·The Collection of Hindu Law Texts.
Vol. XXV.
THE
SÂNTI MAYÚKHA
(Sanskrit Text.)
A TREATISE ON
PROPITIATORY RITUALS
BY
BHAȚTA NÎLAKANTHA.
EDITED BY
J. Bu, GHARPURE, B ALL.B., (Honours to Law.)
Pleader, High Court,
Fellow of the University of Bombay.
First edition.
(All rights reserøed.)
1924,

·Printed by 0. 8. Deole at the Bombay Vaibhav Prees, Servant's of India
Society's Home, Sandharat Road, Girgaon, Bombay,
and
Pablished by J. R. Gharpuro, at the office of the
Collections of Hinda Law Texts, Gırgaon, Bombay.

·Important to every Student of Hindu Law,
Recommended as a Text Book
for the examinations for the office of the bigh Court Pleader by the
High Court of Bombay sed by the Sadder Court of Sindh.
HINDU LAW,
Third Edition
1921.
BY
J. R. GHARPURE, BA., LL.B. (Hons.)
Fellow of the Uniterstly of Bombay,
Editor " Collections of Hindu Law Texts
0
Revised and enlarged, with a drap of India in different colours
indicuting the several territorial Jurisdictions of different Schools :
and ttoo appendiccs at the end on the Mimonsa Rules of
Interpretation and the Doctrine of Sapinda
Price Rs. 10.
(Postage and Packing Extra.)
Apply to:-
(1) The Ilanager, " Aryabhushan Press," Poona City
(2) The Manager," Collections of Hindu Law Texts,
Ingre's Wadı, Gurgaum, Bombay (4).
11

·THE COLLECTIONS OF Hindu Law Text-Series. The following are the Books undertaken and Pablished in this Series Edited by J. R. Gharpure, B.A., LL.B. (Hons.) Vakil, Bigh Court, Bombay. This Series was started in 1909 with the object of publishing all the important Texts bearing on Hindu Larr, together with their English Translation. No. I. Yâjõavallya-Smriti with the Mitakshara of Sri Viſīînes vara. (Text) pp. 450 + 63. This book contains the Smriti of Yogi Yājia valkya with Vijñanes'vara's Alitaksbari thereon. The book is divided into three Books or Adhyâyas riz: Tho Achära, tho Vyavahora and the Prayaschhitta At the beginning has been given a short introduction containing information about the two writers. An exhaustive 'List of Contents' running over 22 pages in double columns. gives the hoads of contents in minute, details. The Index to Porses indexing oach balf of a Sloka and given at the oud is also exhaustivo covering 28 pages in double columns. Then follows the Inder to the names of the Sagos and Authors roforred to in the body of the book, an Inder to the Nyayas or maxims of law quotod in the book, as also an Inder to the Rules of Grammar. (Completely bound price Rs. 6 II. The Millâksharī–Aa English Translation of the text as published in Vol. I of this serieg The translation of the Vyawabara Adhyâya has beon completed covering 4.4 pagos. Tho text of Yojfavalkya is translated and printed in black typo, to distinguish it from the Mitakshars which is printed in the ordinary type with the quoted sords and passagos In thick topos. The notes are critloal and copious, and refer to all tho decided osscg. The translation of the Acharidhyaya is in progress. The translation of Vyawahara is ready for sale. ( Bound Volume Rx,15-0.

·धर्मशास्त्रग्रन्थमाला (ग्रन्थाङ्क: २५)
॥ श्री.
मट्टनीलकण्ठकृतभगवन्तभास्करे
शान्तिमयूखः
(द्वादशः)
जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, बी. ए. एल्एल्. बी.
हायकोर्ट वकील, विश्वविद्यालयसदस्य.-मुबई,
इत्यनेन संशोधित प्रकाशितध ।
.
प्रथमावृति
शकान्दाः १८५५, किम्ताब्दाः १९२४.
अस्य ग्रन्यस्य सविधारा रानभायनेने स्वातीता.)

·मोहमय्यां 'मुंबईवैभव' मुद्रणालये 'चिंतामण सखाराम देवळे' इत्यनेन मुद्रितः, जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे, हायकोर्ट-वकील' इत्यनेन प्रकाशितश्च ।

·उपोद्धातः। धर्मशास्त्रग्रन्थमालाया अयं पंचविंशो ग्रन्थः प्रकाश्यते । श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादि- निबन्धा बहवः प्रमाणग्रन्याः सन्ति । तत्र बहुषु व्यवहारनिबन्धेषु सरसु भट्ट-नीलकंठस्य मयूखा आर्यदेशस्य पश्चिमभूभागे विशेषतस्तत्र च श्रीपरशुरामक्षेत्रे गुर्जरदेशे त्वतीय प्रामाण्यतां गताः । राज शासनाधिकारिणोऽपि सामान्येन मिताक्षरामयूखावेव निर्णयेष्वाद्रियन्ते । तत्र भट्ट-नीलकण्ठस्थितिदेशकालबोधनाय श्रीकाशीक्षेत्रस्थविद्वच्छिरोमणि-'रानडे उपनामक- बालशास्त्री'-लिखितानुसारेण रावसाहेब विश्वनाय नारायण मण्डलीकैस्तदंशो वर्णितः । स च तथैवात्र वर्ण्यते पुरा किल दक्षिणदेशे पैठणाख्यग्रामे गोविन्दमट्टो नाम महाविद्वांस्तपस्वी ब्राह्मणपुङ्गव आसीत् । तत्पुत्रो रामेश्वरमट्टनामा श्रीकाशीक्षेत्र वासार्थ जगाम । तत्र च श्रीराममन्त्रेण सचिर मगवन्तं श्रीरामचन्द्रमुपासाञ्चक्रे । परिणतावस्थायां तस्य नारायणभट्टनामा पुत्रो बभूव । स बाल्य- प्रभृति शान्त्यादिगुणसंपन्नो महातपस्वी चामवत् । तदानीमेव यवनैः श्रीविश्वेश्वरप्रासाद उत्सादितः । ततश्च कियता कालेन सर्वस्मिन्मारतवर्षे नावृष्टिरजायत । तदा सार्वभौमयवनर्भट्टनारायणो वृष्ट्यर्थ प्रार्थितः । ततो नारायणभट्टेनाहोरात्राभ्यन्तरे वृष्टिर्भविष्यतीति प्रतिज्ञातं तथैव सर्वपृथिव्यां देवो ववर्ष । तेन सर्व जगन्ननन्द । सार्वभौमयवनेभ्यो नारायणमद्देन श्रीविश्वेश्वरप्रासादनिर्माणानुमति- चिता सापि तैर्दत्ता । तदा सेन महाप्रासादं निर्माय श्रीविश्वेश्वरः प्रतिष्ठापितः । तत्तस्य लोकोचर ब्रह्मवर्चसमालोच्यास्तिकजनाः सर्वे परमभक्तिप्रेमगद्दा बभूवुः सर्वैश्च जगद्गुरुरिति महापदवी दत्ता तत्कुलीनानां चाग्रपूजानियमो विहित इतीयं कथा श्रीकाशीक्षेत्रे सुप्रसिद्धा । नारायणगढस्य सर्वशास्त्र- पारावारीणता विस्थलीसेतुप्रयोगरत्नायनेकान्थनिर्मित्या जगत्मसिद्वा वर्तते । किंचाय यावत्तनिर्मित- अन्धेरेव श्रौतस्मार्तधर्मरक्षणं जातमित्यपि सुप्रसिद्धम् । वक्ष्यमाणवंशक्रमो नारायणभट्टपुत्र रामकृष्णमट्ट- कृतज्योतिष्टोमपद्धतिमन्ये स्पष्टं लिखितस्तस्येमौ श्लोको- श्रीमदक्षिणदेशेऽगस्त्य इवासीत्स मट्टगोविन्दः । तत्सूनुः श्रीरामेश्वरमट्टोऽमत्स सर्वदिक्ख्यातः ॥१॥ तत्पुत्रः श्रीनारायणभट्टो जयति सूर्यवभूमो । तत्सूनू रामकृष्णभट्टो रामेकशरणतां यातः ॥ २ ॥ गोविन्दमट्टरामेश्वरभट्टाभ्यां निर्मिता ग्रन्यास्तज्जीवनसमयच साम्प्रतं यथार्थतया नोप- लभ्यन्ते । नारायणमट्टस्थितिसमयस्तु साक्षातद्धस्तलिखितपुस्तकस्थेभ्योऽङ्केभ्योऽवगम्यते । तत्रैकस्मि- पुस्तके विक्रमार्के संवत् १६२४ इत्यका लिखिताः । पुस्तकान्तरे च ·२ उपोद्धातः। मपिबाणाब्धिभूगण्ये शाके ज्येष्ठे सिते रवौ । चतुर्दश्यां विशाखासु ग्रन्थोऽन्तं समगादयम् । मट्टरामशपुत्रण काशीपुर्या यथामति । लिखितः सप्तमोऽध्यायो भाष्ये शबरसत्कृता । इति श्लोकाभ्यामिमेऽङ्का (१४५७ ) दर्शिताः । तस्यैव पुस्तकस्य द्वादशाध्यायसमाप्तिपत्रे संवत् १६१२ इत्यङ्का लिखिताः । नारायणमट्टस्य रामकृष्णमदृशङ्करमट्टशर्माणौ महानिबन्धकारी सकलशास्त्रपारीणी. द्वौ पुत्रावास्ताम् । तत्र रामकृष्णमट्टकृतग्रन्थेषु महामन्यातन्त्रवार्तिकव्याख्या धर्मशास्त्रे तु जीवत्पितृकनिर्णयप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः सन्ति । शङ्करभट्टकृतमन्येषु द्वैतनिर्णयाख्यो महामन्यः सुप्रसिद्धः । मीमांसायामपि कानिचित्प्रकरणान्युपलभ्यन्ते । द्वैतनिर्णयारम्भश्लो. काभ्यामेतन्निीयते । तो श्लोको यथा- मीमांसासरसीसरोजमकरन्दास्वादनैकवतो हंसः स्वीययशःसिताद्वयमतेरासीगुरूपामिधः । वाग्देव्यागतमत्सरां श्रियमयं नित्यानुरक्तो भजन नो मुशन्ननिमुक्तकं विजयते श्रीमट्टनारायणः । विबुधानन्दसन्दोहहेतवे तत्तनूद्भवः । मीमांसावेतसाम्राज्यनीतिज्ञो मदृशङ्करः । शङ्करभट्टस्य पुत्रौ द्वौ । नीलकण्ठभट्टो दामोदरभट्टश्च । तत्रायो महानिबन्धकारो दानमयूखा- दीनां द्वादशाना मयूखानां कर्ता । द्वितीयश्च द्वैतनिर्णयपरिशिष्टकार इति द्वैतनिर्णयस्वदचा- प्रदानिकप्रकरणादवगम्यते । नीलकण्ठपुत्रः शङ्करमट्टस्तत्कृता बताईप्रभृतयो मन्या द्वादशान्ति- नामान उत्तमनिबन्धाः सन्ति । रामकृष्णमट्टस्य दिनकरमट्ट-कमलाकरमट्ट-लक्ष्मणभट्टाख्यास्रयः पुत्रा बभूवुस्तत्र दिनकरमट्टेन कृता उद्योतशान्तिसारादिग्रन्थाः प्रसिद्धाः । दिनकरमदृस्यैव कवि दान्थे दिवाकरभट्ट इति नाम्ना व्यवहारः । दिनकरभट्टस्य पुत्रो विश्वेश्वरमस्तस्यैव गागाभट्ट इति नामान्तरम् । अनेन मादृचिन्तामणिप्रभृतयो बहवो ग्रन्याः कृताः । कमलाकरभट्टस्य निर्णयसिन्धुप्रम- तयो मन्या बहुतरमेव प्रसिद्धा गाव्याश्च सन्ति । तस्य च स्थितिसमयो निर्णयसिन्धुपन्थस्यान्तिम लोकेन स्पष्टीमवति । स तथा- वसुझतुमतुभूमिते ( १६६८) मतेऽन्दे नरपति विक्रमतोऽथ याति रोद्रे । तपसि शिवतियों समापितोऽयं रघुपतिपादसरोरुहेऽर्पितश्च । इति कमलाकरस्य पुत्रोऽनन्तमस्तेन श्रीरामकल्पद्रुमप्रभृतयः पद्धतिमन्या बहवः कृताः । लक्ष्मणभट्टनिमिता अप्याचाररनप्रभृतयो ग्रन्याः प्रसिद्धाः सन्ति । एवमग्रेऽप्यस्मिन्कुले महामहा- विसस्तपस्विनः सत्पुरुषा उत्पन्नास्तेषामपि कीर्तिर्शिन्तेषु विरयाताऽस्ति । तेषां प्रदर्शना- - यायं वंशवृक्षो लिखितस्तत्र ये साम्प्रतं वर्तन्ते तेषो नामसु प्रथमं श्रीशब्दः प्रयुक्तः ।" ।

·oo उपोद्घातः । अत्र यानि पुस्तकानि यैश्च सुमनस्कतया प्रेषितानितेषां नामादीनि संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । तद्यथा अ-डेक्कन कालेज संग्रहात्माप्तं ६३ अनुकमांकन चिन्हितम. ८८ क- घ- " " " " " " " १२८ २६२ २९८ ४१८ १४३ उ-सत्पपुरात श्रीमद्वालाचार्यगजेंद्रगडकर इत्येत्तेः प्रेषितं श्री. माटे इत्येतेषां । रकलिकातारॉयल एशिआटिक सोसायटीतः प्रात्पम् । ख-राजापुरपाठशालायाः संग्रहात्माप्तम् । इ-आनन्दाश्रमसंग्रहादानीतम् ३७०६ इत्यनुक्रमांकेन चिन्हितम् य-श्री सरदारबिवलकर इत्येतेषां संग्रहात्प्राप्तम् १६६ , ट-पुण्यपत्तनस्थश्रीसरदार मेहेंदळे संग्रहात्माप्तम् फ-फर्ग्युसन कॉलेज मंडलीकविभागात्माप्तम् अपूर्ण पृ. ४३ . " " ज्ञ-श्री वाराणस्यां शिलाया मुद्रित. परमुपकृतं नो योतानिव दचानीतिशं । जगन्नाथ रघुनाथ घारपुरे ·विषयानुक्रमणिका . ... ... " ७७ ... " ... ७८ ... ... ... " .... " ८० ... " ... ... " ८२ ... " " ... ... " ... . ८७ . ८८ " " ... विषयः अधिदेवतास्थापनम् तेषां पुष्पावनादि होमे मंत्राः पूर्णाहुतिः अभिषेमंनाः प्रयोगशानिः प्रहनानानि श्रादित्यशान्तिः चंदशान्तिः मंगल बुध गुरोः गुरुपूजा शुकशान्तिः मानिराहुकेतुशान्तयः शनिरत शनिस्तोत्र अर्कविवाहः प्रयोगः रजोदर्शनशान्तिः वनादीनो फलम् ... प्रयोगः चंद्राकोंपरागकालीने विशेष: गोमुखप्रसवा... प्रयोगः सदंतोत्पत्तिशान्तिः कृष्णचतुर्दशीजननशांति सिनीवालीकुहूशांतिः प्रयोगः दर्शजननशांतिः प्रयोगः ज्येष्टाशान्तिः प्रयोगः मूलशान्तिः मूलाग्लेषाशान्त्योः प्रयोगः वैतिव्यतीपातसंकान्तिशान्तिः प्रयोगः पृ. विषयः एक्नक्षत्रजन्मशान्तिः प्रयोगः ४२ / ग्रहणोरसत्तौ शान्तिः विषयटिकाशान्तिविधिः ४३ | भगंडांतशांतिः ४४ दिनक्षयादिशातिः... ४६ त्रिकशान्तिः प्रसववैकृतशांतिविधिः यमलशांतिविधिः... ४७ | कातायःप्रयोगः बालरक्षाकरणादि. बारप्रहस्तवः ४८ कालानुसारतो रक्षाकरण ४९ बलिदानयोर्विकल्पः... ५. बौधायनोकशान्तयः आश्वलायनोका वारशान्तिः नक्षत्रशान्तयः तिथिवारतेषु साधारणः प्रयोगः ५३ ग्रहणशांतिः जलाशयवैकृतशांतिः वृश्यकृतशान्तिः ५८ | अग्निवैकृतशान्तिः... ५९ प्रतिमादिवैकृतशान्तिः माकस्मिकप्रासादपतनादिशतिः ६. | वृक्षविकारशीतिः ६. उत्पातशांतिः पल्लीसरटशान्तिः ६२. प्राम्यारण्यादिशान्तिः ६३ कपोतशान्तिः ६४ काककृत्यशान्तिः... | काकमैथुनदर्शनशान्तिः काकस्पर्शशान्तिः ६५ | अद्भुतसागरे सिंहप्रसूता गौरवमादिशान्तिः ७१ | अश्वशान्ति. गजशान्तिः महाशान्तिः ... ... " ९२ ९३ ९४ ... ... ... ... " ... ९६ ... ... " ... ... ... .. " ... ... " " ... " " १०२ १०४ ७४ ... ... ... " ·अथ शांतिमयूखः प्रारभ्यते । (दादशः) श्रीगणेशायनमः॥ यो लीलया संतनुतेऽत्र विश्वं । तत्पालयत्यात्मनि विश्वरूपे ॥ लयं नयत्याशु च पूर्णरूपः । शिवं तनोत्वाशु रविर्ममासौ ॥१॥ महोमहत्समाराध्य समाकर्ण्य गुरोगिरः । समुद्यतो नीलकंठो वक्तुं शांतिकपीष्टिकं ॥ २ ॥ महोमयमुदाराभं लोकत्रयनमस्कृतम् । तमहं भास्कर वंदे सतां सर्वार्थसिद्विदं ॥ ३ ॥ जज्ञे पितामहतनोः खलु कश्यपो यस्तस्मादजायत मुनिस्तु विभांडकाख्यः। तं पुत्रिणां धुरैमरोपयदृष्यशृंगस्तस्यान्वयेऽप्यजनि शृंगिवराभिधानः ॥ ४ ॥ १० तस्मिन्वशे महति वितते सेंगराख्ये नृपाणां राजा कर्णःसमजनि यथा सागरे शीतरश्मिः। कीया यस्य प्रथिततरया श्रीवनातेऽभिपूर्णे। कर्णस्यापि प्रविततकथा नावकाशं लभते ॥५॥ विशोकाख्यदेवस्ततस्तत्सुतोऽभूद्विशौकीकृता येन सर्वा धरित्री। ततोऽप्यास राजाऽस्तशत्रुस्ततोऽभूद्रयाख्यो रयेणैव सर्वाहितमः ॥ ६ ॥ बभूवाथ वैराटराजस्ततोऽभून्नृपो मेदिनी वल्लमो वीढराजः । १५ नरब्रह्मदेवस्ततो मन्युदेवस्ततोऽभून्नृपश्चंद्रपालाभिधानः ॥७॥ शिवगणाख्यनृपः समजन्यथो शिवगणाख्यपुरं प्रचकार यः । शिवगणेन समः सकलैगुणः शिवशिवप्रथमो गणनासु यः ॥८॥ रोलिचंद्र इति तत्तनयोऽभूत्कर्मसेननृपतिस्तमथानु । लोकपो नरहरिपराजो रामचंद्र इति तत्तनुजातः ॥ ९ ॥ यशोदेवस्ततो जातस्ताराचंद्रनृपस्ततः । चक्रसेनस्ततो राजा राजेंसिंहनृपो यतः ॥१०॥ ततोऽप्यभूपति साहिदेवः स्वकीर्तिभिनिर्जितदुग्धसिंधुः । अभूत्ततः श्रीभगवंतदेवः सदैव भाग्योदयवान् क्षितीशः ॥ ११॥ यदानद्रविणाद्रिनिर्जितवपू रत्नाचलो लज्जया। दूरे स्तब्ध इलावृते निविशते नो यत्र पुंसां गतिः ।। किंच अस्पदरातिवामनयनाने बुभिर्वदित- स्ते मोमिडवामुखोत्थहुतभुक्तुल्यः कथं नो भवेत् ॥ १२ ॥ २. . १क्ष-श्रीकाशीविश्वेश्वराभ्यां नमः । श्रीमालभैरवाय नमः । धख श्री सरस्वत्यै नमः। ई-रविजयति। फ-श्री लस्मी केशवाय नमः। १खडयरदइअकक्ष पाठः। 3 इ-करम् । ४ई-विशेसी । ५-जय। ६ज्ञ-यो।

·द्वादशमयूखाः । परिभाषा। [शाति- आज्ञप्तस्तेन राज्ञा विषुधकुलमणिर्दाक्षिणात्यावतसो भट्टश्रीनीलकठ. स्मृतिपु दृढमतिजैमिनीयेऽद्वितीयः । आशामादाय मूर्दा सविनयममुना तस्य सर्वानिवधान दृष्टा सम्यक् विविच्य प्रविततकिरणातन्यते भास्करोऽय ॥ १३॥ पंतारराहतमत्र किंचिन्मया तु निर्मूलतया तदुसित । ऊनोक्तिताऽतो न हि तेन काचित्खपुष्पहीनाऽपचितिर्न हीयते ॥ १४ ॥ सरकाराचारकाला समुचितरचना श्राद्धनीती विवादो दानोत्सर्गप्रतिष्ठा जगति जयकरा. संगतार्थानुच द्वा । प्रायश्चित्तं विशुद्धिस्तदनु निगदिता शातिरवं क्रमेण ख्याता प्रथेऽत्र शुद्ध बुधजनसुखदा हादशैते मयूखा ॥ १५ ॥ भगवतभास्करास्ये प्रथेऽस्मिन शिष्टसमते' च तत । शातिविवेकमयूखः प्रतन्यते नीलकण्ठेन ॥ १६ ॥ अस्पष्टपापविशेपनिदानकैहिकमात्रानिष्टानिवर्तक पापाप्रयोजक वैध कर्म शांतिकं । क्षयादिहरदानादावतिप्रसग वारयितु निदानकात । आमुष्मिकानिष्टनिवर्तक' त वारयितु- १५ मैहिकेति । प्रायश्चित्त वारयितु मात्रपद । प्रायश्चित सामुष्मिकानिटनिवर्तकमपि । अभि- चारप्रत्यभिचारादौ वारपितु पापाप्रयोजकमिति । तयो. फलतो हिंसात्वेन तदनुष्ठाने पाय- श्चित्तोक्तेश्च पापप्रयोजकत्वात् । अनिष्टनिवर्तकत्व च शातिकस्य तन्निदानपापनाशरूपसामयी- विघटकत्वेन पुष्टिफलक वैध कर्म पौष्टिक । तत्र परिभापा। २० मार्कडेयपुराणे (अ ३१ श्लो. ७६) "शिरस्नातश्च कुर्वत दैव पित्र्यमथापि वा । प्राइमुखोदङ्मुखो वाऽपि श्मश्रुकर्म च कारयेत्॥" तत्रैव ( अ ३१ श्लो ६४१६५) 'देवार्चनादिकणि तथा गुवंभिवादन । कुर्वीत सम्यगाचम्य प्रयतोऽपि सदा द्विज "" वृहन्मनु "प्राणानायम्य कुर्वीत सर्वकर्माणि सयत । २५ विधिवत्कर्यास्नानदानवतादिक ।" देवल "मासपक्षतिथीना च निमित्ताना च सर्वश । उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग्भवेदिति ॥" मामपक्षतिथय प्रयोगाधिकरणभूता सर्वेऽपि । यत्तु अनेकदिन साध्य कर्मण्याद्यदिने सकल्पकालीनी तिथिमधिकरणत्वेनाल्लिख्य ज्योति- प्टोमेनाह यक्ष्ये इत्यादिसकल्पवाक्य प्रयुजते यायका तत्त पदानामन्वयायोगादनादर्तव्य । ३. यदपि कवित्तेन तेन रूपेण प्रय मागतया विहितानामेव मासादीनामुल्लेख इति तदपि न । "मार्कडेय सकल्प्य १ यदकखइअक्षज्ञ पाठ फकदर-का ८ डक्षध-ला। २ ड-विमन । शानिपुटिमयुर ! ३ क्ष-ति । ४क्षशयनच ६ कार्याण ति मदिराठ । . 'तदानमुविम्याम् ' इत्यपर पाठ ।

·मयूस.] ऋत्विावरण शाखाविचारश्च । न বন্ধ मानामावात् । अविहितमासादिक आधानादौ मासपक्षतियाना ज्योतिष्टोम एकादशीवनादो च मासपक्षयोरुल्ले साभावप्रसंगाच्च । अतो ज्योतिष्टोमादावेकादश्यादिपूर्णिमातानामुल्लेख । एव. मन्यनापीति दिक् । अब च शूद्राणामध्यधिकार. । " श्राश्येच्चतुरो वर्णाकृत्वा ब्राह्मणमयत " इत्यादि वाक्येषु श्रावणस्य वृत्यर्थतया रागप्राप्तत्वेन तद्विवौ वाक्यवैयर्थ्यापत्तेनिजविवक्षया श्रवणविधाना- ५ तेषा पुराणश्रवणेऽधिकारेण ज्ञानसद्भावात् । वेदिकमंत्राभावे कथं तद्वत्सुकर्मस्वधिकार इति चेत् शृणु "धर्मेप्सवस्तु धर्मज्ञा. सता धर्ममनुष्ठिता । मंत्रवन न दुप्यति प्रशसा प्राप्नुवति चेति ॥' मनुना मत्रवर्जनात् (अ १०श्लो १२७)। यत्तु मेधातिथिमवजितेषूपवासादिष्वधिकारार्थमिद तु समरकेषु मंत्रपर्युसेनाधिकारार्थमिति अमरकोपवासादिपु १० श्रवणविधिनवाधिकारसिद्धवितद्वाक्यानर्थयापत्ते । अत एव मोक्षधर्मपि “मत्रवर्जन दुष्यंति कुर्वाणाः पौष्टिकी क्रियामिति " अतद्वाक्यस्य पौराण-वन तसामान्योप- स्थितपौराणक्रियोदेशेन मवर्जनविधौ पौष्टिकीमि यस्यादेश्यविशेषणवेनाविवक्षितत्व । एवं मनुवाक्यस्यतस्य चैकैव श्रुतिमल वेन कल्प्यते । गृह्यपरिशिष्टे " आदो विनायक पूज्य अते तु कुरदेवता "शौनक १५ "पुण्याहवाचनविधि वक्ष्यामोऽथ यथाविधि । प्रयोक्त कर्मणामादावते चोदयसिद्धये" ॥ कर्मप्रदीप कर्मादिषु तु सर्वत्र मातर सगणाधिपा । पूजनीयाः प्रयने न पूजिता पूजयति ता ॥ " प्रतिमासु च शुद्धासु लिखित्वा वा पटादिषु । अपि वाऽक्षतपुजेषु नैवेद्यैश्च पृथग्विधै ॥ कुड्यलग्ना वसोर्धारा सप्तवारं घृतेन तु । कारयेत्य वधारावा नातिनीचा नचोच्छ्रिता ॥ २० "आयुष्याणि च शात्यर्थ जप्त्वा तत्र समाहित । षड्म्य पितृ-पस्तदनु श्रावदानमुपक्रमेदिति"। पदभ्य इति कातीयउदोगपर । अन्येषा तु नवदैवत्य । अन्वष्टकासु वृद्धौ च गयायां च क्षयेऽहनि । अन मातु पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सहेति।" वचनात् । सर्वत्राचार्या यजमान समशासीय एव । अन्यथाऽऽचायस्य यजमानशाखा- ध्ययनामाने तच्छाखीयपदार्थाना निर्वाह एव न स्यात् । स्वशाखयाऽननुष्ठाने तु वैगुण्य । तथाच २५ पराशर य स्वशाखा परित्यज्य परशाला समानयेत् । अप्रमाणमृषि कृत्वा सोंऽथे तमसि मन्जतीति ॥" ऋत्विजस्तु भिन्नशाखीया अपि । सर्वेऽप्याचार्यब्रह्मविजो मधुपर्केग पूज्य. 'कविजो वृत्वा मधुपर्कमाहरेत् " इत्याश्वलायनोक्ते ( ११२५ ) । “ सपूज्य मधपण सात्विज कर्म कारयेदिति" विश्वामित्रोक्तेश्च । यो ऋतिक याखीय कर्म करोति तच्छाखाकेन प्रकारेण ३० काडा समयेन मधुपर्क कुर्वति यायका फेचित् । पोच यजमानशास्वाक्तन । यजमानेन १ज्ञ-चैपर्यापते-। २ इफयदडक्ष-विधिना । ३ क्षइकयदद्ध-गाविसारे । ४ यइ-अज्ञान । ५- ८३१५ २०-३०1 डयदअक्षकइध-पयुदासायमिति। पधनकइदफ-वपि । क्षड-विनि “डयकधफ-क्षित। ९क्ष अदक-यानुने, ज्ञफन यवानुाने । १० मीम सा अ५। ११न-पाठ । " -- ·अग्निविचारः। [ शांति- " " स्वशासीया कविम्मिश्च स्वस्वशाखीयाः पदार्थाः । अनेकेषु ऋविभु पदार्यानुसमयेनानु- ठेया इति तु युक्तं । तत्तच्छाखाध्ययनजन्यज्ञानस्यांगत्वादेवप्रयोगविधिपरिग्रहाच । ऋविम्यो देयमुक्त लिंगपुराणे 'वस्त्रयुग्मं तथाऽप्यूरं केयूरं कर्णभूषणं । अंगुलीभूषणं चैव मणिबंधस्य भूपणं ॥ "कंठाभरणयुक्तानि प्रारंभे धर्मकर्मणः। पुरोहिताय दत्वाऽथ अस्विरम्यश्चापि दापयदिति ॥". आपः पूर्यतेऽस्मिन्नित्यप्यूरं जलपात्रं । मत्स्यपुराणे यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः । पश्चिमद्वारमाश्रित्य प्रविशेयागमंडपं ॥"" संग्रहे “ समंततश्च सिद्धार्थान किरेद्रक्षोनमंत्रतः" प्रतिष्ठासारे "सर्वतः पंचगव्येन प्रोक्षयेयागमंडपं । आपो हिछा तृचेनैव ततः स्वस्त्ययनं जपेत् ॥" १० अत्र हेमाद्री वास्तुपूजाऽप्युक्ता " समंडपं प्रविश्याथ तोरणादि प्रपूज्य च। वास्तुयाग ततः कुर्यात्यासादे मंडपेऽथ वा ॥ वास्तुमंडलं च नैऋत्यां दिशि वास्त्वीशं ब्रह्मायांश्च समर्चयेदिति " शारदोक्तेः। वास्नु.. होमस्तु भिन्नस्थहिले कार्यः । मुख्यायतने वा। तत्राप्यादी पृथक्प्रयोगतया प्रधानसमतंत्रतया वा । शारदातिलके तु होम एव नोक्तः । सर्वं च शांति के पौष्टिक महादानादि लौकिकामो १५ कार्य । श्रौतस्मा सिमाप्ती मानाभावात् । यत्तु मनुः ( अ. ३ श्लो. ६७) "वैवाहिकेऽनो कुर्वीत गाय॒ कर्म यथाविधि । पंचयज्ञविधानं च पंक्तिं चान्वाहिकी गृहीति।" तत्स्पष्टं गृह्योक्तपरं। धैवाहिक इति च दारदायायकालिकयोरप्युपलक्षकं । तत्सजातीयसंस्कारस्यैव साधनतावच्छेदकत्वात् । यदपि याज्ञवल्क्यः ( आचारे ९७) " स्मार्त कर्म विवाहामो कुर्वीत प्रत्यहं गृही।दायकालादते वापि श्रोतं वैतानिकामिविति।" २० तत्रापि सामान्यं स्मार्चपदं गौर्य उपसंहियते । एतेनावनीयादयो निग्रताः । याहब- नीये जुव्हतीत्यादावश्वप्रतिग्रहेप्टो वैदिकत्वसाम्येन वैदिकाश्वदानप्रतिग्रहोपस्थितिवत् वैदिक- होमोपस्थितेश्च । यद्यप्यत्र गाई स्मार्त एव श्रौतं च वैतानिक एवेति नियमेन स्मृत्युक्तेऽपि कर्मणि औतस्माग्न्यिोः प्राप्ति. संभाव्यते तथापि न साहवनीयावसथ्यत्वादिरूपेण किंतु लौकिकसाधारणज्वलनत्वेनैव । अवैघाहुतिप्रक्षेपे आहवनीयत्वादिविधातापत्तेश्च । अत एव २५ सर्वांधानिन औपासनाभावाद्वैतानिकाप्राप्तश्च तेन गाह्र लौकिक एव कार्य । अमुमेव सर्वमर्थ स्मृत्यर्थसारकृदपि संजग्राह " गाह्ममोपासने कुर्यात्स घानी तु लौकिके । स्मात्तं च लौकिके कुर्याच्छोतं वैतानिकामिबिति। यनु नारायणवृत्तौ " सर्वाधानिना सीमंतोन्नयनादिगाहकर्मार्थ स्माग्निरुत्पादनीयः" इति तत्र मूलमन्वेष्यं । यदपि विज्ञानेश्वरो ग्रहयज्ञ ओपासन इत्यूचे तत्रापि मूलमन्वय ३० कातीयपरं बा। तत् तत्सूत्रे तथाम्नानात् । अत एव स विनायकशांती लौकिकाग्निमेवा- वोचत् । अतः स्मृत्युक्तं लौकिक एवेति । कृत्यरत्नाकरे १क्षफनघकखअ-राक्षोन । २ ज्ञ-ले। ३ ज्ञ-हौ। 3 ·मयूखः] विनायकम्रपनम। "शुभपानं तु कास्यं स्यात्तेनामिप्रणयेद् बुघ । तस्याभावे शरावण नवेनाभिमुखं च तं"। गोमिलीये आहूय चैव होतव्यो यो यत्र विहितोऽनलः"। तथा लक्षहोमे च वन्हि स्यात्कोटिहोमे हुताशन । पूर्णाहुत्या मूडो नाम शातिके वरद सदा॥ अन्येषु संस्कारादिकर्मस्वग्ने मविशेषा प्रयोगरत्ने ज्ञेया । होमे विशेषो गोभिलीये न मुक्तकेशो जुहुयान्नानुपातितजानुक । उत्तानेनैव हस्तेन अगुष्ठाग्रेण पीढितं । " सहतागुलिपाणिस्तु वाग्यतो जुहुयाद्धविरिति” ॥ बहुकतके होमे प्रत्याहुतित्यागाशक्त- होमारभ एव सर्वा देवताश्चतुर्थ्यतेनोद्दिश्य सर्वाणि द्रव्याणि त्यजेदिति हेमाद्यादयः । इति परिभाषा। ५ अथ विनायकनपनं । याज्ञवल्क्यः (आचारे २७१-२७४) १० "विनायक. कर्मविघ्नसियर्थ विनियोजित । गणानामाभिपत्ये च रुदेन ब्रह्मणा तथा ॥ तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोधत । " स्वमेऽवगाह्यतेऽयर्थ जल मुडाश्च पश्यति । कापायवाससश्चैव यादाश्चाधिरोहति । अत्यनेगर्दभैरुले सहकनावतिष्ठति । वजनपि तथाऽऽत्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः " ॥ उपसृष्ट उपद्रुत । स्वमे स्रोतसाऽपहियते । तत्र मज्जति वा । न त्ववगाहनमात्र विवक्षित । १५ तस्य शुभसूचकत्वात् । अन्यजेश्वडाले । प्रत्यक्षलक्षणान्याह (आचारे २७४-२७६) "विमना विफगरम ससीदत्यनिमित्तक । तेनोपसृष्टो लभते न राज्य राजनदन ॥ "कुमारी नैव भरिमपत्य गर्भमगना । आचार्यत्व श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययन तथा । " वणिक लाभ च नामोति कृषि चापि कृषीवल" ॥ ससीदति कारणं विनादीनमनस्को भवति । एतदुपलक्षणं यस्य यदिष्ट स चेदिष्ट सामग्रीसत्वे तन्न प्रामोति तदा तदुपद्रुतो २० बोध्य' । एतदुपद्रवपरिहारार्थ कर्माह । ( आ ७७ ) स्नपन तस्य कर्त्तव्य पुण्येऽ- हि विधिपूर्वक " । अत्र पुण्येन्हीत्यविशेपेऽपि विशेषोऽपरा: (पृ ५६३) भविष्ये "शुक्रपक्षे चतुर्थी च वारण धिषणस्य च । तिष्ये च वीरनक्षत्रे तस्यैव पुरतो नृपेति ॥" अनादौ देवतापूजोक्ता तत्रैव (पृ. ५६४) "व्योमकेश तु संपूज्य पार्वती मीमज तथा । कृष्णस्य पितरे केतु अर्कमार सित तथा ॥ २५ "धिषण क्लेदपुत्र च कोण लक्ष्म च भारत । विधुतुद बाहुलेय नदकस्य च धारिणमिति ॥ व्योमकेश शिव, । भीमजो गणेश । आरो भौम । सित शुक्र । विपणो गुरु । क्लेदपुत्रो बुध । कोण शनैश्चर । लक्ष्म तदाश्चद्र । वाहुलेय स्कद । नदकधारी कृष्ण । " गौरसर्पपल्केन साज्येनोत्सादितस्य च । सर्वोपर्धे सर्वधैर्विलिप्तशिसस्तथा ।। " ३ज्ञ-पत्यदन । ४ज्ञ+च। १ज्ञ-ति फ-पि। २ज्ञ-मुडाध। ताते' इति अपराीयपाठ । ५फहन-हेमाद्रौ।

·or सर्वोषधानि । मद्रासनं ! [ शांति- " " "मद्रासनोपविष्टस्य स्वस्ति वाच्या द्विजैः शुभाः॥" गौरसर्पपपिष्ठेन गोघृतयुक्तेनोत्सादित-- स्योदर्तितस्य । सर्वोषधानि छंदोगपरिशिष्टे कुष्टं मांसी हरिने दे मुराशैलेयचंदनं । वचा कर्चुरमुस्ते च सर्वोपध्यः प्रकीर्तिताः ॥” इति । सर्वगंधेश्चंदनकुंकुमागरुकस्तूरिकाजातीफलादिमिः । वेद्यां सितवस्त्रप्रच्छादितश्रीपर्णीपीठे ५ भद्रासनं । स्वति वाच्याः स्वति वाचनीयाः । ब्राह्मणद्वारा स्वस्ति वाचनं कारयेदित्यर्थः । " अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकासंगमाद्दात् । मृत्तिका रोचनां गंधं गुग्गुलुं चाप्सु निक्षिपेत् ।।। या आहृता एकवर्णश्चतुर्भिः कलशैह्नदात् । चर्मण्यानडुहे रक्त स्थाप्य भद्रासनं ततः॥" आनडुहं चर्म च वेद्यां प्राग्नीवपूर्वलोम च स्थाप्यमिति विज्ञानेश्वराया आपः ते चत्वारोऽपि कलशा भद्रासनात्पूर्वादिचतुर्दिा स्थाप्या इति सांप्रदायिकाः । पूर्वादिदिक्चयावस्थित- १० कलशोदकेनाभिषेकक्रमेण मंत्रानाह “ सहस्राक्षं शतधारमृपिभिः पावनं कृतं । तेन त्वामभिषिचामि पाबमानीः पुनंतु ते ॥ " भगं ते वरुणो राजा मगं सूर्यो बृहस्पतिः। भगमिंद्रश्च वायश्च भगं सप्तर्पयो ददुः । " यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमंते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे केशयोरक्ष्णोरापस्तदंतु ते सदा ॥" सहनाक्षं बहुशक्तिकं । पावमानी इत्यनंतरमाप इति शेपः । मग कल्याण । दोभाय १५ कल्याणं उदग्दिगपस्थितेनाभिपैके पूर्वोक्तालय एव मंत्राः । सर्वेश्चतुर्थमिति विज्ञानेश्वरोक्त- लिंगात् । किंच " स्नातस्य सार्पपं तेलं मुणोदुंबरेण तु । जुहुयान्मूनि कुशान् सव्येन परिगृह्य च ॥" सव्यपाणिगृहीतकुशांतहिते सार्पपं तेलमुटुंबरनिर्मितेन श्रवेण यजमानमूर्द्धनि जुहुयादाचार्यः । " मितश्च समितश्चैव तया शाल म्टंकटो । कूष्मांडो राजपुत्रश्चेत्यंते स्वाहासमन्वितैः ।। " नामभिलिमंत्रश्च नमस्कारसमन्वितः॥" स्वास्त स्वाहेति चतुर्थी । एतानि षट् विनायनामानि इति विज्ञानेश्वरः (पृ. ८५. पं. ८)। अपरार्कस्तु शालकटकट इत्येकवचनात पपाठ । तेन तन्मते पंचातयो भवति । अत्र लौकिकेऽनो स्थालीपाकविधिना चरुं कृत्वा तेभ्य एवाहुतिपदं हुत्वेंद्रादिदशलोकपालेभ्यस्तत्तनाम्ना बलिं दयात् इति मिताक्षरायो (पृ. ८५ पं १०-१२) । तत्र चरुहोमे इंद्रादिभ्यो बलि- २५ दाने च मूलं चित्यं । अंने स्वाहासमन्वितन मभिर्नुहुयात् । नमस्कारसमन्धितेश्रेत्यादिभ्य पत्र बलि दद्यादिति वक्ष्यमाणेन संचध्यत इति तु युक्तं"। दद्याञ्चनुप्पथे सूर्य कुशानास्तीर्य सर्वशः । कृताकृतांस्तंटुलांश्च पलकोदनमेव च ॥ "मास्यापकांस्तथैवामान्मासमेतावदेव तु । पुष्पं चित्र सुगंधिं च सुरां च त्रिविधामपि ॥ "मूल पारेकापूपास्तवाहिरकतजः । दध्यनं पायसं चैर गुडपिष्टं समोदकं ।। "एतान्सन्सिमाहत्य भूमौ कृत्वा ततः शिरः" । कृतामृतानसकृदवहतान । पललौदनः । १ यावीये क्षाचारे २७९॥२८. । २१.८३ पं. २७-२८ । ३ क्ष-दिवमयं । आचारे २८१-२०१५ सर्वदा इति यादरचीये पाठः। ६.८५पं. १२। भागारे २०४॥ ८ या.भा. २८५-२०६। ९ध्यारण भ. २ पा. ३सू.१६॥ १. सामयीये भावारे २८६-२८ । २० ४ या. " ·मयूखः बालमंत्रा. " " तिलपिष्टं मिट ओदन इति मिताक्षराया । अपकमांस मिश्नओदन इति तु युक्त । पलल क्रव्यमामिषमिति” कोशात् (अमरकोशे २१७३२) । आमानपकान । मांसमेता- वदेव तु । पकमपकमासमन्यदित्यर्थ । विविधा सुरा गौडी पैष्टी माध्वी च । मूलकं कंदाकारो भक्ष्यविशेष इति मिताक्षरायां (पृ. ८५ प. २३)। स्वरूपत एव ग्राह्यमिति तु युक्तं । उभयमपि ग्राह्यमिति महाणये । अपूपा स्नेहपक्का गोधूमविकारा इति विज्ञानेश्वर (५२४)। ५ उडेरकाः पिष्टविकारा नानाविधास्ते सज इत्युच्यते । गुडपिष्ट गुडमिन शाल्यादिपिष्ट । अत्र सुरामासं चाब्राह्मणविषय । नाह्मणैस्तु माससुरास्थाने तु सलवण पायसं दुग्धं च याह्यं । पायस लवणोपेत मासस्थाने प्रकल्पयेत् ।दुग्ध लवणसंमिश्र सुरास्थाने प्रकल्पयेदिति "॥ स्मरणादिति महार्णवादिषु । विनायकाचिकागायत्रीभ्या विनायकमंपिका च नमस्कृ य पूर्वोक्त- द्रव्यजात तयोरगत उपत्य तच्छेशूर्पे निधाय चतुप्पथे शूर्प सस्थाप्य बलि दद्यादेतैमने "चलि गुणहस्विम देवा आदित्या वसवस्तथा । मरुतोऽथाश्चिनो रुद्रा सुपर्णा पन्नगा ग्रहा ॥ असुरा यातुधानाश्च पिशाचा मातरोरेगा । शाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्य पूतनाशिका ॥ "जभका सिद्धगधर्वा नागा विद्याधरा नगा । दिकपाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायकाः॥ जगता शातिकतरी ब्रह्माद्याश्च महर्पय । मा विघ्नं मा च मे पाप मा सतु परिपथिन ॥ " सौम्या भवतु तृप्ताश्च भूतप्रेता सुखावहा. ॥ दयादित्यत्रापि देहलीदीपवदन्वेति ॥ "विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्तनोंऽबिका । दुर्वासर्पपपुष्पाणा दत्वाऽधैं पूर्णमजलि ॥" अनंतरं विनायक्मविका च दूर्वाद्यजालिम च दत्वोपतिठेत । उपस्थानमत्रमाह "रूप देहि यशो देहि भा भवति देहि मे। पुवान देहि धनं दोहि सर्वान कामाश्च देहि मे ॥" भगवन्नित्यूह्य विनायकमप्युपतिष्ठेतेति विज्ञानेश्वर ( पृ ८६ प ३) । अब मदन बिनायकोपस्थान कृ वाऽविकोपस्थान कार्यमित्याह । किंच "तत शुक्लायरधर शुक्लमाल्यानुलेपन । ब्राह्मणान भोजयेद्दद्याद्ववयुग्मं गुरोरपि । गुरोराचार्याय । अपिशब्दादक्षिणामति । एवविध कर्म कुर्वत फलमुक्त ( आचारे २९३) एव विनायक पूज्य ग्रहाश्चैव विधानतः । कर्मणा फलमानोति श्रियमानोत्यनुत्तमा ॥" अस्या कर्मागत्वेन पौष्टिकत्वेन च वर्णचतुष्टयस्याप्यत्राधिकार । शूद्रस्य तु मत्रवर्भ । ता-प्रक्रम्य “ मनवर्ज न दुष्यनि कुर्वाणा पोष्टिकी क्रियामिति ' मोक्षधर्मश्रवणादिति वदति । २५ महार्णवोऽपि यजमानस्तु शूद्रश्चेदिति वदन् तस्याधिकारमभिरैति । इति विनायकशांति । " २० " १क्षडफइ-इमे। २ डनइक्षधफ-भमा ।

·विनायकलपनप्रयोगः । [शांति- अथ प्रयोगः यवान की देशकालो संकीर्त्य विनायकोपसर्गनिवृत्यर्थममुकर्मणो निर्विघ्नतासिद्ध्यर्थं वा विनायकानपनं करिष्य इति संकल्पयेत् । ततः पुण्याहवाचननांदीश्राद्धांतं यथोक्तं कुर्यात् । अपरे पुण्याहवाचनं नेच्छति । अग्रे तस्य कर्त्तव्यत्वात् । अथाचाथै ऋत्विक्चतुष्टयं च वृणुयात् । ५ कात्विजो न संतीति केचित् । तदाचार्य एव वक्ष्यमाणमभिषेकं कुर्यात् । यजमानः प्रतिमास्वक्षत. पुंजेषु वा शिवं पार्वती गणेशं वसुदेवं केतु अ मोमं शुक्र गुरुं बुधं शनि चंद्रं राहुं स्कंदं कृष्णं चावाह्य पूजयेत् तथाऽऽचार्यः पंचवर्णचणैः पूर्वादिचतुर्दिक्षु चत्वारि मध्यस्थवेद्यां चैकमिति स्वस्तिक- पंचकमालिख्य मध्यस्थस्वस्तिकोपरि आनडुह रक्तं चर्म प्राचीनगीवमूर्धलोम संस्थाप्य तस्योपरि श्रीपीपीठं संस्थाप्य सितेन वाससा संच्छादयेत् । एतद्भद्रासनमिति । अथ चतुर्प स्वस्तिकेषु १० पूर्वादिदिक्षु चत्वारोऽपि ऋतिनः कलशान संस्थापयेयुः । आचार्यो वा । तत्रायं प्रकारः । " मही द्यौः पृथिवी च नेति " भूमि स्पृशन संप्रार्थ्य " पधयः समिति " यवान् शिवा "आकलशेष्विति" तेपु कलशं संस्थाप्य “इम में गंगेति" तीर्थोदकेनापूर्य " गंधद्वारामिति " चंदनागरुकस्तूरीपूरकारोचनादीन गंधादीन् गुग्गुलुं च निक्षिपेत् । या ओषधी- रित " सर्वोषधीः । 'ओपर्धेयः समिति "कांडात्कांदादिति " दूर्वाः । १. " अर्श्वत्थेव " इति पंचपल्लवान । " स्योनापृथिवीत्यनेन" उद्धृतासि वरोहण कृष्णेन शतबाहुना । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतमित्यनेन " पंचमृदः क्षिपेत् । याः फलिनीरिति" फल । स हि रत्नानीति" पंचरत्नानि । “हिरण्यरूप" इति हिरण्यं । "युरी सुनासा" इत्यनेन वस्त्रेण रक्तसूत्रेण च वेष्टयेत् । “पूर्णादीति" धान्यपूर्णपात्र म्लशोपरि निध्यात् । अत्र च वरुणाचाहनपूजने अपि केचिदाहुः । ततः कलशे “ सर्वे समुद्री" इति २० गंगाद्यावाहनं । ततः कुंमाभिमंत्रणं "कलशस्य मुखे विष्णुः कंठे रुद्रः समाश्रितः । मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः॥ "कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुंधरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ।। "अगैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिता ॥” इति । ततः कुंमप्रार्थना " देवदानवसंवादे मध्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽसि तदा कुंभ विधृतो विष्णुना स्वयं ॥ २५ "वत्तो ये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः॥ "शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः। " आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैकाः । त्वयि तिष्ठति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः ॥ " त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमीहे जलोद्भव । सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदेति ॥" १ या आचारे २९१1 २ ज्ञक्षयइकडफदअर-भगवति । ३ इयदअ-आचार्यः । ऋ, सं १२।। ४ ऋ.सं. ८1५1१1। ५३. सं.६७ ६३.मं. ८॥६॥ ७.स.८1५1११ ८ऋ.सं. ८५८ ९.सं. ४।४।२५ । १. ऋ सं २॥२३॥ ११. सं. ३।१।३ । १२ अज्ञफकयइरस-सप्त । प ·मयूस विनायकमार्यादीनामवाहनपूजनादि । “ तत विन " आनो' भद्रा" इति शातिसूक्त पठेयुरोति केचित् । आनोभद्रेतिशातिसूतस्य राहूगणो विश्वेदेवास्त्रिष्टुप् आया पच पच सप्तमी च जगत्य पाठी विराटोपानिटुभे शाति सूक्त जपे विनियोग । आ नो भद्रा शन्नोवात परतामित्यादिको वा । तस्मिन्नेव समये आचार्यो भद्रासनस्योत्तरत ईशान्या वा वनाच्छादितपीठादी विनायकप्रतिमामबिकाप्रतिमा चाग्न्युत्तारण प्रतिष्ठाप्य पोडशोपचार पूजयेदिति निवधकृत ! तर विनायकमन गणाना वा गृत्समदो गणपतिर्जगती गणपत्यावाहने विनियोग । ॐ गणाना वा ॐतत्पुरुषाय विद्महे वक्रतुडाय धीमहि । तन्नो दति प्रचोदयादिति वा । मौर्यास्त गौरीमिमाय दीर्घतमा उमा जमती गोविाहने विनियोग । “ मौरीमिमाय" ( क स २३२२) "सुभगाय विद्महे काममालिन्यै धीमहि । तन्नो गौरी प्रचोदयादिति"। अत्र मिताक्षराया होमोऽभ्युक्त (पृ ८६५ ८) शिष्टाश्च कुर्वति। तस्मिन्पोभाचार्यों गृह्योक्तविधिना कुडे स्थडिले १० वाऽग्निं प्रतिष्ठाप्य प्रादेशमात्र समिद्यमादाय " अस्मिन्होम देवतापरिग्रहार्थमन्वाधान करिष्य" इति सकल्प्य ' चक्षुपी आज्येने" त्यतमुत्का अब प्रधान मित समित शालकट कट कूष्माड राजपुन मेता प्रधानदेवता एकैकया चाहु या यक्ष्ये । शेपेग स्विष्टकृत " मि यायुत्काऽग्राबादध्यात् । अपराकमते तु पचैत्राहुतयस्त-मते वाघाने होमवये च तथैवानुसधेय । तत परिसमूहनादि- चम्प्रपणात कृत्वा गोधृतलोलीकृतेन गौरसर्पपकल्कनोहर्त्तिताग सपिधिचूर्ण कस्तूरिकामरुचदना- १५ दिभिर्विलित शिरस यजमानमाचार्यों भद्रासने उपवेशयेत् । ततो यजमान स्वतिबाचन कुर्यात् । अनतर रूपगुणशालिनीभि सुवासिनीमिनींगजन कारयेत् । ततो भद्रासनादेशावस्थित कलशमादायाभिषिचेदाचार्य । मत्रश्च सहस्राक्ष शतधारमृपिमि पावन कृत । तेन त्वामामिपचामि पाबमानी पुनतु ते॥" ततो दक्षिणदेशावस्थित कलशमादाय २० "मग ते वरुणो राजा भग सूर्यो बृहस्पति । भगमिद्रश्च वायुश्च भग सप्तर्षयो दारि ॥" त्यनेना मिपि चेत् । तत पश्चिमदिगवस्थित कलशमादाय " यत्ते केशेषु दौमाग्य सीमते यच्च मूर्द्धनि । ललाट केशयोरक्ष्णोरापस्त प्रतु ते सदेति" तन उददेशावस्थित कलशमादाय पूक्तिविभिनभिषिचेत्। वृहत्पराशरेणान्येऽपि मना उक्ता " एतदै पावन स्नान सहस्राक्षमृपिस्मृत । तेन त्वा शतधारेण पारमा य पुनतु मा । ૨૬ " शक्रादिदशदिकपाला ब्रह्मेशा केशवादय । आपस्ते भतु दौमाग्य शातिं यच्छतु सर्वदा ।। "सुमिच्या न आप अपघय सतु । दुर्मि यास्तस्मै सतु । योऽस्मान दृष्टि । यच वय दिप्मा" 'समुद्रा गिरयो नयो मुनयश्च पतिव्रता । दोर्भाग्य प्रतु ते सर्व शाति यच्छतु सर्वदा ॥ “पादगुफारुजपादो नितबादरनाभियु । स्तनोरुचाहुहस्ताग्रमोवामाधिसधिषु ॥ 'नासाररातकर्णभूकेशातेषु च यस्थितम् । तदापो भतु दोमय शातिं यच्छतु सर्वदा।" येतेरप्यभिाषचदिति केचित् । चतुर्थकलशाभिषेचन एवैते पठनीया । अथाचार्यों यममानस्य पश्चिमतस्तिष्ठन् सव्यपाणिगृहीतकुशातहिने यजमान शरसि औदुबरेण " २झगखध-आज मममी । ३ क्षढयनान्त १.स १६१५ । २।९।२९।

·तदेव । " " १० [ शाति- सण साप तेल जुहुयात्। “ॐ मिताय स्वाहा " यजमानो “ मितायेद न ममेति " त्यजेदेव सर्वत्रापि । समिताय स्वाहा । शालाय० ॐकटकरायः ॐकूष्माडाय० राजपुत्रायेति ।। अथाचार्योऽग्न्यर्चनाद्याज्यभागात कृत्वा चरुणा मितादिभ्य एव जुहुयायजमानस्तु पूर्ववन्यजेत् । आचार्य्य स्विष्टकृदादिप्रणीताविमोकात कमशेष समापयेत् । यजमानस्त्वभिषेकशालायामिद्रादि ५ दशलोकपालेभ्यो नाम्ना दिक्ष विदिक्षु च बलीन दद्यात् । एतानि अग्निस्थापन होमदिक्पाल- बलिदानानि मिताक्षरामध्योक्तानि । ततो" मिताय एष बलिन ममेति " पायसेन मापमक्तेन वा मितादिभ्यो बलि दत्वा विनायकाचिकयोरगत सकृदवहततडुलाना मासेन तिलपिप्टेन वा मिश्रमोदनमत्स्यमास पकमपक च गौडी पैटी मानीति विविधा सुरा च तामणस्य मासस्थाने सलवण पायस सुगस्थाने सलपण दुग्ध चित्र पुष्य सुगधिद्रव्य मुलक पूरिका अपूपा उडेरक १० मज दध्यन्न पायस गुडमिश्रतटादेपिष्ट मोदकाच पात्र सस्याप्य तत्परुपाय विग्रह" इति मरेण विनायकाय " सुभगाये विग्रह " इति मरेण चाबिकाये निवेदयेत् । अथाचार्यो नूतनशूर्पे सर्वमुपहारशेष सस्थाप्य चतुष्पध गत्वा तत्र गोमयेनोपलिप्य कुशानास्तीर्य तत्र शूर्प प्राइमुख सस्थापयेत् । यजमानप्त्वेतैर्भलिं दद्यात् " बलि गृह्णविम दवा आदित्या वसवस्तथा । मरुतोऽथाश्विनौ रुद्रा सपणी पन्ना ग्रहा ॥ १५ असुरा यातुधानाश्च पिशाचा मातरारगा । शाकिन्यो यक्षवेताला योगिन्य पूतना शिवा ॥ जभका सिद्धगधर्वा नागा विद्याधरा नगा । दिकपाला लोकपालाश्च ये च विघ्नविनायका॥ जगता शातिरिरी ब्रह्मायाश्च महर्षय । मा विघ्न मा च मेऽपाय मा सतु परिपथिन । " सौम्या भवतु तृप्ताश्च भूतप्रता सुखावहा " इति। “देवादित्यवसुमरुदविरुद्रसुपर्णपन्नग- महासुरयातुधानपिशाचमानुरगशाकिनीयक्षवेत'लयोगिनीपूतनाशिवजमकसिद्धगधर्वनागविद्याधर- २० नगदिकपाललोकपालवितविनायकजगच्छातिकब्रह्मादिमहर्षिभूतप्रेतभ्य इद न ममेति" त्याग ॥ तत शिरसा भूमि गत्वा पुष्पयुतम " तत्पुरुषायेति " मत्रेण विनायकाय “सुभगायै " इत्यविकाय च दद्यात् । ततो दूर्वासर्पपपुष्पाणा पूर्वातविनायकमत्रेण विनायझायाजलि दद्यात् । अविकाय तन्मत्रेण तथैव दद्यात् । ततो विनायकमविका चोपतिष्ठत् । मनस्तु " रूप देहि यशो देहिमम मगवति देहि मे। पुनान देहि धन देहि सी-कामाश्च दहि मे॥" २५ अस्मिन्मने । मग भगवन् देहि म इत्यूध विनायकमुपतिष्टेत् । अनतर यजमान प्राइमुखोपविष्ट उदङ्मुखानाचार्यादीन् पूजयित्वा आचार्याय वासोयुग्मरूपा ऋत्विग्भ्यश्चान्या यथाशक्ति दक्षिणा दद्यात् । तत " उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत" इत्यनेन “ यातु देवगणा" इत्यनेन च विनायकमबिका चोत्याप्य विसृज्य प्रतिमादिसर्वी सामग्रीमाचार्याय दद्यात् । ततो यथा- शक्ति भूयसी दक्षिणा दीनानाभ्यो दत्वा यथाशक्ति विनायकप्रीत्यर्थमविकाप्रीतये च ब्राह्मणान ३० भोजयित्वा सकल्प्य वा “ यस्य स्मृत्मे " त्यायुत्का न्यूनातिरिक्त सर्व सपूर्णमस्त्विति तान्स- प्रार्थ्य तैरनुज्ञप्त सुहृद्युतो मुजीत । इति श्रीमच्छकरमसूरिसूनुभट्टनील कठकृते भगवतभास्करे शातिमयूसे विनायकशातिपद्धति समाप्ता ॥ १ नफ-स्योनाधिपात्यनेन पचमृद क्षिपेम् पृ८५ । २ क्षार-चोपस्थाय क-पस्थाय । . “ " ·मयूस ] ग्रहदोषपीडा। " अथ ग्रहयज्ञः ॥ स्कांदे " देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः । पीड्यंते महपीडाभिः किं पुनर्भुवि मानवाः ।। " शनैश्चरेण सौदासो नरमांसे नियोजितः। राहुणा पीडितो राजा नलो भ्रांतो महीतले ॥ "अंगारकविरोधेन रामो राष्ट्रान्निवासितः । अष्टमेन शशांकन हिरण्यकशिपुर्हतः । " रविणा सप्तमस्थेन रावणो विनिपातितः । गुरुणा जन्मसंस्थेन हतो राजा सुयोधनः ।। " पांडबा बुधपीटायां विकणि नियोजिताः । पठेनोशमसा युद्धे हिरण्याक्षो निपातितः ।। एते चान्ये च बहवो ग्रहदोषस्तु पीडिताः ॥" याज्ञवल्क्यः (आचारे ३०८) "महाधीना नरेंद्राणामुन्ड्रायाः पतनानि च । भावामावो च जगतस्तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः॥" प्रयोगपारिजाते उत्पलपरिमले १० " कार्यारंभेषु सर्वेषु प्रतिहासवरेषु च । नववेश्मप्रवेशे च गर्भाधानादिकर्मसु ।। " आरोग्यम्नानसमये संक्रांती रोगसमवे । अभिचारे च यः कुर्याद् ग्रहपूर्जा विधानतः ॥ " सोऽभीष्टफलमामाति निविघ्नेन न संशय ॥” इति ॥ याज्ञवल्क्यः ( आचारे २९५) "श्रीकामः शांति कामो वा महयज्ञं समाचरेत् । वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा नवाऽभिचरनपि।" मात्स्ये (अ. ९३ श्लो. ५६) १५ " ग्रहयज्ञासिधा प्रोक्ताः पुराणश्रुतिकोविदः । प्रथमोऽयुतहोमश्च लक्षहोमस्ततः परः ॥ "तृतीयः कोटिहोमस्तु सर्वकामफलप्रदः। ग्रहस्योत्तरपूर्वेण मंडपं फारयेद्बुधः । रुद्ायतनभूमो वा चतुरसमुदाय ॥ "दशहस्तमथाष्टौ वा हस्तान्कुर्याद्विधानतः । तस्य द्वाराणि चत्वारि कर्तव्यानि विचक्षणः" स्कांदे " नवमहमसे कुंई हम्तमानं रामं भवेत् । चतुरस्रमधोहस्तं योनिवकं समेसलं ।" योनिरेव व यस्य तत् । पुत्रादिकामनया तु योन्यायाकारा अपि भवति । " चतुरंगुलगिस्तारा मेममा तदुटिना । " अन विशेपोपदेशादेव मेला । मात्स्ये ( अ. ९श्लो. १२४; १२५) "वितस्तिमाना योनिः स्यात् पट्सप्तांगुरविस्तृता । कूर्मपृष्ठोन्नता मध्ये पार्थयोश्चांगुलोहिना२५ " गजोउ सहशी तहदायता छिद्रसंयुता । मेखलोपरि सर्वत्र अश्वत्थदलसन्निभा ॥" एवं कुंई च मंडपेशानमागे उदौरया येति हेमाद्रिः। अयुनादिको प्रकृन्य वसिष्ठस्तु । कुंदं तन्मायमागे तु कारयेचतुरनकम् । कुंटस्येशानभागे त् पूनावेदि प्रापयेत् ।। इत्याह । अर चतुरनमित्यनेन क्षत्रियादिपुरस्कारेण विहितानामाकार विशेषागा नीपुरस्कारण विहितस्य योन्याचारस्य नितिः । योनी पुनः शुभं ददाम इत्यापाः काम्याम्वाकारा ३० भवत्येव । वेद्यां विशेषमाह गोमिलः कुंडस्य प्रामुदीच्या पापाच्यामत्तानोऽपिया ! चतुरगं चार कर्मयं प्रापीउ । " २० - " " ·नवग्रहस्थानानि स्थहिलानि च । [ शांति- " श्रीकाम पूर्वन कुर्यात्पुण्य दक्षिणेन तु । पश्चादिज मसिद्धयर्थ शान्त्यर्थ चोत्तरेण तु "ऐशान्य सर्वकामाय त्याग्नेय्या त्वभिचारके। नैया पुनलामाय पुष्टय गयवेन स्विति ॥" ग्रहोदी तु स्थडिलपक्षेऽपि कार्या । वसिष्ठ "लिखेदएदल पद्म वेदिकोपरि तडुले ।" अकामिनह्माचार्यपक्षमुत्मा तेषा नवसरैया कुड्पु तच यहाकाराश्चाह प्रयोगपारिजाते ५ भगवान् "गनोरमे शुचौ देश होमशालामलताम् । कृत्वा तु सस्ता प्राज्ञो ग्रहस्थान प्रकल्पयत् ॥ "तन्मध्ये भास्करस्यान भवेत्पूर्वोत्तरे बुध । पूर्वस्मिन् मार्गवस्थान सोमो दक्षिगपूर्वक ॥ " दक्षिणस्या कुजस्थान राहोदक्षिणपश्चिमे । शनेस्तु पश्चिमे स्थान कतोरुत्तरपश्चिमे ॥ उत्तरस्या गुरो स्थानमेव च स्थडिल भवेत् " । स्थहिर मग्न्यथ। भास्करस्य च वृत्त स्याजद्रस्य चतुरस्रक । कुजस्य तु त्रिकोण स्याद्राणाकार बुधस्य तु ॥ 'गुगदीर्घचतुष्कोण पचकोण सितस्य तु | चापाकार शने राहो शूर्प कतीर्घनाकृति ॥ नवधा विभजेदनि श्रोतकर्मविधानत । ऋविजश्व यथायाग कुठेपु बाह्मणा पृथक् ॥ अथ सुवेण जुहुयात्सूर्यपापकदारुकान् । फात्विजों जहयु सर्वे सुवेगेव पृथक पृथक् ॥ " अष्टौ तु शकलीन गृह्यसमारोपणमग्निषु । प्रधानाना निघायेमानित्य होम समाचरेदिति "। " अब च स्थाडिल भवेदि" त्यनेन स्थडिलाना कुडाना च सम आकारस्तत्तदिक्षु निवेशश्चोक्त । ब्राह्मणा पृथगित्यनन न वाचार्या ब्राह्मणाश्च न वत्युक्त । अवार्थसक्षप प्रयोगपारिजाते मध्यकुढे स्माग्नि प्रणीय ततो नवाचार्या अष्टसु कुटेष्वनि प्रणीयाज्यमागात दिसमिद्भिर्गुडोदनादिहविमिराज्यन च महादिमत्रैर्तुत्वा -यस्तसमस्तन्याहृतिभिश्च तिलान हुत्वा स्विष्टकृदादिहोमशेष कृत्वा पूर्णाहुती हुयुरिति । " . . " ॥ २० कुडमुत्का स्कादे " तस्य चोत्तरपूर्वेण स्थडिल हस्तमात्रक । निवप्र चतुरन च वितस्त्युच्छायसमितम् "" स्थडिल वेदि । वो मेखला । मात्स्ये (अ ९३ श्ला ९६।९७) "दिरगुलोरिटतो वा प्रथम समुदाहृत । यगुलाच्छायसयुक्त वपद्यमथोपरि ॥ व्यगुलस्तत्र विस्तार सर्वेपा कथितो बुधै ॥" तर ग्रहानाह याज्ञवल्क्य (आचारे २९६) २५ " सूर्य सोमो महीपुत्र सोमपुत्रो बृहस्पति । शुक्र शनैश्चरो राहु केतुश्चति ग्रहा स्मृता " स्कार "नवग्रहमखे कुर्यादृत्विजश्चतुर शुभान । अथवा चैकमभ्यर्च्य विधिना ब्रह्मणा सह ॥" त्रिविधमपि नवग्रहमुपक्रम्य वसिष्ठस्तु "घोडश ब्राह्मणान् गुद्वार दमानृतविवर्जितान् । नेपा मध्ये श्रेष्ठतममाचार्य त प्रकल्पयेदिति॥" ३० अत्र पारिजात नवाचार्या एको ब्रह्मा पड्डविज " आचार्येभ्यो नवभ्यश्च ग्रहार्चनफल तत" इत्युत्ने । आचार्य कर्म एव कुर्यात् । परे त्वारभमान । धेशया महदक्षिणा अपि तेभ्य एव देया इयायुक्त तदयुक्त । उपक्रमे एकाचार्य श्रुतेरावार्यानाचार्यसमुदाये - ज्ञफघस सत्या। क्षसध-कलगान् । ३ क-कम्य ·मयूखः ] ग्रहाणां वर्ण-जन्म-गोगादि। " । प्राण त उपदधातीतिवल्लिंगसमवायमात्रेण नव-य इत्युपसंहारस्थपदोपपत्तेः । उपक्रमेऽपि ययप्याचार्यस्य संस्कार्यत्वेनैऋत्वमविवक्षित तथाऽप्याचार्यस्य भूतभाव्युपयोगाभावात्संस्कार्य- स्वानुपपत्तेत आचार्यः स्वकर्म कुर्यादिति कल्पिते वाक्ये उपादेयत्वादाचार्यस्य भवत्येकत्वं विवक्षितम् । उपपादित चेदमध्वर्यु वृीते होतारं वृणीते पुरोहितं वृणीत इत्यत्र मित्रैः " जन्मभूर्गोत्रमग्निश्च वर्णस्थानमुखानि च । योऽज्ञात्वा कुरुते शांतिं ग्रहास्तेनावमानिताः ॥ तत्र वर्णजन्मनी आह दामोदरीये वृद्धपराशरः " रक्तः कश्यपजो भानुः शुक्लो बम सुतः शशी । रक्तो रुद्रसुतो भौमः पीतः सोमसुतो बुधः । " पीतो ब्राह्मसुराचार्यः शुक्लः शुक्रो मृगदहः । कृष्णः शनी रवेः पुत्रः कृष्णो राहुः प्रजापतेः ॥ कृष्णः केतुः कृशानूत्यः कृष्णाः पापास्रयोऽध्यमी " | स्कांदे "उत्पन्नोऽः कलिंगेषु यमुनायां च चंद्रमाः। अंगारकस्त्वत्यायां मगधायां हिमांशुजः।। 'सैधवेषु गुरुर्जातः शुक्रो भोजकटे तथा । शनैश्चरस्तु सौराष्ट्र राहु राठिनापुरे ॥ "अंतर्वेद्यांततया केतुरित्येता ग्रहभूमयः । " यस्य यस्य च यद्गात्रं तत्ते वक्ष्याम्यतः परं । आदित्यः काश्यपे गोत्रे आत्रेयश्चंद्रमा भवेत् ॥ " भरद्वाजोद्भवो भौमस्तथाऽऽत्रेयश्च सोमजः । शकपूज्योऽगिरोगोत्रः शुको वै भार्गवस्तथा । " शनिः काश्यप एवाड्य राहुः पेठीनसिस्तथा । केतवो जैमिनयाश्च ग्रहानिस्तदनंतरम् ॥१५ आदित्यः कपिलो नाम पिंगलः सोम उच्यते । धूमकेतुस्तथा मोमो जाठरानिर्बुधः स्मृतः ॥ गुरोश्चैव शिखी नाम शुक्रो भवति हाटकः । शनैश्चरो महातेजा राहुकेल्बोर्हताशनः ।" एतानि ग्रहविशेषतोऽग्निनामानि । कर्मविशेषतोऽपि देवीपुराणे शुभो ग्रहविधौ ह्यग्निर्लक्षहोमे पराजितः । कोटिहोमे शिवो वन्हिः सर्वकामप्रदायकः॥" कचित्तु “ लक्षहोमे तु वन्हिः स्यात्कोटिहोमे हुताशन" इति । स्कांदे "भास्करांगारको रक्तो श्वेतो शुक्रनिशाकरौ । सोमपुत्रो गुरुश्चैव तावुभौ पीतको स्मृतौ ॥ “ कृष्णे शनैश्चरं विद्यादाहुं चित्राश्च केतवः । मध्ये तु भास्करं विद्याशिनं पूर्वदक्षिणे॥ " दक्षिणे लोहितं विद्या बुध पूर्वोत्तरेण तु । उत्तरेण गुरु विद्यात्पूर्वेणव तु भार्गवं ॥ " पश्चिमेन शनि विद्याद्राई पश्चिमदक्षिणे । पश्चिमोत्तरतः केतुः स्थाप्यो वे शुक्लतंदुलः। अथवा वर्णक कार्याः कार्याः स्वर्णादिधातुभिः ॥" याज्ञवल्क्यः (आचारे २९७) " तारकास्पष्टिकाद्रक्तचंदनास्वर्णजादुभो। रजतादयसः सीसात्कांस्यात्कार्या महास्तथा ॥" यसिष्ठः “यथारुचिप्रमाणेन प्रतिमाः कल्पयेत्सुधीः।" अत्र सर्वत्र महाणां सूर्यादिः क्रमा स्पष्टः । पौधायनस्तु "सूर्यागारकशुकचंद्रशुधगुरुशनय " इत्याह । स्कांधे " भानुं तु मंडलाकार सोमं तु चतुरनकं । अंगारकं त्रिकोणं च बुधे धाणामृति तथा । " “ २० " २५ १क्षादकय-प्राणवर।

