·प्रहार मध्या प्रमाणिकोक्त.. মনিষিৰ पड़ा। १४ BE. ... १८५ ... पडित मध्याई प्रामाणिकोको प्रतिषिध्यदे... दानवौ एवं सौभाग्ये दानेवी ... ... तं... ... ... सौगाग्यो ... ५१६ ... ... ५२८ १० मधुरत्वात् ... १३ ५४१ ५४२ ६ प्राणिन विद्याद शान्तिकाध्याय ૫૫૫ मधुरत्वात् तथा যায়িত। विद्याद शान्तिकाध्याय पाई वैश्यस्य विष्णु स्पन्दति ... ... ... वयस्य ... ... तिष्णु खन्दति ५०३ ... ... ... 1.. २ ५. ... 8 ... परहिमस्य उभयाथा चन्द्र ग्रहये प्रतिपन्मित्र ८ परदिनस्य उभयथा चन्द्राग्रपणे प्रविपमिश्रा ... १t. प्युदत 24

·कालसारस्तममाणमन्धानां अन्य शताच
अनुक्रमणी।
।
.
লামানি
प
गस्त्य संहिता २०, १९६, ११०, ११९, ११९ ।
गिरा ११६, १८, २५०, २६६, २०३, १०१, २०७, २८१, २२,
२८८, २९, ३०२, २००, ३१०, ३२०, २२६, ३११,६२१
पनि २५९, “५॥
ध्यामेयपुराणं ००, १२६, १४८, २८५, ३०५, ३२२, २२६, ३५१, १५७,
204,800,६२
ध्याचार्य १२४, २१६ ।
याथर्वश श्रुतिः २०४।
प्यादित्यपुराणं ५३, ५५, ८७, १.५, २५५, २५८, २०१, २७२, २८९,
१९.।
ध्यादिपुराणं २६८,३०६, ३८२, ५७१।
प्यायातम्म १८, ५०, १७, १८, १५४, २००, २०२, २१३, २२५, २६३,
२७२, २७४, १२३, ३६३, ३७७, ३७८, ३८४, ४१२,६८, ५२९
५०६, ५५९, ५५८, ५दद।
यावषायन' ४०२, ४१६, १२।
ईशारसंहिता १४०, १६१,१६० ।
उत्तरसौई २३ ।
उपहारसहारा ७१।
उशना ६६,३०३,३२८, १६, १२७, ४२०, ३०, ५१५५२३, ५३९
५५३, ५५६।
.1

·। ... .. १८ ... .. ... ... २२ ... ... ... ... २.० ... २०० ... ... १४ ... .. ... २१९ २९६ २१२ ... ... ... .. ... २२8 ... .... दोलयात्रा दोलायाचा স্মাৱাৰ श्रादमुक मद्देवस्था मरदेशस्या चापिटकस्य चापिकस्य विराह विवरा दुर्वाभिः टूर्वाभिः दुर्वा दूर्वा নিন্যাশিদিয়মান আলবেয়ীযেম हादपोहनि द्वादशेऽदनि राजेन्द्र राजेन्द्र भाहत्या माहत्या.. दक्षिणाय হালিমা प्रतिप्रसवालमूलं प्रतिप्रसववाऽमूलं दित्यवेस्ट दियवस्थ दिये वेस्थ दियवेस्थ व्यर्थः केववाधिमासष केवमाधिमाभव বল্মবিশ্বাবি दावधि निशलाः निष्पन्नाः লজ্জাত तकरतो व्योंतिवचनेन ज्योलिवचनेन मागच्य माण्ड्य गयानाद गयाघाई... पछार घका पाचवकोय यावश्कीय ... २२६ २२ ... ... २३३ २३६ ... १७ .. . २३० . ... ... २३६ ... ... २४ .. २४ ... .. २४ ... ... २५. ... ... ५ ...

·a पक्षा। ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... २० ... ... ... ... ... ... २७ ... . १२ ... ... १३ ... ... ... ... ... ... १६ प्रेयान प्रेयान् चित्रानं দ্বিগ্ন २८६ दिवसे. दिवस विरानोशौच त्रिराधामोर्च पायवक्यः याज्ञवस्क्यः ३१३ दुधिकिक दुचिकित्स धानादि धनादि २२. पमायमादीनां यमार्षमादीनां प्रतियोवऽपि... प्रतियहोरवेऽयि ३६५ थपराध थपराक ... २८. बाचिया वाश्चित्वा तनुशेय तदनुष्य ३८ গন্ধমাখ यत्कर्मा ३०२ অাছিরামি ঘছিনা 8.५ प्रतिभावमापना प्रेतभावमापना इई सपिण्डीकरणादधारः सपिण्डीकरणविधारस... १२९ श्वमेधन অশ্বত্ব संविशेष सविशेष ३११ प्रत्यय पश्चन्त ४३९ शासम्मादस्पखात् मावस्यास्यत्वात् १३९ इत्युके इत्यतः 888 पत्रपत्रिक पाश्चयधिक प्रदापयत् प्रदापयेत् अर्थपन कषचन १७३ ... ... ... २२ ... ... ... ९० ... ५ ... ...." ... .. ... ६ ... ... २१ ... ... ... ... ..

·मामानि
ऋष्यात २५२, २६४, ३५३, ३८८, १२, १२६,800 |
एकामपुरा १९५, १६९, ९८२, १६३ ।
करपः १२०, ३००, ४१२॥
कर्काचार्यः ११६, २०७४
कल्पतरः २२, २७, १५२, १०, १८७, २११, २१८, २९३, २२४, २१६॥
२०५, २६, २८७, ३५३, ३७९, ३८३, ३८८, , ३.२, १६,
४३१, ४२८,88५, १५५, ५१०, ५88, ५५०, ५०, ५५५।
कश्यपः ११२, २२६, २३० ।
काठका २३०, २३९, २३८,२४३ ।
कात्यायमः ५२, ११, १२६, १३१, १३२, १३३, १४३, २९६,२७३,
२५६, २८, २९२, ३९९७.",१०, १२९, १३९, १६, २०,
४०१, ४२, ४५५, ६३, ७, B५, ५१३, ५२०, ५३०, ५६. ।
कामिकः ९४२।
कार्यानिनिः २७६, ३८६, १८०, ११,१७, ३५९,१८,८
कालमाधवीयं ५०५ ।
कालादर्भः ४२, ४, १५३, २६३, ३८८, १९,८,९६ |
कालादौम संग्रहकारिका २४१, २०३, ३२५ ।
कालिकापुराणं १.७॥
कालिदास चयनौ २६०,२७०, ३९५, ३१
काशौखण्ड २६ ।
कुम्मेरा ३, ५, ७, १९५, १२०, १२६, १३२, १३, १४९, २.३,
२१०, २५५, २८, २९६, २९७, ३१९, 8, 80%, पूर,
कृत्यकौमुदी १२६, २८०, २८८,५८० ॥
कृत्यमहार्यवः ५५०॥

·पत्र
मामानि
छायावत्पण्डितमहापात्रः १.१, १२३, २०७
कैपटः ५५
कोषः ४२१।
कौथुमिः २३२॥
क्रतुः ४७७, ८el
गमति: १९
गगड़पुराणं वा ताक्षपुरायं ५५, ९, १०, ११, १२५, १००, १४६,
२९६, ३२६, 4.0, ६०८१
गार्यः ३५, 88,89, १०, २.३, २३८, ४५२, १५७, BE७, ५६८ ।
मानका ३४८,३८८,808,8१७, ४२९ ।
ग्राह्यपरिशिर्ष २३२, २३८ ।
मद्यप्रायश्चित्तं ३२५॥
ग्रयसनभाष्य २०
गोभिः ४८, १३४, ९०२, ९८९, ३८२, १८०,३८८,..,.,.५,
8.८,१७, १८, ४२०,१२१, ४३४, ५२८, ५०२।
गौड़ः १२१, १२१, ६९२।
गोडसंवत्सरप्रदीपः ८२, २६२ ।
गोड़ीय चिन्तामणिः ।
गौतमः २००,२.१, १२, २००, २८, ३१६, ३५०, ३००, 8.0,984,
३५५, ४५०, १६६।
छागशेयः ५२।
छन्दोगपरिशि २०, २०८, २५८, २६६, २७७, १०, १३, ३९८,
३३६, ३५५, ३६९, ३०, ३९५, ३६८, ३, ६०१, 3.8, 3.1,
०१३, ४१७, ४२६, ५७, ५८६ ।
भातकर्णः २५७, २०८, २८६, ३२8, 8.8, 8.५, ३१.!

·पचेषु
मामामि
भावालिः १०, १७०, २३५, २४२, २६, २६४, २००, ९०६, २८०,
३.८४१३, ४२३, ४५8, ३८३, ९, BEL, ५८० ।
जैमिनिः ११२, १३२, २५६, २७७, ३२४, २५ ।
जैमिनीय रामायणं ३२१ ।
ज्योतिः पितामा २२० ।
ज्योतिभाख ३, ६, १२, 88,89,१८, १२३, २.६, २१०, २१६, २२०,
२२९, २२६, २३१, २३२, २३५, २३६, २०९, ४३८,४५९,६८,
१६८, B७२, ५७, ५७६ ।
ज्योतिःसागरः २५81
ज्योति सिद्धान्तः २२॥
तिथितत्त्वकारः १.१, १०६, १०, ११, २२३, ४२१, ३६३, ४०६,
तैत्तिरीयशाला नारायचीयं ५।
दछः २६९, ३००, ३१४, ३०१, ४६८,५८४,५६७ 1
दाक्षिणात्यसंग्रहकारिका २२8 ।
दुर्गा कल्पः १.३।
देवक्षः ५१, ५५, ५०, ११, १, १२२, १२, १२८, २५९, २१०, २१५,
२५५, २६२, ३०३, ११३, ५००,५०४, ५०५, ५२२, ५२०, ५३८,
५४६, ५५०, ५५६, ५१३, ५६५, ५८६,५७८,५८०, ५०, ५८३,
देवीपुराणं ८,८०, ८१, ८, १.३.१०४, ११, १११, ११२, १६४,
१५०, २०३, २३२, २३, ९६२, ६६६. ३७६, १८, ५१८, ५८०१
पू७२,५८३,५६२।
धर्ममः ५..

