·२ प्रन्थाः रुपलब्धे । परं किंवदन्ती किल काचित्तदस्तित्वविषयिणी कर्णपभमव तरतीति नात्र किमपि निश्चेतुं शक्नुमः । उपमानखण्डस्य तु नाद्यावषि कुत्रापि गदाधरीयमुपलब्धम् । शब्दगदाधरीयन्तूपलभ्यते कचित्क- चित् । एवञ्च सत्युपमानखण्डस्य परगन्याख्यानवादो न युक्तिसह इति वस्यापि व्याख्यानसद्भावपक्षमेव बहुमन्यामहे । तदेवं दीधितिव्याख्यानं खण्डचतुष्टयात्मकं गदाधरप्रणीतेषु प्रन्थेषु मुख्यतमम् । एतदन्ये च स्वतन्त्र- व्युत्पत्तिवादशक्तिवादविधिवादादयश्चतुष्पष्टिसंख्याश्रुतचरास्तेषु केचिदृष्टचराश्च । तत्र च दीधितिव्याख्याने प्रामाण्यवादस्यास्यातिकठिनदुरूहयुक्ति गर्भितस्य पण्डितानामपि मविकुण्ठनपटोः प्राय पठनपाठनादिषु तृतीय- विप्रतिपत्त्यन्तमुपयुज्यमानत्यापि दुर्लभतामालोच्य विशत्यारसवत्सरे- भ्यः पूर्व मुद्रणमकार्म । पुनरस्वदानी द्वैतीयीक मुद्रण समपद्यतेति ससन्तोपं निवेदयामः । इति सविनय निवेदयति- प्र. अनन्ताचार्यः। सम्पादकः। विषयानुक्रमः। पृष्ठानि । 25 ९७ प्रथमा-विप्रनिपत्तिः द्वितीया- तृतीया- चतुर्थी- पञ्चमी- ज्ञानिप्रामाण्य दारम्भः " १०८

·श्रीः।
धीमते हयग्रीवाय नमः।
शारूमुक्तावली।
प्रामाण्यवाद।
दीधितिः ।
गिर गुरूणां हृदये निधाय विधाय सिद्धान्तसरोऽवगाहम् ।
संक्षेपतश्श्रीरघुनायनामा चिन्तामणेदर्दीधितिमातनोति ।।
गदाधरीयम् ।
नला नन्दतनूनमुन्दरपदं स्मृत्वा गुरोरादरा-
दुरीमण्डलमण्डनायितयशेराशेरशेपा गिरः ।
संक्षिप्तोकस्यतिदक्षदीधितिकृतः प्रत्यक्षचिन्तामणि-
व्याख्यां व्याकुरुते गदाधरसुधीर्मोदाय विद्यावताम् ॥
गुरुकीर्तनरूपं गङ्गलं कुर्वाण एव स्वीयमन्थे प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यम
तदुत्कर्ष दर्शयति (गिरमिति) हृदये-मानसे । निधान-सम्बन्धसम्पादनम् ।
मनसि गुरुगिरस्सम्बन्धः स्वार्थज्ञाने जननीये तत्महकारित्वम् । सहकारित
चात्र परम्परया फलोपयोगितम् । तथाच गुरुवाक्याधीनशाब्दबोधजन्यसं-
स्कारसनानेन मनसा निबद्धव्यमितरापरिशीलिजमर्थ निश्चित्यति फलि-
तोऽय: सिद्धान्ताविरुद्ध एताऽर्थो वर्णनीय इति सूचयति (विधायेति) सिद्धान्तो

·शास्त्रमुक्तावली [दी] जगत्-ससार्यात्मजातम् । न चानधिकारिणश्शूदादीनध्यापयाम्बव प्रवरी मुनीनाम् । [ग] अगत्पदस्य वस्तुमानार्थकत्वे घटादीनामचेतनाना मोक्षम्पोद्धारस्य. बाधेन तदीयत्वेनोद्वारेच्छा मुनेन सम्मवतीति व्याचष्टे (जगदिति) परमे- श्वरम्प मुक्ताना च जीवाना नोद्दिधीर्षाविषयत्वमम्भर इत्यत ससारित्व विशेषणम् । ससारश्च मिथ्याधीप्रभवा वासना । मल यार्थ उपलक्षणत्व- व्यावृत्त विशेषणत्वम् । अतस्तदुपर क्षितमुक्तजीवाना व्यावृत्तिः । न च मूलोपाचदुःश्वपकनिममत्ववि पणेनैव परमेश्वरादिव्यावृत्तिसम्भवात्ससारि विशेषणवयर्थ्यमिति वाच्यम्, एव धात्मपरजगत्सम्यापि वैयर्थ्यापातात्, आत्ममिन्नाना दु सपकनिममत्वविशेषणेनैव वारणात्, दुःखपकनिममत्वस्ये- विधीपाविषयत्वोद्देश्यतात्पदार्थव्यावर्तकतया विवक्षितत्वे उद्देश्यतावच्छेद कीभूतनद्वाचकपदस्य जगत्पदपूर्वमुपादान कियेतेति "यतो जगत् दुख. पकनिमम अतस्तदुद्दिधापुं" इत्यर्थस्यैव विवक्षणाज्जगत्पदार्थतावच्छेदक- मात्रम्यैव उद्दिधार्षिनलोद्देश्यतावच्छेदकतया तत्र ससारिलान्तर्भावस्या- वश्यक्लात् । अत्माद चारच्छेदकशरीरव्यावृत्तम्य समवायेन वासना विशेपवत्त्वम्य लामाय । रक्षणयापि समूह एव प्रामाणिकाना जगत्पदस्य व्यवहारात् सम्हार्थक जगत्सद् न वशेषार्थकम्, एक्कारेणैव तल्लामात् । अथवा जगत्पदमेवाशेपार्थकम्, नत्परत्वग्राहक एक्कार -नतु तदर्थकः, यथा सर्व एव शुमः कार" इत्यादौ । ननु शूद्रादीनामपि जगदन्तर्गततयाऽथपिद्यानधिकारिणा तेषामर्थ- ज्ञानच्छया शाम्बप्रणयन महर्षि प्रत्ययात्, अनधिकारिणामर्थज्ञानेच्छया गन्दप्रयोगम्पनदध्यापनम्य प्रयमायहेतुन्वात् इत्यधिकारित्वमपि विपिण- मन्वित्याराक्ष परिहरति (नति) शुद्धादीन्-गद्रवजात्याकान्तशरीरविशे- निमिष्टान्मन । अध्यापयाम्बम्ब-उद्दिश्य शास्त्र प्रणिनाय । तादृश ·गदाधरीये-प्रामाण्यवाद। [दी नाशयेतापि प्रत्यवायस्तस्य । नचानधिकारिणां शाखावलोकनेना- विगमे प्रत्यवयन्ति प्रणेतारश्शालाणाम् । रद्देश्यता तु कीटपतादीनामपि विशिष्टशरीरपरिमहादावगमेन सम्भवती न कामपि क्षतिमावहतीति सर्व. चतुरश्रम् [ मुस्थम् ] 1 टीकाकृतस्तु समाधिसौकर्यादभ्युपेत्य प्रत्यवायं मुनेरन्यथैव समादधिरे। 47.. .... [ग]शरीरोपलक्षितात्मनां शानार्थज्ञानभागितयातदनुद्देश्यत्वादिति भाव । अनधिकारिताप्रयोजकशरीरावच्छिन्नज्ञानेच्छया शब्दप्रयोगस्यैव प्रत्यवाय हेतुत्वमित्याशयनाह (येनेति) स्वप्रयुक्तशब्दादैववशेनानाधिकारिगामर्थ- ज्ञानं न प्रत्यवायहेतुरित्याह (नचेति) तथा सति वाभणादिमावोद्दिधीर्षया शास्त्रमणयनादपि प्रत्यवेयादिति भावः । ननु जन्यज्ञानस्य शरीरावच्छिन्नत्वनियमात् शूद्वाद्यात्मनामद्धारेच्छ- या शास्त्रमणयन शूद्रायात्मनां ज्ञानमागितयोद्देश्यत्वे शूद्रादिशरीरावच्छिन्न ज्ञानेच्छा मुनेरावश्यकीत्याशङ्कां परिहति (उद्देश्यतेति) अज्ञानवत्त्वेने. च्छाविषयतात्वित्यर्थः । (विशिष्टशरीरेनि) साक्षणत्वादिविशिष्टशरीर परिगृह्य एतच्छास्त्रार्थयवगच्छेदित्यभिसन्यानेनानधिकारिशरीरावच्छिन्नतया ज्ञानस्येच्छयानवगाहनेऽप्युपपद्यमानेत्यर्थः । अन्यथा कीटादिशरीरस्य शा- साधीनज्ञानानवच्छेदकलनिश्चयातदारमनामुद्देश्यतैद न निर्वहेदिति भावः । क्षतिम्-प्रत्यवायम् । नन्वेवं मुनेरुत्पत्तोऽपि प्रत्यवायम्तप-प्रभावानश्यतीति टीकाकारसमाधानविरोध इत्यत आह (टीकाकृतस्विति) मनु प्रमाकरणवरूपप्रमाणतत्वावधारणे सद्घटकममातत्वावधारण. स्याप्यपेक्षिततया तस्य स्वतः परतश्चामम्भवेन प्रमाणतत्वस्य दुरवधारण तया तदबंधारणसम्पादनेन शास्त्रस्य निश्शेयसोपयोगित्वं यत्सूत्रकृतोक्ने तन युज्यत इत्यापे प्रामाण्यावधारणस्य व्यभिचारान्यथासिद्धिभ्यां प्रवृत्त्या हेतुतया तदसम्मोपिन क्षतिरित्याशनमथकिमित्यादिना मूलकृतोऽसतम्, ·शापमुक्कावरी [दी] जगत्-ससार्यात्मजानम् । न चानधिकारिणश्शूद्वादीनध्यापयाम्बम्ब प्रवरो मुनीनाम् । [ग] जगत्पदस्य वस्तुमात्रार्यकत्वे घटादीनामचेतनाना मोक्षरूपोदारस्य- वधिन तदीयत्वेनोद्धारेच्छा मुनेन सम्भवतीति व्याचष्टे (जगदिति) परमे- श्वरस्य मुक्ताना च जीवाना नोद्दिधीविषयवसम्भव इत्यत ससारित्व विशेषणम् । ससारश्च मिथ्याघोप्रभवा वासना । मत्वर्थीयार्थ उपलक्षणत्व- व्यावृत्त विरोपणत्वम् । अनम्तदुपरक्षितमुक्तजीवाना व्यावृत्तिः । न च मूलोपात्तदुःश्वपङ्कनिममत्वविरोपणेनैव परमेश्वरादिव्यावृत्तिसम्भवात्ससारि विशेषणवैयर्यमिति वाच्यम्, एव यात्मपरजगत्पदम्यापि वैयर्थ्यापातान्, आत्मभिन्नाना दु खपङ्कनिममत्वविशेषणेनैव वारणात्, दुःखपकनिममलस्ये- दिधीविषयत्वोद्देश्यजात्पदान्यावर्तकतया विवक्षितत्वे उद्देश्यतावच्छेद कीमतनद्वाचकपदस्य जगत्पदपूर्वमुपादान कियेतेति "यतो जगत् दुख- पकनिमम अतस्तदुद्दिधीषु " इत्ययस्यैव विवक्षणाजगत्पदार्थतावच्छेदक- मारस्यैव उद्दिधार्पितत्वोद्देश्यतावच्छेदकतया नत्र ससारित्वान्तर्भावस्या- वश्यकलात् । आत्मपद चापच्छेदकशरीरव्यावृत्तम्य समवायेन वासना विशेपवत्त्वम्य लामाय । लक्षणयापि समूह एवं प्रामाणिकाना जगत्पदस्य व्यवहारात् समूहार्थक जगत्पद् न वशेषार्थकम्, एवकारेणैव तल्लाभात् । अथवा जगलमेवाशेषार्थकम्, तत्परत्वग्राहक एवकार -नतु तदर्थक., यथा सर्व एव शुभः काल" इत्यादौ । ननु शूद्रादीनामपि जगदन्तर्गततयाऽयरिधानधिकारिणा तपामध- जांनच्छया शाम्रप्रणयने महर्षि प्रत्यवयात्, अनधिकारिणामर्थज्ञानेच्छया गन्दपयोगरूपनदध्यापनम्य प्रत्यवायहेतुत्वान् इत्यधिकारित्वमपि विशेषण- म्विन्याशा परिहरति (नचति) शूद्रादीन् --शूद्रलजात्याकान्तशरीरविशे- विशिष्टान्मन । अय्यापयाम्पभूव-उद्दिश्य शास्त्र प्रणिनाय | तादृश ·गदापरीये-प्रामाण्यवाद। + [दी] मेनाशश्येतापि प्रत्यवायस्तम्य । नचानधिकारिणां गासावलोकनेना- थांवगमे प्रत्यक्यन्ति प्रणेतारइशाराणाम् । उद्देश्यता तु कीटपततादीनामपि विशिष्टशरीरपरिमहादावगमन सम्भवती न कामपि क्षतिमावहतीति सर्व- चतुरश्रम् [ सुस्थम् ] । टीकाक्तस्तु समापिसौकर्यादभ्युपेत्य प्रत्ययायं मुनेरन्यथैव समादधिरे। [ग]शरीरोपलक्षितात्मनां शालार्थज्ञानभागितया तदनुद्देश्यत्यादिति भाव । अनधिकारितामयोजकशरीरावच्छिन्नज्ञानेच्छया शब्दप्रयोगस्यैव मत्वाम हेतुत्वमित्याशयनाह (येनेति) स्वप्रयुक्त शब्दादैववशेनानधिकारिणामर्थ- ज्ञानं न प्रत्यवायहेतुरित्याइ (नति) तथा सति श्रामणादिमात्रोद्दिधीर्पया शास्त्रमणयनादपि प्रत्मवेयादिति भावः । ... ... ननु जन्यज्ञानस्य शरीरावच्छिन्नत्वनियमात् शुदाद्यात्मनामद्धारेच्छ- या शास्त्रप्रणयने शूद्राद्यात्मना ज्ञानभागितयोद्देश्यत्वे शूद्रादिशरीरावच्छिन्न ज्ञानेच्छा मुनेरावश्यकीत्याशहां परिहति (उद्देश्यतेति) अर्थज्ञानवत्त्वेने च्छाविषयतात्वित्यर्थ. । (विशिष्टशरीरेति ) ब्राह्मणत्वादिविशिष्टशरीरं परिगृह एतच्छासाथमवगच्छेदित्यभिसन्धानेनानधिकारिंशरीरावच्छिन्नतया ज्ञानस्येच्छयानवगाहनेऽप्युपपद्यमानेत्यर्थः । अन्यथा कीटादिशरीरस्य शा- साधीनज्ञानानवच्छेदकरवनिश्चयात्तदात्मनामुद्देश्यतैव न निवहेदिति भावः । क्षतिम्-प्रत्यवायम् । नन्वेवं मनेरुत्पन्नोऽपि प्रत्यवायत्तपःप्रभावानश्यतीति सरीकाकारसमाधानविरोध इत्यत आह (टीकाकृतस्त्यिति) ननु प्रमाकरणस्वरूपप्रमाणतत्वावधारणे तद्घटकप्रमातत्वावधारण- स्याप्यपेक्षिततया तस्य स्वतः परतश्यासम्भवेन प्रमाणतत्वस्य दुरवधारण- तया वदवधारणसम्पादनेन शाम्बम्म निश्श्रेयसोपयोगित्वं यत्सूत्रकृतोक्त तन्न युज्यत इत्याने प्रामाण्यावधारणस्य व्यभिचारान्ययासिद्धिभ्यां प्रवृत्य- हेतुतया तदसम्मवेपि न क्षतिरित्याशङ्कनमथकिमित्यादिना मूलकृतोऽसङ्गतम्, ·शासमुक्तावली [म] ननु प्रेमाणादीनां तत्वं प्रतिपादपच्छाम्नं परम्परया निठश्रेयसेन सम्बध्यत इति न युक्तम्, प्रमाणतत्वावधारण- स्थाशक्यत्वात्, तद्धि प्रमातत्वावधारणाधीनम्, तच्च स्वतः परतो वा न सम्भवति, वक्ष्यमाणदूपणगणग्रासात्। अथ [दी] प्रामाण्यनिश्चायनेन निश्श्रेयसार्थिन प्रवर्तयच्छास निश्श्रेयसेन सम्ब. ध्यत इति [भाशय ] मन्वान आदेशयति ( अथेति) [ग] प्रवर्तक्तया प्रामाण्यनिश्चयापेक्षाया आक्षेपेऽनुक्तत्वात्, अत. प्रवर्तकतया प्रामाण्यनिश्चयापेक्षैवाऽऽक्षेपकस्याभिनेत्यभिमानमूलकतया शहा सन्नमयति (प्रामाण्येति) प्रामाण्यनिश्चायनेन-निश्श्रेयसार्थप्रवृ- तिजनकजाने प्रामाण्यनिश्चयसम्पादनेन, निश्चीयमानप्रामाण्यकम्य स्वपति- पाथपथमसूत्रार्यज्ञानस्य सम्पादनेनेति यावत् । (निश्श्रेयसेन सम्बध्यत इति) निश्श्रेयसापयोगि भवितुमर्हतीत्यर्थः । प्रमात्वस्य दुरवधारणतया च सूत्रा- धानप्रयोजनवताज्ञाने निश्चीयमानप्रामाण्यक्त्व न सम्भवतीति शेषः । "प्रामाण्यनिश्चायनेने" त्यम्य यथाश्रुतपरता तु न सनच्छते, एतच्छास्त्रस्य मोक्षसाधनताजाने प्रामाण्याबोधकत्वात्, शास्त्राचीनप्रमात्वप्रहे स्वतस्त्वामस- क्तया स्वत परतो वेत्यादिना स्वतस्त्वनिराकरणासनतेश्च । "इति मन्वानः" नन्वित्याक्षेपकर्तुरित्याशय मन्वानः । अभिमानश्चाय न दुर्घट । तथाहि- "परम्परये" त्यस्य प्रर्वतकज्ञाने प्रामाण्यनिश्वायनेनेत्यर्थकतायाः सम्भवात् "प्रमाणतलाधारणम्ये" स्मादेव शास्त्रश्रवणप्रवृत्तिनिर्वाय शालाधीनप्रमाण- तन्वावधारणम्याशक्यत्वात् यतस्तत्र परम्परया प्रवर्तकज्ञाने प्रमातत्वाव- धारणमपेक्षित-तच स्वनः परतश्च न सम्भवतीत्यर्थकतामा अपि सम्भवात् । न चैवमेतदर्थकताभिप्रायम्मम्मरदुक्तिक एव मूरकृत इति कथ तदभिमान इति वाच्यम्, सम्मुम्बन एवक्षिपसरतम्तभाभिप्रायम्यानौचित्यात् । मामा- प्यावधारणात्मकमानस्यैव माग्दुपटवोक्त "रंथ" स्यादिना तगवानुपयोगिव ·गदाधरीय-प्रमाण्यवादः। - म] कि प्रामाण्यज्ञानेन, १ प्रवृत्तिमात्रे तस्य व्यभि- चारात् । बहुवित्तव्ययायाससाध्ये प्रवृत्तिश्यावश्यकार्यनि- श्वयादेव । नच यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयो प्रवृत्ति- प्रतिबन्धको [दी] प्रामाण्यज्ञानेन प्रामाण्यनिश्चयेन । यस्य संशयन्यतिरेकनिश्चयो- यद्यतिरेकसंशयनिश्चयो। [ग] शंकितुमचितम्, न तु तज्ज्ञानसामान्यस्य, तथा सत्युत्तरकालं निश्चयमात्रस्यैवोपयोगिताव्यवस्थापनमप्यसंगतं स्यादतो ज्ञानपदं निश्चय- परतया व्याचष्टे (पामाण्पज्ञानेनेति) "यस्य संशयव्यतिरेकनिश्चयाविति" मूलं व्यतिरेकज्ञानसामान्यपरतया अनुपदं वर्णनीयम्. सामान्यलाभश्च यावद्विशेषोपादनादेव, तच्च यथाश्रुते नोपपद्यते, यत्सशयानात्मक यद् न्यतिरेकसंशयानुपादानात्, तदभाववद्धेदकोटिकतदमावसंशयस्य तत्संशया- नात्मकत्वात्। एवं यत्संशयादिपदं यद्रूपावच्छिन्नविषयकसंशयादिपरमवश्यं चाच्यम्, न्याधिसंशयसामान्यान्तर्गतानां किंचिद्रूपेण व्याप्तिप्रकारकनानासं- शयानामनुमित्सुतावावप्रतिबन्धकत्वात्। तथाच व्याप्तिलारच्छिक संशया- नात्मकोऽपि व्याप्तयभावाभावत्वादिना च्याप्तिविषयकव्यायभावादिसंशय- सम्भवतीति व्याप्तित्वायवच्छिन्नसंशयत्वेन तदुपादानासम्भवादसङ्गतिः, अतो व्यतिरेकपदव्यत्यासेन व्यतिरेकविषयकसंशयनिश्चयपरतया व्याचष्टे (यस्येति) परे तु-यथाश्रुते यस्येति षष्ठया प्रतियोगित्वरूपार्थो व्यतिरेका- न्वयी, अन्य विषयतारूपः संशयान्वयी, अतस्तस्या एकार्यपरत्वनिवा- हाय व्यतिरेकपदं व्यत्यस्यति (रस्येति) न च घटस्य संशय इत्यादौ एक- पर्मिकघटतदभावावगाहिज्ञानलामाय संशयपदं न्यतिरेकायमाहिसमानर्मि- ज्ञानपरम्, प्रतियोगिलं विषयलं च षष्ठया अर्थः, संशयपदार्थकदेशे व्यतिरेके प्रतियोगित्वस्य ज्ञान विषयत्वस्यान्वय इति व्युत्पत्तिरावश्यकीति पठ्या अर्थद्वयपरत्वमावश्यकमेवेति कथगेतदिति वाच्यम्, यत- स्वा- ·शस्त्रमुक्तावली। [दी] तेन व्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकता लभ्यते । [ग] वच्छिन्नप्रतिवव्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वस्वसामानाधिक- रण्योभयसम्बन्धेन विषयिताविशिष्ट विषयिताशालिज्ञानं सशयपदार्थः, चरम- विषयितायामेव पष्ठयर्थस्य निरूपकत्वस्य निरूप्यत्वस्य वान्वयः, एव चामावस्य सशयपदार्थाघटकतया तत्सममिव्याहृतषष्ठ्या अभावान्वयि तदीयप्रतियोगितार्थकताया अनावश्यकता । नच विषयितानिरूपकत्व विष- यिताप्रतियोगित्वमेव, तथाच व्यतिरेके सशये चान्वय्येक एवार्थप्पष्ठया इति कथ तदर्थभेदभयेन व्यतिरेकपदव्यत्यास इति वाच्यम्, अभावनिरूपितस्य विषयितानिरूपितस्य च प्रतियोगित्वस्यैकजातीयत्वविरहादित्याहुः । अत्र सशयादिपद प्रतिवध्यसमानधर्मितावच्छेदककयद्पावच्छिन्ना- भावसशयादिसामान्यपरमवश्य वाच्यम्, अन्यथा समूहालम्बनरूपघटाभावा- दिनिश्चयात्मकव्याप्तयादिव्यतिरेकसरायादिप्रतिमध्यस्य घटादिज्ञानस्य व्या- वयादिनिश्चयाहेतुकत्वाद्वयमिचारापत्ते , एव च व्यतिरेकनिश्चयत्वादिघटक- न्यतिरेकज्ञानत्वपुरस्कारेण तज्ज्ञानसामान्यनिवेशादेवोपपत्तेस्तघटकदळात- रोपादानमितरपदोपादान च व्यर्थम्, यदि च सशयत्वादिव्यापकत्वेन प्रति- बन्धकतानिवशे तज्ज्ञानत्वव्यापकताघटकप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावादन्य एव तदभाव सरायत्वादिव्यापकताघटक इत्यवैयर्थ्यम्, सशयत्वनिश्चयत्वे अव्याप्यवृत्तिजातिविशेषाविति मते तच्छरीरे ज्ञानत्वस्यानन्तर्भावादपि न वैयर्यशश, तथाप्यनुचित गौरव सशयनिश्चययोः पृथनिदेशपक्षे दुर्वार- मेवेति मनसि कृत्य फलितार्थमाह (तेनेति) (व्यतिरेकजानत्वेनेति) अन- तिरिक्तवृत्तित्वम्पावच्छेदकत्व तृतीयार्थ., न तु स्वरूपसम्बन्धरूपम्, भागभावजानत्वस्य ग्रामज्ञानप्रतिबन्धक्तावच्छेदकमायाभावनिश्चयत्वपटक- तया माधनिश्चयम्य प्रायज्ञानाहेतुतया व्यभिचारस्य दुर्वारत्वान् । पर्याप्तिनिवरो ·गदाधरीये-प्रमाण्यवादः दी] ग्रामसंशयस्य तु न प्रतिबन्धकतेति भावः । [ग] चतदर्भपर्यालीचने लापवासंभयात् । यद्यतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नमा तिबन्धकताकं यत्तत्तनिश्चयत्वावच्छिन्नजन्यमिति सामान्यव्याप्तिः पर्यव- सितेति न साध्यसाधनयो।यधिकरण्यम्, न वेवरीयप्रामाण्यनिश्चयवन्य- तामादाय सिद्धसाधनावसरः। न च माध्यमिकपूर्वपक्षे अथेत्याधाशङ्का न नैयायिकस्य, तेन मा- भाग्यनिश्चयोपयोगितास्वीकारा , किंतु तटस्थस्य, तदुपरि च न चेत्या- द्याशङ्का पुनर्माध्यमिकस्यैव, तेनेश्वरानभ्युपगमेन न सिद्धसाधनावसरः, सा- ध्यस्य मतद्वयसिद्धतायामेव तद्दोषादिति वाच्यम्, एवमपि तटस्थेनार्था- स्तरोद्भावनस्य दुरित्वात् । न च स्वतः परतश्च प्रामाण्यस्य ग्रहणं निग- कुर्वतो माध्यमिकस्य कथं प्रवृत्तौ प्रामाण्यनिश्चयहेतुकत्वसाधनं समच्छत इति वाच्यम्, मामाण्यनिश्चायनेन शाम्नस्य निश्चयसोपयोगितावादिन नैयायिक परामवितु तन्मतमालम्ब्य माध्यमिकस्यापि प्रवृत्ती मामाण्यनिश्च योपयोगिताव्यवस्थापनसम्भवात् । ननु अव्यभिचारव्यतिरेकरूपच्यभिचारस्य संशयो निश्चयश्चाध्यमि- चारमइप्रतिवन्धक , व्यभिचारसंशयप्रतिवन्धकताया व्याप्तिग्रहोपाये मणि- फाररेवोक्तत्वात् , तथा च व्यभिचारज्ञानसामान्यप्रतिबध्ये ऽव्यभिचारनिश्च- याजन्ये ऽव्यभिचारनिश्चये व्यभिचार इत्यत आह (ग्राह्यसशयस्येति ) अन्य- भिचारव्यतिरेकसंशयरूपस्येत्यादि । न प्रतिबन्धकता- व्यामिमह इति शेपः । तथाच व्यभिचारसंशयस्य न्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वाभिधानं मतविशे- पावलम्बनेनैवोक्तमिति न विरोध इति भावः । एतेन घटादिसशयस्य घटा- दिग्रहामतिबन्धकतया संशयपदेन घटादिनिश्चयाहेतुके घटादिज्ञाने व्यभि- चार वारयता मिश्राणां प्रतिबन्धकसंशयादौ यदभावत्वमकारकत्वनयत्यवि. चक्षयाऽभ्यभिचारनिश्चयाजन्यतन्निश्चयेऽव्यभिचाराभायत्वाप्रकारकव्यभिचार- त्वप्रकारकसंशयसाधारणप्रतियन्धकताके व्यभिचारवारणमयुक्तमिति ध्वनि- तम् । घटादिसशयम्य तन्निश्चय इव व्यभिचारसंशयस्यापि अव्यभिचारनि ·शामभुक्तापको। [ग] श्चये प्राह्यसंशयत्वाविशेषेणाप्रतिधकत्वौचित्यात् । यन्मतमवलम्ज्य मणिकृतो व्यभिचारसरायप्रतिबन्धक्ताभिधान, घटादिसंशये तनिश्चयप्रति. बन्धकतामा अपि तन्मनसिद्धत्त्वात् । अत्र मिश्रानुयायिन - व्यभिचारज्ञानम्य व्याप्तिनिश्चये मणिमन्त्रादि- चन् पृथगेव प्रतिबन्धक्ता, न तु ग्राह्याभावज्ञानतया, कथमन्यथाऽत्य- न्वामावगर्भव्यभिचारग्रहस्यान्योन्यामावगर्भन्याप्तिधीविरोधिता, माहामावाव- गाहितया प्रतिबन्धकत्वमेव च ग्राह्यसरायव्यावृत्तमिति ब्याभिचारसशयप्रति. चन्धकत्व युक्तमेव, म्वप्रतिबन्धकसरायव्यतिरेकायश्चययोर्यदभावत्वप्रकारता- नियतलविशेषण वैकल्पिकम्, अव्यभिचारामावत्वप्रकारक्त्वस्य न्यातिनि- श्थयप्रतिबन्धकै व्यभिचारनिश्चये सशये चानियमात् , एकत्र तन्निदशेनैवा. व्यभिचारसरामतव्यतिरेकनिश्चयप्रतिबध्ये तनिश्चगाजन्ये व्याप्तिनिश्चये न्य- भिचारवारणमम्मवात्, यद्यपि प्रमेयत्वादिना व्याप्त्यमारावगाहिनि पक्ष- धर्मसामावल्याचवच्छिन्नविषयकजानेऽनुमितिप्रतिवन्धके व्याप्त्यमारस्वादि. प्रकारक्वाभावात् दृष्टान्नामियादिवारणाय यदभावावगाहितामयुक्तप्रति- बन्धकनासारिमायादौ यदभावत्वप्रकारतानयत्य विवक्षणीयम् , तथा च व्यभिचारमशयप्रतिबध्ये तद्वयतिरेकनिश्चये व्यतिरेकनिश्चयपदोपादानव्या- वृत्यमगतिः, भत्र्यभिचारनिश्चय पनि प्रतिबन्धक्ताया ब्यमिनारामावाव- गाहिलापयुक्ततया यसदेन व्यभिचारोपादानासम्मवात् , तथापि व्यतिरेक- नश्चये यदभारत्वकारतानियनत्वानिवेशपक्ष एवं प्रतिवन्धक्तायां यद- नावावगाहिनाश्युकल निवेशनीयम्-न तु सशय तद्विरोपणनिवेशपत्रे, अनुमित्यादिपतिबन्धात्र्याप्पयादिमस्ये व्याप्त्यभावत्वाप्रकारम्त्यायोगेन - टान्नागिदपाचन रसासा, तथा च मति व्यभिचारावगाहिताययुक्तानुमि. निपनियानारति व्यमिगरमशय व्यभिचाराभापत्यप्राप्तानयत्यनेय যান নিৰ্যৰয়াৰমৱান নিবনিমযৗবাধিক सगमयिनुन, ·१३ मानमुक्तावली। मि] तत्सन्देहे सत्यर्थसन्देहेनार्यानिश्चयादेवाप्रवृत्तस्तत्र तयोरप्रतियन्धकत्वादिति चेत् ? न । [दी] प्रवृत्तीति प्रकृताभिप्रायम् । यप्रनिरन्धकारित्यर्थ । (नत्य- न्देह इति) क्लतकारणमा यत्मत्वे कार्यानुवादः, अनायत्या तम्यैव प्रतिबन्धात्व कल्प्यते, न चेह तथा । [ग] वेऽनुमिते दृष्टान्तवामगनि रति विपतम्तदन्तानो नामिप्रेत -अफि तु यत्त्वतत्त्वमागेत्याह (प्रवृत्तीति) मनु प्रामाण्यमायद या अर्थानि- श्चयादेव प्रत्त्यभावनिहान् प्रामाण्याभावज्ञानम्य कारणीभूताभावपति- योगित्वसनिबन्धक्त्वाऽसिद्धरक्तानुमान बरसासिद्धया दुष्टमिति मूगे- तन मगच्छेते, प्रवृतावनिश्चयम्येव प्रामाण्याभावज्ञानाभावम्यापि कारणनामाहरनियतान्वयव्यतिरेक्मत्वेन कारणताया दुरपहवत्यादित्यानाकर निराकरोनि (क्लसेत्यादिना ) सम्य प्रनिमयकत्व-तदभावम्यानन्यधासि-- उत्वम् कलप्यते । (न चंद तथेति) प्रकृत क्लनापग्सकलकारणमचे प्रामा-- प्रमभगयादिमत्त्व प्रवृत्त्यनुत्याद इति नेत्यथ । प्रामाण्यमशयाद्यमावेऽपि पिनार्थनिश्चरमप्रवृत्तेम्तद्धतुताया आवश्यकरयान , प्रामाण्यमयदगाया च तदमत्तेनाप्रवृत्तेरिनरसफल कारणाम-पत्तेरिति माय । तथा च नियत्ता- न्वययातरेकऽपि प्रामाण्याभावनानाभावम्यान्यथासिद्धत्वमेवेति न तज्ज्ञानम्य कारणामनाभावप्रतियोगिन्यम्प प्रतिबन्धकत्व शकाम्पदमपीति मूनसगति । यथार्थनिश्चयकाने सदद्वितीयमाणे वा यय प्रामाण्यम यम्नत्र সালিখরিদাষ চা বপূর্নাঙ্গ বা সমাণবিবাহগায় সামান্য मनायम्य प्रनिबन्धक्वारश्यामिनि चेन्न, अगृहीतप्रामाण्यकार्थनिधर- खेन हतुतंयव निवाहात्, गाग्वेगापामाण्यज्ञानाभाषम्य पृथक्कारणलाक- जानात् । मूरे म्बम्पामिद्धिप्रदर्शन दृष्टान्नामिद्वरप्युपश्रण बोध्यम् । प्रभावामावग्रहामावम्प प्रवृत्तिकारणत्वामावऽपि न म्यामिद्धि , अन्य- ·भदाधरीये-प्रामाण्यवादः । दी] न च प्रयोजकीभूताभावप्रतियोगित्यमेव याच्यम्, अप्रयोजकत्वात्, [ग] विधप्रतिबन्धकताया एव विवक्षणीयत्वादित्याशय निराचष्टे (नचेति) यद्यपि प्रयोजकत्वमिदं न नियतपूर्ववृत्चित्वरूपम्, व्याप्तयभावसंशयद्वि- तीयक्षणे व्याप्तिनिश्चयोत्पत्ती तृतीयक्षणेऽनुमित्युत्पत्त्या व्याप्त्यभावप्रहाम व- स्यानुमित्यपयोजकत्वेन दृष्टान्तासिद्धेः नापि जनक जनकत्वम्-आद्यसंशयस्या- प्रतिवन्धकस्वेन तदभावस्यानुमितिजनकल्यातिनिश्चयाजनकत्वेन तदोपताद- वस्थ्यात् । तथापि जनकतावच्छेदकमाविष्टत्वमेव तत्, व्याप्तिसंशयभेदस्य निश्चयत्नघटकतयाऽनुमितिजनकतावच्छेदकत्वात् । व्याप्तिसंशयस्यानुमिति. प्रतिबन्धकत्यान्न दृष्टान्तासिद्धिः । उक्तयुक्त्या अगृहीताप्रामाण्यकत्वस्या- थनिश्चयनिष्ठप्रवृत्तिहेतुतावच्छेदकताया आवश्यकत्वान्न स्वरूपासिद्धिः । अथवा यन्निश्चयविरहविशिष्टस्य यर्मिकयद्यतिरेकज्ञानस्याभावो पद्विशेष्यकयत्प्रकारकयज्जातीयकार्यनियत व्यवहितपूर्ववृत्तिः, तद्धर्मिकतन्नि- श्चयत्तद्विशेप्यकतत्प्रकारकतजातीयकार्यजनक इति समुदायाथः, व्याप्त्य- मावसंशयद्वितीयक्षणोत्पन्नव्याधिनिश्चयात् यत्र तदनन्तरक्षणेऽनुमितिस्तत्र तत्पूर्वक्षणे विशेषयाभायाद्विशिष्टाभावोऽक्षत एवेति न दृष्टान्तासिद्धिः । एतेनाप्रामाण्यमहामावस्य कारणतावच्छेदकत्वोपगमे विशेप्यविशे- पणभावे मिनिगमनाविरहात् तस्य कारणत्वमप्यनपवादमिति कारणी- भूताभावप्रतियोगित्वपटितहेतुरप्यविकल इति प्रयोजताघटितसाधनानु. सरणशहाया असंगतिरिति दूषणमनवकाशम् । (अप्रयोजकत्वादिति) प्रामाण्यव्यतिरेकज्ञानाभावस्पानिश्चयनित कारणतावच्छेदकतया अर्थमंशयकारणाभावनयाऽनिधयमम्पादकलेन वा " ·शायमुकारली। [म] प्रामाण्यसंशयानन्तरम् इदं इत्यमेवेत्यवधारणस्य निष्कम्पप्रवृत्याशस्य प्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वात् । (दी] यत्तदर्थयोरननुगमाचेति भावः । अम्युपेत्य समाधचे (मामापति ) तथाच कारणात्यामादेऽप्यवश्यापेक्षायत्वमिति भावः । (ग] प्रवृत्तावपेक्षणीयत्वेन तन एवातिप्रसङ्गम) मामाण्यनिश्चयम्य प्रवृति- हेतुत्वावा करऽनिष्टप्रसशरूपविपक्षबाधकामावादित्यर्थ । अप्रयोजकत्वं च कारणीभूनामारमतियोगित्वपरतिबन्धकताया हेतुपटकतापक्षेपि बोध्यम् । मनुमाने दूपान्तरमाह (पघदयोरिति) तयार-यत्पदेन प्ररमा योगदाने रातासिद्धि , व्याप्त्युपादाने च स्वरूपासिद्धयादिः । ननु मामाण्याभावज्ञानाभावस्य उक्तयुक्त्यार्थज्ञाननिष्ठकारणतापच्छे- दफत्य विनिगमनाविग्हमयेन स्वतन्त्रकारणत्व वाध्ययमशीकर्तव्यम्, सपार-मामाण्यनिश्चयस्यैव हेतुना युक्तेति हेतविधयैव प्रामाण्यनिश्चया- पेक्षाया एष सम्भवादर्थनिधयमम्पादकलया पेशाभिषान प्रामाण्य- सशयानन्तर" मित्यादिना मणिकतो न युतमित्यतआह (अभ्युपेत्येति) परेण व्यायाप्यमान प्रामाण्यनिधयम्य प्रवृत्त्यहेतुत्वसम्युपेत्यवत्यर्य । समापत्त-प्रामापयनिश्रयापेक्षा व्युत्पादयति । भयया-प्रवृत्ती प्रामाण्यनि- भयानपेक्षायामपि नन्धित्याचक्षेपातुरभिप्रेतया प्रमावस्य प्रमाणसत्यपटर- दया तयधारणे प्रभावावधारणापेक्षयेवोदेश्यसिद्ध प्रावो प्रामाण्यनिध- यम्य परम्पराक्षणीयतपयम्यापनमयुक्तमित्याशक्याह (अम्युपत्येति ) प्राणी मामाण्यनिश्चयापेक्षय। नदगम्भवन शामस्य नियसोपर्योगिला~ नियाद हत्येव नाभितमिति मारपत्यम् । इदमित्यमपेत्यर्थनिश्चये प्रामाण्यनिधयोरेशायामपि प्रयौ तारणत्यागिदी नांदेश्यसिदिलिपा- निगाम्ने (राशि) यस्यांपेशीयर-कारण सम्पादानया।

·गदाधराय-मामाण्यवादः । १५ [A] ननु स्वत एवास्तु तनिरूपणम् ? [दो] स्वतः-स्वस्मात् स्वकीयात् । तत्र स्वप्रकाशतया तेनैव तत्मामाण्य गृह्यत इति गुरवः । [ग] ताशापेक्षायामपि तदसम्भवे शास्त्रश्रवणे प्रवृत्त्यनुत्पत्त्या शास्त्रस्य निष्फलत्येनाक्षेपसनारति मायः। "ननु स्वत एवं"ति मीमांसकत्रयस्यैव मत्ययस्थानम्, न तुगुरो रेव मित्र- भोरेय वा, मतवमसाधारणविप्रतिपचेर दर्शनीयत्वात्, अनुव्यवसायेना- सुमित्या स्वरकाशेन वा गृयत इत्यादिना मतत्रयसाधारणस्वतस्त्वस्य व्यवस्था- पनीयत्वाच्या एवं च स्वपदस्य प्रामाण्याश्रयमानपरत्वे तदीयमानपरत्वे वान मतत्रयसाधारण्यमत उभयपरतया व्याचष्टे (स्थत इति ) ( स्वस्मादिति) मामाण्याश्रयव्यवसायादित्ययः "तनिरूपरमि"ति-मूलस्य च प्रामाण्यव्यव- हार इत्यर्थः, तायता च व्यवसायास्यैव स्यमामाण्यविषयपत्यलाभः, सावतेय ध्यवर्तव्यज्ञानविधया प्रामाण्यव्यवहारहेतुनायाः स्वस्य निर्वाहात् । एतम्य गुरुमतानुसारेण । मिनभट्टयोरनुसारेणाह (स्वकीमादिति ) स्वप्रयोज्यादि- त्यर्थः । मिश्रमते व्यवसायजन्योऽनन्यसाय एव तत्प्रनोग्यतया विवक्षितः, भट्टमते २ व्यवसायजन्यज्ञाततारूपहेतुजन्यानुमितिरेवोत मतद्वयोपसंग्रहः । केचितु-तनिरूपण- मामाण्यमहः । स्वस्मान्-व्यवसायात्, व्यवसाय- प्रयोज्य इति यावन्, स च मित्रमतेऽनुव्यवसायरूपः, महमने ज्ञानतालिम- कानुमिति रूसः । गुरुमतानुसारेणाह (स्वकीयादिति ) स्वोसतिप्रयोजक कारणसमुदायादित्यर्थ । एतावता म्यसामाजन्यत्वेन स्वस्यैव स्वमामाण्य- महरूपता लम्यत इति व्याचकुः तचिन्त्यम्, तथा सति "तस्यप्रकाशतये" त्यादिना प्रथमतो गुरुमतविवरणम्यायुक्तनापातान् । म्वप्रकाशतया-व्यर. सायम्य म्वविषयकनया ! (तेनैव तत्पामाण्यं गपत इति ) तस्मेव ·शासक्तं वरी। [म] तथाहि-तत्र-विप्रतिपत्तय:- [दी] तदनुव्यवसायेनेति मिश्राः । ज्ञानस्यातीन्द्रियतया ज्ञाततालिका. नुमित्येति भट्टा । तत्र-मतत्रयसाधारणस्वतस्त्वे । [ग] प्राथमिकज्ञानमहत्वात् सर्वेषामेव मीमासकाना प्राथमिकज्ञानप्रह- माधतायाम्वतो ग्रासतारूपत्वादिति भावः । ( तदनुव्यवसायेनेति ) तद्विषयकलौकिकमानसेनेत्यर्थ । तत्प्रामाण्य गृह्यत इत्यनुपज्यते । एवममें प्यनुपनो बोध्यः। उपनीतप्रामाण्यस्य न्यायमतेपि ज्ञानमानसे भाना. लौकिकत्वविशेषणम् । न च ज्ञानाशे रौकिकमानसेऽप्युपनीतप्रामाण्यमाना चद्विशेषणेनापि न न्यायमताद्विप इति वाच्यम्, स्वाशलौकिकत्वस्य विवक्षणीयत्वात्। तच्च स्वविषयक्ज्ञानाजन्यत्वम् । स्याश्रयगामस्वरूपगुरमत. सिद्धस्वतन्त्वेपि स्वविषयाजानाजन्यत्वेन स्वाश्रया विशेषणीयः, अन्यथा मामाण्याश्रयज्ञानपि कदाचिदुपनीतप्रामाण्यमानस्य न्यायमतसिद्धतया तदविशेषापते । ( ज्ञानम्यातीन्द्रियतयेति ) एतेन भट्टाना ज्ञाततारित कानुमितेर्मिश्रमतसिद्धानुव्यवसाययत् प्राथमिक्ज्ञानमहरुपति सूचितम्, तेन न्यायमतेऽप्यनुमित्या प्रामाण्य गृयते, परन्तु तन्मते जातताया अप्रसिद्ध तया तलिरकानुमित्या प्रामवासम्भवः, एवच ज्ञाततायामेव विवादपर्यव. सानम्, नतु म्यतो प्रायन इति देश्यानवकाश । ना जानतालिकानु- मितिमापत्वे जानातीन्द्रियत्वस्याप्योजकनया ज्ञानम्यानीन्द्रियतयेति हेत्व- नन्वय , अनुमित्येत्यस्य सावधारणपरतया तालप्रत्यक्षामायवे हेत्वन्य. यम्य विवक्षितत्वात् । मूलस्थ नरयुगदाय ध्याचो (मतययसाधारण. स्वतम्य इति) एतेन प्रथमारधिविमतिपवित्रयम्य मतत्रयसाधारण्य म्लायरादरम्यमेवेनि सुरीयविपतिपः प्रत्येामवेत्यनेन यथा एपमतमिद्ध- सतम्यशेटिक्लममिहिनम् तथा-प्रथमादिपिप्रतिषणीना मतद्वयमात्र• मिदम्पतम्यारिकोटिक्वाकारणाय पुक्न नियमिदम्पनरो. टिकवाभिधानम्, महिना न्यूनत्वायापन्दिारः । (मी) सप्तम्ये - ·गदासीय-प्रामाण्यवादः । म] ज्ञानप्रामाण्यं तदप्रामाण्याग्राहकयावज्ञानग्राहक- सामग्रीग्रायम्-नवा। [दो] विचारागसंशयजननीविपतिातीराह (ज्ञानेत्यादिना) मा प तात्पर्यवशाचद्वति-तत्यकारफरापप्रकविशिष्टं ज्ञान प्रशन्दोपसंहितेन मामातुना मत्याय्यते, मावस्युटा च [ग] यविषयतायाम्मंशयननकवाक्यापविपतिपतिपदाकदेशे संश. यन्वयो पोध्यः । विमनिपचेरुपयोगिता दर्शयितुमाह (विचारानेति) विनारो जल्पः, विपरीतोद्भावकारविजिगीषया न्यायप्रयोगापा, जिजा- सामम्पादनेन तदस्य तदुपयोगिनी मध्यस्थसंशयाय जननीरित्यर्थः । मत्रच "मन्वि" त्यादिवस्तुमीमांसकस्यैव न "तभाही" त्याचणिधानम्, तमा सनि च विधिकोटिमात्रस्य सदभिधेयरया निषेधादियोधक "म" स्यापभिधानासनतेः, स्वसंशयज्ञापनाय मध्यस्मस्येव तभाभिधानीचित्या- दिनि "स्वतएवास्तु तनिष्पप" मिरयनन्तरम् "इति मीमांसकानां स्वमत- परिग्रहेण नेपायिफेन विचारमगक्ति" रिति पूरणीयम्, तथा च प्रभात एवोक्तिरियम् । तथा च एवं विचारो विप्रतिपत्यभाय न पटन इत्यालो. व्य प्रन्यानव "तयादी" स्पादिना विप्रतिपत्तयो दमिनाः । उत्तरवत्पूर्व- पक्षीपि परिस्करणीय इत्ययम् । पक्षे ज्ञानपदोपादानं प्रामाण्यपदप्य ममतारणवायपरत्वग्नमनिरामपरता सार्थयिष्यन् तत्पदम्य अमात्य सत्करणत्योभयाकना न्युन्मादयति (र चनि) मर-पक्षयोधके मानामाण्यपदे, शननिपद शानकारपत्वनिरामाम, तात्पर्यनमविषयता. वारणार्यन्यायपः । तानि प्रकारकायचं यायामिवान्योऽरिकाः परान्दार हति मुन्नोऽन्यैर लाम इत्य आह ( नापयदिति ) मा.

·शास्त्रमुक्तावली। [दी] तादृशज्ञानत्वम्, करणल्युटा तारशज्ञानकरणत्वं सद्धितान्तेनोप- स्थाप्यते । तत्र वादृशज्ञानकरणत्वस्य निरासाय ज्ञानेति सावधारणम् । तर न ज्ञानत्वनियतम्, मनः प्रभृतिवृत्तित्वात् । , [ग] धातुपूर्वप्रशब्दस्य याथार्थ्यरूपप्रकर्ष एवानादितात्पर्यादित्यर्थः । प्रशब्दस्य वाचकत्वे विवादात् पदत्व सविवादमिति प्रशब्देत्यभिधानम् । तदुपसन्धान च तदव्यवहितोत्तरत्वम् । माघातुना-ज्ञानत्वविशिष्टार्थक माधातुना । तद्धितान्तेनेत्यस्य मावल्युटा करणल्युटेत्युभयत्र सम्बन्ध , तद्धितश्च भावार्थकः प्यन्प्रत्यय , तस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकयोधकत्वव्युत्पत्ते- रिति भावः । तत्र-तयोरर्थयोर्मध्ये । ज्ञानपदादेव कथ तन्निरास इत्यपेक्षा. यामाह ( सावधारणमिति ) ज्ञानस्यैव यत्प्रामाण्यमित्यर्थपरम् । तच्च- प्रमाकरणत्व च । ( न ज्ञानत्यनियतमिति ) न ज्ञानमात्रवृतीत्यर्थ । तथा च प्रमाकरणत्वे समभिन्याहृतज्ञानमात्रवृत्तित्वान्वयानुपपत्त्या प्रामाण्यपदे तत्परत्वममनिरासः । गङ्गाया घोप इत्यादी प्रवाहे घोपाद्यन्वयानुपपत्त्या गमापदे तत्परत्यभ्रमनिरासवदितिमाव । ( मनः प्रभृतीति ) यद्यपि परामर्शादिनिष्ठमनुमित्यादिप्रमाकरणत्व ज्ञानत्वनियतमेव, तथापि विशे- प्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेषणान्वयस्यौत्सर्गिकत्वात् प्रमाकरणत्वत्वा- पच्छेदेन ज्ञानत्वनयत्यान्वयानुपपत्त्या तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वत्वावच्छेदेन सदन्वयसम्भवेन तत्परतैव गृह्यत इति भाव । अथैव "ज्ञानस्यैवे" त्यवधारणपरत्वादरो व्यर्थ , मन प्रभृति- निष्ठज्ञानकरणताया परामर्शादिनिष्ठकरणतातो भिन्नत्रया तत्र ज्ञानवृत्ति- स्वस्य बाधेन प्रमाकरणतापरत्वम्रमनिराससम्भवादिति चेत्सत्यम्, साव. धारणमित्यस्य अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेन स्वार्थसम्बन्धपरमित्यर्थ , "तञ्च न ज्ञानत्यनियत" मित्यस्य तत्त्व च न ज्ञानवृत्तित्वव्याप्यमित्यर्य इति न दोष ।

·गदापरीय-प्रामाम्यवाद। [दी] जानपदेनोत्सर्गतो शातिरेवोपस्थाप्यते । तद्वति [ग] एनेन ज्ञानप्रामाण्यपदस्य ज्ञानस्यैव यत्प्रामाण्यमित्यर्थपरत्वनिर्णाय- काभावानोक्तप्रमनिराससम्भवः, नद्यवच्छेदकावच्छेदेनान्वयपरतावदेता. शार्थपरताया अपि औत्सर्गिकत्वमित्यपि परास्तम् । यतु प्रमात्वप्रमाकरणत्वयोः मामाण्यपदार्थत्वव्युत्पादनं तेन रूपेण पक्षत्वमिति प्रदर्शनाय, तादृशज्ञानकरणत्वस्य निरासायेति तस्य व्यावर्तनायेत्यर्थः, तथा च ज्ञानमात्रवृत्तिप्रामाण्यादार्थत्वेन ज्ञानान्यवृत्ति- तानवच्छेदकपामाण्यपदार्थतावादकवत्वेन पक्षत्या प्रमाकरणत्वत्वरूप- प्रामाण्यपदार्यतावच्छेदेकस्य च मनः प्रभृतिचितावच्छेदकस्यात् न प्रमाकरणत्वस्य पक्षान्तर्भाव इति नांशतो बाधादिरिति व्याख्यानम् ; तन्न, तथा सति ज्ञानपदस्य फरणव्युत्पत्या ज्ञानजनकार्यकत्यातत्समभिन्याहारे- णापि न प्रमनिरास इत्याशशया असम्भवेन ज्ञानपदास्य जप्तावेव स्मियोगदर्शनान ज्ञानकरणलपरत्वशङ्केत्यर्थपराया ज्ञानपदेनेत्याद्यनिस- फकिकाया अवतारासम्भवात् । ज्ञानपदार्थत्वेन जागतिशे प्रयोजनामाया- ज्ञानकरणररूपज्ञानपदार्थसात्रवृत्तिायाः प्रमाकरणले सत्त्वेऽपि अंशतो भाधाराशनकाशेन तादृशफाधिकाया अवतारयितुमशक्यत्वात् । ज्ञानप- दार्थत्वेन ज्ञाननिवेशे जठेरेवोत्रसनिकज्ञानपदाधीनोपस्थितिविषयत्वेऽपि मान- करणस्य भानपदार्थतानपायेन अंशतो बाधवारणासम्मवेन ज्ञानपदनेत्यादे एम्सरततापते थेति । विशिष्य तद्वति तापकारकज्ञानत्वस्य पक्षले ज्ञानत्वानियतत्वस्य पक्षतावच्छेदकानुपदेशो व्यर्थ इत्याशा निराकर्तुमभिमतार्थतारायंनिश्चया- पमेव धानत्वनियतत्वांशोपादानम्, न तु तदपि पचतावच्छेदकपटकमित्या- शायनाह ( तद्वतीति ) प्रवर्तकशानविपयामानात्मकप्रामाण्यपदार्य- मधिकृत्य विचारादेव प्रमाजनक्त्वपरताप्रमो न सम्भवतीत्यागच्य ·२० शाम्मुक्तावरी। [दी] तत्प्रकारक्नानस तु परितार्थ । तद्वति तत्प्रकारकज्ञानत्वम्ब तत्तयभेदेन मिनत्वात् कस्यापि प्रामाण्यम्य च यारज्जानग्राहक्सामग्री- ग्राह्यत्वामानात् तत्तज्ज्ञानप्रामाण्य तत्तज्ज्ञानग्राहस्याग्रामम् न पति राभाथं तत्तज्ञानपर ज्ञानपदमिति तु तत्वम् । यत्तु मिश्रादिमते. अगृहीतज्ञानप्रामण्यविशेषे वाधवारणाय ज्ञानपद, [ग] ज्ञानपदोपादाने प्रयोननान्तरमाह ( तद्वतीति ) तत्तदर्थभेदेन प्रका- रीमतघटत्वपटत्वादिभदेन (तत्त ज्ञानेति ) यद्धर्मप्रकारकज्ञानप्रामाण्य, यदा पक्षम्तदा तद्धर्मप्रकारकजानग्राहकयावगायत्वमेव साध्यम् न तु मामा- न्यतो जानमाहकयावद्ग्रायत्यम् । तद्धर्मप्रकारकज्ञानप्राहकयावदपाय नवेति लाभायेयं । ततज्ज्ञानपरम्-विशिष्य साध्यघटकघटत्वादिप्रकारकजानपरम् । तादृशज्ञानम्य च न पक्षतारच्छेदकान्तमीद , प्रामाण्यपदन घटत्ववतीत्यादे. विशेपपणेवोपस्थित्याऽभ्यावर्तकत्वात्, अपि तु तादृप्यणैव घटत्ववती. त्यादिक घटत्वादिप्रकारकज्ञानघटितसाध्यसाधने पक्ष इत्यवधयम् । मित्रोक्तज्ञानपदव्यावृत्तिमुपन्यस्य द्पयनि (यत्तित्यादिना) मिश्रा- दीत्यादिना मट्टपरिग्रह ( अगृहीनेति) निर्वाच्ययाऽनुव्यवसायसामग्रया मगृहीन पद्धर्मप्रकारकज्ञानसामान्य तदर्मवति तद्धर्मप्रकारकज्ञानत्व- रूपप्रामाण्य इत्यर्थ (चाधारणायेति ) बाघम्साध्यसत्त्वानिर्वाह तत्मा- माण्याश्रयग्राहकवक्ष्यमाणसामग्रया एवाप्रसिद्धया प्रमक्त , तद्वारणायेत्ययं । गुस्मते ज्ञानमात्रम्यैव तथाविधम्वप्रकाशसामाग्राह्यतया नेताहगो धर्म प्रमियति यद्धर्मप्रकारक ज्ञान नादशमामग्रया न गृह्यत इति तन्मत- मुपेजिनम् । न चापामण्यप्राहकमामग्रीकाल एव यद्धर्मप्रकारकमहसामग्री नान्यदा, म एव ताहमो धर्म, अप्रामाण्यापाइकत्वस्य तादश सामग्री विशेषणत्वादिति वाच्यम् तदर्भघटिताप्रामाण्यग्रहस्य तत्पकार ·मदापरीय-प्रामाण्यवाद। दो] कमणि ल्युस ज्ञानस्य प्रामाण्यामिति विश्यत्यार्थफषष्ठ्या या शा. यमानपामिति-तन्त्र, [ग] नानानुतरमसम्भवेन भप्रामाण्यग्रहसम्पादकतग्जानसामग्रमा एक ताप्रामाण्याग्राहिकायाम्तज्ज्ञानग्राहकसामनयाः प्रसिद्धः, वर्तमानज्ञान- प्राररमामग्रया जाने गृह्यमाणे यथा ज्ञानत्वधर्मिविषयकत्वादेविपरीत न गृधने, तथा सविषयकत्यसप्रकारकत्वादेरपीति सर्वमतसिद्धम् । ताह- दी च सामग्री मिश्रादिमते ययाऽनुष्य पसायसामग्री, तथा गुरुमते तरस्या-- नाभिषिक्ता व्यवसायसामग्री ! उत स्वप्रकाशात्मकतदनुरत्यादिप्रकारक- ज्ञानसामग्रीकाले न तत्र निष्प्रकारकलप्रमसामग्रीसम्मय इति न समकार- कत्वमहविरोधिदोरघटितनिष्पकारकत्वममामग्रीसमरहितम्बप्रकाशमक- सज्जानसामग्रयास्तारमानमामाण्यविरोधिग्राहकलोक्तिसम्भव । अन्यथा तेपा निर्विपयकलनमसामग्रीकाले विषयोपरागासम्भोन स्वप्रकाशात्मकज्ञान- सामग्री विषयानुपरक्तमपि ज्ञान गृह्णातीति स्वीकारापते ॥ यद्यपि सदरप्रकारकजानमन्तरेणापि जाताया धयंगृहीतासंसर्गक, तदनुरविशेष्यकज्ञानात्सकलदरममजन्यतदकुरमकारकविरवादीच्छाया गृहीतम्यतदनुराभावयदि तदारप्रकारकत्वम्योपस्थित्मा सदगुरमकारकज्ञान- বাদমাখা বিথম নারায়ঙ্কাজব্যহাখার্ণব- सुपाऽमामाण्यमसामग्रीमम्भवः , तथापि ताराप्रामाण्यममम्य मामा- भागानपगाहितया प्रामाण्याहापतिमन्धरत्येन तत्मामप्रथा अपिन प्रागाण्य মধুমবিল দূর্ব বায়দাবন দাৰ সামাটি गोपगमने तत्पतिवन्धरोपपादने च तासापामाध्यमम्य प्रामाण्यविर- पक्तया तमामग्रीमावानर तत्यामाग्ये साध्यसत्त्वनिर्वाह इति सर्व स- मनसम् ॥ जानपदोपादानेऽपि क्य तानानामाण्यव्यावृत्तिरित्यपेक्षायामाह ( कर्मणि ल्युटेति) “कृत्यारोयल " मिति सूत्रानुशिष्टनेत्यादि । (नायगानपानिने ) निर्याच्यसामग्रीजन्यज्ञान विषयायमित्यर्थः ।।

·शाखमुक्तावली। [ दी | तादृशज्ञानप्रामाण्यत्वेन रूपेण ज्ञानाज्ञानयोधिबुध्यसम्भवात् । विधौ सिद्धसाधनस्य [ग ] एतदपि न पक्षतायच्छेदकम्, प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन पक्षत्वे प्रमापदप्रवृत्तिनिमिचाश्रयग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रहविषयतायाश्च कचिदपि प्रामाण्येऽपत्वात् घटत्ववति घटत्वप्रकारकताश्रयग्राहकसामग्रीजन्ययावद्ग्रह विषयत्नादेवाशतो बाधेन विशिष्य तत्तद्धर्मघटितप्रामाण्याना पक्षत्वस्योप- गन्तव्यतयाऽव्यावर्तकत्वात् , किन्तु विशिष्य ज्ञायमानप्रामाण्यमेव पक्षो नोक्तप्रामाण्यमिति सूचनाय ज्ञानपदमिति ध्येयम् । तादृशज्ञानप्रामाण्यत्वेन-तदङ्कुरत्यादिमति तदरत्वादिप्रकारकज्ञान- स्वत्वेन प्रकारेण । (ज्ञानाज्ञानयोरिति) ज्ञाने तादृशसामप्रथा एव ज्ञानत्व- तत्प्रकारकत्वयोवैशिष्ट्यादिघटकतया ज्ञानग्राहकत्वेन प्रामाण्याग्राहकतया शानग्राहकतया च भट्टमतसिद्धभिन्नसामग्रीत्वेन च तामादायैव साध्यसत्त्वोप- पत्तेः, अज्ञाने च पक्षतावच्छेदकतादृशप्रामाण्यत्वेन साध्यघटक यत्प्रामाण्यं तदाश्रयज्ञानविषयत्वस्य तद्विशेष्यतया साध्यघटिकीभते ग्रहे अभावमहास- म्भवादित्यर्थः। न च तत्र तदमावग्रहासम्भवेन तदंशे तद्वत्त्वघटितविशिष्टसाध्यज्ञा- नप्रतिबन्धासम्भवेऽपि तद्घटितविशिष्टसाध्यविषयिण्या वाद्युद्देश्यानुमितेर्भ- मत्व दुरिमेवेति वादिनिग्रहप्रसङ्ग इति वाच्यम् , मध्यस्थादेरपि तादृश- प्रामाण्यत्वरूपपक्षतावच्छेदकप्रकारकपक्षाज्ञानेन तदवच्छिन्न उक्तसाध्यस्या नुमित्यावगाहनासम्भवात् प्रतिवादिना सदुद्भावनासम्भवाच । प्रामाण्यपदार्थस्य दर्शितरीत्या ज्ञानत्वघटिततया इच्छावृत्तेर्घटत्ववति पटवादिप्रकारकत्वादेरिच्छादिग्राहकापाद्यत्वात् वाधवारकतया ज्ञानपदसा- क्यसम्पादनं मिश्राणामतितुच्छमिति तन्नोपन्यस्तम् ॥ (विधाविति ) मीमासस्साध्य इति शेष । (सिद्धसाधनस्येति.

·गदाधराये-प्रमाण्यवाद। दी ] निषेधे बाधस्याप्रसिद्धेर्वा वारणाय" यावदिति " फलतामह- विशेषणम् । तथा च तादृशग्रहत्वव्यापकविपरिताप्रतियोगित्वमर्थः । [ग] प्रामाण्यानुमितिसामग्रीमादायेत्यादिः । " निपेधे " नैयायिक- स्साये, तारासामोपाधत्वमादायैव साधस्य वारणायेत्यन्वयः । घटज्ञानं ममा सर्वमभिधेयमित्यादिज्ञानविषयत्वस्य केवल न्वयित्वेन यावत्त्वाघटितसा- ध्यापसिद्धावप्यभावसाधने पक्षे प्रतियोगिमत्त्वमेव बाध इत्याशयेनेदं (अ. प्रसिद्धति) समुच्चये वाकारः। उक्तयाधपक्षेऽपि साध्याप्रसिद्धिसत्त्वेन पर- स्परन्यवच्छेदरूपविकल्पासम्भवात् । अथवा उक्तमीमांसकसाध्य पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसापनेनापि नैयायिकस्य कृतकृत्यतया तत्साधनाभिप्रायेण " बाघस्ये " स्युक्तम् । त. दभावसाधनाभिप्रायेण “ अप्रसिद्ध " ति । प्रसिद्धसाध्यक एवं बाध इ- त्याशयेन वाकारसतिः । अन्यथा अप्रसिद्धिर्माधश्च द्वर्य द्वितीयपक्षे दूप- णमवगन्तव्यम् । ननु सामग्रयां यावत्त्वविशेषणमयुक्तम्, यायत्सामग्रीजन्यमहाप्रसिद्ध न हि सर्वामिनिसामग्रीमिः किमपि ज्ञानं जन्यते ! यदि च यावतीसा- मीः प्रातिस्विकरूपेणोपादाय तत्वज्जन्यमहविषयत्वं साध्यते तदा तदन्तर्गता- नुमितिसाममयादिजन्यत्वसाधने सिद्धसाधनादिकमेव दुयारम् , अनुव्यव. सायादिसामग्रीणां ताप्येण प्रवेशे मतत्रयमाधारण्यानिर्वाहः , समीत्वव्यापकस्ययाहकताफलनिवेशे नायं दोष इति चेत् । तथापि ज्ञानमाह- फताब्यापकतानियेशेनेवोपपती सामीत्वनिवेशयययमित्यत आह (विदोष- णमिति ) स्वाश्मयप्राहकसामग्रीजन्ययावाहविषयत्वं साध्यमिवि फलितम् । च्यापकतारपयायदर्थमन्तर्भाव्य निष्कर्षमाह ( तादृशेति ) तवद्धर्मप्रकारका ज्ञानप्राहकमामणीजन्येत्यर्थः । तादृशज्ञानप्रहस्यैव तज्जनकसामप्रीजन्यग्रह- स्वेनोपादानेऽपि यथासन्निवेशे न वैययम् ।। যথবিৰবিলাহি কাৰিহকাৰ ঘৰৰণ্য- स्वादिनाऽनुन्यवमायादिसामग्रीजन्यपहलन्यापक्त्वासिद्रसाधनम् , पटव- पहिशेयकलापरिटनपरत्वपकारकत्वत्वावच्छिन्ननिरूपितविषयतात्वेन ब्या- . ताहासा- ·शास्वमुक्तावगे। पकत्वाधिवक्षा च न्यायमत साध्याप सध्या न सम्भवति । न च विशिष्ट- प्रामाण्ये तादृशमहनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकविषयितानिरूपकत्वपयाप्ते- स्साध्यतया नानुपपत्तिरिति वाच्यम् , तत्तज्ज्ञानव्यक्तिविपयितावच्छिन्नप्रामा- 'ण्यविषयितायास्तत्तज्ज्ञानरूपाश्रयभेदेन भिन्नतया चालिनीन्यायेन तादृश-- प्रहनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकतया तदनवच्छेदकप्रामाण्यविषयित्वा- प्रसिद्ध यतु विषयितानिष्ठतादृशमहत्वव्यापकताया निरूपितत्वसम्बन्धेन घ. रत्ववति घटत्वप्रकारकत्वविशिष्टसामान्याभावो न निरुक्तग्रह इति-परमते तथाविधप्रामाण्ये तथाविधव्यापकतावच्छेदकत्वमक्षतमेवेति न बाध न्या- समने च केवलघटत्वप्रकारकत्रत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितविषयिताया विशिष्ट- मामाण्यनिरूपितत्वविरहात्ताशविपयिताशालिन्यपि अनुव्यवसाये निरूपि- तत्पसम्बन्धेन विशिष्टप्रामाण्यापच्छिन्नविपयिताविरहस्य अक्षततया विशि-- एप्रामाण्ये न तादृशानुव्यवसायनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति न सिद्धसाधनम् । घटत्वरति घटत्यप्रकारकत्वादीना तत्तद्घटविशेष्यकत्वाव- च्छिन्नघटत्वादिप्रकारक्वादिरूपाणा विशेप्यभेदेन भिन्नतया प्रत्येक घट- त्यादिप्रकारकघटादिनानमहत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिताया निरूपित. स्वमम्बन्धेनावच्छेदकत्वेऽपि विशिष्य तत्तद्धटादिव्यक्तिविशेष्यकत्वघटितप्रा- माण्ये तत्तद्वयक्तिविशेष्यकघटत्वादिप्रकारकज्ञानमहत्वघटितसाध्यस्य साधनी- यतया न वाध इति- तदपि न-गुरुमते व्यवसायरूपग्रहग्रहे विशिष्टप्रामाण्यनिरूपिताधि- करणतासत्येनैव तस्य निरूपितत्वसम्बन्धेन व्यवसायवृत्त्यभावप्रतियोगिता• यामनवच्छेदक्त्वाद्वयवसाये प्रामाण्यविषयित्वासिद्ध । तादृशाह निष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वपया सचिरहरूपव्यापकतावच्छेदकत्वस्य केवलघटत्व- प्रकारकत्वादी सत्त्वेनाप्याच्छिन्नत्वान्तविशिष्टे घटत्वादिप्रकारक्त्वे पक्षे त- स्माधने सिद्धसाधनस्य दुर्वारस्वाच्च, विशिष्टम्यानतिरिकत्वात् । र च विशेषणान्तर्भावेन विशेष्य अवच्छेदकत्वपर्याप्तिविरहसिद्धरु- ततया न सिद्धमाघनमिनि वाच्यम् , अनुमानास्पक्षतावच्छेदकविशेष- ·गदाधरीय-प्रामाण्यवादः। २५ {दी] ज्ञानप्राहकारमादिजन्ययायद्गृहविषयत्वस्याप्रसिद्धस्सामग्रीति । [ग] पाशे साध्यवत्त्वज्ञानासम्भवेन सदन्तीवेन च पक्षे साध्यवत्व- सिद्धण्द्देश्यत्वासम्भवात् । न च तादाविशेषणावच्छेदेन विशेष्ये साध्यवत्त्वसिद्धेश्देश्यताम- पगम्य सिद्धसाधनपरिहारसम्भवः, विशेष्यनिष्ठे अवच्छदकत्वपर्याप्सिविरह- चत्वे तनिष्ठस्य घटत्यप्रकारकत्वादेरियावच्छिन्नत्वान्तविशेषणस्यापि अव. छेदकताया न्यायमतसिद्धत्वानाशधर्मस्य विशेष्यविशेषणसमुदायनिष्ठा- वच्छेदकतापगीतरनवच्छेदकत्वास मुदायविष्ठावच्छेदकतापर्याप्तयमावरत्त- स्य परोद्देश्यसिद्धिकस्यैवायच्छेदकताया एकदेशात्माविशेषणेऽसम्ममा- दिति । एतेन प्रामाण्यनिरूपितत्वविशिष्ट विषयिताव पक्षीय ताशप्रह- खव्यापकतावच्छेदकत्वकोटिका-विप्रतिपचि , तादृशमहत्त्वव्यापकतावच्छे- दकघटत्यादिमद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारकत्वनिरूपितत्वविशिष्ट- विषयितात्वपटवादिविपयितात्यान्यतररूपवद्विपयिताकत्वकोटिकविप्रतिपति- रपि वा न साधीयसीति फरितम् । तथापि ताशमहनिष्ठाभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्न पक्षीकृत्येव विशिष्टमामाण्यविपयितात्वावच्छिन्नत्वकोटिकविमतिपणे तात्पर्यात् न कधि- होप (अनग्राहकेति) घटत्वादिप्रकारकज्ञानमाहत्यर्ध (आत्मादीति) पथप्यात्मनोप्रामाण्यमहजनक्तया अप्रामाण्यामाहास्वविशेषणेन व्यावृचेरिदमसङ्गतम्, तथाप्यतद्गुणविज्ञानवहुचीहिणा शरीरविशेषादे- रवि विवक्षणीयतया न दोपः। अथ वा स्वयमप्रामाण्याग्राहकपदस्य प्रामाण्यामाहकत्वेन ज्ञानमाह- कत्वेन च यदमत्तसिद्ध तदन्यारत्वेन व्याख्येयतया आत्मन प्रामाण्य- प्राइकत्वेन ज्ञानप्राइकत्वेन च ममतसिद्धतया तद्विशेषणेन न व्यावृति- रिति यथा श्रुतमेव साधु ( अमसिद्धरिति ) एटत्यादिप्रकारकपदस्यापि पररादिप्रकारकज्ञानप्राहकजन्ययावद्महान्तगर्तनया गुरुमनातिरिक्तमते साइशयावायत्यापमिटेरिति भार । ज्ञानत्वविशिष्पगिययायमहोपा- दानेन जानसे प्रसिद्ध्युपपादनेऽपि घटत्यवति घटत्वपकारकबादी बाधवा- रणमशक्यमेवेनि योद्धशम् । ( सामग्रीतीनि) ४ ·शापमुक्तावली। यद्यपि मामग्रीपदस्य यावत्कारणपरतया घटत्वादिप्रकारकजानमा- हकयावत्कारणजन्यग्रहपटितसाध्यं पर्यवसितम्, तथा चाप्रसिद्धिः, कम्याप्यनुव्यवसायादेर्घटत्वादिप्रकारकव्यवसायप्राहकततद्वयवसायतत्तन्म- नोयोगादिरूपनानाकारणव्यक्तियटितसमुदायजन्यावासम्मवात्। सामग्री- पदेन प्रागभावमात्रोपादाने गुरुमित्रयोमते ज्ञाततालिङ्ग कानुमिते गशविषा- णायमानतया व्यवसायादिरूपज्ञानपहस्यैव प्राभाकरादिमते ज्ञाततालिह- कानुमितित्वेन भट्टाभिमानविपयतया तत्प्रागभावस्य ज्ञानप्राहकतया भट्टाभि- मतत्वमिति व्यवसायादिरूपज्ञानग्रहस्य निर्वाच्यसाध्यघटकत्वानुपपत्ते, न च व्यवसायादिप्रागमावे ज्ञानतालिङ्गकानुमितिप्रागभावत्वेन भट्टाभिमाने तत्र प्रामाण्यग्राहक्त्वमपि तदभिमनगिति प्रामाण्याप्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च यद्भट्टाभिमतं तदन्यत्व तत्राक्षतमवेति तजन्यमहम्यापि प्राभाकरादीनां साध्यघटकतेति वाच्यम्. ज्ञानतालिकानुमितिप्रागभावत्वेन प्रामाण्यमाह- करवाभिमानविषयम्यापि व्यवसायादिपागमावलेन तेषा प्रामाण्याग्राहकत्वा- मिमानविषयतया व्यवसायादिमागमावस्य साध्यघटकभेदप्रतियोगित्यात्; यदि चकरूपेण तदभ्युपगमोऽवश्य विवक्षणीयः-अन्यथा कारणसमुदायरूप- सामग्रीनिवेशे व्यवसायादिसामग्या ज्ञाततालिङ्गक नुमितिसामग्रीत्वेन ज्ञान- प्राहकतया व्यवसायादिसामग्रीत्वेन प्रामाण्याप्राहकतया भट्टाभिमतत्वात् तस्याम्माध्यघटकत्वानुपपत्तेः, तथा च प्रागभावमात्रनिवेशेऽपि न दोप इति विमाव्यने तथाप्यो ओदनकामकार्यताज्ञानविषय. पाक इत्यादियाक्यतः शाब्दबोधम्य गुस्मते शब्दानुपम्याप्यौदनसाधनताज्ञानविपयस्वरूपयोग्य- ताविषयकस्य सामग्रचाः शब्दाजन्यतादृशयोग्यतानानघटिततया ज्ञानप्राह- कलेन भट्टमतासिद्धत्वमम्पादन दीधिनिकृता प्रागमावमात्रोपादाने विरु- येत, ताशाशाब्दयोधम्य भट्टमतेऽपि कार्यताज्ञानविषयकतया तत्त्रागमा- बमात्रस्य ज्ञानप्राहकतया भट्टमनसिद्धवान् कथञ्चिदपि तद्भिन्नत्वानुपपत्तेः; तथापि स्वाश्रयविषयकमहोत्सतिप्रयोजकतावच्छेदकरूपावच्छिन्न- प्रये ज्योत्सत्तिकयावाविषयन्वरूपमाध्यविवक्षया नानुपपत्तिः । ततद्वयव. सायादिपज्ञानमहोत्लादप्रयोजस्तावच्छेदक्तत्तद्वयक्त्युपधायककारणस्तोम- .

·महापरीये-प्रामाण्यवादः [दी] जानव्यक्तिभेदानामुपादानाचत्र-ज्ञानतविशिष्टग्राहकत्वस्य विवक्ष- गाद्वा मानत्वे विधिपसिद्धिः । [ग] निसमुदायत्यावच्छिनताद्वयकिमामनीप्रयोज्योत्पत्तिकत्वस्य जात- प्रहात्मकतद्वियवसापादिप्येव ततन्मते यथायथं प्रसिद्धः । मनु घटत्वादिप्रकारकवादिज्ञानप्राहकसामग्रीजन्यानां यावता तादृशमहाणां विपयत्वं न तावताहशज्ञाने सर्वमतसिद्धम्। तादृशेकज्ञानव्यक्ति- प्रहे तादृशापरज्ञानव्यविषयत्वात्; नापि झानत्वे, घटत्वप्रकारकत्वमा- प्रेण तादशज्ञानमहे नैयायिकादिनये ज्ञानवामानादिस्याशक्षा परिहरति (ज्ञानव्यक्तीति ) तत्तद्वयक्तित्वेन घटादिज्ञानव्यक्तीना साध्येऽन्तर्भावनीय- लादित्यर्थः । तत्र-ततज्ज्ञानव्यक्ती ( विधिमिद्विरिति ) तवज्ञानव्यक्ति- माहकसामीजन्ययावद्महविषयत्वरूपविधिकोटिमसिद्धिरित्यभिमेणान्वयः । माधज्ञानानां घटत्यादिप्रकारकपटादिजानत्वेन निवेशेऽपि जानत्वे तत्प्रसिद्धि- भुपादयति । ( ज्ञानत्वरिशिष्टेति ) ज्ञानप्राहकत्यनेन मानत्वविशिष्टस्या- अपविषयकनानजनकसामग्रोविवक्षणाद्वेत्यर्थः । (ज्ञानल इति) केवलपट स्वादिप्रकारकत्वेन ज्ञानमहस्य ज्ञानत्वनिशिष्टाम्पियकत्वेन ज्यावर्तनादिति भावः। यद्यपि प्रामाण्यामादकत्वनेत्यादिविवक्षगे तद्वति तत्मकारकजानस्या- माहात्यमेव तत्र निवेदयम्, अन्यथा ज्ञानत्वविशिष्टग्राहकसामनयपादानेऽपि নকুনি নসকাকনুগামিন নাতাণব্যধিয়ান্সয়াসসা বলি নাগাং- कजानवरूपप्रामाण्यामहेण याधभ्य दुरित्वात्। तथा च ज्ञानमादकपदेन লালবিহিঃguর্যবিবন্ধ্যাত্ব নিল মৰিাৱশৰ বাৰি यथा श्रुतामिमायणेदम् । अन्यथा शाब्दयोधादिसामग्रीविशेषः मामाण्यान- हेण पाचप्रसनस्य वारणाय नादृशसामग्रीव्यावर्तककथितविशेषणोपादाने तावतर घटस्वादिम्पमतमामाण्यघटकपकारकस्वत्वेन ज्ञानमहविषयकमह- वारणे विना प्रयास घटस्वादी विधिप्रसिद्धिसम्भवात् ज्ञानले प्रसिद्धि सम्पादकप्रयास फल्यादिति नानुपपतिः । वस्तुनम्नु तद्वति तत्यकारकजानत्यत्वेन एक्षत्वं न विचारमहम्, ज्ञानस्वत्वाय स्वनोपासतया ताणामाण्यत्वविशिष्टस्य स्वनोग्रामत्वमाधने ·शास्त्रमुक्तावली । {दी) इद ज्ञानमप्रमेति ज्ञानग्राहक प्रामाण्याग्रहानाधवारणाय (अप्रा माण्यामादकेति ) अप्रामाण्यम्-प्रामाम्यविरोधि । [ग] बाधान्, अतम्तद्वति तत्यकारकत्वत्सम्यैव पक्षतावच्छेदकत्व स्वी. करणीयम्, तथा च तद्पावच्छिन्नाग्राहकत्वमेव प्रामाण्याप्राहकत्वेनेत्यत्र विवक्षणीयम, एवञ्च ज्ञानवविशिष्टप्राहकलविवक्षयैव ज्ञानवे विधिकोटि- प्रसिद्धि । न च प्रामाण्यपदम्य तद्वति तत्प्रकारकत्वमात्रार्थरत्वे यथाश्रुतपरि- त्यागादोप , प्रामाण्यपदेन तद्वति तत्प्रकारकजानेतरवन्यापकभेदप्रतियोगि तावच्छेदकले सति नद्वति तत्प्रकारकनाननिष्ठभेदमनियोगितानवच्छेदक- खेन तद्वनि तत्प्रकारकजानत्यम्पप्रकृत्यर्थनावच्छेदकबोधनादिति वाच्यम्, अगत्या यथाश्रुत थपरित्यागात् । “प्रामाण्याग्राहक्तने" त्यत्र च ज्ञानत्व- घटितमामाण्यग्राहकल प्रतियोगितया विक्षिनमित्यत्रैच 'ज्ञानत्वविशिष्टम्प विपक्षणादि' त्यस्य तापयमित्यप्याहुः। इतिज्ञानप्राहकेण-इत्याफारकजानपहजनकसामग्रया । अपामाण्य- पदम्य अमत्वार्थको प्रमावाभावप्राहकेण प्रमालामावार्यकत्रे च प्रमत- प्राहकेण प्रामाण्याग्रहात् वाध इति तदुभयमनुगमयति ( अप्रामाण्यमिति) प्रामाण्यविरोधित्वम् तत्प्रामाण्यावच्छेदकावच्छेदेन तद्ववृतिभिन्नत्वम् । घटलादिना घटपटाविषयकज्ञाने घटपटादिरूपाराभेटेन घटत्यदिप्रमाल- तदमावादिमत्वात्तदमावादीनामपि तद्विरोधित्वानुपपत्तिरित्यशैश्योपादानम् । च्याप्यवृचेरवच्छेदकानभ्युपगमे ज्ञानवादे प्रामाण्यविरोधितावारणाय प्रमात्वापच्छेदकानवच्छिन्नत्वाऽवच्छिनत्वोमयामारवत्प्रमानिष्ठाधिकरणता कान्रत्य प्रमालविरोधित्व वक्तव्यम् । यनु प्रमात्वग्रहप्रतिवन्धीभूतग्रहविषयत्वं तद्विरोधिन्वम्, अमत्व. पटवादिग्रहम्य प्रमावग्रहे प्राद्याभावावच्छेदकधर्मदर्शनादिविषया प्रति- बन्धक्वान् प्रमत्वघटतादीना प्रमावपिरोवितेति । नदसत, पुरोवर्नि- विशेप्यावावच्छेदेन प्रमालाभारग्रहदगाया तदर्मज्ञानम्यापि प्रमावग्रह- प्रतिवधानया नेपामपि प्रमावविरोधिनया प्रामाण्यग्रहमामप्रथा विरो य.

·गदाधरीय-प्रमाण्यादा २९ . प्राहकत्वस्य दुर्घटत्वात् । न च भवन्मते ज्ञानस्वादिधर्माणां प्रामाण्याविरोपितया तदवच्छेदेन तद्वति तत्मकारकत्वाद्यभावग्रहदशायां विरोध्यपाहिकया ज्ञानस्वादिप्राहक- साममया प्रामाण्याग्रहात् वाधवारणमशक्यम् । यदि च प्रामाण्यस्य लौकि- कात्यक्षमीकुर्वतां तदापि लौकिकमामाण्यमानमुपपद्यत एव , अवच्छे-- दकधर्मदर्शनादेलौकिकमात्यक्षाविरोधित्वात् , मिश्रातिरिक्तमीमांसकमते प्रा- माण्यमानस्य लौकिकसन्निकर्पघटितसाममधनधीनत्वेऽपि तादृशमागप्रीतुल्य- प्रामाण्यभासकसाममधीनतदानस्य लौकिकमानतुल्यतया अवच्छेदकधर्म दर्शनाप्रतिबध्यत्वेन तन्मतेऽपि तथा प्रामाण्यमानोपयतिरित्युच्यते, तदा अमत्वाहकालेऽपि अनुव्यवसायादेः प्रामाण्यावगाहित्त्वसम्भवात् तदमाह- कत्वनिवेशनमफलमिति वाच्यम् ;-अमसामग्रीसत्त्वे अमविपयनिष्ठासाधारण- धर्मविशेषाणां लौकिक ज्ञानमपि नोत्पद्यते, शह पीत इत्याचारोपद- शायां धेत्याचप्रहार , अतः प्रमायां प्रमात्वविरोधिग्रमत्वायारोपसामग्रीद-- शायां अनुव्यवसायादिना प्रमालग्रहासम्भवेन प्रमत्वाचमाहकत्वनिवेशस्या- रस्यकत्वात् । अविरोधिज्ञानत्वादेश्व प्रमायामारोपसम्भवात् ममात्यामावाच- च्छेदकतया गृहीततद्धर्मभानदगायामपि प्रमावलौकिकमहस्य श्वेत्याधमा- बावच्छेदकतया गृहीतशङ्गत्वादिप्रहदशायां चैत्यादिलौकिकमहवत्सम्भवात् । अथ भ्रमत्वस्य परमतेऽप्यतीन्द्रियतया तम्यारो परमते गुरुत्वाधा- रोप इव न साक्षात्कारित्वमदः, योग्यपातलाधाराए एव तद्महस्यानुभावि- फलात , तथा च तदारोपसाममघा न प्रमावलौकिकमत्यक्षमतिबन्धः यादृशदापजन्यज्ञाने साक्षात्कारित्वप्रहः तदघटितारोपसामप्रया एव लौकि- कमत्यक्षसाममपंक्षया बलवत्त्यादिति कथं अमत्वारोपकाले ममालाप इति चेन;- उक्तयुक्त्या भ्रमत्वारोपसामप्रयाः प्रमाललौकिकप्रत्यक्षसामाय पेक्षया बलवत्तचिरहोप संशयजनकदोपत्येव विपर्ययजनकदोपस्य च सा- क्षारकारित्यग्रहामयोजकस्यापि प्रमात्वमप्रतिबन्धकतया प्रमत्यारोपकाले म- मानमहासम्भवात् । अस्तु वा प्रमत्वमाहफसामप्रया अपि प्रमावमाहकावम् , तथापि, प्रमात्वामावरमारवघटफ्तद्राद्विशेष्यकत्वाभावाद्यनुगमपर एव प्रकृतप्रन्य इति नासमतिः ।

·शाम्बमुक्तारी। दि] घटत्वनि प्रकारक्लादिघटितप्रामाण्यग्रहे तद्विरोधिनो घट- वस्तुतस्तु तदमारवति तत्यकारफत्वरूपं समलं तदभावधर्मिताव. च्छेदककनत्यकारकादायममे रोक्स्प्रित्यक्षविषय इति ध्येयम् । यतु अप्रामाण्यारोपकालेऽपि निर्मितावच्छेदकरप्रामाण्यमानसम्म वान् यत्रापामाण्याग्राहक्त्वविशेषणानस्यमिति देश्यम्, तन्न साधु पुरोदर्ति- विशेष्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यग्रहम्यैव पुरोवर्तिनि प्रवर्तकतया अस्यैव स्वतम्लपरतम्लविवादाम्पदनया तद्विशेप्यज्ञानप्रामाण्ये तद्विशेप्यकत्वा. वच्छेदेन यावम्वाश्रयप्राहक्माहत्यम्यव परैम्माधनीयतया तत्मार्थक्यात् । न चव ज्ञाने सायप्रसिद्धिक्थन न मगच्छत इति वाच्यम् ! य- थाश्रुवसाध्यामिपायेगापाततम्नक्थनात् । उपदर्शितसाध्याभिप्रायेण प्रा. माण्यघटकपटलादिकमुपेक्ष्य मानत्वपर्यन्नानुसरणात् । न चानुत्र्यदमायादे पुरोरतिविशेष्यक्त्व धर्मितावच्छेदकीकृत्य ना- नत्वावगाहित्वानियमात् न ज्ञानलेऽप्युक्तमाघ्यप्रमिद्धिमम्भव इति वाच्यम्, तद्विगेप्यक्त्वावच्छिन्ने ज्ञानत्ववैशियग्राहक्मामप्रया एव साध्येऽन्तर्भाव- नीयतया तादृरासामप्रीजन्ययापदग्रहविषयताया ज्ञानले सौरभ्यादित्यस्मति विम्नरेण । " तदप्रामाण्याप्राहके त्यत्र तत्सदप्रयोजनमाह (घटवेति) घटत्ववतीत्यादि प्रामाण्यप्राहक्मामप्रया घटादिम्पविषये तत्यामाण्यविरो. विघटत्वादेरवश्य प्रहात् प्रकृतप्रामाण्यविरोयपादकतग्राहकसामप्रया अ- प्रसिद्धरित्यर्थः । यामाग्यपदम्य यदि साक्षासमात्वात्प्रतिवन्धक य- ज्नान तद्विपयार्थकतोपेयते , मुक्या प्रभलारोपमामप्रया प्रमत्वरीकि कात्याप्रतिबन्धेन अमत्वापरिप्रहेऽपि क्षतिविरहान् , तदा घटत्वादिकमा. दाय दोपाप्रसतावपि इद निष्यकारक मित्यादिज्ञानीयनिष्पकारत्वादिमती. त्यादिप्रामाण्यप्राहक्मामप्रया निष्यकारस्लादिग्राहकत्वम्यावश्यक्त्वात् सादृशपामाण्यपशकम्पने ऽनुपचिनी रत्याशयेनाह ( निष्पकारस्लेति) प्रमावविरोधिन्नानवृत्तिधर्माप्राहस्त्वनिवेशे घटत्वादिप्राहकतामादाय दोषा- " ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [1] स्वादेरवश्यं ग्रहातदिति लुप्तसप्तमीकम् । अप्रामाण्यप्रह,-इदं ज्ञानमप्रमेति व्यवहारजनको पहः । [ग] नवकाशाद्वा निष्प्रकारकत्वाचनुसरणम् । घर इत्यादिज्ञाने निर्वि- शेपणघटत्वादिरूपप्रकारांशे निष्प्रकारकत्वसत्त्वातत्सम्बन्धावगाहिज्ञानप्रामा. ज्यविरोधिनस्तत्सम्बन्धेन तत्प्रकारकत्वामावस्य च जानेऽतिसुलभत्वात् ज्ञान- वृचित्वविशेषणेन तद्वारणासम्भवात् । तस्या प्रामाण्यं तदप्रामाण्यमिति प- यन्तार्थस्य मामाण्येनान्वयात् तदीयप्रामाण्यविरोधिपर्यवसितमिति मिश्र- व्याख्यायां निष्पकारकत्वादेः सकलप्रामाण्यविरोधितया उक्तदोपोद्धारास- म्भवात् सप्तमीसमासाभिप्रायेणाह (लप्तसप्तमीकमिति ) ननु तदप्रामाण्यापाहकपदस्य सप्तमीसमासेन तद्विशेष्यकाप्रामाण्यम- हाजनकत्वमर्थः, एवञ्च घटत्वादिप्रकारकज्ञानप्राहकसामप्रयास्तज्ज्ञानांश प्रामाण्यघटकपटवादिग्राहकत्वाभावेनोक्तदोपधारणेऽपि अन्यथाख्यातिम- नभ्युपगन्तुसुरोजीनविशेष्यकाप्रामाण्यपहापसिध्या साध्याप्रसिद्धिदुरिस, ज्ञाने प्रामाण्यासत्त्वेन तत्प्रकारकज्ञानस्यान्यथाख्यातित्वेन तेनाभ्युपगमास- भवात् , अप्रामाण्यमहस्याप्रामाण्यावगाहित्यमानेपनिवेशे ज्ञानेमामाण्य- प्रकारकरिसंवादीच्छामसिया साध्याप्रसिद्धिवारणे तु ज्ञानप्राहकसामपयों तादृशेच्छाद्यजनकत्सस्याव्यावर्तकतया अपामाण्यप्रमात्मकज्ञानमाहकसाम- प्रया प्रामाण्याग्रहेण वाघो दुर्वार इत्याशङ्कयाह (अप्रामाण्यग्रह इति) (व्य- वहारजनक इति) तादृशशब्दप्रयोगजनक इत्यर्थः । प्रामाण्यविरोधिमका- रतानिरूपिततजाननिष्ठविशेप्यतानिरूपक इति यावन् । गुरमते प्रमस्थले विभिन्नज्ञानगोचरयोरपि धर्मधर्मिणोर्विशेषणविशेप्यभावोपगमात् न तन्मत- सिद्धापामाण्यभ्रमासंग्रहः। एतेन शब्दप्रयोगेऽर्थज्ञानकारणतायाः नियुक्तिकरयात्मयुक्तिकलेपि इदं ज्ञानमप्रमेति वाक्यस्यानुपूर्वीविशेषपुरस्कारेण निवेशेश्रमापदस्य शक्ति- अमेणाधुनिकसतेन वाप्रामाण्यप्रकारफराधेऽपि हेतुतया प्रामाण्यमहस्यापि ताशशब्दप्रयोगजनकनया प्रामाण्यप्राहकसाममयाः तादृशशब्दप्रयोगज- नकमहाजनकत्यापसिद्धेः अप्रमाशब्देन प्रमाविरोधित्येन प्रमामेदात्त्वेन च ·. शास्त्र मुक्तावली । दी] स ध मिश्रादिमते विशिष्टज्ञानम् ! गुरूणान्तत्स्वातन्त्रयेणापामा- ण्योपस्थिनौ धर्मिज्ञानम् । यत्र च तादृशमहादिः-कदापि न जातस्तत्रा- प्राहकान्तं नोपादेयम् {ग] बोधनात् प्रमात्याभावत्वभ्रमत्वत्यादिना बोधके तत्र ताप्येण भ्रम स्वादिग्रहहेतुतायाश्चासम्भवदुक्तिकत्वात् , तदंशे वस्तुगत्या प्रमावविरोधि- धर्मप्रकारिका या प्रतीति तत्परशब्दजनकज्ञानत्वेन इदं ज्ञानं प्रम इत्यादिज्ञान संग्रहस्य च तदो तत्प्रकारकत्वस्य गुरुमतसिद्धभ्रमत्वादिप्रकारकामसाधा. रणस्य दुर्वचतयाऽशक्यत्वात् । सुवचत्वेऽपि तेनैव रूपेणेदं भ्रम इत्यादिस- कलशानसमहसम्भवे तद्रूपेण प्रतीतिमादाय तत्परवाक्यजनकत्वेन तादृशज्ञान- संग्रहत्य शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्शतुल्यत्वायथाश्रुतासङ्गतावपि न क्षतिः । केचित्तु व्यवहारजनक इत्यस्य प्रभावविरोधिप्रकारकत्वेन तद्भानवि- पथको योऽमित्रायः तदयौनवाक्यजनक इत्यर्थः अभिप्रायश्चच्छारमफो ज्य- धिकरणप्रकारकोऽपि गुरूणामनुमतः। अर्थबोधेच्छापूर्वकवाक्ये वाक्यार्थज्ञा- नं हेतुरिति मतमवलम्व्येदमित्याहु । स च-तादृशमहश्च ( विशिष्टज्ञानमिति) तेपाम्मतेऽन्यथाख्यात्य- भ्युपगमादेकज्ञानगोचरधर्मधर्मिणोरेव विशेषणविशेष्यमावादिति भावः । (स्वातन्वयेगेति) स्थतन्त्रोपस्थितामामाण्यप्रकारतानिरूपितधर्मिनिष्ठविशेष्य- तानिरूपकतज्ज्ञानगोचरानुभवरूपज्ञानान्तरामित्यर्थ । एतेनामामाण्यापादकपदस्याप्रामाण्यविषयकज्ञानाजनकार्थतया ज्ञान- प्रहजनकसामभयाश्च गुरुमते स्वतन्त्राप्रामाण्यमहाजनकतयानुषपत्तेर्ज्ञानरूप- धर्म्यगृहीतासंसर्गकस्वतन्त्राप्रामाण्यप्राहकसामग्रयसमयहितार्थकतया तत्पद- व्याख्यानं मिश्राणामनुपादेयमिति सूचितम् । मिश्रमते क्षणद्वयात्मककाल- घटितयोगपद्यमेव समवधानं बोध्यम् , कमिकज्ञानद्वयसामग्यारेकक्षणेऽसत्त्व नियमात् । ननु यादशप्रामाण्याश्रयज्ञाने कदाचिदन्यप्रामाण्यभ्रमो न जातः त- सामाण्यपक्षकस्थल तदप्रामाण्यमाहकाप्रसिद्धया साभ्याप्रसिद्धिरित्यत आह ( यत्र चेति ) प्रहादीत्यादिपदात्तत्राप्रामाण्यप्रकारकगुणान्तरपरिम- ·गदाधरीये-नागाण्यवादः। दी] प्रयोजनाभावादिति वदन्ति । नन्विदं घटलप्रकारकं ज्ञानं सविशे- प्यकमित्यादेर्शनप्राहकस्य प्रामापयामाहकत्वाद्रायः ! अथ विशेष्ये ज्ञानस्य तत्प्रकारकत्यप्रकारतया-ग्राहकत्वं वाच्यम्। पुरोधर्तिनि घटत्यप्रकारक ज्ञानमिति ज्ञानेन च प्रामाण्यं गृहत एवः तत्र तस्य प्रकारत्वम्-तन्त्र मासमानरशिष्ठ्यपतियोगित्वम्, [ग] हः । तेन तादृशज्ञानाप्रसिदावपि तादृशेच्छापसिद्धौ सग्राहकशरीरे ज्ञानत्वमनन्तव्य अप्रामाण्यावगाह्यजनकनिवेशे प्रसिद्धि सम्भवति, ताशे- च्छाद्यसत्त्वे तु ज्ञानत्वपरित्यागेऽप्यप्रसिद्धिरिति सूचितम् (प्रयोजनाभावा- रिति ) माधाप्रसारिति भावः । इत्यादेः-एतादृशशब्दादेः । ज्ञानमाह- फस्येत्यनेन तजन्यमहस्य स्वाभयमाहकसाममीनन्ययाक्दमहान्तर्गतत्वं सूचितम् (राध इति) यद्यपि ज्ञानं घटनानं वा गुणण इत्यादेः ज्ञानग्राहकस्य प्रामाण्यामाह- कत्यादपि वापसम्भवः, तथापि तद्धर्मप्रकारकत्वेन सविशेष्यकावेन च ज्ञानमहपर्यन्तनिवेशे तद्वारणसम्भवादुक्तमहपर्यन्तानुधावनम् ( विशेष्य इति) विशघ्याशे यत्कृतप्रामाण्यघटकप्रकारप्रकारकत्वं तेन प्रकारेण ज्ञानस्य ग्राहकत्वं साध्ये प्रवेश्यमित्यर्थः । नन्वेवमपि पुरोयर्तिनि घटत्वपकारकमिदं ज्ञानमित्याकारकशाव्दा- विज्ञानस्योक्तमकारेगा जानावगाहिनः पुरोवतिरूपर्मिणि पटत्वादिवैशि- एभाननगाहिनो धमिनिएघटत्यादिमस्वपटितपामाण्यानवगादिस्यात् पापो दुरि एत्पाशंक्य तादशज्ञानेनापि धर्मिनिटपटत्यादिवैशिष्टयम्य प्रकारता- पटकत्वेनावगाहनेन मामाण्यमहान राप इत्याह ( पुरोवर्तिनीति ) उपद- शितज्ञानस्य पुरोवर्तिनिष्ठयटत्यादिवैशिष्टयागादिता सरयितुं प्रकारताप- दार्थ यिवृणोति ( तत्र तस्येति ) (तन्त्र भासमानेति ) मासमान यवनिष्ठ शिवं तमतियोगिखमीर वैशिरपेन तत्रैत्यस्य मारन्याभिगानेनाभि- मतः । शिष्टये मासमानस्यविशेषणात् पुरुष इत्यादिनाने स्वयमसत्पुरुषा. दिनिवैशिषधमनियोगिलमादाय दनः दम प्रकारला । नारदाय पि ·३१ शास्त्रमुक्तावी। [दी] तच्च तत्र वैशिष्टयापहे दुर्महमिति । [ग] भासमानत्व निवेश्यम्, अन्यथा पटो द्रध्यमित्यादौ घटादाविष पटादावपि द्रव्यत्यादेः प्रकारतापतेः । प्रतियोगित्वमपि मासमानत्वेन विशेप्यम्, अन्यथा दण्डपुरुषसयोग इत्यादी दण्डादे प्रकारतापत्तेः । न चैव वैशिष्टये मासमानत्वरूपविशेषणस्योक्तव्यावृत्यसप्नत्या तद्वै- यर्यमिति वाच्यम्, प्रतियोगी दण्डपुस्प इत्यादी दण्डादेः प्रकारता- वारपस्य मापाततस्तत्प्रयोजनत्वात् । यद्यप्येवमपि सयोगप्रतियोगी दण्डः पुरुषक्षेत्यादौ दण्डादे प्रका रत्व दुर्वारम्, तथापि स्वविषयतद्धर्मिनिष्ठ यससर्गविषया स्वविषयीभूत वैशिष्ट्य तदीयससर्गविधया स्वविषयो यचदीयप्रतियोगित्व तदेव स्वीय तद्धम्यशे प्रकारत्वमिति विवक्षया न दोष । प्रतियोगितासम्बन्धेन पुरुषा- दिनिष्ठसयोगादिप्रकारकदण्डादिविशेष्यकज्ञाने दण्डादेः प्रकारतावारणाय वैशिष्टयस्य ससर्गतात्यविषयताविशेषनिवेश । स्वनिष्ठसयोगादिप्रतियोगि- वसम्बन्धेन दण्डादौ पुरुषादिप्रकारके पुरुपे दण्ड इत्यादिज्ञाने दण्डादे प्रकारतावारणाय प्रतियोगित्वस्यापि ससर्गे ससर्गविधया विषयत्वनिवेशनम् । उक्तपरम्परासम्बन्धावगहिज्ञाने ससर्गतया मासमानवैशिष्टयस्य सम्बन्ध वया न प्रतियोगित्वमानमिति नाविपसग. । ससर्गीयप्रतियोगित्वानुयोगि- त्वयोरपि विशिष्टधीविषयत्वमिति मतेनेदम् । एव टीकाकारानुमत अमे विशेष्यानुयोगिकविशेषप्रतियोगिकाळोकवैशिष्टयमानमवलम्ब्येदम् । अन्य- या प्रमप्रकारासमहात् (तच्चेति) तादृशप्रकारत्व चेत्यर्थ । वैशिष्ट्यापहे. धर्म्युपरागेण तत्तद्धर्मिप्रतियोगिकत्वोपरागेण च वैशिष्ट्याज्ञान इत्यर्थ । ईशपकारतापटितस्य सदशे नाप्रकारकत्वम्य तनिष्ठवैशिष्ट्यनिरूपिततत्त- द्वमिनिष्ठप्रतियोगितावगाहितारूपस्य माने तद्घटकनया तर्मिनिष्ठप्रकार वैशिष्टयमानमावश्यकमिति प्रामाण्यमाने न किंचिदवशिष्यत इति माव । यद्यप्येव प्रामाण्यघटकसकलपदार्थभानेऽपि विरक्षणविशेषणविशे. प्यभावापनविशेष्यमकारादिरूपपदार्थपटित तद्वति तत्प्रकारकलरूपविशि- ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [दी] तन्न, तत्र भासमानवैशिष्टयेत्यत्र तत्रेत्यस्य मानेनैव सम्बन्धात् । न तु वैशिष्टयेनापि । अन्यथा तदभाववति तत्मकारकत्वमप्रामाण्यं न ज्ञायेत, तदभावग्रहे तद्वैशिष्टयस्य दुर्घहत्वात् । [ग] एप्रामाण्यं न मातम्, एवं प्रमे विशेष्यानुयोगिकाळीक वैशिष्टयावगा- हितास्वीकारे तत्साधारण्यवारणाय संसर्गे सत्त्वमधिकं प्रामाण्यशरीरेऽवश्यमेव निवेशनीयम्, तथा च पुरोवर्तिनि घटत्वप्रकारकर्मिदमित्यादिज्ञाने तदनवगाहनात् वाधवारणासम्भवः, एतेन विशेष्यनिष्ठं यद्वैशिष्टयं तद्धर्म- निष्ठप्रतियोगितावगाहितारूपप्रामाण्यमेव तत्प्रकारकप्रवृत्त्यौपयिकम्, तादृश- स्यैव पक्षतेत्युक्तावपि न प्रतीकारः; एवं यदि घर्पिणि तद्वैशिष्ट्यावगाहित्वं तत्प्रमात्वं तच्च विशेष्यांशे तत्प्रकारकत्वशरीरान्तर्भूतं तदा पर्यवासितम्, प्रामाण्यस्य स्वतोपायलविवादेन ताशस्य तद्वतितत्प्रकारकत्वस्य प्राहकसामप्रया न्यायमतेऽपि नियमतः प्रामाण्यमहात्, तथापि इदन्त्वादिना भासमानविशेष्यांशे घटस्वादिप्रकारकत्वं तनमात्वं न्याय- मतेऽप्यनुव्यवसायेनावश्यं गृह्यते, तज्ज्ञानश्चेदुक्तयुक्त्या प्रामाण्यमाननियतं तदा नैय्यायिकानां प्रामाण्यमहस्य स्वतस्त्वखण्डनाय विचारार- म्भणं महासाहसिकतेति मन्वानो विशेष्ये तत्प्रकारकत्वस्य शरीरे प्रामाण्यान्तावनिर्वाहकं तत्रेत्यस्य संसर्गान्वयित्वमसहमानस्तदेव दूषयति (तन्नेत्यादिना ) भानेनैव । मान-विषयता । तथा च तद्धर्मनिरूपि- ता या वैशिष्टयस्य संसर्गतेत्येवं रीत्यैव निवेशात् वैशिष्टयांशे तनिष्टल न तदशे तत्प्रकारकत्वपटकमिति तज्ज्ञानेऽपि प्रामाण्यघटकस्य वैशिष्टये पर्मिनिष्ठत्वस्यामानानोक्तज्ञानानां प्रामाण्यविषयकत्वमिति मावः । अन्यथा तत्र तत्प्रकारकत्लरहे तत्र तद्वशिष्ट्यावश्यम्भाने । न शायेत-अनाहायनि- श्चयेन न कदापि विपयोक्रियेत (तदमावेति ) तदभाववच्या गृह्यमाणे तद्वैशिष्टयस्यानाहार्यज्ञानागोचरलादित्यर्थः । निर्वहिहिमानित्यादिवद्वय- ·- शास्त्रमुक्तावली [41] एवमेकत्र विरद्धोमयप्रकारकत्वरूप सशयत्वमपि । वस्तुतस्तत्प्रकार- वादिक स्वरूपसम्बन्धविशेष इति वक्ष्याम । मन केचित्-अस्ति कस्या चित्सामप्रया विषयमहनियम कस्या चिन्नति सर्वजनमिद्धम् । तथा च या सामग्री विषयमविपयौकुर्वती ज्ञान- मपि न गृह्णाति, [ग] भावयति वहिमम्बन्ध इत्यादिजानानामाहार्यत्वनियमादिति भावः । सशयत्वमपि न ज्ञायेत न निश्चयेनावगा तेत्यन्वय । एकथर्मिणि विरुद्धो- भयप्रकारकत्वस्य भवन्मते एक्धर्मिणि विरद्धोभयौशिष्टयघटितत्वान्निश्चयेन च विरुद्धोभयवेशिष्टयस्य एकधर्मिनिष्ठतयानवगाहनात्, एकर्मिणि तद्वैशि एयरहे तद्विरद्वशिष्टयावगाहिनिश्चयस्य विरोधित्वादिनि भाव एव तद्धर्मिनिरूपितत्वस्य वैशिष्टयविषयतायामनिशे घटो द्रव्य रूपवान् घट इत्यादिज्ञाने तद्विषयघटत्वाद्यशे द्रव्यत्वादे प्रकारत दुरमित्यपि • योव्यम् । सम्बन्धविधया प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोविशिष्टबुद्धी विलक्षणभा- नकपनमपेक्ष्य प्रकारत्वम्य विलक्षणस्वरूपताभ्युपगम एवाचित इत्याशये नाह (वातुन इति) प्रकारत्वादिकमित्यादिना विशेष्यत्वपरिग्रह (स्वरूपेति) प्रकारविशेष्ययोजीनस्य स्वरूपाननिरिक्त सम्बन्धविशेष इत्यर्थ । उक्तपूर्व- पक्षे मिश्रोक्त समाधान दृपयितुमुपन्यस्यति (अनि) वांचित्सामग्रथाम अनुव्यवसायादिसामग्रयाम् । विषयग्रहनियमः ज्ञानप्रहे तद्विशेषणतया विषयम्यावश्य ग्रह !कम्या चित्-शाब्दबोधादिसामप्रयाम् । न विषयपह नियम इत्यनुपज्यते । जानपदादितो विषयीभूतपाद्यविगेपितस्यापि तज्ज्ञा- नस्य शान्दादिज्ञानोत्सत्तेरिति भावः ( या सामग्रीति ) स्वाश्रयविषयक- ग्रहोत्पत्तिप्रयोजकयत्सामग्रंघटकनिखिर कारणम् । (विपयमिति ) विपयि- तासम्बन्धेन किंचिदनवच्छिनजानविषयताशारिग्रहाननकमित्यर्थः । पदेन यथाश्रुने ग्राह्मज्ञानम्यापि क्वचिज्ञान रिश्यतया सामान्यतो विषयाविषयकज्ञानग्रहापमिद्धि , प्राद्यज्ञानविषयाविषय स्नानप्रतिक्षणेऽपि नानाय म्वविषयनानियमेन गुम्मने नदप्रमिदिल, नमानपहे, तन्नान ·गदाधरीय-प्रमाण्यवाद। [ग] विषयस्य तस्यावश्यम्भावात्, तत्प्रामाण्यघटकविषयाविपयकत्वविवक्ष- णेऽपि मेयत्वसर्वखादिप्रकारकज्ञानीयप्रामाण्यघटकतायाः केवलान्वयित्वेन तसक्षके दुरिवाप्रसिद्धिरित्यादिकं परास्तम् । षटज्ञानमित्यादिशादरोधादि- सामीघटकज्ञानपदोपस्थित्यादेर्निरकनिखिलकारणान्तर्गतस्य विषयानवं. च्छिन्नविषयकमहं प्रत्यपि जनकतया तादृशसामग्रीच्यावृत्तिः । घटपदोपस्थि- त्यादीनभानाप्रयोजकस्य च ज्ञानाशे विषयान्वयबोधजनकयोग्यताज्ञानादे- रुक्तसामग्रीपटककतिपयकारणस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानाप्राहकत्वान्निखिल- अरणोपादानम् । अनुव्यवसायादिसामग्रीघटकञ्च न किञ्चिदपि तारी कारणमस्ति, द्विषयरूपविशेषणानपच्छिन्नं ज्ञानं गृहाति, व्यवसायमन- संयुक्तसमवायादेः विपयोपरागेणैव ज्ञानादिभासकत्यनियमात् । न चात्ममनस्संयोगादिरपि तादृशसामनीघटक कारणम्. तच्च विष- पानपच्छिमनानगोचरस्मृत्यादिजनकर्मिति कुतस्ताहासाममयसम्भव इति पाच्यम्,-ज्ञानमानप्रयोजकनिखिलकारणस्य विवक्षणीयत्वात् । आत्मादेश्च कार्यतावच्छेदककोटौ ज्ञानविषयत्वाप्रवेशेन तस्यातयात्तात् । न चात्मादीनामपि गुरुमते ज्ञानभानप्रयोजकत्वमव्याहतम्, तन्मते जानोसादकसाममचा एव तत्त्वात्, आत्मादीनामपि तत्साममधन्तर्गतल्वा- दिति वाच्यम्, तन्मते तज्जानमागमावमावस्य तज्ज्ञानभाने प्रयोजकत्वों- पमात् । आत्मादीनामतथासात् । आत्मादिजन्यज्ञानान्तरे तञ्जन्यज्ञानान्तरा- मानेन विनिगमकसम्भवात् । तत्तज्ञानप्रागभावस्य च विषयोपरागणैव तत्वज्ञानभासकलम्, मिश्रादिमतेऽनुव्यवसाय इव गुरुमते व्यवसाय विषय- विशेपितस्यैव व्यवसायस्य भानात् । अथ घटनानमित्यादी विषयोपरतज्ञानविषयकशाब्दबोधसामग्रीनि- विष्टज्ञानपदाधुपस्थितिव्यक्तया विषयानुपरक्तनानविषयकशान्दयोधाजननात् सादासाम्प्रीलयावृतिमा न च सयास्थितिव्यतता झानसान्दयोधह तुभुतविश्यानुपरक्तज्ञानविषयकस्मनेरवश्यं जननात्तयटिनयामपीच्यावृत्तिम- মার্টি,-যাহুল্যনাঘালা জানান। অনাস্থা কার।

