·प्रकाशक- महामहोपाध्याय श्रीमनन्तकृष्णशास्त्री ३२, कालेज स्ट्रीट, कलकत्ता मूलचन्द्र अग्रवाल पी. ए. विश्वामित्र कार्यालय १४।१९, शम्भू पटी स्ट्रीट, ·FOREWORD by Karrioodt, Sabitraracharpati, Sahityanabara M. KRISHNAMACHARIAR M.AH. PHD M.R.A. $. The Old Adage that when 5,000 years of Kalı pass, there will be Varna-ankara (conſusion of castes) is bke all adages comng true. The dasyn of change in social ideas was notice able as early as the fifties of the last century and a slow onalaught on orthodox concepts of socio-religious life was launched through the Legislature by the introductron of the Hindu Widows Remarriage Bill. As usual with such attempts of interference with long adopted usages of a vast community, there sas consider. able opposition, but the crous that that was only a permissae measure prevaled with the Legislature. But the permission was as inactise as it was innocent for over half a century. The advent of schisms in Hinduism ushered in by reformers of Vedic religion, such as the founders of the Bralımo and Arya Samajas led a wider attack on strsct orthodoxy Bar it was after the lapse of full 5,000 years of Kali that these forces of disruption which had sprung up father unconsciously different parts of the country and in different spheres of lfe began to conserge, as if they were isolated foes forming an alliance for the annihilation of what according to modem idcas-deas that have growts with lightning speed elsewhere on the Globe-is too archaic and unrational ta endure any longer The passing of the Sarda Act which rode rough oser the honest opinions of consciencious objectors was an inauguration of a ngorous compaiga; and the adoption of a programme of Removal of Untouchabilsis by the Indian National Congress has engendered prospects of elevation mo a large number of Hindus who till now hase been kept away froin communal amenities by 'priestly tranny Alongside of these changes, social and religious an under current of political thought arose, seeking support from mere numbers in a world of democratic lastitutions founded on Indnt- Jual and universal franchise, Population therefore counts, and population forms tself into classes snazed by creeds.

·( political and spiritual Other religions rccrunt the following by prosilytisation but Hindu India does not countenance an artificial augmentation of the number of the scions of Vedic religion This conservatism has led it is thought to a weakening of the Hindu fold and the propagation of consersion on the one side by Chrishan and on the other side by Muhamadan missions has affected the rightful circle of Hindu society From this mood of apprehension has ansen the movement of Suddhi (lit purification ) by imitation An appreciation of these conditions and opinions has led the Travancore Durbar to usue the Proclamation of Temple entry inculcating the removal of untouchability You Inay call it courage of conviction to effect reforma tive changes in social and religious usages but that courage has not yet gone to the extent of discarding the sayings of ancient sages based on the Revealed Scriptures So it is that any one and every one that leads a reform tries to ferret out an authority from the self same scriptures sceptic as he is on their merit und that is done by ingenunty of construction and interpretation That is leg slation by legal fiction Opinions have therefore come to be divided on the sastraic alidity of these reforming movements through and out of the Legislatures To these several onsloughts on the Vedic religion which some call Brahminism is due likewise the view that though caste system (varnasramo) may by its-lf be meritorious the dis Bppearance of social relatons-mantal for instance - not cisty traceable in its causes should no longer be contenanced and a mode of un fication of the sub castes should be divised and adopted without delay Orthodox scholars of Hindu Theology and Religion have therefore been compelled to exercise their minds over a revyew of the sairac precepts and sanctions and the possibility of their adaptability to the current ideas of social relations The object of this work (Dharmaprailipa) is to illumine the recesses of Dharma and to enlighten society on the meaning and import of the sastras by bringing together the relevent texts and glosses so as to display at a glance what if at all can be conceded to the reformers of society ·This works runs accordingly into four Prakasas (chapters) on Pramana, Jati, Suddhi and Vivaha. The first chapter recapitulates the sources of Dharma (Law). sruti, smrits etc In this array of sources, comc last Dharmagna-samaya (conventions of the knowers of the Low) and Almanas-tashti (self-satisfaction or dictate of conscience). Much has been made out of these two heads of sources and them centres all legal legerdemain. It is asserted that whatever may be the merit of these two sources of authority, sruto 18 supreme and that any attempt to get over the rigour of a usage must in itself accord with the rules of Sruts and of Smriti. If the king is called the shaper of society and the times ( Raja kalasya karanam') what are the functions of a king? what are his powers of innovation ? and if he has any, what are the limitations that circumscribe kingly prerogative ? Practices current in the previous yugas were in some instances prohibited by the law givers for the Kalı age and those prohibitions are set out in Kalivaryyaprakarana. The merit of this "repealing and declaratory legislation has been the subject of controversy and on those rules of prohibition rest many orthodox usages unquestioned in India for 5000 years What is the real basis of these prohibitions This chapter discusses the rulcs in the light of mimamsa principles of interpretation and distingurshing them as prasajya-pratishedha and nat paryudasa shows a way for a reasonable look at the precepts of sastras The next chapter 13 the caste-system What docs Jati mean? Jati is Varna Is Jati determined by guna and karma and not by the mere accident of birth ? Allied to thuis enquiry is a learned disquisition on the origin of Jatt. on TAtriu wd az all.sexlate evtka 3 alatan ud igdaan.of the ancient anthorities In this is included the question of temple. entry for avarnas There are here copious references to srutis, smritis and agamas and to ayurveda and silpa on the nature of the sanctity predicated for temples and deilies installed in them and on the need for the preservation of their spiritual energy by avoidance of pollution which may be caused by the entry of persons which the Agamas prohibit by expression All that can be sold for and against the proposed emancipation of avarnos on ·miss1013 political and spiritual Other religions recruit their following by prostytisation but Hindu India does not countenance an artificial augmentation of the number of the scions of Vedic religion. This conservatism has led it is thought, to a weakening of the Hindu fold and the propagation of conversion on the one side by Christian and on the other side by Muhamadan has affected the rightful circle of Hindu society. From this mood of apprehension has arisen the movement of Suddhi ( lit. purification) by imitation An appreciation of these conditions and opinions has led the Travancore Durbar to issue the Proclamation of Temple. entry inculcating the removal of untouchability, You may call it courage of conviction to effect reforma kive changes in social and religious usages but that courage has not yet gone to the extent of discarding the sayings of ancient sages based on the Revealed Scriptures So it is that any one and every one that leads a reform tries to ferret out an authority from the self same scriptures sceplic as he is on their merit. and that is done by ingenuity of construction and interpretation icgislation by legal fiction Opinions have thercfore come to be divided on the sastraic validity of these reforming movements through and out of the Legislatures To these several onsloughts on the Vedic religion, which some call Brahmnism, is due likewise the view that though caste system (varnasrama) may by itself be meritorious the des appearance of social relations-marital for instance -, not easily traceable in its causes should no longer be contenanced and a mode of unification of the sub castes should be divised and adopted without delay Orthodox scholars of Hindu Thcology and Religion have therefore been compelled to exercise their minds over a review of the sastrac precepts and sanctions, and the possibility of their adaptability to the current dess of social relations The object of this work (Dharmapradips) is to illumine the recesses of Dharma and to colighten society on the meaning and import of the sastras by bringing together the relevent texts and glosses so as to display at a glance what if at all can be conceded to the reformers of society That 13 ·This works runs accordingly into four Prakasas (chapters) on Pramana Jat: Suddha and Vivaha The first chapter recapitulates the sources of Dharma (Law) sruti smriti etc In this array of sources come last Dharmagna simaya (conventions of the knowers of the Law) and Almanna-tushtr (self-satisfaction or dictate of conscience) Much has been made out of these two lieads of sources and in them centres all legal legerdemain It is asserted that whatever may be the merit of these two sources of authority grutt is supreme and that any attempt to get over the rigour of a usage must in itself accord with the rules of Sruti and of Smriti If the king 13 called the shaper of society and the times ( Raja kalasya karanam ) what are the functions of a king ? what are his powers of innovation ? and if he has any what are the luntations that circumscribe kingly prerogative ? Practices current in the previous yugas were in some instances prohilated by the law givers for the Kalı age and those prohibitions are set out in Kalivarıyaprakarana Thc merit of this repealing and declaratory legislation has been the subject of controversy and on those rules of prohibition rest many ortho dox usages unquestioned in Incha for 5000 years What is the real basis of these prohibitions? This chapter discusses the rules in the light of mimamsa principles of interpretation and distingur shung them as prasajya-pratıshedha and not paryudasa shows a way for a reasonable look at the precepts of sastras 'The next chapter is the caste system What docs Jati mean? Jati 13 Varna Is Jatı determined by guna and karma and not by the mere accident of birth? Alled to this enquiry is a learned disquisition on the origin of Jati on pravara and gotra all replete with a collation and elucidation of the ancient anthorities In this is mcluded the question of temple entry for avarnas There are here copious references to srutis smritis and agamas and to ayurveda and silpa on the nature of the sanctity predicated for temples and deities installed in them and on the need for the preservation of their spiritual energy by avoidance of pollution which may be caused by the entry of persons which the Agamas prohibit by expression All that can be said for and against the proposed emancipation of avarnas on ·has been said in this chapter and that embraces the citation of authorities that prescribe the region of social intercourse between savarnas and avarnas in the cauntry, such for instance is the description of the location and construction of rural wells that can be used by the community without restriction Next comes the chapter on Suddhı or purification Purification is considered under two heads one by initiation of pratyas namely, those savarnas who have failed to have upa nayanan at the appointed age and two by the rescue of patilas, that is those Hindus who have fallen from the fold of this religion by priar conversion or illegal relations It is conversion that 18 the object of the studdhi movement The text of Devala on which the views of Dr Kurtukoli are based in favour of these reforms of temples is discussed and the expressions of Sulapanı are examined The constitution of Assemblies of Brahmins is lastly descrbed and determined an Assembly of Dharmacharyas (Teachers of Dharma) which can be the only guide to the community in matters of doubt and expcdicncy The last chapter is on Vivaha (marriage) That embra ces a discussion of the texts (oft quoted) that prolubut or (are said to) permit remarriage of savarsia widows) the recognition of the condensation of the period of four or five days for the ritual of the marriage ceremony that has been recently in vogue in many parts of India and the conditions precedent for marital relations among members of subcastes of the same varna this last being based on the rule yatra kanya tatra havih meamng where there 13 interdiging there 13 marriage It is not possible in a foreword to restate all that has been so ably and fairly said by three eminent avants of sanskrit learning one of each Presidency Bengal Bombay and Madras and that is propped by the prefatory introduction of Sit Panchanana Tarkaratna whom all India holds i reverence It is sufficient to say that coming on the eve of the assemblage of Pandits in Madras in two great Parishads during this month this work will help en casy perspective on the great problems that are at present osallating Hindu society Calculos 15th Dec 1937 M. Krishnamacharya } ·भूमिका ये सावदू धर्मोपघाताय समुद्भाविता विविधा. प्रश्ना', शास्वतत्वज्ञानामदर्शनाय फुलप्रयत्नैनीतविद्धि सम्पादिता -वास्तवं तदुत्तरं माज्ञासीजनता, आनातु च काल्पनिक तभिमतमुत्तरमिति कौशलजालरचिता चापरा सभा, यस्या परिषदिति नामापि दत्तम् । तटालोचनीयप्रश्नभातस्य वास्तवमुत्तरं प्रदित्सूनामयमुद्यम. शास्वतस्वविदुषाम् , येनार्य सन्दर्भो रचितः। वाराणसीये प्राह्मणमहासम्मेलने य. सिद्धान्त आसीत् , स एव स्पष्टतरीकृत्योपस्थाप्यते । सनातनधर्मप्रदीपे महामहोपाध्यायेन श्रीमदनन्तकृष्णशास्रिणा यानि प्रमाणानि समुद्भूतानि, यथोपयोगं तदुद्धार , तनाक्षेपतत्परीहारसाहित्येन प्रपञ्चनं ननीनविचारश्च तेनैवायुष्मता श्रीमता, महामहोपाध्याय श्रीमत्सीतारामशाघ्रिसनुपाऽकारि । मनोज्ञ खल्वयं सन्दर्भः सर्वेपा भविष्यतीति मन्ये । विशेषाभिधित्सया किञ्चिदि- हैवोच्यते। ब्राह्मणजातिप्ववान्तरणीना परस्परवियाह शास्त्रसम्मतो नपेति सामान्यत प्रश्ने-न शास्त्रसम्मत इत्येवोत्तरम् । नागरप्राह्मणाना ब्राह्मणान्तर. सार्द्ध विवाहस्य स्पष्टं निपिद्धत्वात् । तथा सदाचारस्य प्रामाण्यम्-"श्रुति स्मृति. सदाचार. स्वस्य च प्रियमात्मन" इत्यादिस्मृल्या स्वीकृतम् । सदाचारश्न तादृशविवाहं प्रतिध्नाति । न च-स्मृतिसदाचारयोविरोधे स्मृतेरेव बलीयस्त्येन ‘सवर्णा पक्षणान्वितामि'त्यादिसव- मात्र विवाहविधायकवचनेन विरद्धस्याषान्तरश्रेणोनामन्योन्यविवाहप्रतिकूलसदाचारस्य दुर्वलतया हेयत्वेन तादृशविवाह शास्नसम्मत एवेति-याच्यम् , स्मृतिघचनेन सवर्णा- विवादस्य प्राप्तत्वेऽपि सवर्णात्वावच्छेदेन विवाहस्यासम्भवात् स्मृतिविहितयत्किञ्चित्- सवर्णाविवाहपातिकूल्यस्य सदाचारेऽभावाद्विरोधस्यासिद्धे। प्रदेशविशेषमाश्रित्य प्रश्नश्चेत्, प्रतिवचनमप्यन्यायम् । तथाहि गोडवङ्गोपवङ्गादि- मिलितभूभागे साम्प्रतं यद्वया प्रसिद्ध निवसता प्राहाणाना साक्षाद् व्याप्यधर्मपुरस्कारेण श्रेणीम पम्परे.-एमप, योन्द्र. वैदिकाश्चेति । वासपौर्वापर्यमनमुत्याय. पौर्तापर्य- निर्देश । वैदिक्षु पाश्चात्त्य दाक्षिणात्यतया द्वौ भेदो। राढीया वारेन्द्रा पाश्चात्त्य- वैदिकाश्च प्रायेण यद्यपि कान्यकुम्भा , तथापि राडीयवैदिकयोमैंथिल्लाहाणाना गौड- प्राह्मणाना मिश्रणम्, वारेन्द्रेषु वैदिकमिप्रणं च दृश्यते, तस्मात् तेपा मिथो विवाहपतिकू. लाधारस्य साम्प्रतं सत्वेऽपि परम्पराप्राप्तत्वमिति न शक्यते क्तुम् । तस्माद् नाय धर्म- प्रमाणभूतसदाचारकुक्षि प्रवेष्टुमलं भवति । एवं स्थिते समाजसम्मत्या मियो विवाहस्तेपा- मन्योन्यं भवितुमर्हति । पञ्चगौड़ाना पञ्चद्राविड़ानान तत्तद्भावेन परिचितानामन्योन्य- - ·[ स ] विवाह शास्त्रविरुद्ध एव । देशद्वय एवानाचारमेदस्य तत्तद्देशप्रामाण्येनाचारतया बौधा- यनस्मृतो परिगणनात् , "इतर इतरस्मिन् कुर्वन् दुष्यतीति तवाभिधानाय तेपा मिथो विवादस्य शास्त्रन एव प्रतिपेधप्राप्ते । पञ्चद्राविडानामवान्तरश्रेणीषु मियो- विवाहस्तथा पञ्चगोडानामवान्तरणोपु मियो विवाह शास्त्रसम्मतो नवैति प्रश्नश्चेत्, तपोच्यते-यासु श्रेणीषु सामान्यशास्त्रप्रासावित्राशाया विवाहो नास्ति, आदारजनित- पातित्यच नोपजातम्, नापि सङ्करापवाद , तेपा पञ्चद्राविडान्यतमत्वेन परिचिताना मिथो विवाद सत्रेणीस्थविवाहयोग्यकन्या-वरयौरलामे समाजसम्मत्या क्तुं शक्यते , अन्यथा प्रजाविच्छेद प्रसज्येत । तथाविधकन्या-वरयोगमे तुस्वश्रेण्यतिक्रमो न कर्तव्य , अन्यथा स्वघेणीस्थदरिदकन्याना विवाहाभाव प्रसज्येत । यदपि अवान्तरश्रेणीप्वपि विवाहनिपेघ क्वचिदुपलभ्यते, तदपि अवान्तर श्रेणीपु वरकन्याउलाभ एव बोध्यम् । तदानीन्तनावस्थाविधानव प्राह्मणमहासम्मेल- नीयापि व्यवस्था । सम्प्रति तु सामाजिकावस्यंव सम्पद्यते-यद् दशविधनामणेषु गायत्री- वर्जन तथा वर्धते, तवान्तरणोमानविवाहे निश्चिते गायत्रीमानसारस्यापि प्राह्मण पानस्य दुर्लभत्वं भविष्यतीति शङ्का समुत्पन्ना । तस्मातादृशपानाय स्वश्रेणीयार पन्यादाने सर्वशास्त्रसम्मत पातित्य नपेक्षया निन्दार्थवादरूप सहाद्रिखण्डीयवचनमापायापति- तायावान्तरगोपहिताय वराय कन्यादान श्रेय इति निष्कर्ष । न चान चिरन्त- नाचारभद्गो दोष , शास्त्रोक्तविधि निपधपालनार्थत्वात् । वर्णान्तरपु तु-अन्युच्छिन्नस- स्काराणा क्षनियनैश्याना ताशेरव सवर्ण, उच्छिन्नसस्काराणाञ्च ताशेरेव सवर्ण परस्पर विवाह , तत्रापि स्वश्रेणीस्थकन्यावरयोरलाम स्वरयसमाजानुमतिचापेक्ष्य स्वसमानदोपगुणयुक्तत्वेन परिज्ञानश्चानुसृत्य स्वावा तरश्रेण्यतिकम पर्तुं शक्यते । एक- जातितया शूरत्वेन गणितानामपि जातीना वास्नवन शूद्रवर्णत्वम्, अवर्णानामपि तान्त. भावात् । असङ्कीर्णशूद्राणामवान्तरणीविभागातिकम प्रागुपरीया भवितुमर्हति । अनु- लोमसहरजाताना साटदौरयानुलोमसङ्करै प्रतिलोमसकराणाच ताशेरैव प्रतिलोमसङ्करै- बिगद मागुचकारण युज्यते, नतु सामान्यतया शूद्रजानामवान्तरप्रेणीना विवाद सामान्यतया मास्त्रसम्मन । पूर्वोपर्शिवविशेषादरे तु शास्त्रप्रतिपेयो नास्ति । इत्ययमस्मत्सिद्धान्त । - भात्मतुष्टरेव्यवस्थिततया व्यवस्थितरूपेण सदाचारेण तुल्यत्व नास्ति, किन्तु सदाचारद्वविध्ये वा सदाचारविशेषविरहस्भले शास्त्रको विकल्पमातो वा एम्वर- परिप्रदे आत्मतुष्टि प्रमाणम् । अत एव "श्रुनि स्मृति सदाचार स्वस्य ध निय- मात्मन " इनि प्रमनिर्देश पूर्वपूर्वमापैश्त्यमुहरोचरेषु शापयति ।

·[ग] धर्मशास्त्रपरिवर्तनमधिकृत्य किञ्चिदुच्यते-धर्मज्ञसमयस्य प्रमाणत्वेना- पस्तम्नानुशिष्टत्वात् हेमाद्रिप्रमुसनिरन्धृसमारतादित्यपुराणादिवचनेषु तथा दर्श- नाच परिवर्तनं कर्तुं शक्यत इत्येक पक्ष । तन को धर्मज्ञ इति जिज्ञासा प्राथमिकी । नहि धर्मविषयकज्ञानवानेव धर्मज्ञो भवति, नास्तिकानामपि धर्मशत्वप्रसङ्गात्, धर्म खण्डयता तेषा धर्मज्ञानस्यावश्या-मुपैयत्वात् । न ह्यविदितधर्माणो धर्म खण्डयितु- मीशते । धर्मो धर्म इति वाद वैदप्रणिहितो धर्म इत्येतावन्मान वा जानतामपि धर्मज्ञत्व- प्रसङ्गात् । तस्माद् 'महा वेट ग्रहोव भवती' त्या विदूधातोरिष तत्समानार्थकज्ञाधातोरप्य- परोक्षज्ञानमर्थ । अत एव न्यायभाष्यकद्वात्स्यायनमुनिभिस्तमासलक्षणे साक्षात्कृत- धर्माण इति । येषा धर्मस्वरूपसाक्षात्कार , त एच तत्राप्ता , त एव धर्मज्ञा । न ह्यनाप्ताना समयस्य प्रामाण्य भवितुमर्हति । नन्वतीन्द्रियस्यधर्मस्य कथमापरोक्ष्यम् ? इति चेत्, योग- जसन्निकण तत्प्रत्यक्षमिति घूम । अत एवेतिहासपुराणदौ वर्णित वेदव्यासादीनाम- तीन्द्रियदर्शनादिक सूपपादित भवति । विधिवधीतासिलश्रुतिस्मृतिपारम्पर्यो ब्राह्मणो वा धर्मज्ञ । श्रुतिर्हि शब्दात्मिका, न वर्णसङ्केतरूपरसाविशेषात्मिका, या स्वयमेवेदानी गृहीतोपानका अपि पश्यन्त श्रुतिक्षमानिनो भवन्ति, न सा श्रुति , तस्या दृष्टिगम्यत्वात् । श्रुतिस्तु गुरुपरम्परानमेण शिष्टेवभिन्यज्यते, त एव मनुना 'ते शिष्टा ग्राहाणा जेया श्रुति प्रत्यक्षहेतव ' इत्य- नेनोपदिष्टा । तथा च विधिवदनधीतश्रुतियोगजसन्निर्पवानपि न धर्मज्ञ , किन्तु पूर्वो- पदर्शितो ब्राह्मण एव धर्मज्ञ । न चेदानी कश्चिदेकोऽपि तथोपलभ्यते, यस्य समय प्रमाण स्यात् । यरचादिवृहन्नारदीयादित्यपुराण परिवर्तनहष्टान्ततयोच्यते, तत्रा- प्यस्ति विचारायसर , । बृहन्नारदीयमादित्यमादिपुराण वा न क्स्यापि कर्मण प्रवर्तकम्, निवर्गक हि ये पाश्चित् काम्यकर्मणाम् , फेपाचिच्च वैकल्पिकानाम् । किम्चैतद् न्यारन्यानरूप मन्वादिस्मृते , यत्र मनुवचनानामेव परस्पर विरोध परैद्धावयितु शक्यते स्मृत्यन्तरेण, स्मृत्यन्तरविरोधो वा, तत्परिहाराय, पब स्मृतिवचनस्य तात्पर्या- नवबोधमूलकोऽनाचार प्रचलित , तन्निराकरणाय यथायथ तद् व्याख्यानम् । अत एवं "इमान् धर्मान् फलियुगे वर्ध्यानार्मनीपिण" इति च । “एतानि लोकगुप्त्यर्थ कलेरादौ महात्मभि । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वक बुधैं "। इति यथा च कलिवयंप्रकर- णस्यैव रूपतेय तथान्यन प्रपब्चितम् । ततश्च सर्वस्येवं मन्वादिस्मृतिव्याख्यानरूपत्वं फलिवयंप्रकरणस्य, न तु तस्य परिवर्तनरूपत्व कथमपि युज्यते तदन्यथाकरणे प्रत्यवायश्चेति मन्महे इति- तर्करन्नोपाधिक- श्रीपञ्चाननभाचार्यस्यायं लेखः । , ·फर्ममदीपस्य विषयानुक्रमणिका प्रमाणप्रकाशः। पृष्ट संख्या पृष्ठ संख्या ३२ " ३८ ३६ ४२ विषय विपय धर्मप्रमाणव्यवस्था १ धर्मस्वरूपम् मीमांसागृह्यसूत्र-निबन्धप्रामाण्यम् २ धर्मपरिवर्तनपूर्वपक्षः प्रमाणसंग्रहः ३ धर्मपरिवर्तनायोग इति सिद्धान्तः युक्तीनां धर्मे खतन्त्रतानिरासः ४ महाभारतगतश्वेतकेतूपाख्यानम् तन तन्त्रवार्तिकम् ५ कलिवयंप्रकरणस्य पर्युदासत्वम् तत्र शाकरभाष्यादिसंग्रहः ६ कलिवयंप्रकरणविचारः , लोकपरिस्थित्यमूलता ७ कलिवयंप्रकरण मांसमीमांसा सर्वसाम्यवादे महाभारतवचनानि ८ कलिपयंप्रकरणपरीक्षा राजनीती धर्मसम्बन्धः ११ धर्मज्ञानां धर्म परिवर्तकत्वशङ्का कथं राजा कालस्य कारणम् १६ कलिवयंप्रकरणसंग्रहः प्राह्मणभागस्यापि वेदत्वम् १७ कलिवयंप्रकरणसमालोचनम् वौद्धायागमानां वेदतुल्यतानिरासः १६ फलिवज्येप्रकरणप्रतिषेधत्वम् मनुस्मृतिप्राबल्यपरीक्षा २० ऐतिहासिकदृष्ट्या स्मृत्यर्यायोगः धर्माधर्मपरिवर्तनवादपरीक्षा २२ प्रमाणविचारोपसंहारः जातितत्त्वप्रकाशः। यलात्कारेण मतान्तरप्रवर्तनपरिहारो- जातिविभागस्यानादिवायां प्रमाणम् पायसत्त्वम् ६३ जातिभेदस्य वैमत्यनिदानता सर्वेषां संप्रदायाना धर्म ऐकमसम् ६४ जातिभेदस्य स्वाभाविकता जातिपरिवर्तनायोगः ६५ जातिभेदस्यास्वाभाविकताशका जातिभेदस्य संघटनाविरोधित्वम् ६६ जातिभेदास्वाभाविक्तानिरासः विश्वामित्रादिदृष्टान्तपरीक्षा ६८ प्रवरमध्ये क्षत्रियसत्त्वनिरासः आचारपरिवर्तनायोगः ६६ प्रवराणा गोत्रापस्यताऽभावः जातिविभागस्याधुनातनत्यनिरासः ५६ ७२ ७३ ७४ ७० जातेर्गुणकृतत्वशङ्कासंमदः ७६ ·[२] विषय पृष्ट सरया विपय पृष्ठ सख्या जातेर्गुणकृतत्वशङ्कोपसहार १०५ अन्त्यनाना श्रुतिस्मृत्यारूढत्वम् २४५ जातेगुणवत्व ण्व गीता १०६ अस्पृश्यतायामायुर्वेद १४६ पुरुषसुक्तानादिता १०७ अस्पृश्यताया शिपशास्त्राणि १४६ पुरुषमूक्तस्यक्त्वे प्रमाणम् १०८ कलौ स्पर्शदोपाभावशा १५० जात्यनादिताया ब्राह्मणवाक्यानि १०६ घण्डारस्पर्श पराशरमतम् जात्यनादिताया भविन्यपुराणम् ११० क्लावपि चन्डालस्पर्शदोपता १५३ जात्यनादिताया स्मृतिवाक्यानि ११४ नगरऽप्यस्पृश्यता जात्यनादिताया महाभारतवचनानि ११६ अस्पृश्यताया वैद्यनाथदीक्षिता जातिप्राह्मण्ये आनुशासनिकरचनानि ११६ अन्त्यनस्पर्शे स्नानम् जातिस्वाभाविकताया भगवद्गीता १२१ अन्त्यमस्पर्शे स्मृतिवास्यानि जातिभदे वैसानसागम १२३ पतिताना पृथक्सस्था १७७ देवालयानेशे कामिकागम १२५ अन्त्यजाना समाप्रशचचर्चा १५६ देवालयप्रवेशे वैसानसागम १२३ अन्त्यजाना यूपोदकन्यवहारे शूल- देवालयप्रदेश केरलीयनन्द्राणि १५५ पाणि १८१ देवाल्याशे शैवागमा १३७ अन्त्यजाना फूपोदकव्यवहार स्मृति- देवालयप्रवेशे शिल्पशास्त्रम् १३८ वास्यानि मापदि देवालयत्रिन्याना रक्षणप्रकार १३६ अन्त्यजाना पूपोदपव्यवहारे चतुईस्त- अन्त्यजाना देवदर्शनव्यवस्था १४० पत्र्यवहार्यता १८४ देवालयप्रवेश मागमविरोध १४१ कलावपि चातुर्वण्र्यसत्त्वम् मस्पृश्यताया युगादिमानानि १४३ जातितत्त्वोपसहार शुद्धितत्वप्रकाशः। प्रात्यस्वरुप प्रमागसंग्रह १८६ पतितपरावर्तनपरीक्षा २०३ मात्यसस्कार गृह्यमूरभाष्याणि १६० चण्डाल-म्लेच्छवपम्यम् प्रात्यसस्कारव्यवस्था १६१ पतितपरावर्तनावश्यकवाप २०८ पतितपराबननव्यवया १४ पतितपरावर्तनदेवलस्मृनिवपनानि २११ पातित्यापादकानि १६५ दवलस्मृतिसमीक्षा पतितकन्याया अपातियां १६८ दाम्टरयुफोटिव्यवस्था पातित्यनिमित्तपरीक्षा १६ डाक्टरयुफोटिव्यवस्पानिराम १८३ २१३ ·प्रय संख्या [३] विषय विषय पृष्ठ संख्या पतितोद्धारणकार: २२४ पवितपरावर्तन निष्कर्षः २२८ मायश्चित्तायोग्यानां तान्त्रिकदीक्षा २२५ पतितपरावर्तने प्राझणसंमेलनव्यवस्था २२६ पतिवपरावर्तने शूलपाणिः २२६ पतितपरावर्तने धर्माचर्याणां व्यवस्था २३० विवाहप्रकाशः। विधवाविवाहोऽद्विजानाम् २३२ अष्टविधविवाहाः विधवाविवाहप्रमाणपरीक्षा २३३ प्रौढाविवाहे मनुः રષદ विधवाविवाहनिपेषः २३४ असवर्णाविवाहः २६१ नप्टे मृते इति वास्यपरीक्षा २३५ विबाहेऽवान्तरविभाग-परिपालनानौ- नप्टे मूते इत्यत्र कृष्णम्भट्टी २३७ चित्यव्यवस्थापनम् २६२ युगान्तराविषय इतिपाठः २३८ उचल्यवस्थापनसमालोचनम् २७१ विधवाविवाहे कृष्णभट्टी २३६ स्कन्दपुराणानुसारेण तदाबश्यकता- नष्टे मृत इत्यत्र विद्वन्मनोहरा समर्थनम् २७२ नप्टे मृत इति वाक्यपरोक्षा २४२ चतुर्थी कर्मणो विवाहानंशत्वम् २७४ विधवाविवाहोपसंहारः वधूप्रवेशदिनानि पृद्ध विवाहपरीक्षा प्रोढाविवाहपरीक्षा २४५ चतुर्थी कर्मणि गृह्यसूत्राणि २७७ दशमे घयस्येव विवाहयोग्यता २५७ दिवसद्वयेन विवाहसिद्धिः २७८ २४३ .

·धर्मप्रदीपः (प्रमाण प्रकाशः) "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति सूत्रयन् जैमिनिर्धर्मे येद एव प्रमाणम्। सब विधि मन्त्रार्थवादरूपः।अधर्मस्तु निषेधगम्पइतियोध- यति ।सच वेदोऽपरोक्ष इय परोक्षोऽपि धर्म प्रमाणम् । परोक्षवेदानु- मापकास्तु स्मृति-पुराणेतिहास-सदाचारात्मतुष्टयः। तत्र पुराणेतिहा- सयोरपि विध्यंशानांस्मृतावेयान्तर्भावः । उपाख्यानांशास्तु अर्थवाद- ताविधया तदुपकारकाः, प्रत्यक्षस्मृतिविरोधेन ते प्रमाणतामह न्ति, यथा वैदिका अप्यर्थवादा विशदवैदिकविषिविरोधे । अत एव हेतु. मन्निगदाधिकरणेWषादयशाद् दर्यापिठरादीनामपि होमसाधनत्वं नास्तीति योध्यते। "द्रप संस्कार-कर्मसुपरार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यादि"ति न्यायोऽग्यवानुकूल; अन्यथा हि-"आपो वे शान्ताः" इत्यर्थवादस्य साक्षात जलस्तावकस्यावकार्थवादत्वं नोपपद्यत। तथाच श्रुतिः प्रयलं प्रमाणम्, स्मृतिस्ततोदुईला, उपाख्यानांशाः पौराणिकास्ततो दुर्यला:, सदाचारः स्मृतितोदुर्यल:, आत्मतुष्टिरपि स्मृतितो दुर्वला सदाचारसमकक्ष्या, पुराणानामपि स्मृतित्वेनैव प्रामाण्ये स्मृत्यधिकरणे तद्विचारः, आत्मतुष्टेरपि सदाचारत्वेन प्रामाण्ये तदधिकरणे तद्विचारच कारणम् । इदमेवाभिप्रेत्योक्त- मगिरसा- "श्रुति-स्मृति-पुराणानां विरोधो यत्र दृश्यते तत्र अतिः प्रधानं स्यात् तयोघे स्मृतिः परा।" इति । धर्मज्ञसमयोऽपि धर्म प्रमाणमिति आपस्तम्बधर्मसूत्रे वर्पते। सच स्मृति-पुराणेतिहास-सदाचारात्मतुष्टिमूल एव प्रमाणम् ।

·धर्मप्रदीपः [ मीमांसागृह्यसूत्रादिप्रामाण्यम् मीमांसा तु-"धर्म प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना। इतिकर्तव्यताभागं मीमांसा परयिष्यति ॥ इति वातिकात् वेदोपकारकतयैव धर्म प्रमाणम्, इति मीमांसानु- सारिणो नियन्धकाराणां व्यवस्थाविरोषा अपि धर्म प्रमाणम् । गृह्यसूत्राणि तु मन्वादिपणीतस्यैव संस्कारकलापस्य तत्तच्छाखागतमन्नविनियोगद्वारा धर्मनिर्णयप्रयोजकत्वात् स्मृ. तितो दुर्घलानि । "मन्वादयः प्रयोक्तारो धर्मशास्त्रस्य कीर्तिताः । तत्प्रयुक्तपपोक्तारो गृहकाराः स्वमन्त्रतः।" इति देवलवचनात् । तथाच गृह्यसूत्राणामपि निबन्धविध- यैव प्रामाण्पमिति फलति । मीमांसाया न्यायरूपत्वेऽपि श्रुत्यनुगृहीतत्वेनैव धर्मे प्रामा. ण्यम्, नतु स्वत इति पुरुपयुधिरपि स्वतन्त्रो धर्म प्रमाणमिति वादो न विकल्पसहः । अत्रानुसन्धेयानि प्रमाणवचनानि- जैमिनः-"चोदनालक्षणोऽयों धर्मः।" गौतमः--"यतो पुदयनिःश्रेपसाधिगमरस धर्मः।" देश जाति फुलधर्मा आम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम् । याज्ञवल्क्य :--"पुराण-न्याय-मीमांसा-धर्मशास्त्रागमिश्रिताः । घेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥" -"यः कश्चित् कस्यचिद् धर्मों मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽभिहितो घेदे सर्वज्ञानमयो हि सः॥" मरीच :-"दुर्योधा वैदिकाः शब्दा; प्रकीर्णत्वाच येऽखिलाः । तस्त एव स्पष्टार्थाः स्मृतितन्त्रे प्रतिष्ठिताः ॥" मनु :-"योऽवमन्येत ते सूभे हेतुशास्त्रभयाद् नराः। साधुभिर्षहिष्कार्यो नास्तिको वेदनिन्दकः । सद्भिराचरितं यत् स्यात् धार्मिकैश्च दिजातिभिः ।

·प्रमाणप्रकाश
2
धर्मप्रमाणसंप्रहः ]
तद्देश-कुल-जातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत्॥"
यम-"एतानि प्रणीतानि धर्मशास्त्राणि वै पुरा।
तान्येतानि प्रमाणानि न हन्तव्यानि हेतुभिः ।।
यस्तानि हेतुभिर्हन्यात् सोऽन्धे तमसि मज्जति।"
विष्णु :--"पुराण मानयो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सिनम् ।
आज्ञा सिद्धानि चत्वारि न हन्तव्यानि हेतुभिः॥"
मनु :--"श्रुतिदैधं तु पत्र स्यात् तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ।
उभावपि हि तौ धौ सम्यगुक्तौ मनीपिभिः॥"
गौतम:-"तुल्यबल विरोघे विकल्पः।"
लोकाक्षि :- श्रुतिस्मृत्योर्विरोधेतु श्रुतिरेव पलीयसी ।
अविरोधे सदा कार्य स्मात वैदिकवत्सदा ॥"
पसिष्ठ:-"श्रुति-स्मृतिविहितो धर्मः, तदभावे शिष्टाचारः
प्रमाणम् ।
स्मृतेर्वेदविरोधेन परित्यागो यथा भवेत् ।
तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतियाधात् परित्यजेत् ॥"
अङ्गिरा:-"यत्पूर्व मनुना प्रोकं धर्मशास्त्रमनुत्तमम् ।
महि तत्समतिफम्य वचनं हितमात्मनः।"
धृहस्पति :-"वेदादुपनिषद्धत्वात्प्राधान्यं वै मनोः स्मृतम् ।
मन्यर्थ विपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ॥
"देश-जाति-कुलानां च ये धर्मास्तत्प्रवर्तिताः।
तथैव ते पालनीयाः प्रक्षुभ्पन्त्यन्यथा प्रजाः॥
तस्मादिरोघे धर्मस्य निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
यतो भूयस्ततो विद्यात् कुर्याद्धर्मविमिर्णपम् ॥"
पराशर:-"कृते तु मानवा धर्मास्त्रोतायां गौतमाः स्मृताः ।
दापरे शास-लिखिताः कलौ पाराशराःस्मृताः ।"
वृहत्पराशरः:-"युगेषु त्रिपु ये मोक्ताः धर्मा मन्यादिमिर्मुने ।

·४ धर्मप्रदीपः [युक्तीनां स्वतन्त्रतानिरासः शक्यन्ते नैव ते कर्तु वर्णाश्रमवासिधिः । मन्वर्थश्च स धर्माणां कृतादित्रियुगेप्वभूत् । धर्म तु त्रियुगाचारं न शक्यं तु कलौ युगे । मनुर्या याज्ञवल्क्यश्च वसिष्ठः प्राह निष्कृतिम् । सा कृतादिपु वर्णानां सति धर्मे चतुष्पदे । कृते तु मानवा धर्माः प्रेतायां गौतमस्य तु । द्वापरे शाव-लिखिताः कलोपाराशराःस्मृताः॥" देवल:-"येषु देशेषु ये देवा येपु देशेषु ये विजाः । येपु देशेषु यत्तोयम् , या च तत्रैव मृत्तिका । येषु स्थानेषु यच्छौचम् धर्माचाराश्च पादृशाः । तत्र तनावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः। यस्मिन् देशे पुरे ग्रामे त्रैविये नगरेऽपि वा। यो यत्र विहितो धर्मः तं धर्म न विचारयेत् ।" इति । एतैर्हि वचनैर्वेदार्थास्तफैरेव स्पष्टार्थाः, वेदार्थस्य हेतुभिर- प्रतिहन्तव्यत्वं चेति वेदार्थे युक्तीनामुपयोगः प्रतिपादितः । स चोपयोगो वेदाधरक्षणार्थ एव युज्यते, न तविरोधार्थ इति धर्मऽपि श्रुतिस्तदविरोधितर्कोपकरणैव प्रमाणमिति सिद्धम् । एतेन-सांमतिकानां धर्मेऽपि स्वतन्त्रैव युक्तिः प्रमाणम् , तविदा श्रुतिरेवाप्रमाणमिति वाद:-परास्तः । युक्तिहिं नामा- नुमानम्-अनु पश्चात् जायमानं ज्ञानमेवेति प्रत्यक्षादिप्रमाणा- तरमपेक्ष्यैवात्मानं लभते। याग-स्वर्गयोस्तु यागो यद्यपि प्रत्यक्षा तथापि स्वर्गस्तत्साधनत्वं घा यागस्य न प्रत्यक्षम्, इति पागादीनां धर्मत्वं न प्रत्यक्षेण, तन्मूलेनानुमानेन घा गृह्यते, इति श्रुतिरेव तत्र प्रमाणम् । व्यक्तं चैतत् श्लोकवार्तिके प्रत्यक्षसूत्रे । तद्यथा- प्रत्यक्षेण गृहीत्वा प लिझायन्यतमं ध्रुषम् । प्रकृतिरनुमानादेर्न च धर्मेऽस्ति सदृश्यम् ।।

·प्रमाणप्रकाशा
५
युक्तीनां स्वतन्त्रतानिरासः]
"धर्मस्य नोपमेयत्वमसाधारणवद् भवेत् ।"
"अधर्म धर्मरूपे वा ह्यविभक्त फलं प्रति ।
किमप्यस्तीति विज्ञानं नराणां फोपयुज्यते ?
किन्नु यागादितो दुःखं हिंसादेः किं सुखोद्भवः।
स्वर्ग-पुत्रादिभेदश्च कीदृशात कर्मभेदतः।
इति याचदविज्ञानं तावद् नैव प्रपद्यते॥"
"महि हिंसाधनुष्ठाने तदानी दोपदर्शनम् ।
पाये तु विचिकित्सा तु शास्त्रादेवोपजायते ।।
हिंस्पमानस्य दुःखित्वं दृश्यते चेत्, न तावता ।
कर्तुईखानुमानं स्यात् तदानीं तविपर्ययः ॥
विषयोऽस्याः फलं यादृक् प्रेत्य कर्तुस्तथाविधम् ।
हिंसा फ्रियाविशेषत्वात् सते शास्त्रोक्तदानवत् ।
य एवमाह, तस्यापि गुरुस्त्रीगमनादिभिः ।
सुरापानादिभिश्चापि विपक्षयभिचारिता।"
"विहितप्रतिपिद्धत्वे मुक्त्वाऽन्यद् न च कारणम् ।
अनुग्रहाच धर्मत्वं पीडातश्चाप्यधर्मताम् ।
पदतो जप-सीवादिपानादौ नोभयं भवेत् ।
कोशता हृद्यनापि गुम्दाराभिगामिनाम् ।
भूयान् धर्मः प्रसज्येत भूयसी घुपकारिता।
अनुमानप्रधानस्य प्रतिषेधानपेक्षिणः ।
हृदयमोशनं फस्मात् दृष्टां पोडापश्यतः ।
एषमादावशास्त्रज्ञो म्लेच्छो नोदिजते फचित् ।
तस्य नाधर्मयोगः स्यात् पूर्वोक्का यदि कल्पना ।
तस्मादनुग्रहं पीडा सद्भावमपास्य च ।
धर्माधर्मार्थिभिनित्यं मृग्यौ विधि-निषेधको ।
"मुरापानादिभिः शूद्रः किं याति नरकं कृतः।

·६ धर्मप्रदीपः [सब शंकरमाप्यादिसंप्रहः धेश्यस्तोमेन वा किं स्यात् विप्र-राजन्ययोः फलम् । पञ्चम्यामिष्टिकरणाद् मध्याह चाग्निहोत्रतः । तस्माद् यद्यादृशं कर्म यत्कलोत्पत्तिशक्तिकम् । शास्त्रेण गम्यते यस्य तादृक् तस्यैव तद् फलम् ।" इति । तदिदं सिद्धम् -यद् न केवलयुक्तिवादावलम्बनेन धर्माधर्म- निर्णयः कर्तुं शक्यते । व्यक्तं चैतत शांकरभाष्येऽपि । तदुक्तम्- "नचातीन्द्रियानर्थान् श्रुतिमन्तरेण कश्चिदुपलभत इति शक्यं संभावयितुम् ; निमित्ताभावात् । शक्यं कपिलादीनां सिद्धाना- मप्रतिहतज्ञानत्वादिति चेत्, न, सिद्धरपि सापेक्षत्यात् । धर्मानुः छानापेक्षा हि सिद्धिः । सच धर्मचोदनालक्षण इति । यत्तु “यस्त- फैणानुसन्दघत्ते स धर्म वेद नेतरः" इति मनुवचनम्, तत् सन्दि- ग्धानां वेदवाक्यानामनिर्णये सन्यापानामप्यनुग्राहकत्वमेव प्रति- पादयति, नतु स्वतस्तस्प धर्म प्रामाण्यमपि। अत एव हि मीमांसा. शास्त्रं सप्रयोजनम् । तथाच मीमांसानुगृहीतवेदार्थधर्मतायामेयो. तवचनस्य तात्पर्यम्, इति तदनुसारेणाघुनातनानां धर्मे युक्ति प्राधान्यव्यवस्थापनं न संभयदृक्तिकम् । एतेन-"प्रत्यक्षमनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । प्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता। आप धर्मोपदेशं च वेद- शास्त्राविरोपिना। यस्तगानुसन्धत्ते स धर्म वेद नेतरः।" इति वचने अपि व्याख्याते। धर्म स्वतन्त्रायुक्तिर्न प्रमाणमिति "तर्काप्रतिष्ठानादिति सप्त श्रीभाष्यादावपि निरूपितम्, इति सर्यपामपि दार्शनिकाना- मत्रैकमत्यमेव । उक्तं च फुसुमावलौ-"मन्यादीनामप्पतीन्द्रियार्थदर्शने न प्रमाणम् । एतेन-कपिलादपोऽपि-प्याख्याताः । नप फर्म- योगयोहितसापनत्वं फचिपलभ्यते, भावनासाध्योपान हास्पकर्म-

·प्रमाणप्रकाश
लोकपरिस्थितेधर्मामूलत्यम्
णः फलमनुभयामीति कश्चित् प्रतिसन्धत्ते" इति । अभ्युपगतेऽपि
श्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासादीनां चतुर्दशानामष्टादशानां वा विद्या-
स्थानानां यहुनां प्रामाण्ये सर्वेषामेकश्रुतिमूलतयैव प्रामाण्याद् न
भारतीयानां मते धर्मघमाणानियमकल्पनायसरः ।
अस्मिन् प्रसङ्गे कुमारिलपादानां हेतुदर्शनाधिकरणगतानां
वाक्यानामपि संग्रहो महत उपकाराय स्यात, इति तान्यपि
सांप्रतं संगृधन्ते । तानि तथा-
शाफ्यादयश्च सर्वत्र कुर्वाणा धर्मदेशनाम् ।
हेतुजालविनिर्मुक्तां न कदाचन कुर्वते ।।
नच तैमूलत्व मुच्यते गौतमायित् ।
हेतवश्वाभिधीयन्ते ये धर्मा दूरतः स्थिताः ।।
एत एव च ते येषां वाङ्मात्रेणापि मार्चनम् ।
पाखण्डिनो विकर्मस्था हैतुकाश्चैत एव हि ।
एतदीया एव ग्रन्था मन्यादिभिः परिहार्यत्वेनोक्ता:-
या चेदयाफ्याः स्मृतयो याश्च काश्चित् कुदृष्टयः ।
सर्यास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः।" इति ।
तदिदं सिद्धम्-वैदिकधर्मप्रचारार्थमेव येषां प्रकृत्तिः, तेपां
धर्मे युक्तः प्राधान्यं वान वेति विप्रतिपत्तिरेय नावसरति; केवलयुक्ति-
गोचरत्वस्यैघानङ्गीकारात् । सति चैवमसत्येव संशययोजे धर्मे युक्ति-
प्राधान्यचर्चा-अहं चेतनो या नवेत्यादिचर्चासमानव स्यादिति
नास्यां चर्चायां कोऽपि चेतनः प्रवर्तेत ।
यदि युक्तीनां धर्मे उपयोगमा मत्वा कस्यप्रापल्यमिति सन्दि-
घेत, तर्हि तु नास्माकमपि विप्रतिपत्तिः । वयमपि मीमांसादीनां
युक्तिरूपाणामुपयोगमात्रे न विमन्यामहे।तदुक्तम्-"इतिकर्तव्यता-
भागं मीमांसा पूरयिष्यती"ति ।
-
-

·ट धर्मभदीपः [सर्वसाम्यवाद भारतवचनानि नहि लोकपरिस्थितिमनुसृत्य धर्मशास्त्राणां प्रवृत्तिः, किन्तु केवलानामर्थशास्त्राणाम् । अर्थशास्त्राण्यपि-"अर्थशास्त्राद्वियल- वद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः” इति पचनाद् न धर्मशास्त्रविरोधे प्रमाणतामहन्तीति हि सर्वेऽपि स्मारः, न केवलं स्मर्तार एव, किन्तु अर्थशास्त्रप्रणेतारः कौटिल्य नीतिवाक्यामृत-कामन्दकोयनोति. सारादिकर्तारोऽपि मन्यन्ते । ये किल साम्यवादादय इदानीन्तनैः सर्वत्र प्रचार्यतया मन्यन्ते, तेऽपि धर्मप्राधान्यपक्षमवलम्प्यैवात्मानं लभेरन्, न तु धर्मशास्त्र- विरोधपक्षम् । सर्वसाम्पवादमधिकृत्य महाभारते शान्तिपर्वणि राजोत्पत्ति- प्रकरण एवमाम्नायते। युधिष्ठिर- “य एप राजराजेति शब्दश्चरति भारत । फथमेप समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि पितामह ।। तुल्यपाणि-भुज-ग्रीवस्तुल्ययुद्धीन्द्रिपात्मकः । तुल्यनुःख-सुखात्मा च तुल्पदृष्टि-शिरोघरः ।। तुल्यगुफास्थिमज्जा य तुल्यमांसास्गेय च । निश्वासोच्यासोतुल्यश्च तुल्पमाण-शरीरयान् । समान जन्ममरणः समस्सवैगुगर्नु णाम् । विशिष्टयुद्धोन् शूरांश्च फचमेकोऽपितिष्ठति ॥ फरमेसो महीं कृत्नां शूर-बीरार्यसंकुलाम् । रक्षत्यपि च लोकोऽस्य प्रसादमभिवाञ्छति ।। एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति । व्याकुले पाकुलः सयों भवतीति विनिययः ।। पुतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो हि भारतवपन । सर्व तन्मे यथातत्त्वं प्रबृहि पदातां यर ॥

·प्रमाणाशा
सर्वसाम्यवाद भारतवचनानि ]
नैतत् कारणमत्यल्पं भविष्यति विशांपते।
यदेकम्मिन् जगत्सर्वं देववद् पाति सन्नतिम् ॥
भीष्म:-
नियतस्त्वं नरश्रेष्ठ शृणु सर्पमशेषतः।
पथा राज्यं समुत्पतमादौ कृतयुगेऽभवत् ॥
नैव राज्यं न राजासोद् न दण्डो न च दाण्डिकः।।
धर्मजैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम् ।।
पालयानास्तथाऽन्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।
दैन्यं परमुपाजग्मुस्ततस्तान मोह आविशत् ॥
ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ ।
प्रतिपत्तिविमोहाच्चधर्मस्तेपामनीनशत् ॥
नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्यास्तदा नराः।
लोभस्य घशमापन्नाः सर्वे भारतसत्तम ॥
भप्राप्तस्याभिमर्शन्तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः ।
कामो नामापरस्तन प्रत्यपथत धै ममो॥
तांस्तु कामयश प्राप्तान रागो नामाभिसंस्पृशत् ।
रस्ताच नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर ॥
अगम्यागमनं चैव याच्यावाच्यं तथैव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोपादोषं च नात्यजन् ।।
विप्लुते मरलोकेऽस्मिस्ततो ब्रह्म ननाश ह ।
नाशाच ब्रमणो राजन् धर्मो नाशमयागमत् ।।
नष्टे प्रत्यणि धर्म च देवास्त्रासमयागमन् ।
ते प्रस्ता नरशाल ब्रह्माणं शरणं
ब्रह्मणस्तु प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्वर ।
ततस्तु समतां प्राप्ता मत्यस्त्रिभुवनेश्वर ।।
अथ देवासमागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम् ।
॥
२

·१० धर्मप्रदीपः [सर्वसाम्यवाद दोषः एको योऽर्हति मत्येभ्यः श्रेष्ठं तं वे समादिश ॥ ततः सञ्चिन्त्य भगवान् देवो नारायणः प्रभुः । तेजसं वै विरजसं सोऽसृजत् मानसं सुतम् ।। विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत। न्यासार्यवाभवद् बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव ।। कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभूत् सोऽपि माधिकोऽभवत। कर्दमस्तस्य पुप्रोऽभूत् सोऽप्यतप्यद् महत्तपः ॥ प्रजापतेः कर्दमस्य अमङ्गो नाम वीर्यवान् । प्रजानां रक्षिता साघुर्दण्डनीतिविशारदः ।। अनङ्गपुत्रोऽतियलो नीतिमानभिगम्य च । अभिपेदे महाराज्यमयेन्द्रियवशोऽभवत् ।। प्राप्य नारी महाभागां रूपिणी काममोहितः । प्रख्याता त्रिषु लोकेषु या सा नमजीजनत् ॥ मन्यपूतैः कुशैर्जघ्नुर् प्रापपो ब्रामवादिनः ॥ इति ॥ पतैहि पचनरिदमवगम्यते यत् भारतवर्षमिदं कदाचन विना राजानं विना दण्ड विना घ शिक्षकं स्वयं प्रजाभिरेव धर्म- परतन्त्रतामेषात्मनः परमस्यं मन्वानामिः परिपाल्पमानमासीत, पदा देवा मपि सर्वासां मनानां भूतिमेपान्यकाक्षन् । यदा तु परस्परं परिपाल्पमानानां प्रजानां काम-क्रोध-लोमादिपारयश्यम्, धर्मस्यापि नियन्त्रणे प्रवृत्तियोदपद्यत, समतां च प्राप्तुमभिलपन्ति स्म देवैरपि सर्वाः प्रजाः, तदा भीतभीताः सर्व एव देवा राज्ञः कस्य. धन निपन्तुः प्रय्यान्वीक्षिकी-वार्तानदीष्णस्य धर्मरक्षरुदीक्षस्य सजता ब्रह्माणं शरणं ययुः, पतः सर्वसाम्पवादोऽयं देवैरपि पिप- सयेऽमन्पत, इदानीतनास्तु स एव नाम भारतीपानामुन्नतय इति केवन नेतारो मन्यन्ते । सर्वसाम्पवादोऽयं म केवलमगम्यागमनादिष्यवस्थाबारा जाति- ·प्रमाणप्रकाश ११ राजनीतौ धर्मसम्बन्ध.] व्यवस्थाम, किन्तु तत्तत्कुलमानविश्रान्तधनाधिकार खस्वश्रद्धाश. क्त्यायनुसारं स्वधर्मानुष्ठानसमादरं च दूरीकरोति, इति व्यवस्था- पकसभायां सांप्रतिक्यामसवर्णाविवाहनियमनप्रस्तावः, कुलान्तरं गतानामपि स्त्रीणां निवृत्तपितृगोत्राणामपि पितृधनाधिकारनियम- नप्रस्तावश्य मार्गान्तरेण मामान्तरेण वा साम्यवादमेवाश्रयतः । जातिसकरो हि- "सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः।" इति भगवान् मन्यते सर्वप्रजोपघातयेति, भगवानदास'स्तु-स एय नूनं सर्वासां प्रजानां समुन्नतय इति ॥ राजनीतिकरणं हि शान्तिपर्वराजोत्पत्तिप्रकरणगतम्- "अर्धशास्त्रादि पलवद् धर्मशास्त्रमिति स्थितिः।" इति नीतिमनुसरन्त्येव राजनीतिः सुखोळ, न तु तवपरी- तेति गमयति । वेनः स्वशासनावसरे मनूक्तरीत्या पहनधर्मान् शास्त्रमप्युल्लध्य वसङ्कल्पमात्रेण नियमयन् महतीं विपत्तिमभज- दिति महाभारतवाक्यमेवात्रोद्धृतं प्रमाणपति ।। विश्वसिमः-धर्मभूमिप्रथा भारतवर्षस्य महर्पिवर्य सुरक्षितो धर्मः, धर्मेकजीवितो भगवांश्च-धर्मो रक्षति रक्षितः" "यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्प तदात्मानं सृजाम्यहम् ।" इति वचनानुसारं सुरक्षिष्यतः । अर्थशास्त्रं हि राजानीति सर्वा- स्मना धर्मानुयधिनीमेव श्रेयसे प्रतिपादयति । तथाहि- स्थाम्यमात्य राष्ट्र दुर्ग-कोश-यल-सुहद्भिसप्तभिरही परस्प- रोपकारिभी राज्यं नाम परिपूर्यते । तन्न स्वामी, अमात्यम् , राष्ट्रम् , दुर्गम् , कोशः, सेना च प्रसिद्धानि । उहृदस्तु- "नृपस्य ते हि सुहृदस्त एव गुरयो मताः । य एनमुत्पथगतं वारपन्स्यनिवारिताः॥

·धर्मप्रदीपः [राजनीतो धर्मसम्बन्धः
सज्जमानमपापु सुदो वारयन्ति ये।
सत्यं तेनैव सुददो गुरवो गुरवो हि ते॥"
इति वचनात् सन्मार्गोपदष्टारः सर्व एव । तेषां संग्रहस्य
प्रयोजनम् -
"धर्मार्थ-कामसंपोगो मित्राणां त्रिविधं फलम् ।
यस्मादेतलयं न स्पाद न तत्सेवेत पण्डितः॥"
इति तु त्रिवर्गसंग्रह एव । सति चैवम् अर्थस्य, अर्थ-कामयोरेव
वा संग्रहेण धर्म विन्धाना न राज्ञः मुहृदो नाम । पषु सुहृत्सुन
केवलं पुरोहितादयो दण्डनीति-शान्तिक-पौष्टिककर्मादिकुशलाः,
ज्योतिशास्त्रार्यादिकुशला वा, किन्तु-
"राग-मान-मदान्धस्य स्खलतः शत्रुसंकटे ।
हस्तावलम्बो भवति सुहृत्सचिवचेष्टितम् ॥"
इति वचनाद् अमात्योऽपि सुहृदेव । अमात्यस्यापि हि-
"निम्न्धानास्सतां मार्ग भक्षयन्ति महीपतिम् ।
दुष्टात्मानस्तु सचिवास्तस्मात्सुसचिवो भवेत् ॥"
इत्यसन्मार्गतो निरोधनमन्यतमं कृत्यम् । न केवलं मन्त्रि-
पुरोहितायः, किन्त्वनुजीविनोऽपि च राज्ञ:-
"पान-स्त्री-धूतगोष्ठीपु राजानमभितश्चराः ।
घोषयेयुः प्रमाद्यन्तमुपायैर्नाडिकादिभिः ॥
राजानं येऽप्युपेक्षन्ते सजमानं विकर्मसु ।
ते गच्छन्त्यकृतात्मानः सह तेन पराभवम् ॥"
इत्युक्तरीत्याऽसन्मार्गतो निरुन्धाना एव तत्तत्पदमर्हन्ति ।
स्वामिनः कृत्यानि तु-
"अहिंसा सूत्रता पाणी सत्यं शौचं दया क्षमा ।
वर्णिनां लिगिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥
स्वर्गानन्त्याय धर्मोऽयं सर्वेषां वर्णिलिङ्गिनाम् ।

·प्रमाणप्रकाशः
राजनीसो धर्मसन्यथः]
तस्याभावे तु लोकोऽयं संकराद् नाशमाप्नुयात् ॥"
"सर्वस्यास्य यथान्याय भूपतिः संप्रवर्तकः ।
तस्याभावे धर्मनाशस्तदभावे जगच्च्युतिः॥
वर्णाश्रमाचारयुक्तो वर्णाश्रमविभागवित् ।
पाता वर्णाश्रमाणां च पार्थिवः सर्वलोकभाक् ॥
लोकशाखानुगो नेपो दण्डो नोलेजनः निये।
उदेजनादधर्मस्तु तस्माद् भ्रंशो महीपतेः ॥"
इति घचनैस्तत्तवर्णाश्रमधर्मरक्षणादीनि, दुर्ग-कोशादिरक्षा च,
इति मन्त्रि-पुरोहितादीनामधर्ममार्गतो निरोधनमपि राज्यरक्षार्थमेव ।
"शस्याकरवती पण्य-खनिद्रव्यसमन्विता ।
गोहिता भूरिसलिला पुण्यैर्जनपदैर्थता ॥
रम्या सकुञ्जरयना वारि-स्थलपथानुगा।
अदेवमातृका चेति शस्यते भूर्विभूतये ॥
सानुरागो रिपुदेपी पीडाकरसहः पृथुः
नानादेश्येस्समाकीर्णो धार्मिकः पशुमान् धनी ॥
ईदृग्जनपदः शस्तोऽमूर्यव्यसनात्मकः ।
तं वर्धयेत् प्रयलेन तस्मात् सर्व प्रवर्धते ॥"
इति राष्ट्रमपि गोरक्षादियोग्यं धार्मिकजनसमाकुलमेवापेक्षित.
मिति प्रतिपादयति । एतेन दुर्गमपि व्याख्यातम् । तदपि-
"प्रशस्तं शास्त्रमतिभिर्दुर्गे दुर्गोपचिन्तकैः ।"
इति शास्त्रदृष्ट्यैव संग्रहीतव्यम्, न तु स्वेच्छया।
कोशोऽपि-
"मुक्ता-कनक-रत्नादिः पितृ-पैतामहोचितः ।
धर्मार्जितो व्ययसहः कोशः कोशज्ञसंमतः ॥
धर्महेतोस्तथाऽर्थाय भृत्यानां भरणाय च ।
आपदर्थे च संरक्ष्यः कोशः कोशवता सदा ॥"
।

·धर्मप्रदीपः [ राजनीती धर्मसम्पन्धः
इति धर्मरक्षाप्रयोजन एष राज्यामिति प्रतीमः । अस्मिन्
प्रसङ्गे
"आदद्दीत धनं काले त्रिवर्गपरिशुद्धये।
यथा गौः पाल्यते काले दुयते च तथा प्रजा ।।
सिच्यते चीपते चापि लता पुष्प-फलार्थिना ।
संवर्धयेत् तथा कोशमाप्तैस्तज्ज्ञैरधिष्ठितम् ।।
काले चास्य व्ययं कुर्यात् त्रिवर्गपरिशुद्धये ।
धर्मार्थ क्षीणकोशस्य कृशत्वमपि शोभते ॥"
इत्यादिवचनान्यप्यनुसन्धेयानि । कोशकार्येपु-
"सेतुबन्ध-वणिक्कर्म प्रजा-मित्रपरिग्रहः ।
धर्मार्थकामसिद्धिश्च कोशादेतत् प्रजायते ॥"
इत्युक्तेषु धर्मतिरप्यकेति विशदमेव ।
"पुरोहितामात्यकुमारकुल्याः सेनामिगोप्तार इमे प्रधानाः॥"
इति सेनापतित्वस्य पुरोहितादिष्वेव व्यवस्थानात् सेनापि
धर्माभिमुख्येव राज्ञा रक्षणीयेति गम्यते । सति चैवं सप्तागमपि
राज्यं धर्माभिमुखमेव श्रेयसे स्यात्, न त्वधर्माभिमुखम् ।
राष्ट्रं हि वाह्याभ्यन्तरभेदेन विविधम्, तत्र पाह्यं सर्वमपि
मण्डलम्, आन्तरं तु राज्ञः स्वेशरीरमेव । तदुक्तम्-
"आभ्यन्तरं शरीरं स्वं पायं राष्ट्रमुदाहृतम् ।
अन्योन्याधारसम्यन्धादेकमेवेदमिष्यते ॥
राष्ट्रागानां तु सर्वेषां राष्ट्राद्भवति संभवः ।
तस्मात् सर्वप्रपत्लेन राजा राष्ट्र प्रसाधयेत् ॥"
इति । सति चैवम्-
"लोकानुग्रहमन्विच्छन् शरीरमनुपालयेत् ।
राज्ञः संशरणं पाम शरीरं धर्मसापनम् ॥
घामारेमिरे हिंसामषिकाल्पा महीनुसाः।

·प्रमाणप्रकाशः राजनीतो धर्मसम्बन्धः] तस्मादसाधून पापिष्ठान निमन् पापैर्न लिप्यते ॥ धर्मसंरक्षणपरो धर्मेणार्थ विवर्षयन् । ये ये प्रजाः प्रमाघेरन् साछिप्याच महीपतिः ।। पमार्याः प्रियमाणं हि शंसन्त्यागमवेदिनः । स धर्मों यं विगहन्ति तमधर्म प्रचक्षते ॥ धर्मोपी विजानन हि शासनेऽभिरतः सताम् । मजां रक्षेद् नृपः साधु हन्याच परिपन्थिनः॥" इत्युक्तमकारेण धर्मग राज्यपरिपालनेन स्वशारीरस्य परिपालनम् , स्वशरीरस्य तु स्थूलस्य धर्मतो रक्षणेन स्यान्तरलिङ्गशरीरमपिधार्मिक- भावाकान्तं परस्वरूपानुसन्धानपरं सत् स्यात्मनोऽपि मुक्तये पर्यवसि- प्यति, "राजा कालस्य फारणमिति वाफ्यमर्थशास्त्रगतम् स्वस्थ राज्यस्प सुखोदर्कापा विपदांया वा परिस्थितेः कारणं राजैव स्वयम्, न त्वमात्यादयोऽपि । सचिवादयस्सु राज्ञः सर्वार्थकारित्यात् स्वीपानां कर्मणां फलं राजेव नोपभुसते; ते हि स्वकर्मणः फलं वेतन- मानमुपभुञ्जते; कालपरिणामस्तु न तदधीनः । तथाच स्वपमुत्पर्य गच्छन्, राजानवलं कर्तृतपा, फिन्तु प्रयोजकतयाऽनुमन्तृतया घाधर्मफलं प्रामोति परलोके, इह तु स्वकोशस्प राज्यस्य स्वपुग्नादेव दुप्परिणामेन महती पिपत्तिम् । सति चैवं सचियोत्तमा अपि केचन "राजा फालस्य कारणमि" तिघाफ्यमर्थशास्त्रगतमवलम्ब्य राज्ञो धर्माधर्मपरिवर्तननेऽप्यधिकार इति पद व्याचक्षते, तेन विश्वसिमः- ले राइ एवेदं फलं सुषं विपतिर्ण भविष्यति,नतुस्वस्येतिमचनेन स्वात्मरक्षणप्रकारपयमपि विशदयन्ति। अर्थशास्त्राणि हि सर्वाण्यु- पलभ्यमानानि धर्माधर्मपरवशत्वमेय राज्ञः परमं कृत्यम्, न तु तविरोधेन राज्यकरणमित्यैकमत्येन गोचरयन्ति । अशोकादयस्तु स्वयं पौद्धमतावलम्पिन आसन्, इति स्वसूक्ष्म स्यूल शरीररक्षणोपायाधर्माएव राष्ट्ररक्षणस्याप्युपाया भवितुमर्हन्ति, ·धर्मप्रदीपः [कथं राजा कालस्य कारणम् भगवान् अवतारपुरुषोषौद्ध एष गुरुरिति भावनया गुरुवाक्यार्थ- विश्वासेन साध्वसाधु वा बौद्धमतमेव प्रचारपामासुः। माहम्मदा अपि यहवो राजानोऽनेनैव भावेन स्वमतस्यैव सर्वत्र प्रचारार्थ प्रायतन्त । स्तवमतानुयायिनोऽपि यथाशक्ति स्वमतस्यैव सर्वत्र प्रचारार्थ बहुश्राम्पन्तिस्म, सुगूढं कथंचनोदासीन्यावलम्बनेनेवेदा- नीमपि तदर्थ प्रोत्साहयन्त्येव । भारतवर्ष हि यहोः कालाद् बहु- भिरेव भिन्नमतैः परिपाल्यमानमप्यशोकादितः पूर्वमेकेनैव वैदिक- मतेन प्रवर्धमानमासीत्, यत्तु मतं वर्णाश्रमधर्मानुसारीति सर्वेषामर्थः शास्त्रनियन्धानां दर्शनेनावगम्पते। सति चैवमशोकादिभिरन्यथा- ऽन्यथा प्रवर्तितेऽपि, अद्ययावधर्णाश्रमर्धानुसारिमतस्य भारतीयेषु समन्वारम्भाद् न तेषां प्रपतनं कृतकृत्यमभवत् । एवमेव माहम्मदानां खू स्तवानां च प्रयतनमसफलं समपद्यत । सति चैवमर्थशास्त्रस्य धर्मशास्त्रस्य च सम्बन्धो पटुकालं यावत् , तदेवासीत, यदा वर्णाश्रम धर्माभिमान्येव राजाऽऽसीत्, वर्णाश्रमधर्मानुसारिण पचमतस्य सर्वत्र भारते प्रचारवासीत् । भिन्न-भिन्ननूतनधर्माभिमानिनां राज्या. धिकारप्राप्त्यनन्तरं तु प्रथमं तेषु कैश्चन वर्णाश्रमधर्मानुसारिमते हस्तो नाक्षेपि, केचन तु क्षिपन्तोऽपि हस्तं तत्र विफलमनोरथा:समपद्यन्त। राजा फालस्य कारणमिति हि नीतेरयमाशयः-पद् पार्मिको राजा धर्मरक्षकदीक्षितो भविता। तदुक्तं नीतिवाक्या- मृते खामिसमुद्देशे-"राज्ञोऽन्यायकरणम्, समुद्रस्य मर्यादालानम्, आदित्यस्य तमापोपणम्, मातुः स्थापत्यभक्षमिति कलिमालवि- जृम्भितानि । राजा कालस्य कारणम् । न्यायतः परिपालके राशि प्रजानां कामदुधा भवन्ति सर्वा दिशः"-इत्यादि। अतः सत्यं कर्तुमकनुमन्यथा वा कर्तु' राजा शक्नोति धर्मपरिस्थतिमधर्मपरि- स्थिति पा। इदमेषावालोयनीयम्-धार्मिकपरिस्थितेरपार्मिकप- रिस्थितिरूपेण व्यवस्थापनं किं राज्ञां प्रजानां राज्यस्य च सुखो.

·प्रमाणप्रकाशा प्राक्षणस्यापि वेदत्वम् ] दकम् , उत धार्मिकपरिस्थतेः परिरक्षणमघार्मिकपरिस्थितेरिति । धर्माधर्मपरिस्थितेः परिवर्तनं हि फलपरिवर्तनं विना मृन्मयेन गजे. नाइवेन वा नदीतरणमेव । अतो मन्यामहे-धर्माधर्मपरिवर्तने पदा न श्रुति स्मृति-पुराणेतिहासिादिमर्मज्ञा धर्मरक्षकदीक्षिता धर्मावर- योनेवातिकृच्छणापि स्वजीयनयानां निर्वहन्तश्च महर्पयोऽपि भूत- पर्तमान-भायि-काल-देशपरिस्थित्यादिसूक्ष्मस्वरूपं स्थयोगमहिम्ना साक्षात्कुर्वन्तो न प्रभवः, तदा फैव कथा विलासप्रियाणां राज- महाराजानाम् । आपाढयाते चलति दिपेन्द्रे चक्रोवतो वारपिरेव हि काष्ठा । आर्थिकपरिस्थितिरपि धर्माविरोधेनैव परिवर्त्यमा. नाऽमृतपरिणामा, धर्मविरोधेन तु मृतपरिणामैवेति हि नीतिविदो मन्यन्ते--अर्थशास्त्राद्धि यलयद् धर्मशास्त्रमिति स्थिति:-इति यदन्तः। सति चेयं पैदिक धर्म चेदस्यैव प्राधान्यम् , नतु युक्तरित्येव निष्कर्षः वेदाश्च तत्तन्मसिद्धा भिन्नभिन्नरूपा अपि भारतोयः सनातनधर्मानुसारिभिजमिन्यायालोचिता प्रापजुस्मामाधर्यपद- षाच्या मन्त्र-ब्रामणादिरूपा एव वेदतया मन्पन्ते, येषां शिक्षा, व्याकरणम् , छन्दः, निरक्तम् , ज्योतिषम् , कल्पाश्चाङ्गानि भवन्ति । तन जैमिनिः पूर्वमीमांसायां ब्राह्मणलक्षणस्यापि मीमांसनात् प्रामणानामपि वेदत्वं मन्यत इति सर्वविदितमिदम् । आपस्तम्या. दिपरिभापासूखाण्यापि-मन्त्र-नाराणयो।दनामपमि"ति आस- णमपि चेदं गृहोत्वैव वेदलक्षणं लक्षपन्ति। न फेवलं जैमिन्याप- स्तम्पावेव, किन्तु-"मन्त्र-ग्रामणयोर्वेदनामधेपमि"ति वदन्ती कात्यायन-हिरण्यकेशिनी "ब्रामणसज्ञाकर्मसमृद्धिलिडमि"ति वदन वैशेषिकदर्शनकारः फाणादा, "विध्यर्थवादानुवादपयनविनि- पोगादि"ति सूत्रपन् न्यायसूत्रकारो गौतमः, "सूधकश्च हि श्रुते- . ३ ·धमप्रदीपः [यौद्धायागमवेदत्वनिरासः। राचक्षते" इति सूत्रयन् पादरायणश्च ब्राह्मणभागस्य घेदत्वमनु- पदन्ति । यथाच तत्र तत्र पाणिनिमन्त्रपदेन कचित् ब्राह्मणपदेन च फचित् वेदं विवक्षन वालणवेदतापक्षस्यानुकूलः, तथान्यत्र व्यक्तम् । इदं च सर्व मन्त्रमात्रवेदतायां नोपपद्यते; अन्यथा मन्त्र- लिङ्गमात्रेण कश्चन विनियोगो यथेच्छमेव सर्वैरेव कल्प्येत, इति "शं नो देवीरभिष्टये आपो भवन्तु पीतये" इति मन्त्र आचमन एवाङ्गम्, नतु पानान्तरेप्वपीति कथं निर्णतुं शक्येत ? तथाचार्य- समाजीयानां मन्त्रमानस्य वेदत्वेन प्रामाण्यमिति यादो निर्मल एव । जैमिनिहिं प्रथमाध्यायप्रथमपादेन ब्राह्मणवाक्यं दितीयपादेनैव मन्त्रांश्च विचारयन्नप्यप्रानुकूलः। तथाच मन्त्र-त्रामणादिरूप एय वेदः खतन्त्रम्, यदि संशयः, तर्हि मीमांसासहकारेण धर्मे प्रमाणम् , नतु स्वतन्त्र धर्मकल्पनायां कस्यापि पुरुषस्याधिकारः । कुमारिलपादा हि-धर्मप्रमाणे घेरे स्वातन्यापेक्षागामो. श्वरोऽपि निराकरिप्यत इति-"सर्वज्ञवद् निषेध्या नः सृष्टः सनावकल्पना" इत्यादिश्लोकदन्तो धर्मविषयेऽपि न फेयलं मनुष्याणाम्, फिन्त्वीश्वरस्यापि न हातन्त्र्यमिति वदन्ति । शाक्य-यौदादीनां हि पैदिकमतविद्रोहिणां निरासेन वैदिक मतं प्रतिष्ठापितवन्तो भगवत्पादादयोऽपि धर्म पुरुषस्वातन्त्र्यवादं लेश. तोऽपि न सहन्त इति सर्वविदितमिदम् । एतेन-मौदाघागमानां वेदतुल्यप्रमाणतावादोऽपि-परा. स्तः । तदुक्तं इलोकवार्तिके- "सर्यज्ञफल्पनायोस्तु वेदे चापौम्यता । तुल्यता कल्पिता येन तेनेदं संभधार्यताम् ॥ सर्वज्ञो हरपते तावद् नेदानीमस्मदादिभिः । नघागमेन सरमस्तदीपेन्पोन्पसंश्रयात् ॥

·बौद्रायागमादत्वम् प्रमाणप्रकाशेः नरान्तरप्रणीतस्य प्रामाण्यं गम्यते कथम् । नयाप्येवंपरो नित्यः शक्यो लब्युमिहागमः ॥ नित्यश्चेदर्थवादत्वं तत्परे स्यादनित्यता । आगमस्य च नित्यत्वे सिद्धे तत्कल्पना वृथा। यतस्तं प्रतिपद्यन्ते धर्ममेव ततो नराः।" "अश्रद्धयार्थसत्यत्वं श्रद्धये चाप्यसत्यता। पूर्वज्ञानानुवादित्वं दृष्टान्तवदिहेष्यताम् ।" "अलौकिकार्थवाचित्वं नृवाश्यत्वे सतीति च । परस्परमपेक्ष्यैव बौद्धादेः स्याद् मृपार्थता। युद्धादीनामसर्वज्ञत्वमिति सत्यं यचो मम । मदुतात्वाद्यथा पहिष्णो भास्वर इत्यपि ॥ "अनेकपुरुषस्थत्वाद् एकत्रैव च जन्मनि । ग्रहण-स्मरणादेदे न स्वातव्यं विन्यते ॥" अन्यथा करणे चास्य पहुभ्यः स्याद् निवारणम् । एकस्य प्रतिभानं तु कृतकाद्न विशिष्यते ॥ अतश्च संप्रदाये च नैकः पुरुप इष्यते । घहयः परतन्याः स्युः सर्वेऽप्यद्यत्वद् नराः" इति । एतैस्तु यचनैः स्पष्टमिदमवगम्यते--पदेकाचार्यप्रवर्तितः पहुतरधर्माचार्यादिप्रतिहत्तश्च संप्रदायो न सत्संप्रदाय इति । तथाचा- धुनातनानां फञ्चन धर्माचार्यमामानं पुरस्कृत्य सर्वसाधारण्येन नूतन- संप्रदायप्रवर्तनार्यः प्रयनः कथमपि न सफलो भविष्यति । अत्रेदमवसरप्राप्तम्-यत् स्मृति-पुराणादीनां सर्वेषां समे प्रामाण्ये "मन्यर्थ विपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ।" "कलो पाराशराः स्मृताः' इत्यादीनां वचनानां किं वा तात्पर्य मिति गवेपणं नाम।

·धर्मपदीपः मनुस्मृतिप्राबल्यपरीक्षा तत्र केचित्-"स्मृतेर्वेदविरोधे तु परित्यागो यथा भवेत् । तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतियापात् परित्यजेत् ।" इति धर्मज्ञानां व्यवस्था स्मृतिविरोधेन प्रमाणमिति यत् प्रतिपादितम्, तदिदं सामान्यतः-सर्वस्मृत्यविरोधेन धर्मज्ञव्य- वस्थायाः प्रामाण्यं गोचरयति । परंतु-"कृते तु मानवा धर्मा" इत्यादिवचनानुसारेण सति संभवे धर्मजव्यवस्थायां युगभेदेन स्टति. विशेषाविरोधः प्रधानतया लक्षणीयः । तथाच 'मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न सस्यते' इति वाक्यं कृतयुगविषयम्, "कलो पारा. शराः स्मृताः" इति कलियुगविषयम्, इति युगभेदेन सति संभवे स्मृतिविशेषमाधान्यं योग्यमिति तन्मतम्, "मन्वर्थविपरोता तु पा स्मृतिः सा न शस्यते" इति वाक्ये "न शस्यते" नोत्कृष्टा भवतोति यदुक्तम्, तदपीदानीमेयोपपद्यते । शतपशक्त्यापदा- दिपालोचनेन प्रायश्चित्तवर्धनं तत्संकोचनं च मनुस्टति-पराशर- स्मृत्यादौरश्पते ; तथाच सर्वसाधारणशक्त्यशफ्त्यापदादिनिर्णये तत्तयुगभेदेन मन्वादय एव प्रमाणम्, नत्वन्ये ये केऽपीति सदा- शया। सति चैवं धर्मज्ञसमयत्वेन प्रायश्चित्तसंकोचादिकं पराश. रादिभिर्यधा कृतम् , एवं धर्मविशेषाणां संकोचनं सांप्रतिकेषु फै कर्तुं शक्यमिति समालोच्य-अलूक्षा धर्मकामाय तपखिनो यावद् नोपलक्ष्यन्ते, तावत्पराशरादिव्यवस्यैष धर्मशानामपीदानीन्तनानां स्वीकर्तव्या, नतु येन केनापि पा कापि व्यवस्था स्वेच्छापा अनु. सारेण कर्तुं शक्पा । पराशराचापों हि-शेपं मुनिषिमापितम्" इति स्त्पन्तराणामपि प्रामाण्य स्वीकरोस्पेय । "इदं शास्त्रं तु कृत्वा च मामेव स्वपमादितः। विपिवद् ग्राहयामास मरीच्यादीस्त्यहं मुनीन् । एतदोऽहं भृगुः शास्त्रं प्रापपिप्पत्पशेषतः।" इत्यादिमनुदमनः प्रथमः स्मनां मनुरित्यवगम्यते, इति ·प्रमाणप्रकाश मनुस्मृतिप्राबल्यपरीक्षा] तत्स्तुत्यर्थमेध-"मन्वर्धविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते" इति वचनम् । अथवा- "मरीचिमत्र्यद्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं फतुम् । प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदमेव च।" "एते मनस्तु ससान्यानासृजन भूरितेजसः । देवान देवनिकायांश्च महर्षी चामितौजसः।" इति वर्णितमनुस्मृतिप्रवर्तकपरम्परागतानां महीणां स्मृति- मन्यर्थविपरीता न शस्यते, इत्येव तात्पर्यम् । पराशरस्तु- "श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठा काश्यपास्तथा । गार्गीया गौतमीयाश्च तथैवोशनसाः स्मृताः । मन्तोविष्णोश्च संवर्तात् दक्षादशिरसस्तथा। शातातपाच हारीतात् याज्ञवल्क्यात्तथैव च । आपस्तम्यकृता धर्मा शसस्य लिखितस्य च । धर्मराजकृताश्चैव बृहस्पतिकृताश्च ये। कात्यायनकृताश्चैव तथा प्राचेतसार मुनेः।" इति स्मृत्यन्तराणां पहनां संगृह्णानोऽपि "कृते तु मानया धर्माः" इति व्यवस्थयैव ताननुवदति, इति मनुस्मृत्यपेक्षया परा- शरस्मृतेः सर्वात्मना प्रापल्यं कलौ कथमपि न स्वीकर्तुमलम् । सति चैवं धर्मज्ञानां पराशरस्मृतिमुल्लड्थ्य मन्यादिस्मृत्यनुसारेण फलौ मायश्चित्तविपये व्यवस्था न साधीयसीति निष्फर्मः। पस्तुतस्तु-"वेदादुपनिबद्धत्वात् प्राधान्यं वै मनोर्मतम्". इति मनुप्राधान्ये वेदार्थोपनियन्धस्यैव हेतुत्वाभिधानाद् हेतु- मलिगदाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन "न घतान्याजा इज्यन्ते"इत्यत्र- स्पन्पायेन या मनुपदेन घेदानुसारिण्यः स्मृतयः सर्या एवं गृह्यन्ते। तथाच "मन्वर्थविपरीता तु" इति वेदार्थविरुद्वा तु इत्येव योघयति, हति श्रुतिविरोधे सर्वस्मृत्यप्रामाण्ययोधन एवोक्तवचनस्य तात्पर्यम्, ·३३ धर्मप्रदीपः (धर्माधर्मपरिवर्तनपरीक्षा नतु स्मृतित्वेन स्मृतिप्रामाण्यं परित्यज्य मन्वादिस्मृतित्वेन मामा- ण्यस्वीकरणं युक्तम् । तदनुग्राहकन्यायविरहात्। परमार्थतस्तु-मन्वर्थविपरीता न कापि स्मृतिरप्रमाणं वर्तते; श्रुत्योर्विरोध इवस्मृत्योविरोधे विकल्प स्यैव स्वीकारात्, युगान्तरादौ पराशरादिस्मृत्यनुसारेण विकल्पेऽपि स्मृत्यन्तरप्रायश्चित्तानुष्ठाना- योग्यतायोधन एव तस्य वचनस्य तात्पर्यम् । तथाच विकले सति व्यवस्थामेव युगभेदेन स्मृतिविशेषयवस्थाकं वचनजातं गोचरयति, इति श्रुति-स्मृति-पुराणानां प्रायल्यामायल्यकथोपक्रमोक्तैव सर्वा- दरणीया, नान्यथेति सिद्धम् । इदमत्रावसरमाप्तम्-पत् धर्मज्ञसमयः प्रमाणमिति पिरमिति । केचन मन्यन्ते स्वतन्त्रा पण्डितानां धर्मज्ञानां परि- पदा क्रियमाणा व्यवस्यैव धर्मज्ञसमयः । इयं च मीमांसाशास्त्रानुसा- रिण्येव प्रमाणम् , इति सर्वेऽपि नियन्याः धर्मज्ञसमय इत्यन्ये । पराशरादीनां स्मर्तृणामपि प्रायश्चित्तसकोचादिकं शक्त्यशक्त्या- पद उपलक्ष्य धर्मज्ञसमपो विपपीकरोति । सतश्च कलिवयंप्रकरणा. दिकं सर्व धर्मज्ञसमय इति परे । इदमवालोचनीयम्-अष्टफलानां धर्माणामधर्माणां च देश-कालपरिस्थितिमनुसृत्य परिवर्तनम् , सस्य फलेमहित्वं च भवनि वा नवैति। अत्र केचित् मन्यन्ते-महत्येव परिवर्तनम् । तथाहि- दृष्टादृष्टविरोघे दृष्ठविरोधस्यैव प्रायल्यं तान्त्रिका मन्यन्ते । -पूर्व समांसो मधुपर्क इस्पासीत्, पश्चाच मांसस्य हिंसासाध्यतया स परिपर्तितः । एवमश्वालम्भादयोऽपि दृष्टदोषाः परिवर्तिता अवलोक्यन्से। तथापि यागस्य सर्वतः सोचो मा भूदिति पशुः पिष्टनिर्मितः प्रतिनिधीकृतः । यथा “कुर्याद् तपशुं यो कुर्यात् पिष्टपशुं तथा" इति मनुः। मनुष्ठीपते चैवमेव कैबित् । -- तद् यथा- ·" परिवर्तनस्य फलपयवासनपरीक्षा] धर्मप्रदीपः संन्यासस्यापि कापि विधिः, कचिनिषेधः । एवं देश-कालानुरोधेन कस्यचिदभाचे प्रतिनिधिकल्पनमपि सर्वतान्त्रिकसम्मतम् । “घा. नस्य न प्रतिनिधिः' इत्यत्र प्राधान्ये विप्रतिपत्तावपि माध्यस्थ्य- वृत्या निर्वचनेन सा परिहतुं शक्यत एव। एवं यहूनां धर्माणां देश-कालानुरोधेन सोधनरूपं विपरिवर्तनं प्राचीनैरेवाचार्यैः कृत- मिति सूक्ष्मेक्षिकया पीक्षमाणानामपरोक्षम् । अत एव कालभेदेन धर्मभेदमाह मनु:-"अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे” इति । तस्मात् सर्वमपि दृष्टफलमदृष्टफलं वा देश-कालावस्थानुरोधेन सङ्को-1 चनप्रधान विपरिवर्तितमिति निश्चचम् , अन्यथो हि परस्पर- विरोधिनां वाक्यानां कथं नाम विरोधः परिहियताम् ? अधैवं परिवर्तनं फलपर्यवसापि न वेति विचारयामः। पदि फलपर्यवसायीति ते न व्यचारयिष्यन्, तर्हि न विपर्यवर्तयिप्पन् । अतः शिष्टानां धर्मज्ञानां मतम् काले विपरिवर्तनं फलपर्यवसायीति। किञ्च किमर्थमिदं विपरिवयते? दृष्टदोपत्वादिति चेत्, विपरि- वर्तने ताहशदोपः परिहियते, न वा ? परिहियत इति चेत्, तदेवक मुख्यं फलं भवितुमर्हति । न परिहियत इति चेत्, तादृशं विपरि- वर्तनमेघन कार्यम् , फलासिद्धः। यदि विपरिवर्तितो धर्मः फला- यालमिति कुतोऽवगतमिति पृच्छसि, तर्हि अपरिवर्तितो धर्मः फलायालमिति कुतोऽवगतमिति पृच्छामः । शास्त्रादिति चेत्, इदमपि शास्त्रादेव । न येवरूपेण पूर्वमनु शिष्टम् ? न येवंरूपा देशकालपरिस्थितिः तदा आसीत, येनैवं रूपेणान्यशिष्यन्, तहिं केन रूपेणानुशिष्टमिति चेदुच्यते । “यं शिष्टा ब्राह्मणा चूयुः स धर्मः स्यादशक्षितः।" एवम्-"धर्मज्ञसमयः प्रमाणम्", इति च । तस्मात् युक्त्या प्राचीनेतिवृत्तगवेपणया युगभेदेन धर्म- भेदस्य कण्ठत एवोक्तेश्च सत्यावश्यक तत्तद्देश-कालानुरोधेन शिष्ट. धर्मज्ञरयं धर्मोऽयमधर्म इति समयः कर्तव्य एवेति।