·नामानि
पत्रेषु
धौम्य २७३।
नन्दिपुराणं २६, ५७४।
नरसिंहपुराणं १७५, ३२३, ५०७ ।
मागरलाई २४३
नारदः १०२, १२७, १३०, १३३, १३६, १६९, २२१, ३२०, २३१,
भारदोयपुराणं २४, २५, २६, ३३, ३५, ३, 84,82, 09,68,८८,
... १२९.१२०, १२८, १२६, १३७, १९१७ १८५, ३८२, १३८ ।
नारायणभाष्यम् १९१, ३६६, ४.१,०३, ४२५, ४२६, २७, ३३२,
निगम ६, ८, १२८, १५२, १५४, ५३०, ५६७, ५६५ ।
निबन्धवत् २०१, २२४, २४८, २५६, ३०६, ४०६, ३१५, ५०४ ।
निर्णयाम्टतं २०२।
नीतिरत्नाकर ८०, ९.१, १२६ ।
नृसिंहतापनीयं २१ ।
पञ्चानन ३००, ३०२।
पापुराई १३, १६, १७, १८,३७,३८,३६, ४१,१६, ६०, ७६, ८०,
११५, १३५, १४३, १४, १५१, १६५, १६, १००, ४१५, ६.८।
पराशर ५६, १२, १६६, २१९, २८८, ३१५, ३९६, ३३८, २०८।
परिशिष ४६८, ४६१ ४६२ 1
पारस्कर १७२, २१४, २१५, २१६, २१६, २२१, २६, २७३, २०६,
२००, २८२, २६३, ३०, ३०५, ३२२, ३२३, ३२९, ३०१, ३७६,
१२८,88७,५७.1
पितामह. ३२, १७१।
मिढचरणा १८,२८२६ ।
स

·पोट
मामामि
पुराणं ४९,८१, ८५, १६२, १६, ११, ३१८, ४७५ |
पुरुषोत्तमपुराणं १८७
पुलस्यः १२२, २६
पुकारपुराणं..
पूर्वाचायः २६॥
मैठौनसिः ६, ४८, ५२, ६५, ५, २२१, २२, २३०, २३०, २५,
२६५, २६८, २८८, ३.५, ३०, ३२८,३८८,808, 801, B.t,
8.८, १९, ४१६, ०२२, ४८, ४८.५०४, १८, १८, ५३८,
५६२।
प्रचेता। ३९५, ३२५, ३५, ३०, ४२१, ४३३, १३६, 980, ५.१,
५७.
प्रजापतिः १०३, २३६,२६, २०६ ।
बचपरिशिएं. १७२।
रगाग्य 4, २३, २५, २०२,२००, २०१, २५८, ५८१, ५८
शुद्धगौतमः ३८., १८., ५६७।
शुद्धमनुः २.३,२८६.३०४।
समिहिरः १४५
रद्धयाचदालक्या ८५॥
रशातातमः २९०, ११, १८, १९, १६ ।
रजातिः ३.६१
सत्प्रचेताः १८२, २८ ।
हाधिक वाहपशिष्ठः ८९, ५८, ५८२, ५EB, ५६६, ६.३, ६.७ ।
धनन्दिकेश्वरपरा ९५१
बहमनः २५, २०८, २९०,२६३, २६६, ३.३, ३२५, ३८६, १०,
१५३, १६५,६९।

·पत्र ।
रहस्पतिः ५४, ६३, ८४, २३८, २४१, २५३, २५५, २५८, २९८२८०,
२४८, ३१९, ३२२, ३५, ३५८, ३६०, ३५१, ३०८, १९, B६६
५२, ५२५, ५४५, ५६३, ५६, ५६५, ५६५, ५८८ ।
बौधायनः ३२, १७, ६५, १५४, १४८, २१०, २२५, ३२०, ३७६, २८०,
३८३, ३८०, १५, ४२९, १३६, 888, ५९२, ५५१, ५८०, ५०५,
पृ21
ब्रह्मपुराण १३, १४, ३१, १२, ३५, ५३, ५६,६४, ६६,६७, ७०,७६,
८७,६२, ८५, १.१, १०८, १.६, १९६, १२०, १३६, १२, १७८,
२०८, १४, १५, १६, १८६, १९०, २२१. २६८, २७०, २०१,
२००, २५, २८२, २८८, २८२, २६३, २८८,२६८, .., १०,
३१२, ३२१, ३२८, ३२९, ३५२, ३५६, ३५, ३५६, ३१६, २६७,
8.०, १०९, ४२३, ४२६, 881, ३५१, 818, ४६९, ४२, B६५,
B७२, ४३, ४८४,४८६,५०२, ५११,५१३, ५१८, ५२९,५२९,
५३०, ५३१, ५२, ५४०, ५६१,५६२, ५६४, ५६५, ५६६, ५००,
५८२,५६४,६००।
ब्रह्मवैवर्त पुराग ५५, ६९, ११, ७८, ८३, ८०, ८०, १००, ११६, १३,
१४१, १५२, १६९,१८१, ३८२, ५८४ ।
ब्रह्मसिद्वान्तः १०, ११, २३२, २३५, २५४, ५८८
बझाण्डपुराणं ३०, ३८, १३८, १२८, १५, १०८, १८५, १६०, ४५५,
४८, ४८१, ५.५, १६,५९०, ५५८,५८३,६०२,८६,६.६,
६.८,६१२।
भगवतीपुराणं १.३, १.६,४६५, ६१.।
भगवदुतिः १६५, ३१६।
भगवदगीता ।
भट्टः ३.२।

·मामानि
पत्रे
यमदग्निः ३७६,४८८
याज्ञवलकाः ६३, १००, १८८,२०, २०५, २०५, २०६, २०६, २१२,
२१६, २९६, २२०, २२३, २२५, २७२, २६३, २६९, २८, २९६,
२६८, ३.०,३९३, ३१४, १५, ३१९३२०, ३२१, १२३, ३५२,
३५८, ३६५, ३६७, ३६८,३८५, ३८२, १०३, १३, १२६, १३०,
९६२,५९, ५१६, ५५३, ५५८,५६२, ५८८, ५६५ ।
घाधिकाः २५९।
योगीश्वरः ६५, 8५६, ५५७।
रत्नमाला २२९॥
राघवमट्टः २६७।
राजमारदः २८, ८३, १०२, १६८, २०२, २५३, ४०६, ६.६ |
रामायण १३०, १६८, ३.७, ३.६, ४०३ 1
बहधर २८८
सहयामलान्त्र १.६, १७
वयोधरः ३६८,५८१
साधुहारीतः १९, २३६, २४४, १५, ३५१, ३८८, ४७१, ५४९ ।
लिपरायं ६०, ७३, ४, ५, ९५५, १०, १०६,९००, ९८२,२६०,
२८५, २८,१९
लोकाक्षि 8ER |
जोपाधि १६, १८६, ०२२, ३२६ ।
घटेखिद्धान्त: २३०।
वराय १५, १३, ०१, ११२, १५.८, २११, २६५, २६०, १२६, १४४,
दरारमंपिat t.ru

·नामानि
भरडामा ३६७,१११,३९५, १२३]
भविष्यपुराणं १४, १५, ३२, ३, ४६,५८,५८, ६२, ६६,०२, २३,
७६, ७,५,६,८,८२, ५, १०२, १०६, १०, ११,
११५, १२०, ११, १३६, १४७, १५२, १५५, १०४, १८२, १४३,
२१९, २१८ २२२, ३६०, ३६, ३७५, ३७६, ३८., २९३, ४०,
8०२, १५, १६,४१७, १३०, ४५२, ४५३,५७, १५९, ge)
भविष्योरपुरा, २०, २१, १२, ६४, १५, ६१, ६२, ६३, १०
२०३, १.६, १००, ११२, ११३, १२८, १२६, १११, १४८, १५,
१५६, १५७, १७७, १८२, ४.६, 8-9, 90, ५०६,५७०, ५८,
भागवत १.५.९६६ ।
भयावा म्टगति , १७, १८0।
भोजरामर्शदागमा
भण्डनामा ३८५।
महरा १६, २०, २०, ५५, ३१, ८, १२, १३, १९५, १७६,
१४८, २९, २२७,२३८, २०२, २०७२५, २६२, २१९, २५,
३५७, ३००, ३०१, २८३, ३६४, 8.0,80९,१०९३०, १९९५
१३२, ४५२, १५३, ४५8, ३६७, ३.०,४२, ४८8, ५.०, ५१२,
५८,५२, ५,५६०,५८,५८८,६२,६०३।
मनपारिजातः २२९, २६११
मना,१२,५६, १०, १८0, TEL, २.१, २.४, २.५, २.८, २९०,
९९८ २१५२९, २२, २२१, २२०, २५४,२७, २०२, २००,
२८., २८२, २६१, २८९,२२८१.१.१.२, ३.०, ३१२०१९०
१२५ १२०, २१, २५९० ५५ ५६ १२.२९१, ११०, २०२,

·मामामि
पर्ने
३७६, ३७६, ३८०, ३८२, ३८४, ३५, ४२६, १२८, ३१, ४५४,
४५८, १९, ४६२, ४६७, 88., B६२, ५९९,५९४,५१७,५२९,
५२५, ५२६, २०, ५३६, ५३८ ५४५, ५६, ५५१, ५५३, ५५६,
५५८, ५६., ५६२, ५६३,५८६, ५६, ५८,५८५ ।
मन्सवरसंहिता १२३ ॥
मरौनिः 8६, २०१, २०२, २७३, ३५१, ३५८, ३६८, ३८३, ३८६, १२,
४.८, १२, १६५, ३७५, ३७९,५.७।'
महाभारत १३, १५, १६, २०, २३, २४, ३३, १६, ३०, ३१, ६८,
१६८, १९१, २.१,२८६, ३.६, १७, ३२०, २५८, २९४, ३८५,
888, ४५९,४०८, 8,५८१, १२, ८६, १००, ५.७,५१८,
५२३, ५३६, ५०३, ५७१,५८१,६०४,६१२।
महायमोपद्धतिकारः १.७।
माधवाचार्यः १, २, ५२, ५६, ६२, ६५, ६०, ६८, ७२, ८८,१०१,
११६, १९९, १२, १३३, १३०, १३६, १६०, १०३,२३५, २३०,
२०३, २०६, २६६, २८२, १३, ३४, ३५४२०, ४३३,
५८५
मार्कण्डेयपुराणं ५२, ५७, १.८, ११८, १२, १३४, १४७, २६१, २१,
१२४, १५, १५७, ३९४, ५, १६,808, ४६८,५९९,५०,
५४२,५०, १०५
मवेयरधरिशिर्ष १९,
मैषिणः २६५
यमः १५७, १५६, १८८, २२१, २२६, २६., २८७,२६९,२०२, २८०,
२८६, २७, २८९, २८१, ३६३, ३७६, १.८.२.०, १२, १८8,
४०९, ४८, ५१,५१२, ५१६, ५१३, ५९६,५१६,५१८, ५२२,
५५०, ५०६,५५९, ५५९, ५५.५, ५५४, ५५९५४५, ५०२,५८२।