·तेपामा विनियमा देवताश्च । [ शाति- " ॥ " " दीपिचतुरस्र गुरु पचास मार्गव तया । धनुस्तुल्य शनि विवादा भूहिनि तया ॥ "जाकारा कतश्च मगश तर रूपिण " । रूपिण हस्तपादावश्यक्यत । स्थापये शुक्लतलेवर्णमल्या इयत पक्षोभेडागाकारतति हेमाद्रि । तत्रैव "शुकाको प्राइमुखौशेषो गुरुसौम्यावुद मुसोत्यमुत शनि सोम शेषा दक्षिणनो मुस्वर.॥" ५ इद च शुमादीना प्रामुखत्वादि "आदित्यामिभुसा सर्व " इति (अ ९३ ला० ९८ ) मात्स्योक्तादित्याभिमुतत्वेन विकल्पते । यनु रेमादिर्विकल्पपरिजिहीर्पया प्राइमुखा. चूर्वदृष्टी उदइ मुत्रों वामदृष्टी प्र यह मुखोऽधोदृष्टिदक्षिणतो मुला दक्षिणदृष्टय इति व्याचष्टे तत्र मूल चित्य विरोधताइवस्य च। " वर्णरूपगुणैर्युक्तान व्याहत्याराहये तान् " ! मात्रय (अ ९३ को ४) पुण्पेऽन्हि विकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचन । अग्निपणयन कृत्वा वेद्यामावायरसुरार ॥ दवाना तत्र सस्थाप्या विंशतिदिशापिका 1 आदित्यामिमुखा सर्व साधिपत्यधिदेवता ॥" विष्णुधर्मोरे अत पर प्रवदयामि या दशे यो ग्रह स्मृत । अग्निरः स्मृत सोमो वरुण परिकीतित गारक कुमारश्च बुधश्च भगवान् हरि । बृहस्पति स्मृत शक शुका दधीच पार्वती । १५ प्रजापति शनिश्चैव राहुशेयो गणाधिष विश्वधारभूत कलुये प्रहास्ते सुरा स्मृता ।" अत एवाग्न्यादिलिंगका मत्रा सूर्यादिस्थापने उक्ता । स्कादे अग्नि दृत दिनेशाय चद्रापापवत इत्यपि तस्या ना पृथिवि भौमाय इदर्विष्णुपंधाय च ॥ इन्द्र आता मुरेज्याय शुकज्योति सिताय । प्रजापति सागय आय गरिति राहवे॥ केतवे ब्रह्मज्ञान स्वैस्वभत्र प्रतिष्ठिता ॥" एतया च मराणा २० 'व्याहत्याऽवाहयत्तु ताम्" इयुस्तामियादतिभिवाहने विकल्यः । मदनरत्यावाहनस्थापनयों भंदाबाहातिभिवाहन एतम त्यापनमित्यूचे । पारिजाते वामनस्तु 'प्रणव त्यादित कृत्वा भूर्भुवस्वस्तात परम् । चनुपीनामसगुन नकारातयोजित । 'एप मन समारयातो ग्रहपूजाविधायक । अनेनाशन कुर्यादनेनैव विसर्जनम् ॥ इत्युचे । अनावाहनबारपेषु विशमाह ौधायन २५ पद्मगर्भसमयुति सHTRA सप्तखड लिगदेशन काश्यपगोत्र विश्वामिया विपदस रसाबरधर रक्तामरणभूषित रक्तपधानुलान तमध्वजपताकिन मुकटकेयूामणिशोभित- माय रथ ६ि८५ मेरू पदिक्षिणीकुर्माण म मह प्रविष्टमधिदेवतामिसहित प्रत्यधिदेवतवासहित वृत्तमरल यूवमुहमादित्याहयामि ॥" " विपिटिन पद्मासन पाकर क्षय-वस्त र विकायचे २१ ११।१२ स १९॥२२॥ ५ स 11२१६ । ६१ स 11 ७१ स ८1५।२१।८ मा ·मयूख ] बौधायनोक्तावाहने विशेष । ८ किरीटिन रक्तमाल्यावर रक्तशूलगदाधर चतुर्भुज मेषगमनमवतिदेशज वासिष्ठगोत्रज जमदान्यार्ष जगतांछंदस रक्ताबरधर रक्ताभरणभूषित रममाल्यानुलेपन रछनधनपनाकिन मुकुटकेयूरमणिशोभितमारुय रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिगीकुर्वाण ग्रहमडले प्रविष्टमधिदेवताभूमिसहित प्रत्यधिदेवतास्कंदसहित त्रिकोणरक्तमडले दक्षिणामुसमगारकमावाहयामि । "किरीटिन श्वेतवर्ण चतुर्भुज दडिन वरद काव्य साक्षसूनकमडलु कीकटदेशज भार्गव- ५ गोत्रज शौनकार्य पक्तिउदस श्वेताबरधर श्वेतामरणभूपित श्वन श्वेतगधानुलेपन श्वेतछत्रध्वज- पताकिन मुकुटकेयूरमणिशोभितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणीकुर्वाण ग्रहमडले प्रविष्टमधि- देवतेंद्राणीसहित प्रत्यधिदेवेंद्रसहित शुक्लपचकोगमडके प्राइमुख भगवत शुझमावाहयामि । "किरीटिन श्वेताबरधर दशाश्व श्वेत भूषण पाशपाणि विवाहु वनायुदेशनमत्रिगोत्र- मात्रेणमनुष्टुप्ठदस श्वेताबरधर श्वेतगधानुलेपन श्वेतछत्रध्वजपताकिन मुकु-केयूरमणि- १० शाभितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणी कुर्वाण महमडल प्रावेष्टमविदेवतासहित प्रत्यधिदवतोमासहित चतुरस्रमटले प्रत्यड्मुख सोममायाहयामि । "किरीटिन पीतमाल्यावरधर पीतवर्ण कर्णिकारसमद्युति सङ्ग चर्मगदापाणि सिंहस्थ वरद मगघदेशनमविगोत्रज भारद्वाजा बृहतीछदस पीताचरधर पीताभरणभूषित पीसगधानुलेपनम् पीतछपध्वजपताकिन मुकुटकेयू'मणिशोभितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणीकुर्वाण ग्रहमडरे प्रविष्ट- १५ मधिदेवताविष्णुसहित प्रत्यधिदेवताविष्णुसहित पीतवर्णमडले दक्षिणाभुख बुधमावाहयामि । "किरीटिन पीतवर्णं चतुर्भुज दहिवरद माक्षसूत्रकमा सिधुदेशजमागिरसगोत्र वासिधार्प मनुष्टुप्छदस पीताबरधर पाताभरणभूपित पतिगधानरेपन पीतछत्रध्वजपतानि मकुट केयूर- मणिभूषितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणीकुर्वाण ग्रहमहले प्रविष्ट अधिदेवतेंद्रसहित प्रत्यधि- देवताब्रह्मसहित पीतदीर्घचतुरस्रमइल उदहमुख गुरुमावाहयामि । "किरीटिन मिदनीर समद्युति शूलधर वरद गृधवाहन सवाणासनधर सौराष्ट्रदेशज काश्यप- गोत्रज भृग्वार्ष गायत्रीदस कृष्णाबरधर कृष्णाभग्णभूषित कृष्णगध नलेपन कृष्णछनध्वज पताकिन मुकुर केयूरमणिशोभितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणीकुर्वाण ममडल प्रविष्टमधिदेवता- प्रजापतिसहित प्रत्यधिदवतायमसहित कृष्णधनुर्मेडल प्रत्यइमुख शनैश्चरमावाहयामि । "किरीटिन करालवदन खड्गचर्मशूलधर सिंहासनस्थ पूर्वदशज पाटलिगोत्रमागिरसम्र्पमनु- २५ प्टप्छदस कृष्णावरधर कृष्णाभरणभूषित कृष्णगध नुलेपन कृष्णउपध्वजपताकिन मुकुर केयूर- माणशोभितमारुह्य रथ दिव्य मेरु प्रदक्षिणीकुर्वाण ग्रहमढले प्रविष्टमधिदेवतासर्पसहित प्रत्यधि- देवताकालस हेत कृष्णशूर्पमडले दक्षिणामुस राहुमावाहयामि । "धूम्र न विवाहून पाशधरान विकृताननान गृध्रवाहनान किरीटिनो मन्यदेशजान जमिनि- गोनजान मौतमापनि नानाउदसश्चित्राबरधराश्चत्राभरणभूषिताश्चित्राचानुपनान्कृष्णपिंगलयन- ३० पताकिनो मुटकेयरमणिशाभितानारुह्य रथ दिव्य मरु प्रदक्षिणाकुर्वाणान् ग्रहमहले प्रविष्टा- २० १ज्ञ-उद मुस। २-रावाणशरधरं।

·स्कांदोतस्थापनमंत्राः। [ शांति- । L ५ " नधिदेवतावासहितान प्रत्यधिदेवताचित्रगुप्तसहितान् कृष्णपिंगलध्वजमंडले दक्षिणामुसान । केतूनावाहयामि "। स्कोदे "यर मास्करे विद्यादुर्मा विद्यानिशाको । स्कंदमंगारके विधादुधे नारायणं विदुः । गुरौ वेदनिधि विद्यात् शुक्रे शको विधीयते । शनैश्चरे यमं विद्यादाही कालस्तथैव च : 'चित्रगुप्तोऽधिपः केतोरित्येता ग्रहदेवताः।" वेदनिधिह्मा । तत्रैव “वये स्थानानि देवानामीश्वरादि यथाक्रमं । सूर्यस्य चोत्तरे शंभुमुमा सोमस्य दक्षिणेस्कंदमंगारकस्यैव दक्षिणस्यां निवेशयेत् ॥ "सौम्या पश्चिमतो विष्णु ब्रह्मा जीवस्य पूर्वतः । इंद्रमैंट्या सिताद्विद्धि मंदादामेयतो यमं ॥ "राहोः पूर्वोत्तरे कालं सर्वभूतभयावहं । तो ऋतदिग्भागे चित्रगुप्तं निधापयेत् ॥"स्कांदे अतः स्थापनमंत्रांच कथयाम्यनुपूर्वशः । ईश्वरं त्र्यंबक चेति श्रीश्चते चेति पार्वती । " यदकंदेति च सदं विष्णु विष्णोरराठिति । आब्रह्मन्निति ब्रह्माणं संजोदेति वासर्व । १० यमाय त्वेति च यमं कालं कापिरसीति च । चित्रावस्विति मंत्रेण चित्रगुप्तं निधापयेत् ॥ " अग्निरापः क्षितिर्विष्णुरिद्रश्चेंद्री प्रजापतिः । सर्पो ब्रह्मा च निर्दिष्टा अधिदेवा यथाक्रमं ॥ “ अग्नि दूतामति स्वरुणस्य उदुत्तमम् । स्यो ना पृथिवि मेदिन्या इदं "विष्णुस्तु विष्णवे । "दादी इतींद्रस्योत्तानपणे शचीस्थितो । प्रजापते प्रजेशस्य एष ब्रह्मेति वै विधेः । “ मंत्रो नमोऽस्तु सर्पेभ्यः सर्पाणां स्थापने मतः । " ग्रहदेवाधिदेवानां नैवेद्यं कुसुमानि च । महबच्चासनं दानं स्थापनं चानुपूर्वशः ॥" सूर्यादयो ग्रहा ईश्वरादयो देवाः आन्यादयोऽधिदेवाः । तत्रेश्वरादिदेवानां सूर्यस्यैवोत्तरे शमुमित्यादिना पूर्व स्थलान्युकानि । अग्न्यादयोऽधिदेवास्तु ग्रहदेवयोमध्ये स्थाप्याः । तथा च' मदनरत्ने गोभिलवसिष्ठी " ग्रहदेवतयोर्मध्ये अधिदेवान्निधापयेत्” । तत्रैव संग्रहे तु ईश्वरादयो देवा आधिदेवता २० त्वेन व्यवहताः । अग्न्यादयस्तु प्रत्यधिदेवतात्वेन । तेषां स्थानांतरं चोक्त " अधिदेवा दक्षिणतो वामे प्रत्यधिदेवताः। स्थापनीयाः प्रयत्नेन च्याहतीभिः पृथक् पृथक् ॥" तत्रैव वासिष्ठीये तु देवतानां स्थानांतर कचिन्मन्त्रांतरं चोक्तं रुई ऽयंबकमंत्रेण रवेरुत्तरतो न्यसेत् । सोमस्या यदिग्भागे श्रीश्च ते मेनकामना । " यददेति भौमस्य स्कंद याम्ये प्रदापयेत् । विष्णु विष्णोराटेति यजेत्पूर्व बुधस्य च ।। गुरोरुत्तरतोऽभ्यो ब्रह्मा ब्रह्मेति मंत्रतः । सजोपेदेति शुक्रस्य प्राच्यां शकं निघापयेत् । शनेः पश्चिमतः स्याप्यो यमाय अत्युचा यमः। कापिसीति मंत्रेण राहोः कालं तपोत्तरे । चित्रगुप्तं तु केतूना चित्राय स्वेति नैते । ग्रहाश्च देवताः ख्याताः श्रृणुष्वातोऽधिदेवताः । १५ २५ " १. सं. ५.४।३.1 १३. सं. २१, ३ ऋ. सं. 11-सजोप इति । .सं. १।१।२२॥ ५३. सं. ११२।१५। ६ ऋ सं. १।२।६। ७३.सं. ११२।७। *.सं.ru ९ऋ, सं. ८८३ । १०. स. ८७.४।

·मयूखः ] अधिदेवतास्थानम् । चंदनादिनियमः । १७ 6 ।' अमिरापो धराविष्णुरिदैद्राणी प्रजापतिः । सर्पो ब्रह्मा च निर्दिष्टा अधिदेवा ययाक्रमं ॥ महदेवतयोमध्ये अधिदेवानिवेशयेत् ।। एतानि च वासिष्ठीयवांसि कैश्चिन्नाद्रियते । पारिजाते पद्मयाग्दलमारभ्य दलामेषु क्रमान्यसेत् । इंद्रादिलोकपालाश्च तत्तन्मनैः प्रपूजयेत् ॥ "विनायई तथा दुर्गा वायुमाकाशमेव च । आवाहयेयातिभिस्तथैवाश्विकुमारको ॥" एतेऽत्र विनायकायाः पंचमहेभ्य उत्तरतः स्थाप्या इति सांप्रदायिकाः । दक्षिणपश्चिमवायन्योत्तर- पूरेषु यथाक्रममित्यन्ये। " राहुमददिनेशानामुत्तरस्यां यथाक्रमं । गणेशो दुर्गावायुश्च राहुकेत्वोश्च दक्षिणे । "आकाशमश्विनौ चेति पंचेतान् स्थापयेदुध" । इति संग्रहवचनानुसारेणेति पितामह- चरणा रूपनारायणश्च । स्कांदे १० "उत्तरे शनिसूर्याभ्यां गुरु केवोश्च दक्षिणे । गणाधिपं प्रतिष्ठाप्य सर्वदेवनमस्कृतं " ॥ वेिशनिकेतुगुरूणां मध्य इति फलितोऽर्थः । विनायकपदमुपक्षणम् । तेन दुर्गादयोऽन्यत्रेव स्थाप्या इति केचित् । चंदनादिनियमस्तत्रैव 'दिवाकरकुजाभ्यां हि दापयेद्रक्तचंदनं । चंद्रे च भार्गवे चैव सितवर्ण प्रदापयेत् ॥ कुंकुमेन तु संयुक्तं वंदनं जीवसौम्ययोः । अगुरुं चंदनं दयादाहु केत्वर्क जेषु च ॥ ग्रहवर्णानि पुष्पाणि गायया धूपमादहेत् । रवः कुंदुरुकं धूपं शशिनस्तु घृताक्षताः ॥ " भोमे सज्जरसं चैव अमुरुं च बुधे स्मृतम् । सिल्हकं गुरवे दद्याच्छुके बिल्वागुरु तथा ॥ गुग्गुलं मंदवारे तु लाक्षा राहोश्च केतवे " ॥ कुंदुरुका सल्लकीनिर्यासः । सिल्हक सिल्हा इति मध्यदेशे प्रसिद्धम् । बिल्वागुरुं बिल्वफलनियाससहितमगुरुं । मंदवारः शनिः । उद्दीप्यस्वेति मंत्रेण दीपं दयादतंद्रितः ।" विहितगंघर्धपादीनागसमवे तु याज्ञवल्क्यः (आचारे २९८-२९९) " यथावर्ण प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च । गंधश्च वलयश्चैव धूपो देयश्च गुग्गुलुः ॥" स्कांदे " गुढोदनं रवेर्दद्यात्सोमाय घृतपायसं । लोहिताय हविष्यान्नं बुधाय क्षीरपाष्टिकम् ॥ दध्योदनं गुरोर्दयाच्छुकाय च घृतोदनं । मिश्रितं तिलमाघेश्च नैवेयं तु शनैश्चरे । "राहोर्मासोदनं दद्यात्केतोश्चित्रोदनं तथा ॥ चित्रोदनं "तिलतंहुलमिश्रं स्यादनाक्षीरं च शोणितीकर्णनासा गृहीतं स्यादेतचित्रोदनं स्मृतमिति"दामोदरसा एतैरेव द्रध्याह्मणा अपि भोज्याः । तथा च याज्ञवल्क्यः (आचारे ३०४-३०५) गुडोदन पाथसं च हविष्यं क्षीरपाटि । दथ्योदनं हविश्चूर्ण मांसं चिनान्नमेव च ॥ दद्याद् ग्रहकमादेतदिनेभ्यो भोजन बुधः । शक्तितो वा यथालाम सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ।। " १क्षधरङ-निधापयेत् । २ उक्षक-पश्चिम । ३ ज्ञ-यूपदीपगंधादीनां । ४ इय-प्रहरव्यैः ।

·मंत्रहोमादि। [शांति- ॥ १ " " वसिष्ठः " उपचाराणि सर्वेषामपि शुझाक्षतेः सदा । गंधाभावे शुक्रगंधं पुष्पाभावे सुगंधकं ।। "धूपाभारे गुग्गुलः स्याइव्यामा तु मिश्रकं । पंचामृतं गामेव मिश्र न कदाचनेति ॥" मात्स्ये ( अ. ९३ श्लो. २१।२२।२३।२४) " प्रागुत्तरेण तस्माच्च ध्यक्षतविभूषितम् । चतपल्लवसंयुक्तं फलवस्त्रयुगान्वितम् ।। पंचरत्नसमायुक्तं पंचभंगयुतं तथा । स्थापयेदवणं कुंभ नरुणं तत्र विन्यसेत् ॥ • गंगाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च । गजाश्वरथ्यापल्मीकसंगमाद्भूदगोकुलात् ॥ "मृदमानीय विपेंद्र सर्वोपधिसमन्विताम् । स्नानार्थ विन्यसेत्तत्र यजमानस्य धर्मवित् ॥ याज्ञवल्क्यः (आचारे ३०२) " अर्कः पलाशः सदिर अपामार्गोऽथ पिम्पलः । उदुंबरेः शमी दूर्वाकुशाश्च समिधः क्रमात्॥ ईश्वरादिदेवानां स्वस्य ग्रहसमिद्भिरेव होमः । हेमाद्री देवीपुराणे " गणाधिपतये देया प्रथमा तु बराहुतिः । अन्यया विफलं विप्र भवतीह न संशयः॥” इति । आश्वलायनः “ जुहुयात्समिदन्नाज्येनाभिरिभर्यथाक्रममिति " । समित्सु विशेषमाह याज्ञवल्क्यः ( आचारे ०३३) “ होतव्या मधुसपियो दध्ना क्षीरेण १५ वा यता" इति । न चान संपतिपत्नदेवताकानेकद्रव्याणामेकैवाहुतिः सान्नाय्यवत्तदिति वाच्यं । ॥ आदौ तु समिदनाज्यः पृथगष्टोत्तरं शतमिति " वासिष्ठात् । अन्यत्रापि संप्रतिपन्न. देवताके स्मात्तै कर्मण्यनेकद्रव्यके पृथीव होम इति सांप्रदायिकाः । बहए कर्मसु प्रायो घचनान्यप्येवं । स्कांदे " आकृष्णेने सहस्रांशोरिमं देवा तथेदवे । अनिर्मूदति भौमाय उद्बुध्यस्व बुधाय च ॥ बृहस्पतेति च गुरोः शुक्रायानारि श्रुतः । शनैश्चरस्य मंत्रोऽयं शन्नोदेवीरुदहितः ।। नं इति राहोश्च केतुं कृण्वस्तु केतवे" मात्स्ये ( अ. ९३ श्लो० ३८, ४६) आ'वो राजेति रुद्रस्य बलि होम समाचरेत् । आपो हित्युिमायास्तु स्योनेति स्वामिनस्तथा । "विष्गोरिद विष्णुरिति त्वमिति स्वयंभुवः । इद्रमिद्देवतिय इतींद्रस्य प्रकीर्तितः॥ तथा यमस्य चौयंगोरिति होमः प्रकीर्तितः । कालस्य ब्रह्मज्ञानमिति मंत्रः प्रशस्यते ॥ २५ चित्रगुप्तस्य चाज्ञातमिति पौराणिका विदुः । अग्निं दूतं वृणीमह इति पन्हेरुदाइतः ।। दुत्तमं वरुणमित्यपां मंत्रः प्रकीर्तितः । भूमेः पृथिव्यंतरिक्षमिति वेदेषु पठ्यते ॥ " सहनशी पुरुष इति विष्णोरुदादतः । इंद्रायदो मरुत्वत इति शक्रस्य शस्यते ॥ " उत्तीणपणे" मुभगे इति शच्याः समाचरेत् । प्रनापतेः पुनहाँम प्रजापत इति स्मृतः ॥ . " कया १ याज्ञवल्की “औदुम्पर " इति पाठः । २. सं. ११३६. ३३. सं. ६॥३॥३९. ४ क्र.सं ८०५।१८, ५ऋ. सं. २॥५॥३१. ६ क्र. सं. यइ–याशपरस्तुते । ७ऋ.सं. १६५. ८ . सं. २०६४ ९ ऋ. सं. ११११११. १० ऋ. सं. ३।४।२०. ११. सं. ॥६॥५. १२. सं. ११२१६. १३ म. सं. पास. १४ ऋ. सं. ५।८।३५. १५. सं. ५।०२५. १६ *. सं. १८४७ । १७ ऋ. सं. १११२ १८-ज्ञ विष्णो। १९ ऋ. सं. १६२।१५. २० ऋ. सं. ११५. २१ *. सं. ७१।४०. २२ ऋ, ८11३. २३ ज्ञ-र्गि। २४ ऋसं. ८11८ ·मयूखः ] मनद्रव्यादि। नमोऽस्तु सर्पेभ्य इति सर्पाणा मन उच्यते । एवं ब्रह्माय ऋत्विज इति ब्रह्मण्युदाहृतः ॥ " विनायकस्य चातून इति मंत्री बुधै स्मृत । जातवेदसे सुनवाम दुर्गामत्रोऽत्र उच्यते ।। पूर्णाहुति च मूर्तीन दिव इत्यभिपातयेत् ॥ स्कादे नेयशेष हुवा च होममनादनतर । अय व्याहृतिभिर्तुत्वा एकैकस्य यथाक्रमम् ॥ व अष्टोत्तर च साहस्र शतमष्टादिक तथा । अष्टाविंशतिरष्टो वा एकैकस्य तु होमयेत् ॥ हात य च घृत तत्र चरुर्लक्षादिक पुन । मर्दशाहुतीर्हत्वा होमो व्याहृतिभि स्मृत ।" अथेति अथवेत्यर्थ । गृहीत्वा तामथाबिकॉमितियत् । मदनस्ववेत्येवे पपाठ । तत्तन्मनाणा व्याहतींना च परसार विकल्प । अथाष्टोत्तरसहस्रादिसख्या तु पक्षद्दयेऽपि नैवेद्यशेष- होमस्तु शाखाविशेषपर इत्यपि स एव । लक्षादिक पुनर्व्याहृतिभिहोमो मरैर्दशाहुतीर्तुत्वा स्मृत इत्यन्वय । मत्रैहमनै । व्याहृतिभिर्यस्तामि समस्तामिश्च । तातचरणास्तु अय व्याहृतिभि- १० हुन्वेति पृयग्वाक्यम् । 'एकैकस्यति' तु प्रतिदैवतमष्टादिसरयान्वयार्थ । 'एकैकस्य तु होमयेदि त्यकैकपद तु चवादिद्रव्यपा न देवतापर । अस्मिन्नेव होमे घृतचरुद्राविधिरो । लक्षादिक इत्येतत्तु अथ ध्याहृतिविहिते होमे लक्षादिसख्याविध्यर्थ । मरित्यादि तु चरुहोमोत्तर सोम राजानमिति भनेण यथाप्रतिस्विकृत्वा सूर्यादिमदशदशाहुती प्रतिदैवत लक्ष- होमादद्रव्येण हुवा व्यातिभिलक्षादिहाम कार्य इत्याहु । यवाद्यन्यतमद्रव्येण ग्रहादिभि १५ प्रत्येक दशाहुनीस्तत्तन्मर्तुत्वा तेनैव द्रव्यण व्यस्तसमस्त याहृतिभिरयुतलक्षकोग्य यतमसख्यया जहुयादिति हेमाद्विमदनौ । तानि च द्रयाणि देवीपुराणे " यवत्रीहिंघतक्षीरतिलक गुप्रसारिका । पकजोशीरविल्वार्कदा होमे प्रकीर्तिता ॥ ." उद् इमुखा प्राङ्मुसा वा कुर्युमिणपुगवा । मनवतश्च कर्तव्याश्चरब प्रतिदैवत ॥ 10 हुत्वा च ताश्चरून् सम्यक तता हाम समारभेत्" । चर्वादिक च घृतायक्त होतव्य ।' हातव्य २० घृतायत चरुभक्ष्यादिक पुनरिति” मात्स्यात् (अ ९३ श्ला ३२,३३ ) भश्य द्राक्षादि।चरुनवेद्याशिष्टो गुडोइनादि । तानि द्रव्याण्युक्त्वा "इत्यतानि हबीपि स्यु समित्सरन्या- 'समाहुतारित्याश्वलायनोक्ते । अधिदेवतादिभ्याऽपि हामो हेमाद्री चरुगा च समिद्भिश्च सर्पिपा च तिलै कमात् । तत्तमश्च होत या अमादशापिंदेवना" गृह्यपरिशिष्टे। प्रवानदशाशन पार्श्वदेवतयोरिति”। अधिदेवतादिहामे सरया वासिष्ठे २५ १६ विनाश्वाधिदेवता पचाना चैव पचधेति " द्विना पच । पचाना गणेशीदाना पच्या प्रत्येकमित्यर्थ । केचिनु वो त्रयो वा विना विनायकादीनां पचधा एकामिति केचित् । प्रयोगपारिजाते |" इद्दादिलोकपालाश्च तत्तन्मत्रै प्रपूजयेत् । तत्त-मन्वैप कुर्यात्ततो होम समारमेत् " ॥ नृसिंहपुराणे " ततो व्याइतिमि पश्चाज्जुहुयाञ्च तिलादिक । यावत्प्रपूज्यत सरया लक्ष वा कोवि वा" । दाशदादयुतमपि । ग्रहयज्ञश्च न नियतकालीन । “खेच्छायज्ञः स उच्यत" इति मविप्योत्तरात् । १ज-पूध ! २३ सं २८1 ३ . स . . । १३२९। ज्ञ-कृती ८ इक्ष-घृताम्य ज्ञ-सह ॥ मायपुर । ६.

·२० होमसमाप्तिः। [शांति " " " ततो व्याहृतिमिः कुर्यात्तिलहोम प्रयत्नतः । प्रथमोऽयुतहोमः स्यालक्षहोमो द्वितीयकः । तृतीयः कोटिहोमः स्यात्रिविधो ग्रहयज्ञकः ।। एकरात्रं त्रिरात्रं वा पंचरात्रमथापि वा । शिवगाथा विष्णुगायां शांति ब्राह्मणभोजनं । " समापयेत्मतिदिनमेवं भक्तिसमन्वितः ॥ इति । यासिष्टेऽप्येकरावादिग्रहणं नियमानादार्थ । अत्र सूनादिजपोऽपि तुलादानवदिति केचित् । वासिष्ठे " अयाभिषेकमंत्रेण वाघमंगलगीतकैः । पूर्णकुमेन तेनैव होमांते प्रागुदङ्मुः ॥ अव्यंगावयवैर्ब्रह्मन् हेमनग्दामभूषितः । यजमानस्य कर्तव्यं चतुर्भिः सपनं दिजैः ॥" अभिषेकमंत्राः प्रयोगे वक्ष्यते । वसिष्ठः " स्वस्तिकं कल्पयेत्पश्चात्कुंडस्येशानभागतः । यजमानाभिषेकार्थ तत्र भद्रासनं न्यसेत् ॥ १० प्राङ्मुखस्योपविष्टस्य यजमानस्य तत्र च । अभिषेकं ततः कुर्युः साचार्याः पोडशविजः।। "विविधर्मगलेघोषैः सूतमागघजैः सह । ततस्तस्याभिषिक्तस्य रक्षार्थ वलिमुक्षिपेत् ॥ "दिग्विदिक्षु विचित्रानदीपैनीराजयेत्ततः । शुक्लमाल्यांबरघरः श्रुङलगंधानुलेपनः ।। "ततो मंडपमागत्य घ्यायेदमिं सुरान ग्रहान् । प्रत्येक प्रतिमत्रैश्च दद्यात्पुष्पांजलिं तत ।" इति। वामनः १५ " आचार्यप्रतिभ्यश्च ग्रहार्चनफलं ततः । समिदाज्यचरूणां च तिलहोमफलं च यत् ॥ " ब्रह्मत्वे कुंभपूजायां चार्चनस्य फलं च यत् । गणपक्षेत्रपाश्रीशदुर्गादेव्यंगदेवताः ।। " तासां जपफलं सम्यक् गृहीयाज्जलपूर्वकं "। एतानि च चामनवचांसि निर्मूलानीति पितामहचरणा: । यासिष्ठगोमिलवचसामपि केचिदाहुः । वसिष्ठः “ततो जपादीन नुहुयात्पर्णाहुतिमथाचोत् । तत्रैव " मंत्रण सात ते अग्ने इति पूर्णाहति चरेत् " आग्नपुराणे मूदीनं दिव मंत्रेण संस्रवेण च धारया। दद्यादुत्थाय पूर्णा वै नोपविश्य कदाचनेति" ।। मात्स्ये (९३१५८-६२) " पूर्णाहुतिं च मूर्धान दिव इत्यभिपातयेत् " । अत्र भिन्नशाखागतेकादशद्वादश- कपालभेदेऽप्येन्द्राग्न्यैश्यवदनेक्मंत्रयुक्ताया अनेकस्मृत्युक्ताया अपि पूर्णाहुतेरेकत्वान्मंत्राणा विकल्पः । उपांशुयाज इव शाखामेदभिन्नानां याज्यानुवाक्यानां समुचयेन तु पठति । वसो | २५ त्वयुतहोमे नास्ति । प्रमाणामारात् । ततः शुक्लांबरधरः शुक्लगंधानुलेपनः । सपियुः सर्वगंधैः नापितो वेदपुंगवः ॥ "यनमानः सपत्नीक भत्विजस्तान्समाहितः । दक्षिणाभिः प्रयत्नेन पूजयेद्तविस्मयः ।। " सूर्याय कपिलां धेनुं दद्याच्छंसं तदेवे । रक्त धुरंधरं दगदोमाय ककुदाधिक ॥ बुधाय जातम्पं तु गुरवे पीतवाससी । श्वेताश्वं देत्यगुरये कृष्णा मामर्कसूनवे ॥ "आयर्स राहा दद्यात्केतवे आगमुत्तमं । सुवर्णेन समाः कार्या यजमानेन दक्षिणाः॥" बुधप्रीत्यर्थ देयहेम्ना सह सर्वा मूल्यतः समा इति केचित् । अस्मिन्पक्षे पोदशमापविशिष्ट- हमांचितुवर्णपदाः सामंजस्यापतातादृशसुवर्णमूल्यं प्रत्येक मिति परे । बव्हल्पमूल्येषु तथा हेमा इ-महः।२२.सं.

·। मयूख ] ऋविग्भ्यो दक्षिणादिदान । " 17 " ग्रहा देय यथा सर्वा प्रत्येक दशमाषसुवर्णेन समा भवतीति तु सम्यक् । 'सबैपामथवा गावो गुरुर्वा येन तुष्यति । स्वमत्रेण प्रदातव्या सर्वा सर्वत्र दक्षिणा ॥" स्कांदे" केतवे छागमासानि सर्वेषामेव कांचन मिति तय यस्तु पीडाकरो नित्य स्वल्पवित्तस्य वा मह । तमेव पूजयेद्भक्त्या दक्षिणामि स्वशक्तित" ॥ दानोद्योते आश्वलायन " यथाशक्ति ततो विप्रानृत्विजश्चतरानपि । एकमेकाहुतो विन होमे त्वन्नेन भोजयेत् ॥ " अत्यर्थो मध्यमश्चापि विप्रमेक शताहुतौ । सहस्रस्य हुतेक जघन्योऽपि प्रभोजयेत् ॥" तत्रैव " तस्मादात्तुमशक्तोऽपि दक्षिणा चान्नमेव वा ! जपे प्रणाम स्तोत्रैश्च तोषयेतर्पयद्गुरु । स्कादे यथा ग्रहो द्विजस्तदिशेयो वेदपारम । तोषयन् मृदुवत्राद्यैस्तुष्टमेन विसर्जयेत् ।। अन्नहीनो दहेद्राष्ट्र मत्रहीनश्च ऋत्विज । यजमानमदक्षिण्या नास्तियज्ञसमो रिपु ॥" तत्रैव 'यथा समन्वित यत्र यत्रेण प्रतिहन्यते । एव समुच्छ्रित घोर शीघ्र शात्या विनश्यति ।। "अहिंसकस्य दातस्य धर्मार्जितधनस्य च । नित्य च नियमस्थस्य सदा सानुग्रहा महा ॥ गावो नरेद्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषत । पूजिता पूजयत्येते निर्वहत्यपमानिता ॥ १५ " ग्रहाणामिदमातिथ्य कुर्यात्सवत्सरादपि । आरोग्यबलसपनो जीवेञ्च शरदा शत ॥ मात्स्ये ' एव समयान्निष्पाद्य सर्वान्देवान्विसर्जयेत् । तत्र मत्र यातु दवगणा सर्वे पूजामादाय पार्थिवीं । इष्टकामप्रसिद्धयर्थं पुनरागमनाय च ॥ भविष्योत्तरे "तत समाप्त यज्ञ तु कारयेत्तु महोत्सव । शखतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषरवेण च ॥ २० मात्स्ये (अ ९३ श्लो ७८ । ८३ । ८४ । १४० । १४१ ।) " अनेन विधिना यस्तु प्रहपूजा समारभेत् । सर्वान्कामानवामोति प्रेत्य वर्ग महीयते॥ सदेवायतहोमोऽय नवग्रहमख स्मृत । विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्मसु ॥ "निर्विघ्नार्थ मुनिश्रेष्ठ तथाद्गा द्रुतेषु च । वश्यकर्माभिचारादि तथैवोच्चाटनादिक । नवमहमख कृत्वा तत काम्य समारभेत् । अन्यथा फलद पुसा न काम्य जायत कचित्॥ २५ तस्मादयुतहोमस्य विधान तु समाचरेत् " ॥ विवाहत्यादिना च विवाहादिषु काम्येषु कर्मस्वगावमुक्त । अत्र ग्रहस्वरूपवर्णदेशमोत्राग्निस्थानमुखाकारस्थापनहोममत्रचदनधूपदीपनैवेद्य समिइक्षिणाधिदेवताप्रत्यधिदवतोपदेशकवाक्येषु ग्रहाणा स्वरूपनिर्देशस्थापनहोममनोपदेशक वायषु वाधिदेवताप्रत्याधिदेवताविनायकादिपरलोकपालानामनेकस्मृतिपुराणभेदेन भूयो विसंवादिमिरन पर्यायशब्दैरुपस्थितनानेकवेधशब्दनियम नापि शब्दोपस्थिति । शब्दविशेषैर्देवता अनूय तस्मारकतया मत्रविनियोगेन मत्राणा देवता- । " " " मत्रवर्णनक- ३० १ य-इ-~प्रदानार्थ, ज्ञ-क-सथै, २ क-3-समारमेन् ३ ड-स-तम्मालमारक्तया ।

·२० होमाना प्रकृतिविकृतिविचार। [शाति- प्रापकत्वायोगात् । तेषा बाहुल्येनाम्पटलिग वाच । अतो द्रव्य यागादिपु स्वरूपातिनिर्देशकस्मृति- मनवोपस्थितशब्दानाम-यतमेन शब्देनोदेशो ग्रहादीनामिति शिष्टाचारोऽप्येव । अत्र व्यादति- करणकेऽयुनहोमेऽमिवायुसूर्यप्रजापतय एव देवता । न नवहा । ऐंयादिवत्तप्रकाशकत्वेन विनियोगाभावात् । अत एव पारिजाते ५ "ॐ भूर्भव सुवश्चेति तिम्रो व्याहतयो जपेत् । आभिश्च होमे निसभिश्चतुर्थी स्यात्समासत"॥ इति । समस्ताभिरेव होम । स चामिवायुसूर्यदेवत्य इति तु मदन'। सर्वथा व्याहृतिहोंमे न ग्रहा देवता इति । प्रधान चात्र महपूना तद्धोमोऽयुतहोमादिश्च । श्रीकाम शातिकामो. वा ग्रहयज्ञ समानरेदि"त्यादिना तत्पूजातदोमयो फलस्वधात् । “ ग्रहयज्ञनिघ "त्युत्ता "प्रथमोऽयुतहोम " इत्यादिनाऽयुतरक्षकोटिहोमाना ग्रहयशविशेपत्येनोपकमात् ॥ तस्मादयुत- १० होमस्य विधान तु समाचरेदि"त्युपसहाराचा ग्रहा महदेव यर्मसमूह “प्राणभृत उपदधातीति". वहिमसमवायेन महयज्ञशब्द । तातचरणास्त्वयुतहामादीनामेव प्राधान्य महहामस्त्वगमित्याहुः ।। तदाभय न जाने । यो हि कामशब्देन फलसवध "श्रीकाम शातिकामो वा ग्रहयज्ञ समा चरोदत्यादि स तावदग्रहपूजाहोमयोरेवोचित । ग्रहसनप्राप्तेर्ग्रहयज्ञश इस्य तनाम वात् । न चायुतहोमादीना फलसबध तत्त्रकरणपाठा प्रहपूनाहोमयोगतेति वाच्य । परीत्यस्यापि १५ सुवचत्वात् । अयतहामादिश दाना ग्रहयज्ञसामानाधिकरण्येन ग्रहयज्ञनामत्व तु लिंगसमवायेन नदात्वेन आर्थवादिक । फर सबस्तु " अनेन विधिना यस्तु ग्रहपूजा समाचरेत् । सर्वान्कामानवामोति प्रेत्य स्वर्ग महीयते ॥" इत्यत्र यजदेवपूजासगतिकरणदानेबित्यनुशिष्टयो पूजाहोमयो' “सदैवायुतहोमोऽयमि"त्याग्रुप क्रम्य "निर्विधार्थ मुनिश्रेष्ठ" इत्यादिना स्वयुतहे मादीनामपि स्मृतिषु तु प्राय आर्थवादिकमत्र फल । अब कामशब्दोपनीत फले सत्यार्थवादिक सबध्यते न वेति तु विचारातर। किच याज्ञवल्क्यादिस्मृतिषु न तावदयुतहोमादीना विधि प्यनुवाद । अतो प्रहपूनाहोमयो प्राधान्यामावे तत्रत्येतिकर्तव्यतासबधो न स्यात् । अतो महपूजाहोमयोरपि प्राधान्य भाति । अत एव क्वचित्केवलाहमुतेषु तदगकेषु च शातिकादिकर्मस्वस्मृत्युक्तागप्रधानादरण स्मृत्यतरोक्त प्रधानभूतायुतादिहोम विनापि शासातरोनग्रहयोगाभ्यास विनकशासीयग्रहयागाभ्यासमात्राणामिद २५ पूजा ग्रहदेवत्यहोमयोरेवानुष्ठान कथचित् शिष्टाना सगच्छते । ग्रहपूजाहोमयोरगत्वे त्वगमात्रा नुष्ठानमेव स्यात् । अथ ग्रहादीना लक्षणानि । मात्स्य ( अ ९४ श्ो १) पद्मासन पमकर पद्मगर्भसमद्युति । सप्ताश्वरथसस्थश्च द्विभुज स्यात्सदा रवि । श्वेत श्वनावरघरो दशाश्व श्वतभूपण । गदापाणिचिाहुश्च कर्तव्यो वरद शशी । रक्तमाल्यावरघर शक्तिभूलगदाघर । चतुर्भुजा मेघगमो वरद स्थाद्वरासुत । २० " १ज्ञ-लिंगकवाद । २३-नवग्रहा । ३ टरभन् । ४ उक। ५ज्ञ-विशषकत्वेन । ६ अक्ष- समवायेन आर्थवादिक 1७ क्षड-(ग्रहण ) गातराभ्यासातर ( बिर्नक-) ·मयूसः] ग्रहादीनां लक्षणादीनि । २३ ५ ॥ " पीतमाल्यांबरधर कर्णिकारसमद्युतिः । खड्गचर्मगदापाणे सिंहस्थो वरदो वुधः । देवदेत्यगुरू तद्वत्पीतश्वेतो चतुर्भुजी । दडिनो वरदो कार्यों साक्षसूत्रकमडलू॥ इंद्रनीलद्युतिः शूली वरदो गृध्रवाहनः । बागवाणासनधरः कर्तव्योऽर्कसुत' सदा ॥ करालवदनः सड़चर्मशुली घरप्रद । नीलः सिंहासनस्थश्च राहुरत्र प्रशस्यते । धूम्रा विवाहवः सर्वे गदिनो विकृतानना । गृधासनगता नित्यं केतवः स्युर्वरप्रदाः ।। " सर्वे किरीटिनः कार्या ग्रहा लोकाहितावहा । अगुलेनोच्छ्रिता सर्वे शतमष्टोत्तरं सदेति" अथाधिदेवताप्रत्यधिदेवतालक्षणानि । विष्णुधर्मोत्तरे " पचवको वृषारूढः प्रतिवत्र त्रिलोचन । कपाली शूलखट्रागी चद्रमौलि. सदाशिव ॥ अक्षसून च कमल दर्पण च कमडलुं । उमा बिभर्ति हस्तेषु पूजिता विदशैरपि ॥ कुमार. षण्मुखः कार्य. शिखडकविभूषण. । रक्ताबरधरो देवो मयूरवरवाहनः । १० कुक्कुटश्च तथा घंटास्तस्य दाक्षेगहस्तयो । पताका वैजयंती स्याच्छक्ति. कार्याच वामयो । विष्णः कौमोदकीपद्मशखचक्रधरः कमात् । प्रदक्षिण दक्षिणाध करादारभ्य नित्यशः ॥ "पद्मासनस्थो जटिलो ब्रह्मा कार्यश्चतुर्भुज । अक्षमाला स्रवं बिभ्रत्पुस्तक च कमडलु ॥ " चतुदैतगजारूढो वज्री कुलिशभृत्कर । शचीपति प्रकर्तव्यो नानाभरणभूपित.॥ " पन्नीलो यम कार्या दडहस्तो विजानता । रक्तदृपाशहस्तश्च महामहिपवाहनः । १५ काल' करालवदनो नीलागश्च विभीषण । पाशहस्तो दंडहस्तः कार्यो' वृश्चिक्रोमवान् ॥ " अवीच्यवेपस्वाकार द्विभुज मौम्यदर्शन । दक्षिणे लेखनी चित्रगुप्त वामे तु पानक ॥ विगलश्मश्रुकेशाक्ष पानागजठरोरुण । छागस्थ साक्षसूत्रोऽग्नि. सप्ता िशक्तिधारकः ।। "चिन्हितं चमरणास्य करमन्य प्रकल्पयेत् । " आप वीरूपधारिण्य श्वेता मकरवाहना । दधाना पाशकलशो मुक्ताभरणभूषिता ॥ शुक्लवी मही कार्या दिव्याभरणभूषिता । चतुर्भुजा साम्यवपुश्चडाशुसदृशावरा ॥ " रत्नपात्रं सस्यपान पारमोघधिसयुतं । पद्म करे च कर्तव्यं मुवो यादवनदन ॥ दिङ्नागाना चतुर्णा सा कार्या पृष्टगता तथा" विष्णोरिद्रस्य चोक्तं वामे शच्या करे कार्या सौम्या सतानमंजरी । वरदा मंडिता कार्या द्विभुजा च तथा शची ॥ " यज्ञोपवीती हंसस्थ एक्वश्चतुर्भुज । अक्षवं स्रुच विभ्रडिका च प्रजापति ॥ २५ अक्षं अक्षमाला | कुंडिका कमडखें । अक्षसूत्रधरा. सर्पा कुडिकापुच्छभूषणा. । एकभोगानिमोगा वा सर्वे कार्याश्च भीषणा ब्रह्मलक्षणमुक्त ग्रहाणा दक्षिणे पार्श्व स्थापयेदधिदेवता । ग्रहाणामुत्तरे पार्श्वे न्यसेत्प्रत्यधिदेवताः ॥" अथ विनायकादिलक्षणानि चतुर्भुजम्रिनेनश्च कर्तव्योऽत्र गजानन । नागयज्ञोपवीतश्च शशांककृतशेखरः ॥ " . २० " “ " " । " ॥ “ १अ-कर्णे । २क्ष-उदीच्य ध ड स द र ज्ञ अ य इ-अपीच्य।

·२४ लोकपालरूपाणि । [शांति- “ । । -- ॥ " ॥ "दक्षे दंत करे दद्यादिनीये चाभसूचकं । तृतीये परशुं दयाच्चतुर्थे मोदकं तथा । " शक्ति बाणं तथा शूलं खरं चक्रं च दक्षिणे । चंद्रविमघो वामे खेटमः कपालक । मुकंकंट च विधाणा सिंहासंढा तु दिग्भुजा । एषा देवी समुद्दिष्टा दुर्गा दुर्गाचिहारिणी । "धावदरिणपृष्ठस्थो धनधारी समीरणः । वरदानकरो धूम्रवर्णः कार्यों विजानता। " नीलोत्पलाम गगनं तदविरघारि च । चंद्राकहस्तं फर्तव्यं विभुनं सौम्यसंवत् ।। दिभुजौ देवभिषजी कर्तव्यो रूपसंस्थितौ । तयोरोषधयः कार्या दिव्या दक्षिणहस्तयोः । "वामयोः पुस्तको कार्यो दर्शनीयो तथा द्विजाः । एकस्य दक्षिणे पार्श्वे वामे चान्यस्य यादव । " नारीयुगं प्रकर्तव्यं सुरूपं चारुदर्शनं । रनमांढकरे कार्ये चंद्रशुक्लांवरे तथा अथ लोकपालरूपाणि । तद्रामियमरूपाण्याधिप्रत्याधिदेवतोक्योक्तानि १० " सड़चर्मधगे बालो निऋतिर्नरवाहनः । कर्ध्वदेशो विरूपाक्षः कराल: कालिकामियः ॥ " नागपाशघरो रक्तभूषणः पद्मिनीप्रियः। वरुणोंऽबुपतिः स्वर्णवर्णों मकरवाहनः वायुविनायकादिपंचक उक्तः । सोमो महेषु । अनंतः सर्पः । स प्रत्यधिदेवतासु । इत्ययुतहोमः ॥ अथ लक्षहोमः। १५ तर ग्रहपीडादीनि निमित्तान्युक्तान्ययुतहोमारंभो देवीपुराणेऽपि " लक्षहोमं प्रवक्ष्यामि यया प्रोक्त तु शंभुना। भूमिकपे दिशा दाहे ग्रहयुद्ध उपस्थिने ।। केतुसंदर्शने चैव आदित्यस्य च कंपने । कृष्णवर्णेऽय वा सूर्य तथा छिद्रसमान्विते ।। रक्तवृष्टिस्तथा नद्यो विपरीतां वहति च । निर्गत गगनामं वारिमध्ये च यस्थितं ॥ " उपसर्गास्तया लोके रक्षतु क्षयकारकाः । यस्य राशौ यहाः पंच अथ सप्त सुराधिप । ग्रहणं चंद्रसूर्यस्य ग्रहर्वाऽष्टमसंस्थिते"रित्यादि । तथा " कंपनं स्वेदनं गात्रे अंबुपानार्थ नल्पनं । देवतानां सुराध्यक्ष उत्पाताः क्षयकारकाः ॥ लक्षहोमं प्रकुर्वीत कोटिहोममयापि वेति ॥ मास्ये ( ९२।९३-९५, ९७, ९९, १००) अस्मादशगुणः प्रोक्तो लक्षहोमः स्वयभुवा । आहुतीभि. प्रयत्नेन दक्षिणाभिस्तथैव च ॥ द्विहस्तविस्तृतं तचतुर्हस्तायुतं पुनः । लक्षहोमे मवेन्कुंटुं यानिवत्रं त्रिमेखल ।" २५ च्यासतो द्विहस्तविस्तृतं फलतश्चतुर्हस्तायतं भवतीत्यर्थः । तथा तस्य चोत्तरपूर्वेण विनस्तित्रयसंमितं । प्रागुदप्रवणं तच्चतुरस्त्रं समंततः ॥ विष्कंभााच्छ्रितं प्रोक्तं स्थांडेलं विश्वकर्मणा । सस्थापनाय देवानां वात्रयसमावृतं ।। " तस्मिस्त्वावाहयेद्देवाद पूर्ववत्पुष्पतंडुलैः । गरु-मानधिकतर संपूज्यः श्रियमिच्छता ॥ “सामध्वनिशरीरस्व वाहनं परमेष्ठिनः । विषपापहरो नित्यमतः शांति प्रयच्छ मे।" १क्ष-सम्टक । १ खध-सिंहस्डा, ड्-सिंहरूटा इ-य ३ दय-चतुर्भुज, ई-जा-४ इन-हेशोत्तानि, क-देवनीतानि, ध-देवतोक्तोकानि, देवनोकयोहानि । ५ क्षड-अनत सर्प प्रत्यधिदेवतायु, इदयध-अनंत. प्रत्यधिदेवनासु । ६ ख-देवापुराण । ५ ज्ञ-दिहस्त । “ “ २० । " ·मयूखः ] लक्षहोमः। २५ " - . । अयं गरुडावाहनमंत्रः पूर्ववत्कुंममामंत्र्य तद्वद्धोम समाचरेत् । सहस्राणां शतं हुत्वा समित्संख्यादिकं पुनः॥ पूर्ववदेव समिदाज्यचरुहोम पूर्वोक्तरेव मंन्त्रैः कुर्यात् । गुरुन्मतस्तु " सुपर्णोऽसि गरुत्मानिति " 'इंद्र मित्रमिति" (ऋ. सं. २।३।२२) वा मंत्रः । घृतकुंभवसोरां पातयेदनलोपरि । उदुंबरीमथा च ऋची कोटरवर्जितां । बाहुमानां स्रुचं कृत्वा ततः स्तंभद्वयोपरि घृतधारां तथा सम्यगग्नेरुपरि पातयेत् ॥ 'श्रावयेत्सूक्तमाग्नेयं वैष्णवं रौद्रमैंदवं । महावैश्वानरं सम्याज्येष्ठसाम च पाठयेत् ॥ ' स्नानं च यजमानस्य पूर्ववत्स्वस्तिवाचनं । दातव्या यजमानेन पूर्ववद्दक्षिणा पृथक् । कामक्रोधविहीनेन ऋत्विग्भ्यः शांतचेतसा । तदादश चाप्टो वा लक्षहोमेऽपि ऋत्विजः । कर्तव्याः शक्तितस्तच्चतुरो वा विमत्सराः ॥ १० मह्माचार्यसहितानामेवेयं संख्येति केचित् । नवग्रहमखात्सर्व लक्षहोमे दशोत्तरं । दद्याच्च मुनिशार्दूल भूषणान्यपि शक्तितः ।। 'शयनानि च वस्राणि हैमानि कटकानि च । कर्णागलीपवित्राणि कंठसूत्राणि शक्तितः ॥ 'न कुर्यादक्षिणाहीनं वित्तशाम्येन मानवः । अदत्वा होमलोपादा कुलक्षयमवाप्नुयात् ।। "अन्नदानं यथाशकल्या कर्तव्यं भूतिमिच्छता ।मंत्रहीनं कृतो यस्मादुर्भिक्षफलदो भवेत् ॥ तथा १५ तस्मात्पीडाकरोऽजीव य एव भवति ग्रहः । तमेव पूजयेद्भक्या वो वा बीन्वा यथाविधि" ॥ तथा "पूज्यते शिवलोके च वस्वादित्यमरुद्गणैः । यावत्कल्पशतान्यष्टो अथ मोक्षमवाप्नुयात् ॥ तथा 'पुत्रार्थी लभते पुत्रं धनार्थी लभते धनं । मार्यार्थी लभते भार्या कुमारी च शुभं पतिम् ॥ 'भ्रष्टराज्यस्तथा राज्यं श्रीकामः श्रियमाप्नुयात् । य यं प्रार्थयते कामं तं तं प्रामोति पुष्कलम् ॥ “ निष्कामः कुरुते यस्तु परं ब्रह्म स गच्छति ॥" इति लक्षहोमः॥ अथ कोटिहोमः। नत्राप्ययुतलक्षहोमप्रकरण एव निमित्तान्युक्तानि । भविष्योत्तरेऽपि संवरण उवाच भगवन्महदुत्पातसंभवे भूप्रकंपने । निघते पांशुवर्षे च ग्रहभंगे तथैव च ॥ जन्मनक्षत्रपीडासु अनादृष्टिभयेषु च । क्रूरासु ग्रहपीडासु दुर्भिक्षे राष्ट्रविप्लवे ॥ २५ 'व्याधीनां संभवे जाते शरीरे चौतिपीडिते । क्लेशे महति चोत्पन्ने किं कर्तव्यं नरोत्तमः । 'स्वर्गस्य साधनं यत्तत्कीर्तिदै धनदं तथा । प्रदूहि मनुजश्रेष्ठ तथाऽऽरोग्यप्रद नृणां ॥ सनत्कुमार उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि शांतिकर्मण्यनुत्तमं । कोटिहोमाख्यमतुल सर्वकामफलप्रदं ।। ब्रह्महत्यादिपापानि येन नश्यति तत्क्षणात् । उपाताः प्रशमं याति महत्संपद्यते सुखम् ॥ २० १ ज्ञ-मत । २ज्ञ-दो इयद-समर्दा । ३ अ-शाक्येन । ४ ज्ञ-न-वे। ५ ज्ञ शुभम् ।

·२६ कोटिहोमः। [ शांति " " १० विधानं तस्य वक्ष्यामि शृणुध्वैकमना भव ॥ देवागारे च भवने तीर्थे वा शिवसन्निधौ । पर्वते वाऽथ कुर्वीत य इछेत्क्षेममात्मनः । "शुभनक्षत्रयोगे च वारे सर्वगुणान्विते । यजमानस्यानुकूले कोटिहोम समाचरेत् ॥ पूजयित्वा प्रयत्नेन ब्राह्मणं वेदपारगं । वस्त्रेविभूषणेश्चैव गंधमाल्यानुलेपनेः ॥ प्रणम्य विधिवत्तस्मै चात्मानं विनिवेदयेत् । "वं मे यतः पिता माता त्वं गतिस्त्वं परायणं । त्वत्प्रसादेन विप्र सर्वे मे स्यान्मनोगतं ॥ " आपदिमोक्षाय च मे कुरु यज्ञमनुत्तमं । कोटिहोमाख्यमतुलं शांत्यर्थ सार्वकामिकं ॥ "पुरोहितस्ततः प्राज्ञः शुक्लांबरधरः शुचिः । ब्राह्मणेः संवृतः पुण्यैः संयुतः सुसमाहितः ॥ " भूमिभागे समे शुद्धे प्रागुदभवणे तथा । पुण्याहं वाचयेत्पूर्व कृत्वा विप्रांस्तु पूर्जयेत् ॥ ततः समाहितो विप्रैः सूत्रयेन्मडपं शुभम् । उत्तमं शतहस्तं तु तदन तु मध्यमं ॥ " अघमं तु तदर्द्धन शक्तिकालायपेक्षया । मध्ये तु मंडपस्यापि कुंडं कुर्यादिचक्षणः ॥ "अप्टहस्तप्रमाणेन आयामेन तथैव च ॥ " मेखलात्रितयं तस्य द्वादशांगुलविस्तृतं । तत्प्रमाणं तथा योनि कुर्वीत सुसमाहितः ॥ कुडस्य पूर्वभागे तु वेदी कुर्याद्विचक्षणः । चतुर्हस्तां समा चैव हस्तमानोच्छ्रिता नृप ॥ १५ स्थापनं च सदेवानां कुर्याद्यत्नेन बुद्विमान् ॥ " उपलिप्य ततो भूमिं मंडपस्य प्रकल्पयेत् । स्थापयेदिक्षु सर्वासु तोरणानि विचक्षणः ॥ एवं संभृतसंभारः पुरोधाः सुसमाहितः । पुण्याहजयघोषेण होमर्म समाचरेत् ॥ " स्थापयित्वा सुरान् वेद्या वक्ष्यमाणानरिंदम ॥ ब्रह्माणं पूर्वभागे तु मध्ये देवं जनार्दन । पश्चिमे तु तथा रुद्रं वसूनुत्तरतस्तथा । ईशान्या च ग्रहान्सर्वानाग्नेय्यां मस्तस्तथा । वायुं सौम्यां तथेशान्या लोक्पालान्क्रमेण तु ।। " एवं संस्थाप्य विबुधान यथास्थानं नृपोत्तम । पूजयेदिधिववस्त्रेगंधमाल्यानुलेपनः । वेदोक्तमंस्तल्लिगेः पुराणोक्तैः पृथक् पृथक् ॥ " आदित्या वसवो रुद्रा लोकपालास्तथैव च । ब्रह्मा जनार्दनश्चैव शूलपाणिमहेश्वरः ॥ अत्र सन्निहिता. सर्वे भवंतु सुखभागिनः । पूजां गृहंतु सर्वच मया भक्त्योपपादितां । २५ " प्रकुर्वतु शुमं सर्वे यज्ञकर्तुः समाहिताः॥ एवं सैपूजयिवा तान देवान् यत्नेन शुद्धीः । नैवेद्यैर्विविधैर्भक्ष्यः फतैश्चैव सुशोभितः ॥ ततस्तु तैद्विजः सर्वेः कुंडस्य विधिपूर्वकं । कुर्यात्संस्कारकरणं यथोक्त वेदवित्तमः । ततः समाव्हयदन्हि नानाख्यातं घृतार्चितं । नियोजयोदिजास्तर शतसरयान्नृपोत्तम । "अलाम तु बहूनां च यथालाभं नियोजयेत् । " 6 " " २० " १जये। अद कर-क्ष-भोजयेत् । ३ धफश-भूम्या । ४ ज्ञ-तु । ५ ख-मा झधफरडनय-च।