·- धर्मप्रदीपः [धर्मशस्वरूपम् "धर्मज्ञसमय:प्रमाणमित्यत्र केधर्मज्ञाः? इतिप्रश्ने उत्तरम्- धर्मज्ञा आप्ताः, आप्तारिशष्टाः। शिष्टा अकामोपहतात्मानः कामा- भिभूतस्य वेदविदोऽपि कचिद् दृष्टो धर्मव्यतिक्रमः । तस्मात् यस्य धर्मज्ञस्य समयाप्रमाणतया स्वीकरणीयः, तेनाकामाभिभूतेन भाव्यम्। अतएवोक्तं वसिष्ठेन "शिष्टः पुनरकामात्मा" इति। अत्र काम इत्यु- पलक्षणं क्रोध-लोभ-मोह-मद-मत्सराणाम्। तेभ्योऽपि हि महतामपि साहसं दृष्टम् । यथा रामस्य ताटकादिवधः । जामदग्न्यस्प मातृ- शिरश्छेदः । धृतराष्ट्रस्य नगरायुधिष्ठिराघुदासनमित्यादि । तस्मात् निगृहीतारिपङ्कः शिष्ट इति । अत एव गौतमः 'दम्भ-लोभ-मोह- वियुक्ताः' इत्याह । अयमेवार्थः धर्मशास्त्रकारः संग्रहेणोक्त:- "समः सर्वभूतेषु" इति। निगृहीतारिपट्कोऽपि देश-काल विभागान- भिज्ञस्तदनुरोधिनं सामुदायिक धर्म व्यवथापयितुं न प्रभवति । अतस्तदभिज्ञेनापि भाव्यम् धर्मज्ञेन । तद्विज्ञानच श्रुत्यधीनम् , तस्मात् पहुश्रुतः शिष्टः। अत एव श्रुतं धर्माधर्मव्यवस्थापनस्य मूलभूतत्वेन गरीय इति धर्मशास्त्रकाराः। यथाह गौतमः, "श्रुतन्तु सर्वेभ्यो गरीयः"। "तन्मलत्वाद्धर्मस्य" इति। मनुरपि "धर्मणाधिगतो यैस्तु वेदः समुपबृंहणः । ते शिष्टा प्रात्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः" । पहुश्रुतोऽपि उहापोहायसमर्थः समयं कर्तुन प्रभवति । परस्परस्पर्घिनामनेकेषां श्रुति-स्मृत्यादिवथ- नानामुत्सर्गापयाभावमेय निर्धारपितुं स न शक्नोति, फिमुत धर्मव्यवस्थां कर्तुम् । तस्माद् ऊहापोहकुशलेनापि भाव्यं धर्मज्ञेन, न केवलं पहुश्रुतेन । अयमों धर्मवित्पदं निर्गुबना मनुना प्रदर्शितः "आर्य धर्मोपदेशश वेदशास्त्राविरोपिना। यस्तःणानु सन्धत स धर्म वेद नेताः।" इति। तस्मात् यष्टुश्रुत ऊहापोह- कुशलो देशमाट-विभागज्ञोऽकामोऽक्रोधनोऽलोभोऽमोहोऽमदोऽभ- त्सरच धर्मः, यस्य समयः प्रमाणम् । सम्राफामादयो न धर्मज्ञ. -- ·धर्म परिवर्तनपूर्वपक्षः] प्रमाणप्रकाश सामान्पलक्षणे घटका:, किन्तु यस्य धर्मज्ञस्य समयाः प्रामाण्येन गृहोरन् , तन्मात्रलक्षणे । सामान्यलक्षणन्तु तदघटितं पूर्वोक्तमेष । अन च 'धर्मज्ञसमपः प्रमाणम्' इत्यत्र को धर्मज्ञ इति पृष्ट- त्वात् समुदितसकललक्षण एव धर्मज्ञ इत्यवधेयम् । तेन च धर्मों व्यवस्थापनीयः। किमत्र धर्मव्यवस्थापकत्वम् ? किं यथा-यथा पूर्वशास्त्रेऽनु- शिष्टो धर्मः, तथा तथैव तं व्यवस्थापयन्ति= अंशतोऽपि जायमा. नमन्यथा भावं निराकृत्य यथाजातमेव गोपायन्तीति, किंवा पूर्व- शास्त्राभिप्रायानुरोधेन विशेषेण देश-कालावस्थानुसारिभिः समु. चितैः संस्कारैरवस्थापयन्ति-प्रचलनोन्मुखं स्थिरीफुर्वन्तीति ? नायः; अंशतोऽपि विभेदमन्तरा तथैव व्यवस्थापनस्य कर्तुमशक्य. त्यात्, तथा व्यवस्थापनस्पानावश्यकस्वाय, पूर्वानुशासनेनैष गता- पत्वात् , प्राचीनधर्मशास्त्रकारस्तथा अव्यवस्थापितत्वाच । ते हि फ्यचिदृष्टमन्यथा कृतवन्तः क्वचिदृष्टमायोजितयन्त इति विज्ञा- यते । तस्माद् दितीयपक्ष एव श्रेयान् । पूर्वाधायेंः प्रचलनोन्मुखस्यैव सनातनधर्मस्य रक्षणाय देश-कालावस्थानुरोधेनापापोमापाभ्यां सम्यग्व्यवस्थापनस्य कृतत्वात् । तेपामेतद्धर्मव्यवस्थापकत्वं शास्त्रमनुसृत्योत खतन्त्रम् ? स्वतन्त्रमेव भवितुमर्हति । यतोऽयं व्यवस्थापनारम्भः भाचीनममा. गैयक्तमप्रापितस्य अभ्युदयसाधनस्य अनभ्युपनिषारफस्प प विधानाय । अत्रापि पूर्वशास्त्रानुसरणस्य फर्तुमशक्यत्वाद् यदि शास्त्रमनुरुध्यते, तेनैव फलसिद्धरस्पारम्भस्यैव पेयापातः शास्त्रानुरोधेन प्रामाण्येऽभ्युपगम्पाने, व्यवस्थापने अस्मिन्नविश्वा- समसङ्गः । तस्मात् धर्मज्ञानां धर्मन्यवस्थापकत्वं स्वतन्त्रमेव । न होतायता स्वतन्वैस्तैर्धर्मर्वेदविरुद्वोऽपि अनुशिष्येत, उच्छ्लस तेषां पन्या अनुमतो भवति इत्याक्षेतव्यम् ; शिष्टस्यैव नियन्त्र 1 ४ ·२६ धर्मप्रदीपः [पर्मपरिवर्तनपूर्वपक्षः दोपासंभवात् । शिष्टानामनियन्त्रशपि मर्यादानतिलहनस्यैव दृष्ट- त्वात् । किंच अयं वेदविरुद्वोऽयमविरुद्ध इति निर्धारणे त एवाधि- कुर्वन्ति । कथमेवं स्थिते वेदविरुद्धार्थविधानशङ्का नास्थाने भवति ? तस्मात् ते वेदतात्पर्याविषयं नानुशिष्युरिति विश्वास एव श्रेयान् । यत्तैरनुशिष्यते तदनुरोधेन श्रुत्यादिभिर्भुवं नेयाय येत । अत एव "केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः । युक्तहीनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते" ॥ यमोऽपि "एको दौ वा प्रयो वापि यं युर्धर्मपालकाः । स धर्म इति विज्ञेयो नेतरेषां सहस्रशः" इति । मनुरपि "अनाम्नातेषु धर्मेपु कथं स्यादिति चेद् भवेत् । यं शिष्टा ब्राह्मणा चूयुः स धर्मः स्यादशदितः ॥" इति । एतैः प्रमाणैः केवलं शास्त्रानुसरणं न धर्मिकाणां धर्मव्यवस्थापनौपयिकम् , किन्तु युक्तिरेय मुख्या। तादृशयुक्तिनिर्धारणसामर्थ्यन्तु सततशास्त्रपरि- चयसमागतम् । एवं शास्त्रसंस्कृतमतिभिः कृतायां धर्मव्यवस्थाया- मशङ्कित एव पवर्तेत लोक इति स्पप्टमेवाचष्टे मनुः। गोतमोऽ- प्याह--"यच्चात्मवन्तो घृद्धाः सम्यग्विनीता दम्भ-लोभ-मोहवि युक्ता वेद्विद् आचक्षते, तत्समाचारेत्" इति । अत एव याज्ञव- ल्क्येनापि-"श्रुतिः स्मृतिः सदाचार" इत्यनेन श्रुति-स्मृत्योरिव सदाचारस्यापि धर्मप्रमाणत्वेन स्वतन्त्रतयैव परिगणनं कृतम् । मनु- रपि वेदविदा स्मृति शीलञ्च यथा प्रमाणयति, तथैव स्वातन्त्र्येण आचारमपि प्रमाणयति-"आचारश्चैव साधूनाम्" इत्यादिना । गौतमेनाप्युक्तम् "तदिदां स्मृति-शोले" इति । अत्र "शील मनूप- निपद्धः सदाचरः” इति मस्करी। एतैः प्रमाणैर्धार्मिकाणामा- चारस्थापि प्रामाण्यं धर्म अस्तीत्पत्र नास्ति सन्देहस्पावकाश इत्येव प्रतिपत्तव्यम् , किमुत तेषां धर्मव्यवस्थापनाधिकृतानां तदयवस्थाप- नैकोद्देशेन कृते धर्मानुशासने । तस्मात्तेषां धर्मव्यवस्थापकत्वं चत. न्त्रमेवेति। परं त्विदमत्रावयम्-शिष्टसंपादनमेव कष्टसाध्यम् , ·धर्मपरिवर्तनपूर्वपक्षः] प्रमाणप्रकाश पत्नतः संपादनेऽपि भ्रम-प्रमादादीनामविज्ञातोपनिपातसंभवात् समयनिर्णये निरुक्कसकललक्षणसमन्वितोऽप्येको न वरम् , परन्तु तेषां परिपद् । अत एव मनुः "परिपत् ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये ॥" इति । अलाभेतु बदनां परमन्तत एकोऽपिधर्मव्यवस्थापयितुमर्हती- त्येव मनुराशेते । “एकोऽपि वा घदेदम यं व्यवस्यन, द्विजोत्तमः । विज्ञेयः परो धर्मः ।" इति । इयमुक्तिस्तु एकैकस्य सन्दिग्धार्थस्य तात्कालिके निर्णये । परिवर्तने तु परिपदेवाईतीति विभावनीयम् । कदापि कस्यापि धर्मस्याधर्मस्य या देश-कालपरिस्थितिमनु- मृत्य धर्म : परिवर्तनं कृतम्, न वा ? कृतम् । तथाहि गवाद- म्भायो यहवः श्रुत्या धर्मत्वेन चोदिताः, पश्चात् ते स्माते निषिद्वाः। न केवलं स्मातः कृतो निषेधः, किन्तु प्रामणेऽप्येवं दृश्यते "मा गाः प्रमापय, अश्वान् प्रमापय" इति । "नामांसो पधुपर्कः" इति क्वचित् , "अमांसो पधुपर्कः" इति तस्य निषेधश्च फचित् । एवं संन्यासस्य विधिः क्वचिन्निधश्च । फचित वर्णाश्रमादिभेदं स्त्रीत्व-पुंस्त्वादिभेदं वा विनैव श्रुत्या चोदिता यागाः । राजन: यादीनां परं कर्तृविशेषनिर्धारणं ब्राह्मणे दृश्यत इत्यन्यदेतत् । स्मातः पुनरधिकारिविशेषव्ययस्थापनं कृतम् । किमधिकेन वर्णाश्र- मादिविभाग एवं गुण-कर्मविभागशः कदाचित् परिकल्पित इति स. वानुमतम् । ततस्तदनुरोधेन ततः प्राचीनानां धर्माणां नियतं विपरिवर्त- नमभूदिति शफ्यमनुमातुम् । तच्चतदिपरिवर्तनं संकोचनरूपमेवासी- /दित्याकलनीयम् । तस्माविज्ञापते कालानुरोधेन धर्मा अन्यथा किपन्त इति। एवमधर्मत्वेन प्रथिता अपि कचिद्धमत्येन व्यवस्थाप्यन्ते । वि. धवाविवाहोऽधर्म इति आसीत् कदाचित्समयः, तं च समयं येने राज्यं प्रशाप्तति अन्ययाऽकृन्निति घ स्वयमयलोकनीयम् । एवं चतुर्विंशतिधर्मनाम्ना चतुर्विंशत्या धर्मज्ञ: समेनायां परिषदि देश-कालानुरोयेन धर्मविपरिवर्तनं कृतमिति वपमातमुखात् माक- - ·धर्मपदीपः [धर्मपरिवर्तनपूर्व पक्ष. र्णयामः । क्रिश्च देशानुरोधेनापि स्मार्तानां धर्माणां विपरिवर्तन दृश्यते । तथा हि कदाचित् "प्रदान प्रागृतोः" इत्यासीनियमः । पक्षात् ऋतोः पूर्वमदत्ता पातित्यमहतीत्यपि कुत्रचिद्देशे सांप्रति- की व्यवस्था । केरलेषु तु ऋतोरनन्तरमपि विवाहो धर्म्य इत्येव व्यवस्था । यथा "श्री तु दृष्टरजस्कापि रामक्षेत्रे न दुष्यति" इति शाङ्करस्मृतौ। सचेलावगाहनानेनैव शुद्धिरिति फाचित्को नियमः । अत्र निमित्तानि एकैकपैकैकं व्यवस्थापयन्ति । कचिदेशे कौतुकमङ्गलादिधर्मः, फचिदपं नास्ति । एवं कैश्चिमहर्षिभिर्धर्म पृष्टेन याज्ञवल्क्येन देशविशेषप्राधान्येन धर्मव्यवस्थापनं कृतमिति विज्ञायते । “यस्मिन् देशे मृगः कृष्णस्तस्मिन्धर्मान् निपोषत" इति। अपमेव मनुना पज्ञीपदेश इति परिभाषित इत्यवगम्यते । योधायनेन देशभेदेन कांन्धित् माघारानधिकुत्येदमुक्तम् “पश्चधा विप्रतिपत्ति. दक्षिणतः, अनुपनीतेन, भार्यपा सहभोजनम्, मातुलदुहित पितृत्व सहितपरिणयन मिति, तधोत्तरतः, ऊर्णाचिमायः, सीधुपानमुभय- तोदनिर्व्यवहारः, आयुधीपकम, समुद्रयानमिति, इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुष्यतीतर इतरस्मिन् , तत्र तत्र देशप्रामाण्यमेव स्यात्" इति। अतोऽनुमीयते देश-कालपोरवस्थाभेदेन कृतं विपरिवर्तन- मिति । “पस्मिन् देशे पुरे प्रामे प्रैविये नगरेऽपि वा। यो पत्र विहितो धर्मस्तं तत्र न विद्यालयेत्" भृगुः। "यस्मिन् देशे य आचारो न्यायतः फल्पितो भवेत् । स तस्मिन्नेव कर्तव्यो न तु देशान्तरे स्मृतः । इति देवलः, इत्याधुक्तयस्तु न धर्मशास्त्रकार- विषयाः। किन्तु सिद्धे धर्मानुशासनेभ्युपगते च तस्य प्रामाण्ये तदनुस्त्यैव पवादनुष्ठान फर्मप्यम् , न तु स्वनन्माभियुक्तिभिः (स्वतन्त्रं ) प्रवर्तितन्यमिति साधारणजनावगमनपराः । भप कैरिति कदेति कस्मै प्रपोजनाय विपरिवर्तित मिति विचारपामा मादौ तावत् पन्नेन्द्र शंकरप्रभृतिमिलिंपिदाविना।

·प्रमाणप्रकाश धर्मपरिवर्तनपूर्वपक्षः] ह ततः सुरज्येष्ठेन समादिष्टैरग्नि-यायु-सूपैर्महर्षिभिः ऋग्यजुस्समां वेदानां समाहरणं कृतम् । अयमेव वेदस्यादिमः संकलनरूपः संस्कारः। अपञ्च त्रेतायामभूदिति विज्ञायते । दृश्यते हि विष्णु- पुराणे-त्रेतायां प्रथमं व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा"इति । अस्मा- दष्टादशः संस्कारः "जातुकर्णोऽभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः" इति तत्रैव पुराणे प्रदर्शितः कृष्णद्वैपायनकृतः । एतन्मध्ये संस्कारेषु प्रचलत्स्येव गच्छति पहुतिथे काले आचारानुशासनमपि मनुपर्श क्रमेण व्यवस्थापितमभूत् । एष एव मनुर्मानववंशकुलकूटस्थ इति । ज्ञायते चास्य प्राचीनत्वं प्रामाण्यच “यदै किश्चन मनुरवदत् तद् भे- पजम्" इति तैत्तिरीयकब्राह्मणात। "मनुर्वै यत् किश्चिदवदत् तद्भेपर्ज भेपजताया" इति छान्दोग्यम् । बृहस्पतिरपि "मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते" इति। एवं भारतेऽपि "पुराणं मानवो धर्मः," इत्यादिना मन्वभिप्रायमुत्कृष्टं मन्यते व्यासः। तस्माद् धर्मशास्त्रप्रवर्तकेषु प्रथमो मनुः। संप्रत्यवलोक्यमाना मनुस्मृतिः प्राथमिकमनूपज्ञमेव विशदीकृत्य तदनुपापिना भृगुणा सङ्कलिता । तथा हि "एतदोऽयं भृगुः शास्त्रं श्रावयिष्यत्यशेपतः।" "यथेद- मुक्तवाच्छस्त्रं पुरा पृष्टो मनुर्मया। तथेदं यूपमप्यद्य मत्सफाशानियो- धत,। उपसंहारेऽपि "एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया । धर्मस्य परमं गुह्यममेदं सर्वमुक्तवान्॥" अनेनानुमीपते कूटस्थमनूपज्ञम् अस्या स्मृतेर्मूलमिति । उक्तन याज्ञवल्क्यस्मृतिव्याख्याने "याज्ञ- घल्क्यशिष्यः कश्चित् प्रश्नोत्तररूपं याज्ञवल्क्यप्रणीतं धर्मशास्त्रं संक्षिप्य कथयामास यथा मनुप्रोक्तं भृगुः" इति। याज्ञवल्क्यस्मृतौ चैवमवलोक्यते "मन्वत्रि-विष्णु-हारीत-याज्ञवल्क्योशनोऽगिराः।य. मापस्तम्ब-संवर्ताः कात्यायन-बृहस्पती॥ पराशर-व्यास-शह-लिविता दक्ष गौतमौ । शातातपो वसिष्ठश्च धर्मशास्त्रप्रयोजका" ॥ इति । अत्र याज्ञवल्क्यग्रहणमपि स्मृतिसंकलयितुः कूटस्थात् याज्ञवल्क्या- ॥

·। धर्मप्रदीप. [धर्मपरिवर्तनपूर्वपक्ष दन्यत्वं व्यनक्ति। एवं क्वचित् क्वचित फूटस्थादप्यर्वाचीनानां नामनिवन्धनात् प्रक्षिसाश्च इलोकाः समुपलक्ष्यन्त इति निश्चेतुं शक्यते । एवं स्थिते तेषां कालनिर्णयो दुर्निर्धारण एव । किञ्च न सर्वेषां पूर्व प्रदर्शितानां प्रयम्याः संप्रति सुगमाः। परन्तु क्वचित क्वचित् पराशरसंहितान्याख्यानादौ कानिचन धाक्यानि तत्प्रणी- तत्वेनोद्धृतानि दृश्यन्ते । अत एतेप्रसिद्धाः शास्त्रकारा इति निर्धा- यते । एतेपां पौर्वापर्यक्रमः दुनिर्धारणः । अथापि धर्मशस्त्रकालं सा- मान्यतो विचारयन्तो वपमेवमभिप्रेमा-पदा ब्राह्मणमतप्रावल्येन यज्ञप्रचारः सर्वतोमुखः प्रवृत्तः, तदनुसरणश्रद्धालवश्च साधारणा अ प्यासन, तदा यज्ञवद्न्येऽपि केचन धर्माः प्राधान्येनानुष्ठेयाः सन्तीति साधारणजनानुजिघृक्षया काश्चन धर्मान् व्यवस्थापयामास्तुः । काल- "क्रमेण यागादपित एव धर्मा अपरिहरणोपाइत्यादिव्यवस्थापयांचः। तदनन्तरंगवालम्भादयो ब्राह्मणचोदिताअपि हिंसामूलकत्वात् सुरा- पानादिश्च प्रमादकरत्वादन्ये च केचिदन्यस्मात् कारणात् शास्त्रका- रेनिषिद्धाः । तन्निषेधं हिंसादिमूलकत्वेन प्रवृत्तं मन्वाना: प्रतिनिधं परिकल्प्य प्रधानान् यागादीन् कर्मष्यानेव व्यवस्थापयामासुः । एवं धर्मशास्त्रस्य प्रचार प्राबल्ये च दृष्टे वेदान्तिमतं पूर्वमुपनिप- त्यूक्तं क्रमेण प्रवृद्धं शाखोपशाखं विततान । एतेन ब्राह्मणप्रचारा- नन्तरं वेदान्तिमतपचारात् पूर्व धर्म धर्मव्यवस्थापनं कृतमिति विज्ञायते । ननु व्यासादीनामपि विधि-निषेधादयो धर्मशास्त्रेपु श्यन्ते । तस्मादनन्तरं वेदान्तिमतप्रचारादिदं धर्मशास्त्रं कथं प्रचा- रितमभूदिति विज्ञायते उच्यते,वेदान्तिमतमित्यनेन न केवलं शङ्कर- भगवत्पादादिभिर्व्यवस्थापितमस्माभिरिहोक्तम् , किन्तु प्राचीनशु- कमभृतीनामेव विवक्षणं कृतम् , न तेन विरोधः । किञ्च अर्या- चीनवेदान्तिमतप्रचारकाणां व्यवस्थापनादयंगपि न किमपि धर्म- है 4* ·३१ परिस्थित्यनुसारेणधर्मपरिवर्तनपूर्वपक्षः] प्रमाणप्रकाशः शास्त्रसंस्करणं प्रवृत्तमित्यवोचम् । इतिवृत्तगवेपणायां कृतायां प्रायेण ब्राह्मण-वेदान्तसिद्धान्तयोरन्तराल एवधर्मशास्त्रप्रचारः प्राधा- न्येनासीदिति मतीयते । किश्च देवनिर्मिते ब्रह्मावर्ते देवप्राधान्ये सति नासोदतितरां धर्मनियन्त्रणा। अयं दे : "सरस्वतीदृपः द्वत्योर्दैवनयोर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्त प्रचक्षते" इति मनुना प्रदर्शितः । ब्रह्मावर्तात् प्राचीं फ्रमेण अभिष्यन्दमाना देवाः प्रस्थानान्तरमातस्थुः । कमात्तेपामेव देवानां सन्ततिः ब्रह्मर्षि- पदेन व्यवहृता चासीत् । तैरेव व्रह्मर्पिभिरधिकृतो देशः ब्रह्मर्षिदेश इत्युच्यते । उक्तश्चायं देश:-"कुरुक्षेत्रश्च मत्स्याश्च पाञ्चाला: शूरसेनकाः। एप ब्रह्मपिदेशो वै ब्रह्मावर्तादनन्तरः ॥ इति । एत एव ऋपयो मन्त्रद्रप्टार आसन् । आगमज्ञाः चरिनान्वेषणपटीयां- सः इतररनुकरणीयाश्चासन् । एतदेवाभिप्रेत्य मनुना "एतद्देश प्रसूतस्य सकाशादग्रजन्मनः । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवा" इत्युक्तम् । पश्चाज्ञ मानववर्गो देवानाम्पीणाञ्चा- चारान नानुमेने। पृथगेय धर्मशास्त्रं व्यवस्थापयामास । तदेतत् सुस्पष्टमेवोक्तम् । “अनुष्टितन्तु यद्देवैर्मुनिभिर्यदनुष्ठितम् । नानुप्ठेयं मनुष्यैस्तदुक्तं कर्म समाचरेत् ।" इति योधायनेन । अनेन विज्ञायते मनुप्रभृतिभिरनुशिष्टं कर्मैव अनुष्ठेयम्, न तु माचीनानां आचाराणामनुवर्तन मिति। फिच वेदे वर्णविभाग एच प्राधान्येन न क्वापि दृष्टः । देववर्गे वर्णाश्रमविभागः न फ्यापि प्रयन्ये प्रतिपायते । ऋपिवर्ग तु क्वचित् क्वचित् वर्णाश्रमविभागोऽस्तीति प्राचीनोक्ति- भिरवगम्यते । तथापि निनियन्त्रण एवायं दृष्टः। विश्वामि- प्रायुपाख्यानानि व्यक्तमेयामुमर्थ समर्धयन्ति। अतश्च ऋषि. वर्गेऽरितप्रायो वर्णाश्रमादिविभागो धर्मशास्त्रकारमन्यादिभिर्भान- यन्त्रितः मन्यनुयायिभिश्च मनुप्ठितः। संप्रत्यपि भारतीय- ·धर्मप्रदीपः [थर्मपरिवर्तनायोगइति सिद्धान्तः मानवसामान्येनानु स्त्रियमाण एवावलोक्यते। तस्मादायातं ऋषी- गां मन्त्रद्रष्णां मतं यदा प्रचुरं प्रचार प्राप, ततः परमेव धर्मशा. खाणि मनुप्रभृतिभिरनुशिष्टानीति । अथानुशासनप्रयोजनम् । सर्वमेव धनुशासनं पोगक्षेम- संरक्षणाय क्रियते । इदमपि तदेव मुख्यं फलमुद्दिश्य कृतमित्यनु- मीयते। यदि नानुशिष्यते, तर्हि महत्साङ्कर्य समापततीति मन्वानरेव भन्यादिभिर्धर्मोऽनुशिष्टः । गुरुतरप्रायश्चित्तादिविधा- नाच अधर्म प्रवृत्तिः परिहतमाया भवति । अज्ञानात्मवृत्तस्था- प्योनोऽपनोवारा संव्यवहार्यतादिसंपादनेन लोकानुग्रहश्च कृतो भवति । अनियन्त्रणप्रयुक्तं सर्वमप्युत्पथमपान निषिद्धं भवति । अतश्च अनियन्त्रणमयुक्तामनाशास्यां सार्यरूपां समुदायापदं दृष्ट्वा मन्वायो महर्षपस्तत्तदेश-कालानुरोधेन गुणकर्मविभागेन वर्णाश्रमादिविभागपुरस्सरं धर्म व्यवस्थापितवन्त इति । अत्रास्माकमिदमेव वक्तव्यम्-यदि शास्त्राणि नाम शास- नार्थमपि प्रवर्तन्ते । तत्र च सर्वेषां शास्त्राणां शासपितृपुरुपनिर्णय- पूर्वकत्वन्तु नियमेनापेक्ष्यते, तहिं ईश्वरीपनिर्णयपूर्वकत्वस्य तेषां कुसु- भाजल्युक्तरीत्याङ्गीकारे का नाम याधा भवतीति न वयं जानीमः। एतेन-देश-कालानुसारंग धर्मागां परिवर्तन मिति विवादोऽपि -परास्तः । धर्मशास्त्रनियन्धेषु परस्परविसंपादो हि यो दृश्यते, स बैकल्पिकशास्त्रानुसारी, न तु तत्तत्कालानुसारीति हि निपतमिदभूरीकर्तव्यम् । यत्तु कुम्रचन कुत्रचन सङ्कोचो दृश्यते, स तु शक्तिसङ्कोचाभिप्राय एव, न हि काल-भेदेन धर्माणा- मन्यथाभाने किमपि गमकमस्ति । नहि सर्गादी वर्णाश्रमविभागो नासोदित्यत्र प्रमाणमस्ति । अन्यथा हि फस्यचन सुखिनः कस्यवन दु:खिनश्च सर्जनात्कथं वा भगवतो न वैषम्प- पये ? इति सर्व एव विवेचयन्तु। अस्तु वा कथमपि सर्गादौ क ·प्रमाणप्रकाश. धर्मपरिवर्तनायोग ] भगवता सर्वेपां शुभाशुभं भावि समाकलय्य धर्मशास्त्राणि प्रवर्ति- तानीति । न हि तावतापि धर्मस्य कालभेदेन परिवर्तन सम्भवति । भगवता हि भावि कालादिकं सर्व समालोच्यैव धर्मव्यवस्था कृते- त्यवश्यमेवोरीकर्तव्यम् । न हि भगवतो भाविकालादिपरिज्ञानं नास्तीति कोऽपि वक्तुम्पारयति । एतेन स्मारोऽपिव्याख्याताः । न हितेपामपि भगवत इव तादृशं भाव्यवस्थापरिज्ञानमिति कल्पनं सम्भवति । अत एव स्मृती- नामपि श्रुतिमूलत्वेन प्रामाण्यव्यवस्थापनं सार्थकं भवति; अन्यथा स्मृतीनामपि खत एवं प्रामाण्यं हि कथं पा न सम्भवति ? श्रुतिरिति वेदस्य-मन्वादिनिपन्धानां स्मृतिरिति च व्यवहा- रोऽपि-प्राथमिकं ज्ञानं वेदस्य स्वरूपतः, मन्वादिनियन्धानान्त्वर्थतः प्रमाणान्तरापेक्षेति गमयति । यत्तु "हेतुदर्शनाच्चे"ति सूत्रेण मन्वादिनिबन्धानामपि हेतुमूलकानां न प्रामाण्यमिति व्यवस्थापितम्, तदिदं तत्तत्काल- देशपरिस्थितिमूलकत्वं न धर्मशास्त्राणामिति गमयति । यावता प मन्यादीनामपि भाव्यवस्थापरिज्ञानशक्तौ संशयः, तावतेदमपि सिद्धम्-यदिदानीन्तनानामस्मदादीनां भाविपरिज्ञानशक्तर्न पार्ता. लेशस्यापि सम्भावनेति । न हि कोऽपीदानी धर्मपरिवर्तनं भाव्य- वस्थापोलोचनेन कडाक्षति, किन्तु वर्तमानावस्थापर्यालोचनेनैव नहि वर्तमानवावस्था समालोचनीया, न भाविनीति कोऽपि क्षापार चतुमर्हति। न हि मल्लापरिझानं कस्यापादानी वर्तते। अस्तु वा कथमपि भाव्यवस्थापरिज्ञानशक्तिरपि कस्यापि। मन्यादिभिरपि भाव्यवस्थासमालोचनेनैव व्यवस्था कृता। ययसम्भयमुद्धिः, तर्हि फथं पाऽस्मदादिसम्भावनामावस्य प्रामाण्य- मापतिष्यति । न हि वयं मन्याद्यपेक्षयापि विज्ञाः शक्तिमन्तो था। उक्त हि तैरव-सर्वैरपि धर्मशास्त्रकारैर्युक्तिभिः प्राधान्येन धर्म- ५ ·धर्मप्रदीप: [धर्मपरिवर्तनायोगः तत्त्वनिर्णयः कर्तव्य इत्यागमानामनुशासनम् , न युक्तिपालोच- नाय साधारणो जनः प्रभवतीति" । अवेदमेव तेपामपि सम्मतम्, यत् साधारणानां धर्मशाखपरिवर्तने नाधिकार इति । इदमेवाघालोचनीयम्-यत्को पासावसाधारणो जन इदानी पराशरादिव्यवस्थापरिवर्तनेऽपि शक्त इति, साधारण्यम- साधारण्यं या कथं निर्गतव्यमिति च । वपन्तु पश्यामः कोऽपि ताश एकोऽपि भाव्यवस्थापकलोचनसमर्थो मन्वायपेक्षया. ऽप्युत्कृष्टो वर्तत इति । वर्तमानावस्थामापर्यालोचने सर्वोऽपि शक्त एव । न हि वर्तमानावस्थामाघपर्यालोचनं पर्याप्त कारणं धर्माधर्मपरिवर्तनस्य । तत्र च साधारणजनानुजिघृक्षवानुशासनप्र- योजनमित्यत्रास्माकमपि न विपतिपत्तिः । यदि साधारणजनपदेन जीवन्मुक्तेतरा विवक्ष्यन्ते, भगवनापि हि तेपामेयानुजिपक्षपा शास्त्रं प्रवर्तितम् । न हि पूर्वतनानामनुशासनानां देशकालानानु- गुण्यमपि सापयितुं शक्यते । अनेदं विचारणीयम्-को वा धर्म इदानी देशकालाननुगुणो धर्तन इति। जातिविभागो हि न सर्वथा प्रकृतकालविरोधी। न हि माहम्मदीयाममणकालेऽपि जानिविमागः परित्यक्तः । घाऽस्माभिरपि अत्यन्तापदयस्थायां तस्मिन् क्षणे जातिविभागो गणनीय इनि मन्यते । प्रसिद्ध हि विश्वामित्रस्यापि श्वजापनी- भक्षणम् । न हि तादृशी काम्यापदिदानी वर्तते । अर्थी समर्थो विद्यानधिक्रियन इत्येव खलु ययमपि मन्यामहे। एतेन-पतित- परावर्तनादिकमपि च्यारयातम् । तत्रापि यक्ष्यमाणया ध्यवस्थया, वयं पश्यामः, समाजस्य शास्त्रस्य घ रक्षणं भयनीति। सर्वथा च शाग्नानुसन्याने युक्तीनामुपयोगो न फस्याप्य- नमिमतः । इदमेवान विप्रतिपनं ६यते, पददृष्टार्येषु कर्मसु . पुक्तिविनियोगमनुमृत्य विपरिणामः कर्तव्य इति । न दृष्टार्य- म ·धर्मपरिवर्तनायोगः] प्रमाणप्रमशः त्वव्यवस्थापन परप्रतारणार्थम् । दृष्टार्थत्वे हि सर्वेषां विप्रतिपत्ते- रनयकाशः स्यात् । न हि वयमपि धर्मस्य देश-कालभेदेन भेदं नोरो. कुर्मः। सन्ति हि देशधर्माः कालधर्मा अवस्थाधर्माश्च बहवः । इदमेवातालोचनीयम् -यद्देशादिभेदेन तेषां धर्माणां भेदोऽपि भवति, न वेति। न हि वयमपि ब्राह्मणधर्म क्षत्रियाणां दिवा धर्म रात्री वोरीकुर्मः, देशधर्मा हि त एव भवितुमर्हन्ति, ये शास्त्रेषु विक- ल्पेन विहिताः । अविकल्पेन विहितानां निषिद्धानां च सर्वदेश- धर्मत्वमेवेति हि होलाकाधिकरणे व्यवस्थापितम् । एतेन काल- धर्मा अपि-व्याख्याताः। तेऽपि हि तत्तद्धर्मविध्यर्थवादेषु काल विशेषत्वादिलिङ्गानुसारेणैव व्यवस्थाप्यन्ते। व्यवस्थापितं चैतत् वीरमित्रोदये-"पुराकल्पे तु नारीणां मौञ्जीयन्धनमिष्यते' इति व्याख्यानावसरे। अत्र पुराकल्पशब्देनार्थवादविशेपो विवक्ष्यत इति तत्र व्यवस्थापितम्। एतेन-कलिवर्यप्रकरणमपि व्याख्यातम् । शाखाविशेपेऽर्थवादविशेपे वा कालविशेपलिङ्गानुसारेणैव तस्य प्रवृत्तत्वात् । यत्तु महाभारतादौ द्रौपदीपञ्चपतित्यादिकमभ्यनुज्ञा- तमपि पुनरन्यस्या अनेकपतित्वादिकं खण्डितम् । तत्र चयं मन्या- महे-धर्मान्तरविरोधेऽवश्यमभ्यनुज्ञातव्ये पञ्चपतित्वादी मसक्ते स्थितस्य गतिः कल्पनीयेति भावेनैव तत् सम्पादितमिति । पाण्ड- वानां हि मातृवाक्पपरिपालनं धर्मविशेपोऽपि सम्पादनीयः, दौ. पथाः पञ्चपतित्वमधर्म इति उभयं परस्परविरुद्धं समापति- समनुष्ठातुमिति सर्वविदितमिदम्। तत्रापि वस्तुगत्या न धर्म- त्वयुद्धिर्युक्तेत्यभिप्रायस्तु वार्तिककाराणां दृश्यते। अत एवा- चारप्रामाण्यव्यवस्थापनावसरे द्रौपयाः पञ्चपतित्वमपि वस्तु- गत्या नासीदिति विकृतम्। अयमन्त्र कुमारिलपादानामाशयोऽव- .गम्यते- यदुर्मशास्त्रेतिहासयोविरोध इतिहासस्य कथमप्यन्यथा. नयनं कर्तव्यमिति । युक्तं चैतत् । इतिहासेन हि व्यक्तिविशेषा- ·धर्मप्रदीपः [महाभारतगतश्चेतुफेनुपाख्यानम् णामाचारो धर्तमानतयाऽवगम्यते, नतु धर्मतया, शास्त्रेण तु सर्व- साधारणी व्यवस्थाऽवगम्यते, इति सर्वसाधारणव्यवस्थापकलोचना- वसरे शास्त्रमेव मुख्यतया समादरणीयम्, न त्वितिहासः। एतेन- शास्त्रविरुद्वेतिहासान्तराण्यपि-व्याख्यातानि । पत्तु महाभारते १२२ तमे अध्याये-"अथ विदं प्रवक्ष्यामि धर्मतत्त्वं नियोघ मे । पुराणमृपिभिर्जुष्टं धर्मविद्भिर्महा- त्मभिः । अनावृताः किल पुरा स्त्रिय मासन् वरानने। कामचार- विहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुहासिनि ॥ पति व्युचरमाणानां कौमारात् सुभगे पतीन् । नाधर्मोऽभूदरारोहे स हि धर्मः पुराभवत् । तं चैव धर्म पौराणं तिर्यग्पोनिगताः प्रजाः। अद्याप्यनुविधीयन्ते काम-क्रोधविवर्जिताः । प्रमाणहप्टो पर्मोऽयं पूज्यते च महर्षिभिः । उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि पूज्यते । स्त्रीणामनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः । अस्मिस्तु लोके न चिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते। स्थापिता येन, यस्माच, तन्मे विस्तरश: श्रृणु। पभूवोद्दालको नाम महपिरिति नः श्रुतम् । श्वेतकेतुरिति ख्यातः पुनस्तस्या- भवन्मुनिः। मर्यादेयं कृताऽनेन घा वै श्वेतकेतुना । कोपात्क- मलपनाक्षि यदर्थं तन्निबोध मे। श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः । जग्राह ब्रामणः पाणी गच्छाव इति चाब्रवीत् । भाषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामपंचोदितः। मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां पलादिव । फुद्धतं तु पिता दृष्ट्या श्वेतकेतुमुवाच ह । मा तात कोपं कास्त्विमेप धर्मः सनातनः । अनावृता हि सर्वेषां वर्णानामङ्गना भुवि । यथा गायः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः । प्रापिपुत्रोऽध तं पदं श्वेतकेतुर्न यक्षमे। चकार चैव मर्या- दामिमां स्त्री-पुंसयोर्मुवि । मानुपेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु । तदामभृति मर्यादा स्थितेयमिति नः श्रुतम् । व्युचरन्त्याः पति नार्या अयप्रभृति पातकम् । भ्रूणहत्यासमं घोरं भविप्पत्यसुसावहम् । २ ·प्रमाणप्रकाशः धर्मपरिवर्तनायोगः भायी तथा व्युचरतः कौमारब्रह्मचारिणीम् । पतिव्रतामेतदेव भविता पातकं भुवि । पत्या नियुक्ता या चैव पती पुनार्थमेव च । न करिष्यति तस्याश्च भविष्यति तदेव हि । इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता यलात् । उद्दालकस्य पुत्रेण धा वै श्वेतकेतुना। सौदासेन च रम्भोरु नियुक्ता पुत्रजन्मनि । मदयन्ती जगामपि पसिष्ठमिति नः श्रुतम् । तस्माल्लेभे च सा पुत्रमश्मकं नाम भामिनि । सत्तावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता पतिव्रते। नातिवर्तव्य इत्येवं धर्म धर्मविदो विदुः । शेपेष्वन्येषु कालेषु सातव्यं स्त्री किलार्हति । भर्ता भार्या राजपुत्रि धर्म्य वाऽधर्म्यमेव या । यद् यात्तत्तथा कार्यमिति वेदविदो विदुः ॥” इति पुरा कदाचन खीणां परसंसर्गस्यादोपत्वं वर्णितम्, तदिदं नियोगविध्यर्थवाद- तया न खार्थे प्रमाणम् । अत्र हि "पुराणमृपिभिर्जुष्टमिति ऋपिधर्मस्यैवोपक्रमणं कृतम्, ऋपोणां प "तेजीयसां न दोपाय" इति वचनेन न कुत्रापि प्रत्यवायः पश्चदीनामिव भवति । महात्मनां हि ऋषीणां विहिता. चरणं प्रतिषिद्धाचरणं या न शरीरारम्भकं भवति; ज्ञानेन समूल- स्पाज्ञानस्य नाशितत्वात् । ततश्च भोगयोनित्वमेव ऋष्यादि- शरीराणाम्, न फर्मयोनित्वम् । इदं च पवादिशरीराणामपि समानम्, तेषामपि फेवलभोगयोनित्वात् । एतदेवाभिमेत्य-"पश्वादिभिश्चाविशेषात्" इति पश्चा- दिदृष्टान्त एव ज्ञानिनामुपात्तः, न तु पामरादिदृष्टान्तः । तथाच पश्चादीनामिय महपणिामपि विधि-निषेधानधिकारित्वादृपीणा- माचरणमत्रोपन्यस्तं नास्मदादीनां धर्मशास्त्राधिकारिणां तलि. पिदमुपादेयं गमयति । अत एवात्रापि "तं चैव धर्म पौराणं तिर्य- योनिगताः प्रजाः। अद्याप्पनुविधीपन्ते काम-झोपविर्जिताः" इति तिर्यजातादेवानुपिधान योध्यमानमुपपद्यते। तथाघोक्तति- ·धर्मप्रदीप [फलिवयंप्रकरणस्य पर्युदासत्वम् हासानुसारेण न पुरा स्त्रीस्वातन्त्र्यादिकं तत्कामचारित्वादिकंवा सर्व धर्म आसीदिति कल्पनं सम्भवति । एतदेवाभिप्रेत्य प्रकृते नीलकण्ठ्याम्-'यथा स्तेनो भ्रूणहैवमेप भवति योऽयोनी रेतः सिञ्चती'त्यनेनान्यदारेषु पुंसां गमनात् प्रत्यवायः श्रुतिसिद्धः, तथाऽमीपां निष्कृतं जारिणोवेति, मन्त्रे जारिण्यादिनिष्कृतेः पोडायाश्च दर्शनात् स्त्रीणामपि परसंसर्गे दोपोऽस्त्येवोक्तः, तथापि औतार्थस्यैव कयाचित् भड्म्या व्यवस्थेयं विहितेति ज्ञेयम् । अथवा-व्युचरणे तेजस्विनां न दोपः, किन्तु पृथग्जनानामेवेति तात्पर्यम्, अन्यथा कृष्णस्यापि पारदार्यदोषप्रसतो, अहल्यादि- जाराणामिन्द्रादीनां तदप्रसक्तरित्यास्तान्तावत्-' इति व्याख्या- तम् । एतेन-समांसो मधुपर्कः, मांसश्राद्धमित्यादिव्यवस्था अपि- व्याख्याताः । नहि मांसभक्षणं कदापि नित्यतया विहितम् , किन्त्वनिषिद्धमानम् । कामत एव हि मांसभक्षणादौ सर्वेषां प्रवृत्तिः, कामोद्रेकनिवारणार्थ मांसभक्षणादिनिषेधः । धर्मज्ञानां हि धर्माधर्मव्यवस्थापकत्यस्प शास्त्रैकमूलतया फल्यादिषु धर्मविशेषव्यवस्थापन संकोचादिकं च सर्वं न केवलपरि- स्थितिमानमूलकम् । सर्वधा तु धर्मसंकोचोऽयं न युत्तथीनः । अत्र च युक्तिपदेन प्रत्यक्षमूलकयुक्तिरेय विवक्षिता, नतु शास्त्र. मूरकयुक्तिः । धर्मसंकोचो हि अशक्तिपर्यालोचनेन शास्त्रानुसा. रिमीमांसान्यायानुगृहीतः । यथाच पथाशक्तिन्यायस्य न काम्य. कर्मादिपु नित्येतरेपु प्रवृत्तिः, तथा सर्वविदितमिदम् । यथा न्यायेन हि प्रायश्चित्तेप्वगविशे पलोपो नित्यकर्मस्पङ्ग विशेपलोपो पा सोढव्यः। करियर्यप्रकरणे तु निमित्तं शाखान्तरीयवाश्पविशंप एव भवितुमईतीति तु पहनामैतन्मतम् । शासाविशेपे हि स्मर्तृभिः फलिकाले फर्मविशेषाणां निपेघादवगम्यते कालवि.

·प्रमाणप्रकाशः ३६ कलिवर्यप्रकरणविचारः] शेपोऽपि फलीतरो निमित्ततयोपात्त इति। न हान्यथा पृथड्- निषेध उपपद्यते। निपेयोऽपि हि शास्त्रप्राप्तस्य विकल्पं चिना मोपपद्यत इति पृथङ निषेधो हि कथमपि नोपपद्यते । न हि विधि- निपेषयोपिये सामान्य विशेपन्यायः प्रसरति; अन्यथा- "यजतिषु येयजामहं करोति, नानूपाजेपु' इत्यत्रापि विशेष- प्रतिषेधेन विकल्पापत्तौ तत्र विकल्पापल्या पर्युदास एवं युक्त इति मीमांसासिद्धान्तो नोपपद्यते। यत्र च विभिन्नस्मृत्योरेकवाक्यता क्रियते, तत्र तयोरेक- मूलकल्पनमिदं मयूखकाराणामपि सम्मतम् । अत एव "प्रायश्चि- सविधानं च विप्राणां मरणान्तिकमि"ति, कामकृते पापादौ तु न तस्य निष्कृनिर्दष्टा भृग्वनिपतनाहते इति । विहितस्य विधानमुपदेशः । एवं च 'मतिपूर्वमनिर्देश्यं मरणान्तिकमिति स्थि- तिः" इति मनुवाक्यमेतद्युगविषयमेव; एकमूलकल्पनालाघयात्" इत्युक्तं तत्र। तथाचोक्तमीमांसासिद्वान्तनिष्णातानां नियन्धका- राणां धर्मज्ञानां चा कालविशेपे निषेधवचनोपन्यासो हि तत्तद्धर्म- विधायकवाक्येषु कलीतरकालविपयत्वं विना नोपपद्यत इति कलि- वयंप्रकरणमिदमर्थसिद्धानुवादपरमित्येयोरीकर्तव्यमिति कलि- कालावच्छेदेन धर्मत्वस्याप्राप्तत्याद् न धर्मपरिवर्तनबार्ता कुत्रापि वर्तते । एते च निपेघा इति वार्तिकानुसरिणः । नियन्धानुसारि- णस्तु "रात्री श्राद्धं न कुर्यात" इति राज्यधिकरणकत्वनिषेधेन हि दियैव श्राद्धं धर्म इति सिद्धान्तो यथा सिद्धो भवति, यथा च प्रा. तर मिहोन विधिना मध्यान्हेऽग्निहोत्राधर्मत्वं सिद्धं भवति, तथाऽ प्रापि व्यवस्थाऽनुसन्धेपा-इति वदन्ति । धर्मविप्लवा (विकल्पा) पत्तेरेते पर्युदासा एव इति शंकरभट्ट- सुतदामोदरभष्टैरपि कलिवयंप्रकरणस्य पर्युदासपरत्वमेवाधिनम् । मांसमीमांसानिधाने तु निवन्धे कलिकार्यप्रकरणे पदासत्वं प्रतिषे. " ·४० धर्मप्रदीपः [ कलिवयंप्रकरणे मांसमांमासा धत्त्वं वेति पक्षबयमप्युपन्यस्तम् । तद्यथा-अस्मन्मते तु प्रकरण- पहिर्भावात् निषेधस्पाकन्वर्थत्वेन पुरुषार्थत्वेन पुरुषार्थत्वात् कलौ श्राद्ध मांसदानेन सर्वः प्रत्यवतीति फलवानिषेधः। प्रकरणाद्धि पुरुषार्थस्यापि निषेधः प्रत्यर्थो भवति । तदाहुपादा:-"युपा- पमांसभक्षादि पुरुषार्थमपि भितः । प्रतिषेधः क्रतोरङ्गमिष्टः प्रकरणाश्रयादि"ति। न तु मत्वर्थस्याप्रकरणे निषेधः । न च विहि- तप्रतिषिद्वाष्टदोषदुष्टविकल्पपरिजिहीर्षया श्रुताश्रुतपोवस्था- पनम् । निषेधस्य विशेषविपयतया "दीक्षितो न ददाति न जुहोती"तिवत् पापस्यैवौचित्येन विकल्पामसक्तः। नन्वेवम्- "न तो पशौ करोती'त्यनेन आज्यभागाख्यविशेषविषयेणा- ज्यमागानाज्यमागविपयचोदकयाधात् पशावाज्यभागविकल्पो न स्यात् ? अथायं विशेषविपयत्वात् बाधत एव, तर्धाज्यभागनिपे- घोऽपि बाधेनैव चोदकस्य न विकल्पयेदाज्यभागी। वक्तव्यो वा विशेषः, भ्रूयतामत्र विशेषः । यद्युभावपि विधिप्रतिषेधौ पुरुषार्थों फत्वधी वा स्याताम्, ततः स्यादिकल्पः । पुरुषार्थतया तु विहिता. न्य मिहोत्रादीनि प्रस्तुमध्येऽपि प्राप्तानि प्रतिपिध्यन्ते, मत्वर्थतया या स्व्युपगमादिवत् । अत ऐकार्याभावात् विकल्पोऽमसक्तः । ऋतुमध्ये नियतममिहोत्रादिवदर्जनीयम् । आज्यभागविधिप्रतिषेपयोस्तु एकार्थत्वादिकल्पः, एकातिरानार्थपोडशिग्रहणाग्रहणयत् । प्रस्तुते तृतरीत्या विकल्पाप्रसक्तेर्न तन्निवृत्तये श्रुताश्रुतायोवस्थापन- मिति वृद्धपद्धतिमध्यासोनाः । अन्ये तु यथास्थितसमभाप्पानुसारेण "दीक्षितो न ददाति न जुहोती"त्यत्र पर्युदास एष, दीक्षितान्यो होमादि कुर्यादिति; जुहोत्यनुवादोपस्थापितेन दरस्थेनापि तदिधिनकवाक्यत्वात् । आधिकसमानविपपत्येन विकल्पापत्तः पुरुषार्थमत्यर्षहिंसावि. धिनिषेपयोः फत्वर्षपुरुषार्थचमसगोदोहनपिण्योर्याध्य-पायकभावषत । H ·पतिायंत्रकाम्य-पर्युतामरयम् ] 'मामा: समापि ममानविषपयापेक्षगान् । सधापि मम्नुने कलिन्यनिरि. मांसं दयादिति दूरस्पेनानुपादपदोपस्थापिनेनैफयापपतया पदास- स्वम् । नियत्वे दिन तो पनावि"निवदिकम्पः स्यात् । अपि चमत्वानिदोरदयगोलेदादिनिपेयदत्तदा प्रकरणामाऽपि नि- परन्चत्वालिन निघस्यापि मत्यर्थना; अन्यथा निपेभ्यमियरा- कैमर्थ्यगिना घ्पर्श स्यात् । तथाच निषणे प्रत्यर्थे पश्चाग्य. भागवयिल्पापत्तिः । पुमपा तु अनुयगुष्पापत्तिः । पुमन निपेरेन कन्यर्थपायाभावात् पिपपात । अत एवंजालीपोष पदामन्यमेय। आशागे प्रादपैश्वदेयादिषु पुम्पा निषेध यिनि-निपरया: पुरुषार्थत्याविकल्प: स्वासिषपसे । अमस्तेऽपि पर्पदामा एगीतमार्गण। एनपिराहाः 'समान्तिमन्यादि'. इत्यादिपु पिण्टयननेऽपि एवमेय पदामना। अत एव संवान्त्य माशादिमादमन्निपाते सन्टोण पादमिदिमता न्यापविनाय मानिमभूतिभिः । अन्यथा हि पिदारल्यान्न सन्ना- सम्भयः । “न ती पशायि"त्या तु पानन्यक्तिमभयात्पर्युदामा- संभनागत्या नियो रिम्पदनि। सदनमतिरं गया । पर्य- दासन्ये फ्लो माझे मामयनिय न पिल्यापत्तिनतरां भुनाथुन- प्यमापनम्, ति निषेपन्य पदामन्ये पा निपने कही श्रादे मांसप मिदम् । अन्न पर यागमपि विनगपत्तन पदामः ।

·४२ - धर्मप्रदीप [अधुनापि-धर्मपरिवर्तनयोग. तदयं निष्कर्ष:- मन्वादिप्रणीतानामेव धर्मशास्त्राणां वेदमूलत्वात् तान्येव धर्मप्रमाणानीति तदधिगमोपयोगितया तच्छास्त्रप्रणेतारः किं परि- गणनमर्हन्ति, उत नेति समालोचयामः । तत्र केचन मन्यन्ते- "तपां मन्वगिरोच्यास-गौतमाब्युशनो-यमाः । वसिष्ठ-दक्ष-संवर्त-शातातप-पराशराः । विष्ण्यापस्तम्ब हारीताः शङ्खा कात्यायनो गुरुः । सुमन्तुः कश्यपो यः पौठीना व्याघ्र एव च । शतवतो भरद्वाजो गार्यः कार्णाजिनिस्तथा ॥ जायालिर्जमदग्निश्च लोगाक्षिमसंभवः । इति धर्मप्रणेतारः पविशपयः स्मृताः ॥ इति वचनात् पद्मिशदेवर्षयो धर्मशास्त्रमणेतारा, तस्योपल- क्षणत्वे तु अस्मदादीनामपि वेदमूलधर्मशास्त्रमणेतृत्वं कथं वाधारयितुं शक्यते ? तथाच यदि वत्स-मरीचि देवल-पारस्करर्ण्यशृङ्ग-शिखर- छागलेयात्रेय-लिखितादीनामुक्तवचनासंगृहीतानामपि धर्मशास्त्रमणे- तृत्वम् , तहिं सांप्रतिकानोमपि वेदाविरोधेनैव धर्मशास्त्रप्रणयनं कथं वारयितुं शक्यते ? सर्वं हि कलिवयंप्रकरणम् "एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणी"ति कल्युपक्रमावसरे कैश्चन महात्मभिः प्रवर्तितमेव सत् प्रमाणम् ? तत्र यदि कल्यारम्भ- काले महात्मनामुक्तधर्मशास्त्रप्रणेतृव्यतिरिक्तानां वचनानि प्रमाण- तामर्हन्ति, तर्हि सांप्रतिकानां महात्मनामपि वचनानि कथं नाम न प्रमाणतामर्हन्ति ? माधवाचार्या हि-शास्त्रोक्तब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य- सच्छूद्राणां सांप्रतमदर्शनात् धर्मशास्त्राध्ययनस्य तद्वयवस्थाया वा को वोपयोग इति पराशरमाधवीये खयं पर्यनुयुज्य कलिदोषकृता- राधानामनालोचनेन प्रमादालस्यादिकृतदोपमात्रग्रहणेन दुष्टा. इष्टनिर्णयः कर्तव्य इति वदन्तोऽप्येतत्कालीनानां ब्राह्मणादीनामपि ·कलिनन्यांना प्रामाणिकतापरोक्षा] धमप्रदीप शास्त्रोक्तमात्मण्यं खोकुर्वन्ति, इति सांप्रतिका एतत्कालीना महा- स्मानो ये केचन साप्रतित्तिमा धर्मरक्षकदीक्षिताः धर्मध्वजत्वमात्र मनभिनपन्तः स्वगोष्ठीयलमात्रेणोच्चैरनुप्यन्तश्च लोकहितेच्छयैव धर्माधर्मव्यवस्थार्थ प्रवनमाना अपि धर्मशास्त्रप्रणेतारो यदि भवन्ति, तर्हि का नाम हानिः ? कथं वा तेषां व्यवस्थापि न प्रमाणपवा- मधिरोहति ? उक्तं हि पराशरेण- "युगे युगे च ये धर्मास्तन तत्र च ये द्विजाः । तेषां निन्दा न कर्तव्या युगरूपा हि ते द्विजाः॥” इति । अनेन तु ज्ञायते तत्तयुगधर्माणां व्यवस्थापने तत्तद्युगीयधर्म- ज्ञानां संपूर्णोऽधिकारः, तदीयैव व्यवस्था तदा तदा प्रमाणतामईतीति च। नहि पराशरादय एव प्रमाणम् , नाधुनातनाः पण्डिता इत्यत्र कापि विनिगमना । धर्मरक्षैव यदि लक्ष्यमधुनातनानामपि पण्डितोत्तमानाम् , तहि लोकगुप्त्यर्थं तदीयाऽपि व्यवस्था कथम- प्रमाणतामह ति? स्मृति पुराणानां मीमांसापद्धत्या धर्मप्रमाणतेति हि सांप- तिकाः सनातनधर्मनेतृत्वमभिनयन्तो वर्णाश्रमस्वराज्यसहपण्डित- परिपत्सदस्या अपि मन्यन्ते । इदमेवात्रालोचनीयम्-कथमिदं कलिवयंप्रकरणं मीमांसापद्धत्या प्रमाणतामहतीति । मीमांसायां दिक्लप्स-कल्पितशास्त्रयोर्न समबलत्वम्,अतःलस- शास्त्रविरोधे कल्पितशास्त्रमनवसरमेव भवति, इति हेतुमन्लिग- दाधिकरणादो प्रतिपाद्यते । तर हि "तेन धन्नं पियते” इत्यस्प विधायकत्वं स्वीकृत्य शूर्प-दर्वी-पिठरादीनां होमसाधनत्वं विकल्पे- नाशक्य फ्लप्तत्वाद् शूर्पविधेः दर्वी-पिठरादिविधीनां च कल्पनी पत्वात फ्लप्स-कल्पिनयोः समचलत्वाभावाद् न विकल्पः संभवतीति व्यवस्थापितम् । तर लप्तशास्त्रस्य सर्वधाऽयाधेन कल्पितशास्त्र- प्रामाण्यस्यैव पाघे, फैर प्रवृत्तस्प कथा लप्सशास्तस्य सर्वथा यान ·धमप्रदीपः [धर्मक्षयवर्तकरवपरीक्षा कलिवयंप्रकरणस्य सर्वस्य सर्वयुगसाधारपयेन प्रवृत्तानां विधीनां कलिकाले सर्वथा बाघव्यवस्थापरस्य कल्पितस्य प्रामाण्ये इति कथं वा प्रामाण्यं मीमांसापद्धत्याऽवसेयम् ? अथ यदि-"आख्यातानामर्थ ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति मीमांसान्यायेन प्रथमाध्यायतुरीयचरणान्तिमेन कलिकाल उक्तानां कर्मणामनुष्ठानासामर्थ्य सर्वसाधारणमुपलक्ष्य तेषु तेषां वचनानाम- प्रवृत्या धर्माणामपि केपांचन निवर्तनं कृतमिति कलिवयंप्रकरणं प्रमाणमिति मन्यते, तर्हि शक्तविषये कलिवयंप्रकरणमप्रमाणम् , अशक्तविषय एव प्रमाणमिति स्वीकर्तव्यम्, अन्यथा दीर्घकाल- ब्रह्मचर्यादीनां कलिकाले वर्जितानामप्यनुष्ठातारः कति कति सनातन- धर्मनेतारः कलिवयंप्रकरणं स्वविपयेऽप्रमाणमेव मन्वानाः महतो दुर्दशां प्राप्नुयुः, इति सांप्रतमपि केचन कलिवर्जितानामपि केषांचन कर्माणामनुष्ठानेन प्रत्यवायभागिन एवेति कथं न वक्तुं शक्नुमः ? इदमप्यत्रालोचनीयम्-यत्-"आख्यातानामर्थब्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायः किं विधिशास्त्राण्येव विषयीकरोति ? उत्त निषेधशास्त्राण्यपि ? अन्त्ये आतुरादिविपय उपरागादौ निषिद्ध- कालेऽपि भोजनाभ्यनुज्ञादिविषयो नोपपयेरन् । आये तु यथा कलिवयंप्रकरणं विहितविपयम्, एवं निपिद्धविषयमपि कल्पयितुं शक्यते, इति निषिद्धानामपि कर्मणां निषेधेन, कर्मविशेषाणां निवर्त- नमिव प्रवर्तनमपि न्यायसाम्येन न विरुद्ध भविष्यति, इति कलियुग- स्यारम्भकालेऽशक्तिमनुष्ठाने समालोच्य कानिचन कर्माणि यथा निवर्तितानि, एवमिदानीन्तनीयाशक्तिमालोच्य कानि चनापराण्यपि कर्माणि वर्जनीयानि यदि भविष्यन्ति, तर्हि पण्डितपरिपत् शुद्ध- सनातनधर्मानुयायिनामपि कानिचन पर्जयितुमर्हति ? नवा ? यदि अर्हति, तर्हि निषिद्धानामधर्माणामपि करणाभ्यनुज्ञानं कयं न तस्याः कर्तव्यम् ?

·प्रमाणप्रकाश क-व-प्र-पर्युदासता ] सति चैवम्-कलिवयंप्रकरणं सर्वमपि यदि पूर्वोक्तन्याये- नैव प्रमाणम् , तर्हि अकरणे तेपामशक्ती दोपाभावप्रतिपादनद्वाराs- करणाभ्यनुज्ञानमेव कलिवयंप्रकरणार्थः, नतु करणे औतनिपेघाना- मिव प्रत्यवायप्रतिपादनपर्यन्तम् । पुण्य-पापयोरतीन्द्रियत्वेन महीणा- मपि धुयगोचरत्वस्यैव मीमांसकसम्मतत्वेन तावत्पर्यन्तताया असंभवात् । तथाच निषिद्धानामपि कर्मणां कालविशेषेणानुष्ठाना- भ्यनुज्ञानं कथमपि न दुष्टम् । दृश्यन्ते हि-"न दीक्षितस्यान्नमशनी- यात्" इति निषेधस्यापि “हुतायां वपायां दीक्षितस्यान्नमश्नीयात्" इत्यभ्यनुज्ञानविधिनाव्यधानयनं श्रौतसूत्रकाराणां स्वतन्त्रम् । न यत्र हुतायां पायां दीक्षितान्नभक्षणेन पुण्यमभक्षणेन पापं वा कल्प्यते। मीमांसका हि अभ्यनुज्ञाविधिस्थले करणे दोषाभावमेव मन्यन्ते, नतु गुणमपीति भारहस्यादौ व्यक्तम् । तथाच विधिरूप इव 'निपेघरूपेऽप्यभ्यनुज्ञानेऽभ्यनुज्ञातानुष्ठाने दोपाभाव एव वाक्यार्थः, न तु तत्र गुणकल्पनं दोपकल्पनं वा। महि कलिवा- नामनुष्ठाने प्रत्यवायफल्पनं संभवति । प्रत्यवायकल्पनं हि रागप्राप्तस्य शास्त्रेण निषेध एव, नतु शास्त्रप्राप्तस्य शास्त्रेण निषेधे, अन्यथा- "नातिराने पोडशिनं गृह्णाती"ति निषेधा अतिराने पोडशिग्रहणेन मत्यवायफल्पनापत्तः। फलिवानां प्रातिहिं कलिकालेऽपि शास्त्रेणैव न रागतः, इति पतिपेषपक्षेऽपि विकल्प एव स्यात्, न सर्वात्मना निषेधः। रामप्राप्तिहिं दृष्टफलेष्वेव संभवति, नादृष्टफलेषु । एतेन- कलिवर्षीप्रकरणस्य सर्यस्प पर्युदासपरतया नयनमिति वादोऽपि- परास्ता; नहि विकल्पापत्तिमात्रेण सर्वत्र पर्युदासपक्षासंभवति। "न तौ पशौ करोतो" त्यत्रापि पर्युदासपसगात्, नहि पशुभिन्ने दर्शपूर्ण- मासादौ तदिधानं सार्थकम्, तस्य तत्प्रकरणागतविधिनैय लाभेन विध्यन्तरं हि निष्प्रयोजनमेव, इति न पर्युदासपक्षोऽङ्गीमियते। " ·- ४६ धर्मप्रदीपः [फ-च-प्र-पर्युदासता नतु तथा कलिभिन्नयुगे वानां विधायकं वाक्यमेकमपि वर्तते, येन पर्युदासपक्षे विधिवैयर्य समापतेत् , अतः कलिवर्षीप्रकरणस्य पर्युदासपरतपैवान्वय इति वादोऽपि न सङ्गतः; यातित्वसामा- गादनूयाजेष्वपि प्रसक्तस्य येयजामहस्य निषेधे पपा विकल्पापत्तिः, नहि तथाऽत्र कलिकालसाधारणतया कालविशेपोपस्थापनेन कलिवानां विधायकं वाक्यं वर्तते, येन विकल्प आपयेत। नहि "यावन्नीवमग्निहोत्रं जुहोती"ति वाक्यं युगचतुष्टयसाधारण्येन कंचनाधिकरोति; युगचतुष्टयव्यापिजीवनस्याप्राप्तझालत्वेन साधार- ण्यासंभवात् । तथाच कलावग्निहोत्रनिपेयो न पर्युदासपरः; काल- विशेपानुल्लेखेन प्रवृत्तानामपि वचनानां खण्डकालव्यावर्तनार्थमेव हि फालविशेपनियमनं प्रियते, न त्यखण्डकालव्यावर्ननार्थम् । फलि- कालस्तु न खण्डकाल इति कलिभिनकाले कर्मविशेपाणां विधान कलिकालीनानां महर्षीणामनयसरमेव । यस्तुनस्तु पदासत्ये कलियर्त्यप्रकरणस्य पर्युदस्तानामभ्युनु- ज्ञानमपि नैय दोपाय । तदुक्तं तन्त्रवार्तिके- "प्रतिपिद्वाभ्यनुज्ञा च विकल्पेनैव दृप्यते । पर्युदस्ताभ्यनुज्ञानं तस्मादिष्ट व्यवस्थपा" ॥ इति ॥ दीक्षितानाभोजननियमो हि श्रेयोऽधिनां विधीयते। "पाश्चात्यभोजनानुजा नान्यधाप्युपपद्यते । अष्टार्थप्रमरित्याद न यिधिश्चापमिप्यने । एवं विपयनानात्वादविरोधसमर्थनम् ।" इति अस्मिन पक्ष धर्मशानां धर्मसंकोचेऽशक्तिमनुमृत्य, शाक्त्यु. पष्टम्मे निवर्तितधमाभ्यनुज्ञाने याऽधिकारः, नतु प्रतिपेये यियाने वा। फालियर्पमकरणं हि मिशित पुराणेपलभ्यते, किमित्त शौनशीपादी धर्मज्ञममयन्येन । पौराणिकम्प कलियर्यप्रकरणम विषये 'यपाकचित्रामाण्यऽपि धर्मशममपकलियर्यकरणस्य ·पण्डिताना धर्मप्रवर्तकत्वयोगपक्ष ] प्रमाणप्रकाश कथं नाम प्रमाणता ? उक्तं ह्यन्यत्र धर्मज्ञसमयः प्रमाणमिति वक्यं धर्मज्ञानां श्रुति-स्मृति-पुराणेतिहासादिपु सन्दिग्धानामर्थानां व्यक्तिविशेषे सन्दिग्धपायश्चित्तविशेपाणां या व्यवस्थायामेवा- धिकारं पोषयति, नतु धर्माधर्मपरिवर्तनेऽपि तेपामधिकारम्, इति । सति चैवं धर्मज्ञानां खतन्त्रधर्माधर्मपरिवर्तनं शौनकीयादिगतं यदि प्रमाणम् , तर्हि सांप्रतमपि पण्डितानामलक्षाणां धर्मकामानां च धर्माधर्मपरिवर्तनं कथं नाम न समादरमहं ति ? धर्मज्ञप्तमपफलिवयंप्रकरणं हि- "एतानि लोकगुप्य कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः ।। समपश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवत् भवेत् ॥" इत्युपसंहृतं लोकरक्षार्थ पविडतानामपि धर्माधर्मपरिवर्त- नेऽधिकार इति व्यवस्थापयति । आपस्तम्वधर्मसूत्रं हि "धर्मज्ञसमय: प्रमाणम् वेदाश्च ।" इति प्रथमं धर्मज्ञसमयः, तदनन्तरं घेदं च प्रमाणतया संगृहत् वेद- तुल्यं प्रामाण्यं धर्मज्ञसमयस्य स्वीकरोति । सत्यपि प्रापल्ये वेदस्य, वेदाविरोधेन धर्मज्ञसमयस्य प्रामाण्ये म कोऽपि विरोधः । तथाच विशदं सर्वदा सर्वेष्वपि कालेषु कर्तव्यतया वेदे विधानाभाचे कलि- काले निषेध इच कलिकालावच्छेदेन सर्वदा विधानाभावे कलि- मध्येऽपि धर्माधर्मपरिवर्तनं न दोपायेति प्रतिभाति । कलेरादौ कैश्चन महात्मभिः कानिचन विधानानि परिवर्तितानि, इति कलिमध्येऽपि सांभतं केचन विद्वांसो धर्मकामा लोकगुप्यर्थ कपांचन विधानानां निषेधानां या तथा न शक्नुवन्ति परिवर्तनम् ? इदं तु शपथनिर्णेयमेव यत् कल्यारम्भकाले सर्व एव मुख्यपक्षेऽनधिकारिण आसन्निति, अत इदमवश्यं स्वीकर्तव्यम्- पत् पहूनां परिस्थितिमालोच्यैव विघानव्ययस्था तदानीमपि ·धर्मप्रदीपः [ पण्डितानां धर्मप्रवकत्वयोगपक्षः पण्डितैः कृतेति। सति चैवम्-अधुनातना अपि पण्डिता बहूनां परिस्थिति कालन्देशानुसारिणीमुपलक्ष्यन्तितो गत्वा प्रत्यक्ष वेदवाक्याविरोधमानं लक्ष्यीकृत्य धर्मज्ञसमयस्य विधि-निपेय- विशेषाणां परिवर्तनं यदि कुर्वन्ति, तहिं कथं नामायमपि धर्मज्ञसमयो न प्रमाणतामहति ? पस्तुतस्तु कलिवयंप्रकरणस्प सामान्यतः प्रवृत्तस्य काल- विशेपपर्यन्तं प्रवर्तनम्, कालविशेषं पुरस्कृत्य नियतितानामपि तत्रैव समयेऽवस्थाविशेष पुरस्कृत्य प्रवर्तनं च धर्मज्ञानामपि दृश्यत एव । अत एव-"अग्निहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् । देवरेण सुतोत्पत्तिः कलौ पच विवर्जयेत्," इति फलिफालायच्छेदेन मधमनः सर्वथा निवर्तनम् । चत्यार्पन्दसहस्राणि यत्यार्यब्दशतानिय । कलौ यदा गमिष्यन्ति तदा प्रेतापरिप्रहः । संन्यासक्ष्य न कर्तव्यो ब्राह्मणेन विजानता।" इति कलावेय पशसहस्रवत्सरपर्यन्नं नियतितस्पैय प्रवर्तनम् , तदनन्तरं निवर्तनम्, पुनरपि- "यायपूर्णविभागस्तु यायदः प्रवर्तते । संन्यासं गाग्रिहोय ग तायकुयात् फली पुगे॥" इति पशसाहस्रवत्सरानन्तरं नियतितानामपि प्रयननं न पण्टिमानामुपपद्यते, पदनुसरणैनैय धर्माचार्याः संन्यासियराः शङ्करभगवतादादगदगेदानी धर्माचार्यपदमपि स्वीपं गौरपाय मन्यन्ते । एवं य धर्मशममपः शपत्यशरापापास्वम्पादिकं पदना- मुपलस्य काल-देशपरिस्थित्यनुगुणं विधिनिषेपपरियन्नापाप्पर मिनि। इदमप्रायमरमानं गत् फलियप्राणस्य तन तन विध- मानस्य मंग्रहणं नाम, येन क्रियदपि स प्रामाण्यमनुष्ठानपर्यय- सापि रादा मनातनयमिगोपि स्वीकृरी नीति विगापितुं ·प्रमाणप्रकाराः ४६ धर्म परिवर्तनपूर्वपक्षः] शक्येत । एकस्मिन् कलिवज्येऽक्षिनिमीलनम् , अपरत्र तु कलि- वयं विशिष्टा दृष्टिरिति विपना दृष्टिस्तु येपाम्, ते हि न धर्मज्ञाः न वा धर्माधर्मव्यवस्थापका भवितुमर्हन्ति । यदा तु वैदिकानामपि विधीनां परिवर्तन काल-देशपरिस्थित्यनुसारेण धर्मज्ञानां न दोपाय, तदा कैव कथाऽऽगमादिनियन्धानां पौरुपेयाणां परिवर्तने । धर्मज्ञसमयो नाम-वेदानुसारिस्मृत्पादयः, काल-देशपरि- स्थितिमनुसृत्य धर्मज्ञानां विधानादिपरिवर्तनं चेति स्मृत्यादि- समानयोगक्षेमं प्रामाण्यं धर्मज्ञसमयस्य स्वीकर्तव्यम् । तथाच स्मृत्यधिकरणन्यायेनैव धर्मज्ञसमयस्यापि प्रामाण्यम् । अत एव- "धर्मज्ञसमयः प्रमाणं वेदाश्चेति" प्रमाणबयस्यैव संग्रह आपस्तम्ब- धर्मसूत्रेषु । तत्र श्रुति-स्मृत्योपिरोधे स्मृत्यमामाण्यम् , स्मृत्योर्वि- रोधे विकल्पः, स्मृत्याचारयोविरोध आचरस्यामामाण्यम् , इति रीत्या श्रुति-धर्मज्ञसमययोविरोधे धर्मज्ञसमयाप्रामाण्यम् , स्मृति- धर्मज्ञसमयोविरोधे विकल्पः, इत्यादिरूपैव व्यवस्था स्वीकर्तव्या। सति चैवमिदानीन्तना अपि धर्मज्ञाः श्रुत्यविरोधमानं प्रतीक्ष्य यदि समयविशेषान् व्यवस्थापयन्ति, तर्हि तदमामाण्यकल्पनं फथमप्या- गमादिविरोधमात्रं दृष्ट्वा न संभवति। तदन कलिवर्यप्रकरणं तत्र तत्राम्नायमानमनूच तदुपरि स्वीयान् विचारान् संग्रहीष्यामः, येन धर्मज्ञानां कर्तव्याकर्तव्ये साम्यगेव निर्धार्ययाताम् । इमानि पराशरस्मृतिव्याख्यापां दृश्यमानानि वाक्यानि प्रयमाध्यायत्रयस्त्रिंशश्लोकण्याख्यावसरगतानि सर्वेषामालोचन- मर्हन्ति । तानि यथा-"यथा कृतादी गवालम्भादिधर्माणां लोकविरोधेऽपि व्यासादिविजानां वाऽनेकनिपिद्धधर्मानुष्ठातृत्वेऽपि न निन्दा कर्तव्या; प्रमावाधिक्येन तत्कालानुरूपत्वात् । तदुक्तमा- परपम्नेन- ·धर्मप्रदीपः [कलिययंप्रकरणसंग्रहः "तेषां तेजोविशेषेण प्रत्यवायो न विद्यते । तदन्वोक्ष्य प्रयुतानः सीदत्यवरको जनः" इति। तथा कलिधर्माणामपि स्वयंकर्षण-वेदैकदेशाध्ययनादीनां तद- नुष्टातणां द्विजानां च निन्दा न कर्तव्या; अल्पप्रभावत्वेन कलि- कालानुरूपत्वादिति । तदाह बृहत्पराशरः- "युगे युगे तु ये धर्मास्तेषु धर्मेषु ये हिजाः । ते दिजा नावमन्तव्या युगरूपा हि ते दिशाः" इति । यतो युगरूपा इति हेतुः, अत एव युगाननुरूपा धर्मा दिजाश्च प्रतिपिद्धाः। तथथा ब्रह्मपुराणे- दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणं च कमण्डलोः । गोत्राद् मातृसपिण्डाय चियाहो गोवधस्तथा ॥ नराश्वमेघो मधं च कलौ वयं दिजातिभिः॥" तथा-"देवराच सुतोत्पत्तिर्दत्ता कन्या न दीयते । न यज्ञे गोवधः कार्य: कलौ मच फमण्डलु" इति । मृहन्नारदीयेऽपि- "समुद्रयातस्वीकारः कमण्डलुविधारणम् । दिजानामसवर्णातु कन्यासूपगतं तथा ॥ देवराव सुतोत्पत्तिः मधुपर्के पशोधः । मांसदानं यथा श्राद्ध वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ दत्ताक्षतापाः कन्यापाः पुननि परस्य च । दार्घकालं व्रत्मचर्य नरमेघाश्वमेधको । महाप्रस्थानगमनं गोमेघश्च तथा मखः । इमान् धर्मान्कलियुगे घांनाहर्मनीषिणः।" इति ॥ शौनकीये धर्मज्ञसमयेऽपि- "विहितान्यपि कर्माणि धर्मलोपमयाद बुधैः । समापने निष्कृतानि साध्वभावात्कलौ युगे । -

·प्रमागप्रकाशः
क-व-प्र-संमहः ]
विधवायां प्रजोत्पत्ती देवरस्य नियोजनम् ।
पालिकाक्षतयोन्योश्च वरेणान्येन संस्कृतिः ॥
कन्यानामसवर्णानां विवाहश्च दिजातिभिः ।
आततायिद्विजाग्र्याणां धर्मयुद्धेन हिंसनम् ॥
द्विजस्याधौ तु नैपातुः शोधितस्यापि संग्रहः ।
सत्रदीक्षा च सर्वेषां कमण्डलुविधारणम् ॥
महामस्थानगमनं गोसंज्ञप्तिश्च गोसवे।
सौत्रामण्यामपि सुराग्रहणस्य च संग्रहः ॥
अग्निहोत्रवपाश्च लेहो लीडापरिग्रहः ।
पानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधियोधितः ।।
वृत्तस्वाध्यायसापेक्षमघसङ्कोचनं तथा ।
प्रायश्चित्तविधानं च विप्राणां मरणान्तिकम् ।।
संसर्गदोपः स्तेयान्यमहापातकनिष्कृतिः।
घरातिथि-पितृभ्यश्च पशूपाकरणमिया ।
दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ॥
सर्वणान्याङ्गनादुष्टः संसर्ग: शोधिनैरपि ।
अयोनी संग्रहे वृत्ते परित्यागो गुरुलियाः ॥
परोदेशात्मसंत्याग उछिष्टस्पापि वर्जनम् ।
प्रतिमाभ्पनार्थाय सङ्कल्पश्च सधर्मकः ।।
मस्थिसश्चयनादृय॑मस्पर्शनमेव च ।
शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥
पड्भक्तानशनेनात्र हरणं हीनकर्मणः ।
शूद्रेषु दास-गोपाल-कुलमिग्रार्द्धसीरिणाम् ॥
भोज्यानता गृहस्थस्य तीर्थसेवाऽतिदूरतः ।
शिष्यस्य गुरुदारेषु मुख्यमृत्तिशालिता ।।

·धर्मप्रदीपः
[क-व-प्र-संग्रह;
आपवृत्तिर्दिजापाणामश्वस्तनतया तथा ।
प्रजार्थं तु द्विजाग्र्याणां प्रजारणिपरिग्रहः ॥
ब्राह्मणानां प्रवासित्वं मुखाग्निघमनक्रिया।
बलात्कारादिदुष्टस्त्रीसंग्रहो विधिचोदितः ॥
यतेस्तु सर्ववर्णेषु भिक्षाचर्या विधानतः ।
नवोदके दशाहं च दक्षिणा विधियोदिता॥
ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पचनादि क्रियाऽपि च ।
भृग्वाग्निपतनैश्चैव वृद्धादिमरणं तथा ॥
गोतृप्तिशिष्टे पयसि शिष्टैराचमनक्रिया।
पितापुत्रविरोधेपु साक्षिणे दण्डकल्पनम् ॥
यत्र सायंगृहत्वं च मुनिभिस्तत्त्वतत्परैः।
एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः ॥
निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं युधैः ।
समपश्चापि साधूनां प्रमाणं घेदवद्वेदि"ति ॥
अन्यत्रापि पुराणे-
उढायाः पुनरुद्राहं ज्येष्ठांशं गोवघं तथा।
कलौ पञ्च न कुर्वीत नातृजायां कमण्डलुमिति ॥
निगमेऽपि-
अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांसं तथा मधु ।
देवराच सुतोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेदिति ॥
स्मृत्यन्तरेऽपि-
देवराच सुतोत्पत्तिः गोमेधं च कमण्डलुम् ।
अक्षतां पौरुषं मेधं कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥
ब्रह्मपुराणेपि-
लोणां पुनर्विवाहश्च देवरात्पुत्र सन्ततिः ।
स्वातन्यं वा कलियुगे न कर्तव्यं कदाचन ॥

·प्रमाणप्रकाश क-व-प्र-संग्रहः] कतुरपि- देवरेण सुतोत्पत्तिदत्ता कन्या न दीयते । न यज्ञ गोवधः कार्यः कलौ न च कमण्डलुः ।। यौधायनोऽपि- विषिर्यो निश्चितः पूर्व क्रियते नेह साम्प्रतम् । पुराकल्पे स एतच विधवाया नियोजनम् ॥ हेमाद्री- यथा नियोगजो धर्मो नानुपन्ध्यावयोऽपि च । तथोद्धारविभागोऽपि नैव संप्रति वर्तते ॥ अन्यत्रापि- अमिहोत्रं गवालम्भं संन्यासं पलपैतृकम् । देवरेण सुतोत्पत्ति कलौ पञ्च विवर्जयेत् ॥ ब्रह्मपुराणेऽपि- शपथाः शकुना स्वप्नाः सामुद्रिकमुपश्रुतिः । उपयाचितमादेशाः सम्भवन्ति कलौ कचित् ।। तस्मात्तन्मात्रलाभेन कलौ कार्य न कारयेत् । इति तत्र दीर्घकालब्रह्मचर्य तावत्-अष्टाचत्वारिंशद्वर्ष वेद- ब्रह्मचर्याचरणस्यापि स्मृतावेव पक्षान्तरविकल्पोपनियन्धनादाभ- मान्तरविषयत्वसम्भवादा विरोधाभावः । तथाहि "वेदानधीत्य वेदी था चेदं वापि यथाफामम् । सामर्थ्याश्रमयोग्यत्वमङ्गीकृत्यैतदुच्यते ॥ सति नैवं दीर्घकालबाह्मचर्पणशम्य, वैकल्पिकत्वात् कलो तदधिकारिणामसंभयात् तन्नियर्तनं कृतम्, न तु विहितप्रतिपिद्ध- त्वेनात्र विकल्पप्रसङ्गः, इति नान पर्युदासः, किन्तु प्रतिषेध एव । तथाच प्रतिषेधपक्षस्याभ्यनुज्ञानमेवात्र फियते, नतु स्वतन्त्रतया निवर्तनम्। एतेन-कमण्डलुधारणमपि व्याख्यातम् ; तत्तु स्नातकानां ·धर्मप्रदीपः ५४ [फ-व-प्र-निष्काः मृन्मयकरकशारणं न केवलादृष्टार्थम्, इति दृष्टार्थे निपेयाम्पनुज्ञा- नमपि न दोपाप । यस्तु मातुलकन्यापरिणयनिषेधः, सोऽपि मातुलकन्यापरिणयस्य विधि-निपेषाम्यां विकल्पाद् एकतरपक्षाभ्यनु- ज्ञानमेवेति वीरमित्रोदयादयः। एतेन-गोवयोऽपि-व्याख्याता, तस्यापि मुख्यस्य लोकविरोधेन निषेध एव तात्पर्यात् । अत एव- "माघुपर्किकपश्यर्थे ततो मात्रा प्रकल्पयेत् । सहिरण्यं योजपान द्रविणेन सदैव तु॥ पशुः कलौ न कर्तव्य इत्याह भगवान् भृगुरि"ति मार्कण्डेय- धचनम् । तथाचायमपि शक्त्यभावनिमित्त एव निषेधः । एतेन- नरमेधाश्वमेघावपि-व्याख्याती। मथनिषेपस्तु-सौग्रामण्यादौ मद्यविषयः। सोऽपि मद्यपानेऽनिवर्तिते दोपसंभावनपैव। जन मप- शन्देन पैप्ट्येव सुरा निपित यते, पानसादीनां तु म निपेधः । यथाह पुलस्त्यः- पानसं द्राक्षमाकं सारं तालमैक्षयम् । मपूत्यं सैरमारिष्टं मैरैयं नारिकेलजम् । समानानि विजानीयात् मयान्येकादशैव तु ।। सर्वाणीमानि दिजातिमिनिमिर्मर्यावसिक्कादिभिः पयभि- रतुलोमः कलो पानि । तर प्रात्मणस्य सर्ययुगेपु निपेये विद्य- मानेऽपि पुननिपेयोऽनन्यसाप्यन्याप्युपशमा यद् मधमभ्यनुमातम्, तस्यापि कलौ निषेः। तधार धान्यन्तरि- "मयप्रयोगं फुर्वन्ति द्रादिपु महार्तिपु। ग्जिरित्रभिस्तु न माझं पथप्युधीययेन्मृतम् ॥" इति । तधार-विकल्पपक्षपोरकतरन्यपस्थापनेन, नित्येष्यण्यश. पल्पमित्रायेण पा कलिययनररणं प्रवृत्तमिति मायने । मति यारिमालोच्य निषिद्धानामन्युनुज्ञान एवं धर्मशानामधिकारः, नतु सपं शास्त्रको निपिद्वानामणभ्यनुज्ञाने। निषिदानामनुष्ठान - ·प्रमाणप्रकाशा फ-व-प्र-निष्कर्षः] मपि यद्यप्यापत्कल्पतया कुत्र कुनचनाभ्यनुज्ञायते, परंतु तदपि यावधिपत्त्येव । आपत्खरूपं तु प्राणत्ययप्रसङ्ग एव । व्यक्तं चैतद् ब्रह्मसूत्रे-"सर्वान्नानुमतिस्तु प्राणात्यये' इत्यत्र । एतेनाग्निहोन-संन्यासायपि व्याख्याती। कल्यारम्भकाल एवाशक्यानुष्ठानमग्नित्यहोत्रं दृष्ट्या संन्यासं च, निवर्तनम्, ततः शक्यानुष्ठानतामुपलक्ष्य यावर्णविभागादिकं प्रवर्तनं च कृतम् । अन्न निपिद्धस्याधर्मस्य न धर्मतया परिवर्तनम् , किन्तु धर्मस्यैव सतः प्रमाणान्तरावगतस्य प्रवर्तनम् , इति सर्वविदितमिदम् । तथाच धर्मज्ञानां धर्मस्य निवर्तन इवाधर्मस्य प्रवर्तने न कोऽप्यधिकारः । सति चैवं कलिवयंप्रकरणं पलसशास्त्रस्य सर्वथा याधनेन न प्रवर्तते, किन्तु यावदशक्ति तन्निर्तनेनैव । इदं तु--"आख्याता- नामर्थे त्रुवतां शक्तिः सहकारिणी"ति न्यायेनेव, इति फलिवर्य- प्रकरणं न मीमांसान्यायाननुसारि यथेच्छ केयांचन कल्पनामात्र धर्मज्ञानाम् । इदमनेन सिद्धम्-यत् कलिवर्जितस्यापि दीर्घकालवा- चर्यादेविहितस्पानुष्ठान आत्मनः शक्तिमुपलक्ष्य यथानियममनु- छातारो धर्माचार्यास्सर्वेऽपि धीरोदात्ताः कथं दुर्दशां महती माप्स्यन्ति । प्रत्युत्त मुख्यधर्मानुष्ठातारो हि ते शताः निःश्रेयसमेव परमं प्राप्स्यन्ति । कलिवर्यप्रकरणं हि अशक्तविषय एव प्रमाणम् , नतु शक्तविषयेऽपि। सत्यमाख्यातानामर्थं ध्रुवतां शक्तिः सहकारिणीति न्यायो निषेधशास्त्रमपि विषपीकरोति । तदुक्तम् वार्तिके- "जग्यवानापादि ह्यातों विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । तथाच मनुमाप्युक्तमापद्धर्मगतं प्रति। तनत्यपापशेषाणामन्ते शौचं भविष्यति" । इति । तथा निषिदाना तात्कालिकमभ्यनुज्ञानमपि न सर्वात्मना ।

·धर्मप्रदीपः [क-व-प्र-निष्कर्षः दोषाभावं गोचरयितुमर्हति, यथा विहितानामशक्त्या वर्जिता- नामकरणे दोषाभावम् । निषेधाभ्यनुज्ञानविशेषस्तु विधि-निषेधयो- रशक्त्या परिवर्तने वर्तते । तदुक्तम्- "श्रेयसे विहितं धार्य न सर्वत्र निपिद्धयते ।" इति। सति चैवं पण्डिता उक्तन्यायेन धर्माणामनुष्ठानेऽशक्ति- मुपलभ्य निर्वतको: ; शक्तस्यैव कर्मण्यधिकारात्, अशक्तस्यानधि- कारात्, न घनधिकारिणा कृतं कर्म फलाय कल्पत इति न्यायसिद्धं फलाभावमात्रमनुवदन्ति, नतु निवर्तितानां करणे दोपमपि मन्यन्ते। अधर्मस्यापद्यम्पनुज्ञानेन तु नाधर्मानुष्ठानजं दोपमपि निषेषन्ति, किन्तु पश्चात् प्रायश्चित्तापहेयत्वमेव दोपस्य मन्यन्त इति विधि- निषेधयोः परिवर्तने महदन्तरं वर्तते। नयापद्यपि निषिद्धमननुतिष्ठन् स्वप्राणमपि तृणाय मन्वानः प्रत्यवापी भवति , प्रत्युत सुकृती। "न जातु कामाद् न भपाद न लोभात् धर्म जह्याद् जीवितस्यापि हेतोः" ॥ इति ।। तयाचापद्यपि अधर्ममननुतिष्ठन् न निष्पपोजनो भवति । अशक्तस्तु धर्ममनुष्ठातुमनुतिष्ठन् अनधिकारित्वाद् निष्प्रयोजन एवं भवति । सति चैवं पूर्वोक्तन्यायेन निपिद्धानां पुनरपि प्रवर्तनम् , धर्मज्ञनिवर्तितानामेव, न शास्त्रनिवतितानाम्, इति शास्त्र- निषिद्धानां परिवर्तने न धर्मज्ञाः प्रभवः । सत्यं शास्त्रप्राप्तस्य शास्त्रेण निषेधासंभवः । नहि कलिवयंप्रकरणं शास्त्रमाप्तस्य निपेषपरम्, किन्तु अशक्ती शास्त्रत्याप्रवृत्तिमुक्तन्यायसिद्धामवलम्ब्याशक्तेपु. शास्त्रविशेषाणामप्राप्तिसिद्धस्याधिकाराभावस्यानुवादकम् । ततश्च कलिवयंप्रकरणं सर्वं पर्युदासपरमेव, नतु प्रसज्यमनिपेयपरम् , इति न विकल्पापत्तिः। यत्र विकल्पः पयुदासपक्षेऽप्यपरिहार्यः, तत्रैवागत्या विकल्प- .