·লমাৰি
पत्रे
यमदमिः ३७६,
याज्ञवल्क्यः ६३, १७, १८, २०, २.१,२०५, २०६,२०८,२२२,
२१३, २१९, २२,२२३, २२५, २३२, २६३, २६९,२६, २८६,
२६८,३०, ३१३, ३१४, ३१५, १६,३२०, ३२१, २२३, ३५२,
३५८, ३६५, ३६७, ३६५३५, ३९२, १०३, १३, १२६, ४३०,
४६२, ५११,५९६, ५५३, ५५७ ५६२, ५४८, ५६५ ।
याचिकाः २५१।
योगीश्वरः ४५, ४५६, ५५७ ।
रत्रमाला २२० ।
राघवमट्टः २६०/
राजमाचंण्डः २८, ८३, १.२.१६९, २०२,२५३, ३०८,६०६ ।
रामायण १३०, १६८, ३.४, ३०६, 8.५!
दधर RLLI
बद्रपामजतन्त्र १०६, १.७॥
खामोधरः ३६८,५८८।
अधुहारोतः १९, २३४, २88, ३१५, ३५१, ३४८, 88५, ५४८
लिरायं ६०, ३, ८, ९, १५५, १६०,१०६, १००, १८२,२६,
२६१,२६, १९५।
लोकाति: १२
भोपाक्षिः १६६,३८६, ४२२, ४२० |
पटेवरसिद्वान्तः २३०।
बराहपुरावं १५, २३, ०१, १३२, १५८, २२१, २६५, २६७,३२६, ३३४,
बरासंचिका .

·पवेषु
नामानि
१५१, २२, २३६, ४०६, ३०८, १९, ५३५, १५, १६,४६३,
५७२, ५०४, ५६३,५८६ ।
विष्णुपुराणं ११, ५, ६१, १३८, २०८, २२२, २५६, ३९६, ३५२, ३५७,
२८५, ३६७, ३८६४१५, ६३,५०२,५७२।
विरहस्यं १५, २५, ३२, ३३, ३४, ८१,८६, १२८, ११, १३३, १५४
१३८, १४३,५८५,६०१।
विष्णुरम तिः १७, ३७३, ४००, ४१७, ४५५ ।
वैशम्पायनः ३०८॥
वैद्यानरसंहिता
व्याघ्रमादा २०८, २५,३०, ३२७, २५७, ३८४,५७, ५६१, ५८० ।
च्यासः १३, 80,81,५६,६९, १५३, १००, २१९, २२३, २८०, ३१५,
३२६, ३७८,२८२, ३८०,808, 8२९, ४२६, ९, ५०६,५९०,
५६२, ५८५, ६११।
व्रतसार १०१,६०२।
पाबरगीता ५०, ५६८।
शशः वा शसलिखितौ ३६, १७, २१५, २१६, २१० २१८, २१६, २६१,
२६३, २७६,२८७,२८८,२८०, २८१, २८५, २९, ३०२, ३२६,
३१७, १९, ५२४, ६९,७८२, १८३, ८४,८७,५१४, १३,
पू३१, ५३६,५३९, ५४१, ५६, ५५३, ५६०, ५७०,५९१ ।
शतानन्दः २२२,२३०,२०,२४६,२५१,२५३।
शतानन्दसंयह ३१, २, ३, ४, १२१, १५३, १६०, १०३, १७३,
१०६, १७६, १०,२१५, २५९, ३०६, ५, ६०५ ।
प्रवरखामी १०१।
भातातपः २२५, २३०, २५१, २८४, ३६५, ३१८ ३७६, ३८०,३८८,
३९८, ४.., १०९, १०२, १०३, ४९६, १५, १६, ४२, ४२१५

·( १५ )
नामामि
प
स्मृतिसंग्रहः २४०, २७८, ११॥
रमुतिसमुच्चयः ८.५, ४५८, ६३, ५.३ ।
स्मृतिसारः ५
.।
स्त्याचारः २८८
स्मृत्वन्तरं ५२, ५३, ५६, ५८, ६३, ७७, १२८, १४५, १६९, १६८, १०१,
२१२, २९५, २९९,२३५, २६,२००, २७, २८९, २८५, २९७,
३.६, ३१६, ३२२, २३०, ३७२, ३८६, ३९०, १०२, ४५६,६४,
809, 8८.,५०३, ५०० ५.८,५९, ५८३।
इयशोषपञ्चरात्रं २६।
हरिभक्तिविलासः १९८१४०, १६५, १०६ ।
हरिबंशः १५०, १५९।
हरिहरसमुच्चयः ३७६ ।
धारततात् ३०३।
हातः ५४, ७८, १९७, १८, १९,२००, २१५, २४३, २४१, २८८,
२८, २९३, ३१३, ३२२, ३२५, ३५२, ३६३, ३७६, ३८०,३८६,
३८८, ४१४, १२१, १२७, ४४१, ४४६, १५, ४९,८८, ५.२,
५९०, ५१२, ५१४, ५१८, ५२३, ५४१, ५४२, ५०६, ५५२, ५५३,
५५६, ५६३, ५८।
हेमाहिः १६, ४२१, ४२२ ।

·सत्यवतः १,७६,८३, २१५, २०,804, ७५ ।
सत्याचार्यः २३१॥
सनत्कुमारसंहिता १२६, १२०, १२, १३२ ।
संवतः १५३, २१३, २२२, २७६, २०१, ३५८ ।
साथापना १४६, ४८, ०५३ ।
सालकायन: BI
सिद्धान्तशिरोमणिः १०, १२
समतुः ५६, ५०, १२, २२९, २०६, ३१२, २९३, ३५६, ३०३, ११६,
१२६,४६०,५८
सौरपुराणं ५१ २२ ।
सौरधमः १२६।
वन्दपुराणं १२, १६, २१, २२, २३, २४, २५, २०, ३३ ३४, १६, १०,
१५, १६, १८, ५५, ५२, ५३, ५५, ५०, ५८,५८६२,६१,०९,
०३, ३, ४, ५, ८८, ८०,८२.८६,६८.६८,१०६.१.०,
९९९, ११५, १२०, १२०, १२६, १३१, १३०, १३९१५८, १०,
१४६, १५२, १५४, १५८, १५६, ११०, १६९, १६२, १४७, १६६,
२६८, १२, १३, १६, १८७,१८,१८,१९०,२९१, २६०,
३८३, 8.६, १५७, ४६७, ४६, ५०४, ६.., ६.५, ६९५, ६१।
मतिः ८, ११, ६., ६२, ६१, ११, १२, २०२, २०८, २१६, २२०,
२३०, २३८, २६२, २६, २६३, ३०६, ३.८, ३२३, ३३१, ३६०,
३८८,०६, १८, १२०, B३३,०३०, 88,800,
BBS, B५५, ४५८, १६६, ३७६, १५, ५७१, ५७६, ५६६, १९१ ।
मतिमीमांसा ५२
स्मतिरत्नमाला
स्मतिमहार्यकः १७१ ।

·( १०) ... ... ... .. श्रा। एकादशोध निर्णय १३३ एकादशीविवाह प्याकामा पौर्यमास्यः बामथाद्धनिरुपणं ... গন্ধবেধবাধিকাহি- निर्धयः धारणकपछी ७३ एकादशाहारियाई ध्यावश्यक कार्येषु सय शौच... ३१० एकाब्दमध्ये पुषत्रिोवेव- याश्विनमासकृत्य विवाहविचार २२० साषालमासकार्य হিখোৱা ... . ... ... ... . ... .. । .. .. ... ... ... .. ... ... .. 91 ... ... ... ... ... का इपौर्णमासो कन्याया रीत्वादिविधारा २२२ करतापायां योगः उत्तराय १८५ करयनियवः... उत्सनामिदा ३३८) कर्मशालयातिविधारः उस्थापन कादशी १० यौदाई... .... उपनयनकासा ... २२० कामदेवचयोदशी जमवासनियर ५.काम्यवाहकाक्षः স্বামৰূল १७० कार्तिकमासका का कुकटीबत ५ कुनिया तुप्रतिकालाः कुमाएदामो २.१ साप्रमादमी ऋषि धमौ... कोजार्क क्षेत्र माधसतम्या विधपलं एकदिने बहुमाइपिंधारः ... BE कौमुदीपोमासो ... एकभक्तविचारः ५६ | त्रिपासविधारः ... ... ... ... ... स्तुनिर्णय ". द ... .. ... ... ... EO ए। ८७ ... ... ... ..

·कालसारस्य विपयानुक्रमणी। ... ७ ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... पक्षपटतीया ६८, १० | यमावास्यादिपागधाई ३. अगम्या विचारः ५८५ | व्ययननिर्णयः... प्योराण्याचतुर्दशी... १५० | ध्ययनयो कीविशेष यहाशौचविचार २१ उपयोगिता घवातम्रताहादिनिर्णयः २६० ध्ययाचित निर्णयः ध्यात्स तनि ईनपोथाइनमा ४६० बोदयामावास्या 0.8 ध्यधिमासपातेसपिण्डनविचारः ४२. | व्यसभ्योगाः ... Y66 ध्यनत्रयोदशी १५३ यशहौसङ्कल्पबाई १५६ | अशुद्धिकालेषु कमी करणा- ध्यानध्ययनकाला १८० करणविचार ... २२९ ध्यनुपनौवाविवाहितयो ध्यपोकायमी विचारः ३३६ व्यशौचप्रकरण २५४ अन्तर्धसादेरनन्तरं पुनर्जीवने यशोचे अध्ययन निध १२२ प्रायश्चित २९६ अशौचे गुरुलधुविचारः २०३ अन्नप्राशून २१७ | यशोचानादिग्रहणविचारः २७० अपवष्यसपिपरनानन्तरं व्यशौचेकरीव्याकर्तव्यविचारः २५र फत्तयविचारः ३२६ व्यशौचे स्मात्तीदिकमविचारः २०५ चपराजिताशमी १२१ । व्ययकान्वयकाश्राई... थपुत्रस्यापिसमिण्टनं १२९ | पष्टमी थमावास्या १०८] यसतप्रेतवर्ष ३२७ CE ... .. ... ... ... ... ... ... ... 280 .५ ... ...