·मयूस ] कोरिहोमस्त्रसख्या। १० " " "विद्यावित्तवयोवृद्धान् गृहस्थान सयतेंद्रियान् । स्वकर्मनिरतान शुद्धान ज्ञानशीलान्प्रयनत ॥ "चिंतयेत्तत्र देवेश पचास्य नृप पावक । मुखानि तस्य चत्वारि सात जिव्हानि पार्थिव ।। " एकग्व्हिमथैक तु तत्स्मृत सार्वकामिक । धूमायमाने न वृया होतव्य ज्वलितेऽनले ।" "काग्मि. पूर्वमुखे कार्यों यजर्भिश्चोत्तरामुखै । साममि पश्चिमे कार्य पूर्ववक्षिणामुखे । " आधारावाज्यभागो तु पूर्व हुत्ता विचक्षणा । परितश्च परिस्तीर्णे कल्पिते च तथासने ॥ ब्राह्मणा पूर्वमेव तु सर्व पश्चात्समाचरेत् । होमो व्याहृतिभिश्चैव सर्वस्तव विधीयते ॥ " प्रणवादिभिश्च तल्लिगै स्वाहाकारातयोजिते । जुहुयात्सर्वदवाना वेद्या य चावकल्पिता ॥ एव प्रकल्पयेद्यज्ञ कोटिहोमार यमुर्त्तम । तिला कृष्णा घृताभ्यता किचिदबीहिसमन्विता ॥ । किचियवसमायुक्ता' इति कचि पाठ । " होतव्या कोटिहोमे तु समिध सुपलाशमा ॥ " पूर्ण पूर्ण सहस्रे तु दद्यात्पूर्णाहुति शुभाम् । पचमे तन्मुखे राजन् सर्वकामार्थसिद्धये ॥ " पूर्णाहुत्य समारयाता कोटिहोमे नराधिप । सहस्राणि नृपश्रष्ठ दश शाखविशारदै ॥ प्रारभदिनमारभ्य ब्राह्मणैर्नह्मवादिभि । होतव्य यजमानेश्व अथवा सुपुरोहिते ॥ "क्रोधलोमादयो दोषा वर्जनीया प्रयत्नत । यजमानेन राजेंद्र सर्वकामानभीप्सता "॥ मात्स्ये (अ ९३ श्लो० ११९।१२०१२१) अरमाच्छतगुण प्रोक्त कोटिहोम स्वयभुवा । आहुतीमि प्रयनन दक्षिणाभि फलन च । १५ पूर्वपदग्रहदेवानामावाहनाविसर्जन । होममनास्त एवोक्ता स्नानदान तथैव च ।। " कुडमडपवेदीना विशेषोऽय निबोध मे ॥ कोटिहोमे चतुर्हस्त चतुरस्र च सर्वश' । योनिवऋदयोपत तदप्याहुस्त्रिमखल ॥" सर्वश चतुर्हस्तमिति विस्तारायामसावित्यर्थ । योनिवऋद्वयोपेतमित्येका योनि पश्चिमतोऽन्या दक्षिणत इति हेमाद्रि । वन कठ । योनिकठयुतमिति पितामहचरणा । मात्स्ये ( अ ९३ श्लो १२६-१४०) "वेदिश्च कोटिहामे स्यादितस्तीना चतुष्टय । चतुरस्रा समाहूता त्रिभित्रै समावृता ॥ प्रमाण प्रोक्त वे वेदिकायास्तथोच्छ्रय " ॥ उक्तमयुतहामे तथा घोडशहस्त स्यान्मडपश्च चतुर्मुख । पूर्वद्वारे च सस्थाप्य बव्हच वदपारग ॥ याजुर्वेद तथा पाम्ये पश्चिमे सामवदिन । अथर्ववदिन तद्वदुत्तरे स्थापयेध ॥ २५ अष्टो तु होमका कार्या वेदवेदागवे दिन । एव द्वादश तान विवान वस्रमाल्यानुलपनै । पूर्वव-पूजयेद्भक्त्या सर्वामरणभूषिते ॥ 'रात्रिसूक्त च रौद् च पावमान सुमगल । पूर्वता बदच शानि पठान्नम्न उदास .. शाक रोद्र च सौम्य च कौमाड शातिमेव च । पठत्तु दक्षिणे दारि यार्बोदकमुत्तम ॥ सौपर्णमथ वैराजमानय रौद्रसहिता । ज्यष्ठसाम तथा शाति छदोग पश्चिम पठेत् ।। " " २० . - १ज्ञडन-बुवा रकधमक्ष-वृद्धान् । २ धरक्षफखकअडन-ते ई वे । ३ज्ञ वान इ-ब्राह्मण । ज्ञ-तु ५ उ-भक्ता । ६ख-हि । उ-का । ८ ज्ञ-वप्रमानमया प्रोक्त । ९ उइखक्ष-यजुवद । १० भक म-धग । १५ क्षखधन-वेदिक इ-यजुर्वेदक ।

·२८ शतमुखकोटिहोमः । [शांति- " ॥ 'शांतिसूक्तं देवे तथा तथा शाकुनकं शुभं । पौष्टिकं च महाराजनुत्तरेणाप्यथर्वचित् ।। "पंचामः सप्तभित्रि होमः कार्योऽत्र पूर्ववत् । स्नाने दाने च मंत्राः स्युस्त एव मुनिसत्तम । 'सोदाराविधानं तु लक्षहोमवदिप्यते ॥ अनेन विधिना यातु कोटिहोम समाचरेत् । सन्किामानवामोति ततो विष्णुपदं ब्रजेत् । "य: पठेतृणुयादाऽपि ग्रहशांतित्रयं नरः । सर्वपापविशुद्धात्मा पदमिद्रस्य गच्छति ॥ " अश्वमेधसहखाणि देश वाइटौ च धर्मवित् । कृत्वा यत्फलमानोति कोटिहोमातदभुते । ब्रह्महत्यासहस्राणि भ्रूणहत्यार्बुदानि च । नश्यति कोटिहोमन ययावविभाषितं ॥१॥ इति कोटिहोमः॥ अथ शतमुखकोटिहोमः। १० संघरण उवाच 'बहुत्यारकर्मणो ब्रह्मन् कोटिहोमः सुदुष्करः । कालेन महता धैव कर्तुं शक्यः कथंचन ॥ नियमा ब्रह्माचर्याया दुष्करा इति मे मतिः । निरोधो ब्राह्मणाना च भूशय्यादि सुदुष्काः । " कार्याणामलपीपरत्वात्पर्वकालधापेक्षया " एतद्विज्ञाय तं ब्रह्मन सर्वशानेषु पश्यते । कोटिहोमस्य संक्षेपं वद में बासंभव ॥" १५ सनत्कुमार उवाच " शतामनो दशमुखो दिमुखकमुसाप्तया । चतुर्विधो महाराज कोटिहोमो विधीयते ॥ " कार्यस्य गुरुतां ज्ञात्वा नेकट्यमय पर्वणः । यथासंक्षेपतः कार्य कोटिहोमस्तथा शृगु ॥ कृत्या कुंटशतं दिव्यं यथोक्त मानसमितं । एकेकस्मिस्तया कुंदै दर्श विधानियोजयेत् ॥ अनः पक्षे तु विप्राण सहन परिकीर्तित । एकाधानप्रणीतेऽनो सर्वतः परिभाषिते ॥" २० एकस्थानात्सर्वतः सर्वस्मिन् कुटे परिभाविते संस्कृतेऽसौ प्रणीत इत्यर्थः । 'होम कुमुदिजाः सर्वे बुटे कुंडे यथोदितं ।। 'यया फुटवेऽपि राजापे महान चायनिवहत्व स्पान्न च यशो भियते ॥ " तथा कुंडशतेऽप्यत्र घृतार्षिषि नियोजिते । एक एव भवेवशः कोटिहोमो न संशयः 11 एवं थे कियो क्षिप्रं व्याकुलैः कार्यगौरवात् । शताननः म विशेषः कोटिहोमो न संशयः ।। २५" पल्परक्षोभिः कार्यः स्याटीर्घकालादिकऽपि वा । तदा दशमुसः कार्यः कोटिहोमः शुमे मते । विप्राणा द्विशते तर प्रविभज्य नियोजयेत् । तेऽपि विज्ञातशीलाः स्युर्वृत्तवतो जितेंद्रियाः । d १-च तया1 २ क्षट-स्नानदाने, फ, माने दाने । ३ क्षफरक-बाटी च, इ-दष्ट या च । ४ अकक्षर-दय, स-देष । ५ क्षदन-नियमादपर्यादा ध-नियमात्र । ६ श-दि- नाअ-दिम. दुर क्षक- ८ फट- 1 ९ क्षद-रयान । १० -मन: गर्वन ; फगत त्या... भारितगो 11 फरन-चामियनुका स्यान, नस-नामिदगुन्य स्वान्, घन्तामियालय स्यात् । १२ भनय यादि मिगते. रानोऽपि भाषा 1 11 कदर-नियोजने, अ-नियोजयेत् । १४ कयन- मद्रयान-च :

·मयूखः ] एतेषां प्रकृतिविकृतयः। २९ 1 १० “ यत्र कुंडयं कृत्वा विभज्य च विभावसुं । होमं कुर्युर्द्विजा भूयः संस्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ " शतं तत्र नियोज्यं च विप्राणां प्रविभज्य वै । मासेऽथ वाऽर्द्धमासे वा कार्यः काले घुपस्थिते॥ तदापि द्विमुखः कार्यः कोटिहोमो विचक्षणः ॥ " यदा तु स्वेच्छया यज्ञ यजमानः समापयेत् । कालेन बहुना राजस्तदा चैकमुखो भवेत् ॥ एककुंडस्थितो वन्हिोकचित्तैः समाहितः । यथालामस्थितेविप्रनिशीविचक्षणः । न संख्यानियमश्चात्र ब्राह्मणानां नरोनम । न कालनियमश्चैव स्वेच्छायज्ञः स उच्यते ॥ आवृत्त्या कर्तुकामस्य नातुर्मास्यादिकर्मवत् । तदा प्रसक्तः कर्तव्यो यज्ञोऽयं सार्वकामिकः । अयमेकमुखो राजन् कालेन बहुना मवेत् । बहुविघ्नश्च कालो वै तस्मात्संक्षेपमाचरेत् ॥ " यतो वै वित्तमायुश्च चित्तं चैवास्थिरं सदा । अतः संक्षेपतः कार्य धर्मकार्य प्रशस्यते । ततः समाप्ते यज्ञे तु कारयेत्सुमहोत्सवं । शंखतूटनिनादेन ब्रह्मपोपरवेण च ॥ ततस्तु दक्षयद्विधान ऋत्विजः श्रद्धयान्वितः । एकैकं कनकेश्चैव कुंडलैविविधैर्नृप ॥ "गोशतं चैव दातव्यमश्वाना च शतं तथा । सहस्रं तु सुवर्णस्य सर्वेषामपि दापयेत् ॥ "ग्रामैर्गनै रथेरेश्वैः पूजयेञ्च पुरोहितं । दीनांधकृपणान सर्वान वखान्नैश्चापि पूजयेत् ॥ ततश्चावभृये स्नायात्तैर्घटेः पूर्वकल्पितैः । लक्षहोमोक्तमंत्रेण सदा विजयकारिणा ॥ एवं समापयेथस्तु कोटिहोममखं शुभम् । तस्यारोग्यं प्रियाः पुत्रा आयुर्वृद्धिस्तथैव च ।। १५ " सर्वपापक्षयश्चैव जायते नृपसत्तम । अनावृष्टिभयं चैत्र उत्पातमयमेव च ॥ दुर्भिक्षग्रहपीडाश्च प्रशमं यांति भूतले ॥ एतत्पुण्यं पापहरं सर्वकामफलप्रदं । सनदकुमारमुनिना पार्थिवाय निवोदित ॥ " सर्वोपसर्गशमनं भवनाशनं वा ये कारयति मनुमा नृप कोटिहोमं । " भोगानवाप्य मनसोऽमिमतान् प्रकामं ते यांति शक्रसदन मुवि शुद्धसत्वाः ।। २०. अथ यथैते साहस्राः साद्यस्का इत्येकसंज्ञयोपक्रांतेषु क्रमाम्नातेषु च निकायिसंज्ञकेषु यागेषु प्रथमस्याम्नातधर्मकस्य धर्मा उत्तरेष्वनाम्नातधर्मकेषु निकायित्वावांतरसामान्यात्साहन- सायस्कायेकनामकरमाञ्च प्रवर्तत इत्यष्टमे निकायिनां तु पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यादित्यत्र मिर- णायि । तथेह । चतुर्विधी महाराज कोटिहोम " इति चतुर्णी कोटिहोमनामत्वावांतरें सामान्येन आम्नातधर्मकस्यैकमुखस्य धर्मा अनाम्नातधर्मकेषु द्विमुखादिषु प्रवर्तते तेन तेषां विकृतित्वं । तत्र २५ द्विमुखे तावत्कुंडद्वयं प्रकृतिप्राप्तेषु शतपचाशत्पंचविंशतिहस्तमंडपेषु मध्यमनवमांशे कार्य । तस्येव " मध्यमे नवमांशे तु कुंई कुर्याविचक्षण " इति प्रकृतौ वचनेनात्रापि तथा प्रातः । तच्च कुंड- दयं षट्हस्तं " दशलक्षमिते होमे पटूरं संप्रचक्षत" इति भविष्यत्पुराणाव । पंचहस्ते वा " कुंड पंचकर प्रोक्तं दशलक्षाहुतौ क्रमादिति" तंत्रान्तराच्च । दशलक्षोत्तरमेकोन टिपर्यंत पंचपटूरे इत्यर्थः । अयुतहोमतः प्राप्त एकहस्तत्वं प्राकृतं परिमाणं त्वदृष्टावापत्याऽप्राकृत- ३० कार्यत्वादाध्यते । अर्थात्परिमाणमिति कात्यायनोक्तेश्य । तत्र पंचविंशतिहस्ते महंपे खअरयफध-तदा तु, क्षकडन-तदानु ज्ञ-सदनु । २ रनज्ञक-सई। ३ क्षरधफन-वित्त ४ ध-दक्षये विप्रान्, इ-ततस्त्वभ्यर्चयेत् । ५ ड-नंदन । ६ यडकदअइ-सहस्र । डयअफरद-होमत्वावोतर । ८ ज्ञकडनअधरखमकर ९ अघवज्ञ-सधर्मकरस्य, दय-अधर्मकस्य । १.ज्ञ-तत्वों, रक्षश्यअदड-एकहस्तत्वमयुतहोमीय प्राकृतं । - ७ फक्षरखधर- ·कुंदाहुत्यादिविचारः । [ शांति- १० " मध्यनवांशे दक्षिणोत्तरयोः कुंडदयं निविशते कथंचित प्रकृतितो द्वादशांगुलमेखलामाप्तेः । इतरयोस्तु मंडपयोः सुगम एव निवेशः । एवं दशमुहेऽपि प्राकहस्तत्वबाधेन पंचकराणि पटकराणि वा दशकुंचानि । तेषु प्रत्येकं दशलक्षा आहुतयः । तत्र पंचविंशतिहस्ते मंडपे मध्यमांशे पूर्वदिषु चतुर्घ दिक्षु मध्ये संलग्नानि चत्वारि झंडानि । प्राकृतमध्यमांशाधिकरणावस्य ५ यावत्संभवमनुमहस्य न्याय्यस्यात् । प्राचि नवमांशे तु प्राकृती चतुःकर वेदी । सावशेष पद कुंटानि यः कश्चिदेकोऽशस्त रिक्त एव । कुंडयं मध्यमांशे । अष्टस्वंशेप्पटावित्यपि केचित् । शतमुखेऽपि पंचविंशतिहस्ते तावन्मंडपे शतकुंट्यानिवेशो बाधित एक पंचाशद्धस्ने यद्यपि संभवालि तथापि सहस्रविप्राणां मुखेन निवेशो बाधितः । अतः शतहस्त एव निवेश उच्यते । तन मध्यमांश प्राभागे उदसंस्थापंचानामेका पंक्तिः । तेषां च कुंटानां प्रत्येकमहर साई- सप्तहस्ता सप्तांगुलानि च । ततः प्रतीच्यामतादृशमेवान्यपंक्तित्रय कार्यम् 1 पंक्तीनामंतरं चाय हतः । सप्तरंगुलीनि च । एवं विशतिकुंडानि मध्यमागे अन्येप्वटर मागेषु मध्ये हे देश १५ विश्वष्टावधाविति । प्रत्येकं दशदशेति । ननु शतकुंडेपु प्रत्येथे लक्षाहुतिप्राप्तिः । न चैत-सय कोटिहोमपक्षे संभवति । श कुंट- शतं दिव्यं यथोक्त हस्तसमितमिति " शतमुखमकरणे कुंडाना हातपरिमाणोक्तरिति नत्र केचित् हस्तसमितमित्यत्र हस्तान्या हस्तेर्वा समितमिति विषहेण विचतुहीत नाऽपि युज्यते । विहस्तेऽपि तु लक्षमाहुतयः समीत्येव । अत एव हेमाद्री २. " अयुते त्वथ होतय्ये कुंई स्याद्धस्तमात्रकं । द्विगुणं लक्षहोमे तु कोटिहोमे चतुर्गणमिति " यद्योगिक वचनांतने विग्रहातथाप्यनुपपत्या दिबहुवचनातेनापि क्रियते । यथा "सप्त দু সংসাত্মা, যমুনমন” : মাহরুষin সহনশাহজাহান সরিন যথার্থ মালঘণঃ সালাম সালাম হাসানুষ ছুরি ফুর্বিনীন'গ্ন- शेष एव योगो न तु 'अयं चायं चेक' इत्यशेषोत्तरं तदितं चोदक राधापरित्युक्त । २५ ए द्विचतुर्हस्तकुंठसंपत्या युज्यंत एकै कस्मिन् कुंडे लक्षमाहुतप इत्याहुः । तातचरणास्तु व्याधतुल्यागतेन पदपंचचविंशव्यंगुलाना पंचमेखलानां विंशत्यंगुनोगतया च मध्यावकाश विध्या एकेकहस्तेष्वपि शक्या एव लक्षमाहुतयः कति । अनारम्यानातपंचमेसलापक्षेग प्राकृतमेखलायय- बाधातूपदिटकहस्तत्वानुरोधेनेति युक्तमाहुः । अत्रैकस्मिन्कुंडे आज्यभागातं कृत्वाऽन्यकुंडेपग्नेिषणयनमिति केचित् । तन । वाण. ३. प्रायासिकदक्षिणोत्तावेधोरनुष्टीयमानायामाहत्यामाग्नेयायष्टहविष्णु चौधाराज्यमागप्रपाजायंगाना पृथगनुहानवदाज्यमागांत विष्टदायगानुष्ठानवदिहावि निम्न आहुती होती तेवरसंध्य या । १ इ-निविशते । २ श-+गु ३ ३-दि। रक्षकह-पार्दिछ । ५ उप्राचीन । - प्रातान-माता -प्राकून; यद-प्राइन ।ध-प्रकृति । ५ ३-इति । ८ -; यद-८१९क्षाड- पंचहस्तान्या गुलानिय । क-हस्ता-१० य-दयद-दस्तान ११ पदोगुशानिय, सकरयक्ष-गुलानि २।१२-क्षफरहन-समयिर, ध-गमस्यिय; दया-यामान्येव । क्षमा-गगनानुरोधेन । १५ मार. धफया-सद्धिानां । १६ अझ-बग ! १७ शभइय-या १४-निय सादुद्री सिर ।

·मयूख ] अग्निप्रणयनम् । कथ - तत्र भेन्नेषु कोटिसरयाकेषु होमेषु लक्षश शतकुडेध्वनुष्ठीयमानेष्ाज्यभागातस्विष्टकृदायगानुष्ठान- दस्यैव न्याय्यत्वात् । किंच अप्रमादार्थन दीक्षाकालीनजागरणेन दीक्षोपयुक्तसमारसरक्षणेऽपि गयणीयाद्यर्थसभारसरक्षणार्थानिदेशिकजागरणावृत्तिवदिहाप्यनिसमिधनाथ-माधानावृत्ति प्यायव । न हि आचार्यकुर्डस्थेऽनो समिद्धे कुडातरस्थाना समिघन भवति । अत एबायुतहोंमे लिखिततद्ग्रहाकारकुटीपक्षे प्रधानायतनादग्निं विभज्य नवकुडपे प्रणीय नवाचार्या आज्यभागात ५ त्वेत्यादिना होमशेष समाप्य पूर्णाहुतीहुवेत्यतेनाज्यभागाताना स्विष्टकृदादीना चागानामावृत्ति- ठेखन प्रयोगपारिजातीय सगच्छते । तदेव च कोटिहोमे चोदकात्प्राप्त प्राकृताष्टसख्याबाधेन वनवतिसरयामात्र विधीयते । यद्यपि प्रणयनातर तथापि तदर्मकमेव सर्वथाऽगानामा त्तिरेव । एतावान पर विशेष । शतसख्यया कुंडेपु नवसख्याग्रहाद्याकारा स्थलविशेषाश्च निवर्तते । तोऽनिस्थापनोचरमेव प्रणयन । १० यत्तु पारिजाते मध्यकुडात्प्रयणनमुक्त तन्न । प्रागुदगपप्रचारबाधात् । तेन तत्सरक्षणार्थ कित्यकुडादव प्रणयन कार्य । अस्तु वा कथचिद्युतहामे मध्यकुडस गावात्तस्य पर्वप्रधानभूतसूर्यदेवत्यत्वात् कथचित्तत प्रणयन । शतमुखे तु मध्ये कुडनिवेशाभावान ततोऽमि णियन मध्यस्थलसमीपवर्तिध्वनककु-पु तु विनगमनाविरह । सर्वाऽप्यय कोटिहोमविचार- तातचरणद्वैतनिर्णये सुविवृत इति नेह विस्तर । १५ अथ प्रायो मत्स्यानुसारिणी भट्टकृता पद्धतिमनुसृत्य ग्रहमखप्रयोग । कर्ना प्रारम देनापूर्व सुदिने दानमयूखीयास्मदुक्पकाराणामन्यतमप्रकारेण प्राची ससाध्य वेतस्त्युच्छ्ाय मडपनिवेशयोग्य चतुरस्र चत्वर व वा पूर्वाण्हे देशकाली स्मृत्वाऽमुकर्म कर्तुं मडप Fरिष्य इति सकल्प गणेश धर्म शेप वसुधा द्विजाश्च सपूज्य आगच्छ सर्व कल्याणि वसुधे लाकधारिण । उद्धृतासि वराहेण सशेलवनकानना । २० महप कारयाम्यद्य त्वद्ध शुभलक्षण । ग्रहाणाऽयं मया दत्त प्रसन्ना शुभदा भवेति" सुधाया अयं दत्वा " स्यो ना पृथिवीति " ता प्रार्थ्य मडप तदुदीच्या मध्ये वा कुड़ वदि च कुर्यात् । मडपश्चायुतहोमऽष्टहस्तो दशहस्तो वा कुड हस्तमित चतुरगुलैकमेखला बदी मडपणेत्तर- मागे हस्तविस्ता वितस्युटिता वात्रयवती कार्या । तत्र प्रथमो वायगुलेच्छाय । तदुपरि- नो प्रत्येक द्यालोटितौ । विस्तारस्तु सर्वेपामपि प्रत्येक व्यगुल । लथामे त मडपो २५ द्वादशचतुर्दश । पाडशहस्तोऽपि कुड क्षेत्रफलतश्चतु कर । तदेव व्यासतो विकर । द्वित्रिचतु गुले चनिमस्खल । तमोपरितनी चतुरगुलविस्तारा अधोगत द्वे अपि प्रत्येक ब्यगुलविस्तारे । कुडादीशान्या साईहस्तविस्तृता तदच्छ्रितेशग्नप्रवणा पूर्ववत्रिवसा वही । काहिहोमे तु शततदईतदषोडशान्यतमहस्ता मडप । कड तु अष्टहस्त दशहस्त षोडशहस्त वा फलत' । उच्च न्याससमसात मडपमध्ये तस्य दक्षिणपश्चिमयोयानिद्वय । वेदी च प्राच्या दिहस्तविस्तृतेति. विशष । विमुखदशम वशतमुखेषु तु निर्णयावसरे सन्निवेश उक्त । कर्ता सुदिने मासपक्षादि १क्षरकडन-पालीनेन फ-कालनेन । २क्ष प्रयणायाव । ३३ अनिवार्यव । ४ इक्ष-नेऽमी । ५क्ष-त । ज्ञ-पच्च 1७ ज्ञ-आचार्य हुषु । क्षत-नातिरपा इ-नवतिसरया यामात्र ! (डक्ष-प्रणयना. नन्तर । १०-एतावान् विशेष । ११ध-निगमनाविरह । १२ डइ-पूनमुदिने । १३ ज्ञ-वामुर्ति। १४ स १२६ १५ क्षइनडअ-हस्तमन, यद-हस्तमान । १६ क्षयअन-मेखला,ज्ञधरखफ- भखल 1१७ क्ष-चाकर। १८ क्ष-परी1 १९ डक्ष-विधगुल । २० ड-कुडाना । - ·ऋविवसंख्या। [ शांति- संकीर्य श्रीकामादिग्रहपीडानिवारणकामो वाऽयुतहोमं वा करिष्य इति संकल्ल्य । गणेश- । पूजास्वस्तिवाचनमातृपूजावृद्धिश्राद्धाचार्यादिवरणानि कुर्यात् । तवायुतहोमे चत्वार प्राविजोग हो वा । लक्षहोमे द्वादशाष्टौ चत्वारो वा । कोटिहोमेटो होमार्थ चत्वारो द्वारजापका इति पे द्वादश । अयुतलाकोटिहोमेषु विष्वपि पोडश वा । ब्रह्माचार्यादप्येतन्मध्य एव सर्वत्र यि ५ वरणमंत्रास्तु “ आचार्यस्तु यथा स्वर्गे शक्रादीनां बृहस्पतिः । तया त्वं मम यशेऽस्मिन्नाचार्यों भव सुव्रत । यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा स्वर्गलोके पितामहः । तथाऽस्मिन्मम यज्ञे त्वं बझा मव द्विजोत्तम ॥ ते अस्य यागस्य निष्पत्तो मवंतोऽभ्यर्थिता मया । सुप्रसन्नाः प्रकुनैतु शांतिकं विधिपूर्वकेगा। कोटिहोमे तु गुरुषार्थना १. “वं मे यतः पिता माता त्वं गतिस्त्वं परायणं । त्वत्प्रसादेन विमर्षे सर्वे मे स्यान्मनोगतं ॥ " आपद्विमोक्षाय च मे कुरु यज्ञमनुत्तमं । कोटिहोमाख्यमतुलं शात्यथै सार्वकामिकामति ततः सर्वानाचार्यादीनवशाखीयानामृत्विक्शाखीयानां च पदार्थानामनुसमयेन मधु- पण संपूज्य शुक्लमाल्यांबरानुलेपनः सपत्नीक प्रत्विकसहितो " भद्रं कर्णेमिरिति " वेदघोपेण- मंडप प्रदक्षिणीकृत्य पश्चिमद्वारेण प्रदिशेत् । तत आचार्यों १५ यत्र संस्थितं भूतं स्थानमाश्रित्य सर्वदा । स्यानं त्यक्त्वा तु तत्सर्वं यत्रस्य तत्र गच्छतु । “ अपकामंतु भूताने पिशाचाः सर्वतो दिशं । सर्वेषामविरोधेन ब्रह्मकर्म समारों" ॥ इति सर्षपान्विकीर्य "शुची वो हव्येति " " एतोबिन्द्रमिति " च तृवाभ्यां " आपो हिष्टे " स्यादिभिश्च मुवं प्रोल्य स्वस्त्ययनं तामिति कट्यं पठेत् । ततो मंडपनि कतिमागे हस्तमितां वेदिं कृत्वा तस्यां वस्र प्रसार्य्य तत्र सुवर्णादिशलाकया नमरेखाः प्रापश्चिमायता नव च २० दक्षिणोत्तरायताः कृत्वा मध्यकोष्ठचतुष्टयमेकीकृत्य प्रतिकोणं विषु पदेषु सूत्रं दद्यात् । तथा चतुर्विशतिर पदानि संपर्यते । मंडलस्याग्नेयादिषु कोणेषु शंकुचतुष्टयं "विशंतु भूतले नागा लोकपालाश्च सर्वतः । मंडपेऽत्रावतिष्ठतु आयुर्चलकरा:सदेति" मंत्रेण निसाय " अग्निभ्योऽन्यथ सर्पेभ्यो ये चान्ये तान्समाश्रिताः । तेभ्यो बलिं प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमं ।। "नैऋत्याधिपतिश्चैव नैऋत्यां ये च राक्षसाः । वलि तेभ्यः प्रयच्छामि सर्वे गृहंतु मंत्रितं । २५ 'ॐ नमो वायुरक्षोभ्यो ये चान्ये तान्समाश्रिताः । बलिं तेभ्यः प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमं ॥ "रुद्रेभ्यश्चैव सर्पेभ्यो ये चान्ये तान्समाश्रिताः । बलिं तेभ्यः प्रयच्छामि गृहेतु सततोसुका इति मत्रैः शंकुपाषु यथाक्रम प्रतिम मापगतबलीन दत्वा "शांतियशोवती कातिविशाला प्राणशहिनी सती मुमना नंदसुभद्रा इति नव प्रागायत- रसादेवताः पूजयित्वा -- ११.सं. ५/४।२४ । २ .सं. ६RI11 ३ ऋ. सं. ११५ । ४ क्षध-तत्समाश्रिताः ५क्षरफडनअक-मंत्रेण ।

·मयूख ] वास्तुपूजा। - "हिरण्या सुप्रमा लक्ष्मीविभूतिविमला प्रिया।जया काला विशोका' इति नव दक्षिणोत्तरायत. रेखा देवताश्च सपूज्य मध्ये व्यस्तसमस्तव्यातिभिर्वास्तुपुरुषमावाह्य वास्तोष्पते प्रतीति संपूज्य बलिं च दत्वा मध्यपदचतुष्टये वास्तोदये ब्रह्माणमावाह्य पूजयिन्का “ ॐ ब्रह्मणे नमा मलिं समर्पयामीति” पायसादिबलि दद्यात्। तत पूर्वपददये दक्षिणस्तनेऽयम्ण नम । दक्षिणपद- इये जठरदक्षिणमागे विवस्वते नम । पश्चिमपददये जठरवामभागे मित्राय वामस्तने पृथ्वी- ५ धराय नम इत्युदक्पदद्दथे । आमेयकोणसूनद्विधाकृतब्रह्मपदसलमपदद्वयोचराईये दक्षिणहस्त सावित्राय । दक्षिणाये सवित्रे च । एव नेऋत्यपददयपूर्वार्द्धद्वय वृषणयोबिंधाधिपाय । तत्पश्चिमार्द्धद्वये मेंदे जयंताय वायव्यपदद्वयदक्षिणार्धे वामहस्तराजयक्ष्मपणे उत्तरार्धे रुद्राय ईशानपदोत्तरार्धद्वये उरसि अभ्य । दक्षिणार्द्धद्वये मुखे आपवासाय । ततोऽत्यपक्तिगते ईशान पददक्षिणार्द्ध शिरसि शिखिने । तद्दक्षिणयोदक्षिणबाही सूर्याय । तद्दक्षिणयोर्दक्षिणबाह्ये च १० सत्याय । तदक्षिणस्थाई दक्षिणकूपरे भूशाय । तद्दक्षिणानेयपदार्थे दक्षिणप्रवाही आकाशाय । तत्पश्चिमाः दक्षिणप्रवाहावेद वायवे । तत्पश्चिमसाधैं दक्षिणमणिवधे पूष्णे तत्पश्चिमयो- इक्षिणपाचे वितथाय तत्पश्चिमयोदक्षिणपार्श्वे एवं गृहक्षताय तत्पश्चिमद्वये दक्षिणोरी पमाय । तत्पश्चिमयोदक्षिणनानौ गधर्वाय । तत्पश्चिमे सार्दै पदे दक्षिणजधाया भृगराजाय । तत्पश्चिमे नैकत्यपदार्दै दक्षिणस्फिचि मृगाय । तदुत्तराद्ध पादयो पितृभ्य । तदुत्तर साईपदे १५ पामस्फिचि दौवारिकाय तदुत्तरयोवीमजघायां मुग्रीवाय । तदुत्तरयो मजानो पुष्पदताय । तदुत्तरयो मोरो वरुणाय । तदुत्तरयोमपार्श्वे सुराय । तदुत्तरे सार्द्धपदे वामपार्श्वे शपाय । तदुत्तरे वायन्याः वाममणिबधे पापाय । तत्प्रागः वामप्रवाही रोगाय । तत्प्राक्साढे वामप्रवाहादेव बाहवे । तत्पादये वामकूपरे मुरयाय । तत्माकद्वये वामबाहो मल्लाटाय। तत्प्राकट्ये वामबाहावेव सोमाय । तत्प्रादथे वामासे साय । तत्माक्सार्दै वाम- २० प्रोत्रे अदित्यै । तत्रागर्दै वामनेत्रेऽदित्य । तत उत्तरे वास्तोष्पत इति वास्तोष्पतये । ततो मढलादहिरीशानादिषु चरक्यै विदाविदायें पूतनाये पापराक्षस्य । तत पूर्वादिषु स्कदाय अर्यम्णे जमकाय पिलिपिच्छाय । पुन पूर्वादिषु इद्रादीन् । ततो मडलादीशाने कलश संस्थाप्य तत्र वरुण 'तत्वायर्यामी'त्यावाह्य पूजयेत् । यथा मेरुगिरे शृग देवानामालय सदा । तथा ब्रह्मादिदेवाना मम यज्ञ स्थिरो मवेति"५५ प्रार्थयदिति । तत उदुबरादिसमित्तिलाज्यै स्वतत्रस्थाडिलेऽष्टाविंशतिरष्टो वा प्रत्येक तत्तनाममोर्तुत्वा 'वास्तोपत' इति चतुर्भिश्च हुत्वा 'ॐ वास्तोप्पतये' इति मण पच बिल्वफलानि हुत्वा विष्टकृदादिपूर्णाहुत्यत कुर्यात् । ततो मडलदेवताभ्य पायसवलि दत्वा कृणुष्व पाज' इति सूक्तादिना मडपं त्रिसूच्या वेष्टयित्वा वास्तुकलशेन यजमानमभिषिच्य न संपूज्य यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा ब्राह्मणान मोजयेदिति । शारदातिल के तु होमो नोक्त। ३० तिलाज्यादिद्रव्याणां विकल्प इति प्रांतरे । इति वास्तुपूजा। मात्स्ये “ उपोषितास्तत' सर्वे कृत्वैवमाधिवासनमिति" पाझे "उपवासी मवेदवमशक्ती ११-मथे, इअदक पदचतुष्टये । २ इ-द्विधाकृत पदद्वयोत्तरा), क्ष-पद्मदलसम्म । करअ-पदोत्तरार्धे । -पपद-पदोत्तरार्ध । ३ सं १२।२५ । ४ * स ५४२७ । असे ॥२३॥ - ·द्वारपूजा । तोरणपूजा। [शांति- " - नक्तमिष्यत" इति । "सद्योधिवासनं चाय कुर्यायो विकलो नर" इति तत्रैवोक्तं । आधिवासन चैव । तत्र द्वारपूजा । पूर्वद्वारे द्वारनिय नमः। अब देहल्यै। अधः वामदक्षिणस्तमयोर्गणेशाय बंदाय नमः । द्वास्थितकलशये गंगायै० यमुनाय० । दक्षिणद्वारे द्वारनिय नमः । ऊ देहल्ये। अधस्तंभयोः पुष्पदंताय० रूपदिने। कलशदये गोदावय० कृष्णायै० इति । पश्चिमे द्वाराश्रयः । ५ अर्ब देहल्यैः। अधानमयोनदिने० चंद्रीय नमः। कलशये रेवाये० ताप्यउत्तरद्वारे द्वाररात्रियः। ऊर्व देहल्यै०। अधःस्तमयोर्महाकालाय नमः । मुंगिणे नमः । कलशद्वये वाण्ये वेण्यैः । इति द्वारपूजा। अथ तोरणपूजा। तत्र पढे बहिहस्तमात्रेवटतोरणमाश्वयं वा सुइढनामकं सुशोभननामकं वा शंखांकित "अग्नि- १० माळे" इति मंत्रेण न्यस्य संपूज्य राहुबृहस्पती तत्र न्यसेत् पूजयेञ्च । तत्रैकः कलशः स्थाप्यः । तत्र "मही योरिति " भूमार्थना । “अपयः समिति" यवप्रक्षेपः । ॥ आ कलेशष्यिति" कलशनिधानं । " इमैं मे गंग" इति जलपूरणं । " गंधद्वारामिति " गंधं प्रक्षिपेत् । 'या अधीरिति " सर्वोषधीः । " अपघयः समिति " यवान्। कांडाकांडादिति दूर्वाः । “अश्वत्थे व” इति पंचपल्लवान् । "स्यों ना पृथिवीति" पंचमृतः । “याः फलिनी". १५ रिति” फलं । " में हि रस्नानीति" पंचरत्नानि । “हरण्यरूप” इति हिरण्यं । "युर्वी सुवासा" इति वस्त्रादिना वेदयेत् । “पूर्णा दवाति " धान्य पूर्णपात्रमुपैरि निदध्यात् । तर ध्रुवावाहनं पूजनं च । ततो दक्षिणे औदुंबर प्लाक्षं वा सुमदं विकटं वा चक्रांकिततोरणं 'इ- खोजैवति । निधाय चंदनादिना चर्चित कृत्वा सूर्यमंगारक च तत्र न्यसेत् । ततः पूर्ववत्कलश स्थापयित्वा तत्र धामावाद्य पूजयेत् । ततः पाश्चमे साक्षमौदुंबरं वा सुकर्म सुभीम वा गदी- २० कित तोरणं " अर्मे आयाहीति" न्यस्य संपूज्य चंदनादिचर्चित कृत्वा शुक्रं बुधं च तत्र न्यसेत् । ततः पूर्ववरकलश स्थापयित्वा तत्र वाक्पत्यावाहनपूजनादि । तत उत्तरे न्यग्रोधमाश्वत्ये पालाश वा सुहाचे सुप्रभं वा पांकिततोरणं “शनोदेवीरिति" निधाय पूजितं कृत्वा सोमं केतुं शानि च तन्त्र न्यसेत् । ततः कलश स्थापयित्वा तव विशावाहनपूजनादि । ततः पूर्वद्वारशाखा- ये कलशद्वयं दध्यक्षतादियुक्त पूर्ववत् स्थापयेत् । ऐरावतं कलशये न्यस्यायेत् । तत्र २५ पूर्वस्मिन् कम्बेदिनावृरिवजो दो एकं वा 'शांतिसूक्तनपार्थत्वेन त्वामहं वृण' इति प्रत्येक "ऋग्वेदः पद्मपत्राशी गायत्रः सोमदेवतः । अत्रिगोत्रातु विजेंद्र शत्विक त्वं मे मखे भवेति" वृत्वा "अनमोल" इति पूजयेत् । 'एहोहि सर्वामरसिद्धसाध्यैरभिष्टुतो वज्रधरामोश। संवीज्यमानोऽप्सरसां गणेन रक्षाध्वरंनो मगबन्नमरता मो इंद्र इहागच्छ इह तिठेति " इंद्रं सांगे सपरिवार सायुधं सशक्तिकं द्वार- ३० कलशे आबाह्य "ौतारमिंद्रमिति । पूजयित्वा “आशुः शिशान " इति पीतां पता पीत ध्वजं चोच्छूयेत् । तत ऐरावतस्थं पीतवर्ण सहसाक्षं दक्षिणवामहस्तस्थवनोत्पलमिदं ध्यावा १३-टा। २ डक्ष-पाठ: अपरपुस्तके-'उत्तरे' इति । ३ क्र.सं. 1991 ४३. सं. HIFI ५२.सं.८०५।११।६ऋ. सं. ६१८१७ ७१. सं.41 ऋ. सं. ८1५1८1९ऋ.सं. 41५1८1१.ऋ. सं. १।२।६। 11ऋ.सं. ८1५1.1 १२ऋ.सं. ४४४३५। १३३.सं. २०२३ । १४. सं. ११३। क्षक्ष पूर्णपात्र । १६. सं. १।११। १७ ज्ञवक्ष-वेदनादिः नवंदना । 4. सं.४५१२। १९ क. सं. १६५। २०३.सं. १७३२। २.८५४२२ ।

·मयूख.] द्रादिदिक्पालावाहनादि। "इंद्र. सुरपति श्रेष्ठो वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधियो देवस्तस्मै नित्य नमो नम ॥" इति नत्वा इद्राय सागाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकायत माघभक्तबलि समर्पयामीति बलि दद्यात् । तत आचम्याग्नेयकोणे पूर्ववत्कलश स्थापयित्वा तत्र पुडरीकममृत च सपूज्य " एोहि समिर हव्यवाह मुनिप्रवयेर भितोऽभिजुष्ट । तेजोवता लोकगणेन साई ममावर पाहि कवे नमस्त ।। "भो अग्ने इहागच्छेह तिष्ठेति" सागादिकमग्नि कलशे आवाह्य "त्वन्नो' अग्न"त्यग्नि सपूज्याग्नि दूनमिति रक्ता पताका रक्त धज चोच्छ्रयेत् । तत छागस्थ रक्त दक्षिणवामकरधुतशक्ति- कम हलु यज्ञोपवीतिनमग्निं ध्यात्वा "आमेय पुरुषो रक्त सर्वदेवमयोव्यय । धूमकेतुरजोध्यक्षस्तस्मै नित्य नमो नम इति नवा “ अग्नये सागाय एत माषभक्तबलिं समर्पयामीति " बलि दद्यात् । तत' कृताचमनो १० दक्षिणे गत्वा प्रतिद्वारशाख पूर्ववत्कलशय स्थापयित्वा वामन दिग्गज तत्रार्चरेत् । ततो यजुर्वेदिनी दावेक वा दक्षिणद्वारे शातिसूक्तजपार्थत्वेन त्वामह वृण इत्युक्त्या 'कातरराक्षो यजुर्वेदस्खैष्टुमो विष्णुदेवत । काश्यपेयस्तु विरेंद्र कविक व मे मखे म ति॥" प्रत्येक सपार्यपत्योर्जेवेति पूजयेत् । तत. " एहि वेवस्वत धर्मराज सर्वामरैरचितधर्ममूर्ते । १५ शुभाशुभानदशुचामधीश शिवाय न पाहि मख नमस्ते ॥ " भो यम इहागच्छेह तिष्ठेति " साईदियममावाह्य “ यमाय सोममिति ' सपूज्य कृष्गा पताक कृष्ण ध्वज चायगौरित्युच्छ्रयेत् ॥ ततो महिपारूद धृतदडपाश दक्षिणवामकरमजनपर्वततुल्यरूपमग्निसमलोचन यम ध्यादा "महामहिपमारूढ दडहस्त महाबल । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेय प्रतिगृह्यतामिति" नवा ' सागाय यमायत मापभक्तबलि समर्पयामीति । बलि दद्यात् । तत आचम्य सत्या पर्ववत्करश स्थापयित्वा कुमुदिग्गज दुर्जय च सपूज्य " एयेहि रक्षोगणनायकस्व विशालबेतालपिशाचसधे । ममावर पाहि पिशाचनाथ लोकेश्वरस्व भगवन्नमस्ते ॥ "भो निझते इहागच्छेह तिष्ठति" सागमावाह्यासुन्वतामिति सपज्य ने ला पताका ध्वज च २५ भोपुर्ण इत्युच्छ्रित्य नरारूट खदहस्त नीलवर्ण महाबल महाकाय बहुराक्षससयत निति ध्यावा “निर्माते खगहस्त च सर्वलोकैकगवन । आवाहयामि यज्ञऽस्मिन् पूनय प्रतिगृह्यतामिति' नत्वा सागाय नितये एत मापभक्तवलिं समर्पयामीति बलि दद्यात् । तन आचम्य पश्चिमे प्रतिद्वारशास्त्र कलशद्वय निधायाजनदिग्गने न्यस्य चयेत् । तत सामगाइखि मावृत्विज वा वृत्वा सामवदस्तु पिंगाक्षाजागत शकदैवत । मारद्वाजस्तु विजेंद्र शातिराउ मखे कुविति प्रार्य न आयाहीति पूजयि वा तत * स ११११२२॥ २शन-सांग दि यइद-सांगादिक । ३ अ स १६१६ ४३. म ८1 1601 ५ स ।।९।६* स २२ ।

·तदेव । [शांति- १० “ पहोहि यादोगणवारिधीनां गणेन पर्जन्यसहाप्सरोभिः । विद्याधरेंद्रामरगीयमान पाहि त्वमस्मान भगवन्नमस्ते ॥ इत्युक्त्वा मो वरुणेहागच्छेह तिघेति " सोंग वरुणमावाह्य तत्वोयामीति संपूज्य श्वेता पताका वनं च मे वरुणेत्युच्छ्रित्य मकरथं पाशहस्तं किरीटिनं श्वेतवर्ण वरुणं ध्यात्वा "पाशहस्तं च वरुणमर्णसां पतिमीश्वरं । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् वरुणाय नमोनमः" । इति नत्वा सांगाय वरुणायत माषमक्तबलिं समर्पयामीति बलिं दद्यात् । ततोऽप उपस्पृश्य वायव्यां पूर्वपत्कलशं स्थापयित्वा पुष्पदंतं सिद्धार्थ च तत्र पूजयित्वा " एह्योहि यज्ञे मम रक्षणाय मृगाधिरूढः सह सिद्धसधैः । प्राणाधिपः कालकवेः सहाय गृहाण पूजा भगवन्नमस्ते"॥ " भो वायो इहागच्छेह तिष्ठति " सांग वायुमावाद्य तव वायवृतस्पत इति संपूज्य बायोशतामति धूनां पताका धनं चोच्छ्रिय मृगारूढं चित्रांवरधरं युवानं वरध्वजधरं दक्षिण- वामहस्तं वायु ध्यात्वा वायुमाकाशगं चैव पवनं वेगवति । आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूनेयं प्रतिगृह्यतां ॥ " अनाकारो महौजाश्च यश्चादृष्टगतिदिवि । तस्मै पून्याय जगतो वायत्रेऽहं नमामि ते ॥ १५ इति नत्वा सांगाय वायवे एतं माषभक्तबलि समर्पयामीति दलिं दद्यात् । तत आचम्योत्तरे प्रतिद्वारशावं कलशद्वय स्थापयित्वा सार्वभौमं दिग्गज न्याय पूजयित्वा- ऽथर्वविदावृत्विजावुत्तरद्वारे शातिसूक्तजपार्थत्वेनाहं वृण इत्युक्त्वा "बृहने नोऽथर्ववेदोऽनुष्टुभो रुद्रदेवतः । वैशपायन विरेंद्र शांतिपाठं मखे कुर्विति" प्रार्थ्य " शन्नोदेवीरिति ” पूजयेत् । २० एोहि यज्ञेश्वर यज्ञरक्षा विघरस्व नक्षत्रगणेन साई। सर्वोषधीभिः पितृभिः सहैव ग्रहाण पूजां भगवन्नमस्ते "॥ भो सोम इहागच्छेह तिष्ठेति ' सांगं सोममावाह्य वयं सोमेति संपूज्य हरिता पताकां चाप्यायस्वेति न्यस्य नरर्यंत पुष्पकविमानस्थं कुडलहारकेयूरसंशोभितं वरदगदाधरदक्षिण- वामहस्तं मुकुटिनं महोदरं स्थूलकाय हवं विगलने पीतविग्रहं शिवसखायं कुंवर घ्यावा २५ " सर्वनक्षनमध्ये तु सोमो राजा व्यरस्थितः । तस्मै सोमाय देवाय नक्षत्रपतये नमः ॥" इति का समाप सोमाय भापमापति समर्पयामीति" बलिं दधात् । तत ईशान्या गत्वाऽऽचम्य पूर्ववत्कलशं स्थापयित्वा सुप्रतीकनामान दिग्गज मंगलं च तत्र पूजयित्वा "एहि विश्वेश्वर नत्रिशूलरूपालखदांगधरेण साई लोकेन यज्ञेश्वर यज्ञास व्ये गृहाणपूजा मावन्नमस्ते॥ " ईशानेहागच्छेह तिष्टेति " तमावाध " तमीज्ञानमिति " संपूज्य श्वेता ३० सर्वदर्णी वा पताकां छज चामिला देवसवितरित्युच्छ्रित्य वृषारूढं वरदत्रिशूलयुतद- क्षिणवामहस्तद्वयं त्रिनेत्र स्फटिकवर्णमीशानं ध्यात्वा १३. सं. ११५। २३. १२।१९। ३. सं. ६।२।३०। ४३.३७२४॥ ५.स. ६५ ६.सं. ८।१।१९। ७१, सं. ११६॥२२॥ ८-नरपुरा ९ज्ञ-सोम। १.२.से. 1941 "7.1131 ·मयूखः ] भूतबलिदान । ३७ "वृषस्कंधसमारूढं शूलहस्तं त्रिलोचनं आवाहयामि यज्ञेऽस्मिन् पूजेयं प्रतिगृह्यतां ॥" " सर्वाधिपो महादेव ईशानः शुक्ल ईश्वरः । शूलपाणिर्विरूपाक्षस्तस्मै नित्यं नमोनम" इति नत्वा सांगायेशानायैतं माषमक्तबलिं समर्पयामीति बलिं दद्यात् । तत आचम्येशानपूर्वयोर्मध्ये गत्वा "एहि पातालघरामरेंद्र नागांगनाविनरगीयमान । यक्षोरगेंद्रामरलोकसंधैरनंत रक्षाध्वरमस्मदीयं ॥५ " भो अनंत इहागच्छेह तिष्ठेति" सांगमनंतमावाह्यायंगौरिति संपूज्य मेघवर्णी श्वेता वा 'पताकां ध्वजं चायगौरित्युच्छ्रित्य अनंत शयनासीनं फणसप्तकमंडितं पद्मशंखघरोधाघोदक्षिण- करद्वयं चक्रगदाधरोधिोवामकरष्ट्यं नीलवर्णमंनंतं घ्यावा "योऽसावनंतरूपेण ब्रह्मांड सचराचरं । पुष्पवद्धारयेन्मूर्ध्नि तस्मै नित्यं नमो नमः ॥ इति नत्वा "सांगायानंतायैतं माघमक्तवलिं समर्पयामीति'बलिं दद्यात् । तत आचम्य नैऋत्यपश्चिमयोमध्ये गत्वा१० " एह्येहि सर्वाधिपते सुरेन्द्र लोकेन सार्द्ध पितृदेवतामिः । सर्वस्य धातास्यमितप्रभावो विशाध्वरं नः सततं शिवाय !" 'भो ब्रह्मनिहागच्छेह तिष्ठति ब्रह्माणमावाह्य "ब्रह्मजज्ञानमिति" संपूज्य रक्तां पताका ध्वजं च " ब्रह्मजज्ञानिमित्युच्छ्रित्य चतुर्मुखं हंसारूढमक्षमालाकुशमुष्टिधरो धो दक्षिणकरद्वयं सुश्कमंडलु धरोबांधो वामकरदयं श्मश्रुलं जटिलं लंबोदरं रक्तवर्ण ब्रह्माणं ध्यात्वा १५ "पद्मयोनिश्चतुर्मूर्तिदीवासः पितामहः । यज्ञाध्यक्षश्चतुर्ववस्तस्मै नित्यं नमोनमः॥" इति नत्वा सांगाय ब्रह्मणे एनं माषभक्तबलिं समर्पयामीति बलिं दद्यात् । नत्यपश्चिमांतरालेऽनंतबलिदानमाशानपूर्वतिराले ब्रह्मबलिदानं चेति रूपनारायणः । तत आचम्य मंडपमध्येऽत्यच्चदंडो दशहस्तदस्त्रिहस्तविस्तृतः पंचहस्त दीर्थी हस्त विस्तारो वा महाधनः किंकिण्यावियुक्त इंद्रस्य वृष्णं इति स्थाप्यः। तत्रैव ब्रह्मपूजनं च। ततो मंडपपोडश- २० स्तंभेषु सर्वेभ्यो देवेभ्यो नमः । वंशेषु किन्नरेभ्यो नमः । पृष्ठे पनगेभ्यो नम इत्यर्चयेत् । ततः पूर्वभागे उपलिप्तभूमावपविश्य "लोक्ये यानि भतानि स्थावराणि चराणि च ! ब्रह्मविष्णुशिवः सार्द्ध रक्षा कुतु तानि मे ॥ "देवदानवगंधर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋषयो मुनयो गावो देवमातर एव च ॥ " सर्वे ममाध्वरे रक्षा प्रकुर्वतु मुदान्विताः । 'ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च क्षेत्रपालगणैः सह । रक्षत मंडपं सर्वे नंतु रक्षांसि सर्वतः ।" इति “पठित्वा त्रैलोक्यस्थेभ्यः स्थावरेभ्यो भूतेभ्यो नमस्त्रैलोक्यस्थेभ्यश्चरेभ्यो भूतेभ्यो नमः। ब्रह्मणे विष्णवे -शिवाय देवेभ्यो दानवेभ्यो गंधर्वेभ्यो राक्षसेभ्यः पन्नगेभ्य ऋषिभ्यो मनुष्येभ्यो गोभ्यो देवमातृभ्यो नम इति प्रत्येक संपूज्य भूमौ मापभक्तबलि दद्यात् । ततो यजमानः सर्वविग्भिः सह प्रारद्वारेण मंडपं प्रविश्य दक्षिणद्वारपश्चिमदेशे उप. ३० विश्य गुर्वादयो यथाविहिनं कर्म कुरुध्वमिति वदेत् । प्रतिकुंडमकैकः कलश ऋत्विग्भिः स्थाय इति केचित् ! गुरुणा स्थाप्य इत्यन्ये। ततो ऋग्वेदादिकमात्प्रागादिकुंडेषु ऋत्विजोऽग्निं स्थापयेयुः। १. सं. ८४७ । डइक्षनदय-अनतशयनासीनं। ३ इनत। ४ ज्ञ-पंचदस्त विस्तारे। ५ऋ.सं. ८1५।२३, ज्ञ-इंद्रस्थवृक्ष । ६ ज्ञकअ-मनवो; क्षधर मानवो । .

·३० सर्वतोभद्रमहळदेवतास्थापनादि। [शाति- तता गुरुयजमानान्दिता ग्रहवां सर्वतोभद्रमडलदेवता स्थापयेदिति पितामहचरणा । यथा। अद्यत्यादिमहरदेवतास्थापन करिष्य इति सकल्प्य स्थापयेत् । तत्र मध्ये प्रम्हाण । ब्रह्मजज्ञान गौतमो वामदेवो ब्रह्मा त्रिटुप् स्थापने पूजने च विनियोग । एवमुत्तरत्र । ब्रह्मजज्ञान । तत उदीचीमारभ्य वायव्यपर्यंत कुबेरादीन्वावतानटी लोकपालाद ५ तत्राप्यायरव गौतम सोमो गायत्री । ॐआप्यायस्व २ अमित्वाऽजीग शुन शेप ईशानी गायत्री । ॐअभिवा देवसवित्त ३। इद्र को मधुध्दा इदो गायत्री । ॐ इट बोपश्यत ४ । अग्नि काण्वा मेधातिथिरग्निर्गायत्री । ॐअग्नि दूत वृणीमहे ५ । यमाय सोम यमो यमोऽनुष्टुप । ॐ यमाय सोम ॥ ६ ॥ मापुणो घोर कण्यो नितिर्गायत्री । ॐमोर्पण ॥ ७॥ तत्वायामि थुन शेपो वरुणसिगुप् । ॐ तत्वायामि ॥ ८॥ वायोशत गौतमो वामदेवो वायुरनष्टुम् । ॐवायो १० शत ॥ ९ ॥ वायुसोममन्येऽगे वसून ज्मया अत्र मैत्रावरुणो वसिष्ठो वसवनिटुप् । ॐ ज्मया अब ॥ १०॥ सोमेशानमध्ये एकादशस्दान् । आन्द्रास झ्यावाश्व एकादशरुद्रा जगती ॐ आरुद्रास' १११॥ ईशानेंद्रमध्ये द्वादशादित्यात् । त्यानु सामदो मत्स्यो द्वादशादित्या गायत्री । ॐ त्यानु क्षत्रियान् ॥ १२ ॥ इद्राग्निमध्येऽश्विनौ गहुणो गौतमोऽश्विनावृष्णिव । ॐ अश्वि- नावति ॥ १३ ॥ अग्नियममध्ये विश्वेदेवान् सपैतृकान् । ओमासोमभुउदीविश्वेदता गायत्री ॐ १५ मास ॥१४॥ यमनितिमध्ये सप्त यक्षान् । अभिव्य देव गौतमो वामदेव सप्तयक्षा प्रकृति । अभिन्य देव सवितारमोण्यो कविक्रतुमर्चामि सत्यसब रत्नधामभिप्रिय मति कहिं । ऊर्वायत्यामतिर्मा अदितत्सर्व मनि हिरण्यपाणिरमिमीत सत्र कपाश्व' ॥ १५ ॥ निऋतिवरुणमध्य मुतनागान् । आयगौ सार्पराज्ञा रूपी गायत्री । ॐ आयो । ॥ १६॥ वरुणवायुमध्ये गर्वाप्सरस । अप्सरसामैतशकव्यभृगो गधर्वाप्सरसोनुम्प । ॐ अप्सरसा गवणा ॥ १७ ॥ ब्रह्मसोममध्ये २० स्कदनदीश्वर शूलमहाकालान् । कुमारस्कदबिष्टुप । ॐ कुमार माता० ॥ १८॥ स्पममृपभो वैराजो अपमोऽनुगए । ॐ अपम मा० ॥ १९॥ ब्रह्मेशानम ये दक्षादीन सप्त । अदिति लोक्य वृहस्पतिदक्षोऽनुप । ॐ अदितिजानिप्र० २०२१ नोंदमध्ये दुर्गा विष्ण च । ताममणी सौमरिर्दुर्गात्रिष्टुम् । ॐ तामग्निवर्णी० ॥ २२ ॥ इद विष्ण' काण्वो मघातिथि विष्णुर्गायत्री । ॐ हद विण ॥ १३ ॥ ब्रह्मानयमध्ये स्वधा । उदारता शस्त स्वधा २५ त्रिष्टपू । उदीरता सूनृता • ॥ २४ ॥ ब्रह्मयममध्य मृत्युरोगान् । परमृत्यो सकुसुको मृत्युरोगाविष्टप् ॥ ॐ पर मृत्या अनु० ॥ २५॥ वननिर्मतिमध्य गणपतिं । गणानां त्वा गृत्समदो गणपतिर्जगती । “ॐ गणाना वा० ॥ २६ ॥ ब्रह्मवरुणमध्ये अप' । शैनोदेवी- रांचरीप सिंधुदीप आपो गायत्री "ॐ शन्नो दवी "॥ २७ ॥ ब्रह्मवायमध्य मरुत । मरुतो ज्ञघरखरइय-सवतोभद्रे मडलदवता । २ ज्ञ-अद्यइत्यादि। ३ स १६२२ । * स १२।१३। ५ज्ञ-उदो । १.*.म ३१॥२४॥ ११.स ५।४।६। १५श-उदोसि । १६ घरखरहण १. ज्ञघाइ-निन्दति । १९ ख-मैतत्रश ज्ञ-मैतस । १२%, स ८८२४ ई-लायो। २३% स २५ २५, रक्षकदयड-अवर । २६ ऋ स २६ । २७ ३. स २६RS 1 २८ अधरसरयदनइकक्षड शनाबरोद । - - ८.स १२.स ६.स १२५। १॥३१॥ १२स ११५॥ ॥३॥२१॥ १३३ से ६५१। १४ ऋस १६२७1 १८ नस ८1८1७1 २. स २४ । २१% स ३1८1१४॥ ८॥३१॥ २४ मा स १R101 ·मयूख । नवग्रहावाहनम् । यस्य राहुगणो गोतमो मरुतो गायत्री । “ॐ मरुतो यस्य " ॥ २८॥ ब्रह्मण पादमूले कर्णि- काध पृथ्वीं । स्यो ना मेधातिथि मिर्गायत्री ॥ " स्योना पृथिवि० " ॥ २९ ॥ तत्रैव गगादि नद्या । इम मे सिंधुक्षित्प्रेयनेधो गगायमुनासरस्वत्यो जगती ।" ॐ मे गो" ॥ ३०॥ तत्रैव सप्त सामरान । धाम्नो धाम्नो राजनितो वरुण नो मुच । यदापो अन्न्या इति वरुणेति शयामहे ततो वरुण नो मुच । मयि वापो मोषधीहिसारतोविश्वव्यचाभस्वेतो वरुण ना मच । तदुपरि मेरु नाम्नाबाह्य सोमादिसमीपे क्रमेणायुधानि गदा त्रिशूल वज्र शक्ति दढ सड़ पाश अकुश। तद्वाद्ये उत्तरादित. गौतम । भरद्वाज। विश्वामित्र । कश्यप । जमदग्ने । वसिष्ठ । अत्रिं। अरुधी । तदाह्ये पूर्वादि । केंद्री । कौमारी { ब्राझी । वाराहीं । चामुढा । वैष्णवीं । माहेश्वरी । विनायकीमित्यष्टों शक्ती प्रतिष्ठाप्य प्रत्येक सहावाह्य पूजयेत् । ततस्तस्यामेव वद्या वस्त्रलिखित वक्ष्यमाणमंडलेष्वादित्यादिदेवता. स्थ पयेत् पूजये । अस्मिन्कर्मणि ग्रहादिस्थापन पूजन १० च करिष्ये"इति संकल्प प्रणवस्य ब्रह्मा अपि परमात्माऽग्निवता देवी ग यत्री छद व्यावनीना क्रमेण जमदग्निभैरदाजभृगव ऋषय अग्निवायुसूर्या देवता दैवी गायत्री देवी उशिक दैवी बृहत्यश्छदासि सूर्यायावाहने विनियोग । केचिन्मत्रानप्यावाहन आहुः । तत्र ग्रहपीठमध्ये वैतुले प्राडमुख सूर्य रक्तपुष्पाक्षते आ कृष्णेन हिरण्यस्तूप सविता त्रिष्टुप । सूर्याबाहन विनि- योग । ॐ आकृष्णेन रजसा ॐ भूर्भुव स्व कलिंगदेशाद्भव काश्यपगोन सूर्येहागच्छत्यावाह्यह १५ तिष्ठेति स्थापयेत् । एवं सर्वत्र मनाते व्याहृत्तीरुक्त्वेहागच्छेह तिहेति स्थापयत । तत आमये चतुरस्न प्रत्यङ्मुख सोम श्वेतपुष्पाक्षत. आप्यायस्व गौतमः सोमो गायत्री सोमावाह। यमुनातीरोद्भव आत्रेयगोत्र सोम ॥ २ ॥ ततो दक्षिणे त्रिकोणे दक्षिणामुख भौम रक्तपुष्पा- क्षतेरग्निाविरूपोंडगारको गायत्रीअगारकावाह० ॥ अवतीसमुद्भव भारदा सगोत्र भौम० ३ । तत ईशान्ये वाणाकारे उदइमुख बुध पीतपुष्पाक्षतरुध्यध्३ बुध सौम्यो बुध विष्टप बुधागहने २० मगधदेशोद्भव आत्रेयसगोत्र दुध० ॥ ४ ॥ तत उत्तरतो दीर्घचतुरस्र उदइमुख बृहस्पति पीत पुष्पाक्षतैर्वृहस्पते गृत्समदो बृहस्पतिस्त्रिष्टुप । सिंधुदेशोद्भव आगिरसगोत्र बृहस्पत० ॥ ५॥ तत पूर्वे पचकोणे प्राङ्मुख शुक्र शुक्लपुष्पाक्षते शुक्र पाराशर शुनो द्विपदाविराट । भोजकट- देशोद्भव भार्गवसगोत्र शुक्र० ॥ ६ ॥ तत पश्चिमे धनुपि प्रत्यइमुख शनि कृष्णपापाक्षने शमाग्निरिरि विठि शनिष्णिक सौराष्ट्रज काश्यपगोत्र शनैश्चर• ॥ ७ ॥ ततो नैनत्य शूर्पा- ०५ कारे दक्षिणामुख राहु कृष्णपुष्पाक्षतै कया नो वामदेवो राहुगायत्रीरा-हावाह० ॥ राठिनापुरोद्भव बैठीनसिसगोत्र राहो. ॥ ८॥ ततो वायव्ये ध्वजाकारे दक्षिणामुख कतु धुम्रपुष्प क्षते केतु मघुछदा केतवो गायत्री० अतर्वेदिसमुद्भव जैमिनिसगोत्र केतो इहागच्छेह तिप्टेति ॥९॥ १ ऋस १।६।११। २२ स ११२६ ३ज्ञ-क्षिन । ४ अ स . ५अडनइकदज्ञ यो। ६ज्ञ-सि। ज्ञ-थच्यवा। ८-नामा वाह्य, अरदय-वह्य न-नाम्नावाह्य । धन्अष्टा शक्ती दयइ-अष्टौ शक्का दअकमज्ञक्षस्वर-शतय । १.ज्ञ-सहवावाह्य यहद-आवाह्य । ११अक नडक्ष-पाठ । १२ यदा-में मअ-दो। १३ डधक्ष-दर्नुल। १४ ज्ञ रक्ताक्षत । १५ स १६. १६ श-भारद्वाजगोन। १७ध पारशर डक्ष पराशर । १८ क्षडइदय-सौराष्ट्रदेशोद्भव। १९ ज्ञड-नैऋत्ये। ज्ञ-वा त्रा घेतवा इहागच्छ--- । ।

·अधिदेवतास्थापनम् । [शांति- सर्वे वा आदित्याभिमुखा । अपाधिदेवता श्वेतपुष्पाक्षते मात्सूर्याबीना दक्षिणत' स्याप्याः । व्यबक वसियो रुद्रोऽनुष्टुप् विनियोग सर्वत्र शेयः। ॐ यंत्र ॐ भूर्भुव स्व ईश्वरं ॥१॥ गौरीमिमाय दीर्घतमा उमा जगती । सोमदक्षिणे उमा० ॥२॥ यदकंदो दीर्घतमास्कदनि. ८५ स्कदः ॥ ३॥ विष्णोर्नुक विष्णोदीर्घतमाविष्णुनिष्टुप् विष्णों ॥ ४॥ ब्रह्मजज्ञान गौतमो ५ वामदेवो ब्रह्मा त्रिष्टुप् मझर्ज०॥ ५॥ इंद्र धो मधुब्दा इद्रो मायत्री इंद्र वो ॥६॥ यमाय सोम यमोऽनुष्ाप यमायः॥ ७ ॥ मोपुणो घोर. फण्डः कारो गायत्री । मोपुर्णः परा०॥८॥ उपो वाज परवश्चित्रगुप्तो बृहती। उपों वाज० ॥९॥ एवमेव शुक्लपुप्पाक्षतर्महाणा वामे मनाते ज्यादतीरिहागच्छेह तिहति चोका प्रत्यधिदेवताः स्थापयेत् । अनि काम्बो मोतिथिरनिगायत्री। ॐ अग्नि दूत ॥ १ ॥ अम्मु मे मेधातिथिरापोऽनुष्टुप १० ॥ २ ॥ स्यो ना मेधातिथिभूमिगायत्री ३ इदं विष्णुर्मेधातिथिविष्णुर्गायत्री ॥ ४ ॥ इद श्रेष्ठानि गृत्समद इद्रनिष्टुप् ॥ ५ ॥ इदाणी वृषाकपिरिद्राणी पक्तिः ॥६॥ प्रजापतेहिरण्यगर्भ प्रजापतित्रिष्टुप् ॥ ७ ॥ आयगौ सार्पराज्ञी सर्पा गायत्री ॥८॥ व लशान गौतमो वामदेयो ब्रह्मात्रियुप् ॥ ९ ॥ तत शुक्लपुष्पाक्षतेविनायकादीन पच गणाना या गृत्समदो गणपतिर्जगती । राहोरुचरतो विनायक । जातवेदसे कश्यपो १५ दुर्गा लिए । शनेरुत्तरतो दुर्गा ॥ २ ॥ तव वायवृतस्पते ध्यश्व आगिरसो वायुर्गायनी । रवेरुत्तरतो वायु । एतान्मनापठति साप्रदायिका । तत्र के चिन्मत्रेषु मूल चिन्त्य ॥ ३ ॥ आदिनस्य व स आकाशो गायत्री । राहोदक्षिण आकाश ॥ ४ ॥ एषो उपा प्रस्कण्वोऽश्विनी गायत्री । अश्विनाविहागच्छतमिह तिष्यतामिति तोक्षिणेऽश्विनी : ५॥ एतानि विनायकादि- स्थानानि चिंतामणौ । विनायकादीन पर उत्तरत एवेति समदाय ॥ एव द्वात्रिंशदेव देवता २० इति रूपनारायणादय । हेमादौ तु लोकपालादीनामपि सूर्याभिमुखाना दिभु स्थापनमुक्त। तयथा१द्र विश्वानेता माधुच्दस द्रोऽनुष्टुप् । इद्र इहागच्छेह तिष्ठति पूर्व इद्र । एवमुत्तरत्र॥१॥ आय मेधातिथिरनिगायत्री ॥ २ ॥ यमाय सोम यमोयमोऽनुष्टुप् ॥ ३॥ मोपुणो घोर कण्वो निर्कतिर्गायत्री ॥ ४॥ वनो" अग्ने वामदेवो वरुणत्रिष्टुप्पात वायो व्यश्वो वायुर्गायत्री ॥६॥ सोमो धेनु गौतम सोमस्रिष्टुप् ॥ ७ ॥ तमीशान गौतम ईशानो जगती ॥ ८॥ सहस्रशीर्षा २५ नारायणानतोऽनुष्टुर । ईशानपूर्वयोर्मध्येऽनत ॥ ९ ॥ ॐब्रह्मजज्ञान गौतमो वामदेवो ब्रह्मा विटुप । सत्यपश्चिमयोर्मध्ये ब्रह्मरण ॥ १० ॥ तत उत्तरे क्षेत्रस्य वामदेव क्षेत्रपालोऽनुष्टुप् । वास्तोपत्ते वसिष्ठो वास्तोप्पतिस्त्रिष्टुप । ततो लक्षहामश्चेदि त्रिमित्यनेन । "सामध्वनिशरीरस्त्व वाहन परमोठिन । विषपापहरो नित्यमत शाति प्रयच्छ मे॥" इत्यनेन चोत्तरे गरुत्मतमावाह्य रवे पूर्व शेष सोमस्यामे घासुदि भौमागे तक्षक बुधोत्तरे कों- १३-रद्राबाहन विनियागे सवा दोप, दय-न्यवरा वा सर्वत्र ज्ञेय । २क्ष पाठ ।डयदक्द ३डक्ष-पाठ । ४क्ष पाठ, ड-कालाय । ५ज्ञफ-म्रिष्टुप् । ६ उंद । फर- निशदेवता' कप-शिदेवता नइद ज्ञ-विश्वो। १. ज्ञ-तवायामि शुन शेपो- ११ दय-वायावश्वो वायुगायत्री । १२+वांगिरसो। १३ ऋ स बााए।