·३८ शास्त्रमुक्तावकी। [गौरवगत् ज्ञानांशे पूर्वानुभूतविषयवैशिष्टयमपि मातम्,तदुपस्थितिव्यक्तिघ- टितसामप्रया उक्तरीत्याप्यवारणादिति चेन्न-"ज्ञानमपि न गृहाती" त्यत्र स्वरूपयोग्यतारूपज्ञानप्राहकताया एव विवक्षितत्वात् । उक्तसामग्रीघटकज्ञान- पदाद्युपस्थितिव्यक्तेश्च विषयाविषयककालान्तरीणज्ञानशाब्दबुद्धावपि स्वरूप- योग्यतयातादशसामग्रीवारणसम्भवात् । यद्यदूपेण कारणानां प्रकृन्तसामग्रीघट- कलं तवद्रूपस्य विषयानुपरक्तज्ञानमहस्वरूपयोग्यतानवच्छेदकत्वं विवक्षणी- यम्, तेन गुरुमते ततद्वयवसायप्रागमावस्य प्रागभावत्वेन जन्यमात्रं प्रति स्व- रूपयोग्यत्वेऽपि न तद्घटितव्यवसायसामप्रया असंग्रहः । व्यवसायात्मक- ज्ञानोटादप्रयोजकसमुदायमध्ये तत्तद्वयवसायप्रागभावत्वेन तन्निवेशाचद्रूपेण जन्यमानं प्रति स्वरूपयोग्यताविरहात् । एवं च मिश्रमतेऽनुव्यवसायसामग्री- घटकव्यवसायस्य कालोपाधिविधया जन्यमात्रस्वरूपयोग्यत्वेऽपि सत्सामप्रय. संग्रहः । तत्सामपीघटकतावच्छेदकेदंविशेष्यकघटस्वादिप्रकारकज्ञानत्वे- नातयात्वात् । न च विषयविनिर्मुक्तज्ञानाप्राहकत्वस्य विषयानवच्छिन्नज्ञानभाना- प्रयोजकत्वरूपस्य निवेशे उक्तविवक्षामन्तरेणापि सामञ्जस्यम्, व्यवसाय- तत्पागमावादीनां कालत्वप्रागमावलादिना विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयकमा हस्य स्वरूपयोग्यत्वेऽपि सेन रूपेण विषयानच्छिन्नज्ञानविषयतावच्छिन्ना- जनकत्वात्, एवञ्च गुरुमते यात्मादीनां ज्ञानमाहकसामग्रीत्वेन ज्ञानप्रह- खावच्छिन्नं प्रति हेतुत्तेऽपि न क्षतिः, तत्र विषयानवच्छिन्नज्ञानभानप्रयो- जकले तद्वयावृचेरनपेक्षिवत्वादिति वाच्यम्, एवमपि मिश्रमते हानला- दिपकारकव्यवसायस्योपनीतज्ञानप्रहे विषयानवच्छिन्नज्ञानविषयताप्रयोजक- स्वसत्त्वेन तद्घटितानुव्यवसायसामप्रयाः दुस्संमहतया तादृशव्यवसायमा- माण्ये वापस्य वारणायोक्तविवक्षाया आवश्यकत्वात् । तद्विवक्षणे ज्ञानत्वा- दिपकारकलपकारकज्ञानत्वस्य ज्ञानोपनीतभानजनकतावच्छेदकलेन सा- मनस्यात् । अथवं घटज्ञानमित्यादिशब्दजन्यशाब्दसामप्रीवारणमशक्यमेव, पठान्वितज्ञानविषयकशाब्दबोधे हि घटपदसाकाक्षज्ञानपदज्ञानत्वनैव हेतु ·गदापरीये-पामाण्यवादः {दो] ज्ञानमाहकतामयुक्तमेव यस्या विषयमाहकत्वमिति यावत् । ताश- यावत्सामग्रीमालत्वमर्थः । गीता, नतु केवलज्ञानपदज्ञानवेन, परस्पराकांक्षाशून्यषटपदज्ञानपदयोजी नादन्वयशेधानुदयात्, तथा च ताशसामग्रीघटकतावच्छेदकपटपदसाकांक्ष- ज्ञानपदज्ञानस्वावच्छिनस्य विषयानालिन्नितज्ञानविषयताघटितधर्मावच्छिन- महस्तरूपयोग्यतापि नास्तिनावपटपदं विनापि ज्ञानपदेन ज्ञान गुण इत्यादेश शाब्दबोधजमनात् तत्साधारणज्ञानगोचरशाब्दबोधल्वरूप सामान्यधर्माव- च्छिन्नं प्रति सामान्यतो ज्ञानपदज्ञानत्वेनापि हेतुत्वात् तदवच्छिनमपि पदहा- नमित्यादिशाब्दसाममीपटकम्, विशेपसाममयाः सामान्यसाममयनुप्रवेशेनैव- कार्योपधानमयोजकत्वात्, सामग्रीपदेनापि फलोपधानप्रयोजकसामान्यका- वेशेषकारणसमुदायस्यैव विवक्षितत्वादिति वाच्यम्, यत्र विशेषकार- पस्य सामान्यकारणतावच्छेदकावच्छिनत्यनियमस्तत्र विशेषकार्योपधानम- योजकरिशेपकारणयदिवसमुदाये तादृशप्तामान्यकारणस्य प्रयोजनविरहेणा- निवेशात्। विशेपसत्त्वे सामान्यसत्त्वस्यावश्यकतया सामान्यकारणं विना कार्योपधानासम्भवान्। इति चेत् ! माभूकेवलं ज्ञानपदज्ञानवेन घटज्ञानगोचरशाब्दबोधसामनीघटकता, तथापि पदजन्यज्ञानोपस्थितिवेन पदार्थोपस्थितेः ज्ञानगोचरशाब्दसामान्य- हेतुत्वात् वद्रूपावच्छिन्नस्य विपयानवच्छिन्नज्ञानभानेऽपि प्रयोजकस्योक्त- सामीपटकत्वेन तद्वयावर्तनसम्भवात् । न हि पदार्थोपस्थितेरपि पटाध- न्वितज्ञानादिबोधे घटादिपदसाकांक्षज्ञानादिपदज्ञानजन्यज्ञानाधुपस्थितिलेन हेतुता कल्प्यते, प्रयोजनविरहात् । तत्पदजन्योपरियतितत्त्पदधार्मिक- पदान्तराकांक्षाज्ञानघटितसामग्रया. कार्योपधानप्रयोजकत्वेन निराकक्षिपद. अन्योपस्थितिवसादन्वयवोधापत्त्यसम्मवात् । यदि चाकांक्षाज्ञानं न शाब्दपीकारणम्, अपि तु पदार्थोपस्थिति फारणतायां जन्यतासम्बन्धेनावच्छेदकमेवेति "नव्यास्वित्यादिना" मणि, ·शास्त्रमुक्तारी। [दी} यद्यप्युनय मिकमामप्रया नकमाइक्त्वप्रयुक्तमन्यमाहात्वम्, तथापि ज्ञानवाहक्तापयोजकमाम प्रयुक्त विषयप्राहकताकत्व वाच्यम् । घटनान- पदाद्यानस्सामप्रयाम्नु जानपदाधीन बानग्राहक्लम् । तच न घटप्राह- पन्चे तन्त्रम्, अपितु घटपदम् । मकाराणाम्ब मतमाद्रियते वदोक्तप्रकारेण घटज्ञानमित्यादिसामग्रीब्युदासा- सम्मवान् पक्षधरमिश्रा एव प्रकारान्तरमनुमतवन , तमेव पक्षमुपन्यस्यति (ज्ञानमाइकताप्रयुकमिनि ) या ज्ञानभामकमेर विषयभासक विषयमा नार्थ नाधिकमोचित तज्जानमामप्रया विषयप्राहक्ले ज्ञानग्राहकत्व प्रयो- जम् । उक्त गाब्दयोधमामप्रया विषयग्राहस्वे च न ज्ञानग्राहकत्व प्रयो- नकम्, तत्र ज्ञानमानाप्रयोनकपटादिपदज्ञानभ्य अधिकम्य विषयभासक- त्वात् । अनुव्यवसायमामग्रया विषयप्राहकत्वे च ज्ञानप्राक्त प्रयोजनम्, तत्र ज्ञानमानप्रयोजकव्यवमायज्ञानर्मिविपयाममगंमहामारयोरेव विषय- मासकत्वात् । यद्यपि ज्ञानपदमममिव्याह्नत्वेन घटपदज्ञानम्य ज्ञानविषयतापि जन्यतावच्छेदिका, तथापि तदवच्छिन्नजनकत्वमेव न तत्प्रयोनकत्वरूप तद्भामक बम्, किन्तेनबोपजनकनाक्येऽमुपदसत्त्वादम्य मोघम्यैतद्विषय कत्वमित्यादिव्यमहारमिद्धम्बरपसम्बन्धविशेष एव, न हि घटज्ञानवोधे ज्ञानपदान् ज्ञानभानमितिवन् घटपदाग्ज्ञानभानमित्यपि व्यवहार , विषयो- पस्थिति विना जानस्य शान्दवाचे बहुमो भानम्, न तु बानोपम्धिति विना क्वचिदपीति ज्ञानविषयोपम्पापकपदयोर्विशेषादिति माव । एतावतानुव्यवसायादिस्थले तुल्यकालसम्बन्धिनोज्ञानविषयमानयो- खि तयाविषयोम्मामप्रीनिष्ठज्ञानविषयमासकतयोरपि न प्रयोज्यप्रयोजक- माव सिद्धयनि, अपि तेकनरमानेन्यवरमामहेतोरेवेनि, यथा श्रुतेऽस- म्भव इत्यागत्य निकृष्टार्थमाह ( यद्यपीत्यादि ) ( ज्ञानग्राहकनेति ) बाहशसामग्रीजन्यनाने विषयमान ज्ञानमानप्रयोनरत्वेन ततायोनप्रयुक्त तादृशल सामग्या पिशेषण वक्तव्यमित्यर्थ ।

·गदाधराये-प्रामाण्यवादः । ४१ दी] एकयैव शक्तया विषयोपरक्तज्ञानग्राहकेण प्रमापदेन प्रामाण्यमाहिणा सिद्धसाधनवारणाय (यावदिति) वद्धि धात्वर्थवावच्छेदकज्ञानत्वपुरस्कारे- व यथार्थज्ञानमभिधते। [ग] एतेन ययाश्रुते घटज्ञानमित्यादिशाव्दयोधरूपज्ञानप्रहत्य विषयमह- रूपतया तत्सामीनिष्ठज्ञानमहोपधानरूपज्ञानग्राहकताया विषयप्राहकतातो मिन्नतया तुल्यप्रयोजकपयुक्तत्वसत्त्वेऽपि न क्षतिः । प्रयोजकत्वेनेति करणा- चादृशशाब्दयोधे योग्यताज्ञानादीनामुमयमानपयोजकत्वेऽपि न दोपः । ज्ञानभानप्रमोजकत्वस्य विषयमासकमान्यनिविष्टपटपदाधसंग्राहकत्वेन विषय- भासकलानवच्छेदकरवात् । तदेव दर्शयति ( घटज्ञानपदेति ) ताशसा- ममीजन्यज्ञाने ज्ञानपदाधीनं ज्ञानमानमित्यर्थः । तच्च-ज्ञानपदश्च । घटना- हकत्वे-घटविषयकत्ये। नन्वेवं प्रामाण्यानुमितिप्राप्यत्वमादाय सिद्धसाधनवारकं यावत्पद- मनर्थकम्, इदं ज्ञान घटविषयकं घटेच्छाजनकलादित्यायनुमानानामिव मामाधयानुमानस्याप्युक्तविशेषणेनैव वारणात्, तत्रेयात्रापि ज्ञानविषय- आहकतयोः पृथक्प्रयोजकप्रयुक्तत्वादित्याशक्य एकप्रयुक्तोभयग्राहकताफपद- विशेषरितसामग्रीपाद्यताप्रयुक्तसिद्धसाधनवारकता तस्याह ( एकमेवैति ) पदैत्येऽपि विशेषणविशेप्यभेदेन शक्तिरूपप्रयोजकभेदात् न ताहरासामग्री- संग्रह इति तदेक्याभिधानं ( विषयोपरक्तति ) विषयघटितयाथाध्यविशिष्टे- स्यर्थः । उपसर्गस्य द्योतकतया न प्रशब्दस्य याथार्थ्यरूपमक स्वतन्त्र- शक्तिरिति मायः । ननु प्रमापदं यथार्थानुमबत्वविशिष्ट एव शक्तम्, न तु यथार्थज्ञान- त्वविशिष्टे, स्मृतिकरणे प्रमाणव्यवहारविरहात्, एवञ्चानुभवत्त्वजातिमझी- कुर्वतां नैय्यायिकानां न ममापदस्य ज्ञानवरितमामाण्यमाह कस्वमित्याशकां निरस्यति ( तद्धीति ) तत्-प्रमापदम् (ज्ञानत्वपुरस्कारेणैवेति ) ज्ञानत्वप. टितपामाण्यप्रकारेणेत्यर्थः । एवकारेण यथार्थानुभवत्वविशिष्टव्यवच्छेटः ।

·शसमुक्तावली। [ दी ] स्मृतिहेतो. प्रमाणान्तरतापत्तेस्तु भीतास्तान्त्रिका शास्त्रे प्रमाव्यर- हारौपयिक स्मृतिव्यावृत्त रूपमनुमन्यन्ते । भ्रमपदेन प्रामाण्याग्रहाद्वाधवार- गाय ( तदप्रामाण्येति) प्रकर्यादिद्योतकोपसर्गपूर्वकधातो प्रकर्षादिसहितस्वशक्यतावच्छेदकाव च्छिन्नवाचकत्वनियमादिति भावः । उपसर्गस्तु शक्ततावच्छेदककोटौ निवि शता न वेत्यन्यदेतत् । स्मृतौ वान्त्रिकाणा प्रमाव्यवहार शास्त्रे प्रमापदस्य पारिभाषिकतया वारयांते (स्मृतीति) प्रमाणान्तरतापत्ते प्रमाणान्तरव्यव हारविषयतापत्ते ।स्मृतिव्यावृत्त रूप यथार्थानुभवत्व प्रमाव्यवहारोपयिक- मनुमन्यन्त इत्यन्वय । नन्येवमपि अप्रामाण्यापाकेत्यस्य वैयर्थ्यम् भ्रमग्राहकानुमित्यादे उक्तविशेषणेन वारणात् तदयाधत्वेऽपि बाधासम्भवादित्यत आह (भ्रमपदे- नेति) एकयैव शक्तया विषयवटितमूर्तिकप्रमत्वविशिष्टयोधकेनेति शेष । न च भमपदस्य प्रामाण्याश्रयामाहकत्वात् न तदग्राह्यत्वेऽपि बाध इति वाच्यम् प्रमाया अप्य अमत्वसम्भवेन भ्रमपदस्य तादृशज्ञानरोध- कतमा प्रामाण्याश्रयबोधकत्वात् । सर्वधीयाथार्थ्यमते भ्रमपद तदभाववद्ध मिसाकाक्षतद्विषयकजानत्वेन वत्प्रमामेव बोधयति । एतच्च समाधिसौकयण । अमाकान्तानुपादाने गुरुमते स्वतन्त्राप्रामाण्योपस्थितिद्वितीयक्षणोत्पन्नप्रामा ण्याश्रयविषयकस्वप्रकाशात्मकव्यवसायसामग्रया मिश्रमते चोपनीताप्रामाण्य विषयकानुव्यवसायसामग्रयाज्ञानभानाप्रयोमकाप्रामाण्योपस्थितिप्रयुक्ताप्रामा ज्यघटकविषयग्राहकताक्त्वेऽपि तदप्रयुक्तप्रामाण्यघटकर्मिमाहकताकत्वेन उक्तविशेषणेन वारणासम्भवात् तदद्मावतयापि बाधस्य निष्प्रत्यूहलादिति वदन्ति ।

·गदाधरी-प्रामण्यवादः। [दी तत्र गुरुनये विषयग्राहकताया ज्ञानग्राहकताप्रयोनकाप्रयुक्तत्वात् मत्सुत विषयमाहकतापयोजकस्यैव ज्ञानप्राहकताप्रयोजकत्वात् । सर्वस्यैव विपयग्रहस्य आत्मविषयत्वात् । अस्तु वा तत्र यथा तथाभिधानम्, तथापि मिश्रमते दुर्वच ज्ञानविषयग्राहकतयोरनतिमसक्तमेकप्रयोज- कायोज्यत्वम् । [ग] विषयग्राहकत्तायाः विषयविषयताया (ज्ञानग्राहकताप्रयोजकामयु- क्तत्वादिति ) ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन तत्पयोजकाप्रयुक्तवादित्यर्थः । एक- सागप्रया एव ज्ञानविषयभासकतया यथाश्रुतासङ्गते । अय भावः । व्यवसायसामग्रयाः न ज्ञानभानप्रयोजकत्वेन घटादि- रूपविषयग्राहकता, ज्ञान गुण इलाकारकघटज्ञानादिवोधेशप ज्ञानमानप्रयो- जकसत्त्वेन घटादिभानप्रसझात, अपि तु घटतत्सनिकर्षादिघटितसमुदाय- स्वनैव तथात्वमिति । (विषयग्राहकलाप्रयोजकत्यैर ) विषयमानप्रयोजकत्वावच्छिन्न- स्यैवेत्यर्थः । ज्ञानमाहकतामयोजकत्वयात्-ज्ञानभानमयोजकत्वात् । विषय- भासकत्वेन ज्ञानमानपयोजकत्व विपरीतवत्तदा न सम्भवेद्यदि विषयमान- प्रयोजकसमुदायसत्त्वेऽपि कदाचिज्ञानभान न स्यात्, न चैवमित्याह (सर्वस्यैवेति ) "आत्मेति" दृष्टान्तविधयोक्तम् । ननु यत्र ग्रहे ज्ञानविषययोरेकभानप्रयोजकत्वेनापरभानप्रयोजकता तादृशी सामग्री विवक्षणीया, एवञ्च स्वप्रकाशकसामप्रया विषयमासकवेन ज्ञानभासकत्वादेव सग्रहः, मिश्रमते घटज्ञानमिति शाब्दस्यले यथा ज्ञान भासकलेन न घटभासकता-घटपदासत्त्वेऽपि तदानप्रसङ्गात्, तथा घर- भासकत्वनापि न ज्ञानमासकला, ज्ञानपदासत्त्वेऽपि तद्भानप्रसङ्गादित्यत आह (अस्तु वेति ) तथाभिधान-स्वप्रकाशसामग्रीसाधारणविशेषणाभि धानम् । (दुर्वचमिति ) यथा श्रुतस्य योग्यताजानादिकमादाय घटज्ञानमिति शाब्दबोधादिगततदुभयमानसाधारणलात् एकमयोजकल्वेनापरपयोतकता विचक्षणे न अनुव्यवसायसामग्रीपरकव्यवसायादेज्ञानविषययोरेकतरभातक- त्वेनापरमानप्रयोजकत्वे केवलज्ञानमहे विषयस्य, केवलस्पिषमहे व जानस्य, ·शास्त्रमुक्तावली। [दी] किञ्च घटज्ञानवान् घटेच्छावत्त्वादित्यायनुमित्या तदग्रहात् वा मानप्रमात् विनिगमनाविरहाच्च सदुपगमासम्मवेन तादृशसामप्रथा एवा- संग्रहात्. एकधर्मिपुरस्कारेण उभयमानप्रयोजकत्वविवक्षणे च घटज्ञानमि- लादी योग्यताविशेषज्ञानादः ताहशज्ञानत्वादिना उमयमानप्रयोजकतया बाधवारणमशक्यम्, फलोपधानरूपप्रयोजकत्वविवक्षया एकैकहेतुसाधारण- रूपेण ज्ञानादिमानप्रयोजकत्वनिराकरणे अनुव्यवमायादिसामग्रीघटकव्यव- सायादेरपि घटज्ञानवादिना घटज्ञानादिमानप्रयोजकतया व्यवसायमनम्स युक्तममत्रायादिसमुदायपर्याप्तधर्मस्यैव ज्ञानविपयोभयभानप्रयोजकतावच्छेद- कतया तादृशसामग्रीसंग्रहे तुल्ययुक्ता घटज्ञानमित्यादिशाब्दबोधनिष्ठतदुभ- यमानेऽपि घटपदजानपदादिसमुदायपर्याप्तधर्मावच्छिन्नम्य प्रयोजकतया न तत्सामग्रीवारणसम्भव इति मावः । ननु यत्र ज्ञाने विषयमानं ज्ञानमानाप्रयोजकाप्रयुक्तं तज्ञानमाम- प्रयेव विवक्षाया, घटज्ञानमित्यत्र ज्ञानभानाप्रयोजक घटपदं घटमाने प्रयोजकमित्यत एव तद्व्युदासः, अनुव्यवसाय विषयमानप्रयोजको व्यय- साय एव, स च न ज्ञानमानाप्रायोजक इति तत्सामग्रीसग्रहः, स्वप्रकाश मते व्यवसायसामग्रीत्वेन व्यवसायम्य सर्वाप्येव कारणानि अविशेषण ज्ञानमानप्रयोजकान्यतो दूषणान्तरमाह (किति ) यद्यपि विपयोपरक्तज्ञानानुमितिम्थले एकम्य परामगांदेरेव विधेय- तया ज्ञानम्य विधेयतावच्छेदकनया विषयम्य मासकता, न तु व्यापक्ता. याम्नवच्छेदकन्याय च ज्ञानं विधेयतत्त्वावच्छेदकविपयकानुमिनी पृथका- ·यदाधरीये-प्रामाण्यवाद। १५ [दी] प: । न चात्र ज्ञानग्राहकतायां व्यापकल्यं घटप्राहकतायां तदवच्छे- दकलं प्रयोजकमिति नैकमुभयग्राहकताप्रयोजकम् ! प्रमापदेऽपि शक्तितद्- वच्छेदकलयोरेख ज्ञानविषयग्राहकसायां प्रयोजकत्वात् । अव्यापकस्यानु- मितिविषयलेऽतिप्रसङ्गस्य व्यापकतावच्छेदकत्वेनेव, अशक्यस्यापि शाब्दधी- विषयत्वे अतिप्रसङ्गस्य शक्यतावच्छेदकत्वेनैव निराससम्भवात् । शक्यता- वच्छेदके शक्तिसत्त्वेऽपि न तस्यास्तबोध उपयोगः, [ग] रणम्, तथापि प्रयोजकभेदं विना विधेयादिविषयतानां वैचित्रयानु- पपत्या परामर्शीयतद्विपयनिष्ठविलक्षणविषयतानां अनुमिती विलक्षणतत्- द्विषयभानप्रयोजकत्वमावश्यकमित्युकानुमितिसामग्रीव्यावृत्तिरित्याशङ्कते (न चेति) व्यापकत्वम् व्यापकत्वेन परामर्शविषयत्वम् । तदवच्छेदकत्वम् ब्या- पकतावच्छेदकत्वेन तद्विपयत्वम् ! शक्तितदरच्छेदकलयोः-शस्यस्वतद- वच्छेदकलावच्छिन्नज्ञानविषयत्वयोः । प्रयोजकत्वाद-तुल्ययुक्तमाप्रयोजक- वापातात तथा चोक्तयावत्पदव्यावृत्त्यसङ्गतिरिति भावः । ननु शक्यतावच्छेदकेऽपि शक्त्युपगमेन शक्यतया तदानमेक शाब्दबोधे तद्भानप्रयोजकम्, शक्यतया अभातस्यापि शाब्दबुद्धौ भानो- पगमे गवादिपदात् सालादेरपि गोत्वादिवच्छाधोधे भानापतेरित्यत माह (अव्यापकस्येति ) अध्यापकस्य-व्यापकतया अमातस्य । अनुमिति- विषयत्वे-अनुमितौ धर्मितावच्छेदकीयप्रकारताविलक्षणपकारत्वे अति- प्रसास्य । व्यापकतावच्छेदकत्वेनेव-परामर्श व्यापकतावच्छेदकतया मानस्य नियामकत्वेन ययावारणम् । अशक्यस्य-शक्यतयाऽमातस्य । शक्यासावच्छेदकत्वेन-शस्यतावच्छेदक्तया शक्तिशाने भानस्य प्रयो- जक्तयैव । ननु व्यापकतावच्छेदके वहिवादी धूमादिव्यापकता नास्तीति व्यापकतावच्छेदकतया मान विधेयतावच्छेदकतया भानप्रयोजकम, शक्यतावच्छेदके च सर्वत्र शक्तिरस्ति, तस्य पदयोध्यतया तेन रूपेण भगवदिच्छायामवश्यं मानात्, अतो नोमयत्र साम्यमित्यत आह (शक्य- तावच्छेदक इति) उपयोगः न, स्वीक्रियत इति शेषः । गोत्वादिविशिष्ट- विशेष्यकशक्तिमहस्य गोत्वाशे शक्यतावमाहितः स्वरूपती गोत्वादिविषय- करसानुपपत्त्या स्वरूपतो गोत्वाद्यवगाहिशाब्दयोघहेतुलासम्भवात् तद- ·शास्त्रमुक्तावली। [दी] विनापि लक्षणा लक्ष्यतावच्छेदकस्येव विनापि शक्तिं तस्य बोध- सम्भवात्, [ग] वच्छेदेन शक्त्यवगाहिनस्तद्धर्मितावच्छेदककज्ञानस्यैव तथात्वादि- ति भाव । यद्यपि पदधर्मिकगोत्वविशिष्टयाचक्ताग्रहस्य स्वरूपतो गोत्वप्रका- रकत्व सम्भवति, तथापि गोत्वविशिष्टवाचकत्वस्य गोत्सवाचकत्वगर्म- स्थ गोत्वप्रकारकत्वावच्छिन्नगोविपयकत्वविरोपितोषजनकत्वप्रकारकभग- वत्सतविषयत्वरूपस्य धियो हेतुत्वे बोधविशेषणतापनगोविशेपितविषयि- ताविपणतापनप्रकारिताशे विशेषणतया विपयत्वरूपस्य वाच्यत्वस्य गोलाशे मान गोत्वस्य शान्दधीप्रकारतानियामक वाच्यम्, गोत्वावच्छे. देन वाच्यताजानस्य हेतुले च गोस्वाशे चोधविशेषणतापनविषयिताविशे- पणधर्मिविपयतावच्छेदकतारूपशक्यतावच्छेदकतया भान तद्भाननियाम कमिति तन्मते गोवविशिष्टगोचरशाब्दधीहेतुताया विषयिताया गोविशेषि- तत्वाशनिवेशाधिक्येन गौरवम्, इतराशस्योभयमतेऽपि तुल्यशरीरत्वात् । तदनिवेशे तु भवता धमाशे शक्तिधियोऽनपेक्षणीयत्वापते । ननु शाब्दयोधीयससगतान्यविषयताया' स्वाशे वृत्तिज्ञानप्रयोज्य तानियमात्, शक्यतावच्छेदकाशेऽपि शक्तिज्ञानस्य प्रयोजकलमावश्यक. मित्याशय तन्नियम निराकरोति (विनापीति) लक्षणाम् स्वाशे रक्षणा. ग्रहम् । शक्तिम्-स्वाशे शक्तिमहम् । तस्य-शक्यतावच्छेदकस्य । ननु पशुस्वेन गौरम्मात्पदाहोद्धव्य इत्येतादृशाधुनिकस तात्पशुत्वे. नैव गोबोधो भवति, न तु तादृशसङ्केतविषयतावच्छेदकेनापि गोत्वेनेति नियमाद्विशेषणामेऽपि सङ्केतविषयलभान शाब्दीविषयसमयोजकमवश्य वाच्यम्, न च गोवम्य गोविशेषणतयोक्तसङ्केतविषयतया तावतापि ·गदाधराये-प्रामाण्यवाद। [दी] महमतेऽमम्मवाच । भाततालिकानुमित्यापि विषयप्रहे व्यापक- तापच्छेदकसम्या नियामनाया वक्ष्यमाणसात् । न न ज्ञानतालिङ्गकपः मेय तत्मयोजकम्, अनुमिनिसामयाः साध्यग्राहकले लिविशेपत्य व्यभिचारेणातन्त्रत्वात् । शाततामात्रण ज्ञानमात्रानुमानसम्मवात् । [1] नोजातिमसन मारणसम्मय इति वाच्यम्, पदजन्यगोपविषयत्वेन विषपठारूपयाच्यत्वभानस्य प्रयोजनोपगमेन तद्वारणमम्भादिति चेद. स्वेवा, एवमपि विशेषणतया वाच्यताप विगेप्यनया पाच्यत्वविलक्ष- नत्य पदार्थ वारच्छेदकमानमयोजकतया प्रमापदघटितसामप्रया निरुक्त- रूपताया दुरुपादय । ननु यावत्पदादाने माम्लामाण्यस्य प्रमापदग्राषनया सिद्धसा- नम्, तथापि विशेष्यतापकारतोपनायकतजानकालीनानुव्यवसायसामग्री. प्रामतया सिद्धसापनं दुरिमेय, तार समागमया अपि विषयमहे व्यवसा. पातिरिक्तानपेक्षणात्, अतो न तरदपपतो दूपणान्तरमाह (भति) असम्पवाद-मामाण्यमाहकतया अभिमताया अनुमितिसाममया उक्तविदो. पणाकान्तस्यासम्भवात् । तदेव दर्शयति (जाततेति) (व्यापकतावच्छेदक- वस्येति ) विषयगर्गममास्वाशे व्यापकतावच्छेदकलमहस्येत्पर्यः ( वक्ष्य- भागस्वादिनि ) पटो पटत्यप्रकारकज्ञानविषय , पटत्यप्रकारकज्ञातता- वत्त्वात्, इत्यनुमानत्यैव प्रामाण्यप्राइफतया वक्तव्यत्वात् तत्र च ज्ञानस्य साध्यत्वाद्विषयम्य तु तदवच्छेदकलादिति भावः । शाततालिजकत्वम्- सिकपरामर्शत्वावच्छिन्नजन्यत्वम् । तत्सयोजकम्-अनुमिती विषयविशि- एज्ञानमानप्रयोजकर । एक्कारेण व्यापकतावच्छेदकत्वमानम्य विषयमान- प्रयोजकत्यव्यवच्छेद लिविशेषस्य-लिविशेषावगाहिपरामर्शजन्यत्व- स्य व्यभिचारण-पभिचारादिना तलिकपरामर्शत्वेन हेतुताया असम्भ- घेन । शाततापानेण-शुद्धज्ञानत्वेन व्यापकतावगाहिपरामर्शनलेन (ज्ञानमा- वति) विषयानवच्छिन्नस्यैव ज्ञानस्यानुमितिसम्मवादित्यर्थः ।

·शास्त्रमुक्तावली। [दी] विशेषस्य तथा स्वभावकल्पनाया मानामावाच । ज्ञातताविशेषत्वन ज्ञानविशेषजन्यत्वानुमानच घटेच्छात्वेन घटज्ञानजन्यत्वानुमानेन समानयो- गक्षेमम् । [ग] ननु स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपन्याप्तेलिङ्गविशेषघटिततया लिङ्गभेदेन परामर्शहेतुताभेद आवश्यकः, व्यभिचारोऽपि कथंचिद्वारणीयः, तथा च ज्ञाततालिङ्गकपरामर्शस्य शुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नव्याप्तयवगाहिमोऽपि विषयोपरक्तज्ञानानुमितित्वमेव जन्यतावच्छेदकमुपगन्तव्यमिति सद्घटित. सामग्रयां ज्ञानभानप्रयोजकमात्रप्रयोज्यविषयग्राहकताकत्वमक्षतमेवेत्यत आह (विशेषस्येति ) शुद्धज्ञानव्याप्यतया ज्ञाततारूपलिङ्गविशेषावगाहिपरामर्श- स्येत्यर्थः । तथा स्वभावकल्पनायाम्-विषयविशिष्टज्ञानविषयकत्वाव- च्छिन्नजनकत्वकल्पनायाम् (मानाभावादिति) व्यवसायानन्तरं द्विवक्षणमध्य एव विषयोपरक्तज्ञानमानस्य आनुभविकतया कालान्तरे शुद्धज्ञानव्याप्यतया ज्ञाततावगाहिपरामर्शात् शुद्धज्ञानानुमितिनिर्वाहाय तादृशपरामर्शस्य पृथ- कारणताया आवश्यकवे विषयोपरक्तज्ञानानुमितौ तस्य हेतुत्वान्तरकल्पनं कालविशेषस्य तत्सहकारिताया अतिप्रङ्गभङ्गाय कल्पनं चापेक्ष्य जानस्यै- न्द्रियकताया एव कल्पयितुं युक्तत्वादिति भावः । ननु घटवृत्तिघटत्वप्रकारकज्ञाततायास्ताइशज्ञाततात्वेन पटविशेप्य- घटस्वप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानजन्यस्वरूपसाध्यानुमापकस्वात् तत्र च व्या- पकतावच्छेदकत्वमेव उभयभानप्रयोजकमिति न ज्ञानभानाप्रयोजक विषय- भानप्रयोजकमित्याशका निरस्यति (ज्ञातताविशेषत्वेनेति ) ( समानयोग- क्षेममिति ) अत्राप्यनुमाने विषयस्येव ज्ञानस्यापि साध्यतावच्छेदकत्वात्, अवच्छेदकनाया विशेषादरे च ज्ञाततालिकानुमानेऽपि तद्विशेषसत्त्वादेक- सामपीसग्रहोऽन्यवारणञ्चाशक्यमिति भावः । प्रमापदस्थले एकेन पदेन ज्ञानविषयोमयमहासिद्धसाधनस्य यावत्पदेन वारणमित्युकम्, तदनुसारण ·गदावरन्य-प्रामाण्यादः । ५९ दी] तदादिपदेन प्रकरणासदान्तरेण का लक्षणयाधुनिकसकेन वा घराविषयकज्ञानोपस्थापकेन प्रामाण्याग्रहाद्वापाच । एन यादृशसामप्रया विषयप्राइकवल्या ज्ञानपाहकत्वम्, साहश- याबद्मादत्वमपि प्रत्युक्तम् । [ग] अमात्वाप्राहकमपि तादृशं पदमस्ति तदमाद्यतया बाधत्व दुवोरतामाह ( सदाीति ) तदादेयुद्धिस्थत्तेनैव बोधकता, न तु घटज्ञानत्यादिनेति ममं निराकर्तुमाइ (प्रकरणादिति ) विशे- परूपेण वाघीपयिकप्रकरणसहकारादित्यर्थः । प्रकरणश्च प्रकृतत्वम् , विशे परूपेग वक्तुद्धिस्थत्वमिति यावत् । सामान्यतो वक्तृवृद्धिस्थत्वेन शक्त- मपि सर्वनाम विशेषरूपेण बोधयति, सहकारिविशेषापेक्षयातिप्रसङ्गनिरास- सम्मवादिति भावः । विवेचितं चेदमधिकमन्यत्र । पदान्तरेण-सर्वना- मातिरिक्तेनापि घटादिपदेन । तादृशपदस्य तद्रूपायच्छिन्नावाचकस्य कया वृत्त्या तद्रूपावच्छिन्नवोधकत्वमित्याकांक्षायामाह ( लक्षणया आधुनिकस- तेन वेति ) लक्ष्यार्थप्रकारेय लक्षणामहस्यानपेक्षिततेऽपि वर तदमह- स्थानपेक्षितत्वात् न विषयभानेऽधिकापेक्षेति भावः । न च तत्र लक्ष्यतावच्छेदकत्वग्रहस्यापेक्षया विषयमहेऽधिकस्य म- पेक्षणीयतेति वाच्यम्, उक्षणामहत्य प्रकारतयैव वीरत्वादीनां गङ्गाप- दजन्यधीमकारतोपपतेस्तत्र शक्यप्रवाहादिसम्बद्धतावच्छेदकत्वग्रहस्यानुप- योगात् । पञ्चादिपदादम्रान्तपुरुषस्य शक्त्या गोलादिपकारकबोधानुदयाल क्षणामतिसन्धान विना उपविशिष्टमत्यायनेच्छया तत्पदामयोगाच शक्तयः धीनविशिष्टविषयकबोधे पर विशेषणांशे शक्तेः शाक्यतावच्छेदकताया वा ग्रहस्योपयोगिल्वोपरमात् । अभ्युपेत्यैकवृतेरुभयग्रहमयोजकतामप्युपपाद- यितुं सहेतानुधावनम् । एतावता विषयग्रहे अधिकानपेक्षाविवक्षामपि निराकरोति (एतेनेति) एकसतेनोभावोपकारितमासपीयावन्यासमवेत प्रदेन्यालिपट- ज्ञानानुमानज्ञाततालिङ्गकपामाण्यविशिष्टज्ञानानुमानयोविशेषविरहेण चेत्यर्थः (यादृशसाममया इति) ज्ञानप्राहकताप्रयुक्तत्यत्र प्रयुक्तत्वस्य व्यापकतारूप ७ ·५० शाममुक्तावली। पत्र वदन्ति-तज्ञानप्रामाण्याप्राहक्लेन ज्ञानमाहरवेन च यद- हमतमिद्ध तद्भिन्नार्थकमग्राहकान्तम् । [ग]त्वाद्यथाश्रुतमन्थलभ्यमेवैतदित्यवधेयम् । तादृशयावद्मावत्य सज्जन्यया- बग्रह विषयत्वम् । मनम्मयुक्तसमवायम्य व्यवसायविषयघटादिभानाप्रयोज- कले मिश्रमतापरिग्रहोऽप्यत्र बोध । (तज्जानेति ) घटज्ञानमित्यादिशा- ब्दवोधमामप्रया इच्छादिलिगकमानानुमितिमामायाश्च भद्देझीनग्राहकतया प्रामाण्याप्राहकतया चा भ्युपगमात् तद्व्युदासः । अनु यवसायस्य ज्ञानविष- यकौकिकपत्यक्षात्मकत्य नानातीन्द्रियतावादिना भट्टनानुपगमान्मनस्सयुक्त समवायादिघटिततरसामग्री न ज्ञानग्राहवेन तन्मतसिद्धा, व्यवसायसामग्री च घटादिपाहकत्वेन तदुपगतापि न ज्ञानग्राहकत्वेन तदुपगता, गुरुभिरेव तस्याः ज्ञानप्राहक्त्वोपगमात्, ज्ञानतालिकानुमितिसामग्री ज्ञान- ग्राहक्वेन भट्टमतसिद्धापि तैस्तस्या प्रामाण्यप्राहक्त्वोपगमात् प्रामाण्याप्राहकत्वेन न तन्मतसिद्धति तचन्मते प्रामाण्यमाहक्वेन अभि. मताना सामग्रीणा सग्रह । गुरुमते घटत्ववनीत्यादिप्रामाण्यमाहिकाणा ज्ञा- नविषयो घट इत्यादिशाब्दानुमितिसामग्रीमा प्रामाण्यामाहस्तया ज्ञानप्राहक- तया च मट्टाभ्युपगतानाममहऽपि न क्षति , अप घट इत्यतादृशप्रत्यक्ष सामग्रया. प्रामाण्यग्राहक्ताविचार एवेशविप्रतिपत्यादरात् । भट्टमते ज्ञात- तालिकानुमितिसामग्या. सग्रहाय " तज्ज्ञानप्रामाण्याप्राहकत्वेनेति "" पटज्ञान प्रमा घटज्ञान गुण इत्यतादृशममूहालम्बनशब्दसामप्रया पटज्ञान- प्रामाण्याग्राहकवेन महमतासिद्धया घटवरतीत्यादिप्रामाण्यामहाद्वाधवार-- णाय "तम्शाने"ति प्रकृतप्रामाण्यम्य विशेषतो निवेशसूचकम् । प्रामा- ण्याग्राहकत्व च प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वम्, सेन घटज्ञानमित्यादिशाब्दसाम घटज्ञान प्रमेत्यादिप्रामाण्यविषयकशान्दादिस्वरूपयोग्यलेऽपि न क्षतिः । एव ज्ञानग्राहक्लमपि ज्ञानग्रहोपधायक्स्त्रम्, गुरणापामाण्यप्राहक- लेन मिसापयिषिताया अय घट इति प्रत्यक्षादिसामप्रया अप्युपनीतभाना. श्रीकमद्देन ज्ञानविषयो घट इत्युपनीतभानादिम्परूपयोग्यतयोपगमात् । प्रथा ·गदापरीये-प्रामाण्यवादः। (ग) न. च, ज्ञानविषयकवघटितधर्मावच्छिन्ननिरूपितयोग्यतानिदेशेऽ नायं दोष इति वाच्यम्, तथा सत्यालमनोयोगादीनां ज्ञानविपरकत्वा- वच्छिन्ताजनकत्वात्तद्घटितवया धारणीयाना सामग्रीणामपि ज्ञानग्राहकलया भट्टमतसिद्धलानुपपत्तेः । अथैवं भवन्मतेऽप्यात्मशरीरादीनां मट्टमतेऽन्यत्र प्रामाण्यग्राहकतया तद्धटिनाला वारणीयसामग्रीयां प्रामाण्याप्राहकतया न भट्टमतसिद्धत्वम्, यदि चात्मादीनां तथात्वेन मट्टमतसिद्धत्वविरहेऽपि वारणीयसाम- श्रीपटकपदज्ञानपरामदीना मामाण्यमहानुपधायकवन भट्टमतसिवतया तद्घटितसमुदायस्य तथात्दैन भटमनसिद्धमिन्नत्यानुपपत्या तद्वारण मुघट. मित्युच्यते, तदैतन्मतेऽप्युक्तरीत्या निर्वाह इनि चेत्मत्यम् एवं सति पदाजन्य योग्यताशानघटितयोग्यताविपयकशासामग्रीविभेषेण गुरुमते मामाण्या महाद्वापस्य गटाया अन्यकृतोऽसतिः, ताशयोग्यताज्ञानस्य ज्ञान- ग्राहकतया भट्टाभ्युपगतमिनत्वेऽपि कारणान्तरस्य तथालेन भद्दमतसि- दम्य तत्र सत्त्वातद्घटितममुदायात्मकसामप्रयास्तथालेन भटमतसिद्धभिन्न- स्वानुपपते. । अतः मामाण्यमहलोपधानप्रयोजकतानवच्छेवकतया ज्ञानमा- हकतावच्छेदकतया च भट्टाभ्युपगतं यादृश रूपं तदन्यज्ञानग्रहोपधानमयोज- कतावच्छेदकरूपाच्छिन्नसामग्रीमाधत्वं साध्यमेतदभिमतम् । तथा च का- रणसमुदायपर्याधस्य ज्ञानमहोपधानमयोजकतावच्छेदकधर्मस्य स्वरुपयोग्यता- नवच्छेदकलातदवच्छेदकन्या ममतसिद्धभिन्नत्वावश्यकत्वात् ज्ञानग्रहो- पमाननिवेशनमावश्यकम् । तारासाथ्यानुसरणं निष्प्रयोजनमिति न श- यम , वारणीयसामीपटकज्ञानभामकाना सर्वपा प्रत्येकं मिळितानाच यत्र ज्ञायमानलिंगादिविधया प्रामाण्यविषयकानुमित्युपधायकता तादृशमा- मममाः प्रामाण्यामाहकत्वेन ममतसिद्धभिन्नतया तजन्पप्रामाण्याविषयक मानमादाय साधस्य दुवारतया यथाश्रुतस्य साममयां प्रामाण्यामाइकतया ·५२ शासमुक्तावली. [दी] अयं घट इत्यादिज्ञानजनक-सामप्रधाः प्रामाण्याग्राहकत्वेन मट्टानी- कृतत्वात् गुरुमतताधारण्यसम्पादनाय ज्ञानप्राहकत्वेनेति । । [गामटमतसिद्धान्यत्वविशेषणपटितसाध्यस्य विवक्षणासम्भवात्। उक्तमाया- दरे तु प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहोपधानमयोजकतावच्छेदकस्य तज्ज्ञानमहोप- धायकसमुदायपत्तिधर्मस्य प्रामाण्यविषयकृतवाकारणलि ककिञ्चित्साध्य- कानुमित्युपधानप्रयोजकतानवच्छेदकत्वेन तादृशसामग्रीजन्यप्रामाण्याविषय- काहस्य साध्याघटकत्वन याघवारणसम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रामाण्यग्रहानुपधायकत्वेन भट्टमतसिद्धत्वं न पृथनिवे. श्यते, अपि तु ज्ञानप्राइकान्तर्गतो ग्रह एव प्रामाण्याविषयकत्वेन विशे- प्यते लाफ्यात्, एवं च प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहजनकत्वेन भट्टमतासि. दुत्वनिवेशे व्यवसायादिसामनीघटकात्मादेर्भटमतेऽपि प्रामाण्याविषयकज्ञा- नग्रननकतया तादृशजानानुमिता लिनविषया ज्ञानभानप प्रयोजकतया- इनुव्यवसायजनकव्यवसायस्य प्रामाण्यविपयकेपि स्वान्चयबोधे तन्मते जा- यमानपदार्थविधया कारणम्य स्वात्मकज्ञानभासकतया अभिमतसाममया नौ तप्रकारेण भट्टमतासिंद्धत्वम् , अत फलोपधायकावच्छेदकधर्म एव ता. हदाजानमहफलोपधायकावच्छेदकतया भट्टमतसिद्धभिन्नत्वं निवेश्यनित्य- निमग्रन्थसतिः । " ज्ञानप्राहकलेने” त्यस्य प्रयोजन स्वयमाह (अयं घट इत्यादीति) (भट्टानोहतत्वादिति ) न च तादृशसाममयन्तर्गतस्य पटलादिपाहकसंयुक्तममवायस्य स. भवायाननीकर्तृभट्टमतसिद्धत्वाभावान्न तादृशसामनया भट्टमतसिद्धत्वमिति वाच्यम्, समवायलेन तदनामीकारेऽपि घटत्वादिसम्बन्धत्येन तदभ्युपगमाद परादी समवायस्यैव वस्तुनो घटत्वादिसम्बन्धवान् । ननु प्रामाण्यामाहकपरोक्षमामप्रीमिन्नस्व निवेदयते, सावतेव गुरुपत्ते व्यवसायात्मकज्ञानप्रत्यक्षसामग्रया मिश्रमतेऽनुव्यवसायसामप्रया परोशसा- मग्रीमिन्नत्वेन भट्टमते च ज्ञाततालिकानुमितिसामप्रधा. परोक्षसामप्रीत्वेऽपि प्रामाण्यमाकभिन्नलेन विशिष्टभेदम्याक्षततया मतम्यमाधारण्योपपतेः, प्रा- ·यदापरीधे-सामण्यवाद। गामाण्यामाहकशब्दानुमितिसामप्रयोश्य तादृशभेदासत्त्वेन व्यावृत्तिसम्भव दिति घेना-शाततालिकानुमितितामयाः पामाण्यवाहकत्वासिद्धिकाले तजन्यानुमितेः साध्यपरकयावद्महान्तर्गतत्वासिद्धष्प उतसाध्यसिद्धावलि तादृशानुमितेः प्रामाण्यावगाहिंताया असिया मट्टयोदेश्यासिद्धः प्रामाण्य- मारकतयोगयवादिसिद्धानुमित्यादिसाममोपाषतामादायापि साध्यपर्यवसा- नात् । गायिकमवासिद्धत्वोक्तावनुव्यवसायसामयसंग्रहः, गुरुमतासि- दत्वं मिश्रमतासिद्धत्वं वा यदि निदेश्यते, तदा व्यवसायसाममय गुरुमते- ऽनुव्यवसायसाममध मिश्रमते प्रामाण्यप्राहकतया विशिष्टभेदसत्त्वेऽप्युप- नीतघरज्ञानादिविषयकस्य ज्ञानजन्यज्ञाततावान् पट इत्यादिमत्यक्षम्य सा- মৃন্ময়া যুমনারিনা গােণাৰিমাণান্যাস অষের दिति भट्टमतसिद्धभिन्नखोपादानम् । 'पश्यतश्श्येतिमारूप ' मित्यादिन्यायन पदजन्योपस्थितिवि- पयपदार्यान्वयवोपस्य ज्ञानावगाहिनः सामग्या मिश्रादिमतासिद्धतया घट- ज्ञानादिपामाण्यापहार भटमतेऽपि यावास्यादिति मिश्रादिमतसिद्धत्वोपेक्षा- बीजवर्णनम् , तदसत्-ममतसिद्धभिन्नत्वनिवेशेऽपि ज्ञानविपयो पट इत्यादिमानसोपनीतभानसमप्रया मिश्रमते प्रामाण्याग्रहेण यापस्य दुर्वार- स्वात् । भट्टेनोपनीतभानामीकारेऽपि रहिविशेष्यफनाने मनसोऽसामर्यन घटादिशेियकमानसोपनीतभानानीकारात् तत्र पदार्थकरमाकान्वयबोध- स्यैवोपपत्ती सादृशमानयोपनीतमानरामप्रया भट्टमतासिद्धत्वात् । यदि च तादृशज्ञानमुभयसिद्धसेव, तस्य मानसपत्यक्षरूपवैव महेन नोफ्यते-कि तु पदार्थकरणकान्वययोमरूपतयेत्यससर्गामहपदार्थोपस्थिति- रूपा वसामयप्युभयसिद्धवेति तद्वारणमिति मन्यते, तदा मिश्रमतभिन्नत्त- निदेशेऽपि तुल्यरीत्या ममते उक्तबाधस्य वारणसम्मवात् । थप भट्टमतसिद्धभिषत्वनिवेशे उपनीवघटज्ञानविषयकाटज्ञानानु- व्यवसायेन पटजानपामाण्यापहात् मिश्रमते बाधः, तादृशस्यापि परज्ञाना- ·. 1 शास्त्रमुक्तावली। [ग] नुव्यवसायस्य मट्टानभ्युपगतत्वात् तत्यामप्रयाः पटनानादियटितायास्त: थावात्। न च तत्र घटज्ञानपटज्ञानयोभीसके सामग्रीद्वयं-तरसंवलनादुमयदि- पयकमेकं ज्ञानम्, एवन तन्त्र घटज्ञानमाहिका तज्ज्ञानादिरूपा सामग्री भट्टे- नान्त्रमबोधसामग्रीलेनोपेयत. एवेति वाच्यम्, यतस्समूहाल बनस्थल एवं माहकसामग्रीभेदः, यत्र चौपनीतघटज्ञानसमानाधिकरणपटज्ञानलादिना ता- हमघटज्ञानविशिष्ट आत्मनि पटजानलेनैव वा पटज्ञानानुव्यवसायलत्र ता: हाविशिष्ठविषयकानुव्यवसायसामध्या विशिष्टयटकतया घटज्ञानप्राहिकाया भट्टमतासिद्धाया घटनानप्रामाण्यासाहकत्वात्. बाध एव; एवमुपनीतपद- ज्ञानरूपविषयोपरततद्विषयकशब्दबोधाद्यनुव्यवसायसामग्रमा घटज्ञामग्राहि- कया तदीयप्रामाण्यामहादाप बाघो दुर्वारः; न च घटज्ञानं जानामीत्यादिशाब्दबोधायनुव्यवसाय घटत्वक्तीत्या. दिप्रामाण्यपि भासते, तद्विपयामते घटज्ञानमित्यादिव्यवसायेऽपि तमामा. ज्यमत्यादिति वाच्यम्,-पुरोवर्तिज्ञानत्वादिना घटज्ञानविषयकव्यवसाये तामामाण्यासत्त्वेन तदनुव्यवसाये तादृशग्रामाण्यामानादिति चेन्न; ज्ञा- नान्तरविशेष्यतानापन्नात्मनिष्ठविदोप्यतानिरूपितस्याश्रयप्रकारताशालिग्रह- सामप्रया एव ज्ञानमाहकसायभीपदेन विवक्षणीयत्वात्, उक्तघटज्ञानोपनीत- भानेषु घटज्ञानाशे तादृशात्मनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारताविरहेणैव तत्सा- मप्रथाः साध्याघटकतया वाधानवकाशात् । न चात्मनो लोकिप्रत्यक्षे पटादिज्ञानस्येच्छादेर्वा विशेषगुणस्य वि धमानस्य भानावश्यकतया लौकिकप्रत्यक्षविषयात्मांशेऽविद्यमानघटज्ञानोप. नीतभाने या पटादिजानीयलौकिकभानाशे धर्मितावच्छेदकतमा घटज्ञानप्र. कारता तस्या निरुक्तात्मविशेष्यतानिरूपितत्वविरहेऽपि-एवमुपनीतपटज्ञानाव- च्छिन्न आत्मनि यदिच्छादेलौकिक प्रत्यक्षं तत्सामनया भट्टमतसिद्धत्वेऽपि पटनांनवदात्मत्वेन परात्मोग्नीतभानन्ये पटज्ञानानुव्यवसाये तापरात्मविशेप्यतानिरूपितघटज्ञानप्रकारतासत्त्वात्तादृशानुव्यवसायेन परबारमामाण्यामहात् पायो दुार एवंति चाच्यम्- ·यदाधराये-प्रामाण्यवादः। . नो उपनीतस्य परात्मनो 'मुख्यविशप्यतयानुम्यवसायविषयत्वे तज्ञानस्य समूहालम्पनरूपतयां सामग्रीभदेन तत्र घटज्ञानभासकसामग्रया अन्व- योधसामग्रीत्वेन मट्टमतसिद्धतया घटज्ञानप्रामाण्यस्य तदासत्वेशप बा- पानवकाशात् । ताशात्मनः स्वात्मायशे कथं चित्लकारत्वे चात्मनो मुरूप विशेष्यताया निवेशनीयतया याधधारणसम्भवात् । न चैवमोदनकामकन्यतायोपविषयः पाक इत्यादि. वाक्याम्प शाब्दबोय पाकविशेषयातया मोदनसाधनतामानस्य अन्वयप्रयोजकरूपात्म- कस्य भानऽमि आत्मविशेषणतया तज्ज्ञानाभानाचाहशशाब्दयोधेन तज्ञान- प्रामाण्याप्रहेऽपि न बाधप्रसत्तिरित्यमिमताशयापशक्षाया असतिरिति वाच्यम्, यथाश्रुताभिप्रायेण तदाशदायास्मरमनीयल्वात् । यथाविवक्षण तु आत्मांश एव यत्र इच्छाश्यत्वाधन्वयितावच्छेदकतया ज्ञानस्य भान सत्र सादृशज्ञानप्रामाण्यामानेन बाधप्रसक्त्या अन्वयितावच्छेदकरूपस्य शा. न्यबोधे मानानभ्युपगमेन समाधानस्य सामनीयत्वात् । यद्यपि ज्ञानजन्यज्ञाततावान् घट इत्यादिप्रत्यक्षेण प्रामाण्याप्रहेण भट्टमते याधस्य मिश्रादिमतसिद्धमिनलनिवेशेऽपि उक्तविवक्षायामपसक्तिः, तथापि ज्ञाततालिकशुद्धज्ञानादिसाध्यकालगादिपक्षकानुमितिसाममया मिश्रायनभ्युपगतया प्रामाण्याग्रहेण यापत्य धारणाय यथाश्रुतानुसारेण वा महमलसिद्धत्वोक्तिः । आत्मपक्षकजाततालिकामाण्यविशिष्टज्ञानसा- ध्यकानुमितिसामग्रीमादायैव भट्टमते प्रामाण्यस्य यथोतसाध्यक्त्त्व- निर्वाहः ! न तु ज्ञाततापक्षकानुमितिमीमादाय, आत्मपक्षकानुमितेरेवा- नुव्यवसायसमानविशेष्यकतया तादृशानुमितेरेख तैरभ्युपगन्तव्यत्वात् । म. न्यथा अनुभववैषम्यारत्तः। अथैवमप्युपनीताप्रामाण्यविषयकपटाविज्ञानानुव्यवसायेन तदीयमा- माण्यामहात् ताहासामगया अपि ममतासिद्धलान्मिश्रमते बापस्य दुर्वार. तेति चेन प्रामाण्यमासकसामप्रया विषयनिरूप्यत्वमय दोपहिताया अप्य- प्रामाण्यमासकसामग्रयपेक्षया लववेनानुव्यवसायेऽप्रामाण्यस्य व्यवसायाशे ·शास्त्रमुक्तावली [ग]भानासम्भवात् प्रामाण्यमानस्यायदयकत्वात् । तथाविधसामप्रथा अवल बत्ते घटलप्रकारकत्वादिना व्यवसायमाने तत्र तदमावादरपि मानप्रसन्न इत्यने वक्ष्यमाणत्वात् । यदि चोक्तप्रामाण्यमानसामग्या बलवत्त्वोपगमेनभ्यासदशापन- झाने प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिरिति मीमांसकैरप्रामाण्योपस्थितिदक्षायां ताश- दोपवशादनुव्यवसायेऽप्रामाण्यमानमवश्यमेवोपगन्तव्यम्, तथा च ताशा- नुव्यवसायसामप्रया ज्ञानग्राहकलेन भट्टानभ्युपगततया प्रामाण्याग्रहान्मिथ- मते बायो दुर्वार एवेत्युच्यते वदाप्रामाण्याप्राहकत्वमपि स्वातन्त्रण सामग्रीविशेषणं देयम् । वस्तुतस्तु अप्रामाण्योपस्थितरनुव्यवसायपूर्व सत्त्वे तुल्यबलसाम- अम्यिां प्रामाण्यामामाण्यामयसंशयरूप एवानुव्यवसायस्तत्र जन्यते, धर्भि ज्ञानस्य संशयहेनुताया मीमांसकैरनम्युपगमात्, तथा च तादृशानुव्यवसाय सामग्रचापि प्रामाण्यमहान्न बाधः । न च यत्रानुव्यवसायपूर्व नाप्रामाण्यमुपस्थितं वाप्यनभ्यासदशा पत्रज्ञानप्रामाण्यसंशयातदनुरोधनानुगतदोषातत्र प्रामाण्यामहस्तैरवश्यमन्त्री कार्यः,तथा च नस्थलीयसामप्रया प्रामाण्याग्रहाद्वाघो दुवीर एवेति वाच्यम्,- अप्रामाण्याग्राहकत्यविशेषणेनापि तादृशवायवारणासम्भवात् तद्वारपाय वबानुव्यवसायः प्रामाण्य गृहात्येव-दादृशानुव्यवसाये विनष्टे सत्येव च वजनितसंस्कारात् प्रामाण्याविषयकज्ञानस्वरूपमिस्मरेण तदुपनीततद्धर्मि- विषयकः प्रामाण्यसंशय इत्येव स्वीकरणीयत्वात् । “एतेन स्वातन्त्रयेणाप्रामाण्याप्राहकत्वविशेषणदाने ग्राहकान्तस्य निरु- कार्यकलविरोध इति निरस्तम् । यतु व्यवसामोलिखितप्रकारविशिष्टर्मिविशेष्यकत्वमेवानुल्यव सायेन गृह्यते-न तु धर्मान्तरविशिष्टविशेष्यकत्वमिति नानुव्यवसाय तदभाववद्विशेष्यकत्वघटितामामाण्यावगाहितेति समाधानम्, तत्तुच्छम्, धर्मान्तर विशिष्ठविशेप्यकत्वस्य लौकिकविषयताया एवानुभ्युपगमेनोपनीत - मत्वस्य प्रमास्वाभावस्य चानुव्यवसायेनावगाहनविरोधात् । पित्तादिदोषापया वालादापतिलादेरमहे पीनिमायारोपस्तथा दोषविशेषापत्रानुव्यवसायेप्रा माण्यमात्रमानं तत्सामग्रीमादाय वाघ इत्यपि न शश्यम्, अनुभवानु रोधेन क्वचित्त्या दोषकसनेऽपि प्रावे तयाविधदोपकसकानुभवविरहात् ·गदाधराये-प्रामाण्यवादः। [दी विशिष्टन्यसिरेकस्य तत्रापि सत्त्वाददोषः । ज्ञातवाप्रत्यक्षजनक- सामग्रीधारणाय ज्ञानप्राहकेति । [ग] अध यत्र पट एव अपटोय पट इत्याहार्य तत्र तदनुल्यवसायस्य घटस्वामाववति घटत्वप्रकारकत्वेन तज्ज्ञानविषयकस्य घटत्ववतीत्याविधामा- ण्यामाहकत्वात् भहमतासिद्धतरसामोमादाय याध इति चेन, प्रकारवि. रुद्धधर्मावच्छिन्नविशेप्यत्वाघटितमामाण्मत्यैव पक्षतोपगमात् सादृशमामा- ण्याश्रयग्राहकसामग्रया एव साध्यघटकत्वात् । अयं घर इत्यादिज्ञाननिष्ठ ममस्समिकरघटितसामना माहकत्वेन महमतमिद्धमिनल्लावारि सम- हसम्भवात् सामग्राहकत्वपर्यन्तनिवेशप्रयोजनं गुरुमते व्यवसायसामग्रयप- प्रह एवेत्याशयेन मिश्रमतानुपन्यासः।विशिष्न्यतिरकस्य-प्रामाण्यामाह- कत्वेन ज्ञानप्राइकत्वेन च यट्टमतसिद्धं तद्भेदस्य : तब-तादृशसामग्रयाम् । एवं पतियोगिकोटमै ज्ञानमाहकत्वानिवेशे भेदविशेष्यसामग्यामपि तद्वि- शेषणे व्यर्थ स्याचनिवेशत्यावश्यकत्वे च विशेध्ये तद्विविशेषणस्यापि सार्थक्यमिति सूचयितुं भट्टमते तद्वयाचि दर्शयति ( ज्ञाततापत्यशजन- केति ) घटादिसाममधामपि विशिष्टभेदसत्त्वातज्ज्ञानमादकत्वस्य सामग्री- विशेषणत्वामा तरसामग्रीपरिप्रहेकि केवलप्राहकत्वनिपेशेनापि तद्वयावृत्ति- सम्भवासाममोजन्यमह एवं यावत्त्वविशेषणे तज्जन्यमहामसिद्भया च न पापसम्भव इति सा नोपाता। यद्यपि घटादिमाहासामग्रीमादाय दर्शितन्यावृत्चिसम्मवाद ज्ञातता- मत्यक्षसामप्रीमर्यन्तनिवेशनमफलम्, तथापि मिश्रादिमतसिद्धत्वं परित्यज्य भट्टरतसिद्धत्वपर्यन्तनिवेशव्यावृत्तिांतताप्रत्यक्षमादायैव सम्भवतीति ज्ञात- तामत्यक्षपर्यन्तानुपावनम् । ज्ञानविशेषितजावताविषयकानुगिस्यादेर्मिश्रादि- भिरपि ज्ञानविपयतागोचरानुमितित्वेन स्वीकारारत्सामप्रया अपि ज्ञानप्राहक- सामग्रीत्वेन तम्मतसिद्धता । ज्ञानजन्यज्ञातवावानित्यनुमित्यादिसामया गुरुणा अनहींकारे पै साप्यन्यथाख्यातिवादिना मिश्रेगोपगन्तव्येति तादृश- साममोमादाय भट्टमतसिद्धभिन्नलं निवेशव्यावृत्त्यसम्मतिरिति पत्यझोपावानम् ।

·५८ शास्त्रमुसावली। शानुपद मकृत- { दी] न च विषयवापसमकालीनानुव्यवसायेन प्रामाण्यापहामिश्रमते थापा, { } মৰি যাত্ৰাসন্মাধি মালৰিয়ার্নাবশালদৱম্বা সিঙ্গা- मतम्, तथापि जावतारूपाविषयघटितवत्सामग्री मानमाहवरखेन न तन्मत- सिद्धेति तामादाम व्यावृचिसति । जानप्राहकतनेत्यत्र ज्ञान আগাক্ষাঙ্গণ, সশখা যখিবিষয়াবীদামিম गुरुमने घटादिज्ञानपामाण्यवाहिकाया असपहात । नथा नानुयोगिविशेष- णमपि प्रकृनप्रामाण्याश्रयग्राहकन्दम्योध्यम्, अन्यथा पटादिज्ञानप्राहक- सामना पारिजानप्रामाण्याप्रहेण वाधप्रसन्नात् । एनेन प्राहकरसामग्रीमागम्यैव गुरुमते ज्ञानप्राहकनया तन्मते ज्ञान- पदवेयर्थमिति पराम्तम्, प्रकृतप्रामाण्याश्रयपरतया तत्साश्यात् । अथ प्रामाण्यघटकपदत्यादिप्रकारक्लाश्रयप्राहक्सामग्री निर्देशनवो- पपत्ती प्रामाण्याश्रयग्राहक्सामनिवेशनमनर्थकम्, न चैत्र ज्ञातताया अपि घटत्वादिप्रकारकत्वाश्रयत्वाचदग्राहक्सामग्रीमादाय बाध इति वाच्यम्, ज्ञानप्राहकन्वेनेल्पत्रापि पटत्यादिप्रकारकत्वाश्रयपाहकनाया एच विवक्षणीय तया घटत्वादिप्रकारक्जातताप्रत्यक्षमाममया भेदप्रतियोगिकोटी निवेश- नीयत्वादिति चन, प्रामाण्यपर्यन्तानिदेशे घटत्वादिप्रकारकममानुव्यवसाय- सामग्रया वास्तवघटलाद्याश्रयविशेष्यपघटितम्य प्रामाण्यम्याग्रहेण बाप- स्य दुवारलात् । (विश्यबाघभ्रमकालीनेति ) नाय घट इत्यादिभ्रमाव्यव- हितावोत्पन्नेत्यर्थ । न च तदानीमय घट इत्यादिव्ययमाय एव न सम्भवतीति क्या मनुव्यरमायोदय इति वाच्यम्, मिन्नेन्द्रियादिजन्यवाघमोचरीशिकस. निर्णजन्यव्यवसायसम्भोनानुव्यवमायोपपत्ते । गुरुमते ताहमव्यवसाया- मकशानप्रहे विशेष्य घरत्वादिमत्ताया रोक्किसत्रिकर्षादाने ताश- बाधप्रमो न विरोधीनि प्रामाण्यमानसम्भव इति मिश्रमतानुसरणम् । बाधम्य प्रमादे व्यवसायम्य प्रामाण्याश्रयत्वासम्भवादाचप्रत्युतम् । समाध ·. गदापरीये-मामाण्यवादः दी तदापि तद्ग्रहोपगमात् । अधप्रहाभावेन विशेषणाद्वा । रीतिरुक्तैव । अथ गुरुनये घटेन जलमाहरेत्यादौ छिद्रतरत्वादरिव ओढनकामक- तन्यताशेधविषयः पाक इत्यादौ शब्दादनुपस्थितम्याप्यन्ययप्रयोजकस्य ओ- दनादिसामताज्ञानस्यापि शान्देन प्रहाचलामाण्यामहाच वाघ [7] (तदापीति ) तद्भहोमगमात्-विषयम्प तहत्त्वाशे निर्मिताव छेदककमामाण्यप्रोपगमादित्यर्थ । समानविटोप्यकम्यापि ज्ञानम्य विशे- प्याशे समानप्रकारकम्यैच विरोधज्ञानस्य प्रतिबन्धकवादिति भार ! समानवियतामात्रेण विरोधित्वे प्रकारधर्मिकावृत्तित्वज्ञानम्य तत्पकारकज्ञान- सामान्य मति विरोधि वा पुनराह ( साथमहाभावेनेति ) धर्मिणि प्रकार- वत्त्वग्रहप्रतिबन्धकामावनेत्यर्थ । अथैयमपि विशेष्यताचशे घटत्वादिना घटादपिमह विशेष्यता- त्यावच्छिन्नाशे घटत्वादिविशेपितघीयत्वादिघटितप्रामाण्यमानासम्भवाहापो दुर्वार एव, बाधप्रहपदेन प्रामाण्यमानप्रतिरन्धामात्रविवक्षणे "तदापि तमहोपगमादि" त्यने तत्ममाधानम्प कलिक्ताविरोध इति चेन्न, विशेष्यतात्याय घटादिधर्मितावच्छेदकतया न प्रामाण्यघटकवा, अपि लेकर द्वयमिति रीया विशेप्यतावशेषणवेनोमयोस्तयात्वमित्याशयेन विकल्पसरते । अतएव ज्ञाने विपमिताशे न विषयबाधमहदशायामुत्पन्न- ज्यवसाय जानभानासम्भवेन स्वप्रकागानुपपचिरित्यार समाहितम् । ननु, बाधनमो गुरुमते जानद्वयापा, मिश्रमते विशिष्टविषमकैकनानारूप तय कथमनुगतरूपेण प्रवेश इत्यत आह (रीतिरक्तवति ) तत्चद्धर्मिनिरूपित- नतद्धनिष्ठविशेषताक्वेन प्रामाम्यग्रहप्रतिरन्धकलेन यानुगममम्भव इनि भावः । सरमामायामहाद-ओदनमाधनतामानमामाध्यामहात् । में बौनसापननात्वेन सापनतामाने साधनेतगचित्यादिपटितम्य मागमतान्वय भानेन मधल्न मानवासाने साधनत्यति मनः प्रकारकन्यास भामाम्यमम्तीति तदपि तेन गृगत गव, गुरुमते स्ववृत्ति- प्रामाण्यमात्रम्यैव ज्ञानेन महादिति वाच्यम्, साधनमावस्यासण्डोपाधि ·शासनकावरी। दि] मटेन मनाइनुपम्धिनायम्य शाझोपपवेगानभ्युपगमात्, तदप्रहेऽपि कर यनानोपमहान ज्ञानप्राहकलेन ममतमिरमितत्वमिति चेत- रूपवाया: सावनलाना कार्यादिभेदेन मित्रानामनुगमायावश्यमुपगत यसम्म तदाने सघनत्वेन मापनमानानियमात, साधनमुस्थविरोष्टरकहानीयमुन्य- विशेष्यतापटितप्रामाण्यम्य तादृशान्दवीधावृतम्नादृशोधविषयवृत्तम्तेन गृहीनुपदाक्यतया उतरूपमाघननावमानेऽपि बाधम्य दुरिलाच । ताद- मसामप्रया नानप्राहकलेन मट्टमतासिहत्व दांयति (मनेनि) (शाद- वोपदेशानभ्युपगमादिनि ) तथा र पत्रानविषयो पर इत्यादिदादा- पा मकव्यवसायमामग्रघा गुरुमने समहानुरोधेन जनसाहकलैनन्यत्र ज्ञान- पदम्य प्रकृतप्रामाण्याथयजनपामाम उनन्दात् उक्तव्यामप्रका प्रहमा मान्यायौदनमापनत्वज्ञानमाहालेन ममतसिद्धमिन्नलमयाहतमेदनिक साशयामपीच्यावृत्तिरिति भाव. । गुरुमतेऽपि पटत्वमकारकत्तानविषयो घट इत्यादिमायमामनाम्दुक्खययभायसामग्यपरिग्रहेऽपि न क्षनिरिति सामान्यतो ज्ञानप्राहकन्वमेघ निवेमनीयमतो नोक्तामण वाय इत्याशदेन शरले ( तहमति ) नदो-ओटनमायननायनामहे । यपि सामान्यतो ज्ञानप्राहकनानिदेशेनोक्तचापवारणेपे घटत्व- प्रकारच्याविपपोपमित्यादी गन्दानुपस्थिनस्य योग्यनामकपटत्वादिष कारकज्ञानम्य शब्देन महाचत्यामाण्याग्रहात् वाघो दुरि एव, नानपाइ. कन्वेनेत्यत्र मविषयकाहपवित्राणे इच्छादिविषयकजानमामाध्यपक्ष- कम्बरे मिद्धसाधनम्-नानापामाण्यमादिकाया व्यवसायमामममाः प्रामा प्याग्राहकवन इच्छारसमविषयमहकायेन महायुपगतत्वातद्विनयामा- प्यानुमित्यादिमामम्र पाान्वन्य प्रामाण्ये यात्, अस्तु वा मानमिन्यादि- শাখায়াকমানপত্র ফন্য বগ্নবাহন, অপু चबानपद मविषयपरमेव, नथापि कम्बुप्रीवादिमानित्यादी घटत्वादिमका- ज्ञानविषयत्वम्यापि पदानुरस्थितम्याऽचयितावच्छेदकतया मानातादृश- ·गदापीये-प्रामाण्यवाद! [दी ] शब्दाजन्यकाम्यशाधनताज्ञानघटितायाश्याब्दसामप्रथा अनान- भ्युपगमात् । [ग] जानप्रामाण्यम्य च तमामानात् बाधस्य दुर्वास्तैद, तथापि सामा- न्यतो ज्ञानग्राहकत्वनिवेशमभ्युपेत्य सम्भवाभिप्रायेणोक्तम्थल एवं प्रका- रान्तरेण याध सरमयति (शब्दाजन्येति ) शब्दानन्याभ्यसामताझा- नोपस्थितिघटितसमुदायपर्याससामग्रीत्वस्य ज्ञानमहोपधायकतावच्छेदक्त- या भट्टमतासिद्धत्वादित्यर्थ । न च हर शाब्दबोधम्यानुमाविकत्वे तजनककाम्यसाधनताशानो- पस्थिते पदजन्यत्वमेव भट्टेन कल्पनीयम्, नपा च तत्साधारणसामग्री- त्वमाप ताइगदाब्दबोधोपधायकसमुदायपर्याप्तत्वादिपकारेण प्रामाण्याविष- यकज्ञानमहोफ्यायकतावच्छेवकतया भट्टाभिमतमिति वाच्यम्, यत्कालीन- काभ्यसाधनताज्ञानोपस्थितौ पदजन्यत्वविरहो मटेनापि निधिता सत्काली- नशाब्दबोधनकतजन्यज्ञानोपस्थिते शान्दघोषामुपधारकखेन भाभिम- ताया शाब्दबोधोषधायकत्वेन नदेनाज्ञानाद तत्साधारणसमुदायत्वम्योक्त- प्रकारेण तदीया युरगमेऽभानावकाल्पेनसाममीमादाय अवस्य दुर्वारवाद । यदि चोकविशेषदर्शनदशाया तरकालं नकापसाधनताज्ञानोपस्थिति। खादिरूपविशेषधर्मपुरस्कारेण तादृशोपस्थिते शाब्दबोधेसधायकतया भट्ट- शानविषयत्वासमवेऽपि साहशविशेषदर्शनशून्यतादशामागुक्तविशेपवर्मका- रेण ज्ञानदशायामा उपस्थितिल्यादिसामान्यधर्मप्रकारेण तदीयज्ञानविषय- बसम्मवादुक्तरूपेण वदुपस्थितिसाधारणसामनीव भट्टाभ्युपगानिधय एवे. त्युच्यते, तदा अचम्सोगादिघटितव्यवासयतामप्रया । अपि सामान्यतो ज्ञानमहोपचायकत्वेन भट्टाभ्युपगमाविषयत्वे बाधकामावात्तनिद्वपमुदायत्व- मारि दुस्सग्रह म्यात् । न च प्रामाण्याविषयकशामहोपधायकतावच्छेदकतया ममतसि- दभिन्नत्व वकव्यम्, व्यवसायसामप्रया प्रामाण्याप्राहकलमाहितहानमाह- - " ·शाखमुकावली। [म फत्वमकारक महान गुरुमते न्यायमते च न. प्रमा, गुरुम तस्याः प्रामाण्यामाहकत्वस्य न्यायमते ज्ञानपाहकत्वस्य वाधादिति वाच्य. स,-१५ सत्यनुव्यवसापसामप्रयाः सामान्यतो ज्ञानमाहकत्यप्रकारकभट्टज्ञा- नस्य मामाण्यमाहकत्तविषयकत्येऽपि नैयायिकमते उभयाश एव प्रमावा- प्रामाण्यानुमित्यादिसामग्रीणामेव साध्यघटकतया निषेधसाधने बाधात् । तस्माधेन रूपेम स्वाश्रयग्रहोपधायकतावच्छेदकता सामग्रीपर्याप्तधर्मस्य डाशये प्रामाण्यपाहतावच्छेदकत्वविशिष्टज्ञानप्राहकनावच्छेदकत्वप्रकार• कमहाभ्युपगमविषयतानवच्छेदकल विरक्षणीयम् । नक्षुस्सयोगादितत्कारण सपुदायपासधर्मत्वेन च व्यवसायादिसाममीपर्याप्तधर्मस्य स्वाश्यग्रहोपधा- महतावच्छेदकता, साइशधर्मस्वस्य न निरुक्तभट्राभ्युपगमविषयतावच्छेद- कस्वमिति गुरुमतादिममहः । उपशाब्दबोधसामीपर्याप्तधर्मस्य पदजन्य- काम्यमापरतासामोपास्थितिमनिवेश्य पाविशेष्यकताहमज्ञानविषयत्व- पोग्यताशनादिम्पतत्तकारमपर्याप्तधमत्वेन तादृशजानप्राहकतावच्छेदकता पदजन्यकाम्यमाघननाज्ञानोपस्थिन्यादिपर्याप्तधर्मत्वेन च निरुक्तमट्टाभ्युपग- मविषयतेति बाधो दुरि एव । न च तादृशयोग्यताज्ञानस्य भट्टमतेऽपि शाब्दधाहेतुतया तन्मतऽपि तस्य सामग्रीशरीरे निवेशनमावश्यकम् तथा चाधिकपदजन्यताशयोग्यत्ता- ज्ञानोपरिणतिनिवेशेज * दर्शितसाममया भट्टमत्तसिद्धत्वमम्मेवेति वाच्य- म. एमपि पदमन्ययोग्यताज्ञानविरहकालीनदर्शितशाब्दसामग्रीमादाय समात्य दुरिस्वात् । ( * येन रूपेण गुरुमते सामग्री पर्याप्तधर्मभ्य ज्ञान- प्रहपादच्छेदकता तपस्य निकतभट्टाभ्युपगमविएयतावच्छेदककोटिप्र- गेल्याहत एवेति वाथ्यम्, अधिकान्तभवेन पासिंघटितधर्मस्य विल- क्षणया न्यूनपर्याप्तधापटितवान् । पाठान्तरम् । योग्यताज्ञानम्य साब्दधीहेतुलेपि पदानुपस्थितयोम्यताया शाब्द बोरे विषयत्वानभागमात् नोक्तसामग्री काम्यसाधनताधीपाहि केति..तपा ·गदाधरीये-प्रामाण्पदः। [दी मैवम्-शाब्दबोध हि योग्यताजानं कारणम् । सा च तेकामन्य- यप्रयोजकरूपवत्त्वम् । तेन तज्ज्ञानं प्रथमं मृग्यते । न च शब्दकोष सदनुपयेशोप नियतो मानाभावात् । न हि उपस्थितस्यादेव शाब्दयोरे भानम्, उपस्थितावाधितयारसदा(नामेव तथा भानप्रसाद । नियोध्या- স্বষি ফায়াঘনালায় মন কাদশ ৪ হাৰামৰ না नमित्यपूर्व वक्ष्यते । श्वविच्छिद्रेतरत्वादेरपि मानम्, एकविशेषाधे शाम्ब- बोपसामान्यसामग्या विशेषान्तरप्रकारकबोधमननस्वाभाल्यात् । ग] नामाण्यागहेऽपि न क्षतिरिति समापते ( मैवमित्यादिना ) पद- जन्योपस्थित्यादिसत्ये योग्यतायाशाब्दमोधप्रदेशे चौरकामा तो नियत इत्युक्तं । नन्येवं स्वर्गकामो यतेत्यादी कामनाविशिष्टस्य यागे कार्यताको धोपयोगिस्वरूपनियोज्यत्वेनान्वये काम्यसायनताज्ञानोपयोगिलरूपपोग्यता- याः पदानुपस्थिताया अघि अन्वयितावच्छेदकतया भानमिति सिद्धान्तो भन्यतत्यत आह (नियोज्यान्वये श्रीति ) (प्रथम ज्ञानमिति ) तस्वी- क्रियत इति शेषः । तावतेवेसाघनतापरकापूर्वोपरिपत्याच अपूवाध्य- ताया आवश्यकत्वादिति भावः । ( न तु शाब्दयोधेऽपाति) र वं "इष्टसाधनताविधिपक्षे स्फुदैवानुपपत्तिः, कार्यताविधिपक्षेपि अन्वयमकार- तया सापनत्वं शाब्दमिति फालतो न विषय" इति मषिकारलेसनविरोष इति वाच्यम्, तादृशान्धस्य हि फलीभूतशाब्दबाध एवेरसाधनवाया अन्ययितावच्छेदकतया भाने न तात्पर्य किन्तु स्वर्गसाधनस्वस्यान्वयमका- स्तयान्वयमयोजकरूपयोग्यतात्मकतया तज्झानस्य फलीभूतापात्पूर्वमवस्य- मनीकर्तव्यतया तहोधकममाणान्तरविरहेण शान्दमेव ज्ञानं पूर्वमनीकर्स- व्यम्, तत्रापि विधेस्तात्पर्योपगमादिन्यत्रैव । अधिकं नियोश्यान्यये वक्ष्यामः । मन्वैवं घंटेन जलयाहरेत्यादौ पदानुपस्थितं छिद्रेतरत्वादिकमन्वयि- नावच्छेदकतया भासन इति तसिद्धान्तमान इत्यत आह (विदित) ·शासमुक्तावली। [ग] एकविशेषबाध इति ) न चैवं यथा छिद्र पटे जलाहरणसापन ताबापाच्छिद्रेतरपटत्वावच्छिने पदानुपस्थितेऽपि जलाहरणसाधनतान्वय- धोस्तभा, काम्यसाधनताज्ञानाविषयपाके कार्यताधीविषयत्वबाधबलात्पदानु- पस्थितेऽपि. काम्यसाधनसाधीविषयत्वविशिष्टे पाके कार्यतान्वयधीरावश्यकी- वि तादृशसानपीमादायैव बाध इति वाच्यम्, भट्टैरसीवरवाधवलेन पदानु- पास्थितार्थस्य शाब्दबोधे भानोपगमात् । अंधेयमप्यांध्याहारवादिना गुरूणाम्मठे तात्पर्यसत्ते पदानुपस्थि- सस्यापि काम्यसाधनताज्ञानादेर्भानावश्यकतया बापधारणमशक्यमेवेति चेत মুঘলম্বিৰষযমন্টন মাসাবিষযকায়ান্তোধহয় भवामुपगता ततपशून्यकारणान्तभावेन पर्यातत्वस्य स्वाश्रयमाहकताव- च्छेदकत्वविभेपणत्योपगमेन सामजस्यात् । गुरुमते व्यवसायसाममोघटक- वासंयोगादेश्रिमते चानुव्यवसायसामग्रीघटकव्यवसायादेस्ततद्रूषशून्य- स्वात्तदन्तीदेन पर्याप्तस्य जानवाहकतावच्छेदकरूपस्य संग्रहः । अध्याह: तज्ञानग्राहकसाममयां पदअन्यतदुपस्थितरपिकाया मट्टमते निवेशेऽपि तन्म- तासिद्धकारणस्य गुरुमतेऽनिवेशाङ्गुरुमतसिद्धतादशनाममीपर्याप्तज्ञानमाह- कतावच्छेदक लपं न निरुक्तरूपशून्यकारणान्तर्भादेन पर्याप्तमिति तदपाव च्छिमामाथत्वेऽपि प्रामाण्यस्य न बापः । न च ताशपद न्योपस्थितित्वादिशून्यादानन्योपस्थितिमन्तभाव्य गुरुमतसिज्ञानमहोपधायकतापच्छेदकरूपम्य पर्याप्तत्वान तादृशधर्मव्यात. सिरिति वाध्यम्, पदावन्योपस्थितेरपि विशेषणतावच्छेदकमकररकसानादि- विधमा भट्टमते तादृशब्दकोमहेतुत्वेन तादृशविशेषणतावच्छेदकाकारकशा- नवादिधर्मवत्त्वेनं निरुक्तरूपशून्यताविरहात् । वस्तुद्रो गुरुमतेऽपि पदाजन्यायोप्रस्थितस्तपदोपस्थितित्वेन शाब्द- साममोपटकल नापेयते, तात्पयादिज्ञानस्य सत्तदर्थविषयातानियमेन तनि- शेनदोषपदा अपा व गुस्मतसिद्धसामग्रीपटकनिसिजकारणाना महमते- ·गदाधरीये-यामाण्यवाद । [ग] प्युक्तसामनीघटकत्व निर्विवादमवेत्युक्तरीत्या सामञ्जस्यम् । ज्ञात- तालिङ्गकानुमितिसामग्रीघटकसियभाववाचविशेषाभावादीना प्रामाण्यावि- पयकज्ञानग्रहोपधायकभट्टमतसिद्धसामध्यामनन्तर्भावात् तादृशसामग्यास्त- न्मते परिमह । अतो ज्ञाततालिश कपरामर्शस्य ज्ञातत्वप्रकारकोपस्थितित्वा- दिना प्रामाण्याविषयकज्ञानग्रहोपधायकपदाजन्योपस्थितिघटितान्वयवोधसा- मनीषटकत्वेऽपि न क्षति । एवञ्च पदानुपस्थिनाया अन्ययप्रयोजकरूपा- मकयोग्यताया योग्यताज्ञानवलादेव शान्दबोधे भानस्वीकारेऽपि ताशयो- ग्यताज्ञानस्य भट्टमतेऽपि शाब्दबोधदेतुतया सत्सामग्रीषटकत्वेन तादृश- योग्यतापटकाना पदजन्योपभितभट्टमतेऽधिकायास्ताशयोग्यताविषयकशा- ब्दबोधेपक्षितत्वेऽपि उक्तरीत्या नाशसामग्रया वारणसम्भवात्, शाब्द- योधे तात्सयांसत्त्वे योग्यताज्ञानबलायोग्यताभान नियुक्तिकमिति वस्तुगत्य- नुरोधेन अन्यकृता निराकृतम् । अथैवमपि सामग्रवपरिते प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानविषयकत्वेन यमलसिद्ध तदन्ययावज्ज्ञानराह्यत्वरूपसाध्येऽध्याहृतज्ञानविषयकज्ञानवा- नात्मेत्याधाकारकशाब्दबोधाविषयतया प्रामाण्यस्य गुरुमते बाधो निरापराध एदेति चेत् । तत्कप्पे शाब्दान्यत्वेन तादृशज्ञानस्य विशेषणीयत्वात् । यतु तादृशशाब्दबोधस्यानुभाविकत्वे भट्टेनापि पदाध्याहारकल्पन्ध्या ताशयोध उपपादनीय इति स शाब्दबोध उक्तरूपेण भट्टमतसिद्धोऽपीति समाधानम्, तदसत्-यत्र पदजन्याया ज्ञानोपस्थितेरभाव उमयबादिसिद्धस्तत्र- स्यवोधे ज्ञानविषयताया मट्टानभ्युपगतत्वात् समाबलमादाय बापस्य दुर्यारत्वात्, ज्ञानभासकसामप्रयनन्तरोत्सन ज्ञान ज्ञानविषयकमिति सामा- न्यतोऽभ्युपगम -अय बट इत्याकारकस्वप्रकागारमकन्यवसायमाप विषयी- करोतीति ताशाभ्युपगमन्यावृतरूपेणेवाभ्युपगमस्य निवेश्यत्वात् । बस्तुलस्तु पत्रामादेः पदार्थान्तरस्य पदादुपस्थिति शानस्य का. न्यत उपस्थितिस्तत्राप्युपनीतभानम्थलीयो झानाम्ययोघो भट्टाभ्युपगतः, परस्त्रसो गुरुमवे तात्पर्याविज्ञानघटितसामग्रीमन्य शाब्दयामीत्यनुयप- १ ·शास्त्रमुक्तावली। (दी] न च स्वर्गकामकर्तव्यताबोधविपयो यागविषयक कार्यमिति वेद- जन्य ज्ञान गुणो ज्ञानत्वादित्यनुमानादिना पाह्यज्ञानप्रामाण्याग्रहाद्वाधः, वेदजन्यताहरज्ञानस्य भट्टनये शशविपाणकल्पतया तग्राहकसामप्रया भनानभ्युपगमादिति वाच्यम्,-अन्यथाख्यातिवादिनम्नस्य शशवियागं द्रव्यं विषाणत्वादित्यनुमानादौ विरोधाभावात् । [ग] मायविषय , भमते त्यससगांग्रहमदापिस्थित्यात्मकमामग्रीमात्रा. धीन उक्तानुव्यवसायविषयः, एतावतेय च शब्दादनुपस्थितन्यार्थस्य शाब्द- बोधेऽप्रवेश इति भट्टमतसिद्धान्तस्योपपतिरिति कथिताध्याहृतार्थविषयक- शाब्दबोधः प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानविषयकस्येन च भट्टमतसिद्ध एवेति बोध्यम् । आनुमानादिनेत्यादिना तादृशशाब्दयोधस्मृतिसामग्रीपरिमहः । (प्राधज्ञानेति) तादृशयेदजन्यज्ञानेत्यर्थः ( बाध इनि ) गुगमत इत्यादिः । इदमुपलक्षणम्-मनस्सयुक्तसमवायजन्य घटमह जानामीति ज्ञानं गुणो ज्ञानत्वादित्यनुमानादिना प्रासज्ञानप्रामाण्याग्रहात् मिश्रभते बाप इत्यपि द्रष्टव्यम् । (वेदजन्यतादृशज्ञानस्येति) मनस्संयुक्तममवायजन्यस्योक्तज्ञानस्या- प तयात्व बोध्यम् ( तग्राहकेति ) तादृशज्ञानग्राहकेत्यर्थ (भट्टेनानभ्यु. पगमादिति ) तथा च ताशसामग्या निरुक्तरूपेण भट्टमतसिद्धा या सामग्री तद्विवत्वेन तन्नन्याहस्य साध्यघटकयावद्ग्रहान्तर्गतत्वादिति भावः ( इत्यनुमानादी विरोधाभावादिति ) तथा च यथा प्रसिद्धविषाणे शशीय- चायगाहिन्याः शशविषाण द्रव्यमित्याकारकानुमितेर्भमतसिद्धतया तत्सा- मायपि तन्मतसिद्धा, तथा स्वर्गकामनियोज्यकं यागविषयक कार्यमित्या- घाकारक्साममधन्तरजन्यबोधस्य वेदजन्यवाद्यशे अमरूपतया भट्टाभ्युपग- ताया उक्तानुमित्यादेम्मानप्रद्यपि प्रामण्याविषयकज्ञानग्रहजनकतया मट्टमत. सिद्धवेति तदासत्वेजप तादृशज्ञानप्रामाण्यस्य न वाध इति भावः । .