·प्रमाणप्रकाशः फ-व-प्र-प्रतिपेधस्वम् ] मपि स्वीकृत्य प्रसज्यातिषेधाश्रयणम् , यथा “न तो पशौ करोती" त्यादौ । तन पशुभिन्ने विधानं पशावपि तदाभावं विना नोप- पद्यते, इति पशावपि निषेधे कल्पनीये विकल्पोऽपरिहरणीय इति भादीपिकादी व्यक्तम् । तथाच शक्तस्यैवाधिकार इति न्यायेन कलिभिन्नकाल एव सामान्यतः प्राप्तिः, नतु कलिकाल इति न माप्तनिपेयोऽत्र वर्तते, इति न विकल्पापत्तिरत्र । यन्न तु निषेधस्य क्रियापरत्वम् , तत्त्व शास्त्रमाप्तनिषेधे विकल्पः, नतु कारकपरत्वेऽपि। अत एव-न रात्रौ श्राद्धं कुर्यात्" " प्रथमयज्ञे प्रवृज्यादि" त्यादौ शास्त्रप्राप्तनिषेधेऽपि न विकल्पः। प्रकृतेऽपि कलाविति कारक- विपण एव निषेधः, इति न विकल्पापत्तिः, इतिप्रसज्यमतिषेधत्वेऽपि न 'विकल्पापत्तिः, यतोऽयं निपेधोऽभ्यनुज्ञानरूप एव। तथाच तदकरणनिमित्तदोपाभावमानयोधन एव कलिवर्णप्रकरणस्य तात्पर्यम् । अतः वार्तिकोक्तविधया “पर्युदस्ताभ्यनुज्ञानं तस्मादिष्टं व्यवस्थया" । इति न्यायेन कलिकाल एव मध्येऽपि कलिवानां प्रवर्तनमात्रे न दोपलेशेऽपि, नतु शास्त्रप्रतिपिद्धानामभ्यनुज्ञानं संभवति । तदुक्तम्-- "प्रतिपिद्वाभ्यनुज्ञा च विकल्पेनैव दृष्यते" इति । इदं हि कलिवयंप्रकरणं पुराणगतं धर्मज्ञसमयरूपं चेमामेव नीतिमनुसृत्य प्रवर्तते, इति नोभयोरपि कोऽपि विशेषः । तथाचाशक्तिमालोच्ये- दानीन्तना अपि धर्मकामाः धर्मसंकोचे यदि प्रवर्तन्ते, शक्तिमुप- लक्ष्यसंकुचितानामपि प्रवर्तने चायतन्ते, तहिं न कोऽपि प्रत्यवाय:, यदि लोकरक्षवमेव स्पादिति मन्यन्ते। "धर्मज्ञसमयः प्रमाणमिति धर्मसूत्रं वेदसमानत्वं धर्मज- समयस्य यत् प्रतिपादयति, तदप्यशक्तविपये विधिवाक्यानाम- ·धर्मप्रदीपः " [देशाचाप्रामाण्यम् प्रवृत्या शक्तमात्राधिकारेण प्रवर्तमानानां शास्त्राणामशक्तविषयेऽ- मटतिरपि पाष्टिकोऽर्थ इति पाष्ठिकार्थसंग्रहात् शास्त्रसमानो धर्मज्ञसमय इत्यभिप्रायेणैव । तथाच शास्त्रतोऽप्यर्थसिद्धस्प निषेध. स्पानुवाद एव धर्मज्ञानामधिकारो न्यायदृष्ट्या, न त्वेतावता सर्वदा सर्वेपां शास्त्राणां विधि-निषेधानां परिवर्तने धर्मज्ञानामधिकारः। एतेन-सामन्यतः कलावग्निहोत्रनिषेधः, कलेः पञ्च- सहस्रवत्सरानन्तरमेव निषेधः, वर्णविभागादिपर्यन्तं पुनः प्रवर्तनं च धर्मज्ञानां व्याख्यातानि; पूर्वोक्तन्यायेनाशक्ति-शक्तिपर्यालोचनेन सर्वसंभवात् । तथाच कलिवयंप्रकरणस्याशक्तमधिकृत्य प्रवृत्तत्वाद् येन स्वस्प शक्तिधर्मज्ञसमयनिवर्तितप्रवर्तनेऽपि धर्मज्ञानामनुमता प्रदश्यते, तस्य निवतितधर्मानुष्ठानमपि श्रेयस एव धर्मज्ञसमयतया स्वीक्रियते, इति कुत्रचन नाक्षिनिमीलनम् , नवा कुत्रचन विशिष्टा दृष्टिधर्मज्ञानां वर्तते, इति विपमदृष्ट्यादिकल्पनं धर्मज्ञेषु केषुचन निरालम्बनमेव । धर्मज्ञसमयः प्रमाणमिति अौत-स्मात पौराणि- कैतिहासिकादिमेव धर्म धर्मज्ञव्यवस्थाप्य प्रतिपादयति, नतु स्वेच्छा परिकल्पितं धर्मव्यवस्थाविशेपमपि समादरणीयमिति । शिष्टाचारमामाण्यं कुमारिलादिभिरतितरां पिशदीकृतम् । एतेन-देशाद्याचारा अपि-व्याख्याताः, श्रुति-स्मृतिप्वनुपलब्धाः श्रुति-स्मृत्यनुमापकतयैव प्रमाणतामर्हन्तश्च देश-कुलाद्याचारा पत्र यत्र भिन्नन्निन्ना विरुद्धाश्योपलभ्यन्ते, एकदैव सर्वदेशीयः सर्वकुलीन- रपि वाऽनुष्ठातुमशक्याः, तमोदितानुदितहोमादिव पिकल्पेन प्यवस्था। होलाकाधिकरणं तु-यस्मिन् दिने होलाकोत्सव उदी- च्यानान, तस्मिन्नेव दिने देशान्तरीयाणां सस्थाने कर्तव्यशिष्टा- चारान्तराभावात् सर्वदेशीय इति होलाकाधिकरणे व्यवस्थाप्यते। "यस्मिन्, देशे प आचारः"इति तुपचन विरुद्धाचारवयसत्त्वे देश- ·प्रमागरमशः ५६ ऐतिहासिंदृप्या स्मृत्यर्थायोगः] विशंपाचारस्य तस्य तस्यैव प्रामाण्यं व्यवस्थापयति । ततश्च नोक्त- वचन-होलाकाधिकरणयोः परस्परविरोधोऽपि । सति चैवं देश-काल- परिस्थितिमनुसृत्य धर्मव्यवस्थापनार्थ प्रवृत्तानां तत्तद्देशीयविरुद्धा. चारविशेषाणां प्रामाण्यस्वीकारेणय तदर्थं प्रवृत्तिरुचिता । तथाच यदि उत्तरदेशे जातिविशेषाः केचन विशेपतोऽस्पृश्यतामाद्रियमा- णा न सन्ति, देशान्तरे च यदि तादृशा वर्तन्ते, तहिं सर्वदेशीयैः पण्डितैमिलित्या का या व्यवस्था कर्तुं शक्यते । एवं दाक्षिणात्य- प्रदेशे कामिक कारण-बैखानस-पाश्चरानाद्यागमानुसारेण देवालय- रक्षा पत्र प्रचलति, उत्तरदेशे च न सा व्यवस्था देवालपरक्षार्थे स्वीक्रियते नवा कामिकायागमानुसारेण प्राकारादिव्यवस्थामन्दिरेषु दृश्यते । तत्रोत्तरदेशीयानामपि निष्पाकारमन्दिरेपु सर्वेषां गर्भगृहात पहिरवस्थाय देवदर्शनाधिकारः कामिकागमे विधीपत इति, तेषां देवदर्शनादिव्यवस्था नागमादिविरुद्वा । सर्वदेशीयाः पण्डिता हि मिलित्वा सर्वदेशाई श्रोत-स्मार्तादिधर्मव्यवस्थापनमेव कर्तुमर्हन्ति, न तु केरलादिदेशीयाचारसाधुताऽसाधुताव्यवस्थापनमपि । तत्र हि तदेशीय व्यवस्था प्रमाणतामहति । सति चैयं धर्मप्रमाणधि- चारप्रसङ्गे पूर्वाचार्याणां पद्धतिरेवाधुनातनैरपि समालोचनीया । तथैव शक्त्यशक्त्यापदादिस्वरूपविशेषमधुनातनमुपलक्ष्य धर्मविशे- पाणां संकोचस्तु नाधुनातनानामपि दोषावहः । एतेन-मन्वादिग्दतिवाक्यानामेतद्देश-काल-परिस्थित्यनुसा- रेण विवरणान्तरं चरितविमर्शकदृष्ट्या समादरणीयमिति चादोऽ- पि-परास्ता; वाफ्यार्थनिर्णयो हि वक्तृतात्पर्याधीन एव समुचिता, नतु श्रोतृतात्पर्याधीनः, समालोचकतात्पर्याधीनो या। तद्यदि मन्वादिस्मृतयः प्रकृतपरिस्थितिप्रतिफूलाः, तर्हि घरं तासां दूरतो निरसनम्, नतु तासामेवार्थान्तरकल्पनम् । तदिदं सिद्धम्-पन्मी- मांसापद्वत्यैव शास्त्रार्यविचारः कर्तव्यः, नतु चरितविमर्शकदृष्ट्या ।

·६० धर्मप्रदीपः [प्रमाणविचारोपस चरितविमर्शकदृष्टिहि वस्तूपस्थान एवोपयुज्यते, । तस्प साधुत्वासाधुत्वविपये। यथाचैतिहासिकानि पौराणिका चोपाख्यानानि विध्यर्थस्तावकतयैव प्रमाणानि, नतु स्वतन्त्र तधान्यत्र व्यक्तम्। "इतिहास-पुराणाभ्यां वेदं समुप,हयेत्" वचनमिद वाभिप्रैति। सति चै केवलयुक्तिवादेन-चरितविमर्शकदृष्ट्या श्रुतिस्मृति पुराणापर्थव्यवस्था में सांप्रतम्, किन्तु मीमांस पद्धत्यैव । सातु-धर्माधर्मपरिवर्तने कस्यापि कयापि विषय धिकारं नानुमन्यते, केवलयुक्तिवादेन धर्मव्यवस्था हि यह एव मीमांसा वारयति । सति चै लोकरक्षार्थ प्रवर्तमाना प्रघर माना वा पण्डितपरिवत्, विश्वसिमः, न खानधिकृतेषु कारं प्रवर्तेत । स्वाधिकारोलनेन प्रवर्तमाना हि महतीं विपत्तिमेर स्यति, स्वाधिकृतकार्यस्यैव करणेन तु न केवल मिह, किन्तु परत्रा महतीमेव संपदम्, इति प्रतीमोऽधुनातनाः पण्डिताः धर्म चव्यवस्थापनार्थ प्रवृत्तास्समुचितां मीमांसकपद्धतिमेय स्वीका प्पन्ति । विश्वरूप-विज्ञानेश्वर-कुल्लूकभादयः, हेमादि-धीरमित्रं दय स्मृतिचन्द्रिका पराशरमाधवीय-निर्णयसिन्धु-धर्मसिन्धुकारादर श्रीरघुनन्दनमहायार्या:, श्रीवैधनाधदीक्षितादयश्च नियन्धकारा । मीमांसापद्धत्वैव धर्माधर्मव्यवस्था व्यवस्थापयन्ति । तयाच धर्मज्ञसमयः यदि स्मृति-पुराणेतिदासादया, यदि निबन्धविशेपा मीमांसापद्धत्या नियदा, यदि अशक्तिमुपल लोकरक्षार्थ धर्मसंकोचन्यवस्था, यदि वा प्रायश्चित्तविशेषनिर पारिपद्यानाम्, सर्वथा तु न शानप्रतिपिद्वानां प्रवननं विषयी मीप्टेइति कलिवयंप्रकरणमेकमुपलक्ष्य शान निषिद्वानामपि फर्म

·प्रमाणप्रकाश
६१
जातितत्त्वविचारप्रतिज्ञा]
क्षापामेय पर्यवसिष्यति, यदि पूर्वोक्तन्यायसिद्धं स्वाधिकारमुल्लक
घ्याधुनातनाः प्रयतेरन् । पूर्वोक्तन्यायसिद्धन तुमार्गेण स्वाधिकार तन्त्र
चिनियुनानास्तु धर्मज्ञास्सत्यं लोकरक्षापर्यवसायिन एव भविष्यन्ति।
अतस्सादरमिदं सुधारकाणां सनातनधर्मावलम्पिनां या पण्डित.
परिपत् :निवेद्यते-पत् स्वाधिकारमनुल्लङ्य धर्मव्यवस्थायां स्वीया-
सर्वाऽपि शक्तिविनियोक्तव्येति।
तदेवं सामान्यतो धर्मममाणपिचारप्रसङ्गेन मीमांसकपद्धत्यैव
धर्माधर्मव्यवस्था श्रेयस इति समालोचितम् । इतः परं जातितत्त्व
विपये खीपं मन्तव्यं प्रकाशयितुमभिलपामः ।
BHA
SNus.
HAVALY
LIBRARLY

·BEAVAR VIDYA TRATIYA a SN.........- LIBRARY । धर्मप्रदीपः जातितत्वकाश जातिभेदा हि बहुतरा भारतीयानां संघटनविरोधिनो दृश्य- न्ते, इति तत्सङ्कटनमुपलक्ष्य, जातिविभागा इमे दुरीकर्तव्या इति केचन मन्यन्ते। एते हि भारतीयानां संघटनमभिकाक्षन्तः माह- म्मदानामपि हिन्दुपदं प्रायश्चित्तविशेषादिना मापपन्ति । अन्त्य- जानपि धर्णेष्वेवान्तर्भावयितुं प्रयतन्ते । तत्र किंप्रयोजनमिदं संघट- ममिति शङ्कायां तु त एव मन्यन्ते-बहर एवेदानी माहम्मदादिमते प्रवर्तन्ते । तत्र च कारणं माहम्मदादीनां बलात्कारेण प्रवर्तनम् , तेषां च पलात्कारो विनाऽस्माकं सगुटनं न परिहर्तुं शक्यत इति हिन्दूनां सहटनमपेक्ष्यते। अत्रापरे केचन मन्यन्ते-बलात्कारेण प्रवर्तनं हि मिय. माणं कथमपि नास्माकं दोपकरम् । नहि बलात्कारेण प्रवर्ति- तानां प्रायश्चित्तादिना स्वमतप्रवेशं केपि वारयन्ति । सनातन- धर्मावलम्बिनोऽपि हि पलात्कारेण मतान्तरं प्रवेशितानां स्वमत- मवेशमनुमन्यन्त एव । ये हि किलेदानी मल्कानापराच्या अन्ये वा वर्तन्ते, तेषां पूर्वतमा वयं मन्यामद्दे न पलात्कारेण मतान्तरं प्रवेशिताः, किन्तु कामत एव तत् पविष्टाः; अन्यथा हि पूर्व- स्मिन्नेव काले पूर्वतनानामेव स्वमतप्रवेशोऽपि प्रायश्चित्तेन सिद्ध एव स्यात् । नहि पूर्यस्मिन् काले पलात्कारेण मतान्तरं मवेशिता अपि न स्वमत प्रापिता इत्यत्र किमपि गमकं वर्तते। यदि कदाचन केऽपि खमतं न मवेशिता अप्पभवन् , तहिं पूर्याचार्य रिदमपि निर्णीतं स्यात् , यत् प्रथमं पलात्कारण प्रवेशिता अपि ते यौनमपि सम्पन्धं तत्र स्वीचकुरिति । व्यवस्थापितमिदं पौधाय- नादिधर्मसूत्रेषु-पयौनेन हि सम्पन्धेन कथमपि न खपूर्वतन- ·धर्मप्रदीपः [सर्वसम्प्रदायाना धर्ममार्ग ऐकमत्यम् जातिः प्रापयितुं शक्यत इति । न हि परम्पराचतुष्टयातिक्रमानन्तरं पञ्चमादीनामन्येषां च प्रायश्चित्तेनापि स्वमतप्रवेशाधिकारः सम्भ- पति। सर्वथा तु मल्कानाविभागावलम्बिनामेतेषां प्रायश्चित्तेन खपूर्वतनजातिसम्वन्धानुमोदनं न धर्मशास्त्रसंमतम् । अस्तु वा कथमपि तत्प्रवृत्तिः केपांचन, किमर्थ वेयं प्रवृत्तिरे- तेराद्रियते, किंवा प्रयोजनं सहटनस्प मन्यत इति च पुनरपि निपुणतरं समालोचयामः । सत्यं सहटनेन हिन्दूनां समुदायशक्ति- रभिवर्धते ; तथाप्यभिवृद्धया तया शक्त्या धर्मपरिरक्षणमभिकाङ्- क्षितम् , उत लौकिकन्यवहारेषु स्वोत्कर्पसम्पादनम् । आधे हि धर्मपरिरक्षणं मुष्टिमेयानामपि तत्तवातिभेदनिन्ध- मततत्सनातनधर्मावलम्यिनामवस्थानमेव ह्यपेक्षते, न तु संख्याधि- क्यम् । शास्त्रसमाजादिपरिवर्तनेन हि न सनातनधर्मसंरक्षणम्, किन्तु नूतनसम्प्रदायप्रवर्तनमेव फलति । नहि शास्त्रविरुद्ध नूतनसम्पदाय- प्रवर्तन कैरपि कदापि प्रवर्तितम् । भगवद्रामानुजायोऽपि शास्त्र- प्रामाण्यमूरीकृत्यैव शास्त्रीये भक्तिमार्ग एव केपां चनाधिकार प्रदुः, न तु यथेच्छं शास्त्रस्वरूपपरिवर्तनेन । नहि भगवद्रामानुजादि- सम्मतोऽयं सिद्धान्तः शंकरभगवत्पादादीनामप्यसम्मतः । तदविरोधे- नैव खलु शंकरभगवत्पादा अप्यद्वैतं स्थापयन्तीति तु खल साम्प्र- दायिकः पन्थाः । अस्मिन्नवसर इदमपि सूच्यते-यद् भगवद्रामा- नुजैर्न जातिव्राह्मण्यं शद्गादयः प्रापिता इति । श्रीमद्रामानुजादपोऽपि भगवतोऽवतारपुरुषा एय। तेऽपि साम्प्रदायिकमेव धर्ममुपदिदिशः। सत्यं चण्डालादयोऽपि परम- कान्तिपदं प्राप्ता वैष्णवैविष्ण्यालयेषु फेनचन सम्प्रदायेन व्यवहरभिः पूज्यन्ते । नहि ब्रह्मज्ञानित्यं परमभागवनत्वं परमैकान्तिपदं या ब्राह्म- णानामेव धनमिति कोऽपि मन्यते। अयमेव खलु सनातनधर्मी पाणामपि सम्पदायान्तरप्रवर्तकानां सर्वेपामाचार्याणां सिद्धान्त:- ·. जातिपरिवर्तनासंभवः] जातितत्त्वाकाशः पदि न जन्मान्तरे ज्ञानादिकम् , तर्हि तु नूतनेन प्रयत्नेन ब्रह्म- ज्ञानं न ब्राह्मण्यमन्तरेण सम्भवतीति । ये हि विष्ण्वालयेषु पूज्यन्ते, ते हि जातमात्रा एव परमैकान्तिन इति खलु मन्यन्ते । नहि जातिमात्रेण ब्रह्मज्ञानिनां परमैकान्तिनां या फर्मकाण्डाधिकार कोऽपि मन्यते । नहि वयमिदानीमपि परमभागवतोत्तमान् पण्डा. लानपि परमपूजनीयान् न मन्यामहे, परं त्विदमेवास्माकमनाक्यं ममा. पतितम् , यत्के या ब्रह्मज्ञानिनः के या नेति विनिर्णयकरणम् । म केवलमियं रीतिवैष्णवसम्प्रदाय एव,शैवसम्प्रदायेऽपि हि कारणयादगी यह एव भक्ताः शैवालयेषु पूज्यतयेदानीमपि संगृहीता वर्गरा एव । अदैतसम्पदायेऽपि हि नेदमसम्मतम् । विदितं हिशेफर विजयदर्शिनां सर्वेषाम्-यत् शङ्करभगवत्पादोऽपि फाइयां पण्यात स्यापि जात्या, ब्रह्मज्ञानित्वं तस्पायगत्यालिङ्गनमपि प्रकारेति ; तथापि हि तेपांजातिप्रामण्यं न कस्मिन्नपि सम्पदाये खोकृतमस्ति। ते दिन जातिवैष्णवाः, किन्तु धर्मवैष्णया एव । जातिवैष्णया हि सर्वथा स्मार्तानेय धर्माननुसरन्तो दृश्यन्ते। नहि दिव्यसंस्कारयनतो. ऽपि भागवताः फर्मठानां पुरत आगत्प ययमुत्तमा भयदपेक्षयेति, भवतामस्माकं च साम्यं वर्तत इति था, घेदाः सर्वेऽपि फेनपान पुरुषेण रनिता इति घा, मन्त्रा एच प्रमाणमिति पाऽन्यवेदानीन्तना इय व्ययहन्तः पूर्व फेऽपि वर्णसंकरस्य धर्मसंकरस्य पा सम्पादनमेय परमं धर्ममूरोकुर्वाणाः कदाप्यासन् । न हि पपं सनातनधर्मीया अपि तत्तत्संप्रदायपीठाधिपानां फेवल शारनपरतन्त्रतामेय स्वस्य परमस्तं मन्यमानानां च परमाथार्याणामुपदेशेन कस्यापि मतान्तर प्रविष्टस्यान्यस्य या शुदि क्रियमाणामपि पिम्दां मन्यामहे । नहि फैरपि पूर्वाचार्य: केपामपि भक्तिमार्ग प्रापितानां सहभोजनाधि- कारोऽपि दत्तः। श्रीवैष्णयसम्प्रदाये दीदानीमपि पहषु स्थलेषु माणः साकमपि पिना देवालयस्थानं तत्मसाई पाऽन्यत्र न ६ ·धर्मप्रदीपः [ जातिभेदस्य संघटनानिरोधिता सहभोजनादिकं दृश्यते। तथाच यदि केचन भक्तिमार्ग प्रति मतान्तरावलम्बिनोऽपि नेयाः, तहिं दीयतां सोऽधिकारो यथा. शास्त्र तत्तत्सम्प्रदायाधिपतिभिरेव । सर्वथा यदि हिन्दुसंघटनं धर्मपरिपालनार्थ केपि प्रार्थयन्ते, तर्हि केवलं तत्तदाचार्या एव निरपेक्षाः शास्त्रपक्षपातिनश्च शरणं प्राप्याः, नान्या कापि गतिरत्र वर्तत इति वयमुत्पश्यामः । डाक्टर कुरुत्तुकोटिस्तु म शास्त्रपरत- न्त्रतां मन्यते, न वा धर्माचार्योऽपि, इति विदितमिदं सर्वेषाम् । धर्मपरिपालनं च यदि प्रयोजनं नापेक्षन्ते संस्कारकम्मन्या:, पदि च लौकिकव्यवहारपरिस्थितिविशेपमेव काङ्क्षन्ति, तर्हि कामं प्रवर्तन्तां किमपि सम्पादयितुम् । इदं च तेषां सविधे सानुनयं निवेद्यते यत् स्वीयाः सिद्धान्ताः सर्वेऽपि शास्त्रारूढाः शास्त्र- सम्मता वेति न सन्दिग्धधर्ममतयः सनातनधर्मविश्वासिनः पामरा अन्ये वा योध्यन्ताम्, अत्र प्रसङ्ग इदमपि विचारणीयं समापतितम्-पत् वर्ण- सांकर्यस्य जातिव्यवस्थाभावस्यास्पृश्यस्पर्शव्यवस्थापनस्थ च हिन्दु- संघटनेन कः सम्बन्ध इति। न घस्पृश्यस्पर्शव्यवस्थापन संघटनोप- युक्तम् । उद्घष्यते हि सर्वैरपि माहम्मदादीनां विषये नास्माभिः स्पर्शास्पर्शविचारः नियते, चण्डालैस्तु स विचारः क्रियत इति महतीयं न्यूनताऽस्माकमिति । इदमपि चोपुष्यते-माहम्मदादि- भिर्बलात्कारेण समतं प्राप्यमाणानामस्मदीपानां रक्षणार्थ हिन्दु- संघटनं क्रियत इति । तत्र यदि स्पर्शास्पर्शाविचारो विशेषतः पार- परिक प्रेम संपादयेदिति सम्मतम्, तर्हि कथं माहम्मदानां भार- तीयानां च, येषामिदानों स्पर्शातर्शविचारस्तादृशो नास्ति, तेषां न परस्परं संघटनं संवृत्तम् ? कथं या तेषां सर्वेषां च परस्पर विरोधः ? एतेन-पूर्व कदापि तावदैकमत्यं जातिभेद आचारभेदश्च नासीदेव, दृश्यतां विश्वामित्र-यसिष्ठादिसंवाद इत्यादिशङ्कापि- ·- विश्वामित्रादिदृष्टान्तपरीक्षा] जातितत्त्वप्रकाशः ६७ परास्ता । विश्वामित्रादिकलहे हि न जातिभेदः कारणम्, किन्तु वसिष्ठस्य यद् बलमासीत् , तन विश्वामित्रस्यासीदिति इर्ष्यास्या- दिकमेव । नहि जातिमात्रेण वसिष्ठेन विश्वामित्रस्य पराजयः सम्पादितः, किन्तु तपोविशेषेणासादितब्रह्मपलविशेषेण । नहि वयमपि जातिमात्रेण ब्राह्मणमुत्कृष्टं वदामः, किन्तु जातिकोभयेनेति विश्वामित्रवत् यदि कोऽपि क्षत्रियो वाऽन्यो चा वर्ण: तपोविशेपमनुष्ठाय ब्रह्मर्पित्वं प्रात्स्यति, तर्हि मामोतु नाम । विश्वामित्रस्यापि सविध वसिष्ठेन न ब्राह्मण इति कृत्वा स्वस्योत्कर्षः प्रतिपादितः। विश्वामित्रादिकालेऽपि गुणकृतं ब्राह्म- ण्यमित्यादिकं मासीदेव ; अन्यथा कथं "ब्रह्मतेजो यलं यलम्" इति विश्वामित्रस्य वचनमुपपद्यत । गुणकृतमेव ब्राह्मण्यादिकं तदा प्यासीदिति कल्पनायां हि किमिति यहुसहस्रवत्सरपर्यन्तं तपो- विशेषो ब्रह्मर्पित्वसम्पादनार्थं कृतः । “शमो दमस्तपः शौचम्" इत्यादिवचनोक्ता हि गुणविशेपा विश्वामित्रस्य वसिष्ठदर्शनकाले- ऽप्यासन्नेव । नहि लोभविशेषः कश्चन सक्षात इत्येतावता तत्का- लमाने न ब्राह्मणत्वमिति कल्पना सम्भवति । वसिप्ठेनापि हि फामधेनुरक्षणार्थ विश्वामित्रेण साकं युद्धं कृतमेव, इति वसिष्ठस्यापि कथं न क्षत्रियत्वम् ? तथाच क्षत्रियत्वावस्थायामेव शक्ति- विशेपो विश्वामित्रेण वसिष्ठेऽनुभूत इति "ब्रह्मतेजो पलं पलम्" इति पचनमनुपपन्नमेव गुणकर्मकृतत्वे ब्राह्मणत्य-क्षत्रियत्वादीनां स्यात, इति गुण-कृतं ब्राह्मण्यमिति यादे वसिष्ठ-विश्वामित्रादिसं पादो नावलम्बतामहति । वस्तुतस्तु विश्वामित्रस्यापि ब्रह्मपित्यमेव प्राप्तम्, न घालणजातिः। व्यवस्थापितं हि भाकौस्तुभे खण्ड- देवाचार्यैरपि विश्वामित्रादीनामपि हि न ब्राह्मण्यजातिः, किन्तु प्रायलमात्रनिप्पत्तिरिति । विदितमिदं सर्वेपाम्-चातुर्वर्ण्यव्यय- स्थेयं रामायणकालेऽन्यवर्तत-इति । अन्यथा हि कयं तपोविशेष- " ·६८ धर्मप्रदीपः [विश्वामिनादिदष्टान्नपरीक्षा मनुतिष्ठतः शम्यूकनाम्नः शुद्रस्य शिरश्छेदनं भगवता श्रीराम- चन्द्रेण सम्पादितमुपपद्यत ? तथाच तत्र तत्र स्पर्धा विशेषादिक भिन्नजातीयानां यत् दृश्यते, तत्र न जातिभेदः फारणम् , किन्त्वस्यादिकमन्यदेव कारणम् । तवामयादिकमिदानीमपि यदि सवैः परित्यज्यते, तहिं जातिभेदादिपरिपालनं कथमपि न दोपाय भविता, प्रत्युत गुणायैव भविता । अन्यथा हि सर्वपामेकजाती पत्वेऽविद्यमाने चोच-नीचभावे कथं वा लोकव्यवहारोऽपि निरुद्यत । वस्तुतस्तु न वयं जातिभेदप्रयुक्तमाचारभेदप्रयुक्त योच-नीच- भावमैहिकेषु व्यवहारेपु समादरणीयं पश्यामः, किन्तु पारलौकिक- व्यवहारप्वेय। अन्न च पिना शास्त्रं नान्पा कापि गतिर्यर्तत इति पूर्वमेव विवेचितम् । वेदे हि कुनयन वर्णदयस्य कुवचन वर्णप्रयस्य कुत्र चनकस्य पर्णस्य च दर्शनेन हीदं स्पष्टमवगम्यते-पचातुर्वर्ण्य वेदकालेऽप्यासीदिति । यथाय मन्त्रसाधरत्वेनैवर्पित्वम् , न तु मन्त्ररचयितृत्वेन, तथाऽन्यत्र व्यस्तम् । पुराणादिपु एको वर्ण असोत् , इत्यादि प्पवहारो हि सध्या- रम्भकालाभिप्राय एव । सृष्टयारम्भकाले हि प्रामणा मानसा एप एष्टा इति हि न दोपः । यथाच मानसानामपि दक्षादीनां वामपं प्रामणमातापितृकत्यामावेऽप्युपपचते, तथा कुसुमासल्यादिषु विवेचितम् । एतेन क्षत्रियवंशे विश्वामित्रादीनां मारमणादीना. मुत्पत्तिरपि व्याख्याता। महर्षीणां मन्यमभाषसमीचीनसंकल्पविशेषोऽपि जातिपरि- धर्नने पर्याप्त एव । विश्वामित्रतामण्येऽपि प्राचीफमहः संकल्प. विशेष एव कारणमिति महाभारत एव व्यताम् । येषां तु महर्पि- संकल्पविशेष विनापि प्रारमप्यमिति प्रसिद्धम् , तन मन ब्राह्मण्यपदेन वेदसमूहावाप्तिरव विवश्यते। ध्यतं चैतन्महाभारते भाष्टिंपेगोपान्याने । उपरिटाय स्पष्टं भविष्यति ।कर्तुमर्नुमन्यथा ·६६ आचारपरिवर्तनायोगः] जातितत्त्वप्रकाशः कर्तु हि येषां शक्ति त एव स्वीयजातेरन्यजातेयं परिवर्तनसमर्थाः, न तु शान्त्यादिसाधारणगुणमानविशेपविशिष्टाः। शान्त्यादिक हि साधारणो धर्मः सर्वेपामपि वर्णानामिति प्रथम कदापि विना जातिभेदमवस्थानं नासीदेव, इति कथं या वर्गभेदकल्पनाप्यार्याणां पूर्व जातिभेदाभाचं गमयति। अयं भायः-पुराणे खल्वेक एव वर्ण आसीदित्यादिकमुच्यते, नतु वेदे । नव्यमते हि पुराणं त्वतिन नवीनमैतरेयग्रामणादिष्पनिपत्सु ब्राह्मणान्तरेषु चोपलभ्यमानं जातिभेदं कथं वा बाधेत ? सर्वथातु न जातिभेदो वैमत्यकारणमा- सीत् , किन्तुकृत्यादिव्यवस्थानुगुणात्वाकमत्यकारणमेवासीदिति सिद्धम् । अत एव सर्वैरपि पूर्वाचार्जातिभेदाबाधेनैव पृत्तिव्यव- स्थादिकं सर्वमपि सम्पादितम् , नु तु तयाधेनेति जातिभेद- विनाशो महतेऽनर्थाय स्यादिति तत्परिपालनमेव युक्तम् । सम्मतमिदं समाजसौकर्याय वर्गशो विभागः परिकल्पित इति, वर्गशो विभागश्च न चैमत्यकारणमिति च नव्यानाम् । तन्न नवीन कल्प्यमानो वर्गशो विभागो पदि न पैमत्यकारणं भवति, तर्हि कथं खभावसिद्धो जातिविभागस्तत्कारणं स्पादिति सर्व एच विवेचयन्तु। यथाहि नवीनमते तिव्यवस्था न नियता, वर्ग- व्यवस्थायामपि स्वीयमातापितृवर्गत्तिसम्पादनाशक्ती इत्यन्तर- स्वीकरणं न दोपाय, एवं जातिभेदव्यवस्थावादिनामपि मते स्वजातियोग्यवृत्यशक्ती मृत्यन्तरस्त्रीकरणमपि न दोषायेति जाति- भेदानुसारेण वृत्तिविशेषव्यवस्थापनं नानुपपन्नम् । आपदि धृत्यन्तरस्वीकरणेन जीवननिर्वाहः कथमपि क्रियताम् । पारलौफिकफलधर्माणामनुष्ठानं तु यथावदेव कथं न सम्पादयितुं योग्यम् ? पारलौकिकं फलं न कस्यापि प्रत्यक्षमिति यथाशास्त्रमेव तत्र व्यवस्था सम्पादनीयेति कथं घाऽऽचारपरिवर्तन- मपि योग्यं भवति । तथाच घृत्त्यैश्यसम्पादनेऽपि यद्यपि न दोप- ·धर्मप्रदीपः (जातिबिभागम्याधुनातनत्वनिरासः सम्भावना, फलस्य तदानीमेव सम्भवात्, आचारैक्यसम्पादने तु कथं न दोपः? को वाऽचाराणामधिकारिव्यवस्था विनापि फला- घानशक्तिर्भविष्यतीति सुदृढ़ वतुं पारयति । हेतुवादेनास्मदीय- सनातनधर्माव्यवस्थादिसम्पादनार्धं यहुभिः प्रयतिनं मागपीति सर्वविदितमिदम्। नहि केनाप्यद्य यावत् धर्मश्रद्धा भारतीयानां पहूनां विनाशिता। सर्वथा तु जातिव्यवस्थेयमत्यन्तमेव गुणायैव भवति । उपपादितं भगवतापि-संकरो नरकायैव कुलमानां फुलस्यचे"ति। एतेन-वर्गाणां जातिस्वरूपत्वेन विभागानन्तरमेव शूद्रा- भार्यादिनिपेप इत्यायपि-परास्तम् । किमिति या वर्गाणां जाति- रूपेण परिणामः कल्पितः १ तदपि यदि समाजसीकर्यार्धम्, तर्हि कार्य या तत्सौकर्य जातिभेदविनाशनेनेदानी सम्पादयिप्यते । एतेन पूर्व वर्गाः खलु समाजसौकर्यार्थ श्रमविभागाथै परिकल्पिता अय. नन्तरं जातिरूपेण विपरिणामिता:, लोकेऽपि किंचित्कालपर्यन्तं कस्मिंश्चित्कार्ये नियुक्तस्ततोऽपि तत्कार्यकारित्वात्तत्त्वेनैवात्मानं मन्यते, आचारभेदश्य फार्यानुसारेणानन्तरं भवत्येय। एवं जीवि- कानियमोऽपि । एवं चैते सर्वेऽपि भेदास्समागसोकर्यार्धमेव परि- कल्पिताः, न तेषां जातित्वं पृथर सिद्वत्येवेतीतिहासं पर्यालोचयतां सिद्धान्त इति शहापि-परास्ता। अत्र श्रमविभागाध वर्णविभागा ब्रामणेव सम्पादिताः एष्टिसमये इति प्राचीनमतम् , नयीनानां तु भारतवर्षागमनानन्तरं से सम्पादिता इति। अत्र चेदमेव पर- प्यम्-पदार्गाणां भारतवांगमनात् पूर्व वेदकालतः पूर्वमा विभागो नास्तीति भारतदेशागमनानन्नामैगाय विभागः कल्पित

·~
जातिविभागानादित्ये प्रमाणम् ] जातितत्त्वप्रकाशः
मनोरथकल्पितेनाकाशमण्डपेन तु किं वा कार्य भविष्यतीति न
चयं जानीमः ।
पुराणेपु तु सृष्टिकाल एव जातिविभागा पृत्तिविभागाश्च
कल्पिता इति स्पष्टमेव प्रतिपाद्यते। तद्यथा--ब्रह्माण्डपुराणेऽनु-
पलपादे ३१ तमेऽध्याये-
"भाविनोऽर्धस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत ।
प्रवृत्ते ते ततस्तस्मिन् पूते कृतयुगे तु वै ॥
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तथा ।
तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च ॥
सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।
घ्राह्म-क्षत्र-विशः शूद्रा बीजार्थ ये स्मृता इह ॥
कलिजः सह ते सन्ति निविंशेपास्तदाऽभवन् ।
तेपां सप्तर्पयो धर्म कथयन्तीतरेपु च ॥
वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रोतः स्मार्तो विधा तु सः ।
ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते ॥
श्रोते स्मार्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्पिदर्शिते।
केचिद्धर्मव्ययस्था तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्"॥इति ।
अनुपङ्गपादे सप्तमाध्यायेऽपि-
"ये धै परिग्रहीतारस्तासामासन बलीयसः ।
इतरेषां कृतवाणान स्थापयामास क्षत्रियान् ॥
उपतिष्ठन्ति तावन्तो यावन्तो निर्मितास्तथा।
सत्यं ब्रूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्राह्मणास्तु ताः॥
ये चान्ये ह्ययलास्तेषां संरक्षाकर्मणि स्थिताः ।
फ्रीतानि नाशयन्ति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः ।।
वैश्यानित्येव तान् माहुः कोनाशान् पृत्तिसाधकान् ।
ये वान्तश्च द्वन्तश्च परिचर्यासु ये रताः॥

·धर्मप्रदीपः ७२ [जातिविभागानादित्वे प्रमाणम निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शुद्वांस्तानब्रवीत्तु सः । तेषां कर्माणि धर्माश्च ब्रह्मा तु व्यधात् प्रभुः ॥ संस्थित्यां तु कृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तेन वै। पुनः प्रजास्तु ता मोहात् धर्म तं नाप्यपालयन् ॥ वर्णधमैश्च जीवन्त्यो ध्यरुद्वयन्त परस्परम् । व्रत्मा बुध्वा तु तत्सर्व याथातथ्येन स प्रभुः ॥ क्षत्रियाणां पलं दण्डं युद्धमाजीव्यमादिशत् । याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम् ।। ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येतान्यथादिशत् । पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषि चैव विशां दी। शिल्पान् जीवभृतां चैव शुद्रागां व्यद्धात् पुनः । सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्म-क्षत्र-विशां पुनः ॥ यजनाध्ययने दानं सामान्यानोतरेषु तु। कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेपामिह परस्परम् ॥ तेषां लोकान्तरे मूर्ध्नि स्थानानि विघे पुनः । प्राजापत्यं दिजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् ॥ स्थानमैन्द्र क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलापिनाम् । वैश्यानां मारतं स्थानं स्व-स्वकोपजीविनाम् ॥ गान्धर्व शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् । स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम् ॥ संस्थित्यां तु कृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् । वर्णास्तु दण्डभयतः स्वे स्वे वर्णे व्यवस्थिताः ॥ तेन स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामासचाश्रमान् ॥" इत्यादि। एतैश्च वचनैरिदपष्टमवगम्यते-वर्णव्यवस्था, जीविकाव्यप- स्था, परलोके स्थानव्यवस्था, ऐकमत्या साधारणधर्मव्यवस्था च ब्रह्मणैव सृष्ट्यादावेव सम्पादिता। यथावत्स्वस्वधर्मापरि- ·७३ । आतिभेदवैमत्यनिदानता] जातितत्त्वप्रकाश पालनमेव परस्परमत्यनिमित्तमिति। अत एव साधारणधर्मों पदेशः सर्वस्मृति-पुराणेतिहासेषु दृश्यमान उपपद्यते। विशेषधर्मा- णामितरेतरानधिकारिकत्वेऽपि साधारणधर्मसाम्येन कथं वा सर्वेषां नैकमत्यं भवति ? नहि केनापि सर्वेषां सर्वात्मना साम्य- मापादयितुं शक्यते । सर्वसाधारणधर्मोपदेश एच खल्वैकमत्य- साधनम् । तत्तत्कर्माधीनसुखचिशेपादिकमितरस्य सञ्जातं दृष्ट्वा यदि कोऽप्यसूयया विदिष्यात्, तर्हि कथं वा तत्रैकमत्यं सम्पादयितुं शक्येत ? तथाच जातिभेदोऽयमनादिसिदो न वैमत्यकारणम्, प्रत्युत स एवैकमत्यकारणमिति सिद्धम् । अङ्गीफ्रियते चैतदैतिहासिकैरपि जीविकाभेदादिक समाजसौकर्यामिति । इदमेव तेषां विप्रतिपन्नम्-पत् जाति- पदप्रयोगो नानादिरिति । अवास्माकमिदमेव वक्तव्यम्-यद् नामभेदे यदि विवादः,तय किश्चित्करोऽयं विषयः । वर्णभेदस्पानादि- सिद्धत्वं यद्येतिहासिकानामपि सम्मतम्, तर्हि घयमिदमेव निवे. दपाम:-यत् पर्णशब्दो घस्माभिर्जातिविशेपवाचकत्वेनैव मन्यते, न तु जातिसामान्यवाचकत्येन । व्यक्तं चैतत्कायस्थप्रदीपादो। व्यक्तं चैतदुमामहेश्वरसंवादे महाभारते विवेचितम् । ययनानि चानापेक्षितान्युत्तरत्र स्पष्टीभविष्यन्ति । सत्यं ब्रह्म- क्षत्र-विट्-शूद्राणां नावयवभेदः समस्ति, तथापि न जाक्य सम्भवति । महि सर्वे पामवयवसाम्येन सर्षपुत्रत्वं सर्वपितृत्वं या सम्भवति । अयमस्य पुत्रोऽयमस्य पुत्र इति भेदे हि नावययभेदः कारणम्, किन्तु व्यवहारमात्रमिति तु सर्वसम्मतमिदम् । अनेन च न्यायेनेदमपि सिद्धभवति-पत् कस्मिंश्चन समुदाये ब्राह्मणत्वेन प्रसिद्ध पुत्रत्यादिना सञातानां ब्राह्मणत्वम् , अन्येषां क्षत्रियत्वा- दिकमिति व्यपदेशे न कोऽपि विरोधः । अस्मिन् प्रसङ्गे प्रकरणपश्चिातः कानिचन वाक्यानि सर्वे ·धर्मप्रदीप: [जातिभेदस्वाभाविकता पुरतः स्पष्टप्रत्तिपत्यर्थमुपन्यस्यन्ते। तद्यथा -"अनयैव दिशा ब्राह्मणत्वादिजातिरपि निवारिता। नहि नानास्त्रीपुरुषव्यक्तिषु पुरुषत्वार्थान्तरभूतमेकमाकारमात्मसात्कुर्वती मतिराविर्भवति । नहि क्षत्रियादिभ्यो व्यावर्तमानं सफलबाह्मणेष्वनुवर्तमानमेक- माकारमतिचिरमनुसन्दघतोऽपि घुध्यन्ते । यदप्याहुः-पद्यप्या- पातसंजातया बुद्ध्या ब्राह्मण्यं नावसीयते; तथापि ब्राह्मण- मातापितसम्बन्धानुसन्धानप्रभवायां वुद्वौ तचकास्तीति, तपि स्वमानसविसंवादि। अनुसन्धानोऽपि मातापितृसम्बन्धं को जात्वेकमाकारमवयोद्ध' शक्नोति ? नन्येवं वह्ववहीनम् । किन्नि- बन्धनो हि तदानीमाहवनीयादिसाध्यकर्मसु केपाश्चिदधिकारो मान्येपामिति ? किन्निवन्धमा च ब्राह्मणादिशब्दस्य प्रवृत्तिव्य. वस्था ? अत्रोच्यते--अनादी संसारे जन्म-जनकभायेन व्यवस्थिताः काश्चित् पुरुषसन्ततयः सन्ति । तासामन्योन्यव्यतिरेकजाताः स्नो'व्यक्तयो ब्राह्मणशब्दवाच्याः । अनिदम्पयमतया च सन्ततः सर्वेषां तत्सन्ततिपतितत्वात्सिद्वा ब्रामणपदवाच्यता। तेन सन्ततिविशेषमभवत्यमेव ब्राह्मणशन्दप्रवृत्तायुपाधिः । तत्प्रभवाना- मेव तत्कर्मस्वधिकार इति न किश्चिदयहीनम् । के पुनस्ते सन्तति- विशेषाः, न ते परिगणय्य निर्देष्टुं शक्यन्ते, किन्तु लोकत एव प्रसिद्धाः प्रत्येतव्याः। तथाच तबन्यत्वेऽचगते ब्राह्मणशब्दं प्रयुञ्जते लोकाः,"-इत्यादि । अनेन चेदं स्पष्टमयगम्यते यदेतत्पुत्रत्यादिकमिव ब्राह्मणत्व. मपि नानुगत आकारविशेषः सर्वाचपोषयोग्यो यद्यपि, तथाप्यचं ब्राह्मणोऽयं क्षत्रिय इति सन्ततिविशेषाभवत्वादिना निर्णतुं शक्यन एवेति । प्यान विशेष:-पदधुनातना वर्गविशेपं परिकल्प्य तेपां ब्राह्मणादिव्यपदेशं पल्पयन्ति, शालिकनाथस्तु वर्गमित्र तत्र ब्राह्मणपदव्यपदेशमप्यमादिसिदं मन्यते। अयमपरो विशेष:-- ·जात्यस्वाभाविकतापक्षः] जातितत्त्वप्रकाशः यदधुनातनानां मते वर्गपरिवर्तनं योग्यम् , शालिकनाथमते न तत्परिवर्तनं योग्यमिति। किमत्र युक्तम् ? शालिकनाथमतमेव युक्तम् । न ह्यन्यथा समाजसौकर्यमपि सम्भवतीति तु पूर्वमेव सूचितम् । सन्ततिविशेषजन्यानां च तेषां सन्ततिविशेपान्तर्भा- वार्थ संस्कारभेदाः शास्त्रेषु विहिताः। तादृशसंस्कारं विना तु न ब्राह्मणादिसन्ततावन्तर्भाव इत्यभिप्रायेणैव 'जन्मना जायते शवः' 'कर्मणा जायते दिजः' इत्यादीनि वचनानि प्रवृत्तानि । नहि वयमपि संस्कार विशेषैाह्मण्यं जायत इति वदामः, किन्तु विद्य- मानं ग्रामण्यमभिव्यज्यत इति । अत एवोपनयनादीनां संस्का- रशब्देन व्यपदेशः । विद्यमानयोग्यताभिव्यञ्जकमेव खलु संस्कार- कर्म भवति । अत एव घर्षणादिकमादस्य संस्कारकर्मे ति व्यपदेशः। एतेन-सन्तत्यन्तरजन्यानामप्युपनयनादिना ब्राह्मण्यादिक- मिति वादोऽपि-परास्तः। नहि घर्पणादिकमादर्शस्येव लोटा- देरपि संस्कारकर्म भवति। अनार्य निष्कर्षः जन्ममात्रेण ब्राम- ण्यम् , फर्मणा तु वर्णत्वमिति । पत्तु-"अनार्यता निष्ठुरता क्रूरता निष्क्रियात्मता पुरुपं व्यक्षयन्तीह लोके कलुपयोनिजम् ॥ पिश्यं वा भजते शीलं मातुर्योभयमेव च । न कथञ्चन दुर्योनिः प्रकृति स्वां नियच्छति ॥ कुले महति जातस्य यस्य स्थावर्णसंकरः । संभवत्येव तच्छोलं मरोऽल्पमपि वा रहु । शुदायां ब्राह्मणाबातः श्रेयसा चेत्प्रजायते । अश्रेयान श्रेयसी जाति गच्छत्यासतमाथुगात् ॥ शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रिपाबातमेवं तु विद्यादैश्यात्तथैव च ॥ अनार्यायां समुत्पन्नो ब्राह्मणात्तु यदृच्छया। - ·૭૬ धर्मप्रदीपः [जात्यस्वाभाविकतानिरासः ब्राह्मण्यामप्यनार्यात्तु श्रेयस्त्वं क्वेति चेत् भवेत् ॥ जातो नार्यामना यामार्यादार्यो भवेद् गुणैः । जातोऽप्यानार्यादा यामनार्य इति निश्चयः ।। यस्माद् पोजप्रभावेण तिर्यञ्च ऋपयोऽभवन् । पूजिताश्च प्रशस्ताश्च तस्माद् वीजं प्रशस्यते ॥" इति शीलादिनिर्णेयं व्राह्मणत्वादिकमित्युक्तम् ; तदिदं यत्र मातापितृविनिर्णयो नास्ति, पत्र या संकरजातित्वनिर्णयो वर्तते, तद्विषयमेव । अत एव- "वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुपयोनिजम् । आर्यरूपमियानार्य कर्मभिः स्वैविभावयेत् ॥" इत्युपक्रम उपपद्यते। अत्रोक्तानां वचनानामुपन्यासेनेदमपि सूच्यते-संकर- जातानामपि केषाञ्चन पितृब्राह्मणत्वादिना ब्राह्मणत्वादिकं भव- तीति यद्विवेचितम्-तदिदं सप्तमयुगमारभ्यैव, नतु प्रथमजन्मार- भ्यापि । तदुक्तम्-आसप्तमायुगात्, इति । तथाच कुम्भजाता. दीनां विश्वामित्रादीनां च गुणतः प्रशस्तत्वेऽपि ब्राह्मण्यं तत्कन्या- परम्परायां षष्ठ्यामुत्पन्नत्यैव जातिब्राह्मणत्वेन सर्वव्राह्मणकर्माधि- कारः । कुम्भजातादीनां तु स्वपित्रनुग्रहविशेषेण सर्वविद्यास्फुरण- मेवेति ब्राह्मणजातित्वं तेषां नास्त्येवेति। एतदेवाभिप्रेत्य खण्ड- देवाचार्यैरपि विश्वामित्रादीनां न प्रात्मणजातित्वमिति विवेचि- तम् । एतेन-"शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैव शूदताम्" इति मनुवचनमपि-व्याख्यातम् । इदं हि वचनं 'अश्रेयान् श्रेयसी जाति गच्छत्यासप्तमायुगात्" इति वचनानन्तरमेव प्रवृत्तमिति न भिन्नजातीयमातापितृकाणां तस्मिन्नेव जन्मनि ब्राह्मणत्वादि- परमित्यकामेनाप्यूरीकरणीयम् । एतेन-व्यासाद्योऽपि-व्या- ल्याताः। सर्वथा तु जातिपरिर्वतनमिदं न कथमपि सम्भवति । .

·स प्रवरमध्ये क्षत्रियसत्त्वनिरासः ] आतितत्त्वप्रकाशः अत्र केचन मन्यन्ते-राजन्यानां पितृपितामहम पितामहत्वं स्वीकर्तव्यम् गोत्रपुरुषस्योत प्रवरणम् ? साधे गोत्रपुरुषस्य ब्राह्म- णत्वे तन्निरूपितपित्रादित्वं राजन्ये स्यात् । द्वितीये जातिपरिवर्त- नानङ्गीकारे कथं क्षत्रियाणां प्रवरणं नाम ! तन्त्र ज्ञायते जातिपरि- वर्तनेन क्षत्रिया अपि ब्राह्मणाः संवृत्ता इति । अत एव घायुपुराणे- "दायादश्चापि गर्गस्य शिनिवद्वाद् यभूव ह । स्मृताश्च ते ततो गार्याः क्षत्रोपेता द्विजातयः ।। मुद्गलस्यापि मौद्गल्याः क्षोपेता विजातयः । एते धङ्गिरसः पक्षे संश्रिताः कण्वमुद्गलाः ।। तस्यामुत्पादयामास मान्धाता भीन् सुतान् प्रभुः । पुरुकुत्समम्बरीपं मुचुकुन्दं च विश्रुतम् ॥ अम्बरीपस्य दायादो यौवनावः परः स्मृतः । हारीतो यौवनाश्वस्प हारीताः शूरयः स्मृताः ।। एते धादिरसा पुत्राः क्षत्रोपेता विजातयः॥" इति । अन च क्षत्रोपेता दिजातय इति पदाभ्यां क्षत्रिया ब्रह्म- कर्मयुक्ता इत्येवार्थः प्रतीयते, न तु सकरजातीया इति; क्षत्रवंशस्य प्रकृतित्वात् । एवमेव खलु तेषां प्रवरणं सङ्गच्छते; अन्यथा तद- सङ्गतं स्यात् । एयन क्षत्रियवंशसम्भूतस्यापि ब्रामण्यं पूर्व सुलभ. मासीदेव । विश्वामित्रतत्र सष्टतया दृष्टान्तः । किच ऋपमदेवस्य पुत्रशते एकाशीतिपुत्राणां ब्राह्मण्यम् , नवानां श्रमणत्वमित्यायपि ज्ञेयम् । किमधिकलेखनेन । सर्वथा पूर्व जात्यमाय एवासोत् , इदानीं तु जातिपरिवर्तनमयइपमपेक्ष्यते । केवलं चतुधिवर्गकिरण- मनादि, तदेव पुनरपि स्थापनीयम्, नापजातिवर्गादिकमित्यलम- पिकलेखनेनेति ॥ सन्न केचित् प्रतिवदन्तिन प्रवरमध्ये कस्यापि क्षत्रियस्य ·धमप्रदीपः [प्रवराणां गोनापत्यनाभावः निवेशः । अम्बरीप-यौवनाश्वयोरप्यत्र ब्राह्मणयोरेव ग्रहणम् । नाम- साम्यमात्रेण हि कथं क्षत्रियस्दैवान ग्रहणमुपपद्यते। अत एव- "ऐलायाः पुरूरवाश्च क्षत्रियाः। तेषां गोत्रं मनुः। विश्वराः मन्वै- लपौरूरवसेति। धेश्या भालन्दनादयः। तेषां गोनं भलन्दनः । भालन्दन-सम-मांकीलेति होता। तत्र दिविधाः क्षत्रियाः । केचि- द्विद्यमानमन्त्रदृशः स्खीयानेय प्रवरान् प्रवृणीरन , केचिदविद्यमान- मन्त्रदृशः पुरोहितप्रवरान् प्रचणीरन् । स्वीयप्रवरसत्त्वेऽपि स्वस्वपुरो- हितगोत्रप्रवरपक्ष एव मिताक्षरा-मेधातिथिप्रभृतिभिराश्रितः। आपस्तम्बेनापि पक्षद्वयमुत्तवा स्वपुरोहितप्रवरोऽस्त्येव न्यायेनेति । अयं भाव:-मन्वादिपु गोत्र-प्रवरलक्षणाभावः । अगस्त्याष्टमसप्त- पणां ब्राह्मणत्वेन तद्पत्यत्वाभावात् क्षत्रिय-वैश्ययोगोत्रत्याभावात् सप्रवरत्वस्य सुतरामभावः । नापि सर्वे मन्त्रकृत इति। तस्मात् सर्वैः क्षत्रियैर्वेश्यैर्वा घरणीयः पुरोहित उपात्तः, तगोत्रप्रवरैरेव तेषां कर्मानुष्ठानं विवाहाविवाही चेति" वीरमित्रोदयकृता प्रवरव्यव- स्थोपपद्यते ; मन्यथा हि मन्वादिगोत्रप्रवरस्यापि भवन्मतरीत्या सम्भवात् कथमुक्ता व्यवस्थोपपद्येत ? वयं तु पश्यामः-पूर्वोक्तवायु- पुराणे दायादत्वं क्षत्रियाणामपि यदर्णितम् , तदिदं विद्याकृत- वंशीयत्वमादायाप्युपपद्यते। अत एव–'एते घङ्गिरसः पक्ष संश्रिताः' इति वचनमुपपद्यते। तथाय प्रवरकोटिव्यवहारः क्षत्रिया- णामपि न जन्मना चातुर्वर्ण्यसिद्धान्तविरोधीति । अयं भावा-गोत्रसम्बन्धो हि तद्पत्यपरम्पराप्रवेशेन । प्रवराणां तु न गोत्रापत्यत्वमपेक्षितम् । मन्त्रदर्शनमात्रेण खलु प्रवर- त्वम् । तथाच विश्वामित्रदृष्टस्य तत्साधितस्य वा मन्त्रस्य शुन:- शेफादिभिरपि साधनात्तदनपत्यस्यापि शुनाशेफस्य यथा तत्प्रवर- प्रवेशः, व्यक्तं चैतच्छ्रीमद्भागवतादौ, एवमम्परीपादिभिरपि हरितदृष्टस्य तत्साधितस्य वा दर्शनं साधनं वा कृतमिति प्रवरत्वं ·७४ जातेगुणपतयशङ्का ] जातितत्त्वप्रकाश नानुपपन्नम् । सर्वथा तु क्षत्रियागामएि प्रवरप्रवेशानुपपत्या न ब्राह्मणानामपि क्षत्रियाः क्षत्रियाणामपि ब्राह्मणाश्च पुना भवन्तीति कल्पनं सम्भवतीति ब्राह्मणादिमातापितृकत्वेनैव ब्राह्मण्यादिक- मित्यगीकारे न कोऽपि विरोधः । यत्तु-गोत्रत्वेन परिगणिताः केचिदृपय एव गोत्रसम्बन्धिनः पितृपुत्रपौवक्रमेणावस्थिताः प्रवरा इति वर्णितम् , नायं नियमः, किन्तूत्सर्गः। अन्यथा हि पहुपु प्रवरभेदाम्नानं कथमपि नोपपद्यते । गोत्रैक्ये प्रवरैक्ये च चिथाहनिषेधार्थ खल्वप्तमानार्पगोत्रजामिति वर्णितम् । तत्र यदि गोत्रसम्बन्धिनां पितृपुत्रपौत्रादीनामेव प्रवरत्वम्, तर्हि समानगो- वामित्यनेनैवेष्टसिद्धथा व्यर्थ समानप्रवराया अपि निषेधनमिति हि सर्वविदित मिदम् । सर्वथा च भिन्नजातीयानामपि प्रयरमवेशो न चातुर्वर्ण्यमव्यवस्थितं गमयतीति सिद्धम्। अस्तु वा क्षत्रियाणा- मम्परीपादीनां गर्गादिमहर्पिसङ्कल्पविशेपेण ब्रामण्यमासीदिति, नहि तावताऽस्मदादिसङ्कल्पविशेषेण जातिपरिवर्तन सम्भवति । एतेन-"यवीयांस एकाशीतिर्जायन्तेयाः पितुरादेशकरा महासत्य- शालिनो महाश्रोत्रिया यज्ञशीलाः कर्मविशुद्धा ब्राह्मणा यभूवुः" इति श्रीमहपभयोगिपुत्राणां कर्मणा ब्रामण्यप्रतिपादकं श्रीभाग- वतवाक्यमपि व्याख्यातम् ; भगवदिच्छाया अपर्यनुयोज्यत्वात् । अयमत्राक्षेपसंग्रहः-जाति: गुणकर्मावलम्बिन्येवाभिमेयते शास्त्रण। अत एवोक्तं भगवता गीतासु “चातुर्वण्र्य मया सृष्टं गुणकर्म विभागशः' इति । चत्वारो ब्राह्मणक्षत्रविट्शदा इत्येते वर्णाश्चातुर्वण्र्यम् । एतच्च मया भगवता गुणकर्मविभागानु- रोधेन सृष्टम् इति । यदि हि नाभविष्यदभिप्रेतं गुणकर्मावलम्बित्वं वर्णव्यवस्थायाः, तदा नेयमभ्ययास्यत भगवता वासुदेवेन 'गुणकर्मविभागशः' इति । अत्रैव:परे प्रत्यवतिष्ठेरन् 'मनु भो यदि गुणकर्मावलम्बि ·- धर्मप्रदीपः [आ-गु-शङ्कासमहः न्येव वर्णव्यवस्थेति सिद्धान्त्येत, तदा "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत्" इत्यादयः श्रुतयो व्याकुप्येयुः । एतासु हि परमात्मनो मुखादिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिः श्रूयते । इति अन्नोच्यते-अर्वाचीनं किल पौरुषं सूक्त कैश्चिदुदरम्भरिभि- ब्राह्मणैरेव परस्ताहग्वेदे विनिवेशितम् । अतो नैतत्प्रमाणपदवीमा. रो, प्रभवति। न हि पौरुष सूक्तमेकमपहायान्यत्र फापि वेद- पचने ब्राह्मणादीनां ब्रह्मणो मुखादिजन्यत्वमुच्यते, यदिरोधापात. भिया गीतावचने (चातुर्वण्र्यं मया सृष्टम् ) इत्यत्र अर्थान्तरं कल्प- नीयं स्यात् । अतश्च सुस्थिरं गुणकर्मावलम्पित्वं वर्णव्यवस्थाया इति। अनेयं स्वत एव शङ्का समुदेति-यदि गुणकर्मावलम्पिनी वर्णव्यवस्थेत्येप एव द्रढीयान्सिद्वान्ता, तदा का गतिः स्मृतिग्रन्था- माम् ? इति, अत्र चूमः । निर्मूलानि किलैतानि स्मृतियचनानि । न घन मूलभूतं किमपि श्रुतिवचनमुपलब्धमिति । यत्र च नास्ति मूलं श्रुतिवचनम् , नेपा स्मृतिः प्रमाणम् । वेदवचनानुरोधेनैव हि प्रामाण्यमस्याः स्वीकरणीयम्। तच तदैव झायेत, पदा मूलभूतं श्रुति- पवनमुपलभ्येत । न चैतमुपलब्धम् । अतो नेपा प्रमाणम् इति। ननु भोः । यदि न दृष्टं मूलभूतं श्रुतिवचनम् , तदा कल्प्य. तामेतत् अविरोधात् । न हि ब्राह्मणादीनां ब्रह्मणो मुखादिजन्य- तापा विरोधिनी काचिदपि श्रुति: संदृष्टा । श्रुतिवचनेनाविरोधे तु स्मृतेर्मूलभूता श्रुतिः कल्पनीयत्याहुः शास्त्रकृतः । तथाहि जैमिनि: 'विरोधे त्वनपेक्षं स्यात् असति धनुमानम्' इति सूत्रया- मास । अस्यायमर्थ:-विरोधे, श्रुतिस्मृत्योः परस्सर विरुद्धत्वे स्मृतिवचनमनपेक्षं त्याज्यं स्यात्, असति पुनर्षिरोधे नसत्त्याज्यम् , किन्तु मूलभूतस्प श्रुतिवचनस्पानुमानमेव करणीयम् --इति । भहा- चार्या अपि 'सम्भाव्यवेदमूलत्वात् स्मृतीनां मानतोचिता' इति मूलभूतो घेदः सम्भावनीय इत्येवाचक्षत इति ।

·८१
।
आतेर्गुणातत्वशङ्कासंमदः ] आतितत्त्वप्रकाशः
सोऽयं केषांचिदादो न न्याय्यः। यदि हि तत्र तत्रानुप-
लन् श्रुतिवचनं कल्पनीयम्, तदा सर्वेपामप्याचाराणामनाचाराणां
च प्रामाण्यं दुर्वारं स्यात् । सर्वत्रापि हि शक्येत श्रुतिवचनं प्रकल्प-
पितुमिति । न चैतयुक्तम् । यदि चात्र मूलमभविष्यत तदा तदेतद्-
ध्यागस्यत । विद्यन्ते खद्यापि साहाः समग्रा बेदा इति । तत्र धानु-
पलब्धं वचनं न शक्यते कल्पयितुं प्रामाणिकैः । अत एव च निर्म
लत्वादप्रमाणं ब्राह्मणाद्युत्पत्तिप्रतिपादिकाः स्मृतयः । एतेन पुरा
णान्यपि व्याख्यातानि । तदेवं सिद्धं गुणकर्मावलम्पित्वं वर्णव्यव-
स्थाया इति।
इतश्च न जन्मतः सिद्धा, प्रत्युत गुणकर्मावलम्बिन्येव वर्ण-
व्यवस्था । तथा घाटुः-
"जन्मना जायते शूद्रः संस्कारात् द्विज उच्यते"।
विद्यया याति विपत्वं ब्रामवित् ब्राह्मणो भवेत् ॥' इति ।
शह इत्यसायौत्सर्गिको वर्गः। उत्सर्गतो हि शुद्रा एय
सर्वेऽपि । तदेवोक्तं जन्मना जायते शूद्र इति। शूद्रस्य च द्विजत्य-
विपत्व-ब्राह्मणत्वादिपातौ संस्कारादीनां फारणतेति स्पष्टमेवात्रा-
भिहितम् । ततश्च सिद्धं गुणकर्मावलम्बित्वमेव वर्णव्यवस्थाया
इति। अत्रानुसन्धेयानि स्मृतिवाक्यानि-
तथाच मनु:-
योऽनधीत्य द्वितो वेदनान्यत्र कुरुते श्रमम् ।
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्ययः ॥ २२१६९ ॥
हीनजातिस्त्रियं मोहाद्वहन्तो विजातयः ।
कुलान्येव नयन्त्याशु ससन्तानानि शहताम् ॥ ३॥ १६ ॥
शहावेदी पतत्पनेस्तथ्यतनयस्य च।
शौनकस्य सतोत्पत्त्या तद्पत्यतया भृगोः ॥ ३ ॥ १६ ॥

·धर्मप्रदीपः [जा-गु-श-संग्रहः शब्दां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । जनयित्वा सुतं तस्यां ब्राह्मण्यादेव हीयते ॥ ३॥ १७॥ राजान्नं तेज आदत्ते शबान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकीर्तिनः ।। ४ । २१८॥ उत्तमानुत्तमान् गच्छन् हीनान हीनांश्व वर्जयन् । ब्राह्मण श्रेष्ठतामेति प्रत्यवायेन शूद्रताम् ॥ ४॥ ८४५ ॥ शुद्रो ब्राह्मणतामेति व्रात्मणश्चैति शूद्रताम् । क्षत्रियाजातमेवं तु विद्यादैश्यात्तथैव च ॥१०।६६ ॥ सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लावणेन च । घ्यहेण शुद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥१०॥९८॥ इतरेषां तु पण्यानां विक्रयादिह कामतः । ब्राह्मणः सप्तरात्रेण वैश्यभावं नियच्छति ॥१०॥१३॥ जीवेदेतेन राजन्यः सर्वेणाप्यनयं गतः । न त्वेव ज्यायसी वत्तिमभिमन्येत कर्हि चित् ॥१०॥९॥ यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनालाप्यते सकृत् । तस्य व्यपैति ब्रामण्यं शवत्वं च स गच्छति ॥१०९७॥ तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य वधे स्मृतः । वैश्येऽष्टमांशो मृत्तस्ये शुढे ज्ञेयस्तु पोडश ॥ १११८६ ।। परिशिष्टेऽपि- ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्वावलमब्दतः । अकृतोपनपनाः सर्वे कृपला एव ते स्मृताः ॥ ८१८ ॥ तथैव बृहत्पराशरसंहितायाम्-प्रथमाध्याये। शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचारास्तथा द्विजाः । अन्त्यानुपायिनश्याचा वास्तामोजीविनः ॥ ०१॥ सन्ध्या येन न विज्ञासा ज्ञात्वा नैव ह्युपासिता। स जीवन्नेय शूदत्वमुपगच्छति सान्वयः ।। अ०२॥

·८३ . जा-गु-श-संग्रहः जातितत्वप्रकाश मृते भर्तरि या मारी क्षुत्पिपासातुरा परम् । तवाहमिति सम्भाष्य तृतीया स्वैरिणी तु सा ॥७॥ अत्रिसंहितायामपि- "देवो मुनिर्दिजो राजा वैश्यः शूद्रो निपादकः ॥ पार्लेच्छोऽपि चण्डालो भिन्ना दशविधाः स्मृताः । सन्ध्यां स्नानं जपं होम देवतानित्यपूजनम् ॥ अतिथि वैश्वदेवं च देवब्राह्मण उच्यते । शाके पत्रे फले मूले वनवासे सदा रतः॥ निरतोऽहहः श्राद्धे स विप्रो मुनिरुच्यते । वेदान्तं पठते नित्यं सर्वसङ्ग परित्यजेत् ॥ साङ्ख्य-योगविचारस्थः स विप्रो ब्रिज उच्यते । अनाहताश्च धन्वानः संग्रामे सर्वसम्मुखे ॥ आरम्भे निर्जिता येन स विमः क्षत्र उच्यते । कृषिकर्मरतो यश्च गवां च प्रतिपालकः ॥ वाणिज्यव्यवसायश्च स विप्रो वैश्य उच्यते। लाक्षालवणसम्मिश्रकुसुम्भक्षीरसर्पिपाम् ।। विकता मधुमासानां स विप्रः शूद्र उच्यते । चौरश्य तस्करश्चैव सूचको दंशकस्तथा ॥ मत्स्यमांसे सदा लुब्धो विप्रो निषाद उच्यते। ब्रह्मतत्व न जानाति ब्रह्मसूत्रेण वर्जितः॥ तेनेच च स पापेन विप्रः पशुरुदाहृतः। वापी-फूप-तडागानामारामस्य सरस्सु च ।। निःशवरोधकश्चैव स विप्रो म्लेच्छ उच्यते ॥ क्रियाहीनश्च मूर्खश्च सर्वधर्मविवर्जितः। निर्दयः सर्वभूतेषु विप्रचण्डाल उच्यते ।।

·धर्मप्रदीपः [जा-गु-श-संग्रहः यो न सन्ध्यामुपासीत ब्राह्मणो हि विशेषतः । स जीवन्नेव शहस्तु मृतः या चैव जापते ।।" इति । लध्वाश्वलापनस्मृतावपि- "अनधीत्य दिजो वेदानन्यन फुरते श्रमम् । स जीवन्नेव शुद्रत्वमाशु गच्छति मानवः ॥" वसिष्ठस्मृती दितीयाध्यायेऽत्रिसंहितायां प- "सद्यः पनति मांसेन लाक्षया सपणेन । पहेण शूद्रो भवति प्रात्मणः क्षीरयिमयात् ॥" पसिष्ठस्मृतौ तृतीयाध्याये- "पश्च काटमयो हस्ती यइच पर्ममयो मृगः । पदच विनोऽनधीपाननयस्ते नामधारकाः॥" शहस्मृतौ ससमाध्यायै- "जन्मना पस्तु निर्विष्णो मरणेन तय । आपिभिर्व्यापिभिश्चैव सं देवा प्रारमणं यिदुः ।।" दक्षस्मृती बितीपाध्याये- "सन्ध्यां नोपासने यस्तु पापणो हि विशेपनः । सजीवन्नेव शमः स्यात् मृतः या चैप जापते ॥" अहिरा:- "यो मुटु हिम शूद्रानं मासमे निरन्तरम् । हद जन्मनि गद्रस्य मनः या पेय जापते ॥" इत्यादि। तलक्ष्य गुग-कायदाम्पिन्पर पर्गव्ययस्था धादि पिदिना: शिल भगपन्नो यमिप्टममृतपा प्रवर्षयः गपाम् । पतं पुनर्न ग्रामगलमम्मताः स्मने धनेपामुपनिरता विपरीयामा- "जानी प्यारस्तु फेयम्याः चपाश्यास्तु पराभारः । शुपमा शुमनपादपपाः कागादाटयः सुतोऽमपत् ।।

·८५ जा-गु-श-संग्रहः जातितत्त्वप्रकाराः ऋष्यशृनस्त्वभून्मुग्या पसिष्ठो गणिकात्मजः। मन्दपालो मुनिश्रेष्ठो नाविकापत्यमुच्यते ॥ माण्डूक्यो मुनिराजस्तु मण्डूकीगर्भसम्भवः ।" इति। एवं श्वपाकीप्रभृतिभ्यः समुद्भूता अप्येते मुनयो ब्रह्मर्षयः स्मर्यन्ते, शिरसा च पूज्यन्ते ब्राह्मणप्रवरैः, गोत्रमयतकाच दृश्यन्ते । न हि विना वर्णव्यवस्थाया गुणकर्मावलम्बित्वमेतत्स- घे घटने । जात्या हि श्वपाकः कथं ब्राह्मणतामुपगच्छेत् ? गुणकर्मा- वलम्पित्ये पुनर्वर्णव्ययस्यापा नेप दोषः सम्भवति । एवं हि प्रारमणोचितगुणोपपन्नो ग्रामणो भविष्यति । अत्र च तपमादिभिः सुसम्पादं ब्रमर्पित्वमेतेनेति। तत एव चोच्यते गुणकर्मावलम्यिनी वर्णव्यवस्थति । ४ इतोऽपि च गुणकर्मावलम्मिन्येव वर्णव्ययस्था। एवं हि पस्च्युपनिपदिसामानायते-ग्राम-क्षत्रिप-वैश्य-शदा इति चत्वारो वर्णाः। तेपांघर्णानां ब्राह्मणएव प्रधान इति घेवचनानुरूपं स्मृतिमिर- प्युक्तम् । तत्र चोद्यमस्ति, को या ब्राह्मणो नाम ? किं जीवः ? कि देहः १ कि जातिः? किं ज्ञानम् ? किं फर्म ? किं धार्मिक इति । तत्र प्रथमो जीयो ब्राह्मणहति चेत्, तप्न मतोतानागतानेक देहानां जीयस्यैकरूपत्वात्, एकस्यापि कर्मपशानेकदेरसम्भवात्, सर्वशरीराणां जीयस्यैफरूपत्वाच । तस्मान्न जीयो प्रात्मण इति । तहिं देहो ब्राह्मण इति चेत् , तन्न ; आचण्डालपर्यन्तानां मनुष्याणां पाचभोतिकत्वेन ऐरस्यैकरूपत्वावरामरणधर्माधर्मादि- साम्यदर्शनाद, ग्रामणः श्वेतवर्णः क्षत्रियो रक्तवर्गों वैश्यः पीतवर्ण: शुद्रः कृष्णवर्ण इति नियमाभावात् , पियादिशरीरदहने पुमादीनां प्रमहत्यादिकदोपसम्भवाच । तस्मान्न हो ग्राह्मण इति । तहिं जातिपण इति चेत्, सनतर जात्पन्तरजन्तुप्यनेक- जातिसम्भया महर्पयो यहयः सन्ति । मप्यतो मृग्या:, कौशिक ·धर्मप्रदीपः . . [जा-गु-श-संमहः कुशात, जम्नूको जम्बूकात्, वाल्मीकिर्वल्मीकात् , घ्यासः कैवर्त- कन्यापाम्, शशपृष्ठागौतमः, वसिष्ठ उर्वइयाम् , अगस्त्यः कलशे जात इति श्रुतत्वात् । एतेपा जात्या विनाप्यने ज्ञानप्रतिपादिता ऋपयो यहवः सन्ति । तस्मान्न जातिाह्मणः । तहिं ज्ञानं ब्राह्मण इति चेत्, तन्न; क्षतिपादयोऽपि हि परमार्थदर्शिनो यहयः सन्ति। तस्मान्न ज्ञानं ग्रामणः । तहिं फर्म ब्राह्मण इति चेत्, तन; सर्वेपां प्राणिनां प्रारब्धसंचिनागामिकर्मसाधर्म्यदर्शनात्; कर्मभिः प्रेरिता जनाः किया: कुर्वन्तीति। तस्मान कर्म ब्राह्मण इति। तहिं धार्मिको ब्राह्मण इति चेत् , तन; क्षप्रियादयो हिरण्यदातारो पहवः सन्ति। तस्माद न घार्मिको प्रारमण इति । तहिं को पा ब्राह्मणो नाम ? पः फश्चिदात्मानमदितीयं जाति-गुण-मियाहीनं । पहर्मिपड्भावेत्यादिसदोपरहितं सत्य- ज्ञानानन्दानन्तस्वरूपं स्वयं निर्विकल्पमशेपविकल्पापारमशेष. भूनान्तर्यामित्वेन पर्तमानमनपहिचाकाशयदनुस्यूतमरण्टिानन्द- स्वभावमप्रमेयमनुभवैकयेथमपरोक्षनया भासमानं कवत्साक्षादपरोक्षीकृत्य नातया कामरागादिदोपर- हितः शमदमादिसम्पन्नो भप-मात्सर्य-तृष्णाऽऽशा मोहादिरहितो दम्भाहकारादिभिरसंस्पृष्टता वर्तते, एयमुक्तलक्षणो यः, स एवं ब्राह्मण इति श्रुतिस्मृति पुराणेतिहामानामभिमायः; अन्यथा हिमापणत्यसिद्धिनाल्येप-इति। "यं य गुण-कर्मावलम्पिन्येय वर्गव्यरति सुस्पष्टमेगापमर्थः सिद्धपति । करतलाम. ५ अपरं च स्मर्पते- "शूद्रपोनी प्रजातस्य सद्गुणानुपतिष्टमः । पैदपन्य लमते प्रायन क्षप्रिपत्र तय॥ मानवे नमानस्य प्राप्रयममितापन।" इति।

·८८ धर्मप्रदीप [ সামগবাজাজ यः कल्प्यते सर्वनरानुयायी। संस्कारयुक्ता हि किया विशिष्टा दिजन्मनां शूद्रविवेकहेतुः ।। जीवोऽपि ब्राह्मणः प्रोक्तो यैरतत्त्वज्ञमानवैः। प्रनष्टब्रह्मणत्वास्ते जायन्ते विप्रसङ्गतः ॥ जरा-जन्मान्तर-क्लेश-दुष्टग्राहकुलाकुलम् । नर-तिर्यगसच्छूद्रयोनिदुःखोर्मिसङ्कटम् ॥ दौःस्थित्यरोगशोकार्तिजनावर्तसमन्वितम् । श्वान-शूकर-चाण्डाल-कृमि-कूर्मादिकापकम् ॥ संसारसागरं घोरं मनः स्खलु परिलवन् । भूरिपापभराकान्तः स जीवो प्रापणः कथम् ।। ब्रह्मोवाच- सप्तव्याधकथा विमा मनुना परिकीर्तिता। तां निशम्प पश्रेष्ठ नित्यं जातिपदं त्यजेत् ॥ सप्तव्याचा दशाणेप मृगाः कालसरे गिरो। चक्रवाकः सरिद्वीप हंसाः सरसि मानसे ॥ तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्रस्थिता दीर्घमध्वानं पूर्व किमयसीध ।। तस्मान जीरे ग्रामपं पश्यामो हि कथन । शस्मादिमद्भार्गवगातियुक्तो गजाश्व-गोऽजोप्ट्र-सरादिकानाम् । इति ॥ अत्र ५ गुणे: फर्ममिवोग्नतजातिमत्यापत्तिरभिपोपते । ततम सुसष्टमेव सिद्धयति यद्गुण-कर्मावलम्मिन्येव धर्णयरस्पेति । ६ विदितः फिल भगवान्विश्वामित्रो निखिलानाम्। सोऽयं जात्या क्षत्रिपोपि मन् प्रमपिन्यमापनः । तदेतद् गुण-कर्मावलम्बि.

·जा-गु-श-संप्रहः] जातितस्वकाशः त्वमेव वर्णव्यवस्थायाः सियति । न ह्यन्यथा जात्याक्षत्रियस्य ब्राह्मणत्वापत्तिसम्भावना नामास्तीति, तत एवोच्यते गुर्णकर्मावल- म्बिन्येव वर्णव्यवस्थेति। ७ इतश्च गुणकर्मावलम्पिनी वर्णव्यवस्था। तथाहि अस्ति किल छान्दोग्योपनिपत्सु सत्यकामजायालोपाख्यानम् । तत्र च सत्यवचनमानेण ब्रह्मणत्वमभ्युपगतं गुरुणेति प्रतिपाद्यते। पधा- सत्यकामो ह जापालो जापालां मातरमामन्त्रयाश्चमे ब्रह्मचर्य भवति विवत्स्यामि किंगोप्रोन्वहमस्मीति । सा हैनमुवाच नाह- मेतद्वेद तात यद्गोत्रस्त्वमसि । जापाला तु नामाहमस्मि सत्य- कामो नाम त्वमसि स सत्यकामो मायालो ब्रवीथा इति ॥ स ह हारिद्रुमतं गोतममेत्योवाच प्रमचर्य भगवति वियत्स्याम्युपेयां भगवन्तमिति ॥ तं होवाच किंगानो नु सोम्यासीति । सहो- वाच नाहमेतद् वेद भो यद्गोत्रोऽहमस्म्यपृच्छं मातरम्, सा मा प्रत्यवद् यताहं परिचरन्ती परिचारिणे यौवने त्यामलभे, साह- मेलन वेद यद्बोनस्त्वमसि, जापाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसोति, सोऽहं सत्यकामो जायालोऽस्मि भो इति । तं होवाच नैतद्ब्राह्मणो विवक्तुमहंति समिपं सोम्याहरोप त्वा नेप्ये न सत्यादगा इति ॥ अन चोपनयने ब्राह्मणत्वस्यावश्यकत्यं ब्राह्मणत्वस्य च सत्यानुमेयत्वमभिधीयते। ततश्च सत्यमेव ब्राह्मण्ये हेतुरिति स्फुटीभवति । तत् सिद्धं गुण-कर्मावलम्बित्येव वर्ण- व्यवस्थोति। ८ अपरे पुनः पौरणिका:-गुणा एव वर्णभेदे पीजम् , नैवत जातिरित्याहुः । यदि हि गवाश्चादिवजन्मत एवाभविष्यवाति- व्यवस्था, तदा न क्षत्रियादिलीपु ब्राह्मणादिभ्योऽपत्यान्युद- पत्स्पन्त । न हि गव्यश्वादिभ्योऽपत्यं जायते । भवति च ग्राह्मणा- दिपु विजातीयानां संयोगेऽपत्योत्पत्तिः। ततश्च कृतक एवार्य ·६. धर्मप्रदीपः [जा-गु-श-संग्रहः गुणाद्यवलम्पी ब्राह्मणादिभेद इति स्फुटीभवति-इति। अत्रानुसन्धे. यानि भविष्यत्पुराणवचनानि । तानि यथाः-भविष्यपुराणे ४० तमेऽध्याये-शतानीक उवाच- जातिः श्रेष्ठा भवेदीर उत कर्म भवेदरम् । संशयस्तु महानत्र दृष्ट्वा मे कृत्तिकासुतम् ॥ एतबद विनिश्चित्य न यथा संशयो भवेत् । जन्मतः कमतश्चैव पज्ज्यायस्तद् व्रीहि मे ॥ सुमन्तुवाच- इममर्थ पुरा पृष्ठो ब्रह्मा शिष्यैर्मनीषिभिः । यदुक्तं तेन तेषां च तत्ते वच्मि नियोध मे॥ सुरज्येष्ठं सुखासीनमभिगम्य महर्षयः । प्रणम्य च महायाहो विश्वामित्रस्य विप्रताम् ।। दृष्ट्वा विस्मयमागत्य कौतृहलसमन्विताः । भक्तिश्रद्धा पुरोधाय प्रणम्यानतकन्धराः ॥ भाषय ऊचुः- भो व्रमन्नादिकल्पे हि ब्राह्मण्यं ब्रूहि किं भवेत् । जात्यध्ययन-देहात्मसंस्काराचार-कर्मणाम् ॥ पायाभ्यन्तरसामान्यविशेषा यदि कृत्रिमाः। मनोवाफ्कर्म-शारीर-जाति-द्रव्य-गुणात्मकाः । शक्त्या कृतो ह्याजवर्णय भेदः स्फुटं लक्षणतोऽत्र पदत् ।। तदुत्तरान्नैव वितर्कनीषा ब्राह्मण्पजातिषु नालि काचित् ॥ नित्याकृति नुपभेदरूपा।.

·है।
जा-गु-श-संग्रहःj जातितत्त्वप्रकाश
यथाहि भेदः परमोऽत्र सिद्ध्येत् ।
सिताद्यसाधारणतुल्यरूपः
सनातनोऽङ्गेषु न वर्णभेदः ॥
ब्राह्मण्यमध्रुवमिदं किल कृत्रिमत्वा.
दकृत्रिमं भवति सामयिकत्वयोगात् ।
साङ्केतिकं सुकृतलेशविशंपलब्धम्
वाणिज्यभेपजकृतामिव जातिभेदाः॥
किं ब्राह्मणा ये सुकृतं त्यजन्ति
कि क्षत्रिया लोकमपालयन्तः।
स्वधर्महोना हि तथैव वैश्याः
शूद्राः स्वमुख्यक्रियया विहीनाः॥
तस्मान्न गोऽश्ववत्कश्चित् जातिभेदोऽस्ति देहिनाम् ।
कार्यशक्तिनिमित्तस्तु सङ्केतः कृत्रिमो भवेत् ॥
एवं प्रमाणैः प्रतिपिघ्यमानां
साङ्केतिकी पाति नरो व्यवस्थाम् ।
स्वकीयसिद्धां स्वमतै निपिद्धाम्
न युध्यते मूढमना वराकः ॥
गोमहिष्पजयाज्युष्ट्र-वानेयावि-गजाधिपाः ।
प्रेष्यवा(पिकाः कार्य-करणोद्यतमानसाः ॥
वणिक्कामकियाविष्टा दिव्यास्तेऽपि च ते दिजाः ।
विनप्यास्ते तु विज्ञेयाः कव्यादाश्च कुशीलवाः ॥
पलाण्डुलशुनादाश्च मृग्युष्ट्रीक्षीरपायिनः ।
मांस-सर्यरसक्षीरक्रयविक्रयकारिणः ॥
पुनर्भवृपलोवेश्याचाण्डालस्त्रीनिविणः ।
शूद्रानरसपुष्टाङ्गाः प्रेतवस्त्रानभोजनाः ।।

·ह धर्मप्रदीपः [आ-गु-श-संग्रहः मृतसूतकलब्धान्नपानाद्यन्यवहारिणः । ब्रह्म देव-पितृ-भूत-मनुष्येषु पहिष्कृताः ॥ मात्सर्य-मद-विवेपत्तृष्णा-काम-तमोमयाः । हीनावारा हि ये केचिदपरे पिशुना द्विजाः ।। प्रकारहुभिः सर्वे ते प्रणश्यन्ति नान्यथा । एवं शास्त्रोदितन्यायमार्गभ्रष्टास्तु ये नराः ।। विशिष्टगोत्रसंस्कारकलापसकलात्मकाः। वेदामध्यापयन्तोऽपि तेऽधीयानाः श्रुतिफमात ॥ ब्राह्मणत्यादिहीयन्ते दुराचारविघातिनः । तस्मान्न जातिरेका भूतात्मास्यनपायिनी।। नाशिस्वादन च श्लोकान्मानवाः समधीयते। सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ॥ व्यहेण शुद्गो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयी। गोरक्षकान्वाणिजकांस्तथा कारकुशीलवान् ।। प्रेप्यान्वाधुपिकांश्चैव शुद्रांस्तान्मनुरनवीत् । शूद्रो ब्राह्मणतामेति ब्राह्मणश्चैति शूदनाम् ।। क्षत्रियो याति विपत्वं विद्याद्वैश्यं तथैव च ॥ ( इति भविष्य पुराणे एकचत्यारिरिंशोऽध्यायः) सपा-ब्रह्मोवाच- वेदाध्ययनमध्येतद् ब्राह्मण्यं प्रतिपद्यते । विप्रवद्वेश्यराजन्यौ राक्षसा रावणादयः ।। श्वाद चाण्डाल दासाश्च लुब्धकाभीर-धीवराः। येऽन्येऽपि कृपलाः केचित्तेऽपि चेदानधीयते ॥ शूद्रा देशान्तरं गत्या ग्रामणं क्षत्रियं भिताः । व्यापाराकारभाषाचैचिंमतुल्यैः प्रकल्पितैः ॥

·६३
जा-गु-श-संग्रहः ]
जातितत्त्वाकाश:
वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वापि यथानामम् ।
प्रोनहन्ति शुभां कन्यां शुव्राह्मणजां नराः ॥
अथवाधीत्य वेदास्तु क्षत्र-वैश्यस्तु वा नराः ।
गौडपूर्वी कृतामीयुर्जाति वा दाक्षिणात्यजाम् ॥
अपरिज्ञातशहत्वाद् ब्राह्मण्यं यान्ति कामतः ।
तस्मान्न ज्ञायते भेदो वेदाध्यायक्रियाकृतः॥
शास्त्रकारैस्तथा चोक्त न्यायमार्गानुसारिभिः ।
ते साघुमतमाकर्ण्य सन्तः सन्ति विमत्सराः ॥
आचारहीनान पुनन्ति वेदाः
यद्यप्यपीतः सह पड्भिरङ्गः।
शिल्पं हि वेदाध्ययनं दिजानाम् ।
धृत्तं स्मृतं ब्राह्मणलक्षणं तु ॥
अधीत्य चतुरो वेदान् यदि घृत्ते न तिष्ठति ।
न तेन क्रियते कार्य स्त्रीरत्नेनैव पण्डकः ॥
शिखामणवसंस्कारसन्ध्योपासनमेखलाः ।
दण्डाजिनपवित्राद्याः शूद्रेष्वपि निरङ्गशाः ॥
प्रसङ्गोऽपि हि शूद्राणां न शक्यो विनिवारितुम् ।
देवोत्तमत्रयेणापि निवर्तन्ते नराः स्ययन् ।।
तस्मान्नतेऽपि लक्ष्यन्ते विलक्षणतया नृणाम् ।
यज्ञोपवातसंस्कारमेखलाचूलिकादयः ।।
आभिचारिकमन्त्रादुर्लभत्वादिभापणैः ।
ब्राह्मणस्यैव शक्तिश्चेल्केनास्प विनिहन्यते ॥
तपःसत्यादिमहात्म्याद्देवतासमयस्मृतेः ।
मन्त्रशक्तिणामेषां सर्वेषामपि विद्यते ॥
वचनं दुर्वचस्यापि क्रियते सर्वमानवैः।
शुग-ब्राह्मणयोस्तस्मानास्ति भेदः कथञ्चन ॥

·१४
धर्मप्रदीप
[जा-गु-श-संग्रहः
शापानुग्रहकारित्वशक्तिभेदो न विद्यते।
चौरचाटादिराजन्यदुर्जनाभिहते नृणाम् ॥
आत्मदुःखोद्यापापं स्वेषु जन्तुषु रक्षणम् ।
कर्तुं न प्रभवेच्छूद्रो ब्राह्मणस्तद्रदेव हि ॥
मा भूयुगे कलावेतद्देशे चाकार्यकृद् ब्रिजे ।
स्पादन्यदेशकालादो दिजानामतिशायिनाम् ॥
शापानुग्रहसामर्थ्यमन्यद्वाध्यात्मगोचरम् ।
ब्रह्मसाधनमेतद्धि लिङ्ग केचित् प्रचक्षते ॥
संसारासक्तचेतस्का मोहान्धतमसावृताः ।
पतन्त्युन्मार्गगतेषु प्रत्यमि शलभा यया ॥
जातिधर्मः स्वयं किञ्चिविशेषः श्रुतिसङ्गमात् ।
असिद्धः शद्रजातीनां प्रसिद्धो विप्रजातिषु॥
संस्कारो योनिसाध्यो वा सामग्रीप्रभवोऽथवा ।
शद्रेभ्योऽतिशयं धत्ते यः साधारणतागुणः ॥
विमाणां पञ्चधा भेदः कम्पनीपस्तु पण्डितः।
न जातिजस्नयीजो वा विशेपो युक्तियाघकात् ॥
क्रमाक्रमकियाः सन्ति न सनातनवस्तुनः ॥
नित्यो न हेतुर्विगतक्रियत्वात्
हेतुर्भवेदविशेषतः सः।
स तत्समस्तत्मतिसनिघानात्
कालात्ययेक्षित्वमयुक्तमेव ॥
खान्तः शसिरवृत्तिस्थः श्रुतियोगादुदेति यः ।
सोऽनन्यवेदविज्ञातस्वभावोऽन्यैर्न गम्यते ॥
पस्य ख्यात्पतिशयस्तस्य नान्यो नाश्रयते यदि ।
विशिष्टाघीतिधर्मत्वे कृत्रिमा धर्मसङ्गतिः ।
दृष्टस्यमा किमभीष्टमेतत्
ब्राह्मण्यमाहोस्विदृष्टरूपम् ।

·६५
आ-गु-स-संमह]
जातितत्वप्रकाशः
सवैः प्रतीयेत हि दृश्यरूपम्
ततोऽन्यथावद्गतिरेव न स्यात ॥
सामग्रथभावात्परमं विशेषम्
भूदेवगावस्थमभूमिदेवाः।
स्मरन्ति ते नात्मनि पुण्यपापम् ।
तथा तथेत्येतदयुक्तमुक्तम् ॥
सामग्रधनुष्ठानगुणैः समग्राः।
शुद्रा यतः सन्ति समा विजानाम् ।
तस्मादिशेषो विजशूद्रनाम्नो-
ध्यात्मिको नानिमित्तको वा ॥
संस्कारतः सोऽतिशयो यदि स्यात्
सर्वस्य पुंसोऽस्त्यतिसंस्कृतस्य ।
या संस्कृतो विप्रगणवानो
व्यासादिकैस्तेन न तस्य साम्पम् ॥
हेतुत्वं घटते नेपां जात्यादीनामसम्भवात् ।
जातेरकृतकत्वाच अधीतेन विशेषतः॥
संस्कारातिशयाभावादन्तरस्यागते परैः।
भौतिकत्वाच्छरीरस्य समस्तानामसंहतैः ।।
किमान्यनास्तिकम्लेच्छयवनादिजनेष्वलम् ।
वेदोदितपदिईष्टचरितेपु दुरात्मसु ।।
धर्मादतिशयो दृष्टः क्रूरसाहसिकादिषु ।
तस्माविप्रेषु जात्यादिसामग्रीमभयो न सः ॥
तस्मान व विभेदोऽस्ति न पहिर्नान्तरात्मनि ।
न सुखादी नचैश्वर्यं नाज्ञायां नाभयेष्वपि ।
न वीर्ये नाकृतौ नाक्षे न व्यापार न घायुषि ।
नाङ्गे पुष्टे न दौर्यल्पे न स्थैर्ये नापि चापले ॥

·६६ धर्मप्रदीपः [जा-सु-श-संप्रय न मज्ञायां न वैराग्ये न धर्म न पराक्रमे । न त्रिवर्गे न नैपुण्ये न रूपादौ न भेपजे ।। न स्त्रीगर्भ न गमने न देहमलसम्प्लये। नास्ति रन्धेन च प्रेम्णि न प्रमाणे न लोमह। शबवाह्मणयोभँदो मृग्यमाणोऽपि यत्नतः । नेक्ष्यते सर्वधर्मेषु संहतैत्रिदशैरपि ।। उक्तमाना पिसम्भूतिर्विचारक्रमकारिभिः । वृद्धवृन्दारकाधीशेरमधृष्यमिदं वचः ।। न ब्रामाणश्चन्द्रमरीचिशुभ्राः न क्षत्रियाः किंशुकपुष्पवर्णाः । न चेह वैश्या हरितालतुल्या: शुदा न चाहारसमानवर्णाः॥ पाट्मचारैस्तनुवर्णकदौः सुखेन दाखेन च शोणितेन । त्वङ्मांस-मेदोऽस्थिरस: समानाः चतु:मभेदा हि कथं भवन्ति । वर्णप्रमाणाकृतिगर्भवास- धाग्युद्धिकर्मेन्द्रियजीवितेपु। यलत्रिवर्गामयभपजेषु न विद्यते जातिकृतो पिशेपः॥ स एक एवात्र पतिः प्रजानाम् कथं पुनर्जातिकृतः प्रभेदः। ममाणदृष्टान्तनयमवादः परीक्ष्यमाणो विघटत्यमेति ॥ चत्वार एकस्प पितुः मुताश्च तेषां मुतानां खलु जातिरेका।

·SN...mir- MPITH LIBRARI: आ-गु-श-संग्रहः] जासितस्यप्रकाशः एवं प्रजानां हि पितक एव पित्रेकभाषा न च जातिभेदः ॥ फलान्यथोदुम्बरवृक्षजाते. यथानमध्यान्सभवानि यानि । वर्णाकृतिस्पर्शरसः समानि तथैकतो जातिरिति.प्रचिन्त्या। ये कौशिकाः काश्यप-गौतमाश्च कौण्डिन्य-माण्डव्य-वसिष्ठगोत्राः। आत्रेय-कौत्साङ्गिरसः सगर्गाः मौद्गल्य-कात्यायन-भार्गवाश्च ॥ गोधाणि नानाविधजातयश्च भ्रातःस्नुपा-मैथुनपुत्रभावाः। वैवाहिकं कर्म न वर्णभेदाः सर्वाणि शिल्पानि भवन्ति तेपाम् ॥ ये चान्ये पण्डिताः प्राहुर्देहबाह्मणतां नराः। तेषां दुर्दृष्टितिमिरमपनीयानुकम्प्य प ।। न्यायाञ्जनौपधैर्दिव्यैः परिणाममुखापहः । उपनीतैः प्रयत्नेन सुदृष्टिं संविध्महे ॥ मूर्तिमत्त्वाच नाशित्वं नाशित्याच्छेपभूतिवत् । देहाघारनिविष्टानां ब्रामण्यं न पकल्प्यते ।। एकैकोऽयययस्तेषां न ब्राह्मण्यं समश्नुते । न चानेकसमूहेपि सर्वधाऽतिसङ्गत्तः॥ पृथिव्युदकवाप्यसिपरिणामाविशेषतः । देहतः सर्वभूतानां व्रात्मणत्यप्रसङ्गतः ॥ देहस्य ब्राह्मणत्वं पैरतत्त्वज्ञः प्रकरप्यते। संस्कर्तृणां शरीरस्य तेषां न ब्रह्मता भवेत ॥ १३ ·६ THA S.N......- जा-गु-श-संमहः] आसितत्वप्रकाशः एवं प्रजानां हि पितक एव पित्रेकभावाद् न च जातिभेदः ॥ फलान्यथोदुम्परवृक्षजाते. यथारमध्यान्तभवानि यानि । वर्णाकृतिस्पर्शरसः समानि तथैकतो जातिरिति प्रचिन्या ।। ये कौशिकाः काश्यप-गौतमाश्य कौण्डिन्य-माण्डव्य-वसिष्ठगोत्राः । आनेय-कोत्सागिरसः सगर्गाः मौद्गल्य-कात्यायन-भार्गयाश्च ।। गोत्राणि नानाविधजातपश्च भ्रातृ-स्नुपा-मैथुनपुनभावाः। वैवाहिकं कर्म न वर्णभेदाः सर्वाणि शिल्पानि भवन्ति तेपाम् ।। ये चान्ये पण्डिताः प्राहुर्देहब्राह्मणतां नराः । तेषां दुर्दृष्टितिमिरमपनीयानुकम्प्य च ।। न्यायाञ्जनौपधैर्दिव्यैः परिणामसुखाघहैः। उपनीतैः प्रयो...महे ।। मूर्तिमत्त्व पोभुजङ्गादिजनवन्मदर्विलो। देहापबन्ति सदाचाराद् ब्राह्मणत्वात्पतन्ति च ॥ संस्कृतोऽपि दुराचारो नरकं याति मानयः । निःसंस्कारः सदाचारो भवेशिमोत्तमः सदा ॥ मन्त्रपूतात्मसंस्कारयुक्तोऽपि प्लवते न तु । ब्राह्मण्यादविकल्पं स पश्चाद् दुश्चरितो नरः । सामर्थ्यात्पतनं तस्माद् ब्रामण्यान्मुच्यते ध्रुवम् । दुरनुष्ठानसक्तानां पुंसां पुरुषपुरवैः ॥

