·Printed by O B Doole at the Bombay Vaibhar fresu Bertants of India
Boclely's Home, Handbart Road, Girgaon, Bombay,
and
Pabllobed by JP Ghaipure at ito office of the Collection
of lindo Lav Torta Olrgron Bombay

·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाः १५)
महनीलकण्ठोद्धृतभगवन्तभास्करे
तत्तनयश्रीशंकरभट्टकृतः
संस्कारमयूखः
(प्रथमः)
गन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए., एलएल. बी.
हायकोर्ट वकील, मुंबई,
पुण्यपत्तनस्थव्यवहाराश्रमे मुख्याध्यापका
इत्यनेन संशोधितः प्रकाशितश्च ।
प्रथमावृत्तिः
कान्दाः १८४८, क्रिस्ताब्दाः १९२७.
(अस्य अन्यस्य सर्वेऽधिकारा रामशासनेन स्वायत्तीकृता।)

·+ मोहमप्यां 'मुबईवैभव' मुद्रणालये 'पितामण सरसाम देवळे' इत्यनेन मुदित , जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील ' इत्यनेन प्रकाशित ।

·उपोद्धातः। धर्मशास्त्रमन्यमालाया अयं पंचदशमो अन्योऽधुना, प्रकाशं नीयते ।। मट्टनीलकंठोघृत- भगवन्तमारकरारव्यधर्मशास्त्रमवन्धे द्वादश मयूखाः ‘सत्काराचारकाला' इत्यादि श्लोके दर्शिताः। तेषामायोऽयं संस्कारमयूखो नीलकंठमट्टपुत्रः शंकरमट्टो रचितवान् । आचांगयेकादशमयुखास्तु मद्वनीलकंठेन स्वयमेव रचिता इत्यत्र विशेषः । भाद्वशविस्तारस्तथा भट्टनीलकण्ठस्य कालदेशादिविचारोऽस्मद्विरचितव्यबहारमयूखस्योगल- भाषान्तरेऽस्या एवमालायाचतुर्दशमे विस्तरतः सावकाशश्च कृतः । सैव संक्षेपतो नीतिव्यर- हाराचारोत्सर्गप्रतिष्टदिकेषुचिन्मयूखेषु दार्शितो माहवंशवृक्षश्च वृतस्तत्तस्थलेष्वालोचनीय इति नात्र उद्धापित इति शम्। " अत्र यानि पुस्तकानि येश्च सुमनस्कतया प्रेषितानि तेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते। तयथा अ-डेक्कन कॉलेजसंमहात्प्राप्त १८८४-८७।२९९ इत्यनुकमाकेन चिह्नितम् । इ-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम् । ३७०८ 3--सत्पपुरवासिनीवालाचार्यगजेन्द्रगडकर इत्येतेः प्रेषित ५६।२७ फ-फर्ग्युसनकॉलेजमंडलीकविभागाप्राप्तम् । -श्रीमत्सरदारबिवलकर इत्येतेषां संग्रहात्प्राप्तम र कलिकाता रॉयल एशिआटिकसोसाइटीतः प्राप्तम् II. A. 9., ज्ञ--श्री वाराणस्यां शिलामुद्रितं । ग-श्री गुजराथीमुद्रणालये मोहमय्यां मुद्रित । रमुपात को मेमा समापदेलानि मामासीति शार! जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे.

·विषयानुक्रमणिका । प्र. ७ ... .... " " पृ. विषयः १ जीवत्सितककर्तरि. पितामहप्रपितामहोजावतो संस्काराः मौतमोकाचत्वारिंशसंख्याकाः ३ आंगिरसोचाः पंचविंशति नैमित्तिक-वार्षिक मासिक-नित्या आश्वलायनोकाः " ८ विषयाः मंगलाचरणम् . शंकरभटेन अन्यरचनोपक्रमः निबंधोपयोगिविचारः धर्मप्रमाणानि याज्ञवल्क्योक्ताति... प्रयोगपारिजाते सर्वस्मृतिषु मनुस्मृतिः प्रवला... स्मृतिप्रवर्तका:-याज्ञवल्क्योकाः पेठीनमिनोकाः संहिता संदितारुतीरः ... " " ... तेषां फलम् ... " । " " " ८ ... " . ... " ... " ॥ लक्षणम् " ... " ... ॥ " ... ... ... . " " ... " ... " " ... " " ... .. " ... " ... (१) गर्भाधानम् रजोदर्शने प्रशस्ताप्रशस्तकाला राशिफलम् तिथि निक्षन ३ यामी वासर "योगफलम् स्थलविशेषण फलम् वस्त्रविशेषेण फलम् | वस्तुविशेषण | रजोबिन्दुफलम् तत्र शान्तिः ४] रजस्वलानियमाः प्रथमता विशेषः द्वितीयावर्ती निरात्रानन्तरं गर्मादानं-कदा काय? युग्मातिथियु पाणि ५ गमने निपिद्धकालः ६ ऋतु विनाऽपि स्त्रीकामनायो :.. गर्भिण्या » गुर्विगीपतिधर्माः गुर्विजानियमाः पुंसवनम् . " - ... महापुराणानि उपपुराणानि धर्मलक्षणम् धर्माधर्मयोपादानपरित्यागी धर्मद्वविध्यं चौतस्मातेति देशाः বিগন্ধা मनूकाः विष्णूपाः प्यासोकाः संस्कारोपयोगिविचारः आदावते विनायककुलदेवत्तापूजनम् पुण्याहवाचनम् स्वस्तिवाचनम् मातृपूजनम् नादीनानिमित्तानि तत्रापवादाः आभ्युदपिके काल: नवमातरः पितरः... विडदानव्यवस्था तत्र विशेष: कर्तृव्यवस्था ... . ... ... १० " " ... " " " ... ... ... ... .. " ... १२ ... " " ... " तत्काल: " 11 ·विषयानुक्रमणिका। ... ... ... ... ... ... " .. ... ... ... ... . ... ... ... ... " ... .. " ... ... . ... ... ... . विपयः ५ मानिय वर्षमामादयः जन्ममाएलगम् | माविप फरवि गोणासः माग्यताप्रायथितम् निविदास मनप्यायप्रदिप्रमवाः मनवम् तमामानि १५ नित्यनैमिनिशानध्यायाः पूर्वाहादिप्राशयम् तत्रानुकपः अधिकारसंपादनाचे प्रायधिसम् पिंडादीनामप्युग्नयनम् " ... ... " ... " ... " ... ... २३ ... ... " ... ... विपयः अनयलोभनम् सीमंतोनयनम् तन्वाल: दाचोभनदिनानि मोकदोप मावसीमताया: प्रमो सूतिकागृहम् जातकर्म अपाये जाते स्नानम् भागाचातरे पुत्रे जाते वृदिधाई आमत्रादहमत्रादंवा महामन्तरम् सत्कलम् दशदिनमध्ये विशेषः नामकरणम् तत्वाला वर्णतो नामानि मासादिनामानि युफकाले कियालोपे विशेषः कर्णवेधः निष्क्रमणम् उपवेशनम् ... ... ... " २४ ... ... " ... ... ... ... . ... ... " ... ... " " ... ... ... १६ | उपनेतृत्रमः ... ... ... ... ... " तदभाव ... ... " ... ... " परिधानोत्तरीये मेरा ... ... ... . ... ... . ... ... ९१ ... ... .... ... " ... ... " ... ... ... " ... ... " ... १८ ... " ... तत्रमंत्रः ... ... " ... ... " " . ... ... ... ... " " ... ... ... " " ... ... ... ... " ... ... ... ... "। यहोपातम् तत्र विशेष कर्तव्यता धारणे विशेष बहुत्वावधिः अनुकल्प पुनरनयने विशेषः तविमिनानि पुनीतरमादिनिमित्तानि ब्रह्मचारिधर्माः... समिदाहरण समित्परिमाणम् अभिवादनम् गुरवः आचार्य: उपाध्यायः अभिवादनप्रकारः सत्रदोषः " ... ... " .. अजमाशनम् तत्र कर्तव्यम् हदुत्तरं जीविकापरीक्षा चूडाकर्म तरकाल: निषेधाः एतेषा लोपे प्रायश्चित्तम् सत्र विकल्पः मातरि रजस्वलाया विद्यारंमा. तस्य काल: अनुपनीतधर्माः बालानां भेदा लक्षणानि च उपनयनम् तत्र काला वर्णभेदतः " ... " ... ... १. .... २. ... ... ... ... " ... ... ... " " •३१ ... ... .4. " ... ... " . ... ... "" ... में ... M ... ... " ... ...

·'विषयानुक्रमणिका। १ विषयः त्रत विशेषः ... ... . . ४५ ... ... ... ... ... ... " ... ... " ... ... " ... ... ... ... ... ... " ... 4.. विषयः २१ हीनकुलानि " वधूवरपरीक्षा कन्यालक्षणानि ३२ सपिंडशब्दार्थः सापिंध्यंविचार: तत्र अपवादा "मातुलकन्पादिपरिणयने सापनमातामहकुले " गोत्रप्रवरनिर्णयः गोनलक्षणम् प्रवरलक्षणम् " ... " ... ... " ... ... ... ... ५३ ... ... ... ... ... " ... ... " ... ... " ३५ गोत्रगणाः ... ... ... ... ... .. ... ... " ... ... ... ... ... ... ... पादोपसंग्रहणप्रकारः प्रत्यभिवादनम् काचिद्विशेषाः तत्र प्रायश्चित्तम् अपनादा अभिभापणम् .. मान्यतानिमित्तानि अध्ययनधर्माः... स्वपरशाखाध्ययने... गुरुधो ताइने नियमाः वेदाध्ययनस्य श्रेष्ठयम् विद्यादानफलाम् अनध्यायाः नित्या मैमित्तिकाय सायोतिरनध्यायः अहोरात्रम् भाकालिकान् पक्षिण्यनध्यायः त्रिदिननाघ्यायः भनध्यायापवादा भिक्षाप्रकारः भिक्षाप्रमाणम् ब्रह्मपर्यावधिः तविध्यम् नेटिकन इनर्यम् चत्वार आश्रमा.... माश्रमविकल्पसमुच्चयो स्नानम् ... " ... यामुष्यायणाः तत्र कारिकाः ३६ | प्रायश्चित्तप्रपंच ३७ विवाहक्रमः ३८ वर्णकमेण भार्यासंख्या "विवाहभेदाः तत्र गुणदोपाः विवाहव्यवस्था "[विवाहे कालनिर्णयः . ... ... ... ॥ ६४ ... ... ... . ... ... " .. ... . ... ... ४. विवाहकाल: ... ... " " ... ... 4 ... ... ... ... " ... ... " ६७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... " ... " ... ... ... । ... ... ... ... कन्यादातृक्रमः ४१ श्रमावे कन्ययैव स्वयंवरः दत्तापहारः विवाहपूर्तिः ४१ वरणोत्तर मरणे देशान्तरगमने वा ४३ बहुभिर्वरणे कृते विशेषः कन्यादोषाः अधिवेदननिमित्तानि विवाहोपनयनादौ निषेधाः ४५ अनुकरूपा: ४६ विशेषाः ४. विवाहारन्यनुगमनादौ प्रायश्चित्तम् आशौचनिर्णयः रजोदापः " P तत्र विशेषः ... ... ग ... ... ... " .. ... ... " ... ... ... ... . स ... ... गुरुदक्षिणा स्नातकधर्माः अभोज्यानानि स्नातकमेदार विवाहः उद्वाखकन्या: पज्योः कुलपरीक्षा -- ... ... ... ... ... " ૫૨ ... ... ... ... ... ... 13 - . .. ... 4 कन्यादानार्थ लानम् ... " ·विषयानुरमणिका। पृ. पिपयः माधमः ... ... ... . ... ... ... ... . " " ... ... .. " ... ... ... ... ... " . 4४ ... .. ... " ... ... ... .. ... .. ... .." ... ८५ ... ... ... ... ... " विषयः पथरारवेशः विधिः मंटपोनागनहालः... चिनिया प्रतीयमानुपाविवाहनिरेप. परिमितिविचार पुनर्विवाहेऽभिः सायंप्रातोमः प्राकरणशाला श्रीधमाः प्रोक्तिपतिधपाः विधवाधर्मा वर्णजातिविवेक जात्युत्पत्ति अनुलोममाः प्रतिलोमजाः জারমঃ वर्णधर्माः ... ... " .. " ... ८६ ... ... ... ... " ८७ " महापपमाः बानमायाः संन्यामिनी तस्य पानुर्विष्य तरकार धातुरगन्यासस्य यदन मानि. पापीन-कटिमच-पात्राणि कातीयस्यानुसारी प्रयोगः तर परिभाषा | बुंगरनम् सीमनोनयनम् ७६ सोध्यती जानध्य " | मैमित्तिम् नामरम् निफमणम् धनवादशनम् चूडाकरणम् ७८ टपनयनम् ५समावर्तनन् •|विवाहप्रयोगः ... ... ... ... ... " ... ... ... ८८ " ... ... १. ... ... ... ... ... ... " ... ... " ... ... ... ... . ... ... ... आपत्कल्पाः ... ... ... ... " ... माम्हणस्य क्षय-विद-प्रमाणा वृत्त्यन्तरम् ... ... ... ... ...९४-९८ icle-

·શ્રી
भगवन्तभास्करे
अथ संस्कारमयूखः प्रारभ्यते
श्रीगणेशायनमः ॥
यतः सर्व विश्वं मजति जनि सत्ता लयमिदं य आत्मा सर्वेषां स्थिरचरजहानामपि विभुः ।
तमेतं मास्वंतं विधिहरिमहेशानवपुपं नमस्यामः कामं परमकमनीयं सुकृतिना ॥१॥
श्रीभास्करं शिवकर शिरसा प्रणम्य श्रीनीलकंठपितरं जननी च गंगा ।
तत्पादचिंतनबलो बुधशंकराख्यः संस्कारभास्करम, वितनोति काश्याम् ॥ २॥ ५
२डइरज्ञअपाठ, अन्ततः। २३-सहसा ।
फ-यो लीलया संतनुतेऽत्र विश्व सत्पालयत्यात्मनि विश्वरूपस्य नयत्याशु च पूर्ण कामः शिवं तनोवाशुरविर्ममाडौ॥
जाने पितामहतनोः राल कश्यपो यस्तस्मादजायत मुनिस्तु विभाण्डकारयः ।
तं पुत्रिणा धुरमरोपयदृप्यास्तस्यान्वयेऽप्यानि एशिवरामिधानः ॥ २॥
तस्मिन्पंशे मइति वितते संगराप्ये नृपाणां राजा कर्णः समजनि यथा सागरे शीतरमिः ।
। कारयो यस्य प्रथिततरमा घोतपात्रेऽमिपूर्ण कर्णस्यापि प्रविततकथा नावकाशं लभन्ते ॥ ३ ॥
विशोकात्यदेवस्ततस्तस्मृतोऽभूनिशोकीकृता येन सर्वा धरित्री।
ततोऽप्यास राजाऽस्तरानुस्ततोऽभूदयाख्यो रयेणेव सहितरः १४ ॥
पभूताय वैराटरामस्ततोऽभूनगो मेदिनीयसभा बोडराजः। नामादेवस्ततो मन्युदेवरततोऽभूनपचन्द्रपालाभियानः ॥५॥
शिवगणारयनृपः प्रमअन्ययो शिवगणारयारं प्रचकार यः।
सिगणेन समः सकलगुणैः शिशिवप्रथमो गणनामु यः॥६॥
रोलियन्द इति ततनयोऽभूत्कर्मसेननृपतिस्तमयानु । लोपो नरहरिनपराजो रामचन्द्र इति तत्तनुजातः ॥ ७ ॥
यशोदेवस्ततो भातस्ताराचन्दपस्ततः । चीनस्ततो राजा राजपिंहनृपो यतः ॥ ८ ॥
सतोऽप्यादपतिवादिदेवः स्वकीर्तिभिनिर्मितदुग्धविन्धः । मभूततः धीभगवन्तदेवः सदैव भाग्योदयकाक्षितीश ॥९॥
यदानाविणादिनित्रितवपूरलाचसो लजया दू स्तब्ध इलाने निविशवे नो यत्र पुंसा गतिः ।
चि प्रत्यदरातिवामनयनानेताम्युमिर्षितस्तमोऽमिडवामुघोपहुतमुश्नत्यः कथं नो भवेत् ॥ १० ॥
मास्तरोन राजा विवुधकुलमणिदाक्षिणात्यावतसो मा श्री नीलकण्ठः स्मृतिषु रखपतिजमिनीयऽद्वितीयः ।
बाज्ञामादाय मा पविनयममुना सस्य सर्वामित्यान्दवा सम्पम्विविध्य प्रदिततारेरणस्तन्यते मास्वरोऽयम् ॥1॥
तारकेराहनमत्र सिंचन्मया त निमूलतरा तदुरिनतम् ।
छनोनितातो नहि न शामित्रपुष्पहानाऽचितिनं हीयते ॥ १२॥
संस्काराचायलाः समुरितानाः प्रापनीती विकादो दानोरमा प्रतिया पाहि अपराः गवावस्याः ।
प्राचीन विशुभिस्तदनु निगदिता शान्तिरेवं कनेन वाटा अन्यत्र गधे पडनमुखदा द्वादयेते मयुधाः ॥ १३ ॥
मपरन्तमारकाम्ये प्रत्येऽरमनिरासते व ततः। संस्कारविधिमयूराः प्रन्यते नोलान्टेन ॥१॥
सननिम्तमपिम्सस्था दिनादतं यदिपरस्प केस। नानौषधेरतप्पिसापास्यमिपावरान ः सम माम् ॥१५॥

·धर्मप्रमाणानि [संस्कार- - तत्रास्य धर्मप्रमाणविवेचकत्वात् प्रथमं धर्मप्रमाणान्युच्यते । तान्याह याज्ञवल्क्यः (आधारे) "श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च नियमात्मनः सम्यवसंकल्पना कामो धर्ममूलमिदं स्मृतमिति । सदाचारः श्रुतिस्मृत्यविरुद्धोऽदृष्टायों वसंतोत्सवादि धर्मे मूलं प्रमाणमित्यर्थः। सम्यक्संकल्पाजातः कामो यया भोजनव्यतिरेकेण जले न पातव्यमिति । एतेषां च विरोधे पूर्व पूर्व बलीयः तथा च प्रयोगपारिजात संग्रहे "श्रुतिस्मृतिपुराणेषु विरूद्धेषु परस्परं । पूर्व पूर्व बलीयः स्यादिति न्यायविदो विदुः" स्मृतिष्वपि मनुस्मृतिः प्रबलेति । तथा धोगिरा: “मन्वर्यविपरीता तु या स्मृतिः सा विनश्यति" अनादरणीयेत्यर्थः। तथा "मनोचः सामिधेन्योमती"त्यस्य वाक्यशेषे श्रूयते। " यदै किंच मनुरवदत्त देवजमिति "। स्मृतिप्रवर्तका उक्ता याज्ञवल्क्येन ( आचारे ४) १० "मन्वधिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनौगिराः । यमापस्तंब संवतः कात्यायनबृहस्पती ॥ "पराशरल्यासशंखलिखिता दक्षगौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः" इति । अन्येऽयुक्ताः पैठीमसिना "तेषां मन्वगिरोव्यासगौतमाञ्युशनोपमाः । वसिष्ठदक्षसंवर्चशातातपपराशराः ॥ "विधारस्तंबहारीताः शंख कात्यायनी गुरुः । सवेता नारदो योगी बोधायनत्तिामहो । १५ 'सुमंतु काश्यपौ वधुः पैठीनो व्याघ्र एव च । सत्यवतो भरद्वाजो गाय कात्यायनस्तथा । "जाबालिर्जमदनिश्च लोगाक्षिब्रह्मसंभवः । इति धर्मप्रणेतारः षट्रशिदृषयः स्मृताः" । पत्रिंशदिति न परिसंख्या । तेन विश्वामित्रादीनामपि धर्मप्रणेतृत्वं सिद्ध । एवमायुर्वेदादीनामपि स्मृतित्वं । तत्र केचन दृष्टमूलाः केचन श्रुतिमूला अर्थाः । एवं पुराणादीनामपि । अस्माभिस्तु प्रामाणिकाना वराहमिहिरादीनां वासि प्रमाणत्वेनोपन्यस्पते । २० संहिता उक्ता हेमाद्रौ भविष्यत्पुराणे " भार्गवा नारदीया च चाईस्पत्यापिरस्यपि । स्वायंभुवस्य शास्रस्य चतस्रः संहिता मताः" यत्तु सूतसंहितायां आया सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूतसंहिता । तृतीया शांकरी विप्राश्चतुर्थी वैष्णवी मता। तत्परा संहिता ब्राह्मी सार्थत्या संहिता तथेति" संहिता उक्तास्ताः स्कांदांतर्गता न स्वतंत्रा:: २५ अन्येऽपि संहिताकारः कश्यपेन गणिताः सूर्यः पितामहो व्यासो वसिष्ठोऽत्रिः पराशरः । कश्यपो नारदो गर्गो मरीचिमनुरंगिराः । "रामशः पौठशिश्चैव च्यवनो यवनो भूगु.। शौनकोऽष्टादशैवैते ज्योति शास्त्रप्रवर्तकाः" इति संहितालक्षणं च " आदौ शास्रोपनयनं खेटचारोन्दलक्षणं । तिथिवारसमक्षत्रयोगतिथ्यलक्षणं । 'मुहूर्तापग्रहः सूर्यसंक्रातिर्गोचरक्रमः । चंद्रताराबलं चैव किया षोडशकर्मणां । "नुपाभिषेचनं देवप्रतिष्ठासमक्षगं । आन्याधान मेषगर्भनितिलोत्पातलक्षणं ॥ "च्छातिमिश्रकाध्यायस्तृतीयाधसंभवः " ॥ तृतीयः स्कंधः संहिता। संभवो रचना । फ-संतनिधोपयोगिकिंचिदुच्यते। तत्र प्रथम धर्मप्रकरणान्युच्यते॥२-सतो- ३ इह-पीसम्म . " ३० 1 ·- मयूखः] महोपपुराणानि । धर्मलक्षणं । देशाः । १ -महापुराणान्युक्तानि वैष्णवे (शक्षा२०-२१.) -" ब्राझं पाझं वैष्णदं च शैवं मागवतं तथा । तथान्यं नारदीयं च मार्कडेय च सप्तमं ॥ " आनेयमष्ट चव मविध्यं नवमं तथा 1 दशमं ब्रह्मवैवत लैंगमेकादशं स्मृतं । -" वाराहं द्वादशं चैव स्कांद चात्र त्रयोदशं । चतुर्दशं वामनं च कौम पंचदशे स्मृतं" "मास्यं च मारुहं चव ब्रह्माई च ततः परं । अष्टादश पुराणानि कीर्चितानि मया तवेति"। उपपुराणानि कौम (पू. ११६-२१) "अन्यान्यपि पुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नरसिंहमतःपरं ।। तृतीयं नांदमुद्दिष्टं कुमारेण तु भापित । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य नारदोक्तमतःपरं । " कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितं । ब्रह्मांड वारुणं चैव कालिकाव्यमेव च ॥ ." माहेश्वरं तथा सांब सौर सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं प्रथम तयाँ भागवताव्यम् । १० " इदुमष्टादशं प्रोक्तं पुराणं कर्मिमुत्तमम् ॥ महापुराणमध्ये गणितानामपि उपपुराणेषु गणनाया न कोऽपि विरोधः । एकस्यैवोभयसंज्ञाकरणे विरोधामावात् । इत्युपपुराणानि ॥ धर्मलक्षणं जैमिनिराह (१६१२) "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" । विधियोदनाशब्देनोच्यते। - तत्प्रमाणक इत्यर्थः । धर्माधर्मयोरुपादानपरित्यागावुको स्कांदे "धर्माद्राज्यं धनं सौख्यमधर्मादुःख संभवः । तस्माद्धर्भ सुखार्थाय कुर्यास्पाप विसर्जयेत् ॥ १५ • "धर्मेण पापमपनुदतीति" च श्रुतिः (तैत्तिरीयारण्यके नारायणीये)। धर्मश्च द्विविधः । श्रातः स्मार्तश्च । श्रोतोऽग्निहोत्रज्योतिष्टोमादिः । स्मार्टोऽयकादिः। अस्मिंश्च पंथे स्मार्तधर्मः क्रियते। अथ देशाः। विष्णुपुराणे (२३) "उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणं । वर्षे तद्भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥१॥ 'अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम । कदाचिल्लमते जंतुर्मानुष्यं पुण्यसंचयात् " ॥ २३ ॥ मनुः(२।२२)"आ समुद्रात्त वै पूर्वादासमुद्रातु पश्चिमात् । तयोरेवांतरं गिर्योरायवित विदुर्बुधा" पोहिमवदिध्ययोः । विष्णुर्विशेषमाह (८४४) " चातुर्वर्ण्यव्यवस्यानं यस्मिन्देशे न विद्यते । तं म्लेच्छदेश जानीयादाविर्तमतःपरं"। २५ मनुः (२१२३) कृष्णसारस्तु चरति मृगौ यत्र स्वभावतः। स शेयो यशियो देशो म्लेच्छदेशस्ततापरः।" " सरस्वतीदृषदायादेवनयोर्यदंतरं । ते देवनिर्मित देशं ब्रह्माव प्रचक्षते " ॥ (२०१७) तथा "हिमवाद्विध्ययोर्मध्ये या प्राविनशनादपि। प्रत्यगेर प्रयागाचमध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥ (२०२१) विनशनं सरस्वत्याः । तथा (२९) ३० "कुरुक्षेत्रं च मत्स्याश्च पंचालाः शूरसेनिकाः । एष ब्रह्मर्षिदेशो वै ब्रह्मावतीदनंतरः । "एतान्दिजातयो देशान संश्रयेयुः प्रयनतः । शूदस्तु यस्मिन्कस्मिन्वा निवसेवृत्तिकर्षितः॥ एष धर्मस्य वे योनिः समासाकथितः किल ! सर्वपापहरः पुण्यसाधनं सर्वकर्मणा"। अनंतर पन्न्यूनः । मस्त्या विराटदेशाः। पंचालाः कान्यकुब्जदेशाः। शूरसेनिका मथुरादेशाः॥ १ उपनि मुद्रितकर्मपुराणपाठः । २+ चतुर्थे शिवयमाख्यं साक्षादीशमाषितम् । इति मुद्रितपाः । संथैव भार्गवाक्ष्यम् मु. पास ४ इदंतु पयदशक मुद्रितपार: ५ फ-मारती; इद-भारतायनसंततिः । स्वतः इत .ईडफ-पाचालाः ·विनायकपूजनस्वस्तिवाचकादि। [संस्कार- व्यासः - ५ " सर्वेशिलोचयाः पुण्यासागराः सरितस्तथा। अरण्यानिच पुण्यानि विशेषान्नैमिषं तथा"। तथा “आर्यावर्तसमुत्पन्नो द्विजो वा यदि वाऽद्विजः। कर्मदा सिंधुपारं च करतोयानलंघयेत्। " आर्यावर्त्तमतिकम्य विना तीर्थक्रियां द्विजः। आज्ञां चैव तथा पित्रोरेंदवे न विशुद्धयतीति" इति निबंधोपयोगिविचारः। अथ संस्कारोपयोगिधिनायकपूजनस्वस्तिवाचनाद्युच्यते । गृह्यपरिशिष्टे " आदी विनायकः पूज्य अते तु कुलदेवताः”। तथा अथ स्वस्तिवाचनमृद्धिपूर्तेषु ऋद्धिविवाहांता अपत्यसंस्काराः प्रतिष्ठोद्यापने पूर्ते कर्मणश्चायंतयोः कुर्यादिति " | शौनकः "पुण्याहवाचनविधिं वक्ष्यामोऽय यथाविधि । प्रयोक्तुः कर्मणा चादावते चोयसिद्धय"इति । " व्यासः " संपूज्य गंघमाल्यायैबाह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् । धर्मकर्मणि मांगल्ये संमामेऽद्भुतदर्शने" ॥ तच्च प्रधानप्रयोगांतर्गतमिति केचित् । प्रयोगवहितमिति तु बहवः । तत्राये प्रधानसंकल्पं कृत्वा तत्कार्य । द्वितीये तु तत्कृत्वा प्रधानसंकल्प इति प्रयोगरत्ने १५ मट्टवरणाः । कर्मपदीपे कर्मादिषु च सर्वत्र मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयंति ताः ॥ प्रतिमासु च शुद्धामु लिखित्वा वा पटादिषु । अपि वाऽक्षतपुंजेपु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः । कुंडयंटमा वसोधीराः सप्तवारं घृतेन तु । कारयेत्पंचधारा वा नातिनीचा न चोच्छ्रिता ॥ "आयुष्याणि च शात्यर्थ जश्वातत्र समाहितः1पड्भ्यःपितृभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमदिति". २० मातरो गौर्यादयः षोडश । वसोारा देवता ब्राह्मी माहेश्वरीत्यायाः सप्त स्मृत्यतरप्रसिद्धाज्ञेयाः। पट्टभ्य इति कातीयछंदोगपरं । अन्येषां तु नवदैवत्यं । " महालये गयाश्राद्धे वृद्धो चान्वष्टकासु च । नवदेवतमष्टं शेप पाट्पोरुपं विदुरिति" ॥ हेमाद्री धचनादिति तातचरणाः । मम तु प्रतिभाति " महालये गयाश्राद्धे वृद्धौ चान्वष्टकासु च । शेयं द्वादशदेवत्यं सार्थे प्रोष्ठपदास चेति" २५ द्वादशदेवत्यविधानात्पक्षत्रयमपि ययासंप्रदाय व्यवतिष्ठत इति । नांदीश्राद्धनिमिचान्याह लौगाक्षिः " नामानचौलगोदानसीमोपनयसवे । स्नानाधानविवाहेषु नांदीश्राद्धं विधीयते"। वृद्धगाय: "आन्याधानाभिषेकादिष्विष्टापूर्ते लिया तो । वृद्धिश्राद्धं प्रकुर्वीत आश्रममहणे तथेति " विष्णुपुराणेऽपि (२१३२५-६) "न्यापुत्रविधाहेपु प्रवेझे नश्वेश्मनः । नामकर्मणि बालानां चूडाकर्माणके तथा ॥ “ सीमंतोषयने क्षेत्र पुत्रादिमुखदर्शने । नांदीमुखं पितृगणमर्चयेत्प्रयतो गृही।" तथा ( श०॥४) "जातस्य जातकर्मादिक्रियाकांहमशेषतः । पुत्रस्य कुति पिता श्राद्ध चाभ्युदयात्मकं " मातकर्मादिकियाकोडमपत्यसंस्काराः । पुत्रस्येति स्वमविवक्षितमनुवापविशेषणत्वात् । १रकर्मश। हादसाय घटकामुच, अ-मनाया। 1. ३० ·मयूखः] नान्दीश्राद्धनिमित्तानि यत्त हेमादौ तेन कन्याया अपि संस्कारांगमाभ्युदायिक समंत्रकमेव भवति ! मंत्रशाधे मानाभावात् । यत्नु पुंजातकर्मादिसंस्कारान उनका याज्ञवल्क्यवचः (आ० १३) "तूष्णीमेताः क्रियाः ब्रीणां विवाहस्तु समत्रक" इति तत्प्रधानांगमंत्रवाधपरं । यदि हि "अस्ववभृयेन चरंतीति " तृतीयतिने सांगभावनामुक्का तस्यां तूष्णीत्वं विघीयेतं तदा स्यादंगभूतमंत्रवाधः । इह तु " यज्ञायर्पण वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या " इत्यत्रेष्ठीनामिव क्रियाणां प्रथमांत- ५ पदोपात्तत्त्वात् प्रधान एव तूणीत्वविधिनिऽपीति वृद्धिश्राद्धं समंत्रकमेव भवतीति श्राद्ध- -मयूखे तातचरणाः। यतु नानिष्वा तु पितृन श्राद्ध कर्म वैदिकमारभेत् ॥ तयत्र प्रातिस्विकाक्ये नांदीश्राद्धमुक्त तत्रैवोपसहियते । यहा वाक्यांतरप्राप्तकर्मागत्वे एतत्पूर्वकालतामात्रमेव बोधयति न काँगतामपि । अतो न संध्यावंदनादावतिप्रसंगः । पक्षद्वयेऽपि " नाटकासु भवेन्ड्राई १० न श्राद्धे आमिष्यते । न सोप्यती जातकर्ममोषितागतकर्मस्विति " कर्मप्रदीपवचो. नुवादकमेव न निषेधकं प्राप्यभावात् । सोऽयंती कर्मसुखप्रसवार्थ । प्रोपितागते च पुत्रे पितुः कर्म छंदोगपरिशिष्टे प्रसिद्धमत एव "नैमित्तिकमथो वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयात्मकं । पुत्रजन्मनि तत्कार्य जातकर्मसमं नरैरिति " मार्कंडेयपुराणश्चने नैमित्तिकजातकर्मसमपदाभ्यां पुत्रजन्मनिमित्तकमेव श्राद्धं न तु कर्मागमित्युक्तं संगच्छते । " वृद्धिश्राद्धं तु कर्त्तव्यं जातकर्मादिकेषु वै" इति तवापि जातकर्मादौ येषामित्यननुणसंविज्ञानबहुव्रीहिणा नामकर्मादीनामेव ग्रहणं न जातकर्मण इतिएकच जातकर्मातिरिक्तसंस्कारेषु नांदीश्राद्धस्यांगत्वे सिद्धेयदेकसंस्कार्यस्याने कसंस्कारेवेक- कर्तृकेपु एकस्मिन्काले युगपदुपस्थितेपु देशकालकक्याद गृह्यमाणरूपतंत्रन्यायादेव मातृपूजनाम्युदयिकयोः सकृदनुठानप्राप्तः गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं सकृत् । सकृदेव भवेच्छाद्धमादौ न पृथगादिष्विति ॥" ब्राह्मवचन मनुवादकमेव न सकृत्यशिधपरं । अन्ये तु । अनेनैव न्यायेनाने कसंस्कार्याणा सजातीयविजातीयाने संस्कारेष्वपि सकदेव नत् इत्याहुः । तन । संस्कारजन्यचरमापूर्वाणाम- नेकसंस्कार्यनिष्ठत्वेन तदंगाभ्युदयिकाद्धजन्यांगापूर्वाणामपि तनिष्टत्वस्यावश्यकत्वात् । न च तत्समवति । पक्रया मामाया एकमेव कार्य जन्यत इति नियमस्य योगसिद्भयधिकरणे २५ स्थापितत्वान्न सकृदनुधितेनाभ्युदपिकनाने कापूर्वोत्पचिरिति अनेक संस्कार्येषु पृथगेद वृद्धिश्राद्धमिति तातचरणाः। ननु सनादिबनेकयजमानमतान्यपूर्वाण्यस्मात्सवमयोगादुत्पर्यत इति उकनियमे व्याभिचारा. प्रकृतेपि तयास्त्विति चेन्न । तत्रापि स्वस्वात्मघटितसामग्रीमेदात् । प्रधानावृत्या प्रासामा नादीश्राद्धावृत्तेरपवादः कर्मपदीपे “ असकृयानि कर्माणि क्रियेरकर्मक्षारिणा । प्रतिप्रयोगं नेता स्युर्मातरः श्रादमेव चेति"। तान्येव कर्माण्याहुः "आधानहोपयोश्चेत्र वैश्वदेवे तथैव च । बलिकर्मणि दशे च पौर्णिमास्यो तव च। १ हइ-तेन । २ सह-विधीयते । ३-मौत; अह-सुस्वास्वविधि; ई-तोटा ४ डइअ-सीप्ती २० ३० ·पूजनीयाः पितरः। [संस्कार- ५ " नवयज्ञे च यज्ञज्ञा वदंत्येवं मनीषिणः । एकमेव मवेच्छामेतेषु न पृषक् पृथक् ।" असकृत्पुःपुनः । प्रतिदिनं प्रतिमासं प्रत्यक चेति यावत् । नवयज्ञो नवाग्नेष्टिः । पूर्वश्लोकस्य-- कर्मशब्दस्य उचरश्लोकपरिगणितेषु कर्मसु उपसंहारस्लेनापरिगणितज्योतिष्टोमादिषु भवत्येक प्रतिप्रयोगं वृद्धिश्राद्धमिति सातचरणाः । होमादिनवयज्ञपर्यंतेषु न पृथक्शादं किं त्वाधानादौ कृतमेव श्राद्धमुपकरोतीति केचित् । आभ्युदयिके काठमाह वसिष्ठः " पूर्वयुर्मातृकं श्राद्धं कर्माहे पैतृकं तया । उत्तरेयुः प्रकुर्वीत मातामहगणस्य तु ॥ " अलाभे मिन्नकालानां नांदीश्राद्धत्रयं बुधः ।पूर्वेधुर्वे प्रकुर्वीत पूर्वाण्हे मातृपूर्वकमिति" ॥ मातृपूर्वकमेव श्राद्धत्रयं विवृतमाश्वलायनेन " माता पितामही चैव संपूज्या प्रपितामही । पिनादयस्वपश्चैव मातुः पिनादयस्त्रयः । " एते नवार्चनीयाः स्युः पितरोऽभ्युदये द्विजैरिति "। यत्तु वृद्धवसिष्ठवचनं " नांदीमुखे विवाहे च प्रपितामहपूर्वकं । नामसंकीर्तयेद्विद्वानन्यत्र पितृपूर्वकमिति" " स्मृत्यर्थसारे च “वृद्धमुख्यास्तु पितरो वृद्धिश्राद्धेषु भुंजते " इति तदाश्वलायनान्यपरं ।। आश्वलायनानां त्वाश्वलायनवचनादानुलोम्येन तन्मात्रादिपूर्वकमिति भट्टचरणप्रभृतयो बहवः ११ मात्रादीन्विशिनाटि विष्णुः “ नांदीमुखान्पितूनादौ तर्पयेपितृदेवता" इति ॥ अत्र पितृशब्दो न जनकपर: किंतु सपिंडीकरणजन्यपितृमावपरः पितृनिति बहुवचनाद । यनु ब्राझे “पिता पितामहश्चैव तयैव प्रपितामहः । त्रयो ह्यश्रमुखा एते पितरः संप्रकीर्तिताः । "तेभ्यः पूर्वे त्रयो ये तु ते तु नांदीमुखाः स्मृता " इति तन्महालयप्रकरणपठितत्वादिति हेमाद्यादयः। विभक्यादिविषये विशेषः प्रयोगरलसंग्रह शुमाय प्रथमातेन वृद्धी संकल्पमाचरेत् । न षष्ठ्या यदि वा कुर्यान्महादोषोऽभिजायते । अनस्मदृद्धशब्दानामरूपाणामगोत्रिणा । अनाम्नावातिलायेश्च नांदीश्राद्धं च सव्यवत् ॥ कारिकायां च “संबंधनामरूपाणि वर्जयेदत्र कर्मणि "। पिंडदानव्यवस्थोक्ता भविष्यत्पुराणे "पिंडनिपणं कुर्यान्न । कुर्यानराधिप । पृद्धिश्राद्धे महाबाहो कुलघमीनवेश्य विति" २५ पिंडदानपक्षे विशेषमाह वृद्धवसिष्ठ “दधिककधुसंमिश्रान्डिान्दद्यायथाक्रम"। कधुर्वदरीफलं । एकैकस्मै पिंडद्वयं वादेयं । “एक नाम्नाऽपरं तूष्णीं तथा पिंडद्वयं चुघ” इति पविशतिमतात् । अत्र कर्तृव्यवस्थोक्ता कात्यायनेन स्वपितृभ्यः पिता दयात्सुतसंस्कारकर्मसु । पिडानोदाहनाशेषां तस्यामावे तु तत्कमात् ". तेषां सुतानामोदाहनात्ययमविवाहपर्यंत पिता स्वपितृभ्यः पिडदानोपलक्षितं वृद्धिश्राई ३. कुर्यात् । तस्य पितुरमावे तस्य संस्कार्यस्य पितृणां यःक्रमस्तेन क्रमेण पितृव्यमातुलादिर्दयान स्वपितृम्य इति हेमाद्रिः। अब पितुरमावो घंस एव । न स्वत्यंतामाः । तयावे प्रति. निधित्वादेव तदीयेभ्य एव पित्रादिभ्यो देदात्येवेतिवचनवैय्ययं स्यात् । तं पितरमारभ्य स्वस्य: ११-कर्माभ्युदयिके । २ ज्ञ-त । २० " - " ·मयूस संस्कापः। पितृणों यः क्रमस्तेन क्रमेण दद्यात् । तथा च तेषामिति तच्छब्देन स्वपितरः परामृश्यंत इति व्याख्यानमयुक्त । तस्यामावे तेषां दद्यादित्यनेनैव सोकाध्यात्तक्रमादित्यस्य चैय्या- पत्तेः । ओद्वाहनादित्यत्र विशेषः सायणीये " नांदीश्राद्धं पिता कुर्यादाये पाणिग्रहे पुनः अत कार्य सुतः कुर्यास्वयमेव तु नादिकमिति"" अत्र ' लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । 'अरोगामुपयच्छेते ' त्यादौ सांगोद्दाहमावनाया वरस्य कर्तवे ५ च नांदीश्राद्धेऽपि तत्कर्तृत्व प्राप्तमपि पिंडानोदाहनादित्यनेनापोदितमत ऊर्वमित्यनेन . प्रसूय इति विधिलाधवायात ऊर्वमित्येव विधीयते न तु पिता कुर्यादित्यपि । तेन प्रथमोहाहे पितुरमावे वरः स्वयमेव कुर्यादित्युक्त । नीवत्पिता कथं कुर्यादित्यपेक्षायामाह कात्यायनः "वृद्धौ तीर्थे च सन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्वयं सुत" इति॥ १० ताते सतीति वृद्धितीर्थसन्यस्तपतितपदैः प्रत्येक संबध्यते । तत्रापि वृद्धौ तीर्थ चेत्यनेक- निमित्तसमावेशे वाच्यभेदापत्तेर मतदिमिनोत्यई बहिर्वेदीत्यंतर्वेदिपदे इव संधिदेशस्प जातपुत्रः "कृष्णकेशोऽग्निमादधीत "ति जातपुत्राविपदानीव वयोविशेषस्य वृद्धितीर्थपदे जीवपितृकाधिकारिकश्राद्धमानोपलक्ष इति श्राद्धमयूखे तातचरणाः । येम्य एवेत्येव- कारण मृतमातृमातामहस्यापि तत्यार्वणेन भक्त इति बोध्यं । १५ पितामहमपितामहयोजींवतोर्विशेष उक्तो विष्णुपुराणे “पितरि जीवति यः श्राद्धं कुर्यात्स एषां पिता कुर्यात्तेषां कुर्यापितरि पितामहे च येयां पितामहः । पितरि पितामहे प्रपितामहे च नैव दद्यादिति"। आश्वलायनाना विशेषस्तु गृह्यपरिशिष्टे “जवित्पिता सुतसंस्कारेषु मातृमातामहयोस्तस्या जीवत्या मातामहस्य कुर्यादिति ॥ अनानयोरन्पतरजीवने तु सवर्ग ईज्यः । उभयोजीवने तु वर्गवयमपि पितृनिरूपित एव । केचित्तु एतद्वचसाऽपि स्वीयमातृमातामहपार्वण एव भवतो न पितृपार्वणमित्याहुरिति दिछ । ॥ अथ संस्कारा तानुद्दिशति गौतमः (धर्म सू० ८८) " गमाघानं पुंसवनसीमंतोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचौरोपनयनानि चत्वारि वेदयतानि २५ मानं सहधर्मचारिणीसंयोगः । पंचानां यज्ञानामनुष्टानमटकापार्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी चैत्री आश्वयुजीति सप्त पाइयज्ञसंस्था आन्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि आमपणेष्टि निरूढपशुबघः सौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्था अमिटोमोऽत्यमिष्टोम उस्म्या पोडशी वाजपेयोऽतिरामोसोम इति सप्त सोमसंस्था इत्येते चत्वारिंशन्सस्कारा" इति । चत्वारिंशसंस्कारा अष्टावात्मगुणाश्च स ब्रह्मणः सायुज्यमामोतीति"। ३० पार्वणः स्यालीपाक: श्रावणी तत्र क्रियमाणं मवणाकर्म आग्रहायणी तत्र क्रियमाणं प्रत्यवरोहणं चैत्री तत्र क्रियमाणःशूलग आश्चयुजीकर्म तत्र कियमाणं आश्वयुभीकर्म । अष्टावात्मगुणाः दया सर्वभूतेषु क्षोतिरनसुया शौचमनापासो मंगल्यमकापण्यमस्पृहति । ठई-नराश्यिामिति। " यस्यते ·संस्कारोदेशः। [संस्कार- हारीतः " विविध एव संस्कारो भवति । ब्राह्मो देवश्च । गर्माधानादिस्मानों ब्राह्मः। पाक्यज्ञा हविर्यज्ञाश्चेति देवः । ब्राह्मण संस्कारण संस्कृत ऋषीणा सलोकर्ता गच्छति । देवेनोचरेण संस्कृतो देवानां समानता सलोकतां गच्छत्तीति । अंगिरास्तु पंचविशतिसंस्कारनाह " गर्भाधानं पुंसवनं सीमंतो बलिरेव च । जातकृत्यं नामकर्म निष्क्रमोन्नाशनं परं । " चौलकर्मोपनयनं तद्वतानां चतुष्टयं । सानोदाही वामहणमटकाश्च यथायथं ॥ " श्रावण्यामाश्वयुज्यां च मार्गशीयो च पार्वणं । उत्सर्गश्चाप्युपाकर्म महायज्ञाच नित्यशः । संस्कारा नियता होते ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ "पंचविंशतिसंस्कारः संस्कृता ये द्विजातयः। ते पविनाश्च योग्याश्च श्राद्धादिषुमयंत्रिता" इति। १० बलिविष्णुबलिः । आश्वलायनस्तु संज्ञाविशेषमप्याह “ नैमित्तिकाः षोडशोक्ताः समुद्वाहवसानकाः । सप्तेवामयणायाश्च संस्कारा वार्षिका मताः ।' "मासिकं पार्वणप्रोक्तमशक्तानां तुवार्षिक महायज्ञाश्च नित्याः स्युः संध्यावच्चामिहोत्रवदिति पार्वणश्रार्द्ध मासिकं मासि मासि कर्तव्यं । अशक्कानां तु वार्षिक वर्षे एकवारं कर्तव्यमिति । संस्कारानुका यमः “शूद्रोऽप्येवंविध: कार्यों विना मंत्रेण संस्कृत" इति। होमोऽपि दिजानामेव। "गाहामेतिकर्मचूढामौंजिनिबंधनैः । बैजिकं गार्भिक चैनो द्विजानामपमूज्यत " इति मनुवाक्ये ( २।२७) द्विजग्रहाणादिति धर्मप्रकाशे । बीज शुक्रशोणिते तत्संबंधि निषिद्वकालमैथुनादिप्रयुक्त बैजिक। अशुचिगर्भकोशस्थितिजंगार्मिक तदपगच्छतीति कुल्लूकमः। बीजगमयोः पापनिमित्तत्वाभावादुमयसंसर्गादशुचित्वमात्रमेनः- शब्दार्थो न पापमिति तु मेधातिथिः। विज्ञानेश्वरस्तु “एवमेनःशमं याति बीजगर्भसमुद्भयमि' २० त्यतयाख्याने गोत्रव्याधिसंक्रातिनिमित्तमेनो न तु पतितोत्पन्नत्वादित्याह (पृ. ५ ६. २) पापनिरासार्थत्वाञ्च नित्यताऽपि । यज्ञवल्क्यः (आ. १०) "ब्रह्मक्षविपविशुद्रा वर्णास्वाधारयो द्विजानिकाद्याःश्मशानांतास्तेषां व मंत्रतःक्रिया"इति। तेषां मंत्रतः क्रिया इत्युक्तेः शूद्रस्यामंत्रका इति गम्यते । तत्र तस्याध्ययनामावात्तदंगभूतोपनयन' वेदवतादीन निवृत्तिः। २५ जातकर्मायाः स्त्रीणामप्यमंत्रकाः "तूष्णीमेताः क्रियाः वीणां विवाहस्तु समंत्रक इति" स्मृतेः॥ अत्र चोपनयनांतानामावस्यकत्वं न स्नानानां । तेन “यमिच्छेत्तु तमावसेब्रह्मचर्यादेव प्रवजे- दित्यादि " संगच्छते। आश्वलायनेन तु उपनिषदि गर्मलमनं पुंसवनमनवलोमनमप्युक्त। अन्येऽपि कर्णवेधादयः संस्कारा ज्योतिःशाम्रोक्तास्तत्र तत्र वक्ष्यते । इति संस्कारोद्देशः। ॥ अथ संस्क:॥ तत्र गर्भाधानहेतुरजोदर्शने प्रशस्नाप्रशस्तकालानाह नारदः कुलीरवृपचापांत्ययुक्न्यातुलाघटाः । राशय शुभदा जया नारीणां प्रथमातवे" । कुलीरः कर्कटाचापं धनुः। अंत्यो मीनः । नृयुमिथुन। घटः कुंमः। एषु सूर्ये विद्यमाने इत्यर्थः। "अमा रिताष्टमी षष्ठी द्वादशोपतिपत्स्वपि । परिघस्य च पूर्वार्द्ध व्यतीपाते च बेतौ । र. मिथुन. . - " ·मयूखः] रजोदर्शने प्रशस्ताप्रशस्तकालाः । ९ । " ॥ " “ संध्यासूपप्लवे विष्टयामशुभं प्रथमा ।उपप्लको ग्रहणं। तथा “ रोगी पतिव्रता दुःसी युत्रिणी भोगमागिनी। पतिव्रता क्लेशयुक्ता सूर्यवारादिषु क्रमात् । नक्षत्रफलमाह गर्ग: सुभगा चैव दुःशीला वंध्या पुत्रसमन्विता । धर्मयुक्ता वतनी च परसंतानमोहिनी । सुपुत्रा चैव दुःपुत्रा पितृवेश्मरता सदा । दीना प्रज्ञावती चैव पुत्राच्या चित्रकारिणी । साधी पतिव्रता नित्यं सुपुत्रा कष्टचारिणी "स्मृतिचंद्रिकायर्या " शुक्लपक्षे सुशीला स्याकृष्णे सा कुटिला भवेत् । कृष्णस्य दशमी यावन्मध्यम फलमादिशेत"। नारद:-"साध्वी पतिव्रता नित्यं सुपुत्रा कष्टचारिणी । स्वक्रमनिरता हिना पुण्या पौत्रादिसंयुता। "नित्यं धनकथासक्ता पुत्रधान्यसमन्विता । मूर्खाऽर्थाच्या गुणवती दसदिःक्रमात्फलम् स्मृतिरत्ने १० शुभं चैव तु पूर्वाण्हे मध्यान्हे मध्यम फलं । अपराण्हे तु वैधव्यं पूर्वरात्रौ शुभं भवेत् ॥ कश्यपः " मलिना मंदवारे तु राबावपि तथैव चति । तथा "अमासंक्रांतिविष्टयां च व्यतीपाते च वैधृतौ । परिपस्य च पूर्वाद्धं पदं च गंडातिगडयोः । "व्याघाते नवशूले तु नाड्यः पंचर्तुदर्शने । वैधव्यमर्यहानि च सुतनाशं महद्रयं ॥ "वैधव्यं शत्रुवृद्धिं च वारिध क्षीणीवनं । तेजोहानि समायाति सदा पुष्पवती नमात् ॥ ॥ १५ स्थलविशेषेण फलमाह वसिष्ठः "ग्रामादहिः परग्रामे चेत्स्यारसा व्यभिचारिणी । पतिवता पतिस्थाने सशीला गृहमध्यके । " याममध्ये च वृद्धिश्च विधवा च दिगंबरा । परागारे च दुःशीला आयुष्यं जलसन्निधौ” ॥ परगृह इत्यनेन पिनादिगृहमपि गृह्यते । वसविशेषेण फलभेवमाह वसिष्ठः सुभगा श्वेतवसा स्यादृढवत्रा पतिवता । क्षौमवत्रा क्षितीशा स्यानववस्खा सुखान्विता ॥ २० दुर्भगा जीर्णवसा स्याद्रोगिणी रक्तवासमा । नीलांवरघरा नारी विधवा पुष्पिता यदि ॥ "मलिनांबरतो नारी दरिद्रा स्यादनस्वला देवरात:--"संमार्जनी काठतृणानिशूर्पान्हस्ते दधाना कुलटा तदा स्यात् । "तल्पोपभोगे तपसि स्थिता चेद्दष्टं रजो भाग्यवती तदा स्यादिति ॥ इदं फलं प्रथमरजोदर्शन एव । रजोबिन्दुफलमाह वास: ૨૬ “वरले स्युर्विपमा रकदिवः पुत्रमाप्नुयात् । समाश्चेत्कन्यका चेति फलं स्यात्प्रथमावे शांतिमाह नारदः “निधर्मतिथिवारेपु यदि पुष्पं पश्यते । तत्र शांति प्रकुवात तदुर्गतिलाक्षरित । शांतिस्तु शांतिमयूखे वक्ष्यते । वसिष्ठः प्रभूतदोषं यदि दृश्यते तत्पुप्पं ततः शांतिककर्म कार्य। "विवर्जयेदेव तदैकशय्यां यावद्रजोदर्शनमन्यधने " ॥ एकशपयां मेधुन । अथ रजस्वलानियमाः। तर प्रथमतों विशेषः स्मृतिचंद्रिकायाम "प्रथम तु पुपिण्याः पतिपुत्रवती त्रियः । अक्षरासनं कृत्वा तस्मिन्स्तामुषवेशयेत् ॥ "हरिद्रागंघपुष्पादीन्दास्ताम्बूलकं मज । दीपेन राजनं कुर्यात्सदीपे वासयेद गृहे ॥ 'लवणापूपमुदादि दद्याताभ्यः स्वशक्तितः ॥ इति । द्वितीयाद्यों दक्षः १ अ. गाये । अडइरफ-मोदिनी । ३ अहफ-पदइ-ध-निषद। ज्ञ ति। ५ दक्ष- सासचरणकृत शान्तिमयूखे शेया । " " . ॥ ३० ·१० रजस्वलानियमाः । गर्माधान। [ संस्कार- " अंजनाभ्यंजने धान प्रवास दंतधावनं । न कुर्यात्सातवा नारी महाणामीक्षणं तपा। 'नखानां कृतनं रज्जतालपत्रादिबंधनं । दग्धे शरावे मुंजीत पेयं चांजलिना पिवेत् "n पसिधः “बिरात्रं रजस्वला स्नानाच्छुचिर्भवति । नज्यिानाभ्यंज्यानामु नायादधः शीत न दिवा स्वप्यान्नामि शेन रन्जु सुजेन दंतान पायेन मोसमनीयादिति । चतुर्थदिने च स्नानादिना शुद्धा। तथा च स्मृत्यर्थसारे “ब्राह्मणी रजस्वला चतुर्थेऽन्हि षष्ठिमत्तिकाभिः शौचं कृत्वा क्षत्रियादिली पादपादन्यूनमृत्तिकामिविधवा दिगुणामि मलं प्रक्षाल्य सचैलं संगवे स्नायादिति । अतः सूर्योदयात्पूर्व स्नानाचरणं दुराचार एवं इति रजस्वलानियमाः॥ शौचं कृत्वा अथ गर्भाधान। तच्च कतौ कार्य । तदाह याज्ञवल्क्यः ( आ. ७९) " शोडशर्तुनि शाः सीणो तस्मिन्युग्मासु संविशेत् । ब्रह्मचार्येव पर्वाण्यापाश्चतसच वर्जयेत्” । निशामहणं दिवसनिषेधार्थ । तथा च श्रुतिः "प्राणं वा एते मस्कंदति रे दिवा रत्या संयुज्यंते ब्रह्मवर्चसमेव तद्वद्रात्रौ सयुज्यंत " इति । शंखलिखितावपि “नातवेऽवि विवा वजेदिति । आद्याश्चतस्र इति चतुर्यदि १५ रजसोऽनिवृत्तौ शेयं । रजोनिवृत्तौ तदेवला" तस्मात्रिरात्रं दारान्य पुष्पितान्परिवर्जयेदिति"। हिरण्यकेशिस्नमपि " चतुया स्नाता प्रयतबस्रामलंकृता बाह्मणसंभाषामाचम्योपव्हपत' इति । बाह्मणसमाषा प्रशस्तबाह्मणेन कृतसंभाषणा । आपस्तंवः " स्नान रजस्वलायास्तु चतुर्थेऽहनि शस्यते । गम्या निवृत्ते रजसि नानिवृत्ते कथंचनेति ॥ युग्मासु फलमाह मनुः (१४८)“युग्मासु पुत्रा जायते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिीष्विति २० एकस्यों सकृदेव गच्छेत् । यथोक्तं (या. व. आ. ८०) एवं गन्छन लियं क्षामं मां मूलं च वर्जयेत् । मुस्थ इंदौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमानिति" सुस्थे एकादशादिस्थानस्थिते। क्षामता चास्निग्धभोजनादिना कार्या रजःक्षयार्थ । यथोतं (मनु. ३९ ) " पुमान्पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्पधि विया" इति । तत्र युग्मार शोणिताधिक्ये पुरुषाकृतिःखी अयुग्मासु शुक्राधिक्ये रुयाकारः पुमानिति ज्ञेयं ।शुक्रशोणितयो २५ रुपादानकारणत्वात् । ब्रह्मचार्येवेति यत्र ब्रह्मचर्य विहितं श्राद्धभोजनादौ तत्र गमने दोषः पर्वाणि विष्णुपुराणे " चतुईषष्टमी चैत्र अमावास्याश्वपूर्णिमा । पर्वाण्येतानि गजेंद्र रविसंकोतिरेव चेति " अगभने दोषमाह पराशर " १अठहरः नासकृत् । २ अडइर:--राकारः ।