·गदाधरी-प्रामाण्यवाद। [दी 1 भट्टमतासिद्धज्ञानप्राहकताकशाब्दानुमितिस्मृतिसामग्रीगिन्नत्वेन [ग] उत्तानुमित्यादिसामग्या महानभ्युपगतत्वामिमानिनो विशेषणान्तर- प्रवेशेनोक्तबाधसमाधानमुएन्यस्यति (भट्टमनासिद्धति ) उक्तानुमित्यादि। सामग्या मट्टमतासिद्धज्ञानग्राहकताकतया व्यावृत्तिः । ज्ञाततालिङ्गकानु. मितिसामप्रया भट्टमते संग्रहाय ग्राहकताकान्तं सामग्रीविशेषणम् । तस्याश्च ज्ञानमाहकता न महमतासिद्धति तसंग्रहः । भट्टमत्तासिद्धसाममधास्तन्म- तेप्रसिद्धया तन्मतसंग्रहाय भट्टमतासिद्धत्वं सामनोविशेषणमुपेक्ष्य भट्टरता- सिद्धज्ञानप्राहकलाकत्वपर्यन्तं तद्विशेषणमुपात्तम् । तादृशी च सामग्री तन्मते घटायनुमितिसामग्रोव प्रसिद्धा, ज्ञानग्राहकतया भट्टमतमिद्धं यचदन्यत्व स्य तत्र ममतेऽपि सत्त्वात् । ममतासिद्धज्ञानमा हकताकसाममीसामान्य- भेदनिवेशे गुरुमिचमतासंग्रहः, व्यवसायानुव्यवसायसामप्रमोनिग्राहक- तया मट्टमतसिद्धत्वादिति शान्दानुमितिस्मृतीनामुपादानम् । तासांच मत्य- शान्यत्वेनैद निवेशः, न तु विशिप्य, तेनानुमिती प्राहकान्तविशेषणनैन भट्टमवसंमहे शाब्दादिसामग्रीसामान्यभेदनिवेशेऽपि क्षतिविरहातसामग्रमा ताविशेषणवैयमित्यपि समाहितम् । अतीन्द्रियगुरुत्वादिविषयपटित- प्रामार्ण्य पक्षावहिवनीयम्, तेन गुरुमते ताशप्रामाण्याश्रयव्यवसायसा- ममया मट्ठमता सिद्धज्ञानग्राहकताकपरोक्षसामग्रीत्वनियमेऽपि गुरुमते न वाधः! अथवा ज्ञानांशे परोक्षस्य सामग्री विवक्षणीया । ज्ञानांश परोक्षवं च ज्ञानविषयकज्ञानजन्यत्वम् । गुरुत्वादिप्रकारकव्यवसायास्यापि ज्ञानविप- यकज्ञानाजन्यतया तत्साममया अपि गुरमते संग्रहः । एवं च दर्शिताका- रानुव्यवसायविषयकोपनीवमानसामाया माघज्ञानप्रामाण्यापहेऽपि न मिश्र- मते वाघः, तादृशोपनीतमानेऽपि उकानुमित्यादिवनिरुक्तस्य ज्ञानांशे. परोक्षत्वस्य सत्त्वात सामप्रथा उक्तविशेषणेन व्यावृत्तेः । एतन्मते दर्शित- पदाजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसाममया भप्यनेनैव विशेषणेन व्यावृते- स्तद्वारणाय दर्शितप्रयासो नास्तीति बोध्यम् । एवं घटज्ञानकालीनपटज्ञानवानहमित्याद्याकारकपटज्ञानांगोपनीत- भानात्मकपटज्ञानानुव्यवसायसामंप्रया घटज्ञानादभावपाइकसामग्रया चा ·१८ शास्त्रमुत्तारली। [दी ] सामाविशेषणीयेत्यापि कश्चित् । तत्प्रामाण्याविषयकत्वेन ज्ञानदि पयकत्वेन यो मट्टतसिद्धस्तदन्यो यावान् पिशिष्टोऽविशिष्टो ज्ञानग्रह -तद्विः पान कति निष्पृष्टमर्थ वक्ष्यति स्वायत्यादिना । . [ग] भट्टमतासिद्धया घटज्ञानप्रामाण्याग्रहेण मिश्रमते बाधोऽनेनापि विशे- पणेन शक्यवारण । उक्तानुमित्यादिसामग्रया दर्शितरीत्येव वारणसम्भवात्, बद्वारणायाधिकविशेषणप्रवेशो व्यर्थ इत्यस्वरससूचनाय "कश्चिदि ति । पत्र जानग्रहखेन ज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यमहनिवेशसम्भवे ताशसामग्रीज न्यमहत्येन सनिवेश शिरोवेष्टनेन नासिंकास्पर्शनमनुधावतीति ज्ञानग्रहत्वन मह निवेश्य तद्विषयत्वकोटिकविप्रतिपत्त्यकथनेन मूलस्य न्यूनता, एक गविप्रतिपत्तायपि जानपदस्य स्वाश्रयार्थकताया उक्तत्वातृतीयविपतिपत्ता प्राहकपदम्य साहकसामग्रीपरत्वे तम्यास्ततो नभेद , न चाप्रामाण्यामाह- कस्वविशेषमाप्रवेशादर विशेष , पक्षसकोचेनैव अपामाण्याग्राहकसामग्रा ग्रामाश्रयकप्रामाण्ये वाधवारणसम्भवादिति मिश्रमत सम्यक सति यादशज्ञाने प्रामाण्यसश्यातत्यामापयस्य हिमायेन तत्र मीमासके स्वतस्त्वासाधनात्, प्रामाण्यसायानुपपत्तिरूपक- क्ष्यमाणदूपणासन्नते , एकम्यैव ज्ञानप्रामाण्यमिति पक्षवाचक्पदस्य प्रथ- मविप्रतिपत्त्यनुरोधादप्रामाण्यप्राहकसामग्रीमायाश्रयकपरत्वम्, तृतीयविपत्ति पत्यनुरोधेन च तदितरमामाण्यपरत्वमिति विरोधाच, एक ज्ञान गुण इत्यादिशाब्दबोधमामग्रीवारणाय प्रामाण्यामाहकल्वेनेत्यादिरूपाप्रामाण्याना- हकत्वम्य तृतीयविप्रतिपनावप्यवश्य विवक्षणायतया दुवार एवोभयाविशे- प, यश्च म्याश्रये ज्ञानत्त्रप्रवेशाप्रवेशाभ्या मिश्राभिहितो विशेष- सोऽप्य- प्रयोजनसत्त्वे उभयत्रैव तत्ववेशावश्यकत्वात्तदसत्ते उभयत्रैव तदप्रयेगादित्यारोच्य तृतीयरिप्रतिपत्तौ ग्राहकपदस्य गृहाति-विषमीकरी- तीति व्युत्पत्त्या ग्रहपरत्व गृधन इत्यम्य च विषयाक्रियत इत्यर्थपरत्वमभि- सन्धाय तृनी मविप्रतिपत्तोव सामग्रघटिनमा यपालमाह (तत्मामाण्येति । तथा सत, ·गदाधरीये-भामण्यवाद। दिौ ] यथा च तस्मादयमों लभ्यते तथैवकारार्थरिवचने प्रपञ्चितम- स्माभिः। [ग] विशिष्टोऽविशिय वैल्यम्य विषयवाघमहाभावेनेत्यादिः । पूर्ववन्मत- भेदेन विकल्पः। ननु तत्र यावत्पदानवणात् कुतो ज्ञानग्रहे यावत्वलामः, न चैव. कारादेव तल्लामा, एवकारस्य यावत्पद्रसमानार्थकत्वविरहात्। न च विशेषणसावकारस्य अयोगव्यवच्छेदार्थकतया शबः पाण्डर एवेत्यादी यथा यावच्छवे पाण्डरत्वबोधः तथात्रापि यावद्ग्रहे प्रामाण्यवाहकत्वयो- धनिर्वाह इति वाच्यम्, शङ्खः पाण्डर एवेत्यादी पाण्डरत्वस्य शङ्खविशेषण- तया पाण्डरसे शङ्खनिष्ठाभावाप्रतियोगिल्ववत्प्रामाण्यविशेषणग्राह्यताबोधकपद- समभिव्याहतैवकारात् प्रकृते स्वाश्रयग्रहविषयतायामेव प्रामाण्यत्वव्यापकता- लाभसम्भवेन विवक्षितस्य प्रामाण्यग्राहको स्वाश्रयमहत्वव्यापकत्वस्थालाभात; सरोजेन नीलेन भूयत एवेत्यादौ कियासङ्गतैवकारेणात्यन्तायोगव्यवच्छेद- स्यैव प्रत्यायनात्मकतेऽप्येवकारस्य क्रियासरततयाऽयोगव्यवच्छेदबोधकरता- सम्भवाचेत्याश परिहरति ( यथा चेति ) ( एवकारार्थविवेचने प्रपमित- मस्माभिरिति) ज्ञानमयं गृहात्येवेलियन ज्ञानं रजतं गृहात्येवेत्यप्रयोगात् ग्रह- णादिरूपार्थवाचकपातुसममिव्याहतेनाप्येवकारेणायोगव्यवच्छेद एव प्रत्या- प्यते; ज्ञानमर्थ ग्रहात्यवेत्यादौ कर्तृप्रत्ययस्थले कर्तरि ज्ञाने यथा क्रियाक- तृलायोगव्यवच्छेद प्रतीयते तथा ज्ञानेनार्थो गृह्यत एवेत्यादौ कर्मप्रत्य- यस्थले विशेषणविशेष्यभाववैपरीत्येपि विशेषीभूतेऽपि करि अविशेषण- स्थापि क्रियाकर्तृत्वस्यायोगव्यवच्छेद प्रतीयते, व तु विशेष्यकर्मणि विशे- पणीभूततत्तत्कर्तृकक्रियाकर्मत्वायोगव्यवच्छेदः, ज्ञानग्राह्यत्वायोगस्याप्रसि- द्धेः विशेषणे विशेष्यनिष्ठामावप्रतियोगिल्वव्यवच्छेदस्यायोगव्यवच्छेदरूप- खेमसिद्धिविरहेऽपि उनस्थले सबोधस्वीकारे ज्ञानप्राशत्वे रजतत्वव्यापक- ताया अबाधेन ज्ञानेन रजतं गृह्यत एवेत्यादिप्रयोगापत्तेर्यारत्वात्; एत- ज्ञानग्राह्यलेऽर्थत्वव्यापकताविरहेण एतज्ज्ञानेनार्थी गृह्यत एवेत्यादिप्रयोगा- ·७० शालमुक्तावली। . {दी] केचितु तत्र ग्राहक यायत्त्वेन विशेषणीयम्, एवकारश्च प्रामाण्यमानस्य तथात्वलामायेत्याहुः । अन्ये तु-तत्यामाण्याग्राहकत्वेन यदुभयवादिसिद्धम्- तद्भिवलमग्राहकान्तार्थ । [ग] नुपपत्तेश्च, एव च प्रकृतेऽपि प्रामाण्यग्राहकत्वे स्वाथयमहत्वव्यापकत्ल प्रत्येतन्यमिति विवक्षितार्थलाभ , तद्बोधो यथाकथञ्चिदुपपादनीय इति भाव । अत्रापि विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन विशेषगायोगव्यवच्छेद एव- कारेण प्रत्यायत इत्यभिमानिना यावत्पदपूरणेन सिद्धसाधन वाश्यता मिश्रा- णा मनमुपन्यस्यति ( केचिरिचाते ) ( आरत्वेन विशेषणीभमिति ) नन्वेव- भेवकारवैयय्यमत आह (एवकारश्चेति) प्रामाण्यमानस्य तथात्वलाभाय- पक्षताक्च्छेदकामापदप्रवृत्तिनिर्मितत्वावच्छेदेन साध्यवत्वलाभाय ! तत्सा- मानाधिकरण्यमात्रेण साध्यसाधने योगिज्ञानादिमात्रवृत्तिप्रामाण्यविशेष अश- तस्सिद्धसाधनापचिरिति भाव । अन च प्रमापदप्रतिनिमिरान पक्षत्वे साध्यस्य स्वत्वपटितत्वेना- मनुगमेनाशतो बाध , उपदर्शितैवकारव्युत्पत्त्यैव ग्राहकस्य यावत्त्वलामे यारपदपूरण चानुचितमित्यस्वरस । ज्ञान गुण इति शाब्दबोधादिना प्रामाण्यापहात् बाधस्य वारणाय, ओदनकामकर्तव्यताबोधविषय पाक इत्यादिशाब्दबोधे पदानुपस्थितस्यो दनसाधनत्वादिज्ञानम्य योग्यताबिलात् अन्धयितावच्छेदकनया भाने तादृश शाब्दयोधे तज्ज्ञानप्रामाण्याग्रहात् पावत्य च वारणायामरम्बितम्मतमन्ये- पामुपन्यस्यति (अन्ये विति) सस्थामाण्यामाहावेन-तत्प्रामाण्यग्रहाजन- कवेन । उभयवादिसिद्धम्-नैय्यायिकमीमासकोभस्वादिसिद्धम् । अग्राह- कान्तार्थ . साप्रया विशेषणमिति शेप । व्यवसायानुयवसायसामग्रयो प्रा- माण्याग्राहकलेन नैयायिकमिद्धतया सत्सङ्ग्रहायोभयसिद्धत्यनिवेश गुरुमतसिद्धाया दर्शित काम्यसाधनताज्ञानादिविषयकसामग्रया प्रामाण्यामा- हस्तया गुरुनैयायिकोमयसिद्धतया न तत्सङ्ग्रह ।

·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। दी यदा ययोर्विवादस्तदा तात्पर्यवशातदुभयपरमुभयपदम्, अतो माननुगमो दोषाय । नैयायिकासिद्धया ज्ञाततास्तितत्प्रत्यक्षजनकसामप्रया प्रामाण्या- अहात् ज्ञानमाहकेति । न च ज्ञानं द्रव्यमित्यन्यथाख्यातिसाममया प्रामा- ण्याग्रहादुक्तयावसामग्रीग्राह्यत्वाभावरूपपरतस्त्वसाधने सिद्धसाधनमिति वाच्यम्,- {ग न च शब्दाजन्यतादाज्ञानोपस्थितेः नैय्यायिक्रमते शाब्दसाममय- पविष्टक्या तम्घटितशाब्दसामग्री न नैयायिकसिद्धेति कथं तद्वारणमिति वाच्यम्, तादृशोपस्थितिपरितकारणस्तोमस्य शाब्दसामग्रीत्येन नैयायिका- सिद्धत्वेऽपि प्रामाण्याग्राहकत्येन तसिद्धत्वात् । नन्वत्र मीमांसकसामान्यं यः कश्चन या निवेश्यते ! आधे व्यव- सायानुव्यवसायसामप्रयोर्गुरमिश्रमते सहानुपपत्तिः, प्रथमायाः प्रामाण्या- ग्राहकतया मीमांसकसिद्धत्तावच्छिन्नभेदाभावात्; द्वितीये च सप्तमपदार्थ- रूपवाधावभावपटितज्ञानानुमित्यादिविशेषसामग्रयाः प्रामाण्याग्राहकलेन गु- रुमतसिद्धभिन्नतया प्रामाण्यस्य तया अग्रहेण भट्टमते बाप इत्यत आह (यदा ययोरिति) अतः-तात्पर्यभेदात् । अननुममः-अनुगतरूपेण मीमां- सकानुपादानम् । न दोपायल्यन्वयः। विवादभेदेन साध्यभेदस्वीकारे क्षति- विरहात् शब्दक्यमावस्यानपेक्षितल्यात् सामग्रीपदार्थाननुगमेनार्थभेदस्य दुप्परिहत्त्वादिति भावः । ज्ञानग्राहकवरूपविशेप्यांशसार्थक्योपपत्तये नया- विकोपादानमिति दर्शयति ( नैयायिकेति ) ज्ञातताया ममतसिद्धस्वेऽपि नैयायिकासिद्धतया उभ्यासिद्धत्वमादिप्कतुं नैयायिकासिद्धत्याभिधानम् । तादृशशातताघटितत्वेन तत्मत्यक्षसामग्रया उभयवाचसिद्धत्वलामः (प्रामा- म्याग्रहादिति ) आघवारणायेति शेषः । भट्टेन समं विवादे प्रामाण्यामाह- फवेन तन्मतमात्रासिद्धत्तनिवेशे वाधाप्रसक्तया ज्ञानग्राहकायोपादानमनर्थ- कमापद्यतेति भावः । ( अन्यथाख्यातिसाममयेति) गुरुमतासिद्ध- खेन उभयमतसिद्धमिन्नयेति शेषः । सिद्धसाधनम-अर्थान्तरम् । नैयायि- फसिद्धताहशान्यथाल्यानिमामप्रयाः प्रामाण्यासाहकतयैव तन्मते उक्तपरत- ·७२ शान्त्रमुक्तावरी । ग] स्वसत्त्वेन चरितार्थसपा गुरुणा सम विवादे तम्या प्रामाण्याग्राहकत्यासि- द्विरिति यावत् । न तु सिद्धसाधन यथाश्रुतमेव, गुरुणा प्रामाण्याविषय- कमहत्वेन तादृशपरतस्त्वाभ्युपगमासम्भवात् । अथैवमपि अनुव्यवसायसामनया गुरुमतासिद्धया प्रामाण्याग्रहाद। र्थान्तरस्य वक्ष्यमाणविशेषणेनापि वारणासस्भवादसति , यदि चानुव्यव- सायस्य ज्ञानप्रत्यक्षत्वेन तत्सामग्रया तत्प्रत्यक्षसामग्रीत्वेन गुरुमतसिद्धत्व- मस्त्येवेति मन्यते तदा तादृशसामग्रीत्वेन तस्या प्रामाण्यग्राहकत्वमपि गुरोरनुमतमिति प्रामाण्याग्राहकत्वेन तन्मतासिद्धत्व दुस्सहवमेव, यदि च मनस्सयुक्तसमवायादिसमुदायत्वेन प्रामाण्याग्राहकर तस्या गुरणा स्वीकि- यत इति न तादृशानुव्यवसायसामग्रया प्रामाण्याग्राहकत्वेन गुरुमतासिद्ध- त्वमित्युच्यते तदा उक्तान्यथाख्यातिसामग्रया दोपादिरूपाया ज्ञानसामग्री- त्यादिना गुरुमतासिद्धत्वेऽपि दोषादिघटितसमुदायत्वादिना प्रामाण्याग्राह- कत्व वस्या गुरुमतासिद्धमवेति कथमियमाशा ! यदि च व्यवसायसाम- प्रया अपि प्रामाण्याविषयकज्ञानजनकसामग्रीत्यादिना प्रामाण्याग्राहकत्वस्य गुर्यादिमतसिद्धतया तज्ज्ञानव्यक्त्युत्पादकसामग्रीत्वेन प्रामाण्याग्राहकत्वाभ्यु- पगमविषयभिन्नत्वमवश्य विवक्षणीयमिति शासङ्गति , अन्यथाख्यातिजन। क्सामनया दोपादिघटितायास्तेन रूपेण गुरुणानभ्युपगमेन तद्वारणासम्म- नैयायिकसिद्धर्मिज्ञानतदनन्तरजातनोध्यस्मरणरूपज्ञानद्वयोचरान्य- थाल्यातिस्थले तादृशज्ञानद्वयस्यैर गुरुणा भ्रमत्वस्वीकागत् , एकतरव्यक्ति- सामग्रीत्वस्य न्यायमतसिद्धान्यथाख्यातिकारणकलापे असत्त्वात् तादृशका- रणकलापस्य न्यायमते गुरोस्तादृशभ्युपगमविषयत्वाभावादित्युच्यते सदानुग्यवसायसामग्रया अपि व्यवसायरूपतया स्वीकृतज्ञानग्रह- व्यक्तिसामग्रीत्वेन प्रामाण्याग्राहकरूपाया एव गुरणागीकारात् तदनाद्यत- यार्थान्तरेण व्यवसायसामग्रया प्रामाण्याग्राहकलासिद्धिदुवारवेति । . यात्, ·गदाधराये-प्रामाण्यवादः। ७३ [दी ) व्यघि करणप्रकारकाजनकत्वेन सामग्रीविशेषणान् । पूर्वोक्तदिशा- त्रापि निष्का योव्य इत्याहुः । इति मधमा विप्रतिपत्तिः । {ग ] मैवम्-अनुव्यवसायसामग्रगः प्रामाण्याग्राहकत्वसिद्धावपि ज्ञानस्य स्वप्रकाशनानिराकर्तृणां नैय्यायिकानां प्राथनिकनानपादत्वरूपस्वतस्त्वस्य प्रामाण्ये निराकरणेन उद्देश्यासेद्धेः । अन्यथा व्यवसायसामप्रया न्यायमंत ज्ञानग्राहकवरूपविशेषणानाकान्ततया तस्यास्साध्याक्टकोन तदमाता- याः कथञ्चिदपि निराकरणायोगेन समीहितासिद्धर्वत्रलेपायितत्वात् । ( व्यधिकरणप्रकारकाजनकत्वेनेति ) ब्यधिकरणप्रकारकमिच्छादिकं प्रसि- द्धमेव तन्मते। न चैवं ज्ञानमिच्छामीति विशिष्टज्ञानसामग्रमा गुरुमतासिद्धतया सदग्राह्यतामादाय परतत्त्वसाधने सिद्धसाधनं दुर्वारमिति वाच्यम्. तस्याप दोपस्यैतन्मतेऽम्वरसवीजत्वात् ( अत्रापि निष्कर्ष इति ) सामग्रीनिवेशस्या- नतिप्रयोजनत्वात् प्रामाण्याविषयत्वेन मतद्वयसिद्धभिन्नव्यधिकरणधर्मप्रका- रकान्यसकलज्ञानमहाविषयत्वानिकृष्टसाध्योपादानमित्यर्थः । अत्र कल्ले ज्ञानजन्या ज्ञाततेति प्रत्यक्षसामग्रयमाह्यतया भट्टमते वापः । मतत्रय एक- रूपेण साध्यत्वानिह न च मतान्तरसामप्रयननुगमानुयोगस्तुभ्यः, फलोत्पत्तिप्रयोजकता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वेन तदनुगमात् । न च प्रत्येकं मीमांसकेन विवादेऽन्यमतासङ्ग्रहो न दोपाय, निमिरे- कदा विवाद मीमांसकत्रयस्यैवोपादाने साधारण्यसम्भव इति वाच्यम्:-त्रिमिरे- कदा विवाद मीमांसकलेन अयोपादाने गुर्वादिमते प्रामाण्यवाहकतया मिश्रादेनतासद्धव्यवसायादिसामग्रयसङ्गहन्योक्तस्य दुरित्यात् । मामास- कत्रयत्वेन निवेश ससमपदार्थरूपामावपटितज्ञानप्राहफसामग्रीविशेपानां तत्- दाहजनकत्वेन गुरुमतसिद्धमामाण्याग्राहकताकत्वेन पूर्वोक्तदोषवारणेजप " १० ·शास्त्रमुक्तावली। [दी ] तज्ज्ञानविषयक्ज्ञानप्रागभावाप्रयुक्तप्रागभावप्रतियोग्यर्थकमजन्या- न्तम् । कारणाभावप्रयुक्तश्च कार्याभार इत्यपि केचित् । तच्चिन्त्यम् । (ग) तिप्रसारमये अमत्यागले , तथापि ताशजानप्रकारस्तमात्र सा ध्यमित विवक्षान्तगनुभरणेन अपसद्धि मिहिता । तज्ज्ञानाशे ग्राह्यत्वम्य सायर निषेधमाधने वाधा योध्य । मिश्रमतमाह (तज्ज्ञानेति) जन्य- पदम्य तयाटरेस्पयुक्त यतिरेकप्रतियोग्यर्थकतया अनन्यपदेन यद्यपि तत्प्रागभाषप्रयुतप्रागभानाप्रतियोगित्व बोचने, तथापि तावता ईश्वरज्ञान- व्यावृत्त्यसस्भपानमयाऽन्तराप्ररेशित । एव च परमेश्वरज्ञानस्य प्रागभावप्रति योगिता विरहेण तज्ज्ञानविषयकज्ञानप्रागमापाप्रयुक्त नागभानप्रतियोगित्वविर- हान चरमजानन्देन तदुपादानसम्भरा न था मध्यमज्ञानपदनेति पूर्वोक्तदो पोद्धार । ईघरजानन्य प्रामाण्यानुमितेश्धेतराभावाप्रयुक्तात्यन्तान्योन्याभार- प्रतियोगित्वादभावमामान्यप्रतियोगित्यमुपेश्य प्रागभावप्रतियोगिल्व निवेशि तम् । प्रथम प्राक्पद मम्पानायानम् , पियतासम्बन्धन जन्यमानहेतोरीश्वर-- ज्ञानम्य ताहासम्बन्धारच्छिन्नप्रतियोगिताकाभागप्रसिद्धया अन्यसम्बन्धार- छिनाभावम्य प्रसिद्धारपि काय मापाप्रयोतकतया तज्ज्ञानविषयाज्ञान- म्यामारमामान्यानशेऽपि अतिरिरहात् । प्रामाण्याश्रयज्ञानपिपयकाराम- दिनन्यप्रामाण्यानुमित्यादिप्रागभार पगमादिमागभावपयुक्तनयर व्या- वतयितु गायने न तु नदीयाभारान्तरप्रयुक्तयेन, ध्वमपागभावयोरत्यन्ना- भावविरोधिया सदपिकरणे परामगादरत्यन्नाभावासत्त्वात् । काग्णध्वसम्य कार्याभावाप्रयोनकत्वादिति मुचनार्थ वा नन् । नत्प्रयुगल च तदधीनस- सारत्वम् । अधीर पम्वरूपसम्बन्धविगए । कारणम्य प्रागमारूपयति- र म्यागभारविरोधिकार्य नाचान इति कायमागभारमत्त्व फारणप्राग- माराधानमिनि तम्य तपयुक्तत्वमित्याह (काणेनि) केमि नटुतामत्वमदित तद्वतिरेकोतर नियमनाऽमत्त्व तप्रयु- करम, प्रामाण्यानुमिनिमागमावथ तम्जनपगम पागमारयतेचर- मियरानोलानिग मि, नाहदामागमा रगरिककाम्य परामर्शम्य चो- ·७७ गदाधरीय-प्रामण्यवाद। गसरस्मिन्परामर्शद्वतीयक्षणादौ नियमतो र तिष्ठति, परामर्शादिद्वितीय- संगे तृतीयक्षणे वानुमितरत्पत्तरिति तत्प्रयुक्त ए । प्रथमवळप्रवेशात सहायत्यानुव्यवसायादिमागभावस्य तज्ज्ञानविषयकस्वात्मकजानतादृशस्वी- तरज्ञानान्तरमागभावनाशोत्तर नियमेनासत्वेऽपि न ताशपागभारप्रयुक्त- स्वम् । चरमदळमवेशातदनुव्यवसायादिपूर्व किंचिका सातव्यवसायविषय कानुमित्यादिप्रागभावोत्तरकाले मतोऽप्यनुव्यवसायानिप्रागभावम्य न ताह- शानुमित्यादिमागभावप्रयुक्तत्यम् , तादृशानुमित्यादिमागभावनाशीचरमपि ताशानुव्यवसायादिनाथभावसत्त्वेन तद्वयतिरेकस्य ताटमातीतानुमित्या- दिपागभावयतिरेकोचरकाले नियतासत्वाभावात् । यादृशानु-यवसायादे- रव्यरहितपूर्वकाले तद्वत पुसोऽन्यस्य वा कम्पचियरमायविषयकमनु- मित्यादिरूप योगजप्रत्यक्षम्प वा ज्ञान जात तत्मागभावस्य तत्मा- गभावप्रयुक्तत्वेऽपि न क्षति , सर्वस्यैवानुव्यवसायम्य अव्यवहितपूर्व व्यवसायविषयकलाशाज्ञानोत्सना मानाभाबेन नादृशानुअवसायमादायैव शमाध्ये मानसत्त्वम्य पररुपपादनीयत्वात् । अब चाभावस्य गुरुमतेऽधि. करणरूपतया ज्ञानप्रागभाषम्य चत्मरूपम्य व्यतिरेककालामसिद्धया गुरु- मते ज्ञानप्रागभावप्रयुक्तत्वाप्रसिद्धिश्चन्त व जमवेत्याहु । स्वरूपसम्बन्धरूपाधीनसयटितपयुक्तचानशेऽपि व्यवसायजनका- ममनोयोगप्रागभावम्य आत्मनिष्ठत्य तन्निष्ठ द्विपयन-ज्ञानप्रागभावात्मकतदा- त्मस्वरूपतया तत्पयुक्तगुरुमनमथएव्यवसायप्रागभावस्य तज्ज्ञानविषयक- भानप्रागभागाप्रयुक्तत्व तन्मते दुर्घटमिति चिन्ताबीजम् । तज्ज्ञानविषयकज्ञानप्रागभावलेन प्रयोजकता विवक्षणे म्वरूासम्बन्ध- रूपाधीनत्यस्याप्रामाणिस्ता नहीजम् । मतान्तरे तम्मानविषयकतत्तबान- व्यक्तिपागभावत्वविशिष्टयाधिकरणकालोतर यद्धर्भ वैशिष्टम्य सत्त ताट्य- प्रागमवत्वविशिष्टानाधिकरणकालोचर च नियमेनासत्व तद्धर्ममिनप्राग- भावत्वरूपानुयोगितानिएकत्यम्य अजन्यान्तार्थत्वे आत्मस्वरूपप्रागभा- पानाधिकरणकाराप्रसिद्धरुद्धारसम्भवेऽपि पूर्णत्पन्न सिद्धयादिवशेन यत्र परा- ·. शास्त्रमुक्तावली। [दी] ननु यथार्थघटेच्छासस्कारतत्त्वादिहेतुकया पक्षधर्मतानलाद्धटप्रमा- त्वविशिष्टापूर्वव्यक्तिग्राहिण्या अनुमित्या प्राद्यत्वासिद्धसाधनम् , [ग] मर्यादितृतीयक्षण एवं प्रमाण्यानुमित्यादिकमुत्पन्न तत्परामर्शादि- प्रागभावत्वविशिष्टानधिकरणतत्परामशीद्युत्पादक्षणोत्तरमपि तदनुमित्यादि- प्रागभारत्वविशिष्टसत्त्वेन तादृशानुमितिनिरूपितप्रागभावत्वस्य निरुक्तधर्म- भिन्नत्वेन तादृशानुमितिग्राह्यतया सिद्धसाधनमित्यादिक चिन्ताबी- जमवसेयम् (यथार्थघटेच्छेति) याथायं घटे घटत्वप्रकारकत्वम् , तच संस्कारादावप्यन्वेति । तदेतुका घटत्वप्रकारकप्रमानुमितिश्च समवायेन ताशप्रमासाध्यका आत्मपक्षका, जन्यतासम्बन्धेन तत्साध्यका तज्ज- न्यत्वसाध्यका वा तादृशेच्छादिपक्षिका च, आत्मनि पक्ष समवायेन हेतुता, अन्त्य च तादात्म्यनेति बोध्यम् । घटप्रमात्य घटे घटत्वप्रकारक. तदिशिष्टा या अपूर्वा-तदनुमितिजनकपरामशीविषयो व्यक्ति तद्मा- हिण्या । मीमासकमते सामान्यस्याप्रत्यासतितया विशेषणज्ञानस्य विशिष्ट- बुद्धारहेतुत्वेन प्रमावेन व्यक्त्यन्तरविपयक्परामादपि अज्ञातव्यक्तिप- कारकानुमितेम्मम्भवादिति भाव । सिद्धसाधनम्-अर्थान्तरम् । मीमासक मते तादृशानुमितिमापतयेर विधिप्रसिद्धेश्चरितार्थतयोद्देश्यप्रत्यक्षादिविशेप- माधत्वासिद्धिरिति यावत् । न तु यथाश्रुत सिद्धसाधनम्, विशेषणधी- हेतुनावादिभिर्नय्यायिः पूर्वागृहीतव्यक्तिमकारकानुमिल्यनुपगमेन तन्मते- ऽनुमितिमादायोक्साघ्यसत्त्वानिर्वाहात् । अथ ज्ञानपद यदि तज्ज्ञानव्यक्तिपरमुच्यते, तदापूर्वयक्तिवि पपरज्ञानानन्ययोक्तानुमित्या तद्वयक्ती प्राप्मतागादायार्थान्तरमसक्ति , त- जानपदम्य घटसरतीत्यादिप्रामाण्याश्रयपरत्वे घटत्वादिप्रकारकत्साश्रय परत्वेवा नाय दोष , उत्तम्थले परामर्शन प्रमाचपुरस्कारेण तदाश्रय- व्यरत्यन्तरायगाहनातादृशानुमितम्नन्मतेऽपि तदाश्रयविपयरज्ञानाजन्यत्वा- निवाहात् । न चरमपि यत्र घटसादिमात्रप्रकारक्मेव जान घटपरतीत्यादि- त्वम्, .

·गदाधरीय-प्रामाण्यवादः [दी] अथ तज्ज्ञानपदेन तस्य-प्रामाण्यस्य तद्घटकस्य तत्प्रकारक- वादेवी माश्रयमात्रस्थाभिधानाददोषः, इति चेन-भट्टमतापरिग्रहमस- जात् । {ग] प्रामाण्यप्रकारेग परामर्शनावगाढम् , तत्रत्यानुमिति:वमपि वारयितुं श- क्यत इति मिश्रममते तद्नाक्षतामादायैव पर्यवसानं कथं न स्यादिति वा. च्यम्, व्यधिकरणप्रकारकाजन्यत्वविशेषणेन तादृशानुमितरपि वारणसम्भ- वात् , एवं ज्ञानत्वेन पटादिज्ञानविषयकपरामर्शाचत्र घटत्ववति घटस्वप्रका- रकत्वे लाघवमिति लाघवज्ञानात्तेन रूपेण घटज्ञानानुमितिः सापि कथञ्चि- द्वारणीयेत्याशकते (अति) लाघवमनुसृत्याह (नघटकेति ) आदिना तद्विशेष्यफत्वस्य विकल्पेन परिग्रहः । ज्ञानत्यनिवेशेऽपि प्रयोजनविर- हासन्निवेशव्यवच्छेदाय मात्रपदम् । सामान्यपरं वा । तेन यत्किञ्चि- उदाश्रयविषयकज्ञानजन्यतया तादृशज्ञानसामान्याभाववत्तविरहात् उफा- नुमितिल्यावर्ननं स्पष्टीकृतम् । उत्तरज्ञाने चैत्रादिनिष्ठत्वेन विशेष्ये, न तु प्रामाण्याश्रयसमानाधिकरणलेन, ईश्वरनानस्यापि मामाण्याश्रयतया तस्यापि च तत्समानाधिकरणतया तद्व्यावृत्त्यनुपरयः । (भट्टमतापरिग्रहे. ति) तन्मवे प्रमात्यमपुरस्कृत्य ज्ञानत्येन व्यापकलनानात् प्रमावेनानु- मितेभिधमतखण्डनावसरे निराकृतत्वात् प्रमात्वावच्छिन्नव्यापकताज्ञानस्य च मतमामाण्याश्रयविषयकवनियमाद्रहमते सदाहाया जाततालिकानु- मितेरुरकरूपानाक्रान्तत्वादिति भावः ।। अर्थतन्वीयमाथमिकघटादिज्ञानासूर्य तदीयप्रामाण्यस्यानुपस्थित्या तेन रूपेण व्यापकताज्ञानासम्भवात् शाततालिकानुमित्या तदीयमा- माण्यं न गृहीतुं गस्यत इति पटल्यादिकमादाय या यद्धर्मवनिष्ठा यत्र- कारिका ज्ञानता सा तद्वति तत्रकारकज्ञानजन्यत्यादिसामान्यन्याप्तिमहात् पक्षधर्मनारलेन पदत्वादिघटितप्रामापरिशिष्टज्ञानानुमिति भट्टरतीकायी, सा च पटरमादिप्रकारकज्ञानज्ञानमन्तरेणापि भवन्ती न घटत्वादिप्रकार• क्वपटितप्रामाण्याश्रयविषयकज्ञानजन्येति न ममतापरिग्रहः । 1 ·- शास्त्रमुक्तावळी । {दो ] यतयां सामान्यतो व्याप्त्या प्रामाण्याविशेषाभस्तु प्रकृतेऽपि दुर्वाग। यत्र एतादृशानुमानावतारम्तम्य पाहिमांवे तु सर्वज्ञा एवं तवतारामाजन प्रामाण्य प्रष्टव्या । [ग] न च यतदर्थाननुगमात् घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यप्रकारकानुमि- त्यौपायकघटत्वादीनरतत्तद्धर्मघटितप्रामाण्यावच्छिन्ननिरूपितव्याप्तीनामान- न्यादमर्वज्ञदुनयनया प्रामाण्यप्रकारकानुमितिन मम्भवति, यत्किंचिदकधर्म घटितसाध्यसाधनव्याप्तिमानादेव प्रकृतधर्मपटिनहेतौ पक्षधर्मताज्ञानात्तद्घ टितमायसिद्ध्युपगमे प्रकृतधर्मघटितहेतौ तद्घटितमाध्यस्य व्यभिचारज्ञान- दशायामपि यतत्सदार्थान्तरघटितकिंचित्माध्यमाधनव्याप्तिज्ञानात्प्रतानुमि- त्यापत्ति , यद्यदयघटिठसाध्यसाधनोभय यदोपस्थित तदानीन्तनानुमिता त साध्यसाधनोभय याप्तीना ज्ञानम्य हेतुतास्वीकार तदानीमप्रसिद्धसाध्यस्यैव तदीयन्याप्तिज्ञाननिरपेक्षानुमितिम्वीकारऽपि च नोक्तातिप्रसन्धारणसम्भवः, तत्माध्याप्रसिद्धिम्पतीयानुमितिमामप्रया तत्साध्यम्य तद्धेतो व्यभिचारज्ञान- दशायामपि सत्त्वात् तत्कारस्यापि तर हेतुतया अतिप्रसद्वारणे व्याप्ति- ज्ञानहेतुनावैयर्थ्यादिनि वाच्यम् -तत्तदर्थपटितमा यमाधनोभय यातिज्ञानवि रहविशिष्टतत्तदयवटितसाध्यसाधनोभयोएस्थिने प्रतिवन्धकता यत्किञ्चिदेक. यंघटितमाध्यमाधनोभय य विज्ञानस्य च हेतुना म्वीकृत्यानिप्रसङ्गम्य वारणी यन्वात् , ततदर्थपरिननी पक्षधर्मताज्ञानमैट पक्षे तत्तदर्धघटितमाध्यमिद्धी नियामक माम्थेयम् । सामान्यमुवीय व्याप्तियनानुमितिप्रयोजिका तत्र व्याप्तिपि- शिष्टपक्षधर्मठानानानपेक्षायामपि न धानि , विर क्षणायाम्मामग्रयास्तत्रोपादे यत्यादित्यभिप्रायिकामारास निगरानि (यत्तद्यामिति) मकवेऽपि-इच्छा- रित्रमानुमितिम्थरऽपि । या यद्धर्मवद्विरन्यिका यद्धर्मप्रकारिकेच्छा सा नद्विशेभ्यक्तत्प्रकारकजानसा येन्याद्याकारक्पटादिज्ञानविषयकव्यातिनाना सक्षधर्मतारलन पटादिप्रमावरिशिष्टामो दुवर एवेन्यर्थ । तथा च पानपामा याययारपयम्नानाजन्यत्वनियोऽपि तादृशानुमिनिमायनया सि दमाधन दुर्वामिति भार । ननु सपनाहानुमानानियमन यादृशमा माग्य म्याग्यविषयकनानानन्यानुमिनन विषय नदेव पक्षीकनगान न न मिदमाधनायकाइन्यत ना (सर्वज्ञा एवति) बदरतारमाजनम् म्याश्रय. बनानाजन्यमामान्यन्याप्तवर्धानानुमि यपिय प्राथम् (मामा'य प्रष्टच्या इति) . .

·गदाधरीब-प्रसववादः । पदी अत्रा-- बादशज्ञानजन्यत्वेन यत्ने वायकसिद्ध तनियमजन्मान्तेने विवक्षितम् । नैयायिकनये हातापाशीविषणिकलत्वात तक्षदिस्मार ज्ञानमसत्कल्पमेव। ग] तयार कालस्थानवधिकतया आस्मनी पानन्त्येन सर्वत्रे मामाण्ये किश्चित्सुरुषीकिश्चिकालीनतादृशानुमितिविषयत्वसम्भानिया विशिष्य पंक्ष. स्यैव दुप्पतिपतिकतया विचारासम्भव इति भावः ताशदाननन्यले नेवि) प्रतिप्रामाण्याभयविषयकचैत्राविज्ञानजन्यत्वेनेत्यर्थः । (तदिनमजन्यान्न विवक्षितमिति) तया च विशिरवुद्धी विशेपणज्ञानहेतूतावादिनां नैयायि- नामज्ञातप्रेमाया अनुमितावपि अंमकारतया उकामासाध्यकानुमितिस्पत- स्मारूपविशेषयमानजन्यतया नैयायिकसिद्धेवेति न तद्प्रयता कथित- सिद्धसापनावकाश इति भावः । भट्टोदेश्यग्रामाण्यग्राहकताकसिद्धविषयानु- मितेरुकरूपेण नैयायिकसिद्ध यचदम्यत्तमुपपादयति (नैयायिकाय इति) असत्करूपमिति) यपि व्यवसायानन्तरं द्विचतुरादिक्षणाभ्यन्तरजातं ज्ञानं महात. तालिकानुमितित्येन स्वीकृतमपि साक्षात्कारित्वेनैव नैयायिकसिद्धम् , तयाप्यात्मभिवाविशेष्यकज्ञानग्रह एव तया, न तु ज्ञातताविशेष्यको शान- अन्यत्वमहो विषयविशेष्यको ज्ञामविषयत्वप्रदो बा, नारशानुमितिमापरव- मादायव महमते पक्षे साध्यवत्वमपपादनीयम् । न च शातताविशयकानुमितित्वेन माभ्युपगमस्यापि प्राथमिक- भानमहस्य नैयायिकरास्मविशेष्यकज्ञानमहत्वेन स्वीकाराम तस्म भैयायि- कासिद्धत्वमिति वाच्यम् , एवमपि व्यवसायरूपविशेषणशानजन्यत्वेन सस्य नायिका सिद्धानाथमिकज्ञानप्रहम्य नैयायिफैजानविशेष्यकले. चैव स्वकरपीयात् पूर्व विशेषणज्ञानामावेन उन्मते अन्य विशे- पणत्यासम्मवादशज्ञानस्यैव मटेरानुमितिलस्य शातताज्ञानाचरत्वस्य । म्वीकारापद्मावतामादाय भाना साध्यतत्त्वोपपतेः । एवं चासत्कल्प- मित्यस्य सम्मानविषयकज्ञानजन्यवाभ्युपगमवीजानुमितिलान्युपगमाविषय ·, ८२ शास्त्रमुक्तावली। [दी] व्यवसायानन्तरोसन्नमेव च ज्ञान मिश्राणा प्रामाण्यग्राहक्म् । ज्ञानत्वादिविशिष्टविषयक वक्तव्यमित्यपि कश्चित् । [ग] एवेत्यर्थः । ज्ञानविशेषणकानुव्यवसायम्य व्यवसायविषयकज्ञानजन्यतया नैय्यायिकसिद्धतया तमादाय न मिश्रमते साध्यवत्त्वनिवाह इत्याराका परि- हरति (व्यवसायानन्तरोत्पन्नमेव चेति) (मिश्राणा प्रामाण्यमाहकमिति) तथा च विशेषणघीहेतुत्वमनग्नीकुवाणेन मुरारिमिश्रेण प्राथमिकज्ञानन्नान तद्विशेषणकत्वेन स्वीकृतमरि नैयायिकज्ञानविशेष्यकतयैव स्वीक्रियते, अत. स्तज्ञानविषयकज्ञानजन्यत्वेन नैयायिकासिद्धतम्राह्मत्वमादाय मिश्राणा पक्षे साध्यवत्वोपपतिरिति माव 1 नैयायिकज्ञानप्रकारकतया स्वीकृतमप्यनु- व्यवसाय प्रकारान्तरेण सम्गदतः कस्यचिन्नतमाह (ज्ञानलादीति) एतच स्वरूपक्थनम् । विश्विद्विगिष्टविषयकत्वमेव निवर्शितम् । वक्तव्यम्-ज्ञान विषयोत्यनेन स्विक्षणीयम् । तथा च जानामात्याकारकोऽनुव्यवसायो व्य- वसायरूपविशेषगजानजन्यलेन न्यायमतसिद्धाऽपि न ज्ञानत्वादिविशिष्ट- विषयमानजन्यचेन तन्मतमिद्धः, निर्विकल्चररूपविशेषणनान विषय- कजानादेव विशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या उदुत्गदम्य तैरपगमादिति खत्मरह । पश्चिदित्यम्वरसमूचनम् । तद्दीतन्तु-प्राथमिकज्ञानमहम्यापि न्यायमते उपस्थिपिपरिशिष्टज्ञानविषयक्त्व बाधकामावाचदशे नि विकल्पकत्वामम्भव , जानवविशिष्टविषयकसविनक्षण प्राथमिफजान' ग्रहम्य जानवाशे निविक्सक्नया जानामीत्याफारकतग्जन्यानुव्यवसाय माहापि म्बनम्त्वरिवादपिययायायमारम्य पक्षत्वे तम्य नलविशिष्टविषयाजानजन्य पटवरति घटत्वयकारफानयमित्ये तामाभिरयादियुद्धगा प्रहासिद्धनाधन दुर्वारम् , एवमुकरीत्या नि. यदिऽधिज्ञपिशाप्यनिषितरीत्यादिकम् । नजानपदम्य नतद्वयक्तिपरत्रे सामान्यरक्षगानन्यपमात्यविशि- पायक्तिविषयाहानमा नया सिद्धसाधनाय दर्शनीयतया तम्य , ·गदाधराये-मामण्यवाद। [दी तज्ज्ञानार्यस्तु पूर्वोक्तो प्रायः । तेन प्रमात्वरूपसामान्यलक्षणया- पूर्वव्यक्ती प्रमात्याहेऽपि न क्षतिः । तादृशज्ञानग्राह्यत्वं तु तस्मिन् ज्ञाने वादशज्ञानप्राबत्वम् । मि] प्रकृतप्रामाण्याश्रवपरत्वं तद्घटकघटत्यादिप्रकारकत्वाधाश्रयपरत्वं .ये. त्याह (तज्ज्ञानास्त्विति.) नक्षतिन सिद्धसाधनम् । यथैवमपि तज्ज्ञानविषयकज़ानाजन्य पथमानुव्यवसाये प्रामाण्यघट- कप्रकारिताद्युपनायकज्ञानवशात्याम, ण्यस्य भानसम्भवातप्राद्यतामादाय सि द्धसाधनं दुरिमेव न च पटत्त्वादिप्रकारितायाः प्राथमिकज्ञान लौकिकप्रत्यक्षरूपं तदाश्रयटितसन्निकर्षाधीनमिति नियमतस्तदाययविषयकमेय, तथा घ प्रयोज्यत्वरूपजन्यावविवक्षया तदाश्रयविषयकज्ञानप्रयोज्यतदुपनतिभानमा- दाय न सिद्धसाधनावमा इति वाच्यम् ,-घटत्वादिप्रकारितायास्तदाध्या- विषयकस्यापि प्रकारितात्वादिसामान्यलक्षणया प्राथमिकमत्यक्षस्य सम्मवा" उन्मूलकोपनीतभानपाखतया सिद्धसाधनस्य दुरत्वात् । न च ज्ञानानेष्ठं प्रकारित्यादिकं हि ज्ञानस्यरूपमेव, तथा च तज्ञा- नमेव तदाथयज्ञानमिति न तजन्यतदुपनीतभानप्राशतया सिद्धसाधन मिति वाच्यम्, एवं सत्ति यज्जानांशे ग्राह्यत्व यदीयप्रामाण्ये वा प्राशत्वं तज्ज्ञान- न्यतः तन्नानात्वेऽपि नोक्तसामान्यलक्षणाजन्यज्ञानमामत्वेन सिद्धसाधन- मिति तज्ञानार्थस्वित्यादिविरोधादिति चेन्न; यत्र पूर्व यदगृहीत तव तस्योप नीतमानमिति प्राचीननियमानुसारेणेयं विप्रतिपनिरिति दलितोपनीत्तमानमा दाय सिद्धसाधनस्यानवकाशात् । तादृशनियमानभ्युपगमे तु तज्ज्ञानविषय:- ज्ञानस्थले प्रकृतमामाण्यघटकपकारिताविषयकज्ञानं निवेश्य सामान्यलक्षाणाज. न्योक्तप्रत्यक्षमुपनीतमानात्मकमत्यक्षवादाप सिद्धसाधनस्य वारणीयत्वात् । प्रागत्वम्य विएनामानात्मकल्ये दोषाय त्यतया हान्निति डाटशेडि तस्मिन् माने बाइसनानग्रादत्वम् तम्ज्ञानविशेष्यतानिरूपिततज्ञामविषय जानाजन्यज्ञानीयप्रकारत्वम् । ज्ञानाजन्येत्यम्योकोऽ६. । प्रामाण्यस्य ·8 * भारताती। [दी] तहरजानकारक वा । तेन पटभिन्नलादिना प्रासापयरदेऽपि ना दोष, न वा निघम्याप्रसिद्धि, तस्मिन्नेव ज्ञाने सुलमत्वात । [ग] ततञाननिष्ठपकारितारपम्य तत्तज्ञानव्यतिम्वरूपतामते प्रामा- प्याश्रयतराज्जान तरपतिलेनैवोपादेयम् । प्रमालसामान्य लक्षणाज- न्यज्ञानमादाय सिद्धमाघानवकाशादित्याशयेन तस्मिन् ज्ञान इयुक्तम् । तदशमनुपादाय तादृशज्ञानप्रकारतामात्रनिवेशे घटत्ववति परत्वप्रकारकत्व- खादिना पसताया तम्ज्ञानव्यक्तिभिन्नघटवादिमकारकज्ञाननिष्टताहशज्ञान- प्रामाध्ये तज्ज्ञानविषयकज्ञानाजन्यज्ञानान्तरपक्षकानुमित्यादिपाहतया सिद्ध. स्ापनप्रसझात्, प्राचीन पक्षताक्च्छेदकैक्येऽपि अशनस्सिद्धमाधनस्य दोपतो पगमाद, तददोपत्वेऽपि अगतो बाधेन नैयायिकानामइल्याया घटत्वाति फ्टत्वप्रकारकत्वत्वापच्छेदेन स्वतम्बाभावसिद्धरनिर्वाहात् । यदि च प्रकारिता झनम्वरूपातिरिका, तदा प्रमात्वसामान्यल-- क्षमान्यताद्वीशष्टापूर्वव्यक्तिप्रत्यक्षमाटतया सिद्धसाधनवारणाय तज्ज्ञान- पदस्य प्रमान्वाधाश्रयपरत्ये नोक्तदोषावकाश इत्याशयेन तस्मिन्नेत्र ज्ञान इति परित्यजति (वाहशेति, न दोष:-न सिद्धसापनम् । पटमिनलादिसामान्य- भन्यप्रामाण्यप्रत्यक्षे तस्य विषयत्वेऽपि प्रकारत्वाभावादिति मप्रक । घटत्व- प्रकारक्लत्वादिसामान्यज्ञान घटलपकारकलायाश्रयज्ञानमन्तरेण न सम्भ- पति, प्रकारितालादिरस्वण्इधर्मश्च सिद्धान्तविरुद्ध इवि ताशसामान्योपे- सा । प्रामाण्यवरूपपशतावच्छेदकावच्छेदेन, तादृशज्ञान विषयवसाधने नेद सिद्धसाधनम्, पटभिन्नत्लादिप्रकारकमामाण्यप्रदविषयताया प्रामाण्यवान- वच्छिन्नत्वातू, मत उत्तदिवाया प्रयोजनान्तरमाद (न वेति) निषेषस्य- ताशज्ञानप्रापल्लामावरूपनयायिकसाध्यम्य । (समसिद्धिरिति) पम्नुमात्र स्वर सामान्यरक्षणादिनन्यसमाविषयक्झानाजन्यज्ञान विषयत्वेन ताशाज्ञा- नविषयत्वम्य केवगन्ययिन्वादिति भार । प्रकारवापर्यन्वनिवेदो नियम- भिदिपदानि (तम्मिनेवि) । द्विनीयताभिप्रायेणेदम्, प्रथमक्लले मानाशप्रायवम्यान्यत्रापि प्रमिद्धे (मुरभवानिति) । तवानभ्य - ·गदाधराये-यामाण्यवाद। [दी तज्ज्ञानपदितविशिष्टान्तरे तत्प्रसिद्धिस्त्यिपि फेचित् । विधिप्रसिदि। स्तु पटत्वप्रकारकत्वादी, [गशामरूपविशेषणज्ञानजन्यनया नैयायिकसिद्ध पक्ष ने प्रकारतया तद्विश्वमानप्रकारसामावस्य तत्र सम्मवादिति मत न च माथमिकतज्जानप्रत्यक्षादादपि मीमांसकमते वानस्य प्रका-- रतया तादृशज्ञानस्य व ज्ञानविषयकशानजन्यत्वेन नैयायिकसिद्धद्विती- यानुम्यवसायादिभिन्नतया मीमाप्तकमते द्वितीयकल्ले निषेधाप्रसिद्धिदार- वेति वाच्यम् -स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताया द्वितीयकल्पे साध्यघट- कतोपगमेन स्वरूपसम्बन्धेनावृक्षौ बजाने द्रव्यत्वादापपि परमठे निषेधात्य प्रसिद्धः सम्पादनीयर शत् । मिश्रादिमते स्वरूपसम्बन्धेनावृतावपि तेन सम्बन्धेन भन्यवास्यातिप्रकारलस्य सत्वेरी तादृशावृत्तेः सर्वस्य बादशनमे मानाभावात् वचिदमावसिद्धिसम्भवात् । तन्नानपर्यन्तानु- धावन चा प्रकारतावच्छेदकसम्बन्धविशेपापवशेऽपि स्यमन्ते तत्र प्रसिद्धि सम्भावतीत्यभिप्रायात् । मतान्तरमाह (तज्ज्ञानघाटति) विशेषणतया तम्जाने. यापटकं ताशिपिशिष्टे इत्यर्थः।- । तादृशविशिष्टभ्य न्यायमते तज्मानविषयफज़ानअन्यज्ञान एव विषयत्वात् । एवं च-विषयत्तामा- अस्य साध्यघटफोऽपि निर्वाहो वोध्यः । कधिदित्यनेनास्तरसासू- चितः । फेवले विशेष्ये तहशज्ञानाजन्यज्ञानविषयत्वसत्त्वेन विशिष्टेपि विशेष्ये तदमावस्य दुर्लभत्वमिति नहीजम् : प्रथमकल्यै विधिप्रसिद्धि स्थलमाह (विधीति) (घदत्यप्रकारकत्वादाविति) अभापत्वप्रतियोगित्दयोरिख-- न्यायमते प्रकास्त्विादेरनुपस्थितम्य प्रकारवार , व्यवसायानन्तस्वाणोत्सबा- मुव्यवसाय व्यवसायविपकज्ञानजन्यत्वेन नैयायिकपिद्धभिड्ने व्यवसायमा नामकविशेप्यनिरूपितप्रकारवाया पटत्यप्रकारकत्लादौ सत्त्वादिति भावः.. पद्यप्येव प्रामाण्य निषेधरूपनेयायिकसाध्यम्य बाधो दुवार प्रामाण्यस्यैव घटत्वप्रकास्कलस्वादिमात्रपुरस्कारण तत्वेऽपि ज्ञानविषयक- ज्ञानाजन्यज्ञानमिपयत्येन तत्र तदभावाय दुर्घटत्वात् , सयाम पियेऽपि .

·शास्त्रमुक्कावन्दी। [दी] पटादी वा । मट्टाना ज्ञाततारिङ्गकानुमिती वस्य प्रकारत्वसस्भवे तु तम्यामपि । [ग] विषयतानवच्छेदकरूपावच्छेदेन विषयत्वामावमभ्युपेत्येतदभिधानम् । अन्यथा प्रकारित्वादिकमप्युपस्थित न प्रकार इति मतमवरम्व्य वाघः परिहरणीयः । ज्ञानागे विपयितासस्वन्धन प्रथमानुव्यवसाय प्रकारीभूत विषय एवं व्यवसायकालीनीपन्धिातवशात्तदनन्तरतन्प्रत्यक्ष एव तत्यकारी- मूतज्ञानवादी च तज्ज्ञानरूपघटत्वप्रकारकत्वाद्याश्रयविषयकज्ञानानन्यज्ञान- प्रकारक्लामिद्धि । आदिपदादेव च त परिग्रह. । द्वितीयकल्पे जाना- वृत्तावपि वालन्तरे प्रमिद्धिमौलम्यमित्याह (पटादौ वेति) म्वरूपमम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारताया द्वितीयल्पे विवक्षितत्वे अन्यथाख्यात्यनीकर्तृगुरु- मते तादृशमम्बन्धनाक्र्तमानघटादौ नादृशी प्रकारिता न सम्भवतीत्याशयेन आदिपद ताद्दशसम्बन्धन वृत्तिमताममावादीना पारपाकम् । विग- प्यमूतनैयायिकसिद्धभदन तादृशज्ञानजन्यतया नैयायिकसिद्धभिन्न ज्ञान माढायामि भट्टमतमात्रसिद्धपसिद्धिम्थलमाद (मानामिति) (प्रकारकत्वस- म्मवेविति) ज्ञानम्पसाध्याशे समानकालीनत्वसम्बन्धन प्रकारत्व इत्यर्थ । तस्यामपि-ज्ञानतायामपि । ज्ञानाने ग्राह्यत्वघटितमाध्यम्यापि प्रसिद्धिर- त्यर्थ । नितम्य माध्यविशेषणतयानुमिता भान सविकादमित्यत 'सम्भवे' वित्यभिहितम् । द्विनीयफल्पे घटादिशिप्यज्ञातताप्रत्यक्षप्रकारनामादाया- पि तेषा स्वमत साध्यामिद्विद्रष्टव्या । यद्यपि बातनालित कानुमितिमाह्यतामादायापि ज्ञानत्वादावपि प्रसि- द्विमम्भव , तथापि तत्रोमयमत एव तत्प्रसिद्धम्तम्य घटत्वप्रकारवादा वियादिपदेन प्रागुपादानात् जाततापर्यन्तानुधावनम् । ज्ञातताले ज्ञानाचे प्राधतरूपसाध्वबत्तवामावातदुपेक्षितम् । ननु नैन्यायिकसिद्ध मवादिप्रवृत्तिजनकत्वादि लिङ्गकानुमित्या प्रामा- व्यपारण ज्ञानावगाहन मति दर्शितसाध्यप्रसिही सन्मूलफजानतालिकानु निया प्रामाण्यग्रहणैव महमते दविसाध्यनिर्वाहादनु यवसायम्थरीयपूर्वाप ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। दी ] तादृशज्ञानविपकसमानाधिकरणज्ञानाजन्यसमानाधिकरणखेनान्तम ज्ञानं विशेष्यम् । केचितु तादृझज्ञानाजन्यत्वेन यनैयायिकसिद्धं समाह्यत्वं वाच्यम् । व्यवसायानन्तरत्रिचतुरक्षणाभ्यन्तरोत्पन्नं ज्ञानं भट्टैज्ञाततालिमकानुमितित्वेन स्वीकृत [ग] तीतततज्ज्ञानविषयकसामान्यमुखव्याप्तबधीनज्ञाततालिकानुमितेने प्रमाण्यावगाहिता तन्मते सिद्धपति. न वा तादतैब तेषां स्वतस्त्वसिद्धिः, मा माण्य तादृशप्रामाण्यभासकसामप्रया यथार्थेच्छादिलिगकप्रामाण्यविशिष्टानु- मितिसामग्रांतोऽविशेषात् , नैयायिकामिद्धज्ञाववालिङ्गकत्वेन विशेषस्य स्थतस्त्रसम्पादकत्वोपगमे परिभाषामात्रोपगमेन स्वतः परतो वेति विवाद- पर्यवसानात् , जाततारूपपदार्थान्तरतदभाव एव विवादविश्रामादित्याशय उक्तानुमितिव्यावर्तनाय विशेषणान्तरं प्रवेशयति (तादृशज्ञानेति) प्रकृतपा- ण्यानयज्ञानेत्यर्थः । सामानाधिकरण्यद्वयं तनिरूपितम् । एतच विशेषणं मथाश्रुतमूललन्यमेव । एतद्विशेषणेन च पूर्वोपदर्शितयथार्थसंम्कारादिलिङ्ग- कसामान्यव्याप्युपष्टभ्यानुमितिग्राह्यतया अान्तरवारणासम्भवस्थ दर्शि- तत्याचादृशजानजन्यतया नैयायिकसिद्धभिनवरूपोक्तविशेषणोपादागमि- त्यवधेयम् । दर्शितज्ञाततालिकानुमित्या अर्यान्तरयारणाय तादृशज्ञानजन्यत्वेन नैयायिकसिद्धभिन्नत्यमुपेक्ष्य ताशज्ञानजन्य भिन्नत्वेन नैयायिकसिद्धलं केचिनिवेशयन्ति विशेषणम् , उक्तजाततालिकानुमितेस्तादृशजानजन्यतया नैयायिकसिद्धभिन्नत्वेऽपि न तदअन्यतया नैयायिफसिद्धत्वमतत्तद्मावतया न सिद्धसाधनमिति वदन्ति, तन्मतमुमन्यन्यति (केचित्विति) नन्येयमनु- व्यवसायम्थानीयज्ञाततालिङ्ग कानुमितेरपि भट्टमतेऽसहः, तस्या नैया- यिका सिद्धत्वादित्यन आह (व्यवसायति) व्यवसायानन्तरं मातनोत्पत्यधि- কলমদানিপিগণ গন গন্তব্যে আ ম না मानमित्यर्थः । ज्ञातताहितीयक्ष शाततायाः प्रत्यक्षव्याप्तिम्मरणयो भट्टमते युगपदुसादगम्भवानिमिष्टपरामर्मपर्यन्तम्यानुमितावनपेक्षायां तत्तृ ·२८ शासमुत्तावळी । दि} यायिकैम्सालस्विनवानपगम्यत इति न तन्मतापरिग्रहे है- त्याहुः। ननु योगिना खाशाययमप्रतीत्यापि ज्ञानेपूर्वप्रामाण्यग्रहान्नियेष- सापने पापा [ग] तीयक्षण एव ज्ञानानुमितेम्सम्मव , विशिष्टपरामर्शापेक्षाया तदा विशि परामर्थोत्पत्त्या चतुर्भक्षणेऽनुमितिरित्याशयेन "त्रिचतुरे" युक्तम् (नै. यायिकस्साक्षात्कारित्वेनैवेति) साक्षात्कारित्वव्यरसायानन्तरक्षणोत्पनत्वाभ्या- मेवेत्ययं । व्यवसायानन्तरक्षणोत्पन्नतया स्वीकृतत्वेन व्यवसायविष- ज्ञानाजन्यतया स्वीकृतत्वलाम । व्यवसायानन्तरक्षणोत्पन्नतास्वीकारे अ. सुमित्वोपगमो न सम्मवतीति तद्धेतुतया साक्षात्कारिलोपगमाभिधानम् । एवकारेणानुमितित्यव्यवसायतृतीयक्षगोत्पन्नत्वादिम्वीकारव्यवच्छेद । न. चन्मतापरिमह -न महमतमिद्धज्ञासतालिकानुमित्मपरिग्रह तम्या झा- संचालित कानुमितित्वेन न्यायमवामिदलपि तज्ज्ञामविषयकज्ञानाजन्यज्ञा. प्रत्यक्षलेन तन्मतसिद्धतयैव तत्मट्वहसम्भवादिति माव । तामाश्रयम्- प्रकृतप्रामाण्याश्रयम् । अपूर्षप्रामाण्यप्रहात्-पूर्वाप्रतीतज्ञामवृत्तिप्रामाण्यस्य योगजधर्मरलेन तम्हाना महात् । (निपेघसापने वाय इति) तन्मते यो- गिनाममावेन तद्वयवस्थापन विना सिद्धसाधनाव्यवस्थितेरिति तमोक्तम् । वर प्रामाण्यझान दिना प्रामाण्यस्य मारस्वासम्भवानाय दोष , बोगरधर्मादेव प्रथम मामाम्यप्रदेष विशेषणज्ञाननिदि तज्ञानेऽपि नि- सिलवस्तुमाने बाघकाभावात् तादृशज्ञानजन्यतयैव प्रामाण्यप्रकारकज्ञानम्य तदाश्रयविषयकज्ञानामन्यत दुर्घटम्, प्रामाण्यम्य तद्वति तरप्रकारक्वविशि- मानत्तम्पत्वे तद्वानान्तर्गतमेव वैशिष्टमघटकतमानमानमिति वाच्यम् , प्रमाज्ञान विनापि प्रमापदपवृचिनिमित्तादिना प्रकृतप्रामाण्यरूपविशेषण म्मरणादिसहकृवात्यामाण्यघटकप्रकारित्वादिस्मरणसहकृताद्वा योगजधर्मात यकारकपत्यक्षसम्मवात् । न चैव वक्ष्यमाणरीया योगिनानवागणेऽपि उपदसितम्मरणादिन न्यप्रामाण्योपनीतमान शानाशे लौकिक प्रामाण्याययविषयक्रज्ञानाजन्यमपि ·गहापरीये-प्रामाण्यवादः । दी अत्र केचित्-तत्मामध्यस्यानयो न वक्तन्या, अपि तु स्वग्राह्यमामा- ज्यस्य, तथा च तन्ज्ञानसमानाधिकरणस्वग्राह्यप्रामाण्याश्रयज्ञानविषयकज्ञा- नजन्यं यत् तद्धिमतन्नानसमानाधिकरणज्ञानप्राय ग रेत्यर्थः, [ग] सम्भवतीति निपेये घाघो दुरुद्धर पवेति वाच्यम् , उपनीतमानस्थले दर्शितनियमसत्वे प्रामाण्यानयज्ञाने प्रामाण्यमानं विना तदंशे. प्रामा- पशोपनीतमानासम्भवात् तज्ज्ञानांश ग्राह्यत्वविरहस्य वाघासम्भवात् । प्रमा- पदप्रनिनिमिवत्लादिनोपस्थितमकृतमामाण्यरूपसामान्यमत्यासचिजन्यतन- फारफप्रत्यक्षमादायापि न पापः, तत्सम्बन्धन सामान्यप्रकारमेव ज्ञानं उत्सम्बन्धेन सामान्याश्रयमासकमिति मतस्यावलम्बीयत्वात् , तादृशज्ञा- वस्य च प्रमारूपस्य प्रमाविशेष्यकस्यात् । व्यधिकरणप्रकारकानन्यस्वेन अ. न्तिमज्ञान विशेष्याममाविशेयकमामाण्यरूपसामान्यप्रत्यासचिजन्यमहस्र चारणीयत्वात् । तावतैव चतज्ज्ञानविशेष्यतानिरूपितताविशेषिउतत्प्रकारता- मावस्य पाहतासरूपत्वकले भ्रमरूपं पक्षं ब्याप्यत्वपक्तयापि ममाव- रूपसाध्याश्रयत्वेन ब्रममरगाहमानेन परामर्शेन जनितां प्रामाण्यानुमिति- मादाय निषेधस्य याबदारणं सम्मवतीति ध्येयम् । तदाश्रयपदेन तदाश्रय- पहविपयार्थकतया प्रमजन्यशनच्यावृचिरित्यपि केचित् । मियानुसारेण समाधानुमुपक्रमते (केचिस्विति) न वक्तव्य:---- तमानपदेन विपक्षणीयः । स्वपदस्याजन्यमानरूपानुयोगिपरत्वे चरम- ज्ञानपदैनानुव्यसायादीनां न्यायमते नोपादानसम्भवः, तन्मते प्रामाण्यस्य तवमानत्यादिति प्रामाण्यमाहकं च ज्ञानं तन्मते स्वग्रामामाण्याश्रयज्ञानन न्यमेवेति स्वपदा प्रसिद्धिरतः प्रतियोगिनि स्वत्वमन्तव्य भेदरटं निवेश थति (तयाचेति) (तमानसमानाधिकरगेति) तम्मानसमानाधिकरणं च यत्स्व माप्रपामाण्याश्रयतज्ञानविषयकं ज्ञानं तम्जन्यत्वेन नयायिकसिद्ध यद्यस्य ইরফ লায়নথি স্নান প্রমুখ ন বনা। সকশ্য- धिकरणान्तानुपादाने यद्यपि स्वमाधप्रामाण्याश्रयविषयकवेन परमेश्वरमा ननिवेशेऽपि न न्यायमते तदनन्यामदादिशनामसिद्धिः, प्रामाभ्यकि- १२ ·९० शास्त्रमुक्तावरी। (ग] पयकानुमित्यादेरेव स्वपदेनोपादानाचदन्यत्व रूपाजन्यान्ताथस्य प्रामा- ण्याविषयकज्ञान एव प्रसिद्धे, प्रामाण्याविषयक च ज्ञान न्याय मते प्रामाण्यविषयकत्वेन मीमासकमतसिद्धमनुव्यवसायादिकमपीति निषेधे साध्ये घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यस्य तदग्राह्यत्वसिद्धरप्रत्यूहतया तत्पक्षकवि- प्रतिपत्तौ न काचिदनुपपत्ति । प्रामाण्यघटितप्रामाण्यपक्षकस्थले विषयी- भूतप्रामाण्यविषयकस्येद प्रमेत्यादिज्ञानानुव्यवसायादेयायमते स्वरायपामा. ण्याश्रयघटादिज्ञानविषयकेश्वरज्ञानजन्यतया तदजन्यज्ञानाग्राह्यत्वस्यैव तन्मते साध्यतयाऽनुव्यवसायादे प्रामाण्याग्राहकत्वासिद्धया उद्देश्यासिद्धिस्तु प्रथ- मसमानाधिकरणान्तोपादानेऽपि तादृशानुव्यवसायादेः स्वग्राह्याविषयीभूतमा- माण्याश्रयघटादिज्ञानविषयकेन तद्धर्मिकप्रामाण्यप्रकारकोक्तव्यवसायरूपत ज्ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानेन जनितत्वादसदहेण समानव, तादृशप्रामाण्यस्य पक्षवहिावेन समाधिरपि समान एव, तथापि घटादिज्ञानानुव्यवसायस्य न्यायमते घटत्यादिप्रकारकत्येन तत्प्रामाण्यावगाहितया स्वग्राह्यप्रामाण्याश्र- यव्यवसायविषयकपरमेश्वरज्ञानजन्यतया प्रामाण्यत्वेन ग्राह्यतापर्यन्तस्य चा विवक्षितत्वारकथित यद्यत्स्व तदन्यत्व दुर्घटम्, एव पुरुषान्तरीयप्रभाविप यकान्यपुरुषीयप्रामाण्यविषयकज्ञानानुव्यवसायस्य ग्राह्य तद्विपीभूतमामाण्य तदाश्रयपुरुपान्तरीयज्ञानविषयके व्यवसाये तज्ज्ञानसामानाधिकरण्यासत्त्यात्म थमसमानाधिकरणपदोपादाने तादृशानुव्यवसायस्याजन्यान्तेनोपादानसम्भ- व , तदनुपादाने तादृशानुव्यवसायस्य स्वाधप्रामाण्यानयविषयकेनान्य- पुरुषीयज्ञानेन भगवज्ञानेन च जनितत्वान्न तदुपादानसम्भव इति प्रथम- समानाधिकरणपदोपदानम् । एव प्रामाण्यधर्मत्वादिप्रकारकतद्विशेष्यकज्ञा- नीयमामाण्यस्य यत्र पक्षता तत्र ताहशज्ञानानुव्यवसायस्य प्रामाण्यधर्म- त्यादिप्रकारत्वावगाहिनो न्यायमतेऽपि प्रामाण्यग्राहक्तया स्वमाद्यप्रामाण्या- श्रयविषयकेश्वरज्ञानजन्यतया प्रथमसमानाधिकरणान्तानुपादाने म सङ्ग्रहः स्यादिति तत्सङ्गहायापि तदुपादानम् । द्वितीयसमानाधिकरणान्तव्यावृतिः पूर्यदेव । मिश्नमते जन्यभिन्नत्वानिवेशेऽपि न क्षति , तन्मते स्वप्रति- योगिनासप्रामाण्याश्रयविषयकज्ञानप्रागभावप्रयुक्त यद्यत्स्य तदन्यपागभाव- ·गदापरीये-प्रामाण्यवादः . [दी योगिप्रत्यक्षं च ज्ञानभिन्नत्वेनात्ममननजन्यम् ; वस्तुतो ज्ञानमिन्नते- नाममननं निखिलज्ञानविषयकतया सकलप्रामाण्याश्रयविषयकमेवेति । परेतु-अनागताविषयकत्वेनान्तिमं ज्ञानं विशेष्यम् , ग) प्रतियोगिज्ञानविषयत्वत्यैव विवक्षणीयत्वात् । उक्तविवक्षया योगिज्ञान व्यावृति स्पष्टयति (योगिप्रत्यक्षं चेति) योगजधर्माघीनं प्रत्यक्षमित्यर्थः । (ज्ञानभिन्नत्वेनात्ममननजन्यमिति) यद्यपि तादृशमननस्य निदिध्यासनद्वारा सार्वज्ञयसम्यादकधर्मविशे- पहेतुतया योगजधर्मजन्यप्रत्यक्ष प्रयोजकत्वमेव, न तु जनकत्वम् , तथापि जन्यपदस्य प्रयोज्यपरत्वान्नासङ्गतिः, साध्येऽपि अजन्येत्यनेन अप्रयोज्य- ताया एव विवक्षणीयत्वात् । अत एव मिश्रोक्तनिदिध्यासनमुपेक्ष्य मनन- मेव तन्मूलभूतमुपाचम् । निदिध्यासनस्यापि जनकताया अप्रामाणिक- स्वात्प्रयोज्यघटितसाव्यस्यावश्यं विवक्षितले निदिध्यासनमूलभूतमननप्रयोज्य- तयापि तद्वारण सम्भवतीत्याशयात् । आत्मनो नित्यत्वादिबोधकवाक्या- ज्जन्यत्यादिसामान्यधर्मावच्छिन्नभिन्नतययात्मनश्श्रवणमस्ति, न तु ज्ञानत्वा दिरूपविशेषधमविच्छिन्नगिनतया, तादापावच्छिन्नबोधकागमाश्रुतेरि- स्याशयेन श्रवणमुपेक्षितम् । श्रवणं ज्ञानभानानियमात् , ज्ञानविपयकज्ञा- नापेक्षायामेच विषयीमूतज्ञानस्य माययत्किञ्चित्रामाण्यानयतया सिद्धसाध- नवारणसम्भवात् । ज्ञानलावच्छिन्नभिन्नत्वेन आत्ममननश्चावश्यकम् , वि- ज्ञानयादिसमुत्थापितजानामेदवासनानिवर्तकतद्वेदसाक्षात्कारनिर्वाहकतद्गोच- रघ्यानधारामूलभूतज्ञानभेदवासनावीजत्वात् । ज्ञानत्वायच्छिन्नभिनत्वेन आत्मनोऽनुमितौ भेदप्रतियोगितया सकलज्ञानभाने वाधकामावः, सामान्य- लक्षणप्रत्यासत्त्या अनुमितिजनकसाध्यप्रसिद्धौ सकलतद्धानात्, विशेपा- भावकूटस्य सामान्याभावत्वमते सामान्याभावभाने सकलमतियोगिभानमाव- श्यकमेव, सामान्यधर्मविशेषितम्बस्वप्रतियोगिप्रकारेणैव उदभावानां मा- नात्, अन्यथा ममत्वापत्तेः, एवञ्च प्रकृतप्रामाण्यालयमावनिवेशेऽपि योगिप्रत्यक्षवारणसम्भव इत्याशयेनाह (वस्तुत इति) अत्रैव समाधाने स्वनि- भरः (अनागतेति) अनागतत्वं ग्राहकज्ञानाधिकरणकालापेक्षया विचारकाला - ·२२ शालमुक्तावली। . [दी] नोपादेय च तत्र सामानाधिकरण्यम्, अनागतज्ञानप्रामाण्यन्तु न पक्ष पूर्ववर्तित्वादिरूपसामान्यलक्षणाजन्यज्ञानन्तु न तेन वार्यते । [ग] पेक्षयैव वा ग्राह्यम् , अन्यथा जन्यमात्रस्यैव किञ्चित्कालापेक्षया अना- गतत्वेन प्रामाण्यवाहकत्वेनाभिमतानामनुव्यवसायादीना अनागतव्यवसाया- दिविषयकत्वेन नित्यमात्रविषयकज्ञानस्यैव अनागताविषयकतया बाधापतेः। नन्वेव योगिज्ञानस्येव परमेश्वरज्ञानस्याप्यनागविषयकवेन वारणा- दन्तिमज्ञाने तज्ज्ञानसामानाधिकरण्यविशेषणमनुपयुक्तमित्याशङ्कय तत्परित्य- जति (नोपादेयश्चेति) नन्वनागताविषयकलेन अन्तिमज्ञानावशेषणे अनाग- तत्वप्रागभायासमानकालीनत्वादिप्रकारकज्ञानप्रामाण्ये बाघ , तादृशप्रामाण्य महस्य तद्घटकानागतविषयकत्वनियमादित्यत आह (अनागतेति) अना- गतविषयकज्ञानमात्रस्य प्रामाण्य पक्षादहिभांवनीयमित्यर्थः । घटत्ववती- यादिप्रामाण्यस्य अनागतघटादिपटितत्वेऽपि अतीतादिषटमात्रविषयकानु- च्यवसायादिनापि महात् साध्यसत्त्वेन न पक्षबाहिभाव । यदि च विशेष्यव्यक्तिभेदेन घटत्ववतीत्यादिक प्रामाण्यमपि भिद्यत एव, तद्घटितत्वात् , तथा चानागतघटादिव्यक्तिघटितस्य नानागतादिविषय कज्ञानग्राह्यतेति बाधो दुप्परिहर एवेति मन्यते, तदा तत्कालीनविचारे तदन- न्तरोत्सत्म्यमानघटादेव्यक्तिघटित घटत्ववतीत्यादिक पक्षाहिभीवनीयमेय, ग्राहकज्ञानापेक्षयानागतत्वानवेशेऽनागत घटादिघटिततादृशप्रामाण्यमपि ता- इदाघटादिपूर्वकालेतरकालीनतम्ज्ञानानुव्यवसायादिना स्वापेक्षयानागतघटा- दिव्यक्त्यन्तरमनवगाहमानेन गृह्यत इति तत्र साध्यसत्त्वेन तस्य पक्षान्त- मायोपि सम्भवति, तादृशघटादिव्यक्तिपूर्वकालानेनैव अनुव्यवसायादिना यद्यक्तिघटितपामाण्य विषयीकृतम् , तादृशव्यक्ते प्रामाणिक्वे तद्वयक्ति पटितमेव तत्पशादहिभावनीयमिति बोध्यम् । नन्वेव पटभिन्नत्वादिसामा- न्यजन्यज्ञानस्य अनागतविषयकलविशेषणेणैव वारणे पूर्वोक्ताकारतानिवे- शव्याहत्त्यसङ्गतिरित्यत आह (पूर्ववर्तिलादीति) तेन अनागताम्पियकत्व- विशेषणेन (न वार्यत इति) तथा च तादृशज्ञानविषयतापारकलेनैव तादृश- ·गदापरीये-प्रामाण्यवाद। । अन्येतु-तम्ज्ञानमिनंज्ञानाविषयकत्वेन तद्विशेष्यम् , इत्यं पं निषेधो ज्ञानान्तरे सुलम इति । अन्ये तु-तद्वति तत्मकारकत्वेन विशिष्ट ज्ञानलं मामाण्यम्, वैशिष्ट्यं च सामानाधिकरण्यम्, तच्चाश्यगर्भम् । न च नैय्यायिकानां विशेषणज्ञानं विना विशिष्टज्ञानसम्भवः, ग] प्रकारतार्षियक्षणस्यावश्यकतेति भावः (तज्ज्ञानभिनेति) प्रकृतमामा- ण्यानयमिन्नेत्यर्थः । प्रतियोगिकोर्टी ज्ञानलपवेशवैय्यर्थ्यात् अनुयोगिनि- ज्ञानत्वविशेषणं अप्रसिद्धिवारकर, सविषयमानस्यैव ज्ञानादिमिन्नवि-- पयत्वात् । तत्-अन्तिमज्ञानम् । अनेनापि विशेषणेन विश्वविषयकस्य योगिज्ञानस्येव मगवज्ञानस्यापि वारणात् , तन सामानाधिकरण्यविशेषण- मेतकल्पेऽप्यनुपादेयम् । एवं च प्रकारतापर्यन्तस्य स्वतो प्रावतारूपत्व- विरहेऽपि न निषेधाप्रसिद्धिरित्याह (इत्थं चेति) ज्ञानान्तरे-ताज्ञानमिन्नज्ञाने (सुलम इति) तज्ञानभिन्नज्ञानस्य तज्ञानभिन्नज्ञानाविषयमशानाविषयत्वास भवादिति भावः । एतत्कल्ले पूर्वकल्पे च शानवादिमकारकज्ञानानुव्यवसायस्य सामा- न्यलक्षयया यावज्ज्ञानाविषयकत्वे बांधकामावान्नयायमते प्रकृतमामाण्या- यमिनशानाविषयकत्वेन अनागताविषयकत्वेन च तदसह, ताराजानी- यप्रामाण्य परतस्त्वसापने सिद्धसायनास्य पक्षयहिमावावश्यकले सामा. न्यतो ज्ञानविषयकलानाजन्यत्वनिवेश एव सम्मवति, तादृशमानजन्यतया ने- यायिकसिद्धमिनत्वस्यावश्यकतया महमतपरिमहस्यापि सम्भवादित्यावरसः । (तधायगर्भमिति) तथा व मामाण्याश्रयज्ञानस्य मामाभ्यपरकतया तद्धि- पयक ज्ञानजन्यतयैव योगजपर्मजन्यप्रामाण्यप्रत्यक्षवारणं सम्मवतीति मारः। माश्रयपटितत्वेऽपि योगिनां तन्नाने कयमाश्रयज्ञानापेक्षेत्याशयामाद (न चेति) नयापिकानामित्यनेन स्वनालादिना गीमांसकानां विशिष्टयुद्धी विरोरणानहेतुनानीकारात् प्रामाण्यपटकतदाययज्ञानस्य पूर्वनसत्त्वेऽपि प्रामानुव्यवमायादिना तन्मते प्रामाण्यमहमम्मवार वाघ इति दर्शितम् ।

·शास्त्रमुक्तावली। [दी] योगजधर्मस्य च निर्विकल्पकज्ञानजनकल साश्यसम्पादकमनुगुण मेवेति, यदि च किश्चित्लामाण्य विनाश्रयग्रह दुग्रहम् , तदा तत्पक्षे नान्तर्भावनीयम् । [ग] ननु योगिज्ञाने विशेषणधियो हेतुसे लोकिकसन्निकर्षवद्योगजधर्मस्यापि निर्विकरसकजनकत्वोपगमः स्यादित्योटापत्तिमाह (योगजधर्मस्येति) (सार्य ज्ञयसम्पादकमिति) स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्य स घटो न वेत्यादि- सशयनिवर्तकस्य सघट इत्याकारकनिखिलधर्मज्ञानस्य सम्पादकमित्यर्थ । स्वरूपतो घटत्यादिप्रकारकबुद्धौ स्वरूपतस्तदवगाहिज्ञानस्य हेतुताया सा- मान्यलक्षणया सावश्यवारणायावश्यवक्तव्यतया निर्विकल्पक विना तादृश- ज्ञानासम्भवादिति भाव । न च विशिष्टवुद्धिं प्रति विश्पणधियो हेतुत्वेऽपि प्रामाण्यघटकवि शेषणाना ज्ञानसत्त्वे ज्ञानस्याज्ञातस्यापि ससर्गतया भाने वाधकाभाव , ससर्गस्याप्रकारत्वादिति कथ योगिज्ञान पारणीयमिति वाच्यम् ,-विशिष्ट- विशेषणकज्ञाने विशिष्टस्यैव विशेषणस्य धियो हेतुतया विशिष्टप्रामाण्यप्रका- रकज्ञाने विशिष्टप्रामाण्यज्ञानहेतुताया आवश्यकत्वेन विशिष्टप्रामाण्यज्ञानस्य तद्घटकाश्रयविषयकवनियमेन विशिष्टप्रामाण्यप्रकारकबुद्धेस्तदाश्रयज्ञानाज- न्यत्वासम्भवात् । तत्प्रकारकत्वसामानाधिकरण्यविशिष्टमेव वा ज्ञानत्व- पक्ष, तद्भाने सामानाधिकरण्ययटकस्याश्रयस्य प्रकारतानियमात् तम्ज्ञा- नापेक्षा निष्प्रत्यूहैव । ननु सर्वं ज्ञान गुण इत्यादिज्ञानीयसरिशेप्यतापटितप्रामाण्य सर्व- विश्यकव्यवसायाधीननैव अनुव्यवसायेन मिश्रमते गृह्यते, तथा च तन्मते तत्र बाध', तादृशव्यवसायस्य ताशप्रामाण्याश्रयविषयकत्वनियमादित्यत आह (यदि चेति) (विनाश्रयग्रह दुर्महमिति) आश्रयस्यैव नियमत आश्रयग्रह- रूपत्वादिति भावः। च ज्ञानमित्याद्याकारकम्येव सर्व ज्ञानमित्याकारकस्यापि सर्वज्ञानविषयक्लानियम , अत्र ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [दी] केचितु-तज्ज्ञानविषयकेत्याधुक्तिगहया नैयायिकसिद्धप्रामाण्यमाह- कताकभिन्नज्ञानप्रायवमेवोक्तम् । निषेधपसिद्धिः परेयां प्रामाण्यत्व- [ग] न च पयाप्तिसम्बन्धन सर्वसप्रकारकस्य सर्वत्वपर्याप्त्यधिकरण सर्वाविषयकत्वे तत्त्रमात्वमेव न निर्वहतीति ताराममायाः सर्वज्ञानविषय- कवनियम इति वाच्यम् ,-समुदायस्य पर्याप्त्यनुयोगिवे तदन्तःपातिन- एकादेरपि तदावश्यकत्वात्तन्मात्रविपयकसत्वज्ञानस्यापि प्रमात्वस्य दुनि- वारत्वात् ; एकोऽयं द्वावित्यादिबुद्धेरप्रमात्वस्य कथञ्चिदुपपादनीयल्वात् तथा च सर्वत्वप्रकारकज्ञानविषयकस्यापि सर्व ज्ञानमिति प्रमात्मकज्ञानस्य सम्भवातदनुव्यवसायस्य दर्शितप्रामाण्याश्रयज्ञान विषयकनानाजन्य सम्म- वतीत्यालोच्य "यदि चे" युक्तम् । अत्रापि-तद्वति तत्त्रकारकत्वमानं प्रवृत्त्युपयुक्तं न तु तद्विशिष्टज्ञानत्वपर्यन्तम् , इत्यं च विशिष्टे स्वतस्त्व- साधने तद्वति तत्प्रकारको स्वतस्त्वसिद्धाबपि विशिष्टस्य परतस्त्रसाधने तद्वति तत्मकारकत्वे परतस्वसिद्धिरिति तन्मात्रस्य पक्षत्वमुचितं न विशि. एस्येत्यस्वरस. (उक्तिमाया-उक्तमिति) नैय्यायिकसिद्धमामाण्यग्राहकताका- सुमित्योदः प्रायशस्तदाभयविपयकज्ञानवन्यत्वादिति भावः । एवं च योगि- ज्ञानादेः प्रामाण्यवाहकतया नैयायिकसिद्धतया तद्धिनत्याभावेन सिद्धसाथ- नोद्धारः। अधैवमुक्तायास्तज्ञाने निषेधप्रसिद्धः अनवकाराः, नैयायिकमते यादशज्ञानेन प्रामाण्यं नायगावते ताशेऽपि प्रत्यक्षादौ माभाण्याश्रयज्ञान- स्योपस्थितम्य प्रकारत्वादित्याशय अन्यत्र निषेधमसिद्धिं दर्शयति (निषे- धेति) (पामाण्यत्वेति) मामाण्यस्य प्रमेतरवृत्चित्वादिघटितस्य प्रामाण्यविषय- कज्ञानेनर अवगाहनाचत्र न्यायमसिद्धपामाण्यविषयताकान्यज्ञानविषयला भावस्य मुलभत्वादेति भावः । नैयायिकासद्धप्रामाण्यग्राहकतासिन्न- प्रथमानुव्यवसायादिना मीमांसकमते प्रामाण्यवावशिष्टप्रामाण्यानगाहने प्रा- भाज्यत्वेन मतद्द्वय साध्यप्रसिद्धिरिति नाशकनीयम् , तद्रदिशेयकलारिक- ·शास्त्रमुक्तावली हम परतः पक्षे ज्ञात एष ज्ञाने प्रामाण्यग्रहः, स्वतस्त्वे प्रामाण्यवत एव ज्ञानस्य ग्रहात् । [दी] प्रामाण्याभावत्वादाविति कृतं पल्लवितेन ।। fम नवनिरूपितत्वसहितप्रभारितात्वरूपाखण्डधर्मरूपमामाण्यत्वस्यैव मीमा सकमते अनुव्यवसायादिना प्रहात् , न तु प्रमेतरावृत्तित्वादिघटितस्य, तस्यैव प्रकृते विवक्षितत्वात् । स्पष्टार्थ स्थलान्तरं दर्शयति (पामाण्याभाव- खेति) अत्र च विशिष्टप्रामाण्यविषयकान्यज्ञाने प्रामाण्यत्वप्रामाण्याभावत्वादि पटकविशेप्यस्य विपयतया विशिष्टेऽपि विशेष्ये तदभावस्य न प्रसिद्धि- सम्भव इत्यस्वरसः।। इति श्रीमहामहोपाध्याय श्रीगदाधरमद्दाचार्यविरचित प्रामाण्यवादे ॥ द्वितीयविप्रतिपत्तिः॥

·-- गदाधीय-प्रामण्यवाद। ॥ अथ तृतीयविप्रतिपत्तिः॥ मा स्वाश्रयग्राहकेण गृह्यत एव न वा, * मतत्रयसाधारण लघुविषतिपत्त्यन्तरमाह (स्वाश्रयेति) स्वाश्मयज्ञा नविषयकग्रहेणैव विषयीक्रियते न चेत्येवकारव्यत्यासेन योजना । एवकारस्य यावदर्थकः, स्वपदं सामान्यतः पक्षीभूतघटत्ववतीत्यादिपरम्, तथा च तज्ज्ञान वृचिघटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वं स्वाश्रयज्ञानविषयकयावद्ग्रहप्रकारो न वेति फलितम् । ज्ञानभेदेन घटत्ववति घटत्वमकारकत्वादेविभिन्नत्वे तु स्वाश्रय पदं पक्षीमूतप्रामाण्यव्यक्त्याथयपरम् , तथा च वज्ञानवृचिघटत्ववति घटत प्रकारकत्वं तज्ञानविषयकयायग्रहप्रकारो न येति पालितम् । इदं ज्ञान प्रमा समर्थप्रवृत्तिजनकत्वादित्यादिनैयायिकसिद्धमासाण्यानुमितिमादाय सिद्धसाधनवारणाय यावदिति ग्रहविशेषणम् । तदर्थश्च दोधितिक मतोक्त रीत्या प्रथमविप्रनिपत्त्यनुसारेण बोध्यः । प्रकारता च प्रथमविप्रतिपत्ती नव्योकान्यतररूपा माद्या, नातस्तत्रोक्तार्थान्तरावकाशः । एवं इदं ज्ञान निष्पकारकम् इदं ज्ञानं निर्विशेष्यकम् इदं ज्ञानं प्रमात्यामाववदित्या- दिज्ञानलौकिकप्रत्यक्षमादाय गुरुमिश्रयामते विधौ यादवारणाय तत्प्रामाण्य महप्रतिवन्धीभूततत्प्रामाण्याश्रयविषयकमहाविशिष्टत्वेन ग्रहो विशेषनीयः। तत्पदं विशिष्य पक्षीमूतप्रामाण्यपरिचयाय । वैशिष्ट्यं च स्वक्षणस्याव्य- हितोचरक्षणान्यतरक्षणावच्छेदेन एकात्मवृतित्वम् । स्वपदं च ग्रह- परम् । घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वाश्रयज्ञानविषयकरवं च ताशज्ञा- नांशे लौकिकविषयताशून्यत्व- साक्षात्कारत्वविशिष्टविषयसोमयागाश्व- X दीधितिकता ततीपविप्रतिपचेर पाल्पातत्वात् , गदाधरभट्टाचारपि तदशयातृभिस्तृतीयविप्रतिपचरव्याख्यानाच, नृतीयविप्रतिपाल्यानरूपी मू. समभुरानाीयमन्य वास समयतेति ऐयम् । । इचि-सम्पादकः ·२८ . शास्त्र मुक्तावळी। [मथु] त्वम् , एवं पक्षे तज्ज्ञानविषयकत्वमपि तज्ज्ञानाशे तादृशो मयाभाववत्त्वम् , तेन प्रामाण्यविषयकज्ञानस्योपनीतचाक्षुपमादाय न वाघ । मट्टमतसाधारण्याय उभयाभावानुधावनम् । न च गुस्नये तादृश- विवक्षण व्यर्थम् , तेनोपनीवचाक्षुषादेरनभ्युपगमादिति वाच्यम्,-सर्वमते सविवक्षासाफल्याभावेऽपि क्षतिविरहात् , यत्किञ्चिन्मते सार्थकत्यस्य क- र्तव्यत्वात् , गुरुमतेऽप्युपनीतमानम्य लाघवेन प्रहण-स्मरणात्मकैकज्ञानरूप- तया तद्विवक्षणस्यावश्यकत्वाच्च । अत एव लौकिकविषयत्वस्यापि नापसि- द्धि । सुरभि चन्दनभित्यादे लाघवेन ग्रहणस्मरणात्मकैकज्ञानरूपतया तत्र सौरभ पश्यामीत्यनुव्यवसायवारणाय वह्न्यायनुमितेरपि स्वारो मानससा- क्षात्काररूपतया ता पि वह्नि साक्षात्करोमीत्याद्यनुव्यवसायवारणाय तद- भ्युपगमस्यावश्यक्त्वात् । परन्तु तदेतन्मते साक्षात्कारत्वमिति परं वि- वाद । तादृशज्ञानाशे इत्यभावान्वयि, तेन तज्ज्ञानविषयकज्ञानस्य व्यु. दास , तत्र च तादृशज्ञानाशे तादृशोभयाभाववत्त्वविरहात् । ननु प्रथमविप्रतिपत्त्युक्तरीत्या ज्ञानपदजन्यशाब्दबोधं झानदानित्य- नुमिति स्मृत्यादिक घटज्ञानपदादिजन्यगाब्दवोध घटज्ञानवानित्याद्यनुमिति- स्मृत्यादिक चादाय वाघो दुरि इति चेत् । न-घटत्ववति घटत्वप्रकारक- ज्ञाननिष्ठप्रामाण्याविषयकपरोक्षमिन्नत्वेन ग्रहरिशेपणात् , तादृशग्रहश्य ती दृशज्ञानसाक्षात्कार तादृशज्ञानविषयकप्रामाण्यानुमित्यादिश्च । सिद्धसाधन- वारणय परोक्षेति । परोक्षत्व च चाक्षुपादिभेदपञ्चकवज्ञानत्वम् । भट्टमत- साधारण्यायाविषयकान्त परोक्षविशेषणम् । शेष प्रथमविप्रतिपची नव्यम- तोक्तरीत्यारसेयम् । वस्तुतस्तु न शेकदा त्रिभिाम्या या विवादः, अत प्रत्येकमत- मात्रसाधारण विप्रनिपचिद्वयमाह, (म्वाश्रयग्राहकेणेत्यादि) इदन्तु मिश्र- मत । स्वाश्रयपाहण-म्याश्रयविषयकमाक्षात्कारेण, गृह्यत एव न वा- प्रकारी नियत एव न वेत्यर्थः । भिन्नक्रमस्थैवकार म्बाश्रयविषयकसाक्षा- माम्य यावन्यनाभाय । अन्यथा प्रामाण्यस्मृत्यादिकारानेनानुव्यवसायन ·गदाधरीये -प्रामाण्यवादः। - " [मथु] नैयायिकमतेऽपि प्रामाण्यग्रहात् सिद्धसापनापतेः, तथा च स्वाश्यविप ययावत्साक्षात्कारप्रकारतापान यति फलितम् । साक्षात्कारश्च स्वाश्रयाशे संयुक्तसमवायजन्यत्वेन लौकिकलेन का विशेषणीयः, तेन प्रामाण्याविषय- कोपनीतमानमादाय न बाधः । तमामाण्यग्रहप्रतिबन्धकासमवहितत्वेन साक्षात्कारो विशेषणीयः, तेनेदं निष्प्रकारकं इत्यादिलौकिकपत्यक्षमादाय . न बाधः । अतुव्यवसीयमानज्ञानप्रामाण्यमेव पक्षः, नातो बाषः । प्रका- रता च ज्ञानत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वविशिष्टपामाण्यत्वावच्छिन्नप्र- कारता-घटत्वादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रकारतयोरन्यतरप्रकारतारूपा ग्राह्यो । अन्यथा प्रमात्वकालीनत्वादिविषयकत्वेन कालिकादियत्किञ्चिसम्बन्धेन प्रकारस्वत्यादियस्किश्चिद्रूपेण वा प्रमालपकारकत्वेन चाथान्तरापतेः । पटत्व- बद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नघटत्वप्रकारकत्वम्य केवलघटत्वप्रकारकत्वानतिरिक्त- तया सिद्धसामनापवेश्च । न्यायनयेऽप्यनुव्यवसाये घरलपकारकत्वादिभाना भ्युपगमात् इदं ज्ञानं न वेति संशयोत्पत्त्या विपिकोटिनिराकरणानुपप- तेश्च । यथा कथंचित् तत्सत्त्वेऽपि ताशसंशयसम्भवात् । एवमयिमविप्रति- पत्तिप्यपि योध्यमित्येव सारम् । इति श्रीमथुरानायतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिन्याख्याने प्रामाण्यवादे ॥ तृतीयविप्रतिपत्तिः॥

·शास्त्रमुच्चवळी । ॥ अथ चतुर्थविप्रतिपतिः॥ हम स्वाश्रयेण गृद्यत एव न वेति प्रत्येकमेव था। (दी] न हि त्रिमिरेकदा विवाद इत्यभिप्रेत्याह (स्वाश्येमेति) रीतिरुक्तैन । इति-अनेन प्रकारेणेक, प्रत्येकं विप्रतिपत्तियोध्या। मिश्रमते स्वाश्यानुव्यव- सायेन [ग] (न येकदेति) तथा च मतत्रयसाधारणविधिकोटिप्रयासोऽनर्थ इति मावः । नन्वत्र यावत्पदाभावात् प्रामाण्याश्रयप्रामाण्यानुमित्यादिग्राह्यतया सिद्धसाधनम् , यावत्त्वनिवेशे प्रामाण्यमानविरोधिदोपादिसमवहितस्वाश्रये- णामहाद्वाध इत्यत आह (रीतिरक्तवेति) पूर्ववदेवकारबलादेव साममया था- वत्त्वलामः, प्रामाण्यग्रहप्रतिबन्धकासमवहितलविवक्षया च बाघ. परिहर- गीय इत्यर्थः । मिश्रमते भट्टमते च विप्रतिपचरप्रदर्शनेन मूलभ्य न्यूयता स्यादिति इति शब्दम्यैव तत्प्रदर्शकतामाह (इत्ति अनेन प्रकारेणवेति) वि- शिष्य मिश्रादिमते विप्रतिपति स्वयं दर्शयति (मिति) (स्याश्रयानुव्यव- सायनेति) ग्राझं न वेत्यप्रिमेणान्वयः । स्वाश्रयविषयकलौकिकप्रत्यक्षविपयों * अत्र यत्रपि "लाश्रयग्राहकण गृह्यत एव न वा" इति तृतीयविप्रति पत्तिमथुरानायेन प्रयमतो मतत्रयसाधारणविप्रतिपत्तित्वेन व्याख्यातापि तदन- न्तर 'वातुन' इत्यादिना मिश्रमतमात्रसाधारणविप्रतिपत्तितया व्याख्याता । उत्त रन च "सायण गृह्यत एव न वा" इति विप्रतिपत्तिषुम्मतमानसाधारणवि तिपत्तितया च आख्यायि । अथापि "स्वाश्रयग्राहण" इत्यादिविरतिपत्ति- मतत्रयसाधारणविप्रतिपत्चिरित्येव दीधितिकृता मभिमतम् । अत एव मूले मिश्रमत मानक्षाघारमविप्रतिपत्तेग्नमिधानात्स्वयमेव "मिश्रमते स्वाश्रयानुव्यवसायेन याय दिवा मांस न वैति" इति जन्मतमानमाधारणविपतिपनि प्रदर्शयत् । व्याख्या वय गदाघरम[चार्यनयेव । एवञ्च तृतीयविप्रतिपत्तमक्लयसाधारणतया मत- अयसाधारणविप्रतिपत्तो वक्षम्यादाना प्रावय पूर्वमेव निरूपिततया तृतीयविप्रति परस्यास्य नमपि सङ्कत भक्तायस्येयम् । इति- दिक।

·शास्त्र मुक्तावली। [दी) यावद्विर्या तैर्माचं न वेति । शेषं पूर्ववत् । भट्टमते प्रामाण्याविषयक वेन मद्दमतसिद्ध यत्तदिनयावद्विपयो न येति । विधेज्ञानत्वादौ निपेयस्य मतप्रामाण्याघटकधर्मान्तरे प्रसिद्धिः। [ग] प्रामाण्यमुपादाय तद्भेदकूटसाधने याधात् । परमते प्रामाण्यस्य स्वपदे नोपादानासम्भवाच्च । अप्रामाण्यादिमात्रोपदाने च सिद्धसाधनात् । यत्तु स्वाश्रयघटितसन्निकर्षप्रयोज्यविषयताकत्यं स्वाश्रयानुव्यवसाय आयत्वमिति । तदसत् , न्यायमतेऽपि घटत्वप्रकारितात्वादिना प्रामाण्यस्य लौकिकमन्निकर्षाधीनभानविपयतया निषेधसाधन बाधात् । इत्यलं पल्लवि तेन । (यायद्भिर्खा तैरिति) प्रामाण्यमानप्रतिबन्धकसमवधानानन्तरक्षणानुत्प नम्बाश्रयलौकिक प्रत्यक्षैर्यावद्भिावन्न वेत्यर्थः । उपदर्शितरीत्या सिद्धसाघ नस्य वारणाय यावत्पदम् | प्रामाण्यविषयकज्ञानोपनीतगानाग्राह्यतया वाध धारणाय लौकिकवनिवेशनम् (शेषं पूर्वदिति) प्रामाण्यभानप्रतिबन्धकसम वधानानन्तरक्षणानुत्पन्नत्य निवेश्याप्रामाण्यभ्रमात्मकानुव्यवसायानाखत्वेन माधो वारणीय इत्यर्थ (प्रामाण्याविषयकत्वेनेति) प्रामाण्यविषयकत्वेन भट्ट मतसिद्धयावद्मावत्वस्य साध्यत्रे ज्ञातनालिङ्गकानुमित यायिकासिद्धतया तन्मतसिद्धप्रामाण्यग्राहकमेव तन्मते यावदन्तर्गतम् , तथा च यावदायत्वा भायसाधने बाघ इत्यभावद्वयगर्भता । तदुपादाने भट्टमतासिद्धानुव्यवसायस्थ यावदन्तर्गततया नाभावसाघने बाधः । यद्यपि प्रामाण्यविषयकानुमितित्वेन महमतसिद्धो न्यायमतेऽनुव्यव सागोऽपति निपेघद्वयानुपादानेऽपि सामञ्जस्यम् , तथापि व्यवसायसन्नि- हितमानप्रहे प्रामाण्यविषयकत्वानुमितित्वभ्रमरूपता न मट्ठाभ्युपगम्या, अपि तूभयसिद्धकालान्तरीणानुमिती, व्यवसायसन्निहितत्वममरूपतैनेत्यस्या पि सम्मवान् , तथा सति चानुव्यवसायम्योक्तरूपेणापि भट्टाभ्युपगतस्खा सम्भव इत्याशयेन निषेधद्वयनिवेशनम् (ज्ञानत्वेति) ज्ञानवघटितप्रामाण्यमेव प्रामाण्याविषयकेति प्रामाण्यपदेन विवक्षितमित्याशयेन । याथार्थमात्रविर- - ·गदाधरीये-प्रामाण्यवाद । (म यनु पोगजमर्धसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या स्वाश्रयमा- माण्यं तेनैव गृह्यत इत्यंशतस्सिद्धसाधनमतो योगजधर्मा धजन्यत्वं विशेपणमिति । तन्न, परं प्रत्यसिद्धेः। [दी] ननु तद्विशेष्यकत्वादे प्रतितान मिन्नत्यातघटितपामाण्यस्यापि प्रति ज्ञान भेद , तथा च योगिज्ञानादिषामाण्य तेनैव गृह्यत इति पूर्वपक्षे केपा. चित्समाधान दूपयितुमुन्यस्यति (यत्त्विति) "योगजधर्माजन्ये" ति "जन्य" निच गि क्षानुपारेण प्रामाण्यघटकघटत्यादिपरमादिपदम् : वस्तुमावस्यैव प्रामा प्यघटकतया तदिति विशेषणम् । न चैवमपि मेयत्वादिमतीत्यादिप्रामाण्य यत्र प्रकृन तत्र तद घटकामसिद्धिरिति वाच्यम् ,-तादृशमामाण्यघटकपमेयव्यक्तीना भेदेन-~ तस्यापि भिन्नतया प्रत्येक तदघटकस्य तत्र तत्यामाग्यापिकयावद्विषयक स्वाभावस्य च प्रसिद्ध । ननु योगिज्ञानादिवृत्तपटवरतीन्यादिप्रामाण्यम्य तविषयकज्ञाना- न्तरेऽपि सत्त्वात् न यावस्वान ययाहत्वमिति सिद्धसापनापसक्त्या "य- वि"त्यादिमूरासङ्गति । न च सर्वविषयकयोगिनानादिमाविषयतदछु रत्वादिरूपप्रकारपटितप्रामाण्य सिद्धसाधनवारणपरतया तत्सझतिरिति वा- च्यम् ,-मामाण्यत्तस्य सर्वप्रामाण्यसाधारणस्यैकस्याभावात् घटत्ववति घटत्वमकारस्त्वत्लादेरेव पक्षतावच्छेदकत्वात् , योगजधर्माधजन्यत्वविशेष. णत्याच्यावर्तकल्लादित्याशङ्कय ज्ञानन्यक्तिमेदेन प्रामाण्यभेद इति मतभाल- म्य तसहमति (नन्विस्यादिना) (मतिज्ञान भिन्नत्वादिति) विशेप्यिता प्रकारितयो स्वरुपसन्बन्धात्मकत्वेन तज्ज्ञानस्वरूपत्वादिति भावः । ईश्वरज्ञानवृत्तिप्रामाण्ये तद्मायेंशनसिद्धसाधा योगजधर्मायजन्यत्वम्य ज्ञानविशेषणतयापि दुर्वारमतो जन्यत्वरूपविशेषणान्तरमपि पूरयति (जन्येति चेति) पक्षमहाच विना साध्यघटबस्दाश्रये उक्तविदोषणा वेदो योगिज्ञानवृत्तिप्रामाण्यम्य तादृशविशेषमानान्तम्वाश्रयाप्रसिद्धमा साध्या ·+ . शास्त्रमुक्तापळी। म] प्रामाण्यमात्रपक्षत्ये प्रामाण्यं स्वाश्रयेण गृह्यत एवेत्युद्दे श्यमतीतरसिद्धेश्व नांशतस्सिद्धसाधनम् ।। [दी] पक्षविशेषणं योध्यम् । स्वयं दूपमयुद्धरति (प्रामाण्यति] तद्वद्विशे- प्यकत्वादेरननुगतत्वमतेऽपि तद्वद्विशेप्यकतावादिना अनुगतेन पक्षवाद, पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन च साध्यसिद्धरद्देश्यत्यान्नांशतस्सिद्धसाधनमि- त्यर्थः । निषेधसिद्धेः पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेणोदेश्यत्वान्नां. शतो बाघः ।। [ग] प्रसिद्धिरिति मूलस्थविशेषणपदस्य पक्षप्रविष्टज्ञानविशेषणपरत्वं स्पष्टयति (पक्षविशेषणमिति) प्रामाण्यमात्रेत्यादिग्रन्थस्य परकीयसिद्धसाधनप्रसक्तिदूप- पपरत्वन्न सम्यक् , सामानाधिकरण्यमात्रेण साध्यसाधनोद्देश्यतयापि तत्मसक्तेः तत्पक्षावलम्बननैय विशेषणदानसमतेश्च, स्वयमपि पक्ष तावच्छेदकेक्येऽप्यंशतस्सिद्धसाधनं दोष इति प्राचीनमतानुसारेण पक्षविशेषणस्यानेकत्रोपात्तत्वादित्यतः पक्षविशेषणमनुपादाय स्वीयपूर्वपक्ष समाधानपरतया तत्सङ्गमयति (स्वयमिति) दूपणं-सिद्धसाधनरूपम् । जानव्यक्तिभेदभिन्नघटत्ववतीत्यादीनामनुगमेन पृथक्पृथकू पक्षत्वे पक्षताव- च्छेदकैक्याभावादवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यतयापि न सिद्धसाधन परिहारस्सम्भवतीत्याशङ्का परिहरति (तद्वदिति) (अनुगतेनेति) विशेप्यितादेः जानादिस्वरूपत्वेऽप्यनुगतप्रतीतिनिर्वाहाय विशेप्यितात्वादीनामनुगतानाम- तिरिक्तानामवश्योपगन्तव्यत्वादिति मावः । पक्षत्वात्-पक्षधटकत्वात् । पक्षतावच्छेदकैस्यऽपि तत्सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धावकदेशसिद्धिर्वि- रोधिन्येवेत्यत आह (पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनेति) नांशतस्सिद्धसाधनम्- दोष इति शेषः । ननु योगिज्ञानादिप्रामाण्यसाधारणरूपेण पक्षत्वे उक्तरी- स्याशतस्मिद्धसाधनस्थादोपलेऽपि निषेधसाधने तत्रांशतो याधातदनुपप- त्तिरित्यत आह (निषेधेति) नांशतोवाधा, दूपणमिति शेषः । किञ्चिज्ज्ञान- प्रामाण्यस्य परतस्त्वसिद्धी यादृशकारणविरहान्न तत्र स्वतस्त्वम् , ताश- कारणविरहादन्यत्रापि योगजधर्माधजन्यज्ञाने प्रामाण्यस्य न स्वतो ग्रहण- ·मंदाधरोप-प्रामाण्यवाद । हो] केचितु सहति समकारकम्प तत्पदभेदेन मिनत्तान् , सपा वि. मियोपादानासम्मवात् मागापदभनिनिमितलेन पक्षला; तसदमतृति- निनिय लापवावति तत्मकारकत्वमेवेति मूल एव व्यकम् । तथा च सर्व विषयत्ववति सविषयताकारतस्य स्ववृत्ते, योगिज्ञानेन महणादंश- ससिद्धसाधनमित्याहुः। [ग] सम्भव इति मामानाधिकरग्यमानिय ततो मापवाभावसापनेऽपि नेयायिकामिमतसिद्धिरिति भावः । मिश्राणां समानाकारकनानाज्ञानमामा- ज्येक्येऽप्यशतस्सिदसाधनप्रसरसङ्गमनमकारमान्यत्यति (कचित्विति) सर्वमा मिशिन्योपादानासम्मवादिति) घातपटवादिवरितानन्तप्रामाण्याना घटलपति घटत्वमकारकत्लखादिना सर्वज्ञानासम्मवेन सर्वत्रेकदा स्वतस्लादि साधनासम्मयादित्ययः । ननु प्रमापदप्रतिनिमित्वेन पक्षरवेऽपच्छेदका- वच्छेदेन साध्यमिदेरुद्देश्यनया स्वयमंशलसिद्धसाधनपरिहरणस्य असशतिः, विसेप्यावृत्यपकारकत्वादिरूरमामाण्ये स्वता प्रायवम्याशतो बाधादित्याश. छय तस्य प्रमापदप्रसिनिमिच निराकरोति (मसदप्रवृत्तिनिभितञ्चेति (मूल एवेति) " तदवि वशिष्टयज्ञानत्वं या प्रामाण्य" मित्यावनिमचिन्तामणि- अन्य एवेत्यर्थः । योगिनानेन - ज्ञानमिदं सर्वविषयकमित्यादियोगिज्ञाने नेत्यर्थः । ग्रहणात्-प्रामाण्ययटकसन्तिःपातित्वेन प्रकारतया विषयीकर पात् । प्राधताया प्रकारतारूपत्वे सर्वस्ववति सर्वत्वपकारकरारूपपामाप्यस्य सर्वमित्याकारकम्वाश्रययावज्ञानाप्रकारतया न सिद्धमाघनासक्तिरिति सर्व. विषयत्वव रियादिप्रामाण्यानुमरणम् । अत्र च साध्ये स्वपदेन विशिष्य पटत्ववतीत्यादिकमेवोपादेयम् , * तु प्रमापदप्रवृत्तिनिमितवेन, तदाश्रययावद्माद्यत्तस्य कचिदपि प्रा- माध्येऽपत्त्वात् , तथा चैकदा सकरप्रामाण्य साध्यसाधनासम्भव एतन्मते ऽप्यविशिष्टः, घटत्ववतीत्यादी घटलातीत्यादिप्रामाण्याश्रययावत्माहत्वा- सत्वेनाशतो वाधश्च दुप्परिहार, यत्किश्चित्वाश्रयामाद्यं यद्यत्वं सत्- द्वेदकूटस्य सर्वसाधारणानुगतस्य साध्यले च तादृशस्वपदेनाप्रामाण्यादि मात्रीपादाने सिद्धसापनम् , मामाण्यस्याप्युपादाने राध इत्यादिकमम्वर ·शास्त्रमुक्तावली। [ग] सबीजम् । न च स्वयमपि घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यस्य ज्ञानव्यक्तिभेदेन भेदमुपगम्य योगजधर्माद्यजन्यत्तविशेषणेन परेषां सिद्धसाधनवारणस्य, घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यस्य अननुगतत्वमुपगम्य च पक्षतावच्छेदकैक्यनि- हेण मणिकाराणां तद्वारणस्य च सङ्गमितत्वादुक्तानुपपत्तिस्तुल्यैव, साध्ये घटत्ववतीत्यादेरनुगतरूपेण निवेशे तदाश्रययावद्माद्यत्वस्य प्रत्येक सर्वत्र प्रामाण्यव्यक्ती बाधात् , ततद्वयक्तित्वेन निवेशेऽप्यंशतो बाघस्य दुप्परिहरत्वादिति वाच्यम् ;- स्ववृत्तित्वप्रायत्वोमयसम्बन्धेन ज्ञानवत्त्वस्य साध्यतया बाधानवकाशात् । ज्ञानव्यक्तिभेदेन मेदमनभ्युपगच्छता मिश्राणां मते उक्तसाध्योपगमे यत्किञ्चित्स्वाश्रयमाद्यतया सिद्धसाधनस्य दुर्वार- त्वात् । इति श्रीमहामहोपाध्याय श्रीगदाधरमहाचार्यविरचिते प्रामाण्यवादे ॥ चतुर्थी विप्रतिपत्तिः॥

·गदायरीये-प्रामाण्यवादः। ॥ अथ पश्चमी विप्रतिपत्तिः ॥ । चिन्तामणिः॥ यद्वा घटोऽयमिति ज्ञानप्रामाण्यं एतज्ज्ञानग्रामं न वा, एतज्बान- प्राइकमात्रग्रामं न वेति । ।। मथुरानाथीयम् ॥ • नन्विदमयुक्तम्-यदि ज्ञानारक्तिभेदन प्रामाण्यभेदः सदा साध्ये स्वपदस्य तवमामाग्यायक्तिररत्वे कस्यापि साध्याय पसतावच्छेदकावच्छेदेना- वृत्तरंशतो बाधापतेः, सामान्यतो घटत्ववति परत्वमकारकत्यादिपरतायां तदाश्रयविषयकयावत्यक्षविषयत्वस्य कुत्राप्यमावादाधापतिरित्यम्बरसादाह (यद्धति) (घटोऽयामतीति) (जानप्रामाण्यमिति)एतज्ञानवृत्तिमामाश्यमित्यर्थः। (एनज्जानमाह कमाति) मानपदं कृत्लायकम् , तथा चैतज्ज्ञानविषयकया. वल्लौकिकप्रत्यक्षप्रकारो न वेत्यर्थः । व्याख्याततत्त्वमेतत् । इति श्रीमधुरानाथ तर्कवागीशविरनिते तत्त्वचिन्यामणिव्याख्याने प्रामाण्यवादे ॥ पश्चमीविप्रतिपत्तिः। - अब व शिरोमणिमाघरमटाभ्यामस्या विप्रतिपत्तेरन्याख्यानान्मधु- रानायीवमेवामयोचि शेषम् ।

·शवमुक्तावली। [म] तत्र प्रद्यपि विशेष्यामृत्यप्रकारकत्वमगृहीतग्राहित्वं चा, सर्वधीयथार्थत्वपक्षेऽनुभवत्वजातेरभावेन स्मरणान्य- जानत्वं विशिष्टज्ञानत्वं वा प्रामाण्यं स्यस्य न तेनैव न वा अनुव्यवसायेन ग्रहणयोग्यम्; विशेष्यावृत्यप्रकारका स्वादेविशेषणस्य प्रागनुपस्थिती तद्वैशिष्ट्यस्य ज्ञातुमश: फ्यत्वात्। दी] विशिष्टज्ञानत्वम्-अगृहीताससर्गकधर्मघर्मिविषयकैकज्ञानत्वम् । प्रार --पूर्वम् । अनुपस्थिती-उपस्थितेस्तरसामग्रया वा विरहे । [ग] ननु-"मिशिष्टज्ञानतं वा प्रामाण्य स्वस्य न तेनैव न वाऽनुव्यवसाये- ने" त्यादिमूलमसनतम् , विशिष्टज्ञानत्वम्य सप्रकारकज्ञानस्वरूपस्य वैशि प्ट्यविषयकजानवरराम्य वा ज्ञानग्राहकसामनया ग्रहे बाघकाभावात् , पुरोर्तिनि पटत्वप्रकारकन्वादेन्यायमतेऽप्यनुयवसायेन प्रहणादित्याशष्टा निरसितु विशिष्टज्ञानत्व व्याचष्ट (विशिष्टज्ञानसमिति) तर तद्विशिष्टज्ञान- खमित्यर्थ । (अगृहोताससर्गकेनि) तत्र धर्मिण्यगृहीतोऽगृद्यमाण ससर्गो यम्य धर्मम्य, तर्मिविषयक्त्वे सति तद्धर्मविषयकज्ञानत्रमित्यर्थः । नाय. घट इति यथार्थज्ञानम्य घटादिरूपधर्मिणि घटत्वादिविशिष्टबुद्धिसवारणा- यासमर्गाग्रह निवेश | धर्मपर्मिभ्या प्रत्येकमन्वितस्य विषयताद्वयम्य पृया पृथर ज्ञानयोरप्यन्वयः सम्भवनि, तथा सति ज्ञानद्वयमपि धर्मपर्मि- गोचरज्ञानत्यनेन रम्यते, अत एकपद धर्मधर्मिविषयकत्वयोस्सामानापि- करण्यलाभमम्पादकम्य एकम्मिन् ज्ञाने उभयान्वयवात्सर्यस्य राभाय । पारपदेनोपस्थिनपदम्य ममागे पटानाधिकरणमित्यादी पटाधिकरणभेदादि वन् पूकारीनोपस्थितेविग्हः प्रत्येतु शक्यते, न च स विवक्षितः, किन्तू- पन्थिनिएकारणामारे पूर्वकारीनत्वमेव, तादृशस्यैव कारणामावस्योदर काले कायामावनिर्वाहकत्वात् , अनोऽसमास स्फुटपनि (पार पूर्वमिति) "विशेषाम्य मानुपस्थिती तद्वरिष्याय गातुमरावयत्ता" दिति मूल- हमोभिधान विशेषणजानो तुनानजीकर्तृमीगागकमने प्रामाण्यम्य न सतो प्रहममि युगम्धिनिपद न्यायमने यथाशुनार्थकतया, पामते नत्माम्- ·गदाधरीय-प्रामाण्यवाद। मी नापि ज्ञानातीन्द्रियत्वे ज्ञानानुमित्या सद्गृह्यते, ज्ञान- मातलिङ्गस्य माकट्यादेस्तद्वयभिचारात् । नापि प्रमाहित- झातताविशेपात, तस्य प्रथमं चुनिरूपत्वात । अन्यथा अ. ममाहितज्ञाततया अप्रामाण्यस्यापि यतो ग्रहापत्तिरिति । हदी] एमाहितलमय विशेषः, प्रमाजन्यतापच्छेदकं ज्ञातनावरदपान्तरव- जात्यं वाद आये तस्येति) अन्त्ये प्रमया विजातीया ज्ञाततेवाप्रमयापि वि- जातीया सा जनयितव्या, तथा च सतोप्रामाण्यस्यापि स्वतो महापति, रित्याह (अन्यथेति) वैशिष्टय धर्मधर्मिभायो न तु समयायः, भट्टेन तस्य ][] भीपरतया व्याकुरुते (अनुपस्थिताविति) "तस्य प्रथम दुर्निरूपत्ता" दिति मूले तत्सदस्य प्रमाजन्यज्ञातजानिष्टवेजात्मपरत्वे ज्ञाततावस्येव तद्या, यजास्यस्यापि प्रथम प्रत्यक्षेण सुग्रहत्या -'दुर्मिरूपत्वा "दित्यसङ्गतम् , प्रमाहितत्वपरत्वे प्रमावपटिततया प्रथम दुर्मिरूपत्वोपपत्रावपि प्रथमं तस्य मुमहत्वापसरत्या तस्य सुमहत्व इत्यर्थकस्यामिमस्म "अन्यथे' त्यस्यासु- अतिः, अत्ये विशेष विवस्य उभय सामयति (प्रमाहिवत्वमेवेत्यादिना) विशेष: अमात्वविशिष्टानुमापकतावच्छेदकोऽप्रमाहितशातत्यव्यावृत्ती धर्मः । मात्वविशिष्टानुमापकतावच्छेदकवैजात्यरूपविशेषस्य सुमहत्वस्य अन्य- येत्येतदर्थस्यानमाहितज्ञापतयाऽप्रमात्वस्य स्वतो ग्रहमानापादकतया अन्य- थेत्यायसङ्गतिमाशय, प्रमाजन्यतावच्छेदकजातिविशेषस्वीकारस्य तुल्य- युक्त्याऽसमाजन्यतावच्छेदकजातिप्रससकतयाआमापयस्य स्वतो ग्राह्यत्व- प्रसन्नकत्वं दर्शयति (प्रमयति) एवभागमाजन्यताबन्दकमिव प्रमाजन्यता- बच्छेदकमपि ज्ञाततानिष्ठे वजात्यं अनुपलम्भबाधितमिति मूलाशयः । घटत्यादिवैशिष्ट्यस्य तत्सामानाधिकरण्यरूप तदवगाहित्वघटितं प्रामाप न गुरुभट्टयोरनुममिति स्वयं वक्ष्यमाणतया दैशिष्ट्यं ज्याचष्टे (वैशि- ध्यमिति) धर्मधर्मिमात्र:- स्विं घर्मित्वं च, तच्च तयो रपि विशिष्टबुद्धिविषयतयानुमतमिति न समवायपक्षावक्ष्यमाणदोषावसर इति भावः । तस्य ~ समवायस्य, अनभ्युपगमादित्यनान्धया !

