·श्रीगणाधिपतयेनमः। जलल्जातोप्रमाणमाह लेहेति कारणतावछेदकतयाधर्मसियोबाधकाभावात्तस्यजातिल भितिभावः॥ नित्यवत्तिधस्यका स्य यतावछेदकलानावेनलेहत्वकायनावछेदकलन्न भवतीतिर्शकते यद्यपी ति तथा कार्यतावळेदकं वस्तुतस्तु नियसाधारणधर्मस्य कार्यताछ दकलेदोषा भावात् जन्य पदनदेयमेव नत्यधारण्यस्थदंडादाफलानुपधायककारणताव छेदकतयादण्डत्वादिजातिस्तथाचा विभविथ जलन्निरूपयति वर्णइशुक्लारसस्पशैजिले मधुरशीतली लेह समवायिकारणतावछेदकतयाजलेजातिसि त्व विः॥यद्यपिस्नेह त्वं नित्यानित्यत्तितयानकार्यतावछेदकंतथा पिजन्यनेहवंत याबाध्यं अथपरमाणी जलत्वन्नस्यात् तजजव्य नेहाक्षावात् तस्य च नित्स्यखरूपयोग्यवेफलावश्यंभावनियमादितिचेन्न। यतआल तस्येति दंडादेस्वरूपयोग्य तायांनकापिक्षतिः॥ तस्यानियलेन फलो पधायकत्वा सावादितिभावः॥जन्यजलखजातेःज न्यजलमात्रवृत्तिनातेः तदव छिन्नति जन्यजलत्वाव किन्नेत्यर्थःनिचैवेजलान्त्यावयविनिजलबन्नस्या दिति वाच्यंजलस्या-त्याव यवित्वानुछुपगमात्॥ ननुजलवावछिन्न प्रतिसमवायसंबंधेनलेहवतःकारणत्वमस्तु अतिरिक्तजातिकल्पनापेक्षयालाघवा

·मु-दि० दितिचेन्न-जललावळिनप्रतिस्नेहलेनकारणलं रीतस्पर्शलेनवेत्यत्रविनिगमनाविरहेणातिरिक्त जातिसिधे कप्तमादायकल्पनीयेनविनि
गमनाविरहाभावादिति केचितु धूमादिकंप्रत्याः धनादः कारणलंनिर्विवादम् आद्रलंचजलसंयुक्तलम् तथाचबल संयुक्तेन्धनलेन-धनसे
युक्त जललनवाकारणतेत्यत्रविनिगमनाविरहाजललेधनत्वयाः पार्थक्येनकारणतावच्छेदकतयाजललजातिसिधिरित्यादुःपरंतुस्थूल
जलवृतिप्रत्यक्षसिघडललरूपजात्यवच्छेिनसमवायिकारणतावच्छेदकतयापरमाणुसाधारणलबजातिसिधिः कार्यताक्छेदक कारणनावच्छे
जन्यख्नेहजनकतावच्छेदिकायान्यूजलवजात सिधीतवच्छिन्नजनक ताक्छेदकतयाबललजातिसिधिः
सुक्तरूपमिक्वलस्येतिदर्शयितुमुक्तवर्णः शुक्लइति ननुशुक्तरूपवलेलक्षणेअथवानमित्तिकद्रावलवदवृत्तिरूपववृत्ति
द्रयलसाक्षाघ्वायजातिमलम् ॥ छ ।।
दकयोकियक्षत्यमावानित्यसाधारणधर्मस्यकार्यतावच्छेदकलेदोषापावाचे त्याहुःनत्विति पृथियादावतियातेरितिशेषःशुक्लरूपवलस्थलक्षणत्वे
पिनातिरित्यभिप्रेत्याहुःअथवेति दयलयाथवायुलजातिमादायवायावतियाप्तिवारणायरूपववृत्तीतियथाचवायुलज्जातिस्तथायवक्ष्यते पृथि
वीलादिजातिमादायपृथियादावतिप्रसंगवारणायनैमितिकदवत्ववदवृत्तीति साक्षादितिपढत्वादिवारणाय
॥ ५ ॥

·द्रयलसाक्षावायचयलयायायायलमात्रन्द्रयलयायलस्यापितत्रांताव रूपवतिलविशेषणेनेवरूपलादीनावारणाननि विशेषयोजनामावात् यद्ययवश्योपस्थिति कद्वत्वस्येवरूपस्थानप्रवेशायुक्त स्तनापि वायुलादेवारणातू एवंचद्रवत्लवबृत्तिलामावदिवप टलादीनांवारणसंवेदयत्वसाक्षायाथेत्यपिनदेयमितिलाघवंम् तथापिमूले शुतोवर्णइत्यादिनारूपघटितलक्षणस्योत लातदध टितलहणपरिष्कारे.मूलविरोधः स्यादिति तथानहतमितिथ्येयमूर्तलजातिअनायुपगमेनचेदं तेनजललस्यद्रयलयाथ अमास्वरथुक्नेतररूपासमानाधिकरणरूपवत्तिद्रयवसाक्षावायजातिमत्वंवातदर्थःतेनस्फटिकादौनातियाप्तिः मूतत्वयायलेपिनक्षतिजलधढान्यतरलमादायघटादावतियाप्तिवारणायनातीति कृविच्छुक्लरूपवतीतिपाठ तत्रशुक्कपदरूपपदे वासपातादायातंएवमेवचयातिरमारवरथुक्लेतरारतिरूपेत्यत्ररूपतिदयवसाक्षाट्यायपदयाबध्यिाटथिवीलमादायष्ठथियामति याप्तिवारणायामाखरथुक्केतररूपासमानाधिकरणति-जलवस्थथुक्कुरूपसामानाधिकरण्यासावइति शुक्लेतरति तेजस्वमादायते जस्यहतियाप्तिवारणायामाचरति-छ।

·१ मुदि शीनरावेति यद्यपिशीतं गुणइतिकोशात्तीवेतेवोवितातथापिविशेष्यस्यस्पर्शशब्दस्य पुलिंगलात्पुलिंगतयानिर्देशःशुक्तरूपमित्या दोशुक्लपदस्यकीवतयैवेति यवयायायाप्रथिवीत्वरूपाजाति तामादायप्रथियामतियाप्तिवारणायतितास्तीति तेजरत्यादि जातिमादायजादावतियाप्तिवारणायमधुरववृतीति शेषदर्शितदिशावसयंम् शीतेतरति दयलरूपजातिमादायातियाप्ति रसस्पर्शाविति-जलस्यमधुरएवरस शीतएवस्पर्शःतिक्तरसरतिमधुरवहृत्तिदयलसाक्षाचायजातिमलं तेन शर्करादीनातियातिशीतेतरस्पर्शवदृतिस्पर्शववृत्तिद्रयत्वसाक्षाच्याथजानिमवंतदर्थ ननुश्युक्लरूपमैवेति- कुत काळिंदीजलादौनीलि मोपलब्धेरितिवन-नीलजनकताक्छेदिकाया पृथिवीलतिरनावावजलेनीलरूपाऽ संपवातू-कालिंदीजलनीललप्रतीतिस्चायोपाधिकी। वारणायशीतेतरस्पर्शवदत्तीति आत्मलादिकमादायात्मादावतियाशिवारणायस्पर्शवकृत्तीतिशेषपूर्ववत्-ननुजलेनीलरूपास्तावि कथनीलरूपप्रतीतिरत आह-काछिदीति-खसमवायिसंयोगसंबंधनोपटंकपार्थिवभागगतनीलरूपत्रतीति कालिंदीजलादाचिति भावःअतएवेति उपदर्शितसंबंधस्यजलंनीमितिप्रतीतिनियामकत्वदिवेत्यर्थः ।। २।। ह॥ . ।। छ ।। का क ·| वियतीति तदोपदर्शितसंबंधघटक संयोगनाशादिति भावः तत्र जलेनस्यमाधुर्यस्यअन्यथाआश्रयोपाधिकलावियंजकलादि युत्तरंहरीतकीमक्षणात प्रत्यक्षेणमाधुयेपिलंभादितिपूरणीयम् कल्यनागौरवादिति अवयवरसाउन्यस्यपृथिवारसस्याग्निसंयोग साध्यलदर्शनादेतदनुरोधमात्रेणजलसंयोगस्यापिटथिवीरसोत्पादकलस्वीकारतिरिक्तकार्यकारणमावस्यहरीतक्यांमधुररसस्य चकल्यनेगौरवादितिभावः नन्वस्तुजलेमधुरोरसलथापिजंबीरजलादीप्रत्यक्षसिधस्यांम्लरसस्यापिश्वीकारेबाधकामाचइत्यत अतएववियतिविक्षेपेधवलि मोपलब्धिः अथललेमाधुर्यकिमानहिप्रत्यक्षेणकोपिरसस्तत्रानुपयते नचनारिकेलजलादी माधुर्यमुपलक्यतएवेतिवायम्-तस्याश्रयोपाधिकला अन्यथाजबीरकरवीरजलादावाम्लादिसरसोपलव्धेराम्लादिम लमपिस्यादितिचेन-हरीतक्यादिशक्षणस्यजलरसग्रंक्षक लालू-नचहरीतक्यामेवजलोप्मसंयोगादसातरोत्पत्तिरितिवायम् कल्पनागौरवातू-पृथिवीलस्याम्लादिजनकतावच्छेदक लाचजलेनाम्लादिकंम् ॥ ॥ २॥ ७॥ छ आहपृथिवीलस्यति अम्लादिजनकतावच्छेदकलादिति यद्यपिपृथिवीलस्याम्लादेखनकतावच्छेदकतावन्मथुरजनकतारच्छेदकलम यस्तीतितुल्यंतथापिहरीतक्यादिलक्षणोत्तरंजलेपिमधुरोपलव्धेस्तत्रमधुरवीकारस्यावश्यकलाजलत्वेनापिमधुरंप्रतिहेतुलंकल्यता तिकाव: JamaABARRORITINANI सस ·मुदि० ननुजंबीरसलिलादावाम्ल प्रत्यक्षाजललेनाम्लादिरसेपितुल्यवधतुलस्यादताह जंबीररसादाविति खसमवायिसंयोगेनजंबीरगताम्लरसप्रतिनीसद तजल इत्यर्थशुष्के पिङबीरेआम्लप्रतीने स्तत्राम्ल रसत्यावश्यकलेतस्येवततजलेपरंपरयाप्रतीत हरीतक्यातुमधुररसामावान्नहरीतकीगतमाधुर्यख्या ललेप्रतीतिरितिमावः कर्कटीपक्षणोत्तरंजलपानतिक्तरसस्यानुभवातिक रसोपिजलेस्यादितिनु नबलपानात्यूवमपिकर्कट्यांतिकरसीपलब्धे कर्कटीम क्षणोत्तररसनामवतिपित्तामतदीयतितोपलब्धवैद्यकसिधलाच वस्तुतोनिदाघपीतनिर्मलगंगाडलमाधुयस्यानुभवसिधरयापलापासमवान्मधुररावे जंबीररसादोलायोपाधिकीतथाप्रतीति. ® नियुक्तम् एनेनहरीतक्यादौनजलसंयोगेनमाधुर्यमुत्युद्यतयेनकल्पनांगौरवान् परंतुहरीतक्यांकषायवन्मधुररसोपिस्वीक्रियते तध्वंजकश्चजलसंयोगो ननुनगतरसाठरस्यफलबलातू॥छ यदिवचित्ररूपवचित्ररसमानामावातू गुणविरोधननीरसेवहरीतकीरसप्रतीतिसुअवयवपुरसलात्परंपरयेत्युच्यते तदा तुजलसंयोगोह रीतक्यवयवगतमाधुयश्यैवयंजक इत्यपारस्तम्-जलखजातानुमानांतरंप्रमाणमाहेएटेति पूर्वशीतएवस्पर्शइत्युक्तंतत्साधयति-तेजस्संयो गादिति-तत्रजलेविवेचयिष्यंतचपाकासंपवमुपरिष्टात् पृतादावित्यादिपदननैलपरियह जलयवस्नहइत्युक्त्यनंतरस्वाय श्रयसंयोगनप्रतीयतइतिशेषः छ एवमिति-ननुजन त्वामविपिष्टचंदनादौशैत्योत्पत्तेयनिवारणकर्जन्यजललेनतहेतुलंमत आह ·निनादौसमवायनस्नेहनिरासेन-जल एवेति स्नेहस्यावांतरविरोषागावासनोकीर्तितः तदवछिनननकतावदकं सांसिधिकद्रवललावळिनजनक कतावच्छेदकं तदेवजंन्यनललमेवतदवछिनजनकतावच्छेदकंजललमिनिसावा अथैवंरीत्यापरमाणुयारत्तम् वणुकेजललमेकपरमाणुसाधारण द्वितीयमितिजललयोपदिाग्रहः कुतइतिचेत्सननियतयोग्ययतिरतिवादिति एवमग्रेषितेलादावित्यादिपदेनझीरपरिग्रहोनतुष्टतस्यतत्रनैमित्तिकद्र एवंन्यशीतस्पर्शजनकतावच्छेदकं जन्य जलवंतवछिनजनकतावच्छेदकंजललंबोध्यम्-एछचंदनादोशैत्योप लब्धिश्चंदनांतर्वनिशीततरसलिलस्येवजसंयोगाजलेष्णप्रतीतिरोपाधिकीस्पटेव-तत्रपाकासंपावाल निहस्तत्र द्रवलंतुसांसिधिकमुदाहतं एतादावपिनदंतवर्ति जलस्येवरलहालबजलस्यनहसमवायिकारणलादतेनजलएवस्नेह प्रत्यक्षसिधः" इतिभनयंम् दरवंतवत्सांसिधिकमुदाहतंसांसिधिकद्रवंलजातिविशेषः तदन्निजनकताक्छेदकमपिर्तदेवेतिमाव- रति वलंस्यसमवायिनेवसलात् ट्वलमित्यनंतरवाश्रयसंयोगेनप्रतीयतशेषः ननुनैलेखलसलेतेलस्यदहनानुकूल्यनस्याज्जलस्यदहनप्रतिकूललादित्यत आहस्नेहप्रकपणेति प्रहटस्नेहस्यदनानुकूल्यमेवअपहरयेवरस्यदहनप्रतिकूल वादितिलाव-इतिवष्यतीतिस्नेहनिरूपणाचसरेइतिशेषः ७ ·प्रथमवदिति षष्ठीसमर्थादातिरितिअभिप्रायेणाहपृथियाइवेत्यर्थतिजलीयंशरीरमितितचपार्थिवाववयवैरुपष्टब्धंबोध्यमतेनजल मात्रेहस्तपा दादि यवस्थायामसंकावपिनप्पतिः ननुताशशरीरेमानामावोऽनुपलंमादित्यनआह चरुणलोकनि-तबचश्रुतिरेवप्रमाणमितिणावगंधेतिरसयं जके मनसियपिचार,वारणायगंधाययंजकलइति कासार सरकरकादिरित्यत्रादिपदाकुपादिपरिग्रहः कठिनलादितिकछिनस्पर्शवलादित्यर्थ-विली नस्थतस्येतिसप्तम्यर्थषष्ठी कृचिद्विलीनयोरितिपाठःसत्व जुरे व विलीनतायाट्वलरूपायाजललयंजकलादितिसावः ननुविलीनतानैमित्तिकद्रवलमेव तैलादावपिनलस्यैवद्रवत्वंम् स्नेहप्रकर्षणचदहनानुकू ल्यमितिवक्ष्यति नित्यतादिःप्रथमवलिंदेहमयोनिबंम् पृथिया इवत्यर्थः तथाहिजलंद्विविधनित्यमनित्यंचपरमाणुरू पंनित्यम्यणुकादिसर्वमनित्यमवयवसमवेतंचा नित्यमपित्रिविधंशरी रेंट्रियविषयदानपृथिवीतायोविशेषस्तमाह किंलितिदहमयोनिखअयोनिजमवत्यर्थःजलीयंशरीरमयोनिबंवरुणलेोकेप्रसिध इंदियरसनंसिंधुहिमादिविषयोमन इंद्रियमितिबलीयनित्यर्थ तथाहिरसनंजलीयंगंधाद्ययंजकलेसतिसरे यंबकलार सक्नु तदुक्तमूमणेपितचतवनजललयंजकंयदिचविलीनेतस्मिनित्यस्यतस्मिन्लष्टेसनीत्यर्थसथापि करकादिनाशतिरद्रव्यांतरोत्यादानवद्रवलजललयो प्रत्यक्षन्नकरकायान्नष्टलादतआहयद्र्यमिति तथाचकरकादिनाशोत्यलद्रयांतेरेजललस्यप्रत्यक्षसिथलाहुक्त यात्याकरकादिपुजललसिधिरितिमा चा ·हेऽनेक यक्तिमहहेतुलस्यसर्वसिघर लादित्यनुमानमेव तत्रत्रमाणनित्यमित्रायणसुखद् खादिसमवायिकारणताक्छे कत्तयानसिधिः प्रदर्शिता अथसुरवलाधवछिन्नंप्रत्यात्मलेन कारणलेमानाभावः सुखदुःखदेषभावनाधर्माधर्मान् प्रतियथा कर्मधर्माधमीनिष्ठसाधनाला दिज्ञानानुअवविहित निषिधकर्मणांसमवायसंबंधेन निमितकारणलावश्यकतयाऽतिप्रसंगामावाद्भावकार्याणां समवायिकारणकलनियम स्यतुदयलेनततच्चक्ति समवतेप्रति तत्तयति लेनवासमवायिकारणत्वमादायैवोपपन्नलादितिवेदत्रयांचः कायमात्रहतिजतिः समवायिका आत्मैट्रियायधिष्ठातेति आत्मलजातिसुसुखदुःखादिसमवायिकारणतावछेदकनया सिध्यति छ रणकार्यताक्छेदकलनियमेनताशकार्यकारणभावस्यावश्यकला नवतावतासुखलायवछिनप्रनिसलेनद्रयलेनाकारणलमस्तु अदृष्टा देनिमित्तकारणदिवातिप्रसंगविरहादितिवायम् यायलघुभूतधर्म कारणताक्छेदके संपवतियापकधर्मण कारणत्वकल्पनाय अन्याय्य लादित्याहुः वस्तुतसुमनसिज्ञानोत्पतिवारणायज्ञानलायटिंगत्यात्मलेन हेतुलमावश्यकमिति ननुतथायामलजतिभगवदात्म २ ·साधारंण्यमानामावइत्यतआह ईश्वरति आत्मावारेद्रष्टयइत्यादि श्रुतावात्मपद व्यवहारादिपावः ननुतही बरे सुखाद्युत्यतः कु तीनभवतीत्यनआह अदृष्यादीति आदिनाशरीरपरिग्रहः ननुनथापिनित्यस्यस्वरूपयोग्यलेफलावश्यंभावतिनियमेनेश्वरस्य स्वरुपयोग्यले फलोपधानापत्तिरित्यत आह नित्यस्येति अप्रयोजकलादितिजलपरमाणोनहानुत्पत्यानाशनियममानावादितिपाद- ईश्वरेपिसाखातिरस्त्येव अदृष्टादिरूपकारणापावान्नसुखदुःखाधुत्पतिः नित्यस्यखरूपयोग्यस्यफलावश्य आचनियमइत्यस्या प्रयोजकलात् परेतुईश्वरे सानातिनीस्त्यवत्रमाणापावात नचदशमयलापति ज्ञा नवलेनविभाजनादित्याहुः इंद्रियायधिष्ठाता इंद्रियाणांछ नन्नीश्वरे दृष्ट कुतोनोत्परतइतिचेन मिथ्याज्ञानरूपकारणाभावात् मिथ्याज्ञानस्याहेतुलेचमुक्तासंन्ययष्टोत्पत्तिप्रसंग वेदस्थात्म पदादेानादिमतिलक्षणापजिरित्यखरसआदुरित्यनेनसूचितः इंद्रियायधिष्ठानेतिमूलमात्मनिप्रमाणपरतयायाचटे इंदियाणामिति आदिपदसंग्राह्यमाह ..