·मयूखः] ममने निषिद्धकालाः । अत्र "ऋतुस्नातो तु यो भायों सन्निधौ नोपगच्छति। घोरायां प्रणहत्यायो युज्यते नात्र संशया इति कचिस्वस्थः सत्रितिपाठः अथ गमने निषिद्धकालाः मनुः (४।१२८) अमवास्यामष्टमी च पौर्णमासी चतुईशी । ब्रह्मचारी मवेनित्यमायुतो मातको द्विजः ॥ इति। ५ ज्योतिःशास्त्रे " पिन्यं पाणं नैतं चैव विष्ण्यं त्यक्त्वा नारी सुप्रसन्नः प्रसन्न । "पुटः क्षामा पुत्रकामोऽभिगच्छन् सहक्षग्यं पुत्रमानोति पित्र्यं"। योगपये देवल: "योगपये तु तीर्थानां विप्रादि क्रमशो बजेत् । रक्षणार्थमपुत्रां वा महणक्रमतोऽपि येति " ॥ तीर्थरना विशेषमाह याज्ञवल्क्यः (आ०८) “यथाकामी मवेद्वाऽपिस्त्रीणां वरमनुस्मरनिति" ॥ यथाकामी ऋतुं विनाऽपि स्त्रीकामनायो नियमभिरमयेत् । एवं च "मातुं नोपैति यो भार्यामन्तौ यश्च गच्छति। तुल्यमाहुस्तयोः पापमयोनी यश्च सिंचनीति" बौधायनीयेऽस्तुगमननिषेधः । स विधा अकामनायां ज्ञेयः । गर्मिजागमनमप्यनुज्ञानात्यात्रिः "अपमाराकामयेन्मयो गर्भिणी स्त्रियमेव हि । आदतजननादूर्ध्वमेव धर्मों न हीयत" ॥ इति बालके आते तस्य दंतजननादूर्व गच्छेदित्यर्थः । स्रीणामप्यगमने दोष इति हेमाद्रौ 'मातुनाता तु यानारी भतारं नोपगच्छति। तो माममध्ये विरूपाप्य भ्रूणी तु विवासयेदिति"॥ १५ "तुकालाभिगामी स्पायावत्पुत्रोऽमिजायत" इति कूर्मपुराणवाक्येनैकपुत्रोत्पाइनेन शास्त्रार्थस्य कृतत्वादाण्ये च जाते न पुत्रांतरोत्पादनमावश्यकमिति केचित् । । यद्यप्यानृपयं जातं तथापि एकपुत्रनिदापूर्वकं बहुपुत्रप्राशस्त्यमुकं भारते " अपत्यं तु ममैवैकं फुले महति भारत । अपुत्रं चैकपुत्रत्वमित्या धर्मवादिनः ॥ " चक्षुरेकं च पुत्रश्च अस्ति नैव च मारत । चक्षुन शे तनोनीशः पुत्रनाशे कुलक्षय" इति । २० तथा ऋतुस्नातां तु यो मार्यामित्यस्य एकपुत्रानंतरं ऋतौ जाते प्रत्यभिधानात् । तथार्थवावेऽपि एष्टव्या बहवः पुत्रा ययेकोऽपि गयाँ मनेत्। यजेत वाऽश्वमेघेन नीलं वा वृपमुत्सृजेदिति।" अतो बहुपुत्रोत्पचिरप्रतिषेधात्माशस्त्याच्च कर्तव्या। अथ गुर्विणीपतिधर्माः। वपनं मैथुनं तार्थ वर्जयेगुर्विणीपतिः । श्राद्धं च सतमान्मासादूर्व चान्यच्च वेदवित् " ॥ २५ श्राद श्राद्धभोजनमिति केचित् । अत्र प्रमाणं मृग्यं । अन्यत्कालविधानव्याख्योक्तं सप्तमान्मासादिति सर्वत्र ज्ञेयं । 'शौरं शवानुगमनं नसतनं च श्राद्धं च वास्तुकरण न्वतिदूरयानं । " उदाहमबुधिजले गमन तथेवमायुक्षयं भवति गर्मिणिकापतीनां" क्वचित्त। "उदाहमापनपन जलधेश्च माहमिति पाठः।ज्योतिपरत्ने गालच. "दहनं वपनं चैव चोलं वे मिरिरोहणं । नाव आरोहणं चैव वर्जयेगर्विीपतिः । १८-पुथ, आर-पुट । २ अदइ-ती।फ-मायां । तन्न " आश्वलायनः ·गुर्विणीपतिधर्माः । गुर्विणीनियमाः । [संस्कार- 4 '५ " "प्रव्यक्तगर्मापतिरब्धियानं मृतस्य वाहं क्षरकर्मसंगं । " तस्यां तु गनेन गयादितीर्थ यागादिकं वास्तुविधि न कुर्यात् ॥" आयुःक्षयं तत्साधनं । पद्मपुराणेऽदितिप्रतिकाश्यपः अय गुर्विणीनियमाः। नावस्करपूपविशेन्मुसलोलूखलादिषु । जलं च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत् ॥ "विलिसेन्न नभूमि नांगारेण न भस्मनाइन शयालुः सदा तिष्ठेव्यायामं च विवर्जयेत् ॥ 'न तुषागारभस्मास्पिकपालेषु च संविशेत् । वर्जयेत्कलह लोकैर्गावभंगं तथैव च ।। न शयीतोत्तरशिरा न चैवाधःशिरः क्वचित् । न वस्त्रहीना नोदिया न चार्दाचरणा सती"। मात्स्ये “ संध्यायां हि न भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि । न स्थातव्यं न गंतव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा । " न शयालुः सदा तिष्ठेसटाछाया विवर्जयेत् । सर्वोषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानमाचेत् । " दानशीला तृतीयायां पार्वत्या भक्तिमाचरेत् ॥ " गर्भिणी कुंजराश्वादिशैलहादिरोहणं । व्यायाम शीघ्रगमनं शकटारोहणं त्यजेत् ॥ " शोकं रक्तविमोक्षं च साध्वसं कुक्कुटासनं । व्यवसायं दिवास्वापं रात्री जागरणं त्यजेत् ॥ अतिक्षारं तु नाभीयादत्यम्लमतिभूरि च । अत्युष्णमतिशीतं च गुर्वाहारं परित्यजेत् ॥ १५ यस्तु तस्या भवेत्पुत्रः स्थिरायुवृद्धिसंयुतः। अन्यथा मर्भपतनं सा चामोति न संशय" ॥ इति । यात्राविषये वृहस्पतिः "चतुर्थे मासि पछे वाऽप्यष्टमे गर्भिणी यदा । यात्रा नित्यं विवा स्यादापाढे तु विशेषतः"। चतुर्थात्षष्टादष्टमादारभ्येत्यर्थः।इदच समर्यासमर्थस्रीपर। अत्यसमर्थायास्तु चतुर्थमासादारभ्यैव यात्रा वयेत्यर्थ: आवाटे तु सर्वमासेषु दोहदमप्यवश्यं प्रदेयमित्याह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ७९) दोहदस्यापदानेन गर्मो दोषमवामुयात् । वरूप्यं मरणं वाऽपि तस्मात्कार्य प्रियं स्त्रियाः"॥ इति गर्माधानं ॥ अथ पुंसवनं । याज्ञवल्क्यः ( आ. ११) “ गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्यदनात्पुरेति " । गर्भचलनकाल: शारीरके "तस्माञ्चतुर्ये मासि चलनादावभिप्रायं करोतीति " । पारस्करः मासे २५ द्वितीय तृतीये वा यदहः पुंसा नक्षत्रेण चंद्रमा युक्तः स्यादिति" । पुन्नक्षत्राणि तु "हस्तो मूल: श्रवण: पुनर्वसुमृगशिरास्तथा पुष्यः। संज्ञकेषु कार्येष्वेनानि शुभानि धिष्ण्यानि"" विशेषमाह जारकर्य “द्वितीये वा तृतीये वा मासि पुंसवनं मवेत्।व्यक्त गर्भेऽथ वा कार्य सीमतेन सहाथवेति ॥ ध्यक्त अन्येनानुक्तेऽपि ज्ञातुं शक्ये । अत्र सति संभवे शुकास्तमलमासादि वयं । असंभवे २. तत्रापि कार्यमावश्यकत्वात् । इदं च चंद्रताराबले कार्य । पुंसवनं प्रकृत्य बलोपपने १र गुर्विणीपतिनियमा । १ क हारीत. " २० ·मयूखः] पुंसवनानवलोमनसमितोन्नयनानि । बृहस्पतिः ॥ " “ दंपत्योश्चंद्रताराबलान्विते " इति नारदवचनात् । इदं च पुमान सूयत अनेनेति व्युत्पत्या कर्मनामधेयं । तच कर्म पंचसहितमापद्वययुक्तदधिप्राशनं । अन्न कांश्चित्कालाभिषेधति कुलीरं मिथुनं कन्या हित्वा शेषाः शुभावहाः" इति ॥ इति पुंसवनं ॥ अथानवलोभनं ॥ वैजवापगृह्ये अथ पुंसवनानवलोमने करोति मासि द्वितीये वा तृतीये वेति । इदं च पुंसवनदिन एव तदुत्तरं कार्यम् । पुंसवनमुक्त्वाऽयात्यै मंडलागारछायायामजी. तामोपी नस्तः करोत्याश्वलायनगृो (१११३५) क्रमानानात् । इदमपि तस्य रूपकर्मणो न अवलुप्यते गोनेनेति व्युत्पत्या गर्माविनाशफलकं यत्कर्म तस्य नामधेयं । भकार छांदसः । तथा च मंत्रलिंगमाह (११७ ) " पौत्रम मा निमायामिति " पुत्रसंबंधि अघ पापं मा निमायां मा प्रामुयामिति । एवं च नाशकारणापापामाबाद नाश १०. इति । एते च कर्मणां गर्भसंस्कारत्वात्प्रतिगर्ममावर्त्तते इति नारायणः । तम्मते “ सकृत्संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृतेति" देवलवाक्यं सीमंतोन्नयनविषयमेवेति प्रतीमः । विज्ञानेश्वरस्तु पुंसवनस्यापि सदनुवानमिच्छति । तत्र युक्तिश्चिंत्या । इत्यनवलोभनं ।। अथ सीमंतोनयन आपस्तंबः “ सीमंतोनयनं प्रथमे गर्भ चतुर्थे मासीति " । सांख्यायनगृह्येऽपि १५- " सप्तमे मासि प्रथमे गर्ने सीमतोन्नयनमिति " । याज्ञवल्क्यः (गा. ११) पठेऽष्टमे वा सीमंत " इति । आश्तायनः (१११४।२) “आपूर्यमाणपक्षे यदा पुंसा नक्षत्रेण चंद्रमा युक्तः स्यादिति" । पूर्यमाणपक्षः शुक्लपक्षः । पुनक्षत्राण्युक्तानि । इदं च सकृदेव कार्यम् । प्रथमे गर्भ इति सांख्यायनापस्तंवोक्तः। स्वीसंस्कारत्वाच । सम संस्कृता नारी सर्वगर्भेषु संस्कृतेति " वचने प्रवृत्तेः । यत्तु स्मृतिचंद्रिकाघां विष्णुः (पृ. १७६.२२) २० " सीमन्तोन्नयनं कर्म तत्त्रीसंस्कार इष्यते । केचित्तु गर्भसंस्काराद्गर्भ गर्भ मयुंजते " ॥ इति तत्र केचिच्छब्दादनादरः स्पष्टः । हारीतस्तु स्पष्टमेवाह "सङ्घसंस्कृतसंस्काराः सीमंतेन विजस्त्रियः । यं यंग प्रसूर्यते स सर्वः संस्कृतो भवेदिति". इदं च देवोदिते शुममुहुर्ते कार्य । ययाह गर्गः “सीमंतोन्नयन कार्य शुभांशे शुभलमके । कुलीरमृगकन्याश्च वाः शेषाश्च शोमना" इति। २५ अत्रापि शुक्रास्तादिष्यतिरिक्तकाललाभेन तत्र कार्यमन्ययाऽस्तादावपि । इति नियतकालत्वात्। सीमंते च मोतुर्दोपमाह धर्मप्रकाशे धौम्यः "महोदने च सोमे र सीमंतोन्नयने तो जाताद्धे नवश्राद्धे भुक्त्वा चांद्रायणं चरेदिति" । माझोदनसाधनांगभूतं जातभाई। पुत्रे जाते वृद्धिप्राद्धं । अज्ञातसीमंतायाः प्रमतो सत्यव्रत आह स्त्री यदाऽनसीमंता प्रसूयेत कक्षचन । गृहीतपुत्रा विधिपुनःसंस्कारमहति "" 1 डर कुलीर । २र-मानी; फ मनी अ-मजा। ३ " पात्रमग्नियाम् " इति भावर यिनीय पारः, 'अ-पौत्रमय दियामिति । ४ अठरफ कर्मणा । ५दहरन सकृन्नु हतसंस्काराः ।। ६२-5थवा 10-र जीर, फअक्ष-प्रदे। " ·सूतिकागृहं । जातकर्म । [संरकार- पुनः पादपूरणार्थ । यः संस्कारोऽतिकातः स कर्त्तव्य इत्यर्थः । इति सीमंतोनयनं । सूतिकागृहमाह वसिष्ठः ऐने तु विक्रमस्थानमानेये सूतिकागृहं । याम्यायां शयनस्थान वायव्यो पशुमंदिरं " कोवेय्या तु धनस्थानमैशान्या देवतालय " इति । पद्मपुराणे पारस्करः " प्रविशेरसूतिकागारं कृतरक्षं समंततः । प्रारद्वारमुत्तरद्वारमय था सुदृढं शुभं । "देवानां ब्राह्मणानां च गवां कृत्वा च पूजनं । एरंडमूलचूर्णेन सघृतेन तथैव ता ॥ " सुखमसवनार्थाय पश्चात्कायेऽनुलेपयेदिति " ॥ अथ जातकर्म तत्र अपत्ये जाते मानमाह संवतः " जाते पुत्रे पितुः स्नानं सचै तु विधीयत" इति १. पुने इति पुंस्त्वमविवक्षितं अनुवायविशेषणत्वात् । पृथ्वीचंद्रोदये कार्णाजिनिः "प्रादुर्भावे पुत्रपुयोर्महणे चंद्रसूर्ययोः । स्नात्वाऽनन्तरमात्मीयान्पितृमादेन तर्पयेत् "। इदं च शीतामिरद्भिः कार्यम् । तदाह जाबालिः “कुर्यानमिचिकं श्राद्धं शीतादिः काम्य- मेव चेति"। इदं च रात्रावपि कार्यमित्याह योसः "रात्रौ स्वानं न कुर्वीत् दानं चैव विशेषतः । नैमित्तिके च कुर्वीत स्नानं दानं च रात्रिपुरा इति । १५ " महणोदाहसंक्रांतियात्रार्तिप्रसवेषु च । दानं नैमित्तिक शेयं राबावपि न दुष्यतीति : संवर्तः । 'माता शुद्धयेदशाहेन सानातु स्पर्शनं पितुः" जैमिनिः "यावन छियते नालं तावन्नामोति सूतक । छिन्ने नाले ततः पश्चात्सूतक तु विधीयत" इति। अस्मादचनामालच्छेदोत्तरमेवाशौचप्रवृत्तिरिति भाति । प्रांचस्तु यावन्न छिद्यते नालं तावच्छिशुभृतौ पूर्ण सूतकं नामोति । नालछेदोत्तरं तु शिशुमृतो संपूर्ण प्रामोतीति । व्याचर व्युः । एवं च ज्ञायते तेषां जन्मोत्तरमेवाशौचप्रवृधिरिष्टेति । युक्तं चेदं । आशौचं जननोचरमेव प्रवर्तते । जातकर्मवृद्धिश्राद्धदानादौ तु तात्कालिकी शुद्धिर्व चनेन बोध्यते । “ कर्तुरतात्कालिकी शुद्धिरिति " पद । एवं च नानोत्तरं संध्यादिकं न भवत्येवेति दिक दानार्थ दिनमनुशातमादिपुराणे "देवाश्च पितरश्चैव पुत्रे जाते द्विजन्मनां । आयोति तस्माचदहः पुण्यं पूज्यं च सर्वतः ॥ तत्र दपात्सुवर्ण तु भूमि गौ तुरगं रथमिति "। पुत्रमुसावलोकनस्य फठमाह पसिष्ठः जातमात्रकुमारस्य मुखमस्यावलोकयेत् । पिता सणाद्विमुध्येत पुत्रस्य मुखदर्शनादिति " ॥ आशोचतिरेऽपि पुढे जाते तात्कालिकी शुद्धिमाह प्रजापतिः "सूतरे तु समुत्पन्ने पुत्रजन्म यदा भवेत् । कर्नुस्तात्कालिकी शुद्धिरिति " - पिता पुत्र । १ ता-जाते पुने पितु माने सबैले सूरिसोम्योः । स त्वाऽननरमात्मीयान् पितृन यादेन तयेत् ।। 1 फ शंखः। ५।

·मयूखः] दशदिनमध्ये विशेष जातकर्मणि प्रधानमाहाश्वलायनः "कुमारं जातं पुराऽन्यैरालंमारसमिधुनी हिरण्यनिकाएं हिरण्येन प्राशयेदिति" । कात्यायनसूत्रे तु विशेषः "अनामिकया सुवर्णीतहितया मधुचते 'प्राश्यति घृतं चेति । तत्कालमाह गर्गः जातमात्रकुमारस्य जातकर्म विधीयते । स्तनप्राशनतः पूर्व नाभिकर्तनतोऽपि वेति " ।। 'पूर्वमित्यर्थः । मनुः ( २२२९) "प्राङ्नाभिवर्घनात्पुंसो जातकर्म विधीयते । मन्त्रवत्माशयेच्चास्य हिरण्यमधुसर्पिषी " ॥ वर्द्धनं छेदः । अत्र पुंस्त्वमविवक्षितम् । अनुवाविशेषणत्वादिति केचित् । मेधातिथिस्तु विवक्षितमेव पुंस्त्वं । तेन नपुसंकस्य न भवति । स्त्रियास्तु वाक्यातरमाप्तस्वादमंत्रकं भवत्ये- वेत्याह । अत्र च वृद्धिश्राद्धमामेन कार्यमित्याह प्रचेताः - स्त्रीशूदः स्वपंचश्चैव जातकर्मणि चाप्यथ । आमश्राद्धं सदा कुर्याविधिना पार्वणेन तु" ॥ १० विपचः स्वयं पचः । हेमाद्रौ संवर्तस्तु हेम्नवाह "पुत्रजन्मनि कुर्वीत् श्राद्धं हम्नैव बुद्धिमान। न पक्केन नचामेन कल्याणान्यमिकामयन्" इति। अत्र नैमित्तिककाम्यभेदेन आमहेमव्यवस्था द्रष्टव्या । यदा तु पुत्रजन्म मूलादिनक्षत्रेषु तदा मुखावलोकनजातकर्मादिशांति विना न कर्यात् । एवं संक्रोतिविष्ट्यादावपि । शांतिस्तु शांतिमयूखे शेयर्या । पुरुषापराधेन काले जातकर्माननुष्याने १५ कालांतरमाह वैजवापा "जन्मनोऽनंतर कार्य जातकर्म यथाविधि। देषादतीतकाले चेदतीते सूतके सतीति । अस्य फलमाहाश्वलायन: " गर्भाबुपानदोषाणामपनुत्यै शिशुं पिता । प्राशयेनमधुना साद साज्य हैमरसं शुममिति ॥ स्त्रीणामप्येतदमंत्रकं कार्य। इति जातकर्म । दशदिनमध्ये विशेषमाह व्यासः " सूतिकावासनिठया जन्मदा नामदेवताः । तासां यागनिमित्तं तु शुद्धिर्जन्मनि कीर्तिता ॥ "प्रथम दिवसे यठे दशमे चैव सर्वदा । विष्वाशीचं न कुर्वीत सूतके पुत्रजन्मनीति ॥ 'दद्यात्तु मथमे हेम षष्ठे वा सप्तमेऽपि वा । बलिदानं तु दशमे अनंदानं प्रशस्यत" इति ।। अत्राशीचाभावो दानादिविषय एव न संध्यादिविषये । मार्कंडेयोऽपि २५ "रक्षणीया तथा षष्टी निशा तन विशेषतः । रात्रौ जागरण कार्य जन्मदानां तया बलिः॥ पुरुषाः शत्रहस्ताश्च नृत्यगीतश्च योषितः । रात्री जागरणं कुर्युर्दशम्यां व सूतके ॥" नारदोऽपि " जननात्सप्तमे चाहि मृत्यरायाति पातकः। दिने दिने च रक्षेयं कर्तव्याऽऽयर्विवृद्धये ।" इति । प्रथमादिदिनकृत्यं । आश्वलायनगृधे जातकोत्तर कालांतरमनुका नाम चास्मै दद्योपव- ३० दायतरतस्थमानिधानां तं व्यक्षरं चतुरक्षरं वा व्यक्षरं प्रतिष्ठाकामश्चतुरक्षा ब्रह्मवर्चसकामो युग्मानि मेव पुंसामयामानि स्त्रीणामभिवादनीय व समीक्षेत तन्मातापितरौ वियातामोपनपनादिति " १ दह+पूर्वमित्यर्थ । २ ई-अत्रादि । रअह-य। ३-४ -वश्यते । ५ ज्ञफ-भवेदिनि । ६-१-+दिवसे पहै । ८ ज्ञ-स्वर्ग इभ-हात्र १ अघइफ-पान । १. ज्ञ-तरस्थ- २० 44 ·१८ उपवेशनानप्राशने | जाषिकापरीक्षा । [संस्कार- " १ अत्र दिवसानुपादानावशोदितं तन्मासस्थं शुमै दिनं माझं । कारिकायां विशेषः 'आदाय गेहानिष्कम्य मच्छेयुदेवतालयं । अभ्यर्च्य देवता सम्यगाशिषो धाचयेदय ।। कृत्वा प्रदक्षिणं गेहमानयंति ततः स्वकं । मातृप्वसृग्रहं वापि मातुलादेहं नयेत् । तमाशीवचनाद्यैः स्यादीर्घायुरभिनंदितः । जयंतस्य मतेनाय लिखितः शिशुनिष्क्रमः" इति । ५ मातुलादिलिस्य । इति निष्क्रमणं ॥ उपवेशनमुक्तं पद्मपुराणे " पंचमे च तथा मासि भूमौ तमुपवेशयेत् । तत्र सर्वे ग्रहाः शस्ता भोमो राम विशेषतः । "घराहं पूजयेद्देवं पृथिवीं च तथा द्विजः । पूजनं पूर्ववत्कृत्वा गुरुदेवद्विजन्मना । “भूभागमुपलिप्याथ कृत्वा तत्र तु मंडलं । शंखपुण्याहशब्देन भूमौ तमुपवेशयेत् " ॥ १. तत्र मंत्र उक्तस्तत्रैव "रक्षेनं वसुधे देवि सदा सर्वगतं शिशुमिति"| आयुःप्रमाणं निखिलं निक्षिपस्व हरिप्रिये ॥ "अचिरादायुषस्त्वस्य ये केचित्परिपंथिनः । जीवितारोग्यविनेषु निर्दहस्वाचिरेण तान् । "धारिण्यशेषभूतानां मातस्त्वमभिका पसि । कुमारं पाहि मातस्त्वं ब्रह्मा तदनुमन्यतामिति । इत्युपवेशनं ॥ १५ अन्नप्राशनमाह यमः " ततोऽन्नप्राशनं मासि षष्ठे कार्य यथाविधि । अष्टमे वाऽध कर्तव्यं यद्येवं मंगलं गृहे इति" कुले यदैव मंगलं तदैव कार्यमिति । कालांतरं लौगाक्षिः। “पठे मासेऽन्नप्राशनं जाते दन्तेषु वा पूर्ण संवत्सरे वेति" । अत्रापि दिनविशेषानुपादानाद्देवशोदितं शुभ दिन ग्राह्य कर्तव्यमाह मार्कंडयः २० " देवतापुरतस्तस्य धाञ्युत्संगगतस्य च । अलंकृतस्य दातव्यमनपात्रेऽथ कांचने । मध्वाज्यकन कोपेतं प्राशयेत्पायसं तु तमिति" । आश्वलायनगृह्ये तु विशेष ( १।१६।१-४) “षष्ठे मास्यन्नप्राशनमाजमन्नायकामस्तैत्तिरं ब्रह्मवर्चसकामो घृतोदनं तेज कामो दयोदनामंद्रियकामो मध्वोदनमायुष्कामो दधिमधुघृतमिश्रमन्नं प्राशयेत्सर्वकामो भवती विज्ञायते" आज मांसं तित्तिरसमभिव्याहारात् । तत्र व्यंजनस्थानीयवान्मांसस्थानं ग्राह्यमेव २५ अन्नप्राशने फलाधिक्यमाश्वलायनस्मृतौ " स्वमलप्राशनाच्छुद्ध्यै प्राशयेच्चायुषेऽपि वेति" । इत्यन्नप्राशनं । तदुत्तरं जीविकापरीक्षोक्ता मार्कडेयेन "देवायतोऽथ विन्यस्य शिल्पभाडानि सर्वशः । वस्राणि चैव शस्खाणि ततः पश्येत्तु लक्षणं" शिल्पस्य लेखनादेभांडं वस्तुलेखनी मपीपात्रादि । शस्त्र युद्धस्तु ३० "प्रथम यस्पृशेद्रालस्ततो हि स्वयं तदा । जीविका तस्य बालस्य तेनैव तु भविष्यतीति" - - इति जीविकापरीक्षा १ज्ञ-अटमे । २ दह-तस्य, इन-स्वन । ३ -जाते तु पा पूर्ण ।

·'मयूखः] चूडाकर्म । यमः चूडाकर्माह मनुः (२३५) ." चूडाकर्म विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः । प्रथमेऽब्दे तृतीये का कर्चव्यं तिचोदनात्" । "द्वितीय व तृतीये का कर्तव्यं श्रुतिचोदनादिति "" आश्वलायन: (११४१) ॥ " नृतीये वर्षे चौलं यथाकुलधर्मं वेति” । तया "उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षने चौल: कर्मोपनयनगोदानविवाहा" इति (१।४।१) । कारिकायां " यथाकुलं च केषांचिदुपनीत्या- ५ सहेष्यत" इति । आश्वलायनस्मृती " तृतीये वत्सरे चौलं कुर्वीतास्योत्तरायणे । शुक्लपक्षे शुभर्यों तु कृत्वाभ्युदयिक तथा" ॥ शुभः इति ज्योतिर्विद्युपविष्टे मुहर्ते इत्यर्थः । प्रयोगपारिजाते नारदः "जन्मनस्तु तृतीयेऽन्दे श्रेष्ठमिच्छन्ति पण्डिताः । पञ्चमे सप्तमे वाऽपि जन्मतो मध्यमं मवेत्"। "अधमं गर्भतः स्यात्तु नवमैकादशेऽपि चेति " ॥ तत्रैव १. " आद्यऽन्दे कुर्वते केचित्पञ्चमेऽब्दे द्वितीयके । उपनीत्या सहवेति विकल्पः कुलधर्मतः" । इति । विवाहचंडेश्वरः गर्भे मासि तथा ज्येष्ठे क्षौरं परिणयं व्रतं । ज्येष्ठपुत्रदुहिवोस्तु यत्नेन परिवर्जयेत् ॥ त्तशते " न जन्मधिष्ण्ये न च जन्ममासे न जन्मकालीयदिने विदध्यात् ॥ ज्येष्ठे न मासे प्रथमस्य सूनोस्त्वाद्याः सुताया अपि मंगलानीति" नक्षत्राणि निषेधति व्यासः १५ 'नक्षत्रे तु न कुर्वीत यस्मिन् जातो मवेशरः । न प्रौष्ठपदयोः कार्य नैवाग्नेये च भारत ॥ 'तिथि प्रतिपद रिक्त विष्टिं चैव विवर्जयेत् । विहितान्यपि तेनयोक्तानि 'अश्विनी श्रवणः स्वाती चित्रा पुष्यः पुनर्वसुः । धनिष्ठा रेवती ज्येष्ठ। मृगहस्तेषु कारयेदिति । औरमिति शपः । अन्ये च नक्षत्रयोगकरणविधिनिषेधा ज्योतिःशास्त्रादवसेयाः । विशेषण विशेषमाह लौगाक्षिः “दक्षिणतः मुंजा वसिधानामुमयतोत्रिकश्यपाना मुंडा २० गवः पंचचूडा आंगिरसो बालिमेके मंगलायशिसिनोऽन्ये यथाकुलधर्म"। मुंजा चूढा । चित् कुमति पाठः । अन्ये बालशिपंक्ति कुति । अते समरेखया मुंहनं कृत्वा सर्व एव देशाः स्थाच्या इति स्मृतिचदिकायां । आपस्तंबस्तु विशेषमाह “ केशान्दिनीय यथार्ष शेखों निदधाति । यथैषां कुलधर्मः स्यादिति" । यथाप्रवरं । संस्काराः स्त्रीणां मंत्ररहिताः। इतेपो जातकर्मादीनां लोपे प्रायश्चित्तमाह शौनका २५ "एतेष्वेककलोपेऽपि पादक, समाचरेत् । चूडाया अर्द्धकस्यादापदि वेवीरितं ॥ "अनापदि तु सर्वत्र द्विगुणं द्विगुणं चरेदिति" । अतीताना कालमाह मनुः "जातकर्मादिसंस्काराः स्वकाले न भवंति चेत् । चौलादक प्रकुर्वीत प्रायश्चित्तादनंतर" । पृह्यकारिकायाँ विकल्प उक्तः "प्रायश्चित्ते कृते पश्चादतीतमपि कर्म वै । कार्यमित्येक आचाया नेत्यन्ये तु विपश्चित" इति । ३० शिष्टानां तु करणपक्ष एव संमतः । विशेषांतरमाह नारदः "शिशोर्मातरि गर्भिण्यां चूडाकर्म न कारयेत् । पंचमान्दादयो तु गमिण्यमपि कारयेत् ॥ १३-अधर्म। २३ गग; रक्ष-मार्गे। ३ -बालिं।

·[संस्कार- २० “ विद्यारंभः । अनुपनीतधर्माः। "सहोपनीत्या कुञ्चित्तत्र दोषो न विद्यत" इति । पंचमान्दात्पूर्वमपि पंचमासपर्यंतं गर्मिण्यां न दोषः । तदाह मदनरत्ने बृहस्पतिः "गर्भे मातुः कुमारस्य न कुर्याचौलकर्भ तु । पंचमासादयः कुर्यादत ऊर्च न कारयेत् ॥ मातरि रजस्वलायां मेधातिथिः "चौले च व्रतबधे च विवाहे यज्ञकर्मणि । मायर्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोभनम् वृद्धमनुः "विवाहवतचूद्यासु माता यदि रजस्वला ।तदान मंगलं कार्य शुद्धी कार्य शुभेप्सुभिः" ॥ इति । इति चूढाकर्म । विद्यारंभमाह मार्कडेयः १० “प्राप्तेऽथ पंचमे वर्षे विद्यारंभ तु कारयेत् । ततः प्रभृत्यनध्यायान्वर्जनीयान्विवर्जयेदिति ॥ वर्जनीयान् नित्यान् । दर्शादीन् । विद्यारमश्चावाक्षरपरिचितिः । यथाह श्रीधरः " उदग्गते भास्वति पंचमेऽब्दे प्राप्तेऽक्षरस्वीकरणं शिशूनां । " सरस्वती विघ्नविनायकं च गुढौदनायैरभिपूज्य कुर्यात् " ॥ विष्णुधर्मोत्तरे पुष्करः प्राप्त तु पंचमे वर्षे अप्रसुप्ते जनार्दने । षष्ठी प्रतिपदं चैव वर्जयित्वा तथाऽष्टमी । १५ "रिक्ता पचदशी चैध सौरभौमदिने तथा । एवं सुनिश्चिते काले विद्यारंभ तु कारयेत्" इति विद्यारंमः । अथानुपनीतधर्माः । गौतमः (अ. २ सू. १) “प्रागुपनयनात्कामचारकामवादकामभक्षा" इति । कामचारोगादिदेशगमनं । कामवादोऽश्लीलादिभाषणमनृतमापणं च । कामभक्षो टशनपर्यु. पितमक्षणं । कामभक्षादिकं महापातकातिरिक्तविपर्य “स्यात्कामचारमक्षोतिर्महतः पातकारत' इति पत्रिंशन्मतात् । गौतमः ( २।४-५)" न पादमूत्रपुरीषो भवति न तस्याचमनकल्प' २० विद्यते"।न तस्योदड्मुखो दिवाराची दक्षिणामुख इत्यादयो नियमाः । स एव ( २१६-७ " अन्यत्राधमार्जनप्रक्षालनप्रोक्षणेभ्यो न तस्य स्पर्शनादशौचमिति" । इदं कृत्वा स्पर्श कार्यमित्यर्थः । स्मृतिदीपिकायां शिशोरभ्युक्षणं प्रोक्त बालस्याचमनं स्मृतमिति । रजस्वलादिसंस्पर्श मानमेव विधीयत" इति तलक्षणानि तत्रैव २५ "प्राचूडाकरणाद्वालः प्रागन्नप्राशनाच्छिशुः। कुमारकस्तु विज्ञेयो यावन्मौंजीन बन्यते॥” इति बालं प्रकृत्य गौतमः ( २८ ) " न वैवैनमग्निहवनबालिहरणयोनियुज्यादिति ॥ मनुः (१७१-१७२) "न यस्मिन्विद्यते कर्म यावन्मोजी न बध्यते । नाभिव्याहरयेन्द्रह्म स्वधानिनयनाहते "॥ ब्रह्म वेदः । स्वधानिनयनं प्रेतकर्म । इत्यनुपनीतधर्माः। ३० उपनयनमुक्तं श्रुतौ " अष्टव ब्राह्मणमुपनयीतेति । याज्ञवल्क्यः (आ.१४) "गर्भाटमेऽष्टमे वाऽन्दे बाह्मणस्योपनायन । राज्ञामकादशे सैके विशामके ययाफुलमिति अई-भो । २ अइह-प्राप्तौर-प्राप्ते नु।३ अइड-रोमादि । ४ अपमार्जनति गौतमी पाट । ५ तदुपस्पर्शनात् । ।

·मयूख.] उपनयनम् । * अत्रच सके बादशे । गर्भकादशे गर्भवादशे द्वादशे वेश्यस्येत्याह पैठीनासिरपि “गर्भपंचमे वाह्मणमुपनयेदिति " गुणफलमाह मनुः (२०३७) "ब्रह्मवर्चसकामस्य कार्य विप्रस्य पंचमे । राज्ञो बलार्थिनः पठे वैश्यस्यहार्थिनोमे” इति । आपस्तंवः (घ. स. १।१।२१-२६) “ सहमे ब्रह्मवर्चस काममष्टम आयुःकाम नवमे तेज- स्कार्म दशमेऽन्नाद्यकाममेकादश इंद्रियकार्म द्वादशे पशुकाममिति ” । वर्णविशेषेण ऋतुनियम ५ उक्तः श्रुतौ । “संते वाह्मणमुपनयीत ग्रामे राजन्यं शरदि वेश्यमिति "। माणवकर्तृकगुरुसमीपगमनं विधीयत इति प्रांचः । पितामहचरणास्तु जिविवक्षायां मानामावादार्यकर्तृत माणवकाधिकारिकमुपनयनमेव विधीयते नोपगमन ‘कृप्तियजमानं वाचयति पंचभिः पावयती त्यत्र यजमानाधिकारिकाध्वर्युकर्तृवाचनपावनादिवत् । अत एय छान्दोग्योपनिषदि गुरुकर्तृकोपनयनानुकूलव्यापाररूपोपगमनकर्तृकता जाबालो मातरमा- १० मन्ध्यात्मानमुपनीययितुं गौतममाजगामेति । हेमाद्रो वुधवचस्यपि “गर्भाधमे घर्षे ब्राह्मण- मुपनाययेदिति " एतयान्वायकामया । जयेदित्यत्र तु यजमानस्य प्रयोज्याध्वर्यवादि कर्तृत्वे मानामावायजे: स्वार्थवणिजविशेषणतया यजनमेव विधीयत इत्याहुः । तत्र केचिदुपनयनशब्देनोपनयनमेवाभिधीयत इति । तदयुक्त । उपनयनविषयप्रयोजकव्यापारस्यो- पनयनशब्दान्यत्वाल्लक्षणायां मानाभावादिति हेमाद्रिः तेनाचार्यसमीपनयनांगको १५ गायत्र्युपदेशाप्रधान गायच्या ब्राह्मणम जदिति' श्रुतौ गाय-या ब्राह्मणमुपनयीतेति । कात्यायनस्मृतौ चोपनयनस्य गायभ्युपदेशागत्वदर्शनात् । मेधातिथिनिधे श्रुतिरापि (पृ.९१;पं.१०) “साविया ब्राह्मणमुपनर्यात विष्टमा राजन्यं जगन्या वैश्यमिति" । सावित्र्यज- गायत्री “ तत्सवितुर्वरेण्यमिति" बिष्टुर' आकृष्णेनेति ' जगती " विश्वारूपाणि प्रतिमुंचते कविः । प्रासावीदे द्विपदे चतुष्पदे । विनाकमख्यत्सवितावरेण्योनुप्रयाणमुषसो विराजाति " । २० अयमभिप्रायः । गायत्र्याः पावे अटो अक्षराणि सन्ति । तेन ब्राह्मणस्याष्टमे उपनयनम् । बिटुभः पादे एकादशेति क्षत्रियस्येकादशे जगत्याः पादे द्वादशेति वैश्यस्य द्वादशे वर्षे उपनयन। एवं चोपनयनपर योगद समिद्धादिपदस्येपांगवाचितोऽप्युपनयनपदस्य तत्सं. बंधेन प्रधानसंज्ञाखापत्तेरित्यपास्त । यथा एचस्तस्यैव योगरूपदप्रवृत्तेः पकंजपदे । २५ अत्र तु नयने योगस्य गायत्रपदेशे प रुडस्य सद्भावे न नैन माविद्यन (1) *त्वमिति । समुत्युक्त कालांतरमुक्त ज्योतिशाखे " मायादिष तु मासेषु मौंजी पंचा शस्यते " ज्यछमासे ज्येष्ठापनयन न कार्य । तया च गगः " ज्येष्टमासे विशेषेण सर्वज्येष्ठस्य चैव हि । उपनीतस्य पुत्रस्य जब्वं मृत्युरेव वेति"॥ जन्ममासे न फार्यमित्युक्तं संग्रहे “विवाहे चोपनयने जन्ममाम विवर्जयेत् " जन्ममासलक्षणमुक्तं वृद्धगर्गेण • आरभ्य जन्मदिवस यावशिद्दिनं भवेत् । जन्ममासः स विज्ञेयो गर्हितः सर्वकर्मसु ॥ एवं चाटम्यादितिथिमारभ्याटम्यतो जन्ममासोऽमिमतः । न तु दर्शातः पूणिमांतो वा । विषेशमाह चंडेश्वरः " माघे दविणशीलाख्यः फाल्गुने च दृटवनः । चत्रे मवति मेघावी वैशाख कोविदो मवेत् ॥ १ आपस्तव धर्मसू० ११११९ 1 * * चिन्हांतर्गतो र पाटः । ९ एवं मूले।

·उपनयनकाल. तत्करानि । [सस्कार- ॥ "ज्येठे तु गृहनीतिज्ञ आषाढे ऋतुमाग्मवेत् । मार्गशीर्षे भवेद्दष्ट शेष दु खमवाप्नुयात् ” । आषाढस्तु विष्णुशयनारप्रागेव न तदुई। तत्र सर्वेषां निषिद्धत्वात् । विशेषमाहुर्वसिष्ठादय " आदिके स्वातिविरमकाले नक्षत्रवृदे दशके रविश्चेत् । “विवाहचौठवावधनाय सुरपतिष्ठादि न कार्यमेव " आपूर्यमाणपक्ष" ५ ( १४१ ) इति शुक्लआश्वलायेननोक्तो मुरय | अनुकल्पमाह वृहस्पति शुक्लपक्ष शुम प्रोक्त कृष्णात्यत्रिक विनेति ।। अथ गौणकाल गृह्ये ( १।१९।५-७)" आ षोडशाब्दाह्मणस्यानतीत काल आ द्वाविंशा- क्षत्रियस्य आ चतुर्विशावैश्यस्यात ऊर्च पतितसावित्रीका भवति । नोपनयनाध्यापयेन्न याजयेने भयवहरयु" । अब बात्यताप्रायश्चित्त प्रक्रम्य " सावित्रीपतिता यस्य दश वर्षाणि पच च । सशिख वपन कृत्वा नत कुर्यात्समाहित" इति यमेन स्पष्ट पचदशवर्षोंत्तरप्रायश्चित्ताभिधानादापोडशा दवाड् मर्याथिक । एव पचदशवर्षोत्तरमेव वात्यस्तामादिक जायत इति । यत्तु " औपनायनिक काल पर पोडशवार्षिक । द्वाविंशति परोऽ यस्य चतुर्विशतिम पर" ॥ इति व्यासवाक्ये सपूर्णपोडशवर्षग्रहणाविरोधमुपन्यस्यति । तत्र धर्मप्रकाशे एव व्यवायोक्ता । १५ यमवाक्य जमप्रभृति पचवर्षातिकम प्रायश्चित्तविधिपर । व्यासवाक्य त्वाधान- प्रभूति घोडशवर्षातिकमे प्रायश्चित्परमिति न योरपि विरोध । ईशशी च सरणि प्राचां क्वचिदाश्रितः । यथा " अष्टादशदिनाद गश्रमित्व न विद्यते । चतुर्दशदिनाद गशुचित्व विधीयत "" इतिवाक्ययो पूर्व रजोदर्शनात्प्रमृत्युत्तर तु स्नानादारभ्येति । याज्ञवल्क्य (आ ३८) २० “ अत ऊर्व पतत्यंत सर्वधर्मबहि कृता । सावित्रीपतिता नात्या नात्यस्तोमाते क्रतोरिति "" वात्यस्तोमो याग रात दिनोपनयनेऽधिकारो नास्तीत्यर्थ । स चानुपनातेनाऽन हितामिनाऽविदुपाऽपि अवकीर्णिपशुवकार्य । यागोपयुक्तापपनमात्या कर्तप । तत स्मृयुक्त प्रायश्चित्त कृ-वा उपनयनमिति । अथ निषिद्धकाल । रत्नकाशे २५ "नटे चद्रऽस्तगे शुके निरंशे चैत्र मास्करे । क य नोपनयनमन याय गलग्रह " राशिपथमाशय सूर्यो निरश । अनध्यायान्विस्तरेणाप्र वध्याम । गल्ग्रहास्तवैध "त्रयोदशी चतुष्क तु सप्तम्यादित्रय तथा । चतुर्यकाकिनी प्रोक्ता अष्टावेत गलग्रहा" इति । वक्ष्यमाणानध्यायप्रतिपदप्रसवमाहतुभरद्वाजवसिष्ठी याचवेशाससिता तृतीया माघेऽय सप्तम्यथ फाल्गुनस्य । ३० 'कृष्णे द्वितीयोपनये प्रशस्ता प्रोक्ता भरद्दाजमुनींद्रमुर यरिति” । चैत्रशास्त्रशुक्लतीय मन्वादि युगादी । माघसितसप्तम्यपि मन्वादि । एतासामनध्यायच वक्ष्यते । टोडरान कारिकानिधे विशेष अनध्यायाच पूर्वे शुरनध्यायात्परेहनि । *वतारम विसर्ग च विद्यारम न कारयेदिति"। अनायाया परेऽनीति द्वितीयेतरविषय । *द्वितीयाया सुरेश्वरेण प्रतिपदोक्तत्शदि यपि व्यारया १३ विद्वता । २ ज्ञ-पातो ध्यपन-३ फ-दिनत्रयं । * *ज्ञ पुस्तके न पश्यत । ४-+तै । " ·मयूखः ] मुख्यगौणकालाः। " ॥ तत्रैव । अत्रानध्यायपदं नित्यानन्यायपरं । न तु नैमित्तिकानध्यायपरं । तेषामनित्यत्वेन नित्यानित्यसंयोगविरोधात । ननु सातम्यादित्रयमिति नबम्या अपि निषेधात्कोस्य विषयः । उच्यते। निषेघद्वयवशादोषाधिक्यकल्पनेति केचित् । पितामहचरणास्तु यदा नवमी दशदंडा तदा 'निषेधः कालमात्रक ' इतिवचनात्तदुत्तरमुपनयनं प्राप्तमनेन निषिध्यत इत्याहुः । कालविरोधोपनीतस्य पुनरुपनयनमाह वसिष्ठः "यायांशकगते चंद्रे अतिनीचस्थितेऽपि च । अनध्यायेनोपनीतः पुनः संस्कारमहति । “अपरान्हे चोपनीतःपुनः संस्कारमहति" इति नारदीये तु तृतीयः पाद उक्तः । अत्रापराह्नत्रिधा विभक्तदिनस्यात्यमागः । तथा ज्योतिर्मनुः “सर्वदेशेषु पूर्वाहे मुख्यं स्यादुपनायनं । मध्यान्हे मध्यम प्रोक्तमपराहे तु गर्हितम् ॥ इति । तन्नामानि स्कान्दे " ऊर्ध्वं सूर्योदयात्मात मुहूर्तानां तु पंचकं । पूर्वाह्नः प्रथमः प्रोक्तो मध्यान्हस्तु ततः परम् ॥ १० अपराण्हस्ततः प्रोक्तो मुहुर्तानां तु पंचकमिति ॥ अत्रानध्यायपदं नित्यनैमित्तिको (७) साधारणानध्यायपरं । "नैमित्तिकमनध्यायं कृष्णे च प्रतिपदिनं । मेखलाबंधने शस्तं चौले वेदव्रतेऽथवेति " वरिष्ठवचने " नैमित्तिकानध्यायाः कृष्णप्रतिपदादयः । प्रायश्चित्तानिमित्ते तु मेखलाबंधने मता" इति १५ कालादर्शादिधृतवृद्धगार्यवचनात्यायश्चित्तोपनयनपरतैव नापूर्वोपनयनपरता । अनभ्यायपदस्य नित्यानध्यायपरत्वे तु नैमित्तिकानध्याय इव प्रतिपद्यपूर्वोपनयनापतेः । एतेन पुनःसंस्कारविधि- गतानध्यायपदस्य चतुर्दश्यादिनित्यानध्यायपरत्वेनोपयत्तस्य नानित्यामव्याययाहकत्वं । अमीपोमी पर्यागोरतर्षपरतया प्रातीयमाने न पर्दे [5) वादः पोर्णमासं हविरिति वचनेनानीपोमीयपुरोहाश यागस्यवोत्कर्षों नाग्नीषोमीयो पा? याजस्यानित्याग्रीषोमीयरहरपायोगादित्यपास्तं । किंच दृष्ट २० स एवानीपोमीयपुरोडाशस्यैवोत्कर्षे । नित्याग्नीपोमीयसंबंधो हेतुत्वेन भाज्यतंत्ररत्नशास्त्रदीपि- कादि ग्रंथे उतः । प्रत्युत तदुत्तरपिकल्पसंमवान्नोत्कृष्यते आज्यमित्यादितंत्ररत्नमंथस्वरस्यादमी घोमीयाज्यस्योत्कर्ष एवं प्रतियत इति । यत्तु “ विद्युस्तनयित्नुष्टिश्चापत्तों यत्र संनिपतेयुरम्यहमनध्यायो यावद्भुमियुदकत्य" इति प्रश्नोदास्तवाक्येज्यसोवर्षे त्रिरात्रमित्युक्त्वान्मापादिषु दृष्टेनियतत्वान्मासाववतुरिति २५ त्रैवृष्टयै नानध्याप । वृष्टिकालो दक्षिणायन एक उदगयनेप्यपरे इत्यर्थस्य ज्ञापक महामारते वैराटपर्वणि [अ. ४२] बृहन्महावस्य पार्थवचनमुत्तमं प्रति "गांडीवमेतत्पार्थस्य लोकेषु विदित वदुरिति" धनुः प्रकृत्य "एतर्षसहसं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् । ततोऽनंतरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् ।। " त्रीणि पंचशते चैव शक्रोऽशीति च पच च । सोमः पंचशतं राजा तथैव वरुणः शतम् ।। "पार्थः पंच च पठिं च वर्षाणि श्वेतवाहन: "॥ इति । अत्र खांडवदाहानन्तरं लब्ध ३० १ज्ञ-नवम्यादि । २ -काम्प । ३ ज्ञ-मान्यारा ।४ (मापस्तर १११११२७-२८) प. म. ५र-शीतीति । ६र-पसम ।

·। " 1 २४ पूर्वाग्रहादिप्राशस्त्यं । [ संस्कार- धनुषः पार्यकर्तृकधारणे पंचषष्ठिवत्सरात्मकवर्षाणां बाधिकत्वात्सार्धद्वात्रिंशद्वत्सराः पंच- षष्ठिवर्षशब्देन विवक्षिता इत्यवश्य वाच्यं । अन्ययातीतानां गतवत्सराभिप्रायव्याख्याने घर:- वदिति भूतनिर्देशानुपपत्तेरिति त युक्तं पंचषष्टिवर्घाणीत्यस्योत्तरावधिमात्रसमर्पकत्वात् । प्रयोगा उत्तरावधिसमर्पकान हि तत्रोत्पत्यादिरूपः पूर्वोवधिरपि प्रतीयते येन बाधः स्यात् । किंच ५ दक्षिणायनोत्तरायणयोवृष्टीकालत्वे अनुराधक्षमारभ्य षोडशाप भास्कर । यावच्छरति वै तावदकालं मुनयो विदुः ।। "कालदष्टे तु तत्कालमकाले तु विरारकं । अतिमात्राय वा वृष्टिाध्यायीत दिनत्रयं ॥ " तयोस्तु द्विदिन चैव वृष्टिमात्रे दिनं स्मृतम् ॥ इति स्मुतिरत्नावल्यादिधृत- मार्यवचने । तथा "आदि ज्येष्ठांना काला नान्यात्राकालवृष्टिरिति " स्मुत्यर्थसारे अर्को वर्षे १० राित्रमित्येतस्पोपनिषद्भाध्ये त्वादिज्येष्ठति वर्षतुरुक्तस्तत्र दृष्टिकालाकालपरिभाषणवैया- पत्तेः । एतदभिपायेणैव यस्मिन्देशे यो वर्षाकालस्ततोन्यत्रापर्तुरित्यापस्तंधीयधर्मप्रश्नवास्यस्य व्याख्यान उज्वलायो प्रथमप्रश्ने तृतीयपटले ( स. २७) हरदत्तीयपंथः संगच्छत इति । यत्तु यावद्भमियुदकत्येके " धर्मप्रश्न (सू. २८) एव पक्षांतरसत्वात्तविरात्रानध्यायस्य नित्यत्व- मिति । तदप्युक्तं । इदइनि-यस्याटम्याद्यनध्यायेष्टव्यापनेन तथा सकलपथसिद्धनित्यान- १५ ध्यायत्वं न स्यात् । एतेनापिमनूक्ताकालिका स्यनिस्पलं (5) मनुरमवीदित्युक्तिर्विवाल्यार्थेत्यन्य इति मेधातिथिना व्याख्यानादिति परास्तं । तथा च पूर्वाग्रहादिप्राशस्त्यमाह धर्मभकाशे ज्योतिर्मनुः "सर्वदेशेषु पूर्वाहे मुख्य स्यादुपनायनी मध्यान्हे मध्यम प्रोक्तमपराहे तु गर्हितमिति" भरद्वाजः “विनतना वसंतेन कृष्णपक्षे गलमहे । अनध्याये चोपनीतः पुनः संस्कारमहतीति " २० पुनरुपनयनिमित्तानि चाग्रे विस्तरेण वक्ष्यामः । विशेषमाह व्यवहारचंटेश्वरः केतोरस्तदिनाद्ध सप्ताहानि परित्यजेत् । यावत्केतृदयस्तावदश्रद्धः समये भवेदिति "। इदं ब्रह्मपुत्राख्योमकेतुविषयमिति धर्मप्रकाशे। गर्गः "चंद्रसूर्योपरागेषु व्यहं प्रागशुभं भवेत् । सत्पाहमशुभं पश्चात्स्मृतं ग्रहणशूलकं ॥ खंढरहें गिराः २५ " सर्वमासे तु सप्ताहमर्द्धमासे दिनत्रयं । त्रियकांगुलतो मासे दिनमेकं तु पयदिति"। विवाहचंडेश्वरः " ग्रहे रवींदोरवनिप्रकंपे केतद्गमोल्कापतनादिदोषे । “वते दशाहानि वदति तज्ज्ञास्रयोदशाहानि वदंति केचित् "n ज्योतिनिधेनुकल्पोऽप्युक्तः "पंचदिनानि वसिष्टाम्रिदिनं गर्गस्तु कौशिकस्त्वेक " यवनाचार्यस्य मतं पधमुहूर्तान दूषयति राहु"। एवं सर्वमालोच्य ज्योतिर्विदुपदिष्टे मुहर्ने उपनयनं कुर्यात् । अत्र च माणवककृत गुरुसमीप. गमन प्रधानमिति जरन्मीमांसकाः । नव्यास्तु जिविवक्षायां मानामावादाचार्यकर्तृकं माणवकाधिकारिकमुपनयनमेव विधीयत इत्याहुः । युक्तं चेदं । स्मृत्यर्थसारे तु आचार्यसमीपनयनममिसमीपनयनं पा गायत्रीवाचनं वा प्रधानमित्युक्तं । २५ अयोपनेत्रुपनेययोरधिकारसंपादनार्थ प्रायश्चित्तमाह वृद्धविष्णुः “ श्रीकृच्छाश्च वटुभरेदिति "1 आचार्यस्य विशेषः स एवाह कृच्छत्रयं चोपनेता वर-पूर्व । २ अढई-वैवाइप्रचंडग्रेट, र-विवाह । ३ -क्य । ४ फ अई-पं । ॥

·नयुखः] उपनेतारः । २५ " स " "सावित्रीमन्यसे दर्मि पवित्राणि च संस्मरन् । सहसं द्वादशाख्यं च सावित्री प्रजपेब्दुधः ॥ " स्वाधिकारार्थमेवास्याः प्रदानार्थ हि तस्मृतमिति पंढादीनामप्युपनयनमुक्तं ब्रह्मांडे “ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो बाह्मणः स इति श्रतिः ॥ तमाञ्च घंटवधिरकुब्जवामनपंगुषु । जङगद्गदरोगाशुष्कांगविकलांगिषु ॥ " मत न्मत्तेषु मूकेषु शयनस्थे निरिद्रिये । ध्वस्तपुंस्त्वेषु तेषु संस्काराः स्युर्यथोचितमिति" ॥ ५ अशक्यागहीन नेत्यर्थः। “मत्तोन्मतो न संस्कार्याविति केचित्प्रक्षते। कीवनाधिकाराच पातित्यं नास्ति चैतयोः ॥ 'तदपत्यं च संस्कार्यमपरे वाहुरन्यथा । संस्कारमंत्रहोमादीन करोत्याचार्य एव तु ।। " उपनेयांश्च विधिवदाचार्यस्वसमीपतः । आनीयामिसमीपं वा सावित्री स्पृश्य वा जपेत् ॥ "कन्यारवीकरणादन्यत्सर्व विप्रेण कारयेदिति । १० उपनेतृक्रममाह गर्गः "पिता पितामहो माता ज्ञातयो गोत्रजागजाः । उपायनेऽधिकारी स्यात्पुर्वाभावे परम्परः" । *अत्र यद्यपि भातुशब्देन बटोरेव भाता प्रतीयते तथापि पितुरेव स प्राप्तः । तथा च पितामहः " पितैवोपनयेत्पुत्रं तदभावे पितुः पिता। तदमावे पितुर्धाता तदमावे तु सोदर " ॥ इति । *ज्ञानयः सपिंडा। अमजाः वयोपेक्षया गोत्रजेपु सपिण्डपुतद्भिन्नेप मध्ये ये अग्रजा वृद्धास्त उपनयना-१५ चार्य वाधिकारिणः । यस्तु " असंस्कृतासु संस्कार्या मानूभिः पूर्वसस्कृरिति” (व्य. १२४) योगीश्वरवचनेनाग्रजानामधिकारावगम: स तु पितृव्यामावविषयक इति तु युक्तं । उताधिकार्यभावे शौनका 'कुमारस्योपनयनं श्रुताभिजनवृत्तवान् । तपसा धूतनिःशेषपामा कुहिजोत्तमः " ॥ इति सोऽपि स्वशाखीय एव । नथाचार्य कुर्यादिति अधिकृत्य व्यासः 'वैदिकानिधर्मशं कुलीनं श्रोत्रियं शुचि । स्वशाखीयमनालस्यं विप्रं कर्तारमीप्सितमिति" इति कालादिनिर्णयः अथ परिधानोत्तरीयनिर्णयः । तत्र गृह्यं (आ. १।१९।८-९) "अहतेन वाससा संघीतमैणेयेन वा बाह्मणं रोरवेण क्षरियमाजेन वैश्यं । यदि वासासि वसीरन रक्तानि वसीरन्कापायं ब्राह्मणो मांजिष्ठं क्षत्रियो हारिद वैश्य इति"। महतलक्षणं प्रचेता आहे । "ईपद्धोतं नवं श्वेतं सदशं यन्न धारित । अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनमिति" ॥ "पूर्वगृयार्थः । तर वासः साधारण । यदा तु न प्रावरणं तदा ब्राम्हणादीनामजिनादीनि । एणी सिमिता भृगी । एण्या ढन् । यदि वासांसत्यत्र वाक्यभेदव्यवहितान्वयो । यासासि वसीरन्नित्येकं वास्यं । यदि रक्तानि बसीरन तदा कापायमित्यादि वाऽन्यत् । मनुर्विशेषमाह (२०४१) “कार्णरोरखवास्तानि चार्माणि ब्रह्मचारिणः।यसीरभानुपूण शाणक्षीमाविकानि चेति"। "कार्णरोरवमानान्युचरीयाणि कृष्णरुबस्तानि नान्युत्तरीणीति शंखवचनात् । वस्तगलका २० . - । ३० -स्या र पाठः।