·शास्त्रमुक्तावरी । मि] तथापि तद्वति तत्प्रकारकतानत्वं तद्वति तद्वैशिष्ठय- ज्ञानत्वं वा प्रामाण्यम् , तनिश्चयादेव निष्कम्मव्यवहारात्, लाघवात् । नान्यद्गौरवात् । तबज्ञानग्राहकसामग्रीग्रायमेव । तथा हि-विशेष्ये तद्धर्मवत्यं च व्यवसायस्पानुव्यवसाये नानुमित्या स्वप्रकाशेन वा गृयते, विपयनिरूप्यं हि ज्ञानम् : अतो ज्ञानमित्तिवेद्यो विषय इति व्यवसाये भासमाने धर्म दिौ] गुरुणा तदैन्द्रियकत्वात्यानभ्युपगमात् । अनुव्यवसायमाद्यता व्युत्सा- दयति (विषयनिरूप्यमिति] निरूपण-साक्षात्कारः । एत विचिरपि । ननु विषयनिरूप्यत्वेऽपि याविषयनिरूप्यत्वासिद्धौ न वैशिष्टयविषयता- [ग] (तदैन्द्रियक्त्वानभ्युपगमादिति) तथा च तदवगाहित्व प्रत्यक्षप्रमायामस म्भयौति भावः । धर्मधर्मिभावश्च न्यायमतेऽपि सम्बन्धप्रतियोगित्वानुयोगित- रूपो विशिष्टवुद्धिविषय इत्यवधेयम् । “विषयनिरूप्य ही" त्यादिना विषय प्रहाधीनतया ज्ञानसाक्षाकारे विषयमान व्यवस्थापिनम् , तावता ज्ञाततालिङ्ग- कानुमितो न विषयमानव्यवस्थिति ,न वा स्वप्रकाशरूपज्ञानप्रत्यक्षे, तस्य विष यमहात्मकम्वजन्यतोन ताशव्यक्तिविषयवाभावात् , अतो मिश्रमतपरतया तयाचष्टे (अनुव्यवमायेति) 'विपयनिरूप्य मित्यत्र निरूपणस्य ज्ञानविची त्या वित्तेश्च ज्ञानसामान्यरूपले विषयग्रहाधनज्ञानविषयो ज्ञानत्वव्यापक- विषयताको विषय इति 'विपये' त्यादिमूगर्थ । तथा च-यद्यनिरूप्य यो यज्जानजनकज्ञानविषय स तज्ज्ञानत्वव्यापफसियताक इत्येव व्याप्ति- मूलाभिप्रेता, सा च नोपपद्यते, वह्याद्यनुमितिजनकज्ञानविषयधूमादन्या धनुमिती, शाब्दबोधजनकज्ञानविषयाकाक्षादेश्च शाब्दयोधे भानानिय- मात् , तदीययावज्जानजनकवनिवेगे चासिद्धि , ज्ञानायनुमित्यादी विषय- ज्ञानस्याहेतुत्वात् अतो व्याचष्टे (निरूपणमिति) तथा च-यद्विपयकलौकिक प्रत्यक्ष ननकज्ञानपिपयो य स तद्विषयक्लौकिक्प्रत्यक्षलव्य पकविषयमा इत्येर व्याप्तिलामार होग पयघटादित दृष्टा पदार्थप्रत्यक्ष प्रति .. नान्यता हतु. . .

·गदाधरीये-मामाण्यवादः म धर्मिवत्तत्चद्वैशिष्ट्यमपि विषयः, व्यवसायरूपप्रत्यास. स्तुल्पत्यात्। सम्बन्धितावच्छेदकरूपयत्तया दी] सिद्धिरत आह (ल्यवसायेति) सामग्रीसत्त्वेन तस्यापि भानमित्यर्थः । नन्वेतावतापि समूहालम्बनसाधारणमनुव्यवसायस्य वैशिष्ट्यविषयकत्वं सि- द्वम्, न तु तावतैव कृतकृत्यता, घटत्वप्रकारेण पटविषयतां विना भटें घटलमकारकमित्कारकतानुपपतेरित्यतस्तथोपपादयति (सम्बन्धितेति) सम्बन्धितावच्छेदक [ग] वा, पटादिज्ञानात् घटाभावादिग्रहापचेः, नापि तत्सम्ब. न्धिकप्रत्यक्षे तवद्विषयकज्ञानत्वेन, पटाभावत्वादिना घटाभावाद्यवगाहि- प्रमे व्यभिचारात्, अपि तु तत्तद्धर्मविशिष्टविशेषितससम्बन्धिकमत्यक्षे तत्त धर्मविशिष्टज्ञानलेन, तथा च घटत्वादिविशिष्टविषयकज्ञानानुव्यवसायस्य घटत्वादिविशिष्टवैशिष्टयावगाहित्तसिद्धावेव तारामत्यक्षजनकतावच्छेदक- विषयताकत्वरूपतादृशज्ञाननिरूपकत्वं तादृशज्ञानसाक्षात्कारस्वव्यापकविषय- ताकत्वसाधकलिय वैशिष्टये से मर्हति, तत्रैव च विवादेन वैशिष्टयरूप- विपये तदसिद्धावित्यर्थः । प्रत्यासत्तिसत्वेऽपि कारणान्तरविरहेण तद्वतो विषयमागानसम्भवात् प्रहने ज्ञानप्रत्यासचिसत्व एव सकलतहासककार- पसम्मगाद्वैशिष्टयमानं दुर्वारमिति मूलभावमाविष्करोति (सामनीति) न च-तसंसर्गकस्यापि ज्ञानस्य तदुपनायकत्व तसंसर्गकज्ञानात्तत्सं- सर्गकमिन तत्प्रकारकं तद्विशेष्यक च ज्ञानं स्यादिति वाच्यम्, इष्टत्वात् । तस्य-वैशिष्ट्यस्य । एतावतापि-सामग्रीपलेनापि (समूहालम्बनेति) घट- त्ववैशिष्टयं पुरोवतिविषयकं ज्ञानमित्यादिबोधेत्यर्थः (सिद्धमिनि) घटत्वा- दिविशिष्टघटादिविषयतापर्यन्तस्य उपनायकज्ञानजन्यतानवच्छेदकलादिति भावः । घटलादिना यत्किश्चिद्घटादिमात्र विषयकज्ञाने घटत्वादेस्तद्विषय- स्वरूपतत्सम्बन्धिताया अतिरिक्तवृत्तितया तत्सम्बन्धितावच्छेदकत्वं न स- मदतीत्याशय ज्ञानविषयतावच्छेदकत्वं प्रकारतारूपभातिप्रसक्तादावपि सम्भवतीत्याह (सम्बन्धिनेति) व्यवसायरूपवर्तमानज्ञानमादायापि ज्ञायमाने ·शास्त्रमुक्तावली मि] शायमाने सम्बन्धिनि ससम्बन्धिकपदार्थनिरूपणमित्य नुव्यवसायस्य रजतत्वावच्छिन्नत्वेन पुरोवतिविषयत्वाच । अन्यथा पुरोवर्तिनं रजतं चजानामीतितदाकारम्स्यात् ने तु रजतत्वेन पुरोवर्तिनमिति । दी] सम्बन्धिनि विशेषणम् । ज्ञायमाने-विषयी क्रियमामे । निरूपणम् - साक्षात्कारः । अन्यथा-वस्तुतः पुरोवर्तिरजतविपयता स्यात् । न तु रजतत्वविशिष्टपुरोवर्तिविषयतेत्यर्थः । बग] सम्बन्धिनीत्यादिनियमनिर्वाहान्न प्रकृतसिद्धिरित्यतो ध्याचष्टे (ज्ञायमा- न इति) (विषयीक्रियमाण इति) स्वेन ससम्बन्धिकविशेषणतयेत्यादिः । तेन ज्यवसायविषयीकरणेन अर्थ घरी घटत्वपकारकं च ज्ञानमिति समूहालम्ब- रसिया र चरितार्थला । अनुमित्पादानुसनियमामायात-निरूपर्ण साक्षात्कार इति) लौकिकपत्यक्षमित्यर्थः । ईदृशनियमस्याप्रयोजकता- निराकरणारे “अन्यथे" त्यादिमले "पुरोवर्तिनं रजतं च जानामीति तदाकारस्स्या" दिति न सङ्गच्छते, तादृशप्रत्यक्षे सम्बन्धितविच्छेदकरज- तत्वादिना सम्बन्धिनो मानादतस्तद्वयाचष्टे- (अन्यथेति) (पुरोवर्तिरजववि- पयता स्यादिति) पुरोवर्तित्वरजतत्ववैशिष्टयधर्मिज्ञानानां विशकलितानां ज्ञानप्रत्यक्षादी भानं स्यादित्यर्थः । (न तु रजतत्वविशिष्टपुरावर्तिविषयतेति) न रजलेन पुरोवर्तिनं जानामीत्याकारकताप्रयोजकविशिष्टविषयतेत्यर्थः । तदाकारे ज्ञाने धर्मिणि तृतीयार्यरजतत्वादिवैशिष्टयस्यावश्यम्भानादित्यभि- मानः। ननु-ज्ञानादिप्रत्यक्षस्य विषयांशे निर्विकल्पकलवारणाय धर्मिताप- च्छेदकीमतेदन्त्वादिषकारेणैव विशेप्यमानमुपेयम्, न तु रजतत्वादिप्रकारे- णापि, रजतत्वेनेद जानामीति वुद्धी ज्ञानांशे भासमानप्रकारिताया एवं तृतीयास्यादिति रजतत्ववतीत्यादिप्रामाण्यमानासिद्धि , ·पदापरोये-सामाग्यवादः .[1वस्तुतातु-येन रूपेण यम्योपनयन्तेनैव रूपेण तस्योपनीतमानम् , अत एव जातिलेन गोखस्योपस्थिनावपि जातिमानित्येव भानम् , न तु गरितीति ध्येयम् । (गन च-इदन्तादिरूपमितावच्छेदकौशिष्टयस्येव रजतत्यादिरूपप्रकार- वैशिष्ट्यस्यापि विशीप्यताविशेषणलापनविषयाशे सामग्रीवलात् भाने चाय- काभावः, रजनवादेयंत्र धर्मिनायच्छेदकता तत्र तथा सदानस्यावश्यकतया तस्थलीयविशेषणज्ञानादिघटितसामग्रयाः प्रकृतेऽप्यविशिष्टत्वादिति वा- च्यम् । तद्धर्मितारच्छेदककव्यवसायस्यापि हेतुतया हदभावादेव तस्थलीयसामग्रयगावात् । न च-तादृशम्यवसायस्य तथारेन हेतुररमप्रामाणे कम् , तद्धर्मा- वच्छिन्नविशेप्यताकस्येव ताशस्यापि तद्धर्मप्रकारकज्ञानम्य तद्धर्मावच्छि- स्वविशप्पताकरलेन प्रत्यक्षवारणाय विशेप्यतासम्बन्धेन लपकारकमत्यक्षे तादास्यसम्बन्धेन तादृशव्यवसायात्य विशिष्य हेतुताया आवश्यकत्यात् । तदवच्छिन्नविशेष्यताकत्वमानस्थल एव च तद्विशेष्यताकत्वमानोपगमेन तज्ज्ञानेऽपि नादृशम्यवसायापेक्षणात् ; घट इत्यादिव्यवसायस्य घटत्वाका- रकत्वेनैव मानमुपेयते, न तु धर्मिनिशेप्यताकत्वेनापीति न तस्व विशेषणा- नवछिन्नर्मिविपयतामराङ्ग इत्युपदर्शितप्रामाण्यमानयुक्तरकिञ्चित्कारतया स्वयं विशेप्यिताविशेषणतया इदन्तादिना भासमाने धर्मिणि रजतत्वादि- वैशिष्टवस्यापि माने युक्त्यन्तरमाह (वस्तुस्थिति) (येन रूपेण यस्योपनय इति) येन रूपेण यस्योपनायकज्ञाने भानमित्यर्थः । उपनायकनाने यदशै यः प्रकार इति यावत् । (तनैव रूपेण तस्योपनीतभानामिति) तस्योपनीत- भानं तत्मकारकमेवेत्यर्थः । तद्रूपं तदुपनीतभाने तदंशे प्रकार इति यावत्। तथा चाय पर इत्पादिज्ञानानुव्यवसाय विशेप्तिानतियोगितया उपनीत- मर्यादया भासमान धर्मिणि घटत्वादेः प्रकारत्रमावश्यकमिति माघः । उक्त- नियमे युक्तिमाह (अत एवेति) ·शापमुकारली। [दी तदेव मिश्रमतेनैवाय ग्रन्थ , अत एव-" अत एवे"त्यादिकमपि सहच्छते । [ग] न च त्रीपस्थितजातित्वभाने बाधकामाराजातिमानित्येव मानम्, प्रकृते न व्यवसायविशेषरूपकारणामानरूपगाधकमुक्तमेवेति वाच्यम्, आतित्वमानेऽपि जातिमान् गौरिति द्विविधविषयताशारिबोधीसत्या स्वरू- पतो गोसानुपस्थिति शाया तादृशोधानुत्पाद एवं कथितनियमावष्टम्भा भिधानात् । नन-तना नाशयोधोत्पत्तावपि कथितनियगाभान उपष्टम्भासह तिरेव, फरीभूनज्ञानीयोपनीतयातुविपपताया उपनायकज्ञानविषयतावच्छे दकयावच्छिन्नत्यनियमम्य च जावित्वेन स्वरूपतश्च गोत्योपस्थितिजन्य दर्शिताकारगोत्वोपनीतभानीयानवच्छिन्नविषयलाया जातित्यासच्छिन्नत्वा- सत्त्वेनासम्भयानिति वाच्यम् , यद्धर्मप्रकार यदीयविषयताशालिज्ञानामयो ज्या योपनीततद्विषयत्ता सा सद्धर्मप्रकारिकत्यादिनियमम्योपगन्तव्यत्वात् । ईदृशश्च नियमस्तद्धनिच्छितद्विरयताकोपनीतमाने तद्धर्मानवच्छिन्न तद्विषयताकज्ञानत्वेन हेतुतयोपपादनीय । न च स्वस्पतस्तत्प्रकारकबुद्धी तमपलस्तद्विशेषणावगाहिज्ञानम्य क्लप्तहेतुतयेनोक्तानिमायारणमम्भ उपनीनभानन्थलीयोक्तनियमनिर्वाह कारणताश्च्पनमयुक्तमिति वाच्यम् ,~-मीमासकै विशिष्टयुद्धौ विश- पणशनवारणतानुपामात् । न च-तवाघ्युत्तशयकारणभावमुपेश्य राघवेनोक्तभानस्थल एवं स्वरूपतम्तद्विपयकोपनीनभाने स्वरूपतस्तद्विपयाज्ञानम्य हेतुत्वकल्पना चिनम् , तारना च न पनि इनि वाच्यम्, एतदभिप्रायौव सि द्वान्ने स्वन प्रामाण्यमहम्य सण्टनीयत्वात् । इदानामापतती दर्शितानिय मावरम्पनन स्वतन्नट्यदव्यर नान् । अत एक ताहामन्यस्य गुरु मनपालामागाव (अत एवेत्यादिमिपीति) तेन अयन नमानुव्यवसायस्य शुक्त्यादी धर्मिणि रमतत्वादिसिध्यावाहिताया अपि सम्भवेन ·गदाधरीये-पामाण्यवादः। [दी] अभ्युपेत्य तु मतत्रयसाधारण्येन न्यान्यायते (विश्येत्यादि) प्राकृतिक हि ज्ञाननिरूपणं स्वप्रकाशमर्यादया अन्यथा का जायमान तद्विषयमवि- पयीकृत्यासम्भवद्विषयान्तरवदविषाद्वशिष्ट्यमपि विषयीकरोति । [गो रजतस्वादिना भासमानधर्मिविशेष्यकत्वावच्छेदन तत्प्रकारकत्याव- गाहिताया उपपादितत्वात् मिश्रमत एव व तत्सम्मवादिति भावः । "निरूप्यं हो" त्यस्य प्रन्थस्य मनत्रयसाधारण्ये विषयग्रहाधीनसा-- क्षात्कारत्वरूपपूर्वापदर्शितविषयनिरूप्यत्वार्थकता न सम्भवति, गुरुमते ज्ञानप्रत्यक्षस्य व्यवसायरूपविषयमहरूपतया तद्जन्यत्वात् , भट्टमते जानस्यातीन्द्रियत्वेन तस्माक्षात्काराप्रसिद्धरिति विषयाविषयकज्ञानाविषय- स्वमेव विषयनिरूप्वलं मिश्चैयाख्यातम् , तत्र ज्ञानपदस्य ज्ञानसाया- न्यार्थकता न सम्भवति, ज्ञानस्य स्वविषयाविश्यकशाधादिज्ञानवि- पयत्यादिति ज्ञानपदं झानवर्तमानताधीनप्रकृनज्ञानविषयताकज्ञानपरं का. च्यम् , भट्टमत विषयोपरक्तज्ञानविषयता ज्ञाततालिकानुमिती ज्ञानवर्त- मानताधीनवेति व्युत्पादितम् , एवं च स्वविषयाविषयकादशज्ञानापसि- दया तदविषयत्वरूपात्यदिपयकतादृशज्ञानत्वव्यापकविषय विषयताकत्वसाध. कहेल्दमसिद्धिः, स्वविपयाविषयकज्ञानावृतिज्ञानवर्तमानताधीनस्वविषयता- कत्वस्य हेतुत्वेऽपि तादृशस्वविषयताव्यापकस्यविषयताफन्दालासाध्यासि- यैव कृतकृत्यतया उक्तहेतुना तदनुमानमयुक्तम्, भट्टमते विपयोपहित ज्ञानस्य ज्ञाततालिङ्गकानुमितिविषयत्यसिद्धावेव ज्ञानविषयतायाः ज्ञानवर्त- मानताधीनतासिद्ध्या तदधानविषयताघटितहेतोज्ञाने प्रसिद्धिः, तत्साधक चोक्तानुमानमवेत्यन्योन्याश्रयथेति तादशग्रन्थमन्यथा ज्याचष्टे (प्राकृतिक मिनि) सामग्रीविशेषस्वभावाद्विशेष्यावगाहीत्यर्थः । अन्यथा-~-अनुव्यव. सायादिरूपतया । (विषयमविषयीकृत्यासम्भवदिति) विषयावगाहनं विना- सम्भवज्ञानविषयताकमित्यर्थः । विपयाविषयकत्वासनितज्ञानविषयकत्या- भावमिति यावत् । प्रकृतजाने च विषयानुपहितज्ञानभानप्रयोजकसाम- .

·शास्त्रमुत्तावळी । दी] अविशेष व्युत्पादयति (व्यवसायेति) मिश्रमते ज्ञानरक्षणापत्यासत्ते- रतुल्यत्वादित्यर्थः। गुरुनये व्यवसायम्वरपे जनयितव्ये या प्रलासचिम्तस्यास्तुश्य- त्यात्-घटघटत्वाभ्यामिव धर्ममिभावनापि सम सत्त्वादित्यर्थः । भट्टनये व्यवसायस्वरूपे व्यवसायनिरूपके वा घटघटत्वादी या प्रत्यासविस्तज्ज्ञा- [ग] अयजन्यत्वे सति विपयाविषयकत्व ज्ञानविषयकत्वामावापादकम् । एव च विषयविषयकत्वसाधकतर्कप्रदर्शक मूलमिति भावः । असम्भवदित्यन्त "वि पयनिरूप्य हि ज्ञान' मित्यस्य व्याख्या । अनुव्यवसायत्वेनाभिमते ज्ञाने नैयायिकानामपि वैशिष्टयातिरिक्तविषयमानस्य निर्विवादतया युक्तिपुरस्सर- मपि ज्ञानवित्ती विषयवेदनकथन न प्राधान्येन तत्परम् , अपि तु तद्धर्म- धर्मिविषयकत्वस्य दृष्टान्तीकरणीयतया तत्राविवादलाभायैव तदभिधानमिति सूचयितुम् , अतो ज्ञानवित्तिवेद्यो विषय इत्येतन्नोपवर्णितम् । भेदे सत्येर दृष्टान्ततेति मूलोक्तधर्मर्मिणोर्विषयान्तरत्वेनाभिधानम् | भासक्सामग्रयवि- शेपेणैव दृष्टान्ततोपपद्यत इति तदविशेषरूपहेतु पूरयति (अविशेषादिति) सामान्यतो भासकसाम्यस्य हेतुत्वेनाभिधाने तद्विशेषाकाक्षाया व्यवसाये- त्यादिग्रन्थ योजयति (अविशेषमिति) व्यवसायस्य ज्ञानप्रत्यासरिविधया विषयभासकता गुरुभट्टमते नोपपद्यत इति तन्मते तादृशग्रन्थमन्यथा व्या- ख्यास्यमानो मिश्रमते तादृशयथाश्रुनार्थपरतामाह (मिश्रमत इति ) ध्यनसायस्वरूपे जनयितव्ये व्यवसायस्वरूपज्ञानार्थम् । या प्रत्या सत्तिः-यो विषयभासकश्चक्षुरादिले किकसन्निकर्षः । तुल्यत्वात्- साधारणत्वात् । तदेव विघृणोति (घटेति) गुरुमते समवायम्याती- न्द्रियतया वैशिष्ट्यपदे न तत्परम् , नातिरिक्तवैशिष्टयपर-भट्टेनैव तदनी कारादिति तस्य धर्मत्वधर्मित्वार्थकतामाह (धर्मति) रूपपदम्य स्वरूपा- र्थकत्वे वैयर्थ्यात् अर्थान्तरासम्भव एव तदौचित्यमित्याशयेनाह (व्यव- सायनिरूपकोति) अथवा--विषयतासम्बन्धेन प्रमासाध्यक्ज्ञाततारिक्षक वक्ष्यमाणानुमाने ज्ञानभाननियामक्जाततासम्बन्धो व्यापकत्वम् , नासो ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। दी] ननियामकस्सबन्धस्तस्य वैशिष्टयेऽपि तुल्यत्वादित्यर्थः । तथाहि- अये घट इत्यादिप्राथमिक्प्रत्यक्ष इव तज्ज्ञनितज्ञातताप्रत्यक्षेऽपि पुरोवर्तिनि घटलं भासते, तद्धतारिन्द्रियसनिकदिन्तदानीमपि सत्वात् । गि विषये, अपि तु व्यापकतावच्छेदकत्वरूपसम्बन्ध एवेति ज्ञातता- पक्षकप्रमाजन्यत्वसाध्यकानुमाने ज्ञानस्यापि व्यापकतावच्छेदकतया तद्- भिप्रायेण (व्यवसायस्वरूप इति) विषयपक्षकानुमानाभिप्रायेण (न्य- वसायनिरूपक इति) बन्यतासम्बन्धम्य वृत्यनियामकतया व्यापक लाघटकलेन जन्यताया एव साध्यत्वमित्यवधेयस् । सम्बन्धो हा- ततात्वस्य, तस्या वा लिङ्गस्य । स चामे विशेषतो व्युत्पादयि प्यते । " व्यवसायरूपपत्यासचे" रित्यस्य विषयतारूपन्यवसायस- म्बन्धस्य वर्तमानज्ञानप्रहे विषयमाननियामकस्य तुल्यत्वादिति मिश्र- व्याख्यानं शुद्धेन ज्ञानलेन घटत्वमकारकज्ञानत्वेन वा ताजानात् घटत्वविपयकत्वोपरकज्ञानानुमितिमभ्युपगच्छतां तेपामेर युज्यते, ज्यापरतावच्छेदफककोठ्यप्रविष्टस्य विषयस्य विधेयतावच्छेदकतया भान वत्तमानव्यसायविषयताया एव नियामकत्वस्य तत्तद्विपयकव्यवसायोपलक्षि- तकालविशेषस्य ज्ञाततालिङ्गपरामर्शन तद्विपयोपहितज्ञानानुमितिजनने सहकारित्वमित्यागयेन तैरङ्गीकारात् । अनेन तु ज्ञाततालिसकपरामर्श तथा स्वभावम्य प्रथमविप्रतिपत्तौ दूपितत्वादन्यथा नाहशमन्यो व्याल्यायते । अत एव वैशिष्ट्यपर्यन्तस्य विषयस्य व्यापकतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वरूपों झाततात्वस्य शावताया का सम्बन्धो घटत्ववैशिष्ट्यवद्धर्मिघटितप्रामाण्यम- कारण ज्ञानस्य साध्यतायामेवोपपद्यते, तथा सति च व्यभिचारधारणाय शातताया घटदृत्तिलमापि हेतौ निवेशनीयमित्यागयेन तद्ग्रहोपायमाह (तथा होत्यादिना) (सन्जनिवज्ञातताप्रत्यक्षेऽपीति) ताइप्रत्यक्षजनिताया ज्ञानताया पटपटितेन्द्रियसनिकर्यानित प्रत्यक्षेपीत्यर्थः । (तदानीमपि सत्यादिति) अन्यथा सतिकर्याभावेन ज्ञातताया एव प्रत्यक्षायोगादिति 3 ·शास्त्रमुत्तावळी। [दी] अविशेष व्युत्पादयति (व्यवसायेति) मिश्रमते ज्ञानरक्षणाप्रत्यासते- रतुल्यत्वादित्यर्थः। गुरनये व्यवसायम्वरूपे जनयितये या प्रलासचिम्तम्यास्तुल्य- स्यात्-घटघटवाभ्यामिव धर्मामिभावनापि सम सत्त्वादित्यर्थ । भट्टनये व्यवमायस्वरूपे व्यवसायनिरूपके या घटघटत्यादी या प्रत्यासत्तिस्तज्ज्ञा- [ग] प्रयजन्यत्वे सति पियाविषयकत्व ज्ञानविषयकत्वामावापादकम् । एव च विषयविषयक्त्वसाधकतर्कप्रदर्शक मूल मिति भाव । असम्भवदित्यन्त "वि • पयनिरूप्य हि ज्ञान' मित्यम्य व्याख्या । अनुव्यवसायत्वेनाभिमते झाने नैयायिकानामपि वैशिष्टयातिरिक्तविषयमानस्य निर्विवादतया युक्तिपुरस्सर- मपि ज्ञानवित्ती विषयोदनक्थन न प्राधान्येन तत्परम् , अपि तु तद्धर्म- धर्मिविपयकत्वम्य दृष्टान्तीकरणीयतया तगाविवादलाभायैव तदभिधानमिति सूचयितुम् , अनो ज्ञानविचिद्यो विषय इत्येतन्नोपवर्णितम् । भेदे सत्येन दृष्टान्ततति मूलोक्तधर्मर्मिणोषियान्तरत्वेनाभिधानम् । भासकसामग्रयधि- शेषेणैव दृष्टान्ततोपपद्यत इति तदविशेषरूपहेतु पूरयति (अविशेषादिति) सामान्यतो भामकसाम्यस्य हेतुलेनाभिधाने तद्विशेषाकाक्षाया व्यवसाये- त्यादिमन्य योजयति (अविशेषमिति) व्यवसायस्य ज्ञानप्रत्यासतिविधया विषयमासक्ता गुरभट्टमते नोपपद्यत इति तन्मते तादृशग्रन्थमन्यथा व्या- स्याम्यमानो मिश्रमते तादृशयथाश्रुनार्थपरतामाह (मिश्रमत इति ) घ्यवसायस्वरूपे जनयितव्ये व्यवसायम्वरूपज्ञानार्थम् । या प्रत्या सत्तिः यो विषयभासकश्च पुरादिलै विक्सग्निकर्ष । तुल्यत्वात् - साधारणलात् । तदेव पिवृणोति (घटेति) गुरुमते समवायम्याती- न्द्रियतया वैशिष्टयपद न तत्परम् , नानिरिक्तवैशिष्टयपर-भद्देनैव तदङ्गी कारादिति तम्य धर्मत्वधर्मित्वार्थकतामाह (धर्मति) रूपपदम्य स्वरूपा- थक्त्वे वैयया॑त् अर्था तरासम्भा एव तदौचित्यमित्याशयेनाह (या- सायनिकसफोति) अथवा-विषयनासम्बन्धेन प्रमासाध्यक्ज्ञानतारिक वक्ष्यमाण नुमाने ज्ञानमाननियामनाततासम्बन्धो व्यापकतम् , नासो ·११८ शास्त्रमुक्तायी। दी] अन एव अपमापि प्रमेन्यत्र गृह्यते, प्राथमिकममतदपिम्य ज्ञान- ताप्रन्यज्ञदयायामपि मत्त्वान् । घणिस्तदमाववत्वं न मृयते, तेनव प्रनिबन्धात् । अतो सामाण्यग्राहकलिङ्गस्य तदभावनबृत्तिनत्प्रकारकजानु- तालादेरग्रहान्न म्बतम्नग्रहः । [ग] भावः । अत एन-अमविषयपुरोपनिनि घटत्वग्रहसम्भदेन अमजन्यरटवाकार मानतायामरि घट्वृत्तित्वग्रह्मम्भवातम्या अपि प्र- मान्याप्यतावच्छेदकरण महादेवेन्यर्थः । (प्रमत्येवेति) कचिप्रमेत्याका रकप्रहविषय इत्यर्थः । ताराने प्रमावघटकपटसपियो न मासते, अपि तु घटत्वनावट एवेति वानुमामाण्यानबगाइनान् अममायां प्रामाण्यं मृद्यत इति नोक्तम् । प्रन्यनमायाम् -पत्यक्षाव्यवह्निपूर्वकाले । कचित् मत्त्वात् । वनमाननानग्रादपगनशम्योन्नम्वभावानुपगमे सवादीच्छादिलि कानुमितिमामप्रथदिलमणमामग्रीमात्रांटय प्रामाण्यभाने प्रामाम्यविषय कानुमितिमामग्रीममीलमामग्रीतो मामाघ्यम्यापि मुहतया तम्य म्वतम्बम् , अपि तु प्रामाण्यम्यवेनि विशेषः क्यमिति पक्षधगक्षेत्रमाने नुमप्रामाण्यवादकालिनग्रंतामुपादयति (घमिण इति) अमविदोयम्या. घटल्यापीत्यर्थः । तदमावयचम्-घटत्यामादयत्त्वम् । नेर-दोघेणेव । (न म्बनम्नाह दति) तदग्रहम्याम्बवन्दप्रवाढ इत्यर्थ । कचिद्दोषनाथ बमार्मिणम्नदमावग्रहेणापामान्यलिङ्गम्य ग्रहमम्मवेऽपि प्रामाण्यग्रहे अ- प्रामान्यप्रयोजनमामग्रीविघटकदीपनाशापेक्षया पग्नम्न्दम् , प्रामाण्यग्रहे चन म्वप्रयोजापतिकूलापेक्षेति विशेष । न यद्यपि-न्यायमनमिदमपाटाच्छादिनिकानुमिनिममगारेव ज्ञा- वतालिकानुमितिरिति नया ग्रहप नेत म्बतो ग्राघव नदा न्यायमन- सिद्धनादृमानुमित्या ग्रहणे न तयारयमिति विशेपो नोपपद्यत इनि मिश्रा- पामा दुद्धर , तथापि-भट्टमने व्यवमान द्वितीयाणे वातनायां अनिताया तृतीयाणे घटत्वपकारस्तेन ठन्यस्यशे जायमाने पटवृत्ति ·- शास्तमुक्तावळी 1 [म अत एवाप्रमापि प्रमेत्येव गृह्यते, अनुव्यवसायस्य भ्रमविषयवैशिष्टयविषयत्वात् । न च न प्रामाण्यं प्रथमतो ज्ञातमिति न तदारोपः स्यादिति वाच्यम्,-मामाण्यस्य ज्ञानग्राहकसामग्रीग्रायत्येन ज्ञानवित्तिवेद्यत्वात् , अभाव प्रतीतो प्रतियोगित्वाभावत्वयोरिव । तदभाववति तत्प- दी ग्रहनियामको यस्सम्बन्ध सामान्यस्य विशेषस्य वा व्यापकताव- च्छेदककोटिप्रविष्टत्वम् , नस्य वैशिष्टयेऽप्यवेशिष्टयम् । एव घटो घर- विशेप्यकघटत्वप्रकारकज्ञानविषय , घटवृत्तिधटसप्रकारकज्ञाततावत्त्वादिति प्रमात्वानुमितौ घटघटसविषयकत्वे यन्निमित्त व्यापकतावच्छेदककोटिप्रवि- सत्त्व तत्तद्वशिष्टयेऽपीति । अभावत्वम्-भावव्यावृचो धर्मविशेष । जग] नुपपत्तिरेतन्मने दोष एव, अतीतानागतविषयकज्ञानेन ज्ञातताया गुवाजननात् । असन्निकृष्टविषयकानुमित्यादिना ज्ञानताजननेऽपि तस्या प्रत्यक्षासम्भात् , ज्ञानान्तरोपायाभावात् । लिङ्गज्ञानासम्भवेन ज्ञानमहानु पपतिवत् । सामान्यस्य--यत्त्वतत्त्वघटितसामान्यधर्मोपरक्तस्य । मिशे पस्य-तादृशसामान्यधर्मानुपरक्तस्य । अस्य च प्रविष्टत्वमित्यनेनाभि- सम्बन्ध । अशिष्टय-तुल्यसत्त्वम् । ज्ञाततालिनकज्ञानसाध्यकानुमि- तिपक्षेऽपि " व्यवसायरूपे" त्यस्य व्यवसायनिरूपकार्थतया व्याख्यामव एभव्य " व्यवसाये" त्यादिक योजयति (एवमिति) एतन्मतेऽपि कथित दिशा सामान्यव्याप्तिर्विशेषच्याप्तिर्वानुमितिप्रयोजिका स्वयमूह्या । द्रव्यादिष- एक न्योन्याभावरूपमभाव लौकिकप्रत्यक्षायोग्य ज्ञानानुपनीत न भा सितुमीप्टे, अतस्तस्याज्ञानप्रामाण्यभाने दृष्टान्तताविरोध इत्याशङ्कयाह (अ. भावत्वमिति) (भावव्य वृत्त इति) प्रतियोगिनिरूपित इत्यर्थ । भावसाधा- रण्येऽपि प्रतिसातेयथाश्रुतासगते । प्रतियोगिनिरूपितत्व तु सम्बन्धना- निर्वाहकमिति 'स्वम्पसम्बन्धविशेष' इत्यतानुपद वक्ष्यमाणे तदभि- धानोपयोग । घटो नास्तीति युद्धौ प्रतियोगिन सम्बन्धोऽभावाशे ·ܝܝܢ - । यदाधरीके प्रामण्यवाद। मोकारकज्ञानत्यमप्रामापयं परतो ज्ञायते तदभाववत्वस्य श्रमामुलिखितत्वेनानुव्यवसायाविषयत्वात् । न चैवमनु:- व्यवसायस्थ. यावयवसायविषयविषयकत्वे भ्रान्तिज्ञसङ्कर इति वाच्यम् । दो सा स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽखण्डोपाधियत्यन्यदेता प्रान्तम्-प्रमा अन्तिशम्-अमविषयक ज्ञानम् । सो प्रमत्येम भ्रमज्ञानस्य प्रमत्वापर चिरित्यर्थः। हग) सम्बन्यतयेव भासते न तु प्रकारतया, तस्य मकारत्वोपगमेऽपि तदै नुगमाय तदंशेऽखण्वधर्मान्तरस्य प्रकारताया पावश्यकत्वेनाभावानुगमका- खधर्म स्वीशस्य तस्यैवाभावाशे प्रकारतोपाम उचित इत्याशयेनाइ (अखण्डोपाधिति), (अन्यदेतदिति) उभययेवाज्ञातस्य प्रकारत्वासम्भवादिति भावः । न्यायमतेऽपि विशेषणपियस्तचद्विरुपणभेदेन कारणतामेदारभाव स्वादिविशिष्टबुद्धी तज्ज्ञानस्य कारणत्वाकल्पनादनुपस्थितस्य तस्य प्रकारत्वो- परनिएव्या । आन्तिज्ञपुरुषमात्रस्य परमते प्रान्ततया अभेदरूपस्तदुर यसार इए एवेत्यतो न्याचष्टे (प्रान्तमित्यादि) (अम इति) प्रान्तपदस्य भावतान्तस्वादिति भावः । (प्रमविषयकामिति) ज्ञाघातोषिपयितार्यकामा दिति माया । अमरूपस्य व्यवसायतदनुध्यवरााययोरभेदरूपराशरस्थापा- दक दुर्घटमिति सादृश्यमेय सहरसदेन विवक्षणीयम् । तथा च ज्ञानवाः दिना सादृश्यस्य इयत्वादाणसादृश्यघटफर्म पूरनि (सहरो भ्रमत्यनेति) स्था, च प्रमत्वापावेद- पर्यवसानात् तधैय याचष्टे (ग्रमझानत्यति) भ्रमानुज्यवसायस्येत्यर्थः,, अनुव्यवसाये. यावद्वयवसायविषयपिपपफरवरूप मूतोकापादकस्य भानान्तरे प्रमत्यानापादकरवात् । एतेन-~~ सहरापादनमनुन्सवमाये प्रवर्तकालापादनापनया व्या. हयाय जनकशाने विद्यमाने यापापतारस्य प्रवृत्तिमतिकायकायमपुक- मिति “सदयतारे तस्यैव प्रतिक्यकत्या" दिति सिद्धान्तोपरि अनुसयेर ·1 १२३ शाखमुक्तावली ! म] पाधानवतारदशायां तस्येप्टत्वात् । तदवातारे तस्पैच प्रतिबन्धकत्वात् , उपनायकनान्तेरभावाच । अत एवान्य- भ्रान्तिस्य न भ्रमः । अथ-तद्वत्वं न धर्मधर्मिवैशिष्टय मात्रम्, किन्तु तस्य विशेषणताविशेषः, स च व्यवसाय भासते, नानुव्यवसाये, मनसो बाहिरस्वातन्त्र्यादिति चेन्न; व्यवसायोपन तत्वेन विशेषणविशेष्ययोरिव विशेषणता. विशेपस्पापि तद्विषयत्वात्, विशेपणताया निराकरिष्य. माणत्वाच । एतेनास्वप्रकाशे न स्यता प्रामाण्यग्रहः, धम्य- ग्रहे तदर्माग्रहात्; [दी] बाघानवतारदशायामनुव्यवसायस्य विपये तद्वतानवगाहित्वमिप्यत एव, बाघावतारे तु यदि तत्र न तदग्रहः तदा तस्यैव प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् , अन्यथा विटापतिरेव, उत्तरकालच घटत्वप्रकारकत्वादिना . ज्ञानोपस्थितावपि न तथा ग्रहणम् , उपनायकस्य व्यवसायस्य अभावा- दित्याह (वाधानवतार इत्यादिना) (ग] " उपनायकमान्तेरभावाचे "ति फक्किकामवतार्य अमस्य वाध रूपमतियन्धकवशेनानुव्यवसाये वैशिष्टयोपनायकत्वासम्भवान्न प्रवृत्त्यापाद- नमित्येनतारवया मिश्नाणा तयाख्यानं कुमृष्टिरेवेति सूचितम् । स्वत्र्याख्यातप्रमत्वापत्त्यनुसारेण " बाधानवतार" इत्यादि फक्कि- कारयं व्याचष्टे (पाति) विपये तद्वत्तावगाहित्यम्-प्रमविपमे गुफ्त्यादी रजतत्त्वाचनगाहित्यम् । न उदग्रहः-निर्मितावच्छेदकमपि तद्वत्त्वमानम् । तस्यैव-याधग्रहस्यैव । वाच्यम्-समानविषयतामात्रेण तादृशमानेऽपि प्रति पन्धकत्वं याच्यम् । अन्यथा- असमानप्रकारकत्वेनैव मतिरन्धात । निर्मितारच्छेदकानद्वत्तभानेन अमले इष्टापति । इदमधिक मूलभ्य न्यू मनामझायाभिहिनम् । उत्तरकालम् बाधनाशीचरम | मानोपस्थितायपि प्रमापव्यगायोपस्थित्या तदुपनीतभानेऽपि । न तथा ग्रहणम्-न ·गदारीये -मामाण्यवाद। १२३ [म सदगन्धवयोग्यत्वात्तद्ग्रहेऽपि वानं प्रमाणमिति धी न स्यात्स्वप्रकाशेऽपि स्वमात्रसाक्षिणः स्वधर्ममहेसाम- ात्; सामध्ये वाऽमामाण्यमपि गृलीयात् , दी] (योग्यत्वादिति) स्वप्रकाशनये ज्ञानस्य स्वसामप्रीवलात् स्वस्वधर्म- स्वविषयप्राहित्ववत् अस्वपकाशेऽपि तत एव तस्य स्वधर्ममाहकत्वोपगमेऽपी. त्यर्थः । अप्रामाण्यम् --- भगृहीतभेदज्ञानद्वयत्वादिरूपम् । [ग] तद्विषये शुक्त्यादी रजतत्वादिमत्त्वमहणम् । व्यवसायासत्त्वे विषयाभावेन व्यवसायस्यैव मानासम्भवाचद्विपये रजतत्वादिभानामसक्तेः उपनौतमान- सम्पादकव्यवसायोपस्थितेरधिकाया अभिधानम् । ननु-"शब्दगन्धवद्योग्यत्वासद्महेऽपी" ति मूलमसनतम् , श- न्दगन्ध्रादौ तद्ग्रहपूर्व सन्निकर्षसत्वात् , प्रकृते च व्यवसायपूर्व त. विधर्म तद्घटितेन्द्रियसनिकर्षासत्त्वात् , तदसत्ते च योग्यताया अकिधि- करत्वादित्याशहानिरस्यति (स्वप्रकाशनग इति) (स्वस्वधर्मस्वविषयमाहि- स्ववदिति) तथा च-यथा तन्मते विषयप्रद एव पूर्वकाले तर सन्निकपी- पेक्षा, न तु-स्वस्य स्वधर्मस्य वा महे, स्वोत्पादकसामप्रया एव तद्गा- सकत्वात् , तथाऽस्वमकारमतेऽपि स्वपगाहे न सन्निकपीपेक्षा, अपि त विषयमह एवति भावः । तत एव-स्वसाममीरलादेव । मइसिद्धावेव प्रापस्य योग्यतासिद्धेस्तरलान विवादविषयमहनिर्वाह इत्यतो "महेऽपी- ति" मूल प्रहोपगमपरतया वर्णितम् । गुरुमने व्यधिकरणपकारकत्वरूपममत्वस्य ज्ञानधर्मवाभावात् "सा- मये याप्रामाण्यमपि गृहीया" दिति ग्लममातमतो ज्याचष्टे (अप्रामा. प्रयमिति) ·१२४ शावमुक्तावली । [मा परप्रकाशे लिङ्गेन मनसा घा जायमानं ज्ञानं न प्रम- व्यावृत्तं प्रामाण्यं गृहीया, व्यमित्रारान्न च-यत्र यदस्ति तत्र तद्यते अप्रामाण्यस्यापि स्वतो ग्रहापत्तेः अनुव्यवसायस्यानुमिनर्वा विपयाजन्यत्वाचेति निर- स्तम्-तद्वति तत्प्रकारकतानत्वं तद्वति तद्वैशिष्टयज्ञानत्वं या प्रामाण्यं व्यवसायस्येति स्वेनानुव्यवसायेनानुमित्या था तद्ग्रहात, तद्विपयत्वस्य तत्प्रकारकत्वस्य च ज्ञानग्राह फसामग्रीग्राह्यत्वात् । यदि च प्रामाण्यं परतो ज्ञायेत, तदा प्रामाण्यवानेऽपि तदनुमापकलिङ्गपक्षव्याप्तयादिज्ञानेपु च स्वविषयनिश्वयार्थ प्रामाण्यस्य परतो ज्ञेयत्ये फलमुखी का- रणमुग्वी चानवस्था स्यादिति प्रामाण्यं न शापनि परि शेषादपि स्वतः प्रामाण्यग्रहः। इति पूर्वः पक्षः। दी] (स्वविषयनिश्चयामिति) निश्चितप्रामाण्यस्येव ज्ञानस्य विषयनिश्चय- रूपत्वादिति भावः । (ल मतदेति) तथा च अर्थनिधयाधीना निकम्प प्रवृतिर्न स्यादिति भावः । परिशेषा-अन्यथोपपत्रिविरहः । [ग] अवस्थायां प्रामाण्यं न ज्ञायतेवेत्यत्रेयापतिशानिरस्यति (तथा चेति) प्रामाण्यम्य स्वतो माघले परतोऽप्रायत्वेऽमति प्राधस्वरूपपरिशेपस्य हेतु- वं न सम्भवति, भीमासकैरप्यनुमित्यादिप्रायस्वरूपस्य परतो प्रायत्वस्य प्रामाण्येऽभ्युपगमादसिद्धरतः परिशेष ध्याचष्टे (परिशेष इति) अन्यथोपप- तिविरह म्वता ग्रह विना ग्रहानुपपतिः । सा घसरूसा परमते प्रमा. पान्तरम्। इति श्रीमहामहोपाध्याय धींगदाधरमहाचार्यविरचित प्रामाभ्ययाद .॥ पूर्वः पक्षः ।।

·महापये-प्रामाण्यवाद ॥ अथ सिद्धान्तः मि] सिद्धान्तस्तुप्रामाण्यस्य स्वतो 'पहेऽनभ्यासदशोत्पर मन्त्राने त्तत्संशयो न स्यात् , ज्ञानग्रहे प्रामाण्पनिश्चयात् , अनिय यात स्वतः प्रामाण्यग्रहः । ज्ञानपहे धर्मिज्ञाना., भावात् न संशयः। ननु -कोटिस्मरणादिना संशयपूर्वक्षणे व्यवसायवि नाशान्न तद्विशेष्यको मानसस्संशप इति चेत् १ न. ज्ञानोपनीले व्यवसाये प्रामाण्यसंशयात् । मनु-धर्मिवान न संशयहेतुः, कोटिज्ञान विशेषादर्शनः धोन्द्रियसनिकः प्रामाण्यसंशयरूप एव शानग्रह उत्पथ त इति चेत् न, ज्ञानातीन्द्रियत्वे तज्ज्ञाने विनातर्मिक- मानससंशयानुपपरो, लिङ्ग च न संशयजनकम् , तस्य निायकत्यात् । वानस्य मानसत्वे च प्रामाण्यज्ञानवह दो लिलिअनिश्चयः च प्रकृते गवतामस्त्येवेति भावः । मामा- ग्याय शान-निधयः । [२] सन्दिग्धलिहस्य संशयकतया "लिङ्गव न संशयजनक" मिति. मूलासतिरतो व्याचष्टे (लिशामिति) प्रकृते लिइसेंशयादेव प्रामाण्यमंशयो भविष्यतीत्याराको निरस्पति (स चेदि) लिङ्गानिश्चयवेत्यर्थः । (मवताम- स्त्येवेति) प्रत्यक्षप्रमाणस्य तनिश्चायकत्वात् , अन्यथा ज्ञानानुरितरयोगा- दिति भावः । प्रामाम्पसंशयस्य प्रामाण्यसंशयाप्रतिबन्धकतया प्रामाण्यज्ञा- असामान्याय सत्संशयप्रतिपकवे दृष्टान्तत्वासम्मवाद "ज्ञान" दि- त्या ज्ञानपदं निश्चयपरतया व्याचो (मामाण्यम्स ज्ञाने निश्चय इति) "उन्निशामकल्या " दित्यभिमतपदेन प्रामार्य परामृश्यत इत्याविष्कर्ष प्रामाण्यत्येति विगृध पुतम् । मनु-प्रामाण्यमानं निश्चय इति देखने जानान्तसमुदायस्य विपया- विरोपितनिधयार्थभन्यासम्मवादसतिः, मामाण्यज्ञानं-- प्रामाण्यनिध्य ·१२४ वावमुक्तावली मि] परप्रकाशे लिट्रेन मनसा या अश्ययानं ज्ञानं न प्रम- व्यात प्रामाण्यं गृहीयाद, व्यभिचारात्न च यदस्ति तत्र तद्गृह्यते? अप्रामाण्यस्यापि स्यतो ग्रहापर्तः, अनुव्यवसायस्यानुमिना विषयाजन्यत्वाचेति निर- स्तम्-तद्वति तत्प्रकारकतानत्वं तद्वति तहशिष्यज्ञानत्त्रं या प्रामाण्यं व्ययमायस्येति स्पेनानुव्यवसायेनानुमित्या या तग्रहान्, तद्विपयत्वस्य तत्प्रकारकत्वस्य च ज्ञानप्राह फसामग्रीग्राह्यत्यात् । यदि च प्रामाण्यं परतो चायेत, तदा प्रामाण्यज्ञानेऽपि तदनुमापकलिङ्गपक्षव्याप्तयादिज्ञानेषु च स्वविषयनिश्चपार्थ प्रामाण्यस्थ परतो ज्ञेयत्वे फलमुग्नी का- रणमुखी चानवस्था स्पादिति प्रामाण्यं न शायति परि शेपापि स्वनः प्रामाण्यग्रहः। इति पूर्वः पक्षः । दी) (स्वविषयनिश्चयामिति) निश्चितप्रामाण्यव्येय ज्ञानम्य विषयनिश्चय- रूपत्वादिति भावः । (लायतवेंति) तथा च अर्थनिश्चयाधीना निष्कम्प प्रवृतिर्न स्यादिति माव. । परिशेषा-अन्यथोपपचिबिरहः । [ग] अन्वस्थायां प्रामाण्य व ज्ञार्यतत्यापतिंशशानिरस्यति (सका चेति) प्रामाण्यम्य स्वतो माइवे परतोऽपाद्यत्वेऽमति माधवरूपपरिशेपास्य हेतु- वं न सम्भवति, मीमासकैरप्यनुमित्यादिमाशतरूपस्य परतो प्राशत्वस्य प्रामाण्येऽभ्युपगमादसिद्धरन परिगेष व्यावष्टे (परिशेष इनि) अन्यथोपप- तिविरहः । म्वनी प्रहं दिना ग्रहानुपपतिः । सा च सर्वरूपा परमते प्रमा- शान्तरम् । इति श्रीमहामहोपाध्याय प्रांगदाधरमट्टाचार्यविरचित प्रामाण्यवाद -II पूर्वः पक्षः ।

·गदाधराय-मामाण्यवादः , ॥ अथ सिद्धान्तः ॥ मि] सिद्धान्तस्तु-प्रामाण्यस्य स्वतो आहेऽनभ्यासदशोत्प। नजाने तत्संशयो न स्यात् , ज्ञानग्रहे प्रामाण्यनिश्चयात् । अनिश्चये या न स्वतः प्रामाण्यग्रहः । ज्ञानापहे धर्मिज्ञाना, भायात् न संशयः। ननु-कोटिस्मरणादिना संशयपूर्वक्षणे व्यवसायवि नाशान तद्विशेष्यको मानसस्संशय इति चेत् न, शानोपनीत व्यवसाय प्रामाण्यसंशयात् । ननु-धर्मिवान न संशयहेतुः, फोटिज्ञानविशेषादर्शन धमोन्द्रियसभिकःप्रामाण्यसंशयरूप एव ज्ञानग्रह उत्पा त इति चेत् ? न, ज्ञानातीन्द्रियत्ये तज्ज्ञानं विनातद्वार्मिक- मानससंशयानुपपत्तः, लिङ्गं च न संशयजनकम् , तस्य निवायकत्वात् । ज्ञानस्य मानसत्वे च प्रामाण्यज्ञानवद् दिी] रिज़-लिअनिश्चयः । स च प्रकृते भवतामस्त्येवेति भावः । मामा- पयस्य शान-निशयः । [ग] सन्दिग्धलिगस्य संशायकतया "लिश्च न संशयजनक" मिति मूलासमतिरतो व्याचष्ट (लिङ्गामिति) प्रकृते लिङ्गसंशयादेव प्रामाण्यसंशयो भविष्यतीत्याशङ्को निरस्यति (स चेति) लिशनिश्चयश्चेत्यर्थः । (मवताम- स्त्येवेति) प्रत्यक्षममाणस्य तनिधायकत्वात् , अन्यथा ज्ञानानुमितेरयोगा- दिति भावः । मामाण्यसंशयस्य प्रामाण्यसंशयामतिबन्धकतया प्रामाण्यज्ञा- नसामान्यस्य तसंशयप्रतिबन्धकत्वे दृष्टान्तत्वासम्मवात् "जानव" दि. त्या ज्ञानपदं निश्चयपरतया व्याचष्ट (प्रामाण्यस्य ज्ञानं निश्चय इति) 'उनिधायकत्वा" दित्यग्रिमतत्पदेन प्रामाण्य परामृश्यत इत्याविष्कत मामाण्यस्पेति विगृह पृतम् । स्तु-पामाण्यज्ञानं निशय इति रुपने ज्ञानान्तसमुदायस्य विपया- विसरितनिधयार्यकलासम्भवादसतिः, प्राण्यज्ञान-- प्रामाण्यनिश्चय ·. . . शास्त्रमुक्तापली। (म] तत्सामग्रयपि संशयप्रतिबन्धिका, तनिधायकत्वात् । अन्यथा विशेषदर्शनकालेऽपि संशयापत्तेः। [दो अन्यथा -यनिश्चयस्य यत्र प्रतिबन्धिकलं तन्निश्चयसामप्रयास्तत्राप तिबन्धकवे । विशेषदर्शनस्य-विशेषनिश्चयस्य, उत्पत्तिकाले संशयापत्तेः । इति व्याख्याने अक्षराधिक्यम् , • ज्ञान-निश्चय इति व्याख्याने "ज्ञानस्येति ' ज्ञानपदव्याख्यानं वेदमिति शङ्कासम्भव इति प्रामा- ण्यस्य ज्ञानमिति व्याख्यातमिति । तन्न, ज्ञानवत् निश्चयवदिति व्या- ख्योपेक्षाया निर्वाजतापातात् । मूले तत्सामग्रयपि-ज्ञानमानससामप्रथपि । प्रामाण्यस्य संशयप्रतिवन्धिका स्यात् , तस्यास्तन्मते, निधायकत्वाद-गामा ण्यंनिश्चयसामग्रीत्वादित्यर्थः । यन्निश्चयो यत्सशयप्रतिबन्धकस्तन्निश्चयसाम- प्रया अपि तसंशयप्रतिबन्ध कत्यनियमादिति भावः । “अन्यथे' 'ति मूलस्य-तन्निश्वयसामग्रमास्तत्संशयाप्रतिबन्धकत्वे इत्यर्थकतायामसमतिः, विशेषपदस्य व्यावर्त कसामान्यपरत्वेन व्याख्येयतया एककोटिव्यापकदर्श- नाथुत्पत्तिकाले संशयापत्तेरककोटिनिश्चयसामग्रचारसंशयाप्रतिबन्धकलापाद- कत्यलाभप्रसवात् , तत्र च तस्य बाधितत्वात् , आतो "यन्निश्चय" इत्यादि वर्णितभावार्थविपरीतार्थकतयाऽन्यथेति ब्याचष्टे (अन्यथति) आनुमानिका- दिविरोधिनिश्चयदशायामपि संशयस्य अनिष्टतया दर्शनपदस्य न साक्षा- स्कारपरता, संशयकाले च संशयापत्ययोगान ज्ञानसामान्यपरतापि सम्भ- वतीति तन्निश्चयसामान्यपरतया व्याचष्टे (विशेषेति) व्यावर्तकधर्मदर्शना- नन्तरक्षणे तत्प्रतिवन्धकतयैव संशयापत्त्ययोगात् कालपदमुत्पतिविशिष्टका- लपरतया व्याचष्टे (उत्पचीति) विशेषपदस्य मिश्रव्याख्यातमेककोटिव्याप्य- परत्वं न सम्यक् , व्याप्यदर्शनोत्पत्तिकाले संशयानुत्पादानुरोधेन कोटिनि- श्वयसाममयाः प्रतिबन्धकत्वस्य प्रकृतस्यासिद्धेः, तत्पूर्व कोटिनिश्चयसाम- प्रया अमावात् , प्रतिबन्धकामावस्य कार्यसहभावेन हेतुतायाप्सामग्रीपति- बन्धकतावादिनानभ्युपगमाद , तथा सति व्याप्यदर्शनप्रतिबन्धकतयैव तदु- रातिकले सशयवारणसम्भवात् , सामग्रीप्रतिबन्धकताया नितरामसिद्धेश्च । - ·गदाधरीपे-मामाण्यवादः । [ग यतु-विशेषदर्शनस्य निर्णयसामग्रीत्वेनैव प्रतिबन्धकता, न तु तत्त्वेन, आलोकसमवधानादिघटितसाममया असमहात् , निर्णयसामग्रीत्वस्य च निर्णयाव्यवहितप्राक्क्षणवैशिष्टयस्वरूपस्य सर्वत्रानुगतत्वात् निर्णयसाम- अपमावस्य च कार्यसमावेन हेतुले कोटिस्मरणसत्चे चक्षुसंयोगादिसम , मानद्वितीयक्षण इव प्रथमक्षणेऽपि संशयो न स्यादिति तु न देश्यम्, खदानी संशयानुत्परिष्टत्वात् । यदि २ कदाविचक्षुस्संयोगापुत्पधिकाले संशयोत्पत्तिरनुभूयते तदा चक्षुर्मनोयोगामावेन तदनन्तरक्षणे निर्णय एप नोत्पद्यते, अपि तु क्षणेकव्यवधानेनेति कल्पनात् निर्णयत्वस्य संशयान्यत्व निर्वायतया संशयानुत्पादाधीनतादृशप्रतिबन्धकसमवधान न संशयानुत्पाद- मयोजकं भवितुमईति-परस्पराश्यादिति दूपणन्तु "अथे त्यादिना मणिकदैव शरिप्यते । कोटिभासकसनिकसत्त्वेऽपि स्याप्यदर्शनस्यान- मित्युत्पादकतया निश्चयसामग्रीत्वम् । वस्तुतो विशेषदर्शनकाले एकज्ञान घटिता प्रत्यक्षात्मककोटिनिश्चयसामग्री नियतैद .। एतेन ज्यातिविशि- एवत्तानिधयस्यानुमितिसामग्रीलेऽपि ज्ञानद्वयादिरूपं पुरुषलव्याप्यकरा- दिमांश्चायमिति ज्ञानं न न्यायमते पुरुषसनिश्चयसाममोति तस्य प्रतिवन्धकत्वं स्वातन्त्रयेणावश्यं करपनीयम् , सत्पतिवन्धकतावच्छे.' दकं निथितव्याप्तिकधर्मवद्याज्ञानत्वं ज्यासिविशिष्टवताज्ञानसाधारणमेवेति विशेषदर्शनस्य न सामप्रीत्वेन प्रतिबन्धकता; न च ज्ञानद्वयादिक म संशयविरोधीति युक्तम्, अवच्छेदकधर्मदर्शनस्य ज्ञानद्वयादिरूपस्य न्याप्तिसंसर्गकज्ञानघटितस्य प्रतिवन्धकतायामविवादेन व्याधिप्रकारकज्ञान- पटितज्ञानद्वपादेस्तपाले विवादायोगात् । अय भवतु ज्ञानद्वयादिरूपं विशे- पपर्शनं दर्शितविशिष्टपीसाधारणरूपेण स्वतः प्रतिबन्धकम् , तथाप्यालोक- सयवधानदूरत्वाद्यभावघटिनसाममया निर्णयसामप्रीत्वेन प्रतिबन्धकताया, क्लप्तत्त्वात् तद्रूपाक्रान्तविशिष्टज्ञानमपि सामग्रीविषयापि प्रतिबन्धकमेवेति आर. अत्दया , रापिदिशपदपस्तारित्पम्पमन्सपल सदुपतिका से संशपवारणसम्भवात् सामग्रीपतिबन्धातायां तदुपष्टम्भक वासतिरिति परास्तम् । एवं परादिप्रत्यक्षेच्या विशिष्टतमत्यक्षसामग्रीसले घटादिन्याप्य- ·शासमुक्तावली दी] विशपश्च तदमावादिरूप परामर्श विवेचयिप्यते नाच-कार्यकाल "वृत्तित्वेन विशेषदर्शनाभावस्य हेतुत्योपगमेन सामञ्जस्ये तत्सामप्रयाः प्रति- “बन्धकरवे मानामाव इति वाच्यम् , कारणतावच्छेदकविशिष्टकारणसवस्य कार्योत्पत्तिनियामकताया सम्प्रदायसिद्धत्वात् । न च प्राक्काले तत्सम्मव इत्याशयात् ।। ग] वचाज्ञानस्य सचेऽन्धकारे घटादिसंशयापचिरनुमितिसामप्रयसत्त्वादि- स्यपि परास्तमिति, तन्न, आलोकसमवधानादिघटितसामग्रयुत्तरकाले सशयस्य कोरिनिश्चयाभावस्य कार्यसहभावेन हेतुतयेव वारणसम्भवात् , तदुत्पत्रिकाले संशयस्य चेटत्वात्, विशेषदर्शनोत्पत्तिकाले सशयवारणाय तस्य तत्वेनैव प्रतिबन्धकताया लाघवेनौचित्यात् । व्याप्यतावच्छेदकधर्मसम्बन्धादिमिन- नानाविधव्यातिविषयकज्ञानाना निश्चयसाममीत्वेनानुगमस्य लाघवादेकप्रति- बन्धात्वमिति चेत् । तेषा केन रूपेण हेतुता न तावदननुगततद्रूपै । व्यभिचारात् । न सशयविरोधित्वेनानुगतेन, तथा सति निश्चयोत्पादक- स्वेन सशयविरोधित्वेऽन्योन्याश्रयात् , अव्यवहितपूर्वत्वादेरनुगतस्य दुर्वच. स्वाच । विशेषदर्शनकाले-एकतरकोटिनिश्चयकाल इति प्राचीनव्याख्यान मपि न साधु, उदक्षरवात् , व्यावर्तकमावस्यैव विशेषपदार्थत्वात् । व्याप्यदर्शनाद्युत्पत्तिकालेऽपि सशयस्य तत्सामीप्रतिवन्धकतयैव वा- रणीयत्वात् तत्सामप्रया अप्रतिबन्धकवे तदुत्पत्तिकाले सशयापत्तेरप्रदर्शने न्यूनता च स्यादतो व्यावर्तकसामान्यपरतामेवाह (विशेषश्चेति) सदभवादी त्यादिना तदमाषव्याप्यतदमावावच्छेदकधर्मपरिग्रहः । विशेषदशनामा. पस्य-व्यावर्तकधर्मदर्शनामावस्य । सामञ्जस्ये-कोटिनिश्चयस्य, व्याप्यदर्श नादेश्वोत्पत्तिदशायां सशयवारणसम्भवे । स्वयं कारणतारच्छेदकोपलक्षित कारणसचाया एव लाघरेन कार्यात्पत्तिप्रयोजकताया जायमानलिस्यानुमि तिकरणतानिराकरणप्रस्तावे वक्ष्यमाणतया सम्प्रदायसिद्धत्लादित्युक्तम् । ता चता कार्यकालवृतित्वेन हेतुताया का क्षतिरित्याकाक्षायामाह (न चेति) ·पदापीये-प्रामाण्यवाद। [1] प्राक्काले-कार्याव्यदहितपारक्षणे । तत्सम्भवः -कार्यकालवृत्रि- खरूपकारणतावच्छेदकविशिरसत्वसम्भवः । तथा च कदापि कार्य नोत्पद्यतेति भावः । बत्र च सर्वत्र न कारणतावच्छेदकविशिष्टत्य भाक्सत्त्व कायो- सती तन्त्रम्। विषयप्रतियोग्याचवच्छिन्नहेतुताकज्ञाननाशादीना कारणता उच्छेदकविषयाधसत्त्वदशायामपि कार्यकारित्वात् , किन्तु---इन्द्रियसयुक्त समवायाप्रामाण्यज्ञानाभावषिशिष्टपरामर्शाविना प्रत्यक्षानुमित्यादिरूपकार्य बनन एव, आश्रयचक्षुस्सयोगादिविगमेऽपि रूपचाशुपादिप्रसारस्यान्यथा दुरित्वाद , एयश्च कार्यकालवृतित्वविशिष्टकारणस्य प्रारसवाया अन पेक्षयासोक्तदोष न न कार्यकाल वृत्तिलस्योपरक्षणतापि न सम्भवति, तमा सति मश्यादिरूपमतिपन्धकसमवधानोत्पत्तिकाले दाहायापविना सामग्रीपतिबन्धकता दुर्वारस्यात् , कार्यकालवृतिस्वोपलक्षितमण्याधमावस्य स्वसत्वकाल एव सत्त्वेन मणिसमवधानाधुचिप्राक्कालेऽपि सत्त्वादिति वाच्यम् --मण्याघभावरूपकारणस्य प्राक्काल इव कार्यकालेऽपि सत्ताया- सदानी कायापविश्योजकत्वात् , तत्क्षणतर्वक्षणोभयावच्छिन्नमण्यायमा वाधिकरण तरक्षण दाहादिरूपकार्यवदिस्येव सामुग्रीव्याप्युपगमात् , एव सति कार्यकालवृपिलस्य कारणवायच्छेदकनिवेशनमनुपयुक्तमिति चेत् । न तत्तारणतावच्छेदकम् , अपि तु पूर्ववृतिलस्तकारणताशरीरघटकमेव । यदा पत्र कार्यमुत्पद्यते तत्र तदा तत्प्राक्काले च कारणमिति विलक्षणव्यापकता यास्तत्र तत्र कारणतापटकस्यात्, ययाचित् कार्याव्यवहितपूर्वक्षणे कारणासत्वेऽपि कायोत्पत्ती व्यापकतापटितकारणताक्षतेस्तादृशक्षणसत्व कार्यास्वत्तावपेक्षितम् , तथा-मण्यादिसमयधानकारे दाहाधुपवावपि निरुक्तच्यापकतापटितकारणता मज्यतेति कार्यकाल सवापि मण्यमावादेदहा- पुत्पत्तावपेक्षितेनि, ·शानमुक्तापळो । [दी] यत्तु-प्रतिवन्धकमात्रसामप्रया प्रतिबन्धकवे दाहप्रतिबन्धकमणि- सामग्रीकाले दाहाभावप्रसङ्ग इति । तत्तुच्छम् , अनुमिती सिद्धयमावस्येय दाहे मणिसामप्रथमावस्यापि पूर्ववर्तितामात्रेण [ग] अस्तु वा उपलक्षणीम्तस्वानन्तरक्षणेनावच्छिना या अधि. करणता तन्निरूपकत्वसम्बन्धेन क्षणवैशिष्ट्य मण्यभावादिकारणतायामवच्छे- दकम्, मणिसमवाधानोत्पत्तिमाक्क्षणस्य नैताहशसम्बन्धेन वैशिष्टयम् , मण्यमावे तदधिकरणतायास्तदनन्तरक्षणानवच्छिन्नत्वात् , देशान्तरनिष्ठत- दधिकरणता तत्क्षणानन्तरक्षणावच्छिन्नेति चत् , एवमपि देशान्तरनिष्ठा• धिकरणतानिरूपक्त्वविशिष्टस्येव तेन सम्बन्धेन क्षणविशिष्टस्याप्यधिकरण तद्देश एव न तु यदधिकरणे कार्यमापाद्यत इति न मणिसमवधानदेशे कार्योत्पत्तिरित्यालोच्योक्त (आशयादिति)। - . निश्चयजनकविशेषदर्शनोत्सतिकाले सशयारति प्रतिवन्धकससगी- मावस्य कार्यसहभावेन हेतुतयैव वारयितु शक्यते, विशेषदर्शनस्य स्वा- तन्त्रणाप्रतिबन्धकत्वादिति मिश्रा मूलाशय व्याचक्षते, तदुपरि च प्रति- बन्धकमात्रस्येव सामग्री यदि प्रतिबन्धिका तदा मणिसामग्रीसमवधानकाले दाहानुपपतिस्तादृशप्रतिबन्धकामावस्य कार्यकालेऽसत्त्वादिति पूर्वपक्ष- ज्ञानरूपप्रतिबन्धकसामप्रया एव प्रतिनन्धकतानियम -न तु प्रतिबन्धकान्त रसामप्रया , अतो मणिसामग्रयमावो दाहे हेतुरेव न, अपि तु मण्यभाव एव कार्यसहभावेन तथा, तावतैव मणिसमवधानोत्पत्रिकाले दाहवारणादिति मिश्रेम्समाहितः, तत्समाधानमाक्षेप्तु मणिसामप्रथमावस्य दाहहेतुल कुत्र- चित् कार्य कस्यचित् कार्यसहभावेन हेतुत्वञ्चाभ्युपेत्यापि समापास्यन् त पूर्व पक्षमपन्यम्यति (यचिति) (प्रतिबन्धकमात्रेति) मात्रपद-कृत्वार्यकम् । (पूर्ववर्तितामात्रेणेति) मानपदेन सहभावव्यवच्छेदः । कार्यसहमादेन हेतु- ताया विचारसहले मण्यभावस्य तथा हेतुतयैर मण्युत्पत्तिकाले दाहवारण- सम्भवात् तत्सामनयमावस्य हेतुनाया अप्रामाणिकत्वात् - सम्भवादि- ·गदाधरीये-मामाण्यवादः। [म] अथ धर्मिणि विशेषादर्शनदशायां एककोटिस्मरण तदारोपः कोटियस्मरणे संशय इति निश्चपसामग्रीतस्तं- [दी] हेतुत्वसम्मवात् । निश्चयसामप्रयभावमारारत (अति) । विशेपदर्श नागभादविशिष्टकोट्यन्तरोपस्थितेरन्यकोटिनिम्धयस्य प्रतिबन्धिकायास्सत्त्वे न तरसामप्रीत्यर्थः । (निश्चयसामग्रीतः) इन्द्रियसनिकदिविशिष्टान्यको- ट्युपस्थितेः । सामग्रीसत्वे कार्यावश्यम्भावात् । युतम् । पूर्वोत्तनममत्वज्ञानादिरूपोत्तेजकनाशोत्पत्त्यधिकरणे विशेषदर्शन- द्वितीयक्षणे संशयो जायते, तथा चोत्तेजकामावविशिष्टमतिपन्यकामावस्य कार्यकालेऽसत्त्वात् , पूर्ववृतितामात्रेण हेतुता वाच्येति प्रतिबन्धकत्वमाव- श्यकमेवेति ध्येयम् | "अ"त्यादिकां शा प्रकृते सगमयति (निश्चय- साममयमावमिति) मत इत्यादिः। पदार्थमन्याख्यायव निश्चयसाममधमाष सत्त्वं कुटीकतुं पर्ययसितार्थमाह (विशेषदर्शनाधभावेनि) एककोटिव्याप्य- दर्शनकाले कोरिद्वयस्मरणेऽपि निश्चयोरास्तदमावस्य कोट्यन्तरोपस्थिती वैशिष्टयनिवेशः । " तत्मामी"वि तत्पदेन कोटिनिश्चयपरामर्शस्फुटीकर णाय निश्चयत्येत्यसमासलिखनम् । न तत्सामग्री तदुपधानप्रयोजक. कारणसमुदायः। अय-निश्चयं प्रति विशेषदर्शनसहकृत के अन्तरोपस्थित मतिरन्ध- फरले निश्चयसामग्यात्संशयप्रतिबन्धकत्वकलां नियुक्तिकम् , निश्चयसाम. प्रीदश यां तरसामग्रीपटकीमतायाः संशयजनकविशेपादर्शनसहितकोट्यन्तरो पस्थितेविरहादेव संशयापत्त्ययोगादिति चेत् ! माभूनिश्चयसामग्री संशयपति गयिका, तदपि मीमांसकानामनुमतमेव, तथा सति सामाण्यसंशयस्य निवरान्निवाहात् , एकदा संशयनिश्चययोरनुत्पादात्, फलनियतकारणस्तो मरूपाया: निश्चयसामग्यास्ताशसंशयसामग्रीकाले समवधानात् परस्सर- मपेक्ष्य तादृशसागप्रयासमपलदुर्बलभावोक्तिन सच्छत इति पतनिश्च यसामीपदार्थ ज्याचष्टे (निश्चयमामग्रीत इति) (इन्द्रियमन्निकर्षादीति) ताहासामग्री च संशयकाले तत्सत्त्वेऽनयेति भावः । तम्या दरल्यम ·शास्त्रमुक्तावळी । [म] संशयसामग्री पलवतीति कोठिद्वयस्सरणे संशय एव स्यात् न तु निश्चय इति चेत् । न, दी) (संशयसामग्री) तथाविधकोयन्तरोपस्थितिः । आत्मादिसाधारण घटितायास्सामप्रयाः प्रतियन्धकवे मानाभावात् । संशयत्वनिश्चयत्वयोः कार्यतावच्छेदकत्वे कदाचिद्भवेदेवं न तु तदस्तीत्याह (विरुद्धोभयेति) [ग] संशयसामग्रीदशायां निश्चयानुत्पादकत्वमेव, न तु ज्ञानानुत्पादकत्वम्, तथापि तदानी संशयरूपतत्कोटिज्ञानजननादित्यवधेयम् । वक्ष्यमाणयुक्त्या भशेपकारणरूपसंशयसामग्या निश्चयात्मकफलविरोधितारूपनिश्चयसामग्रय वधिकवलवत्त्वासम्भवेन तत्रापि सामग्रीपदं प्रागुक्तासाधारणविपरीतकोटि- मासकसमुदायपरतया व्याचष्टे (सशयसामग्रीति) (तथाविधेति) विशेषदर्श- नाद्यमावविशिष्टत्यर्थः । व्याख्यावीजमाह (आत्मादीति) साधारण-तरकोटिमा नप्रयोजम् । तेन कोट्युपस्थित्यादरेककोटिनिश्चयप्रतिबन्धकशरीरप्रवेशलाभ: (मानाभावादिति) यादृशकारणासत्त्वे इतरकारणसत्त्वेऽपि सामग्रीप्रतिबध्य ज्ञानं जायते तादृशकारणस्यैव फलोपपतये प्रतिबन्धककारणसमुदायप्रवे- शस्य प्रामाणिकत्वादिति भावः । संशयसामग्रय। निश्चयप्रतिबन्धकत्वस्यो- क्तत्वात् तदुपरि “विरुद्धोभयारोपे" त्यादिमूल सङ्गमयितुं तादृशप्रतिबन्ध कनाबीजस्य संशयत्व निश्चयत्वयोः कार्यतावच्छेदकत्वस्य खण्डनपरता तस्याह (मंशयत्वेति) (भवेदेवमिति) निश्चयत्वावच्छिन्नं प्रति संशयसाम प्रया प्रतिवन्धकत्वं प्रामाणिकं स्यादित्यर्थः । अन्यथा निश्चयत्वावच्छि अस्य संशयदशायामापादकाभावेन तत्प्रतिबन्धकताफल्पनवैय्यादिति भावः । निश्चयत्वस्य किञ्चित्कारणकार्यतावच्छेदकवेऽपि न तहलासंशय काले तदवच्छिन्नापतिर्विचारसहा, तदघटकतदभावाप्रकारकले तदभाव प्रकारकत्वप्रयोजकसामग्रयभावस्य तदवच्छिन्नाऽहेतुभूतस्यापि प्रतियोगि प्रयोजकामावविधयाऽपेक्षणादतः कदाचिदित्युक्तम् ।

·गदापरीये-प्रामाण्यवाद। [म विरुद्धोभया दी] उभयविषयकज्ञानत्ववत् उभयत्रकमकारकज्ञानस्ववत् एकत्रादि- रुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्वयच, एकत्र विरुद्धोमयमकारकज्ञानत्वरूपं संशयलं न जन्यतावच्छेदकं प्रत्येकायोजकसमाजाधीनत्वात् । [ग] यद्यपि- संशयत्वात्य कार्यतानवच्छेदकत्वेऽपि निश्चयत्वस्य का- यतावच्छेदकत्वे तदवच्छिन्नं प्रति विशेषदर्शनसहितकोय्यन्तरोपस्थितिरूपा यासंशयमाययाः प्रतिबन्धकत्वमावश्यकं शक्यकरसनं च भवतीति निश्च यत्वमात्रस्य तथास्यखण्डनमुचितं न तु संशयत्वस्य, तथापि दृष्टान्तकि पया निश्चयत्यस्य प्रयोजकसमाजाधीनतथा कार्यतानपच्छेदकत्वं संशयत्वा मपि कार्यतानवच्छेदकमास्तामिति प्रतिवन्दिनिरासाय वा तस्या तथात्व सण्डनमिति ध्येयम् । यद्यपि-प्रकृतं निधयत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वनिराकरणं मूलें नास्त्येवेत्यसङ्गतिः, तथापि स्वयं तत्पूरयिष्यतीत्यदोषः । ययेकर्मिणि. विरुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्वरूपसंशयत्वं सामग्रीसमाजनिर्वाशमपि जन्यताव- च्छेदकं भवेत् , तदा तत्रैकधर्मिकत्वं कोट्याविरुद्धत्वं तद्विषयतायां प्रकार तात्वरूपविशेषं च परित्यज्योभयविषयकज्ञानत्वमपि तथा भवेत् , एवमेक नेत्यत्र तद्विपरीतमुभयत्रेति निवेश्य उभयप्रकारकेल्यत्र तद्विपरीतकप्रकार- कले निवेश्य विरोधं परित्यज्य, उभयत्रैकप्रकारकाज्ञानत्वम् , एवं विरो- पस्थाने तद्विपरीतमविरोधं निक्षिप्य एकत्राविरुद्धोमयप्रकारकज्ञानवं न, जन्यसापच्छेदकं भवेदिति प्रतिवन्दिसूचनाय तादृशधर्मत्रयस्य दृष्टान्ततयो- पन्यासः। (प्रत्येकेति) तप्तदभावादिप्रकारक्वप्रयोजकतत्तरकोटिविशिष्टबुद्धि- सामगसंवलनाधीनत्वादित्यर्थः । ननु-सामग्रीसमाजादुमयप्रकारकज्ञानमिदनिधीहेऽपि परस्परवि- ·शास्त्रमुक्तावली। [म] संशयसामग्री बलवतीति कोठिद्वयस्सरणे संशय एव स्यात् न तु निश्चय इति चेत् ।। न, (दी) (सशयसामग्री) तथाविधकोड्यन्तरोपस्थिति । आत्मादिसाधारण घटितायास्सामप्रया प्रतिबन्धकत्वे मानामावात् । सशयत्वनिश्चयत्वयो कार्यतावच्छेदकत्ये क्दाचिद्भवेदेव न तु तदस्तीत्याह (विरुद्धोभयेति) [ग] सशयसामग्रीदशाया निश्चयानुत्पादकत्वमेव, न तु ज्ञानानुत्पादकत्वम् , तथापि तदानीं सशयरूपतत्कोटिज्ञानजननादित्यवधेयम् । वक्ष्यमाणयुक्त्या अशेषकारणरूपसशयसामग्रया निश्चयात्मकफलविरोधितारूपनिश्चयसामप्रय वधिकबलवत्यासम्भवेन तत्रापि सामग्रीपद प्रागुक्तासाधारणविपरीतकोटि- भासकसमुदायपरतया व्याचष्टे (सशयसामग्रीति) (तथाविधेति) विशेपदर्श- नाद्यभावविशिष्टत्यर्थ । व्याख्यावीजमाह (आत्मादीति) साधारण तत्कोतिभा नप्रयोजम् । तेन कोट्युपस्थित्यादरेककोटिनिश्चयप्रतिष-धकशरीरप्रवेशलाम (मानाभावादिति) यादृशकारणासत्त्वे इतरकारणसत्त्वेऽपि सामग्रीप्रतिबध्य ज्ञान जायते तादृशकारणस्यैव फलोपपत्तये प्रतिबन्धककारणसमुदायप्रवे- शस्य प्रामाणिकत्लादिति भावः । सगयसामग्रय। निश्चयप्रतिबन्धकत्वस्यो- तत्वात् तदुपरि ‘विरुद्धोभयारापे" त्यादिमूल सङ्गमयितु तादृशप्रतिबन्ध कताबीनस्य सशयत्वनिश्चयत्वयो कार्यतावच्छदकत्वस्य खण्डनपरता तस्याह (सशयत्वेति) (भवेदेवमिति) निश्चयत्वावच्छिन्न प्रति सशयसाम प्रया प्रतिबन्धकत्व प्रामाणिक स्यादित्यर्थ- । अन्यथा निश्चयत्वावच्छि लम्य सशयदशायामापादकाभावेन तत्प्रतिबन्धकतारुल्सनवैय्यादिति भाव । निश्चयत्वस्य किञ्चित्कारणकार्यतावच्छेदकोऽपि न तङ्कलात्मशय काले तदवच्छिनापतिविचारसहा, तदषटकतदभावाप्रकारकत्वे तदभाव प्रकारकत्वप्रयोजकमामप्रयभावस्य नदवच्छिन्नाऽहेतुभूतस्यापि प्रतियोगि प्रयोजक भावविधयाऽपेक्षणादत कदाचिदित्युक्तम् ।

·गदापरीय-प्रामाण्यवाद। १५३ [म विरुद्धोभया [दी] उभयविषयकज्ञानत्ववत् उभयत्रैकप्रकारकज्ञानत्ववत् एकत्रावि- रुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्ववञ्च, एकत्र विरुद्धोभयमकारकज्ञानत्वरूप संशयलं न जन्यतावच्छेदकं प्रत्येकायोजकसमाजाधीनत्वात् । [ग] यद्यपि- संशयत्वस्य कार्यतानवच्छेदफत्वेऽपि निश्चयत्वस्य का यतावच्छेदकत्व तदवच्छिन्नं प्रति विशेषदर्शनसहितकोठ्यन्तरोपस्थितिरूपा यास्संशयसायग्रयाः प्रतिवन्धकत्वमावश्यकं शक्यकल्पनं च भवतीति निश्चः यत्वमानस्य तथास्वखण्डनमुचितं न तु संशयत्वस्य, तथापि-दृष्टान्तवि पया निश्चयत्वस्य प्रयोजकसमाजाधीनतया कार्यतानवच्छेदकरवे संशयत्या मपि कार्यतानवच्छेदकमास्तामिति प्रतिमन्दिनिरासाय या तस्या तथाक खण्डनमिति ध्येयम् । यद्यपि-प्रकृतं निश्चयत्यय कार्यतावच्छेदकत्वनिराकरणं मूले नास्त्येवेत्यसङ्गतिः, तथापि-स्वयं तत्पूरयिष्यतीत्यदोषः । यद्यकर्मिणि विरुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्वरूपसंशयतं सामग्रीसमाजनियिमपि जन्यताय- च्छेदकं भवेत् , तदा तत्रैकधर्मिकत्वं कोट्याविरुद्धत्वं विषयतायां प्रकार तात्वरूपविशेपं च परित्यज्योभयविषयकज्ञानत्वमपि तथा भवेत् , एवमेक त्यत्र तद्विपरीतमुभयोति निवेश्य उभयप्रकारकेत्यत्र तद्विपरीतमेकपकार- कत्वं निवेश्य विरोधं परित्यज्य, उभयत्रैप्रकारकाज्ञानत्वम् , एवं विरो- पस्थाने तद्विपरीतमविरोधं निक्षिप्य एकत्राविरुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्वं च, जन्यतावच्छेदकं भवेदिति प्रतिबन्दिसूचनाय वादृशधर्मत्रयस्य दृष्टान्ततयो- . पन्यासः। (प्रत्येकेति) तत्तदभावादिप्रकारकत्वमयोवझततत्वोटिविशिष्टबुद्धि- सामप्रचारसंचलनाधीनत्वादित्यर्थः । ननु - सामग्रीसमाजादुभयप्रकारकज्ञानाभदानवीहेऽपि परस्परवि- ·१३४ असमुत्वरी। [दी] चिद्विपमानम्यापि तत्मामायधीनत्वात् । [ग] रोधावगहिवघटिवसायत्वानिवाह , प्रत्येक कोटिमासकसामग्रयास्तदप योजकत्वात् . तयोगतत्ययोजकत्वे काटिद्वयसमुच्चयस्यापि दयात्वापत्तरित्यंत थाह (कचिदिति) तत्मामयीनत्वाद-विरोधमासकसामप्रयधीनत्वात् । सा च विरोधापम्धितितदससगांग्रहरूमा । तदनुपस्थितिकालीनसाय चाम सर्गाग्रह एव ससर्गविधया विरोधमामा , ससर्गभाने सन्निकर्षम्याप्यहेतु- त्या झानसन्निकर्षविधयापि विरोधोपस्थित्यनपेक्षणात् । विरोधानुपस्थिति दशाया कोटिद्वय समुच्चय एव जायत इति तु न युक्तम् , पत्र्याप्यवृत्ति- त्वज्ञान पिना भावामावसमुच्चयस्यानुमवविरद्धत्वात् । विरोधम्नु कोथ्यो सम्बन्ध । नवमेक्कोट्यशेऽपरकोटेः प्रकारतापचि , अभावकोव्यो प्रति योगितया भावकोटे प्रकारतायाम्ममम्मतवाद तत्मसर्ग एव विरोधम्या- प्यन्तमीवात् । विरोधविशिष्टमयोगादिरेव वाऽधिकरण कोटिमम्बन्ध , वि- मिन्नावच्छेदनकाधिकरणवृतित्वम्पाव्याप्यवृचित्रज्ञानस्य विरोधमानप्रतिर- भकतया तदानी कोट्योम्ममुथय । केचितु विरोधानुपम्पित्रिकाले विरोधाविषयक एव सराय , विरोध- स्य सामर्गिकविपयताया अप्रामाणिक्त्वात् , सशयत्वच विरोधविषयकवा- पटितमय, अतो विरोपामानेऽपि न मशयलानुपपचि , न च-सशय- स्वशरीरे विरोधविषयकत्वाप्रवेशे समुदयम्य मरायवरमा , विषयिताविशेषरूपत्वात् , न च-समुच्चयविपयितान्यावृत्तविशेषपदार्थों दुवंच , भावामावोमयप्रकारकन्दय समुचयविषयितासाधारणमिति वा- घ्यम् ,-समुच्चये प्रकारमेदन विषयताभेदात् , विरद्धोमयकारकै कविष- पताप्रतियोगिरजानवम्पमरायलम्य अनतिप्रमतत्वात् , ताराविषयता- शरिधान प्रन्यव्याप्यवृमितज्ञान विरोध्यविषयमपि मणिमन्त्रादिवत् पृम. र पतियाधकम् , सक्ष्यत्वाय विरोध विषयतानियतत्वेऽपि विरोधापकारक । मगरले ययाप्यवृत्तिन्वधिय पृथक्पनियन्धनाया आवश्यक सश्यत्वस्य - ·गदापरीय-प्रामाण्यवादः १३५ [ग] त्यात् , तत्प्रकारकज्ञानत्वस्यैव तद्विपरीतज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वात्, तसंसर्गकधियः गः तद्रूपानाक्रान्तत्वादित्याहुः । तत्तु-दीधितिकृतोऽसम्म तम् , तेन संशयसस्य कार्यतावच्छेदकत्वखण्डनात् । विषयिताविशे- षप्त्य सामग्रीव्यावृतस्य सामग्रीसमाजानियाम्यतया अव्याप्यवृतित्वज्ञाना भावजन्यतावच्छेदकताया आवश्यकत्वात् । न च-विरोधविषयतायाः संशयत्वघटकत्वस्य दीधितिकारसम्मत- वे कचिदित्यसलतमिति वाच्यम्, एमवच्छेदकावच्छेदेन भावाभावो भयवनावगाहिसंशये विरोधावगाहिताया अनियमाचलेसनोपपत्तेः, अन्या- प्तिवृत्तिलधीदशायामपि मूलावच्छिनो वृक्षः कपिसंयोगी न वेति संशगस्या ऽनुभविकतया तस्य विरोधविषयकत्वासम्भवात् । न च-तत्र एकावच्छेदकाच्छेदेन एकत्रावर्तमानत्वरूपविरोधभाने बाधकामावः, तादृशंविरोधावगाहिनोऽपि विभिन्नावच्छेदेन संयोगतदमा- वादिमत्त्वादगाहिनो ज्ञानस्य समुच्चयतया सामान्यत एकाधिकरणावृत्तित्वरू- पविरोधानवगाहिनि मावामावोभयप्रकारकज्ञाने एकावच्छेदकावच्छिन्नत्याच गाहितायात्संशयत्वप्रयोजकत्यावश्यकत्वादवच्छेदकघटितविरोधमानस्यानुप- युक्तत्वात् , संसर्गविधया तद्विषयतायाः कल्पकाभावेन तत्प्रयोजकसामप्रमा अप्यकल्पनात् , क्लप्ससामग्रीतस्तदुपस्थितिदशायामेव प्रकारतया तद्द्वा- नम्। वस्तुत एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वानवगाहिन्यपि ज्ञाने विरोषस्य गुरुशरीरस्य संसर्गतया भानमप्रामाणिकम् , तादृशसंशये अनवच्छिन्नाधार ताया एव संसर्गतया भानौपगमेन समुच्चयाचद्वैलक्षण्योपपतेः । संयोगतद- भावयोरेकत्र द्रव्यादौ वर्तमानलप्रहेऽपि गुणादौ तत्संशयस्याऽनुभविक- तया तत्रानवच्छिन्नाधारवायास्संसर्गतयैव समुच्चयवैलक्षण्योपपतेः । न च- तत्राप्यवच्छिन्नाधारताघटितविरोधमानमुपेयते, तदाने बाघकाभावादिति ·स्चयनुत्तावली। दि] एवनुमयविश्यकत्वादिशून्यादिज्ञानलइन् झानत्वपटिनापरितसराय स्वादिशून्यादिनानन्यपि न जन्यतावच्छेदकम् । ग] वाच्यम् ।-अनदच्छिन्नाधारदापटिनविरोधप्रहदशायामाले द्रव्ये वि- मिनावच्छेदन मंगवदमावयोममुच्चयोसत्या तस्य संशयत्ववारपाय तादृशविरोधमानस्यायनवच्छिन्वाधारवादगाहितासहितम्यैव संशपत्तप्रयो- जकतामा वाच्यतया विभिन्नावच्छेदनकाधिकरणवृत्चित्वान्याप्यदृचित्तम- हृदयायां मारामावसमुनसत्त्या तवानवच्छिन्नाधारवामानासम्भवेन तद्रा- नादेव संशयत्वनिबाहेण च संसर्गतया विरोधमानस्पापामाणिकवाद । एवं च विगेत्रमानं मा वामावकोटिकसंचरे साचिकमानीवशाद काचित- मेव, न तु नियतम् , नियठन्तु मावद्वयकोटिकमंगयम्य मानाणिक्वे; तत्र 'विरोषस्यानवच्छिन्नदम्य वामाने वंशयम्य न समुच्चयबैकमन्यम् , तदपि- करनवृत्त्यन्यत्रादिरूपाविरोधाशानवच्छि नत्वम्य चाव्याप्यवृतित्वभ्रमदशाया सनुच्चयेप्री तानात् , तम्मद सापत्रमयान्यवृटिनानमन्वयाप्यतातिः भवच्छेदक च तम्य तदनिविपरकत्वावच्छि मनतकोटिमकारकस्वनिति केपि ! अविकं हेवामा दक्ष्यामः । निश्चयन्दम्य इन्यतावच्छेद निगरगेनि (एवमिति) (उभय विषयकवेति) एक्यर्मिकवविरुद्धन्दयो प्रतियोगिकोटावनिवेग मंदायत शुन्यज्ञानदानिश्चयवादम्य विस । एतददृष्टान्तयन च पूर्वसन् प्रतिरन्दिसूचनाय । (ज्ञानवपटिनापटिदेवि) जानन्येन घटितनपटिनं वा या गयन्त्र उच्न्येन्ययः । घटिठनोगदान पदार्थानुमान । निथय- तरालम्पदरी ज्ञानन्दनिदेशेऽनयरः, मानवपरितनुच्छ्न्यज्ञानत्म्य नदपरिदनाशून्यवानन्दममनिवउदादित्यागयेन (भटिनति) एकच्चा परकम् । नचिनिश्चयवारे उद्धर्निनि तद्विग्दोमयागरस्त्र- निरिटम उर्मिणि उनकारकबरामरायचपटादरम्प प्रति ·गदाधरीये-मामाण्यवादः [ग] व्यर्थ इति तनर्मिणि तद्विरुपकारकत्वशल्यत्वमेयोपादेयम् । तर्मिणि तत्प्रकारकरवं चाधिकं निवेश्यम्, हृदोन बहिनमान् पर्व- तव पन्हिमानित्यादिबुद्धेर्वदन्यादिनिधयत्वनिर्वाहाय । प्रतियोगिकोटौ-तद्ध . मिणीनि-तद्धर्मितावच्छेदकविशिरेत्यर्थकम् , अत: --पाषाणमयो न बहि- मान् पर्वतश्च वहिमानित्यादिनिश्चयसमहः । समानविषयकत्वमात्रण बाधादिबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वमते तु पापाणमयत्वादिना पर्वते तद्भावनिश्चय स्यापि पर्वतत्वादिना तत्र वयादिज्ञानविरोषित्वादुक्तज्ञानं न निश्चयः, अपि तु संशय एवेति समानकारकत्वेन विरोधितावादिनीनमत एवं धर्मितावच्छेदकान्तर्भावः । तन्मते च न धर्मिणोन्तर्भावः, समानधर्मिताव- च्छेदककविभिन्नधर्मिकबुद्धरपि संशयत्वात् । एवं तन्मते धर्मितावच्छेदक- सामानाधिकरण्यमात्रेण विभिन्नधर्मिणीय एकर्मिणि कोटिद्वयावगाहिज्ञान- मपि निश्चयः, संधाविधकाटिनिश्चययोः परस्परमविरोधाद , अतोऽवच्छे- दकावच्छेदेन विरोधिप्रकारकत्वशून्यत्वमेव निवेश्यम् । धर्मितावच्छेदकसा- मानाधिकरण्यमात्रेण विरोधिनमवच्छेदकावच्छेदेन तद्धतामवगाहमानस्य त्तनिश्चयत्ववारणाय तद्धर्मितावच्छेदकविशिष्टे तद्विरुद्धप्रकारकास्वविशिष्टस्य तद्धर्मावच्छेदैन तरमकारकत्वस्याप्यभावः पृथग्निवेशनीयः अन्यकृतसंश यत्वघटकजानवमात्रपरित्यारोऽप्यत एवं समच्छते, ईशामावप्रतियोगि कोटौ कोटिवयप्रकारकस्यनिवेशात् । यतु- धर्मितावच्छेदकावच्छेदेन विरोध्यवगाहित्वं तववच्छेदेन तनावगादिसंशयवृत्तितत्सामानाधिकरण्येन तद्विरोध्यवगाहित्वच स्ववृ- चितद्वत्तावगाहित्वावच्छिनप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेनानु गमध्यैकोमाव एव तनिश्चयत्तशरीरे निवेश्यते, संशयनिष्ठं विरोध्यवगा- हित्वमपि संशयप्रतिवन्धकतावच्छेदकमेव, संशयनिश्चयसाधारणतद्विपयता. या ऐक्यात् , संशयस्वाभावविशिष्टतादृशविषयतायाः प्रतिबन्धप्रयोजकत्वात् न संशयन संशयप्रतियन्ध इति । तदसत्, स्वस्वघटितत्येनाननुगतत्वात् , संशयप्रतिबन्धकलादच्छेदकनिश्चयत्वस्याऽत्माश्रयेण तापत्यासम्मवाच । .

