·मह धीवम्नुपाल. मह श्रीललितादेवी. महं श्रीवेजलदेवी.
1010 of the images of Vastupala and his two wives in Vastupala's
temple on Mount Abu."

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI
RESEARCH INSTITUTE.
MAORAS
श्रीवस्तुपालविरचितं
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम्
NARANARAYANANANDA
OF
VASTUPALA
LIIIIIIIIIIII RODIO 1.DIPPENDICES
BY
C. D. DALAL M. A.,
Ihiul
inl, Cuntial Library
RANANTAKRISHNA SHASTRY,
Shastri, Central Library
I
PC DI LILIK
(LRIVIVO
HIS HIGHNESS THI MAHARJI GAIKUI ADO! BARODA
CENTRAL LIBRARI
BARODA.
1916.

·उभावद्विविद्यालयमयमनम' कोविदेन्द्रा विनन्द्रा
मन्त्री बद्धाञ्जलिवों विनयननशिग याचते वस्नुपालः ।
अल्पप्रज्ञाप्रयो बादपि सपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रवन्धे
भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोपमोपम ।।
Pulubis died by Jaroridade Sochlead su Budow' JI i II Billution of Studio Libraries.
Barodce for the Darcan Ciovaniment ili l'umidity Jumlah luluram Denal, at
the Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings,
Circle, Fort, Bombay.
Price Rs. 1 4-0.

·INTRODUCTION पीयूषादपि पेशलाः शशबरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लमत्सौरभाः । वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोदारादपि प्राञ्जला: केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ।। The uitliur of this secund work in the Gaellad's Quental Series is Vast11- pila, who with liis valour and statesmauship exíended and strengihened the powei of King Vîradhavala of Dhulka Ile is, huwever, better known to us by his numerous public works and especially the tempies on dluunt Âbu. His tolerance and cosmopolitism are proverbial. He favvured all creeds and sects and cren built mosques for Malomedaus who were at that time hated as Mlecchias. We have got contemporary recurds of his deeds of valour and charity and of works of public utility. Besides the various prašastis and inscriptions, and prabaudhias in the Prabandhadhuntimen and Chaturomsatzprabandha, the glories of his deeds are sung by Sumestara in hiis kirtikaumudi and hy Arisiņla in his Suhulasanhurtirna Balachandra, the expenses of whose installation as an Acliâıya were defrayed by Vastupala, cumposed after his deatlı Pasanlavilása, a Mahakavya at the request of Vistupâla's son Jaitrasigla a good deal of valuable information abuut liis career is collected in Jinaharsha's Vastupalacharitra. Vastupâla's life can be viewed from four different stand-points -(1) as 1 minister (2) as a warrior. (3) as a philanthropist ain' builder of public places and temples (1) as a patron of poets and liimse't a poet. The first three points will be dealt with in the introductions to the ilummiramidamardana and Vasantanlisa. Here we shall see it onis from the last view-point 1 The following in on वस्तुपालसङ्कीर्तन in तौथैवल्य Ut Jindabll.! ! (}ysted iti amrat. 1.6 will illustrate his cosmopolitan nature लक्षमेकं सपाद जिननिभ्याना कारितम् । अादश कोटयः पगवानलमा: श्रीशत्रु अवतीर्थ द्रविण व्ययितम् । द्वादश कोटयोऽशीतिलक्षाः श्रीउजयंते । द्वादशकोट्यन्त्रिपञ्चाशल्लमा अर्बुदशिखरे मणिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पोपधशाला: कारिताः । पञ्चशतानि दन्तमसि गमनाना पञ्चशतानि पञ्चोत्तराणि समवसरणानां जादरमयानाम् । बहाशाला: सप्तशतानि, सप्तशानि सत्रा कागणा, सतशती तपस्विकापालिकम- ठानाम् । सर्वेषां भोजननिर्वापादिदान कृतम् । त्रिशच्छतानि द्वयुत्तराणि माहेश्वरायतनाना, त्रयोदशशतानि चतु. रुत्तराणि शिखरबद्धजैनप्रासादानां, त्रयोविशतिः शतानि जीर्णचै यो द्वाराणाम् ! अष्टादशकोटिसुवर्णव्ययेन सरस्वती- भाण्डागाराणां स्थानत्रये भरण कृतम् । पञ्चशती ब्राह्मणानां वेदपाठ करोति स्म । वर्षमध्ये सङ्घपूजात्रितयम् । पञ्चदशशती श्रमणानां गृहे नित्यं विहरति स्म । तटिककार्पटिकानां सहस्रं साधिकं प्रत्यहमभुत । त्रयोदश तीर्थयात्राः सङ्घपतीभूथ कृताः । तत्र प्रथमयात्राया चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि शकटाना सशय्यापालकानां, A ·VI Vasantapala-the poctic name of Vastupâla. It will be seen from the author's culophon at the end of each cantu of this poem that it bears the name Vasantapâla instead uſ l'astupala. The author liimself makes it clear on this point tliat lie got this name from Harihara, Someśvara and othei poets. I Bâlachandra iias called his life of Vastupala Vasantaiılása The subject of the present work. The present work, which is a Maliâkârya in 16 cantos, describes the friendship of Arjuna and Krishna. their raubles on Mount Girnar and the consequent abduction of Subhadrâ by Arjuna. The subject-illatter is very scauty as the greater part of the poem taken up by the conventional poetical descriptions such as that of the city, the people, the king and his count, the lise of the sun and the 100l and gathering of flowers. The reader will find that Maglia's Sisupilavadha seems to liave been the author's model. The poem seenis to have established itself amcug tle poetic world, as the 7th veise of its 1st canto is quoted in Jalılama's Suhtimuktârali. One inoie verse is to be found in the Karikalpalalii of Amara.? the celebrated author of the Balabharata. Narendraprabha referring to the poetical skill of our author in the lankáramahedadhı says that Vastupâla's poetical skili is such as even renders tender the language of Vyâsa.. This is most pobably a reference to tlie present work, as its subject matter is taken from the Mahabharata. The date of composition. In the last canto of this puem, the authoi says that his first vutburst of poetry took the form of a liyin in the praise of सप्तशती मुरवासनानाम् . अष्टादशशती वाहिनीनाम् , एकान्नविशनिः शतानि श्रीकरीणाम् , एकविंशतिः शतानि श्वेताम्बराणाम् , एकादशशती दिगम्बराणां, चत्वारि शतानि सार्दानि जैनगायनाना, त्रिशच्छनी बन्दिन- नानाम् । चतुरशीतिस्तडागाः मुबद्धाः । चतुःशती चतुःपष्टयविका बापीना, पापाणमयानि द्वात्रिंशदुर्गाणि, दन्त मयजैनरथाना चतुर्विंगनिः, विश रात शाकटतानाम् । सरस्वतीकण्टाभण दीनि चतुर्विशतिबिरुदानि श्रीवस्तु पालम्य । चतुःषष्टिमसातयः कारिताः । दक्षिणस्या श्रीपर्वन यावत् . पश्चिमाया प्रभामं यावत्, उतरस्या केदार यावत् , पूर्वन्या वागणमी यावन , नयाः कीर्तनानि । मर्वाग्रंग त्राणि कोटिशनानि चतुर्दशलक्षा अष्टा दशमस्राणि अष्टशनानि लाष्टिकत्रितयानानि द्रव्यव्यपः । त्रिपश्विारान नड्रामे जैत्रपत्र गृहीतम् । (1) कीयां मौरभमारमान्द्रसुमनःसन्दाहमन्दोवृन्कान्त्या पानि वसन्तभन्वममावियर्पितार्थक्रमम् । रख्यात प्राप वमन्तपाल इति यो नामाद्वितीय मुदा विद्वद्भिः परिकल्पित हरिहरीमामशर्मादिभिः ।। नरनारायणानन्द JI (2) शूरः स्थिरनरस्फारशरभार धरः पुरः । आर वैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ॥ कविकल्पलता-षसिद्धिप्रतान & नरनारायणानन्द AIV 15 (i) त्यागाः कुडलयन्ति कल्पविटपित्यागक्रियापाटव काम काव्यकलापि कोमलयति द्वैपायनीयं वचः। बुद्धिर्थिकुरुतं च यस्य धिषणा चाणक्यचिन्तामणे: सोऽयं कस्य न वस्तुपालसचिवोत्तसः प्रशंसास्पदम्।। अलङ्कारमहोदधि ॥ १२ ॥ .

·- Âdiśvara on the Satrunjaya Hill. This liyin was composed by Vastupala on the occasion of his first great pilgrimage wliich, as the authoi of tlie Prabandhachintamanı says, took place in Sanivat 1277.2 As Jinaharsha's Vastupalachanira makes liim to recite the 9th verse of that hymn before Adinâthia, and as there is no refeience in the last canto to the building of temples on Mts. Âbu and Girrâr in Sanivt. 1287 and 1288, we can place the date between Sannyat. 1277 and 1287. Vastupala, a man of letters. 3 -- Himself a poet, Vastupala was possessed of critical faculties to detect and remove the defects from otliers' poenis. + IIe always appreciated and admired good poetry and it was only due to this that Harihara was received at the Court of Dhulka with lionour in spite oſtle jealousy of Somiesvara. He established tliree gicat libraries at the great cost of 18 crores. The story of the tact with which Harihara's mis. of Naushadhi ya was copied out and put into liis library sliows how anxious lie was to cuilectiss. and that his library contained all important works." Jâņikyachiandra, the autlior of Karya prakása sanketa was ordered to be given miss, of all religious works from (1) श्रीशत्रुञ्जयशैलशेखरमणेः श्रीनाभिसूनुप्रभाः पीत्वा वक्त्रमुधागुदीधितिमुधामाकण्ठमुल्कण्ठया । व्यानन्वन् कविता नितान्तमुदितः सद्यस्तदुदारवत् तस्यैवादिजिने वरस्य जनयामाम स्तवं यो नवम् ।। नरनारायणानन्द II 39 (2) अथ मवत् १२७७ वर्षे सरस्वतीकण्ठाभरणलघुनोजगजमहाकविमहामात्यश्रीवस्तुपालेन महा- यात्रा प्रारेभे। प्रबन्धचिन्तामणि 1. 21 (3) वैटुण्यं विगताश्रयं श्रितवति श्रीहेमचन्द्रे दिव श्रीब्रह्लादनमन्तरेण विरनं विभोपकारवनम् । दृष्टा तहयमत्र मन्त्रिमुकुटे श्रीवस्तुपाले कवितत्कीर्तिस्तुतिकैतवादिनि मुदामुढारमारब्धवान् । सोमेश्वर-~-पुरथोत्सव M. 2. (1) सत्कविकाव्यशरीरे दुष्यदगददोषमोपणकभिषक । श्रीवानुपालसनियः महृदयचूटामगिर्जयति ॥ मोमेयर-उपराधय ।। He praised the portry of Someswold and lohan as follows विबुधवर्गनिसर्गबन्धुना चौलुक्यचक्रवर्तिसचिवेन श्रीवस्नुषालेन सूक्तमुदीरितम । यस्यास्ते मुग्वपङ्को सुखमचां वेद: स्मृतीर्वेद यस्ता मभनि यस्य यस्य रसना सूते च सूक्तामृतम् । राजानः श्रियम जयन्ति महतीं यत्पूजया गूर्जराः कर्नु तस्य गुणस्तुति जगति क; सोमेश्वरस्येश्वरः ॥ सोमेश्वर-उल्लाघराधव [ ४ मुधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ।। (5) श्रीशारदैकसदनं हृदयालवः के नो सन्ति हन्त सवालामु कलासु निष्णाः । तादृक्परस्य ददृशे न कवित्वतत्त्वबोधाय बुद्धिविभवस्तु न वस्तुपालात् ॥ उदयप्रभ-धर्माभ्युदय AT 1 (6) see हरिहरप्रबन्ध in चतुर्विंशतिप्रबन्ध.

·VIII his library.' He not only appicciated the divine mse, but also requested others to write religious and literary works foi bis instruction and delectation Tlie Kathinatuaviçara of Nanchandisinin 19 tangas? and Alankiramahododhi of his pupil Nuend: apabla in 8 chapter" were composed in this way. Vastupâla quoted in anthologies. Jahlaņa in his Siiktunuktárali has quoted three verses ví l'astupala.' One of lese occurs as the 7th stanza of the first canto of the present work. The other two cannot be traced. The Sírngadharapaditha. too quotes one veise of Vastupala wliich is already found in Jahlana's Shomuhícita." It appeais f10111 Ullägna Rúghain of Somesvara that l'astupala was foud of compusing Saktis.Some of these will be found collected 111 .ippendis II fio111 the Prabandhathintamam, Chaturinati. prabandha and lasinpan harira of Jinahaslia. It would thus appear that Vastupala's fame as a poct was not restucted to Gujarat, but also exteuded so far and wide as to attract the authors of the Suktuaktaculi and Siirngadharapaddhati to include luis veises in theu collections. 7 (1) Appendir lll pith (-) अन्येशुभक्तितो मौली निधाय करकुशलम् । तेन विज्ञपितः श्रीमान् नरचन्द्रो मुनीश्वरः ॥ ८ ॥ युष्माभिः स्वकरा जरय शिरसि न्यस्तस्य माहात्म्यतः प्राप्तं जम्मा मताऽपि दुर्लभतरं सदाविला मया। धर्मस्थानगतानि दानविधवस्ते ते च मन्तनि चत: मम्प्रति नशामनकथाः श्रोतुं समुत्कण्ठले ॥८.: नयर्थनका चकुर्वन्नुपातत्य मन्त्रिणः । नरचन्द्रमुनीन्द्रास्ते श्रीकथारत्नसागरम् ॥ १० ! (5) अन्य ििनता भी की निधान करकुड़दम् । गेन विज्ञापितः श्रीमान नरचन्द्रमुनीवरः ॥ ६ ॥ कचिद्विस्तरदुगरास्तदिन मापदुर्लक्षणा: सन्त्यन्ो सकलाभिधेयविकला; लेशावसयाः परे इत्थ काव्यरहस्यांना प्रवाह भूतः प्रमृगपि ग्रन्थः श्रोत्रगतैः कदर्थितमिदं कामं मदीयं मनः ।।१७। तन्म नातिमविस्तर कविकलासर्वत्वगर्वादरं शास्त्रं जन किमायनन्यसदृशं बोधाय दुधमाम् ॥ ५८।। प्रत्ययर्थनया प्रीतमनमः श्रीवस्तुपालत्य श्रीमन्तो नरचा रिगुग्धः साहि-यतत्त्वं जगुः ॥ ५९ । तेषा निदेशादथ सदरमा श्रीवस्तुपालस्य मुदे तदेतत् । चकार लिप्यक्षरसन्निविष्ट सूरिनरेन्द्रप्रमनामधेयः ॥ २० ।' (1) मप्रति न कल्पतरवा न मिद्धया नापि देवता वरदाः । जन्यद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरिय भुवनकाशस्य ॥ यो मन चानकम वृन्द भ्रमेण मावस्थितधूपयो । वडपला कामदीन नमान-भिन्दुभिति तृप्तिम् ॥ अ-बा न यदि निःशपङ्कमलितो भवत् । नतः कुनस्ले भाग्य धुर्थना व्ययनाभियम् ।। (5) यत्रोन्मुग्वम् (6) मप्रति न कल्पतरवा .N. Til, (7) अम्माजसम्भवमुना वक्त्राम्भोजेऽस्ति वस्तुपालस्य । यद्वीणारणितानि श्रयन्ते सूक्तिदम्भेन ।। 8 th Act.

·1A Vastupala, a poct. References to Vastupala as a poet are not difficult to find Vastupala is called the godson of Sau isvati ! He lumself has used this title in the piesent work? In one of the piaśastis of lus temples on Mount Giuar, he is called the recognized son of the risiess of leaumy. Kaskunjara and Kavichakravaiti are his other bruidas In the plasti of the temple on Mount Abu, Somieśvara calls liim the best anong poets and says that le never steals ideas of others in his literary composition. In the lanhiramah dudhi it is stated that Vastupila alone lias goi reputation in puetical methion.' Merlitunga in his Prabandhachintimar applies t... epithet of Mahakalito Vastupala, and quotes sone Sûktis of our puet wllich, he says, ale tile compositions of the gieat poct Vastupala himise .. Vastupala as a patron of poets. The extent of lus donations to puets was su great that he was called Laghu Bhojanin. The prabandhas given in the Appendix III amply illustrate luis qieat liberality towards poets. Ile patronized Somesvara, Harihara, .\r1-1nlin. and eurcheol_Danmoclata, Nanaka, Jayadera, Madana, Veekula, Krishna-inha, Senkaias w.inmi and inany other poets and baids who entertaine I luum with their poetry. Somesiara not only got a Sîsana but he was 110w and then fillotted with very liberal donations. He composed Kirtikaumurli in pruse of lus patron, sind in lus other works too he has immort vized Vistiwalu No work is known to liave (1) धर्मसूनुः मरस्वत्याः, शारदापतिपन्नापल्यन, .nat Inv1 1111 11 वस्तुपालयशोबारी सत्य वाग्देवतामुता । एको दानन्यभावोऽदयोन्तथा कथम् ।। कतिको मुदी । 20 (1) नग्नारायणानन्दो नाम कन्दा भदाभिदम् । नन तन महाकाव्य वाग्देवी वर्ममनुना ।। नरनारायणानन्द VIT) (3)विरचयति वस्तुपालश्चुलामचिवेषु कविः न प्रयरः । न कदाचिदग्ण श्रीकरणे काव्यकरण वा । । । (4) केचित्काञ्चिझलझलायितपदव्युत्पादिन. केचन प्रत्ययप्रातभावमातभणिनिव्यु-पानवहामिकाः । दग्धी दधतो रस पपि मदा ममानिमारी, काव्यस्यानि तुपालविता प्रति ... । अमामहादवि 1 (5) इत्यादीनि श्रीवस्तुपालमहाकवेः स्वयमान्यनि । प्रबन्धचिन्तामणि p. 265 O Hariha 13 pial-ed liy Hlaup as under स्वाक्याकेन यो वाचा पाकं शास्त्यपरान कवीन् । स्वय द्वारहरः सोऽभूत् कवीनां पाकशासनः ॥ कीर्तिकौमुदी I. 20 ..

·been written by Hauliaia. Alsinha -3119 tlie good deeds of his patron in liis Sukritasınkirtana and got a Sasana Nothing is known of other pocts Sankaraswami may be probably thic Sankarachâlya of Dwâika of thic time. The manuscript material - The present edition is based on the single ms. of the poem hitherio known, f10111 tlic Blandat of the Sangha ili Phofalia Vâdî at lattan. Il is a very buiutifully written paper 11s. dared Samvat 1477 and is unfouml concct A ſtw grammatical and metrical iriegularities will be found in the poem, but in the absence of another ms. We cannot say whether they are of the origmal wiitei 01 of sciibes The authoi himself with all humily nequests the learned would to conicct the faults which may have occurred in the present poem citliei tlouglı want of proper knowledge or liaste.' The is consists of -5 lentes with 15 lines (i a page. Tlie scribe's ccviophon 10ms as folloy'- संवत १४७७ वर्षे मार्गशीर्षवदि १४ चतुज्यां रे लिखिता ॥ * ॥ श्रीः ॥ * ।। The following is adicd, after this, 11. a different hand, showing that the ms, was purchased lix the owner írom the scribe for the icligious merits of liis mother श्रीपाय: श्रेयसे भूयाइवता भवनान्सिमि।। यत्संवा कल्पवही इते चित्तस्मितं फलम् ।। १ ।। अन्ति चम्तिपदं लक्ष्म्या चरितरस्कारकारक। वडली नाम नग नगर वहालयम् ।। २ ॥ तत्राभूतान्धिकष्टी प्राग्वाटज्ञानिमण्डनम् । गयः श्राद्धधर्मकर्मकर्मठमा उमः ॥ ३ ॥ मपिणीति प्रिया तय पुनः सोमादयोऽभवन् । गुणप्रपञ्चमचिग. पञ्च पञ्चानना इव ॥ ४ ॥ नग्नागपणानन्द्रकाव्यं तेन यशस्विना । स्वमान्य श्रेयो निजद्रव्येण लेन्वितम् ॥ ५ शुभं भवतु ॥ श्रीः ।। सं० ११७९ वर्षे वडलीश्रामवामिगांभोमान म्बमातृश्रेयस नग्नाग- यणानन्दकाव्यपुस्तिका लग्थिना ॥ श्रीः ।। ग्रन्थाग्रं १२५८. (1) हास्यविनिया यम यमनमः का दन्द्रा विन्द्रिा मन्त्री बना लिया विनयनाशिरा याचन वस्तुपालः । अन्यग्रजाप्रधादपि मादि नया का पतऽस्मिन्प्रवन भयो भयोऽपि यूय जनयन नयनक्षेपनी दोपभापम ॥ नरनारायणानन्द V] 11 ·CONTENTS. Page Introduction P-. .. ४. ܕ ܝ ... . . KII. ४२ .. Canto. I. पुरनृपवर्णनम् १. II. मभावर्णनम् III. नरनारायणनगमपर्णना IV. ऋतुवर्णनम् V. चन्द्रोदयवर्णनम् VI. सुमपानमुरननर्णनम III. मोदवर्णना III.निवासनिवेशवर्णनम 11. गुप्पावचयप्रपञ्च X. सुभद्रादर्शनम II. दनिकायोतनम् सुभदाहरणम III. मङ्कलकलिसङ्कलनम IV.अर्जनावर्जनम् 1. विवाहपर्णनम IVI. प्रशस्तिप्रपञ्चः Initi. I. आदीवरमनोरथमयं स्तोत्रम् II. श्रीवस्तुपातमृतय III. श्रीवस्तुपालकीनिदानव या (1) उपदेशनङ्गिणीत ... (2) प्रबन्धचिन्तामणित (3) जिनहर्पवस्तुपालचरित्रत (!) राजशेखरकृतचतुर्विंशतिप्रनन्धान Index Corrgonda Photo of Vestupâla', imago m Tepel a temple on Mt. Ibu facing title page . ७ ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवस्तुपालविरचितं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः आस्ते पुरी शक्रपुरीव मध्ये वारांनिधेारवती प्रतीता। शोणाइमवेश्मांशुदलत्तमिस्रा या दुर्गभूमीव बभौ दिनस्य ॥ ? । ज्योत्स्नीषु नृत्यानि ननाति रङ्गत्तरङ्गपाणिर्दयिता नदीनाम् । यन्मध्यचन्द्रोपलनहमोधसुधाधुनीनामिव मङ्गमेन ॥ २ ॥ पत्य प्रतीची मणिचैत्यकुम्भान्यत्राङ्गनानां च मुग्वानि वीक्ष्य । छिया पयोधौ पततः प्रपन्नम्लानी विभाधीशविभावरीशो ॥ 3 ॥ नभीनदीस्पर्शवता पताकाञ्चलेन चैन्यानि चलेन गत्र । नापं हरन्ति गुमणेरिवोच्चैः कलङ्कमिन्दोरिव मार्जयन्ति ॥ ४ ॥ इतस्ततोऽपि प्रमरन्ति शुभ्रा यस्यां ममीरामिहनाः पनाकाः । चैत्येषु धूपागुमधुमवीची मालिन्यभीता इव वश्चयन्यः ॥ ५ ॥ यत्रोन्मुग्वं चातकवृन्दमन्दभ्रमेण चैत्योथितधूपधृमे । बेल्लत्पताकाग्रगृहीतमुक्तनभोनाविन्दुभिरति तृप्तिम ॥ ३ ॥ अनारतं दानरतैरतीव यस्यां वितीर्णषु विवेकिवगैः । जना न जानन्ति निजेषु मङ्घयां धनेषु तारागणवेदिनोऽपि ॥ ७॥ आजन्मदुःस्था इव कल्पवृक्षं वीक्ष्यागतं यानकमेकमेव । सौजन्यभाजोऽपि जना यदन्तर्मियो विगृह्णन्ति गृहाय नेतुम् ॥ ८ दातापि चिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुवर्ग सुमनःसु सिन्धुः । दानैर्जितो यत्र जनस्य पादौ मुक्ताफलैरश्चति वीचिनुन्नैः ॥ ९ ॥ अलङ्कता नायकसन्निभेन यस्यां महीपालनिकेतनेन ।

·२ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । विधास्थितिः स्फाटिकभित्तिशुभ्रा विभाति हारस्रगिवाहपङ्गिः ॥१० घण्टापथं कुम्भिघटामदाम्बुच्छटाविलं यत्र विभूषयन्ति । अश्वत्वराविच्छुटदश्ववारहारापदेशाः कुसुमोपहाराः ॥ ११ ॥ मदाम्बुना धूपजधूमजातैः शीतं सदा सिन्धुजलानिलेन । जनाभिमर्दैन सदापि धर्मो यत्रेति कालत्रयमेककालम् ॥ १२ ॥ यतीन्द्रतीव्रतपावकेन मुहुर्मनाभूवलितोऽपि यत्र । जायापतिप्रेमरसादृष्टिपीयूषवृष्ट्यैव पुनर्नवः स्यात् ॥ १३ ॥ उरःपुरे लोलदृशामरोजकुम्भद्येन स्मरयौवनाभ्याम् । अकारि शृङ्गाररसस्य यस्यां रसेषु माम्राज्यपदाभिषेकः ॥ १४ ॥ जायापतीनामतिरूपभासा दासायिते कामरती यदन्तः । पुरःप्रतिच्छन्दमिषेण सेवां नित्यं विधत्तः स्फटिकावनीषु ॥ १५ ॥ अहर्दिवं सद्मसु रत्नदीपविद्योतहृद्योदरकन्दरेषु । मुग्धाङ्गनानां घनधूपधूमध्वान्तस्त्रपां यत्र रते भिनत्ति ॥ १६ ॥ अन्तनिकेतं निकटे गुरूणां पास्पृशो दर्पणदर्शनेषु । यस्यामवष्टम्भनिभेन रत्नस्तम्भेषु पश्यन्ति मुग्वानि वध्वः ॥ १७ ॥ यस्यां निशि प्रौढगृहाधिरूढस्त्रीवर्गवक्रेन्दुसभाग्रवर्ती। धत्ते विधुयोमनि हास्यपात्रनटश्रियं लाञ्छनवर्णकेन ॥ १८ ॥ नक्तं शशाङ्कोपलकुट्टिमेषु यस्यामुनि प्रतिबिम्बितानि । पुष्पन्धयाः पुष्पधिया धयन्तः सुधामरन्दैर्मुदमुद्वहन्ते ॥ १० ॥ यस्यां परस्त्रीं परवैभवं च विदन्ति मन्तस्तृणतोऽपि हीनम् । तृणेन भुक्तात्तरशोचकर्णकण्डूयनाद्यैरपि किञ्चन स्यात् ॥ २० ॥ यस्यां मणिश्रेणिपिनहमधित्विषा निषिडेषु नमःसु शश्वत् । पतिव्रतानामपतिव्रतानामप्यस्ति भेदी यदि हृद्विकारैः ॥ २१ ॥ रोदित्यसो चापलदृषणेन दामीव यस्यां गुणयन्त्रिता श्रीः । उत्तालवालत्रुटिनोमहारमुक्ताश्रुभिारि विशारदानाम् ॥ २२ ॥ यस्यां रहस्तुङ्गगृहाग्रभागकृतस्थितीनां कवितुं कवीनाम् । गुरुः सुराणामपि किश्चिदन्तेवामित्वमायाति वियद्विलासी ॥ २३ ॥ लीलासमुल्लडिन्तमागरोऽपि निपीतवाटीकुसुमासवोऽपि । यत्रातिमन्दस्तृणमप्यवन्यां वातोऽपि नोत्पाटयते भियेव ॥ २४ ॥ साक्षादपि मापतितेषु कोऽपि नैव क्षिपत्याभरणेषु पाणिम् ।

·प्रथमः सर्गः । प्राज्यप्रजाङ्गिक्रमणैरमूनि क्रमेण रेणुत्वमयन्ति यत्र ॥ २५ ॥ तस्यां प्रभुर्विष्णुरभूदमित्रलतावो यादवमौलिरत्नम् । लक्षीकृतः सर्वदिगीशलक्ष्मीलीलाकटाक्षैरिव कृष्णकान्तिः ॥ २६ ॥ कौमोदकीनन्दकशाईचक्रश्चिरं चतुर्दिग्जयिभिश्चतुर्भिः । यस्योत्तमर्णेव चतुर्भुजस्य भुते विभूतिं चतुरङ्गसेना ॥ २७ ॥ मत्स्यावतारस्य ममाश्रमोऽयमौर्वाग्निना मा स्म विशोषि सिन्धुः । इतीव तं पूरयितुं स तेने दिने दिने दानपयःप्रवाहान् ॥ २८ ॥ वक्षोमहाडम्बरपीड्यमानवपुः प्रियायाः पुरुषायितेषु । सस्मार यः कूर्मवरावतारे मिन्धुभ्रमन्मन्दरकन्दघम् ॥ २० ॥ मग्नः सुग्वं वैषयिकेऽपि पड़े यः माधृतिद्वेषिहतिक्षमोऽभूत् । वराहमूर्तेरिव तस्य नौमि स्वेच्छाविलामं स्तनयित्नुभासः ॥ ३० ॥ विदारितं वज्रशिलादृढं पैरमः सुरारेर्दललीलयैव । व्यापारिता येन मुहुर्नवास्ते तन्वीतनृषु व्यनमन् हियेव ॥ ३१ ॥ बलाद्धाकृत्य बलिं मुरारिः पुरा प्रतेने भुवि दौस्थ्यदीक्षाम् । चिरान्निराक मितीव दोषं दानं ददाति स्म नतोऽधिकं यः ॥ ३२ ॥ भवत्प्रतापासहनः सहस्रकरोऽभ्युदेतीत्युम्बन्दिवाचा । रतान्ततान्तोऽपि मुमोच निद्रां प्रगे सहस्रार्जुनकोपनो यः ॥ ३३ ॥ नतोऽपराधी पदयोः प्रियाया निजास्यबिम्बानि नखेषु वीक्ष्य । स्मरन्दशग्रीवमिवोग्रमग्रे धनुग्रहव्यग्रकरोऽभवद्यः ॥ ३४ ॥ स्थाणुं शिरःस्थानलनेत्रदीपं संमृच्य घोरेऽपि रजोऽन्धकारे । मर्माविधो बाणबलेषु वाणान्वध्येषु मध्येमृधमक्षिपद्यः ।। ३९ ।। जघान युद्धेपु हटेन शत्रून्रौद्रो रमो मृत इव क्रुधा यः । प्रियास्तु तेषां रुदतीरपश्यत् कृपाईचेता नयनैः मबाष्पैः ॥ ३६ ॥ साम्राज्यभाजि प्रमदासु साम्नि दाने पुनर्मार्गणमण्डलीषु । प्रभावभुग्नारिगणस्य यस्य ह्रिया विलीनौ खल भेददण्डौ ॥ ३७ ॥ असौ प्रजाः पाति पितेव नित्यं नयप्रवीणा इति तुष्टुवुस्तम् । मूढा न जानन्त्युदरोत्थविश्वः स एव मातापि पितापि तासाम् ॥ ३८ ॥ अपि त्रिलोकीपरमार्थवेदी तोषाय तेषां सविलोलमौलिः । अज्ञातपूर्वैरिव कोविदानां सूक्तैश्चमत्कारमिवाचचार ॥ ३९ ॥ प्रज्ञाततत्त्वोऽपि पपाठ शास्त्राण्यमन्त्रयन्मन्त्रिगणं च कार्ये ।

·४
नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
जगद्गुरुर्दर्शयितुं परेषामेव व्यवस्था जगतीपतीनाम् ॥ ४० ॥
अन्यासु खेलत्युपरुद्ध एव वश्यो ममैवायममायरागः ।
इत्थं प्रियाभिः पृथगेव मेने स ब्रह्मचर्य तु चचार तत्त्वात् ॥ ४?
पुपोष मित्राण्यपि निर्ममोऽसौ गतस्पृहो राज्यमपि प्रतेने ।
जधान शनपि शान्तचेताः प्रभुः प्रजैकार्थकृतावतारः ॥ ४२ ॥
तेजोवहिस्त्रिजगति कियत्कालमुत्तालदीप्तिः
स्थाता तस्य त्रिभुवनविभोविद्म निच्छद्मनेदम् ।
आकल्पान्तं तपनवडवापावकत्र्यक्षचक्षु-
वज्रव्याजाद्विदधति मंचं यस्य तेऽपि स्फुलिङ्गाः ॥ ४३ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवगन्तपालविरचिते नरनागयणानन्दनानि
महाकाव्ये पुग्नृपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥
सङ्गामसिंहपृतनारुधिरारुणानि श्रीवस्तुपालकरवालविजृम्भितानि ।
कीनाशकामरकटाक्षमहोदराणि को नाम वीक्षित्मपि क्षमने विपक्षः ।।
द्वितीयः सर्गः
एकदा कृतदिनादिमन्त्रियः मेष भूषणविभाविभासुरः ।
संसदः मदनमामददिभुर्दीप्तविद्युदिव वारिदोऽम्बरम ॥ १ ॥
दारितारिकुलदन्निमण्डलीदन्तमौलिमणिकर्मनिर्मितम ।
क्रूरभूरमणभीतिदं तदा भद्रपीठमधिभूरभूषयत् ॥ २ ॥
पादपीठचितरत्नजन्मनां भानुभमनपटीयमामपि ।
रोचिषामुपरिचारिणीवहन्पादपल्लवनग्वच्छविच्छटाः ॥ ३ ॥
आन्तरत्रिजगतीतलज्वलत्पन्नगेश्वरकिरीटरत्नजैः ।
नाभिवर्मपथिकैरिवाधिकैरंशुभिः कपिशमंशुकं वहन् ॥ ४ ॥
आस्यमौरभमिलन्मधुव्रताकैनवादुपरिसजकजलम् ।
श्रीविलाससदनोपमे हृदि डारदीपमिव कौस्तुभं वहन् ॥ ५ ॥
वैरिवीरवनिताश्रुवाहिनीकजलाविलसमुद्रजैरिव ।
मोक्तिकैर्विरचितं प्रपश्चयन्हारमङ्गलचिमेचकं हृदि ॥ ६॥
कामिनीकुचविलासदुर्मदान्पाणिपङ्कजनग्वानुरुत्विषः ।
शोणरत्ननवनिर्मितार्मिकाकणाङ्गदमदच्छिदो धत् ॥ ७ ॥

·द्वितीयः सर्गः ।
धीमतां स्वपरभेदसङ्कथाव्यथ्यमानमनसां शिरोमणिः ।
आत्मकण्ठपरपाञ्चजन्ययोरन्तरं भृशमदर्शयन्नयम् ॥ ८ ॥
अंसयुग्ममभिमानपौरुषश्रीविलामगिरिसोदरं दधत् ।
रत्नकुण्डललुलच्छविच्छलात्तत्पदक्रमणयावकाडिनम् ॥ ९ ॥
हृत्प्ररूढसततप्रसन्नतावल्लिफुल्लकुसुमैरिव स्मितैः ।
सेवकान् सुरभयन्नभीप्सितश्रीसमागममहोत्मवोत्सुकान् ॥ १० ।।
द्योतभाजि परमात्मसौरभैरान्तरे जगति लजिताविव ।
निःसृतौ श्रतिपथेन कुण्डलच्छद्मना रविनिशाधिपो धत् ॥ ११ ॥
ये उभे अपि युधि क्रुधा दधौ धर्मधामघटिने इव प्रभुः ।
आश्रितेषु नयने ददत्तदा ते सुधाकिरणकल्पिते इव ॥ १० ॥
दोषकल्मपकपाटसम्पुटच्छादिनं जनिनसेक्ने जने ।
भाग्यमुद्धटयमानया ध्रुवा कुञ्चिकाकुटिलया विराजितः ॥ १३ ॥
केशगर्भितपयोदमण्डलीमण्डनैरिव तडिल्लनाशनैः ।
पद्मरागमणिशेग्वरप्रभागारवर्गगनवम गोरयन ॥ १४ ॥
कान्तकान्तिनिकृतैरपि स्फुरन्माल्यगन्धलयलाललोलुभैः ।
सेव्यमानचिकुरो मृदुक्कणैश्चाटुशालिभिग्विालिमण्डलैः ।। १५ ।।
अङ्गिनीभिरिव सर्वदिग्जयश्रीभिरिन्दवदनाभिरग्रतः ।
धृतधौतरुचिचामरच्छलात् ढोकिताजवलयशा विभुर्बभौ ॥ १६ ॥
( चतुर्दशभिः कुलकम् )
सेवकैरयमधारि सुप्रभुमूर्ध्नि मूहमणिविम्बकैतवात् ।
कौस्तुभप्रतिकृतिच्छलात्कृती सोऽपि तान्गुणनिधीन्दधौ हृदि ॥ १७ ॥
तेन तोयजरुचः प्रपश्चिता निर्विशेषमनु सेवकान्दशः ।
श्रीः सरोजवनकेलिकौतुकात्तेषु च क्षणमदात्पदं तदा ॥ १८ ॥
वैरिवारवधदुर्डरो धियां धाम राम इव राजते भवान् ।
स्तूयमान इति कोविदः स्फुरद्गृढभावजनितस्मिनोऽभवत् ॥ १९ ।।
प्रस्तुतागतकथासु विस्मिता मौलिकम्पनमिषान्मनीषिणः ।
चक्रिरे श्रवणकेलिदोलयान्दोलनाविलसितानि तद्गिराम् ॥ २० ॥
सर्वदर्शनसमग्रसत्कलाकृत्स्नशास्त्रमय इत्यमुं जगुः ।
ऐकदेशिकरसस्पृशो जडा विश्वमेव तु न तन्मयं विदुः ॥ २१ ॥

·६
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
द्वारसीमनि कृतोडतध्वनीन्बन्दिनो नवनवानुपेयुषः ।
मन्त्रिमित्रकविकेलिसम्मदी सम्पदैव सपदि न्यवारयत् ॥२२॥
अर्थिनां पृथुमनोरथातिगं तेन किञ्चन तथा ददे तदा।
नैर्यथा मपदि तस्य मन्दिरहारि कल्पतमकाननायितम् ॥ २३ ॥
आपतद्वरविलामिनीजनैनूपुरध्वनितनर्त्तितस्मरैः ।
स्वामिनी न चकृषे सभाजनप्रस्तुतालपनलालसं मनः ॥२४॥
स प्रभुः स्मरवगैः सभामणिस्तम्भपडतिषु बिम्बिताकृतिः ।
वारवामनयनाजनैरवष्टम्भमम्भ्रममिपेण सस्वजे ॥२०॥
पद्मनाभपदपद्मसेवनप्रक्रमस्मितमुग्वैः क्रमेण सा।
राजहंमनिकरैरपूर्यत श्रीविलासरसदीर्घिका सभा ॥ २६॥
उल्लसन्नयनकैरवा स्फुरत्तोषतोयधितरङ्गसङ्गतिः ।
कुलीकृतकराम्बुजव्या तन्मुखेन्दुपुरतः सभा बभौ ॥ २७ ॥
हारमण्डलिनदन्तदीधितिः शेग्वरीकृलकराम्बुजदयः ।
वेत्रभृत् भृशमनातुरः पुरस्तं तदा मधुजितं व्यजिज्ञपत् ॥ २८ ॥
द्वारि तिष्ठति चिरान्निवारिता रैवताद्रिवनपालपूरुषः ।
त्वन्मुखेन्दुरुचिरोचने दधल्लोचने चलचकोरचारूणी ॥ २०॥
सैष मजनमनःमरोजिनीहंसमंसदमुपैतु यातु वा ।
इत्यवेन्य मुकुटं व्यकम्पयत्तत्प्रवेशनकृतेऽथ केशवः ॥ ३० ॥
यावदाह्वयति तं न वेत्रभृत्तावदुत्पतितया नभस्तलम् ।
हृतिशब्द इव तस्य निर्ममे विष्णुमोलिकुसुमालिमालया ॥३१॥
वेत्रिनेत्रचलनात्ततः सभां म प्रविश्य च विनम्य च प्रभुम् ।
सर्वकालसकलर्तुमालिनो रैवतस्य कुसुमान्यढोकयत् ॥३२॥
तस्य पुष्पनिवहस्य च क्षणाद्विश्वनाथवदनाम्बुजस्य च ।
नव्यसौरभरसान्मिथस्तदा षट्पदा विदधिरे विपर्ययम् ॥ ३३ ॥
भ्रलनाविलसितेरितः प्रभोः प्राञ्जलिस्तदनु स व्यजिज्ञपत् ।
गृढमम्मदसुधातरङ्गिणीरङ्गदृर्मिचयतुल्यमा गिरा ॥ ३४ ॥
यः परैः कचिदृष्टपृष्ठभूर्यस्तवापि मनसा सुहृन्मतः ।
यः परस्वपरकामिनीपरद्रोहमोहरहितः सतां हितः ॥ ३५ ॥
विश्वतीर्थपटलानि पावयन्पावनोमचरितः स्वभावतः ।
स प्रभासभुवि मध्यमोऽधुना भूषणीभवति पाण्डुनन्दनः ॥३६ ॥