·२६ उत्तरीयम्। [संस्कार- अजे 'त्यमरोक्तः (१०।१८५८)। वनेषु विशेषमाह वसिष्ठः (१९६४) “भुकमहतं चासो ब्राह्मणस्य । कार्पास मांजिष्ठं क्षोमं क्षत्रियस्य । पीतं कौशेयं वैश्यस्येति"। इति घस्रादिनिर्णयः ।। मेखलाव्यवस्थामाह मनुः (२३४२) ५ "मौंजी निवृ समाश्लक्ष्णा कार्या विप्रस्य मेखला क्षत्रियस्य तु मौर्वी ज्या वेश्यस्य शणतांतवी"। ज्या कदाचिचर्ममयी मवति कदाचित्तणमयी। तत्र चर्ममयीव्यावृत्यर्थ मौवति मेधातिथिः। ज्यायाश्च स्वरूपनाशप्रसंगात्रिवृत्यादिगुणो नेत्ति धर्मप्रकाशे तात्तचरणाः। शणे तु त्रिवृत्त्वा- दिगुणोऽस्त्येव । गृह्ये विशेषः (आ. गृ. १।१९।१०-११) "तेषां मेखला मौजी ब्राह्मणस्य धनुषा क्षत्रियस्यावी वैश्यस्येति" । अव्यूर्णकृतेत्यर्थः । अनुकल्पमाह मनुः (२०४३) १. " मुंजालामे तु कर्त्तव्या कुशाश्मंतकबल्बजेः । त्रिवृता ग्रंथिनकेन विभिः पंचभिरेव चेति " अत्र कुल्लूकमट्टः ओदिशब्दस्य लोपमंगीकृत्याकांक्षितविधानान्मुंजादीनां तिसृणां मेखला- नामलाभे क्रमेण कुशाश्मंतकबल्वजा ग्राह्या इत्याह । ग्रंथयश्च शिष्टाचारात्प्रवरसंख्यया कार्याः । तथा च मनूक्तो विकल्पो व्यवस्थितः । एकावरस्यैवैको मंथिविप्रवरस्य त्रयः । पंचप्रवरस्य पंचेति । इति मेखलाव्यवस्था १५ दण्डा उक्ता गृह्ये (आ. गृ. १।१९।१२-१३) " तेषा दण्डाः पालाशो भ्राह्मणस्यौदुबरः क्षत्रियस्य चैल्यो वैश्यस्य । केशसंमितो ब्राह्मणस्य ललाटसमितः क्षत्रियस्य । प्राणसंमितो वैश्यस्य । सर्वे का सर्वेषामिति"। प्राणो नासा । मनुर्विशेषमाह (रा४५) "ब्राह्मणो बेवपालाशी क्षत्रियो वाटखादिरौ । पैलवौदंबरों वैश्यो दंडानहन्ति धर्मत" इति न चार इंद्वनिर्देशात्समुच्चय इति वाच्यं । दई प्रदायेति सूत्रे गुणभूतदण्डैकत्वश्रवणात् । मनुस्मृतावेव गुणविधिवाक्ये केशातको ब्राह्मण येत्येकवचनश्रवणात् । वसिष्ठस्मतो ( स. १११९२ ) स्पष्टमेव "वेल्वः पालाशो वेति" विकल्पाभिधानाच्च । अतो विकल्पितयोरेव द्वन्दनिर्देश इति । सर्वेषामलाभे यम आह "एतेपामप्यलाभे तु सर्वे सर्वयज्ञिया " इति । दंडान्विशिनष्टि श्लोकगौतमः ॥ २५ “अजवस्ते तु मर्वे स्युरवणा: सौम्यदर्शनाः । अनुदेशकरा नृणां सत्वचो नामिदूषिताः" । इति दंडनिर्णयः यज्ञोपवितमाह मनु. (२०४४) " कार्पासमुपवीतं स्याद्विपस्योवृतं त्रिवृत् । शणसूत्रमय राज्ञो वैश्यस्याविकमुच्यते " शणसूत्रमयमित्यवापि ऊर्धवृतं विवृदिति संबध्यते । आधिकमव्यूर्णासंभव । एवं च यदिदानी- ३० तनानां क्षत्रियवैश्याना कार्यासोपवीतधारणं तर मूलं न विद्यः । मदनरत्ने कात्यायनवचनं "कासक्षौमगोबालशणवल्तृणोद्भवं तदा संभवतो धार्यमुपवीतं दिजातिभिः ॥ इति असं- भवतः असंभवात् । एवं कार्पासासंभवे कार्यमित्युक्तं भवति । न तु पूर्वोक्तसमवे इति शेयं । १र-मुंजालाभे इति । २ र पचवा सप्तवा पुनः । वेदप्रयेण वृतोऽहमिति मन्येत द्विजः । तद्ययस्तदगा (8) नित ईदस्यानि संस्मरेदिति । ३ श-दंडाः । २० ·मयूखः ] यज्ञोपवीतधारणम् । -- २७ -- ५ t " विशेष उक्तः छंदोगपरिशिष्टे निवृदूचंवृतं कार्य तंतुत्रयमधोवृतं । त्रिवृतं चोपवीतं स्यात्तस्यैको प्रथिरिष्यते ॥ कर्तव्यतामाह देवलः " प्रामान्निष्कम्य संख्याय पण्नवत्यंगुलीप तत् । तावत्रिगुणितं सूत्रं प्रक्षाल्याऽब्लिंगनिभिः ॥ "देवागारेऽथा गोष्ठे नयां वाऽन्यत्र वा शुचौ । सावित्र्या त्रिवृतं कुर्यात्नवसूत्रं तु तद्भवेत् ॥ हरिब्रह्मेश्वरेभ्यश्च प्रणम्यावदधात्यथ । यज्ञोपवीतमित्यादिव्याहत्या चापि धारयेत् " ॥ तथा “ यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूत्राणि नवतंतव " इति । वसिष्ठस्तु विशेषमाह नाभेरू-मनायुष्यमधो नाभेस्तपक्षयः । तस्मान्नाभिसमें कुर्यादुपवीतं विचक्षण: "" कात्यायनोऽपि पृधदेशे च नाभ्यां च धृतं यदिदते कटिम् । तद्धार्यमुपवीत स्यान्नातिलंब न चोट्रितमिति”। १० धारणे विशेषमाह भृगुः "उपवीतं घटोरेकं । तथेतरयोः स्मृते । एकमेव यतीनों स्यादिति शास्त्रस्य निश्चय इतरयोगृहस्थवनस्थयोः । यतीनां त्रिदेहिनां स्नानोत्तरमेव द्वे इत्याह वसिष्ठः ( १२२१४ ) स्नातकानां द्वितीय स्यादतर्वातस्तथोत्तरमिति " एतद्वारणं नित्यं । बहूनि चायुष्कामत्यति देवलवचनान्यपि धार्याणि । बहुत्वावधिमाह कश्यपः १५ " त्रीणि चत्वारि पंचाटयहिणः स्युर्दशापि वा । सधैर्वा शुचिभिर्घायमुपवीतं द्विजातिभिः" । अत्र त्रिप्रभृति दशपर्यन्तमधिकधारणे फलमूमा कल्यः । अनुकल्पमाह देवलः "कासक्षौमगोबालशाणवल्कतृणादिक । सदा संभावितं धार्यमुपवीतं द्विजातिभिः" ॥ इदं च " सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च । विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तस्कृतमिति " भृगुस्मृतेनित्यं । तत्र पूर्वार्दैन पुरुषार्थत्वमुत्तरार्द्धन कवंगत्वमिति । विशेषमाह मनुः २० (२०६३) "उद्धृते दक्षिणे पाणावुपवीत्युच्यते द्विजः। सव्ये माचीन आवतिी निीती कंठसर्जने" ॥ असमासः छांदसः । स्मृतिसारे सूत्रमन्यकृतमपि ग्राह्यमित्युक्तं । "छदे विनाशे वा स्नातः कन्यया निर्मितं शुभं । विधवाद्यामिरथ वा सूत्र गृहीत वे शुचिरिति । मेखलादीनां छेदे जलमध्ये प्रक्षेप: कार्य इत्याह मनुः (२०६४) " मेखलामजिनं दंडमुपवीतं कमंडलुं । अप्सु प्रास्य विनानि गृहीतान्यानि मंत्रवदिति " ॥ २५ उपनयनकाले येमैत्र धृतानि ते मंत्रा गृह्यते । इत्युपवीतनिर्णयः । इत्युपनयनं ।। अथ पुनरूपनयने विशेषमाहाश्वलायनः(१।२२।२२-२६) " अथोपेतपूर्वस्य कृताकृतं केशवपनं मेधाजननं चाँनिरुक्तं परिदानं कालश्च तत्सवितुर्वृणीमह इति सावित्रीगिति। कृताकृतं वैकल्पिक । अनिरुक्तं न कर्तव्यमित्यर्थः । कालनियमोऽपि नास्तीत्यर्थः । पराशरः (१२३) " अजिनं भेखला दंडो मैथ्यचर्या व्रतानि च । निवर्तते द्विजातीनां पुनःसंस्कारफर्मणेति ॥ ३० इदं च पुनरुपनयनं वेदान्तराध्ययनं चिकीर्षुः कुर्यादिति हरदत्तः।आहाश्वलायनः “ अध्वऍणां सामगानामृचमध्येतुमिच्छतां । क्रिया स्यात्परिदानांता दीक्षादिन विधीयते"" अचं ऋग्वेदं । परिदानमादित्याय वृतपतये बटुं ते ददामीति विहितं । अन्ये तु यत्र पुनः संस्कारो विघीयते तनापीयमेवेतिकर्चव्यतेति । ९ रफडइ-पाठः। २ ज्ञ-शून्य । ३-मुनिः । ४ ज्ञ-द्विजातिभिः । ५ वा इति ज्ञादिपाठः । 1 ·पुनरूपनयनम् । [सस्कार- " “ ॥ " अथ पुनरुपनयननिमित्तानि । भरद्वाज " विनत्तुना वसतेन कृष्णपक्षे गलग्रहे । उपनीतस्वनव्याये पुन सस्कारमहति ॥ अपराण्ह चोपनीत पुन सरकारमहतीति" पराशर (१२२२) "अज्ञानापाश्य विमूत्र सुरासमृष्टमय च । पुन सस्कारमर्हति त्रयो वर्णाद्विजातय ॥ ॥ विष्णु विदुराहयामकुक्कुटगामासमक्षणेषु द्विजातीनां प्रायश्चित्तोते पुन सस्कार कुर्यादिति"। लशुन गृजन जग्ध्वा पलाडु च तथा शुन । उष्ट्रमानुपकेमाश्व न् रासमाक्षीरभोजनात् । उपायन पुन कुर्यात्ततकृच्छ्र चर मुहु ॥ दशातर गतस्यादहिके कृते यथसौ पुनरायाति तत्रोक्त सग्रह "जीवन यदि समागच्छेघृतकुमेनिमज्य त। उधृत्य स्थापयित्वाऽम्य जातकर्मादि कारयेदिति ॥ १० बौधायन सिंघुसौवीरसौराष्ट्रांस्तथा प्रत्यतवासिन । वकीलगांश्च गत्वा सरकारमर्हति । " सौराष्ट्रसिंधुसौवीरानावर्त्य दक्षिणापथ । एतान्देशान्दिनो गत्वा पुन सस्कारमर्हति "॥ यात्रार्थ गमने तु न दोष । “ अगवगकलिंगाश्च सौराष्ट्रमगधास्तथा । तीर्थयात्रा विना गत्वा पुन सस्कारमर्हतीति" श्लोकगौतमाक्त । इति पुनरुपनपननिमित्तानि ।। १५ अथ पुनर्जातकर्मादिनिमित्तानि । पराशर “य प्र यवमिनो विप प्रजज्वाला विनिर्गत । अनाशकनिवृत्तश्च गार्हस्याञ्च चिकीपति ।। "चरेत्रीणि च कृच्छ्राणि त्रीणि चाद्रायणानि च। जातकर्मादिभि सर्दै सस्कृत शुद्धम प्नुयात्"n वसिष्ठ (१)-"सत्यस्य दुर्माति कश्चित्परावृतिबदिति । स कुर्यात्कृच्छ्रमश्रात षण्मासात्प्रत्य नतरमिति" २० अत्र षण्मासिक विप्रस्य । चाद्रायणत्रय क्षत्रियस्य । कृच्छ्वय वैश्यस्येति विज्ञानेश्वर । देशांतरगतस्यौध्वदेहिके कृते यद्यसौ पुनरायति तदा विशषमाह मदनरत्ने वृद्धमनु 'जीव यदि स आगच्छेघृतकुभे निवश्य च। उधृतस्नापयित्वाऽस्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ द्वदशाब्दबने कुर्यात्रिरानमयव प्यनु । स्नात्व दहत्तो मार्यामन्यां वातदमावत " ॥ इति । अथ ब्रह्मचारिधर्मा । २५ याज्ञवल्क्य (आ (२६)"गुरु चैवाप्युपासीन स्वाध्यायार्थ समाहिः” इति । आश्वलायन भजनाम्यजन क्षौद्र गधपुष्पाक्षतान्बती । वर्जयेत्पादुके छत्र यान ष्णीषरथादिकान् । "न शयीतातरिक्षे तु न शुचौ न पर सह । न वाऽसीत न नमश्च नालीक विभृयाद्वती", नालीक नालिकेरकमहलुमिति । धर्मप्रकाशे " मनसाऽपि न चौलघ्या गुरोराज्ञा स्थचन । गुरुवद्गुरुपर्नषु तत्पुत्रादिषु सर्वदा ॥ “प्रत्यक्ष वा परोक्षे घा चरेत प्रथमाश्रमी । वेदोदितवतैरन्या वृतानन्यान सचात् ॥ नम्नायासर्वतीर्थेषु न भुनीयादितस्तत " तीर्थयात्रां न कुर्यादित्यर्थ । "भैश्यमादृत्य भुजीयात्सायप्रातर्गुरो वसन् । देवर्षिपितृपूजां च कुर्य दा गुर्वनुज्ञया । " अन्छिन्मान्धारयभित्य दहाजिनकमहलून् । यज्ञसूधपवित्रे च मेखला च गुरौ वसन् । “ " २० H ·मायूस 1 ब्रह्मचारिधर्मा। ५ न शारसूत के स्याता मातापित्रोतावृते । वतिनश्चोत्सवालोक श्राद्धान्न च न शस्यते । न मायेच ताबूलमय मैथुनमेव च । वर्जयेशुन लाजान्लाजापूपादिकान्ती । "चरित्या चतुरो वेदाम्रौन्दो चैकमयापि वा।तोषयेदक्षिणाभिस्तु गुरु भक्त्या विचक्षण"दति।सुमत " ब्रह्मचर्य तपो भैइय संध्ययोरप्रिकर्म च । साध्याय गुरुवृत्चिश्व चर्येय ब्रह्मचारिण "" व्यास "जघन्यशायी पूर्व स्यानुत्यायी गुरुवेश्मनीति" । गुरुसेवाया फलमाह मख "न मानेन न होमेन नेशग्निपरिचर्यया। ब्रह्मचारी दिव याति स याति गुरुपूजनात् " ॥ मनु (२।१९८) " नीच शय्यासन चास्य नित्य स्यादुरुसन्नियो । गुरोश्च चक्षुर्विषये न यधेपासनी भवेत्" । प्रसारणादिक न कुर्यादित्यर्थ । अत्र नित्यग्रहणाब्दह्मचयोत्तरकालमप्येतेनुवर्तते एव । समासनमप्यनुजानाति कचिद्विष्णुः " नास्यकासनो भवेहते शिलाफलानोपातम्य" इति । मनु (२२२००) १० " गुरोर्यत्र परीवादो निंदा वाऽपि प्रवर्तते । कणो तत्र विधातव्यो गतव्य वा ततोऽन्यत" " सदोपकीर्तन परीवाद । अराहोपोक्तिनिदा । निदादिकरणे फलमाह स एव ( २।२०१) " परीवादात्खरो भवति वे मवति निदक । परिमोक्ता कृमिर्भवति कीरों मवत्ति मत्सरी " परिमोक्ता अदत्तगुरुदानम ता । रारीत " क्च वा यदि चाईच पाद वा यदि वाऽक्षर । सकाशायस्य गृण्हीयानियत तस्य गौरव " ॥ १५ मनु (२.१९९) 'नोदाहरदाय नाम परोक्षमपि केवल । न चैवास्यानुकुति गतिभापितचेष्टितमिति " ! केवल नाम न माह्य किंतु उपाध्यायादिविशिष्ट । उक्त च गोतमन ( २१२८) " नामसोने गुरा समानतो निर्दिशदिति " 1 मानेन सहित समान । याज्ञवल्वर (आ. ३३) 'मधुमासानोछिटशुल्कस्त्रीमाणिहिसनामारकराराकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेदिति' ।। मधु क्षौद्र । आश्वलायनस्मृतो क्षौद्रग्रहणात् । शुल्क मिटरचारय । यदि मासभक्षणाशिवा प्यापिस्तदा गुरोमच्छिष्ट पक्षणीय । स चेय धीयीत काम गुरोमच्छिए भषनार्थ सर्व प्राश्नी. यादिति ।आपस्तपोपि(१।४।११)"पिनुज्येऽस्य च धातस्छिष्ट भोक्तव्यमिति" मनु (६।१४) *वर्जये मधुमास च गधमाल्यरसान विय । शल्कानि चैव सर्वाणि प्राणिनां च बहिसन । " अभ्यगमजन चाक्ष्णोरूपानच्छत्रधारण । काम क्रोध च लोम च नर्तन गीतवादन ।। २५ "यूत च जनवाद च परिवाद तथान्तम्" इति।परिवाद बहुजनसवाद ।।२।१७८१०९)"स्त्रीणाच प्रेक्षणालामुपयात परस्य चेति" | प्रेक्षणालममितिमैथुनशकायामेवाययोक्त गोतमन "प्रेक्षणालभने मैथुनशकायामिति । एव च मान्यस्रीणा प्रेक्षणमालभ समाषण वा न दोषाय । गाला स्पर्श । मनुर्पिशषमाह । (२२१९) " मुडो वा जटिलो वा स्यादय वा स्यारिउखाजी " इति । अब जय पक्षा मुइ । जटी । शिखाजटी वैति । गौतमोऽपि (३३२१) " मुडी शिवी वेति ।। ३० कात्यायनोऽपि सशिख वपन कार्यमास्नानान्द्रह्मचारिण" इति । सर्वमह व सामगविषयमिति केचित्। तथा च विष्णुपुराणे ज्ञापक " एते लूनशिवस्तरय शनैरचिोदने । कुशवाशाविराजते कर सामगा इवेति १ इ-क-ज्ञ-अथ । वईये मधु मास च भौमानि क्वानि च । मुस्तृग शिशु व श्लष्मातापनि च । इति मनस्मृया पाठ ! २० ·[संस्कार- “ सामिदाहरणं । गुरोरभिवादनम् । यमः "सटासनंच शयनं वर्जयेतघावनं । स्वदेककुशेष्वेव न रेतःस्कंदयेत्वचित्" । कूर्मपुराणे "नाऽदर्श वै समीक्षेत नाचरेदंतधावनमिति" ॥ याज्ञवल्क्यः( आ. ३२) "ब्रह्मचर्य स्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणः काममश्नीयाच्छ्राद्धे व्रतमपीडयन्निति"। ब्रह्म- चर्ये स्थितो ब्राह्मणादिरेकमेकसंबंधि अन्न नाय त् । एकस्यान्नं न गृहीयात् । किंतु बहूनां । ५ ब्रह्मचारी तु श्राद्धे निमंत्रितः सन्मधुमासादिवजे एकस्यापि गृहेऽश्नीयात् । अनेन ज्ञायते श्राद्ध- व्यतिरेकेणेकस्यान्नं न गृण्हीयादिति । तथा ( आ. ३५ ) " आग्निकार्य ततः कुर्यात्संध्ययोरुभयोरपीति " ततः संध्योचरं । संध्याविधिश्चाचारमयूखे विस्तरेण वक्ष्यते । कदाचित्पातःसंध्योचरमकृतस्याग्रेिकार्यस्य यावद्भोजनं गौणकालमाह स एव (आ.३१) कृताग्निकार्यों भुंजीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञयति "। सायमेवाग्निकार्यमित्याहापस्तंबः (१।४।१७) १० "सायमेवाग्निपूजेत्येक " इति ।। समिदाहरणं मनुराह (२।१८६) "पुरादात्त्य समिधः सन्निदध्यादिहायसि । सायंपातश्च जुहुयाताभिरग्निमतंद्रित"॥ इति विहायसि मंडपादाविति । धर्मप्रकाशे आपस्तंवः " नास्तमिते समिद्धारो गरउदिति” । समित्परिणाममाह कात्यायनः " नांगुष्ठादधिका कार्या समित्स्थूलतया क्वचित् । न विहींना त्वचा चैव न सकीटान पाटिता ॥ १५ "मादेशान्नाधिका नोनातथा न स्यादिशाखिका। विशीर्ण विदला-हस्वा वकाः समुखिराः कृशाः॥ दीर्घाः स्यूलाश्च समिघो वर्जनीयाः प्रयत्नत"। इति । अग्निकार्याकरणे प्रायश्चित्तमृग्विधाने "मानस्तोके जपेन्मंत्रशतसंख्यं शिवालये। अग्निकार्य विना भुक्ते न पापं ब्रह्मचारिण" इति । इत्यग्निकार्य । ततोभिवादनमुक्तं याज्ञवल्क्येन ( आ. २६) “ततोऽभिवादयेदृद्धानसावहमिति ब्रुवन्निति "। २. ततोऽग्निकार्यानतरं । अत्राग्निकार्याभिवादनयोरगागित्वाभावात्कदाचिदग्निकार्याकरणेपि अभिवादन कार्यमेव । वृद्धा मान्याः । तत्र मान्यो गुरुः । ते विशिनष्टि याज्ञवल्क्यः (आ. ३४) "स गुरुयः क्रियाः कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छनीति " किया निकायाः । मनुरपि ( २१४२) "निकादीनि कर्माणि यः करोति यथाविधि । समावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते"। इति । एवं च पितेव गुरुः । निषेकादिक्रियाकर्तृत्वात्तस्य । एवं चोपनीय य भग्वेद- २५ माचार्यः स उदाहत इति आचार्यस्योपनेतृत्वं पित्रमावे द्रष्टव्य । यद्यपि क्षत्रियस्य वृत्यर्थ- खेनाप्राप्तमध्यापन तथाप्यापदि धर्मार्थप्राप्तमेव । अतश्च पितोपनयेत्पुत्रमिति क्षत्रियादिप्रत्यापदि प्रवर्तत एव । अयं पर विशेषः । याज्ञवल्क्यवाश्ये संज्ञासंबंधववर्णिकाविषयीकरोति । मनुवाक्ये तु विप्रग्रहणात्तमेव विषयीकरोति । एवं च विप्रस्यान्नसमावनाफरणे गुरुवं यद्यपि मनुवाक्यं न प्रतिपादयति तथापि याज्ञवल्क्यवचनात्तत्सिद्धिः । क्षत्रियादेरपि वेदाध्ययनामाव २० मनुाचनाचत्सिदिः । एवं च त्रैवर्णिकानां मध्ये यस्यैवैतद्वचनद्वयप्रतिपादितानि निमित्तानि न संनि न तस्य गुरुशब्दवाच्यत्वं समाय्यते । शूद्राणां तु न कदाप्पेतचनद्वयप्रतिपादितं गुरुत्वं १दरादिनि मनुस्मृया पाठः । G ·मयूखः] आभिवादनप्रकारः। । संभाव्यते । नन्वेव शूद्राणी मुस्तल्पगमनप्रायश्चित्रं न स्यादिति चेत् । यद्यपि गुरुतल्पमानजन्यं न स्थातथापि मातृगमनजन्यं स्यादेवोते न विरोधः । यदा उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महामतिः । मातुलश्च गुरुखाता मातामहपितामहो । " वर्णज्येडः पितृव्यश्च पुंस्पते गुरवः स्मृताः । माता मातामही गुवी पितुर्मातुश्च सोदराः ।। | "पितामही स्वसाज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रिय" इति देवलवाक्येन केवलस्यापि पितृगुरुसंज्ञाकरणातः ५ द्भार्यागमने भविष्यत्येव गुरुतल्पगमनमायश्चित्तं । आचार्य विशिष्टि मनुः (२।१४०) "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयन्दिजः । संकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते" ॥ इति । रहस्यमुपनिषदः । उपाध्यायं विशिनष्टि स एव (२।१४१) " एकदेशं तु यो वेदं वेदांगान्यय वा पुनः । योऽध्यापयति वृत्यर्थमुपाध्यायः स उच्यत" इति शंखोऽपि “भूतकाध्यापको यस्तु स उपाध्याय . उच्यत" इति । मासे दिने वर्षे वा १० एतावद्देयमिति परिच्छिय योऽध्यापयति स मृतकाध्यापकः । विष्णुरपि “यस्वेनं मूल्येना- ध्यापयेत्तमुपाध्यायमिति विद्यादिति शेषः । एषु च मध्ये माता मान्यतरेत्युक्त। याज्ञवल्क्येन (आ. ३५) “ एते मान्या यथापूर्वमेभ्यो माता गरीयसीति "। धर्मप्रकाशे पुराणे तु दो गुरू पुरुषस्यह पिता माता च धर्मतः । तयोरपि पिता श्रेयान्वीजप्राधान्यदर्शनात् ॥ " अभाये बीजिनो माता तदभावे तुपूर्वज " ॥ इति पितुर्गरीयस्त्वमुक्तं । अच्छया विकल्पः । १५ तुल्यकल्पत्वं वा । अन्य विशेषमाह विष्णु: "बाले समानवयस्यध्यापके गुरुवदतेति"। माल इति नावगणनीय इत्यर्थः । इति गुर्वादिनिरूपणं । अभिवादनप्रकारमाह मनुः (२२१२२) । अभिवादात्परं विप्रो ज्यायान समभिवादयन् । असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् "n अभिवादादमियाइये इति पदापरं स्वं नाम ग्राह्यं । तथा “मोशब्दं कीर्तयेदंते २० स्वस्वनामोऽभिवादने " इति । तथा च 'अभिवादये देवदत्तोऽहं भो' इत्युल्लेखः । एकहस्तेना- भिवादन करणे दोषमाह विष्णुः जन्मप्रभृति यत्किंचितसा धर्ममाचरेत् । धर्म तनिष्फलं याति एकहाताभिवादने " ॥ इति । विशेषमाहात्रिः "दक्षिण पाणिभुत्य प्रकामभाभिवादये। प्रोधिये संजलि कार्यः पादोहणं गुशोरिति २१ उपमहणं संस्पर्शने ज्ञेयं । एतस्माच वाफ्यादेवहस्तेनाप्यभिवादनं गम्यते । एवं च पूर्वोक्तदोष- श्रवणं श्रोत्रियादौ ज्ञेयं । पादोपसंग्रहणप्रकारमाह मनुः ( २।७२ ) "व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंहरणं गरोसव्येन सव्यः प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः ॥ ॥ गुरुचरण इतिशेषः । चौधायनः ( रारा२७ ) "श्रोत्रै संस्पृश्यति ” विशेषमाह । अन्यविशेषमाह मनुः ( २।२०५) “गुरोर्गुरी सन्निहिते गुरुवमृत्तिमाचरेदिति ॥ ३० अथ प्रत्यभिवादनमुक्तं मनुना (२०१२५) आयुष्मान्मव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने । अकारश्चैव नानोऽने वाच्यः पूर्वाक्षस प्लुतः। न नामोडकारो विधीयते । किंतु यो नामांतेऽकारस्तमुद्दिश्य प्लतमात्रं १फ-महीपति; इ-महामुनिः । २ डइरअ-नामाते ! “ 1 अत्र ·३२ [संस्कार- तत्र विशेषः । प्रायश्चितानि च । विधीयते । नाम्ना सर्वेषामकारांतत्वामावादकारमहणं नामांतस्वरोपलक्षणमिति व्याख्यातृसंप्रदायः । सौम्येति नामग्रहणाथै । तथा च नामांतस्वरः प्लुतो भवति । शर्मादि- प्रयोगोऽपि कार्य इति केचित् । एवं चायुष्मान्भव देवदत्ता ३ शर्मन्निति प्रयोगः । केचित्तु शर्मशब्दांतर्गताकारं प्लुतं पठति । तच्चिन्त्य । शर्मशब्दस्य नामातर्गत्यभावात् । तदंतर्गतो ५ केवलशर्मप्रयोगाभावादवश्यवक्तव्ये उपपदे यक्षरं चतुरक्षरं वेति व्यक्षरनामानुपपत्तिः । इदं च शूद्रस्य न भवति । 'प्रत्यभिवादेऽशूद्रे' इति स्मृतिरूपं पाणिनिसूत्रात् ( ८२१८३) अनेन च ज्ञायते शूद्रं प्रत्यपि प्रत्यभिवादनं प्राप्तमिति । ब्राह्मणस्य क्षत्रियादीनामभिवादने प्रायश्चित्तमाह शातातपः "क्षवैश्यावामिवाद्य प्रायश्चित्तं कथं मवेत् । ब्राह्मणानां दशाष्टौ वा अभिवाद्य विशुद्धयति । १० अभिवाय द्विजः शूद्रं सचैलं स्नानमाचारेत् । ब्राम्हणानां शतं सम्यगभिवाद्य विजुद्ध्यति" इति। अभिवादनापवादमाह विष्णुः "सभासु चैव सर्वासु यज्ञे राजगृहेषु वा । नमस्कारं प्रकुर्वीत ब्राम्हणान्नाभिवादयेत् " ॥ क्वचिदभिवादमाह शातातपः “ उदक्या सूतिका नारी भर्तृघ्नीं गर्मघातिनी । अभिवाय द्विजो मोहादहोरात्रेण शुद्ध्यति "" १५ अनेन निषेधेन ज्ञायते स्त्रियोऽप्यभिवाद्या इति । यथोक्त मनुना ( २६१२६ ) " कामं तु गुरुपत्नीनां युवतीनां युवा भुवि । विधिवद्वंदन कुर्यादसावहमिति नुवन्निति” । विशेष उक्तस्तेनेव “यो न वेत्यभिवादस्य विप्रः प्रत्यभिवादनं । नाभिवायः स विदुषा यथा शुद्रस्तथैव सः" एतयाभिवादनमधिकवयसामेव कार्य । “ज्यायांसमभिवादयेदिति" स्मृतः। अत एव झविगादीना २० मान्यतेऽपि कनीयसामनभिवायत्वमाह गौतमः ( ६९ ) " ऋत्विकस्वशुरपितृष्य. मातुलानां तु यवीयसां प्रयुत्थानमनभिवाया। । यत्तु वसिष्ठः (१३३४१) “ऋत्वि. वश्वशुरपितृव्यमातुलाननवरवयसः प्रत्युथायाभिवादयेदिति ” तदभिवादनमाभिमुख्येन वंदन परितोषणार्थ । अत एव बोधायन (१।२।४६ ) “ मविश्वशुरमातुलाना तु यवीयसा प्र युत्यायाभिभाषणमिति"। अभिमाषणनियममाह मनुः २५ "कुशलं ब्राह्मणं पृच्छेत्क्षबधुमनामयं । वैश्यं क्षेम समागम्य शूद्रमारोग्यमेव चेति ॥ ॥ ब्राह्मणेन स्वस्मात्कनिष्ठानो क्षत्रियादीनो वाऽऽशी येत्युक्तं भविष्यत्पुराणे " ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिरिति” । विशेष उक्तः शातातपेन पासंह पतितं वात्यं महापातदिनं शठं । नास्तिकं च कृतन च नाभिवादेत्कथंचन ॥ “धावंत च प्रमत्तं च मंत्रोच्चारकृतं तथा । मुंजानमाचमनाह नाभिवादेलथंच न । ३० " वर्मत 'कृतमाणं च कुर्वतं दंतधावनं । अभ्यतशिरसं चैव नास्यंत नाभिवादयेत् ॥ जमदग्निः " देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिं चैव त्रिदंडिनं । नमस्कारं न कुर्याच्छेदहोरात्रेण शुद्ध्यति " ॥ इत्यभिवादनप्रत्यभिवादनिर्णयः॥ १फ-सहापु, डर-उभाष । २ फ-च । ३ अ-वाभि । ४ अटइ-यापूनि, र-यानाने । ५टाअ-नटरवस, र नवरवयस । ६ अरडर-गृतमान । " .

·मयूख:] मान्यतानिमित्तानि 1 अध्ययनमः । १० अथ मान्यसानिमित्तानि । याज्ञवल्क्यः (आ.११६) "विद्याकर्मवयौनधुवित्तमाया यथानम"। अत्र पूर्वपूर्वस्य गरीयस्त्वं ज्ञेयं । उक्त च गौतमेन (९९।२०) " श्रुतं सर्वेभ्यो गरीयस्तन्मूल- स्वाद्धर्मस्यति । मनुरपि ( २०१३७) "पंचानां त्रिपु वर्णेषु भूयांसि गुणवंति च । यत्र स्युः सोऽत्र मानाहः दोऽपि दशमी गत" इति नवतेरुर्धावस्था प्राप्त इत्यर्थः । पंचानां घियादीनां । याज्ञवल्क्योऽपि (आ. ११६) ५ "एतेः प्रभूतैः शूद्रोऽपि वाईके मानमर्हतीति " ॥ मार्गापसारणे विशेषमाह मनुः (२।१३८) "चकिणोदशमीस्थस्य रोगिणो मारिणः स्त्रियाः स्नातकस्य च राज्ञश्च पंथा देयो घरस्य च ॥ वरो विवाहोद्यतः । भारतेऽपि अष्टायकः पथि राज्ञा समेत्य प्रोत्सार्यमाणो वाक्यामिदं बमापे "अंधत्य पंथा वषिरस्य पंथाः स्त्रिया पंथा भारवाहस्य पंथाः। राज्ञः पंथा ब्राह्मणेनासमेत्य स्नातस्य पंया ब्राह्मणस्यैव पंथाः ॥ इति ।। इति मान्यतानिमित्रं ॥ अथाल्ययनधर्माः । मनुः (२२१६५) "तपोविशेपैविविधैनतेश्च श्रुतिचोदितैः । वेदः कृतनोऽधिगंतव्यः सरहस्यो द्विजन्मनेति" रहस्यमुपनिषत् । श्रुतौ " तस्मात्वाध्यायोऽध्येतव्य " इति । स्वः स्वकीयोऽध्यायः शाखा । तदुक्तं भट्टपादैः अत्र "स्वाध्यायशब्देन स्वशाखेका तु गृह्यते " इति । १५ अनेन च स्वाध्यायाध्ययनस्य प्रापम्पमावश्यक चोक्तं न तु दितीयवेदाध्ययनं । एवं च ""वेदानीस्य वेदी वा वेदं वापि यथाशममि"त्यविरुद्धं । अत्र केचित् । बहूना वेदानामध्ययनेऽपि स्ववेदसंबंधिनी द्वितीया शासानाध्येतव्येति व्याचक्षते । यथा आश्वलायनेन शांखायनशाखेति । तद्युक्तं । आश्वलायनेन यजुःशाखाऽध्येतव्या न शांखायनशाखेत्यत्र प्रमाणाभावात् । न च स्वाध्याय इत्यत्रेकवचनातस्यांवरमीमांसारीयोपादेयत्वात्पशुनै यत्रैव द्वितीयपश्चालंभधान २० द्वितीयशाखाऽध्ययनमिति वाच्यं । तत्र हि एकरवं प्रकृत्य त्ययि व्यावर्तकं समवति न देवमत्र स्वाध्यायस्यकत्वेन परिज्ञातत्वाद । न ह्याकाश इत्यत्रैकत्वं व्यावर्तकं भवति । अतो नात्र एक एवं स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यर्थः । किंतु स्वाध्यायोऽध्येतव्य एवेत्यत्यंतायोगव्यावृत्या सावधारणो वाक्यार्थः। अत एव वसिष्ठेनोक्तं "एकवेवस्य शाखानां मध्ये योऽन्यां समापयेत् । स्वशासां संपरित्यज्य शाखारंटः स उच्यत" इति। २५ अन्यो स्वशाखामिना । यत्र हि एकवेदशाखानां मध्ये स्वीयां परित्यज्य योऽन्यामधीते स शाखारट इति वदता,तामधीत्य अन्यशाखाध्ययनमनुज्ञातं भवति । स एव "अधीत्य शास्त्रा. मात्मीयों परशाखा ततः पठेदिति तथा षडंगो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति । विशेषमाह कात्यायन: "स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाभयं तु यः । कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तस्य विचेष्टितमिति "॥ - इंदै स्वशाखोक्तविरुद्ध न कार्यमित्येवंपरं । यथोक्त तेनैव ३० " यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्भिस्तदनुष्ठेयमानहोत्रादिकं यथेति ।" अध्ययनधर्ममाह मनुः (२१७५) ज्ञवचोबंध 1 २ ज्ञ-चर्या । ३ ज्ञ-यो । ४ मनु ३१२१५-माना। ज्ञ-प्रसा।७३-पशुनात्य । -न ५ ·शुश्रूषाफलम् । विद्यानाशकारणानि । [संस्कार- 'प्राक्लान्पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः । प्राणायामैत्रिभिः पूतस्तत ओंकारमहंतीति" । प्राकूलान्प्रागमान् । पवित्रमाह गौतमः 'प्राणोपरपर्शनं दर्मेरिति । प्राणा इंद्रियाणि । संवतः "प्रणवं प्राक् प्रयुंजीत ध्याहतीस्तदनंतरं । साकियाश्चानुवचनं ततो वृत्तांतमारेभेत् " ॥ इति । वृत्ततिं यत्र स्थापितं । मनुः (२८१) “ओंकारपूर्विकासितम्रो महाव्याहतयोव्ययाः । त्रिपदा चैव गायत्री विजयं ब्रह्मणो मुखं"। तिनः भूर्भुवःस्वः । ब्रह्मणो वेदस्य । मुखं आरंभे पठनीयमित्यर्थः । “ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादा. दावते च सर्वदा " इति (मनु. २०७४) वचनादते प्रणवमात्रं । गौतमः (२०५५) "प्राङ्मुखो दक्षिणतः शिष्य उडमुखो वेति " मनुः (२०७०) " अध्येष्यमाणस्त्वाचीतो यथाशास्त्रमुद्भवमुखः।ब्रह्मांजलिपुटोऽध्याप्यो लघुवासा जितेंद्रिय" इति। १० लट्प्रयोगेणाचमनमध्ययनागं । शूद्रसन्निधौ नाध्येयमित्याह व्यासः ॥ अनध्यायेध्वधीतं यद्यञ्च शूदस्य संनिधौ । प्रतिग्रहनिमित्तं यनरकाय तदुच्यत ॥ इति । अस्मादध्ययने लब्धिर्भविष्यतीत्याशयाय पठितं । नारदः " पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाघीतं गुरुसन्निधौ । भ्राजते न सभामध्ये जारगर्भ इव खिया:" ॥ मनुः(४९९)"नाविस्पष्टमधीयीतन शूदजनसन्निधौनि निशांत परिश्रांतो ब्रह्माघीत्य पुनःस्वपेत् ॥ १५ नारदः "हस्तेनाधीयमानस्तु स्वरवर्णान प्रयोजयन् । ऋग्यजुःसामभिः पूतो ब्रह्मलोके महीयते"॥ हस्तस्वराध्ययनं तु सामयजुर्वेदिना व्यासः " मेखलाजिनदंडानां धारणब्रह्मचारिभिः" इति। "वेदः कृत्स्नोऽधि गन्तव्यः सर्वज्ञानो दिजातिभिः । भिक्षाशिभिर्गुरोनित्यं शुभूषाया रतः सदा । "आसमाप्तेर्वतं कार्य वेदस्य विधिवहिजैः" ॥ इति । शुश्रूषाफलमाह स एव यथा सनन् खनित्रेण नरो वाधिगच्छति । तथा गुरुगतां विद्या शुश्रूषुरधिगच्छति " । २० नारद " अहेरिव मगादीतः सौहित्यानरकादिव । गक्षसीभ्य इव वीभ्यः स विद्यामुपगच्छतीति "। सौहित्यं तृप्तिः । लघुव्यासः "पादमप्यधीयीत मार्गेणोक्तेन धर्मवित् । न त्वेव चतुरो वेदानन्यायेन कदाचन ॥ " वदविष्ठानाचेन वरं मौनं समाश्रितं । वेदवितावनाहीतो नरकं यात्यधोमुख " ॥ इति । २५ वेदविप्नावस्य लक्षणमाह यमः योऽर्थार्थी मां दिने दद्यात्पठेञ्चैवाविधानतः । अनन्याये च तं प्राहुर्वेदविप्लावकं विजाः ॥ वियानाशहेतूनारद आह पुस्तकशुश्रूया माटकासक्तिरेव च । त्रियस्तंद्री च निद्रा च विद्याविघ्नकराणि घट पुस्तकस्य पुराणादेः शुश्रूषा श्रोतुमिच्छा । अन्यान्यपि लोकतो विद्यानाशकारणान्यवर्गतम्यामि। इत्यध्येतृधर्माः॥ गुरुधर्मानाह याचवल्क्यः (आ २८) "कृतज्ञाऽद्रोहिमेघाविशुचिकल्पानसूयकाः । अध्याप्या धर्मतः साध शताप्तज्ञानवित्दाः" । पक्ष-स्थापित । १ ब्रमण. इति मनुतपाः। ३र-गमात् । " " " ३० ·मयूखः] गुरुधमाः। कृतश उपकारस्य वेत्ता । अद्रोत्खनपराधी । मेघावी धारणावाद । कल्पो नीरोगः । असूयकः पर- दोपवक्ता । शक्तः शुश्रूषायां । आप्तोऽप्रतारकः। ज्ञानदो विद्यापदः । वित्तदः अर्पणपूर्वमर्थदाता। धर्मप्रकाशे मनुः (२०१०९) "आचार्यपुत्रः शुश्रूपुर्ज्ञानदो घार्मिकः शुचिः ।आत:शक्तोऽर्थदः साधुः स्वाच्या या दश धर्मतः ॥ तथा ( २१११२) "धर्मार्थो यत्र न स्यातां शुश्रूषा वाऽपि तद्विधा 1 न तब विद्या वक्तव्या उत वीजमिवोखरे" । यदा विहिताननुष्ठापकाय नास्तिकाय चाध्यापपति तदा धर्मामावः । नारदः 'गुरुशुश्रूषया विया पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विया चतुर्थ नोपलभ्यत" ॥ इति । चतुर्थ साधनं । यमः " सततं प्रातस्त्याय दंतशवनपूर्वकं । स्नात्वा हुत्वाऽप शिष्येभ्यः कुर्यादध्यापन हिज "इति। १० आपस्तंबः (१॥३२॥३) “शयानश्चाध्यापनं वर्जयेविति"। मनुः (२०७०) " अध्यप्यमाणस्तु गुरुनियकालमतंद्रितः । अधीष्व मो इति व्याद्विरामोऽस्त्विति वा रमैन । ताडनं तु शिरसि न झार्य । यथोक्तं मनुना (८१३०१) "पृष्तस्तु शरीरस्य नोतमांगे कथंचन । अतोऽन्यथा तु महरन प्राप्तः स्याद् घोरकिल्बिषम्"। विद्यावतः प्रार्थितस्याऽध्यापनमावश्यक । “यो हि विद्यामधीपार्थिन न प्रदद्यान स १५ धर्ममा स्यादिति" वसिष्ठस्मृतौ श्रवणात् । अधीताया विद्यायाः संपूर्ण फलमानोतीत्यर्थः । एतच्च “ अधियीत्रयो धर्णाः स्वकर्मस्था द्विजातयः । प्रघूयाद्राह्मणस्तेषां नेतराविति निश्चय" इति मनु (११) वचनाचामणेनैव कार्य । इतरौ राजवैश्यो । अत्र वापत्रयं । त्रयो वर्णा ब्राह्मणादघीयीरन् । वक्ष्यमाणवचनस्वरसाद्राह्मणादित्यध्याहार्यः । ब्राह्मण एव प्रघ्यादिति द्वितीयं । नेतराविति प्रतिषेधरूपं तृतीयं । एवं यदा क्षत्रियाविरध्यापयति तदा तस्याप्येतुश्च २० दोषः । आपयुमोदोषो नास्तीत्याह मनुः (२२२४१) "अब्राह्मणादध्ययनमापकाले विधीयते । अनुवन्य तु शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरोरितिगा अनुबज्य शुश्रूषेत्यनुगमनमानं कार्य । न पादप्रक्षालनादि । इयं चापदाह्मणाध्यापकामावरूपा- ऽध्येतुः । गौतमोऽपि [७१-१] आपत्कल्पाऽवाह्मणाद्राह्मणस्य वियोपयोगोऽनुगमन शुभूपासमाते ब्राह्मणो गुरुरिति” । मनुरपि (२२३८) प्रधानः शुभां विद्यामाददीलोऽबरादपि । अंत्यादपि पर धर्म नीरस्ने दुष्कुलादपीति" , वेदाध्ययनस्य श्रेष्ठयमाह याज्ञवल्क्यः (आ. ४०) "यज्ञानां तपसञ्चैव शुमानां चैव कर्मणां । वेद एवं द्विजातीनां निश्श्रेयसकरः पर।" इति । वियादानस्य फलमाह स एव (आ, २१२) " सर्वधर्ममयं ब्रह्न प्रदानेभ्योऽधिकं यतः । तदत्वा समवामोति ब्रह्मलोकं सनातनमिति ॥" इति गुरुधर्माः ॥ ३० १ज्ञ-चरेत् । २ ज्ञ-युः।

·अनध्यायाः। [ संस्कार- . ५ ॥ अयानध्यायाः । ते च नित्यनैमित्तिकभेदेन द्विघातिर नित्यास्तावदुच्यते । मनुः[४११४] "अमावास्या गुरुं हति शिष्य हंति चतुर्दशी। ब्रह्माष्टमीपौर्णमास्यौ तस्माता: परिवर्जयेदिति" तथा [४।११३ ] "अमावास्याचतुर्दम्योः पौर्णमास्यटकासु चेति | अष्टमीत्वे- नाटकानामुपादानाहोपातिशयार्थं पुनर्गहणं । चित्तु अष्टमीवित्येव पठति । अहोरात्रं चायमनध्यायः । याज्ञवल्क्येन युनिशमित्यनुवृत्तौ चतुर्दश्यादीनामुपादानात् । रामायणे हनुमद्वाक्य 'सा स्वभावेन तन्वंगी स्ववियोगाद्विशेषतः । प्रतिपत्पाठशीलस्य वियेव तनुतां गतेति " हारीतोऽपि "प्रतिपत्सु चतुर्दश्यामष्टम्यां पर्वणोईयोः। श्वोऽनघ्यायेयशा नाधीयीत कदाचनेति" १० तथा “प्रदोषेषु त्रयोदश्या नाध्येयं प्रतिपत्सुचेति " " त्रिमुहूर्त पदोप: स्याभानावस्तंगते सती"त्युक्तप्रदोषे । यद्दा प्रदोष उक्को वृहन्मनुना "चतुर्ष्या च त्रयोदश्या सप्तम्यामर्धरात्रतः ! अर्बाकू नाघ्ययनं कुर्यायदीच्छेत्तस्य धारणं। स्मृत्यर्थसारे विशेषः " चतुर्थ्याः पूर्वराने तु नवनाढीषु दर्शने । नाध्येयं पूर्वरात्रे स्यात् सप्तमी च त्रयोदशी । "अर्धरात्रात्पुरा चेत्स्यानाध्येयं पूर्वरानके" इति । पूर्व चतुर्थ्यामर्द्धरात्रतोऽर्वाद नाध्येय- 'मिति तावत्पर्यंत चतुर्थीसवे । अन्यथा नवनाडीपर्यंतं । यद्वा पूर्ववचनेनार्द्धरात्रात्प्राक् दोषेऽवगते 'पुनरत्र नवनाडीग्रहणं दोषातिशयार्थ । गाग्र्योऽपि " रात्रौ नवसु नाडीषु चतुर्थी यदि दृश्यते "रानौ यावद्दयावर्वाक् सप्तमी च त्रयोदशी। प्रदोषः स तु विज्ञेयः सर्वविद्याविगार्हतः ॥ इति । दक्षः २. "प्रदोषपश्चिमी यामौ वेदाभ्यासेन तौ नयेत् । यामद्यशयानस्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते" *संग्रहऽपि महानिशा तु विज्ञेया मध्यम प्रहरद्वयामध्ये दियामयो रात्रौ नाघीपीत कदाचन" इति। घौधायनः प्रात:संध्या त्रिनाढी स्यात्सायसंध्या तथाविधा । महानिशा तु विज्ञेया चतम्रो घटिकास्तथा ॥ " सायंप्रात: संध्ययोश्च नाधीयीत महानिशि" तथा २५ "महानिशा तु विज्ञेया रात्री मध्यमयामयोः । तस्यां स्नानं न कुर्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणमिति" अत्रापि घटिकाचतुष्टयं दोषातिशयो । स्मृतिचंद्रिकायां पुराणे ४ महानवम्यां द्वादश्या मरण्यां च महाद्यते । तथाऽक्षयतृतीयायो शिष्यानाध्यापयेद् बुधः ॥ माघमासस्य सप्तम्यां रथाख्यायां विवर्जयेदिति " । महच्छब्दस्य द्वादश्यां भरण्या च सहा- घय इति धर्मप्रकाशे । महानवमी आश्विन शुक्ला । महाद्वादशी कार्तिकशुक्लदादशी । ३० महाभरणी प्रौष्ठपद्यनंतरेति तत्रैव । नारदीये . 1 . " अयने विषुवे चैव शयने घोधने हरेः । अनध्यायस्तु फर्तव्यो मन्वादिषु युगादिषु ॥ तथा " युगादिषु च सर्पु तथा मन्वन्तरादिषु । अनध्यायं प्रकुर्वीत या च सोपपदा तिथि: ॥ पत्यपा। ज्ञ-पाठः । * र-पाट । ३ अडइ-मध्ये, र-मप्यं । ४ र-बोध्य, र-पाठ । ५३-पर्वा ।

·मयूसः] नित्यनैमितिकानन्यायाः। ३७ ५ '१५ मन्वंतरायो युगादयश्च तातचरणकृतश्राद्धमयूखे शेयाः । सोपदा उक्ताः कालादर्श "सिता ज्येष्ठे द्वितीया च आश्विन दशमी सिता । चतुर्थी द्वादशी माघे एताः सोपपदाः स्मृता" इति। यदि कदाचिश्नध्यायतिथिः प्रातः सायं का दिमुहूर्ता तदाप्यनध्याय इत्याह बौधायनः "ययनव्यायतिथिदिमुहर्ता परिदृश्येत तमनन्यायं प्राहुरिति । दिनमध्ये परिहश्यतेत्यर्थः । अत्रापि त्रिमुहूर्ततिथिसाचे सुतरामनन्याय इति मुच्यते । तथा च भविष्ये " उदयेऽस्तमये वाऽपि मुहूर्तत्रयगामि यत् । तद्दिनं तदहोरात्रमनध्यायविदो विदुः । "केचिदाहुः कचिद्देशे या चतुर्दिननाटिकाः । तापदेव त्वनध्यायो न तम्मिश्च दिनान्तरे" इति। तन्मुहूर्तत्रयगामिदिनं तिथिर्यस्मिन्नहोराचे तदहोरानमित्यर्थः । दिनतिरे तिथ्यंतरे। "प्रतिपल्लेशमात्रेण कलामात्रेण चादमी । दिनं दूषयते सर्वे सुरा गध्यघटं यथेति " वचनं . त-पाच्याचारमूलकं ज्ञेयं । कालाद” स्मुतिः " चातुर्मास्यद्वितीयासु वेदाध्यायं विवर्जये- १० दिति "ता आह गायः "शुवावर्ने तपस्येच या द्वितीया विधुक्षये । चातुर्मास्यद्वितीयास्ताः प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति । विधुक्षयः कृष्णपक्षः । गाघाढ्युत्तरा कार्तिफ्युत्तरा फाल्गुन्युत्तरा चेत्यर्थः । इति नित्यानध्यायाः। अथ नैमिचिकेषु तात्कालिकानन्यायानाह याज्ञवल्क्यः [आ. १४८११४९।१५०।१५१] "श्वकोटुगईमोलूकसामवाणानिध्यने । अमेध्यशवशूद्रात्यश्मशानपतितांतिके । " देशेऽशुचावात्मनि च विद्युःस्तनितसंप्लवे । मुक्त्वार्द्रपाणिरमोंतरर्द्धरात्रेऽतिमारुते ॥ " पशुवर्षे च दिग्दाहे संध्यानीहारमीतियु । धावतः पूतिगंधे च शिष्टे च गृहमागते । " खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौवृक्षेरिणरोहणे । सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुरिति "धाणो वंशः । शिष्टागमनेऽपि शियाशायां नानध्यायः । यथाह यमः "स्वागत वाऽतिथि दृष्टा नापीयीतैव बुद्धिमान अयानुज्ञापिते तस्मिन्नध्येतव्यं प्रयत्नत" इति । यानं स्थादि । द्रविणमूर महामूभिर्वा । यानिमित्तं शब्दादितावदेवानध्याय इत्यर्थः । मनुः [१०७] "नित्यानध्याय एव स्याङ्ग्रामेपुनगरेषु च। धर्मनैपुण्यकामाना पूतिगंधे च सर्वत" इति । धर्मस्य नैपुणं संपूर्ण नाकामयतीति । सिप्रो विशोषमाह " नगरेषु काशं सोमयपशिते २५ परिलिखिते "चेति । हेमादौ स्मृतौ " सर्वकुरिसतगंधे च परिसातसमासु च । गोविनरोधके सर्वराष्ट्रेषु श्राद्धपंक्तिषु ।। “शाल्मलस्य मधूकस्य कोविदारकपित्थयोः । श्लेष्मातकस्य छायायां चेति तात्कालिकान्विदुः"। श्राद्वपंक्तिपु विहितमंत्रभिन्नेषु श्राद्धमागेम्वनध्यायः । विहितमंत्राः । उपह्वय' इत्यादयः। श्राद्धमयूखे वक्ष्यते । मनुः (४११२) "शयान प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसविथकां । नाधीयीतामिषं जम्वा सूतकान्नाद्यमेव चेति ॥ प्रौढपादः प्रसारितपादः । पादाराोपतपादो वा । अवसस्थिका जानुनोमध्यस्य च बंधः । स एव ( ४११६-१२१) १ज्ञ-श्राद्धमयूखे वक्ष्यन्ते । २ अरडइ-३।३ र-ता। ४ इट-आ। ५र-वेति । ६ अ-मिनेषु ।

·सज्योतिरनध्यायः । अहोरात्रमनध्यायः । [संकार- यदा वर्षास्वेव "नाधीयीत श्मशानांते ग्रामांते गोबजेऽपि वा । पसित्वा मैयुनं वासः श्रादिकं प्रतिगृह्य च । "न विवादे न कलहे न सेनायां न संगरे । न मुक्तमात्रे नाजीर्ण न पमित्वा न मुक्तके। " शस्त्रेण च क्षते गात्रे रुधिरे च परिसते "मुक्तकं मुखोदार इति। धर्मप्रकाशे यमः " सामशब्देनार्वजयुषीति" । नापायीतेत्यर्थः । आपस्तंबः "शातिरध्वनी साम्नामनध्याय" ५ इति । गौतमः "अभ्रदर्शने चापचों"। अपोप्रावृभिन्नतों । हेमाद्री स्मृतिः "गजगंडसारस- सिंहव्याघ्रमहापापिकृतनावेक्षणमनध्याय" इति । एषां यावदेवेक्षणं तावदनध्याय इत्यर्थः । प्रचेताः " चतुष्पथवर्त्ममहापयराजोयानेषु नाधीयीतेति " ॥ शंखः । नापीयीताभियुक्तोऽपि यानगो न च गोगतः । देवायतनवल्मीकश्मशानवमसन्निधो आपस्तंबः "ब्रह्माध्येऽयमाणो मलवद्वाससेछन् संभाषितुं ब्राह्मणेन समाष्यतया संभाषेत ब्राह्मणेनैव १० संभाष्याघीर्यातति " । यावद् ब्राह्मणसंभाषणं न कृतं तावदनध्याय इति । गौतमः (१६६७) " बाणभेरीमृदंगगदातशब्देविति"। अनध्याय इत्यर्थः । गर्दै शकटं । इति तात्कालिकानध्यायः' सज्योतिरनध्यायमाह मनुः (१।१०६) "प्रादुष्कृतेष्वमिषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने। सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषे रात्रौ यथा दिवा" प्रादुष्कृतेष्विति संध्योपलक्षणं । सज्योतिरिति सायंसंध्यायां रात्रौ । पूर्व विद्युस्तनित- १५ वर्षाणि प्रक्रांतानि । तबोमयोरुक्तं । शेषे वर्षे । यथा दिवा तथा रात्री। अहोरात्रमित्यर्थः । वर्ष संध्यायामेव । अयं सज्योतिरनध्यायः प्रावृट्काले । यथाह पैठीनसिः " वित्युत्स्तनितं वा तदा सज्योतिरिति । अवर्षा विद्युदादौ त्रिरात्रं वश्यते । इदं सायंसंध्यायां । हारीतेन “प्रातःसंध्यास्तनितेऽहोरात्रमि"त्युक्तत्वात् । स्मृत्यर्थसारे “काकोलूकमूषकुक्कुट. मंहूकायंतरागमनं । दिने चेदिनांत रात्रौ चेद्राव्यंतमनध्याय " इति । गौतमः "मशानामांतमहापथाशौचेध्वनध्याय " इति । इति सज्योतिरनध्यायः । अहोरात्रानध्यायमाह याज्ञवल्क्यः (आ. १४॥४७) 'संध्यागजितनिर्धातभूकंपोल्कानिपातने । समाप्य वेदै धुनिशमारण्यकमधीत्य च ॥ 'पशुमंडूकनकुलश्वाहिमारिमूषकः । कृतेतरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथो ये " ॥ अहोरात्रानुवृत्ती वसिष्ठः (१३१६) “फलान्यापस्तिलान्भक्षान्यच्चान्यच्छ्रादिकं भवेत् । प्रति- २५ गृह्याप्यनध्याय" इति । श्राद्धिकं पार्वणसंबंधि । एकोदिष्टे वक्ष्यते । नवश्राद्धेऽनजरणपर्यंत- अष्टकासु त्वहोरात्रमुल्कासु च महोत्सवे” इति । गौतमः (१६।३४) "सर्कुलोपाहितेवेदसमाप्तिादिश्राद्धेमनुष्ययज्ञमाजनेष्वहोरात्रमिति"। संकुलोपाहितो. न्युत्पातः। नौ विशेषमाहापस्तवः (१।१०।२२-२३) "उर्दयित्वा स्वप्नात घृतं वा प्राश्येति। अधीयीतेत्यर्थः । स्वप्नात मोहनादि । धर्मप्रकाशे। अहोरात्रानुवृत्ती गोभिलः “ सब्रह्म ३० चारिण मृते प्रेते भूमिपतावपीति" ! अनध्याय इत्यर्थः । गौतमः ( १७॥४३-४४) "ऊर्व भोजनादु सवे प्राधीनस्येति । अस्यार्थः । उत्सवे विवाहादावर्ध्व मोजनादहोरात्रमनध्यायः । १ इअ-आपती (१६१८) २ डइफ-मूषक । ३ र तथा आये। ४ अहार-संकल्पो, क्ष- सफलो । ५ रअडा-मादेपादिति । ६ ज्ञ प्राधानस्यति । २० " " मनध्याय: । शातातपः ·मयूसः] आकालिकपक्षिणी। " धीनस्य प्रथमाध्ययने । अनुरसवेऽपि भोजनाप्रमनध्याय इति । इत्यहोरात्रानन्यायाः ॥ नाकालिकानध्यायमाह मनुः (४।१०३) विद्यास्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे । आमालिकमनध्यायमेतेषु मनुरववादिति ॥ वेद्यदादिवयसाहित्यपत्र शेयं । ददनिर्देशादिति मेधातिथिः । प्रत्येक निमित्ततेति हेमाद्रिः । ईच वर्षाकाले तद्भिन्ने वक्ष्यते । यस्मिन समये निमित्तं जातं तं कालमारभ्य श्वस्तावत्काल- यित वियुदादीनां निमित्तत्व संध्यायामेव । यथाह स एवं 'एतास्त्वभ्युदितान्विधायदानावष्कृतामिपु । तदा विद्यादनध्यायमन्तो चाभदर्शने ॥ परतावनदर्शने नानध्यायः । अग्रदर्शनेऽपि प्रादुकृतान्बय इति धर्मप्रकाशे । आपस्तंवर C/०११२३०) "उल्कापातमग्न्युपातं च सर्वासा वियानामाकालिकमितिअनध्याय इत्यर्थः । हमाद्री स्मृत्यंतरे “अग्न्युत्पाते चाकालवृष्टी चाकालिकोऽनध्याय" इति । आन्युत्पातश्च १० समानप्रामभवः आपस्तवः (१।११।२।२९) "वियुतस्तनयिानुवष्र्टयोऽपतॊ यत्र रानिपतेयुस्रह उनध्यायो । यावमियुदरत्येके । एकेन द्वाभ्यां चेतेपामाबालमिति ।" अप माह गार्यः " अनुराधर्ममारभ्य षोडशद्वेषु मास्करः । यावत्प्रवर्तते तावदकालं मुनयो विदुरिति "" एवं च मृगमारभ्य विशाखांत फालः । इत्याकालिकानध्यायः॥ १५ पक्षिण्यनध्यायमाह मनुः (४९७) " यथाशानं तु कृत्वेवमुत्सर्ग छंदसो बहिः । विरमत्पक्षिणी रात्रि यहाऽप्येकमहर्निशमिति कालादर्श मनुः "उसी प्रथमेऽध्याये वनध्यायस्यहं भवेत् । धारणाध्ययनादौ तु पक्षिणी दिनमेव चेति"। इति पक्षिपयनध्यायः॥ २० त्रिदिनानध्यायमाह मनुः (४११.) 'प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोद्दिष्टस्य केतनाम्यहं न कीर्तयेत् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतक" इति । अत्र केचिनवनाद्धेऽनजरणपर्यंतमनध्याय एकोद्दिष्टे तु ज्यहमित्यनौचित्यं मन्वाना मेवश्राद्धीयामतिपूनिभोजनेऽनजरणपर्यंतमेकोद्दिष्टेषु मतिपूर्व उयहमिति व्यवस्थापयति । मन्तैकोहिटशन्देन च नवप्राधान्यपि गृह्यते । शखः " राहुदर्शने शकध्वजपतने २५ आचार्य च मृते त्रिरात्रमिति । । इदं च संपूर्णपहे । खंडपहे तु गौतमोक्तमाकालिकमन ध्यायं विद्यादिति तत्रैव । विज्ञानश्वरस्तु प्रस्तास्ते विरात्रमन्यथाऽकालिकमित्याह । शक्रध्वजकालमाह गार्ग्यः " द्वादश्या तु सिते पक्षे मासि पौधपदे तथा। शकमुत्यापयेद्राजा विश्वश्रवणवासथै': " विश्व वैश्वदेवमुत्तराषाढा । वासर्व धनिछा । शकध्वजपातकालोऽपि पुराणे-" मासि भाद्रपदे ३० राजन शक्रयष्टिनिपातनमिति" । पौर्णमास्यामिति केचित् । मनुः ( ४११९ ) " उपाकर्मणि चोत्सर्ग निराक्षपणं स्मृतमिति "याज्ञवल्क्यः (आ, १४४) “ ज्यहं ते वनध्यायः शिष्यत्विगुरुबंधुषु"विश्वामित्रः "समाप्य वैदै त्रिदिन वैदानध्ययन भवेदिति १ वटियापों इति मुद्रित पाठ १२ अइइरादा । ३ द-चेअर-थे। ४ फ-वैष्णवं । ..