·.. .. ... ... एकादशीदेधे नियः याकामा वै पौर्णमायर एकादशीविकारः धामाइनिरूप एकादश्युपवासाधिकारि- इस निर्णयः धारणकषठी एकादशाहादियाई धावायककार्याधु सद्य नौचं... ३१३ एकादमध्ये प्रदुहिमोर्जक- আশ্বিলমাত্র २४ विवाह विचारा यावादमासय एकोदिराइफापा . ... .... ... ...२२७ ... ... ... M .. उ ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... M. ... ... ५. ... इनपौर्यमासो ... अन्याया गौरीत्यादिविचारः २२२ करतोयायो योगः ... उत्तराया एटा करबनियायः... উন্নামিবা २३८ कर्मकालयाग्निविचारः उत्थापनकादशी ५८८ कर्माजवाझं ... उपनयनकालः कामदेवत्रयोदशी उपवासमिया काग्यश्राद्धकाला মামণি १७. कार्तिकमासात्य कुक्कटोवतं कुशनिर्णयः ऋतुनिर्णयः १२५ ऋतुप्रतिकाला कृष्णजन्मारमी ऋषिपदमौ... ... कोथा क्षेत्र माचसहया বিষয় एकदिने मधुश्राइविधारः ... BRL) कौमुदीमौर्णमासो एकभाविचार ५६ | क्रियाक विधारः ... .. .. ... .. ... ... ... ... कुमाण्डद शमी ... ... ... ... है. ... ... . ... ... ...

·(1) गा ... . ". ६१९ / धनुषों ... . ... ... r. ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... माया योग... ७२ Tায়াবিবিন্না ३४१ / चन्दनयपदोयम्सादि. विचार राणछायायाइविधारा 848 चम्पकद्वादशी २०० गयाश्राइसम्योगाः... चतुर्दशी १५३ ধাৰায়ীখবিধাঃ २८२ धातुसाम्यवनं समाधानकाशा ...." चातुर्मास्यकव्याय- गभिगोदाहा... विधार ३४ गर्भिगोपतेचौरनियेधादि- | দুটামান্সঃ २१८ विचार २९६ ) चैत्रकृष्णचतुर्दशी सांगडधायात्रा १८६ चैत्रमामयं.... गुर्गदित्येवण्यावविधाः २86 वेषभुशापतिपदियः गोषनामपदाधारणविचारः ५७० गोविन्दादशी गोडायमी १९५ चन्ममरणयोन्यवणावधयेव- गौछौथाई गौरीगणेशचतुर्षों ७३ | जयन्तीपारणे विशेषनियमः गौरीदत ७२ जायगैरोमञ्चमो नणं ५८८ | जातकर्मका ... ! गोवपिटकस्यापि श्राद्धा- यातिपिनियः धिकारिता ज्येहपुनहियोन्यछमासि प्रतविवाहविचार घोटकपञ्चमी... एमासशर्य २३ ... ६.अपविधिः ... ... ... ." ध्यशोधनिमित्त ... २५० ... ... ... ... .. .. ... ... महणधाई ... ... ... 4.र .. ... ...

·... ... ... ... .. ... ". ...8. ... .. ... ... ... द ... ... ... ... ता दुर्गाशयनकाले सर्वदेवता- शयननिर्णयः... तिथिनिर्णयः ... B२ दुर्गेत्सवविचार तीर्थयाई श्र दुर्वायमो तीर्थयात्राविधि १८६ | देवपूजाश्राद्धयोः क्रमः BE! द्वतीया ६८ दैविक श्राद्ध योदशी १५२ / दोलायात्रा १७६ यहस्पक होजायाचा १८ दादशी द्वितीया दक्षिणायन १०४ दक्षिणविधिः दन्तकालादिनिरूपा २६८ | नवभोजननिर्णयः दन्तधावननिषिद्धकाला ५.७ नक्षत्राणां तत्रकर्तव्यविशेषा दमन कचतुर्दशी च निर्णयः ५७३ दमनकचतुर्दशी १५० | नक्षवकभक्तविचार.... ५०B दशमी ११८ नक्षत्रे व्रतपूमादिनिर्णयः दशहरादशमी १२० नक्षत्रे श्राइकालनिर्णयः पू७५ दशहरायां गङ्गाखानविधिः १२० भौनां रजखजात्वविचार दशाहानन्तरं पित्रादिमन्यु नरसिंहचतुर्दशी १५.५ श्रवणे यशौचविचारः... ३०३ नवमी... दमाहाभ्यन्तरकार्यविचारः... ३५७ जवानथाइविचारः ४७३ दाइप्रकरणं... ३३३ / नागचतुर्थीविचार ८५ दिवसस्य विभागविचारः १७ भागमश्चमी दीपावली १२ बानाइयदानल ५३२ दुर्गाशयगारामो मामकरणकाला २१६ १२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

·३. ... ... ... ... ... प ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... y ... निय विहितविलनपंगा- पित्राद्यशौचपासनविघारः... २८३ निषिद्धकालाः ५.५ | सुचिकापुत्रककसपिग्ली- निरमिदाहः... करणदिधार... नैमित्तिकश्राद्धकाना ३.५ एसवनकालः... नैमिन्तिफा योगविशेषः ३६. | पुतमोत्तमक्षेत्रेदादा- यात्रापाला. १८३ पुष्करदाहः पक्षनिर्णयः १२ एकरविचार मतितप्रेतात्य... ५३० पध्यर्थचाई मधमो ७ पुष्यवन्दापना... पनरदाहविधिः ३३६ पुष्याभिषेकः... पदाहागौचविचारः ३१. एय्वीरभखलात्वकास- परिवेषविधार ५.५ नियंयः माकपरित्यागकाला ५०० | पौर्यमासी धारणाविधार: ५५ | पौषमासतव्यं पाश्वपरिवर्तन ... १८ प्रथमारमी पारविभः १३ | प्रदीपामावास्याबाई ४६। पार्वषश्राइकालाः १. प्रावरणपठो ... 8 पार्वणको दिएमोः कमविचार ८६ प्रावरगोत्सवः ... १८८ पायाणचतुर्दशी १५७ | प्रेतस्पर्शादौ यामप्रध- पिण्डविधिः ... समय:... पिबमध्वादिविचार ... २२० | प्रेतत्यानन्तरं प्रत्यागमने- पिटरतो ब्रह्मचारिपुत्र- तु संस्कारविधिः 428 वर्तव्यानि ३१३ मिटसद पुत्रीएसवनिरन्ध- फ। नाशौच ३११! मागुनमासकृत्यं .. ७१ ११० ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ...

·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... महारमो चालकमरणे दाहविचारः ... महानवमी विचारः... वालस्य पञ्चमान्दमध्ये मातरि महालयथा... १५३ गर्मियां चूड़ाकरणाभावः २१८ महालयेऽधिमासपा- ब्राह्मणस्त्रीणां कर्मविशेषेवैदिक- विचार: ३५८ मन्त्रयाठे यधिकारः... २१४ महोदयमावास्या माघमासकृय २७-१ भ। माघसप्तमी भद्रायमोयोगः मातामहादिनिबन्धनागौचं भावमासलयं २४ मार्गशौर्षमासकृय भीमहादशी... मासविचार:... १. भौमपञ्चक ३१-३२ मासविशेषविहितकाग्य- भोमारामौथाई ... १७५ साननिर्णयः भुवनेश्वर देवस्य चतुर्दश- मासानां चैवादित्वनिर्णय... १२ यात्राकाला.... १८. मासिकधाई... भूतश रावश्यकता.. ५१६ নধিসুন্দঘীর- भम्यकादशी ... विचार: ... म। “य। मघात्रयोदशी यमहितीमा मण्डलार्थ चूर्णविशेषाः ५२१ यसलयोरेकम्तावशौच २६५ मन्वादिशाइनिर्णयः पाचाहनाई... मलमासम्मतानां थाई अगादिनिरूपणं B५१ विधिः... ... योगनिर्णयः ५०१ मलमासेत्यान्यायाय- विचार २३३ मसमासनिरूपयं २३१ । रक्षापक्षमा . ...9.8 ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8. ... ... ... ... ... .. ... ." ७० ... .. ...

·(२३ ) ... ... ... ... ... 8 ... ... ... .. ... ... ... ...२२० ... অধ্যায় স্বাম: REL | सुखराधिः सम्बत्मनिर्णयः ६ सूतिरजखलयोडे विशेषः ३३३ संवत्सरभेदेष करयविचारः ६ सौरनलयवस्था सहगमनविधिः ३२६ । खन्दयष्ठी মামনীলিয়: ...'३.८सानयाचा १८० साथिकदाहा... ३४३ खुचितुईयो याचिकनिरमिकमेरेना- स्त्रीणामुपनयनाभावः शौचविचार:... २५७ | नीमूहयोरपि पौराणिक- सामिदम्मयोह- मन्त्रेऽधिकार विचारः २५८ मानामिमदाहविधिः सामान्यतो दानवयोः कालादिनियः सालग्रामशिलाब्राझया- हरितालिका थाई १८७ सावित्रीब १८. हरिशयनदक्षिणायनयोकर्मणा सिंहरहस्पती कर्तव्य- विधिनिषेधविचार... २४९ २१. शियनपार्श्व परिवर्तनो- सौमन्नोमयनकाल: ... स्थापनकाला.. २४५. ... ... ... ५२५ / हरिशयन ... ... ... ...