·तृतीयः सर्गः। तद्वचःश्रवणसम्मदामृतस्नानपावनतरान्तरात्मनि । दीयतां किमु नवेति जल्पति श्रीपतौ स्मितमुखं जगाद सः ॥ ३७॥ त्वां विभुं प्रतिभुवं दिवाकरादर्थयेऽन्वहमहर्मुखेष्वहम् । याचितेन जगदीश दीयते तोषिणा नदधिकं किमु त्वया ॥ ३८ ॥ तस्मै ददावथ मुरारिरपारतोष- स्तत्पारितोषिकविभूषणवाहनादि । ज्ञातो बहिः सहचरैरपि मोहवद्भि- Xनैष सोऽहमिति कप्तवचा विनिर्यन् ॥ ३० ॥ शैलेन्द्रचूतबदरीवनखेलिनानि तानि स्मरन्निव भवान्तरलालितानि । रन्तुं नरेण मह रैवतकावनीषु नारायणोऽजनि समुत्सुकचित्तवृत्तिः ॥ ४० ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचित नग्नारायणानन्दनानि महाकाव्ये समावर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ।। २ ॥ दृश्यः कस्यापि नाऽयं प्रथयति न परमार्थनादैन्यमन्य- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहृदयतया कोऽपि नैपुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन्व्यसनपरवशं लोकमालोक्य सृष्टः स्पष्टं श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नूतनः कल्पक्षः ॥२॥ तृतीयः सर्गः अथ कथमपि कल्पकोटिकल्पं क्षणमपि निर्गमयाम्बभूव देवः । नरपरिचयसत्वरो रथैकप्रगुणनसम्भ्रमनिर्भरेऽपि मृते ॥ १ ॥ अथ रथमभजद्भुजासहायो बलमपि वल्लभमप्रतीक्षमाणः रणरणकबलेन पाण्डुसनोः सपदि वशीकृतमानमा मुरारिः ॥ २ ॥ हृदयमपि विभो रयाजयद्भिनरपरिम्भमनोरथातिकृष्टम् । रथचलननियोगतुल्यकालं हरिभिरभूष्यत रैवतोपकण्ठः ॥ ३ ॥ रथिपतिरयमेति कोऽतिदरे निगदति यावदिदं हृदैव पार्थः । त्वरितममुमुपेत्य तावदभ्युत्थितिकृतसम्भ्रममालिलिङ्ग विष्णुः ॥ ४॥ इह हृदि सुहृदः सदाऽस्मि नो वा ध्रुवमिति वीक्षितुमच्युतार्जुनाभ्याम् ।

·८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । दृढतरपरिरम्भकैनवेन प्रकटमकाशि मिथोऽपि हृत्प्रवेशः ॥ ५ ॥ यदयमधिपतिर्यधत्त जिष्णोर्भुजपरिरम्भनिपीडनं तदानीम् । यदि तदुदधिमन्यने वितन्यातदिह भवेन्न लवोऽपि मन्दरस्य ॥ ६॥ चिरसमयसमागमोत्कपार्थप्रचलभुजापरिरम्भसम्भ्रमेण । हरिजठरजगन्मुमूर्छ नैव प्रमदसुधारससेकतः कथञ्चित् ॥ ७ ॥ सुहृदयममुमवाप्य मध्यसाची किमपि तदृर्जितमर्जयाम्बभूव । प्रभुरयमुदपाटि येन विश्वत्रयनिलयः परिरम्भलीलयैव ॥ ८ ॥ ममजनि परिरम्भणेन नारायणनरयोरिह कोऽपि स प्रमोदः । परमपदलयोऽपि निःस्पृहोऽपि व्रतिनिवहः स्पृहयाम्बभूव यस्मै ॥१॥ अपुनरपमृतिप्रपञ्चभाजोरिव परिरम्भभरे तयोविभेदम् । विपुलपुलकदण्डकैमियान्तर्गतपरिभाषणकोतुकानि तेनुः ॥ १० ॥ उरमि रमिकयोस्तयोः प्रमादादृढपरिरम्भविभिन्नभूषणेऽपि । दुनमतनुत तारहारलक्ष्मी स्मिनमचिविच्छुरिताश्रुबिन्दुपतिः ॥ ११ ॥ कथय कथय पार्थ तीर्थयात्रां विरचितवानमि कुत्र कुत्र तीर्थ । जनय नयनयाविकीर्णताप श्रवणपथं सुकृतिन् कृतार्थमेनम ॥ १२ ॥ इति गदति तदा गदाग्रजऽस्मिन्नुदितमुदि स्मितभस्मितेन्दुशोभे । अमृतरुचमुवाच वाचन्द्रिः प्रमदरमप्रमरप्रमत्तिभाजम् ॥१३॥ (युग्मम् ध्रुवमवधिमपूरयं पुराऽहं नियमितकाननवामवासराणाम् । त्वयि पुनरवलोकिते ममाभूत्रिभुवनतीर्थमयेऽद्य तीर्थयात्रा ॥ १४ ॥ त्वमपि मदवलांकमढचाभिर्यदि मुदमुद्रहमि त्रिलोकनाथ । नदिति फलमदत्त भाग्यवल्लिमयि नव भालनिभालनाद्भवैव ॥ १५ ॥ इति परमपरस्परानुरागप्रगुणितगौरवगौरवाग्विवेको । रहमि विहमिती विलेमतुस्ती मृदुगनि रैवतकावनीवनीषु ॥ १० ॥ हृद इव सुहृदः पुरा नरस्य स्वयमथ मथ्याम्बभूव विष्णुः । निजनगरनगस्य रैवतस्य शुतिजिनदेवतपर्वतस्य शोमाम् ॥१७॥ गुरुगगनमहीमहादिकन्दोऽवनिवनितानवकेशपाशबन्धः । अविरतगतिग्विन्नदक्षकन्याविलमनभृमिरयं मनो धिनोति ॥१८॥ स्फटिकघटितभृमिकासु भास्वत्तरतरलद्युतिमण्डलावलुप्ताः । इह जलमहमणिभृङ्गकोलाहलकलितैः कथयन्ति पल्बलाः स्वम् ॥ १९ ॥ भुवि दृढभवदीयदाधुनायां गगनधुनीजलकेलिशान्ततापाः ।

·तृतीयः सर्गः। इह शिखरिणि गण्डभित्तिकण्डूयनमपि सानुषु दिग्गजाः मृजन्ति ॥२०॥ नियतमविदिताभिरन्तराले स्फटिकतटीभिरिह स्वलन्ति बाणाः । शबरकरसमुज्झिताः पशुनामिव सुकृतेन कृताभिज्ज्वलेन ॥ २१ ॥ उपरितनशिरःसरःसु लोकान्तरितमपि गुमणिं निरूपयन्तः । इह न विरहिणी भवन्ति कोका निशि बिमिनीनिचया न सङ्कुचन्ति॥२२॥ उपरितनवनावनीषु नीचैश्चलजलदाम्बिह चातकाः स्मयन्ते। जलकणनिकरैनिकाममन्दभ्रमदमशब्दवनेभहस्तमुक्तः ॥ २३ ॥ इह तटविनिवेशिराजसरे परिणतदिग्गजकर्णतालवीज्ये । तरलिततडिदायुधा ध्वनन्तः क्षितिभृति भान्ति पयोभृतोऽङ्गरक्षाः ॥२४॥ अरुणमणिगणप्रणहमूर्तरलिकुलकोकिलकामलद्युतोऽस्य । प्रसरति परितो वपुष्यमान्ती गुतिपटलीव तडित्वतां मिषेण ॥ २५ ॥ श्रमविहितफलाय नेह कोऽपि स्पृहयति गृहनिधानमण्डलाय । यदयमनुपदं जनार्थमुद्घाटितपटुरत्ननिधानभूतमानुः ॥ २ ॥ इह विवरपथस्पृशः कदाचिद्गमशिग्वराधिमहः कदाचिदेते । भुजगजगति वा नभस्तले वा सुरमरितं मुनयः श्रयन्ति शुडयै ॥२७॥ अनवरतरमाईदृष्टिलीलाविशदमरीचितरङ्गभाममान: । त्वमिव हृदि निरन्तरं मदीये निवमति मानुचरः सुरवजोऽस्मिन् ॥२८॥ मणितमभिनयन्सु मङ्गु पारापनपतगेषु विशेषितानुरागाः । अनुकृतचटुषु स्वयं शुकेषु प्रियमिह मानमुचः स्त्रियः श्रयन्ते ॥ २० ॥ विसमरतिमिरे गुहागृहे स्त्रीरमविवशेषु चिरं वनचरेषु । द्रुतकृतशमिनेस्तडित्प्रदीपैर्निनदति ग्विड्ग इवेह वारिवाहः ॥ ३० ॥ दिवसविवशमन्धकारमेष स्वकुहरमीमनि रक्षति क्षितिध्रुः । रजनिजनिततामसप्रसन्नं दिवसमपि ज्वलदोषधिच्छलेन ॥ ३१ ॥ इह यदकृत तिर्यगङ्गमिश्रा मचिरकुचाः सुमुवीच किन्नरस्त्रीः । सततनतिरतासु तेन मन्ये विबुधवधूषु विधि शं प्रसन्नः ॥ ३० ॥ सकलमकलनीयमेव देवैरपि धरणीधग्णप्रवीणशक्तिम् । शिग्वरिणममुमय पश्यतस्त्वामिव किमु तृप्यतु नेत्रयोदयं मे ॥33॥ प्रमदवनमिदं नदीयमग्ने प्रमुदितमस्य गिरेरुपत्यकासु ।

·१० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । त्वयि विलसति सन्निधौ प्रसनैः स्मितमिव नृत्यति पल्लवाग्रहस्तैः ॥३४ शशिमणिगणबन्धबन्धुरासु प्रतिनिशमन विलासदीर्घिकासु । प्रहमरकर एष तोयकर्मान्तिकविभवं रजनीविभुर्बिभर्ति ॥ ३५ ॥ प्रतिमितनिजमूर्त्तिवीक्षणेन स्फुटमणिभित्तिषु भासुरप्रमोदाः । अपि रजनिषु निश्चितं प्रियाणामिह विरहं न विदन्ति चक्रवाकाः ॥३६ ममिरविसमरैगिरीन्द्रचूलागतशशिकान्तसुधालवैर्विमिश्रा । प्रतिकलमतिरांचते हिमांशो मचिरिह केलिचकोरकामिनीभ्यः ॥ ३७ असमशरनृपस्य विश्वजेतुर्यश इव गायति षट्पदीकुटुम्बे । रविरनुपदमत्र नृत्यतीव स्फुटवरलारवनृपुरप्रणादम् ॥ ३८ ॥ नवकुसुमपरागराजिभाजि भ्रमरकदम्बककबुरेऽन्तरिक्षे। अपि सविधमुपैति नात्र सिंहः समुदितधूमदवानलभ्रमेण ॥ ३ ॥ छायाभिरन्धतममानि विधाय मृले दत्तच्छटा मधुरमैस्तरवः सृजनि । शाग्वाग्रहस्तचलनप्रग्सतः प्रसनैः शय्यामिह प्रियमग्वा इव दम्पतीनाम् ॥ ४० ॥ अस्लिल्लतानां च महीरुहां च मियः परारम्भभृतां मकम्पम् । स्वेदोंदविन्दनिव पश्य पुष्पव्रजान हरत्येव शनैः समीरः ॥ ४ ॥ पश्य प्रसनविनिविष्टनिरन्तराल- रोलम्बजालमिषनाऽञ्जनमञ्जुलश्रीः । छायेव मूलमणिवेदिमरीचिर्वाचि- नुन्ना स्फुरत्युपरि भूमिमहामिहामो ॥ ४२ ॥ तपावन कामतपोधनस्य वनेऽत्र सर्वे ऋतवः सदैव । निर्वैरमन्योन्यविरोधिनाऽपि मिललि पुष्पस्मितभासमानाः ॥ ४३ ॥ ताहरभासुरभूति तस्य विफलं राज्यं विलासाचल: सोऽयं रैवतको न यस्य तदिदं लीलावनं यस्य न । किश्चैतत् द्वयमप्यमि विफलं तस्य प्रशस्यः सुहृत पाय यस्य भवादृशां न हि दृशोः पीयूषपूरप्रपा ॥४४॥ इत्युद्दामरसप्रसृत्वरगिरं दामोदरं सम्मदी द्राक्षामण्डपमण्डनायितरुचौ माणिक्यवेदीतटे ।

·चतुर्थः सर्गः ।
धृत्वा पाणितले न्यवेशयदसौ भीमानुजन्मा नव-
प्रेमस्थेमवशो गिरामवसरं प्रस्तावयन्नात्मनः ॥ ४५ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये नरनागयणसङ्गमवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
श्रीवस्तुपाल कलिकालविलक्षणस्त्वं
संलक्ष्यसे जगति चित्रचरित्रपात्रम् ।
यहानसौरभवता भवता वितेने
नानेकपेन मदमेदुरिता मुखश्रीः ॥ ३ ॥
चतुर्थः सर्गः
अथ विष्णुमद्भुतमुदा विजयी निजगाद कः स्तवपरोऽस्तु नव ।
ऋतवः सदा षडपि यस्य वने विदिता नमोऽत्रभवतेऽभवते ॥ १ ॥
अरुणाङिपाणिनयनं किरणाद्भुतकौस्तुभं बत भवन्तमिव ।
मुदिते दृशौ मम विलोकयतो मधुमद्य माद्यदरविन्दरविम् ॥ २ ॥
यदि जेतुमिच्छसि जगन्ति ततः कुरु मां करे किमपरैः कुसुमैः ।
वदति स्मरं पृथगितीव मुहुः कुसुमावलिर्भमरवामरवा ॥ ३ ॥
हृदि मनकामशरशल्यशते बन चुम्बकं प्रियमधत्त वधूः ।
प्रतिबोधितेव मदमोहवती मधुपध्वनेः कलतया लतया ॥ ४ ॥
गदिताः किमप्यलिकुलकणितैः परितर्जिताः किमलयाङ्गुलिभिः ।
दयिताजने निबिडमानभृतो निभृतं रसालतरणा तरुणाः ॥ ५ ॥
सपदि प्रविश्य हृदि संयमिनामपि दुर्गमे विधुरतां विदधे ।
मदनावनीशवरवीर इव भ्रमरध्वनिः पिकवचःकवचः ॥ ६ ॥
अधरानुबन्धमधुरेण वधूमुग्वशीधुनाऽकुलवपुर्बकुलः ।
कुसुमानि यान्यधित तैः समदान जयति स्मरी रिपुरुषा पुरुषान् ॥ ७ ॥
सहजद्विषोऽपि न विरोधमधुर्धवमाज्ञया स्मरमहानृपतेः ।
यदचुम्बि चम्पकततिर्मधुपैस्तिमिरायतै(तविभातविभा ॥ ८ ॥
तिमिवत् प्रियाश्रयरसप्रचलान्मदनो निहन्तुमिव पान्थजनान् ।
नवकिंशुकान्यधित वक्रगलग्रहयन्त्रवत् प्रवरधीवरधीः ॥९॥

·૧૨
नग्नागयणानन्दमहाकाव्यम् ।
मलयानिलविरहिणां च वधूसहचारिणां च पृथगेव ददे ।
ध्रुवमुष्णता च हिमता च फणिश्वसितोद्भवा मलयजालयजा ॥ १० ॥
पदताडनेऽप्यतुलरागतयातनृत्तपल्लवकरं तदिदम् ।
मन्त्रि कान्तसन्निभमपि प्रमदं जनयत्यशोकवनमेव न मे ॥ ११ ॥
तिलकोऽपि पश्य विरहेऽद्य हहा मदनस्य बाणयति पुष्पततिम् ।
मकटाक्षविभ्रममदर्शि वृथा हृदयेशमेव समया म मया ॥१२॥
प्रियनिर्विशेषमपि यस्य मया परिरम्भणं कुरुबकस्य कृतम् ।
मग्वि हन्ति मां तमभिगम्य मदी मदनो जगत्रितयशातयशाः ॥ १३ ॥
इति गद्गादाकुलितकण्ठपदं निगदन्त्य एव विरहिप्रमदाः ।
द्रुतमागनैः प्रियतमैर्नितमामतथावचोभरचिता रचिताः॥१४॥ (कलापकम्
ज्वलिताग्निपिङ्गलकरालकराकुलभानुसाध्वममये ममये ।
क्षितिजावलीभिरुचिनं चिनं मधु पुष्पनोऽवनिहितं निहितम् ॥ १५ ॥
शितिकण्ठकण्ठकमनीयमचेर्भवतः कठोरमहसः सदृशम् ।
विदधे शिरीषरजसाकुलितं शुचिना दिवो रविवरं विवरम् ॥ १६ ॥
शुचिना प्रियेण परिरम्भमियं रचयाञ्चकार किल केलिवनी ।
अनुरागिणी विकचपाटलया नवमल्लिकाप्रमवहामवहा ॥ १७ ॥
ममयानुभावशिशिरे पतितास्तपतप्तमूर्त्तय इवोडुगणाः ।
बभुराहिता विचकिलावलयां हरिणीदृशामुरसि तारमिताः ॥ १८ ।।
भृशमुच्चतां यदननिष्ट महालहरीततिः पतिरयं पयमाम् ।
नवमि निर्भरमनामि रविच्छविमण्डलाधरया धरया ॥ १० ॥
ममये गभीरहदयः मलिलं शिगिरीचकार बत कृपगणः ।
अजनिष्ट मम्प्रति यतः परित: मरितां गणोऽपि नपयानपयाः ॥ २० ॥
ध्रुवमालवालवलयेषु पयःपरिपूरितेषु निजमूलभुवि ।
प्रविशन्त्यमी प्रतिकृतिच्छलनः पृथिवीम्हस्तपनतापनताः ॥ २१ ॥
हिमता गर्नव जगताऽर्कभिया सुदृशां कुचो शिग्वरिदुर्गरुचौ ।
इति कामिनाऽनुपमशैत्यगुणस्पृहयाऽभवन् परमदारमदाः ॥ २२ ॥
नवपाटलाप्रमवलासबलादुदिते स्मरे परमया रमया ।
तरुणीननिर्मधुरमाधुरमा दयिते बभूव नतमानतमाः ॥ २३ ।।
मम्दुत्तरङ्गितपिशङ्गपटाञ्चलमञ्जुलस्य हरकण्ठरुचः ।
तव तुल्यतामकलयजलदस्तडिता प्रभाचिरयाऽचिरया ॥२४॥

·चतुर्थः मर्गः । ३ परिरम्भणे गलदुडुप्रसवस्रजि बाढमीलितरवीन्दुदृशाम् । रसिनो दिशां त्रिदशनाथधनुर्मिषनोऽम्बुदा नग्नमदुःग्बमदुः ॥ २५ ॥ पतति प्रकाममुडुपुष्पगणे गगनद्रुमस्य करकच्छलतः । रभसादघयदमुं यदमौ घनपडतिर्गजममाजसमा ॥ २६ ॥ जनयञ्जने मुदमुदारतरामपि कालिमानमभजजलदः । यदनेन चण्डमचिचन्द्रममौ त्रिजगशामपि हितो पिहितो ।। २७ ।। प्रियवेश्ममार्गमसतीषु दिशन्निव लोकदृष्टिचकिताम् धनः । शुशुभे मुहुःप्रकटितान्तरितक्षणिकामिषानुपमदीपमदी ॥ २८ ॥ बहिरेव कण्टकवतीमभजत् बत केतकीमिह सुधामधुपः । न नदीयमप्यरसधृमरकं मनुते रमैकहृदयं हृदयम् ॥ २० ॥ मरिदर्मिनिर्मितमृदङ्गरवैः स्मितनीपभृङ्गकृतगीतलये। जगति स्मयं दिशति केकिततिर्नवनृत्तलोलपकलापकला ॥ ३० ॥ अपि सद्गुणैर्धवलयाऽबलया क्रियते न किं चतुरयाऽऽतुरया । वरजानिरेनमलिनं मलिनं यदमौ भजत्यममहाममहा ॥ ३१ ॥ प्रबलप्रतापशुचिकीर्तिभृतस्तव माम्यमत्र यदि मटते। मचिभारदुःमहसहस्रमचौ शरदि प्रपश्चितविधौनविधौ ॥ ३२ ॥ शरदः स्फुरतरुणिमोष्मसदृक्तरणियुतेर्नवमरोजदृशः । सुरचापशेग्वरजुषः शुशुभे शशिदीधितिः परमहारमहाः ॥ ३३ ॥ सरसी निजं सरमिजैरभितः सुरभीकृतं मरममेव जलम् । पथिकवजाय ददतीव मुहुर्विमलं महंमरवतीरवती ॥ ३४ ॥ पधिकाः पथि स्मृतवधूमुग्वदग्गतिविभ्रमा मुमुहुरत्र मुहुः । सरितां प्रवाहमवलोक्य सरोमहकैरवप्रसवहंमवहम् ॥ ३५ ॥ असनप्रमृनघटया घटितः कटरे शिलीमुग्नगणः प्रगुणः । विधृतक्रुधेव धुनकान्तवधृनिधनैकनिष्करणयाम्णया ।। ३६ ॥ प्रतिदन्तिनां मदम्षा विषमच्छदगन्धिवायुनिशिताब्दमिषात् । गगने ययुर्युगजगोत्रगजाः परिहत्य तत्रिदिवनन्दिवनम् ॥ ३७ ।। वनग्वण्डमण्डनमिदं सुहृदं घनकालमेनमनु मा स्म गमत् । शरदागमे यमिति केकिकुलं व्यधितच्छदच्छविकलं विकलम् ॥ ३८ ॥ मुनिरप्यगस्तिस्दगान्मृगयन्निव बाणपत्रनयनां शरदम् ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इति सड्डुचन्तु सरितोऽम्बुनिधिस्फुटदृष्टतत्प्रतिभयाऽतिभयाः ॥ ३० ॥ ननृते शरद्यबलया वलयावलिनाभासुरमुदारमुदा । शुकसंहतिः कलमतो लमतो घनमार्गसीमनि रयान्निरयात् ।। ४० ॥ परसरमण्डलसहोत्यमहः स्वलनावलक्षमहिमैकनिधिः । त्वमिव प्रजासु जयति म्म महाः फलिनीषु गाढतरजातरजाः ॥ ४१ ॥ नितमां नमीषु महनीषु मुहुः कृतकापराधघटनाकुपितैः । मिथुनैर्मियोऽप्यनुनयेन रमः किल कोऽपि कामकलितः कलितः ॥ ४२ विदितं यदुष्णमवटेषु पयत्रपया पतत्तदिह घर्मचयः । यदमुं विलय गहनं तुहिनं भुवनेऽभिभूततमभूतमभूत् ॥ ४३ ॥ रनिजानियौवनतपस्वितपांवनशैलयोरिव वधृकुचयोः । स्थितमुष्णभावमहरन्न हिमो महिमा हि तापमततः मततः॥ ४४ ॥ त्वरितं हुताशहरिति स्फुरितस्तपनोऽपि शीतभरभीत इव । ददति व्यथां न कथमन्यजने ममतः प्रमृत्वरतुषारतुषाः ॥ ४५ ॥ मदनस्य मानिमदौलभिदे शतधारकोणशततामगमन् । शतपत्रिकासु कुमुमच्छदनावलयः शतं कुमुमितामु मिताः ॥ ४६ ॥ अवियोगिनां विरहिणां च तनी तरुणीकुचोष्मजुषि तापपुषि । बत मर्वथैव विफलस्य जने पवनस्य शैत्यपतितापतिता ॥ ४७ ॥ परिकम्पतेऽद्य रविभारविभादहनप्रभालिपिधराऽपि धरा । पवमानवल्लभमदम्भमदं हिममित्यधावत रमात्तरमा ॥४८॥ शिशिरस्ततान तव तारयशःमुरभीकृतक्षितितलस्य तुलाम् । नवकुन्दपुष्पपटलं यदिह त्रिदशापगाजलमितं लसितम् ॥ ४० ॥ लघुतां प्रयाति यदहस्तदही जलधौ प्रवेष्टुमतुलौर्वभृति । तुहिनातुरस्त्वरयते तुरगानपि चण्डिमप्रसविता सविता ॥ २० ॥ परितःपतत्तुहिनदृनतनोः पुलकोद्गमद्युतिमधत्त दिवः । पवमानलालितलवङ्गरजःकणराजिरत्यमितभासितभाः ॥५१॥ उष्णी हिमार्जितनिशातनिशागमेषु तीब्रेऽह्नि तप्ततपनातपनाशिशैत्यौ स्त्रीणां कुचौ समरसामरमाः श्रयन्तः के स्युन हर्षसदनं सदनङ्गरागाः॥५२ आकर्येव मिथ:कथामिति तयोरारामरामः कचित् कोऽपि क्षोणिभृदीदृशास्ति तटिनीकासारमारस्थितिः ।

·पञ्चमः सर्गः। लोकेऽस्मिन्निति वीक्ष्य मङ्गु चलितः शोभाविभावाति लोकेऽन्यत्र विलोकितुं तु भगवान् राजीवजीवप्रदः ॥५३॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये ऋतुवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ गृह्णासि नाम परतोऽपि नवान् गुणांस्त्वं त्यागो गुणस्तव नवस्तु न वस्तुपाल । लोकोत्तरस्तदपरस्य नरस्य स स्यात् यत्तादृशो नहि दृशोः पथि मादृशानाम् ॥ ४ ॥ पञ्चमः सर्गः अथ ननाम वधूमनु पश्चिमामुदितदिग्गजकुम्भनवस्तनीम् । इतरदिग्गतिनिर्मितविप्रियः प्रिय इवाधिकरागधरी रविः ॥ १ ॥ विरहिणां मयि गच्छति विप्रियं प्रियजुषां प्रियमत्र करोमि किम् । रविरितीव चिराय विचारयंश्चरमपर्वतमूर्ध्नि विलम्बितः ॥ २ ॥ द्रुतमनुज्झिततापपरम्परांऽपरदिशा विनमन्ननुरक्तया । रविरसावधिरोप्य नगोन्नतस्तनतटे स्म चिरं परिरभ्यते ॥३॥ अवनतानि विमुच्य तनीयमी त्वरितमुच्चनगेषु मचिः स्थिता । ब्रजति भास्वति भर्तरि दरतस्तदवलोकरसादिव रागिणी ॥ ४ ॥ अहमिहेव करोमि निशि स्थितिं पृथगिलीव विवादरवाकुला । विटपिमौलिषु दत्तपदा मुहुन्वरितमुत्पति स्म ग्वगावलिः ॥ ५ ॥ अभवद निमीलितपद्मग् हिमममीरसुग्वादिव पद्मिनी । रविमिवाईलसत्कुमुदेक्षणा कुमुदिनी क्षणपातिनमैक्षत ॥ ६ ॥ विघटमानतन नियनेर्बलादनिचलेन मुहुः परिरम्भिणौ । जगति हन्त रथाङ्गविहङ्गमौ न कमरोदयनां करणारवैः ॥ ७ ॥ कनककुण्डलमेव दिवो रविर्दधद्धोगलितकलवं वपुः । अपरपर्वतमूहनि दरतः पतनकृणितकोटिरिवाबभौ ॥ ८ ॥ गिरिशिरःस्थगिनाईमथ क्षणं द्युमणिमण्डलमस्तमदैर्जनैः । मुग्वसरोजमिवैश्यत नामिकावधि दिनस्य महापदि मजतः ॥९॥ अपस्नं तपनेन यथा यथा तिमिरवेगभियेव शनैः शनैः ।

·१६ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रसृतमल्पजवेन तथा तथाऽभिमुग्वभानुभयादिव तामसैः ॥१०॥ अरमताऽपरदिग्दयितां रविर्गिरिगुहागृहगुप्ततनुर्बुवम् । मलिनिमानममानमस्यया नदितरा नितरां दधिरे दिशः ॥ ११ ॥ रविरथस्य तदात्वमलक्ष्यतां गतवतश्चरमाचलसीमनि । अमणकेतुपटाञ्चलचञ्चलं क्षणमलक्ष्यत मान्ध्यमहो महः ॥ १२ ॥ अथ मलिम्लुचदोस्थ्यलतादवैश्चलदुलूकविलोकनभास्करैः । अभिमरत्कुलटाकरदीपकैः जगदपूरितमां तिमिरोर्मिभिः॥ १३ ॥ मपदि दिक्षु किमु क्षुभिताऽम्बुधिर्नभम एव विभा किमलम्बत । किमुरगमदपाति रमातलादिति जनेन तदाऽनुममे तमः ॥ १४ ॥ रविकरावृतिमुक्तमिलातले किमपतद्रियदेव मलीममम । क पतिता रविरित्यवलोकितुं घनपथेऽधिरोह धरैव किम् ॥१५॥ किममिलन्मलिनीकृतमृर्त्तयस्तपनभर्तृशुचा ककुभोऽभितः । तिमिरनिर्विवरे भुवनेऽभितो भविभिरित्यभिशङ्किनमाकुलैः॥१६॥(युग गगनकाननमीमनि तारकैः कुसुमितामु नमानववल्लिषु । अजनि युक्तममी कुसुमायुधस्त्रिजगतीविजयव्यसनोन्मुग्वः ॥ १७ ॥ प्रियनिकेतनवमनि चञ्चलेचलितमस्वलितं कुलटाकुलः। प्रममरे तिमिरेऽपि नवज्वलन्मदनदीपविभाभरभामिभिः ॥ १८ ॥ अनुदिते मति नक्षणमौषधीप्रियतमे च गने च मचिप्रिये । प्रियवियोगजदुःग्वमवीं तदा मचिरशिश्रियदोषधिमण्डलीम् ॥ १९ रविभरिव सामु दीपक तमधःस्थितकालिमकैतवान् । हठहनस्य नदा नमसस्त्वचा विरचिते नियतं स्थितमासने ॥ २० ॥ हिमकरागमनप्रगुणा तमश्विहुरमञ्चयमध्यममीमनि । अदित वामवदिक प्रमृतप्रभालवनिभेन तदा घुमृणच्छटाम् ॥ २१ ॥ प्रियतया नलिनी यदि मृच्छिता निपतिते तरणी किमु कौतुकम् । महदिदं यदलिध्वनिनाऽदत् कुमुदिनी प्रमरत्कुमुदानना ॥ २२ ॥ गिरिशिरोऽन्तरितस्य हिमयुतेर्युनिभरः कपिशा बहलीभवन् । अदहदाशु वियोगिवनावली स्मरशिीव दवत्वमुपागतः ॥ २३ ॥ विघटितेऽपि निदाघमचौ हिमानिकरप्रमऽपि विसर्पति । न मरमीभिरमांचि कदुष्णता नवरथाङ्गविहङ्गमतापतः ॥ २४ ॥ मासतिगवनक्रिडाकं यवनिमानगजेन्द्रमिताडशः ।

·पञ्चमः सर्गः
स्मरधनुर्द्धरजैत्रधनुर्बभौ समुदितैकलवः क्षणदाधवः ॥ २५ ॥
अथ निपीय तमिस्रमुरारसं भृशममोचि दिशा नमुचिद्विषः ।
उदयदर्डसुधाकरकैतवात्कनकशुक्तिरिवेयमधोमुखी ॥ २६ ॥
प्रथमधामलवैर्विरलीकृतं दिवि निरीक्ष्य तृणप्रतिमं तमः ।
नियतमुत्पततामृगेण स प्रकटितः सकलोऽपि विधुर्बलात् ॥ २७ ।।
शशिनि शोणतनौ स्फुटलाञ्छने वलयिते परितस्तिमिरोर्मिभिः ।
अलिकुलाकुलपङ्कजवासजं सुखमसेव्यत सायमपि श्रिया ॥ २८ ॥
तिमिरसीधुरसासरारुणे त्वयि मुधाऽजनि रागिमतिभ्रमः ।
शठ मया परिरम्भपरोऽपि यद्वितनुषे रजनीमुखचुम्बनम् ॥ २९ ।।
इति सुरेन्द्रदिशेव म्षा हतः सितरुचिः पतितो वियदङ्गणे ।
अथ विकस्वरकोमलकौमुदीपरिमलैरवशेषदिशोऽहसन् ॥३०॥ (युग्मम्)
दिवि निशाकरकान्तिभिराहतं गिरिगुहासु महौषधिभिः क्षितम् ।
निपतितं त्रसदन्धतमं तमो जलपतौ तदिहोत्पतितं पयः ॥ ३१ ॥
निजसुताः परिदातुमिवौषधीगिरिगणो विधुकान्तजलैर्व्यधात् ।
शुचिकलावलिसंवलितातेर्द्विजपतेर्ननु पादपवित्रताम् ॥ ३२ ॥
जनदृशां सुकृतार्णववीचिका इव हिमांशुमरीचिझलज्झलाः ।
क्रमसमीकृतविश्वनतोन्नतान्त्रिजगतीं परितस्तरिरेतराम ॥ ३३ ॥
कटरि काचन पादपवित्रता द्विजपतेः परमेशशिरोमणेः ।
अबिभरुमलिनान्यपि गौरतां यदभिषङ्गकृतः सुकृतैरिव ॥ ३४ ॥
मदनयान्त्रिकयन्त्रजवोज्झिते स्फटिकगोल इवोच्छलिने विधी ।
सपदि भङ्गभियेव पलायितं मृगदृशामभिमानमहाबलेः ॥ ३० ॥
न निकरोषि वचांसि ममेत्यसो स्मरवशंवद्धीः प्रजिघाय माम् ।
अनुनयाय तवायतहक पुनस्त्वदपमानभिया स्वयमेति न ॥ ३६॥
स्मरशरावलिविडहृदन्तरा गलितमानरसप्रसूति शम् ।
अयि भवन्मयमेव विलोकते जगदिदं विरहज्वरपीडया ।। ३७ ॥
असुसदृक् ननु भासि तदन्तरा तदिह कण्ठगतिस्त्यज विग्रहम् ।
सपदि विग्रहमुक्तिरसोन्मुखास्तदसापि हि कण्ठपथं ययुः ॥ ३८ ॥
प्रियजनं ननु मन्मुखवाचितप्रणतिचाटुगिरं लघुमानय ।
त्यज मदं पदयोः पतितास्मि ते तदनुकारपटुश्चटुभाषिणी ॥ ३०॥
स्मरनिशाकरयोरपि शङ्करज्वलनदृष्टितिरस्कृततेजसोः ।
त्वभिमानभिदोन्मयोः पुरस्त्वमिति मामतिलनयथाः स्म मा॥४०॥

·१८ नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम् । इति निशातिलकायितकौमुदीरमणरश्मिगलन्मदयोर्मिथः । अनुनयं कथमप्यतिवाञ्छतोर्वियमितानुनयप्रथयोः स्वयम् ॥ ४१ ॥ अनुदितापि मरवी चतुरा चिरादुभयतोऽप्यनुनायकतां गता। प्रणयिनोः प्रणयातुरचित्तयोरधित मानविभेदनिमित्तताम् ॥ ४२ ॥ ( सप्तभिः कुलकम् अथ समेततथाविधदृनिकानुनयदत्तमुदोऽपि मनस्विनः । प्रतिभयादपराधकृतो ययुः प्रियतमासदनाय शनैः शनैः ॥ ४३ ॥ विशति मागमि भर्तरि दर्पणो मुग्वविलोकमिषाद्विधृतोऽन्तरा । मृगदृशो मदभेदनिवेदिना सपदि वेपथुना भुवि पातितः ॥ ४४ ॥ प्रणयिनाभ्युदितेन कृतागसा सपदि कापि परामुग्वतां गता। स्फटिकभित्तिगतत्प्रतिमेक्षणाद्विवलिना स्म पुरः परिरभ्यते ॥ ४५ ॥ द्रुतमभिप्रियमुत्थितयाऽन्यया रणितनपुरकडुणकाश्चिभिः । स्मरविलासकलारसनाटिकामुखमहोत्सववाद्यमिवादधे ॥ ४६ ॥ रभसचञ्चलकुण्डलनादतो न ग्वल गोत्रभिदामशृणोद्वधृः । मरसविप्रियकम्प्रतनो प्रिये किमपि सात्त्विकभावमशडून ॥ ४७ ॥ अनुनयाय विलीनमदो मिथः प्रचलिनो मिलिनो पथि सङ्कटे। प्रणयिनावुदिनप्रमद्वपं सपदि केन रसेन न भावितौ ॥ ४८ ॥ एकाकिन्यपि कामभूपतिमहासाहाय्यता मानिना- मीढङ्गानधनग्रहव्यतिकरव्यग्रे मुधादीधितो। दायादीव जवादढोकन नदाहङ्कारहुङ्कारिणी सौरभ्याभिसरन्मधुव्रतवर्धनादेन कादम्बरी ॥ ४९ ।। इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ करसरसिरुहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू- दजानि वदनपझं सद्म वाग्देवतायाः । इह जगति समस्ते वस्नुपाल स्तुमः कं सचिवतिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम् ।। ५॥

·पष्टः सगे
१९
षष्ठः सर्गः
अथ नलिनमुखी निजं च भृङ्गध्वनितेनावसरं सुराशशंस ।
रसरसनरसं मुग्वं च यूनां चषकानि स्वयमाप बिम्बितेन ॥ १ ॥
अधरमधुरताद्भुतानि नूनं दयितास्यानि निरीक्ष्य बिम्बितानि ।
नवसरकरसेषु दम्पतीनामभवत् कापि विशेषतः पिपासा ॥२॥
धुरि मधुरिमबन्धुरं वधूनामधरोष्टं पिबति प्रियेऽतिरागात् ।
मिलदलिनिनदै करोद मन्ये निजपानावसरं सुराप्यनाप्य ॥ ३ ॥
इदमयमथवा दधाति धुर्यं ननु माधुर्यमितीव बोडुकामाः ।
सरसमरसयन्मुग्वं च वध्वा नवमध्वामवमप्यथो युवानः ॥ ४ ॥
मधुरमधुमधीरमईपीनं वितरन्त्याश्चषके च्युते प्रकम्पात् ।
मुकुलितनयनं धृताधरोष्ठो मुखगण्डूषमपात्कृती प्रियायाः ॥ ५॥
न रसनरसमाससाद भृङ्गीरवलीलाजुषि तादृशं सुरायाम् ।
मणितरवपुषोऽधरे प्रियाया हृदयेश: किल यादृशं प्रपेदे ॥ ६ ॥
मुहुरपि सरकं निपीय कान्ताधरपाने मणितानि यहितेनुः ।
मधुरमिदमितोऽप्यतीव कण्ठैः स्तवनं चक्रुरितीव तावानः ॥ ७ ॥
जितमिव मधु मेनिरे वधूनामधरैः पानकृतः परीक्षमाणाः।
विधुमणिचषकैरितीव दधे जयबुद्ध्यैव सुधा सुधांशुधौनैः ॥ ८ ॥
रसयति सरकं धवे वधूनामधरोष्ठो मधुपैरवापि धन्यैः ।
मुहुरिह दयिताधरं च रागाडयति प्रापि सुराऽपि तैर्विदग्धैः ।। १ ।।
मधु सरभसमौज्झदात्ततापा युवतिर्गोत्रभिदा प्रियेण दत्तम् ।
दधति तद्धरे च शीधुधौतान्दशनाङ्कानपरापि तापमाप ॥ १० ॥
अधित कमपि कान्तयाईपीतोऽधरसङ्गेन रमं सुरारसस्तम् ।
अमदयदपि भाजनस्थितोऽमौ रसनोपक्रमिणोऽपि येन यूनः ॥ ११ ॥
स्फुरदरुणदृशश्युतोत्तरीयाः सहसाोंक्तगिरोऽधिपैनमस्याः ।
अभिनवमददैवतावतारात्परतन्त्रा विजुघर्णरायताक्ष्यः ॥ १२ ॥
मदवशकपिशं मिथोऽपि वक्षः सहसा वीक्ष्य रसत्रसद्विचाराः ।
कथमिव मयि कोपभागसीति प्रणता दम्पतयस्तदानुनिन्युः ॥ १३ ॥
दयितमधरचुम्बनाय धृत्वा चिहुरैर्वीक्ष्य च सन्निधौ विपक्षम् ।
क्षिपसि किमिह चक्षुराक्षिपन्ती करभोरूरिति लाघवं लुलोप ॥ १४ ॥