·[संस्कार- ५ अनध्यायापवादाः। भिक्षाप्रकारः । हारीतः “ आरण्यकरस्य व्यहं ग्राम्यस्याहरिति " । अंतररागमन इत्यर्थः । इति व्यहानध्यायाः । महागुरुनिपाते ब्राह्मणस्य द्वादशरात्रमध्ययनादिनिषेधात्सोऽप्यनध्यायः । विमासानध्याय उक्तो हेमाद्रौ"अविगवयाजव्याघ्रनास्तिकादो त्रिमासमिति" षण्मासानध्याय उक्तः श्लोकगौतमेना "गुर्वतेवासिना वेदमध्येतॄणां च मध्यतः । ययुः शशाःश्वपाकाऽमा नापीयीतावत्सरमिति". पूर्वमजे मासत्रयमुक्त । अतोऽत्र प्रथमारंभेऽजगमने षण्मासं ज्ञेयं । संवत्सरानध्याय उक्तो वसिष्टेन "यदि हस्ती संवत्सरं व्याघ्रश्चैव तथेति" । अत्र व्यामविषयेऽपि प्रथमारंभी ग्राह्यः, । इत्यनघ्यायनिर्णयः । अनध्यायापवादमाह मनुः (२१००) "वेदोपाकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके । नानुरोधोत्यनध्याये होममंत्रेषु चैव हीति"" १० नित्यस्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः। शौनक:' "नित्ये जपे च काम्ये च वेदपारायणे तथा । नानध्यायोऽस्ति वेदानां ग्रहणे ग्राहणे स्मृतः । तथा “देवतार्चनमंत्राणां नानध्यायः स्मृतस्तथा । नानध्याये जपेद्वेदान् रुद्रांश्चैव विशेषतः ॥ “पौरुषं पावमानं च गृहीतनियमादृते” इति । यदि मयेदमपठित्वा न मोक्तम्यमिति नियमस्तदाऽ ध्येयमित्यर्थः। १५.तथा " चतुर्दश्यष्टमी पर्व प्रतिपस्वेव सर्वदा । दुर्मेधसामनध्यायस्त्वंतरागमनेषु च" ॥ तत्र विस्मृतिशीलाना बहुवेदपपाठिना । चतुर्दश्यष्टमीपर्वप्रतिपदमितेषु च ।। "वेदांगन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि वाभ्यसेदिति"। पठितं । इस्यपवादाः भिक्षाप्रकारमाह मनुः (२१४८-४९) २० " प्रतिगृहोसित दंडमुपस्थाय च भास्करं । प्रदक्षिणं परीत्यानि चरेद्रेक्षं यथाविधि । " भवत्पूर्व चरेद्रेक्षमुपनातो द्विजोचमः । भवन्मभ्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदंतिमः ॥ "घेदप रहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु। यह्मचार्याहरेद्रेक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहमिति"। भवत्पूर्वमिति 'भवती भिक्षा ददातु 'मिक्षा भवती ददातु' 'मिक्षा ददातु भवतीति व्यासः " ब्राह्मणात्रियविशश्वरेयुर्मेक्षमन्वहं । सनातीयगृहेष्वेव सावर्णिकमेव वेति" । शूद्रादाम २५ ग्राह्यं न तु पथं "तस्मादामं गृहीतव्यं शूदादप्यंगिराऽब्रवीदि" त्यंगिरःस्मृतेः । यस्तु वेदमधीयानः शूद्रान्नमुपजीवति । शूद्रो वेदफलं याति शूदत्वं चाधिगच्छतीति" पराशरेण सिद्धामस्य निदितस्वाञ्च । एतच्चापदिपर्य । “चातुर्वण्र्य चरेझैक्षमलामे कुरुनंदनेति" भविष्यत्पुराणोक्तः । मनुरपि ( २।१८५) "सई वाऽपि चरेमाम पूर्वोक्तानामसंभवे । नियम्य प्रयतो वाचमभिशस्तश्चि वर्जयेविति" ॥ ३. अभिशस्तवार्जनेनैव पतितवर्जनं सुतर सिद्ध । विशेषमाह मनुः (२०५०) " गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलधुषु " । यत्तु "मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनी निजी । भिक्षेत भिक्षी प्रथम या चैनं न निवारयेदिति ! तथा अप्रत्याख्यायिनमो भिक्षेताप्रत्यारख्यायिनी वति" (आश्च.म.स. १।२२।७) तदुपनयनांग- . . " ·मयूखः] मिक्षाप्रमाणम् । ब्रह्मचर्यावधिः । “ मिक्षापरमिति न विरोधः । एतच्च सायंप्रातः कार्य । “सायं प्रातरमंत्रण मिक्षा चरेदि "त्याप. स्तवात (१।३।२५) अमंत्रे विशेषमाह हारीतः"लोहे' मन्मये वापाने जीतेति विशेषमाइ मनुः । (२।१८८) “भैक्षेण वर्तयेन्नित्यं नैकानाशी मवेद वतीति"। यमः “आहारमात्रादपिकं न कचिद्रेशमाहरेत् । युज्यते स्वेयदोपेण कामतोऽधिकमाहानिलि" . कामत इत्युक्त्याज्ञानादधिकाहरणे न दोषः । अज्ञानादपिकाहरणे आपस्तवः(१।२३७-३५) ५ "चोष्टिं कुर्यादशक्ती भूमी निसनेवासु वा प्रवेशयेविति" । गुरवे नियमित्याह मनुः(२०५१) समाहत्य तु तद्भक्ष यावर्थममायया । निवेय गुरवेऽनीयावाचम्य प्राइमुखः शुचिरिति " ॥ अमामया गुरुपहीप्यतीति भिया स्वादु न गोपनीयमित्यर्थः । याज्ञवल्क्यः (आ०३१) "कृतामिकार्यों मुंगीत वग्यतो गुर्वनुज्ञया। अयोश्शनक्रियापूर्व सकृत्पात्रमकुत्सयनिति"। गुरोरसन्निधौ तत्पुत्रादिभ्योऽनुज्ञा ग्राह्या । " असन्निधौ तद्भार्यापुत्सब्रह्मचारिसद्भय ” इति १० (२४६) गौतमस्मरणात् । आपस्तंबः (१॥३॥३६) " भुरका स्वयममनं पक्षालयेदिति " तच्च भोजनमपरिमितमित्याह बसिधः (६।२०) "अष्टौ ग्रासा मुनर्भक्ष्यं वानप्रस्थस्य पोडश । दाशिनु गृहस्थस्यापरिमित ब्रह्मचारिण " ॥ इति । आपस्तंबः (२।१०।१२) "माहितानिरनवाश्च ब्रह्मचारीति ते त्रयः। अभंत एव सिध्यति नैषां सिद्धिरन तामिति" आहितामेबहिःसमिदाहरणादेरवश्यकर्तव्यत्वाद् ब्रह्मचारिणश्च गुरुसेवाया अवश्यकर्तव्यत्वात्त- १५ विरोधिशरीरनैल्यापादक काम्यवतादिनानुष्ठानाहमित्यर्थः अनुदुद्ग्रहणं हटान्ता इति भिक्षाटना ब्रह्मचर्यावधिमाह याज्ञवल्क्यः (आ० ३६ ) " प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशाब्दानि पंच वा । महणांतिकमित्येक " इति । यावद्महणं स्वाधीनो- चारणक्षमत्वं ताबद्वा । यमः "वसेद्वादशवर्षाणि चतुर्विशतिमेव वा पत्रिंशतं वा वर्षाणि प्रतिवेदनत चोदिति ॥ २० यस्तु चतुरो वेदानभ्येतुमिच्छति तस्याष्टायत्वारिंशद्वर्षाणि । यथाहापस्तबः (१।२।११-१२) " उपेतस्याचार्यकुले ब्रह्मचारिण्यष्टाचत्वारिंशद्वत्सरानिति " । अत्र च पक्षविकल्पे अध्ययनकाल एवं वैकल्पिकानामावितोऽवधारणमितिन्यायेनैकः पक्षः परिग्रहीतच्या (तस्मिश्च द्वादशवर्षपक्षादौ परिग्रहीते मध्ये गृहीतेऽपि वेटे कालः परयितव्य इति सेधातिथि: 1 इति ब्रह्मचर्यावधिः विविधो ब्रह्मचारी उपकुर्वाणो नैष्ठिकश्च। तत्र नैष्ठिकस्य विशेष उक्तो याज्ञवल्क्येन (आ०४९).२५ "नैष्ठिको ब्रह्मचारी सुबत्तेदाचार्यसनिघौ। तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वेति" वसिष्ठः (७७१७) " संपतवाक्चतुर्थषधाष्टमकालमोजी मैक्षाशी । गुर्वधीनो जटिल: शिखाजटो वा । गुरुं गच्छन्तमनुगच्छेदासीनमन्वासीतोत्तिष्ठतमनुतिष्ठन्शयानमुपासीताहूताध्यायी। सर्व लब्धं निवेद्य तदनुज्ञया मुनीत । न खलाशयनदंतप्रक्षालनाजनाभ्यंजन स्यानासनशील. निरन्होऽभ्युपेयादप । इति । त्रिकालं मायादित्यर्थः । देवलेन तु सकृदवगाहन सकृन्दोजन-३० मुक्तं तदशक्तपरं । केषांचिन्नेष्ठिकवह्मचर्यमेवत्याह विष्णुः १ इर-लोहे । २-फ-यथेष्टं ब्रह्मचारिवासः इत्यास्तंबीयपाठः ३ आपस्तंवध. सू. २।१०।१३ ४ ज्ञ-गिको, ५ इ-को। ६ ·४२ । " - नैष्टिकब्रह्मचारिणः । [संस्कार- कुब्जवाम नजात्यंघक्लीबग्वालरोगिणां । व्रतचर्या भवेतेषां यावज्जीवमनंशत" इति । अत्रानंशत इति हेतुं वदता दृष्टमूलत्वमुक्त । अतः प्रतिग्रहादिना व्यसद्भावे भवत्येव विवाहः। दृष्टं च धृतराष्ट्रे । संग्रहेऽपि "पंग्वादीनामनंशवादसामर्थ्याञ्च शास्त्रतः । नियतं नैष्ठिकत्वं स्या-कर्मस्वनाधिकारत" ॥ इति । ५ न चैव सर्व नैष्ठिकविधीना कुब्जादिपरत्वेनोपसंहारादन्येषामनधिकार इति वाच्यं । "यदि स्वात्यंतिको वासो रोचेतास्य गुरोः कुले । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणादिति मनुप्रतिपादितपाक्षिकस्वविरोधात् कुब्जादीनां नित्यप्राप्तः । न च ब्रह्मचारिद्वविध्या- चत्वार आश्रमा' इति आपस्तंबवचनविरोधः । "द्वितीयो नैष्ठिकश्चैव तस्मिन्नेवाश्रमे स्थित" इति दक्षिणकाश्रमत्वोक्तेः । अस्य फलमाह याज्ञवल्क्यः ( आ० ५०) अनेन विधिना देहं साधयन् विजितेंद्रियः । ब्रह्मलोकमवामोति न चेहा जायते पुनरिति " ॥ इदं च फलं ब्रह्मविद्विषयमब्रह्मविदस्तु ब्रह्मलोकमात्र । “तमेवं विदित्वाऽतिमृत्युपेति । नान्यः पन्था वियतेऽयनाय " इति ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वोक्तमिति । इति नैष्ठिकब्रह्मचर्यविधिः । मतान्युक्तान्याश्वलायनस्मृती "प्रथम स्यान्महानानी द्वितीयं स्यान्महावतं । तृतीयं स्यादुपनिषद्गोदानाख्यं ततः परमिति"। १५ स्मृत्यादौ गोदानस्यैव केशांत इति संज्ञा । तत्कालमाह मनुः (२०६५) "केशांत: षोडशे वर्षे ब्राह्मणस्य विधीयते । राजन्यवघोविशे वैश्यस्य यधिक ततः॥ ॥ इति । अधिक चतुर्विशे इत्यर्थः । एवं च बताना धर्षव्यवधानेनानुष्ठेयत्वाद्राह्मणस्य त्रयोदश- वर्षादारभ्य प्रतानि भवति । राजन्यस्योनविशवर्षादारभ्य वैश्यस्येकविशादारभ्येति । एषु च वतेषु चौलवत्कालनिर्णयः । तदुक्तं श्रीधरीये २. "तिथिनक्षत्रवारांशवादयनिरीक्षणं । चौलवासर्वमाख्यातं सगोदानवतेषु चेति" । तैत्तिरीयाणां नामभेवः प्राजापत्यं सौम्यमामेय वैश्वदेवमिति । तेषु च वतेषु दडांदीनाह पराशरः "ययस्य विहितं कर्म यसूत्रं या च मेखला । यो दंडो यच्च वसनं तत्तदस्य वतेष्वपीति ॥ स्वकाले मतलोपे प्रायश्चित्तमाहात्र: "पिता भ्राता परो वाऽपि प्राजापत्यत्रयं चरेदिति "। घटोरशक्ती पित्रादीनामनुष्ठानं । शक्तौ तु तेनैव कार्यम् । यथाह शौनकः २५ " प्रत्येकं कृच्छ्रमकैकं चरित्वाज्याहुतीःशता हुत्वा चैव तु गायत्र्यामायादित्याह शौनक " इति । अत्र प्रायश्चिते नानसमानकर्तृत्वश्रवणाटोरेव कर्तृत्वं प्रायश्चित्तोत्तरकालमेतानि समावर्तनेन सह कर्तव्यानीति प्रयोगपारिजाते।तत्रमूलं मृग्यं । इति बतलोपयायश्चित्तं ॥ अयानमावकरूपसमुच्चयो । समुच्चयस्तावदादित्यपुराणे " ब्रम्हचारी गृहस्यश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । अप्रमत्वेन मनसा मा गाः पुत्रक वर्मनि"। ३० मनुरपि (६८७) "ब्रह्मचारी गृहस्पश्च वानप्रस्यश्च भिक्षुकः । एते गृहस्पप्रभवाश्चत्वारः पृथगाश्रमाः । "सर्वेऽपि प्रमशस्वेते यथाशप्तं निपेविताः। यथोनकारिणं विप्र नयंति परमा गतिमिति"। १ज्ञ-बसतोऽस्य । २ अ, ३ को १४३ ३ रन् । अदगपाट - ·मयूखा आश्रमविकल्पसमुच्चयो ५ - " ॥ गृहस्थप्रभवा गृहस्थोपजीविनः । अश्वस्तनबनादीनां गृहस्थानामपि गृहस्योपजीवित्वाञ्चवर्णी ग्रहणं । क्रमश इति प्रातिलोम्यं नाभीष्टं । तथा च दक्षः त्रयाणामानुलोम्यं स्यात्प्रातिलोम्यं न विद्यते । प्रातिलोम्येन यो याति न तस्मापापकृन्नरः॥ याणामिति ब्रह्मचर्योत्तरेषां महणं । तस्यावश्यमत्वादित्यर्थः । मनुर्विशेषमाह (४१) " चतुर्थमायुधो माग वसित्वाऽयं गुरोः कुले । द्वितीयमायुषो भागं कृतदारी गृहे वसेत् ॥ " बनेषु च विद्वत्यैवं तृतीय मागमायुपः । चतुर्थमायुषो भागं त्यत्क्वा संगा-परिवदिति ॥ अत्र “शतायु पुरुष इति" श्रुतेः पंचविंशतिवर्षपर्यंतमेकैकस्मिन्नाश्रमेऽवस्थातव्यमिति निबंध. कृतः । एवं क्रमे स्थिते यदापस्तबेनोक्तं ( २।२१।१) " चत्वार आश्रमा गार्हस्थ्यमाचार्य- कुलं मौनं वानप्रस्थमिति " तत्रोद्देशमाने तात्पर्य न झमे । आभमसमुञ्चयस्य फलमाह हारीतः " अनेन विधिना यो हि आश्रमानुपसेवते । स सर्वलोकान्निर्जित्य ब्रह्मलोकाय कल्पत ॥ इति । १० विकल्प उक्तो जाबालश्रुतौ " यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेट्टहाहा पनाति "॥ भविष्यपुराणेऽपि "गार्हस्थ्यमिच्छम् भूपाल कुर्याद्दारपरिणयं । ब्रह्मचर्येण वा कालं नये संकल्पपूर्वकं ॥ "वैखानसो वाऽपि भवेत्परिवाडय वेच्छयेति " । यसिष्टेन गार्हस्थ्यस्य स्तुतिरुक्ता गृहस्य एवं प्रबजेतृहस्थः स्तूयते यतः । चतुर्णामाश्रमणां तु गृहस्थस्तु विशिष्यते ॥ १५ " सर्वेषामपि चैतेषां वेदरमृतिविधानतः । गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठः स त्रीनेताबिभर्ति हीति " ततश्चैवमुक्तं । प्रथमं ब्रह्मचर्यमावश्यकं । ततो यदि तत्रैव रुचिस्ततो ब्रह्मचर्येणेवाजीचं तिष्ठेत् । यदि न रुचिस्ततो गृही वनी यती वा भवेदिति । ततो गार्हस्थ्येनेवायुः क्षपयेत् । धनाश्रमेण वा यत्याश्रमेण चेति । तमाश्रमचतुष्टयं विप्रादिवर्णत्रयस्य । " त्रयाणां वर्णानां चत्वार आश्रमाः" इति कठसूत्रात् । एवं "एप वोऽभिहितो धर्मो ब्राह्मणस्य चतुर्विध" इति (६।९७)मनुवाक्ये २० ब्राह्मणग्रहणं द्विजोपलक्षणमिति धर्मप्रकाशे पितामहवरणाः श्रुतिततेषु सर्वेषु माह्मणो निर्वेद- मायादित्यादिसंन्यासविधिषु मामणग्रहणात्तस्य च स्मृत्यनुरोधेनोपलक्षणत्वे प्रमाणामावात्प्रत्यक्ष- श्रतिविरुद्धा काचिस्मृतिरप्रमाणं ।" जापनीभिः पत्नी संयाजयंतीति "वैत। अथवा क्षत्रियादीनां संन्यासनवणं विद्वत्सन्यासपरमिति शंकराचार्यादीनामाशयाः।इत्यानमविकल्पसमुच्चयो । स्नानमाह याज्ञवल्क्य: " गुरवे तु वरं दत्वा स्नायीत तदनुशया । वेदं व्रतानि वा पार नीत्वा झुभयमेव वेति "॥ वरं गुरुसंतोपकारिणी दक्षिणां । संग्रहकारी विशेषमाह "आहरिष्यामि चिंतीर्य भवतो वचनादिह । त्यो हि करिष्यामि कृतार्थः स्यो गृह विति"। " तेनोक्तं च तथा कृत्वा स्नानं शिष्यः समाचरेत् । " अलमर्थेन मे वत्स त्वद्गुणैरस्मि तोपितः । गृहाय त्यमुनानामी "त्यनुज्ञापर्यंत कार्यम् । :. तथा चोक्तं फूर्मपुराणे "वेदं वदो तथा वेदान वेदान्या चतुरो ट्विनः। अधीत्य चाधिगम्याथ ततःस्नायाद्विजोत्तम इति। १ डइज्ञ-थे। ज्ञ-हवि। ३र-यावबाद। ४ र नाचनाभि, अ-जायनानि, डइ जार्यान1५र यावत् २५ ·गुरुदक्षिणा। [संस्कार- इदं च विस्तरतो भट्टपादैः “अथातो धर्मजिज्ञासे "त्यस्मिन सूत्रे मपंचितमिति नेह प्रपंचितम् । दक्षिणा च गुरुतोषणार्था न तु मूल्यरूपा । विद्याया मूल्यामावात् । तथा च तापिनी श्रुतिः “ सप्तद्वीपवती भूमिर्दक्षिणार्थेन कल्पत " इति । छंदोगश्रुतिरपि " ययप्यस्मा इलामद्भिः परिगृहीत धनपूर्णा दद्यादेतदेव ततो भूय" इति । एतद्विद्यामहणं । ५ हारीतोऽपि "एकमप्यक्षरं यत्तु गुरु शिष्येति वेदयेत् । पृथिव्यां नास्ति तदव्यं यहत्वाऽयवृणी भवेदिति॥ ययप्येवं तथापि देयमाह मनुः (२२४५) " स्नास्यस्तु गुरुणाऽज्ञप्तः शक्तया गुर्वर्थमाहरेत् । क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम् " " धान्यवासासि शाकं वा गुरवे प्रोतिमाहरनिति ॥ आश्वलायन उपकल्पद्रव्याण्याह १० (२८१-२) " अथैनान्युपकल्पीत समावर्यमानो मणि कुंडले वस्त्रयुगं उत्रमुपानयुगे दंड सजमुन्मदनमनुलेपनमांजनमुष्णीषामित्यात्मने चाचार्याय ययुभयोन विदेताचार्यायैवेति । करंजफलं पेषयित्वा तेनोद्वर्तनमुन्मदनामिति वृत्तौ । इदं च स्वकर्तृकं । 'समावर्तमान' इति सूबाद । एवं च तदंगभूतनांदीश्राद्धं स्वयमेव कार्य । शौनकः "कुर्वीत स्वयमेवेदं कर्माचार्यानपेक्षतः। विधायाभ्युदयश्राद्धं पूर्वेयुरपरेऽन्हि चेति ॥" अन हि १५ त्वाथल्यप्रयोगाद समानकर्तृकता गम्यते । अब कालनिर्णयश्चौलवत् । उक्तं च शौनकेन “गोदानेनातिदिष्टत्वाकर्मणोऽस्योचरायणं । पूर्वपक्षादियोगं च प्रतीक्ष्य होतदाचरेदिति ॥ गोदानेऽपि चौलातिदेशाचौलवदित्युक्तम् । स्नातकधर्मा उक्ताः कूर्मपुराणे " यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलु । छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानही "॥ धारये. दिति शेषः । आश्वलायनः (१९।५-७)"तस्यैतानि व्रतानि भवन्ति । न नक्तं स्नायान्न नमः २० शयीत । न ना नियमीक्षेतान्यत्र मैथुनादर्षति न घावेन वृक्षमारोहेन बाहुभ्यां नदी तरेन संशयमभ्यापयेतेति"। याज्ञवल्क्यः (१।१२९) न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न यतस्ततः । न विरुद्धप्रसंगेन संतोषी च भवेत्सदा" स्वाध्यायो वेदस्तविरुद्धं तन्नाशकारकमित्यर्थः । विरुद्धमसंगो प्तादिः तथा (१।१३०) " राजतिगसियाज्येभ्यः सीदनिच्छेदनं क्षुधा । दंभिहैतुकपाखंडिचक्रवृत्तींश्च वर्जयेत् ॥ '२५ आपदि गृहीयादित्यर्थः । दंभी द्रव्याध धर्मलिंगधारी न श्रद्धया । हेतुकः सर्वत्र हेतुभिः संशयोत्पादकः । पाखंडी अस्थिमालादिविरुद्धवेषधारी। मवृत्तिरघोदृष्टिः । "अघोष्टिनष्कृतिक स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिच्याविनीतश्च बकवृत्तिरदाहता इति मनूक्त (४।१९६)। ॥ " " शुक्लांघरघरो नीचकेशप्रमश्रुनखः शुचिः । न मार्या दर्शनेऽश्नीयान्नेवासा न संस्थितः ॥ न संशयं प्रपयेत नामस्माइप्रियं वदेता नाहित नानृतं चैव न स्तेनः स्यान्न वाघुषी" । घार्युषी निषिध्य वृध्युपनीवी। १ग-धनेन । २ र-स्नास्य, अ-लस्या। ३ अर नमहनन् । ४ ने इति मुद्रितपाठ । ५अ-स्वार्थत्य।

·मयूसः] स्नातकधर्माः। . ५ " दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री वेणुमान सकमंडलुः । कुर्यात् प्रदक्षिणं देवमृतोचि प्रवनस्पतीन् ॥ १३३ ॥ न तु मेहेनवीछायावरगोठाबुभस्मसु । न प्रत्यान्यर्कगोसोमसंध्यांबुस्खीद्विजन्मनः ॥ १३४ ॥ " नेक्षेतार्क न ना वीं न च संसृष्टमैथुना । न च मूत्रपुरीषं वा नाशुची राहुतारकाः ॥१३५॥ " अयं में वज्र इत्येव सर्व मंत्रमुदीरयन् । वर्षत्यप्रावृतो गच्छेत्स्वपेत्मत्यशिरा न च ॥१३६॥ "अयं मे बना पापमानमपहस्विति " मंत्रः गच्छन्न घावेत् । "टीवनासकशकुन्मत्ररेतास्यासु न निक्षिपेत् । पादौ प्रतापयेनानौ न चैनमभिलंघयेत् ॥१३॥ " जलं विधनाजालना न शयानं प्रबोधयेत् । नाः क्रीडेन्न धर्मग्नेयाधितर्वा न संविशेत।।१३८॥ जलमिति पेयमानोपलक्षणं । नोजलिना पिबेदिति गौतमेन पेयविशेषानुपादानादिति कभित्तन्न ! सामान्यस्यापि गौतमीयस्य विशेषेण याज्ञवल्कीयेनोपसंहर्नु शक्यत्वात् । अतो जलमेव न पेयमात्रमिति । शयानं श्रेष्ठं न* प्रबोधयेदिति । “नेकः स्वम्याद्रग्रहे श्रेयांसं १० न प्रबोधयेदिति" मनुक्त “विरुद्धं वर्जयेत्कर्म प्रेतधर्म नदीतरं । केशभस्मतुषांगारकपालेषु च संस्थिति॥१३९॥ विरुद्ध जनपदकुलविरुद्ध। नदीतरणं बाहुभ्यां । अत उडुपादिना पारगमने न दोषः । नदी मिति तडागायुपलक्षणमिति कश्चित् । तत्र प्रमाण मृग्यं । यदि परं मीमांसाभिज्ञः सन्नुद्देश्यविशेषण- मविवक्षितमिति नीत्या नदीग्रहणमविवक्षितमेवं जलमात्रमहणमिति यदि मन्यसे तर्हि श्रेयांसमिति १५ विशेषणविवक्षाहेतौ किमितिमूकोऽसि । एवं न ब्राह्मणं हन्यादित्यत्राप्यतिप्रसंगः । "नाचक्षीत धयंतीं गां नाद्वारेण विशेत्कचितान राज्ञः प्रतिगृहीयाल्लुब्धस्योन्छात्रवर्तिनः ॥१४० परस्य क्षीरादि पिवती गां तस्मै नाचक्षीत । यदा वत्सं धापयंती अंतर्भाविनण्यंताच्छतप्रत्ययः । नविनिवर्तयेदपि। " न वारयेां धयंती न वाऽचक्षीत कस्यचिदिति' मनूक्तः (४५)। “प्रतिग्रहे सूनिचक्रिवनिवेश्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वारपूर्वादते ययाक्रमं " ॥१४॥ सूनी हिंसाशीलः । चक्री तिलपीडकः । वजी सुराचरेण जीवी । " देवात्विकस्नातकाचार्य राज्ञां छायां परस्रियाः । नाकामेदतविणमूत्रष्टीवनोदनानि च ॥१५२॥ "विप्राहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेया: कदाचना आमृत्योः श्रियमाकांक्षेन चिन्मर्मणि स्पृशेत्॥१५३ "दूराइच्छिष्टविमूत्रपादाभांसि समुत्सृजेत् ॥ (१५४) पादांमः पादप्रक्षालनोदकं । "श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म नित्यं सम्यक् समाचोत् ॥ १५४ ॥ २५ "गोब्राह्मणानलान्नानि नोच्छिष्ठोन पदास्पृशेत निनिदाताइने कुर्यात्पुर्व शिष्यं च ताडयेत्॥१५५ फथं तर्हि एकरुपले गृहीते उच्छिष्टेन पुनः पावस्थं स्पृशते । भोजनायें पात्रस्थे न दोष इति शिष्टविभागानामावात्कल्प्यते "कर्मणा मनसा वाचा यनाद्धमै समाचरेत् । अवार्य लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरेन तु " ॥१५६॥ अभ्यनुज्ञातमपि भोजनावशिष्टमांसमक्षणादिकं लोकविहिष्टमत एवास्वाय नाचरेत् । धर्मपयेनापि ३० नायोगान स्वार्थे तात्पर्य केचित्विदानीतनानां मधुप पशुवधानावरणादीनामेजवनमूलकत्व- मिति वदति । तम। कलिनिषिद्धत्वनैशनाचरणात् । विधिविहितवाचकत्यायोगाञ्च । पर-रास्यै। २० ·अमोज्यानाः। [संस्कार- " मातृपियतिथिम्राहनामिसंबंधिमातुलैः। वृद्धवालातुराचार्ययसंश्रितबोधवैः ॥१५॥ " अस्विकूपुरोहितापत्यमार्यादाससनामिभिः। विवाद वर्जयित्वा तु सर्वान लोकान जयेद् गृही॥१५८ "पंच पिंडाननुद्धृत्य न सायात्परवारिषु । स्नायानदीदेवसात-हदपनवणेषु च ॥ १५९ ।। परवायनुत्सृष्टोदक। ५ “परशय्यासनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तान्यमिहीनस्य नान्नमयादनापदि" ॥१६० ॥ अदत्तान्यननुज्ञातानीति प्रथकृतः। 'कदर्यबद्धचौराणों क्लीवरंगावतारिणां । वैणाभिशस्तवा(प्यगणिकागणदीक्षिणां ॥ १६१ ॥ 'चिकित्सकातुरकुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विषां । रोपपतितवात्यदाभिकोच्छिष्टभोजिनां । १६२ ॥ " अवीरास्त्रीस्वर्णकारनीजितमामयाजिनां । शस्त्रविक्रयकारतंतुवायश्वदृचिना ॥१६३॥ १० " नृशंसराजरजककृतनवघजीविनां । चैलधावसुराजीवसहोपपतिवैश्मरनाम् ॥ १६४ ॥ "पिशुनानृतिनोश्चैव तथा चक्रिकवन्दिनाम् । एषामन्नं न भोक्तव्यं सोमविक्रयिणस्तथा ॥१६५॥ कदर्य “आत्मानं धर्मकृत्यं च पुनदाराश्च पीडयेत् । लोमायः पितरौ भृत्यान्सकदर्य इति स्मृतेति लक्षितः । वेणो वेणुछेदनजीवी । वीणावादनजीवीति केचित् । गणदीक्षी बहुयाजकः । पराशरस्मृतिव्याख्याने तु गणान्नं । दीक्षी दीक्षितस्तस्य चेति व्याख्यातं । १५ गणान्नं च “बहूनामेकमाडे पक्कमन्नं तदुच्यते " दीक्षितान्ननिषेघश्चानीपोमीयपशुसंस्थापर्यंत फ्रीतराजको भोज्यान इत्यस्याप्रामाण्यादिति भाष्यकृतः । आचार्यास्तु वदंति । उभयोरपि श्रुतित्वाविशेषणाबाधामाप्रामाण्यं । तदुक्तं "क्रीतराजकभोज्यानशक्यं चायवैदिकं । न च तस्याप्रमाणत्वे किंचिदप्यस्ति कारणमिति" तथोमयोषियोऽपि प्रदर्शितः । आपद्धर्मा यथैवान्ये मुख्यासंभवहेतुकाः । तथैव प्राणपीहायाँ फ्रीतराजकमोजनं ॥ "सामान्येनाभ्यनुज्ञाताविशेषश्च विशिष्यते”। विशेषोऽत्यंतनिर्दोषः स्तोकदोघेतरक्रियेति । प्रपंचित चैतद्वार्तिकारैरिति काठिन्यमिया नेह विस्तरेण प्रपंचितं । अवीरा पतिपुत्ररहिता। कर्मारो लोह- कारः । तंतुवायः सूचिशिल्पोपजीवी । श्वभिर्वृत्तं जीवनमस्यास्तीति श्नवृत्तिः । राजा पुरोहितश्च । "राजपुरोहितान्नानि वर्जयेदिति" शंखस्मृतेः । कदर्यादयश्च द्विजातय एव । शूद्राणां वक्ष्यमाण २५ दासादिव्यतिरेकेगामोज्यानत्वात् । "शूद्वेषु दासगोपालकुलमित्रार्द्धसीरिणः ।भोज्याना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेदिति"।१६६॥ अर्द्धसीरी कृषिफलभागमाही । अहं त्वदेकाश्रित इति यो निवेदनमात्मनः करोति । शूद्रादीन भोज्यानत्वमापद्विषयमिति हरदत्तः । चतुर्विशतिटीकायर्या तु "दुपक्कं शूलपक्कं पायमं दधि सक्तकः । एतानि शूद्राद् ग्राह्याणि मोज्यानि मनुरववादिति”। ३० वचनोपातपरमिति । शूले यत्पकमस्पृष्टमित्यर्थः । परंतु कलावेषो मोज्यानत्वनिषेधान्नाती परिच्छेदोऽस्माभिः क्रियते। कलिवानि च समयमयूखे दर्शयिष्यामः । माधवीये मार्कंडेय "न म्लेंच्छभाषां शिक्षेत न पश्येदात्मनः शकृत् । वर्जयेन्मार्जनारेणु नापेयं च पिवेद द्विज" इति अपेयं कांजिकादि । मनु' (४।१८) - १ अडइ-न प्रमाण । २ अरदह-तातचरणकृतसमयमयूखे ज्ञेयानि । ३ अड-कोतिकादि ।

·मयूखः] स्नातकधर्माः। ॥ ५ " वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च । वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विवोदिह ॥ "नित्यं शात्राण्यवेक्षत नियमांश्चैव वैदिकान् । नेक्षेतोद्यतमादित्यं नातंयंत कदाचन ॥ " नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नमसोगत। न लंघयेइत्सतंत्री न प्रधावेञ्च वर्षति वत्सतंत्री वत्सबंधनरज्जः । वत्सग्रहणं च गोत्रजातरुपलक्षणमिति हरदत्तः । " न चोदके निरीक्षेत स्वरूपमिति धारणा । " नाश्नीयान्द्रार्यया सार्द्ध नैनामीक्षेत वाऽश्नती । ती जॅममाणां वा न चासीनां यथासुखं ।। " नाजयंती स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृता । नानमयादेकवासा न नग्नः नानमाचरेत् ॥ न मूत्रं पथि कुर्वीत न भस्मनि न मानने । न फालकृष्टे न जले न चित्यां न च पर्वते ॥ "नोदक्योऽभिमाषेत यज्ञं गच्छेन वाऽवतः" । अवृतो यनमानेनानाकारितो लोमान्न गन्छेत् । द्रष्टुं तु काम गच्छेत् । 'न यज्ञमवृतो गच्छेद्दर्शनाय तु काममिति' गौतमोक्तः (१।९।५४-५५)। १० " स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् । नदीमिद्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेझुधः ॥ 'न भुजीतोद्धृतस्नेहं नातिसौहितमाचरेत् " । अनेन चोद्धृतस्नेहतकादिमोजनमनींचारः । यत्तु तक्रादिभिन्नपिण्याकाईिपरत्वं कल्पयनिति न तत्र किंचिन्मूलं । सोहित अत्यशनं । न नृत्येदयवा गायेन वादिवाणि वादयेत् । न पादौ धावयेत्कांस्ये कदाचिदपि भाजने ॥ "न भिन्नभांडे जीत न मावप्रतिदूषिते । उपानही च वासश्च धृतमन्यैर्न धारयेत् । १५ " उपवीतमकंकारं सनं करकमेव च । बालातपः प्रेतधूमो वयो भिन्नं तथासनं "। बालातपः शरकालातपः । संगवाहप इत्यके। " न कर्म निष्फलं कुर्यान्वायत्या न सुखोदयं । गर्वा पृष्ठेन यानं तु सर्वथैव विगर्हित" । रथादियोगे त्वीद्विगतिमिति ज्ञेयं । "रात्रौ च वृक्षेमूलानि दूरतः परिवर्जयेत् । सर्वं च तिलसंबद्धं नाबादस्तमय प्रति । २० नार्दपादस्तु मुंजीत माईपादस्तु संविशत् । न शूद्राय मति दद्यान्नोच्छिष्ट न हः कृतं ॥ अयं च साझादुपदेशनिषेधः । “श्रावयेञ्चतुरो वर्णान कृत्वा ब्राह्मणममतः" इति करणे तु न दोषः । उच्छिष्ट मुक्तावशिष्टं न दद्यात् । शुद्रस्य गौतमेनोच्छिष्टाशनं शिल्पवृत्तिश्चति (२२१६१-३९) उच्छिष्ठाशनस्याभ्यनुज्ञानान्न दोषः । दातुस्तु भवत्येव । एवं च यदि पाय- गायमंगीकृत्योच्छिष्टं ददाति तदा तेन मक्षणीयं यथा कुरुक्षेत्रादौ दातुरभ्युदयः प्रतिग्रहीतुदोष २५ स्वमत्रापीति केचित् । सांप्रदायिकास्तु उच्छिष्टदानप्रतिषेधो गृहस्थध्दविषयः । तद्भिन्नाय तुदेयं । तथा च व्याघः ।" उनिउष्टभन्न दातव्यं शूद्रायागृहमेधिने । गृहस्थाय तु दातव्यमनुष्टिष्टं दिने दिन इति " न चास्योपदिशेर्द्धर्म न चास्य वतमादिशेत्" । धर्म धर्मशाखें । पूर्वधमनिषेधस्तु दंडनीतिविषय इति व्याख्यातारा। "न संहताभ्यां पाणिभ्यां पतामनः शिन स्पृशेतछिटो न च सानादिनांततः" ॥ एतत शिरः । इदं व शिलानं शतस्य । १ अर-का । २ ज्ञ-कूत । ३ दहा इष्ट, र-छ। ४ अर-माना । ५ र-प्रेतभूमो । दर-पा सरन्या । ८-साप । ९ अन्न । १. इ-बड़ा 1 ११ अहर-पूर्वनिषेधस्तु । ।

·[संस्कार- “ - " १० स्नातकमेदाः। न स्नानमाचरेगुक्त्वा नातुरो न महानिशि"। भोजनोचरं स्नानस्य निषेधो रागप्राप्तस्य । " भद्र भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वादयेत् । शुष्कवरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह शुष्कं फलशुन्य । एवं विवादोऽपि । "नाज्ञातेन समं गच्छेन्नैको न वृषलै सह । अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्तः "" ५ सानि छिद्राणि । "रोमाणि च रहस्यानि सर्वाप्येव विवर्जयेत् । प्रतिग्रहसमर्थोऽपि प्रसंगंतत्र वर्जयेत् ॥ "न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् । यमान्सेवेत नियतं नित्यं च नियमान्वुधः । "आनुशंस्यं क्षमा स-यमहिंसा दममस्पृहा । ध्यानं प्रमादो माधुर्यमावं च यमा दश । "शौचमिज्यातपोदानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । ब्रतोपवासौ मौनं च स्नानं च नियमा दश ॥ नाद्याच्छद्रस्य पक्वान्नं विद्वान प्राधिनस्तथा " । अश्रादिनः श्रद्धारहितस्य । "आददीताममेवास्मादवृत्तावकरावी उत्तमरुत्तनित्यं संबवानाचरेत्सदा ।। "निनीपु. कुलमुर्षमधमानधास्त्यजेत् ' गुरून मृत्यांश्चोजिहीपनर्चियन देवतातिधीन् । " सर्वत. प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वय ततः । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । “एषोदिता गृहस्थस्य वृचिर्विप्राय शाश्वती । स्नातक्मतकल्पश्च सत्यवृत्तिकरः शुभ " इति । १५ अत्र “स्वर्गायुष्ययशस्यानि व्रतानीमानि धारयेदिति " मनुस्मृतावुपक्रमात स्नातकवतकल्पश्च " सत्यवृत्तिकरः श्रुम" इत्युपसंहाराञ्च मध्ये श्रुताना नत्रामुपपदेनान्वयात्पर्युदासा अंगीक्रियते । तदुक्त भगवता जैमिनिना (४।१३) " तत्सर्गे फर्मणि पुरुषार्थायेति" । तथा "उपक्रमे श्रुतं कर्मचावित्रतपद यत । तदन्वयत्रलार्म विशेषो नोत्र वियते । "तेन लक्षणयाऽप्यत्र पर्युदासः स चक्रतो. । यहि श्रुतः फलाकांक्षी पुरुषार्थत्वमृच्छनीति” । २० संकल्प एव वाऽत्र लक्ष्यते । उदाहता च तंत्ररत्ने स्मृति. "त्रिसंध्यं नपता तेन सावित्री नेक्ष इत्ययं । आदित्यं ध्यायता कार्यः संकल्पः पापनाशन"॥इति विस्तरस्तु तनरत्नादो द्रष्टव्यो दुर्गमत्त्वमिया नेह प्रपंचितः । अन्ये च स्नातकधर्मा मानवगौतमीयादिशाने द्रष्टव्या । विस्तरमयात्तु नेह प्रपंचिताः । इति स्नातकधर्मप्रकरणं । स्नातकमेदा उता गोभिलेन “विद्यास्नातको वतस्नातको विशावत. स्नातकश्चेति " विद्या- २५ मेवाधीत्य नान कृतवानिति वियानातकः । व्रतान्येव कृत्वा स्नानं कृतशनिति व्रतमातकः। विद्यामधीत्य नतानि कृत्वा च य. नाति रा उमयनातक. । तेषामयः श्रेष्ठः । उमी तुल्यौ । इति स्नातकमेदाः। उपकुर्वाणकस्य गार्हस्थ्यं कर्तुं विवाह उक्तो याज्ञवल्क्येन (आचारे ५२) " अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्या नियमुहेत् । १० "अनन्यपूर्विका कांतामसपिंडों यवीयसी । अरोगिणीं भ्रातृमतीमसमानार्षगोत्रभामिति"। अस्याः। लक्षण्या बाह्याभ्यंतरलक्षणैर्युक्तां । बाह्यानि मनुनोक्तानि (१०) १ इ-गृहौ । २ इ-शिस्थानि, जावरास्यानि । ३ अ-१४ -सर्पकतो । ५ ग-तोत्र ।

·मयूखः] वय॑कन्याः। ४९ न "अयंगांगी सौम्यनाम्नी हंसवारणगामिनीं । तनुलोमकेशदशनां मुहंगीमदहोत्रियमिति", वा आह स एव (३३८-९) " नोव्हेत्कपिलां कन्यां नाधिकांगी न रोगिणी । नक्षवृक्षनदीनामी नात्यपर्वतनामिकास न पक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नी न* विमीषणनामिकामिति" विष्णुपुराणे ( ३११८-१९) श्मश्रुव्यंजनवती न चैव पुरुषाकृति । न घर्घरस्वरां क्षामा तया काकस्वरा न च ॥ " नानिबद्धक्षणां तहद वृत्ताक्षी नोवहेद् बुधः" । अनिबद्धक्षणा मनोनुरजनेक्षणरहित । "यस्याचे रोमशे जंघे गुल्फो यस्यास्तथोन्नती। मंडयो: कूपको याया इसन्त्यास्तां च नोव्हेत् ॥ "नातिरक्तच्छवि पांडुकरजामणक्षणां । आपीनहस्तपादां च न कन्यामुद्द् बुधः ।। "मवामनी नातिदीर्घा नोव्हेत्संगतध्रुवं । न चातिच्छिद्रदशना न करालमुखी नर"इति । आभ्यंतराण्युक्तान्यश्वलायनेन (ग. सू. ११५४५-६) “अष्टौ पिडाकू वा तमग्रे प्रथमं जज्ञ १. आते सत्यं प्रतिष्ठित यदियं कुमारी येभिजाता तदियमिह प्रतिपयतां यत्सत्यं तदृश्यतामिति पिता- नभिव्य कुमारी ध्यादेषामेकं गृहाणेति । क्षेत्राचभयतः सस्यान्प्रतिगृहीयादन्नवत्यस्याः प्रजा भविष्यतीति विधागोष्ठात्पशुमतीवेदिपुरीयाद्ब्रह्मवर्चस्विन्यविनाशिनोहदात्सर्वसंपन्ना वनाकितवी चतुष्पथाद्विभनाजिनीरिणादघन्या श्मशानात्पतिनीति" । देवनं द्यूतं । ईरिणमुखरं । न अन्यः पूर्वो यस्याः साऽनन्यपूर्विका । दानेनोपमोगेन वा । कांता मनोनयनानंदकारिणीं । यथोक्त- १५ मापस्तंबन ॥ यस्यां मनश्चक्षुषोनिबंधस्तस्यामृद्धिरिति ॥ । इयं च परीक्षा कुल- परीक्षोत्तर कार्या । "कुलमये परीक्षेते"त्याश्वलायनस्मृतेः ( १९४१)। मनुः (४।२४७) उत्तमरुत्तमो नित्यं संबंधानाचरेत्सदेति' । उत्तमानाह स एव विशुद्धाः कर्मभिश्चैव श्रुतिस्मृतिनिदर्शितैः । अविप्लुतब्रह्मचर्या महाकुलसमन्विताः ॥ " अकोधनाः सुप्रसादाः कार्याः संबंधिनः सदा"। नीचानाह स एव "ये स्तेनाः पिशुनाः क्लीचा ये च नास्तिकवृत्तयः विकर्मणा च जीवतो विकृताकृतयस्तथा । “प्रबद्धवैराः शौर्ये राजकिल्विषिणस्तथा । ब्रह्मास्वादननिन्याश्च कदर्याश्च विगहिताः ॥ अमजा येषु वशेषु स्त्रीप्रजाप्रसवास्तथा । पतिन्यश्च सुवासिन्यस्तांश्च यत्नेन वर्जयेत्" ताम् वज्ञान। "महात्यपि समूदानि गोजाविधनधान्यतः । स्त्रीसंबंधे दशैतानि मुलानि परिवर्जयेत् ।। २५ "हीनक्रिय नि पुरुष निच्छंदो रोमंशार्शत । क्षम्यानपाव्यपामारिश्चित्रिष्टिकुलानि च तथा “विगः क्रिपालोपर्वेदानध्ययनेन च । कुलान्यकुलतां याति ब्राह्मणांतिक्रमेण च ॥ "शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापत्यश्च केवलः । गोमिरश्चश्च यानश्च कृष्या राजोपसेवया । " अगाज्ययाजनैश्चैव नास्तिक्येन च कर्मगा। कुलान्यकुलता गांति यानि हीनानि मंत्रत" इति। विष्णुः "अश्वं पित्रा परीक्षेत मात्रा कन्या परीक्षयेदा कृप्या भूमि परीक्षत आचारेण कुलं तथेति । ३० नारदेन कन्यालक्षणन्युक्तानि "पूर्णचंद्रमुखी कन्या चालसूर्यसमप्रमा । विशालनवा रत्तोष्ठी सा कन्या लमते सुखं । १-हंती । २ अइडाफह-या। 'अविदासिनो' इतित्वाचलायीनीयपाठ: 1 फट- प्रजा । ५फ-सी । * नव मीपति मुदित मनुस्मृति पुस्तके पाठः। २० " .

·११ [संस्कार- मातुठादिकन्यापरिणयने । एवं स्थिते मातुलकन्यापरिणयने यत्प्रायश्चित्तादिस्मरणं तदासुरादिविवाहोत्पनाविषयं द्रष्टव्यं । किं तत्र प्रमाणमितिचेदुच्यते । "गोत्ररिक्थे जनायतुन मजेद्दत्रिमः मुतः । गोत्ररिफ्थानुगः - पिंटो व्यपेति ददतः स्वधेति (९।१४२) मनुवचनेनौद्देश्यविशेषणस्य पुंस्वस्याविवक्षितत्वेन दानकीमतस्य जनक. ५ कुले. संबंधमात्रनिवृत्या सापिंड्यस्यापि निवृत्तिः प्रतीयते । अतः कन्याया अपि बाह्मादिविवाहचतुष्टये दानसद्भावातत्र च सापिंड्यस्य निवृत्तेस्तत्परं मातुटकन्यापरिणयनं । आसुरादिविवाहेषु दानामावात्सपिंड्यानिवृत्तेस्तत्परो निषेध इति । क्यमिदानी मातुलकन्यावपेतृ- अमेयी दौहित्री वा न परिणीयते । “ अस्वार्य लोकविदिष्टं धर्ममन्याचरेन विति" निषेधा- दतो न दुराचारस्वमिति । अत्रोच्यते । “ गर्ने तु नौ" इत्यस्याचि पूर्वेषामाचरित स्मृत्यनु. १० मेयश्रुतिविरोधान्न तादृशविधिकल्पकं । यत्र हि नान्यविरोधोऽप्राप्तार्थकत्वं च तत्रैव विधिनिषेध कल्पनं यथोल्मुकैर्ह स्म पूर्व समाजग्मुरित्यादिषु । अन्यथा “प्रजापतिरुपसमभ्यत्स्वां दुहितरमि" त्याद्यर्थवाददर्शनादन्यैरपि दुहितृगमनं कर्चव्यमिति कल्पनं तदुक्तरीत्या केन निवार्यतामित्रार्थवादेषु च बहवोऽर्थाः। केचन सिद्धार्यानुवादका यथाग्रिहिमस्य भेषजं वायु क्षेपिटा देवतेति। केचन राग- प्राप्तानुवादका यथा तस्मादत्सो मातरं स्वसारं चाधिरोहति । यथा" तस्माच्छथः श्वशुरश्च पुत्रश्च १५ दुहिताचमुरां पीत्वा विलपंतश्चासते"इत्यादिकिचन प्रायो दृष्टानुवादका यथा तस्मात्प्रजा दशमासान गर्म धृत्वा एकादशमनुप्रजायंन " इत्यादयः । नैतावता विध्यादिकल्पनं अत एव स्वार्थे तात्पर्या- मावान्न विधिपरत्वमंगीकृतं सोऽरोदीदित्येवमादीनां मीमांसकैः । एवमत्रापि “गर्भ नौ" इत्यस्यां पूर्वाचरितमात्र कीयते इत्यादि शास्त्रदीपिकाप्रकाशे पितामहचरणैविस्तरणोक्तमेव । वस्तुतस्तु नौ आवो जनिताजनयिता गर्ने नु एव : गर्भे कृतवानिति माधयाचार्यव्याख्यानभेद २० युक्तं । करिष्यस्यानुदात्तत्वेन पातादेफातत्वदर्शनाञ्च । जनितेत्यस्यांतोदानत्वेन पाठातृर्जत- मेव न तु लुडंतम् । 'तिड तिड' (८।१२८) इत्यनुदात्तत्वापत्तेः । तेन जनितेत्यस्य जन- यिष्यतीति व्याख्यानमयुक्तं । अत एव “नवा उते तन्वातन्वं १ संपपृच्या पापमायः स्वसारं 'निगछीत् । अन्येन मत्प्रमुदः कल्पयस्व न ते भ्राता सुमगे वष्ट्येतत् (क. सं. ७६८)" इति यथोक्तप्रत्याख्यानं संगच्छते । अस्यार्थः । हे सुमगे ते तव तन्वा शरीरेण तन्वा स्वीयां तर्नु २५ नवा उतैव संपपृच्या संपर्कयिष्यामि । तत्र हेतुः। यः स्वसारं निगच्छात् यः स्वसारं गच्छति तं लोका देवाश्च पापिष्टमाहुः। तर्हि मे संतोषः कयं स्यांचत्राह । मत् मत्तःजायमानाः प्रमुदावं अन्येन पुंसा कल्पयस्व अर्जयस्व ते प्राता यमः एतत्कर्म न वष्टि न कांक्षनीति' दिक् । आयाहद्रित्यस्या च रागप्राप्तस्यानुवादः । कयमनियतप्राप्तस्य नित्यवदनुवाद इति चेत् । " तस्मात्प्रजा " इत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्राप्तिः । तत्र यथैवानियतप्राप्तिमुपजीव्यानुवादोपपचिरेवमत्रापि । यत्तु दानेन ३० सापिंड्यं निवर्चत इति तत्रोच्यते' - - " माता पिता वा दद्याता यमद्भिः पुत्रमापदि । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स शेयो दत्रिमः सुतः" पन्न । २ स-तस्य । ३ फ-पू; डह-पूर्व । ४ फ-मनुः । ५ र-पाठ 1 ६ रनत्वा । "र-ये । ८ र-छ । ९ मनु (१६८)। .

·मयूखः] सपिंचदिवाहे। इति पुंस्त्वविशिष्टानुवादेन संज्ञाकरणात्कन्यायाश्च दत्रिमसंज्ञामावात्रिमानुवादेन विधीयमानापि सापिंड्यानिवृत्तिर्न कन्याया भवति । नन्वेवं दत्रिमस्य सापिंड्यानिवृत्तौ जनककन्यादिपरिणयनं स्यात् । स्यादेव ययूल सममा- पितृबंधुभ्यो मातृपंधुभ्यः पंचमाद्रीजिनश्च सप्तमादिति वाक्यं नाभविष्यत् 1 अत्र हि बीजि- ग्रहणेन दत्रिमस्य जनककुले सापिंड्यमस्तीति ज्ञायते । गोत्रनिवृत्तिस्तु । " स्वानाद्धश्यते ५ | भारी विवाहात्सप्तमे पदे " इत्यनेन वचनेन न त्वेन । अतो मातुटकन्यापरिणयनं दुराचारः । अत एव भट्टपादक " वसुदेवांगजाता च कौंतेयस्य विरुष्यते " इति । बौधायनेन च दुराचारात्परिगणयता स्पष्टमेवोक्तं ( १११११७-२२ ) " पंचधा विप्रति- पचिदक्षिणतस्तथोत्तरतो यानि दक्षिणतस्तान्यनुव्याख्यास्यामो तथैतदनुपदेन सह- भोजनं स्त्रिया सहमजिन पर्युषितभोजनं मातुलपितृष्वसूदुहितगमन मिति । अयोत्तरत ऊर्णा- १० विकया सीघुपानमुमयतोदभिर्व्यवहार आयुधीयक समुद्रयानमिति । तत्रेतरदितरस्मिनकुर्वच दुष्यति । तदेशयामाण्यात मिथ्येतदिति गौतमः । उभयमेव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोध- दर्शनादिति " ग्रंथेन । सीधु मयं । उभयतो दंता येषां ते उभयतोदतः । तैरुभयतोदद्भिः। व्यव- हारस्तस्करणक्रय विक्रयरूपः पानादिरूपो वा । आयुधीय आयुधेन जीवनम् । बृहस्पतिरपि 'उद्यते दाक्षिणात्यैर्मातुलस्य सुता विजे: । मत्स्यादाश्च नराः पूर्वं व्यभिचाररता: स्त्रियः ।। “ उत्तरे मयपाश्चैव स्पृश्या नृणो रजस्वलाः । सजाताश्चापि गृहति मातृभामिमर्तकां ॥ " सर्वदेशेष्वनाचारो रथ्यातांबूलचर्वणमिति" ॥ विशेषः स्मृत्यंतरे "गायच्या उपदेष्टुश्च कन्यां नैवोदहद्दिजः । "गुरोश्च कन्या शिष्यो वा तसंतत्याऽपि नेष्यते । पुरुषत्रयपर्यंत भात्रादेर्नेतदिष्यत" इति । सपत्नमातामहकुले सापिंड्यमाह सुमंतुः पितृपन्यः सर्वा मातरस्तद्भातरो २० मातुलास्तद्भगिन्यो मातृष्वसारस्तदुहितरश्च भगिन्यस्तदपत्यानि मागिनेयान्यन्यथासंकरकारिणः स्युरिति । द्वितीयतच्छब्देन मातृपरामर्शः । अत्र च यावद्वचनं वाचनिकमिति न्याया- परिगणितेष्वव सापिंडच न सप्तपादिपर्यंत एतत्सापिंत्यविषयमेव । "असर्पिताच या मातुरसपिंडाचयापितुः। सा प्रशस्ता द्विजातीनांदारकर्मणिमैथुन"(३-५)इति। मनुवाक्यमिति निबंधकृतः । एतदुपपत्तिश्च द्वैतनिर्णये उक्ता । अत्रासपिंटामिति निषेधः २५ सार्वधर्णिकः । असमानापगोत्रजामिति त्रयाणां तत्र क्षत्रियवैश्ययोः पुरोहितगों न स्वत इति । यीयसीमिति वयसा परिमाणन च न्यूनां । वयोन्यूनताया विशेषमाह मनुः ( ९९४) " त्रिंशद्वर्षोव्हेत्कन्या हया द्वादशवार्षिकी व्यष्टवर्गेटवर्षों वा धर्मे सीदति सत्वर . इति। यष्टवर्षश्चतुर्विशतिधर्षः । वृहस्पतिर्विशेषमाह त्रिंशद्वर्षों दशान्दा तु भायो विदेत ननिको । एकविंशतिवर्षे वा सप्तवर्षामवाप्नुयादिति ॥ भातृमतीति पुत्रिकाकरणशंकानिवृत्तये मनुः (३२११) फ-यपूर्ण । २-१३ फ-द्विजाः-सर्वे ! " 11 ·। - ४ 'गोवलक्षणम् । [संस्कार- यस्यास्तु न भवेद्धाता न विज्ञायेत वे पिता। नोपयच्छेत तो प्राज्ञःपुत्रिकाधर्मशङ्कया" इति: अनेन पितुरभिप्रायमात्रेणापरिभाषितापि पुत्रिका भवतीति गम्यते । अत एव गौतमः (२८११७-१८) " अभिसंधिमात्रात्पुत्रिकायेकेषां । तत्संशयानोपयच्छेदभ्रातृकामिति"। पुत्रिकाकरणप्रकारादिकं व्यवहारमयूखे दर्शयिष्यामः । असमानार्षगोत्रजामिति । ५ आर्ष च गोत्रं च आर्षगोत्रे । समाने आर्षगोत्रे च समानाषगांवे । समानार्षगोत्रे जाता समानार्थ- गोरजा । न तादृशा असमानार्षगोरना । अत्र च प्रत्येकं प्रतिषेधः । समानापा नौदाह्या । सगोत्रा च नोदात्येति प्रत्येक प्रायश्चिचाम्नानात् । तच्च प्रायश्चित्तमयूखे वक्ष्यते । आर्य प्रवरः । गोत्रप्रवर्तकस्य ऋावर्चको मुनिविशेषः । वत्सार्टिषेणयोः गोत्रमेदे प्रवरक्यांत यामुष्यायणान संकृतीनों प्रवरभेदेऽपि सगोवत्वादुभयोपादानं । मातामहगोत्राऽप्यपरिणेया । तथा च मनु मातुलस्य सुतामूढा मातृगोत्रा तथैव च । समानप्रवरां चैव त्यका चांद्रायणं चरेदिति" अत्र सगोत्रा नोद्वाह्येत्यनेनैव मातृगोत्रपर्युदासे सिद्ध मातृगोत्रग्रहणं मातुर्विवाहात्पूर्व गोत्रनिवृत्यर्थ । तथा च मातामहोत्रा नोदाोति फलितं । तञ्च माध्यंदिनीयाना । तथा चतुर्विशतिमतटीकायां सत्यापाढवचनं "मातृगोत्रं माध्यंदिनीयानामिति । अथ गोत्रप्रवरनिर्णयः। तत्र स्मृत्यर्थसारे गोत्रलक्षणमुक्तं १५ "जमदामिभरद्वाजविश्वामित्रात्रिगौतमाः । वसिष्ठकश्यापगस्त्या मुनयो गोत्रकारिण.॥ +" एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते " इति । अपत्यानीति न साक्षात् । पुत्रपौत्रादिपरंपरया । तथा वौधायनोऽप्याह " एतेषामगस्त्याटमाना यदपत्यं तद्गोत्रमित्याचक्षत" इति । एवमुच्यमाने भृग्वादीनां गोत्रत्वं न स्यात् । तत्र केचिदिष्टापत्या परिहरति । अपरे भृग्वादिषु अनादिशिष्टानां गोत्रत्वसमाख्यानात्प्रवरमंजरी २० २० प्रयोगपारिजातमदनपरिजातादिग्रयंविरोधाञ्च न गोत्रत्वमपलपितुं शक्य । किंतु या शिष्टानां गोत्रत्वप्रसिद्धिस्तोत्रं मंत्रस्वादिवदित्याहुः । वस्तुतस्तु एतस्य पक्षस्य सूत्रानारूढत्वात्मवरवत्वं गोत्रलक्षणं युक्तमुत्पश्यामः । तथा च सत्यापाढसूने प्रवरानुक्त्वा तेर्गोवाणीत्युक्तं । व्याख्यात च शबरस्वामिभिः " प्रवरेगोत्राणा गणव्यवस्था समानता । एवं च स्वरूपतः समानतया च गोत्रज्ञाने प्रवराणां हेतुत्वमुक्तं । तथा च २५ प्रपरत्वमेव गोत्रमित्युक्तं भवति । ततश्च यमेवैकमधिकृत्य प्रवराम्नानं सोऽधिकृतो गोत्रं । तर चैकस्याधिकृतस्य येषु स्वस्वगणान्तर्गतेषु अनुवृत्याख्य साम्यं ते सगोत्रा इति फलितमिति पितामहाचरणोक्तपक्ष एव श्रेयान् । एव च शिष्टाचारोऽप्यनुगृहीतो भवति । बहुमंथविरोध परिहतो भवति । यत्तु धौधायनादिभिरगस्त्याष्टमानामपत्यं गोत्रमित्युक्तं । न तलक्षणाभिप्राये० किंवयोगव्यावृत्येति ज्ञेयं । न चैव वत्सविदयारार्टिषेणादिभिः सगोत्रतापत्तिरिति वाच्यम् । एकएव सपिर्यावत्प्रवरेष्वनुवर्तते । तावत्समानगोत्रत्वमन्यत्र भृग्वंगिरसांगणादिति" बौधायने पर्युदासात् । अनेन च पर्युदासेन ज्ञायते भृग्वंगिरोगणेप्वस्ति सगोत्रत्वमिति । या प्रवरमंजरीकृता चिन्नास्तवैषो सगोत्रतेत्युक्तं तत्पूर्वीपरग्रंथविरोधात्परमताभिप्रायेण यतु विश्वनाथेनोक्त . चेति " १श-दि। २ फ-क्यत्वात् । ग-कानि तानि गोत्राणि यत्रवर्तस्तेषामित्याह । ३र-सत्यापाबादिति ·मयूखः । गोत्रप्रवरलक्षणं । गोत्रगणाः। - " भग्वंगिरोन्यद्यस्किंचिदृपेयावत्सु वर्त्तनं । तावत्तमानगोत्र वामिति केचित्समूचिरे । "तकं सति सर्वत्र सगोत्रत्वनिबंधने । अनुद्दाहे तु कुत्र स्यात्प्रवरैवयं प्रयोजकामिति । तदस्माभिः पूर्वमसंकीर्णोदाहरणोपन्यासादस्ति । तस्मादस्ति हरितादीनामपि गोत्रत्वं । यपि गोत्राणामानंत्यं तथापि यानधिकृत्य प्रवरा आमातास्ता दशगणा एकोनपंचाशत् । उक्तं च बौधायनेर्न " गोत्राणां च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । उनपंचाशदेतेषां प्रवरा अषिदर्शनादिति" ५ ते गणा यथा । भृगुणां सप्त ७ । जमदग्नेस्तदंतविः । विश्वामित्राणां दश १० । अत्रेश्चत्वारः ४१ अंगिरसां सप्तदश १७ । अत्रेव गौतमभरद्वाजयोरेंतर्मावः । कश्यपानां त्रयः ३ । वसिष्ठाना चत्वारः ४ । अगस्तेश्चत्वारः । तथा च संगैहे उक्तं सप्तेह भगवः सप्त दशौगिरस एव च । ततोऽत्रयश्च चत्वारो बोद्धन्याः कश्यपात्रयः ।। " चत्वारोऽत्र बसियाः स्युर्विश्वामित्रास्ततो दश ! अगस्तयस्तु चत्वार इति संग्रहकृवचः ॥ १० प्रवरा शिष्यपरंपरागसिद्धाः। इति गोत्रप्रवरलक्षणं ॥ " अथोदिष्टगणक्रमेण बौधायनादिसूत्रोक्तानि गोत्राणि प्रदश्यते । तत्र तावत् मृगूणां सात अंतर्गणाः। तत्र केवलभार्गवा: पंच । अष्टिषेणाः यस्का मित्युको वैन्याः शुनका इति । तद्यथा । १५ आर्टिषेणा नैरथयो प्राध्यापणयः कात्यायनाचांद्रायणा: पैटकलायनाः सिद्धाः सुमना- यनाः गौरी भिसमिरित्येते आर्टिषेणाः। तेषां पंचायाः । भार्गवच्यावनामवानाष्टिपणानपेति । एषामविवाहः । इत्याष्टिषेणगणः । यस्को मोनो को वाघुलो वर्षपुष्पः मातूलयो पा राजतैनो दुर्दिनो भास्करो देवतायनो जैवतायनो चाकलयो माध्यमेयो घासयः कौशांबेयाः कौटिल्याः सात्यकेयाः कौचिल्याः २० सत्यकयश्चित्रसेनाः मार्गतयाताकाचयाः । औतयाः ऑर्गुवित्रतयः भागुरिश्च इत्येते यरकाः । तेषां ध्यायः प्रवरो।" मार्गदूतहव्यसावेतसेति । । इति यस्कगणः ।। मित्रयुधो रोक्मायणाः नाशायजनारोष्टयायनारोक्योयनाः सखंहिना:सुरभिनेयामाल्या. दया वाल्याया महायाल्यास्ताायणा औरक्षायणा वाजायना उक्षायणा माजाघयः केतवायना इत्येते मित्रयुवास्तेषां ध्यायः प्रवरः । 'भार्गववाध्यश्ववैवोदासति ।। इति मित्रयुगणः । २५ वैन्याः पार्या पाकलास्ता न्यायाः अपने मात मावेन्यपायोंत।। इति माणः । शुनका मार्समदायज्ञपयः सौगंधयः सार्दमायना गांगायनामत्स्यगंधामायणाश्रोत्रियास्तचिरिया इत्येते शुभकास्तेषामेकायः प्रवरः शुनकेति गृत्समदति वा । इति शुनकगणः इति केवलभृगवः। अयं गणद्वयं सतिष्यतर्गत वत्सविदास्यं तदुच्यते।मार्कडेया मांडव्या माईकेया: काश्येयाः कांसेपाः कांसय आलेखन दार्मायणाशाराक्षा देवत्यापन: शौनकापना: माधुकेया पार्षिक: ३० १र-तन्नेति पितामहवाणा पत्याटिषणयोर्विदाटिपण योश्च भिन्नगोत्रयोः समानप्रवरयो रसगोत्रमित्यनेन पर्यंशसागवेन मसमान प्रवरामित्यस्यावश्यकत्वात् । २ अवाहक-तमदया; ज्ञ-तकदणम्य । ३ क-गृहप- पहिले राभिरात्रि ।५ज्ञदइअग-वि। ६ र-ओक्याः; फझ-मोक्पा: । टअ-पेत। ग-कपामगा।९रत्यया । १.र-प्रामदमिर-मॉडकया। १० रफ-गना। १३फ-यार्षिक । गिन्यत्र जामदग्न्या यज्ञ-मायो । “र-पाठः।