·श्रीश्रीजगनाथः पूरणम्।
गदाधरपद्धतौ-
कालसारः।
श्रीगणेशाय नमः।
चविघ्नमन।
अषवर्णाश्रमधर्माद्धये
प्रारीरिमात्रस्य च शौघमुक्तये।
निजालये श्रीपुरुषोत्तमाहये
दधदपुरमयं महः श्रये ॥
रचितजननिकायाभौष्टदानकदचः
क्षपयत विमलाया दौनपक्षः कटाक्षः ।
ऐतिनिकरगभौराम्भोधिमध्यार्थरना-
नयनातिविधाने नूनयनेऽन्तरायम् ॥
कृष्णात् कौशिकवाजपेयि-तुलसौवंशाद रहत्पण्डिता-
नौतिग्रन्थकृतः स रायगुरुरित्यामौद् वदान्यायोः ।
पुत्रः गारदवाजपेयमखद् विद्वान् हरेपणभू-
नाधीमधिषीगुरुस्लधरा भिख्योऽग्रजो पामछत् ॥

·( २२ ) ... ... gy ... ... १७८ ... ... ... ... ... २४८ ... ... ... ... ... ... रक्षिकावन्धन १७३ । विनायकवतदिन यानि... ७५ रशद्धिकाला विधिनिषेधयो काल- रटन्याचतुर्दो विचार: रम्भारतीया... विपत्पातेऽशौचमध्ये বিজাবিন্ধাৰিখ कत्तयनियः रामनवमी १९६ । विवाहकाला ... २२२ रोषियोरहितानमारमो... विशयोग्यकन्या विचारः ... २२५ विश्वेदेवनिर्णयः ५२५. वा विटरव्राम कथाई ५१४ बकुलामावास्याबाई... BB | विष्णुभाना ... वादाचतुर्थी ... शियाई B8 वराहादशी १५१ | रषोत्मविधिः वा देवपूजा ५६८ | वैशाखमामय २५-२२ वल्यास १० वैम्णवैकादशी যহিসিষোল २२८व्यतिपातयोगः वास्वपौर्णमासो १७८ व्रतविशेषे कालनिर्णयः 180 तिनां व बबण्यादियोगः ६११ व्रतोपवासनियमाः ... ५३ वात्तमरमा शौचविधाय २८५ विदेशगताना वासानुपगमे- गुदिविधि ... ३२० मधोत्यापन रितिधिविधा १६ | शवदाहादोदाइका विद्धापरनामावगतिधि- शुद्दिविचारः By एस्त्रतिनिरूपणं fireમાજ १२० शस्त्रादिहतम्य चतुरामा- (५ ... ... ... ... ... ... .. वामगशम्भ YB ... ... ... ... ... ... ... . .. ... मिाका... ... मेर माया ...

·( २३ ) ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84 ८. ... ... ... ... ... ४ ... ... ... ... ... ঘিী ७३ | श्राइवैश्वदेवयोःक्रमविचारः, RCE शिवरात्रि १५ श्राइवरूप शिवराधिपारणे विशेषत्वं १६४ श्राइतुतिः ३६२ शुक्रास्तसमये वावर्य- श्राइस्थानविचार विचार: २५. श्राद्धोच्छिरदानविचार: शुद्धमाविचारः १. थाोजरकर्म शुद्धापरनामकसंपूर्ण तिथि श्रीपञ्चमी निर्यायः সুন্নিস্থা षष्ठी शूदाणामप्युपनयनाभावः २२९ षष्ठीदेवीपूजा श्रवणदादशी... १४ 'श्राद्धेऽदिपामाणि पू२८ বিষাৰীৰ सबौदाह प्राप्स्य ५१७ | सधवास्त्रीणां व्रतादिषु व्यक्ष- স্বামৗমাহি- पू निषेधविचारः ५६७) सन्यासिनां क्रियाविचारः ३५७ श्राइकाले यातिथ्य विचारः... ५१६ । सन्यासिम हालयबाद- श्राद्धे देशद्रव्यविचार: विचार श्रा नक्षत्रफल ३६२ | सन्यासिमतो पुत्रादीना- थाडे निरसनीयाः ५२१ कन्यता २१२ श्राइप्रकरणं... ३६२ / सप्तमो... 8 श्राइपूर्वापरदिवयं ५. सप्तपिटकामावास्या या योगफलं २९३, सप्तपिटकामावास्याथाई श्रादव_दयागि ५४१ / सपिण्डीकरणविचारः 8१६ श्रावणमासकृत्यं २४ सपिण्डसमानोदकत्व- খাবি খুঃস্মাৰিধি: ३८६ विचार: २५६ नादिसणं ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

·गदाधरसइतो वेदान्नादिसमस्तगास्वनिलयो नौलाम्बराख्योऽनुज स्तस्य मानवरोऽतिदेवविदर्भ साहित्यविद्यार्णवः । सवैयाकरणश नौतिनिपुणः योनीलगैलेशित- मञ्चबानमुखोत्सवान( वयवस्तीचं च योऽवर्णयत् ॥ খ্রীয়া ঘৰিনীহাঘিনত্বাধনধুলা संस्थाप्यावरिण विधाय धनदप्रस्थान् दिजांस्तान् व्यधात् । प्राज्यं माप चतुर्मुसादिकमहायज्ञेषु मन्तोषयन् विप्रादौनमि रागस्यानितं यौधितिरं यो यशः । यो नौलाम्बर राशगुवभिधया ख्यातः क्षितौ श्रीहरे, सपणाख्यचितिपेश्वरेभपतिमा शिष्येण मम्मानितः । सौवर्णेऽचतुष्टयायुतपदाम्भोजाइछष्णातप- पाणेन दिपचामरप्रभृतिभिधात्मौयचिः परः। यज्वा पञ्चरमो यमेश्वर इति धाता रहत्पण्डित- स्त मौलाम्मरनामक ए पितरं मौजागौं मातरम् । नवा राजगुरुगदाधरसधौस्तं कालमाराभिधं गन्य प्रारभते विचोक्य यमिमं नि:मंगया: जनाः ॥ कालो दिविधा, नित्यो धन्यवेति । तत्र कालकालापरनामा पर एव नित्यकाठः । म विश्वविश्ववेदामा योऽभिजः काल- कातो गुणी मर्चविद्यः प्रधानक्षेत्रमिति निर्गुण: मंमारमोहम्बिनि- पन्नतरिति श्रुतेः । (९) मपयानमुसोत्सवायपरलो छ यो वर्षयत् ।

·कालसास कौऽपि,- अनादिरेष भगवान् कालोऽनन्तोऽवयः परः। मर्चगवात् स्वतन्त्रत्वात् धात्मवान्महेश्वरः ॥ पुनस्तत्र- परं ब्रह्म च भूतानि वासुदेवोऽपि शङ्करः। कालेनैव हि एज्यन्तेभ एव ग्रमते पुनः ॥ ज्योतिःणास्त्रेऽपि,- भूतानामन्तहाकालः कालोऽन्यः कलनात्मकः। तस्मात् जन्यस्य कालस्य वासुदेवादीनामपि कलनात् कालकालः परमेश्वरः तम्य मर्वकर्मारम्भे मान्यत्वात् तविरूपणामयपेशिनम् । तथाच सरन्ति,- मध्ययु कालेषु ममस्तदेशेष्वमेषकार्येषु नयेश्वरेवरः । मः स्वरूपैर्भगवाननादिर्ममाम्त माङ्गल्यविदृद्धये हरिः । यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयजक्रियादिकम् । नूनं मम्पूर्णता थाति संघो वन्दे तमच्युतम् । वामनपुराणे,- सर्वमङ्गलमयं वरेणं वरदं गुभं । नारायणं नमछत्य सर्वकर्मापि कारयेत् । रति परमेश्वरस्य मिर्गुणत्वात् कथं तनमरणमिति चेत्, सचते- नियो अन्यय कालो दौ योराधः परेवरः । मोजाइमानमगम्योऽपि देशो मकानुकम्पया । रति (V पानसगम्दोऽपि।

·8 गदाधरपइतौ . तस्य देहवावाच विरोधः। तथाच वाशिरामायणे,- खड्गपागधरः श्रीमान् कुण्डली कवचान्वितः। तषदमयोदारववषट्कसमन्वितः ॥ मामदादशकाद्दामभुभवादकोइटः । स्वाकारममया वहा कृतः किइरसेनथा ॥ इति कालस्वरूपं यद्यस्ति तथापि भकानुजिया खौलतनाना- सूतस्तस्य नानामूर्तिस्मरणमा तथाच भगवद्गीतायाम्,- यो यो यां यां तनुं भक्त्या श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्यावतां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ म तया श्रद्धया युक्त तस्याराधनमोहते । स्तभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हितान् । तथा- चन्ने माविका देवान् यक्षरामि राजमाः । प्रेताम् भूतगर्णयान्ये यजन्ते ताममा जनाः ।। श्रतएव तोकेप्याविदिदा गोपाषं स पि खेच्छया एकेको देव- नामुपासते। एवं च मायाया अपि ईयरातमकलात् नानाविध- मनिमयी भा जमपनि कालतलमेवादौ । भाविभक्तमपं कलयति जगदेष कालोऽत इति । भोगरानमेवागममा होकावपि जन्यकालय मायाकार्यत्वं सङ्ग- पते। माविमाद्भतमयमित्येकं पदं स्वार्थ मयप्रत्ययः । बारम्भ इव

·कालसारा।
कर्मणोन्तिऽपि ईश्वरस्मरणं कर्तव्यमा) ।
यत्करोषि यदनाधि यजुहोपि ददामि यत् ।
यत् तपस्यधि कौनोय नन् कुरुष्व मदर्पणम् ॥
इति भगवदुक्तः ।
पूर्ववदनापि यो यां यां देवतां ममुपास्ते म तत्र समर्पयेत्
वेत् न कयित् विरोधः । देवीपूजादौ शिष्टा अपि तथा एव
आचरन्ति । ईश्वररूपात नित्यकालान जन्यकालोत्पत्ति-
तैत्तिरीयशाखायां नारायणये श्रूयते ।
सर्व निमेषा जजिरे विद्युतः पुरुषादधि ।
कला: काहा मुहाच अहोरावाथ() मर्चाः ।
अर्द्धमासा मामा तवः संवत्सराश्य करपान्ता इति ।
मनुरपि,-
कालं कालविभक्तीय नक्षत्राणि ग्रहांस्तथा ।
सृष्टिं ममर्ज चैवेमां सष्टुमिच्छन्त्रिमाः प्रजाः ॥ इति ।
तत्र निमेषादिपरान्तेिषु जन्यकालेषु संवत्सरः प्रधानभूतः,
अन्ये गुणभूताः।
सोऽकामयत, दितीयो मम वात्मा आयेत रति मनमा वा
मियुनः समभवत् नदायितः ममभवदिति श्रुतेः ।
एवं भानासमुत्थानाः काला: मंवसराश्रिताः ।
अणुशय महष्छय मर्च समवयन्नि तम् ॥ इति श्रुतेथ ।
(२) तथाधरन्तिा
(1) थोरात्रय मांगा।
(१) काये।