·- मयूतः ] एतेषां पुष्पधूपवत्रादीनां वर्णाः । टकं । बृहस्पतेरमे पद्म शनिपश्चिमे शंखपालं राहोः पुरः कंवलं केतोः पुरः कुालक । पीठात्माच्या. मश्चिन्यादिसप्तनक्षत्राणि । विष्कुंभादि सहयोगान् । बबबालवकरणे । सप्तदीपानि भग्वेदं च । दक्षिणे पुष्यादि सप्तनक्षत्राणि ।धृत्यादिसप्तयोगान् । कौलवतैतिलकरणे । सप्तसागराए । यजुर्वेद च । पश्चिमे स्वात्यादि सात नक्षत्राणि । धनादि सप्तयोगान । गरवाणिजकरणे । सप्तपातालानि सामवेदं च उत्तरे। अभिजिदादि सप्तनक्षत्राणि साध्यादि षट्योगान् । विष्टिकरणं । भूरादीन् ५ सप्तलोकान् । अथर्ववेदं च । वायव्ये धुर्व सप्तपोश्च । अथ यथावकाशं गंगादिसप्तसरितः । सप्तकुलाचलान । अष्टौ वसून् । द्वादशादित्यान् । एकादशरुद्रान् । एकोनपंचाशन्मरुतः । पोडश मातः । पट्टतून् । द्वादशमासान् । है अयने । पंचदश तिषी । पष्ठि संवत्सरान् । सुपर्णान् । भागान । सर्पान् । यक्षान् । गंधर्वान् । विद्याधरान् ।अप्सरसः ।रक्षांसि । भूतानि । मनुष्यानिति । कोटिहोमे तु वेदेः पूर्वे ब्रह्माणं १ मध्ये जनाईनं । पश्चिम रुदै । उत्तरे स्कंदमित्येतानप्यावाहयेत् १० पूजयेञ्च ।ततोऽस्मिन्कर्मणि देवतापरिग्रहार्थमन्वाधानं करिष्य"इति संकल्प्य चक्षुषी आज्येनत्यंत- मुरका सूर्यादीन महान् समिधाज्यनैवेद्यशेपचाभिरष्टसहस्राष्टशताटाविंशत्यमान्यतमसंख्ययाऽ. घिदेवतामत्यधिदेवनाविनायकादीन लोकपालांश्चामुहसंख्यया एतरेव द्रव्यैः क्षेत्रपालादोश्वामुक- संख्यया सूर्यायाः सर्वा देवता दशसंख्याकतिलाहुतिभिः अग्निं वायु सूर्य प्रजापति च प्रत्येक पंचविशतिशतमितामिस्तिलाहुतिभिर्यक्ष्ये । लक्षहोमे पंचविंशतिसहस्रामिताभिः । कोटिहोमे १५ पंचविंशतिलक्षमिताभिरिति विशेषः । ततः शेषेण स्विष्टकृतमित्यादि यक्ष्य इत्यंतमुक्का समिइय- मादाय निर्वापादिक्रमेणगुडोदनादीन नवान्यांश्च शुद्धांत्रयोविंशतिरिति द्वात्रिंशत नवैव वा चरून 'अपयित्वा पंचभिः षोडशभिवोपचारैः संपूजयेत् । तत्र वस्त्राणि ग्रहवर्णानि । रविभौमयो रक- चंदनं । चंद्रशुकयोः श्वेतचंदनं । बुधगुर्वोः कुंकुमयुतं । शनिराहुकेतूनां कृष्णागुरुं । पुष्पाणि तत्तवर्णानि । धूपास्तु । सल्लकीनिर्यास । घृताक्तवाः। रालमगुरुं सिल्हकं बिल्वयुतागुरुं गुग्गुलुं । २० लाक्षी मक्षः क्रमागायच्या दत्वा उद्दीप्यस्वेति सर्वेभ्यो दीपान दवा गुटोदनं पायस नीवारोदनं क्षीरयुतषाठिकादनं दध्योदनं घृतोदनं तिलमाषयुतमोदनं मोसौंदने चित्रोदनं च क्रमानिवेदयेत् । अधिदेवतादिभ्यस्तु वासोगंधपुष्पाणि श्वेतानि । गुग्गुलुधूपः । नैवेद्यं पा सादि यथालाभं । सूर्यादिदात्रिंशतामन्येषां च सर्वेषां पूजा पदार्थानसमयेनेव । ततो वेदीशान्यां कलशं संस्थाप्य तत्र वरुणमावाह्य संपूज्याभिमंत्रयेत् । तद्यथा कलशस्य मुखे विष्पाः कंठे रुद्रः समाश्रितः । मूल तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः । 'कुक्षौ तु सागराः सप्त सप्तद्वीपा वसुंधरा । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । "गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः॥ अत्र गायत्री सावित्री शांतिः पुष्टिकरी तथा । आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः । "देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ । उत्पन्नोऽऽसि तदा कुंम विधृतो विष्णुना स्वयं ।। "लतो ये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः । त्वयि तिष्ठति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिता। । ३० १क्ष-कौलवतैतिलकरणे। २ हनक खफरदय-तिथीन् । ३ इनअकक्ष-पाठ.। उक्ष- विंशतिशत । ५शरखधफअ-पाठः।

·होमे मंत्राः। [ शांति- ८॥ " शिवः स्वयं त्वमेवाति विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः । आदित्या वसो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः । "त्वयि तिष्ठति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः । " त्वत्प्रसादादिमं यज्ञं कर्तुमाहे जलोद्भव । सान्निध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदेति " तत फलपुष्पमालोपशोभित वितानं बृहस्पतिदेवतं सूर्यादिभ्य इदं न ममत्युमुज्य ५ ग्रहवेयुपरि पनीयात् । ततश्चर्वासादनायाज्यभागाने यजमानः सर्वा आवाहिताः । सूर्यादि. देवता. अग्निवायुसूर्यप्रजापतींनोद्दिश्य समिदाज्यचरुतिलान होतुमुत्सृजे न ममेति त्यजेत् । ततो मत्विज. समिदाज्यनैवेद्यशेषचरून् क्रमेणावाहिताभ्यो देवताभ्योऽसहनायन्यतमसंख्यया समस्तव्यातिभिर्वक्ष्यमाणतत्तन्मा हुत्वा घृताकतिले ताभ्य एव देवताभ्यः प्रत्येक दश १० दशाहुती वा सोमं राजानमिति स्विकृतं हुत्वा व्यस्तसमस्तव्याहृतिमिस्तिलेरयुतं रक्षं कोटिं वा जुहुयुः । तन होमे भग्वेदिनरतावदावाहेनोक्तानेर मंत्रान्पउँति । यजुर्वेदिनां तूच्यते । आकृष्णोन हिरण्यस्तूपः सविता विटुप् सूर्यप्रीतये तिलाज्यहोमे विनियोगः । “ॐ आकृष्णेन. पश्यन् " स्वाहा । इदं सूर्यायः । एवं सर्वत्र । इमं देवा वरुणः सोमो यजु० । इमं देवानांक गजा ॥ २॥ अगि विरूपोऽगारको गायत्री ॥ ३॥ उद्बुध्यस्व परमेष्ठी बुधनिष्ट ॥ ४ ॥ १५ बृहस्पते गृत्समदो वृहस्पतिस्त्रिष्टुप् ॥ ५ ॥ अन्लारप्रजापति अश्विसरस्वतीदाः शुको जगती ॥ ६ ॥ शन्नो दध्यडापर्वणः शनिर्गायत्री ॥ ७ ॥ कया नो वामदेवो राहुगायत्री ॥ केतुं मधुच्छदाः केतवो गायत्री ॥ ९ ॥ अयाधिदेवताना । व्यय वसिष्ठो रुद्रोऽनुष्टुप ॥ १॥ अत्र प्रणीतोदकं स्पृशेत् । श्रीश्चेत्युत्तरनारायण उमा त्रिष्टुप् ॥ २॥ यदग्दो भास्करजमदग्मिदीर्घतमावस्कंदास्रष्टुप् ॥ ३॥ विष्णोराटमुतथ्यो विष्णुर्यनः । विष्णोराट. २० वा ॥ ४ ॥ आवहन प्रजापतिर्ब्रह्मायजुः । आवात्० कल्पता ॥५॥ सजोपा विश्वामित्र इंद्रबिष्टुप् ॥ सजोषा इद्र ॥६॥असियमोभास्करजमदपिदीर्घतमसो यमबिष्टुप् १७॥ अन प्रणीतोदक स्पृशेत् । कार्पिसि दध्यहाथर्वण. कालोऽनुष्टुप् ॥ ८॥ अत्रापि प्रणीतोदकं स्पृशेत् । चित्रावसोपयश्चित्रगुप्तो जगती चित्रावसोः०शीय ॥ ९ ॥ अथ प्रत्यीधेदवतानां ॥ अग्नि दूत विरूपोनिर्गायत्री ॥ १॥ अश्वतवृहस्पतिरापः पुर २. उणिक् ॥ २॥ स्योना मेधातिथिः पृथिवी गायत्री ॥ ३॥ इदं विष्णुर्मेधातिथिविष्णुर्गायत्री ॥४॥ वातारं माग्य इद्रविष्टुप् ॥ ५॥ अदित्यैदध्यड पर्वण इंद्राणी यजुः। आदित्यरामासिक प्णीयः ॥ ६॥ प्रजापते वरुणः प्रजापतिम्रियुपू । ७ ॥ नमोस्तु देवाः सर्पानुष्टुप् ॥ ८॥ ब्रह्मप्रजापतिमा विद्युम् ॥ ९॥ अथ विनायकादिपंचानां । गणानां त्वा प्रजापतिर्गणपतियर्जुः । गणाना स्वा० मम ३० ॥१॥अबे प्रजापतिर्दुर्गानुष्टुप् ।।२।। वातो दा गंधर्वा वात उणिक प्रमाणत । आधाहने विनियुक्ता- नयेतान होने पठति । तत्र ग्रहाणां प्रमाणका एव । अन्येषां तूच्यते। आवो राजानं वामदेवो रुद्रनिटुप् । आपोहिष्ठा आवरीप सिंधुदीपा उमा गायत्री । स्योना मेघातिथिः स्कंदो गायत्री । इदे विष्णुर्मेधातिथिर्विष्णुगायत्री । त्वमि-सप्रथा गौतमो नझा बृहती । इनैमिद्देवतातय उम्सगिद्र- १ अडक-आवाहनमनाने । १ज्ञ-अधिना। ३ 3-समाणका एव। ४ डअख-अत्यो। ५ज्ञ-हामिदैवतातय । ६न-मुगिंद, अक-गिद, यदख-स्तुमिंद्र।

·मयूखः ] पुर्णाहुतिः । ४३ त्रिष्टुं । आयगौः सार्पराज्ञी यमो गायत्री । ब्रह्मनज्ञानं गौतमो वामदेवः कालस्लिष्टुप् । यदा- ज्ञातं कौशिक चित्रगुप्तोऽनुष्टुप् । अग्नि दूतं काण्वो मेधातिथिमिर्गायत्री । उदुत्तमं गोतमो वामदेव आपस्त्रिष्टुप् । पृथिव्यतरिक्षं विष्णुः पृथिव्युष्णिक् । सहस्रशीर्षा नारायणो विष्णुरन घुप् । इंद्रायेंदो मरु वत उत्तानपणे सुभगे प्रजापते हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्निष्टपू । नमो अस्तु सर्पेभ्यो देवाः सर्वानुष्टप् । एप द्रमा प्रजापतिर्ब्रह्मा द्विपदा गायत्री । आतून इन्द्रः सीद काण्वो गणपतिर्गायत्री । जातवेदसे कश्यपो दुर्गा त्रिष्टुम् । आदिद्वत्त आकाशो गायना । क्राणात्रितो वायुरुष्णिक् । आकाशादिभ्यस्तु स्थापनमा एव । शेषवामुक्यादिभ्यस्तु प्रणवाद्याः स्वाहाता नाममना एव । लक्षकोटिहोमयोरिंद्र मित्रमित्यनेन गरुत्मद्धोम । कोटिहोमे त ब्रह्मननाईनरुदस्कंदेभ्योऽपि नाममम । ततो यजमानो मडपपाग्दारकलशसमीपे त्रातारमिंद्र गर्ग इदस्त्रिष्टुप् । इंद्रपोत्या बलिदाने विनियोग. । वातारमिदं इद्राय सागाप सपरिवाराय १० सायुधाय सशक्तिकायामु सदीपमापभक्तवलिं समर्पयामि नम इति सदीपमाघमक्तबलि दवा भो इंद्र दिगा रक्ष बलि भक्ष मम सकुटुबस्यायुः कर्ता क्षेमकर्ता शुभकर्ता शातिकर्ता पुष्टिकर्ता तुष्टिकर्ता मवेति प्रार्ययेत् । एवमाग्न्येय्यादिषु होमोक्ताग्न्यादिमबलिदान प्रार्थन च । एवमधिदेग्ताप्रत्यधिदेवतासहितभ्यः सूर्यादिनहेम्योऽपि होमोक्तैस्तत्तभत्रैविनायकदुर्गापावाकाशाश्वि. वास्तोष्पतिक्षत्रोधिपतिभ्यश्च तत्तमंत्रोमोक्तरेव । १५ तत आचार्यों यजमानान्वारब्धः सुचिस्रवेण द्वादशवारं नारिकेलादिफलयुक्ताज्य गृहीत्वा पूर्णाहुति जुहुयात् । तत्र मना । समुद्रादुर्मिरिति तृचस्य गौतमो वामदेवोऽमिनिष्टम् । पूर्णा- हुतौ विनियोगः एवमग्रेऽपि विनियोगः। मूर्धान दिवो मरद्वानो पैश्वानरनिष्टुप् । पुनरग्निर्वसुरुदा- दित्यास्रिष्टप् । पूर्णादविविश्वेदेवा शतऋतुरनुष्टुप् । सप्त ते अग्ने सप्तवानग्निर्जगती । धाम ते वामदेव आपो जगती । धाम ते०स्वाहेति । यजमानस्तु इदममये वैश्वानराय वसुरुद्रादित्येभ्य. २० शतकतवे सप्तवते अग्नयेभ्यश्च न ममेति त्यजेत् । कातीयाना तु मूर्धान दिव इत्येव पूर्णाहुतिमन । अग्नय इदं न ममेति त्याग । सामगाना तु प्रजापतिऋषिर्गायत्रोछंद इब्रो देवता यशस्कामस्य यजमानस्य यजनीयप्रयोगे विनियोग. । पूर्णहोम यशसा जुहोमि योऽस्मै जुहोति वरपस्मै ददाति । यर वृणे यशसा मामि लोके स्वाहेत्यनेन सुवेणैव होमः । इद्रायेद न ममेति त्याग. । २५ ततो वसोरिया होष्यामीति सकल्प्य यजमानो बसो र जुहुयात् । मबास्तु अग्नि- मीळ इति नवाना मधुउदा अग्निर्गायत्री वसोराया विनियोग । विष्णोर्नुकमिति घण्णा दीर्घ- तमा विष्णुस्त्रिष्टुप् । आ ते पितरिति पचदशाना गृत्समदो रुदनिष्टुप् । स्वादेष्ठयोत मवाना मधुच्छंदः पवमानसोमो गायत्री । महावैश्वानरसानो महावैश्वानरकाश्वानरो देवता । यथ्या- बृहतीछंद. ज्येष्ठमानो भरद्वान ऋषिश्वानरो देवता त्रिष्टुप्छदः । वसोरा जुहोतीत्यनुवाकमपि ३० - ३ उक्ष-दिश, इयद-निदशा । १ इ-आणि। २ज्ञ-प्रदान । एवमग्रेपि । ६ज्ञ-जो।

·अभिषेकमंत्राः। [शांति- " " " पठति शिष्टाः । एवं वसोर्दा हुत्वा पूर्णपानविमोकादि च यथाशाख समाप्याचार्यसहिता ऋविज: सापपीमिरनुलिप्तांगं पनि युवादिसहितं यजमानं स्वस्वशाखीय मंत्र वाहपीठ. समीपस्थकलशोदकेन संपातकलशोदकेन वाऽभिषिचेयुः। पौराणेश्च तेच 'सुरास्वामभिषिचंतु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वासुदेवो जगन्नाथातथा संकर्षणो विभुः । "प्रद्युमश्चानिरुद्धश्च मवंतु विजयाय ते । आसंहलोऽनिर्मगवान यमोघे मितिस्तथा ॥ 'वरुणः पदनव धनाध्यक्षस्तपा शिवः । ब्रह्मणा सहिताः सर्वे दिकपालाः पातु ते सदा । कीर्तिलक्ष्मी तिर्मेधा पुष्टिः श्रद्धा किया मतिः । वुदिर्लज्जा वपुः शांतिस्तुष्टिः कातिश्च मातरः । एतास्त्वामभिषिचंतु देवपत्न्यः समागताः । आदित्यश्चंद्रमा मोमो बुधजीवसितार्कजाः । महास्त्वामभिषिचंतु राहुः हेतुश्च तर्पिताः ॥ १. “देवदानवगंधर्वा पक्षक्षमपन्नगाः । अपको मर्मवो गावो देवमातर एव च। "देवपत्न्यो मा नागा दैत्याश्चाप्सरसा गणाः । अत्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च । "ओषधानि च रनानि कालस्यावयवाश्च ये । सरितः सागराः शेलारतीयानि जलदा नगाः। 'एते त्वामभिषिचंतु सर्वकामार्थसिद्धय" इति । तच्छयोरावृणीमह इति । ततो यजमानः सात्वा शुक्लगंधमाल्यांवरघा प्राचार्यादीन्प्रणम्य संपूज्य तेभ्यो दक्षिणा १५दद्यात् । तत्राचार्याय धेनुः । ब्रह्मणे कृष्णोऽनहान् । एवं सदस्यविंगद्वारपालादिभ्यो यथाशक्ति । तया धेनुः शंखस्तथानडान हेम वासो हयःक्रमात् । कृष्णा गौरायसं छोग एता वे दक्षिणाः क्रमात ॥ ग्रहानुदिश्य देयाः। ततः शक्तया बाह्मणान् भोजयेत् संकल्पयेदाइशको । ततो दीनानायेग्यो भूयसी दक्षिणां दत्वा मंडपदेवतानां ग्रहपीठदेवतानां चोत्तरपूजां कृत्वा “ यांतु देवगणाः " अपारमिदद्रयो । उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत ' इति ता उत्याप्य विसृज्य मंडपादन प्रतिमादीच २. सर्वान संभागनाचार्याय प्रतिपाद्य ' यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या "" प्रमादारकुर्वतामिति पठित्या कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा विप्राशिपो गृहित्वा तान्नमस्कृत्य सुदृद्युतो भजीतेति सर्व शिवं । इतिश्रीमदृशंकरामजनीलकंठकृते शांतिपरिभाषामयोगः । अथ ग्रहयोगशांतिः। यामले २५ दुर्भिक्षादिभयं चैव चतुर्पहसमन्वये । महारोगमयं राष्ट्रक्षयो पृष्टिविनाशनं ॥ " पंचग्रहममायोगे दुर्भिक्षं संकरादिकं । नृपवेर गर्भनाशो जायते जननाशनम् ॥ " ग्रपटकसमायोगे मंत्रिणो मरणं भवेत् । पश्वश्वादिभयं सर्व संकरादिजनक्षयः ।। पट्टराज्ञीविनाशी वा महामयमयापि वा । सप्तग्रहसमायोगे क्षितीशमरण ध्रुवं ।। " जगत्पलयमेवापि तदा निर्मानुषं जगत् । अत ऊर्व महोपातनानादुःखमहाकुलं ॥ ३० " सूर्यः स्यायतिरिक्तश्चेत्तदा योगो महाद्भुतः । विना चंद्रेण योगोऽपि जगत्मलयकारण। १फ मानवो, दय-मानवा; ड-मुनयो। ४ज्ञ-प्यमनऽवाइन्। ५ज्ञ-छागं। ६. स. ६५1१६ ७३.सं १1३।२०॥ क्षड-नान् ; इधरखदय-इति टत्याप्य । ज्ञ-जनक्षयो नृप गर्भनाशो जननाशनम् । . " ॥ २ह-पाठः।

·मयूखः ] ग्रहयोगशान्तिः । ४५ । तक्षजातजंतूनां महारोगो महामयं । अर्थनाशः स्थाननाशो मानहानिपीडनं ।। "धातपित्तादिसंभूतमहापीडामहद्भयं । समा योगग्रहा नृणां दोषान कुर्वति सर्वदा ॥ " षण्मासाभ्यंतरे वाऽपि आयुोनिः श्रियस्तया ।जन्माष्टवादशे राशौ चतुर्थे पंचमेऽपि वा। " पूर्वोक्तफलमेवात्र तस्माच्छांति प्रयत्नतः । कुर्यादोषानुसारेण वित्तशाश्यं न कारयेत् ॥ तत्तद्ग्रहाकृति कृत्वा सौवर्णेन प्रयत्नतः । सुर्णेन तदन पादेनापि कनीयसीं ॥ " वित्तशाठ्यं न कर्त्तव्यं कर्त्तव्यं शक्तितो नरैः । पूर्वोक्तलक्षणेनैव ग्रहमूर्ति च कारयेत् ॥ " ग्रहस्यकैककलशं ग्रहयोगप्रमाणतः । कारयेत्कुममेकं वा निर्वण सुदृढं नवं ॥ "ग्रहस्येशानदिग्मागे शुद्धदेशे समस्थले । कुंडे वा स्थहिले वाऽपि होम कुर्याद्विधानतः । तस्य पूर्वोत्तरे देशे पूजास्थानं प्रकल्पयेत् । चतुरस्र हस्तमा स्थंडिलं तंहुलेन तु ॥ "लिसेद्ग्रहाकृति तत्र स्थापयेत्प्रतिमा ततः। अधिप्रत्यधिदेवादीन दक्षिणोत्तरतः क्षिपेत् ॥ १० " उक्तगंधैस्तथा पुष्पैस्तचन्माल्येः फलैरपि । तत्तग्रहोक्त मंत्रेण पूर्वोक्तेनैव पूजयेत् ॥ " स्वस्तिवाचनपूर्वेर्ण आचार्यकविनेः सह । ग्रहपूजादिकं कृत्वा नैवेद्यातं समर्पयेत् ॥ " ततो होम प्रफुति स्वगृह्योक्तविधानतः । चतुर्यतं प्रकुर्वीत कलशस्थापनं ततः ।। "पूर्वोक्तेन विधानेन शुद्धतोयेन पूरयेत् । पंचामृतं पंचगव्यं पंचत्वक् पंचपल्लव । तत्र मंत्रविनिक्षिप्य औषधानि चिनिक्षिपेत् । तत्तग्रहोक्तविधिना मूलान्यादाय नि.क्षिपेत्। १५ " अब्लिगे वारुणैर्वाऽपि कलशं पूरयेद्गुरुः । तत्तद्ग्रहोक्तविविधैस्तत्तन्मन नेदय ॥ "चर्वाज्ये जुहयात्पश्चातिलाहुतिमयाचरेत् । अथ स्विष्टकृतं हुत्वा होमशेष समापयेत् । " मद्रासनोपविष्टस्य यजमानस्य ऋत्विजः । कलशस्योदकेनेवमाभिषेक समाचरेत् । योगमहोत्तमश्च अधिप्रत्यधिमंत्रतः । नवग्रहोत्तमश्च जातवेदादिपंचकः ॥ "घियन मंत्रेण क्षेत्रस्य पतिना अपि । यत इंद्रव्येनेव लोकपालाष्टकेरपि । "सुरास्वा इति मंत्रेण येन देवादयः क्रमात् । अन्येश्च पुण्यसूनैश्च अभिषेकं समाचरेत् ॥ " अभिषेकाप्लुन वसमाचार्याय निवेदयेत् । ततः शुक्लांबरधरः कुर्यादाम्यावलोकन । "विग्भ्यो दक्षिणां दयाद्धेनं शंसादिकानपितिदभावे यथाशक्ति। दापयेत् ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाचयाविमवसारतः। एवं यः कुरुते मन्या ग्रहदोषविवर्जितः । पूर्वोक्त सर्वदोष विमुक्तः पुत्रवान मुखी ॥ "आयुरेश्वर्यसंपन्नो जीवेदर्पशतं नर. । इह लोके सुसी भूत्वा पश्चारिउवपुरं बनेत्। इति ग्रहयोगशातिः। २० २५ १८-२-फ-य-1-धनमा । १ भतार फम्र भ:-मनेर, कर- नेने १क्ष-।

·४६ महमानानि । [शांति- " " ॥" " ॥ अथ ग्रहमानानि ॥ विष्णुपौत्तरे " मजिष्टोमदमाता कुंकुम रक्तवदन । पूर्णकुमे कृतं ताने सुर्यस्नान विधीयते । मदमातम गजमद् । " उशीर च शिरीष ज कुकुम रक्तचदन । शलन्यातमिद स्नान घदोपविनाशन । " खदिर देवदारु च तिलानामलकानि च । पूर्णकुभे कृत गये भौमपीहाविनाशन ॥ "नदीसगमतोयानि तन्मदा सहितानि च ।न्यस्तानि कुभे माहेये बुधपीडाबिनाशनम् ॥" माहेंये मृन्मये । औदुबर तथा बिल्व वटमामला तथा । न्यस्त तु कुभे सौवर्ण जीपीडाविनाशन !! १० “गोरोचना नागमद शतपुष्पा शतावरी वियस्ता राजते कुभे शुनपीहाविनाशनम् ॥ " तिलान्मापानिमयगु च गधपुष्प तथैव च । न्यस्त कार्णायसे कुभे सौरिपीहाविनाशन ॥ "गुग्गुल हिंगुल ताल शुमा चैव मन शिला। शृगेच माहिये न्यस्येद्राहपीडाविनाशन ॥" ताल हरिताल। वराहनिहता राजन पर्वतापमृद तथा ! छागक्षीर खलपात्र केतुपीहाविनाशनम् १५ वराहनिहता वराहोत्खाता । सहो गडक' । उक्त ग्रहस्नानमिद सर्वपीडाविनाशन"॥ इति ग्रहस्नानानि ॥ अथादित्यशातिः॥ भविष्ये " आदित्यवार हस्तेन पूर्व गृह्य विचक्षण । मत्रोक्तविधिना सबै कुर्यात्पूजानिक रवे । प्रत्यकै सप्त नतानि कृत्वा भक्तिपरो नर । ततस्तु सप्तमे प्राप्ते कुर्याद्वाह्मणभोजन ॥ मास्कर शुद्धसौवर्णं कृत्वा यलेन मानव । ताम्रपाने स्नापयित्वा रक्तपुष्पे प्रपूजयत् ।। " रक्तवस्त्रयुगच्छन्न छनोपानागान्वित । घृतेन स्नापधि वा च लडुकान्विनिवेद्य च ॥ "होम घृततिले कुर्याद्रविनाना च मावित् । समियोऽशोतरशतमष्टाविशतिरेव च । " होतव्या मधुसर्पियो दन्ना चैव घृतेन च । मोगानेन विदुषे ब्राह्मणाय प्रदापयेत् ।। २५ " आदिदव नमस्तुभ्य सप्तसः दिवाकर । स्व रखे तारयस्वास्मास्तस्मात्ससारसागरात् ॥ " बनानेन राजेंद्र भक्दारोग्यमुत्तमम् । द्रव्यसपत्सुत प्राप्तिरिति पौराणिका विट । " अपि सबादिनी चेय शाति पुष्टि सदा नृणा । सूर्यपीडासु घोरासु कृता शाति शुभप्रदा।" अथ चंद्रशातिस्तव तद्वच्छिनासु सगृह सोमवार विचक्षण । अननैवोक्तावधिना कुर्यात्पूनादिक विभो ।। " सप्तमे तु तत प्रान कुर्यादामणमोजन । बायपावऽय सस्थाप्य साम रजतसमवम् ॥ २० ३० १ड-ममिष्टमत्तमातग । २ रइनदय सौरी र-सौरा। नह-चार । --सवें। अ-पाठ । इतर पुस्तक 'सपिन्या इत पाट ।

·मयूसः] मंगल-बुध-गुरुशांतयः। " श्वेतवस्त्रयुगच्छन्नं श्वेतपुष्पैः प्रपूजितम् । पादुकोपानहच्छत्रभोजनासनसंयुतं ॥ होमं घृततिलैः कुर्यात्सोमनाना च मंत्रवित् । समिघोऽष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव च । " होतन्या मधुसर्पियो दन्धा चैव घृतेन च । दध्यन्नशिखरे कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ "मंत्रेणानेन राजेंद्र सम्यग्भक्त्या समन्वितः ।। " महादेव जातिवल्लीपुष्पगोक्षीरपांडुरं । सोम सौम्यो मशस्माकं सर्वदा ते नमोनमः ॥" इति चंद्रशांतिः। ५ - अथ मंगलशांतिः ॥ " स्वान्यामंगारकं गृह्य क्षमायां नक्तभोजनं" । क्षमा मः । “ सप्तमे त्वथ संप्राप्ते हैम तौले निवेश्य ३' । रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं कुंकुमालेपितं । " निवेय भक्तकं सारं पुष्पधूपाक्षतादिभिः । होमं घृततिलैः कुर्यात् कुजनाम्ना च मंत्रवित् ॥१० " समिधोऽष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा । हातव्या मधुसर्पियो दन्या चव घृतेन च ॥ “ मंत्रेणानेन तं दद्याद् ब्राह्मणाय कुटुंबिने । " 'कुज कुप्रभवोऽपि त्वं मंगलः परिपठ्यसे । अमंगलं निहत्याशु सर्वदा यच्छ मंगलं॥" " एवं कृते भौमकृतं दुष्कृतं शांतिमाप्नुयात् । फर्तव्यं भीमपीडासु तस्मात्मयतमानसै॥" इति मंगलशांतिः। १५ अथ बुधशांतिः। "विशाखामु बुधं गृह्य सप्त नक्तान्यथाचरेत् । बुधं हेममयं कृत्वा स्थापितं कांस्यभाजने । शुक्लवस्त्रयुगच्छन्नं शुक्लमाल्यानुलेपनं । गुढौदनोपसंहारं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ बुध त्वं बुद्धिजननो बोधवान् सर्वदा नृणां । तत्वावोधं कुरु मे सोमपुत्र नमोनमः ।' "होमं घृततिलैः कुर्यात् बुधनान्मा च मंत्रवित् । समिधोऽष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वाम २० •" होतव्या मधुसपिा दन्धा चैत्र घृतेन च । " बुधशांतिरियं प्रोक्ता बुधवैकृतनाशिनी । बुधदोषेषु कर्तव्या तथा शांतिकपीष्टिके "॥ इति वुधशांतिः । अथ गुरोः शांतिः। " गुरु चेवानुराधासु पूजयेद्भक्तितो नरः । पूर्वोक्तविधियोगेन सप्त नतान्यथाचोत् ।। हमें हेममये पाने स्थापयित्वा वृहस्पति । पीतांबरयुगच्छन्नं पीतयज्ञोपवीतिनं ॥ " पादुकोपानहन्छ।कमलविभूषितं । पूजयेत्पीतकुसुमैः कुमेन विलेपितं ।। धूपदीपादिभिर्दिव्यः फलैश्चंदनतंडुलैः । संहसायोपहारैश्च गुरोरम निवेदयेत् ।। "धर्मशास्त्रार्थतत्वज्ञ ज्ञानविज्ञानपारग 1 विबुधातिहराचिंत्य देवाचार्य नमोऽस्तुते ।।' " । १ दह-पाडुरकर-पडिर। २-ताम्रा डक्ष-व।

·गुरुपूजा। [शांति- t होमं धृततिलैः कुर्याद्गुरुनाना च मंत्रवित् । समिधोऽष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा ॥ " होतव्या मधुसपियी दना चैव घृतेन च ।" समिघोवाऽश्वत्थस्य । " एतद्तं महापुण्यं सर्वपापहरं शिवम् । तुष्टिपुष्टिकरं नृणां गुरुवकृतनाशनं ॥ " विषमस्थे गुरौ कार्या महाशांतिरिय नृमिः॥" इति गुरुशांतिः। अथ गुरुपूजा। स्कांदे " कन्याविवाहकाले तु शुद्धिर्यस्या न वियते । ब्राह्मणस्योपनयने यस्य त्याहुःस्थितोगतः । दुःस्थिति प्राप्तः ॥ १० " एमिः पूना गुरोः कार्या विधिवद्भक्तिमावित । मदंतीकामपुष्पाणि पात्र पालाशसर्षपाः । मदंती यूथिका । कामो मदनवृक्षास्यः । " गुडूची वा त्वंपामार्ग विडंगं शंखिनी वचा । सहदेवी विष्णुकांता सर्वोषध्यः शतावरी ॥ " कुष्टं मांस हरिदे दे मुराशैलेयचंदनं । वचा कर्चुरमुस्तं च सर्वोषध्यः प्रकीर्तिताः । " तथैवाश्वत्थभुंगा च पंचगव्यं जलं तथा । नूतनं सोदकुंभ च पीतवषप्तमन्वितं ॥ १५ "पंचरत्नैः समायुक्तमीशान्यां स्थापितेऽनलात् । या अधीति मंत्रण सर्वास्त्वस्मिन् विनिक्षिपेत्॥ कुंभस्योपरि मागे तु स्थापयित्वा बृहस्पति । सुवर्णपात्रे सौवी प्रतिमां तु युधिष्ठिर ॥ कारयेत्तु यथाशक्त्या वित्तशाम्यविवर्जितः । " पीतवस्त्रयुगच्छन्नां पीतयज्ञोपवीतिनी । पूजयेद्धपुष्पायस्ततो होम समाचरेत् ॥ " समिधोऽश्वत्थवृक्षस्य होतव्याष्टोत्तरं शतं । तिलबीहियवोन्मिनं होतव्यं च यथाक्रमं ।। बृहस्पतेति मंत्रण अपि छंदः समन्वितः । मंत्रेणानेन जुहुयाद्धान्यपूर्व च यनतः ।। " ततो होमावसाने तु पूजयेच्च वृहस्पति । पीतगंधैस्तथा पुष्पधूपदीपश्च भक्तितः ॥ "दथ्योदनं च नैवैये फलतांबूलसंयुतं । मैत्रेणानेन कौतेय समभ्यर्य पुनःपुनः । " नमस्तेऽगिरसां नाथ वाक्यतेऽथ बृहस्पते । क्रूर हैः पीडितानाममृताय नमोनमः ॥ "पूजयित्वा सुराचाप्य पश्चादपै निवेदयेत् ॥ " गंभीरटरूपांग देवेज्य सुमते प्रभो । नमस्ते वारपते शांत गृहाणायै बृहस्पते"। अर्घ्यमंत्रः। “ स २० १६-यस्माम । -तुस्थितोगतः । उत्थितः प्राप्तः । क्षड-दुस्थित प्राप्त कर-दुःस्थितागमितिः। दुसस्थित प्राप्तः । दयद-दुःस्थित गतः दुःस्थित्तः प्राप्तः। (-धित) -भावित । ४ यानख- पार्म। ५धदाकनयद-न्यपामार्ग। ६ यक्ष-क!र, दयद कर क्ष-पा। ७ दध-पंच- गन्यजत। श-पूग। ज्ञापन - - T ·मयूसः ] शुक्रशान्तिः। ४९ " अर्घ्य दत्वा सुरेशस्य जपहोम समापयेत् । मक्या यते सुराचार्य होमपूजादि संस्कृतं । तत्त्वं गृहाण शांत्यर्थ बृहस्पते नमोनमः ॥" संकल्पमंत्रः " मंत्रेणानेन संकस्य पश्चात्संप्रार्थयेनृप । " जीवो बृहस्पतिः मरिराचार्यो गुरुरंगिराः । वाचस्पतिर्देवमंत्री शुमं कुर्यात्सदा ममाप्रार्थनामंत्रः ५ एवं संप्रार्थयेद्देवमाचार्य च प्रपूजयेत् । सर्वोपचारसंयुक्तां मतिमां तां युधिष्ठिर ।। प्रणम्य च गवायुक्तामाचार्याय निवेदयेत् । अथाचार्यस्तु नियतो वेदवेदांगपारगः । राजमानं सपत्नीकं शांतचित्तं जितेंद्रियं ॥ कुंभोदकं गृहीत्वा तु मरतः प्रसिंचयेत् । " इदमापोय मंत्रेण तामग्रिमृचा तथा ! या अवधीरश्वावतीः कूष्मांडैश्चाभिषेचयेत् ॥ १० " पश्चात्संमोजयोद्वप्रान यथाशनचा युधिष्ठिर । एवं कृत्वा गुरोः पूर्णा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।। "संक्रांतावपि कौंतेय तथा स्वभ्युदयेषु च । कुर्वन् बहस्पतेः पूजामभीष्टं फलमाप्नुयात् ॥" संक्रांती गुरुसंक्रांतौ । इति गुरुपूजा। अथ शुक्रशांतिर्मविप्ये "शुक्र ज्येष्ठासु संगृह्य क्षमायां नतमोजनं ।" क्षमा भूः। “गुरूक्तक्रममार्गेण द्विजसंतपणेन च ॥ " सप्तमे त्वथ संप्राप्त रोप्यं शुक्रं तु कारयेत् । वैशपात्रे च संस्थाप्य पूजयत्सितपंकजैः । " तदभावे सितैः पुष्पेस्तांबूलेश्चंदनेन वा । अग्रे तस्य प्रदातव्यं पायसं घृतसंप्लुतं । " दद्यादनेन मंत्रेण ब्राह्मणाय कुटुंबिने । " मार्गवो भर्गशुक्रश्च शुचिः श्रुतिविशारदः । हिला ग्रहकृतान्दोषानायुरारोग्यदोऽस्तु सः ॥ २० " होमं घृततिलेः कुर्याच्छुक्रनाम्ना च मंत्रवित् । समिघोऽष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव था। " होतच्या मधुसपिा दना चैव घृतेन च ॥ इति शुकशान्तिः॥ अथ प्रतिशुक्रादिशांतिः॥ तत्रैव मात्स्ये अथातः शृणु भूपाल प्रतिशुक्रप्रशांतये। “ यात्रारंभेऽवसाने च तथा शुक्रोदये सति । शुक्रपूजा प्रकर्तव्या तां निशामय भारत ॥ “राजते वाऽय सौवर्णे कांस्यपात्रेऽय वा पुनः । शुक्लपुष्पांबरयुते श्वेततंडुलपूरिते। " निधभ्य राजतं शुक्र शुचिमुक्ताफलान्वितं । महाश्वेतसमायुक्तं सामगाय निवेदयेत् । " नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते भृगुनंदन । देवं सर्वार्थसिद्ध्यर्थं गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥ "दत्वैवमयं कौंतेय प्रणिपत्य विसर्जयेत् ॥ १ धक्षऽअ-कवे । ” २५ ·शन्यादिशान्तयः। [शांति- " ५ एवं शुक्रोदये कुर्यायात्रादिषु च मारत । तद्वद्वाचस्पतेः पूजां प्रवक्ष्यामि युधिष्ठिर । १ सौवर्णपात्रे सौवर्णममरेशपुरोहित ) पीतपुष्पांवरघरं कृत्वा स्नात्वाऽप सर्पः । "पालाशाश्चन्थभंगेन पंचगव्यतिलेन तु मंगः पल्लवः । “ पीतांगरागबसनो घृतहोमं तु कारयेत् । प्रणम्य तां गवा सार्द्ध ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ “नमस्तेऽगिरसा नाय वाक्पते ते बृहस्पते। फरमहैः पीडितानांममृताय नमो नमः ॥” इत्यर्घमः। " संक्रांतावपि कौतेय यात्रास्वभ्युदयेषु च। कुर्वन् बृहस्पतेः पूजां सर्वान्कामान्समनुते ॥ अथवा | मौक्तिकान्येव सुवृत्तानि वृहति च। भार्गवांगिरसौ चित्य तान्येव प्रतिपादयेत् ॥ इति प्रतिशुक्रादिशांतिः॥ अथ शनिराहुकेतुशांतयः ।। १० भविष्ये " " शनैश्चरं राहुकेतू लोहपात्रेषु निक्षिपेत् । कृष्णागुरुः स्मृतो धूलो दक्षिणा च स्वशक्तितः ॥ " यथानमं शमीदूर्वाकुशाना समिधः स्मृताः । सप्तमे त्वय संप्राप्ते नवार्णान्वाऽथ कारयेत् ॥ कृष्णवस्त्रयुगच्छनमेकै कारयेव्दुघः । मृगनाभ्या समालभ्य कृशरान्विनिवेद्य च ॥ " होमावसाने तत्सर्वं ब्राह्मणायोपपादयेत् ॥ " शनैश्चर नमस्तेऽस्तु नमस्ते राहवे तथा । केतवे च नमस्तुभ्यं सर्वे शांति प्रयच्छतु । एवं कृते भवेद्यत्तु तन्निबोध नृपोचम ॥ " यदि भोमो रविसुतो भास्करो राहुणा सह । केतुश्च मूर्ती तिष्ठति सव पीडाकरा ग्रहाः ॥ " अनेन कृतमाण सवें शाम्पत्युपद्वाः ।” इति शन्यादिशांतिः। २० भविपोत्तरे "सतो मंदस्य दिवसे स्नानमभ्यंगपूर्वकम् । काय देयं च विप्राय तैलमभ्यंगहेतवे । " यस्तु संवत्सरं यात्माप्ते शनिदिने रतः । तैलं ददाति विप्राणां स्वशक्त्याऽभ्यज्यतेऽपि वा। ततः संवत्सरस्यांते प्रासे नस्य दिने पुनः । लोहं घटापित सौरि तैलकुंभे विनिक्षिपेत् । लोहे वा मृन्मये वाऽय कृष्मवस्त्रयुगान्वितं । कृष्णगोदक्षिणायुक्तं कृष्णकंबलशायिते ॥ २५ " स्वयमभ्यंगतः स्नात्वा कृष्णपुप्पेस्तमर्वयेत् । "सुगंधिगंधपुष्पैश्च कृशरानस्तिलोदनः । पूजयित्वा सूर्यपुत्रं क्षमस्वेति पुनःपुनः ॥ कृष्णाय दिनमुख्याय तदभावे नराय च । देयः शनैश्चरो भक्त्या मंत्रणानेन वै द्विज ॥ "रावलोकनवशाद्भवनं नामोतियो महोटः।तुष्टोधनकनकमुखं ददाति सोऽस्मान् शनैश्चर पातु, " यः पुनर्नटराज्याय नराय परितोषितः । स्वमे ददो निनं गज्यं स मे सौरिः प्रसीदतु ।। "कोण नीलांजनप्रख्यं मदचेष्टापसारिणं । छायामासंभूतं नमस्यामि शनेश्वरं । " नमोऽपुत्राय शनैश्चरायमीहारवर्णीजनमेचकाय । श्रवा रहस्यं मर कामदार फलप्रदो मे भर सूर्यपुर 13-शा । २ टक्षघ-पाठः।३क्ष-विध घ-वंय । ४१-कमात् । ५ इय-वर्णान् । ट- 12-मारिन यदभित । ८3-मंद।

·w ५ . “ मयूखः] शनिस्तोत्रं 4" नमोस्तु प्रेतराजाय कुशदेहाय वै नमः । शनैश्चराय कराय शुद्धबुद्धिप्रदायिने । य एमिर्नामाभिः स्तौति तस्य तुष्टिं ददात्यसौ । तदीयं तु भयं तस्य स्वमेऽपि न मविष्यति ॥" स्कांदे "श्रावणे मासि संजाते शोमने शनिवासरे। लोहरूपं शनिं कृत्वा स्नाप्य पंचामृतैर्नवैः । पुष्पेरप्टविधैधूपैः फलैश्चैव विशेषतः । नामभिः पूजयेदेतेः क्रमेण ग्रहमुत्तमं ॥ " कोणस्थः पिंगलो बभ्रुः कृष्णो रोद्रोऽतको यमः । सौरिः शनैश्चरो मदः पिप्पलादेन संस्तुतः । " शन्नो देवीति सर्वत्र वैदिकेन च पूजयेत् । पूजयित्वा च नैवेयं ततः कुर्यात्क्रमेण तु ॥ " समाषभक्तं प्रथमे द्वितीये पायसं शुभं । तृतीये त्वंबिली कार्या चतुर्थे परिका शुभा ॥ अंबिली तक्रतंडुलपिष्टादिनिर्मितो लेह्यविशेषः । इति शनिव्रतं । अथ शनिस्तोत्रं । ततः कृतांजलिर्भूत्वा स्तुति चक्रे स बालकः । पिप्पलादो द्विजश्रेष्ठः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । “नमस्ते कोणसंस्थाय पिंगलाय नमोऽस्तु ते । नमस्ते बभ्रुरूपाय कृष्णाय च नमोऽस्तु ते ॥ " नमस्ते रौद्रदेहाय नमस्ते चांतकाय च । नमस्ते यज्ञसंज्ञाय नमस्ते सौरये विभो । " नमस्ते मंदसंज्ञाय शनैश्वर नमोऽस्तु ते । प्रसादं कुरु देवेश दीनस्य प्रणतस्य च ॥ १५ शनैश्वर उवाच परितुष्टोऽस्मि ते वरस स्तोत्रेणानेन सांप्रतं । वरं वरय मे वत्स येन यच्छामि वांछितम् ॥" पिप्पलाद उवाच अद्य प्रभृति नो पीडा बालानां रविनंदन । त्वया कार्या महाभाग न स्वकीया कथंचन ॥ " यावर्षाष्टकं जातं मम बाल्येन सूर्यज । स्तोत्रेणानेन योऽन्यस्त्वां ब्रूयात्प्रातरुपस्थितः। तस्य पीडा न कर्तव्या त्वया भास्करनंदन । तस्य पीडा न कर्तव्या देयो लामो महाभुज । " अष्टिमिकया योगे तावके संस्थिते नरः 1” सार्द्धसप्तवर्षपर्यंत द्वादशजन्मद्वितीयराशिभिर्यः शनैश्चरयोगः सोऽ ऽष्टामिकया योग इत्युच्यते । " तव वारे तु संप्राप्ते यस्तिलान् होमसंयुतान् । शक्त्या ददाति नोलस्य पीडा कार्या त्वया विभो ।। कृष्णां मां यस्तु विप्राय तबोदेशेन यच्छति । अष्टिमिकया पीडा तस्य कार्या स्वया न च ॥ २५ शमीसमिद्भियों हो तबोद्देशेन निर्वपेत् । तथा कृष्गतिलैश्चैव कृष्णपुष्पानुलेपनैः ।। पूजा करोति यस्तुभ्यं धूपं वै गुग्गुलं दहेत् । कृष्णवस्त्रेण संवेष्टय त्याज्या तस्य स्वया व्यथा ।" " . २० सूत उवाच - ३० एवमुक्तः शानिस्तेन बाढमित्यवजलप्य च । नारदं समनुज्ञाय जगाम निज संश्रयं ॥" इति शनैश्चरशांतिः ॥ अथार्कविवाहः। प्रयोगरत्ने मात्स्ये तृतीयां मानुषीं नैव चतुर्थी या समुद्हेत् । पुत्रपौत्रादिसंपन्नः कुटुंबी साग्निको वरः ॥ उदहेद्रतिसिद्धयर्थ तृतीया न कदाचन ।। १ज्ञ-प्रत्रै २ अनधरखज्ञक-स्तु । शपख-मानक ४-इति । " ·" ५ ५२ अविवाहा। [ शांति- " मोहादज्ञानतो वापि यदि गच्छेत्तु मानुषीं । नश्यत्येव न संदेहो गर्गस्य वचनं यथेति ॥" तत्रैव संग्रहे " तृतीयां यदि चोद्वाहेर्हि सा विधवा भवेत् 1 चतुर्यादिविवाहार्थ तृतीयेऽ समुद्हेत् ।। आदित्यदिवसे वाऽपि हस्तः वा शनैश्चरे । शुमे दिने वा पूर्वाण्हे कुर्यादविवाहकं ।" व्यासः सात्वाऽलंकृतवासास्तु रक्तगंधादिभूषितं । सपुष्पफलशास्सैकमर्कगुल्म समाश्रयेत् ॥ " मल्लक्षणेन संयुक्तम संस्थाप्य यनतः । अर्ककन्यामदानार्थमाचार्य कल्पयेत्पुरा ॥ " असन्निधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि वाचयेत् । नांदीश्राद्धे हिरण्येन अष्टवर्गान्मपूजयेत् ॥ “ पूजयन्मधुपर्केण वरं विप्रस्य हस्ततः । यज्ञोपवीतं वसं च हस्तकर्णादिभूषणं ॥ उष्णीषगंधमाल्यादि वरायास्मै प्रदापयेत् । स्वशासोक्तप्रकारेण मधुपई समाचरेत् ॥" ब्राह्मे ग्रामात्याच्यामुदीच्यां वा सुपुष्पफलसंयुतं । परीक्ष्य यनतोऽधस्तात्स्थंडिलादि यथाविधि ॥" कुर्यादिति शेषः। कृत्वा पुरतस्तिष्ठन् प्रार्थयेत दिजोचमः। १५ “ त्रिलोकवासिन सताश्वछायया सहितो रवे । तृतीयोदाहजं दोष निवारय मुख कुरु ॥ " तबाध्यारोप्य देवेश छायया सहित रवि । वस्त्रैर्माल्यैस्तथा गंधै स्तन्मत्रेणैव पूजयेत् ॥ " तव श्वेतवस्त्रेण तथा कार्यासतंतुभिः । गंधपुष्पैः समभ्यर्च्य अब्लिगैर भिषिच्य च ॥ गुहौदनं तु नैवेयं तांबूलं च समर्पयेत् ॥" १० " " व्यासः " २० " अर्क प्रदक्षिणीकुर्वन् जपेन्मंत्रमिमं बुधः । मम् प्रीतिकरा येयं मया सृष्टा पुरातनी । अर्कजा ब्रह्मणा सृष्टा अस्माकं प्रतिरक्षतु ॥ पुनः प्रदक्षिणीकुर्यान्मंत्रेमानेन मंत्रवित् । " नमस्ते मंगले देवि नमः सवितुरात्मने । बाहि मां कृपया देवि पनी त्वं मे इहागता ।। "अ त्वं ब्रह्मणा सृष्टः सर्वप्राणिहिताय च । वृक्षाणामादिभूतस्त्वं देवानां प्रीतिवर्द्धनः ॥ २५ " तृतीयोबाहर्ज पापं मृत्यु चार विनाशय । ततश्च कन्यावरणं त्रिपुरुष कुलमुद्धरेत् ॥ "आदित्यः सविता चार्कः पुत्री पौत्री च नत्रिकाागोनं काश्यप इत्युक्त लोके लौकिकमाचरेत् । " सुमुहूर्ते निरीक्षेत स्वस्तिसूक्तमुदीरयन् । आशीभिः सहितः कुर्यादाचार्यप्रमुखविजैः । " अयाचार्य समाहूय विधिना तन्मुखाच तां । प्रतिगृह्य ततो होमं गृह्योतविधिना चरेत् ॥ 7 ध्यासः ३० " अकन्यामिमां विप्र यथाशक्ति विभूषितां । गौत्राय शर्मणे तुन्यं दत्ता विप समाश्रय ॥ अंजल्यक्षतकर्माणि कृचा कंकणपूर्व । यावयंचवृता सूत्रं तावदक प्रवेश्येत् ।। १टन -गु, अ अपुष । २ दशमगले । ३ कसनरदया-मात्रयेत् ।

·मयूखः ] अविवाहप्रयोगः " ॥ ५ " स्वयं वाऽलंकृत " . “ " स्वशाखोक्लेन मंत्रेण गायच्या वाऽथ वा जपेत् । पंचीकृत्य पुनः सूत्रं स्कंधे पनाति मंत्रतः ।। बृहत्सामेति मंत्रेण सूत्ररक्षा प्रकल्पयेत् । अर्कस्य पुरतः पश्चाद्दक्षिणोत्तरतस्तथा ॥ "कुंभांश्च निक्षिपेत्पश्चादामेयादिचतुष्टये। " सवस्वं प्रतिकुंभ च त्रिसूत्रेणेव घेष्टयेत् । हरिद्रागंधसंयुक्तं पूरयेच्छीतलं जलं ॥ “ प्रतिकुंम महाविष्णुं संपूज्य परमेश्वरं । पाद्यार्धादिनिवेद्यांतं कुर्यान्नाम्नेव मंत्रवित् ॥” अत्र शौनकोक्तो होमप्रकारः तृतीये स्त्रीविवाहे तु संप्राप्ते पुरुषस्य तु । आर्क विवाहं वक्ष्यामि शौनकोऽहं विधानतः ॥ " अर्कसनिधिमागत्य तत्र स्वस्त्यादि वाचयेत् । नांदीश्राद्धं प्रकुर्वीत स्थंडिलं च प्रकल्पयेत् ॥ " अक्रमभ्यय॑ सौर्या च गंधपुष्पाक्षतादिभिः।” सौर्या सूर्यदेवत्यया । आकृष्णेनेत्यनया। वखमाल्यादिमिः शुभैः । अर्कस्योत्तरदेशे तु समन्वारब्ध एतया ॥ एतया अईकन्यया। “ उल्लेखनादिकं कुर्यादाघारांतमतः परं । आज्याहुतिं च जुहुयात्संगोभिरनयेच्या ॥ "स्मै त्वाकामकामायेत्येतय ततः परं । व्यस्ताभिश्च समस्ताभिस्ततश्च स्विष्टकृद्भवेत् । " परिषेचनपर्यंतमयाश्चेत्यादिकं कमात् ॥ प्रार्थनामंत्रादि विशेषमाह व्यासः १५ पुनः प्रदक्षिणे कृत्वा मंत्रमेतमुदीरयेत् ॥ मया कृतमिदं कर्म स्थावरेषु जरायुणा । अपित्यानि नो देहि तत्सर्व क्षतुमर्हसि । इत्युत्का शांतिसूक्तानि जप्त्वा तं विसृजेत्पुनः । गोयुग्मं दक्षिणां दयादाचार्याय च मक्तितः ॥ " इतरेभ्योऽपि विप्रेभ्यो दक्षिणां चापि शक्तितः । तत्सर्वं गुरवे दयादते पुण्याहमाचरेत् ॥ अथ प्रयोगः २० तृतीयोहाहात्याग्दिनचतुष्टयाधिकव्यवहिते रविवारे शनिवारे हस्तनक्षत्रे शुभदिनांतरे वा मामात्याच्यामुदीच्यां वा पुष्पफलयुताघिस्तास्थंडिलं कृत्वाऽपश्चिमत उपविश्य मासपक्षा- युलिख्य मम तृतीयमानुषीविवाहजदोषापनुत्यर्थमर्कविवाहं करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजा- स्वस्तिवाचनमातृपूजनदृदिश्राद्धाचार्यवरणानि कुर्यात् । तत्र वृद्धिश्राद्धं हेना । अथाचार्येण पूजितो वरः २५ “ त्रिलोकवासिन सप्ताश्वछायया रहितो रखे । तृतीयोद्दाहजं दोष निवारय सुखं कुरु ।" इत्यक मप्रा“आ कृष्णेनेति" छायासहितं रविमावाद्य श्वेतवस्त्रसूत्राभ्यामावेश्य संपूज्यापो हि ष्ठेत्यादिः भिरभिषिच्य गुडोदनतांबूलादि समर्प्य प्रदक्षिणीकुर्वन् मम प्रीतिकरा येयं मया सृष्टा पुरातनी ! अर्कजा ब्रह्मणा सृष्टा आमाकं प्रतिरक्षत्विति" पठेत। द्वितीयप्रदक्षिणायां तु ३० " नमस्ते मंगले देवि नमः सवितुरात्मने । त्राहि मां कृपया देवि पनी त्वं मे इहागता । १ ड-पाठः । उज्ञमयद-अर्के। ३इकरनयद -करम। ४ क्ष-अत्र । ५-ची. " " ·प्रयोगः [शांति- " अर्क त्वं ब्रह्मणा सृष्टः सर्वप्राणिहिताय च । वृक्षाणामादिभूतस्त्वं देवानां प्रीतिवर्द्धनः । " तृतीयोद्दाहजं पापं मृत्यं चामु विनाशयति ।" तत आचार्येण मासपक्षायुटिख्य काश्यपगोत्रामादित्यस्य पुत्री सवितुः पौत्रीमर्कस्य प्रपौत्री- मिमामर्ककन्यामित्युक्ते वरः स्वस्ति न इंद्रो वृद्धश्रवा इति सूक्तं पठन निरीक्षेत । तत आचार्यो ५ विप्रैः सहाशियो दत्वामुकगोवामुकशर्मणे संप्रददे इत्यर्ककन्या दत्वा " अर्ककन्यामिमा विप्र यथाशक्तिविभूषितां । गोत्राय शर्मणे तुभ्यं दत्ता विप्र समाश्रयेति" पठेत् । वरस्तु यशो मे कामः समृदयतामिति प्रघमां धर्मो मे इति द्वितीयां यशो मे इति तृतीयामिति त्रीनक्षतांजलीनोपरि क्षिप्त्वा गायच्या परित्वेत्यादिना वा पंचावृता सूत्रेणार्कमावेष्ट्य तत्सूत्र पुनः पंचगुणं कृत्वाऽस्य स्कंधे वध्वा वृहत्सामेति रक्षा परिकल्प्यास्य दिग्विविश्वष्टौ कुमान १० संस्थाप्य वस्त्रेण त्रिसूत्रेण चावेष्ट्य हरिद्रागंधाय॑तः क्षिप्त्वा तेषु नाम्ना महाविष्णुमावाह्य षोडशोप- चारैः संपूज्य स्थंडिलेऽमिं प्रतिष्ठाप्य आधारावाज्येनेत्यंतमुत्वाऽत्र प्रधानं बृहस्पतिमग्निं वायुं सूर्य प्रजापति चाज्येन शेषेणेत्यायुक्वाधारांते संगोमिरंगिराबृहस्पतिविटुप् । अर्कविवाहहोमे विनियोगः । ॐ गोभिरांगिरसो नक्षमाणो मग इवेदर्यमणं निनाय । जने मित्रोनदंपती अनक्ति बृहस्पते वाजयारिवाजो स्वाहा । बृहस्पतय इदं न ममेति त्यजेत् । यस्मै त्वा वामदेवोऽग्नि- १५ विटुप विनियोगः प्राग्वत् “ॐ यस्भे त्या कामकामाय वयं संम्रायजामहे । तमस्मभ्यं काम ददस्व यथेदं त्वं घृतं पिन स्याहामय इदं० । ततो व्यस्तसमस्तव्याहृतिमिर्तुत्वा स्विष्टकृदादि कर्म शेषं समा यार्क प्रदक्षिणीकृत्य " मया कृतमिदं कर्म स्थावरेण जरायुणा। अपित्यानि नो देहि तत्सर्वं शंतुमर्हसीति" प्राथ्र्या- चार्याय गोयुग्ममन्पेभ्यश्च विप्रेम्पो यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा शांतिसक्तं गवा पूज्योपस्करा- २० नाचार्याय दत्वा दिनचतुष्टयममिं कुंमांश्च रक्षेत् । कुंमेषु महाविष्णुं पूजयेच्च । पंचमदिनकृत्यं ब्राझे चतुर्थे दिवसेऽतीते पूर्ववत्तां प्रपूज्य च । विमृज्य होगमग्नि च विपिना मानुषी परां । उद्दन्यया नैव पुत्रपौत्रसमृद्धिमान् ॥” इति श्रीभट्टनीलकंठकृते मगवतमास्करे शांतिमयूखेऽविवाहः । अथ रजोदर्शनशांतिः “ कुलीरवृपचापात्यनृयुकन्यातुला घटाः । राशयः शुमदा ज्ञेया नारीणां प्रथमात ॥" कुलीरः कर्कटः । चाप धनुः । अंत्यो मीनः । नृयुङ्गिमथुनं । घटः कुंभ. । स्मृतिचंद्रिकायां शुक्लपक्षे मुशीला स्यात्कृष्ण सा कुलटा मवेत् । कृष्णस्य दशमी यावत् मम्प फलमादिशेत् ।" २-गं. बा.