·शरीरस्येति परंपरयाजनकतासंबंधेनावछेदकतासंबंधेनवाचेतन्य ज्ञानववंम् एतेनात्मनिप्रमाणंदर्शितं अवेतनचेतनाधिष्ठितंकार्यक रोतीतियाप्तेः अहंसुरवीत्यादि नाहंडाताम्यहंकरोमीत्यादिपरियह नचात्मतावनप्रत्यक्षदतिसूत्र माध्यविरोधइतिवायम् आत्मनल विकेपरात्मापिपायणमाययाख्यानस्यप्रदरितिलातूछ विप्रतिपन्नंप्रतीति अहमिनिप्रतीते शरीराद्यतिरिक्तविषयकले विप्रतिष्पन्न तथापिविप्रतिपनंप्रतिप्रथमतएवशरीरादिपिनस्तत्प्रतीतिगोचरतिप्रतिपादयितुनशक्यतइत्यतःप्रमाणांतरं । दर्शयति करणहिसकर्टकम् वाश्यादीनांछिदाकरणानां कर्तारमंतरेण फलानुपधानंष्ठम् एवंचक्षुरादीनांज्ञा नकरणानामपिफलोपथानंकारमंतरेणनोपपद्यतइत्यतिरिक्तःकर्ताकल्यने ननुशरीरस्यकलवमरखता आह शरीरेणुनचैतन्यमतेषुयपिचारता ननुवैतंन्यज्ञानादिकमेवमुक्तात्मनां लन्मतवमतशरीराणामपिनदया प्रतीत्यर्थः नेयायिकमतेयथामुक्तात्मना१ज्ञानाविननज्ञानाधिकरणवरूपैचैतन्यम् तथाममापिमतेमृतरारीरस्थानचैतन्यमिति शरीरमेवात्मेतिवादीचावीकःशकते ननु चैतन्यमिति ज्ञानादिक ज्ञानायधिकरणलंतदावेज्ञानाद्यमा ननुतवमतेमृतशरीरेचैत काक्षतिः ·वः तन्याभावः किंनिबंधनः मन्मतेतुप्राणविशिष्ठात्मनोविरहएक्तत्रप्रयोजक इत्यतआह प्राणाभावेनेति तथाचलाघवासाणाभारत न्यविरहेप्रयोजकइतिभावः चार्वाकमतंपरिहरति नेति स्मरणानुपपत्तरिति अनुभावाश्रयस्थाल्यशरीरस्यतदानीमभावादितिमा प्राणापावन ज्ञानामावस्यसिधेरितिचेन शरीरस्यचैतन्ये बाल्येविलोकि तस्थस्थविरेस्मरणानुपपत्तेः शरीणाणामवयावोपच यापचयैरुत्पादविनाशशालिलात् नचपूर्वशरीरीत्यन्नसंस्कारणद्वितीय शरीरसंस्कार त्याद्यतरेमितिवाच्यम् अनंतसंस्कार कल्यनगौरवातूछ ननुबाल्यशरीरंतदात्यवत्यत आह शरीराणामिति संस्कारउत्पाद्यत इति तथावत्रयोज्यसंस्कारवलसंबंधेनबाल्यशरीरसमवेता नुमवस्यस्थविर शरीरेसलानरमरणानुपपतिरितिभावः गौरवस्यफल मुखलात् दूषणांतरमाह एवमिति छ ·ननुहिमकरकयोट पार्थिवत्वामविकथंकाठिन्यप्रत्ययइत्यतआहअदृष्पविशेषेति इनिजलग्रंथः छ समवायिकारणमिन्नेषुपरमा णुषुतेजस्वबातिसिधिरित्यत आह तस्यतितेजरत्वस्येत्यर्थः जलवस्येवेति यथान्यजललावळिलजनकतावछेदकतयाजलप रमाणोजललजातिसिधिस्तथान्यतेजरलावछिनजकेने ताबछेदकतयातेजा परमाणावपितेजस्वरूपजातिसिधिरित्यर्थः इदमुपलक्षणं समवायेनविलक्षणनी लोत्पत्तित्वावळिलंप्रतिसमवायन तेजःसंयोगत्वेनहेतुलातेजस्वजातिसिधिरित्यपिदष्टयम रसापियंजकोदकवत् सरेनेंद्रियसंनिकर्षयपिचारवारणायद्यत्वंदेयं विषयंदर्शयति सिंधुरिति सिधुः समुद्रःहिमंतु पारं आदिपदात्सरिकासारकरका दिःसीपिग्राह्यःनचहिमकरकयोः कठिनलात्यार्थिवल मितिवायम् ऊष्माणाविलीनस्य तस्याललस्यप्रत्यक्षसिखलात् यव्ययद्यध्वंसतन्यमितिच्याप्टेडलोपादानोपदियत्वसिध अदृएविशेषणद्रवत्वप तिरोधाकरकाया काठिन्यत्रत्ययस्यत्रातिलातेडोनिरूपयतिउष्ण स्पर्शस्तेजसस्तुउष्णलंस्पर्शनिष्ठोजातिविशेष:प्रत्य चंद्रकिरणादावित्यादिनारल किरणादिः परिग्रहः तत्रापिचंद्रकिरणादावपि ननुतलियप्रतीतिः कुतोनेत्यतआह किंचिति सदंतः पातिजल स्पर्शनेति चंद्रकिरणांतर्गतजलसागशीतस्यशेनेत्यर्थः ननुचक्षुरादिनिष्ठस्योष्णस्पर्शस्य केनायनमितत्वात्प्रत्यक्षापत्ति १३थंचेतिउष्णलजाति लिचित्यर्थः ननुकथंतहिन्योष्णस्पर्श .. क्षसिधः ·रतआह चक्षुरादचिति मर कतकिरणादावित्यादिनासुवर्णपरिग्रहः स्याद्रूपंथुक्नु पाखरमितिमूलं तत्र शुक्कैति स्वरूपकथनं भास्वररूप मात्रस्य लक्षणलेऽतिप्रसंगालावातू पावरलंजातिविशेष सचतेजोरूपमात्रवृत्ति शुक्लद्याप्यश्चेतिए ननुरूपादिविषयक प्रत्यक्षस्था भावाश्वानरादे श्वासुघलानापत्तिरितिशंकते तद्रूपाग्रहइति वैश्वानरोदरचा पत्तद्गतसंरयादिगुणानामपिचाशुषवंनस्यादितियोग्यय किमात्रत्तिलाशावादित्यपिनाचितंम् अंन्यहीयरूपेणैवेति पार्थिवरूपेणैवेत्यर्थः मतांतरमाह वन्हेरिवति सुवर्णादिरूपेतेजसि त इथंच जंन्योष्णस्पर्शसमवायिकारणतार छेदकंतेजरत्वं जातिविशेषः तस्यपरमाणु निलंतुजललस्यवाऽनुसंधेयम नचोष्णस्पर्शवत्वंचं द्रकिरणादावयासमितिवायम् तत्रायुष्णस्यसलातू किंतुतदंत पातिजलस्पर्शनाऽसिपवादग्रहः। एवंरलकिरणादौचपार्थि वस्परेनिामिवात चक्षुरादौ चानुद्भूत लादग्रह श्याद्रूपंथुक्पाखरं वैश्वानरेमरकतकिरणादोच सलादिति-तेननासंपवतावः पृथियहत्तीतिनैमित्तिकद्रवलवहृतिदियवसाक्षास्वाप्यजातिमलस्यविवक्षितलात पृथिवीलरू यजातिमादाय पथियामतियाप्तिवारणायएथियस्तीति पृथियनिजललजातिमादाय जलेपथियत्ति वायुवादिकमादायवायावति याप्तिवारणायनेमिकद्रवत्ववस वृत्तीति वायुतेखोन्यतरलमादाय पायावतियाप्तिवारणायजातीति परकीय्यस्पशादिति गंधाच्यंजकला पार्थिवरूपेणापिपावा- शुक्लरुपायह ननु त पाय धर्मिणोऽपि चाक्षुषलं नस्यादितिचेन अन्यदीयरूपेणापिधर्मिणीग्रहसंपवात् शरवस्येव १ ·.. दिघटितहेलतरसूचनायादिपदेन गंधादि परियह चाप परकीय्यरु पादि यंडक लादसिनिवारणायस्पर्शपदं अत्रकेचिदादुःचक्षु विषयासंबधमेवग्राहकं यदिपायप्रकाशकारीस्यात् तदारसनादिवधिष्ठानसंबधंग्रहीयाव नचैवं गोलकासंबधग्रहणाकिंचयदि चल