·१००
धमप्रदीप
[जा-गुश-समहः
किं फचित् दृष्टमेवैतत्किं वा स्पर्धा धात्ययम् ।
तुल्यमुत्सहसे फर्तुमप्यदृष्टं तदा वद ॥
आचारमनुतिष्ठन्तो व्यासादिमुनिसत्तमाः।
गर्भाधानादिसंस्कारकलापरहिताः स्फुटम् ॥
विप्रोत्तमाः श्रियं प्राप्ताः सर्वलोकनमस्कृताः ।
यहवः कय्यमाना ये कतिचित् तानियोधत ।।
जातो व्यासस्तु कैवाः श्वपाक्याश्च पराशरः ।
शुक्यां शुकः कणादाख्यस्तथोलूक्याः सुतोऽभवत् ।
मृगीजोऽथर्ण्यशृगोऽपि वसिष्ठो गणिकात्मजः ।
मन्दपालो मुनिश्रेष्ठो नाचिकापत्यमुच्यते ॥
माण्डव्यो मुनिराजस्तु मण्डूकीगर्भसम्भवः ।
पहयोऽन्येऽपि विप्रत्वं प्राप्ता ये पूर्ववत् दिजाः ॥
पच्चैतचारुचरितैरर्यमुचरितं वचः ।
विचार्याचरन्नुच्चैराचारोपचितयुतिः
हरिणीगर्भसम्भूनो अप्पशृङ्गो महामुनिः ।
पसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥
श्वपाकीगर्भसम्भूतः पिता व्यासश्च पायि ।।
पसा ग्रामणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥
उलूफीगर्भसभूतः कणादाख्यो महामुनिः ।
उपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ॥
गणिकागर्भसम्भूतो पसिष्ठश्च महामुनिः ।
पसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ।।
नाविकागर्भसम्भूतो मन्दपालो महामुनिः।
तपसा ब्राह्मणो जातः संस्कारस्तेन कारणम् ।।
प्राप्यते फलम् ॥

·आ-गु-श-संग्रहः] जातितत्त्वप्रकाश लब्धसंस्कारदेहाश्च महापातकिनो नराः। यस्मान्निवर्तते ब्रह्म तस्मात्साङ्केतिकं विदुः ।। (इति श्री भविष्यपुराणे प्राझे पर्वणि पप्टिकल्पे ब्राह्मण्यसंस्कारविवेश्वर्णन नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ४२) अथ विष्णुपुराणे त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।।३। ब्रह्मोवाच- किश्चान्यदपरं यूयं वेदमन्त्रविदो जनाः । प्रष्टव्याः कस्य संस्कारे विशेपमुपगच्छत ॥ किं देहस्योत येनासौ निसर्गमलिनः स्थितः । शुभाशोणितसम्भूतः शमलोद्भवकीटवत् ॥ निपेकादिश्मशानान्तैर्विविधैर्विधिविस्तरैः। देहिनोऽतिशप केचिदुपगच्छन्ति मानवाः ॥ तेषां गढ़मनःकायवाग्यिदुष्टः सुचेष्टितैः। असंयतमनुष्याणां पक्षोऽयं दृष्यते मया ॥ वैदिकाखिलसंस्कारसारभूता विजातयः । सर्वकार्यकरान् सर्वान् पृपलानतिशेरते ॥ चण्डकर्मा विकर्मस्थो ब्रह्महा गुरुतल्पगः । स्तेनो गोप्नः सुरापानः परस्त्रीरमणप्रियः॥ मिथ्यावादो मदोन्मत्तो नास्तिको वेदनिन्दकः । ग्रामयाजकनिम्रन्यो पहुदोपो दुरासदः ॥ निपिद्धाचारसंसेची चोरश्चाटो मदोद्धतः । घूतों नरः शठः पापी सर्याशीः सर्वविक्रयो । वाङ्मनःकायदोषैर्हता ये ब्राह्मणाधमाः। ते न शुद्धिं प्रजन्तीह अपि यज्ञशतैरपि । शूद्राणां यान्यनिष्टानि सम्पद्यन्ते स्वभावतः । चिमाणामपि तान्येव निर्विवानि भवन्ति च । 846

·धर्मप्रदीपः
[जा गु-श-संग्रहः
तस्माद् मन्त्रोऽग्निहोत्रं वा वेद्यां पशुषघोऽपि वा।
-हेतवो नहि विनत्वे शुद्रः शक्या क्रिया यथा ॥
ये चापि कर्मयन्येन पद्धाः सीदन्ति जन्तवः ।
संसारानलसन्तापविल्लवीकृतमानसाः॥
ते जन्ममरणाटव्यां सुखामृतपिपासयः ।
कृपणस्याश्रयेटिन्तो लभन्ते नैव नितिम् ।।
चतुर्वर्णा नरा ये तु तत्तदीय नराधमाः।
तेषां सर्वात्मना सर्वधर्मः सार्यमीक्ष्यते ॥
शुदविप्रादयो योनौ म भियन्ते परस्परम् ।
सर्वधर्मसमानत्वात्संस्कारादि निरर्थकम् ॥
तदनुष्ठानवैधयेवियोगमरणादिभिः ।
असेव्यसेवनैरन्यैः शद्रविमादयः समाः
बुद्ध्या शक्त्या स्वभावेन धर्मोत्यादिभिः श्रिया।
कर्तव्यैः पुण्यपापाभ्यां शनैः सर्वशरीरगैः ।।
बन्धन रोधनैर्नानायातनोपायपीडनैः।
दण्हेरदण्डकरणैर्विपादपरिदेवनैः ॥
सात्त्विक प्रीतिधर्माचै राजसैश्चित्र वेष्टितैः ।
तामसैस्तापमोहाद्यैर्द यमानाः पुनः पुनः ।।
इलेष्ममास्तपित्ताचैर्महावीभत्सदर्शनः ।
फचिवृत्तिविकृत्तिभ्यामृतान्तहिताहितैः ॥
अलक्षारोपयोगेन मान्मथाचैर्विचेष्टितैः।
धनलाभाशया नैकजन्तुसहातपातनैः ॥
अधिसिद्धिगति यान्ति नानाविधमनोरथैः ।
आत्मस्नेहपरदेपस्वीकृतद्रव्यरक्षणैः ।।
अतिक्षोयत्व सङ्क्षोभक्षुतक्षामक्षमामयैः।
यातनोपायपैशुन्यशून्यत्वोपशमैस्तथा ॥

·१०३
चाटाः
जा-गु-दा-संग्रहः ]
जातिकस्वप्रकाश
अप्रशस्तैरनुष्ठानः समीपस्थापदः समाः ।
हिंसकाः प्राणिनः पापवितथालापभाषिणः ॥
साधूनां भापकाः स्तेना निर्दयाः पारदारिकाः ।
नीचकर्मसमाचाराः सर्वभक्षाः पिशाचयत् ॥
दुष्कुलीना दुराचारा नृपाणामुपजीविनः ।
विमकार्या विकर्मस्था घनिनो दुष्टचेतसः ॥
लुब्यका हरिणान् हत्वा वासं कृत्वा यथा वने ।
तथा खादन्ति पिशुना पहवश्च मियावशात् ॥
वेदवादमधीयानाः प्राणिघाताभिशंसिनः ।
पुष्णन्ति कपटरान वेदविक्रयिणोऽधमाः ।।
मापिनो मत्सरग्रस्ता लुब्धा मुग्धा मदोद्धताः ।
कार्पटिकाः राः कदाः कलहमिपाः ॥
वाचाटा दुष्टकुलटा अटन्तो भाटकैः सह ।
भण्डम्मन्या भटाटोपैः सङ्घद्धाः सुविलुण्ठकाः ॥
पर्यटा भाटकाः जीवाः कण्टकश्लोकभापिणः ।
विक्रीणते त्यविनोयमभक्ष्यद्रव्यभक्षिणः ।।
शुद्रकर्मानुतिष्ठन्तो निस्तपास्ते नराधमाः।
सेवाध्यापनवाणिज्यकृष्याघारम्भलम्भिनः ।।
गृह्णन्तः सम्पदो पाह्या द्रव्यधान्यधनादिकाः ।
क्रोधादाभ्यन्तरान् दोपान तथा दुष्टमनोरथान् ॥
अत्यजन्तो विशिष्टानां श्रेष्ठास्ते कचमदिनः ।
नोपादेयानि वस्त्राणि नित्यमाददते द्विजाः॥
हापयम्ति न हेयानि कयं ते गुरवः क्षिती।
दण्डिकादण्डिकामण्डाश्चण्डाचण्डालचेष्टिताः ॥
वैतण्डकास्ते निम्नन्ति यथा सिंहो मृगान् पशुन् ।
निर्गन्य मुनिमालोक्य मन्यमानाः समुन्नतम् ।

·१०४
धर्मप्रदीप
[मा-गु-श-सप्रह
परिभूयावतिष्ठन्ते धिक् तान् रिक्तान् स्ववैरिणः ।।
तस्मात्सांसारिकाः सत्त्वाश्चित्तक्लेशफल किताः ।
दौःशील्पदीर्मनस्यायेस्तुल्यजातीयवन्धनात् ॥
शूद्रां प्ररोचते विप्रो रागिणी मैथुनं प्रति ।
सा कामदुःखविगमे गर्भ धत्ते समागमे ॥
कामं कामातुराभ्यस्तु रोचन्ते शूद्रमानवाः ।
मैथुनं प्रति ब्राह्मण्ये तेऽपि तासां सुखावहाः ॥
ये तु जात्यादिभिभिन्ना गयान्चोष्ट्रमतगजाः ।
ते विजातिषु नो गर्भ कुर्वतेऽपि सुखार्थिनः ।।
अनड्वानेव गोरेव कामं पुष्णाति सङ्गमे ।
घोटकाश्च रतिं सम्यक्कुर्वते वडवासु च ॥
पति करभमेवाप्य करभी रमते मुदा ।
गजमेव पति लब्ध्वा सुखं तिष्ठति हस्तिनी॥
तिर्यजातिस्त्रिया साफ कुर्वाणोऽपि हि मैथुनम् ।
म तस्याः कुरुने गर्भ नरो नापि सुखासिकाम् ॥
तिरश्चा सह कुर्वार्णा मैथुनं मनुजागना।
नाधत्ते तत्कृतं गर्भ न युक्तं मैथुनं तयोः ॥
नैवं कश्चिद्विभागोऽस्ति मैथुने स्त्री-मनुष्ययोः ।
येन साक्षीयते भेदः प्रस्फुटं द्विज-शद्वयोः ॥
चेदपाठच्छलेनापं न क्रियाभिः प्रपद्यते।
पहुभिर्जडसहातरविशिष्टे मदेऽहनि ॥
देहे ऐहिनि चामुष्मिन्नशुचावनवस्थिते।
रागदेपादिभिर्दोषैरधिकं परिपीडिते ॥
कुलालचमवद् प्रान्तमानसे विपयार्णवे।
घोरदुःखभयाफ्रान्ते समाजेऽनीचरात्मनि ।।

·१०५ जातेगुंगतत्वोपसंहारः] जातितत्वप्रकाश जन्ममृत्युजराशोकानिष्टयोगाग्निपीडिते। हीनसत्वशरीरादौ न विशेपो विभाव्यते ॥ तस्माद् मनुष्यभेदोऽयं सङ्केतरलनिर्मितः । ब्राह्मण्यं ब्राह्मणासङ्गाद् ब्राह्मणी चोपसेवते ॥ पतिं त्यक्त्वा सुखावादलालसर्मदलालसैः । आसेव्यते विहं गत्वा बन्धकी चेटकैरपि ॥ ब्राह्मण्यात्मच्यवन्तेऽन्ये महापातकसेविताः । व्यलीककल्पनैवैपा तस्माखात्यादिकल्पना । ( इति श्रीमविन्यपुराणे ग्राझे पर्वणि पप्टिकल्पै वर्णव्यवस्थानं नाम निचत्वारिंशोऽध्यायः ४३) तदेवं भगवद्गीतासु गुणकर्मविभागश एवब्रामणादिसप्टेरभि- धानात् , पौरुषस्य मुक्तस्यावैदिकत्वेन प्रामाण्याभावात् , स्मृतीना- मपि मूलयचनानुपलम्भेन प्रामाण्यस्य स्योकर्तुमशक्यत्यात्, "जन्मना जायते शूद्रः" इत्यादिपु वर्णव्यवस्थाया गुणकर्मावलम्बित्वोक्तः, वसिष्ठादीनां ब्रह्मर्पित्वस्य विना वर्णव्यवस्थाया गुणकर्मावलम्बित्वमु. पपादयितुमशक्यत्वात् , वज्रसूच्युपनिषदि गुणत एच ब्राह्मण्यप्राप्त प्रतिपादनात् , महाभारतादिषु च 'शद्रयोनौ प्रजातस्य वामणत्य- प्राप्तेरभिधानात्, विश्वामित्रस्य क्षत्रयोनी समुत्पन्नस्यापि तपसा ब्राह्मण्यप्राप्तेरवगम्यमानत्वात्, छान्दोग्योपनिपदि जाबालो- पाख्याने ससकामस्प जापालस्य सत्यवचनमात्रेण ब्राह्मणत्वानुः मानात्, जातीनां जन्मतः सिद्धत्वेऽर्थादकृत्रिमत्वे ब्राह्मणादिभिः क्षत्रियादिपु सन्तानोत्पत्तरनुपपद्यमानत्याच्चेत्येवमायैः गैगुणकर्मावलम्मिन्येव पर्णव्यवस्था, नैयतु जन्मावलम्यिनीति संसिद्धम् इति । सोऽयमुपन्यस्तः संक्षेपतः केयांचिर्वाचीनानां पूर्यः पक्षः । कार- ·धर्मप्रदीपः [जातेपुणाकृतत्वे एवं गीता अवश्यं चान प्रतिवक्तव्यम् । तदिदानी प्रमाागर्भितेर्वचनैराक्षेपा- मेतान मामशः परिहरामः। तत्र यदुक्तं 'गुणकर्मावलम्बित्येव वर्णव्यवस्थेत्यत्र भगवती गीतेय प्रमाणम्' इति, तन ; अर्थस्यास्य भगवद्गीतातः कथंचि. दपि साधयितुमशक्यत्वात् । तथाहि-'चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः' । इत्येतद्भगवद्गीतागतं पद्यामेवाक्षेपकाणां कल्पगुमायमाणं संदृष्टम् । एतत्पुनर्नामीपामभीष्टं फलयति । यो हि पद्यास्यास्योपवर्यतेऽर्थोऽमीभिर्नायमेतस्पार्थ इति । दीयतां तावत्पद्यस्यास्य भगवत्पादीयभाष्ये दृष्टिः प्रियपाठकमहाभागः, इतीदानी तदेवानोपहर्तुमिच्छामः । तद्यथा 'चातुर्वेपर्यम्' इति । चत्वार एव वर्णाश्चातुर्वर्णम् । मया ईश्वरेण सृष्टमुत्पादितम्' 'ब्रामणोऽस्य मुखमासोत।' इत्यादिश्रुतेः । गुणकर्म विभाग गुणविभागशः कर्म विभागशव । गुणा: सत्त्वरजस्तमांसि । तत्र सात्विकस्य सत्वश्यानस्य ब्रामणस्य शमो दमस्तपः इत्यादीनि कर्माणि । साचोपसर्जनरजमधानस्य क्षत्रिपस्य शौर्य-तेजा-प्रभृ- तीनि कर्माणि। तमउपसर्जनरजाप्रधानस्य शूद्रस्य शभूषैव कर्म- त्येवं गुण-कर्मविभागशचातुर्दर्य मया सृष्टमित्पर्यः' इति । अन चादितो भगवतैव चातुवर्षे सृष्टमित्यर्थे 'बामणोऽस्य मुखामासीत्' इति प्रतिवादिना शिरसि शुलं जनपन्त्येव भायती श्रुतिः प्रमाणतपोपन्यस्ता श्रीमद्भिराचार्यैरिति मैत. विस्मरणीयम् । ततश्यास्था; श्रुतेरनुसारेणैव लापनीय एतद्भगय- झोतापाः पद्यार्थः, इत्यर्थादेव समायाति श्रुतौ पुनरेतस्यां भगवतो मुखादिभ्य एय ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिराम्नायते । यथा चैतत्तथाऽग्रे स्फुटीकरिष्यामः। अनेच ब्राह्मणस्प "शमो दमस्तमः" इत्यादीनि फर्माणीति भापितमाचाय:, नैव पुनः शमदमादिविशिष्टो प्राह्मण इत्यादि ·१०७ पुरुषसूकामादिना] आतितरवप्रकाश अतश्च प्रतीयते-- गुणकर्मावलम्विनी वर्णव्यवस्थेति । यदि घसावभविष्यत्, तदा चातुवर्ण्यसृष्टिं विवरीतुकामा आचार्या: शमदमादिसम्पन्नो ब्राह्मण इत्येवावक्ष्यन् । न चैवमवादिपुरिति सत्त्वप्रधानस्येति स्वरूप निर्देशः । सत्यं हि ब्राह्मणेषु प्राधा- न्येन संदृप्टमिति । एवमुत्तरप्रापि द्रष्टव्यम् । अत्र च मया सृष्ट- मिति पदं न विस्मरणीयम् । मयैव चातुर्वण्र्य सृष्टम् , नैव पुनरन्येन सृज्यत इत्यर्थः। ननु सत्त्वप्रधानस्येत्यादिकं प्रात्मणादीनां लक्षणमेव कुन स्पादिति चेत्, अप्रसङ्गादित्यवयुध्यस्त । न ह्या ब्राह्मणादीनां लक्षण- कथनं प्रसक्तम् । चातुवर्ण्यसृष्टभंगयत्कृतत्वमेव धन प्रतिपादयितु- मिष्यत इति कुतः पुनात्मणस्यैव शमादीनि कर्माणि क्षत्रियस्यैव च शोर्य-तेजामभृतीनीत्यादिरयं नियम इत्येतदक्तव्यमित्यभि- प्रत्यैवः चोक्तमाचाय: सत्वप्रधानस्येत्यादि, नैव पुनालणादिलक्ष- गोपन्यासधियेति द्रन्टव्यम् । तदेवं सर्वथा प्रतिकूलमेव वर्णव्यव- स्थाया गुणकर्मावलम्वित्वे भगवत्पादानां भाप्यम् । अन च गुणकर्मविभागश इति पदं न विस्पष्टतया व्याख्या. तमाचार्यः । एतत्पुनर्गीतार्थसङ्गहे श्रीमद्भिर्यामुनाचा वितम्- 'गुणकर्मविभागशः गुणविभागेन कर्मविभागेन च सह ।' इति । पालपोधिनीकृतोऽप्येवमेवाहुः । यत्पुनः पौरुपं सूक्तं प्रत्येव संशय्यते-'सदेतर्वाचौनरेव घेदेषु प्रवेशितम्' इति, तदेतदपेशलम् ; नव्यस्य सक्तस्य घेदेषु प्रवेशे कारणाभावात् । विना हि कारणं न किमिदपि कश्चित्करोतीति। नच वर्णव्यवस्थाया गुणकर्मावलम्पित्यप्रति- पेध एव कारणं भवति ; प्राप्लेरेवाभायात् । तदा हि प्रतिपेयो युज्यते, पदा प्राप्तिर्भवति । प्राप्तं हि प्रतिपिध्यने नामासमिति हि माहुः शास्त्रकृतः । नचास्ति वर्णव्यवस्थापा गुणकर्मावम्बित्व.

·१०८ धर्मप्रदीपः [परपसूटपरम् स्य प्राप्तिः कथञ्चिदपि, येनार्य प्रतिषेधो युज्येत। तत्रापि हि श्रुत्यादिषु भगवतो मुखादिभ्य एव ब्राह्मणादीनानुत्पत्तिः प्रति- पाद्यते। तत्सर्वधाऽर्वाचीनमेव पौरुष सूक्तमिति नायमर्थ उप- पनो भवति । किश्च पद्यतन्नव्यमेववाभविष्यत् , तदा नैव श्रीमदाचार्यसदृशैः प्रज्ञतमः प्रमाण्यकरिष्यत । नहि पौरुषेपाणि वचनान्यपौरुषेयतया स्वाकुयुः प्रेक्षावन्त इति । भवति च पौरुपस्य सूक्तस्य ऋग्वेदान्तर्गतत्वे प्रमाणं भगवती श्रुतिरेव । तथाहि श्रूयते छान्दोग्योपनिषत्सु तदेतदृचाप्यनूक्तम् । तावानस्य महिमाऽतो ज्यायश्चि पुरुषः' इत्यादि । ऋक चेयं न हि 'पौरुष सूक्तमपहायान्यत्र फापि दृश्यते। ततश्च सिद्धमृग्वेदान्तः- पातित्वं पौरुषस्य सूक्तस्येति । यत्पुनरुच्यते-'पौरुपं सूक्तमेकमपहाय नान्यत्र फापि ब्राह्मणादीनां ब्रह्मणो मुखादिजन्यत्यमभिधीयत इति, तदेत- दप्यज्ञानमात्रविलसितमेव । सन्ति हि भूयस्य एवैवंविषाः श्रुतपो पासु ब्रामणादीनां ब्रह्मणो मुखादिजन्यत्वमभिधीयते । यथा तैत्तिरीयसंहितापाम्- "प्रजापतिरकामपत प्रजाः सृजेयेति । स मुखतस्त्रिवृतं निर- मिमीत। तमग्निर्देवताऽन्वरज्यत । गायत्री छन्दो रथन्तरं साम ब्राह्मणो मनुष्याणामजः पशूनां तस्मात्ते मुख्या मुखतो घसूज्य. न्तोरसो पाहुभ्यां पनदशं निरमिमीत तमिन्द्रो देवताऽन्वरमृज्यन त्रिष्टुप्छन्दो बृहत्साम राजन्यो मनुष्याणामचिः पशूनां तस्मात्ते घोर्यावन्तो वार्याध्यमुज्यन्त मध्यतः ससदशं निरमिमीत तं विश्वे ऐवा देवता अन्वसूज्यन्त जगतीछन्दो पैरूपं साम घेश्यो मनुष्याणां गावः पशूनां तस्मात्ते आद्या अन्नधानाध्यमृश्यन्त तस्माद् भूपांसोऽन्येभ्यो भूयिष्ठा हि देवता अन्वरज्यन्तान्तः ·जात्यनादिताया ब्राह्मणानि ] जातितत्त्वप्रकाश १०६ एकविंशं निरमिमीत तमनुष्टुप्छन्दोऽन्वसृज्यत राज साम शद्रो मनुष्याणामन्यः पशूनां तस्मात्तो भूतसंप्रामिणावश्वश्च शनश्च तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्तृप्तः" इत्यादि । अत्र च पोरुपे सूक्त इव मुखतो ब्राह्मणस्य बाहुभ्यां क्षत्रिय- स्योस्तो वैश्यस्य पदभ्यां च शुदस्योत्पत्तिः श्रूयते । ततश्च सुदूर प्रक्षिप्तेऽपि पोरुषे सूक्ते कथं वा जन्मतः सिद्धत्वं वर्णव्यवस्थाया वारयितुं शक्येत? प्रतिपाद्यते चान्यत्रापि पहुपु श्रुतिपु परमेशेनैव विनिमिता ब्राह्मणादयो न तु गुणकर्मायनुसारेण मानुपैर्व्यवस्थापनीया इति । तथाहि श्रूयते ऐतरेयव्रामणे- "प्रजापतिर्पज्ञमसृजत। यज्ञं सृष्टमनु ब्रह्मक्षत्रे अमृज्येताम् ब्रह्मक्षने अनु दय्यः प्रजा असृज्यन्त हुताश्चाहुताश्च । ब्रह्मवानु हुप्तादः क्षनमन्वहुताद् एता चै प्रजा हुतादो पद् ब्राह्मणा अहुतादो यद्राजन्यो वैश्यः शूद् इति ।" यच भगवता सृष्टं तदन्येन विनिर्मातुं शक्यम् । अतश्च सत्त्वादिगुणविशिष्टानां ब्राह्मणादि- विधानं सर्वथाप्रामाणिकमेव । घाजसनेयिब्राह्मणेऽपि श्रूयते- "ब्रह्म वा इदमप्र आसीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत् तच्छ- यो रूपमत्यम्जत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशानः । तस्मात्क्षनात्परं नास्ति तस्माद् ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये क्षत्र एव तयशो दधाति सैपाक्षरस्य योनिर्पद् ब्रह्म। तस्माद् यदद्यापि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनियच्छति स्वां योनिम् ++ +|११ स नैव व्यभवत् स विशमसूजत पान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते यसको रुद्रा आदित्या विश्वदेवा मस्त इति । १२ । स नैव व्यभवत् स शौद्रं वर्गमस्जत पूषणमिपं वे पेयं हीदं सर्व पुष्यति यदिदं कि ·११० धर्मप्रदीपः (जात्यनादितायां प्राहाणानि च । १३ । तदेतद् ब्रह्मक्षत्रं विट् शूद्रस्तदग्निनैव देवेषु व्रह्माभवद् ब्रामणो मनुष्येपु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रस्त- स्मानावेच वेदेषु लोकमिच्छन्ते" इत्यादि । अस्यायमर्थ:-आदितस्तावन जगत्यां ब्राह्मणजातिरेवैः काऽसीत् । सा पुनः परिपालनादिपु न समर्थेति तदर्थ क्षत्रियाः घटाः । परिपालनमपि वित्तोपार्जनमन्तरा दुष्करम् । अतो वित्तो- पार्जपितुरभावाक्षत्रजातिरपि परिपालनकर्मणि न माभूत् । ततश्च विशः सृष्टाः। वित्तोपार्जनमपि परिचारकसापेक्षम्। चिना हि परिचारकान्त शक्यं वित्तोपार्जनकर्म निर्तयितुमिति । अतश्च परिचरणकर्माणः शुद्रा सृष्टाः इति । तैत्तिरीयब्राह्मणेऽपि ब्रह्मणः सकाशादेव क्षत्रादीनामुत्पत्तिः श्रूयते २-४ । “ब्रह्म देवानजनयत । ब्रह्म विश्वमिदं जगत् । ब्रह्मणः क्षनं निर्मितम् । ब्रह्म ब्राह्मण आत्मना"इति स्पष्टार्थी चेयं श्रुतिः । एवं च पुरुषसूक्त इव विभिन्नास्वपि श्रुतिषु कण्ठत एव परमात्मनः सकाशादेव बामणादीनामुत्पत्तः श्रवणानास्ति गुणकर्मावलम्वित्वं वर्णव्यवस्थापा इति सिद्धम्। अयं स्वत एष शङ्का समुदेति यदू ब्रा देयानजनयदित्या. दिषु किल श्रुतिषु परमात्मना ब्राह्मणादयः सृष्टा इत्यभिधीयते। सर्गश्चोत्पत्तिः । स व गुणानुसारेण व्यवस्थापनमेव किं न स्यात । सृष्टेषु हि मनुष्येषु सत्त्वादिगुणवतां प्राध्मणादित्वं व्यवस्थापित- मित्यर्थः । पूर्व हि ब्रामणादिभेदो नासीत्। स च गुणायनुरोधेन परमात्मना विनिर्मिनः । जतश्च सृजधातोः प्रपोगो नानुपपन्नः । तत्कयमुच्यते नालणादीनां परमात्ममुखादिजन्पत्यमिति । अन घूमः । न खलु ब्रह्म देवानजनपन इत्यादिपु ग्रामणा. दीनामुत्पत्तरुपादानमूनोऽवयवविशेषो निर्दिष्टः । तेभ्यो घचने. भ्पोऽसौ पोर्द्ध शाक्यः । यो दि यस्यार्थः, स ततोऽवयुध्येत।

·नादिताया भविष्यपुराणम् ] जातितरवाकाशः चापमतेषामर्थः । अन्यूनानतिरिक्तो हि शब्दार्थों भवति । श्च कथं वा ब्रह्मक्षवादयो विनिर्मिता; कुतश्च गानाद्धि मता इत्यादिकं नैतेभ्यः श्रुतिवचनेभ्यः स्फुटीभवति। ततश्चा. पनि वाक्यान्येतानि स्पष्टेन स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीते"त्या कवाक्यतामापयन्ते। ततश्व मुखादिभ्य एव परमात्मना मणादयो विनिर्मिता इत्यादिरयः पर्यवस्यति । ब्राह्मण एवा. : समुत्पादितस्ततः परं च क्षत्रादयो यथाक्रम यथापेक्षं चेत्या- तु वाजसनेयिब्राह्मणतः प्रतीयते । तदेवमतिरिच्य पोरुपं सूक्तं श्रुतिवचनैरेव सिध्यति ब्राहमणा- ब्रह्मणो मुखादिजन्यत्वमिति द्रष्टव्यम् । पस्तुतस्तु पौरुप- पि सूक्तस्य अत्यन्तःपातित्वेन दुर्निवारमेव प्रामाग्यमिति हव्यम् । मत एव भविष्योत्तरपुराणे चतुश्चत्वारिंशत्तमेऽध्याये तिवर्णनम् । तद्यथा- ब्रह्मोवाच- "हेयोपादेयतत्त्वज्ञास्त्यक्तान्यायपथागमाः । जितेन्द्रियमनोवाचः सदाचारपरायणाः॥ नियमाचारवन्तस्ते हितान्वेषणतत्पराः । संसाररक्षणोपायक्रियायुक्तमनोरयाः ॥ सम्पग्दर्शनसम्पन्नाः समाधिस्था हतयः । खाध्यायभक्तहदयास्त्यक्तसङ्गा विमत्सराः॥ विशोका विमदाः शान्ताः सर्वपाणिहितैपिणः । सुखदुःखसमा लोका विवक्तस्थानवासिनः॥ प्रतोपयुक्तसर्वाहा धार्मिकाः पापमीरवः । निर्ममा निरहङ्कारा दानशूरा पापराः ॥

·य एवम्भूतसमाचारमनुतिष्ठन्ति मानवाः।
ते स्वमतावादलन्धवर्णाचारा महोजसः।
सबनाभिमता: प्राज्ञाः पुराणागमपण्डिताः।
११२
धमप्रदीप [जात्यनादिताया भविष्यपुराणम
सत्यव्रह्मविदः शान्ताः सर्वशास्त्रेषु निष्ठिताः ।
सर्वलोकहितोपायप्रवृत्तेन स्वयम्भुवा ।।
वागीश्वरेण देवेन नाभेयेन भवच्छिदा।
ब्रह्मणा कृतमर्यादास्त एव ब्राह्मणाः स्मृताः ॥
महातपोधनैरायः सर्वसत्त्वाभयपदैः ।
सर्वलोकरितार्धाप निपुणां सुपतिष्ठिताम् ॥
बृहत्त्वाद्भगवान ब्रह्मा नाभेयस्तस्य ये जनाः।
भक्त्यासक्ताः प्रपनाश्च ब्राह्मणास्ते प्रकीर्तिताः॥
क्षनियास्तु क्षतनाणादेश्या वार्ताप्रवेशनात् ।
ये तु श्रुतैर्वृति प्राप्ताः शूद्रास्तेनेह कीर्तिताः ॥
ये चाचाररताः मार्चाह्मण्यं ब्रह्मवादिनः ।
ते तु फलं प्रशंसन्ति यत्सदा मानसेप्सितम् ॥
क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं प्रतिपणा ।
मार्दवार्जयसन्तोपानरकारतपःशमाः ॥
धर्मो ज्ञानमार्यममूढता।
अनिमास्तिक्यमनेपो वैराग्यं च शमार
पापभीरुत्वमस्तेयममात्सर्यमतृष्णता।
नैसग्यं गुरुशुश्रूषा मनोवाफ्कापसंयमः ।
ब्राह्मण्यं पुष्कलं तेषां नित्यमेव मवर्धते ॥
सर्वशास्त्राविरोधेन पवित्रीकृतमानसाः ॥
मीनीतागमावाराः स्मृतिकाराः पठलिया
मन्वन्तरेषु सर्षेषु चतुर्पगयिभागशः।
वर्णाश्रमापारकृतं कर्म सिध्यत्यनुत्तमम् ॥

·११३
जात्यनादितायां भविष्यपुराणम् ] जातितत्त्वप्रकाशः
संसिद्धायां तु वार्तायां ततस्तेषां स्वयंप्रभुः ।
मर्यादां स्थापयामास यथारब्धां परस्परम् ॥
ये वै परिगृहीतारस्तेषां सत्त्वषलाधिकाः ।
इतरेपां क्षतत्राणात् स्थापयामास क्षत्रियान् ।।
उपतिष्ठन्ति ये तान्वै याचन्तो निर्मदाः सदा ।
सत्यव्रह्म सदाभूतं वदन्तो ब्राह्मणास्तु ते ॥
ये चान्येऽप्यबलास्तेषां वैश्यकर्मणि संस्थिताः ।
कोलानि नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः ॥
पैश्यानेव तु तानाह कीनाशान्वृत्तिमाश्रितान् ।
शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये नराः॥
निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शुद्रांस्तात ब्रवीतु सः ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुद्राणां च परस्परम् ।
कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिराजर्वमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥
शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।।
कृपिगोरक्षवाणिज्य वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥
योगस्तपो दया दानं सत्यं धर्मः श्रुतिणा।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यमेतद् ब्राह्मणलक्षणम् ॥
शिखा ज्ञानमयी यस्य पवित्रं च तपोमयम् ॥
ब्राह्मण्यं पुष्कलं तस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ॥
यत्र वा तत्र था वर्णे उत्तमाघममध्यमाः।
निवृत्तः पापकर्मभ्यो ब्राह्मणः स विधीयते ।।
१५

·११४
धर्मप्रदीपः [जात्यनादितायां स्मृतयः
शूद्रोऽपि शीलसम्पन्नो ब्राह्मणादधिको भवेत् ।
ब्राह्मणो विगताचारः शनाधीनतरो भवेत् ॥
न सुरां सन्धयेद्यस्तु आपणेषु गृहेषु च ।
न विक्रीणाति च तथा सच्छूद्रो हि स उच्यते ॥
यद्येका स्फुटमेव जातिरपरा कृत्यात्परं भेदिनी।
यदा ध्याहृतिरेकतामधिगता यच्चान्यधर्म ययौ।।
एकैकाखिलभावभेदनिधनोत्पत्तिस्थितिव्यापिनी।
किन्नासौ प्रतिपत्तिगोचरपथं यापारिभक्त्या नृणाम् ॥"
(इनि चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः)
।
एतेन-जन्मना जायते शुद्रः संस्करात् विज उच्यत
इत्यादिस्मार्तवचनान्यपि व्याख्यातानि । एतानि हि घचनानि
शद्रपदेन शुद्रसमत्वमेव योधयन्ति, न तु वस्तुगत्या शूद्रत्वम् । विवे.
चितं चैतत्तन्ववार्तिकेऽपि । तद्यथा-मासेन शूद्रो भवतीत्यादिकं
तु ब्राह्मणकर्माधिकारप्रतिषेधार्थमिति । तथाचोक्तययनानां प्रापणा-
निन्दायामेव तात्पर्यम् । अत एव मनुः--
न तिष्ठति तु यः पूर्वी नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् ।
स शूद्रय पहिष्कार्य: सर्वस्मात् दिजकर्मणः ॥ १०३।२
यया काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
तथा चिमोऽनधीयानत्रयस्ते नाम यिति॥
अवतानाममन्त्राणां जातिमानोपजीविनाम् ।
सहस्रशः समेतानां परिपत्त्वं न विद्यते ॥ अ० १२
कात्यायनीये एकादशसण्डेऽपि-
एतत्सन्ध्याप्रयं मोकं ब्रामण्यं यत्र तिष्ठति ।
यस्य नाल्यादरस्तम न स प्रामण उच्यते।

·जात्यनादितायां स्मृतयः] जातितत्प्रकाश
११५
पाराशरस्मृतावष्टमाध्याये-
सावियाश्चापि गायत्र्याः सन्ध्योपास्त्यमिकार्ययोः ।
अज्ञानात् कृषिकर्तारो ब्राह्मणा नामधारकाः ।
शङ्खः-नात्मणा ये विकर्मस्था वैडालनतिकास्तथा ॥
ऊनाङ्गा अतिरिक्तागा ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूपकाः ॥ अ० २४
गुरूणां प्रतिकूलाथ वेदाग्न्युत्सादिनश्च ये।
गुरूणां त्यागिनश्चैव ब्राह्मणाः पतिदूषकाः ॥
अनध्यायेयधीयाना शौचाचारपहिष्कृताः।
शूद्वान्नरससम्पुष्टा ब्राह्मणाः पतिदूषकाः ॥
शातातपः-अलाताशी अयाजी च विप्रकीणों भवेद् विजः ।
न तारयति दातारं नात्मानं सपरिग्रहम् ।।
वसिष्ठः-समार्घ धान्यमुत्सृज्य महाधैं यः प्रयच्छति ।
सवै वार्धषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ।
अश्रोत्रिया अननुवाक्या अनग्नयो वा
शूद्रधर्माणो भवन्ति । अ०३।१।
नास्तिकः पिशुनश्चैव कृतघ्नो दीर्घरोपकः ।
चत्वारः कर्मचण्डाला जन्मतश्चापि पञ्चमः ॥
वर्णधर्मप्रकरणे लघ्यावलायन:-
यश्च कर्मपरित्यागी पराधीनस्तथैव च ।
अधीतोऽपि दिजश्चैव स च शूद्रसमो भवेत् ॥
प्रथमप्रश्न पश्चमाध्याये घोघायन:-
गोरक्षकान् थाणिजकांस्तथा कारु-कुशीलवान् ।
प्रेष्यान् वाघुपिकांश्चैव विधान शूद्रवदाचरेत् ॥
अष्टमाध्याये पराशरः--
ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कृपस्तु
निर्जल:

·११४ धर्मप्रदीपः [आत्यनादितायां स्मृतयः शद्रोऽपि शीलसम्पन्नो ब्राह्मणादधिको भवेत् । ब्राह्मणो विगताचारः शृगाद्वीनतरो भवेत् ॥ न सुरां सन्धयेद्यस्तु आपणेषु गृहेषु च । न विकीणाति च तथा सच्छूद्रो हि स उच्यते ॥ पोका स्फुटमेव जातिरपरा कृत्यात्परं भेदिनी। यदा व्याहृतिरेकतामधिगता यच्चान्यधर्म ययौ ॥ एकैकाखिलभावभेदनिधनोत्पत्तिस्थितिव्यापिनी । किनासौ प्रतिपत्तिगोचरपथं यायादिभक्त्या नृणाम् ॥" (इति चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ) । एतेन-जन्मना जायते शुद्रः संस्करात् दिज उच्यत इत्यादिस्मार्तवचनान्यपि-व्याख्यातानि । एतानि हि वचनानि शुद्रपदेन शुद्रसमत्वमेव बोधयन्ति, न तु वस्तुगत्या शूद्रत्वम् । विवे. चितं चैतत्तन्त्रवार्तिकेऽपि । तद्यथा-मासेन शूद्रो भवतीत्यादिकं तु ब्राह्मणकर्माधिकारप्रतिषेधार्थ मिति । तथाचोकवचनानां ब्राह्मण- निन्दायामेव तात्पर्यम् । अत एव मनुः- न तिष्ठति तु यः पूर्वा नोपास्ते यश्च पश्चिमाम् । स शूद्रवद् पहिष्कार्य: सर्वस्मात् द्विजकर्मणः ॥ १०३।२ यया काष्ठमयो हस्ती पथा चर्ममयो मृगः । तथा विमोनधीयानत्रयस्ते नाम विन्नति ।। अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् । सहस्रशः समेतानां परिपत्त्वं न विद्यते ॥०१२ कात्यायनीये एकादशखण्डेऽपि- एतत्सन्ध्यात्रयं प्रोक्तं ब्राह्मण्यं यत्र तिष्ठति। पस्य नास्त्यादरतत्र न स ब्राह्मण उच्यते ॥

·जात्यनादितायां स्मृतय.]
जातितत्प्रकाश
पाराशरस्मृतावष्टमाध्याये-
साविश्याश्चापि गायन्याः सन्ध्योपास्त्यग्निकार्ययोः ।
अज्ञानात् कृषिकर्तारो ब्राह्मणा नामधारकाः ।
शह्नः ब्राह्मणा ये विकर्मस्था बैडालवतिकास्तथा ॥
ऊनागाअतिरिकागा ब्राह्मणाः पङ्क्तिदूपकाः ॥ अ०२४
गुरूणां प्रतिकूलाश्च वेदाग्न्युत्सादिनश्च ये।
गुरूणां त्यागिनश्चैव ब्राह्मणाः पतिदूपकाः ।।
अनध्यायेष्वधीयाना शौचाधारयहिष्कृताः।
शूद्वानरससम्पुष्टा ब्राह्मणाः पतिदूपमाः ॥
शातातपः-अलाताशी अयाजी च विप्रकीर्णो भवेद् दिजः।
न तारयति दातारं नात्मानं सपरिग्रहम् ॥
पसिष्ठः-समाधैं धान्यमुत्सृज्य महाधैं यः प्रयच्छति।
सवै वाघुपिको नाम ब्रह्मवादिपु गर्हितः ॥
अश्रोत्रिया अननुवाक्या अनग्नयो वा
शूद्रधर्माणो भवन्ति । अ०३।१।
नास्तिकः पिशुनश्चैव कृतघ्नो दीर्घरोपकः ।
चत्वारः कर्मचण्डाला जन्मतश्चापि पश्चमः ॥
वर्णधर्मप्रकरणे लघ्वाश्वलायन:-
यश्च कर्मपरित्यागी पराधीनस्तथैव च ।
अघीतोऽपि द्विजश्चैव स च शूद्रसमो भवेत् ॥
प्रथमप्रश्ने पञ्चमाध्याये बोधायन:-
गोरक्षकान् वाणिजकांस्तथा कारु-कुशीलवान् ।
प्रेष्यान् वाघुपिकांश्चैव विप्रान् शूद्रवदाचरेत् ॥
अष्टमाध्याये पराशरः-
ग्रामस्थानं यथा शून्यं यथा कूपस्तु निर्जलः ।

·११६ धर्ममदीपः [जात्यनादितायां भारतम् यथा हुतमनग्नौ व अमन्त्रो ब्राह्मणस्तथा ॥ गायत्रीरहितो विप्रः शद्रादभ्यशुचिर्भवेत् । इत्यादीनि वचनान्युपपद्यन्ते । एतेहिं पचनभ्रष्टाचाराणामपि विप्राणां न जातिपरिवर्तनेन वस्तुगत्या शूद्रत्वम् , किन्तु पतिदूप. कत्वादिकमित्येव गम्यते। शूद्रसमत्वं चात्र पोधितममन्त्रककर्मा- धिकारादिनाप्यनुसन्येयम् । शूद्राणामपि हि यज्ञादायमन्त्रककर्मा- धिकारो वर्तत एघ । व्यक्तं चैतत् स्मृतिकौमुद्याम् , शबकमला- करे च॥ अत एव शान्तिपवणि ५९ तमाध्यायगतानि वचनान्युप- पचन्ते । तानि यथा-~- स्वाहाकारो वषट्कारो मन्त्रः शूरे न विद्यते । तस्माच्छूद्रः पाकयज्ञैर्यजेताव्रतवान् सपम् ॥ पूर्णपात्रमयों वाऽऽहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम् । शूद्रः पौजयनो नाम सहस्राणां शतं ददौ । ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणामिति नः श्रुतम् । यतो हि सर्ववर्णानां यज्ञस्तस्यैव भारत ! ॥ अग्रे सर्वेषु यज्ञेषु यतः श्रदा विधीयते । दैवतं हि महच्दा पवित्रं यजतां वयम् ॥ संसृष्टा प्रामणेरेव त्रिपु वर्णेषु सष्टयः । देवानामपि ये देवा यद् युस्तत्परं हितम् ॥ त्वं दैवतं ब्राह्मणः स्वेन नित्यं परान् वर्णानयजच्चैवमासीत् । अपरो वितानस्त्यर्थतस्तत्र सृष्टो न ब्राह्मणस्त्रिषु वर्गेषु राजन् ॥ तस्यापूर्णा जयस्तानि वर्णाः -- संसज्यन्ते तस्य विकार एव ॥ इति।

·जात्यनादितायां भारनम्] जातितत्त्वप्रकाशः
किन तत्रैव
तमाध्यायेऽपि-
मान्धाता-यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शयरवर्वराः ।
गोऽजाविमहिपाणां च वडवानां च पोपकाः ॥
वृत्यर्थ प्रतिपद्यन्ते तान् वैश्यान् सम्प्रचक्षते ।
ऐश्वर्यकामा ये चापि सामिषा वापि भारत ! ॥
निग्रहानुग्रहरतांस्तान् दिजान क्षत्रियान्वितुः ।
अश्वारोहा गजारोहा रथिनोऽय पदातयः ।
एते वैश्यसमा राजन् ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥
जन्मकर्मविहीना ये कदर्या ब्रह्मयन्धवः ।
एते शुद्रसमा राजन् ब्राह्मणानां भवन्त्युत ।।
अश्रोत्रियाः सर्व एते सर्वे चानाहिताग्नयः ।
तान् सर्वान् धार्मिकान् राजा बलि विष्टिं च कारयेत् ।।
आह्वायका देवलका नाक्षत्रा ग्रामयाजकाः ।
एते ब्राह्मणचाण्डाला महापथिक* पञ्चमाः ॥
म्लेच्छदेशाश्च ये केचित् परैरप्युपिता नरैः ।
गत्या तु ब्राह्मणस्तांस्तु चण्डालः प्रेत्य चेह च ॥
बात्यान् म्लेच्छांश्च शुद्रांश्च याजयित्वा द्विजातयः ।
अकीर्तिमिह सम्प्राप्य नरकं प्रतिपद्यते ।
धात्ये म्लेच्छे तथा शूद्रे तस्कर पतितेऽशुचौ।
कुदेशे च सुरापे च ब्रह्मघ्ने कृपलीपती॥
अनधीतेषु सर्वत्र भुञ्जाने यत्र तत्र वा।
पुत्रघातिनि शत्रौ च न मन्त्राद्याश्च ये द्विजाः॥
शकास्तुपाराः कदाच पल्लयाश्चान्धमद्रकाः।
उष्ट्रा: पुलिन्दा आरक्षः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः ॥
ब्रह्मक्षत्रप्रस्ताइच पैश्याः शूद्राश्य मानवाः ।
कथं धर्माश्चरिष्यन्ति सर्वे विपयवासिनः ।।

·धर्मप्रदीपः (जात्यनादितायां भारतम् मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः । एतदिच्छाम्यहं ओतुं मघवंस्तद् ब्रवीहि मे। इन्द्रः-मातापित्रोहि शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः। आचार्यगुरुशुश्रूपा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ भूमिपानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः । देशधर्मक्रियाश्चैव तेपां धर्मो विधीयते ।। पितृयज्ञास्तथा कूपा प्रपाश्च शयनानि च । दानानि च यथाकालं दातव्यानि दिजातिपु॥ इत्यादि वचनान्पपि व्याख्यातानि। एभिरमन्त्रकं तेपामपि पृथक् तत्तत्कर्माधिकरावगमात् । तथाच न सर्वात्मना ब्राह्मणा- दिभिः साम्य विकर्मस्थानां शूद्रादीनां वेति सिद्धम् । अत एव शान्तिपर्वणि ६६ तमेऽध्याये- युधिष्ठिरः-खकर्मण्यपरे युक्तास्तथैवान्ये विकर्मणि । तेषां विशेषमाचक्ष्व ब्राह्मणानां पितामह ! ।। भीष्मः-विद्यालक्षणसम्पन्नाः सर्यान्नायप्रदर्शिनः । एते ब्रह्मसमा राजन् ब्राह्मणाः परिकीर्तिताः ।। ऋत्विगामारसम्पन्नाः स्वेषु कर्मस्ववस्थिताः । एते देवसमा राजन ब्राह्मणानां भवन्त्युत ॥ इत्यादिना शूद्रादीनां मन्त्रायाज्यत्यमुपपाय- विकर्मस्याश्च मोपेश्या विश झा कश्चन ॥ नियम्याः संविभाज्याझ्च धर्मानुग्रहकाम्यया ॥ इति पृथग्विमज्य संस्थापनमुपपद्यते । तथाच पूर्वापर- विरोधपरिहाराय जातिब्राह्मण्यादिकं नियत मेयोरीकर्तव्यम् । मत एच- ·११६ जातिप्रामण्ये अनुशासनम् ] जातितत्त्वप्रकाश. मनुः-अविदांश्चैव विद्वांइच ब्राह्मणो दैवतं महत । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथामिदैवतं महत् ।। श्मशानेष्वपि तेजस्वी पाचको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ।। एवं यद्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं देवतं महत् ॥ पराशरः-दुःशीलोऽपि बिजः श्रेष्ठो नतु शूद्रो जितेन्द्रियः । का परित्यज्य गां दुष्टां दुहेच्छीलवती खरीम् ॥ इत्पादीनि वचनान्युपपद्यन्ते। यत्तु पूर्वमस्माभिः स्वधर्म- निष्टस्यापि शुद्रस्य पतितब्राह्मणापेक्षयोत्कर्षः प्रतिपादितः, स पतितम्राह्मणस्येव न तस्याभोज्यान्नत्वमित्यभिप्रायः एव । तदुक्तं विष्णुस्मृती- "शद्गोऽपि द्विवियो ज्ञेयः श्राद्धी चैवेतरस्तथा । श्राद्धी भोज्यस्तयोरुतो घभोज्यस्त्वितरो मतः ॥ प्राणानास्तथा दारान् ब्राह्मणार्थ निवेदयेत् । स शूद्रजाति ज्यः स्यात् अभोज्यः शेष उच्यते॥” इति सवथा तु नोक्तानां ब्राह्मणादीनां शुगन्वादियोधकानां वचनानामनुसारेण न वर्णव्यवस्था नियतेति वक्तुं पार्यते ॥ मन्वादिस्मृतिषु हि चातुर्वर्ण्य यथास्थितमूरीकृत्योपनयनका. लादयो ये विहिताः, ते हि जातिव्राह्मण्यं विना न कथमप्युपपद्यन्ते। नहर निमः- मानुशासनिकै पर्वणि तृतीयाध्याये- क्षत्रियो यदि या वैश्यश् शूद्रो वा राजसत्तम । ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात् केन तन्मे ब्रूहि पितामह । तपसा वा सुमहता कर्मणा वा श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यमय चेदिच्छेत्, कथं शश्यं पितामह ।।

·११८ धर्मप्रदीपः जात्यनादिनायां भारतम् मद्विधेश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं मघवंस्तदू ब्रवीहि मे ॥ इन्दा-मातापित्रोहिं शुश्रूषा कर्नव्या सर्वदस्युभिः । आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ।। भूमिपानां च शुश्रूषा कर्नव्या सर्वदस्युभिः । देशधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥ पितृयज्ञास्तथा कूपा प्रपाश्च शयनानि च। दानानि च यथाकालं दातव्यानि दिजातिपु॥ इत्यादि वचनान्यपि व्याख्यातानि। एभिरमन्यक तेपामपि पृथक् तत्तत्कर्माधिकरावगमात् । तथाच न सर्वात्मना प्रारमणा- दिमिः साम्य विकर्मस्थानां शुद्धादीनां वेति सिद्धम् । अत एप शान्तिपर्वणि ३६ तमेऽध्याये- युधिष्ठिरः-स्वकर्मण्पपर युक्तास्तपान्ये विकर्मणि । तेपां विशेपमाचक्ष्य प्रात्मणानां पितामह ! ॥ भीमा-विद्यालक्षणसम्पनाः सन्निायप्रदर्शिनः । एते प्रत्मसमा राजन् प्रामणाः परिकीर्तिताः॥ ऋत्विगाचारसम्पन्ना: स्वेषु फर्मस्वयस्थिताः। एते ऐयसमा राजन, ग्रामणानां भवन्त्युत।। इत्यादिना शहादीनां मन्यापाज्यत्यमुपपाप- विकर्मस्थाय नोपेक्ष्या विमा राझा फरमन ।। निपन्याः संविभाज्याश्य धमांनुग्रहकाम्यया ।। इति पृथग्यिमज्य संस्थापनमुपपगते । तयार पूर्णपर- पिरोपपरिहारा जातिप्रामपादिकं निपत मेवारीसैन्यम् । मानएच- - ·११६ स जातिवाझण्ये अनुशासनम्] जातितत्त्वप्रकाश. मनु:-अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथामिदैवतं महत् ॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हपमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते ॥ एवं यद्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणा: पूज्याः परमं दैवतं महत् ।। पराशरः दुःशीलोऽपि द्विजः श्रेष्ठो नतु शूद्रो जितेन्द्रियः । कः परित्यज्य गां दुष्टां दुहेच्छीलवती खरीम् ।। इत्यादीनि वचनान्युपपद्यन्ते। यत्तु पूर्वमस्माभिः सधर्म- निष्ठस्पापि शूद्रस्य पतितव्राह्मणापेक्षयोत्कर्षः प्रतिपादितः, पतितत्राह्मणस्पेव न तस्याभोज्यान्नत्वमित्यभिप्रायः एव । तदुक्तं विष्णुस्मृती- "शन्नोऽपि विविधो ज्ञेयः श्राद्धी चैवेतरस्तथा। श्राद्धी भोज्यस्तयोरुक्तो घभोज्यस्त्वितरो मतः ॥ प्राणानस्तथा दारात् ब्राह्मणार्थ निवेदयेत् । स शूद्रजातिभोज्यः स्यात् अभोज्यः शेष उच्यते॥” इति सवथा तु नोक्तानां प्राह्मणादीनां शुगत्वादियोधकानां वचनानामनुसारेण न वर्णव्यवस्था नियतेति वक्तुं पार्यते ॥ मन्वादिस्मृतिपु हि चातुर्वयं यथास्थितमूरीकृत्योपनयनका- लादयो ये पिहिताः, ते हि जातिनात्मण्यं विना न कथमप्युपपद्यन्ते। तयं निष्कर्षः- जानुशासनिके पर्वणि तृतीयाध्याये- क्षत्रियो यदि वा घेश्पश् शूद्रो या राजसत्तम । ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात् केन तन्मे चूहि पितामह । तपसा वा सुमहता कर्मणा या श्रुतेन पा। ब्राह्मण्यमय चेदिच्छेत्, कथं शक्यं पितामह ।।

·११८ धर्मप्रदीप [जात्यनादितायां भारतम् मदिपैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे वै दस्युजीविनः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं मघवंस्तद् प्रकीहि मे ॥ इन्द्रः-मातापित्रोहि शुश्रूपा कर्तव्या सर्वदयुभिः । आचार्पगुमशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥ भूमिपानां च शुश्रूपा कर्तव्या सर्वदस्युभिः । देशधर्मकियाश्चैव तेषां धर्मो पिपीपते ॥ पितृयज्ञास्तथा कृपा प्रपाश्च शयनानि च। दानानि च ययाफालं दातव्यानि दिजातिपु॥ इत्यादि वचनान्यपि व्याख्यातानि। एभिरमन्त्रक पामपि पृथर तत्तत्कर्माधिकरावगमात् । तथाच न सर्यात्मना ग्राह्मणा- दिभिः साम्य विकर्मस्थानां शूद्रादीनां वेति सिद्धम् । अत एव शान्तिपर्वणि ६६ तमेऽध्याये- युधिष्ठिरः-खकर्मण्यपरे युक्तास्तवान्ये विकर्मणि। तेषां विशेषमायक्ष्य प्रात्मणानां पितामाह ।। भीष्मा-विद्यालक्षणसमा सानायदर्शिनः । एते प्रामसमा राजन् प्रात्मणा: परिकीर्तिताः॥ मात्विगापारसम्पन्ना: स्पु फर्मवास्थिताः। एते देवसमा राजन. ग्रामणानां भवन्युत ॥ इत्यादिना शहादीनां मन्यापारपत्यमुपपाप- विकर्मपाय नोपेक्ष्या पिया राशा फरयन ॥ निपम्या: मंविभाज्या धर्मानुग्रहकाम्यया ।। इति पविभज्य संस्थापनमुरपयन । तपाग पूर्यापर- विरोधपरिहाराय जानिमामग्पादिकं निपत मेयोरीसव्यम् । मत एव- ·१२६ जातिमाह्मण्ये अनुशासनम् ] जातितत्वप्रकाशः मनुः-अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत। प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथामिदैवतं महत् ॥ श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति। हूयमानश्च यज्ञपु भूय एवाभिवर्धते ॥ एवं यद्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं महत् ॥ पराशरः दुःशीलोऽपि द्विजः श्रेष्ठो नतु शुदो जितेन्द्रियः । कः परित्यज्य गां दुष्टां दुहेच्छोलवती खरीम् ॥ इत्यादीनि वचनान्युपपद्यन्ते। यत्तु पूर्वमस्माभिः स्वधर्म- निष्ठस्यापि शूद्रस्य पतितव्राह्मणापेक्षयोत्कर्षः प्रतिपादितः, स पतितन्त्राह्मणस्येव न तस्याभोज्यान्नत्वमित्यभिप्रायः एव । तदुक्तं विष्णुस्मृतौ- “शद्रोऽपि विविधो ज्ञेयः श्राद्धी चैवेतरस्तथा। श्राद्धी भोज्यस्तयोरुक्तो बभोज्यस्त्वितरो मतः॥ प्राणानांस्तथा दारान् ब्राह्मणार्थ निवेदयेत् । स शगजाति ज्यः स्यात् अभोज्या शेप उच्यते॥" इति सवथा तु नोक्तानां ब्राह्मणादीनां शुगन्वादियोधकानां वचमानामनुसारेण न वर्णव्यवस्था नियतेति वक्तुं पार्यते ॥ मन्वादिस्मृतिषु हि चातुर्वर्ण्य यथास्थितमूरीकृत्योपनपनका- लादयो ये विहिताः, ते हि जातिव्राह्मण्यं विना न कथमप्युपपद्यन्ते। तदयं निष्कर्षः- आनुशासनिके पर्वणि तृतीयाध्याये- क्षत्रियो यदि या वैश्यश् शुदो या राजसत्तम । ब्राह्मण्यं प्राप्नुयात् केन तन्मे ब्रूहि पितामह । तपसा वा सुमहता कर्मणा पा श्रुतेन वा। ब्राह्मण्यमय चेदिच्छेत्, कथं शक्यं पितामह ॥

·१२० . - धर्मप्रदीपः { जातिवाझपये अनुशासन भीष्मःग्रामण्यमतिदुष्प्रापं वगैः क्षत्रादिभित्रिभिः । परं हि सर्वभूतानां स्थानमेतद् युधिष्ठिर ॥ घहींस्तु संसरन् योनीर जायमानः पुनःपुनः । पर्याये नाम कस्मिंश्चित् ब्राह्मणो नाम जायते। इति ब्राह्मण्यस्यैकस्मिन्नेव जन्मनि क्षत्रादिप्राप्यत्वं निर- स्तम् । तत्रैव त्रयोधि त्यधिकशततमाध्याये-पथा- भगवन् भगनेत्रय कालसूदन शङ्कर। इमे वर्णाश्च चत्वारो विहिताः स्वस्वभावतः । उताहो कियया वर्णाः संभवन्ति महेश्वर । एवं मे संशयप्रश्नस्तमुच्छेत्तुं त्वमर्हसि ॥ श्रीमहेश्वर- स्वमावादेव विद्यन्ते चत्वारो ब्राह्मणादपः। एकजात्या सुदृप्याप्पमन्यवर्णत्वमागतम् ॥ तर फर्मविशेपेण पुनर्जन्मनि जायते । Mयामि तत्सर्व कर्मपातकर.. ब्रामणस्तु नरो भूत्वा स्वातिमनुपालयन् । दृढं प्रात्मणकर्माणि वेदोकानि समाचरेत् ॥ सत्पार्जवपरो भूत्या दानयज्ञपरस्तथा। सत्यां जात्यां सुमुदितो जातिपमान न दापयेत् ॥ एवं संवर्नमानस्तु फालयमै गतः पुन्छ । स्वर्गलोमे हि जायेत स्वर्गमोगाय भामिनि ॥ तत्क्षये प्रामगो भूत्वा तथैव नृयु जायते। एवं स्वमर्मगा मर्त्यः स्वजाति समते नरः॥ अपरस्तु तथा कश्चित प्रायोनिसहवः । अपमत्येव तां जातिमज्ञानतमसातः ॥

·जातिस्वाभाविकतायां गोता] जातितत्वप्रकाश. अन्यथा वर्तमानस्तु जातिकर्माणि घर्जयेत् । शुद्रवदिचरेल्लोके शूद्रकर्माभिलापवान् ॥ शूद्वैस्सह चरन नित्वं शौचमङ्गलवर्जितः । स चापि कालधर्मस्थो यमलोके सुदण्डितः ॥ यदि जायेत मर्येषु शूद्र एवाभिजायते । शूद्र एव भवेद्देवि ब्राह्मणोऽपि स्वकर्मणा ॥ एवं जातिविपर्यास: प्रेत्यभावे भवेद् नृणाम् । अन्यथा तु न शक्यं तत् लोकसंस्थितिकारणात् ॥ तस्मात् जाति विशिष्ट तु कश्चित् प्राप्य मानवः । सर्वथा तां तथा रक्षेत् न पुनर्भश्यते यथा ॥" इति कर्मकृता जातिरिति वादो जन्मान्तरविषयः, नतु तस्मिन्नेव जन्मनीति प्रतिपादितम् । अर्जुनो हि युद्धार्थ क्षत्रियः सन् प्रवृत्तः, कारुण्यातिशयेन ब्राह्मणधर्मेण ततो विरतः भिक्षाचर्यादिकं ब्राह्मणधर्ममनुप्ठातुं प्रवर्त. मानोऽपि-धाद्धि युद्धात् श्रोयोऽन्यद् क्षत्रियस्य न विद्यते।" इति कारुण्यादिब्राह्मणधर्मदशायामपि क्षत्रियत्वेनैव भगपता मन्यते, नतु ब्राह्मणत्वेन । सति चैवं गुणकर्मकृता जातिरिति चादं जन्मान्तराधीनमेव भगवानपि मन्यते । युक्तं चैतत्-“दैपम्यने- प्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शनम्" इति ब्रह्मसूत्रकारा धर्माधर्मापेक्षमेव भगवतो ब्राह्मणादिम्रप्वृत्वम् ; नतु स्वेच्छानु- सारमिति मतिपादयति । तथाच भगवान् जन्मान्तरीयकर्माधीन- ।

·१२२ धर्मप्रदीपः [जातेगुणकृतत्वनिरासः एतेन-वज्रसूच्युपनिपदपि-व्याख्याता; सापि हि "ब्रह्मक्षत्रिय-वैश्य-शुद्रा इति चत्वारो वर्णाः । तेषां ब्राह्मण: प्रघान- तमः" इति ब्राह्मण्यस्य प्राधान्यमुपक्षिप्य जन्मत एव न प्राधान्यम् , किन्तु ब्रह्मज्ञानत एवेति योघयन्ती जन्मकृतां जातिव्यवस्थामादा. यैव प्रवर्तते, पतः-ब्राह्मणप्राधान्यप्रयोजकमेव ब्रह्मज्ञानं प्रति. पाचते, नतु ब्रामणवर्णत्वप्रयोजकम् । अस्मिन् प्रसङ्गे-अनुशासनिरुपर्वगतेन्द्रमतङ्गसंवाद आप्टि- पेणोपाख्यानादिकं चानुसन्येयम् । आर्टिपेणोपाख्याने हि-आर्टि- पेण-विश्वामित्रादीनां मन्त्रदर्शनाख्यमेव ब्राह्मणत्वम् , न जन्मकृत- मिति स्पष्टं प्रतिपादितमिति विश्वामित्रादिदृष्टान्तोऽपि व्या- ख्यातः । एतेन स्वपंप्रतिभातवेदमन्यत्वाख्यमेव प्रात्मण्यं ब्राह्मण्यां ग्राहमणादजातानामपि वसिष्ठादीनामपीति सूच्यते, इति जन्मसिदैव ग्रामणजातिरित्यत्र न कोऽपि विरोधः । सति चैवं वात्मणः शद्रो भवति शूद्रो ब्राह्मणो भरतीत्या- दिवचनानि जन्मान्तरमभिप्रेत्यैव जातिविपर्यासं प्रतिपादयन्ति, मतु तत्तजन्मन्येवेत्यवचन सिदामिदम् । पतेन-"जन्मना जायते शद्रः संस्कारात् दिज उच्यते। विद्यया याति चिमत्वं ब्रह्मविद् ब्राह्मणो भवेत् ॥" इत्यादियचनानि-न्यारयतानि । इदमनायसरमाप्तम्-यन् जातिविभागोऽनुलोमप्रतिलो- मादिकृतोऽत्र मंग्रहणीय इति, अनेन हि पपा ग्रामण्यां प्राह्मण. स्पोत्पलस्प ब्रामणत्यम् , एयमन्त्पजापामन्त्यजस्योत्पन्नस्याप्यन्त्यः जत्यमिति ज्ञातुं शक्येत। अयं हि विभागोऽन्नरालादिजातिनाम्ना शारपुप्यरहियते । सति चैयमन्त्यज्ञानां पहुसंग्न्येपानां फयमाविर्भार इति शहापि- परिहतमाया भविष्पनि। संकरजातपलदयान्तरविभागादय प्रय.

·पैमानसानुसारी जातिविभाग ) जातितत्त्वप्रकाशः १२३ ममागमायनुसारेण संगृह्यन्ते, एतेपामेव स्मृत्यादिष्वपि समु. ल्लेख इति तावतच चरितार्थता स्यात् । आगमप्रमाणान्यवलम्ब्य जातिविभागसंकलनेन हि तत्तजातोनामागमानगम्ये देवालय- प्रवेशे स्थाननियमादिकमपि ज्ञातं स्यात् , तवत्या व्यवस्था च सम्यग् ज्ञाता स्यादिति। तत्रेमे श्रीवैखानसगृह्यसूत्रे दशमप्रश्न एकादश-द्वादश चतु- देश-पञ्चदशखण्डाः संगृह्यन्ते :- "चातुर्वपर्यस्य संकरेणोत्पन्नानामनुलोम-प्रतिलोमान्तराल- प्रात्पानामुत्पत्तिर्नाम वृत्तिश्च । ऊर्ध्वजातानामघोजातायां जातोऽ- नुलोमः, अधरोत्पन्नादूर्वजातायां जातः प्रतिलोमः। ततोऽनुलो. मादनुलोम्यां जातोऽन्तराला, भतिलोमात्प्रतिलोम्यां जातो व्रात्यो भवति। ब्रह्मणो मुखाद्भता ब्राह्मणाः, ब्राह्मण्यश्च, ब्रह्मर्पयः पन्यो पभूवः । तेषां गोत्रोत्पन्नाद् ब्राह्मणादू ब्राह्मण्यां समानगोत्रायां विधिना समन्त्रक गृहीतायां जातो ब्राह्मणः शुद्धो भवेत् । विधि- हीनमन्यपूर्वायां मृतभर्तृकायां गोलकः, जीयगतकायां कुण्डश्च यिमा, दौ निन्दित्ती स्वाताम् । तस्मादयो याहुभ्यामुत्पन्नात् क्षत्रियात् क्षत्रियायां विधिवद् जातः क्षत्रियः शुदः, तयोरविधिकं गदोत्प. नोऽशृद्धो भोजाख्यो नैवाभिपेच्या, पयरो राज्ञः सैनापत्यं करो- ति। शुद्धाभावे पट्टयद्धोऽन्यान् पायात् । तवृत्तं राजपत् स्यात्, अघस्तादृरुभ्यामुत्पन्नापैश्पादैश्यायां तथा शुद्धः, विधिवर्ज मणि- कारोऽशुद्धो मणि-मुक्तादिभेद-शड्ल-चलयकारो स्यात् । अथ पट्- भ्यामुत्पन्नाच्छुद्राच्छूद्रायां न्यायेन शवः शुद्धः, जाराद मालयको निन्दितः शद्रोऽश्वपालकोऽन्धतृणहारी चेत्येके चातुर्वणिकाः । तेपामेव सङ्करंगोत्पन्नास्सर्वेऽनुलोमाख्याः। ब्राह्मणात् क्षत्रियकन्यायां जातो मातृसवर्णोऽनुलोमेपु मुख्या, अस्य वृत्तिरा- धणं कर्म, अश्व-हस्तिरथ-संवाहनमारोहणं राज्ञः सैनापत्यं चायु- ·१३४ धर्मप्रदीपः [दै-जातिविभागः वेदकृत्यं था। गृहोत्पन्नोऽभिषिक्ताख्योऽभिषिक्तश्चेद् नृपो भू. यात् , अष्टाङ्गमायुर्वेदं भूततन्त्रं या संपठेत् । तदुक्ताचारो दयायुक्ता सत्यवादी तद्वियाने सर्वप्राणिहितं कुर्यात् , ज्योतिर्गणनादिकाधिक वृत्तिर्वा। विपादेश्यायामम्यष्ठः कथाजीम्याग्नेयनर्तको ध्वजाविना. घका शल्यचिकित्सी वा, जारात् कुम्भकारः फुलालपृत्ति पितो नाभेरूलवप्ता च । क्षत्रियायैश्यानां मद्गुः श्रेष्ठित्वं प्राप्तो महान- र्माख्यश्च वैश्यवृत्तिः क्षात्रं फर्म नाचरति, गूढादाश्विकोऽश्वझयवि. फयी स्यात् ।...... ...विप्राच्छूद्रायां पारशयो भद्रकालीपूजन चित्र- कर्मागविद्यातूर्यघोपण-मर्दनवृत्तिः, जारोत्पन्नो निपादो घ्यालादि- मृगहिंसाकारी। राजन्यतः शूद्रायानुनस्सुदण्डयदण्डनकृत्या, जा- रात् शूलिकः शूलारोहणादियातनाकृत्यः । वैश्यतः शूद्रायां चूचुकः कमुक-ताम्यूल-शाक-काष्ठादिषाययिकयो, गृहात कटकार:, कटकारी चेति । ततोऽनुलोमादनुलोमाया जातश्चानुलोमः पितुर्मातुन वा जातिवृत्तिं भजेत् । क्षत्रियाद् विपकन्यायां मन्त्रवद् जातः सूना, प्रतिलोमेपु मुख्योऽयम् । मन्त्रहीनोपनीतो दिजधर्महीनः । अस्प पृत्तिधर्मानु- पोधनं राज्ञः, अन्नसंस्कारश्य । जारण मन्त्रहीनजो रथकारो दिज- त्यहीनः शूद्रकृत्योऽश्वानां पोपण-दमनादिपरिचर्याजीया। वैश्याद् ग्रामण्यां मागधः शूद्वैरप्पभोज्यानोऽस्पृश्यः सर्वयन्दीप्रशंसा-कीर्तन- गान-प्रेपणवृत्तिः, गढ़ायमी लययिता स्यात्, पैश्यात् क्षत्रिपा- यामयोगवस्तन्तुपायः पटका घनकांस्पोपजीयो, गृहात चारात् पुलिन्दोरण्यत्तिर्दृष्टमृगमवघाती। शूद्रात् क्षत्रियायां पुल्कसः, कृतको याक्षीं पा सुरां हत्या पाचको विफीणाति, घोरपृत्ताद् जारादा ईलयः । शूदाइयायां पैदेहकः शूद्वारश्यः शूद्ररप्यमो. ज्यालो यन्पत्तिरज महिप-गोपाला, ससानां विमयी, चोर्यात पतिको लवण-सैट-पिण्याकजीयी। शूदाद् प्रामण्यां पण्डाल:

·१२५ जातिमदेनदेवालयप्रवेशो जातितत्त्वप्रकाश फामिकागम.] सीस-कालायसाभरणो वध्रापद्धकण्ठकल्यो ज्ञल्लरीयुक्तो यतस्ततः संचरन् सर्वकर्मयहिष्कृतः पूवाह्न ग्रामादौ चोथ्यामन्यत्रापि मला- न्यपकृष्य पहिरपोहयति । ग्रामाद् यह रे स्वजातीयैर्निवसेत् । मध्याह्वात्परं ग्रामे न विशति, अयं प्रविशेच्चेद् राज्ञा वध्या, अन्यथा भ्रूणहत्यामवाप्नोति। अन्तराला व्रात्याश्च-चूचुकादिप्रायां तक्षकोऽस्पृश्यो झल्ल- रीहस्तो दारुकारः सुवर्णकारोऽयस्कारः कांस्यकारो वा। क्षत्रियायां मत्स्यबन्धी, वैश्यायां सामुद्री समुद्रपण्यजीवी च मत्स्यघाती च स्यात् । अम्बष्टाद् विप्रायां नाविकः समुत्रपण्यमत्स्यजीवी समुद्र- लड्डनाद् नावमालावयति, क्षत्रियायां मयो नाभेरधो रोमवता, मगोविप्रायां घेणुको वेणु-वीणावादी, क्षत्रियायां कर्मकारः कर्मार- कारी, पायां सूचिकः सूचीवेधनकृत्यवान् । अयोगवाद् विप्रायां ताम्रस्ताम्रजीधी, नृपायां जातः खनकः खननजीयी। खनकाद् पायाम् उपन्धः शरैरप्यस्पृश्यो चम्ननिर्णजनकः । पुल्कसादिप्रायां रजको वस्त्राणां रजोनिर्गजनकः । चण्डालाविप्रायां श्वपचश्चण्डाल- चिह्नयुक्तो निन्यः सर्वकर्मपहिप्कार्यो नगर्यादौ मलानामपोहक: श्मशाने वसन हेयपात्रग्राही प्रेतपन्धनं विसृजेत्, घध्यान हत्या तद्रस्त्रादीन् गृह्णीयात्, पराधीनाहारो भिन्नपात्रभोजीश्वमांसभक्षी" -इति। जातितत्त्वमिदं शैवाद्यागमग्रन्थेषु देवालयसंरक्षणप्रकार- निरूपणपरेपु अस्या अस्था जातेः इयदवधि प्रवेशाधिकार इति व्यवस्थापनार्थमेव प्रतिपाद्यते, इति प्रथममस्मिन् विपये कामिकाग- मवचनानि संगृधन्ते । तानि यथा- सर्वासां चैव जातीनामादिशैयो वरिष्ठकः । सर्वपां चैव जगतां गुरुरित्यभिधीयते ॥ .

·१२६
धर्मप्रदीपः [जा-दे-प्र-कामिकागमः
तस्माद् लोकगुरुश्चेति आदिशैवस्य कीर्तितम् ।
शिवदिजकराद् भस्म न गृहीतं कदाचन ॥
ग्राहयेद् यदि मोहेन बाहुः श्री-पुत्रनाशनम् ।
यदि योगी तपस्वी च संन्पासी च तथैव च ॥
स्वकरण गृहीतं चेत् राज-राष्ट्रविनाशनम् ।
तदोपशमनार्थाय लपनं शान्तिहोमकम् ॥
आचार्यादि समारभ्य परिचारसमावधि ।
गर्भगेहः प्रवेशाहः किञ्चिद् भेदः प्रकीर्तितः ।।
आचार्यस्याकस्पैच लिगस्पर्शनयोग्यता ।
स्थानिक पाचकश्वैव परिचारत्रयं तथा ।।
न स्पृशेन लिगकं चैव स्पृशे दुर्भिक्षसंभवः ।
तद्दोपशमनार्थाय जलसंप्रोक्षणं कुरु ॥
दीक्षायुक्तो महाशयो वेदागमविशारदः ।
सोर्धमण्डपके तिष्ठन् महादेवं प्रदर्शयेत् ॥
गर्भगेहप्रवेशश्चेद् ग्रामनाशो भविष्यति ।
तद्दोपशमनार्थाय फर्याद राज्याभिषेचनम् ।।
लिङ्गस्पर्शमकं कृत्वा राजा दुर्जयमानुपात् ।
तद्दोपशमनार्थाय जलसंप्रोक्षणं कुरु॥
केवलं परिचारश्च महाशैवः स्थितस्तु चेत् ।
गर्भगेहस्य याह्ये तु स्थित्वा कार्याणि कारयेत् ॥
गर्मावरणकान्ते च मण्टपं पञ्चघा भवेत् ।
सार्धमण्टपकं चैव महामण्टपमेव च ॥
लपनमण्टपं चैव नृत्तमपटपमेव च ।
वृपमण्डपकं चैव पञ्चधा परिकीर्तितम् ।।
गर्भगेहस्य पाये तु सान्तरालं तु मण्डपम् ।
स्तम्भदयसमायुक्तमथवा स्तम्भहीनकम् ॥

·१२७
जातिभेदेनदेवालयप्रवेशे भातितत्त्वाकाशः
कामिकागमः
सार्धमण्टपकम् , पश्चाद् महामण्टपकं परम् ।
लपनं च ततः प्रोकं तद्याो मुखमण्डपम् ।।
चतुस्तम्भसमायुक्तमधवा स्तम्भहीनकम् ।
सार्घमण्टपर्क कल्प्यं महामण्टपकेऽपि च ॥
रसस्तम्भसमायुक्तं स्लपने च ततः शृणु।
वसुस्तम्भसमायुक्तं नृत्ये च रविसंख्यकम् ॥
अथवा विशतिस्तम्भान् पे च पोडशं भवेत् ।
दात्रिंशदय कल्प्यं च गर्भावरणके तथा ॥
गर्भगेहं शिरःस्थानं साधं चापि ललाटकम् ।
महामण्टपं चैव नेत्रवत् परिकीर्तितम् ॥
स्नपनं नासिकाकारं वृत्तमास्यं प्रकीर्तितम् ॥
वृपं कण्ठपदेशं च स्थानपञ्चकसंयुतम् ।
मण्टपादीनि सर्वाणि गर्भस्यावरणानि च ॥
गर्भस्योच न कर्तव्यं कृतं चेद् राष्ट्रनाशनम् ।
तद्दोपशमनार्थाय पुनर्यालालयं चरेत् ।।
उत्सवमण्टपं कल्प्यं कुर्यात् कुम्भाभिपेचनम् ।
जीर्णोद्धृतिं च काले तु मण्टपं पूर्ववत् कुरु ॥
महानताः पाशुपताः शाक्ताश्च शांभवास्तथा।
ब्राह्मणानां च सर्वेपामर्घमण्टपसेवितम् ॥
वेदाध्ययनविप्राणां स्नपने च प्रदर्शयेत् ।
महानतश्च सार्धे चेत् प्रविशेद् रोगसंभवः ॥
तद्दोपशमनार्थाय कुर्याद गव्याभिषेचनम् ।
गर्भगेहे प्रवेशश्चेद् जलसंपोक्षणं कुरु॥
लिङ्गं चापि स्टशेच्चैव परराष्ट्रभयं भवेत् ।
तद्दोपशमनार्थाय महाकुम्भाभिपेचनम् ।
वेदाध्ययनविमांश्च महामण्डपके तथा ।

·१२८
धर्मप्रदीप:
[जा-दे-अ-कामिकागमः
प्रविशेद् राष्ट्रनाशश्च तद्दोषशमनार्थकम् ।
पञ्चगव्याभिषेकश्च तदन्ते च प्रवेशनम् ॥
जलसंप्रोक्षणं कृत्वा गर्भे चैव प्रवेशितम् ।
मोहेनापि प्रवेशश्चेद् महाकुम्भाभिषेचनम् ॥
यतियोगी तपस्वी च नृत्तमण्टपसेवितम् ।
स्नपने च प्रवेशश्चेद् दुर्मिक्षं भवति ध्रुवम् ॥
तद्दोपशमनार्थाय कुयाद गव्याभिपेचनम् ।
महामण्टपकं चैव प्रविशेद रोगपीडितम् ॥
तद्दोपशमनार्थाय जलसंप्रोक्षणं कुरु।
तदन्ते च प्रवेशस्तु महाकुम्भाभिपेचनम् ॥
पाने क्षत्रियश्चैव वैश्यश्चापि तथा भवेत् ।
नृत्ते चाप्यनुशैवश्च गन्तुं चेद् वर्पनाशनम् ॥
तद्दोपशमनार्थाय पाहेन विशुद्धयति ।
तुम्नार्थाय कुर्यात् कुम्भाभिभेपेचनम् ।
च प्रवेशश्चेद् जलसंप्रोक्षणं कुरु ॥
तस्यान्ते च प्रवेशश्येद् महाकुम्भाभिपेचनम् ।
सच्छद्रो वृषपृष्ठे च स्थित्वा दर्शनमाचरेत् ॥
पाने तु प्रवेशश्चेत् पुण्याहेन विशुद्धयति ।
तस्यान्ते च प्रवेशश्चेत् पश्चगव्येन शुद्धिदम् ॥
सदन्ते च प्रवेशश्चेद् राजनराष्ट्रविनाशनम् ।
तदोपशमनार्थाय जलसंप्रोक्षणं कुरु ।।
तस्यान्ते च प्रवेशश्चेद् महाकुम्भाभिपेचनम् ।
वृषमण्डपहीनं केत् क्षनियाश्च विशस्तथा ॥
सच्द्रो मृत्तके स्थित्वा तत्तवर्णानुमारतः ।
वृत्तं पापि विहीनं चेद् यति-योगि-तपस्विनाम् ।।
'रयात।

·१२६ देवालयप्रवेशे वैसानसव्यवस्था ] जातितत्त्वप्रकाश: श्रीवैखानसे भगद्धर्मशास्त्रे महर्पिमरीचिप्रणीते विमाना. चैनकल्पे प्रायश्चित्तप्रकरणेऽप्यस्पृश्यानां मन्दिरमवेशनं मायश्चि- तनिमित्तमिति व्यवस्थापितम् । तद्यथा- "अथास्पृश्यस्पर्शने प्रायश्चित्तं वक्ष्ये। मूपक-सर्प-कृकलास- मण्डूक-मार्जार नकुलादिपु गर्भागारं प्रविष्टेषु विण्मूत्रविसर्जने च तद् व्यपोच पश्चगव्यैरापोहिष्ठादिना प्रोक्षयेत् , तेषु ध्रुवमारूढेषु घिणमूत्रविसर्जने च क्षिप्रं वस्त्रेण शोधपित्वा शुद्धश्चर्य कुशेन मार्जयित्वा कुशोदकेन "आपो-हिरण्य-पवमानः प्रोक्ष्यायेत् । सूतिकोदक्या-रजक-ध्वजायन्त्यजातिभिः प्रथमावरणे प्रविष्टे परिपद्देवतानामर्चास्थाने स्पृष्ट प्रविष्टे च दर्भोल्कनोद्दीप्य वास्तुस्न- पनोक्तमन्त्रैः पञ्चगव्यप्रोक्षण पुण्याहं च फुर्यात् । नित्यानी दीवा- रिकमन्त्रं द्वारपालकमन्त्रं वैष्णवं च जुहुयात् । पायावरणस्य संमा- जैनोपलेपन-प्रोक्षणैः शुद्धिर्भवति । तेप्यर्चनाकाले वा दृष्टेपु देवं पश्चगव्येनाभिपिच्य शुद्धोदको संलाप्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पूर्ववद् हुत्वाचयेत् । आलयाभ्यन्तरे प्रविष्टे तत्पृष्टहपिनिवेदने च द्रव्यं यथा- विधि शोधयित्वा धास्तुहोम हुत्वा पर्यग्नि-पञ्चगव्याभ्यां शोधि- यित्वा पुण्याहं कृत्वा देवं कलशैः संलाप्य नित्यानौ चैप्णवं विष्णु- सूक्तं रौद्रं सौम्यं ब्राह्मं श्रीसूरू भौमसूक्तं च हुत्या ब्राह्मणान् भोजयेत् । भुव-बेर कौतुकादिषु स्पृष्टेषु पूर्ववत् शुद्धिं कृत्वा वास्तु- होम हुत्वा पर्यग्नि-पश्चगव्याभ्यां शोधयित्या पुण्याहं कृत्वा देवं कलशैः संलाप्याचाग्नौ महाशान्ति कृत्वा पुनः प्रतिष्टां कारयेत् । शूद्राद्यनुलोमस्ट्रष्टहविनिवेदने देवं पञ्चगव्यैः शुद्धोदकैश्चाभिपिच्य पुण्याहं वाचयेत्। पश्चपातकैश्चण्डालाथैचालये प्रविष्टे तस्पृष्टदविनिवेदने च सप्ताहं महाशान्ति हुत्वाऽऽलयमभ्युक्ष्य पुनः प्रतिष्टां कारयेत् । ध्रुव- ·१३० धर्मप्रदीपः [देवालयप्रवेशे पानसव्यवस्था बेर-कौतुकादिपु स्पृष्टेषु पूर्ववत् -शुद्धिं कृत्वा सप्ताह महाशान्ति टुत्वा वित्तानुसारेण कलशैः संलाप्य पुनः प्रतिष्ठां कारयेत् । पतिते गर्भगृहे प्रविष्टे वास्तुशुद्धिं कृत्वा महाशान्ति हुत्वाऽर्चयेत् ।। एतेषु प्रथमावरणे द्वितीयावरणे वा नैरन्तपेण संचरत्सु माप्तेऽतीते मासमेकं महाशान्ति हुत्वा फर्पणादि पुनःसंस्कारं कृत्वा महा- प्रतिष्ठां कारयेत् । तेषु मासादाभ्यन्तरे पाये च संचरस्सु संवत्सरे- ऽतीतेऽर्च नादि संत्यज्य कौतुकादिरक्षणं कृत्वा गर्भागारादिसप्तप्रा. कारेपु गा वासयित्वा मासेऽतीते शुद्धिं कारयित्वा मासत्रयं महा- शान्ति हुत्वा कर्पणादि पुनःसंस्कारं कृत्वा पालालयं संकल्प्य जलाधिधासादीनि कारयित्या पिम्यादि कृत्वाशीत्यधिकसहस्र. फलशैः संलाप्य ब्राह्मणान् भोजयित्वावैष्णवान संपूज्य देवं पाला. लये प्रतिष्ठाप्यालयादिपु सर्वम नयीकरणं कृत्वा महामतिष्ठां कार- येत् । तैस्संगर्गिणा सरों सूतिकादीनामुक्तं प्रायश्चित्तं कारयेत् , तत्संसर्गिणां स्पर्श लपनादिना शुद्धयति । तत्संसर्गिणां दोषो नास्ति । अशोचिदिजस्घष्टहविनिवेदने चैकादं महाशान्ति पुत्वा शुद्धोदकैरभिपिच्य पुण्याहं पायपित्वा पूर्ववदर्ययेन् । भुवचेर- कौतुकादिपु संस्पृष्टेषु पूर्वघन्महाशान्ति हुत्या पुनः स्थापन कारयेत् । आलयाद पाये सर्वत्र प्रयिष्टे गौरवं लाघयं च ज्ञात्या समुत्रय फारयेत् । खद्योत-पक्षिजातिप्रयेशे पिम्चे स्पृष्टे पूर्ववत् पर्यनि- गन्याभ्यां शोषयित्वा देवं शुद्धोदरभिपिच्य मोक्षणः मोक्ष्य नित्यानी त्यांचा वैष्णवं जुरुपात् । तत्समीपस्थान् पिम्यादीन पूर्ववत् संशोध्य शुद्धोदकैः संलाप्य पुष्पाहं पारपित्या पूर्ववत् होमं जुहपात् । पूर्वोत्तदेशेषु मनुष्याणां न्य-युरपटादीनां च छेदने सामने रुधिरत्राचे मृतादी संमते तद् व्यपोस मशशुदि न्या पारनुहोम टुत्वा देवं सप्तमिः फलश: संस्नाप्य तदोपशमनार्थ महा- शान्ति हुत्वा पूर्षयदम्पर्य प्रतिष्ठा कारयेत् , हविनिवेदयेदिति।

·१३१ देवालयप्रोशे वैपानसव्यवस्था ] आतितत्त्वप्रकाश. तत्रैव पालालपविधिप्रसङ्गेऽपि "चण्डालाचस्पृश्पस्पृष्टे प्रविष्टे वाऽचिरेण देवं यालालये प्रतिष्ठापयेत्" इत्यस्पृश्यमवेशो वालालपनिमित्तमिति प्रतिपादितम् । वालालयेऽय॑मानेऽपि स्थान- संकटे चण्डालाद्यशुच्यधिष्ठिते नद्यादिभिः स्थाननाशे वा सति पुनर्यालालयान्तर विधानमप्पत्रानुसन्येयम् । अमृतशान्तिप्रकरणे-"अद्भुतेषु दृष्टपुसद्यः शान्ति पुर्यात्, अन्यथा काराघकयोमस्य च महदयं राज्ञो राष्ट्रस्य क्षोभश्च जायते । तस्मात सर्वप्रयत्नेन शान्तिमारभेत" इत्युपक्रम्प-अगु- तानां त्रैविध्यं दिव्यान्तरिक्षभौमभेदेन संगृह्य, भौमानां चर-स्थिर- भावादनेकत्वं निरूप्य, स्थिरेषु प्रतिमारोदन-हसन-जल्पन-परिवर्तन- स्वेद-रुधिरराव-ज्वलनादिमध्ये प्रतिलोमपतित-पापण्डान्त्यजाति- शृगालादिवर्गास्पृश्यस्पर्शन-प्रवेशनादिकमपि ग्राम-राज-राज्यादिवि. पत्तिनिदान्यद्भुतानीति प्रतिपादितम् । अयमत्रानुसन्धेयो विशेप:-यत् पूर्वोक्तामद्तानां स्थान- विशेषसम्पन्धेन भीतिविशेषहेतुत्वम् । तद्यथा--तेपु बेर-पीट गर्भ- गृहभवानि राजराष्ट्रपिनाशकारणानि, विशेषेण काराधकयोश्च । प्रासादोत्पन्नानि क्षत्रियस्य, प्रथमावरणे वैश्यजातीनां मन्त्रिपुरो- हितस्य मापडलिकानां च भयावहम् , प्राणपीडादिभयप्रदं च। आस्थानमण्डप-सभामण्डप- राजधैश्य- प्राङ्गण-कीडास्थान- महानसा- चार्य-यजमानादिसर्वतरवर्ण वैश्य-चैत्यवृक्षादिषु संभूतानां फलानि विभागेन विज्ञेयानि ॥ तन भौमेषु देव-वैराचार्यपीठ-गर्भगृहाभ्यन्त- रेपूत्पन्नपूत्पन्ना दोपा उत्तमोत्तमाः, प्रथमावरणे मध्यमाः, शेषेष्व- धमाः, इत्यस्पृश्यस्पर्शनप्रवेशनादीनां यद्यपि प्रथमावरणे मध्यमदोप- त्वमेव ; तयाप्यादृश्यप्रवेशने शुद्धिं कृत्वा शान्ति समाचरेदिति प्रायश्चित्तीयत्व व्यवस्थापितमेव ॥

·१३२ धर्मप्रदीपः [देवालयप्रदेशेनैखानसव्यवस्था प्रतिष्ठामायश्चित्तप्रकरणेऽपि-अस्पृश्यस्पृष्टे पिम्बे स्नपनो. रुपकारेण स्नपनं कृत्या पूर्ववत् मायश्चित्तं कुर्यात् इति प्रतिष्ठातः पूर्व तक्षादिस्पर्शनादिप्रायश्चित्तं प्रतिपादितम् । इदं तु मन्दिर पाह्ययिम्यविषयमिति मन्तव्यम् । पूजाकाले-"वेदपक-पापण्ड-पापरोगान्वितानां प्रतिलो- मान्त्यजातीनां च दर्शने ब्रामं वैष्णवं रौद्रमाग्नेयं च त्वार्च- येत्' इत्पस्पृश्यदर्शनमपि प्रायश्चित्तनिमित्तमिति प्रतिपादितम् । अर्चनानवनीतेऽपि सेवाप्रकरण इदं विवेचितमेय-पद् अस्ट- श्यानां देवालयमवेशनं न योग्यम् , पतस्सेपां गोपुरदर्शनमेय वैध. मिति । तदुक्तम्- गर्भागारे च सेयाथै वैखानसकुलोद्भवः । स्वाध्यायमाप्रविप्राणामघमण्टपसेवितम् ॥ तपस्विनां यतीनां च महामण्टपसेवितम् । राजराजकुलस्त्रीणां नृत्यमण्टपसे पितम् ।। वैश्यशदानुलोमादेाधमण्टपसेवितम् । अन्येषां विष्णुमक्तानां गोपुरं तु विधीयते ॥ "प्रतिलोमान्त्यजातीनां स्थूपि दृष्टा समाचरेत् ।" "अर्थक सन्निधौ तिष्ठेत् परिपारोमण्टपे ॥ अन्येषां मण्टपे पैव अनुलोमास्तु दूरतः। दैविके गर्भगेहेऽन्यविजस्यापि भवेशने ॥ मृदाण्हानि परित्यज्य पुनः पुण्याहमाचरेत्।" गर्भालये प्रविष्टे तु स्प्रान्तरमिजातिभिः ।। अष्टोत्तरशतैश्चैध फलशैरभिपेचयेत् । पमादात् स्पर्शने घेय संमोक्षणमधाचरत ॥ अज्ञानादने चैव प्रतिष्ठां पुनराचरेत् । भास्थानमण्टपादौ तु पदा संपूज्यते हरिः॥

·देवालयप्रवेशे वैखानसन्यनस्था] जातित्तत्त्वप्रकाश: चतुर्वर्णा यथेष्टं तु सेवन्ते च महोत्सवे । प्रमुर्भक्तपराधीनो नित्यमाराधयेद्धरिम् । विमानमथवा तस्य पुरं गोपुरमेव वा ॥ इति । देवालयसमीपस्थान देवसेवार्धमागतान् । चण्डालान् पतितान् पापिस्पृष्ट्वान स्नानमाचरेत् ।" "विष्ण्वालयसमीपस्थान् विष्णुसे- वार्थमागतान्। चण्डालान् पतितान् वापिस्पृष्ट्वान स्नानमाचरेत् ।" इति वचने तूत्सवफालमाने गर्भगृहादी पिरिते देवालयसमीपस्था- नामेवास्पृश्यतां निषेधतः। "उत्सवे वासुदेवस्य यः स्नाति स्पर्श- शङ्कया। स्वर्गस्थाः पितरस्तस्य पतन्ति नरकेशुचौ"। इति भृगुवचननैकवाक्यता नान्यथोपपद्यते । उत्सवप्रकरणगते हीमे पचने। "उत्सवे देवेशं सेवन्ते, ते सर्वे पदे पदे यज्ञफलं लभेरन्।" इति सर्वसाधारण्येनोत्सवे कौतुकदर्शनाधिकारं भृग्वादयो मन्यन्ते। तस्मात् अस्पृश्यस्पर्शनं न दोपाय भवेत्" इति विमानार्चनक- ल्पगतं प्रमाणमप्यत एवं व्याख्यातम् । "शूद्भानुलोमानीतानि अपफानि निवेदयेत् , प्रतिलोमा- नीतानि तानि सर्वाणि पर्जयेत् " इत्युत्सवावसरे देवसेवार्थमा. गतानां प्रतिलोमानां स्पर्शेन फलादीनामपि निवेदनायोग्पत्वं विमानार्चन फल्पे प्रतिपाद्यते । अपमेयार्थः पाचारामागमानुसारिपामतन्त्रेऽपि प्रतिपाचते- रोदनं हसनं जल्पो ज्वलनं परिवर्तनम् । स्वेदश्च रुघिरमायः क्रिमि-कीटादिसंभवः ॥ प्रतिमायां भवेच्चेत्तु रक्तस्त्रीदर्शनं तथा । पापण्ड-अतिलोमान्त्यजातिभिः पतितैस्तथा । शृगालादिभिरस्पृश्यः स्पर्शने च प्रवेशने। प्रवर्तने घोपस पर्ण-पुष्प-फलेषु च ॥