·[संस्कार- ५६. वत्स-विद-मार्ग गिरोनिर्णयः । कांसाः प्राप्तायना:पैंगलानादो प्रेपयो बाह्यकयों वैश्वानरयो रयो हनिरयो विरोहिता बाया गौष्ठा- यणाष्टैकयः काशकृतना वाद्भूतकाः कृतमागा एतिशायना सोकृतयो मंडवित्सौविस्तयः हस्तमयो हस्तानेयः शौद्धकयः सौदाकयः वैवर्णयः द्रोणजिव्हयः । औरसयः कांबरोदरयः कंठोरकृदेहल- विरूपाक्षा मिशाश्वा उच्चैर्मन्यवः वैमत्याः आर्यायणाः मायणा काव्हायनाः वायवा: देवमत्याः ५ आर्कयणाः कांकायना वायानिनः शांकरवश्चांद्रमसाः गांगेया तोयेया याज्ञिया यावति हमित्रायणा आपिशलयः वैष्ट्रपरेया लोहितायना उष्ट्राक्षा मालायनाः शारद्वतायना राजितवाहाः वासा वात्सा वात्स्यायना इत्येते वत्सास्तेषां पंचायः प्रवरो 'भार्गवच्यावनानार्वजामदग्न्येति'। इति वत्सगणः। विदा शैला अवयः शौलाः प्राचीनयोग्याअभयदानाः कांडरथयो चैतमृताः पुलस्तयः आकी- १. यणास्तांबायणाः कामला इत्येते विदास्तेषां पंचायः प्रवरो मवत्ति मार्गवच्यावनामवानोबैद'इति। इति विदगणः । आपस्तंबस्तु विदगणविशेषमाह स उच्यते । तत्र यस्कगणो वीतहव्यगणत्वेन व्यपदिष्टः । सावेतसेत्यत्र सावेदसेति शुनकगणो गार्समदत्वेन व्यपदिष्टः मित्रयुगणो वाध्यश्व- गणत्वेन व्यपदिष्टः । विद्गणस्तु नोक्तः। कात्यायनेन भूगोदशगणा उक्ताः । तयथा वारस्या- १५ यनाः आवाच्या वैजवाः शाठरमाठराः विदाः । आर्टिषेणाः पत्साः वेदविश्वज्योतिषः पार्श्व- श्वेताः आपिशायनाः वीतहव्या। गृत्समदाश्चेति वात्स्यायनानां पंचाया 'मार्गवच्यावनाप्रवानौव. जामदग्न्येति। आवाच्याना 'भार्गवच्यावनावाच्येति' । वैजवानां मार्गवच्यावनामवानवैजवने, मयितेति'। शाठरमाठराणां 'मार्गवशाठरमाठरेति' विदाना 'मार्गवच्यावनामवानेति' । आर्टिषे. णानां पूर्वोक्तः। वत्सपुरोघसा 'भार्गवच्यावनामवानवात्सपोराघसेति'। भार्गववत्सपोरोघसेति' वा । २० वेदविश्वज्योतिषाणा मार्गववेदवैश्वज्योतिषेतिपार्यश्वेताना 'मार्गवन्यपाति' आपिशायनानां 'भार्गववाध्यश्वदेवोदासेति।वीतहव्यानो 'भार्गववेतहव्यसावेघसेति'। गृत्समदानां गार्समदेति' । 'भार्गवगार्समदेति' वा। लौगाक्षिस्तु सप्तगणेषु विशेषमाह । गणास्तावत् । वत्सा विदा वात्या आर्टिषेणाः सालायना वीतहव्या गार्समदाश्चेति । तत्र वात्स्यानो पूर्ववत् । विदानां ब्यारेया भार्गवार्ष- २५ जामदग्न्येति । वात्स्याना मार्गवच्यावनामवानेति । आर्टिषेणाना पूर्ववत् । सालायनानां मित्र- युववत् ।वीतहव्याना मार्गववैतहव्यसावेतसेति। एवं पूर्वोक्तेषु वत्सविदाष्टियेणानामन्योन्यमविवाहा। गोरप्रवरेक्यात् । यस्कमित्रयुवैन्यशुनकाः परस्परं न विवहेयुः।बौधायनमते प्रवरेक्यात पूर्वोपादित- प्रकारेण गोक्याञ्च । यस्कादिचतुर्भिविदादिविभिर्भवत्येव विवाहः । सगोत्रत्वाभावात् । ननु भार्गवरूपैकप्रवरसाम्यात्कथं विवाहः । उच्यते "पंचाना त्रिपु सामान्यादविवाहविपु द्योः । मृग्वगिरोगणेष्वेवं शेषेष्वेकोऽपि वारयेदिति " बौधायनयचनेन भृगुगणे एकानुवृत्तेरप्रयोजकत्वात् । एवमऽपि द्रष्टव्यं । इति भार्गवनिर्णयः । अयोगिरोनिर्णयः। तत्र तद्गुणास्रयः । केवलागिरसो गौतमा माद्वाजाश्चेति । तत्र केवला- पर-वर-म । ३ र-कामायना; आइड कार्मारणा । ४ अ-लाभायताः रामायनोः। ५फ-विवाहयेयुः। फ-आंगिरसा । ३० ·मयूखः] अंगिरोगणाः। नगरसः पट् । चत्वारो मरवाजाः सप्त गौतमा इत्येवं सप्तदश । तत्र केवलांगिरसा घट्गणमध्ये एका संकृतिर्यामुध्यायणः तत्तत्प्रकरणे निरूपयिभ्यामः । अवशिष्टाः पंच तद्यथा। विष्णबद्धकश्व. हरितस्थीतरमुगलाख्याः। ते उच्यते । विष्णुयुद्धाः शठामठाः भद्रणा मद्रणा बादरायणाः मात्स्यप्रायणाः । सात्यकिः शालकायना नैतुद्याः स्तुत्याः भारुण्या वेहोढा देवस्यातयः इत्येते विधावृद्धास्तेषां व्यायः प्रवर 'आंगिरसपोरकुत्सत्रासदस्यव' इति । इति विष्णुवृद्धगणः । कण्वा औपमयः कठायना बाकला. पौलाः हलिनो माजि मांजयः मौजिगंधाविजिवा जया वाजपस इत्येते कण्वास्तेषां व्यायः प्रवरः ' आंगिरसाजमीढकाण्व' इति । इति कापवाणः । हरिताः कौत्सः सांख्यो दाम्यो भैम्यो भैमगयो मलायुलंबोदरो बलोदरो महोदरो नैमिश्रयो मिश्रोदना मिश्रयः कौतपाः कारीषयः कौलयः पोलयः मौद्गलो माधूपमाघातृमांडकारय इत्येते हरितास्तेषां ज्यायः 'आंगिरसांबरीषयौवनाश्व' इति । इति हरितगणः । १० रयीतरा हास्तिदासिका व्हायना नैतिरक्षया ऐशानयः शैलालयः मिलमिला भायसा वहवा भैक्षवाहा हेमगया इत्येते हरितास्तेषां यः प्रवराः 'आंगिरसवेरूपराधीतरेति । इति रथीतरगणः । मुद्गला हिरण्याक्षा वृक्षाकपमामिनाः क्षपासस्याः झपायणाः दीर्घजंघाः प्रबलजंधाः स्तरणमिदव हत्येते मुद्गलास्तेषा त्रयः प्रवरा ' आंगिरस माम्यश्वमौहल्येति ।। इति मुद्गलगणः । इति केवलागिरसः । एषुपंचसु स्वस्वं गणं हित्वा परस्परं विवाहः। यद्यप्यांगिरसेत्ति प्रवाक्यं सर्वन १५ तयाप्यगिरोगणवाददोषः । अथ भरद्वाजागिरसः। तद्णाश्चत्वारः । भरद्वाजाः कपयः गर्गा रोक्षायणा इति । ते उता बौधायनेन 'मरद्वाजाः क्षाम्पायणा: मैगडा देवाश्वाः उवहव्याः प्राग्वंशयः वाहलमा वायो गावसानायना वैदेहा आत्राः औक्षाः भूस्यः परिणद्वेयाः केशखेयाः शौद्धयः उरूढाः खारिग्रीषयः औषसयः वयोक्षिमेदा अग्निवेदयाध्यायाः साठाः गोरियाः २० लेखायनाः स्तनकाः ऋक्षा माणिमियाः कवोदका. सौद्धलयो बेला सारुडा देवयो माद्र- पद्ययः सौरभर, शुंगा देवमतयः इषुमता औदमैघय: प्रवाहणेयाः कुल्मापाः राजस्तंभिः • सुपापकृतः वाराहयः वलमीकयः रुद्रांगपया: शालाहलयः । वेदवेला नृत्यायनाः शालालयः शाई- • लयः शाकला पाकलाः सत्यकेयाः क्रोडायना कोडिन्या ब्रह्मस्तंभा राजातमा आपरतमा ये चान्ये स्तंभशन्दा आरणप्तिधुको मुदगंधयः शिखायना आत्रेयायणा मामाण्या: कुक्षा कोकक्षियो २५ नेतुंतयो दार्मयः श्यामेपाः मत्सकायाः करुणायना: कारुपययः कारिणयणाः कांवल्या इत्येते भरद्वाजाम्नेषां ध्यायः प्रवरा ' निरस्वाईपत्यमारद्वाजेति. ' ॥ इति भरद्वाजाः । रोक्षायणा: कपिलाशफिला वैकिहा काथमोमिजिव्हीचकणिश्च सूनिश्शेतिरोक्षायणास्तेपणं पंच प्रवरा: "आंगिरसबाहम्पत्यमारद्वाजबांदनमातवचसेति' । इति रोक्षायणगणः | गर्गाः सोभरायणाः सांख्यनायणा गंधरायणा वालुकयो भ्राष्ट्रका भ्राष्ट्रविदव क्रोष्ट्रकयः ३० सोयामुनिः प्राजिनाक्षयो होत्रायः सयायवयः यवाः नवपलाशाः शासावनयः संग्रहकुल्याः । • वेणुमिरिः सोहकारि: रौतिक्रौंचाल्याः राजवत्योलशः इत्येते गर्गास्ते पंचप्रवराः 'आंगिरस- चार्हस्पत्यमारद्वाजगार्यसेन्येति' बयो वा आंगिरससैन्यगाम्येति' इति गर्गगणः । १अइ-सान्यायना; इर-सांयकायना; फ-मायंकायना.। अइ-मोजिमंधा, इ-सोतिफ-मोजि, र-मौजि । ३र-नक्षा । ४फ-र्य । ५ ज्ञ-मं। ६ अइहफ-मिंशा । ७ अडइराण-ना। 4 अडा- फर-गत्यापचया जवा।९इडफ-पतयः,इन्वेजय । .

·[संस्कार- "५८ गोतमांगिरसां सतगणानो निर्णयः । विश्वामित्राः। कपयः वैतलायनाना पतंजलीनां तरविना ताढिनां भोजसीनां सारंगरवाणां सरशिखंडिन मौर्शितकिः संशयः पौष्यय ऐतिशायना इत्येते कृपयस्तेषां त्रयः प्रवराः 'अगिरसामहीयवो रुक्षयसेति । इति कपिगणः । भरद्वाजानां चतुर्णामविवाहः । इति भरद्वाजागिरसः । गौतमागिरस सप्त गणा: । आयास्याः शरदताः कोमंडा दीर्घतमसः कारेणपालयः धामदेव ५ औशनसाश्चेति । त उच्यते। आयास्या आणिवेया मूढरथाः कावाक्षयः वैदेहा कोमारवायांस्ताहिदमिवकिः सात्यमुनि कौवाया चौथ्या नैकरुधिस्तकषिः किरालयः कारुणि: कठोरिः काशीवाः काक्षीवा इत्येते आयास्यास्तेषां त्रयः प्रवरा 'आंगिरसायास्यगौतमेति । शरद्वतः अमिजितो रोहिग्या: क्षीरकरमा: सौमुचयः सौयामुनाः कोपबिंदवो राहगणा १० गणयोमयणाः इत्येते शरईतास्तेषां त्रिप्रवराः 'आंगिरसगौतमशारदंतेति'। कौमांडा मानसरेषणाः मासुराक्षाः काण्वरेभयः आजायना वाजायना इत्येते कौमांडा स्तेषां पंचायः आंगिरसौचथ्यकाक्षीवतगौतमकोम डेति'। दीर्घतमसा पंच 'आंगिरसौचयर काक्षीवतगौतमदैर्घतमसेति। कारेणुपालयो वास्तव्याः श्वेतीयाः पौजिष्ट्यः औदजायना माधुक्षारा अजगंधय इत्यो १५ कारेणुपालयस्तेषां विप्रवराः 'आंगिरसगौतमकारेणुपालात । वामदेवानां त्रयः 'आंगिरस- गौतमवामदेवेति। औशनसोदिया प्रशस्तासुरूपाक्षा महोदरा विकहता:सुबध्या निहता इत्येते औशनसास्तेषां व्याया ' आंगिरसगौतमौशनसेति । गौतमानां सप्तानामविवाहः ॥ इति गौतमागिरसः॥ अथ विश्वामित्रास्तेषां गणा दश ! कुशिकरोहितरोक्थक्कामकायनकचधनंजयआज- २० अघमर्षणपूरणेद्रकौशिकाख्याः । त उच्यते । कुशिकाः पार्णजंघा वालुक्या औदरिर्माणिवृहदमिरालवराघहिरापद्यव्याः कामदैतका- बद्धकथाश्चिकिताः कामकायनाः शाकायनाः यमदूता आनतिन्नास्तारकायणाश्चार्वासा जाबालयो बयाज्ञवल्क्या विदंडा भुवनयनाः सौश्रुतय औपदहनयः औदुं बरिष्ट्रेयाः श्यामेया श्रोत्रेया- साश्वता मयूराश्चित्रं भावना अनुतंतवो मातवो ये चान्ये बतशब्दाः बाभ्रव्याः कालोत्सरा इत्येते २५ कुशिकास्तेषां त्रिप्रवरा: 'वैश्वामित्रदेवरात औदलेति । रोहितादंडकयश्चाक्रवर्मापिणा जर्झयिणा वांजायना वासय इत्येते रोहितास्तेषां त्रयः 'वैश्वामित्राष्टकरोहितेति । रोक्थकाः खोदहा पलारेवणाश्च तेपात्रयः वैश्वामित्ररोक्यकरैवणेति। वैश्वामित्रदेवप्रवसदैवतरस औमनज्याः कामकायनास्तेषां त्रयः 'वैश्वामित्रदेवश्रवसदेवतरसेति' । कता: सोरंधाकरमावाजयनाः शिशिराः कौक्रुष्टुभ्या पिडियावा नारायणा नाराया इत्येते २० कतास्तेषो त्रयः 'वैश्वामित्र कात्याकीलेति । धनंजया: पारिजामयः आश्रयेना वायव्याः सैंधवा यमयः पुष्कराक्षास्तेषां त्रयः 'वैश्चा• मित्रमाधुउंदसधानंजयेति'। आजानां त्रयः 'वैश्वामित्रमाधुर्छदस आजेति'। अघमर्षणाः कौशिकास्तेषां त्रयो 'वैश्वामित्राघमर्षगकौशिकति । पूरणा वारिधापयस्तेषां द्वौ वैश्वामित्र- पोरणेति । इंद्र कोशिकानों द्वौ 'वैश्वामित्रंद्रकौशिकेति' । सर्वेषां वैश्वामित्राणामविवाहः । १र-ने । २ अइड-। फ-मा। ४ अइइफ-सा ।

·मयूखः ] अत्रयः । सिष्टाः। ५९.. अथात्रयश्चतुर्भेदा आयाखयः वाद्भूतका गविहिरा मुद्गलाश्चेति । त उच्यते । मूरयः छांदिछांदोगिपौष्ठिका मौद्गलयः सोपानच्छगला: छागलातृणबिंदुर्भागतयो मालरुचः व्यालयः सामव्यायना सार्वव्यायनाः कर्मपीयाः कामप्यायनिः दाक्षिवैदेहा: गणपतयः औदालकिद्रोणा- भावा गौरिग्रीवयो गाविष्ठिराः शिशुणला: कृष्णात्रेया गौरात्रेया तृणात्रेया अरुणात्रेयाः नीरावया श्वेतात्रेया श्यामात्रेया महात्रेया आत्रेया दत्रेया महात्रेया गालेया बायेयाः शौभ्रेया वामरथीना ५ वैतभावा शौद्रयाः कौद्रेयाः गोपवनाः कालापयवयः । आनीलायना आनीशायना आनंदि- मनिंदिरिंदिरंदिरदिःपुष्पयः शेफयः साकेतायना शाकटायना मरद्वाजनय इंद्रातिथिरित्यतेऽ- अयस्तैषां त्रयः प्रवरा: 'आत्रेयाचनानसश्यावाश्वेति' वाद्भूतकानां त्रयः'आत्रेयार्चनानसवाद्भूतक' इति । गविष्ठिराणां त्रयः 'आर्याचनानसगाविष्ठिरेति'। मुदला व्यालिसंधिरर्णधा पौधाक्षा वाजविर्गविधिराः शिरीषयः शालिंगता बीहिमता गोरितो १० गौरवयो वायवना बाकला इत्येते मुद्गलास्तेषां त्रयः प्रवराः 'आत्रेयार्चनानसपोतिथेति । अत्रीणां सर्वेषामविवाहः । इत्यत्र निर्णीताः । अथ वसिष्टास्तेषां च बारो गणा आरतिष्ठाः कुंडिना उपमन्यवः पराशराश्चेति ते उच्यते । वेतलकिटारकिःसारवला गौरिश्रवसःआश्वलायनाः कपिटा शौविवक्षाव्यानपादो बाह्य- कायनियनिर्वाढव्या जातूकपर्या औडलोमिःकोमोजिः कोलायनाः सुंदैहरिताकोडेवृद्धिः सौवत्सायना१५ आलंभायना लोमन्यः स्वस्तीकर्षिताः पार्णकायनाः पार्णवल्को देवलका नव्या विश्वावना वाहकयः आविक्षिपयः वंश्यजपयः पूर्णवलाविशिखा इत्येते वसिष्ठास्तेपामेका प्रबरो वासिष्टेति । कुंडिना होलायना गौणा आश्वथा वैकर्णेय आबिल्वा बदरा आश्मरथ्या वाहवः कौंकोषयाः सांगलिनः कापरवः पेटका नवग्रामाः हिरण्याक्षाः पेटयाः पप्पल्यादयः माध्यादनाः शांतिसौंपत्ति- रितिकुंडिनास्तेषां त्रयः प्रवरसा 'वासिष्ठमैत्रावणकौटिन्येति ।। २०. उपमन्यव औपगवा मांडलेखयः कापिंजला: जलागृहास्तपोलोकास्त्रज्ञेणा खवेषास्तागुरिः स्वराक्षरा मोलयचैलहालनो महाकर्णायना बालशिखा औदाहमानयश्चलायना मांगलि रयायना कुंडोदरायणकावायो पाश्चियः आनुक्षरवः आललवाः कपिकेशा इत्येते उपमन्यवक्तेशं श्रयः प्रवराः 'वासिहेंद्रप्रमदाभरद्वस्वेति । पराशरा कंडशयो वाजयो वाजिमंतयः । वैमनायना गोबालिः प्ररोहयो वैक्लयः प्लाक्षयः २५ कौमुदादयो हार्यश्चिसल्वायना गोपायनाः पातयः | आरुणिर्वारुणिर्भालुक्या वाजरिश्चका- व्हयनाः क्रोकलयः कैमति: कृष्णाजिनाः कपिसुखाः स्वस्त्यापनयः श्वेतयूपयः पोकलासाविर्गो- ग्यायनयो वार्णयः म्यामेया: ग्लोनहिः सहालिस्तेषा न्यायः 'वासिष्ठशान्यपाराशर्येति । अन मोबाल्यताः कृष्णाः पराशरा हार्यश्वेता गौरा: वारुण्यंता अरुणाः कैमत्यंतानला पोकलसाव्यता: श्वेता सहचौल्यंता: श्यामा इति संज्ञा । वासिटानां सर्वेषां परस्परमविवाहः । आपस्तंवस्तु ३० आयवसिष्ठानामपि वासियशाक्यपाराशयतिनिप्रवरानप्याह अथ कश्यपास्तेषां त्रयो गणा निभुना रेमा: शांडिलाश्चेति । तं उच्यते । कश्यपा: छागलेया माउरा ऐतिशायना आभूत्या वैशिखा धूम्रायणाः सौम्यघायणा औदवृतिरामायणाः १र-चा।२ अडइ-विवक्षा रफग-सौचि । अफटइन्करन्दा इ-मुंदर । ५ग-स्वस्था। ६ फ-तम उच्यते। - ·[संस्कार- ६० कश्यपा:। अगस्तयः। पैंधकयः प्रावर्या होगा आनयाः पांचापतिका मोपीताकः सगसोसाममया माघेसारावयः सौधययः सापस्था आसुरायणा: छागव्याः सौमघाः स्थौटंकेशयः वार्द्धकयः बोपच्याः लाक्षायणाः क्रोष्ठाः जीवनयः खाद्रीयना रोहितायना मितकुंभाः पिंगाक्षय ओडलयः मारयणा पचयः वैवर्णेयाः कोषोनकेयाः धूमलक्ष्मणयः सुरागौरिवायनाः विमध्याः आग्रिशमीलायनाऔक्षायनय कायोरयः ५ देवरातो वेदूगः वावेला महावकेयाः पैठीनस्याः पानस्या वृपगणाः दाक्षमाणयः भालंदनाः शाखमित्रेया हिरण्मय वाला जारमण्योरमाणि साविश्रवसो वैशंपायनाः स्वरकिः कसलयः उल्कायनिर्माणलायनाः कांसलायना: देवीहोताः सूचयः स्वरेभायस्थूणा मागुरयः पाथिकाया गोपायना हिरण्मया आमिदेविस्तथ्यशौर्या मुसला आविश्रेण्या उत्तरतोगंडूषाः दला मंत्रिताः वैकर्णयः स्थूलविंदव इत्येते निध्रुवास्तेषां त्रयः प्रवराः 'काश्यपावरसारनैध्रुवेति'। भाणां त्रयः १. काश्यपावत्साररैभ्येति। शांडिलाः कोहलाः पार्यवायका औदमेधयः सौदानवः सोपवसः । कारेयाः कोकटयः शैशिकयः माहकयवहोदकयः कोपयो मौजायना जाणवंशाः स्वर्गमानया गांगायना 'वात्समालयः गोभिलावेदायना वात्स्यपना बहूदरयः मागुरिर्गादभिमुखाहिरण्यकहिस्ते दहा गोमूत्रा वाक्यशठा जालंधरिर्धन्वंतरिरित्येते शांडिलास्तेषो त्रयः प्रवराः काश्यपावरसार- शाहिल्येति ॥१॥ 'काश्यपावत्सारदेवलेति' वा ॥ २॥ 'काश्यपावत्सारासितेति' वा ॥ ३ ॥ १५ 'शांडिल्यासितदेवलेति' वा ॥ ४ ॥ 'काश्यपासितदेवलेति' वा ॥ आपस्तवस्त्रे निर्धवस्याने निरुपपदाः कश्यपा उक्ताः । “ रेभशांडिलास्तु यार्पयाख्याया बा देवलासितेति । काश्यपदेवलासितेति"। कश्यपानां सर्वेषामविवाहः । ॥ इति कश्यपनिर्णयः॥ अथागस्तयः । ते त्रयः । आधागस्तयः सोमवाहाः सोमवाहाश्चेति 1 त उच्यते । अगस्तयो २० विशालाद्याः फालाना औदहनयः कुल्माषदंडिनाः पर्णीयः सावणिर्ववेदयो वैरणयो बुधोदरयः सौचपययः शाल्पातया मोंजिकराः शत्रयो हृयोमाः शांडिधाराः पयोद्ता: हारिग्रीवा रोहिण्या मोसलय इत्येते अगस्तयस्तेषां त्रयः प्रवरा 'आगस्त्यदार्घच्युतेमवाहेति' । अन्यत्र तु चत्वार उक्ताः । इध्मवाहा: सांभवाहाः सोमवाहा यज्ञवाहाश्चेति'।इध्मवाहानां त्रयः 'आगस्त्यदाय॑च्युते. ध्मवाहेति' । सांमवाहानामागस्त्यदायच्युतसभिवाहेति । सोमवाहानामागस्त्यदाय॑च्युतसोम- २५ वाहेति । यज्ञवाहानामागस्त्यदाय॑च्युतेघमवाहेति । कात्यायनलौगाक्षिभ्यामगस्तिगणमध्ये पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्यायुक्त्वा 'आगस्त्यमाहेंद्रमायोमुवेति' प्रवरा उक्ताः । ततः पूरणादीनुक्त्वा 'आगस्त्यपौर्णमासपोरणेति' प्रवराउक्ताः सत्याषाढस्तु आद्यागस्तीननुकम्प 'आगस्त्यदार्यच्युते- ध्मवाहेति' त्रीन् प्रवरानुक्त्वा सोमवाहेति वेत्येकावरमप्यूचिवान् । अगस्तीनां सवधामविवाहः । ॥ इत्यगस्त्यनिर्णयः॥ . १ अफडई-आतफड; र-आतवा । २ अइ-मरासया । ३ अ-य; इ-छ। ४ इ-म्तो; ड-स्ता । "आर-स्योल । ६ फ-ले। ७ आड-सी । ८ अ-देवोहोता, डइ-देवोहीता। ९ र-धि, अइ-काका । फ-कौशरला। ११ अइह-पार्यकार्यवाका। १२ अइर-र । १३ र-शौ ॥ १४ अइर-भादयः । -वि !.१६ अद-तैति । " रन्थनि । १८ न-मालकायना । १९ अरइडफ-मः। .२. अ-पार्णा -पार्ण। ।

·मयूसः] यामुध्यायणाः। अथ व्यामुष्यायाः। तत्र भरद्वाजानां केवलागिरसामीणां कश्यपानां वसिष्ठानां विश्वा मित्राणां च यामुष्यायणा नान्येषां त उच्यते । तत्र संकृतिगणांना यामुष्यायणाः । ते यथा । संकृतयो मेलकाः पौलास्तडिशंबुशैवगवाः परिभवास्तारका व्याहिगीवा ऐतरेयाः पेणाया आरायणा आश्वलायनाः श्रोतायना आमायणा आर्षभयश्चांद्रायणा आघापयः पूतिमाषा इत्येते संकृतय- स्तेषां ध्याय 'आंगिरससांकृत्यगौरवीतेति' । आश्वलायनस्तु शाक्त्यगौरवीतसांकृत्येति प्रवरानाह । *दंते संकृतयेः कात्यायन लोगाक्षिबौधायनाश्वलायनौकेवलागिरोगणेषु पाठात् प्रवरेषु च ५. वसिष्ठवश्यस्यशक्तेशांगरारमविधैर्वसिष्ठैः सकस्य शसक्त्योत्पादक तथा तु वृत्तिः सगोत्रत्वाद- विवाहः । एतैः पूर्वोक्त परस्परं चतुर्विधवसिष्ठेश्च सह न विवाहः । चतुर्विंशतिकिायां तु कश्यपैसिभिरविवाह इत्युक्तं । श्लोकोऽप्युक्तः "काश्यपेयगणस्यापि वसिष्ठस्य गणस्य च । संकृतिपूतिमापाम्यां विवाहो न परस्परमिति | तत्राकरो मृग्यः। लोगाक्षीणां वयः प्रवराः 'काश्यपावत्सारवासिष्टेति । एषां वासिष्ठकश्यपरविवाहः । १० तथा धनंजयानां विश्वामित्राविमिरविवाहः । एवं वामरथाना जातूकानां वसिष्ठात्रिभि- रविवाहः । विश्वामित्रभरद्वाजैः शौंगशैशिरिणां न विवाहः । अस्य प्रवराः । 'आंगिरसबाह- स्पत्यभारद्वाजकात्यात्कीलेति' । कचित्तु देवरातेन विश्वामित्रजमदाग्निमिः सह न विवाह इत्युक्तं । तत्र केषांचित्काशीस्थानामनादरः । विपरीतानुष्ठानात् । दक्षिणदेशे तु न कुर्वति । प्रयोगपारिजाते संपहे १५ "जमदमिगणस्यापि विश्वामित्रगणस्य च । न देवरातगोत्रेण विवाहः स्यात्परस्परम् ॥ इति । हरिवंशे तु " " "ओर्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्या महायशाः । जमदनिस्तपोवीर्यो जशे ब्रम्हविदां वरः ॥ मध्यमश्व शुनःशेपः शुनःपुच्छः कनिष्ठकम्" । इत्युक्त्वा "देवदत्तः शुनाशेपोविश्वामित्राय मार्गवः । देवदत्तः स वैयस्माद्देवरातस्ततोऽमवदिति" देवरातस्य २० जमदग्रिसघंधकथनाजामदग्न्यत्वमुक्त । तत्रमूळ मायं । इति यामुष्यायणाः । यत्तु 'मानवेति वा सर्वेषामिति' प्रवर उक्तः सवरणे न तु विवाहादौ तस्योपयोगः । राजन्य- वैश्यानां समानार्षेयत्वादिकं पुरोहितगोत्रादिभिर्विधारणीयं । अथ कश्चिदिशेषो मुग्यमूलोऽपिलिख्यते। शॉगशैशिरीणां पंचोक्ताः। 'आंगिरसबाहस्पत्य भारद्वाजशशिरति था। यो वा । 'आंगिरसकात्यात्कीति' । 'भारद्वाजकात्यात्कीति' वा । २५ कपिलानामांगिरसबार्हस्पत्यभाग्दागवांवनमातवचसेति । • एषां विश्वामित्रभरद्वाजनीन्वयः । धनंजयानो वैश्वामित्रमा छंदसघानंजयेति । एपामात्रि विश्वामित्रैविपः । लौगाक्षीणा काश्यपारसारवासिति । वासेठावत्सारकाश्यपेति वा । एषो वासिष्ठमाश्यपेरविवाहः। यस्य विस्मरणादिना गोत्र । नाशस्तस्य काश्यपगोत्र "गोत्रमाशे तु काश्यापमिति " हेमाद्री व्याघ्रोक्तः । ३० अयार स्मृत्यर्थसारीया श्लोकाः संग्रहार्थ लिख्यते " अथात्र गोत्रप्रवर निर्णयो वर्ण्यतेऽजसा । जमदग्निमरद्वाजविश्वामित्रात्रिगौतमाः ॥ १॥ “ वसिष्ठयपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः । एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥ २॥ १फ-गुनयः। २ फ-नेत्र। दर-गयो। ४ अडई-न्यायारिग्रीका; रन्याहाहि । ५र और ६-Riर- पांग-चा। ८ फ-मजयोः ज्ञ-सारस्य ।

·गोत्रप्रवरनिर्णायकश्लोकाः। [संस्कार- " . . "वियमाणतया वाऽपि सचया वाऽनुवर्चनं । एकस्य दृश्यता यत्र तगोत्रं तस्य कथ्यते ॥३॥ " समानमुनिभ्यस्त्वं एकावरतामपि । समानप्रवरत्वं च देघा बोधायनोऽब्रवीत् ॥ ४॥ मुनिप्रणीतप्रवरैरूनपंचाशतावयं । अनंतान्यपि गोत्राणि चांगीकृत्याभिदध्महे ॥ ५॥ " जामदान्यो वत्सविदा वाटिषेणाः परस्परं । नौन्वियुः प्रवरेक्येन सगोवत्वेन चादिमो ॥६॥ यस्का मित्रयुवो वैन्याः शुनकाः प्रदरैक्यतः । स्व स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरः ॥७॥ उक्ताः सप्त भृगोर्वशा वक्ष्यतेऽगिरसो गणाः । गौतमाः सप्त चायास्याः शरदतास्थापरे ॥८॥ " कोमांडा दीर्घतमसस्ततः कारेणुपालयः । वामदेवा औशनसा गोत्रैम्यान्नान्वियुर्मियः ॥ ९॥ "केवलौगिरसाश्चैके विष्णुवृद्धाः सकण्वजाः । हरिता रथीतराश्च मङ्गलाः प्रवक्यतः ॥ १० ॥ “वं स्वं हित्वा गणं सर्वे विवहेयुः परावरैः । घोडशांगिरसस्नेघा प्रोक्ताः संकृतयस्तथा ॥११॥ संकृतीनां द्विवंश्यत्वाद्वासिष्ठेश्च चतुर्विधैः । स्ववर्गीयः सगोत्रत्वात्मवरैक्याञ्च नान्वियुः ॥१२॥ " चत्वारो त्रय आद्या वि वाद्भूतकगविष्ठिराः। मुद्गलाश्चेति गोत्रेक्यात्प्रवरेक्याञ्च नान्विर्युः॥१३॥ अयश्च कश्यपगणा निधवा रेमशंडिलाः । गोनैक्यात्प्रवक्याञ्च नोव्हेयुः परस्परं ॥१४॥ " वासिष्ठः कश्यपैनित्यं लौगाक्षीणामनन्वयः । अहसिष्ठतोक्तिस्तु प्रयाजाद्यादिगोचरा ॥ १५॥ " वसिष्ठाः कुंडिनाश्चैवमुपमन्युपराशराः । वसिष्ठा इति चत्वारो गोत्रैक्याम्नान्वियामियः ॥ १६ ॥ १५ " कुशिका रोहितगणा रोह्यकाकामकायनाः । कता धनंजया आजा अघमर्षणपूरणाः ॥ १६ ॥ 2 " इंद्रकौशिकजाश्चेति विश्वामित्रगणा दश । नोदहेयुः सगोत्रत्वात्कचिञ्च प्रवरैक्यतः ॥ १८ ॥ अगस्तयः सोमवाहाः सोमवाहा इति त्रयः । गोक्यात्मवरेक्याञ्च नोव्हेयः परस्परं ॥ १९ । " वर्ग एकोनपंचाशत्प्रसिद्धा मुनिभिः स्मृताः । अप्रसिद्धाः परे क्या अंतर्भूता इहैव ते ॥२०॥ विश्वामित्रात्रिगोत्रेण नोव्हेयर्धनंजयाः । अत्रेस्तु पुत्रिकापुत्रा वामरथ्यादयस्तथा ॥ २१ ॥ " तथैव जातुकण्याश्च वसिष्ठरत्रिभिः सह । मरदाजेन शुंगेन विश्वामित्रस्य शशिरैः । २२ । । क्षेत्रे जातो द्विगोत्रपिः प्रोच्यते शौंगशैशिरिः । विश्वामित्रभरद्वाजेस्तजाना तेन नान्वयः।२३ "कपिलाना भरद्वाजविश्वामित्रैश्च नान्धयः । गुरोः सगोत्रप्रवरा नोदात्या क्षत्रविद्गणैः ॥ २४ । सगोवायनभिज्ञैश्च विधैराचार्यगोत्रजाः । दानादिनाऽन्यगोत्राः स्यरज्ञातगुरुगोत्रिणः ॥ २५ ॥ " समानप्रवरोदाहनिर्वधः क्षत्रवेश्ययोः । प्रवरान्मानवेत्यस्मात्प्रवराच्चान्यगोचरः ॥ २६ ॥ २५ "इथं सगोत्रसंघघविवाहविषये स्थिते । यदि कश्चिज्ज्ञानतस्ता कन्यामदोपगच्छति ॥ २७ ॥ गुरुतरुपवतान्छुद्धग्रेनर्भरतज्जोंऽत्यतो नजेत् । मोगतस्ता परित्यज्य पालयेज्जननीमिय ॥२८ अत्र प्रायश्चित्तप्रपंच प्रायश्चित्तमयूसे वक्ष्यते जामदान्या घत्सविदा आर्टिषेणास्तथैव च । पंचावर्तिन एवैते अन्ये चतुरवनिः ॥२९ अर्थतः पूर्वमेव व्याख्यातानि पधानि। इह प्रायश्चित्तमुक्तं मदनरत्नपारिजातके शातासपेन परिणीय सगोत्रों तु समानप्रवरां तथा । त्यागं कृत्वा दिजस्तस्यास्ततश्चांद्रायणं चरेत् ।। , २० . " +4 " आपस्तम्बः "समानगोत्रप्रवरी कन्यामूदोपगम्य च । तस्यामुत्पाय चंडालं बाम्हण्यादेव हीयते । "परिणीय सगोत्रों तु समानप्रवरी तथा । स्यागं कृत्वा विनातायास्ततश्चांद्रायणं चरेत् । स्मया । २ अडफ-वर्गी । ३ फर-नान्वयु । १ इफ-नान्वयः । ५-अह । ६ र-तिनः ।

·मयूखः ] कन्यालक्षणादि । बरगुणाश्च । विवाहक्रमः । 1 ५ समानप्रवरी कन्यामेकगोत्रामथापि वा । विवाहयाति यो मुदस्तस्य वक्ष्यामि निश्कृतिम् । उत्सृज्य तां ततो मार्या मातृवत्परिपालयेत् " । अत्र प्रमादेन परिणयनमाने चांद्रायणं । इह फपिलानामित्यर्दै प्रक्षितमिति टीकाकृतः। अत्र गोत्रप्रवरनिर्णये बहुवक्तव्यमम्युपयोगामावा- द्विस्तृतिभयाञ्च मोक्तं । विचारबाहुल्यजिज्ञासुना द्वैतनिर्णये द्रष्टव्यं ।। इति कन्यालक्षणादि । एतानेव धर्मान्वरेऽतिदिशति याज्ञवल्क्यः ( आ. ५५) "एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो वरः । बलात्परीक्षितः पुंस्वे युवा धीमान जनप्रियः' इति । अत्र भातृमदनन्यपूर्वयवीयस्वरूपगुणत्रयभिन्नाः सर्वे गुणा अतिदिश्यते । सवर्ण उत्तमवर्णों वा । असपिंडादिगुणातिदेशादुभयतः सापड्यनिवृत्तिरभिप्रेता 1 तेन रनिरूपितं कन्यायां कन्यानि. रूपितं च वरे पृथगेय सापिंड्यं न तु व्यासज्ज्यवृत्ति उभयनिरूपितमेकमिति पितामहचरणाः । 'पुंस्त्वपरीक्षोक्ता नारदेन ( १२.१०) यात्या लवते बीज हादि मूत्रं च फेनिलं । पुमान् स्याक्षणेत्तविपरतिस्तु पंढक "॥ इति । गृह्ये बुद्धिमते कन्या प्रयच्छेदिति यमोऽप्याह " कुलं च शील च वपुर्वयश्च विद्यां च वित्तं च सनायतां च । एतान्गुणान्तप्त परीक्ष्य देया कन्या बुधैः शेषमचिंतनीयमिति" सामुद्रिक । पूर्वमायुः परीक्षेत पश्चालक्षणमादिशेताआयुहीननराणां हि लक्षणः किप्रयोजनमिति १५ अन्यानि सामुद्रिकलक्षणानि विस्तामियान्नोक्तानि । इति वरगुणाः । अथ विवाहकमः । याज्ञवल्क्यः (आ. ५७) “तिम्रो वर्णानुपूध्येण दे तयैका यथाक्रमं । ब्राह्मणक्षत्रियविशा मार्या स्वा शूदजन्मनः तिम्रा इत्यादिसंख्या सवर्णाव्यतिरेकेण । मनुः ( २१२) "सवां दिजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि । कामतात प्रवृत्तानामिमाः स्युः क्रमशो वरा: अत्र प्रांचः । रतिपुत्रधर्मार्थत्वेन विवाहविविधः । पुनार्थो दिविषः । नित्यः काम्यश्च । अपुत्रस्य यः सुतार्थ विवाहः स नित्यः । एकस्मिन्पुने जाते बहुपुत्रोत्पादनाथै यो विवाह: स काम्यः । स तत्र नित्ये सक्षणव काम्यपुत्रोत्पादने शूदाव्यतिरिक्ताः । रत्यर्थमनाश्रमित्व- दोपपरिहारार्थ वा शूद्राऽपि परिणेया । न तु पुत्रोत्पत्युद्देशेन । " यदुच्यते द्विजातीनां शदादारोपसंग्रहः । नैतन्मम मतं यस्मात्तत्रामा जायते स्वयमिति ॥ २५ हेत्यभिधानाद । न च शूद्रापुत्राय विभागो न संगच्छत इति वाच्यं रित्यय प्रवृत्तस्पानुपंगेण पुरे जाते वचनस्यार्थवत्वात् । यदि नित्यपुत्रोत्पादनार्थे सवर्णा न लभ्यते तदाऽनुकल्पार्थमायसवर्णा- प्परिणयनमित्याहुः । विशेष उक्तो याज्ञवल्क्यन (आ. १२) पाणिग्राह्यः सवर्णा गण्हीयारक्षत्रिया शरं । वैश्या प्रतोदमादयादेवने त्वजन्मन" इति । वसनस्य दशा माह्या श्रद्योत्कृष्टवेदने " इति च। अत्र जन्मग्रहणेन उत्तमवर्णमहण। ३० वैश्यायाः क्षत्रियेण सह विवाह प्रतोद एव । इति विवाहकमा "मय विवाहमेदाः। तत्र विवाहशब्दः कन्या पितरं मति दान “ अलंकृत्य पन्यामुदकपूर्वी श्यादेव ग्रामो विवाह "इति सूचौत (आश्व,१६१)दानविवाहशब्दयोः मामानाधिकरण्यात अद-सादान-२-अतः या. ३. मा.५६ " ॥ "॥ २० 6 तथा - ·[ संस्कार " ६४ विवाहमेदाः । विवाहव्यवस्था वरं प्रतिपाणिग्रहणादि। अन्यया "उपनयन आर्यमाणपक्षे कल्याणनक्षत्रे चौटकर्मोपनयनगोदान- विवाहा: 1 सार्वकालमेके विवाहः। तेषां पुरस्ताञ्चनम्र आज्याहुतीर्जुहुयात् ' इत्याश्चलायमेन (१।४।१-३)। विवाहापूर्व होम उक्तोऽसंगतः स्यात् । न हि कन्यादानात्पुरस्तादेता आहुतयः सन्ति । मनुः ( ३२२१) "ब्राह्मो देवस्तथा चार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः। गांधर्वो राक्षसश्चैव पैशाचस्त्वष्टमः स्मृत" ॥ इति तत्र क्रमेणवाष्टानां स्वरूपं फलं चाहाश्वलायनः (१) अलंकृत्य कन्यामुदक- पूर्वी दद्यादेष ब्राह्मो विवाहस्तस्यां जातो द्वादशावरान् द्वादशपरान् पुनात्युपयतो अविजे वितते कर्मणि दयादलंकृत्य स देवो दशावरान दश परान्पुनात्युभयतः 'सह धर्म चरत' इति प्राजापत्योऽष्टावरानष्ट परान्पुनात्युभयतो गोमिथुनं दत्वोपयच्छेत स आर्षः । सप्तावरान्सप्त परा- १० न्युनात्युमयतो मिथ: समयं कृत्वापयच्छेत स गांधर्वो घनेनोपतोष्योपयछेत स आसुरः । सुप्तानो प्रमचाना वाऽपहरेत्स पैशाचो हत्वा भित्वा च शीर्षाणि रुदंती रुदयोऽपहरेत्स राक्षस" इति। एतेषु गुणदोषानाह मनुः (२३९,४१) बाह्मादिषु विवाहेषु चतुर्वेषानुपूर्वशः । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रा जायते शिष्टसंमताः। " इतरेष्ववशिष्टेषु नृशसान्तवादिनः। जायते दुर्विवाहेषु बह्मधर्मद्विषः भुताः" नृशंसा हिंसाः। १५ ब्रह्मविषो वेदविषः । गांधर्वादिष्वनंतरं होमादिकवि कार्य । तदिता भार्यात्वानुत्पत्तेः । तथाह देवला " गांधर्वदिविवाहेषु पुनवैवाहिको विधिः । कर्चव्यश्च त्रिभिणैः समर्थेनाग्निसाक्षिक: " वसिष्ठाऽपि (१७७३) बलादपद्दता कन्या मैत्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा" २० अत्र व्यवस्थामाह मनुः (२४) " चतुरो ब्राह्मणस्यायान्प्रशस्तान्कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्रियस्यैवमासुर वैश्यशूद्रयोरिति "" राक्षसः क्षत्रियस्य मुख्यः । आसुरो वैश्यशूद्रयोर्मुख्यः । अनुकल्पमाह स एव ( १२३) " षडानुपूर्ध्या विवस्य क्षत्रस्य चतुरोऽवरान् । विशूदयोस्तु तानेव विद्यादानराक्षसान् ॥ इति। अस्याः । ब्राह्मणस्य ब्राह्माद्या गांधता: षडेव नेत । एवं च क्षत्रियादे मायनुज्ञा । २५ आसुरादयश्चत्वारः क्षत्रियस्य धर्मा वैश्यशूदयोरपि राक्षसवर्जमेत एव । एवं च राक्षस:- क्षत्रियस्यैव । ब्राह्मणस्य घट् नेतरौ । क्षत्रियस्य सर्वे । आसुरं निइति काश्यपः "झोता द्रव्येण या नारी न सा पत्नी विधीयते । न सा देवे न सा पित्र्ये दासीतां कवयो विदुरिति यमः "कन्याविक्रषिणो मूर्खा रहः किल्बिषकारिणः । पतंति नरके घोरे दहत्या सप्तमं कुलमिति "n ३० एतचामार्थनमहणे । कन्यायें तु न दोषः । यथाह मनुः (३६१४) " यासौ नाददते शुल्क शातयो न स विक्रयः । अर्हण तत्कुमारीणामानृशंस्यं तु केवलं"। आनृशंस्यमपापित्वं । बाह्मणस्यापि पैशाचमनुजानाति वत्सः " सर्व पायरसाच्या स्यात्सुकन्या पुरुषाय या। चौरेणापि विवाहेन सा विवाहा रहास्थितेति "" विवाहमध्ये स्त्रीणां रजोदर्शने विशेषमाह यज्ञपाः गहर-थि।

·मयूखः] विवाहकालः। " " विवाहे वितते तंत्रे होमकाल उपस्थिते । न्याया अतुरागच्छेत्कथं कुर्वति याज्ञिकाः।। "स्नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि । युजानामाहुति हुत्वा ततस्तंत्र प्रवर्तयेदिति"। इति विवाहभेदः ॥ अथ कालः । तत्र गृह्यं (आश्व.गृ. ११४१) उदगयन आपूर्यमाणपक्षे कल्याणे नक्षत्रे चौलकर्मोपनयनगोदानविवाहा" इति। यत्तु "सार्वकालमेके विवाहमिति " तद्दक्षिणायन- ५ प्राप्त्यर्थमिति धर्मप्रकाशे पितामहचरणाः । *आसुरादिविवाहविषयमिति केचित् । नारदः "माधफाल्गुनवैशाखज्येष्ठमासाः शुभप्रदाः । मध्यमः कार्तिको मार्गशीर्षका निंदिताः परे। "न कदाचिदशर्तेषु मानोरार्द्राप्रवेशनात् । विवाहं देवतानां च प्रतिष्ठा नोपनायन" । अत्र यद्यपि शेषा निंदितास्तथापि भानोरा प्रवेशनादिति पुनः श्रुत्याऽऽपादोऽभ्यनुज्ञातः । १० स चा प्रवेशनापूर्वमिति । अत्र च विधिनिषेधाः सौरमानाभिप्रायेण । यथोक्तं गर्गेण "सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृत" इति । अतः कश्यपेन चांदमानमध्युक्तं “ उपवासवतोदाहयात्राक्षौरोपनायनं । तिथिवर्षादि निखिलं चांदमानेन गृह्यत" इति । मदनरत्ने मिहिर "ज्येष्ठस्य ज्येष्ठकन्याया विवाहो न प्रशस्यते । तयोरन्यतरे ज्येष्ठे ज्येष्ठमासो न शस्यते । " द्वौ ज्येष्ठौ मध्यमौ प्रोक्तावेकज्येष्ठ शुमावहं । ज्येष्ठत्रयं न कुर्वीत विवाहे सर्वसंमतं "॥ ज्येष्ठा कन्या वरोऽपि ज्येष्ठः । ज्येषमासश्चेति त्रिज्येष्ठं । ज्येष्ठानक्षत्रेण वा त्रिज्येष्ठं । ज्येष्ठानक्षत्र ज्येष्ठमासः ज्येष्ठा कन्येत्यपि त्रिज्येष्ठं । चतुज्येष्ठे त्रिज्येष्ठस्य सङ्गावानिषेधप्रवृत्तिरस्त्येव । ज्येष्ठ- शब्देन चायमोत्पनमपत्यं । तदाह श्रीपतिः "आयगर्भदुहितुः सुतस्य वा ज्येष्ठमासि न त जातु मंगलमिति " । तथा पक्षोऽपि पूर्वमापूर्यमाण उक्तः। बृहस्पतिः कृष्णमन्याह पक्षः शुमः प्रोक्तः कृष्णोऽप्यंत्यत्रिकं विनेति । जन्मपक्षस्तु निषिद्धः "विवाहे चोपनयने जन्ममासं विवर्जयेत् । विशेषाजन्मपक्षं तु वसिष्ठायेरुदात्तमिति "॥ तिथ्याविनाशस्त्यनिषेधादि ज्योतिःशास्त्रादवगंतव्यं । इति विधाहे कालनिर्णयः॥ अथ विवाहकालः । वाँधायनः (अ. ४२१२) "दद्याद्गुणवते कन्यां नमिको ब्रह्मचारिणे । अपि वा गुणहीनाय नोपध्याद्रजस्वलामिति " । उपरोधनेन रजस्वलाप्रयोजको न मवेदित्यर्थः । पुराणेऽपि यावन्न लज्जया याति कन्या पुरुषसन्निधौ । योन्यादीनावगहेत तावद्भवति कन्यका "यमः " अष्टवर्षा भवेगोरी नववर्षा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत अर्व रजस्वलेति ॥ अर्व द्वादशे वर्ष इत्यर्थः । उक्तं च संवर्तन " अष्टमे तु मवेदौरी नववर्षा तु रोहिणी । दशमे कन्यका प्रोक्ता दादशे वृषली मवेत "॥ वृपली रजस्वला । यथोक्तं देवलेन "ध्या च वृषली शेया वृषली च मृतप्रजा । अपरा वृषली ज्ञेया कुमारी या रजस्वलेति ॥ " २५ " ३० । * र-पाठः।१फ-आपस्तम्बः।