पायग्रहीयातर्हिवतोधिकपरिमाणवन्नगृह्णीयात् नरखलनरवरजनिकापरथुछेयम् छिननीति शारखाचंद्रमसोस्तुल्यकालग्रहणा नापतिश्चगतिक्रमेणप्राप्यपणेहिसंनिहित क्रमेणपणस्यात् नतुतुल्यकालमुपलंसःअनुभवतितमीलयंलेरनयने शाखांशीतमयूखंच- एवंचप्रायकारिलानुरोधेनगोककानिरिक्तंचक्षुःपरेरंगीक्रियतेगोलकस्यचंद्रादिप्रास्यसंपावातू(अप्राप्यकारिलेचगो'लकमेवचक्षुस्तच्चन तेजसमिति तदसत् अधिष्ठानासंबधार्थग्राहिण्याः प्रदीपषमायाश्वचक्षुषेपिप्रायकारिलसंपावात पृथुतरग्रहणस्य चगोठकनिर्गतस्य महतश्चक्षुषः पृथगत्वेनप्रदीपनायाइवोपपत्तेः स्वाधिकपरिमाण वद्यग्राहिणा लगिदियेणयपिचारात नाशनियममानाभावाच्चतुल्य कालग्रहणंचासिधवनदमिमानस्य कालसनिकर्षणेवोपपत: अचिंत्योहितेजसो लाधवातिशययनवेगातिशयःयत्वाचीनाचल-चूडा वलंबिन्येव भगवतिमयूखमालिनि भवनोदरेवालोकइत्यपिमानोलोकानां यचाबुः शालिकाचार्याः चक्षुबीयालोका क्यामारब्धेनवभुषानावदर्थ संस्पृष्ठेनयुगपत्नावदर्थग्रहणमिति शाखाचंद्रमसोस्तुल्यकालग्रहणमुपपद्यतएवेति तन्न चक्षुर्बाद्यालोकाझ्यामारब्धस्यचक्षुषः पृष्ठमागपिसवात् मापित्तपातिम्नावन्हेस्तु शुक्ररूपं नातिभूतंकिंतुनदीयं शुक्ललममित मित्यन्येनैमित्रिकमितिसुवर्णादिरूपेतेलसिनत्सलात नचनैमित्तिकद्रवलवलं नलसर्णम् २ ·ति سم .. मादह नादावयाई राहावा तेतिवायम् एधियवृत्तिनैमिनिकवलवकृति-जातिमलस्यविवक्षितलात पूर्ववदिनिजल स्येवेत्यर्थः तथाहि तदिवित्त नित्यानित्य चनित्यपरमाणुरूपंतदन्यदनित्यं अवयवि तूचत्रिधा शरीरेंद्रियविषयोदात् शरीरमयोनिजमेवेत्यर्थः तच्चस्सूर्य लोकादीप्रसिधं अत्रयो विषयलमाह इंद्रि पृष्ठभागस्थितपदायग्रहणापतेः पृष्ठदेशस्य बाद्यालोकै शुरुत्यादेमानामावइतिचेदप्रदेशस्थ बाबालाकैरपि तदुत्यांदमानामाव: तदनभ्युपगमपिचाशुपोषपादनस्यानुपदमुक्तलादिति लाघवादाह अर्थवेति तैजसलेकिमानमिति सुवर्णपार्थिवेनैमित्तिकद्रवत्ववत्वादि त्यनुमानस्यपार्थिवलसाधकस्यवसलात्समाधत्ते नेति सुवर्णमिति नचात्रपीतरूपचद्रयात्मकूस्यसुवर्णस्यपक्षलेबाधः तैजससुवर्णस्य यमिति चक्षुसंपरकीयस्यशोधयंजकले सति परकीयरूपयंजक लान पीपवन् प्रदीपस्यस्वीयूस्पर्श न्यंजकलादायपरकीयेतिघादेवीयरूपयंज कनात्यनिवारवारणार्य अथवाप्रमायादृष्टातत्व संवादाद्यपरकीयेतिनंदयंम् चक्षुरसनिकषयभिचार वारणायदा दिनीयं परकीयेति+ वंदेयम् विषयं दर्शयनि वंन्हिरिति ननुसुवर्णस्यनेजसत्लेकिमानमितिचेन्न पूर्वमसिध्यापक्षाप्रसिधिर्धर्मशास्त्रेपीतद्रयेपिसुवर्णपदप्रयोगेनतस्यापिसुवर्णपदनाच्यतयासुवर्णपदवाच्चलस्यपक्षतावछेदकलेबाधतादव स्यादितिवायम् अत्यंतानलसंयोगेसत्यनुछिद्यमानद्रवत्वाधिक रणवस्यैवषक्षतावच्छेदकलात् अबछेदकाक्छेदेनसाध्यसिधेरुद्देश्यत्या पक्षताक्छेदकहलगेदप्रयुक्तस्यसामानाधिकरण्येन सिधसाधनस्यादीषलात अस तिप्रतिबंधकइति जलमध्यस्थरतादौयपिचार ·वारणाया सति प्रतिबंधक इति आग्निसंयोगनाश्यद्रवलतिएतादौ यभिचारतारणायसंयोगेसत्यतंद तादृशद्रयलस्यवस मानाधिकरणात्यंताग्निसंयोगासमानकालीनला लयपिचारः अनुछियमानद्रवत्लादित्यस्यानुछिच्चमानद्रवलादिधिकरण लादित्यर्थीनतूछियमानद्रवलानधिकरणलादिति गगनादौयपिचारात् अग्निसंयोगनाश्यत्वादिति एतच्चापलक्षणंम्छ सुवर्णतैजसअसतिप्रतिबंधकेअयंतानलसंयोगेष्यनुछिद्यमानद्रवलात यवतन्नैवंयथाप्टथि चौलि नचाप्रयोजक पृथिवीद्रवर त्वस्थजन्यजलद्रवत्वस्यात्यंताग्निसंयोगनाश्थलात् ननुपी तिमगुरु लाश्रयस्थापितदानींद्रुतलातेनयमिचारइतिचेन जलमध्यस्थमसीक्षादवत्तस्याद्रुलात् छ अनेरपत्यंप्रथमहिरंण्यमित्याद्यागमान्यथानुपपत्तेरयनुकूलतर्कलादिति रतिनायनाशखन्य वलनाशेयप्ति चार वारणायद्रवले आश्रयनाश्य द्रवत्वयारत्तंजातिविशेषकल्पयित्वा विजातीयवत्वमाशंप्रत्यग्निसंयोगवन ·हेतुता स्वीकार्या तच्च जात्यंसुवर्ण वलयावृत्तमपीतिदुर्शितानुकूल तक्कैअिसंगतः सुवर्णस्यपृथिवीलेपितदीय्यूद्र चलस्याग्निसंयोगनाश्यतावछेदकानाक्रांततया अत्यंताग्निसंयोगसलेपिनाशा पत्तेरसफावादित्यपारतम् क्षोदश्चूर्णम् अपरेतु पीतिमाश्रयस्यात्यंताग्निसंयोगेपिपूर्वरूपापरावृत्तिदर्शनातत्यतिबंधक विजीस्यद्रवद्रयंक ल्य्यते तथाहिअत्यंताग्निसंयोगि पीतिमगुरुलाश्रयः विजा नीयरूपप्रतिबंधक द्रवद्रयसंयुक्त अत्यंताग्निसंयोगेसत्यपि पूर्वरूपविजातीय रूपानधिकरणलात् जल मध्यस्यपीतपढवत् ॥ तस्यपीतिमगुरु लाश्रयस्य प्रकारांतरणतस्यतेजसत्वंसाधयतां मतमुपंन्यति अपरेलित्यादिना तत्प्रतिबंधकंम् रूपपरा U U ·वृति प्रतिबंधकं अग्निसंयोगस्यनेजससुवर्णपिसलादुक्तंम् पीति मेति साध्येविजीयपमुद्देश्यसिध्यर्थं है तोसत्यंतमग्नि संयोगरहिते पूर्वर पविजातीयरूपानाधरि छठे यति चार वारणायात्रतोएथिवीलंदेयम् तेन खलपरमाणानव्यविचारल्य थाकथंचिदग्निसंयुक्त घठेतद्वारणायात्यंतेति नचाप्रयोजकलं विरोधिद्रवद्रयसंबंधविनापार्थिवाग्निसंयोगस्य पूर्वरूपविजा तीयरूपजनकलादितिफावः नचद्रयादन्यदेव प्रतिबंधकंवायम् अहस्कल्यनापतेरिति तस्यचेतितस्यवद्रयस्यप तस्यचपृथिवी जलपिन्नस्यतेजरत्वनियमात्, थिवीजलमिनस्यति एथिया:पक्षीकृतपीतिमाश्रयायाविजातीय लामावान्जलस्यतत्रासंपवादितिमावतेजरत्वनि यमादिति वाय्वादोरूपामावादितिमावा नचाँधकारपीतिमरूपाश्रयदयग्रहापत्ति सुवर्णरूपालोक संयोगसत्वादितिवायं उद्भूतरूपा उद्भूनानपि भूतरूपालोक संयोगस्यैवद्रयप्रत्यक्षेक्षेनु लात् सुवर्णरूपस्यलसिभूतलाव नरतदानीपीतरूपस्या ·g थग्रहत् सजातीव्यग्रहणहतमग्रहणनत सुवर्णरूपस्येतिनतस्यामिक्तत्वप्तितिवाच्यम् लघुतयास जातीयसंबंधस्यैवाति सवपदार्थलात् नचतथाथंधकारसुवर्णस्यसाक्षात्कारापतिः तेजोनिद्रयपत्यसंप्रत्येवालोकसंयोगस्यहेतुलादितिवायम् सुवर्णपिन्नयतजस्तद्धिंलद्रयप्रत्यक्षप्रत्येवतस्यहेतुलात नवीनास्तुसुवर्णपार्थिवमेव पीतंसुवर्णद्रुतमितिसाक्षात्साबंधनद्वत्व प्रतीतेस्रमलायोगात् द्रुतंदुतरप्रतीतेदवलस्यायत्यताछेदात् पृथिवीलस्यपीतरूपसमवायिकारणताक्छेदक लादूपानाशेतादा पायुं निरू पयति अपाक जोनुष्णाशीतस्पर्शस्तुपवन मतः तिर्यग्गमनवानेषनेय स्पर्शादिलिंगकः पूर्ववं नित्यतायुक्तदेहयापिलगिद्रियम् अनुष्णाशीतस्पर्शस्यपृथियामपिसवादुक्तमपाक जति अपाक जस्पर्शस्यजलादाला वपिसलादुक्तमनुष्णाशीतेति छ. स्येनवणस्यविरोधिलाच्चपीतरूपनाशइतिवदंति इतितेस्रोग्रंथः वायोप्रमाणदर्शयितुं मूले पाकजोरानुष्णाशीतस्पर्शस्तुपवूनेमतह युक्तंम् नत्रा पाकजादिपदानांक्रमेण यावृतिमाह अनुष्णाशीतस्पति उक्तमपाकजइति यद्ययपाक जानुष्णाशीतस्पर्शवलंपटा ·दापतिद्याप्ततथायपाक बानुष्णाशीतस्पर्शवहतिद्रव्यवसामावाणजातिमलंपाकखस्यशेदवृतिअनुष्णाशीतस्पर्शवत्वं दृतियलसा क्षार घ्यायजातिमलंचातदोवसेयः एतेनस्पर्शस्थानुष्णाशीतलादिकथनेन तजनक ताक्छेदकमिति तथाचविजातीयस्पर्शजनक ताक्छेदकतयावायुलजातिसिधिःप्रदमुपलक्षणं शब्दविशेषस्यचन्हि लावछिंनस्य वानिमित्तकारणतावछेदक तयावायुलजातिसिधिरपि त्यत्र द्रष्टयम् मूलेस्थीदिलिंगकतिर स्पर्शादीनिलिंबानियस्यसतथा मुक्तावल्यांकृतीति धृतिरुणोद्रयस्यापतनं विजातीयस्पर्शनेतितृतीयों रातेनवायवीयविजातीयस्परोदिर्शितः तजनकतावछेदक वायुलमितिमायः एषवायुस्पर्शादिलिंगका वायुर्हिस्पर्श शब्दधतिकंपैरनुमीयतेविजातीयस्पर्शनविलक्षणशब्देनसणादीनांइत्याशाखादीनांपनेनचचयोरनुमानाव नचतुष्क मनुमानादित्यनेनावितं अनुमिनिप्रकारस्तुयोर्यरूपवद्रयासमवेतस्पर्शःसकचिदाश्रितः स्पर्शलात पृथिवीसमवेतस्पर्श वत् पृथियादिस्परीसिखसाधनवारणायरूपवढ्यासमवेत इतिविशेषणंम् एवंअसतिरू पवव्यापिघातयोयंपर्णादिषुशब्दसंतानःस स्पर्शवद्वेगवव्यसंयोग न्यः अविभाज्यमानावयवद्रयसंबंधिशब्दसंतानत्वात् दंडामिहत मेरी शब्दसंतानवत् पृथियाद्यपिधात ·जन्मनिसिद्धसाधनवारणायासतीत्यादिपक्षविशेषणम् विपागजन्मनिशब्दे मिचारवारणायहेतावविपाज्यमानेति एवलासि हणठूलस्तनयिलु विमानादीनाधृतिः स्पशवद्वेगवद्द्यसंयोगहेतुका अस्मदाद्यनधिष्ठितव्यतित्वात नौकादितिवत् जलादि गत तणादौसिधसाधनवारणायनमसीति प्रयत्नवदात्मसंयोगहेतुक त्यादौ यपिचार वारणायास्मदादीति एवंरूपवढ्या यथाचवायुनप्रत्यक्षस्तथाओवक्ष्यते पूर्ववदिति छ पिघातमंतरेणवणेकर्म स्पर्शवदेशवव्यापिघातजन्यम् विजातीयकर्मवात् नदीपूराहतकाशादिकर्मवदिति अग्रवक्ष्यति आत्मनिरु पूणावसरेइत्यर्थः मूलपूर्ववंनित्यनायुक्तमिति पूर्ववष्जल वदित्यर्थः नित्यतादी त्यादिना अनित्यलपरिग्रह उक्तंबाध्य मित्यर्थ एतदेवस्पष्टयतिमुक्तावल्यां वायुईि विधति तत्रतपुमध्ये अयोनिजमयोनिखमेवेत्यर्थः पिशाचादीनामिति मरुताली ·लोकेप्रसिधुमितिशेषः ननुवायोस्ताल्यादि वाग्यापारामावात् करचरणाद्यपावनचाहरणविहरणाग्यपावात् कर्यपोगाय तनत्वमित्यतआह परलिति जलीयतैजसशरीरयोरयाक्षेपस्यतुल्यलाव प्रकरणलाघावमणिप्रेत्य साधारंण्यनसमाधानमा वायुर्द्विविधोनित्यानित्यः परमाणुरु पोनित्यस्तदन्योऽनित्योऽवयवसमवेतच सोपित्रिविधःशरीरेंद्रियविषय पेदात् तत्रशरीरमयोनिखपिशाचा दीनां परंतुजलीप्यतैजसवायवीयशरीराणांपार्थिचपागोपटंगात उप सोगक्षमलंडलादीनांप्राधान्याञ्जलीयलादिकमिति अत्रयोविशेषस्तमाह दह यापीति छ छ हजलीयतेबसवायवीयेति ननुकथंतर्हिजलीयबादियपदेशइत्यनआहजलादीनामिति अत्रलगियेयोविशेषोऽधिष्ठानादि छ। दि ·५ । शरीर यापकमिति नचनरवलोमकेशादीनां त्वगिदियानाधारलादसंपवइतिवायम् तेघांसंयोगिद्रयलेन शरीरलाभावात् मू. लस्थलगिंद्रियमित्यस्यलचिस्थितमिद्रियमित्यर्थः एतेनदेहसहसहजावरणंलगित्युच्यते तचपार्थिवंप्रत्यक्षसिधंचेति ने दियं नचवायवीयमिति परासंम् लगिद्रियलक्षणमाह स्पर्शतिकार्यमात्रजनककालादावतियाप्तिवारणायेंद्रियमिति च शरीरयापकंस्पर्शग्राहकमिंद्रियत्वक् तच्चवायवीयरूपादिषुमध्ये स्पर्शस्यैवाऽमियजकलात् अंगसंगिसलिल शैत्यापियंजक यजनवं पवनवत् छ क्षुरादावतियाप्तिवारणायस्पर्शमाहकेति त्वक लगिद्रियमित्यर्थः तचेति त्वगिंद्रियं पक्षस्यर्श लामियंजकत्वादसिद्धि वारणायरूपादियुमध्यइति मनसियपिचारवारणायएवकार: त्वगिदियसंनिकपेयपिचारवारणायद्रग्रलेसतीत्यपिबोध्यम् ·अंगसंगिसलिलखेदः आकरप्रसस्तपादपाध्यादी प्राणस्त्वक एदेति कथंतीपानादि यवहारइत्यत आह