·५ " १० मयूस.] रजोदर्शनशांतिः । तथा तव अमा रिक्ताष्टमी षष्ठी द्वादशी प्रतिपत्स्वपि । परिघस्य च पूर्वार्दै व्यतीपाते च वैधतौ ।। " संध्यासूपप्लवे विष्ट्यामशुम प्रथमार्तवं । रोगी पतिव्रता दुःखी पुत्रिणी भोगभागिनी ।। " पतिव्रता क्लेशयुक्ता सूर्यवारादिषु क्रमात् ॥" कश्यपस्तु ' अष्टमी षष्ठयमा रिक्ता द्वादशीसंक्रमेऽपि वा । वैधृतो व्यतिपाते च ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ।। "विट्यां संध्यासु निद्रायां दुर्भगा प्रथमार्त्तवा" । नक्षत्रफलमाह गर्गः सुभगा चैव दुःशीला वंच्या पुत्रसमन्विता । धर्मयुक्ता बतमी च परसतानमार्दिनी ॥ सुपुत्रा चैव दुःपुत्रा पितृवेश्मरता सदा । दीना प्रज्ञावती चैव पुत्राढ्या चित्रकारिणी ॥ " साध्वी पतिव्रता नित्यं सुपुत्रा कृष्टचारिणी । स्वकर्मनिरता हिना पुण्या पौत्रादिसंयुता । " नित्यं धनकथासक्ता पुनधान्यसमन्विता । मूर्खाध्या गुणवती दस्रादेः क्रमात्फलं ॥" स्मृतिरत्ने शुभं चैव तु पूर्वाह्ने मध्यान्हे मध्यम फलं। अपरान्हे तु वैधव्यं पूर्वरात्रे शुभं भवेत् ।। " मध्यरात्रे तु मध्यं स्यात्परराने श्रुभान्विता" कश्यपः “ मलिना मंदवारे तु रात्रावपि तथैव चति ॥ स्मृत्यंतरे “ मध्यान्हे तु मवेद्वन्ध्या निशीथे विधवा भवेत् तथा " अमासंक्रांतिविष्टयां च व्यतीपाते च वैधृतौ । परिघस्य तु पूर्वार्दै षट् षट् गंडातिगंडयोः । “व्याघाते नवशूले तु नाड्य पंच चतुर्दश । वैधव्यमर्थहानि च सुतनाशं महद्भयं । २० " वैधव्यं शत्रुवृद्धिं च दारिद्रं क्षणजीवनं । तेजोहानि समायाति सदा पुष्पवती क्रमात् ।।" स्थलभेदे फलभेदमाह वसिष्ठः " नामावहिः परनामे वा चेत्स्यायभिचारिणी । पतिव्रता पतिस्थाने सुशीला गृहमध्यके । " ग्राममध्ये तु वृद्धिश्च विधवा च दिगंबरा । परागारे च दुःशीला आयुष्यं जलसन्निधौ ॥ "वनमध्ये तु कन्यरयर धनधान्यसमृद्धिदर ।” परागार इत्यनेनैव पितृभागृहं निषिद्धं । तथा २५ च शिष्टाचारः । विशेषनिषेधस्तु न दृश्यते । तया । "चंद्रे सद्गुणसंयुक्त देवरातमताच्छुमं । शावाशौचेपि अशुममिति गुरवः । वत्रफलमाह वसिष्ठः सुमगा श्वेतवस्त्रा स्यादृढवत्रा पतिव्रता । क्षौमवत्रा क्षितीशा स्यान्नववस्वा सुखान्विता ॥ "दुर्ममा जीर्णवस्त्रा स्वाद्रोगिणी रक्तवाससा । नालाबरधरा नारी विधवा पुश्यिता यदि । . " ॥ “ ३० १ज्ञ-पूका । २ ज्ञ-धनवती । ३ ज्ञघख-वेश्या । ४ ज्ञ-है।

·ववादिफलम् । [शांति- - " ५ . " 1 " " . २ " " मलिनांबरतो नारी दरिदा स्याद्रजस्वला n" रजोबिंदुफलमाइ स एव " बने स्युर्विपमा रक्तबिंदवः पुत्रमामुयात् । समाश्चेन्कन्यका चेति फळं स्यामयमालवे ॥ देवरातः " संमार्जनाकामतृणानिशान हस्ते दधाना कुलटा तदा स्यात् । "तल्पोपभोगे तपसि स्थिता चेदृष्टं रजो भाग्यवती तदा स्यात् ।" नारदः तिथ्यक्षवारा निद्याश्वेत शेफः कर्म निवारयेत् । दोषाधिक गुणाल्पत्वे तत्तथापि न कारयेत् ॥ दोपाल्पत्वे गुणाधिक्ये शेफः कर्म समाचरेत् । निंद्य:तिथिवारेषु यदि पुष्पं प्रदृश्यते ॥ तत्र शांति प्रकुर्वीत घृतदूर्वातिलाक्षतैः । प्रत्येकं शतमष्टा च गापया जुहुयाक्तः । १० " स्वर्णगोभूतिलान्दद्यात्सर्वदोषापनुत्तये । भर्ता तत्राभिगमनं वर्जयेच्छातदर्शनात् ।। " वसिष्ठोऽपि प्रमूतदोपं यदि दृश्यते तत्पुष्पं ततः शांतिककर्म कार्य । विवर्जयेदेव तदैकशय्यां यावद्रजोदर्शनमन्यधने " शौनकः १५ " आर्त्तवानां तु नारीणां शांति वक्ष्यामि शौनकः । तिथिवारक्षयोगेभ्यो लमेशसनवांशकात् ॥ " ग्रहेन्यो दुःस्थितेभ्यश्च तत्तदोषक्षयाय च । अत्र पुत्रस्य लामाय दंपत्योरभिवृद्धये ॥ "पंचमेऽन्हि चतुर्थे वा ग्रहयज्ञपुरःसरः । तस्मिन्नहनि कर्तव्यमृतुहोम विधानतः । "आचार्य वरयेत्यातर्भुवनेश्वरितुष्टये । होमार्य च अपार्थ च वरयेदृत्विजो बहून ॥ " यजमानो द्विजैः सार्दै शातिहोम समाचरेत् ॥ गृहादीशानदिमागे देवतापूजनाय च । द्रोणप्रमाणधान्येन बीहिराशियं भवेत् ।। " कुंमत्रयं न्यसेद्राशौ तंतुवादिवेष्टितं । पूरयेचीर्थसलिलैः प्रतिकुंभ पृथक् पृथक् ।। सूक्तेनाय नवर्चेन प्रसुवै आप इत्यय । मचायाः प्रवतस्तद्वायत्र्या च ततः क्रमात् ।। "मस्यमे क्षिपदान्यमोपधानि च हेम च । ततश पंचरनानि गंघपुष्पाक्षतायुतान् । "ओपधानि च वक्ष्यंते मुनिमिः शांतिकारणात् । २५ " औदुंबर कुशा दूर्वा राजीव चंपविल्वकाः । विष्णुकांताय तुलसी वहिप शंसपुष्पिका ! " शतावपश्चगधा च निगुटी सर्पपदयम् । अपामार्गः पलाशश्च पनसो जीवनस्तथा "प्रियंगवश्च गोधूमावीहयोऽभवत्य एव च । क्षीरानदधिसर्विश्व पर्ण चैव तथोत्पलान् ।। "कुरंटक गुंजा च वयामुस्तकभदकाः । इति । "दात्रिंशदोपघानीह गाय-या सर्वमाहरेत् ।। " गजाश्वरथ्यावल्मीकसंगमाष्ट्रदगोकुलात् । राजदारप्रदेशाच मृदमानीय निक्षिपेत् ॥ कुमस्यापनमित्याह तत्तन्मण कारयेत् । मृतिका चौपघादीनि मंत्रण प्रक्षिपेकमात् । कुमोपरि न्यसेत्पान कास्यं वा तालमेव था। मृन्मयं वेणुपारं वा स्वस्ववित्तानुसारतः। १५.११. ५.४१1३.३.। . २० " " 6 ·मयूखः शौनकोतरजोदर्शनशोतिः। ५७ . पात्रोपरिन्यसेद्वखं प्रतिमां भुवनेश्वरी । तन्मूल्यं वा न्यसेत्पात्रे इंद्राणी च पुरंदरं । " आचार्यः पूजयेद्देवीमंगाद्यावरणानि च । अन्यो वा पूजनं कुर्याद्गाय-या मंत्रसारया ॥ " इंद्राणी पूजयेद्देवीमिंद्राणीमासु नारिषु । क्रमेण पूजयेदिंद्र इंद्र' त्वा वृषमं वयं । " अनेन विधिना चाथ पूजयेद्देवतात्रयं । आवाहनादिसकलैरुपचारैः पृथक् पृथक् ।। "तन्मभ्यमं स्पृशन कुंभ मंत्रेण भुवनेश्वरीं । जपेदाचार्य आहोमाच्छीसूक्तं च जपेत्ततः ॥ " स्पृशन्दै दक्षिणं कुंममृविगेको जपेदय । चत्वारि रुद्रसूक्तानि चतुर्मबोत्तराणि च ॥ “ संस्पृशन्नुत्तरं कुंमं श्रीसक्तं रुद्रसंख्यया । शन्न इंद्रामीसूक्तं च तत्र चैवं स्पृशन जपेत् ॥ "कुंमस्य पश्चिमे देशे शांतिहोम समाचरेत् । अन्वाधानं ततः कुर्याद्धोमतंत्र समाचरेत् । पूर्णपात्रनिधानांतं कृत्वा कार्य द्विजैः सह । दूर्वाभितिस्लगोधूमः पायसेन घृतेन च ॥ " पायसं अपयेत्तत्र सावित्रं च हविश्व तत् । कृत्वाज्यभागपर्यंतं हविरुद्वासनादिकं ।। " तिसृमिश्चैव दूर्वाभिरेकैका वाऽइतिर्भवेत् । आर्भिर्मवप्रयुक्ताभिर्गायत्री जुहुयात्कमात् ॥ " अष्टोत्तरसहस्रं तु शतमोत्तरं तु वा । तिलमित्रैश्च गोधूमैर्द्रव्येणाप्याहुती नेत् ॥ " जुहुयात्पायसेनेव आज्येन च हुनेत् क्रमात् । हविश्चतुष्टयेनैव प्रत्येक शतसंख्यया ॥ " गायन्येव तु होतव्यं हविरत्र चतुष्टयं । ततः स्विष्टकृतं हुत्वा रज्जुप्रहरणं तथा ॥ " अयाश्चत्यादिभिक्षुत्वी समुद्रार्मिसूततः। संततामाज्यघारांतां पूर्णाहुतिमथाचरेत् ॥ " परिषेचनपर्यंत होमशेष समापयेत् । सहौषधिस्थितैस्तत्र प्रतिकुंभस्थितोदकैः ।। ऋतुमत्याः स्त्रियः शांति दंपतीभ्यां सुखाय च । अथाभिषेकमंत्राश्च प्रोच्यते शौनकादिमिः । " आपोहिष्ठति नवभिः सूक्तेन च ततःपरं । इंद्रों अंग तृचेनैव पावमानीः क्रमेण तु ॥ उभयं शृणवञ्च नः स्वर्तिदाविश एकया । त्रयंबकेने मंत्रेण जातवेदमें एकया।। " समुद्रज्येष्ठी इत्यादि चतुर्भिश्च प्रसिद्धः । वार्यतामिति मंत्रैश्च त्रिभिश्चापि यथाक्रमं ॥ इमा आपस्तृनैव देवस्य त्वेति मंत्रतः। मंत्रेणाथ तमीशानं त्वमग्ने रुद्रे इत्यथ ।। " तमुहाति मंत्रेण भुवनस्य पितुस्तथा । या ते रुदेति मंत्रेण शिवसंकल्पमतः॥ "इंद्र वा वृषभं वयं मत्रैश्चैवाभिषेचयेत् । सा च वनांतरं धृत्वा पुनश्चैवोपवासिनी ॥" उपवासोऽत्र समीपावस्थानं । “ विप्रानभ्यर्च्य विधिवद्धपुष्पाक्षतादिभिः । धेनुं पयस्विनी दयादाचार्याय च भूषणैः ॥ सदक्षिणमनड़ाहं प्रदद्याद्गजापिनो । ऋत्विग्भ्यश्वाय सर्वेभ्यो दयादै दक्षिणां ततः ॥ "महाशांति प्रयच्छाथ विप्राशीर्वचनं ततः । ब्राह्मणान भोजयेश्चैव भुंजीयात्स्वजनेः सह ॥" स्मता ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु दैवज्ञ भोजयेत्ततः । एवं यः कुरुते शांति शौनकोतप्रकारतः ॥ " तदनिष्टं तु सकलं सर्व चापि विनश्यतीति" ॥ इति शौनकोक्तरजोदर्शनदोपशांतिः। " २० २५ " " ·१८ होमे मत्रा। [ शांति- C " पूर्णा अथ भयोगः॥ कर्ता देशकालो स्मृत्वा 'मम पल्या प्रथमरजोदर्शन मुकदुष्टभास्तावितचितारिष्टनिरसना शाति करिष्य' इति सकल्प्य गणेशपूजनस्वस्तिवाचनमातृकापूजनाभ्युदयिकाचार्यविवरणानि कुर्यात् । अथाचार्यो गृहेशान्यां प्रत्येक भनावृत्या पदार्थानुप्समयेन कुभवय स्थापयेत् । तयथा मही ५ योरिति' मध्ये तदक्षिणोत्तरतश्च स्पृष्ठा ओषधय इति स्पर्शकमेण तेषु स्थानेषु द्रोणप्रमाणान् बीहीन राशीकृत्य तेनैव प्रमेण राशिनये आ कलेशेष्विति फमत्रय सायाप्प मध्ये प्रमुव आ4 " इति नामस्तदक्षिणे य प्रवत इत्यूचा तदुत्तरे गायञ्या जल शिवा निष्वपि गघद्वारामिति" गध " यायधीरिति" सर्वोपपी "ओपघय समिति" यवान क्षिप्त्वा मयम एव यवीहितिलमापकगुश्यामाकमुद्ान् क्षिप्वोदुबरकुशरिक्तोत्पलपचविल्यविष्णुकातातुलसी- १० बहिशिलपुष्पशितावधगया निर्गुडीरक्तपीतसर्पपापामार्गपलाशपनसजविकाम्पिगुमाघूमविश्व त्यदधिदुग्धघृतपद्मपत्रनीलोत्पलसितरक्तपीतकरटकगुजावचामद्रकमुस्तकाख्यानि दानिशदोषधानि यथासमव या गायत्र्या क्षिप्त्वा त्रिषु दूर्वापचपल्लवसप्तमृचिकाफलपचरत्नसुवर्णानि क्षिप्त्या युवा र्सवासा " इति वाससा सूत्रेण वा कुमकठान्वेटपित्वा गधादिभिरलहत्य दीति" यवादिपूर्णपात्राणि निधाय तेषु साटदल श्वेत वस्त्रय न्यस्य मध्यमे गाय-या विश्वामित्रो १५ भुवनेश्वरी गायत्री भुवनेश्वर्यावाहने विनयोग । तत्सवितुरिति भुवनेश्वरी तदक्षिणकुमे इद्राणी तृषाकपिरिंद्राणीपति इद्राण्यावाहने विनियोग । इदाणी मास्वितींद्राणी उत्तर- कुमे इद्र त्या विश्वामित्र इद्रो गायत्री इद्रावाहने विनियोग' । इद्रत्वेतींद्र प्रतिमा स्याप्य पोडशमि पचमिवोपचारम्पर्य मध्यमेष्टसहस्रमटशत वा गायत्रीं श्रीसूक्तं च जपेत् । तत एकदिक दक्षिणकुमे द्रमुक्तानि जपेत् । तानि च कद्रीयेत्येकादश । इमा रुद्राय तवस इत्येकादश । इमा रुद्राय स्पिाघन्वन' इति पचर्च । औं ते पितरिति पचदशर्च 1 महीत्येका । भुवनस्य पितरित्येका । अथा-य- ऋत्विंगुत्तरकुंभे एकादशावृत्तिभी रुद्र शन इद्रोग्रीति पचदश च जपेत् । अया चार्य कुमपश्चिमेऽग्नि प्रणीततदीशान्या ग्रहत्यापनादिपूर्जात कृत्वा तदीशान्यामके कुमं सस्थाप्य तत्र वरुणावाहनादिपूजात कृत्वाऽन्वादध्यात् । तनास्मिनन्दाहितेऽमावित्यादि चयषी २५ आज्येनेत्यतामुक्ला भुवनेश्वरीमिंद्राणीमिंद्र च प्रत्येकममुकसख्यया दूर्वातिलमित्रगोचूमपापसाज्ये ग्रहाश्चामुकसख्यया समिञ्चज्यि शपेण स्विष्टकृतमित्यादि यक्ष्य इत्यतमुक्त्वा परिस्तरणायाज्य मत ल्य, यवमलेगसमयदवस रविप्राय इदक ममेरपके ऋत्विरिम सहान्यायामिका- क्रमेण जुहुयात् । अन्ये तु मायन्यैव तु हातव्य हवित्र चतुष्टय । तत स्विकृत हुत्वेत्यत्रंद्राणींद्रयोहोंमानभिधानानतयो ३० होमोवाधाने या कीर्तनमित्याहु । तत स्विष्टकदादिबलिदानात कृत्वा समुद्रामिरिति तृचेन १ऋस ११२।६।२६.स ८1५/१५। ३ क स ६७.४३ मा ५ सं ५४१७।६ स ८1५1111 ७ से ८1५1८1 ८३. स ३१३ । १३.से 11.1 ८४॥३।११ स ३३३१. १०७ स ११३।२६ । १३.स १८५। १४ ५.४।१३ । १५% स २१५२६ । १६ स ४२।१९।१७३ 1१८ स ५।३।२८। २० " " १.स १९-चा। २०३स ३१८११. ।

·मयुख ] चद्राकोपरागे रजोदर्शने । . पूर्णाहुति हुत्वा प्रणीताविमोक कृत्वा ऋत्विग्भि सह सभार्य यजमान कुभोदकर भिषिचेत् । तत्र मत्रा । आपोहिष्ठति नवर्च । य एक ईदिद यत इत्येका त्रिभिष्टदेवेति च । उभय पृणवच्च नौते स्वस्तिदा विशोयमिति । व्यवमिति । जातवेदसं इति । समुद्रज्येष्ठा इति चतस्त्र । बायतामिति तृच ।इमा आप इति तृच । देवस्य त्वेति मने तमीशान जगत ।त्वमझे रुद्र इत्येक यजुः । तमुष्टुहोति । भुवनस्य पितर । या ते रुद्रेति । यजायत इति षट् । एते याजुषा । इद्र वो ५ = वृषभ वयमिति ऋच । सुरास्वामभिषिचत्वित्याया पौराणा । एवमभिषिक्त सुनातो धृत शक्लवासाः सपत्नीको यजमानोऽमिमाचार्यादश्चि सपूज्याचार्याय धेनु ब्रह्मणे अविग्भ्यश्च यथाशक्ति दक्षिणा रुद्रजापिने सदक्षिणमनड्डाह भूयसी च दत्वा ग्रहपीठदेवताना भुवनेश्वर्यादीना चात्तर- पूजा कृत्वा यांतु देवगणा इति विसृज्याचार्याय प्रतिपाय गच्छ गच्छेत्यग्नि विसर्जयेत् । ततो बाणा शाति पठेयु । तर मत्रा. । आ नो माँ इति च । स्वस्ति नो भिमीतामिति च । १० त्यध्विति च । तच्छयोरिति च । ततो यजमानो द्वादशबाह्मणान भोजयित्वा सकल्प्य वा विप्राशिषो गृहीत्वा सुहृद्युतो मुजीत । अथ चदाकोपरागकालीनाद्यरजोदर्शने विशेष । कतॊक्तकाले मासपक्षाद्युल्लिख्य 'मम पल्याश्चद्रस्य सूर्यस्य वा उपरागे प्रथमरजोदर्शनसूचिता- निष्टनिरासार्थ शाति करिष्य' इति सकल्प्य प्राग्वत् अस्विकपूजात कुर्यात् । अथाचार्यों गोमयोप- १५ लिप्ते देशे पचवर्णेरष्टदल कृत्वा तत्र श्वेतवसमुदग्दश प्रसार्य तत्र चद्रोपरागे आप्यायें वेति राजत्या प्रतिमाया चद्रसूर्योपरागे तु ऑकृष्णेनेति सौवयाँ वा सूर्य प्रतिमायामावाह्य तदुत्तरत. स्वर्मानो इति सैस्या प्रतिमाया राहुमावाह्य यस्मिन्नक्षत्रे ग्रहण तन्नक्षत्रदेवता सौवर्णप्रतिमाया तत्त- मात्रै प्रणशदिनमातेनीममत्रैर्वाऽऽवाह्य काडानुसमयेन षोडशोपचारे पूजयेत् । तर चद्राय नक्षत्र देवताभ्यश्च श्वेतानि गधादीनि 1 सूर्याय रक्तानि । राहवे कृष्णानि । तत पश्चिमतोऽग्नि प्रतिष्ठाप्य २० पक्षे यहावाहनादिपूजात कृत्वाऽग्वादध्यात् । तत्र चक्षषी आज्येनेत्यतमुक्त्वा चद्र सूर्य का राहु नक्षत्रदेवता पक्षे ग्रहाश्चामुकसख्यया समिदाज्यचरुतिलाहुतिमि शेषणेत्यादि समित्सु विशेष । चद्रदेवतयो पालाश सूर्यस्यार्क । राहोई । ताश्च तिस्र एकाहुति । अयाज्यभागात कृत्वा यजमानेन द्रव्ये त्यक्तेऽन्वाधानक्रमेणविग्भि सह हुत्वा स्विष्टकृद हुत्यत प्राग्वत् कृ वै. कस्मिन् कुभे जलपचगव्यरत्नत्वकपल्लवसर्वोषाधिकल्कदूर्वा कुशानिक्षिप्य सर्विक दपती पूर्ववभि- २५ पिंचेत् । तत्र मत्रा । आपो हिष्ठेति च । इम में गगे' इत्येका । तत्वामीत्यका । अन्येऽपि समुद्रज्येष्ठा मुरास्त्वामित्याइयश्च । शेष पूर्ववत् । इति दुष्टरजोदर्शनशातिप्रयोग ॥ अथ गोमुखप्रसवः। गर्ग "पित्ररिष्टे सुतारिष्ट मावरिष्टे तथैव च । प्रायश्चित्त तदा कुर्यात्तत्तदोषस्य शातये । ताशनक्षत्रोत्पत्या सचिते पित्रावरिष्टे प्रायश्चित्तमित्यत्रापि तत्तदित्यन्वेति देहलीदीपवत् । 1.स ५२ ऋस १६६३३ स २११८६॥४॥३६१४३ सा८11-1५ स ५।४।३.१६ ऋ स १७* स ५॥४॥३६॥८ऋ.स २५१९ स १६१५1१.ऋ.स २१५/१01117 से २१४१३३.१२ अ स ४६।१३ ऋ स २०११। १४ मे ११६१५ १५. स ४३७१६ स ८५८३६।१७ ऋस ६८२१६ १८३ स १।३।६।१९ से हा५१२. *.स १३ । २१.स ११२।१५। २२३ स ५११६ । २३ ज्ञ-तत्र दोषस्य . ३० ·गोमुखप्रसवविधिः [शांति- “ " " " " “ तनदोषशांत्य तत्वत्प्रायश्चित्तं कुर्यादित्यर्थः । पूषाश्विनोर्गुरोसर्पमघाचित्रेदमूलमे । एषु अक्षेषु जातस्य कुर्यादोजननं तया ॥ " जन्मः वा त्रिजन्मः शुभवारे शुमे दिने । कृत्वाभ्यंगादिकं सर्वं गृहालंकारपूर्वकं । " गोमयेनोपलिप्याथ गृहस्येशानमागके । पंकज कर्णिकायुक्तं रजोभिः श्वेतवर्णकः । "वीहींस्तत्र विनिक्षिप्य ययावित्तानुसारतः । नवशूर्वं तु तन्मध्ये रक्तवस्त्रं प्रसारयेत् ॥ स्थापयित्वा शिशु तत्र पुनः सूत्रेण वेष्टयेत् । प्राङमुखं तमवापादं तिलगर्भगतं शिशुं । गोमुखं दर्शयित्वाऽय पुनर्जातं तु गोमुखात् । विष्णुनिमितिसकेन गव्येन नपयेष्ठिरों । " गवामंगेति मंत्रेण गवामगेषु संस्पृशेत् । विष्णोः श्रेष्ठेन मंत्रेण गोप्रसूतं तु बालकं ॥ आचार्यस्तु समादाय पश्चान्मात्रे ददेत्तथा । माता जघन्यमागस्था शिशुमानीय तं मुखात् ॥ १० ततः पित्रे तदा दद्यात्ततो मात्र प्रदापयेत् । ववे स्थाप्य पिताऽधास्य पुत्रस्य मुखमीक्षयेत् ॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिश्च संयुतं । आपो हि धादिभिमैत्रेरमिपिंचेत्ततः शिशुं । मूर्द्धि चाधाय तत्पुत्रं तन्मत्रेण तदा पिता। " अंगादंगात्समवसि हृदयादधिजायसे । आत्मां वै पुत्र नामालि संजीव शरदः शतं " मुनि विरवघ्नाय तं शिशुं स्थापयेत्ततः । पुण्याहं वाचयेत्पश्चाद्राह्मणदपारगः ॥ १५ दरिदायाथ विप्राय तां गामभ्यय॑ दापयेत् । गोववस्वर्णधान्यानि दद्यादळदितः क्रमात ।। यथाशक्ति धनं दद्याद्राह्मणेभ्यस्तदा पिता । ततो होम प्रकुर्वीत स्वस्वशाखोक्तमार्गतः ॥ उल्लेखनादिकं कृत्वा चाज्यमागांतमाचरेत् । होमस्येशानदिग्मागे धान्योपरि शुमं घटं। पंचगव्यं घटे स्थाप्य तिलांस्तथ विनिक्षिपेत् ॥ 'क्षीरिद्वमपायांश्च पंचरनानि निक्षिपेत् ॥ वस्त्रयुग्मेन संछाद्य गंधादिभिरयायेत् । विष्णुं वरुणमभ्यर्थ्य प्रतिमा च विधानतः ॥ प्रतिमां यक्ष्मणः अग्रे तद्देवत्यहोमविधानात् । चकाराच्च । यतं इंद्रादिभिमः कुंभ स्पृष्ट्वाऽभिमंत्रयेत् । दधिमध्वाज्ययुक्तेन होमें कुर्याद्विधानतः । 'आपो हि छेति तिसमिर मे सोम इत्यथ । तद्विष्णो: परमं पदमक्षी-पतिऽथ सूततः ॥ कम्भिराभिः प्रत्यूचं वाटाविंशतिसंख्यया। २५ अशक्तश्चाष्टसंख्यं वा दधिमध्वाज्यसंयुतं । आदित्यादिग्रहाणां च होमं कुर्यात्समंत्र ॥" ॥ इति गोमुखप्रसवविधिः॥ अथ प्रयोगः। मासपक्षायुलिख्यास्य 'शिशोरमुकात्पत्तिसूचितारिष्टशांत्यर्थ गोमुखप्रसवं करिष्य' इत्युक्त्वा गणेशपूजनाचार्यश्रणे कुर्यात् । अधाचार्यः श्वेतादले ब्रीहिस्थशूर्प रक्तवस्त्रं विन्यस्य ३० तिलान्विकीर्य तत्र प्रामुखं शिशुं संस्थाप्य सूत्रेणावेष्ट्या गोमुखात प्रसवं विचित्य विष्णुयोनिमिति " सूक्तेन पंचगव्येन शिशुं समाप्य " गवामगेष्वेति " १.सं. ८८४१ २ ३-स्याय । ३ ऋ.सं. ७६५ । ४. सं, ११५१५। ५-मि. रक्षन्यश्मनः घ-यक्ष्मणः । ७.सं. ६।४।३८1८३.सं. १२१११५.सं. १२२७ । १०% सं. १८R११.सं. १ | " २० " " “ " गों स्पृष्टा ·मयूसः ] सदंतोत्पत्तिशांतिः। " " विष्णोः श्रेष्ठेनेति शिशुं गृहीत्वा मात्रे दद्यात् । माता पित्रे दद्यात् । पिता च मात्रे दत्वा तन्मुखं समीक्ष्य पंचगव्येनापो हि' वेति तिसृभिरभिषिच्यांगादिति मूनि त्रिरवप्राय मात्रे दत्वा पुण्याहं वाचयित्वा गामाचार्याय दत्वा ग्रहप्रीत्यर्थ गोवत्रस्वर्णधान्यादि दत्वा भूयसीं दद्यात् । अथा- चार्योऽग्निं प्रतिष्ठाप्य चक्षुषी आज्येनेत्यंते अप आपोहिष्ठेति तृचेन अप्सु म इत्युचा च विष्ण तद्विष्परित्यूचा यक्ष्मणमक्षीभ्यामिति सूक्तेन ग्रहांश्च प्रत्येकमष्टादिसंख्यया दधिमध्वाज्यः शेषेण .५ स्विष्टकृतमित्यायुक्त्वाऽज्यमागांतं कृत्वाऽमेरीशान्यां कुंभ संस्थाप्य तत्र पंचगव्यतिलवी हिक्षीरद्रुम- कषायान क्षिप्त्वा वस्त्रयुग्मेनावेष्ट्य पूर्णपात्रोपरि तद्विष्णोरिति विष्णोस्तत्वायामीति वरुणस्यामिति यक्ष्मणश्च प्रतिमा अभ्यर्थ्य यत इंद्रेति पट्टचो जप्त्वाऽन्वाधानक्रमेण हुत्वा कर्मशेष समापयेत् । इति गोमुखप्रसवप्रयोगः॥ अथ सदंतोत्पत्तिशांतिः। १० विष्णुधर्मोत्तरे " उपरि प्रथम यस्य जायते चशिशोदिजाः” विजा दंताः।"देतैर्वा सह यस्य स्याज्जन्म भार्गवसत्तम। " मातरं पितरं वाथ सादेदात्मानमेव वा । तत्र शांति प्रवक्ष्यामि तां मे निगदतः शृणु । गजपृष्ठगतं बालं नौस्थं वा नापयेविज । तदभावे च सर्वज्ञ कांचने च वरासने॥ “ सर्वोषधैः सर्ववीजैः सर्वपुष्पैः फलैतस्था । पंचगव्येन रनैश्च मृत्तिकाभिश्च भार्गव ॥ सर्वोषधानि सर्वगंधाश्च विनायकनपनविधौ दर्शिताः। " स्यालीपाकेन धातारं पूजयेत्तइनंतरं । सप्ताहं चात्र कर्त्तव्यं ततो ब्राह्मणमोजमम् ।। “ अष्टमेऽहनि विप्राणां तथा देया च दक्षिणा । कांचनं राजतं गाश्च भुवमागारमेव तु॥ दंतजन्मनि सामान्ये शृणु स्नानमतःपरं । “ भदासने निवेश्येनं मूनि मूलैः फलैस्तथा । सर्वोषधैः सर्वगंधैः सर्वबीजैस्तथैव च ॥ स्नापयेत्पूजयेचात्र वन्हेिं सोमं समीरणं । पर्वतांश्च तथा ख्यातान् देवदेवं च केशवं ॥ " एतेषामेव जुहुया तमग्नौ यथाविधि । ब्राह्मणानां तु दातव्या यथाशक्तया तु दक्षिणा ॥ " ततस्त्वलंकृतं बालमासने चोपवेशयेत् । आसीनं सूर्यसंतानबीजैः सुस्नापयेत्ततः ॥ सुविप्रबालकानां च तैश्च कार्य च पूजनं । पूज्यश्च विधिनाऽऽचार्यो ब्राह्मणाः सुहृदस्तथा ॥" इति सदंतोत्पत्तिशांतिः॥ २५ अथ कृष्णचतुर्दशीजननशांतिः। गर्गः "कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां प्रसूतेः षड्डिधं फलं । चतुर्दशी च पहभागां कुर्यादायें शुभं स्मृतं ।। “द्वितीये पितरं हति तृतीये मातरं स्मृतं । चतुर्थे मातुलं हंति पंचमे वंशनाशनं ॥ “षष्ठे तु धनहानिः स्यादात्मनो वंशनाशनं । तस्मात्सर्दप्रयनेन शांति कुर्याद्विधानतः ॥ " २० " ३० १.सं. १६५। ३ .सं. १।२।११। ३ ऋ.सं. १२२७॥ ४३.सं. २११५.सं. १।२।१५ ६ ऋ. सं. ६३८।

·कृष्णचतुर्दशीजननशान्तिः। [ शांति- ५ " आचार्य वरयेद्धीमान पुत्रदारसमन्वितं । स्वकर्मनिरतं शांतं श्रोत्रियं वेदपारगं । " सर्वालंकारसंयुक्तं सर्वलक्षणसंयुतं । प्रतिमा कारयेत्.शंभोः कर्षमात्रसुवर्णतः । "तबद्धान वा कुर्यात्सर्वलक्षणसंयुतं । वृषभे च समासीनं वरदामयपाणिनं ॥ "शुद्धस्फटिकसंकाशं श्वेतमाल्यांवरान्वितं । व्यंबकेन च मंत्रेण पूजां कुर्याद्विधानतः ॥ " स्थापयेञ्चतुरः कुंमांश्चतुर्दिक्षु यथाक्रमं । पुण्यतीर्यजलोपैतान धान्यस्योपरि विन्यसेत् ॥ " तन्मध्ये स्थापयेत्कुंभ शतच्छिद्रसमन्वितं ॥ "पंचमृत्यूचरत्नानि पंचत्वक पंचपल्लवान् ! पंचधान्यं सुवर्ण व तत्तत्मविनिक्षिपेत् ॥ " सर्वोपधानि निक्षिप्य श्वेतवस्त्रेण वेष्टयेत् । सुरमीणि च पुष्पाणि श्वेतानि परिवेष्टयेत् ॥ " सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः ॥ आवाह्य वारुणेमरेनेन च विधानतः । इमं में वरुणेत्यनया तत्वार्यामि ऋचा तथा ॥ " त्वन्नो अग्न इत्पनया स त्वन इंति मंत्रतः । आग्नेयकुममारभ्य पूजां कुर्यायथाक्रमं । " आ नो भद्राख्यसूक्तं च भद्रो अग्नेश्च सूक्ततः। जप्त्वा तु पौरुपं भूकं कई तु क्रमाजपेत् ॥ ईश्वरस्याभिषेकं च ग्रहपूजां च कारयेत् । पूनाकर्मसु निवर्त्य होम कुर्याद्विधानतः । " गृहादीशानदिमागे कुंटे कार्य विधानतः । विस्तारायामसातं च अरनियसमितं ॥ १५ “ समिदान्यचरुश्चैव तिलमापांश्च सर्षपैः । अश्वत्यप्लक्षपालाशसमिद्भिः खादिरैः शुभैः ॥ " अष्टोत्तरसहस्रं वा अष्टोत्तरशतं तु वा । अभाविंशतिमेतैश्च होमं कुर्यात्पृथक पृथक् ॥ “यवन मंत्रेण तिलान व्याहृतिभिः कमात् । कृत्वा होमाश्च कर्तव्या अमदुक्तविधानतः । "एवं क्रमेण कर्तव्य होमशेष समापयेत् । सर्वालंकारयुक्तानां त्रयाणामभिषेचनं ॥" त्रयाणां मातापितृशिशूना । चतुर्भिः कलशेरद्भिवृहत्कुंमसमन्वितं । घौतांबराणि धृत्वाऽय कुर्यादाज्यावलोकनं ।। पूर्णाहुतिं च जुहुपायजमानः समाहितः । तत्सर्वं परया भक्त्या ईश्वराय निवेदयेत् ॥ मालंकारसंयुक्तां सवत्सां गां पयस्विनीं । प्रतिमां वस्त्रयुग्मं च आचार्याय निवेदयेत् ॥ " अन्येषां चैव सर्वेषां कुर्याद्राह्मणवाचनं । तस्मादेतेन विधिना वित्तशाम्यविवर्जितः ॥ एवं यः कुरुते शांति सर्वपापैः प्रमुच्यते । सर्वान्कामानवामोति स्थिरजीवी सुखी भवेत् ।" इति कृष्णचतुर्दशीशांतिः । अथ सिनीवालीकुहूशांतिः। गावः " सिनीवाल्या प्रसूता स्याद्यस्य भार्या पशुस्तथा । गजाश्या माहिती चैव शकस्यापि श्रियं हरेत् ॥ " ये संति सकलाः पश्चात्तत्प्रसादोपजीविनः । वर्जयेत्तानशेषांस्तु पशुपक्षिमृगादिकाम् ॥ १ड-पाठ २ ऋ सं .३०।३ . सं. ११२।१९।४ ऋ. सं. १२५1५1५ऋ. से. ३१४॥१२॥ ६ "म. सं. १६६१५१ ७. म. १२११९ ८ ३.स. १९ऋ.सं. ११३।२।१. सं. ५॥३.। “ २० ·दर्शजननशान्तिः। [शांति- संपूज्य क्रमेणा नो भदा मद्रा अग्ने सहने शीर्षा कोयेति सूक्तानि क्रमाजप्त्वा महादेवं यथा- शक्ति रुद्राध्ययादिनामिषिन्य ग्रहानाबाह्य संपूज्य गृहेशान्यामग्निं संस्थाप्पाइन्वादध्यात् । तत्र चक्षुषी आज्येनेत्यंते चतुर्दशीशांती रुद्रमश्वत्थप्लक्षपलाशखदिरसमिद्भिराज्यचरुतिलमाष- सर्वपः प्रत्येकममुकसंख्यया ब्यस्तसमस्तब्याहतिमिस्तिलेश्चामुकसंख्यया यक्ष्य इत्यादि सिनी- ५ वाल्यां कुच्छां च रुद्रमिंद्र पितरश्च प्रधानदेवताः त्र्यंबकमंत्रेण च शक्तिस्तिलहोमोऽधिक इति विशेषः । तत आज्यभागांतेऽन्वाघानोक्तक्रमण होमः । सिनीवालीकुव्होस्तु गोवत्रसुवर्णभूक्षीराज्य. गुहान दत्वा गोमूतिलहिरण्याज्यवस्खघान्यगुडरूप्यठवणदानानि च दश कृत्वा होमः कार्य इति विशेषः । ततो बलिदानांते कलशोदकैः शतश्छिद्रेणाब्देवत्यमत्रैः पत्नीशिशुसहितोभिषिक्तो यजमान आज्यमवेक्ष्य पूर्णाहुति हुत्वा गुरवे घेर्नु बासोयुग्मं ऋत्विग्भ्यश्च दक्षिणा दवा स्वस्ति १० वाच्य कर्मेश्वरार्पणं कुर्यात् । इति कृष्णचतुर्दशीसिनीवाली कुहूशांतिप्रयोगः ॥ अथ दर्शजननशांतिः। नारद “ अथातो दर्शजातानां मातापित्रोदरिद्रता । तदोषपरिहारार्थ शांति वक्ष्यामि नारदः। १५ “ पुण्याहं वाचयित्वादी क्रतुसंकल्पपूर्वक।कुहं वा मंडलं कुर्यात्सद्देशे स्थापयेत् घट।" मंडलं स्थंडिलं ।। " तत्कमे निक्षिपेद्गव्यं दधिक्षीरघृतादिकं । न्ययोघोडुंबराश्वत्याः सन्ताः प्लक्षकस्तथा ॥ " एतेषां वृक्षमूलानां त्वचादीन पल्लास्तथा । पंचरलानि निक्षिप्य वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् ॥ " सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः । आयांतु यजमानस्य दुरितक्षयकारकाः। " आपो हि 'ठति तृचेनाथ कयाँनश्चित्र इत्युचा । यातिंचेदमुवा चैव समुज्येष्ठ इत्युचा । २० अभिमंत्र्योदकं पश्चादग्नेः पूर्वप्रदेशके । हारिद्रं रक्तकं चैव कृष्णा श्वेतं च जीरकं ।। " एतेषां तंडुलैश्चैव सर्वतोममुद्धरेत । दर्शस्य देवतायाश्च सोमसूर्यस्वरूपकं ॥ " प्रतिमा स्वर्णजां नित्यं राजती ताम्रा तथा । सर्वतोममध्ये तु स्थापयेदर्शदेवताः ॥ “ ग्रहवर्ण वस्त्रयुग्मं तवर्ण गंधपुष्पकं । आप्यायस्वेति मंत्रेण सवितापश्चात्तथैव च । “ उपचारैः समाराध्य ततो होम समाचरेत् । कृत्वा वन्हि प्रतिष्ठाप्य ऋतुसंकल्पमीदृशं । २५ “ आयुरारोग्यसिध्यर्थं सर्वारिष्टप्रशांतये । पुत्रस्य दर्शजननदोषनिर्हरणाय च । "मातापित्रोः कुमारस्य सर्वारिष्टप्रशांतये 3 तेषामायुः श्रियं चैव शांतिहोमं करोम्यहं ।। “ समिधश्च चरुद्रव्यं क्रमेण जुहुयात्कृती । हुनेत्सवितुमंत्रेण सोमो धेनं च मंत्रतः ॥ " एतमत्रश्च प्रत्येकं हुनेदष्टोत्तर शतं । दर्शस्य देवताहोम अष्टाविंशतिसंख्यया ॥ " होममेवं तु कृत्वाऽथ कुर्याद्धाराभिषेचनं । श्रीसूक्तमायुष्यसूक्तं च समुद्रज्येष्ठ इत्यूचा । एतैमरैरभिषेकं मातापित्रोः शिशोस्तथा । ततः स्विष्टकृतं दद्याद्धोमशेष समापयेत् ॥ " हिरण्यं रजतं चैव कृष्णा धेर्नु सदक्षिणां । अन्येभ्योऽपि यथाशक्त्या दातव्या दक्षिणा तथा। ब्राह्मणान मोजयेन कारयेत्वास्तिवाचन । इति दर्शजनन शांतिः। १. सं. ११६१५१२. सं. बा२।१९।३ ऋ सं १७।४.सं. १२२६ । ५ ऋ.सं. ५॥४॥३० । ६ ऋ. सं. ६५। ७ऋ. सं. ३१६२४ । ८ * सं. ५४।१६। ९श-पत्तथैव च । १.. सं. ११६॥२२॥ । " ·मयूसः] सिनीवालीकुहूशान्तिः प्रयोगश्च । " " " “ कुहूप्रसूतिरत्यर्थं सर्वदोषकरी स्मृता । यस्य प्रसूतिरेतेषां तस्यायुर्घननाशनं । सर्वगढसमस्तत्र दोषस्तु प्रबलो मवेत् । तत्र शांतिविशेषेण परित्यागो विधीयते । " परित्यागात्तत्र शांति कुर्याद्धीमान विचक्षणः" । परित्यागादिति ल्यक्लोपे पंचमी परित्याग कृत्वेत्यर्थः। " तत्कालं तरक्षणार्द्धन पुनरेवानुलेपनं । न त्यनेपंडितो मोहादीदज्ञानतोऽपि वा ॥ “तयोग नाशयत्किचिस्वयं वा नाशमभुते । कल्पोकशांतिः कर्तव्या शीघ्र दोषापनुचये ॥ रुद्रः शक्रश्च पितरः पूज्याः स्युद्देवता क्रमात् । कर्पमात्रसुवर्णेन तददिन वा पुनः ।। अथवा शक्तितः कुर्यादिचशाध्यविवर्जितः ॥ " प्रतिमां कारयेच्छंमोश्चतुर्मुजसमन्वितां । त्रिशूलखबरदामयहस्तां यथाक्रम । श्वेतपुष्पांवरधरां श्वेतांवरवृषस्थितां । त्रियंबकेन मंत्रेण पूजां कुर्यायाविधि । "इंद्रश्चतुर्भुजो वज्रांकुशचापः ससायकः । रक्तवर्णो गजारूढो यत इंद्रति मंत्रतः । "पितरः कृष्णवर्णाश्च चतुर्हस्ता विमानगाः । गदाक्षसूत्रमंडल्वभयस्यैव धारिणः ।। " ये सत्या इति मंत्रेण पूजां कुर्यादनंतरं । आग्नेयीदिशमारभ्य कुंभान्कोगेषु विन्यसेत् ॥" "ये सत्यासो हविरद इत्यादि मंत्र भावेदे प्रसिद्धः। " तन्मध्ये स्थापयेत्कुंभ शतछिद्रसमन्वितं । निक्षिपेत्पचगव्यादीस्तत्तन्मवैश्च निक्षिपेत् ॥ १५ "कल्पोक्तशांतिः कर्त्तव्या कुर्याच्छीघ्रं स्वशक्तितः । गोदानं वरदानं च सुवर्ण वोरां शुभो । दश दानानि चोक्तानि क्षीरमाज्यं गुडं तथा । आज्यावेक्षणपात्राणि तत्तन्भत्रैश्च कारयेत् ॥ " समिदाज्यं च होमं च तिलहोंमें च सर्पपः । अश्वत्यक्षपालाशसमिद्भिः खादिरैः शुभैः । " अष्टोत्तरशतं मुख्यं प्रत्येकं जुहुयादिजः । त्रयंबकेन मंत्रेण तिलान व्याहातभिः पुनः ॥ " चतुभिः कलशयुतं बृहत्कमसमन्वितम् । शांतिवत्सकलं कार्यमभिषेकं च कारयेत् ॥” २० शांतिवत्पूर्वोक्तशांतिवत् । मातापितृशिशूनां च अभिविवेत्तु वारुणैः । शंकरस्याभिषेकं च कुर्यादाह्मणमोजनम् ॥ अन्येषां चैव सर्वेषां ब्राह्मणाना च तर्पणं । यथाशक्त्यनुसारेण विनवाचनपूर्वकं ॥" अथ प्रयोगः। तत्रचतुर्दस्याः पदेशेषु द्वितीयतृतीयपटांशेषु जन्म चेद्गोमुखप्रसवोऽपि कार्यः । कर्ता मासपक्षायु-२५ ल्लिख्यास्य शिशोश्चतुईश्याथमागादिषु सिनीवाल्यां कु हा वोन्पत्या सूचितस्यानिष्टस्य निरासाय शांति करिष्य इति संकल्य गणेशपूजास्वस्तिवाचनमा पूजा वृद्धिश्राद्धाचार्यादिवरणान कुर्यात् । तत आचार्यः सर्पपविकिरणादि कृत्वा पीठादी वरदाभयहस्तां वृषस्था हेमों रुद्रप्रतिमा व्यवमंत्रेण संपूजयेत् । सिनीवालीकव्होस्तु रुदेदपितरः । तत्र रुद्र ईशानोकरक्रमात्रिशूल- खट्सवरदामयहस्तो वृषस्थः व्यंबकमंत्रेण । इंद्रो पत्रांकुशधनुः घरको रको गजस्था यते देति ३० मंत्रेण पितरः कृष्णवर्णा गवाक्षसूत्रकर्मडल्वभयारा विमानस्था ये सत्या इति मंत्रेण पूज्या इति विशेषः । ततस्तत्याच्यामीशान्यामुदीच्यां वाग्नेयादिषु चतुरः कुंमान मध्ये च शताउद्रे संस्थाप्य तेषु पंचमृत्यंचरत्नपंचवमाछवधान्यानि सुवर्ण सर्वोषधीश्च क्षिप्त्वा श्वेतवमा मिरावष्य सो समुद्रा इत्यभिमृश्य इमं मे वरुण तत्वायाँमि सन्नी उग्ने स वन इति प्रमेण वरुणमाशा १ड-शत्यर्थ । २.. 11८।३ज्ञ-जै। ४.स. ५। ५२. सं. ६॥३८ रु. १२१९१७ ८ ऋ.सं. ३,. 1 ·मयूसः ] दर्शजननशांतिप्रयोगः। " ४ अत्र सिनीवालीकुव्होर्दशैं चौक्तयोः शांत्योर्व्यवस्थोक्ता छंदोगपरिशिष्टभाष्ये चतुर्दश्या अंत्योः मायाश्चाष्टाविति' नव प्रहराश्चंद्रक्षयकालः । " चतुर्दश्यष्टमे यामे क्षीणो भवति चद्रमाः।अमावास्याष्टमे यामे पुनः किल मवेदणुरिति" वाक्यात्। “अदुराये प्रहरेऽवतिष्ठते । चतुर्यभागों' न कलावशिष्टः ।। तदंत एव क्षयमेति कृत्त्रं । एवं - ज्योतिश्चक्रविदो वदंतीति च वाक्यात् । अत्र चतुर्दश्यत्यामाययामयोरणुश्चंद्रः शास्त्रस्य चक्षुषोर्वा गोचरो भवति स कालो दृष्टचंद्रत्वासिनीवाली। अमात्योपांत्ययामयोः शास्रचक्षुषो- रगोचर इति क्षीणश्चंद्रः स काल: कुडूमध्यमाः पंचयामा दर्श इति व्यवस्थया शांतिव्यवस्थेति । परे तु चतुर्दशीमात्रयुक्तेऽहोरात्र वर्जिन्यमा सिनीवाली प्रतिपन्मात्रयुतेति कुहूः । वार- त्रयस्पर्शिमध्यमाहोरात्रवर्त्तिन्यमा दर्शः। तस्मिन् चतुर्दशीप्रतिपदोरभावेनोमयलक्षणानाक्रांतत्वात् । तथाऽवमवती चामा दर्शः । केवलचतुर्दशीकेवलप्रतिपयुक्तत्वाभावात् । अतस्त्रिस्पर्शिन्यामवमत्यां १० वासिनीवाली कुहूशांतिप्राप्त्यमावादर्शशांतिप्राप्तिरिति युक्तमाहुः । अथ दर्शजननशांतिप्रयोगः । कर्ताऽस्य कुमारस्य कुमार्या वा दर्शजन्मसूचितानिष्टनिवृत्त्यर्थ शांति करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजास्वस्तिवाचनाचार्यादिवरणानि कुर्यात् । अथाचार्यः सर्षपविकिरणप्रोक्षणादि कृत्वा शुद्धभूमौ जलपूर्ण पंचगव्यपल्लवत्वक रनयुतं वासोयुग्मवेष्टितं कुंमं धान्योपरि संस्थाप्य सर्वे १५ समुद्रा इति तीर्थान्यावाह्यापो हिछेति तृचेन कया नश्चित्र इत्यूचा यत्किंचेदमित्यूचा समुद्रज्येष्ठा इति तृचेन चाभिमध्य तन्नैऋत्यदेशे पंचरंगरंजितैस्तुंडलैः सर्वतोभद्रं कृत्वा तत्र स्वर्णप्रतिमयोर्ये सत्यास इति पितृन तदक्षिणे , रूप्यप्रतिमायामाप्यायस्वेति सोम तंदुत्तरे ताम्रप्रतिमायां सविता पश्चात्तादिति सूर्य चावाह्य संपूज्य "आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं सर्वारिष्टप्रशांतये।शेषामायुः श्रिये चैव शांतिहोमं करोम्यहम्" इत्युक्त्वा २० तत्पाश्चिमे कुंडे स्थंडिले वाऽग्निं प्रतिधाप्य तदीशाया ग्रहान्संपूज्याऽन्वाधान आधारावाज्येने- त्युका पितॄन समिञ्चरुभ्यामष्टाविंशतिवारं सोमं सूर्य वाऽष्टोत्तरशतवार शेषेणोल्पाद्याज्यमागांते. ऽन्वाधानक्रमेण पूजामंत्रैर्तुत्वा मातापितृशिशून हिरण्यवर्णामिति पंचदशर्चेनायुष्य वर्चस्यमिति दशचेन समुद्रज्येष्ठा इत्यूचा च जलधारयाऽभिषिच्य स्विष्टकृदादि समापयेत् । यजन मानो बलिदानपूर्णाहुत्यते हेमरूप्यकृष्णधेनूराचार्याय ऋत्विग्भ्यश्च यथाशक्ति दक्षिणां दवा २५ विप्रान्सभोज्य स्वस्तिवाचन कुर्यादिति दर्शशांतिः। अथ ज्येष्ठाशांतिः। घटिकका च मैत्रांते ज्येष्ठादौ घटिकाद्वयं । तयोः संधिरिति ज्ञेयं शिशुगंई समीरित ।। प्रथमे च द्वितीये च ज्येष्ठः च तृतीयके । पादत्रये जातनरो ज्येष्ठोऽप्यत्र प्रजायते ।। ज्येष्ठांत्यपादजातस्तु पितुः स्वस्य विनाशकः । जायते नात्र संदेहो दशाहाभ्यंतरे तथा ॥ ज्येष्ठः कन्यका जाता हति शीघं धवाग्रजीतच्छांति तस्य वक्ष्यामि गंइदोषप्रशांतये ॥ सुदिने सुमनक्षत्रे चंद्रताराबलान्विते । सूतकांते तथा कुर्याज्ज्येष्ठाशांति विधानतः ।। १ज्ञो। २ ड-भवता वा अमादर्शः ·ज्येष्ठाशान्तिः। [ शांति- १० वज्रांकुशधरं देवं ऐरावतगजान्वितं । कुर्याच्छचीपति रम्यं देवेद्रं सुरनायकं ॥ कर्षमात्रसुवर्णेन काईनाथ पादतः । तद्विघानं प्रकुर्वीत वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥ शालितंडुलसंपूर्ण कंमस्योपरि पूजयेत् । इंद्रायेंदो मरुत्वत इति मंत्रेण वाग्यतः । गंधपुष्पधूपदीपैर्नानामध्यनिवेदनैः । पूजयेदिविना विप्रलोकपालगणान्वित रक्तवनदयोपेतं पूजयेत्सुरनायकं । तत्र संस्थापयेत्कुंमांश्चतुदिक्षु विशेषतः। तन्मध्ये स्थापयेत्कुंमं शतच्छिद्रसमन्वितं । पुण्योदकसमायुक्तान्वस्त्रयुग्मेन वेष्टितान् ॥ कुंभेषु विन्यसेद्धीमान् पंचगव्यं समंत्रकं । पंचामृतं पंचरत्नं मृत्तिकाः पंचसंख्यकाः ॥ पंचवृक्षम्पायांश्च पंचपल्लवकांस्तथा । सुवर्णकुशदूर्वाश्च शौषधि विनिक्षिपेत् । पूजयेद्वारुणेमैत्रः कुंमान घीमान् प्रयत्नतः। त्वनो अग्ने जपेदादो स त्वबोपि द्वितीयकम् । समुद्रज्येष्ठा इति च इमं मे गंगे चतुर्थकं ॥ पूजयेदत्रयुग्माढ्यश्चतुरः कलशानपि । जपं कुर्युः प्रयनेन मंत्ररेमिद्विजोत्तमाः ॥ आ नो भद्रा जपं चाँदौ मद्रा अमे द्वितीयकं । इंद्रसूक्तं रुदनाप्यं जपं मृत्युंजयं ततः ।। इत्थं संपूज्य देवेशं वरुणं कुंमसंस्थितं । सुसंकल्पविधानेन होमकर्म ततश्चरेत् ॥ समिद्भिह्मवृक्षस्य शतमष्टोचरं तथा । सपिपा चरुणा चैव मूलमंत्रेण वाग्यतः ॥ १५ हुनेज्जाप्यं च तेनैव यत इंद्र मयेति च । तिलान्याहतिमिर्तुत्वा शतमष्टोत्तरं पृथक् ॥ भार्याशिशुसमोपेतं यजमान विशेषतः । अभिषेकं प्रकुर्वीत मुक्तर्वारुणसंजितः । समुद्रज्येष्ठादिमित्ररिम मे वरुणस्तथा । यौः शांत्येत्यादिभिर्भराभिषेक समाचरेत् ॥ अभिषेकनिवृत्ती तु यजमानः समाहितः । शुक्लांबराणि धृत्वाऽथ कुर्यादाज्यावलोकन । रूप रूपेति मंत्रेण चित्रं तेचक्षरेव च । देवतापुरतः स्थित्वा धूपदीपनिवेदनं ॥ दयाचाचमनं सम्यक् तांबूलाध्य तथैव च । " नमस्ते सुरनाथाय नमस्तुभ्यं शचीपते । गृहाणायं मया दत्तं गंढदोषप्रशांतये ॥" कार्य तत्पूजकादर्दानां कारितं यत्फलं धुमालवा तु तत्फलं सर्व देवेंद्राय समर्पयेत् ॥ आचार्याय च गां दद्यात्सुशीलां च पयास्विनी । रक्तवर्णी वरयुतां सर्वालंकारमपितां । वस्त्रयुग्माभिधानां च यथाविमवसारतः। " यक्षगंधर्वसिद्धेश्च पूजितोऽसि शचीपते । दानेनानेन देवेश गंडदोपं विनाशय ॥" अष्टोचरशतं संख्यां कुर्याद्राह्मणभोजनम् । तेभ्योऽपि दक्षिणां दत्वा प्राणिपत्य क्षमापयेत् ॥ इमां कृत्वा ज्येष्ठाशांति यथाविध्युक्तमार्गतः गंडदोषं विनिर्जित्य आयुष्मान जायते नरः। इत्युक्तं वृद्धगाग्र्येण शौनकाय विशेषतः । ज्येष्ठानक्षत्रसंमूतगंडदोपप्रशांतये । अज्ञानाद्वाऽथ वा ज्ञानाद्वैकल्पाद्दा नरस्य च । यन्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्व क्षतुमर्हसि । २० २५ । ऋ. सं. ३४॥१२॥२. सं. ५१६ । ३ ऋ, सं. ८१३६ ४ ऋ. सं. ११६५५ । ५ड-जपेदादो। ६.सं. ८।२।१९ १७ऋ.सं. ६४॥३८॥ ८.सं. १।२।१७।९ ऋ. सं. ११३३ । १.सं. ऋसं. ५।५।१११ १२ -दोषोपशांतये १३ धक्षरनअदप-उपवा।

·मयूसः] ज्येष्ठशान्तिप्रयोगः। अथ प्रयोगः ॥ गोमुखप्रसवं कृत्वा 'अस्य शिशोज्येष्ठाजननसूचितसकलारिष्टनिरसनद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीन्यर्थ 'शांति करिप्य' इति संकल्य गणपतिपूजनपुण्याहवाचननांदीश्राद्धाचार्यऋत्विकचतुष्टय- वरणानि कुर्यात् । तत आचार्यः सर्पपविकिरणभूमिप्रोक्षणे कृत्वा मही चोरित्यादिविधिना शालितंडुलपूर्ण कुंमं संस्थाप्य पूर्णपात्रोपरि हैमीमिंद्रपतिमा इंद्रायेंदों महत्वत इति मंत्रेण ५ रक्तवसादयेन गंधादिमिश्च वाग्यतः पूजयेत् । तत इंद्रमिन्नान लोकपालान समंतादावाह्य पूजयेत् । ततः पूर्वादिदिक्ष चतुरः कुंभान मध्ये शतच्छिद्रं पुण्योदकवस्त्रमाल्ययुतं संस्थाप्प दिकुंभेषु पंचगव्यपंचामृतपंचरमपंचमृत्तिकापंचवृक्षम्पायपंचपल्लवसुवर्णकुशदूर्वा शतोषघीश्च दत्वा पूर्व- कलशे खन्नो अन इति स त्वन्नो अग्न इति दक्षिणे समुदज्येष्ठा इति पश्चिमे इ.' मे गंगे इत्युचरे वरुणमावाह्य वस्त्रपुष्पायः पूजयेत् । ततश्चत्वार ऋत्विजः आ नो भद्रा भद्री १० अमे पुरुपसूक्तं कद्रायेति सूक्तानि जपेयुः । आचार्यो मूलमं एंट्रे विश्वा अवीवृधमित्याप्टर्च इंद्रसूक्तं रुद्रं मृत्यंजयं च जपेत् । ततोऽग्निं ग्रहांश्च प्रतिष्ठाप्यान्वादध्यात् । अत्र प्रधानमिदं पलाश- समिदाज्यचरुद्रव्यरेष्टशतसंख्यया असहनसंख्यया वा प्रजापति तिलद्रव्येणाष्टशतसंख्यया व्यादतिभिः शेषेण स्विष्टकृतमित्यादि बल्यते पूर्णाहुति पूर्णपात्राविमोकं च कृत्वा समार्य सशिशु यजमानं वारुणः सूतैः समुद्रज्येष्ठा इमं में" वरुण यो: शातत्यादिमिरमिषियेत् । ननो रूपं १५ रूपमित्याज्यमवलोक्य तत्पानं सदाक्षिणं ब्राह्मणाय दत्वा इंद्रं संपूज्य "नमस्ते सुरनाथाय नमस्तुभ्यं शचीपते । गृहाणाध्य मया दत्तं गंढदोपप्रशांतये " इत्यप दत्वाऽऽचा-बंगादिभ्यः श्रेयो गृहीत्या इंद्राय समाचार्याय पयस्विनीं गां रकवनदयं च दत्वोत्तरपूजांते इंदं विसृज्य प्रतिमा यक्षगंधर्वसिद्धेश्च पूजितोऽसि शचीपते । दानेनानेन देवेश गंढदोषं विनाशय । अज्ञानाद्वाऽथ या ज्ञानाद्वैकल्पाद्वा धनस्य च । यन्न्यूनमतिरिक्तं वा तत्सर्व शंतुमर्ह सीति । मंगाचार्यायव दत्वा ऋत्विग्भ्योऽपि यथाशक्ति दत्वाऽमि विमृज्याप्टशतं प्रामणान मोजयेत् । इति ज्येष्ठाशांतिः। २० " अथ मूलशातिः॥ शौनकः क्यातः संप्रवक्ष्यामि मूलनातहिताय थे। मातापित्रोधनस्यापि कुलज्ञातिहिताय वा “रयागो धा मूलजातस्य स्यादृष्टाब्दात्प्रदर्शनं । अभुक्तमूलजातानां परित्यागोविधीयते। "अदर्शनादाऽपि पितुः स तु तिठेत्समाष्टक एवं दुहितरि प्रोक्तं मलजायो फलं बुधः।" कन्पायों तु विशेषः। रु. सं. २०६ । २. सं. १४01-मं मे वक्ष्य इति पधिमे पलायामीत्युतरे। ३.सं. 11४. सं. ५४.५२.सं. ३।६२. सं. १।६।१५। ५५.सं.in -सं. १३३९६ 11. अ.सं.113.11.सं .१ । १२१.सं. १२९11. Mil ·मूठशांतिः । " 1 “ " न बाला हंति मूलशं पितरं मातरं तथा । मूलजा श्वशुरं हंति व्यालजा च तदंगनां । " माहेंद्रनाऽमज हंति देवरं च विदैवजा !" व्याल आश्लेषा । माहेंद्र ज्येष्ठा । विदेवं विशाखा। " शांति पुष्कला चेत्स्यात्तर्हि दोषो न कश्चनेति ।" "मुख्यकालं प्रवक्ष्यामि शांतिहोमजपं ततः । जातस्य द्वादशाहे च जन्मः वा शुमे दिने । समाष्टके द्वादशाब्दे कुर्याच्छांतिकमादरात् । ५ “ यदैव शांतिकं कुर्यात्कर्म तत्र प्रचक्ष्महे । संस्कृते पुण्यदेशे तु मंडपं कारयेद् बुधः ॥ " पुण्याममंत्रितस्तोथैः प्रोक्षितायाँ क्षितौ ततः । तबोदकुंभ सुलक्षणं रक्तं वगविवर्जित ।। " सुवर्नु च निर्गिक्तं पूरयेन्निर्मलांमसा । बत्रावगुंठितं कुर्यात्पूरयेत्तीर्थवारिणा ॥ कुर्च हेमसमायुक्तं चूतपटवसंयुतं । स्वस्तिकोपरि विन्यस्य सक्षीरमपछवः ॥ द्रोण वीहीच निक्षिप्य ईशाने च निघापयेत् । पंचरत्नानि निक्षिय सर्वोषधिसमन्वितं । १० अचिंत पुग्पगंधायेः श्रीरुद्रं च पृथाजपेत् । पढंगसहितं सम्यक् जपेदे रुद्रसंख्यया ॥ बव्हचा रुद्रसूता छंदोगारुद्रसामभिः।" सूक्तानि सामानि च त्रीण्येव । कपिजरन्यायात् । " एकादशष्टत्रियकसंख्यया शक्तितो जपेत् । तत्राप्रतिरथं सूतं शतरुद्रानुवाककं ॥ रुद्रानुवाकं तथा पुण्यं रक्षोपं च स्पृशन्जपेत् । त्रैयंधकं जपेत्सम्यक् अष्टोत्तरसहस्रकं ॥ एकवार तथा चौपि पावमानी': स्पृशन जपेत् । जपस्य पंच कुंमाः स्युयं वा तदलामतः । १५ “ श्रीरुद्रस्यैकुंभश्च सर्वसूतानि तत्र तु । नयान्यं च शुभं कुंमं पूर्वोनलक्षणैर्युतं । चतुःप्रस्रवणं कुर्यात्पंचवक्त्रं तु तद्भवेत् ।" अत्राय सांप्रदायिकोऽर्थः। आद्यपक्षे षट्कुंमा। एको रुद्रस्य। तस्मिन् शतद्रियं रुद्रसूक्तानि सामानि वाजप्पानि।अभिषेकार्थ पंचकुंमाः। तत्र पूर्वादिकुंभ- चतुष्टये तत्राप्रतिरयमित्यादिना क्रमासूक्तचतुष्टयविधिः । मध्ये च त्र्यंबकमंत्रपाबमानीजपविधिः । एवं पंचकुंभाशक्ती चतुःभनवण एक एवायमिति दित्वं तु रुद्रकुंभमादाय। अत एव श्रीरुद्रस्येति २० श्लोकादेन न्द्रकुंभ एवं पूर्वोक्तो दिवसंख्यापूरणायानूयते । चतुःप्रस्रवण एव तु पंचकुंभ- स्पाने विधीयते । एवं पंचवक्त्रं तु तद्भवेदिति पंचवक्रतोतिरपि पंचकुंमाथानापत्या संगच्छते । " वावठितं कुर्यात्यूरयेत्तीर्थवारिणा ! पंचरमसमायुक्तमानपतसंयुतं । " गजाश्वरथ्यावल्मीकासंगमाद्धदगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशाच मृदमानीय निक्षिपेत् ॥ कुंभस्य नैते देशे होमदेशं प्रकल्पयेत् । गोमयालेपिते देशे कुर्यात्स्यटिलमुत्तमं । २५ " कृत्यानिमुखपर्यंतमुल्लेखादिस्वशक्तिः । पूर्णपात्रनिघानांतं कृत्वा पूजा समाचौत ॥ " नक्षत्रदेवतारूपं सुवर्णेन प्रयत्ननः । निष्कमात्रेण वाऽर्दैन पादेनाय स्वशक्तितः । " प्रतिमा लक्षणोपेतां कारयित्वा विचक्षणः। यदा मूलं सुवर्णस्य स्थापयित्वा प्रपूजयेत् । मूलं मूलाकारं मन्यमिति क्वचित्पाठः । तदा प्रतिमामूल्यमित्यर्थः ।। " सुवर्ण सर्वदेवत्यं सर्वदेवात्मकोऽनः । सर्वदेवात्मको विप्रः सर्वदेवमयो हरिः । - " धाईमझदनयवापि । १ ज्ञ-नी; घरनी । ३-दारता !, ·46 - " " मगरलः ] "संस्मरेनिति श्याम सुमुखं नरवाहनं । रक्षोधिपं सद्गहस्तं दिव्याभरणभूषितं । प्रतिमापूजनार्थाय बत्रयुग्मं प्रकल्पयेत् । पंकजं कारयेद्भूमौ रक्ताभैवींहितंडुलैः । चतुर्विशदलोपेतं शुक्ला कर्णिकान्वितं । तस्योपरि न्यसत्पात्रं स्वर्ण वा रौप्यमृन्मयं । शुद्धवर्तण संछाद्य तत्र मूलानि निक्षिपेत्" । मूलानि शतमूलानि तानि च वक्ष्यते । स्वयमुत्पाटयेत्प्राज्ञो मूलानां च शतं पिता । मंगल्याश्च पवित्राश्च ओषयः कथयाम्यहं। लक्ष्मणा शतमूला च शिरीषो वेतसस्तथा : सहाका श्वेताला च विष्णुकांताऽय शंखिनी । “ साक्षी मीननेत्रा च पुत्रयांची कृतांजली । पालाशो बिल्वकश्चैव रोचना चंदनवयं ।। "कृष्णमासी मुरोशीरं बालकं च तथाली । गोजिव्हा तुलसी ई शतपुष्पी सलांगली ॥ " ब्रह्मदंडी द्रोणपुष्पी प्रियंगुः सितसर्पपाः । पिप्पली काकजंघा च बायमाणा हुहस्तथा । " ज्योतिष्मती च गंधारी निर्गधा पूर्णकोशिका भगक्षमा सुभद्रा च गुडूची सेंद्रवारुणी । अलंबुकाती च कदली केतकी तया । गोक्षरं शतपर्वा च अरिष्टिकाऽपराजिता ।। छिन्नरुद्धा शतपर्वा निकभा च सुवर्चला । अश्वगंधा हस्तिका हरिद्राद्वितयं तथा । उष्ट्रवो मधुकारश्च अश्वत्यो बकुलस्तथा । सर्पक्षीरा अपामार्गो मंदारश्चातिमुक्तकः॥ " मालती स्वर्णपुष्पा च श्रीपर्णी श्रीफलं तथा । दर्भमूलं करवीरं मदयंती विकतः ॥ पाटलासुरदारुश्च अर्द्धसदनिकस्तथा । फलं मन्मयवृक्षस्य पलाशस्य च पल्लवाः ॥ १५ रामानदीवृक्षमूलं सुरदारुर्विदारिका । श्वेतवीर्या श्वेतपाका नीलोत्पलं तथैव च ॥ नागकेसरमंदारी कुमारी चैव निक्षिपेत् । तीर्थाबु पंचगव्यं च सर्वोषध्यश्च कांचनं । " यथासमवतो वापि ग्राह्यं मूळ शतं श्रुमं । वीरत्वचासमेतं च शतछिद्रे घटे न्यसेत् ।" शतमूला शतावरी । वेतसो वंजुलः । सहका सहदेवी । श्वेतमूला पुनर्नवा । मीनने मत्स्याक्षी । पुत्रपारा पुत्रजीबा । कृतांजली अंजलिनी। हाथा जोहो इति प्रसिदा। बिल्बको बिल्वः । चंदनदयं २० स्वेतं पतिं च । आमलाभूम्यामलकी । गोजिव्हा गजजिमीति प्रसिद्धा । लागली कलिहारीति प्रसिद्धा । ब्रह्मदंडी अधःपुष्पी । द्रोणपुष्पी काबुकः । काकपा काकांगी। ज्योतिष्मती कंगुली । गांधारी देवगांधारी । पूर्णकोशिका कोशातकी । भगक्षमा शिगुः । सुभद्रा सारिका । अलंबुका तुंची । विशाखपर्वा वचा अरिष्टका नागवला। छिन्नाहा पिंडगुडूची । शतपत्रा कमलिनी निकुंमा दंतीभेदः । सुवर्चला सूर्यभक्ता । हस्तिकर्णा एरंडः । उष्ट्रवः पीलुः । मधुकारो मधुकः । सर्जरा २५ वीजका 1 अतिमुक्तको माधवी । मालती जाती । स्वर्णपुष्पा कुमाली । श्रीफलं विद । मदयंती पंधिका । विकतः सुक्षः । अर्द्धसूदनिका पारव्यो । मन्मवृक्ष आम्रः । सुरदारदेवदासः । 'विदारिका भूष्मांडी । श्वेतवीर्या गिरिकर्णी | श्वेतपाका गुंगा । शेषाणि स्पष्टानि । विष्णुकांता सहदेवी तुलप्ती तु शतावरी । मूलानामानि गृहीयानाला विशेषतः ॥ स्थापयेत्कर्णिकामध्ये वसगंधायलंकृतं । हमलोपेतं कुंकुमोपाधिसंयुक्त। " . ३० 13-संस्थाप्य । २-पानी घ-पुरयावी। रअ-पुत्रयावी ।-नमा नरयदाक-मताः -तमालही । ५क्षर-रिदती क्ष-सया 1 .-सादिरी । क्षत-वोरयद-का-त' 1.-तिभीति ।।११-१क्ष-लाध्या: अइयवघा १४ सोम ·सेवा [ शांति- " " " " कुंभोपरि न्यसेदिवान्मूलं नक्षत्रदेवतं । अधिप्रत्यधिदेवा च दक्षिणोत्तरदेशयोः । " अघिदेवं यजेदादी ज्येष्ठानक्षत्रदेवतम् । उत्तरापाढशक्षादि अनुराधांतमर्चयेत् ।। " ऐंद्रादीशानपर्यंत पूजयेत्स्वस्वनामतः । स्वलिंगोक्तेश्च मैत्रैश्च प्रधानादीन्यपूजयेत् । पंचामृतेन संत्राय आवाह्याय समर्चयेत् । उपचारः पोडशभिर्यदा पंचोपचारकः ।। रतचंदनगंघान्यः पुष्पैः कृष्णसितादिभिः । मेयशृंगादिधूपश्च घृतदीपस्तथैव च । सुरापोलिकमांसायनवेयरोदनादिभिः । मत्स्यमासमुरादीनि ब्राह्मणानां विवर्जयेत् ॥ सुरास्याने प्रदातव्यं क्षीरं संघवमिश्रितं । पायसं लवणोपेतं मांसस्थाने प्रकल्पयेत् ॥ " उत्गंधायलामे तु यथालाभं समर्चयेत् । पुष्पांतं तु समभ्यर्च्य होम कुर्याद्ययोदितं ।। " निर्वापरोक्षणादीनि चरोः कुर्याययाविधि । हविगृहीत्वा विधिवत्येव ऋचा हुनेत् ॥ १." मोवुर्णः परापरेति या ते देवीति वा पुनः । पायसं घृतसंमिश्र हुनेदष्टोत्तरं शतं । समिदाज्यचरून्पश्चाच्छातितः संख्यया हुनेत् । अधिदेवतयोश्चापि जुहुयात्स्वस्वमंत्रतः ।। चतुर्थ्यतर्नमातश्च स्वाहातः स्वयमंत्रकैः । नक्षत्रदेवताभ्यश्च पायसेन तु होमयेत् ॥ केगुष्वेति पंचदशभिर्जुहयात् कृशरं ततः । गायच्या जातवेदसे त्रेयंचकमिति कमात्'। " सीरी यजति तामग्नि वास्तोपत्यग्निमेव च । क्षेत्रस्यं पतिना गृणानामानं ,तं तपेव च ॥ १५ " श्रीसूक्तेन तथा विद्वान समिदाज्यचरून कमात् । अष्टोत्तरशतेर्वापि अष्टाविंशतिभिः क्रमान् । अटाटसंख्यया वापि जुहुयाउक्तितो बुधः । वनः सोमेन पायसं जुहयात्त त्रयोदश । चतुर्ग्रहीतमाज्यं च या ते रुदेति मंत्रतः । खुत्रेण जुहुयादाज्यं महान्याहृतिभिः क्रमात् ॥ हुता स्विष्टकृतं पश्चास्यायश्चित्ताहुती नेत् । आचार्यों यजमानो वा अगो पूर्णाहुति हुनेत् ॥ समुद्रादिति सूक्तेन प्राजापत्यचा तथा । पूर्णादव सप्त ते एतैः पूर्णाहुति हुने । होमशेष समाप्याप वन्हिमारोपयेन्दुधः । कुंमामिमंत्रणं कुर्यादक्षिणेनाभिमर्शयेत् । मृत्युपशमनार्थाय जपेत्रेयंवके शतं । न्द्रकुंमोक्तमार्गेण दमनं रएशन जपेत् ॥ धूपं दीपं च नैवयं कुंभयुामे निवेदयेत् । प्रसादयेत्ततो देवमाभिषेकार्थनादरात । "तस्मिन्काले गृहातिथ्यं कर्तव्य भूतिमित्रता । पृथक् प्रशस्तं तेनैव अक्षरेट्या सहेव च । " अभिषेकविधि वश्य पूर्वाचार्यरुदाइतं । २५ " मद्रासनोपविष्टस्य यजमानस्य विजः । दारपुनसमेतस्य कुयुः सर्वेऽभिषेचनं । " अशीभ्यामिति मुक्तेन पाउमानीभिग्व च । आपो हि छेति नवभियंत इंद्रदपेन च । " सहस्राक्षवृनेनापि देवस्य तेति मंत्र: । शिवसंकसमत्रश्च वक्ष्यमाणश्च मंत्र । योऽसो इनघरो देवो महेंद्रो गजवाहनः । मुलजानशिशोदोपं मातापित्रोद्यपोहतु ।। “ योऽसौ शक्तियरो देवो हुतमुइमेपवाहनः । सप्तजिन्हः स देवोऽप्रिलदोष व्यपोहत योसौ दंडधरो देवो धमों महिषवाहनः । मुलगाताशिमोइपिं व्यपोहतु यमस्तथा ॥ " योऽसौ सद्गधरी देवो निम्ती राक्षसाधिपः । प्रशामयतु मलोत्यं दोष वालस्य शांतिदः।। वापा।१ म. mms.सं. || ३. ४11.1५१.मं. 10 १२.५४१०२.से. 101016.9091९२में, ३.सं.111 १. 198२२ । ११२.म. 19.10.11.म.१५1१५१.४३ " २० “ . " ·मयूरः] मूलालपासात्यो प्रयोगः । " योऽसौ पालघरो देवो वरुणच जलेश्वरः । नक्रवाहः प्रचेताहो मूलोत्याचं व्यपोहतु । " योऽसौ देवो जगत्याणो मारुतो मृगवाहनः । प्रशामयत मूलोत्यं दोषं गंडातसमव । " योऽसौ निधिपतिर्देवो गदामनरवाहनः । मातापित्रोः शिशोश्चैव मूलदोषं व्यपोहतु ॥ " योऽसो पशुपतिर्देवः पिनाकी वृषवाहनः । आश्लेषामूलगंडात दोषमाशु व्यपोहतु ॥ “ विनेश: क्षेत्रपो देवो पिनाकी वृषवाहन । आश्लेषामूलगंडातं दोषमाशु व्यपोहतु ॥ " सर्वदापप्रशमनं सर्वे कुवैतु शातिदा । तच्छयोरभिषेकं तु सर्वदोर्षांपशातिद । " सर्वकामप्रदं दिव्यं मंगलाना च मगल । वनांतरितकुंमा-या पश्चातु तर्पयेबुध । ततः शुक्लावरपरः शुक्लमाल्यानलेपनः । यजमानो दक्षिणामिस्तोषयेदृत्विगादिकान् ।। धेर्नु पयस्विनी दद्यादाचार्याय सत्सका । नितिप्रतिमा वलं कुभं हेम च दापयत् । "गृहार्यवनप्रतिमा तत्तगोमश्च दापयेत् ।” ग्रहहोष दापयेदिति कचित्पाः ॥ श्रीरुद्रजापिने देयः कृष्णोऽनदान प्रयत्नतः । तत्कुंभवलप्रतिमा तस्मै दद्यात्प्रयनतः ।। “ इतरेभ्योऽपि विप्रेभ्यः शस्या दद्याच दक्षिणा । उक्तालामे ततो दद्यादाचार्यब्रह्ममविजां । "तन्मल्यं प्रदातव्यं शक्त्या वाऽय प्रदापयेत् । आचार्याय च यहतं तददै ब्रह्मणे भवेत् । सदस्याय ब्रह्मणो ऋत्विग्भ्यश्च तदर्दकं । गण्हीयादाशिषस्तेभ्य, प्रणम्याथ क्षमापयेत् । दयादन्नं पायसादि ब्राह्मणान मोजयेच्छत । अलामे सति पंचाशदशक तदभावतः । " सर्वशातेश्च पवन ब्राह्मणेराशिषस्तथा । गृह्य क्षमापयेद्विपान निति. प्रीयतामिति । " विधाने चरितस्मिस्तु ततः शातिर्भवेद्रुवं । गंडात घेवमेवं स्यात्पुष्पायेश्वेवमेव तु । " समाष्टके द्वादशाहे कुर्यादै शातिमादरात्।" १० १५ अथ मूलाश्लेषाशांत्योः प्रयोगः तत्र कोक्ककाले मासपक्षायलिस्य 'प्रमास्य शिशोः कुमार्या का मूलायपादादिष्वाक्षेपाया २० वा जन्मना सूचितपित्रावरिष्टशात्यर्थं शाति करिष्या इत्युक्त्वा गणेशपूजनस्वस्तिवाचनमातृका- पूजनाभ्युदायकानि कृत्वाऽऽचार्यब्रह्मसदस्यान् ऋत्विजवाष्टौ पद चतुरो वा वृत्वा यथाविभव- मर्चयेत् । आचार्य 'आचार्यकर्म करिष्य' इत्युक्त्वा यत्र संस्थितमिति सर्षपान्विकीर्यापोहित्यादि- भिर्मुव प्रोत्यैशान्या मही धोरिति टष्ट्वोषधयः समिति द्रोणपारमात वीयादि क्षित्वाड- कलशेष्विति रुद्रकुभ सस्थाप्येम में गमेत्युदकेनापूर्य्य गधदरामिति गध याअपघीरित्योपधारोषधयः २५ समिति यवान काडादिति दूर्वा अश्वत्ये व इति पच पलवान रुवती भीम इति पंचत्वचः स्योनी पिवीति सप्त मृदो यौः फालिनीरित फल स हि रत्नानाति पचानानि हिरण्यरूप इते हिरण्यं गाय-या गोमूत्र पुनर्मनेति गोमयमाप्यायस्वेति पय. दधिकाण इति दधि तेजोसी- याज्यं देवस्य त्वेति कौशं कुर्च मधु वातेति मधु स्वादुरिति शर्करा क्षिया युवा सुवासा इति १क्ष-प्रा. . ६५१३ रुस १२ । ४ न ८५११। ५२ स. ६१८७ *.स. १६७.स. ८1५1८1८३ र ८11111 *स २४ । १. स. ८1५1८। १. २६ । १२३. स ८५.१० । १३ ४ ४।४।२५।१८ स २०१५ । १५ स. १६।१२।१६*. १३१७३११३ ।