·[ संस्कार- कन्यादातृनमः। " यमस्तु दोषमाह "प्राप्ते द्वादशमे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति।मासि मासि रजस्तस्य पिता पिरति शोणितं"। द्वादशवर्षग्रहणं प्रायिकं । कस्याश्चित्तत्रापि तदर्शनामावात् । अतो रजोदर्शनं विवाहात्पूर्व यथाकुर्यादित्युक्तं मवति । अतश्च “त्रिंशद्वर्षोदहेकन्या हद्या द्वादशवापिकीम" इत्यादि ५ मनूक्तिः (९९४) संगच्छते । अस्याश्च महणेऽपि दोषमाह यमः (२४) " यस्ता समुदहेत्कन्या ब्राह्मणो मदमोहितः । असमाध्यो ह्यपक्तियः स विप्रो वृषलीपतिः ॥ यत्तु मनुः ( ९८९) "काममामरणात्तिष्ठेट् गृहे कन्यमित्यपि । न त्वैवैनो प्रयच्छेत गुणहीनाय कहिचिदिति"" तदपिशब्दात्कामशब्दाञ्च न स्वार्थपरं । किंतु गुणवते दानप्रशंसायं । अग्रे स्वयमेव बाहुल्येन १० दोषाभिधानात् । कन्यादाने फलमाह मनुः "नाग्रिहोत्रादिमिस्तस्याद्रक्षातो ब्राह्मणस्य वा । यत्कन्यां विधिवद्दत्वा फलमामोति मानवति। सालंकृतिकन्यादाने विशेषमाह संवतः " अलंकृत्य तु यः कन्यां विधिवद दत्वा फलमवामोति भूषणाच्छादनादिभिः । दत्वा स्वर्गमवामौति पूज्यते वासवादिमिः। "कूपदश्चाश्वमेधी च प्राणदाताभयेषु च । समं यांति रथा एपात्रयो वै नात्र संशय " ॥ इति । १५ सत्कृत्यालंकृतां कन्यां यो ददाति स कूपद इति कोशः । कचित्कूप इति पाठः । न चेदं फलश्रवणात्काम्यमेवेति वाच्यं । अप्रदाने दोषश्रवणात् । अतो जातेष्टिवन्नित्य काम्यं च । तथा कालांतरमपि “वैवाहिको विधिः स्त्रीणामौपनायनिकः पर” इति ( मनु. २०६७)। ये उपनयने कालाः पंचमवर्षादयस्त एव । कन्याविवाहे मनुर्विशेषमाह ( ९८८) उत्कृष्टायानुरूपाय वराय सदृशाय च । अप्राप्तामपि ता तस्मै कन्यां दद्याविचक्षणः "R. २० अप्राप्तां कालमप्राप्तामित्यर्थः । वरानुरोधेन देयेति यावत् । इति विवाहकालः ॥ अथ दातृक्रमः । याज्ञवल्क्यः (आ. ६२६४) "पिता पितामहो भ्राता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्वनाशे प्रकृतिस्थः परः परः ।। “ अप्रयच्छन् समामोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ” । नारदेन त्वन्येऽप्युक्ताः (१२।२०-२१) ॥ पिता दद्यास्वयं कन्यो भ्राता वाऽनुमते पितुः । मातामहो मातुलश्च सकुल्यो बांधवास्तथा । " माता त्वभावे दातृणां प्रकृतो यदि पर्वते । तस्यामप्रकृतिस्थायां कन्यो दद्युः स्वजामयः" । प्रकृतिस्थः उन्मादादिदोषशून्यः । वयोविशेषेण फलमाह मरीचिः " गौरी ददनाकपृष्ठं वैकुंठ रोहिणी ददत् । कन्यां ददद्रह्मलोकं रौरवं तु रमावलामिति ॥ गौर्यादिस्वरूपमुक्तं । प्राक यदि ऋतुदर्शनं पिता च न ददाति तदा कन्या वर्षत्रयं प्रतीक्ष्य स्वयमेव ३० घरयेत् । तदाह बोधायनः (४।१।१५) " त्रीणि धर्षाण्यतुमती कक्षित पितृशासनं । ततश्चतुर्थे वर्षे तु विदेत्तु सदृशं पति" यत्तु विष्णुः "ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयंवरमिति " तगुणवदरविषयं । इयं प्रतीक्षा दातृसनावे । यदा तु कोऽपि दाता नास्ति तदा राजा दद्यात् । यथाह नारदः ( १२।२२) कर-पाट । " २५ ·मयुखः ], दत्तापहारः। ५ “ 'यदा तु कश्चिन्नेव स्यात्कन्या राजानमावजेदिति” । यदा राजाऽपि न ददाति तदा स्वयं वरं कुर्यात् । याज्ञवल्क्यः ( आ. ६४) “गम्यं त्वमावे दातॄणां कन्या कुर्यात्वयंवरमिति"। गम्यं गमनाह । तथा पित्राज्ञयाऽपि स्वयंवर उक्तो भारते सावित्र्युपाख्याने ( २२९४।२३) "पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिदृणोति मा । स्वयमन्विच्छ मौरं गुणैः सहशमात्मनः" ॥ तथा नलोपाख्यानेऽपि स समीक्ष्य महीपालः स्वा सुतां प्राप्तयौवनां । अपश्यदात्मनः कार्य दमयंत्याः स्वयंवरमिति स्कांदे विशेषः i• आत्मीकृत्य सुवर्णेन परकीयां तु कन्यको । धर्मेण विधिना दातुमसगोत्रोऽपि युज्यत" इति । तत्फलं तत्रैव "अनार्थी कन्यकां हष्टा सहशाभ्यधिक परे । द्विगुणं फलमामोति कन्यादाने यदीरितमिति"॥ १० अतोऽन्यकन्याऽन्येनापि धर्मार्थ देया । इति दातृस्वयंवरनिर्णयः ॥ अथ दत्तापहारः । तत्र दत्तापहारे दंडमाह याज्ञवल्क्यः (आ.६५) सकृतदीयते कन्या हस्तां चौरदंडमागिति" । नारदोऽपि ( १२॥३२ ) दत्वा न्यायेन यः कन्यां वराय न ददाति तां । अदुष्टश्चेद्वरो राज्ञा स दंड्यस्तत्र चोरवत् "॥ दत्वों वाग्दत्तां । अदुष्टश्चेदित्यनेन दुष्टाय न देयेति गम्यते । उक्तं च गौतमेन ( ५१२१) १५ "प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यादिति” । याज्ञवल्क्योऽपि (आ.६५) “दत्तामपि हरे.पूर्वान् पश्चिदर आवजेविति" । यत्तु मनुमोक्तं ( ९९९) एतत्तु न परे चकुन परे जातु साधवः । यदन्यस्याभ्यनुज्ञाय नरस्यान्यस्य दीयते "। यञ्च " सकृदेशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयत" इति तद्दोपवर्जितविषयं । दुष्टेनापि यदि पाणि- ग्रहणसमयाय क्रियते ततो नैव ग्राह्या । अत एव नारदः ( १२।२।३) स्त्रीपुंसयोस्तु संबंधादरणं प्राविधीयते । वरणाद्वहणं पाणे: स संस्कारो विलक्षणः । तयोरनियतं प्रोक्तं वरण दोषदर्शनादिति । तयोर्वरणपाणिग्रहणयोर्मध्ये वरणमनियतं यतो तदोपदर्शनात्प्रत्यावर्तत इत्यर्थः । यमोऽपि "मोदकेन न वाचा वा कन्यायाः पतिरुच्यते। पाणिग्रहणसंस्कारात्पतिः स्यात्सप्तमे पदे " इति। अनेन सप्तपद्याः प्राग्वरमरणे न वैधव्यमिति गम्यते । पसिनाप्युक्तं ( १५७२) " अद्भिर्वाचा च दत्तायां नियेतादौ वरो यदि । न च मंत्रोपनीता स्यात्कुमारी पितुरेव सेति" पणोत्तरं देशांतरगमने आह कात्यायनः धायित्वा तु यः कश्चित्मणश्येत्पुरुषो यदा । ऋत्वागमांस्त्रोनतीत्य कन्याऽन्यं वरयेत्पतिमिति"। प्रणश्येदेशोतरं गच्छेदिति माधयः । अन्यथा परीक्षाम्यात् । एवं च "प्रतिगृह्य च यः कन्यां चरो देशांतरं व्रजेत् । त्रीनृतूम्समतिक्रम्य कन्याऽन्य परयेदरमिति" । ३० १ १२२२४) नारदीयेनाप्येकार्यता भवति । शुल्कदातुर्वेशोतरमृतों कात्यायन आह , ·अधिवदेन निमित्तानि । [संस्कार- प्रदाय शुल्कं गच्छेयः कन्यायाः सीधनं तथा।धार्या सा वर्षमेकं तुदेयाऽन्यस्मै विधानत" इति। शुल्कदमरणे मनुराह ( ९९७) "कन्यायां दत्तशुल्कायां प्रियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते । यदि कन्यानुमन्यत इत्यनेन कन्यानुमतौ* देवराय । यदि तु देवरातिरिक्तमेवानुमन्यते ५ तदा तस्मा एव । बहुमिनिदविवरणे कृते विशेषमाह कात्यायनः "अनेकेभ्यो हि दत्तायामनूदायों तु तत्र वै। परागतश्च सर्वेषां लभेतादिवरः सुता । " अथागच्छेत वोटायर्या दत्तं पूर्ववरो हरेत् "। अन्यस्मै दत्तायां तस्यां यच्छुल्कं तदेव लमेतत्यर्थः । सदोषाय प्रथमं प्रतिश्रुताऽपि न देया। “ दत्चामपि होत्पूर्वीच्छ्रेयांश्चदर आव- जेत् " इति स्मृतेः (या. व. आ.६५)। वसिष्ठस्तु पाणिग्रहणोत्तरमपि मायेत्याह (१९७४) "पाणिग्रहे कृते कन्या केवलं मंत्रसंस्कृता । सा चेदक्षतयोनिः स्यात्पुनः संस्कारमर्हति"। नारदोपि " उद्घाहिताऽपि सा कन्या न चेत्संप्राप्तमैथुना । पुनःसंस्कारमहेसा यथा कन्या तथैव सा" ! अयं चोद्वाहीचरमपहारः कलौ निषिद्धः । कलिनिषिद्धानि च समयमयूखे वक्ष्यते । वाग्दानोत्तर तु कन्यादोषोपलंभे गृहीताया अपि त्यागमाह मनुः (९७२) १५ “ विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यजेत्कन्या विगर्हितामिति "। विगहिती दुष्टां । नारदः (१२॥३) '" नादृष्टा दूषयेत्कन्या नादुष्ट दूषयेद्वरं । दोषे सति न दोषः स्यादन्योन्यं त्यजतोयोः" । कन्यादोषा नारदेन दर्शिताः ( १२२३६) "दीर्घकुन्सितरोगात व्यगा संस्पृष्टमैथुना । धृष्टाऽन्याहितभावा वा कन्या दुष्टा प्रकीर्तितेति"। अन्यस्मिन्पुरुषांतरे आहितः कृतो भावो मानसामिलाषो यया सा तथोक्ता । अदुष्टात्यारे २० दोषमाह याज्ञवल्क्यः (आ. ६६) “ अदुष्टां च त्यजन्दंड्यो दूषयंस्तु मृषा शतमिति । कन्यादोषमनाख्याय ददस्पित्रादिरपि दंड्य इत्याह स एव ( आ. ६६) “ अनाख्याय दददोष दव्य उत्तमसाहसमिति "। इति दचापहारनिर्णयः। अधिवेदने निमित्तान्याह याज्ञवल्क्यः (आ.७३) २५ " सुरापी व्याधिता घूर्ता वध्यार्थघ्यप्रियंवदा । स्रीप्रसूश्चाधिवेत्तव्या पुरुषदेषिणी तथा पूर्ण विसंवादशीला । अधिवेदनं मायतिरपरिग्रहः । विशेषमाह मनुः ( ९८०-८१) "मयपाऽसत्यवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् । व्याधिता चाधिवेत्तव्या हिमाऽर्थनीच सर्वश' " वयाऽटमेऽधिवेद्यादे दशमे तु मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी एतेषु निमित्तेष्वधिवेत्तव्येत्यभ्यनुज्ञामात्र।न तु अधिवेदकरणे प्रत्यवायः। याज्ञवल्क्यः (आ.. " अधिविना तु मर्तव्या महदेनोऽन्यथा भवेत् । अधिविन्नस्त्रिय देयमाधिवेदनिकं समम्' "न दत्तं स्त्रीधनं यासा दत्ते व प्रकल्पयेदिति " (आ. १४८)॥ इत्यधिवेदनं । अथ विवाहोपनयनादौ निधास्त उच्यते सारावल्यां " एकमातृप्रसूतानामेकस्मिन्नत्सरे यदि । विवाहं नैव कुर्वति कुर्वति तु ततोऽन्यथा "॥ *ज्ञ-कश्चिनप्यननुमतौ वा अइडफर-+अपि " " ३० ·मयूरः] विवाहादो निषेधाः। १० " भिन्नमातृकया वत्सरभेदेन वा । प्रयोगपारिजाते स्मृत्यंतरे . "विवाहस्स्येकजन्यानामकेस्मिनुदय कुले । नाशं करोत्येकवर्थ स्यादेका विधवा तयोः " ॥ उदयो लमं । कचिदपवादस्तव "एकोदरी करतलमहणं यदि स्यादेकोरदरस्थवरयोः कुलनाशनं च । "एकान्दके तु विघा माति कन्या रयन्तरे तु शुमदं पृथशैलरोधे " विशेषमाह नारदः "पुत्रोदाहात्परं पुत्रीविवाहो न अतुये। न कार्य व्रतमुदाहाभले नाप्यमङ्गलम् । "विवाहव कन्यानां घमासाभ्यन्तरे यदि । असंशयं त्रिभिवतका विधवा मदिति । मंगले विवाहाद। अमंगल'प्रादादि । अनुकल्पमाह गर्गः "पुत्रीपरिणयादर्भ यावदिनचतुष्टयं । पुञ्यंतरस्य कुर्यात नोदाहमिति सूरयः अनुकल्पांतरमाह स एव मातृयुर स्ययुग्मे च मातृत्वसृयुगे तथा न जातु मंडन कार्यकस्मिन्मंडपेऽहनति ॥ धाययुग्मस्य स्वसृयुग्मस्य माहस्वस्युग्मस्य च एकस्मिन्नहनि एकस्मिन्मंडपे मंडनं न कुर्यात् । पृयगय निषेधः । समुच्चये मानामावात् । इदं च वचनदयं मिनमातृजाविषयमिति केचित् । तन मानामावात् । एकोदरास्तिक शुजन्यापत्यपोर्मर यस्य भातृशब्दस्यान्यगौणस्वाञ्च । अन्यविशेपमाह नारदः प्रत्युदाहो नेव कार्यो नेकस्मे दुहितृदयं । न पैकजन्मनो- पुंसोरेकजन्ये तु कन्यके । " भून कदाचिदाहो नेकदा मुंटनद्वयमिति" नूनं कदाचिद्वाहाविति सापनप । मुंडनत्यं सापत्नयोरपि न भवति । दुहिवयं न देयमित्यध्याहारः । कन्यके न देये इति च । विशेषांतर संहितासारावल्या " सापत्नयां मुडनमलमिष्टं न पुत्रयोर्मुडनमेकवर्षे । । “न पुंविधाहोर्धमृतुनयेऽपि विवाहकार्य दुहितुः प्रकुर्यात्" ॥ अमापवादः " न मंटनाचापि हि २० मुंडनं तु । गोकतायां यदि नान्दमैद" इत्यपि कचित् । मुटनं चौलं । “मुंडनं चौलमित्युक्त बतोदाही तु मंहनमिति"। ऋतुत्रयापवाद उक्तः सारावल्या "फाल्गुने चत्रमासे तु पुत्रोदाहोपनायो । भेदायमस्य कुर्वीत नर्नुनयविलंघनमिति " ॥ यालयोर्विशेपः एकस्मिन्बत्सरे चैव वासरे मण्डपे तथा । कर्तव्यं मगलं स्वस्रोतोर्यमलजातयोः ॥ इति । पुनद्वाहः प्रवेशाल्या कन्योहाहातु निर्गमः । मुंडनं चौलमित्युकं व्रतोदाहो तु मंगलम् ""* हारीतोऽन्यविशेषमाह "स्पर्शिता स्थायदा कन्या वाचा वाऽप्युदकेन वा अंतरा पातिकूल्यं चेपूर्वोदा विधवा भवेत् ॥ "अचिरेणेव कालेन पशुमृत्यघनक्षय " इति । पातिकूल्यं मरणं । दक्षः } दंपत्योः पितरो माता सोपनीतः सहोदरः । पितृव्यस्तादृशश्चैव पितामहपितामही। ? “ एषामन्यतमे नष्टे नोव्हेत्ता वधूवरः । ज्योति प्रकाश 1“प्रतिकूलेऽपि कर्तव्यो विवाहो मासतः परं। शाति विधायगा दवावाग्दानादिचरेत्पुनरितिका इति 2 शातिनर्वग्रहयज्ञादिः । इति प्रतिकूल विधारः। x[अथ विवाहान्पनुगमनादौ प्रायश्चित्तम् । तर गृहप्रवेशनीयहोमात्पूर्व द्वादशरात्रमध्ये १ रफ-ले । २ श-तो रफ-न मुंडनान्मंडनमूचे, अइड-नमंडनान्मुंडन । ३र-प्रसूनयापवाद: । अइड-मनुनयापवाद। *ग-पाठ । ४ ग-अपि शुदकेन च। ५ ग-राइस) ६ ग-पाठ 1 x अर्य पाटो ग-पुस्तक एवोदृत । अइडफरशे तु नैव दृश्यते " ·- . विवाहान्यनुगगनादौ प्रायश्चित्तम् । [संस्कार- विवाहाग्न्यनुगमने श्रोत्रियागारादमिमानीयाऽऽयतने स्थापयित्वा परिसमूहनादि कृत्वाऽऽज्य' संकृत्य 'अयाश्च' हरयेकामाहुति हुत्वा नियहोम कुर्यात् । द्वादशरात्रौतरमाज्याहतपो लाजा- हुतयश्चाऽऽवर्तनीयाः । इदं च 'नित्यानुगृहीतः स्यात्' इति सूत्रव्याख्यावसरे देवस्वामि- भाष्ये इत्थमुक्तम् 'उपशान्तेऽन्यमग्निमावत्य होमकार्य आहरणप्रायश्चित्तं कृत्वा परिचाणं ५ स्यात्' इति । नारायणेन वृत्तिकृता तु " यदि विवाहामिनट: स्यानष्टाहरणप्रायश्चित्तं कृत्वा परिचरेत्' इत्युक्त्वा 'यदि तूपशाम्येत्परन्युपवसदित्येके' इति सूत्रध्यारयायसरे पुनरेवमुक्तम् । अत्र एकेमहणायजमानो वेत्येके । अयाश्च । इत्येकामाहुति जाहुयादित्यन्ये । कुतः शास्त्रान्तरे दर्शनात् इति । अत्र शास्त्रान्तरम् 'उपवासश्चान्यतरस्य मार्यायाः पत्युशेऽनुगतेऽपि घोत्तरया जुहुयानोपवसेत् ' इत्यापस्सम्यसूत्रम् । अन्यतरस्प कालस्य अन्हो रानी संबन्धा- १. दुपवासोऽनशनम्। 'उत्तरया 'अयाच' इत्येतयाऽऽज्येन जुहुयात्' इति सुदर्शनमाप्ये स्थितम् । इदमेव देवस्यामिभाष्ये स्पष्टीकृतम् । गृहप्रवेशनीयहोमोत्तरं दादशरात्रमध्येऽनुगमने उक्त प्राय श्चित्तमेव । तदूर्वं तु विवाहहोमस्य गृहप्रवेशनीहोमस्य चाऽऽवृत्तिरिति वृत्तिमन्ये स्पष्टम् । तथाहि गृहमवेशनीयसने 'विवाहामिमुपसमाधाय' इत्यत्र विवाहानियहणान्न विवाहहोममात्रेणाने- हात्वसिद्धिः । किं तर्हि विवाहहोमगृहप्रवेशनीयहोमाभ्यामेवेत्युक्त्वोपसहतम् । तेनामिनाशे १५ होमय कार्यमिति सिद्धमिति । तदनन्तरं पाणिग्रहणसूत्रे नष्टाहरणप्रायश्चिचमुक्त्वा मता- न्तरमुक्तम् । यदि युवायो न गृहीतः दायविभागकाले गृह्यते गृहीतो विनष्टः द्वादशरात्रमति- कान्तस्तत उक्तया क्रियया पश्चाद्गृहीतो भवति । तत्र विवाहाज्याहुतयो लाजाहुतयो गृह- प्रवेशनीयाहुतयश्च हृदयाअनं च भवति नान्यत् । कन्यासंस्कारत्वाद्धोमवयं चात्र समानतन्त्र स्यादिति । अत्र सर्वत्र मूलं चतुरध्यायात्मकावलायनगृह्यपरिशिष्टम् । तर प्रथमाध्याये २० सप्तदशः खण्ड.--अय पुनराधानमनुगतेऽमि शिष्टागारादानीयोक्तवदुपसमाधाय परिक्षमुप परिस्तीर्य पर्युष्याऽऽज्यमुत्यूयायाश्वान इत्येकामाज्याहुति हुत्वा यथापूर्व परिचरेदेवमादादशरात्रा- दत उर्व विवाहगृहप्रवेशनीयहोमाभ्यामेकतन्त्राभ्यामादध्यात्तत्र विवाहोज्याहुतयो लाजाहुतयो गृहप्रवेशनीयाहुतयो हदयाअनं भवति । कर्तेव लाजानावपत्येतत्पुनराधानम् । नित्यहोममतीत्य मनस्यत्या चतुर्गहीतं जुहुयादाद्वादशरात्रादूर्व पुनराधानमेव कुर्यादिति । गृह्यसूत्रगृह्यपरि- २५ शिष्टमूलिकाश्चात्र गृधकारिकाः "औपासनोऽनुगच्छेनुपलेपादि पूर्ववत् । आपत्य श्रोत्रियागारात्प्रतिष्ठाप्य हविर्भुजम् । " अन्यस्माद्धोमकालास्त्री नाभीयायदि धा गृही। पर्युक्षणादिकं कृत्वा संस्कृत्याज्यं च पूर्ववत् । “अपाश्चेत्येतया हुत्वा यथापूर्व जुहोत्यथ " ॥ इति । सथा-" उपलेपादिकं कुर्यादाधारान्तं विवाहवत् । विवाहाज्याहुतीर्तुत्वा लाजहोमो मवेदप ।। गृहप्रवेशनीयाश्च हुत्वाऽस्या हृदयानम् । परिणीत्यादि नान्यस्याठामानावपते स्वयम् ॥ समानतन्त्रक चेह होमद्यमिदं मवेत् " इति । अस्याने शापहारयोरिदमेव प्रायश्चित्तं ' यदि तपशाम्येत् ' इति सूत्रस्य नाशापहारयोः प्रदर्शनार्थत्वात् । अत्र प्रयोगपारिजातन्य इत्यम्-एव हि रक्षितोमिहपवेशनीयहोमावर्या- गनुगतश्चेत्तदा विवाहहोमः पुनः कार्यः । गृहप्रवेशनीयहोमानन्तरमुपगतश्चेत्तहि होमदयमपि १५ पुनः कर्तव्यमिति गृहप्रवेशनीयहोमसूत्रे वृत्तिकारणोक्तत्वाचद्वादशराबादावनुसन्धेयमिति' - " ·मयूतः]] आशौचनिर्णयः। ७१ - - प्रस्माद्विवाहहोमोत्तरं गृहप्रवेशनीयहोमात्पूर्व द्वादशरात्रमध्येप्यान्यनुगमने विवाहहोमावृत्ति न्यन्ते ययाश्रुतग्राहिणः । तद्यान्ताज्ञानविज़म्भितम् । यतो गृहप्रवेशनीयहोमोत्तरं द्वादशरात्री- उरमेव होमयावृचित्तिकारादीनामिष्टेत्युक्तमेव । अतस्तत्रापात्यनेनापि द्वादशराबोचर हप्रवेशनीयहोमात्पूर्वमग्न्यनुगमने विवाहहोमावृत्तिरिति तद्ग्रन्यायों ज्ञेयः । न च नित्यहोमा- स्मात्पूर्वमनुगमने तदाकृतिः होमारम्मोत्तर तु प्रायश्चित्तमिति शभ्यम् । महप्रवेशनीयहोमोत्तरं ५ नेत्यहोमारमात्पूर्वमपि होमद्वयावृचिप्रसद्भात्प्रमाणामावाच । पत्तु औपासनात्पूर्व यदि विवाहानिः शाम्येत तदा प्रायश्चित्तमुक्त विश्वाद” 'उदाहोपासनात्पूर्वमनले शान्तिमागते । स्थालीपाई ततः कृत्वा औपाप्सनमथाचोत् । नरनाडीम्य कर्च चेत्स्थालीपाको भवेन.वै । औपासनं तदा कुर्यात्परेया सायमेव च ॥ इति विधानपारिजात उक्तं सदाश्वलायनान्यपरम् । आश्वलायनानां प्रायश्चित्तार्थ स्थाली. १० पाकामावात् । वस्तुतस्तु विश्वादर्शनन्धेऽदर्शनाभिर्मूलमेव । यत्तु आपस्तम्बीयाश्वलानीय- पद्धतिकारी सिंगाभट्टकृष्णभट्ठौ विवाहहोमोचरमेवामिनाशे पुनर्विवाहहोमप्रतिपादकम् उहाहोपासनात्पूर्वमनले शान्तिमागते । पुनोमान्तरं कृत्वा कर्मशेष समापयेत् " त्यापस्तम्बवचनमिति लिलिखतुः तत्मवरदेवस्यैकादशाध्यायात्मकापस्तम्बस्मृती निबन्धान्तरे चादर्शनाद् बहुसंग्रहकारप्रयोगपारिजातकारेणालिखनाञ्च नाऽश्वासनीयम् । १५ इल्यान्यनुगमनप्रायश्चित्तनिर्णयः । अथाशोचनिर्णयः । याज्ञवल्क्यः (प्रा. २९) दाने विवाहे यज्ञे च संप्राप्से देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायो सयः शौचे विधीयते "। विष्णु: "ब्रह्मयज्ञविधाहेषु श्राद्ध क्षेमेऽने जपेमारब्धे सूतकं न स्पादनारन्धे तु सूतकं "। गारमंसवाह "प्रारंभोवरणं यज्ञे संकल्पो व्रतसत्रयोनांदीमुख विवाहादोश्राद्ध पाकपरिक्रियेति ॥२० वृहस्पतिः 'विवाहोत्सवयशेपु स्वंतरामृतसूतके । पूर्वसंकल्पितार्येषु न दोषः परिकीर्तित" ॥ इति । पत्रिंशन्मते विवाहोत्सवयशेषु चन्तरामृतस्तके । परैरनं प्रदातव्यं भोक्तव्यं च द्विजोत्तमः" ॥ परैरसगोत्रैः। भुनानेषु तु विप्रेषु स्वन्तरामृतसूतके । अन्याहोदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः॥ इति । २५ भन्नं त्याज्यं । तथा च बाझे " भोजनार्दै तु संमुक्ते विप्रे सूतिविपद्यते "। 'यदि कच्छित्तदोच्छिष्टं शेष त्यक्त्वा समाहित आचम्य परक्रीयेन तोयेन शुचयो द्विजाः" इति। मावश्यकत्वे नान्दीमाद्धावधिरुक्तः स्मृत्यन्तरे 'एकविंशत्यहर्यज्ञे विवाहे दश वासराः । विषट् चौलोपनयने नान्दीश्राद्ध विधीयते " ॥ इति । मारंभाभावेऽप्यने कालांतराभावे आशौचापवाद उठो विष्णुना 'आरब्धस्य विशुध्यर्थं कुष्मांडर्जुहुयाघृतं । गां दद्यात्पंचगव्याशी ततः शुद्धयति सूतकी"। तिकीति जननाशौवंतं प्रत्येवेदं प्रवर्तते।बहूना समाराणा संपादितानो धारणाशक्तावाह विष्णुः 'न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंमतयोगिते "। आशौचं नेत्यर्थः । इत्याशौचनिर्णयः। ~ " । १ ग-प्रत।२रो। ३ग-भाव । ४ ग- । -तथा ।

·रजोदोषः। वेदिः। [संस्थार- । स रजोदोषे वृद्धमनुः " विवाहबतचूडासु माता यदि रजस्वला । तदा न मद्दलं कार्य शुद्धी कार्य शुभेच्छुभिः" । गर्ग “ यस्योद्वाहादिमङ्गल्ये माता यदि रजस्वला । तदा न तत्पश्तव्यमायुःक्षयकरं यतः ॥ इति मेधातिथि: "चौले च व्रतबंधे च विवाहे यज्ञकर्मणिमार्या रजस्वला यस्य प्रायस्तस्य न शोमन। ५ “वधूवरान्यतमयोर्जननी चेद्रजस्वला । तस्याः शुद्धः परं कार्य मांगल्यं मनुरवीत" ॥ धृहस्पति "वैधव्यं च विवाहे स्याजडत्वं व्रतबंधने । चढायर्या च शिशोर्मृत्युवित्त यात्राप्रवेशयोः"। अथ वेदि तथा "सूतिकोदक्ययोः शुद्धयै गा दद्याद्धोमपूर्वकं । प्राप्त कर्मणि शुद्धिः स्यादितरस्मिन्न शुक्ष्यति " अलाभे समुहूर्तस्य रजोदोषे च संगते । श्रियं संपूज्य तत्कुर्यात्रहत्याभयं न हि ॥ १० "हेमी मापमितां पद्मा श्रीसूक्तं विधिनाऽर्चयेत् । प्रत्यूचं पायसं हुत्वा अभिषेकं समाचरेदिति" अस्य मूलं मृग्यं । विवाहवेदिमाह नारदः हस्तोच्छ्रिता चतुर्हस्तैश्चतुरस्रा समंततः । स्तंभेश्चतुर्मिः सुश्लक्ष्णैर्वामभागे स्वसद्मनः ॥ " विचित्रिता चित्रकुंभैविविधैस्तोरणांकुरैः । एवंविघामारुरोहेमिथुनं सामिवेदिकमिति"। इति वेदिः॥ १५ अथ कन्यादानार्थ राबावपि स्नानमाह वृद्धयाज्ञवल्क्यः' "ग्रहणोद्वाहसंक्रांतियात्रार्तिप्रसवेषु च । स्नानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रात्रावपि तदिष्यते"। विवाहेपि रात्रिमनुजानात्यत्रिः "मुख्यो विवाहः पूर्वाहे मध्यान्हे चोत्तमोत्तमः!निशायर्या मध्यमः प्रोक्तस्त्वपराहे तु गर्हित" इति २० विवाहश्च कन्यापितरं प्रति दानं । वर प्रति पाणिग्रहणादि । कन्या मुक्तवतादि प्रतिग्राह्येत्याह व्यासः भुक्त्वा समुदहेकन्या सावित्रीमहणं तथा । उपोषितः सुंतां दद्यादर्चिता यदिजाय विति सर्वेषु दानेषु प्राङ्मुखो दातोदङ्मुखः प्रतिगृहीता । कन्यादान उदहमुखी दाता प्राइमुए संप्रदानमिति वक्ष्यते दानमयूखे । २५ मधुपर्कमाहाश्वलायनः (१।२४।१-२)"मविगो वृत्वा मधुपर्कमाहरेत्स्नातकायोपस्थितायेति' उपस्थितायति उपस्थिताय कन्याप्रतियहार्थमागताय । अस्मिन्मधुपर्के गवालंभः कलं न कार्यः। पादपंक्षालने मधुपर्कविशेषेण विशेषमाहाश्वलायनः (१।२४।९-१०)। "दक्षिणम ब्राह्मणाय प्रयच्छेत्सव्यं शूद्रायेति " । अमे प्रथमं । एवं च । क्षत्रियवैश्ययोरनियमः ब्राह्मणग्रहणं दिनोपलक्षणमिति केचित् । मधुपर्कश्च भोजनं । तथा च नारायणेन 'नाार ३० मधुपर्को भवतीति ' सूत्रव्याख्याने उक्त । 'मासस्य लोके व्यंजनस्थानीयत्वात्तत्सहितो मधुपप भोजनमिति । । अयं चाय॑शाखया कार्यः । तदुक्तं परिशिष्टे " अय॑स्य यस्य या शाखा तच्छास्ता गृह्यचोदितः।मधुपर्कः प्रदातव्योऽप्यन्यशाखेऽपिदातरीति" याशिकास्तु ज्योतिष्टोमादावन्यशास्त्रीयोऽपि यच्छाखा यमार्विज्यं करोति तच्छासया कुर्वति तत्समदायमात्र । कन्यादानं तु दानमयूखे वक्ष्यते । पर-मंगले । २र-पाणिग्रहणमंगलम्। ३र-द्यसंमत.१४ग-चार-विवाह विरात्रिम्। ६ डह-मुत ७ज्ञ वैश्यशदयो। " - ·मयूखः] वगृहप्रवेशः । मंडपोद्वासनकालः । ७३ " । " ॥ " अर्थ वधूमहप्रवेशः । मिहिर "विवाहस्य निवृत्तिस्तु चतुर्थेऽहनि रात्रिषु । तासु नागवालिः कार्यो विप्राशीर्वाचनं तथा नागानां हस्तिनों बलिः पूजा विधिमाह यज्ञपार्च " चतुर्थे दिवसे रात्री लिखेन्मानःसरोवरं । हिरण्यगर्भ तन्मध्ये गंधपुष्पाक्षतादिभिः ।। 'संपूज्याप्सरसश्चैव सोमगंधर्वपावकान । संपून्य वाश्वहस्त्यादीनारोप्य स्वगृहं प्रति ॥ संवेशनादिकं कर्म अन्यथा तु बजेद्यं "। संवेशनं गृहप्रवेशः । कालदीपे अमकाले गहे प्राप्ती वर्द्धते संपदः सदा । असत्काले गृहप्राप्तो सर्वनाशो गृहे भवेत् "॥ नारदः " आरभ्योदाहदिवसात्यठे वाऽप्यष्टमे दिने । वधूप्रवेशः संपत्य दशमेऽय समे दिने" तथा "समवर्षे समे मासि यदि नारी गृहं ब्रजेत् ।आयुष्य हरते मर्तुः सा नारी मरणं अदिति"॥ तया "पधूपवेशः प्रथमे तृतीये शुमप्रदः पंचमकेऽय वाऽन्हि । "द्वितीयके वाऽथ चतुर्यके धा षष्ठे वियोगामयदुःखदः स्यादिति । तथा ज्योति प्रकाशे " वामे शुक्रे नवोढायाः सुख हानिश्च दक्षियो । घनं धान्यं च पृटस्थे सर्वनाशः पुरा स्थिते । नवोढायास्तु वैधव्यं यदुक्तं संमुखे मृगौ । तदेवं विबुधैर्शयमन्यथा तु द्विरागमे ॥ ॥ इति । अन्यत्कुमुहूर्तादिदैवज्ञोदित ग्राह्यं ।। इति वधूप्रवेशः ॥ मंडपोहासनकालः प्रयोगरत्ने "समे च दिवसे कुर्यान्मंडपोद्दासनं बुधः । षष्ठं च विषम नेष्ट मुक्त्वा पंचमसप्तमौ ॥ घष्ठ नेष्टमित्यर्थः । विषममपि नेष्टं । पंचमसप्तमे दिने मुक्त्वा । इति मंडपोवासनं ॥ *अथ नांदीश्राद्धोत्तरमंडपोद्वासनावधि केचिनिषेधागार्ग्यः नांदीश्राद्धकृते पश्चाद्यावन्मातृविसर्जनं । दर्शश्राद्धक्षयश्राद्धस्नानं सीतोदकेन च ॥ " अपसव्यं स्वपाकारं नित्यप्राद्धं तथैव च ब्रह्मयज्ञं चाध्ययनं नदीसीमातिलंघनं ॥ उपवासवतं चैव श्राद्धभोजनमेव च । नैव कुर्याः सपिंडांश्च मंडपोदासनावधि " इति । स्वधाकारशब्दः पितृसंज्ञपरः। न च नित्यश्राद्धनिषेधेनैव तनिषेधसिद्धिरिति वाच्यं । श्राद्धपितृयज्ञः स्यात् पियो (1) बलिरथापि निषेधे नेयः । (वि?) ऽयवलिवैकल्पिकपितृ (य? ) ज्ञः निषेधासिद्धः । तेन तत्सहचरितवैश्वदेवस्यापि निषेधो नेयः । गोपीचदनतिलकवाक्यमपि याति । २५ • अभ्यंगे सुतके चैव विवाहे पुत्रजन्मनि । मांगत्येषु च सर्वेषु न धार्य गोपीचंदन मिति" ॥ अथ तृतीयमानुपी विधाहनिषेधो मात्स्ये " तृतीयां मानुषी नैव चतुर्थी या समुद्हेत् । पुत्रपौत्रादिसंपन्नः कुटुंबी साग्रिकोऽज्वरः । उदहेद्रतिसिद्ध्यर्थ तृतीया न कदाचन । मोहावज्ञानतो वाऽपि यदि गच्छेत्तु मानुषा । " नश्यायेव न संदेहो मास्य वचनं यथेति "। संग्रहे चतुर्थादिविवाहार्थ तृतीयेऽई समुदहेदिति । अविवाहप्रकारः शांतिमयूखे द्रष्टव्यः । ज्येष्ठे धातर्यकृतषिवाहे कनिष्ठो न विवहदित्युक्तं चतुर्विंशतिमते “जीवत्पितरि नादध्यादाहिताग्निः स नो यदि । तथैव भ्रातरि ज्येष्टे न यजेन्न विवाहयेत् ।। "ज्येभात्रा त्वनुज्ञातः कुर्यादगिपरिग्रहं । अनुज्ञानोऽपि सस्त्रिा नादच्यान्मनरवीत् । कचिददोष इत्याह कात्यायन: १ज्ञ-अष्टमे। *र-पाठ. 11 ग-वक्ष्यते। " २० " म ·७४ ५ परिवित्तिविचारः । सायंप्रातोमः। [ संस्कार- " देशांतरस्यक्लीवेकवृषणानसहोदरान । वेश्यामिसक्तपतितशुद्रकल्पातिरोगिणः । "जडमूकांधवधिरकुजवामनकुंडकान । अतिवृद्धानमाश्चि कृषिसक्तानृपस्य च ॥ " घनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामतोऽकारिणस्तथा । कुहकांस्तस्करांश्चापि परिवदन्न दुष्यति " अमानिष्टिकादीन् । अन्यथा दोष इति गम्यते । यमलयोमध्ये जन्मनव ज्येष्ठता केचिदाधान- का ज्येष्ठं वर्णयंतः पश्चाज्जातस्य पूर्वमाधानं भवतीति तस्यैव ज्येष्ठतामाहुः । तन्न । आधान- प्राथम्येन ज्येष्ठतायां मानाभावात् । अन्यथा पत्नीनां पूर्वापरमावेनाधाने जाते उत्तराहितस्य प्रथमोत्पत्ती ज्येष्ठता न स्यात् । आघाने जन्मशब्दामावाच्च । अत एवाइ मनुः (९।१२६) " यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मतो ज्येष्ठता मतेति "। मेधातिथिनाऽपि जन्मत एव ज्येष्ट्यमित्युक्तं अस्मिन्विषये । तथाऽमेदिधिषविषये भूमाप्रपंचःप्रायश्चित्तमयूखे निरूपयिष्यते। १० पुनर्विवाहेऽग्निमाह कात्यायनः "सदारोऽन्यान्पुनरानुद्दोढुं कारणांतरात् । यदीच्छेदनिमान्कुर्वन् क होमोऽस्य विधीयते । "स्वानावे व भवेद्धोमो लौकिक न कदाचनेति " । इदं चामिसन्निधाने । अग्निसनिधानामा तु लौकिके कृत्वाऽनियसंसर्ग कुर्यात् । संसर्ग चाह शौनकः अयाग्न्योर्गुह्ययोर्योगं सपत्नीभेदजातयोः । सहाधिकारसिध्यर्थमहं वक्ष्यामि शौनकः । १५ ॥ पृथक् स्थंडिलयोरमिं समाधाय यथाविधि । तंत्रं कृत्वाऽऽज्यभागांतमान्याधानादिकं ततःn जुहुयात्पूर्वपल्यनौ तयाऽन्वारब्ध आहुती: । अग्निमीळे पुरोहित सूक्तेन नवर्चेन तु ॥ " समिध्ये समारोप्यायं ते योनिरित्युचा । प्रत्यवरोहेत्यनया कनिष्ठामो विधीयते । " आज्यमागांततंत्रादि कृत्वारम्य तदादितः। समन्वारब्ध एताभ्यां पत्नीभ्या जुहुयाद् धृतं । चतुर्ग्रहीतेनैतामिर्मम्मिः पड्भिर्ययाक्रम । अमावग्निश्चरतीति अमिनाग्निः समिध्यते ॥ अस्तीदमिति तिसृभिः पाहि नो अग्न एकया। ततः स्विष्टकदारभ्य होमशेष समापयेत् । गोयुग्मं दक्षिणा देया श्रोत्रियायाहितामये । "पल्योरेका यदि मृता दग्धा तेनैव तो पुनः। आददीतान्यया सार्द्धमाघानविधिना गृहीति" इस्यमिद्वयसंसर्गः ॥ अथ सायंप्रातोमः । तत्र सायंकालादारंमः । तत्कर्तृनाहाश्वलायनः (१९३१) “ पाणि- २५ ग्रहणादि गृह्यं परिचीत्वपल्यपि वा पुत्रः कुमार्यतेवासी वेति " । दक्षः " अविपुत्रो गुरुआता भागिनेयोऽथ विट्पतिः । एतेरेव हुतं यत्तु तदुत स्वयमेव विति"। एतैश्च यजमानस्य पल्या या अनुज्ञया तत्सन्निधौ च होतव्यं नान्यथा । पर्वणि तु सायंहोम स्वयमेव कार्यों नान्येन । तत्र प्रावुष्करणकालमाह कात्यायनः सूर्ये तु शैलमप्राप्त पत्रिंशद्भिरिहागुलैः । प्रादुष्करणमनीनां प्रातासामदर्शने" , १० उक्तकालातिक्रमे व्याहृतिभिरेकाज्याहुतिः। होमकालमाह मनुः " लेखामानस्तु दृश्येत रश्मिभिस्तु समन्वितः । उदितं तं विजानीयात्तत्र होमं प्रकल्पयेत् " ॥ अनुकल्पोऽपि"प्रदोषांतो होमकालासंगांत प्रातस्तमतिनीय चतुर्ग्रहीतमाज्यं जुहुयायातिभिः" होमव्याणि गृहापरिशिष्टे (११८) " पयोदधिसपियवागरोदनं तंडुलाः सोमस्तैलमापो श्रीहयो यवास्तिला इति होम्यानि १षद्भिशादि। + " २० " " ·मयूसः] स्त्री धर्माः । प्रोषितपतिकाधर्माः। " 1 ॥ 11 संमहे दवं हविः वेणैव पाणिना कठिन हविः । अंगुल्यगर्न होतव्यं न कृत्वाऽशुलिनोदनामति ॥ आयतन चोक " अरस्निमानमान्पर्थे कार्यमायतनं बुधैः । पशीलमात्रमित्येके तदप्यल्पांतरं भवेदिति अपत्नीकोऽपि पूर्वमृताय पान्य अर्धामिं दत्वाऽवशिष्टाद्धामो पूर्ववत्सायप्रातोमो कुर्यादिष्टिं तुनेति । इति निस्यहोमः । अथ स्त्रीधर्माः। मनुः (१५१४६१४८) बालया वा युक्त्या वा वृद्धया वाऽपि योपितानि स्वातंत्र्येण कर्तव्यं किंचित्कार्य गृहेष्वपि ॥ " पित्रा मा सुतेर्वाऽपि नेच्छेविरहमात्मनः । एषा हि विरहेण स्त्री ग. कुर्यादुमे कुले "॥ याज्ञवल्क्यः (आ.८३) "संयतोपस्कृता दक्षा दृष्टा व्ययपराङ्मुखी । फुर्योच्रयोः पादपंदनं मर्तृतत्परा"। १० "मास्ति स्त्रीणां पृयायज्ञो न बत नाप्युपोषणं । पति शुश्रूपते नारी तेन स्वर्गे महीयते " "पाणिग्राहस्य साध्वी वी जीवतो वा मृतस्य या । पतिलोकमभीसंती नाहितं किंचिदाचरेत् ॥ स्कान्दे " प्रसुहं तु सुखासीनं रममाणं यदृच्छया । आतुरेष्वपि कार्येषु पति नोत्थापयेत्कचित् ॥ स्रोधर्मिणी विरानं तु स्वमुखं नैव दर्शयेत् । स्ववाक्यं प्रातयेनापि यावस्नाता विशुद्धयति ॥ १५ सुस्नाता भर्तृवचनमीक्षेनान्यस्य कस्यचित् । अथवा मनसि ध्यात्वा पति भानु विलोकयेत। न रजक्या न करुक्या न च भ्रमणयाऽपि च । न च दुर्भगया वाऽपि सखित्वं कुरुते तु सा॥ " भर्तृविद्वेषणी नारी न संभाषेत कहिंचित् । तथा उता प्रत्युत्तर दयाया नारी शोधतत्परा । सा शुनी जायते मामे श्रृंगाली निर्जने बने । " पति या तादितुं चेच्छेन्सा व्याधी वृषदंशिकेति” । शंख: " नानुक्त्वा गृहानिर्गच्छे- २० मानुत्तरीया न त्वरितं ब्रजेन्न परपुरुषं मापतान्यत्र वणिप्रवजितवृद्धवैयेभ्यो न नाभिं दर्शये- दागुल्फाहासः परिदध्यान स्तनो विवृतौ कुर्यान्न हसेदनपावृतं न भर्नार तदंधून्वा द्विव्यात् ॥ मनुः "तस्मात्सर्व परित्यज्य पतिमेकं समर्चयेत्। मुंक्त भुक्ते पती या तु ह्यासीना वाऽपि वाऽसिते । विभिद्रेच विनिद्रा या प्रथमं प्रतिबुध्यते ॥ २५ " अनलंकृतमात्मानं पत्युनों दर्शयेत्वचित् । आकुटा वाऽपि नामोशे ताडिताऽपि प्रसीदति ॥ " सेवते मरच्छिष्ट मिटम फलादिकं । महाप्रसाद इत्युक्त्वा पतिदत्तं भरिछति " एते पूर्वोक्तनियमा विवाहोचरमेव । अथ प्रोषितपतिकाधर्माः । याज्ञवल्क्यः (आ. ८४) "क्रीडाशरीरसंस्कार समाजोत्सवदर्शनं । हास्य परगृहे यानं त्यजेत्योषितभर्तृका सया " प्रोषिते मलिना कृति "" अथ विधवाधमाः। मनुः (१५६-१५७) "कामं तु क्षपयेऽहं पुष्पमूलफलैः शुभैः । न तु नामापि गृहीयात्यत्यो प्रेते परस्य तु ॥ आसीता मरपाक्षांता नियता ब्रह्मचारिणी । तथा विचाकरीबंधो भर्तृघाय जायते । शिरसो वपनं तस्मात्कार्य विश्वया सदा ॥ ३५ १मनु. ५/१५४-१५५ " ·विधवाधर्माः। वर्णजातिविवेकः। [संस्कार- " ॥ एकाहारः सदा कार्यों न द्वितीयः कदाचन । कृच्छं पराकं कुर्याच ततकृच्छ्रमथापि वा । " यवान्नेन फलाहारैः शाकाहारः पयोवतैः । प्राणयात्रां प्रकुर्वीत यावत्प्राणः स्वयं व्रजेत् ॥ "पर्यकशायिनी नारी विधवा पातयेत्पति । तस्माद्भशयनं कार्य पतिसौख्यसहिया ॥ 'नेवांगोद्वर्तनाभ्यंग लिया विघवया कचित् । तपणं प्रत्यहं कार्य भर्तुः कुशतिलोदकैः । -५ तर्पणं पुत्रपौवामावे। " नाधिरोहेदनड्डाहं प्राणैः कंठगतैरपि । कंचुकं न पदयादासो न विकृतं वसेत् ॥ " एवं धर्मसमायुक्ता विधवाऽपि पतिव्रता । पतिलोकमवाप्रोति न भवेत्कापि दुःखितेति यत्तु ब्रह्मचर्येण सह वैकल्पिकं सहगमनमुक्तं तद्विस्तरेण शुद्धिमयूखे प्रपंचयिष्यामः। इति स्त्रीधर्माः- अथ विवाहोत्तरं पंचयज्ञानुष्ठानमुक्तमाचारमयूखे दर्शयिष्यामः । अष्टकादिश्रादज्ञान १० श्राद्धमयूखे । सप्त पाइसंस्था नित्याः।आघानादीनि नित्यानिायथाह वसिमः(११४५-४६) " अवश्यं ब्राह्मणोऽग्रीनादधीत । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासामयणेष्टिपशुसोमांश्च यजेत • याज्ञवल्क्योपि (आ. १२५) " प्रतिसंवत्सरं सोमः पशुः प्रत्ययनं तया । कर्त्तव्याप्रयणेष्टिश्च चातुर्मास्यानि चैव हीति" : तथा नित्यानि कर्माण्युक्त्वा घोद्धायनेनोक्त १५ "तस्मात्कंदैः फलैर्मूलैर्मधुनाऽऽज्यरसोद्भवा। नित्यं नित्यानि कुधीत न तु नित्यानि लोपयेत् " ॥ ॥ यानि तु , " भवेत्रवार्षिकान्नो यः स हि सोमं पिवेद्दिजः ।प्राक्सौमिकीः क्रियाः कुर्यायस्यान्न वार्षिकं भवेत् ॥ तथा । " पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेंद्रियः । न वल्पदक्षियज्ञैर्यजेताथ कथंचन ॥ " अन्नहीनो दहेदाष्ट्र मत्रहीनस्त्वत्विजं । आत्मानं दक्षिणाहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः" ॥ .२० इत्यादीनि तानि काम्यपराणि । निन्येषु यथाशक्यंगहीनेनाधिकारस्य षष्ठे स्थितत्वात कंदै रित्यादि च संगच्छते । 'नित्येष्वपि देवताग्निशन्दाक्रियाणां प्रतिनिधिर्नास्ति तथाऽनुपा- देयानो कालादीनां न त्याग' इत्यादि स्थितं षष्ठे।इति संस्काराः। ब्राह्मणस्य चतस्रो मार्याः क्षत्रियस्य तिम्रो वेश्यस्य द्वे शूद्रस्पैकेति स्थितं । तत्र समानजातिभ्यो पितृभ्यां जातानामपत्यानां समानजातित्वं मातापित्रोईजात्यान्नात्यंतरं च मवतीति स्पष्टं लोके। २५ ता जातीराह याज्ञवल्क्यः (आ.९०-९२) " सवर्णेभ्यः सवर्णासु जायते हि सजातयः। अनियेषु विवाहेषु पुत्राः संतानवर्द्धनाः ॥ "विप्रान्मूविसिक्तो हिक्षत्रियायां विशः स्त्रियाँ । अंशष्ठः शूद्रों जातोनिषादः पारशवोऽपि वा " एकस्यैव नामदयं । "श्याभूयोस्तु राजन्यान्माहिष्योग्रौ सुतौ स्मृतौ । वैश्यात्न करणः शूद्या विनास्वेष विधिः २० प्रतिलोमजा अप्युक्तास्तेनैव ( आ. ९३-९५) ब्राह्मण्या क्षत्रियात्सूतो वैश्यादेहकस्तथा। शूद्रानातस्तु चांडालः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ " क्षत्रिया मागधं वैश्याच्छुद्राक्षचारमेव च । शूद्रादायोगवं वैश्याजनयामास वे सुतम् ॥ "माहिध्येण करण्यो तु रयकारः प्रजायते । असत्संतस्तु विज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजा" इति । प्रतिलोमा असंतोऽनुलोमाः संत इत्यर्थः । एतेषां संकीर्णसंकरमेदादिकमनुपयोगाद्विस्तृतिभयाश्च *ग-भे स्मृतः " ·मयूखः] साधारणा वर्णधर्माः। नोक्तं । एतासांच जातीनां गोवादिजातिवमत्योति स्थितं वार्तिके कचिज्जातःशास्त्रगम्यताऽपि। यथोक्त याज्ञवल्क्येन (आ.९६) "जात्यत्कर्षों युगे ज्ञेयः सामे पंचमेऽपि वा । व्यत्यये कर्मणां साम्यं पूर्ववनाघरोत्तरमिति " ॥ अस्यार्थी मिताक्षरायां " सप्तमेऽपि वाशब्दात्यठे पंचमे युगे जन्मनि जातेमकर्षः । पूर्वजात्य- पगमोऽन्यजातिप्राप्तिश्च । यथा--ब्राह्मणेन शूदायामुत्पादिता निषादी । सा बाह्मणेनोढा तस्याः कन्याऽपि ब्राह्मणेनोटा कन्यां जनयति । अनेन प्रकारेण षष्ठी सप्तमं ब्राह्मणं जनयति । एवं ब्राह्मणेन वैश्यायामुत्पादिताम्बट! | सा ब्राह्मणेनोडेत्येवं परंपरया पछे ब्राह्मणं जनयति । एवं क्षत्रियायामुत्पादिता मूर्धावसिक्ता । सा ब्राह्मणेनोटा । तत्कन्याऽप्येवमिति पञ्चमे ब्राह्मण जनयति । एवमुमा क्षत्रियोहा माहिष्या च यथाक्रमं षष्ठं पंचमं क्षत्रियं जनयति । तथा करणी वैश्याता पंचमं वैश्यमिति । इयं च विक । तद्यथा मूवासिकेन क्षत्रियोटा तत्पुत्रेणापि १०० क्षत्रियेत्येवंक्रमण पंचम क्षत्रियं जनयति । एवमेवठेनोटा वैश्या तत्पुत्रेणापि सत्येवं क्रमेण षष्ठं .वैश्यं जनयति । एवं निषादेन शूदोदा तत्पुत्रेणापि शूद्रेत्येवं कमेण सप्तमे शूद्रं जनयति । एवं मूर्धावसिक्तादिष्वपि योज्यं । तथाकर्मणां वृत्यर्थानामपकृष्टकर्मणां व्यत्यये साम्यं यज्जातीयवृत्ति- परिग्रहस्तजातिप्राप्तिरित्यर्थः । तद्यथा ब्राह्मणः स्थवृत्याऽजीवनापदि क्षत्रवृत्ति करोति । गताया- मायापदि तो न जहाति । तत्पुत्रोऽप्येवमिति क्रमेण पंचमः क्षत्रिय एव जायते । तथा १५. विष आपदि वैश्यवृत्त्या जीवंस्तस्यां गतायामपि तां वृत्ति न जहात्येवं तत्पुत्रोऽपीत्येवं क्रमेण षष्ठो वैश्य एव जायते । एवं शुद्रवृत्याऽपिजीवतः । एवं क्षत्रियवैश्ययोरपि योज्यं । अस्मिन्व्याख्यानेऽपि- शब्दस्य पष्ठपरत्वं मुलं मुग्यं । एतेषां वृत्तयस्स्वनुपयोगानोक्ताः । इति वर्णजातिविवेकः । अथ साधारणा वर्णधर्माः । तत्र बाह्मणस्य षट् कर्माणि यजनाध्ययनदानयाजनाध्यापन प्रतिग्रहाख्यानि । तेषु श्रीणि वृत्यर्थानि । यथाऽऽह मनुः "पण तु कर्मणामस्य त्रीणि कर्माणि जीविका याजनाध्यापने चैव विशुद्धाच्च प्रतिमह" इति॥ यजनं तब तत्र स्पष्टं । याजनं केषांचित्प्रतिषिद्धं । यथाऽऽह देवल: 'यः शूद्रान्पतितांश्चापि याजयेदर्थकारणात्। याजितो वा पुनस्ताभ्यां ब्राह्मणोऽयाज्ययाजकगाइति सुमंतुरप्ययाज्यानाह " अभिशस्तपतितपोनर्मवभ्रूणहपुंश्चल्यचिवस्रकारतैलिकचाकियनि- २५ सुवर्णकारवर्मकारवेधतिगणगणकगणिकसौनिकन्याधनिषादरजकचुराडचर्मकारा अभोज्याना अप्र- तिमाह्या अयाज्याश्चेति"। तथाऽभिचारयाजनमपि प्रतिषिद्धं । ययाह मनुः( ११११९७) "नात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च । अभिचारमहीनं वा त्रिभिः कृच्छ्रेयंपोस्तीति" इति याजनम् । दानप्रतिग्रही दागमयूखे शेयौ । अध्ययनाध्यापने पूर्वमुक्ते। आपत्कल्पा:1 ३० अथ ब्राह्मणस्यापकल्पः । तत्र पूक्तिवृत्तित्रयासमवे मनुः (१०८१) " अजीवस्तु स्वधर्मेण ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । जीवेक्षत्रियधर्मेण स हास्य प्रत्यनंतर " ॥ इति । पुनः स्वकर्मग्रहण विगुणकर्मसंग्रहार्थ । एतदुक्तं भवति । यथोक्तः प्रतिग्रहादिमिरजीवन् दुष्प्रति- महादिकमपि कर्यात् । न वन्यवृत्ति । यथोक्त भगवता ( अ. १८ श्लो०४५) श्रेयानवधर्मों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितादिति' । मनुरपि ( १०१९७ ) व स्वधर्मो विगुणों न पारक्यः स्वनुष्ठितः । परधर्माप्रथाविप्रः सद्यः पतति जातितः ॥ ॥ इति। २-सियाः। २०. ।

·७८ आपत्कल्पा:। [संस्कार- " " " तेनाप्यजीवन्क्षत्रवृत्त्या तथाऽप्यजीवन्वैश्यवृत्त्या । तथोक्तं याज्ञवल्क्येन (प्रा. ३५) 'विशा वाऽप्यापदि द्विन' इति । वैश्यवृत्तावपि कृषि: कारणीया स्वयं न कार्या । यथोक्तं वृहस्पतिना "कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीतास्वयंकृतं । आपत्काले स्वयं कुर्यान्नैव सा युज्यते द्विज ॥ इति । तत्रापि नीलीकृषिर्वा । " नीलीकर्षणकर्ता तु चंडालसदृशो हिस" इत्यापस्तंबेन निदितत्वादा ५ कृषिधर्मानने वक्ष्यामः । वाणिज्येऽपि विशेषमाह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ३६-३९) "पलोपलोमसोममनुष्यापूपीरुधः । तिलोदनरसक्षारान दधिक्षीरं घृतं जलं. रसासवमधूच्छिष्टमधुलाक्षाः सबर्हिषः । मञ्चर्मपुष्पकुतपके शताविषक्षितीः । “कौशेयनीलीलवणमासकशफसीसकान् । शाकाोषधिपिण्याकपशुगंधांस्तथैव च ॥ वैश्यस्याऽपि जीवन्नो विक्रीणीत कदाचनेति ” । मनुरवि ( १८६-८९) "अश्मनो लवणं चैव पशवो ये च मानुषाः । सर्व च तांतवं रक्तं शाणक्षीमाविकानि च । अपि चेत्स्युररक्तानि फलमूले तथौषधीः । अयशसं विषं मांस सोम गंघांश्च सर्वशः । क्षीरं क्षौदं दधि घृतं तैलं मधु गुहं कुशान् । " आरण्यांश्च पशून्सर्वान्दष्ट्रिणश्च वयांसि च। मयं नीलींच लाक्षां च सर्वांश्चैकशफास्तथा" ॥ न विक्रीणीयादिति शेषः । तथा ( १०॥९१-९३) १५ " भोजनाभ्यंजनाहानायदन्यत्कुरुते तिलैः । कृमिभूतः श्वविष्ठायां पितृभिः सह मजति ॥ सद्यः पतति मसिन लाक्षया लवणेन च । ध्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ।। "इतरेषां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः। ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यमा नियच्छति इतरेषां पूर्वोक्तानां क्षीरव्यतिरिक्तानां । इदमनापदि । रसेषु विशेषमाह स एव (१९४) "सा रसैनिमातव्या न त्वेव लवणं रसैः । कृतान्नं वो कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समा" ॥ इति । २० वाणिज्यमप्यस्वयंकृतमित्याह गौतमः ‘वाणिज्यं कृषिवदेवेति ' अत्यंतापदि तु स्वयमपि कुर्यात् । सर्वासंभवे सेवामप्यनुजानाति प्रचेताः महदापद्तो विप्रः क्षत्रसवा समाश्रयेत् । शूद्रसेवा न कर्तव्या प्राणः कंठगतैरपि " शुद्रसेवायां प्रायश्चित्ताम्नानादत्यतापदि साऽपि कार्येत्येवं गम्यते । तथाप्यत्यंतापदि चौर्यमनुजानाति याज्ञवल्क्यः (प्रा. ४३) २५ "बुभुक्षितस्घ्यहं स्थित्वा धान्यमबाह्मणाद्धरेत् । प्रतिगृह्य तदाख्येयमभियुन्न धर्मतः " ॥ अब्राह्मणादिति शूद्राद्धरेत्तदलाभे क्षत्रियादिति निवधंकृतः । मनुः (८-३४२,११।१६). "द्विजोऽवगः क्षीणवृत्तिविष द्वे च मूलके । आददानः परक्षेत्रान्न दंड दातुमर्हति ॥ "तथैव सप्तमे भक्त भक्तानि षडनश्नता । अश्वस्तनविधानेन हर्त्तव्यं हीनकर्मण "" इति । राजानं प्रत्याह मनु ३० "तस्य वृत्तं कुठं शीलं श्रुतमध्ययनं तथा । ज्ञात्वा राजा कुटुं च धम्या वृर्ति प्रकल्पयेदिति"। एवं क्षत्रियस्थापाद वैश्यवृत्तिः शुदवातस्तदसमवें । वैश्यस्यापदि शूद्रवृत्तिः क्षत्रवृत्ति । न तु ब्राह्मणवृत्तिः । शूद्रस्यापदि वैश्यवृत्तिस्तदसंभवे क्षत्रवृत्तिः। न तु विप्रवृत्तिः । यथोक्तं "उत्कृष्टं वाऽपवृष्टं या तयोः कर्म न विद्यते । मध्यमे कर्मणी हित्वा सर्वसाधारणे हि ते"॥ ब्राह्मणस्यापकृष्टं सेवादि नास्ति । शूदस्योत्कृष्टमध्ययनादि नास्ति । एवं चात्यन्तापदि क्षत्रिय- ३५ वैश्ययोाह्मणकर्मानुज्ञातं भवति । १ग-पानात् । २ग-वाकृतान। " ८ ।

·मयूसः क्षत्रिय-वैश्य-शुद-धर्माः। ७९ . एवं यथाकथंचितप्यापदं हित्वा प्रायश्चित्तं कुर्याद । यथोक्तं याज्ञवल्क्येन (प्रा. ३५.) " निस्तीर्य तामयात्मानं पावयित्वा न्यसेत्पथि” पराशरोऽपि " अशक्तो निदितं कुर्यात्माय- श्चित्तं पुनश्चरेदिति । अतो ज्ञायतेऽनुज्ञानेऽपीपड़ोषोऽस्त्येव । यत्तुं “आपद्गतः संप्रगृण्हन मुंजानो वा यतस्ततःहन लिप्यतेनसा विप्रो ज्वलन्नासमो हिस"॥ इति तन्न सर्वथा दोघामावप्रतिपादनपरं किंतु 'सर्वत एवात्मानं गोपयेदिति ' गोपनस्य पापा- भावार्थवादनावश्यकत्वार्थ । अग्रे प्रायश्चित्तानानात् । एतावान्परं विशेषो यदनापदि कृताना निंदितानां धर्मणां बहुप्रायश्चित्तमापदि वल्पमिति । इत्यापकल्पनिरूपणं । क्षत्रियधर्मा अविगीतायां (अ. १८ श्लो. ४३) "शौर्य तेजो धृतिदक्ष्यं युद्धे चान्यग्लायनं । दानमीश्वरमावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजामिति" ॥ अन्ये च उक्ता नीतिमयूखादौ विस्तरेण पदयते न । वैश्यधर्मा उक्ता याज्ञवल्क्येन १० (आ. ११९) "कुसीदवाधिवाणिज्यं पाशुपाल्यं विशः स्मृतमिति"। भारते वैश्यवाक्यं 'यद्ददामि न तन्न्यून या गृह्णामि न चापिकं । विक्रीणामि रसांश्चाहं मद्यवर्जममाययेति"। ऋष्युपयुक्तहले विशेषमाह हारीतः " अष्टगवं धर्म्यहले घट्गचं जीवितार्थिनां । चतुर्गवं नृशंसाना द्विगवं ब्रह्मपातिनामिति द्विगवं ब्रह्मघातवन्निंदितमित्यर्थः । इदं च कठिनभूमिविषयत्वेन योज्यं । योन्यषान् पराशर आह (२५) १५ “स्थिरांगं नीरुज तप्त सनद पंढवजितं । वाहयेदिवसस्या पश्चात्मानं समाचरेत् " सुनी- ऽश्रोत: । सानं वृषाणां । घानाहे स एव (२४) "क्षुधित तृषितं प्रति बलीनई न योजयेत् । हीनांग व्याधित क्लीवं वृष विप्रो न वाहयेदिति" ॥ विष इत्युपलक्षणं। भारते “वाहये कृतेनैव शाखया वा सपत्रया। न दंडेन न यष्टया वा न पाशेन न दारुणा " ॥ २० खलयज्ञमाह पराशरः (२०१२) वृक्ष छित्वा महीं भित्वा हत्वा च कृषिकीटकान । कर्षक: खलयज्ञेन सर्वपापैः प्रमुच्यते " ॥ खलयज्ञः खलस्थधान्यदान । धान्यभाग उक्त: शैवपुराणे "राशे दत्वा तु पड्मागं देवानां वैकशिक । विषाणां त्रिंशकं मागं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ देवमहणं पितृणामुपलक्षणमिति धर्मप्रकाशे । एतदाने दोष उक्तस्तय २५ अदत्वा वर्षको देवि यस्तु धान्यं प्रवेशयेत् । महदेशे मवेक्षः सपुष्पफलवर्जित" ॥ इति । एतादृशस्य फलमुक्तं भारते " वणिकधर्ममचन्नै देवब्राह्मणयूजकः । स वणिक स्वर्गमामोति पूज्यमानोऽप्सरोगणैः वैधरीत्ये दोषस्तत्रैव "यः करोति जनान्साधन्वणिकर्मणि वचनम् । स याति नरकं घोर धनं तस्यापि हीयते " ॥ ३० साधुजनान्प्राप्ये यर्यः । उक्ता वक्ष्यमाणाश्च साधारणधर्मा वैश्यस्य भवन्येति । इति वेश्यधीः ॥ शुधर्ममाह मनुः ( १०१२३) “विप्रसवैव शूद्रस्य विशिष्टं कर्म कथ्यत " इति विष्णुपुराणे "जिशुभषयवैष ब्रह्मपज्ञाधिकारवान् । निजाअयति वे ले कान शुद्रो धन्यतरः स्मृतः" ।। इति । ३५ द्विजैश्च वृत्तिः कार्येत्युक्त भारते १ यावीये प्रायधिसाप्याये .१।२ इर-मोना । २ कीर्तते' इनि मुदितमनुस्मृतिपुस्तका ॥ " ॥

·॥ " ५ । तथा च भारते - वृत्त्यन्तरम् । प्रायश्चित्तम् । [संस्कार- यश्च कश्चिद्दिजातीनां शूद्रः शुश्रूयुरावजेत् । केल्या तस्य वनराहुवृत्तिं धर्मविदो जनाःn. गौतमः (१०६०) 'जीर्णान्युपानच्छत्रदासीसि कूर्चानीति' । देयानीति शेषः । कूर्च तृणमयमासनम् । उपलक्षणं चेदम् । अतश्चापेक्षितं जीर्ण शय्याकम्बलायपि देयम् । वृत्त्यन्तरमाह याज्ञवल्क्यः (आ. १२०) शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा तयाऽजीवन्वणिग्भवेत् । शिल्पैश्च विविधैज वेदिजातिहितमाचरन्इति । शूद्रस्य वाणिज्ये प्रसक्ते पूर्वोक्तानां फलोपलादीनां विक्रये न दोषः लवणं मधु तक्रं च तैलें दधि घृतं पयः । न दुष्येच्छूदजातीनां कुर्यात्सर्वेषु विक्रयम् " इति बृहत्पराशरोक्तो (१।६२) । कचिद्विशेषमाह स एव विक्रीणन्मयांसानि होमक्ष्यस्य च भक्षणम् । कुर्वन्नगम्यागमनं शूदः पतति तरक्षणात् । १० "कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्रश्चाण्डालतां वजेत" इति । पवं च मयमांसातिरिक्तं विक्रेयमिति । पुराणादिश्रवणे शूद्रस्याधिकारो नाध्ययने । "मीशूद्रदिजघन्धूनां त्रयी न झुविगोचरा । तेन भारतमाख्यानं मुनिना कृपया कृतम् । " श्रावयेञ्चतुरो वर्णान्कृत्वा ब्राह्मणमप्रतः" ॥ इति । शूद्रं प्रति विशेषमाहाङ्गिराः १५ "तस्मान्द्रं समासाय सदा धर्मपये स्थितम् । प्रायश्चित्त प्रदातव्यं जपहोमविवर्जितम्" इति । स्वयंकर्तृकयोपहोमयोनिषेधः । अतो ब्राह्मणेन जपे होमे वा कारिते न दोषः । तदुक्तं धर्मविवृतौ "उपवासो वत होमस्तीर्थस्नानजपादिकम् । विप्रैः संपादितं यस्य संपन्नं तस्य तत्फलम् " ॥इति । "शूद्रस्य पञ्चगव्याशनमाह पराशरः (१२।४) २० "त्रीशूद्रस्य विशुक्ष्यर्थ प्राजापत्यं समाचरेत्।पञ्चगव्यं तु कुर्वीत स्नात्वा पीत्वा शुचिर्भवेत् इति। यत्यत्रिणोक्तम् (२९४) "पश्चगव्यं पिबेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तु सुरां पिबेत्। उभौ तो पापकर्माणो पूयाख्ये नरके धसेत् " ॥इति तद्विकल्पार्थमिति केचित् । प्रायश्चिचाई पञ्चगव्यं प्राश्यमनङ्गं तु नेति व्यवस्येति धर्मप्रकाशे। युक्तं तु 'कलो पाराशरी स्मृति 'रित्यनेनान्यस्मृतिविरोधे कलौ पराशरस्मृति- २५ नलीयसीत्युच्यते । अतः कलौ प्राशनमेव । युगान्तरे तु विकल्प इति । शूद्रस्य सर्वसंस्कार- प्राप्तौ केोचिदाघः । तत्र गर्माघानप्रमृत्यनप्राशनान्ताः संस्काराः शूद्रस्य भवन्ति । यत्तु "ब्राह्मणक्षत्रियवेश्यानां गर्भाधानसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनचूडोपनयनवतचर्या- ध्ययनसमावर्तनविवाहयज्ञदानानि समानानि " इति सुमन्तुवाक्यम् तत्रयाणां मन्त्रवत्संस्कारपर नदपारेसंख्यार्थम् । तथा सति तस्य विवाहाप्रसक्तः । चूडाकरणं तु "चूडाकर्म द्विजातीना ३० सर्वेषामेव धर्मतः " (२०३५) इति मनुवचने द्विजातिग्रहणात् शूद्रस्य नेति मेधातिथिः। अपरार्कस्तु चूटाकरण मन्त्रसहितं न भवतीत्याह । वसिष्ठस्तु स्पष्ट विकल्पमाह 'परिचये तु शूद्रायानियतः केशवेशः' इति । अस्यार्थो धर्मप्रकाशे-केशवेश एका शिक्षा सोऽनियतो वैकल्पिकः। तस्माछिसामात्रधारणं मुण्डनं वेत्यर्थ इति। उपनयन स्वध्ययनामावान्नास्ति। मनुरपि (१०१८००) 'स्तुर्थ एकजातिस्तु' इति । एकैव जाति ननं यस्येत्यर्थः । शुद्रस्य ३५ पञ्चमहायज्ञमन्त्रमाह याज्ञवल्क्यः (आ. १२१) नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान हापयेत् । इति । डधफ-तस्य च ते, र-बने । २ इध-छा।३इइधफर-वास । ४ र-जीर्णशय्या । ५ साधई-शा 10 उधनाम् । ८ फ-धर्मप्रकाशे। ९ डधह-शिखाधारणम् । उधई- ·शूद्रधर्माः। मयूखः] -- . - स्वाहास्थाने नमःशब्द प्रयोक्तव्य इत्यर्थः । देवताभ्यः पितभ्यश्चेति वा नमस्कारमन्त्र इति विज्ञानेश्वरः । भारते तु “स्वाहाकारो नमस्कारो मन्त्रः शूद्रे विधीयते"। इति स्वाहाशब्द. स्थापि विधानादिकल्पः । अत्र च शद्रा वाजसनेयिनः' इति वसिष्ठवाक्याचानि तेषां कर्माणि तानि कातीयसूत्रानुसारेण कार्याणीति । वैश्वदेवादी लौकिकानि यः । तथा शूदस्यागमोक्ता दीक्षा पूजा च भवति । वराहपुराणे वैवर्णिकानां दीक्षाविधिमुक्त्वा शूद्रस्यापि प्रवक्ष्यामि मद्भक्तस्य वरानने । यां तु दीक्षा समासाद्य मुच्यते सर्वकिल्विषैः" । इत्युक्तत्वात् । सूतसंहितायामपि त्रैवर्णिकानां मन्त्रपूजाद्युक्त्वा संन्यासिनां प्रणवेन पूजामुक्त्वा "नमोन्तेन शिवेनैव स्वीणां पूजा विधीयते । शिवमन्त्रेण शूद्राणामेवं पूजा प्रकीतिता। इत्युक्तम् तत्रैव शूद्रः कर्मरतस्तेन स्पृश्यमानो द्विजन्मनाम् । हृष्याम्यहं च सुतरा पुज्यमानश्च सुन्दरि ॥ १० "वर्णत्रयस्य शुश्रूषां शुचिः शूद्रः करोति यः । स्वधर्मस्य स्थिति ज्ञात्वा तस्य गृह्णाम्यहै बलिम्" इति। भविष्यत्पुराणे " ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं कुलीनं शुद्रमेव तु । पुरुषं वा स्त्रियं वाऽपि दीक्षयेत्सूर्यमण्डले"" आराध्यदेवता सूर्यमण्डले त्वया ध्येया पूज्या वेत्युपदिश्य दीक्षयेदित्यर्थः । वराहपुराणे " ब्राह्मणक्षत्रियविशां पञ्चरात्रं विधीयते । शूद्रादीनां च तच्छ्रोत्रपदवीमुपयास्यति" ॥ इति पञ्चरात्रभवणविधानाञ्च सौरवैष्णवशैवशाक्तवैनायकमन्त्रेष्याधिकारः सिद्धः । यचु पूर्व सूतसहितायां पूजनं स्पर्शनं चोक्तं तत्स्वकृतपार्थिवादिविषयम् । यत्तु " केशवं वा शिवं वाऽपि स्पृष्ट्वा नरकमश्नुते” । इति निषेधः सोऽन्यस्थापितपरः स्थावरपरो वा । दीक्षितानां स्थावरेवीप ब्राह्मणद्वारा पूजा भवतीति । तथा शूद्रस्य ज्ञानेऽधिकारी महाभारते प्राप्य ज्ञानं बाह्मणाक्षत्रिया वा वैश्याः शूद्रा अपि नीचा अमीक्षणम् । • अदातव्यं प्रदानेन नित्यं न श्रद्धालु जन्ममृत्यू विशेताम्" इति । यत्ततरमीमांसायामपशूद्राधिकरणे शूद्रस्य ब्रह्मविद्यानाधिकार उक्तः स त्रैवर्णिकादिवदुष- निपच्छ्रवणादिना नभयतीत्येवंपरः। पुराणादिश्रवणेन तु प्रज्ञानं केन वार्यत । तेन ' सर्व ब्रह्मण उत्पन्न ब्रह्मण्यध्यस्तं मिथ्या ब्रह्मैव सत्यम्' इत्येवंरूपेण निदिध्यासनेन ज्ञानं संपादनीयम् । २५ अत एवं 'गीतायाम् (अ. ९श्लो. ३२) १ डधइ-होपयेत् । २ग-स्थावरे स्फाटिके। विशेषस्त्याचारमयूखे वश्यते । ३ इ-सव ११-१२ - .