·१५८ शास्त्रमुक्तावली । [ग] समानविषयकतामात्रेण विरोधिनामते व एकपर्मिविषयकं धर्मिताव. च्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रेण कोटिद्वयावगाधपि ज्ञानं संशय एव, तन्मते अवच्छेदकस्वावगाइनस्य विपरीतज्ञानप्रतिबन्धकतायामनन्त्रत्वादित्यवधेयम् । धर्मिविशेषान्तर्भावस्यावश्यकतया प्रकारभेदेनेव तद्भेदेनापि निधयत्रभेद हट एव । समानधर्मिकम्यैव निश्चयस्य प्रवृत्यादिजनकतया विपरीतज्ञानादि विरोधितया च धर्मिभेदेन निश्चयकारणस्वादिभेदस्यावश्यकवाद , तदवच्छेद कनिश्चयत्वस्य धर्मिविशेषनियन्त्रितताया अदूषणत्वात् । तत्र तत्र समानविशे प्यतायाः प्रत्यासक्तित्वमते च धर्मिविशेषमनन्तर्भाव्य सप्रकारकत्वविशिष्टविरो घिप्रकारकत्वशून्यत्वमेव कारणतावच्छेदकं वाच्यम् , सप्रकारकत्वस्य च धर्मि विशेषणकतया हूदो न पहिमान् पर्वतो वहिमानित्यादिनिश्चयम्य पर्वताचं- शावच्छेदेन वयभावादिप्रकारकवाभावविशिष्टस्य पर्वतादौ विशेष्यतासम्ब न्धन सत्त्वानानुपपत्ति । हूदो यहिमाल वा पर्वतो वहिमानित्यादिनिध- यस्य पर्वतत्वावच्छेदेन विरोधिप्रकारकत्वाभाववतोऽपि हृदादौ तद्विशिष्टस्य विशेष्यतासम्बन्धेनासत्त्वान्न तत्र विशेष्ये तादृशकार्यजननप्रतिबन्धप्रसनः । धर्मितावच्छेदकनायाः प्रत्यासत्तित्वमते च तद्वताज्ञानत्वेनैव कारणत्यादि- कम् । प्रत्यासचिश्व स्वनिष्ठविरोधिप्रकारकलाभाववत्त्वावच्छेदकतावच्छेद करवविशिष्टं धर्मितावच्छेदकतम् । पाषाणमयो वहिमान वा पर्वतो बहि. नित्यादिनिश्चये पापाणमयत्वावच्छिन्नपर्वताद्यवच्छेदेन वयभावादिप्रकारक वसत्वेऽपि पर्वतत्वाधवच्छिनपर्वताधवच्छेदन तत्प्रकारकत्वामावोऽक्षत एवे स्थलमधिकेन । समुचयसाधारण्याय च फोठ्योर्विरोधावगाहितापटितसंशयवशून्य- सं प्रवृत्त्यादिजनकतारच्छेदके निवेशन यम्, न तु विपरीतनिश्चयस्य प्रतिबन्धकताया तावपर्यन्तनिवेशः; तचदमावसमुच्चयस्य तद्वताज्ञानापति बन्धकरदात् । अन्यथा समुचयम्याप्यनुपपचे । न चवं समुच्चयोचरं संशयापतिः, समुघयजनकस्याऽन्याप्यवृति- साहस्य भाषामावसामानाधिकरण्यावगाहित्लेन समुपयत्य च विरोधमान प्रनिन्धक्सान् । क्थचिद्विरोधमागमम्भरे समुच्यवसंशयस्यापीष्टल त् , ·गदापरीये -मामाण्यवाद। [ग] समुषयस्य समुदयसाधारणकोटिमानाविरोपित्वे ध्रुवे विरोधमानविरो- पिताया एव संशयविरोधिताबीजलात् । न च वस्तुगत्या यद्विरोधि तत्मकारकत्वशून्य न निश्चयत्वघटकम् अयं स्थाणुः पुरुषश्चेति समुच्चयस्य पुरुषत्वामावग्रहविरोधितानुपपत्तरिति गृह्यमाणविरोधनिरूकतावच्छेदकावच्छिन्नामकारकत्यमेव तया, तथा च पुरुषलवांस्तदभावांश्चेति समुच यस्यापि पुरुषतामावमहविरोधिर दुर्वा. रमेवेति वाच्यम्, पुरुषत्वाभावत्वायवच्छिन्नामकारकरयस्यैव पुरुपत्यादि निश्चयत्नघटकस्तोपगमात् । स्थाणुगी पुरुषो देति संशयोऽपि स्थाणुस्व- पुरुषलामावमादाय कोटिचनुष्काउगाही, अतस्तस्य पुरुषत्वाभावाविप्रहा. विरोधिता। यदि च स्थाणुत्दपुरुषत्वाद्योरभावानुपस्थितावपि परम्पगसामाना- विकरफ्यग्रहे भावद्वयमात्रकोटिकः संशयोऽनुभवसिद्धः सामग्रीवलसिद्धश्च ; न च तद्विविधर्गवत्प्रहस्याभावकोटिकसंशयभिन्नस्य सद्वत्ताधीप्रतिबन्ध- कलया तदभावभ्य कार्यकालेऽसत्यान्न सामग्रीति वाच्यम् ,--- --परस्परविरो देन कोटिद्वयाभाने कोटिद्वयभानविरोधिधर्मवत्तमहाभावस्य कार्यकालेऽशत वयोमयभानस्यैव दुरित्वात् । युगपद्विरोधिकोटिद्वयमाने विरोधिधर्म- वचामहाभावस्य कार्यसहमावेन हेतुवाद सम्मातीति चेत् ! अस्तु पूर्ववर्तितामागेव तद्धनता, विरोधिनारे कमाने तुल्पलाया अपरमान- सानमयाः मतिबन्धात्वं चामेद्धम् । न च शहरमीतमयोचिरोप- प्रहदशायां दोषविशेपवशात्पीतत्वावग हिनः सोऽयं पीत इति समस्य संशयलाभावात् भावद्वयकोटिकत्वं न संगपलायोजकमिति वा- च्यम्, साक्षाकरोमीडि मतीतिमाक्षिफविलक्षणविषयनान्यकोटिद्वयविषय ताया एष संशयत्वनिवाहकनयोक्ता च पतित्वाधो साइविषय- तानियोनानाविषयसविरसादसंशयवादिन्युच्यो । तदा वाइगसंशयस्य तपकोटिपिरहामामतिवन्धकमाये तनकोरिनिश्चयनिष्ठनतिरह- সমাপথ চলিখব गृप्रमाणविरोधधमाकारस्तं ·१४० शास्त्रमुक्तावली। [म रोपसामग्रीद्वयसमाजादुभयारोप एव भवति, स एव [म] संशयः । न त्वेकारोपसामग्रयापरारोपसामग्रीप्रति- यन्ध, [दो) एकैकरूपप्रयोजकविरहायधीनत्वात् । नीलानीलघटत्वादिकन्तु प्रसि- द्धतरो दृष्टान्त इति । आरोप -विशिष्टज्ञानम् , सर्वत्र कोटिद्वयत्यारोपा- सम्भवात् । आरोपपदाभिधान च सामप्रयोस्तुल्यबलत्वबोधनाय । एकारोए सामग्रथा-तुल्यबलया। [ग] भाषामावसमुच्चयस्य तत्समुच्चयाविरोधित्वोपपत्तये च गृहमा- णविरोधित्वाविशेपिततदभावाप्रकारकत्व चागत्या प्रवेशनीयमिति दिक् । (एकैकरूपति ) तादृशनिब्धयत्वादीना स्वघटकीभूताभावप्रतियोगिविरो- विप्रकारकत्वादिप्रयोजकसामप्रीविरहसहिततत्प्रकारकीसामग्रीनियम्यत्वादि त्यर्थ । (नीरानीलघटत्वादिकमिति) सशयत्वस्य कार्यतानवच्छेद- पत्वे नीलसामनी घटसामग्रीसमाजनिवाष नीलघटत्वादिकम् , निश्चयत्व- स्यातथात्ये च नीलसामग्रीविरहसहकृतघटसामग्रीनिर्वाधमनीलघटत्वें प्रसि- द्धतरो दृष्टान्त इत्यर्थ । “उभयारोप" इत्यत्रारोपपदस्य भ्रमार्थकत्वासम्भ पादन्यथा च्याचष्टे (आरोप इति) प्रमार्थकत्वासम्भये बीजमाह (सर्वत्रेति) शिशुपादावाप्रत्तपनसत्वाद्युमयकोटिकसशयस्य कोटिद्वयाश एयारोपत्वात् सर्वनेत्युक्तम् । सशय इति शेष । लाक्षणिकेनारोपपदेन विशिष्टज्ञाना. भिधानप्रयोजन दर्शयति (आरोपपदेति) तुरुयबलत्वोधनायेति) बलवत्या रौकिकसन्निकर्षदूरत्वादिदोपाभावादिघटिताया एककोटिभासकसामप्रया अ- परकोटिमानविरोधित्व सूचयितु तुल्यबलनाबोधनस्यावश्यकत्वादिति भावः। आरोपम्य विशेष्यघटितसन्निकर्षशून्यविशेषणकतया प्राया अप- नीतभानवेन कोटिद्वयोपनीतभानलाभातत्मामप्रयाश्च तुल्यवलतया तलाभ। एफ्कोटिमानमामप्रया अपरकोटिभानविरोधिन्ये सामग्रीसमाजान् सशयो न सम्भवनानि नम्या अतथान्यमाह मूरे (न लेकेति) सामग्रीमतिरन्य- सामापिपटनम् । यमया एकाटिभानप्ताममा अपरकोम्मिान प्रति- पध्यन एवेयत प्रयति दाधनी (तुत्यल्यनि) अप्रनिरन्धारते ·गदापरी-मामण्यवाद। अविरोधात् । न चोमयारोपसामग्रन्या एकनिश्चयसामग्रीप्र. तियन्य इति याच्यम्, प्रत्येकारोपसामग्रयतिरिक्तायात- स्या अमावात् । न च सामग्रीद्वयात्कार्यद्वयम्, समूहालम्पन पचुपपत्तेः । (दो) अविरोधात्-प्रतिबन्धौपायकापिकवलपत्यविरहात् । (प्रत्येकेति) उभयविशिष्टज्ञानत्वैकमात्र विशिष्टज्ञानवयोः कार्यतावच्छेदकसत्य निरा- सात् तुल्यबळया च एकज्ञानसामप्रया अपरज्ञानसामग्रीमतिराधे संशयो- च्छेद इति भावः। [ग]अपतिबन्धरूपस्याऽविरोधस्य हेतुत्वामम्भवेनामगरविरोधपदार्थ व्याचट (प्रतियधापयिकेति) ननु भवतु सामग्रीममानाद संशयः, तावता प्रकृते किमायातम् , तथापि प्रामाण्यामामाण्योभयविशिएज्ञानसामग्या निश्श्यप- तिवन्यात् मामाण्यसंशयो निराबाय एवेत्याकांक्षायां मूले (न चोभयारो- पनि) न चेत्यनन्तरमेवं सनीति पूरणीयम् । वाच्यम् -- यक्तुं शक्यम् । अत्र कयंतानिवृतय आशय प्रकाशयति (प्रत्येकारोपेति) संशयोत्पती कोटिद्वयमासकमामपीसन्तनापेक्षायामपि संशयत्वस्य कार्यता- यच्छेदकले उमयसामग्री प्रत्यकारोपमामोतो विलक्षणेय, निश्चयत्वस्य तथाले च साशसममयास्तवच्छिन्न प्रति प्रतिपय युज्यन एवेति शहानिरासाय संशयत्वनिश्चयत्वयोः कार्यतावच्छेदकत्वमेवैवं सति मास्ति, उलयुक्त रिनि मूलं च्याचष्टे दोधिती (उभयेनि) महायतादेः कार्यनावच्छे- दकत्येऽपि अधिकारसमपुरस्कृत्यकोटिमानसामग्री अपाकोटिशानं पति- सजीयादिति न पाले प्रामाग्यनिश्चया भविष्यतीत्यारा निराकर्नुमयिक- बलत्वपुरस्कारे मुक्ति दनयति (तुल्यस्येति) मानप्रीद्वयगमानात् संशय इत्यत्र गाते मुले (न मनि) समाधने (महासम्पनवदिनि) ज्ञानम्पले सामनामेदो न कार्यभेदप्रयोगको पि न सानममोसंयरनमेव, तत्संबदनं ·शासमुक्तावली । [ग] कतया " कोटिद्वयनिश्चयसामग्रीसमाजे" तिन सङ्गच्छत इति शहा- परतया न चे"त्यादिमूलं व्याख्येयम् । उमयारोपसामग्री नातिरिक्ता, किं तु सामग्रीद्वयम्, तत्र तत्कोटि भानसामग्री न तत्कोटिनिश्चयप्रतिवन्धिका विरोध्यमाहकत्वात् , विरोधि कोटिग्राहकसाममयास्तकोटिनिश्चयप्रतिबन्धकवेऽपि आरोपसामग्रीपदेन विरोधिमाहकसामप्रथमावातिरिक्तनिश्चयसाधारणकारणसमुदायस्य विवक्षित त्वान्न दोष इत्यर्थकतया "प्रत्येकारांपेत्यादीति मूलं ध्याख्येयम् ।। "तस्मा" दित्यादिग्रन्थश्च धर्मिज्ञानस्य संशयहेतुत्लात् , ज्ञान प्रहपूर्व बदमावेन मामाण्यनिश्चयस्यैव सामग्रीसत्त्वान ज्ञानमहस्तत्संशय रूपो न वा सदुत्तरमपि संशयः, धर्मिज्ञानसत्त्वेऽपि विशेषादर्शनविरहेण तत्मामग्रीविरहादिति व्याख्येयः । - संशयत्यत्य कार्यतावच्छेदकत्वनिराकरणपरतया पूर्वमूलप्रन्यं व्या- ख्यातवतो दीधितिकारस्य मते-"धर्मिज्ञानचे" त्यादिना संशय प्रति धर्मि ज्ञानस्य हेतुताभिधानं न सगच्छते, तथा सति संशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकताया आवश्यकत्वात् , सामान्यलक्षणापत्यासत्तिजन्यज्ञातध मिविशेष्यकज्ञाने व्यभिचारण सविशेष्यकवुद्धिलमात्रस्य धर्मिशानजन्यताव- च्छेदकत्वासम्भवात् । मंशयत्वस्येवाप्रमावस्याप्यर्थसमाजप्रस्ततया तस्याप्ये तन्मते धर्मिधीजन्यतानवच्छेदकतया तदवच्छिन्नहेतुतापरतयापि न मूलसङ्ग- वस्तुतः-साधारणादिधर्मवर्मिज्ञानहेतुतयैव संशये धमिनियमस्य दर्शनीयतया संशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमावश्यकम् , तपदमावसहच- रितधर्मवत्तानानलनैव तस्य हेतुताया वाच्यतयकैककोटिविशिष्टबुद्धित्वस्य तजन्यतावच्छेदकताया व्यभिचारणामम्भवात् तत्कोटिसहचरितधर्मवत्ताज्ञा नवनदभावसहचारतधर्मदत्ताज्ञानलाभ्या पृथक्कारणत्वेऽपि आरोपे सह- ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। म धर्मिज्ञानं च संशयहेतुः। दी] अभ्युपेत्य संशयत्वेन जन्यता प्रामाण्यसंशयामावं व्युत्पादयति (पर्मि ज्ञानमित्यादिना) धर्मितावच्छेदकप्रकारकामज्ञानं संशयहेतुः । ग] चरितधर्मवताज्ञानापेक्षायामपि अबाधितकोटिविशिष्टबुद्धौ तत्सहचरित- धर्मवचाज्ञानानपेक्षणात् । तज्जन्यतावच्छेदककोटौ संशयत्वनिवेशानावश्य- कत्वादिस्यर्थसमाजमस्वधर्मस्यापि जन्यतावच्छेदकलाभ्युपगमपरतया मूलं दीधितिकृयाचष्टे (अभ्युपेत्येति) साधारणधर्मवत्तानानस्य जन्यतावच्छेदक गर्ने संशयत्वनिवेशेऽप्यसाधारणधर्मवताज्ञानादिजन्यसंशये व्यभिचारातद- व्यपहिलोचरलस्य तज्जन्यतावच्छेदकताया आवश्यकत्यात संशयत्यनिवेशो नियुक्तिक इति ध्येयम् । पर्मिज्ञानहेतुतया धर्मितावच्छेदमानानियमाद्धर्मिज्ञानपदं धर्मिताव च्छेदकविशिष्टधमिजानपरतया व्याचप्टे-(धर्मितावच्छेदकैति ) तद्धर्मि- तावच्छेदकपुरस्कारेण धर्मिविषयके संशये इन्द्रिय सन्निकर्षादिमतां तद्धर्मा- अयसकलधार्मिणां भानोपगमे पर्मितावच्छेदकपकारकशागत्वेनैव हेतुता वा- च्या न तु धर्मिविषयकलमप्यन्तावनीयमित्यवधेयम् । ननु-पमितावच्छेदकविशिष्टधर्मिज्ञानसामान्यहेतुतया संशये तद्धान नियम इति नोपपद्यते, धर्मीन्द्रियसनिकांदरेव घर्मिमाननियमोपपतेः । न पानेकपमान्द्रियसनिकपदिसत्तेऽपि कुत्रचिदेव धर्मिणि संशयः कुत्रचिनेति नियमो न धन्द्रियसनिकादितो निहतीति धर्मिनानमेव त्तनिवाहकमिति बाच्यम्, संगये धर्मिमानहेतुत्वेऽपि बहुपु पर्मि विन्द्रियसनिकांदिसत्वे कस्यचिदेव पर्मिणो ज्ञान कम्यचिनत्यत्र नियाम- कामावन संपामेर सनिकांदिशालिमर्मिर्णा ज्ञानस्यावर्जनीयतया संझये पर्मिमाननियमानिर्वाहात् ।

·शममुक्तावली । [ग] कतया " कोटिद्वयनिश्चयसाममीसमाजे" ति न सनच्छत इति शङ्का- परतया "न चे"त्यादिमूल व्याख्येयम् । उमयारोपसामग्री नातिरिका, किं तु सामग्रीद्वयम् , तत्र तत्कोटि मानसामग्री न तरकोटिनिश्चयप्रतिनन्धिका विरोध्यमाइक्वात् , कोटिप्राहक्साममधाम्तरकोटिनिश्चयप्रतिबन्धकत्वेऽपि आरोपसामग्रीपदेन विरोधिग्राहकसामनयमावातिरिकनिश्चयसाधारणकारणसमुदायस्य विवक्षित त्वान्न दोष इत्यर्थक्तया "मत्कारापेत्यादीनि मूल व्याख्येयम् ।। विरोधि वस्मा " दित्यादिग्रन्थश्च धर्मिज्ञानस्य समायहेतुत्वात् , ज्ञान प्रहपूर्व बदभावेन प्रामाण्यनिश्चयस्यैव सामग्रीसत्त्वान्न ज्ञानग्रहस्तत्सशय स्पो वा तदुतरमपि सशय , धर्मिज्ञानसत्त्वेऽपि विशेषादर्शनविरहेण तत्सामग्रीविरहादिति व्याख्येय । सरायत्वम्य कार्यतावच्छेदकत्वनिराकरणपरतया पूर्वमूलमन्यं व्या- ख्यातवतो दीधितिकारम्य मते-" धर्मिज्ञानछे" स्यादिना सायं प्रनि धर्मि ज्ञानम्य हेतृताभिधान न सनच्छते, तथा सति सशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकताया आवश्यक्त्वात् , सामान्यलक्षणापत्यामत्तिजन्यज्ञातय मिविशेष्यकज्ञाने व्यभिचारण सविशेष्यबुद्धिलमात्रस्य धर्मिज्ञानजन्यताव- च्छेदकत्वासम्मनात् । मशयत्वस्येवाप्रमालम्याप्यर्थसमाजप्रस्ततया तस्याप्ये तन्मते धमिधीजन्यतानवच्छेदकतया वदवच्छिन्नहेतुतापरतयापि न मूलसग- वस्तुत. साधारणादिधर्मवद्धर्मिज्ञानहेतुतथैव सगये धमिनियमस्य दर्शनीयतया सगयत्वम्य जन्यतावच्छेदकत्वमावश्यकम् , तन्दमावसहच- रितधर्मवत्ताज्ञान नव तम्य हेतुताया वाच्यतयकककोटिविशिष्टनुद्धित्वस्य तरजन्यतावच्छेदक्ताया व्यभिचारणामम्भवान् तरकोटिमहचरितधर्मपचाज्ञा नत्वदमावमहचरितधर्मवचाजानत्वाम्या पृथक्कारपत्वेऽपि आरोपे सह- ·गदापरीये-मामाण्यवाद। ११५ [म धर्मिनानं च संशयहेतुः। [दी] अम्मुपेत्य संशयत्तेन जन्यतां पामाण्यसंशयाभायं व्युत्पादयति (पमि ज्ञानमित्यादिना) धर्मितावच्छेदकमकारकपर्मिजानं संशयहेतुः । {ग] चरितधर्मवचाज्ञानापेक्षायामपि अवाधिनकोटिविशिष्टयुद्धी उत्सहचरित- धर्मयाज्ञानानपेक्षणात् । तज्ज्ञन्यतावच्छेदककोटी संशयत्वनिवेशानावश्य- कवादित्यर्यसमाजमस्वयमस्यापि जन्यतायच्छदकत्वान्युपगमपरतया मूलं दीधितिकद्वयाचष्टे (अभ्युपेत्येति) साधारणधर्मपणज्ञानस्य जन्यतावच्छेदक गर्ने संशयत्तनिवेशेऽध्यसाधारणयमवचाज्ञानादिजन्यसंगये व्यभिचारातद- व्यवहितोचरत्वम्य तज्जन्यतावच्छेदकनाया आवश्यकता संदायत्तनिवेशो नियुक्तिक इति ध्येयम् । पर्मिज्ञानहेतुतया धर्मितावच्छेदभानानियमार्मिजानपदं धर्मिताव च्छेदकविशिष्टमित्रानपरतया ल्याचष्टे-~(धर्मितावच्छेदकैति ) तद्धर्मि- तावच्छेदकपुरस्कारेण धर्मिविषयके संशय इन्द्रियसन्निकर्पादिमता तदर्मा- यसकलभर्मिणां मानोपगमे धर्मितायच्छेदकप्रकारकज्ञानलेनैव हेतुता वा- च्या न तु धर्मिविषयकत्वमभ्यन्तर्मावर्ग:यमित्यवधेयम् । ननु-पमितावच्छेदकविशिष्टधमिजानसामान्यहेतुतया संशय तद्वान नियम इति नोपपद्यते, धर्मीन्द्रियसनिकपादरेव धर्मिमाननियमोपपः । न चानेकधीन्द्रियरान्निकर्पादिसत्वेऽपि कुत्रचिदेव यमिति संयायः कुवचिन्नति नियमो न धर्मीन्दियसनिकपादितो निहतीदि धर्मिज्ञानमेव सन्निवाहकमिति वाच्यम्, संगये धर्मिज्ञानहेतुत्वेऽपि बहुए पनि प्वन्द्रियरान्तिकादिसत्त्वे कस्यचिदेव धर्मिणो ज्ञानं कस्यचिन्नेत्यत्र नियाम- कामावेन सर्वेषामेव सनिकादिशालिपर्मिणां ज्ञानस्यावर्जनीयतया संशय धर्मिमाननियमानिर्वाहात् ।

·- शास्त्रमुक्तावली। [म] अन्यथा संशये धमिनियमः [दी] अन्यथा इन्द्रियसन्निकर्पादिशालिनि- [ग] यदि चाननुगततत्सन्निकर्पादिव्यक्तिघटितसामग्रीसशयजनकज्ञाने धर्मि- भाननियामिकोयते, तदा सशयस्य तद्धर्मिविषयकतायामेव सा प्रयोजि- कास्तु किमन्तरा धर्मिज्ञानान्तरकल्पनया । यदि तत्तद्धर्मिविषयकप्रत्यक्ष- स्वायच्छिन्नोत्पत्तौ अननुगततत्तत्सन्निकर्षयक्तिघटितसामग्रीणा प्रयोजकत्व- धौध्येऽपि तद्धर्मिविषयकसशयत्यावच्छिन्नोत्पचौ यद्यनुगतसामग्रया प्रयो- जकत्वसम्भवस्तदा सत्कल्पनमेवोचितमिति मन्यते , तदा तत्तद्धर्मिभानप्र- योजकसामग्रीत्वेनैव तत्तद्धर्मिकसशयत्वावच्छिन्न तत्तद्धर्मिकविशिष्टबुद्धि- त्वावच्छिन्न वा प्रति हेतुत्व कल्प्यताम् । तादृशानुगतरूपावच्छिन्नकारण- घटितसामग्रयेव तत्तद्धर्मिकसशयत्वावच्छिन्नप्रयोजिकास्तु । तत्तद्धर्मिमान- प्रयोजकसामग्रीत्वापेक्षया तत्तद्धर्मिज्ञानत्वं लध्विति चेत्, भवत्वेव तथापि तेनैव रूपेण धर्मिज्ञानहेतुत्वे तद्धर्मिज्ञानसत्त्वे तद्धर्मिभासकचक्षुस्सयोगादि- विगमेऽपि तद्धर्मिकसशयापत्ति । न च तदा चाक्षुपादिसशयस्य विशे प्यभासकलौकिकसनिक भावनानुत्पादेऽपि मानसस्तादृशसशय इष्यत इति वाच्यम् । नदानीमन्यविषयचाक्षुषादिसामग्रीसत्त्वे मानसोत्पादासम्भ- चात् । अत एव निश्चयेऽपि न विशेप्यज्ञान हेतुरपि तु तत्सामप्रयेवेति कोट्युत्कटत्व च न स्यादिति युक्त्यन्तरमवतारयितु मिथै पूर्वोक्तयुक्तौ उपवर्णितानुशयबीजभूतामनुपपत्रिं स्वय पूर्वयुक्तावेथ निर्भरस्य वक्तव्यतयो द्धतु माधारणादिधर्मवद्धर्मिज्ञानादिरूपकारणस्य सशये धर्मिभाननियामक- स्वमित्येतत्मदर्शनपरतया "अन्यथेत्या" दिमूल ब्याचष्टे (अन्यथेति) धर्मिणि सशयो भवेदित्यन्त "सशये धमिनियमो न स्थादित्यस्य व्याख्या साधारणादिधर्मवत्त्वेन धर्मिणो ज्ञानमपि इन्द्रियसन्निकर्परूपधर्मिमासकसाम ग्रीसहकारेणैव सशयजनकम् , अन्यथातिप्रसङ्गात् , तथा च तादृशसाम- प्रचैवान्यथासिद्धिरित्याशङ्कामपनेतुमाह (इन्द्रियसनिकपीदिशालिनीति) इ.

·गदापरीय-प्रामाण्यवादः [दी] अगृधमाणसमानादिधर्मधर्मिणि संशयो भवेत् । न च "तद्धेतोरेव तदस्त्वि" ति न्यायात् समानादिधर्मिज्ञावस्य सामनयेव हेतुः ; अननुगमात् । [ग] न्द्रियसन्निकर्पवलादगृह्यमाण इत्यर्थः । आदिपदादालोकसंयोगदूर- स्वादिदोपाभावयोग्यतानां परिग्रहः (अगृह्यमाणेति) अगृह्यमाणः समाना दि:-कोटिद्वयसहचरितः, धर्मो यत्र स तादृशधर्मा, तस्मिन्नित्यर्थः । आदिपदादसाधारणधर्मपरिमहः (संशयो भवेदिति ) अष्टापतिरनुभवविरो घान्न भवतीति भावः । ननु समानादिधर्मविशिष्टधर्मिज्ञानजन्यतयाभि- मतसंशये समानादिधर्मविशिष्टस्य धर्मिणो मानोपगमाचादृशधर्मिभासक सामप्रया एव संशये पर्मिमाननियामकत्वमस्तु, किन्तादृशधर्मिज्ञानहेतुत येति शकां निरस्यति (न च तद्धतारेवेति ) ज्ञानस्य सामग्रीत्य- समासलिखनमप्रिमतत्पदाभ्यां ज्ञानस्य परामर्श स्फुटीकर्तु (हेतु- रिति) आस्तां संशय इति शेपः । समानादिधर्मवचाविषयक एव नियमतस्संशय इत्याशयेन तम्राहकसामग्रीहेतुतोक्तिः । अनुमित्यादी च न व्याप्यवचाविज्ञानसाममया हेतुना राम्भवति, मत्यक्षादिनानुमितेरयोगप- याद , व्याप्यवसाप्रत्यक्षादिसामप्रया अनुमितिहेतुत्वायोगात् , तद्विषयका- नुमितिसामग्रवाश्चान्यस्या अक्लप्तत्वादिति भावः । (अननुगमादिति) यद्यपि अननुगतानामपि साधारणधर्मादिमासकसामग्रीणां संशयहेतु- त्वं स्लप्तम् , संशयेऽपि तत्, भानोपगमात् , तथापि ताशसामग्रीणां भूय- सीनां संशयोपधानप्रयोजकत्वकसने गौरवातादृशधर्मवत्ताज्ञानस्य हेतुता- मुपेत्य तद्घटितानुगतसामग्यास्तधात्वकल्पने लाघवम् । धर्मिज्ञानहेतुत्वेऽपि यथा पर्मिभासमसामया अपेक्षा, तथा साधारणादिविशिष्टधमिज्ञानहेतुत्वे. न तद्विशिष्टर्मिभासकसामग्रयावश्यकी, धर्मिभासकसामग्रीसामान्यापेक्ष- यैवानतिप्रसङ्गादिति भावः ।

·१४८ शास्त्रमुक्तावली। मि] कोट्युत्कटत्वज्ञ न स्यात् । [दी। तत्मामीत्वेन हेतुत्वे लाघवाचत्त्वेनैव हेतुत्वात् । तथा च व्यवसाय- स्य ज्ञान तत्प्रामाण्यनिश्चयात् , तेन प्रतिबन्धात् , अज्ञाने च धर्मिज्ञानम्य कारणस्यामावात्, तत्र न प्रामाण्यसशयसम्मत्र इति 1 कोट्युत्कटत्व- चेत्यन्वाचये चकार । तथाहि-उत्कटल च यदि जातिम्म्यावदा कल्प्ये- तापि तन्नियामकम् । तत्कोटिसहचरितम्योधर्मविशिष्टधर्मिज्ञानम् , [ग] ननु समानादिपर्मवत्तामासासामीण नानात्वेऽपि तद्वत्ताज्ञानोत्पत्ति- प्रयोनकतावच्छेदकविशिष्टत्वेनानुगमय्य वासा कारणव कल्पयित्वा तद्- वच्छितघटितानुगतसामग्रयास्सशयोपधानमयोनकलमुपगन्तव्यमिति शो निराकरोनि (तत्साममीत्वनैवेति) तनैव-तादृशधर्मवत्ताज्ञानवेनेव । न च तथा सति धर्मिमासकसामग्रीत्वेनापि हेतुत्वान्तर वाच्यम् , तदपेक्षया समानादिधर्मवद्धर्मिज्ञानसामग्रीवेनैव हेतुत्वकस्पन युक्तमिति वाच्यम् । निश्चयसाधारणतद्धर्मिकविशिष्टयुद्धी तद्धर्मिमासक्सामग्रीत्वन हेतुताया क्लसत्तात् । धर्मिज्ञानम्य सायहेतुत्वव्यवस्थिनी प्रामाण्यसशयो नोपपद्यत इति दर्शयति (तथा चेति) तेन-प्रामाण्यनिश्चयेन । तर व्यवसाये । (म प्रामाण्यसशय इति)- अमिमेण सम्बन्ध । कोट्युत्कटत्वनियामकतया पर्मिज्ञानहेतुताया विचारामहत्वात् पूर्वयुक्तावेव निमर इत्याह । (अन्याय इति) विचारासहत्यमेव दर्शयनि (तयाहीनि) नियामक- सायम्प बद्धर्मिविशेषणतापन्न तत्वोयी उत्कटवनियामकम् । (तत्कोटीति) तलो- टिसहचरितलधिनिष्टेम्याभिधर्मविशिष्टम्य घमियो ज्ञान कारणमित्यर्थ । भूयम्वच विपरीतकोटिसहचरितलेन गृद्यमाणधर्मापेक्षयाऽधिक्यम् । म्यस्थ ·गदापरीये-पामाण्यवाद दी भूयस्तरकोटिसहचरितधर्मविशिष्टधर्मिज्ञानं वा कारणम् । तद्वलाच संशयसामान्ये धर्मिज्ञानसामान्यम् । न च तत्तथा चाक्षुषत्वादिना सकरात् आंशिकत्वाच : परन्तु वाहशधर्मविशिष्टधर्मिविषयत्वम् , न च तदेव तत्र नियामकमिति । [ग] स्थानेषु गृहीततत्सहचारात् , भूयोधर्मदर्शनादपि उत्कटतसंशयस्यः कचिदुसतेः तादृशस्यापि वैकलिकहेतुतामाह (सूय इति) उत्कटसंशये. तादृशर्मिज्ञानविशेषहेतुल्वेऽपि प्रकृते धर्मिज्ञानं विनानुस्कटप्रामाण्यसंशयों भविष्यतीति शानिराशायाह (तहलाचेति) यद्विशेषयोरित्यादिनियमादिति शेषः । तत्-उत्कटत्त्वम् । तथा--जातिः । संशयत्वन्तद्वयाप्यमुत्कट- बञ्च मानसत्वव्याप्यमेव, तया च न चाशुपत्यादिना सङ्कर इत्यत आह (आंशिकत्वाचति) मिथैस्तु आंशिकत्वस्य जातिबाधकतामनादृत्याव्याप्यवृत्तिस्संशयजा- तिरित्युक्तम् , तामादृत्य तादृशधर्मविषयकत्वमुपाधिषेत्यभिहितम् । दीधिति- कारस्तु जातेाप्यवृत्तिता नियमस्य सिद्धान्तसिद्धतया उपाधिनैव व्यवहारा- शुपपत्तावुत्कटल्वजातेरमामाणिकतया चाव्याप्यवृत्तितादृशजातिमवलम्ब्य सि- द्धान्तमणयनं प्रमात्वजाति निराकरिष्यता मूलकृतोऽनुचितमित्याशयेनांशि- पतया जातिपक्षनिराकृत्य उपापिपक्षं दूपयितुं तादृशोपाधि नियुक्ति (पर- विति) प्रकृतघर्मिणि यत्र तादृशधर्मो न गृद्यते नत्र स्वातन्त्रयेण धर्म्य- न्तरविशेषणतया वा तादृशधर्मभानेऽपि न धर्मिणि उत्कटतकोटिसंशय. तेति ताशधर्मप्रकारेण प्रकृतर्मिविषयतापर्यन्तमुक्तम् । तदेव- तादृश- धार्मिविषयकत्वमेव । तत्र-तादृशधर्मिविषयकत्वावच्छिन्ने । नियामकम्- कारणतावच्छेदकम् । जनकल्वेनाभिमते धर्मिज्ञान इव संशयेऽपि तादृशधर्म विशिष्टधर्मिविषयकत्वस्य सामप्रयन्तरादेव निवाहे तत्र ताशरूपेण कार्य- कारणभावे मानामावादिने भावः ।

·१५० शासमुक्तावळी । [म] अथ पीतइशल आदर्श मुम्वमित्यादिभ्रमो विशेषदर्श नेऽपि यथा दोपान्तरात्, तथा निश्चितेऽपि प्रामाण्ये दोपा. न्तरात्तत्संशय इति चेत् न तद्वदेवात्रापि प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्कारिविशेपदर्शनं विरोधि [दी] मत्यपि विरोधिन्यानुमानिक पीतत्वाभावनिश्चये यथा दोपवशात्पीत- त्वनमः, तथा प्रामाण्यम्य निश्चयेऽपि तस्य सशयम्म्यादित्युक्त दूपयति (साक्षात्कारीत्यादिना) च [ग] इद तु तत्वम् , अत्रेद सम्मावयामीत्यनुगतपतीतिसाक्षिक सम्भाव- नात्यमव्याप्यवृतिजानिर्विपयतविशेपो वा, न तूक्तोपाधि , तम्य यचित् भूयम्नकोटिसहचरितधर्मविशिष्टधर्मिरिपयकत्वरूपतया पचिच तत्वोटिमहचरितभूयोधर्मविशिष्टधर्मिविषयकन्वरूपनया भ्यस्त्वम्य यथायोग द्वित्वरित्वचतुवादिरूपतयाऽननुगमान् , नियामकञ्च तम्यागत्या- ननुगतमेवोपेयत इति । मूले (विशेषदर्शनेऽपानि) पानाहादावीतत्वादि निश्चये पूर्ण सत्यतीत्यर्थ । (तद्वनापीति) यथा तब पीनत्वादिममे सत्यपि पूर्वोत्पन्नादपीतत्वादिनिश्चयातत्यकारिकाप्रवृतिनायने, तथा रजनादिज्ञा- नेऽनभ्यामदशापनेऽपि- प्रामाण्यमहम्वीकारे तदुत्तर क्यश्चिदप्रामाण्य सरायोपपादनेऽपि निश्चितप्रामाण्यक्तयानभ्यासटाप नज्ञानम्यापि प्रयन- फ्ना म्यादित्यर्थ । अप्रामाण्यनानानाम्कन्दिनमानम्य प्रश्नकले नाय दोष , अनो दूषणान्तरमाह ( साक्षापरीनि) अनन प्रत्येन विशेषदर्शनदमाया पानवादिममोपपादन प्रामाण्यसरायोपपती मन्या म्वतु मामाश्यग्रहेन दूपामतो दोपाधीनत्यम्य सदनुपरादा मदर्शनाय दोपराधया पानत्वा दिश्रम इनि दृष्टान्नानियाद--(सत्यपाति) यत्र प्रथम दोपामरवान् दाही न पान इनि चाए दोपममरधान च तर नाहगापरसातीतस- ममो यान यदि " अय पीत" इयादरथम्नदा तदुपरि साक्षात्कार ·गदाधरीपे-- 1-प्रामाण्यवाद। [म साक्षात्कारिनमे साक्षात्कार्येव विपरीतनिश्चयः अति- यन्धका न त्वानुमानिकादिः । संशये तु निश्चयसामान्यम् । अनुमानादिना तनिश्चये कदाचिदपि तस्यानुत्पादात् । [ग] रीत्यादिदूपणासनतिः, साक्षात्कारिविपरीतनिश्चयत्त्वम्यैव तत्र सत्त्वेन दोपाधीनतयैव तदुपपत्प्रेरित्यानुमानिकविपरीतज्ञानदशापर एवामौ ग्रन्थ , समानेन्द्रियजन्यलौकिकापीतत्त्वादिनिश्चयम्थले दोपममवयानेऽपि तादृशनि- श्वयनाश एव पीतत्वादिनमोत्पत्ते अन्यथा समानेन्द्रियजन्यताप्रयुक्त- बिरोधिताया एवोच्छेदात् । दोपविशेषाजन्यपीतत्वाधारोपे-विपरीतनिश्चय मात्रम्यैव प्रतिबन्धक्त्वादित्याविष्क्तुं “आनुमानिक " इत्युक्तम् । आनु मानिकविपरीतनिश्चयम्योक्तनमाविरोधिताराभाय साक्षात्कारीत्यनन्तरमेव- कार पूरयति (साक्षात्कार्यवति) उभयत्र साक्षात्कारित्र--साक्षात्त्वपहयो- ग्यत्वम् । अत साक्षात्कारित्वजाते पिचानन्यपीतवाद्यारोपात्मकपीतत्वाद्युप- नीतभानसाधारण्येऽपि न क्षतिः । साक्षात्कार्यपि शगुत्वादिदर्शन न पीत. त्सायारोपविरोधीति विशेषदीनपट प्राधाभावनिश्चयपरतया ज्याचष्टे (विपरीतनिश्चय इति) एवकारव्यवच्छेद्य म्पष्टयति (न खानुमानिकादिरिति) विपरतिनिश्चय इत्यनुपज्यने । असाक्षावारिविपरीवनिश्चये साक्षात्कारिनम विरोधित्वाभारः । पूरितवकाररब्धार्थ एव "तथा दर्शनादि"ति मूलम्य तयापदेन परामृष्टः । भ्रमविशेपम्पज्ञानप्रतिमन्धकताया साक्षात्कारित्वम्य प्रयौनकत्वाभिधानात् सायरूपजानम्य प्रतिबन्धकताया तम्यापयोकत्वं स्भ्यते, विशेषनिषेधपरताया औत्सर्गिकत्वादिति विपरीतनिश्चयसामान्यम्यैर सरायणनियन्धकताराम इति स्फुटयनि--(सशयविति) तनिश्चये- विपरीवनिश्चये । तस्स-संशयम्य भनुत्सादात् । न च प्रहने प्रामाण्यम्य तन्मले साक्षात्कारिनिश्चयम्पैर सत्यात् साक्षात्कारित्वम्य सायप्रतिवन्धकताया तन्त्रतेऽपि सशयानुपपरिसरा- ·शासमुक्तावली। [म दिड्मोहादी तथा दर्शनात् , तच्च न-पित्तादिना प्रति- यन्धात् । दी) तथा च प्रतिपन्धकविरहात्तीतत्वादिनमोसाद । अनुत्पादश्च प्रति. यन्धकसत्त्वात् । प्रामाण्यसरायस्य तु विशेपो वक्ष्यते । (ग) सम्या तयात्वस्यातन्त्रताप्रतिपादन प्रकृतानुपयोगीति प्रकृतोपयोगि- तया तदभिधानासङ्गतिरिति वाच्यम् । अनुव्यवसायस्य प्रामाण्यपटफजान- धर्मप्रकारितायशे लोकिकत्वेऽपि तदरकाहिर्विपयाश अरौकिकत्वमिति पित्तादिदोपाप्रतिमद्धयम्य शुक्रत्वादशे उपनीतमानात्मकस्य रूपादिलौकि कमहस्य सत्वे शहां न श्वेत इयादिसाक्षात्कारिनमोत्पत्त्या साक्षात्कारि. प्रमप्रतिवन्धे प्रकारतावच्छेदकाशे लौकिक्त्यापेक्षावत्सशयप्रतिबन्धेऽपि तद्- पेक्षाया प्रकृते सशयोपपतिसम्मवात् तत्र तदनपेक्षाव्युत्पादनस्यावश्यक स्वान् । पीतस्वादिभ्रमस्थरप्रवृत्तस्थरयोरेतापता विशेषलाभेन प्रकृतप्रामाण्य सशयानुपपत्तितादवस्थ्यपरतामुक्तमन्थस्य स्फुटयति (तथा चेति) (पति- वन्धकापिरहादिति) न च विपरीतनिश्चयसामान्यामतिबद्धयल पीतत्वसमस्य साक्षात्त्व- प्रहयोग्यताधीनम् , तयाग्यतापि लौकिकसनिस्पीजन्यस्य तस्य दोप- विशेषजन्यतयैव, तथा च दोपविशेपसमयधानम्थले पीतत्वमहप्रति- यन्धकामाव तत्समवधानाधीन एवेति प्रामाण्यम्यरेऽसि दोपसमक्यानात् प्रतिर धकामावनिर्वाह सम्भवतीत्यविशेष इति वाच्यम् । सशये मचिदपि साक्षात्वाग्रहण सशयननक्दोयम्य साक्षात्कारित्वमहापयोररुतया दोप- जन्यन्येऽपि तम्य उदयोग्यत्वेन शिपा (रिशेपो यक्ष्यत इति) साक्षा- कारिभ्रमप्रतिबन्धकतामा साक्षात्कारिखमार न तन्त्रम्, अपितु समाने- न्दिपजन्यसमाहितम् , अतम्लचा उरगत्याभावादिनहऽपि दोपविशेषाव- मादी दरगत्यादेयाशुपयारोप इति वक्ष्यत इत्यर्य । विपरीतनिधय- सामान्य या प्रनिकम नत्र तदमार याप्यदर्शनादिकमपि, यमानुमि- .

·गदाधरीये-मामाण्यवादः। गात्सादाविति नियमाद्विपरीतनिश्चयसामान्यस्य संशयप्रतिबन्धकताभिधानेन अमवसंशयेऽपि प्रामाण्यनिश्चयस्य प्रतिवन्धकरवलामात् प्रामाण्यनिश्चयेन प्रतिवन्याचदमावसंशयो माभूत् , अमात्यसंशये आपकविरहेण तत एव विषयसंशयादिर्भविष्यतीति शक्काया अनवकाश इत्यवधेयम् । अत एवात्र अमत्वसंशयणगालमहस्य प्रतिबन्धकतालामे "ममत्वसंशयश्च तज्ज्ञानाहा- नाभ्यां न सम्भवतीत्युतत्वा"दित्यमिममूलासतिरित्यपि निरस्तम् । आलोककारास्तु "विशेषदर्शन मिति विशेषस्य-विपरीतस्यैव दर्श- नमित्यर्थकम् । एवञ्च प्रतिबन्धकताया साक्षात्कारित्वात्यैव प्राह्याभावावगा- हित्वस्याप्यपेक्षारोधनात् संशयप्रतिवन्धकतायां प्राधाभावावगाहित्वानपेक्षा- या अपि उक्तव्युत्पत्ति बलेन लामात् प्रमत्त्वनिश्चयस्य अमवसंशयप्रति- बन्धकतालाम इत्याहुः। ननु संशयत्य साक्षात्त्वग्रहायोग्यत्वेन न विपरीतनिश्चयसामान्य- प्रतिवध्यता, दोपविशेषजम्रमलौकिकसत्रिकर्षजज्ञानसाधारणतद्योग्यताया अनुगताया दुर्वचत्वात् । नापि संशयन, अनुमित्याद्यसदहात् । नापि मत्यशनिश्चयान्यज्ञानवेन, निश्चयरूपोपनीतभानासङ्घहात् । न च तदसव- हेऽपि न भविः, विपरीतज्ञानोतरप्रत्यक्षनिधये विशेषदर्शनत्य हेतुतया वाधनिश्चयसत्त्वे विशेपदर्शनस्य सत्ने निश्चयोपनीतभानाप्रसङ्गात् , तत्स- वे च तस्येष्टत्वादिति याच्यम् । विशेषदर्शनहेतुताया अनेनानभ्युपगमात् । नापि लौकिकान्यज्ञानत्वन, लौकिकसनिकषजन्यसंशयासमहात् । अथ लौकिकनिर्णयान्यज्ञान प्रतिनध्यतावच्छेदकम् , वस्तुतो लौकिकान्यज्ञानत्वमेव तथा, लौकिकसन्निकों ने सशयजनक, सर्वत्र कोट्युपस्थितिसत्त्वेनोपनयनसन्निकर्ष एव । कचिद्विधमानोऽपि लौकिक- सनिको विशेषादर्शनसहितदूरत्वादिदोषेण प्रतिवन्धान वास्तवकोटिग्राह- कः । तादृशदोपासत्ते च बलवत्या तल्लौकिकात्यक्षसामग्रमा प्रतिबन्धान तद्विपरीतकोटिभानसम्भव इति संशयो नोपपद्यत इति चेत् । तथापि ·१५४ शक्षकावळी । [म न च-जात्यैघ कश्चिद्दोपोऽस्ति । न च प्रामाण्यसंश- [दी] ननु यथा सत्यपीन्द्रियसनिकर्षादौ दोपान्न श्वैत्यस्य ग्रह सत्यपि व्यवसायादी प्रामाण्यस्येत्यत्र, दोषानमसंशययोरुत्पाद इत्युक्ते चाह (न चेति) तथा - . . [ग] पिचादिदोपजन्यस्मर्यमायापीतिमाघारोपे पानुमानिकापीतवनिश्चय- स्य प्रतिबन्धकत्यापतिदुर्वारैव । पथ दोपविशेषाजन्यालौकिकज्ञानस्वन्तयेति चेत्, नहि साधकम् । विशेपदर्शने दोपान्तरात् अभयदप्रामाण्यसायो भविष्यतीति चेत्, सत्यम्, एतदालोच्यैव प्रामाण्यनिधयेऽपि दोपात् सशय इत्येतन्निराकरणपरत्व "न चे" त्यप्रिममूरस्य वक्ष्यति । नव्यास्तु अलौकिकज्ञानव विपरीतनिध्धयसामान्यप्रतिवद्धयतावच्छे- दकम् , अरोकिकत्व च न लौकिक्सनिकपाधजन्यत्वम् , अपि तु साक्षा- त्वव्यजक्सटीयविषयताविशेषशून्य॑त्वम् । ताहशी च विषमता लौकिकस- लिकर्पजन्यमुद्धिवत् पिनादिदोषजन्यस्मयमाणपीतिमाघारोपेऽपि प्रामाणिकी, तत्र पीत साक्षात्करोमि पश्यााति प्रत्ययात् , तर रोक्किसन्निकर्षस्य व्यभि- चारोऽगत्या दोपविशेपाजन्यरत कार्यतावच्छेदके निवेश्य यारणीयः । इत्य च विपरीतनिधयसामान्यप्रतिपद्यतायामपि दोषविशेषाधजन्यत्वमनिवेश्येव पीतवस इत्याचारोप उपपादयिनु शल्य । सशय प न तादृशीविषयता, तर सन्दीत्येवानुन्यरसायात्, न तु साक्षास्करीमीति । यतस्सशयमावस्य विपरीतनिश्चयसासान्यप्रतिरध्यत्वमित्याहुः । (व्यवमायादारिति) प्रामाण्यपटधर्ममिवशिष्ट्यभाराषव्यवसाया. दावियर्थः । प्रामाण्यम्य दोपान मह इत्यनुपरणान्वय । इत्यर-मामा- ज्यमरायोपपादक्युक्ती । (दीपात् अमसराययोरसाद इत्युक्त पति) सत्यपि मामाग्यनिश्चय दोपविशेषजन्यज्ञानम्य विपरीनजानामनिवग्यतया वरया- ·गदापरीये-मामण्यवाद । १५५ दी] न हि श्वैत्यमामाण्यमहपतिवन्धकसाधारण प्रतिबन्धकतावच्छेदकम् । [ग] दिग्रहदशाया दोपविशेषात् पर्यमाणपीतिमाद्यारोपयत् प्रामाण्यस- शयो दोपान्तरात् स्यादेवेति यदुक्त तत्र त्यर्थ । दोषानुगमखण्डने उक्त गौरवेण प्रामाण्यसायजनकदोपाजन्यत्वस्य विपरीवनिश्चयप्रतिरयतावच्छे- दके निवेशासम्भवात् । प्रामाण्यसाया भविष्यतीत्युक्तोपरि न वेत्यादि दूपणसङ्गतिरित्याशय । न च दोपाठ प्रामाण्यामहेऽपि तस्य स्वतस्त्वक्षतेस्तदाशनासहति. रिति वाच्यम् , यन प्रामाण्यसभयोऽनुभवसिद्धस्तत्र दोषात् मामाण्यामहे- ऽपि स्वतो पाहत्वशरीरे ज्ञानग्रहसामप्रया मामाण्यमहप्रतिबन्धकासमवहि- तत्वनिवेशात् स्वतस्त्वोपपत्ते । " न च जास्यैव कश्चिदोप" इति मूल- मभेदे तृतीयेत्यभिप्रायेण } जात्या-जन्मना, अनुभ्यासदशाजन्मनेति या वस् । तथा च अनुभ्यासदशाजन्मनानुगतो दोष अनभ्यासस्य मागाण्या- ग्राहरूपावेन तद्घटितानुगतधर्मावच्छिन्नस्य सवधीनसचाकस्य तत्प्रयो नकवानुपपत्तेरित्यननुगतरूपेण तत्प्रतिपन्धकस्य कल्प्याम् , तप गोरवाद दुर्ममिति व्याख्यातमालोककृता । तन्न सम्यक् । अनभ्यासदशाज- सिनोऽजुगतदोपत्वनिरकरणेऽपि तादृशदोपान्तरात प्रामाण्यराक्षाया अ. निराकरणात् । तन्निराकरणायानभ्यासदशाजन्मवत् अन्योऽपि नानुगत इति भावो मूलस्य व्याख्येय , तत्र च जातिपदस्यानुगतरूपार्थक- सया अनुगतरूपपुरस्कारेण कश्चिदोपो न श्वैत्यप्रामाण्यादिमइप्रतिबन्धकः, नवा पीतात्यारोपप्रामाण्यसशयजनक इत्यर्थकत्वमेवोचित्रमित्याशयेन ब्या- चष्टे । (न हीति) यदि-प्रामाण्यग्रहप्रतिवन्धादिप्रयोजकयावसाधारणोऽन विप्रसक्तो धर्मसम्भवतीवि शश्यशान तदा वैत्यग्रहप्रतिबन्धकपिवादि साधारणोऽपि सम्भवेत् । तथा च मामाण्यमहेऽपि न दोपस्थ पृथक्मति- ·. १५४ शास्त्रमतावळी । [म न च--जास्पैय कश्चिद्दोषोऽस्ति । न च प्रामाण्यसंश- [दी] ननु यथा सत्यपीन्द्रियसन्निकर्षादौ दोपान श्वैत्यस्य ग्रह, तथा सत्यपि व्यवसायादौ प्रामाण्यस्येत्यत्र, दोषाझमसंशययोरुत्पाद इत्युक्ते चाह (न चेति) [ग] पित्तादिदोपजन्यस्मर्यमाणपीतिमाघारोपे आनुमानिकायपीतत्वनिश्चय-- स्य प्रतिबन्धकत्वापत्तिदुरिव । अथ दोपविशेपाजन्यालौकिकज्ञानत्वन्तथेति चेन् , तर्हि साधूक्तम् । विशेपदर्शने दोषान्तरात् अमवदप्रामाण्यसरायो भविष्यतीति चेत्, सत्यम् , एतदालोच्यैव प्रामाण्यनिश्चयेऽपि दोपात् सशय इत्येतन्निराकरणपरत्व "नचे" त्यप्रिममूलस्य वक्ष्यति । नव्यास्तु अलौकिकज्ञानत्व विपरीतनिध्ययसामान्यमतिबद्धयतावच्छे- दकम् , अलौकिकत्व च न लौकिकसन्निकर्षावजन्यत्वम् , अपि तु साक्षा त्वव्यञ्जकतदीयविषयताविदोपशून्येत्वम् । ताहशी च विषयता लोकिकस- निकर्षजन्यवृद्धिवत् पिचादिदोपजन्यस्मयमाणपीतिमाधारोपेऽपि प्रामाणिकी, तत्र पीत साक्षात्करोमि पश्यामीति प्रत्ययात् , तत्र लौकिकसन्निकर्षस्य व्यभि चारोऽगल्या दोषविशेषाजन्यत्व कार्यतावच्छेदके निवेश्य धारणीय । इत्य चविपरीतनिश्चयसामान्यप्रतिधद्धयतायामपि दोपविशेषाद्यजन्यत्वमनिवेश्यैव पातश्शश इत्याद्यारोप उपपादयितु शक्य । सशये च न तादृशीविषयता, तन सन्देझात्येवानुयवसायात्, न तु साक्षास्करोमीनि । अतस्सशयमात्रस्य विपरीतनिधयसासान्यप्रतिबध्यत्वमित्याहु । (व्यवसायादाविति) प्रामाण्यघटकधर्ममिवैशिष्ट्यभासकव्यवसाया दावित्यर्थ । प्रामाण्यस्य दोपान ग्रह इत्यनुपनेणान्वय । इत्यत्र-प्रामा- ज्यसशयोपपादक्युक्तो । (दोपात् प्रमसशययोरुत्पाद इत्युक्ते चेति) सत्यपि प्रामाण्यनिश्चये दोपविशेषजन्यज्ञानस्य विपरीतज्ञानाप्रतिवध्यतया श्वैत्या - ·गवापरीपे-मामण्यवाद । दी] न हि श्वैत्यमामाण्यप्रहप्रतिबन्धकसाधारण प्रतिबन्धकतावच्छेदकम् , [M] दिग्रहदशाया दोपविशेषाद पर्यमाणपीतिमाघारोपवत् प्रामाण्यस- शयो दोपान्तरात् स्यादेवेति यदुक्त तत्र चेत्यर्थ । दोपानुगमखण्डने उक्त गौरवेण मामापयसशयजनकदोपाजन्यत्वस्य विपरीतनिश्चयप्रतिवद्धयतावच्छे- दके निवेशासम्भवात् । प्रामाण्यसायो भविष्यतीत्यकोपरिन चेत्यादि सूपणसमतिरित्याशयः। दाच्यम्, न च दोमात प्रामाण्याप्रहेऽपि तस्य स्वतस्त्वक्षतेवदाशनासाति. रिवि यत्र प्रामाण्यससयोऽनुभयमिद्धस्तत्र दीपात् मामाण्यामहे- ऽपि स्वतो माहत्वशरीरे ज्ञानमहसाममया मामाण्यग्रहप्रतिबन्धकासमवहि- तत्तनिवेशात् स्वतस्त्वोपपते । "न न नात्यैव कविदोष" इति मूल- मभेदे तृतीयेत्यभिमायेण । जात्या-जन्मना, अनभ्यासदशाजन्मनेति या- वत् । वया च अनभ्यासदशाजन्मनानुगतो दोष अनभ्याप्तस्य प्रामाण्या- प्रहमपस्पेन तद्घटितानुगतधर्मावच्छिणस्य सदधीनसत्ताकस्य तायो अकस्तानुपररित्यननुगतरूपेण तत्यतिबन्धकत्व करप्यम् , तच्च गौरवार दुर्ममिति व्याख्यानमालकाता । सन्म सम्यक् । मनभ्यासदशान- न्मनोऽनुगतदोपरवनिरकरणेऽपि तारादोपान्तरात् मामाण्याशाया - निराकरणात् । तनिराकरणायानभ्यासदशाजन्मपत् भन्योऽपि नानुगत इति भायो मूलम्य न्यायेय , उन च जाठिपदास्यागनपाक- ज्या अनुगतापपुरस्कारेण कम्चिदोपो न अत्यप्रामाण्यादिप्रदयविषयका, न या पीतत्यारोपमामाण्यमापजना इत्ययं करवमेवोचितमित्याशयेन च्या- घटे । (नहीनि) यदि-प्रामाण्याइप्रतिव धादियोजकयायत्मापारणोऽन- विसको धर्मसम्भवनाति पयरन तदा त्यहमतिमा पियादि सापारमाऽपि सम्भवत् । तथा च प्रामाण्यप्रदेऽपि न दोषम्य पृषापनि- - ·-- शास्त्रमुक्तावरी। [म] याद्विपयसंशयवत् प्रामाण्यजाने प्रामाण्यसंशयात् प्रा. माण्यसंशय इति वाच्यम् । प्रामाण्यज्ञानेपि स्वतः प्रामा- प्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः । - [दी) पीतत्वभ्रमप्रामाण्यसायसाधारण जनकतावच्छेदक तसद्वयवसायपा- माण्यग्रहप्रतिबन्धकसाधारणप्रतिवन्धकतावच्छेदका वा दोपत्वमेकमस्तीत्य- यः । न वा अप्रामाण्योपस्थितिरेबानुगताप्रामाण्यग्रहप्रतिवन्धिका, अनुष्य वसायात्पूर्व तद्विरहेऽपि अनन्तर तत अप्रामाण्यसशयात् । न च तत्त- रक्षणसम्बन्धा एव प्रतिकधका , अनन्ताना प्रतिबन्धक्त्वकल्पनामपेक्ष्य अनुव्यवसायस्य प्रामाण्याग्राहकत्वकल्पनाया एव लाघवेनौचित्यात् । . [ग] बन्धकता, अपि तु श्वैत्यप्रामाण्यग्रहमाधारणरूपावच्छिन्न प्रति पित्त द्रव्यादिसाधारणरूपेणैकमेव प्रतिबन्धकसमित्यपि शङ्का स्यातामेव प्रथम निराकरोति (इवैत्यप्रामाण्येति) ननु पीतलप्रमप्रामाण्यसशयसाधारणरूपाव- च्छिन्नजनकत्वमेव तथेत्याशङ्का निराकतु तदवच्छेदकमप्येकम्-दुर्वच- मित्याह (पीतस्वेति) माभूत् श्चैत्यग्रहप्रतिबन्धकसाधारणरूपेण प्रामाण्यग्रह प्रति दोपस्य प्रतिबन्धक्ता, मा च भूत् सकलप्रामाण्यमहे दोषाणामेकप्रति- बन्धकत्वम् , घटज्ञानादिप्रामाण्यग्रह प्रति दोपाणामेकैकप्रतिबन्धक्त कल्पनीयमत आह~~-(तत्तद्वयवसायति) (प्रामाण्यग्रहेति) प्रामाण्यलौकिक- प्रत्यक्षेत्यर्थ । तेनाप्रामाण्योपस्थितिदशाया प्रामाण्यानुमित्याद्यनुत्पत्तावपि न क्षति । तद्विरहेऽपि - अप्र माण्योपस्थितिविरहेऽपि । अनन्तरन्ततः -अनुव्यवसायद्वितीयक्षणात्यनाप्रामाप्योपस्थितितः । अप्रामाण्यसशयात् , तत्रानुन्यरसायेन प्रामाण्यमहे वाधकामावेनाप्रामाण्योपस्थिते प्रामाण्यग्रह प्रनिबन्धातया तदुपपादनासम्भवादिति शेपः ।

·गदाधरीय-मामाण्यवादः। यथा चैतत्तथा पक्ष्यामः। ननु-मा भूदनुव्यवसायस्य अहे तमामाण्यस्य ग्रहातत्संशयासव- सायमामाण्यसंशयः, ममलसंशयातु तत्संशयः स्यात्, [ग] ननु-सामनीवलादनुव्यवसायस्य प्रामाण्यवाहकत्वमावश्यकमिति तस्य प्रामाण्यप्राहकवं दुष्करप्यमत आह (यथा चेति) एतत्-अनुव्यवसायस्य प्रामाण्यग्राहकलम् , व्यवसायास्य प्रामाण्यमेव तेषां स्वतोमा नत्लनुल्यव- सायप्रामाण्यमिति ब्रमेण, व्यवसायधर्मिकप्रामाण्यसंशय एवं तर्मिज्ञान- मपेक्षित न त्यनुव्यवसायमामाण्यसंशये तज्ज्ञानमिति अमेण वा "नच मामाण्यसंशयादि" त्यादिका मूलशङ्का । प्रामाण्यमात्रमेव तेषां स्वतोमाचं परतः पक्षे वाधकस्याविशेषात् । एवमविशेपेण संशयमात्र एव तद्धर्मिपी हेतुरित्याशयेन प्रमनिराकति मूले-(सामाण्यज्ञानेऽपौति) ननु विरोधिनि- । श्यये प्रमात्वाभावसंशयत्येव प्रमत्वसंशयस्याप्ययोगात् "नन्धि" त्यादिनाऽ मुव्यवसाये व्यवसायमामाण्यरूपस्वविषयाशे अमत्वसंशयाचदागृहीतेऽपि व्य- वसायप्रामाण्ये शहास्यादिति शहा नावतरति, अनुव्यवसायानुव्यवसाय दिना मिशानाधीनस्य सत्र अमत्वसंशयस्याययोगात् , अनुव्यवसायमहस्य स्वीकारे तत्र प्रमत्वविरोधिनः प्रामाण्याय निश्थयोऽस्तीति स्वयमेव प्रथम फुटीकृतत्वादित्यतः साक्षात्कारिभ्रम इच संशयेऽपि ग्राह्याभावावगाहिनि- चय एव विरोधी न तु विरोध्यन्तरनिश्चय इत्यभिमानमूलकलेन तादृश- शामवतारयति-दीधितौ (ननु मा भूदिति) यद्यपि “ साक्षात्कारिम्रम" इत्यादितो प्राथामावविषयकत्वं संशय प्रतिबन्धातायामतन्नमिति लब्धम् , अत एव च 'प्रमत्वसंसार जमा नाज्ञानाभ्यां न सम्भवतीत्युकत्या दिति समाधाने "उक्तत्वादिति वक्ष्यते । तथापि भ्रमरूपविशेषोपादानबलादेव संशयप्रतिबन्यकतायां साक्षा- ·शास्त्रमुक्तायरी। मि] ननु ज्ञानमात्रं न विरोधिबुद्धिनिवर्तकम्, भ्रसोत्तरं था धकज्ञानोदयात् , फिन्त्यनन्यथासिद्धम् । अत एव तेन वि. नापि तज्ज्ञानं सम्भवतीति अन्यथासिद्धतया शङ्कितं तन्नि- . [दी) न च तस्याभावोऽपि तदा गृह्यते, उपस्थापकामावादित्याशक्कते (नन्वित्यादिना) अनन्यथा सिद्धम्-अन्यथासिद्धत्वेन-प्रमत्वेन, भगृ- [ग] कारित्वस्यातन्त्रतालामेन सशये विपरीतनिश्चयसामान्यप्रतिवध्यता लामादर्थतस्तत्र पिरोध्यन्तरनिश्चयप्रतिनध्यता लभ्यते, साक्षात्कार्यवेतिवत् विपरीतविषयक एवेत्यवधारणपरतया सशयप्रतिबन्धकताया पायाभावाव- गाहित्वस्यातन्त्रतालामावा, उमयथाप्यस्फुटतया तत्परत्वानवयोघे नैतच्छ- हानतार । तस्याभावोऽपि–प्रमत्वस्याभावोऽपि । अनुव्यवसाय इति शेष । तदा-अनुव्यवसायकाले । उपस्थापकाभावादअमत्वोप स्थापकानैश्यत्यात् । अमत्वेनागृहीतस्य प्रमत्वरूपविरोधिविषयकमहस्यापि प्रतिबन्धकतयाऽनन्यथासिद्धपदमन्यथासिद्धत्वग्रहविषयाभावविशिष्टार्थकतया व्यावष्ट अनन्यथेति) "अन्यथासिद्धलेने" त्यस्य व्याख्या प्रमत्वेनेति । यद्यपि 'भ्रमत्वमन्यथासिद्धत्व' मिति मूलकृतैव विवरणीयं पश्चात् तथापि तदनवलोकनेन प्रथम प्रसिद्धार्थान्तरपरत्वशानिराकरणायेद व्या- ख्यानम् , अन्यथासिद्धतयेत्यप्रिममूलस्यापीद व्याख्यानमित्यवधेयम् । अन्यथा-विशेष्य यद्धर्मवत्तदन्यप्रकारेण, सिद्धम्-सिद्धि , तस्य ज्ञान- मिति यावदिति व्युत्पत्त्याऽन्यथासिद्धपदस्य प्रमार्थकता । मूले अत एव- अन्यथासिद्धतया गृहीतज्ञानस्याविरोधिलादेव । सशय इत्यमिमे गास्य सम्बन्ध ।"तेन विनापि तज्ज्ञान सम्भवती" त्यनेन सशयप्रयोजकतया- भिधीयमानस्य तद्वत्ताज्ञानविषयत्वधर्मस्य साधारण्य दर्शितम् । “ अन्यथा सिद्धतया शकित" मिति विपयमूतपुरुषत्वादिनिश्चयविशेषण परिभवहेतु- गर्भम् । परिभ्य स्वाविरोधिन कृत्वा । सशयो जायत इत्यध्याहार्यम् ।

·गंदापये-पामाण्यवादः [1] अर्थ परिभूप ज्ञानविषयत्वाद्विपये यथा संशयस्तथा प्रामाण्ये तन्निवयस्यान्ययासिद्विशङ्कया तं परिभूय भवति संशयः । न च व्यवसायस्य ज्ञानत्वे घटविषयकत्वे च यधानुव्यवसायविषयत्वान संशयस्तथा प्रामापयेऽपि न स्यात्, अनुव्यवसायस्य प्रमात्वनियमादिति वाच्यम् । अज्ञाने अविपये च ज्ञानत्वविपयत्ययोरतुव्यवसायेनामहण- नियमाव , तद्विपयत्वमनन्यपासिद्धप्रामाण्यविषयत्वंचते- दी हीतम् । अन्यथासिद्धतया-अमत्वेन । घटविषयत्वे-धर्मिविषयावे । ग] एवमग्रेऽपि (प्रामाण्य इति)- अमिमेण-"संशय " इत्यनेन, सम्बन्ध तन्निम्पयस्म-प्रामाण्यनिश्चयस्य । तस्-प्रामाण्यनिश्वयम् । ननु पटोऽयमिति ज्ञाने पटविपयकत्वत्वावच्छिन्नघटत्वमकारकत्वरूप प्रामाण्यमिव पटविषयकवावच्छिन्नमपि सन्दियते । पटत्वप्रकारकस्यशि संशयास्य तत्र कदाप्यनुदयात् , घटविषयकत्वांशस्य संशययोग्यतयैव प्रामाण्यसंशयात् । तया चानुव्यवसायगृहीततया घटविषयकले यथा न संशय इति दृष्टान्तासङ्गतिः, मतो " घटविषयकल" इति मूलस्य पद- विषयत्वत्वस्य संशयकोटितानवच्छेदकत्वे न तात्पर्यम्, किन्तु परत्वांशस्यो- पलक्षणतया किंचिद्विपयकत्वाशम्यैवातथाल इति व्याचष्टे दीपिती (पर- विपयत्त्व इति) मूले वद्विपयत्वम् ज्ञानस्वसविषयत्त्रविषयकानुव्यवसाय- त्वम् । अनन्यथासिद्धम्--तद्विषयत्वांशे अनमत्यनियतम् । अतस्ताह विषयानुव्यवसाय ज्ञानत्वाशे अमलसंशयानुदयान्न व्यवसायेऽनुव्यवसाय- गृहीतमानलादेस्संशय इति युज्यत इति मावः । प्रामाण्यविषयत्वञ्च-- प्रामाण्याचाहनन्तु । तेन पिनापि-प्रामाण्येन विनापि । सप्रमायामपति यावत्। तथा च प्रामाण्यविषयकानुव्यवसायत्वं न प्रामाण्यांश ममत्वानियत. 'मिति तमहविषयेऽप्यनुव्यवसाये प्रामाण्याशे अमत्वसंशयसम्भव इति भावः ।

·शास्तमुक्तावली। [म] न विनापि सम्भवतीति तत्र संशय इति चेत्, मैयम्। भ्रमत्यमन्यथासिद्धत्वम् । ततश्च प्रामाण्यनिश्चये भ्रमत्व. दी] भवेदेव यदि तदभावस्य तदभावव्याप्यत्वेनैव वा धर्मान्तरस्य निश्चय एव प्रतिबन्धकस्स्यात् , न वेवम् , परन्तु यदवच्छेदेन तदमावो निश्चि- तस्तन्निधयोऽपि । तथा चैतत्तथा परामर्शे वक्ष्यामः । तथा च प्रमात्वाव- च्छेदेन अमवस्याभावनिश्चयान प्रमावनिश्चये तत्सम्भव इत्याह (भ्रमस्व. मित्यादिना) न विषयसशयस्तवमते स्यात् । ज्ञानप्रामाण्यसशया- [ग] तत्र सशय -व्यवसायप्रामाण्येनुव्यवसायगृहीतेऽपि सशय । प्रम- निराकरण विना भ्रममूलकोक्तशङ्कासमाधान न भवतीति तन्निराकरण स्फु. टयति दीपिती (भवेदेवमिति) तदभावव्याप्यस्य तदभावव्याप्यत्वेनैव ज्ञान यदि तद्वत्ताग्रहप्रतिबन्धक भवेत्तदा तैरपि भ्रमत्वाभावव्याप्तिविशिष्टस्म प्रमात्वस्य स्वतोपाद्यत्वानभ्युपगमात् भ्रमत्वसशयसम्भवतीति तमपि निरा- करोति (तदभावव्याप्यत्वेनैवेति) धर्मान्तरस्य- तदभावव्यतिरिक्तस्य । (यदवच्छेदेनेति) यत्र धर्मे तदभावावच्छेदकत्व निश्चितमित्यर्थ । नन्वत्र का युक्तिरित्यत आह (यथा चैतदिति) पुरुषो न स्थाणुरिति निश्चये अय पुरुष इत्याकारकस्थाणुत्वाभावव्याप्यप्रकारकनिश्चयस्यापि स्थाणुत्वसशय विरोधिताया आनुभाविकत्वाचदभावव्याप्तिविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिताया अ- किश्चित्करत्वमिति वक्ष्यत इत्यर्थ । इदमुपलक्षणम्---तदभावावच्छेदकधर्मदर्शनस्याऽविरोधित्वेऽनुव्यव साये ज्ञानवादिविषयकत्वग्रहोऽपि ज्ञानत्वाशे भ्रमत्वसशयोत्पत्त्या व्यवसाये ज्ञानत्लादिसशयस्य दुरितया परेषा ज्ञानत्वाचशे असशयोपपादन विरु द्भवत इत्यपि योद्धयम् । प्रमत्वसशयाद्विपयसशयस्यानुत्पत्चिव्यवस्थापनायोगात् , "एव". मित्यादिमूलस्य तेषा तदुपगमासम्भवदर्शनपरता स्फुटयितु पूरयते (तव मते स्यादिति) एवं चान्यत्र-अनुव्यवसायादन्यत्र पुरुषादिज्ञाने प्रमात्व ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [म] संगधेन तद्विपये ग्रामाण्यसंशय इति फलितोऽर्थः । भ्रमत्वसंशयश्च तज्ज्ञानाज्ञानाम्यां न सम्भवतीत्युक्तत्वात् । एकमन्यत्रापि भ्रमत्यसंशयात् न चिपये संशयः स्वतः प्रामाण्यग्रहे भ्रमत्वसंशयाभावात् । दी] तद्विषयसंशयं वदन्त एवेत्थमुपालभ्या', न तु वयम् । क्यं हि निश्च- यसत्त्यासत्त्वयोस्साधारणधर्मदर्शनादेव संशय इति वदामः । तथा च यथा स्थाणुत्वादेस्तथा प्रमालप्रमासाधारणज्ञानविपणत्यादिदर्शनात् पागाण्यत्यापी- ग] निश्चये तवभावसंशयासम्भवेऽपि भ्रमत्वसंशयाचद्विपये पुरुषत्वादी संशय इत्यपि तर मते न स्यात् ---न सम्भवतीति गूलार्थः । मामाण्यसंशयात विषये संशोऽपि तु निश्चितेऽप्यर्थे साधारणधर्मदर्शनादेव संशय इति प्रामाण्यसंशयो नाभ्युपेयत एव, विषयसंशयानुरोधविरहादिति "न च वाच्य"मित्यादिशङ्काभिप्रायो न सम्भवति, प्रामाण्यमंशयमनपेक्ष्यैव निश्चि- तार्थगोचरसंरायोपगमे निश्चितेऽपि प्रामाण्ये संशयापचरतः व्यवसाये प्रामा- प्पसंशयोपपादनपरतवैव ज्ञानप्रामाण्यसंशयस्य विषपसंशयाहेतुत्वशां प्रकृते सङ्गमयति (जानप्रामाण्यसायानिति) (इस्थमुपालन्या इति) तव निश्चित प्रामाण्यादो कदापि संशयो न स्यापद्धतुमंशयस्य दुर्घटत्वादिल्युपालभ्या इत्यर्थः । (निश्चयसत्त्वासत्त्वयोरिति) निश्चयासत्व इव तत्सत्त्वेऽपीत्यर्थः । न च-निश्चयशालीनाथसंशये प्रमात्यसंशयस्याहेतुत्वेऽपि श्रमामा- ण्यज्ञानामावविशिष्टस्य कोटिनिश्चयत्य विपरीतकोटियीविरोधितया तत्र प्रामाण्यसंशयस्मापेक्षाऽस्त्येवेति प्रामाण्यसंशयानुत्पत्ती निश्चिताधंसंशयानुप- पतिवारयति वाच्यम् । एतन्मते विशेषदर्शनजन्यस्यैव विपरीतनिश्चयस्य पतिनन्धरुत्वमित्युपगमात् । भवन्मतेऽपि विशेषदर्शनानधाननिश्चयस्यामा. माण्यशया परिभवेनाविरोधितयानुभवविरोधविरहात् । साधारणधर्मदर्श- २१ ·- शावमुक्तापली। म न च वाच्यं प्रामाण्यसंशयान विपये संशयः, माना भावात् । ज्ञानविषयत्वात्समानधर्मादेव तदुपपत्तेः । न चैवं सर्वत्र विषयसंशये तन्निश्चयोच्छेदः, प्रामाण्यसंशयेऽपि तु- ल्यत्वादिति । तस्यासार्वत्रिकत्वात् । {ची] नि त निरस्यति (न ति) (न चैवमिति) साधारणधर्मदर्शनस्यान्वत मावत्वादिति शेषः । तस्स-प्रामाण्यसशयस्य । तथा च न तुल्यत्वमिति । [ग] नस्य विळबादेव कचित्सशयो नस्यादिति प्रामाण्यसशयस्यार्थसशये- उनपेक्षायामपि न निश्चयोच्छेद इति "न मैद" मित्यवान्ताशया- असा तिरिति साधारणधर्मदर्शनस्य सर्वत्र सम्भव हेतुतया पूरयति-- (साधारणेति) अन्तत प्रमेयत्वादेरपि साधारणधर्मत्वादिति भाव । "सशय" सशयसामग्रीसत्त्व इत्यर्थकम् । (तन्नि- चयोच्छेद इति) निश्चितेऽपि विपये सशप एव स्यात् , न तु निश्चय इत्यर्थ । प्रामाण्यसशयोऽपि सर्वत्र सम्भवतीत्यभिमानेन "प्रामा- ण्यसायेऽपीत्यनेन" मूलेन-तुल्यत्वमापादितम् , प्रामाण्यसशयेऽपि प्रामा- ण्यसशयस्य विषयसशायकतामतेऽपि अभिमान निराकृत्य " न च वाच्य" मित्यादिशकोपरि प्रायशो निश्चयोच्छेदरूप बाधकमेव दृढीक्रियते- (सस्या सार्वत्रिकत्वादिति) तत्र तत्पदस्य प्रामाण्यसशयपरामर्शकत्व न स्फुटम् , न च वाच्यमिति वास्यान्तरेण प्रामाण्यसशयम्य प्रक्रान्तस्यापि व्यवधानात् , अव्यवहितवाक्यस्थनेतिशब्देन तुज्यत्वादित्यन्तवाक्यार्थस्य याधेन तदन्त गंतप्रामाण्याशयस्य प्रान्तत्वे तादृशयाक्यार्थे निश्चयादेरपि घटकतया तेषामपि युगपत्यकान्तत्मात् एकपदार्थान्तर्गततया प्रक्रान्तत्वस्य तच्छन्द- परामर्दोऽनुयोगाचेनि तच्छब्दस्य तत्परत्व स्फुटयति-दीवितो (तस्यनि) प्रामाण्यमशयस्यासारनिकत्व च विशेपदर्शनका नजाने प्रामाण्यनिश्चय- सम्भवेनेति वाध्यम् (न तुल्यत्वमिति) प्रामाण्यसशयस्य विषयसरायादेतुत्वे निश्चयोच्छेदवत्तम्य तथाले न तदुच्छेद इत्यर्थ । इति मूलम् ·गदाधराय-मामाण्यवादः i हम भ्रमत्वसंशयं चिनी निश्चितविषये संशयानुपपत्तैरान मचिकत्याच [दी) अथ माभूतुल्यत्वं उच्छियताच तत्र तनिश्चयः, किं नछिनमित्या माह (अमलेति) (गो यद्यपि तन्मतेऽपि एककोटिमानसामग्री यत्रं लोकिकसन्नि कविघटिततया विशेषदर्शनसमवधानेन वा बलवत्यनुवर्तते तत्रैव संधा रणधर्मदर्शनादिसत्त्वेऽपि निश्चयपरम्परासम्भवः, तथापि तदतिरिक्तस्थरे सन्मत निश्चयपरम्परोच्छेद एवं दोपो बोद्धयः । तुल्यत्वम्-प्रामाण्यसंशय हेतुतीमतें निश्चयोच्छेदः । उच्छिद्यतां तत्र--उकस्थले, तदहेतुताम निश्चयः । इत्यवाह-इत्यत्रानुभवविरोधमा । नव-विशेषदर्शनानपानज्ञाने भवतां प्रामाण्यसंशंगस्यापि सम्भ- धेन तदुत्तर संशयोत्पत्तेरेवानुभाविकत्वम् , विशेषदर्शनजन्यज्ञानस्य च मयापि संशयविरोपित्याभ्युपगमात् , तत्सत्वे ममापि संशयानुत्पादोपपचि- रिति शतिरमिपायस्य वर्णितत्वान्नानुभवविरोधेन मूलकृतः प्रामाण्यसंशय- हेतुताव्यवस्थापनसन्मतिरिति वाच्यम् । विशेपदर्शनकालीने निश्चयेऽपि कोट्युपस्थितिर्मिज्ञानादिविळम्न प्रामाण्यसंशयानुत्पत्त्या सत्सत्त्वेऽर्थसंश- यानुलादोऽनुभवसिद्ध इत्याशयात् । अयं च अन्यो नार्थसंशयविशेपे प्रामा. ण्यसंशयंकारणतापर्यन्तव्यवस्थितिपरः, किन्तूपयोगितामात्रपरः, साच पामाण्यसायजन्यविशिष्टज्ञाने विपरीतनिश्चयों न विरोधी, तनिश्चयकाली- मंज्ञाने च प्रामाण्यसंशयस्तत्वेनामामाण्यमहत्वेन वा हेरित्यतो विशिष्ट- ज्ञानसामान्य अपामाण्यमहाभावविशिष्टनिश्चयो विरोधात्यती या निर्वहतु । अथेत्यादिम्लं अनुव्यवसायादिना प्रामाण्यस्य महासत्संशयस्य असम्भवेन तस्यायंसंशयहेतुखण्डनपरतया विनात्यातम् , तञ्चक सच्छते, अन्वयव्यतिरेकसिद्धार्थसंशयहेतुताकपामाण्यसंशयानुरोधेन तस्या नुव्यवसायायमासकसनाया एवं युक्तरसात् । - ·शासमुक्तावली। [म] अथ तद्वति तत्प्रकारकत्वं प्रामाण्यम् , तच्च ज्ञानग्रा- हकेण गृहीतमयति न तत्संशयः । न चास्मिनिश्चितेऽपि प्रामाण्यसंशयात् न तत्प्रामाण्यमिति वाच्यम् , एतनिश्च यादेव निष्कम्पव्यवहारादिति चेत् । [दी] यद्यनुव्यवसायानन्तर व्यवसायस्य तद्वति तत्त्वप्रकारकत्वे संशय स्म्यात् , स्यादपि तदन्यथानुपपत्त्या प्रामाण्यम्य म्वतम्त्वनिरास , नत्वेवम्, परन्तु स्मृत्यन्यज्ञानन्यादानेव सशय इत्याशकते (अथेति) [ग] न च-प्रामाण्यमशयम्यार्थमशयाहेतुतया वाधात् (१) प्रामाण्य सरायासम्भने अन्वयाग्रहेण कारणताया नान्यययतिरेकसिद्धतेति वाच्यम् । यत्र प्रतिवन्धरमशादनुव्यवसायादे प्रामाण्याग्राहकत्वम्-तन तन्मतेऽप्यु- तरकाल प्रामाण्यसरायोऽनन्तरमाथसशय इत्यन्ययग्रहसम्भवात् । अतो या- थाय॑म्पप्रामाण्यसरायापरीपन म्वतस्वयस्थापनपरतयैव तव्याचष्टे (य- धनुव्यवसायानन्तरमिनि) (न खेपमिति) अनुव्यवमायानन्तर तत्मशय एवं नेत्यये । न चार्थसरायहेतुभूतयाथार्यमशयानुदयेऽर्थसशयानुपपत्तेः पथ मिय शहापानि वाच्यम् । अर्थनिश्चये जानेऽनुव्यवमायादिना तन्नाशे सत्येवार्थमाय इत्यागयन शामनने । गन्धनुन्यवमायायुपनीते व्ययमाय इद ज्ञान प्रमा न वति सशयो- ऽनुभवसिद्धतया दुरपय इत्यत आह (परन्विति) “म्मृत्यन्यज्ञानत्वादा- वनि) तम्यापि प्रामाण्यपदाथत्वात् नकोसिशयायापि प्रमा न येत्या- कारक्ननि शरिनुराशय इनि भार | मूं-(अम्मिनिधिोपीति) अम्मिन् -- याथाय । प्रामाण्यसंशयान्-प्रमा न रेगकार+मरायान् तक-याथाग्यम् । न प्रामाण्यम् । तथा च याथाग्यम्य म्बनम्न्वमिद्धावपि नाभिमनमिद्धिरिपि भार । (पननिधयादवनिगधाश्यनि धयादवेत्यर्थ । (निकम यासागणिति ) नामानाप्यपदाया भरनु मा व्यन्यदनन्, ·गदाधरीये-मामाण्यवाद। [म अस्तु तावदिदं मामाण्यम्, तथाप्यनुव्यवसायानन्तरं व्यवसायस्य प्रामाण्ये अर्थस्य तद्वत्वे च संशयस्पानुभवसि- द्वत्यानार्थतद्वत्वं तस्य विषयः। [दी] इदम्-स्मृत्यन्यज्ञानत्यादिकम् । तथाविधप्रामाण्यसरायस्यानुभवसिद्ध- तया दुरपझवत्वाचदन्ययानुपपत्त्या सस्य स्वतस्त्वमेव बाध्यत इत्याह (तथापीति) नामाण्ये-- तहति तामकारकत्वे । तद्वति वमकारकस अर्थस्य तद्वत्त्व वा तस्य-अनुव्यवसायाय विषय । [ग] प्रवृत्तीपयिकधर्ममधिकृत्यैव स्वतस्त्वविचाराचम्य म्यतोप्रायत्वसिद्धी च नाभिमनासिद्धिरिति भाव | "आतु तापदिद " मित्यत्रेदपदास याथार्थपरता न सम्भवति , तस्य प्रामाण्यपदार्घताया निकम्प यवहारा- सायाध नैयायिकमतनया तेपामापाततस्तदभ्युपगमासम्भवादती व्याच (उदमिति) एव र "मामाण्य " मिनि मूल पागाण्यपदार्थ इत्यर्थकम् । प्रमा न वेति सशयमोटिसानुरोधेन प्रागाध्यपदार्थताया स्मृत्यन्यज्ञान- त्यादी तेषा सतिनत्वासपाततस्तदभ्युपगमसझते । स्मृत्यन्यज्ञानत्वरूप- मामाण्यमशयस्यानुमविकत्व न यायाश्यस्य स्वतोपासत्रे वाधकमत (लया विधेनि) याथाश्यरूपेत्यर्धकम् । गुरम्य 'प्रामाण्य' इत्यस्याव्यवहितोक्तम्मू- स्यगजानवार्थमा तयारीत्यादिममुद्रितपरिककायाम्तथाविधप्रामाण्य इ. त्यागगन न परत इति तानुगुण्येन तसद न्यारटे (मामाण्य इति) ययष्यनुयमापम्यान त्या विषयावरा तद्धरित समाध्यास्पियरूल- मपि अर्थतो रभ्यने, सथाप्यर्धतहत्यविपयस्त्वेऽपि तद्वद्विाप्या त्यहप. पारपत्त्यावयारच्छेदकभानामत प्रामाण्यवायम्य तदधीम्याई तत्वमशयग्य चोषाचे अर्धनद्वत्वाविषयकन्ये मिरो नाचित इति । स्यनन्तर तानि राप्रकारस्त्वमित 'अयनवृत्त्वमित्यनन्नर' अनिर्भरसूचक- ·शास्त्रमुक्तापळी । [मा मनु व्यवसायस्प इदन्त्वरजतत्वविशिष्टेदविषयत्वेऽनु 'व्यवसाय एव मानम् । [दी] ननु सामग्रीवलसिद्धमनुव्यवसायस्य प्रामाण्यार्थतद्वत्व उभयविषयक- लं दुरपवादमित्याशङ्कते (नन्विति) अनुव्यवसायो-व्यवसायविशिष्ठात्म- कज्ञानम् , (ग) वेति च पूरितम् । धर्मितावच्छेदकेदत्वयैशिष्टयावगाहनेनैवानुव्यव- सायस्य विषयाशे निप्पकारकत्वरूपनिर्विकल्पकतावारणे धम्यशे सप्रकार- कत्वान्यथानुपपत्तिरूपयुक्त्या न प्रामाण्यस्य तद्घटकरजतस्वादिमत्त्वस्य वा मानं सिद्धयतीति रजतं जानामीत्याकारकतानुपपत्त्या रजतत्वादिमत्त्व भानसिद्धावपि रजतत्ववद्विषयकत्वमानमात्रेणैव तथाकारतोपपत्तेः, तत्यकारक त्वेन तादृशस्यावच्छेद्यावच्छेदकमावस्य भानासिद्धया प्रामाण्यमानन्न सिध्यत्येवेति "नन्वि" त्यादिमूलशकाया सामग्रयाः प्रामाण्यादिभानप्रमा- णतापरस्वमाह (ननु सामग्रीति) एवञ्च नन्वित्यादिमूलस्यायमर्थः-इदं रजतमिति व्यवसायस्य इदन्त्यरंज-' तत्वरूपस्वप्रकाराश्यधर्मिविषयत्वेऽनुव्यवसाय एव भानमिति तस्य तद्विष- यकत्वमावश्यकम् , तथा सति व्यवसायविषयैर्यावद्भिः प्रकारः विशेपित एव धर्मी विषयिताविशेषणतयानुव्यवसायविषयो भवति, तदविशेपितस्य धर्मिणस्तथा भाने धन्यंशेऽनुव्यवसायो निष्प्रकारक एव स्यात् , रान्तरस्य उपनायकविरहेणैवामानात् , तथा चेदं रजतञानामीति तदाकारों न स्यात् । ईदृशयुक्तर्व्यवसायरूपप्रत्यासत्तिघटितसामग्रीबलाच्च विषयिता विशेषणतापने धर्मिणीदन्लाजतत्ववैशिष्टयमनुव्यवसायविषयः । एवं व्यव. सायस्येदत्वरजतत्वप्रकारकत्येऽपि अनुव्वसाय एव मानमिति तदपि तस्य रिपयः। एवमिदंविषयकत्वरनतस्वविषयकत्वाभ्यामिवनवप्रकारकत्वरजतत्व- ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [म तथा चधावयवसायोल्लिवितप्रकाराविशिष्ट एवं यः व्यवसाये भासते । अन्यथा विपयांशे तस्य निर्विकल्पका वे इदं रजतं जानामीति तदाकारो न स्यात् । अतो धर्मि- गीदन्त्वरजतत्ववैशिष्टयमनुव्यवसायेन गृहीतमिति धर्मिणि स्वतः प्रामाण्यग्रहवद्रजतत्ववैशिष्ट्येऽपि स्वतः प्रामाण्य- ज्ञानमवर्गीयम् । अत एव प्रयशे न कदापि प्रामाण्य- संशय इति चैत् । (दतच विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वानभ्युपग्रन्तृषा आइत्यान्ये- पान्तूतरकालम् । (धर्मिणीति) धर्मिणि मामाण्यमहस्तावत्र शमामा.. वश्च। [M] प्रकारकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावोऽपि पावाभावादिघटितसाममी- बलाविषय इति, धर्मितावच्छेदकेदवांश इव रजतत्वाशेऽपि मामाण्याव- गानमनुव्यवसायस्थावर्जनीयमिति । अत एवंदन्त्वरूपधर्मितावच्छेदकांश न प्रामाण्यसंशय इति ॥ ननु व्यवसायाव्यवहितोचरजागरूपस्यानुव्यवसायस्य जानामीत्याका- रफता नोभयवादिसिद्धा, विशेषणज्ञानस्य विशिष्टधीहेतुनायादिना नैयायि- कानां ज्ञानत्वादिनिर्विकल्पकस्य व्यवसायद्वितीयक्षणे उत्पती तृतीयक्षण एव ज्ञानत्वादिविशिष्टज्ञानसम्भवादिति नैयाधिकं प्रत्यनुज्यवसायस्येदं रजत जानामीत्याकारकत्वाभावापादनं न समच्छतेऽतो व्याचष्टे (अनुव्यवसाय इति) विशिष्टतानकारणत्वानम्युपगन्तृणास्-मीमांसकानाम् । आहत्य- व्यवसायद्वितीयक्षणे । अन्येषाम् तदभ्युपगन्तृशान्नैयायिकानाम् । तदुत्त- रकारम् । ननु आत्माकं धर्मितावच्छेदकाशे प्रामाण्यमपि न स्वतो प्रावतया- ऽनुमतम् , न वा तत्र संशयोऽनुमतः, यहलातस्य स्वतस्त्व व्यवस्थाप यिष्यसीति घर्षिणीत्यादिदृष्टान्तासिद्धिरित्यत आह (धर्मिणीति) भवताम्-- ·शास्त्रमुक्तावळी । [म] मैयम्, इदै रजतश्च जानामीति, नानुव्यवसाय , यहि विशेष्यके मनसोस्वातच्यात् । [दी]. भवतामपि सम्मत , तात्पर्यटीकाया तथैव मित्रैरभिधानादिति [ग] नैयायिकानाम् । मूले --(बहिर्षिशेयक इति) रजतत्वादिरूपाहिनि- शेषणविशेष्यनापनर्मिविशेष्यफल इत्यथ । अम्बासन्याव- तादृशर्मि विशेष्यकत्वज्ञानाद्यसहकारणापाहरूत्वात् । नन्वेव " इदमिदन्ने"नेत्यादिमूलासहति , इदन्त्वम्यापि बहिर्विशे पणतया तद्विशेपितमिविपयकत्वाग्रहेणेद जानामात्याकारकतानुपपत्ते । न च बहि पद धर्मिनापच्छेदकान्याहिविशेषणविशिष्टपरमिति न तदसङ्गतिः, अत एव च धर्मितापच्छेदकाशे प्रामाण्यस्य स्वनोग्राह्यतापर टीकाया अपि न विरोध इति वाच्यम् , वहि पदस्य धर्मितारच्छेद- कान्यविशेषणविशिष्टपरवे "अत इदन्त्वरजतत्पवेशिष्टय नानु यवसाय विपप" इत्युपसहारावरोधात् । यत्तु रजतविषयक्वविशिष्टरजतत्वप्रकारस्त्यमात्र नेद रनतमिति ज्ञानस्येदवावच्छिन्ने प्रवर्तक्तोपयिक प्रामाण्यम् , इदमशे रजतत्वाप्रमा स्वमहाविरोधित्वात् । अपि तु स्वातन्त्रयणदत्सावच्छिन्नस्य रजनत्ववैशि- ट्यमपि तद्घटकम् , तथा द रजतन्तद्विशेष्यक च रजतत्वप्रकारक ज्ञानमित्याकार एवं प्रामाण्यमानाकार्य । स च न सम्भवति, बहिरान्त रोमयमुख्यविशेष्यकज्ञानननन मनसोऽम्वातन्त्रयादिति मिश्रानुसारेण मूरायवर्ष नम्,- तत्तुच्छम् -- अम्मिन् रतते रततत्वप्रकारकमिद ज्ञानमिनि ज्ञानस्य इदरिपये प्रतिक्वे वाधकाभावात् , तादाज्ञानस्य च पहिर्मुख्य विशे प्यक्त्वविरहेण स्वनम्सम्मपात्, इदमुख्यविशप्यायामाण्यग्रहम्य प्रपन ·गदापीय-प्रामाण्यवाद । न] किन्त्विदं इदन्त्वेन रजतत्वेन जानामीति । तदन्त्व रजतत्वे प्रकारत्वेन भासते । तत्प्रकारकज्ञानवत्त्वं चात्मनि [दी] (हृदन्त्वेत्यादि) ननु व्यवसायोपमीत्तभानविशिष्ट पुरोवर्तिरजतविशेषण वेन ज्ञाने मासते। ग) कत्ले वक्ष्यमाणानुमानेन तदननात् , सन्दर्भविरोधाच । एव बहि- रान्तरोभयमुल्यविशेष्यकमानसज्ञानमात्रानभ्युपगमे मानसज्ञानस्य ज्ञानवि शेषणतापनविषयाशे रजतत्तादिवशियामानस्याभ्युपगतवान तम्य विय- या निर्विकल्पकत्वासक्तिरिति धर्मिणीदन्त्वरजतत्वमकारकत्रानस्पियत्व- मानेन निर्विकल्पकतावारणमपि विरुद्धयतेति । एतेनेद रजतमिति तादात्म्यारोपण्यावर्तनाय मामाण्यशरीरे मुख्य- विशेष्यता निवेश्या, मुख्य विशेष्यता च प्रकारतानवच्छिन्नविशेप्यता । तत्र न प्रकारतानवच्छिन्नत्व न स्वतो ग्राह्यमिति न प्रामाण्य तथेति मलाशयवर्णनमपि न सत् , पुरोवर्तिनि रजतत्वादिवैशिष्टयाभानस्य मामाण्यमानमयोजकताकथनविरोधाचेति । मैवम् , बहिर्विशेषणवैशिष्टय विशेष्यताविशेषणतापने धर्मिणि विशिष्ट विशेष्यताज्ञानाथसहकृत मनो न मासयतीत्येव हि मूलार्य । अनुन्ययसा- यस्य इदन्त्वादिप्रकारकज्ञानविषयत्वरूपेणेदन्त्वेन ज्ञानविशेषणतापन्नथर्मि- विषयकत्वोपगमादिद रजतत्वेन जानामीत्याकारकतानि हात् । अत एकामे धर्मिणि इदन्त्यादिमकारकज्ञानविषयत्वभानेन तदशे-निर्विक्सकतावारण- मिति सर्व समासम् । ज्ञानविषयतया भासमाने पर्मिमि व्यवसायोल्लिविनप्रकाशिष्टयमपि मारत इति व्यवस्थापयन भामाश्यग्रहस्याम्वतस्वदीधितिकदाधिपति (मन्दि त्यादिना) विशिष्टम्-इदन्तरजनपरिशिष्टम् । ज्ञान-ज्ञानविशेषगतापन विषयत्वाशे विशेषणत्वेन मामन इत्यन्वय. 1 तद्विशिधरिशेप्यास्यमिव २२ ·शास्त्रमुताक्ली। दी] भवता पुरोवर्तिनि रजतत्वप्रकारकं ज्ञानमितिवञ्च पुरोवर्तिनि रजते रजतलपकारक ज्ञानमित्याकारं तत्र रजतत्वप्रकारकत्वज्ञानम् । स एव च प्रामाण्यमह । इत्यमेव च पुरोवर्तिनि रजतत्वप्रकारक ज्ञान प्रमा न येत्या- कारकः प्रामाण्यसराय , अथ सराये च तदधीने इद रजत न वेत्याकारा- दिनियम, [ग] तदवच्छिन्न तत्प्रकारकत्वमपि भासत इत्याह (भवतामित्यादिना) इदन्त्ववैशिष्टयमानस्याने व्यवस्थापनीयतया भवता पुरोवर्तिनि रजतत्त्वप्र- कारक ज्ञानमितिपचति दृष्टान्त (पुरोवर्तिनि रजत इति) पुरोवर्तित्वरूप व्यवसायोल्लिखितप्रकार विशिष्टविशेष्यकत्वावच्छेदेनेव ताशरजतत्वविशिष्ट- विशेष्यकत्वावच्छेदेनापि रजतत्वप्रकारकत्वमहे बाधकामावात् , उपनीत- विशेषणविशिष्टविशेष्यफत्वावच्छिन्नप्रकारितालौकिकप्रत्यक्षे मनसोऽसामध्ये पुरोवर्तिनि रजतलपकारक ज्ञानमित्यनुव्यवसायस्याप्यसम्मवादिति भाव । नन्विदन्त्वविशिष्टविशेष्यक्लमेव नानुव्यवसायो गृहाति, कुतस्तद- वच्छिन्नरमतत्वप्रकारकत्वम् , कुतस्तरा च रजतत्ववद्विशेप्यक्त्वावच्छिन्न- रजतलप्रकारक्वमित्यत आह (इत्यमेव चेति) अनुव्यवसायस्य इदन्त्ववति रजतत्यप्रकारक्तया जानावगाहनेनैव चेत्यर्थ । (इत्या कारक प्रामाण्य- सशय इति) इदन्त्ववति रजतत्वप्रकारकज्ञानत्दप्रकारकज्ञानविरहे तद्धर्मि- तावच्छेदक्क्सशयायोगात् , धर्मितावच्छेदकप्रकारकषिय. सशयहेतुत्वा- दिति भाष । ननु रजतत्यप्रकारकज्ञान प्रमा न येत्याकारक एवानुव्यवसाय- रूपधर्मिज्ञानहेतुक सशय न तु पुरोवर्तिनि रजतत्वपकारकज्ञान प्रमा न वैत्याकारक इत्यत आह (अर्थसशये चेति) (इद रजतन्न वेत्याकारादि- नियम इति) तद्धर्मधर्मितावच्छेदकार्थनिश्चयकारीनतादृशायसराये तद- मवद्विशेष्यकाज्ञानत्वधर्मितावच्छेदककप्रामाण्यसायो हेतु., इद रजत तच्च रततमिति निश्चयदशाया तद्विशेष्यकरजतत्वज्ञान प्रमा न वेति सश.