·धर्मप्रदीपः
[देवालयप्रवेशे वैखानसन्यवस्था
शाखादौ विपरीतत्य दर्शनं च विशेषतः ।
रक्तस्रावो जलस्रावश्चाङ्गतानि स्थिरेपु तु ।।
तेपु गर्भगृहे चैव पीठे चैव भवानि तु ।
राज्ञो राष्ट्रस्य विप्राणां नाशकानि विशेषतः॥
फाराधकयो श इति शातातपोनवीत् ।
प्रासादनानि राज्ञां स्युः मासादेपि विशेषतः ॥
अधिष्ठाने च पादे च प्रस्तरे च गलेऽपि च ।
शिखरे च भवानि स्युः क्षत्रियाणां फमेण तु ।।
अभिपेकस्य योग्यस्य युवराजस्य चैव हि ।
अभिपिक्तस्य सम्राजश्चात्याहितकराणि तु ॥
प्रथमावरणे वैश्यजातीनां मन्त्रिणां तथा।
पुरोहितस्य तन्मण्डलाधिपानां महद्भयम् ॥
शुगजातिविपद्धतुः द्वितीयावरणादिपु।
सस्यनाशो गजाधादिपशुनाशश्च जापते ॥
पुरोधसश्चाग्निकुण्डे ग्रामस्थाने दिजन्मनाम् ।
रद्धालये तु सर्वेषां नपस्प तु गुहालये।
सेनेशानां विपत्तिस्यादफतुण्डाटये तथा !!
स्वालये राजपत्लीनां दुर्गास्थानेऽन्ययोपिताम् ।।
मातृस्यानेऽन्त्यजातीनामोपवीनां फुयेरके।
नृपवाहनशास्त्रोपजीविनां भास्करालये॥
अन्यदेवालये तत्तनमानामपि लक्षयेत् ।
मास्थानमण्डपसभामण्डप-प्राङ्गणेपुष ।
महानसे नृपायासे फ्रीडास्थाने विशेषतः ।
आचार्य-यजमानादिपदादि निलयेषु च ॥
चैत्यक्षादिपता रसीदर्शनादयः ।
पल्मीकायादव फलदात्तत्तपिट्युतमार्गतः ।।

·सेवालयप्रवेशे पैसानसव्यवस्था] जातितत्वकाशः
प्राकाराभ्यन्तरे प्राप्ते प्रमादादशुभे सति ।
अस्पृश्यागमने तन्न चण्डालायः प्रवेशने ॥
श्व-कृषकुद-वराहोष्ट्र-गर्दभानां प्रवेशने ।
उदक्यया सूतिकया पापण्डायैरथापि वा।
कुण्ड-गोल-बतम्राट-तुरुप्कादिप्रवेशने ।
अन्यसूनिदिजः स्पृष्टे मोहादज्ञानतोऽपि वा।
महायातहते पिम्बे संसिक्त वर्षबिन्दुभिः ।
विण्मूत्ररुधिरनावे पहुजल्पे च मैथुने ॥
एवमादिनिमित्त तु जलसंप्रोक्षणं चरेत् ।
मैवासंमोक्षिते पिम्चे हरिवसति निश्चयः ॥
तस्माद् पिम्बविशुद्धयर्थ संप्रोक्ष्यैव समर्चयेत् ।
दोपाधिक्ये समुत्पन्ले लघुसंमोक्षणं चरेत् ॥
राष्ट्रक्षोभे च दुर्भिक्षे सन्त्रसंफरदूपणे ।
शरैर्वाऽथानुलोमै; पापण्डै मितैरपि
उदफ्यया सूतिकया पतितैर्वाऽय पातकैः।
चण्डालथैः प्रविष्ठेच गर्भागारे विशेषतः ॥
सूतैर्वा कुण्डगोलाद्यैस्तथा देवलकादिभिः ।
श्व-कुक्कुट-घराहायैः प्रविष्टे गर्दभादिभिः॥
उलूक गृध्र-काकायः प्रविष्टेऽन्तः हे तथा।
तुरुष्कायैः प्रविष्टे वा शुक्रशोणितयोरपि ॥
विण्मूत्रादेविसर्ग या
घ्यहादृये घिहीने तु पूजने दीपवर्जने ॥.
एकरानमतिकम्य देवे ग्रामान्तरे स्थिते।
अग्निदाहेऽशनीपाते गर्भागारेऽर्धमण्डपे ।
अन्यलूभ्यचिंते पिन्वे स्पृष्टे या बुद्धिपूर्वकम् ।
अन्यैरनुक्तैर्दोपैश्च लघुसंप्रोक्षणं चरेत् ॥
॥
रमण्डपे।

·धर्मप्रदीपः (देवालयप्रवेशे फेरलीयतन्त्रव्यवस्था
चण्डालाधन्त्यजातीनां मरणे वा विशेषतः।
शोऽधानुलोमै, पाषण्डैः पतितादिमिः ॥
संपृष्ट वैष्णवे पिम्वे तुरुष्कार्मलिम्लुचः।
स्पृष्टे चण्डालकाद्यैर्वा महापातकदूषितैः ।।
कुण्ड-गोलक-सूताचैक्षितरर्चने कृते।
अनुक्तानि च सर्वाणि दुरितान्यद्भुतानि च ॥
दृष्ट्वा तु यजमानश्च ये तत्परिसरे जनाः।
ग्रामस्थिता जनाश्चैव राजा राष्ट्र च यत्नतः ॥
ज्ञात्वा शास्त्रोक्तविधिना दोपज भक्तितः फलम् ।
महासंप्रोक्षणं कुर्यान्महादोपापनुत्तये ।।
महादोपेषु सर्वत्र महाशान्तिर्विधीयते ।
पूर्व स्थापितयिम्यस्प न साधारणहेतुना।
स्यात्पुनः स्थापनं तस्मान्महासंप्रोक्षणं चरेत् ।।
महासंप्रोक्षणविधेतनस्थापनस्य च ।
स्वल्पो भेद इति प्रोक्तमपिभिः काश्यपादिभिः।" इति
सर्वेऽपीमेऽर्थाः केरलतन्त्रग्रन्थविष्णुसंहिता-तन्त्रसमुचयादा-
वपि प्रतिपादिताः। ते यथा-
क्षेत्र मृतिर्जननमङ्गणमण्टपादौ त्रासगादिपतनं पतितादिवेशः ।
सोलूक- गृध करट-श्व-खरोष्ट्र-कोल-गोष्वृक्ष-इण्डभपुरस्सरगर्भवेशः ||
यिम्यस्पपातचलनादिरथप्रदाह स्वेद-प्ररोद हसितानिययाऽमृतानि।
छत्राक-भाकु-मधुशादिसमुद्रकाच पूजाविलुप्तिरपिचासति दिदोपे।
क्षुदान्यमन्त्रयजनं प्रतिपिष्टपुष्पादिपूजनमयो मरिचादिलेपः ।
एतानितन्त्रक्रथितानि निमित्तकानि ज्ञेपानि तत्रगुल्लाघवभेदवन्ति॥
"मासाद-देवराणां चण्डाल पतितादिषु।
अतः प्रविष्टेषु तथा शुद्धिः स्यात् केन कर्मणा॥"

·देवालयप्रवेशे शौवागमः] आतितत्त्वप्रकाश
"मनुष्याणां च पश्चादौ पहिर्मपडलतो पहिः ।
जन्ममृत्यू तथा तन पुल्कसादिप्रवेशनम् ॥"
"हारास्त्वन्तर्मण्डलेऽथ प्रासादेषु च वेशनम् ।
पातक्याशौचिपापण्डिवस्तृणां रजकस्य च ॥
म्लेच्छानां तन्तुवायादिवर्णयाधजनस्य च ।
पुष्पिका-सूतिका कार चण्डालानां प्रमाद् गुरु ॥"
"श्व-चोर-चात्य पापण्डि-चण्डालादिमवेशनम् ।
...
।
एते चान्ये च विज्ञेया उत्पाता पदोपदाः ॥"
"चण्डाल-पतितोदक्यासूतिकोन्मत्तकादिभिः ।
चौरैरशुचिभिर्वात्यैः पापण्डदेवलैस्तथा ॥
प्रविष्टे पूजने स्पृष्ट द्रव्याणां स्पर्शने तथा ।
दोपाश्च पहुधा मोक्तास्तन्नेप्वेच पृथक् पृथक् ॥"
"चण्डालादिप्रवेशे तु प्रथमावरणे सति ।
वास्तुहोमं ततोऽर्धं वा शान्तिहोमं समाचरेत् ॥"
तत्रेशानगुरुदेवपद्धति गतान्यपि वचनानि कानिचन संगृ.
धन्ते । तानि यथा-
"वल्मीकायद्भुतानां दोपशान्तिस्तु कथ्यते ।
खननादिमियाभिस्तदपनीयोपलिप्य च ।
गोभिरभ्युक्षिते तस्मिन् हुत्या चाद्भुतशन्तिकम् ॥
रक्षोघ्नं वास्तुहोमं च दत्वा वास्तुपलि तथा ।
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्पुनः॥"
"चण्डाल पुत्कस-व्याध-पुलिन्दाद्यैर्विदूषिता।
वल्मीकाहिश्मशानाद्या निया भरपि तच्छिला ॥"
"अथ घरणिसुराणां सर्वतोभद्रमिष्टम् ।
सुखद्मवनिपानां वृद्धिदं वर्धमानम् ।।
--

·१२८
धर्मप्रदीपः
[देवालयप्रवेशे शिल्पशास्त्रम्
घनदमिह विशां वै शंभुभागाधिकं यत् ।
शुभदमिह परेषां स्वस्तिकं शहकाणाम्" ।
"अद्भुतेष्वपि चान्येषु तदोषशमनाय वै।
अस्त्रपार्ग पुरा कृत्वा सविशेष शिवं यजेत् ॥"
अदीक्षितैश्च विप्रायैः स्पृष्टे वाप्यन्यलिङ्गिभिः ।
माग्वद्दारमये कोशे पञ्चगव्यैः पृथक् क्रमात् ॥
समस्तैश्चावगाहंतु कारयित्वा षडाहिकम् ।
स्नपनानामेकतमेनोपपत्याऽभिषेचयेत्” ।
"शाव-सूतफिशूद्रायः स्पृष्टमी व प्रमादतः ।
सर्वशान्तिर्भवेत्तत्र तत् सर्वत्र मङ्गलम् ॥"
"प्रासादे प्राङ्गणे वापि मृते वा रुधिरक्षते ।
मूत्र-विष्ठादिसिक्ते च श्वोदफ्यासतिकादिभिः॥
बण्डालैर्वा सुगालैर्वा गुमोलूकश्च गर्दभैः ।
प्रविष्टे च प्रस्ते व प्रापदिचत्तं निगयते।"
"लिज पापण्डचाण्डालश्वादिस्पृष्टेऽभिचारकैः ।
तथा रजस्वलास्पर्श जुहोत्यशुचयेऽग्नये ॥" इति ।
"अन्तःसारादिवृक्षाणां प्रध्यवर्णः प्रकीर्तितः ।
अन्त सुरासमहराणां शुभप्रदाः ॥
शाखादिसर्वसाराश्य मण्डपादिषु शोभनम् ।
तेषु शाखातरः प्रोक्तः सर्वस शुभं भवेत् ॥
'ममुका याह्यसारोदिताः स्थिताः।
पाहामर्यादिपु फूता अन्तरेणाशुभं भवेत् ।।
सतच्छदादितरवः पाह्यान्तरयलं न घेत् ।
निःसारमिति वक्तव्य खवर्गश्च जायते ॥
कारकरादितरका नीचजातिस्तु कस्यते ।
मन्तरादिषु समेषु सर्वकर्माशुभं मतम् ।।
-

·आपतिविम्वना रक्षाप्रकारः) जातितत्त्वप्रकाशः मानुष्येषु सुरालेषु नीचजातिकृतः स चेत् । नीचजातिकृतं समाहानिफलं भवेत् । इति देवालयादिनन्द्रिकागतानि वाक्यानि शिल्पशास्त्र- दृष्ट्या नीचजातीनां वृक्षाणामपि बाह्यमण्डपादायेवोपयोगः कर्तव्य इति योधयन्ति । सति चैवं वृक्षाणामचेतनानामेव ब्रह्मणादि- विभागेन विभक्तानां देवालयेषु स्थानभेदो व्यवस्थित इति स्थिते, कैव कथा चेतनानां जातितो नीचानां विषये । "देवयानाविवाहेषु यज्ञप्रकरणेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्वष्टिर्न विद्यते ॥ संकटे विषमे चैव दुर्गे चैव विशेषतः ।। हपट्टणमार्गे च संभवन्ति पथा भवेत् । शिपिनश्चित्रकाराद्या कर्म यत्साघयन्त्यलम् ॥ सत्कर्म नान्यो जानाति तस्मात् शुद्धा स्वकर्मणि ॥ इत्यादिवचनानि "तत्कर्म नान्यो जानाति तस्मात् शुद्धाः स्वकर्मणी" स्युपसंहारात् गत्पन्तराभाव एवाशुद्धानामपि तात्का- लिकी शुद्धिं मन्यन्ते । तथाच मन्दिरोद्धारादिकाले सामान्यत:- परिष्कारकाले वा सामान्य मायश्चित्तेन निर्वाह मियते। विशिष्टो. द्वारादिप्रस तु पालालयस्थापनादिकमेव प्रस्तूयते । न ह्यवर्णानां मन्दिरमवेशमन्तरेण देवतायाः विपत संभाव्यते, येनापद्धर्माणां मन्दिरप्रवेशविषये व्यवस्थापन स्यात् । पलात्कारे- पास्टश्पादितोपद्रवप्रवेशशङ्कायां तु- "सोपचप्रवेशे च चण्डालादिप्रदूषिते । चोरायुपदवयुते स्थले पूतवनान्तिके ।। तस्माद् विम्यं समादाप शुचौ देशे मनोरमे। यजमानाभिलपिते प्रतिष्ठाप्प समर्चयेत् ॥ एवं कर्तुमशक्तश्चेम् भूमौ पिम्यादि गोपयेत् ।

·१३८
-
धर्मप्रदीपः
[देवालयप्रवेशे शिल्पशास्त्रम्
धनदमिह विशां वै शंभुभागाषिकं पत्।
शुभदामिह परेषां स्वस्तिकं शद्रकाणाम् ॥
"अहुतेष्वपि धान्येषु तदोषशमनाय वै ।
अस्त्रयागं पुरा कृत्वा सविशेष शिवं यजेत् ।"
अदीक्षितेश्च विप्रायः स्पृष्टे वाप्यन्यलिङ्गिभिः।
प्राग्वदू दारुमये कोशे पञ्चगव्यैः पृथक् मात् ॥
समस्तैश्चावगाहंतु कारपित्वा पहाहिकम् ।
स्लपनानामेकतमेनोपपत्याभिषेचयेत् ॥
"शाव-सूतकिशुदायैः स्पृष्टेऽसौ च प्रमादतः ।
सर्वशान्तिर्भवेत्तत्र तदत् सर्वत्र मङ्गलम् ।"
"प्रासादे प्राङ्गणे वापि मृते वा रुपिरक्षते ।
मूत्र विष्ठादिसिक्ते च श्वोदक्पासूतिकादिभिः ॥
चण्डालैर्वा सुगालेर्वा गृघोलूकैश्च गर्दभैः।
प्रविष्टे च प्रसूते च प्रायश्चित्तं निगद्यते।"
"लिक पापण्डचाण्डालश्वादिस्पृष्टेऽभिचारकैः ।
तथा रजस्वलास्पर्श जुहोत्यशुपयेऽग्नये ॥” इति ।
"अन्तःसारादिवृक्षाणां व्रतवर्णः प्रकीर्तितः।
अन्तर सरासद्म भूठराणां शुभप्रदाः ॥
शासादिसर्वसाराइच मण्डपादिपु शोभनम् ।
तेषु शासातमः प्रोक्तः सर्वस शुभं भवेत् ॥
"मुका पाहासारोदिताः स्थिताः।
पाझमर्यादिषु मृता अन्तरेणाशुभं भवेत् ।
सप्तच्छदादितरपः पाह्यान्तरपलं न चेत् ।
निःसारमिति वक्तव्यं शुद्रवर्णश्च जापते ।।
कारपारादितावः नीवजातिस्तु कथ्यते ।
अन्तरादिपु समेषु सर्वकर्माशमं मतम् ।।

·१३६ आपदिविम्बनो रक्षाप्रकारः] जातितरकरकाशः मानुष्येषु सुरालेषु नीचज्ञातिकृतः स चेत् । नीचजातिकृतं सभार्थहानिफलं भवेत् । इति देवालयादिचन्द्रिकागतानि वाक्यानि शिल्पशास्त्र- दृष्ट्या नीचजातीनां वृक्षाणामपि पाघमण्डपादावोपयोगः कर्तव्य इति योधयन्ति। सति चैवं वृक्षाणामचेतनानामेव ब्रह्मणा दि. विभागेम विभक्तानां देवालयेषु स्थानभेदो व्यवस्थित इति स्थिते, कैय कथा चेतनानां जातितो नीचानां विपये। "देवयानाविवाहेषु यज्ञपकरणेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्वष्टिर्न विद्यते ॥ संकटे विपमे चैव दुगें चैव विशेषतः ॥ हद्दपदणमार्गे च संभवन्ति यथा भवेत् । शिल्पिनश्चित्रकाराद्या कर्म यत्साघयन्त्यलम् ॥ तत्कर्म नान्यो जानाति तस्मात् शुद्धा स्वकर्मणि ॥ इत्यादिवचनानि "तत्कर्म नान्यो जानाति तस्मात् शुद्धाः स्वकर्मणी" त्युपसंहारात् गत्यन्तराभाव एवाशुद्धानामपि तात्का- लिकी शुद्धिं मन्यन्ते। तथाच मन्दिरोद्धारादिकाले सामान्यत:- परिष्कारकाले वा सामान्य प्रायश्चित्तेन निर्वाहः नियते। विशिष्टो- द्धारादिप्रसङ्गे तु पालालयस्थापनादिकमेव प्रस्तूयते । न घवर्णानां मन्दिरप्रवेशमन्तरेण देवतायाः विपत् संभाव्यते, येनापद्धर्माणां मन्दिरमवेशविपये व्यवस्थापनं स्यात् । बलात्कारे- णारपश्यादिसोपद्रवप्रवेशशङ्कायां तु- "सोपवावेशे च चण्डालादिप्रदूपिते । चोरायुपद्रवयुते स्थले पूतवनान्तिके ।। तस्माद् विम्यं समादाय शुचौ देशे मनोरमे। यजमानाभिलपिते प्रतिष्ठाप्य समर्चयेत् ॥ एवं कर्तुमशक्तश्चम् भूमौ पिम्यादि गोपयेत् ।

·१४० धर्मप्रदीपः [अस्पृश्यानां देवदर्शनव्यवस्था इत्यादि वचनै म्यादौ देवतास्थापनमेव विधीयते ; नत्य- स्पृश्यानामेव हस्ते देवालपसमर्पणम्, तत्साधारण्येन मन्दिरप्रवेशा- भ्यनुज्ञानं वा । सष्टं चैतत् विमानार्चनकल्पेऽपि-चोरैः शत्रुभिः परचक्रभपादा ग्रामे संकुले संभवति, भयरक्षार्थ कौतुक-स्नपनोत्स- पलि बेरलौहिकप्रतिमानां देवीनां च तिरोधानं कारयेत् । गुप्ते शुचौ देशेऽवटं खनित्वा सिकताः प्रक्षिप्य दिर्भानास्तीर्यावटे मही. देवामभ्यर्य "आपो हिष्ठे" ति प्रोक्ष्याघार्योऽर्चको यजमानो वा भक्तत्साधैं ऐयागारं प्रविश्य देवं प्रणम्य "यावत्कालं भयमस्ति, तापत्कालं धरण्या सह शयीधाः जनार्दन।" इति "पिम्पस्थां शक्तिं ध्रुवे समारोपयेत्, पिम्याभावे हृदये समारोपयेत् "इति । अस्पृश्यानां देवदर्शनापेक्षा 'तु-तद्योग्यशास्तृ-भद्रकाली ज्येष्ठमातृकादिपारशयादिपूज्यमानदेवतादर्शनमानसाधुत्वव्यवस्था- पनेन पूरणीया, नतु तदयोग्यदेवतानां मन्दिरेषु दर्शनव्यवस्था- पनेन। देवतान्तराणां दर्शनमुत्सवादिकाले कौतुकविग्रहादि- दर्शनेनैव सफलीफर्तु शक्यते । अस्मिन् प्रसङ्गे- लिमानि सापककरादिपदोनिताश्चि. हस्तान्वितानि परणांशविमुक्तिफ्लृप्त्या। स्युर्वर्णिनां मुखमुजोपदोद्यानाम् पश्चामिपावक जगत्परिसंख्यकानि ॥" अड्शकममकृतहसनेन भूयो दे कमप्यनुविलोमकुलोत्थयोः स्युः। तान्युत्तरोत्तरकुलप्रमयेषु चानु- लोम्यात् प्रकल्पपतु पैककरादिकानि ॥" प्रति तन्त्रसमुदयालोकदयोक्तो न्यायो न विस्मरणीयः । हि उत्तमोत्तमानां मध्यमायमपूज्यपूजनादावधिकारो वर्तते, ·देवालयप्रवेशे भागमविरोध ] जातितत्त्वप्रकाश मध्यमाघमानां तु स्त्रोत्तमपूज्यदेवतापूजनादौ नाधिकार इति व्यव- स्थाप्यते। इदमेवाभिमेय-अनन्तशयनमहाराजनियुक्तमन्दिरप्रवे- शजिज्ञासासमित्या वर्णानां मन्दिरेपु वर्णानामेवाधिकारः, वर्णावर्ण- साधारणदेवालयादिनिर्माणेनवावर्णाः सन्तोषणीया इति विशदी- कृतम्। सति चैषमवर्णानां मन्दिरप्रवेशेन देवतानामशुद्धेरेव शा- स्त्रीयत्वात् विना प्रायश्चित्तं तत्पूजनं भगवच्छासनोलधनमेष, इति विना प्रायश्चित्तानुष्ठानमस्पृश्यप्रवेशादिदूपितदेवतापूजकानां देवतापूजने नाधिकारः ; घेदूषकत्वेनाचार्यलक्षणस्यैवाभावात् । अत एव विमानार्जनकल्प आचार्यलक्षणप्रकरणे-देवब्राह्मण-प्राज्ञ- वेदूपका अपाज्ययाजकाश्च वर्जनीयकोटौ पठ्यन्ते । स्पष्टं च भृगु- संहितायां प्रकीर्णकाधिकारे प्रायश्चित्तप्रकरणे बिना प्रायश्चित्तानु- ठानं पूजादि कुर्वाणानां पातकित्वं प्रतिपादितम् । तद्यथा- "प्रायश्चित्त निमित्त ते संप्राप्ते यस्तु मूढधीः । अकृत्वा निष्कृति कुर्यात् कारयेत्कर्म चोत्तरम् ॥ लोभादू मोहादथाज्ञानाद् अनादृत्य च शासनम् । भगवच्छासनद्रोही स भवेत् पातकी जनः ॥” इति । यदातु-"प्रासादगर्भपीठाः शरीरत्वेन शाणिः । विगैरुत्पतिशक्तिभिः ॥" इत्यादिवयनैर्देवालयगताः भामाः स्थूल-सूक्ष्मशरीरत्यादिना गृप्यन्ते, तदा तु मन्वादिस्मृत्युक्तानि अस्पृश्यस्पर्शदोपतामतिपाद- फान्यपि वचनान्यत्रानुसन्धेयानि । अत्रावसरेऽनन्तशयनमहाराजनिर्वाचितमन्दिरप्रवेशजिज्ञा- सासमितिरप्यवर्णानां मन्दिरप्रवेश आगमशास्त्रविरुद्ध एव, आ. कथिताः सर्वदा रक्ष्याः, ·धर्मप्रदीपः [ देवालयप्रदेश भागमवचनानि गमशास्त्राण्यपि तत्र विशिष्ठानि प्रमाणानि, इत्यादिविवेचन प्रसने यानि वचनानि समग्रहीत्, तान्यपि संगृहीमः । वृद्धहारोत:-प्रासाद-देवहाणां चण्डालपतितादिषु । अन्तापविष्टषु तथा शुद्धिः स्यात् केन कर्मणा ॥ विष्णु:-"हारास्त्वन्तर्मण्डले च प्रासादेषु च वेशनम् । पातक्याशौचिपापण्डि वप्तृणां रजकस्य च ॥ म्लेच्छानां तन्तुवायादिवर्णयाधजनस्य च । पुष्पिकासुतिकाकारचण्डालानां क्रमाद् गुरु ॥" "वितामाग्निनिभं विष्णोपिम्यमुत्पातदूषितम् । अकृतायां तु निष्कृत्यामपूज्यं सर्वधा बुधैः ॥" भृगुः-"चण्डालैरन्त्यश्चैव तथान्यतिलोमः । म्लेच्छेश्च नीचचण्डालेगुरुनिन्दादिपितः ॥ एवमादिभिरस्पृश्यैर्देवागारे विशेषतः । स्पृष्ट प्रवेशने पाधा पूजाकाले च दर्शने ॥" तत्त्वप्रदीपिका-"चोर-पातकि-चण्डाल-चातुर्वर्ण्ययहिष्कृताः । श्वाना पाषण्डिका वा म्लेच्छदेशसमुद्भवाः ।। जम्यूकाः पतिता नारी पुष्पिता च तथैव च । तेस्तु सम्मिश्रितैरन्यैरन्त्यजैश्चैव पद्मज ।। देवे सन्निहिते स्पृष्टे पुनः फलशसंभवः । मृते गर्भगृहासन्ने रक्तादिपतिते तथा । अदभुनोक्तकमेव शान्तिं कुर्यादिचक्षणः ॥" ज्ञानोदय:-"चण्डालपतितोदक्यादुर्जनस्पर्शनादिषु । स्नानशुद्धिश्च कर्तव्या पिम्यशुदिन शान्तये ॥" कस्तपरानुष्ठानम्-प्राकारान्तः पुष्पिका-सूतिका-बौद्ध-पुल- फसानां प्रवेशेऽशुद्धिः। पुनर्प हिमण्डलस्यान्तः तक्षलादिप्रवेशेऽशु. द्विः। दीपशालायामन्तः रजक क्षुरक-तन्तुवापादीनां प्रवेशंऽशुदि:- ·युगमानम् जातितत्त्वप्रकाश पुनर्मध्यहारायां पञ्चप्रासादेषु च पतिताशौचिपापण्डिदाहकानां वर्णयाबजनस्य च प्रवेशेऽशुद्धिः स्यात्" इति । तन्त्रसमुबयः- "क्षेत्रे मृतिर्जननमङ्गणमण्टपादौ मूत्रासृगादिपतनं पतितादिवेशः । सोलूक-गृध-करट-खरोष्ट्र-कोल मोक्ष इण्डभ-पुररसरगर्भवेशः । यिम्यस्य पातचलनादिरथ प्रदाह- स्वेद-प्ररोद-हसितानि तथाद्भुतानि । छत्राकनाकु दि समुद्गमाश्च पूजाविप्लुतिरपि चासति दिष्टदोपे। क्षुद्रान्यमन्त्रयजनं प्रतिषिद्धदुष्टः पुष्पादिपूजनमयो मरिचादिलेपः । एतानि तन्धकथितानि निमित्तकानि ज्ञेयानि तत्र गुरुलाधवभेदयन्ति ॥" इति । अस्मिन् मसझे केरलदेशे तत्तज्जातीनां विप्रकर्पव्यवस्था- पकतयाभिमतं मायश्चित्तविवरणीगतं घचनमपि संग्रहमई ति । तत्तु पधा- शरः षट्कं त्रिकं वा पतितरजका विप्रकृष्याः पदानाम् पटकं स्त्रीपर्मिणी तयुगममुकयुगं दाहकः शौण्डिकश्च। तक्षवं तयुगं पुल्कस-मृगयु-दिवाकीर्तपोवान्तरस्था: पत्रिंशत् सूतिका तहलमहिकृतितुल्यं तु पुल्कसाधाः ॥ इति । अनेन-शवाणां पदपदकं पदनयं वा, पतितरज- कयोः पट् पदानि, रजस्वलाया बादशपदानि,, तक्ष्णः, दाहक- शौण्डिकयोश्च चतुर्विशतिपदानिः पुल्कस-मृगयु-दिवाकीर्ति- प्रभृतीनामष्टाचत्वारिंशत् पदानि, प्रतिकादीनां पुल्कसप्तोऽधिकानां ·धर्मप्रदीपः [युगमानम् शौण्डिकतो न्यूनानां च पत्रिंशत् पदानि विप्रकर्षोऽपेक्ष्यत इति योध्यते । अस्मिन् प्रसङ्गे-केरलीयैस्तदीयधर्मग्रन्थतोऽवगतं युग- परिमाणमपि संग्रहणीयम् , येन- "युगं च वियुगं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् " इति पराशरस्वतिविवरणमपि सुष्टु संपायेत, तयथा-- योग्यप्रायश्चित्तनियन्यः- "इत्यत्र युगमानं स्यादावण्डालं हि पट्पदम् । चण्डालास्त्रिविधा ज्ञेया मुख्य-मध्यम-हीनकाः । तेषां तु युगमानं स्यात् पण-नव-दादशात्मकम् । होना भवन्ति मृगयु-पुलकस-वपचादयः । मुख्याः शौण्डिकतक्षायाः सर्वेऽन्ये मध्यमाः स्मृताः इति । अप्र-"वितानामिनिभं विष्णोबिम्पमुत्पातदूपितम्" इति विष्णुसंहितावचनेन देवस्य मन्दिरगतस्य वितानामिसमत्व. वर्णनाद वितानामिनाशकरास्तऽपि मन्दिरगतदेवतापास्तत्सा- निध्यस्य का नाशझरा इति मुच्यते । तदर्थं प फल्पसवायनुसारे- णामिनाशकरा अपि संगृयन्ते । तम पोधायन:-अधारण्योा. पत्ति व्याख्यास्पामा-अष्टाभिनिमित्तैर्विनक्ष्यति. अमेध्य-व- चण्डाल-शद्र-चायस-पतित-रासम-रजस्वलादिभिश्य संपर्शनारण्यो. विनाश इति । अप्रारणिनाशेनामिविनाशो विवश्यते । तदुक्तं प्रायश्चित्तसमुचये-अरणिपिनाशेनामिविनाश उक्त इति । अन्य प्राप्युक्तम्-"चण्डालपतितोदफ्यासतिकागर्दभादिभिः। संसर्ग ग्निविनाश: स्वादादधीतेति केचन।" इति। अम चण्डालग्रहणं सर्व- तिलोमोपलक्षणम् । अत्र मलिलोमसमिकर्प जासत्यापि विवक्ष्यते, नतु स्पर्शमानम् । तदुकं पराशरगृहस्पतिभ्याम्- "युगं युगद्रयं चैव त्रियुगं च चतुगम् । पाडाल-तिकोदयया पतितानाय कामात् ॥" इति ।

·. अवर्णाना श्रुतिस्मृत्यारूढत्वम् ] जातितरवप्रकाश अत्र युगशब्देन पट्पदपरिमितो दण्डो विवक्ष्यते, चण्डाल. शब्देन पूर्वोक्तमुख्यमध्यमाघमास्तक्षादयो गृधन्ते । तथाघ तेषां तक्षादीनां तावत्परिमितस्थानतो बहिरवस्थाने नामिनाशः, मन्यथा त्वमिनाशः । तदेवं न फेवलमागमशास्त्रतः, किन्तु शिल्प- शास्त्रेण, मन्वादिस्मृतिभिः, कल्पसूत्रैश्च विज्ञापतेऽन्त्यजानां मन्दिरप्रवेशेन देवतापास्तानिध्यविनाश इति। तथाच-अवर्णा- नामपि जन्ममात्रेणास्पृश्यानां सत्वात, चातुर्वण्र्येनैव समाजस्य स्थितिरिति यादो निरवसरः । यथाच- "वाणः क्षत्रियो चैश्यन्नपो वर्णा विजातयः । चतुर्थ एकजातिस्तु शगो नास्ति तु पञ्चमः।" इति पञ्चमस्य वर्णस्यैव निषेधपरम् , नतु जातिविशेषस्य, व्यक्तं चैतद् मनुस्मृतिव्याख्यास्वपि कुल्लूकमादिकृतासु। ऋग्वेदेऽ ३७, ५३, १६, मन्त्रे "पाञ्चजन्या सुकृष्टिपु" इत्याम्नायते । इदं च सायणाचारेवं ध्याख्यातम्-निपादप- श्वमाश्चत्वारो वर्णास्तरसम्बन्धिनीस प्रजास्थिति । अघ्र चत्वारो वर्णा निपादः पञ्चम इति पणितम् , नतु निपादपश्चमा वर्गा इति । तपाच विशदं निषादस्य धर्णत्वमेव निषिध्यत इति ज्ञाप्यते, इति मनुस्मृतिस्तद्वयाख्याश्चोत्तमन्त्रमूला अपि प्रमाणम् । एतेन- पुरुषसूक्तं विहाय घेदे कुनापिचातुर्वर्ण्यस्प नोल्लेख इति शङ्कापि- परास्ता। तथाच शुद्धबामणादिव्यतिरिक्तानां संकीर्णानामनुलोम- जानां प्रतिलोमजानां घावर्णत्वमपि श्रुत्यारूदमेव । अत्रानुसन्धेयो- मनुस्मृतिव्याख्या कुल्लू कभष्टकृता त्वियमेव-"पञ्चमः पुनर्वर्णो नास्ति; संकीर्णजातीनां त्यश्वतरादिवत् मातापितृजातिव्यति- रिक्ततात्पन्तरत्वाद् न वर्णत्वम् । अयं च जात्यन्तरोपदेशः शास्त्रे ध्यवहारायः" इति। एतेन-अन्त्यजाना स्पर्शास्पर्शविचारोऽपि व्याख्यातः , १६ ·धर्मप्रदीपः [ अस्पृश्यतायामायुर्वेदः यतः सर्वासु स्मृतिषु ऐककण्ठ्य न, न केवलं स्मृतिषु किन्वायुर्वे- द-शिल्पशास्त्रेवपि विशदमन्त्पजानां सर्शन प्रायश्चित्तोपता प्रतिपाद्यते। पद्यपि स्पर्शशब्देनावयवसंयोगः साक्षादेव विवक्ष्यते, तथापि चण्डालपर्शमाने परम्परासंपोगोऽपि स्पर्श एवेति शूलपाणिकृत- जातिविवेक विवेचितम् । एतेन-विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यादिति सूत्र शायरं भाष्यमपि व्याख्यातम् ; तस्य चण्डालस्पर्शतरविषयत्वात्।. ध्यक्तं चैतत्तन्त्रवार्तिके १०० तमे पृष्ठे विवेचितम् । आयुर्वेदाचार्याश्चरकादयश्चण्डालादिच्छापातिकमणमपिदो- पाय मन्यानाः परम्परासम्बन्योऽपि स्पर्शपदार्थ इति मन्यन्त एव । तन दिनाणामयुर्वेदपण्डितमयराणामाशयं संग्रहा प्रकाश- यामः १ तथथा महामहोपाध्याय धीयुक्त गणनायसेनसरस्वतीमहो. दया मन्यन्ते- "गयानादिवरितशतपरापणतादर्शनात् पतितानां सहवासो न केवलं धर्मशास्त्रे, प्रत्युत पैकग्रन्थेप्यपि निपिद्धः । पथा घरके" " पतितैः सहासीत" इत्यादिवचनैः। अत्र प हेतुविशेषेण तत्सहवासस्य कुष्टादिनिन्दितन्याधिकारित्वमेय; माय- स्वादशजनेषु तत्तद्रोगमाहुल्यदर्शनात् । तदुक्तं सुश्रुते-प्रसङ्गाना- घसंस्पर्शनिश्वासात्सहभोजनात् । सह शध्यासनाचापि गन्धमा- त्यानुलेपनात् । फुलं ज्याय शोपय नेवामिप्यन्द एव प। औ. पसगिंकरोगाब संकामन्ति नरान्तरम् ॥” इति ॥ किन कदाचार- पराणां शरीरेषुसांगामिकरोगमाधुएमालय यामतावलम्पिभिरपि पाहुपा परीक्षाशनिर्णीतमेवेति पुति-शानाभ्यां सम्पगनुमने ये पाहिदीनानामशरपतेति सम्मतिः-महामहोपाध्यायोपापित श्रीगणनापसेनार्मणा दति।

·अस्पृश्यतायामायुर्वेद जातितत्वकोश. श्रीयुक्तयामिनीभूषणरायमहोदया अप्यत्रैवानुकलाः । तद्यथाः- "आयुर्वेदशास्त्रस्य हि स्वास्थ्यमूलकत्वात् दृष्टफलकत्वमेव प्राधान्येनाङ्गोकर्तव्यम् । तच दृष्टफलं विधिवारोग्यं निषेधेषु रोगश्चेति । तथाचायुर्वेदे चरकादिषु ग्रन्येषु “सहासीत नोन्मत्तैर्न पतितैर्न क्षुद्ररि"त्यादिवचनैः पतितैः स्वकर्मभ्रष्टहीनन्लेंच्छः चण्डा- लादिभिः सममासनस्य निषेधादेभिः सह संसर्गेण रोगसम्भावना वर्तत इति । अत्र पतितशब्देन स्वकर्मभ्रष्टो यो विवक्ष्यते, स हि चण्डालसंसर्ग्यपि भवति, इति तत्संसर्गिसंसर्गस्य दोषत्वे तत्संसर्गस्य दोपत्वं कैमुतिकन्यायसिद्धमेव । एवमपि "न क्षुट्टैरि"ति पुनस्तसंसर्गस्य निषेधेनेदं ज्ञायते-यदिशेषप्रतिपेयोऽन फ्रियत इति । तथाचायुर्वेदोक्तानामपि निपेधानां झचित्कर्मविपाकाध्यायोत्तरीत्या जन्मान्तरीयफलकत्वेऽपि "अत्युत्कटः पुण्यपापैरिहैव फलमश्नुते" इति न्यायेन चण्डालादिसंसर्गस्यैहिकरोगनिदानत्वमेव सम्भाव्यते। अभक्ष्यभक्षणपितानां श्वपयादीनामपि क्रिमिकुष्ठादिरोगसम्बन्धा- दोपसर्गिकरोगाणां सहासीनेष्वन्येषु संक्रमणं सभवति। तदुक्तं सुश्ते-'प्रसगागाप्रसंस्पर्शात्' इत्यादि । इदमेवाभिप्रेत्य आम- शोफच्छेदकस्य पफशोफाच्छेदकस्य च “यश्छिनत्याममज्ञानात् पश्च पक्यमुपेक्षते । श्वपचाविव मन्तव्यौ तावनिश्चितकारिणी" (सु० सूत्र० अ० १७) इति पचनेऽसंव्यवहार्यत्वे श्वपचदृष्टान्तत्व- मुक्तम् । अस्मिन् प्रमड़े, इदमपि सुच्यते-गत् " पायजपुर- पूज्यात्यस्तच्छायामतिकमे" दिति वचने अत्यस्तपदेन श्वपचादि. विवक्षणात् तच्छायातिकमणमपि निपिद्धयमानं तेपामन्येपाञ्च कियदूरमन्तरेणावस्थानमेव समुचितम्-इति । तथाच धर्मशास्त्राणामपि आयुर्वेदेन महान् सन्यन्धो वर्तत इति पावच्छक्ति धर्मशास्त्राविरोपेन, पत्र पृथगायुर्वेदेऽपि नियस्तर ·धर्मरदीपः [ अस्पृश्यताया शिल्पशास्त्रम् यथावदेव पथाशक्ति तस्य परित्यागेन घ्यवहरणमेव सर्वेषां समु- चितमिति- यामिनी भूपणरायः। एम०ए०, एम०पी० एम्. आर. ए. एस०, प्रेसिडेन्ट आल इन्डिया आयुर्वेदिक कान्फरन्स् , प्रिंसपाल-अष्टांगायुर्वेदविद्यालयः । शिल्पशास्त्रगतान्यपिवचनान्ययो निर्दिश्यमानानि चाण्डा- ल-धर्मकारादीनां ग्रामा पहिः क्रोशदयारे एवावासव्यवस्थापनम् , तथा चण्डालादिस्त्रीणां नगरमध्ये प्राममध्ये वा प्रात:काले मल- निष्कासा केवलं प्रवेशाधिकारं च शासति इदमेव गमयन्ति- पत् चण्डालादीनां मामप्रवेशादिकं ययेच्छं न योग्यमिति । अन्न- तानि वचनानि सचिनहिन्दीशिल्पशास्त्रसाराभिधै ग्रन्ये उल्लि- खितानि । यथा नगरव्यवस्थापकरणे- शस्न सर्वत्र पाप्यादि युत्तरे पुष्पवादिका । दक्षिणे गणिकावाट परितः शगजन्मनाम् ॥ धेश्यानां वणिजां माच्या मध्ये राजापणो भवेत् । प्रागुदीच्या फुलालानां पापकानां च पायवे ।। जालिकानां च वायवे सूनानां पश्चिमे तथा ॥ इति कश्यपसंहिता। तेलविक्रयिणां सौम्ये तक्ष्णां चाप्यनले तथा । वायव्ये काकादीनां रजकानां च पश्चिमे ॥ इति भृगुसंहिता। कोशदये तु सस्पार्धे पहिचण्डालपणम् । मागुत्तरेण तु कोशात् पहिः पितृवनं भवेत् ॥ अनुरकानां तथान्येषां युक्त्यावासं प्रकल्पयेत् ॥ इति मयमतम् । देवाटयमय मध्ये परितो ग्रामो यथा विहितः । परितः सर्वजनालयनुदितं किचित्ततो दूरे॥

·अस्पृश्यतायां मनुः] जातितत्वप्रकाशः
चण्डालकुटीराणि तत्रैव च कौलिकानां हि ॥ १० ॥
चण्डालकुटीराणि पूर्वायां मोशमाने स्युः ।
चण्डालयोपिदाधास्ताम्रायासीसभूषणाः सर्वाः ॥
पूर्वाह मलमोक्षक्रियोचिता ग्राममावेश्याः ॥
मयमतम् (अ०९)
चाण्डालचर्मकारश्मशानं तोयाशयापपानं स्यात् ।
एतेषामपि तत्तद्दूरे देशे श्मशानं स्यात् ॥ भृगुसंहिता।
एतेन-शिल्पशिक्षणमहत्त्वाभिघोऽपि "कृष्णाजी विनाफ-
वझे' महोदयसंपादितो ग्रन्थोऽपि-व्याख्यातः। तत्रापि हि
नगररचनाविद्यायां पूर्वोद्धृतान्येव सर्वाणि वचनानि संगृहीतानि ।
पुस्तकदयेनापीदमेव संसूच्यते यत् अन्त्यज्ञानां न केवलं यथेच्छं
विना कार्य ग्रामप्रवेशयोग्यता, न वा सर्वसाधारण जलाशयादिस-
म्बन्धयोग्यता, किन्तु न ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्ररथ्यादिष्वावास-
योग्यतापीति । तथाच आयुर्वेदशास्त्रतः, तथा शिल्पशास्त्रतो-
भोद सिद्धधति, यच्चण्डालदयो न नामान्तःप्रवेशनीयाः, न घा
सर्वसाधारणकूपादिव्यवहारयोग्या इत्यादीति । एतदेवाभिप्रेत्योक्तं
भगवता मनुना-
चण्डालश्वपचानान्तु पहिामात् प्रतिश्रयः।
अपपानाश्च कर्तव्या धनमेपांश्वगर्दभम् ॥११-१५१ ॥
पासांसि मृतचेलानि भिन्नभाण्डेषु भोजनम् ।
कार्णापसमलङ्कारः परिवज्या च नित्यशः ॥५२॥
न तैः समयमन्विच्छेत् पुरुषो धर्ममाचरन् ।
व्यवहारो मिथस्तेषां विवाहः सदृशैः सह ॥ ५३ ॥
अन्नमेषां पराधीनं देयं स्याद् भिन्नभाजने ।
अयान्धवं शवं चैव निर्हरेयुरिति स्थितिः ॥५४॥

·१५० धर्मप्रदीपः [कलो स्पशदोपाभावशका रात्रौ न विचरेयुस्ते ग्रामेषु नगरेषु च । दिया चरेयुः कार्यार्थ चिह्निता राजशासनः ॥५५॥ वध्यांश्च हन्युः सततं यथाशास्त्रं नृपाज्ञया । वध्यवासांसि गृहीयुः शय्याश्चाभरणानि च ।। (५६ । अ०१०) इति। अथ साधकबाधकप्रमाणबलविचारार्थ प्रवर्तमाना वयं स्पर्शा- स्पर्शविपयाणि प्रमाणजातानि समालोचयामः। तत्रेदं प्रथमत आलोचनीयम्-यत्कलियुगे स्पर्शदोपो वर्तते वा न वेति । अत्र केचित्प्रत्यवतिष्ठन्ते - कलौ सर्शदोष एव समस्ति । अत एव हि पराशरस्मृतौ-"त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां प्राममुत्सजेत् । दापरे कुलमेकन्तु कर्तारन्तु क्लौ युगे" इति कलौ वर्तमानस्य दुष्टत्व. मुपवर्ण्यमानमुपपद्यते। अन्न हि कर्वशब्देन महापातकादिकर्तव विवक्ष्यते । तथाच कलौ युगे ब्रह्महत्यादिपापाचरणमेव पातित्य. निदानम् , न तु पतितसंसर्गविशेषमात्रमिति नियतमूरीकर्तव्यम् । अन्यथा हि-"कृते सम्भापणादेव प्रेतायां सर्शनेन चादापरे चान- मादाय कलौ पतति कर्मणा"-इतिकर्ममात्रस्य पातित्यनिदानत्व- मुपवर्णितमसहतमेव स्यात् । अन्न हि"त्रेतायो स्पर्शनेन ""कलो पतति कर्मणा" इति विभागावसरे हि स्पर्शनपदस्य कर्मपदस्य च प्रयोगेणेदं स्पष्टमवगम्यते यत् स्पर्शदोषो द्वापरे, सुतरां कलौ च नास्त्येवेति। तथाचावश्यमिदमुरीकर्तव्यम्-यत्पराशराचार्याणामा- शया कलौ न पर्शदोषोऽस्तीति। अन्न चेदमवश्यं सूचनीयं समाप- तितम्-पत्स्मृत्यन्तरेण विरोधे कलौ पराशरस्मृतिरेव समादरणीया, विशेषतश्च प्रायश्चित्तविषये। तदुक्तं माधवीये-एतदेव विवक्षित्वा प्रतिजज्ञे विशेषतः । पराशरेण यत्रोक्तं प्रायश्चित्तमितीदृशम् - इति । एतेन- - ·फलौ स्पर्शदोपाभावशवा] आतितत्त्वप्रकाशः १५१ ब्रह्महा मयपः स्तेनो गुरुतल्पग एव च । एते महापातकिनो यश्च तैः सह संवसेत् ॥ संलापस्पर्शनिश्वाससहपानासनाशनात् । पाजनाध्यापनाद्यौनापापं संक्रमते नृणाम् ॥ एते महापातकिनस्तत्संसर्गी च पञ्चमः । यो येन पतितेनेपां संसर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तसंसर्गविशुद्धये ॥ इत्यादिवचनान्यपि-व्याख्यातानि; एतेषां सर्वेषां युगा- न्तरविपयत्वस्यैवोरीकर्तव्यत्वात्। एतेन-पतितान्नभक्षणादिनि- पेघा अपि व्याख्याताः । तथाच पतितस्पर्शस्य चण्डालादिस्पर्शस्य च कलौ युगे न दोपत्वमेव । यत्तु युगान्तरे चाण्डालादिस्पर्शस्य दोपत्वमुपवर्णितम् , तदपि नैकान्तेन , तीर्थविवाहादिषु हि स्पर्श- दोपो नास्तीति पटुपु स्मृतिषु निरूपितम् । तयथा:- देवयानाविवाहेषु यज्ञप्रकरणेषु च उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्पष्टिर्न घिद्यते ।। अनिः॥ दाने विवाहे यज्ञे च संग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि हि काटायां सद्यः शौयं विधीयते ॥ याज्ञ०॥ इत्यादि । तथाचापदायवस्थासु चण्डालादिस्पर्शस्य युगा- न्तरेऽपि दोपत्वनिरासाकलौ सर्वथा तदोपत्थस्य पराशराचार्य- निषेधसूचनाच चण्डालादिस्पर्शो नेदानी दोपाय भविष्यतीति । अत्र समुचितमस्मदीयमाशयमुपवर्णपितु वर्ष पश्यामः प्रथम प्रामाणिकानां नियन्धकाराणामन्येषामाशयः संग्रहणीय इति । अत्र यपि माधवाचार्याः कृते सम्भापणादेवेति श्लोकव्याख्यावसरे फलो पतितसम्भाषणादिना न स्वयं पतति, किन्तु वयादिना कर्मणैव पतितो भवतीत्येव-च्याचक्षते। तथापि नात्र माधवा- ·१५२ धर्मप्रदीपः [पण्डालस्पर्श पराशरवचनानि चार्याणां पतितसम्भाषणादीनां न दोषत्वमित्याशयोऽभ्युपगन्तुं शक्यते । अन्यथा हि "कारन्तु कलौ युगे" इति विवरणावसरे "कर्तृत्यागः सम्भापणादिवर्जनम्" इति विवरणमसङ्गतं स्यात् । मनेन हि विवरणेनेदमवगम्यते यत्सम्भाषणादिकमपि कलौ वयं- मिति । यद्यपि "कलो पतति कर्मणा" इति विवरणावसरगतं वाक्यजालं विरुद्धमिव प्रतिभाति, तथापि दादशाध्यायान्ते "आ- सनाच्छपनाद्यानात्सम्भापात् सहभोजनात् । संकामन्तीह पापा. नितैलपिन्दुरिवाम्भसि इति पराशरवचनस्पतद्विवरणस्य च माघवा- चार्यसम्पन्धिनश्वानुसारेणाभ्यस्तसहासनादिपरत्वमेव तत्र विव- क्षणीयमिति न विरोषः । अन्यथा- "वपाकं चापि चण्डालं विमः सम्भापते पदि । दिजसम्भाषणं कुर्यात्सावित्री च सकृजपेत् ॥ चण्डालैः सह सुप्ते तु निराधमुपवासयेत् । पण्डालैकपथं गत्वा गायत्रीस्मरणाच्युचिः ॥ चण्डालदर्शने सब आदित्यमवलोकयेत्। घपडालपर्शने सचल स्तानाचरेत् ।। चापडालातिवापीषु पीत्वा सलिलमग्रजी अज्ञानादेकभरतेन त्वहोरात्रेण शुध्यति ।। चण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्या कृपगतं जलम् ॥ गोमूत्रपाकाहारस्त्रिरामाच्छुद्धिमाप्नुयात्।। पण्डालपटसंस्थन्तु पत्तोयं पियति दिजः । तत्क्षणाक्षीयते तस्य प्राजापत्यं समाचरेत् ।। परेत्सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यमनन्तरम् । तर्धन्तु घरदैश्यः पादं शूद्रस्तथा घरेत् ॥ भाण्डस्थमन्त्यमानान्तु जलं दपि पयः पिबेत् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चैव प्रमादतः ।।

·१५३ फलानपि चण्डालस्पर्शदोपता] जातितत्त्वप्रकाशः ब्रह्मकु]पवासेन द्विजातीनान्तु निष्कृतिः । शुद्रस्य चोपवासेन तथा दानेन शक्तितः ।। भुक्तेऽज्ञानाद् दिजश्रेष्ठश्चाण्डालानं कथञ्चन । गोमूत्रपाकाहारो दशरात्रेण शुध्यति ॥ अविज्ञातस्तु चण्डालो यत्र वेश्मनि तिष्ठति। विज्ञातरूपं विन्यस्य विजाः कुर्युरनुग्रहम् ॥ चण्डालैः सह सम्पर्क मासं मासामेव च । गोमूत्रयावकाहारो मासार्थेन विशुध्यति ॥ गृहस्याभ्यन्तरं गच्छेचाण्डालो यदि कस्यचित् । तमगारादिनिःसार्य मृद्भाण्डं च परित्यजेत् ॥ श्वचण्डालोदक्यादृष्टश्च भोजनं परिवर्जयेत् । यो वै समाचरेदिमः पतितादिष्वकामतः ॥ पञ्चाहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा। मासार्धमेकमासं या मासदयमथापि वा ।। अब्दार्थमन्दमेकं वा भवेदूव॑न्तु तत्समः ।। इति पराशराचार्यैरेय चण्डालादिसम्भापणादीनामपि कथं प्रायश्चित्तमुपवर्णितमुपपद्येत ? तदयं तिष्कपः-यत्कृतयुगादौ सद्यः सम्भाषणमात्रेणापि पातित्यम् , कलौ अभ्यस्तेन तेन पातित्यमिति । एतेन–एतैः सह समायोगं यः करोति दिने दिने । तुल्यतां याति सोऽप्याशु कलौ संवत्सरे गते-इति पानवाक्यम्, "संपत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनादौनाद् न तु यानासनाशनात्"योधा०॥ पतितः सम्प्रयोगे च ब्राह्मण यौनेन चा तेभ्यः सकाशान्मात्रोप- लब्धास्तेषां परित्यागस्तैश्च न संवसेत् ॥ वसि०॥ पञ्च महापातका- न्याचक्षते गुरुतल्पं सरापानं भ्रूणहत्या ब्राह्मणस्वन्यासापहरणं पतितसम्प्रयोगं च ब्राह्मण यौमेन था, अत्राप्युदाहरन्ति-संवत्सरेण २० ·१५४ --व्याख्या- धर्मप्रदीप: फलावपि चण्डालस्पर्शदोपता पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाचौनान्न तु यानासनाश- नात-इति । ब्रह्मह-सुराप-गुरुतल्पग-मातृपितृयोनिसम्बन्धस्तेन- नास्तिक-निन्दितकर्माभ्यासि-पतितात्याग्यपतितत्यागिनः पातक- सम्प्रयोजकास्तैः साकं समाचरन्" इति गौतमः, "संवत्सरेण पतति संसर्ग कुरुते तु यः। यो हि शय्यासने नित्यं वसन् वै पतितो भवेत् । याजनं योनिसम्बन्धं तथैवाध्ययनं दिजः । संवत्सरेण पतति सहाध्ययनमेव च" इति उशनाः, इत्यादिवचनान्यपि- तानि । सर्वथा तु पछस्मृतिसार्थक्याथै पराशरवाक्यानामेवोत्तर- सन्दर्भगतानां सार्थक्यार्थञ्च कलौ युगेऽपि चाण्डालादिस्पर्शस्य पूपणत्वमूरीकर्तव्यमेव । वस्तुतस्तु कृते सम्भाषणादेवेति वाक्यं पतितसंसर्गविषयम्, न तु चण्डालादिसंसर्गविपपमिति नियतमूरीकर्तव्यम् । तथाच पतितसंसर्गेण पूर्वोक्तप्रकारेण संवत्सरपर्यन्तमभ्यस्तेनैव पातित्येऽपि चण्डालस्पर्शन सकृत्कृतेनापि पातित्यमिति सिद्धान्तेऽपि न विरोधः । अत एव पराशरस्मृतावपि चण्डालसम्भाषणमपि निषिध्य- मानमुपपद्यते । अन्न प्रसङ्ग इदमपि सूच्यते यत्-त्पजेद्देशं कृतयुगे प्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । द्वापरे कुलमेकन्तु कर्तारन्तु कलौ युगे- इति वचनस्य "कृते सम्भाषणादेव प्रेतायां स्पर्शनेन च। बापरे चान्नमादाय कलो पतति कर्मणा" इति वचनस्य च परस्परसम्बन्धो- ऽहीकर्तव्यः । तदुक्तं विद्धन्मनोहराख्यायां पराशरस्मृतिभ्याख्या- याम्-"एतेन-पूर्वोक्तेषु देशादित्यागेष्वेतानि निमित्तानि दर्शि- तानि । यथा कृते सम्भाषणमात्रात्पातित्यम् , तच्चैकदेशवासेऽय. श्यम्भावीति देशत्यागः । तापां स्पर्शनेन, स चैकग्रामवासेऽवश्य- म्भावौति ग्रामस्यैव त्यागः । बापरे त्वन्नभोजनेन, तच्चैककुलवासे- ऽवश्यम्भावीति फुलस्यैवत्यागः । कलौ तु कर्मणैधेति फर्तमानत्यागः।

·नगरेऽप्यस्पृश्यता] जातितत्त्वप्रकाशः १५५ तदुक्तं वृद्धपराशरेणापि त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत् । दापरे कुलमेकन्तु कर्तारन्तु कलौ युगे। कृते सम्भाप्य पतति प्रेतायां स्पर्शनेन तु । शापरे भक्षणेऽन्नस्य कलौ पतति कर्मणा । इति। एवं च यत्र सम्भापणस्यापि निषेधस्तत्र देशत्याग इत्यादीनां विवक्षणं पराशराचार्यसम्मतमित्यूरीफर्तव्यमिति पराशराचायैरेव चण्डालसम्भापणस्यापि निषेधाचण्डालदेशत्यागोऽपि पराशराचार्य- सम्मत इत्यवश्यमूरीकर्तव्यम् । अत्र च देशपदेन नगरं विवश्यते। नगरलक्षणन्तु भृगुमोक्तमिदमेव । यत्- "पण्यकयादिनिपुणैश्नातुर्वर्ण्यस्य यद्युतम् । अनेकजातिसम्बद्धं नैकशिल्पसमाकुलम् ।। सर्वदैवतसम्बद्धं नगरं त्वभिधीयते इति । एतेन ग्रामलक्षणमपि प्याख्यातम् ॥" "विमाश्च विप्रभृत्याश्च यत्र वै निवसन्ति ते । स तु ग्राम इति प्रोक्तः शूद्राणां वास एच च" इति ॥ तथाचेदं सिद्धं कलावपि नगरनिवासो न धर्मभीरूणां युक्त इति । यदि चावश्यं नगरनिवासोऽपि कर्तव्यः समापतति, एवमपि चण्डालादिभाषणं विनावस्थानन्तु नियतमेव । अत्र च प्रसङ्ग इदमपि सूच्यते-पन्नगरनिवासादिष्वपि स्पर्शदोपपरिहारा चण्डालादीनामन्येपाच कियहरमन्तरं रथ्यादावपि रक्षणीयमिति । तदुक्तं पराशरस्मृतौ- युगं युगद्रयं चैव त्रियुगश्च चतुर्युगम् । चण्डालरातिकोदक्यापतितानामधः ममात् । ततः सन्निधिमात्रेण सचेलं स्नानमाचरेत् ॥ स्नात्वाऽवलोकयेत्सूर्यमज्ञानात्स्टशते यदि" इति । विदमन्नोहराब्याख्या-"चण्डालादिस्पर्शनिर्णयस्य शेपमाह-युगे अत्र ·[ अस्पृश्ताया नाय घसंप्रदीप युगे चेति । चण्डालादीमाधःक्रमात् प्रातिलोम्यक्रमेणैकद्वित्रिच. तुर्युगमन्तरं स्पर्शनिवारणाय न्याय्यम् । तेनायमर्थ:-पतितस्य व्यवधानमेकेन युगेन, उदक्याया युगदयेन, मृतिकाया युगत्रयेण, चाण्डालस्य युगचतुष्टयेन कामिति । किञ्चोक्तव्यवधानामा. वेन सन्निधिमात्रे स्पर्शाभावेऽपि सचेलं स्नानं कर्तव्यम् । अज्ञानतः सशे तु स्नानं सूर्यावलोकनम् । कामतः स्पर्दो तु च्यवनः-वानं श्वपाकं प्रेतधूमं देवद्रव्योपजीविनं ग्रामयाजकं सोमविक्रयिणं यूपं चितिं चितिकाष्ठं मद्यं मद्यभाण्डं सस्नेहं मानुपास्थि शवस्पृशं महापातकिनं च कामतः स्पृष्ट्वा सचैलमम्भोऽवगायोत्तीर्याग्निमुप- स्पृश्य गायत्र्यष्टशतं जपेत्, घृतं प्राश्य पुनः स्नात्वा निराचामे- दिति। एवमन्येपामस्पृश्यानां स्पर्शे स्नानम् , तस्पृष्टस्य पर्यो त्वाचमनम् । तृतीपस्प श्रोत्रस्पर्श इत्याद्यवगन्तव्यम् । यद्यपि- चाण्डालस्पर्शने चैव सचैलं स्नानमाचरेत्-इति पष्ठेऽभिहितम् ; तथाप्यज्ञानविषयतां तस्य स्पष्टयितु पुनरत्रोपन्यासः। पूर्वोक्तव्यव. धाने तु व्याघ्पादः-"चण्डालं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् " इति । तदिदं सिद्ध यत्पाशरस्मृतिपर्यालोचनेन सर्वथा चण्डाला- दिस्पर्शो दोपायैवेति । अत्र वैद्यनाथदीक्षितसंमता आह्निककाण्डगता व्यवस्थेय- मेव। सायथा-चण्डालादानांव्यवधाने देशपरिमाणमा पराशरः- युगं युगद्रयं चैव त्रियुगं च चतुर्युगम् । चण्डालसत्तिकोदक्यापतितानामघः क्रमात् ॥ ततः सनिधिमात्रेण सचेलं स्लानमाचरेत् । स्नात्वाऽवलोकयेत् सूर्यमज्ञानात् स्पृशते यदि । इति । अनागपशे मजनसंख्यापि स्मर्यते- वृपलं चान्यजातिं च चण्डालपतितं तथा । आर्तवाभिप्लुतां नारी स्पृष्ट्या स्लानं समाचरेत् ।

·अन्त्यमस्पर्शे स्नानम् ] आतितत्त्वाकाश. एकं च दशमं चैव द्वात्रिंशत् प्रिंशक तथा। मात्रिंशच कमेणव मननं तुविधीयते ॥ इति स्मृत्यन्तरे । घण्डालस्य चतुष्पष्टिपदं श्रेण्याः शतदयम् । वात्रिंशदथवा तस्य मनः शुद्धि समाचरेत् ॥ अस्पृस्यस्पर्शने चैव प्रयोदश निमज्जनम्। आचम्य प्रयतः पवात्स्नानं विधिवदाचरेत् ।।इति व्यासः। सूतिकां पतितं तूदफ्यां चण्डालं च चतुर्थकम् । यथाक्रमं परिहरेदेकदिधिचतुर्युगमिति । अत्र व्यास-पराशरयचनयोविरोधे विकल्पो ब्रटन्यः। यत्तु- चण्डालं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् । गोपालव्यजनादूचं सवासा जलमापिशेत् इति व्यापा- पावचनम् , तदिदं संकटविषयम् । यदाह संवतः- संकटे विपमे चैव दुर्गे चैव पिर्शपतः । हपत्तनमार्गे च यथासंभवमिप्यते ॥ तृणकाष्ठादिघातेन कुड्यनान्तरिते तथा । गोवालव्यजने चापि स्नानं तपन विद्यते ॥ इति । यस्तु छायां श्यपाकस्य ब्राह्मणो बधिरोहति । तत्र स्नानं प्रकुर्वीत घृतं प्राश्य विशुष्यति ॥ चण्डालपतितच्छायां स्रष्टा स्नानं समाचरेत् । चत्वारिंशत्पदादूर्ध्वं छायादोपो न विद्यते ॥ इति । दिवेकरशास्त्रिमहोदयादयस्तु चण्डालादिस्पर्शस्य दोषत्व- भूरीफुर्याणा अपि तदोपपरिहारार्धमाचमनमेव कर्तव्यम् , न तु स्नानादिकमिति यददन्ति, तम तेषामुपष्टम्भकं वचनं स्मृति- पन्द्रिकायुद्धतम्- रजकश्चर्मकारश्च व्याघजालोपजीविनी। निर्गजरुस्सनिकश्च नशैलपकास्तथा ।।

·१५८ धर्मप्रदीपः [अन्त्यमस्पर्श स्मृतिवास्यानि एतैर्पदङ्ग स्ट्रप्टं स्यात् शिरोवर्ने द्विजातिषु । तोयेन क्षालनं कृत्वा आचान्तः प्रयतो मतः ॥ इति शातातपक्षनमेव । इदं तु वचनं वैद्यनाथदीक्षितीपादि- पर्यालोचनेन द्वितीयादिस्पर्शविपर्य गम्यते । अनया हि व्यवस्थयेदमेवावगम्यने-यत् स्पर्शनिमित्ताचम- विधिपराणां सर्वेषां पण्डालव्यतिरिक्तस्पर्श विषयत्वमेवाऽथवा काम- कृतद्वितीयस्पर्शपिपत्वमेवेति । अस्तु कथमपि रजकश्चर्मकृच्चे लि पूर्वोक्तवचनानुसारेण प्राथमिकरजकादिस्पर्श शिरोवर्ज प्रक्षालन- पूर्वकमाचमनमेव प्रायश्चित्तमिति, एवमपि अत्र शिरोग्रहणेन नाभेरूलभागस्यैव ग्रहणात् नाभरघोभागे तत्पर्शनिमित्तमाचमन- विधान एव तात्पर्यभूरीफर्तव्यम् । पत्तु पराशरस्मृती- शिस्पिनः कारुका वैया दासीदासाइव नापिताः। राजानः श्रोत्रिपाश्चैव सद्याशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ सवतः सनपूतश्च आहिताग्निश्च यो दिजः। राजश्च सूतकं नास्ति यस्प वेच्छति पार्थिवः ।। उद्यतो निधिने दान मार्तो विमो निमन्तितः। सदैव ऋपिभिर्दृष्टं यथाकाले विशुध्यति ॥ इत्यादिकमुपन्यस्तम् , तदिदं मृतसूतकादिविषयमेय न चण्डालसादिविषयम् । एतेन-चिवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृत- स्तके। पूर्वसंकल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दुप्पति इति पराशरवच. नमपि व्याख्यातम् ॥ अन्न यथावसरमन्येषामपि स्मृतिकाराणां वचनानि चण्डाल- पादिदूषणराणि सा वन्ते । तानि यथा-याज्ञवल्क्य:- विनायकः कर्मविघ्नसिद्धयर्थं विनियोजितः ।

·अन्त्यजस्पर्शे स्मृतिवाक्यानि] जातितरमप्रकाश १५६ गणानामाधिपत्ये च स्टैण ब्रह्मणा तथा ॥ तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि नियोधत ॥ अन्त्यजैर्गर्दभैरष्ट्रः सहैकत्रावतिष्ठते। तेनोपसृष्टो लभते न राज्यं राजनन्दनः ॥ इत्यादि । अत्र पथप्यन्त्यजैः साकमवस्थानं विघ्नोपसृष्ट- चिहतयैव निरूपितम् , तथापि तदुष्टमित्यत्र न तु विवादः ॥ एतेन शुद्रप्रेष्यं हीनसख्यं हीनयोनिनिषेवणम्-इत्यादिकमपि व्या- ख्यातम् । मनु:- दिवाकीर्तिमुक्यां च पतितं सूतकी तथा ॥ शवं तत्स्ट्रष्टिनं चैव स्टष्ट्वा स्नानेन शुध्यति ॥ चण्डालम्लेच्छसम्भाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुपं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् ॥२२॥ चाण्डालकूपभाग पु यदज्ञानाज्जलं पिबेत् । चरेत् सान्तपनं कृच्छू ब्राह्मणः पापशोधनम् ॥४॥ चण्डालेन च संस्पृष्टं पीत्वा वारि दिजोत्तमः । त्रिरात्रेण विशुध्येत पञ्चगव्येन शुद्धयति ॥४॥ दृष्ट्वा महापातकिनं चण्डालं पा रजस्खलाम् । प्रमादाद भोजनं कृत्वा त्रिरात्रेण विशुध्यति ॥७३॥ वेधर्मपरित्यागश्चण्डालस्य च भापणम् । चान्द्रायणेन शुद्धिः स्यान्न ह्यन्या तस्य निप्कृतिः ।। इन्छिष्टो यदि नाचान्तश्चपडालादीन स्पृशेद द्विजः । उच्छिष्टस्तत्र कुर्वीत प्रजापत्यं विशुद्धये ॥७४॥ चण्डालसूतिकाशवान् तथा नारी रजखलाम् । स्पृष्ट्वा स्नायाधिशुध्द्यर्थ तत्पृष्टान पतितांस्तथा ।। चण्डालमृतिकाशः संस्पृष्टं स्पर्शयेत् पदि। प्रमादानात आचम्य जपं कृत्वा विशुध्यति॥

·धर्मप्रदीप: [अत्यजस्पर्श स्मृतिवास्यानि
अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्वा स्नात्वा शुध्येद् द्विजोत्तमः ।
आचामेत विशुध्यर्थं प्राह देवः पितामहः ॥७॥
चण्डालं तु शव स्पृष्ट्या चरेत कर दिजोत्तमः ।।
दृष्टवा नभास्य नक्षत्रमहोरात्रेण शुध्यति ॥७९॥
पराशरमाधवीये-चण्डालश्चपः स्पृष्टो विषमूत्रोच्छिष्ट एव च।
विरात्रेण विशुद्धः स्यादु भुक्तोच्छिष्टः पदाचरेत् ॥
अङ्गिरा:-अन्त्यानामपि सिद्धान्न भक्षयित्त्वा द्विजातयः ।
चान्दं कृष्छ तदर्थं वा ब्रामक्षत्रविशां विदुः १०॥१८॥
रजकचर्मकारश्च नटो बुरुट एव च ।
कैवर्त मेदभिल्लाइच सप्तैते चान्त्यजाः स्मृताः ॥३॥
अन्त्यजानां गृहे तोयं भाण्डे पर्युपितं च यत् ।
प्रायश्चित्तं यदा पीतं तदेव हि समाचरेत् ॥४॥
चाण्डालफूपभाण्डेषु त्यज्ञानास्पियते यदि।
मापश्चित्तं कथं तेषां वर्णे वर्षों विधीयते ।।२।।
घरेत्सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यन्तु भूमिपः ।
तदर्धन्तु चरेदेश्यः पदं शरेषु दापयेत् ॥ ६॥
अज्ञानापियते तो ब्राह्मणस्त्वन्त्यजातिपु।
अहोरात्रोपितो भूत्वा पश्चगव्येन शुध्यति ।।७ इति ।
यमः अस्तगतो यदा सूर्यक्ष्यण्डालरजकस्त्रियः।
संस्पृष्टास्तु तदा कैश्चित्मापश्चित्तं कथं भवेत् ।।१०११८॥
जातरूपं सुवर्ण च दिवानीतं च यजलम् ।
तेन स्नात्वा च पीत्वा च सर्वे ते शुषयः स्मृताः ॥१९॥
रजकश्चर्मकारश्च नटो युरुड एव च ।
कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तते चान्त्यज्ञाः स्मृताः ॥५४॥
एषां गत्वा तु पोषां वै तप्तकृष्ण समाचरेत् ॥१५॥

·अन्त्यनस्पर्शे स्मृतिवाक्यानि] जातितत्त्वप्रकाश विमः स्पृष्टो निशायान्तु उदक्या पतितेन च । दिवानीतेन तोयेन गृहे स्नानं समाचरेत् ॥ अनि:-रजक शैलुपश्चैव वेणुकर्मोपजीविनः । एतेषां यस्तु भुङ्क्त पै द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १५॥ सर्वान्त्यजानां गमने भोजने सम्प्रवेशने । पराकेन विशुद्धिः स्याद्भगवाननिरब्रवीत् ॥ १६९ ॥ चण्डालभाण्डे पत्तोयं पीत्या चैव द्विजोत्तमः। गोमूत्रयायकाहारः सप्तत्रिंशदहान्यपि ।।१७० ।। 'चण्डालं पतितं म्लेच्छ' मद्यभाण्डं रजस्वलाम् । द्विजः स्पृष्ट्वा न भुजीत भुञ्जानो यदि संस्पृशेत् ॥ चर्मके रजके वैपये धीघरे मटके तथा । एतान् स्मृप्त्वा द्विजो मोहादाचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ एतः स्पृष्टो दिजो नित्यमेकरानं पयः पिवेत् । संस्पृष्टो यस्तु पक्वान्नमन्त्यनैर्वाऽप्युदक्पया। अज्ञानाद् ब्राह्मणोऽझनीयात् प्राजापत्यार्धमाचरेत् ।१७॥ चपडालानं यदा भुक्तं चातुर्वर्ण्यस्य निष्कृतिः । चान्द्रायणं चरेदिप्र क्षत्रः सान्तपनं चरेत् ॥ १७॥ पडानमाचरेदेश्यः पञ्चगव्यं तथैव च । निराधमाचरेच्छूद्रो दानं दत्वा विशुध्यति ॥ १७३ ।। ब्राह्मणो वृक्षमाख्दश्चण्डालो मूलसंस्पृशः । फलान्यत्ति स्थितस्तत्र प्रापश्चित्तं कथं भवेत् ॥ १४ ॥ ब्राह्मणान समनुज्ञाप्य सासाः स्नानमाचरेत् । नक्तभोजी भवेदिप्रो घृतं प्राश्य विशुध्यति ॥ १७ ॥ एकवृक्षसमारूढश्चण्डालो ब्राह्मणस्तथा । फलान्यत्ति स्थित्तस्तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ १७६ ॥ २१ ·प्रदीपः [अन्त्यनस्पस स्मतिधारयानि धामणान् समनुज्ञाप्प मयासा: स्लानमाचरेत् । अहोरायोपितो भूत्वा पश्चगव्येन शुष्पति ॥ १७ ॥ एकशासासमारूडचण्डालो ब्राह्मणस्तया । फलान्पत्ति स्थितं तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥१७॥ त्रिरातोपितो भूत्वा पश्चगव्येन गुन्यति ॥ १७२ ।। पण्डालम्लेच्छचपचपालमनचारिणः । मकामतः स्त्रियो गत्या परान विशुष्यति ॥ १३ ॥ फामतस्तु प्रस्ता या तत्समो नात्र संशयः । स एव पुरुपस्तत्र गर्भो भूत्वा प्रजायते ॥ १८४-11 तैलाभ्यको पृताभ्यक्तश्यण्डाल स्याते विजः । अहोरात्रोपितो भूत्या पशगन्येन शुध्यति ॥ १८ ॥ पण्डालेन तु संस्पृष्टं यत्तीयं पियति मिजः । हेच्छुपादेन शुध्येत आपस्तम्योऽनवीन्मनुः ॥ २८ ॥ पद्वालय विमani च।

·अन्त्यमस्पर्श स्मृतिवास्यानि ] आतितत्त्वप्रकाशः अन्त्यस्यात्ययिनोऽन्नं च तप्तकृमुदाहृतम् । चाण्डालान्नं दिजो भूक्त्वा सम्यक् चान्द्राय चरेत् ॥. आदित्येस्तमिते रात्री स्पृशनीतं दिवाजलम् । तेनैव सर्वशुद्धिः स्पाच्छयस्पृष्ठन्तु वर्जयेत् ॥ २४५ ॥ पतितान्नं यदा भुक्तं भुक्तं चण्डालवेश्मनि । मासान्तु पिशारि इति शातातपोऽत्रयोत् ॥ २३७ ।। यचपडाली द्विजो गच्छेत् कथमित्काममोहितः। घिभिः कृच्छ विशुध्येत प्राजापत्यानुपूर्वशः ॥ २६ ॥ चण्डालं पतितं म्लेच्छ मद्यभाण्ड रजस्वलाम् । दिजः स्पृष्ट्वा न भुञ्जीत मुचानो यदि संस्पृशेत् ॥ २६॥ अतः परं न भुञ्जीत त्यक्त्वाऽन्नं स्नानमाचरेत् । ब्राह्मणैस्समनुज्ञातस्त्रिरात्रमुपवासयेत् । सतं यावकं प्राश्य व्रतशेपं समापयेत् ।। २६३ ।। उदक्यां सूतिकां वापि अन्त्यजां स्टशते यदि । विरात्रैणैव शुद्धिः स्याठि घिरेप सनातनः ।। २६४ ।। रजस्वला यदा स्टा श्वानवण्डालवायसः। निराहारा भवेत्तावत्स्नात्वा कालेन शुध्यति ॥ २७३ ।। चर्मको रजको वेण्यो धीवरो नटकस्तथा । एतान् स्पृष्ट्या दिजो नित्यमेकरानं पयः पियेत् ।।२८२।। संवत:- चण्डालं पुल्कसं चैव श्वपाकं पतितं तथा । एतान् श्रेष्ठस्त्रियो गत्या कुटुंगान्द्रायणत्रयम् ॥१६८॥ चण्डालं पतितं दृष्ट्वा शयमन्त्यजमेय च । उदक्यां सूतिका नारी सवासाः स्नानमाचरेत् ॥ अस्पृश्य स्पर्शयेद्यस्तु स्नानं तेन विधीयते। इयमावमनं प्रोक्तं द्रव्याणां प्रोक्षणं तथा ॥१०८॥ - ·१६४ धर्मप्रदीपः [अन्त्यजस्पर्श स्मृतिवास्यानि चण्डालायैश्च संस्पृष्ट उच्छिष्टश्च विजोत्तमः । गोमूत्रयावकाहारः पात्रेण विशुध्यति ।। १७० ॥ चण्डालभाण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कृपगतं जलम् । गोमूत्रयावकाहारनिरात्रेण विशुध्यति ।। १७३ ।। अन्त्यज स्वीकृते तो तटाकेपु नदीपु च । शुध्यते पञ्चगव्येन पीत्वा तोयमकामतः ॥ १७ ॥ चण्डालः सङ्करे विप्रः श्वपाक पुल्कसैरपि । गोमूत्रयावकाहारो मासाधेन विशुध्यति॥१६॥इति।। अस्पृश्यस्पर्शसनी च वस्तुमाश्रित्य शास्त्रहत् । पतितो मद्यविक्रेताऽनपत्यो द्विजवस्त्रहत् ।। १७ ॥ चितिवृक्षस्थितियपश्चण्डालो वेदविकयी। एतान् वै ब्राह्मणः स्पृष्ट्या सचैलो जलमाविशेत् इति। पृद्धशातातप:- चण्डालं पतितं व्यङ्गामुन्मत्तं शवमन्त्यजम् । शृगालं सूतिका नारी रजसा च परिप्लुताम् ॥ २२ ॥ श्वकुफ्कुटवराहांश्च ग्राम्यान स्पृशति मानयः । सचैल सशिरः स्नात्वा तदानीमेव शुध्यति ।। अशुद्धः स्वयमप्येतानशूदांइच यदा स्पृशेत्। विशुध्यत्युपपासेन शातातपयचो यथा ॥ इति ॥ पतितान्नं यदा भुक्त भुंक्त चण्डालवेश्मनि । समासार्धं चरेदारि मासं कामकृतेन तु ॥ ७० ॥ योगेन पतिलेनैव स्पर्श स्नानं विधीयते । तेनेयोजिष्टसंस्पृष्टः प्राजापत्यं समाचरेत् ।। ७१ ॥ घण्डालोदकसंस्पर्श स्नानं येन विधीयते ॥ ७९ ॥ .