·७२ [ शांति- . वस्रग सूत्रेण वा कुंभकंठमावेश्य पूर्णादर्विरिति पूर्णपात्रेण पिघाय ततः प्रागुदग्वा चतुर्दिक्षु चतुरः कुंमान मध्ये चै कुभ प्रत्येकं मंत्रावृत्या पदार्यानुसमयेन •जपाथै संस्थाप्य रुद्रकुंभे सौवर्णप्रतिमायां त्र्यंबई वसिधो रुद्रोऽनुष्टुप् रुद्रावाहने विनियोगः । त्र्यंबकैमिति उद्र- मावाह्य पूजयेत् । ततो रुद्रकुंभ स्टैदिक् याजुपश्चेद्दैकादशिनी बदचश्चैत्रीणि सदसूतानि छंदोगश्चेद्रुद्रसामानि जपेत् । सूक्तसाम्नामेकदिन्यैकादशावृत्तिः शक्तितो ज्ञेया । द्रुद्राय घोरः कृण्वो रुद्रो गायत्री । इमा रुद्राय कुत्सदआद्यानवजगत्योंतेनुष्टुमो आ ते पितत्समदो दत्रिष्टुप् जपे विनियोगः । सामानि तु आवो राजानं वामदेवो रुद्रबिटुए तमुष्टुहि मौमोत्री रुद्रबिधुप् भुवनस्यपितरमृजिश्वा रुद्रबिष्टुप जपे विनियोगः । ततोन्य ऋत्विक जपार्थ कुमपंचके प्राकू क्रमेण जपेत् । आथुःशिशानेति त्रयोदशस्येंद्रोप्रतिरथकपिरिंदों देवता १. चतुर्थ्या बृहस्पतिस्त्रिष्टुप् जपे विनियोगः । त्वममे रुद्र इत्यनुवाकस्य हव्यवाद रुद्रो जगती जपे वि० तमने वामदेवोऽग्निस्त्रिष्टुप् जपे विनियोगः । रक्षोहणमिति पंचविंशचस्यांगिरसः वायुरग्नि- विष्टुप् जपे० । ततो मध्यमकुंभे जपेत् । ञ्यंबकं वसिष्ठोऽनुष्टए जपे० अत्रैव पवमानमपि सकृजपेत् । एवं पळूमाशक्तौ रुद्रमं चतुःप्रस्रवणं चेति कुंमद्वयं संस्थाप्य रुदेकादशिन्यादि रुद्रकुंमे जम्वाऽप्रतिरथादीनि चत्वारि प्रसवणेषु व्यंबकमंत्रे पावमानीश्च मध्यमुखे जपेत् । अथा- १५ चार्यों रुद्रकुंभानरत्ये स्पंटिलेऽमि प्रतिष्ठाप्प तदीशान्यां नवग्रहस्थापनं कृत्याऽन्वादध्यात् । नयथा । समियमादायास्यां भूलशांतौ देवतापरिग्रहार्थमन्वाधास्येऽस्मिन्नन्वाहितेऽग्नावित्यादि चक्षुषी आज्यनत्यंतमुन्का नवग्रहानाधिदेवताप्रत्यधिदेवतालोकपालान्दिनायकादींश्च प्रत्येकममुक- संख्यया समिजाज्यनिति प्रतिद्रव्यमहोत्तरशतसंख्यया इंद्रमपश्च प्रत्यकमष्टाविंशतिसंख्यया धृतातपायससमिदाज्यचरुभिर्विश्वेदेवायाश्चतुर्विशत्यक्षदेवता अयाटसंख्यया पायसेन रक्षोहणं २० कृणुष्वेति पंचदशमिः कृशानेन सवितारं दुर्गा जातवेदाग्निं रुदै ऋत्विक श्रुति दुर्गा वास्तोष्पति- मनि क्षेत्राधिपतिं मित्रावरुणो अमिमताश्चाष्टाष्टसंख्यया कृसरान्नेन श्रियं ताममिवर्णामिति पंचदशामः प्रत्यूचमष्टसंख्यया समिदाज्यचभिः सोमं त्रयोदशदारं पायसेन रुद्रं चतुगृहीतेनाज्येन अमि बायं सूर्य प्रजापति बृहस्पतिमि विश्वान्देवान्महाव्यादतिमिराज्येन शेपेण स्विष्ट- कृतमित्यादि सद्यो यक्ष्य इत्यंतमका समस्तव्याहृतिभिः समिद्वयमग्नावादध्यात् । आश्लेषाशांती २५ र समयलदेवसामयिदेवो हानि प्रत्यधिदेवसाल स्तृि भादियायादेयताश्चति विशेष ततः परिसमूहनादि पूर्णपात्रनिधानातं कृचाउनेः प्रागुदग्वा रक्तः शक्लेर्वा तंडुशेश्चतुर्विशद्दलं पनं कृत्वा तत्र प्राग्वत्कुंभ संस्थाप्य तस्मिन् या अपधीरिति शतमूलानि तदलाभे विष्णु- फ्रांता सहदेवी तुलसी शतावरी कुशमूलानि शिश्या पूर्णपात्रं निधाय तत्र साटदलं धासो वितत्म तत्कणिकायां निकं तदमिता नितिप्रतिमामग्न्युत्चारणपूर्वकं पंचामृतस्नापितां मोपुणो घोरः १. कण्वो निर्मतिर्गायत्री मोषण इति संस्थाप्य १५.४३.१श-वि।।दो। इसे erytes ·मयूसः] ។ । । आश्लषाशांती साहनपूजादि। " संस्मरेन्निति श्याम सुमुखं नरवाहनं । रक्षोधिपं सनहस्तं दियामरणभूषितमिति " यात्वा तद्दक्षिणत इंद्रं यो मधुचंदा इंद्रो गायत्रीतींद्रस्य तइत्तरतवासु मे मेघातिथिरापोऽनुष्टु- पित्यपां च सौवर्णप्रतिमे संस्थाप्य पदार्थानुसमयेन स्वस्वमंत्रैस्ताः पूजयेत् । तत्र वस्त्रयुग्मं । रक्तचंदनं कृष्णपुष्पाणि मेषश्रृंगस्य धूपः। आज्यस्य दीपः । पोलिकोदनादि नैवेयं । ब्राह्मणानां सुरास्थाने सैंधवामिभं क्षीरं मांसस्थाने लवणयुक्तं पायसं । क्षत्रियादीनां तु मुख्यमेव । ततः चतुर्विशहलेषु प्रागादितो विश्वेदेवाः । विष्णुः । वसवः । वरुणः । अजैकपात् । अहिर्बुध्न्यः । पूषा । आश्विनौ । यमः । अभिः । प्रजापतिः 1 सोमः । रुद्रः । अदितिः । बृहस्पतिः। सर्पाः । पितरः । मगः । अर्थमा । सविता । त्वष्टा वायुः । इंद्रामोमित्र इत्येताश्चतुर्यतनोतैनामभिः क्रमेणावाह्य पूजयेत् । आश्लेषाांतो तु सर्पप्रतिमा 'नमोऽस्तु सर्पेभ्य' इत्यावाह्य " सो रक्तस्त्रिनेत्रश्च द्विमुजः पीतवस्त्रकः । फलकासिघरस्तीणो दिव्याभरणभूषित" इति १० ध्यात्वा तद्दक्षिणतो बृहस्पते गृत्समदो बृहस्पतिस्रिष्टुबिति बृहस्पति । तदुत्तरतश्चोदीरता शंखः स्वधा त्रिष्टुबिति पिलुनावाह्य चतुर्विशतिदलेषु प्रागादितो मगाद्यदित्यतादेवला आवाह्य पूजयेत् । ततोऽन्वाधानक्रमेण पायाचरुकृसरान् श्रपयित्वाऽज्यभागांतं कृत्वा यजमानेन सर्वदेवतो- देशेन द्रव्ये त्यक्ते सर्विगन्वाधानोतक्रमणदेवता तत्तन्मत्र त्या रक्षोहायान्वक्ष्यमाणभिर्जुहुयात्। ताश्व कृणुष्वेति पंचदशर्चस्य वामदेवो रक्षोहा विधुः । कृसरहोमे विनियोगः । एवं १५ सर्वत्र । मायच्या विश्वामित्रः सविता गायत्री । जातवेदसे कृश्यपो दुर्गा त्रिष्टुप् । ञ्यंबक वसिष्ठो रुद्रोनुष्टुप् सीरापुंजती । बुध कत्विक् श्रुतिर्गायत्री । तामग्रिवण) सोभरिदुर्गा त्रिष्टुप् । वास्तोप्पते । वसिष्ठो वास्तोष्पतिस्रिष्टुप् । अग्ने नयागस्त्योगिनिष्टुप् । क्षेत्रस्य वामदेवः क्षेत्र- पालोऽनुष्टुप् । गुणाना जमदमिर्मित्रावरुणौ गायत्री । अग्निं दूत काण्वो मेघातिथिरग्निायवी । हिरण्यवर्णामिति पंचदशर्चस्य कद्दमानंदचिकितेंदिरासुता ऋषयः श्रीवता आयास्तिस्रोऽनुष्टुभः २० तुर्याप्रस्तारपंक्तिः पंचमीषष्ठ्यौ त्रिष्टुभो । ततोष्टावनुष्टुमावत्या प्रस्तारपंक्तिः । प्रत्यूचं समिदाज्यचा- होमे विनियोगः । त्वन्नः सोमेति त्रयोदशस्य प्रगाय: सोमस्त्रिधुम् । पायसहोमे वि० । या ते रुद्रेति कश्यपो रुद्रस्वराडनुष्टुप् । चतुर्ग्रहीताज्यहोमे वि० । सप्तमहाव्याहृतीनां विश्वामित्रादय मपयोऽग्न्यादयो देवताः। गायत्र्यादीनि छंदोसि ! आज्यहोमे वि० ) एवं हुत्वा स्विष्टकदादिपाय- श्चित्ताहुत्यंतं कृत्वा लोकपालनवग्रहविनायकादिभ्यो नितीद्राम्यो रुदक्षेत्रपालयोश्च बलीन् २५ दत्वा पूर्णाहुति जुहुयात् । तत्र मंत्राः । समुद्रादूमिरित्येकादशस्य वामदेव आपत्रिष्टुप् । अत्या जगती प्रजापते हिरण्यगर्भः प्रजापतिस्त्रिष्टुप् । पूर्णादविं विश्वे देवाः शतक्रतुरनुष्टुप् । सप्त ते अग्ने सप्तवानामिगती पूर्णाहुतिहोमे विनियोगः । एंव सर्वत्र । ततो होमशेष समाप्य प्रधान दक्षिणतः स्पृष्ट्वा शतदारं त्र्यंबकमंत्र जप्त्वा तथैव रुद्रकुंभं च स्पृष्ट्वाक्तरीत्या रुद्रकादशिन्यादि जप्त्वा गंधादिभिः कुंमद्वयगतनितिन्द्रावभ्यर्य सर्विगाचार्यः सर्वकुंभोदकर्मद्रासनोपविष्टं ३० सापत्यकलवं यजमानमभिषिचेत् । तत्र मंत्राः। अक्षम्यामिति षण्णां काश्यपो यक्ष्महानुष्टुप् । अमिषेके विनियोगः । एवमुत्तरत्र । पवस्व विश्वचर्षण इति शिर्चस्य शतं वैखानसाः पवमान- ।

·प्रार्थनामंत्रः । अभिषेक। [ शांति- - १० । सोमो गायत्री । आपो हि छेति नवर्चस्यांबरीपः सिंधुदीप आपो गाय-यंत्ये वेऽनुष्टुमो पंचमी वर्द्धमाना सप्तमी प्रतिष्ठा । यत इंदेति द्वयोः सतर्पयो विश्वेदेवा अनुष्टुप् । सहस्राक्षेणेति तृतस्य प्राजापत्यो यक्ष्मनाशनो यक्ष्महा विष्टुप् । द्वयोरेत्यानुष्टुप् । देवस्य त्वेति विमिर्यनुमित्र यज्जायतेति घण्णां शिवसंकल्पमंत्राणां प्रजापतिर्मनस्त्रिष्टुप् । " योऽसौ वज्रघरो देवो महेंद्रो गजवाहनः । मूलजातशिशोर्दोष मातापित्रोळपोहतु ।। " योऽसो शक्तिघरो देवो हुतमु मेघवाहनः । सप्तजिव्हश्च देवोऽग्निर्मलदोष व्यपोहतु । " योऽसो दंडधरो देवो धर्मो महिषवाहनः । मूलजातशिशोषि यमौ मम व्यपोहतु ॥ “ योऽसौ सद्यो देवो निम्ती राक्षसाधिपः 1 प्रशामयतु मलोत्यं दोषं गंडांतसंभवें ॥ " योऽसौ पाशघरो देवो वरुणश्च जलेश्वरः । नक्रवाहः प्रचेताख्यो मूलोत्याचं व्यपोहतु ॥ " योऽसौ देवो जगत्प्राणो मारुतो मृगवाहनः । प्रशामयतु मूलोत्यं दोषं बालस्य शांतिदः ॥ “ योऽसौ निधिपतिर्देवः ससमृद्राजिवाहनः । मातापित्रोः शिशोश्चव मूलदोपं व्यपोहतु ।। " योऽसौ पशुपतिर्देवः पिनाकी वृषवाहनः आश्लेषामूलगंडांत दोपमाशुव्यपोहतु॥ " विघ्नेशः क्षेत्रपो दुर्गा लोकपाला नवमहाः । सर्वदोषप्रशमनं सर्वे कुवैतु शौतिदाः । आश्लेषाशांती तु १५ “ आश्लेषाकक्षजातस्य मातापित्रोधनस्य च । मातृज्ञातिकुलस्थानां दोषं सर्व व्यपोहतु ॥ " योऽसो वागीश्वरो नाम अघिदेवो वृहस्पतिः । मातापित्रोः शिशाश्चैव गंडांतस्य व्यपोहतु ॥ "पितरः सर्द भूतानां रक्षतु पितरं सदा । सर्पनक्षत्रजातस्य वित्तं च ज्ञातिबांधवान् "॥इति विशेषः। ततः तच्छंयोः शंयुर्विश्वेदेवाः शकरी अभिषेके विनियोगः । ततो वनांतरित निति- छद्रकुभोदकेन स्नापितो यजमानो धृतधौतवासा सापत्यकलत्रः कांस्यपात्रस्थाज्यं रूपं रूपमि- २० त्यवेक्ष्य विप्राय दत्वाऽचार्यादीनभ्याचार्याय गां ब्रह्मणे वृषं सदस्यायाश्वं रुद्रजापिने कृष्णवृष धेन्वायलाभे तत्तन्मूल्यं वा दत्वा स्वशक्त्या ऋलिग्भ्यो भूयसी च दत्वोत्तरपूजां कृत्वा यांत्विति विसृज्याचार्याय निर्मतिग्रहप्रतिमाकुंभादि रुद्रनापिने ,रुद्रप्रतिमाकुमादि संकल्पपूर्वकं दत्वाऽग्नि- मभ्ययं गच्छ गच्छति विसृत्य शतं तदई दश वा ब्राह्मणान भोजयित्वा शांत्याशीर्वाचयित्वा यस्य स्मृत्येत्यायुक्त्वा सम्वजनी भुंजीत । इति श्रीमहनीलकंठकृते भगवंतभास्करे शांतिमयूखे मूलाश्लेषाशांतिप्रयोगः ।। अथ वैधृतिव्यतीपातसंक्रांतिशांतिः । शौनकः । “कुमारजन्मकाले तु व्यतीपातश्च वैधृतिः । संक्रमश्च रवेस्तत्र जातो दारिद्यकारक " दरिद्राणा महादुःखं व्याधिपीडासमुद्भवं । अश्रियो मृत्युमामोति नाव कार्या विचारणा ॥ "स्त्रीणां च शोकं दुःखं च सर्वनाशकरो मवेत् । शांतिर्वा पुष्कला कार्या तस्य दोषो न कचनार ३० " गोमुखप्रसवं कुर्यायांतिं कुर्यात्प्रयत्नतः । जपाभिषेकदानश्च होमादपि विशेषतः ।। " नवग्रहमखं कुर्यात्तस्य दोषोपशांतये । प्रथमं गोमुखं जन्म ततः शांति समाचरेत् ॥ गृहस्य पूर्व दिग्भागे गोमयेनानुलिप्य च । अलंकृते सुदेशे तु वौहिराशिं प्रकल्पयेत् ॥ "पंचद्रोणमितं धान्यं तदई तंडुलेन च । तदई तु तिलेः कुर्यादन्योऽन्योपरि कल्पयेत् ॥ १-मातापित्रोम्यवाहनु । 4 ·प्रयोगः। [शांति- अर्थ प्रयोगः कर्ता गोमुखप्रसवं कृत्वा मासपक्षाधुलिख्यात्य शिशोधतो व्यतीपाते संतो वोत्पत्या सूचितस्यानिष्टस्य निरासार्थ शांति करिष्य इति संकल्य गणेशपूजास्वस्तिवाचनमातृका- पूजावृद्धिप्राद्धाचार्यादिवरणानि कुर्यात् । अथाचार्यः सर्पपविकिरणादि कृत्वा प्राच्या ५ गोमयोपलिप्तभुवि पंचद्रोणतदमितव्रीहितंडलतिलानन्योन्योपरि राशीकृत्य तत्राटदलं विरच्य तत्कर्णिकायां कुंभ संस्थाप्य तीर्थोदकेनापूर्य तन्त्र सप्त मृत्पंचपल्लवरनगव्याटगंधसाँषधीः क्षित्वा वन्त्रयुग्मेनावेष्टय पूर्णपात्र निघाय तत्र वैधृतिव्यतीपातयोः शांती मध्ये व्यवमिति रुद्रं तदक्षिणत उत्सूर्य इति सूर्यमुत्तरतश्चाप्यायस्वेति सोम संकीतिशांती तु मध्ये सूर्य तद्दक्षिणतोऽमिं दूतमित्यमि मुत्तरतो रुद्रं तत्तत्प्रतिमास्वावाह्य षोडशभिः पंचभिर्वोपचारैः संपूज्य रुद्रसूर्यसोमप्रतिमाः स्पृष्ट्वाइ- १० एसहस्राष्टशताटाविंशत्यन्यतरसंख्यया मृत्यंजयमंत्रमयनयेत्यादिसर्वसौरमंत्रानाप्यायस्वेति च क्रमाजपेत् । संक्रांतिशांती तुपूर्व सौरजपस्ततो मृत्युंजयजपः । ततो अस्विनः प्रागादिदिक्चतुर्प कमेणा नौ भद्रा भद्रा अमे सहनशीपी कद्रीयेति सूक्तानि व्ययवकमैत्रे च जपेयुः । आचार्यस्तु कुंमा पश्चिमेगि प्रतिष्ठाप्य यहावाहनाविपूजतिं कृत्वाऽन्वादध्यात् । तत्र चक्षुषी आज्येनेत्यते रुद्रसूर्यसोमान् समिचीज्यस्तत्तन्मत्रैर्मृत्युंजय मंत्रेण च तिलाहुतिमिरष्टसहस्राष्टशताटाविंशति १५ अन्यतरसंख्यया शेषेण विष्टकृतमित्यादि । संक्रांतिशांती तु सूर्याग्निरुद्रानिति विशेषः । तत आज्यभागांतेऽन्वाधानोक्तक्रमेण हुत्वाबलिदानाते कलशोदकैः समुद्रज्येष्ठा इति सूक्तनापोह छेति तृचेनाक्षीभ्यामिति सूक्तेन पावमानीभिः प्रधानाधिप्रत्याधेदेवतामंत्रैः सुरास्त्वेत्यादिपोराणेश्वाभि- घिको यजमानोऽभिषेकवसमाचार्याय निवेद्याज्यमवेक्ष्य पूर्णाहुति हुत्वाऽऽचायाय धेनुं वस्त्रयुग्मां- गुलीयकादि कविग्भ्यश्च दक्षिणां दत्वान्येभ्यश्च भूरि दक्षिणां दत्वा शतं शक्त्या वा ब्राह्मणान २० भोजयित्वा बंधुभिः सह मुंजीतति वैधृतिव्यतीपातसंक्रांति शांतयः॥ अथैकनक्षत्रजन्मशांतिः। गर्गः " एकस्मिन्नेव नक्षत्रे प्रात्रोर्वा पितृपुत्रयोः । प्रसूतिश्तयोमृत्युभवेदेकस्य निश्चयः ॥ " तद्दोषनाशाय तदा प्रशस्तां शांतिं च कुर्यादमिषेचनं च । २५ " संपूज्य अक्षपतिमा तदने दानं च विभवानुरूपं ॥ तत्र शांति प्रवक्ष्यामि सर्वाचार्यमतेन तु । शुभः शुभवारे च चंद्रताराबलान्विते । रिक्ताविष्टीविषये तु प्रारभोईभवे सुधीः ।। आचार्य वरयेत्यू चतुरश्च हिजोत्तमान् । पुण्याहं वाचयित्वा तु शांतिकर्म समाचरेत् ॥ “ अमेरीशानदिमागे नक्षवप्रतिमा ततः । तनक्षमोक्तमार्गणे अर्चयेत्कलशोपरि ॥ रक्तवस्त्रेण संहाद्य वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत् । स्वशासोक्तेन मार्गेण कुर्यादभिमुखं ततः॥ १-वैधतिशांता । २३. सं. ५/५४ । ३ % सं. ११६२ । ४ज्ञ व्यतीमातसंकातशत्योस्तु ५२ सं. 19११1 ६ सं ६५ ७सं. 110 डक्षघ-गार्य र-गर्गाः ।

·मयूखः ] ग्रहणोत्पत्तौ शान्तिः। ७.. ॥ " अनेनैव तु मंत्रेण हुनेदृष्टोत्तरं शतं । प्रत्येकं समिदन्नाज्यैः प्रायश्चित्तांतमेव च । " अभिषेकं ततः कुर्यादाचार्यः पितृपुत्रयोः । यत्रालंकारगोदानराचार्य पूजयेत्पुनः । " ऋत्विजा दक्षिणां दद्यान्माषत्रयसुवर्णकं । देवताप्रतिमादानं धान्यववादिभिः सह । " यानशय्यासनादीनि दद्यात्तद्दोषशांतये । भोजयेहाह्मणान् सर्वान वित्तशाव्यविवर्जितः ॥" अथ प्रयोगः। कर्ता मासपक्षायुल्लिख्यास्य कुमारस्य पित्रायेकोत्पत्तिसूचितारिटशांत्यर्थमेकनक्षत्र- ५ शांति करिष्य इति संकल्प्य गणेशपूजनस्वस्तिवाचनाभ्युदयिकाचार्यविंग्वरणानि कुर्यात् । अथाचार्योऽग्नेरी शान्यां कुंभ संस्थाप्य रक्तवस्त्रयुग्मेनाच्छाद्य तस्मिन् पूर्णपात्रोपरि तचनक्षत्रोक्त मंत्रेण प्रतिमायां तत्तन्नक्षत्रदेवतामावाह्य रक्तवस्त्रयुग्मेन संपूज्यानि प्रतिष्ठाप्यान्वाधायाऽज्य- भागांतं कृत्वा तत्तन्नक्षत्रमंत्रेण समिञ्च ज्यानि प्रत्येकमष्टोत्तरशतं हुत्वा होमशेष · समाप्य शिशु तत्पित्रादीश्चाभिषिचेत् । ततः कर्मोत्तरपूजां कृत्वा विमुज्य प्रतिमादिकं गवादि चाचार्याय दत्वा १०. कविम्यश्च प्रत्येक सौवर्णमाषत्रयामिकां यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा यथाविभवं यानशय्यासनादीनि च दत्वा ब्राह्मणान मोजयित्वा स्वयं भुजीतेत्येकनक्षत्रशांतिप्रयोगः ॥ अथ ग्रहणोत्पत्ती शांतिः। शौनकः "ग्रहणे चंद्रसूर्यस्य प्रसूतिर्यदि जायते । व्याधिपीडा तदा स्त्रीणामादो तु अतुदर्शनात् ॥ " इत्थं संजायते यस्तु तस्य मृत्युन संशयः । व्याधिपीडा च दारिद्रं शोकश्च कलहो मवेत् ॥ १५ "शांति तेषां प्रवक्ष्यामि नराणा हितकाम्यया । " यस्मिन् सक्षे विशेषेण ग्रहणं संप्रजायते । तहक्षाधिपते रूपं सुवर्णेन प्रकल्पयेत् ॥ यथाशक्त्यनुसारेण वित्तशाठ्यं न कारयेत् ॥ सूर्यग्रहे सूर्यरूपं सुवर्णेन विशेषतः । चंद्रं चंद्रग्रहे धीम्गन रजतेन विशेषतः ॥ " राहुरूपं प्रकुर्वीत नागेनैव विचक्षणः । शुची देशे प्रयत्नेन गोमयेन प्रलेपयेत् ॥" नागेन सीसेन । २० " तस्योपरि न्यसेद्धीमानववस्रं सुशोभनं । त्रयाणां चैकरूपाणां स्थापनं तत्र कारयेत् ॥ " रक्ताक्षतं रक्तगंधं रक्तपुष्पांबराणि च । सूर्यग्रहे प्रदातव्य सूर्यप्रीतिकराय च ॥ " श्वेतवस्त्र श्वेतमाल्यं श्वेतगंधाक्षतदिभिः । चंद्रग्रहे प्रदातव्य चंद्रप्रीतिकराय च ॥ " राहवे चैव दातव्यं कृष्णपुष्पांबराणि च । दद्यान्नक्षत्रनाथाय श्वेतगंधानुलेपन ॥ " सूर्य संपूजयेद्धीमानाकृष्णेनेति मंत्रतः । चंद्रग्रहे च पालाशैः समिद्भिर्जुहुयानरः ॥ २५ " दूर्वाभिर्जुहुयाद्रीमान् राहोः संप्रीणनाय च । समिद्भिर्जलवृक्षोथैर्भेशाय जुहुयादुधः भेशाय नक्षत्राधिपतये । " आज्येन चरूणा चैव तिलैश्च जुहुयात्ततः । पंचगव्यैः पंचरनैः पंचत्वपंचपल्लवैः ॥ " जलैरोषधकल्कैश्च सहितः कलशोदकैः" औषधकल्कैः सर्वोषधिकैः॥ " अभिषेक प्रकुर्वीत यजमाने प्रयत्नतः । मत्रैर्वरुणदेवत्यैरापोहिष्ठादिभित्रिभिः॥ "इमं मे गंगे पितरस्तत्त्वायाभीति मंत्रः। . १३. सं.१३॥६ २ ऋ. सं. ११५।

·विषघटिकाशान्तिविधिः ७८ [ शांति- . " ॥ " " अभिषेके निवृत्ते तु यजमानः समाहितः । आचार्य पूजयेत्पश्चात्सुशांतो नियतेंद्रियः ।। तस्मे दधात्प्रयोन मक्त्या प्रतिकृतित्रयं । दक्षिणाभिश्च संयुक्त यथाशक्त्यनुसारतः ॥ ब्राह्मणाव भोजयित्वा तु प्रणिपत्य क्षमापयेत् । तेभ्योऽपि दक्षिणां दयाद्यजमानः समाहितः ॥ अनेन विधिना शांतिं कृत्वा सम्यग्विशेषतः । अकालमृत्यशोकं च व्याधिपीही न चामुयात्। " सौख्यं सौमनसं नित्यं सौभाग्यं लभते नरः ॥ इत्यं ग्रहणजाताना सर्वारिष्टविनाशनं । कथितं भार्गवणेदं शोनकाय महात्मने । इति चंद्रसूर्यग्रहणप्रमूविशांतिः । अथ विपघटिकाशांतिविधिः॥ तत्र वृद्धगायः १० नाडीषु संजातः पितृभ्रातृधनात्मनां । नाशकृद्विपशस्त्रायः कुरलमेऽष्टमेऽपि वा ॥ " तदोषपरिहाराय शांतिकर्म समारभेत् । रुद्रो यमोऽमित्यश्च देवताः परिकीर्तिताः॥ " सुवर्णेन यथाशत्या तत्तलक्षणसंयुताः । प्रतिमाः कारयित्वा तु आढकनीहिमिः स्थले । " स्थंडिलं परिकल्प्याथ कुममोपधिसंयुतं । जले. संपूर्य संस्थाप्य मृदादि प्रक्षिपेत्ततः ॥ "वनयेन संवेष्टय पंचरवानि निक्षिपेत् । कुभोपरि तु संस्थाप्य चतस्रः प्रतिमास्तथा । १५ " तत्तन्मनैश्च संपूज्य गंधपुष्पोपहारकैः । गुदायति मंत्रेण यमाय सोममित्यथ ॥ अग्निति मंत्रेण परं मृत्यो इति त्वथ । एतेश्चतुभिमस्तु क्रमाद दुनेत्तथा ॥ " समिञ्चरुघृतद्रव्यैः प्रत्येकं च यथाक्रमं । ऋविभिश्च सहागर्यो हुनेदष्ट सहस्रकं ॥ " अष्टोत्तरशतं वाऽय अष्टाविंशतिमेव वा। ततस्ति हुँनेदेवांस्तत्तन्मत्रैश्च कल्पविद ॥ " ततोऽभिषिचयेदेनं मंत्रः पौराणिक क्रमात् । प्रा_तां भगवानीशः पिनाकी सर्वतोमुखः । तव मार्तिप्रदानेन समस्ताभीष्टदो मव । ईषत्पीनो यमः कालो दंडहस्तः प्रशांतधीः । रक्तदृक् पाशमृत्कृष्णो महिपस्थः शिवं कुरु । पिंगलश्मश्रकशाक्षः पिंगाक्षचतुरोहणः । छागस्थः साक्षसूत्रश्च सप्ताचिः शक्तिधारकः । तव मूर्तिप्रदानेन मम पापं विनाशय । 'इंट्राकरालवदनो नीलांजनसमाकृतिः । वृकखड्गगदापाणिर्मुत्यौ पातु सर्वदा । २५ " इत्यमेवंविधैर्मवेयथाविधिसमाहितः । गोभूहिरण्यवस्त्रेश्च आचार्य पूजयेत्सुधीः ॥ एवं कुर्यात्प्रदानेन विपदोपः प्रशाम्यति " ॥ इति विपघटीशांतिः ।। अथ भगंडांतशांतिः। गर्गः अश्विनीमघमूलादी त्रिवेदनवनाडिका । रेवतीसर्पशकांते मासरुद्ररसाः क्रमात् ॥ ३. " अश्विनीमघमूलादो नाडिकाद्वितयं तथा । अश्विनीमधमूलानां पूर्वान् बाध्यते पिता । " पृषादिसर्पपश्चार्दै जननी बाध्यते शिशोः। पितृन्तम दिवाजातो रात्रिजातस्तु मातृहा । आत्महा संध्ययोजीतो नास्ति में निरामयः । सर्वेषों गंडजाताना परित्यागो विधीयते ॥ १३. सं. ११३१२६ । २. सं .६१६ । ३२ सं. ६५३१११४.सं. १६२६ ।' " " ॥

·। ५ १० " मयूसः] गडांत-दिनक्षय-विकशांतयः। वर्जयेद्दर्शनं यावर्ष पाण्मासिक मवेद । तस्य शांति प्रवक्षामि सोममंत्रेण भकिमान । "कांस्यपानं मकुर्वीत पलेः षोडशमिर्न । अष्टमिश्च चतुर्मिश्च दाभ्यां वा शोभनं तथा । " तन्मध्ये पायस शुभ्रं नवनीतेन पूरितं । राजतं चंद्रमर्चेत सितपुष्पसहस्रके: । देवज्ञः सोमवासाश्च शक्लमाल्यांबरातिः। सोमोऽहमिति संचिंत्य पूजां कुर्यादतंद्रितः। " जपत्साहन मंत्रं अधामः समाहितः । आप्ययस्वति मंत्रण पूजां कुर्यात्समाहितः । दद्यादे दक्षिणामिष्टा गंडदोपप्रशांतये । •" शुक्त वागीश्वरं चैव ताम्रपानसमन्वितं । गंडदोषोपशांत्यर्थ दद्याद्वेदविदे शुचिः॥" इति गडातशांतिः ॥ अथ दिनक्षयादिशांतिः। गर्गः " दिनक्षये व्यतीपाते व्यापाते विष्टिवैधृतो । मूले गंडेऽतिगंडे च परिघे यमपंटके । कालदंठे मृत्युयोगे दुष्टयोगे सुदारुणे। तस्मिन गंडदिने प्राप्त प्रसूतिर्यदि जायते ॥ " अतिदोपकरी प्रोक्ता तत्र पापयुते सति । विचार्य तत्र देवशं शांति कृत्वा यथाविधि ॥ " यजमानो देवतानां ग्रहाणां चैव पूजनं । दीपं शिवालये भक्त्या धृतेन परिदीपयेत् ॥ " अभिषेकं शंकरस्य अश्वत्थस्य प्रदक्षिणं । आयुर्वृद्धिकरं जाप्यं सर्वारिष्टविनाशनं ॥ "गुरुदेवतविप्राणां पूजनं गोश्च बर्द्धनं । पुष्ट्यायुस्तष्टिशांत्यर्थमभीष्टफलसिद्धये ॥ "सर्वारिष्टहराय ग्रहयज्ञं समाचरेत् । शिवाय विधिवद्भस्या दीपदानं करोति यः॥ " असंडं गोपृतेनैव स वै मृत्यु जयेन्नरः । विष्णुमूर्ति महापुण्यमश्वत्थं श्रीकरं सदा । प्रदक्षिणं नरो मक्त्या कृत्वा मृत्युंजयेन्नरः । सर्वसंपत्समृद्ध्यर्थं नित्यं कल्याणवृद्धये । "अभीष्टफलसिद्ध्यर्थ कुर्याद्ब्राह्मणभोजनं । अभिषेकं शिवे शांतिं कृत्वा मक्त्या नरोत्तमः ।। " अकालमृत्युं निर्जित्य दीर्घायुर्जायते नरः॥ “ गाणपत्यं पुरुषसूक्तं सौरं मृत्युंजयं शुमं । शांतिजाप्य रुद्रजाप्यं कृत्वा मृत्युंजयो मवेद ॥ " मूले वा सर्पगंडे वा कुर्यादेतानि यवनः । आयुर्वृद्धिकार्याय गंडदोपप्रशांतये ॥" इति गोक्तगंडअननशांतिः॥ अत्रिकशांतिः। शांतिसर्वस्वे सुतनये सुता चेत्स्यात्तत्रये वा सुतो यदि । मातापित्रोः कुलस्यापि तदाऽनिष्टं महद्भवेत् ॥ " ज्येष्ठनाशो धन हानि:ख वा सुमहद्भवेत् । तब शांति प्रकुर्वीत वित्तशाठ्यविवर्जितः । " जातस्यैकादशाहे वा द्वादशाहे शुभे दिने । आचार्यमृत्विजो वृत्वा ग्रहयज्ञपुरःसरं । सह या ग्रहयज्ञः स्यात्स्वस्य वित्तानुसारतः । ब्रह्मविष्णुमहेशेदप्रतिमाः स्वर्णतः कृताः ।। पूजयेद्धान्यराशिस्थकलशोपरि शक्तितः । पंचमे कलशे रुद्रं पूजयेदसंख्यया ॥ "रुद्रसूतानि चत्वारि शांतिसूक्तानि सर्वशः । दिन एको जपेद्धोमकाले शुचिः समाहितः ।। " आचार्यों जुहुयात्तत्र समिदाज्यातलांश्चलं । अष्टोत्तरसहनं वा शतं वा विशति तु वा । १३. सं. १६२२१२२-धन । “ २० ·८० प्रसववैकृतशांतिविधिः। [शांति- ए देवताभ्यश्चतुर्वक्रादिभ्यो ग्रहपुरःसरं । ब्रह्मादिमंदिस्य यत इंद्र मयामहे । ततः स्विष्टकृत हुत्वा बलि पूर्णाहुति ततः । अभिषेक कुटुंबस्य कृत्वाऽऽचार्य प्रपूजयेत् । हिरण्यं धनुरेका च कात्विजो दाक्षिणा ततः । प्रतिमा गुरवे देया उपस्कारसमन्विताः ॥ "कांस्यास्यक्षिणं दत्वा शांतिपाठं तु कारयेत् । ब्राह्मणान मोजयेच्छक्त्या दीनानाथांश्च तर्पयेत् । "एवं शांतिविधानेन सर्वारिष्टं बिलीयते ।। इति विकशांतिः॥ अथ प्रसववैकृतशांतिविधिरुच्यते। अकालप्रसवा नार्यः कालातीतजास्तथा । विकृतप्रसवाश्चैव युग्मप्रसवनास्तथा । अमानुपा अखंडाश्च अजातव्यंजनास्तथा । हीनांगां अधिकांगाश्च जायते यदि वा त्रियः ।। पशवः पक्षिणश्चैव तथैव च सरीसृपाः । विनाशं तस्य देहस्य कलस्य च विनिर्दिशेत् ।। १० “निर्वासयेत्तो नृपतिः स्वराष्ट्रास्त्रियश्च पूज्याश्च ततो द्विजेंद्राः। "चिकित्सनैह्मिणतर्पणश्च ततोऽस्य शांति समुपैति पापं ॥" " अथ यमलशांतिविधिः। अत्र ब्राह्मण " तदाहुर्य आहिताग्निर्यस्य मार्या गौर्वा यमौ जनये का तत्र प्रायश्चितिरिति । सोऽग्नये मरुत्वो १५ त्रयोदशकपालं पुरोडाशं निपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये मरुतो यस्य हि क्षयेऽरा इवेदचरमाअहे. त्याहुतिं वाऽऽहवनीपे जहयादमये मरुत्वते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिरिति ॥" कारिका अथ यस्य वधू! वा जनयेञ्चेद्यमौ ततः । समरुभ्यश्वरं कुर्यात्पूर्णाहुतिमयापि वेति ।। कात्यायनगृह्ये " अथातो यमलजनने विधि व्याख्यास्यामो यस्य मार्या गौर्वा २० दासी वा बड्या विकृति प्रसवेत्स प्रायश्चित्ती मवेत्पूर्णे दशाहे चतुर्णी क्षीरवृक्षाणां काष्ठमाहरेत् । प्लक्षवटोबररश्वत्नशमीदेवदारुगोरसर्पपास्तेषामापो हिरण्य दू/कुरैः सपहवैरष्टौ कलशान मपूर्य सर्वोषधीभिर्दपती स्नापयित्वाऽलकृत्य तौ दर्भेपूपविशति । मारुतं स्यालीपाकं श्रपयित्वाss- ज्यमागावष्टाज्याहुतीर्जुहोति पूर्वोक्तः स्नपनमन्त्रैः स्थालीपाकस्य जुहोत्यग्नये स्वाहा सोमाय- पवमानाय. पावकाय० मारुताय माझ्या यमायः अंतकायः मृत्यदे० अग्नये. स्विष्टकने २५ स्वाहेत्येतदेव गृहीत्वाऽऽज्येषु उलूका कपोतो वा गृध श्येनोवा प्रविशेत् । यस्त्वंभोवा प्ररोहेदल्मी वल्मीकं मधुजाल वा भवेत् । उदकुंमप्रज्वलने आसनशयन गे गृहगोधिकाककलाससरीसृपसर्पमे उवध्वजविनाशेष्यन्येषु भूपोल्कापातकाकसर्पसंगमप्रोक्षणादिष्वेतदेव प्रायश्चित्तं । गृहशांति चोक्तविधिना कृत्वाऽऽचार्याय वरणं दत्वाबाम्हणान् मोजयित्वा स्वस्ति वाच्या आशिपः प्रतिगृही यादिति ।" पंचैद्राणि पदानि यस्मिन्नसो पंचेंद्रो मंत्रः । एवं पंचवारुणोऽपि । तोच प्रयोगे वक्ष्येते १र-पाठ क्षयड-कयामुपाहरवः दयह-पायामुपाहरेत् । २ र-पाट , क्षयहदपह-स्वमायो 'प्ररोहे वल्मीकमधुनालबाभावेदु । ३ सयइयरदह-वरं । ४ क्षघड वश्यते ।

·मयूख' ] यमलजननशातिप्रयोग । - अथ प्रयोग । 'मम भार्याया यमलजननसूचितसर्वारिष्टशांतिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ कात्यायनपरिशिष्टोक्ता सग्रहमखा यमलजन नोति करिष्ये । इति सकल्प्य गणेशपूजनाचार्य वरणात कुर्यात्ातत आचार्यो 'यदन सस्थितमिति' सर्षपान विकीर्य पूर्वस्यापूादिक्रमेणाष्टो कलशान 'मही द्योरित्यादिना क्षीरवृक्षकपायप्लक्षवटौंदुबराश्वत्थशमीदेवदारुशासागौरसर्पपहिरण्यदूर्वाकुरपच- पल्लवसर्वोषधियुतान स्थापयित्वा तज्जलेन यजमान सपत्नीक नापयेत् । तर मना ।आपोहि छति तिसृणामबरीष सिंधुदीप आपो गायत्री । अभिषके वि । वरुणस्य क्षत्रसदनमसि वरुणस्यज्ञ तत्प दन्यमासीत् । अभि । इदमाप इत्यस्य सिंधुद्वीप आपोनुष्टुप् । अराधमपकिल्बिषमपकृत्यामयोरप । अपोमार्गत्वमस्मदपदुःस्वस्थ सुव । अभिषक विनिः । ततो वस्त्रायलकृतौ दपती दर्भेषु उपविश्या चार्योऽग्निस्थापन कुर्य त् । तत ईशान्या गृहस्थापनानेऽन्वाधान । अस्मिन्नन्व हितम्नावि याद्युस्त्वा- त्र प्रधान ग्रहान समिश्चर्वाज्यै आपस्तिसभ इन्द्र तिमुनि बरु गमकया अपो द्वाभ्या आज्यन १० अग्निः सोमः पवमान० पावक मारुत० मरुन ० यम० अवक० मृत्य एकैकय चर्व हुत्या शेषण स्विष्टकतमित्यादि । ततोऽन्वाध मादिक्रमण होम समाप्य बलिदानपूर्णहतिभिराभषेक दक्षिणादानांत कृत्वा यथाशक्त्या ब्राह्मण न मोजयित्वा 'स्वस्ति भवतो नुवनिति' वाचयित्वा ते 'स्वस्ती'त्युक्त तेभ्य आशिषो गृह्णीयादिति । इति यमलशाति ॥ अथ प्रथमदिनादिपु देवीगृहीत बालकरक्षण । मदनरत्ने योगसागरे १५ " प्रथमेऽहनि गृहाति बालक बालिनी ग्रही ।" 'पापिनी ग्रहीति नारायणाये पाठ । गधिनीति पुराणोत्तरे। तया गृहीतमात्रस्य चष्टितान्युपलक्षयत् । गात्राद्वेगो निराहारो लालाग्रावानिवर्तन ॥ "लिंपेत घातकी लोधमैजिष्ठातालचदन । धपयन्महिषाक्षेण ततो मुचति सा नहीं।" लेपनधूपने बालस्य नारायणीये बलिदानानुवृत्ती मत्स्यमाससुरामक्ष्यगघासृधूपदीपकै । बलि दद्यादिति " शष ॥ बलिमत्र प्रयोगसारे "ॐनमश्चामुड भगवति विद्य जहे' हां हां ही ही अपसरतु दुष्टाहा हु । तयथा गच्छतु यातान्यत स्थाने रद्रा ज्ञापयति स्वाहा । विद्य ज्ज है हाहीहुहु मुच मुच स्वाहेति । बालग्रहाणा विद्येय शस्ता व निक्दन ।' पलिश्च रवेरुदयेऽस्ते दिनार्दै वा देय । बलिस्यानानि प्रयोगसारे २५ कदरश्च करजश्च विनीतो निब एव च । अश्वथोदुबरश्चैव श्लष्मातकटौ तथा मातृवृक्षा क्रमेणोक्ता पूर्णदीशातदिग्गता । तपामक समाश्रिय बलिं दद्याद्यथोदितमिति ॥" 'प्रतिस्थूल प्रत्यदक प्रतिवृक्षमथापि वा।" स्थूल तट ! कचित्तु कूलमित्येव पाठ ॥ अत्राशायामनूक्तायां प्राप्राक्तानामनुसारत । यत्र वा रोचते तत्र मातुर्ण बलिमाहात् ।। कृत्वा नीराजनांत बलिमिति विधिवदारमाहूय सस्पृश्य द्भिस्तत्सर्वगात्र शिरसि सकुसुमैरक्षतैर्धामयिवा । १धक्षऽपयहर-हाहाहीहा २ क्षध-बभाता ३ डक क्षमरध-जा । हफामानु, सघरख-अफन-काननु । २० " ११-१२ ·मालरक्षाकरणादि। [शति- " ॥ " परिचित क्षिप्वाऽमे देवताया विपिनुपाहतेस्तव गीतेः सुभत्रैः । कुर्याद्रक्षो साक्ष्य क्षणमिव विलयं याति दुष्टयहातिः । नौजनमंत्रोद्धारो नारायणीये ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च स्वंदा वैश्रवणस्तपा । रक्षतु त्वरित पाळं मुंच मुंच कुमार। ५ कालगुणोत्तरे "पलाशाश्वत्यकपित्यविल्लोपरपछवाः । पंचमंगाः स्मृता येते भालाना हितकारकाः । सापितं भूषितं पालं ततो मुंचति सा ग्रही" प्रयोगसारेऽपि "पलाशोढुंचगवत्यविल्वन्यमोधपष्ठवाः । कपितेन कपायेन परिपंचप्रशांतये । स्नापयदिति मदनः । अत्र मंत्रःॐनमश्चामुंढे स्पादिवलिदाने पूर्वमुक्तः । रक्षामंत्रः प्रयोगसारे १० रक्ष रक्ष महादेव नीलग्रीव जटाधर । महैस्तु संहितो रक्ष मुंच मुंच कुमारकं " अखें मंत्र भूर्मपत्रे विलिरूप तत्पत्रं मुर्ज पनीयादिति मदनः । बालकशिलास्पर्शपूर्वकं जपे मंत्र • उक्तः प्रयोगसारे सर्वमातर इमं ग्रहं संहरंतु हुं रोदय । स्फोटय २ । स्वाहा गर्ज २ सर २ गृहर आमईय २ हिम २ हन २ एवं सिद्धि दो शापयति स्वाहा । अत्र होमोऽपि प्रयोगसारे २५ ॐकूष्मादि मगवात सुरागिणि सुमंहिते मुंच २ दह २ पच २ सर २ गच्छ २ स्वाहा । कृत्वा चतुष्पथे कुंडं मंत्रेणानेन मंत्रावित् । विरात्रं पंचरात्रं वा सहस्रं जुहुयातिले " याति दुष्टमहाः शांति बलिना चानुमोदिताः" घालरोदनपरिहाराय यंत्रमुक्त प्रयोगसारे पडनमध्ये ह्रींकारस्तन्मध्ये शिशोनाम विलिख्य पटस' अनेषु अलुलुवस्वाहेति मंत्रस्य पडक्षराणि विलिख्य तदहिरेव द्वितयं विलिख्य तदहिरघोमुरर्द्धचंद्ररावेष्टय पंचोपचारैः २० संपूज्य बालहस्ते बन्नीयादिति । अय बालग्रस्तवः प्रयोगसारे प्रणम्य शिरसा शांत गणेशानंतमीश्वरं । पालमहस्तवं वक्ष्ये समस्ताभ्युदयपदं । तपसा यशसा दीप्या वपुषा विक्रमेण च । निर्दिष्टो यः सदा स्कंदः स नो देवः प्रसीदतु । रक्तमाल्यांबरघरो रक्तगंधानुलेपनः । रक्तादित्योज्ज्वलः शांतः स नो देवः प्रसीदतु ॥ २५ " यो नंदनः पशुपतेर्मातॄणां पावकस्य च । गंगोमाकृत्तिकानां च स नो देवः प्रसीदतु । 'देवसेनापरिवृतो देवसेनार्पितः सदा । देवसेनापतिः श्रीमान् स नो० । " शक्तिः शक्तिधरापूरः कुमारः शिखिवाहनः । सुरारिहा महासेनः स नो। महत्या सुंदरो दांतो देवैश्वर्योदयान्वितः । नानाविनोदसंपन्नः स नो०॥ "प्रबोपा सुप्रबोघा च बोधना सुप्रबोधना । प्रबुद्धा च प्रबोधा च सुप्रीता सुमनास्तथा ॥ मनोन्मनीति विख्याता योगिन्यः पातु बालकं । सुक्ता सक्मिणी चैव मंदवेमा विभीषशा " विद्युजिव्हा महानासा शतानंदा तथा पर । बालदा प्रमदा चेनि योशियः पातु बालकं ।। १६-मैत्र । २ ज-बहिनमिद्विवर्य उदयन-वृत्तवः अवसर- बार-दूतदये ३ इ-शाफिर घस-शहर इ-शक्रशक्तिघरः दय-शाक्ति " ·मयूखः] वालग्रहस्तकः। " t" " " “ “ " " " हरिणी चाय वाराही वानरी कोष्टुकी तया। कुड़ेरी कोटराक्षी च कुंभकर्णा च चहिनी ॥ बलादिकारिणी चेति योगिन्यः पातु बालकं । शुद्धाविशुद्धा श्रद्धा च योगसिद्धा मितंवदा । सुमगा शुभदा गोरी बुलाविकरणीति च । नानाविज्ञान विख्याता योगिन्यः पातु बालकं । लंबा प्रलंबा च तथा लंबकी च लंबिका। ज्वालाकराली कालिंदी कालिकति यथोदिताः । "स्वच्छंदाचारसंपन्ना योगिन्यः पातु बालकं । प्रणीता सुप्रणीता च मालिनी विश्वमालिनी । “विमला कमला माली लोला रौद्री च विश्वदा । विचरत्यो यथाकाम योगिन्यः पातु बालकं ॥ "वायुवेगा महावेगा सुवेगा वेगवाहिनी । शशिनी हंसिनी दृष्टिः पुष्टिः पौष्टिकसिद्धिदा ॥ "दिव्यानुभावा वाहिन्यो योगिन्यः पातु बालकं । भ्रमिनी भामिनी नित्या निर्भिन्ना सुभगा गुहा । क्लेदिनी द्राविणी वामा योगिन्यः पातु बालकं । रुद्रशक्तिविनिष्क्रांतमेकाशीतिकमोदितं । योगिनीदमेतद्धि सिद्धविद्याधराचित । स्कंदग्रहाधिदैवं तद्धालकं पातु सर्वदा ।। १० शंकुनी रेवती देवी शिखा च मुखमंडिका । प्रलंबा पूतनाख्या च कटपूतनिका पुनः । विजया गोमुखी धूम्रा मुंडमाला तथापरा । अधोलंबा च पद्मा च कुमुदाऽप्यथ चौबिका ।। मानिनी चैव काली च देवी प्रेतमुखी तथा । ऐंद्री मार्जारिका भूयः कुरुणी च शुभा कशा " कालरात्रिश्च माया च लोहिता पिलिपिचिका । भीतारणी चक्रवादा भीषणा दुर्जयापरा ॥ -" तापनी कटकोली च मुक्तकेशी महाबला । अहंकारी जया तददजमेषा त्रिदंडिका । “ रोदनी मुकुटाभिख्या ललाटा पिंगला तथा। शीतला बालिनी चव तापसी पापराक्षसी ।। मानसाधनदा देवी वलानावर्तिनी तथा । यमुना जातवेदा च मानिनी कलहंसिनी ॥ " बालिका देवदूती च वायसी यक्षिणी तथा । स्वच्छंदा पालिका चैव वासिनी चाबिकेति च । पंचाशच कुलोत्पन्नाश्चतुष्पष्ठिसमीरिताः । योगिन्यो नित्यसंतुष्टाः स्कंदापस्मारदेवताः ॥ " नानारक्षाधिकारस्था बालकं पातु सर्वदा । महालक्ष्मीमहातंगा महासेना महाबला ॥ महाकंपा महामीमा महातेजा महोत्सवा । महासेना महाचंडा मोहिनी वीरनायका । एकवीरा-विशालाक्षी-सकेशी-सुमनास्तथा । सुकेशिनी च संतुष्टा देखिनी च विलंबिनी । मामिनी चाथ सौवर्णी सिंहवका कटंकिनी । भ्रमरा चैचला चंपा सिद्धिदा च तथापरा॥ “शातोदरी धृतिः स्वाहा स्वधाख्या च सनातनी । शंबरा च तथा देवी नीलपीवा तयांपिका ॥ 'वितला गंधिनी वामा फ्रीडती चैव वाहिनी कर्षिणी मालती फुल्ला कालकर्णी च चंडिका ॥ चित्रानना गुहा चेति पार्वती संगतिर्गता। पंचाशनवसंपन्ना शकुनी देवतप्रिया । " यौगिन्यः कामरूपिण्यो बालकं पातु सर्वदा । विश्वंतपा एमावज्ञा सर्वज्ञा सर्वगा गुहा । "दुर्गा सरस्वती ज्येष्ठा श्रेष्ठा पद्मा परापरा । प्रमदा रोहिणी शीता प्रव्ही प्रव्हादिनी विमा R विभूतितितिः प्रीतिः प्रकृतिप्रमतिर्यथा । एता भगवता सृष्टा योगिन्यो योगसिद्धिदाः ॥ "पंचविंशतिराख्याता रेवतीशक्किगोचरा । जगदाप्यायनकरा बालकं पातु सर्वदा । नंदश्चैवोपनंदश्च गोमतिः सुमतिस्तया । विद्यानिहो महाकाल करालस्तिमिलोचनः ।। "तेसहोडा विरूपाक्षो मोमुखो वडवामुखः । कालाननः करालश्च शंकुकर्णो विमीषणः ।। एते शकुंदनोपन्ना धीराः घोडश राक्षसाः । पूतनादेवताजुष्टा घाटकं पातु सर्वदा । " . २० " " " .