·नग्नागयणानन्दमहाकाव्यम। हृदि मधुकृतमोहनाभिलाषे त्रपयेव त्रपयापि मङ्गु मुक्ते । अजनि लसदनङ्गमङ्गनानां परिहासोऽभिमतैः सहस्ततालः ॥ १५ ॥ क्षणमतिकुपिताः क्षणं प्रसन्ना हसिताश्च क्षणमाकुलाः क्षणं च । नवनवरसभङ्गिभिर्मंगाक्ष्यो हृदयं नूनमनीनृतन् प्रियाणाम् ॥ १६ ॥ अविरतमधुपानधौतरागस्फुटदन्ताङ्कधरोऽधरस्तरुण्याः । अपरमृगशि प्रकोपनायामिव मोपयितुं पपे शठेन ॥ १७ ॥ ममधुरगुणया ह्रियं हरन्त्या प्रतिकान्तं मुरयैव कापि मुग्धा । चटुवचनमघाटि मन्दमन्दं स्वयमन्तर्गतया वयस्ययेव ॥ १८ ॥ मदपरवशचेतमां वधूनां द्रुतमुक्तोज्झितमन्द्रमध्यतारैः । प्रतिपदमनवस्थितप्रयोगैरपि गीतैर्दधिरे मुदं युवानः ॥ १० ॥ युवतिषु मृदुगायनीषु रागाचषकं रागिषु वादयत्म रिक्तम् । इह शरधनुषी विमुच्य मूर्ती बत नृत्यन्निव दिद्युते मनोभूः ॥ २० ॥ चिरविरचितचुम्बनप्रपञ्चादधराचारहशामुदस्य रागम् । अभिमुग्वपतितेषु तन्वते स्म प्रतिकान्तानयनेषु रागभाजः ॥ २१ ॥ इह निवमति मा नवेति मेष्यं निगदन्ती किलमानमत्यजन्ती। म्मरमविवशा वधूर्घनाभ्यां हृदयं पत्युरपीडयत्कुचाभ्याम् ॥ २२ ॥ हृतवति रमणेऽशुकं रमण्या हृदयं व्रीडभरेण वा मुदा वा । विपुलकपुलकोद्गमैर्दधो वा परिधानं परिरन्धुमुच्छ्रितं वा ॥ २३ ॥ स्पृशति परिवृढे कुचद्वयीं यत्रपया सङ्कचनं चकार भीरुः । नमदुदरतया नदुच्चमुच्चैहृदयं प्रत्युत ढोकयाञ्चकार ॥ २४ ॥ हृदवनिमभितः शनैः स्पृशद्भिर्मुहुविस्तारितपाणिलीलयैव । कथमपि सुदृशामलभ्यतात्मा युवभिर्युक्तमहो मुहुः स्मरान्धैः ॥ २५ निबिडतररदाङपीड्यमानाद्दयितेन प्रसभं कृतागसाऽपि । तम्णमृगदृशां ननो प्रविष्टोऽधरबिम्बात्किल कोपकम्प एव ॥ २६ ॥ रभमदलितहारसापराधः परिरम्भः सहसैव दम्पतीनाम् । मकलमपि वपुः प्ररूढमुक्तास्तबकं स्वेदपयोलवैश्चकार ॥ २७ ॥ अधित कृतकमेष यं पुरा मजयहेतोरपनेष्यते स रागः । इनि भृशमवरे निपीयमाने रमणैः पाणियुगं ननर्त्त वध्वाः ॥ २८ ।। दयितकरतलैयदि प्रपेदे सकलैः स्पर्शवशादतीव तोषः । पृथगिव तदपि स्तने तरण्याः प्रमदश्चचुकसङ्गाजोऽनुभूतः ।। २९ ।।

·पष्टः सर्गः २१ २ प्रियतमकरपल्लवेन नूनं परमानन्दपदं व्यचिन्ति किञ्चित् । युवतिकुचशिलोचयाधस्ताद्विदधौ भैरवपातसाहसं यत् ॥ ३० ॥ अतुलकुचनितम्बशैलसीम्नि स्फुटनाभीदभाजि कान्तहस्तः । चकित इव चचाल कम्पमानः शनकैर्मध्यपथे कृशे कृशाङ्गयाः ॥ ३१ ॥ स्वलित इव वलीविलवनेन प्रियपाणिः पतितश्च नाभिकूपे । कृतवलयविरावमाकुलाभ्यां चकृषे च द्रुतमङ्गनाकराभ्याम् ॥ ३२ ॥ रसवशगवधूकरानिमढे प्रियपाणौ हरति क्षणेन वासः । प्रसृतमधुरसार्द्रितेन दर्तो जघनेन स्वयमेव लजयेव ॥ ३३ ॥ वसनमिदमिति प्रकीर्णकान्ती रपनेतुरेव नेतुः । करमरुधदहो करेण कान्ता गलितं पूर्वमजानती दुकूलम् ॥ ३४ ॥ भुजयुगदृढबन्धनेन यूनां रससर्वस्वमदीदृशन् रमण्यः । त्वरितमिमिमेऽपि बाढमूद्धयसन्दंशनिपीडनेन तामाम् ॥ ३५ ॥ हृदयमतिवशीकृतं मिथोऽपि स्फुटमानग्रहनिग्रहश्च चक्रे । असमशरगुरूपदेशमन्त्रैरिव कण्ठे मणितारवैयुवभ्याम् ॥ ३६ ॥ अशिथिलपरिरम्भतो दधानाः पिहितं दम्पतयो मिथोऽङ्गमङ्गैः । अधरमथ दृशं मुहुश्रुचुम्बुर्मुग्वमौन्दर्यमलोकयन्मुहुश्च ॥ ३७ ।। वसनविनयने करावरोधं परिरम्भे विकृति भ्रुवोऽभिमानात् । अधररसनसम्भ्रमे तु चक्रुश्चटुवाचं सुदृशो रसाय यूनाम् ॥ ३८ ॥ कलयति कलतां प्रियं च वश्यं विद्धाने मणिते नितम्बिनीनाम् । स्वयमकृत कृती न कार्मुकज्याग्रहटङ्काररवं ह्रियेव कामः ॥ ३९ ॥ सुरतगतिषु दर्शयन्मुखाजं नववध्वा वसनास्तदीपकायाः । सततमपि मणिर्दृतः स्वमूर्धा समये प्रत्युपकृढभूव यूनः ॥ ४० ॥ गलितसकलतन्तवोऽपि हारा गुणपूर्णा इव भूषयाम्बभूवुः । दृढतरपरिरम्भणेऽङ्गमग्नस्फुटमुक्तामणयो रतानि यूनाम् ॥ ४१ ॥ परिदलनभयादिवाशुमुक्तस्तनसङ्गो गलकन्दलावलम्बी। पुरुषरतकृतां लुलन्वधूनां स्मरदोलाललितं बभार हारः ॥ ४२ ॥ परिचितपुरुषायितप्रपञ्चा मृदुलीलालसदङ्गकास्तरुण्यः । हृदयविस्मरैमरोजकुम्भैररुचन्प्रेमरसार्णवे तरन्त्यः ॥ ४३ ॥ रुचितमभिमतेषु यद्यदासीत्प्रमदास्तत्तदनुक्तमेव चक्रुः ।

·२२ नग्नागयणानन्दमहाकान्यम । हृदयमपि विदन्त्यमूर्यदेषां नियतं सन्ततमन्तरा वसन्त्यः ॥ ४४ ॥ अपि घनजघनस्तनास्तरुण्यो दधिरे लाघवमिष्टतुल्यमेव । इति दयितमुखश्रमाम्बुपातैरभिषिक्ता रतसङ्गरे स्मरेण ॥ ४५ ॥ प्रियहृदयवशीकृतिप्रतिज्ञाभरभाजो मणितस्य कामिनीनाम् । निधुवनधुतभूरिभूषणालीरववारः परिवारतां जगाम ॥ ४६ ॥ रचितकृतकमानधैर्यलजा मुहुरङ्गीकृततुष्टिभावधाष्टाः । प्रणयिनि परिभोगभाजि वध्वः सहसा सञ्चुकुचुर्ददुस्तनुं च ॥ ४७ अलमलमिति वाचमाचरन्त्यो रभसं तु प्रसभं रते वहन्त्यः । कृतकरुदितचञ्चवोऽपि चञ्चच्चटवो यूनि मुदं ददुस्तकण्यः ॥ ४८ ॥ करुणभणितिसीत्कृतानुगर्भ वचनं मन्दमिति प्रिया यदचुः । मदनमदवशंवदा युवानो दधिरे तेन विशेषनिर्दयत्वम् ।। ४ ।। क्षणमुपचितचाटुदीप्तकम्पं विलुलत्कातरमीलदईनेत्रम् । समरतसुग्नवाञ्छयैव यूनो रभसः कोऽप्यतिवाक्पथो बभूव ॥ ५० । सुरतविरतिखेदितं कपोलो परिरभ्य स्थितमेव रागियुग्मम् । नवमिव विरराज चम्पकस्रग्मयधम्मिल्लसमीपमोरभेण ॥५१॥ कटरि विघटनात्सुका युवानः सुरतान्तेन वधूजनेन मुक्ताः । मणितरणितचाटुचुम्बनाद्यैः ममनीयन्त च ते पुनर्नवत्वम् ॥५२ ।। रभमभरगृहीतपट्टवासःपिहितार रमणी रयादुदस्थात् । विवलितवपुरेकपादपाष्गिभ्रमिनश्यत्कुचवश्चितेष्टदृष्टिः ॥ ५३ ॥ अवयवनिवहेषु दम्पतीनां नग्वलक्ष्माणि निरन्तरस्थितीनि । विषमशरविमुक्तपञ्चबाणीपदलीलामवहन्त पञ्च पञ्च ॥५४॥ प्रथममविदितानि दानकाले दृढदत्तान्यपि रागिणी रमेन । नग्वदशनपदानि मन्दमन्दं पवनस्पर्शवशेन जानते स्म ॥ ५५ ।। ध्रुवमभवदशेषभूषणानामपि भूषाकरमङ्गमङ्गनानाम् । विरहितमपि तैरिदं यदाभात् रतमः तु न तानि तच्च्युतानि ॥ ५६ जघनमतिघनं निरीक्ष्य सद्यः श्रमजस्वेदजलाईचीरदृश्यम् । मुहुरपि रतये प्रियोऽधितल्पं परिरभ्य प्रमदां मदान्निनाय ॥ ५७ ॥ इत्यं नितान्तरतरागविशेषकान्त- कान्तीनि वीक्ष्य वनितावदनानि चन्द्रः ।

·सप्तमः सगः १२३ सद्योऽभिभूत इव लजितचित्तवृत्ति- झंपां विधातुमपराम्बुधिमभ्यधावत् ॥ २८॥ इति गूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नग्नागयणानन्दनाम्नि महाकाव्ये सुगपानसुरतवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥ ६ ॥ इतरगुणकथायाः काथिकत्वस्पृहाया- मिह वहति सहास्यं कस्य नो लास्यमास्यम् । तव तु विततकीर्तेः कीर्त्तनं कर्तुकामः सुरगुरुरपि शङ्के वस्तुपाल त्रपालुः ॥६॥ सप्तमः सर्गः। ति स्म वेल्लितलताकुसुमोऽतिमन्दमन्दोलनर्तिततुषारतुषावतारः । तश्रान्तकान्तरतखेलनग्विन्नकान्तासङ्कल्पकल्पविटपीव निशान्तवायुः॥१॥ सादवेदिषु निरन्तरमन्तरिक्षकुक्षिम्भरिः स्फुरितमाप मृदङ्गनादः । मप्रणुन्नमिव शीतमरीचिबिम्बमालम्बत स्वलितडम्बरमम्बरान्ते ॥२॥ चेत्तेशचाचयचन्द्रमचिप्रपश्चपञ्चेषुचापकलयापि न यः प्रयातः । गनं विभिद्य तमपि प्रमदासुशब्दैः शब्दायुधत्वमद्धाचरणायुधोऽपि ॥ ३ ॥ वप्ने निरीक्ष्य चरणप्रणतं युवानं सद्यः प्रसादरभसादुषमि प्रबुद्धा । नभ्यागतं चकितमेव चिराय काचिदाश्चर्यमग्नमनयत्परिरभ्य तल्पे ॥ ४ ॥ द्यावधिधिविलोलनलोलकान्ताताडङ्गकङ्कणकलापकलापनादः । नर्मग्नमन्थरवराशिरसो युवानं स्मेरस्मरं स्मरयति स्म रतोत्सवानाम् ॥५॥ सारस्वतस्मृतिशुचौ कविपुङ्गवानां चित्ते स्फुटस्फुटिकदर्पणदर्पचौरे । ग्देवता स्वयमियं प्रतिबिम्बितेव शुद्धा मतिः प्रभवति स्म कवित्वतत्वे ॥६॥ जिं पयः कतिपयेऽपि निपीय हन्तुमन्तर्गतान् गिरिगुरूनपि रोगपूगान् । ध्युः प्रगे शुभमुदकमुदस्तनिद्राः सुस्वप्नलब्धिमुदिता इव बुद्धिभाजः ॥७॥ संवर्धितो मधुरवारिविमुक्तवाहहेषारवैगिति जागरयाञ्चकार । गुप्तोत्थितद्विपपदान्दुकवृन्दनादो बन्दीश्वरस्वरपिधानपटुर्नरेन्द्रान् ।। ८ ॥ पूर्याश्वपादचयचूर्णितपूर्ववाढिवेलावनान्तमणिरेणुरिवोत्पतिष्णुः । पाच्यांप्रभापरिचयोविचकास किश्चित्कुप्यच्चकोरकुललोचनकोणशोणः ॥९॥ श्रीचन्दनद्रवमिवाशु हिमांशुधाम निर्धूय कौतुकवती बन वासवी दिक् ।

·२४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । आरक्तविस्तृतरविच्छविकैनवेन काश्मीरजेन रजसा विभवं बभार ॥ १० ॥ गुप्तो रसान्निशि भृशं परिभुज्य नीलीरागः कलक्कणितमञ्जुरलिनलिन्या । धामाधिपे द्रुतसमागमभाजि किश्चिदुद्घाटिनच्छदकपाटपुटं निरासि ॥ ११ ॥ अन्तललत्तरलभृङ्गकनीनिकेन किश्चित्पयोलवभृताईनिमीलितेन । तेने मुदं कुमुदिनीकुमुदेक्षणेन श्रस्यत्करो हिमकरोऽपि रतादिवाभूत् ॥ १२ ॥ संसक्तकजलमितिद्युति मूर्ड्सि पात्रं यन्त्रं नमोभिरिव क्लप्समवेक्ष्य दीपाः । तैले प्रलायिनि भयादिव मल्लिकायाः पाश्चात्यभागमभजन्त दशांदहन्तः ॥१३ अस्मद्विभुर्दिवमियाय रविनवेति ज्ञातुं महौषधिततेरिव निःसृताभिः । त्यक्तानि कान्तिभिरुदयगिरीन्द्रकुञ्जदुर्गाण्यपूरयिषत त्वरितं तमित्रैः ॥ १४ रागो रथाङ्गमिथुनस्य मिथोऽभिषङ्गप्रीतिस्पृशो भृशममानिव मानमान्नः । भूत्वा बहिर्बहुविभानविभातरङ्गरङ्गच्छलाद्गगनगर्भमपूरि भूरिः ॥ १५ ॥ दायादता विदितवैरिणि नित्यमिन्दो मन्दायितामृतकले किल भूमिमुक्ते । एकेन चन्द्रवदनावदनोपमानलक्ष्मीरलाभि कमलेन विकस्वरेण ॥ १६ ॥ नक्तं भरेण परिभुज्य मुधाकरण त्यक्ता च्युतप्रसववन्दनमण्डनेव । प्रातः क्षणं गलिनतारकचत्रवाला निश्चन्द्रिकाततिरतीव विदिद्युते द्यौः ॥ १७ अस्तु क्षणं हृदि मम प्रमदप्रदोयं नैनं जनापि कलयिष्यति सान्ध्यभासा । इत्युन्मुदः प्रियतमाहृदयाङ्गरागं लग्नं बभजुररुणं तरुणा न यान्तः ॥ १८ ॥ म्लानं विमुच्य कुमुदं चिरभुक्तमस्य द्वेष्ये प्रयातु नलिने मलिनः षडतिः । धिग्धिक पुनः मुनयनावदनांशुपानध्यानः मुधामचिममुञ्चदमुं चकोरः ॥ १९ आनन्दिनो दिनमुखे ग्वल, वीक्ष्य पक्षिराजाग्रज तपनसतमुपेनमग्रे। अभ्युत्थिताः पटुगिरस्तरविष्टरेभ्योऽपृच्छन् मुग्वागमकथामिव पक्षिणोऽमी : पूर्वाङ्गनातनुनखक्षतमण्डनाभस्तोकोदितामणिमण्डलखण्डदम्भात् । वक्रीकृतेन दिवसः प्रसभं चकर्ष ध्वान्तस्य जीवितमिवाङ्गुलिपल्लवेन ॥ २१ ॥ नारगरङ्गमुदयाचलतुङ्गशृङ्गगुप्ताईमम्बरमणेविरराज बिम्बम् । उल्लासितांसपिहितैकतट हिरण्यताडपत्रमिव पूर्वदिगङ्गानायाः ॥ २२ ॥ उत्तानदानवकदम्बकडम्बरेण ध्वान्तेन तान्तमवगम्य जगत्समग्रम् । अब्धेर्विमुक्तमिव चक्रधरेण चक्रं चक्राम शक्रदिशमम्बररत्नबिम्बम् ॥ २३ ॥ जाग्रत्कलङ्कहरिणाङ्कमिषात्प्रतीच्यां सज्जीचकार रजतप्रचितं प्रचेताः । भानो विभूषयति भासुरभासि पूर्वी दूर्वाङ्करप्रकरकर्बुरमर्घपात्रम् ॥ २४ ॥ प्रातर्जगत्यभिनवोत्सवभाजि गीतस्फीताननासु नलिनीष्वलिनीनिनादैः ।

·सप्तमः सर्गः। २५ आबिभ्रती घुमृणपात्रमिवात्र भानु शोभाममृज्यत मुखेषु दिशां दिन श्रीः ॥२२॥ याचिष्यते जगति दुर्लभमप्ययं यहास्ये तदस्य नवनिर्भरभक्तिभाजः । ध्यात्वेति भानुम्दयी मुदिनः किलाभूदर्घाञ्जलिप्रतिमया पुरतो जनस्य ॥ २६॥ उद्दीप्तपश्चिमशिलोच्चयचूलचुम्बिचश्चन्नभोमणिमणिज्वलनप्रतापैः। ॥ शक्रमेण कलया कलया गलित्वा प्रातस्तुषारकिरणोऽजनि कीर्तिशेषः ॥२७॥ संरम्भतस्त्रिजगतीभवनान्तराले तृण चचाल निग्विले ग्वल वासरश्रीः । रागो निरन्तरतरस्तदयं रराज तत्पादयावकरमप्रमरैरिवास्मिन् ॥ २८ ॥ अम्भोम्हेऽपि बत गर्दभिकेऽपि तुल्यं रागं यदि व्यतनुत प्रभुरेव भानुः । आद्यं नथापि मविशेषमुग्वानुरागं मालाइव कलुषं मुग्वमुद्रयाऽन्यत् ॥२०॥ बालांशुमालिकरमण्डलमण्डनेन बन्धकबन्धुरतरं दधती शरीरम् । छायावलीवलयिता च नयावालवैडूर्यजालपटिनेब वो त्रिलोकी ।। ३० ॥ धिग् रागवानहमिहापि सुरेभकुम्भावस्याः स्तनो प्रणयवानधिरोहनीन्द्रः । एवं झषेव तरणिः परितापमाप्य पूर्वाममुश्चन दिवं च मचा सिपेवे ॥ ३१ ॥ विस्पष्टदृष्टपरमाणुविलामनीलैजालान्तरमसमरैर्नवरश्मिदण्डैः । भल्लैरिव गुमणिनापलं गृहान्लान्तं मृतक्षतमलक्ष्यत रक्तचन्द्रः ॥ ३२ ॥ निःशेषभूमिधरकन्दरमन्दिरान्तर्गवाहुगण्यपि जघानतमां नमामि । क्रीडमणिविस्तृतवनिकीलालालायितेन महमा महमामधीशः ॥ ३३ ॥ दीसार्ककान्नतलनापविलीनमक्ष्माभृन्नवीनविवरावदिलब्धमागाः । वर्भूविभूषणमहर्मणिरहिमपाताः पातालमृलतिमिराण्युदमृलयन्न ॥ ३४ ॥ |क्तिं निरङ्कुशतया कुशमचिभेद्यो यः सर्वत्रिभुवनेपि ममो कथंचित् । गति स्म सोपि दृशि घृकविहङ्गमस्य भानार्भयात् झगिति मङ्कचितोऽन्धकारः ३५ पूर्वावनीधरशिरस्तटधातुरागः प्राचीनदिग़युवनिमोलिजपावनमः । वो वियगिरिशमूर्तिकृशानुनेत्रं भानुः क्रमाच्छविभरं बिभराम्बभूव ॥ ३६॥ इत्येनां रजनी रसाश्चितमिथावार्ताभ्यमयात्रस- निद्रो निर्गमयाम्बभूवतुरनिप्रेम्णा मुकुन्दार्जुनो । प्रीता रैवतकावनीधरवनीदेशाय माकं पुरी- लोकैराशु चचाल तत्परिचयोत्तालश्च तालध्वजः ॥ ३७ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचित नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये सूर्योदयवर्णनो नाम सप्तमः सर्गः ।। जनव्यामोहवल्लीयमिन्दिरा मन्दिरे स्थिता । मन्त्रिणा वस्तुपालेन कल्पवल्ली विनिर्मिता ।। ७ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
अष्टमः सर्गः
हेमे रामः स्यन्दने चन्दनश्रीनलिं चलं धारयन्नामरोह ।
शोणश्रीके लक्ष्यलक्ष्मेव सद्यः सन्ध्याभिन्न वारिदे शारदेन्दुः ॥ १ ॥
चक्र कृष्णालोकतृष्णाय हतिं लोकायेव स्यन्दनः मात्वतस्य ।
वातापातप्रस्फुरत्केतुहस्तप्रायो जाग्रहाहशब्दप्रवाहः ॥ २ ॥
ना माति स्म व्योमपात्रेऽप्यमात्री यात्रारम्भोत्ताननिस्वाननादः ।
स्थानं कत्तुं तुङ्गतुङ्गानि भूभृच्छृङ्गाणीति भ्रंशयामाम मन्ये ॥ ३ ॥
रत्नश्रणीभासि शाले विशाले तेजोजालरप्यलक्ष्यां प्रतालीम् ।
मैन्यान्यापुः मम्मुग्वायातवातवानज्ञानद्वारदेशावकाशम् ॥ ४॥
वेगेनाहम्पूर्विकायानमानस्फूतैः मृतस्तुल्यकालं विमुक्ताः ।
अन्योन्यस्य स्यन्दना घट्टमानाः प्राकारस्य द्वारदेशानिरीयुः ॥ ५ ॥
रंणो वाहव्यूहग्वाते प्रभृतं पड़ीभूतैर्दन्निदानाम्बुरैः ।
वेगावप्रहारतोऽङ्गठशक्तिभित्रैः पादैम्त्तरन्ति स्म भृत्याः ॥ ६ ॥
व्यक्तं रिक्ता नैव कनापि पूर्ये तृण पूर्णः कनचिन्नव शोष्ण ।
इन्युत्कर्षादेव वर्षासु रिक्तं ग्रीष्मे पूर्ण यः स्वयं स्वं तनोति ॥ ७ ॥
अन्तनित्यं येन वृन्दारकाणां वृन्दैवन्यं बिभ्रता विश्वनाथम ।
वाचीचश्चत्फनदम्भेन भेज श्रयः माक्षाहन्तिदन्नावदातम ॥ ८ ॥
विश्वाधारं येन जामातृमात्रा पात्रं धृत्वा विश्वरूपं हृदन्तः ।
शम्भाभिक्षाभस्मयोग्यस्य मन्ये लक्ष्मीलिप्मास्तस्य दत्तोऽहचन्द्रः ॥
धामाधारः कलिमौधं कलानां मत्पुत्रोऽमो दृक्सुधाबिन्दुरिन्दुः ।
एकं लक्ष्म क्षाल्यमस्मिन्निदं यः स्मृत्वेव स्यान्नक्तमभ्रंलिहार्मिः ।। १०
चञ्चच्चुलारत्नमालस्तमालप्रायच्छायः शेच्छलागिपूगः ।
और्वज्वालाजालभूभांति धूमावतस्तामा विस्फुलिङ्गीव यस्मिन् ॥ ??
ईदृक्षश्रीरीक्ष्यते योऽन्तरिक्षे तेनापीतं धिग्जना जानतं माम् ।
अङ्गप्रोदि कुम्भयोनेरितीव ख्यातुं लोके यः क्षिपत्यम्बुबिन्दन् ॥ १२
धृमस्तोमैडिवाग्नेरिवान्तःसुप्तस्येव श्रीपतेस्तेजसा यः ।
रेजे रामक्षुण्णरक्षोमृगाक्षीदृग्मुक्ताम्भःकजलेनेव नीलः ॥ १३ ॥
नक्तं दीसैरोषधीनां वितानः स्फूर्जज्ज्वालैः सूर्यकान्तैर्दिवापि ।
मूर्त तेजो राघवस्येव शश्वदृश्यं यस्मिन्सेतुशैलच्छलेन ॥ १४ ॥

·अष्टमः मगेः । तस्याम्भोधेः स्मेरदम्भोजशोभा यच्छन्दृष्टया स्पष्टमप्राप्तपूर्वाम् । प्रापत्तूर्ण सैन्यलोकेन साकं लीलाशैलं रैवतं रेवतीशः ॥ १५ ॥ (नवभिः कुलकम् ) पौढप्रीती मंहनौ कृष्णपायौँ तो मानन्दः प्राप मौनन्दपाणिः । उच्चैःपीठं मम्मुग्वाभ्युत्थिताभ्यां तृण ताभ्यां हेममध्यामितोऽमौ ॥ १६ ॥ अन्तःशोभाभाममाने तृणालीशालिन्युञ्चैवृक्षवल्लीविताने । तत्रावासानाशु विश्वकनेतुः सेना तेने रैवतो/धरान्ते ॥ १७ ॥ स्वच्छायाभिः सौरभैः पुष्पपङ्गे गीगीतैर्माधुरीभिः फलानाम् । अङ्गेनापि श्रीनिधानेन वृक्षरक्षप्रीतिः स्वाश्रितानां वितेने ॥ १८ ॥ स्वावासेषु स्थापितेष्वेव रीत्या जग्मे लोकैरप्यनापृच्छय किश्चित् । कृष्णावामोऽदर्शयत्केतुना नत्तेषां गई मर्वदिग्लोलिना तान् ॥ १० ॥ अग्रे गत्वा स्थापयित्वाऽट्रपति तृणं तस्थुस्तत्र वाणिज्यभाजः । उच्चैःपीठाध्यामिनो लम्बकृ टोपत्रस्यत्तुन्दिलत्वापवादाः ॥ २० ॥ कश्चिद्वाचा लोचनान्तेन कश्चित् कश्चित्कायोल्लामभावभ्रमेण । तिष्ठन्सद्यः स्थापिते मनिवेश वेश्यालोकस्ताषयामाम पुंमः ॥ २१ ॥ प्रत्यग्रप्रारभूमिमुक्तकपादोदश्चचीरस्तोकदृश्योम्देशाः । तृण यानादुत्तरन्त्यस्तमण्यो वीक्ष्यन्ते स्म म्मेरदृग्भिः स्मरात्तैः ॥ २२ ॥ प्रदेष्योपि स्पष्टमन्धंभविष्णुर्लग्नो दृरादेत्यमर्वाङ्गमङ्गे । दुग्वं धूतो रेणुरेणेक्षणाभिः सस्तस्तृणं भूनले मूळयेव ॥ २३ ॥ ग्वेदस्वेदोद्दामधामानि मद्यः पूर्णेन्दुश्रीजित्वराण्याननानि । नानि स्थाने वीजयंश्चामरालीलीलालोलैरञ्चलैश्चञ्चलाक्ष्यः ॥ २४ ॥ वंशाग्रेण क्षोणिमुक्तेन सोख्याध्यामह्य स्यन्दनानाशु बालाः । नामग्राहं हर्षहास्यानुगर्भः शब्दैः शेषानाह्वयन्ति स्म डिम्भान् ॥ २९ ॥ एणः कुञ्जादुत्पतन् दुरयात्राग्विन्नेनापि द्राक् ममभ्युत्थितेन । भीलोलाक्षः केनचिन्नैव जघ्ने ध्यातः स्त्रीकचाम्तामोहितेन ॥ २६ ॥ ऊढाः प्रौढं सञ्चरद्भिर्विमानव्यग्रस्कन्धैर्यैस्तदा चेटवर्गः । मृद्यन्ते स्म स्पईया तैरग्विन्नैः ग्विन्नाः क्षोणीजानयोऽमी विधिं धिक्॥२७॥ तापादन्तःसङ्गतानां द्विपानां कुम्भैरन्तोबिन्दुसन्दोहसान्द्रैः । व्यक्तं मुक्ताहारहारिस्तनश्रीबहस्प? रेजिरे सिन्धुवध्वः ॥ २८॥ भ्रान्तैरन्तर्दन्तिभिः शैललीलारां पूरे पल्वलेषु प्रवृहे ।

·२८ नरनागराणानन्दमहाकाव्यम सद्यो मूलोच्छेदमाशङ्कय शङ्के लब्धातङ्काः पङ्कजिन्यो ममज्जुः ॥ २० दरोदश्चद्वीचिनिर्मादब्जं निमग्नानामन्तरानापशान्त्यै । दन्तीन्द्राणां पुष्करैः स्पष्टदृष्टैः कल्लोलिन्यो रेजुरम्भोजभाजः ॥ ३० । हास्यं मा स्यादद्य कुम्भवयं वः प्रत्यक्षेषु स्पष्टभासां कुचेषु । ध्यात्वेतीव स्त्रीषु नीरागतासु व्रीडादन्तर्वारिमग्नं गजेन्द्रः ॥ ३१ ॥ पद्मे बांधादास्यलास्यं दधान हस्ताणाम्भोजिनीराकलव्य । मूईन्यध्यारांपयामाम भृपः ऋणभ्रान्न्या शिक्षिता राजदन्ती ॥ धोते दाने वारिभिर्वारणानां मम्मनाम्भोजपण्डेऽपि भग्ने । प्रीति नीरायाननारीमुग्वाब्जभेजुङ्गाः कुत्र चिन्ना न धातुः ॥ ३३ ॥ कुम्भस्याम्भःपूर्यमाणस्य शब्दं श्रुन्दा दृशदन्यदन्निभ्रमेण । एत्य व्यालो योषिताऽग्रे ननायः मध्यं पश्यन्नन्त्रमन सिंहगडी ॥ ३४ मिन्धो क्रुध्यन्नन्यगन्धेभगन्धाहत्या घानं स्वानिच्छन्द एव । भन्ने तस्मिस्तीयकम्पेन तेने मला दन्नी गजिनान्युजितानि ॥ ३ ॥ हस्तांदस्तैश्चातकाप्रीणयन्ता नारीरध्याननत्यन्मयूराः । अम्भोधिभ्यस्तायलीलातिनीला निर्जग्मुस्ने वारिवाहा इवेभाः ॥ ३३ दन्ती दानर्गण्डकण्डयनान्यः माक्षावृक्षं मोरभादयं चकार । दरोक्षिप्तः मद्य एव प्रमूनस्तामः मापि प्रत्युपाकारि तेन ॥ ७ ॥ भग्नः शाची क्रीडया कुचरेण भ्रष्टा नाया नढालानबन्धात् । लोकाः किन्तु व्यापदं कृरशरम्लानर्जजुम्नम्य पत्रप्रसनैः ॥ ३८ ॥ उद्यद्दानामोदलब्धालिमालागीतप्रीताः मैन्यभाजो गजेन्द्राः । आलानगुच्छ मायरपत्रच्छत्रच्छायच्छन्नतापा विरेजुः ॥ ३०॥ लीलामील दृष्टिभुक्तापभुक्तरवाहारमन्मदाः मादिनाऽपि । चाहत्तया वा ताडनक्रीडया वा नाश ग्रामं ग्राहयामामिरेऽमी ।। ४० धातृद्भिन्नाः पीवराचीवराणामत्रावामाः मर्वतः पर्वताभाः । पर्यन्तेषु प्रविनैः शाग्विदत्तच्छाय रेनुः पादकल्पः करीन्द्रः ।। ४१ ।। स्फुत्तिर्याक माश्ववारेऽश्ववारे नाग नामीदस्तनिःशेषभारे । तेजाभाजामप्रभाव्यं स्वभावे तेजः स्पष्टं यत्पराक्रान्तिषु स्यात् ।। ४ मन्दं मन्दं मञ्चरन्दरयानव्यामङ्गेनालक्षि यः ग्विन्न एव । सेनाभाजां विस्मयं म प्रतेने मुक्तो धावन्नव रेवन्तितोऽश्वः ॥ ४३ ॥ उत्तिष्ठभिर्वेल्लनान्ते नवाग्वैः माई वंगादगलग्नैव बाढम् ।

·अष्टम सर्गः ।
२९
सर्वाङ्गीणस्पसौख्यातिरके रेणुश्रेणिच्छद्मना भूमदस्थात् ॥ ४४॥
मर्वाङ्गीणक्ष्मापरीरम्भशोभाहृद्यः सद्यः मापराधोऽपि गच्छन् ।
भेजे वाजी सम्मुग्वीनाभ्युदञ्चद्वीचीहस्तैस्ताङयमानोऽपि मिन्धुम् ॥४५॥
चापल्यश्रीभास्वराणां मुग्नाग्रस्फूर्जफेनभ्राजिनां ध्वानभाजाम् ।
जज्ञे लोलल्लोचनैः स्थानपालै: कल्लोलानां वाजिनां वा न भेदः ॥ ४६॥
क्रीडड्रीडं कौतुकाहीर्घकालं मन्दं मन्दं निःमरन्याजिराजः ।
किञ्चिल्लीलालोलकल्लोलमूर्त्या कल्लोलिन्या न बमावन्वगामि ॥ ४७ ॥
ते प्रत्येकं ख्यातिमन्नों महान्तः पृथ्वीनायैः मस्पृहं प्रेक्ष्यमाणाः ।
रेजुः पशिस्थापिता भोगपात्रैरास्ये बडेर्लन्धकृर्चा इवाश्वाः ॥ ४८ ॥
उष्ट्रा रावं चक्रुमन्मार्यमाण भारेऽप्युचैर्यत्तता दुःग्विनास्ते ।
हेलाविश्वोलवनारम्भिणोऽल्पक्षोणीगत्या नृनभद्याप्यतृप्ताः ॥ ४९ ॥
मुक्तद्राक्षास्तम्बजम्बरमाला बलादिग्रामलीलाधरोष्ठः ।
उष्ट्रव्यूहोऽहामि रूपानुरूपे मन्याहार पक्षिरावैर्वनीभिः ॥१०॥
मुक्त भारे सद्य एव प्रमत्ता श्वान जम्नार्डिन: मौग्भेयाः ।
शृङ्गैः स्वाङ्गच्छायया युध्यमानाः मिन्धो रोधः पातयामासुराशु ॥ ५१ ॥
दृग्मार्गमेत्य रचितानतयः पदान्तमागत्य निर्मिनपुनःप्रणतिप्रपश्चाः ।
मम्भाविता: ममनमन्मुकुटेन पाण्डुपुत्रेण मम
मम्मदमधुर्वसुभाधिनाथाः॥१२॥
सैन्यं कृतावासमशेषतोपि कुतूहलेनेव निरीक्षितुं नत् ।
नभोऽग्रचूलामधिरा देवः स्थिरीवभूव क्षणमुष्णरठिमः ॥ २३ ॥
स्वैरं विलस्य मकलासु वनस्थलीषु छायापि नीबापनातपतापितेव ।
भूमीमहां प्रसववृन्दमरन्धारामम्पानशीनलतराणि नलानि भेजे ॥५४॥
तन्वाने तरणो करन्यतिकरीत्पादं ललाटन्नपे
विष्वक् सङ्कुचितैर्विनिश्चलनया ग्राणेव निर्मापिनैः ।
क्षिप्त्वा नम्रतराग्रमग्रचरणद्वारेण मोलिं निज-
छायासीम्नि मम्प्रदेशमहिषैः केदारदेवायितम् ५५
सम्पातेन सदैव निर्झरजलवानविलीनं मही-
पीठेनापि निमर्मरत्वमधित व्यामापगापङ्कजम् ।
पातालं तपनोपलाचलतलपोइतधूमध्वज-
ज्वालोधैरसमञ्जसं समजनि प्रौढप्रतापे रचौ ॥५६॥

·३० नग्नागयणानन्दमहाकाव्यम् । इत्यात्ममौलिमणिजर्जरितान्धकारा गुप्तप्रकीर्णकरशीकरभात्रि भेजुः । भूपाःस्वभावशिशिराणि रयादमर्यम्पश्यानि रैवतककन्दरमन्दिराणि इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये निवासनिवेशवर्णनो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥ श्रीवस्तुपालसचिवस्य परे कवीन्द्राः कामं यशांसि कवयन्तु वयं तु नैव । येनेन्द्रमण्डपकृतोऽस्य यशःप्रशस्तिरस्त्येव शक्रहृदि शैलशिलाविशाले ॥ ८ ॥ नवमः सर्गः प्राप्तपौरपरिवारपरीतः पार्थसौहृदमदेन मुकुन्दः । अन्यदा मधुमहोत्मवकेलीकौतुकेन विललास वनान्तः ॥ १ ॥ रोमराजिगुणराजिनि मुष्टिग्राह्यमध्यभुवि चम्पकचारी। मन्मथाऽजनि मिथा युवलोके स्त्रीजने करगते धनुषीव ॥ २ ॥ कामिनीरनुयतां नमणानां बाहुमूलनिहितोम्भुजानाम् । नत्कुचाग्रशिग्वराणि न पाणिद्वन्द्वमाप परिरम्भपराणाम् ॥ ३ ॥ न्यकृतानुलयचाटुरपि प्राक प्रयमा स्वयमियाय ममं स्त्री। कामचापकुटिलास्वलिगुञ्जाटङ्कनासु नझमचरिकासु ॥ ४ ॥ दरवर्तिनि वरं दुनमेका दुर्वहस्तननितम्बभरापि । मञ्चचाल पुरुषायितलीलालब्धलाघवलया लटभभ्रः ।। ५ ।। आलिलुप्तपदकापि लतान्ननर्मगापिततनग्नुगेन । प्रापि काप्यधरपानपरालित्रामलालकरकङ्कणनादैः ॥ ६॥ आसदन्मृगदृशः प्रतिहार: स्पर्डिना मनमिन मनाथम् । आशु कौतुकविलामनरंशद्वारदेशपदवामिव दोलाम् ॥ ७ ॥ नन्क्रुधाप्युपचकार पुरारिय॑च्चकार रतिनाथमनगम । स्त्रीनितम्बनिचितेष्वपि दालामण्डपेषु म ममो यद्वाघम् ।। ८ ॥ प्रामितं हरिनग्वैरिव वक्रः किंशुकगमुदक्षत चन्द्रः । भृतले दिवि च विस्तृतदोलालोलमानललनास्यमिपेण ॥९॥ स्फारनपुररवैश्चलदीलाकेलिलोलरमणीचरणाप्रैः । श्रीरमांदत विराविमरालोत्सङ्गजङ्गमनभानलिनाभैः ॥ १०॥ स्त्रैणमेव निजशत्रममाघ मन्यते स्म मकरध्वजवीरः ।