·८२ आश्रमधर्माः। [संस्कार- . "मामुपाश्रित्य कौन्तेय येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शुद्रास्तेपि यान्ति पर गतिम्" इत्युक्तम् । तथा शूद्रेण क्रियमाणे श्राद्धे ब्राह्मणेन मन्त्राः पठनीयाः। "अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रेण गृह्णते" इति वाराहोक्तः । यत्तु मात्स्ये "शूद्रोऽप्यमन्त्रवत्कुर्यादनेन विधिना ततः ॥ इति । ततवयं मन्त्रप्रयोगो न ५ कर्तव्य इत्येपरम् । सर्वश्राद्धानि चाऽऽमेन भवन्ति 'शूद्रः कुर्यात्सदेव हि । इत्युक्तेः । यत्तु वाराहे श्राद्धं प्रकृत्य त्रिषु वर्णेषु कर्तव्यं पाकमोजनमेव तु । शुश्रूषामभिपन्नानां शूद्राणां च वरानने " इति पाकश्राद्धमुक्तं तच्छूद्रायां द्विजोत्पन्नविषयमिति केचित् । युक्तं तु तस्मिनद्वत्वा. भावात् 'शूद्राश्च पाककरिः' इत्यापस्तम्बोक्तपाककर्तृगोपालादिसच्छूद्रपरमिति । तच्च १. कलियुगातिरिक्तयुगविषयमिति । यत्तु भविष्यत्पुराणे " आवाहनादि कर्तव्य यथा शूद्रेण तन्छृणु । देवानां देवनाम्ना तु पितृणां नामगोवतः ॥ "पिण्डाश्च निवपदीर नामतो गोत्रतस्तथा ॥ इति शूद्राणां गोत्रमुक्तं तत्र केचिदन्ति–'तस्मादाहुः सर्वाः प्रजाः काश्यप्यः' इति मामान्यदर्शनात्सर्वशूद्राणां काश्यप गोत्रम् । तस्य च श्राद्ध एवोत्कीर्तनं नान्यत्र ' यावद्वचनं १५ वाचनिकम् ' इति न्यायात् । अन्यथा सर्वशूद्राणामेकगोत्रत्वादविवाहः प्रसज्येतेति । अन्ये तु मुख्यशूद्रस्य सप्तय॑न्यतमापत्यत्वाभावाच्छूद्रायामुत्पन्न पारसवो गृह्यत इत्याहुः। युक्तं तु ब्राह्मणेनो. पादितः पारसवस्तेन शूद्रोढा तदुत्पन्नेन पुनः शूद्रोढेत्येव सप्तमे शूद्रो भवति । तस्य परं.. परया सप्तय॑न्यतमापन्यत्वेन गोत्रसत्वात्त परमेवेति । अन्ये शूद्रधर्मा अशौचादयस्तत्र तत्र वक्ष्यन्ते शान्तिकादावप्यधिकारः शान्तिमयूखे स्थापयिष्यते । अन्ये च " असा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । दानं दमो दया क्षान्तिः सर्वेषां धर्मसाधनम् ॥ इति साधारणधर्मा अपि शेया: । इति शूद्रधर्माः । अथाश्रमधर्माः । तत्र ब्रह्मचारिधर्मा उकाः । गृहस्थो विविध उक्तो देवलेन "विविधो गृहस्यो यायावरः शालीनश्च । तयोर्यायावरः प्रवरो याजनाध्यापनप्रतिग्रहवर्जनादिति "। २५ तस्य जीवनोपायमाह याज्ञवल्क्यः (आ. १२८) 'जावेदापि शिलोञ्छन ' इति । गृहीतधान्ये क्षेत्रे पतितमग्रिहणं शिलम् । एकैकग्रहणमुञ्छम् । धान्यस्य संचय उक्तस्तेनैव (अ. १२८) “कुशूलकुम्भीधान्यो वा व्याहिकोऽश्वस्तनोऽपि वा" । इति । स्वकुटुम्बपोषणपरािमतं द्वादशदिनपर्याप्तमन्नं य: संगृह्णाति स कुशूलघान्यः । पड्दिनपर्याप्त ३० संग्रहीता कुम्भाधान्यः 1 याहिकाश्वस्तनी स्पष्टौ । एषां मध्ये परः परः श्रेष्ठः । शालीनमाह माहि पार्य भ्यपाश्रिय' इति भगातीतायां पारः। पग-पश्यते । २ डध-प्राजा । ३ गक-पाः। २० - ·मयूख:] वानप्रस्थधर्माः। । . देवल: 'पट्कर्माधिष्ठितः, प्रेष्यचतुष्पदगृहगामधनधान्ययुक्तो लोकानुवर्ती शालानः' इति । स चतुर्विधः । यथोक्तं मनुना (४९) षट्कमेको भवत्येयां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते । द्वाभ्यामन्यश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवनि इति । अस्यार्थ:-कश्चिद्याजनाध्यापनप्रतिग्रहकृषिवाणिज्यपाशुपालेः षड्मिजीवति । अन्यस्त्रिभिः प्रतिमहाध्यापनयाजनैः । तृतीयो दाभ्यां याजनाध्यापनाभ्यां चतुर्यस्त्वध्यापनेनैवेति । एतेष्वपि ५ परः परः श्रेष्ठः । अन्ये गृहस्थधर्मा उक्ता वक्ष्यन्ते च । इति गृहस्थधर्माः ।। तृतीयाश्रममाह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ४५) "सुतविन्यस्तपनीकस्तया वाऽनुगतो धनम् वानप्रस्थो ब्रह्मचारी साग्निः सोपासनो व्रजेत् ॥ इति । मार्यामां तिच्यामपि ब्रह्मचारी । तत्कालमाह मनुः (६२) "गृहस्थस्तु यदा पश्येद्दलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥ ॥ इति । सुतनिक्षेपादि पत्न्यां विद्यमानायाम् । तत्र कुत्यमाह मनुः (६९) "वैतानि च जुहुयादग्निहोंने यथाविधि । दर्शमस्कन्दयन्पर्व पूर्णमासं च योगतः" म इति । याज्ञयल्क्यः (प्रा. ४६) " अफालटेनामीश्च पितुन्देवातिथीनपि । भृत्यांश्च तर्पयेच्छमश्रुनटालोममृदात्मवान् " । मनुः ( ६।३) “संत्यज्य ग्राम्यमाहारं सर्व चैव परिच्छदम " इति । अत्र संचयमाह याज्ञवल्क्यः (प्रा. ४७-४९) "अहो मासस्य पणां चा तथा संवत्सास्य वा । अर्थस्य संचयं कुर्यात्कृतमाश्वयुजे त्यजेत् ॥ दान्नखिपवणस्नायी निवृत्तश्च प्रतिग्रहात् । स्वाध्यायवान्दानशीलः सर्वसत्वहिते रतः ॥ " दन्तोलसलिकः कालयकाशी याऽश्मकुट्टकः । श्रोतं स्मात फलस्नेहैः कर्म कुर्यात्कियास्तथा" १ २० रितुषीकरणसाधनं दन्ता एवेत्यर्थ: । अमा पापाणो वा ! कालेन पक्वमनातीति कालपरवाशी । फलमिंगुदादि तस्य स्नेहः । कर्म श्रीतादि । कियाः बतार्चनादयः । तथा (प्रा.५०-५२) " चान्द्रायणे येत्काल कृच्छै वर्तयेत्सदा । पक्षे गते वाऽप्यनीयान्मासे वाहऽनि या गते । "स्वप्याद्भुमो शुची रात्री दिवसं प्रपदेनयेत् । स्थानासनविहार योगाभ्यासेन वा तथा रामायिति दिवसध्यावृत्त्यर्थम् । प्रपदैरटनेः । “ग्रोऽमे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः" । २५ पश्चामिप्रकारश्च चतुर्भिक्षु चत्वारोऽमयः एकः सूर्य इति पञ्च । अन्यत्र द्वादशामिप्रकारोऽपि । तयथा--स्वस्य परित एकादशाग्न्यायननान्येकः सूर्यश्चेति । स्थण्डिलेशय इति आवरणरहिते देशे स्थेयमित्यर्थः । शयनमुपलक्षणम् । तेनोपवेशनायवि माझम् । 'आईवासातु हेमन्ते शक्या चाऽपि तपश्चरेत् । "कष्टकैयश्च तुदति चन्दनैर्यश्च लिम्पति । अकुद्धोऽपरितुष्टश्च समस्तस्य च नाय च (प्रा.५३) ३० पूर्व कन्याहारतोना । इदानी मामादाइत्याप्याहारं कुर्यावियाह स एव ( प्रा. ५५) "प्रामादाय कामासानटो मुनीत काग्यतः । वायुमक्ष प्रागुदीची गच्छेदाऽऽधर्मसइयात इति । 'मागुदीची ऐशानी। इति वानप्रस्थधर्माः। १३ध-विधिरा।२ उधार-शक्षितः । " ।

·" सत्रदादामग्राम । काममिति वैकल्पिकदण्डग्रहणम् । परमहंसस्यायमेक एवं दण्ड। विन्यास ज्ञानप्रतिबन्धकदुरितनाशद्वारा ज्ञानसाधनमिति स्थितमुत्तरमीमांसायाम् । ५० गाभिमानमानारीयः संन्यासोन्यजन्मन्युपयुज्यते । तथा च श्रूयते "ययातुरः स्यान्मनसा पापा पा संम्पसेत" इति । अयं च संन्यासो न पूर्वसैन्यासापेक्षया कर्मान्तरम् । पादिपावरककप्रयोगान्तरं विधीयते तत्रापि वैराग्यमपेक्षितमेव । न चातुरस्य पैराग्यसत्त्वे तोव बिरजेतबहरेव प्रबोत्' इत्यनेनैव प्राप्तेरनर्थकं पुनर्विघानमिति वाच्यम् । संन्यासस्य २५ काम्ययन गर्वानोपसंहारासमर्थमातरं प्रत्यप्राप्तः । अतोऽर्थवचनामिति । विस्तरस्तु दुर्गमत्व. "अन्ध: पंगुवरिद्रोका विरतः संन्यसेद्विजः । सर्वेषामेव घेराम्य संन्यासे तुविधीयते "इति। "आतुराणी म संन्यासे न विधिनैव च क्रिया । प्रेषमा समुत्रार्य संन्यास तत्र कारयेत्" इति। "सतः समाचरेस्नानं हेमरूप्यकुशाम्ममा कृत्वा तु वपन विद्वान्भवेन्मुण्डोऽथवा' संन्यासः। [संसार- संन्यासः। न्याममा याज्ञवल्लयः(प्रा. ५६-५७) बनादशहादा श्वेष्टिं साववेदसदक्षिणाम् । प्राजापत्यां तदन्ते ताननीनारोप्य चात्मनि ॥ "मलोदी जपन्युप्रदानप्रदोऽग्निमान् । शक्त्या च यज्ञकृन्मोझे मनः कुर्यात्तु नान्यथा" इति। *यागादि गृहासंन्यासे । वैराग्यं चाविकारिविशेषणम् । 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव ५ प्रब' इति श्रुतः । याज्ञवल्क्यः (प्रा. ६३-६४) " अश्या गमवासाय कर्ममा गतयस्तथा । आवयो व्याधयः क्लेशा जरा रूपविपर्ययः ॥ "मत्रो जातिमहग्रंप प्रियाप्रियविपर्ययः” इति । प्रनविचार नियमाणे वैराग्यं भवतीति । अस्य चातुर्विव्यमाहात्रिः चिो मिशुकः स्यान्कुटीचरवद्को । हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात्स उत्तमः " ॥ १० कनिन्दृष्टीचा इति पाठः । तत्राद्ययोईयोः शिसासूत्रधारणं पुत्रदतान्नभोजनं भवति । परंतु मर्वयामदाबायपाटविद्याऽभ्यसनीया । हंसस्तु पुत्रादीना त्यागं कृत्वा वनादौ वसेत् । शिलामो रियो । परमहंसो मुग्छ सूत्ररहितश्च । सर्वेषां ब्रह्मविद्याभ्यासस्तुल्यः । अस्माभिस्तु प्रायशः परमहंसधर्मा एवीच्यन्ते । त उता श्रुती “ सोऽथ परिबाडेकशाटीपरिहितो मुण्डों दालोरण्यनित्यो मिक्षार्थ ग्राम प्रविधदा सायं प्रदक्षिणेनाविचिकित्सन्सार्ववर्णभेक्षचर्यमा १५ पासपतितार्नमयज्ञोपवीती शौचनिष्टः काममेके वैणवं दण्डमाददीत ' इति । 'सार्ववर्णमापदि' प्रिण्टादिक सादीनाम् । अत एव परमहंससन्यासमहणे तेषां त्याग उक्तः । अत ऊर्च यज्ञोप- SMAT शिरा यष्टयः शिक्यमित्येतानि वर्जयित्वाऽथ दण्डमादचे 'सखामा गोपाया, सुमन्तुः निम्हा तर्गतपाठ डधार पुस्तकेषु नात्र दृश्यते किंतु अर चादि । २ डाधफर-पादशात् । ३ गम्यादमयूसे। पूर्वोत्पन्नस्य संन्यासस्य यदि 'ब्राह्मणो यजेत' पपस्थितवाढौरवात्प्रमाणामावाच्च । अतः भिया मेह प्रतम्यते । अगिरा अपि ३० तत्र संन्यासाइभूत श्रादं वक्ष्यत । गोभिलः - ·यतेनामानि कोपीनकटिसूत्रपात्राणि । ५ बढचगृह्यपरिशिष्टे "अय पुत्रान्सुहृदो बन्धून्प्रत्याह न मे कश्चिन्चाई कस्यचित्' इति । तवः 'पुत्रषणायाश्च वित्तेषणायाश्च लोकेपणायाश्च व्युत्थितोऽहम् ' इति अपः पाणिना हुत्वा शिसार्थ रक्षितान्केशानुत्पाध्याय यज्ञोपवीतं भूमावासु वा निक्षिपेत् । ततः प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नूर्वयाहुयात "संन्यात मया' इति त्रिः । 'अमर्य सर्व भूतेभ्यो मचः' इति उदकपूर्णमालि निनयेत् । अथ नामानि तीय श्रमवनारण्यगिरिपर्वतसागराः । सरस्वती भारती च पुरी नाम यतेर्दश" इति । ततो गुरुद्वतब्रह्मोपदेशं कुर्यात् । ततो नग्न उदीची दिशं गच्छेत् । यदि विविदिषुस्ततः अवणार्थ गुरुसमीपमागच्छेत् । उक्तं च 'तविज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्सामिपाणिः श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठम्' इति । ततः कोपीनं कटिसूत्रं चोपाददीत । अत्रिविशेषमाह "कौपीनाच्छादन वासः कन्था शीतनिवारिणी पादुके चापि गृह्णीयात्कुर्यान्नान्यस्य संग्रहम्" इति। गुरोश्च सेवा कायाङमनोभिः कार्यो । एवं संन्यस्तस्य धर्मानाह पररशरः *एकाकी निस्पृहस्तिष्ठेन्न केनापि सहालपेत् । दयानारायणेत्येवं प्रतिवाक्यं सदा यतिः ॥ दक्षः (७३५) "एको मिचर्ययोक्तस्तु दावेव मिथुनं स्मृतमा बयो मामः समाख्यात अर्धे तु नगरं स्मृतम् इति। याज्ञवल्क्यः (प्रा. ५९) "अप्रमत्तश्चरे सायादे नाभिलक्षितः । रहित भिक्षकैमि यात्रामात्रमलोलुपः" । -यात्रामा कुर्यात् प्राणयानां । अतितृपया न मुबीतेत्यर्थः । वसिष्ठः (१०१७) " सहागाराण्यसंकल्पितानि चरेद्भक्षमेकवारम् तत्कालमाह मनुः (६५) "विधूमे सन्नमुशले व्यगारे मुक्तवजने । वृत्ते शरावसंपाते नित्यं भिक्षा यतिश्चरेत् ॥ ॥ इति । तथाधी मासान् कीरवत्परिचरेत् । चतुरो वापिकान्मासानेकत्र तिष्ठेत इति । चत्वारः २० श्रावणादिकार्तिकान्ताः तत्र व मासचतुष्टयपर्यन्तं केशनखादिधारणम् । अन्यत्र तु 'अतुसन्धिषु वापयेत् ' इति मासयोत्तरम् । केचित्तवापि . पक्षा 4 मासा' इति लिङ्गदर्शनान्मास- मानमेशनुतिष्ठन्ति । पात्राण्याह याज्ञवल्क्या ( प्रा. ६०) " यतिपात्राणि मुद्रेणुदालावुझ्यानि च । सलिलैः शुद्धिरेतेषां गोबालेभावधर्षणम् ॥ इति । यतेस्ताम्बूलं निषिद्धं वायुपुराणे २५ "हायता समवीयों तु सुराताम्बूलमेव च । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ताम्बूलं वर्जयेयतिः । तथा सर्वदा प्रणवजपपूर्व ब्रह्मानुष्यानरतो भवेत् । गयायो यतेविशेषः गयायां मुण्डपृष्ठे च कूपे यूपे बटे तया। दण्डं प्रदर्शयद्भिक्षुः पितुभिः सह मुच्यते ॥ जातस्य शानस्य फलमुक्तं श्रुतौ 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति इति । "जाबालमृती पशुध-धमः । २म-कारागफल-पाठः। " मदर्शयेस्पर्शयेत् । एवं संन्यासपूर्वक ·'कातीयसूत्रानुसारी संस्कारप्रयोगः । [संस्कार- ५ "शतं कुलाना पुरतो बभूव तथा पराणां त्रिशतं समग्रम् । "एते भवन्ति सुकृतस्य लोके येषां कुले संन्यसतीह विप्रः" ॥ इति । यतिमरणे विशेषः ।" सर्वसङ्गनिवृत्तस्य ध्यानयोगपरस्य च । न तस्य दहनं कार्य नाशौचं नोदकक्रिया ।। “निदध्या प्रणवेनैव ध्यायन भिक्षोः कलेवरम् । प्रोक्षणं खननं चैव सर्व तेनैव कारयेत् " ॥ इति। एते च संक्षेपेणोक्ता यतिधर्माः । विस्तरस्तु विश्वेश्वरनिबन्धादौ द्रष्टव्यः । इति भगवंतभास्कर संस्कारनिरूपणं । अथ पूर्वोद्दिष्टाना संस्काराणां कातीयसूत्रानुसारेण प्रयोगो लिख्यते तंत्र परिमापासूत्रं । “अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म परिसमूह्योपरिप्योल्लिख्यो १० दृत्यामुश्याग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रणीय परिस्तीर्थवदासाथ पवित्रे 'कृत्वा प्रोक्षणीः संस्कृत्यार्थप्रोक्ष्य निरूप्याज्यमधिश्रित्य पर्यग्नि कुर्यात् । स्रुवं प्रतप्य संमृज्या- भ्युक्ष्य पुनः प्रतप्य निदध्यादाज्यमुद्रास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदुपयमनान कुशानादाय समिधोऽम्यादाय पर्युक्ष्य जुहुयादेष एव विधिर्यत्र क्वचिद्धोम" इति । ब्रह्मासने ब्रह्मोपवेशनीय.॥ अथ सर्वत्रोपयुक्तः स्थालीपाकप्रयोगः । तत्र प्रथमारंभे पुण्याहमार्तपूजाभ्युदयिकानि १५ कृत्वा देशकालो स्मृत्वा अमुकस्थालीपाकने यक्ष्य इति संकल्प्य अमुकर्मणि कृताकृत. प्रत्यवेक्षणार्थ ब्रह्माणं त्वां वृणे इति ब्रह्माणं वृत्वा शुद्धायां भूमौ दमैत्रिः परिसमुद्योपरिप्य स्फ्येनोष्ठिख्यानामिकांगुष्ठेनोद्धृत्याद्भिरभ्युझ्याग्निमुपसमाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमारतीयं तत्र ब्रह्माणमुपवेश्य प्रणीताः प्रणयेत् । तद्यथा वामहस्ते वाण चमसमादाय दक्षिणेन जलं संपूर्याग्ने- हत्तरतो निधाय जलं स्पृष्ठाऽमेरीशान्यां स्थापयेत् । ततः प्रागः कुशैः परिस्तरणं । तत उत्तरतो. २० ऽमेरर्थवता पात्राणामासादनं । तद्यथा पवित्रछेदनकुशाः पवित्रे तु प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थाली- संमार्गकुशा उपयमनकुशाः समिधस्तिस्रः प्रादेशमाभ्यः स्वादिः सुवः आज्यं तंडुलाः पूर्णपात्रं चेत्येतान्यासादयेत् । ततनिभि. कुशैः कुशद्वयं छित्वा प्रादेशमा स्थापयेत् । ततः प्रोक्षणीपात्रे प्रणीतोदकमासिच्य पवित्राभ्यामुत्पवनं । तदेव पात्रं सव्यहस्ते निघाय सव्यहस्तस्थितस्यैव दक्षिणे- नोद्विगनं । ततो भूमी निधाय प्रणीतोदकेन प्रोक्षेत् । तत “आसादितानामेकैकस्य प्रोक्षण १५ प्रोक्षण्युकेन । ततः प्रणीताग्न्योर्मध्ये प्रोक्षणीपात्रस्य निधानं । तत आज्यस्थाल्यामाज्यनिर्वापः। चस्थाल्यो तंडुलमक्षेपः । नि. प्रक्षालनं । आज्याधिश्रयणं । आज्यादुत्तरतश्चरोरधिश्रयणं । उमयोः पर्यनिकरणं । उदकोपस्पर्शनं । चरुअर्पणं कृत्वाऽईशृते चरौ स्रुवप्रतपनं संमार्ग कुशैः संमार्जनं । अप्रेरयं मूलैर्मूलं प्रणीतोदकेनाम्युश्य । पुनः प्रतप्य निदधाति । आज्योवासनं । ततश्चरोद्वासनं । Vताना तु पूर्वेणोद्वासितानां तु पृष्ठतः । पवित्र्याभ्या- २० माज्योत्पवनं । ततो क्षणं । तत आज्यमध्ये पतितापद्रव्यनिरसनं । प्रोक्षण्युत्पवनं । उपयमनकुशादानं । ततस्तिष्ठ समिधोऽम्याधाय प्रोक्षण्युदकेनानि पर्युक्षेत् । पवित्रयोः प्रणीता- मध्ये निघानं । ततो दक्षिणं जान्वाच्य सुवेणाज्यमादाय जुहोति प्रजापतये स्वाहेति' पश्चिमत फ-सक्षणानुसारेण । २ गज्ञ-पांठ । ३ फ-र । ४ फ-र्थवप्रो_निरूप्पाग्य । ५ फ-मातृका । फ-वारण । ७ फ-च, ग-है। ८३-अप। ९ क्ष-अपण । १० ज्ञ-घृते । ११ फ-अमे, च-अप्रे।१२३-धूतानां । - .

·मयूखः 1 पुंसवनम् । सीमंतोनयनम् । ८७ . आरम्य पूर्वपर्यंतमाधारयेत् । 'इदं प्रजापतये न ममेति' स्या: । संसवं प्रोक्षणीमध्ये स्थापयेत् । एवं सर्वत्र.' इंद्राय स्वाहेति' तथैव ।. इमिंद्राय न ममेति' एतावाघाौ । 'अमये स्वाहेति ' पूर्वोत्तरतः। सोमाय स्वाहेति' पूर्वदक्षिणतः । एतावाज्यभागौ । ततो यथाप्रधान- होमः । ततोऽनये स्विष्टकृत स्वाहेति स्विष्टकृत् । आज्यहोमे स्विष्टकृत् । सर्वहोमाते भवति । ततो व्याहृतिभिराज्यं जुहुयात् । 'भूः स्वाहा' इदमाये । 'भुवः स्वाहा' इदं घायवे । 'स्वः ५ स्वाहा' इदं सूर्याय । 'भूर्भुवःस्वः स्वाहा' इदं प्रजापतये। ततः 'वनो अग्ने वरुणस्य विद्वान देवस्य हेलोऽवया सिसीधा । यजिष्ठो वन्दितमः शोशुचानो विश्वा देपांसि प्रमुमुध्यस्म- स्वाहा' इदमग्रीवरुणाभ्यां । स खं नो अमे बमो भवोती नेदिष्टोअस्या उपसो व्युटौ । अव यवणो वरुणर राणो वीहि मुलीकर सुहको न एधि स्वाहा' इदममीवरुणाभ्यां न मम । 'अयाश्वास्यनभिशास्तिपाश्च सत्यमित्वमया असि । अयानो १० यज्ञं वहाम्ययानो हि भेषजं स्वाहा' इदमनये अयसे । 'ये ते शतं वरुणं ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महातः । तेभिर्नो अद्य सबितीत विष्णुर्विश्वे मुंन्चंतु मरुतः स्वः इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वभ्यो मायः स्वभ्यो न मम । उत्तम वरुण पाशमस्मदवाघम विमध्यम श्रथाय । अथावयमादित्य बते तवानरगसो अदितये स्याम स्वाहा' इदं वरुणायादितये । 'प्रजापतये स्वाहा' इदं प्रजापतये । एता आज्याहुती. १५ ह्मिणान्वारब्धो जुहोति । ततः संम्रवपाशनं । पषित्रेऽग्नौ प्रहरति । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं दक्षिणा । प्रणीताविमोकः । उपयमनस्यानो प्रक्षेपः । यत्र ब्राह्मणमोजनमानातं तत्र तत्कुर्यात् । इति सकलस्थालीपाकेतिकर्तव्यत्ता । आज्यहोंमें चरुसंबद्धपदार्थनिवृत्तिः । अन्यत्समान । अथ पुंसवनं ॥ गर्माधानोत्तरं द्वितीये तृतीये वा मासि पूर्वोक्तकाले कर्ता शुचिर्गभिणीमुपदासं २० कारयित्वा नापयित्वाऽहते वाससी परिधाप्य कालागुठिख्य 'अस्य गर्मस्य बीजगर्मसमुद्भवेनो- निवर्हगार्थ पुंसवनं करिष्ये' इति संकल्प्य पुण्याहमातृपूजाभ्युदयिकानि कृत्वाऽवरोहायपष्ठवानु- दकेन विष्टा 'हिरण्यगर्भोऽन्यः संमृत' इति दाभ्यामृगन्यां पन्या नासिका. दक्षिणपुटे आसिंचेत । अत्र यदि मे वीर्यवान पूत्रो माविति कामना तत उदकपूर्ण शरावं वध्वा उपस्थे स्थापयित्वा 'सुपर्णोऽसीति' विकृतिच्छंदस्कया 'स्वःपते' त्यतया गर्भाशय २५ स्पष्वा अभिमंत्रयेत्। ॥ इति पुंसवनं। अथ सीमंतोनयनं। काशचिर्दर्भपाणिर्देशकालौस्मृत्वा बीनगर्भसमुद्भवैनोनिवर्हणार्थ परमेश्वरप्रीत्यर्थ सीमतो. नयनं करिष्य' इति संकाय पुण्याहवाचनमातृपूनाम्युदयिकानि कृत्वा पंच भूसंस्कारान्कावा लौकिकामिमुपसमाधापाज्यमातिं कृत्वा तिलमुदमिश्रेण चरुणा प्रजापतये स्वाहेति जुहुयात्। ३० इदं प्रजापतये' इति त्यागः । तत उत्तरास्विष्टकृतं हुत्वा च्याइत्यादि नवाहुती वा संसवं माश्य ब्रह्मणे पूर्णपात्रं वरं वा दत्वामे पश्चात्कोमलासने मद्रपीठास्ये गर्भिणी स्नातामहतवनामुपवश्य ग-ततः प्रधानहोमः फ ततो यया प्रधानहोमः । २ फा-नये । शते । ४ग-न्योपानरे . हाम ५फन्त्।

·८८ [संस्कार- सोध्यंती । जातधर्म। . . एजतु दशमास्य" ततः . औदुंबरेण युग्मफलवता अपकस्तबकेन अश्वत्यशंकुना विभिश्च दर्भपिंजूलनेण्या शलल्या सूरकर्त्तनार्थया च सूच्या इत्येतरेकीकृतस्ततः: सीमंत विनयति 'भूर्भुवःस्वनियामीति' मण यदा भूविनयामि "मुवनियामि स्वनियामीति 'त्रिभिमैत्रिविनयति । ततस्तत्सर्व घेण्यां बनाति । अमूर्जावतो वृक्ष उजीव फलितो भवेति' मंत्रेण । ततो वीणागायिनो प्रति राजान संगायेतामिति' मेषं ददाति । यद्वा ' सोमं राजानं संगायेतामिति प्रेषः । तो च प्रेषितो "सोम एव नौ राजेमा मानुषीः प्रजाः अविमुक्तचक्र आसीरस्तीरे तुभ्यमसाविति" गाथा गायतः । असौ स्थाने ममीपावस्थिताया गंगापमुख्या नद्या नाम गृह्णाति स्त्री ॥॥इतिसीमंतः ॥ अथ सोध्यंती ॥ कर्ता शुचिः प्रसूतिशूलवती स्त्रियं .. इत्यूचा अम्रज्जरायुणा सहे 'त्यंतयाऽद्भिरभ्युक्षति । स्खीसमीपे अवैतु १० प्रनिशेवल शुने जराय्वत्तवे नैव मार सेन पीवरी न कस्मिश्च नायतनमजरायु पद्यतामिति मंत्र जपेत् ॥ अथ जातकर्म । अथ कुमारे जाते नालछेदात्पूर्व स्नान्वा पुण्याहवाचनवृदिश्राद्धादि कृत्वा 'जातकर्म करिष्ये' इति संकल्प्य मेघाजननायुष्ये कुर्यात् । मेघाजननं यथा। अनामिकया सुवर्णातहितया मधुघृते मिश्रयित्वा केवलं वा घृत' 'भस्त्वयि दधामि । भुवस्त्वयि दधामि । १५ स्वस्त्वयि दधामि। भूर्भुवः स्वस्त्वयि दधामीति । मंत्रेण सकृत्पाशयेत् । आयुष्यं यथा। कुमारस्य नाभिसमीपे कणसमीपे वाऽनिरायुष्मानित्यष्टो मंत्रान् त्रिजपेत् । ते यथा । 'आमिरायुष्मा रसवनस्पतिभिरायुष्मास्तेन त्वा युषाऽयुष्मंतं करोमि । सोम आयुष्मात्स ओषधीभिरायुष्मास्तेन त्वा युपायुमंत करामि । ब्रह्मायुष्मचद्राह्मणैरायुप्मत्तेन त्वाऽयुषायुष्मत्करोमि । देवा आयुष्मंत- स्तेऽमृते युष्मंतस्तेन स्वा युपायुष्मंतं करोमि । अपय आयुष्मंतस्ते नतैरायुष्मंतस्तेन २० त्वा युषायुष्मंत कमि । पितर आयुष्मंतस्ते स्वधाभिरायुमंतस्तेन त्वा युषायुष्मतं करोमि । यज्ञ आयुष्मान्सदक्षिणाभिरायुष्मास्तेन त्वा युषायुमंतं करोमि । समुद्र आयुष्मान्नवतीभिरायुष्मा. स्तेन त्वा युषायुमंतं करोमि । तत ‘स्यायुषं जमदग्नेः कश्यपस्य व्यायुषं । यद्देवेष व्यायुषं तन्नो अस्तु ध्यायुपमिति ' मंत्र जपति । यदि पिता कामयेतायं कुमारः सर्वमायुरियादिति तदा कुमारमभिरपृशे दिवस्परी' त्यनुवाकेन । अथ चतुरो ब्राह्मणान् कुमारस्य चतुर्दिक्षु २५ एच मध्ये स्थापयित्वा इममनुप्राणितेति तान् प्रेष्यति । ततः पूर्वादिदिगस्थिता ब्राह्मणा क्रमेणव कुमार लक्षीकृत्य चतुरो मंत्रान्पठति प्राणः व्यान: अपानः उदानः' मध्यस्थः पंचमः उपरिष्टादवेक्षमाणो 'घूयात्समान इति । ब्राह्मणामावे स्वयमेव तस्या दिशि स्थित्या मंत्रान्बूयात् । तदा त प्रेमामावः । ततो यस्मिन्देशे कुमारो जातस्तं देश 'द से भूमि हृदयं दिवि चंद्रमसि नित" । वेदाहं तन्माता बियात्पश्येम शरदः ३० शतं जीवेम शरदः शतं अणुयाम शरदः शतमिति ' मंत्रेणाभिमंत्रयेत् । अयाइमामव । परशुर्भव । हिरण्यमभुतं भव । आत्मा वै पुत्र नामासि । सजीव शरदः शतमिति मंत्रण कुमारमभिमृशति । ततः कुमारस्प मातरं 'इडासि मैनावरणी वीरे वीरमजीजनयाः । सौ स्वं फ-सत्या । २ फ-ई। ३ फल-निमि। । फ-अम । ५ फ-दक्षिणकर्ण ।। -मृतेभिराम । ७फ-अत्र यदि । ८ फ-ददं । ९ फन्नमिति । १.फ-त्रिय "ज्ञ-मातस्त्वे ।

·८९ मयूखः ] . नमित्तिकम् । नामकरणम् । निष्कमणम् । - . . वीरवती भव याऽस्मान्वीरवतोऽकरदिति ' मंत्रेणाभिमंत्रयेत्। अथ इतिछाया दक्षिणं स्तनं प्रक्षाल्य 'इमं स्तनमि 'त्यूचा कुमाराय प्रयच्छति । ततो ' यस्ते स्तन' इत्यूचा द्वयेन वाम प्रक्षाल्य प्रयच्छति । ततः कुमारस्य शिरः प्रदेशे जलपूर्ण पात्रं 'आपोदेवेषु जाग्रथ यथादेवेषु जामथ । 'एवमस्या र सूतिकायां सपुत्रिकायां जामथेति मंत्रेण स्थापयेत् । तदुत्पात्रं यावत्सूतिकोत्यानं नावत्तिष्ठेत् । ततः सूतिकागृहद्वारे पूर्वोक्तान्पंचभूसंस्कारान्कृत्वाऽग्निं स्थापयेत् । ततः ५ तहलकणमिश्नान्सायंप्रातर्नुहोति । सायमाहुतिद्वयं प्रातश्चेति तयया 'शंडामर्का उपवीरः शौडि- केय उलूखलः । मलिम्लुचो द्रोणासन्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥१॥'आलिखम्ननिमिषः किंवदंत उपश्रुतिः । हर्यक्षः कुंभीशत्रुः पात्रपाणिमणिहवीमुखः सर्षपारुणश्च्यवनो नश्यतादितः -स्वाहा ॥२॥ 'इदममय ' इत्युभयत्र त्याग इति हरिहरः ॥ अथ नैमित्तिकं । यदि कुमारग्रहो बालमभिमवेत्तदा मत्स्यमहणजालेनोत्तरीयेण वातं १० प्रच्छायांके गृहीत्वा वक्ष्यमाणं जपेत् । "कुर्कुरः सर्करः कुकुरो बालबंधनः । चेवेच्छनक सृज नमस्ते अस्तु सीसरोलपेतापव्हर तत्सत्यं ॥ यत्ते देवा वरमददुः स एवं कुमारमेवावृणीथाः । चेञ्चेच्छनक सृज नमस्ते अस्तु सीसरोलपेत्तापव्हर तत्सत्यं ॥ यत्ते सरमा माता सीसरः पिता श्यामशबलो प्रातरौ । चेञ्चैछुनक सृज नमस्ते अस्तु सीसरोलपेतापव्हेरति" ॥ ततो न नामयति न सदति न दृष्यति नग्लापयति । यत्र वयं वदामो यत्र चीमिमृशामी ' त्यनेन बालमभिमंत्रयेत् । इति जातकर्मादि। मतकांत सूतिकामुःथाय नामकरणांगतयात्रीन ब्राह्मणान्मोजयित्वा शुचिर्देशकालौ स्मृता 'बालस्य बीजगर्भसमुद्भवेनोनाशार्थ नाम करिष्य" इति संकल्प्य पुण्याहवाचननांदीश्राद्धादि २० कृत्वा नाम कुर्यात् । अवार्य शिष्टाचारः । पिप्पलपत्रादौ करिप्यमाणनाम लिखित्वा संपूज्य ब्राह्मणानुज्ञातो बालस्य दक्षिणे कर्णे कथयेत् । चैत्रनामासीति' । अथ निष्क्रमणं । चतुर्थे मासि शुभे दिने शुचिनोंदीश्राद्धान्तं कृत्वा बालकं तच्चक्षुरिति' मंत्रेण सूर्य दर्शयति । यदि पिता प्रोषितः पुत्रजन्मोत्तरं गृहे आगच्छति तदा गृहोपस्थापन कुर्यात् । महा मा विमीतेति'। ततः पुत्रं दृष्टा 'अंगादगात्समवसि हृदयादधिजायसे । २५ आत्मा वे पुत्र नामासि स जीव शरदः शतमिति' जपेत् । ततः 'प्रजापतेष्टा हिंकारणाव- जियामि । सहस्रायुषाऽमुकशर्मन् स जीव शरदः शतमिति ' मंत्रेण कुमारस्य मुनि जित् । ततः पुन गया वो हिंकारेणावाजधामि सहस्रायुषामुकशर्मन् जीव शरदः शतमिति' मंत्रण सक- मुनमवनिप्रति विस्तूष्णी ततो बालस्य दक्षिणे कर्णे ‘अस्मे प्रयंधि मान्नजीषि. मिंद्र रायो विश्व वारस्य मूरेः । अस्मे शत ५शरदो जीवसेधा अस्मै वीरांच्ठश्वत इंद्र शिप्रिन्निति' ३० मंत्र जपेत् । ततः सव्ये 'इंद्र श्रेष्ठानि दविणानि धेहि वित्तं दक्षम्य सुमगत्वमस्मै 1 पोर्य रयीणा- मरिष्टं तनूनां स्वात्मानं वाचः मुदिनत्वमन्हामिति ' जपेत् । कन्यायास्तु मूविघाणमा " । , . नमंटनापः॥ ५ फ-स्थाग्य । २ फ-कर्मा । ३ ज्ञ-चा, फ-वाचामि । ४ फ-तमाय । ५ गझ-प्राई। ६ फ-ते। .फन्ततितहतपणी । ८ फ-दानरस्य । ५ग-जप ।

·९२ समावर्चनम्। [ संस्कार- विष्टाय तिष्ठते वा पादोपसंग्रहपूर्वकमुपसन्नायाचार्यमीक्षमाणाय स्वयमीक्षिताय बटवे ॐका व्याहतिपूर्वकं प्रथम पच्छः द्वितीयमर्द्धर्चशस्तृतीयं सर्वा ऋचं च पठन सावित्रीमुपदिशेत् । अ बटुः पूर्वाभिमुखो दक्षिणहस्तेन ' अग्ने सुश्रवसं मा कुरु यथा त्वममे सुश्रवः सुश्रवा असि । ए मां सुश्रवः सौभवसं कुरु । यथा त्वममे देवानां यज्ञस्य निधिपा असि । एवमहं मनुष्याणा वेदर : निधिपो भूयासमित्येतैः पंचभिमैत्रः प्रतिमन्त्रमिन्धनप्रक्षेपेणामि संधुझ्याद्भिः पर्यश्य तिष्ठन 'अम समिघमाहार्ष बृहते जातवेदसे । यथा त्वमग्ने समिध्य स एवमहमायुषा मेघया वर्चसा प्रजर पशुभिर्वह्मवर्चसेन समिध जीवपुत्रो ममाचार्यों मेघाव्यहमसान्यनिराकारष्णुर्यशस्वी तेजस्वी ब्रह वर्चस्पन्नादो भ्यासः स्वाहे 'त्यनेन मंत्रेणोक्तलक्षणामेको समिघममावादध्यादन व द्वितीर तृतीयां चादध्यात् । 'एषा ते अमे समिदित्यादिनाधा मंत्रेण । 'अग्नये समिघमाहार्षमिति 'एषा। २० अग्ने समिदित्येताभ्यां समुञ्चिताभ्यां मंत्राभ्यां वा एकेशस्तिनः समिध आदयात् । अयोप विश्य पूर्वव 'दग्ने सुश्रव' इत्यादिभिरग्निं संघुक्ष्य पर्युश्य तूष्णी पाणीप्रताय 'तनूपा अग्नेऽसि तन मे पाहि । आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहि । वोंदा अग्नेऽसि वर्षों मे देहि । अग्ने यन्मे तन्वा ॐ तन्म आपूणामेधां मे देवः सविता आदधातु मेघां मे देवी सरस्वती आदधातु । मेघों में अश्विन देवावायत्ता पुष्करस्रजो' इति सप्तभिमैत्रैः प्रतिमंत्रं मुखं विमार्टि । ततः शिष्टाचारा दंगानि : १५ म आप्यायतामि' त्यनेन शिरः प्रभृतिपादांतं सर्वांगानि स्पृशेत् । वाक् च म आप्यायतामिति मुखे । 'प्राणश्च म आप्यायतामिति' नासारंधे युगपत् । 'चक्षुश्च म आप्यायतामिति' चक्षुषी युग 'पत्। श्रोत्रं च म आप्यायतामिति' दक्षिणं श्रोत्र । ततोऽनेनैव वामी यशो बलंचम आप्यायतामिति मंत्रं पठित्वा युगपदा स्पृशेत्। 'अथ तन्नो अस्तु व्यायुषमिति हदि स्पृशेत् । ततोऽमुकगोत्रोऽमुद भवरोऽमुकशर्माह मो अमुकशर्मन् स्वामभिवादये ' इत्युक्त्वा गुर्वादिकमभिवादयेत्। ततो गुर्वाति २० 'आयुष्मान्भवामुकशर्मन भो' इति प्रत्यभिवादयेत् ।ततो 'भवति भिक्षा देहीति' ब्राह्मणो भिक्षेत 'मिक्षा भवति देहीति' राजन्यः । मिक्षां देहि मवतीति' वैश्यः । एवं मिक्षित्वा भेक्षं गुरं. निवेद्याहाशेष वाग्यतस्तिष्ठेदासीत वेति नियमः । तत उपास्तमयं संध्यामुपास्य पूर्ववदामिकार्य कृत्वा वाचं विसृजेदिति उपनयनं । अथ समावर्तनं । तत्राचार्यो मातृपूजाभ्युदयिक कृत्वा बटुना 'भो आचार्याहं साम्य' २५ इत्युक्तः 'नाही' त्युक्त्वा पंचभूसंस्कारान्कृत्वा लौकिकानि संस्थाप्य ब्रह्मोपवेशनायाज्यमागातं कृत्वा ऋग्वेदमधीस्य स्नाति तदा 'पृथिव्यै स्वाहाऽप्रये स्वाहेति' दे आज्याहुतीर्जुहुयात् । यदि यजुर्वेदं तदाऽनरिक्षाय स्वाहा । वायवे स्वाहेति दे। यदि सामवेदं तदा 'दिवे स्वाहा।सूर्यग्य स्वाहेति' दे। यद्यधर्ववेदं तदा 'शिभ्यः स्वाहा । चंद्रमसे स्वाहेति' दे । ययेकदा वेदचतुष्टयं त्रयं यं वा तदा तद्देदाहुतीहत्या 'ब्रह्मणे' 'उंदोभ्य' इति वा हे हत्वा 'प्रजापतय' हत्यायाः सप्त तंत्रेण २९ जुहुयात् । ततो 'ब्रह्मणे उंदोभ्य' इत्याद्या नवाहुती त्वा महाव्याहत्यादिविष्टकदंता दशाहुती- हुँत्वा संम्रवान्प्राश्य पूर्णपात्रं वरयोरन्यतरं ब्रह्मणे दक्षिणां दद्यात् । ततो ब्रह्मसंग्रहणपूर्वकं गुरु नमस्कृत्य परिसमूहनादियायुष्करणांतं तस्मिन्नग्रो ममिदाधान कुर्यात् । ततोऽग्नेहवरतोटो फश-पूर्वदक्षिण । २ क्षग-परिममिन्धन । ३ फ-प्रनय । ४ फ-च क्षुषी । ५फ-ब्रह्मबाणु- पसंग्रहण पूर्वक। १ ·गफ-गोल उपगोह्यो।२ग-मयूपा । ३ फ-उन मुरिदिय । ४ फज्ञ-षिंच्य।. फ-सान; ग- सनि ।ग-विन्दद्यशो । ७ फमिति मंत्रणोत्तरीयं वास आच्छाय द्वितीय (म!) वनालाभे पूर्वस्यवोत्तर.. समावर्चनम् । मयूसः] . कलशान दक्षिणोचरायतासंस्थाप्य तत्पूर्वमागे प्रागनकुशेषूदड मुसः स्थित्वा 'येऽस्वंतरमयः प्रविष्टा गोह्योपगोटो मयूखो मनोहास्वलोऽविसृजस्तन्दूपुरिदियदतान्धिजहामि यो रोचनस्तमिह गृहामीति ' मंत्रेणाद्यकुंभावुकमादाय तेन मामभिषिचामि श्रिये यशसे ब्रह्मणे ब्रह्मवर्चसायति' मंत्रणात्मानमभिषिच्यैवमन्येभ्यः प्रत्येकं समंत्रकं जलमादाय 'येन श्रियमकृणुतां येनाव- मृशता सुरां । येनाक्षावभ्यर्षिचता यदा तदश्विना यश' इति । 'आपो हि धामयो भुवः । यो ५ वः शिवतमो रसः । तस्मा अब गमाम वः । इत्येतेश्चतुमिमन्त्रैः प्रतिमंत्रमात्मानमभिषिय विस्तूष्णीमभिषिचेत् । तत 'उदुत्तममिति' मंत्रण मेखलां शिरोमार्गेण निःसार्य भूमौ निघायान्यदासः परिघायाचम्य 'उद्यन् प्राजन् मृष्णरिंद्रो मरुद्भिरस्थात्प्रातर्यावमि. रस्थाद्दशसनिरसि दर्शशनि मा कुविदन्मागमये 'त्यनेनादित्यमुपस्थाय दधि वा तिलान्वा दक्षिणहस्तमध्यगतसोमतीर्थेन प्राश्य जटालोमनखानि वापयित्वा नात्वाऽऽचम्योक्त- १० लक्षणेनौदुंबरकाष्ठेन 'अन्नाद्यायव्यूहध्वः सोमो राजाय मागमत् समे मुखं प्रमाीयशसा च मगे न चे। त्यनेन मंत्रेण दंतान क्षालयित्वाऽऽचम्य सुगंधिद्रव्यमिश्रितेन यवादिचूर्णेन तेठसन्नीतेन शरीरमुद्वर्त्य पुनःसशिरस्कं स्नात्वाऽऽचम्य चंदनायनुलेपनं पाणिभ्यां गृहीत्वा मुख नासिकां च 'प्राणापानौ मे तर्पय चक्षुर्मे तर्पय श्रोत्रं मे तर्पये 'त्यनेन मंत्रणालभ्य पाणौ प्रक्षाल्य तदुदकमजलिनाऽऽदायापसव्यं कृत्वा दक्षिणमुखो भूत्वा 'पितरः शुधध्वमित्यनेन १५. मंत्रेण पितृतीर्थेन निषिच्य यज्ञोपवीती भूत्वोदकमुपस्पृश्य चंदनादिना सुचक्षा अहमक्षिभ्यां भूयास सुवर्चा मुखेन शुश्रुत्कर्णाभ्यां भूयासमिति मंत्रेणात्मानमनुलिप्य 'परिधास्य यशोधास्य दीर्घायुत्वाय नरदष्टिरस्मि । शतं च जीवामि शरदः पुरूची रायस्पोषमभिसं व्ययिष्य ' इति मंत्रणाहतं धोतं वासःपरिधाय पूर्वधृतमुपवीतमुत्तार्य जले प्रक्षिप्य पदं नवमुक्तलक्षणामुपवीतं यज्ञो. पीतमि' त्यादिना मंत्रेण परिघाय 'यशसा मा द्यावापृथिवी यशसेंद्रावृहस्पती । यशो २० भगश्च माविदयशो मा प्रतिपद्यतामिति' । एक चेत्पूर्वस्योत्तरवर्गेण प्रच्छादयति । सुमनसः प्रतिगृह्णाति । ' या आतरज्जमदग्निः श्रद्धाय मेघाय कामायेन्द्रियाय । ता अहं प्रतिगृह्णामि यशसा च भगेन पुष्पाण्यतः प्रतिगृह्य तेन संग्रथिताः सुमन आबन्नामि यशोमयीति ' मंत्रेण शिरसि वध्वा 'युवा सुवासा' इत्यनय!ष्णीषेण शिरो वेष्टयित्वा'ऽलंकरणमसि भूयोऽलंकरणं २५ भूयादिति'मंत्रण दक्षिणकर्णे कुंडलं कृत्वा तेनैव वामकर्णे धृत्वा वृधास्यासि कनीनकच खं विलोक्य' 'बृहस्पते छदिरसि पाप्मानो मामतपेहि तेजसो यशसो मामनही त्यन्यस्माच्छन्नं प्रतिगृह्य 'प्रतिष्ठे स्थो विश्वतो मा पातमि 'त्युपानही युगपत्पादयोः प्रतिमुच्य 'विश्वाभ्यो माना भ्यस्परिपाहि सर्वत' इति वणवं दंडमादस्यात् । अथाचार्यः स्नातकस्य यमान निराजनतानि च भावयेत् । स च तानि यथोक्तानि कुर्यात् । ३० इति समावर्तनं ॥ 'ययशोऽप्सरसामिभकार चेति' विपुलं पृथु । . १ वगेंगेतन्मंत्रणवोत्तरीयं कृत्वा ।या भाहरजमदमिः। ८ ग-छ। ज्ञ-यातम् । १.ज्ञ-विधेभ्यो ।

·विवाहः । [संस्कार- , त्युक्त्वा 'आपः अथ विवाहः । तत्र पुण्येऽहनि वरपिता मातृपूजाम्युदयिक कृत्वा सुतं कन्यापितृगह- मानयेत् । ततः कन्यापिता मातृपूजाभ्युदयिक कृत्वा गृहागतं वरं मधुपणार्चयेत् तद्यथा । अवर्कः पश्चादासनस्य तिष्ठतमर्थ्य प्रति ' साघु मवानास्तामर्चयिष्यामो भवन्तमि 'त्युक्तता विधरं पाद्यमघमाचमनीयं मधुपके चार्यमाचमनीयं मधुपर्क चाातिकमानीय 'विष्टरो विष्टरो ५ विष्टर' इत्यन्येन श्राविते 'प्रतिगृह्यतामि 'त्यय॑हस्ते विष्टरं दद्यात् । अयाच्यों 'वोऽस्मि समानानामयतामिव सूर्य : । ईमें तमाभितिष्ठामि यो मा कश्चाभिघास्यती'त्यनेन मंत्रणासनायो । "विष्टरं कृत्वा तत्रोपविशेत् । ततोऽर्चक: ‘पाय पायं पायमि' त्यनेन श्राविते 'प्रतिगृह्यता. मिति' पायार्थोदकमाय समर्पयेत् । ततोऽय॑स्तत्पात्रं भूमौ निधाांजलिना जलमादाय 'विराजो दोहोऽसि विरानो दोहमशीय मयि पायायै विराजो दोह' इति मंत्रेण दक्षिणं , • पादं प्रक्षाल्य तेनैव मंत्रण वाम प्रक्षालयेत् । बाह्मणः क्षत्रियवेश्यो तु पूर्व सव्यं ततो ? दक्षिणमिति विशेषः । ततोऽर्चकेन पुनः पूर्ववदत्तं विष्टरमऽच्यों ' वमोऽसी ' त्यादि मंत्रण पादयोरयस्तान्निध्यात् । ततोऽर्चको 'अर्थोऽपोऽर्घ ' इत्यनेन श्राविते 'प्रतिगृह्यतामि स्थ युष्माभिः सर्वान् कामानवामवानीति' मंत्रमुक्तवतेऽाया प्रयछेत् । ततोऽर्योऽर्घ प्रतिगृह्य मूर्घपर्यंतमानीय " समदं वः प्रहिणोमि स्वां योनिमभि- १५ गच्छत । अगिणा अस्माकं वीरा मापासेचि मत्पय" इत्यनेन मत्रेण निनयन्नमिमंत्रयेत् । ततोऽर्थक आचमनीयमाचमनीयमाचमनीय मित्यन्येन' श्राविते प्रतिगृह्यतामि'त्युक्त्वाऽय॑हस्ते आचमनीयं प्रयच्छेत् । अवार्यः प्रतिगृह्य ‘आमागन्यशसा ससृज वर्चसा । तं मा कुरु प्रिय प्रजानामधिपतिं पशूनामरिष्टिं तनूनामिति ' मंण सकृदाचम्य स्मार्त्तमाचमन कुर्यात् । ततोऽर्चको 'मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क' इत्यन्येनोक्तो 'प्रतिगृह्यतामिति' २० बयात् । ततोऽध्योऽर्चकहस्तस्थितमुद्घाटितं मधुपर्क 'मित्रम्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्ष' इति मत्रेणा- वेश्य । देवस्य त्वा सवितु प्रसवेऽश्विना हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृहामीति मंत्रण* सकृदालोड्य तूष्णी सकृदनामिकागुष्ठाभ्यामादाय बहिनिक्षिप्य पुनद्विरालोड्य. निरीक्ष्य य-मधुनो मधव्यं परम५ रूपमन्नायं । तेनाहं मधुनो मघव्येन परमेण रूपेणानायेन परमा मधव्योऽन्नादोऽमानीति ' मत्रेणानामिकागष्ठाभ्यामादाय तिः प्राश्नीयात् । २५ मधु वाता ऋतायत ' इत्यादिभिस्तिभिर्कग्भिः प्रत्यूचं त्रिः प्राश्नीयादा शेषं शिष्यादिभ्यो दया सर्व वा भक्षयेत् । प्राकृदिश्यसंचरे घा प्रक्षिपेत् । अथाचम्य वाहम आस्येऽस्विति ' करामेण मुलं स्पृशेत् । नसो, प्राणोस्थिति ' दक्षिणवामनासारन । 'अणोर्मे पारित दक्षिणोत्तरे चक्षुषी । कर्णयोर्मे श्रोत्रमस्त्विति' मत्रावृत्या दक्षिणोत्तरी कर्णो स्पृशेत् । एवं 'बाव्होमें पलमस्त्विति' दक्षिणोत्तरी बाहू । 'ऊर्मि ओजोऽस्त्विति' युगपदूरू । अरिष्टानि ३०, मेंऽगानि तनूस्तन्वा मे सह संविति' शिरःप्रभृति पादतिं सौगममाभ्यां हस्ताम्यो स्पृशेत् । तत खड्गहस्नोऽर्चकः गौगिरालभ्यतामिति' बुयात् । अयाच्यों माता रुद्राणामि' यदि प.मा हतः अभियुपांशूक्चोत्सृजत तृगान्यत्तु' इन्युच्चैः प्रतिव्यात् । ततो वर १फा-कया। ज्ञ-तत्राचार्यांतिक्मानीय, ग-नत्राच्यान्तिस्मानीय । ३ ग-इदं। *फ-"जलिना प्रतिगृह्णा सम्धणयो कृत्वा दक्षिणस्योटक नेष्ठिकया" 'नम सावश्यायां नशयेयत्त आ विद्वत्ते नि कृतिमिति मणेत्र" पाठः। , ·, ५ मयूखः ] विवाहप्रयोगः । तत्र सीमंतपूजनम् । ऐशान्यां दिशि चतुर्हस्तायां वेदिकाया लौकिकं निर्मथ्य वाऽग्नि स्थापयित्वा पश्चादोस्तृणलक कटं वा स्थापयेत् । ततः कन्यापिता वनचतुष्टयं घराय प्रपच्छेत् । वरच तेषु मध्ये 'जां गच्छ परिधत्स्व वासो भगकृष्टीनामभिशस्तिपा या । शतं च जीपामि शरदः सुवर्चा रयिं च पुत्राननु- संत्ययस्वायुष्मतीदं परिघा वास' इति मणे या अकृतन्नवयं या अतन्वत । याच देवीस्तन्तूनमितो ततन्य । तासस्वा देवीर्जरसे संव्ययस्यायुष्मतीदं परिधत्स्व वासः परमिति वासोयुगं कुमारी परिघाप्य 'परिघास्य यशोधास्य दीर्घायुत्वाय जरदष्टिरश्मिशतं च जीवामि शरदः पुरुनी रायस्पोपममिसंव्यायव्य' इत्यनेने 'यशसा मा थारापृथिवी यशसेंद्रावृहस्पती यशो मगश्च माविदयशो मा प्रतिपयताभि'त्यपरमिति वासोयुगं परि- दयात। अथ यपिता परस्परं समंजेयामिति' संप्य वधूवरो समंजपति । ततो वरः समंजतु विश्वेदेवाः रामापो हदयानि नौ । संमातरिश्वा संधाता समुद्रष्टी दधातु नो पति पठेत् । अय १० उन्यापितोदमुस्वः कुशजलाक्षतपाणिः 'अमुकगोवस्यामप्रवरस्यामुशर्मणः प्रपौत्रायामुक- दाभणः पौत्रायामुकशर्मणः पुत्रायेति' वरपक्षे 'अमुकगोत्रस्यामुकप्रवरस्यामुकशर्मणः प्रपौत्रीममुकशर्मणः पानीममुकशर्मणः पुत्रीमिति ' कन्यापक्षे एवं पुनर्वारद्वयमुक्त्या 'प्राइगुसोप- विष्टायामुकगौतायामुकप्रवरायामुकशाणि प्रत्ययमुखोपविष्टाममुकगोत्राममुकप्रवराममुकनाम्नी- मिमा कन्या सालंकारी प्रजापतिदेवत्यां पुराणोक्तशतगुणीकृतज्योतिष्टोमातिरात्रसमफलप्राप्ति- १५ कामो मात्वेिन तुभ्यमह संप्रदद' इत्युक्त्वा सकुशाक्षतजलं कन्याहस्ते वा वरदक्षिण- हरते दद्यात् । वरच 'योस्त्वा दद तु पृथिवी त्या प्रतिगृह्णाविति' मंग ता प्रतिगृह्य 'कोऽदादि'- त्यादिकामातुति पठेत् । अयं मन्यापिता कन्यादानप्रतिमासिद्ध्यर्थ सुवर्ण गोमिथुनं च दक्षिणां दत्वा यौतमत्वेन गोमहिघ्यश्च प्रामादि यथासमयं दद्यात् । ततो वरो 'यदेषि मनसा दुई दशोऽनु परमानो वा । हिरण्यपों वर्ण. स त्वा मन्मनसा करोत्वगुकि' २० इत्यनेन मंत्रेण प्रतिगृहस्थानाधू गृहीत्वा निष्कम्याग्निसमीपमागच्छेत् । अत्रावसरे कश्चिज्जलपूर्ण ॐ स्कंधे निघायागेर्दक्षिणत उत्तरतो वाऽभिषेकपर्यंत वाग्यत ऊर्व तिप्रेत् । ततो वधूपिया 'परस्परं समीक्षयामिति' प्रेषितो वरः समीक्षमाणां समीक्षमाण · अघोरचक्षुरपतिघ्यधि शिवा पशुम्पः सुमनाः सुवर्चा. । वीरसूधकामास्योना शन्नो भव द्विपदेशचतुष्पदे। सोम. प्रथमो विविदे H) गंधर्वो विविद उतरतीयोनि पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजः सोमोऽइदद्वषर्वाय गंधर्वोऽदददमय। २५ रयिं च पुत्राश्चादादागिर्मह्यमथो इर्मा । सा न. पूषा शिवतमा भैरय सा म उरू उशती विहर । दाही यस्यामुशंत. राम यायाम कामा वहयो निविष्ये' इति पठित्वा प्रदक्षिणमग्नि परीय पवादः पूर्वस्थापिततेजनीकटयोरन्यतरस्मिन्दाक्षिणपादमग्ने कृत्वोपविशेत् । स्वदक्षिणतो वधु चोपवेश्य ब्रह्मोपवेशनादि वर्ग पर्युक्षणांतं कर्म कुर्यात् । इयास्तु विशेषः । शमीपलाशमिश्रा ३० लाजा अश्मा अच लोहितमानहुहं चर्म वधूभाता शूर्प दृढपुरुष आचार्याय वरद्रव्यमित्येतावति वस्तून्युपफल्पयेत् । न प्रोक्षे । ततः सवमादाय दक्षिणं जान्वाच्य ब्राह्मणान्वारब्धः 'प्रजापतये स्वाहा' दं प्रजापतये । 'इंद्राय स्वाहा' इवमिद्रायेल्याघारौ । 'अभये १ज्ञ-मूलकं फ-फलके । २ फ-एकै।। ३ फ-सन्मनगितो तत । यथारवा- । ४ फ-प्यो । ५फ-मु शेषफ-असड। ७ फ-नोजयेत् । . T IT 1 - . बस T 4 ·विवाहप्रयोगः । तत्र जयाभ्यातानहोमो । [संस्कार , . . स्वाहा इदमग्नये 'सोमाय स्वाहा' इद सोमाय । इत्याज्यभागौ । 'ॐ भूः स्वाहा' इद- मनये । 'ॐ भुवः स्वाहा' इदं वायवें ।'ॐ स्वः स्वाहा' इदं सूर्याय! | 'वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान देवस्य हेढो अवया सिसीष्ठाः । यजिष्ठो वन्हितमः शोशुचानो विश्वा देषासि प्रमुमुग्ध्यमित्स्वाहा' इदमनीवरुणाभ्यां ।' स त्वन्नो अमेऽवमो भवोती नेदिष्टो अस्या उपसो ५' प्युष्टौ । अवयव नो घरुण रराणो वीहि मृढीकर सुहवो न एघि स्वाहा' इदममी- वरुणाम्या । 'अयाश्चामे स्यनमिशस्तिपाश्च सत्यमित्वमया असि । अयो नो यर्श घहास्यया नो धेहि भेषज स्वाहा' इदमनयऽअयसे । 'ये ते शतं वरुणाय ये सहसं यज्ञियाः पाशा वितता महातः । तेमिनों अय सवितोत विष्णविश्वो मुचंतु मरुतः स्वकी स्वाहा* 'इदं वरुणाय सवित्रे विष्णवे विश्वेभ्यो देवेभ्यो मरुभ्यः स्वभ्यः । 'उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधर्म १० विमध्यम श्रयाय । अयावयमादित्य बते तवानागसो अदितये स्याम स्वाहा' इदं वरुणाय । ब्रह्मणान्वारब्धो हुत्वा ततो राष्ट्रभृतो यथा-कतापादृतघामाऽमिर्गपर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ' इदमृतासाहे अतधाम्नेऽनये गंधीय । 'कताषाट्टतधामाग्निन्धर्वस्तस्योषध- योऽसरसो मुदो नाम ताभ्यः स्वाहा' इदमोषधिभ्योऽप्सरोभ्यो मुभ्यः । 'सहितो विश्वसामा सूर्यो गंधर्वः स न इदं ब्रह्मक्षनं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ' इदं सहिताय विश्वसाम्ने सूर्याय १५ गंघीय । ' सहितो विश्वसामा सूर्योगंधर्वस्तस्य मरीचयोऽप्सरस आयुवो नाम ताभ्यः स्वाहा वाद' इदं सुषुम्णे सूर्यरश्मये चंद्रमसे गंधर्वाय। ' सुषुम्णः सूर्यरश्मिदमागंधर्वस्तस्य नक्षत्राण्य- सरसो भेकुरयो , नाम ताभ्यः स्वाहा' इद नक्षत्रेभ्योऽसरोभ्यो मेकुरिभ्यः । 'इपिरो विश्वव्यचा वातो गंधर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ' दमिषिराय विश्वव्यचसे पाताय गंधर्वाय । इषिरो विश्वव्यथा वातोगंधर्वस्तस्यापो अप्सरस ऊों नाम ताभ्यः २० स्वाहा' इदमभ्योऽप्सरोभ्य ऊार्यः । “मज्युः सुपर्णो यज्ञो गंधर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट् ' इदं भुज्यवे सुपर्णाय यज्ञाय गंधर्वाय । 'भुज्युः सुपर्णो यज्ञोगंधर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसस्तावानाम ताभ्यः स्वाहा' इदं दक्षिणाभ्योप्सरोभ्यस्तावा नाम ताभ्यः ।। प्रजापतिविश्वकर्मा मनोगंधर्वः स न इदं ब्रह्मक्षत्रं पातु तस्मै स्वाहा वाट्' इदं प्रजापतये विश्वकर्मणे मनसे गंधर्वाय । प्रजापतिविश्वकर्मा मनोगंधर्वस्तस्य ऋवसामान्यप्सरस एटयो नाम २५ ताभ्य: स्वाहा' इदमुक्सामभ्योऽप्सरोम्य एष्टिम्यः । अथ जया होमः । 'चित्तं च स्वाहा' इदं चित्ताय । 'चितिश्च स्वाहा' इदं चित्य । ' आकृतं च स्वाहा इदमाकूताय । 'आकृतिश्च स्वाहा • विज्ञातं च स्वाहा । इदं विज्ञाताय । विज्ञातिश्च स्वाहा' इदं विज्ञात्यै । 'मनश्च स्वाहा इदमाकूत्यै । इवं मनसे । शक्करीश्च स्वाहा' इद शकरीभ्यः । 'दर्शश्व स्वाहा' इदं दर्शाय। 'पूर्णमास ३० च स्वाहा' इदं पूर्णमासाय । 'बृहञ्च स्वाहा' इदं बृहते । 'रयतरं च स्वाहा' इदं रयतराय । प्रजापति यानिंद्राय वृष्णे प्रायच्छद्म पृतनाजयेषु। तस्मे विशः समनमंत सर्वाः स उमः स इहव्यो बभूव स्वाहा' इदं प्रजापतये जयानिद्राय। अथाभ्यातानः । 'अनि तानामधिपतिः समावत्वस्मिन् ब्रह्मण्यस्मिन् क्षत्रेऽस्यामा- शिष्यस्यां पुरोधायामस्मिन्कर्मण्यस्यां देवहूत्याय स्वाहा इदमनये भूतानामधिपतये ३५ एवं समामववियेव'मादिस्वाहाकारीतरस्योचावाप्यनुषंग: । इन्द्रो ज्येष्ठानामधिपतिः । फमणो । * फ-पाटः । २ फ-भुज्यदक्षिप्ये ! ३ ग-तावम्याः फा-धि। . .