·कालविचारः। [शांति- " " ॥ "वत्रिणी शक्तिनी चाट्या दंहिनी सागिनी तया। पाशिनी ध्वजिनी देवी गदिनी शूलिनी परा। " पविनी चक्रिणी चेति सर्वाकारा भयप्रदाः । एता दिङ्गिमिती देव्यो योगिन्यो देवकीर्तिताः। अधिभूतप्रधाना या पायात्सा शांतपूतना । प्रसन्ना मातरः सर्धा बालकं पातु सर्वदा ॥ " अर्थको जलको भूमा उग्रः स्कंदश्व कीर्तितः । वीरेशाः पितृभिः सृष्टा नेजमेपाधिदेवताः ॥ पंचशक्तिप्रधानास्ते वाटकं पातु सर्वदा । " भेरवा वीरमाता च क्षेत्रपाला विनायकाः । हाकिन्यो रुद्रशाकिन्यो यक्षरक्षांसि पन्नगाः । " वराश्चावांतरा भूता मनुष्याः पशवो मृगाः । सरीसृपाश्च संतुष्टा बालकं पातु सर्वदा ॥ " आदित्या वसवो रुद्राः पितरो मरुतस्तथा । मुनयो मनवः छाला ग्रहयोगाः सनातनाः ।। सिद्धाः साध्याश्च गंधर्वा देव्यश्चाप्सरसा घराः । विद्याघरा महादेत्या बालकं पातु सर्वदा । १० सहजा योगजा चैव वीरजा मंत्रजा तथा । योगिन्यो योगवनिता नानाविमवगोचराः ।। " भवानी नाम संतुष्टा बालकं पातु सर्वदा । भूलोंके च भुवोंके स्वलोक याश्च मातरः ॥ " अपश्चोध च तिर्यक् च क्रीडत्योऽनंतमूर्तयः । प्रसन्नयोगसपना दिव्येश्वर्यसमन्विताः । " स्वछंदपदसंभूतभैरवैः परिवारिताः । रक्षतु बालकं प्रीताः शातिर्नयतु चेतसा ॥ "दिव्यं स्तोत्रमिदं पुण्यं बालरक्षाधिकारकं । जपेत्संतानरक्षार्थ यालदोहोपशांति ॥" इति बालस्तवः ॥ इदं च स्तवांत कृत्यमाद्यमासवर्षयोर्दितीयादिदिनमासपेंप्यपि कार्य। विशेषस्तूच्यते कुमारतो "प्रथमे दिवसे मासे वर्षे वा योगिनी तदा । अयवा नंदिनी नाम्ना पूतनाक्रमते शिशुंग " तद्गृहातस्य बालस्य ज्वरः स्यात्प्रथमं ततः । मात्रशोषश्च वैवय नाहारेच्छा भृशं भवेत् ॥ छढिी च कंपश्च हीनज्वरयुतस्तदा । विधानं तब वक्ष्यामि येन मुंचति पूतना || " नदीमृत्तिकया कुर्याच्छोभनां पुत्रिका ततः । शुक्लौदन शुक्लगंधस्तथा शुक्लानुलेपनं ॥ " शुक्लपुष्पाणि वै पंचवजाः पंचपदीपिकाः । स्वस्तिकाः पंचपूर्वाण्हे पूर्वस्यां दिशि संयतः ।। " बलिं दद्यादथोशीश्चतसर्पपमेव वा । शिवनिर्माल्यमारिनृकेशानिवपत्र । " गव्यं घृतं चेत्येतेन धुपयेच्चैव बालकं । एवं दिनत्रयं कृत्वा चतुर्थे शांतिवारिणा ॥ " स्नापयेबालकं पश्चाद्भोजयेच्चापि निर्भुकं क्षीरेण भोजयदेवं सुस्थो मवति बालकः ।। २५ शांतिवारिणति 'शन इंद्रामी शन्नो धात' इत्यादिवः स्वस्वशाखापठिनमन्त्री भिमंत्रित वारि शांतिवारि । अथवा वक्ष्यमाणमंत्रेण शतकृत्वोभिमंत्रितं वारि शांतिवारि । "द्वितीयदिवसे मासे हायने वा सुनंदना 1 गृहाति पूतना बालं योगिनी स्वस्तनापि वा ॥ " ततो मवेज्ज्वरः पूर्व संकोचो हस्तपादयोः । दंतान्त्रसादत्यनिशं निमीलयति चक्षुषी ॥ " आहारं च न गृहाते दिवारानं च रोदिति । अक्षिरोमं उईनं च भवेद्भौतिः पुनःपुनः । ३० " कृशत्वं च प्रजायत इत्येतच्छिशलक्षणं । तंडुलप्रस्थापिटेन विनिर्मायाप पुत्रिकां । "श्रयोदशध्वजा दीपाः स्वस्तिकाय बलोदना । प्रस्थप्रमाणपिष्टेन सिद्धापाश्च मत्स्यकाः ।। ११-देताला ।क्ष-वारा । ३ अज्ञन-तथा । ४ दयोश्रतसर्थपोशारमेव या ५-यालक । " २० ·. मयसः ] मासदिमवर्षानुसारते रक्षाकरणं । " मांसं चेत्येतदखिलं पश्चिमायां दिशि क्षिपेत् । पश्चिमायां च संध्यायामेतइयादिननयं -धूपशांतिनानबाह्मण भोजनानि पूर्ववत् । " तृतीये दिवसे मासे वर्षे वा पूतनाभिधा । गृहीयायोगिनी घालं ततः पूर्व ज्वरो भवेत् ॥ "प्रस्थप्रमाणपिष्टेन पुत्रिकां कारयेत्ततः । रक्तौदनं धजो रक्तः स्वस्तिको रक्त एव च ॥ ។ रक्तपुष्पं रक्तगंधस्तथा रक्तानुलेपनं । पश्चिमायां च संध्यायामुद्दीच्या निक्षिपेदलि । धूपशांतिनानम्राह्मणभोजनानि पूर्ववत् । -" चतुर्थेऽहनि मासे तु वर्षे' गृहाति बालकं । तुषमंडनिका नाम पूतना चाथ योगिनी ॥ " मीषणाख्या ततस्तस्य जायते प्रथम ज्वरः । गात्रभंगो स्थिति? वैवषय चाक्षिमीलनं ॥ वैफल्य श्यामता श्वासः कासोरुचिरितींगितं । तिलपिष्टमयः कृत्वा पुत्रिका विल्वकंटकैः ।। " अष्टांग रच येत्पुष्पयुक्तं शुक्लधजोऽर्जुनः । स्वस्तिकोर्द्धप्रस्थसिद्धं मक्तं तावदपुपकाः ॥ "त्रिसंध्यं पश्चिमाशाया बलिं दद्यात्म यत्नतः ।” तावदपुरका इति अर्द्धप्रस्थपरिमितेनान्नेन कृता इत्यर्थः । - गांधंग सपनिर्मोई लशुनं निबरन । मनुष्य केशमाजरिलोमान्याजघुनं तथा ॥ " एतेश्च धूपयेदेकनिशि संध्यानयेऽपि च । एकनिशि एकस्मिन्नेव दिने बलिरित्यर्य । शांतिमान मंत्रब्राह्मणगोजनानि च पूर्ववत् । " पंचमे दिवसे मासे वर्षे वा पूतना शिश। विडालिकाख्या गृह्णीयात्प्रथमं जायते ज्वरः.. " हिका श्वासश्च शुल च गात्रभंगो सचिस्तथा । तंडुलप्रस्थपिटेन निर्मायायोपुत्रिका । 'शुकोदनं धमाः पंच स्वस्तिका: पंच चोज्ज्वलाः । पंचदोषास्त्रशुक्लानि कुसुमानि च चंदनं । २. "अपराहे वृक्षमुले पश्चिमाया दिशि शिवेत्॥” धूरस्तुगोशृंगं लशुनमित्यादिक । शांतिधानमंत्र- ब्राह्मणभोजनानि च पूर्ववत् । " षष्ठेऽहनि तथा मासे हायने चापि बालक । पूतना शकुनिर्नाम गृहीयात्तदनंतरं । घर उद्देजनं गाने शोष. श्वासोऽचिस्तथा । काशश्च हस्तपादाक्षिसंकोचश्चेति लक्षणं । तंहुलप्रस्थपिष्टेन विनिर्मायाय पुत्रिकां । कृष्णोदनं धजाः पंचकृष्माः स्वस्तिकपंचकं । “ कृष्णमेवाथ मत्स्यांश्च पायते दुग्धमेव च । मांस चापकास्त्वर्द्धप्रस्थापिष्टविनिर्मिताः । अपराहे पश्चिमायां निक्षिपेदलिपुत्रिकां । पुत्रिका पूर्ववकृत्वा पललं शूलपाचित । मत्याः पष्टिकाश्चैव रक्तं च प्रस्थसमितं । उदीच्या पूर्वसंध्यायो बलिदेयः प्रशांतपे॥" अत्र बलिरानगोपिकल्पः। तयोरेव काठयोर्चालकस्य धूपो देयः गोगलशुनरियादिकः । तथा शांतिस्नानं ब्राह्मणभोजनं च । पलिदानपूजायां मंत्रस्तु । 'दफदस्वाहा। " सप्तमे विवते मासे वर्षे वा मुझेरेवती । गण्हाति पूतना बालं ततः स्यात्मपर्म ज्वरः । -“ मात्रमंगोऽय विदेष आहारे कंपरोदने । येतलक्षणं तत्र पलिया प्रशांतये । ." प्रस्थसम्मितपिष्ठन सम्यक कृयाय पुत्रिका | सप्तधना सहदी स्वस्तिका सात वैता। १४- । २ दक्षध-स्य । ३ झरत-अफल्म्साहा। माट। m " " ·अष्टमायेदिशदिवसमासादिषु । [शांति- "पुष्पाणि मत्स्यमसिं च भक्तं चैत्युदगाहेरत् ।। धूपस्तु गोशृंगरशुनमित्यादिकः । शांतिस्नान माह्मणभोजनं । मंत्रातु, 'अहीं फट स्वाहा । अष्टमे दिवसे मासे वर्षे चाक्रमते शिशु । विटालिका नामधेया पूतनाऽस्य ततो ज्वरः ॥ " गात्रभेदोऽत्र दित रोदनं नेमीलनं । जिव्हाशोपः शिरस्फोट आहारद्वेष एवं च ॥ " अशिरोगो भवेदेतदिगितं तद्ग्रहाच्छिशोः । तंदुलप्राथविष्टेन पुत्तलो कारयेत्ततः ॥ " पायस मधुसपिश्च क्षीरलाजाश्च शष्छुली । गुग्गुलु मैपामांसं च तथा पर्पटिका अपि । ध्वजा दीपाश्च चत्वारो गंधा नानाविधा अपि । सुमनांसि च रक्तानीत्येवं मंत्रोदितो बलि: । " अमुं समाहरेत्पूर्व संध्यायो दक्षिणादिशि कृष्णाटम्यां वश्यमानमंत्रणानेन संयतः ॥ अनमो नारायणाय त्रैलोक्यविद्रावणाय । अह्रीं फट स्वाहा । अनेनैव च मंत्रेण पूजादि बलिहरणांत । १. कर्म कुर्यात् । धूपस्तु गोशृंगलशुनमित्यादिकः । शांतिस्नानं बाह्मणभोजनं च । अत्र कृष्णाटम्या बलिहरणमिति न नियमार्थ किंतु सति संभव प्राशस्त्यार्थ । अन्यथा तत्प्रतीक्षायां शिशुविनाशपत्तेः। " नवमे दिवसे मासे हायने वाऽपि बालकं । गुण्हाति मदना नानी पूतना तदनंतरं ।। ज्वरदिगाध्मानं कासश्वासश्च तृष्णता । गात्रभंगश्व शूलं च चिन्हान्येतानि बालके । "प्रस्थमात्रेण पिष्टेन विनिर्माय च पत्रिकां । ओदनं मत्स्यमासं च पर्पटी चे मूलिका ।। १५ “ निक्षिपेत्पूर्वसंध्यायामुतरस्यां बलिं दिशि । अत्र मंत्रः। ॐनमो भगवते वासुदेवाय कृष्णमंडले बलिमादाय हर हुं फट् स्वाहा । धूपस्तु गोश्रृंगलशुनमित्यादिकः । शांतिनानं ब्राह्मण- मोजनं च। दशमे दिवसे मासे हायने वाऽथ बालकं । पूतना रेवती नानी गृहीयादालके ततः ॥ ज्वरः छर्दिः कासश्वासों शूलं चेत्येतदीरितं । यत्र द्वेषश्च तत्रायं बलिदैयो विचक्षणः । प्रस्थप्रमाणपिष्टेन पुत्रिकां तत्र कल्पयेत् । अष्टांग लेखयेत्तर बिल्ववृक्षस्य कंटकैः ।। "गुडोदनं च सर्पिश्च ध्वजाना पंचविंशतिः । स्वस्तिकानां प्रदीपाना पंचविंशतिरेव च । " चत्वारि रक्तपुष्पाणि होतदक्षिणदिग्गत. । संध्यात्रय वक्ष्यमाणमंत्रेणानेन निक्षिपेत् - ॐ नमो भगवते वासुदेवाय हन हुं फट् स्वाहा । धूपो गोशृंगलशुनमित्यादिकः । शातिनानं बाह्मणभोजनं च। "एकादशदिने मासे हायने पूतनाचिका । गृण्हाति बालके पश्चाज्ज्वरस्तस्य प्रजायते । अन्नद्वेषो मुखे शोषो गात्रभंगश्च रोदनं । अष्टिरपौत्येतलक्षणं तद्गृहाच्छिशोः। पुत्रिका माषपिष्टेन रचित्वा श्रुक्लमोदनं । पुष्पाण्यपि च शुक्लानि ध्वजाना पंचविंशतिः । " स्वस्तिकानां प्रदीपानां पंचविंशतिरेव च । एतत्सर्व यमाशाया संध्यायां प्रातराहरेत् । अब मंत्रः । ॐ नमो भगवते ताराय चंद्रहासवजहस्ताय ज्वलदुष्टपहाय फट् स्वाहा ।। ३. भूपतु गोगलशुनमित्यादिकः । शांतिमानं बाप्पभोमनं च । प्रथमदिवसमासवर्षमुहातपूरना- हरोक्तं द्रष्टव्यं । " २. “ ·។ मयूख ] बौधायनोक्तिशातयः । "इंदिश दिवसे मासे वर्षे या पूतना शिशु । अद्भुताच्या प्रगण्हाति ज्वर स्यात्मथमं ततः । “ रोदन सर्वदा दैतखादनं रक्तनेता । रोमांचस्ताप इत्येतदखिलं तस्य लक्षणं । तंडुलप्रस्थपिष्टेन कृत्वा तन्नामपुत्रिकी त्रयोदश स्वस्तिकाश्च वजा दीपात्रयोदश ॥ “ अपूपा मस्यमांसं च तथा पर्पटिका अपि । एतत्सर्व दक्षिणस्यां दिशि मंत्रेण निक्षिपेत् । मंत्रस्तु। ॐ नमो नारायणाय प्रज्वलद्दब्रहस्ताय हर हर शोषय २ मर्दय २ पातय २ हन हन दुष्टसत्वाना हुं फट् स्वाहा । गोशृंगीमत्यादिको धूपः । शांतिस्नानं ब्राह्मणभोजनं च । अथ बौधानयोक्ता ज्वराद्युत्पत्तौ शांतयः। प्रतिपदि कष्टं संदेहो वा दिनान्यष्टादश । अग्निर्देवता अमिरस्मीति पूजामंत्र: । हैमी प्रतिमा । वृतधूपो घृतदीपश्च । यथासंभव नैवेद्य धृतं होमद्रव्यं शांतिर्मवति । अत्र सर्वत्र प्रयम तत्तत्तिथिदेवतामंत्रजपः सहस्रादिसंख्याकः । पश्चात्पूजा- होमदानादि होमसंख्या चाष्टोत्तरशतादिव्याधितारतम्येन कल्प्या। सहस्रं मृत्युनिर्देशो द्वितीयायां १० दिनानि षोडश ।ब्रह्मा देवता ब्रह्मज्ञानमिति जपपूजाहोममंत्रः । अगुरुधूपः । घृतदीपः । सर्वत्र शर्करानेवेयं । तिलयवाज्यानि होमद्रव्या प्रतिमा च हैमी। तृतीयायां दिनानि नवापार्वती देवता। गौरीमिमायेति मंत्रः दूर्वाभिः पूजा ! कुंकुमधूपः । गुग्गुलु धूपो घृतदीपः । द्राक्षाक्षीराज्यं नैवेद्यं पायसंत्रिमधुराकादूर्वाश्च होमद्रव्य प्रतिमा हैमी। चतुर्थी दिनानि घोडशा गणपतिर्देवता गणानां त्वैति पूजाहोमादिमंत्रः। हैमी प्रतिमा । कुंकुमरक्तचंदनं गंधः । करवीरादीनि पुष्पाणि अगुरुधूपो १५ घृत दीपो लड्डुका इक्षुखंडानि नैवेद्यं । नारिकरशकलानि कदलीफलानि च होमद्रव्यं । पंचम्यां दिनान्येकविंशति गा देवताः। हैमी प्रतिमा । नमोस्तु सभ्य इति मंत्रः ।चंदनं गंधः । सुरभि पुष्पाणिघृितधूपः। पयोनैवेयं । तिलयवाज्यपायसशर्करामधुनि यथायोग होमद्रव्यं । षष्ठ्या दिनानि द्वादश । स्कंदो देवता । 'द्रप्सचस्कंदेति पूजामंत्रः । पीतं चंदनं रक्तं वा गंधः । रक्तानि पुष्पाणि जातीपुष्पाणि वा । जटामांसी धूपः । लड्डुकादि नैवेयं । फलानि वा । तिलयवाज्यं होमद्रव्यं । २० हैमी प्रतिमा । शांतिर्भवति । सप्तम्यां दिनान्यष्टौ । दिननायो देवता । आसत्येन आकृष्णेनेति वा मन्त्रः। हैमी ताम्रजा वा प्रतिमा । कुंकुमं गंधः। करवीरादीनि पुष्पाणि । गुग्गुलो धूपः । शर्कराधृत- संयुतं पायसं । नानाफलानि च नैवेयं । अर्कसमिधः पायसं होमद्रव्यं । अष्टम्यां दिनानि त्रयोदश। ईश्वरो देवता । तमीशानमिति पूजामंत्रः । राजती प्रतिमा । कर्पूरमिश्रितं चंदनं गंघः । बिल्व- दलानि अर्कपुष्पाणि नीलोत्पलानि च पुष्पाणि । जटामांसी धूपः । पायसं नाना भक्षाचे २५ नैवेयं । मधुरातास्तिला होमद्रव्यं । सांगशांतिर्मवति । नवम्या दिनान्यष्टादश। भगवती दुर्गा देवता। "जातवेदसं इति पूजामंत्रः । हर्मा मातमा ।रक्त चंदन गधा कुंकुमाद का जपाकुसुभाष पुष्पी गुग्गुलुधूपः। घृतपक नैवेद्यंत्रिमधुराक्तं पायसं होमद्रव्यं देव्यदधिक्तपात्रदानं तद्भताय वा। दशम्यां दिनानि पंचविशतिः । यमो देवता। हैमी लौही वा प्रतिमा। यमाय वेति पूजामंत्रः। चंदनं भृगमदश्च गंधः। मधुसजरसश्च धूपः । तिलतैलदीपः । बिल्वपत्राणि कृष्णतिलाश्च पूजाद्रव्यं । ३८ कृशरानं नैवेद्यं । घृतं मधुतिल मुद्रा होमद्रव्यं । एकादश्यां दिनानि सप्त । विश्वेदेवा देवता । विश्व देवास इतिमंत्रः। हमी प्रतिमा श्वेतचंदनगः । कृष्णागुरुधूपावृतदीपः ।तुलसीपत्राणि । पूजायां १.सं. २ज्ञ नफ।

·८८ आश्वलायनोक्ता वारशांतिः। [ शांति- यव ।मोदक नैवेद्यं । तिलयवमध्याज्यं होमद्रव्य द्विादश्यां दिनानि दशारुद्रो देवता। या ते रुद्रेति मंत्रः । हमी प्रतिमा।चंदन श्रीखंड । अगुबूंपो पृतदीप पायस नयेयं । चंपक पुष्पं । कमलं वा! पूजायां तिलयवाज्यनीहिमनिहोमद्रव्यं । शातिर्भवति त्रयोदश्यां दिनान्यष्टौ शशी देवता। रोमी राजती वा मूर्ति आप्यायवेति मंत्रः। पूजादो। श्वेतचंदनं गंधा चंदनधूपः । धृतदीपः। दधिशर्करा- ५ नवयं । तिलयवासिमध्वाक्तहोमद्रव्यं । शांतिप्रति । चतुर्दश्यो दिनानि द्वारिंशतिः शिंदेवता। शंमवायेति मंत्रः । रोक्मी राजती वा मूर्तिः। श्वेतचंदनं गंधः । अपुष्पं बिल्वदलानि वा। अगुरुधूप पायसं नैवेद्य । त्रिमध्याक्तास्तिला होमद्रव्या अमायां दिनान्यष्टादश। शची देवता । होतायक्षदिति मंत्रः । हैमी प्रतिमा । कुंकुमादि गंधः। नानासुगंधपुष्पाणि कृष्णागरुधूपः फेणिकापूरिकादिनैवेद्य । शकराधृतपायस होगद्रव्यं । पूर्णिमायाँ दिनानि षोडश । चंद्रो देवता । दमनक पूजार्थमन्यत्सर्व १० प्रयोदशीशांतावुक्तं ग्राह्यं । इति तिषिदोषशांतिः । अथाश्वलायनोक्ता वारशांतिः आदित्ययारस्य रुद्रो देवता या ते रुदेति मंत्रः । हैमी राजती वा मूर्तिः। चंदनं गधः अगुरुधूप: घृतदीपः । पायस नवयं । मद्रव्यं च । सोमवारस्य पार्वती देवता । गोगमिमीयति मंत्रः हेमी राजती वा मूर्ति: कुंकुमाध: सुगंधि पुष्पं । अगुरुधुपः । घनदीप:। नानामध्याणि नैवेधे तिल. १५ यवाहोमहव्यं । देवभक्तसंतर्पणं च । भौमस्य दो दवताऽन्यत्सर्वं षष्ठीशांतिवत् । बुधवारस्य विष्णुर्देवता । 'विष्णोराटमसीति' मंत्रः । हेमें स्वरूप । पीतचंदनं । पीतपुष्पाणि । कमलानि च । अगुरुधूपो घृतदीपः । यवलका नैवेद्यं । तिलयवाज्यहोमः । गुरुवासरस्य ब्रह्मा देवता । ब्रह्मजज्ञानमिति ' मंत्रः। हैवी प्रतिमा । कुकमगंधः । पर्णपुष्पं । गुग्गुठधूपः । शर्कराज्यं नोय। तिठयवधानाघृत होभद्रव्यं । शुक्रवासरस्य इंद्रो देवता । त्रातारमिंद- २. मिति मंत्रः । हेमी राजती वा मूर्तिः । चंदन गंधः । चंपकं पुष्प । अगुरुधूपः । घृतपकं नवे । तिलयवाज्यमऽनि होमद्रव्यं । शनिवासरस्य यमो देवता। 'यमेन दत्तमिति' मंत्रः । हमा लौही वा मूर्तिः । ताम्रति केचित् । चंदनं गंधः । पुष्पं कृष्णं । मधु धूपः । तिलतेलदीपः । घुमत्स्याश्च नैवेयं । तिलामधु च होमद्रव्यं शातिर्भवति । इति वारशातयः । अथ नक्षत्रशांतयः। २५ वृद्धवसिष्ठः “रोगशांति प्रवक्ष्यामि रोगातीनो शरीरिणा । बलिपूजागहामैश्च जपब्राह्मणमोजनेः । " यस्मिन धिष्ण्ये यदा नृणा रोगः संज्ञायते तदा। तद्धिष्ण्यपूजा कर्तव्या तवदीश्वरतुष्टये । " सुवर्णेन प्रमाणेन तदद्धिन दा पुनः । धिष्ण्येशप्रतिमा कल्प्या ययाविनानुसारतः । "ईशान्यामय वा प्राच्यामुद्रीच्या दिशि संलिखेत् । तंडळोपर्यष्टदल पमं गोमबमंडळे ॥ पंचामृतेः सलेपैश्च ततन्मः पृथक् पृथक । नाप्य कल्पोक्तमंत्रेण प्रतिमा स्थापयेत्पुनः । " कणिकायां सुसंस्थाप्य ध्यात्वा देवं समयेत् । वर्णवनगंधायै रक्तधूपोपहारकैः । १.स. १६२२ ।. २ ३.स. २।२।४ । ३ .. २३२२।४. ८३२।५ बम- मकुम । ६ कु. स. १३11117-माथ। । " ३० ·मयूल ] नक्षत्रशान्तय । ८९ ५ १० - "आरक्तवर्ण कुर्म च पचत्वकपल्लवैर्युत । शुक्रवनस्वर्णरत्न सर्वोषधिसमन्वित ।। मृत्पचगव्यसद्धीजफलशोदकुशान्वित । देवस्य पूर्वत स्थाप्य जलमत्रै समर्चयेत् ॥ 'प्रतीच्या स्थाडिले चन्हेिं विधिवस्थापयेत्तत्त । मुखाते जुहुयादुक्तद्रव्येणाष्ट सहस्रक ॥ तिलहोम व्याहृतिमिरष्टोत्तरसहस्रक । पूर्णाहुति च जुहुयात्सम्यक्पादिपूर्वक । तत शुद्धोपविष्टस्य रोगिण प्राइमुखस्य च । मत्रपूतै कुमगलैरगिरिभत्रकै । “ मार्जन कारयेत्तस्य सम्यक् सकल्पपूर्वक । नीराजन च शुद्धात्मा पूजास्थान समागत ॥ “देव हुताशन मक्त्या प्रणम्य प्रार्थयेदिति ॥ अमृतोद्भव धिष्पयेश यतस्त्व शकरात्मक । रोगादस्माच मा रक्ष तव वश्यश्च धिष्ण्यप । "इति प्रार्य ततो दद्यात्प्रतिमा वस्त्र सयुता। दक्षिणासहिता भक्त्या आचार्याय कुटबिने । ब्राह्मणाय यथाशक्त्या ब्रह्मणान् भोजयेत्तत । कृत्वा नक्षत्रपूजात तिथिवासरयोरपि ॥ " सन्किामानवाप्नोति रोमी रोमात्प्रमुच्यते । अश्विन्यामस्थितो व्याधिनवरात्रेण मुचति ॥ " देवस्य त्वेति मत्रस्य गायत्री कश्यपेोऽश्विनौ । इवतवर्गों सुधापूर्णकभाभीजधरौ पृथक ॥ चदनोत्पलपुष्पाज्यगुग्गुलौ तु गुप्रियो । क्षीरलड्डुकमाक्तारी समिघ क्षीरवृक्षजा । “ गुढोदनबलिं दद्याहीपे' सार्दै निशामुखे । भरण्यामुत्थितो व्याधिरचिरानिधनप्रद ॥ “ मासेन मुचल्यथवा दैवस्य कुटिला गति । त्रैपत्रकस्य मत्रस प्रोक्ताउदर्षिदेवता ॥ १५ " गधेगरु करवीर पुष्प धूपश्च गुग्गुल । अप्रदीप च सर्वेषा नैवेद्य च गुडौंदन ॥ “पाशदढ़धरो रक्तस्त्वाज्यमध्वाक्षतेर्हदि । महिषीनायकारूढ कृसरान बलि हरेत् ॥ " वक्ष्यमाणेन मत्रण बलि सम्यक्प्रदापयेत् । कृत्तिकासस्थितो व्याधिदशरात्रेण मुचति ॥ सक्नुवाभयवरद स्ववर्णो मेषवाहन । मेधातिथिजगत्यमी पुनतु मामित्यस्य च ॥ चदन यूथिकापुष्प धृतदीप सग्गुग्गुल । नैवेद्य तिलमाषान्न वरकानेन सयुत । गुडोदन हविस्तत्र पायसेन बलि हरेत् । रोहिण्यामुत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुचति । “नमो ब्रह्मणमनस्य गायनीविधिरीश्वर । शुक्ल कमडलुस्वक्षमूत्रामयवरप्रद ॥ चदन कमल पुष्प सदशाग च गुग्गुल । वद्य पायस साज्य सवदा तैहविर्भवेत् ॥ “ दधिक्षीरघृतक्षौद्रशाल्यनेन ब िहरेत् । चद्रभ चास्थितो व्याधि पचरावण मुचति । " गावरदपाणिश्च श्वेतासौ रथवाचन । नवो नवा भवत्यस्य गायना गौतम शशी । २५ चदन कुमुद पुष्प दशाग पायसादन । नैवेद्य मडकापूपघृतोद्रसमन्वित । “ शर्करादधिमिश्रेण श्रुक्लान्नेन बलिं हरत् । अयामुत्थितो व्याधिरचिरान्निवनप्रद ॥ "मासेन मुचत्यथवा देवस्य कुटिला गति । " शुद्धस्फटिकसकाशशूळसनामयेष्टद । नम शकरायेत्यस्य बृहतीशो विधी कषि ॥ सौरम क्दन ३. पुष्प दशाग पायसोदन । समयाज्य हविस्तव दम्योदनबलिं होत ॥ "पुनर्वसोर्भवेत्याधिनवरात्रेण मुचति । कमडल्वक्षसूत्रेध्मदर्भामुम्रवभत्सदा । "अदितियाँश्च मत्रस्य बिटुमो हुहिणोदिति । हरिद्राकुम गप पुप सेवविकासव । " " १-कक्षाभोज । स ३।२३।३१ स II ·९० आश्लेषाचनुराधान्ताः। [शांति- . . ५ धूपो मलयज पिष्टं घृतानं पीतवर्णकं । घृताक्ततडुलहविः पीतानेन बलि हरेत् ॥ "पुण्ये समुन्धितो व्याधिः सप्तरानेण मुंचति । पीतो दंडकमंडल्लसूत्रोभयवरोधतः । "बृहस्पते परीत्यस्य त्रियुप जीवोंगिरा कषिः। कुंकुम बारिज पुष्प नैवेयं घृतपायसं ॥ " महागुडसंयुक्तमेतदेव हविभवेत् । समंडघृतान्नेन बलिं तत्र प्रदापयेत् ॥ आश्लेषासूस्थितो व्याधिः क्लेशान्मासेन मुंचति । नमो अस्त्विति मंत्रस्य विराहायेक्ष सपराट् ।। मधुवों मोगयुक्तः सनचर्भधाः शुमः । सकुंकुमागरुर्गधः पुष्पं चागस्तिसमवं । “ घृतगुग्गुलधूपोऽत्र नैवेद्य क्षीरसार्पिता । हविः साज्यं सुदध्यान दध्योदनपलिं हरेत् ॥ " मघायां चोत्थितो व्याधिरचिराभिघनप्रदः । अथवा सार्द्धमासेन धूम्रो दंडपवित्रधृक् । आयंतु नस्विति चास्य जगती पितरोक्षजः । चंदन चंपकं पुष्पं धूपः सघृतगुग्गुरुः । "नैवेद्यं धृतपिष्टान्नं तिलाज्यं सघृतं हविः । सतिलानं च मुद्दान्नं बलिं च पितृतप्तये ॥ पूर्वाफाल्गुनमे व्याधिरर्द्धमासेन मुंचति । मग एव भगवानियस्यानुष्टुप् भगोविधिः यथा भयंकरः पनवर्णः सिंहासने स्थितः । चंदन मालतीपुष्पं बिल्वदीपो घृतोदनं । " नैवेयं शर्करापूर्वलड्डुकाभिश्च संयुतं । धृतोदनं हविस्तत्र पायसेन बलि हरेत् ॥ " अर्यमः भवेयाधिरर्द्धमासेन मुंचति । पद्मवर्णः पद्मसंस्प. पद्मगर्मसमद्यातेः ।। १५ “ अर्यमायातिमंत्रस्य अर्थमा त्रिष्टुंबब्जयः । कर्पूरं कुकर्म गंधं पुष्प धूपकसंज्ञकं ॥ “ घृतगुग्गुलधूपोऽत्र नेवेयं घृतपायसं । होमद्रव्यं घृतानं स्याच्छाल्यनेन बलिं होद ।। " हस्ते समुत्थितो व्याधिर्नवरात्रेण मुंचति । उदुत्यमिति हिरण्यस्तूपो मायव्यादितिअपेत् । " रक्तगंध कुंकुमं च पुष्प राजीवसंज्ञकं । सगंधगुग्गुलो धूपो नैवेद्यं घृतपायस ॥ " मधुपुप्पं तिलाज्यान दूर्वाभिः सहित हविः । गुडशकरमध्धाज्यपिटाभेन वलिं हरेत् ॥ चित्रायामुत्थितो व्याधिदेशरात्रेण मुंचति । चित्रं देवानामित्यस्य त्वानुष्टः पितामहः। अक्षसूत्राभयकरचित्रवर्णः शिवे रतः। सकुंकुमागरुगंधकुसुमं चित्रवर्णकं ॥ " नैवेद्य मादकानाज्यं चित्रान्न सघृतं हविः । तदनेन बलिं दद्यात्सर्वरोगपनुचये ॥ स्वात्य॒क्षे चोत्थितो व्याधिः सर्वदा निधनप्रदः । एकद्वित्रिचतुःपंचमासापि विमुंचति । स नः पितेति मंत्रस्य गायत्रीमरुदंगिराः । सदाचर्मधरः कृष्णो गंधः कृष्णागरुर्मुशं ॥ ३५ " पुणं दमनकं धूपः चंदनागुरुगुग्गुलः । नैवेचे पायस साज्यं हविस्तेन बलिं होत । “दिदैवमें मव्याधिसिनकेन मुंचति । इंदामी आगतामेति गायत्री वाऽस्य चैव हि ॥ मधुचंदऋषींद्राग्री तयोनि व पूर्ववत् । श्रीखंड कुंकुमं गधं तयोः पुष्पं सरोरुह ॥ देवदारुस्तयाधुप नैवेद्य घृतपायसं । तदेवान हविस्तत्र चित्रान्नेन बलि हरेत् । " मित्रमे चोस्थितो व्याधिदशरात्रेण मुंचति । मित्रस्य चर्षणीरिति गायत्री चास्य चैव हि। " अपिहिरण्यस्तूपाख्यस्तब मित्रोऽधिदेवता । द्विभुजः पद्मगर्मामः पद्मभृत्पद्मसंस्थितः । 'कुंकुम पुंडरीकाख्यं पुष्पं धूप च चंदन नैवेद्यं पायसं साज्यं हविः कं च सूरणं । “बलिस्तत्र प्रदातव्यो मधुशर्करपायसं । घृतपूरकमाषानमुद्गगमश्च संयुतं ॥ १-य । २३ पन्चन, । ३ - नक्ष-दैवते । ५ ज्ञ-रेति । " " 1 ·" " . " ५ " ॥ मयुखः] ज्येष्ठादिशान्तयः। ज्येष्ठायामुस्यितो व्याधिर्मृत्यरेव न संशयः । अथवा मासमे वा मुंचत्येव न संशयः॥ इंद्रं च इति मंत्रस्य गायत्रीद्रोंगिरा ऋषिः । इंद्राय पूर्ववद्धं चंदनं कुंकुमं शर्म । कर्पूरधूपो नैवेयं चित्रानं सुमनोहर । हविस्तु सूरणं कदं मधुकंदै सुपायस " विचित्रपुष्पगंधेन दध्यनेन बलि हरेत् । मूलमे चोस्थितो व्याधिर्मासार्द्धन विमुंचति । सङ्गचर्मधरः कृष्णः करालवदनः प्रमुः ॥ मोषुणोऽस्य च गायत्री घोरः कण्वोऽथ नैतिः । " गंधः कृष्णागर पुष्पं पद्मं नीलोत्पलं शुमं । धूपः कृष्णागहापमिश्रान्नमुपहारकं ॥ तदेवानं हविस्तर माषान्नेने बलि हरेत् ॥ . "बारिभे चोस्थितो व्याधी रोगिणो निधनप्रदः । विमुंचत्यथवा मासेंद्विविषड्नवसप्तभिः । " आप्यायस्वेति मंत्रस्य गायत्री पद्मजो जल । सुवर्णो द्विभुनः पद्मपाणिगंधस्तु चंदनं ।। पद्मं शैलेयधूपोऽत्र नैवेयं धृतपायसं । इनिर्मसूपिष्टानं तदनेन बलि हरेत् । "विश्वभे चोत्थितो व्याधिः सार्द्धमासेन मुंचति । विश्वेदेवास इत्यस्य मायन्या विश्वदेवता । " कमंडल्वभयांमोजबरदश्च कुशासनः । चंदनं कमलं पुष्पं धुपं स घृतगुग्गुलः नैवेद्यं पायसाज्यानं हविरप्येतदेव हि । समिद्भिर्निचलैः सार्द्ध तदन्नेन चलि हरेत् ॥ " श्रवणे चोस्थितो व्याधिशरानेण मुंचति । अतो देवेति मंत्रस्य गायत्री पाजो हरिः॥ १५ " पीतांचरः कृष्णवर्णः शंखचक्रगदांबुनः । चंदनं मालतीपुष्पं धूपः कर्पगुग्गुलः ॥ शाल्यन्नं पसोपेतं मध्यमोज्यादिभिः सह । नैवेद्य हविरप्येतत्पायसेन बलि हरेत् । वसुभे चोत्थितो ब्याधिदेशराण मुंचति । त्रायतामिति मंत्रस्यानुष्टुब् व्यासो वसुस्ततः । चापबाणधर. शुक्लगंधकपूरचंदनं । वारिज गुग्गुलुधूपो नैवेयं धृनपायस ॥ " हविश्वोदुंबरसमिठ्ठडपायससंयुतं । लामाध्यम वाज्यतिलपिष्टबालि हरेत । " वारणे चोस्थिती व्याधिरष्टरावेण मुचति । इमं मे वरुण इत्यस्य गायत्री कण्ववारिपः । नागपाशधरः श्रीमान् वरररमविभूषितः । मकरस्थो गुरुगंधः पुष्पं च कमलोत्पलं ॥ "क नंदन धूपो नैवेयं घृतपोलिका । हविरश्वत्यसमिचिगानेन पलिं हरेत् । अजपाई भवेत्याधिः सर्वदा निधनपदः । अथवा बहुभिर्मासदिवस विमुंचति । वामपादकर भम्यामाकाशे पाय । प्रसार्य प्राजलिः साक्षादीश्वरं चिंतयेस्थितः । " शमरित्यापाजपाढायत्री चतुरानमः । कुंकुमं चंदनं गधं पुष्पं वेतार्कसंमत्र । धूपः शतौषधीमिश्रा नैवेद्य दधिपायसं । हविः कृष्मांडगंधः स्याइप्यनन बनि हरेत् ॥ “अहिर्बुध्न्ये भवे न्याधिः सार्द्धमासेन मुंचति । नमस्ते रुद्र इत्यस्य सर्व तव संस्थितं । "गंधचंदनकपीपुष्पं पद्मोत्पलं शुभं । सविलगुग्गुलु पो नेवयं घृतपायसं । मुद्रमापतिलानापियवनी हिमयं हविः । पूषा च देवतामोजवर्णो मोजरं शुभं । "रक्तचंदनगंधोऽत्र पु मंदारसंज्ञक । धूपस्तु गुग्गुलुः साज्यो नैवेय पृतपयर्स । " " ·९२ साधारण प्रयोग। [ शाति- " हविस्तदेव सजल दध्यनेन बलि हरेत् । "भूतेशानुगतो यस्माद्रोगनाथ महाज्वर । रोगादरमाञ्च मा नाहि त्व गृहीत्वोत्तम बलिं ॥" जन्मसधिषु नक्षत्रराशिलनेषु यमघटेषु प्रहार धनतारकेऽयमचद्रे रोगे पत्तौ मृत्यु रविमपादादशीसोभविशालैकादशीना भीमाद्रीपचीना बुधोत्तरापाटातृतीयाना गुरुशतभिषा ५ षष्ठीमा शुक्राश्वियमीना शनिपूर्वापाढानवमीना च योगे मृत्य । भरण्यनुराधा वा चढ़े आर्योत्तराषाढा वा सोमे मपाशतभिपग्वा भौमे अश्विनीविशाखाबुधे ज्येष्ठामृगशिरो वा गुरौ श्रवणआश्लपा वा भूमौ पूर्वाभाद्रपदाशनी चेन्मृत्युयोग । अतोऽत्रोक्तास्तिथिवारनक्षत्रशातयो विस्तृता' कार्या॥ अथ तिथिवारक्षेपु साधारणः प्रयोगः मासपक्षाधुलिख्य ममोत्पन्नस्य व्याधेजीवच्चरीराविरोधेन समननाशार्थममुकनाना मुकदेवताख्य जप करिष्य इति सकल्याप्टशताटसहस्रायतान्यतमसर यया तत्तद्देवतामनस्य अप कृत्वाइन्यन कारयित्वा वा मासपक्षाद्यल्लिरय ममोत्पन्नव्याधेजीब-उरीराविरोधेन समूल- निवृत्तयेऽमुकशांति करिष्य इति सकल्प्य गणेशपूजाचार्यवरणात कृत्वाऽऽचाय पूजयेत् । तत आचार्यो भूमो तडलेश्चतुरन महल कृत्वा तत्र हेमी तत्तभक्षनदेवता वनदयपरिवृत्तां वक्ष्यमाण- १५ तत्तद्धवूपादिभि पूजयेत् । तदीशा-या धान्थे कुभ सस्याप्य जलेनापूर्व गघसषिधिपिल्लव पचवकसप्तमृत्फल पचरत्नपचगव्यहिरण्यानि तत्तन्मने क्षिप्वा वरदयेनावेष्टय सर्व समुद्रा इति तत्र तीर्थान्यावाह्य 'तत्वायामीति' तत्र वरुणमावाह्य सपूज्याग्नि ग्रहांश्च प्रतिष्ठ प्याज्यभागात तत्तन्नक्षत्रदेवतामत्रेण तत्तद्रव्येण चाप्टोचरसहस्राष्टोत्तरशताष्टाविंशत्यन्यतरसर यया होम कृत्वा शातिकलशेन यजमानाभिषेके विहिते वा प्रतिमा रोगी ब्राह्मणाय दद्यात्। उक्तगवाभावे चदन पुष्पा २० मावे शतपत्र धूपाभावे गुग्गुलु । नैवद्याभावे घतोदन । होमद्रव्यामावे तिला । मत्राविज्ञाने गायत्री । अष्टोत्तरसहन मृत्युनिर्देशे । अष्टोतरशतमन्यदा जुहुयात् । तत कुशोदकेवरुणसूतै पुराणमत्रेश्चाभिषक कुर्यात् । पूर्णाहुति बसो‘रा च कृत्वा शतिपाठ कृत्वा आशिष दद्यात् । अत सर्वशातिभवति । तत आचार्याय सुवर्णप्रतिमा बयुग्मेन वष्टिता सवत्सा गा सालकारी दवात् । इतरेभ्योऽपि दक्षिमा दवादाह्मणाश्च भाजयेत् । इति रोगोत्पत्तिशांतिप्रयोग ॥ मदनरत्ने अत्रिस्तु-सर्वनक्षत्रशातिषु गायत्र्या यमोइशेन होमोऽष्टोत्तरशतसरय । बलिश्च तत्तन्नक्षत्रदेवतायै । साऽपि होमावशिष्द्रव्येण कचिदन्येन । तच तत्र तत्र वश्यते । अत्र रोहिणीपुष्यआश्लेषापूर्वीहस्तस्वातीविशासानुराधाज्येष्वामूलोत्तराषाढापूर्वीभाद्रपदोत्तगभाद्रपदासु घृतमेव होमद्रव्य । अनुराधासु बलिरपि तेनैः अन्यत्र तु होमे वलौ च विशपरतत्र तत्र वक्ष्यते । द्रव्ये तु विशेषाऽश्विन्याविक्रोम दुग्धाता क्षीरवृक्षसमिधा होमे दध्योदन बलौ मध्वका- ३० तिला । धृत दध्योदन च धीरान बसौं मुद्गतिला घृतमधुधताका अक्षता। होमे गध शाल्पोदन बलौ गधमाल्योइन बरौ भिक्षा घलौ धृताक्ता अक्षतिला होमे अक्षततिला बलो गघपुष्पाणि बली बिलमाया गघपुष्प बलौ जलयुत होमे सघृना मुद्दा बली गधपुष्पाणि बलो ज्ञ-अन्यत्र।

·मयूख ] बहणशानि । ९३ ५ " 6 दुग्धाक्तानगंधमाल्यानि बौ गधमाल्य बलौ पायस बलौ शालयो होमे । पायस बलो होमे पायस बगै बीजाक्षता होमे गधपुष्पाणि वलो अश्वत्थ समिधो होमे । घृताक्तमुद्रा वलौ जलपुष्पाणि होमे । पायस बलो गघमाल्योदन बलौ २ गधपुष्पाणे बरौ घृताक्तामलका होमे । गधपुष्पाणि वलौ । अय च नक्षत्रेप ज्वरायुत्पत्त विटानिष्टक ल । तत्राश्चिन्यादिषु पचविंशति एकविंशति एकविंशति २१ ना ९ नव ९ दश १० मृत्यु १ विशति १० एकविशति २१ एकविशति २१ विकल्पतो मासान्दो सप्तविंशति २७ सप्त ७ अपो ८दश १० अप्रो ८ अष्टाविशति २८ एकविंशति विशति २० विशति पचविंशति २५ विकल्पन पक्षत्रयोदशदिनमासा दादश २१ दश १० दश १० अगाविंशति २८ दिनानि कमात्पीडा । अते सुख । आश्लषामघापूर्वापूर्वाभाद्रपदासु पक्ष मृ युरपि सभाव्यते । अथ ग्रहणशांतिः। मत्स्यपुराणे १० होराया ग्रस्यते यस्य नक्षत्र का निश कर प्राणसदहमामाति स वा मरणमृच्छति ॥ यस्यान जन्मनक्षत्रे ग्रस्यते शशिभास्करो । तन्जनाना मवेत्पाडा ये जना शातिवर्जिता ॥ यस्य राशि समासाद्य भवेद्ग्रहणसभव । तस्य स्नान प्रवक्ष्यामि मोपधिसमन्वित ।। " चद्रोपरागे सप्राप्ते कृत्वा ब्राह्मणवाचन । सपूज्य चतुरो विप्रान शुक्लमाल्यानुलपनै ।। " पूर्वमवोपरागस्य समानीयौपधादिक । स्थापयेच्चतुर. कुभानग्रत सागरानिव ॥ १५ "गजाश्वरथ्यावल्मीक सगमाद्रदगोकुलात् । राजद्वारप्रदेशाच्च मृदमानीय निक्षिपेत् ॥ पचगव्य पचरत्न पचत्वक पचपल्लव । रोचक पद्मक शख कुकुम रक्तचदन ।। " शुद्धस्फटिकतीर्थाबुसितसर्पपगोकुलान् । मधुक देवदारु च विष्णुकाता शतावरी । बला च सहदवीं च निशाद्वितयमेव च । एतत्सर्वं विनिक्षिप्य कुभेष्वावाहय सुरान् ॥ " सर्वे समुद्रा सरितस्तीर्थानि जलदा नदा । आयातु यजमानस्य दुरितक्षयकारका ॥ २० "योऽसौ वज्रधरो देव आदित्याना प्रभुमंत । सहस्रनयनश्चेद्रो ग्रहपीडा व्यपोहतु । मुख य सर्वदेवाना सप्तरिमृतयुति । चद्रोपरागसभूता ग्रहपीडा व्यपोहतु ॥ "य कर्मसाक्षी लोकाना धर्मो महिषवाहन । यमश्चद्रोपरागोत्यां मह० ॥ " रक्षोगणाधिप साक्षी नीलांजनसमप्रभ । सङ्गहस्तोऽतिमीदश्च मह० ॥ " नागपाशधरो देव सदा मकरवाहन । चद्रोपरागकलुष वरुणो म व्यपोहतु ॥ २५ "प्राणरूपो हि लोकाना सदा कृष्णमृगप्रिय । वायुश्चद्रोपरागात्या ग्रह० ॥ • योसौ निधिपतिदेव खनश्रलगदाधर ! चद्रोपरागदुरित धनदो मे व्यपोहतु ॥ “योसाविंदुधरी दव पिनाकी वृषवाहन । चद्रोपरागपापानि निवारयतु शकर ॥ “ त्रैलोक्ये यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । ब्रह्मानिध्यवर्करुद्राश्च दहतु मम पातक । पत्रमावाहप कुमान्मत्रीभिश्चि वारुणे । एतानत्र तथा मत्रान्स्वर्णपट्ट विलसयेत् ।। ३० ताम्रपट्टऽथ वाऽलरय न०यवस्त्र तथैव च । मस्तके यजमानस्प निदध्युत द्विजोत्तमाः। " ·वैकृतशान्तयः। [शांति- . कलशान द्रव्यसंयुक्तानानारूपसमन्वितान् । गृहीत्वा स्यापयेद्दं भद्रपीठोपरि स्थितं । " पूर्वोत्तरेव मंत्रश्च यजमानं द्विजोत्तमाः । अभिषेकं ततः कुर्युमत्ररुणसूक्तकेः ॥ ततः अलोवरधरः श्रुक्लमाल्यानुलेपनः । आचार्य वरयेत्पश्चात्वर्णपट्ट निवेशयेत् ।। "आचार्यदक्षिणां दद्याद्गादानं च स्वशक्तितः । गंघमाल्यधूपदीपैः पूजयेद्देवतुष्टये ॥ " होमें चैव प्रकुर्वीत तिलेयातिभिस्तथा । निवृत्ते ग्रहणे सबै बाह्मणेभ्यो विशेषतः । " दानं च शक्तितो दपायदीच्छेदात्मनो हितं । सूर्यग्रहे सूर्यनामयुक्तान्मंत्रांच कीर्तयेत् ॥ चंद्रपदस्थाने सर्वत्र सूर्यपदमूहनीयमित्यर्थः । " अनेन विधिना यस्तु ग्रहणे स्नानमाचरेत् । न तस्य महणे दोषः कदाचिदपि जायते । इति ग्रहणशान्तिः॥ अथ जलाशयवैकृत्तशांतिः . १. गर्गः " " : " नगरादुपसर्पते समीप उपयोति च । नद्यो हदप्रस्रवणा विरसा भवंति च ॥ “विवर्ण कलुपं ततं फेनवजंतुसंकुलं । क्षीरं स्नेहं सुगं रक्तं वईते व्याकुलोदकं ।। “घण्मासाम्यंतरे तत्र परचक्रमयं विदुः । जलाशया नदंते च प्रज्वलंति कति च ॥ विमुंचति तथा ब्रह्मन् ज्वाला धूम रजांसिच । अखाते वा जलोत्पनिः ससत्वा या जलाशया:। “१५ " संगीतिशब्दा दृश्यते जनमारमयं विदुः । दिव्यं महाभयं विद्धि मधुमात्रावसेचनं ॥ जप्तव्या वारुणा मंत्रास्तैश्च होमो जले भवेत् ॥ मध्वाज्ययुक्तं परमानमत्र देयं द्विजानामथ मोजनार्थ ॥ गावश्च देयाः सितवत्रयुक्तास्तपोदकुंमाः सकलाश्च शांत्यै ।" इति जलाशयवैकृतिशांतिः । अथ वृष्टिवैकृतशांतिः २० गर्गः " अतिवृष्टिरनावृष्टिदुर्भिक्षादौ मयं मतं । अन्तौ तु दिवानंता दृष्टिाधिभयाय तु । " अनभवैकृता मेघमंतरे गर्जितादयः । शीतोष्णानां विपर्यासे ऋतूनां रिपुजं भय ! " शोणितं वर्षते यत्र तत्र शस्त्रमयं मवेत् । अंगारपांशुवर्षेण नगरं तद्विनश्यति । " मज्जास्थिस्नेह सानां जनमारमयं मवेत् । फलं पुप्पं तया धान्यं परेणातिमयाय तु । २५ " पांशुजं तूपलानां च वर्षतो रोमनं मयं । छिद्रावविप्रवर्षेण सस्यानोमीति वर्द्धनं । "विरजस्के रयो व्यः यदा छाया न दृश्यते । दृश्यते तु प्रतीपा वा तत्र देशे भयं भवेत् ॥ प्रतीपा प्रतिकूला छाया । विपरीतछायन्यर्थः । " निभ्रे वा तथा रात्रौ श्वेतं याम्योत्तरेण तु । इंद्रायुधं तथा दृष्ट्वा उल्कापातं तथैव च । " दिग्दाहपरिघोषौ च गंधर्वनगरं तथा। पाचक्रभयं विद्याद्देशोपद्रवमेव च ॥ ३० सूदुपर्जन्यसमीरणानां पागस्तु कार्यों विधिवदिजेंद्र। धान्यानि गोकांचनदाक्षणाश्च देया विजानामयनाशहेतोः" इति वृष्टिवैकृतशांतिः । १ज्ञ-।२ क्षध--सस्यानोति खर्क-पस्यामांतितवर्धन । " ·मयूतः] अमि-प्रतिमादि-वैकृत्यशान्तियः । ९५ ५ १० १५ अथाग्निवकृतशांतिः गर्गः अनिः प्रदीप्यते यत्र राष्ट्रे मृशमनिधनः । न दीप्यते धनवांस्तदाष्ट्रं पीडयेन्नृप । " ज्वलेदाश्च वंशो वा तथा मृदः सुघा । प्रासादतोरणं द्वारं नृपवेश्म सुरालयं । "एतानि यत्र दयते तत्र राजभयं वदेते । विद्युता वा प्रदाते तत्रापि नृपतेयं ॥ " अनेशानि तमांसि स्युर्विना पाशरजांसि च । धूमश्वानमिजो यत्र तत्र विद्यान्महाभयं । ." तडिदिनानं गगने मयं स्थावृष्टिवर्जिते । दिवा सतारे गगने तथैव भयमादिशेत् ॥ •" प्रहनक्षत्रवैकृत्ये ताराविकृतिदर्शने । पुत्रवानदारेषु चतुष्पदगृहेषु च ॥ स्वमावादापि हीयेत धेनुवत्सादिकं च यत् । लोहायुधविकारः स्यात्तत्र संग्राममादिशेत् ॥ ." त्रिरात्रोपोषितस्तत्र पुरोधाः सुसमाहितः । समिद्भिरर्कवृक्षाणां सर्पपैश्च घृतेन च ।। " होम कुर्यादमिमंत्रह्मिणांश्चैव भोजयेत् ।। दद्यात्सुवर्ण च तथा द्विजेभ्यो गाश्चैव वस्राणि तथा मुवं च । एवं कृते तत्समुपति नाशं यदमिवैकृत्यभयं द्विजेंद्र ॥” इत्यप्रिवकृत्यशांतिः ॥ अथ प्रतिमादिवैकृत्यशांतिः गर्गः "देवतायाः अनृत्यंति पते प्रज्वलंति वा । आरटंति च रोदेति प्रविद्युति हसति च ॥ "उत्तिष्ठति निषीदंति प्रघावंति रमंति च। मजति विकृति भूना मानुषाणां भयावहाः॥ अवाङ्मुखावतिधति स्थानास्थानं भ्रमंति च । वमत्यग्निं तथा धूमं स्नेहरक्त तथा वसां ॥ ." एवमादीनि दृश्यते विकाराः सहजोत्थिताः । लिंगायतनचित्रेषु तत्र वासं न रोचयेत् । " राज्ञो वा व्यसनं तत्र स च देशो विनश्यति । देवयात्रासु चोत्पातान दृष्ट्वा देशमयं वदेत् ॥ 'देवयात्रोत्पाता वराहसंहितोक्ता शेयाः "विना साहसधर्मेण तत्र वासं न रोचयेत् । पशूनां रुद्रद शेयं नृपाणां लोकपालनं ॥ रुद्रजं रुद्रप्रतिमासूत्पन्नं । वैकृतं पशुभयदमित्यर्थः । एवं सर्वत्रापि ज्ञातव्यं । ." ज्ञेयं सेनापतीनां च यस्यासकंदविशाख । लोकानां विष्णुवस्विंद्रविश्वकर्मसमुद्भवं ।। ." विनायकोद्भवं शेयं गणानां सेवकाय च । देवदूते च या: प्रेष्याः देवस्त्रीषु नृपस्त्रियः॥ “धासुदेवेषु विज्ञेयं गृहाणमेव नान्यथा । देवताना विकारेषु श्रुतिवेत्ता पुरोहितः । देवताची तु गत्वा वै नातामाच्छाय भूषयेत् ॥ ." पूजयेत्तां महाभाग गंधमाल्यानसंपदा । मधुपर्केण विधिवदुपतिष्ठेदनंतरं । ." तलिंगेण च मंत्रेण स्थालीपाकं यथाविधि । पुरोधा जुहुयाइन्हौ सप्तरात्रमदितः । “ विप्राश्च पूज्या मधुरान्नपानः सदाक्षिणैः सप्तदिनं नरेंद्र । -" प्राप्तेऽष्टमेऽन्हि क्षितिगोप्रदानः सकांचनैः शांतिमुपैति पापं " इत्यद्भुत शांतिषु देवताप्रतिमावैकृत्यशांतिः। १इयदक्ष-भवेत् । २ इ-विश्व । । " २० २५ " ·९६ प्रासारपतन वृक्षविकार-शान्तयः। [शांति- १ " " “ " अथाकस्मिकप्रासादपतनादिशांतिः गर्गः " प्रासादतोरणाहालद्वारमाकारवेश्मनां । अनिमिचं तु पतन हद्वानो राजमृत्यवे ।। रजसा वाऽथ धूमेन दिशो यत्र समाकुला: । आदित्यश्चंद्रताराश्च विवर्णा मयवृद्धये । राक्षसा यत्र दृश्यते श्राह्मणाश्च विघमिगः । तवश्व विपर्यस्ता अपूज्यं पूजयेज्जनः । " नक्षत्राणि वियोगीनि तन्महद्भयलक्षणं । केतूदयोपरागौ च छिद्रं वा शशिसूर्पयोः । ग्रहक्षविकृतियत्र तत्रापि भयमादिशेत् । प्रियश्च कलहायते बाला निम्नति वालकान् ॥ क्रियाणामुचितानां च विछित्तिर्यत्र दृश्यते । अग्नियत्र न दृश्येत हूयमानोऽथ शाम्यति ॥ क्रव्यादा वायसा वाहा यांति चोरतस्तथा । पूर्णकुंमाः सवंते च वन्हयो वा विलुपते । मंगल्यध्वनयो यत्र न श्रूयते समंततः । क्षक्थुर्वाधते वाय प्रोत्साहे सति निंदितोः॥ न देवतेषु वर्तते यथा वाहणेषु च । मंदघोपाणि वायानि वाद्यते विस्वराणि च ।। गुरुमित्रादिषो यत्र शत्रुप्परताः सदा । ब्राह्मणान सुहदोऽमात्यान् जनो यनावमन्यते । शांतिमंगलहोमेप नास्तिक्यं यत्र मन्यते । राजा वा म्रियते तबाथ वा देशो दिनश्यति । " राज्ञो विनाशे संप्राप्त निमित्तानि निबोध में । ब्राह्मणान प्रथम दृष्टि ब्राह्मणांश विनिंदति ॥ १५ “प्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति । नैतानमरति कृत्येषु योऽन्वितश्चाम्यसूयति " रमते निईया देषां प्रशंसां नाभिनंदति । अपूर्व तु करं लोमात्तया पातयते जने । " एतेष्वभ्यर्चयेत्सम्यक् सपनीकान् द्विजोचमान् । भोज्यानि चैव कर्तव्या सुराणां वलयस्तया : गावश्च देया द्विजपुगवेभ्यो मुवं तथा कांचनमबराणि । "होमं च कुर्यादिजपूजनं च एवं कृते शांतिमुपैति पापं । २० " अद्भुते तु समुत्पने यदि वृष्टिः प्रजायते । सप्ताहाम्यंतरे ज्ञेयमद्भुतं विफलं हि तत् ॥ इत्याकस्मिकप्रासादपतनादिशांतिः । अय वृक्षविकारशांतिः गर्गः "रुदतो व्याधिरभ्येति हसतो देशविभ्रमः । शाखाप्रपतने कुर्यात्संग्राम योघपातनं ॥ २५ “ बालानां मरणं कुर्यादालानां फलपुष्पतः । स्वराष्ट्रमई फुरते फलपुष्पमनावं । क्षीरं सर्वत्र गंभीरस्नेहं दुर्भिक्षलक्षणं । वाहनापचयं मद्ये रक्ते संग्राममादिशेत् ॥ " मधुनावे भदेव्याधिलनावे च वर्षति । रोगशोषणं ज्ञेयं ब्रह्मन् दुर्मिक्षक्षणं । शुष्केषु संप्ररोहर वीर्यमंतं च हीयते । उत्याने पतितानां च मय भेदकर भवेत् । " स्थानातस्थाने तु गमन देशमग तथा दिशेत् । अन्येषु चैत्र वृशेषु वृक्षोत्पातेष्वतंदितः। आच्छादयिला तं वृक्षं गंधमाल्यविमूपयेत् । वृक्षोपरि तथा छत्रं कुर्यात्पापप्रशांतये ।। "शिवमभ्यर्चये देवं पशुं चास्मै निवेदयेत् । मूलम्य इति वृशेषु हुत्वा रुद्रं जपेचतः । " मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेन संपूज्य विप्रांश्च भुवं च दद्यात् । "गतिन नृत्येन तपार्चयतं देवं हरं पापविनाशहेतोः" इति वृक्षोत्पातशांतिः । " "- " “ अक्ष-देव।

·मयूखः] उत्पात-पल्लीसरटशान्तयः । १ L “ " अथोत्पातशांतिः नारदसाहतायां चतुधिशेऽध्याये "उप्तात विविधा लोके दिव्यमीमांतरिक्षणाः । तेषां नामानि शांति च सम्यक वक्ष्ये पृथक् पृथक्॥ " देवतायाः प्रन पंति पतंति प्रज्वति वा । मुहुर्गायति सेदंति प्रस्वियंति हसति च ॥ "वमंत्यग्नि तथा धूमं स्नहं रक्तं पयोजलं । अधोमुखं तु तिष्ठनि स्थानालस्थानं व निवा॥ एवमाद्याश्च दृश्यते विकाराः प्रतिमादिषु । गंधर्वनगरं चैव दिवानक्षत्रदर्शनं ।। महोल्कापतनं कष्टं नृणा रक्तप्रवर्षगं । गार्वगेहं विवाहं भूमिकं दिवानिशि ॥ " अनग्नौ च स्फुलिंगाः स्युलनं च विनंधनं । निशींद्रचापं मंडूकशिखर श्वेतवायसं ॥ "दृश्यते विस्फुलिंगा ये गोमजाश्वोष्ट्रगास्ततः । जंतवो वित्रिशिरसो जायते वा वियोनिषु ॥ प्रतिसूर्याश्च तिमषु स्युदिक्षु युगपद्रवेः । जंबूको ग्रामसंवेशः केतूनां च प्रदर्शनं । १० काकानामाकुलं रानौ कपोतानां दिवा यदि । " एवमेते महोत्पाता बहवः स्थाननाशकाः । केचिन्मृयुप्रदाः केचिच्छत्रुभ्यश्च भयप्रदाः ॥ " देवालये स्वमेहे वा ऐशान्या पूर्वतोऽपि वा । कुंडे लक्षणसंयुक्त कल्पयेन्मेखलायुतं ॥ "गृह्योक्तविधिना तत्र स्थापयेञ्च हुताशनं । जुहुयादाज्यभागातमथवाष्टोत्तरं शतं ।। यत इद्र मयामहे स्वस्ति येन च मंत्रकैः । समिदाज्यचरूवीहितियाहातभिस्ततः ॥ १५ " कोटिहोमं तद वा लक्षहोममथायुतं । यथावित्तानुसारेण पादहोममथापि वा ॥ " एकविंशतिरात्र वा पक्षं पक्षामेव वा । विरात्र मेकरा वा होमकर्म समाचरेत् ॥ " गणेशक्षेत्रपालार्कदुर्गाख्या अंगदेवताः । तासां प्रीत्य जपः कार्यः शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ "ऋविग्भ्यो दक्षिणां दद्यात्योडशेभ्यः स्वशक्तितः॥" इति उत्पातशांतिः॥ अथ पल्लीसरटशांतिः . " । २५ पल्याः प्रपातस्य फलं सरस्य तथैव च । शीर्षे राज्यं श्रियः प्राप्ति ले वैश्वयंवर्द्धनं ॥ "कर्णयोभूषणावाप्तिर्नेबयोबधुदर्शनं । नासिकाया तु सौभाग्यं वक्त्रे मिष्टान्नभोजनं । "कंठे नित्यं प्रियाश्लेषः रकंधयोर्विजयो ध्रुवं । धनलाभो बाहुयामे करयोरर्थसंक्षयः ॥ " जपयोश्च नियोगः पादयोर्धम भवेत् । एन पल्याः प्रपातस्य फलं ज्ञेयं विचक्षणे.॥ "एतदेव फलं विद्याच्छरटस्य प्ररोहणे । "पल्याः प्रपतने चैव सरटस्य प्रपातने। पंचरात्रं भवेत्तस्य व्याधिषीया विशेषतः॥ " पतनानंतरं तस्य रोहणं यदि जायते । पतने फलमुस्कृष्टं रोहणेऽल्पफल मवेत् ॥ आरोहणं चौवक्त्रे अधोवस्त्रे निपातनं । भवेद्यदि सुर्माण तत्फलं जायते धुवम् ॥ " मृत्युयोगे दग्धयोगे' पाते च यमघंटके । "चंद्राष्टमे नैधने च जन्म विषनाडिके । क्रूरलग्ने कुप्यते कुरेण च निरीक्षिते ॥ १ज्ञ-रे। ज्ञ-चा। ३-नानी ! ४ ज्ञ-मृद्धगर्ग । ५क्षन-दिन ख-दाहयोये।

·ग्राभ्यारण्यादिशांतिः । शांति- " " अष्टमे ते करयुते विष्टिवैधृतिसंयुते । दुनिमित्ते तयोः पाते निधनं जायते धुवं । " तयोः स्पर्शनमात्रेण सचैल स्नानमाचरेत् । गव्यं पंचविध प्राश्य कुर्यादाज्यावलोकन । " शस्ते वाऽप्यथ वाऽशस्ते यदीदात्मनः शुभं । पुण्याह वाचयित्वा तु शांतिकर्म ततश्चरेत् ॥ " प्रतिरूपं तयोः कुर्यात्सुवर्णेन स्वशक्तितः । रक्तवस्त्रेण संवेष्ट्य गंधपुष्पैः प्रपूजयेत् ।। कलशे वस्त्रयुग्मेन पूजयेविधिना ततः । अग्निसंस्थापनं कृत्वा होमं कुर्याद्विधानतः ॥ मृत्युंजयेन मंत्रेण समिद्भिः खादिरेः शुभैः 1 तिलावतिहोमं च अष्टोत्तरसहन । महाव्याहृतिहोमं च सर्पिःक्षीरेण कारयेत् । अभिषेकं ततः कुर्याय नमानस्य मूर्द्धनि । पुण्यरुिणसूक्तेश्च घोः शांतादिमंत्रक । इत्यं मंत्रविधानेन यः कुर्याच्छातिमुत्तमा । तस्यायुर्विजयो लक्ष्मीः कीर्तिः पुष्टिश्च जायते ।' इति पल्ल्यादिपतनशांतिः॥ अथ ग्राम्यारण्यादिशांतिः “ " " " प्रविशति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः । अरण्यं याति वा माम्याः स्थलं याति जलोद्भवाः॥ स्थलमा वा जलं यांति घोरं वा संति निर्मयाः । राजदारे पुरद्वारे शिवाश्चाप्यशिवपदाः ॥ १५ " दिवा रात्रिचरा वापि रात्रौ वापि दिवाचराः । नाम्यास्त्यतिमाम वा तच्चोत्पातस्य निर्दिशेत् ॥ उत्पातस्य लक्षणमिति शेषः। " दीप्ता वा संति संध्यासु मंडलानि च कुर्वते । वासते विस्तरं यत्र तदा प्रेतफलं लभेत् । " प्रदोषे कुछटो वासेद्धेमंते वापि कोकिलः । अर्कोदयेऽभिमुखस्तदामात्यभयं वदेत् ॥ गृहं कपोतः प्रविशेक्रव्याद्यनुविलीयते । मधु वा मक्षिकाः कुर्यान्मृत्युहपतेर्भवेत् ॥ २० " प्राकारद्वारगेहेषु तोरणापणवीथिषु । केतुत्रायुधाग्रेषु ऋच्यात्संश्रयते यदि ॥ "जायते वाऽथ वल्मीको मधु वा हश्यते यदि । स देशो नाशमायाति राजा च प्रियते तदा ॥ मूषिकाः शलभान दृष्ट्वा प्रभूतं शुद्भयं वहेत् । काठोल्मुकास्थिशृंगास्या श्वानो मरकवेदिनः ॥ "दुर्भिक्षवेदिनो शेयाः काका धान्यशये यदि । जनानभिमवंतश्च निर्मया रणदिनः ।। "काको मैथुनयुक्तश्चेत् श्वेतः स यदि दृश्यते । राजा च प्रियते तत्र तदा देशो विनश्यति ॥ २५ " उसको पासते यत्र निपतेद्वा गृहे यदि । ज्ञेयो गृहपतेर्मृत्यर्धननाशस्तथैव च ॥ वासते शब्दं करोति। मृगपक्षिविकारेषु कुर्याद्धोमं सदक्षिणं । देवा: कपोत इति च जप्तव्यं पंचभिदिनः ॥ "सुदेव इति वैकेन देया गावस्तु दक्षिणा । जपेच्छाकुन सूक्तं च नमो वेदशिरांसि च । 'देवा कपोत' इत्यादयो मंत्रा ऋग्वेदे प्रसिद्धाः नमो नमो ब्रह्मणे नम इति । वेदशिरोति उपनिषदः॥ " गावश्च देया विधिवत् द्विजानो सांचना वस्त्रयुगोत्तरीयाः । एव कृते शांतिमुपैति पापं मृगर्दिापि निवेदितं यत् ॥ इति ग्राम्यारण्याविशांतिः । नज्ञ-यो। अयक्षज्ञनकइ-क्षय क्ष-क्षयो; क्ष-भुपे ।

·मयूख 7 सैव । " ५ " मृत श्मशान यो नीत पुनर्जीवति मानव । गृहे यस्थ प्रविष्टोऽसौ तिष्ठेदथ कदाचन ।। अचिराच्छून्यता याति हतदारपरिग्रह । तत्र शाति प्रवक्ष्यामि धर्मराजमत यथा । सक्षीराणा घृताका नाममो हुवा सुख बुध । उदुबरीणा विधिवत्तत शाति कृता भवेत् ॥ सावियष्ट सहस्रग रिशाति च कारयेत् । रक्तानामकेत्या ३वक्ष्यमाणा क्षीर शांति ॥ कपिल च तथा कास्य हुताते भूरिदक्षिणा । ततस्तच्छाम्यते पाप धर्मराजमत यथा ॥ स एव “ अनारोग्यमनावृष्टिदुभिक्ष जनमारक । ज्वर कासस्तथा श्वास कडूईदूर्विकाचिका ॥ शिरारोगोक्षिरोगश्च पाडुरोगो गलग्रह । व्याधयश्च प्रवर्तते दुईटै स्वमलक्षणे ॥ तत्र शाति प्रवक्ष्यामि बृहस्पतिमत यथा ॥ " त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा हविष्याशी पुरोहित । सक्षीराणा घृताक्ताना समिघाना शतं दहेत् । पलाशस्यति शेष । १० ततस्तच्छाम्यते पाप बृहस्पतिमत यथा । स एवं " वज्रमिद्राशनिर्वापि ज्वलन्नापतते यदि । पुरे जनपदे वापि तत्र विद्या महद्भय ॥ " सवत्सरे ततो घारे विद्याच्चैव जनक्षय । राजामात्यविनाश च निर्दिशेन्नान सशय ॥ तत्र शांति प्रवक्ष्यामि इद्राग्निवचन यथा । अपामार्गस्य समिधा सहस्राष्टोत्तर भवत् ।। पायस भोजयदिपान क्षारशाति च कारयत् । रक्तानामेकवर्णाना गवा क्षीर समादिशेत् ॥ १५ समादिशद्वोमार्य सपादयेत् । “हुवाहुतिशत विप्रो महेंद्रगैव मत्रवित् "महेंद्रेण महा इद्रो य ओजसेत्यादिना । सुवर्णमणिसकाशा हुताते भूरिदक्षिणा । गौरिति शेष ॥ ततस्तच्छाम्यते पापमिद्रामिवचन यथा । शौनक अथ यदाऽस्य मणिककुमस्थालीदरणमायासो राजकुलविवादो वा यानछत्रशय्यासनावसय २० ध्वजगृहकदेशप्रमजने । गजवाजिमुरया प्रमीयते वा हस्तिनो वा माद्यति । इत्येवमादीनि । ता येतानि सर्वाणि इद्रदेवत्यान्यद्धतानि प्रायश्चित्तानि भवति । इद्रो देवता का हर्ता च येषां तानींददैवल्यानि अद्भुतानि तेषु प्रायश्चित्तान्य दैवल्यानि भवति । इद्र विश्वेति स्थालीपाक हुत्वा पचभिराज्याहुत होति । इद्राय स्वाहा । शचीपतये स्वाहा ।ईश्वराय स्वाहा। सर्वपापशमनाय स्वाहेति ब्यादतिमिश्च पृथक पृथक् । स एव । गृहदारेण वा सो गच्छति कपोत प्रविशति २५ शरीरे रोहति कृष्णस्त्रीदर्शनमेवमादीनि तान्येतानि सर्वाणि यमदैवत्यानि अद्भुतानि प्रायश्चित्तानि भवति । नाके सुपर्णमिति स्थालीपाक हुत्वा पचमिराज्याहुतीर्जुहुयात् । यमाय स्वाहा । प्रेताधि पतये स्वाहा। दद्धपाणये स्वाहा । सर्वपापनाशनाय स्वाहेति। ध्याहृतिभिश्च पृथक पृथक् होति । स एव । दिशो दश दहति । केतवश्वोत्तिष्ठति । गवा शृगादधिर सवति । अत्यथै हिमाशुस्तपति। इत्यवमादीनि सर्वाणि सोमदेवत्यान्यद्भुतानि प्रायश्चित्तानि भवति । सोम राजानमिति ३० पाठीपाक हुस्वा पचभिराज्याहुतिभिरभिजुहोति । सोमाय स्वाहा। नक्षत्राणां पतये स्वाहा । सीर- पागये स्वाहा । ईश्वराय स्वाहा । सर्वपापशमनाय स्वाहा । व्याहृतिमिश्च पृथक पृथक जुहोति । दृत्यद्भुतशातय " १ड-हरण।

·अश्वशांतिः। [ शांति- १ " १० C अथाश्वशांतिः गर्गः " अश्वशांति प्रवक्ष्यामि शृणु शोनक यनतः । अश्वशालासमीपे तु कुंई कुर्याद्विधानतः ॥ " उत्सात हस्तमात्रं च आयाम च तथा भवेत् । मेखलात्रय संयुक्तं योनिरश्वत्थपत्रवत् ॥ कुंडस्योत्तरपूर्व तु वेदिं कुर्यात्सुशोमनां । सादहस्तं तयायाममुत्सेधं हस्तमात्रकं ॥ वर्तुलां चतुरनां च देवानां स्थापनाय च । कर्यादष्टदलं पद्म तंडुलेदिकोपरि ॥ " तन्मध्ये पूजयेदेवं सुवर्णन प्रकल्पित । अश्वारूढं महातेजः सप्तहस्तं महावलं ॥ " अश्वारिष्टहरं शूरं देवं तं हयभं । देश्द्रं च घराधीश सुवर्णेन प्रकल्पयेत् ।। “वरुणं च तथेशानं रजतेन प्रकल्पितं । यमं च काललोहेन तामेणापि तथैव च ॥ "निति च तथा वायुं नागेनैव प्रकल्पयेत् । सोभं च रजतेनैव कल्पयेत्सुसमाहितः ॥ कृत्वैवं लोकपालांश्च स्वेयु स्थानेषु विन्यसेत् । आवाहनाध्यपायाद्यगंधपुष्पादिकैः शुभैः ॥ " धूपदीपैश्व नैवेद्यः पूजयेन्मंत्रपूर्वक । पंचामृतेन स्नपनं कुर्यादेव स्वमंत्रकैः । त्याप वाजिनमिति मंत्रणावाहनं चरेत् । “ अश्वस्तूपरोगविति कुर्यात्संस्थापनं बुधः । मानस्तोकेति मंत्रेण स्नान सम्यक् प्रकरुपयेत् ।। १५ “ युवं वस्त्राणिति तथा वनं चैव प्रदापयेत् । यज्ञोपवीतं दातव्यं देवस्य त्वेति मंत्रतः ॥ “वित्तदायेति मंत्रेण अर्चयेत्सुप्समाहितः । गंधद्वारेति वै गधं पुष्पं श्रीश्च तथैव च ॥ "पूरसीति तथा धूपं दीपं चापि विशेषतः । अन्नपतेति मंत्रेण नैवेद्यं बहु कल्पयेत् ॥ " एवं संपूज्य विमेंद्र रतिपुत्रं हयाधिपं । ततः संपूजयेद्धीमान लोकपालानस्वमंत्रतः ॥ इंदं वो विश्वतः शक्र अग्निं दूति पावकं । यमाय सोमेति यम निकाति मोपुणेति च ॥ २० "त्यन्नो अति वरुणं तव वायेति चानिलं । सोमो धेनुं तथा सोमं देति तथा शिव। " पूजयेद्धपुष्पायेधुंदीपनिवेदनैः । क्रमेण पूजयेदित्यं देवान्संपूजयेत्ततः । अश्वारूढ महावीर तुरंगेश महाबल । अश्वारूढं च रेवंत शक्त्या चारा विनाशय ॥ "आसंदल गजारूढ वज्रहस्त सुरेश्वर । वज्रेण तुरगारि भिन्नं कुरु शचीपते ॥ " मेपास्तु महातेजोज्वलज्ज्वालाविभूषितः । तक्षिणासिना हुतवह अश्वारि दिनाशय । "कालदंडधरी देव महामहिपवाहन । कालदंतुन दंटोत्थमश्वारि विनाशय ॥ सइगहस्त महाभीम निर्वते प्रेतवाहन । छिन्नं कुरु हयारिष्टं तीक्ष्णसद्गगेन शीघ्रतः ॥ पाशहस्त जलाधीश सदा मकरवाहन । पाशेन च हयारिटं मिन्नं कुरु जलाधिप । वजहस्त महाकाय मुगारूट महावळ | ताडयाव हयारिष्टं वजदंडेन वानिया शक्तिहस्त महाराज कुबेर नरवाहन । अश्वारिष्टं च यक्षेश शतया चाशु विनाशय । "शूलहस्त महारौद्र पिनाकिन वृषवाहन । नाशयाशु हयारिष्टं त्रिशूलेन विलोचन ॥ एवं संप्राय विजेंद्र लोकपालक्रमेण च । अग्ने संस्थापनं कृत्वा कुंडे होमं च कारयेत् ।। लियाहियश्चैव प्रत्येकं चाटकाटकं । होमं कुर्याश्यकामश्चरुणा घृतपूर्वकं । " स्थापयित्वाऽज्यसंस्थाली तस्वेनाज्येन यवतः । इत्थं सर्वेश्च भत्रैश्च देवमुद्दिश्य कारयेत् । अपये स्वाहा । सोमाय स्वाहा । वायवे स्वाहा । विगो स्वाहा । सयज्ञाय स्वाहा । ३५ सर्वदस्तिनाशाय शहा । रेवंताय हा 1 सर्पकामफरपदाय स्वाहा । प्रजापतये १।२६-कामप्रदाय । " " " .