·अन्त्यमस्पर्श स्मृतियाफ्यानि ] भातितत्यप्रकारा.
चण्डाल घटभाण्डस्थं यत्तोयं पियते नरः ।
तत्क्षणाक्षिपते यस्तु प्राजापत्यं समाचरेत् ।। ७० ।।
शूद्रानरससम्पुष्टानामणाः पदिपाः ॥१० १२४||
शूद्दान्न बामणो भुक्त्वा तथा रगायतारिणः ।
चमकारस्य घेणस्य कोरस्य पतितस्प च ॥
रुग्मकारस्य तल्गश्च तथा यापुंपिकस्य च ।।
फदर्यस्प नृशंसस्य वेश्यायाः कितवस्य च ।
गणान्नं भूपिपालानमन्नं चैवानजीयिनः ॥ ३८ ॥
सौनिकान्नं सुतिकानं भुक्त्या मासं प्रतंचरेत् ।इत्यादि।
गौतमः-
पतिनचाहालसूतिकोदफ्याशयस्पृष्टिनस्पृष्ट युपस्पर्शने सचैलो-
दकोपरपर्शनाच्छुध्येत ॥ श्वपचचण्डालपतिनावेक्षणे दुष्टम् ।।
अ०१४ । १५॥
म मरेच्छाशुच्यधार्मिकैः सम्भापत। सम्भाष्य पुण्यकृतो
मनसा ध्यायेत् , ब्राह्मणेन या सह सम्भाप्त ।
पोधापन:-चैत्यक्ष चिति पूपं चण्डालं वेदविक्रयम् ।
एतानि ब्राहमणः स्पृष्ट्या सचेलो जलमाविशेत् ।।
आपस्तम्पः-प्रपात्वरण्ये च जलेऽथ तीरे द्रोण्यां जलं पप पिनिः
सृतम्भवेत् । भ्वपारुपण्डालपरिग्रहेतु पीत्वा जलं
पञ्चगव्येन शुद्धिः॥
पण्डालकृपमाण्डेपु
नात् पियते जलम् ।
प्रायश्चितं कथं तस्य वर्ण पणे विधीयते ॥ ज०४।१
परेसान्तपनं विमः प्राजापत्यन्तु भूमिपः ।
सदर्षन्तु घरदैश्यः पादं शहस्य दापयेत् ॥२॥
भुक्कोच्छिष्टम्त्वनापान्तरचण्डाले वपन वा ।
प्रमादापर्शनं गच्छेत्तत्र कुर्याहिशोधनम् ॥ ३ ॥

·धर्मप्रदीपः [अन्त्यजस्पर्श स्मृतिवाक्यानि चण्डालेन यदा स्पृष्टो विणसूत्रे च कृते दिनः । प्रायश्चित्तं निरानं स्थाबुक्तोच्छिष्टः पडाचरेत् ॥ ४॥ वृक्षारूढे तु चण्डाले द्विजस्तनव तिष्ठति ॥ फलानि भक्षयेत्तस्य कथं शुद्धिं विनिर्दिशेत् ॥१०॥ ब्राह्मणान समनुज्ञाप्य सवासाः स्नानमाचरेत् । एकरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ७ ॥ चण्डालेन यदा स्पृष्टो दिजवर्णः कदाचन । अनभ्युक्ष्य पिवेत्तोयं प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ।। अ०५ अन्त्यजातिश्वप्राकेन संस्पृष्टा वै रजस्वला । अहानि तान्यतिक्रम्य प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ।। शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्क शुद्रेणैव सहासनम् । शुद्राज्ञानागमः कश्चिज्ज्वलन्तमपि पातयेत् ।। रजकव्याधशैलूपवेणुगोपजीविनाम् । भुक्त्वैपां ब्राह्मणश्चान्नं शुद्धिं चान्द्रायणेन तु ॥९॥ भुकोच्छिष्टस्त्वनाचान्तश्चण्डालैः श्वपरन था। प्रमादाद्यदि संस्पृष्टो ब्राह्मणो शानदुर्वलः ॥ ३८ ॥ स्नात्वा विपण नित्यं ब्रह्मचारी घराशयः। स निराम्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ३९ ॥ चण्डालेन तु संस्पृष्टो यश्चापः पिरति दिजः। अहोरात्रोपिता भूत्वा विपणन शुध्यति ॥ ४० ॥ वसिष्ठः-पतदेव चण्डालपत्तितान्नभक्षणेपु । ततः पुनरूपपनयनं यपनादीनान्तु निवृत्तिः । परशरमा०-पृ० ३९-पतिलचण्डालाराक्श्रवणे निरानं वाग्यता मनश्नन्त आसीरन् ।

·-
अन्त्यस्पर्श स्मृतिवाक्यानि] आतितत्त्वाकाशः
स्मृत्यन्तरे वीरमित्रोदये-
चण्डाला दिजो भुक्त्या सम्यक् चान्द्रायणं चरेत् ।
बुद्धिपूर्वे तु कृच्छ्रान्दं पुनः संस्कारमर्हति ।।
पराशरः-इवचाण्डालोदफ्यादृष्टश्च भोजनं परिवर्जयेत् । अ० ९६६
चैत्यवृक्षश्चितिर्थपश्चण्डालः सोमधिकयो।
एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृप्त्वा सवासा जलमाविशेत् ॥
हारीतः चण्डालैः सह सम्भाष्य दिजसम्भाषणाच्छुचिः ।
सावित्री व्याहरन् वापि
उच्छिष्टः सह सम्भापेत् त्रिरात्रेण विशुध्यति ।
चण्डालानां प्रमादेन यदि भुञ्जीत द्विजः ।।
ततश्चान्द्रायणं कुर्यान्मासमेकं व्रतं चरेत् ।
शद्रो वाप्यर्धमासं वै भुक्त्वा चैव जितेन्द्रियः॥
विरानमुपवासं च ब्राह्मणांस्तर्पयेच्छुचिः।
चण्डालैः : सह संवासे दीर्घकालमकामिकम् ॥
विज्ञानान्मृण्मयं पात्रं सर्वं त्यजति तद्गृहात् ।
पालकृच्छ्ततः कुर्यात्तप्तकृतथैव च ॥
प्रात्मणांस्तर्पयेत्पश्चाद् ब्रमकून शुध्यति ।।
गृहस्पाभ्यन्तरे यस्य चण्डालो यदि गच्छति।
पार्थिवानां परित्यागः सर्वेषां सद्य एव हि ।।
अनष्ठरसभाण्डातां ग्रहणं मन्यते तथा ।
अजस्य गोः प्रवेशाद्धि शुध्यते नात्र संशयः ॥ इति ।
देवल:- श्वपाकं पतितं द्रव्यमुन्मत्तं शवदाहकम् ।
सूतकं मृतिका नारी रजसा च परिप्लुताम् ।।
श्वकुक्कुटवराहांश्च ग्राम्यान संस्पृश्य मानवः ।
सचैलः सशिरः स्नात्वा तदानीमेव शुध्यति ।

·पर्मप्रदोष
अन्त्यजस्परों स्मृतिवाक्यानि
चण्डालाध्युपितं यत्र यन विष्ठादिसङ्गतिः ।
एवं कश्मलभूयिष्ठा भूरमेध्या प्रकीर्तिता।
सभायां स्पर्शने चैव म्लेच्छेन सह संविशेत् ।
कुर्यात्स्नानं सचैलन्तु दिनमेकमभोजनम् ॥
च्यवनः--चण्डालसङ्करे स्वभवने दहनं सर्वभाण्डभेदनम् , दारवाणां
तु तक्षणम्, शहशुक्तिसुवर्णरजतचैलानामद्भिः शुद्धिः प्रक्षालनम् ,
कांस्यपात्रणामाकरे शुद्धिः, सौवीरपयोधितकाणां परित्यागः
अपरित्यागे गोमूत्रपावकाहारो मासं क्षपयेत् । मालपद्धस्त्रीणाम
प्रायश्चित्तम् आपोडशा पालः, सप्तत्यूचं वृद्धः। चीर्णे प्रायश्चित्ते
ब्राह्मणभोजनं गोदानं दद्यात्, अभावे सर्वस्वमिति। पालम्पाई
भुनीतेत्यादि ।
घ्याघः-अस्पृश्यस्पर्शनं कृत्वा यदा भुक्ते गृहाश्रमी।
अकामतस्विरानं स्पात्पदानं कामतश्चरेत् ।।
बृहस्पति:-
:-अलात्वा तु यदा भुङ्क्ते पिण्डं दत्वा पितुर्पती ।
स्टट्त्वा शवमुक्यां धा घण्टालं तिकां तथा ।।
अकामनस्त्रिरानं स्याद् बुद्धया सान्तपनं चरेत् ।
मार्कण्डेयः-अपातयत्य यः कश्चित्पको भुउक्त दिजोत्तमः।
अहोरात्रोपितो भूत्वा पयगन्येन शुध्यति ।।
पत्रिंशन्मतसङ्ग्रहे -चण्डाल मोनायकाशे श्रुतिस्मृतिपाठ एकरा.
प्रमभोजनम् ।।
साधकानि तु वचनान्येतान्येव भवितुमर्हन्ति । तानि यथा-
अनिः-गोदोहने धर्मपुटे च तोयं पन्द्राकर फागकशिल्पहस्ते।
नीपालाद्धाचरितानि पान्यप्रत्यक्षाष्टानि शुचीनि तानि ।
प्राकाररोरे विषमयदेशे सेनाधेिशे भवनस्य दाद।
अवास्पयोपु महोत्म तेप्य दोषा न विसपनीगाः ।।
प्रपाबरण्ये घटस्य पे द्रोण्यां जलं कोविनिर्गत

·१६६ अन्त्यनस्परों स्मृतियाक्यानि ] जातितत्त्वप्रकाश देवपावाविवाहेषु यज्ञप्रकरणेषु च ।। उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्यष्टिर्न विद्यते ॥ इत्यादीनि । अत्र प्रथमस्य श्वलोकद्रयस्य "श्वपाकचाण्डल- परिग्रहे तु पीत्वा जलं पञ्चगव्येन शुद्धिः" इत्युत्तरवाक्या- चण्डालस्पर्शातिरिक्तविषयत्वमिति स्पष्ट ज्ञायते । एतेन-स्मृत्य. न्तरगतानि- तीर्थे विवाहे यात्रायां सङ्गामे राष्ट्रविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां स्पृष्टास्पृष्टिर्न विद्यते-- इत्यादीनि वचनान्यपि व्याख्यातानि; तस्य सर्वस्यापिसूत. काशीचिस्पर्शविपयत्वस्य निमन्धकारैर्व्यवस्थापितत्वात् । अतएव- भपास्वरण्ये घरकस्य कूपे द्रोण्यां जलंकोश विनिः सृतं च श्वपाकघण्डालपरिग्रहेतु पीत्या जलं पञ्चगव्येन शुद्धिः" । इत्यापस्तम्बस्मृतिवचनमुपपद्यते । एतेन--"शिल्पिन: फारुका वैया दासी दासाश्च नापिताः । राजानो राजभृत्याश्च सघशौचाः प्रकीर्तिताः ॥ सवतः सत्रपूतश्याहिताग्निश्चैव यो दिजः। रा. शश्च सूतकं नास्ति यस्य वेच्छति पार्थियः । उद्यतो निधने दान आर्तो विमो निमन्त्रितः । तदैव प्रापिभिदृष्टं यथा फालेन शुद्धयति"-इत्यादिवचनान्यपि व्याख्यातानि।। एषु हि स्पष्टमेवा. शौचस्पैच विवाहादायदोपत्वमुक्तम् , मान्यजस्पर्शस्य । यत्त्वत्र नापितस्यापि सद्याशौचत्वं प्रतिपादितम् , तत्तस्य न जातिकुत- स्पर्शदोपत्वनिकाराकारणपरम् , किन्तु तस्याशोचकृतस्पर्शदोपनिरा. करणपरम् । अत एव रालु राजश्रोत्रियादिसाहचर्यमत्र भूपमाण- मुपपद्यते । अत एव हि माधयीय उक्तश्लोकव्याख्यावसरे- दाने विवाहे यज्ञे व संग्रामे राष्ट्रविप्लवे । आपचपि च कष्टायां सः शौचं चिघीयते ॥ इति ॥ याज्ञवल्क्यवचनम् (३३२८।२९), ·१७० धर्मप्रदीपः [अन्त्यजस्पर्श स्मृत्तिवाक्यानि "संग्रामस्थश्च राजन्यो वैश्यो मध्यं गवां स्थितः।" इति ॥ हारीतवचनम् ॥ पिायह-यज्ञ-दुर्गेषु यात्रायां तीर्थकर्मणि । न तथ सूतकं तदत्कर्म यज्ञादि कारयेत् ॥” इति पैठी. मसिवचनम् , अथ देवप्रतिष्ठायां गणपात्रादिकर्मणि। श्रादादी पितृयज्ञे च कन्यादाने च नो भवेत् ॥" इत्य. शिरोवचनम् , राज्यनाशस्तु येन स्पामिना राज्ञा स्वमण्डले । प्रपास्यतच संग्रामे होमे प्रास्थानिके सति ।। मन्यादितर्पणैर्यापि प्रजानां शान्तिर्मणि गोमालादौ वैश्यानां कृषिकालात्ययेप्यपि । आशीचं न भवेल्लोके सर्वप्रान्पन विद्यते ।। इति व्रात्मपुराणवचनं घोपोद्यलकतया निर्दिष्टमुपपद्यते । अनेन हि पराशरमाधवीयग्रन्येन स्पष्टमिदं सूच्यते यत्रातिकृत. पापशविपन-तीर्थे पियाहे पात्रापां संग्रामे राष्ट्रीय प्लये । आपद्यपि च फष्टायां सस्पिों न पियते-इत्यादि पर- ननातमिति। अन स्मृतिपन्द्रिफागतं नैमित्तिममानमसरगमपि नासंप्र. हयोग्यम् । सयपा- अथ नैमिनफस्नानानि । सम्र मनुः- दियकीर्तिमुदपयां म पतितं मृतिसं तया । सायं साटिनं घेय स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्धनि ।। दिपासोतिराहालः । उदपपा रजपला ।लानेन मलेनेति दोषः; शाष्टिमयोदपयां सूतिका पनि तपा। सट्टा मानेन सदस्यात्मलेन न संशयः ।।

·१७२ अन्यत्जस्पर्शे स्मृतिनाम्यानि] जातितत्वप्रकाश इत्यजिरसस्मरणात्। तन तच्छन्देन दिवाकी,दिशवर्य- न्तानां ग्रहणम्, न शवमात्रस्य ; तेपामप्यशुचित्वेन शवतुल्यत्वादेक- धाक्योपादानाय । न चात्रानन्तर्याच्छच एव तत्पृष्टिन्याप इति शाङ्कनीयम् , यद् आह गौतमः- 'पतितचण्डालसूतिकोदफ्याशवस्पृष्टिनस्पृष्ट्युपस्पर्शने सचे- लोदकोपस्पर्शनाच्छुद्धयेत् इति । अनेन पतितादिस्पृष्टिनमारभ्य तृतीयस्यापि सचेलं स्नान- मित्युक्तं भवति । न चात्रापि पतितायुदक्पान्तानां शवस्मृष्टिनां सम्बन्ध इति तत्रैव तत्स्पृष्टन्याय इति शनीयम् , चण्डालादि- प्वपि स्मृत्यन्तरे तत्त्पृष्टिन्यायाभिधानात्- 'शयचण्डालपतितसूतकिोदक्यातत्स्पृष्ठिस्पर्शने स्नानम् , इति । सङ्ग्रहकारोऽपि- चण्डालसूतिकोदक्यापतिताशय एव च । एतेपामेव संस्पर्श तत्स्पृष्टिन्याय इष्यते ॥ इति । एवकारः कटघूमादिस्पृष्टिन्यायनिवृत्त्यर्थः । सदार-स एच- कटघूमस्पृशं वान्तं विरिक्तं क्षुरकर्मिणम् । मैथुनाचरितारं च स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यते ।। इति । पत्तु संवतन- तत्स्पृष्टिनं स्पृशेयस्तु स्नानं तस्य विधीयते । कलमाचमनं प्रोक्तं द्रव्याणां मोक्षणं तथा ॥ इति द्वयोरेव स्लानमुक्तम् , तदधुद्धिपूर्वकस्पर्शनविषयम् । तथाच सङ्ग्रहकार अबुद्धिपूर्वकस्पर्श दयोः स्नानं विधीयते । त्रयाणां धुद्धिपत्रं तु तत्पृष्टिन्यायकल्पना ॥ इति । - ·१५२ धर्मप्रदोपः [अन्त्यजस्पर्शे स्मृतिवास्यानि चतुर्थस्य त्वाचमनमेव- उपस्पृशेचतुर्थस्तु तदूर्ध्व प्रोक्षगं स्मृतम् । इति मरीचिस्मर- णात् । यत्तु कूर्मपुराणे- चण्डालसूकिोक्या संस्पृष्टं संस्पृशेद्यादि । प्रमादात्तत आचम्य जपं कुर्यात्समाहितः॥ तस्पृष्टस्पृप्टिनं स्पृष्ट्वा युद्धिपूर्व विजोत्तमः । आचामेतद्विशुद्धयर्थं प्राह देवः पितामहः ॥ इति, तदुभयं द्वितीयादिविपयम् , अन्यथा गौतमादिव- चनविरोधात् । अनेनैवाभिप्रायेण याज्ञवल्क्योऽपि- उदक्याशुचिभिस्स्नायात्संस्पृष्टस्तरुपस्टशेत् । अग्लिङ्गानि जपेच्चैव गायत्री मनसा सकृत् ॥ इति। उदक्याशुचिभिश्चण्डालपतितायैस्संस्पृष्टस्नायात् । तैरुदफ्याभिस्पृष्टैस्पृष्ट उपस्पृशेत् आचामेदित्यर्थः । भाष्यका- रैस्तु दण्डादिस्पर्शविषयमित्येतद्व्याख्यातम् । यद्रा तैरुदफ्यादिभि- स्पृष्टस्पृष्ट उपस्पृशेत् स्नायादिति संवर्तयचनेन समानार्थम्। यपि देवलेनोक्तम्- संस्पृश्याशुचिसंस्पृष्टं दितीयं चापि मानवः । हस्तौ पादौ च तोयेन प्रक्षल्याचम्प शुद्ध्यति ॥ इति, तदपि याज्ञवल्क्येन समानार्थम् । यदपि युद्धशातातपेन- अशुथि संस्पृशेदन्यमेक एव स पुष्यति । तत्त्पृष्टोऽन्यो न दुष्येत सर्वदन्येप्वयं विधिः ।। इति, तदपि तेनैव समानार्थम् । यदप्यादित्यपुराणे- सस्तकं समृतकं प्रसृतां या रजस्वलाम् । स्पृष्ट्या लापातु तत्स्पृष्टसंस्पर्शादायमेद् बुधः । इति, तदपि संपनववनेन समानार्थम् । अत्र कात्यायन:-

·अन्त्यजस्पर्शे स्मृविवाक्यानि जातितत्वप्रकाश
चण्डालसूतिकोदक्यापतिताशौचकृच्छ्वान् ।
स्पृष्ट्वा लात्वा शुचिः प्रेतमनुगम्यानलं स्पृशेत् ॥
इति, एतत्ममादसंस्पर्शविपयम् ।
पतितं सूतिकामन्त्यं शवं स्पृष्ट्वा च कामतः ।
लात्वा सचेलं सष्ट्याऽग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति ।
इति स्मरणात्। अत्र प्रता:-
वनान्तरितसंस्पर्शस्साक्षात्पर्शोऽभिधीयते ।
साक्षात्स्पर्शे तु यत्मोक्तं तदनान्तरितेऽपि च ॥
इति । व्यासोऽपि-
चण्डालपतितौ दृष्ट्वा नरः पश्येत भास्करम् ।
लात्या त्वेतो समालोक्य सचेलं स्नानमर्हति ॥
सूतिकापतितोदक्पाचण्डालं च चतुर्थम् ।
यथाक्रम परिहरेदे-क-दि-त्रिचतुर्युगम् ।।
वैयाघ्रपादोऽपि-
पण्डालं पतितं चैव दूरतः परिवर्जयेत् ।
गोवालव्यजनादाक्सवासा जलमाविशेत् ॥
इति । एतदतिसङ्कटस्थान विपयमिति कैश्चित् व्याख्यातम् ।
विष्णुरपि-
चण्डालोदयासंस्पर्शे स्नानं कृत्वा विशुद्धयति ।
इति । पराशरोऽपि-
चैत्यक्षश्चितिर्यपश्चण्डालस्सोमविकयी।
एतांस्तु ब्राह्मणः स्पृष्टा सचेलो जलमायिशेत् ।।
इति । चितिप्रदेशारोपितवृक्षः चैत्यक्षः । अद्विरा अपि-
यस्तु छायां श्वपाकस्य प्रात्मणो घधिरोहति ।
तन स्नानं प्रकुर्वीत घृतं प्राश्य विशुद्धपति ॥

·॥
१७४
धर्मप्रदीपः
[अन्त्यजस्पर्श स्मृतिवाक्यानि
आपस्तम्बोऽपि
एकशाखां समारूढचण्डालादिर्यदा भवेत् ।
ब्राह्मणस्तत्र निवसन् स्नानेन शुचितामियात् ॥
इति । शाखाग्रहणमेवंजातीयकद्रव्योपलक्षणार्थम् ।
अत्र सङ्ग्रहकार:-
ताणे संस्तर एफस्मिन् अस्पृश्येस्सह तिष्ठति ।
अस्थस्यैस्तैरदृष्टोऽस्मीत्येवं मृहस्तु मन्यते ॥
इति । ताणे तृणनिर्मिते।
मार्कण्डेयपुराणेऽपि-
अभोज्यसूतिकापण्डमार्जाराखुश्वकुक्कुटम् ।
पतितापविद्धचण्डालमृताहारांश्च धर्मचित् ॥
संस्पृश्य शुद्धथति स्नानान्नोदक्याग्रामस्करी।
तदच सूनिकाशौचदूपितापुरुपावपि ॥
पत्रिंशन्मते-
योद्वान् पाशुपताज्जैनान्लोकायलिककापिलान् ।
विकर्मस्थान दिजान स्पृष्ट्या सचेलो जलमाविशेत् ॥
कापालिकांस्तु संपृश्य प्राणायामोऽधिको मतः ।
ब्रह्माण्डपुराणेऽपि-
शैवान् पाशुपतान स्पृष्ट्वा लोकायतिफनास्तिकान् ।
विकर्मस्थान दिजान् शूद्रान्सपासा जलमाविशेत ।
संवतोऽपि-
शबोधिउष्टं दिजः स्पृष्ट्वा उच्छिष्टं शुद्रमेव वा।
शुचिमध्यवगृह्येनं सवासा जलमाविशेत् ॥
अवगृह्य स्पृष्ट्वेत्यर्थः । स्मृत्यन्तरेऽपि-
चितिं च चितिकाप्ठं च यूपं चण्डालमेव च ।
स्पृष्ट्या देवलकं चैव सवासा जलमाविशेत् ॥

·मन्त्यजस्परों स्मृतिवाक्यानि ] जातितत्त्वप्रकाश
देवार्चनपरो विप्रो चित्तार्थी वत्सरत्रयम् ।
स वै देवलको नाम हव्यकव्येपु गर्हितः॥
यमोऽपि-
शुना चैव श्वपाकेन मृतनिहरणेन वा ।
स्पृष्टमानस्तु कुर्चीत सचेलं प्लावन जले॥
इति । शुनि विशेपमाहापस्तम्यः-.
'शुनोपहतस्सचेलोऽवगाहेत । प्रक्षाल्य वा तं ऐशममिना
संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति।"
इति । सचेलायगानं नाभेरूस्पिर्शनविषयम् । तथाच विष्णुः-
नाभेरषः करानं या शुना ययुपहन्यते ।
प्रक्षाल्य दभैरसंज्वाल्प पुनराचम्प शुध्यति ।।
नाभेरूध्र्व शुना स्पृष्टो लिप्तोऽमेध्येन या पुनः ।
मक्षात्य भृद्भिरङ्गानि सचेलं स्नानमर्हति ॥
इति । एवं रजकादिस्पर्शने वेदितव्यम् । तथाच शातातपः
रजकश्चर्मकृच्चैव व्याघजालोपजीविनी।
निर्णोजकस्सौनिकश्च नटश्योलूपकस्तथा।
मुखभगस्तथा श्वा च वनितारसर्ववर्णगाः ।।
चफ्री ध्वजी यध्यघाती ग्रामफुटसूकरो।
एतैर्यदनं स्पृष्टं स्याच्छिरोपर्न दिजातिपु।
तोयेन क्षालनं कृत्वा आचान्ताः मयता मताः ॥
रजको पनादिरामकर्ता निर्भेजकश्यसवाक। सोनिको हिंस्रः।
नटो जातिविशेषः । अमटोपि रणावतरणजीवी शैलूपः । मुखे-
भगः पाटविशेषः । ध्वजी मद्यविकता। अत्रापि श्यसाहचर्याच्छि-
रोग्रहणं नाभेरुङ्गिोपलक्षणार्धम् । शवोऽपि-
स्थ्याकर्दमतोयेन छीपनायेन वा तथा।
नाभेरूय नरस्पृष्ट्वा सद्यस्नानेन । शुद्धयति ।
-~

·१७६
धर्मप्रदीपः [अन्यमस्पर्श स्मृतिवाझ्यानि
जातकोऽपि-
अर्व नामे करी मुक्त्वा यदङ्गं स्पृशते खगः ।
स्नानं तत्र प्रकुर्वीत शेपं प्रक्षाल्य शुद्धयति ॥
खगः पक्षी। यदि पुनरशुद एव ग्वादीन स्पृशति, तदा
विशेपो देवलेन दर्शित:-
श्वपाकं पतितं व्यङ्गमुन्मत्तं शवदाहकम् ।
सूतिका साविकां नारों रजसा च परिप्लुताम् ।।
शुक्कुक्कुटवाराहान्ग्राम्यान संस्पृश्य मानवः ।
सचेलस्सशिरास्नात्वा तदानीमेव शुद्ध यति ॥
अशुद्धान्स्वयमप्येतानशद्वस्तु यदि स्पृशेत् ।
विशुद्धयत्युपचासेन तथा कृच्छ्रण या पुनः
इति । साविका प्रसवस्य कारयित्री । एतद्बुद्धिपूर्वक
स्पर्शविषयम् । तथाच कूर्मपुराणम्--
उच्छिष्टोऽगिरनाचान्तश्चण्डालं या स्पृशेद् विजः ।
प्रमादादा जपेत्स्नात्वा गायच्यष्ठसहस्रकम् ॥
चण्डालपतितादीस्तु कामाद्यसंस्पृशेद बिजः ।
उच्छिष्टस्तत्र कुर्वीत प्राजापत्यं विशुद्धये।
इति । अनेनवाभिप्रायेण विष्णुरपि-
अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टे स्नानं येन विधीयते ।
तेनेयोच्छिष्टसंस्पृष्टः प्राजापत्येन शुद्धयति ।।
अब संवतः-
नीली नीलोविकारांश्व मानुष्यास्थ्यपि वा द्विजाः ।
चण्डालपतितच्छायां स्पृष्ट्वा स्लानं समाचरेत् ॥
अत्र शातातपः
ग्रामे तु यत्र संस्पृष्टिर्यात्रायां कलहादिषु ।
ग्रामसंदृपणे चैव दृष्टिदोपो न विद्यते ।

·१७७ पतितानां पृथसंस्थाध्यवस्था] जातितत्त्वप्रकाश ग्रामे राजमार्गादौ । षट्त्रिंशन्मतेऽपि-- देवयानाविवाहेषु यज्ञेषु प्रकृतेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टारष्टिन विद्यते। बृहस्पतिरपि- तीर्थे विवाहे यात्रायां सङ्ग्रामे देशविप्लवे । नगरपामदाहे च स्पृष्टास्पृष्टिन दुष्यति ॥ एतच वाक्यत्रयं यत्राहमनेन स्पृष्ट इति ज्ञानं नास्ति, तद्विपयमिति केचित् । उच्छिष्टाशुचिस्पर्शनविपपमित्यन्ये । तत्रा- 'शक्तिविपये न मुहूर्तमप्यप्रपतः स्पात्' इति । तनावसरे माधवाचार्याणामाशयसंकलनं निघतं कर्तव्य- मिति तदेव कर्तुं प्रपतामहे । माधवाचार्या हि 'कलो पाराशराः स्मृताः' इति वचनस्य प्रायश्चित्तविषयत्वं मन्वानाः कलौ युगे मरणान्तमायश्चित्तं निवारयन्तोऽपि कृतप्रायश्चित्तानामपि पतितानांव्यवहारायोग्यत्वमेव मन्यन्ते। मरणान्तप्रायश्चित्तपक्षे हि आमरणं स्वकर्माधिकारोऽपि नास्ति, साधारणसंसर्गयोग्यताऽपि नास्तीति हि सर्वसम्मतमिदम् । अब तु पतितानां कृतप्रायश्चित्तानां खजीवनकाले यथेच्छमेव खकर्माधिकारो भाविप्रत्यवायपरिहार- सामर्थ्यम् , साधारणव्यवहारयोग्यता च धर्तत इति कृतः संकोच: पराशराचार्यैरिति न दोपः। नहि मरणान्तप्रायश्चित्तस्य निषेध- मात्रेण कृतप्रायश्चित्तानां सर्वधा व्यवहार्यत्वमपि प्रायश्चित्तेन भव- तीति कल्पनं सम्भवति । सर्वथा तु पतितत्वे पतिततुल्यत्वे वा चण्डालादिसंसर्गिणां कृतमापश्चित्तानामप्पसंव्यवहार्यत्वमित्येवो- रीकर्तव्यम् , न तु व्यवहार्यत्वमपि । तेषां स्वधर्मानुष्ठानं च परस्पर याजकस्यादिस्वीकारेणैव सम्भवति। व्यवस्थापितं चैवं बौधायनध- मसूने आपस्तम्बधर्मसूत्रे --"अथ पतिताः समवसाय धर्माश्चरे- २३ ·१७८ अत एव- धर्मप्रदीपः [ पतितानां पृथक्संस्थाव्यवस्था युरितरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमानाः" इत्या- दिना । माधवाचार्या अपि हि पतितसंसर्गस्य प्रकीर्णकत्वम्-'यो वै समाचारेदिमः पतितादिष्वकामतः । पञ्चाई वा दशाहं वा दाद- शाहमयापि वा। अब्दार्थमन्दमेकं वा तदूर्व चैव तत्समः" इति श्लोकोक्तस्य किञ्चदूनादपर्यन्तस्यैवाभिप्रयन्ति, न तदधिकस्य । -'तदृर्व चैव तत्समः' इत्यभिधानात् पूर्वत्र तत्साम्या- भावेऽपि ततोऽर्वाचीनं पापं कालतारतम्येन भवतीत्यवगम्यते। यः समाचरेत्स पापी भवतीत्यध्याहृत्प निन्दा योजनीया । अन्न कि- चिनसंवत्सरसंसर्गोऽष्टमः पक्षः। यद्यपि किञ्चिदूनत्वं न श्रुतम् , तथापि सम्पूर्णसंवत्सरसंसर्गस्य पातित्यप्रयोजकत्वात् किश्चिदूनत्वं कल्प्यते । तच पातित्यहेतुत्वं याज्ञवल्क्येन दर्शितम्। 'संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् , इति । इत्थं पतितसंसर्ग प्रकीर्णके निमित्तानुसारेण प्रापश्चित्तं प्युत्पादितमित्युक्तम् । अन्न 'तद्- व॑न्तु तत्समः' इति वाक्ये वस्तुगत्या पतित एव विवक्ष्यते- याज्ञवल्क्यवचनोपन्यासपूर्वकं तथा विवरणात् । तथाच तत्सम- शब्दप्रयोगोऽपि व्याख्यातः । - अयमत्र निष्कप:- अन्त्यजानामुत्तम मध्यम-हीनानां पूर्णोद्धृतप्रायश्चिविमर्शनीत: संग्रहीतवचनानुसारेणोत्तम-मध्यमाघमयुगचतुष्टयपर्यन्तं धिमकर्पोऽ- पेक्ष्यते, अन्यथा तु स्नानं कर्तव्यम् । तत्रापि तृतीयादीनां स्पृष्टा- नामाचमनमात्रम्, न स्नानम् । तेषां ग्रामप्रवेशविपये-उत्तम-मध्यमयोर्न ग्रामवायत्यम् हीनस्यैव ग्रामयाह्यत्वम् । यमधिकृत्य "यहि माद् व्यपाश्रयः" "चण्डालफुटीराणि पूर्वायां मोशमाने स्युः" "अभोज्यानस्वय शूरस्पृश्योऽपि भवेत् पुनः। ग्रामादिप्यपराहे तु प्रविशेद् दण्ड महति" "ग्रामाच्चैध तथा दण्डपश्चविंशतिमात्रके । दूरे चैव स्थित ·লমান মানুষ। मानित प्रोतं प्रामणाप विशेपनः ॥ पूर्या ग्राममावेश्या मलमोक्ष- मियोगिताः सर्गः" इत्यादियणनानि प्रतानि । होनासपणां: पण्डालास्तदन्नराला: तन्यतिलोमादर महयः पूर्वमुपक्षिप्ता एय। अन ग्रामदान्दप्रयोगात नगरंपु गतेषां प्रवेशो न निषिद्ध इनि गम्यते। अत्र विशिष्यतामणाय विपनः" इति पननाद- प्रहारपु तेषां फरमपि न प्रशनं योग्पमिति मन्यते । समामयेशपिपये तु- श्रुतापपनमंपना कुलीनाः सत्पादिनः । रामा समामदः फाप शमी मित्रे गये समाः ।। इति राजमभापां पुलीनानामेय सदस्यतायाः प्रतिपादनात जयर्गा मपि सद्धर्ममेय परिपालयन्तः, तदन्तरालजातादेव ममुन्य. पाइन नानधिकारिण इति यतुं शक्यते, पतो न भुताप्ययन- मंपसानामिदानीतनराजसभायां विशिष्टापेक्षा यर्तते, पामिग- सभायां तु-शुताध्ययनसंपमानामेय फुसीनानामधिकारात् न प्रेयर्णिरेतरास्मदस्पनामर्दन्ति । अत एय- ·अत्र १८० पमप्रदीपः [अन्त्यजानां सभाप्रवेशचर्चा इति स्पर्शनेनावस्थानस्यैव देवलेन निन्दितत्वात् विहाप देवलं केनाप्यन्येन स्मृतिकारेणात्र विषयेऽनुल्लेखाच विशिष्ठस्थान- प्रयन्धादिव्यवस्थया ग्रामाद् बहिः पन्चविंशतिदण्डमात्रविप्रकृष्ट स्थाने सभागृहनिर्माणेनाभ्यनुज्ञायमानो न विरुद्ध इति प्रतिभाति । अत्र च धर्मज्ञा एव प्रमाणम् । अस्मिन्नवसरे स्पर्शास्पर्शविषये शास्त्रनियमितयुगपरिमाणभ्यवस्थापि कर्तुं शक्यत एवेति सूच्यते । तच सभास्थानं मासादो देवमन्दिरं वा भवितुं नाहति । यतः- प्रासाद-देवहाणां चण्डालपतितादिषु । अन्तः प्रविष्टेषु तथा शुद्धिः स्यात् केन कर्मणा ॥ इति मासादहादिकं तत्प्रवेशायोग्यमिति प्रतिपादितम् । प्रसङ्ग इदमपि सूच्यते-मण्टपभेदोशपिसभायामपेक्ष्यन इति-"चण्डालगृहप्रवेशने चण्डालेनैकगृहे वृक्षच्छायायां वा सहावस्याने चण्डाल एव स्यात्, ब्राह्मणानुशिष्टं पाणमासिक चरेत्" इति प्राचेतसवचनेन ज्ञायते, यत एकमण्टपच्छायापि परि- हार्येति वर्ण्यते । तथाच निरापरणे स्थाने सभायां सर्वेपामयस्थानं न कथमपि विरुद्वमिति केचित् । कादाचित्कसमामवेशादिविषयम- प्युक्तं वचन मिति वक्तुं न शक्यते, केवलं घण्टादयं सहावस्थान- मात्रेण पाणमासिकवतानुष्ठानासंभवात, किन्तु तेनसाकमावासा. दिविषयमेवोक्त ययनम् । अत एव- चण्डालेन समं सुप्त्या त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति । चण्डालैकमयों गया सावित्रीस्मरणाहुचिः।। इति पराशरवचनमुपपद्यते। तथाचैकच्छायायां सहशयना. दिपर्यन्तसहवासस्यैव दोपत्वस्थान प्रतिपादनात् एकत्र मण्टपे सभायामस्पर्शेनावस्थाने न कोऽपि दोष इति परे मन्यन्ते। सभायां तत्प्रवेशने स्पर्शने च कर्तव्ये समापतिते तु- ·अन्यजाना कूपन्यवहारशूलपाणि जातितत्त्वप्रकाश संकटे विपमे चैव दुर्गे चैव विशेपतः । हपत्तनमार्गे च यथासंभवमिप्यते ॥ तृणकाष्ठादिधातेन कुड्येनान्तरितेऽपि च । गोबालव्यजने चैव लानं तत्र न विद्यते ॥" इति वचनानुसारेण यथासंभवं कर्तव्यम् । एकासनपरि- ग्रहस्तु- एकशाखां समारूढः फलान्यश्नात्यसौ यदि । प्रायश्चित्तं विरानं स्यात् पञ्चगव्यविशोधनम् ॥" एकशाखां समारूढश्चण्डालादि यथा भवेत् । ब्राह्मणस्तत्र निवसन लानेन शुचितामियात्।" इत्यापस्तम्यवचनयोरैकशाखासम्बन्धस्य निषेधात् निपिद्ध' एव । तकं स्मृतिचन्द्रिकायाम्-अन्न शासाग्रहणमेवंजातीयद्रव्योपल- क्षणार्थम् । अन्न संग्रहकारः- ताणे संस्तर एकस्मिन्नस्पृश्यैस्सह तिष्ठति । अस्पृश्यैस्तैरखुष्टोऽस्मीत्येवं मूढस्तु मन्यते ॥” इति । "कुण्डे मञ्चे शिलापृष्ठे मोकायां गजपृष्ठके । संग्रमे संकटे चैव स्पर्शदोपो न विद्यते।" इति वचनं त्वपतिपयमेव । काशीब्राह्मणमहासम्मेलने-मध्यस्थाः धर्माचार्याश्च- "चण्डालानां नामान्तनिवासः देवालयप्रवेशः सर्शश्च शास्त्रण निषिध्यते, इत्येव वदन्ति, मतु सभाप्रवेशविपये किमपि । एफपोदकादिव्यवहारविपये तु शूलपाणिभट्टाचार्यः माप- श्चित्तविवेक एवं व्यवस्थापितम्- तनापस्तम्य:- चण्डालकृपभाण्डेपु यस्त्वज्ञानादू जलं पिवेत् । मायश्चित्तं कषं तत्र वर्ण वर्णे विधीयते।

·१८० धर्मप्रदीपः [अन्त्यजाना समाप्रवेशचर्चा इति स्पर्शनेनावस्थानस्यैव देवलेन निन्दितत्वात् विहाय देवलं केनाप्यन्येन स्मृतिकारेणात्र विपयेऽनुल्लेखाच विशिष्टस्थान- प्रयन्यादिव्यवस्थया प्रामाद बहिः पञ्चविंशतिदण्डमानविप्रकृष्टे स्थाने समागृहनिर्माणेनाभ्यनुज्ञायमानो न विरुद्ध इति प्रतिभाति । अत्र च धर्मज्ञा एव प्रमाणम् । अस्मिन्नवसरे सस्पर्शविषये शास्त्रनियमितयुगपरिमाणव्यवस्थापि कर्तुं शक्यत एवेति सूच्यते। तच सभास्थान प्रासादो देवमन्दिरं वा भवितुं नाई ति । यतः-- प्रासाद-देवहाणां घण्डालपतितादिपु । अन्तः प्रविष्टेषु तथा शुद्धिः स्यात् केन कर्मणा ॥ इति प्रासादादिकं तत्प्रवेशायोग्यमिति प्रतिपादितम् । अन्न प्रसङ्ग इदमपि सूच्यते--मण्टपमेदोऽपि-समायामपेक्ष्यन इति-"यण्डालगृहमवेशने चण्डालेनैकगृहे वृक्षच्छायायां वा सहावस्थाने चण्डाल एव स्यात्, ब्राह्मणानुशिष्टं पाणमासिकं चरेत्" इति प्राचेतसवचनेन ज्ञायते, यत एकमण्टपच्छायापि परि- हाति पय॑ते । तथाच निरावरणे स्थाने सभायां सर्वेपामवस्थानं , कथमपि विन्द्वमिति केचित् । कादाचित्कसभाप्रवेशादिविषयम- प्युक्तं चयन मिति वक्तुं न शक्यते, केवलं घण्टाद्वयं सहावस्थान- मात्रेण पाणमासिकवतानुष्ठानासंभवात, किन्तु तेनसाकमावासा- दिविषयमेवोक्त यचनम् । अत एप- चण्डालेन समं सुप्त्या निरानेण विशुद्ध्यति । चण्डालैकमयों गत्वा सावित्रीस्मरगच्छुचिः ॥ इति पराशरवचनमुपपद्यते । तथाचैफच्छापायां सहशयना. दिपर्पन्तसहवासस्यैव दोपचस्यान मतिपादनात् एका मण्डपे समायामपनिावस्थाने न कोऽपि दोप इति परे मन्यन्ते। सभायां तत्पवेशने सर्शने च कर्तव्ये समापतिते तु- ·अन्त्यजाना कूपव्यवहारेशूलपाणि जातितत्त्वप्रकाश १८१ संकटे विपमे चैव दुर्गे चैव विशेपतः । हपत्तनमार्गे च यथासंभवमिप्यते ॥ तृणकाष्ठादिघातेन कुड्येनान्तरितेऽपि च । गोचालव्यजने चैव स्नानं तत्र न विदयते ॥" इति वचनानुसारेण यथासंभवं कर्तव्यम् । एकासनपरि- ग्रहस्तु- एकशाखां समारतः फलान्पनात्यसो यदि। प्रायश्चित्तं विरानं स्यात् पश्चगव्यविशोधनम् ॥" एकशाखां समाख्दश्चण्डालादि यथा भवेत् । ब्राह्मणस्तत्र निवसत् लानेन शुचितामियात्।" इत्यापस्तम्बयचनयोरेकशाखासम्बन्धस्य निषेधात निपित एव । तदुक्तं स्मृतिचन्द्रिकायाम् अत्र शाखाग्रह्णमेवंजातीयद्रव्योपल- क्षणार्थम् । अत्र संग्रहकारः- ताणे संस्तर एकस्मिन्नस्पृश्यैस्सह तिष्ठति । अस्पृश्यस्तैरदुष्टोऽस्मीत्येवं मूदस्तु मन्यते ॥” इति । "कुण्डे मञ्चे शिलापृष्ठे मोकायां गजएटके । संग्रमे संकटे चैव स्पर्शदोपो न विद्यते।" इति वचन त्वपद्विपयमेव । काशीव्राह्मणमहासम्मेलने-मध्यस्थाः धर्माचार्याश्च- "चण्डालानां प्रामान्तनिवासः देवालयप्रवेशः स्पर्शश्च शास्त्रेण निपिध्यते, इत्येव वदन्ति, नतु सभाप्रवेशचिपये किमपि । एककूपोदकादिव्यवहारविपये तु शूलपाणिभट्टाचार्यैः प्राय- श्चित्तविवेक एवं व्यवस्थापितम्- तन्नापस्तम्बः-चण्डालकृपभाण्डेषु यस्त्वज्ञानाद, जलं पिबेत् । प्रायश्चित्तं कथं तत्र वर्ण वर्ण विधीयते।

·१८२
धर्मप्रदोपः [अन्त्यजकूपत्र्यवहार स्मृतिवाक्यानि
चरेत् सान्तपनं विप्रः प्राजापत्यं तु भूमिपः ।
तर्धे तु चरेदेश्यः पादं शूद्रस्य दापयेत् ॥
अनभ्यासे देवल:-
चण्डालकृपभाण्डेषु यस्त्वज्ञानात् जलं पिबेत्।
स तु व्यहेण शुध्येत शगस्त्येकेन शुद्धचति ॥
विशेपमाह शातातपः-
चण्डालोदकमाण्डषु यः पिबेत् तृपितो जलम् ॥
तत्क्षणात् क्षीयते तच्चेत् प्राजापत्येन शुद्ध्यति ।।
यदिन क्षीयते तोयं चिरेणैवास्य जीर्यति ।
प्राजापत्यं न कर्तव्यं कृच्छ्' सांतपनं चरेत् ॥
चण्डालपरिगृहीतान्यखानितकूपादावनिरा:-
घण्डालपरिगृहीतं यो घज्ञानादुकं पिवेत् ।
तस्य शुद्धिं विजानीयात् प्राजापत्येन नित्यशः॥
आपद्यापस्तम्ब:--स्वपाकचण्डालपरिग्रहे तु पीत्वा जलं पञ्चगव्येन
शुद्धिः।
चण्डालस्पृष्टजलक्षीरादिपानेऽगिरा:-
यत्तु चण्डालसंसृष्टं पिवेत् किश्चिदकामतः ।
सतु सन्तपनं कृच्छू चरेत् शुद्धपर्थमात्मनः ॥
आपस्तम्ब:-
चण्डालेन तु संस्पृष्टा अपो य: पियति विजः ।
निरातोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्धयति ।।
अस्यापवादे यमः-
आममांसं घृतं क्षो स्नेहाश्च फलसंभवाः ।
म्लेच्छभाण्डस्थिता दुष्टाः, निष्कान्ताः शुचयः स्मृताः ।।
अन्त्यजसानिनकृपादिजलपाने आपस्तम्या-
अन्त्यः स्खनिताः कृपास्तडागानि तथैव च ।
एपुरलात्या च पीत्वा च पञ्चान्येन शुद्धयनि ।।
-

·गङ्गाजलस्यादोपत्वम्] जातितत्त्वप्रकाश यत्तु वृद्धशातातपश्चनम्- "अन्त्यैरपि कृते कूपे सेती वाप्यादिके तथा। तत्र लात्वा च पीत्वा च प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥" इति, तदापदिषयम् । आत्यजभाण्डस्थजलादिपाने- पराशर:- "भाण्डस्थिता अभोज्यानामपः पीत्या पयो दधि । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्नवोपसर्पति । प्रस्मोपवासश्च याज्यवर्णस्य निष्कृतिः । शद्रस्य नोपवासस्तु दिनेनैकेन शुद्धचति ॥” इति । "सर्वत्र पावनी गङ्गा त्रिपु स्थानेषु इपिता । म्लेच्छस्पर्श सुराभाण्डे कूपोदकविमिश्रिते॥" इति वचने तु म्लेच्छस्पर्शमाने गङ्गाजलस्य दोपत्वप्रति- पादनादन्यत्रान्त्यज्ञादिस्पर्शेऽपि तस्य न दोपत्वमिति बगीयाः । अनान्त्यजा:-"सर्वासामन्त्यजातीनां स्पर्श त्याचमनं विदुः। येषां तु ब्राह्मणो नास्ति तेपालानं विधीयते' इति वचनाद् ब्राह्मणपो- रोहित्यवन्त एवन्त्यजा गृह्यन्ते, नतु चर्मकारादयोऽपि, इतितु तदाशयः । अत्र म्लेच्छपदेन चण्डालादीनामप्युपलक्षणात् , निन्दायां कूपोदकनिन्दायां वैव तात्पर्याद् गङ्गाजलस्यापि चण्डा- लस्पर्श दोषत्वमेवेति केचन । अत एच- चण्डालो वापि यस्यास्ये न्यस्येद् गङ्गाजलं परम् । सोऽपि मुक्तिं लभेन्मर्त्यः किं वा पुत्रादिना विज। नीचोत्तमविचारस्तु कालाकाल विधारणा। देशादेशविचारस्तु न गङ्गासलिले भवेत् ।। माप्तमानं तु गङ्गाम्बु भणमेत् संग्रहेत् पिपेत् ॥ ,

·धर्मप्रदीपः [चतुर्हस्तकूपस्यादुष्टता
इति वृहद्धर्मपुराणवचने चण्डालोऽपीत्यपिशब्दप्रयोगेण
गङ्गास्तुतावेव तात्पर्यमवसीयते ।
"समन्ततश्चतुर्हस्तो जलाधारो भवेद्यदि ।
अन्यजैरपि संसृष्टो पूतो वाप्यादिवङ्गवेत् ॥"
"चण्डालपतितादीनां पुष्करिण्यां हृदेऽपि वा।
जानुदनाच्छुचि ज्ञेयमपस्तादशुचि स्मृतम् ।"
"समन्ताचतुरो हस्तान् जलाधारो भवेद्यदि।
अन्त्यजैरपि संपृष्टो पूतो भवति नान्यथा।"
इत्यादिवचनानि मत्स्यसूक्त-देवल-बृहदाज्ञवल्यस्मृत्यादि-
गतानि तु समन्ताचर्तुहस्तपरिमितकूपादीनां जानुदघ्नप्रदेशात्परत
एव तदीयानां जलानां शुद्धत्वं प्रतिपादयन्ति, नतु ततः पूर्वतनाना-
मपि । अत्र हस्तपरिमाणं तु-
अष्टशतं पपणवतिः परिमाणं चतुरशीतिर्या पुंसाम् ।
उत्तम-मध्यम-नीचानामगलिसड ख्या खमानेन ।"
इत्यतपरिमाणेपु सप्तधा विभक्तेषु पादोनांशद्वयमितमेय,
ततमोत्तमपरिमाणेन हस्तपरिमाणविवक्षायाम्-उत्तमपुरुषमध्या.
गलिमध्यपर्वपरिमितस्यैवाशलत्वात् माकिमेकत्रिंशाङ्गुलपरिमितमेवै-
कहस्तपरिमाणं भवति । उक्तचतुर्हस्तपरिमितस्तु कृपो न सांगतं
कुत्रापि दृश्यते, इति ताशकूपखननमयन्यं विना नान्त्यजाना-
मन्येषां च साधारण: कूपो भवितुमर्हति । सर्वथा तु सांप्रतिका
कूपाः नोक्तपरिमाणाः, इति नेदानोन्तनकूपोदकग्रहणेऽन्त्यजाना-
मधिकारस्साधारण संभवति ।
एतेन जलाशयेप्यथाल्पेषु स्थावरेपु महोतले ।
कूपवत् कथिता शुद्धिर्महत्स तु न दूषणम् ॥"
इति संवर्तवचनमपिव्याख्यातम् ।

·कालावपि चत्वारो वर्णा जातितत्वप्रकाश तत्राक्षोभ्यतटाकानि नदीवाप्यः सरांसि च । फश्मलाशुचियुक्तानि तीर्थतः परिवर्जयेत् ।" "दीर्घकाष्ठे शिलापृष्ठे नौकायां जाह्नवीतटे। महातीर्थे तु संप्राप्ते स्पर्शदोपो न विद्यते।" इत्यादिदचलादिवचनानि तु नद्यादावपि तत्तद्घद्वानां पृथक्- करणमेव प्रतिपादयन्ति, नतु सर्वथा स्पयत्वम् । इदं च मोत्तरदेशे दृश्यते। काश्यादी सर्वत्रैकत्रैव घहे सर्वेषां स्नानादिदर्शनात् , दक्षि- पदेशे तु वर्तते । तत्र च तत्तद्देशीया धर्मज्ञा एव प्रमाणम् । तदेवमन्त्य- जानां स्पर्शास्पर्शविषयोऽपि व्याख्यातः । इदं सर्वमापदि पर्शदो- पाभावप्रतिपादनपराणामन्त्यजादिस्पर्शपरत्वमेव, नाशौचिस्पर्श- स्पर्शपरत्वमिति स्वीकृत्यैव वर्णितम् । यतः प्रायेण सर्वेऽपि नियन्य- कारा एवमेव मन्यन्ते । तदिदं सिद्धम् यत् जातिविभागोऽयं वर्णभेदेनानुलोम- प्रतिलोमादिभेदेन च जन्मत एव वर्तते, नतु गुणतः । विद्यन्ते हीदा. नीमपि ब्रह्मक्षत्रिय-चैश्य-शद्रा वर्णा अनुलोम-अतिालोमदिसंकराश्च माटुशोऽत्र भारतवर्षे । फलो क्षत्रिय-वैश्ययोरभाव इति पादस्तु-नन्दपण्डितैः पराशरस्मृतिव्याख्यावसरे समालोचितः, स एवास्माभिरपि मन्यत इति तदीपानि वाक्यानि संगृहीमः। तथाहि-"मनु चतुर्वर्णधर्मप्रश्नोऽयमनुपपन्नः; कलौ क्षत्रिय- चैश्ययोरभावात् । तथाच भागवते- "महानन्दिसतो राजन् शुद्रागर्भोद्भवो पली। महायम इति ख्यातो नन्दक्षनविनाशकृत् ॥ ततो नृपा भविष्यन्ति शुद्रप्राया अधार्मिकाः। येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवाः ।

·धर्मप्रदीपः [कलो चातुर्वण्ये नन्दपण्डित तेऽत उद्देशतः प्रोक्ता: वंशीयोः सोम-सूर्ययोः । आरभ्य भवतो जन्म यावचन्द्रा(नन्दा)भिषेचनम् ।" इति अन्न सामान्येन क्षत्रविनाशावामात्-परीक्षितमारभ्य नन्दपर्यन्तमेव तत्सद्भावयोधनाचोपरिष्टात् तदभावो गम्यते, वैश्यानां स्वनुपलब्ध्यैव तनिश्चय इति; उच्यते, अनोपक्रमोपसंहा- राभ्यां क्षत्रियाणां राज्याभावमानं प्रतीयते, न स्वरूपाभावः, तत्र क्षत्रविनाशकृदित्यनेन न तसिदिः तस्यापि ताभ्यां राज्या- भायरानपरत्वात्, अन्यथा प्रत्यक्षविरोधापत्तः, प्रत्यक्षेणैव तदु- पलब्धः। अत एव हरिवंशे- वैश्याचाराश्च राजन्या धनधान्योपजीविनः । युगोपक्रमे पूर्वं भविष्यन्ति मिजातयः ।" इति । युगोपनामे-कलियुगोपझमे; तथैवोपक्रमात् । एवं च वैश्या- नामपि गुर्जरदेशे प्रत्यक्षोपलब्धिरेय सत्तागमिकेल्यलं विस्तरेणेति । युक्तं चैतत्-अत एव-यावनन्दाभिपेचम मित्युपसंहार उपपद्यते । अनेन तु क्षत्रियाणामभिषिक्तानां नन्दपर्यन्तमेव सत्तेति ज्ञाप्यते । मूर्धावसिक्तास्तु अभिपिका अपि क्षत्रियधर्मेण वर्त- मानाः सांप्रतमपि वर्तन्ते कोचिनराज्यादिषु । एतेन- नन्दान्तं क्षत्रियकुलमित्यपि-व्याख्यातम् ; क्षत्रियकुलपदेना- भिपितक्षत्रियकुलस्यैव विवक्षणात् । "कलापाचन्तयोः स्थिति" इति त्वाधिक्याभिप्रायम् ; ततः क्षत्रियवैश्यकुलोत्पन्ना अपि यह एयाकृनोपनयनाः प्रात्यक्षत्रिया प्रात्यवैश्याश्च जातितः क्षत्रिय-धेश्या अपि पलसमाना एव दृश्यन्ते। तत्र च "पलत्वं गता राजन ब्रामणादर्शनेन च ।" इति ब्राह्मणादर्शनमेव कारण तथा वर्णितमिति गुर्जरदेशादौ ब्राह्मणादर्शनामावनाविच्छि. प्रोपनयनादयः क्षत्रिय-वैश्या अपि प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । मरदे- शादौ तु-पत्र कृतोपनपानानामकृलोपनपानानां च विवाहादि- , ·जातितत्त्वोपसंहारः] आतितत्वप्रकाशः सम्बन्यो दृश्यते वैश्यानामपि जातितः, पहुपरम्परापर्यन्तमनुपनी. तानामप्युपनपनसंस्कारो धर्मप्राणैरपि पण्डितवरभ्यनुज्ञायते, तत्र मूलं तु तत्तद्देशाचार एव प्रमाणम् । धर्मसूत्रादिविरुदो देशा- चारोऽपि प्रमाणमिति तु फल्पना न साधीयसी । सति- चैवम्-सनातानधर्मावलम्पिनां समुन्नतिर्मरदेशीयानामेतादृशा. नामपि क्षत्रिय-वैश्यात्वादिग्रहणैनैव यदि संपादनीया, अन्यथा तु सनातनधर्मसंस्थानां जीवनमेव संशयितं स्यादिति कारणेन धार्मिका अपि धर्मज्ञाः परिस्थितिमनुसृत्य प्रायश्चित्तादिसंकोचनेन वात्यसंस्कारं यहुपरम्परातिकमेऽपि यत् कुर्वन्ति, तदिदं देशान्त- रीयेपु क्षत्रिय चैश्ययोरपि विपपे कथं नोपयुज्यते ? का पान चिनिग- मना ? व्यक्तिविशेषाणां जातिविशेषव्यवस्था हि तत्तत्समाजाधी- नैव, नतु धर्मज्ञाधीना, शास्त्राधीना था । सति चैवं यत्र देशेक्षत्रिय- जातित्वं वैश्यजातित्वं वा स्वसमाजीयानां सर्वेषामपि समाजविशेषा मन्यन्ते, तन मरदेशीयक्षत्रिय-वैश्यादिविपयिण्येव व्यवस्था सर्वथा समादरणीया, मद्रासमान्ते कोमुहिपद्वाच्यास्तु-कामिकाग- मोक्ता गोमुष्टिजातिविशेपा एव, शब्दसामान्यात्, इति मन्वाना एव धर्मज्ञाः, तेषां वैदिककर्मानधिकारं मन्यन्ते। परेतु मन्यन्ते- सांमतं तेष्वपि पहुवोऽविच्छिन्नोपनयना: वैदिकाचाररेव सर्वानपि व्यवहाराननुतिष्ठन्तः श्रीशङ्गगिरि-श्रीकामकोटिपीष्ठाधिष्ठाना- दिधर्माचार्यथावदेव व्यवहिमाणाश्च पव एव वर्तन्ते, कोमुटिपद- व्यपदेशो हि न किश्चत्करः, एवमेवान्ध्रदेशेऽपि,इति न केवलं गुर्जरदेशे, नया मरुदेशे, किन्तु सर्वेषु देशेषु क्षत्रिय-वैश्या वर्तन्त एच। तपां विच्छिन्नोपनयनपरम्पराकाणां व्रात्यसंस्कारव्यवस्थायां तु तत्तदेशीया धर्मज्ञा एव प्रमाणमिति । , ·VIDYA RATIYA N........... धर्मप्रदीपः शुदितत्यप्रकाशः शुद्धितत्त्वे हि समालोचनीये विषपदयमस्माकं पुरतः स्फुरति ग्रात्यसंस्कारः, मतान्तरं प्रविष्टानां पुनः स्वमतप्रवेशनं च। देवालये जातिविशेषाणां स्थानविशेपच्यवस्था तु जातितत्त्व- एव समालोचिता। तत्र प्रथमं व्रात्यसंस्कार समालोचयामः ।। प्रात्या नाम यथाकालमनुपनीता ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्याः,तत्त- जातिधर्मपहिष्कृताः शुद्धाह्मण-क्षत्रिय वैश्यैः संन्यवहारायोग्याश्च ये, त एव । तदाह पम:-"समतिक्रान्तकालास्तु पतिताः सर्व एव ते॥" व्यास:--"ब्राह्मण-क्षत्रिप-विशां कालश्चेदत्यागादयम् । सावित्रीपतिता नात्याः परिहार्याः प्रपातः ।।" वसिष्ठः-- नैनानुपनयेयुः माध्यापयेयुः, न याजयेयुः, नैभिर्व्यवहरेयुः।" मनु:-"मेतैरपूतैर्विधिवदापद्यपि हि फर्हि चित् । ब्राह्मान् यौनांश्च सम्पन्धानाचरेत् ब्राह्मणस्सह।" संग्रहकारः-त्रात्यस्याकृतचित्तस्य न कार्यमुपनायनम् । अध्यापनं याजनं च विवाहादि च वर्जयेत् ॥ याज्ञवल्क्य:-"अत जय पतन्त्येते सर्वधर्मपहिष्कृताः । सावित्रीपतिता व्रात्या व्रात्यस्तोमाइते तो।" वसिष्ठस्तु प्रापचित्तान्तरमाह-"पतितसावित्रीक औदा- लकं व्रतं चरेत्, दो मासौ यावकेन यर्तयेत्, मासं पयसा- भासमामिक्षयाऽटरात्रं घृतेन, पट्टाध्मयाचितम् , निरावमभक्षः, अहोरानमुपयसेत् अश्वमेघावभृतं या गच्छेत् प्रात्यस्तोमेन या यजेत" इति।

·१६० । धर्मप्रदीपः (प्रात्यसंस्कार गृह्यामूनभायाणि अनेदं पारस्करगृह्यसूत्रं तदिचरणं च- "अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीकाः भवन्ति । नैनानुपनयेयुर्ना- ध्यापयेयुर्न याजयेयुर्न चैमिळवहरेयुः। कालातिकमे नियतवत् । त्रिपुरुपं पतितसावित्रीकाणामपत्ये संस्कारो नाध्यापनं च, तेषां संस्कारेप्सयो प्रात्यस्तोमेनेशा काममघीयोरन व्यवहार्या भवन्तीति। अत्र कर्क:-त्रिपुरुपं पतितसावित्रीकाणामपत्येऽसंस्कारो नाध्यापनं चेति चतुर्थादिपरम्परायां प्रात्यानां नोपनयनादि सर्व- मिति व्याचष्टे । जयरामः-त्रिपुरुषमिति। एपां नपाणामपत्ये चतुर्थे पुरुपे कृतप्रायश्चित्ते केवलमुपनपनाख्यः संस्कारः, नाध्यापनादि- रिति वितृणोति । हरिहरस्तु-नीन् पुरुषान् पावत् ये पतितसावित्रीका: पितृ-पुत्र-पौत्रास्तेपामपत्ये पुत्रे संस्कार उपनयनं भवति, न पुनश्च तुर्थादीनाम् । तेषां चोपनोतानामपि अध्यापनं न भवति। मूको न्मत्तौ तु संस्कार्याविति फेचित् । फर्मस्वनधिकारात् तेषां पातित्य नास्ति; तद्पत्यं तु संस्कार्यम् । "ब्रामण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्रामण पवे"ति स्मृतेः । अन्ये तु तावपि संस्कार्यावित्याहुः । होम तावदाचार्यः करोति। आपस्तम्यः-शूद्राणामनुष्टकर्मणामुप- नयनम् । एतच रथकारविपपम् ; तस्य मातामहोदारकं शूद्रत्वमिति व्याख्याति। गदाघरोऽपि-ग्रीन पुरुषान् पायत् ये पतितसावित्रीकाः पितृ-पुन-पोग्राः, तेषां प्रयाणां पतितसावित्रीकाणामपत्ये पतुर्थे पुम्पेऽसंस्कार उपनयन संस्कारो न भवति, अध्यापनं च न भवति । तेषां पितृ-पुत्र-पौत्राणां मध्ये या संस्कारप्सुः जात्मानं संस्कारयि. तुकामः, समात्यस्तोमेनेशा व्यवहायों भवति इति टीफपनि । ।

·प्रात्यसंस्कारव्यवस्था शुद्धितत्वप्रकाशः अत्रत्रयाणामित्यस्य पितृ-पुत्र-पौत्राणामिति विवरणं सर्वेषां समानम् । तथाच प्रपितामाह-पितामह-पितॄणामनुपनीतत्वे पुत्र- स्यापि नोपनयनम्, अथवा नाध्यापनमात्रमिति विवरणाशयोs- वगम्यते । सति चैचम्-"पस्य पिता पितामहश्चानुपेतौ स्याताम्, तेपामिच्छतां प्रायश्चित्तम्, यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनयनम् , ते श्मशानसंस्तुताः" इत्यापस्तम्वधर्मसूत्रस्य पारस्करगृ- ह्यसूत्रस्य चार्थभेदो वर्तते, पत: पारस्करमते प्रपितामहमारभ्यानु- पनयने नप्तुर्नोपनयनमिति मन्यते गदाधरादिमते, आपस्तम्यमते तु तस्याप्युपनयनं मन्यते । कर्कादिमते तु चतुर्थस्पोपनयनं वर्तते, अ. ध्यापनमानं न पर्तते इति स्वीकारात् सत्पमस्त्यैकवाक्यता । तथाच चतुर्थस्यानुपनयने तन्मानस्य माध्यापनमात्रम्, व्यवहार्यतादिकं तु धर्तत एय।तत्पुत्रादीनां तुसर्च मूकोन्मत्तादिपुत्रादीनामिवेति फलति। तथाच यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्पत इति धाश्यस्यापि "त्रिपुरुषमनुपनीतानामपत्ये" इत्यनेनैकार्थ्यात् प्रपितामहादीत्या दिशब्दः प्रपितामहमारभ्याघस्तात् अपाणां पुरुषाणां योधनमेवाभि प्रति, इति प्रपितामहमारभ्यानुपनयने पञ्चमादिपरम्परायामी नात्यसंस्कारसंभव इति कल्पनं न केपांचन सांप्रतम् । पञ्चमपर म्परायामनुपनीतस्य केवलं प्रायश्चित्तीयता, उपनयनं तु मूकोन्मत्ता दिपुत्रागामिव तत्पुत्रादीनामेव भवति, इति केचिन्मन्यन्ते । यत्तु अन-वचने प्रयाणां पुरुपाणामनुपनयने यद् प्रात्यत्वम्, तस्यैव प्रायश्चित्तम निहोर इति खमतम्, स्वान्तेवासिमतं तु दादशपुरुषाणां ततोऽधिकानामपि अनुपनयनेऽपि यद् व्रात्यत्वम् , सस्यापि दादशा वार्षिकप्रायश्चित्तमिति- इत्यादि व्रात्यसंस्कारमीमांसायां श्रीराम मिश्रशास्त्रिभिर्विवेचितम् , सत्र वयं पश्यामः--पहज्वलावृत्तिसहि- तानामुक्कापस्तम्बसूत्राणां स्वारस्य दादशपरम्परापर्यन्तं व्रात्यसंस्का- योग्यतायां न भवतीति।

·१६२ धर्मप्रदीप [प्रात्यसंस्कारव्यवस्था अब केचित् यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत उपनपनं तस्य दादशवापिरमायश्चित्तविधानपर मूले प्रतिपुरुषं संख्याय पावन्तो. ऽनुपनीता इतीत्यस्यानुपह्रो य उज्वलावृत्तौ सूचितः, तत्पर्यालोचनेन बादशपरम्परापर्यन्तं प्रात्यसंस्कारयोग्यता वर्तत इति गम्पत-इति पदन्ति । अन्ये तु-द्वादशवर्षाणीत्युपलक्षणम् , प्रतिपुरुष संख्याप संवत्सरानिति वचनानुसारेणासंख्यातानामनुपनीतत्वेऽपि तावदर्प- प्रायश्चित्तेन सर्वधर्माधिकारी भवतीति मन्यन्ते । अत्रेदमेव प्रप्टव्यं यत्-दितीयमतानुसरणे प्रतिपुरुष संख्यायेत्पनेनैव गतार्थत्वात् यस्य प्रपितामहादि नानुस्मर्यत इति पृथक् सूनान्तररचनं सूत्रकाराणां किमर्थमिति ? यदि तु प्रपिता. महस्यानुपनयनमारभ्य द्वादशवार्षिकमायश्चित्तव्यवस्थापनार्थं तत्सत्र- मिति वयेते, तर्हि प्रतिपुरुष संख्याप संवत्सरानित्यस्य योजनं कथमत्र सम्पाद्यते । यदि तु प्रपितामहस्यानुपनीतत्वे एक बादश- धार्षिकम् , स्वस्य कालातिममे प्रपितामहस्यानुपनीतत्वे व बादश- यार्षिकद्वयम्, प्रपितामहस्प पितुरनुपनीतत्वे स्वस्य फालातिप्रमे च दादशवामित्रपमिति रीत्या विवरणमभिप्रेयते, तहिं प्रपिता- महपितुष्टद्वप्रपितामहस्य पर्यन्तमेगानुपनीतत्वे प्रात्यसंस्कारयोग्यता, न तदनन्तरानुपनीतत्वेऽपि । यतो दादशवापिफचतुष्टयावसरो यदा भवति, तदा न प्रापश्चित्तमिति चतुर्थे नास्ति निष्कृतिरिति चचनानुसारेण अन्य व्यवस्थापितम् ? इति कथमसंख्यामानामनुष- नीनत्येऽपि प्रात्यसंस्कारोचित्यं भवति ? एतेन-प्रपितामरस्यापि पितुरनुपनीनत्वे मापश्चित्तं नोक्तं घमैरूदितव्यम् , एवं ततः पूर्वस्यापीत्युज्ज्वलात्तिगतं पाश्यजातमपि च्यात्यानम् । अने. नापि हि प्रतिपुष्पं संग्याय प्राशयापिंसंस्पायरस्थापन एवं धर्मशानामधिकारः प्रमापते, न तु नूननमापदिचत्तव्यस्थापने । एतेन मपममतमपि प्रत्युक्तम् । तत्र रि मते मपितामहस्प पिनुरनुप- ·प्रात्यसंस्कारव्यवस्था ] आतितस्त्रप्रकाशः १६३ नीतत्वेऽपि प्रायश्चित्तमुक्तमिति तदनुक्तेधर्म रूहनीयत्वं यदुज्ज्वला- यानुत्तम्, तविरोधः प्रतिपुरुष संख्यायेत्यस्यानन्ययात् । प्रतिपुरुष संख्यायेत्यस्य यस्य प्रपिताहादी'त्यन्नानुपझस्योज्ज्वलाप्रतिपादितस्य विरोधः, दादशवापिंप्रायश्चित्तविधानान्यथानुपपरया दादश- परम्परापर्यन्तविपक्षाऽनौचित्यश्च भवति। तथा चापस्तम्बसूत्राणां प्रपितामहपर्यन्तमनुपनीतत्व एव नात्यसंस्कारयोग्यतायां स्वारस्यम् । न द्वादशपरम्परानुपनीतत्वेऽसंख्यातानुपनीतत्वेऽपि वेति प्रतिभाति । "चतुर्थे नास्ति निष्कृतिरिति” वचनस्याप्येकवाक्यताविवक्षायां तु चतुर्थस्याप्यसंस्कार इति गदाधरादिविवरणमपि योग्यमेव, परं त्यापस्तम्वधर्मसूत्रेण नैकवाक्यता भवति । सति चैवम्-"प्रपितामहस्य पितुरारभ्यानुपनपने तु (पञ्च- मादिपरम्परायां तु) प्रायश्चित्तं धर्मरूहितव्यम्” इति हरदत्त- वृत्यां पञ्चमादिपरम्परायामप्युपनयनादिसंभव इति सूचनं चिन्त्योप- पत्तिकं प्रतिभाति । यत्तु सांप्रतमनुच्छिन्नोपनयनानामपि पैश्यानामान्ध्रदेश उत्कलदेशे दक्षिणात्येषु च वैदिककर्माधिकारविषये महान फलकलो दृश्यते, सोऽयं निर्मल एवेति तेषामनुच्छिन्नोपनपनप- रम्पराकाणां वैदिककर्माधिकारो न कथमपि विरोधमर्हति । पत्तु-उच्छिन्नोपनयनपरम्पराकाणामपि केचन जन्मतः स्वस्य क्षत्रियत्वं वैश्यत्वं च मन्याना अपरेपामनुच्छिन्नोपनयनपर- म्पराकाणामिव चैदिकमुपनयनं वैदिककर्माधिकारं चापेक्षन्ते, तत्रोक्तधर्मसूत्राणि यदि पर्यालोच्यन्ते, तर्हि न कोऽपि प्रतिवि- धानप्रकारः संभवति । सत्यप्येवं मरुदेशीयाः यहब एवोच्छि. नोपनयनपरम्पराका अपि धार्मिकप्रयरैरपि नात्यस्तोमादि- नोपनयनाय धैदिककर्माधिकाराप पानुमन्यन्ते, इति मरुदेशीयानां पैश्यानामाचारप्रथा तद्देशीयपण्डितवरैरनुमन्यमाना, देशिकशिष्टा- ·१६४ धर्मप्रदीपः [पतितपरावर्तनव्यवस्था चारप्रामाण्येनैव कथमपि निर्वहणीया। गृह्यसूत्राणि हि प्रमाण- तत्वोत्तरीत्या स्मृतिमूलकत्वादाचारसमकक्ष्या इति तद्देशीपाचार- मामाण्यं तद्देशीयानां शरणमेव वर्तते । देशान्तरे तु न तथाऽचारो दृश्यते, इति गृपसत्रानुसारिण्येव व्यवस्था समादरमहति । एतावत्तु विशदमिह वक्तुमिच्छामः-जातिविशेषाणांक्षनि- पत्वं वैश्पत्वं ब्रामणत्वं या तत्तत्समाजैकनिणेपम्, नतु समाजान्त- रेण । तत्तत्समाजदृष्ट्या जातिविशेपनिर्धारणायां तु-मात्यसंस्का- रादिना तत्तनात्युचितमुख्यादिकर्माधिकारचर्चामाने शास्त्रीया व्यवस्थोपयुज्येत, नतु व्यक्तिविशेषस्य जातिविशेषादिव्यवस्थाया- मपि। चिरस्थायिनी जातिविशेषमसिद्धिः विप्रतिपयमानपा वसमाज एव व्यक्तिविशेपैरव स्वीमियमाणया या प्रसिद्धया नान्यथायितुं शक्यते। तथाच धर्मज्ञाः पण्डिता यदि हरदत्तवृत्तिमनुसृत्य, यदि पा गदाधरादित्तिमनुसत्य व्रात्यसंस्कारं व्यवस्थापयन्ति समाज- विशेपस्य व्यक्तिविशेषस्प था, तहिं त एव तत्र प्रतिमुवः काशीयाह्मणमहासम्मेलने सर्वेऽपि धर्माचार्या ऐकमत्येन परम्परामपपर्यन्तं वात्यसंस्कारः प्रशस्त इति व्यवस्थाएपन्ति, ततश्च परम्परामपातिकमेऽपि मात्यसंस्कारो गौणः, न निन्य इति तदाशयः प्रतीपते। पतेन-पतितपरावर्तनमपि-व्याख्यातम् , तदपि हि "सं- वत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । पाजनाध्यापनायौनात् नतु पानासनाशनात् ।" इति घरनेन संवत्सरपर्यन्तं लपुनरसंसर्गणेय पातित्याभिषानात् , यत्सरनतुष्टयपर्यन्तं तदभ्यासे "चतुर्थे नास्ति निष्कृतिरि"तिन्यायेन तदापापल्या पुनःपरावर्तनयोग्यतापा विरहात् लपुनरसमगे संवन्सरप्रयमध्य एय समादरमई ति, मतु ततः पक्षात् । पौनसंसर्ग तुसपएय पातित्याभिधानात् तस्य पदापि लघुमंसर्ग- ·१६५ पतित्यापादकानि ] शुद्धितत्वप्रकाश कौटिप्रवेशासंभवः। तत्र स्त्रीविषये पलात्कारादिनायोनसंसर्गस्य लघुत्वेन लघुप्रायश्चित्तादिव्यवस्थासंभवेऽपि पुंसां विपये तदसंभ. चात् पतितपरावर्तनमसंभवमेव । तदपत्यानां पादोनप्रायश्चित्तेन शुद्धिः संभवत्येव, यदि तान्यप्यत्रानेन वत्सरचतुष्टयं तत्सं- सृष्टानि न भवन्ति । "कलो पतति कर्मणा" "चत्वार्यव कलौ युगे" इत्यादिवचनं पतितसंसर्गत्वेन संसर्गस्य न महापातकत्वं यत् योधयति, तदपि कर्मपतितपरमेव, नतु जातिपतितपरम् , इति "संवत्सरेण पतती" त्यादिवचनेन कलावपि जातिपतितम्लेच्छा. दिसंसर्गस्य पातित्यप्रयोजकत्वाङ्गीकारो न दोपाय । एतेन-"संवत्सरैश्चतुर्भिस्तु तगापमधिगच्छति' इति पृथग्ययनसार्थक्यमपि-व्याख्यातं भवति । अन मदनरत्नदीप:-- पतनशब्दार्थमाह गोतमः-दिजातिकर्म-पो हानिः पतनम्, परन चासिद्विरिति । दिजातीनां यानि विहितानि कर्माणि श्रोतानि स्मार्तानि च तेभ्यो हानिः। तत्रानधिकारिपः परत्र लोकेसिद्धिः, पापकर्मप्रतियन्धायुपात्तसुकृतफलानिष्पत्तिरित्यर्थः। अयश्चानाधिकारः प्रायश्चित्त तदङ्गजपादिन्यतिरिक्तेषु योद्ध्यः अन्यथा तदुपदेशोऽनर्थकः स्यात् । तत्र दिजातिग्रहणं तेषामपि पातित्यश्रवगात् । संयोगं चैव तैः सहेति । अत्र तच्छन्देन पूर्वो. कमहापातकादियुक्ता लक्ष्यन्ते ; साक्षात्परकीयपातकसंसर्गस्य कर्तुमास्यत्वात् । तेनायम-तैः पूर्वोक्तब्रह्महत्यादिमहापातक चतुष्टयान्यतममहापातकयुक्तः प्रत्येकं संपोगं संसर्गमपि महापातक- माहुरिति। अत एव याज्ञवल्क्यः स्पष्टमेव महापातकयुक्तसंसर्ग- स्प महापात्तकत्यमाह-- "ब्रह्महा मद्यपः स्तेनस्तथैव गुरुतत्पगः । एते महापातकिनो पश्च तैः सह संवसेत् ॥” इति ।

·धर्मप्रदीप: [पतित्यापादकानि तैरिति सर्वनाम्ना पूर्वोक्तानां ब्रह्महत्यादिमहापातकयुक्तानां चतुर्णामेव परामर्शात्तत्संसर्गस्यैव महापातकत्यम्, न तु संसर्गि- संसर्गस्थापीत्ययगन्तव्यम् । संसर्गिसंसर्गस्य तु 'एनस्विमिर- निर्णितार्थ कश्चित्समाचरेदिति' मनुना एनस्सिमात्रसंसर्गस्य निपिद्धत्वात्पापजनकत्वमस्त्येव । महापातकिसंसर्गस्य पापहेतुत्वे विशेपमाह मनुरेव- संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान तु यानासनाशनात् । इति । अब पञ्चम्यो द्वितीयार्थे । तेनापमर्थः-यानाशनासनानि पतितेन सहाचरन् कुर्वन संवत्सरेण पतति, याजनाध्यापनयौनानि कुर्वन्न संवत्सरेण पतति, किन्तु सद्य एवेति । अन्न याजनं स्वेन तस्य, तेन या स्वस्य । अध्यापनमपि स्वेन तस्य, तेन वा स्वस्या, यौनं योनिहेतुकः संसर्गः। तस्मै कन्यादानं तस्मादा कन्यायाः प्रतिग्रहः । यानं तेन सहैकयानारोहणम् । अशनं तेन सहैकस्या पङ्क्तो भोजनम् । आसनं तेन सहैकस्मिन्नासन उपवेशनम् । अत्रा- सनग्रहणमेकशय्याशयनस्योपलक्षणम् । वक्ष्यमाणवचननेनापि पातित्पहेतुत्वाभिधानाच्च । वृहद्विष्णुरपि- संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्। एकयानभोजनासन- शयनैपौनलौवमुख्यस्तु सय एवेति । अत्रैकशब्दः शयनान्तः सम्पद्धयते । एकभोजनमेकपतिभोजनम् । एकशयनमेकस्यां शय्यायां तेन सह शयनम् । स्त्रीवं नुक्साध्यं याजनम् । मुख्यं मुख- भवमध्यापनम् । अत्र मुख्यग्रहणमेकपानभोजनरूपसहभोजनस्पो. पलक्षणम् । अत एव देवल:- याजनं योनिसम्बन्ध स्वाध्यायं सहभोजनम् । कृत्वा सद्यः पतत्येव पतितेन न संशयः॥

·पातित्यापादकानि গুবিনসঙ্গা यान्यवोऽपि पृथक् कृत्वा तत्पापं नाप्नुयात्स्यचित् । पृथक् भूतोऽपि संयोगाद्जते दोपतुल्यतामिति ॥ अन सहभोजनमेकपानभोजनम् , न त्वेकपत्तिमोजनम् । अब विनिगमकं व्यवहिताव्यवहितसम्बवत्यमेव । अत्र यानमहां भोजनासनशयनानामुपलक्षणम् । एतेन मनुवाक्ये याजनाध्यापना. यौनादिति समः पातित्यहेतुपु यौनपदमपि सहभोजनस्पोपलक्ष- गम् । तेनात्र सर्वेषां वाक्यानामयमर्थ:-एकयानभोजनशयनास- नानि पतितेन सह कुर्वन् संवत्सरेण पतति । याजनाध्यापन विवाह- सम्बन्धसहभोजनानि कुर्वन् सद्य एवेति । अन च "एभिस्तु संव- सेद्यो चै यत्सरं सोऽपितत्समः।" इति याज्ञवल्क्यवचने वत्सरमित्य- त्यन्तसंयोगवाचिन्या दितीयायाः श्रवणात पानादिचतुष्टयस्य संव. त्सरं निरन्तराभ्यासे पातित्यहेतुत्वमित्यवगन्तव्यम् । देवलेन तु स्पष्ठमेवोक्तम्- संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । भोजनासनशम्यादि कुर्वाणः सार्वकालिकम् ॥ इति। तेन संवत्सरमध्ये दिनमात्रान्तरेणापि दिनान्तरमा- दाय यदा पष्टयधिकशतत्रयदिवसव्यापित्वं संसर्गस्य भवति, तदेव महापातकहेतुत्वम् , अन्यथा तु निषिद्धत्वेन पापजनकत्वमिति वि- चेकः । अत्र पूर्योदाहतहविष्णुयाक्ये एकधानभोजनासनदशयनै रि. ति दन्यात्परया तृतीयया इतरेतरयुक्तानामेवैकपानादीनां पातित्य. हेतुत्वम् , प्रत्येकन्तु- आसनाच्छयनाद्यौनात्मम्भापात्सहभोजनात् । संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुरिखाम्भसि ।। संलापस्पर्शनिश्वाससहयांनासनाशनात् । यांजनाध्यापनाचौनात्पापं संक्रामते नृणाम् ॥

·१६८ धर्मप्रदीपः [पतितकन्याया अपातित्यचर्चा इत्यादिभिः पराशरादिवचनैर्निरपेक्षाणामपि पापहेतुत्वाव- गमात्पापहेतुत्वम् ; न तु पातित्यहेतुत्वम् । अस्मिन्नेव वचने यौन- सौवमुख्यैरिति दन्दनिदेशे सत्यपि प्रत्येकमेव यौनादीनां सव:- पतनहेतुत्यम् । यः पतितः सह यौनमुख्यसोवानां सम्पन्धानामन्य. तमं सम्बन्धं कुर्यात्, तस्याप्येतदेव प्रायश्चित्तमिति सुमन्तुवचनादि. स्युक्त विज्ञानश्वराचा मिताक्षरायाम् । यत्तु- "पाण्मासिके तु संसर्ग पाजनाध्यापनादिना । एकनासनशय्याभिः प्रायश्चित्ताधमाचरेत ॥" इति वृहस्पतिना याजनाध्यापनयौनेकपात्रभोजनः पपमा ससंसर्गे पातित्यमुक्तम् , तदकामतोऽत्यन्तापदि दिमान घयाजने पूर्वोक्त एय विषयेऽङ्गाध्यापने दुहितभगिनीव्यतिरिक्तव्य- चहितयौनसम्बन्धे वेदितव्यम् । अन्यथा पूर्वोदाहर्याजनादीनां सद्यः पातित्यहेतुत्वप्रतिपादकैर्वचनै यिंरोषः स्यात् । यौनसंसर्गविशेपे दोपाभायमाह याज्ञवल्क्या-कन्यां समुदहेदेषां सोपयासाम- किचनामिति । एप पतितानां कन्यां पतितायस्थायामुत्पन्नामकिन- नामलङ्कारादिपिन्यधनरहिताम् । अत्र विशेषमाह पृद्धहारीत:- पतितस्य कुमारी विचनामहोरात्रमुपोपितां प्रातः शुक्ले. नाहतेन वाससाच्छादितां नाहमेतेषां न ममैते इति निकच्चरभिद- घानां तीर्थ स्वरहे चोरहेदिति ॥ अन तो स्वरहे वोदहे दित्यनेन ध्यक्तपतितसंसर्गा' कन्यां स्वयमेवोदहेन तु पतितहस्तात्मतिगृही- शादिति दर्शयति । याज्ञवल्क्यपचने फन्या समुद्रहेदिति पचनात् सन्याव्यतिरिक्तपतितापत्यस्य संसर्गानहता विज्ञायते । अत एव वसिष्ठः-पतितोत्पुनः पतितो भवत्पन्पत्र खियः, सा हि परगा. मिनी, तामरिक्धामुपेयादिनि । तदेवं ग्रामह्त्या सुरापान ग्रामणानु. वर्णस्तेपं गुर्वगनागमनमेभिः मत्ये पूर्वोत्तसंसर्गश्चेति पञ्चमहापा. तकानि मनुनोकानि। सनत्रैवर्णिकानां सुरापाननिपेयात् शूद्रस्य ·पातित्यनिमित्तानि] शुद्धितत्त्वप्रकाश: १६६ सुरापाननिषेधाभावात् सुरापानं त्रैवर्णिकानामेव महापातक न शूद्रस्य । अन्यानि तु 'ब्राह्मणो न हन्तव्यः' इत्यादीनि मनुष्य- मात्राधिकारेण निषेधस्प प्रवृत्तत्वान्मनुष्यमात्रस्य महापात- कानि-इति ।। अनानुसन्धेया मिताक्षरा त्विपमेव । सा यथा- संसर्गश्च स्वनिपन्धनकर्मभेदादनेकधा भियते। यथाह वृद्धबृहस्पतिः । “एकापासनं पतिर्भाण्डपत्तपन्नमिश्रणम् । याजनाध्यापने योनिस्तथा च सहभोजनम् ।। नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽयमैः सहेति । देवलोऽपि-संलापस्पर्शनिःश्वाससहपा. नासनाशनात् । याजनाध्यापनाद्यौनात्पापं संक्रमते नृणामिति । एकशय्यासनमेकखट्वासनमेकपङ्क्तिभोजनमेकमाण्डपवनमन्नेन मि- अणं संसर्गस्तदीयान्नभोजनमिति यावत । याजनं पतितस्य स्वेन स्वस्प पा तेन । अध्यापन तस्य स्वेन स्वस्थ चा तेन । यौन तस्मै कन्यादानं तत्सकाशादा कन्यायाः मतिग्रहः। सहभोजनमेकामन- भोजनम् । संलापः संभाषणम् । स्पर्शो गात्रसंमदः । निःश्वासः पतितमुखवायुसम्पर्कः । सहपानमेकतुरगाचारोहणम् । एतेषां मध्ये केन कर्मणा कियता कालेन पातित्पमित्यपेक्षायां हादिष्णु- नोक्तम्--संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । एकपानभोजना- सनशयननस्रौवमुख्यैस्तु सम्बन्धैः सद्य एवेति' । अन्नकभोजनमेकपक्तिभोजनम् । एकपात्रभोजने तु सद्यः पातित्यम् । "याजनं योनिसम्बन्ध त्यध्यायं सहभोजनम् । कृत्वा सद्यः एतत्येव पतितेन न संशयः" इति देवलस्मरणात् । पौषश- ब्देन याजनमभिधीयते। मुख्यशन्देन मुखभयत्वेनाध्यापनम् । यौनसीपमुख्यैरिति सत्यपि दन्दादिनिर्देशे प्रत्येकमेव तेषां सः पतनहेतुत्वम् । 'पः पतितैः सह यौनमुख्यौपानां सन्यन्यानामन्य- तमं सम्पन्धं कुर्यात , तस्याप्येतदेवप्रायश्चित्तमिति सुमन्तुस्मरणात् । , ·२०० धर्मप्रदीपः [पातित्यनिमित्तानि एकयानादिचतुष्टयस्य तु समुदितस्यैव पतनहेतुत्वम् ; एकयान- भोजनासनशयनैरिति इतरेतरयुक्तानां निर्देशात् । प्रत्येकानुष्ठा- नस्य तु पतनहेतुत्वाभावेऽपि दोपहेतुत्वमस्त्येव । “आसनाच्छय- नाद्यानात्संभापात्सहभोजनात् । संकामन्ति हि पापानि तैलवि. दुरिवाम्भसीति" पराशरवचनेन निरपेक्षाणामपि पापहेतुत्वावग- गमात् । संलापस्पर्शनिःश्यासानां तु यानादिचतुष्टयेनानुपङ्गिक- तया समुचितानामेव पतनहेतुत्वम् , न पृथग्भूतानामल्पत्वात् । पापहेतुत्वं पुनरस्त्येव ; संलापस्पर्शनिःश्वासेति देवलवचनस्य दर्शि- तत्वात् । अतः संलापादिरहिते सहयानादिचतुष्टये कृते पश्चम- भागोनं द्वादशयापिकं कुर्यात् । तत्सहिते तु पूर्णम् । एवं च सति "एभिस्तु संवसेद्यो वै वत्सरं सोऽपि तत्समः" इति योगीश्वर- वचनमपि सहयानादिचतुष्टयपरमेव युक्तम् । अतः संलापादीनां पृथक्पातित्यहेतुत्वं नास्ति । अत एव मनुना-"संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान तु यानासनाशनादि"ति यानादिचतुष्टयस्यैव संवत्सरेण पातित्यहेतुत्वमुक्तम् ( अ० ११ श्वलो. १८०)। अत्रासनग्रहणं शयनस्याप्युपलक्षणम् । अत्र च 'संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । पानासनाश- नादिति व्यवहितेन सम्यन्धः; प्राग्दर्शितविष्णुवचनानुरोधात्, तथा "संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । भोजनासनश- व्यादि कुर्वाणः सार्वकालिकमिति' वचनाच । न चानन्ययदोपः ; यानासनाशनादिहेतोराचरनाचारं कुर्वन्निति भेदपियक्षया सम्य- न्योपपत्तेः । यथा एतया पुनराधेयसंमितयेप्ट्येति। यदा आच- रनिति शत्रा हेत्यर्थस्य गमितत्वात् । यानासनाशनादिति दिती- यापै पञ्चमी । याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु संवत्सरेण पतति, किंतु सय एव ; प्राचीनवचननिवयानुरोधादेव । अतो पोनादिचतुष्टयेन सद्यः पतति, पानादिचतुष्टपेन संवत्सरं निरन्तराभ्यासेनेति युक्त ·पातित्यनिमिउपरोक्षा] शुद्धितत्त्वप्रकाशः २०१ 'वत्सरं सोऽपि सत्समः' इति । अत्यन्तसंयोगवाचिन्या दितीयाया दर्शनादन्तरितदिवसगणना कार्या । यथा षष्ट्यधिकशतत्रयदिवस. व्यापित्वं संसर्गस्य भवति, ततो न्यूने तु न पतितप्रायश्चित्तम्, कि त्वन्यदेव । यथाह पराशरः- "संसर्गमाचरन्विप्रः पतितादिष्वकामतः । पश्चाई वा दशाहं वा बादशाहमथापि वा॥" "भासा मासमेकं वा मासनयमपापि वा। अब्दार्थमेकमब्दं वा भवेदूर्व तु तत्समः॥" "निरानं प्रथमे पक्षे द्वितीये कृच्छ्रमाचरत् । चरेत्सान्तपनं कृच्छु' तृतीये पक्ष एव तु ॥ "चतुर्थे दशरानं स्यात्पराकः पञ्चमे ततः ॥ पष्ठे चान्द्रायणं कुर्यात्सप्तमे त्वैन्दवदयम् ।। अष्टमे च तथा पक्षे पण्मासान्कृच्छ्रमाचरेदिति ॥" कामतः संसर्ग पुनर्विशेषः स्मृत्यन्तरेशभिहितः । सुमन्तुः-- “पञ्चाहे तु चरेत्कृच्छ्र दशाहे तप्तकृच्छ्रकम् । पराकस्त्वर्धमासे स्यान्मासे चान्द्रायणं चरेदिति ॥ मासत्रये प्रकुर्वीत कृच्छ्चान्द्रा यणोत्तमम् । पाण्मासिके तु संसर्गे कृच्छत्वब्दार्धमाचरेत् ॥ संसर्गे त्वान्दिके कुर्यादन्दं चान्द्रायणं नरः ॥ इति। अत्र चान्दिके संसर्गे इति किश्चिद् न्यून इति द्रष्टव्यम् ; पूर्ण तु वत्सरे मन्यादि- भिर्वादशवापिंगस्मरणात् । यत्तु पाईस्पत्यवचनम्-"पाण्मासिके तु संसर्गे याजनाध्यापनादिना। एकत्रासनशम्याभिः प्रापश्चि. सार्धमाचरेदिति । पाजनाध्यापनपानेकपानभोजनानां परमासात्पा. तित्यवचनम्, एतदकामतोऽत्यन्तापदि पञ्चमहायज्ञादिमाये याज- नेऽङ्गाध्यापने दुहितभगिनीव्यतिरिक्त च योनिसम्यन्ये द्रष्टव्यम् । प्रकृष्टयाजनादिभिः सद्यः पातित्पस्योकत्वात् ॥ - ·२०२ धर्मप्रदीप [पातित्यनिमित्तपरीक्षा यत्तु सुमन्तु:-"चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । पतत्यज्ञानतो विमो ज्ञानात् साम्यं तु गच्छति॥" इति, अघ्रा- ज्ञानात् सकृत् चण्डालस्त्रीगमनेऽष्टाचत्वारिंशद्भोजने च दाद- शाब्दम् , ज्ञाने तत्समत्वाद् द्विगुणप्रायश्चित्तेऽप्यन्यवहार्यतेति वदतां कमलाकरभट्टानां प्रायिश्चत्तरनकाराणां तु इदमेव मतमवगम्यते, यत् यत्र यत्र तत्समत्वाभिधानम् , तत्र तत्र कृतप्रायश्चित्तानामपि न व्यवहार्यत्वमिति । तथाच "कामतो व्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते" इति वचने व्यवहार्य इति पदच्छेदपक्षेपि यत्र न म्लेच्छादिस- मत्यम् , तत्रैव प्रवृत्तिः, न पापसामान्ये, इति कृतप्रायश्चित्तानामपि मतान्तरमाविष्टानां यावन्न म्लेच्छसमत्वम् , तावदेव व्यवहारयो- ग्यता। तदनन्तरं यावत् प्रायश्चित्तविधिविपयता, तावत् -योधा- यनवचनानुसारेण परस्परं • यजनयाजनादिसम्बन्धः, अमन्तरं तु म स्वकर्माधिकारोऽपीति मन्तव्यम् । अत्र हि मते 'चतुर्थे नास्ति निष्कृतिरि"त्यस्य दिवारं ज्ञानकृतपातित्ये न प्रायश्चित्तयोग्यता- पीत्यत्रैव तात्पर्य विविक्षतम् । तथाच मतान्तरं प्रविष्टा अज्ञानात् , मोहात् बलात्कारेण छलादा यदि म्लेच्छस्त्रीसङ्गमं विना, तत्रा- प्टाचत्वारिंशदधिकवारभोजनं विना च स्वमतप्रवेशं काक्षन्ति, तहि वपूर्वतनजातिप्रवेशो भवितुमर्हत्येवेति प्रतिभाति । अयमेव पक्षः शूलपाणेरपि संमतः । पत्तु मिताक्षरादिपु पष्ठयधिकत्रिशतदिवसपर्यन्तमभ्यासेऽपि न पातित्यापादकत्वं सहासनाशनशयनानामिति निरूपितम् , तत्र सहाशनशब्दनैपङ्क्तिभोजनस्यैव विवक्षणादव चैकामनभोजन- स्यैव विवक्षितत्वान्न विरोधः । अत्रापि पक्षे एकामनभोजनेन सद्यः पातित्यमिति यन्मिताक्षरायामुक्तम्, तदिमपि अज्ञान एवाता- तिनिमित्तत्वम् , न तु ज्ञाने, इति सकृदेकामत्रभोजनेऽपि पाति. त्यस्योरीकरणे न विरुद्ध भविष्यति । - ·पतितपरावर्तनपरीक्षा शुद्रितत्ताकाशः २०३ अष्टाचत्वारिंशद्वारमोजनावृत्ती बादशाब्दमिति मायश्चित्त- रत्नाकरव्यवस्था तु चण्डालपकानविपर्यय, न तु तत्सहभोजना- दिविषया । तत्र तु मिताक्षरादिसिद्धान्त एव तेषामपि सम्मतः । नहि-"चण्डालान्यनियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य वे"ति वचने तत्सहभोजनकभोजनादिविवक्षा समस्ति । तथाच साधारणसह- भोजनादिकमेकसंवत्सरपर्यन्तमपि पतितस्सह न पातित्सापाद- कमिति सिद्धम् । अत्रेदमेवालोचनोयम्-यत् कथमष्टाचत्वारिंशसंख्याया अत्र विवक्षेति । अत्र श्रीमदाशुतोपशिरोरत्नमहोदया एवं मन्यन्ते- यत् "चण्डालान्त्यत्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । पातित्यं ज्ञानतोऽज्ञानादिति पातित्याभिधानात्-पड्भिर्वः कृञ्चारी प्रमहा तु विमुच्यते" इति वचनानुसारेण पडन्दकृच्छ प्रायश्चित्त- स्पैयाशीत्युत्तरधेनुपत्याम्नायफस्यानुष्ठेयत्वात् , एवं सकृचण्डा- लानभक्षणे-रजकयाधशैलूपवेणुधर्मोपजीविनः । एतेषां यस्तु भुजीत दिजश्चान्द्रायणं चरेत् ।" इति सकृद्भक्षणे एकचान्द्रापणे सार्थसप्ततिधेनुप्रत्याम्नायकेऽष्टाचत्वारिंशचान्द्रायणानां दादशा- ब्दसमानकत्वस्पैय वक्तव्यत्यादा सर्वोपपपत्तिरिति । प्रथमोपपत्ती-अज्ञानतोऽष्टाचत्वारिंशद्भोजने मादशादमित्यस्य पडन्दकृच्छ्परत्वे ययपि क्लिष्टा कल्पना, द्वितीयोपपत्तीतु न सापि समस्ति । सर्वथा तु-अज्ञानतोऽपि अप्टाचत्वारिंशदधिकभोजने ज्ञानतश्चतुर्विशत्यधिकभोजने या न व्यवहारयोग्यता मतान्तरम- विष्टानां कृतप्रायश्चित्तानामपति । तदुक्तं प्रायश्चित्तरत्ने कमला करमध्कृते-ज्ञाने तु तत्समत्वाभिधानात् दिगुणप्रायश्चित्ते व्यवहार्यतेति। यत्तु पुनर्मिताक्षरायाम्-तत्र मत्यभ्यासे तु मतिनिमित्तं - मित्तिकात्तिरिति न्यायात् प्रतिनिमित्तं नैमित्तिकावृत्ती प्रस- अत्र ·- २०४ धर्मप्रदीपः (पतितपरावर्तनपरीक्षा कायां लोगाक्षिणा विशेष उक्तः, "अभ्यासेऽहर्गुणा धृद्धिर्मासादाम् विधीयते । ततो मासगुणा वृद्विर्यावत्संवत्सरं भवेत् । ततः संवत्सर- गुणा यावत्पापं समाचरेत् ।" इति । इदं मतिपूर्वविषयमिति- वर्णितम् । तदिं विष्णुस्मृतिव्याख्यायां नन्दपण्डितकृतायां वैजयन्त्याख्यायामभ्यासेऽहर्गुणा वृद्धिरित्यस्य विशिष्य वेश्यास्त्रीग- मनपरत्वस्यैवोरीकृतम्। मिताक्षरायामपि- साधारणस्त्रीसंभोगे तु हीनयोनिनिपेवणमित्युक्तम्। तत्रापि-पशुवेश्याभिगमने प्राजा- पत्यं विशोधनम्" इति संवोक्तमकामतो द्रष्टव्यम् । कामतस्तु यमेनोक्तम्--"वेश्यागमननं पापं व्यपोहन्ति दिलातयः । पीत्वा सकृत सकृ तप्तं ससर कुशोदकम्" इत्युक्त्यनन्तरमेवेममेव विषयमधिकृत्येदं लौगाक्षिवचनं प्रवृत्तम् । तथाचोक्तवचनानुसारेण पहुकालाभ्यासेऽपि प्रायश्चित्तन्यूनतापादनं केपांचन परास्तम् । एतेन म्लेच्छादिस्त्रीगमनमपि-व्याख्यातम् । तदपि हि साधारणं विशिष्टमिति दिविधम् । तत्र साधारणेनन सद्यः पातित्यम्, किन्तु बहुकालाभ्यास एव । तदुक्तं मिताक्षरायाम्- "चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । पतत्यज्ञानतो विमो ज्ञानात्साम्यं तु गच्छति।" इति । चण्डालादिसाम्यं प्रतिपाद- यता मनुनाऽपि कामतोऽत्यन्ताभ्यासे मरणान्तिकं दर्शितम् । तथा घज्ञानतश्चाण्डालीगमनाभ्यासे पतितः, पतितप्रायश्चित्तं दादश- वापिकं कुर्यात् । कामतोऽत्यन्ताम्यासे चण्डालेः साम्यं गच्छति । अतो दादशवापिकाधिक मरणान्तिकं कुर्यात् । एतच याहुकालाभ्या- सविषयम् । एकरानाभ्यासे तु वर्षयम् । यथाह मनुः (अ० ११ श्लो० १७८) "यत्करोत्येकरात्रेण घृपलीसेवनं द्विजः । स मैक्ष- भुजपन्नित्यं विभिर्वपळपोहतीति ।" अन पलीशब्देन चण्डा- ल्यभिधीयते; "चण्डाली पन्धकी वेश्या रजःस्या या च फन्यका । ज्दा पा च सगोत्रा स्याद् वृपल्यः पञ्च कीर्तिताः" इति स्मृत्यन्तरे ·२०५ चाडालम्लेच्छपम्यपरोक्षा शुद्धितत्वप्रकाश धूपलीशब्दप्रयोगदर्शनात् । बन्धकी स्वैरिणी। कथं पुनरवान्या- सावगमः ! उच्यते ; 'यत्करोत्येकरानेणे इत्यत्यन्तसंयोगधा- चिन्यास्तृतीयाया दर्शनात् , एकरानेण चात्यन्तसंयोगो गमन- स्थाभ्यास विनाऽनुपपन्न इति गमनाभ्यासोऽवगम्यते । अत एवै- फराना पहुकालाभ्यासविषयं प्रायुक्त द्वादशवर्षादि गुरुतत्परता- तिदेशिकं मरणान्तिकं च । यदा पुननितोऽज्ञानतो वा चाण्डा. ल्याचा सकृगच्छन्ति, तदा "चाण्डालपुल्कसानां तु भुक्त्वा गत्वा घ योपितम् । कृच्याब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवनपमिति" यमायुक्तं संवत्सरं कृच्छ्रानुष्ठानम् । अमत्या चान्द्रायणप्रयं यथा- क्रमेण द्रष्टव्यम् । अत्र चण्डाल म्लेच्छयोरयं विशेष:- यत् म्लेच्छाः माहम्मदादयः कर्मणापतिताः, नतुजातितः, म्लेच्छानां प्रतिलोमसंकरत्वाभावात्। अतो महाभाप्यं 'शहाणामनिरवसितानामि' ति सूत्रे ग्रामाद- निरवसितत्वात् म्लेच्छयवन मिति प्रयोगसाधुतोपपादितोपपद्यते । एतेन माहम्मदादीनां ग्रामे प्रवेशे चण्डालानां कथं न प्रवेश इति अधुनातनानामाक्षेपोऽपि-परास्तः । पतितस्प ग्रामतोऽपि निष्कासनं हि घेतायुगविषयम् । तदुक्तं प्रेतापां ग्राममुत्सृजेदिति । फलौ हि न म्लेच्छानां पतितानां ग्रामपरित्यागः प्रतिपिद्धः। व्यक्तं चैतत्पूर्वमेव विवेचितम् , यत्-पराशरावादचण्डाल चिपये संभापणस्यापि निषेधात् , चण्डालादिजातिपातित्येन न्यूनता- कल्पनं न तत्सम्मतमिति । एवं च कर्तारं तु कलौ युगे' इति वदन्त एव पराशराचार्याथण्डालदर्शनादावपि प्रायश्चित्तविधानेन धर्म- पतितानां विपप एच दोपन्यूनताकल्पनं संभवतीति मन्यन्ते, न जातिपतितविषय इति स्पष्टमेव सूचयन्तीति व्यर्थमेवेदमान्दो. सनं माहम्मदादिदृष्टान्तेन चण्डालादिस्पृश्यतोपपादनार्थम् । एवं पदतामस्माकं माहम्मदादिभ्यः एकत्र निकऽपि अस्मदीपशास्त्रा.