स्थानवशादिति- हृदित्राणोगुदेपानः समानोनामिसंस्थितः उदान कंठदेशस्था यानस्सर्वशरीरगइति स्थानपदादित्यर्थः क्रियापदाचति मुख नासिकाफ्याँनिष्क्रमणप्रवेश नात्प्राणः मलादीनामघोनयनादपान आहारेषुपाकार्थ बन्हेरसमुन्नयनात्समान ऊर्श्वनयनादु विषयंदर्शयति प्राणादिस्तुमहावायु युपर्यतीविषयोमतः यद्ययनि त्योवायुऋतुर्विधस्तस्यचतुर्थरवि धापाणादिरित्युक्तमाकरेतथापिसंक्षेपादेवत्रै विस्यमुक्तंम् प्राणस्खकएवटदादिनानास्थानवशान्मुखनि गमनादिनानाक्रियापदाच्च नानासंज्ञालपतइति पर्यवसितोवायुः दानः नाडीमुवेषुवितननाघ्चानइति क्रियापदाधिपंचसं ज्ञालमतेनतु संज्ञापेदेनसंक्षिपदइतिमाच इतिवायुग्रंथः छ a श्री ·आकारोति काललंदिक लंनजातिरित्यमेवतयंम् तल्लाघवेनात्रैवप्रसंगायुगपदमिदधाति नजानिरिति अनेक समवेतलाभावादिति शेषः तेनैक यतिलस्यजात्यपारहेतुलेवैयधिकरण्यमिति प्रयुक्तंम् किंत्विनि आश्रयताचात्रसमवायेनविवक्षिता तेनकालस्यजगदाधार लेनशब्दाश्रयलेपिनट्युतिः मूवैशेषिकपदस्यैवेयर्थमाशंक्याह वैशेषिकइति इयंचशब्दद्दतिमूलं सावधारणंज्ञेयम् एतेनविशेषगुणव (आकारांनिरूपयति आकाशस्यतुविज्ञेयः शब्दोवैशेषिकोगुण आकाशकालदिशामेकैकयक्तिलादाकाशलादिनजाति किंतु आकाशलं शब्दाश्रयलं चैशेषिक इतिकथनंतुविशेषगुणांतर यवछेदाय एतेनप्रमाणमपिदर्शितम् तथाहि शब्दोगुणश्चक्षुर्य हणायोग्य बहिरिंट्रियमापजातिमला स्पर्शवत् शब्दोद्रयसमवेतः गुणलात् संयोगवदित्यनुमानेनशब्दस्यद्रयसमवेतलसिध कथनेनप्रमाणमित्याकाशइत्यादिःतच शब्दः पृथियाघरद्रयातिरिक्तद्रयाश्रितः अष्ट्या नाश्रितलेसति द्रयाश्रितवादित्येवंरूपंबोध्यं दर्शितं सूचितं अवानुमानेस्वरूपासिधिंपरिहर्तुमाह तथाहीति घटादौद्यपिचार वारणायायोग्यति आत्मनियमिर चारवारणायबहिरिंद्रिय ·ग्राह्येति रसलादौन्यमिचार वारणायजातिमदिति एतच्चानुमान मग्रिमद्रयसमवेतलसाधका नुमानखरूपासिधिनिरासायतिबोध्यम् गुणत्वादिति एतदनुमानेनोक परिशेषानुमाने हतौविशेष्यासिधिनिरस्ता विषणासियुधारायआह शब्दनिति नस्पर्शवद्विशेषगुणइ. ति नस्पर्शवतोदयस्य एशियादिचतुझ्यस्य विशेषगुणइत्यर्थः अकारणगुणपूर्वक प्रत्यक्षलादिति अकारणगुणपूर्वकलेसतिप्रत्यक्षला शब्दोनस्पर्शवद्विशेषगुणः अग्निसंयोगासमवायिकारणलावेसति अकारणगुणपूर्वकप्रत्यसलात्सुखवत् पाकजरूपादौयति चार वारणाय सत्यंत पपादौयणिचारवारणायाकारणगुणपूर्वकेतिजलपरमाणुरुपादोयपिचार वारणायप्रत्ययेति छ दित्यर्थः हेतुसलंप्रतिपादयितुंपाकडेति जलपरमाण्विति अनित्यानापार्थिवरूपादीनांकेषांचिदग्निसंयोगासमवायिकारणकलात् केयो चित्कारवणगुणपूर्वक लादत्रीपेक्षा नदिक्कालेनिशब्दइत्यनुवर्तते बहिरिंट्रियेति मनसोन्यदिदियंबहिरिंद्रियम् योग्यत्वात्प्रत्यक्षलादित्यर्थः एतेनानात्मगुणयाहकेंद्रियवं बायेंद्रियवंतच मनस्यतिप्रसक्तं तेनापिरूपादियणादितिनिरस इत्यंचानेनप्रकारेणपथियायष्टस्यानाश्रितत्व ·he सिधौ चसिध्यतीति पूर्वक्तिपरिशेषानुमानन सिध्यतीत्यर्थः नन्वेतत्सर्वतदोपपद्यते यदिशब्दस्यविशेषगुणले किंचित्रमाणस्यात्तत्रैव मानंन्नपश्यामइतिचन्न शब्दोविशेषगुणः लौकिकपत्यासत्येंद्रियग्राघुलेसतिलौकिकपत्यासत्या हींद्रियग्रहणयोग्यनाराहित्येचसति गुणलयायजातिमत्खादित्यनुमानस्यवतत्रत्रमाणलालू प्रमालमादाययपिचारवारणाय गुणत्व द्यायेति गुरुवलमादायणिचारवारणाय नदिक्कालमनसांगुण विशेषगुणलातूरूपवत् नात्मविशेषगुण, बहिरिं द्रिययोग्यलात रूपवत् इयं चराब्दाधिकरणनवमव्यंम् गगनात्मकंसिख्यति नचवाय्ववर्यवघुसूक्ष्मशब्दक्रमेणवायो कारणगुणपूर्वक शब्दरत्ययनामितिवाच्यम् प्रथमंसत्यसंरयालमादाय यविचारवारणायद्वितीयंसत्यंतं सांसिधिकद्रवत्लस्नेहधर्माधर्मपावनासुप्रहातहेतोरणावेपि तत्र है त्वंतरेणैवविशेषगुणलंसाधनीयमिति पूर्वक्तिानुमानेबाधं वरूपासिधिंचाशंकते नचेति वायाविति तथाचस्यर्शवदायु गुणत्लस्यतत्र ·सलात्तदभाव साधनेवाधइतिसावः कारणगुणपूर्वक ला कथनलकारण पूर्वकलघटितहतो रसिधिप्रदर्शनार्थम् अयावद्र्व्यसावित्वेने ति स्वाश्रयनाशाडन्य नाशप्रतियोगियद्यत्तचिललनेत्यर्थः ननुतथायाकाशे प्रत्यक्षमेवप्रमाणं मिकिति नोपंन्यस्तमितिचेल चाक्षुष लप्रयोजकस्य महलेसत्युद्भूतरूपवत्वस्याकाशेर संभवनचक्षुषः अमाजनकलासंपावाल ननुयद्याकाशोनचाक्षुपनदेह पक्षीतिचाक्षु पाधिकरणलेन किं भासतेइतिचेदालोकएवेतिपरिकल्य नन्दाकाशीयशरीरविषययो प्रदर्शनमुजिवाकथमिंद्रियप्रदर्शन मिद्रिय अयावयमिाविलेन वायोर्विशेषगुणलापावात् तत्रच शरीरस्यविषयस्य चाभावात इंद्रियदर्शयति इंद्रियं तुविच्छोत्रमेकस्म नयुपाधितः नन्वाकार्शलाघवादेक सिखंगापुरुषोदाह्मिन्नं कथमाकाशंस्यादितिचेतवाह एकेति आकाश एक रसन्नपिउपा धेः कर्णशकुलीपोदादिलोत्रात्मकं सवतीत्यर्थः तुमवेच्छ्रोत्रमित्यनेनग्रंथेनक्रियतइत्याशंक्याह तत्रचेति व आकाशेचत्यर्थः कर्ण शालीमेदादिति चैत्रादिकर्णशङ्कलिअवछिन माकाशं चैत्रादिश्रोत्रमिति भावः नयास्तुशब्दमनित्य निमित्त कारणलेनकृत श्येश्वरस्यैव शब्दसमवायिकारणलंनचेश्वरस्य शब्दस ·. मवायिकारणलंजीवस्यवत्यत्रविनिगमनाविरह जीवस्य शब्दसमवायिले ज्ञानवच्छब्दस्यापिमानसलापने अदृष्टादिवत्पनिबंधक कल्यनेचातिगौरवं नवंकर्णशकुलीविवरावछिनाकाशस्यकथोत्रलोपपतिरितिवाच्यम् तथाविधस्यश्वरस्येवोत्रत्वोपपत्तरित्याहुः स्वतंत्रातुमृदंगादीनामेवगुणः शब्दःशब्दप्रतिमदंगत्वादिनासमवायिकारणताया स्वीकारात् प्राचीनैरपिमृदंगवादिनानिमित्तकार णतायाः स्वीकारावं मीशब्द इत्यादि प्रतीतेश्च नचतत्राचछेदकत्वं विषयः मानाभावात् अन्यथातत्रावछेदकतारयखरूपसंबंध संन्यानांडनकः छ स्मन्यत्रसमवायस्यकल्पनेगौरवादितिवदंतीति इत्याकाशग्रंथ : मूलजन्यानांजनकति कार्यलावछिन्नप्रतिनिमित्तकारण मित्यर्थः अत्रचकालिकसंबंधावछि नकार्यवावछिन्न कार्यतानिरूपितमधिकरणमयानिमित्तत्काललक्षणंम् कालि कसंबंधा वछि नेति करणाहिश्यधिकरणतयेतिकरणाददृष्टेश्वरयो तियाप्तिरितिबोध्यम् ननुकार्यमाप्रतिकालस्या निमित्त कारण ले कि मानमिति-तिचेदत्राकु अघघटोपविष्यति श्वः पटोसविताइत्यादिप्रत्ययेनतलत्कात्वित्यधिकरणत्वनकालीविषयीक्रि ·कियते तत्तदुत्पत्यधिकरणलेन यवहारविषयस्य तन्दुत्पत्ति हेतुलनियमान तदुत्पत्तिहेतुलस्यततुल्यायलात् एवंचतत्तकार्यविशेषप्रति तत्तत्कालविशेषस्यहेतुलसिधेयद्विशेषयोरितियाख्याकार्यमात्र कालस्यतुतासिधिरिति साह तानिमित्तकारणव नचकार्यमत्रि कालस्यहेतुत्वन्नसंपावतिखसमवेतद्विल एथलसंयोगविमार्गप्रतिकालस्यसमवायिकारणलनतदिनत्वरितस्यनिमित्तकारणल वस्यतवासावादित्याचाक्ति शंक्यम् समवायसंबंधेनहिलादिकंप्रतितस्यसमवायिकारणलपिकालिकसंबंधेनदिलादिकं प्रतिनिमि सकारणलस्यानपायाव एवमेवकार्यमात्रदिशोपिनिमित्तकारणत्वंबोध्यम् मुक्तावल्यातवेति तत्रकाले जगतामाश्रयामतइतिका लासर्ववानितिप्रतीत्यासर्वाधिकरणलेन कालसिधिरितिभावः नन्ताहशीप्रतीतिर्दिग्विषयिंण्येवास्तु अतिरिक्तकालकल्पने गौरवादिति नके वल मनयाकाल सिथति परंतु प्रमाणांतरेणकालेसिधे प्रकृतप्रतीतिबलात्सर्वाधारलंक ल्यतइत्याह इदा नीमित्यादिन। सूर्य परिस्पंदादिक मिति नचेदानींतहानीमिति प्रतीतिर्महाकालंविषयीकरोतीतिवायं तथासतीदानी पटोन ·AMRAPARIYAR तदानीमिति प्रत्ययानुपपत्तेः नचततलियाविशिष्ट महाकालएवेदानी मित्यादिप्रत्ययविषयस्ताचेदानीं घटोनत्तदानीमितिप्रत्यय स्यैतक्रियाविशिरमहाकालेघंटीनतलियाविशिरमहाकाल इत्यर्थइतिवाच्यम् तथासतितत्तक्रियाविशिष्ट महाकालापक्षया लादेन तत्तक्रियायाएवताशप्रतीतिविषयत्वस्यो चितलाव इतीत्यनंतर श्वाश्रयतपनसंयोगिसंयोगएक्संबंधीवाच्यस्ततिशेषः नचाका शमेवसंबंधघठक मारतामितिवाच्यम् आकाशदिगात्मनांविनिगमनाविरहेणातिरिक्तैककालस्य तथालात इत्यं चेति अतिरिक्त कालोजगतामाश्रयाप्ततः तत्रप्रमाणंदर्शयितुमाह जगतामाश्रयइति इदानींपठइत्यादिप्रतीतिःसूर्यपरि स्पंदादिङयदाविषयीकरोति तदासूर्यपरिस्पंदादिनाघटादेःसंबंधोवाय सचसंबंध संयोगादिनसंपावतीति Q काल एवसंबंधघटक कुल्यते कालसिधौचेत्यर्थः संम्यगिति कालः सर्ववानितिप्रतीतरितिरिक्तकाल विषयकलस्वाचितलादितिमावः परवापरबुद्धरितिछ ·ज्येष्ठेपरत्वप्रत्ययः कनिछेअपरलप्रत्ययः सरेपे वापरत्वमुणविशेषाधीनः परवापरलेचसासम परला वायिकारणभावकायला २ असमवायिकारणंच तयोःकालपिंटूसंयोगएवेति परलापरचयारसमवायिकारणसंयोगाश्रयत्नयाकालसिधिरितिपावः परलापर लयरित्यस्यैवक्त मुचितलेपितलुधिपयंतानुधावनंकालिकपरलापरलयाः प्रमाणदर्शयितुं नचपिंडगतरूपदिरेवपरलापरलासमवा थिकारणलमरिवतिवायन कालिक परवापरलयावीया वुत्ययायभिचारात अतएवएथिवीपिंउसंयोगस्य नतत्रकारणलंपृथिय इयं चतस्याश्रयत्वमवसम्यन् प्रमाणोनरंदर्शयति परापरबधीहेतुः क्षणादिस्थाहपाधितः परत्लादिबुधेर साधारणंनि मिनकालएव परवापरत्वयोरसमवायिकारणसंयोगाश्रयो लाघवादतिरिक्त कालएवक ल्यतइतिसाव: संयुक्तपदार्थपिपर लापरत्वयोरुत्पादेन व्यविचारात ननुतथायाकाशदिगात्ममनोमित पिंडसंयोगस्यतथास्यात किंकाल कल्यन येत्यनआह लाघवादितिआकाशदिश्यांपिंडसंयोगस्य तथालेबीवात्मभिः प्रत्येकं विनिगमनाविरहादात्ममनसोस्त्वंतलालतथालं ·किंतुलाधरादतिरितः कालएक्तथालेनकल्य्यतइतिपावः ननुयदि कालराकरवतदाक्षणलवकाधादिना यवहारस्तवनस्यात् नचैकसिलेवध टेघट कलश कुंपइतियवहार वदत्राविक्षणादिनानायवहारेबाधकामावइतिवायम् एकस्मिंन्विरुधनानायवहारयोगात् नहिघटलकलश लादिदिकंमियाविरूधमक्षणलदिनलादिकंतुविरुधव नहि क्षणदिनमिति प्रतीतिरस्तीत्याशंकते नन्वक स्येति समययेदः समयपदयवहार वि पिनयवहारविषयदृतियावत् एकसिमन्विरुधनानायवहारविषयलाभावादिति भाव, उपाधिमेदादिति तथाचैक स्थकालस्यकिंचिधर्मविशिष्ट नन्वेक स्यकाल स्यसियोक्षणदिनमासवर्षादि समयमेदोनस्यादित्यतआह क्षणादिस्यादुपाधितः कालरेलकोप्युपाधिोदात्मणादि यवहारविषयः उपाधिस्तुरखनन्यविसागपागपावावछिनकर्मपूर्वसंयोगावछिनपूर्वसंयोगनाशावछिन्नोपुनरसंयोगपागपावावा स्यक्षणत्वं किंचिधर्मविशिष्टस्यदिनलं नतुकेवलस्थेतियावः इदमुपलक्षणं तादृशोषाधीनामेवक्षणवादियवहारविषयलं नतुमहाकालख्येत्यपिदृष्टयम् वन न्येति खक्रियाघटगतैककियानाशोत्तरोत्यन्न