·गदाधरपहतो कालस्य जन्यत्वपचे चिरचिप्रमत्ययोपाधिद्वारेण कस्तयत्याक्षिप- नौत्यर्थः इनि. व्युत्पत्तिः । तथाच जन्यकालेखादौ संवत्सरो नाम मामायनाद्यवयवयुक्तो अवयवी कालविशेषः, सम्यग् वसन्यस्मिन्न- थनामामादय इनि व्युत्पत्तेः । स च दादभमाभात्मकः द्वादशामासाः मंवत्सर इति श्रुतेः । म पञ्चविधः, तथाच ज्योतिःशास्त्रे,- सौरो वर्षः पवषयुत्तरचिशतवामरैः । वाईस्पत्य एकषट्युत्तरत्रिशतवामरैः । सावनोऽब्दः पश्यधिकत्रिशतैर्धामरैर्भवेत् । चतुःपञ्चाशदधिकचिपाताहैस्तु चान्द्रकः । नाक्षत्रोऽन्दयतविंशत्यधिस्विमतेर्दिनैः । पञ्चेत्यन्दाः सौर-जैव-भावनैन्दव-तारकाः ॥ तारकाणमयं तारको नाचत्र इत्यर्थः । तत्र, मौरमावनचान्द्राणां श्रौतस्मात्तेषु कर्मस । उपयोगोऽय नावचस्यायुयेऽधिवत्सरे । बाईस्पत्यस्योपयोग इति वर्षषु पञ्चसु ॥ तथाच माधवाचार्याः,- अब्दे पञ्चविधे चान्द्रो प्रतादौ तिस्तकादिक । सुजन्मादिमते मौरो गोमत्रादिषु मावनः । घयोऽयाचार्यसेवादौ विकल्यन्ते निनेछया । आयुये हि नाचत्रो बाईस्पत्योऽधिवारे ॥ चान्द्रायां प्रभवादौनां पचके पञ्चके युगें। मम्परौदाम्विदित्येतत् शब्दपूर्तास वत्मराः ॥ .

·कालसार। तिल यवो वस्नधान्ये रजतं दीयतेऽत्र तु। तत् स्फुटं विष्णुधर्मोत्तरे,- संवत्सरे तु दाणां तिलदानं महाफलम् । परिपूर्व तथादानं यवानां द्विजसत्तम । इदापूर्वेत वस्त्राणं धान्यानां चानुपूर्वके । इतपूर्व रजतस्थापि दानं दत्तं महाफलम् ॥ इति संवत्मरनिर्णयः॥ अथ अयनम् । अयगतावितिधातोनिष्पन्न, अयते यात्यनेन चतुचयेण सूर्या दक्षिणामामुत्तराशा चेति, परतुवयमयनम्। तच विविधं, दक्षिणायनमुत्तरायणं चेति । थान् षण्माणान् दक्षिणदित्य एति यान् परमासान् उद्गा- दित्य एतौति श्रुतेः । अयनप्रकरणे, सौरमानमधिकृत्य ऋतुचयं स्यादिति विष्णुधर्मो- तरोनेश्च । एतेन अयनदयं मौरमानेनैवेति सिद्धम् । तत्र सत्यद्रवः,- देवतारामवाप्यादिप्रतिष्ठोदङमुखे रवौ । दक्षिणशामुखे कुन् न तत्-फलमवाप्नुयात् ॥ भविष्योत्तरे,- पुपयानि यानि कम्माणि वर्जयेद्दविणायने । उपदेवतानां तु प्रतिष्ठा अत्रैव(१) कार्यो । तथाच वैश्वानरम- हितायाम,- (1) अनामि। -- ·सारपसी মামবয়ায়ংংিখিথিলা:। महिपासरगम्यो माया दे दक्षिणायने एतामा देवतानां प्रामादादिकमया कार्यम् । पय देवष्य पकाम: प्रतिष्ठामारोपणे । गतांपूरनिभान्यासे म कान: परिकोतिरतिदेवो. पुराणोः । पा पा कगंणी यष पर एयने अपेगः, सप सप शामि कार्याणि दक्षिणायमे कार्याकार्यविधारी यम्सन्यः, म पातमात्र प्रकरणे वाणः । रापयननिर्णयः । अचरतः। मर एगनाविरयामाहातानिध्ययः। दयनि गति গমীক্ষাঘপিমিনি বাহিঙ্কালঘি :। म पविधः, वमन्नयोभवयांभरद्धेमन्ताममिरभेदादिति, पड़ना एतकः इति श्रुतेः। यत्तु, दाद मामा: पक्षों ममिगिरयोः भमामेनेति श्रुतावुलम् । मदनुमन्यशैयम्य पहम्य प्रयाणम्य प्रमा- वात् प्रयाणामुमन्नणर्थम । न त पवना पनपतिपादनार्थ- मिति भयम् । ते च एतवार) घेवगागाभ्यो वमन्न इत्यादि मामाभ्यां मामाभ्यां भवन्ति । तपाच कासमामापां. एकोपाधा. नमम्नेषु पयते, मधुच माधण्य वामन्तिका पद, राकय गरिय पेमा एकू, नभर नभमाथ वार्षिका ऋतूमोर्णय मारदा एकू, मइस महलय मन्तिका एक नपर तपस्यय गिरा शव इति, तच वमन्तः प्रथमः। मुखं वा एष एतूनो यद्वममा पनि श्रुतेः । (शिशिरा इति (२) ते घ विधा तवः।

·कालमारः। तेच प्रत्येक द्विविधाः, चान्द्राः सौराथेति। चाचात्मकामा वसन्ता- दीनां चन्द्रगतिकरिपतवान्, चन्द्रमा: महोनापड् सतून कल्पयती- ति श्रुतेश्य । मनु अतूनां मामदयात्मकत्वमेवेत्युक्त अधिमाभपाते चान्द्री कथं निर्वाह इति चेत् उच्यते। ययोर्मामयोर्मथे मलमा- मपात:(१) तयो यो माम उत्तरः तस्मिंस्तम्यान्तर्भावः, तथामौ परिदि- मात्मको मस्तिनशद्धभागदयात्मक इति न का यनुपपतिः। सच मलमामविचारे स्पष्टी(भविष्यति । मौरेषु काता मौनादिवं मेषादिवर वैकल्पिकम् । तदा वृद्धगायः,- मौनमेषौ रवियांवत् वमनातददेव हि। वमि:, पावन्मेषरपो भानु वमन्तमावदियते । इति उभयोर्विकम्पः, तमुमारेण चौमादयोऽपि यथायषं विक- स्यन्ते । रावना विनियोगम्तु गुण्याघवगतः, तथा अतिः, वमनो प्रामण: अग्रोमादधौन,() पौभे राजन्य सादधीत, भरदि ग्य प्रादधी नेत्यादि । गनिम्त, वमन्ते पाहाणमुपायौत पौमे राजन्य गरदि ग्यमित्यादि । विमगुभयात्तरे,- पार्निगते पटस बममापतुषु पृथक् पृथक् पूमाविशेषा उहाः। तथा वमनो मागानुलेपमादि दाम, एतमन्यनाथदाहार्यम् । तनिर्णयः । (V मनमामो दार (२) सटौ। (३) बमोचाधीन।

·गदाधरपडतो अथ मामाः । मामिति सान्नं चन्द्रवाचकं प्रातिपदिक तस्थायमिति सम्बन्धार्थ अग) भामः, एवं सति चान्द्र एवं मामो • मुख्यः, अन्यत्र गौणः, मर्वेषां साधारण्याय प्रान्तरमुच्यते, मभी परिमाणे इति धानोनिष्पन्नोऽयं मासभन्दः, मास्यते परिमौयेते यावता कालेन चन्द्रष्चियो, म चान्द्रमामः, चन्दृदियाभ्यां खयं मस्यत इति वा मामः। तथाच (सिद्धानामिरोमण- मायन्ते परिमीयन्ते वकालवृद्धिहानितः । सम्मादेते समता माषा भित्तिथिममन्विताः ॥ सूर्यम्य रागिनिर्यच परिमौयते स मौरो मामः । अहोरा- पाणां चिंशत्मया यच परिमीयते भ भावनो मामः । तथा ब्रह्मणिद्धान्ते,- चान्द्रः गालादिदर्शान्तः मावनस्त्रिंशता दिनः । एकरामौ रविर्यावत्कालं मास: म भास्करः ॥ भास्करम्यायमिति भास्वरः मौर:। नदवाण भत्तविंशतिमझ्या परिमौषतेनेनेति नाचचो मामः । नदुकं विष्णुधर्षांतरे,- मतपरिवत्तम्त नावनो माम उच्यते । नपा पान्द्रमौरमावननाचवायतर्विधा मामाः । नत्र मौरमा- (९) या मायः। (२) तसिद्वान्तभिसमयौ।

·कालसार 1 सस्य पाद्यन्तो मेषादिराशीनामाद्यन्नाभ्यां व्यवस्थितः। भावनेषु पुरु- षेच्छादिनियामक() चान्द्रो विविधः दन्तिः पूर्णिमान्तयेति । दर्यान्तले लघुधारीतः- इन्द्रामौ यत्र येते भामादिः स प्रकीर्तितः । अग्निसोमौ स्मृती मध्ये समाप्तौ पिलमोमको। इति दर्शपौर्णमामयाजिना शतप्रतिपदि दर्शरिदेवते इन्द्रासी होते, पौर्णमासे अग्निसोमो इटिदैवतेस इयेते। दर्श पिण्डपित्याचे पिवयोमको देवौ इति दर्शान्तो मामः । पूर्णिमान्नत्ये तु महालयप्रकरणे स्मर्य्यते,- प्रश्वयुक्छष्णपदे तु श्राद्धं कार्य दिने दिने । इति दर्मान्तवे तु भाद्रकृष्णपक्ष इत्युकं स्यात् । नमार दान्त पौर्णमास्यन्तत्वयोः ममो विकल्पः । अनुष्ठानन्तु कुचित वचन- विशेषात् मिष्टाचारादा व्यवस्थितम् । यत्तु मामिद्धान्ने,- अमावास्यापरिकियो माम: स्यात् ब्राणम्य त। मतान्तिपौर्णमामीभ्यां तथैव भूपवेग्मयोः ॥ रत्युतं तत्कर्मविशेधे बोध्यं । यथा विष्णुपुराणे,- भाषामिते पञ्चदशौ कदाचित् उपति योग पदि वारुणेन । रति मतभियाथुक्रमाघदय यत् पाई विहित मद् भातम्याधिक (१) भाग नियाम (२) देवते।