·नवमःमगः
अक्षिपद्विजितमर्त्यमिदं यद्दोलया दिवि सुरानपि जेतुम् ॥ ११ ॥
दोलया तरलया वपुरासां यत्समीकृतकृशाकृशमैक्षि ।
तत्कुचाग्रभरभङ्गभियेव ब्रह्मणा तदपि मध्यमपूरि ॥ १२ ॥
दोलयाद्भुतगतागतिभाजामुन्नतस्तननितम्बविलग्नम् ।
योषितां युवभिरूचंतनूनां भग्नभग्नमवलग्नमशङ्किः ॥ १३ ॥
चापयष्टिमिव दीधितिमेषां यत्ततान नरला मणिदोला।
विश्वविश्वजयिनो रतिभर्नुर्बाणता नदबलाभिरलाभि॥ १४ ॥
योषितः सह धवैरतिभूमि गन्तुमुज्ज्वलविलामरसानाम् ।
आसदन्नतिगनिं दिवि दोलां कामदत्तमिव मङ्गु विमानम् ॥ १५ ॥
कामुकैः कुचनितम्बनतानां प्रङ्खया तरलिनोलतनूनाम ।
भङ्गनिर्भरभयाहृढमुष्ट्या योषितां झटिति मध्यमधारि ॥१६॥
उन्नतोभयशिग्वाऽघटि रत्नप्रेडया तरलया मचिरंग्वा ।
प्रेमपाथमि विलासपयांधी नोरिव प्रियजुषः प्रमदायाः ॥ १७ ॥
नादृशैरपि गतागतम्वेलैर्यन्न बिभ्युरबला विलमन्यः ।
दोलया तरलिनैस्तरुभिस्तत्पुष्पवृष्टिममृजत् कुसुमेषुः ॥ १८ ॥
प्रेजिनक्षितिम्हच्युतपुष्पस्फारमौरभविशेषितलाभाः ।
योषितः प्रियतमैः मह चतस्तन्वते स्म कुसुमावचयाय ॥ १०. ।।
मा ब्रज ध्वनिमितीव वितेने मन्ननावतरणस्पृशि दोला।
स्त्रीजने तु रभसादवाणे सूर्च्छयेत्र विरहेण जुधुणे ।। २० ॥
क्लसपुष्कलवपुः मह रत्या विश्वदम्पतिमिषण मनोभूः ।
सर्वतोऽप्यवचिचाय शरार्थ सजितानि मधुना कुसुमानि ॥ २१ ॥
सम्मुग्वीनमिलदक्षिविभावोद्भिन्नमानमरमेन मिथापि ।
अन्यतः पतिरमुञ्चत पुष्पाण्यन्यतः करममन्जयत स्त्री ॥ २२ ॥
पल्लवेषु सदृशः प्रमदायाः पाणिरप्यवचयाय गृहीतः ।
तादृशम्रदिमतो बत मत्त्वा मञ्जु दक्षदयितेन चुचुम्बे ॥ २३ ॥
लूनपुष्पवलभृङ्गभियेव द्राक पतिं चतुरया परिरभ्य ।
नैव लाघवमलाभि कयाचित् कल्पिताऽन्ययुवतेरपि नेया ॥ २४ ॥
व्यामविस्तृतभुजोपि नितम्बे न क्षमः श्रियमुदश्चयितुं यत् ।
उच्चपुष्परुचिमेव युवा नन्मध्यबडमृदुमुष्टिरुदासे ॥ २५ ॥

·३२ ३ नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम् । कापि गोत्रभिदि भर्तरि पुष्पं दातुमिच्छति वधूनतमुष्टिः । संहतस्तनकठोरतयेव स्वं शुशांच भृशमस्फुटितं हृत् ॥ २६ ॥ अक्षिण पुष्परज एव विनेतुं पत्युरंसकृतपाणिमदित्य । विस्मृतास्यपवनप्रतिकारा स्त्री रसादकृत चुम्बनमेव ॥ २७ ॥ माद्यति स्म कुसुमासवपाना कापि विक्लवविर्णितदृष्टिः। तद्विशतरवल्लभगाढाश्लेषपात्रमपरापि ममाद ॥ २८ ॥ या ददे मृगदृशः कुसुमम्रक नाम नामभिदया दयितेन । पतया लघुतयैव म बडः स्वाऽप्यचेतनहृदां हि परः स्यात् ॥ २० ॥ कोपि गोत्रभिदया नवमालां योषितां दददतोषयदन्याम् । किञ्च तत्पदहतः पुलकाई विग्रहं दधदपीडयदेनाम ॥ ३० ॥ गुप्तगर्भकमपि स्फुटपुष्पं जानता निजशुचिस्मितभिन्नम । बध्नती दयितकेशकलापं मार्जनेषु विरराम न रामा ॥ ३१ ॥ मुग्धया प्रियतमश्चिहुगली गुम्फितुं नग्वमुखेन विवृण्वन् । स्रस्तपाणिरपरामुग्नचुम्बी पुष्पमञ्चयपरोऽयममानि ॥ ३२ ॥ माद्यतु प्रियकर धृतकम्प काप्यवहचिहरा नवपुष्पः । धिक्परा प्रियतमस्वकरसबाढव हचिहुगपि मनाद ॥३३॥ यौवनाप्मभग्तक्षणदत्तम्लानिश्प्युरमि चम्पकमाला । अङ्गगौरमचिगौरवलिप्ता स्त्रीजनस्य मग्मैव विरंज ॥ ३४ ॥ माम्तेन कुसुमावचयोत्थः स्फारिता दिवि ग्गज पगगः । योषितामयममानि च मृत्ती मृतिमान् मचिभरः कनकासः ॥ ३ ॥ कान्तहम्तधुतचीरममारयापितामभिहतः श्रमवमः । नैरवर्घात पुनर्मदनाग्नि दीपयद्भिरभितः परितापः ॥ ६ ॥ कान्तपाणिपटीतमारना तथा मृगह गा मुदमापुः । दीतकोपदहनोष्णमपनीश्वाममारतरयेण यथैताः ॥ ७ ॥ अङ्गके मुगदृशां रवितापारोपितश्विरमराजत रागः । तादृशश्रमजलापनयेच्छालोलपाणितलममिता नु ॥ ३८ ॥ यत्महस्रकरजं क्लमवारि छिद्यते क तदपि द्विकरण । नजयाय निरपायमुपायं रागिणस्तदिति मजनमीयुः ॥ ३० ॥ हत्त्वा हत्त्वा व्रतनिविततेः पुष्पभृति प्रभृतां यान्नीः कान्ताः मममनुचरनीरदाय नृनम ।

·दशमः सगः
९
अन्वीयुस्ते चिरपरिचयात्पक्षपातैकदक्षा
लोलाः कोलाहलभरभृतश्चश्वरीकप्रवीराः ॥ ४० ॥
इति श्रीगूर्जग्श्वग्महामात्यश्रीवमन्तपालविरचिते नरनागयणानन्दनाम्नि
महाकाव्ये पुष्पावचयप्रपञ्चो नाम नवमः सर्गः ।।
करसरसिरुहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू-
दजनि वदनपमं सद्म वाग्देवतायाः ।
इह जगति समस्ते वस्तुपाल स्तुमः कं
सचिवतिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम्
दशमः सर्गः।
मौलौ मपुष्पे व्यजनायमानः पक्षभ्रमैश्छत्रतताकृताङ्गैः ।
भृङ्गैर्मलत्तापनतापश्चिलः महेलं पयमे महेलाः ॥ १ ॥
मूलस्फुटाभिर्विततातपत्रच्छायाभिरादिच्छदमेचकाभिः ।
स्मेराजमुख्यः स्थलपजिन्या रंजुर्गना जङ्गमतामिवैताः ॥ २ ॥
काचिद्वरे छत्रितचीवरेऽपि सद्योऽभिधाभेदिनि नापमाप ।
तस्याः सपत्नी चलिनापि तापे छायाममायां पुनराममाद ॥ ३ ॥
कल्लोलिनीभिः प्रतिपत्तिहेताहमा नियुक्ता इव मंमुम्बीनाः ।
मञीरमञ्जुकणितेन हताश्चल चलाक्षीरभि चाम्वाचः ॥ ४ ॥
अम्भोजसौरभ्यधरोऽस्तुबिन्दुमन्दाहवाही मृदुलः ममीरः ।
अभ्याययौ सम्मुग्वमङ्गनानां नूनं नदीमम्प्रहितोपचारः ॥५॥
अभ्युक्षणान्युच्छलिनोदबिन्दुन्देन दत्त्वेव नितम्बिनीनाम् ।
भूमौ स्रवन्ती लुठिना मग्वीव पस्पर्श पादौ लुलितोर्मिहस्तैः ॥ ६ ॥
तीरस्थिते पादयुगानि जानुदने करान्कण्ठमिते मुग्वानि ।
राजीवयन्त्यः सलिले क्रमेण चक्रुः प्रवेशं सुदृशो नदीषु ।। ७ ।।
पूर्व प्रविष्टावपि नाभिदन्ने कृष्णो दूदे व्याकुलिनो पयोभिः ।
अभ्यागतस्त्रैणनितम्बशैलाभोगेन नासामपि लङ्वयद्भिः ॥ ८ ॥
नार्यः स्तनस्तम्बनितम्ब बिम्बाभोगेन चक्रुढिगुणं यदम्भः ।
तेनेव तेने द्विगुणत्वमासां तेनापि सद्यः प्रतिबिम्बयोगात् ॥९॥
लोले जलास्तनचुम्बिबिम्बे स्वे चक्षुषी वीक्ष्य तिमिभ्रमेण ।
वोढुर्नवाढा रभसेन कण्ठाश्लेषान्सवाय प्रथमाय जाता ॥ १० ॥

·नरनागयणानन्दमहाकाव्यम। चित्तशपाणिच्युतनीरधारा रे तहण्याः स्वलिता करेण । दीर्घा रराज स्मरकार्मुकाय संसज्यमानेव मृणालमौर्वी ॥ ११ ॥ अक्षिण प्रियाया रभसेन कश्चिदम्भः मदम्भः प्रचुरं विकीर्य । लोलोऽन्यकान्तामुग्वविभ्रमेण स्मेरं समीपे कमलं चुचुम्ब ॥ १२ ॥ हस्ता विरेजुः सुदृशां निमग्नाः स्वच्छेऽमदघ्नेऽम्भमि दृश्यरूपाः । तासां जितानीव मुग्वप्रभाभिः पद्मानि सबीडमधोमुग्वानि ॥ १३ । माकं सीभिः कुतुकात्तरन्ती प्रेक्ष्य प्रियं शून्यलुलत्करापि । अम्भासु नो काचिदचेतनत्वसंस्तम्भितवासतया ममज ॥ १४ ॥ गोत्रान्तरालापकृतागमाऽपि पडूमहं दत्तवतः प्रियस्य । काचित्तदुड्डीनषडङ्किभीन्या कण्ठंऽपि लग्ना न लघुत्वमाप ॥ १५ ॥ खेलन् जलैः सन्जितया कथंचिद्राग्भिः मीनां मह मुग्धयान्यः । तत्प्रीतिहेतोरपि हारयित्वा मेने मुलः स्वं कृतकृत्यमेव ॥ १६॥ कान्ते छलानिर्मितनीरमके मुग्धा मन्चीं यत्कुपिता जघान । नं भावमात्मन्यभिशङ्कमाने तस्मिन्नुदाऽभृत्युल कादोहः ॥ १७ ॥ राधस्तटेभ्यः कुतुकादीक्ष्णं दत्त्वापि अपामनु चित्तनाथान् । उच्चैनितम्बस्तनशैलभाराहागः प्रपतुः प्रथमं पयः ॥ १८ ॥ क्षिप्तैः स्वयं वारिकर्णवधूनां वक्षांजपीठाइलिनैः स्वलित्वा । नृनं युवानो हृदये तदम्भः पुष्पपुपुर पैरिव घातमापुः ॥ १९ ॥ सेकं मृजन्ती दयिताननेन्दी नेत्रालिप्रमजलरभाक्षणम् । शन्या व्यलामीजलशन्ययव काचिद्वयस्थामु करमत्या ॥ २० ॥ शङ्ख नदा करवलोचनानां केलिच्युतराभरण: मरत्नैः । तहाहिनीवारिभरप्रणुन्न रत्नाकरांऽभृन्मकराकरोऽपि ॥ २१ ॥ अम्भाहतैस्ताः मरिताऽङ्गनाना नेत्राञ्जनेश्चन्दनलेपनश्च । कल्मापिता भास्करजहुकन्यामम्भेदशोभां बिभराम्बभूवुः ॥ २२ ॥ मङ्कान्तरागास्तटिनीलरङ्गाः कान्ताकुचस्पर्शविशेफ्लालाः । विसस्तहारच्युनमौक्तिकोषैः मस्वेदविन्दुप्रमरा इवामन् ॥ २३ ॥ अच्युताश्चादृशां पिलालकल्लोल नुन्नाः मरितां नटेषु । म्लानि प्रपन्ना विरतालिशब्दाः पुष्पस्त्रजो मौनमिव प्रतेनुः ।। २४ । अङ्गत्विषा चम्पकदामनीरधोर्नग्वाईनवकिंशुकस्रक । स्त्रीणां स्मितेन स्मितमहिमाल्यं भ्रष्टेषु पुष्पेष्वपि मण्डनानि ॥

·देशमः मर्गः
३५
३
मध्येऽम्बुदुर्ग विकचारविन्दश्रीलुण्टनेनेव नितान्तरक्तम् ।
चक्षुर्द्धयं चारुदृशो दधाना मङ्गुत्तरन्ति स्म तरङ्गिणीभ्यः ॥ २६॥
नूनं विनिर्यद्वनितानितम्बवक्षोजविक्षोभवियोगदुःग्वात् ।
कल्लोलिनीनां रसमञ्जुलेन कल्लोलजालेन कृशत्वमापि ॥ २७ ॥
यत्केशपाशे पतितानि नूनं चित्तानि यूनां मृगचञ्चलानि ।
अन्यत्र गन्तुं चिरमक्षमाणि यान्ति स्मरन्याधशरव्यभावम् ॥ २८ ॥
सीमन्तदण्डानुगतेन यस्या लाभार्डचन्द्रेण जगडिजित्य ।
पुष्पायुधश्चम्पकसन्निभेन क्षोभं न शम्भोरपि किं तनोति ॥ २० ॥
मन्ये स्मरव्याधधनु:समानां यस्या भ्रुवं वीक्ष्य पलायमानः ।
पन्थानमास्येन्दुमृगस्ततान मीमन्नमा चिहुरान्तराले ॥ ३० ॥
शङ्केऽवतंसाम्बुजषट्पदानां गीतेन पक्षानिललीलया च ।
कर्णोन्मुग्वं धावति नेन्नयुग्मं यम्या मनोभूमृगयामृगाभम् ॥ ३१ ।।
भ्रपक्षरेग्वाचिरस्य कामकारस्य यम्यास्तनुवल्लिभाजः ।
नासा विभाति स्फुटपारलौष्ठबिम्वीफलामनिननेव चञ्चुः ॥ ३२ ॥
यस्याः कपोलौ मदनाननीशकान्तायीखेलनकुट्टिमाभो ।
नासाविभक्ती श्रुतिपागलोलदोलाचिनो कम्य न मम्मदाय ॥ ३३ ॥
कीर्तिप्रवाही नवयौवनस्य शृङ्गारयांनेर्जयवैजयन्ती ।
पुण्यात्मनः कस्यचिदागिण्यं यस्याः म्मितं गजति हारहारि ॥ ३४॥
यस्या मुखे दन्तततिर्जिनान्नमोष्टप्रभापाटलिता चकास्ति ।
आर्द्रा पदश्रेणिरलतकाडा बारदेवनाया डब मञ्चरन्त्याः ॥ ३५ ॥
यस्या विराजत्यधरोऽमणश्रीज्योत्स्नामगर्भस्मितकान्तिगर्भः ।
कामस्य मद्रानलविदलस्य पुष्पप्रवालप्रथितेव शय्या ॥ ३६॥
यस्या हृदन्तर्गतपुष्पबाणत्राणप्रसनैरिव जातमङ्गः ।
श्वासानिलश्चञ्चलचश्चरीकचेतोहरं सौरभमातनोति ॥ ३७ ॥
नासीरवीरः स्मरपार्थिवस्य वाङ्माधुरीधुर्यगुरुः पिकीनाम् ।
मन्ये स्वयं वादयते वसन्तो यत्कण्ठकम्बु मधुरारवेण ॥ ३८ ॥
कर्णावतंसाम्बुजगन्धगुञ्जङ्गीव येनेव ननो दधाति ।
अंसौ रतिप्रीतिसहाधिरोहपद्याममो या स्मरचित्रशाला ॥ ३०॥
यस्याः कपोलेन्दुयुगस्य रश्मिदण्डाविव द्वेषगृहीतपद्मौ ।
बाह जपाकुद्मलपाटलत्वलण्टाकपाणी विशदौ विभातः ॥ ४०॥

·नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम।
मुक्त्वा मृणालीमृदुमप्यमान्तं रोमालिमूर्त्या निजचापदण्डम् ।
यस्याः स्तनोन्नत्यनिरन्तरालद्वारेप्यनङ्गो हृदये विवेश ॥ ४१ ॥
मध्ये न मन्ये विजितो नताङ्गयाः पञ्चाननः काननबहवासः ।
यस्याः स्तनस्तम्बतटीधियेव कुम्भीन्द्र कुम्भौ कुपितो भिनत्ति ॥४.
जित्वा प्रसनैरपि विष्टपानि जेतुं त्रिशलायुधमप्यजेयम् ।
मन्ये यदन्तत्रिवलिच्छलेन शल्यत्रयं सज्जयते मनोभूः ॥ ४३ ॥
यस्याः कलापानणुकिङ्किणीनां काणै रतिनत्यति मध्यसीम्नि ।
तत्तत्पदैकभ्रमिपाणिचिहशोभा सुवृत्ता वितनाति नाभिः ॥ ४४ ।।
यस्या विभाति स्मरभृभिपाललीलागृहश्रोणिकृतप्रतिष्ठात् ।
रोमावली काश्चिमणिप्रदीपादभ्युत्थिता कजलमञ्जरीव ॥ ४२ ॥
यस्था नितम्बो गुमरेव भाति पञ्चेषुपृथ्वीपतिपूजनीयः ।
यत्मेवनादेव दिने दिनेऽपि काञ्चीकलापस्य गुणप्रवृद्धिः ॥ ४६ ।।
आभाति यस्या जघनप्रदेशः कामस्य लीलाग्खुरलीगृहाभः ।
ऊमस्थलद्वारि निवेशिरम्भास्तम्भहयातोरणदत्तगोभः ॥ ४७ ।।
यस्या नितम्बम्थलभृरिभारक्रान्तस्य जड्ढायुगलस्य गौरम् ।
कल्याणमधीरकचिच्छलेन निस्यन्दि लावण्यमिवावभाति ॥ ४८ ॥
वक्षाजीलान्तरिते मुग्वेन्दी मन्ध्याम्णं पादयुगं यदीयम ।
विष्वग नग्वैस्तारकितं मरीजम्लानिक्षमं वीक्ष्य न कः मकामः ॥ ४०
लीलागतिं शिक्षितुमभ्युपेनदिव्यररिव धातृहंमः ।
या स्तयते मञ्चरणेषु मजुमिञानमत्रीररवच्छलेन ॥ ५० ॥
निःमीमसीमन्नमणिर्वधूनां कन्या जलौघादथ निःमरन्नी ।
आकृष्यमाणव पुरः स्तनाभ्यां मन्दं सुदुर्वाह्यनितम्बभाग ।। ५१ ।।
लावण्यपृरातिपरीतदेहनिस्यन्दवत्तीयकणान्किरन्ती ।
पार्थेन मद्या मदनातुरेण विष्णुस्वमादी ददृशे सुभद्रा ॥ ५२ ।। (कुलक
नीगचीरान्तरदृश्यमानमर्वाङ्गलावायविशेषरम्याम ।
पश्यन्निमां मन्मथमथ्यमानचेताश्चिरं चिन्तयति स्म पार्थः ॥ ५३ ॥
वृहः म धाता ग्वल यः किलास्मिन् दृष्टेऽपि पूर्व घटिते मुखेन्दौ ।
माक्षादनुद्भिन्नमनोविकारी निर्मातुमेतां सकलां शशाक ॥ ५४ ।।
प्रेमोत्तरं मार्जयिता मुकेश्याः केशानिमान् कः सुकृती कराग्रैः ।
अस्याः करादर्शविलम्बिबिम्बे सञ्चारयल्लोचनमाननेन्दौ ॥ ५५ ॥

·एकादशः सगः वीरः कुचक्ष्माधरदुर्गमेऽस्याः कन्दर्पदुर्गे हृदि कः प्रवेष्टा । चक्षुःपथेनाऽभिमुखं कटाक्षनाराचपातैरभिताड्यमानः ॥५६॥ पादप्रणामेऽपि न मे प्रसादमेषा विधातेति मुधैव तिष्ठन् । कामार्त्तया कः स्वयमेत्य धन्यः प्रौढापराधोऽप्यनयाऽनुनेयः ॥ ५७ । अस्या वितन्वन् हृदि पत्रवल्लीं कंपादमम्प्राप्तविशेषरेग्वाम् । साक्षादपूर्णामपि कामलोलः करछेकधीर्लोपयिता हृदैव ॥ ५८ ॥ एतस्याः श्रवणावतंसकलिकामौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गाभोगमहोदराः प्रतिपदं वन्दे कटाक्षच्छटाः । को धन्यः स्तनमङ्गभङ्गविगलन्मुक्तावलीबिन्दुकं संरुडः परिरम्भदम्भनिभृतं प्रेमामृतं पास्यति ॥ ५९ ॥ इत्यन्तःप्रथमानमंशयतुलादः प्रमढव्यथा- टोपः मोऽपि सुभद्रया निजमग्वीमज्ञाचलन्नेत्रया । लावण्यैकनिकेतमिन्द्रतनुभूदृष्टश्च दोडतं कन्दर्पण हता च सा हृदि तदा कर्णान्ततान्तैः शरैः ॥ ३० ॥ एकोऽपि स्वयमेककालमिषुभिभिन्दन्सुभद्रार्जुनो कामः कीर्तिमवाप कामपि नदा धुर्यो धनुर्धारिणाम। अन्योन्यप्रथमानमानमरमौ दृष्ट्वा च तो दृष्टिभाग विष्णुारवती जगाम सुहृदा तेनैव दत्तोत्मवः ॥ ६१ ॥ इति श्रीगूर्जरश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नग्नागयणानन्दनानि महाकाव्ये सुभद्रादर्शनो नाम दशमः सर्गः ।। या श्रीः स्वयं जिनपतेः पदपद्मसमा भालस्थले सपदि सङ्गमिते समेता । श्रीवस्तुपाल तव भालनिभालनेन सा सेवकेषु सुखमुन्मुखतामुपैति ।। १० ।। एकादशः सर्गः अथ मङ्क हृदि प्रविष्टया मदनाग्नेयकबाणकल्पया। कनकोज्ज्वलया सुभद्रया निबिडं दाहमुवाह फाल्गुनः ॥ १ ॥ परिशोषितदीर्घिकाजले सहसा मर्मरिताजसंस्तरे ।

·३८
नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम ।
हृदि नापिनि तस्य दिद्युते कुसुमेषोः कुसुमेषुभिः परम् ॥२॥
शरदिन्दुमुखि प्रसीद मे निगदन्नीदृशमाकुलो मुहुः ।
अधिरोपयति स्म नीरजं दयितापादधिया स मूईनि ॥ ३॥
स्मरमार्गणदारिते स्फुटीकृतमन्तःस्थमिव प्रियामुग्वम् ।
हृदि दत्तमवेक्ष्य एजं द्रुतमाप प्रमदं वृथाशया ॥ ४ ॥
गरजालगरव्यतामयं यदनगो न ममापि गच्छति ।
कुलपूर्वज प यदि घुम्नदिमो तापयतां करोमि किम् ॥ ५ ॥
मलयानिलपङ्गताकृते यदि कुर्याममृगं गरैर्जगत् ।
तदपास्तकलड़कल्मषो मृगलक्ष्माऽप्यतिदुःसहो भवेत् ॥ ६॥
नदमुं पवनाशनास्त्रतः पवनं सम्प्रति शोषयाम्यहम् ।
इति दृष्टिमदत्त कार्मुके दयिताभ्रस्मरणात् मुमृद्धं च ॥७॥ (विशेषकम्
पवनः कदलीदलैग्यं क्रियते चन्दनचर्चिनैः कुतः ।
मलयाचलवायुकारि कापरमार्थो यदीव तापकृत् ॥ ८ ॥
अभिमर्पति दक्षिणानिले विहितो हन्त किमन्तरा पटः ।
गलिना यदनेन विस्फुरन्नतिग्वाय ममैष जायते ॥१॥
व्यथयत्ययमम्बुजव्रो हृदयं मे म्षयेव पाटलः ।
यदमुष्य विरोधिने प्रियावदनाय म्पृहयत्ययं मदा ॥ १० ॥
किमु चन्दनचर्चनं वृथा विहितं वक्षमि नापशान्तये ।
अमुना दयितास्मिनप्रभास्मृतिबीजन हहा हतोऽस्म्यहम् ॥ ११ ॥
इति नापततिप्रतिक्रियामगुणं मित्रजनं मुहुर्गिरा।
अमृजन्निजदुग्वभाजिनं निजदुःग्वभ्य लवं न चामुचत् ॥ १२ ॥
( पश्चभिः कुलकम्
किमु गदिषि नन्वि नन्विनम्त्यज कोपं मुग्वरागकारणम् ।
इति भृङ्गविगवि वारिजं दयितावऋधिया चुचुम्ब च ॥ १३ ॥
परितः परिदर्शितैः प्रियावदनम्नचिरतप्तये स्मरः ।
वियदिन्दुघटामयं व्यधान्नलिनस्ताममयं च भूतलम् ॥ १४ ॥
किमु रे विरहज्वरन्यथा म्मर रत्यापि न ते निवेदिता ।
मरणादनभिज्ञ वल्लभाविरहा हन्ति हहा वियोगिनम् ॥ १५ ॥
हर मंहर मम्प्रति स्मरं स्मर भक्तिं द्विगुणीकृतां मम ।
अधुनापि यतः प्रियाम्ननो हदि कुर्या शिवमूर्तियुग्मवत् ॥ १६ ॥

·एकादशः सर्गः ३९ स्मितमजनिभं न ते मुग्वं नलिनी दर्शयते हिमयुते । इति तप्त इव प्रलीयसे स्वयमुत्पीडयसे वियोगिनः ॥ १७ ॥ न विधुन्तुद किं विधुं रदैरमृतं चर्वमि पर्वणि द्विषम् । इति ते सकलं वपुर्भवत्यथवा क्षीणहृदां क बुडयः ॥ १८ ॥ विरहातुरचेतनो मुहुः स्फुटमित्याकुलमालपन्नसौ । जगदे जगदेकतायिना हरिणा नद्गतभाववेदिना ॥ १९ ।। अपि विक्लवता भवादृशां किममो धैर्यमुरीकुरु स्वयम् । प्रकटं त्रपया वदामि किं तव युक्तः पुनरासुरो विधिः ॥ २० ॥ रमणीहरणोपदेशिनि स्फुटमिन्युक्तिपर हरौ गते । अथ किङ्करणीयताजडश्चिरचिन्ताऽजनि पाण्डुनन्दनः ॥ २१ ॥ उदितोदितदन्तदीधितिप्रसरेणैव शरीरिणीमिव । अथ वाचमुवाच काचन द्रुतमागन्य नराय दृतिका ॥ २२ ॥ धिगनङ्ग इति स्मरं विदुः मति सङन्दननन्दन त्वयि । अविलोकित एव यद्भवानहरन्मङ्घ हरिस्वसुमनः ॥ २३ ॥ ध्रुवमस्ति कृशानुसंनिभं त्वयि कन्दर्पजयोड़वं महः । परितापयसे किमन्यथा शिशिरश्रीरपि हलतः मीम् ॥ २४ ॥ विरहानलतापसम्भ्रमैरिह पीडा दयितस्य मा स्म भूत् । हृदयं सुभग त्वदाश्रयं मुहुरनरिनि मा निषिश्चति ॥ २५ ॥ परितापभिदे च या ददे हृदि तस्याः कुसुमालिरालिभिः । अनयेव जघान तां स्मरः मविधप्रापितया हृदाश्रयः ॥ २६॥ विदधेऽश्रुजलैः सकजलैरियमेणाङ्कममानमाननम् । सविधे कथमन्यथा सग्वीवदनम्ास्नुभिरम्बुजायितम् ॥ २७ ॥ वलयार्थकमङ्गुलीयकं वलयं चाजनि कण्ठिकास्पदम् । कटिसूत्रपदं च कण्ठिका सुदृशस्त्वद्विरहे कृशाकृतेः ।। २८ ।। स्वप्नेऽपि हि सा सह त्वया स्पृहयन्ती परिरम्भणोत्सवम् । विगलदलयान्तरायको निजबाह बहु मन्यते कृशो ॥ २९ ॥ भिदुरोष्ठकपाटसम्पुटस्फुटदृश्याननवर्त्मना प्रियः । हृदयादपि मा स्म गादिति ध्रुवमालीरपि नो वदत्यसौ ॥३०॥ विरहोद्भवमोहदर्शितप्रतिदिक तावकमूर्त्तिकैतवात् ।

·४० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । व्यथयत्यधिकं सखीमिमां रचितानेकतनुर्मनोभवः ॥ ३१ ।। मदनो मुहुरीरितैः शरैर्भुवमभ्यस्यति सूक्ष्मवेधिताम् । कृशतां नयते यतः कृशामपि वेध्यीकृतविग्रहामिमाम् ॥ ३२॥ विविधायुधमन्त्रकोविदो दहनस्तम्भविधिं ग्वल व्यधाः । विरहानलविह्वले सम्वीहृदि तिष्ठन्नपि यन्न तप्यसे ॥ ३३ ॥ विरहव्यथया ननु द्विधा स्फुटदस्या हृदयं मृगीदृशः । निजदोर्युगबाढबन्धनैः करुणामिन्धुमराल पालय ॥ ३४ ॥ वलनां पुनरेव जीवितं स्वयमस्या लघु कण्ठमार्गतः । परिपीनभवन्मुग्वाधरद्रुतपीयूषरयप्रवाहितम् ॥ ३५ ॥ दृग्वारिबिन्दुभिमरोजतटे लुठद्भिभिन्नाञ्जनः करजलेग्वनिकागृहीतः । एनं कथश्चन वियोगभयातुरयं लेख्यं विलिव्य ननु मां भवते न्ययुक्त॥ इत्यर्पितं चतुरया त्वरितं गृहीत्वा लेग्वं निधाय हृदि मूर्ध्नि च जातराग हर्षाश्रुपूरहतवम मुहुःप्रमार्य चक्षुः कथञ्चिदपि वाचयतिस्म पार्थः।।३७ दृग्भिः प्रेमसमुद्रवीचिभिरभिक्लिन्नोऽपि भिन्नोऽमि न स्वान्ते मन्मथदावपावकभृति क्षिप्ताऽपि नप्ताऽसि न । मौभाग्यकनिकेतकान्निलहरीलीलाभिरन्तर्मुदं दत्से निर्दय वज्रमारघटितं जाने भवन्तं ततः ॥ ३८॥ प्रियामक्त क्लप्तः कचन परिहामाऽपि न जने न च ध्यातः कान्तानुलिनि कलविऽपि कलहः । न बाल्ये पाञ्चालीमिथुनमपि तल्पे विघटितं न नहत्मे कस्माद्विकृप कृपणायां मयि मनः ॥ ३०॥ इति लेग्नमेष निबिडयमतरङ्गो विचार्य चिरमन्तः । उद्धाममाननिर्भरभावभरो हृदि मुदा निदधौ ॥ ४० ॥ वक्षाजापतितरिति स्तनपरीरम्भप्रमोदं धत् दृष्टिद्वन्द्वपरिच्युतैरिति मुहुर्नेत्रावलोकस्मयम् । मद्यःपाणिरुहातैरिति नग्वस्पर्शोत्सवं साञ्जनै- बाप्पर्निर्मितमेष वीक्ष्य लिग्वितं कैः कैन भेजे रसैः ॥ ४ ॥ धाराऽसि विश्वजयिनोऽपि मनोभवस्य नो चेद्विभेषि ललनाललितायुधस्य । नतिक कुलीन तव भीतिकृते न भाति स्त्रीघातपातकमपि स्ववियोगदत्तम् ॥४।

·द्वादशः सर्गः ।
दूतीमुखादिति च कर्णसुधोर्मिसेकमाकर्ण्य चित्तदयितामुग्ववाचिकं तत् ।
कुन्तीसुतो विरहवेदनयानिमन्दमानन्दगद्गदिनवर्णमुवाच वाग्मी ॥४३॥(युग्मम्)
सा दृष्टैव तदाऽहरन्मम मनस्तल्लब्धये लम्भिता
ध्यानैः कैरिव कैरवाक्षि न वयं तादृग्वियोगातुराः ।
किन्तु त्वं स्वयमावयारविरलम्णारभूः मङ्गम-
द्वारं मौक्तिकतारणस्त्रगुपमामद्योगिरन्ती गिरम् ॥ ४४ ॥
विज्ञाप्या सुदति त्वया पुनरिदं मा स्वामिनी मद्गिरा
सद्यः पावकतप्तकाश्चनमयी कि देवि मृतिस्तव ।
कामक्षोणिभुजङ्गजङ्गमपुरि स्वान्तप्रतिष्ठैव यत्
नापं कश्चन चन्दनादिभिरपि द्रव्यैरमाध्यं व्यधाः ॥ ४५ ॥
दृष्टा चन्द्रमपि न्वदाननधिया यहेवि देवीत्यह
तापव्याकुलितो जगाद किमयं ध्यातोऽपराधस्त्वया ।
तन्वि त्वलघुलाभलम्पटधिया निद्राणनिद्राभर-
प्रारम्भस्य मुदे ददामि न मम स्वप्नेऽपि यदर्शनम् ।। ४६॥
तत्रैव रैवतकमीमनि कैलवेन केनापि गच्छ मम दर्शय देवि मृर्तिम ।
इत्युक्तिभिर्विजयिना जवना नियुक्ता मा दतिका व्यधित हर्षपदं सुभद्राम् ४७
इति श्रीगूजर घरमहामात्यश्रीनग-तपाटनिचिने नग्नागयणानन्दनानि
महा कालो निकादान नाम दशः सर्गः ।।
स्वकीर्तिज्योत्स्नया जान तीरे नीरेशित मिते ।
नेक्ष्यन्ते पक्षिभिनस्तुं वस्तुपाल यनालयः ॥ ११ ॥
मुकुलितकमलोदयः कवीन्दः क इन न काव्यगुयानिधिर्वभूव ।
स्फुरदुरविभवस्तु वस्तुपालः कविगविता कविताप्रभाभिरामः ॥ १२ ॥
दादशः सर्गः
सुभद्रा रवनाथाने स्थाङ्गमिथुनान्यथ ।
कदापि तापयाभाम दिवापि यदनन्दुना ।। ' ॥
इतोऽपि तत्र कौन्तेयः मप्रमोदमन-यत् ।
अथ कल्पवपुःकान्तिकलापन कलापिन: ॥२॥
दर्शनं विपिने तस्मिन्नकस्माद्भयारभृत् ।
मिथोऽपि हृदयादेव पुरो निःमृतयोरिव ॥ ३ ॥

·१२
नरनागयणानन्दमहाकाव्यम ।
रथारोहेऽथ तौ दत्तहस्तालम्बलसदसौ ।
नाक्रष्टुमशकस्पार्थो नारोढुं च हरिस्वसा ॥४॥
दधत्या स्यन्दनारोहे चापल्यमथ बालया।
तडिल्लनायितं मेघभासो वासवजन्मनः ॥ ५ ॥
रथास्यप्रथमोत्पातः पार्थस्याभवदुत्सवः ।
प्रियया प्रथमाश्लिष्टकण्ठपीठस्य भीतया ॥ ६ ॥
रथस्वलनभीलोलकान्तालिङ्गिनवक्षमः ।
पार्थस्य रैवतप्रान्तीपलैश्चिन्तामणीयितम् ॥ ७॥
लोलाः कोलाहलभृतः पार्थभ्रभङ्गभङ्गराः ।
सुभद्रारक्षका जग्मुबलभद्रमभामथ ॥ ८ ॥
सुभद्रा सम्प्रति स्वामिन् रैवतावनिसीमनि ।
याता मन्मथपूजार्थं पार्थनापता हठात् ॥१॥
इत्याकर्ण्य नदा मीरी मकम्पमधरं दधौ ।
मोहद्दीप्तकापाग्निनवकीलाशिग्वामग्बम ॥ १० ॥
सोनन्दिनः सदामद्यपानपाटलिते दृशौ ।
पतन्न्यो मुहुरम्पु व्यञ्जयामामतुः क्रुधम् ॥ ११ ॥
अदर्शि बलदेवस्य कपोलामलादर्पणे ।
तरुणारुणिमच्छमा प्रकोपः प्रतिबिम्बितः ॥ १२ ॥
कोपे बलस्य नापीडि दष्टोऽप्याटस्तदा रदैः ।
आसक्तरेवतीदन्तमन्नताभ्यामभासुरः ॥ १३ ॥
रत्नपादामने पाणिपिष्टं घमाम्बुवाहिते ।
अशिक्षोद्यद्विषन्मौलिक्षतजस्यास्मरहलः ॥ १४ ॥
कपिशाः कम्पितोऽभीक्षणमाटोपादुत्पतिष्णवः ।
अवापुः कोपदावाग्निकीलालीलां मभाभटाः ॥ १५ ॥
अभिधित्सन् गदः किश्चित् प्रमृतेऽदीदृशन्मुग्वे ।
लोलां जिह्वां प्रकोपस्य हद्भाजस्तर्जनीमिव ॥ १६ ॥
प्रोढोपनतसङ्गामादञ्चद्रोमाञ्चकञ्चुकः ।
मद्योऽङ्गीकृतवर्मव कृतवर्मा व्यराजत ॥ १७ ॥
यया चपेटया क्रुध्यन्नम्माहत मात्यकिः ।
तया यदि भुवं हन्यात्कणोऽप्यस्याः क तद्भवेत् ॥ १८ ॥

·द्वादशः सगे।
४३
स्मरश्चापशरैः पौष्पैरपि विश्वत्रयीजयी ।
तीव्रास्त्रेषु क्षिपन्नक्षि व्यक्षस्यापि भयं व्यधात् ॥ १९ ॥
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमर्दैन भूषारत्नान्युषापतिः ।
प्रकोपे तीव्रतप्ताङ्गदग्धानीव व्यचूर्णयत् ॥ २० ॥
ग्रासागतमिव ध्यायन्नुत्सुकः शात्रवं शिरः ।
क्रुडः स्फुटकटत्कारं निष्पिपेष रदान रदैः ॥२१॥
दन्तपक्तिमियापेषस्फुलिङ्गावलिमालिनीम् ।
ज्वाला कोपानलस्येव दधौ जिह्वां गवेषणः ॥ २२ ।।
ध्वनिः शनैरभूत्पाणिप्रहतस्तम्भमम्भवः ।
क्षुभ्यदम्भोनिधिर्धयधरः म्फुटदम्बरः ।। २३ ।।
चूर्णीकृताङ्गुलीमुद्रावज्रेणाताडयङ्गवम् ।
भुजस्पर्डिभुजङ्गेन्द्रपीडिना पाणिना पृथुः ॥ २४ ॥
यथार्थवर्णमुत्थाप्य किश्चिद्भभङ्गमज्ञया ।
अथोर्ध्वस्थितमित्यूचे मीरी मंरब्धया गिरा ।। २० ।।
वाहममत्वरैः पार्थ गच्छेदं मद्गिरा वद ।
करे व्रजमि दौर्मद्यवृथावस्कर तस्कर ।। २६ ।।
कौलिन्यं कलिवीरत्वं विद्वत्ता शत्रवेदिता ।
सोहाई च त्वयादि मर्वमेकपदे हहा ।। २७ ।।
त्वां वंशपांसनं प्राप्य सुबहट्यो वियोगिनाम् ।
इन्दुः माङ्गविस्तीर्णकलकोऽद्य भविष्यति ॥ २८ ॥
वृत्तेऽस्मिन्निजसनोस्ते श्रुते मदमि लजितः ।
सर्वाङ्गीणानिमेषाक्षो वज्री तिष्यते कथम् ।। २० ॥
ख्यातः मख्या त्वया माक्षादस्माकं गर्वपर्वतः ।
पेन्द्रे तं भवता भित्त्वा दर्शिनैव कुलीनता ।। ३० ॥
मूढेरस्माभिरध्यायि
क्रूर
यत्त्वयि मोहृदम् ।
तद्विषेऽपि सुधाबुडिरङ्गारेऽपि मणिप्रभा ॥ ३१ ।।
उप्त्वा कोपकणं मीरदारिते त्वदरःस्थले ।
प्रतापपादपं विश्वव्यापिनं वडयेऽधुना ॥ ३२ ॥
भवन्तं तुषवद्भस्मीकृत्याद्य मुशलाहनैः ।
घातयिष्ये भवद्वन्धुनिश्वासैः कीर्त्तितन्दुलान् ॥ ३३ ॥

·नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम। स्थिरीभव क गन्तासि मयोपक्रियतां तव । दर्शयिष्येऽमिदण्डेन स्वर्ग पापीयमाऽपि यत ॥ ३४ ॥ कुलजीवितमस्माकं कन्येयं भवता हता। त्वामेकमेव मे हन्तुः क भविष्यति निर्वृतिः ॥ ३५ ॥ राधा यत्काकतालीयनीत्या विद्यार्जितं यशः । तत्ते लवाद्य वक्त्राणि स्मेरयिष्ये धनुष्मताम ॥ ३६॥ रे चोर यदि मोजन्यं नाहक्षमपि विस्मृतम् । नकि मद्रामपादोऽपि विस्मृतोऽरिकपालभित् ॥ ३७ ।। माध्वमध्वस्तधैर्यस्य तव मौलि प्रपिपति । मदको त्वच्छिरोरत्नाकुराः क्षतिकरा यदि ॥ ३८ ॥ हृदयात् कृष्णमुत्तार्य न्ययेदं दुष्कृतं कृतम । निःशङ्कमिति सीरण करिष्ये नदिधा नव ॥ ३९ ॥ इत्युक्त्वा प्रष्य तं दतं कामपालः करालढक । उवाच कृतवर्माणं क्रोधवलितया गिरा ॥ ४० ॥ मेनामेनां ममादाय गच्छ मत्मत्त्व मत्त्वरम । तथा कुरु यथा नायं जीवन् यानि मलिम्लचः ॥ ४१ ।। उत्तिष्टोत्तिष्ट युडैकमहामात्त्विक मान्यके । गच्छामर्माभिः ममं भृपगृह्यतां गृह्यतां गठः ॥ ४२ ॥ हन्त मा म्म विलम्बन्त भवन्नः मन्नतांज्वलाः । पृष्ठऽहं प्राप्त एवेष पुरस्कृत्य मुरद्विपम ॥ ४ ॥ इत्यादेशं ममामाद्य कृतवर्मादयोऽचलन । दृश्यहष्टपुरांधावहतस्यन्दनकेतनाः ॥ ४४ ।। मेनायाः कोऽप्यभृढगस्तदार्जुनजिघृक्षया । श्वामाऽपि येन निर्मुक्त उच्छामायानुधाविनः ।। ४ ।। इतः पुरःस्फुरत्कररज्यल्लोचनगचिपा । दहन्निव दिवं मृतकापपावकीलया ॥ ४ ॥ पादमम्पातमरम्भपाडया मृच्छितामिव । मिञ्चन्नमर्षधर्माम्भःपूरैम्वीं पदे पदे ।। ४७ ।। मुग्वाग्रधृननन्मित्रीपालम्भरिव भारितम् । वेपमानं वहन्नाष्ठं ययो सारी हरि प्रति ॥ ४८ ॥ (विशेषकम ·द्वादशः सगः । ४५ हृदन्तीप्तकोपाग्निस्फुलिङ्गरिव दाहिभिः । अथाक्षरैः ग्वरां वाचमिन्युवाचाच्युतं प्रति ॥ ४ ॥ म कुलीनः कलाशाली शरः साहमिकाग्रणीः । सुहृत्तवापुषन्मैत्रीमद्याप्युत्तिष्ठमे न किम् ॥ ५० ॥ निजं प्रकटितं तेन शौर्य चोयं वितन्वता । अनन्विष्यंस्त्वमप्येनं शोर शुगं भविष्यमि ॥५१॥ श्वभ्रे म याति चेत्तत्त्वं हन्मि भूम्याचिनुन्नया। यदि याति दिवं दुष्टस्तत्माध्यं मिडमेव मे ॥ ५२ ।। वध्यः सुहदपि स्नेहक्षयक्षीया वलीयमाम् । वायुरग्निवयस्यांऽपि निर्वापयति दीपकम ।। ५३ ।। पद्मश्रीहरणव्यग्रः प्रत्यूषे पद्मबन्धुना । वर्डितोऽपि स्वयं पश्य को दशां नीयते शशी ॥ ५४ ।। अपदोऽप्यमकर्णाऽपि लङ्वयमाना दात्यहिः । परिभूतोऽप्यनुद्योगी त्वं स्मादपि हायसे ।। ५५ ।। विलम्बयति मोहाई ययन प्रति मम्प्रति । तत्सङ्कटस्व तेनैव डावप्यङ्गीकृती मया ।। ६ ।। कौन्तेये महजा मैत्री कृत्रिमत्वेन वर्डिना । सोऽप्यभूत् कृत्रिमः शत्रुर तन्किमुपेक्ष्यते ॥ ५५ ॥ विमहः स्वोऽपि हन्तव्यो हन्ति प्रत्युत रश्निनः । निजाङ्गजोऽपि रोगः स्यादच्छिन्नः कि न मृत्यवे ॥ १८ ॥ अमर्षमिव वर्षन्तमिति निष्ठुरया गिरा। सुधीः मान्वयितुं ज्येष्ठं चक्रपाणिः प्रचक्रमे ॥ ७९ ॥ त्वदादेशविधेयोऽस्मि किमार्य मयि कुप्यमि । वद कार्य प्रवर्तन्ते धीमन्तः महमैव किम ॥ ३० ॥ महसा महसा दत्ता वीक्ष्य दीपे झल झलाम् । मणिभ्रान्त्या पतन्तः कां लभन्ते शलभा दशाम् ॥ ६ ॥ सुधांशुधामभिधौते सुग्वशायिनि पन्नगे। अध्यात्वा हारबुडया कः क्षिपन्पाणि न शांचते ॥३२॥ भङ्गं यात्येव जीमूते गर्जितर्जितदिग्गजे । उत्पतत्करदिभ्रान्त्या सहसा साहसी हरिः ॥ ६३ ।।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । वशीभवन्ति विश्वानि विनमन्ति स्वयं द्विषः । पुरः स्फुरति दासीव श्रीर्विमृश्यविधायिनाम् ॥ ६४ ॥ निर्विवेके निरुत्साहाः माहमिन्यपि सम्पदः । भूरिभूषाभिरामेऽपि कामिन्य इव दुर्भगे ॥ ६५ ॥ दृषिपषेऽपि मुञ्चन्ति मृदुत्वं न कलाभृतः । नप्ती हन्ति रविवान्तं तदेव शिशिरः शशी ॥६६॥ पश्योष्णशीतयाः स्फीतमन्तरं तरवा यतः । दवदग्धाः प्ररोहन्ति न मिन्धृन्मलिता पुनः ॥ १७ ॥ मतिप्रतानिनी कश्चित् शास्त्रार्थजलशाइलाम । दग्धापि क्रोधदावन जयाख्यं फलमीहते ॥१८॥ शौर्यधैर्यावधी पार्थ व्यापूता पृतना कुतः । महमेव त्वया दी हुताशन इवाहुतिः ॥ ३९ ॥ धीमान्दतदुनाहृतम्वजनवजवेष्टितः । धन्वी धनश्रयस्तावदावाभ्यामपि दुर्जयः ॥ ७० ।। दामीव स्वच्छया यस्य मृतिरायाति याति वा । म केन भ्यते युडकुपितम्नपितामहः ।। ७१ ।। निघ्नन्तं हन्त चापेन द्रोण शापन वा युधि । धनुवंद च बंद च दक्षं कक्षाकरोतु कः ॥ ७२ ॥ जेण्यन्ते केन धावन्तः कौरवाः पार्थगौरवात् । महान्यवनवमत्वक कणों येषां मग्वा पुरः ।। ३ ।। भ्रव्यङ्गमिधरां भ्राम्यगदामृत्कारमत्कृताम । मांढा हकामपि त्वत्कः को हिडम्बविडम्बिनः ।। ७४ ।। मन्न्वन्ये बन्धुगंधेन क्रुध्येद्यदि युधिष्ठिरः । नत्तदृक्पातवज्राग्नी व त्वं काहं क वा जगत् ॥ ७० ॥ तेन माईमिति स्पर्डी युडे विजयसंशयः । किन्तु चिन्तय निःशेषकुलापचयनिश्चयः ॥ ७६ ॥ का वा कापोऽर्जुने तस्मिन्मा स्वयं रागिणी ययौ । स्वसुः कथाप्यमो लजाकृते कापस्य कः क्रमः ॥ ७७ ।। कन्या कस्यापि देयव हीनः केन गुणेन मः । कुन्तीकुक्षिमरोहंसः कुम्वंशशिरोमणिः ॥ ७८ ।।

·त्रयोदशः सर्गः।
हरः पर इवैश्वर्य शास्त्रे गुरुरिवापरः ।
स्मरोऽन्य इव सौन्दर्ये शोर्ये किन्तु स एव सः॥ ७ ॥
तत्कोपस्त्यज्यतां तस्मै स्वसेयं दीयतां स्वयम् ।
आवां गच्छाव एवाशु सैन्यं यावन्न हन्यते ॥ ८० ॥
इति हलभृतो विश्वस्वामी सुधोर्मिकिरा गिरा
विषमिव रुषं मन्त्रज्ञोऽसावपास्य शनैः शनैः ।
अचलदचलप्रेमा क्षेमरोऽथ किरीटिने ।
स समममुना तृण पूर्णाभिलापलमन्मनाः ॥ ८ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवमन्तपालविरचितं नग्नागपणानन्दनाम्नि
महाकाव्ये सुभद्राहरणो नाम द्वारा सर्गः ।।
शूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थवाधे ।
नीतौ गुरुः कृतिजने कविरक्रियामु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वम् पालः ॥ १३ ॥
त्रयोदशः सर्गः
स्मितशक्तिरितोऽपि कोपतप्तश्चरवाक्यैः ममराश्रमान्य पार्थः ।
अपि धन्विभिरन्वगामि भूपैः कृतवर्मादिभिगरोहगेषः ॥ १ ॥
प्रथमाहितदतहतभीष्मप्रमुग्वामीयममग्रवर्गद्गः ।
समनीनहदप्यथा पृथाभूः पृतनां शत्रुषु योहुमुडरेषु ॥ २ ॥
अथ तस्य चमूयुगस्य तृयध्वनितः कर्णग्मायनर्भटानाम् ।
गुरुमन्दरकन्दरोदरोत्थप्रतिशब्दद्विगुणैर्जगजगाहं ॥३॥
इति वर्मभृतः क्षणेन दत्त्वा चिरदाक्षिण्यवशाइशं प्रियासु ।
प्रणिपत्त्य गुरून्वितिताना वरवीराः ममरश्रिये विलेसुः ॥ ४ ॥
परिरम्भपरप्रियाकुचाग्रश्लथबन्धं रणतृयजितात्मा ।
कवचं पुलकोचयप्रपञ्चैत्रटिति त्रोटयति स्म कोऽपि वीरः ॥५॥
परिरम्भिणि वल्लभे रणान्तर्गमनाके कृतकं परा हमन्ती ।
कलिताशकुनातिरेष मा भूदिति दक्षाभिनिनाय हर्षमित्रैः ॥ ६॥
अपि चाटुगिरा प्रिये समन्तादददाने परिरम्भणं रणोत्के ।
चलितेऽपि च धीरपादपातं पुलकं काचिदुवाह वीरपत्नी ॥ ७ ॥
अयि वीरशिरोमणिः पिता मे घिमां तुभ्यमदत्त कातराय ।
विमनस्कमवेक्ष्य युद्धबुद्धौ प्रियमुत्साहयति स्म काचिदित्थम् ॥ ८ ॥

·४८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम । समरोत्सवमम्पदुत्सुकोऽन्यः स्वयमङ्गीकृतलोहघातपातः । रतयाचनवाचि वल्लभायां कुसुमेषारिपुभिः क पीड्यते स्म ॥१॥ अपि चाईकरांऽधुना टियेऽमाविति धैर्येण निवार्य पाणिकम्पम् । तिलकं ममरोन्मुकस्य मनी रचिनाशीर्वचनं चकार काचित् ॥ ? जनकेन महादरंण भा मम भग्नाऽयमिति श्रुतिर्न दत्ता । इदमश्रुतपूर्वमद्य रक्ष्यं भवतेन्याह सुतं रणोत्कमेका ॥१॥ हदि मे दयितास्ति नद्तं प्रान्युधि माप्येष्यति तत्र कातराक्षी । रमणी रमिकः पुरोऽप्यपश्यन्निति कश्चिपलं चचाल वीरः ॥ १० करकं जलपरितं वहन्यां चलितायां मममेव वल्लभायाम । युधि कोऽपि ग्मेन कम्पमानः सभटा भीत हवेतरङ्गिः ॥ १३ ॥ परिरम्भपरम्परा प्रिया गृहमवम्बमपि दिजाय दत्त्वा । रिपुर्तीि पदं प्रभी जयं च प्रमभं दातृमथाचलङ्गटोवः ।। १४ ।। बलमिन्द्रमृतम्य जंतुमेक ध्रुवमिन्त्रावरजम्य तृणमन्ये । अचलनचला इवेन्द्र वरणगुणा वाग्दिजिनो गजेन्द्राः ॥ १ ॥ बलयबिलिना हयाः प्रममः सवलीकर्त्तमिवारिवारवारम् । प्रविदीर्णकृतान्नवकुलापमदगन्नमितानपादकालाः ॥ ६ ॥ रथिनामिव कातिभिः मिताभिः रफटनृतप्रगुणाभिरगिनाभिः । नवकेतनमभिमञ्चमचिनन्यामपया ग्था: प्रचलः ॥ १७ ॥ ग्थचिकृतिमप्तिहर्षहेपागजगजानिना महाप्मभानाम । कवलीकृतदिग्गोऽपि दुरं हरहका भुजामृतां ममज ॥ १८ ॥ चलितेषु वले शेयकम परदिश्कुलरोलमुक्तभारा । वरवीरविविक्तमत्त्वमिन्त्री नरणनय चभी मही विलोला ॥१०॥ चलिते चपलं बलढगेम्मिन्नदाहलिभरच्छलादधारि । ममुदष्यदुदारवाणवारतिभात्या वियतापि वारवाणम ॥ २० ॥ यमपाणिपुटीममप्रणुन्नाविव धारारचमाभिमुख्यभाजी । अथ तालग्येण नर्त्तयन्तो रुपम मिलितो बलाम्बुधी तो ॥ २१ ॥ मुभटः मुभदं रथी स्थस्थं तुरगस्थं नुरगी गजं गजश्च । ममवाप पुरःप्रयुक्तचित्तप्रबलाकृष्टिबलरिवाम्बंगम ॥ २२ ॥ द्विषतां क्षतजं चिराय पेयं ध्रुवमयति मुदा प्रवृत्तनृत्तः । असिभिर्यमकिगनुकाररतिरोद्राः मुभटा मिथोऽभिजग्मुः ॥ २

·त्रयोदशः सर्गः
चरणोडतधूलिधूमिताशा दृढग्वङ्गाहतिविस्फुटस्फुलिङ्गाः ।
मणिकञ्चुकदीपिनोऽथ देहर्युधि ते कोपदवा इवाङ्गवन्तः ॥ २४ ॥
प्रतिघातविनिस्मृतां पुरस्तात्पदचारग्वलनोडुरापराधाम् ।
असिनाऽन्त्रततिं विकृत्य कोपाचलितः कोऽपि जघान वैरिवीरम् ॥ २५ ॥
कृतहङ्कतिकम्पितोष्ठमन्तर्बत मन्त्रं कमपि ध्रुवं जपन्तौ ।
अपरौ करवालसर्पदंशात्पतितावाशु मिथो नरेन्द्रवीरौ ॥ २६ ॥
अरिपु प्रबलप्रकोपहकाध्वनितैरेव भयोज्झितायुधेषु ।
युधि कस्यचिदक्षितेजमैव क्षतजालिप्त इवाभवत्कृपाणः ॥ २७ ॥
युधि कोऽपि ददर्श कुम्भिकुम्भी स्मृनकान्ताकुचविभ्रमच्युतान्त्रः ।
अपि तस्य करालीलया तौ त्रुटितौ तु क किलात्र तदृढत्वम् ॥ २८ ॥
अपरो हरिमारथीनभिन्दन्नुदितक्षत्रचरित्रधीपवित्रः ।
रथिनः परिपातयन् रथोघं व्यधिन प्रागिव मन्जितं रथिभ्यः ॥ २० ॥
असिघातहतककोरुमूलं तुरगेभ्यश्चतुरोऽश्ववारवारम ।
परिपात्य परोऽतिपाणिपाते रिति क्षुण्णकलापकं जवान ॥ ३० ॥
परिणन्तुमुद्ग्रदन्तदण्डाः स्फुटमन्योन्यकृताद्रिपादाङ्गाः ।
मदनिर्झरझात्कृतोऽभ्यधावन्नभितः कुम्भिवराः करानुदस्य ॥ ३१ ॥
अमिलन्करिणो रणेऽभिषिक्ताः स्वयमन्यान्यकरोत्यशीकरोघैः ।
दशनायमिथोहतिस्फुलिङ्गस्फुटनीराजनराजिराजमानाः ॥ ३२ ॥
समुदस्य करी करीन्द्रमेकः करलीलाकुतुकान्नभाऽन्तराले ।
क्षितिभङ्गभियेव दन्तवासे निपतन्तं बिभराम्बभूव भूयः ॥ ३३ ॥
अपरः प्रविघोरदन्तघातो युधि वित्रास्य परदिपं द्विपेन्द्रः ।
अपि वैरिजिताय शाश्वतानि प्रदो स्वीयनिवादिने यशांसि ॥ ३४ ॥
निजघान विभन्नदन्तमग्रे करिणं वीक्ष्य रुपाभ्युदस्तहस्तम् ।
युधि कोपनकुम्भिनीभियेभः किल नश्यन् जयिनं तमेव तेने ॥ ३५ ॥
रणभनरदोऽपि शुण्डयाशु स्वयमुत्वाय रदं रिपुद्धिपस्य ।
निचवान मषैव तस्य मौलो विजयस्तम्भमिवात्मनो महेभः ॥ ३६॥
रथमेकरथाङ्गमुज्झ तूर्ण परिपूर्ण तु गृहाण कश्चिदेषु ।
युधि कोऽपि महानितीव दन्ती दिवि मित्राय रथान्ननुदासे ॥ ३७॥
करिणा युधि केनचित्प्रणुन्नः प्रसभं युग्मरणोडतो भटौधः ।
गगनेऽपि मिथाकृतप्रमाथस्त्रिदशीभिः सविधे मुदेव वने ॥ ३८ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
प्रहिता बलगौरवेण पूरं करिणा केनचिदम्बरे तुरङ्गाः ।
अपतन भुवि नित्यदत्तफालप्रथिताभ्याससुखेन चाश्ववाराः ॥ ३९ ॥
मणिमण्डनमण्डलीमयूग्वच्छुरिताङ्गा हरयो महारयेण ।
अभिपेतु रथाग्रभागजाग्रहवबुध्यैव मिथोऽपि सत्त्वभाजः ॥ ४० ॥
हयहेषितन्यमानमानोहरहकारवकारिणोऽश्ववाराः।
हठहनिहतिस्फुटस्फुलिङ्गक्षतधृलीतमसो रणं वितेनुः ॥ ४ ॥
कृतहपिनहेषितं महाश्वा युधि पाश्चात्यपढ़येन धावन् ।
गगनाङ्गपातिताग्रपादः प्रमभादायते च शात्रवाश्चम ॥ ४२॥
परधानविनिःमृतर्निजान्त्रैः खुरकोटीघटनास्त्रवित्रुटद्भिः ।
लतमार्गलतागणरिवाश्वः म्बल नास्वल्यत कोऽपि धावमानः ॥ ४३ ॥
रसायनिनादमुक्तनिद्रः कृतह पारवलक्ष्यमाणहर्षः ।
अकृन द्विगुणां गति वितन्यन हरिरेकः पुलकोद्मं नियन्तुः ॥ ४४ ॥
मामाग्नि मियाबिलड्नात्को कृतफालो भयलिनी धुरोऽन्तरिक्ष ।
दुनसादिकरमणुन्नमौली भुवि पश्चात्पतितो हरी न कौचित् ॥ ४० ॥
तुरगाग्रपदान्नदान्नदातान्विभिद कश्चन दन्तिनाऽवधारः ।
अमिदारितकुम्भमुक्तमुक्तावलिभिहनि जातपुष्पवृष्टिः ॥ ४६॥
रश्निां स्थिरमृडविग्रहाणां चतुरः कश्चिदनानुरं तुरङ्गी ।
असिनाशु शिरांस्युदाम नूनं कलयन्कन्दुकविभ्रमं सुराभिः ॥ ४७॥
द्विरदेषु रथेषु पत्तिषु द्रागपनत्कश्चिदुदारहर्षहपः ।
ममरांकरचितसेव प्रथितसहमहा मुहुर्महा-वः ॥ ४८ ॥
परियुक्तशिराम्हदद्भिः श्रणलप्ताङ्गलयः समुच्छलहिः ।
धनाधिपदवतावतारादिव वीरवन बभ्रमेऽणाः ॥ ४९ ।।
मलितरवपरम्भदबोधा युधि यांचा वहिबाहकक्षाः ।
निजवापरमार्णवं तु मृत्त क्षतजीचे व्यहरन्त कण्ठदन्न ।। ५० ॥
पगितऽपि शिरत्युदारहकाभृति कस्यापि भयोट्यप्रकम् ।
अरिभिालदायुधः कश्चिन्नविनिनन्युपि पानिनः कबन्धः ॥ ५ ॥
पनितां पदयाः प्रियां पदांग्रः करलग्नं सुदं चपटयैव ।
परिनाड्य मृनस्य मूनि बन्धानिहिताविर्द्विपमाप कश्चिदेकः ।। ५२ ....
पनिनो युधि भूमिग्वातदन्तान्तरवर्ती करिणो हृदाप्य कुम्भी ।
पुरुषायितवल्लभाकुचाग्रस्मरणात्कश्चिद्धत्त रोमहर्षम् ॥ ५३ ॥

·त्रयोदशः सर्गः
५१
यधावदुदारपादपातं च्युतमूर्खापि भटो रुषारुणाक्षः ।
अपि लोहमयेन तन्निहन्तुः करवालेन किल व्यकम्पि मौलिः ॥ ५४॥
पतता शिरसैव शस्त्रितेन द्विषमाहत्य यशो वितन्य विश्वे ।
अपि नाकवधूमवाप्य रक्तां स्वकबन्धेन ननर्स कोऽपि धन्यः ॥ ५५ ॥
रणमूञ्छिनि वल्लभे गनासुः सहमा कापि दिवङ्गाना मतीत्वात् ।
पुनरुच्छ्रमिते शुशोच तम्मिन् विरहात्या मरणोत्सुकेव तुष्टा ॥५६॥
प्रियलाभमहोत्सवाय तेनुः सरनार्यो विविधानि मण्डनानि ।
तदवाप्तिहदां तु बाहुभाजां युधि भृषाऽजनि मत्त्वमेकमेव ॥२७॥
परिरम्भकृतां सुराङ्गनाभिः मह यः सत्त्वभृतां बभूव कम्पः ।
सुदृशां शिग्निवर्मधाविनानां पुरतो भीतिपढे म एव जातः ।। ५८ ॥
मविधच्युतमौलिहक्कयोचैर्विगलत्कर्नरिकाभयानिकात् ।
विनिपत्य कवन्धकेपु धैर्य कथमप्यादधते स्म यातुधानाः ॥ ७९ ॥
अधिपादतृणीकृतेन कामं वपुपोपक्रियतां मयाऽभुनाय ।
इति पक्षिषु भक्षिपु भ्यमन्तः पनिताः श्वासमधुर्मता इवैके ।। ६० ।।
नवरक्तविलेपिनोऽन्त्रमालाकृतहाराश्च कुटुम्धिनः पिठशानाः ।
वशया पिशितं कपालपात्रैरघसन्प्रेतपतेर्महात्मवेऽस्मिन् ॥६॥
बहुमांसमकीकसं मृतानां मृदुलाहारकृतेऽङ्गकं यदापुः ।
तदपि ध्रुवमाहरन् शृगाल्यो व्यथितास्या धनमग्रभल्लागल्यम ॥ १२ ॥
अधिमा मृताङ्गकानि रौद्राः करमोहायितनर्तिताऽसिदण्डाः ।
परतीरजुषां द्विषां निहन्तुं तरलं तेरमृरधुनी धीराः ॥६॥
धावहुईरधीरपादविधुरक्ष्मास्वेदविन्दपमाः
क्षत्रामिक्षतकुम्भिकुम्भपतिता मुक्तामणिश्रेणयः ।
दोलारूढसमग्रराजकजयश्रीलालगविलय-
धम्मिलग्रथितप्रमृनपटलीपातश्रियं शिश्रियुः ॥ ३४ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नग्नारायणानन्दनानि
महाकाव्ये सङ्कलकलिसङ्कलनो नाम त्रयोदशः सर्गः ॥
श्रीवस्तुपाल जितबालमृणालगर्भे शुभ्रं वितन्वति जगतव कीर्तिपूरे ।
मन्यामहे कुवलकजलकोकिलालिकाकोलकोळसदृशामभिधा मुधाऽभूत् ॥ १४ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
चतुर्दशः सर्गः।
समं समन्तात्समचालि शूरैरैथो रथोत्सङ्गकृतप्रतिष्ठैः ।
नवीनवीर्यैः कलयद्भिरग्र्यमहो महो वैरियुगान्तहेतोः ॥ १ ॥
चापं तदा दानरुचा रसज्ञासहक सहासस्थितितानवेन ।
भल्लेन नई शमनाननाभमग्रेमरं चारु न कः क आप ॥२॥
( सशरशरासनबन्धः)
तत्तच्छरासननिरस्त निरन्तराल.
नाराचजालचलनाद गगनान्तराले ।
कृतः किलार्ककिरणैर्धरणी नितान्तं
मंशिश्रिये क्षतजनक्षतजच्छलेन ॥ ३ ॥ (निरोट्रयः)
अधावन्नतिकार्याय पतत्रिचतुरा हिताः ।
यांधा एकैघातार्तिपतत्रिचतुराहिताः ॥ ४ ॥
उद्दण्डकाण्टकृतमण्डपडम्बरंषु रक्तीवकुङ्कमरमाकुलभूतलेषु ।
कालेन कृतभरमस्तकमोदकानामालोकनेन ननृते ममरांत्मवेषु ॥ ५ ॥
( अतालव्यः
प्रभाविलामा परमा रणेषु प्रभाविलासा परमारणेषु ।
रमेन सेनायुगली न जेतुमशक्यतान्यान्यमन्नाक्तिः ॥ ६ ॥
अभून्मम्भेदनिभदं नरवारितरङ्गितम् ।
नहाहिनीद्वयं भीततरचारितरङ्गितम ॥ ७ ॥
असमममरलीलालाघवेनाशु तृणाविरहिणि शरभारैः शोभमानाभिमानः ।
अहितनिहितमेवादाय बाणं गरीरादधिन धनुषि चकः साधुवादं च लेभे ॥८॥
( असंयोगाक्षरः
देहे परशरांदारहननं कश्चिदुहुरः ।
मेहे वीरवरा धीरश्रीनग्वाङ्कमृदु स्थिरः ।।१।। (गोमूत्रिकावन्धः
कनचिद्विरचिता रिपुर्मियःसङ्गरांचितमहात्रपाततः ।
मङ्गरोचितमहात्रपाततः स्वर्वप्रथमकेलिकोतुकी ॥ १० ॥
उवाहासिमहानन्यो ध्रुवा हावानिहानघः ।
घनहानिमहाशत्रुजनहामिमहाः शरान् ॥ ११ ॥
(मुरजबन्धः
चक्रे रसच्चापलतारयानकः प्रभाततः कोपि मनो रथी रणे ।
प्रभाततः कोऽपि मनोरथी रणे चक्र रमच्चापलतारयानकः ॥ १२ ॥

·५२ चतुर्दशः सर्गः लोलकीलालकल्लोलकूले कलकलाकुलः। लीलालोकी ललालैकः कालकेलिकल: कलः ॥ १३ ॥ (द्वयक्षरः) ननृतेऽरिवधाय केनचिद्दधतेव करस्थितं यमम् । चतुरंगबलप्रभासिना च तुरंगबलप्रभासिना ॥ १४ ॥ कलङ्कपडूपं चक्रे चक्रे मरमरक्षणम् । क्षणं परः परबलं चलत्कलकल; कलम् ॥ १५ ॥ ( अविश्रान्तसंदंशिकायमकम् ) शरः स्थिरतरः स्फारशरभारः पुरः पुरः । आर वैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ॥ १६ ॥ ( पोडशदलकमलवन्धोऽत्रिवों भेरद्वयविभक्तगोमृतिकावन्धश्च ) पूरम्पूरं पुराऽपारं रोपपूरं परःपरम । स्पं पुररिपागप पारेरिपुपरम्परम् ।। १७ ।। (यक्षरः) कीलाली कलिलामण्यदीस: काऽपि हिपहने। कीलालीकलितामण्यदावानलनिभी बभौ ॥ १८ ।। वल्गाधीनं चमूमत्यपरमचरितः मटुचिः मगरादी ऋतुं हार्य रमं दो:मुकृतविभवतः आलिनश्रीयंकासीत् । रक्तामुद्रोहस्तं रमिममरमहानन्यवीरस्तदान्यः स्यन् शरं वृडरावप्रमभततसदौचित्यवासिन्दः ॥ १० ॥ । कविनामश्लोकगर्भाङमष्टारं चक्रम् ) बसन्तमचिवः मिडधीरालिरमविस्तरम् । चक्र श्रीहारि कृष्णाय महाकाव्यमदी मुदा ॥२०॥ (गर्भश्लोकोऽयम्) वीरनन्दकसत्प्रामी बभारेह परी मचा । चामरापहरे भावमोत्यासकदनं रवी ॥२१॥ (अनुलोमप्रतिलोमश्लोकोऽयम् ) प्रभावनिस्तारकलेवराऽमो प्रभावनिस्तारकले वराऽमौ । पदातिरेकः कलहंमसारः पदातिरेकः कलहं ममारः ॥ २२ ॥ लोलालोलं लुलोलेली लाली लालहलोललः । लोललोल ललल्लालोल्लोलल्लीलाललो ललः ॥ २३ ।। ( एकाक्षरः) सप्रभावरणः कोऽपि महागौरवलक्षणः । सुराबलाली राजीपु विततार विरोधिनाम् ॥ २४ ॥ ( महायमकम् ) एवं प्रगुणप्रहरणगणशाभाभिर्विभाविभुजविभवाः ।

·५४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । अमरप्रकरण भृशं हर्षपुषा पुष्पभरवृष्टया ॥ २५ ॥ परमे घनवरवपुषः समरोपचये नरो महिताः । परमेघनवरवपुषः समरोपचयेन रोमहिताः ॥ २६ ॥ (युग्मम् ) (प्रथमश्लोकोऽदन्त्यः द्वितीयः समुद्कः असंयोगाक्षरश्च ) मायाराततरायामा याशमाक्षक्षमाशया। रामामाददमामारा तक्षक्षक्षक्षत ॥ २७ ॥ (सर्वतोभद्रम् ) मेनामेनां सपत्नस्य भिनन्मि न कथं जवात् । वचनानीति सतस्य निशम्य स्मयवानथ ॥ २८ ॥ ( अमूर्द्धन्यः) शर्वरीश्वरयशाः स्वयं श्रियः मंश्रयो वशशरः ममार सः । वैरिवीरवलयव्ययाशया वासविः मरमरावलालमः ॥२०॥ ( अपञ्चवर्गः ) (पडक्षरश्लोकोऽयं विशेषकम् ) दहन्महावैरिवनानि लोहनाराचवीचिं दिवि धूमधूम्राम । तदा वभार स्मितदावभा रविभासमानः म विभाऽममानः ॥३०॥ यश्चऽस्य क्रमाकान्तधरस्य पुरतो रणम् । म ददर्श जवाबण्डधरस्य पुरतारणम ॥३१॥ नृनं नानेन नुन्नो ना कः कोऽड़े केकिकाकुकः । ताततातेनितत्तान्ना रारोमरोरराः ॥ ३२ ॥ ( प्रतिपादविभक्तश्चतुळजनः) व्यालावलीविलयवर्यरवालयोऽयं लालरिलावलयवीरवरैरवार्यः । वैराविलो रयलयरविवारवारी वीर्य युवा रविरिवाविरलं विवत्रे ॥३३॥ ( अन्तःस्थाक्षरोऽयम् वभ्रं तेन ततश्रीकविभाविविदिताता । नापदालांककरविकलामंसङ्गिना रवः ।। ३४ ॥ ( कविनामाङ्क-शक्तिवन्धः वसन्तकविकवितानामाक्षराणि) रिपुनिकरी बलराजीराजी राजीवशोणनयनेन । चक्रे युधे वै कुन्नी कुन्ती कुन्तीसुतेन रुपा ॥ ३५ ॥ (व्यावर्त्तयमकम् ) अग्र्यः प्रत्यग्रवल्गत्तरलतरशरं नन्वयं धन्वदण्ड चण्डं कर्षन्नमर्षप्रमररसलसद्गर्वसर्वस्ववश्यः । वर्षन्हर्षप्रकर्ष गगनतलगतस्वर्गमहर्गमन्तः प्रत्यक्षम्यक्षकल्पः प्रबलपरबलध्वंसनं म व्यवत्त ॥ ३६ ॥ ( आद्यस्वरः)

·पञ्चदशः सर्गः
समरे कोपपरममहारित्राससकणः ।
चरमायो जनोच्छायो जयो मारचणः क मः ॥३७॥ ( खड्गबन्धः)
स्वाजन्यजन्यशमनोऽथ विरम्य रम्यकोदण्डदण्डकृतिना समहारि हारि।
वैधुर्यधुर्यरवकारिभुजालजालमासारसारविशिग्वस्फुरितेन तेन ॥ ३८ ॥
रोपारांपाडनुज्यावलयवलयशोभासमानः समानः
मत्रामत्राणधीरां रविकरविकटोहीप्रतापप्रतापः ।
कामेकामेप नाच्चैरसमरसमयो नाम रीणामरीणा-
मालीमालीढमत्त्वां रणकरणकटुः काणचक्रेण चक्रे ॥ ३९ ॥
( प्रतिपादन यावर्तआदिमध्यावसानयमकम् )
युध्यध्वं मा स्म धीरा हरिहयतनयं मामिव ध्यायनामुं
धीरध्याननिपिड्य स्ववलमिति वट्टदस्तहस्तो विहस्तम् ।
दैत्यध्वमा नदत्य प्रियमुहदममुप्रायमाश्लिष्य ष्य-
द्रोमस्ताम नभन्नःशमनधमनयद्धैर्यधुर्य स्वपुर्याम ॥ ४०॥ ( अत्रिवर्गः )
इति श्रीगृजग्श्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचितं नग्नागपणानन्दनानि
महाकाव्ये अनावर्जनो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥
लक्ष्म्यामाकष्टि चाटनमनयवति स्तम्भमुम्भिदम्भे
दोपे विद्वेपमभ्यन्तरारिपु मृति वश्यतां चित्तटत्तो ।
कर्त्त थद्वस्तुपाल प्रभवसि सकले मण्डले तत्तवेव
श्रीमन्मन्त्रीश मन्त्रे स्फुरति निरवधिः कापि पर्मसिद्धिः ॥ १५ ॥
पञ्चदशः सर्गः
अध शिथिलिनस स्वार्थमार्थ सुभद्रापरिणयपरिगाहासभर लसम्पत् ।
अहह महमहीयस्तापुरं मन्पुरन्धी लिमलितली आमनिर्मग्नमासीत् ॥ १ ॥
प्रकटिनपटुरागा कुडमाम्भइच्छटाभिर्विपुलपुलकपलिस्तारणस्तम्भदम्भात् ।
अतिमहति महेऽस्मिन्नित्यनृत्या व्यराजत् मुररिपुपुरलक्ष्मीरध्वजाग्रद्-
ध्वजाप्रैः ॥२॥
हरिनगरनराणां धोरणिस्तोरणस्रग्दलचलनमिपेण भूपरिक्षेपदक्षा ।
महसहजविभूतिवासवावासतर्जी चिरमकुरुन चश्चत्केतुचेलाङ्गुलीभिः ॥ ३ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम। स्थिरजनिततनूनां नूनमक्षीणि यूनामपि चपलविलासाभोगमभ्यासयन्त्यः । त्वरितमित इतोऽपि भ्रमुरौत्सुक्यभाजो रतिदयितजयश्रीजीवितव्यं युवत्यः । भवनभुवि सुभद्रा मन्दमभ्यर्णपाणिग्रहमहमदमत्ता यानि तेने पदानि । तदभिनयनविद्याहेतवेऽद्यापि हंसो लमदलसगतिवाद्गवतां सेवतां सः ॥ ५। अथ नवरविरश्मिस्मेरकाश्मीरनीरैः परिणयनदिनादौ लक्ष्यरागासु दिक्षु । व्यधुरदयदनङ्गं मङ्गलस्नानमस्याः पतिसुतपितृमातृभ्रातृवत्या युक्त्यः ॥ ६ ॥ सितरुचि शुचि वासी बिभ्रती सम्भृताङ्ग विशदवदनकान्तिः सा वराङ्गी विरेजे। कनककमलिनीव स्वच्छगङ्गातरङ्गावलिवलयितमूर्तिः स्परदृष्टाम्बुजश्रीः ॥७॥ स्वयमजनि जनन्या चान्दनं चित्रकं यन्मुग्वमभवदमुष्यास्तेन लीलाचलभु । शरपरिचयचञ्चचापचापल्यशाली विधुरिव धुरि वीरः कामवीरध्वजिन्याः ॥८॥ जितवलयविलास पाणिदेशे यदस्याः परिणयमयमूर्णामृत्रमात्रि मात्रा । सपदि मदनदेवस्तहिलोकी त्रिलोकीविजयिनि निजचापे ज्यापरिस्पन्दमैच्छत् ? अहह सहजनश्यद्दपणाभूषणालीमचिरचिरपार्षणं दर्षनोऽसौ । अपि निझपनमस्याः शोभमानापमानं वरजनि नदनलम्धिना विचितेन॥१०॥ अममकुसुमपृजालीनमयःमसुद्यन्मधुकरकुलावैराशिपं पुण्यराशिम । यदिह पदनतायां गोत्रदेव्योऽप्यवाचन किमु किमु न तदचुः अडया गांवृन्हाः ॥ ११ ॥ परिणयरयचिन्नावृत्तचिन्तामर्थनानुपवितचिमनं भातृवर्ग निवेदन उदयमनि लग्नं प्रीनिमग्नान्तराभा ममजनि यदुमाधः पार्थमा.प्रतीक्षः १: हिममहिममनाशं चीवरं पावरश्रीपि वपुषि वमानः नानमंशोभमाने । मनमिजविजयेन कारितपूर्तिमन्तादव विशदाता विभ्रदद्माजनन्द्रिः१३ परिणयपरिणाहिश्रीममुतमाहि मया मलयजभयवचित्रकापवित्रम् । रजनिकरनिकारक्रीडितेनेव नेने मुग्यमानुपात्तिस्तम्भसंरम्भमस्य ॥ १४ ॥ कलिनसकलभूषागौरवं कौरवोऽमो स्फुटिकमुकुरविम्बे लम्बमानं निरूप्य । वपुरनुपमरूपश्रीसमुद्रं सुभद्रामधननलिनपात्रीकप्रत्युत्कोऽभूत् ॥ १५ ॥ तुरगमुरगराजच्छायमाझा चार्मलयम्हविलेपश्चन्द्रजंत्रातपत्रः । अविकलमकलाङ्गस्फत्तिमन्मूतवैवाहिककृत इवामी शक्रमनुश्चचाल ॥१६॥ अथ मुदितमृगाक्षीमण्डलालूलनादहिजततियदुभक्तिप्राप्तहस्तावलम्बः । विधुरितविधुसूर्यः कृत्स्नमापूर्य तृयध्वनिरनिमिपमार्ग क्रीडितः क्रांडिताशः १७ द्रुततमगति जग्मुः स्फूर्जवर्जस्तृियस्वनजनितविनोदाः केलिजालान्तरेषु ।