·२०६ धर्मप्रदीप [पतितपरावर्तनावश्यक्तापक्ष धिकारितया व्यवहारे तेपामुत्कर्षों न नाभिमन्यते । इदमेवाभि- मतमस्माकम् यत् स्वधर्मश्नद्धालूनामेतेषां धर्मे श्रद्धा यथा स्यात् , यथा च पराणां प्रतारणपारवश्यं न स्यात् , तथा करणार्य सर्वैरपि यतितव्यमेव, नतु माहम्मदादिमतप्रवेशो मा भूदिति ग्रामादिषु प्रवेशव्यवस्थापनाद्याख्येनोत्कोपेन व्यवर्तव्यमिति। उत्कोवस्य हि काठा निरवधिरेवेति सर्व एव विजानन्तीति नान विस्तरीतुम. मिलपामः। तत्र कश्चित्-सिद्धापां खल्वापदि तदनुसत्या धर्मपरि- वर्तनेन म्लेच्छचाण्डालदस्युभिर्यलाहासीकृतानामत एघ पतितानां पतिसंसर्गात्स्वेच्छया या पतितानां सर्वपां पुनरपि 'हिन्दुधर्मे स्वीकारोऽप्यावश्यकः । स चायपरिग्रहः कृतमायश्चित्तानां वाऽकृ- समायश्चित्तानां वा सर्वेषामपि यदि स्वधर्मानुष्ठानेच्छा, तदैव, न तु बलात्कारेण । देवलस्मृतौ तु "पलाहासीकृता ये च म्लेच्छचाडालदस्युभिरि"त्यादिश्लोकः परधर्म प्रविष्टा- नामपि पुनरपि स्वधर्म संग्रहस्त्यनुमत एवेति तत्रय कणेहत्य समीक्षणीयम् । अथ च यद्यपि यलादितिपदाद बलात्कारेण परिभ्रष्टानामेव संग्रहोऽनुमतः, न तु छलादिभिः परिनष्टस्ये- ति समुदेत्याकक्षा । परन्तु पोधायनेनोक्तस्य- बलादपहृता कन्या मन्त्रैर्यदि न संस्कृता । अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा॥ इति वचनस्य विवरणावसरे पारस्करगृह्यसूत्रस्य प्रथम- काण्डान्तर्गतायामप्टमकण्डिकायां तद्विवरणानुपझेश पलादिति छलादेरप्युपलक्षणमित्युक्तम् । तत्रापि बलादित्युपलक्षणं छलादेरिति स्वीकारे न कोऽपि दोपः । एवंच परधर्म । प्रविष्टानामत एव पतितानां पुनरपि संग्रहो न्याय्यः । न च प्रायश्चित्तानन्तरमेव संग्रहोऽनुमत इति वाच्यम् ; नहिं प्राय- ·२०७ पतितपरावर्तनाश्यकतापक्षः] शुद्धितरवप्रकाश: श्चित्तं नाम कश्चन नाट्यवदिधिरेव, किन्तु पश्चात्तापोऽपि प्राय- श्चित्तमेव । अत एव यहपु 'पश्चात्तापेन शुद्धरती'ति न्याया- नुसरणं धर्मज्ञानाम् । संस्कारलोपा नात्यप्रायश्चित्तमपि मनुनोतं ग्राहशम् । एयश्च यथाकथमपि स्वधर्मम्रप्टस्य पदचात्तापे पुनरपि संग्रहः कर्तव्यः । तेनैव किल हिन्दुसंख्याहासपरिहारः स्यात् । येषां खलु जातिकुलादिकं पूर्वसनं स्मर्पते, तेपां स्वजातौ निवेशः। येषां खल्ल सदभावः, तेषां प्रधानातित्येनावधानमिति तु विशेषः । अग्र चिपये देवलस्मृतिविशेषतो निरीक्षणीया । किन--"अनुक्त- निष्कृतीनान्तु पापानामपनुत्तये । शक्ति चावेक्ष्य पापा प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥" इति (अ० ११ दलो० २०९) मनुवचनात्कृत्रचित्पा- पायवेक्षणपूर्वकं मायश्चित्तकल्पने धर्मज्ञानां स्वातन्तयं वर्तत एव, इति तदनुसारेणापि पतितानां पलादू भ्रष्टानाञ्च संग्रहः कर्तव्य एव । सर्वथा न स्वस्वपूर्वतनजाति विवाहादिगुरुतरसंसर्गव्यवस्थापन- स्यावश्यकतेति द्रष्टव्यम् । यदि च कृतप्रायश्चित्तानां पृथग्जा. तित्वं कल्प्यते चेन्महाननर्थः स्यात् , यतोऽधुनैव यहूनां जातीनां सद्भावेनान्योन्यं सुहृत्वेनावस्थानं दुष्करम् । तत्र यदि पुनरप्येका जातिः कल्प्यते, तेनातीच वैमनस्यमेव । विशेषस्तु पूर्वमेयोक्तः। तत्र त्वगत्या भिन्ना जाति: फल्पनीयैव। परं तु यावच्छपये नान्यजातिकल्पनं समुचितं पश्यामः । शास्त्रीयविनिर्णयोऽप्यत्र देवलस्मृत्या पूर्वोक्त एव । यदाहि व्रत्मघ्नानामपि प्रायश्चित्तानन्तरं पूर्वजातो प्रवेशः, तदा का नाम कथा परधर्मपविष्टानाम् । तस्मा- स्पतितानां स्वधर्मानुष्ठानेच्या चेत्, पुनरपि संग्रहः कर्तव्य इति सिद्धम् । देवलस्मृतिवचनानि चेत्यम्- सिन्धुतीरे समासीनं देवलं मुनिसत्तमम् । समेत्य मुनयः सर्व इदं वचनमब्रुवन् ॥ १ ·२०८ धर्मप्रदीप [पतितपरावर्तनावश्यकतापक्ष भगवन् म्लेच्छनीता हि कथं शुद्धिमवाप्नुयुः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्धाश्चैवानुपूर्वशः ॥२॥ देवल उवाच-प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि चिस्तरेण महर्षयः । अपेयं येन सम्पीतमभक्ष्यं चापि भक्षितम् ॥ म्लेच्छैनौतेन विप्रेण अगम्यागमनं कृतम् ॥७॥ तस्य शुद्धिम्प्रवक्ष्यामि यावदेकन्तु वत्सरम् । चान्द्रायणन्तु विप्रस्य सपराकं प्रकीर्तितम् ॥८॥ पराकमेकं क्षत्रस्य पादकृच्छ्ण संयुतम् । पराकान्तु चैश्यस्य शद्रस्य दिनपश्चकम् ॥ ९॥ म्लेच्छतिन शरैर्वा हारिते दण्डमेखले । संस्कारप्रमुखं तस्य सर्व कार्य यथाविधि ॥ १२॥ तदासौ स्वकुटुम्यानाम्पतिम्प्राप्नोति नान्यथा । स्वभार्या च यथान्यायं गच्छन्नेव विशुध्यति ॥ १४ ॥ अथ संवत्सरादूचं म्लेच्छै तो यदा भवेत् । प्रायश्चित्ते तु सञ्चीणे गङ्गास्नानेन शुध्यति ॥१५॥ गृहीतो यो पलाम्लेच्छ पञ्च पद सप्त वा समाः। दशादि विंशति यावत् तस्य शुद्धिर्विधीयते ॥ ५३॥ प्रायश्चित्तं समाख्यातं यथोक्तं देवलेन तु । इतरेपासपीणान्च नान्यथा वाक्यमर्हथ ।। ७२ ॥ .. इत्यादीनि । अत्र च स्त्रीविषयकं प्रायश्चित्तमपि ४३-४४ ४७-४८-४९५०५१-५२ इत्यत्र इलोकेषु द्रष्टव्यम् । अत्र "मान्यथावाक्यमर्हथे'त्यनेन 'मियोयाजका मियोऽध्यापका मियो विवमानाच' इत्यादियोषायनवचनं परास्तमिति उच्यते । किन्य याज्ञवल्क्ये मिताक्षरापामपि परिग्रहाभोज्य भोजनप्रायश्चित्तविचारे 'पस्तु पलात्कारेण भोज्यते, तस्यापस्तम्बेन विशेष उक्त:-

·२०१
पतितपरावर्तनपरीक्षा मुद्रितत्त्वारा
घलादासीकृता ये तु म्लेच्छ-चण्डाल-दस्युभिः ।
अशुभं कारिताः कर्म गयादिप्राणिहिंसनम् ॥
उच्छिष्टमार्जनं चैव तथोच्छिप्टस्य भोजनम् ।
खरोष्ट्रविड्यराहाणामामिपस्य च भक्षणम् ॥
तत्स्त्रीणाञ्च तथा सनस्ताभिश्च सह भोजनम् ।
मासोपिते दिजातो च प्राजापत्यं विशोधनम् ।
चान्द्रायणं पराकम्न चरेत्संवत्सरोपितः ॥
संवत्सरोपितः शुद्रो मासाघु पावकं पिबेत् ।
मासमात्रोपितः शूद्रः कृच्छ्पादन शुद्धचति ॥
अवं संवत्सरात्कल्प्य प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमैः ।
संवत्सरैस्त्रिभिश्चैव तद्भाचं स निगच्छति ॥
इत्युक्तं वर्तते । एवञ्च संवत्सरत्रयादक्ति प्रायश्चित्तेन
पुनः स्वजाती निवेशस्तु शास्त्रनिति एव । देवलस्तु विंशति-
संवत्सरपर्यन्तमपि प्रायश्चित्तेन शुद्धिमनुमन्यते ।
फित्र
तत्रैव मिताक्षरापाम् "चरितवत मायाते निनयेरन्न
घटम् । जुगुप्सेरन न चाप्येनं संबसेयुश्च सर्वशः ॥” इत्पनेन घर-
स्फोटानन्तरमपि सजातो सडग्रहो विहित एव । किश तत्रय
पाज्ञवल्क्ये संसर्गिप्रायदितपकरणे 'कन्यां समुदहेदेपां सोपवा-
सामकिश्वनामि'त्यनेन पतितावस्थायां समुत्पन्ना पतितकन्यापि
पोढव्येति विहितम् । अन्यान्यपि प्रमाणान्यूनीयानि । सर्वथा
पतितानां धर्मग्रष्टानां त्यागो न फुत्रापि यिहितः । किश्च ये हि
खलु म्लेच्छादयः सर्वधर्मपहिप्कृतत्येन ध्यपदिश्यन्ते, तेऽपि पूर्व
क्षप्रिया एवासन । प्रात्यत्वादेव तु तेषां पहिष्कार इत्यपि मनुया.
फ्यादवगम्यते।
शनकैस्तु किपालोपादिमाः क्षविपजातयः ।
पृपलत्वं गता टोफे प्राणादर्शनेन च ॥ १०॥४॥

·धर्म प्रदीप [पतितपरावर्तनपरीक्षा पौण्डूकाश्चौण्द्रविड़ाः काम्बोजा यवनाशकाः । पारदाः पल्लवाश्चोनाः किराता दरदास्वशाः॥२०॥४४॥ मुखयाहरुपज्जानां या लोके जातयो यहिः । म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्पयः स्मृताः ॥१०॥४५॥ इति मनुः । एतेपामपि व्रात्यस्तोमादिमायश्चित्तं वर्तत एव । न घवत्यत्वं नाम पतितसावित्रीसत्यम् । तञ्च सावित्र्यधिकारि- ण्येवेति नद्यहिभूतानां न व्रात्यत्वमिति-याच्यम्; पूर्वोक्तवाक्येन पौण्ड्रादीनामपि तथात्वात् । नचानेकपुरुपपर्यन्तमपि प्रात्यत्वे कथं पुनः संस्कार्यत्वमिति वाच्यम् : "यस्य पिता पितामहश्चानुपनीती स्यातामि"त्यादिवचनेषु पितृ-पितामहादीनामुपलक्षणत्वस्वीकारे सर्वेषां पूर्वजानामनुपनीतत्वेऽपि माणवफस्य संस्कारसम्भवात् । न चैतादृशोपलक्षणत्वस्वीकार किम्प्रमाणमिति वाच्यम् ; सर्वेषा संस्काराणां पुरुषार्थत्वेन पुरुषोपयोगित्वात्तथासम्भवात्। तथाहि- दिविषं कर्म फत्वत्वं पुरुषार्थव्चेति। यद्भावनाकथम्भावपूरणं विधी- यते तत्कवर्थम् । अन्यत्करणं फलञ्च पुरुषार्थमिति। अस्यैव शा. स्वदीपिकावचनस्य सोमनाथीये विवरणम्-तत्तच्छास्त्रानपेक्षेच्छा. विषयभाव्यकभावनांशत्वे सति मत्वर्थभिन्नत्वं पुरुषार्थत्वम् ? मस्ति घ "वसन्ते ब्राह्मणमुपनपीते"त्यादिशास्त्रविहितस्पोपनपनस्ये- च्छाविपयाध्ययनभाव्यकभावनाकरणत्वेसति भावनाकथम्भावपूरक- स्वाभावेन क्रत्वर्थभिन्नत्वात्पुरुषार्थत्वमव्याहतमेव। न च-"खाध्या- योऽध्येतन्यः' इति शास्त्रापेक्षत्वेन तद्नपेक्षतादृशभावनांशत्वाभावेन कथं पुरुषार्थत्वमिति-याच्यम् तथात्वे हि द्रव्योपार्जननियमस्यापि पागसाघनत्वेन तच्छास्त्रापेक्षतादृशभावनांशत्वात्पुरुषार्थत्वस्प व्या- कोपात् । तस्मादपेक्षा नाम शब्दोपात्तव ग्राह्या । म च स्वाध्याय- विधौ शब्दत उपनयनस्यापेक्षा, किन्तु अधिकार्यपेक्षायामुपनपन- विधिस्तदङ्गतां भजते । उपनयनं खलु माणवकसंस्कारार्थमेव । - A ·देवस्मृतिसमीक्षा] शुद्धितत्त्वप्रकाश तेन संस्कृतो हि माणवका स्वाध्यायविध्यधिकारीति तस्यैवापेक्षा । तत्संस्काराच परम्परयोपनपनापेक्षा, न तु शन्दतः साक्षात् । तस्मादुपनयनं पुरुषार्थमेव । पुरुषार्थाश्च धर्मा आपत्काले विपरि- गम्पन्ते । अत एव द्रव्योपार्जन नियमोऽप्यापकाले विपरिणतो वैश्यवृत्यापि जीवनीयमिति। तस्मादापत्काले पुरुषार्धानां धर्माणां सर्वेषां विपरिवर्तने शास्त्रानुज्ञातेनापि पितृपितामहादीनामुपल- क्षणत्वं स्वीकृत्य स्वधर्मभ्रष्टानां पतितानां प्रात्यानाश्च पुनः माय- चित्तेन स्वीकरणं न दोपायहम् । पूर्वतनजातिस्मरणाभाचे तु ध- ग्जातित्वम्, अन्यथा पूर्वतनजाती प्रवेश इत्येव सिद्धान्तः । आपल्लक्षणं तु पूर्वमेवोक्तमित्यलं विस्तरेण । अत्र हि पालाद्दासीकृतानां प्रायश्चित्तेन पुनरपिस्खमते प्रवेशः सम्पादनीय इति देवलस्मृत्यनुसारेण स्वीकर्तव्यमिति यदिवेचि- तम् , तत्र वयमपि न विप्रतिपन्नाः । यतो घयमपि स्मृतिपरतन्त्रा एव धर्माधर्मनिर्णय समुचितं पश्यामः । तदन्न देवलस्मृतिपयर्यालो- चनात्पूर्व देवलस्मृतिगतानि प्रकृतोपयुक्तानि वचनानि सड्गृह्य प्रकाशयामः। तद्यथा- भगवन् ! म्लेच्छनीता हि कयं शुद्धिमवायुः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शुद्राश्चैवानुपूर्वशः। कथं स्नानं कथं शौचं प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । किमाचारा भवेयुस्ते तदाचक्ष्व सविस्तरम् ॥ देवल उवाच-अपेयं येन सम्पीतमभक्ष्यं चापि भक्षितम् । म्लेच्छेन तेन विप्रेण अगम्यागमनं कृतम् ।। तस्य शुद्धिम्प्रवक्ष्यामि यावदेकन्तु वत्सरम् । चान्द्रायणन्तु विमस्य सपराकं प्रकीर्तितम् ॥ पराकमेकं क्षत्रस्य पादच्छ्ण संयुतम् । पराकान्तु वैश्यस्प शूद्रस्य दिनपश्चकम् ॥

·धर्मप्रदीपः
[देवल स्मृतिः
नखलोमयिहीनानां प्रायश्चित्तं प्रदापयेत् ।
चतुर्णामपि वर्णानां नान्यथा शुद्धिरस्ति हि ।।
प्रायश्चित्तविहीनन्तु पदा तेषां कलेवरम् ।
कर्तव्यस्तत्र संस्कारो मेखलादण्डवर्जितः ॥
म्लेच्छनीतेन शुर्या हारिते दण्डमेखले ।
संस्कारममुखं तस्य सर्व कार्य यथाविधि ॥
तदासौ स्वकृटुम्यानां पक्तिं प्राप्नोति नान्यथा ।
स्वभार्या च ययान्यायं गच्छन्नेवं विशुध्यति ॥
अथ संवत्सरादूचं म्लेच्छ तो यदा भवेत् ।
प्रायश्चित्ते तु सञ्चीर्णे गङ्गास्नानेन शुध्यति ॥
पलाहासीकृता ये च म्लेच्छचाण्डालदस्युभिः ।
मशुभं कारिताः कर्म गवादिप्राणिहिंसनम् ।।
छिप्टमार्जनं चैव तथा तस्यैव भोजनम् ।
खरोष्ट्रविड्यराहाणामामिपस्य च भक्षणम् ॥
तत्स्त्रीणां च तथा सङ्गस्ताभिश्च सह भोजनम् ।
मासोपिते दिजातौ तु प्राजापत्यं पिशोधनम् ॥
चान्द्रायणं त्याहिताग्नेः पराकस्त्वथवा भवेत् ।
चान्द्रायणं पराकञ्च चरेत्संवत्सरोपितः ॥
संवत्सरोपितः शूद्रो मासा पायर्फ पिवेत् ।
मासमात्रोपितः शूद्रः कृच्छुपादेन शुध्यति ॥
ऊर्ध्व संवत्सरात्कल्प्यं प्रापश्चित्तं दिजोत्तमैः ।
संवत्सरैश्चतुर्भिश्च तद्भावमधिगच्छति ।।
हासो न विद्यते यस्य प्रायश्चित्तं दुरात्मनः ।
गुह्यकक्षशिरोभ्रूणां कर्तव्यं केशवापनम् ॥
प्रायश्चित्तं समारभ्य प्रायश्चित्तन्तु कारयेत् ।
स्नानं त्रिकालं कुर्वात धौतवासा जितेन्द्रियः ।।

·धर्मप्रदीपः [देवलस्मृतिसमीक्षा
म्लेजः सहोपितो यस्तु पनप्रभृतिविशतिः ।
वर्षाणि शुद्धिरेपोक्ता तस्य चान्द्रायणवयम् ॥
समायां स्पर्शने चैव म्लेच्छेन सह संविशेत् ।
कुर्यात्स्नानं सचैलन्तु दिनमेकमभोजनम् ॥
माता म्लेच्छत्वमागच्छेत् पितरो वा कथञ्चन ।
असूतकञ्च नष्टस्य देवलस्य वचो यथा ॥
मातरन्च परित्यज्य पितरञ्च तथा सुतः।
ततः पितामहं चैव शेपपिण्डं तु निर्वपेत् ॥
एकदित्रिचतुःसंख्यान वत्सरान संवसेदि ।
म्लेच्छयासं विजश्रेष्ठः कामतो द्रव्ययोगतः ।।
एकाहेन तु गोमूत्र दयहेनैव तु गोमयम् ।
ध्यहात् क्षीरेण संयुक्तं चतुर्थे दधिमिनितम् ।।
पञ्चमे घृतसंपूर्ण पञ्चगव्यं प्रदापयेत् ।
पञ्चससदशाहानि पञ्चदश च विंशतिः ।।
संवासे च प्रवक्ष्यामि देहराद्धिं दिजन्मनाम् ।
पन्चाहं पन्चगन्पं स्यात्पादकृच्छ्र दशाहिके ॥
पराकं पञ्चदशामिविशेऽतिकृच्छमेव च ।
उदरं प्रविशेद्यस्य पञ्चगव्यं विधानतः ।।
पत्किञ्चिदुप्कृतं तस्य सर्व नश्पति देहिनः ।।
पञ्च सप्ताप्ट दश वा दादशाहोऽपि विंशतिः ।
म्लेच्छैनौतस्य विप्रस्य पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥” इति ।
भन्न हि संवन्सरम्लेच्छयासादिना पातित्यम्, संवत्सरचतु-
पानन्तरं म्लेच्छमायम्, विंशतिसंवत्सरपर्यन्तं म्यगृहीतत्वे
पपित्ताईत्वम् , यौनसम्बन्धेन सधः पातित्यम् , अगम्यागमनेपि
पश्नित्तानन्तरं स्वीयकटुम्पपङ्क्तिसम्पन्यम्, तत्मायश्चित्तं
पाहुविध विन्दमजातं पश्यतां हि म व्यवस्थितार्ययोपो
--

·- देवलस्मृतिसमीआ ] शुद्धितत्वप्रकाशः भवेदिति प्रथमतोऽविरोधसम्पादनार्थ प्रयतामहे । सत्यं संवत्सरेण पातित्यं संवत्सरचतुष्टयानन्तरमेव म्लेच्छभावश्च वोध्यत इति संव- त्सरचतुष्टयपर्यन्तं प्रायश्चित्ताधिकारो वर्तते । तथापि तु संवत्सर- मध्य एवं प्रायश्चित्तेन स्थपूर्वतनकुटुम्बसम्बन्धः, न तु तदनन्तरं म्लेच्छवासादावपोति देवलस्याशयोऽवगम्यते । तथाच किचिन- संवत्सरपर्यन्तं म्लेच्छसंसर्गिणां प्रायश्चित्तेन स्वकुटुम्बसम्पन्धेऽपि नेतरेषां तद्योगः। अत एव-तदासौ स्वकुटुम्वानां पङ्क्तिम्पाप्नोति नान्यथा । इत्युक्त्वा-अथ संवत्सरदूचं म्लेच्छै तो यदा भवेत् ॥ प्रायश्चित्ते तु सपूर्ण गङ्गास्नानेन शुद्धयति । इति ॥ संवत्सराधिकसंसर्गिणां स्वधर्माधिकाराख्यशुद्धिमात्रमाम्नायमान- मुपपयते । अन्न हि शुद्धिपदेन स्वकुटुम्पपक्तिसम्बन्धविरहित एच कश्चनाधिकारो बोध्यत इति वक्तव्यमिति पूर्ण संवत्सरं संवत्सरच. तुष्टयपर्यन्तं वा म्लेच्छसंसर्गिणां पृथक्संस्थैव युक्तेति सिद्धम् । अन किश्चिदूनसंवत्सरकालपर्यन्तं यौनसम्बन्धेऽपि स्वभार्यासम्बन्धः प्रायश्चित्तानन्तरं भवतीति यदिवेचितम् , तदिदं बलात्कारणाग- भ्यागमन एव । व्यक्तं चैतन्मदनरत्नप्रदीपे वर्तत इति नान कापि स्वकपोल कल्पना । युक्तञ्चैतत् । अत एव देवलस्मृतावेवोप- संहारे-“एकद्वित्रिचतुःसंख्यान् वत्सरान् संवसेयदि । म्लेच्छावास दिजश्रेष्ठः कामतो द्रव्ययोगतः ॥” इति कामतः नियमाणस्य सह- यासस्यैव म्लेच्छभावप्रयोजकत्वमुक्तमुपपद्यते। सहवासादीनामपि एकसंवत्सरेणेय पातित्यप्रपोजकत्यन्तु समुदितरूपेणैच, न तु पृथक्त्वे- नेत्यपि मदनरत्नप्रदीपे विवेचितमिति न कोऽपि विरोधः । यत्तु विंशतियत्सरपर्यन्तं म्लेच्छवासेऽपि प्रायश्चित्ताम्नानम्, तद् बलादापादितसहवासमात्रविषयम् । अत एव- गृहीतो यो पलाम्लेच्छः पञ्च पट सप्त या समाः। दशादि विंशति पाव- ·धर्मप्रदीपः [देवदस्मृतिसमीक्षा तस्य शुद्धिर्विधीयते ॥” इति इलोके पलात्पदोपादानमुपपद्यते । अन यलपदस्य छलमोहायुपलक्षणत्वेऽपि न विरोधः । वयमप्यका- मतो म्लेच्छवासादावेव प्रायश्चित्तविधिमनुमन्यामहे । स्त्रीणां परं गर्भधारणेऽपि शुद्धिः प्रायश्चित्ताधीना देवलस्मृतियोधिता नास्मा- कमपि विरुद्वा। तनापि गर्भत्यागपूर्वकमेव सजातिप्रवेशो न गर्भण साकमपीति देवल सिद्धान्तादिदमवगम्यते-पत्कामतो बहु- वारं यायम्लेच्छसंसृष्टाया न स्वजातिप्रवेशाधिकार इति । इयान विशेषः-यत्पुंसामगम्यागमनेन कामकृतेन सद्यः पातित्यम् , स्त्रीणां तु कामकृतेनापि सकृद्गमनेन न पातित्यमिति । इदन्तु देवलस्मृतिमानपोलोचनेन । कलिवयंप्रकरणानुसारेण तु स्रीणामपि पातित्पमेवेति पूर्वमेव विवेचितम् । सर्वथा तु संवत्सरा- धिककालं याचम्लेच्छसंसर्ग म्लेच्छभावं गतानां पृथक्संस्थैव, म कुटुम्बपतिसम्बन्धयोग्यतापीत्येव देवलाशयः । अत एव-ऊर्य संवत्सरात्कल्प्य प्रायश्चित्तं दिनोत्तमैः"-इत्युपक्रम्पान्ते-"माय- श्चित्तावसानेतु दोग्धी गोर्दक्षिणा मता। तथासो स्वकुटुम्यान्ते घुपविष्टो न दुष्यति ॥” इति कृतप्रायश्चित्तस्य तस्य कुटुम्पान्त उपवेशमानं भवतीति प्रतिपादितमुपपद्यते। अनेन हीदं स्पष्ट- मवगम्यते-कुटुम्पमध्यसम्बन्यः सहासनव्यतिरिक्तसम्बन्धान्तरश्च तस्प न योग्य मिति। तथाच यदि देवलस्मृतिसिद्धान्तानुसारेण केचन व्यवस्था- मपेक्षन्ते, तहिं तु नास्माकमप्यत्र विप्रतिपत्तिः । इदमेवान वक्तव्यम्-यद देवलस्मृतो नोक्तरीत्या पश्चात्तापमात्रेण सर्वेषां संग्रहः प्रतिपादित इति । एतेन-येषां खलु जातिकुलादिकं पूर्वतनं स्मर्यते, तेषां स्वजाती निवेशः, येषां खलु तदभावस्तेषां पृथक्स. स्थेति सिद्धान्तोऽति-परास्ता न यं सिद्धान्तो देवलस्मृत्पा- रूढः। तत्र हि स्पष्टमेय किञ्चिदनसंवत्सरपर्यन्तं म्लेच्छमेवानु ·देवलस्मृतिसभीक्षा] शुद्रितत्त्वप्रकाशः तद् विवेचितम् । यत्तु देवलरमती-जय संवत्सरात्करप्यं प्रापदिषतं विजोत्तमै रिति विवेचितम् , तदपि सत्यं धर्मज्ञानां प्रायश्चित्तव्यव स्थायां स्यातन्वयं गमयति; परंतु न संवत्सरचतुष्टयानन्तरम् ; देवलेनैव तदा प्रायश्चित्तनिषेधात् । "हासो न विद्यते तस्प प्रायश्चित्तं दुरात्मनः" इति हि तदीयं वचनम् । एतेन-अतः परं नास्ति शुद्विरिति देवलवचनमपि व्याख्यातम् । एतेन-"अनुक्तनिष्कृतीनान्तु पापानामनुपत्तये। शक्ति चावेक्ष्य पापञ्च प्रायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥" इति मनुवचनमपि व्याख्यातम् । एतेन-उत्तवचनानुसा. रेण धर्मज्ञानां प्रायश्चित्तव्यवस्थापनेऽधिकारो वर्तत इति कथमपि म्लेच्छीभूतानामपि संग्रहो न्याय्य इति आधुनिकसिद्धान्तोऽपि परास्तः । तथाच देवल सिद्वान्तोऽपि पूर्वोक्तमस्मदीपमेव सिद्धान्तम- धिकरोति, न त्वन्यमिति तत्सिद्वान्तानुसारेण किञ्चिवूनसंवत्सरप- चन्तं म्लेच्छसहवासादि कुर्वतां स्वकुटुम्पसम्बन्धा; तदतिरिकानान्तु म्लेच्छसंसर्गिगां संवत्सरचतुष्टयानधिकतत्संसर्गिणां पृथक् संस्था, येपां स्वधर्माधिकारयोग्यताऽप्यनुमन्यते । इतरेपान्तु न प्रायचित्ता- धिकारयोग्यतेति निष्कर्षः पर्यवसनः । यत्तु कृतप्रायश्चित्तानां पृथक्जातिकत्यकल्पने महाननर्थः स्पादित्यादि, दत्तोत्तरमिदं पूर्यमेव जातिभेदो न चैमत्यकारणमिति निरूपणावसर एव । पत्र त्वगत्या जातिभेदः कल्पनीय एवेति प्रकृतप्रयन्धकारा अपि भन्पन्ते, तत्रागतिरेव किं सड्घटने भवि. ध्यति, उत सत्यपि तस्मिन् प्रकारान्तरेण सङ्घटनं सम्पादयि- प्यते। वयन्तु पश्यामः-पश्चात्तापमात्रेणाकृतमापश्चित्ता अपि स्वयं मष्टाः परान्नाशयितुं प्रवृत्ता इत्यपवादविषयतामात्मनः परित हतुकामा पावच्छक्ति जन्मान्तरे वापि समुचिता गतिर्भवतु इत्या. दिचिन्तया सर्वविधं साहायं कृतप्रायश्चित्तानां शुद्धानां वा सम्पा.

·२१८ धर्मप्रदीप [देवलस्मृतिसमीक्षा व कथमपि न सङ्घटनविरोपिनो भविष्यन्ति, यदि ते वस्तुगत्या पश्चात्तता भवन्तीति । ब्रह्मघ्नानां तु येषां निर्णयसिन्धूक्तरीत्या चतुर्गुणं प्रायश्चित्तम् , तेषां नास्यास्मिल्लोके प्रत्यासत्तिवर्तते' इत्यापस्तम्बसूत्रानुसारेण मिताक्षरादिसिद्धान्तानुसारेणापि न व्यवहार्यत्वमिति स्पष्टमेव पूर्वमेव विवेचितम् । एतेन-ब्रह्मना- मामपि कृतप्रायश्चित्तानां यदि पूर्वजातिप्रवेशा, तहिं कथं न स मतान्तरमविष्टानामिति शङ्कापि परास्ता । यथा च देवलवचनानां संवत्सराधिकम्लेच्छसंसर्गिणां पृथक्संस्थास्थापनौचित्य एवं स्वार- स्यम् , तथा पूर्वमेव विवेचित मिति-"अथ पतिताः समवसाय धर्माइचरेयुरितरेतरयाजका इतरेतराध्यापका मियो विवहमानाश्च" -इत्यादिबोधयनादिवचनमपि व्याख्यातम् । बलाबासीकृता ये तु म्लेच्छचाण्डालदस्युभिरि"त्यादिवचनानि, यान्यापस्तम्भवचनानीति प्रकृतप्रबन्ध उल्लिखितानि, तान्यपि देवलवचनान्येवेति तद्वचनानु- सारेणापि न वर्पवयपर्यन्तं म्लेच्छसंसर्गिणामधग्जातित्वं युक्तम् । वत्सरचतुष्टयेन तद्वापचनस्य तु तात्पर्य तदनन्तरं प्रायश्चित्तेन खधर्माधिकारस्याप्यभार एव । अत एव-"हासो न विद्यते तस्य प्रायश्चित्तं दुरात्मनः ।" इति वाक्यशेष उपपद्यते। एतेन-विंशतिसंवत्सरपर्यन्तं स्वजातिप्रवेशोदेवलसम्मत एवेति शङ्कापि-परास्ता} "दशादिविंशतिं यावत्तस्य शुद्धिविधीयते।" इत्यत्र घलात्कारेण गृहीतमानस्य सहाशनादिसंसर्गरहितस्य विंश- तिवत्सरपर्यन्तं स्ववशे म्लेच्छ रक्ष्यमाणस्य स्खोयाहारव्यवहारादिपु म्लेच्छेहस्तक्षेपो पत्र न कृतस्तस्यैव ग्रहणमिति न दोषः । एतेन- "चरितव्रत आयाते निनयेरनवं घरम् । जुगुप्सेरन्न चाप्येनं संवते. युश्च सर्वशः।" इति याज्ञवल्क्यवचनमपि व्याख्यातम् । तस्य किञ्चदूनयत्सरं म्लेच्छसंसर्गविषयत्येनाविरोधात् । एतेन-नागपूरनिवासिमिास्टरमुजेमहोदयैः डाक्टर

·दाक्टरकतु कोटिव्यवस्था शुद्धितत्त्वप्रकाशा
कुर्तकोटिमहाशयानामाज्ञानुसारेण प्रकाशिता पतितपरावर्तन
विषयव्यवस्थापत्रिकापि व्याख्याता ।सा यथा-
"अनया सहानुपक्तापा अभ्यर्थनायाः प्रकाशनसमयादार-
भ्य लोके विवादः समजनि। माश्च वास्तविकी स्थिति जिज्ञासमाना
यहवो पहुशोऽन्वयुञ्जत। पत्सत्यमेव किमेपां हिन्दुवराकाणां
पलाधवनीकृतानां पुनः स्वधर्मसंग्रहणम् धर्मशास्त्रसम्मतम् ? यद्यपि,
व्यवहारतः सर्वथा हितावहम् ।
अत्रोपलब्धिमुशकानां स्मृतिग्रन्थानां वाचनाद् यावन्मया
ज्ञातुं शक्यते, तावदस्मिन्विपये धर्मशास्त्रस्य प्रतिवदितुं कोऽप्यु-
सहिष्यत इति सम्भवनीयं न मया मन्पते । इममेव विषयमुद्दिश्य
देवलाभिधानः कश्चन मुनिसत्तमो देवलस्मृतिनामानं स्मृतिग्रन्थं
रचयाञ्चकार । साऽसौ स्मृति: पूनानगरीतः प्रसिद्धिं नीते आन-
न्दाश्रममुद्रिते च स्मृतिसमुचपनामनि ग्रन्थे समाविष्टोपलभ्यते।
तनास्याः श्लोकसंख्या नवतिदृश्यते । अत्र केवलं पलादेव म्लेच्छ-
धर्म स्वीकारितानां हिन्दना शुद्धयर्थ स्वस्वजातौ च भोजन विवा-
हादिव्यवहारस्य पुनः प्रवर्तनाथू विविधाः प्रायश्चित्तविधयो
निर्दिष्टा दृश्यन्ते। कतिपये श्लोका आदर्शभूता अनोड्रियन्ते ।
तद्यथा-
सिन्धुतीरे सुखासीनं देवलं मुनिसत्तमम् ।
समेत्य मुनयः सर्वे इदं वचनमब्रुवन् ॥ १॥
भगवनम्लेच्छनीता हि कथं शुद्धिमवाप्नुयुः ।
ब्रह्मणा: क्षत्रिया वैश्याः शूद्राइयैवानुपूर्वशः ॥ २ ॥
देवल उवाच-प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महर्षयः ।
अपेयं येन सम्पोतमभक्ष्यं चापि भक्षितम् ।
म्लेच्छनातन विप्रेण अगम्यागमनं कृतम् ॥७॥

·२२० धर्मप्रदीपः [साष्टापर्नुकोटिप्पथस्था तस्य शुद्धिं प्रवक्ष्यामि यावईकन्तु वत्सरम् । चान्द्रायणन्तु विमस्य सपराकं प्रकीर्तितम् ॥८॥ पराकमे क्षनस्य पादळूण संयुतम् । पराकार्यन्तु वैश्यस्य शद्रस्य दिनपसमम् ॥९॥ म्लेन्टनतिन शर्वा हारिते दण्डमेसले । संस्कारममुरां तस्य सर्व कार्य यथाविधि ॥ १२ ॥ तदासौ फुटुम्यानां पति प्राप्नोति नान्यथा । समापी घ यथान्यायं गच्छन्ने विशुद्धधति ॥ १४ ॥ अप संवत्सराच म्लेच्छेनांतो यदा भवेत् । प्रापश्यित्ते तु संचीगें गदास्तानेन शुद्धचति ॥ १५ ॥ पलादासीयता ये प म्लेच्छ गाण्डालदस्युभिः । अशुभ कारिताः फर्म गयादिप्राणिरिसनम् ॥ १७ ॥ उण्टिमार्जनं पेय तया तस्येव भोजनम् । परोप्दविधराहाणामामिपस्य म भक्षणम् ।। १८ ॥ सस्त्रीणां न तथा मद्गं तामिदन सह भोजनम् । मासोपिने निजाती तु माजाप विशोपनम् ॥१९॥ अनः परं प्रपश्यामि प्रायश्चित्तमिदं शुमम् । नोगांप्रेच्छम नीनानां पलासीराने पयपिम् ।। म्यान्न मरेच्यमापनों म्लेयोन सह संस्थितिः । यमरं पसरावार्य विराग पिशुपति ॥ ४४ ॥ गीता स्त्री पलादेन सोगिता पदि ।

·डाकुतु कोटिव्यवस्था शुद्धितत्त्वप्रकाश: असवणेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निपिच्यते । अशुद्धा सा भवेन्नारी यावच्छल्यं न मुञ्चति ॥ ५० ॥ विनिःसृते ततः शल्ये रजसो वापि दर्शने। तदा सा शुद्धयते नारी विमलं काश्चनं यथा ॥५१॥ स गर्भो दीयतेऽन्यस्मै स्खयड्झायो न कर्हि चित् । स्वजातो वर्जयेद्यस्मात्संकरः स्यादतोऽन्यथा ॥५२॥ गृहीतो यो पलान्म्लेच्छः पञ्च पट सप्त वा समाः। दशादि विंशतिं यावत्तस्य शुद्धिर्विधीयते । प्रायश्चित्तं समाख्यातं यथोक्तं देवलेन तु। इतरेपामृपोणाश्च नान्यथा वाक्यमहथ ॥ ७२ ॥ इति । एवं प्रसभंयवनीकृतानां पश्चात्मायश्चित्तेन पूतानां हिन्दूनां भोजनादी व्यवहार्यत्वमस्माकं धर्मशास्त्रं न कियदपि विहन्तीति विशदमेव । अत्रेदमपि मनसि निधेयम्-यदेकादिविंशतिमपि याक्सं- वत्सराणि तस्यामेवावस्थायामासीनस्य पुरुपस्य प्रायश्चित्तेन शुद्धौ वर्तते न कोऽपि प्रत्यवायः। परन्त्वत्र विंशतिपदेन विंशत्या परि- मित्यान्येव संवत्सराणि ग्राह्याणि, किं वा यथा 'शतपत्रम्' सहस्र- रश्मिः, इत्यादिपदेषु शतशब्दः सहस्रशब्दश्च न वस्तुतस्तत्तत्संख्या- पाचकस्तथापि तत्तसंख्यातिरिच्यमानानेकसंख्या प्रयुज्यते, तया. नापि विंशतिशब्दस्य तत्संख्यातिरिच्यमानानेकसंख्याथै ग्रहणं किं विद्वत्सम्मतं भवेनवेत्यपि परधर्मोपलोकान् स्वधर्म समाहि- भिरायैतरध: सह सज्ञातायां स्पर्धापामतिमसम्पतिहरणे सुप- बुदमनसा विचारणीयम् । अत्र केवलं पलात्कारस्यैवोल्लेखः परन्त्वज्ञानलोभमोहन्छ- लादितोऽपि परधर्म स्वीकृतानामार्पाणांशुदिमनुमन्यतास्माकं धर्म- शस्त्रम् , यदि पलादित्यस्य पदस्य ध्यापकार्थग्रहणं शास्त्रीयं भवेत् । , ·धर्मप्रदोपः - २१२ {বেষ্টীমিং ननु भवति च शास्त्रीयं यत् एकत्रान्यस्मिन् प्रसङ्गे पलादिति पदं व्यापकत्वेन गृहीतं दृदयते । पारस्करगृह्यसूत्रस्य प्रथमकाण्डा- न्तर्गताया अष्टमाण्डिकायाः 'अथ विवाहपदार्थकमाः' इति विप- यविवेचने दृदयते-एवं योधापन आह- पलादपद्धता कन्या मन्त्रैर्यदिन संस्कृता । अन्यस्मै विघियद्देया यथा फन्या तधैव सा ॥ पलादिति एलादेपलक्षणम् इति । आर्यसंस्कृतेगीरये मदभिमानास्पदमिदं यन्मापीनधर्म- शास्त्रकाराणामृपाणां मुनीनान सदृशो भाष्यकारा अपि सजीय. विवेकयुद्धिनिर्मरा: मामाजिम्यादान च्यापिकां मर ग्राहिकाय उदिमवलम्ब्य, अर्थात् राष्ट्रीयदृष्ट्यैव ममीक्षाशमिरे । आपनिका. गान्तु शास्त्रियां विचारपद्धतिः सुतरामनुदारति सर्वथा शोच्यम् । अस्या देवदरपतेः सार्वजनीनं प्रामाण्यं नाशनीयम् । पो पाजयस्यादिस्मतेः प्रापचिताध्यापरम पन्चममरणान्नतिरप २८२ श्लोगल्य मिनाक्षायां 'अधापरिप्रहाभोज्यभोजन प्रापदिन. तम्' इति पिपपस्य विवरने आपसम्पीया इत्याग्याना यामिपये लोका उद्भता पन्तै, ये देवरस्मनः १११८०१९ सोम्पः सधाऽभिन्ना भवति। अपरय प्रयोऽन्येऽपि लोकास्तव तनेय अमेण । इमे-- पादायगं त्याहिताग्ने, पराकम्न्यया भवेत् । पान्दापयं परासन्ग परमपन्मरोपितः ।। मंथनगपित हो मामा गारपि । मासमाप्नोति: हा रोदन शुदति ॥ जी संममरान प्रति जितमे। -- ·स्वविचारायसरे शास्त्रिणामनौदार्य नाम शास्त्रमानपारतन्त्यमेवेति डाक्टकुर्नुकोटिव्यस्थानिरासः ] शुद्धितत्त्वप्रकाश. २२३ तथाच यमस्मृतेः पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमपष्ठश्लोकी चेमौ- चलादासीकृता ये च म्लेच्छचाण्डालदस्युभिः । अशुभं कारिताः कर्म गवादिप्राणिहिंसनम् ॥ प्रायश्चित्तञ्च दातव्यं तारतम्येन वा द्विजैः ॥ इति । अत्रापि प्रथमइलोको देवलस्कृतेः १७ श्लोकात्सर्वथाऽभिन्नः । तस्मादसौ देवलस्मृतिरुभाभ्यामापस्तम्ययमस्मृतिभ्यामस्मिन्विपये प्रमाणत्वेन गृह्यते। सत्यप्येवमेतान् शास्त्रीयवादान् तज्ज्ञाः शास्त्रिपण्डिता एव सप्रमाणं विश्वसनीयतया च निर्णयन्त्विति सचिनपं विज्ञप्तिः । नागपुरनगरम् सी.पी डाक्टर-पी शि.मुजे ता०७-४-१९२२ एल. एम्. एस् नेवैद्य नागपुरनगर सी. पी. इति । अनाचिरेणैव मोपलापदाभिधेयमाहम्मदैः स्वमतं पापितानां तत्राकृतयोनिसम्यन्धानां संवत्सरमध्ये सहाशनादिमानमाचर्य परावृत्तिमभिलपतां पश्चात्तप्तानाच प्रायश्चित्तैः शुद्धिरस्माभिर- प्यनुमन्यत एव । विंशतिसंवत्सरमध्ये ततोऽनन्तरं या स्वमतप्रवेश. मभिलपतान्तु पूर्वोत्तरीत्या स्वमतप्रवेशः कथमपि न सम्भवति । पूर्वमेव आपस्तम्यस्मृतौ तु विंशतिसंवत्सरं म्लेच्छादिसं- सर्गस्य चर्चापि न वर्तते, इति आपस्तम्याद्युल्लेखः पामरमताराणार्थ एय, न तु वस्तुस्थितिप्रदर्शनार्थः। यत्तु विंशतिपदस्यासंख्येय- संवत्सरपरत्वम् , तत् सर्वथा बाधितमेव ; प्रमाणाभायात् । यत्तु तत्राधुनिकानान्तु शास्त्रिणां विचारपद्धतिः सुतरामनुदारेति सर्वथा शोच्यमिति वर्णितम् , तत्र ययं सदुःखमिदं निवेदयामो यच्छा- ·२२४ + धर्मप्रदीप [ पतितोद्वारप्रकार तदिदं शास्त्रिणां भूपणमेव, न तु दूषणमिति उदारवादिनाम- शास्त्रिणां शास्त्रीयार्थविनिर्णयो धमैकपक्षपातिनामनादरणीय इति न कोऽपि दोप इति। यत्तु श्रीनारायणशास्त्रिमराठेमहोदयैः-चलाईरीकृतानाम- ल्पेनैव प्रायश्चित्तेन शुद्वानां स्वस्वजातौ यथास्थानं ग्रहणमिति नैव चित्रम् । पतितानामपि शुद्धपीजक्षेत्राणां कृतप्रायश्चित्तानां पुनः पूर्वजातो ग्रहणे न दोपः । इतरेपान्तु यथायथं पृथग्जातो स्थापन हिन्दुत्वसम्पादनम् , योग्यधर्मानुष्ठानाधिकारश्च सम्पादनीयः, न पुनर्विवाहादिरेव गरीयान व्यवहारः कर्तव्यः इत्यापहिलता योग्येति युक्तमुत्पश्याम इति वर्णयन्ति । तर यदि तेऽपि संवत्सर- मध्य एव अकृतविवादकपात्रभोजनादिगुरतरसंसगिंणामेव खना- तिप्रवेशं मन्यन्ते, तर्हि तु नास्माकं तत्र विरोधः। अन्येषां तु पृथसंस्थैव युक्तेति तु वयं पश्यामः । यापीनगरे यदाऽस्माभि- र्गतम् , तदा तैरपि अस्मदीय एघ पक्षः स्वीकृतः, इति तु महदि- दमामोदस्थानम् । अत्रापि प्रयन्धे विवाहादिगुस्तरसम्बन्धं न ते योग्यं मन्यन्त इति तु स्पष्टमेव समेपाम् । एतेन पतितोत्पन्ना अपि व्याख्याताः । तनापि कन्यामात्रस्य विवक्षणे न विरोधः, न हि पतितस्प शुद्धकन्याविवाहादिना तृतीयादिपर्यायगतस्प न तावत् बायसस्कारयोग्यत्वं स्वजातिप्रवेशो वा इति सर्व सुस्थम् । इदमनालोचयामा -यत् वत्सरचतुष्टयानन्तरं पश्चात्तप्तानां मतान्तरं प्रविष्टानां पुनः स्थमतं पाप्तुमभिलपतां च का वा गतिमिहरनुमन्तुं शक्यत इति । इदमतास्माकंप्रतिभाति-ये खल वस्तुगत्या त्या पूर्वतनां जाति ब्राह्मणादिरूपामात्मपर्यन्तां स्मरन्ति, ते हि म्लेच्छधर्मपरित्यागेन भगवन्नामस्मरणादिना च स्वजीवमात्रां निर्वहन्तु । एयम्-"अथ पतिताः समवसाय धर्माश्चरेयुरितरेतर- याजका इतरेतराध्यापका मियो विवहमानाच" इति योपायनो- ·प्रायश्चित्तायाग्याना सान्त्रिकदीक्षा] शुद्रितत्त्वप्रकाशा तरीत्या पृथक् संस्थयाऽवस्थाय "शिवार्कमणिदीपिकोक्तरीत्या पतितव्राह्मणायधिकारिकतान्त्रिकधर्मवतन्ताम् , स्वीयं हिन्दुभाव- मेव व्यावहारिकेषु सर्वेषु कार्यपयुञ्जताम् । साधारणधर्मा हि सत्या. दयो भगवद्गजनादयश्च म्लेच्छादीनामपि साधारणा एव मनुष्पधर्म- त्वात् , इति तदर्थ न प्रायश्चित्तादिना शुद्धिरपेक्ष्यते, तान्त्रिक- तत्तजातिधर्माधिकारमात्रार्धं तु तत्तत्तान्त्रिकदीक्षया दीक्ष्यन्ताम् , तद्गतनि तु ग्रात्यप्रायश्चित्तान्यतिरिच्य न किमपि मापश्चित्तमपेक्षन्ते, तत्तत्तान्त्रिकदीक्षा तु तत्र तत्र निष्णातानां सिद्धानां सविनयं सोपहारं भक्तिपुरस्सरं पश्चात्तापेन च साकमुपेतानां च तत्तदर्मा- चार्याणां समाशादेव ग्रहीतव्या, नतु येषां केषामपि । जातिः खलु तेपामपि स्वमातापित्रादीनामेव पूर्वतनानाम् , यतो न गुणक- मकृता सेति यहुशः पूर्व निरूपितम् । जातिम्लेच्छानामपि न स्माकं मानवादिधर्माद् पहि- र्भावः, नयाऽन्येपामन्त्यजादीनामिव देवदर्शनभजनादायधिकारे कापि पाया । कामिकागमादिपु हि जातिम्लेच्छानामपि स्थान- विशेपो देवदर्शनार्थं नियुक्त एव वर्तते। ततश्च जातिम्लेच्छेषु येषु सांप्रतमपि भारतोयप्रक्रिययैव वियाहादिकं प्रचलति, ततो विभिन्नैव संस्था यहुवत्सरपर्यन्तं यहपरम्परापर्यन्तं वा विच्छिन्नभा- रतीयधर्मप्रथानां जातिम्लेच्छानां संस्थातः स्वीकर्तव्या। एवं प्रमेण भारतवर्षे यदि भगवता एव यहवो जातिम्लेच्छा अपि संपाद्यन्ते, तर्हि न कोऽपि दोपः समापतिष्यति । एतावदेवान मन्यते तत्तजातिसंकरं विहाय यथासंभव वैदिकधर्माणां तान्त्रिकधर्माणां च रक्षणेन तत्तवान्तरविभागा विवाहाचर्य यदि रक्ष्यन्ते, तर्हि न सनातनधर्मावलम्पिनामपि हानिः, नया सुधारकाणाम् । सुधारका हि हिन्दुसंख्याया अन्यून- तामेव काक्षन्ति, सनातनधर्मावलम्धिनस्तु हिन्दुत्वेन साधारण- २६ ·२२६ धर्मप्रदीप: [पतिपरावर्तने शूलपाणि धर्माधिकारं मनुष्यमानस्याविरुन्धानास्तत्तनात्यसांकर्यम् , तप्त- जात्यानमधर्मेषु स्वानुष्ठानावसरे सर्वेषां संपूर्ण स्वातन्त्र्यं च । 'अयमेव विशेपः-यजात्यन्तराणां प्रायश्चित्तादिना जात्पन्तर- प्रापणम् , सर्वजात्यविशेषेण विवाहादिव्यवस्थापनादिना सकरी- करणम् , तत्तवर्णविभागस्य तत्तजातिविभागस्य वाऽत्यन्तावहेपत्वं च सुधारका मन्यन्ते, सनातनधर्मावलम्पिनस्तु तद्विदामिति । यत्तु केचन-पतितपरावर्तनेऽपि व्रात्यसंस्कारविधिमेवो. पयुज्य परम्परावयपर्यन्तं बहुपरम्परापर्यन्तं वा मतान्तरं प्रविष्टाना- मपि प्रात्यसंस्कारेण शृद्धिं कर्तव्यां मन्यन्ते, तदिदं व्रात्यत्वस्य मता न्तरप्रवेशनियन्धनपातित्यस्य चार्थान्तरत्वाद् न विकल्पसहम् । इयमत्र शूलपाणिभाचार्यपापश्चित्तधिवेकगता व्यवस्था- अय पलात्कारकारितम्लेच्छदास्याशुभकर्मप्रायश्चित्तम् ।। तत्र देवल:- "दासीकृतो पलान् म्लेच्छश्चाण्डालायैश्च दस्युमिः । अशुभं कारितं कर्म गवादिप्राणिहिंसनम् ।। उच्छिष्टमार्जनठचैय तथा तस्यैव भक्षणम् । खरोष्ट्रविबराहाणामामिपस्यैव भक्षणम् ॥ तत्स्त्रीणां च तथा सङ्गं ताभिश्च सह भोजनम् । मासोपिते विजाती तु प्राजापत्यं विशोधनम् । चान्द्रायणन्त्याहिताग्ने: पराकस्त्वयया भवेत् ॥ घान्द्रायणं पराकं वा चरेत् संवत्सरं दिजः। संवत्सरोपिन: शुद्रो मासा यायः पिबेत् ॥ मासं विपोपितः शुद्रः कृच्पादन शुद्धपति । जय मंवत्सरात् कल्प्य प्रायश्चित्तं दिजोत्तमैः ॥ संवत्सरदचतुर्भिश्च तलावं सोऽधिगच्छति । हासो न वियते तस्य प्रापश्चित्तरात्मनः ॥” इति ।

·शुलपाणिव्याख्यातश्च प्रायश्चित्तं वत्सरैकस्थले वेदितव्यम्, तदूर्द्ध- वयस्काय तु प्रायश्चित्ताधिक्यम्, पूर्ण वयस्कस्य बलात्ताशकर्म- करणे ज्ञानकृतान्यूनमज्ञानकृताचाधिक तत्तुल्यं वा प्रायश्चित्तम्, पतितपरावर्तने मूलपाणिः] शुद्धितत्त्वप्रकाश २२७ तदिह म्लेच्छैश्चाण्डालाधैर्दस्युभिर्यदा अनाहिताग्निर्वि- जातिरुच्छिष्टमार्जनोच्छिष्ठभक्षणखरोष्ट्रविड्वराहमांसभक्षणम्लेच्छ- स्त्रीसङ्ग-तदीयस्त्रीसहभोजनादिकुत्सितं कर्म पलात् मासैकंकारितः, तदा तेन प्राजापत्यम्, साग्निना तु चान्द्रायणं कार्यम् , क्षत्रिय- वैश्याभ्यां पराकवतम्, प्राजापत्ये धेनुरेका, चान्द्रायणे धेन्वष्टमम् , पराके धेनुपञ्चकम् । अनग्निना तु ब्रामणेन वत्सरैकदास्यकरणे चान्द्रायणे कार्यम् । इतराभ्यां पराकः । शुद्रेण तु मासैफदास्ये कृच्छ्रपाद्वतं वत्सरेकदास्ये मासार्धपावरूपानं पृच्छ्रपादाशक्ती दादापणलभ्यं काञ्चनं मासायावकपानाशक्ती धेनुरेका देया। वत्सराचं वत्सरचतुष्टयं यावत्तावद्भागहारेण प्रायश्चित्तमहनीयम् । तर्दै तत्समत्वेन पतितत्वात् प्रायश्चित्ताभावाद् मरणम्-इति । अयमत्र निष्कपः-येन म्लेच्छसंसर्गः कृतः, स मरणपूर्व- कालपर्यन्तं प्रायश्चित्ताधिकारी। मरणोत्तरं तत्पापक्षयार्थं तदी- यगुर्वादिभिरपि प्रायश्चित्तं कर्तुं शक्यत इति स्मार्तभवाचार्य- दिमतम् । परन्तु यो ज्ञानकृतगुरुतरसंसर्गेण चिरकालाभ्यस्त- संसर्गेण या म्लेच्छभावं प्राप्तः, तस्य कृतेऽपि प्रायश्चित्ते व्यवहार्यत्वं नास्तीति तत्सिसद्धान्तः। तत्रैव आतमाचार्याः, तत् प्रायश्चित्तलाघवात् अनुप- नीताष्टवर्षपालविषयम् । अत्र जातमात्रस्याहिताग्नित्वसम्भवः । तथाच जायालः,-"जाते कुमारेऽरणिं मथित्या तस्मिन्नायुष्य- होमान् जुहोति" इत्याद्यनन्तरं "स शालाग्नि" रित्यादि । तथाच अष्टवर्पाभ्यन्तरवर्ती पालको पदि म्लेच्छचाण्डालैर्यलात् उच्छिष्टमार्जनादिरूपकुत्सितं कर्म कारितः स्यात्, तदैव देवलोक्तं ·२२८ धर्मप्रदीपः ( पतितपरावर्तन निष्कर्षः अष्टाचत्वारिंशद्वाराभ्यस्ततम्नभोजनेन पातित्यमिति स्मात- सम्मतः सिद्धान्तः। तयं निष्कर्षः-संवत्सरपर्यन्तम्लेच्छसंसर्गिणाम् अष्ठवर्षान- धिकवयस्कानां प्रापश्चित्तलाघवम् , वर्पचतुष्टयाते तु कृतप्रायश्चि- तानामपि तेपामव्यवहार्यत्वम् । वत्सरानन्तरं भागहारेण प्राय- श्चित्तवृद्धिरपि दर्शितैय। यत्तु- म्लेच्छरसहोपितो यस्तु पञ्चप्रभृतिविंशतिः । वर्षाणि शुद्धिरेपोक्ता तस्य चान्द्रायणदयम् ॥ इति, तदिदं सहवासरूपलघुतरसंसर्गमानपरम्, न तु तद्- नभक्षणादिपरम् । अत एच शूलपाणिना--"संवत्सरचतुष्टयान- न्तरं प्रायश्चित्ताभावान्मरण" मिति स्वजातिधर्माधिकारः सर्वधा वार्यत इति । इदं बलात्कारापादितम्लेच्छसंसर्गादिपरम्, न तु कामतस्तत्संसर्गादिपरम् । कामतस्तु संवत्सरदपमध्य एच प्राप- श्चित्तानहता। स्माभिधाचार्यास्तु "संवत्सरैश्चतुर्भिस्तु" इति अष्टवर्पन्यूनपालपरमिति पदन्तः प्रयुद्धानां संवत्सरमध्य एव स्वजा- तिधर्मानधिकार इति विवेचयन्ति । सर्वथा तु संवत्सरानन्तरं स्मात- भाचार्य सिद्धान्तरीत्या न प्रायश्चित्तोयता, मतान्तरदृष्टया तु संवत्सरचतुष्टपमध्ये । तत्राप्पयं विशेषोऽनुसन्धेयः यत् संवत्सर- पर्यन्तं म्लेच्छसंसर्गे खजातिप्रवेशः, तस्यापि रायुसंसर्गत्व एवेयं व्यवस्था । भोजनादौ यावचतुर्विशतिवार्पिकमायश्चित्तं प्रायश्चि- तीयता, तदनन्तरं तु न ! दादशवार्पिकमायश्चित्तमात्रेण तु व्यव- हार्यता भवति। तदपिके तु स्वधर्माधिकारमात्रम् । एतानेव पति- तानधिकृत्य "अथ पतिताः समवसाय धर्माश्चरेयुरितरतरयाजका" इति यौधापनसूनं प्रवृत्तमिति नन्दपण्डितेनाप्युक्तं स्वीयविष्णुस्मृ- तिन्याख्यायाम् । पयपि “पतिताः समयसाय" इति वाक्यं ।

·पतितपरावर्तनेत्राझसंमेलनव्यवस्था ] शुद्धितत्त्वप्रकाश: २२६ पतितोत्पन्नपरमिति नन्दपण्डितेनोक्तम् , तथापि तैरेव त्यतपतित- परत्वस्यैव वर्णनात् वत्सराधिकम्लेच्छसंसर्गिणामपि तदुपलक्षण- मेव तैरेव चितमिति । काशीब्राह्मणमहासम्मेलन पण्डिपरिषन्मध्यस्थानामयमाशय:- अष्टाचत्वाशिंदारं अकामत एकामत्रभोजनादिरूपगुरु- तरसंसर्गे कृतेऽपि प्रायश्चित्तेन व्यवहार्यता, कामतस्तु उक्तविषये चतुर्विंशतिवाराभ्यासे तथात्वम् । एकपड्क्त्युपविष्टभोजनादि- रूपलनुभोजनसंसर्गादकामतोवत्सरेण, कामतस्तु वत्सरार्धन अव्य- वहार्यता इति भोजनादौ व्यवस्था । तत्स्त्रीगमने तु अकामतः पारदयाभ्यासेन, कामतस्तु सकृदेव कृते अव्यवहार्यता । पला- त्कारितम्लेच्छदास्यादिस्थले तु शूलपाण्युद्धृतदेवलपवनानां व्ययस्था स्मार्तभाचारनुपनीताटवनिधिकवयस्कयालकविषयतया कृता । तत्रापि संवत्सरचतुष्टयानन्तरं म्लेच्छसंसर्ग अव्यवहार्यतैय पूर्णा । इदमपि तत्स्त्रीणां च तथा सङ्गः' इत्पत्र सङ्गपदेन संलापादिलघु- संसर्ग एव विवक्षित इत्यभ्युपगम्य । तत्स्त्रीगमने तु 'सवर्णान्याङ्ग- नातुष्टः संसर्गः शोधितैरपि' इति कलिवयंप्रकरणानुसारेण ततः पूर्वमपि अव्यवहार्यतैय। अथवा 'संवत्सरेण पतती' स्यनुसारेणा पलात्कारितस्थले मयूखादिनिबन्धकारसंमताफामकृतमायश्चित्तयो- जनेन संवत्सरपर्यन्तं यलात् म्लेच्छदास्ये कारिते द्वादशान्दं प्रायश्चित्तं व्यवहार्यता च पूर्णा । संवत्सरदयातिकमे तु चतुर्विशतिवापिक प्रायश्चित्तम्, "अथ पतिताः समयसाय धर्मीश्वरेयुरित्यादिवौ. घायनसूत्रमनुसृत्य नन्दपण्डियायुक्तव्यवस्थानुसारेण पृथक्संस्थया स्वधर्मानुष्ठानाधिकारथ । घत्सरचतुष्टयातिकमे तु 'संवत्सरैश्चतु. मिश्च तद्भायं सोऽधिगच्छति । हासो न विद्यते तस्य प्रायश्चित दुरात्मनः ॥ इति देघलवचनानुसारेण न प्रायश्चित्तम् , नतरां व्यव- हार्यता, नतमां च पृथक्संस्थयाऽपि स्वधर्माधिकारिता। भागवता- ।

·२३० धर्मप्रदीप [पतितपरावर्तने धर्माचर्याणाव्यवस्था दिधर्मानुष्ठानं तु अनुमन्यत एव । 'चतुर्थे नास्ति निष्कृति' रिति धचनमत्र व्यवस्थायामुपोषलकम् । यत्तु विंशतिवत्सरम्लेच्छसंस- र्गानन्तरं चान्द्रायगव्यं प्रायश्चित्तमुक्तम्, तत्तु 'म्लेच्छः सहोपित' इत्युपक्रमात् केवलसहवासपरम् । यत्तु स्त्रीणां विषये देवलेन गों- स्पत्त्यनन्तरमपि मापश्चित्तेन व्यवहार्यत्वभुक्तम्, यत्तु बलादासी- कृतनारीरेव उपकम्प हेमाद्युतमार्कण्डेयवचने गर्भ स्त्रीणां परि- त्यागस्यैवोक्तत्वात् वैकल्पिकम् । विकल्पे च बलात्कारादिदृष्टस्त्री- संग्रहो विधिनोदितः' इति कलिवयंप्रकरणे पाठात् देवलोक्ता गर्भोत्पत्त्यनन्तरमपि स्त्रीणां व्यवहार्यता कलिभिन्नविषय एव इति सिद्धान्तः-इति शास्त्री हाथीभाई हरिशकरात्मजः। महामहोपाध्यायः । श्रीदुर्गानरणसांख्यवेदान्ततीर्थः । महमहोपाध्यायः । मैथिल मार्कण्डेय मिश्रः। महरमानाथ देवर्षिः शुद्धाद्वैतभूपणः । नागेशशास्त्री पारवाड़, तर्कविद्वान्, विद्यालङ्कारश्च । धर्माचार्यास्तु सर्वेऽपि काशीबाह्मणमहासम्मेलन उपस्थिता एवं निश्चिन्यन्ति- "चलाद् दासीकृतस्य म्लेच्छादिसंगै त्रिवर्षपर्यन्तं मन्वायुक्तव्यवस्थाऽविरोधेन प्रापश्चित्तेन शुद्धिः सर्वनियन्धकाराविरुद्वा । कामतो म्लेच्छस्त्रीगमने सकृत् कृतेऽपि पातित्यम् , एकामत्रभोजनरूपगुस्त- रसंसर्गे कामतश्चतुर्विशतिवाराभ्यासेऽपि पाति- त्यमेव । एकपड्क्त्युपविष्टभोजनादो तु कामतः कृते संवत्सरेग पतति" इति ।

·योपायनधर्मसू दाक्षिणात्यानां स घमे इत्यापस्तम्यवचनेन ध्यक- धर्मप्रदीपः विवाहप्रकाशः विवाहो नाम भार्यात्वप्रयोजको परण-सप्तपदी-पाणि- ग्रहणादि संस्कारकलापः । भार्यात्वं तु-रति-पुत्रधर्मात्मकत्रिविध. दृष्टादृष्टजनक आश्रमसंपत्या तभावप्रयुक्तदोपाभावजनकतादृश- संस्कारजन्यधर्मविशेषः । तत्राश्रमाभावप्रयुक्तदोपाभावप्रयोजक संस्कारो हि यस्याः कस्या अपि विवाहेन न भवितुमर्हति, किन्त्व- प्रतिषिद्धायाः कन्याया विवाहेनैव । तत्रापि निषेधस्य प्रसज्य- प्रतिपेपरूपत्वम् , पर्युदासत्वमिति केधा दर्शनात् प्रसज्यप्रतिपंधत्वे विवाहासिद्धिः, पर्युदासत्वे तु न विवाहासिद्धिः; यत:- "प्रतिपिद्वाभ्यनुज्ञानं विकल्पेनैव दृष्यते। पर्युदस्ताभ्यनुज्ञानं तस्मादिष्टं व्यवस्थया।" इति पयुदस्ताया अप्पभ्यनुज्ञानेन गौणवियाहसिद्धिरनुम- न्यते । तत्र प्रसज्यप्रतिषेधत्वं प्रायश्चित्तादिविधिनोन्नेपमिति- सवर्णासु सपिण्डा-सगोत्रयोविवाह एव प्रसज्यप्रतिपेषः । यतो "मातुलस्य सुतामूद्वा मातृगोनां तथैव । समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ।" इति त्यागपूर्वकं समानप्रवराया विवाहो निषिध्यते । मातुलकन्पाविपयेऽप्ययमेव न्याय इति सोऽपि विवाहो निन्द्य एवेति गौडा मन्यन्ते। दाक्षिणात्यास्तु-मातुलकन्यापरि- णयस्य स्मृत्यन्तरसिद्धत्यात तत्र विकल्प एव ; समानप्रवरायास्तु न कुत्रापि विधिरिति न तस्या विवाहासिद्धिरिति मन्यन्ते । सति वैयं व्यवस्थितविकल्प एवात्र स्वीकर्तव्य इत्यभिमत्यैव ·धर्मनदीपः [विधवाविवाहोऽद्विभानाम् स्थाप्यते । गोडेपु हि न केऽप्यापस्तम्बसूत्रानुसारिणो वर्तन्ते, इति तत्सूत्रानुसारिमात्रविपयिणी योधायनाचार्याणां सा व्यवस्था, नान्यसुत्रानुसारिणामिति युक्तमेव । ये हि दाक्षिणात्येषु आश्वलायनादिसूत्रानुसारिणोऽपि घर्तन्ते, तेषामपि परस्परं विवाहसम्पन्धस्य विद्यमानत्वात् समयाचारत्वेन मातुलकन्यापरिण- योऽन्युपगत एव । यत्तु-"मिथ्येतदिति गौतमः" इति योधायनाचार्यरपि गौतममतेन देशविशेपाचाराणामेतेपामसाधुत्वं व्यवस्थाप्यते, ताव- तापि विकल्प एव मन्यते । यतो योपायनाचार्या मात्र स्वीयं मत- मेकतरपक्षानुसारितया व्यवस्थापपन्ति । तथाच मातुलकन्याया- स्सपिण्डासगोत्रासाम्यं न संभवदुक्तिकम् । उत्कलानां सगोत्रा- विवाहोऽपि यो वर्तते, तत्र मुलं तु भग्यमेव । एतेन--अन्यपूर्विकापि-ध्याख्याता; तस्या अपि विवा- हेन लध्वान्चलायनादिस्मृतिषु विशिष्य ब्राह्मणानां पातित्याभि- धानात् । अनानुसन्धैयानि वचनानि- ब्रह्मपुराणम्-परपूर्वा यस्य गेहे भार्या स्यात् तत्र नित्यशः । आशौचं सर्वकार्येषु देहे भवति नित्यशः ॥ दानं प्रतिग्रहः स्नानं सर्वं तस्य पृथा भवेत् ।" इति। अत्र दानप्रतिग्रहयोरुभयोरुपादानाद् ब्राह्मणविषयमेवेदं वचन मिति विज्ञायते। आश्वलापन:-अज्ञातस्तु दिजो यस्तु विधवामुव्हेद्य दि। परित्पश्य च तां चैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् । मनु:-अयं दिहिं विद्भिः परधर्मो विगर्हितः । मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्य प्रशासति । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ॥

·२३३ इति मन्त्रलिङ्गे तु न विधवाविवाहसाधके । तत्र प्रथममन्त्रे दिधिपोः पाणिग्रामस्य एतत् जनित्वमित्येतेपा पदानां सार्थक्य हि विधवापा जन्मान्तर उक्तन पत्यैव सपतित्वमित्येतत्सिद्दान्त एव विधवाविवाहप्रमाणपरीक्षा] विवाहप्रकाशः वृद्धमनुः-शुदाणामेव धर्मोऽयं पत्यो प्रेतेऽन्यसंशयः । लोमान्सूदैरविद्वद्भिः क्षत्रियैरपि चर्यते ॥ वायुप्रोक्ता तथा गायां पठन्त्यन मनीषिणः । विप्राणां न नियोगोऽस्ति प्रेते पत्यौ न घेदनम् ।। अकार्यमेतद्विप्राणां विधवा यन्नियुज्यते। उद्यते या मृते पत्यौ देवरेण विशेषतः ॥” इति । यत्तु कलिवयंप्रकरणे "अढायाः पुनरुद्धाहः" इति पुनरुदाहो निवर्तितः, सतु शूद्राद्यधिकारिक एवं प्रसक्तः, नान्याधिकारिका, अन्येषु तस्य पूर्वोक्तवचनै निधेनाप्रसक्तत्वात्। विवाहो हि त्रैव. णिकानामेव धर्मार्थोऽपि, अन्येषां तु केवलं रतिपुत्रयोरेव कृते, इति युगान्तरे केवलरतिपुत्रार्थतया प्रसक्तस्यैव विधवाविवाहस्य कलौ निषेध इति युक्तमुक्तम्-"अनन्यपूर्विकां कान्तामि"त्यत्रानन्यपूर्वि. कामिति । तथाचापमपि प्रसज्यप्रतिषेध एव । विधवाविवाहसाघ- कपाधकप्रमाणमात्रमत्र प्रियपाठकानां संगृह्योपहियते। तत्र तत्साधकतामहन्ति वचनानि प्रथममधो निर्दिश्यन्ते- (१) “उदीर्घ नार्यभिजीवलोकमितासमेतमुपशेष पहि। हस्तनाभस्य दिधिपोस्तवैतत् पत्युर्जनित्यभिसंपभूव ॥" (२) "कुहस्त्रिद्दोपा कुह वस्तोरश्विना कुहाभिपित्वं करता फुहोपितुः । को वा शयुवा विधवेव देवरं मर्यं न योपा घृणुते सघस्थ आ॥" - संभवति, मान्यथा। नहि अन्न दिधिषुपदेन विषयापतिनिघण्टु- सिद्धो विवक्षितुं शक्यते ; यतः चिताशयनादुत्थानात्पूर्व न तस्याः पुनर्षिवाहेच्छोरित्येव दिघिपोरि- पतिः कोऽपि सम्भवति । ततश्च ·२३२ धर्मप्रदीपः 1 विधवाविवाहोऽद्विभानाम् स्थाप्यते । गोडेपु हि न केऽप्यापस्तम्पसूत्रानुसारिणो वर्तन्ते, इति तत्सूत्रानुसारिमाप्रविषयिणी योधायनाचार्याणां सा व्यवस्था, मान्यसूत्रानुसारिणामिति युक्तमेव । ये हि दाक्षिणात्येषु आश्वलायनादिसूत्रानुसारिणोऽपि धर्तन्ते, तेषामपि परस्परं विवाहसम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् समयाचारत्वेन मातुलकन्यापरिण- योऽभ्युपगत एव । यत्तु-"मिथ्येतदिति गौतमः" इति बोधायनाचारपि गौतममतेन देशविशेपाचाराणामेतेपामसाधुत्वं व्यवस्थाप्यते, ताय. तापि विकल्प एव मन्यते । यतो योषायनाचार्या नात्र स्वीपं मत- मेकतरपक्षानुसारितया व्यवस्थापयन्ति । तथाच मातुलकन्याया. स्सपिण्डासगोत्रासाम्यं न संभवदुक्तिकम् । उत्कलानां सगोत्रा- वियाहोऽपि यो वर्तते, तत्र मूलं तु मृग्यमेव । एतेन-अन्यपूर्विकापि-व्यापाता; तस्या अपि विवा- हेन लध्वाश्वलायनादिस्मृतिपु विशिष्य ब्राह्मणानां पातियाभि- घानात् । अनानुसन्धेयानि वचनानि- ब्रहमपुराणम्--परपूर्वा यस्य गेहे भार्या स्यात् तन नित्यशः । आशौचं सर्वकार्येषु देहे भवति नित्यशः ॥ दानं प्रतिग्रहः स्नानं सर्व तस्प पृथा भवेत् ।" इति । अत्र दानप्रतिग्रहयोरुभयोरुपादानाद् ब्रामणविषयमेवेदं ववनमिति विज्ञायते। आश्वलायन:-अज्ञातस्तु दिजो यस्तु विधवामुदहेयदि । परित्यज्य च तां चैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् । मनु:-अयं दिजेहिं विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्दितः। मनुष्याणामपि प्रोक्तो ने राज्य प्रशासति । न विवाहविधायुक्तं विधवावेदनं पुनः ।।

·२३३ विषयाविवाहप्रमाणपरीक्षा विवाहप्रकाश वृद्धमनुः-शुदाणामेव धोऽयं पत्यो प्रेतेऽन्यसंशयः । लोमान्सूदैरविदाशिः क्षनिपैरपि चर्यते ।। वायुमोक्ता तथा गायां पठन्त्यत्र मनीषिणः । चिमाणां न नियोगोऽस्ति प्रेते पत्यो न घेदनम् ॥ अकार्यमेतदिप्राणां विधवा यनियुज्यते । उद्यते या मूते पत्यो ऐवरेण विशेषतः ॥" इति । यत्तु कलिवर्षीप्रकरणे "ऊठायाः पुनरुवाहः" इति पुनरुवाहो निवर्तितः, सतु शुद्रायधिकारिक एवं प्रसक्तो, नान्याधिकारिका, अन्येषु तस्य पूर्वोक्तवचनैनिधेनाप्रसक्तत्वात। विवाहो हि त्रैव- णिकानामेव धर्मार्थोऽपि, अन्येषां तु केवलं रतिपुत्रपोरेव कृते, इति युगान्तरे फेवलरतिपुत्रार्थतथा प्रसक्तस्यैव विधवाविवाहस्य फलो निपेघ इति युक्तमुक्तम्-"अनन्यपूर्विकां कान्तामि"त्पन्नानन्यपूर्वि. फामिति । तथाचापमपि प्रसज्यप्रतिषेध एप। विधवाविवाहसाथ- कपाधापमाणमाप्रमत्र प्रियपाठकानां संगृह्योपहियते । तत्र तत्साधतामहन्ति पचनानि प्रयममयो निर्दिश्यन्ते- (१) "उदी नार्यभिजीवलोकमितासमेतमुपशेप एहि। हस्तमाभस्य दिधिपोस्तवैतत् पत्युजनित्वमिसंयभूव ॥" (२) "कुहस्तिदोपा फुड पस्तोरश्चिना फुहाभिपित्वं फरतः फहापितुः । को वा शयुना विधयेय देवरं मर्प न योपा घृणुने सरस्थ आ॥" इति मन्त्रलिहे तु न विषयाविराहसायके । तत्र प्रथममन्त्रे दिधिपोः पाणिग्रामस्य एतत् जनित्यमित्येतेषां पदानां सार्थपपं हि पिरयापा जन्मान्तर उक्तन पत्यैव सपतित्वमित्येतत्सिद्धान्त एय संभयति, नान्यथा । नदि अन दिधिपुपदेन विषयापतिनिघण्टु- सिदो विवक्षितुं शक्यते ; यतः चिताशयनात्यानापूर्व न तस्याः पनिः कोऽपि सम्भवति । सनय पुनर्निराहेच्छोरित्येय दिपिपोरि- ·२३४ - पर्मप्रदीप: विवाविवाहनिषेपः त्यस्य विवरणं योग्यम् । तत्र चैतजन्मसंवध्येव पुनर्विवाहेच्छुर- परः किमत्र विवक्षितः, उत जन्मान्तरसंबन्धी तादृशोऽयमेवेति विचारे त्वस्माकमिदमेव प्रतिभाति-यत् प्रथमपक्षे पाणिग्राभस्ये- तिपदवैयर्यमापततीति द्वितीय एप पक्षोऽवाभिमत इति । यदि तु अवश्यं मन्त्रस्य मुख्यार्थ एव ग्रहीतव्यः, न तु गौणार्थ इत्याग्रहः, एवमपीदमेव स्वीकर्तव्यमुक्तमन्त्रवर्णस्वारस्येन- पत् विधवापतिरेवापरो विधवायाः पतिर्भवितुमर्ह ति, न तु शुद्धो. ऽन्यः पतिरिति । तथाच "पोनर्भवेन भर्ना सा पुनः संस्कारमहति" इति विघचापतेः पौनर्मवत्वप्रदिपादनमपि घ्याख्यातम् । सर्वथा तूक्तमन्त्रवर्णानुसारेणापीदमेवावगन्यते यत् विश्वाविवाहोऽयं नित्यधर्मध्वेकतम इति । अत एव-- अज्ञातस्तु दिजो यस्तु विधवामुद्देधदि । परित्यज्य च तां चैव प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।। इत्याश्वलायमवचनम् -- "पस्मै दद्यात् पिता त्वेना भ्राता वाऽनुमते पितुः । तं शुभ्रूपेत जीवन्तं संस्पितं च न सह येत् ।। फामन्तु क्षपयेद्देदं पुष्पमूलफलैः रामः। न तु नामापि गृह्णीयात् पत्यो प्रेते परस्य तु ।। न दितीपश्च साध्वीनां क्वचिनोपदिश्यते । न विवाहविधायुक्तं विषयावेदनं पुनः ।। सकृदंशो निपनति सकृत् कन्या प्रदीपते । सदार दानीति प्रोण्येतानि सात सकृत् ।। प्रापचय परंगापि प्रविशेदा हुताशनम् । पाणिपदणिका मन्त्राः कन्यास्वेय मतिष्टिताः ।। नारन्यासु फ्वचिन्नृणां लुप्तधर्मक्रिया दिसाः । पाणिग्रहणमन्त्रास्तु निपलं दाररक्षणम्" ।।

·-
नष्टे मृते इति वाक्यपरीक्षा] विवाहप्रकाश
इति मनुफचनानि
"मृते जीवति वा पत्यो या नान्यमुपगच्छति ।
सेह कीर्तिमवाप्नोति मोदते चोमया सह ॥"
इति याज्ञवल्क्यचचनम् -
"मृतं भर्तारमादाय ब्राह्मणी घहिमाविशेत् ।
नविशेच्वेत्त्यक्तकेशा तपसा शोपयेदपुः ॥"
इति व्यासवचनम् -
"मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वा"
मृते भर्तरि या साध्वी ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता।
स्वर्ग गच्छत्यपुत्रापि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥"
इति विष्णुवचने,-
"एक एच पतिर्नार्या यावज्जीयं परायणम् ।
मृते जीवति या तस्मिन् नापरं प्राप्नुयादरम् ॥
अधिगम्य परं नारी पतिष्यति न संशयः॥"
(महाभारते आदिपर्वणि १०८ अध्याये ) इति वचनं च ।
"नष्टे मृते प्रबजिते फ्लीवे च पतिते पतौ । पञ्चस्वापत्सु
नारीणां पतिरन्यो विधीयते" इति वचनं तु न विधवाविवाहस्या-
नुगुणम् । तथाहि-
"नष्टे मृते प्रबजिते" इति वचनं परिवेदनप्रकरणे पराश.
राचार्यैरुपनिषद्धम् । इयमन प्रकरणशुद्धिः क्रियते । तद्यथा--
"परिवित्तिः परिवेत्ता व पया च परिविद्यते ।
सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः ॥
दो कृच्छो परिवित्तेस्तु कन्यायाः कृच्छ्रमेव च ।
कृच्छातिकृच्छ्रे दातुस्तु होता चान्द्रायणं चरेत् ॥
फुजवामनपण्डेषु गद्गदेषु जडेषु च ।
जात्यन्धे पधिरे मूके न दोपः परिविन्दतः ।
-

·२३६ धर्मप्रदीपः निप्टे मृते इति वाम्यपरीक्षा पितृव्यपुत्रः सापत्नः परनारीसुतस्तथा । दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ।। ज्येष्ठो नाता यदा तिष्ठेदाघानं नैव कारयेत् । अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शड्खस्य वचनं तथा । नष्टे मृते प्रबजिते क्लीवे च पतिते पतौ। पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते।" इति । अत्र यदि 'परिविन्दानः कृच्छातिकृच्छ चरति, तस्मै दत्त्वा पुनर्विशेत ताञ्चैवोपयच्छतेति' वसिष्ठवचनोक्तरीत्या तस्मै ज्येष्ठाय तामूढां कन्यां निवेद्य तदनुज्ञातः पुनस्तामेवोदहेत्परिवेत्तुरेव विवाहः पुनः परिविद्यमानया साकं यः शास्त्रसम्मतः, तस्मिन् परिवेत्तृरूपस्य पत्युः पुनर्विवाहात्पूर्वः नष्टत्व-मृतत्यादौ पत्पन्तरवि- पानमिति विवक्ष्यते, तहिं- "यस्था म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः॥" इति मनुवचनानुसारेण वाग्दत्ताया अपि तस्याः परिवित्तिरूपेण देवरेण विवाहस्यैव युगान्तरसिद्धस्प निपेधेन यः कश्चिदन्यो विधीयते पतिरित्यर्थो भवति । अन परिवित्तिविवाहोऽपि पुन- विवाहे वाग्दानानन्तरकालिकत्वाभिप्राय एवेति न दोषः । तत्र च युगान्तरे पुनर्विवाहोऽसौ वाग्दानानन्तरं देवरमात्राधिकारिका, न त्वन्याधिकारिकः । कलौ तु "देवराच सुतोत्पत्तिरि"ति देवराधि- फारिलोक्तपुनर्विवाहस्प निषेधात् अन्याधिकारिकत्वमुपपद्यत एव । एपच "देवराच सुतोत्पत्तिरिति कलिवयंप्रकरणगतवाक्यस्येयं पराशरस्मृतिरेव मूलमित्यपि सिदं भवति । अपनाशयो निर्णयसिन्धुव्याख्यायां कृष्णम्मदृयामपि व्यक्तः । तत्र घेवमुक्तम्- "देवराच सुतोत्पत्तिरि"नि च धाग्दा. नोत्तरं मृते पत्यो देवरपरम् ।

·भष्ट मृते इत्यत्र कृष्णम्मट्टी] विवाहप्रकाश “यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः । तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥" अनेन विधानेनघृताभ्यगादिवन्नियोगविधानेन ; यथाविध्यभिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् । मिथो भजेताप्रसवात् सकृत्सकृढतावृतौ ।। इति मनुना, अपुत्रां गुर्वनुज्ञातो देवरः पुत्रकाम्यया । सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात् ।। इति याज्ञवल्क्येन च तदनुज्ञानात्, न तु विवाहानन्तरं विधयायाम् । “नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः" इति मनुना विवाहानन्तरविधवानियोजननिषेधात् । नचैवं भारते कथं सत्यवत्या फनिष्ठभ्रातृजायायां विधिवायां व्यासौ नियुक्त इति वाच्यम् ; तत्र धनेनोपतोष्य कश्चन ब्राह्मणो नियोज्य इति भीष्मानुज्ञया सत्यपत्यास्तथाकरणेन निषेधगतान्यपदस्य प्राल- तरान्यपरत्वात् । अन्यथा ब्रह्मक्षत्रियदेवक्षत्रियभेदो म स्पात् । महाप्रभावतया दोपकल्पनाविरहेणान्यपदस्य यथाश्रुतार्थकत्यादा। देवराच्चेति चकारादनुज्ञातसपिण्डसगोत्रयोरपि परिग्रहः । ननु पराशरेण कलावनुष्ठेयान धर्मान् वक्ष्यामीति प्रतिज्ञाय "नष्टे मृते" इति वचनात् वाग्दत्तायाः कलो पत्यन्तरमस्तीति कथं पाग्दत्तापहारः कलिवर्य इति चेत् , वाग्दानानन्तरं तन्मरणे परा- शरयनरत्तस्या सन्तरेण विशहः कार्यः । कन्यायां शुल्कदत्तायां नियेत यदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्पते ॥ इत्युक्तवाक्ये फन्याया अननुमतो पुरुपान्तरदानलामात्। इयांस्तु विशेषः यत् युगान्तरे कन्यानुमतो देवराय दात- व्या, फलो तु कन्यानुमनायपि देवराय सा न देया ; नियोगसा.

·२२८ घमंप्रदीपः [युगान्तराविषय इतिपाठः म्यात् , "देवराच सुतोत्पत्तिरि"ति सामान्यतो निषेधात्-इति । तथाच परिवेदनायक्रमप्राप्त विवाद्दे पूर्वतनस्य वरस्प नाशादौ परिवित्तेर्विवाह निपेयपरमेवेदं प्रकरणमिति प्रकरणशुद्धिरपि सम्य- गेव वर्तते । माधवाचार्याणामप्यपमेवाशयः । इमानि हि तदीया- न्येतच्छ्लोकप्रकरणगतानि वाक्यानि।तद्यथा-"परिदेवनपर्यापान- योरिव स्त्रीणां पुनरुद्धाहस्यापि प्रसङ्गात् रूचिदभ्यनुज्ञा दर्शयति- "नष्टे मृत" इति । मयश्च पुनरुद्धाहो युगान्तराविषयः । तथाचादि- पुराणम्-ऊहायाः पुनरुद्धाहं ज्येष्ठांशं गोवघं तथा। कलो पन न कुर्वोतमात्र कमण्डलुम् ।" इति ।। अत्रोऽद्धाशब्देन विधिवदूदा प्राया। अन्यत्रेव पुनरुदाहस्यात्राप्यङ्गीकृतत्वात्-इति । अयम्भाव:-परिवेदनं पर्यापानश्च पुंसां प्रायश्चित्तपूर्वक यथाऽभ्यनुज्ञातम् , एवं स्त्रीणां पुनरुद्धाहोऽपि परिवेदनाङ्गभूतः फचिवस्थायां देवरं विहायान्यकर्तृकोऽपि भवतीत्यवतरणिकया विवक्षितम् । तथाच देवरान्यकर्तृकोऽयं विवाहो न युगान्तरे ; देवरकर्तृकास्पैच विवादस्प मन्वादिना विधानात् । यवन मुद्रितपुस्तकेषु 'अयश्च पुनव्याहो युगान्तरवि- पयः, इतिपाठो दृश्यते, तत्रान विधीयमानस्य देवरान्य. कर्तृकस्प पुनर्विवाहस्य युगान्तरविषयत्वाभावायुगान्तराविषय इत्येव योजनीयम् । "तथा सति हि कलावनुष्ठेयान् धर्मान वक्ष्यामी"ति पराशरपतिज्ञाप्यनुल्लसित्ता माधवाचार्यर्भवति । यथाचान फलि- निषिद्धस्यैव युगान्तरधर्मस्य पुनर्विवाहस्य पराशरण प्रतिपादनं + सम्भवति, तथा चतुर्विंशतिमतसंग्रहे व्यक्तम् । तथा- पास्य पुनर्विवाहस्य युगान्तरविपयत्वप्रतिपादनं न माघवाचार्यसम्म- तम् । माधवाचार्या अपिहि "नष्टे मृते" इति इलोकस्य परिवेदनाद्य- क्रममाप्ते विवाहे देवरान्यकर्तृकत्वपोषकत्वमेवाभिमपन्ति। तदुक्तम् ·२३६ विधवाविवाहे कृष्णम्भट्टी] विवाहप्रकाशः प्रायश्चित्ताध्यायस्योपसंदारावसरे 'नष्टे मृते इति पुनर्विवा- हविधिः परिवेदनाद्यक्रममाप्तविवाहविषयत्वेनान्यथासिद्धः' इति । तथाचोकोपसंहारवाक्यानुसारेण परिवेदनाचक्रमप्राप्त विवाह एव पद्यन विवक्ष्यते, तर्हि तदङ्गभूतपुनर्विवाहोऽन्यकर्तृकः कथं युगान्त- रविपय इति भवेत् । न हि युगान्तरेऽपि कन्यानुमती देवरान्यकर्तृ- कविवाहो चैधः, न वा ऊढायाः पुनरुदाहमित्यादिपुराणं देवरान्य. कर्तृकविवाहपरमेव । अत एव हि "देवराच सुतोत्पत्तिरि"ति वचनान्तरैकवाक्यता भवति । ननु कथं म देवरान्यकर्तृकविवाहोऽपि युगान्तर- विपय इत्यत आह-तथाचेति (माधवीये)। तथाचोक्तादि- पुराणे देवरकर्तृकपुनर्विवाहस्यैव कलौ निषेधात् युगान्तरविषय- त्यम् , नान्यकर्तृकस्येति न दोपः । यद्यपि- प्रतिग्रह्य तु यः कन्यां नरो देशान्तरं व्रजेत् । श्रीन फातून समतिक्राम्य कन्याऽन्यं वरयेदरम् ॥ प्रदाय शुल्क कन्याया गच्छेद्यः स्त्रीधनं तथा। धार्या सा वर्षमेकन्तु देयान्यस्नै विधानतः ॥ नारदः ॥ स तु यचन्यजातीय पतितः क्लीय एव वा॥ विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयोऽपि वा ॥ उदापि देया सान्यस्मै सहाभरणभूपिता ॥ कात्यायन:) इत्यादिवचनैर्वाग्दत्ताया युगान्तरेऽप्यन्यकर्तृको विवाहो विहितो वर्तते; तथापि नेमानि वचनानि कन्यापा देवरकर्तृक- विवाहानुमतावपि अन्यकर्तृकयिवाहयोधकानि, किन्तु तदननुमता. वेव तत्पराणि। अत एव- "कन्यायां शुल्कदत्तापां प्रियेत पदि शुल्कदः । देवराय प्रदातव्या यदि कन्याऽनुमन्यते ॥” इति- फन्पानुमत्यां देवरायैव देयत्यव्यवस्थापनमुपपद्यते। तथाच ·२४० धर्मनदीप. [नष्टे मृत इत्यत्र विद्वमन्नोहरा कन्यानुमतावपि देवरकर्तृकत्वनिषेधार्थमिदं वचन मित्येव युक्त- मिति तदानीमन्यकर्तृ कविवाहस्य युगान्तरेऽन्यमासत्वात् 'अयं च पुनस्याहो युगान्तरविपया, इति पाठोऽसङ्गत एव; अन्यथोढाया पुनरुदाहः कलौ निषिद्ध एव परागरेण व्यवस्थापितः स्यादिति सर्वसम्मतकलिधर्मनिरूपणं न पराशराचार्यैः कृतं स्यादिति प्रति- ज्ञाविरोघ आपयेत । यथाच "कलो पाराशराः स्मृताः", इति वच- नस्य व्रतविशेषमात्रविषयत्वम्, तथा माघयावारुपक्रम एव व्यव- स्थापितम्, इति स्मृत्यन्तरादिपुराणादिनासपुनर्विवाहाधर्मत्वं न पराशरस्मृत्या याययितुं शक्यम् । तथाच कन्यानुमतावपि अन्य- स्मा एव कन्यापरिवेदनेऽन्यत्र वा दान भवतीत्येवमाशया एवं माधवाचार्याः । एवं सति हि पतिरन्यो न विद्यते इति पाठान्तर• मप्युपपन्न भवति । अत्र बन्यपदेन देवर एवेति विवक्षितमिति नार्थभेदः । तथाघायं पुनस्याह इत्यनेनात्र पक्षे निषिध्यमानपुन- विवाह इत्यर्थः । कुत्र निपेघ इति शशायां च 'तथाचे'ति अन्य इत्यादि सर्वमुपपन्नम्। अनोडापदेन च सप्तपदीपूर्वतनसंस्कारसंस्कृ. ताया विवक्षणमित्यङ्गीकारेऽपि न क्षतिः; तस्या अपि देवरमानो. देश्यकदेयतानिपेघेनोक्तवाक्यपोजनसम्भवात् । तथाच माधया- चार्याणामपि कृष्णम्भद्दीसमाहतपक्ष एव तात्पर्यमित्येय गम्यते । एवं सति हि नन्दपण्डितानां विद्धन्मनोहरापि पराशरस्मृतिव्या- ख्याविरुद्वा भवति । एलान्यत्र तदीयानि वाक्यानि सर्वेषाम्पुरत उपस्थाप्यन्ते । तद्यथा-लवस्तु परिवेदने कन्याया ज्येष्ठसमर्प- णानन्तरं पुनस्तेनैव विवाहः, वाग्दानानन्तरमनिष्पन्ने विवाहे तु पावैगुण्ये ज्ञाते कथमित्यत आद- "नष्ट मृते प्रत्रजिते क्लीवे च पतिते पतो। पत्रखापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ।" इति ।। वाग्दानानन्तरं पाणिग्रहात् माक् पती उत्पत्स्यमानपतित्वे ·२४१ नष्टे मृतेत्यन विद्वन्मनोहरा विवाहप्रकाशः पूर्वस्मिन् वरे नष्टे नारीणां कन्यानामन्यः पतिविधीयते । नन्वस्तु वाग्दत्तायां नष्टे पत्यो पत्यन्तरविधानम् ; मृते तु तन्नोपपद्यते । 'यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः। तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः' इति मानवे देवरेण तदुदहनस्मरणात् । नचै- तावतापि समीहितसिद्धिा, देवरान सुतोत्पत्तिरिति कलौ तन्निपे- पात् । न च निषेधस्य विवाहानन्तरविधवाविपयत्वमस्तु । तस्य- "नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या दिजातिभिः-इत्यनेन मनुनैव पूर्व साधारणतया निपिद्धत्वेन कलौ विशिष्य तनिषेधानुप- पत्तेः । तस्मादान्दानानन्तरं मृते पत्यो पत्यन्तरषिधानमनुपपन्नमिति चेत्सत्यम् , तादृशविवाहस्य वाचनिकत्वेन देवरस्य पतित्वानुपपत्ते- विशेपनिषेधाच । इति। एतैरपि वाक्यैः स्पष्टमिदमेवावगम्यते यदाग्दानानन्तरं देवरकर्तृकविवाह निषेध एवोक्तवाक्यस्प तात्पर्य- मिति । अयमत्र निष्कर्षः-युगान्तरे वाग्दानानन्तरं देवरकर्तृक- त्वमन्पकर्तृकत्यञ्च । तत्र च फन्यानुमत्पननुमती निमित्ते । फलौ त्यन्यमात्रकर्तृकमिति । पराशरस्मृतिरियं न कथमपि विवाहान- न्तरविधयाविषया। गत्यन्तराभावे खलु तथा वक्तव्यम् । पूर्वोक्त- रीत्या गत्यन्तरे च सति किमर्थं तत्कल्पनम् । यदा तु मृते इत्यस्य विद्धन्मनोहरोक्तरीत्या दीर्घामये इत्यर्थो विवक्ष्यते, तदा तु न कापि हानिः; अन्यथा मरणानन्तरमिय देशान्तरगमानानन्तरमपि पत्यन्त- रविधानापत्तिरिति दीर्घामयानां पतीनां जीवनकाल एव पुनर्विवा. हकल्पनापत्तिः, नचेष्टापत्तिः । पत्युर्दीर्घामयत्व इच दासत्वेऽपि- विकर्मस्थः सगोनो वा दासो दीर्घामपोऽपि था। हापि देया सान्यस्मै सहाभरणभूपिता ॥ इति पुनर्दानविधानात् सर्वेपामपीदानीन्तनीनां पायेण दास- स्वात् सर्वासामपि पुनर्विवाह आपत। अन्न पावश्यं ग्रहीतव्या; अन्यथा हि पुनर्दानविधिरत्यन्तमेवासातः द्वापदेन वाग्दत्तै- ·२४२ धर्म प्रदीपः [नप्टेमृतेइतिवाक्यसमीक्षा स्यात् । किन नष्टे मृते इति वाक्यस्य विवाहानन्तरपतिनाशादि. विषयत्वे “धार्या सा वर्षमेकन्तु देयाऽन्यस्मै विधानतः" इति केन- चन निमित्तेन देशान्तरं गत्वा स्ववृत्तान्तो यैर्वत्सरं याक्न निवे. दितस्तदीया भार्याः सर्वा अप्यन्यस्मै देया इति विवक्षणीयम् । तथाच पत्युः प्रोपितस्याविदितवृत्तान्तस्य द्वादशवर्षपर्यन्तं प्रतीक्षणं संस्कारादिकरणार्थ कर्तव्यमित्यादिसिद्धान्ता व्याकुप्येरन् । तथाच मष्टे मृते इति वाक्यं न कथमपि पुनर्विवाहस्य विधवानामूढानां प्रोपितभर्तृकाणां वा साधकम् । एवं व्याख्यानेन हि उत्तरइलोक- पोरपि समन्वयोऽतिस्वरसो भवति । ताविमावुत्तरदलोको- "मृते भर्तरि या नारी ब्रह्मचर्यव्रते स्थिता । सा मृता लभते स्वर्ग यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ तित्र: कोटयोऽर्धकोटो च यानि लोमानि मानुषे । तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं याऽनुगच्छति ॥" इति । अन इलोकद्वये एव मृतभर्तृकाया ब्रह्मचर्यानुगमना- भ्यामेव फलविशेषाम्नानम्, न तु पूर्वस्मिद् श्लोके पत्यन्तरविधानेन फलविशेषोऽपि । तथाच मृतभर्तृकापाः कर्तव्यदयमेव फलर- घनतात्पर्येणावगम्यते, न तु कर्तघ्पनयमपि, पूर्वत्र फलाश्रवणात् । अन्यथा देशान्तरगमनेऽपि मृतत्व इव ब्रह्मचर्यवतं न स्यात्, इति प्रोपितभर्तृकाया अब्रह्मचर्यमपि न दोपाय स्यात् । अस्मन्मते तु वाग्दत्ताया ब्रह्मचर्यव्रतभङ्गस्यैवापौढाया असम्भवान्न कोऽपि दोपः। पथा चर्तुमतीविवाहो न शास्त्रीयः तथाऽवसरान्तरे निरू- पयिष्यामः । यदि त्वन मृत भतरीति नष्टत्वादीनामुपलक्षणमिति मन्यते, तर्हि तु मृते भर्तरीति व्यर्थमापयेत । प्रकरणेनैव लाभात् । तथाच पूर्ववाक्यस्य नष्टत्वादिनिमित्तकपत्यन्तर विधानपरत्वमुत्तर- वाक्यदयस्प मृतभर्तृकत्वानिमित्तकसफलवनचर्यादिविधिपरत्वमि. त्यहीकर्तव्यमिति पूर्वत्र पतिशब्दस्योत्तरत्र भर्तृशब्दस्येति शब्द.