तद्गतक्रियांतरजन्यविसागपागपरावविशिएण्यप्रथमकर्मणः क्षणचतुष्टयावस्थायिनः झणलापत्निरत रुप ·. . जन्यति नन्वेवंप्रथमक्षणक्षणव्यवहारोपपादनेपिद्वितीयक्षणकयंतदुपपादनं तत्रक्रियाकंन्यविभागोत्यत्याविभागप्रागभावासंभवात् नवद्वितीय क्षणात्यनक्रियांतरस्येवनिरुक्तविशिष्टस्य तत्रक्षणलमितिवाच्यम् प्रतिक्षणं क्रियोत्यत्तौमानापाचात् अतस्तत्रापिक्षणव्यवहारोपपादक मुपाधि माह पूर्वसंयोगेति स्क्न्यविक्षागनाश्या पूर्वसंयोगविशिष्टजन्यविमागइत्यर्थः तेनखांन्यविभागस्य यलिंचित्पूर्वसंयोगविशिष्टस्यदित्रिक्ष णनिलपियत्किंचिद्विमागस्यस्वजन्यविभागनाश्य पूर्वसंयोगविशिष्ठस्यतथालेपिनक्षतिः तृतीयक्षणेतदुपपादक मुपाधिमाह पूर्वसंयोगनाशा वछिलोतरसंयोगबागमविदिति खडन्यविभागजन्य पूर्वसंयोगनाशावछिनखडन्योत्तरसंयोगपागमावइत्यर्थानातिप्रसंगः कचित्यूखके पूर्वसं योगनाशावछिन्नविकागेवितिपाठ-सचप्रामादिकः प्रथमद्वितीय चतुर्थक्षणेलैकैकोपाधेरेवामिहिननयारतीयक्षण उपाधियाभिधानसदर्याविरोधापतेः उत्तरसंयोगावछिन्नकर्मवा नचोतरसंयोगानंतरं क्षणव्यवहारोनस्यादितिवायद कर्मातरस्यापिसलदिति छ उत्तरसंयोगस्यैवविमागनाशकतायाः सिद्धांतसिधतया निरुक्तोपाधः क्षणव्यावस्थायिनः क्षणवायोगाच यदिचतत्याउप्रामाण्येप्याग्रहस्तदापूर्व संयोगनाशस्यैवविभागनाशक लामिप्रायणसंयोखनीयः चतुर्थक्षणेतमाह नरसंयोगेति स्वनाशकोतरसंयोगइत्यर्थः तेनसर्वस्येवसयोगस्योत्तरसंयोग

·....
८
.
तयातद्विशिष्टकर्मणः क्षणच्तुच्यावस्थायिनः क्षणलापनि निरस्ताः नन्वेतादृशक्षणलक्षणं महाप्रळयात्मकक्षणे अयाप्तं तव तादृश
कर्माशावातू नचमहाप्रल यस्थक्षणलामावइएएवेतिवायम् नचापिक्षणयवहारस्यसलालू अंन्यथामहाप्रळयोत्पत्तीउत्पशिलक्ष
णस्य तदधिकरणक्षणातिलयाय खवृत्तिध्वंसप्रतियोगिताकसमयतिवरूपस्यायास्यापन तत्रमहाप्रल याधिकरणक्षणाप्रसि
महाप्रळयक्षणादिव्यवहारीयद्यस्तितदाध्वंसने वोपपादनीयइति दिनादियवहारस्तुतजसणकूटै
रिति दूरांतिकादिधीहेतुरेकानित्यादिगुचते उपाधिमेदादेकापिप्राच्यादियपदेशक्षा दूरखमंतिक
लंचदैशिकंपरत्वेअपरत्वबोध्यम् तदुखेरसाधारणं बीजंदिगेव 118 || छ।
खेरत आह महाप्रलयति महाप्रळयेक्षणयवहारोनास्त्येव उत्यत्तिमणस्य क्षणाघटितस्यैववत्ति ध्वंसप्रतियोगिकालावत्तित्वविशि
एश्वरतिवरूपस्य तदुत्यतीसमवादित्यमित्योकम् यदीति ध्वंसेनैवेति स्वतिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिकयावश्वंसविशिष्टसमयरेय
वतत्रक्षणयवहारविषयलादिति भावः इतिकालग्रंथ बीजप्रयोजकंम् ४ ॥ ॥ श्रीराधालष्ण
छ॥
॥ ७॥

·: 3 कथंदिशस्तत्र प्रयोजकलंदर्शयनिदेशिकपरत्वापरलयोरिति परलापरत्वबुधिप्रतिपरला पर लेनिमिन्ने तत्रदिपिंडसंयोगसत्रदिगितिक्रमण परंपरयादिशलदुधौनिमितत्वं बोध्यम् अवापिबुधिपर्यतानुधावनदैशिकपरवापरत्त्योः प्रमाणंदर्शयितुं तादृशपरवापरलापयामेवतदनुमि तः संभवादिति प्रतीच्यादीत्यादिनाउदीयादिपरिग्रह उपाधीति वस्तुती दिशएकलेपितत्तदुपाधिदेनपाच्यादिसंज्ञांइतिभावः प्राचादि संज्ञासुनिमितलानुपाधीनाहयत्युरुषस्थति पुरुषस्येतिपदार्थनात्रोपलक्षणंम् पंचंन्यर्थषष्ठी दिकमून एवमयपि तथाचयदपेक्षयोदयगि दैशिकपरत्वापरलयोरसमवायिकारणसंयोगाश्रयतयालाघवदिकादिकसिध्यतीनिसाव: ननुयकैवरिकु तदाप्राचीप्रतीच्या दियवहारः कथमुमुपपद्यतेइत्यत आह उपाधिमेदादिति यदायपुरुषस्योदयगिरि संनिहितायादिक सातत्युरुषस्यमा ची एवमुदयगिरिव्यवहितायादिक् साप्रतीची एवंयत्युरुषस्यसुमेरु संनिहितायादिक मोदीची छ रिसंनिहितं यन्मूर्तसाततः प्राचीत्यर्थः तदपेक्षयोदयगिरि सन्निहितलंचतलिष्ठोदयगिरि संयुक्तसंयुक्तापेक्षयाइल्यतरोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवलम्छ इत्यंचमधुरायाः प्राय प्रयागइत्यत्रमधुरानिष्ठोदयगिरिसंयुक्तसंयोगपर्यातसंख्यायायसंरयापयर्यायधिकरणोदयगिरिसंयोगवनमूनरतिप्रयागदत्य न्चयबोधः ॥७॥ छ।

·एवंकारीतः प्रतीच्यांप्रयागइत्यत्र काशीनिछोदयगिरि संयुक्तसंयोगपर्याप्तसंख्यायापक संरयापर्यायधिकरणोदयगिरिसंयुक्त संयोगवन्मूर्त वृर्तिः प्रयाग एवमन्यत्रापिऊ हनीयाः तनिष्ठोदयाचलसंयुक्तसंयोगपरंपराघटकं यन्मूर्त तत्याचीत्यपिवदंति दीधितिकृतस्तु दिक कालोनेश्वरा दतिरियतमानागावात् तत्तलालोपाधिगुणादिविशिष्ठादीश्वरदिवाणदिन प्राचीनीचीत्यादिद्यवहारोपपतेरियाकु अत्रनया: ईश्वरस्य नयवहितालदाची सर्वपामेववर्षाणां मेरुरुतरतःस्थितइति नियमान छ , दिक्कालरूपलं तनजीवस्यवेतिविनिगमनाविरहेणातिरिक्तयोस्तयोःखीकारः नचात्र जीवस्य जगजनकलंपरापरलजनकलंचकल्य्यमी श्वरस्यक्लसमितिलाघवमितिवायम् संबंधघटकयोदिकालयोर्जगज्जनकलाकल्पनादिकालोपाधीनामबजगज्जनकलकल्यनात्य रलापरलयोर्गुणलेएवमानामावः ननिसहल विषहष्टलापयोमवपरापर यवहारोपपतेरितिवदति- इति दिग्यथःश्री- सुखदुःखादीति आदिनाज्ञाने छादेवप्रयलधर्माधर्म भावनापरिग्रहः यद्ययात्मलस्यान्यात्मन्यप्रत्यक्षलेपिखात्मनिखरूपतोमा नसप्रत्यक्षविषयत्वमरत्येव तथापिसकलात्मसाधारणानुतगप्रत्यक्षासंपादेन जातिरूपंत नसिध्यति अनेक समवेतलघटितजातिला