·पञ्चदशः सर्गः रवदनविलोकश्रडयाऽईप्रकृप्तोर्जिननिजनिजकार्यक्रमाः पौरनार्यः ॥ १८ ॥ परभसमभिकण्ठं काचिदारोप्य काञ्चीमुपचितघनपूर्णदण्टिकाघोषरम्याम् । रलगति चलन्ती तुङ्गमानदुभङ्गादधित कुपितधावन्मूर्तकामेभशोभाम् ॥१९॥ विवशमचालीभ्रिती केगपाशं लमिनमुरमि हस्तन्यस्तमस्यूतमन्या । पयश इव मूर्त्तचित्तभूभूमिभर्तुः सुरपतिसुतकान्तिस्फूर्जिनैर्निर्जितस्य॥२०॥ ततरमपरस्या जालगभं गताया ललितलुलिनवेणिः पीवरश्रीमरोजे। तिमग्वसुतकायच्छायचौर्यापवादादघटन घटमपों मन्मथस्येव दिव्यम् ॥२१॥ लिनललितमूर्तिमशृङ्गारमारद्रवघटित इवामावुत्पलश्यामलश्रीः । रपरिवृढमूनुर्दृश्यभानो न कस्याः कृतमदनविकारो हृद्विकारं चकार ॥ २२ ॥ मनमपि वहन्ती स्वेदमन्दर्भलग्नं विपुलपुलकदण्डस्यूतमेवास्तबन्धम् । ढविरचितन्यालिङ्गना तहिलोकादतनुत वपुरेका कातराक्षी स्वमख्याम् २३ शित विशिग्वपातैर्मन्मयोऽन्तस्तथैकां हदि मपदि नदानी तद्विलोके जघान । विशन भुवि भिन्ना कम्पिनी दीनचक्षुर्युगलविगलदक्षुः सा यथा सुश्लथाङ्गी२४ रममुरमि पिण्डीकृत्य हारं तदङ्गप्रतिकृतिमनिमारं पीडयन्ती कराभ्याम् । मनमैका गुप्तमीकारपीतश्चमितललितलीलामीलिताक्षी गवाक्षे ॥२५॥ किमपि विभावं बिभ्रती कापि लीलाकरकमलमचुम्बत्तन्मुग्वं वीक्ष्य सद्यः । द सुमृटुकृजङ्ग्रङ्गदष्टाधरायं रममरमयदेवा वेत्ति चित्तं मनोभूः ॥ २६ ॥ मुदितमृगाक्षीलोचनार्चिःस्रवन्तीपरिचयपरिरम्भोद्धान्नलावण्यवार्डिः । रिधवलगृहाग्रं प्राप पार्थः पुरस्ताजननयनचकोरापीयमानाननेन्दुः ॥ २७ ।। गतवति तस्मिन्नक्षिमार्गान्मुहर्त यदचलपदमस्थुः कैरवाक्ष्यो गवाक्षे । ह नयनपातैरान्तरैरम्बलद्भिस्तममममचिमीक्षाञ्चक्रिरे शक्रमृनुम् ॥२८॥ जयिनि कुतुकेन द्रष्टुमभ्यागतानामथ गतवनि हत्या कामिनीनां मनामि । झगिति मनोभूरेष निःशेषमामां वपुरपतममा सम्यगाक्रम्य तस्थौ॥२९॥ Tथ पृथाभूर्मङ्गलप्रत्तपुष्पप्रकरमधुकरालिध्यानदिष्टाग्रवन्मा । नग्वचितरत्नबोतलुप्तावकाशं मधुमथननिकेतोत्सङ्गमङ्गीचकार ॥ ३० ॥ सुरमथनायैः सम्मुग्वीनाभ्युपेतैः सपदि यदुकदम्बर्दत्तमानो मनस्वी । सुभद्रालोकसोत्कण्ठचित्तोऽप्यतिमृदुपदगत्या मोधमध्यं जगाम।।३१॥ नमुग्वकमलायाः कण्टकाईं शरीरं मकलमपि मृणालीकाण्डकान्तं वहन्त्याः। मृदुलयानो मानसौका नलिन्या इव सविधमवापत्कन्यकायाः स धन्यः३२ मुहुरवधानात्तैः पलैश्चाक्षरैश्च द्विजवचनविविक्तैः माधिते लग्नसन्धौ

·५८
नग्नागयणानन्दमहाकाव्यम ।
-
गुरुरथ वरवध्वोर्मङ्गलातोयनादे विलसति समकालं मीलयामास पाणी ॥३३
विधुविजयिनि यूनानूनमन्यूनहर्षादरसयदमृतोर्मीरास्यपीयूषकुण्डे ।
चिरमुपचिनतर्षोत्कर्षमन्योन्यमक्षिद्रयमभिमुग्वतारामेललीलामिषेण ॥ ३४ ॥
हरहुतवहदग्धं जीवयत्येव कामं परिणयनमखाग्नौ दीपिते दम्पती तो।
विविधविधिविधायी वर्त्तयामास धीमान गुरुरथ पृथुविद्यामण्डलोमण्डलानि:'
शिथिलकरसरोजा लजमाना विकीर्य ज्वलितहुतवहान्ताजमुष्टिं सुभद्रा ।
अकुरुन गुरुवाचा किश्चिदाचारधूमग्रहणमथ मुग्वाब्जोत्सङ्गभृङ्गायमानम् ॥३०॥
हरिकरिरथरत्नालङ्कतिस्त्रैणमुख्यं निग्विलविषयलक्ष्मीसारभूतं प्रभूतम् ।
किमु किमु कमलायाः कामुको नो तदानीमदिन मुदितचेता यौनके कौतुकेन:
पवित्रं यन्मैत्र्यं महजमपि तत् कृत्रिमतया
दृढीकृत्य प्रीताविति जगति नारायणनरो।
नदालांके शोकव्यसनवशगानामसहन-
क्षितीशानां साक्षादुरमि विरमं शल्यमविशत् ॥ ३८ ॥
इति श्रीगृजरेश्वरमहामात्यश्रीवमन्तपालविरचिते नग्नारायणानन्दनान्नि
महाकाव्ये विवाहवर्णनो नाम पञ्चदशः सर्गः ।।
भवति हि विभवो भवः परेपां नव विभवोऽभिनवस्तु वस्तुपाल ।
इह महिममहोयशः प्रमूते यदयममुत्र परत्र पुण्यलक्ष्मीम् ॥ १५ ॥
पोडशः सर्गः
शांभाभिभूतपुमहतपुरं पुरन्ध्रीलावण्यलोभितजगन्नगरं गरीयः ।
धाम श्रियोऽणहिलपाटकनाम कामलीलामयं जयति गृर्जरभूविभूपा ॥ १ ॥
वाग्देवतां यदि जना जननीमिवैनासानन्दिनः प्रतिदिनं हृदि नन्दयन्ति ।
यस्मिन्निमान्मदनतुल्यम्चस्तथापि निर्ममरा त्यजति नो सुतवत्सला श्रीः ।।
प्राग्वाटगावतिलकः किल कश्चिन्द्र श्रीचण्डपः स्फुटमग्वण्डपदप्रतिष्ठः।
विस्फजितान्यधित गृर्जरराजराज्यराजीव वनरविः मचिवावतंसः ॥ ३ ॥
कृष्णीकृतारिवदना सुमनोमनामि रागास्पदं विदधती यदलक्ष्यरूपा।
आनन्दमर्दिनविचारमदैयदीयोतिर्मुधा जितसुधा बुबुधे बुधेन्द्रैः ॥ ४ ॥
चण्डप्रसाद इति मादितविश्वदोस्थ्यस्तनन्दनः स्वकुलनन्दनकल्पशाग्वी ।
मुक्तामयप्रमवसञ्चयचारुचञ्चत्कीर्तिप्रभासुरभिताम्बरभूर्बभूव ॥५॥

·पोडशः सर्गः।
कशास्त्रार्थवारिभरहारिहृदालवालसंरोपिता मतिलता वितता नितान्तम् ।
यस्य प्रकाशितरविग्रहतापवद्भिश्छायार्थिभिनॅपकुलैः फलदा सिषेवे ॥ ६ ॥
पुण्यस्य पापपटलीजयिनो जयश्रीरासीत्तदीयदयिता नयभूर्जयश्रीः ।
यस्या मनोदयितभक्तिसुरस्रवन्ती स्नानोज्ज्वलां जनयति स्म जिनेन्द्रसेवाम् ७
नेवोष्ठसम्पुटविपाटनया कदाचिदेषा स्मितं जितसुधाविभवं व्यधत्त ।
श्वेतद्युतिः कलुषतां तयं हृदन्नः केनापरेण परिभूततनुस्तनोति ॥ ८ ॥
श्रीरङ्गभूर्भृशमभूदनयोर्नयाढ्यश्रीरङ्गभूर्जगति शर इति प्रतीतः ।
अस्वप्नतां सुरगुरुः मह शिष्यवगैर्धत्ते स्म यन्मतिजिनश्चिरचिन्तयेव ॥१॥
चूडामणीकृतजिनाङ्गिनग्वप्रपश्चः कर्णस्फुरद्गुम्सुवर्णविभूषणश्रीः ।
महम॑नि प्रचलदुर्मदमोहचौरः दुःसञ्चरेपि विललास य एव शरः ॥ १० ॥
हत्त्वापि कान्तिलवमेव यदीयकीर्तेर्दिव्यं मृजन्निव जगत्यपवाभीतः ।
इन्दुः सुधावपुरपि प्रभुरौषधीनामप्येष सर्पनिभलक्षमधृतो न शुडः ॥ ११ ॥
नामाभिधस्तदनुजः सुजनाननाजमर्योऽभवद्विबुधसिन्धुविशुडबुद्धिः ।
न्मानसेऽद्भुतरसे विललाम वार्डिक्षिप्तोर्वतापविधुरेव मरस्वतीयम् ॥ १२ ॥
रिडाकथासु मदसि गुसदां सदैव मौलिं विकम्प्य किल मोऽपि गुरुः सुराणाम् ।
गुडिवैभवभरस्य विचारितस्य नीराजनान्यकृत चञ्चलचूलरत्नैः ॥ १३ ॥
वः परं जिनवरी हरिशमरिः सत्यं गुमः परिवृढः ग्बल मिहराजः ।
माननेन नियतं नियमत्रयेण कीर्ति व्यधात्रिपथगामिव यः पवित्राम् ॥१४॥
स्फ़र्ज गूर्जरधराधवसिडराजराजसभाजनसभाजनभाजनस्य ।
मन्त्रिमन्त्रितवानलविह्वलायांश्रीग्वण्डमण्डननिभाभुवि यस्य कीर्तिः ॥१५॥
वन्परार्ध्यगणिते सति यद्गुणानामेकैकबिन्दुरचनामुडकैतवेन ।
लेन कति नोग्वटिनीर्युभित्तौ धाता व्यधादथ विधास्यति कीर्तिशेषाः १६
। चेद्यशांसि बलिकर्णदधीचिमुख्या दानोत्सवैरविरलानि भुवि व्यधास्यन् ।
क्तैरदास्यत विलासमरालबाललक्ष्मीर्यदीयघनदानयशीनदीषु ॥ १७ ।।
विाससद्मकरपद्मगदीपकल्पां व्यापारिणः कति न बिभ्रति हेममुद्राम् ।
ज्वालयन्ति जगदप्यनयैव केऽपि येन व्यमोचि तु ममस्तमिदं तमस्तः ॥१८॥
जगत्रितयविस्मयनीयनीतेः सीतेति रामचरितस्य बभूव तस्य ।
लोचनं स्थिरतरं दयिताननेन्दौ दृरेण काञ्चनमृगश्रियमन्वगच्छत् ॥ १९ ॥
र्गदसौ हसतु शीतकरोऽपि भासा भृङ्गीरुतैरपि च हुकुमतां सरोजम् ।
विलम्बितशिरोऽम्बरडम्बरेण यस्या मुग्वं जगति न प्रकटं यदासीत् ॥२०॥

·६० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । तत्सम्भवस्त्रिभुवनाभरणं बभार शुभ्रं यशोभरमनश्वरमश्वराजः । मुक्त्वा कलकलितं ललितं हिमांशुं हर्षादलाभि सकलाभिरयं कलाभिः॥२१॥ यं मातृभक्तिशुचिमेव यशश्चलेन संसेव्य जातसुकृतो रजनीभुजङ्गः । आसीजगत्रितयविस्तृतवैभवश्व साक्षात्कलङ्करहितश्च सदोदितश्च ॥ २२ ॥ हुत्वा सद्ध्वरचितेषु तमांसि तीर्थयात्रोत्सवेषु ग्बल सप्तसु पावकेषु । यः सप्तपूर्वपुरुषकमुदे यशोऽम्भःपूर्त्तानि मप्त भुवनानि कृती प्रतेने ॥ २३ ॥ मंस्तृयमानचरितः परितः प्रबुद्धैः मत्यव्रते सुकृतमनुरिवान्वहं यः । लज्जाममजयन चापगुगद्विजेन्द्रद्रोणक्षयक्षणतदुक्तिविचारणेन ॥ २४ ॥ तस्य प्रिया प्रणयपात्रममावशीललीलायितं बत बभार कुमारदेवी । आलीयत प्रतिपदं जिनपादपद्म चित्तेशवक्रकमले च यदीयदृष्टिः ॥ २५ ॥ यस्या मुखे जिनगुणग्रहणप्ररोहत्प्रीत्या शिरः प्रतिकलं परिकम्पयन्त्याः । हित्वाऽम्बुजं च रजनीरमणं च लोला दोलाकुतृहलरसं ममसेवत श्रीः ॥२६॥ मनुस्तयोरजनि नीरजनिर्मलास्यः श्रीलास्यभूः स्मरकलः किल लूणिगाख्यः । बाल्येऽपि यस्य चरितं विरराज वृडमंवादकं क्रमनिराकृतपल्लवस्य ॥ २७ ॥ यस्याननं द्विवियुक्तमपि विजेन्द्रमान्द्रप्रभाभरमभान्नवशैशवस्य । अङ्गं च केशलवमुक्तमपि व्यराजद्यस्य प्रवालमचिराधरपाणिपादम् ॥ २८ ॥ मत्याभिधस्तदनुजो मनुजावतंसरत्नं बभूव विदितो भुवि मल्लदेवः । यस्याग्रतः प्रतिकलं गतिविभ्रमेण विभ्राजते स्म न महानपि हस्तिमल्लः ॥२०॥ ओर्वाग्निनापतत यः मततं पयांधौ पातालमानि फणिन्कृतिदावदाहः । चण्डेव चण्डकरघमघटेति मत्त्वा यस्योज्ज्वलानि वचनानि सुधा सिपेवे।।३०॥ नस्यानुजः पितृपदाम्बुजचञ्चरीकः श्रीमातृभक्तिसरमीरसकेलिहंसः । माक्षाजिनाधिपतिधर्मनृपाङ्गरक्षा जागर्ति नर्तितमना मुदि वस्तुपालः ॥ ३१ ।। नागेन्द्रगच्छमुकुटामरचन्द्रमरिपादान्जभृङ्गहरिभद्रमुनीन्द्रशिष्यात् । व्याख्यावचा विजयसेनगुरोः सुधाभमास्वाद्य धर्मपथि सत्पथिकोऽभवद्यः ३२॥ कुर्वन्मुहुर्विमलरैवतकादितीर्थयात्रां स्वकीयपितृपुण्यकृते मुदा यः । म१टिसनुपरेणुभरेण चित्रं सद्दर्शनं जगति निर्मलयाम्बभूव ॥ ३३ ॥ धौचिती मचितकामगवीं निपेव्य दुग्धप्रपास्त्रिजगतोऽपि वितत्य कीर्तीः । यो मातृदुग्धरमपानमहोत्सवानामानण्यमात्मनि कथश्चन नैव मेने ॥ ३४ ।। भास्वत्प्रभावमधुराय निरन्तरायधर्मात्सवव्यतिकराय निरन्तराय । यो गृर्जरावनिशिरोमणिभीमभूपमन्त्रीन्द्रतापरवशत्वमपि प्रपेदे ।। ३५ ।।

·षोडशः सर्गः। ६१ यः कामवृत्तिरनुजेन निजेन तेजःपालेन पूर्णपकार्यपरम्परेण । महर्मकर्मरस एव मनो मनोज्ञविहिनोदपयमि स्नपयाम्बभूव ॥ ३६ ॥ यः स्वीयमातृपितृबन्धुकलत्रपुत्रमित्रादिपुण्यजनये जनयाञ्चकार । सदर्शनव्रजविकामकृते च धर्मस्थानावलीवलयिनीमवनीमशेषाम् ॥ ३७ ।। कीर्त्या सौरभसारसान्द्रसुमनःमन्दोहमन्दोहकृत्- कान्त्या पाति वसन्तमन्वहममावित्यर्पितार्थक्रमम् । ख्यातं प्राप वमन्तपाल इति यो नामाद्वितीयं मुदा विद्वद्भिः परिकल्पितं हरिहरश्रीमोमार्मादिभिः ॥ ३८ ॥ श्रीशत्रुञ्जयशैलशेग्वरमणेः श्रीनाभिस्नुप्रभोः पीत्वा वसुधांशुदीधितिसुधामाकण्ठमुत्कण्ठया । व्यातन्वन्कवितां नितान्तमुदिनः मद्यस्तदुद्गारवत् तस्यैवादिजिनेश्वरस्य जनयामाम 'स्तवं यो नवम् ॥ ३० ॥ नरनारायणानन्दो नाम कन्दो मुदामिदम् । नेने तेन महाकाव्यं वाग्देवीधर्ममृनुना ॥ ४० ॥ उद्भास्वद्विश्वविद्यालयमयमनमः कोविदेन्द्रा वितन्द्रा मन्त्री बहाञ्जलिवो विनयनतशिरा याचते वस्तुपालः । अल्पप्रज्ञाप्रबोधादपि मपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रवन्धे भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोषमोषम् ॥ ४१ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नग्नागयणानन्दनानि महाकाव्ये प्रशस्तिप्रपञ्चो नाम पांडशः सर्गः ।। अचिन्त्यदातारमजातशत्रु श्रीवस्तुपालं कति नाश्रयन्ति । चिन्तामणिः सोऽपि युधिष्ठिरश्च नान्वर्थमामर्थ्यपदं यदने ॥ १७ ।। शङ्के शारदपर्वगर्वितशशिज्योत्स्नासपत्नं तव त्रैलोक्ये गुणनालकं विलसति श्रीवस्तुपालाद्भुतम् । यत्तादृग्दृढपाशवैशसकृताशङ्काभिशङ्का स्फुट नैवान्यस्य भवन्ति कीर्तिवरलाः खेलासु हेलास्पदम् ।। १८ ॥ समाप्तं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । 1 This will be found on p. 633,

·No text on this page.

·APPENDIX I. श्रीगुर्जरेश्वरमहामात्यवस्तुपाल कृतं श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् लथ्या मानुपजन्मजातिसुकुलप्रष्ठां प्रतिष्ठामिमां धृत्वा धर्मधुरीणतामधिगतः साधिपत्यश्रियम् । तीर्थशाग्रिम वस्तुपालमचिवो विश्वाग्रजाग्रत्पदा- रोहाय प्रगुणां मनोरथमयीं नि:णिमाशिश्रियत् ॥ १ ॥ श्रीनाभेय मनोरथाः शतपथा मिथ्याभिमानाम्बुधेः कहोला इव विस्फुरन्ति विषयग्राहग्रह व्यग्रिताः । हित्वा नानिति वस्तुपालमचिवः मद्रोपदुग्धोदधे- भैजे वीचिममानिमान् शमदमप्रव्यक्तमुक्ताफलान् ॥२॥ प्रत्याशं प्रसरकपायविषयज्वालाकरालादिनी दरीभूय भयङ्करावदवाव्यामोहधृमान्धितः । श्रीशत्रुञ्जयशैलपावनजिन त्वरचन्द्रातपो- पास्तिध्वस्ततमाः शमामृतहदे दाहं कदाहं क्षिपे ॥ ३ ॥ एतस्मिन्भववारिधी निरवधि क्रोधौर्ववहश्च्युत- त्रस्तो लोभतिमिङ्गिलस्य गिलनाक्लेशाम्भमो निर्गतः । स्त्रस्तस्तात कदा कदाग्रहमहाग्राहाच शबञ्जय- द्वीपं प्राप्य भजेय जयविजयप्रीतः परां निव॒तिम् ॥ ४ ॥ मंसारव्यवहारतो रतिमतिव्यावर्त्यकर्त्तव्यता- वार्तामप्यपहाय चिन्मयतया त्रैलोक्यमालोकयन् । श्रीशत्रुञ्जयशैलगह्वरगुहामध्ये निबडस्थितिः श्रीनाभेय कदा लभेय गलितज्ञेयाभिमानं मनः ॥ ५ ॥ स्वामिन्मृत्युहरेरहं हरिणवन्नष्टोऽतिकष्टायुध- व्याधिव्याधशतैर्वृतः श्रिनभवारण्योऽशरण्यो भ्रमन् ।

·श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् । नाभेय त्वमनाकुलः कुलपतिर्यत्रासि तस्मिल्लभे श्रीशत्रुञ्जयशैलनामनि कदा पुण्याश्रमे विश्रमम् ॥ ६ ॥ श्रीगोष्मभिरौष्मलेषु धनिनामीप्नलज्वालया जिह्वालेषु मृगीदृशामनुशयामायितेषु द्विषाम् । वऋषु ग्लपितामिमां त्रिजगतीनिस्तन्द्रचन्द्रोदये देव श्रीविमलाद्रिकेतन कदा दास्ये त्वदास्ये दृशम् ॥ ७ ॥ क्रोधेन ज्वलितो हतोऽहमिपुभिः पञ्चेपुणा पञ्चभिः बड़ी मोहमहाद्विपा च विषयग्रामं प्रकामं श्रितः । तहस्तान्तरवैरिवीर भुवनस्वामिन् सनाथे त्वया दुर्गे श्रीविमलादिनामनि मुग्वं स्थानाऽस्मि सुस्थः कदा ॥ ८ ॥ आस्यं कस्य न वीक्षितं क न कृता सेवा न के वा स्तुता- स्तृष्णापूरपराहतेन विहिता केषां च नाभ्यर्थना । नत्रान्तर्विमलादिनन्दनवनाकल्पैककल्पद्रुमं वामामाद्य कदा कदर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं महे ॥९॥ मंमार सुग्वहेतुवस्तुविषयमन्मशितः मङ्गतै- दत्ता देव त्वदन्यदेव नदियं वाञ्छा ममोन्मेकिनी । श्रयांवैभव नाभिमम्भव भवाकृपारपारङ्गम श्रीशत्रुञ्जयमण्डनेन भवता भावी कदा मङ्गमः ॥ १० ॥ पताः शमामृतरमेन दालवाले मंडिताः पृथुमनोरथवालयो मे। विश्वकमित्र भगवन् भवतः प्रमादालोकोत्तरैः फलभरैः सफलीभवन्तु ॥११॥ धर्मध्यानमना मनोरथमयं स्तोत्रं युगादिप्रभा- श्वक्र गृजरचक्रवतिमचिवः श्रीवस्तुपालः कविः । प्रातः प्रातरधीयमानमनघां यचित्तवृत्ति सता- माधत्तं विभुतां च ताण्डवयति धेयाश्रियं पुष्यति ॥ १२ ॥ इति श्रीआदीश्वग्मनोग्थमयं स्तोत्रम् ।

·श्रीवस्तुपालसूक्तयः ६५ APPENDIX II श्रीवस्तुपालसूक्तयः मुंधा मधु मुधा सीधु मुधा मोऽपि सुधारसः। आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ॥ आयान्ति यान्ति च परे ऋनवः क्रमेण मञातमत्र ऋतुयुग्ममगत्वरं तु । वीरेण वीरधवलेन विना नितान्तं वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ॥ यशोवीर यशोमुक्ताराशेरिन्दरमौ शिग्वा । नद्रक्षणाय रक्षायाः श्रीकागे लान्छनच्छलात् ॥ बिन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शन्या निरर्थकाः मङ्ख्यावन्तो निगद्यन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिग्वत्याव्यां यावचन्द्र विधिस्तव । न भाति भुवने नावदाद्यमप्यक्षरद्वयम् ॥ मन्तः ममन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर बत स्तुवन्ति । जाने जगत्मजन लजमानः प्रविश्य कोणे स्वमतः स्थितोऽमि ।। प्रकाश्यते सतां माक्षाद् यशोवीरेण मन्त्रिणा । मुखेन्दुज्योतिया ब्राह्मी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया ।। अस्थिरेण वपुपा स्थिरमाय वीनरागपदमर्चयनो मे । किं वृथा मनमि विभ्रति खेदं धर्मकल्पतरवा गुरवोऽमी ॥ अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिषि शिग्वाऽङ्करिताऽद्य । यागादिजिनयात्रिकलाकं पूजयाम्यहमशेपमग्विन्नः ।। एवंविधस्तु मंयोगः सुकृतैरेव लभ्यते । नहि चिन्तामणिः प्रायो निष्पुण्यस्य गृहे वमेत् ।। केल्पद्रुमस्तरसौ तरवस्तथान्ये चिन्तामणिमणिरमो मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः श्रीरवतेशदिवमी दिवसास्तथान्ये ॥ अभङ्गवैराग्यतरङ्गपूणे हृदि त्वदीये यदुवंशरत्न । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनगोऽपि पदं न लेभे ॥ १ हरिहरकाव्यप्रशंसा । २ वीरधवलस्वर्गमने वस्तुपालम्य विलाप.। ३ चाहमाननरेन्द्रोदयसिंह- मन्त्रियशोवीरोपश्लोकनपदानि । ४ नागपुरीयपूनडीयसवार्चनसमये । ५ तीर्थकृत्स्तुत्यादिपदानि ।

·६६
श्रीवस्तुपालसूक्तयः
त्वत्प्रासादकृते नीडे वसन्शृण्वन्गुणांस्तव ।
सङ्घदर्शनतुष्टात्मा भूयासं विहगोऽप्यहम् ॥
यहाये तकारस्य यत्प्रियायां वियोगिनः ।
यद्राधावेधिनो लक्षे नाहयानं मेऽस्तु ते मते ॥
अधीता न कला काचिन्न च किश्चित्कृतं तपः ।
दत्तं न किञ्चित्पात्रेभ्यः गतं च मधुरं वयः ॥
आयुर्जीवितवित्तेपु स्मृतिशेपेषु या मतिः ।
मैव मे जायते पूर्व न दूरं परमं पदम् ॥
आरोहन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं ननुते जरा ।
शिरमः स्वान्तमायान्ती दिशते नवतां पुनः ॥
वश्वयित्वा जनानेतान् सुकृतं गृह्यते श्रिया ।
तत्ततो गृह्यते येन म नु धृतधुरन्धरः ॥
नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न गैः ।
तान्धूलिधावकेभ्योऽपि मन्येऽवानरानरान ।
ने कृतं सुकृतं किश्चित् मतां संम्भग्णाचिनम ।
मनारर्थकमाराणामेवमेव गनं वरः ॥
यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशासनमयया ।
जिनशामनसेवेव नेन मेऽस्तु भवे भवे ॥
या रागिणि विरागिण्यः स्त्रियस्ताः कामगा का
नामहं कामये मुक्तिं या विरागिणि रागिणी ॥
शास्त्राभ्यामो जिनपदनतिः मङ्गतिः मर्वदायैः
मवृत्तानां गुणगणकथनं दोपवादे च मौनम् ।
मर्वस्यापि प्रियहितवची भावना चात्मतत्वे
मम्पद्यन्नां मम भयभवे यावदाप्तोऽपवर्गः ॥
श्रीनाभेयध्यानावसरे । २ पलिनं दृष्ट्वा वस्नुपालम्योक्तयः । ३ देहावसानसमये । सुभाषि-
तावल्यां नामोल्लेखं विना पादव्यत्यासनादाहृतमिदम ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ६७ APPENDIX III श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ( उपदेशतरङ्गिणीनः) श्रीवस्तुपालः प्रतिवर्ष वारश्यं मर्वचतुर्विधमापूजां करोति स्म । एकदा मलार्चायां जायमानायां एको दरिद्रो हिजः प्राह-देव! कल्पद्रुमावतार इव सर्वलोकवान्छिनं ददानो दृश्यमे, एकवेलं ममापि मम्मुग्वमवलोकय, यथा दारियाय जलाञ्जलिं ददामि । तदा मन्त्रिोक्तम्-रे ! किमप्युद्गरितवत्र- मस्ति ?, एका वश्रवन्धनस्थलपट्यस्ति, देहि । मा द्विजस्यार्पिता । तेन विलोक्योक्तम्-- कचित् मनं चित नृलं कापीमाथि कचित् कचित् । देव! त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ।। मन्त्रिणोक्तम्-पुनर्वद, मतदशवारमुक्तम ।' ७ गतानि द्रम्माणां समर्पि- तानि । एकदा यात्रारम्भे बन्दनापतमन्त्रिणामभायां किञ्चिन्निद्रायमाणन- रचन्द्राचार्यो वादितः शाह-नाहं निद्रायमाणः. किन्तु नेत्रे निमील्य लक्ष्मीना- रायणयोः समुद्रमध्यस्थयोः परस्परालापं शृण्वन्नस्मि । यथा-लक्ष्मि ! प्रेयमि ! केयमास्यशिमिता वैकुण्ठ ! कुण्ठोऽसि किं नो जानासि पितुर्विज्ञाशमसमं सडोन्धितैः पांसुभिः ? । मा भी र! गभीर एव भविनाऽम्भोधिश्चिरं नन्दतात् सड्डेशो ललितापनिर्जिनपतेः स्नात्राम्बुकुल्यां मृजन् ।। बालचन्द्रक्षुल्लकेन श्रीवस्तुपालो वर्णितः- गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादरस्त्वं पुन- भूत्या त्वं च समुल्लसद्गुणगणः किं वा बहु ब्रमहे । श्रीमन्त्रीश्वर! नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः क्षमः ।। तदनु मन्त्रिणा भट्टारकपादोपवेशनं कारितं बालचन्द्रस्य । एकदा अमरचन्द्रमुनौ पर्षदि तत्कालकृतनव्यश्लोकैर्व्याख्यानं कुर्वति विपदी प्रोक्ता- ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः - - अस्मिन्नसारे मंसारे सारं सारङ्गलोचना । वन्दनार्थमागच्छता द्वारस्थेन मन्त्रिणा श्रुता । अहो ! रागी स्त्रीकथाकृ. न्मुनिः, इति ध्यात्वा न वन्दितः । ज्ञातमन्त्रिचित्ताभिप्रायेणामरचन्द्रेणोक्तम्- अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना । यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल ! भवादृशाः ॥ तुष्टेन पादोपवेशनं कारितम् । श्रीशत्रुञ्जयतीर्थ मंघसमक्षं श्रीवस्तुपालमन्त्रिणि आरात्रिके क्रियमाणे- ऽर्थिनां मन्त्रिमध्ये झम्पानं दृष्टा सोमेश्वरकविः प्राह- इच्छामिडिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पानाले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन् मुनीन् सुरभयश्चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मार्थिकदर्थनां विषहनां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥ मोमेश्वरस्य सहस्रं ददो । मन्तुष्टेन मोमेश्वरेण पुनरभाणि- के निधाय वसुधातले धनं वस्तुपाल न यमालयं गताः । त्वं तु नन्दमि निवेशयन्निदं दिक्षु धावति जने क्षुधावति ॥ पुनरपि महतं ददौ । नथाऽरिसिंहकविः-श्रीवामाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गलीच्छद्मतो जग्मुर्दक्षिणपश्चगाग्नमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिव चिन्तामणि- जर्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥ द्विसहस्री दत्ता। एकदा तुष्टेन श्रीवीरधवलेन मन्त्रिणे दशलक्षी प्रसादे दत्ता । सा तु तेन गृहाागेव दत्ता, नदा कश्चित्कविः- श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि मङ्कोचमवाप्नुवन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षेमदा विकामी तव पाणिपद्मः ।। इति स्तृयमानो लज्जयाऽधी विलोकयति स्म । नदा नानाख्यकविः प्राह- एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिरा धरातलमिदं यहीक्षसे वेनि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातलाहलिमुद्दिधीपुरमकृन्मार्ग भवान्मार्गति ।। - ·६९ - - श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः सुवर्णजिहा दत्ता । कर्णस्त्वचं शिबिर्मासं, जीवं जीमूतवाहनः, दौ दधीचिरस्थीनि; पण्डितत्रयवाक्यमिदं । जयन्तदेवेन समस्यापादं चक्रे वस्तुपालः पुनर्वसु।सहस्रचतुष्टयं प्रदत्तम् । एकदा सोमेश्वरो वस्तुपालघवलगृहे समागतः, वर्यासनदानेऽपि नोप- विशति स्म । मन्त्रिणा कारणं पृष्टः प्राह- अन्नदानैः पयः पानधर्मस्थानैश्च भूतलम् । यशसा वस्तुपालेन महमाकाशमण्डलम् ॥ इति स्थानाभावात् नोपविश्यत इत्युक्ते नवसहस्री प्रदत्ता। एकस्यां सडार्चायां विजयसेनमूरिभिरुक्तम्-जन्दनोद्यानपालको बुम्बां पातय. निन्द्रसभायामागत्य वक्ति। यथा-देव ! स्वर्नाथ ! कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यहह ! हृत इतः काननात् कल्पवृक्षः । इन्द्रप्रतिवचो यथा- हुं मा वादीस्तदेतत् किमपि करुणया मानवानां मयैष प्रीत्याऽऽदिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ।। रोहणाचलं प्रति कस्यापि प्रश्न:- हंहो रोहण : रोहति त्वयि मुहुः किं पीनतेयं मदा ? रोहणप्रतिवचो यथा शृणु- भ्रातः ! सम्प्रति वस्तुपालसचिवत्यागैर्जगत्मीयते । तेनाऽस्तैव ममार्थिकुटनकथा प्रीतिदीकिंनरी- गीतैस्तस्य यशोमृतैश्च तदियं मेदस्विता मेऽधिका ॥ एकदा देवकपत्तनतः सोमेश्वरपूजाकारकभट्टाः समागताः । मन्त्रिणा पृष्टाः-वर्या पूजा क्रियमाणाऽस्ति न वा ? । ते प्राहुः- नादत्ते भसितं सितं मचिव ते कर्पूरपूरं स्मरन् कौपीने न च तुष्यति प्रभुरसौ शंसन्दुकलानि ते । दिग्धो दुग्धभरैर्जलेषु विमुग्वः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्पूरागुरुपूरितः पशुपतिनों गुग्गलं जिघति ॥ अस्य काव्यस्य कारकाणां भट्टानां दशसाहस्री प्रदत्ता । दानमण्डपिकायां निरर्गलं दानं ददानं वस्तुपालं कवयः स्तुवन्ति यथा-ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादोल्बणाः - ·श्रीवस्तुपालकीर्त्तिदानप्रबन्धाः ? तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिह्वे भवत्या स्तुताः तस्मात्तत्तद्घापघातविधये बडादरा सम्प्रति श्रेयः स्थानविधानधिकृतकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥ सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु मोमःव क्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपाल: श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालववेन्दो विनोदयति भारती ॥ सर्वेषां महस्रदानम्। पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमचरिभरादप्युलमत्मौरभाः । वाग्देवीमुग्यमामसक्तविशदोडारादपि प्राचलाः केषां न प्रथयन्ति चेतमि मुदः ग्रीवस्तुपालोक्तयः ॥ श्रीवस्तुपाल । नव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुग्वे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे युनिर्विलमाति रूपंव कीनिः पैतामहं मपदि धाम जगाम नाम । अपरस्तु-अनिस्मरन्तीमपि गेहगर्भात् कीर्ति परेपाममती वदन्ति । स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वकीर्तिमाहुः कवयः मतीं तु ॥ इतरस्तु-सेयं ममुद्रवमना तव दानकीर्ति- पूरांत्तरीयपिहिनावयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लख्यते यत् नन्नातं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल ! ॥ कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्तीव बलिस्वभावम् । कर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं जरंव दत्तिस्तव वस्तुपाल ॥ तेभ्यः कविभ्यः महस्रं ददौ । हमलब्धप्रशंमैस्तरलिनकमलप्रत्तरङ्गैस्तरङ्गैः नीरैरन्तर्गभीरैश्चटुलवककुलग्रामलीनैश्च मीनैः । पालीद्रुमालीतलमुग्वशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीत- भांति प्रक्रीडदाऽऽतिस्तव मचिव चलचक्रवाकस्तटाकः ॥ ललितासरांवरवर्णने मोमेश्वरस्य पोडशसहस्रप्रदानं सर्वाऽनुप्रासानुमानेन ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः श्रीशत्रुञ्जयोपरि अनुपमदेव्या अनुपमसरः कारितम् । तस्य भरितमहो- त्सवे क्रियमाणे चारणेनोक्तम् । भाऊ भरहिं काई मेत्तुंजि मर न कराविरं । जाणूं हुं इणइ ठामि आगइ अणुपमडी कीउ ।। एकविंशतिः शतानि द्रम्माणां दत्तानि । नथा स्वमंकीर्तनगुणकुलपूर्व- जावदातप्रतिपादककीर्त्तिकौमुदीसुकृतसङ्कीर्तनकाव्यकृन्मोमेश्वरारिसिंहयो मग्रामाश्वकनकदुकलादिदानं यावजीवाह दनम् । इत्यादिश्रीवस्तुपालकीर्ति- दानप्रबन्धाः शतशो यथा श्रुनाः स्वयं वाच्याः ८४, २४, ७२, प्रबन्धेभ्यः । ॥ ( प्रवन्धचिन्तामणिनः । अथान्यस्मिन्नवमरे श्रीमामेश्वरस्य कवेः काव्यम् । हमैलब्धप्रांमैस्तरलितकमलमत्त स्तराई- नीरैरन्तर्गभीरैश्चटुलबककुलग्रामलीनैश्च मीनः । पालीरुद्रुमालीनलमुग्वशयितत्रीप्रणानेश्च गीत- भांति प्रक्रीडर्मिस्तव मचिव चारचक्रवाकम्नटाकः ।। श्रीमन्त्रिणा पांडशसहस्त्रद्रम्मागां दत्तिः प्रमादीकृता । कचिचिन्तातुरस्य मन्त्रिणा गमि मृगयभागन्य भलागत: मामेश्व- रदेवः ममयोचितमिदभपाठीत् । तद्यथा--- एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सनां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलपदं यतीक्ष्यमे वेमि नत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! स्वयं पातालाहलिमुद्दिधीपुरमकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥ मन्त्रिणास्य काव्यस्य पारितोषिकेऽष्टी महस्राणि दत्तानि ॥ तथा त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि- इति त्रिषु पदेषु पण्डितेष्वभिधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापद- मिव, वस्तुपालः पुनर्वसु, इत्युचरन् सहस्रचतुष्टयं लेभे । तथा सरीणां दर्शनप्रतिलाभनावसरे केनापि दुर्गतद्विजातिना याचनया ननियुक्तेभ्यः कृपया पटीमुपलभ्य मन्त्रिणं प्रति समयोचितमूचे-