·गदाधरपद्धती
फलदमिति । एवं सववियोः सौरपोर्णमाम्यन्नमामयोगदाज्ञार्यम् ।
तेन मर्चकर्मस मामान्यतः मषामपि पौर्णमास्यन्तमामो ग्राधाः ।
तम्य मुख्यवादाचाराच । चान्द्रमामानां चादिमंजा मतप्रयुगा ।
नाच, चित्रायुका पौर्णमासी क्षेत्रो मामिान् मासे प्रस्ति इति
वैचो माया दर्यान्त-चान्द्रापि मध्ये तादृापौर्णमामीमत्त्वात् धादि-
मंज्ञायविरुद्धा, एवं वैशाखादिषुषेयम् । तच चिचा विशाखादि-
योगस्योपलवपणत्वात् तत्प्रत्यासनवारयनुराधादियोगोऽप्यविरुद्धः ।
तदुक्र,
ज्योतिशास्त्र,
चिचादित्रितयं वैधधावणान्तेषु पधस ।
वारणादित्रयं भाट्रेधाचिने रेवतीत्रिकम् ॥
ऊनांदिमाघान्तेषु स्यात् कृत्तिका रोक्षिण तथा ।
फाल्गने पूर्वकालगुन्यादिचयन्तु प्रयोजकम् ॥
नत्र भामान्यतः कतैयानि । श्रुतेः, मामि मामि वोऽशनं वा
पिहशाम
तथा स्कान्दे,-
एकभकेन यो देवि माम मार्ग दिपेन्नरः ।
इत्यादि ब्रतानि, एवं माघमासादिषु तिलदानादीनि विष्णु-
धर्मातरायुकानि । कर्मविपेषु भासविषाणां प्रात्य, यथा,-
श्राभ्युदये स्वेमानं चन्द्रस्य पिहकर्मपि ।
यजे सावनमित्वाड एचप्रतेषु च ॥
(१) प्रयोजनं ।

·कॉलसार।
-
धाभ्युदये विवाहादी।
पादी-
देवमत-वृपोत्सर्ग-चूड़ाकरण-मेखताः।
मौरमानेन कर्त्तव्या अभिषेकस्तथान्दिकः ।
व्यामः,-
सूतकादिपरिच्छेदो दिनमामाब्दगास्तथा ।
मध्यमग्रह किय मावनेन मकीर्तिता । इत्यादि
इति उद्धमामनिर्णयः। मलनिर्णयम्न प्राहकालप्रकरणे लेण्यः ।
अप मामकृत्यानि। यद्यपि महाभारतादिषु मार्गशौर्यादित्वेन
सत्त्यानि लिखितानि तथापि वैवस्य सृश्यादिप्रस्त्तवात तमा-
रभ्य लिख्यते।
तथाच माझे.-
चैत्र मामि जगद् अध्या ममर्ज प्रथमेऽहनि ।
शतपने समयन्तु तथा सूर्योदये मति ।
प्रवर्तयामास नदा कालस्य गणमामपि ।
प्रधान नागान्वन मासान् वत्सरान वासराधिपान् ॥ इति।
धमामलाय, महाभारते-
चन्तु नियतो माममेकभन पः क्षिपेत् ।
सुवर्णमणिमुकादशे कुले मइति मायने ।
मामलतादिकममई पूर्णिमान्त एवं कुर्वन्ति।
(१) पूर्टिमासमास एव ।

·१४ এবাধনী बाहों कार्तिकपूर्णिमान्तमुक्का:- मार्गशीर्षम्य माभम्य प्रारम्भे प्रतिपद्यपि । नववर्षसमारम्भो देवः कृतयुगे सतः ॥ इति । पूर्णिमान्तम्य मामस्या) मुख्यत्वेन कल्पितलादिति दिक् । तर वक्ष्यमाणे मध्याझरूपैकभाकाले भामादिप्रतिपत्तिथैरभयदिन- गामिले उत्तरदिने प्रतारम्भः कार्य:( । तथाच सातिः- मामि संवत्सरे व तिथिदैधं यदा भवेत् । तवीत्तरोत्तमा ग्राह्या पूर्वा तु क्यान मलिघुचः । मामादितिर्वादितियेरा देधे यन् कारभ्यं तत्कर्मयुक्तका- लख दिनये मम्भधे इत्यर्थः । मर्चकम्भारम्भे महप भावग्नकः । तथाच भविये,- समपेन विना विप्र यत्किञ्चित् कुरुते नरः । फत्तचापानिपक तस्य धर्मस्या त्यो भवेत् । शक्रिशनासहसौश्च कांस्यरूप्यादिभिस्तथा । भयो नैव कर्तव्यो मुन्नये च कदाचन ॥ होलोदुम्बरं पाचं वारिपूर्ण गुणानितम् । दर्भचयं सागमूल फलपुण्याइतान्वितम् । जसामयारामकूपे पदत्ये पूर्वदिङ्मुखः । माधारणे चोत्तराशे ऐशान्यां निविपेत्ययः । (९) पूर्णिमान्तमासस्य । (२) व्रतारमा

·कालसारा
तापाचम्य अत्यनासम्भवे अक्षमा) गोवा तस्करणम् ।
सहौत्योदुम्मर पार्न वारिपूर्ण गुणान्वितम् ।
उपवासन्तु टसोयात् यद्रा वार्य धारयेत् इति वारा-
होमः।
पौर्णमास्युलेखेन शझपचोने वैयपि
সানিখীল্য বিলিকানা লয়।
उमेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग भवेत् ॥ इति भवि-
योकः पचोलेसः कार्य एव ।
एवं क्षणपनामावास्ययोरमेषः।
मतमारस्यरसमायने दोषः।
परिग्या प्रतं सम्यगेकादग्यादिकं मरः ।
न ममापयते तस्य गतिः पापोयसो भवेत् ॥ इति विष्णु
रपयोति: । श्रापदि तु जलादीनां मप्रतमत्वं ।
यौ तान्यवतमानि बाणे मूल फम्न पयः ।
हवि धिएकाम्या घ गुरोर्वधममौषधम् ॥ तिगास्यात् ।
मनभयं स्थाधिः प्रमादी गुरुशासनम् ।
अमतमानि पोचन्ने महदेतानि ततः ति मवि.
योज्य ।
पप वैमासमामहायम् ।
भारते-
मिारेदेकभीम वैमा यो जिनेद्रियः ।
(e) म्यो।
a

·१९ हायपो गरो वा पदि का भारी माती येता मया म्कान्दे धमदयमयुकम्। पः परिग्यम्य वेशा प्रतमन्यदपाया। नकर महार दिला होधिारते, पौगामी भषेपापो विमः यौनपरोपि। वनमाएमयोगपकनन्यायमेदं मतं मित्य काम्य । पुमः पारी- देशमं ममं माम मिस्थपायो जिनेत्रियः । जपम् हविष्यभुग दामाः मनपाः प्रमुच्यते । नोचनानुदिन पाममिमि । भाध मकलं माम माथा पोरंधेयरः । पिमन्यं मधुचन्तारं नामित कम पुनर्भवः ॥ माये,- वैमामे पुष्यनवणे व यिनाथ गोप्रदः । भूत्वा विष्णुपदे कन्यं म्यिला राजा भवेदिह । गोदानं मामानने। पुष्पलत्रणवर्जनम्य निषेधपत्यात "मिधः फास्तमाषदे" रस्युक्त वैशाएमामप्रवेशमारभ्व कार्यन्वं । इदं पुष्प- वर्जनं देवार्चनकालौननिर्मान्यपुष्पेनरपरं, सद्ग्रहणम्य पूगाङ्कलेम विहितवान् ।

·कालसारः। १७ तत्लानमन्तः । पाने,- वैशाख सकसं माम मेषमङ्गमणे रवः । प्रातः सनियतः साये मौयतां मधुष्टदनः ।। मधुहन्तुः प्रमादेन ब्राह्मणानामनुपहात् । निर्विवमन्त मे पुष्णं वेगाखवागमन्वहम् । माधवे मेपगे भानौ मुरारे मधुसूदन । मातःचानेन मे नाथ फलदो भव पापक्ष । एतत् काम्यमातःमानं नित्यप्रातःस्मानी तरं मन्ध्यातः पूर्वमेव कार्यम्। मातादायी अरुणकिरणयस्ता प्राधौमवलोक्य वाया- दिति विष्णुमती मर्जमाधारण्येन काम्यनित्यवानोदे मारणो- दयकालविधानात् । प्रात:शानभ्य देशद्धिद्वारा कमाधिकार- सम्पादकलात् काम्यम्य सामान्तरस्य प्रात:सामानन्तरमेव काल इति कालभेदमावाचन नियकाम्ययोम्तन्त्रेणानुष्ठानम् ॥ नम् मन्ध्या या प्रकरणे मर्चका नईवात् मन्ध्योत्तर काम्य प्रातःचानमिति चेत् न। मन्ध्यायाः सूर्योदयावधिकलात् सूर्यो- दयोत्तरकालीनकाणामेव मन्थ्यो तरवाधिकारमम्पादकत्वात् । ममु सूर्योदयात् पूर्व मन्ध्यां ममाप्य काम्यं घाम फत्तव्य- मिति क्षेत्र। सूर्योदयावधिनपरपमन्यावाधापतेः सन्ध्यावमागे काम्यमानःस्वानं कार्यमिति वापयाभावाचा मम "ग धामोभिः महाजमम्" इति प्रमाणामम्य मनुमा कानियालयालो भावभावधानाए । 3 ·गदाधरपहतो निषिद्धनात् कथं बहुम्नान मिति चेत् न । तम्य यादृच्छिकरमान- खेन निर्णयादित्यसमातिविम्तरेणा)। एवं भाषादिकाम्यमातःस्माने- स्वपि बोध्यम् । यतुः- तुलायां मकरे मेषे प्रातःस्मानं तिलैः सह । इविश्यं ब्रह्मचर्यच महापातकनाशनम् ॥ दति भारते क्रम् । निजामहितमानपूर्वक काम्यं प्रतान्तरम् ॥ यत्तु, पाझे नारदेनोतम्,- मधुमामन्य शुक्लायामेकादश्यामुपोषितः । पञ्चदशाश्च भी और मेषसंक्रमणेऽपि च ।। वैशाखस्ताननियम ब्राहाणानामनुजया। मधुसूदनमभ्यर्थ कुर्यात् मन्पपूर्वकम् ॥ इति । तन्न व्यवस्थितो विकल्पः । तथाच, वैशवानां कार्तिकवत- वत्रिशुलकादग्नामारम्भपक्षः । सत्य वैषणवतादादौ तदुद्देश: व्रतस्यास्य वैष्णवानामावग्यकवमिति हरिभक्तिविलासादौ लिखितम् । क्षचिया भक्रमणद्यारम्भः । नेयां मौरमासेऽधिकफलप्रायुक्तः । ब्राह्मणानां वैग्यानाच चान्द्रमाम एवाधिकारात् पौर्णमास्यादिपक्षः । शहाणामव्ययं पक्षः । “ट्रा वाश्मनेचिनः" इति श्रापस्तम्बीया तेषां मकर्मसु वागमनेथिममाचरणात् इति व्यवस्था ॥ ननु वक्ष्यमाणचातुर्मास्यवतवम् प्रापि एकादश्यादिपदाणे सर्वमाधारयमन्तु इति चेन्न । तत्र मन्वषामेव यहाण "दादग्यामेव (१) विन्तरेण तत्र ।