·त्यनेन मंत्रणांजलिस्थान लाजाच तृतीयांश हुत्वा । इदमर्यम्णे' इत्युक्ता 'इयं नार्युपते लाजानावपतिका आयुष्मानस्तु में पतिरोधंता ज्ञातयो मम स्वाहेत्यनेनांजलिस्थलाजा? २५ इमान् लाजानावपाम्यनो समृद्धिकरणं तय । मम तुभ्यं च संवदनं तदनिरनुमन्यतामियं वाहे 'त्यनेन साद लाजान हुवा 'इदमनये' इति चूयात् । ततो बरो'गृह्णामि ते सौभगवाय हस्तं मया पत्या जरदष्टियथा स: । भगो अर्थमा सविता पुधिर्मथि मा त्वाऽवहिपत्याय देवाः । अमोऽहमस्मि सा एवं सा त्वमस्यमो अहं । सा माह- मस्मि अक्वं चौरहं पृथिवी स्वंताचे हि विवहावह सह रेतो धावहे प्रजा प्रजनयावह पुत्रा-६० विन्दावह बहून ते संतु जरदृष्टयः। संपियाँ रोचिष्ण सुमनस्यमानो । पश्यम शरदः शतं जीवेम शरदः शतं शृणुयाम शरदः शतमि 'त्यनेन मैत्रेण वचा सांगुष्टुं दक्षिणकरं गृहीपद। ततो वध्या दक्षिण पाद धृत्वा 'आरोहेममश्मानमझमेव त्वं स्थिराभव । अमितिट पर १ज्ञ-ता गवतु; ज्ञ-पतु । २ फन्यथापदस्या!३ग-मान। . मपूर:] विवाहप्रयोगः। पदमिंद्राय ज्येष्ठानामधिपतये ।' यमः पृथिव्या अधिपतिः' इंई यमाय पृथिव्या अधिपतये । 'वायुरंतरिक्षयाधिपतिः' इदं वायऽतरिक्षयाधिपतये। सूर्यो दिवोधिपतिः'इदं सूर्याय दिवो- अधिपतये। चंद्रमा नक्षत्राणामधिपतिः । इदं चंद्रमसे नक्षत्राणामधिपतये । 'बृहस्पतिह्मणोऽधि- पतिः' इदं वृहस्पतये ब्रह्मणोऽधिपतये। "मित्रः सत्यानामधिपतिः । इदं मित्राय सत्यानामधि- पतये । 'वरुणोऽपामधिपतिः' इदं वरुणायाऽपामधिपतये । 'समुद्रः स्रोत्यानामधिपतिः' इदं ५ समुद्राय स्रोत्यानामधिपतये । 'अन्नर साम्राज्यानामधिपतिः समावस्यस्मिन्ब्रह्मण्यास्मिन् । इदमनाय साम्राज्यानामधिपतये। 'सोम ओपीनामधिपतिः । इदं सोमायोपीनामधिपतये । 'सविता प्ररावानामधिपतिः' इदं सवित्र प्रसवानामधिपतये । 'रुद्रः पशूनामधिपतिः इदं रुद्राय पशूनामधिपतये । उदकोपस्पर्शनं । 'वटा स्ट्राणामधिपतिः । इदं त्यष्ट्रे रुद्राणा- मधिपतपे। 'विष्णुः पर्वतानामधिपतिः' इदं विष्णवे पर्वतानामधिपतये । 'मरुतो गणाना- १० मधिपतिः समावस्यस्मिन् । इदं मरुभ्यो गणानामधिपतिभ्यः । 'पितरः पितामहाः परेऽबरे ततास्ततामहा इह मा त्वस्मिन् स्वाहा' इदं पितृभ्यः पितामहेभ्यः परेभ्यो वरेभ्यस्ततेभ्यस्तताम- हेभ्यः । इदकस्पर्शनं । 'अपितु प्रथमो देवताना सोऽस्य प्रजा मुंचतु मृत्युपाशात् । तदयं राजा वममोऽनुमन्यता यथेय स्री पौत्रमयं न रोदास्वाहा । इदमग्नये । 'इमामाशिस्वायतो गार्हपत्यः प्रजामस्यै नयतु दीर्घमायुः । अशन्योपस्था जीवतामस्तु माता पौत्रमानन्दमभिविबुदयतामियं १५ स्वाहा' इदममये। स्वस्ति नो अग्ने दिव आपृथिव्या विश्वा निधेष्यथा यजत्रा । यदस्यां महि दिवि जातं प्रशस्तं तदस्मास द्रविणं धेहि चित्र स्वाहा' इदमग्नये । 'सुगाल पंथों प्रदिशन्न एहि ज्योतिभध्ये ह्यान्न आयुः । अपेतु मृत्युरमृतं न आगाद्वैवस्वतो नो अभय कृणोतु स्वाहा' इदं वैवस्वताय । ‘प मृत्यो अनुपरे हि पंथा यस्ते अन्य इतरो चक्षुष्मते शृण्वते ते ब्रवीमि मा नः प्रजो रीरिषो मोते वीरान्स्वाहा' २० दं मृत्यवे । उदकोपस्पर्शन । ततो वधूभ्राता पूर्वोपकल्पिताच शमीपलाशमिश्रान ततः प्राइमुखी वस्तिश्ती लाजान शुऐं धृतानंजलिनाऽऽदाय पध्वजलायापेत् । अर्यमणं देवं कन्या अनिमयच्छत ! स नो अर्थमा देवः तो मुंचर्तुं मापते स्वाहै। देवयानात् । हुवा 'इदमनये' इत्युका इति मंत्रेणात्तास्थिताश्मोपरि संस्थाप्य । सरस्वति प्रेम फ-वापरे . बाधस्व पृतनायता र ६ग-बा। ज्ञ-खा। ८ ज्ञ-तादेव।

·ग्रंथसमाप्ति । [ सस्कारमयूख वाजिनीवति । या यो विश्वस्य भूतस्य प्रजयामस्याग्रत । यस्या भूत समभवद्यस्यां विश्वमिद जगत् । तामय गाथा गास्यामि या स्त्रीणामुचम यश ' इति प्रगीय 'तुभ्यमग्ने पर्यवहत्सूर्य बहतु नासह । पुन पतिभ्यो जाया दोंगे प्रजया सहेति मन पठित्वा वध्वा सहाग्निं परिष्कायैव पुनर्दिवार लाजावपनादि परिक्रमणात कुर्यात् । ततो वधूभ्राता सूर्पकोणप्रदेशेन सर्वान ५ लाजान् वध्वजलावावपेत् । अयोत्थाय वघ्या 'भगाय स्वाहे'त्यनन हुत्वेद भगायेति त्यागे कृते परस्तया सहाचारातूगी चतुर्थ परिक्रमण कृत्वा ब्रह्मणान्वारब्ध ‘प्रजापतये स्वाहेति । हुबेद प्रजापतये इति त्यागं कुर्यात् । ततोवपूर्वरेण 'एकमिषे विष्णुस्त्वानयत्वि'त्युक्ते एक पदमुग दद्यात् । 'द्वे ऊर्ने विष्णुस्वानयत्वि' त्युक्ते द्वितीय । त्रीणि रायपोषाय विष्णुस्त्वानये वि- त्युक्ते तृतीय। 'चत्वारि मायोभवाय विऽष्णुस्त्वानयत्वि 'त्युक्ते चतुर्थ । 'पच पशुभ्यो विष्णु १० स्वानयत्वि' त्युक्ते पचमा 'पट् कतुम्यो विष्णुस्स्वानयत्वि'त्युक्ते षष्ठ । 'सखे सप्तपदा भव सा मार्मनु बना मव विष्णु पानयबित्यु के सप्तम पद दद्यात् । अथ वर पूर्वमभिषेका धृतकुमादक मादाय 'आप शिवा शिवतमा शाता शांततमास्त कृण्वतु भेषममि 'त्यनन मवण वधूमूर्द्ध न्यभिषय पुनरुतकमादाय 'आपोहि छेति' तृच पठित्वाऽभिषिच्य सूर्यमुदीक्षस्वेति' मधू समष्य 'तञ्चपुरि'त्यादि 'शृणुयाम शरद शतमित्यत' मत्र पठित्वा सूर्यमुदीक्षते । तस्या दक्षिणासस्यो १५ परि हस्त नीत्वा 'मम बते ते हृदय दधामि मम चिचमनुचित्त ते अस्तु । मम वाचमेकमना जुषस्व प्रजापतिष्ये नियुनक्तु मामिति ' मत्रेण तवृदयमालभ्य 'सुमगलीरिय वधुरिमा समेत्य पश्यत । सौभाग्यमस्य दत्वा याथास्त विपरेतने 'त्यनेन तामभिमन्याचारात्तद्वाममागे उपविश्य तस्या सीमते वर सिंदूर दद्यात् । अथामे प्रागुदग्या पूर्वकल्पिते उचरलोम्नि प्राग्नीवे आनहुहे चर्मणि 'इह गावो निषीदविहाची इह पूरुष। । इहो सहस्रदाक्षिणो यश इह पूषा २० निषीदतु'। इति मत्रेण वधू दृढपुरुषो पाश्चात्यायोपवेशयेत् । ततो वर पूर्ववद्ययास्थानमुपविश्य भमा वाम्चे ऽनये स्विष्टकृते स्वाहा' 'इदममये स्विष्टकृते । इति स्विष्टकृद्धोम कृत्वा सम्रवा- न्मय ब्रझगे पूर्णपात्र परयोरन्यतर दक्षिणात्वेन दत्वा स्वाचार्याय घर दत्वा भूपसी सकल्प्याड दिस्यऽस्तमिते 'भुवमीक्षस्वेति' वधू प्रेष्य 'भुवमसि ध्रुव वा पश्यामि । भुवैधिपोप्ये मयि मय स्वादाइबृहस्पति । मया १ या प्रजावती सजीव शरद शतमिति' मत्र वाचयि वा भुवमीक्षयीत २५ ततो दपती विवाहादारभ्य त्रिरात्रमक्षारालवणाशिनावध शायिनौ सव सर द्वादशरात्रं षट्रात्र विरा या ब्रह्मचारिणो स्यातामिति । इति विवाहप्रयोग । चर्मण्यतीतरणिजाशुभसगमस्य सानिध्यभानि कृतशालिनि मध्यदेशे । रयाता भरेहानगरी किल तत्र राजा राजीवलोचनरतो भगवतदेव ॥१॥ इतिश्रीसंगरवशावतसश्रीमहाराजाधिराजश्रीभगवतदेवादिष्टमीमांसकभट्टशकरात्मज- भट्टनील कठकृते भगवतभास्करे सरकारमयूख समात ॥ १क्ष-सो। ३श-दास्याम। ३ ३-उदक । ४ फ-मायोद्भवाय । ५ज्ञ दी । ६ फ-ममा । विचिनु । ८ ग-विच्य। ९ प-सूर्य दीक्षन । १. - 1 11 फक्ष वेय। १२ ।-स्वा । सहस दक्षिणा । १४ ग-न्तु इति । १० फ-रोत्पाप्य श-वरा घोथाय । ॥

·एतत्पुस्तकोद्धतऋषिवचनानां सूचिः। - . ऋपिः अष्टौ विक्षन् कृत्वा ४९ ८४ ... ८ ... १३ १९ ८. ... ८ ... ... ... २ ८ ४९ ... ८ १५ ... १९ १९ ... ८४ ८२ . ... ८. ८ ... १३ ऋषिः अंगिराः अंध. पंगुर्दरिलो या गर्माधान पुंसवन चौलवोपनयन तस्माद समासाद्य गृहीतव्य तस्माद्दान पंचविंशतिसंस्कारः मन्वविपरीता तु श्रावण्यामश्वयुज्याच संस्कारा नियता घेते सर्वप्रास तु मतादम् অগ্নি कोपीनाच्छादन चर्चियो भिक्षुकः स्यात दक्षिण पाणिमुदृश्य पंचगव्यं पिबेच्दः पिता भ्राता परो वापि मुख्यो विवाह पण्मासः कामयेन्मयों अपरार्कः अमरकोशः बस्तच्छगलका अजे १.१८१५८ आश्वलायनगृह्यसूत्राणि अहतेन वासमा ११९८-९१ आषोडशादाम्हणस्य १११९३५-७ उद्गयन आपू] 11४11... सपा मेखला माजी मातरं वा स्वसारंग १२२१६ अप्राण्याख्यायिनमग्रे अपैतान्युपकल्पयति ३,५१-२ अयोपेतपूर्वस्य १।२२ २२-२६ तस्पैतानि प्रतानि ३३९१५-७ घाटे मास्यन्नप्राशनम् ११६१-४ आश्वलायनस्मृतिः अध्वर्युगो सामगाना संजनापंजने अप्रत्याल्यायिनमने ७२ स्वमलप्राशनाच्छुद्धपै ८ आश्वलायनगृह्मपरिशिष्ट आर्यमाणपक्षे उदगयन आपुर्यमाणा उपनयन...र्जुहुयात् इखिजो वृत्वा मधुपर्क कुमारं जातं पुरान्यै फुलमये परीक्षेत और शानुगमन २४ गर्भीयुपानदोषाणां पृ. तृतीये वत्सरे तृतीये वर्षे चौल दक्षिणमग्रे आश्वलायनः न शयीतांतरीक्षेतु ४२ नैमित्तिका षोडशोक्ता पौत्रमध्यं मां निपायाम पाणिग्रहणादिगृह्म प्रथमं स्यान्महानानी २६ माता पितामहीने मासिक पार्वण प्रोक्त २५ वपन मैथुनं तीर्थ २२ स्वमला शना शुद्धये ६५ शुक आश्वलायन: १ भापूर्वमाणपक्षे ( १।४।१) ४० आचार्याः कोतराजकमोज्यान r आपस्तवः २२१०१३ आहिताभिरनडाँध उत्सम्यतां ततो भार्या ८11८1१९७१ उदाहोपासनात् २७ उपवासश्चान्यतरस्य । उपेतत्याचार्य कुले १११३३३० उल्कापातमग्न्युत्पात ... ८० ६ ११ १८ २०६ २२ .. ૧૨ " २७ ... ४४ ४१ ...

·१०१ ऋषिवचनाना सूचिः। मयूखः] पृ. ... ७४ ... ... १८ ... पृ. ऋषिः मुभगा चैष दासीला ६ सौरो मासो विवाहादौ ३३ वृद्धगर्गः आरभ्य जन्मदिवस गायः अनुराधक्षमारभ्य अपसव्य स्वधाकार भयंगे सूतके उपवास मतं चैव उपेंद्रो यशपुरमो चैत्रादिमासनामानि द्वादश्यां व सिते पझे नांदीश्राद्ध कृतं मासनाम गुरोनाम योगीशः पुंडरीकाक्षः रात्रौ नवसु नाडीपु १८ ७३ ... ६ ... ... १४ ऋषिः सूर्य तु शैलमप्राप्त स्वपितृभ्यः पिता दद्यात् ... स्वशासायमुत्मध्य स्वापावे च मवेत् होमो कारिका आदाय गेहानिष्कम्य कृत्वा प्रदक्षिणं गई तदाशीदेवना येः स्यात् ... यथा पुलंच पाचित संबंधनामरूपाणि कार्णाजिनिः ( पृथ्वीचंद्रोदये) प्रादुर्भावे पुत्रपुन्योः कालदीप: शुभकाले गृहे ... कालादर्शः उत्पध्र प्रपोप्याये (मनुः) ९७... चातुर्मासद्वितीयामु ( स्मृतिः) सिता ज्येष्ठे द्वितीया च ... काश्यप कोता हव्येण या नारी न तुषांगारभस्मास्थि नशयीतोत्तरदिशा नावस्करेपूपविशेत विलिखेनोभूमि कुल्लूकमहः कृष्णभट्टः कोशः गर्गः कर्णवेध प्रशंसन्ति चंद्रसूर्योपरागेषु ७३ ... ... " ... . ११ ... ३७ शुचानें तपस्ये व ३७ वृद्धगायः अग्न्याधानाभिषेक भौमित्तिकानध्यायाः १२ गालवः दहन वपन व १२ प्रव्यक्तगर्भापतिः १२ गृहप्रवेशनीयसूत्रम् विवाहामिधु च १ गृह्यकारिका अन्यस्मादोम... भयाश्वेत्येतया... उपलेपादिक .. ६६ ७. v. UP v. १९ ... ७. भोपासनोनुगच्छेद गृहप्रवेशनीयाश्च प्रायश्चित्ते कृते समानसंभवं ६९ गृहपरिशिष्टम् अय पुत्रान्सुहृदो अथ स्वस्तिवाचन अविश्द्धसंबंधाम् (१.२२१ जातमानकुमारस्य पिता पितामहो भ्राता पुत्रीपरिणयादूर्व भ्रातृयुवस्वसुयुग्मे च मासे पाछे सप्तमेवा यस्योद्वाहादिमंगल्ये व्यतीपातेच संक्रान्तो तो भयनं कार्य ८५ अभयं सर्वभूतेभ्यः ...

·- ऋषिवचनानां सूचिः। [संस्कार- . - ... २८ ... ४. ... ... ... ... ... ... सन्यस्तै मया ... पृ. ऋपिः ४ | श्लोकगौतमः १६ अंगवंगकलिंगांश्च ऋजुवस्ते तु सर्वे स्युः गुर्वन्तेवासिनो वेदमध्ये ५१चंडेश्वरः ज्येष्ठे तु गृहनीतिज्ञ माघे द्रविणशीलाख्यः ८५ चतुर्विंशतिटीका ८५ काश्यपेयगणस्यापि काश्यपावत् कुंदुपकं अलपर्क जीवत्पितरि ज्येष्टभ्राता (सत्यापाढवव ) मातृगोत्रं छंदोगपरिशिष्टम् निवृदूर्वापत कार्य | छांदोग्योपनिषत् | जमदग्निः १ ... ४६ ... ८४ ... ... ४८ ... २१ ऋषिः आदौ विनायकः पूज्यः जननाद्दशरात्रे... जीवपिता सुतसंस्कारेषु तद्विज्ञानार्थ तीर्थाश्रमवनारण्य दंपत्योमिथः पयोदधिसपिः त्रेपणायाश्च वितेषणायाः ... गोभिल मयुग्दान्त स्त्रीणामिति ततः समाचरेत्स्नान विद्यास्नातको मतस्नातको सब्रह्मचारिणि गीतमः अन्यत्रावमानः- अभिसनिमात्रात् १८१७-१८ अभ्रदर्शने चापसी असैनिधी आपत्करपा माम्हणाः 11-1 उर्व भोजनादुत्सवे १४३-४ द्रविवारपितृष्य (१९... गोधानं पुंसवनं जीणान्युपानछत्र 1.10. नवेदनमामिहवन न पादत्रपुरीषो २४-५... न यसमधूनो गच्छेन् १९५४-५५. मामगोत्रे समानतो १० प्रागुपनयनाताम भ.२.२ प्रामुमो दक्षिणतः २०५५ प्राणापपर्शने दम प्रेक्षणालभने बाणभेरीमदंग १६७ मुंडी शिसी वेति ॥२१... सस्यते चत्वारिंशत वाणिज्य कृषिवदेव मसानप्रामान्तमहा भूत सभ्यो गरीय ९२. स्वकोपाहिते बेद ॥ ... देवताप्रतिमा सुधा ३२ ... ... १२ ... ... जरन्मीमांसका | जातकर्यः ३२ द्वितीये वा तृतीये षा जावालि.. कुर्यानमित्तिकं भाई निदध्यात्प्रणवनव (श्रुती ) यदि वेतरथा.... (श्रुतौ ) शतं कुलाना परतो सर्वसंगनिवृत्तस्य १४ जमिनिः उएकमे धुर्व कर्म ... ८६ ४८ ३ ३८ चोदनालक्षणोऽ! १।२ ... तदुत्सर्ग कर्मणि ४३ तेन रक्षण्याऽप्यत्र ... ४८ ... ४८ पावन छिपते नातं ७८ |ज्योतिर्निबंधः पंच दिनानि ३ ज्योतिन्यकाशा द्वितीयक पाय २४ ... ... १८ 2 ...

·१०३ क्रपिवचनानां सूचिः मयूसः] अदरमा कर्पको देवि ... ... टीकाकृत " " ... ... नानिष्टा तु पितृन् ... दक्षः ... ... २४ ... ... ... ८० ऋपिः पृ. ऋपि पृ. नवोडायास्तु वैधध्य द्वैतनिर्णयः वाम शुके नवोडायाः धर्मप्रकाशः ४,२६,१७, ८. प्रतिकूलेऽपि कर्तव्या मच्छिमान्छारयनित्यं २८ ज्योतिःशास्त्रम् पिन्य पीयं नई अभावे श्रीजिनी माता माधादिपु मासेषु २१ चरित्वा चतुरो मेदान् गुरी पुष्पस्पेह टोडरानंदे कारिकानिबंधे धर्मप्रकाशे ज्योतिर्मनुः अनध्यायाच पूर्वेयुः २२ (धौम्या) १३ तातचरणा: (भादमयूले धर्मप्रकाशेच) ५॥६॥॥२६ न मायेच तोयूलं न शावसूत के स्याता २९ न स्नायारपर्वतीयेषु २८ अंजनाभ्यंजने स्नान (पितामहचरणाः) प्रालिपुत्रो ३५ प्रत्यक्ष वा परोक्षेपा ८५ एको भिक्षुयधोकस्त २८ भैक्षमाहृत्य भुंजीयात् एपामन्यतमे मनसाऽपि न चोप्या त्रयाणामानुलोम्यं स्याद रावैदेशेषु पूर्वाहे दंपत्योः पितरौ भ्राता सार्वकालमेके नखानो कुंतन रज्जु १. धर्मविवृतिः प्रदोपपश्चिमी यामी ३६ उपवासो प्रत होमः २३ । नव्या देवरातः नारदः संमार्जनीकाटतृणामि अंकुशं कुंडलं चक्र अधम गर्भतः स्यात्तु गांधर्वादिविवादप ६४ अमा रिकाष्टमी पछी ... २७ अयने पिपुवे चैव मामाभिकम्य अहेरिव ऋणागीत: तस्माधिरात्र आधे द्वे कुर्वते केचित् देवागारेऽथ या गोछे ८२ आरभ्योदाइदिवसात द्विविधो गृहस्थो उद्घाहितापि वा कन्या कुलीरदृषवामात्य यज्ञोपवीतं कुर्वात जननात्सप्तमे चाहि योगपये तु तीर्थाना जन्मतो दशमे वापि घंच्या चवृषली ८३ “पटकर्माधिष्ठित जन्मनस्तु तृतीयेऽन्दे (प्रयोगपारिजाते) तयोरनियतं प्रोकं १२॥२ सकरसंस्कृतानारी दत्वा न्यायेन यः कन्या ... ६७ हरिबहेश्वरेभ्यश्व दीघौगुली च या नारी दीर्घकुत्सितरोगार्ता ... ... दीपिका १ ८ देघलः २५,४१ ८ २७ या सदान् पतितांच ... देवस्वामिभाष्यम् उपशान्तयमाग्नि ·१०४ ऋपिवचनानां सूचिः। [संस्कार- . . २७ . ६८ ... ४० २८ ... -- ८. ७२ ऋषिः द्यूतं पुस्तकशुश्रूषा द्वितीयके वाथ चतुर्थके न कदाचिदशर्केषु नादुष्टो दुपये कन्या.. नित्य धनकथासका निधर्मतिधिवारेषु नूनं कदाचित पिता दद्यात्स्वयं पूर्णचंद्रमुखी कन्या प्रतिगृह्य च यः कन्या प्रत्युद्वाहो नैव कार्यों बलोपपन्ने दंपत्योः माता त्वभावे दाता मातृतः पंचमादूर्व माघफाल्गुनवैशाख यदा तु कश्चित्रैव स्यात् यस्याः पाणितले यस्याः संकुचिता केशा युगादिषु च सर्वेषु १२६१. यस्याप्मुलवते बीज विचित्रित चित्रमः वधूप्रवेशः प्रथम रोगी पतियता दुःसी शिशोर्मातरि गर्भिण्या संध्यासूपलवे साथी पतिव्रता नित्यं सामवर्षे समे मासि स्त्रीपुंसयोस्तु संबंधात हस्तेनाधीयमानस्त. हस्तोच्छ्रिता नारायणः नामांसो मधुपको नारायण मासस्य लोके... यदि विवाहादिभिः निबंधकृत पृ. ऋषिः ३४ | पराशरः अजिनं मेखलादंडा भशको निदित अज्ञानात्साय विट् १२१२ भापदतः संप्रगहन् ९ ऋतुस्नाता तु यो भार्या ६९ एकाकी निस्पृहः क्षुधितं तृषितं परे त्रीणि च कृच्ट्राणि २७ यद्यस्य विहितं कर्म यस्तु वेदमधीयानः यः प्रत्यवमिनो विप्रा. २०१२ पृक्षं छित्वा मही स्थिरोगनीज १२३४ स्त्रीशदविशुध्यय ६० परिशिष्टम् अय॑स्य यस्य ५४ पारस्कर देवानां ब्राह्मणानाच प्रविशेन्सूतिकागार मासे द्वितीये तृतीये ७३ सुखप्रवर्तनार्थाय ९ प्रयोगरत्नम् समे च दिवसे प्रचेताः स्वीहवपचश्चैव ईषद्धौत नवं श्वेत चतुष्पथवर्म महदागहीनो विप्रः ७२ | प्रजापतिः सूतके तु समुत्पन्ने ७२ प्रयोगपारिजातः (संग्रहे ) एकान्दके तु एकोदरी करतल एव हि रक्षितोऽमिः, जमदनिगणस्यापि विवाहस्तेकजन्यानो श्रुतिस्मृतिपुराणेषु १४ १२ १४ ... ... ९ ... १५ ... ३८ ... ... ... १४ ७. ७. घोपदार्यतरथः ...

·. मयूस) ऋपिवचनानां सूचिः भ ऋषिः प्रयोगरत्नसंग्रहा मनस्मदशब्दाना ... ... प्रवरदेवः मांच: पितामहचरणाः वितवोपनये पुणे ६२ ८२ १७ ८१ . १ पुराणम् ब्राह्मणः सर्ववर्णाना .४३ . मासि भाद्रपदे राजन् ११ ११ ११,६७ ऋषिः ७ मविष्यपुराणम् | मष्टादशेऽहनि तथा शुभाय प्रथमान्तेन মানাই उदयेऽस्तमये वापि २१ केचिदाहुः कचिद्देशे २१, २२, ५३,५४,९५ गाईभ्यमिच्छन् चातुर्वर्ण्य चोक्ष्य मासाना मार्गशीयो पिंडनिर्वपणं कुर्यात पापा तु दिवर्मासः १७ पिडाद निवपन्नीरे पुराणानि प्रतिपदेशमाण ब्राह्मण क्षत्रियं वैश्य यावन लज्जया याति वैखानसो वापि... सर्वपामपि वैतेपो आदिपुराणम् ८भारतम् तत्र दद्यात्सुवर्णतु देवाश्च वितरश्चैव अंधस्य पंथा बधिरस्य १४ आदित्यपुराणम् अपत्यं तु ममैवैक मह्मचारी गृहस्थष ४२ एरव्या बहवः पुत्राः । कूर्मपुराणम् चक्षुरेकं च पुत्रश्च ( सावित्र्युपाख्याने) पुत्रि प्रदानकालस्ते ३१२९४॥२३ अन्यान्यपि पुराणानि पृ.१११६-२१... মাঘ যান ব্লগার ३ इदमष्टादशं प्रोक्त यः करोति जनान ऋतुकालाभिगामी स्यात् ... ११ यश्च कचिद्विजातीना (वैश्यवाक्यं) कापिल मानव चैव तृतीयं नादमुर्दिष्ट यद्ददामि न तन्न्यून नादर्श समीक्षेत ३० चणिग्धर्मममुंबन्दै ३ वाइयेदुत्तेनैव माहेश्वरं तथा सार्व श्रावयेचतुरो वर्णान् यज्ञोपवीतद्वितयं न समीक्ष्य महीपाला वेद पेदी तथा वेदान् स्त्रीशुदद्विजपंधुन ५ पद्मपुराणम् स्वाहाकारो नमस्कारो अचिरादायुषस्वय धारिण्यशेषभुताना १८ भारते (विराटपर्वणि) पंचमेर तथा मासि एतद्वर्षसहयं तु अ. ४२... गांडीवमेतत्पार्थस्य १८ भौणि पंचशते चैव पार्थः पंचधष्ठिं च ६ब्राह्मम् ५९ मार्कडेयपुराणम् देवताग्रोऽय विन्यस्य देवतापुरतस्तस्य মৗসপাষ্ট । (माधवीये) ... ... 40 ... ७९ ८. ४४ ८१ १८ ... २३ २३ २३ २३ ... रक्षन वसुधे देवि वराह पूजयेद्दे १८ गणशः क्रियमाणेषु तेन्या पूर्व प्रयो ये तु पिता पितामहश्चैव ...

·ऋषिवचनाना सूचि । [सस्कार- ऋषि ए मानिवद्वेक्षणां तद्वत् यस्याश्च रोमशे गधे मातिरिक्तच्छविं पांड न वामनी नातिदार्थों १८ २० पचमी मातृपक्षात १८१४ शैवपुराणम् राज्ञे दवा तु ६५ ६० ऋषि न म्लेंछभाषा शिक्षत नैमित्तिकमथा वक्ष्ये पुष्य शत्रहस्ताश्व प्रथम यस्पृशद्वाल प्राप्तेऽथ पचमे वर्षे मध्वाज्यकनकोपेत रक्षणीया तथा पष्टी १० मात्स्यम् ५. अतिक्षार तुना यात् अदितिसिध्धर्य गर्मिणी कुजराश्वादि तृतीया मानुषी नेव दानशीला तृर्त यायो ने शयालु सदा तिष्ठे नश्यत्येव न सदेहे यस्तु तस्या भवेत्पुत्र घदप्यमत्रवत् शोक रकविमोच सध्यायो हिन भोक्तव्य ११ वराहपुराणम् अमत्रस्य तदस्य विषु प पु कर्तव्य प्राणभत्रियविशाम् अस्यापि प्रययामि १२ वायुपुराणम् गयाया मुंपृष्ठेच द्वावेतो समर्वी तु १३ विष्णुपुराणम् उत्तर यस्तमुस्य २१३ भत्र जामसहवाणी वितर जीवति य घद्ध चतुर्दश्यमी व एते स्नशिखास्तस्य द्विजराभूषयरष ३६१३१५६ कन्यापुत्रविष हेयु सीमंतोन्नयने नैव जातस्य जातको ३३111८९ न मश्रुम्पजनवती १५स्कंदपुराणम् अनाथो कन्य आमीकृत्य सुवन १२ धर्मदाज्य धने सैख्य उक्का प्रत्युत्तर दद्यत न रजस्वला न काहस्या पति या ता हेतु चेच्छेन प्रमुप्त तु मुखासीन १२ भर्तृविद्वषिणा नारी ८२ सुनाता भर्तृवदन १२ | धर्मिणी त्रिरात्र तु १२ १६ हरिवंश आंगिरसकात्यायन ८२ आंगिरसबार्हस्पत्य ८२ वस्वतमच कस्य दर्दत्त शुन पो भदाजायायनान् मध्यमवशुन शप मनवेतवा पुष्कर प्रप्ते तु पंचमे वर्षे (विष्णुधर्मे सरे) ३ रिका पचरी चैव . पैठिनसि जाबालिजमदनिश्च तो मगरोग्यास श्रीनतीत्य मातृत (स्मृतो) ६१ " .. २ पचमी म तृत ४ 14 यदा पर्यास्त विद्यत् विण्यापस्ताहारीत सुमतुक यो बत्र ४५ ·मयूखः ] ऋषिवचनाना सूचिः। १०७ ५. 4. ८० ... ... ७८ २. ऋषिः वृहत्पराशर लवणं मधु तक च विकोणमद्यमांसानि बृहस्पतिः अलाभे मुमुहूर्तस्य उत्तर मद्यपाधव उदूपते दाक्षिणात्यः कुलीरं मिथुनं कन्या कुसादकृषिवाणिज्य गर्भ मातुः कुमारस्य ( मदनरत्ने) चतुर्थे मासि पटेवा जन्मतो दशमे चाहि द्वादशे दशमे मासि (प्रयोगपारिजाते ) पूर्वाहः श्रेष्ठ इत्युक्तो निशो दशाब्दातु विवाहे चोपनयने विवाहोत्सवयज्ञेषु वैधव्यं विवादे स्थान न्यष्टेऽतीते दशाहे वा (मदनरत्न) शुरूपक्षः शुभः प्रोक्तः सर्वदेशेष्वनाचारो सूतिको दक्ययोः हैमी माधमिता ... १२ ... ५८ ... ... १७ कपिः बौधायन अंगिरसामहीय अथोद्दिष्टगणकमेण अनहीनो दद्रिाष्ट्र श्रीगिरसगौतम आंगिरसपोरकुत् अगिरराबाईस्पत्य आंगिरसगार्य: आगिरसरकर आंगिरससैन्यगा आंगिरसालमीतु -आंगिरसाबरीप सांगिरसौच्यकाक्षी आंगिरसायास्य ऋतु नोपैति यो भार्यो प्रतिकस्वशुर ११२४६. एक एव ऋषिर्यावत् एतेपामगमत्स्या गोत्राणान सहस्राणि तस्मात्कंदैः फलैर्मूले: ४११२५ त्रीणि वर्षाण्यतमती दद्याहुणयते कन्या नित्येष्वपि देवतानि पंचधा वित्तिपत्तिः पंचाना निषु पुण्यान्यन्यानि कुति प्रातासंध्या निनाडी स्यात्... भाद्वाजाक्षापापणा भवेवेवर्षि कान्यो भार्गववाघ्याव भार्गववैतह भागवन्य यवनध्याय ... वैश्वामित्रदेवरात धैवामिनाटक ११२१२७ ३२ ५४ ७१ ७२ २१,६५ ... ४ ३३ ... भट्टपादाः अथातो धर्मजिज्ञासा वमुदेवांगजाता वेदानधीत्य वेदो पा स्वाध्यायशब्देन ५५ भट्टसोमेश्वरः भरद्वाज अपराहे चोपनीतः या चैत्रवैशाख बिन ना वसंतेन भाध्यकृतः भाष्यतंत्रम् प्रोत्रः संस्पृश्य २४,२८ सायंप्रातः संध्ययोश्च सिंधुसौवीरसौराष्ट्रान् ...

·१०८ ऋपिवचनानां सूचिः [संस्कार- ऋषिः पृ. पृ. ४७ . ... ... ७६ ... ४९ ... उपवीतं बटोरेक सदोपवीतिना भाग्य मदनपरिजातः मदनरत्नम् (मिहिर) ज्योष्टस्य ज्येष्ठकन्यायाः द्वी ज्येष्टी मध्यमौ विवाहत्य निवृत्तिस्तु मनु भक्रोधनात्मप्रसाद अनलंकृतमात्मान मपि चेत्स्युरकानि भप्रज.येषु वंशेषु अभिवादात्परं विप्रो अभ्यंगमंजन भयः शन विष भयाज्ययाजनरव ... ऋपिः नादनीयानार्यया साथै नित्यं शानाम्यवेक्षेत नृशंसराजरजक नैवांगोद्वर्तनाभ्यंग नोदश्ययाभिभाषेत पर्यवशायिनी .. प्रतिग्रहे सूनिचक्री प्रबरवैरा.शरैयें भुक्तऽ के पतौ यात भौशब्द कीर्तयेदंत महान्त्यपि समृद्धानि मातुलस्य मुतामूदवा यवानेन फलाहार. ये स्तेनाः विशुनाः क्लीवाः यो न त्यभिवादस्य लेखामात्रस्नु श्येत शिल्पेन व्यवहारेण पाणां तु कर्मणामस्य सेवते मच्छिष्ट स्वर्गायुध्ययशस्यानि हीनक्रियं निःपुख्य प्रथमोऽध्यायः ... ... ७८. ... ४९ ३१ ... ... ... ३२ VY ... ४९ ... भाचार्यपुत्रः शुधः ... ... ४८ ... .४९ ३ ... ... ... ८ १९ ... ३ ३ ... २३ २७ ... ... ... ... ८ भासीतामरणात् उत्सर्गप्रथमेऽध्याये एकाहारः सदा कार्य: एतान्दिमातयो देशान् एवं धर्मसमायुक्षा एप धर्मस्य वै योनिः कुविवाह कियालो कुशल बाम्हण पृच्छन् आतकमांदिसंस्काराः तस्मात्सर्व परित्यग्य धूतं च जनवाद च धन्यवासासि न चोदके निरीक्षेत न पत्यहिप्रेष्यनाम्नी न त्रं पथि कुति न विकादेन कलहे न संशय प्रपद्येत नामिहोत्रादिभिः माजवंती स्वके ने नाधिरोदेदनहार ३४ १६ ... ... ४४ ... ... ४७ ... ४९ २५ ... ... " .. "" ... " ४ ... .. ... " ·मयूखः पिवचनानां सूचिः। १०९ ऋषिः ऋपिः ' ... २७ ... .. ३१ ... ... ६४ ७० ... ... ... ७४,७५ ... ... " ७२ ... ... ... ... ३४ .. ... ... ... ... * ... ... ... ... ५२ ... ... ११२ १२५ चतुर्थोऽध्यायः ... ... ... ... ... ... ... . १३७ ... ३३ ។ ... ... ... ... ... ८३ ... ३१ १८ ... ... .. .. ... ... ... ... ... १४० १४१ १४२ द्वितीयोऽध्यायः १६५ ... १७१-७१ १७८-७९ ... १८६ ... ... ३३ ... १.३ १०७ ... ... २९ ... ... ... ... ११२ ११३ ... ... ... ... ... ... ... " ५ ... ... ... ... ... २०० ... ... ... " ३८ ... " १७ २११ १२१ १२८ १३९ ... ... ... ... ... . ... ... ... ... २४१ २४५ सतीयोऽध्यायः ... " १४१ १५२ १५३ ... ८ ... ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ५४ ६३ १५६ १५७ १५८. 12 ४६ १२ ... ... ... ... ... " ... ... ... ... 13 t ... ... ... ". " .""

·ऋषियवनानां सूचिः। संस्कार- ऋपिः पृ ऋषिः ... ९३ ... " ७७ " ... ... ... ... " " ... २४८ पञ्चमोऽध्यायः श्लो. १४६ ... ... २८ १२३ एकादशः ४ ग्लो, १९७ ४९ वृहन्मनुः चतुर्यो च त्रयो वृद्धमनुः ७५ जीवन्यदि समागच्छन् द्वादशाब्दवतं कुर्यात् विवाहप्रतचूडासु मरीचिः गौरी ददमाकपृष्टं सप्तमे पंचमे चैव मंत्रः २९ भयं मे बन पाप्मान ८५ " २८ " १५६ पठोऽध्यायः ७२ ... २ ३ " ... १४ (५ ... ४५ ... । ४५ / मयूखाः ... ८८ अष्टमोऽध्यायः ५४,७४ नवम- ... ४ ८१ ... " ८८ ... ... आचारमयूखः दानमयुखः नीतिमयूखः ३५ मायश्चित्तमयूखः जामदग्न्या वासविदा प्रवरमंजरी .. | शांतिमयूखः ६४ श्राद्धमयूखः ६६६७ | शुद्धिमयूखः ६६ व्यवहारमयूरसः उपहुय | समयमयूखः ५२ माधवाचार्याः... उद्देशदेवतालेन चरयित्वा तु यःकश्चित् ८. मिताक्षरा सप्तमेऽपि वाशब्दान ७८ मिहिरः विवाहस्य निवृतिस्तु मीमांसकाः ... ... १४२ ... ५१,५२ दशमः ... ... ... ८. ... . ... १ ८६ ... .." ... ७३ ...

·मयुखः] ऋपिचनानां चिः। पृ. ऋपिः ... प्राषिते मलिना कशा भदौ जातिसहस्रप आचाराध्याये ७, ८४ ... १. २ ७ २ ११ ८ ११ १३ १२, १३ १८। २८ ३४ ३५ ऋपिः मुर्तसंग्रहा पूर्णपक्षः शुभः प्रोतः मेधातिथि: चौलेच व्रतबंधे च यमः भटवर्या भवेटोरी आहारमात्रादधिक एकस्मिन्वत्सरे चैव एतेषामप्यलाभेऽपि पन्याविक्रयिो कुलं च शीलं च खट्वासनं च शयन ततोऽन्नप्राशन... द्वितीये का तृतीये या मोदकेन च वाचा पुत्रोद्वाहः प्रवेशाख्यः प्राप्त द्वादशमे वर्षे यमलयाविशेषः यस्ता समुहही २४ बसेइद्वादशवर्षानि छानोऽप्येवंविधो सततं प्रातस्थाय सावित्री पतिता यस्य स्वागतं याऽतिथि दृष्टा यज्ञपाश्चः चतुर्थे दिवसे राम्रो विशद वितते ग्रे संपल्याप्सरमधव संवेशनादि मापयित्वा तु ता कन्या ... वृद्धयाज्ञवल्क्या प्रहमोद्वादशान्ति. याज्ञवल्क्यस्मृतिः २,३६,४५ नास्ति चोको पृथक् या पशुमान पाणिप्राइस्य साप्यो पांशुवर्षे य दिग्दारे २०,२१ ६६ ७८ ८ ४. ... ५२ ४८ TE ५५ ... ८५. ६२ .... ... ६४ ७ १२४८ ·ऋपिवचनानां सचि। [सस्कार- ऋपि १८ ८. ११६ १२. १२१ १२५ १२८ १२९ १२. १४४ १४०-१५१ २१२ व्यवहाराध्याय १२४ प्रायश्चित्ताध्याये पृ ऋषि ७६ लौगाक्षि ५६ दक्षिणत कमुजा नामानबौल्गोदान पष्ठे मासेऽनप्राशन वत्स सर्वोपायरस ध्या ७६ | यसिष्ठ ४८१ अधीरय शासामात्मीया ४४ अव य ब्राह्मणाऽमीनू ४४ बानादिके स्वातिविराम ३१ ऋविरवशुरपितृव्य ऐदे तु विक्रमस्थान एकवेदस्य शाखाना कोबेयों तु धनस्थानम् २ ३२ 2. ७ गृहस्थ एव प्रजेद १४ ४३ ९ २८ १ ३५ . ८३ २३ ५. ८. ६८ प्रामाद परिणाम प्राममध्य च पृदिध जातमात्रकुमारस्य त्रिरात्र रजस्वला नगरेषु काम गोमय नाभेरूर्वमनायुष्य नैमित्तिकमनध्याय पचमी सप्तमी चैव परिचये तु सदस्य पाणिप्रहे कृते कन्या पूर्वेयुर्मातृक श्राद्ध प्रभुतदोष यदि दृश्यते फलान्यापस्तिवान् १३१६ बलादपहृता कया १७७३ बैव पालाशो ( स ११६९२) मलिनांवरतो नारी मात्र वैशाख यदि इस्ती सवत्सरं यायांशकगते चो यो हि विद्यामधीत्य वस्नेषु विषमारक शुक्लमहत पासो १११६४ शुभगा श्वेतवया स्यात् ९ ३८ ८४ . २६ . १२ २१ কীয়া प्रयोदशीचतुष्क तु नटे चाऽस्तगे शुके रवशास्त्रम् लघुव्यास पादमप्यधीयीत १ ·न मयूखः] ऋषिवचनानां सूचिः। प्र. श्दा वाजसनीयतः ... ... ... ... ... ... ७१ ... ७१ ... ... २४ ४७ ... ऋषिः ऋपिः ८१ विवाहचंडेश्वरः सत्यस्य दुर्गातिकथित गर्भ मासि तथा ज्येछ सहागाराग्य १०५ ८५ ग्रहे रवींदोरवनिप्रकपे यतवाक्वतुर्थ ॥१५ सर्वेषामपि वैतेषा ३ विश्वनाथः लातकानो द्वितीय स्यात् १२११४ तनै सति सर्वत्र वृद्धवसिष्ठः भृग्वमिरोंग्याकिचित् दधिकधुसंमिश्रान् विश्वाद नांदीमुखे विवाहेचे ६ उद्वाहोपासनापूर्व वार्तिकम् ४६ नवनाडीभ्यः ... विष्णु मादा पाय वैष्णवं च ३३६२०-२३... वैजयापगृह्यम् ३ पंचमी सप्तमी चैत्र अथ पुंसवनानव जन्मनोऽनतर... न देवप्रतिष्ठा आमेयममं चैव ३ व्यवहारचंडेश्वरः अश्वपिना परीक्षेत केतोरस्तदिनापूर्व आरन्धस्य विशुप्यर्थ ७१ व्याघ्रः কুসসাম उच्छिष्ठमन्न दातव्यं बाराई द्वादशं चैव ३ न संहताभ्यां पाणिभ्या मास्यं च गारुडं चैव ३च्यासः मादीमुखाम्पितनादो भविनीश्रवणस्वाती (स्मृतिचंडिकाया) १७५ २२ १३ भार्यावर्तमतिकम्य सीमंतोनयन फर्म औपनायनिकः कालः विडाहप्रामकुकुट प्रहणोद्वाहसंक्रान्ति एशुनं गुंजनं जग्भ्वा २८ जघन्यशायी उपायनं पुनः कुर्याद तिथि प्रदिपदं रिको नास्यकासनो भवेत् यत्वेनं मूल्येनाध्यापयेत् नक्षनेतुन कुर्वात सभामु व सासु प्रथमे दिवसे पष्ठे वृद्धविष्णुः भुक्ता समुहकन्या फुन्नयं चोपनेता २४ मेखलाजिनदंडाना स्वाधिकारार्थमेवास्याः २५ यधाखनान्सनिण सावित्रीमभ्यसेदप्नि २५ यो जन्ममासे शुरकर्म विश्वामित्रः रानी धान न फुर्वात समाप्य वेदं निदिन वेदः रनोऽधिगतभ्यः विज्ञानेश्वरः ८,१३,२८,३९,५०,८१, वैदिकानिष्टुपम सर्व शिलोचया पुस्याः वृत्तशतम् न जन्मधिष्ये सूविशवासनिया संस्कार १५ ... ... ४ २२ ... ... २९ दधातु प्रयमे हेम . ३४ १७ ... ३४ २५ ·११४ ऋपिवचनानां सूचिः। [ संस्कार- पृ. ऋपि १. शंखलिखिती ॥ क्षत उर्व तृतीये मासि नातवेऽपि दिवा प्रजेन् ३८.श्रीधर उदग्गते भावति १ विधिनक्षत्रवारास ... . ४६ श्रीपतिः ... ... ... (५ ... ... ... ११ ५४ ... ऋषि शंख कार्णरिषदास्तानि न स्नानेन न होमेन नाधीपीत भियुफोऽपि नानुवम्वा गृहामिर्गच्छन् भनाध्यापको यस्तु राजपुरोहितानानि राहुदर्शने कपर शवरस्वामी ५४ प्रारगाँण शातातपः अभिशाप द्विजप उसया सूतिका नारी क्षवेश्यामभिवाप धान र प्रमत्तंच বা পাব না धर्मतमार्ण थ. शारीरकम तस्म मनु मासि शीनका भवाम्योगस्योरोग অনাত্ব এ ঘর परत दमिति भाग्यभाग आदि एकलोपेऽरि कुमारस्पोरनयनं भुन मेमु दक्षिणा पक्षीले नमामि पर्दश्वरमौर उड्कापन्यादी देताना नि भोकाए पारेर पहिमता पुमाहापनविय पुपरवाहिन्यो प्रदेश दागदापम माया एनियन समारोप्य ३९ পাহাম पत्रिंशन्मतम् २० ५४ तृतीया मातृतः कन्या भुभानेपुत विवाहोत्सवयहेषु १२ सत्यव्रतः १२ स्त्री यदा कृतसीमंता ३२ सत्यापासूत्रम् संग्रहा अरलिमात्रमग्न्य साहरिभ्यामि कितीर्थे થર્ટીરિ पवारोबसिया जीवन्यदि समागो दूर्व हवि सुदेष पग्दादीनामनशत्वात महानिशा मुविस्या विहे बोपनयने एर गगन माप्त ७४ ... २८ ४ ... or/ संपत्तः . ४. भले श्यया कन्या ७४ बरमे ... ४. ... ७४ ... ४ ... ... दूपदयाभधीय जाने पुरे रिनु स्नान दना पसमयोति पुश्मन्मनि कुशीन प्रभव प्रा प्रयुनीत मान स्पेन ४. सायणीयम् नाहीबाट पिता को .... ४ ... ... ... .

·मयूखः] शापिवचनानां सूचिः। ११५ ९ ९ ... ... ... ४७ ९ .. २७ ऋषिः सारावलि एकमातृप्रसूतानां फाल्गुने पत्रमा तु ( राहिता) सापत्न्ययोमुडन सांख्यायनगृह्यम् सप्तमे मासि प्रथमे सांख्यायनापस्तंची सकृच संस्कृता नारी . सांप्रदायिका सिंगामा सुदर्शनभाष्यम् उत्तरया अयाय ... • सुबोधः शातकुंभमयी सूची ... सुमन्तुः अभिशस्तपतित आतुराणां च सन्यासे पितृपल्यः सर्वाः प्रम्हचर्य तपो भैक्ष्यं ब्राम्हणक्षत्रिय सुतसंहिता आया सनत्कुमारोक्का केशवं वा शिवं वापि तत्परा संहिता ग्राम्ही नमोन्तेन शिवेनैव पृ. ऋषिः माघमासस्य सप्तम्यो लवणापूपमुद्गादि ६९ शुक्लपक्षे मुशीला स्यात् पृ. ७३.१४ स्मृतिदीपिका १३ प्राक् चूडाकरणाद्वाला.. शिशोरभ्युक्षणं प्रोकं १३ स्मृतिरत्नम् शुभं चैव तु पूर्वाह ७१ स्मृतिसार छेदे विनाशे वा स्नातः ... ७० | स्मृत्य॑तरम् एकविंशत्यद ... गायच्या उपदेष्टुव गुरोच कन्या शिष्यो ७७ स्मृत्यर्थसारः २४ अथान गुरुतत्परत ५३ २९ आदिज्येष्ठाता एतेषां यान्यपत्यानि काकोलकमूपकुक्कुट चतुर्याः पूर्वराने तु जमदप्तिभरद्वाज २ ब्राह्मणी रजस्वला ८१ ८१ ७१ ... . ५२ ८४ १८ अर्धरात् पुरा ... ... ... २४ ... ... ... ३८ ... ... ... वृद्धमुख्यास्तु पितरो वर्णनयस्य भूषा ६ २५.४६,४५, शुक्षः कर्मरतस्तेन মি अलकत्य कन्या ७. ... हारीतः अनिरेणव कालेन अनेन विधिना यो हि गवं धयंत अरण्यसूकरस्य च वा यदि चाईचे एकमप्यक्षरं यतु द्विविध एव संस्कारो प्रतिपत्सु चतुर्दश्या प्रदायेषु प्रयोरत्या नित्यानुगृहीतः स्यात् समावर्तमान स्मृतिः ज्यायांसमभिवादयेत् तूष्णीमेताः क्रिया श्रीगा स्मृतिचंद्रिका... মথ র ভুস্মিা (पुराणे) महानव्यो दादा ३२ ४४ .. ८ ... ...

·ऋषिवचनानां सूचिः। संस्कारमयूखः पृ. ४१ १३ ... ऋपिः लोहे मृण्मये वा पात्रे सकृत्संस्कृतसंस्कारा स्पर्शिता स्यात् हिरण्यकेशी चतुो स्नाता प्रयतवना हेमाद्रिः ६,३९ भग्न्युत्पाते पाकाल ऋषिः अविगवयाजव्याघ्र ऋतुस्नाता तु या नारी एतास्त्वभ्युदितान् (स्मृतौ ) गजगंडसारस (व्याघ्रोक्तः) गोत्रनाशे तु काश्यप वृद्धिश्राद्ध तु कर्तव्य (स्मृतौ ) सर्वकुत्सितगधे च ३८ . . ... ५ ३७ (२) श्रुतिः ऋषिः पृ. २० ... ४४ ८४ ... ऋषिः अवर्षे ब्राह्मणं तस्मात्स्वाध्यायः (पाजसनेयि) तृतीये संगच्छावहै धर्मेण पापमपनुदति प्रमजेद प्राण वा एते प्रस्कंदति प्रमसंस्थोऽमृतत्वमेति यदहरेव विरजेत्तदहरेव ३ (छंदोग) यद्यप्यस्मा इलामदिः यद्यातुरः स्यान्मनसा घसते द्राक्षणमुप शतायुबै पुरुष (तापिनी) सप्तद्वीपवती भूमिः सोऽथ परिवाद् क्र.सं. 0 ७८ ... ४३ ४८ ८४ ... ८४ ... ... ५२ (३) न्यायाः ५,२१ दास्यभेद उद्देश्यविशेषणाविवशा यावद्वचनं वाचनिक ...