·गदापीये-प्रामाण्यवादः । [दी] अमामाण्यस्य दाहसमर्थादिविशेष्यकत्वस्य च महश्च साधु सर- च्छते । इतरया तु सर्व दुर्घटमेवापयेत । [ग) येऽपीदं रजतं न वेति संशयानुदयादिति अनभ्यासदशापन्नत्येदं रज- तमिति ज्ञानस्यानुव्यवसायानन्तरमिदंविशेष्यकरजतत्वप्रकारकं ज्ञानं प्रमा न वेति संशयानभ्युपगमे तदुत्तरमिदं रजतन्न वेत्याकारकसंशयो न स्यादि- ति भावः। ननु तद्धर्मावच्छिन्नविशेप्यताकत्वधर्मितावच्छेदककमामाण्यसराय एव तद्धमंघमितावच्छेदककार्थसंशयोपयोगी वाच्यः, एवञ्चदन्त्वविशेषित- पर्मिविशेष्यकत्वस्यानुव्यवसायेनाग्रहणेऽपि विशेप्यतायामिदन्त्वावच्छिन्न- त्वावगाहिनोऽनुव्यवसायादिदन्त्वावच्छिन्नविशेप्यताकत्वधर्मितावच्छेदकक- संशयादिदं रजतन्न वेत्याकारकार्थसंशयो मविष्यतीत्यनुशयेनाह (अप्रा- माण्यस्येति) ग्रह इत्यप्रिमेणान्वयः । उपनीतविशेषणविशिष्टविशेष्यकत्व मानसानभ्युपगमे वाधबुद्ध्युपनीततदभावविशेष्यकत्वभानेन तदभावयति तत्मकारकल्वरूपप्रामाण्यमहकथनं विशेपदर्शनोपनीतदाहसामथ्यादिरूपन्या. प्यधर्मवद्विशेष्यकत्वमहेण प्रामाण्यानुमापकहेतुप्रहोपपादनञ्च विरुद्धचेतेति भावः। यरि विशिष्टविशेष्यकरवे मनसः स्वातन्त्रयेणाप्रवृत्तेस्तदभाववद्विशे- प्यकत्वस्य दाहसमर्यादिविशेष्यकत्वस्य च तत्रोपनीतमानमेवारीकरणीय मूलकृता, तच्च दाइसामर्यादिविशिष्टम्य विशेष्यतायाश्च विभकलितज्ञाना- देव निर्यहतीति न विशिष्ठविशेष्यकत्वस्य लौकिक्प्रत्यक्षसिद्धिः तथापि दाहसामर्थ्यादिविशेष्यकतायोपनयदशायां कश्चिदुपस्थितवि- परीतकोटेरपि मानसम्भवेन विना विशेपदर्शनं निश्चयासम्मवः, विशेषदर्शनश्चरन्त्वादिविशिष्ट दाहसामयादिनिश्चये इदन्वादिमद्विशे- प्यकत्वनिश्चय एव, तदानीमिदन्त्यादिमद्विगेप्यकत्ये दाहसमर्थविशे- प्यकत्वतादार-यप्रहेण तत्र तयाप्यत्वमहात् , इदन्त्यादिमद्विमेध्यकत्यस्य च निश्चयो लौकिकपत्यशमसन्मूलकस्मरणम्पो वाऽभ्युपगन्तव्यः, न तु ·१७२ शासंतापळी । [दी] अनाहु -प्रामाण्यस्य सशयान्यथानुपपत्त्या तद्धर्मविशिष्ट तत्प्रकार- कत्वस्य ग्राहकत्वेऽनुव्यासायस्यासामध्यं करप्यते । तेन पुरोवर्तिनि रजत त्वप्रकारकमिति ग्रहेऽपि पुरोवर्तिनि रजते रजतत्वप्रकारकमिति न मह । [ग] विशकलितेदमाधुपस्थितिमूलकोपनीतभानरूप , तत्र तद्विपरीतकोटेरपि भाने सम्भवेन निश्चयत्वासम्भवात् , इत्युपनीतविशेषणविशिष्टधर्मिविशेष्यक- वस्य लौकिक्प्रत्यक्षमावश्यकम् । न चैवम् दाहसमर्थविशेष्यकत्वस्यापि लौकिकमत्यक्षसम्भवेन किं तदुपनीतभानानुसरणेनेति वाच्यम् , अय वहिरिति ज्ञाननाशे तनिष्ठदाह- सामर्थ्यविशेष्यकलस्य रौकिकसन्निकर्पासम्मयात् , व्यवसाये स्वोपनीत- प्रकारवद्विशेप्यक्त्वस्यैव लौकिकपत्यक्षोपगमात् । ज्ञानान्तरोपनीतदाहविशे- प्यक्त्ववद्विशेष्यकत्वस्याय वहिरिति प्राचीनज्ञाने उपनीतभानस्यैव सम्भ- वात्, तद्धर्मवद्विशेष्यकत्वस्य तदवच्छिन्नधर्मान्तरप्रकारकत्वस्य चानुव्यव- सायपाद्यतामहीकृत्यैव परत प्रामाण्यस्य प्राधतामुपपादयति (अत्राहुरि- त्यादिना) (अनुव्यवसायम्यासामर्यामिति) तद्वद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वस्य विशेष्यतासम्बन्धेन लौकिकपत्यक्ष प्रति तटाकारकत्वमेदस्य हेतुताकलने- नेदमुपपादनीयम् । न चानु यवसायस्य प्रामाण्यविषयकत्वेऽपि तज नितज्ञानगोचरसस्कारात्तृतीयक्षणे प्रामाण्याविषयकज्ञानरूपधर्मिस्मरग कल्प- यित्वा प्रामाण्यसशयोपपादनसम्भवात् किमतादृशकार्यकारणभावकल्प- नति वाच्यम् , प्रामाण्यसशयस्थरेष्वनन्ताना घर्मिम्मरणाना कल्प- नापेक्षया ताहौककार्यकारणभावकल्पनाया एव राघवेनोचितत्वात् । वानुतस्तु तद्वहिशेयकत्वावच्छिन्नतत्प्रकारकत्वभासकानुमित्यादि- सामग्रया यभावाल किकसनिस्पादिघटितसाममयास्ताप्यण तद्भासक्ताया ·गदाधरीये-पामाण्यवादः हम भासते । अन्यथा प्रकारयाचितृतीयार्थासम्भवः ! रजतत्ववैशिष्टयस्य तदर्थत्वे व्यवसायेऽपि तृतीयाथोल्ले- खापत्तिःतथा च धर्मिणीदन्त्वरजतत्वप्रकारकज्ञानविषय- त्वे ताहशज्ञानववे चात्मनोऽनुव्यवसाय एवं मानमिति न विपये तस्य निर्विकल्पकत्वम् । अत इदन्त्यरजतत्ववैशिष्ट्य पुरोवर्तिनि नानुव्यवसायविषय इति न स्वतः प्रामाण्य- ग्रहः । तस्मादनभ्यासदशापन्मज्ञानप्रामाण्यं परतो ज्ञायते, सांशयिकत्वादप्रामाण्यवदित्याचार्याः । [ग] कल्पकामावान्नानुव्यवसायस्य विशिष्टपामाण्यावगाहितेति दर्शितकार्य- कारणभावोऽपि नाद्रियते । न च-रजतलादिप्रकारकत्वप्रकारकानुव्यवसायपूर्व प्रकारित्वादेः प्रत्यक्षमवश्यमङ्गीकार्यम्, न्यायमते विशेषणज्ञानं विना विशिष्टज्ञानानु- त्यत्तेः । तथा च प्रामाण्यस्य लौकिकप्रत्यक्षनिराकरणेऽपि तादृशानुव्यवसाय उपनीलप्रामाण्यमान दुरिमेव, प्रामाण्यघटकपकारिताापनायकसत्वात, विशिष्टोपनीतभाने विशिष्टज्ञानानपेक्षणात् , अन्यथा कविकाव्यादिमूलभूता- पूर्वविशिष्टार्थज्ञानानुत्पत्तेः । तथा च कथं न्यायमत एतादृशानुव्यवसाया- नन्तरं प्रामाण्यसंशय इति वाच्यम् ; प्रकारितायुपस्थिति बिनावि तत्सं-- सर्गकानुव्यवसायसम्मवात् । अनुपस्थितानां ज्ञानत्वप्रकारिवादीनां प्रकार- तया भानोपगमे क्षतिविरहाच । यदि च रजतत्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नरजतत्यकारकत्वादिबद्रज- तादिविशेष्यकत्वमपि नानुव्यवसायेन गृशते, तदनन्तरं तसंशयस्याप्यानु- भाविकत्वात् , प्रामाण्यवटकपटत्वप्रकारकत्वादेनिश्चितत्वेन प्रामाण्यसंशयस्य तद्विशेष्यकत्यसन्देह एव पर्यवसानाद, धर्मिनावच्छेदकवद्विशेष्यकत्वमेव च गृह्यते, धर्मिणि प्रामाण्यसंशयविरहादिति मतम् , तदा नद्विशेष्यक- सादगाहिन्यनुव्यवसाय तद्धर्मितावच्छेदककय्यवसायो हेतुवाच्य इति । अधिकं स्वयमूहनीयम् । धर्मान्तर विशिष्टविशेष्यकलावच्छेदेन विशेषणमकारकत्वस्यानुव्यय- .

·२०१ शामातावली। [म ननु स्वग्राह्यत्वेऽपि कदाचित्परग्रास्यत्वात् स्वस्याप्यन्या- पेक्षया परत्वात् ममते च परग्राधत्वात्सिद्धसाधनम् । न च प्राधमामाण्यापेक्षया परत्वम् , ग्राहकस्यापि प्राधप्रामाण्य- त्वेन तदपेक्षया परत्वामावात्, दिी] वक्ष्यति च मन्यकारः । करचरणादिमवि शरीरज्ञानत्वादेरनुव्यवसायेन महणमिति । परमात्रपाद्यत्वं वक्तव्यं तत्राह (स्वस्यापीति) स्वस्यापीयुक्तदू- [ग] सायेन महणे स्त्रोक्त मूलकृतस्संवादं दर्शयति (वक्ष्यति चेति) मूले- (स्वग्राह्यत्वेऽपि कदाचित्परमाचत्वादिति) तज्ज्ञानप्रामाण्यस्य तज्ज्ञानप्राध- तावादिप्रामाकरमतेऽपि कदाचित्तस्य प्रामाण्यस्य परेण तज्ज्ञानधर्मिकपामा- ण्यानुमित्यादिना प्रहादित्यर्थः । सिद्धसाधनमित्यग्रिमेणान्वयः । परमाथ- खादित्यस्य च यत्किञ्चिदपेक्षया परप्रायस्यादिति नार्थः; कदाचिदित्यस्या- ऽसतेः, तथा च स्वस्यप्यान्यापेक्षया परत्वादिति हेतु प्रकृने न सनच्छत इत्यत आमिप्रायिकशहानिराकरणपरतया तत् सङ्गमयति (परमात्रेति) उकसिद्धसाधनवारणायेत्यादि । तथा सति तज्ज्ञानप्रामाण्यस्य गुरुमते स्वेनापि ग्रहणान्न परमात्रमाद्यत्वमिति न सिद्धसाधन मिति भावः। (तत्रा- हेति) तत्र-उक्ती । परपदस्य तज्ज्ञानभिन्नार्थक्त्वे दोपविरहेऽपि किच्चि- दवधिकपरत्वपरतामिमानेन तस्य केवलान्वयितया मात्राथांप्रसिद्धिरूपदूषण माहेत्यर्थः । न चेत्यादिश्शाया मात्रार्थापटितसाध्ये सिद्धसाधनपरता न सम्भवति ; प्राह्यप्रामाण्यादय घट इत्यादिज्ञानात् परेण प्रामाण्यानुमित्या- दिना तन्मतेऽपि प्रामाण्यग्रहाद , अतस्तच्छायास्सामान्यतः परत्वस्य केवलान्वयित्वेऽपि प्रामाण्य यत्र ज्ञाने ग्राह्य तदपेक्षया परत्वस्यातथात्वात- देवात्र विवक्षणीयम् , तथा च मात्रायवटितमेव साध्यमिति न सिद्धसाधन- मित्येतत्परमाह (स्वम्यापीत्युक्तति) मूले (प्राहकम्यापि प्राद्यप्रामाण्यत्वेनेति) प्रामाण्यग्राहकानुमित्यादेरपि प्राद्य यत्प्रामाण्यादिघटितप्रामाण्य तदाश्रय- लेनेत्यर्थः । प्रामाण्यम्य प्रमापदप्रवृचिनिमित्त्वनानुगतरूपेण निवेश इत्य. भिमानेनेद (तदपेक्षया परत्वमावादिति) तथा च परभिन्ननदासत्वम्य प्रामा- ·गदापरीय-भामण्यवाद। १७५ [A] स्वग्राणप्रामाण्यापेक्षया परत्वे अप्रामाण्यप्रसाद । [दी] पणस्योद्धारमाशय निराकरोति (न चेत्यादिना) (स्वाति) स्व प्राधप्रामाण्यम् -स्वमारत्वेन पराभ्युपगतस्य, प्रामाण्यस्य पटत्ववसि पट- स्वप्रकारकास्दादेशययः । तदन्पमात्रमाधवने पातले साध्ये तमाहक- स्यानुमितीवरज्ञानादेस्तदाश्रयत्वाद्वापादनुमिदेरनुसादः, पाधानवतारे १ जाताया अमस्वं स्यादित्ययः। [ग] ण्ये सत्वान्न परमात्रपाद्यत्वं न्यायमतेऽपीति भावः । पक्षीभूततमामा- ज्यानयापेक्षया परत्वविवक्षणानेप दोष इत्यत आइ (स्वप्रागति) प्राहकाणां सर्वेषामेव प्रामाण्यापेक्षया परस्यात् पहुवी हिसमासाभिमायेण स्वमाबमामा- प्यपद तदाप्रयार्यकतया न्याचरे (स्थमासमामाण्य इत्यादि) स्वमाषपदस्य यथाश्रुनायकले गुरुमत एव प्रामाण्यविषयकस्पाय घट इत्यादयवसायस्य न्यायमचे स्वप्रावप्रामाण्यत्वाभावाद्विवक्षणीयस्य तदपधिकपरलत्यालामः, पडओ प्राधपदं प्रायतया मामाकराभ्युपगतपरतया ब्याचट-(स्वमापलेनेति) ममापदप्रवृत्तिनिमित्तल्लादिना मामाण्यानवेशे ज्ञानगात्रस्यैव परमते स्वभाव प्रामाण्याश्यामिनि पूर्वोकदोपानुदारात्-प्रामाण्यपदस्य पक्षीमूतविशेष- परतामाह--(घटत्ववतीति) भूलोक्तस्य 'परख' इत्यस्य परमात्रपागल. रूपसाध्यपटक्तया विवक्षित इति शेरपूरणाभिमायेण व्याचष्टे (तदन्यमात्र- मापत्ररूपे परतावे साध्य इति) अप्रामाण्यमस हेतु पूरयति (तमाह- कस्यति पाषादित्यन्तम्) वाधा-साध्यपटकनिरुतमापाण्यायामाप- वस्य वदमासनानरूपः, तदाश्रपरसाद--स्वमारमामायाश्रयत्वात् । प्रामाण्यस्य मुरुषविशेभ्यतापटितत्वेऽनुमितिपदमयं घट इदरा शानं प्रमेति सम्हालम्पनानुमितिपर बोध्यम् । (अनुमित्तानुत्पाद इति)- मलोतामामा- प्यपदार्शविरमं मारमान्या सदस्यानुमितिसविरोपपरसात् । कार. मदापोधात्सुटश्च फरोपधानपरत्यारत्मप्रति । यापानवतारदशायामनुमि- तिसम्मवादार (पापानवतारहि) (प्रमतामिति) तथा च ममानुपादो ·- . “१७६ शास्त्रमुतायली। [म) उच्यते, अनभ्यासदशापत्रज्ञानप्रामाण्यं न स्वाश्रयग्राह्य स्वाश्रयातिरिक्तपानं वा। दी] " अप्रामपामाण्यापेक्षय"ति पाठे अप्रायमामाण्यम् - स्वामाद्यत्वेन नैयायिकाभिमतस्य घटत्ववति घटत्वप्रकारकज्ञानत्वादेराश्रयः। तथा च पूर्वो- क एवार्थः । अमाधप्रामाण्य प्राधप्रामाण्यभिन्नम्-अप्रामाण्यमिति यावत् , वद्भिन्नमाधवे-~-प्रमामाखले, साध्ये, अप्रामाण्यम्-सिद्धसाधनाममाया अनुमितेरनुत्पाद इत्यर्थ , इत्यपि केचित् । (अनभ्यासदशापन्नेति)-- हेत्योः स्वरूपसि द्धिप्रदर्शनाय म्वरूपकथनमात्रम् , न तु तद्विशेषणमेव, [गप्रमत्वञ्चाप्रामाण्यपदेन विवक्षितमित्याशय । " स्वप्राये" त्यत्रामा- घेति पाठे अग्राह्यपदस्य यथाश्रुतार्थकले अप्रसिद्धि , वस्तुमात्रस्यैव प्राध- त्वात् । स्वापारार्थकत्वे अमाधप्रामाण्यपदस्य स्ववृत्तिप्रामाण्याप्राघार्थक- तया गुरुमते ताहशज्ञानासिद्धि.- प्रसिद्धौ च सिद्धसाधनम् , अतो व्याचष्टे (स्वापाद्यत्वेनेति) एतत्पाठपक्षे कस्यचित् व्याख्यामपन्यस्यति (अमाघमा- माण्यमिति) ग्राह्यप्रामाण्याश्रयभिन्नमित्यर्थः । अत्र ग्राह्यत्वस्याव्यावर्तकतया परित्यज्य व्याचष्टे (अप्रमाणमितीति) अप्रमेत्यर्थ । अप्रमामिन्नतेन प्रमा- निवेशोऽनुचित इत्यतः पर्यवसितार्थमाह (प्रमानामत्व इति) ममाया इत्यस्य विवरणमनुमितेरिति । वस्तुमात्रस्यैव प्रमाप्राह्यत्वात् तत्र विवादाप्रसक्तरनुक्ति सम्मवात् (कश्चिदिति) अनम्यासदशापनत्वस्य पक्षप्रविष्टज्ञाने विशेषण- ताया निराकरणीयतया तत्पदोपादानप्रयोजनमाह (अनभ्यासेति) (स्वरूप- सिद्धीति) पक्षसत्त्वेनेत्यर्थ । अनभ्यासदशापन्नज्ञाने तृतीयक्षणे प्रामाण्य- सशयात् , प्रामाण्याश्रयज्ञाने अनभ्यासदशापनत्वकथनात् प्रामाण्ये स्वा. श्रयानन्तरतृतीयक्षणवृत्तिसशयकोटिकत्वरूपहेतुसत्त्व लभ्यत इति भाव तद्-अनभ्यासदशापन्नलम् । विशेषणम्-पक्षतावच्छेदककोटिप्रविष्टम् . - ·गदापरीये-मामाण्यवादः। १७७ (दी] अर्थान्तरप्रसान्निभयोजनवाद । तथाहि-ज्ञानन्यक्तिभदेऽपि सत्य- कारफलादेरभद्रे यावत्स्वाश्रयविषयत्वतदमाग कोटी, तन च नाशतम्सि- साधनादेवकाश । भेद तु पक्षतावच्छेदकायच्छइन विधै तत्सामा- नाधिकरण्येन च निषेपत्य सिद्धरुदेश्यत्वान्न तदवकासः । [ग] (अर्थान्तरमसमादिति) उक्तविप्रतिपत्तौ तादाविशेषणाशात् तद्ध टितधर्मावच्छिने परतम्बादिकोटेरजिन्नासितलादिति भाव । तद्विशेषणम्य प्रयोजनसत्त्वे पात्या विप्रलिपचिस्थज्ञानपदभ्यानभ्यासदशापत्रज्ञानपरत्व स्वीकार्यम् , तया च नार्यान्तरमित्याशस्य तस्य निष्प्रयोजनकल दर्शयति (निष्प्रयोजनत्वादिति) नन्वय पर इद शान प्रत्यायकारकानुमित्यादेः प्रामाण्यम्य स्वतोपाद्यतया सम्य पक्षले विपिसाधने अशतः सिद्धसापन निषेधसाधने बाध , उक्तहेतो गासिद्धिथेनि तद्वारणमेव तद्विीपणफलम् । न नाम्यासानाभ्यासकालीनज्ञानयोर्घटल्यवतीत्यादिमामाण्यमेकमेव, तया घोक्तविशेषणप्रदेदोऽपि नोक्तज्ञानन्यावृत्तिरिति वाच्यम् , ज्ञानन्यक्तिभेदेन प्रामाण्यभेदाभावे विशेषणप्रय। अप्रवेशे चोक्तसमूहारम्बनानुमितिमायत- मादाय दोपम्य वारणासम्भवात् सनेदमनमार म्यवानुमानभ्य व्याव्ययत्ता- दित्याशा निराकुरुते (तथाहीत्यादिना) (पावदिति) स्याश्रयपदम्य याव- रम्बाययपरत्वादिति भायः । तया च तदभेदमते नोक्तदोषावसरस, यावस्वाश्रयान्तर्गतानभ्यासदशापरज्ञानमायतया सामझम्यादिति तन्मत- मदनपोक्तानुमानन्याम्यासम्मवानोक्तविशेष मवदिति । तर च-तन्मवे च । 'सिद्धमाषनादरियादिपदात् निपेघमाधने विरोधिन्योरशतो पापा. सिद्धयोः परिग्रह । अरकाशः -मसर । पटत्वपति पटत्यप्रकारस्त्यादि रूपपक्षतापच्छेदकामातम्कवासमम्मवादिति भाव । ननु वपापि शानव्यकिभेदेन भामाश्यभेदमतप्रवरव्य तद्विशेषग- सायंग्यमुपादनाममन माह-(भदे रिनि) न तदरवाश:-मगनम्मिद- ૨૨ ·१७८ शास्त्रमुक्तावली। [दी] वस्तुतस्तु ज्ञानव्यक्तिभेदेऽपि तत्प्रकारकत्वादेरभेद इति मतेनेदम् , भेदनये तु तज्ज्ञानप्रामाण्य तज्ज्ञानप्रायमिति बाध्यम् । भन्यथा शब्द. मात्रानुगमादिति । - [ग] साघनादेर्न दोपतामसक्तिः । अशे स्वाश्रयग्राह्यतानिश्चयस्याव- च्छेदकावच्छेदेन तदनुमिती सामानाधिकरण्यमात्रेण तदभावानुमिती चा- विरोधित्वादिति भाव । ननु अप्रामाण्यग्राहिकया व्यवसायसामप्रया प्रामा- ण्यस्य गुरुमतेऽपि अग्रहात् , प्रामाण्यलावच्छेदेन विधेस्तसामानाधिकर- ण्यमात्रेण चाभावस्य साधन बासिद्धसाधनाभ्यान सम्भवति, तथा च पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विधिस्तदवच्छेदेनैव चाभावस्साधनीय इति पक्षसङ्कोच आवश्यक इत्यत आह (वस्तुतस्त्विति) इदम्-अनुगत. रूपेण प्रामाण्याश्रयज्ञान साध्यपक्षयोनिवेश्य मूरोपदर्शितपरतत्त्वानुमानम् । तथा चोक्तयुक्त्या पक्षसोचवैयर्थ्यमिति शेष । (इति बोध्यमिति) इति- रीत्या ततज्ज्ञानव्यक्तीविशिष्य निवेश्यानुमान बोध्यमित्यर्थ । घटत्ववति घटत्वमकारकत्वाद्याश्रयत्वेन साध्ये ज्ञाननिवेशे यावत्त्वस्य तदविशषणवे सम्हालम्बनरूपतादृशयत्किञ्चिज्ज्ञानग्राह्यतया घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यमात्र एवं बाधात् , यावत्त्वस्य तद्विशेषणत्वे च प्रत्येक सकलताशप्रामाण्यव्य- कीना घटत्वादिप्रकारकयावज्ज्ञानाग्राह्यतया मिद्धसाधनस्य दुर्वारत्वात् , साध्ये विशिष्य ततज्ज्ञानोपादाने च पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनाभावसिद्धे- रुद्देश्यतायामशतस्सिद्धसाधनस्य सम्भवतोऽप्यदोपत्वेऽपि सामान्यरूपेण पक्षत्वमफलम् , सामान्यरूपेण पक्षत्वमभ्युपेत्य भागासिद्धयादिवारणाय पक्षे विशेषणदानायासोऽपि प्रक्षाळनाद्धीतिन्यायेनानुचित इति भावः । ननु स्वत्वेन सामान्यत प्रामाण्यनिवेशसम्भवे विशेषरूपेण तत्तत्मा- माण्याश्रयव्यक्तीनामुपादान नोचितमित्यत आह (अन्यथेति) अन्यथा- स्वपदेन प्रामाण्योपादाने (शब्दमात्रेति) मात्रपदेनार्थानुगमव्यवच्छेदः । स्वपदेन प्रामाण्यवावच्छिन्नोपादाने पूर्वदोषानुद्वारेण तस्य तत्तद्वयक्तित्वा- ·गदापरीये-मामाण्यवादः [दी] न स्वाश्रयप्रायस् न यावत्स्वाध्यमाद्यम् । अतो न बाधः । तत. धर्मघटितप्रामाण्यं ताप्येण स्वशब्देनाभिधेयम्, अननुगतत्वात् । प्रमा- पदप्रवृचिनिमित्चत्वादिनानुगमेऽपि तत्प्रवृत्तिनिमिचानययावाबत्वस्य परेपा- मन्त्र सिद्धलाद्विशेषपरताया अवश्यं वक्तव्यत्वात् । [ग] वच्छिनपरताया मावश्यकत्वात्तदाश्रयज्ञानव्यक्तीनामेव तद्वयक्तित्वे. नोपादानौचित्यमिति भावः । ज्ञानव्यक्तिभेदेन प्रामाण्याभेदपक्ष एव निर्भरः कृत इति मूलोक्ताभयपदस्य यावत्स्वाश्रयार्थकताया निर्भरं दर्शयति (न स्वाश्रयप्रायम्-न यावत्स्याश्रयमाद्यमिति) घटादिज्ञानप्रामाण्यानामनुगत- रूपेण न साध्यघटकता अपि तु विशिष्यवेति दर्शयति (तत्तद्धर्मपटितेति) वाद्रूप्येण-घटत्वयति घटत्वप्रकारकत्वत्वादिना (मननुगतत्वादिति) तद्वति तत्प्रकारकत्वत्वस्य तत्पदार्थाननुगमेनाननुगततया सर्वेषा प्रामाण्यानामनुगत- रूपेणाभिधानासम्मवादित्यर्थः । ननु माभूतद्वति तत्प्रकारकत्वत्वमनुगतम् , प्रमापदप्रतिनिमित्तत्वादेरनुगतधर्मस्य सत्त्वाचदवच्छिन्नस्यैव स्वशब्दार्थता किं नोपेयत इत्यत आह (समापदेति) अनुगमेऽपि-- सर्वप्रामाण्यानां सङ्ग्रहसम्भवेऽपि । परेपाम्-नैयायिकानाम् । गुरूणां ज्ञानसात्मत्वादौ तत्प्रसिद्धिसम्भवात् परेषामित्युक्तम् । यद्यप्येतदनुमानस्य नैयायिकीयत्वात्तत्पदेन नैयायिकाभिधान दुर्घट- तया प्रतिभाति, तथापि यावत्स्वाश्रयग्राह्यत्वरूपसाध्यसममिन्याहारात् तत्सा- ध्यव्यवस्थापकापेक्षया परत्वेन तत्पदानयायिकलामः । एवं च पक्षत्वमपि वि शेषरूपेणैव, न तु प्रमापदप्रवृषिनिमितत्वादिना, एकमामाण्येऽपरप्रामाण्याभ- ययावग्राह्यत्वामावस्य निर्विवादतयोक्तरूपेण सकलपक्षताया अनौचित्यात् । अत एवेश्वरयोगिज्ञानमात्रवृत्तिदङ्करप्रकारकत्वघटितप्रामाण्ये वाधासिद्धि- वारणायानभ्यास इति विशेषणमित्यपास्तम् , तादृशविशेषणोपादानेऽपि ·१८० शास्त्रनुक्तापकी। [म] स्वाश्रये सत्यपि तदुत्तरवतीयक्षणत्तिसंशयविषय- स्यात् , अप्रामाण्यसंशयाजन्यसंशयविपयत्वाद्वा, अमा- माण्यवत् । (दी] तद्धर्मघटितप्रामाण्याश्रययावद्मामलञ्च न तद्धर्मिधर्मसम्बन्धेभ्योऽन्य- स्येति सशयकोविश्व केवल तत्रैव व्यभिचारीति तद्वारणाय (तदुत्रेति) [ग] सर्वविषयकत्ववति सर्वविपयकत्वप्रकारकत्वादी बाघस्य दुरित्वात् । तादृशमामाण्यऽस्मदादीना तृतीयक्षणे सशयेन तस्य पक्षतावच्छेदकाकान्त त्वात् । हेतुघटकोचरतृतीयत्वस्यानुगतस्य दुर्वचतया भागासिद्विवारणस्या- शक्यत्वाचा घटत्ववति घटत्वप्रकारक्तवादिना प्रमाण्यस्य साध्यघटकत्वे याववदाश्रयग्राह्यत्वस्य प्रसिद्धिस्थल हेतुविशेषणच्यावत्यं निदी- स्यति (तद्धमेति) (तद्धर्माति) न च घटत्ववतीत्यादिप्रामाण्यस्य घटादिरूपधमिभेदेन भेदोऽप्रामाणि- क इति प्रत्येक घटादिव्यक्तेन तादृशप्रामाण्याश्रययावद्माह्यत्वमिति कथमेत- दिति वाच्यम् । ततद्वयक्तित्वाद्यकैकमात्रवृचिप्रकारघटितप्रामाण्यघटित- स्थाभिमायणेतत्महः । वस्तुतो विशेष्यताया विशेष्यभेदेन भिन्नतया तद्घटितत्वेन सामा- न्यतस्तद्धर्मिघटितत्वेन च प्रामाण्यमरि धर्मिभेदात् भिन्नमेव एव च घट- स्वादिमत्तघटादिविशेप्यकत्वावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारकतत्वेनेव प्रामाण्य साध्ये निवेशनीयम् , न तु घटवादिमद्विशेष्यकल्लावच्छिन्नघटत्वादिप्रका- रकत्वेन, सकर पिशप्यघटत्वप्रकारकज्ञानानामेव तादृशघटत्वादिप्रकारक त्वाश्रयतया प्रत्येक कुनापि प्रामाण्ये यावत्ताशाज्ञानमायत्वासत्त्वेन बाधा- पते । एवञ्च तत्तद्घटादिघटितप्रामाण्याश्रययावमाह्यत्व तत्तद्घटादी प्रसिद्धमेवेति (तंत्रवेति) विषयान्तर तद्धर्मपटितप्रामाण्याश्रययावद्मा- प्रत्वामावसत्त्वन व्यभिचारानवशगात् , ज्ञानत्वादी च हेत्वसत्वा- । (तदुत्तरति) तदिन तनप्रामाण्याश्रयसामान्यविरक्षणे दिति भाग ·गदापरीये-प्रामाण्यवादः । १८ दी] तदा च तादृशमामाण्याश्रययद्वयरुत्तरतृतीयक्षणे तस्य पुंसः प्रामा- प्यसंशयो न तद्धर्मादिपु सा परामर्शनीया । तदधिकरणक्षणोवरवृत्तिसंशय- विषयत्वं प्रामाण्यसंशयजन्यसंशयकोटौ तद्धर्मे व्यभिचारीति (तृतीयेति) सत्यन्तच्च संशयस्प तद्वयक्तिसामानाधिकरण्यलाभाय । तथा च [ग] तादशप्रामाण्याश्रयपूर्वपूर्वज्ञानाधिकरणक्षणध्वंसस्य क्षणमात्र एव सत्त्वे- न तादृशज्ञानाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणक्षणध्वंसानाधिकरणक्षणाप्रसिद्धिः, यत्किञ्चिदादशज्ञानाधिकरणक्षणध्वंसनिवेचे चायं घट इत्यादिव्ययसायो- तरतृतीयक्षणे यत्र कपंचित् घटादावेव धर्मिणि घटत्वादिसंशयस्तकोटि- तामादाय घटत्वादौ व्यभिचार इत्यत आह (तदा चेति) तदा- तच्छ. ब्देन । (तस्य पुंसः प्रामाण्यसंशय इति) अतस्तदुचरतृतीयक्षणवृत्तिय-~ क्तिसमानाधिकरणसंशयविषयत्वं नासिद्धमिति भावः (न तद्धर्मादिग्विति) अतो नोकव्यभिचार इति भावः (मामाण्यसंशयजन्यसंशयकोटाविति) तृतीयक्षणजातप्रामाण्यसंशयोत्तरजातसंशयकोटावित्यर्थः । यद्यपत्युत्तरतृती- यक्षणे प्रामाण्यसंशयस्तस्या एव हेतुघटकतया तृतीयक्षणे प्रामाण्यसंशयानु- धावनम् । अर्थसंशयस्य मामाण्यसंशयजन्यत्वं व्यभिचारप्रयोजफमिति ध्येयम् । सत्यन्तस्य स्वाश्रयसमानकालीनत्वार्थत्वे उत्तरतृतीयक्षणजातस्य तयात्वाभावादप्रसिद्धि , स्वाश्रये जाते सतीत्यर्थकत्वे म्वाश्रयोत्पत्युत्तरत्व- पर्यवसितस्य तदर्थस्याव्यावर्तकतया वैयर्थ्यमतत्सतिसप्तम्याः सामानाधि- करण्यपरतया तत् सार्थकयति । (सत्यन्तश्चेति) (तद्वयक्तीति) तदुत्तरतृती- यत्वावधिव्यक्तीत्यर्थः । तद्वयक्तिः। यदुत्तरतृतीयक्षणे तदाश्रयस्य पुंसो न घटत्वादी संशयः पुरुषान्तरस्य तत्र संशय एव सेवोपादेया अतो न सत्यन्तवैयर्थम् । समुदितहेल्र्थमाह (तथा चति) यत्संशयविषयत्वं प्रामा- 1 ·१८१ शासमुक्कावली । [दी] इति नामिद्धि । यदि च कचिद्धमविशेषघटितप्रामाण्ये न कदाचि. दपि तादृशसशयमम्भवत्तदा वत्पशाहहिविनीयम् । स्वमतेनैव इत्वमि- धानादुमयसाधारणसशयलानिर्वचनेऽपि न क्षतिरिति सर्व मुस्थम् । [m] सरायननकले धर्मिज्ञानप्राक्कालीनकोट्युपस्थितितो न सशयस्सम्मव- तीति धर्मिज्ञानोचरकोट्यपस्थित्यनुधावनम् । सकलपामाण्यस्य उक्तमामा- ण्याचदाश्रयतृतीयक्षणे सशयस्यामामाणिकत्वात् प्रामाण्यविशेषे हेत्वसिद्धि- रित्याशष्टा परिहरति (यदीति) तन्-प्रामाण्यम् । पक्षादहि वनीयम्- न पक्षीकार्यम् । प्रामाण्याना विशिष्यैव पक्षत्वादिति भाव । ननु व्यवसायोचरतृतीपक्षणवृत्तिनिधयप्रकारतामादाय घटत्वादौ व्यभिचारम्य वारणाय मूले सशयपदमुत्तम् । सशयत्वञ्च यकपर्मिणि स्वम्दविरोध्युभयप्रकारकत्व स्वस्वामावोभयप्रकारकत्व वा विवक्षितम् , तदा गुरुमते हेलसिद्धिः, अनन्यवाल्यातिवादिनस्तस्य ज्ञानाशे प्रामाण्य विरोधिकाटेबांधितत्वेन तत्प्रकारकत्वाभावात् । नापि ज्ञायमाने धमिणि अगृपमाणससर्गवस्वस्दविरोधिज्ञानत्व तन्मते स्वतन्त्रकोटिद्वयोपस्थितावेत- न्मते च कोटिद्वयविशिष्टज्ञानेऽपि प्रसिद्धमिति, तन्मते व्यवसाये प्रामाण्य- मानेनापामाण्याससर्गमहसत्तात्तृतीयक्षण अप्रामाण्यस्यागृहीताससर्गकत्य विरहेणासिद्धे । नापि म्वविरोधिविषयकज्ञानत्वमात्रम्, यद्वयवसायोचर- तृतीयक्षणे पटवाघमावभ्य इचिद्धर्मिणि न निश्चया नापि निर्विकल्सक ज्ञान स एव व्यवमायनसदेन विवक्षिन इति निर्विकसाज्ञानस्य विप. तिज्ञानाप्रतिवद्धतया प्रामाण्यम्य व्यवमायेन ग्रहणेऽपि न तृतीयक्षगे ताशपामाण्य जानसम्भवन वादशज्ञानविषयत्वम्याप्रयोजकतया व्यवसाया- विश्वलासाप स्यात् । नारि धानसाकाक्ष-विरोधिकोटिविषयाज्ञानत्वम्- आकाशा च पदाचीन्तरामिति, न्यायनो तामाकाक्षाया अप्रमिद्धरित्यत माह (स्वमतेनैवेति, तथा च एकपर्मिकस्वम्वाभावोभयमकारकज्ञानत्वमेव ·गदाधरी-प्रामण्यशुदा दी) एतेन दूपणाभासासमाधानाभासाश्च नादरणीयाः 1 ते च यथा- जनु साश्रयोत्पनिक्षगापेक्षया तृतीयक्षणे न तसंशयसम्मवति । अध ततितिक्षणापेक्षया तथा यकव्यम् । . ग) संशयत्वम् , संशयस्यान्यथास्यतिरूपता युक्त्यन्तरेण व्यवस्थाप्य मध्यस्थस्योक्तहेतुमत्तानिश्चयः पक्षे उपपादनीय इति भावः । यद्यप्यन्यधर्मिकसंशयसाधारणरूपेण संशयास्प हेतुपटकस्ये अपयो- जकत्वं दुर्शरमेव, मिन्नधर्मिकसंशयस्य विरोधिज्ञान प्रतिवध्यत्वात् । तथा- प्प स्वयमामिप्यत एष दोष इत्यदोषः । व्यवसायसमानधर्मिकत्वं तु संशयस्य विवक्षानहम् , न्यायम व्यवसायस्य स्वाविषयकत्वेनं तद्धर्मिक- प्रामाण्यसंश्यस्म व्यवसायसमानधर्मिकरविरहेणासिद्धः । व्यवसायधर्मिक- ततृतीयक्षणवृत्तिसंशयविषयत्वेन तद्वयवसायामाह्यत्वसाधनेऽप्यप्रयोजकत्वं दुर्वारमेव, अन्यांशे माणत्वासाभारणरूपावच्छिन्नमाहत्वाभावमन्तरेणापि प्रामाण्य पक्ष निरुक्तहेतुमचाया उपपत्तेः । तद्वयवमाया तदासत्यसाधने च न्यायमते व्यवसायांशे तगादस्वरूपपतियोग्यमसिद्धिः । स्वामादक- तद्वयवसायकत्वस्य साध्यत्योपगमे च स्वत्वाननुगमेन साध्यप्रसिद्धौ कृता- थता । व्यवसाय पक्षीकृत्य प्रामाण्यामाहकत्वसाधनप्रकारः स्वयमये दर्श- गीयः (एतेनेति) उत्तरमेण न्यायमतेऽपि व्यवसायोपरतृतीयक्षये समर्मि- कप्रामाण्यसंशयसम्मवादसिद्धिविरहेण व्यवसायन्यक्तिविशेषोपादानादर्थे व्य- भिचारविरहेण चेत्यर्थः । दूपणाभासा:-असिन्निन्यभिचारप्रदर्शनरूपाः । तेपामामासता दर्शितस्फुटतरसगाधानसत्त्वेन, समाधानानामामासला प दोषान्तरसम्पादकत्वेन प्रकृतदोगनिराकरणाक्षमस्वेन चेति व्यक्तीभविष्यति (सम्भवतीति) न्यायमत इति शेपः । ऋमिकानुव्यवसायात्मकर्मिनानको- ट्युपस्थिरयोरपेक्षणादिति भावः । तथा चासिद्धिदोप इति सूचितम् । असिद्धिपरिहारमाशइते (अथेति) (तस्थितिक्षणेति) स्वाभयद्वितीयक्षणेत्यर्थः । वक्तव्यम् , तदुत्तरतृतीयत्वमिति शेषः । अत्र च द्वितीयक्षणस्य स्वोत्पत्त्यः । २४ ·शास्त्रमुक्तावली। [म. अर्थे निश्चितेऽपि न तनिश्चयानन्तरतृतीयक्षणेयसंश- यो न वा प्रामाण्यसंशयं विनेति नार्थव्यभिचारः । विवा. दपदं न यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्य स्वाश्रयनिश्चये सति तत्त. दुत्तरतृतीयक्षणेऽप्रामाण्यसंशयं विना या सन्दिलमान- स्वात् अप्रामाण्यवत् । [दी] भवति च घटप्रमा, अथ ज्ञानत्वविशिष्टस्य प्राहकोऽग्राहको वाऽनु- व्यवसायः, अथ अमावाप्रमावस्मरणम् , अथ प्रामाण्यसंशय इति चेत् , तथापि स्वाभयम्य विषयेऽविषये वा धर्म्यन्तरे [ग] नधिकरणस्वाश्रयकालत्वेन निदेशः । अनधिकरणान्तानिवेशे उत्सति- क्षणस्य स्वाश्रयतया तत्तृतीयक्षणध्वंसाधिकरणचतुर्थक्षणस्य पूर्वोपदर्शि- तविशेष्यदळासत्त्वेनासत्यापत्ते. (ज्ञानत्वविशिष्टस्य ग्राहक इति) ज्ञानत्वविशिष्टबुद्धी ज्ञानत्वज्ञानस्य प्रकारित्वादिविशिष्टबुद्धौ तज्ज्ञानस्येवा- हेतुत्वमित्यभिप्रायेण, ज्ञानत्वस्य व्यवसायकाले यत्र ज्ञान प्रकाराः- न्तरेण तत्स्थलाभिप्रायेण वा (अपाहको वेति) विशेषणज्ञानं हेतु: शानत्वस्य प्रकारान्तरेण यत्र नोपस्थितिरित्यभिप्रायेण । सति ज्ञानलरूपधर्मितावच्छेदकप्रकारकज्ञानविरहेण तद्घटितधर्मावच्छि- नधर्मिकप्रामाण्यसंशयासम्भवेऽपि घटत्वादिप्रकारकत्वादिमात्रं धर्मितावच्छे. दकीकृत्य संशयसम्भवात् तमादायैव प्रामाण्ये हेतुसिद्धिस्सम्भवतीति ज्ञानल. स्य धर्मितावच्छेदकान्तावोऽकिश्चित्कर इति अनुव्यवसायान्तरापेक्षया क्षण- विलम्बस्य नावकाश इति भावः । (अथेति) अनन्तरमित्यर्थ. । एवमप्रेऽपि । स्वाश्रयस्य-घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्याश्रयस्यायं घट इत्यादिव्यव- सायस्य, विपयेऽविषये या धर्म्यन्तरे–पटादौ, तथाविधक्षणे- चतुर्थक्षणे तृतीयक्षणे वा, सन्दिधमाने घटत्वादावित्यन्वयः । उक्तव्यव- सायस्य समूहालम्पनात्मकत्वेऽपि तदुत्तरजातपटादिरूपधर्मिज्ञानवशात् तद्ध- मिकघटत्वादिमंशयम्सम्भवतीति मिश्रोक्तसम्हालम्बने न निर्भर इति सूच- नाय " विषयेऽविषये वे" त्युक्तम् । तत्र व्यवसायतृतीयक्षणे तदीय- तथा च ·. गदाधराये-प्रामाण्यवाद । [दी] स्वाश्रय एव वा तथाविधक्षणे सन्दिह्यमाने स्वाश्रयगृहीते घटत्वगुण- खादी व्यभिचारः । अथ स्वाश्रयानिवयंसंशयविशेप्ये न स्वाश्रयग्राह्यत्व- . [ग] मामाण्यसन्देहानुदयात् स्वपदस्य तृतीयक्षणवृत्तिसंशयविषयपामाण्य- परतया तत्र प्रामाण्याश्रयमाधत्वसत्वेऽपि प्रामाण्ये तृतीयक्षणवृतिसंशयवि-- घयत्वरूपविशेषणाभावेन हेतुमति घटत्वादी विशिष्टभावरूपसाध्यसत्त्वेन न व्यभिचार इति मिश्रसमाधानमत्र न सम्यक् , तादृशसंशयविषयस्य तस्या- पसिध्या साध्याप्रसिद्धः साध्यसचाया दुरुपपादलात् । प्रकृतप्रामाण्याश्र- पोतरतृतीयक्षणवृतिसंशयविषयत्वम्वप्राहकाश्रयकप्रामाण्यकत्वोभयाभाववत्त. सामाण्यकत्वसाध्यानुसरणेन साध्याप्रसिद्धिपरिहारेऽपि तादृशमामाण्याश्रय. प्यवसायानन्तरतृतीयक्षणे कचित्तत्त्रागाण्यस्य संशयात् प्रकृतव्यवसायोत्तर- तृतीयक्षणजातघटत्वादिकोटिकपटादिधर्मिकमंशयस्यापि तत्प्रामाण्यसशय- रूपतासम्भवेन तत्पामाण्ये उमयसत्त्वेग व्यभिचारम्य दुरित्वात् । २ च बाह्याभ्यन्तरोभयविशेष्यकसमूहालम्बनसंशयासम्भवः, बहिरिन्द्रियजन्य- तदसम्भवेऽपि उपनीतबहिर्विशेप्यकस्य मानसताशसंशयम्य दुर्वारत्वात् । एतेन यदुचरतृतीयक्षणमादाय हेतुलक्षणं तादृशम्याश्रयम्योमयाभावप्रतियो- गिकोटिप्रविष्टतृतीयत्वावधित्वविवक्षणेऽपि न निम्तारः । स्वाश्रयाशे सन्दि- घमानत्वस्य हेतुत्वेनोक्ती न घटत्वादी व्यभिचार इत्यतः स्थलान्तरे व्यभिचारमाह । (स्वाथय एवेति) स्वाश्रये-गुणत्ववति गुणत्वमकारक- 'वाद्याश्रये रूपं गुण इत्यादिव्यवसाये, तथाविधक्षणे सन्दियमाने गुणला- दावित्यन्वयः । व्यभिचारनिर्वाहक साध्यासत्त्वं दर्शयति (म्याश्रयगृहीत इति) स्वम्-तत्यामाण्यम् । मिश्रसमाधानमाराइते । (अथेति) (म्बाश्रयानिव- तनीय इति) स्वानयाप्रतिवध्य इत्पर्य । गुरुमतेऽपि प्रामाण्पसंशयम्य प्राक्म्याश्रयमत्तेऽप्युपपन स्वाश्रयमतिवद्धयत्वमतम्तद्विशेष्यमते व्यवसाय स्वाश्रयप्रामत्वाभावमिद्धावुद्देश्यसिद्धिः । न च गुस्मते व्यवसायम्य ।

·शास्त्रमुकावळी । ६) मिति साध्यन् , स्वाध्यानिवर्ननीयश्च प्रामाण्यसंशयवदर्थसंशयोऽप- ति तद्वारणाय हतो तृतीय इति चेत्, [ग] स्वधानकयामाण्यनिश्चयरूपत्वेन स्वामकमामाण्यसंशयस्य तदपति- यध्यत्वासिद्धिः, समानधर्मिकनिधयस्य संशयप्रतिबन्धकनायास्सर्वमतसिद्ध- सादिति वाच्यम् । अगत्या यद्वयवसायोचरतृतीयक्षगे व्यवसाये प्रामाण्य- संशयः तद्वयक्तिभेदादे प्रतिबन्धकतावच्छेदकशरीरनिवेशमम्युपेत्य तैरपि ततद्वयीनां प्रामाण्यसंशयाप्रतिवन्धकताया उपपाद्यत्वात् । एवं सति तृतीयक्षणवृतिसंशयविषयतायाः प्रामाण्य व्यवसायमाझवसत्वेऽपि सूपपा- दतया हेतोरप्रयोजकत्वमविकदूपर्ण द्रष्टव्यम् । पटाविधर्मिकसन्देहकोटी घटत्वादी स्वाश्रयानिवर्तनीयतत्संगयविशेष्यपटाद। न स्वाभयप्राशत्वमिति तत्र नोक्तव्यभिचारावकाशश्चेत्यभिमानः । यद्यपि म्याप्रयपदम्य यावत्स्या- अयपरताया आवश्यक वाणशसंशयविशेष्य पटादी घटत्वबतीत्यादिप्रामा- ण्याश्रययावद्माहत्वमसिद्धम् । स्याश्रयाप्रतिवद्धयमामाण्यादिसंशयादिविपये व्यवसाय यावरम्वाप्रयग्राह्यत्वम्य तन्मते ज्ञानवादी प्रसिद्धावपि न्यायमतेड प्रसिद्धिनि न्यायमते घटवादी तदमावरूपसाध्यसत्त्वं दुर्घटम्; तथापि वदंशे यावत्म्वाश्रयाग्राद्यत्वस्य तद्विशेप्यतानिरूपितस्वप्रकारकत्वानिरूपकम- इतमामाण्याययसामान्यकत्वरूपम्य विवक्षणीयत्वान्न दोपः । स्वपदं यत्र निरुक्तमाध्यमत्त्वमुपपादनीयं नत्थरम् , तृतीयक्षणवृतिस्वकोटिकसंशयविषये मामाण्याश्रयाग्रामत्वम्य साध्यत्वे हेतो तृतीयक्षणदृस्विविशेषणवेयर्यमु- दाव्य एनक्ल्पस्य मिश्ररेदाश्रितत्वादेतत्क्त्से तदवैयर्यमुपपादयति । (स्वामयानिवर्तनीयश्चेति) अर्थसंशयोप-तदाहितार्थमंशयोऽपि । तद्वार गाय-ताशार्थसंशयविशेष्यघटादौ स्वाश्रयग्राह्यतया घटत्वादी व्यमि- हावारणाय (हेताविति) हनी तृतीयक्षणवृत्तिर्मरायपर्यन्तनिवेशे स्वात्र- ·गदाधरीय-मामाण्यवाद। दी] विनाम्यतु तावदर्थान्तरम् , पटादीनां स्वाश्रयानिवर्तनीयस्य देव- दलीयत्वादिकोटिकम्य पामाण्यसंशयाहितात्य संशयस्य विषयता तु केन वार्यताम् । अथ वोटिकन्याश्रयानिपतनीयस्वाथयोत्तरतृतीयक्षणवृति- संशयस्य विशेष्ये स्वाश्रयग्राह्यलामावा, म) यापतिबद्धध यत्संशयदिशेप्यो पटलादिना स्वामयविषयों घटादिः स संशयो न हेतुपटक इति स्वाथयानिवर्तनीयसंशपविषयसेन पादेन साध्यघटकतेत्यभिमानः । अयं घट हत्यादिव्यवसायतृतीयक्षणवृतितया हेतावपि पदकाय पदादिमिकदेवदचीयत्वादिकोटिकसंशयस्य स्वाध्यानिव तनीयस्य विषये घटादी स्थाश्रयमापतया हेती तृतीयक्षावृतिसंशयः निदेशेऽपि साधाप्रामाण्यसंशयाहितपटादिमिकपटत्वादिसंशयस्यापि स्वा. भयानिवर्तनीयत्वेन साध्यघटकताया दुरितया ताशसंशयविपये घटादी स्वाश्रयायतयापि घटत्वादी व्यभिचारो दुर्वार इति दूषयति (विनाम्य- विति) (अन्तिरमिति) विप्रतिपचावकोटितया उक्तशयविशेष्ये स्वाथय- माखलामावरूपसाध्यस्याजिज्ञासितवेनेत्यादिः । न घेताहरापरतोनाव- स्मैव नैयायिकैरडावनाद्विषतिपतावस्य कोटितासम्भवः, यावत्स्वाश्रयमा- यत्वमावस्यैव गुरुणा साधनीयस्वानिरुतस्य तद्विशेषाभावरूपताध्यस्य तद्- विरोधितया नैयायिकस्तावनायोगात् , तत्कोटिमादाय संशयस्याप्यस- भवाच । हेतो व्ययविशेषणतामपश्यन् दर्शितसंशयद्वयपारकं साध्ये स्वकोटिकत्वतीयक्षपवृधित्वरूपविशेषणद्वयम् संशये प्रवेशयति । (अयति) (स्वस्मेटिकति) स्वपदं साध्यवत्वेनाभिमतपरम् । स्वाश्रयेत्या एवं मामा- प्यमेव । देवदनीयस्वादिकोटिकस्यापि पटे घटत्वावगाहिज्यवसायोतरतृती-- याणवृत्तिसंशयस्य घरादौ घटत्वकोटिकतासम्भवात् स्वकोटिकत्वविशिष्ट--- संशयविशेष्यत्वपर्यन्तं विवक्षणीयम् । व्यवसायस्थितिक्षणापेक्षया तृतीयक्षणे व्यवसायस्पप्रतिवन्धकस्यान्यवहितपूर्वकाले असत्वेन तद्विषयेऽपि पटवा- ·शास्त्रमुक्तावली । [दी] शब्दमात्रानुगमेन वाच्य इति चेत् , स्वरूपेण रूपान्तरेण वा तत्र गृपमाणस्य अन्यरूपेण संशयस्य तथाविधत्वात् तद्विपये-तादृशस्य गूग- माणत्वेन व्यभिचारात् , एवं धर्मितावच्छेदकभेदादिरपि द्रष्टव्यः निर्व- जन्यः । कुकल्पनासहस्रादरे तु हेतौ व्यर्थविशेषणत्वमिति दिकू । [ग] दिप्रकारकसंशयसम्भवात् घटत्वादी व्यभिचार इति । स्वाश्रयानिवर्त-- नीय इति संशयविशेषणम् । स्वकोटिकेत्यत्र स्वपदार्थाननुगमस्य दुवारतया (शब्दमात्रानुगमेनेति) स्वाश्रयोचरतृतीयक्षणोपि कदाचित् प्रामाण्यसंशया- हितार्थसंशयसम्भवात् तादृशसंशयविशेष्ये स्वाश्रयग्राह्यपरत्वादी ,व्यभिचार- सत्त्वेऽपि दूषणान्तरमाह (स्वरूपेषेति) स्वरूपेण गृह्यमाणत्वम् स्वाशे निप्प- कारकप्रहविषयत्वम् । रूपान्तरेण-घटत्यादिना । तत्र-घटादौ ! गृह्यमा- णस्य--पटत्वादेः । अन्यरूपेण- जातिवादिना । संशयस्येत्यत्रापि तत्रेत्यनुषज्यते । तथाविधत्वाद-स्वकोटिलादिविशेषणवत्त्वात् । तद्वि- पये-ताशसंशयविशेष्ये । तादृशस्य-~-घटत्वादेः, गृह्यमाणत्वेन (. भिचारादिति) (धर्मितावच्छेदकभेदादिरपीति) संशयनिश्चययोधर्मितावच्छेद- कादिमेदोऽपि व्यभिचारप्रयोजकतया द्रष्टव्यः । एकरूयावच्छिन्ने" - मिणि गृपमाणस्य धर्मितावच्छेदकान्तरावच्छिन्ने तत्र संशयस्य तथा- विधत्वाचद्विशेप्ये गृह्यमाणतया व्यभिचार इत्यर्थः । आदिपदात् संसर्गभेदपरिग्रहः । ननु यद्रूपायच्छिन्नयत्संसर्गावच्छिन्नस्वनिष्ठकोटि- तानिरूपको यः स्वाश्रयनिवर्तनीयस्वाश्रयोत्तरतृतीयक्षणवृत्तिसंशयस्तद्विशे- 'प्यतावच्छेदकावच्छिन्ने तेन रूपेण तत्सम्बन्धेन स्वाश्रयाशे गृपमाणत्वनि- वक्षायां नोकदोषः, तादृशविशेप्यतावच्छेदकावच्छिन्ने तद्पादिना स्वाथ- यागृह्यमाणस्वं च तदवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिततद्पाचवच्छिन्नप्रकारकत्वा- निरूपकस्वाश्रयसामान्यक्त्वम् , अतो यथाश्रुते यावत्स्वाश्रयानिवेशे वाधस्य सनिवेशे च पूर्वोक्तक्रमेणाप्रसिद्धः सत्त्वेऽपि न क्षतिरित्यत आह (कुकल्से- नेति) (हेतो व्यर्थविशेषगसमिति) यावरम्याश्चयमाझवटत्वादाक्प्युक्तरीत्या ·गदाधरीये-मामाण्यवादः दी) केचितु स्वाश्रयोचरसमानाधिकरणस्वार्थकोटिकयावत्संशयपूर्वकालीन- स्वाश्रयोतरसमानाधिकरणसंशयकोटित्वादित्यर्थः, [ग] साध्योपपादनेऽन्यत्र सर्वत्रैव साध्यसत्त्वाद्विषयत्वमावस्यैव हेतुतासम्म- वादिति भावः । स्वाश्रयोचरतृतीयक्षणवृत्तियत्संशयस्य यधर्मावच्छिन्ने येन रूपेण यत्सम्बन्धेन यः कोटितया विशेषणं तद्धर्मावच्छिन्ने स तेन रूपेण तत्सम्बन्धेन न यावत्स्वानयग्राह्य इति सामान्यव्याप्त्यादरेण हेतुविशेषण- सार्थक्येऽपि यत्तदर्थाननुगमदोषो दुर्वार एव । एवं स्थितिक्षणापेक्षया तृतीयक्षणबातस्य प्रामाण्यसंशयानुत्तरस्य तदुत्तरस्य या संशयस्य विषय- स्वमर्थेऽपीति व्यभिचारो दुर्वारः, उत्पत्तिक्षणमपेक्ष्य तृतीयत्वनिवेशेऽपि व्यवसायद्वितीयक्षणे यत्र कथंचित् मामाग्यसंशयातदनन्तरक्षणेऽर्थसंशयस्त मादाय व्यभिचार इत्याशयः । केचित्तु चतुर्थादिक्षणोत्पन्नसंशयविषयार्थ-- व्यभिचारवारकक्षणविशेषणतृतीयत्वोपादानं सेशये यावदर्थसंशयपूर्वत्वला- भाय, अर्थसंशयस्तु न तथा तत्पूर्वत्वस्यैव तत्र विरहादित्याहुस्तन्मतमुप- न्यस्यति । (केचित्विति) चतुर्थादिक्षणजातार्थसंशयस्याप्युदीच्यार्थसंशय- पूर्वकालीनतया तद्वारणाय " यावदिति" संशयविशेषणम् । स्वाश्रयोचर- तृतीयक्षणोत्पन्नपागाण्यससंशयस्यापि तत्स्वाश्रयपूर्वकालीनाथसंशयादपूर्व- वासिद्धिरतः (स्वाश्रयोतरेति)-- उत्तरदळाविष्टस्वाथयव्यक्त्युत्तरकालीना- र्थकम् । उक्तप्रामाण्यसशयस्य द्वितीयतृतीयक्षणजातपुरुषान्तरीयार्थसंशय-- पूर्वकालीनस्वाभावादसिद्धिरतः (समानाधिकरणैति) तद्वयक्तिसमानाधिकर- गार्थकम् । न च यादृशव्यवसायद्वितीयतृतीयक्षणे कस्यापि पुंसो नार्थसंश- यस्ततृतीयक्षणवृत्तिमामाग्यसंशयमादायैव प्रामाण्ये हेतुसत्त्वोपपत्तेः समाना- धिकरणेति व्यर्थमेवेति वाच्यम् , पुरुषाणामानन्त्यात् यद्वयवसायद्वितीया- दिक्षणे नाथसंशयस्तम्य दुनिश्चयतया सन्दिग्धासिद्धेर्दरित्वात् । न चा- सिद्धिवारकावेऽपि व्यभिचारावारकतया वैयय दुरिमेवेति वाच्यम्, ·शास्त्रमुक्तावली । [दी] स्वार्थत्वन्तु स्वाश्रयविषयताप्रयोजकप्रत्यासांत्तशालिख स्वाश्रयविप- ग] स्वाश्रयोत्तरसंशयमात्रस्यैव स्वाश्रयोत्तरयावदर्थसंशयपूर्वकालीनतया स- न्दिग्धासिद्धत्वादप्रसिद्धिसन्देहेन व्याप्तिग्रहासम्भवाचद्वारकस्यापि विशेषणस्य व्याप्तग्रहीपयिकतया सार्थकत्वात् । स्वाश्रयोत्तरसमानाधिकरणप्रामाण्यसं- शयपूर्वकालीनत्वस्य तत्रामावादसिद्धिरतः (स्वार्थकोटिकेति) प्रामाण्यस्या- प्यर्थतया (स्वार्थेति) स्वार्थत्वं स्वाश्रयार्थत्वं प्रामाण्यव्यावृत्तम निर्वचनी. यम् । प्रामाण्यसंशयस्यापि प्रामाण्यघटकतया स्वार्थविषयकत्वात् तत्को- टिकत्यनिवेशः । कोटित्वम्मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वम् । स्वाश्रयज- न्यतादृशस्वार्थप्रकारतालिसंस्कारपूर्वतायाः स्वाश्रयोत्तरप्रामाण्यसंशये अ- भाषात् संस्कारवारणाय संशयपदं ज्ञानमात्रार्थकम् । प्रामाण्यघटकघटादि- रूपधर्मिमुख्यविशेष्यकघटत्वादिनिश्चयस्य यावदर्थान्तःपातित्वेऽपि क्षति- विरहात् । यादृशव्यवसायद्वितीयक्षणतृतीयक्षणयोर्यत्र न तादृशनिश्चयस्तत्र तृतीयक्षणजातप्रामाण्यसंशयमादायैव हैतुसिद्धिसम्भवात् , उपदर्शितयाव- संशयपूर्वकालीनं स्वाभयपूर्वकालीनं पुरुपान्तरीयञ्चार्थसशयमादायैवार्थे व्य- भिचारवारणाय स्वाथयोत्तरत्वतत्मामानाधिकरण्ययोर्निवेशः । स्वाथयजन्य- संस्कारीयमुख्यविनेष्यतानिरूपितप्रकारताश्रये प्रामाण्यपटकतया सत्संशय. विषये चार्थे व्यभिचारवारणाय ज्ञानार्थकसंशयपदतादृशमकारकताश्रयार्थक- कोटिपदे । स्वाश्रयविषयत्वरूपस्वार्थत्वस्य प्रामाण्यसाधारणतयोपदर्शित- स्वार्थकोरिकसंशयत्वस्य प्रामाण्यसंशयसाधारणतया तत्पूर्वत्वस्य तत्राभावा- दसिद्धिरतः प्रामाण्यव्यावृत्तं स्वार्थत्वं निर्वक्ति (स्वार्थत्वन्विति) (स्वाश्रयवि- पयतेति) अत्र स्वाश्रयो यावत्त्वेन विशेषणीयः, अन्यथा प्रामाण्यस्यापि कुत्रचित् स्वाश्रय उपनीतस्य भानात् तद्विषयताप्रयोजकोपनयसन्निकर्षस्य तत्र सत्त्वेन तद्वारणासम्भवात् , एवं च स्वार्थघटत्वादिनिष्ठायामनुमित्यादि- रुपयवसायविषयतायामिन्द्रियप्रत्यासचेरप्रयोजकतया प्रत्यक्षत्वेन स्वाश्रयो विशेषणीयः, प्रामाकरानुमता प्रामाण्यनिष्ठा प्रत्यक्षरूपव्यवसायस्यापि विष- , ·गदापरीये प्रामाण्यवाद। १९३ दिौ यत्वेनोभयमने न्यायमते वा सिद्धत्वमित्याहुः । अन्ये तु स्वाभये सत्यपीत्यादिविरोधप्रदर्शनमुखेन संशये स्वाश्याप्रतिवध्यत्वमुकम् , स्वाश्र- याप्रतिवध्यसंशयमात्रकोटित्याद , स्वामयप्रतिवध्यसंशयाकोटिलादिति या- ग] यता, स्वनिष्ठतद्विषयतावत् नेन्द्रियपत्यासत्यवाना, पूर्वकाले तदाश्रय- विरहेण तदाश्रयघटितमनासनिकर्षस्य तदा तत्रामावादिति मासिद्धिः । परेपामतीन्द्रियविषयकमत्यक्षाप्रसिद्धपा तदधरितप्रामाण्यपक्षकत्यले निम्- क्तस्वार्थत्वं न प्रसिद्धवतीति तद्घटितद्देवोऽभयत्र प्रसिद्धयर्थ तदन्यथा निर्वक्ति (स्वायेति) यावरस्वाभवेत्यर्थः । तेन प्रामाण्यस्य स्वाश्रयेधर- ज्ञानविषयतया न्यायमतसिद्धलेऽपि तवारणम् । यावत्स्वाभयविषयतया प्रामाण्यं गुरुमतसिद्धमित्येकतरमतसिद्धत्दमुपेक्षा उभयमतसिद्धत्योपादानम् । न्यायमतसिद्धत्वनिवेशननव प्रामाण्यवारण सम्भवतीति गुरुमत सिद्धवनि-- वेशनमनर्थकमित्यभिसन्यायाह (न्यायमते वेति) अग्र स्वार्थकोटिकसंश- यमान वारणाय कालीनान्तविशेषणस्य स्वाश्रयोत्तरत्वसमानाधिकरणत्वयो- रुपादानमपेक्ष्य स्वार्थ कोटिकाव्यत्यविशेषणोपादानमेवोचितम , मा. ज्यस्य स्वाश्रयग्राहावेऽपि स्वार्थकोटिकान्यसंशयकोटित्यरूपहेतुसत्वं काला- न्तरीणमामाण्यसंशयमादायोपपद्यत इति स्फुटतरमप्रयोजकस्वमिति चेोई तदीयत्वाघटितोकहेतोररि व्यवसायोत्तरचतुर्थक्षणादिवृत्तिप्रामाण्यसंशयमा दायोपरया नहोपतादवस्थ्यमित्यस्वरसीज (विरोधप्रदर्शनेति) यदि मा- माण्यसंशयः स्वाश्रयमतिबद्धयः स्यातदा तत्पूर्व स्वाश्रये सति तदुताति- विरूद्धयतेत्यर्थप्रदर्शनेत्यर्थः । तथा प तदेव हेतुघटसंशये विशेषण- मिति भावः । गर्थसंशयोऽपि प्रामाण्यसंशयजन्योऽन्यधर्मिकश्च स्वाश्रया- प्रतिबद्धय इत्यर्थे व्यभिचारमाशय मावान्तमायेन देवं दर्शयलि (स्वाध्यति) प्रतिवद्धचमात्रसंशयकोटित्वम्-प्रतिवद्धप्रसंशयाफोटित्ये सति अप्रसिद्धय- संशयकोटिला, तन वैयथ्येन विशेष्यदळ परियजति (स्वाथपपतिबध्ये.

·१९० शासमुक्तावली। [दी] न यावत्स्वाश्रयप्रकार इति साध्यम्, न तेन पादौ व्यभिचारः । यस्य च धर्मस्य कदाचिदपि न तद्घटितप्रामाण्याश्रयप्रतिवध्यसशयस्तद्ध- टित प्रामाण्य पक्षबहिर्भूतमेवेत्याहुः । [ग] ति) प्रामाण्यस्य व्यवसायमायदेऽपि व्यवसायस्य प्राक्सत्त्वेऽपि च प्रा. माण्यसशयानासौ तत्प्रतिवद्धय इत्युमयमते हेतुसिद्धि । अर्थसंशयः मा- माण्यसशयाजन्य समानधर्मिको व्यवसायप्रतिबद्धय इति तत्कोटावर्थे न व्यभिचार । प्रामाण्यसशयोऽपि प्रामाण्यविषयकत्वेनोभयसिद्धसमूहालम्बन- रूपव्यवसायप्रतिबद्धय इति यत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नविशेष्यकस्वाश्रयनिश्चय सामान्यपर स्वाश्रयपद वाच्यम् । अर्थसशयरूपसम्हालम्बनप्रामाण्यसशयस्य व्यवसायप्रतिबद्धयतयाऽसिद्धिरिति स्वकोटिकयक्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नविशे- प्यकसंशयत्वव्यापकतद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकप्रकृतप्रामाण्याश्रयनिश्वयसामा- न्यप्रतिवध्यतावच्छेदकविषपिताकान्यत्वादित्येव हेतुर्विवक्षणीय ।एव चार्थ- कोटिकलौकिकनिश्चयम्यानुमित्यादिसाधारणव्यवसायसामान्याप्रतिवध्यतया अर्थेनोक्तान्यत्वप्रतियोगिप्रसिद्धिरिति सशयपदम् । पर्मिकोटिकत्य सम्बन्ध. कोटिकस्य वा सशयस्य समानधर्मितावच्छेदिकाया भपि घटरवादिबुद्धेरपति- मध्यतया स्वाश्रयप्राबधर्मितसम्बन्धयोर्निरुक्तहेतुर्व्यभिचारीत्यतो प्रहप्रकार- त्वरूपमाघत्वविवक्षया तत्र साध्यसत्त्वमुपपादयति(न यावरस्वाश्रयप्रकार इति) (क्दाचिदपि नेति) सकलविषये सशयस्याप्रामाणिकतया कस्यचिद्धर्मस्य सश. य एव न प्रसिद्धयति , कस्यचित् प्रामाण्यसशयानन्तरकालमाने तत्पसि. द्धापपि न निश्चयप्रतिबद्धयसशय प्रसिद्धयतीति भावः (पक्षबहिर्भूतमे- वेति) न पक्षीकरणीयमित्यर्थ । प्रतिपामाण्य पक्षतावच्छेदकभेदादिति । तथा च तत्प्रामाण्याश्रयप्रतिबध्यसशयामसिद्धया न तद्घटित.

·गदापरीये-मागज्यिपादः। [दी] (अप्रामाण्येत्यादि) अप्रामाण्यम् ---तत्तत्प्रामाण्यविरोधि, तरात्मामा- ण्याभावस्तद्भमत्वं च । तत्संशपजन्यसंशयाविषयत्वादित्यर्थः । - [ग] साधनामसिद्धिरितिभावः । स्वोक्तरीत्या यथाश्रुतेनैवोपपत्चेरीशप्रया- सो व्यर्थ इत्येतत्कल्लेऽस्तरसः । तद्धितीयहेतुं व्याख्यातुमुपक्रमते (अप्रामा- पयेत्यादीति) अमामाण्यपदस्य प्रमत्वमसात्वामाषयोरेकतरमात्रपरले याहश- प्रामाण्याश्रयेऽन्याहशामामाण्यसंशयादेवार्थसंशयः तत्रोपाताप्रामाण्यसंशयन- न्यसंशयाप्रसिद्धया साधनाप्रसिद्धिरित्याशष्टयामामाण्यसंशयपदमनुगतरूपेणी- भयपरतया ज्याचटे (अप्रामाण्यामिति) विषयभेदमितप्रामाण्यसामान्यविरो- धिलं न कुत्रापि ताशप्रामाण्ये, यत्किश्चित्प्रामाण्यविरोधित्वनिवेशे प्रामाण्य- रूपप्रकारघटितप्रामाण्यावरोधिताहशामामाण्यसंशयजन्यसंशयविपयतया प्रा- माण्ये हस्वसिद्धिरित्यतः (ततदिति) प्रकृतार्थकम् । प्रामाण्यसंशयजन्य- स्येव तदजन्यस्याप्यनिश्चयकालीनार्थसंशयस्य सत्त्वात् तविषयतपार्थे व्य- भिचारतादवस्थ्यमिति नव्यत्यासेन ज्याचष्टे (तत्संशयजन्येति) नच स्वाश्रये सतीत्यस्यानुयलेण स्वाश्रयसमानकालीनस्वस्य स्वाश्रयाव्यव- हितोपरत्वस्य वा लामादेव सामञ्जस्ये किं नव्यत्यासेनेति का- च्यम् , नव्यत्यासं विनाऽन्यथर्मिकस्य प्रामाण्यसंशयजन्यसंशयस्य विप. यतामादाय न्यभिचारस्य दुर्वास्त्वात् । स्वामयसमानधर्मिकत्वस्य संशय- विशेषणत्वे मामाण्यसंशये तथात्वस्य स्वमते सिद्धया प्रामाण्ये स्विसिद्धः। व्यवसायव्यक्तिविशेषोपादाने अप्रामाण्यसंशयाजन्यत्वविशेषणवैययन पूर्व- हत्यविशेषापतेः । यद्वयवसायानन्तरद्वितीयक्षणे कथञ्चित् प्रामाण्यसंशयस्त- द्वितीयक्षणे च तज्जन्य पदार्थसंशयस्ता व्यक्तिमुपादायानन्यान्तसार्थक्या- व्यभिचारयोरुपपादनसम्मवेऽपि प्रयासबाहुल्यात् । तत्संशयत्वेन तदप्रामाण्यसंशयखेन । च तदप्रामाण्यसंशयावावच्छिन्नजन- कहानिरूपितजन्यतावच्छेदकविषयताशून्यत्वादिति पर्यवसितो हेतुः । तथा ·शास्त्रमुक्तावळी । [दी] तत्सश्यस्य च तत्सशयत्वेन जनकत्व विवक्षितम् , तेन धारावट हिकामामाण्यसशयस्य पूर्वपूर्वतत्सरायजन्यस्य तादृशापामाण्यतदीयज्ञानप्रा- माण्याप्रामाण्योमयसमूहालम्बनसशयस्य च विषयत्वेऽपि नासिद्धि । यदि च कचिद्धर्मविशेपे प्रामाण्यसशयाहितो न सशयस्तदा तद्घटितप्रामाण्य पक्षाबहिर्भावनीयम् । न्वय [ग] तेन-ताशजनकत्वविवक्षणेन (धारावाहिकाप्रामाण्यसशयस्येति) अप्रामाण्यसायधारान्त पातिद्वितीयादिसशयत्येत्यर्थ । अस्यैव विशेष. णम् (पूर्वपूर्वतत्सशयजन्यस्येति ) विशेषणज्ञानविधया पूर्वसशयो यज्जन- कस्तादृशस्येत्यर्थः । विषयत्वेऽपि प्रामाण्यस्य नासिद्धिरित्यग्रिमेणा- । केवलस्य सशयत्वस्यावच्छदककोटिप्रवेशवियवशायामीदृशदो- पोद्धारसम्भवेन तत्तदप्रामाण्यविषयकल्वपर्यन्तम्य तथात्वविवक्षाया फल- माह (तादृशापामाण्येति) इंदृशसम्हालम्वनस्य प्रामाण्यसशयं प्रति प्रा माग्यसशयत्वेनैव जनकता, न तु घटत्वादिप्रकास्वटिताप्रामाण्यसाय- खेनेति तद्व्युदासः। तदप्रामाण्यसयजन्यविषयसरायरूपसमूहालम्बनरूप- प्रामाण्यमशयविषयतयाऽसिद्धरणाय जन्यसशयविषयताऽजन्यतावच्छेदक विपयतारूपा विवक्षिता । तलाभायैव च सशयपदम् । वस्तुतो धर्मिताव- च्छेदकादिव्यावृत्तकोटिनिष्ठविलक्षणविषयानिवेशलाभाय तत्, भटत्त्वादिषकारतापरितप्रामाण्यम्य कचित्तादृशमायजन्यपरलादिसायघ- मितावच्छेदक्प्रोशेनानिध्यापचे । पर्मितावच्छेदकविषयताया अपि तद्ध- मावच्छिन्नविशेष्यकज्ञानत्वावच्छिन्नधर्मिकाप्रामाण्यसशयजन्यतापच्छेदकग. भनिवेशादप्रामाण्यसर यजन्यतावच्छेदक्त्वविवक्षया तद्वारणासम्मवात् । मादृशधर्मस्य भ्रमत्वसशयात् प्रमत्वाभावमशयाच न पदाचिदपि सशयातद्घटितप्रामाण्यासानुमाने साधनाप्रसिद्धिमायाह (यदि चेति) अन्यथा ·गदापये-प्रामाण्यवादः [दी) केचितु प्रामाण्यमामाण्यमात्रकोटिकसमयकोटित्वादित्यर्थमाहुः । अत्र च देतो-कचिदपि हेतावपयोजकत्वम्, कापि च सन्दिाधासिद्धत्वमिति [ग] अर्थसंशयवारणायोपाचं प्रामाण्यसंशयाजन्यपदं प्रामाण्यामामाण्य-- कोटिकार्थकर, तावतर मामाण्यसंशयाहित हद सदनाहितोऽप्यर्थ- कोटिकसंशयो वार्यत इति केनिदाहुः तन्मतमुपन्यस्यति (केचि- स्विति ) प्रामाण्यसंशयात्मकसमूहालम्बनपार्थसंशय कोटितयार्थे ज्य- भिचारवारणाय मात्रपदम् । तन्मात्रकोटिकत्वम् - तदितराकोटिक- त्वम् । संशयमात्रस्यैव प्रामाण्यादीतरकोटितावच्छेदधादिविषयकतया कोटि- पदम् । प्रामाण्यादिघटकेऽर्थे व्यभिचारवारणाय चरम कोटिपदम्। उदक्षरता- वास्थरसबीजम् । हेतुद्वये दूपणमाह (भत्र चेति) अनगोहत्योर्मध्य इत्यर्थः । (हताविति) द्वितीयहेतावित्यर्थः (अप्रयोजकत्वमिति) प्रामाण्यस्य स्वतोऽव- गाइनेऽपि तत्संशयमानस्य तसंशयाजन्यतया तत्रामामाण्यसंशयजन्यसंश- याविषयत्वरूपहेतुसत्त्वे विरोधादिति भावः । यद्यरि प्रथमहेतोरपि व्यवसायापतिबद्धयभिन्न धार्मिकसंशयाधारण- रूपेण संशयनियशादपयोजकत्यं दुरिमेव ; तथाप्यायोजकत्वमित्यस्याप्र- योजकलमात्र गर्थकतया न विरोधः । अथवा यादृशम्यवसायव्यक्तस्तृतीयक्षणे ग व्यवसायभिन्न प्रामाण्य- संशयः अपि तु व्यवसाय एष, तद्वयक्तरेव हेतौ प्रवेशात् तत्तृतीरक्षणवृ- चिसंशयविषयत्वं उभयमते व्यवसायरूपधर्मिविशेषणतया स्वाश्चयग्राह्ये तत्र स्वाश्रयमानत्वोपगमेनोपपद्यत एवेति पथमे नाप्रयोजकलं (कापि बेति) प्रथमहतावित्यर्थः । व्यवसायानन्तरक्षणे जायमानः प्रमान वेति संश्यो धर्मपर्मिज्ञानयोमैदाभेतरूपाप्रमाखप्रमात्वकोटिक एवं न तु याथार्थ्यायाधा- ध्यकोटिकः, तादृशश्च व्यवसायनाशे सत्येब, व्यवसायात्मकतजानजन्य.

·शास्त्रमुतापली। दी] द्रव्यम् । मदृमिशी प्रत्याह (विवादेति) अन्न विप्रतिषची उप- धर्णितन तदप्रामाण्याविषयकलेन प्राहकं विशेषणीयम् । अतो न सिद्ध- साधनम् । माइकम् --- महः। हेतौ तदा च यावत्त्वाविशेषितस्ताहशो प्रहः । परामर्शनीयः। [ग] संस्कारजन्यादुद्बोधकाकल्पनेन घटत्वादिना पुरोवर्यविषयकात् पुरो- वर्तिविशेष्यकघटत्वादिप्रकारकज्ञानत्वेन व्यवसायरूपधर्मिविषयकज्ञानादेव चतुर्थक्षणादी जायत इति प्रामाकरैरुपगमात् , याथार्थ्यरूपप्रामाण्य स्वाश्र- पोत्तरतृतीयक्षणवृतिसंशयविषयत्वस्य उभयवाद्यसिद्धतया सन्दिग्धासि- दत्वमिति भावः (विप्रतिपचावुपवर्णितेनेति) प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानप्राह- कलेन च यट्टमतसिद्धम् तदन्यत्वरूपेणेत्यर्थः । ग्राहकम् -- स्वाश्रय- प्राहकम् (न सिद्धसाधनमिति) अप्रामाण्यममरूपानुव्यवसायेन ज्ञानपद- जन्यशाब्दबोधादिरूपेण च प्रामाण्याश्रयग्राहकेणामहणाधावस्वाश्रयामाया- त्वसत्त्वेन प्रसक्त सिद्धसाधनं नेत्यर्थः । प्राहकमाह्यत्वस्य प्राहकसामग्री- जन्यमहविषयत्वरूपस्य निवेशे यावत्सामग्रीजन्यमहापसिद्धया यावत्वस्य फलतो माधत्वघटकमहविशेषमत्वोपगमे तत्साममीजन्यत्वेन तदुपादानं शिरोवेटनेन नासिकास्पर्शतुल्यतपाऽनुचितमिति प्राहकपदस्य प्रदपरता- माह-(माहकमिति) एव च प्रायत्वमपि विषयत्वमेव, न तु जन्यमहविए- यत्वम् , पूर्वानुमाने स्वाश्यामापत्वस्य स्वाश्रयविषयत्वाभावरूपताकथनात् न व्याख्यातम् । यावत्त्वविशेपितस्य स्वाश्रयस्य तच्छब्देन परामर्श कस्यापि क्षणस्य यावत्स्वाश्रयपहोचरतृतीयत्वाभावेन यावतो प्रहान्मत्येक निवेश्य तदुत्तरतृतीयक्षणाना निवेशे तावत्क्षणवृत्तिसशयापसिद्धया साध- नामसिद्धिः, अतः तत्पदपरामर्शनीयमहे यावत्त्वविशेषणं जहाति (तदा चेति) तादृशग्रहः-प्रामाण्यविषयकत्वेन ज्ञानविषकलेन भट्टमसिद्धभिन्नः- स्वाश्रयग्रहः । पटत्वप्रकारकत्वाधनवगाहिस्वाश्रयविषयकशाब्दबोधादि- सृतीयमणे स्वाश्रये सन्दिधमानघटत्वप्रकारकत्वादी यावदनुव्यसायादिनाये - ·गदाधरोप-प्रामण्यवाद। मो यद्वा अनभ्यासदशापनतज्ज्ञानमामाण्यं एतत्प्रामाण्य- संशयपूर्वकालीनतज्ज्ञाननिश्चयाविपया, पतज्ज्ञाननिश्चया- अन्तरं सन्दिश्यमानत्वात् अप्रामाण्यवत् । दी] सन्दिवमानावादित्यस्य तत्रेत्यादि।। शेषं पूर्ववत् । ( यद्वेत्यादि) यस्य निधयस्योत्तरतृतीयक्षणे व्यवसाय प्रामाण्यसंशयस्स निश्चयपदेन विवक्षितः । तन्निधपव्यक्तिपरिचयाय साध्य कालीनान्तम् । Imव्यभिचारवारणाय भिन्नान्तम् | अनुव्यवसायाधुचरतृतीयक्षणे व्यव- হাথমিক গবিমানয়নৰমৰোহকৰাৰ অৰিহৰাম ফুলি सन्दिधमानस्वादिस्यस्येति) तोत्यस्य स्वाश्रय इत्यर्थः । एवं साध्येऽपि सदशे माझवपर्यन्तं निवेशनीयम् , तेन व्यवसायांशे तारशक्षणे सन्दिप- मानघटत्वगुणत्वादिरूपप्रकारे न व्यभिचारः । व्यवसायांशे यावदनुव्यव- सायमाहतयोमयवादिसिद्धघटत्वपकारकत्वादावनुव्यवसायविषयकाचदशे प्रा माण्यसंशयादपि नानुव्यवसायतृतीयक्षणे व्यवसायांशे संशय इति न तत्र ज्यभिचार | ताशसंशयस्वीकारे च स्वपरितामामाण्यमहानन्तरक्षणभिन्न- स्वेन क्षणो विशेपणीयः । (शेपमिति) सति सप्तम्यन्तं तदुवरतृतीयत्वप्रप्ति- योगिस्वाश्रयनिश्चयसामानाधिकरण्यार्थकम् , यत्प्रकारकव्यवसायविषयकानु- व्यवसायतृतीयक्षणे कचिदपि न प्रामाण्यसंशयस्तस्य पक्षबहिर्भाववेत्यर्थः । एसज्ज्ञानविषयप्रामाण्यानुमितिरुपनिश्चयस्यापि स्वनाशोताप्रामाण्यसंशय- पूर्वकालीनतया अव्यवहितपूर्वकाल एव निवेशनीयः, अव्यवधान चानुगतं दुईचमिति तसंशयव्यक्तित्वेन संशयो व्यवधानप्रतियोगितया निषेश्या, तथा चानुभ्यवसायविशेषादिरूपनिश्चयव्यक्तरेव विशिष्योपादानं युक्तमित्या- शयेनाह (यस्य निश्चयस्येति) नन्वेवं कालीनान्तवैयर्थ्यमित्यत आह (तलि- श्वयव्यक्तीति) निश्चयसंशययोविशेष्यतया एतन्ज्ञाननिवेशे व्यभिचारस्य ..

·पास्त्रमुक्तावली 1 दी तथा च एतज्ज्ञानप्रामाण्यं नात्र ज्ञाने तन्निश्चयव्यक्तिमाघम् । तदुः- त्तरतृतीयक्षणेऽत्र ज्ञाने सन्दियमानत्वात् । प्रकारज्ञानत्वाद्योwवसायतद्वि- पययोस्तथा सन्द्रिह्यमानयोयभिचारवारणाय साध्यहेत्वोरवेति । अयं व्यवसायस्तत्र प्रामाण्यग्राहको न वति [ग] दर्शनीयतया तदन्तर्भावेन समुदितार्थमाह (तथा चेति) (मकारज्ञान- त्वाद्योरिति) प्रकारे-घटत्वादो। अनुव्यवसायतृतीयक्षणे व्यवसायरूप- धर्मिणि सन्दियमाने व्यभिचारवारणाय साध्ये “अति ", तथा च घटत्वादेः प्रकारिताविशेषणत्वेन अनुव्यवसायमाद्यत्वेऽपि ज्ञानांशे अग्राह्य- तया साध्यसत्वान्न व्यभिचारः । ज्ञानस्वादौ च तथाविधक्षणे व्यवसाय- विषयघटाशे सन्दिह्यमाने तज्ज्ञानाशे तन्निश्चयमायतया व्यभिचारवारणाय हेतौ "अत्रेति " तथा च ज्ञानांशे सन्दिह्यमानतया तत्र हेलसत्त्वेन न व्यभिचार इत्यर्थः। नच यद्वयक्त्युत्तरतृतीयक्षणे व्यवसायादी न घटत्वादिसंशयस्ता- दृशनिश्चयव्यक्त्युपादानेनैव सामन्जस्ये किं विशेप्यविधपतज्ज्ञानविशेषणे- नेति वाच्यम् । ज्ञानव्यक्तिभेदेन प्रामाण्यभेदरक्षे एतदनुमानोपगमात् , यज्ज्ञानीयानुव्यवसायोत्तरतृतीयक्षणे ज्ञानादौ घटत्वादेम्संशयस्तत्मामाण्ये परतस्त्वसाधनायैतत्प्रयाससार्थक्यात् । गुरुणा सह विचारे उपपाद्यमाना मूलोपदर्शितप्रामाण्यपक्षकविप्रतिपत्तिर्न साधीयसी, तत्र व्यवसायांशे याव- स्वाश्रयपाह्यत्वस्य न्यायमते प्रसिद्ध्या साध्यत्वोपगमासम्भवात् , प्रवृत्त्युप- योगिप्रामाण्यमहमधिकृत्यैव स्वत परतो वा सम्भवतीत्याक्षेपाद्विशेष्यांश- मनन्तर्भाव्य यावत्स्वाश्रयमाधत्वप्ताधनस्यानुपयुक्ततया तस्यापि साध्यत्वा- योगात् । एतेनानुमानमपि प्रामाण्यपक्षक व्याख्यातम् , अतः स्वयं गुरुमते व्यवसायपक्षकं विप्रतिपत्यादिकं दर्शयति (अयमित्यादिना) घटत्व. प्रकारपज्ञानत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वे विधौ स्वप्रामाण्यावगाहिसम्हालम्बन- शाब्दादिव्यवसायमाद्यतया सिद्धसाधनम् , तादृशप क्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसाधने च प्रामाण्यग्रहप्रतिबन्धकसमवहितव्यवसायरय प्रामाण्यमाह- ·दापरीये 1-प्रामाण्यवाद। दी) विप्रतिपचिः । अय व्यवसायात मामाण्यप्राहक , तत्र प्रामाण्य- प्राहकसामयीजन्यत्वात् , इति स्थापनायामय हेतुस्सन्दिग्धासिद्ध इति जन्सस्य पूर्व रूपम् । उचर वय व्यवसायो न तत्र प्रामाण्यप्राहकः, तत्र प्रामाण्मसन्देहाविरोधित्वात् , [ग] कतया बाध।। एवं घटस्वादिप्रकारकज्ञानवरूपप्रामाण्येन रूपेण विशेष्यन्निवेश्य तत्र प्रामाण्यमाइफलं यदि साभ्यते तदा स्वभिन्नताशज्ञा- नाझे तद्ग्राहकलेनान्तरम्, स्वाशे तववगाहनमेव च म्यवसायस्य प्रव- कतायामुपयुज्यते, स्वाशे तमाहकत्व चावच्छेदकावच्छदेन न साथ- यितु शक्यते, स्वत्वयटिततया साध्यात्याननुगमात् । एकस्य साध्याय पक्षतावच्छेदकाकान्ते सर्दशासत्त्वादत्तस्तचयक्तित्यावच्छिन्ने तत्तद्वयक्त्यो प्रामाण्यग्राहकत्वमेव साध्यमित्येतलाभाय पक्षे "अयमिति" साध्ये च तत्रति" । तत्पद पक्षीकृतव्यवसायपरम् । तदन्यव्यक्त्यशे भामाण्यप्राहकसाममोजन्यस्य तद्यक्ती प्रामाण्यप्राहकत्वरूपसाध्यव्यभि- चारितया हेतो "तवेवि । यादशयुक्तिवलाद्वयवसायमाइकत्व तार- शयुकित एवं स्वदृत्तिप्रामाण्यविशिष्टतद्माकरव साधनीयम् , अनु- व्यवसायानभ्युपगमे व्यवसायस्यैव पुरोवर्तिविशेष्यकलावच्छिन्नपटवा- दिप्रकारकत्वविशिष्टे स्वस्मिन्प्रमाणत्वात्, पुरोवर्तिनि पदलादिमत्वा- गाहितायाश्च तोभयसिद्धत्वात् , अतो न हेत्वसिद्धिरिरणशय । उक्तहेतो साध्यन्याप्पताया नैयायिकेनाभ्युपगमात् कोन दोषः, यत्नत्या शपासौ परतस्त्व साधयिष्यति, न हि वाघुपन्यस्ते हे तो निर्दोफे प्रतिहेतो- स्तथासम्भव,, विरुद्धार्थग्राहकवादित्याकाक्षायामाइ (अयमिति) इति-- उक्तहेतुप्रयोगान्तम् । अतो हेतौ उक्तदोषाभिधानस्य वादिनोऽकर्तव्यत्वेऽपि न विरोध । पूर्वरूपम्--पूर्वभाग. (उत्तरन्तिति) रूपमित्यनुपज्यते । साध्ये ग्राहकपद यदि तद्विषयकनिषयपर तदभिमायेण प्रथमो हेतु, अन्यमा प्रामाण्यसशयाविरोधिनि प्रामाण्यसशये व्यभिचारातू । प्रामाण्यस- याविरोधित तसामान्याविरोधित्वरूप वाच्यम्, अन्यथा अर्थसशय- रूपसमूहातम्मनपामाण्यसशविरोधिताया व्यवसाय उभयसिद्धतया असि- " ·शास्त्रमुक्तापली। [दी] निश्चयत्वे सति तत्र प्रामाण्यसन्देहाविरोधित्वाद्वा इत्यादि । मत्रापि सन्दिग्धासिद्धत्व द्रष्टव्यम् । अयमनुव्यवसायो व्यवसाये प्रामाण्यग्राहको न वेति विप्रतिपत्ति । - [ग] द्वयापतेः । तथा च तत्रेति विशिष्यानुपादाने भस्मदादि- ज्ञाने प्रत्येक कुत्रापि नानाधर्मिकसशयप्रतिबन्धकत्वाप्रसिद्धावपि परमेश्वर- ज्ञानादौ तसिद्धचतु तदभावस्तु प्रामाण्यानुमित्यादौ व्यभिचारीति तदुपा- दानम् । ग्राहकपदस्य सशयसाधारणतद्विषयकत्वमात्रार्थकत्वमेव युक्तम् , अप्रामाण्याविषयकत्वेन उभयसिद्धस्य व्यवसायस्य प्रामाण्यविषयकत्वसापने- नैव प्रवर्तकतानिर्वाहादिति तन्मात्रसाध्याभिप्रायेण हेतौ निश्वयत्व निवे- शयन हेत्वन्तरमाह (निश्चयत्व इति) अस्यापि हेसोर्निर्दोषत्वे गुरुमतमस- म्भवदुक्तिकमेवेति विचारानवकाश इत्याशयेनाह (अनापीति) सन्दिधमान- खश्च पूर्वरीत्या बोध्यम् । मूलानुसारिणि प्रकृते हेतौ सन्दियमानत्वस्य दुप्परिहरत्वेऽपि जन्यत्वे सति तत्र प्रामाण्यप्राहकसामग्रयजन्यत्वेन तत्र प्रामाण्यामाहकत्व माधनीयम् , व्यवसायादिसामग्रया मामाण्यादिनिष्ठस- निकर्म विशेषनिरपेक्षाया प्रामाण्यादिग्राहकत्वोपयमे इच्छादिवृत्तिप्रकारि- स्वादिप्रत्यक्षानुरोधेन अवश्यकल्पनीयसन्निकर्षविशेपहेतुनाया व्यभिचारेणा- सम्भव , सन्निकर्ष विना वस्त्वन्तरमहापतिश्चेत्यादिदूपणेन व्यवसायसाम- प्रया प्रामाण्यप्राहकत्व निराकृत्य प्रामाण्यवाहकसामप्रयजन्यवरूपहेतु पक्ष साधनीय इत्यवधेयम् । मिश्रमतेऽपि मामाण्यपक्षकविप्रतिपत्यादि- कमसत् , न्याययतेऽपि प्रामाण्ये केवलघटत्वप्रकारकत्वत्यादिना यावदनुव्य- वमायग्राबतायास्सत्त्यात् , विशिष्टविधिकोटिसाभने सिद्धसाधनानवकाशोऽपि विशेष्यवृत्तेः विशिष्टानुयोगिकामावानभ्युपगमेन बाधस्य दुरत्वात् , कथ- चिन् वारणसम्भवे प्रयासबाहुल्यात् , तन्मते प्रामाण्यग्राहकपक्षकविप्रति- पत्त्यादिकमाह (अयमनुव्यवसाय हति) विशिष्य तद्वयक्तित्वन पक्षनिवेश- प्रयोजनमुदिशारमेयं (व्यवसाय इति) स्वविषयज्ञानाश इत्यर्थ ।

·गदाधरीम-प्रामाण्यवादः। १.३ [म न च स्वपदस्य प्रामाण्यमाप्रपरत्वात्तदाश्रयामाधत्वेन थापा, स्वपदस्य सम्बन्धिपरत्वेन समभिव्याहृतपरत्वात्। अन्यथा स्वस्य परत्वात्परस्पच स्वत्वात् तदेतत्वस्य तदेतद- त्यस्य च स्वपरसाधारणत्या स्वतः परतो घेति संशयो न स्पात् ।प्रामाण्यस्य स्वायत्वे पापात्परिशेपेणान्यधाग्राहयत्वं परतो प्रातत्वमिति कश्चित् । प्रथमं च प्रामाण्यवान व्यति- किणा । ननु प्रामाण्यमसिद्धि विना व्यास्थमहात् कथ- मनुमानम्, अथ ध्याघातदण्डभन प्रमा-तद्विपयसिद्धी नदृदृष्टान्तेन शेपत्यादिना पहेः प्रमाविषयत्वमनुमेयम् , ततथ सामान्यत्तस्तत्सिद्वौ न साध्यामसिद्धिः। AP [दी) शेपं पूर्ववत् । एवं भट्टमतेऽपि पूर्वक्तिदिश नेयम् । परन्तु तत्र स्थापनायां पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धिरुदेश्या, प्रतिस्थापनाया नसामानाधिकरण्येनेति विशेषः । (अमेत्यादि) [ग] शेपम्-स्थापनादिकं (एवं मद्दमत इति) (पूर्वोक्तदिशेत्ति) प्रामा- ज्यपक्षकोक्तविप्रतिपत्त्युपदर्शितमामाण्याग्राहकलेन भट्टमतसिद्धं यचदन्य- ज्ञानलेन ज्ञाततालिकानुमिति पक्षीकत्यत्ययः । ज्ञाततालिकानुमितनया- विकासिद्धतया विशिष्य पक्षीकरणासम्भवात् । ननूकरूपस्य पक्षतावच्छेद- कले नैयायिकादिसिद्धानुमित्यादेः प्रामाण्यप्रादकरयांशतस्मिसापनमित्यत भाह (परन्विति) दत्र-मट्टमते (पक्षतायचोदकापच्छदेनेति) a च नांशतम्सिद्धसापनं दोष इति भावः । तादृशानुमित्यादः प्रामाण्यमादकनया सदभावसापर्ने दातो पापोऽपि न दोष इत्याद (पतिस्थापनापामिति) (नि विशेष ति) गुरुमिश्रमते एकैकयतरेव पक्षतया स्थापनायामपि सागाना- पिपरण्यमार्णव साध्यसिद्धगद्देदयादिति मारः। "व्यापातदण्डमगनति "ति-मूलम् । वन व्यापात. --अनु१६ ·- शास्तमुक्तावली। दि] प्रमाया निषेधे क्रियमाणे सिद्धसिद्धिभ्यां व्याशतः; सिद्धायां प्रमायो सा सविषया ज्ञानत्वात् अमवत् इति संविषयत्वे 'सिद्धेः विष- यस्यापि तद्विपयत्वमर्थसिद्धमिति [ग] सैव दण्डः, तहलाद्वययस्थापनीय विपतिपद्यमानवादिनिराकरण- साधनत्वात् तद्भयेन तद्वशेनेत्यर्थः । तत्रानुपपद्यमानमनुपपचिप्रपोजकंच पूरयति (प्रमाया इति) (निषेध इति) प्रमा नास्तीति वाक्यप्रयोगरूप इति शेषः । क्रियमाणे, माध्यमिकेनेत्यादिः । व्यापात इत्यप्रिमेणान्वयः । सप्तमी चात्र पष्ठवर्थे । तत्सिद्धयसिद्धिभ्याम्-प्रमायास्सत्त्वासत्त्वा भ्याम् । प्रमायास्सत्त्वे तदसत्वप्रतिपादकवाक्यस्य प्रमाणरूपस्य व्याघात:, सदसले व्यवहर्तव्यशरीरनिविष्टायास्तस्याः ज्ञानासम्भवेन ताशवाक्यप्रयो- गस्यैव व्याघातः । न च--प्रमरसत्वे निषेधानुपपतिनं तां साधयति, किन्तु तदमसे मानुपपतिः सैवान्यथानुपपत्तिरूपा तत्साधिकेति वाच्यम् । प्रमाणरूपविरो- धिवाक्यस्य वस्तुसिद्धिविरोधितया प्रमा नास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्यानुपप- तिप्रयोजकं प्रमायास्सत्वं प्रमासिद्धावुपयुज्यत इति मियधीनव्याघातोप- दर्शनाविरोधः । मिश्रास्तु प्रामाण्यनिषेधरूपस्य परकीयव्याघातस्येत्यप्रिममूलस्वर- मात् प्रमा भास्तीति परकीयांनषेधवाक्यमेव व्याघातत्वेन तदनुपपत्तिमेव भयत्वेन व्याचक्षते, एतन्मते च "प्रामाण्यनिषेधरूपस्ये" ति मूलस्य प्रमानिषेधप्रतियोगिकानुपपत्त्यात्मकस्येत्यर्थकतया विरोधः, उक्तानुपपत्या विशेष्यवृत्त्यप्रकारकत्वेन प्रमासिद्धावपि न तद्विषयसिद्धिरिति " "तद्विषय- सिद्धा"विति मूलमसलतमित्याशा निराफरोति (सिद्धायामिति) (विषय- स्यापि तद्विषयत्वमिति) एतेन ममायासविषयकलसिद्धे विषयसिद्धि- रूपत्वेऽपि प्रमाविषयत्वेन विषयासिया न वह्नौ तत्साधनसम्भव इत्या- शहरा निराकृता । उक्तवनिपक्षकानुमानस्यान्वयित्वमेव, सामान्यतः सिद्ध- प्रमाविषयरूपान्वयदृष्टान्तकथनादिनि तत्र विशिष्येत्यादिना मन्वयित्व- ·- गदापरीय-प्रामाण्यवाद। म] विशिष्यानिर्णयानान्वयित्वासाधारण्ये । न च प्रामा- ण्यं नानुगत किन्तु प्रतिज्ञान विषयप्रकारभेदाशिनम् । तथा च घहिज्ञानस्य वयवृत्तिप्रकारानवच्छिन्नत्वादिकं सायं तचाप्रसिद्धमिति वाच्यम् । यहिज्ञानस्य विशेष्यावृत्तिप्रकारानवच्छिन्नत्यादिकंसा- ध्यमानं पक्षधर्मतावलेन पहिविपयकममात्वे पर्यवस्पतीति {दी] वड्नेजेंयले सिद्ध अर्थाज्ज्ञानस्यापि वहिविषयत्व सिद्धम् । तथा च साघवाइयतिरेकिणा तस्यैव प्रमात्वमनुमात युक्तमित्याशयेन तत्र दोष निराकरोति (विशिष्यति) ग] निराकरणम् , शेयत्वहेतास्सपक्षसत्वेन विपक्षापसिद्धया तयावृत- त्वासत्वेन चासापारण्याप्रसपत्या तन्निराकरणं चासनतम् । न चोकान्द- थिमवृत्युचरकालीनव्यतिरेक्यनुमानदोपनिराकरणपरतया तत्सङ्गतिः, उक्का- नुमान एव विधेयतावच्छेदकतया प्रमावमानाद्वयतिरेकवैयर्थ्यात्, न्यापा- ताधीनसाध्यसिया प्रथमत एव व्यतिकिसम्भदेनोकान्वपिन एव पा वैयशिरामपनेतु व्यतिरेकिग्येव निर्भरानिमायण तत्सङ्गमयति (बनार- त्यादिना) (ज्ञेयत्वे सिद्ध इति) वनिपक्षकज्ञयत्वोक्तानुमानानुरोधेन वनौ, शेयवसिद्धिस्वीकार इत्यर्थः । (तया चेति) ईदृशरीत्या वनिविष- यकजानतरूपक्षतावच्छेदकमकारेण ज्ञानरूपपक्षसिद्धी चेत्ययः । साप- वात् , अन्तरानुनानान्तरकल्पन इत्यादिः । तस्यैव-वहिनविषयकशा- नस्यैव । तत्र-मानपक्षकव्यतिरेक्यनुमाने । “विशिष्यानिर्णयादिति मूलस्य प्रमावेन सामान्यतः प्रमासिद्धावपि कुत्रापि ज्ञाने इद ज्ञान समेति मामाण्यनिश्चयासत्त्वात् नान्वपिलम् , हेतुमति विशिप्य साध्यनिश्चयाधीन- हेतुधर्मिकसाध्यसामानाधिकरण्यानिश्चयात् , हेतुमति साध्यसन्देहसम्मलेन देतो तसामानाधिकरण्यसशयस्यैवोत्पादात् , न चाप्सायारण्यम् , हेत्वमा- ·२०६ वाहनापरी [म] चेत् ? तर्हि प्रथमं कस्यापि स्वार्थ प्रामाण्यानुमानं न स्यात्, मामाण्यनिषेधरूपस्य परकीयव्याघातस्य तदा अनु- पस्थितेः स्वयं प्रामाण्यनिषेधस्य तद्वीपूर्वकत्यात् प्रामाण्य- मपरिज्ञाय प्रामाण्यनिपेधन परकीयव्याघातस्याप्यज्ञानाच प्रवृत्तिसंवादविसंवादाभ्यां तद्धेतुज्ञानवैचित्र्यानुमानेऽपि य. थोक्तरूपप्रामाण्पस्प विशेष्याप्रतीतेरिति । उच्यते- प्रा. ग्भवीयसंस्काराद्विशेष्यावृत्यप्रकारकत्वं तद्वति तत्प्रकारक- ज्ञानत्वं वा प्रामाण्यमासं स्मृतं वहिज्ञानादौ साध्यमानं सर्व- नाममहिम्नां पक्षधर्मनायलावहिज्ञानस्य विशेष्यावृत्यप्रकार- कत्यादौ पर्यवस्यति । स्वत प्रामाण्यनिपेधे प्राथमिकमामा- ण्यज्ञानस्यान्यथोपपादपितुमशक्यत्वादिति संप्रदायविदः। वयन्तु मा--प्रथममप्रामाण्याभाव एव प्रामाण्यं व्यति रोकिणा साध्यम् , तत एव निष्कम्पप्रवृत्तेरुपपत्तेः, तदेव वा सिध्यत् पक्षधर्मतायलेन तद्वति तत्प्रकारकत्वादिकमादाय सिध्यति, तदनन्तरं अर्थाद्वा सिध्यतीति वक्ष्यते । तथाहि- [दी] (अयमित्यादि) अयम् धर्मितावच्छेदकविशिष्टे धर्मिणि वदित्व- [ग] वेऽपि उक्तरीत्या साध्यसामानाधिकरण्यानिश्चयात् इत्यर्थ । इदन्त्व- रूपधर्मितावच्छेदकविशिष्टविशेष्यकत्वानवच्छिन्ने वह्नित्वप्रकारकानुभवे अ. वनिवृचिप्रकारकत्वाभावरूपसाध्यसाधने न ममत्वशङ्काविरोधिनी भ्रमव्यात चधर्मासिदे । वनिखमात्रेण गुञ्जादिविषयकम्य अमरूपत्वेऽपि उक्तपक्षता- बच्छेदकसहिततादृशसाध्यस्य तत्र निर्वाहात् । एव ज्ञाननिष्ठस्येदन्त्यस्य पक्षतावच्छेदकघटकरवे एतदनुमानादुदीच्यस्य ग्रहीताप्रामाण्याभावकज्ञान- समानविषयकज्ञानस्य प्रवर्तकत्वानिर्वाह , पूर्वज्ञाननिष्ठेदवघटितस्याप्रामा- ण्यामावावच्छेदकधर्मम्य तत्राग्रहादित्यागेच्य पक्षस्थेद पद धर्मितावच्छे- देवदन्त्वविशिष्टविशेष्यमार्थक्तया व्याचष्टे (घर्मितावच्छेदक इति) पर्मि- , ·२०७ गदाधीय-प्रामाण्यपादः। [म अयं वनित्वेनानुभवो घनिस्वाभावयति वनित्वप्रका रकोन, अवनिवृत्तिप्रकारको न, विशेष्यावृत्तिप्रकारको न,' वनित्वप्रकारकत्वे सति (दी] प्रकारकोऽनुभव इत्यर्थः । (अवनिवृत्तीति) यत्र वह्नित्वं प्रकार- , [ग] गीति-सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वमनुभव इत्यनेनान्वयि । अनुभवपद प्रत्यक्षपरम् । अयं वहिरिति ज्ञानस्योपादानप्रत्यक्षविधया वयानयनप्रवृ- विजनकत्वं नत्वन्यथा, तथा च प्रत्यक्षान्यताइशज्ञाने प्रवर्तकत्वघटितप्रथम- देतोरसिद्धिरिति तद्वारणाय प्रत्यक्षत्वनिवेशः । अवहिवृतिप्रकारकत्वाभावे साध्ये पक्षतावच्छेदकाकान्ते द्रव्यत्वादिमति पहिस्वप्रकारकानुभवे बापः, उदीच्यज्ञाने अप्रामाण्यशक्षानिवर्तकावच्छेदकधर्मदर्शननिर्वाहाय मवच्छेद- कावच्छेदेन साध्यसिध्यपेक्षयांशतो बाधस्यापि दोषत्वमिति साध्ये मात्र- पदमन्तर्भावयन् पक्षीभूतज्ञाने रूपाचशे अवनिमात्रवृत्तिरूपत्वादिप्रकारके साध्यसत्त्व निर्वाहयितुं वह्नित्वेन स्वविषयधय॑शं प्रवेशयति (पत्र पनि- स्वमिति) अत्र साध्ये वह्नित्वेन भासमानगुञ्जाया वनिमात्रगुजामात्र- वृत्तीवन्त्वप्रकारकं वनिगुञ्जयोरिमौ वह्नी इति ज्ञानं लोहितोऽयं वनि- रिति ज्ञानवत् विशेषणान्तरनिवेशनेन पक्षाहहि पनीयम् । हेतोस्तव्या- वृतिश्चाने स्फुटीमविष्यति न च प्रथमे वनिरूपविशेष्यांश अवनिमात्र- वृतिप्रकारकत्वाभावरूपसाध्यसत्त्वेन द्वितीये च स्वरूपतो भासमानवनि- स्वादिप्रकारांशे तादृशसाध्यसत्त्वेन न बाधादिप्रसकिरिति पाच्यम् । एवं राति सर्वत्रैव साध्यसत्त्वेन एतत्साध्यकनिश्चयत्वरूपहेतुघटकभेदविशेषणसं. शयांशवैयर्यप्रसन्नात् , तत्प्रकारकत्वादेरव्याप्यवृत्तित्वे तदवच्छिन्नभेदस्यैव साध्यताया उपगन्तव्यत्वात् । अन्यथा ~साध्यस्य केवलान्वयितया प्रति- योगिव्यधिकरणसाध्याभावामसिध्या तद्घटितव्यतिरेकच्याक्षरनिर्वाहेण न्य- तिरेकिताया अप्यनुपपत्तेः ।