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः
कचित्तूलं क्वचित्सूत्रं कार्पासास्थि क्वचित्कचित् ।
देव त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥
तत्पारितोषिके मन्त्रिणा दत्तानि पञ्चदशशतानि ।
तथा बालचन्द्रनाम्ना पण्डितेन श्रीमन्त्रिणं प्रति-
गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादरस्त्वं युतो
भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहु बृमहे।
श्रीमन्त्रीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते
बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रभुः ॥
इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्रं व्ययीकृतम् ।
III
( जिनहर्पकृतवस्तुपालचरित्रतः)
अत्रान्तरे नरेन्द्रेपु शृण्वत्सु निग्विलेष्वपि ।
वस्तुपालस्तुति कश्चिद्विपश्चिदिति निर्ममे ।।
खेलङ्गिः बरदृषणास्तसुभगैः क्षीराब्धिबन्धोहुरै-
मच्चैरावणनाशभासुरतरैरेभिर्यशोभिभृशम् ।
भूमि भूषयति त्रयीतनुकुलक्षोणीधवस्पर्डया
श्रीमोमान्वयसम्भवोऽपि सपदि श्रीवस्तुपालः कृती ॥
द्रम्माणां प्रददे तस्मै म लक्षं पारितोषिकम् ।
यतो रणाङ्गणे श्रेया जयश्रीकारणं परम् ।।
नंदा कवीश्वरः कश्चिदस्तुपालस्य मन्त्रिणः ।
नरंद्रादेशमासाद्य वास्तव्यां स्तुतिमब्रवीत् ।।
श्रीवस्तुपाल प्रतिपक्षकाल त्वया प्रपेदे पुरुषोत्तमत्वम् ।
तीरऽपि वार्डरकृतेऽपि मात्स्ये रूपे पराजीयत येन शङ्खः
अपूर्व तव पाण्डित्यं वस्तुपाल विराजते ।
येनैकशङ्खभङ्गेन विश्वं धवलितं त्वया ॥
मिलिते नव दलपूगे तस्मिन्शङ्ख च चूर्णतां याते ।
श्रीवस्तुपालमन्त्रिन महीमुखे कोऽपि तव रङ्गः ॥
१ शवयुद्धसमये । २ शङ्ख निर्जित्य धवलक्ककागमने राजसंसदि ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ७३ तावल्लीलाकलितसरित्तावदभ्रंलिहोमि- स्तावत्तीव्रध्वनितमुग्वरस्तावदज्ञातमीमा । नावत्प्रेङ्गुकमठमकरव्यूहबन्धुः स सिन्धु- लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् । दीनाराणां सहस्राणि तस्मै चन्वारि भूपतिः । श्रीमान् विश्राणयामास प्रातः मचिवमंस्तवात् ।। प्रीणयन्तमिति भाणिश्रेणीर्विश्राणनिजैः । कृपालवालं श्रीवस्तुपालं स्तोति स्म कश्चन ।। अचिन्त्यदातारमजातशत्रु श्रीवस्तुपालं कति नाथयन्ति । चिन्तामणिः मोऽपि युधिष्ठिरश्च नान्वर्थमाम्यार्थपदं यदने । दृश्यः कस्यापि नायं प्रथयति न परमार्थनादैन्यमुच्चै- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहदतया कोऽपि निष्पुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन् व्यमनपरवां लोकमालोक्य मृष्टः । स्पष्टं श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नृतनः कल्पवृक्षः ॥" ऋणानस्य कवेस्तस्य ऋणमोक्षं विधाय मः । आजन्म सकुटुम्बस्य योगक्षेममकारयत् ।। अंधावमरमामाद्य वृत्तिं सदवृत्तशालिनी । पूर्व कृतोपकारेषु भट्टसोमेश्वरादिषु ॥ भूयो भूमिप्रदानेन वस्तुमण्डपिकादिपु । विशोपकविधानाच कृतज्ञो कुम्तः स्म तौ ।। युग्मम् । कविः सोमेश्वरः प्राह स्तुतिमेवं तयोस्ततः । पुपूषति न को वाचं कृतज्ञगुणकीर्तनात् ।। न गिरी न च मातङ्गेन कृम नैव मकरे । वस्तुपालस्य धीरस्य पाणी तिष्ठति मेदिनी ।। सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्वं दुर्गमिहेन धीमता । विसूत्रे तु कृता वृत्तिस्तेजःपालेन मन्त्रिणा ॥" भट्टसोमेश्वरप्रायाः प्रसिद्धाः कविकुचराः । चक्रुस्तत्रागता मत्रिसुत्रामगुणकीर्तनम् ॥ १ वस्तुपालनिर्मिनसत्रागारमुद्दिश्यदम् । २ कनुपालस्य कृतज्ञता । ३ स्तम्भनकतीर्थयात्रायाम् ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " यथा-"श्रीवस्तुपाल नव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपङ्कजे श्रीः । देहे गुतिर्विलसतीव रुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥ अंनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेषामसती वदन्ति । स्वैरं भ्रमन्नीमपि वस्तुपाल त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सतीं तु ॥ सेयं समुद्रवसना नव दानकीर्तिः पूरोत्तरीयपिहितावयवा ममन्नात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तत्वद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल ! ॥ क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैर्नानुभृता मशिरःप्रकम्पं जरेव कीर्तिस्तव वस्तुपाल ॥" प्रत्येकं टम्मलक्षाणि नेपामेव ददौ पुनः । भगन्धर्वलोकानां महस्राणि यथागुणम् ॥ एवं महोदरी प्रोढपुण्यकार्यैकतत्परौ । मन्तुष्टाव फलप्राप्य कविः मोमेश्वरोऽनघः ।। पन्थानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिप्रोक्तमिव स्मरन्तो । नो भ्रातरो मंमृतिमाहवीरो मम्भृय धर्माध्वनि सम्प्रवृत्ती ॥ जनव्यामोहवल्लीयमिन्दिरा मन्दिरागता । मन्त्रिणा वस्तुपालेन कल्पवल्लीव निर्मिता ॥ श्लाघ्यः म एकः ग्वल वस्तुपाल: मर्वोत्तमः मर्वगुणाकरश्च । यस्यार्थिनो वा शरणागता चा नाशाविनाशाद्विमुग्वा ब्रजन्ति । कुत्रापि नापमा वर्णविकारोऽथवा निपातो वा । तेजःपालेन कृताऽपूर्वा व्याकरणस्थितिलोके ।।" तस्मै तो ददतुः प्रीतो ठम्मलक्षवयं क्षणात् । दक्षिणानां यती लोके दानेयत्ता न विद्यते ॥ कियती पञ्चमहम्री कियन्ता लक्षाश्च कोटिरपि कियती । औदार्यान्नतमनमां रत्नमती वसुमती कियती ॥ श्रीकर्णविक्रमाविमभोजागुश्विरा भुवनमण्डन वस्तुपाल!। १ " स्वरं चानीमपि च त्रिलोक्याम " इति तृतीयपादं पदचतुष्टयविपर्यासनादाहृतोऽ रोकः वल्लभदेवम्य मुभापिनावल्या कर्तुमल्लेश्वं विना । २ वस्तुपालतेजःपालयाधर्मकृत्यान्युद्दिश्य । वस्तुपालस्य दानवीरनामुद्दिश्य ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः दानैकवीरपुरुषाः सममेव नीताः प्रत्यक्षतां कलियुगे भवता कवीनाम् ॥ इत्याशीर्वादवैदग्धीं दधानं मागधाधिपम् । सन्मानदानतो नीत्वा गौरवं विममर्ज ह ॥ अत्रान्तरे स्तुति कश्चिन्मन्त्रिणः कविरब्रवीत् । अपूर्व तव मङ्गामकोशलं मचिवेश्वर ! ॥ तद्यथा- उलङ्कतः । अग्रेऽग्रे पदसङ्गतिर्विजयिनी मा काचिदोजोगुण- प्रौढा मङ्टनोदपादि कुटिलः शब्दक्रमोडल दोषा ये प्रमरन्ति केऽपि पग्निः सर्वेऽपि ते धिक्कता- स्तजानामि वमन्तपाल कविना सङ्कथेन मख्यं तव ॥ राजापद्रपुरःशुल्कमण्डपाऽयधनं ददो। मन्त्री तस्मै तदा तुष्टो यदमौ कविकामधुक ॥ यतः- - धात्री पवित्रयति यत्र नरेन्द्रपुत्रे मद्यः सुधारनपितशंभुनिभैर्यशोभिः । अद्यापि विद्यत इवोद्यतकीर्तिमूर्तिर्देवो दिवाकरकुलैकललाम रामः ॥ पारिजातः कवीन्द्राणां मर्वज्ञानिसुधाम्बुदः । धर्ममनुः मरस्वत्याः श्रीमर्वज्ञमतांशुमान् ।। यथोचित्येन मर्वेषां दर्शनानां च पोषकः । वस्तुपालो महामात्यस्तस्य राज्यधुरन्धरः ॥ (युग्मम् ) यत:-" दानं दुर्गतवर्गमर्गविलयव्यत्यासवैहामिकं शौण्डीयं भुजदर्पचण्डिमकथासर्वकषं विद्विपाम् । बुद्धिर्यस्य दिगन्तभूतलभुवामाकृष्टिविद्या श्रियां कस्थामौ न जगत्यमात्यतिलकः श्रीवस्तुपालो मुदे ।। मन्ये धुरि स्थितममुं सचिवं शुचीनां मध्यस्थमेव मुनयः पुनरामनन्ति । मातः सरस्वति विवादपदं तदेतन्निीयतां मनसि मे हि गतं चिरेण ॥" अत्रान्तरे कविः कश्चिद्विपश्चित्सरिशालिनि । समाजे व्याजहार श्रीवस्तुपालस्तुतिं यथा ॥ १ वस्तुपालस्य शङ्खपगजयमुद्दिश्येदम् । २ वस्तुपालस्य दानान्युद्दिश्य । ३ वीरधवलसभायां म्तुपालस्तुतिः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः "सन्ततिः परलोकाय विवेकाय सरस्वती। लक्ष्मीः परोपकाराय मोमवंशेऽभवत्पुनः ॥" तस्मै लक्षत्रयं मन्त्री तत्वत्रयपवित्रितः । द्रुतं विश्राणयामाम द्रम्माणां प्रीतमानसः ॥ अन्यदा वाङ्मयाम्भोधेः पारदृश्वाश्वराजभूः । कृपाहृदयं दृष्ट्रा मर्वाङ्गियु निजं नृपम् ॥ महाभारतशास्त्रान्तर्द्वात्रिंशाधिकृतिस्थितम् । गाङ्गेयधर्मपुत्रादिराजेन्द्राख्यानमुत्तमम् ॥ अष्टाविंशाधिकारस्थं तथा शिवपुराणगम् । मद्यमांमपरीहारपुण्यराशिप्रकाशकम् ॥ आख्यायाख्याय मयुक्त्या यथाप्रस्तावमात्मना । मांमास्वादसुरापाननिषेधव्रतनिर्मलम् ॥ विमुक्तारखेटकक्रीडं त्यक्तपर्वनिशादनम् । पराङ्गनापरिष्वङ्गावा ग्वं च विनिर्ममे ॥ अंथालङ्कारिकाणां मुख्याः श्रीमन्माणिक्यमरयः । समये तीर्थयात्राया आहता अपि मन्त्रिणा ॥ काव्यप्रकाशमलनिर्मितिव्यग्रमानमाः । नेयुः स्वयं न च प्रैपि नैः कश्चिन्निजमंयतः ॥ ( युग्मं ) नेपां लेग्नस्तदा प्रपि तेजःपालेन मन्त्रिणा । आदेशाहस्तुपालस्य किञ्चिद्वक्रोक्तिगर्भितः ॥ उन्प्लुत्यान्नुत्य पुनर्निपतति तत्रैव तत्रैव । वटकृपकृपमध्ये निवमति माणिक्यमण्डूकः ॥" तदुक्तिविस्मितास्तेऽपि भृशं निःस्पृहवृत्तगः । स्वलेग्वं प्रेषयामासुस्तयोः श्रावकपाणिना ॥ गुणालिजन्महेतृनां तुलानां हृद्विपाटयन् । वंशार्धापरिस्फूर्त्या किं हि जैन विजृम्भने ॥" नदुत्त्यान्तभृशं विडा मन्त्री तदर्शनीन्सुकः । नदीयं पोपधागारं स्तम्भतीर्थपुरे रहः ।। १ वस्तुपालम्य महाभारतादिवाचनेन गज्ञा मद्यमांसादिनिवारणम् । एतच्च तस्य भारतपुरा. णादिग्रन्थाभ्यासनिवेदकमित्यत्रोद्धृतम् । २ काव्यप्रकाशसङ्कतकृन्माणिक्यसृरिप्रसङ्गः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः लण्टयित्वाग्विलं वस्तु कृत्वैक, न्यवेशयत् । श्रुत्वा तस्यागमं तेऽपि इनान्तःकरणा रयात् ॥ (युग्मं) श्रीमन्त्रिगुरुभिः माकमुदयप्रभमृरिभिः । ममीपं मन्त्रिणः प्राप्य जगुराशीर्वची यथा ॥ " तीर्थोडारधुरन्धर त्रिजगतीचिन्तकचिन्तामणे श्रीचौलुक्यनरेन्द्रराज्यरचनाविर्भावदीक्षागुरो। श्रीमन्त्रीश्वर वस्तुपाल ! नृपतिव्यापारभारक्षमे किं धर्मस्थितिविप्लवोऽजनि जने भृजानितुल्ये त्वयि ॥" उवाच मचिवः स्मित्वा भगवन् भवतः पुनः । धर्मकार्यदिदृक्षातो विप्लवोऽयमजायत । निजानागमने हेतौ तैरक्ते च यथास्थिते । क्षमित्वा निग्विलं वस्तु मन्त्री तेषां ममर्पयत् ।। नतो नैकविधैः शुद्धैः मिचयैः मचिवेश्वरः । मोऽथ पूजां व्यधात्तेषां मन्तो नाश्चन्त्यनौचितीम् ॥ 'एकं वामः मुरेशः कृतसुकृतगतैर्जन्मकाले जिनानाम् दत्तं दीक्षाक्षणे वा ध्वजवसनमयो एकमेवाम्बरं च । मर्यादीनां ग्रहाणां पुनरपि विधिना दत्तमम्मिन्क्षणेऽसौ मत्पात्र भृरि यच्छन्नवरितमघवा नन्दतावस्तुपालः ॥" इत्युपदेशतस्तुष्टस्तेषां शास्त्रविदाममौ । मर्वेषां धर्मशास्त्राणामेकमादर्शमर्पयत् ।। ऋणात? वामनस्थल्यां निवामी कविपुङ्गवः । तुष्टाव सचिवाधीशमन्यदा नृपसंमदि ।। विवहौख्यहरः प्रपूजितसुरः मौजन्यरत्नाकरः शश्चन्नीतिवरः प्रियंवदवरः प्रोद्यन्त्रिवर्गस्थिरः । दानोपेतकरः सुहृडितकरः कल्कावलीकातरः प्रीतिप्रीतनरः सुधर्मरुचिरः सत्योऽस्तु मन्त्रीश्वरः ॥" तदनुप्राससंख्यानि लक्षाणि वितरंस्तदा । तस्मिन्प्रीत्याश्रयन्मन्त्री भोजराज इति श्रुतिम् ।। अत्रान्तरे नरेन्द्राभवस्तुपालगुणस्तुतिम् । अकरोच्छङ्करस्वामी स्वमनोऽभीष्टसिडये ।। १ वामनस्थली पण्डितप्रशंसा । २ स्तम्भतीर्थे ।

·७८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " गुणैः परेषां गुणशो गृहीतैर्गुणीति युक्ता किल कीर्तिरस्य । अप्यर्थिसार्थप्रतिपादितश्रीः श्रीमानिति ख्यातिरिदं तु चित्रम् ॥ कार्पण्यातिशयेन वेश्मनि धनं यः स्वं विधत्ते स नद- भोक्तुं नात्र न चाप्यमुत्र लभते हस्तादहस्तद्गतम् । सत्पात्रप्रतिपादनेन सफलीभूतां विभूतिं पुन- भुक्तेऽस्मिन् मचिवेश्वरोऽनुगमयत्यन्यत्र जन्मन्यपि ॥" कलभान् कलभानष्टो दवर्षासनानि च । दीनाराष्टसहस्राणि वाजिनी गतिराजिनः ।। तस्मै सपरिवाराय कवीन्द्र कुलहस्तिने । कविकल्पद्रुरित्याग्व्यां मन्त्री लेभे तदा भुवि ॥ पुग्मं ॥ अन्येद्युर्युमदाकारः स्फारालङ्कारसारदृक् । निकषा मन्त्रिणं कश्चिद्दरदेशात्ममागमत् ॥ मन्मानासनदानेन मन्तोष्याभाषि मन्त्रिणा। कुतः स्थानादिहायामीनवानत्रभवान्धिया ॥ मोऽवग्देवाङ्गनागीतं दिवि देवविभोः पुरः । तवौदार्यगुणं द्रष्टुमिहागां वामवालयात् ।। स्वर्नाथमंसदस्तहि वार्ता श्रावय काञ्चन । इत्युक्त मन्त्रिराजेन कविराजोऽब्रवीदिति ॥ "देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनाद्यानपाल: खेदस्तकोऽदय केनाप्यपहृत इतः काननात्कल्पशाग्नी । हुँ मा वादीस्त्वमेवं किमपि कम्णया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति नलं वस्तुपालच्छलेन ॥" तस्मै दश महस्राणि सुवर्णानामदादमी । नवीनोक्तिरमास्वादमुदिता विदुराग्रणीः । अत्रान्तरं नरेन्द्रण कवयः प्रेरिताः पुनः । मन्त्रिणं वर्णयामासुर्वर्णनीयगुणाकरम् ॥ हरिहर उवाच- "धन्यः स वीरधवलः क्षिनिकैटभारिय॑स्येदमद्भुतमहो महिमप्ररोहः । दीपोष्णदीधितिसुधाकिरणप्रवीणं मन्त्रियं किल विलोचनतामुपैति ।। १ वीरधवलसभायाम । २ रैवतसङ्घाधिपत्यावसर - ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ७९ आजन्मापि वशीकृताय सुकृतस्तोमाय यत्नान्मया यद्यामाद्यत कोऽपि दृपणकणः श्रीवस्तुपाल! त्वयि । यत्कल्पद्रुमपल्लवद्युतिमवष्टभ्यैव कल्पद्रुमं पाणिधिकते तवैष मनुते कोऽमुं न दोषाश्रयः ॥" दामोदर उवाच- "देवे स्वर्गिण्युदयनसुने वर्तमानप्रभूणां दरादर्थो विरमति बन द्वारतो बारित: मन् । दिष्टयतस्मिन्नपि कुममये जानमालम्बनेन स्वच्छे वाञ्छा फलति महतां वस्तुपाले विशाले ॥" मदन उवाच- पालने राज्यलक्ष्मीणां लालने च मनीषिणाम् । अस्तु श्रीवस्तुपालस्य निरालस्यरतिर्मतिः ॥" अथ मोमेश्वरः- काटीरैः कटकाङ्गलीयतिलकैः केयूरहारादिभिः कोशेयैरपि वस्तुपालसचिवादाप्तैर्विभूषानुपः । विढांमा गृहमागताः प्रणयिनीरप्रत्यभिज्ञाभृत- स्तैस्तैः स्वं शपथैः कथं कथमिव प्रत्याययाश्चक्रिरे ।।" एतेषामपि मर्वषां ददौ दानेश्वराग्रणीः । स प्राप्यानुमतिं राज्ञो दम्मलक्षं पृथक्पृथक् ।। तस्मिन्क्षणे निरीक्ष्याथामरचन्द्र कवीश्वरान् । निद्रामुद्रावशात्कम्पमानमौलीनितस्ततः ।। सावधानशिरोरत्नं वस्तुपालोऽब्रवादिति । किं पुनर्भवतामत्रभवतां योगवेदिषु ।। प्रमीलाललनालीलाघोलनावशताधिकम् । एवंविधनरेन्द्रादिममाऽत्र निपेषाम् !! ( त्रिभिर्विशेषकम् ) प्रबुडास्तेऽपि तद्वाक्यसुधासेकाक्षणादपि । जगुर्मन्त्रीन्द्र ! नो निद्रा योगीन्द्राणां भवेत्कचित् ॥ लक्ष्मीकेशवयोः किन्तु कान्तयोरिति कुर्वतोः । वार्ता परस्परं सावधानाः शृण्मो वयं तथा ॥ लक्ष्मि प्रेयसि केयमास्यशितता वैकुण्ठ कुण्ठोऽसि किं ·८० श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः किं नो वेत्सि पितुविनाशमसमं सङ्ग्रोत्थितैः पांसुभिः । मा भीर्भीरु गभीर एष भविताम्बोधिश्चिरं नन्दतात् सड्डेशो ललितापतिर्जिनपतेः स्नात्राम्बुकुल्याः सृजन् ॥ " इति श्रुत्वाद्भुतं तेवामर्थोत्पत्तिममौ तदा । प्रीतः सिंहासनं सर्वकवीनां प्राङ्न्यवेशयत् ॥ सरस्वतीकण्ठसुवर्णभूषा पदर्शनीकल्पतमः पृथिव्याम् । औचित्यचिन्तामणिराहतेशमवज्ञधर्मैकधुराधुरीणः ॥ श्रीभोजराजः कविचक्रवर्ती समग्रचैत्योतिसावधानः । दानकवीरः कलिकालकालो जिनेश्वराज्ञाप्रतिपालकश्च ॥" इत्यादिबिम्दश्रेणिं पटभिः कविकुञ्जरः । श्रितः श्रीमचिवाधीशो वस्तुपाल: स्फुरद्यशाः ॥ पुरः प्रेकडुजश्रणिइछत्रचामरमण्डितः । लीलोत्तुङ्गगजारूढः प्रोढिमान्धाचलत्पुनः ।। ( चतुर्भिः कलापकम् अत्रान्तर कविः कश्चिदौचित्यचतुराग्रणीः । स्तुति श्रीआमदेवस्य बभाणति मविस्मयाम ॥ द्वात्रिंशद्रम्मलक्षान्भृगुपुरवसतेः सुव्रतस्याग्रताऽग्रं कुर्वन्माङ्गल्यदीपं म सुरवराधीश्वरः स्तृयमानः । योऽदार्थिवजस्य त्रिजगदधिपतेः मद्गुणोत्कीर्तनायां स श्रीमानाम्रदेवा जगति विजयतां दानवागग्रयायी ॥" अन्यस्तु- श्रीशत्रुञ्जयपर्वते विरहिता लक्षत्रिभिः कोटय- स्तिस्री येन जिनस्य जन्मनि परतृप्त्यै निधानीकृताः । प्रत्यक्ष त्रिजगजनस्य सुधिया श्रीमृलनाथाहत- श्त्यस्योबृतिकतवात्म जयनात् श्रीवाग्भटा मन्त्रिराट् ॥" सोमेश्वरः-"म श्रीजिनाधिपतिधर्मधुगधुरीणः श्लाघास्पदं कथमिवास्तु न वस्तुपालः । श्रीशारदासुकृतकीर्तिमयत्रिवेण्याः पुण्यः परिस्फुरति जङ्गममङ्गमा यः ॥" " - १ शत्रुजयादितीर्थसङ्घप्रयाणसमये २ शत्रुजये नाभिसूनुपूजावसाने ·८१ - श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः हरिहर:- "सरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतो गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः ॥" मदनः " श्रीभांजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्त्रंन्दी विनादयति भारती ॥" श्रीवीकल:- 'श्रीवामाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गलिच्छद्मती जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाग्वमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणप्रणयिनां जिह्वव चिन्तामणि- जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥" प्रत्येकं प्रदो लक्षं द्रम्माणां म्बर्द्धमोपमः । धर्मोन्नतिकृते तेषां सर्वेषां मचिवेश्वरः ।। यतः-कुर्वन्मङ्गलदीपमाहतमताकाशप्रकागांशुमान श्रीशत्रुञ्जयपर्वते जिनपतेः श्रीनाभिमनोः पुरः । द्रम्माणां किल विंशतिं युगयुतान्लक्षाकवीनामहो प्राग्वाटान्वयमण्डनं सचिवराट्र श्रीवस्तुपाली ददौ ॥ " स्वस्ति श्रीभूमिमीमाविपिनपरिमराक्षीरनीराधिनाथः पृथ्व्यां श्रीवस्तुपालं क्षितिधवसचिवं बोधयत्यादरेण । अस्यामास्माकपुत्र्यां कुपुरुषजनितः कोऽपि चापल्यदोषी निःशेषः मेष लोकंपृणगुण भवता भालना मार्जनीयः ॥" आनीताम्बुधिकाव्याय तस्मै सोमान्वयी ददौ । द्रम्माणां चतुरी लक्षांस्तदुक्तिप्रीणितोऽधिकन् । नादत्ते कनकं सुमं सचिव ते कर्पूरपूरं स्मरन् कौपीनेऽपि च कुप्यति प्रभुरमौ शंसन्दुकलानि ते । दिग्धो दुग्धरमैर्जलेषु विमुग्वः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्पूरागुरुमोदितः पशुपतिनों गुग्गुलं जिघ्रति ॥" पुरः पठत मे भूय इत्यादिष्टास्तपोधनाः । पुनः पुनस्तदोच्चार्य तस्थुः ग्विन्नाशया भृशम् ॥ शक्तिसंख्यसहस्राणि द्रम्माणां धार्मिको ददौ । तेभ्यो वर्षासनैः साकं तावद्भिः सचिवस्तदा । १ सोमेश्वरदेवपूनावसर ·८२ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " मन्त्रिणोऽवसरे तत्र ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । कविः सोमेश्वरः स्माह तन्मनःप्रीतये यथा ॥ इच्छामिद्धिसमन्विते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन्मुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् । तस्मादर्थिकदर्थनां हि सहतां श्रीवस्तुपालः क्षिनो ॥" नदुक्तिरञ्जिनस्वान्ता द्रम्माणां धनदोपमः । लक्षं दक्षपनिस्तस्मै मपादं प्रददावमो ॥ अथ तुष्टमनाः मन्त्री तुष्टाव नतविष्टपम् । रोमाञ्चितवपुर्भक्त्या श्रीनेमि रचिताञ्जलिः ॥ कल्पद्रुमस्तमरसो तरवस्तथाऽन्ये चिन्तामणिर्मणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिरजातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः श्रीरैवतेशदिवमा दिवसास्तथान्ये ॥ अभङ्गवैराग्यतरङ्गपूर्णे हृदि त्वदीये यदुवंशरत्न ! । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्न यस्मादनङ्गोऽपि पदं न लेभे ॥ यथायोगं स्तुवन्ति स्म तं कवीन्ह सुरद्रुमम् । मृजन्तः मद्गुणश्रेणिकीर्तनं कवयो यथा । श्रीमदैवतभूधरस्य व्रजतां पद्यां दुरारोहणां दृष्टा शिष्टजनाग्रणीय॑रचयन्नव्या सुग्वारोहणाम् । लक्षः प्राक्छिवमाधमेतुमदृशीं नेत्रर्षिसंख्यैः क्षणात्म श्रीजैनमतांशुमान्विजयतां श्रीवाग्भटो मन्त्रिराट् ॥ यो मामद्वितयांपवासमुदितः श्रीअंबिकादेशता गत्वा हेमबलानके मणिमयीं श्रीनमिमूर्ति पराम् । आनीयात्र नरायणन रचिते चैत्ये पुराऽतिष्ठपत् श्रीब्रह्मन्द्रविनिर्मितां म जयनाच्छारत्ननामाईनः ॥ श्रीमिडेशनृपानियोगिपदवीमामाद्य प्रोढिप्रदा मौराष्ट्रायपदं विदम्भहृदयः मर्व व्ययित्वा नवम् । श्रीनेमीश्वरमन्दिरं व्यरचयत् श्रीरवताधिरे दिव्याश्मनकरैरमो विजयतां श्रीसजना मन्त्रिराट् ॥ 'पीपादपि पेशलाः शाशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नृतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः । १ रैवताद्रिमण्डननेमिनाथपृजावसार.

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः वाग्देवीमुग्वजातसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जलाः केषां न प्रथयन्ति चेतमि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः॥ वस्तुपाल तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः । क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेत्तरीयतुलनां विगाहते ॥" इत्यादिस्तुतिभाकर्ण्य मकर्णः कर्णभूपवत् । कवीश्वराव्यधादेष नत्र पूर्णमनोरथान् ॥ गुरुत्वादन्यदा मन्त्री वर्ण्यमानो मनीषिभिः । लजयावाकिछराः मोमेश्वरेणाभाणि नद्यथा ॥ एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा मतां जल्पितं लजानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यहीक्षमे वेद्मि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! प्रभो पातालाइलिमुद्दिधीपुरमकृन्मार्ग ध्रुवं मृग्यमि ॥" तत्पारिपार्श्विकणेर्दत्वा वर्षासनान्यमौ । तस्मै ममर्पयलक्षं द्रम्माणां प्रीतितस्तदा ॥ तस्मिन्नवसरे दीनो द्विजातिः कश्चिदागतः । वस्त्रं देहि ममाप्येकं तं ययाचे दयोदधिम् ।। तदादेशात्तदासाद्य वस्त्रं वस्त्राधिकारिणः । एकमेवोदृतं स्थूल मिति तुष्टाव मन्त्रिणम् ॥ कचित्तलं कचित्सूत्रं कचित्कार्पाममेव च । देव ! त्वद्रिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ।। मन्त्र्यादेशादमौ मप्तदशकृत्वा बभाण तत् । तावदम्ममहस्राणि मोऽदात्तस्मै प्रमत्तिमान् ॥ अन्यदा सचिवाधीशं बालचन्द्रः कवीश्वरः । किञ्चित्कार्यविशेषार्थी तुष्टाव नृपसंसदि । " गोरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादरस्त्वं पुन- भृत्या त्वं च ममुल्लसद्गुणगणः किं वा बहु बृमहे । श्रीमन्त्रीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः क्षमः ॥" तदुक्तिप्रीणितः श्रीमान् समक्षं सर्वभूभुजाम् । पदोपवेशनं तेषां निर्ममेऽसौ कृतोत्सवम् ॥ १ सोमेश्वरकृता स्तुतिः । २ दीनद्विजातिकृता स्तुतिः । ३ वालचन्द्रकृता स्तुतिः ।

·८४ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः कवयस्तु स्तुवन्त्येनं तं तदा दलितापदम् । भट्टसोमेश्वरप्रायाः स्वेष्टसिन्हिसमीया ॥ दुर्गः स्वर्णगिरिः स कल्पतरुभिर्भेजे न चक्षुदिवि तस्थौ कामगवी जगाम जलधेरन्तः स चिन्तामणिः । कालेऽस्मिन्नवलोक्य याचकचमूं तिष्ठेत कोऽन्यस्ततः स्तुत्यः मोऽस्तु न वस्तुपालमचिवो दानैकवीरः कथम् ।। विजित्य करणग्रामं योगिनेव नियोगिना। अनेनोपार्जयाञ्चके परमार्थमहामहः ॥ श्रीमन्ति दृष्ट्रा द्विजराजमेकं पद्मानि मङ्कोचमहो भजन्ति । ममागतेऽपि द्विजराजलक्षेमदा विकामी तव पाणिपद्मः ॥ उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे स्वामिहदश्च वश्ये । एकोऽपि मन्त्रीश्वर वस्तुपाल ! मिडस्तव स्फूर्तिमिर्ति मन्त्रः॥" काव्यमेकं कविः कश्चिद्दरदेशान्तरागतः । निरुडा द्वारपालेन तदर्शनचिकीरपि । विप्रस्य कस्यचिहस्तांबुजेन मजमानसः । देवाची कुर्वते नस्म प्राभृतीकृतवान् किल ।। मावा पद्यमेकेन कविनेदं ममर्पितम । देवावधार्यतामेवं मोऽप्यागत्य नमब्रवीत् ।। वस्तुपालस्य राजस्य तैरव परिभुज्यते । पारिजातस्य मौरभ्यममरेव नेतरः ॥" इति तत्पदभालोक्य मन्त्री बृते स्म तं द्विजम् । नास्त्यत्र दृपणं किञ्चिन्सुधा भ्रान्तिस्तवाऽभवत् ॥ तत्रवाकार्य तं मन्त्री प्राणयन्नथ गारमैः । दशहेममहस्राणां दानेन ममतृतुषत् ।। अंन्यदा तु कविः कश्चिद्दारिद्यणानिपीडितः । अभाणीन्सचिवाधीशं प्रति विद्वत्सुरद्रुमम् ॥ " स्नेहः माधुजन न भोजनविधी वामः कुटीकोटरे देहस्यावरण न पुष्पमधिकं नेत्रे न केशाच्चये । अर्थः मृत्रितनव्यकाव्यनिकर ग्रन्यो न मन्त्रीश्वर ! १ सोमेश्वग्गदिकविकृता मनुनयः । २ देवाचायां प्राभृतीकृतं कस्य चन दूरदेशागतकवेः । दारिद्यपराभूतस्य कस्यापि कवः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ८५ "॥ स्यावृत्तिः पठने न जीवनविधौ प्रायः कवीनां कलौ ॥" तदुक्तं मन्त्रिराट् श्रुत्वा तत्कदुःग्वजिहासया । द्रम्माणां त्रीणि लक्षाणि त्रीणि वर्षासनान्यदात् ।। वांजिनां यानपात्रेषु तीरे प्राप्तेषु भूरिषु । वारिधेस्तटमायामीत्मोऽन्यदा तद्दिदृक्षया ।। उत्तार्यमाणा यत्नेन यानपात्राजनादिभिः । तेजस्विनस्तदा जाता वाजिनो मन्त्रिदृक्पथे। नानालोक्य कवीनेष दानवीराग्रणीर्जगो । प्रावृट्काले पयोराशिः कथं गर्जितवर्जितः ? ॥" मोमेश्वरस्तदा शीघ्रं कविस्तां ममपूरयत् । अन्तःसुप्तजगन्नाथनिद्राभङ्गभयादिव ॥" पांडा प्रददौ तस्मै कवये कविकुञ्जरः । ममस्यापूरणाप्रीतो वाजिनी वेगराजिनः ॥ पुनः कवीनां मोल्लामः ममस्यायाः पदं पुरः । तेजःपालाग्रताऽपाठीत् " काकः किं वा क्रमेलक: येनागच्चन्ममाख्याता येनानीतश्च मे पतिः । प्रथमं मग्वि कः पूज्यः काकः किं वा क्रमेलकः ।। " अंत्रान्तरे कविः कश्चित्तमेवं सस्पृहोऽवदत् । स्तीति त्वां ब्रह्मणः पुत्री धर्मपुत्रप्रभं प्रभो ।। " स्वस्ति श्रीधर्मपुत्रं त्रिभुवनजननी श्रीमती ब्रह्मपुत्री धाव्यां श्रीवस्तुपालं कुशलयति सदा कार्यमेतन्निवेद्य । योऽभूत्कल्पद्रुकल्पः सकलतनुमतां नोऽधुना भोजराज- स्तत्सीदंतस्त्वयैते जगति तनुभृतो रक्षणीयाः प्रयत्नात् ॥" इति वाग्वादिनीकाव्यं निशम्य मुदितः किल । तं लक्षहम्मदानेन प्रीणयित्वा दयोदधिः ॥ मन्त्री सीदजनाधारमुद्दिश्याभिग्रहं ललो मीदल्लोकसमाध्य) द्रम्मकोटिव्ययो मया ।। विभवे सति कर्तव्यः प्रतिवर्षमतः परम् । दयादानं यतो ख्यातं हेमवहातुषूत्तमम् ॥ त्रिभिर्विशेषकम् । १ समुद्रतटे समस्यापूर्तिकझ्यो वाजिनां दानम् । २ वस्तुपालाय ब्राहयाः सन्देशः ।

·८६ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तंचातुर्यगुणाकृष्टहृदयः स्तुतिमातनोत् । वस्तुपालो यशोवीरमन्त्रिणः सद्गुणोदधिः ।। " बिन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शन्या निरर्थकाः । संख्यावन्तो निगद्यन्ते त्वयि केन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिग्वत्याख्यां यावच्चन्द्रे विधिस्तव । न भाति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरद्वयम् ॥ मन्तः समन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर बत स्तुवन्ति । जाने जगत्मजन लजमानः प्रविश्य कोणे त्वमतः स्थितोऽसि ॥ प्रकाश्यते सतां साक्षाद्यशोवीरेण मन्त्रिणा । मुखेन्दुज्योतिषा ब्राह्मी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया ॥" यशोवीर उवाच- "श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्तिश्रुतेः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधो नास्माकमुक्तं पुनः । श्रुत्यप्रत्ययिनी मशहृदया ह्यालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते ॥" दानलीलायितं श्रुत्वा तस्य विश्वातिशायिकम् । तत्रागादन्यदा वैरिसिंहः मत्कविपुङ्गवः ॥ तं कविं मचिवां वीक्ष्याब्रवीत्त्वं कुत आगतः । देवपत्तनतो देव प्राप्तोऽहं मोऽवदत्पुनः ॥ उमामहेशयास्तत्र मुग्त्रमागरमग्नयोः । अस्ति स्फातिमती प्रीतिरिति मन्त्रिणि वादिनि ।। तत्कालप्रतिभात्पन्नकाव्यमेतत्कवीश्वरः । व्याजहार सुधाधारश्रवं मन्त्रिप्रसत्तये ॥ " त्वं जानीहि मयास्ति चेतसि धृतो विश्वोपकारवती किं स्वामिन्भविता म शीतकिरणा ना स्वर्गिवृक्षो न हि । पर्जन्यां न हि चन्दनो न हि ननु श्रीवस्तुपालस्त्वया ज्ञातं सम्प्रति शैलपुत्रि शिवयोरित्युक्तयः पान्तु वः ॥" पुनर्वदेति नेनोक्तः म कवीशस्त्रिरब्रवीत् । मन्त्री तस्मै ददो प्रीत्या द्रम्मलक्षत्रयं ततः ॥ १ यशोवीरस्तुतिः । २ वैरिसिंह कुना स्तुतिः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " - IV ( राजशेखरकृतचतुर्विंशतिप्रबन्धात् ) अत्रान्तरे वीरधवलाहितमैन्यचंपितेन महाराष्ट्रप्रभुणा सपादकोटिहेम- प्रमितो दण्डः प्रहितः । श्रीवस्तुपालेन नन्हेम चतुर्दिग्यात्रिकेभ्यो याचकेभ्यो अदायि विवेकात् । नहष्टा हरिहरी वर्णयति- आः माम्यं न सहेऽहमस्य किमपि क्रोडीकृतैकश्रिया पाश्चात्तानकरेण बर्वितनिजाकारोष्मणा शाह्मिणा । येनेनाः पुरुषोत्तमाधिकगुणोद्गारेण युद्धार्णवा- दाकृष्येव नथा श्रियः शकलशः कृत्वार्थिनामर्पिताः ॥" अंथ मन्त्रिगृहं गतोऽमौ । गुर्वीसभा, मन्त्र्यभ्युत्थानं चक्रे ऊचे च- मुधा मधु मुधा मीधु मुधा सोऽपि सुधारमः । आस्वादितं मनाहारि यदि हारिहरं वचः ॥ पण्डितस्तृचे-“देव लघुभोजराज विचारचतुर सरस्वतीकाठाभरण अवधार- य, वयं पण्डिताः, अस्माकं माता सरस्वती, मा च त्रिभुवनचारिणी । एकदा भारत्या मह महेन्द्रस्य मभामगमाम । म च सुधर्मा नाम इन्द्रः श्रीमान् , ३ कोट्यः सुराङ्गनाः, ८४ महस्राणि मामानिकाः । नथा- द्वादशाको वमोऽष्टौ विश्वेदेवान्त्रयोदश। षत्रिंशत्तुषिताश्चैव षष्टिराभास्वरा अपि ॥ षत्रिंशदधिके महाराजिकाश्च शते उभे । मद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वसवोऽपि च ।। चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश । साध्याश्च द्वादशेत्याद्याः प्रमिडा गणदेवताः ।। वयं विस्मिताः स्थिताः, अहो तपःफलभोगः । अत्रान्तरं आगतः तत्र कश्चन बुम्बावक्त्रः- देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान्नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तकोऽद्य केनाप्यहह हृत इतः काननात्कल्पवृक्षः। हुँ मा वादीस्तदेतत्किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति नलं वस्तुपालच्छलेन ॥" १ हरिहरप्रबन्धात् । २ हरिहरप्रवन्धान ।