·- विधवाविवाहोपसंहारः] নিমস্কায়া, प्रयोगसार्थक्यार्थमपि वाग्दानानन्तरं पतिविषयत्वं पूर्षवाक्यस्योत्त- रन मुख्यपतिविषयकत्वमित्येवोरीकृते संभवति । अन जीवान- न्दविद्यासागरमहोदयः श्लोकत्रयेण कर्तव्यत्रयं पोधित मिति विवाहान्तरविधवाया विवाहोऽपि पराशरस्मृतिसम्मत इति यद् व्यवस्थापितम्, तदिदं स्मृत्यक्षराननुगुणमिति मन्तव्यम् । इदमेवा- भिप्रेत्य विद्वन्मनोहरायाम्नन्वस्तु वाग्दानानन्तरं विवाहात् माक् पूर्वपतिनाशे पत्यन्तरविधानम् , विवाहानन्तरं तु तन्नाशे कथं कार्य- मित्यत आह-मृते इति-इत्युक्तश्लोकावतरणं कृतम् । यत्तु माधवीये-पुनरुयाहमकृत्वा ब्रह्मचर्यव्रतानुष्टानात् श्रेयोतिशयं दर्श- यति मृते भर्तरि-इति, मृतग्रहणं नष्टादीनामुपलक्षणमिति पर्णितम् । तस्य विवाहानन्तरं पत्युर्देशान्तरगमनाभिप्रायत्यमेव युक्तम्, अन्यथा भर्तरीतिपदान्तरप्रयोगवैयात् । एतेन-अन्य- प्रेय पुनरुवाहस्यात्राप्यङ्गीकृतत्वादिति पूर्वतनश्लोकोपसंहारोऽपि व्याख्यातः; तस्यापि वाग्दानोत्तरविवाहपरत्वात् । न येकोऽपि निपन्धकारः प्राचीनो विवाहानन्तरं विधवायाः पुनस्याहं साघ- पति, प्रत्युत सर्व एव मन्वादिव्याख्यानेषु तत्तस्मृतिषु च बलुशो निन्दन्तीति विवाहानन्तरविधवापुनखाहो न प्रामाणिकः । एतच माघवीयवाफ्ये युगान्तरविषय इति पाठं फल्पयित्वैव सङ्गच्छत इति । माधवीपवाक्यस्य युगान्तरविषयः इत्येवमाकरत्यमादाय केचित् पुनलाहोऽयं युगान्तरविषयः, तथा चादिपुराणमिति पथाश्रुतरीत्यैव योजयन्ति । तदेवम् "अनन्यपूर्षिकम्" इत्यस्य अन्यपूविकाया विवाहस्य प्रतिपध्यत्वस्यैव स्वाकरणीपत्यात् विशिष्प फलौ ब्राह्मणानां स निन्य इति तेनापि न भार्यात्वं सिध्यति ।

·धर्मप्रदीपः [युद्धविवाहचर्चा सत्र प्रसङ्गादपराप्यपि वर-कन्याविशेषणानि विचारयामः । इमानि तन याज्ञवल्क्यवचनानि- "अविष्ठतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुदहेत् । अनन्यपूर्विकां कान्तामसपिण्डां यवीयसीम् । अरोगिणी भ्रातृमतीमसमानार्षगोप्रजाम् । पञ्चमात्सप्तमा मातृतः पितृतस्तथा । दशपुरुषविख्याताच्छ्रोत्रियाणां महाकुलात् । स्फीतादपि न संचारिरोगदोपसमन्वितात् । एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो नरः । यनात् परीक्षितः पुंस्त्वे युधा धीमान् जनप्रियः।" इति अत्रेदमेवालोचनीयम्-किमन्न सर्वेषामुद्देश्यविशेषणानां विवक्षा, उत नेति । आयेऽकान्तानामनातृकाणां दशपुरुपपुरुषाविख्यात- श्रोत्रियकुलीनानाम् , अश्रोत्रियकुलीनानाम् , अस्फोतकलानां च कन्यानां तादृशानां च वराणां विवाहः किमाशास्त्रीया ! सति वं महाननाश्वासः । ततश्च हविराय॑धिकरणन्यायेन ग्रहैकत्याधिकर- गन्यायेन वा यथासंभवमेव विशेषणानां विवक्षेति स्वीकर्तव्यम् । तथाच लक्षण्यादिसर्वगुणवैशिष्टये मुख्यता, अन्यथा तु गौणता। तत्रापि "नाग्निकामि" ति अनागतार्तवाया विवक्षणेन प्राप्त रजकानां निषेपोऽपि गम्यते, स तु न मसज्यप्रतिपेया, यतो हि समानप्रवरादीनामिव न परित्यागो विधीयते, नवा विवाहानन्तर- मव्यवहार्यत्वं वा; किन्तु पदाप्त एव ; तथाचर्तुमत्या अपि विवाहस्पाभ्यनुज्ञानं क्षत्रियादौ गौणकल्पतया, ब्राह्मणेषु त्वाप- स्कल्पतया स्वीकर्तव्यम् । यतो ब्राह्मणस्य पितुः कन्पारजोदर्शने - पाड्यतेपत्वं प्रतिपाद्यते । घरकन्ययोस्त्वाश्वलायनोक्तप्रायश्चित्त. पूर्वकमुबूढयो पाड्यतेयत्वम्, न या प्रायश्चित्तीयतेति न दोषः । एतेन-यौवनानन्तरं विवाहोऽपि गौण एव ; तत्रापि- - ·प्रौढाविवाहपरीक्षा विवाहप्रकाश "पञ्चाशद्वत्सरादूर्ध्व विवाहस्तु निषिध्यते।" इतिवचनानुसारेणा- पश्चाशप्रत्सरपर्यन्तं स आपत्कल्पस्तथापि तावत्पर्यन्तमेव पुंसां विवहयोग्यता, मतु तदनन्तरमपि । अयमत्र निष्कर्षः-ऋतुमत्या अपि विवाहो नापोग्यः, किन्त्वसौ जघन्यः । तथाच गृह्यसंग्रहः- नग्निकां तु वदेत्कन्यां पावन्नर्तुमती भवेत् । ऋतुमती त्वनग्निका तां प्रयच्छेत्चन ग्निकाम् ।। तुकारः पक्षान्तरे। नग्निका तु श्रेष्ठति सूनयता गोभिलेन नग्निकायाः श्रेष्ठत्व मुक्तम् । तत्पुवस्तु अनग्निकां प्रयच्छेदिति पक्षा- न्तरमाह । श्रेष्टपक्षादन्योऽयं पक्षो जघन्य इत्यर्थः । एवं चर्तुमत्या विवाहनिन्दावचनानि नग्निकाया विवाहप्राशस्त्यतात्पर्यकाणि । मीमांसाभाष्यकारैरप्युम्-'न हि निन्दा निन्यं निन्दितुं प्रवर्त- तेऽपि तु इतरत् स्तौति । अन्यदुपरिष्टाक्ष्यामः । तथाच नारदा- "कन्या नर्तुमुपेक्षेत पान्धवेभ्यो निवेदयेत् । ते चेन्न दास्तां भर्ने ते स्युभ्रूणहभिः समाः ।। यावन्तश्चर्तवस्तस्याः समतीयुः पति पिना। तावत्यो भ्रूणहत्याः स्युस्तस्य यो न ददाति ताम् ।। अतः प्रवृत्ते रजसि कन्यां दद्यात्पिता सकृत् । महदेनः स्पृशेदेनमन्यथैप विधिः सताम् ॥" इति मतोः परमपि दानं दर्शयति । भ्रूणहत्यायचनं निन्दार्थम् । मनु:- प्रोणि वर्षाण्युदीक्षेत फुमार्य तुमती सती। अयं तु कालादेतस्मादिन्देन सदृशं पतिम् ॥ पौधायन:- ।

·धर्मप्रदीप
[प्रौदानिवाहपरीक्षा
श्रोणि वर्षाण्यतुमती काउक्षेत पितृशासनम् ।
ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देन सदृशं पतिम् ॥
अविद्यमाने सदृशे गुणहीनमपि अयेत् ।
यत्तु विषणुनोक्तम्-
'ऋतुत्रयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयं वरम्' इति ।
तदूगुणवदरलाभे सति द्रष्टव्यमिति माधवाचार्याः ।
अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम् ।
नैनः किश्चिद्वाप्नोति न च यं साधिगच्छति ।।
यमधिगच्छति सोऽपि न पापमाप्नोतीत्यर्थः ।
एवं चोपनतां पत्नी नावमन्येत्कदाचन ।
न तु तां बन्धको विद्यान्मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।।
आश्वलायन:-
कन्पामृतुमतां शुद्धां कृत्वा निष्कृतिमात्मनः ।
शुद्धिं च कारयित्वा तामुदहेदानुशंस्ययीः ।।
पिता ऋतून स्वपुत्र्यास्तु गणयेदादितः मुधोः।
दानावधि गृहे यत्नात्पालयेच रजोवतीम् ॥
दद्यात्तदृतुसंख्या गाः शक्तः कन्यापिता यदि ।
दातव्यकापि नि:स्वेन दाने तस्या यथाविधि ।।
दद्यादा ब्राह्मणेप्वन्तं अतिनिस्वः सदाक्षिणम् ।
तस्यातीतर्तुसंख्येषु वराय प्रतिपादयेत् ।।
उपोप्य त्रिदिनं कन्या रात्रौ पोत्वा गवां पयः ।
अष्टरजसे दद्यात्कन्याय रलभूषणम् ॥
तामुद्ररन्यरश्चापि कूष्माण्डर्जुहुयाद् घृतम् ।
शुद्धां निर्दोपामव्यभिचारिणीमिति यावत् । दाने दाननि-

·२४७ । - ऋतुमतीविवाहपरोक्षा] विवाहप्रकाशः मित्तम् । तस्यातीतेति विसर्गलोपेसन्धिरापः । अतीतर्तुसंख्येष्विति ब्राह्मणेष्यित्यनेनान्वेति। कन्याया यावन्त तवोऽतीतास्तावत्सं- ख्येषु वामगेषु सदक्षिणमन्नं दत्त्वा तां वराय प्रतिपादोदित्यर्थः । कन्यायाः शुद्धिमकारमाह-उपोष्येत्यादिना। कूष्माण्डै: कूष्मा- ण्डमन्त्रैः। ते च मन्त्राः 'यदेवा देवहेलनमि'त्यादयस्तैत्तरीयार- ण्यके पठिताः। एवं चर्तुमतीविवाहनिन्दावचनानि अन्यकृतपती- कारविषयाणि पर्यवस्यन्ति । मनुः- अलंकारं नादीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा । मातृकं भ्रातृदतं वा स्तेना स्याद्यदि तं हरेत् ॥ पिने न दद्याच्छुल्कन्तु कन्यामृतुमती हरन् । स हि स्वाम्यादतिकामेदृतूनां प्रतिरोधनात ॥ अन लक्षण्यादिकन्यागुणानभिधयाह याज्ञवल्क्यः- "एतैरेव गुणैर्युक्तः सवर्णः श्रोत्रियो घरः । पत्नात्परीक्षितः पुंस्त्वे युवा धीमान् जनप्रियः । एतदपि प्राशस्त्यार्थम् । ब्राह्मणक्षत्रिपविशां शुदाणां च परिग्रहे । सजातिः श्रेयसी भार्या सजातिश्च पतिःस्त्रियाः ॥ इति नारदवचनात्। दद्याद् गुणवते कन्यां नमिकाम् ब्रह्मचारिणे। अपि या गुणहीनाप नोपरुन्ध्याद्रजस्वलाम् ।। इति पोधायनवचनाय । ननिका-अनागतार्तया । यत्तु मनु- पचनम्, "काममामरणत्तिष्ठेद् गहे कन्यर्तुमत्यपि । नचैवैनाम प. छेत्तु गुणाहीनाय फहिंचित्" इति, तद् गुणवते दद्यादित्यस्य - सार्थम्, न तु ऋतुमत्या गृहावस्थानार्थम्, 'नोपल्य्याद्रजस्वला. मिति' योधायनविरोधात्, वक्ष्यमाणपचनजाताच ।

·२४८ धर्मप्रदीप. [अनुमतीविवाहपरीक्षा इदं दि पूर्वमुक्तम्- उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सहशाय च । अमाशामपि तां कन्यां तस्मै दद्याद्यथाविधि । इति । न हि काममामरणादित्पनेन ऋतुमत्या गृहे स्थिति- विधीयते, किन्तु वरस्तुमत्यपि कन्या आमरणाद् गृहे तिष्ठेत् , नचैनां निर्गणाय दद्यादिति गुणवते दानं स्तूयते । यथा- वरं भक्ष्यमभक्ष्यं च पिवेदा गर्दितं च यत् । वर्जनीयं प्रयत्नेन मूलकं मदिरासमम् ॥ इत्यभक्ष्यभक्षणादिकं न विधीयते, किन्त्वभक्ष्यभक्षणादि- तोऽपि मूलकभक्षणं गर्हितमिति मूलकभक्षणं निन्यते, तथा तुमत्या गृहेऽवस्थानादपि गुणहीनाय दानं गहिंतमित्यनेन गुणवते दानमेव स्तूयते । एवं च गुणहीनाप म दयादित्यपि गुणवत्प्रशंसार्थम् । “अपि वा गुणहीनाये' ति स्मरणात् । "नोप- सन्ध्याजखलामि"त्यपि नग्निकादानप्रशंसार्थम् । तथाच गुणवते नग्निका देयेति मनुयोपापनवचनपोरर्थः । अयैवम्-"वरश्चेत्कुलशीलाभ्यां न पुज्येत कथनन । न मन्त्राः कारणं तत्र न च कन्याऽनृतं भवेत्॥ समाच्छिद्य तु तां कन्याम् बलादक्षतयोनिकाम् । पुनर्गुणवते दद्यादिति शातातपोऽब्रवीत् ॥" इति शातातपेन,- 'होनस्य कुलशीलाम्पा दन्कन्यां न दोपभाक् । न मन्त्राः कारणं तन न च कन्यारतं भवेत् ।। इति पमेन च गुणहीनाप दत्तां पुनराच्छिद्य गुणवते दयादि- त्युक्तं कयं सङ्गच्छत इति चेदेवं तहिं मतभेदोऽस्तु । सभाम परभूतुमत्यपि देया, तथापि गुणहीनाप ने दातव्येति मनोर्मतम्, गुणहीनाय दत्ताऽप्याच्छिद्य पुनर्गणवते देयेति शातातपादीनाम् ·२४६ प्रौढाविवाहपरीक्षा] विवाहप्रकाशः मतम् , वरम् गुणहीनाय देया, न जात्वपि ऋतुमती दातव्येति बोधायनस्य मतम् । अनन्यगतेर्वचनानाम् मुनीनां मतभेदस्य च यहुलमुपलम्भात् । मनोर्मतेऽपि ऋतुमत्या गृहेऽवस्थितियॊपायैवेति तदचनभझ्यावगम्यते , परन्तु गुणहीनाय दाने ततोऽपि दोपाति- शय इति तस्य मतं लक्ष्यते । विष्णुः- यावच कन्यामृतयः स्पृशन्ति तुल्यैः सकामामपि याच्यमानाम् । तावन्ति भूतानि हतानि ताभ्याम् मातापितृभ्यामिति धर्मवादः ।। इति सकामां तुल्यैर्याच्यमानामिति विशिंपन् व्यतिरेकेनैष दोप इत्यभिप्रेतीत्यवगम्यते। अथ विवाहकाल:-संवतः- रोमदर्शनसंप्राप्ती सोमो भुक्तेश्य कन्यकाम् । रजो दृष्ट्वा तु गन्धर्वः कुचौ दृष्ट्वा तु पावकः ॥ अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्पा तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला । माता चैव पिता चैच ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । प्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥ तस्मादुवाहयेत्कन्यां यावन मती भयेत विवाहोष्टमवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते ॥ "अष्टवर्पा भये गौरी"ति वचनं यमागिरसोरपि । मरीचिः-गौरी ददन्नाकपृष्ठं चैकुण्ठं रोहिणी ददत् । कन्यां दद् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ॥ सर्वेषामेव दानानामेकजन्मानुगं फलम् । हाटकगृहगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलम् ।। यावन्न लज्जयागानि कन्या पुरुपसंनिधौ। योन्यादीनावगहेत तापवति नग्निका ॥ ३२ ·. धर्मप्रदीपः [प्रौढाविाहपरीक्ष आचारमाधवीयेऽप्येतत् , किंतु तत्र नग्नित्यत्र कन्यकेति पाठः। संग्रहकारोऽपि- यावच्चेलं न गृह्णाति यावत्कीडति पांसुभिः । यावद्दोपं न जानाति तावद् भवति कन्यका ।। माधवीये स्मृतिः-जन्मतो गर्भाधानादा पञ्चमान्दात्परं शुभम् । कुमारीवरणं दानं मेखलाबन्धनं तथा । ज्योतिनियन्वे-पडन्द- मध्ये मोदाधा कन्या वर्पवयं यतः । सोमो भुङ्क्ते ततस्तद्वद् ग. न्धर्वश्च तथानलः ॥ यतः प्रथमं वर्पदपं सोमो द्वितीयं वर्षवयं गन्ध- वस्तृतीयं वर्षश्यं अनलो भुक्त, अतः पडन्दमध्ये नोहायेत्यर्थः न चैवं सोमादिभोगकालपोधकं रोमदर्शनसंप्रासावित्पादि संवर्तयाक्यं विरुध्यत इति वाच्यम् ; दयोरप्यर्थवादरूपतया विरोधा- भावात् । ज्योतिनियन्धे तावत् पडन्दमध्ये नोदा त्यस्यार्थवाद- तपा "वर्षदयं यतः', इत्येवमादिकमुक्तम् । संवर्तेनापि रोमदर्शनसं- प्राप्ती इत्याद्यर्थवादमभिधाय, तस्मादिवाहयेत्कन्यां पापन्नंर्तुमती भवेदित्युपसंहृतम् । उभपत्रैव विधेयत्वेनाभिमतोऽस्तदनुगुणार्थवादोपन्यासेन समर्थ्यत इति न किंचिदनुचितम् । गृह्यसंग्रहः- अमाप्ता रजसो गौरी प्राप्ते रजसि रोदिणी। अव्यसिता भवेत्कन्या कुचहीना च नामिका ।। ध्यानस्तु समुत्पन्नः सोमो भुन्नति कन्यकाम् । पयोपरैस्तु गन्धयों रजसाग्निः प्रकीर्तितः ।। तस्मादन्यानोपेतामरजामपपोपराम् । ममुक्तां चैव सोमायः फल्पकां तु प्रशस्पते ॥ रजस इति शैपिके पष्ठी। मुन्नति मुङ्क्ते । अरजामरजस्का ईदशी फन्पामुभिप्रेत्य प्रशस्यते, प्रशंसा कियते । “मग्निका श्रेळेति पापना गोभिलेनेति वाक्यशेपः । सकर्मकादपि भावे

·प्रौटाविवाहपशा]
विवाहप्रकाश
लट् । अत्र च विवाहका तावद् गौर्याः प्राप्तौ यतनीयम् । तत्रैव
तस्याम्युदयविशेषोपदेशात् । रोहिणीकन्ययोस्तु ततोऽपकपः
पश्चान्दपडब्दोत्तरकल्पावापदिपयो । “सप्तसंवत्सरादूर्व विवाहः
सार्ववणिकः । कन्यायाः शस्यते राजन्नन्यथा गर्भगहितः।" इति
महाभारतवचनात् । दातुस्तु निर्वसनाया दानं प्रशस्तमित्यूहनीयम् ।
पैठीनसि:-
यावन्नोद्भिद्यते स्तनौ तावदेव देया, अथर्तुमती भवति, दाता
मतिगृहता च नरकमाप्नोति पितृपितामहमापितामहाच विष्ठायां
जायन्ते तस्मानग्निका दातव्या । नग्निकाऽनागतार्तवा।
माघवीये यसिष्ठः-
प्रयच्छेन्नग्निकां कन्यां ऋतुकालभयापिता।
ऋतुमत्यां हि तिष्टन्त्यां दोपः पितरमृच्छति ॥
अझिरा:-
"प्राप्ते तु दादशे वर्षे यदा कन्या न दीयते ।
तदा तस्यास्तु कन्यायाः पिता पियति शोणितम् ।।
पमा-कन्या द्वादशवर्षाणि पाऽप्रदत्ता गृहे वसेत् ।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा कन्या परयेत्स्वयम् । तथा-
पाप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति ।
मासि मासि रजस्तस्याः पिता पियति शोणितम् ।।
माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो नाता तथैव च ।
त्रयस्ते नरर्फ यान्ति दृष्ट्वा कन्या रजस्खलाम् ॥
यस्तां विवाहयेत्कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः।
असंभाष्यो ह्यपातीयः स विप्रो घृपलीपतिः॥
वन्ध्या तु घृपली ज्ञेया वृपली तु मृतप्रजा ।
शूद्री तु पृपली ज्ञेया कुमारी तु रजस्वला ॥” इति

·पमंप्रदीप
[महाविपरीक्षा
प्रायेणेतावना कालेनतुमनी भवतीति हादशपर्योपादानम् ।
सर्वपा त्वनागनातवा दातयेत्या तात्पर्पम् ।
अन एवाप्रिफादयपी-
पितु हे तु या कन्या रजः पश्यत्पसंस्कृता।
भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा फन्पा इपली स्मृता ।।
यस्तु तां परयेत्कन्यां प्रात्मणो शानपुर्पतः ।
असाढेपमपातयं तं पिपाद परीपतिम् ।।
इति कादशपर्पमारणं न पुत्वाने । मारा एप पूर्पलिपिनयन
नेप्यपि नाग्नझापा दानमुपदिष्टम् । सपा महामारते-
मिश: पोल्शया भार्ग ग्दिन पत्यकाम् ।
अतोऽमत्त रजसि फयां दगापिमा सात् ।।
मदनः एशेदनमन्यौप पिषिः समान ।
अन्पपापकृत रजसि।

·विधवाविवाहो न विषयापाः संत्कारयों न पा धर्मप्रजा:, ऋतु कृते विवाहाधिकारयोग्यता सिद्धति । तदिदं सिद्धम्- प्रौढाविवाहपरीक्षा] विवाहप्रकाशः २५३ एतदपि प्राशस्त्यार्थम्। कन्याया यवीयस्त्वमात्रेणैव विवाहे तात्पर्यम् । विवाहतत्त्वार्णय एपैव व्यवस्था । अत एव यवीय- सीमित्यवरवयस्कामिति च तत्रोक्तम्। अत एव मनुना त्रिंशदर्प- स्प दादशवर्षाया महाभारतेन च पोडशवर्षाया विवाहोऽभिहित इति ध्येयम् ॥ तत्र चेमालोचनीयम्-यत् ऊढा भातुमत्यपि विधवेव किं परित्याज्या, उत प्रायश्चित्ताचरणपूर्वकं धर्माधिकारमयह ति वा नवेति। तत्र केचिन्मन्यन्ते–यत् प्रातुमत्यूढा न परित्याज्या, किन्तु प्रापचित्ताचरणपूर्वकं धर्माधिकारमय हत्येवेति।अयमाशय:- यथा हि सगोत्राया विधवायाश्च परित्यागो विहितः, न तथा उढाया पातुमत्याः परित्यागः फुत्रापि विहितः, प्रत्युत तस्याः स्वीकारार्हतैव प्रायश्चित्तानन्तरं सर्वघ्र प्रतिपाद्यते । अयमत्र निष्कर्षः-विधवात्वं हि स्त्रीणां न पातित्यापादकम् , किन्तु सम्यक् परिपालितं श्रेयस एच भवति । नहि कुनापि वैधव्यमपि पातित्यापादकतया विहितमिति तस्मिन् निमित्त फस्यापि प्रायश्चित्तस्पाविधानात् , प्रायश्चित्तशतेनाप्यपरिहरणीयत्यात् अनन्यपूर्विकात्यांशस्प विवाहाधिकारमयोजकस्प संपादनं न संभवति । ऋतुमत्यां रजोदर्शनं हि विवाहानन्तरं न केवलमस्पृश्य- त्यादिपयोजकम् , न या विवाहात्पूर्वं तस्या पलीत्वस्य सपि प्रादीनां भ्रूणहत्पादिपापस्य च प्रपोजकम् , किंतु तत्पतेरपि पलीपतित्यसंपादकमिति पातित्यप्रयोजकम् । एवं रजोदर्शने निमित्त प्रायश्चित्तस्य विधानात् शास्त्रमामाण्येन तदोपनिर्हरणे , मतीविवादस्तु सर्वार्थो भवतीति ।

·धर्मपदीप. (प्रौढाविधाइपरीक्षा इयान विशेषः-विधवाविवाहः शूद्रेषु समाजविशेष- मानसाधारणः, ऋतुमतीविवाहस्तु ब्राह्मणेतरविषयः । अत एव- पिटगृहे तु या कन्या रजः पश्यत्पसंस्कृता। सा कन्या वृपली ज्ञेया तत्पतिर्थपलीपतिः ॥ माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च । प्रयस्ते नरकं यान्ति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम् ॥ उदहेद्यस्तु तां कन्यां प्रागो मदमोहितः । असंभाष्यो खपातयः स विप्रो पलीपतिः ।। इत्यादि लघुशातातपलघ्यायलायनप्रजापत्यादिपरनेषु मामणपदप्रयोगः पते। अपंभावः-विवाहस्त्वष्टयर्षायाः पन्या- पाश्च प्रशस्यते-इत्यादिवचनानुसारेणाष्टवर्षापाः फन्याया विवाहे मशस्तत्वम् , रजोदर्शनतः पूर्व नवयदिगौणत्यम् , रजोदर्शने तु घ्याध्यादिपयुक्त आकस्मिके मापत्कल्पनपा दादशादिययरकापा अपि विवाहयोग्यता घनते, परन्तु सापि प्रात्मणीतरविषय, तु सर्वसाधारणी। सपाच रजोदर्शनतः पूर्वमेप प्रापण स्नीणां विवादः संपादनीयः , अन्यन्यापत्कल्पनया रजोदर्शनान्तरमपि पिपाहः फतुं दास्यते। अयं भाय:--"ब्रीणामुपनपस्थाने पिपाई मनुरमपी" इति पवनेनोपनपनफाल एय विवादस्य मुग्नयः फाला, तर 'पाप्ट- वर्ष प्रामणमुपनपीते त्यादिना प्राधगानामटमरपम एय मुम्पमा, सत्यात्म पर प्रशस्तः । "आपोच्या ग्रामगस्य मायिनी नाति पत" नि मनुयमनेन पोस्शययापर्यनं फाटोम्पनुशाग्ने । ताम्-शामापीय पम ग्नीगामुग्नपम्याने पियाई मनुरमीत। गर्माष्टमेटम पा मानगम्यांपनापनम् ।। सलामेकादमी के पितामेरे पाकन्दम् । (गा००१.१४ -- ·प्रौढाविवाहपरीक्षा] विवाहप्रकाशः आषोडशादादाविंशादाचतुर्विशाच वत्सरात् । ब्रह्मक्षत्रिविशां काल औपनायनिकः स्मृतः ।। अत उर्चे भवन्त्येते सर्वधर्मयहिष्कृताः । सावित्रीपतिता वात्या वात्यस्तोमाइते मतोः ।। ( या० स्मृ० १-३-३८) अत ऊर्ध्वं भवन्त्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्त्यार्यविगहिताः ॥ नैतैरपूतैपिंपियदापयपि हि कहिंचित् ।। प्रास्मान् योनांश्च सम्पन्धानाचरेत् प्रात्मणः सह ॥ इति (मनु० २-४०) नहि वर्ष पोडशे वपस्येव विवाहो पोग्य इति वदामः, किन्तु सस्मिन्नपीति। ततश्चाष्टमादिवयस्काया इवापोडशवर्षाया एव ब्राहमणकन्यायाः, एचमादाविंशादियपरकायाः क्षत्रियादिकन्यापाश्च विवाहो योग्य एव । अत एव- विवाहे वितते यज्ञे होमकाल उपस्थिते । फन्यामृतुमती दृष्ट्या कथं फुर्वन्ति पाशिकाः ।। इत्यावलायनवचनमुपपन्नं भवति । अन्यथा- अष्टवर्पा भवेद् गौरी नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेत्कन्या अत अर्ध्वं रजस्यता ।। इति वचनानुसारेणैकादशययसः पूर्वमेय विवाहयोग्यत्वेत. साविचारापत्तिरत्र स्यात् । नहि घातप्रकृतिकाः पित्तप्रकृतिका दारुणप्रकृतिका: पा. का अपि एकादश थपसि दृष्टरजस्का भवन्ति। पातजा पित्तजा घेति दारणा यिपिघा स्मृता। पातजा बादशे प पित्तजा च चतुर्दशे॥ दारुणा पोडशे वर्षे शोणितं धमति भुपम् । (इति कालनिर्णपदीपिका) ·धर्मप्रदीप: [प्रौढाविवाहपरीक्षा दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला । प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे रजःस्त्रीणां भवर्तते ।। (आपस्तम्यः) इति । एतेन- गौरी ददत् नाकपृष्ठं चैकुण्ठं रोहिणी ददत् । कन्यां ददत् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ।। इत्यादियचनान्यपि व्याख्यातानि; एतेषां वचनानां द्वाद- शायधिकरपस्काभिमायत्वात् । अयमाशय:-ऋतुकालोपकमो हि कासाचन बादशे वयसि, कासाचन चतुर्दशे घपसि, कासा- शन पोडशे वपसि। तन यदि यातप्रकृतिकत्वादिनिर्णयः, तर्हि कासाचन पोडशवयापर्यन्तमपि दारुणानां विवाह विनाऽवस्थापन योग्यमेव प्रात्वनन्तरं विवाहायोग्यतापक्षेऽपि। तत्र मुख्यः कालः अष्टमं घयः, द्वादशवर्षपर्यन्तं गौणः कालः, ततः पोडशवर्षपर्यन्तं आपत्कल्प इति विवेकः । पोडशवयसोऽनन्तरं तु वात्यसंस्कारेणैव विवाहयोग्यता। सर्वथा तु द्वादशवर्पमारभ्यैव विवाहकालव्यवस्था- पनेन यदि परिस्थितेरस्या आनुकूल्यं भवति, तहिं तदपवस्थापन- मिदं योग्यमेघ प्रतीयते। तदिदं सिद्धम्-न "अत ऊर्ध्वं रज- स्वला" इतिवाफ्यानुसारेण दशमवयसः पूर्वमेव विवाहो योग्य केचित् मन्यन्ते। अन्येतु- ऋतुकाल इति प्रोक्तं गायादिमुनिसत्तमः। स्त्रीचिन्हें यौवनं प्राप्प पोडशे वत्सरे सदा ।। कृषिमाद् दशमाय मौपयस्य च सेवनात् । एकादशे द्वादशे पा तुकालं यदन्ति हि ॥ अनुरागाद् द्वादशान्दे प्रयोदश्यां तु केचन । चतुर्दशे पञ्चदशे नीचिन्हं तु भविष्यति ॥

·दशमवयस्येव विवाहयोग्यता] विवाहमाशः इतिवचनानुसारेण दशमवय आरभ्यापि ऋतुकालस्य संभ- वात् "दशवर्षा भवेत्कन्या अत उध्र्वं रजस्वला" इति स्मृतिवचनं न कथमपि विरुद्धम् । तत्र च का था किन्नकृतिरिति निर्णयादिक- मतिक्लेशसाध्यमिति एकादश आरभ्यैव रौरवप्राप्तेः फलस्प वर्णनात् अनिष्टफलत्वेन निन्दनाय ततः पूर्वमेव विवाहो योग्यः । ऊनपोडश (दादश) वर्षायाममासः पञ्चविंशतिम् । यद्यायत्ते पुमान् गर्भ गर्भस्थः स विपद्यते ॥ जातो या न चिरं जीवेत् जीवेदा दुर्यलेन्द्रियः । तस्मादत्यन्तपालापां गर्भाधान न कारयेत् ।। इति (सुश्रुते १०) पूर्णपोडश (दादश) वर्षा स्त्री पूर्णविंशेन संगता। शूद्ध गर्भाशये मार्गे रक्त शुद्धेऽनिले हदि ।। वीर्यवन्तं सुतं सूते ततो न्यूनान्दायाः पुनः । रोग्यल्पायुरघन्यो या गर्भो भवति नैघ या॥ इति (अष्टाङ्गशारी० १०८१) सुश्रुतादिवचनजातम् , तदिदमपि दारुणप्रकृतिस्त्रीविषयमेव, न घातादिप्रकृतिस्त्रीविपपम् । मत पय-प्रापिकं चैतत् , अर्यागपि साघुगर्भदर्शनात्" इति अष्टा हृदयव्याख्यायामरुगदत्तकृतापामुक्तश्लोकगतं पिवरणमुप- पद्यते। तयार दशमवयसः पूर्वमेय वियाहो योग्यः, न तु बादशा- दियपसि। एतदेवाभिमेत्योक्तम्- कन्या बादशमे वर्षे प्रदातुर्न गृहे यसेत् । भ्रूणहत्या पितुस्तस्याः सा फन्या घरयेत्स्वयम् । (पमः) कन्या दादशवर्षाणि पादत्ता गृहे घसेत् । प्रामहत्या पितुस्तस्या...(निर्णय० पमः) प्राप्ते तु मादो वर्षे पः फन्यां न प्रयच्छति।

·। भर्मप्रदीपः [मष्टविविवाहाः मासि मासि रजस्तस्याः पियन्ति पितरोऽनिशम् । (पराशरः) अष्टमे तु भवेगोरी नवमे नग्निका भवेत् । दशमे कन्यका मोक्ता दादशे कृपली स्मृता॥ ददार नाकलोकं वैकुण्ठं रोहिणी ददत् । कन्यां ददत् ब्रह्मलोकं रौरवं तु रजस्वलाम् ॥ (मरीचिः) एवं वर्णयतामस्माकं न दादशवयसि रजोदर्शने कन्याया विवाहायोग्यतेत्याशय:, किन्तु तथा साकं पित्रादीनां संपन्ध- विच्छित्तियोधन एव । अत एव पूर्वोदाहते "कन्या द्वादशमे वर्षे इति वचने “सा कन्या वरयेत्स्वयम्" इति स्वयंवरणाधिकारः प्रति- पादित उपपद्यते । अयं भाका-प्रामविवाहादिपु हि- आच्छाद्यार्चयित्वा च श्रुतिशीलवते स्वयम् । आह्वय दानं कन्पाया प्रारमो धर्मः प्रकीर्तितः ।। यज्ञे तु वितते सम्यगृत्विजे कर्म पुर्वते । अलकृत्य सुतादानं देवं धर्म मचक्षते ॥२८॥ एकं गोमिथुनं देवा परादादाय पर्मतः । कन्यादानं विधिवदापों धर्मः स उच्यते ॥ सहोभौ घरतां धर्ममिति वाचाऽनुभाष्य च । कन्यामदानमभ्यर्च्य प्राजापत्यो विधिः स्मृतः ।। জাস্ট্রি কি খাব কি। फन्यापदानं खाम्छन्यादासुरो धर्म उच्यते । इत्यादिवचन विहितेषु दानपूर्वकचं पदपेक्षितम् , तदिदस्तु मत्पाः वयंवरणार्थ प्रवृत्ताया अन्यकर्तृकदानाभावेऽपि स्वत: कदानेनैव संपादनीयम् , न तु तथा दाने कत्वनन्तरं पित्रादीना- मप्पधिकारोऽस्तीति स्वयंवरविधिनाश्वगम्पते । तदिदं च ऋतु ·प्रवाविवाह मनुः] । হবিলেত্তমা २५६ मत्याः कन्यायाः पित्रादिखत्वनिषेधतात्पर्यकमित्येव गमयतीति पित्रादिसम्बन्धविच्छित्तिः स्पष्टमवगम्यते । पस्तु- इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च गान्धर्वः स तु विज्ञेपो मैथुन्यः कामसंभवः इति विहितो गान्धर्वविवाहः स्वयंवरणपूर्वकश्चेत् ऋतुमत्या अपि पूवोक्तरीत्या न दोपाय । परंतु नान पित्रादिसम्बन्धरक्षण- सम्भवः । वस्तुतस्तु रजोदर्शनतः पूर्वमपि अनुरागो द्वादशे वयसि चतुर्दशे वा यस्याः कस्याश्चन दारुणप्रकृत्याः संभवतीति, नायं विवाहो रजोदर्शनानन्तरमेव भवतीति गान्धर्वविवाहविधिर्न रजोदर्शनानन्तरमेव विवाहसाधको भवितुमर्हति । तथाच यदि पित्रादिदत्तां पितृस्यत्वमात्मनोऽभिमन्यमानां च दृष्टरजस्कां कन्या- मुबहेत , स सर्वात्मनापाक्यो धृपलतुल्यत्वादिति सिद्धम्। एतदेषाभिप्रेत्योक्तम्- पितुर्गहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या धुपली ज्ञेया तत्पतिर्वपलीपतिः॥ यस्यां समुबहेत् कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । अश्राद्धयमपातेयं तं विद्यापलीपतिम् ॥ या फन्पा पितृयेश्मस्था यदि पुष्पवती भवेत् । असंस्कृता परित्याज्या न पश्येत्ता कदाचन ।। विवाहे च न योग्या स्यात् लोफद्वयपिगर्हिता । पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । तस्यां मृतार्या नाशौच कदाचिदपि शाम्यति । यत्तु पुन:- "काममामरणातिप्ठेत् गृहे कन्यनुमत्यपि। न चैवतां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाप कहिंचित् ।। , ·धर्मादीप [समस्या यशाविनाः इति मनुवचनम् , तदिदं ऋतुमत्पपीत्यपिशब्दयोगाद् गुगव- रस्तुत्यर्थमित्येयायगन्तन्यम् । तथा गुणयहरालामेऽपि कना: मागेय कन्यादान योग्यम्, न तु ततः परम् । "प्रीणि पर्याप्त मनो फाइत पितृशासनम् इति पापयं तु, वयं मन्यामदे, यामा दत्तस्य गुणयती परस्य देशान्तरगमने पुनरागमनसंभावनापां वर्ष प्रयातीक्षणपरमिति। अत एय- पतियार तु यः कन्यां नरो देशान्तरं प्रोत् । प्रीतून ममनिमाम्य फन्पान्य परयेटरम् ॥ इति पचनमुपपद्यते। अन्यस्मा अदाने भानुमस्या: स्पर्ष परण एयापिकारः, न तरपा दाने पित्रादीनामविकार इति सिद्धम् । एतेन- - ·सवर्णाविवाहचर्चा] विवाहप्रकाशः २६९ परपित्वा तु यः कश्चित् प्रणश्येत्पुरुषो यदा। ऋत्वागमांस्त्रीनतीत्य कन्याऽन्यं वरयेत्पतिम् ॥ (निर्ण० सि०३१० चि०८४० पृ० वैद्य० आ- चा० कात्या० १३४ पृ०) प्रीतूनतीत्य स्वयं युज्येत (गौतमः) कुमारी प्रातुमती प्रीणि वर्पाण्युपासीत, अर्च निवर्पेभ्यः पतिं विन्देत तुत्यन् । यसि०७ अ० पिता दद्यात्स्वयं कन्या भ्राता वानुमते पितुः । अत्र सवर्णप्रयोगासवर्णाविवाहोऽपि घोग्यो वा नवेति विचारे तु-याज्ञवल्क्यो मन्यते-पडुच्यते द्विजातीनां शदाद् दारोपसंग्रहः । नैतन्मम मतं यस्माद् जायतेऽस्याम्" इति नैवर्णिकानां शूद्रापरिग्रहो न योग्या, इति ततश्च त्रैवर्णिकानां मध्येऽसवर्णायिवाहः, शरैस्तु तं निपेति, न फेवलं निषेधति, किन्तु- तिम्रो वर्णानुपूर्येण दे तथैका यथाक्रमम् । ग्रामणक्षत्रियविशां भार्या स्वा शूद्रजन्मनाम् ॥ इति विशदं तेषु परस्परविवाहमनुमन्यतेपि । इयमन्त्र मिताक्षरा-सवर्णा पुनः सर्वेषां मुख्यैव स्थिता। पूर्वस्याः पूर्वस्या अभाव उत्तरोत्तरा भवति । मनुस्तु ब्राह्मणानां चतुर्ध्वपि विवाह- मनुमन्यते, परंतु कलिययंप्रकरणे- "कन्यानामसवर्णनां विवाहश्च द्विजातिभिः।" इति विशदमसवर्णाविवाहो निययते । निवर्तितस्यास्य प्रवर्तनेऽपि कियान् धर्मज्ञानामधिकार इति त एव नाम यथाच कलिवयंप्रकरणं सर्वं प्रसपातिषेध एप, न तु पर्युदासः, कारकविपयत्वे निघस्थ "न रात्रौ श्राद्धं कुर्यात्" "न प्रथमयज्ञ प्रवृज्यात्" इत्यादाचिव चिकल्पाप्रसक्त, तथा इति न तस्याभ्यनुज्ञानसंभवः । विचारयन्तु। पूर्वमेव निरूपितम्, " ·२६२ घमनदीपः [विवाहेऽवालरधिभागेव्यवस्थापनम अत्रेदमवसरप्राप्तम्-पत्सवणेष्वेवावान्तरविभागा ये किलो- पलभ्यन्ते, विवाहे च ये नियमेन परिपात्यन्ते, अन्यथा च दोपो मन्पते, किमिदं समूलम् , उत निर्मूलम् , का वाऽन व्यवस्था समादरणीयेति । अन काशीहिन्दुविश्वविद्यालयाध्यापकैरचिरेणैकं व्यवस्था. पत्रं यत् संपादितम्, तत् प्रथमत उपक्षिपामः । ब्राह्मणानां श्रेण्यन्तरगतैाह्मणैः सह परस्परं विवाह सम्बन्धः शास्त्रसम्मतो नवेति प्रश्ने विषयमिमं निर्धारयितुं वहीपु मनु-याज्ञवल्क्य गौतम-वशिष्ठापस्तम्य-मोधापन पराशर- पादरायणप्रभृतिमहर्पिप्रणीतासु स्मृतिपु, लक्ष्मीधर-हेमाद्रि- माधय-मित्र मिश्र-कमलाकर प्रमुखैनिपद्धेषु कृत्यकल्पतर चतुर्ग- चिन्तामणि-माधवीप-चौरमित्रोदय निर्णयसिन्धुप्रभृतिषु सर्वधार्मिक जनसमाहतेषु अन्येषु श्रुति-स्मृत्याचारणां प्रमाण निर्णायक- परमपिजैमिनि-शयर-फुमारिल प्रभाकरादिवाङ्मयेषु गालोहितेषु निष्कर्षोऽयं प्रकटीभपति-"गुरुणाऽनुमतः स्नात्या समावृत्तो यथाविधि । उदहेत दिजो भार्या सपो लक्षणा- न्विताम्" (इति मनुः ) "अरोगिणी प्रातृमतीमसमानार्पगोत्र- जाम" "एतैरेय गुणैयुक्तः सवर्णः प्रोत्रियो पर" ( इति पाज्ञवल्क्य:) "स्मात्या समुद्रदत् फन्यां सयर्णी लक्षणान्विताम्" इति म्यासः) "भार्याः सजात्या: सपा धर्मःमाधमकल्पिः" इति यम:) "अयमः-समावृत्तस्य त्रैवर्णिकस्प प्रथम विवाहे सवर्णव मुन्या, क्षत्रियादिपु प्रायश्चित्तस्मरणात" ( इति वीरमिप्रोदयकारः) "पाणिग्रहण-संस्कारः सवर्णास्पदिश्यते" (ति विष्णुः) "अनेन विधिना सम्या कृत्या वेदमयीत्य च । गृहस्थधर्ममाकाङ्क्षन गुरु गराइपागतः। अनेनैव विधानेन कुर्याद् दारपरिग्रहम् । कुले महति सम्भूतांसवर्णी लक्षणान्विताम्" (हति लघु विष्णुः) "गृहस्पः च .

·वि-अ-धि-व्यवस्था ] विवाहप्रकाशः सही भार्या चिन्देत अनन्यपूर्वा यवीयसीम्" असमान. प्रवरयोर्विवाह" (इति गौतमः) "सदृशी जात्या फुलेन च" (इति तद्व्याख्यायां हरदत्तः) "ब्राहमे विवाहे पन्घु-शील-लक्षण-सम्पन्नः श्रुतायुरारोग्याणि युध्या प्रजासहत्वकर्मभ्यः प्रतिपादयेत्” (इत्या- पस्तम्बः) इत्येवमादिभिर्वचनै व्रात्मणैः सवर्णा सापिण्ड्य-समान गोत्र-प्रवरादि-दोष-विनिर्मुक्ता रोगरहिता च कन्या विवाद्या इत्येव प्रतीयते । अत एव "उदगपन आपूर्यमाणपक्षे पुष्पाहे कुमार्याः पाणिं गृह्णीयात्" इति शाड्सायन गृह्यसूत्रीयम् "अनेन सर्वणायाः पाणिग्रहणं विधेयम्, नत्यन्पवर्णायाः" इति नारायणभाष्यं समुपपद्यते । अत्र पर्युदसनीयगणनासु न कुत्रापि सवर्णानामवान्तरश्रेणी. विवाह: पर्युदस्यते, प्रतिषिध्यते वा। -देश-कुलाचाराणां प्रामाण्यमुक्तम्-"एतेन देशकुल- धर्मा व्याख्याताः" (इत्यापस्तम्वधर्मसूत्रम्) देश जाति-कुलधर्माश्चा- म्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम्" (इति गौतमधर्मसूत्रम् ) “पश्च देशानु- रूपेण फुलमार्गेण चोव्हेत् । नित्यं स कुलधर्मस्याद् वेदाच्चैतत् प्रदृश्यते" (इति निर्णयसिन्धौ चतुर्विशातिमतम्)इति तदपिततवा- ति-कुलेषु व्यवहारतः प्रचलतां स्मृतिप्वनिपद्धानां केपाश्चन धर्माणां. संग्रहार्थम् । अत एव 'देश-जातीति गौतमधर्मसूत्रे हरदत्तो व्या- चल्यो-"देशधर्माः मेपस्थे सवितरि चोलेषु कुमार्यो नानावणे रजोभिर्भमायादित्यं सपरिचारमालिख्प सायं प्रातः पूजयन्ती- त्यादयः । जातिधर्माः-शूद्वाविवाहे मध्येस्थूणं निधाय नाना परिकस्यां स्थाल्यां निघाप प्रतियर्ति दीपानारोप्य वधू हस्ते गृहीत्या प्रदक्षिणं नयन्ति, अन्यदप्येयजातीय द्रष्टव्यम् । कुल धर्माः केचिन्मुखेशिखाः केचित पृष्ठेशिखा इत्यादयः । ये त्वा- यच ·२६४ धर्मप्रदीपः [वि-अ-वि-व्यवस्था ऽऽन्नायविरुद्वाः मातुल सुतापरिणयनम् , अनघोत्प वेदानन्य. प्रश्रमः, इत्यादयो देशधर्मास्ते न प्रमाणम्-" इति । एवं देशजातिकुलधर्मान् प्रमाणन्त्यः सर्वा अपि स्मृतपो हरदत्तोततात्पर्य एव पर्यवस्पन्ति । एवञ्चाचारपरिगृहीतत्वादेवावान्तरश्रेणीप्वेय विवाह इति नियमो न सिध्यति, तस्य देश-जाति-कुलधर्माचारत्वेन तैरप. रिगणनात् । किश्च एतस्य अवान्तरणोविवाहनियमस्य अभिमान- मूलकत्वं सम्भाव्यते। सम्भाविताऽसन्मूलकानां स्मृतीना. मायाराणां या हेतुदर्शनाधिकरणन्यायेन स्वरूपतोऽप्रामाण्य- मननुष्ठानलक्षणं या मामाण्यं केन वार्येत १ अपिच "सारस्वताः कान्यकुब्जा गोड-मैथिलकोत्कलाः। पञ्च गौडा इति ख्याता विन्ध्यस्योत्तरवासिनः। कार्णाटाश्चैव तैलङ्गा गुर्जरा राष्ट्रवासिनः। आन्धाश्च द्राविड़ाः पर विन्ध्य दक्षिण पासिनः" इति स्कन्द- पुराणे, योऽयमवान्तर-श्रेणीविभागो ग्रात्मणजातौ स्मर्यते, स सर्यो. ऽपि तत्तद्देशवासनिपन्धनो न पृथग्जातिनियन्धनः, इति तत् इति तब्दात् स्पष्टमेव प्रतीपते, प्राच्योदीप-दाक्षिणात्यत्वा- दिवत। प्राच्यत्यादीनां जातित्वामापं व्यवस्थापपामासुहोलाफा- विकरणे मीमांसकमूर्धन्या महर्पि-जैमिनिप्रभृतयः "मास्या हि देशसामान्पात्" , (१।३।१४), देशसंयोगादाख्या भवतीति भगवान् शयरस्सामी। समाख्यायास्तावप्न देशादन्यद् निमित्त- मस्तीति फुमारिलः। प्राच्योदीच्पदाक्षिणात्याभिमानिनः कुर्वते होलाकादीनामेवं ध्ययस्थाम् । नचाभिमानस्य फिविद् नियामक- मस्तोत्यव्यरस्था! नास्ति विपिस्तावनियामा, नियोगमाय- पर्यवसापी दिसा, नाभिमानमवं पचनमिति मिश्रममाफरादव ।

·वि-भ-विमागे याज्ञवल्क्यः] विवाहप्रकाशः २६५ एतावता प्रमाणजातेन ब्राह्मणत्वं जातिः, नतु तद् व्याप्यं कान्यकुञ्जत्वादिकमिति सिध्यति । अत एव सर्वदेशीयानां ब्राह्मणानां वात्स-गौतम-चसिष्ठ-भरद्वाजप्रभृतपो वंशप्रवर्तका फपयस्समाना एव श्रूयन्ते, तेषां संस्काराश्च समानाः, कर्माप्यपि च, पजन्याजनादीनि च तुल्यान्येव शास्त्रविहितानि । एतेन ये कान्यकुब्जत्व-सारस्वतत्वगौड-त्व-महाराष्ट्रत्वादिजातीरगीकृत्या- पान्तरश्रेणीविवाह निषेधं समर्थयन्ते, तेऽपि समाहिताः । एवञ्च सर्वेषु स्मृतितन्निन्धरूपेषु धर्मशास्त्रग्रन्थेषु सव- र्णानां परस्परविवाहस्यैव सापण्ड्यय-सगोत्रत्वादि-दोषासंस्पृष्टस्य विधानात् , अवान्तरविभागविवाह निषेधस्य स्मृतिषु पयचिद्- प्यनुपलम्भात् , शिष्टः श्रेण्यन्तरवियाहस्य क्वचिदाचरणाच, तुल्यशीलाचारवतां परीक्षितविशुद्धकुलपरम्पराणां ब्राह्मणानां तादृशैरेव श्रेण्यन्तरब्रह्मणैः सह क्रियमाणो विवाहसम्यन्धः सर्वधा शास्त्रसम्मत एवेति । तत्र प्रथमं कुत्रापि मनु-याज्ञवल्क्या दिमणीतस्मृतिपु नास्या- पान्तरविभागपरिपालनस्य न भूलमुपलभ्यत इति यदयेते, तन सर्वासु स्मृतिपु कुलपरीक्षाया अत्यायश्यकत्वस्य वर्णनात् विशिष्य च याज्ञवल्क्यस्मृतौ- "दशपुरुषविख्यातात् श्रोत्रियाणां कुलोत्तमात्" इति दशपुरुषपर्यन्तप्रसिद्धरावश्यकतायाः प्रतिपादनात् दशपुरुषपर्यन्तकुलपरीक्षणाङ्गतयैवायान्तरविभागस्प परिपालनाच नेदं विवाहेश्यान्तरविभागपरिपालनं सर्वथा निर्मलम् । कुमारिलपादा अपि हि न च स्त्रीणां फचिद् व्यभिचारद- नात्सर्वनय कल्पना युक्ता; विशिष्टेन हि प्रयत्नेन महाकुलीनाः परिरक्षन्त्यात्मानम् । अनेनैव हेतुना राजभित्मिणैश्च स्वपितृपितामहादिपरम्परास्मरणार्थ लोकविरुद्वानुमानासम्भवात् ।

·धर्मप्रदीपः [वि-अ-विमागेबालम्मट्ठीपरीक्षा समूहलेख्यानि प्रवर्तितानि । तथाच प्रतिकुलं गुणदोषस्मरणात्तदनु कूलासु स्वपितृ-पितामहादिपरम्परासु यत्र विवाहसम्बन्धो वर्तते, तत्रैव विवाहसम्बन्धकरपां योग्यमिति सूचयन्ति । एतेन-नियन्धमन्या अपि-व्याख्याता । नहि सर्वेऽपि नियन्धग्रन्था अवान्तरविभागमिदमाशास्त्रीयं मन्यन्त इति संभ- यति । यद्यप्यत्र यहवो नियन्धकाराः उदासीना एव दृश्यन्ते विशि- प्याविचारात्, पालम्भट्टी तु न तथोदासीना । तद्यथा “किञ्च चरणव्यूहाख्यपरिशिष्टभाष्ये स्पष्टं वेद- शाखयोविभाग उक्तः । तथाहि इतरदेशेषु वेदशाखयोविभाग उच्यते । तथाच महार्णवे- "पृथिव्या मध्यरेखा या नर्मदा परिकीर्तिता । दक्षिणोत्तरयोर्भागे शाखा वेदश्च उच्यते ॥ नर्मदादक्षिणे भागे आपस्तम्ब्याश्वलायनी । राणायनी पिप्पलादी यज्ञकन्याविभागिनः ॥ माध्यन्दिनी शाख्यायनी कौथुमी शोनकी तथा । नर्मदोत्तरभागे च यज्ञकन्याविभागिनः । तुड्गा कृष्णा तथा गोदा सह्याद्रिशिखरावधि। आन्ध्रप्रदेशपर्यन्तं पढचस्पाश्वलायनी ।। उत्तरे गुर्जरे देशे वेदो बहक प्रकीर्तितः । कौशीतकीब्राह्मणच शाखा शाखायनी स्थिता ॥ आन्ध्रादिदक्षिणाग्नेयी गोदासागर आयधि। यजुर्वेदस्तैत्तिरीया आपस्तम्बी प्रकीर्तिता ॥ सथाविपर्वतारम्भा दिशा नै त्यसागरात् । हिरण्यकेशीशाखा च पशुरामस्य सन्निधौ। मयूरपर्वताच्चैव यावद् गुर्जरदेशतः । ध्याप्ता वायव्यदेशात्तु मैत्रायणी प्रतिष्ठिता।

·२६७ . लति। ये तु पुनः द्राविडेप्वान्धेषु गुर्जरेपु वडीयेषु कानीनेष्वन्येषु च पहचो विभागाः, यत्र परस्परं विवाहसम्बन्ध इदानीमपि नास्ति, न योग्य इति च पहूनां बाद दानी वर्तते; ते तु विवाहाट्तया वि-अ-विभागे तन्त्रवाति-बालम्भन्यो ] विवाहप्रकाशः अङ्गवङ्गकलिङ्गाश्च कानीनो गुर्जरस्तथा। वाजसनेयोशाखा च माध्यन्दिनी प्रतिष्ठिता॥ कपिणा याज्ञवल्क्येन सर्वदेशेषु विस्तृता। वाजसनेयी वेदस्य प्रथमा कण्वसंजिका ।। इति ॥ तथाच यद्देशवासित्वेन येषां यथाऽनुष्ठानमुक्तम् , तेषां देशा. न्तरगमनेऽपित्तथैवानुष्ठानम् ; अन्यधारण्डत्वपयुक्तप्रायश्चित्तापत्तिः। न चैषां निर्मूलत्वमिति वाच्यम् ; महार्णयस्योपलभ्यमानत्वात् । संवाद्याचारस्य तथैवोपलभ्यमानत्याच्चेति दिक-इति ॥ अन हि नर्मदोत्तरभागे ये वर्तन्ते, ये च नर्मदादक्षिणभागे वर्तन्ते, तेषां विवाहादिसन्बन्धो न युक्त इति सष्टं विवेचयित्वा नर्मदादक्षिणभागेऽपि तैत्तिरीयशाखावलम्बिनामाश्वलायनशाखा. चलम्बिनाश्च पृथकारणेन तेपामपि विवाहादिसम्बन्धयोगः प्रति. पाद्यमानो विरुद्धतत्तच्छाखापसम्धिनां परस्परं विवाहायोगं गम- यति । अत्र चापस्तम्बशाखीयानामाश्वालायनशाखीयैर्न विरोधः 3B उभयोरपि भिन्नवेदस्थवात् । एतेन-सामगा अपि-व्या- ख्याताः प्रतिवेदं हि पतीनां शाखानामवस्थानाद् येपां यच्छा- खीयत्वं परम्परावगतम् , सा शाखा यन वेदे वर्तते, तत्रैव भवति, तर्हि तेषां परस्परषिवाहायोगोऽविवादसिद्ध एय। एवञ्च दाक्षिणा- त्येष्वान्प्राणां कपाश्चन वाजसने पिनां द्राविडेरापस्तम्यशाखीय वि. वाहो न योग्य इति सिद्धम् । घहचानां दक्षिण- देशीयानां पहचानां च परस्परवियाहस्तुस्पष्टमेव वचनेनैव निपिद्धः । आपस्तम्बीयानामेवान्भाणां द्राषिडानां महाराष्ट्रीयाणाक्ष परस्पर- विवारस्तु नायोग्यः, यतः स सम्प्रदायो पहोः कालादारभ्य प्रच- ·कयाचन परम्परया यहोः धर्मप्रदीपः [वि-अ-विभागेपालम्भट्टीपरीक्षा कुलपरीक्षा या कर्तव्या वर्तते, तदर्थ कल्पिता: पूर्वतनै रिति पक्ष्यामः । न ह्यादित आरभ्य कुलपरीक्षा सवैरपि फतुं शक्यत इति यत्र परस्परं विवाहो यहोः कालदारभ्य प्रवृत्त आसीत् , तेपा नामविशेषादिना व्यवस्था कृतेति मन्तव्यम् । कुमारिलपादा हि स्त्रीणां व्यभिचारशङ्का मा भूदिति समूहलेल्यं प्रवर्तितमिति तन्त्र पातिके बदन्ति । स्त्रीणां हि व्यभिचारयुद्धौ स्वपते विवाहायोग्य फुलीनत्वमप्येकं निमित्तम् । अतः समुचितं यत्र स्वपितृमातृवं. शपोरन्यतरस्य सम्पन्धोऽनादिकालमारभ्य प्रचलितः, तत्कुलमेव विवाहाथै ग्रहणीपमिति। नामादिभेदेन द्वाविहादीनां विभागोऽपि (बडम, मृहचरण, अष्टसहस्रम् ) इत्यादियोग्य एव । अतो याव- छति यत्र पूर्वतनानां सम्यन्धः फालादारम्य प्रचलति, तत्कुलमेव विवाहार्थ स्वीफर्तव्यमिति- विभागान्तरीपाणां स्वीये विभागे फन्यापा परस्य वा लाभेऽपि विभागन्तरीपरन्यादिस्वीकारार्थ प्रवृत्तिरनुचितैवेति सिद्धम् । अतिप्रयत्नेनापि स्वीये विमागे घरालाभयादास्तु साहसमामनिय- न्धना चैतण्डिकाश्चेति ययं सुधीरं घदामः । अघ फेचिन्मन्यन्ते-पद् प्रात्मणादीनामवान्तरविभागेषु मियो पौनसम्यन्यो न शास्त्रविन्दः । यतः सर्वेऽपि ग्रामणादप एकस्य कास्पयन चन्द्रार्या पंशजाताः, महर्पिषु च सर्वेषु न फपि. बुधनीचभावः इति । तत् येप्यपान्तरविभागेषु जलपानोदनमो. जनादिविभागः प्रचलति, तेषु यौनः सम्पन्यो योग्यः शास्त्रायि. दया अपं भाय:--पन्यायिभागिनः" इति पचनानुसारंण पज्ञादी येषां सदसम्बन्यो योग्यस्तेषां यौनसम्मन्येऽपि सहयोगी पोप इत्पीकर्तव्यम्-इति घननादगम्यते । मय पाचन यशसम्पन्धमानम् ; फेपाम्चन पायीनोमय- सम्पन्य इति कल्पने पैरुप्यकल्पनापेक्षया हि सर्वेषां सर्वसम्बन्ध ·मवान्तरविभागेन संघटनम] विवाहप्रकाशः करणं योग्यमिति यद्येपामाशयातीदं विचारणीयम्-कथंक्षत्रिया- णामपि ब्रामणेर्योनसम्बन्धो न भवतीति। अतोऽनावश्यमि- दमूरीकर्तव्यम्-यत् कम्पासम्बन्धो यज्ञसम्बन्धश्च साधारणतया न कल्पयितुं युज्यते, किन्तु अवान्तरविभागमादायैव । तथा- च यथा श्राद्धादौ अपरणीयानां न यौनसम्पन्धयोग्यता, एवमवा- न्तरविभागप्वपि न सर्वथा तद्योग्यता। अत एव विवाहानं कुल- परीक्षणमुपपद्यते। नहि ब्रामण्यादिपरीक्षणं कुलपरीक्षणं नाम । अवान्तरविभागो त्ययं विवाह एव सर्वन्न परिपाल्यते , नान्यत्र । तत्र सगोत्रायाः सपिण्डाया दोषान्तरदूषितायाश्च यथा ब्राह्मणत्वा- दिसाम्येऽपि न विवाहयोग्यता, एवमवान्तरविभागविशेषयहि - ताया अपि न तद्योग्यता। अस्य चाचान्तरविभागपरिपालनस्य फुलपरीक्षायां विशेषत उपयोगः । इममुपयोगमभिप्रेत्यैव कुमारि- लपादा अपि स्त्रीरक्षणार्थ समूहलेख्य प्रवर्तितमिति विवेचयन्ति । विवाहेश्वान्तरविभागपरिपालनस्यादृष्टं फलं भवतु या,मा था। दृष्टं तु फलं समाजसंघटनं वर्तत एच । समाजसंघटनं हि समाजा- चयवानां नियन्त्रणं विना न संभवति । तच यहूनामवान्तरविभागा. नां प्रतिसमाज कल्पनेन तत्र समाजान्तरीयैः साफ विवाहभोजना- दिसम्पन्धायोग्यताव्यवस्थापनेन चैव भवति, नान्यथा। इदानी हि पहवः समाजान्तरेणापि यौनसम्पन्धादिकरणेन न केवलं स्वीयसमा. जोल्लंड्यनेन खीयं समाजमेव विघटयन्ति, किन्तु समाजान्तरमपि, इत्यवान्तरविभागपरिपालनं हि नितरामेव योग्यम् । वानरा अपि हि अामान्तरीयवानरैः साकं न यौनसम्बन्धं कुर्वन्ति । प्रत्यक्षमिदं तिरुपतिप्रभृतिषु देशेषु । तन गोपुरान्तरवर्तिभिर्वानरैर्गोपुरान्तर- पतिनो वानरा व्यवहारमपि न कुर्वते । तथाच समाजसंघटनं पद्यभिलपितम् , तर्हि अन्ततो गत्वा विवाहमानेज्यान्तरविभाग- परिपालनमेव योग्यम् । इदानी हि समाजान्तरपहिष्कृतस्य समा ·२७० धर्मप्रदोपः [अवान्तरविभागे शास्त्राणि जान्तरेणावलम्पदानात् विवाहादिसम्बन्धकरणेन सर्वेऽपि प्रायेण स्वपितरमपि तृणाय मन्यन्ते, इति विवाहेऽवान्तरविभागपरिपालने दृष्टं प्रयोजनमेकं वर्तत एव । विवाहेऽवान्तरविभागपरित्यागेन हि यहूनि द्वाराणि संकरापप्रवर्तितानि भवेयुः। इदानीमेकर्षिवंश्यत्वेन, ब्राह्मणानामन्तरम् , कालान्तरे दिजत्वेन त्रैवर्णिकानाम्, ततो वर्णत्वेन ब्रह्मक्षत्रविद्राणाम् , अथ मानवत्वेन सर्वजातीनाम् , अथो स्त्रीत्वेन पुरुपत्वेन च सर्वेषां यौनसम्बन्ध इति कल्पनेन हि सर्वः स्वतन्त्रो भवितेत्ति समाजशैथिल्यमपरिहरणीयां दशामेवा- प्नुयात्, इति विवाहेऽवान्तरविभागपरिपालनमत्यावश्यकमेव । अन्नान्यथाकरणे शास्त्रविरोधो वर्तते वा न वेति विचारे त्वस्माकमिदमेव वक्तव्यम्-पदनादिसिद्धाचाराख्यशास्त्र विरोधो वर्तत इति सर्वविदितमिदम् ; अन्यथाहि विचार विपयतैव न स्यात् । ततश्च-- शिखा पुण्डूच सूत्रं च समयाचारमेव च । पूर्वैराचरितं कुर्यादन्यथा पतितो भवेत् ॥ इति स्मरणेन- देशजातिकुलाचारधर्माः सम्यक् प्रकीर्तिताः । तथैव ते पालनीया धर्मः प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा ॥ इति वचनानुसारेण चावान्तरविभागपरिपालनं यौनसम्बन्धे- ऽत्यन्तमेवोचितम् । अधिकं चात्र वक्तव्यं पूर्वमेव विवेचितम् । सदृशकुलविशेषेणैव विवाहः कुलविशेपस्येत्यपि कुलाचार एव । न यन्यथा तत्तत्कुलाचाराणां विना संकरं परिपालनं स्यात्, इति फुलाचारसार्यपरिहारोऽप्यपरो निमित्तमुक्तावान्तरविभा- गव्यवस्थायाः। अनेयं विचारप्रयी-यत्तु केचिदेकपङ्क्तिमोजनयनां मिथः कन्यासम्बन्यो योग्य इति वाचाटाः, किमत्र न्याम्यम् ? एकपति- ·अपव्यवस्थापगावान्तरदिमागमाग्नम् ] रियामा भोजनेन मियः कन्यासम्पन्यः, उत कन्यासम्पन्धामावात् पिितः- विच्छेदः १ पश्यतु भवान् , एकपडितमोजनपत्सु पशुपक्ष्यादिषु किं मियः शरीरसम्यन्धः ? अहो यत्पशुभिरपि समानमाति: मा. यते, मनुप्पैस्तु निरस्पते । तस्मादिदमन न्याय्यम्-कन्यासम्य. न्यामापात् पडिक विच्छेद इति । "पधा फन्या तथा हविः" इति पचनं पात्रानुकूलम् । मिधः पडिकन्यपहार जातिविस्मरणप्रसमात् गातिविस्मृती मिपः कन्यासम्यन्यप्रसमात् अश्वतरादिवरूप्यम- सहात सन्ततिपिच्छेदापत्तिप्रसङ्गात् संकरजातेरन्पत्या पयागीकार असहाय । तस्मात्माचीनं व्यपदारं समूल मंस्मृत्य स्थापयतु भवान् , येन पुढेः साफल्यं स्यात् । किं नास्ति त्यमिण्टे तादृश. स्तों येन प्राचीनन्यवहारः समञ्जसो दृश्पते, येन भयत्पर्यजा मन्देपुः । एतत्सर्वेऽपि जानन्ति-पदन्तरगजनतोपग पहिराज- नपोप नवीनजनशिक्षणं प्राचीनपधयननं पथ्यमिति । नवीनमार्ग: पारं गमिप्यतीति न निधयः । यतः परोक्ष उत्तरी शोऽनन्नः । गतो नयोनेनापि पुद्धिमता माचीनः पन्या रक्ष्यो पापलम्, सय लापपात् । इति।

·२७२ धर्मप्रदीपः अवान्तरविमागे धारण्यकाण्डम् तथाच स्कान्दे धर्मारण्यकाण्डे आचारभेदात् "परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्य-त्रिविद्ययोरि" ति निरूपणादाचारभेदोऽप्य- चन्तरविभागस्य विचाहे परिपाल्यमानस्य मूलमिति ज्ञाप्यते । अत एक- "कियत्काले गते तेषां विरोधः समपद्यत। भिन्नाचारा भिन्नभापा शसंशयनागताः । भोजनाच्छादने राजन् परित्यक्ता निजैर्जनः न कोऽपि कन्यां विवहेत् संसर्गेण कदाचना।" इति न केवलमाचारभेदः, किन्तु भापा-वेपादिभेदाअप्यवा- न्तरविभागस्य मूलमिति तत्रैव प्रतिपादितमुपपद्यते । तथाच लघु- ससर्गरूपभोजन एघ, न केवलं श्राद्धादौ, किन्तु साधारणेऽपि पृथक संख्या येषां गौडानाम् , तवाप्यवान्तराणां च परस्परम् , एवं द्राविडानां च, तदा कैव कथा गुरुतरसंसर्गे विवाहे गौड-द्रावि. डानामपि परस्पविवाहादिसंभवस्य ? अतो चयमिदमेवात्र वक्तुं शक्नुमः यत् "यथा कन्या तथा हविः" इति वचनानुसारेण समयाचारो येष्यवान्तरविभागेषु श्राद्धादौ पित्रादिस्याने धरणम् , तदुपभुक्तशेषस्य प्रसादतया ग्रहणं चानुवर्तते, अन्ततो गत्या ओदनादिग्रहणम् , तेपामेव विवाहो योग्यः। तथाच देशान्तरगता भाषान्तरः वेपान्तरेरपि च व्यवहरमाणा अपि तत्तत्समाजेन परीक्ष्य स्वसम्बन्धयोग्या एवेम इति यदि निर्णीयते, तर्हि तेपामापातत आन्ध्राणां महा- राष्ट्राणां द्राविडाना नागराणामपि वा तत्तदवान्तरविमागेपु विवाहो न दोपाय। सांप्रतं तु देशान्तरेऽवस्थानमात्रेण स्वगृहे घेपसमुदाचारादिपु आन्भान् महाराष्ट्रीयानेव तामनुकुर्वन्तव, बहव एव द्राविडा अन्ये च उपलभ्यन्ते, इति तैस्साकं द्राविडाना. मन्येषां च विवाहो नापोग्यः । एवं च श्राद्धभोजनादौ निमळ्य- परस्पर-

·पि-म-विभाग मालमेलनम् ]
मागा अपि पिपाहे परं नानुमन्यन्ते इति महती दुर्दशा दायिस्को
पा पति, तत्परिवर्तनमपि पपाययकं मन्पने गत्पन्तरं नस्तीति,
सहिन दोपाय।
सदेयं सपर्याप्ययान्तरपिमागेपु पत्र न पिन्दपुलापाराः,
परस्परविन्द्वस्मानाचारादपा, नया परस्परनिन्धदेशमापापादपो पा
सन्ति, सन परस्परमोग्याशनादिममुदाधारो पहोफालादनु
पर्णते, तत्र पियाहसम्पायः पदायिभावान्तरविभागप्पपिन
परस्परं समुचितः, अन्यथा तु स न दोपाप ।
फचं पापं सातदपान्तरपिमागाना-पातीति परीक्षा
समानापानवेत्यपि नागरसण्ड एय पिरपितम् ।
फाशीघ्राणमहासमेलनमध्यस्थानां प्ययस्थाप्यमानुसन्धान.
मईति। सायपा-
मयान्तरणोपु पिगहपिपप पिपाई गुमपरीक्षणस्यापदपा-
स्थान समादिरावादी कान्दान्तर्गत अपान्तरजातिरक्षगया.
पदपायमतिपादनात समादिरापदामामाण्पादस्यापुरत्याग
गरराष्टं पलीपर्दसमानोऽपि मागर पप पदीय इति म्पपस्या.
पानाप गत्पन्नरामायस्य समानानुमनत्य समिकृप्टामममाना.
पाशीलापानसर गोपरिसदस्य धर्मप्यत्यापि सरयां गमी सत.
एणीसम्पन्यनियमारित्यागः, गत्पनरामापिपिराष्टप.
नरपरिमल साप्रागारोमपाननुमन एपेति मन्यनेति।
शरा
पिलामारी,
रिश्रीनिरासापा,
भौशिनाप
भीमदीदामन्गापांगी,
महासागी।
दाशिनात माganमाप.,
Tantri
३१

·२७४ धर्मप्रदीपः [चतुर्थीकर्मणो विवाहानंशत्वम् अथ विवाहे चतुर्थीकर्म किं तस्यैवांशः, उत कर्मान्तरमिति विचारणीयम् । सति चैवं विवाहः किमेकदिनसाध्या, उत दिनचतु- टयसाध्य इति प्रश्नोऽपि समाहितः स्यात् । अपरं चात्रालोचनी- पम्-यचतुर्थी कर्मेदं किं वधूगृह एव कर्तव्यम् , उत स्वगृहे ययेच्छ वा । तेन तु वधूगृह एव दिनचतुष्टयं विवाहमया सांपतिकी दक्षि. णदेशीयानां नियता, उतानियतेति निर्णयः स्यात् । तन्त्र प्रथम सर्वाणि गृह्यस्लवाण्यत्र किमभिप्रयन्तीति समा- लोचपामः। तत्रापस्तम्बगृह्यसूत्रे पश्चमखण्डे चतुर्दश-पञ्चदश-घोडशसू. प्राणि-"समाप्यतमग्निमनुहरन्ति । नित्यः घार्यः" इति 'विवाह- समाप्त्यनन्तरमेवाग्नेर्घायस्प सिद्धिरिति वर्णनात् यावद्भिर्दिनर्धार्पा- ग्निसिदिः, तापन्ति दिनानि विवाहदिनानीति ज्ञायते। तत्र विवाहाग्ने(र्याग्नित्वसिद्धिः- "यस्मिन्नहि विवाहः स्यात् सायमारभ्य तस्य तु । परिचर्या विवाहाग्नेविदधीत स्वयं दिजः ॥ यदि रात्रौ विवाहाग्निरुत्पन्नः स्यात्तथा सति । उपकम्योत्तरस्याहः सायं परिचरेदमुम् ॥ रात्रो विवाह उत्पन्ने कथं कुर्वन्ति याशिकाः । रामावतीतकालश्चेत् श्वः सायं तपफमः ।। "प्रातहोंमे संगवान्तः कालस्त्वनुदितेऽयया । सायमस्तमिते होमः कालस्तु नव नाडिकाः ।। इति शौनकादिवचनात् एकेनेव दिनेनाग्निर्धारणीयः, पदि कन्या रजखला न भवति; अन्यथा निराधानन्तरमेवाग्निः साघ- नीपः । ततश्च प्रथमदिनसायंकालेनैव विवाहसमाति:, चतुर्थीफर्म तु फर्मान्तरमिति प्रतिभाति । घमवेशानन्तरसाध्य हि चतुर्थीकर्म न पगृहे भवितुमर्ह ति, किन्तु पतिगृह एव । फिञ्चाग्निपरिचर्यायां :- ।

·२७५ पतुर्याकर्मणो विवाहानंशत्यम् ] विवाहप्रकाशः दम्पत्पोरेवाधिकारात् अग्निपरिचर्पोपकमोऽपि विना दाम्पत्यं न भवितुमर्हति । अतोऽपि प्रथम दिनेनैव विवाहसिद्धिः । परन्त्वस्मिन् पक्षे विद्यमानेष्वेव मन्त्रान्तरेषु-"आरोहो. रुमि ति मन्त्रमात्रस्य "शेपं समावेशने जपेत्" इति शेपशब्देन प्रदणं चतुर्थीकर्मापि वियाहत्यांश इति ज्ञापयति। सति चैवं “समा- प्पैनमि"ति सूत्रे तावदन्तांशं समाप्येति योजनैव साधपसी। तथाच पाणिग्रहणादिकमिव चतुर्थीकर्मापि विवाहांश एवेति केचित् । चतुर्थीफर्मेति नाम खलु निरामग्रामचर्यपक्षण, पदातु "अत ऊर्ध्व निरानम् , बादशरात्रं वा संयत्सरं पा" इत्याश्वलायनसूत्रेण बादशरामादिग्रहाचर्यपक्षः, तदा तु न चतुर्धाकर्म, फिन्तु प्रयोदश्या. दिकमैव तस्य नाम ; सेवेव दिनेषु समावेशनस्य संभयात् । एवं चात्र निरामपक्षस्यैव स्वीकरणीयत्वात् पतुर्थीफर्मेति नाम्ना तस्य पवहारः। तत्र प्रथमस्य व्रतसमाप्रपनन्तरस्य समावेशनस्य फेवलमह- टार्थत्यम्, प्रात्वनन्तरप्रथमसमावेशनस्यैव दृष्टार्थस्वमित्यादिविशे. पोऽपि सर्वेरनुसन्धेयः । सति चैवम्- "दम्पती रोहिणी-सोमो भूत्वा प्रथमके दिने । दाक्षायी यजेयातां दितीये दिवसेऽपि तौ ॥ पूजयेता महादेवी गन्धर्याप्सरसौ च तो। अमि-स्याहे तृतीयेऽहि पूजयेतां प फालिकाम् ॥ घतुयो सौ पजेयेतां शाहरी मानय स्त्रियो। एवं प्रतिदिनं फतु पूजा तो दम्पती तदा। चतुर्वतेपु दियसेप्यर्पयेतां दिजान् स्वपम् । पस्व-होमादिमिष्टाम-साम्पलादिमदानमः॥ माशीदिष्टुविधधातुर्वेदोदितिः ॥ इति धीरमित्रोदपोद्धतशीनरुपपनानुसारेण विवादोत्स. पस्प दिनपतुष्टपं संपादन मिराममनाइमेप, म विषादरम् ·२७६ धर्मप्रदीपः [वधूप्रवेशदिनानि "चतुर्थ्यो निशायां हुले पफहोमे व्रतं विराज्य दण्डमुत्थापयति" इति पोधायनादिवचनेऽपि प्रतशेषत्वेनैव चतुर्थाकर्मणश्चतुर्थीकर्म- तया व्यवहारः, यतस्त्रिरात्रं ब्रह्मचर्यम् , चतुर्थी समावेशनमित्यन- योस्सङ्गतः समन्वयः । आपस्तम्बन समावेशनं विहितम् , बोधाय- नेन तूपवेशनम् ; उभयमध्यदृष्टार्थमेवेति न विशेषः। मतदयेऽपि पाणिग्रहणमात्रेण भार्यार्थत्वसिद्धावपि रत्यर्थता व्रतसमापनं विना न संभवति । तत्राप्यन्ततो दिनवयं बनमपेक्षितम्। तथाच-"सोमः प्रथमो विधिदे गन्धर्वो विवद् उत्तरः तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीयस्ते मनुष्यजाः।" इति मन्त्रलिङ्गेनाप्येकवाक्यता भवति। बादशरात्रादि- पक्षे तु प्रत्येकं रात्रित्रयं सोमादीनामुपभोगकाला, एवं संवत्सरनत- पक्षे मासत्रयमिति विभागोऽनुसन्धेयः। सर्वधातु पक्षान्तरकल्प्या- थै व्रतदिनान्यपि विवाहदिनानि, इति न स्वीकर्तुं योग्यम् , इत्येके- नैव दिनेन विवाहः सिद्धयत्येव । व्रतं तु यधूप्रवेशं घरगृहे कार- यित्वा वरगृहेऽपि संपायितुं शक्यते, म वधूगृह एय तत संपाद- नीयमिति नियमः। चयूपयेशस्तु- "वधूमवेशः प्रथमे तृतीये शुभप्रदः पन्चमकेऽथवा हि । द्वितीयके वाथ चतुर्धके पप्ठे वियोगामयदुःखदः स्पात् ॥ "आरभ्योदाहदिवसात् पाठे वाऽप्यष्टमे दिने । पवूपवेशः संपत्त्यै दशमेऽथ समे दिने ॥" इति गर्ग-नारदादिवचनानुसारेण प्रथमेऽपि दिने भवितु- महत्येव । सुदूरयिप्रकऽपि मध्येमार्गम् "माध्यप्पाच वृद्धायाः जीरपन्या जीवप्रजाया अगारे एतां रात्रि चरेत" इति पत्र फुयापि स्थानान्तरेऽपि याप्तो विघीयत एव । सांप्रतं तु शकट-नौकादिवारा- ऽतिविप्रकृष्टोऽपि देशो विनवायासं प्राप्तुं शपयन एवेति, न वधूगृह एवावस्थातव्यमिति नियमः । इदमेवानेनाभिधीपते-पदेवनय ·पतुर्थीकमणिगृह्यसूत्राणि] शुद्धितत्त्वप्रकार: दिनेन विवाह: सिद्धपति, चतुर्थी कर्म मियान्तरं तशेषत्थात् अन्यत्रापि चतुर्थे दिने कर्तुं शक्यते । इदं तु सर्वथा हेयमेव- यदेकेन दिनेन विवाहमनुतिष्ठन्तस्तस्मिलेव दिने चतुर्थीकर्मापि समापयन्तीति। अयं वाचारो नैकरानवतपक्षेऽपि सहतो भवति । अस्मिन्न- पसर इदमपि सूच्यते, पदेकरानवतपक्षोऽप्यशक्तविपये शास्त्रेणा- भ्यनुज्ञायते । तथाच नमपुराणम्- कृते विवाहे वर्षे तु पस्तव्यं ब्रह्मचारिणा । पष्टवर्षा फन्या स्पात् , तथा तत्रिगुणः पुमान् ।। अथ तद् दादशाहानि त्रिंगण सर्वदा । यदि द्वादशवर्षा स्यात् कन्या रूपगुणान्विता ।। वात्रिंशद्वर्षपूर्णेन पदि पोडशवापिंको । लब्धा तदा तु पात्रं वस्तव्यं संयतेन तु ॥ विशत्यन्दा यदा कन्या वस्तव्यं तत्र चै म्यहम् । अत ऊर्ध्वमहोरात्रं पस्तव्यमिति संपतेः।" इति। आपस्तम्यादपस्तु सर्वत्र त्रिरात्रपक्षमेव मन्यन्ते। पर्य तु मन्यामहे सांप्रतमेकराप्रवतपक्षस्यापि व्यवस्थापने- नान्ततो गत्वा दिनदयसाध्यो यदि वियाहोत्सवः कियते, सहि न दोपलेशोऽपि भवितेति । सांप्रतिकस्तु मुख्यः पक्षो व्रतस्य त्रिरात्रमेव भवितुमईतीति खलु आपस्तम्पादयो मन्यन्ते। सति चैवं गौणः पक्षोऽपि तथा मुख्यतया मन्यते, एवमस्माभिरपि कार्य किरानवतपक्षोऽप्यन्ततो गौणपक्षतयापि ब्रह्मपुराणसिद्धो नाङ्गी- फर्तुं शक्यते । सर्वाणि गुणसूत्राण्यस्मिन् पक्षेऽनुगुणान्येव वर्तन्ते, पद घिराप्रब्रह्मचर्यपक्षेणैव भार्यापा; रस्पतासंभव इति । सति ·धर्मप्रदीप [दिवसद्वयेनविवाहसिद्धि धैषम्- येषां रस्यर्थतानिषेधः शुद्धानामपि सगोत्रादीनाम् , रोगि. पादीनां घा, तासामपि भार्यात्वं परं नापगतम् , नवा विवाह- संस्कारासंस्कृतत्वं चेति, तास्वपि चतुर्थोकर्मादृष्टार्थ कर्तव्यमेव, इति तस्या उढायाः न पुनर्विवाहसंभवः, उपभुक्तमायत्वात् । एत- देवाभिमेत्य-"चतुर्थीमन्त्रमात्रेण त्वङ्मासहृदयेन्द्रियैः" । संयुज्यते च भर्ना सा" इति वचनं प्रवृत्तम् । तदिदं सिद्धम्-यचतुर्थोकर्म न विवाहांशा,मंशत्वेऽपि एक- रावतपक्षण द्वितोये दिन एव संपादयितुं शक्यते, इति न दिनचतु- उपसाध्यत्वमेव वधूगृह पंव विवाहस्येति पक्षः सभवदुक्तिक इत्यापस्त- म्यादिसम्मतो मार्ग। आश्वलायनादिसम्मलश्च विवाहस्य चतुर्थ- दिनसाध्यत्वमिति नियमो न साधुरित्येव । अयं पक्षस्तु नापस्त- म्यादिनामपि सम्मतः । प्रथमदिनवधूप्रवेशे पुनर्वधूगृहं प्रत्यागत्यैव स्थातव्यमित्यन तु प्रमाणं मृग्यम् । अत: सांपतिको वधूगृह एवं दिवसचतुष्टयमेव विवाहोत्सवः कर्तव्य इति समयो दाक्षिणात्यानां न धर्मज्ञसमयः, किन्तु तत्तद्वैयक्तिकसमय इति नयं समपाचारोऽपि, अतोऽस्य समुदाचारस्य परिवर्तनं व्यक्तिविशेषेण फियमाणं न शास्तविरुदमिति प्रतिभाति। उदीच्यास्तु-एकेर दिनेन विवाहं साधपन्ति, y च तस्मिन्नेर दिने घरगृहं पानयन्ति। महाराष्ट्रीया अपि प्रायेण दिवसदयेनैव विवाहं वधूगृहे सपादयन्ति । सति चैवं वागृह एव दिनचतुष्टपमपि विवाह इति समुदाचारः परिवर्त्यमाना, नवल लोकिकन्यवहारदृष्टा, किन्तु शास्त्रीपन्यवहारदृष्टयापि श्रेपस एव स्यादिति प्रतिभाति । अन पपासंभवं व्यवस्था स्वोर्नव्या।

·शुद्ध-अशुद्ध पत्रम् । मा 40 २२ . आशु स्था २४ . स्थापक परक गम्यमाने परेन पएका 4 ३३ ३ हाम्पाने पारेन २७ " . १ i " १९ " 40 मशुद्धि जैमिनि जैमिन २० कीर्तित कीसित २२ मरीचि मरीष २४ नर होगाक्षि लोकाक्षि स्येतायां योताया पासिमि पासिधि १ निष्कृतिम् निष्कृतिम् वान्नाथ विद्याप पीडामपश्यत पावापश्यतः सन्धत्ते सन्दयते १६ वाया पाक्या १८ छूपास छपासो २ कस्मिन् कम्मिन् पासायेति घावयेति १२ * तद्विपरीवति तदिपरीतेति राजनीति गजानीति ६ गन्ति गदन्ति घमा धर्मों सन्धा सन्ध २० पतंभने स्पामि खामि " ७ " निस्विन ३० स्था ९ " ८ पण न्य १३ दक्षिण वक्षिण साम्ना छात्र २५ लिलिका ४ बन्या। शास्त्र शस्त्र १५ निधि निध देशः ९ प्रेगो योगो काति कक्षाति इति रियता भाग्यथा सारिणा सरिना २० भूतो भुतायो १० निषेध . . २० ३३ . रियता मपन्या " पतने मक्ष ११ " " काल ८ पठोर পিথ पोदीना २ २५ सांवतिर शस्य प्रोग्य २० ६ मष्ट सल्य दोई मन् स्थति परची दमणा ७ मनु परवा कमाणा १५ २ " " २ पिया पाप प्रथा ·. १० प. अग . ५० -म्पनुज्ञा २ " २४ शालि " ६८ " 'पालन्य पूवम्य- शु बदमा सदाभाई खेशोऽपि ऐशेऽपि ६ सामान्य समान्य धर्म धर्म १परिपत परिष हासाप दासादप १ वसिष्यति पप्तास्यति निधन निधन प्रमाणा प्रमाणता . २३ क्ष्य . 1 A . " सम्यगेप साम्यगेप ६८ न , प्रथमा गुणा प्रयमा दार्थ नु M है दीर्घ ६ नो 14. भावनि दत्ता " १ गुण म. १. सिभ्य पृत्ति २४ हासोपनी भृग्वामि- * . दसा साम्रोजी r " स्वा २१ ८५ . स्थापा स्याया ५६ २ १३ समा सामा " म्यनुज्ञा भाणा अलि निवर्तने मापदि म्युनना पाण * भनित्य निसन भापादि ६ प्राग ११ ३ १११ ८ " प्रपन्ना atta RAYAN JuuuN RY * विविदिनामयादी तय पुनस्प मंगान गुमा मनापारि मिति पियोगात भज्ञरयोशामामयि धाविपाप बाधन समाप AT Rs संभ, मिस स्पर्म निमानि 1 पनिशारिपनन्तरसपिरमानिति संसारो पापका विनिरनिनियत ति मध्यत ।

·NOL DU Bucu
Bharatiya Vidya Bharau's Granthagar
Call So Sad Vs 31 ANAISHGA
Telephan a fradee fora
chrichten Anandakrohma Shasta lashers
Dato of
$$
Bortowe 8
No
Date of
Darne
Bortoners
Μο
D 2 DOC 1910
3
-1526