·२०८ भाषमुक्तापळे । [दी] स्तत्र अवनिमात्रवृचिप्रकारको नेत्यर्थः । यहित्यनमस्तु धर्मितावच्छे. कविशिष्ट धर्मिणि [ग] यदि च-व्यतिरेकन्याप्त्या अमान्तस्य संयोगाविसाध्यकद्रव्यत्वादि. हेतुकानुमितेर्निवाहाय साध्यवेयधिकरण्यरूपविशेषणावच्छिन्नसाध्यामाद- व्यापकताया अनुमित्यौपयिकलेऽपि तादृशविशेषणानवच्छिन्नतद्व्यापकताया अपि अमुमितिप्रयोजकत्वमुपेयते-अतिप्रसङ्गविरहात् । अत एव च गुण- स्वयभावे संयोगादिय्यापकताज्ञानात् गुणत्वादिना गुणादौ संयोगाद्यभाव- सितिरप्युपपद्यते; हेतुवैयधिकरण्याविशेषितहेत्वभावनिष्ठसाध्यामावन्यापक- ताया एव परमनुमित्यनुपयोगिता तथा सति संयोगादिरूपव्यतिरैकिहतु- नाप्यमान्तस्य पृथिवीत्वायनुमितिप्रसङ्गात् । एतदमिमायेणैव चानुमानदी- धितौ संयोगाभावे साध्ये विभागामावः केवलान्वयीत्युक्तं प्रन्यकृतेति- उम्मकारकत्वादेरल्याण्यवृत्तित्वेऽपि साध्यवैयधिकरण्याविशेषितमत्वं प्रति है. खभावव्यापकढ़ाया निर्वाहकतया हेदविशेषणसार्थक्यसम्भवेन प्रमत्वाभाव स्यैव साध्यस्वमुभितम् , तावतैवाप्रामाण्यामाव पद प्रामाण्यं व्यतिरेकिणा साध्यमिति यथाश्रुतमन्थसङ्गतेरित्युच्यते; तथापि उक्तसमूहालम्बनादौ मभावरूपसाध्यसत्त्वेऽपि प्रतियोगिरूपतदमावस्यापि सत्त्वादेवभावस्य च तत्रासत्वे च व्यतिरेकव्याप्तिर्दुर्घटवेति हेत्वाभावसत्त्वं तत्रोपपादनीयमिति भागासिंधिवारमायोक्तसम्हालम्बनादेः पक्षबहिर्भाव आवश्यकः । साध्ये यदंशे वहनित्वं प्रकार इत्यनेन विवरणमपि रूपादौ रूपत्वादिप्रकारके पक्षे साध्यामावसत्वे देखभावस्य तं प्रति व्यापकता न स्यादिति व्यति- रेकच्यातिनिहायवेति निरूक्तस्य प्रामाण्यस्य पक्षतावच्छेदकत्वावच्छिन्न विशेष्यताकत्वसद्वितस्य अमन्यावृत्तत्वमुपपादयति-(वह्नित्वप्रमस्विति) (पर्मितावच्छेदकेति) गुञ्जादिनिष्ठेदन्वादिरूपेत्यादिः । एवममेऽपि । धर्मि- - ·गदावरीपे-प्रामाण्यवाद। २०९ दी]तबावनिमात्रवृत्तिमितावच्छेदकत्युपकारः । अत्र मात्रार्थघटकायनि- वृत्तियांशस्यानतिप्रयोजनकल्ला- [ग] जोति" समन्यों विशेष्यत्वं मम इत्यनेनान्वयि (तति) वनिवेन भासमाने तादृशधर्मिणीत्यर्थः (अदहिमात्रवृत्तीति) गुञ्जादौ वहित्वादिप्रम- जनफदोषस्य तद्वतीदन्त्वप्रहाप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । अवहिमारवृतिल बन्यवृचित्वे सत्यवनिवृत्तित्वम् , तत्र अवनिवृत्तित्वांशस्य निवेशनमफल- सम् , तपरित्यागे च अष्टसाध्याविशेष इत्यत आह (अत्रेति) (मात्राथेति) मानपदघटित अवनिमात्रवृत्ति पदार्थेत्यर्थः । एतेन मात्रपदेन प्रकारे वनि- वृत्तित्यव्यवच्छेदमात्रबोधनादवनिवृत्तित्वस्य तदपटकत्वेऽपि नासङ्गतिः (अनतिप्रयोजनकत्वादिवि) अत्रावृत्तिप्रकारकज्ञानसाधारणस्य वन्यवृत्तिवृ- तिगमकारकत्वाभावस्य तज्ज्ञानन्यावृत्तवयवृत्तिप्रकारकलाभावातिरिक्ततया वृत्त्यंशस्यानतिभयोजनकत्वम् , अवन्यंशस्य तु वैयथ्यगेव, तच्च साध्यां- शीयमपि गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदक्त्वे अभावाप्रसिद्धिसम्पादकाम- त्यवधेयम् । यमाश्रुतचतुर्थसाध्यस्य यन्यविशेष्यकत्वघटितस्य वनित्वेन वनि- शुजाविषयकम्रमसाधारण्यं दुरिम् ; न च तथा सत्यपि न क्षतिः चह्नित्वपति वनित्वमकारकत्वरूपमामाण्यस्यापि तत्रांशतस्सत्त्वादिति वाच्यर, श्रमसाधारणसिद्धरमामाण्यशहां प्रति व्यावर्तकधर्मदर्श- नविषया विरोधित्वासम्मवेन प्रवृतावनुपयोगात् । तद्वति तत्प्रकारकत्वस्य तामेऽप्यंशभेदेन सत्त्वात् , तज्ज्ञानसत्त्वेऽपि अमत्वशा यद्यपि नापति, तथापि तवद्विशेष्यांगे तादृशममात्वस्य तदंशे ममत्वविरोधितया ताराप्र- मात्वग्रहाय नमत्वशानिदर्तनद्वारा तद्विपमक प्रवृत्तात्रुपयोग एव । यय- विशेप्यकत्वञ्च न वह्निविशेष्यकसमूहालम्बनज्ञाने गुजादिरूपविश्यापच्छे- दनापि यतते, वनिविशेष्यकत्वस्य विशेष्यतया वहनित्वसामानाधिकरण्यरू- २७ ·शाखामुक्तापली । म] पाहपविष्यको म, पहित्यच्यधिकरणकारापच्छिनी न, पदन्यवृतिप्रकारको न घा; (दी] त्यष्ठ वक्ष्यति (वनिवेति) वहित्यप्रकारावच्छिन्ना वहिपृत्तिविषय ताको नेत्यर्थ । तेन वनिवप्रकारकावनिवनिज्ञाननिरास । (न वह्नित्यनेति ) अवच्छिन्नत्व सामानाधिकरण्यमात्रम् । . [ग] पस्यापि सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तितानभ्युपगमेन व्याप्यवृचित्वात्, मतसमूहालम्बनश्रमे व्याप्यवृत्तिवन्यविशेष्यकत्वाभावो नैकमशमादा- यापि भ्रगत्वविरोधीति न तज्ज्ञान स्वविपये व्यवसाये कुत्राप्य अमत्वश- कान्निवर्तयितुमीटे, वनित्यादिमति वह्नित्वप्रकारकत्वश्चाव्याप्यवृत्ति, व निपटावित्यादिज्ञान पन्यशे यहूलित्वप्रकारक न घटाशे इत्यवापित्तव्यवहा- रात्, अतस्तद्वति तत्प्रकारकत्व तदभाववति तत्पकारकसमूहालम्बनबुद्धाय शभेदेनैव वर्तत इति तस्य तद्यावर्तकत्वमित्यालोच्य नळ्यत्यासेन चतुर्थसाध्य व्याचप्टे (वहनित्वेताति) वनिपटावित्यादिप्रमासवहाय तज्ज्ञा नविशेषणवनित्वप्रकारकत्वमुपेक्ष्य वह्नित्वप्रकारावच्छिन्नत्व विषयताविशे पण दचम् , तच वह्नित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपकत्वम् । पश्चमसाध्ये वह्नित्वव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्व ताहशधर्मप्रकारकत्व- रूप तत्मकारकविषयतारूप वा यदि विवक्ष्यते तदा वहनिपटावित्यादिसमूहा लम्बनप्रमाया असहह , यदि च तादृशधर्मप्रकारकवनित्वाकारकविषय- ताकत्व तत्तदा यन वहनिल प्रकारस्तन यन्यवृत्तिप्रकारकत्वरूपपष्ठसा ध्यायनिरुक्तार्थाभेद , वैयधिकरण्यस्य तदनधिकरणवृत्तित्वरूपत्वे वह्नि व्यमिति प्रमाया असग्रहेण तदधिकरणावृतित्वरूपवैयधिकरण्यस्यैव प्रवे-- श्यत्वात्, अतोऽन्यथा तयाख्यातुमुपक्रमते (न यहनिखेतीति) (सामानाधिकरण्यमात्रमिति) यायचदधिकरणवृत्तित्वरूपव्यापकतासलिनि ·गदापराये-मानण्यधान्। । [भ] दाहसमर्थविषयकप्रयजनकाचे सति पहित्यप्रकारक [दी तया च वन्यवृत्तिधर्मसमानाधिकरणवनित्वमकारकविषयताको नेत्यर्थः । (दाहसमर्थति) तादृशप्रयोपधानमसार्वत्रिक दुर्जेयश्च भगृहीव- यन्नज्ञानकार्यकारणभाव , एवं स्वरूप योग्यत्रापि तत्त्वेन, गुरुतरं चेत्यतः [ग] सवच्छिन्नति व्यवहारात् प्रकृते च पावलाशान्ताववैय- प्याचदान्यवच्छदार्यक्रमात्रपदम् , अवच्छिन्नपदमवच्छिन्नवनिवप्र- कारकाविषयताकपरमित्याशयेन समुदिनार्थमाह ( तथा चौत ) प्रथम- हेतावनुशययोजन्दर्शयति (तादृशमयनेति) दाहसमर्थगोचरप्रयतेत्यर्थः उपधानम् --उपधायकत्यम् । असार्बनिकम्- पुरोषिविशेष्यकरनिख- प्रकारकानुभवत्वरूपपक्षतावच्छेदकाव्यापकमित्यर्थः । तथा च भागासिया तदपच्छेदकावच्छेदनानुमितेरनिर्वाहात् नोदीच्यव्यासाये प्रामाण्यशनि- वृत्तिरिति भावः । (पञ्चेति) उपक्ष इत्यादि । उक्तफलोपधायक- लाया स्वररूपयोग्यताघटितत्वाद्दाहसमर्थविशेष्यकशाने तादृशप्रयत्नस्वरूप- योग्यतामहनिर्वाहक समानविषयकोन ज्ञागयजयो कार्यकारणभाषयह- स्तत्र ताहाप्रयत्नफलोपधायकत्वगहेऽपेक्षित इति भाव । तथा च तयो कार्यकारणभावमगृहीतवता प्रामाण्यागुमित्यसम्मपन प्रवृत्त्यनिर्वाह इत्याश- यातयो. कार्यकारणभावप्रहेऽपि फलोत्पत्निपूर्व तदुपधायकत्व दुर्निधेयमि- स्यपि द्रष्टव्यम् । स्वरूपयोग्यतामात्रस्य हेतुपटकावन्दूपयति (स्थरूपयोग्य- त्यूमीति) तन-ताशप्रयलस्वरूपयोग्यतात्वेन । उक्तपदे "दुशेयमगृ- हीतज्ञानमयवकार्यकारणभा "रित्यनुपझेणान्वय | तादृशकार्यकारणभाव- मह विनापि ननकतावच्छेदकतद्विपयकज्ञानत्वम्पाया स्वरूपयोग्यता- यास्ताहशज्ञानसत्वादिना ज्ञानसम्भवातावनेत्युक्तम् (यस्तरमिति) अप्रिंग- हेतुप्रविष्टदाहसमर्थविशष्यकत्वापेक्षयेत्यादि । अत्रापि तत्वनेत्यनुपज्यते ।

·२१२ शास्त्रमुतावळी । मि] निश्चयत्वात् , दाहसमर्थविशेष्यकरद्वित्वप्रकारकनिश्च- यत्वाद्वा । यत्रैवं तत्रैवं यथा बयप्रमा। [दी] नदुपेक्ष्य सुज्ञेय लघुतर चाह (दाहसमथेति) प्रथम साध्ये दाहसमर्थ विशेप्यकत्वावच्छिन्नवनित्वमकारकत्यमर्थ । अवच्छेदकत्वञ्चान्यूनवृत्ति- त्वम् । दाहसमर्थमात्र वह्नित्वप्रकारकत्वन्तु फलितार्थ । [ग] प्रथमे-~यनित्वाभाववति वह्नित्वप्रकारकतावच्छिन्नभेदै तदभाव रूपे वा । साध्ये-साधनाये । प्रयुज्यमानस्य प्रकारकत्वान्तस्य हेतुघटक- स्वस्येति शेष । अर्थ इत्यग्रिमेणान्वयः । अत्र अवच्छेदकत्व यदि स्वरूपसम्बन्धविशेगस्तदा दाहसमर्थवन्यशे अवह्नयशे च वह्नित्वप्र- कारकज्ञाने वह्नित्वाभावपद्विशेप्यकत्वावच्छिन्नवह्नित्वप्रकारकत्वरूपसा- ध्यामावयति हेतुसत्त्वेन व्यभिचार इत्यत आह (अवच्छेदकत्व चैवि) अन्यूनवृत्तित्वम् --व्यापकत्वम् । तथा च स्वनिष्ठवनित्वप्रकारकत्वव्याप- कदाहसमर्थविशेप्यकत्व समुदायार्थ । अत्र च व्याप्यता तादात्म्येन, व्यापकतावच्छिन्नत्वेन , व्याप्यतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन, व्यापकता ता- दाम्येनति वा । बन्यवहन्योहनित्त्वप्रकारकज्ञानीयवह्नितप्रकारकत्व तादात्म्येनावनिविशेष्यकत्वावच्छिन्नरहनित्यप्रकारकत्वे सम्बद्धम् , तर दाहसमर्थविमेयरव नावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन , एवन्तादशवनित्वप्रकारक त्व अवच्छेदकतया अवनिविशेष्यत्त्वे सम्बद्ध तत्र दाहसमर्थविशेप्यकत्व न तादात्म्येन , अतो दाहसमर्थविशेष्यकत्वे न तज्ञानीयवह्नित्वप्रकारक- त्वम्य दर्शितव्यापकत्वमिति तज्ज्ञानव्युदासः । लाघवमनुमृत्य पर्यवसितार्थ माह(दाहसमर्थनि) दाहसमयताविरोप्यकत्वावच्छिम्बनिचत्यप्रकारकत्ववद न्यायमित्यर्थ , न तु दाहसमर्थतरविशेष्यत्वानवच्छिनवहनित्वपकारक- स्वम् , महन्यवहन्यावह नित्यप्रकारकज्ञानीय निविशेष्यत्वावच्छिनवनि - ·गदापरीये-पामाण्यवाद। [दी] सेन बन्यवन्योर्वनित्वज्ञानमात्रे न व्यभिचारः । (ग) बमकारकत्वस्य तदितरविशेष्यकत्वानवच्छिनतया तज्ज्ञानाव्यावृत्तेः । तेन मात्रपदोपादानेन (ज्ञानमात्र इति) मारपद् कृत्वार्थम्, तथा च मात्रपदानुपादाने सर्वत्रेद तादृशज्ञान व्यभिचार स्यादिति भाव । सत्र वस्यशे अव्याप्यवृतितया उक्तभ्रमन्वामावरूपसाध्यसत्त्वेऽपि तत्साधारणप्रमत्वब्यापकत्व प्रतियोगित्यधिकरणहत्यभावस्य दुर्घटमेव, अव- निमात्र विशेष्यकवनिवअमेऽपि प्रकारीभवनिवाशे वनित्यप्रकारक- त्वामान अमलामावस्य केवलान्वयितया, ताशसाध्यन्यधिकरणाश्रमत्व- रूपतदभाववत्वस्यामसिद्ध्या तादृशविशेषणानवच्छिन्नग्रमत्वव्यापकताया एवं गमकतया स्वीकरणीयत्वात्। नच तल्मकारकत्वस्येव तमकारकत्वाभावस्यामि विशेष्यरूपविषय- एवारच्छेदको नहु प्रकारोऽपीति वाच्यम्, प्रतियोम्यनवच्छेदकस्या- च्छेधाधिकरणसम्बन्धिन अध्याप्यवृत्त्यभावावच्छेदकत्वनियमात्, विशे- प्यत्येव प्रकारन्यापि विषयतारूपज्ञानसम्बन्धाविशेषात् । नव यादृशसम्बन्धेनाबच्छेयाधिकरणसम्बन्धिनः प्रतियोग्यवच्छे- दल ताशसम्बन्थेन तत्सम्बन्धिन एवाभावायच्छेदकत्वम् , ज्ञान अबि- पयार्थावच्छेदेन वनिलपकारकत्वामावाननुभवात् , विशेष्यप्रकारयोश्च वि- पयता नैकजातीयक्ति विशेष्यावच्छेदनैव ज्ञाने भ्रमत्याभाय इति वाच्यम् । विशेष्यताप्रकारतयोपियतालेनैव सम्बन्धतया सन्बन्धावच्छेदकरूपस्या- विरक्षणलया विशेष्यप्रकारयोज्ञानसम्बन्धस्पैकनातीयत्वात् । नच विशेष्यावच्छिन्नत्वविशिष्टो भ्रमत्वाभाव एवं साध्य , सद्धेय- शिकरण्यविशिस्तदभावोऽवनिगावविशेप्यावनित्यभ्रमे वतते तर क गहेतरिति प्रतियोगिवैयधिकरण्यावन्छिन्नसाध्याभावव्यापकतर्यय हेत्वमा- वस्य घटत इति वाच्यम् , विशिष्टभ्रमत्याभावाय योऽभावस्तस्य प्रतियो- ग्यनात्मकतया प्रमत्वव्यापकतामहम्यानुपयोगप्रसङ्गात् , साध्यज्ञानम्यापेक्ष- जीयतापातात् ।

·शाचमुरमयी। [दी] निश्चयत्वञ्च नोपादेयम् । द्वितीये च निश्चयत्वमात्रं हेतु वका वातुनी विरुद्धोभयावगाहिभिन्नत्वम् । तेन लोहितो वनिरित्यादिनमे न व्यभिचारः। [ग] तस्मादुक्तरीत्यैद व्यभिचारवारणं सम्भवतीति वाहसमर्थमात्रे वनिवप्रकारकसंशयस्यापि वनित्वाभावादि वनित्वप्रकारकलाभाव: रूपसाध्यवत्वानिश्चयत्वनिवेशनमफन्दमित्यालोच्य तदेवात्र साध्ये परि-- त्यजति (निश्चयत्वगिति) लोहितो बनिरित्याविषमे यनिलेन भासमानवहन्यंशे वयवृत्तिलौहित्याविषकारकतया द्वितीयमाध्यशून्ये दि-- रोधमानघटितसंशयत्वशून्यस्वरूपनिश्चयत्वस्य व्यभिचारितया वास्तवविरुद्ध स्वघटितनिश्चयत्वं प्रकृते निवेशयति (तचेति) एकत्र- एकपर्मिणि । एननिवेशय इमो वहनिपटावित्यादिसमूहालम्बने भागासिद्विधारणाय ! न चाय लोहितो वसिरित्याविज्ञानस्येप ताशसमूहालम्बनस्यापि पक्षत्रहिमावेनैव सामनत्यनिनि किनेकपर्मिकत्वनिवेशनेनेति याच्यम्, इदन्तावच्छिन्ने बदित्वमात्रपकारकत्वम्य पक्षनायच्छेदकवाया द्वितीयसा- ध्यकानुमाने स्वीकरणीयतया तवायं लोहिती वतिरिति बुद्धः पश्यहि- मीवात् , उपसमूहासम्बनवारणाय पक्षे विशेषणान्तरमवेशामौचित्यात् उपा- दानमत्याविषया प्रश्न के पस्त्विज्ञाने बहिरविरुद्धारवादेरवश्य प्रकार- सात् एक्षदुर्भिक्षपरिहाराय एकथर्मिकस्वास्य हेतुभूतभेदमतियोगिनि भयस्य- निवेशनीयवाच। न चैवमयं लोहितो वपिरित्यादिशानन्य पशवदिभाषायेदन्वाय- सिरी दहिरवमानमारकालस्य पमनारच्छेदकपदेशोभन न सम्भवति, पानकोऽयं वतिरित्यादिप्रत्यक्षं इदन्लावच्छिने परिवभिनयादररि पका- रतया पादुर्भिक्षमममादिति वाच्यम् ; दाइसमयावधिमारताया एवं म्य.

·गावरीय-मामाण्यवाद । सि एवमेव पष्ठेऽपि । तृतीय दाहसमर्थमात्रविशेष्यवाहित्यप्रकारकनिश्च- "यत्वमर्थः । तेन पहिलमात्रेण वरवहिर रणे अवहित्यमानेग 'पहिमात्रस्मरणे-~- - ग) वच्छेद्यत्वात् (एवमवेति) निरुक्तनिश्चयत्वमात्रस्य हेतुत्वमित्यर्थ । तृतीयसाध्ये विशेष्यावृतित्व विशेप्यनिष्ठाभावप्रतियोगिता, तेनामा- वादिरूपविशेष्ये प्रकारतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन वृत्रप्रसिद्धावपि भ- "भावरूपसाध्यस्य अभावादिविशेष्यकसमवायसवधावगाहिमगव्यावृतत्व- निर्वाहः । स्वनिरूपविशेप्यनिष्ठामावप्रतियोगिनिष्ठा या प्रकारता तन्निरूपको नेति समुदितसाध्यार्थ । एतादृशसाध्ये मलोपाचसफल- विशेषणानामेव सार्थक्यमिति दर्शयति- (तृतीय इति) मात्र- पदव्यावृतिमाह (वहिवमात्रेण वन्य हिस्मरण इति) न व्यभिचार- इत्यप्रिमेणान्थय । भवही वहिववतवृत्तिवाहित्यविरुद्धताया अपि प्रकार- ये वास्तविरोधपटितनिश्चयत्वाभावादेव न व्यभिचार इति "वदित्यमाने- "ति मापदम् । तादृशमत्यक्षऽवझिवृषितामाने राधाभावात् स्मरण- पर्यन्तानुधावनम् , तत्र तत्ताशस्य दोपसम्भवात् । दाहसमर्धमानविशेप्यक- सं दाहासमाविशेष्यकलम् । पक्षीमतज्ञानस्यापि दाहासमर्थवाहित्यादिति- पयरयाविशेष्यतानिवेश । वनिपटावित्यादिसम्हालम्बन स्वयमेर पक्षा- हिमधिनायम् । पहित्यप्रकारेण दाहासमर्थविशेष्यकान्यक निपश्य हेतो- स्तादृशधीसाधारण्यसम्पादनमसत् , तथा सति पहिल्वेन यदिमान परस्था 'दिमात्रेण च पटादिकमवगाहमाने स्मरणे विशेष्यावृविघटत्यादिपकारकतया साध्यशून्ये व्यभिचारमसमात् । वनिलपकारकत्वविशेषणच्यावृतिमाह (अवनियमात्रेण यदनिगावम्मरण इति) यस्यापि न व्यभिचार स्यनेन सम्बन्ध र मन्त्र विशेप्यावृतरवनित्यम्य सकारतया साध्यासत्यम्, परि- वृत्तिमा माने तम्याहित्यरूपमकारविरुदतया निधयत्वन न्यावृत्ति रिति प्रथममारपदम् । भनित्वेनावदेरपि माने दाइतमधमानविशेष्य .

·शास्त्रमुक्त वकी। दी) लोहितो वनिरिति स्मरणे च न व्यभिचारः। विशेष्यावृत्तियहित्वन्यून- वृत्त्यप्रकारकलेन विशेषणात् न ताणें वही अताणत्ववतित्वोभयमात्रप्रका- रके स्मरणे व्यभिचारः, अखण्डाभावस्यातिरिक्तत्वान्न वैयथ्यम् । अत्र वस्मिात्रविशेष्यकानुभव. पक्ष । , [ग] कत्वदळेन तव्यावृत्तिरिति द्वितीयमात्रपदम् । स्मरणानुधावनप्रयोजन पूर्ववत् । ईदृशस्मरणस्यावनिवघटकतया वहित्वप्रकारकत्वेऽपि मुख्यविशे- प्याशे तत्प्रकारकत्वविवक्षया व्युदासः । निश्चयत्वस्य व्यावृत्तिमाह (लोहि तो वहिरिति) अत्र विशेप्यावृत्तिलौहित्यप्रकारकतया साध्यासत्त्वम् । नन्वेवमपि ताणत्ववहिल्वरूपाविरुद्धोभयमात्रप्रकारेणातार्णवनिवि. पयकस्मरणे विशेप्यावृत्तिताणत्वप्रकारकतया साध्यशून्ये हेतुघटकोक्तसकल- विशेषणवति व्यभिचारो दुवार एवेति अतो विशेषणान्तरपूरणेन तन्निरा- करोति (विरोप्यावृतीति) विशेष्यावृत्तियद्वनि न्यूनवृत्तित्मकारकान्यत्वेने- त्ययः । वाहतार्णत्वप्रकारकतया उक्तज्ञाननिरास । पक्षीकृतज्ञानस्य वनित्वन्यूनवृत्तीदन्त्वप्रकारकतया तत्सहाय " वृति" । विशेष्यावृ- उपप्रकारकरवनिवेशे साध्याविशेषो हेतुविशेषणान्तस्यव्यं चेत्यतो विशे- प्यदळम् । व्यभिचारावारकतया विशेष्यदळवैयर्यप्रसनं निराकरोनि (अ. खण्डेति) असण्डाभावस-विशेष्यावृचिवइनित्यन्यूनवृतिप्रकारकत्साभाव. स्य । अतिरिक्तत्वा-- विशेप्यावृत्तिसामान्यप्रकारकत्वाभावभिन्नत्वात् । था वह्नित्वन्यूनवृत्तित्वत्याने वनिवृतित्वमाननिवेशेऽपि साध्याविशेषपरि- हारो निहति, किन्तु प्रयमहेतुविशेपणवैयथ्यं भवेत् , वनियेन वन्य- वनिम्मरणस्य विशेप्यावृत्तिवनिवृचिवहनित्वप्रकारकतया तेनैव विशेषणेन वारणसम्भवात् । एव पक्षीमनदनित्यजाने अनुमानापूर्व तम्य विशेष्या- गृतिसमन्देहेन साध्यभ्येव देतुघटकैनाद्वशेषणम्यापि निधयासम्भव इति बनिरहन्यनवृत्तिल निवेशितम्। समूहासम्बने मागामिद्धि निरस्यति (अति) .

·गदाधरीपे-प्रामाण्यवादः। २१७ [दी] या यर यनित्वप्रकारकस्तर न रिशघ्यावृतिप्रकारक इति सा- ध्याधी, हेत्वर्थयात्र दाहसमर्थमा बनित्वप्रकारकत्वे सति निश्चयत्वम् । धम्यन्तरे धर्मान्तरमनस्यापि वनिममायाः पक्ष र दाहसमर्थमात्रे वनित्वमकारकत्वे सति दाहममर्थविरुदोमयप्रकारकादम्यत्वं वक्तव्यम् , अखण्डाभावे च न वैयय॑म् । ग दाहसमर्थमात्रे वनित्वमकारकत्वस्य बनिघदावित्यादिसमूहालम्बने सत्येन तद्विनक्षया तस्यापि पक्षान्त वं निकीपुं तद्विवक्षणेशे प्रसक्तस्य चह्नित्वेन वनि घटत्वमात्रेण पटमवगाहमाने स्मरणे उतन्यभिचारस्य वारणाय साध्यमन्यथा व्याख्याय तभ्य तादृशस्मरणसापारण्यमुपपादयति (महा योति) वनित्वेन स्वविषयीमत पचदशे तदवृत्तिप्रकारको नेत्यर्थ । उक्तस्मरणे पटाशे तदवृत्चिमकारकत्वसत्त्वेऽपि पटस्य यन्नित्वेन तदपिष- यतया विशिधाभावरूपसाध्यनिर्वाहः (दाहेति) बनिसमात्रेण वयनि- स्मरणवारणायेव सत्यन्तम् । तदर्थच दाहसमर्थतांश वनियामकारक- त्वम् । तत्प्रकारकत्वं च पृथग्न निवेशनीयम् , तदप्रकारकममे विशिष्टा- भावरूपसाध्यसत्त्वेन ब्यभिचारानवकाशात् । निश्श्यत्वव्यावृत्तिरपि पूर्वस्थल एव । पटत्वेन पटावगाहिन्या अयं वनिरिति वनिस्वप्रमाया घटत्यपर- निवेदन्त्वरूपविरुद्धद्वयमेकत्रावगाहमागाया निश्चयत्वासत्वेन भागामिद्धि- प्रसस्तस्य पक्षबहिविन निरसनीय । निश्चयत्वमन्यथा व्याख्याय हेतोतसाधारण्योपपादनसम्भो तस्य पक्षबहिभावोऽनुचित इत्याशयेनाह (घन्तर इति) नमूक्तममायाँ भागासिद्धिवारणायोपा निश्चयत्ययटक- विरुद्धोमयप्रकारकत्वविशेषणं दाहसमर्थविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वरूप न्याभि- चारावारकतया व्यर्थमेयेत्याशङ्गानिरस्यति (अखण्डामा चेति ) विरुदो- भयप्रकारकत्वावच्छिनभेदातिरिक्तदाहसमर्थविशेष्यकत्वावच्छिन्नतदुभयप्र- कारकत्वावच्छिन्नभेदरूपाभावे चेत्यर्थ । परम्परया विशेषणस्यावच्छिन्न- त्वत्पति शेषः (न चैयमिति) अन्यथा पूर्वकल्पेऽप्यकपर्मिकत्वविशेष.

·शास्त्रमुक्त वहौ। [दी] लोहितो वनिरिति स्मरणे च नव्यभिचार । विशेष्यावृत्तिवहिलन्यून वृत्यप्रकारक्त्वेन विशेषणात् न ताणें वही अताणत्ववक्षित्वोमयमात्रप्रका- रके म्मरणे व्यभिचार , अखण्डाभावम्यातिरिक्तत्वान्न वैयथ्यम् । अत्र वन्मिानविशेष्यानुभव पक्ष । [ग] कखदळेन तव्यावृतिरिति द्वितीयमात्रपदम् । स्मरणानुधावनप्रयोजन पूर्ववत् । ईदृशस्मरणस्यावनित्वपटकतया घहित्यप्रकारकत्वेऽपि गुम्ब्यरिशे- प्यारो तत्प्रकारपत्वविवक्षया व्युदासः । निश्चयत्वम्य व्यावृतिमाह (लोहि तो वहिरिति) अत्र विशेष्यावृत्तिरोहित्यप्रकारकतया माध्यासत्त्वम् । नन्वेवमपि ताणत्ववस्लिरूपाविरुद्धमयमात्रप्रकारणातार्णवनिदि- पयकम्मरणे विशेप्यावृत्तितार्णवप्रकारकन्या साध्यशून्ये हेतुघटसोक्तप्तकर. विशेषणप्रति व्यभिचारो दुदीर एवेति अतो विशेषणान्तरपूरणेन तनिरा- करोति (विशेप्यावृतीति) विशेच्यावृचियनि-धन्यूनवृतितमकारकान्यदेने- त्यर्थः। ताहचतार्णत्वप्रकारक्वया उक्तज्ञाननिराम । पक्षीनजानस्य वानिवन्यूनवृतीदन्त्वप्रकारकतया तत्पदहाय " वृत्तीनि" । पिगेप्यावृ. त्यप्रकारकत्वनिवेश साध्याविरोपो हुनु विश्पणान्तरवैयथ्य चेत्यतो विशे- प्यदळम् । व्यभिचारावारक्तया विशेन्यदळवैयध्यप्रसन्न निराकरोति (अ- सण्टेति) असण्डामावस्य-विशेप्यावृत्तिवनित्वन्यूनवृतिप्रकारकतामाव स्य । अतिरिक्तवान्-~- विशेश्यावृत्तिमामान्यप्रकारकन्यामावभिन्नत्वात् । मा बनिन्दन्यूनवृतित्वस्थाने बद्दनिवृत्तित्वमात्रनिवेशेऽपि साध्याविशेषपरि- हारो निर्वइति, किन्तु प्रयमहेतुविशेषणवेयय्यं भोन् , वनितन धन्य बनिम्मरणम्य विशेप्यावृतिवनिवृत्तिवहनित्यप्रकारक्या तेनैव विशेषणेन । एव पीभूनवटिवजाने अनुमानान्पूर्व तम्य विशष्या- वृतित्वमन्देहेन माध्यमेव देतुपटनाशपणम्यापि निश्चयासम्भव इति वनि इन्यूनवृत्तिव निवेचितम्। सम्भारम्बने भागामिति निरम्यान (अनि) वारणम ·f गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। २१७ [दी] यद्वा यत्र पनिवप्रकारकस्तत्र न विशेष्यावृतिप्रकारक इति सा- ध्यार्थः, हेत्वर्थश्चात्र दाहसमर्थमात्रे वह्नित्वप्रकारकत्वे सति निश्चयत्वम् । धर्म्यन्तरे धर्मान्तरप्रमस्यापि वनिप्रमायाः पक्षवे च दाहसमर्थमात्रे यनिवप्रकारकत्वे सति दाहसमर्थविरुद्धोभयमकारकादन्यत्वं वक्तव्यम् , अखण्डाभावे च न वैयय॑म् । ग] वाहसमर्थमाने वनिलप्रकारकत्वस्य बनिपटावित्यादिसमूहालम्बने सत्त्वेन तद्विवक्षया तस्यापि पक्षान्तर्भाव निकीर्घः तद्विवक्षणेशे प्रसक्तस्य चह्नित्वेन वह्नि घटत्वमात्रेण परमवगाहमाने स्मरणे उक्तव्यभिचारस्य वारणाय साध्यमन्यथा व्याज्याय तस्य ताहशस्मरणसाधारण्यमुपपादयति (यद्वा यत्रेति) वह्नित्वेन स्वविषयीभूतं यचदंशे तदवृत्तिप्रकारको नेत्यर्थः । उक्तस्मरणे पटांशे तदवृत्तिप्रकारकत्वसत्त्वेऽपि पटस्य वनित्वेन तदविष- यतया विशिष्टाभावरूपसाध्यनिर्वाहः (दाहेति) वनित्वमात्रेण वन्यवहान- स्मरणवारणायैव सत्यन्तम् । तदर्थश्च दाहसमर्थेतरांश वह्नित्वाप्रकारक-- त्वम् । तत्प्रकारकत्वं च पृथड्न निवेशनीयम् , तदप्रकारकत्रमे विशिष्टा- भावरूपसाध्यसत्त्वेन व्यभिचारानवकाशात् । निश्चयलव्यावृत्तिरपि पूर्वस्थल एव । पटत्वेन पटावगाहिन्यां अयं वनिरिति वह्नित्वप्रमायां घटत्वपट- निष्ठेदन्त्वरूपविरुद्धद्वयमेकत्रावगाहमानायां निश्चयत्वासत्त्वेन भागासिद्धि- प्रसङ्गस्तस्य पक्षबहिमावेन निरसनीयः । निश्चयत्वमन्यथा व्याख्याय हेतोस्तत्साधारण्योपपादनसम्मवे तस्य पक्षबहिमांवोऽनुचित इत्याशयेनाह (धर्म्यन्तर इति) ननूक्तममायां भागासिद्धिवारणायोपाचं निश्चयत्वपटक- विरुद्धोमयप्रकारकत्यविशेषणं दाहसमर्थविशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वरूपं ब्यमि- चारावारकतया व्यर्थमेवेत्याशक्कानिरस्यति (अखण्डाभावे चेति) विरुद्धो- मयप्रकारकत्वावच्छिन्नभेदातिरिक्तदाहसमर्थविशेष्यकत्यावच्छिन्नतदुभयप्र- कारकत्वावच्छिन्नभेदरूपाभावे चेत्यर्थः । परम्परया विशेषणस्यावच्छिन्न- त्वस्येति शेषः (न वैयर्थ्यमिति) अन्यथा पूर्वकल्पेऽप्येकधर्मिकत्वविशेष. २८ ·२१८ प्रासमुतापळी। [म तत्र याधानन्तरं स्मृत्युपनीते भ्रमे घनित्याभाषपति घनित्येन मम ज्ञानं समित्यप्रामाण्यं मनसैच परिच्छिद्यते मानान्तरेण घेति सर्वसिद्धम् । एवं धन्यप्रमायां घनि- स्वाभावपति घनित्यप्रकारकत्यादिसमर्थप्रवृत्तिजनफरवा- माययोयाप्तिग्रहेऽप्रामाण्यव्यापकहेस्वभावामावरूपाखेतोरपा माण्याभावरूपं साध्यं सिद्धयति । यद्वथापकतया हेत्य- भायो गृहीतस्तदमाय एव हेतुना साध्यते । यस त्वमायस्य व्यापकता हेत्वमाघस्य ज्ञायते तत्र साध्यप्रसिद्धिरङ्गम् , तां विना सदज्ञानात् । [दी] चतुर्थपञ्चमयोः प्रथमवत् (यद्वयापकतयेत्यादि) तत्त्व व्यतिरेकिणि वक्ष्याम । [ग] णस्य तथात्व स्यादिति शेष । (चतुर्थपञ्चमयोरिति) वह्नित्यप कार- कत्वावच्छिन्ना बनिवृत्तिविषयताकत्वाभावान्यवृत्तिधर्मसमानाधिकरणय- नित्वप्रकारकविषयताकत्वाभावरूपसाध्ययोरित्यर्थ । प्रथमवत्-प्रथम- साध्यस्येव । हेतुरिति शेप । प्रथमसाध्यस्य वह्नित्वाभाववन्निष्ठवनि-- खप्रकारकविषयताकत्वाभावपर्यवसितम्य तादृशमाध्यद्वयनियम , चतुर्थसा- ध्ये वह्नित्वाभावस्थाने बनिभेदरूपावह्नित्वस्य, पञ्चमे च तत्स्थाने वन्यवृत्तिधर्मस्य तत्समयनियतस्य प्रवेशान् । तथा चैकस्यैव तत्तूि तय- गमकतापि सम्भवतीति भाव । ननु यद्वयापकतया हेत्वभावो गृह्यते तद भावस्तद्धेतुना चेत् सिध्यति त्दा पृथिवीत्वव्यापकसयोगादेरभावेन हेतुना घटादौ प्रथिवीत्वाद्यभावसिद्धिप्रसा , वहनित्वादिना धमत्वाद्यवच्छिन्नव्या- पकम्य वन्यादमहानसीयवहनियाद्यवच्छिन्नाभावरूपहेतो पर्वतादी धूम- वाद्यवच्छिन्नाभावस्य, वह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावरूपहेतोः हूदादौ द्रव्यत्वा धाच्छिन्नधूमाद्यभावस्य कथ न सिद्धि , कथ वा मुखरलेन दु साभाव' विषयकममरपो यत्र मुक्त्यभावे तद्वयापकताप्रप्तन मुक्तिरूपहेतु ना मुखाभारसिद्धिरित्यत आह (तत्त्व व्यतिरेकिणि वक्ष्याम इति) हेत्वमावस्य - ·" गदाधरीय-प्रामाण्यवाद। ८२१९ मि यत्र तु भावव्यापकता हेत्वमायस्य तत्र .म तदङ्गम् , तेन विनापि व्यतिरेकव्याप्तहाद । अन एवेतरव्यापकता आकाशस्वाभाषस्य गृहीतत्पाकाशत्वेनाप्रसिद्ध एवेतरान्यो न्याभावः सिद्धयति । विशेषणज्ञानं विना फवं प्रामाण्य- विशिष्टानुमितिरिति चेत् ? प्रथमं न कश्चित् । झाने प्रामाण्यमित्यनुमित्वनन्तरं तेनैव हेतुना तत्रैव मामाण्य- विशिष्टानुमितिः, अभावविशेष्यकमतीत्यनन्तरमभाक्यदूभू- तलमिति ज्ञानवत् । [दी] (अत एवेत्यादि) एकव्यक्तिपक्षक पक्षकदेश साध्यप्रसिद्धरसम्भवा- दिति भावः । (ज्ञान प्रामाण्यमित्यादि) विशेष पक्षतामा वृक्ष्यामः ! [ग] प्रतियोगियधिकरण्यावच्छिन्नम्यैव व्यापकत्वं व्याप्योमविसिध्योपयि. कम् , संयोगाद्यभायाभावस्य संयोगादेव न प्रतियोगिवैयधिकरण्यसम्भवः, अतो न संयोगाभावेन प्रथिवीत्वायभायासद्धि । संयोगाभावस्य च व्य. तिरेकितया न विभागाद्यभावसाध्यसाधकतापि । हेत्वभावस्य हेत्वभावत्वेन हेतुभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकरूपेण च व्यापकतैव व्याप्यामावसिद्धि- प्रयोजिका, व्यापकाभावाद्धताभ्यता येन रूपेण तदवच्छिनीयत्वेनामाव- सिद्धिरिति व्यतिरेकिग्रन्थे पक्ष्याम इत्यर्थः । मूळे (अत एवेति) हेदभाव- व्यापकताबहादप्रसिद्धम्याप्यमावस्य सिद्ध्युपगमादेवेत्यर्थः । पृधिव्यादीतर- भेदानुमानस्थले पक्षकदेशे साध्यप्रसिद्धयानुमितिनिर्वाण उपाष्टम्भनिवाहक तादृशानुमानादाकाशे इतरभेदशाध्यकालोपदर्शितागुमानस्यैव व्यक्तिपक्षका सरूपविशेष दर्शयन्नुपष्टम्म सङ्गमयति दीधिती (एकव्यक्तिपक्षक इति) ननु ज्ञाने पामाग्यमिति साध्यविशेष्यकानुमित्यनन्तरं विशेषणलानसत्त्वेन साध्यविशिष्टानुमितेमूलहतोपगमो न सङ्गच्छेते, प्रथमानुमितसिद्धिवेन पक्षतावैकल्यादित्यत आहे (विशेषं पक्षतायामिति) समानाकारकसिद्धरेव प्रतिबन्ध कतयाँ पक्षविद्येयकानुमितौ साध्यविशेष्यफसिद्धेःन पति- ·२२४ शास्तमुक्तावली । [म एक्शेदं घनिस्वप्रकारकज्ञानं तद्वति तदभाववति घोत संशयानन्तरं तदभाववति तत्प्रकारकत्वव्यतिरेकः सिध्यन् तद्वति तत्प्रकारकतामादाय सिध्यति, तृतीयप्रकारामावेन तेन विना साध्यस्पोपसंहर्तुमशक्यत्वात् , ज्ञाननित्यत्ववत् । (दी] नन्विदं वह्नित्वप्रकारकं ज्ञानं न वह्नित्वाभाववति वह्नित्वप्रकार कमित्यनुमितेर्वनित्ववति वनिलप्रकारकत्वमविषयीकृत्यापि सम्भवान पक्षधर्मतावलम् । प्रथमं बोधस्यानवतारात् । - [ग] बन्धकत्वमिति पक्षतामन्य वक्ष्याम इत्यर्थः । अभावरूपप्रामाण्यसा- ध्यकानुमितौ पक्षधर्मतावलात् भावरूपप्रामाण्यमानपक्षेऽनुशयबीज प्रदय यद्वेत्यादिकल्पमवतारयति " नन्दि " त्यादिना । ‘अविषयीकृत्ये" "त्यस्य तत्त्वेनेत्यादिः (पक्षधर्मताबलमिति) वह्नित्ववति वनित्वप्रकारकन्वस्य तत्त्वेन भानप्रयोजकमिति शेषः । पक्षधर्मताबलेन हि गृहीतहेतुल्याएकताव- च्छेदकसामान्यरूपाक्रान्तः हेत्वभावव्याप्यतावच्छेदकतया गृहीतधर्माव. च्छिन्नाभावत्वरूपाक्रान्तो वा पक्षीयधिशेषो भासते, मान च सामान्यरूपेण विशेपरूपेण वा, प्रकृते च तद्वति तत्पकारकत्वं न तादृशरूपानान्तमिति भावः । ननु साध्यस्य यथा एकविशेषवाधवलादपरविशेषस्य मानन्तथा पक्षतावच्छेदकस्यापीति वनित्वाभाववति वनित्वमकारकत्वस्य वाधवला- द्वनित्यपकारकत्वेन पक्षतावच्छेदककोटिप्रविष्टस्य वह्नित्ववति वह्निव- प्रकारकत्वस्य तत्त्वेन भान भवेदित्यत आह (प्रथममिति) अनुमितरेव बाध- रूपत्वादिति भावः । नन्वितरवाधसामग्रयपि इतस्मानविरोधितया इतर- वाधतुल्यैव , वस्तुतो यथा विशेषान्तराभावविशिष्टे पक्षे सामान्यभानसा. मभी अपरविशेषभानप्रयोजिका तथा सामान्यधर्मविशिष्ट विशेषणान्तरविर- हमारसायनयप्यपरविशेषभानमयोनिकोपेयते, वनिमान् पर्वतो महान- .

·गदाघरीये-प्रामाण्यवादः। २२१ [दी] विशिष्य विशेषान्तरस्यानुपस्थितेश्च न ताप्येण सिद्धिः । न धज्ञात- सुरभिगन्धम्यासुरभिगन्धवाधे जायमाना गन्धानुमितिर्जावपि सुरमित्वेन गन्धं विपयीकरोति । [ग] सीयवह्नयमाववानित्यनुमितौ महानसीयान्यवनेरपि भानात् , तदु- तरमपि पर्वतो महानसीयेतरवनिमान वेति संशयानुत्पादस्य सर्वानुभव- सिद्धत्वात् । अत एव द्रव्यसमवेतं द्वषणुकमनित्यद्रव्यासमवेतमित्यनुमाने नित्यद्रव्यसमवेतत्वपर्यवसानं सकलतान्त्रिकसिद्धम् ; बनिमान् पर्वतो महानसीयवन्यभाववानित्यनुमितिसामप्रया महानसीयेतरवनिभासकले यह्निमान्पर्वतो महानसीयेतरवान्निव्याप्यो यो वह्निसहितमहानसीयव-- हन्यभावव्याप्यस्तद्वानिरयेतादृशपरामर्शम्य महानसीयेतरवहन्यनुमिति प्रति- हेतुत्वान्तराकल्पनेन लाघवम् । नच तदकल्पनेऽपि महानसीयवनिवाधक- परामर्शस्य महानसीयेतरवन्यनुमितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुत्यान्तरकल्पनेन साम्यमिति वाच्यम् । तादृशकारणत्वान्तराकल्पनेऽपि सिद्धयमावादिबला- तादृशपरामर्शजन्यानुमितौ महानसीयेतरवनिभानसम्भयादित्यालोच्य दूष- णान्तरमाह (विशिष्य विशेपान्तरस्येति) वनिलवति वह्नित्यप्रकारकत्व- रूपविशेषस्य तत्त्वेनानुपस्थितेरित्यर्थः । नन्वनुपस्थितमपि पक्षता धर्मता- चलेन भासत एव ; नच विशेषणज्ञानाभावेनानुपस्थितस्य प्रकारतया भाना- सम्भव इति वाच्यम् , विशिष्टानुपस्थितावपि तद्घटकसकलपदार्थानामुप- स्थिततया विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या विशिष्टस्य प्रकारत्वसम्भवात् । अभावरूपस्येव मावरूपप्रामाण्यस्यापि मयमं विशेप्यतयैव भानोपगममम्म-- वाचत्यत आह (न हीति) (अज्ञातसुरभिगन्धस्येति) मुरभिलेन गन्धत्य. विशिष्टगोचरज्ञानरहितस्य पुंस इत्ययः 1 (अमुरभिगन्धवाध इति) पक्षे सुरभिगन्धव्यावृतजातिविशेषवद्न्यत्वेन गन्धस्यामावमहे जायमाना गन्ध- त्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिरित्यर्थः (सुमित्वेनेति) स्वतन्त्रोपस्थितेनापीत्या- दिः । तदज्ञाने विशेषणज्ञानागावेन तमकारकानुमितेरमम्भवात् । गन्धम्- धत्व गिशिष्टम् । व्यापकतावच्छेदकरूपमानस्यावश्यकनया केवलमुभि-- ·१२२२ शास्त्रमुक्तावली। [म] यद्वा इदं वनित्यप्रकारकज्ञानं यनित्ववद्विषयक [दी] कुर्यातु कदाचिदसुरभिभिन्नत्यनेत्यत आह (यद्वति) - ग] खेनानुमितेरयोगात् । तदानीं घ वहनिसामान्यव्याप्यवत्ताज्ञानात महानसीयवनिवाधदशाया स्वतन्त्रोपस्थितचत्वरीयत्वेन वन्यनुमितेरिव मुरभित्वेन गन्धानुमितेस्त्पादोऽनुभवविरुद्ध । वस्तुनो महानसीयवनि बाधयलाञ्चत्वरीयवहनित्वावच्छिन्नस्योपस्थितस्यापि चत्वरीयमहानसीयान्य वनिज्ञानदशायामनुमिनियंथात्यन्तानुभवविरद्धा तथा सुरभिगन्धस्योक्तरू- पेण बाधवलादतिरिक्तगन्धसम्भावनादिदशायां सुरभिगन्वत्सावच्छिन्नत्यो पस्थितस्यापि पक्षे निश्चयोऽनुभवविरुद्ध , तदनन्तर तत्र सुरभिगन्धसशयस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् , अत सुरभिभिन्नत्वेन गन्धवाधसहित एव गन्धसा- मान्यव्याप्यवत्तापरामर्श सुरभिगन्धत्वेन गन्धभासक , एवञ्च तुल्यन्याय तया वह्नित्ववद्विशेप्यकत्वानवच्छिन्नलेन वह्नित्वप्रकारकत्वबाध एव यनित्ववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वेन वनित्वप्रकारकत्वभासक , नतु वह्नि- स्वाभाववद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वेन तत्प्रकारत्वबाधस्तत्सामग्री वनित्वाभाववद्विशेष्यपत्यानवच्छिनन्वेनैव तत्प्रकारकत्वभानसम्भवादिति हृदयम् । (कदाचिदिति) व्यापकतावच्छेदकरूपेणेव व्यापकानुमितिरिति नियमानुपगम इत्यर्थ (असुरभिभिन्नत्यनेति) तद्विशेषणविशेपितसामाप्यधर्मा- वच्छिन्नबाधस्य तद्विशेषणवतेंदतदत्यन्ताभावान्यतरविशेषितसामान्यधर्माव च्छिन्नभासक्त्वादिति भाव । इदन्तु तत्त्वम्, विशेष्यभामकसामप्रीतो विशेष्यवत्तया निश्चिते पक्षे विशिष्टाभावभ सकसामग्रीतश्च विपरीत विशिष्ट सिद्धयति । विपरीत च. विशिष्ट विशेष्यवति यस्य धर्मिणो यादृशविशेषणाभावप्रयुक्तो विशि- वा, ततो ·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। २२१. दिौ] इदं-दाहसमर्थमात्रविशेयकं वह्नितप्रकारकं ज्ञानं वनिविशेष्य- कम् , तेन न तादात्म्येन वनिप्रकारकतया सिद्धसाधनाघवसरः । अत [ग] टाभावस्तद्धमिविशेष गतापन्नतादृशविशेषगविपरीनघटितम् । विपरीत च तदभावतद्वद्भदान्यतरत् । एवञ्च धर्मिविशेप्यकत्वावच्छिन्नवनिवप्रे- कारकत्वविशिष्ट वह्नित्वाभावद्रिशेप्यकलावच्छिन्नवनिलमकारकत्वाभावो विशेष्ये वह्नित्वाभावरूपविशेषणविरहप्रयुक्त इति विशेष्यविशेषणतापन्नेन यनित्वाभावविपरीतेन वह्नित्वेन घटितस्य विशिष्टभ्य वनित्ववद्विशे- प्यकस्वावच्छिन्नवनित्वप्रकारकत्वरूपस्य सिद्धिनिष्प्रत्यूहैव । एवं चारक्तदण्डविशिष्टपुरुषवाघदयायां दण्डविशिष्टपुरुषानुमितिररक्त-' दण्डददन्यदण्डवत्त्वेनेव रक्तत्वविशिष्टदण्डवत्त्वेनापि पुरुपमवगाहत इति । वह्नित्वामावद्विशेप्यकत्वघटितहेतुर्वनिपटाविश्यादिमम्हालम्बने असिद्ध; इति, मूलोक्तपक्षे "इद" मित्यनन्तरं तव्यावर्तकदाहसमर्थगात्र विशे- प्यकत्वाविशेषणं पूरयति (इदमिति ) " वह्नित्यप्रकारकं ज्ञान" मितिः मूलोक्तानुवादः । वनित्वमकारकत्वस्य पक्षतावच्छेदकनिवेशश्च तत्सहित- निविशेष्यकरवरूपममात्यसिद्धये । वह्निविशेप्यकत्वमात्रस्य । प्रामाण्या-' आत्मकत्वात् । साध्यस्थविषयपदं मुख्यविशेष्यार्थकतया अघृत्वैव ब्यानटे वनिविशेष्यामिति) व्याख्याफलमाह (तनेति) वह्नित्वप्रकारकवनि- विषयकज्ञानस्येति शेपः । तादात्म्येन वनिप्रकारकतया~वनि- त्वविशिष्टयकारकम्रमत्त्रसम्भवेन । सिद्धसाधनम् -- सिद्धम्यैव साधनम् , अनुद्देश्यनमसाधारणधर्मसिद्धिः । आदिपदेनाद्देश्यभगव्यावृत्तधर्मसिद्धय- निर्वाहपरिमहः । यथाश्रुते अभेदागेपस्योक्तपक्षनावच्छेदकानाकान्त- तया सिद्धसाधनानवराशादसहतेः । न चोनपक्षतावच्छेदकमहित- ·२२४ शान्तमुक्तावली। [म] यनित्वामाववदविषयकत्वे सति सविपरकत्वाद, पनवं तमेवं यथा घट्न्यप्रति व्यतिरेक्यन्तरात्तत्सिद्धिः। दी] (वनिवेति) वनिभिन्नाविशेष्यकर सति सविशेष्यकत्वादित्यर्थ । तेव नासिद्धि । (ग) वन्नित्ववद्विषयकत्वमपि प्रमन्यावृचमिति अमव्यावृचधर्मसिद्धये विशे- प्यताविशेषणमित्यापि न युज्यत इति वाच्यम्, उक्तपक्षतावच्छेदकस्य अमच्यावृत्त्वाग्रहदशाया ममव्यावृवत्वेन गृह्यमाणधर्मसिद्धये विशेष्यता- गर्भमाध्यादरात् । वस्तुत प्रमात्वस्वरूपे उक्तम्रमव्यावतेनाय विशेष्यताथा निवेशनी. यतया साध्ये तदनिवेशे प्रमात्वभिन्नधर्मसिदिरेव सिद्धसाधनपदेन विवक्षा, प्रमावासिद्धिरवादिपदमामेत्यवधेयम् । वह्नित्वाभावे चहित्वत्वप्रवेशत् गौर. वमिति-तत्स्थाने वनिभेद निवेशयन् सविषयकमात्रस्यैव वनिमिन्नविषय क्वाहिभिन्नाविषयकत्वविशिष्टमविषयकस्वरूपसाधनापमिदेवहिभिन्नाविशे प्यक्त्वविशिष्टप्सविषयत्वस्य विवक्षणे निर्विकल्पके विशेष्यतापटितसाध्यस्य व्यभिचारादुभयत्रैय विशेष्यत्व निवेशयति--(वहिभिन्नेति) (नासिद्धिरिति) अत्रासिद्धि साधनाप्रसिद्धिरूपव्याप्यत्वासिद्धि , तद्भयेन विशेष्याशपरि त्यागे स्वरूपासिद्धि । प्रथमानुमाने अवहिविशेष्यकत्वविशिष्टवदित्वमकार- पवाघमावस्यैव साध्यतया न त प्रकृतानुमाने हेतुविशेषणस्यावन्य विशेष्यत्वम्य सिद्धि , विशिष्टाभावम्यातिरिक्तत्वात् , अनतिरेकेऽपि न ताप्येण सद्विरिति विशेष्यति विशिष्टाभाववत्त्वेन विशेषणामावत्यानुमा नान्तर अन्तस्वीकरणीयम् , तथा न लापवान् पूर्वानुमानहेतुना ·. गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। [दी] विशेषणसिद्विस्तु इदं ज्ञानं न वहिविशेष्यकम् , वाहासमर्थाविशेष्य कत्याद , यदहिभिन्नविशेष्यकं तद्दाहासमर्थविशेप्यकं यथा वहिम्रम इत्य- नुमानात् । प्रतिपादयिष्यते च व्यापके व्यर्थविशेषणत्वविरहः । ननु यथा यहित्वनमे यहि भिन्नविशेष्यकत्वस्य प्रसिद्धिः, तथा वहिभिन्नत्वनमे वह्नि- विशेष्यकत्वस्य सा वाच्या, तथा च स ममो यदि वनिमात्रविशेष्यकस्त- दान्वयित्वम् , अयावनिविशेष्यकोऽपि तदासाधारण्यम् , एवं ज्ञानान्तरे तमसिद्धावपि वाध्यमिति चेत् ? [ग] दाहसमर्थमात्र विशेप्यकत्वेन तदितराविशेप्यकत्वपर्यवसितेनैव साह- शहेतुविशेषणसाधनमुचितमित्याशयेनाह (विशेषणसिद्धिस्त्विति) एवं च तद- नन्तरमर्थाद्वा सिद्धयतीति पूर्वमूलविरोधः कथञ्चित् परिहरणीयः। यद्वनि- भिसविशेप्यकं तदाहासमर्थविशेष्यकमिति व्याप्ती सविशेष्यकत्वमात्रस्य व्यापकत्वसम्भवेन दाहासमाशवैयर्यमित्यत आह (प्रतिपादयिष्यते चेति) (पति) (वह्नित्वप्रम इति) स्मृत्याापनीतेत्यादिः । वह्नित्वग्रमे वहि- विशेष्यकत्वेन भासमाने बाधोपनीतबहिभेदस्य धयंशे भानेनेत्यर्थः । (तथेति) उपनयवशाद्धर्मिविशेप्यकत्वेनावह्नित्वप्रमे भासमाने पाधोपनीत-- वह्नित्वस्य धर्मिणि मानेनेत्यर्थः । सा-प्रसिद्धिः । स भ्रमः-- अब- नित्वभ्रमः (तदान्वयित्वमिति) वह्निभिन्नाविशेप्यकत्वे सति सचिशेष्यक- त्वस्य हेतोरपि तत्र निश्चयसम्भवेन तस्यैवान्वयदृष्टान्तत्वादिति भावः (तदासाधारण्यमिति) साध्यनिश्चयविषयतद्भमच्यावृत्त्वस्योक्तहेतौ सत्त्वा दिति भावः । ज्ञानान्तरे वनित्वमकारके द्रव्यत्यप्रकारके वा पनि विशेष्यकपमित्यन्तरे । तत्प्रसिद्धौ-यनिविशेष्यकत्वप्रसिद्धिम्वीकारे एवं बोद्धयम् - तस्य वह्निमात्रविशेष्यकत्वे वहन्यवन्युभयविदे ध्यकत्वे वान्वयित्वमसाधारणत्वं वेत्यर्थः । तादृशममाया एवं ·शास्त्रमुक्तावली [दी] तस्य अमस्योक्तैकतररूपानिश्चयदशायां व्यतिरेकिंप्रवृत्तेरप्रत्यूहत्वात् , उपायान्तरस्य दोपताया मूल एव व्यक्तत्वात् । असाधारण्यस्य दशा- विशेष एव दोपत्वात् । सामान्यत उपस्थिते सविशेष्यत्वं वहिसम्बन्धाव- गमो मनसेत्यपि कश्चित् । यद्यपि वह्नित्वप्रकारकज्ञानस्य वह्निविशेष्य- तामात्रं न प्रामाण्यम् , वढ्न्यवन्योरवनिवनिझमे व्यभिचारात् । [ग] न्वयदृष्टान्तत्वाद्धेतोरपि तदारमकसपक्षव्यावृत्तत्वाचेत्यर्थः । (उक्तक- तररूपानिश्चयदशायामिति) वह्निमात्रविशेष्यकत्वस्य वन्यवन्युमयवि- शेयकत्वस्य सतोऽप्यनिश्चयदशायामित्यर्थः । (अप्रत्यूहस्वादिति) पूर्वरूपा- निश्चयेनान्वयसहचाराग्रहात्, उत्तररूपानिश्चयेन वा साधारण्यप्रयोजकस्य पक्षे हेत्वभावनिश्चयस्यामायादिति भावः । उपायान्तरस्य- यानिमात्र- विशेप्यकत्वादिनिश्चयदशायामनुमानसम्भवस्य | अदोपतायाः -समया- न्तरे व्यतिरेकित्वाविरोधितायाः । ननुभयविशेष्यकामरूपसपक्षे तत्वाग्रहेण हेत्वभावस्य तत्राप्रहेऽपि वास्तवतद्वयावृत्तवरूपमसाधारण्यं हेतौ दुर्वारमे- वेत्यत आह (अमाधारण्यस्येति) दशाविशेष एव-स्वज्ञानदशायामेव । दोपत्वात्-अनुमितिविरोधित्वात् । कस्यचिन्मतमाह (सामान्यत इति) विशेष्यतास्वरूपसामान्यधर्मप्रकारणेत्यर्थः । (वह्निसम्बन्धावगम इति) तया च धर्मिविनिमोकेनैव वह्निविशेष्यफत्वरूपसाध्यप्रसिद्धया न सपक्षस्य प्रसिद्धिरिति नान्वयित्वासाधारण्ये इति भावः । धर्मिणि साध्यप्रसिद्धावप्यु- करीत्योपपत्तेर्वृधायं प्रयास इत्यस्वरसात् “ कश्चि"दिति । उक्तानुमान न प्रामाण्यप्राहकमित्याशकते (यद्यपि वनित्वप्रकारकज्ञानस्येति) षड्नित्वप्र- कारकज्ञानत्वसमानाधिकरणननिविशेष्यकत्वमात्रमित्यर्थः । मात्रपदेन तत्प. कारकन्वनद्विनेप्यकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावपटितत्यव्यवच्छेदः । वन्य- वन्यारवनिवरिभ्रम बनायवनियम वनौ च वहित्वमवगाहमाने अमे ·गदाधरीय-मामाण्यवाद। २२७ दी] तथापि वनित्यप्रकारकावविशिष्टवनिविशेष्यकत्वं सिद्धमनि- खप्रकारकत्वावच्छेदेन सिद्धयति । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धेः पलसत्यात्, इति वदन्ति । मन्यात इदं वहनिवप्रकारकरयं वनिविशे- [ग व्यभिचारात्-अतिप्रसक्तत्वात् । (सिद्धयदिति) दर्शितवनित्त्वप्रकार- कत्वविशिष्टपक्षकानुमानादित्यादिः (पतित्वप्रकारकतावच्छेदेनेति) अब- च्छेयतासम्बन्धेन वनित्यप्रकारकत्वविशिष्टमित्यर्थ । तादृशञ्च पग्निविशे- प्यावं महित्वप्रमावरूपमेव, उक्तसमूहालम्पनरमे वहिविशेप्यकत्यस्म बनित्वप्रकारकत्वेन सम सामानाधिकरण्यसत्त्वेऽप्यवच्छेद्यावच्छेदकभाव विरहेणानसिप्रसक्तत्वात् । बन्यो वनित्वप्रकारकज्ञाने च तयोरदच्छेद्या- चच्छेदकभावसम्बन्धस्वीकार आवश्यकः, तापतैव दर्शितप्रमावादशज्ञाने विषयतादलक्षण्यस्योपपवेरिति भावः । (पक्षतावच्छेदकापच्छेदेन साध्य. सिद्धेरिति) अनुमितौ आधामावबलात् साध्ये पक्षतावच्छेदकीयस्वरूपसम्ब- घावच्छिन्नत्वस्येत्यर्थः । क्रसत्वात् - शिखरावच्छिन्नः पर्वतो वनिमानित्यादी दृष्टत्वात् । वदन्तीत्यस्वरसमकाशः, सच यामामावश्यात् साध्ये पक्षतावच्छेदकावच्छिनत्यस्य माचामसम्मतेः; एवं पुरोवर्तिनि বহুবিসাং সাবসিবি রেহীল্য অসামান- सिद्धेः धर्मिविशेष्यकत्वस्यापि सम्बन्धविधया तदवच्छेदकस्वं सिद्धयत, बिनित्ये पुरोवर्तिविशेप्यकं ज्ञानमित्यादिव्यवहाराभावाद्वनित्यादिप्रकारक- त्वस्य न पर्मिविशेष्यकत्यावच्छेदकत्वम् ; तथा चोक्षानुमानसिद्धस्य तत्प- कारकत्वावच्छिन्नतद्विशेष्यकत्वस्य न प्रमात्वरूपतासम्भव इत्यस्वरसी- जम् । अत एव स्वयं वनिविशेष्यकत्वावच्छिनत्वविशिष्वन्नित्वपकारक- त्वस्य साध्यविशिष्पक्षविधया साधकमनुमानमाह (जन्यास्विति) (इद- मिति) पुरोवयंशावच्छिन्नमित्यर्थः । एतद्विशेषणप्रवेश प्रमत्वघटकवनि- त्वप्रकारकले नांशवो शधा, न वा वनित्यपकारकतत्वसामानाधिकरण्य- मात्रेण वहनिविशेप्यकत्वावच्छिन्नत्वसिद्धायपि पुरोवत्यो वइनित्वपकारक.

·३२८ शास्त्रमुत्तावळी। [म] अतिरिक्तविषयतापक्षे अयं वनित्वेनानुभवोऽधष्ठि- वृत्तियहित्वप्रकारकविषयताको न, दी] प्यक्त्वानवच्छिन्न दाहसमर्थे वहित्वप्रकारकत्वत्वात् ; यन्नैव तन्नै यथा वह्नित्तममम्य वहिवप्रकारकन्यम् । ततश्चेद ज्ञान वह्निविशेष्यकत्वा वच्छिन्नवह्नित्वप्रकारकत्वात् , दाहसमर्थे वहित्वप्रकारकत्वात् ; यन्नैवं तन्नैवम् , तद्वदेव (अयमित्यादि) [ग ले वहिवाभाववद्विशेप्यक्त्वावच्छिन्नत्वसशयस्य पुरोवत्यैशे ममत्वसंश- यपर्यवसितम्यानिवृत्त्या पुरोवर्तिनि प्रवृत्तेरनपपतिः (दाहसमर्थे वनित्वप्रका- रकत्वत्वादिति) दाहसमर्थविशेष्यक्त्वावच्छिन्नखादित्यर्थ । पहित्वप्रकारक- त्वत्वन्तु वैयदिनुपादेयम् । दाहसमाशे धर्मान्तरप्रकारकत्वेऽपि वहिवि- शेप्यक्त्वावच्छिन्नत्वसाध्यसत्त्वेन व्यभिचारावारकत्यात् । पुरोवर्तिविशे- प्यकत्वावच्छिनधर्मान्तरप्रकारकत्वम्यान्वयदृष्टान्ततायाः कदाचित् सम्भ- घऽपि तत्र हेतुसाध्ययोरनिश्चयदशाया तदमम्मवे व्यतिरेक्यनुमानम्यादरणी- यतया व्यतिरेक्युदाहरणमाह (यनैव तन्नैवमिति) यद्वदिविशेप्यकत्वानव- च्छिन्न तद्दाहसमर्थविशेष्यत्वानवच्छिन्नमित्यर्थ । (यथा घनित्वसमस्य बनित्तप्रकारकत्वमिति) गुञादिविशेष्यकत्वावच्छिन्न तदित्यर्य । घटा- दृष्टान्तम्य सोलभ्येऽपि प्रमात्मकजानीयवह्नित्वप्रकारक्ले पक्षे याध- हेत्वमिद्धिम्या नैतदनुमानसम्भव इत्याविष्कर्तु व्यतिरेकदृष्टान्ततया तदुप- न्यामः । एतावतापि प्रमत्वशानिवृत्त्या प्रवृविनिवाह सम्भवाभिमायण ज्ञानविगेप्यप्रामाण्यग्रह्मकारमाह (ततश्चेनि) उक्तानुमानात् साध्यप्र- मिदो सत्या चेत्यर्थ । (इद ज्ञानमिनि) पुरोवर्तिविशेयक ज्ञानमि- त्ययः । पुरोवर्तिविशेष्यतावच्छेदेन प्रामाण्यभानादेव उक्तानुमानान्मवृत्ति- निर्वाह इत्यवधेयम् । वदनित्वममवनिविशेष्यपद्रव्यत्यादिमानयो- व्यभिचारवाग्णाय हतो दरद्वयम् । ज्ञानान्तरे मामाण्यम्यागृहीनत्वदशा- यामन्वयित्वासम्मवाभिमायेग व्यतिरेक्युदाहरणमाह (यमेव तनयमिति) मुटी: । तदेव मनिवप्रमवदेव । “अय यानित्वनानुभव" ·गवायरीय-प्रामाण्यवादः। २२९ [म वहिवासमानाधिकरणवनित्वप्रकारकविषयताको न, (दी] पुरोवर्तिवहिविषयताकोऽनुभव इत्यर्थः । अवाहिः-वहिमितः । अत्र हेतुर्दाहसमर्थवति रहित्यप्रकारकविषयताकान्यत्वम् । नच बहिषटसमूहा- लम्बनमायामसिद्धिः, विशेष्यभेदन विषयताभेदात् । (वहिवासमानाधि- करणेति) वहमवृत्तीत्यर्थः । [ग] इति मूले 'अय 'मित्यस्य वनिवृत्तिविषयताक इत्यर्थः । चह्नित्वे- ने' त्यस्य ज्ञानान्वयिवनित्यप्रकारकलाकलेऽतिरिक्तविषयतावादिमते विषयमाया एव सप्रकारलाद्विरोध इति विषयतायागेव वनिलमकारकलं विवक्षणीयमित्याशयेन ब्याचष्टे (पुरोवतीति) युरोवर्तिगोचरमवृत्त्यौपयिकस्य वाहित्यप्रकारकपुरोवर्तिवृत्तिविषयतायां यनिवृत्तित्वस्य प्रामाण्यघटकस्य पक्षधर्मताचलेन सिद्धये वह्नित्वपकारकपुरोवर्तिविषयताकत्वस्य पक्षतावच्छे- दकलानुसरणम् । यो यत्र प्रवृत्तिविषयस्स एव पुरोवर्तिपदेन विवक्षितः । वनिगुजयोर्वनित्यप्रकारकज्ञानेशतो वाधवारणाय तव्यावर्तकविशेषणमपि प्रबेश्यम् । अवनिपदस्य बहुचीहिणा बनिशून्मार्थकताममं निराकर्तुमाह (पनि भिन्न इति} ज्ञानस्यैतन्मते निष्पकारकता दाइसमर्थमाने वहित्य- प्रकारकत्यरूपोक्तहेतुर्न सम्भवतीति विषयताया बलिवप्रकारकत्वघटित हेतुमाह (अन हेतुरिति) हमौ वनिपटावित्यादिसमूहालम्बनेशतोऽसिद्धे- वारणाय वहानत्वमकारकत्वनिवेशः । साध्येऽपि तत्रांशतो बाधवारणाय तन्निवेशा, तादृशसमूहालम्बने. उभयविशेष्यसाधारणविषयताया ऐक्ये दाहासमर्थघटवृचिविषयताया बहित्वप्रकारकत्वादसिद्धिमाशम विषता- भेदेन समाप " न चेत्या" दिना । विषयताया ऐक्य बाधोऽपि द्रष्टव्यः । द्वितीयसाव्ये वडिलासमानाधिकरणलं यदि वभिन्नवृत्तित्वं तदा पूर्व- साध्याविशेष इत्यतो व्याचष्टे (वयवृतीति) बहिबेन वहिगुञ्जाविषयकममे ·२३. मानमुकापळी । मिविषयताश्रयात्तिप्रकारको म चेति साध्यम् , बहि- वृत्तिवाहित्यप्रकारकविषयताकत्वं विषयताश्रयवृत्तिप्रकारक- त्वं वा अर्थात् सिध्यति, न तु प्रथमम् , [६] वन्यवदन्यविनिवज्ञानन्तु वन्यतिबनिनिष्ठवनित्वमकारकवि- पयताकम् । हेतु पूर्वोक्तः । (विषयंतति) स्वन्यधिकरणप्रकारकविषयताको नेत्यर्थ । तेन वन्ययन्योरवनिवनिम्रमस्य निरासः । हेतुश्च दाहा- समवृत्तिविषयताकान्यत्वे विशेप्यावृत्तिनिवन्यूनवृत्तिप्रकारकविषयता- कान्यत्वे च सति वनिवप्रकारकनिश्चयत्वम् । अन्न दाहसमर्थ- मारविशेष्यकोऽनुभव पक्षः । सर्वत्र व्यावृत्ति पूर्वोक्ता बोध्या । [ग] निशेवद्वयवृत्तिविषयतेश्ये बद्दयवृत्तिविषयतास्त्वामावस्तत्साधारण इति अम विषयतामेदेन निराकुरुते (वन्यवहयोरिति) (पूर्वोक्त इति) दाहासमर्थवृत्तिवहित्वप्रकारकविपयनाकान्यत्वरूप एवेत्यर्थ । विषयताया एव सप्रकारक्वे यथाश्रुततृतीयमाध्य निमकारकतया अमेऽप्यम्तीति तदन्यथा व्याचष्टे (विषयतेति ) म्ब विषयता, तथा च स्वानधिकरण- विधर्मप्रशरिका म्याधिकरणाविधर्मप्रसारिका वा या विषयता तम्पति- योगित्वाभावः माध्य । ज्ञान म्वत्वेनोपादाय म्वविषयताश्रयावृत्तिप्रकारक- स्वानुपादानीजमाइ (तेनेनि) (व्युदाम इति) तादृशममविषयतापा भव. द्वित्वकारिकाया आश्रयत्वम्य वहौ सत्त्वेऽपि अवनिमात्र एव ताहरा- वह्नित्वप्रकारकविषयनाया सत्त्वात्तम्य म्वन्यधिकरणप्रसारकतया निरुक्त- विषयताकवाभावस्य तत्रासत्तादिति भावः । वह्नित्वेन वयव निविप- याज्ञाने प्रमानमरूपे साध्यसताया आपातन इष्टत्व सम्भवतीति तया- वृत्तिनाभिहिता । वस्पिटाविति सम्हारम्बने हेतुघटकपथमसत्यन्ताभावा- दसिद्धिरिति पक्ष सशेचयति (अत्रेति) (व्यावृचि पूर्ववदिति) वनित्य- मारेण वन्यबहिम्मरणे तात्ववतित्वोमयमाटेगानाणवह्निस्मरणे भय ·गदाधरीय-मामाण्यवाद। दो] वादात्म्यसमवायाभ्यां वनिवह्नित्वाकारिकाया अवानिवृत्रिविषय. ताया विशेषणीभूतवनिवृत्तित्वात् द्वितीयसाध्ये सिद्धसाधनम् , [ग] नित्वमात्रेण वनिमात्रस्मरणे लोहितो वनिरिति स्मरणे च क्रमेण विशेषणचतुष्टयस्य व्यावृचिरित्यर्थः । मूले गुञ्जादौ वदितादाम्यारोपस्य विषयताया धन्यवृत्तित्त्वं साध्यस्य तादृशश्रमव्यावृत्त्यसम्पादनायोक्तम् , तन्न समच्यते, साध्यस्य तादृशम्रमसाधारप्येऽपि तादृशनमस्य पुरोवर्तिगुचादि- निष्ठविपयताया वह्नित्वपकारकत्वविरहेण निरुक्तपक्षतावच्छेदकानामान्त- स्वात् , साध्यस्य तत्साधारण्ये शातिविरहात् । नच बनिगुञ्जयोविशेषणविशेष्ययोपियस्वामेदे वन्यंशे वनि- त्वप्रकारकत्वेऽपि पुरोवर्तिगुमानिष्ठविषयताया अपि वनित्यप्रकारकल- मक्षतमिति वाच्यम्। तथासत्यपि तत्र पुरोवर्तिनिष्ठविषयतात्वेन वनि- स्वप्रकारकत्साविरहात्तावतेय तत्रतत्र विशेप्यांशे विशेषणतावच्छेदकाप्रकार- फत्योपपतेः, पक्षतावच्छेदकेऽपि तथाविपक्षणेन सामञ्जस्यादतो यादश- अमस्य वनित्वेनापि पुरोवर्तिविषयकत्वं तत्परतयापि सिद्धसापनं प्रसन्न- यन्मूलं सलमयति (तादात्म्येति) तादात्म्येन वनिमकारिका या समवायेन बनियनकारिका अवनिवृत्रिविषयता तस्या इत्यर्थः । वढेरमकारकत्वे- ऽवनिवृत्तिविषयताया न वनिवृत्तित्वप्रसक्तिवह्नित्वस्य तथात्वे च नोक्त- पक्षतावच्छेदकाकान्तवं श्रमस्येत्युभयप्रकारकत्वोक्तिः (विशेषणीमृतवनि- चित्वादिति) विशेषणविशेष्ययोरेकविषयव निवीहे वदे मानाभाशदिति मावः । तादृशभ्रमे गुजानिष्ठविषयताया वनिप्रकारकत्वेन तदभिनयनि- निष्ठविपयतायां वनिप्रकारकत्वेऽपि तस्योक्तरीत्या वन्यंशे वन्यप्रकार- कत्वव्यवहार उपपादनीयः । द्वितीयसाध्ये वतिवृषिवनिलप्रकारकवि- षयताकत्वाभावरूपे गुञ्जावनिवप्रकारकविषयताकत्वासावरूपे गुञ्जावनि- वृत्तिविषयतयोरक्येऽपि सादृशवह्नित्वप्रकारकत्रिपयताया अवनिवृत्तित्वात् व्यधिकरणवनिप्रकारकत्याच न प्रथमतृतीयसाध्ययोतसाधारण्यमिति संसाध्यपरित्यागः । (सिद्धसाधनभिति) स्याध्यस्योरूमसाधारण्यप्रदेण ·२६२ शास्त्रमुकावली। [म] साध्याप्रसिद्धः। वनिम्रमे च विषयताश्रयो न बनिः, विषयताया विशेष्यवृत्तित्वादिति भ्रमत्वेन न सिद्धसाथ- नम् । [दौ] विषयमदेन विषयिनामेदानभ्युपमादिति विशेषणस्य विषयतानधि- फरणत्वेन तन्निराकुरुते (वनिम्रमे चेति) विशेष्यवृतित्वात्-विशेष्यमात्र- वृतित्वात् । विशेपणे तादृशधिपयताविरहेऽपि ज्ञाने न तादृशविषयताक- ग) पक्षे तमिद्धे , तच्च तादृशम्रमत्वशकानपनायकत्वात् , प्रत्युत माषा- रणथमदर्शनवया तच्छसमयोजकतया पक्षे.सिद्धम्य पनिवप्रकारकत्वादे साधननुत्य तत्साधनमित्यर्थ । एक्य "अमलेने" ति मूलम्यापि द्विती- यसाध्यवतोऽपि तादृशामेदनमत्यसम्मवनेत्यर्थ । वह्निम्पपुरावर्तिविपयता- परितपक्षनावच्छेदकस्य तादृशम्रमे असत्त्वाचम्य पक्षतावच्छेदकाकान्त- खेऽपि तत्र साध्यानिश्चयदशाया साध्याप्रसिदिवसायामेव वा पक्षे तारा. साव्यानुमिते प्रवृत्त्ययमुरगमाद्ययाश्रुनसिद्धसाधनासङ्गति बोध्या । वनि रूपपुरोपनिविषयतापटितपक्षतावच्छेदकमपरिन ताशसाध्य तादृशमम-- ज्यावृतमेवेनि दर्शितरीत्या व्याख्यापि न साधीयसीति तु न शायम्, ताहशममन्यावृतम्य वनिरूपपुरोवर्तिविषयताप्रतियोगित्वम्य पुरोनिल- मात्रण व विषयीत्य प्रमापरले गृहीतत्वेऽपि द ज्ञान वनिरूप- पुगवर्निविषयकमित्यप्रहार तोकाक्षतावच्छेदक्महितसाध्यम्य निश्चयेऽपि यथाऽभेदारोपी मुम्यविशेष्याचे घनित्यप्रकारको वन्यचियनित्यप्रकार- विषयताकान्योऽपि न वानिममा इदमपि मान ताररामेय पा तथावत्यमा- भाग्यशाया विशेषमविशेन्यवृत्त्येक विषयतापक्षे दुरुच्छेदना अगहने । ननु पनियह निवपरिशेपगभेदाद्गुजारतविशेष्यन द्विशेष ता वदन्यत्तिय तथा पहनित्यमारिवारि, हावनेव परतावच्छेदकभ्य अगाधारण्यादिति नोन्माध्यम्य तन्द्रममाघारण्यमित्यारागिरस्यति (मदे. नेनि) मू (विवष्यवृतित्यादिति) विशेष्यमाप्रपित्यादिपावमा म्या- ·गदाधरीये-मामाग्यवादः। दि) लस्य निरह इति न सिद्धसाधनम् । तद्वदन्योऽन्यामावो वा साध्यः । पृथिवीत्वेन जलन्योऽन्याभावस्येवोक्तहेतोस्तस्यापि सिद्धिसम्भवात् । यद्य- प्युक्तहेतुमति तथालासम्भवेन [ग] ख्येयम् , अन्यथा प्रकृतानुपयोगादिति तदर्थ स्पष्टयति (विशेषण - स्येति) ननु विशेषणस्य बहलेविषयतानाधारले उक्तममस्य तदवच्छेदेन विषयतापतियोगित्वाभावसत्त्वात् साध्यस्य तत्साधारण्यं दुरिमेव । मच विश्यताप्रतियोगित्वस्य व्याप्यवृतित्यानेदं युज्यत इति वा- ध्यम् । गुआनिष्ठविषयतामतियोगित्वस्य गुञात्वादिसामानाधिकरण्यरूप. तया अन्याप्यवृतित्वात् । सामानाधिकरण्याव्याप्यवृत्तितायाः संयोमाभावा- देणादो प्रतियोग्यतामानाधिकरण्यममिहितवतो मषिकारस्यैव सम्मत- त्वात्। मच विषयताप्रतियोगित्वस्याव्याप्यवृतित्वेऽपि विशेषणस्य ज्ञानासम्ब- धित्वेन तदवच्छेदेन तत्रामाको दुर्घट इति वाच्यम् । विशेषणज्ञानस्य विषयताविरहेऽपि परम्परासम्बन्धसम्भवादित्याशङ्कामा सामानाधिकरण्यस्य न्याप्यवृत्तिलमेव मणिकारानुमतमित्याशयेन निरस्यति (विशेषण इति) सामा- नाधिकरण्यस्याव्याप्यवृतित्वेऽपि तद्वति तद्वन्दात्यानभ्युपगमात् भेदस्यैव मकृते साध्यतोपगमात् न दोष इत्याह (तद्वदन्योन्येति) ननु अमत्वन्यौप-- कामावेन व्यतिरेधिणा तदत्यन्ताभावः सद्भुमर्हति न तु अमान्योन्याभाव हत्यत आह (पृथिवीत्वति) यया तादात्म्यसम्बन्धेन जलं प्रति पृथिवीत्वा- भावस्प व्यापकतामहात् पृथिवीरवेन जलभेदसिद्धिस्तथा तादात्म्येन अम- त्यावच्छिन्न प्रति भकृतहेत्वमावस्य व्यापकतामहात् तत्सम्बन्धावच्छिन्नम- तियोगिताकाय भेदरूपम्रमाभावस्यापि सिद्धिसम्मवादित्यर्थः । उक्त- हेतुमति- दाहासमवृत्तिवह्नित्वप्रकारकविषयताका-यस्वरूपदेतुमति । तथात्वासम्भवेन-- वनिगुओभयतृत्ति वह्नितप्रकारविषयताकनाम- ·शास्त्रमुक्तावली। [म] अन्ये तु वहिभ्रमे या विशेपणपत्तिपियता सा विशेप्यवृत्तिविषयताया अभिनेति न सा वनित्वासमा- नाधिकरणधर्मानवच्छिन्नेति न सिद्धसाधनमिति । [दी) न सिद्धसाधनादे प्रसक्तिः, तथापि विशेषादर्शनदशाया गमकतोप. यिकरूपभ्रमण ततो धर्मान्तराद्वा तादृशानुमितिसम्भवेऽपि न सिद्धसाधना- वकाश इति दर्शितम् । (न सेति) तथा च वनित्वासमानाधिकरणधर्मा- वच्छिन्नवनित्वप्रकारकविषयताको नेति साध्यम् । अवच्छेदकत्व च सा- मानाधिकरण्यम् । वह्निभिन्नवृत्तिवन्नित्वप्रकारकविषयताको नेति तु फलितार्थ । [ग] वासम्भवेन (न सिद्धसाधनादे प्रसक्तिरिति) हेवभावेन तादृश- अमे तथाविधसाध्यसिद्धयसम्भवनेन तथाविधम्य साध्यनमसाधारण्याग्रहात् प्रयाया तदनुमितेभ्रमत्यशक्षाप्रयोजकत्वतदविरोधित्वयोरमसक्तिरित्यर्थ । विशेपादर्शनदशायाम्-तादृशभ्रमे हेत्वभावानिश्चयदशायाम् । गमकती- पयिकरूपभ्रमण-तादृशनमरूपपक्षधर्मताप्रमेण । ततः-प्रकृतहेतोः । धर्मान्तराद्वा-तमं विनापि तवृत्तिहेत्वन्तराद्वा (तादृशानुमितिसम्भ- वेऽपीति) उक्तसाध्यस्य तादृशामसाधारण्यग्रहेऽपीत्यर्थः। प्रमे तादृशसा- ध्यानुमितिसम्पादनवेद सम्भवाभिप्रायेण, वस्तुतो भ्रभसाधारण्यग्रहेऽपि भ्रमन्यावृत्तत्वाग्रहेणोक्तसाध्यसिद्धेप्रमत्वशायामविरोधिताप्रसक्तिदुर्वारवति योध्यम् । अन्येत्सित्यादिमते उक्तनमविषयताया वदित्वासमानाधिकरण- धर्मावच्छिन्नलेन मिद्धसाधन परिहतम् , नाशसाध्याभिप्रायेण तत्साध्य स्पष्टयति (तथा चेनि) ( वनितासमानाधिकरणति ) वन्यवृत्तीत्यर्थ । ताहगमा यम्य मूरोतसाध्यत्रितयानन्तभावे मूलविरोध', उक्तसाध्यम्य मूरोक्तमाध्यविनयानन्तभीये मूल विगेध , उक्तमाध्य एव सिद्धगाधनस्य प्रगजिनसादिति अवनिवृत्तीत्यादिप्रथममाध्य एष पर्यवसानाय व्याचष्टे (अपच्छेदकर चेति) (सामानाधिकरण्यमिति) अयच्छेदकन्यम्य तथाले विषयताया अग्निमित्पर्य रमानादिष्ट व्याप्यातम् । बनिमिती", ।

·-- गदाधराये-प्रामाण्यवादः। २३५ दी] यद्यपि मेदेऽप्युक्तसिद्धसाधननिरामो भवत्येव, तथापि पुरोवर्तितदि. तरसाधारणचह्नित्वमकारकविषयताकत्येन पक्षतायां वन्यभेदारोपे सिद्ध साधनं मामूत्, मा च भूदुपदर्शितद्वितीयसाध्ये तविति तथाभिधानम् । [ग] ति विषयताविशेषणम् (फलितार्थ इति) वहयवृनिधर्मनिटसामानाधि- करण्यप्रतियोगितरूपतादृशधर्मावच्छिन्नस्वस्य वह्निभिन्नवृत्त्विव्याप्यतया- ऽर्थतो विपयताया वहिभिन्नवृत्तित्यलाभादिति भावः । (भेदेऽपीति) विशेष्य- विशेषणस्तयोर्गनावहन्योक्पियताया इत्यादिः (सिद्धसाधननिरास इति) अवनिवृत्तिविषयतायावनिवृत्तिवनित्यप्रकारकविषयतातोऽन्यलेन वन्य- भेदारोपस्य वनित्यप्रकारकपुरोवर्तिनिष्ठविषयताकत्वरूपपक्षतावच्छेदकाना- मान्तत्वात्पुरोवतिगुजानिष्ठविषयताया वह्नित्वविशिष्टप्रकार कल्वेऽपि वनि- लस्य प्रकारतावच्छेदकमात्रतया वनिलामकारकत्वातादृशारोपे पुरोवर्ति- न्यपि वनित्वमाने वड्मिन्नवृत्तिवह्नित्वप्रकारकविषयताकत्वसत्त्वेन तद- भावरूपसाध्यत्यैवासत्वादिति मावः । (पुरोवर्तितदितरसाधारणेति) पक्ष- तावच्छेदकपविष्टविषयतायां पुरोवर्तिवृत्तित्वस्यानिवेशनीयत्वादिति भावः (वन्यभेदारोपे सिद्धसाधनमिति) (माभूदिति) तदभिधानमित्यप्रिमेणान्वयः। तथा च विषयतादे बन्यभेदारोपस्य पक्षतावच्छेदकाकान्तत्वगस्त्येव, ए. वञ्च गुञ्ज निष्ठाया वहिप्रकारकविषयताया बनियमकारकत्याभावेन साध्यम स्तीति सिद्धसाधनस्य दुरितया विषयताया अभेदानुसरणमित्यर्थः । विप- यतामेदे वन्यवृत्रिवलित्यपकारकविषयताकत्याभावरूपद्वितीयसाध्ये सिद्ध. साधनं दुबार स्यात् , तदनुरोधनापि तदभेदोक्तिरित्याह (मा च भूदिति) नच विषयताया अभेदेपि सिद्धसाधने दुरिमेव, तादृशममविषयताया वहन्यवृतित्वविरहेण वन्यवृत्तिविषयता- कत्सामावरूपसाध्यसत्त्वादिति कथमेतदिति वाच्यम् । सामानाधिकरण्यस्या- व्याप्यवृत्तितामते वनिवृत्तिविषयतायामवन्यवच्छेदेन वन्यवृचित्त्वसत्त्यात् तद्- सिद्धसाधनम् ।