·८८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः एवं तत्रालापं कृत्वा विस्मितोऽहं भारत्या सह पञ्चमं कल्पद्रुमं त्वां द्रष्टुमागाम् । एवं सविस्तरं काव्यं व्याख्याय स्थितः पण्डितः । मन्त्री यावत्ि ददामि इति चिन्तयति, तावत् डोडीयवंश्यराणभीमदेवेन जात्या वाहनोत्तीर्णा चतुर्विंशतिरश्वाः एकं च दिव्यं पदकं प्राभृतमानीतम् । तदेव पण्डिताय सर्व प्रदत्तम् । तुष्टोऽसौ पञ्चमः कल्पतरर्भवमीत्युक्त्वा स्वोत्तारकमगात् । एकदा तो भ्रातरौ द्वावपि मन्त्रि पुरन्दरौ महर्डिमडोपेतो श्रीपार्श्वनाथं नन्तुं स्तम्भनकपुरमीयतुः । प्रथमदिने मसङ्घो तो श्रीपार्श्वनाथस्य पुरी भाव- भासुरौ श्रावकश्रेणिपुरस्सरी स्थितो । गीतरामादि वर्त्तते । मडोपरोधात्त- त्रत्याध्यक्षाः सरयो मल्लवादिनः ममाकारिताः। ते यावद्देवगृहं प्रविशन्ति नावत्पठन्ति । " अस्मिन्नमार मंमा मारं मारङ्गलोचना " ॥ मन्त्रिभ्यां श्रुतं चिन्तितं च, अहो मठपतिहबद्देवगृहेऽपि शृङ्गाराङ्गगर्भ पद्यं प्रस्तोति. देवनमस्कारादिकमुचितमिह नन्नाधीते तस्माददृष्टव्योऽमौ । उप- विष्टः मृरिः । अन्येऽपि मृरयः शतशः पङ्को निपण्णाः। मङ्गलदीपान्ते अप- रमरिभिर्मल्लवादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः। मन्त्री पुरस्तिष्ठति। अस्मिन्नसार- मंसार इत्यादिपावयं भणितं नः । मन्त्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तां गतः स्वी. त्तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्त्र्यवज्ञा चाहत्प्रकर्ष । अष्टम्यां रात्री मन्त्री मुत्कलापनिकां का देवरङ्गमण्डपे निविष्टः । पुरो धनबदरकाः । कोऽपि कविराह- 'श्रीवस्तुपाल नव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । दहे युतिविलमती झपेव कीर्तिः पतामहं मपदि धाम जगाम नाम । अपरस्तु-"अनिस्मरन्तीमपि गेहगभीत्कीति परेपाममदीं वदन्ति । म्वरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल त्वकीर्तिमाहुः कवयः मती तु इतरस्तु-"मेयं समुद्रवमना नव दानकार्त्तिः पूरीतरीयपिहितावयवासमन्तात्। अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तन्नाद्भुतं मचिवपुङ्गव वस्तुपाल!!" श्चितु-"क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैानुभृता सशिरःप्रकम्पं जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल! ॥" - 4 ॥" १ वस्तुपालप्रबन्धान ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तेभ्यः कविभ्यः महस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभद्दादिभ्योऽपि । याव- जातं प्रातरिव तदा मल्लवादिभिः स्वसेवकाः चैत्यद्वारद्वयेऽपि नियुक्ताः । एक द्वारं अन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः मन्त्री चैत्यान्निस्सरन् ज्ञापनीयः । दक्षिणेन वस्तुपालो मठद्धारान्निर्गच्छति, तावता सेवकज्ञा- पिताः सूरयः सम्मुग्वाः स्थिताः, मन्त्रिणा रीढया भ्रूप्रणाम इव कृतः । आचार्यैरभिहितं, "दुरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णाऽपि नो शाम्यति । विजीयतां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् ॥ मन्त्री कौतुकात्तथैव नस्थी, किंपर्यवमानयं प्रस्तावनेति ध्यानादृचे च, न विद्मः परमार्थ किमेतद्धिपड़े । आचार्येक्तं, पुरा गम्यतां, भवतां कार्याणि भूयामि । मन्त्री मविशेपं पृच्छति । सरयो वदन्ति, सचिवेन्द्र ! श्रूयतां, मरुग्रामे कचिद्रामारा: स्थूलबहुला लोमगाः पशवो वसन्ति, पर्षदि निषीदन्ति, कपालबहरी वादयन्ति, नौकदा बेलाकलीयचरः पान्थ आग- मत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्यैराहतः, पृष्टः, न्वं का, कत्यः । तेनोक्तमहं समु- द्रतटेऽवात्सम् । पान्थः पुरोयामिकैः पृष्टः, ममुद्रः केन ग्वानितः । तेनोचे स्वयम्भूः मः । पुनस्तैः पृष्टं, कियान्तः । पान्थेनोक्नमलयपारः। किं तत्रास्ते इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये, "ग्रावाणी मणया हरिजलचरोलमाः गामानुषी मुक्तीघाः मिकता: प्रवाल निका: शेशलभम्भः सुधा। तीरे कल्पमहामहः किमपर नामपि रत्नाकरः इति पाद्वयं पठित्वा व्यायाय पुरी गतः पान्थः । नेषु ग्राम्येष्वेकः सकौतुकः पृच्छम्पृच्छं समुद्रतटमगात् । दृष्टः कल्लोलमालाचुम्बितगगनाग्रः समुद्रः । तुष्टः मः अचिन्तयश्च कन्हयः न लप्स्यन्तं . प्रथम तृपितः सलिलं पिबामि । पीतं तदग्धः काष्ठः । ततः पठनि. " वरि वियरो जहिं जणु पियइ धुटुग्युटु चुलाहि । सायरि अस्थि बहु य जल छि ग्वार कि तेण ॥ " तैरेव पादैनष्टः स्वास्पदं गतः । तथा वयमपि स्मः । मन्त्रिणोक्तं, कथं तथा यूयं, यथा स ग्राम्यः । सरयस्तारमूचुः । महामात्य ! वयमिह श्रीपार्श्व- नाथसेवकाः त्रैविद्यविद्याविदः सर्वडयः शृणुमः, यथा धवलक्कके श्रीधस्तुपालो मन्त्री सरस्वतीकण्ठाभरणो भारतीप्रतिपन्नपुत्रो विद्वजनमधुकरसहकारः सारासारविचारविदास्ते । तदुत्कण्ठितास्तत्रागन्तुमीश्वरत्वाच न गच्छामः ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः कापि । कदाचिदत्र तीर्थमित्येतात्र मन्त्री तस्य पुरो वक्ष्यामः स्वैरं सूक्तानि, इति ध्यायतामस्माकं मन्त्रिमिश्रा अप्यागताः । यावत्पठ्यते किमपि तावदसं- भावनयावज्ञापरा यूयं स्थिताः, ततः किं पठ्यते गच्छत गच्छत उत्सुरं भवति । मन्त्री प्राह मम मंतुः क्षम्यतां, किमेतत्पठितुमारेभे भवद्भिः । आचाया जगदुः, देव यदा युवां बान्धवौ श्रावक श्रेण्यग्रे राजराजेश्वरौ दिव्यभूषणौ श्रावकाश्च धनाढ्या दृष्टाः गीतागुच्छ्रयश्च. तदैतन्नश्चित्ते बभूव । जगति स्त्रीजातिरेव धन्या, यद्भवो जिनचयर्धचक्रिनलकर्णयुधिष्ठिरविक्रमसातवाहनादयो जाताः, मंप्रत्यवीदृशाः सन्ति, तस्मात् श्रीशांबधीशान्तिब्रह्मनाग-आमदत्तनागडवंश्य- श्रीआभूनन्दिनी श्रावकोतमा कुमारदेवी श्लाघ्या, ययतो कलियुगमहान्ध- कारमजजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपो ईदृशो नन्दनों जाती, इत्येवं चिन्तयताम- स्माकं पद्यपादद्वयं वदनादुगनं. जिननमस्कारादि विस्मृतं, पश्चार्धे तु शृणुत । "यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल भवागाः । मविस्तरं व्याख्यानं कृतं । जिहाय सचिवेन्द्रः. पदार्लगित्वा नरीन् अमयित्वा मांगान्ते ग्राम एक आगात् । तत्र स्नातभुक्तविलितः स्वं भृत्यं मचिवमेकमाकार्यादिक्षत् इयं वाहिनी भे महन्त्रदशकवदरयुक्तरिभ्या मं दया । गनी मन्त्रिसेवकस्तत्र, भाषिताः सरयः, मन्त्रिदत्तमिदमवायनाम। आवायदृष्टम् । अन्धमाझा भट- गतोल्लालितकृपाणजलप्लाविनम्वास्नत्र गताः पत्र श्रीवस्तुपालः, उदितश्च त:. मन्त्रिन किमहमुचितमापा. कि चारण:, कि वन्दा, कि तु मर्वसिहान्त- पारगः सम्यग्जनः मरिः । मया मनःपना व उप-लोकनमुक्तं तन्मूल्यभूता- मिमां वो दत्ति कथं गृह्णामि, न मयेद वित्तायाभिहितं किंत्विदमन्तानमं ध्यात्वा यथाद्यापि जयति जिनपतिमतम । न गृहाम्येव । मन्त्र्यप्याह भवन्तो निस्पृहत्वान्न गृहीय. वयं तु दत्तत्वान्न प्रतिगृहामः , नहि कथमनेन हेम्ना भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ननः मरिभिजगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रिन् स्वगृहाय मम्प्रति गम्यते भवद्भिः, नार्थाय कस्मंचिद्रा । मन्त्र्याह इतो भृगु- पुरं श्रीसुव्रततीर्थ वन्दनाथ गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राहुः, तर्हि लब्धा- ऽयं हमव्ययोपायः । नत्र लेप्यमयी प्रतिमास्ति । तत्र स्नात्रमुग्वामिका न पूर्यते श्रावकाणाम् । तस्मादनेन राया रिरीहेममयीं स्नात्रप्रतिमा निर्मापयत । मन्त्रिणी ध्वनितं तथैव कृतम् ऐकदा मन्त्रिभ्यां श्रीमामेश्वरादिकविभ्या विपुला वृत्तिः कृता भूम्या- दिदानः । ततः पठितं मोमेश्वरण । । तत्, १ वस्तुपालप्रवन्धान ·- श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ९१ सूत्रवृत्तिः कृता पूर्व दुर्गमिहेन धीमता। विसूत्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥" अथ रात्रौ तन्मयतया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः। तदा कवयः पठन्ति- ये पापप्रवणाः स्वभावकपणाः स्वामिप्रसादोल्बणा- स्तेऽपि व्यकणाय मर्त्यभषणा जिह्वे भवत्या स्तुताः । तस्मात्त्वं तदरापघातविधये बहादरा साम्प्रतं धर्मस्थानविधानधर्षितकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥" अपरस्तु- शरोरणेगु चरणप्रणलेषु मोमो वक्रोऽमिनमचरितेयु बुधोऽर्थबोधे । नीती गुमः कविजने कविरकियाम्नु मन्दापि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः॥" अन्यस्तु-"श्रीभोजबदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवावन्दी विनादयति भारती ॥" इतरस्तु-"श्रीवामाम्बुजमान परिणतं पश्चाइलीच्छतो जग्मुर्दक्षिणपनकादिसपना पश्चापि देवहुमाः । बाच्छापरणकारणं प्रणयिनों जिह्नव चिन्तामणि- जाता यम्य किसम्य आरममपरं श्रावस्तुपालस्य तत् ॥" मर्वत्र लक्षदानम् । पंपाट च आनन्दाश्रुनिझरिताक्षः, "कल्पद्रुमस्तारमो तरवस्तथान्ये चिन्तामणिणिरमो मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः भार कोठादिवमी दिवसास्तथान्ये ॥ अभङ्गवैराग्यतरगरङ्गे चित्ते न्वदीये यहवंशरन्न । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि सान्तु हन्त यस्मादनोऽपि पदं न लेभे ।।" आरात्रिके अर्थिनां ममम्भ्रमं मन्त्रिमध्ये झम्पाएननं दृष्ट्रा सोमेश्वरकविः- इच्छामिहिमसुन्नने सुरगणे कल्पमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणयी बलिः । नीरागानगमन्मुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मार्थिकदर्शनां विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥" लक्षाः सपादा अस्य दत्तौ मन्त्रिणाः । दानमण्डपिकायां निषण्णो निरर्गलं दददेवं स्तुतः केनापि १ रैवताद्रियात्रायाम ।

·९२
श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः
"
पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि
स्वच्छा नृतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः ।
वाग्देवीमुग्वसामसक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जलाः
केषां न प्रथयन्ति चेतमि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥
वस्तुपाल तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः ।
श्रीरनीरनिधिवासमः क्षितेत्तरीयतुलनां विगाहते ॥"
एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्छ्य सर्वास्तीर्थचिन्ताः कृताः,
निर्माल्यपदं दत्वा पर्वतादुदनारीत्, न सतां हृदयान्नापि महत्वात् ।
कवयस्तु पठन्ति-
श्रीमति दृष्टा द्विजराजमेकं पद्मानि मोचमहो भजन्ते ।
समागतेऽपि हिजराजलक्षेमदा विकामी तव पाणिपद्मः ॥
उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे स्वामिहदश्च वठये ।
एकोऽपि मन्त्रीश्वर वस्तुपाल मिहस्तव स्फूर्तिमित्ति मन्त्रः ॥"
एवं स्तृयमान उत्तमत्वालजमाना वस्नुपालोऽधी विलोकयामास । ततो
महानगरवामिना नानाककविना भणितम् ।
" एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा मतांजल्पितं
लज्ञानम्रशिगः स्थिरातलमिदं यहीक्षमे वेद्मि तत् ।
वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं
पातालाहलिमुद्विीपुरमकृन्मार्ग भवान्मार्गनि ॥"
नदेव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भगवन्तरमुक्तम ।
" लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां माऽणिधिना कीर्तिममृत नन्दिनीम् ।
मापीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रतः नहालयाऽमी त्रपते यतो महान् ॥"

·श्लोकानुक्रमणिका or ... ... ... ... ... अग्रे गत्वा अग्र्यः प्रत्यग्रवलगत् अङ्गके मृगदृशां अङ्गच्युताः अङ्गविपा अङ्गिनीभिरिख अगुल्यङ्गुष्ठ अचिन्त्य २ २७ । अनारतं ५४ अनुदितापि ३२ अनुदिते ३४ अनुनयाय ३४ अन्तनिकेत ५ / अन्तनित्यं ४३ अन्तर्खलत्तरल, ६१ अन्तःशोभा... २१ | अन्यासु ७ / अपदोऽप्यसकोऽपि २६ ० २४ ० २७ . ... ... अतुल अथ कथमपि... अथ तस्य अपरः ... ... अथ ननाम अथ नलिनमुखी अथ नवरवि अथ निपीय ... २२ अथ मछु ४८ 2 . m. ३९ १३ O अथ मलिम्लुच. अथ मुदित भगानी अथ रथमभजत् अथ विष्णु अथ शिथिलित० अथ समेत अथ सुरमथनायैः अशि ८ ... १५ / अपरो १९ / अपसृतं ५६ अपि गतवति ... १७ ! अपि धनजघन. ३७ | अपि चाटुगिरा १६ अपि चाकरो ५६ / अपि त्रिलोकी. अपि विलवता ११ / अपि सद्गुणैः ... ५५ / अपुनरपसृति- १८ अभवदर्ध ५७ / अभिधित्सन् . ४२ / अभिसर्पति १९| अभूत्सम्भेद ११. अभ्युक्षणानि .२ / अमर्षमिव १९/ अमिलन्करिणी २० अम्भोज. ५१] अम्भोरुहेऽपि.. ५१ अम्भोहतैः ९ अंसयुग्म० ० ४२ ३८ ५२ . अधर ४५ अधरानुबन्ध अधावन् अधित कमपि अधित कृतकमेष अधिपादक अधिरुह्य २५ ... ... ... ... अनवरत. ... ...

·३ २ लोकानुक्रमणिका. ० ३० ३० ... ... ... or ... अयि वीर० भरमताऽपर०... अरिषु अरुण. अरुणानि. अर्थिना अलङ्कृता ... ... ... ... ... २३ १ अलमलमिति ... ८, अवनतानि ० ... ... • . अवयव० अवियोगिनां अविरत० अशिथिल २० ० ४० असन० ४७ असमकुसुम.. असमशर० १५ ४७ असमसमर० असिधात. ४१ ४७ | आलिलुप्त १६ | आसदन्० ४९ आस्ते पुरी ९ आस्या ११ इतःपुरः ६ इतरगुण. १ इतस्ततोऽपि २२ इति गदति १५ / इति गद्दाकुलित २२ इति तापयति १४ / इति निशा० इति परम० २१ इति मुदित.... १३ | इति लेखमेष ... ५६ इति वर्मभृतः ... १० इति सुरेन्द्र० ५२ | इति हलभृतो ... ४९ / इतोऽपि १७ इत्थं नितान्तः इत्यन्तः २४ इत्यर्पित २४ | इत्याकी इत्यात्म ३७ | इत्यादेश इत्युक्त्वा २ इत्युद्दाम० ५६ / इत्येनां इदमयमथवा ३४ इह तट १४ | इह निवसति .. १ | इह मुहुरव० इह यदहकृत ४ । इह विवरपथः ६ इह हृदि ३६ ईदृक्षश्री: २२ असुसहक० असौ प्रजाः ३ ३७ अस्लु क्षणं ४२ अस्मद्विभुः अस्मिल्लतानां ... ४४ ... ... अस्या अहमिहैव अहर्दिवं अहह २५ ... अक्ष्णि पुष्प ८ ९ अक्ष्णि प्रियाया आकण्येव ... ... ५७ ... आजन्म दुःस्था इव आनन्दिनो ९' आन्तर. ... ... ७ ... ... आपतदर० आमाति ... २६ ·श्लोकानुक्रमाणका. ३ ... २४ करकं २८ करसरसिरह करिणा ४८ ३३ ४९ २२ SAN . ... करुण कर्णावतंसाम्बुज० कलङ्क० ५२ कलयति २५ कलितललित० २१ ... ० ... ५७ उत्तान० उत्तिष्ठद्भिः उनिठोत्तिष्ठ उदयशैल. उदितोदित उद्दण्ड उद्दीप्त उद्भास्वद्विश्व० उद्यद्दानामोद. उन्नतोभय उपरितनवनावनी उपरितनशिरःसरःमु उप्त्वा उर:पुरे उरसि १ ६१ कलितसकल- २८ कल्लोलिनीभिः.. ३१ काचिद्वरे ३३ . ३३ ९ ... कान्तकान्ति.... कान्तपाणि ९ ३२ ... ४३ कान्तहस्त. ३२ २ कान्ता ... ... कान्ते ६ कापि ३ ३२ ... 2 ५२ ... ... उल्लसन्नयन उवाहासि उष्ट्रा उणी ... ३० ३१ : ... ऊदाः ... कामिनोकुच०... २९ कामिनीरनुयतां १४ कामुकैः २७ किममिलन्। किमु चन्दन १८ किमु रोदिपि ... ३७ किमुरे २७ कीर्तिप्रवाहो ... ... एकदा एकाकिन्यपि ... एकोऽपि ८ ... ३ ३ ... एण: ... एतस्याः ३७ | कीर्त्या १ कीलाली कुम्भस्याम्भ: ... ... ... २८ ६० | कुर्वन्पराय ... ... एत्य एवं और्वामिनापतत कञ्चिद्वाचा कटरि काचन... कटरि विघटनोत्सुका २७ कुर्वन्मुहुः कुलजीवित ४४ ... ... . ... ... .." कथय कथय ... २२ | कृतहर्षित ८ कृतढुकृति० १५ कृष्णीकृताः ४६ कृप्तपुष्कल० ४९ ५८ कनक कुण्डल. ... कन्या .. ... ४२ | केनचिद्विरचितो ५२ कपिशाः ·श्लोकानुक्रमणिका. चापं तदा . ५२ ... ... केशगर्भित कोऽपि कोपे ... ... ... २३ ... ... ... को वा ... ... २ ... ८ ... ... ५० ... ३ ... ... ... ... eu ... ... ... ... ... ० १ •.. ... २. ... २४ ... ... २ ३२ चापल्य० ४२ चित्तेशचाटु० ४६ चित्तेशपाणि ४५ चिरविरचित ३ चिरसमय ४३ चूडामणी २९ चूर्णीकृताञ्जली ५९ | छायाभिरन्ध०.. २० जघनमतिधनं ... २२ जघान ३४ / जनकेन २७ जनदृशां ३४ | जनयञ्जने ४३ जनव्यामोह १६ जाग्रता ११ जायापतीनां २७ जितमिव जितवलय १५ जित्वा १६ / जयन्त ३२ ज्योत्स्ना २४ / ज्वलिताग्नि ८ तत्कोप १५ तत्क्रुधापयुष० ३४ तत्तच्छरासन ४३ तव २ तत्सम्भवन्त्रि... २६ तदमुं ५२ तद्वचः २६ तन्वाने ५८ तपवन ४९ तस्मै ४८ । तस्य पुष्प ... ४८ . ... .. AU कौन्तेये कौमोदकी कौलियं क्रीडङ्कीडं क्रीडाकथासु० क्षणमति कुपिता: क्षणमुपचित.. लिः स्वयं खेदस्वेदो खेलन् ख्यातः गगन गदिता: गलितसकल गलितस्वपर गिरिशिर: गिरिशिरो गुमगर्भकमपि गुमो गुरुगगन गृहासि गोत्रान्तालाप ग्रासागतभिव घण्टापर्थ चक्रे कृष्णा चक्र रसच्चा पल. चश्चच्चुला चण्डप्रमाद चरणोद्धत चलिते चलितेगु चापयष्टिमिव ... ... ४६ ... १ ... ... . ४५ ... ... ... .. ... ... ... ६. ... ... ३८ ... ... ७ ... २९ ... १० ८ ६ ६. ... ... तस्य प्रिया ६ ... ३१ । तस्यानुजः १८ ...

·श्लोकानुक्रमणिका. तस्यां प्रभुः ... ३ | दूती. ... ... २७ दूर ... . ... ... ... १ ... २८ ... ... ३१ दृग्भिः २७ दृग्मार्ग १७ दृग्वारि ... २९ १ ४० ... ... ... ११ दृश्यः ... ७ ... १२ ... दृष्टा ३३ देवः ... ... ... ५२ " . ... ... ... ३ नस्याम्भोधेः ताहग्भामुर० पादृशैरपि तापादन्तः तिमिर तिमिवत् तिलकोऽपि तारस्थिते पुरंग नुग्गाग्र० तेजोवह्निः तेन तोयजा नेन साई ते प्रत्यक वकीर्ति त्वदादश त्वमपि वरित त्या वंशपासनं. वा विभुं दघत्या ३१ ... .. दोलया दोलयात ' पदोप द्यान २९ ततमः ४१ इततर- द्रुतमनुझिन, ८ । द्रुतमभिप्रिय द्वार १ १८ ... .. .. ४८ ... ... दन्त- दन्ती दयितकरः दयितमधर, दर्शन दहन्महावैरिक दातापि द्विरदे ४२ द्विपता ४३ द्वेषि २८ घमौचिती २. धाद्भिना: घामाचार १ धावा ५४ विगन विवागवान • . , २५ ५ ... ... ... .. धीमा धोमान् ४६ ... ... . ... ... ... दायादता दारितारि० दासीव दिवस दिवि दीतार्क ४६ धीरोऽमि ९ धुरि १९ •.. १७ धूम २६ ... ... ... •. २५ धौते ... ... .... २८ १३ ·६ श्लोकानुक्रमणिका. ... ३. २२ निःमीमः ८ नीरा ३० नूनं नानेन १२ नूनं विनिर्यत् ४३ नवी २६ नो चेाशांसि .. २४ नो माति ३, ... ... ... ... ... २१ ३. ध्रवमभवत्। ध्रुवमवधि० ध्रुवमस्ति ध्रुवमालवाल ध्वनिः नक्तं दीप्तैः नक्तं भरेण नक्तं निरङ्कुशतया नक्तं शशाङ्कोपल नतोऽपराधी न निकरोषि ननृतंऽरिक ननृते शरद्य बलया नभोनदी० नरनारायणानन्दी , २५ । न्यकतानुलय ८ ... पतता पतनि ... ... १७ ' पतिता २६ पनितऽपि ४. पगिता ५. ५ , पथिकाः पद लाडनेऽपि ... ... द ... नरसन पद्मनाभ पन्नश्री . .. नवकुसुम नवपाटला नवरक्त न विधुन्तुद •.. परवाना परमे . ... ... . परमूर ८ परिकम्मतंऽना ... परिचित :, परिणान्नुभद्रय १६. परिणयगिणादि परिणयर य. नारङ्ग नार्यः नासीर निघ्नन्न निजधान निजमुताः , १८ परितः पतन्तु ... ... ... ... ४' •. निज ... , परितः परिक परिताप पग्दिन ., . पग्मुिन " . ... ... ८ • . नितभा निबिड निभृतमथ नियता निर्विवके निशितः निःशेष० ५: ... ... ४६ परिरमण ५७ / परिरम्भपरप्रिया २५ । परिरम्भपरम्परा ...

·श्लोकानुक्रमणिका ... १७/प्रातर्जगत्य २ २४ परिरम्भिणि परिशोपित पल्लवेषु 3 ... प्राप्त ... ... ३० २३ ... १ ... पवनः पवित्र ... २१ पव्य पश्योष्णा १ ... ११ पुण्यस्य ३५ प्रामाद ३८ प्रामितं ५८ प्रियजन प्रियतमः ४६ प्रियतया ':. प्रियनिकेतन.... प्रियनिर्विशेषमपि १/ प्रियालाम ५३ प्रियवेश्म ३३ प्रियहृदया प्रियामक्त २५ प्रसित पुपोष पुस्फ . ... •.. ... १३ २२ • .. ३ ८ परम्पूर पृव पृर्वाङ्गना पूर्वावनी पादपीट पादप्रणामेऽपि... ३१ 2 .. ३ .. ... ... 39 प्रौढप्रीतः ४४ प्रोटोपनतः ४२ . ... पादमम्पात प्रकटित ४८ ... • .. ४८ ... ३ प्रजात प्रणयिना प्रतिधात प्रतिदन्तिना प्रनिमित ३ लमिन्द्र १८ व्यालिनी ४० / बलादधःकृत्य . १३ , दिग्य । बहुभामा २७ बालामालिः १३ ... २५ पत्य २८ ,, मनः ... प्रथमधाम प्रथममविदितानि प्रथमाहित. प्रदुग्योऽपि भवात ... ३ २ ७ मन मनपा .. -- ... भवन प्रचल० ४३ ... भवन प्रभाव . माम्बत्प्रभाव प्रमाविलासा ... ३९ ... प्रमद २१ भिगष्टः भुजयुग: ५० भुवि , ... ८ प्रस्तुता० प्रहिता ... २१ मा ... पाबाट ·श्लोकानुक्रमणिका १३ ... ... ४६ मुनि २७ मुहुरपि ३५ मूटै १० ... ४३ ... ० भ्रश्यद्भूमि० भ्रान्तैरन्तः মুম্বই भ्रूलता मनः मणितमभिनयत्सु मणिमण्डन मनिप्रतानिनी ३ मौली •. ९ म्यानं ... ८ यः काम० ... ... यः परैः ... मत्स्यावतारस्य... ... ... ... मदन ... 3 २ ३ यश्चके पतीन्द्र ४ यत्रोन्मुख यत्कश १ मदनस्य मदनी •.. मद परवा २० यत्महरा मदवश ९. यथार्थ ... .. ४३ ५१ मदाम्पुना ... २ पद धावदुदार यदयमधिः यदि १८ म मरमम •. यम ४८८ . ... मध्येऽम्बु मध्य न चया यस्याः कपोलेन्दु ३५ यस्या. कपोलो... ३६ ." यस्याः कलापानणु भरदुनङ्गितः मलयानिल मलयानिलः यम्यानन २ २ माधान ३' भाग माया मा.नन ... •.. यस्या नितम्बर यथा नितम्मी... यम्मा मदन चन्या म जिन यत्या विभाति ... यस्था विगजयचंग यस्या हृदन्ननः यस्या निमि यस्या परस्त्री ३६ यस्यां मणि माज मुकुन्टिन ३५ ... ... ... ... मुक्ते २ ... ... मुक्त्वा ... मुखात्र २ ४८ .. ... ••• यस्या रहा 1: पीप मुग्धा ११ ... .. ...

·श्लोकानुक्रमणिका २१ .. य मातृभक्ति ... पाचिष्यते रसवशग २ । रमविवश गंगा ... . पा ददे .. राधा रिपुनिक, ११. : चितमभिमत २ ३ पावदाहयति पा श्री: युधि सुध्यच्च वनिम् उमे प्रितः यौवनाम: चित तिजानिः नपादामन.. उन्नश्रेणी ग्यचिकृतिः . रेणी गदित्यमा । गधन्लटमा ३० । गागपादन त्या गमगाज ३ ३० .. , लघुता लावण्य. २८ . २ रथम्बलन 4 स्थागऽथ लीलागति ४. लोलामालदष्टि ८. लोदाममा हुन 'नपुर .. लालकालाला लोया: लालालाल लाले जाना स्थाम्या , . वन २३ चय •. पन furt रविना मशिनामित्र गंथपतिः • तुर्थ +मनः चिनि मीनि मसचञ्चल भिमदलित.. रमसमरः मणी रविकरोद्धृति - रविमटेरिव विरथस्य रमा • .. 4.. ५३ ... ४६ १२ चलाधीन ३९. वनामवनि १६ वसनकि बसनामदमिति ५७ ... २१. - ९ २१ वसनविनयन ... माना: ... ५३ ·श्लोकानुक्रमणिका. १० २८ ३६ / व्यक्तं व्यथयत्ययं . ३' ३ ८ । व्याम व्यालावली गरेऽवतमा० १३ दशहेनदा गो शारद । ३४ . ३८. . शम्जाट . , । सस्ट: म्फरन् शरदिन्दमुखि गरीब : । गगिनि शशिमणि माप्रार्थ गितिकण्ट मिथिल, शिशिरलतान चिना . १२ '' . ८ वक्षोजशैला.. वक्षोजापतितः वक्षोरुहाडम्बर वाग्देवतां वाति स्म वाहर्मरुत्त्वरैः विघटमानः विघटितेऽपि विजयिनि विज्ञाप्या विदधेऽश्रु० विदारितं विदितं विधु विरह विरहातुर विरहानल विहिणा विरहाद्भवः विरुद्धः विलम्ब पति विविधायुधः विशति विश्वतीर्थ- विवाधार विसभर विस्पष्ट वीर: कुचःमाध वीग्नन्दक वृने वृद्धः वगेनाहपृर्विका वत्रिनेत्र वैग्विार वरितीर : घर: ४७ ८. ग دام मामाभिभून ८६ / शौधिर्वावधी . . श्रमविहिन श्रीचन्दन- श्रावस्तुपाल काट. श्रीवस्तुपाल जिला जीवनपालसचिवस्य ८६ श्रीवासः २६ । श्रीशत्रुबा .. را , ९ ६ मकल , म कुलीन: मान्न . 6 ·शोकानुक्रमणिका ११ . ... २३ सत्याभिध सन्त्वन्ये मपदि दिक्ष, मपदि प्रविश्य.. . ५६ मारस्वत ४६ । माक्षादपि १६ मिनरूचि ११ मिन्धी ५३ मीमन्त ६ सुधांशु २२ मुभटः २८ ३५ सप्रमावरणः स प्रभुः समं समजनि ४८ ४१ मुभद्रा रेवतोद्याने नुभद्रा सम्पति ४२ २२ ममधुर ममयानुभाव ममये ममरे समगेत्सव मभिरः ' मुग्नगनिपु २ मुग्नवितिः । मुहृदयमममवाप्य १८. नुम्नयारजनि मूर्याश्र ८९ संक ४ सेनामेना मपत्नम्ब २० । सेनामना समादय २३ ५४ ४४ ममुदस्थ सट्राममिद मम्मानेन सम्मुम्बीन सरम्मतस्त्रि संवर्धिता मेनायाः . २५ सेवकरयमधारि सैन्य मसन ६ ५९ सोमाभिवस्तदनुजः , मौनान्दनः ', ', नाला इन ४२ ३० . सस्तुयमान सरमममभिकटं मरममुगमि मम्मी सरिदूमि सर्वदर्शन सर्वाङ्गीण सविध १३ स्थाणु ३ • १ स्थित स्पति स्फटिक- ८ सहज सहसा सार. साक सा दृष्टैव २८ । साध्वस ४१ /स्कृतिहिक ४४ स्मरनिशाकरवारवि ३ स्मरमाण ३८ साम्राज्य ·१२ श्लोकानुक्रमणिका. स्मरशरावलि . द • .. २८ १७ | हारमण्डलितः ४३ | हास्यं मा स्यात् ३०. हिमकगगमन ५७ हिमता ४७ हिममहिम . स्मरश्चाप० स्मितमब्जनिभं... स्मितमुखकमलायाः स्मितशक्तिरितोऽपि स्वच्छायाभिः .. स्वप्नेऽपि स्वप्ने निरीक्ष्य स्वयमजनि .५ हुत्वा •. २० ३९ हृतवनि ६ हृत्प्रस्ट ५६ हृत्वापि . ८. 'हत्वा हवा स्वाजन्य स्वावासेषु स्वैरं विलस्य ८ ... ८ हन्त मा स्म यहेपित हरः पर इवैश्वये हर महर हरहृतवह हरिनगरः हरिहर हादसा हृद इव •० हृदन्नर्दीत ८४ हृदयमतिः '.. हृदयमपि हृदयात् ८ हृदयनिभित. 'हृदि किमपि ', 'हृदि मनः ८. हदि मधु हृदि में हृद्यावधिः . हस्ता विरेजः हस्तीदस्तैः २८ | हम 2 येहरः P. 2.1, 5 यत्रत P. 3.1. P. 4. 1. 7 निच्छद्म नंदम् P ..]. 8 टौकिताज्ज्वल P 11. 1. 10 नमोऽत्रभवत भवन P. 11. 1. 12 शीधुनाऽऽकुल. P. 11. I. 1 महःस्खलनावलक्ष P. 29. ] G क्रीडडीड P.31. I. 13 कारिकापरमार्थी P. 4. 1.2 कम्पिनो P. 43. ] 7 पति P. 11. 1. 5 राधा P.4.7.1. 1 स्फुलिङ्गै ( IRRIHI) P. 14. I :: निम्मता 1. 1. 1, । विरहा P.59. 5 नवाट P. 13 1.20 च्यावन्य कतव्यता P. (17. 1.22 मह P. 68. 1.6 तिलक श्रीवस्तुपाल 69. I. । पयःपान P. 70. 1. 1) दानीतिः 1.73 1. 1 लिहोमि P. 73. I. 27 दधीचिसमुन P.S1. 1.22धिकम् P 54. 1. चक्षुर्दिवि P. 91. 1. 11 जिदैव P) 1. दत्त्वा & महत्त्वात्

·No text on this page.

·No text on this page.

·५
NOTES.
P. 4. 1. 3 मोढेरक-is the modern town of Modhera in Kadi District.
The account of the author's TE3724 given in the following verses is not to be
found in any other work of the author.
P. 4.1. 30. हरिभद्र was the Guru of Balachandra. The lineage of Bala-
chandra is given at length in his commentary on the Upadeśa Kandalî of
Asada. In the Chandra Gacchha, there flourished Pradyumna Sûri who admi-
nistered religious advice to the king of Talavậtaka. Chandraprabha Sari
who surceeded him composed a morning hymn to Jina. After him, came
Dhaueśvara who got the mantra from his deceased Guru and instructed the
goddess of Sanmayil Town. He had four pupils Virabhadra, Devasuri, Deva-
bhadra and Devendra Sûri like the four hands of Sarasvati. The last
Devendra Sûri wlio stayed in Mandali Town which abounded in Jain temples
performed the installation ceremonies of the temple of Lord Mahâvira at
Mandalî. He with his own hand made Bhadreśvara Sûri of imperishable
fame his successor. Abhayadeva Sûri who vanquished disputants succeeded
him. It was after drinking the nectar of his religious instructions that Asada
composed his Vivekamanjari and Upadeśa Kandali. His pupil Haribhadia
Súri was well versed in six schools of philosophy and literature.
of. श्रीवीरसेन इति वज्रमुनीश्वरस्य पट्टे बभूव दशपूर्वधरस्य पूर्वम् ।
शाखा य एष जिनशासनकल्पवृक्षस्कन्धो दिगन्तरतती: सुषुवे चतस्रः ॥ १ ॥
शाखाकुरा गणभृतोऽत्र बभूवुरेते नागेन्द्र इत्यमलकीर्तिनदीनगेन्द्रः ।
चन्द्रश्च सान्द्रमतिभागथ निर्वृतिश्च विद्याधरश्च भुवि विश्रुतनामधेय: ॥ २ ॥
एतेषु चन्द्र इति यः प्रबभूव सूरिस्तस्य प्रफुल्लगुणगच्छवास्य गच्छे ।
भूयांस एव भुवनत्रयवन्दनीयाः सञ्जज्ञिरे गणधरा गुणिनो धरायाम् ॥ ३ ॥
प्रद्युम्नसूरिरिति तेषु रतिप्रियस्य भेत्ता
बभूव
निखिलागमशास्त्रवेत्ता
येन प्रबोध्य तलपाटपुरे नरेन्द्रमुत्पाटयां तलत एव कलि भूव ॥ ४ ॥
श्रीचन्द्रगच्छनवकैरवकेलिचन्द्रश्चन्द्रप्रभः प्रभुरभिशतमस्ततोऽभूत् ।
यो विश्वलोकविदितं मुदितान्तरात्मा प्राभातिकी जिनपतिस्तुतिमाततान ॥ ५ ॥
तस्माद्धनेश्वर इति श्रुतपारदृश्वा विश्वाभिरामचरितोऽम्युदियाय सूरिः ।
यो मन्त्रमाप गुरुतः सुरभूयभाज: प्राबोधयच्च समयूपुरदेवतां यः ॥ ६ ॥
तस्याभितः समभवन् भुवनप्रशस्याः शिष्याः श्रुताक्षकमलोद्धरणप्रवीणाः।
चत्वार अर्जितरुचो विदुषां निषेव्या देव्याः करा इव पुराणकविप्रसूतेः ॥ ७ ॥
श्रीवीरभद्र इति सूरिरमी मुख्यः श्रीदेवसूरिरिति भूरिगुणो द्वितीयः ।
श्रीदेवभद्र इति रिवरस्तृतीयो श्रीशान्तिसूरिरिति च प्रथितश्चतुर्थः ॥ ८ ॥
श्रीमण्डलीति नगरी नगरीति कृप्तप्रासादसंहतिरितोऽस्त्यमरावतीव ।
देवेन्द्रसूरिमुगुरुर्विततान तस्यां तद्वासिनां च हृदि मूर्ध्नि च वासलक्ष्मीम् ॥ ९ ॥

·६ प्रातिष्ठिपन्निजपदे स विनिद्रभद्रे भद्रेश्वरं प्रभुमनश्वरकीर्तिपूरम् । आख्यामनङ्ग इति सङ्गतवान् यदीयध्यानानले मदनवन्मदनो विलीय ॥ १० ॥ तत्पट्टमौलिमणितामभजद्भवातिभीतात्मनामभयदोऽभयदेवसूरिः । पापातपापगममन्वहमातपत्रीभूयाङ्गिनां शिरसि यस्य करश्वकार ॥ ११ ॥ तत्पट्टपर्वतमलङ्कुरुते स्म कर्मव्यालावलीहरिभुवा हरिभद्रसूरिः । भूम्ना यदीयचरणोपनतैरशोभि मुक्ताफलोज्ज्वलतमैर्जगती यशोभिः ॥ १२ ॥ शिष्यस्तस्य विभोर्नमस्यचरणाम्भोजस्य जज्ञे महान् साहित्योपनिषन्नभोऽङ्गणरविः श्रीबालचन्द्रः कविः । यं स्वप्नान्तमुपेत्य तदृढतरानुध्यानतुष्टा जगौ मत्पुत्रस्त्वमसीति शीतलगिरा देवी गिरामीश्वरी ॥ १४ ॥ वालचन्द्र-उपदेशकन्दलीवृत्ति cf. also नट:-मारिप ! श्रीदेवेन्द्रगुरुस्वहस्तस्वपदनिवेशितस्य भुवनभद्रङ्करस्य श्रीभद्रेश्वरसूरिसुगुरोः पट्टनभस्तलालङ्करणकिरणमालिना प्रतिवादिदितितनयदमनशौरिणा श्रीमदभयदेवसूरिणा निजकरतामरसप्रतिष्ठि. तानप्रतिमप्रतिभाभरसौरभदुर्भगीकृतत्रिदशसूरीन् श्रीहरिभद्रसूरीनभिजानासि ? । सूत्रधारः-( साक्षेपम् ) साहित्याम्बुधिबन्धुरामतितरां पटतर्कखण्डान्वितां नानालक्षणदुर्गदुर्गमतमा विद्यामनन्तामपि । सच्चक्रेण समाश्रिताः सुकृतिनो ये साधयन्ति स्म ता- नेकः को मुनिचक्रवर्तिन इह क्षोणीतले वेद न ॥ १० ॥ अपरं च- विलसदमृतद्वेपा थेपां वचःप्रचयं पपुः सपुलकवपुःस्तम्भा जम्भान्तिकादिसुरा: पुरा 'तदपलपने ते वर्त्तरन्नथापरथा कथं न विधुरधुना तत्पिण्याकः स चेद्भुवनं भवेत् ॥ ११ ॥ अपि च--- यत्कीर्तिगौर्येण मिथोऽप्यलक्ष्यो गौरीगिरीशौ दिवि गौरकान्ती । करप्रपञ्चैमिलितौ वियोगभीत्यार्द्धनारीश्वरतां प्रपन्नौ ॥ १२ ॥ बालचन्द्र--करुणावज्रायुध Act I भद्रश्रीहरिभद्रपूरिसुगुरोः पट्तकविद्याविद: शिष्यः श्रीश्रुतदेवतासुत इति ख्यातः प्रबन्धं व्यधात् । श्रीवायुघचक्रवर्तिचरितव्याहारपैतालिक विद्वत्कर्णरसारसायनममुं श्रीबालचन्द्रः कविः ॥ १ ॥ Ibid Act V also गूर्जरवरन्धरावदनमण्डलीनगरमण्डनश्रीमहावीरचैत्यप्रतिष्ठाकृतः सुकृतचरितचमत्कृतदेवेन्द्रस्य श्रीदेवेन्द्रगुरुस्वहस्तपदविनिवेशितस्य भुवनभद्रङ्करस्य श्रीभद्रेश्वरसूरिसुगुरोः पट्टनमस्तलालङ्करणकिरणमालिना प्रवा- दिदैत्यदमनशौरिणा श्रीमदभयदेवसूरिणा। विवेकमञ्जरीवृत्ति

·No text on this page.