·मयस] कपोल-काकवकृत्यादि-शान्तयः अथ कपोतशातिः नारदः आरोहयेदृह यस्य कपोतो वा प्रवेशयेत् । स्थानहानिर्भवेत्तस्य यहाऽनर्थपरपरा । दोषाय घनिनो मेहे दरिद्राणा शिवाय च । तस्य शातिश्च कर्तव्या जपहोमविधानत ॥ बाह्मणान्वरयेत्तत्र स्वस्तिवाचनपूर्वक । पोडश द्वादशाष्टौ वा श्रौतस्मार्तकियापरा । " देवा कपोत इत्यादि चामि पचभिर्भप । लक्ष कृत्वा प्रयत्नेन स्वगृह्योतविधानत ॥ “ऐशान्यां स्थापयेदन्हि मुखातेप्टोत्तर शत । मुखाते अग्निमुखाते । " प्रत्येक समिदाज्याने प्रतिप्रणवपूर्वक ॥ " यत इंद्र मयामहे स्वस्तिदेति नियचकै ॥ त्रिभित्रैश्च जुट्ठयात्तिलान्च्यातिभिस्तथा । " जयाहुतीस्ततो हुत्वा कुर्यात्पूर्ण स्वय । विप्रेभ्यो दक्षिणा दद्यात् यो शातिंच ततो जपेत् ॥ १. माह्मणान्भोजये पश्चात्स्वय भुजीत बधुभि । एव य कुरुते सम्यक् तस्मादोषात्प्रमुच्यते । " पिंगलाया स्वरेऽप्येव मधुवल्मीकयोरपि । सपूर्णे मदिरे हानि शून्यसद्मनि मगल । " प्राकारे च पुरद्वारे रथ्यादिषु च वीथिषु । ग्रामस्य तत्फल चैव गुरुकल्पनया तत " " शांतिकर्माखिल कार्य पूर्वोक्तन क्रमेण तु " इति कपोतादिशाति ॥ १५ अथ काकवकृत्यशातिः गर्गसहिताया काकस्य मैथुन पश्येत् काक शिरसि चेदिशेत् । शिरस्युरसि वा कुर्यात्पक्षधात नखैस्तथा ॥ "विदारण च कुरुते शयान च स्पृशेयदि । तदा वदेत्तु मरण महारिष्टमथापि वा ॥ “ मध्यरात्रे यदा काको वाशते हेतुना विना । तद्गृहारिष्टमाचष्टे ग्रामारिष्टमथापि वा ॥ २० " शाति तत्र प्रकुर्वत विधानेन यथोदितां । उद्दिश्यारिष्टशमन कुर्यात्सल्पमादित ॥ "शुचौ दशे रनिमात्र स्थडिलऽग्नि निधाय च । तदीशानेऽपदले च कुभापरि स्वशक्तित ॥ "हिरण्यनिर्मित स्विद्र लोकपालसमन्धित । पूजयित्वा स्वशासोक्तविधिना अपयञ्च ॥ क वाज्यभागपर्यंत जहुयात्क्रमशो हवि । पालाशी समिघो नीहीश्वरुमाज्यमिति क्रमात ॥ " अष्टोत्तरसहस्र वा अष्टात्तरशत तु वा । यत इद्रति मत्रेण लोकपालभ्य एव च । शक्क्या हुत्वा स्वशाखोक्तप्रायश्चित्ताहुती नेत् ॥ " लोकपालबलिं दत्वा इद्राय चरुशेषत । वायसेभ्यो बलिं दद्यादैद्रवारुणमनत ॥ " ऐंद्रवारुणवाय या याम्या वै नझताश्च ये । ते काका प्रतिगृहतु भूम्या पिंह मयार्पित ।। " पूर्णाहुति ततो हुत्वा आचार्य पूज्ययेत्तत । कुमोदकेनाभिषेको यजमानस्य विस्तरात् ॥ " आचार्यायेंद्रप्रतिमा दद्यात्सोपस्करां तत । शनया च भूयसी दयात् दिजानो भोजन दिशेत् ॥ ३० शत तदर्द्धमर्द्ध वा शक्यभावे दशापि वा । सर्वशाति पाठ येत्वा गव्हायाञ्च द्विजाशिष ॥ एवं कृते भवेच्छाति काारिटावनाशिनी।" इति गर्गसहिताया काकमैथुनदर्शनादिशाति । १ज्ञ-य । २ . स ८८२३ । स ६४३८।। ४ स ८11.५३-वासत । । 1 ·१०० [शांति- काकमैथुनदर्शनशांतिः प्रकारांतरेण काकमैथुनदर्शनशांतिः नारदः " 10 ५ " । " दिवा वा यदि वा रात्रौ यः पश्येत्काकमैथुनं । स नरो मृत्युमामोति ह्यथा स्थाननाशनं ।। काघानवतं यद्वा विदधीताथ वत्सरं । पितृव? विजान भाया प्रत्यहं चाभिवादयत् ।। जितेंद्रियो जितक्रोधः सत्यधर्मपरायणः । तदोपशमनार्थाय शांतिकर्म समारभेत् ।। गृहस्येशानदिग्मागे होमस्थानं प्रकल्पयेत् । गृयोतविधिना तत्र प्रतिष्ठाप्य हुताशनं ।। " मुखाते समिदाज्यान्न नेवष्टोत्तरं शतं । " प्रतिमंत्रे ऽयंबकेन अथ मृत्युंजयेन च । व्याहृतिमिवाहितिले पायंत प्रकल्पयेत् ।। " पूर्णाहुति च जुहुयात्को शुधिरलंकृतः । स्वर्णशृंगी रौप्यपुरा कृष्णां धेनुं पयस्विनी ॥ १. “वस्त्रालंकारसंयुक्ता निकद्वादशसंयुता । तदर्दैन तर्दैन दद्याइक्षिणया युतं । यथावित्तानुसारेण न्यूनाधिक्यस्य कल्पना । आचार्याय श्रोधियाय तां गां दद्यात्कुटुंबिने । यस्मा पृथिवी सर्वा धेनो वै कृष्णसन्निभे । सर्वमृत्युहरे नित्यमतः शांति प्रयच्छ मे ॥ " ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो यथाशक्त्या च दक्षिणां । ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छातिवाचनपूर्वकं ॥ "एवं यः कुरुते सम्यक तस्माहोपात्प्रमुच्यते ॥" १५ इति काकमेथुनशांतिः अथ काकस्पर्शशान्तिः । " २० “ " २५ " सूर्यास्तमनवेलायां वायसः संस्पृशेयदि । निःशब्दो वा सशब्दो धा पुंसो मृत्युप्रदायकः ।। "अंगनां च स्पृशेत्काको वैधव्यं तत्र निहिशेत् । " नदीतीरे गा गोष्ठे क्षीरवृक्षे सुरालये । नरो वायससंस्पृष्टो वधबंधनमाप्नुयात् ॥ " प्रतिचंद्र प्रतिसूर्य वायसः स्पृशते यदि । अर्थहानि तथा मृत्यु शस्त्रेण च विनिहिशेत् ॥ "मासै: पंचभिरेवास्य निशाभिः फलमादिशेत् ॥ तदिनादिफलं सद्भिः प्रोक्तमत्र शुभाशुभम् । शांति तत्र प्रकुधीत शाखदृष्टेन कर्मणा ॥ महानद्यमसि लात्वा शिवलग निरीक्षयेत् । नल्या संपूज्य लिंग तु स्तुत्वा च दिक्पतीनपि ॥ आरभ्य तहिनादेव वापसेभ्यो बलि क्षिपेत् । शनैश्चरदिने प्राप्ते एकाते शुभमंदिरे ।। "कृष्णानि नववस्राणि अहतानि नवानि च । पूर्वदिक्कनयोगेन स्यापर्यञ्च पृथक् पृथक् ॥ "माप्रस्थप्रमाणेन स्थापयेत्ता वायसान् । पूर्वस्या कपिऊ तर स्थापयन्त्रपूर्वकं ।। पनीर पीवप्रथामय्या याम्यो य विकृतम्बरं । नेशत्या च न्यसेत्रोचमपमृत्युविनाशनं । वियज हं च वारुण्यां वायव्या कृष्णा रे । कौत्रयों कालनामानमीशान्यां कालमेव च । " अरते कृष्णवने तु या मध्ये प्रपूजयेत् । महिष कृष्णवर्ण च यमं मापेश्च पूजयेत् ॥ "तोतमार्ग सर्वत्र आयुश्च समन्वितं । लोहदं चतुर्बाहुं पूजयेन्मंत्रपूर्वक । " यास्मिन्वृशे परेविदास मुर्ग नः पथानमेव च । एते मंत्राः समारयाताः शूद्राणां नाममनतः । १ एकरण तुझे पराखिल-पुस्तहेषु का कामर्शवानस्यनन्तर म्यते । २ इन्भेत । ३ ज्ञ-थे। ३० ·मयूसः ] काकस्पर्शशान्ति । " ॥ अकालकलशं तत्र स्थापयेचस्य सन्निधौ । जलपूर्ण रत्नगर्भ पूर्णपात्रसमन्वित ॥ " स्थापयेत्तत्र देवेश शूलपाणिं महेश्वर । प्रतिष्ठाप्य च तान् सर्वानथ मत्रै प्रपूजयेत् ॥ कपिलरत्व च वर्णेन शुभाशुभनिवेदक । गृहणाऱ्या मया दत्त मवाशुभविनाशन ॥ नीलग्रीव गृहाणाध्य मया दत्त खगेश्वर । अपमृ युविनाशाय ददामि बलिमुत्तम ।। रस्त्व पापिना नित्य सौम्यस्त्व धार्मिके जने । विकृतस्वर गृहाणार्य मया दत्त शुभायन ॥ रस्व पापिना नित्य वधशुभ न अच्छसि । गृहाणार्थं मया दत्त कौच सौम्यग्रदो भव ॥ विद्युजि ह नमस्तेऽस्तु शोकल्याधिविनाशन । बलि पूजा मया दत्ता गृहाण सुखदो भव ।। कृष्णबुरनामा व भूतभव्यनिवेदक । गृहाणायं मया दत्त भव वैधव्यनाशन ॥ काक व कालनामासि दुष्टकालनिवेदक । गृहाण बलिपूजा मे दत्ता दु खविनाशिनी ॥ “श्वतस्त्व सितपर्णोसि मृ युभावस्य सूचक । गृहाणायं मया दत्त भर मृत्युविनाशन । १० तन्मध्ये पूजयेदेव धर्मराज चतुर्भुज । यमाय धर्मराजाय मृ यवे चातकाय च ॥ " वैवावताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च । औदुबराय दन्नाय नीलाय परमेष्ठिने । वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नम । नीलग्रीवाय लोकश दहहस्ताय ते नम । पाशहस्ताय सायुधाय सपरिवाराय ते नम 1 चदनैश्च सुगधैश्च वासोमि पूजयेयम ॥ " आदौ व्यबकमत्रेण ईश्वर च प्रपूजयेत् । मृ युविनाशिनी विद्या कुभे चैव नियोजयेत् ॥ " शतमष्टोत्तर चैव आचार्यों इष्टमानस । स्वगृह्याक्तविधानेन च च यमदैवत ॥ " सश्रम्य जुहुयाद्वन्ही समिदाज्यचरूस्तिलान् । तद्दवत्या समित्कार्या शतमष्टोत्तर तथा ॥ “ समित्क्रमेण जुहुयात्प्रतिद्रव्य शत हुनेत् । सुगन्नुपथामत्रेण होतव्य सर्वमत्र तु ॥ भद्रासन प्रकर्तव्य पचवर्णकसयुत । तस्योपरि न्यसेत्पट्ट यजमानमथाव्हयेत् ॥ “निवेशाच्छादिते पट्ट आभिषेक च कारयेत् । पावमानीभिस्तु तल्लिगैमंत्रारुणसभः ॥ तल्लिगै सुगन्नपयामित्यादिमि । तर मान प्रकर्तव्य तीर्थानीतेन वारिणा । सहस्राक्षादिभिमनै खान कार्य द्विजोतमे ॥ " सेतोऽ यद्वधमादाय धर्मराज तु पूजयेत् । उक्त पोडशभिमत्रै सुगन्वित्य प्रदापयेत् ।। तत उत्थाय सप्रार्य भक्तिभाव समान्वत । रक्ष मा पुत्रपौत्राश्च रक्ष मा पशुबाधवान् ।। रक्ष पनी पतिं चैव पितर मातर धन : अग्नितो मे मय माऽस्तु रोगाच व्याधिबधनात् ।। २५ शततो विषतोऽचौघाद्भय नाशय म सदा । प्रार्थना च प्रकर्तव्या नमस्कारसमन्विता । काकस्पृष्ट च यद्ध स्नानक्लिन्न च यद्भवत् । सहिरण्य च तस्कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ " " " मन्न " यत्किंचिस्पर्शदोषोत्थ दुष्कृत अपि वियत । तसर्व नाशमायातु वनदानन सूर्यज ॥ " वायसांस्तान यम चैतमाचार्यय निवदयत् । मापा-वासासि कृष्णा तु धेनु चैव पयस्विनीं ॥ ३० " शनिवारे च तत्काथ रविवारऽथ वा पुन । घृतपान ससौवर्ण दर्शयेदात्मनस्तनु ।। " ब्राह्मणेभ्यो देदन्न भूयसी चैव शक्तित । यथाक्ता दक्षिणा दद्याद्वित्तशाझ्य न कारयेत ॥ “स्थाने यन स्पृशे काकस्तस्थान पूजयत्तदा । एव कुर्यात्पदानेन ध्वाक्षदोष' प्रशाम्यति ॥" इति काकस्पर्शशाति ॥ । १ज्ञ-क।

·१०२ अद्भुतादिशान्तिः। [ शांति- अथ अद्भुतसागरे सिंहमसूता गोरेवमादिशांतिः नारदः " मानी सिंहगते चैव यस्य गौः संप्रसूयते । मरणं तस्य निर्दिष्ट पड्भिर्मासैन संशयः ॥ ततः शांति प्रवक्ष्यामि येन संपद्यते शुभं । प्रसूतां तत्क्षणादेव ता गां विप्राय दापयेत् । "ततो होमें प्रकुर्वीत घृताक्त राजसपैः । आहुतीनां घृताक्तानामयुतं जुहुयात्ततः ॥ " सोपदासा प्रयत्नेन दद्याद्विप्राय दक्षिणां । वतयुग्मं यवं चैव ससुवर्ण प्रदापयेत् ॥ " इष्टदेवतमंत्रेण ततः शांतिर्भवेद्धिज ॥ गर्गः "दिवा प्रसूता यहवा श्रावणे च विशेषतः । माघमासे बुधै चैव प्रसवेन्महिषी यदि ॥ १. “ सिंह गावः प्रसूर्यते स्वामिनो मृत्युदायकाः । जंगमे स्थावरं जातं स्थावरे वाथ जंगमं ।। " तस्मिन योनिविपर्यासे परचक्राममे भवेत् । त्यागो विवासो दानं या कृत्वाप्याशु शुमं समेत् ॥ वहवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते । विजात्य विकृतं वापि पभिर्मासैम्रियेत वै । वियोनिषु च गच्छंति मैथुने देशनाशनं । अन्यत्र वेतरोत्पत्ते नृणां वा जातिमैथुनात् ॥ " सर्पमूषकमार्जारमत्स्यश्वानविवर्जिताः । शेया दुर्भिक्षकर्तारः स्वजातिपिशिताशनाः ।। १५ “ अकालजो मदो घोरश्वपुष्पान्मृगपक्षिणः । अन्यजातिमयं तस्मात् धेनुश्वानौ विशेषतः ।। " अथानडवाननवाई धेनुर्धेनुं पिवेद्यदि । शुनी वा धयते धेनुं शुनी धेनुरथापि वा ।। " तिर्यग्योनौ मानुषी वा परचक्रागमो भवेत् । अमानुषा मानुपाणि जल्पति प्राणिनो यदि । विकृत वा प्रसूर्यते परचकागमं वदेत् ॥ " त्यागो विवासो दानं वा तेषां कार्य विजानता । तर्पयवाह्मणांश्चैव अपहोमांश्च कारयेत् ॥ २० “ मृदंगवायेः पटहै: सुशोमनैः पूजा च कार्या विदिवौकसानाम् ॥ " धातुस्तथेग्याविधिना च कार्या देयं तथानं बहु च द्विजेभ्यः । गर्गः "वृत्तं वा मुशलं वापि स्फुटते वाऽप्युलुखलं ।वृत्तं दलनयंत्रं । चैव विभ्येत गृहे देवकुलेऽथ वा दृषद्वा मद्रपीठे या आसनं शयनं तथा । अकस्मात्स्फुटते यत्र कंपते वा वसुंधरा ॥ २५ इत्यादीनि निमित्तान्युतवा शातिरप्युक्ता नव । अश्वत्थसमिधो हुत्वा घृताक्तमधुसंयुताः । साविध्यष्टसहस्रेण प्राजापत्यास्तु मंत्रयेत् ॥ प्राजापत्याः प्रजापतिदेवत्याः "पायसं भोजयेदिदान हुतांत मूरिदक्षिणा । ततस्तच्छाम्यते पापं धर्मराजमतं यथा ।। ॥ ३० कृष्णाः पिपीलिका यत्र मामेपु नगरेषु वा । अतिमानं तु दृश्यते ऊर्जवंशकृतालयाः | " शातिगृहे देवगृहे तथा नरपतेर्गुहे । उपर्युपरिमानं तु दृश्यते देश्मवत्तदा । " मक्षिका मशका दंशा अतिमानं मयावहाः । ईदृशेठ झणोत्पतिर्महाचौरमयं भवेत् । " द्रव्याणां हरण न्यावरचस्प चागर्म । तन शांति प्रवक्ष्यामि विश्वामित्रोपदर्शिता ।। " अश्वत्यसमिघव हुता पाटोतरं शतं । पूर्णपात्राणि दातव्या हुतांते मरि दक्षिणा ॥ 'दासीदाससमायुक्तं गृहं दयादृद्विजातये । तिलपान प्रदातव्यं तिलान जुव्हीत संयतः ।

·. " मयूखः] गजशान्तिः। १०५ स्वाहा । सर्वत्र होमः कार्यः। अग्निरन्नादोनपतिरन्नाथमस्मिन् यज्ञे यजमानाय ददातु स्वाहा । सोमो राजा राजपति । एवं सर्वत्र होमविधिः । इत्यं कृत्वा होमकर्म आचार्यो विधिवत्ततः । शन्नो भवंतु मंत्रेण अश्वशाला प्रवेशयेत् ॥ " पवित्र तेति मंत्रेण अश्वान संमोक्षयेत् द्विजः । एष वाजीति मंत्रेण तथाश्वाश्च विसर्जयेत् ।। मा नो मित्रेति मंत्रेण तुरंगास्थापयेत्सुधीः । पूर्णाहुति च जुहुयादच्छिन्नधृतधारया ॥ भूतेभ्यश्च बलिं दद्यात् छिन्नति मंत्रपूर्वकं । असुराः पन्नगा यक्षा यातुधानाश्च राक्षसाः॥ पिशाचाः सिद्धगधर्वा वेताला योगिनी शिवा। " डाकिनी लाकिनी चैव शाकिन्या जंबुकादयः । अश्वारिष्टप्रशांत्यर्थं बलिं गृण्हत्विमें ग्रहाः ॥ इत्थं दत्वा बलि सन्यक् भूतेभ्यश्च विधानतः । अश्वं च दक्षिणायुक्तं प्रतिमां वत्ससंयुतां ॥ “ उद्दिश्य भास्करं देवमाचार्याय प्रदापयेत् । आकृतिर्देवतानां च द्विजेभ्यो वस्त्रसंयुताः ॥ दद्याचा दक्षिगायुक्ताः श्रद्धापूतः समाश्रितः । आकृतीः प्रतिमाः । देवानामिद्रादीनां । " अनेन विधिना कृत्वा हयाना शांतिकं महत् । अश्वानां नीरुजत्वं च बलं पुष्टिवलं तथा ॥ लक्ष्मी स्थिता मनूनों च संग्रामे विजयो भवेत् । बाह्मणान मोजयेत्पश्चात्ततः शांतिर्भविष्यति ॥" इत्यश्वशांतिः॥ अथ गजशांतिः सनत्कुमार उवाच अथ राजा प्रकुर्वीत चतुर्थी गजवाजिनां । शांतिमामयतप्तानां तदुत्पातोदये सति ॥ " कवलानि च नादत्ते यदा त्वणि मुंचति । सः प्रशांतो निर्वेदायदा स्यान्मदवर्जितः ॥ "विहीनमतिरत्यर्थ परिक्षीणतनुपिः । विमानात्नस्तसर्वागगुप्तो नष्टपराक्रमः ।। " नष्टशोमः सदा हीनो नष्टसंज्ञो रुषान्वितः। नानाव्याधिसमुत्थाभिः पीडाभिः पौड्यते यदा। " अरिष्टोपनिपातेषु तथोत्पातमयेषु च । तदा शांति प्रकुर्वीत गजरक्षापरो नृपः ॥ २० अरिष्टायशुभ वेवं वाजिनां लक्ष्यते यदा । युद्धारंभेषु च तथा तेषां शाति च कारयेत् ।। " शांत्यर्थं गजवाणिनां मंडपं चतुरस्रकं । द्वादशारनिमानेन संमितं कारये सुधीः ॥ बाहुप्रमाणं मध्ये तु योनिनाभिसमुज्ज्वलं । कुं त्रिमेखलं कुर्यात वृत्तं वा चतुरस्रकं ॥ तत्पुरस्तादक्षिणतः पश्चिमे चोत्तरे तथा । चतुरस्रं ततः कुर्यात्कुंडं हस्तप्रमाणकं ॥ " कोणेषु च तथा कुर्याद्वृत्तं चाष्टत्रिकोणकं । अर्कखादिरपालाशबिल्वाश्वत्थवटैरपि । २५ “औदुंबर अपामार्गसमिद्भिस्तत्र तत्र च । मध्ये सर्वसमिद्भिर्वा पालाशैर्वाज्यबिल्वकैः॥ तिलतंडललाजाभिः सक्तसिद्धार्थशालिभिः । यवैरेभित्रिमध्वमध्ये सर्वमिति स्थितिः । दत्वा च पयसा चैव घृतेन मधुनापि वा । कोणेषु च तथाज्येन मध्ये तु कलशैरपि ॥ "स्थापयेत ततः कुंमानष्ठावष्टासु दिक्षु च । वस्त्रयुग्मेन संछन्नान सर्वेषधिसमन्वितान् ॥ सर्वरनयुतान युग्मान गंधपुष्पोदकैरपि । हस्तावरप्रमाणं तु वृहत्कुंभ तु मध्यमे ॥ "तीर्थोदकेन संपूर्ण सर्वरनौषधेरपि । चतुरः कलशास्तत्र चतुर्थस्य समं ततः । "कोणेषु च यथान्यायं जलवस्वादियुतान् । स्मरेत्प्रधानं कुंभे तु नरसिंहाकृति हो । चक्रशंखगदापद्मचर्मासिशरशक्तयः । पूर्वादिकमयोगेन ध्यातव्यं कलशेष्वपि ॥ १ऋ. सं. ३।८।२ ऋ. सं. ६८1१।३ ऋ. सं. २०३२।४ ज्ञ-खमी । ५ज्ञ-स्तब्धः... निदो स्यान्मदेन विवर्जितः । ६ नज्ञपक्ष-जी । " C " १४ ·१०६ गजशान्तिः। [ शांति- ५ “ " वहिः शक्रादिदिक्पालांस्तत्र तत्र च संस्मरेत् प्रधानफुमात्पुरतः कुर्याचक्र तु मंडलं ॥ " तत्र संपूज्य देवेशं पश्चाद्धोमादि साधयेत् । मंडलामे तदा कुंम कुंमागे कुंडमेव च । " सर्वत्रातलसंस्कारान स्वगृत्योक्तन कर्मणा । जुहुयादमिसिध्यर्थमाज्याहुतिसहस्रकं । आनुष्टुभेन मंत्रेण गुरुर्वाऽस्य पुरोहितः । आनुष्टुमो नृसिंहमंत्रो दशसाहस्रमिष्यते ॥ " समिदव्यचरूण्ये हुत्वा मंत्री समाहितः । संयत्याज्याहुतीनां च सहस्रं वाऽयुतं चरेत् ॥ ततः स्विष्टकदित्यादि समापनविधिः क्रमात् । "एवं समाप्य विधिवदोमं तत्र पुरोहितः । संस्पृशेदकुंभं च जपेद्दशसहस्रकं ॥ " पर्यंतकलशान स्पृष्ट्वा जपेत्तत्र सहस्रकं । अनंतरेपु कुंडेपु गायत्र्या प्रणवेन वा ॥ " विभिर्युगपत्कार्य होमतं तु पूर्ववत् । प्रतिकुंभ सहस्रं च अपेत्तानप्यपस्पृशन ॥ १० " पूजयेलोकपालादीन गंधादिभिरलंकृतः। अथ राजानमाकार्य स्वास्तणेि सिंहविस्तरे । समाप्य च शुचिस्नानं सर्वालंकारसंयुनं ॥ "कुंमोदकेन देवामे तन्मंत्रेणाभिपेचयेत् । पर्यवकलशश्चापि नृपं पश्चाद्जादिकं ।। "अन्यांश्च वाहनान्पूज्यदिव्यलक्षणसंयुतान् । गजादिनाऽवशिष्टेन तोयेन स्नापयेगुवः ।। अन्यवाहान दिपायातान् सर्वानेव समाहितः । बाह्यकुंभोदकेनैव स्नापयच्छत्रसाधकः ।। १५ “ राज्ञो मीराजनं कुर्यादाहनेषु च मंत्रवित् । अन्येप्वेवं विधिः कार्यः स हि रनकरः परः । " राजानं वारनादीश्च तथाऽन्यांश्च पुरोहितः । सर्वालंकारसंयुक्तान सर्वमंगलसंयुतान् । कृत्वा तु वाचयेत्पश्चाद्राह्मणैरशिषो वहु । दक्षिणामप्यलं दत्वा ऋत्विग्भ्यो गुरवे नृपः । वाहन पलभूषाणामाचार्याय निवेदयेत् । दासदासीपु मृत्येपु प्रामादिषु च सर्वशः। " सर्वालंकारसंयुक्तं राजवाहोपरि स्थितं । आरोहैश्वापि संयुक्तं राजानं वाहसंस्थितं । " मंत्री द्वीपहये श्वव ब्राह्मणे: स्वस्तिवाचनः । सानंदेश्चैव ऋत्विीमद्धर्भववरेस्तथा । " आचार्यों गजमवने नृपं संवेशोरवयं । पूर्व स्नानावशिष्टेन कुंमतोयेन मंत्रवित् ।। " गजशाली च संमोक्ष्य पानिशाला तथैव च । सिद्धार्थतंडुलतिलेः पुष्पेोऽप्यवीय॑ च । "शालामध्ये नृसिंह वा सुदर्शनमनामयं । पूजयेद्धपुष्पायैः सर्वालंकारसंयुतैः॥ समिः कृसराभेन कुर्याद्वतयालि पहिः। २५ ततः शालासु सर्वामु ब्राह्मणान् भोजयेदलि । ततः संवेशनं कुर्यादाचार्यों गजवाजिना एवं शांति प्रकुदीत निमिचे सति तहुँः । सपरिच्छदस्य नृपतेर्मवित्सुसमाहितः । "सर्वकल्याणसंपूर्णः सर्वमापारिवर्जितः । सपुत्रो राजमंत्रस्तु नृपत्तेन महीयते ।।" इति गजशांतिः॥ अथ महाशांतिः। श्रीकृष्ण उवाच महादतिं प्रवक्ष्यामि महादेवेन भापितः । पार्थिवाना हितार्थाय महादुम्तरतारिणी । " नृपाभिषेके सा कार्या यानाकाले नपस्प तु । दुःस्वप्रे दुनिमित्तै प महवेगुग्यसंमये । " विशुदल्कानिपाते च जन्मः ग्रहभेदने । कंतूदये पानिपीते शितिकंपस्य संमरे ॥ "प्रसूती मूनगंडाते यमरस्य च समवे । आणोप मनानो घस्सायानायतने मुवि । "काकोलकापोताना प्रवेश वेश्मनम्तथा । महाणां चरेषु जन्मादिषु विशेषतः । किनामा-श्याम्या । शतरनाटः 11-मैत्र । ४-५न-गरु । २० ·१५ " मयुसः] महाशान्तिः। १०७ “जन्मनि द्वादशे चैव चतुर्थे वाध्यमे तथा । यदा स्युर्गुरुमंदारा: सूर्यश्चैव विशेषतः ॥ मदः शनिः । आरो भौमः। "युद्धे ग्रहाणां सर्वेषां सूर्यशीतांशुकीलके । वसायुधगवाश्वेषु संस्मिते शयनासने ॥ " यद्यमिः परिदृश्येत रावाविंद्रधनुस्तथा । वेश्मनश्च तुलामगे गर्नेष्वश्वतरीषु च ।। रविपिबद्वये दृष्टे महाशांतिः प्रशस्यते । सर्वाणि दुनिमित्तानि प्रशमं योति सर्वथा । तां कुर्युग्रह्मिणाः पंच कुलशीलसमन्विताः । चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च द्विवेदाश्चापि पांडव ॥ " आथर्वणा विशेषेण बढ्चाचे सुसंयताः । शुचयः श्रु संपन्ना जपोमपरायणाः ॥ “कृच्छ्रोपवासनक्तायैः कृतकायविंशोधनाः । पूर्वमाराव्यमंत्रांस्तु प्रारभेत ततः क्रियाः ॥ मंत्रान्विनियोक्ष्यमाणान् । दशदादशहस्तं वा मंडपं कारयेच्छुभं । तन्मध्ये बोदकां कुञ्चितुर्हस्तप्रमाणतः ।। “ आग्नेय्यां कारयेत्कुंडं हस्तमात्र सुशोमनं । मेखलात्रयसंयुक्त योन्या चापि समन्वितं । " रवींदोरुपरागेषु महोल्कापतनेषु च । उत्पातेषु तथाऽन्येपु निमित्तेषु च सर्वशः। " सर्वारिधोपशमनी महाशांतिः प्रशस्यते । चारुचंदनमाले न तोरणालंकृते तथा । " गोमयेनोपलिते च मंडपे ते द्विजातयः । शुक्लांबरधराः स्नाताः शुक्लमाल्यानुलेपनाः ॥ कर्म कुर्युरिति शेषः । ततश्च पंच कलशास्तस्यां वेयां निवेशयेत् । आग्नेयादिषु कोणेषु पंचमं मध्यतस्तथा ॥ " अष्टप्रकृते पझे चूतपद्धवधारिणं । बमकुर्चविधानेन पंचगव्यं तु कारयेत् ॥ ब्रह्मकूर्चविधानं गोमूत्रं ताम्रवर्णाया इत्यादिना ब्रह्मकूर्चप्रकरणे प्रोक्त । " औषधी पंचरात्ननि रोचनां चंदनं तथा । सिद्धार्यकान शमी दूर्वा कुशान वाहियवांस्तथा । “ अपामार्ग फलबती न्यग्रोधोदुंबरी तथा । पक्षाश्वत्थकपित्यांश्च प्रियंगूश्चतपल्लवान् ।। हस्तिदंतमृदं चैव कोणकुंभेषु विन्यसेत् । फलवती गंधप्रियंगुः । प्रियंगु कुंगः ॥ “ पुण्यतीर्थोदकोपेतं पंचगव्यं च मध्यमे । ऋचं वाचमितीदं च वन्हिकुंभाभिमंत्रणं ॥ आशुः शिशान नैत्य यद्देवा वायुगोचरे । ईशावास्यं चतुर्थस्य कुंभस्य त्वभिमंत्रणं । “ मध्यमे वथ जातव्या रुद्राः कुंभे यजुर्भवाः । गंघपुष्पाक्षतैर्वनवौघृतपाचितः । “ फलैश्च नालिकरायैदीपक कुमपूजनं । स्वस्तिवाचनकं चैव कारयेत्तदनंतरं ॥ “ क्रमेणानेन शनकैरनिकाय च योजयेत् । अनेन वक्ष्यमाणेन । " अग्निं दूतमिहानि च पूर्वमेव निधापयेत् । पूर्व कलशस्थापनात् ॥ " हिरण्यगर्भः समिति ब्रह्मासननियोजने । कयानसा प्रणीताश्च मंत्रेण विनिवेशयेत् ।। कृत्वा चास्तरण पन्हे राज्यसंस्कारमेव च । अथवा सादयेदनं द्रव्यं यस्थ प्रयोजनं । ततः पुरुषसूक्तेन पायसअपणं भवेत् । अमिधार्यायससिद्धं पायसं स्थापयेझुवि । " अष्टादशप्रमाणेध्मान दद्यादथ शमीमयान । पालाशीः समिधः सप्त सप्तते इति दापयेत् ॥ आधारावाज्यमागौ तु हुत्वा पूर्वक्रमेण तु । जुहुयादाहुतीः सप्त जातवेदस इत्यूचा। स्थालीपाकस्य जुहुया पुन जातवेदसे । तरसभंदीसूक्तेन चतने जुहुयात्ततः । " यमायेति सप्ताहन्याः स्वाहां ता जुहुयात्ततः । स्वाहांता इति सर्वत्र योज्यं । ३५ इदं विष्णुस्ततः सप्त जुहुयादाहुतीनृप । नक्षत्रेभ्यस्ततः स्वाहा सप्तविंशतिराहुतीः । १ज्ञ-था। रज्ञ-स्त । ३ ज्ञ-द्रो । ४ ज्ञर्ध-ना । ५ ज्ञ-वो। २० “ २५ ३० । क ·महाशान्तिः। [ शांति- ५ . " नक्षत्राहुतयश्च कृत्तिकाभ्यः स्वाहेत्यादिमिमैत्रः कार्याः । तत्र रोहिणीद्वयपुष्पहस्तादित्रयानु- राधादित्रयाभिजिब्दयशतभिषग्रेवतीष्वेकवचनं । पुनर्वसुफाल्गुनीदयविशाखाश्विनीषु द्विवचनं । शेषेषु बहुवचनं । “ यत्कर्मगति जुडुयात्ततः स्विटकृतं पुनः । यहहोमस्ततः कार्यस्तिलैराज्यपरिप्लुतेः । अत्र तिलविधानं वैकल्पिकयवादिनिवृत्यर्थे । " प्रायश्चित्तं ततो हुत्या होमकर्म समापयेत् । ततस्तु तूर्यनिर्घोषः काहलासंखनिस्वनेः । यजमानस्य कर्तव्यो ह्यभिषेको द्विजोत्तमः ।। काश्मर्यवृक्षसंमूते समे भद्रासने स्थितं । काश्मर्यवृक्षः श्रीपर्णी । भद्रासनं । " वेदीमध्यगतं कृत्वा दुनिमिचप्रशांतये । पंचभिः कलशैः पूर्णेमत्ररेतैर्यथाक्रमं ॥ १. “ सहस्राक्षेण प्रथमं ततश्चैव शतायुषा । सजोषसा इंद्र इति च विश्वानि वरुणेति च । द्रुपदा दिवेति च ततः नापयेयुः समाहिताः । ततो दिशां बलिं दद्याविचित्रानसमाश्रितान् । " नमोस्तु सर्वक्षेभ्य इति मंत्रमुदाहरेत् । स्मातस्य ब्राह्मणाः सर्वे पठेयः शांतिमुत्तमां ॥ "शांतितोयेन घारां च पातयित्वा समं ततः । पुण्याहवाचनं कृत्वा शांतिकर्म समापयेत् ॥ " तीर्थे देवालये पाऽवि गोदोहं कारयेन्दुधः । क्षितिं हिरण्यं वासासि शयनान्यासनानि च ॥ १५ “ विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यायथाशक्तया विमत्सरः । दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्चैव युधिष्ठिर ॥ " भोजनं चानिशं दत्वा ततः सर्व प्रसिद्ध्यति । आयुश्च लमते दीर्ध शत्रून विजयते क्षणात् ॥ "दुर्गाणि चास्य सिद्धयंति पुत्रांश्च लभते शुमान् । यथा शम्रप्रहाराणां कवचं वारणं भवेत् । तथा देवोपघातानां शौतिभवति वारणं ।। " अहिंसकस्य दांतस्य धर्मार्जितघनस्य च । दयादाक्षिण्ययुक्तस्य सर्वे सानुग्रहा महाः॥ "अपनि समर्द्धयति बर्द्धयते च धर्म 1 काम प्रसाधयति तस्म पिनष्टि पापं ॥ यः कारयेत्सकलदोपहरी महायी शांति प्रशांतदादयः पुरुषः सदैव ॥ चर्मण्यतीतरणिनाशुमसंगमस्य । सान्निध्यमाजि कृतशालिनि मध्यदेशे। ख्याता भरेहनगरी दिल तत्र राजा। राजीवलोचनम्तो भगवंतदेवः ॥१॥ इतिप्रीसेंगरवंशावतंसमहाराजाधिराजश्रीमगवंतदेवोद्योजिते मीमांसकभट्टशंकरात्मजमट्ट नीलकंठकृते भगवंतभास्करे शांतिमयूखो द्वादशः समाप्तः ॥ क्षरदयइअटकप-श्रीनीलमंटरचितः स्मृतिभास्करात्यो प्रेयः पगार रसखबिकुसमितब्दे ।। प्रेसित रवितियौ रविवादप पनीकृतो विकसतीजनतोपरये ।। चेनादतः कतिपयैरपि दुरम वैः हितेन मावनिपुणाः सलु सन्ति पन्तः । विदिग्याटकास्कदन प रसालफलमुहिनसमेव सम्यक् ॥ -गुस्तप्रधः छोको स्यते । महान्तमालपातपायव्याघातगंहाय । संझान्दिम्पतिगतप्रतिमिनीवाल कुहूद पमे मचाईशेषु यमघटे दम्पयोगे मृतो। रिटी गोदाममनिमपितृभे रास्तानमा शाdिansति गतिमपुराः -- ·पतत्पुस्तकोछ्तऋपिवचनानां ऋपीनां च अकरादिवर्णतः सूची । Oalo- पृ. ... ... ... ... १०३ ... ... ... ... ... ६२ ... ७८ ... " १६ " ५ ऋषिः ऋविनाम अत्रिः अपरार्कः अमरकोशः २२७३२ आश्वलायनः ऋत्विजो कृत्वा ...(१।२४) जुहुयारसमिदनाज्येन यथाशक्ति ततो विप्रान् कर्मप्रदीपः कर्मादिषु तु सर्वत्र कश्यप अष्टमी षष्ठयमा रिक्ता मलिना मंदवारे तु कात्यायनः कात्यायनगृह्य अथातो यमलजनने विधि.. कालगुणोत्तरम् पलाशाश्वत्थकपित्य कुमारतंत्रम् प्रथमे दिवसे मासे कृत्यरत्नाकरः शुभपात्रं तु कांस्यं स्यात् ... गर्गः अमिः प्रदीप्यते यत्र अतिवृष्टिरनावृष्टिदुर्भिक्षादौ अनारोग्यमनावृष्टिः अश्वशांतिः प्रवक्ष्यामि अश्विनीमपमूलाचे एकस्मिन्नव नक्षत्रे कृष्णपक्षे चतुर्दश्या कृष्णाः पिपीलिका यत्र दिनक्षये व्यतीपाते दिवा प्रसूता बड्या देवताद्याः प्रनत्यंति पृ. ऋषिः पत्रांकः प्रविशति यदा प्राम प्रासादतोरणाहाल ५.६९ रुदतो व्याधिरभ्येति वज्रमिंदाशनिर्वापि वृत्तं वा मुशलं वापि सुभगा चैव दुःशीला गर्गसंहिता काकस्य मैथुन पश्येत गार्ग्यः सिनीवाल्या प्रसूता स्यात् ... . ३ | वृद्धगार्ग्यः विपनाडीपु संजातः ५५ गोभिलवसिष्ठी प्रहदेवतयोमध्ये २९ | गोभिलीयं आहूय चव होतव्यः कुंडस्य प्रागुदीच्या न मुक्तकेश्ये जुहुयात् ८२ लक्षहोमे च वन्दिः स्यात्... गृह्मपरिशिष्टम् आदौ विनायकः पूज्य: प्रधानदशांशेन पार्सदेवतयोः ५ग्रहमखप्रयोगः चिंतामाणः ९५ छंदोगपरिशिष्टं :४ कुष्टं मासी हरिदे द्वे ... १०३ छंदोगपरिशिष्टमाष्यम् १०४ चतुर्दश्या अंत्योः तातचरणाः ७६ (तंत्रांतरम् ६१ कुंड पंचकर प्रोक्त १.२ दानमयूखः ७९ | दानोद्योतः १.३ दामोदरीयम् तिळतंडुलमिधं स्यात् रकः कमलजो मानुः (रपराधरः)... ... ... . ३ " १९ ... ... " ... ६५ ... ... ७८ ... नगरादुपसते ९७ | देवरातः पश्या:प्रपातस्य फलं वित्राटे सुतार ५९ संमार्जनी काटतषामिभूषाद 16 ... ...

·११० ऋपिवचनानां सूची [शान्ति- पृ. ऋपिः ... पृ. ८१ ८२ ८१ ... ... ८२ ... . ८७ ... १३ " ... १२ ७,१४,११,१२,८२ १६,८१,९२ ... " " ... ऋषिः देवला ॐनमधामुंडे.. मासपक्षतिथाना... २ ॐ सर्वमातर मारदः कदंबच करंजव अथातो दर्शजाताना ६४ पलाशोदुंबरासाय भारोहयेरगृहं यस्य प्रणम्य शिरसा शति कुलीरचामात्या ५४ रक्ष रक्ष महादेव तिभ्यक्षवारा निंद्याक्षेत् ५६ | बौधयनः दिवा या यदि वा रात्री किरीटिनं पद्मासन मानो सिंहगते चव १०२ धूमान् द्विवाहून् सूर्यास्तमनवेलाया सूर्योगारकशुकवंद्र नारदसहिता भगवान् उस्माता विविधा रोके मनोरमे शुो देशे नारायणवृत्तिः मदनः सोधानिना सीमतोमयनादि मदनरत्नम् नारायणीयम् | मनुः मामा दिप पव ८२ | भ.३.ले ६७... मस्समरामुराभक्ष्य ८१ १२७ निबंधकृत गणाना सा गृत्समदो बृहन्मनुः प्राणानायम्य फुर्वात पराशर महार्णवः यःस्वा परित्यज्य ३ मीमांसा अ.५ पृहत्पराशर एतदे पावनं स्नान | मोक्षधर्मः मित्रवर्जन दुष्यंति वृद्धपराशर ( दामोदर ये) र: करपपो भानुः याज्ञवाक्यस्मृतिः आचारे श्लो. ९७ पारिजातः भाचाभ्यो नयभ्य मस्ववीत २७१-२६ २२ पचमसमारम्प २७४-२७६ प्रयोगपारिजातः सदिलोरपाय २७९-८.... ... माय मातामि २८६-८९... मनोरमे शुभे देशे (भगवान्) " पितामहधरणाः १७२.२५,२०, मतिमासारः २९६ सर्वनपंचमदन २९८-९९. प्रयोगरत्नं नृतीयां मारी मास्य) प्रयोगसार मा भारत ... २ ... ... ७ ... ... ... ... ... " ... ... ... ... ९ २२ ४ " " ५ ... ... " ... ... " " " " ... " " ... " " ... ... " " ... " " ... " " ... " " .. " 1.४-५.. " " ... " ... ..

·मयूखः] ऋपिनामसूची ६१३ पृ. प्र. ... Y४ .. १४ ... ८१ १५,३७,४० .. ऋषिः | विष्णुधर्मोत्तरम् अतः परं प्रवक्ष्यामि उपरि प्रथमं यस्य पंचवको वृषारूढ मंजिष्टामदमातंग व्यासः अर्ककन्यामिमा विना अर्क प्रदक्षिणीकृत्य पुनः प्रदक्षिणं कृता स्नात्वालंकृतवासस्तु शतमुखप्रकरणं शारदा वास्तुमंडलं च नेत्या शारदातिलक शांतिसर्वस्वं सुतत्रये सुता चेत्स्याद .. " १८ ... ३ ... ... 5 ३० ... ऋषिः यामल: दुर्भिक्षादिमयं चैव योगसारः प्रथमेऽइनि गृह्णाति रूपनारायणः वसिष्ठः भयामिपेकमंत्रण आदौ तु समिदनाज्यः उपचाराणि सर्वेपा कुंडं तन्मध्यभागे तु प्रहदेवतयोमध्ये प्रामाहिः परनामे ततो जपादीन् जुइयात् द्विवाश्चैवाधिदेवताः प्रभूतदोपं यदि दृश्यते मत्रेण सप्त ते अने यथारुचिप्रमाणेन छदं यंवकरूपेण लिखेदष्टदल पद्म पाइश ब्राह्मणान् सुभगा श्वेतवस्त्रा स्यात् स्वस्तिई कल्पयेप्तश्चात् वृद्धवसिष्ठः रोगशाति प्रवक्ष्यामि वामनः आचार्यप्रभृतिभ्यध प्रणवं खादितं कृत्वा विज्ञानेश्वर (मिताक्षरायाम्) पृ-८३ पं० २७ ८५ पं. १०.१२ ... ७९ ... २. शौनकः ... .. ... ... ... ... ... ... ... ७७ ५३ ३ ... अथ यदास्य अथातः संप्रवक्ष्यामि आर्तवाना तु नारीणा १२ कुमारजन्मकाले तु प्रहणे चंद्रसूर्यस्य तृतीये स्त्रीविवाहे तु पुण्याहवाचनविधि ८८ सनत्कुमार संग्रहः २० समततश्च सिद्धार्यान् १४ संवरणः ६,१० | सांप्रदाथिका ९ स्मृतिः ६ ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु स्मृतिचंद्रिका भमा रिकामी शुभपक्षे सुशीला स्यात ९ | स्मृतिरत्नं शुभ व तु पूर्वान्हे स्मृत्यन्तरे अमासंक्रांतिविष्टया' २८ ... ...६,१७,१८ . ... . ८६ ३ " " " " विनायकशान्तिः विश्वामित्रः संपूज्य मधुपण .

·ऋषिनामसूची [शान्ति- पृ. " ... अयातःण भूपाल ४९ ... २७ ... १८ ... ... ... १४ .. ... ... ३३ ४ ११ ... .१ २० १२ २२ २. ... . ... . १४ ... ... ४ ... २७ ऋषिः पृ. ऋपिः मध्यान्हं तु भवेद्वन्च्या मत्स्यपुराणम् स्मृत्यर्थसारः अनेन विधिना यस्तु गाहामापासने कुर्यात् हेमादिः ५,११,१४,१८,१९,२२,४०, अस्माच्छतगुणः प्रोक्त अयुने खय होतव्ये आवो सजेति सदस्य चाणा च समिद्भिश्च आदित्याभिमुखाः सर्वे शुक की प्रामुखी उपोषितास्तः सर्वे समपं प्राइमुखोपविश्य एवं समग्रानिष्पाय पुराणानि ग्रहयात्रिधा प्रकाः पुराणोत्तरं तृतीयाँ मानुषी नैव... ... अग्निपुराणं द्वरंगुलोच्छ्रितो विप्रः भून दिवमंण पासनः पमकर: देवीपुराणम् पूर्णाहुति च मूर्षानं गणाधिपतये देया पुण्येऽन्दि विप्रकथिते १८ यवत्रीहितक्षीर यजमानः सपत्नीकः १९ शुभो प्रविधी पतिः यांतु देवगणाः सर्वे वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् नृसिंहपुराणम् ततो व्यहातिमिः पश्चात् वेदिय कोटिहोमे स्यात् १९ पद्मपुराणम् होराया प्रस्यते यस्य । उपासो भवेदेवम् होतव्यं व घृताद्यक्तं लिंगपुराणम् ब्राह्मम् प्रामात्याच्यामुदाच्या वत्रयुग्मं तथाऽप्यूरे चनु दिवसेऽनाते स्कंदपुराणम् ५४ अग्नि दूतं निवेशाय भविष्यपुराणम् अतः स्याएनमनाथ आदित्यवार इस्तेन ४६ भाकृष्णन सहस्रांशी दशलक्षमित होने ईश्वर मस्करे विद्यात शनवरं राहुकेनु ५० उत्सरे शान्तिसूर्याय माक्षे चतुर्योच (अपरा: ५६१).. ५ उसनोऽर्कः कलिंगेषु प्योमकेतु संपूज्य ५ फन्माविवाहकाले तु मयियोत्तरपुराणम् गुझेदनं रखेर्दद्यात् ततः समाप्त यज्ञे तु तस्य चोत्तरपूर्वम् ततो मंदस्य दिवसे ५० दिवाकरकुजम्यो हि स्वेच्छायशः स उच्यते देवदानवगंधर्वा मार्कंडेयपुराणम् नवग्रहमखे देवाचनादिकर्माणि (३६४-६५) ३ फुर्यात् शिरमासघ कुवात (५-७१) कस्य विधिपर्यात भानु तु मंडलाहार ... ... १३ ... ... ३१ .. ... ४ ... ... ... १४ ... ... १३ ... ४८ ... १७ ... ... ... विशेष हुत्वाच ... ... ... ...

·मयूख.] ऋषिवचनानि ... १९ ... ... " ... ... ... ... ... ८.५५ ८८ १०५ १६,८८ ६,८८ ... ... ... अ.पा.मं. २९ 11५ १८७ . शश भRI शा २३. २।३।२२ ११३ २५/१८ २५३१ श६२१ २२३ १७२६ २८1८ २1८1१९ ३.१३ ... ... ... ... ५५,५९ १८ ५.३० ... ... ... ५८ ... ... ... .. ... ... ऋषिः पृ. भास्करोगरको रको यया प्रदो द्विजस्तद्वत् यथा समन्वित यंत्रं पश्ये स्थानानि देवाना सावणे मासि जाते ५१ २ व्याकरणसूत्राणि. म.२पा.स.१६ ६ ३ संहितामंत्राः अ.पा.मं. १.११ 1१1१२ १८,३५ १1१।२१ १५,६७ ११।२२ ११२५ TRI ८१४,१६,१८,३१ ३४,३९,५८,६७,७१ १२७ १४,१६,१८,३८,६०० ११२/११ १४,६०,६१ १२।१३ १२।१५ .१६,१०,३६,३८,५९ ६२,६३,७ ११२१९ ...३६,६२,६३,६६,६७ १२२३ २।२५ ३३ ११३६ १८,३९,५७ १।३।१६ ३५,३८,७० १३.२० १।३।२६ ६२,६४,६७७८ १९१६ १६/११ १६.१५ ५,३६,५५,५९,६२ ६४,६६,६७,७० ११६१६ १९२२ ६,३८,६४,७१,७५,७६ ... ८३४,५८,७१ ५५,५८,५९ .. ... ... ५६,५८,७. ... ३६३११ ३४१. ३।४।११ ४११२ ३।४।२० ६२,६१,६६,६७. ... ... २३,५० १०,६४ ७१ ... 4. ... ४०,७० ५७,५८,७. ३८ ... ... ... ३।६।१४ ७३ ३१२४ ३८९ ३.८11. ३।८।१४ ४॥२१९ ४॥३॥ ४॥३॥२१ ४/४/२५ ४/५/ ४।५।२२ ४७३२ ४३३३ ... ... ...८,३५,७१ ... ... १६२७ १७७ १९,५७,५९,७०,४७ ... ... ... ...

·शान्तिमयूखः ... ... ... अ.पा.मं. ૪૮૬ ५.३२८ ५/४६ ५४१३ ५।४।१६ ५.४११७ ... .. ... ... . ... ... ... ५४।२४ ५.४।३० ... .. ५.४१३६ ... ... ... .. ... ... ... ... ... " ... ... ५५२५ ५।८।३५ ६२।३० ६।३१३९ ६४.१० ... पृ. अ. पा.म. .५५,५८ ५७,५८ ६.१८ ३८,५९,६७ ६.२६ १३५,७० ५८ ५५,६४,६६,६५ ८॥२॥१७ ८२१९ ५३१७ १८ ३२ ८१३६ ३४,३९,५६,५५,५८,५९, १६,५५,६२ ६६,७१,७७. ६३,६४,४०,७२,७५ ८६॥२३ ८४३ M७,५८ ७६ ८१७ ४१७ ८1५1८ ८,३८,५८,५१,७२ ८५१० ३४,१ ८1५111 ८,३४,५८,५१ १८,७८ ८1५1१८ १८,७० ३२ 21५।२३ 41५/२३ ६०,६१,६३,६६,५०,९९ ८७४ ३८ ८८ १८ ४४ ८1७/२४ ८1७४२५ ...८,३४,७१ 21॥३२ ८८ ८८३ १६१८८,' १८५१० ५७,५९,७ दादा११ १,७०,७५,७६ ટીદાર दा१२४ ૮૧૮૨૬ १९,७१ ૮૮૮૬ Cl८४७ १४,१८,३५,३७ ....१८,३४,३६,५५,५९ ब्राम्हणम् ६०,६१,६४,७०,०१,७५,४६ तदाहुर्य थाहितामियस्य ... ... ... .. ... ... ... ... ... ६॥४॥३८ ६४१५१ ६१५११६ ... ... ... . ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ६८७ ६1८1१८ ६८९१ 191 ७११५ ७११९४७ ७२11८ १२।२८ ७३.८ ७५ .. S ... ... ... ... ... ... ...

·3 No Hinda Law Texts-(conid) III, The Subodhini-A commentary by Vis'ves' wara Bhatta -on the Mitakshara of Sri Vijāânes'vara, Vyavaharadhyâya Complete with list of contents, and Index as in Yol. I. [ Price Rs. 2-8. IV. English translation of Subhodhi—in progress. V. Bilambhatti-Åchårâdhyâya. (Text) a commentary on the Åchárådbyàys of the Mitakshóra, by Balambhatta Payagundâ of Banares with the list of contents and Inder, as in Vol. I and an exhaustive Preface by Babu Govind Dass [Complete Price Rs 10. VI. Balambhatti-Vyavahärådhyâya Do. Do (Text) Complete) { Price Rs. 6. VII. Balambhatti-English Translation of Vol. VI. VIII Balambhatti--Prayas'chitiadhyaya (Text) In the Press [Price Rs. 6. IX The Manusmriti with the gloss of Medhatithi (Text) The list of centents is exhaustive and specifies each verse and its contents, as well as the contents of the commentary thereon The Index to verses is to each quarter of a verse This is followed by an Index to the several Authors and Rshis referred to, to Miscellaneous Quotations, to the Sutras and Vartikas of Grammar, to the several Nyayas or Maxims &c The Bound Volume contains Text pp 1-942+250. [ Price Rs. 15. X. English Translation of Vol. IX XI. The Smiritichandrika by Devanandabhatta (Text). The Ånhika Vyawahara and Sraddha Prakaranas complete pp 1-736 +104 with Indices as in Vol IX. Bourd Volume. Price Rs, 12. XII. English Translation of the above e Vol, XI XIII The Sapindya Pradipa or the Law of Sapında, Relstionship-by Nagojibhatta with an English Translation. Appendices containing extracts from other works on the Sapinda relationship and an exhaustive Introduction dealing with the whole law of Sapinda relationship es laid down in the text and as interpreted in courts of law (Text printed ) XIV to XXV. The Twelve Mayakhas by Bhatta Nilakantha collectively known as the Bhagavanta-Bhaskara. XIV-A: The Vyawahara-Mayukha-Test complete and pub. lished with List of contents, Indices &c, Bound Volume Rs. 3.

·No Hindu Law Texts-(contd) IV-B. English Translation and notes uniform with the series. Price Rs. 12. XV. The SavskärasMayukha-Detailing the several puri. ficatory ceremonies. (Text) (in the press). XVI. The A'châra-Mayukha-In this are described the ordinary and extraordinary rounds of duties. (Text)/ Price Rs. 2. XVII. The Kâla or Samaya-Mayukha-Rules for deterniining days &c and tte importance of each, together with the rites and duties to be performed are described (Text) ( in the press ), XVIII. The Sraddha-Mayukha—Kinds of S'raddha and their definitions and an elaboration of their performance. (Text) (in the press ). XIX The Niti-Mayukha-Describing the general principles of polity duties and functions of a king, bis minister, &c. (Text ) ( in the press) XX. The Dâna-Mayukha-Embodying and elaborating the Law of gifts viz tho kind of gifts, who can make and take? Their extent and their incidence. (Text) (in preparation) XXI. The Utsarga-Mayukha-Dealing with the dedication of water places and their purification when poluted. (Text) Price As 12. XXII. The Pratishtha-Mayukha-Consecration of Temples and also the re-establishment thereof. (Text) Price XXIII. The Prayaschitta-Mayukha-Definitions and kinds of Prayas'chittas Results of non-observance. (Text) (In preparation) XXIV. The S'uddhi-Mayakha-The Law of purification, (Text) Price Re.L XXV. The S'anti-Mayukha-Describing the several propi tiatory rits) are. (Text) Rs. 2 XXVI. Vira Mitrodaya—(Pyavabára) By Mitra MAR In preparation, XXVII. The Vaidyanatha. Dikshitiyam-(Text ) In prep8- ration, XXVIII. The Dharma-Tatya Jimuta:Vahana-(Text) In nrnel paration, As. 12.