·२३६ शास्त्रमुक्तावली । [दी] विशेषणे विशिष्टज्ञानविषयत्व व्यवहारादेस्समानाकारधारावहनबुद्ध्यादे- श्वानुपपत्तिस्तर विषयताभ्युपगमे बीजम् । [ग] तन्मनाभिप्रायेण तदभिधानात् । अथवा द्वितीयसाध्य वन्यवृति- वनित्यप्रकारकवियताकत्वरूपे पर्यवसितसाध्ये वनिगुञ्जानिष्ठविषयतयो- भेदे वहूनिवृत्तिविषयतामादाय सिद्धसाधन स्यात्योरभेदे यथाश्रुते तत्साध्ये सिद्धसाधनापरिहारेऽपि वनिवृत्तीत्यस्य वह्नमात्रवृत्चित्वार्थकत्योपगमे तत्प- रिहारस्सम्भवतीत्यर्थः । स्वय विशेषणस्य विशिष्टबुद्धिविषयता व्यवस्थाप- यति (विशेषण इति) विषयत्वासत्वेऽपि भाक्तस्य सविषयत्वव्यवहारस्य सम्भवात् युक्त्यन्तरमाह (समानाकारेति) घटत्वाकप्रकारकेत्यर्थः । (अनु- पपतिरिति ) प्रथमद्वितीयघटत्वादिविशिष्टबुद्धशानिर्विकल्पकपटत्वज्ञानात्स- म्भवेऽपि. चतुर्थीदिविशिष्टबुद्धरव्यवहितधाक्काले निर्विकल्पकविनाशेन घट- वादिविशिएबुद्धस्तद्विषयकत्वे विशेषणविषयकज्ञानविरहेण चतुर्थादिवि- शिष्टबुढेरसम्भवादिति भाव । न च--प्रथममिव विशिष्टबुद्धधनुरोधेनान्तरान्तरा निर्विकल्पकमडी- कायमती नानुपपत्तिरिति वाच्यम् , तथासति धारोच्छेदात् । न च-विशिष्टवुद्धिजनकविशिष्टबुद्धौ निर्विकल्पकीयविषयता स्वी कार्या, अतो विशिष्टनुद्धिधारोपपत्तिरिति वाच्यम् , तथासति कस्याञ्चिति- नोटबुद्धी तादृशविषयता कस्याञ्चिश्नत्या नियामकाभावाद्विशिष्टबुद्धिमात्र- स्यैव विशेषणविषयकत्वसिद्धरविवादात् । ननु- जातित्वाधुपस्थितिदशायामपि घटादिना चक्षुरादिसयो- गात् घट इत्याकारक प्रत्यक्ष कदाचिम्जायत इत्यनुभवसिद्ध मिति, जातिवादिना घटत्लादिविषयकबुद्धावपि स्वरूपतो घटत्वा- दिमकारमजानप्रयोनिका निर्विकल्पकीयविषयता स्वीकार्या , ५ स्वरूपतो परत्वादेविषयतायान्तदो धर्मान्तरमानसाममयभावस्या- नुगतम्य नियामकता न सम्भवति, इत्याायत्यावनुगतमेव तन्नियामके तथा ·गदापरोप-प्रामाण्यवाद। दी] वास्तुतोऽतिरिक्तविषयतावादिनागपि विशेष्यप्रकारत्वादयो विषयता- भेदा एवेति । [ग] वाच्यमिति-निर्विकल्पकीयघटत्वादिविषयता पर इसायाकारिकाया कनिदेन विशिष्टबुद्धी न सर्वत्रेति नियमोपपत्तिरित्याशश्य " आदे"रित्यु- कम् । तत्परिप्रायञ्च घटत्यादिप्रकारकम्मृत्यादिजन्यतद्विपयकोपनीतभाना- दिकम् । निर्विकल्पकविषयताप्रयोनकचक्षुम्गनिकर्यायजन्ये स्मरणादौ ता-- समविपयताविरहेण तदुपनीतमानासम्मवादिति भावः । नन्वतिरिक्तविधः- यावादिना स्वरूपतो पदत्वादिप्रकारकविषयताशालिम्मृत्यादिसाममधामपि निर्विकल्पकविषयतामयोजकत्वमुपगन्तव्यमिति नोक्तानुपपतिरित्यत आर (वस्तुत इति) (विषयताभेदा एवेति) तथा च प्रकारतादेः पदार्थान्तरस्य विषयतायाधातिरिकायाः कस्सनमपेक्ष्य लाघवेन प्रकारतादीना ग्ल्यिता- स्वसिद्धी विशेषणस्यापि विशिष्टबुद्धिविषयत्वन्दुरिमेवेति भावः । न -निर्विकल्पकसाधारणक्लप्मविषयतैव विशिष्टयुद्ध चित्तरित द्विशेषणविषयकरयोपपती प्रकारताया विषयतात्वं नियुक्तिकम् , एय विशे- प्यतायामपि, निर्विक्स्पकीयविषयताया विशेष्यविशेषणभावधेदेमाविलक्षण- सेऽपि प्रकारताविरोप्यताविशेषत एव च मानस्य विशेपो भविष्यति, तयोरपि ज्ञानसम्बन्धत्योपगमादिति वाच्यम्, अनन्तमानेषु निर्विकल्सक- साधारणविषयताक्सनमपेक्ष्य तदपेक्षया असीयम्यो. प्रकारताविशेष्यत योरेव विपयात्वकल्पनौचित्यात् । जातिरित्याचाकारकशाने निर्विक्सक- साधारणपटत्यादिविपयत्योपगमे ततो पट इत्यादिविशिष्टनुपपत्तेः । प्रकारतायां विषयतात्ताम्वीकारे घटत्वादिपविरोपणनम्य पटत्वादिप्रका- कतिपयताकत कार्यतावच्छेदकम्, तत्स्वीकारे च तत्प्रकारकत्यमेवत्यपि सापवमिति दिक। यतु भविश्यम्यापि विपयनापशालामा विशिष्टज्ञानयैरक्षायनिवा- दस्त्वोपगने ज्ञानरक्षणमत्यासमिद्धि, स्मरणादिविषयतचादिप्रकारके ·२१ शास्त्रमुक्तावली। [म] न च मणिज्ञानस्य प्रामाण्यानुमाने मणिप्रमायाँ मणि- भ्रमेण प्रवृत्तस्य मणिप्राप्तौ मणिगोचरप्रयत्नजनकमणित्वा- कारकनिश्चयत्वननैकान्तिफमिति वाच्यम् । मणिप्रभाविप- याज्ञानेन भिन्नविपयतया मणिगोचरप्रयमानुत्पादात् । माणि प्राप्तिस्तु नान्तरीयकत्वात् । ज्ञानप्रयत्नयोरसमानकालत्वेऽप्य नुभवस्मरणयोरिव मनसा कार्यकारणभावग्रह इति नासि- द्विः । अमावसाध्यके च निर्विकल्पकस्य प्रथमं सपक्षत्वे नानिश्चयानासाधारण्यम् । दी] निर्विकल्पकस्येत्युपलक्षणम् , घटादेरपि तथात्वात् । [ग] दन्त्वाद्यवच्छिन्नविषयतायास्तत्वादिस्मारकेदत्वाद्यरच्छिन्नविषयकानु- भवे स्वीकारेणैव ततो विशिष्टव्यवहारादिनिर्माहात् ; तत्तास्मरणादिजन्यस्य स एवायमित्याकारकम्य ज्ञानान्तरस्यानुपगमे क्षतिविरहादिति जित प्राभा- कररयेति । तन्नतादृशविषयताशालिज्ञाने तत्तादिज्ञानस्याहेतुत्वे अयमि- त्याद्याकारकसकरज्ञानस्यैव तादृशविपताशालित्वापत्त्या सोऽयमिति व्यक- हारादिकार्यकारितापते , तचादिज्ञानसहिततादृशज्ञानस्य तत्तत्कार्यजनक- वोमगमे गौरवात् , नाय स इत्यादिवाधकालीनादयमित्यादिज्ञानात्तत्तत्का- यस्य तावतापि वारणामम्भवाच । न च वाधकालीनज्ञाने ततादिप्रकारिकाविषयतैव नास्ति, तच्छालिज्ञाने वाधादे प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम् , यत्रायमिति प्रत्यक्ष- द्वितीयक्षणे नाय स इति स्मरणम् , तदुत्तरक्षणे तत्तत्कार्यप्रसङ्गस्य पूर्व- कारीनबुद्धम्तादृशविषयताविरहे उत्तरकालीनवाघस्याप्रयोजकतया दुवार- स्लादिति । अधिकमन्यथाख्याती विवेचयि याम । मूले (अभावसाध्यक इति) प्रमत्वामाररूपप्रामाण्यसाध्या इत्यर्थः । निर्विकल्पकस्य मपक्षलेना- निश्चयेऽपि घटादिरूपमपायावृत्ततया हेतोरसाधारण्य- दुरिमिति सहोद्धाराय च्यानष्ट दीविती (निविकत्सकम्येति) तथाला- प्रथम सपक्षत्वेनानिधयाम् । नामाधारण्यमिति शेपः । सपक्षयेनानिश्चये हेतु ·२३९ . गदाधरीये-प्रामण्यवादः। [म] तथा पृथिवीत्यनुभयः पृथिवीत्याभाववति पृधि- चीत्वप्रकारको न, अपृथिवीवृत्तिप्रकारको न, विशेष्यावृत्ति- प्रकारको न, पूधियीत्वमकारकत्वे सति पृथिव्यविशेप्पको न, पृथिवीत्वव्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नो न, पृथिव्यवृत्तिप्र- कारको नवा; गन्धयद्विशेष्यकथिचीत्यप्रकारकनिश्चयत्वा- दिति व्यतिरेकी । पृथिवीत्वभ्रमः पृथिवीत्वाभाववति धि- यीत्यप्रकारक इति न भ्रमत्वेन सिद्धसाधनम् , न घा गन्ध. घहिशेष्यक इति न व्यभिचारः। दो माध्याप्रसिद्वचा सपक्षल्वेन - साध्यवत्त्वेनानिश्चयात् । तथानिश्च- मेऽपि न क्षतिः, व्यतिरेकिणि साध्यसामानाधिकरण्यग्रहत्याकिञ्चित्कर- त्यात् । प्रमत्तस्य चोक्तहेती विरोधनिश्चयेन पक्षे अमलव्यापकामावत्यनिश्च यात् विरोधिच्याप्तेश्चाप्रयोजकत्वेनानिश्चयात् । संशायकत्वेन दूषकतायाश्च निरस्यत्वात् । [ग] पूरयति (साध्याप्रसिद्धयेति) निश्चयांचज्ञानस्यादपकतया तं परित्यज्य सपक्षपदार्थ व्याचष्टे (साध्यपत्वेनेति) " अनिश्चयादि" ति मूलोक्तानु: बादः । अभ्युपेत्याह (तथानिश्चयेऽपीति) न क्षतिः-नासाधारण्यं प्रकृते दोपः । साध्यमामानाधिकरण्यग्रहविरोपितया सत्प्रतिपक्षोत्यापकतया वा संशायकतया वाऽसाधारण्यं दोपः, तत्र नाद्य इत्याह (व्यतिरेकिणीति) व्यतिरेकव्याप्त्या गमक इत्यर्थः । द्वितीयोऽपि न पक्ष इत्याह (समवस्य चेति) वहिवामाववति वनित्यप्रकारकादिरूपममत्ताश्रये दाहसमर्थ- मात्रे वहनियमकारकत्वरूपहेतुमत्त्वे दाहसमर्थना घनित्वं व्यभिचदिति तर्केण हेत्वभावे अमत्यव्यापकतानिश्चयेनेत्यर्थ. (पक्ष इति) हेतुमत्वेन निश्चीयमान इति शेषः । (समकन्यापकामावयत्वनिश्चयादिति) ताश. निश्चयघटितम मत्वाभावानुमितिमामग्रीसमवधानादित्यर्थः (विरोधिव्याप्तरि. ति) हेलमारे भ्रमलामापत्र्यापकताया इत्यर्थः । अनिश्रयान- अनिश्चयेन अमतानुमिनिसाममयसमयपानात् । प्रतिपक्षमवलनामावादिति शेपः । तृतीयपक्षन्दूपयात (संशयास्यति) (निरमिप्यमाणत्वादिनि ) माणसंश- ·२४० शासगुकावली। म] पृथिवीत्यवति प्रथिवीस्वमकारकत्वादिकमर्थात् सिं ध्यति विषयतापक्षे अयं पृथिवीत्वनानुभव: अपृथिवी- वृत्तिधिवीत्वप्रकारकविपयताको न, पृधिव्यतिपूर्थियीत्व प्रकारकविपयताको न, पृथिवीत्वसमानाधिकरणप्रथिवीत्व प्रकारकविषयताको न, दी] (अयं पृथिवीवेनेत्यादि) अत्र हेत्वादिकं पूर्वोक्तदिशावसेयम् । (पृथि- वोत्वासमानाधिकरणेत्यादि, पृथिवीत्वासमानाधिकरणः पृथिव्यवृत्तिः, या, प्रकारः-धर्मः, तदवच्छिन्नविषयताकान्यत्वम् । ग] यस्य तत्सामप्रयाश्चानुमित्येविरोधादिति भावः । अन्येत्वित्यादिम- तीयं साध्यं व्याख्यातुमुपकमते (पृथिवीत्लेति) पृथिवीत्रासमानाधिकरणस्व- स्य पृथिवीवानधिकरणवृत्तित्वरूपस्य धर्मविशेषणत्वे पक्षीभूतज्ञानीयपृथि- वीनिष्ठविषयवाया बपि तादृशद्रव्यत्वादच्छिन्नतया तदवच्छिन्नविषयकवा- भावस्य पक्षे बाध इत्यसमानाधिकरण न्तं व्याचष्टे (पृथिव्यवृत्तिरिति) स्वरूपसत्तृयिव्यवृविधर्मस्य सामानाधिकरण्यरूपावच्छिन्नवस्यापि निवेश्य- तथा ताशयमस्य प्रकारंवकथनासतिरित्यतो थ्याचष्टे (पकारो धर्म रति) तवच्छिन्नस्वमिह यदि सामानाधिकरण्यमा तदा तद्वदवृषिधर्म- वाचस्प तद्वद्वेदसमनियततया पृथिव्यवृविधर्मसामानाधिकरग्यं पृथिवी- मित्रवृतिस्वर स्वसितमिति पृथिवीमिन्न वृत्तिविषय कान्यावं साध्य पर्य- वसितम्, अवच्छिन्नत्वस्य तत्लकारकवरूग्वे पृथिव्यवृत्तिधर्मप्रकारक. विषयताकान्यत्वम् , तत्र प्रथमसाध्ये ययाश्रुतो हेतुर्जलपृथिव्याविति ज्ञाने व्यभिचारी, तदीयपृथिवीवृत्तिविषयताया गन्यासमानाधिकरणामकारकत्वात् । गम्धसमानाधिकरणप्रकारसताच तद्वारणाय गन्धासमानाधिकरणाप्रका- कारकविषयताप्रतियोगितस्य गन्यासमानाधिकरणविषयवामान्यत्वार्यक- ताया यावश्यकरये गन्धसमानाधिकरणपकारकेरयम्य हेतुप्रविष्टस्य वैयर्यम् , ताश विषयताकान्यले ताहमसाध्व्यभिचाराप्रसक्तेः द्वितीयसाध्येऽपि यथाश्रुनो हेतुरुक्तसमूहालम्बन एव व्यभिचारी, तद्वारणाय गन्धासमाना- किरणप्रकारकविषयताकान्यस्य गन्धसमानाधिकरणेत्याधर्यकतास्वीकारे ·गदाधरीये-मागाध्यवाद।। दी. उभयया च धर्मम्यावच्छेदकत्वम् , प्रकारतया सामानाधिकरण्येन चेति, [ग] तावन्मात्रस्यैव उक्तसाध्येऽव्यभिचारितया अप्रकारकान्तवैय्यध्यमित्या. शश्योमयसायक्याय साध्ये सोचयितुमवच्छिनत्व द्विरूपतया व्याचप्टे (उभयथा चेनि ) अन्यतरवद्विषयताकान्यसमिति पाठः । पृथिव्यवृसिथ- मप्रकारकविषयताकान्यत्वसहितस्य पृथिवीमिन्नवृतिविषयताकान्यत्वस्य मा. ध्यत्वे साहासाध्याभावो न प्रतियोगिरूप किन्त्वतिरिक्तः साध्यनिरूप्यो भाव हनि व्यतिरेकिण्यपि साध्यप्रसिद्धिरपक्षणीमा स्यादित्यन्यतरवत्वेन विषयताद्वयमनुगमय्यकभेदम्य साध्यत्यमुपपादितम् । धर्मिद्वयानन्त- रत्वत्यानुगमफत्वसम्भवेऽपि ताशानन्तरतम्य प्रकृने धर्मभेदापेक्षया गुरुशरीरघर्मिभेदघटितत्येन गौरवाद्धर्मद्वयान्यतरवत्वेन भर्मिणोऽनुगम कृतः। रुचिदन्यतरामावामारपद्विपयताकान्यत्वमिति पाठः । तमान्यतरामावान्तं तादशधर्मय। प्रत्येकम्पावच्चिन्नामावद्वयपरम् । तथाच तादृणाभावयोः द्वित्वावन्निामावद्विषयताकान्यत्व समदिनार्थ । अन्यतरस्यावचिनाभावा. भाववत्वेन विपयतयोरनुगमस्तु घटस्य घटाभावाभायचयेनोपादानसम।। अगएकान्यतरत्याच्छिनामावाभावाद्विपयताकान्यत्यमित्यय पाठोपाठ एव । असण्डान्यतरत्वावच्चिामावनिष्ठनतिसावच्छिमाभावेन धर्मद्वय- मनुगमध्य पनिणाविषयतयोरनुगमपरतया ताहरापाठन्यायापि न साधी- यमी, अबण्डाभावस्म तद्वयक्तित्वेन नियेगे तद्ववक्तिनेनान्यतात्तशाम- उभेद निवेदय धर्मयोधर्मिणोर्यानुगापेक्षाया निनित्वापातात् । गन्धाममा. नाधिकरणेत्यादिहेती प्रविधीवन पाथ पृथिवीविषयकज्ञान व्यभिचारधारणाय प्रतिपय शमिता मापकाएकान्तानन्ता पत्रपद पाणीयम्, तयार हद. न्तस्य तदुतरविश्यतान्तपदेन कर्मधारय पगमे मानपदन गन्धरदयविगन्धर- मानाधिकरणमकारक विषयनासम्बन्ध एव व्यवच्छेधः, अन्यत्वविशक्तिमात्रा- - ·२४२ शास्त्रमुकायली। [म विपयताश्रयावृत्तिप्रकारको न वेति साध्यम् । पृथिवी- त्वसमानाधिकरणपृथिवीत्वप्रकारकविषयताकत्यादिकं अ- र्थात् सिध्यति। अन्ये तु पृथिवीत्वासमानाधिकरणप्रकारावच्छिन्नवि. पयताकत्वाभावः साध्यः, गन्धासमानाधिकरणाप्रकारक- गन्धसमानाधिकरणप्रकारकविषयनामतियोगिज्ञानत्वात् । (दी] तथा च पृथिव्यवृत्तिधर्मप्रकारकत्वपृथिवी भिन्नवृत्तित्वान्यतरवद्विपयता- कान्यत्वमित्यर्थ । (गन्धासमानाधिकरणसि) तादृशाप्रकारिका या विषयता या च तादृशकारिका, तदुभयप्रतियोगित्वमित्यर्थः । ~ [ग] विशेष्यतावच्छेदकतापर्याप्तयधिकरणधर्मावच्छिन्नसम्बन्धव्यवच्छेद- बोधकताया एव तत्पदस्य व्युत्पन्नत्वात् । तथा च पृथिवीत्वेन पृथिवी- विषयके जलनिर्विकल्पके व्यभिचार , जलमित्यादिज्ञाने व्यभिचारवारणाय गन्धसमानाधिकरणेत्यादिविशेप्यदळविवक्षाया आवश्यकत्वात् प्रकारकान्तस्य द्विधा निवेशात् गौरवञ्च , अतोऽप्रकारकान्तप्रकारकान्तयोर्द्वन्द्वपूर्वको विष- यतापदेन कर्मधारय , विषयतापदार्थस्थामकारकान्तप्रकारकान्तयो प्रत्ये- फान्वयात्गन्धासमानाधिकरणामकारकगन्धसमानाधिकरणमकारकार्वषयता- द्वयलाभ इत्याशयेन व्याचष्टे (गन्धासमानाधिकरणेतीति)। न चाप्रकारकान्तप्रकारकान्तयो कर्मधारयमुपगम्य तदनन्तरमेव मात्रपद पूर्यताम् , तावता च गन्धववृत्तिगन्धसमानाधिकरणप्रकारकान्य- विषयत्वाप्रतियोगित्वराभाव-मानहेतुतयैव सामञ्जस्य लाघव चेति वा. च्यम् , विशेषणपदयो कर्मधारयस्य गुणाना चेति न्यायविरुद्धत्वात् ।

·गदाधरीये-प्रामाण्यवादः। दी] गन्धासमानाधिकरणः प्रकारो-धर्मितावच्छेदको धर्मिवृत्तिर्यस्या- स्तदन्या, गन्धसमानाधिकरणेति यावत । तत्प्रतियोगित्वम् । यद्यपीद पाथः पृथिव्योः पृथिवीति बुद्धौ इमे पाथः पृथिव्याविति ज्ञाने धास्तीत्य- तिव्याप्तम् ; तथापि [ग] ("गुणानां च परार्थवादसम्बन्धसमलास्यात् ," परार्थ- त्यात्-उद्देश्यमानान्वयिस्यार्थबोधकाकांक्षोत्थापकपदोपस्थाप्यत्वात्। अस- म्बन्धः - तदर्थविषयत्वावच्छिन्नविपतानिरूपकत्वम् । समत्यात्--एकध. मितावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितषकारस्वात्) गन्यासमानाधिकरणामकार- फवं गन्धसमानाधिकरणलपर्यवसितम् , तद्वद्विषयताप्रतियोगित्वं विषयता- पदपूर्व मात्रपदपूरणेन गन्धाममानाधिकरणविषयताकान्यत्वपर्यवसितं या- च्यम् , तथा च गन्धसमानाधिकरणधर्मप्रकारकविषयतायामप्रकारकान्तस्प विशेषणले मात्रपदव्यवच्छेद्यघटकभेदप्रतियोगिनि गन्धसमानाधिकरण नि. प्रयोजनकगन्धसमानाधिकरणप्रकारकत्यनिवेशोऽधिकरस्यादिति कर्मधारय- गर्मकर्मधारयोपेक्षा बीनं योद्धरम् । पृथिवीत्यमात्रेण जलवियोप्यकशाने गन्धासमानाधिकरणप्रकारक- विषयताकभिन्ने व्यभिचारवारणाय मथमदळं व्याचष्टे (गन्यासमानाधिकरण इति) प्रकारक इत्यस्य व्याख्या " धर्मितावच्छेदक" इति । "धमिवृत्ति" रिलि तदर्थकगनम् । " यम्या" इति धर्मिण्यन्वितम् । पतायता गन्धव- दवृत्तिधर्मसमानाधिकरणत्वमेव गन्धासमानाधिकरणपकारकत्सम् , तप वि- पयताया विषयमैदेन भेदाग-धववृचिधर्मवनिष्ठपिपयताया गन्धपदवृत्तित्व- नियमात् गन्धपदवृचिवपर्यवसितम् , गन्धवदतृतिभिमत्त गन्धसामानाधि- करण्यम रयाशयनामकारकान्तपर्ययमितार्यमाह (गन्धसमानाधिकरणेतीति) वत्प्रतियोगित्वम् ~ गन्धसमानाधिकरणविषयताप्रतियोगित्त्वम् , एकर- लार्य इति शेषः । इदम् - एतद्दळम् । ( अम्तीति) तथा च तर विरो- प्यदलस्यापि सत्त्वंन साध्यस्य चासत्त्वेन व्यभिचार इति भावः । तर प्रथमज्ञानीयजलाविषयतायां पृषिव्यविधर्मप्रकारकत्वास त्येऽपि • पृथिवामि- ·शासमुक्तावळी । [दी] तन्मात्रविषयताप्रतियोगित्वम् । तदन्यविषयताप्रतियोग्यन्यत्वमिति था- वत् । तन्मात्र च पृथिव्यां न पृथिवीति पृथिवी न वेति च ज्ञाने व्यभिचारि, यतो गन्धसमानाधिकरणेत्यादि । गन्धसमानाधिकरणप्रका- रकलं च प्रकारत्वव्यापकगन्धसामानाधिकरण्यकत्वम्-- ." [गनवृत्तिस्वसत्त्वेन उक्तान्यतरवत्वम् , द्वितीयज्ञानीयजलनिष्ठविषयताया च उभयसत्त्वनैवान्यतरवत्वमिति भेदेनोभयोपादानम् । यद्यपि गन्धसमाना- धिकरणेत्योदयादृशार्थो विवक्षणीयस्तावतापि गन्धसमानाधिकरणयावत्स्वर कारकज्ञानव्यावृत्चिसम्भवस्तथापि तद्दळस्य यथाश्रुतार्थकत्वाभिप्रायेण तत्र व्य- भिचारप्रसञ्जनम् । तन्मात्रविषयताप्रतियोगित्वम्-गन्धववृत्तिमात्रविष- यतामतियोगित्वम् । तत्र गन्धवदवृत्तिविषयत्गप्रतियोगित्वरूपमात्रपदलभ्य व्यवच्छेदमात्र विवक्षयैव सामञ्जस्यात् भावपद परित्यजति (तदन्येति) गन्ध- ववृत्त्यन्येत्यर्थ । उक्तस्थरयोश्च जलवृत्तिविषयताया गन्धवदवृतितया न तादृशविषयताप्रतियोग्यन्यत्वमिति न व्यमिचार इति भाव । दळान्तर- व्यावृत्तिमाह (तन्मात्र चेति) (पृथिव्या न पृथिवीतीति) ज्ञान इत्यग्रिमणान्वयः। पृथिवीमात्रविशेष्यके पृथिवीत्वज्ञान इत्यर्थः । तादृशभ्रमविषयताया यथा- श्रुतगन्धममानाधिकरणप्रकारकत्वदळेनैव वारणसम्भवाद्यथा विवक्षणीयस्य व्यावृत्तिस्थर-दर्शयति (पृथिवी न वेति चेति) अत्रापि पृथिव्यामिति प्राक्त नमभिसम्बध्यते, तथा च पृथिवीमात्रविशेप्यके पृथिवीत्वतदभावज्ञान इत्यर्थ (प्रकारत्वव्यापकति) स्वप्रकारत्यव्यापकेत्यर्थ । उक्तसशयायपृथिवी- निष्टविषयताप्रकारत्वमपृथिवीनिष्ठमपि तत्र गन्धसामानाधिकरण्यामावान ताशाविषयतायान्निरुक्तदळसत्त्वमिति न व्यभिचार इति भाव । न चैवमपि घट पृथिवी पो न पृथिवीति ज्ञाने व्यभिचारी दुवीरः, तदीयघटनिष्ठविषयताया प्रकारतास्वव्यापकगन्धसामानाधिकरण्य- कत्वादिनि वाच्यम् , म्वरिषयताप्रकारत्वव्यापकगन्धसामानाधिकरण्यात्व- ·गदापरीये-पामाण्यवाद। हम] तेन संशयव्यवच्छेदः । निश्चयत्वं या विवक्षितमि- त्यातुः। [दी] तेन-ताशप्रकारकत्वविवक्षणेन । संशयस्य-पृथिवी स्वादिसंशयस्य व्युदासः-तत्र व्यभिचारामावः । निश्चयत्वं वा विवक्षितं ज्ञानपदेन, नि. स्वयपरं ज्ञानपदमिति यावत् । अतो ज्ञानपदावैयमिति भावः । निश्चय- खं च प्रागुकं वोध्यम् । [ग] स्यैव गन्धसमानाधिकरणप्रकारका विषयताप्रतियोगित्वपर्यन्तेन विवक्ष- णीयत्वादिति। तेनेति मूल व्याचटे (सेनेति ) ताराप्रकरकवविवक्षणेन प्रकार- त्वब्यापकगन्धसागानाधिकरण्यकत्वस्य प्रकारकान्तेन विवक्षया । घटावावयं घटो न वेत्यादिसंशय साध्यमत्वेन व्यभिचारानवकाशात् संशयपदं तद्वि- शेषपरतया व्याचष्टे ( संशयस्येति ) व्युदास इत्यस्य व्यावृत्तिरित्ययकत्वे सपात्तेः पयोजनाकाक्षाया अनिवृत्तेस्तत्पदं ज्याचष्टे (सत्र व्यभि- चाराभाव इति ) तेन व्यभिचारवारणस्य फलत्वलामात् नोक्ताकाङ्क्षति भावः । निधपलस्य स्वातन्त्र्येण हेतुघटकले ज्ञानपदवैयर्थ्यमिति तत्पदमेव तदर्थकतया सार्थकयितुं पूरयत्ति ( ज्ञानपदेनेति ) ( अतो ज्ञानपदाधैय्य- यंमिति ) पूर्वकल्प चागत्या तत्परित्याज्यमेव । घटो ग पृथिवीत्यादि- निधये व्यभिचारनिराकरोति (निश्चयत्व ति) (प्रागुक्तमिति ) अम व्यायचं स्वविषयताप्रकारविरद्धपकारकविपयताकान्यस्वरूपमित्यर्थः । नतु विरुद्धोमयप्रकारकविषयताकान्मत्वम् , मपृथिवीत्वमाप्रेण पटादिविषयके घटत्यादिना चे घटादिविषयके शाने व्यभिचारात् । अपृथिवीत्वमात्रेण पदादिमात्रविषयकज्ञाने व्यभिचारसारणाय च गन्धसमानाधिकरणप्रकारक- विषयताफवं मध्यम यथाश्रुतमवेत्यवधेयम् । केचित विरुद्धोमयमकारकरिषयताकाव्यत्वमेव निश्चयत्वम्, गन्ध- समानाधिकरणप्रकारकम्पीयविषयनामामान्यकत्वम्मध्यमदळा, त्तिमात्रेग पटादिविपयके घटत्यादिना पदादिजाने निश्य-यसत्त्वे.

·शास्त्रमुक्ताबळी। दी] गन्धवन्मात्रविशेष्यकज्ञानस्य पक्षत्वेन नाशतो बाधभागासिद्धी, चित्तु गन्धासमानाधिकरणप्रकारकविपयताकान्यत्वे सति गन्यासमानाधि- करणविपयताप्रतियोग्यन्यत्व फलितार्थः । तेन-सत्यन्तपदोपादानेन । पृथिवी न वेति सशयस्य पृथिव्या न पृथिवीति प्रमस्य च व्युदास सन्यन्त परित्यज्य वा निश्चयत्वम् , विवक्षितम्-विवक्षणीय ज्ञानपदेन । निश्चयत्व निश्चयम्य धर्मविशेष , स च पृथिव्या तदवृत्त्यप्रकारकत्वमित्याहु. । अन्ये तु पृथिवीमिन्नवृत्तिविषयतास्त्वामावस्साध्यार्य । करकाया पृथिवी- ज्ञानस्य वारणाय हेतावप्रकारान्तम् । जलनिर्विकल्पकव रणाय प्रकार- - [ग] ऽपि तम्ज्ञानविषयतासामान्यान्तर्गतपटादिविषयताया गन्धसमानाधिक- रणाप्रकारकत्वेन मध्यमदळामावान्न व्यभिचार इत्याहुः । पाथः पृथिव्याविति ज्ञाने वाधासिद्धी पक्षसोचेन वारयति (गन्धवन्मात्रेति) गन्धासमानाधिकरणाप्रकारकेत्यनामकारकपद तत्प्रकारकविषयताकान्याथ- कम् , तदन्यत्व च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदुत्तरदकार्थे विशेषणम् , उचरदळ च प्रकारकपदस्य स्वरूपार्थकतया समानाधिकरणपदोत्तर मात्र- पदपूरणन गन्यासमानाधिकरणविषयत्वाप्रतियोग्यर्थकमिति ब्याचक्षाणाना केपाश्चिन्मतमाह (केचित्त्विति) (फलितार्थ इति) प्रतियोग्यन्तस्येत्यादि । ज्ञानपद चैतत्कल्पे विनक्षिताथकमेव । सत्यन्तानुपादाने पृथिव्यान्न पृथिवी ति अमेऽपि व्यभिचारान्यूनताभजाय पूरयति ( न पृथिवीति ) निश्चयत्व- निवेशे पूर्वदळस्यैव वैयर्थात् वाकारम्य तद्दळनिवेशव्यवच्छेदार्थकतामावि- करोति ( सत्यन्तमिति ) उक्तश्रमवारणाय ध्याचष्टे (निश्चयत्वमिति) (तदवृत्तीति ) पृथिव्यवृत्तीत्यथ । तथाच पृथिव्यवृत्तिप्रकारकपृथिवीवृत्ति- विषयताकान्यत्व प्रवृत निश्चयत्वमिति समुदितार्थ | रूपवती पृथिवीत्या- दिज्ञानस्य पक्षत्वे पृथिव्यत्तिरूपत्वानिप्रकारकरूपादिनिष्ठाविषयताकेऽसिद्धि वारणाय विषयताया पृथिवीमृत्तित्वनिवेशनम् | अखण्डाभावघटकतया चावयय॑म् ।पणान्तरविगेप्ये विशेषणे विषयतानभ्युपगमे तु तदनुपा देयमेव ( करकायामिति नागज्ञान करकामाप्रवृचीदन्त्वादे प्रकारतया ·२४ . गदाधरीय-प्रामाण्यवादः। [म] शीता प्रथिवीत्यनुभवः पृथिव्यंशे प्रमैव, [दौ] कान्तमित्याहुः । तमिन्त्यम् । पृथिवीमिन्नवृत्चिपृथिवीत्वप्रकारकवि- ययताको नेति साध्ये शीता पृथिवीति अमे प्रमात्वापादनं इष्टापादनत्वेन निराकुरुते ( शौतेति ) पृथिन्योरेवैते पाथः पृथिव्याविति अमे व्यभिचार [ग] अप्रकारान्तेन तद्वारणमिति भावः (तचिन्त्यमिति ) एतन्मते पृथि: वीलेन करकास्मरणे करकमात्रवृत्तिधर्ममानानियमादप्रकारकान्तेन तत्र व्यभिचारवारणासम्भवः, जलनिर्विकल्पके व्यभिचारस्य सप्रकारकविषयता- निवेशेनैव वारणसम्भवात् प्रकारे गन्धसामानाधिकरण्यविशेषणस्य वैयध्ध चेति चिन्ताबीजम् । अन्येत्वित्यादिमतसाध्यस्य प्रमावस्य विषयताश्रया- वृतिप्रकारकत्वामावरूपममात्वस्य च तादृशभ्रमसाधारण्यापत्तिशहानिराकर- णपरतया 'शीते त्यादिमूलं व्याचष्टे ( पृथिवीभिन्नति ) । मनु 'प्रमानमरूप' इत्यादिमूलस्य पृथिवीत्वेन पृथिव्यपृथिवीविषय- कामे व्यभिचारवारणपरता न सम्भवति, गन्धवन्मात्रविषयताकत्वरूपहत्व. भावादेच व्यभिचाराप्रसक्ते ; हेतौमात्रार्थानन्तभावे पृथिव्यंशे तत्र अमत्वा- भायसत्त्वेऽपि अन्यांश अमत्वसत्वेन भ्रमत्वं प्रति प्रतियोगिब्यधिकरणहेत्व- भावस्य ब्यापकत्वामोगेन तदन्तर्भावस्यावश्कत्वात् । अर्थ बलादिमात्रविषयकभ्रमे पृथिवीभित्रमात्रविषयताकत्यामावस्य विपयरूपावच्छेदकामावेनासत्त्वातत्र साध्यन्यधिकरणममत्वरूपतदभावस्य मसिया तारशभ्रमत्वं प्रति हेतुन्यधिकरणहेत्वभावस्य व्यापकता सम्भव- तीति मात्रान्तर्भावोऽनर्थक इति चेत् । तथापि समूहालम्बनं पृथिव्यशे- नापृयिवीवृत्तिविषयताकमिति व्यवहारस्य पृथिव्यां तादविषयताकलाव- छेदकलाभावविषयताकत्वेनाप्युपपनेरुक्तममत्वस्याऽव्याप्यवृत्तिताया अपा- माणिकतयानुपगमेंशभेदेन प्रमत्वामावसत्त्वमुपगम्य सिद्धान्तो न साधुरते ममा भ्रमरूप इत्यादिमूलमन्ययावतार्यान्यया व्याचप्ले (पृथिव्यापेति ) (न्यभिचारमिति ) तादृशसम्हालम्बनस्य पाथस्त्वाशे प्रमतया तत्र प्रमा- वरूपं साध्यानास्तीत्यभिमानेन प्रसतं गन्धवन्मात्रविशेष्यताक्वहतोय.

·शास्त्रमुक्तापळी । मि] प्रमा-भ्रमरूपे च समूहालम्बने न व्यभिचार, অই तस्थापि प्रमात्यात् ; विशेष्यभेदेन विपयताभेदाच । (दी] निरस्यति ( प्रमेति ) अशे-पृथिवीत्वाशे । अथ तथापि विषयता- श्रयावृत्तीति साध्ये पाथः पृथिव्योरिमे पृथिव्यावित्यारकभमत्वेन सिद्धसाप. नमर्थान्तर वा, पाथोवृत्तिविषयतायाः पृथिवीवृत्तित्वेन पृथिवीत्वस्य तदाश्रय- दृत्तित्वात् , अत आह (विशेष्यभेदेनेति ) अथ विशेप्यस्येव विशेषणस्या- पि भेदेन विषयताभद , तथा च विषयताश्रयावृतीति साध्ये हेतोनिश्चय. लेन घटितत्वात्तद्घटकोमयप्रकारकविषयताया भसिद्धत्वेनाप्रसिद्धिरत आह . [ग] भिचारमित्यर्थ (निरस्यतीति ) अभिमान निरस्येत्यादि ( पृथिवी- त्वाश इति ) तथा च पृथिवीत्वरूपप्रकारघटितप्रमात्वरूपस्य उक्तसाधनीय साध्यस्य तत्र सत्वान्न व्यभिचार इति मूलार्थ । विशेष्यभेदेन विषयता- भेदानभ्युपगमे पृथिव्यपृधिवाविषयकज्ञाने पृथिव्यशेऽपि साध्यस्वन्न निर्वह- तीति 'विशेष्यभेदने नि मूलावतरणमुक्तरीत्या पूर्वमन्थन्याख्याया न सम्भव- तीत्यन्यथा तदवतारयति ( अथ तथापीति ) इत्याकारकत्रमत्वेन उक्तसाध्यवति तादृशभ्रमत्तसत्त्वेन । सिद्धसाधनम् -सिद्धतुल्यस्यैव साधनम् , अनुपयुक्तसिद्धिरुस्य साधनमित्यर्थ । भ्रमसाधारणधर्मस्यानुप- युन सिद्धिकत्वादिति भाव । अर्थान्तरम्----अनुपयुक्तसाधनम् । वाका- सम्समुच्चये । उक्तसाध्यम्य भ्रमसाधारण घटयति ( पाथोवृत्तीति ) (पृ. थिवीपत्तित्पनेति ) विषयताभेदकप्रकारभेदविहेण पृथिवीवृचिविषयत्वाभि- नत्यनेत्यर्थः ( नदाश्रयेति ) तज्ज्ञानविषयताश्रयेत्यर्थ । विशेप्यभेदेन वि- पयनामेदे प्रकारभेदेन तद्भदेऽपि कथितसमाधानसम्भवात् 'न च प्रकारभे- दन विषयनाभेद' इति भूरभनुपपत्त्यन्तराशयाऽवतारयति ( अथ विशे- प्यम्यवेति ) ( नघटकोमयप्रकारकविषयताया इति ) विरुद्धोमयप्रकारक- विषयनाकान्यत्वम्पनिश्चयत्वघठकीभूताया स्वप्रकारविरद्धप्रकारकविषयता- या इत्यर्थ । अप्रसिद्धिः--साधनाप्रसिद्धि । विशेष्यभेदप्रकारभेदयोरेकस्य ·गदाधरीय-प्रामाण्यवादः। [म] न च प्रकारभेदेन विषयताभेदः, मानाभायात् । (दी] ( न चेति ) ( मानाभावादिति ) पाथः पृथिव्योरिमे पृथिव्याविति ज्ञानं विषयताश्रयावृतिप्रकारकम् , ग तु पाथः पृथिव्यावितीति सार्वलौकि- को व्यवहारादिः, न तु संशयो न विरुद्धोमयप्रकारकविषयताक इति [ग] विषयताभेदकत्वं प्रामाणिक नापरस्येति विशेषः कथमित्याकाक्षायामाह (पाथ इति ) एतदेव व्यवहाराकारकथनम् । प्रकारकम्-प्रकारकवि- पयताकम् । विशेष्यभेदेन विषयताभेदविरहे पृथिवीत्वस्य तज्ज्ञानविषयता- श्रयावृतित्वविरहेण तादृशन्यवहारानुपपचिरिति भावः । न च -विशेष्यभेदेन विषयताभेदेऽपि पृथिव्यास्तत्तज्ज्ञानविषयता- श्रयत्वानपायात् पृथिवीत्वस्य विषयताश्यावृत्तित्यं दुपटमिति तादृशव्यवहा. रानुपपचितादवस्थ्यमिति वाच्यम् ; विषयतापदस्य विपयत थयावृत्तिप्र- फारकत्वेनोपादेयविषयताब्यक्तिपरत्वात् । एतदेवाविवर्तुगह ( न विति ) पाथः पृथिव्योः पाथः पृथिव्याविति ज्ञान विषयताश्यावृत्तिप्रकारकमिति व्यव- हारादिरित्यनुपङ्गेणान्वयो बौद्धयः। विषयतापदस्य तज्ज्ञा विषयतासामान्यप- रत्वे जलत्वपृथिवीत्याभ्यां पृथिवीजलादिविषयकभ्रमे न विषयताश्रयावृत्ति- प्रकारकमिदं ज्ञानमिति व्यवहारापत्त्या तज्ज्ञानीययत्किञ्चिद्विषयतापरत्वस्यैव स्वीकारे उक्तसमूहालम्बनप्रमायामपि तदनुपपत्तेस्तत्र तत्र दिपयतापदं समभिव्याहृतपरमेवेति भावः । यद्यप्यानयपदस्य यत्किञ्चिदाश्रयपरत्वे पाथः पृथिव्योरिमे पृथिव्या- विति ज्ञान विपपताश्रयावृत्तिप्रकारकमिति व्यवहारस्य विषयत्वाभेदेऽप्यु- पपत्तिः; तथापि तथा सति पृथिव्या अपि तदाश्रयतयाश्रयपदस्य तत्परतया न विषयताश्यावृत्तिप्रकारकमिति व्यवहारस्यापचिर्दुवारवेति बोद्धयम् । एकप्रकारकस्याप्युभयविषयकज्ञानस्य उभयवृत्त्येकविषयतास्वीकारे विशालज्ञानीयप्रत्येकवृत्तिविषयताद्वयातिरिक्तविषयताकल्पने । ति तु तत्त्वम् । 'न तु कस्यापि १५९ ३२ ·२५० 'शाबमुकारली। ही कम्पपि, प्रत्युन विपरीत एवेति भावः । यस्तो विशेषणभेदेन विषयतादेऽपि एधर्मिकमिया विरुद्धप्रकारकविषयताद्वयप्रतियोगित्वं [ग] न च प्रकारभेदेन विषयताभदेऽपि विरुद्धामयप्रकारकविषय- ताया अप्रसिद्धया न निरद्धाभयप्रकारमविपयताम इति व्यवहारस्य नाप-- तिरिति वाच्यम् ; तथा सति तत्मकारकविषयताया तद्विरुद्धप्रकारकत्वामा- बतात्पर्यण तथा व्यवहारापत्रः, तादृशशब्देन तथा विषयनाया तादृशामाव- स्यारोधनात् । विययताभेदे नोक्तवाचकमम्मद इत्यत उभयप्रकारकाविषय- वाया अभेद साधकमाह (प्रत्युतेति ) ( विपरीत इति ) संशय उभयप्र- कारकविषयनाक इत्याकार इत्यर्थ. । व्यवहारादिरित्यनुपज्यते । नन्वाथयभेदेन रूपभेदेऽपि यथोमयरूपं पश्यतीति व्यवहारो द्वित्वे- नोपस्थितयोमिणो प्रत्येकमाघयत्वयोरन्वयात्तयोः प्रत्येक रूपद्वये अन्वया- दवापितार्थकम्तमा विपयतामेदेऽभ्युभयप्रकारकाविषयनाक इति व्यपहारो- अपि नच प्रकारभेदेन विषयतादे गोरवाल्लापनकविषयवासिद्धिरिति वाच्यम् , एक्कमकारकविपयनाद्वयम्य प्रत्येकनिश्चये क्लसत्वादुमयमकार- कज्ञाने एकविषयताम्वीकार एवाधिक विषयनास्पिनेन गौरवात् । न च-भावाभावामयप्रकारकसंशयन्यान्यप्यतित्वज्ञानासत्त्वे कि- रोयानुपस्थितिदशायामप्यानुमाविकतया विरोधाविषयकस्य तदुभयमकार- कममुच्चय लक्षण्यास सराये उमयप्रकारकैकविषयतालपनमापश्यामिनि चाच्यम्, एवं सति समुच्चये प्रकारभेदेन विषयवामदस्यावश्यकत्वे तय विद्धाभयमकारकपिपपनाकान्यन्यानिश्चयत्परितहताविपमतापाची- त्यादिमाध्यन्यभिचारित्वमावश्यकम् । यम्गुन शुदव्यन्वापच्छेदेन पृथिवि निर्गन्धद्रव्यत्वावच्छेदेन सदमावमवगाहमान सरायऽपि पिशेष्यनारच्छेदकन्यूनाधिकभावन शिष्य. चिसियनाभेदम्यावश्यक नया सरायसगुपयरक्षण्यमन्यापपादनीयनि- स्यानोच्य म्वय कारमंदन विषयनामेदमभ्युमगम्यापि पारनुपरवनि- अयस्वमन्यथा निति / रम्नत नि ( कर्मिनि) स्वनिरूपिन.

·गदाधरीये-मामण्यवाद। [म] परिवयं पृथिवीत्यनुमवः पृथिवीत्वसमानाधिकरण- धर्मावच्छिन्नपृथिवीविशेष्यकविषयताका, पृथिवीत्वव्याधि- करणधर्मानयच्छिन्नपृथिवींविशेष्यकविषयताकः, पृथिभ्यः- वृत्तिधर्मानवच्छिन्नपृथिवीविशेष्यकविषयताको वा; गन्धा- समानाधिकरणधर्माप्रकारकाविषयताप्रतियोगिज्ञानत्वात् , अगन्धवदत्तिथिचीत्वप्रकारकविषयताकत्वात् ,गन्धसमा- नाधिकरणविषयताप्रतियोगिज्ञानत्त्वावति । तन्न, साध्याप्र- सिद्धे। किन्त्वर्धादव तत्सिद्धयति । एवं यत्प्रकारच्याप्यतया संशयत्वं मुवचम् । स्वन्यधिकरणपृथिविप्रकारकविषयताको न, गन्धा- समानाधिकरणपृथिवीत्वमकारकविषयतान्यत्यादित्यपि प्रकारम्सम्भवति । अत्र च पृथिवी नदितर विशेष्यकसमूहालम्बनप्रमायाः पक्षत्वेऽपि न क्षतिः विषयतापकारविरुद्धमकारकविषयताकत्यमित्यर्थः । विरुद्धल वास्तबम् ( संशयत्वं सुवचमिति ) तथा च ताशसंशयत्यशून्यत्वमेवाव्याप्यवृत्तित्व- प्रमविषयविरुद्धोभयप्रकारकसमुच्चयादपि ब्यावृत्तं निश्चयत्वं हेतुप्रविधमिति भावः । हेतो निश्चयत्त्वगनिवेश्यापि विषयताश्रयावृत्तीत्यादिप्साध्ये पृथिवी. त्वात्मकप्रकारं निवेश्य तत्साधकमनुमानं परिष्कराति (स्वव्यधिकरणेति ) स्वम् - विषयता । पृथिवी न वेति संशये पृथिवीवृत्तिविषयतायाः स्वव्य. धिकरणपृथिवीत्वाभावप्रकारकत्वेऽपि तद्वयधिकरण्यं न पृथिवीत्वरूपप्रकार- स्पेत्ति जलादौ पृथिवीत्वममविषयतैव स्पव्यधिकरणपृथिवीस्वप्रकारिका, साहविषयताकान्यत्वरूप साध्य तसंशय अक्षतमवेति भावः । पृथिव्योरिति वक्ष्यमाणसम्हालम्चनसाधारण्याय हेतौ पियतायां पृथिवी- त्वमक एकल विशेषणम् , तथा च ताशसमूहालम्बने पृथिव्यां पृथिवी न वेति संगपे च तदानी हेतुसाध्ययोन्सत्त्वेन पक्षान्ताव एद सम्भवतीत्याह (अत्र पेति ) गन्वेवं यसकारव्याप्यतयेत्यादिनिखिल ज्ञानप्रामाण्यसाधक- झिसङ्गमनपरमूले समर्थप्रवृत्तिजनकत्वस्य गन्धादिसमभिव्याहारेणोपादान, पाथः ·- २५४ शास्त्रमुक्तावली । विशेष्यात्तिप्रकारामायवत्वं या प्रामाण्यं मनसैच परिच्छि- द्यतामिति स्वत एवं प्रामाण्यग्रह इति चेत् ? न, ज्ञाना. [दा] 'जन्यज्ञानग्राझन्वादिति वाचिकपाठे प्रामाण्यग्रहस्येत्यनन्तरं जनन इत्य-याहार्यम् । प्रमा- शरीरत्ववति शरीरत्वप्रकारक [ग] ज्ञानत्वेन ज्ञानस्य दाहसमर्थम्य च उपस्थिती इदन्त्वावच्छिन्नविषयतां शे दाहमामय॑विशेषितमि विशेषणक मानस प्रथममुत्सद्यते, तारता दाह- ममर्थविषयतारूपविशिष्टपिशेपणोपस्थिती निरूपितत्वसम्बन्धन तादृशविशे- पणविशिष्ट वह्नित्वप्रकारकत्व-पहेतोर्मनसैर परिच्छेद इत्यर्थ । एवधानु- व्यनमायम्य ज्ञानानुपनीतव्यरसायप्रकारविशिष्टधर्मिविषयक्त्तमात्रमह एवा- सामध्येऽपि न क्षनिरिति भाव । एवञ्च सति "स्मृत्युपनीतदाहसमर्थविषय- स" मिति मूगम्य स्मृत्युपनीको यो दाहसमर्थस्तद्विशेप्यतया मानसज्ञाने मान यत् म्युपनीतविषयत्व तम्य स्मृत्युपनीनव्ययसायीयवनित्वप्रकारक से मानमो निश्चय इति मूरार्थः । नतु विशिष्टविषयत्व म्मृत्युपनीतमिनि । अन च वनिवप्रकारकम्येन दाहमामर्थ्यप्रकारकम्यापि ज्ञानस्यानुव्ययसाये सनि विशिष्टम्यवानुमननया म्मरणमम्मवेन स्मृत्युपनीनदाहसमर्थविषयन्व- मिनि मूलाय यथाश्रुतपरतामम्भवे स्मितावना प्रयासेन, व्यवसायप्रकारवि- शिष्टधर्मिविषय त्वम्य च तलकारश्यावच्छेदकत्वविनिर्मुक्तम्य अहेऽनु- च्यामायमामयं पार यवम्यापितमोत्यम्बरमबीनम् । मनसा चैव प्रामाण्य- प्रदम्य नजानविषयाजन्यज्ञाननन्यन्वादिनि मूलपाठ सुगम एव । जन्य- जानमाल गादिति मूलपाठे ग्रहम्य प्रायवाभिधानमसमता , तद्विषयमामा ज्यायव प्रापताया प्रातत्वादनम्नतपाठं समयनि (जन्यजनमानसा- दिति ) (जनन इत्यध्याहामिनि ) पद -- एवरीत्या प्रामाण्यप्रदाय मनमा जनन मीत्यर्थ । न परनम्बहानिरियर प्रामाण्यम्य युमयपाट एय पूरणीयनया तम्य गानागभाशानयोरतम्य पुग्णायचमभिरितम् । परमान प्रम अमलामाम्पमामाग्यम्य माध्यचे शरीरागरीर कायम : मिनार , माराम नायम्य पूर्व प्रसिद्धया नगायन- ·गदाधराये-प्रामाण्यवादः। २५५ म न्तरोपस्थापितज्ञानवृत्तिप्रामाण्यग्रहे परतस्त्वानपायात् । यावज्ज्ञानग्राहकसामग्रीनाथत्वम् , यावत्स्वाश्रयग्राहकग्राह्य- त्वम्,नज्ज्ञानविषयकजन्यज्ञानाजन्यजन्यज्ञानग्राह्यत्वं वा स्व- तस्त्वम् , तदन्यथा ग्राह्यत्वन्तु परतस्त्वम्, मनसा चैवं प्रामाण्यग्रहस्याभ्युपगमे तज्ज्ञानविषयकजन्यज्ञानजन्यज्ञान- परतस्त्वहानिः । व्यतिरेक्यनन्तरं तज्जातीयत्वेनान्वपिना ग्राह्यत्वान्न प्रामाण्यानुमानम् । यथा-इदं शरीरज्ञानं प्रमा, करचरणवति शरीरज्ञानत्वात्। स्वशरीरबानवत् । न च कर-चरणान्तरपति करचरणान्तरवत्वज्ञाने व्यभिचारः, शरीरांशे तस्य प्रमात्वात् । [दो] ज्ञानम् । करचरणयोः प्रत्येकमेव हेता प्रवेशः । [ग] गैवोपपत्ची करादिमन्माविशेष्यकत्वपर्यन्तस्य हेतुप्रवेशोऽनुचितः, अभावरूपप्रामाण्यस्य साध्यत्वे हेतुघटकशरीरत्वप्रकारकत्वस्यापि वैयर्थ्य- मित्याशयेन ब्याचष्टे ( शरीरत्यवतीति ) शरीरत्ववद्विशेप्यकमित्यर्थः । हेतुप्रविष्टज्ञानस्वसार्थक्याय साध्येऽपि ज्ञानत्वमन्तर्भावयति ( ज्ञानमिति) करचरणयोः प्रत्येकगेव शरीरत्वव्याप्यतया एकत्रोभयपवेशे वैयर्थ्यमित्याश- येनाह ( फरेति ) मूले प्रमापदस्य विशेप्यावृचिपकारकान्यत्वपरताभिमानेन वाधितकरादिविषयकशरीरत्वविशिष्टशाने व्यभिचारशका (न चेति ) अभिमाननिराकरणेन समाधानम् (शरीरांश इति ) ( नोपलक्षणमिति) नेत्यनन्तरं ज्ञान इति बोध्यम् । तदुपलक्षणत्वञ्च तव्यावर्तकधर्मान्तरोपस्था- पकत्वम् । व्यावृचोपलक्ष्याभावात्-व्यावृत्तस्य-उपस्थाप्यस्याभावात् । व्यावृत्ततया मुग्रहस्य धर्मान्तरस्यानुपस्थापनादिति यावत् । एतेन वस्तुतो अमत्र्यावृत्तस्य विषयताविशेषस्य विषयतात्यतद्वय- क्तित्वादिना उपस्थितिसम्मवेऽपि न क्षतिः। विषयतादेनिर्विपयकादिव्यावृत्त्वं सुप्रहमेवेति न्यावृत्तपदं विशेष- .

·" २५६ शास्त्रमुक्तावली । [म] एतेन कर-चरणयात शरीरज्ञानत्वादित्यत्र कर-चरण- वत्वं नोपलक्षणम् , व्यावृत्तोपलक्ष्याभावात्। न च विषय- तया ज्ञानविशेषणम् , कर-चरणवत्वप्रकारकशरीरज्ञानत्वस्य व्यभिचाराद, शरीरमिति ज्ञाने तदसिद्धेश्च । विषयविशेण- त्वे कर-चरणवद्विषयकशरीरज्ञानत्वस्थ व्यभिचारात्, शरी. रममस्यापि यस्तुतः करादिमद्विपयकत्वात्। नापि फर-चरणादिशून्ये यच्छरीरत्वेन ज्ञानं तदन्यत्वे सती- ति विवक्षितम्, शून्य इत्यत्र विपयत्वं सप्तम्यर्थ इति कर-चरणशून्यविषयकशरीरबानान्यशरीरज्ञानत्वादित्यर्थः, तथा चासिद्धिः, शरीरबानस्य तच्छ्न्यशरीरत्वादिविषयक- त्वनियमाद् । न वा दी) (ध्यावृतेति) प्रमव्यावृत्तेत्यर्थ । असिद्धिः-अप्रसिद्धिः। (नवेति) आधे ग] परतथा व्याचष्टे दीधितौ (अमेति) भ्रमन्यावृत्तत्वम्-श्रमावृत्तित्यम्, तदप्रहे च ग्रमसाधारण्यशश्या व्यभिचारशकाया अनिवृत्तिरिति मायः । " ज्ञानविशेषण " मिति मूल अतो ज्ञानव्यावर्तमित्यर्थकम् । व्यभिचा रात्-अमसाधारण्यात् (सारीरमिति) गाने-करायविषयके । तदमिद्धः- विषयिनया करादिमत्वामिद्धे ( विषयांचशेपणत्य इति) पाश्रयतया दारीर- मिवशरीरत्यारोपरिशेप्याद्विपयिनया ज्ञानविशेषणविषयस्य च्यावनेन तादृशश्रमात म्वघटिनहेतोयं वर्तकत्वेऽपीत्यर्थः। करचरणरतिपयकारीर- मानत्वस्यन्ददानामभिमतस्य तादृशज्ञान समाहेनो । व्यभिचारात्- पारीराभदनमे व्यभिचारात् । व्यभिचार म्पुरयनि (सरीरममम्मानि) ( करादिमद्विपयकवादिति ) विरोपगतंयन्यादि । तथा चागिद्विरि' स्यागिद्धिपदम्य पंक्षे हेरसिद्विारता न सम्मति, तारेवापसिद्धरिति सदवाट (अगिद्विरिति ) न येत्यादिनाप्रिमेण सहकनीयम्य पूर्व मन यादिने निगकृतरमात् पौनरयस्यमामाचार ( आप इनि) गायन, व्यभिचारयारण तापयादिनि योजना । "करमरणशून्य" इनि 1 ·२५७ गदाघरीय-प्रामाण्यवाद। मकर-चरणशून्ये यच्छरीरत्वेन ज्ञानं न भवतीति विवक्षि- तम् , तृतीयार्थस्य विषयत्वे उक्तदोपात; अन्यस्यासम्म- वादिति निरस्तम् । कर-चरणवद्विशेष्यकशरीरत्वप्रकारक- दी] सप्तम्यर्थेनात्र च तृतीयार्थेन व्यभिचारवारणे तात्पर्यान्नाभेदः । (करचरणेति) विशेप्यतावच्छेदेन प्रकारता चोध्या । तेन विपरीतचतुष्कादौ ग] सप्तम्यन्तेन यत्प्रतिमायते तस्योक्तप्रमे सत्त्वाचदन्यत्वे सतीत्यन्त न भमे इति तात्पयादित्यर्थः । अत एव दूपपादशायां विषयत्वं सप्तम्यर्थ इत्यनेन सप्तम्यर्थ एव विवृत इति भावः । अत्र शरीरत्वप्रकारकप्रमाया अपि करचरणशून्य शरीरत्वविषयकत्वादप्रसिद्धिरिति दूषणमयुक्तम् , तज्ज्ञा- नस्य तच्छ्न्यविषयकत्वेऽपि शरीरत्वेनेति तृतीयापर्यन्तेन यया प्रतिपाद्यते तथात्वाभावात् । अत उक्तविवक्षयैव व्यभिचारो वारणीय इति न चेत्याद्य- मिमशशार्य इत्याह (अत्र च तृतीयार्थेनेति ) तृतीयार्थस्याम सद्धिवारकत-- या विवक्षितपरिष्कारकत्वन विवक्षाधीनव्यभिचारवारणोपमोगिता वोध्या । यद्यपि.शरीरमिदमित्यादिप्रमा यदि शरीरत्वत्वेन न शरीरत्यादि- 'विषयिणी, अपि तु तद्रूपेण शरीरमात्रविपयिण्येव, तदा शरीरमित्यशरीरे शरीराभेदारोपोऽपि शरीरत्वेन शरीरमात्रं विषय इप्ति करादिशून्यस्य यच्छरीरत्वेन ज्ञानं तदन्यत्वं तत्राक्षतमेवेति व्यभिचारो दुर्वारः, तथापि शरीरत्वविशिष्टस्यामेदारोपे विशेप्याशेऽपि शरीरत्वं नियमतो भारत इत्यमिमायणाशासङ्गतिः । मूले (विषयत्व इति) विषयतारूपत्व इत्यर्थः ।। (उक्तदोपादिति ) विषयतारूपस्य तृतीयार्थस्य शान एवान्वयात् करादि- शन्यसरीरत्वादिनिष्ठविमयतायास्तेनान्यावृत्त्या अप्रसिद्धितादवस्य्यादिति मा. 'वः । दौधितौ-(विशेष्यतावच्छेदेनेति) विशेष्यताप्रकारतयोयधिकरण्येऽपि 'निरूपकतासम्बन्धेन ज्ञाने सम्बद्यमानयोरवच्छेयावच्छेदकमावाविरोध-- -इति ध्येयम् । (विपरीतचतुष्कादाविति) शरीराशरीरयोरशरीरत्वशरीरत्वन- मादावित्यर्थः । आदिपदेन शरीरे द्रव्यत्वादिमात्रमशरीरे च शरीरत्वमम. .

·शास्त्रमुक्तावली। [म] ज्ञानत्वस्य हेतुत्वात् , शरीरम्रमे च कर-चरणवतः शरीरस्य विशेपणत्वात् । विषयतापक्षे करचरणादिशून्य- निशरीरत्वमकारकविषयताप्रतियोगित्वशून्यत्वे सति श- रीरज्ञानत्वादिति हेतुः। [दी] न व्यभिचार । (शरीरस्थेति ) तथा च साध्यहेत्वोमुख्यैव विशे- प्यता प्रविष्टेति न सिद्धसाधनव्यभिचारयारवकाश । पृथिव्यादिज्ञानन्तु पृथिव्यायप्रकारकमेव पक्षः । अतो नाभेदारोपतयाऽर्थान्तरस्यावकाशः । अमेदारोपे तु विशेषगाशे साध्यसत्त्वान्न व्यभिचार इति ऋजुरेव पन्था [ग] गाहमानस्य परिग्रह । शरीरविशेष्यतावच्छिन्नशरीरत्वप्रकारताशालि. स्वरूपप्रामाण्यस्य तत्रासत्त्वाद्वयभिच रमसक्तिः। विशेप्यताप्रकारतयारवच्छे- धावच्छेदकभावाघटितस्य शरीरविशेष्यकत्वे सति शरीरत्वप्रकारकत्वस्य भ्रम- साधारणतया तसिद्धरनुद्देश्यतया तस्यासाध्यत्वादिति भावः । ननु शरीरस्य विशेषणवादि'त्ययुक्तम्, शरीरभिन्ने तस्याभेदेन विशेषगवेऽपि शरीरत्वादिविशेष्यतया तस्य विशेषणतया विशेप्यतापटि- तस्यापि हेतोरमेदनमव्यावृतावनुयोगित्वाचादृशम्रमस्य शरीरत्वाशे - शरविशेष्यक-चेन साध्यसत्याचेत्यत आह ( तथा चेति) शरीरस्याभेदा- रोपे विदोपणते चेत्यर्थ (मुख्यति ) इतरविरोषणतानवच्छिन्न इत्यर्थ (न सिद्धसाधनेति ) साध्ये मुख्यविशेष्यतानिवेशात् साध्यस्य प्रमसाधा. रण्यमयुक्ताया उद्देश्यासिद्धे , हेतोस्तत्साधारण्यप्रयुक्तस्य उक्तयुक्त्या मुख्य विशेष्यतया घटितम्य साध्यस्य हतो व्यभिचारस्य च नावकाश इत्यर्थः । उमयत्र मुन्यविशेष्यतामनिवेश्यापि स्वयमुद्देश्यासिदि व्यभिचारच वारयति (पृथिव्या दजानन्विति) आदिना शरीरादिपरिग्रह (पृथिव्याघरकारक- मिनि ) पृथिव्याचप्रकारकत्वविशेपितामेत्यर्थ । तथा च तदारापे तत्प्रकार कत्व मत्वेन नाशपक्षतावच्छेदकसहितस्य पृथिवीत्वादिमति तवत्म- भारपसरूपसाध्यस्यारोपण्याइततया तत्सिदायुदेश्यसिदिरित्याह (अत इति) (विशेषणाशे साध्यमत्वादिति) इतर विशेषणतापनस्य विशेष्यता.

·[ग] मादाय साध्यसत्त्वादित्यर्थः। निश्चितप्रामाण्यकम्यैव व्यवसाये तत्या. माण्यादिज्ञानस्य निश्चयकार्यकारिने भट्टमते व्यवसाये ज्ञाततालिङ्गकतत्या- स्थितव्यवसायप्रामाण्यविषयकतदनुव्यवसायतत्यामाण्यविषयकतदनुव्यवसा- यादिघटितानुव्यवसायधारायाः कल्पनापचिरस्तीति न्यूनतामझाय दर्श- पति (मिश्रमत इति) स्वजन्यमहविषयत्वरूप स्वप्राशत्वं गुरुमतेऽपि प्रामाण्यस्येति स्वप्रावत्वं व्याचष्ट (स्वविषयत्वमिति) तद्ग्रहम्यानुफ्युतत्वे- ऽनम्युपगमसम्भवान्नानवम्थाप्रसक्तिरिति प्रामाण्यघटितप्रामाण्यग्रहे तदुपयो- गितां घटयिष्यन् तस्य प्रामाण्यवति प्रामाण्यावगाहित्वघरक्तामाविकप्रीति (स्वभ्येति) व्यवमााम्येत्यर्थः। व्यवसायम्य यत्पकारत्वं न्यायसिद्ध गदापरीये-प्रामाण्यवादः। [म] ननु नान्यगृहीतप्रामाण्यं ज्ञानं परप्रामाण्यनिश्चय- रूपम् , अनवस्थानात् । नापि स्वज्ञायमानप्रामाण्यम् , स्वतः प्रामाण्यग्रहापत्तेः । अतोऽगृहीतप्रामाण्यमेव ज्ञानं परप्रामा ण्यनिश्चयरूपमास्थेयम् । तथा च व्यवसायोऽप्यगृहीता- माण्य एव स्वविषयं निथाययतु, किं विषयनिश्चया तत्मा- मापयनिश्चयेन । अथ व्यवसायस्याप्रामाण्यदर्शनान्न तन्मा- प्रादर्थनिश्चयः, तर्हि प्रामाण्यानुमितेरप्यमामाण्यदर्शनाम ततोऽपि प्रामाण्यनिश्चय इति चेत् । न बमो ज्ञानप्रामाण्यनि- श्चयादेवार्थनिश्चय इति, किन्तु यत्राप्रामाण्यशका नास्ति करतलामलकादिज्ञाने तत्र व्यवसाय एवार्थनिश्य इति सत एव प्रवृत्तिनिष्कम्पा, यत्रानभ्यासदशायां प्रामाण्यस- शयेनार्थनिश्चयं परिभूयार्थसंशयः तत्र प्रामाण्यनिश्चया- धीनज्ञानादर्थ निश्चित्य निष्कम्पं प्रवर्त्तते नान्यथेति सर्वा- नुभवसिद्धम् । अतएवागृहीतप्रामाण्यमेव ज्ञानं परप्रामाण्य [दी] मिश्रमतेऽनुव्यवसायप्रागाण्यस्यानुव्यवसायानन्तरग्राह्यत्वादनवस्थेत्यपि द्रष्टव्यम् । प्रामाण्यस्य स्वग्राह्यत्वम्-स्वाविषयत्वम्, स्यस्य प्रामाण्यापिण. यलिमिति यावत् । तद्ग्रहं विना तद्घटितप्रामाण्यग्रहायोगादिति तमामा. माण्यानुमित्यादिप्वनवस्थितप्रामाण्यानुमितिपरम्पराया इव मुरास्मितेऽप्यन- ·शास्त्रमुचावळी । मी निश्शाययति,अप्रामाण्यशङ्काकलकामावात् । यत्र तु प्रामाण्यज्ञाने अवामाण्यशङ्कया प्रामाण्यसंशयः तत्र प्रामाण्यज्ञाने प्रामाण्यनिधयादे- व प्रामाण्यनिश्चयः, एवं यावदप्रमाण्यशङ्ख तज्ज्ञानप्रामाण्यनिश्च. योदेव तनिश्चयः । न चैवमनवस्था, चरमज्ञानप्रामाण्यज्ञानज्ञानस्य ज्ञानाभावेन कोदिलारणाभावेन विषयान्तरसञ्चारेण वा प्रामाण्यसं. दी) ण्यधाराघटितप्रामाण्यप्रवाहमाहिले व्यवसायस्य विषयापर्यवसानमेव स्यात्, तथा चावश्यं कस्यचित्मामाण्यस्य परतस्व वक्तव्यम् , एवं तदादिघ. टितप्रामाण्येऽपीत्यनवस्थेत्यर्थ । [ग] तद्घटितप्रामण्यबहिविन मूलकृतस्तादृशप्रामाण्यावगाहिताया व्यवसा- पनायताखण्डनमसन्तम् , तद्वहिभावेऽपि तस्या व्यवसायप्रायतासम्भवात् ; अतो विषयानवस्थया तन्निराकरोति (तचदिति) परतस्त्वम्-अनुमित्यादिमा• प्रमाधत्वम् । (तदादीति) तत्प्रामाण्यादीत्यर्थः। परतस्त्वं वक्तव्यमित्यनुपज्य- है। अनवस्था अनुमित्यादिरुपमामाण्यज्ञानप्रवाहा विश्रान्ति । एतादृशा-- नवायाप्रपक्षकपरिशेषानुमानादिमावताभ्युपगमे परामाद्यत्वे सनि प्रायत्वरू-- पपरिशेपानुमानसिद्धयर्थमुक्त मूले (परमासत्वेऽनवस्थानादिति) तस्यानवस्थि- वायच्छिन्नानुव्यवसायप्रयाह करपनामयेन ज्ञानस्यानुव्यवसायमायत्याननी- कारादित्यर्थः । पूर्वव्यवसाये विशेपदर्शनामूलके मामाण्यसंशये सति भामाण्यनिश्चय विनानानिधयो मवितुमईति, प्रामाण्यसशयम्यार्थसशायकत्वेन तत्सशय- सामग्रीसत्त्वाइनो निष्कम्पप्रवृत्त्यनुपपचिरिति मामाण्यनिश्चयस्य प्रात्युपयो- मिना म्लाभिमेना नोपपद्यते, धर्मिणि करादिदर्शन विना तद्विशेष्यकस्यपुरु- पत्यादिजाने प्रामाग्यानुमापक फदिमहिशेप्यास्वमहामम्भदेन मामायानुमि. त्यमेव धर्मिणि करादिदर्शनस्यावश्योपयतया वत एव पुरुषत्वादिसाय- निवरया तनिशयसम्मवात् । न च प्रामाण्यानिश्चये उदीच्येकी सर्मिकपुरपत्यादिज्ञान प्रामा ध्यगासम्भवास निधापकारितत्ति पाच्या, पापद्धज्ञिानादि- विनायरामाण्यशना वावदन तनः धिमम्मयादिशेपदीन- पूरनाने प्रामाण्यानिश्चग निाप्यामाग्यानुदयम्य सर्वसिद्धत्वाप;

·गदाधरीये-प्रामाण्यवाद। [म] शयानवश्यम्भावात् । अन्यथा भट्टमते प्रामाण्यस्य ज्ञानानुमिति [दी अथ किमयं प्रामाण्यानुमितेरनुसरणम्, पुरुषत्वव्याप्यकरादि- दर्शनेन पुरुषत्वत्सन्देहप्रतिबन्धादनिमतन्निश्चयोत्पादस्यात्यहत्वात्, नहि करादेः पुरुपरवव्याप्यत्वनिश्चयमन्तरेण करादिमति पुरुषत्वज्ञानस्वस्य मामाण्यव्याप्यतानिश्चयासम्भवति । समयोजकत्वात् । करादेरदर्शने तु देतोरसिद्धिः । अथ प्रामाण्यसंशयजन्यार्थसंशयस्सत्यपि विशेरदर्शने प्रामापयनिश्चयादेव निवर्तत इति तदनुसरणमिति चेन, न हि प्रामाण्य- संशयसंशयसामान्ये तद्विशेष वा हेतुः, व्यभिचारात्, [ग] अन्यथा पूर्वज्ञान एवं प्रामाण्यानुमित्या उत्तरनिश्चये तमामाण्यशका- स्कन्दनस्य मवतोऽपि दुरित्वादिति पूर्वपक्षयति ( अथेत्यादिना ) नमु फरादिदर्शनेऽपि करादेः पुरुषत्वव्याप्यतया यत्र न ग्रहस्तत्र प्रामाण्या- नुमापकलियाहस्सम्भवति न त्वर्थसंशयविरोधिविशेषदर्शनम्, गृन- माणप्रायव्याप्तिकधर्मदर्शनस्यैव तथात्वादित्यत आह ( न हीति ) ( अप्रयोजकत्वादिति ) करादिमति पुरुषत्वज्ञानत्वस्य पुरुषत्ववति पुरु- पत्वप्रकारवान्याप्यत्वं पुरुषत्वशून्ये करादिमत्त्वं विना नोपपद्यत इति सदव्याप्यत्वे करादेः पुरुषत्व्याप्तिभन्नप्रसतरूपस्य प्रकृतच्यातिप्राहकत- कस्य करादी पुरुषत्वान्याप्यत्यरूपापाद्यन्यतिरेकनिश्चयं विना असम्भवेन व्यभिचारशक्या प्रकृतव्याप्तिनिश्चयासम्मवादित्यर्थः । करादी पुरुषत्व. व्याप्तिग्रहेऽपि धर्मिणि करायदर्शनाचत्र पुरुषत्वसंशयो मविप्यस्येवेत्यत आह ( करादेरदर्शने बिति ) धर्मिणीत्यादिः । देतौरसिद्धिः-करादिमद्वि- शेयकत्वस्य प्रामाण्यसाधकहतोर्मिणि पुरुषत्याज्ञानरूपरक्षे महासम्भव इत्यर्थः । तथा च प्रामाण्यानुमिनिरव कथमिति भायः । मिश्रसमाधान- माशङ्कम निराकरोति ( अयेति ) (प्रामाण्यनिधयादेवेति) मामाण्य संशयरूपकारणविघटकादित्यादिः । प्रामाण्यसंशयस्यार्थसंशयहेतृतायामेव पासण्यसंसयजन्य संचयस्य विशेपदर्शनातियध्यत्वप्रयोगकमिति सम्भवदुक्तिकम्, सेव न सम्भवतीत्याह (न दौति ) आये पक्षे दोपमाह (व्यभिचारादिति ) अर्थनिश्चयशून्यकाले विनापि पामाग्यसंशयं साधा ·অথ २१२ शास्त्रमुक्त वळी । मि] प्रायत्वेनानवस्था स्वात् । गुरुमते च प्रामाण्यस्य स्खग्राह्यत्वं नव- दी] सरायरैविध्यव्याघातापत्ते, प्रमावतदभावभ्रमत्वादभागदिसशयानां मिथो व्यभिचारात्, सत्येकतरकोटिनिश्चये सशयानुपपत्तेश्च । प्रामाण्यसशयाकालीनार्थसंशय एवार्थनिश्चयः प्रतिबन्धक इति चेत् ? उत्कि तादृशसशयखेनापि जन्यता, यतस्तदयच्छिन्न प्रत्यर्थनिधयत्य प्रतिबन्धकता स्यात् । एतेन विशेषादर्शनजन्य एव मशये विशेषदर्शन प्रतिबन्धकमिति परास्तम्, सशयमात्रस्यैव विशेषादर्शनजन्यत्वाच्च । [ग] रणधर्मदर्शनान्तिस्सशयोत्सत्तेरित भाव. ! साधारणधर्मदर्शनाद्यजन्य- संशयरूपे विशेषे हेतुना दूपयति ( सशयत्रैविध्येति ) Bाधारणधर्मदर्शना- दिसहकारेणैव अर्थनिश्चयकालीनार्थसशयरूपविशेषे हेतुत्वमाशय निरा- करोति (प्रमालेति ) आदिना तद्ववेदकोटिकसशयपरिग्रह । कथच्चि- यभिचारयारणेऽपि अर्थनिश्चयकालेऽपि तत्प्रतिबन्धनार्थमशय एव न सम्भवति, क प्रामाण्यसशयहेतुतति दूषयति (सत्येकतरेति ) अप्रामाण्य- शामुतेजकीकृत्यार्थनिश्चयकाले तत्सशयोपपादने च प्रामाण्यसशय- हेतुत्वमनर्थकमित्याशयः । अर्थनिश्चयदशाया तत्सशयस्यान्यथैवोपपत्ति- माशङ्कते ( अथेति ) (प्रामाण्यसशयाकालीनेति ) एवञ्चैतादृशविशेषाना- स्मकस्यापि सामान्यकार्यम्य प्रसिद्ध्या विशेषान्तरे. प्रामाण्यसशयहेतुत्वमा- वश्यकमिति भावः । संशयत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्व एवैतत्स शोभते, तदेव न, तस्यार्थसमाजग्रस्तत्वादिति दूपयति (तत्तिमिति) (प्रतिवन्धकत्व- मिति ) प्रामाण्यसशयस्य हेतुत्वञ्चति शेष । एतेत-संशयत्वम्य जन्यता. नवच्छेदकत्वेन (विशेपदर्शन प्रतिबन्धकमिति ) तथा च प्रामाण्यसशयज- न्यमशये विशेषदर्शनम्याहेतुतया न तस्य विशेषदर्शनप्रतिबध्यत्वमि- त्यभिमानः । उपत्यमम्भवमप्याह (समयमात्रम्यवेति ) विशेषदर्शनामाव- जन्यतावच्छदक कोटो प्रामाण्य शियाजन्यत्तस्य उक्तयुक्त्या गौरवेण चापिशादिनि । माद्विशेषदर्शनरूपप्रतिबन्धकवशादुका- स्थऽधमयम्नयामि प्रामाण्यानिश्चये तलिशयाकारणाधाथि भाव.

·. गदाधरीये-पामाण्यवादः ।। २१३ मियाय स्वरूपप्रामाण्याम्यां बहिर्भूतत्वात् परग्राह्यत्वेऽनवस्थानाद किन्तु परिशेपानुमानेन प्रमाणान्तरेण या ग्राह्यम्, तथा च तत्या- माण्यस्यापि स्वग्राह्यत्वमन्यनवेत्यनवस्थैव । दी) अथ प्रामाण्यसंशयोचरार्थनिश्चये प्रामाण्यनिश्चयो हेतुरिति चेन्न, तादृशनिश्चयत्वेन बन्यतायां मानाभावात् । निश्चयसामान्यसामग्रीसत्त्वे सत्यपि प्रामाण्यसन्देहे तदुलादस्य दुर्यारत्वात्, न हि तदनुचरनिश्चयत्वे- नापि जन्यता, तदवच्छिन्नं प्रति वा कस्यचिकिञ्चिद्रूपावच्छेदेन जनकता, मानाभावात्, महागौरवप्रसङ्गप्रतिहतत्वाच्च । एतेनाप्यर्थनिश्चयोचरार्थ- संशयं प्रति प्रामाण्यसंशयस्य अमसंशयाठरप्रत्यक्ष प्रति विशेषदर्शनस्य च हेतुवा प्रत्युक्ता । [ अत्र काचित्पतिर्यच्छिमा • ] अथ भवतामपि कथं सत्यप्यानश्चये सति च प्रामाण्यसंशये तत्संशय इति चेत्, भगृहीतापामाण्यस्यैव विशेपदर्शनस्य प्रति- [ग] निश्चयोऽपि न सम्भवतीति तनिश्चयानुसरणमित्याशङ्कते ( अथेति ) तादृशनिश्चयवेन प्रामाण्यनिश्चयजन्यता स्वीकृत्यापि तत्र प्रामाण्यनिश्चयं विना निश्चयो दुर्वार इत्यत आह ( निधयसामान्येति ) तदुत्पादस्य-अर्थनिश्चयसामान्योत्पादस्य- ननु प्रामाण्यसंशयानुवरनिश्चये प्रामाण्यसंशयाभावस्य हेतुतया यायद्रि- शेषसामग्रीवाधेन प्रामाण्यसंशयदशायां न निश्चयापचिरित्यत आह (न हीति) (मानाभावादिति) निश्चयत्वस्यार्यसमाजग्रस्ततयाऽर्थनिश्चये प्रामाण्यसंशयदशायां विपरीतकोटिमानविरोधिविशेपदर्शनासत्त्वे विपरी- तकोटेरापि भानसम्भवेन निश्चयत्वावच्छिन्नापत्त्यसम्भवेन तद्वारणान्यथा नुपपत्तिरूपप्रमाणासम्मवादिति भावः । आपकमयाह (महागौरवेति ) एतेन प्रकृत इव विशेषकारणतया सामान्यधर्मावच्छिन्नापतेर्दुरित्वेनेत्यर्थः । भषिकारेण संशयत्वनिश्चयत्वयोर्थममाजप्रस्ततयाँ वक्ष्यमाणहेतुताया नियुक्तिकत्ये सूचितम् (प्रामाण्य संशयस्यति) हेतुतस्याप्रमणान्वयः । प्रत्यक्षम्-प्रत्यक्षनिश्चयम् [*( व्याल्यातेति ) नियुक्तिकत्वेनेत्यादि. ४ ] ( भवतामिति ) प्रतिमध्यतावच्छेदककोटौ प्रामाण्यसंशयाजन्यत्वमनिवश्यैत्र ·२६१ चारमुक्ताबळी। दी] बन्धकत्वादिति गृहाण | अप्रामाण्यस्याननुगमात्तद्ग्रहाणामननुगमेऽपि न क्षतिः, प्रतिबन्धकतावच्छेदकाननुगमस्यादोपत्वात् । प्रकृते चागृहीता- प्रामाण्यस्य करादिरूपविशेषदर्शनस्य सत्वान्न संशयसम्मवः । [ग] अर्थसंशयसामान्ये सन्निश्चयस्य प्रतिबधकत्ववादिनामित्यर्थः । विशेपदर्शनस्य-विरोषिनिश्चयस्य । अप्रामाण्यस्य नानाविधप्रमत्व प्रमा. स्वामावरूपस्य । अननुगमात् अनातप्रसक्तैकरूपेणोपादानासम्मवात् । तद्ग्रहाणामननुगमेऽपि एकरूपेणाभावस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटी निवेशासम्मऽपि । न क्षतिः- तावदभावविशिष्टस्य प्रतिबन्धकवाद्विशेण- विशेष्यमा विनिगमनाविरहेऽपि न क्षतिः । " प्रतिबन्धकतावच्छेदका- ननुगमस्यादोपत्वादि" ति पाठः । प्रतिवन्धकतावच्छेदकाननुगमस्य- तावदभावानां विशेष्यविशेषणमा विनिगमनाविरहेण नानात्वस्य (अदो- पत्वादिति ) अगत्येत्यादिः । " एकैनामावविशिष्टस्य प्रतिबन्धकरवात् प्रतिबन्धकतावच्छेदकाननुगमस्य वा दोषत्वादि"ति कचित्पाठः ॥ 'सत्पाठे, एकैकामावविशिष्टस्येत्यस्य प्रत्येकरूपावच्छिन्नामावकूटविशि- एस्यत्येवार्थ. । नानाविधाप्रामाण्यज्ञानानामेकत्राभावनिवेशासम्भवेऽपि अभावममुदायस्यैकत्र निवेशे विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण तनिवेशासम्भवेऽपि च पृथक्पृथक् तत्तदप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्टत्वेन निश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वादित्यर्थः । प्रतिबन्धकतावच्छेदकाननुगमस्य- सकलप्रतिवन्धकानामे करूपेण सट्टहासम्भवस्य। अदोपत्यान-तदभावानां हेतुत्वे व्यभिचाराप्रयोजकत्वात् । कार्यकारणाभावनानात्वस्यागत्याऽदूषक- स्वादिति यथाश्रुतव्याख्यानादरणीया, भ्रमत्वग्रहाभावविशिष्टत्वेन प्रमा- . भावग्रहाभावविशिष्टत्वेन च पृथक्प्रतिबन्धकले प्रमात्वाभावमानमहाधी- नसंशये प्रथमप्रतिवन्धकामायस्य ममत्वमात्रमहापीनसशये च द्वितीयविशि- टाभावस्य व्यभिचारात्। नन्येव प्रामाण्यनिश्चये प्रामाण्यसंशयरूपोचेजकबलात् निश्चितम्याप्यर्थस्य सशयो भवेदेवेति कथं प्रामाण्यानुमिति- येयध्यमित्यत आह (प्रकृते चेति ) ( अगृहीतामामाण्यस्यति ) करा, ·गदाधरीय-प्रामाण्यवाद। {म] यत्तु व्यवसायस्य प्रामाण्यनिश्चयादेव प्रवृत्तेने तस्या. मि.मामाण्यानुसरणमिति नानवस्था न च प्रामाण्यसंश- पादाथित्यावर्जितो विषयसंशय इति वाच्यम्, निश्चित संशयामावात्; अन्यधा स्वतोग्रहेऽपि संशयऽनवस्थेति। तद्- सत्-यदि हि प्रामापिथसंशयान्न विषये संशयो निश्चि- तत्त्वात् , तदा विपयनिश्चयार्थ प्रामाण्यनिश्चयो व्यर्थः, प्राथमिकविपयनिश्चयादेव निष्कम्पप्रवृत्युपपत्तेः। न हि विषयसंशयमनादृत्य प्रामाण्यनिश्चयः प्रवृत्तिहेतुरित्युक्तम् । अन्यसंशयादन्यत्र निदिचते कथं संशय इति चेदनुभव पृच्छ, चेन स्वसाक्षिकमेव प्रामाण्यसंशपस्थ पिपयसंशय- हेतुत्यमनुमतम् । ज्ञानविषयत्वमपि मामाण्यसंशयमासाय विषयसंशायकम् । ननु लिङ्ग-पक्ष-च्याप्न्यादीनां ज्ञानस्थ प्रामाण्यावधारणेऽअवस्था, अनवधारणे हत्यसिद्धिः । अथ लिङ्गादिज्ञान स्वविषयावधारणे कर्तव्ये स्प्रामाण्यज्ञानं ना- पेक्षते, अनुमानमालोच्छेदप्रसङ्गात्। लिङ्गादिनिश्चयस्य च स्वकारणाधीनस्य सर्वसिद्धत्वादिति चेन्न-प्रामाण्यसंशये. न लिङ्गस्यापि सन्देहात् । न हि न लिङ्गज्ञाने प्रामाण्यसं- शयः, अविरोधादिति। उच्यते, अपामापयशङ्काकलङ्काभावे लिङ्गाविज्ञानस्यैवार्थनिदचायकत्वात् , तत्कलकेतूव ग- तिः । यतु व्यवसाय कचिदप्रामाण्यशङ्का भवति कचिन्नेति "त्वयापि वक्तव्यम् । एवं बहुवितव्ययाधाससाध्ये स्वर्ग. साधेनं यांग इति ज्ञानं न गृहीतप्रामाण्यं भवतकम् , मामा- यानुमितेः पूर्वमेव तस्य विनाशात् किन्तु तज्ज्ञानसमानवि- "पर्यकममामाण्यशङ्काशून्य ज्ञानान्तरमेवानन्येवं बहुवित्तव्य' 'यापाससाध्ये निष्कम्पप्रवृत्तावनुपयोगित्वाद निम्फलं प्रामाण्य. ३४ L ·सानमुक्तावली। मित्रानमिति किंतदुपायानुसरणेनेति चेन्न स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञानप्रामाण्ये निदिचते सत्समानविषयकज्ञानान्तरे अ. प्रामाण्यशङ्कर न भवतीति ज्ञानान्तरमगृहीतप्रामाण्य मपि स्वार्थनिश्चयरूपं निष्कम्पप्रवृत्ति जनयतीत्यप्रामाण्य- शक्षाप्रतियन्धद्वारा निष्कम्पप्रवृत्तावुपयुज्यते प्रामाण्यज्ञान- मिति न निष्फलम् । यत्वनुमानस्य निरस्तसमस्तविम्र- माशङ्कस्य स्वत एव प्रामाण्यग्रह इत्युक्तम् , दी] अत्र वदन्ति, म्यनसिद्धव्यभिचारादर्शनात् करादेः पुरुषत्व. व्याप्यताप्रहेण (वा) गृहीतायाः करादिमति पुरुषत्वादिज्ञानरवस्य मामा- प्यन्याप्यतायाः स्मरणात्यामाण्यानुमिति. [ग] दिदर्शने अप्रामाण्यमहे अप्रामाण्यज्ञानानाम्कन्दितकरादिमाद्वशेष्यकल. रूपहेतुमहामावेन प्रामाण्यानुमितिरेवासम्भवादिति भाव । (म्वतम्सिरेति) करादौ पुरुषत्वादिव्यभिचारशहानिरामाथ तान्तरानुसरणेऽनवस्था स्या- दिति भावः । व्याप्यताग्रहण-च्याप्यनामहाधीनतन । यद्यपि करादी पुपरवठ्याम्यवाहेऽपि स्वसिद्धव्यभिचाराज्ञाना- त् फरादिमद्विोप्यकत्वे प्रामाण्यव्याप्यतामहम्सम्मवते, तथापि तथा मामाण्यमहोपगमे पुरोपनिविशेप्यकत्वेऽपि स्वतम्मिदव्यभिचारामहात् प्रामा- ज्यव्याप्यताप्रहसम्मवेन विनव करादिदर्शन प्रामाण्यानुमितिसम्मवात् परादिदर्शनानुमरणमनर्थक स्यादिति तन्निवाहायव मूतता करादिमद्वि- शेप्यकत्व हेतूतमित्याशयेन करादी पुरषत्वव्याप्यतामहानुमरणम् । क. चिद्वगायन प्रहेण येति वाकारसवरिन पाठ , तथा सति म्वनम्मियभि- चारादर्शनादिति गृहीतायाः प्रामाण्यव्याप्यताया इत्यनेनान्वितम् । स्वत. मिदम्यमिवारामदेण प्रामाण्यव्याप्तिमहोपगमे उक्तरीत्या करादिदर्शनानु. सरणयात् कत्तान्तरानुमरणम् (प्रामाण्यव्याप्यतायाः स्मरणादिति ) सद्धपाप्यताया अनुमबझाले ताहनां निवाहकम्य करादी पुरसत्वन्या. प्यतामहम्यासत्वेन तत एव पुरष सापनिवृतिमामानि स्मरणानुसरणम्।

·पदाधराय-प्रामाण्यवादः । [दी फरादे पुरुषत्वव्याप्यत्वादेविस्मरणाद न च तदर्शनापुरुषलसंशय- प्रतिरोपः। अथ प्रामाण्यस्यानुमापकः तस्याप्यवतापरामर्श एवास्त तत्संशयो- छेदक इति कृत तदनुमित्या । परामर्शस्यादीच्यज्ञानाविषयत्वं पुनरनु- मितावपि समानम् । [गा ननु प्रामाण्यलि तव्याप्यत्वस्मरणकाले करादौ पुरुपत्कव्याप्त- भिवृचितायाश्च पूर्वानुभूताग स्मरणसम्भव इति तत एव पुरुषत्वसंशय- निवृत्तिवेदित्यत आह (फरादेरिति ) 'व्याप्पत्वादे' रित्यादिना धर्मिसम्ब- न्धपरिग्रहः । विसरणा-सस्कारनाशेनोद्दोघविरहेण या स्मरणा- भावात् । (न च तदर्शनादिति ) संशयप्रतिबन्धककरादिग्रहासमवधानादिति भावः । तथा च तत्र प्रामाण्यानुमिति विना प्रामाण्यसंशयानिवृत्तलौकिक्- सामग्री विना पुरुषत्वयाहसामप्रीतः तस्य संशय एवं स्यान्न तु निश्चय इति तन्निश्चयार्थ प्रामाण्यानुगित्यनुसरणम् । नच प्रामाण्यस्य निश्चयेऽषि विपरीतकोदिभानविरोधिनोऽसनेऽर्थ- संशयः स्यादेव, निश्चितपामाण्यकशाचीमव्यवसायश्च न तावत्कालस्थायीति न ततो विपरीतभाननिवृत्तिरित राच्यम्, यद्धर्मिविशयका निश्श्ये प्रामाण्यग्रहस्तत्र तत्यकारकममाविषयत्वासतद्धर्मव्याप्यवत्वस्यैव सदभाव-- भाननिवर्तकत्यादिति भावः। (जत्सशयोच्छेदक इति ) विशेषदर्शनविधया मामाण्यसंशयप्रति बन्धक इत्यर्थः ( अनुमितावाप समानमिति ) अनुमित स्वजनकपरामर्श- समानविशेप्यकत्वनियमादिति भाव । एवध धर्मितारच्छेदकावच्छेदेन विरोध्यवगाहिनिश्चयोऽसमानविशेष्यकोऽपि संशयविरोधीति वाच्यम्. वया अपरामोऽपि तथागूर उदीच्यव्यवसाय संशय विरुद्धयादेवेति भाव।

·. २६८ शास्त्रमुक्तावली। [दी ] मत्रा, पक्षतावच्छेदकपुरोवर्तिविशेप्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यानुमाने उत्तरज्ञानस्यानुव्यवसाये पुरोवातविशेष्यकत्वमहात्, बन्यथा तु घर्मिज्ञानपिरहान्न सशय इति । (न] उत्तरबानस्य-पुरोवर्तिविशेष्यकोदीच्य यवसायस्य । ( पुरोवर्तिवि- शेप्यकत्वेति) माघाभावावच्छेदवेत्यादि । अन्यथा तदनुव्यवसायानु- दयेन उदीच्यज्ञाने सशयः प्रामाण्यस्य पुरोवर्निविशेष्यक्त्वावच्छेदेन प्रामाण्यव्याप्यवत्वामहस्तूदीच्यज्ञाने संशयनिवृत्तावनुपयुक्त , तदभावव्या- प्य याप्यस्येद तदभावव्याप्यावच्छेदकधर्मस्यापि ग्रहस्य तद्वत्ताज्ञानाप्रति- अन्धकत्वादिति भाव । नच-तदवच्छेदेन प्रामाण्यग्रहविशिष्टतद्वत्ताग्रह' मामाण्यसशय विरोधी, तथा चानुव्यवसायेन पुरोवर्निविशेष्यकत्वग्रहेऽपि तदानी प्रामा- ण्यस्मरण विना नाप्रामाण्यसशयनिवृत्तिरिति तत्स्मरण स्वीकार्यम्, तथा च तदानीं पुरोवर्निविशेष्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यव्याप्यवत्त्वस्याप्यनुमि- त्यर्थ पूर्वानुम्तस्य स्मरणसम्भवेन ततोऽपि पुरोवर्तिविशेष्यकत्व धर्मिता- वच्छेदकीकृत्य प्रामाण्यसशयस्य निवृत्तिसम्भव इति किं प्रामाण्यानुमित्येति थाच्यम् । पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यव्याप्यवचास्मरणात् । पुरोनिविशेष्यक्त्वावच्छिन्न धर्मिकप्रामाण्यसशय, निवृत्तावपि ज्ञाननिष्ठे- दन्त्यावच्छिन्नधर्मिकप्रामाण्यसशयनिवृत्तेस्ततोऽनिर्वाहात् तदर्थ प्रामाण्या नुमिते पूर्वमवश्यमङ्गीकरणीयत्वात् पूर्व पुरोवर्तिविशेष्यकत्वावच्छेदेन प्रामाण्यानुमितौ ज्ञाननिष्ठेदन्त्वावच्छिन्ने पुरोपर्तिविशेष्यकत्वावगाहिनोड नुव्यवसाय त् तदवच्छिन्नविशेप्यकमशयनिवृत्तिसम्भवात् । नच-पुरोवत्तिविशेष्यकलधर्मितावच्छेदक्कप्रामाण्यसाय पुरो- चर्तिपियनशयप्रयोनक इति प्रामाण्यव्याप्यवत्ताम्मरणात् सनिवृत्ता- वेन पुरायत्तिनि विषयसायनिवृत्तः ज्ञाननिष्ठेदन्वधर्मितावच्छेदकक ·गदाधरीय-मामाण्यपादः । [म] मत्-धूमवति वाहिज्ञानत्वमनुमितेः प्रामाण्यनियतमनु- व्यवसायेनोपनीतम्, 1, अतो विशेषदर्शनास तत्रामामाण्या- ति, प्रामाण्यनिश्रयादेवाप्रामाण्यशङ्काविरहाद निश्चित्य नि- कम्पध्यवहार इत्यमिग्रायः। वस्तुतस्तु परतः पक्षे न कचिदपि {दी] अनुमित्युपनतिमामाण्यस्यानुव्यवसायनोदीच्यज्ञाने, ग्रहणं पुनरेनु- धादिक्षणान्तरितजन्मनि तस्मिन् सुतरामसम्भदि । ग) प्रामाण्यसंशयमितृचिरनपेक्षितेति वाच्यम् । पुरोवर्तिविशेष्यकत्तस्य प्रामाण्यसंशयधर्मितावच्छेदकत्वेऽपि प्रामाण्याभावे प्रमत्वे वा पुरोवत्यंशाव- छिनत्वावगाहिसंशयादेव पुरोवर्तिनि विषयसंशयसम्मवात् , तद्वविच्छे- द्वेन पायाभावायगोहिसंस्कारविशिष्टतद्धर्मवत्ताप्रहस्य संशयविरोधित्वे तु -मामाण्यस्मरणं विनैवोपपत्तिः । न चोदीच्यज्ञाने मामाण्यसंशयस्यानिवृत्तावपि प्रामाण्यसंशये अनुसत एव ततः प्रवृत्तिर्निवतीति किन्तन तनिदर्तनेनेति वाच्यम् । यत्र काराणान्तराभावात् साहशज्ञानान्न प्रवृत्तिः तत्र साद्दशज्ञाने प्रामाण्यशङ्कानुदये ततो विपरीतकोटिमाननिवृत्तौ निधयान्तरनिर्वाण तुतः प्रवृत्तिनिर्वाह इति तत्र तनिवृत्तरपेक्षणात्, मामाण्यस्य-पूर्वमनुमिता तदुपनीतप्रामाण्यस्योदीच्यज्ञानानुव्यवसायेन तान्जाने ग्रहणात् तज्ज्ञाने प्रामाण्यशतानिवृत्तिः । ज्याप्यवत्तापरामर्शस्य च सामग्रीबलसिद्धानुमित्या विनाशातु नोदीच्यव्यवसायपर्यन्तस्थितिरिति न तदुपनीतव्याप्यवत्त्वस्यादी- च्यज्ञानानुव्यवसाये भानसम्भव इति मतं -दूपयति ( अनुमित्युपनीतेति ) (एकट्यादिक्षणान्तरितजन्मनि तस्मिन्निति ) प्रामाण्यानुमितितृतीयादि- "हणजातन्यवसाय इत्यर्थः । (सुतरामसम्भवीति ) तदनुव्यवसायपूर्व रामाण्यानुमितेरसत्त्वादिति भाव. । विनश्यदवस्थपूरामर्शजन्यानुमित- (तुगलमागे परामर्शपनीतधूमहत्त्वात्य विशेष्याशेन भानसम्भवः, तत्पूर्वपरामर्शनाशात् ; एवं धर्मितावच्छेदकधर्भवद्विशेष्यकत्वावच्छेदेनैव अशेषणपकारकत्वमनुव्यवसायो गृहणातीति बौद्धाधिकारविवृतो स्वयं

·२७०
शास्त्रमुकावली।
प्रामाण्यग्रहः प्रवर्तक इति । एवमनुव्यवसायस्य प्रामा
यतत्वान प्रामाण्यशङ्का । न बजानन् जानामीति :...
न या घटज्ञाझे पटं जानामीति । भ्रमेऽप्यनुव्यवसायेन से
तत्वादिकं व्यवसायप्रकारत्वेनोल्लिख्यते तथैव । यत्व
सदशायां झटिति प्रचुरतरनिष्कम्पप्रवृत्तिदर्शनात् प्राम
स्वत एव गृह्यते, अन्यत्र तु परत इति, तन्न विशेष्यनिष्ठा
न्तामावप्रतियोगिप्रकारानवच्छिन्नत्वादिकं प्रामाण्यं स्व
गृहीतुमर्शक्यमिति परत एव गृह्यते । झटिति प्रवृत्तिस्तु क
चरणादिमति शरीरज्ञानत्वादेर्विशेपस्यानुव्यवसायेन ग्रहा
प्रामाण्यशङ्काशून्यावश्यवसायादेय, न प्रामाण्यज्ञानं प्रवर्तक
त्युक्तम् । टिति तत्समधानन्तु स्वकारणाधीनम् । न
पिपासूनां झटिति प्रचुरतरा समर्था च प्रवृत्तिरम्भसीति
पिपासोपशमनशक्तिरस्य प्रत्यक्ष, इति ।
इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी
प्रत्यक्षखण्डे प्रामाण्यवादे ज्ञप्तिवादः।।
[दी] 'धूमवती ' त्यादिकं लिङ्गोपहितलैंगिकमानपक्षे ।
इति श्रीमहामहोपाध्याय रघुनाथशिरोमणि भट्टाचार्यस्य कृती
प्रत्यक्षमणिदीपितौ प्रामाण्यवाद सिद्धान्तरहस्ये
ज्ञप्तिपाद.॥
[ग] लिखितम् , तथा सति अनुमिती साध्यव्याप्यस्य पातावच्छेदकतय
माने तद्वति साध्यप्रकारकत्वस्यानुमित्यनुव्यवसाये भान न सम्भवति, अतो
लिकोपधानमतावलम्बनेन मूलोक्त तदुपपादयति (धूमपतीत्यादि)।
इति श्री महामहोपाध्याय गदापरमधाचार्य विरचिते
प्रत्यक्षमणिदीधिति व्याख्याने प्रामाण्यवादे सिद्धान्तरदम्ये
इति वा द ॥
.

·न्या-श्रीसुदर्शनमुद्रायन्त्रालये अय्याणि पुस्तकानि. . . . ४ १ . . . १९. नेवाःतकचन्याय? ४ ४ चैदिक ग्रन्याः। नं नाम रु आ१६. यतिलिङ्गसमर्थनम् श्रीसूक्तभाष्यम् २१७. अपनपारिजातः पुरुषसूकमाप्यम् १८.न्यायभास्करः १. तैत्तिरीयोपनिपदाप्यम् ३ इ.सध्यावन्दनभाज्यम् वेदान्त ग्रन्या । ५. शतदूषणी भा-१ ४६ विचारश्च ६. शतपणी भा-२ ३१२ २०. श्यत्वानुमाननिरास ७. शनपणी भा-३ वाद:मोक्षकारणतावादश्च ८. शतषणी मा-४ ३१२ ९. भगवद्गीता प्रतिपदा) २१. कार्याधिकरणवादःभा१०१० विवरणसहिता २ २२२. कार्यापिकरणवाद.भार १ १०. भगवद्गीता-वरवरमुनि) २३. कार्याधिकरणतस्वम् २५. श्रीरामानुजसि व्याख्यासहिता २१ गीतार्थसंग्रहः रक्षया द्वान्तसार सहितः ६२५. श्रुतितात्पर्यनिर्णयः (यन्त्रस्थः) १२, तस्वनिर्णयः (शैववैष्णवयाद) ४२६. भाइरहस्यम् १३. सिद्धान्तचिन्तामणिः १२२७. मीमांसापादुका १५. पाराशर्यविजयः २८. मीमांसाकौस्तुभाभा १ (प्रथमाध्यायप्रयमपादः)।१०२९. मीमांसाकौस्तुभःभा १६ १५. वेदान्तविजयः [मुरु ३०. गीमांसाकौस्तुम.मा५ १६ विधाविजयः,जन्मविद्या- ३१. सेश्वरमीमांसा विजय.,सद्विद्याविजयः न्याय ग्रन्थाः। अद्वतविद्या विजया,परि ३२. प्रामाण्यवादः ३३. अवच्छेदकतानिरुक्तिः . मीमांसा प्रन्या। . ० (यन्त्रस्था) करविजयः] ·७ ८ . . ५ G . ६ ने नाम रु आने नाम रु आ ३४. बाधगादाधरी • १५/५१. शतकोटिमण्डनम् ) ३५. मुलगदाधरीये) विजयराघवाचार्यवि. १. 'शब्दखण्ड पाश्चराल मन्था । १६. उपाधिवाद ५०. सात्वतसहिसा २ ८ २ गदाघरस्य ०५३. ईश्वरसहिता २७. गादाघरी चतुर्दशलक्षणी१ ११) (५४.पारमेश्वरसहिता सव्याख्या१०० ३८. गादाधरी पञ्चलक्षणी ८ सम्प्रदाय अन्याः। ३९. सिद्धान्तलक्षणम् १ ४५५. तत्वत्रयम् ४०. पक्षता-गादाधरी १ ८५६ मुमुक्षुप्पडिरहस्यम् ११. व्युत्पत्तिवाद २ ८५७. श्रीवचनभूषणम् ८ 69 సవ్యభిచార సామాన్య ) ५८. श्रीवादिभीकरवैभवम् । [सचित्रम् १३. सामान्यनिरुक्ति ० १२५९ भैयादिभोकरवैभवम्) ४४. पदवाक्यरत्नाकर २ [चित्ररहितम्] ४xprer) aaid. CHITR-IN- నువసంహరివిరోధ C. அண்ணாவைபவம் Jan 245 ४६ तत्वचिन्तामणौ |52 அருளிசசெயலாஹாயம0 4 23. ముక్తభోగావళీ अवयवग्रन्थ ५७ सत्प्रतिपक्षमन्य 8.8.syelive(TH5000 ४८. शतकोटि 465 பாஹமவிதயா 166 விசிஷடாதவைத) ४९ शतकोटिखेर्डनम् ளித்தராத லரம श्रीकृष्णनाताचार्याव 861 ததவழஸி ५. शनोटिग्वण्डनम् । 168 ஏக்மேவா தவிதிபமபாஹம , 169 வேதம भीमदमन्ताचार्यवतम् । १२|70. Goren. ८ ४ 0 8 ० . .9 १ . 18 . 02 . 2 .

·१ o २ ० . २ . ४ -620 न न नाम 82. On Sumur. आख्यायिकाः। இதில் திருப்பாவை ७१. संसारचक्रम मा १ ARTHour ழி, இவறதின கியா ७२. संसारचक्रम् मा २ கமாலைகள் இருக்கி ७३. युगलागुलीयम् Piệt. ७४. श्रीबदरिकाभगयाना। कोश अन्याः । वृत्तान्तः ८३. लिङ्गनिर्णयमूषणम् पुराण अन्याः। इतर अन्याः । ७५ काञ्चीमावास्यम् १ १२/८४. वाल्मीकिभावदीपः २४.. Tayari ५. विष्णुमहसनामस्तोत्रम् a ८६. लक्ष्मीसहस्रनामस्तोत्रम् 2. eSTORESO ८७. सभापितकौस्तुभ. ८८. सप्तभङ्गीतरनिणी ] ७८. महाभारते शान्तिपर्व. यन्त्रम्थ (जनप्रन्थः] ७९. हरिवशेशेषधर्मः यात्रस्थ ८. सर्वदर्शनशिरोमणि. ९०. भस्मधारणविचारः दिव्यमबन्ध व्याख्यान ग्रन्थाः। ९१. परतत्वनिर्णय 80, முதலாயிரம வியா 192. araguster கதியானமவது ப ரய தவி: கம பெரியாழ்வா திருமொழி விவாக 98 Journal of P B. full 26L 5 81.00pmath due 195.UB.Ranautaio மான் திருமொழி தி ९६. दुर्वादविधूननम् ருசசாத விருகதம F2.53sktv.engcasio திருமன், திருப்பள வியெழுசசு, பல 198. arampus ६ திை ,கவணி ரனசியததா இ ९९. २डशनल வைகளின் வியாக்கி) 5.00 विचार . . ३ २ २ . ० 194IIstory in 4 . ८ द . . ८ ir १००अन्तयासिबहिति ·[५] नाम . ० ४ . 2 ४ . . ३ १ . . ६ नं रु आ नं नाम रु आ १०१. ऐकशास्त्रयमीमांसा ८/११९. तिरुप्पल्लाण्डु 002. MUST ०. ०१२०. ऊर्ध्वपुण्ड्पारणविधि १०३ सुदर्शनमीमांसा ० १०१२१.श्रीपराशरविशिष्टपरम) 104.Buradanvar धर्मशास्त्र ०१२ 81 १०५ प्रीवैष्णवमतदक्षणोद्धार१ (१२२ वेदान्तरहस्य 005, Passa Narsio/१२३.श्रीशाण्डिल्य विशि) टपरमधर्मशास्त्र ० १२ १०७. भोजनकुतुहलम् [यात्रस्थ ] १२४.तप्तमुद्राधारण पर नि-1 १०८. श्रीभाप्यावशनपरीक्षा० ६ र्णयसिन्धुकारकाफैसला हिन्दी भाषा की पुस्तकें । १२५. दिव्यदेश विवेचन १०९. यतिराजवैभव २२६. द्वन्द्वयुद्धसमक्षा ० १२ ११०. उपनयनगायत्री- १२७.वैदिकसर्वस्वकाविशेषाङ्क १८ मीमासापरीक्षा ११२८. अद्वैतविवेचन ११२. चक्रधारणप्रमाणसग्रह । १२९.सत्यार्थप्रकाश और) ११२. श्रीरामानुजसम्प्रदाय ६ की प्राचीनता १३०.श्रीभगवदाराधनविधि - ११३. विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त २ १३१.तुल वीमाहात्म्यदीपिका सारसंग्रह ११५. चक्रधारण क्यों १३२. पुरुषसूक्त (सटीक) १३३. श्रीसूक्त करना चाहिये ११५. सन्ध्यावन्दनविधि १३४. ईशावास्योपनिषत(सटीक) ११६. व्रतोत्सवनिर्णय .प्राप्तिस्थानम्- ११७. तत्वोद्बोधन ११८.मिथ्याआक्षेपोंकानिरास. Cunjeeveram. ( Madras.) गन्नुभाषिणी सस्कृतभापामयी साताहिकी पंत्रिका, वार्षिक मूल्यम् ३ ।। . ६ ४ P A | वैष्णव सम्प्रदाय १ 0 . . " . २ . २ श्रीसुदर्शनद्रायन्त्रालय,