·कालसारः। १४ पारणम्" इति समाधारण्यस्य वाचकत्वात् नयापारात् । अत्र तु तादृशवाक्याभावात् तथापाराभावाच ॥ । प्रचारमपिटचरणाः, चैपौर्णमास्युपादानमपि अम्य बतस्य पौर्णमास्यन्तमामाभिव्यञ्जकम, अतन्तु वैशाखकणप्रतिपदाद्येवत्याः ।। केचितु, पौर्णमाम्युपादानं सङ्कल्पपरमिति, नदपि युक्तम् । प्रातः प्रतिपदि मन्ध्यातः पूर्व कर्मखनधिकारात् सङ्कल्पकरणस्यानु- पितलात्। सन्ध्योत्तरं सङ्कल्पकरणे तु "वैशाखं सकलं मामम्" इत्युकास्य साकन्यस्य वाधापत्तिरिति । अतो मामादितिधे वैध उत्तरविद्धाया ग्राह्यत्वेऽपि एतवचनबलात् पूर्वविद्धा ग्राध्या । एवं माघादिमासेऽपि(१) बोध्यम् ॥ महत्पवाक्ये तु अद्य चैत्रपौर्णमास्या- मित्याधुका श्वः प्रातरारभ्य वैशाखपौर्णमामोपर्यन्तं वैशासमतमई करिये पति विशेषः । केवतानानपचे तु वैशाखस्तानमहं करिय्य इति ॥ স্বর অনুলিনি মৃনালীমলাৰ যাৰী সন মনযুন वेति मिद्धान्नितत्वात् शतमंख्यकनपेनापि पापचयात् शतमपेऽपि नतामिद्धिः । नौ तु प्रत्यहं महसनपोऽत्यन्तामाको मासेन लक्षापः कार्य: । अपोऽयं वहिर्जपविधिना कार्य्यः । स जपविधिरम्मतरते पाचारमारे द्रष्टव्यः ॥ म्वौशट्रयो बानमः- अद्यावविशाश्चैव मन्त्रात् पानमिप्यते । तुप्पोमेव हिशद्रस्य स्त्रीणाच मनन्दन । (१) माघमासेऽपि।

·२. गदाधरपती इति महाभारतोक्नेरमन्चकामवापीति न शनीयम्। अध मन्त्रशब्दस्य वैदिकमन्त्रपरलात् । प्रकृते तु मन्त्राब्दस्य पौराणि- कलेन मार्त्तत्वात् स्त्रीशट्राणामप्यधिकारः। आधारोऽपि तथैव । एतद्विचारः श्राद्धपकरणे वक्ष्यते । अथ हविष्यद्रयाणि भविष्योत्तरे,- ईमन्तिक सिताखिन्नं धान्यमुहातिला यवाः । कलायकन्दुनौवारा वास्तकं होडमोचिका ॥ कालेयं कालाकञ्च मूलक केवुकेतरत् । कन्दं सैन्धवमामुटे लणे दधिमर्पियो । पयोऽनुतमारच पनमामहरौतकी। पिप्पली नौरकञ्चैव नागरं तिन्तिडीफलम् । कदस्ती स्तवस्ती धाचौ फलान्यगुडमैतवम् । अलपकं मुनयो हविष्याणि प्रचवते ॥ छन्दोगपरिशिष्ट- हविय्येपु यवा मुख्यास्तदनु बौहयः स्मृताः । मापकोट्यगौरादौन् मालामेोपि वर्जयेत् ॥ माथे- कलायायणका मुगा मिथुनानां वापि । एतेभ्योऽन्यानि नाश्नीयात् मिथुनानामनापदि । अगस्त्यमंहितायाम,- नारिकेलफलश्चैव कदलौं लवलों तथा । श्राममामलकञ्चैव व पनमञ्च हरीतकौम् ॥ मतान्तरे प्रशस्तञ्च इवियं मन्यते बुधः ।। - ·कोलसारा हेमन्तिके इंमतपकं गास्यपरनामकं । मुहाः स्थूलमुद्यति-. रिमाः, स्थूलमुहानां सामान्यतोऽप्यभक्ष्यलात् । “निम्यावा बाढ़का मुगा" इति वक्ष्यमाणस्वान्दोक्तौ मुगस्य हविष्यवाभावोऽपि स्थूल- मुहपर एव । अन्यथा बहुवाक्यमतिपादितं मुहहविष्यत्वं व्या स्यात् । कालेयं निकशाकविशेष इति द्धाः । कन्दं शरणादि । पयोदधिरतानि गच्यान्येव । अमाहिय्यं तथा मर्पिर्दधिचौरमथापि वा । एतद्रत(क) मतं विमा मैथुनस्य विपर्ययः । इति विष्णुधमौत्तरोतः । पनमं दाक्षिणात्यप्रसिद्धभूमोतफलक पनमव्यतिरिक्रम् । हरौनको वन्यैव । भूप्रोतफलकपनमस्य ग्राम्य- इरोतक्याय सामान्यतोऽप्यभक्ष्यत्वात् । गौरकमप्यत्र(२) शक्तगौरक, कृष्णजोरकस्य श्राद्धेऽपि निषेधात् । नागरं शुण्ठौ तस्य वाक- प्रकृतिकलात् श्राद्रंकस्य इरिथ्यावमिति प्राचार्याः। ऐचवपदेन इक्षुरम एव ग्राह्यः। खण्डादौनां गुडाकृतिकवात् गुडत्वम् इत्य- स्मात् पितामह-कृष्णहत्पण्डितादौनामायः ॥ वसतमु यथा दक्षु- रसस्य पाके गुडत्वं तथा सुद्धस्य पुनःपाकेन खण्डादित्वमिति हवि- व्यत्वमेव । शिष्टाचारोऽपि तथैव दृश्यते। ब्रीहिः भरपकधान्यम् । गौराः श्वेतसर्षपाः। "मुख्यालाभे प्रतिनिधिरपि शास्त्रार्थ:" इति प्रतिनिध्यधिकरणन्यायन प्राप्तान् माषकोद्र्वगौरादौन् वर्जयेदित्यर्थः । मिथुनानां द्विदलानां मध्ये करतायचएकाः खुडि- (1) प्रत्यं । (२) जोरकसन ।

·गदाधरपद्धती . थाचणा इति प्रसिद्धा हविष्याः। इतिव्यनिषेधं प्रहत्य “वणुला- श्रणकाथापि" इति स्वान्दोके, वएकादीगां निषेध इति केचित् । बहवः स्यूलकातायचणकयो: पार्थक्यं । एकछोला इति देशान्तरीयः । कलायो पर्नुलकलायः इति गानाविध- संशयात् अमद्देशवणकवाद्यानां देशान्तरवाच्यशेलागामप्युभयो नैव हविष्यसमिति वदन्ति । इति परिगनपक्षी यजयन्य काराणां सम्मतः ॥ हवियाग्यं इविष्यमिति विज्ञानेश्वरः(१) । कम्पनरु- कारास्तु मधुमापमांतरश्राद्धदेयं विश्थमित्यातः। तदनुया- यिनस्तु हवियदेयेयपि३) विवियागणयन् । तथान वेशदार- मिरीचादीनां व्यञ्जनमस्कारकत्वेनोपात्तत्वात् ग तेयां हवि- ध्यत्वम् ॥ भविष्योतरादिगणितव्योयोऽधिकहाविध्याणि, यथा- गोधूमनामाकप्रियङ्गयो धान्यानि । सुखाशिकायकर्कटीभेद- पटोलनिन्दुकखरामातककारण इति प्रसिद्धफललकुवरहददरौल কান্ধলভিলীলাশি। মঘালুজ্জমালুরূৰণিীলা- बरौतालगूलीफलालव्यतिरिक्तस वालुभेदीर्घमूलकानोति मूलानि। पाल सखदितुल्लमौतण्डुलीयकमर्षपपिपलौकुशाएवार्ताकुकाक- जहाकुसुम्भभूतृएकफेलुवर्जितानि शाकानि। मर्चगव्यविकाराः। वैचाङ्करं कर्पूर ताजाश्चेति ॥ एतद्र्व्या हविष्यवादिविवेकः श्राद्ध- प्रकरणे लेख्यः ॥ (२) बहवः कलायचयकयो। (३) पाईरयेमपि। (२) इवियोग्य इविष्यं स्यात् । (४) वार्ता की।

·कालसारा ननु मधुमाषमामानां श्राद्धदेयत्वेन हविष्यत्यमिति च । भाषमसूरमधुमांमपरान्नमैथुनागि प्रत्येऽहनि वर्जयेदिति वाक्यात, मापण्य हविष्यातिनिधित्व निषेधाच । घदा वैशाखपौर्णमामी परदिने जपादिकालव्यापिनी तदा परदिने जपादिमामात्य १) कार्यम्, “कर्मणो यम्य य: काला" रति दृद्धधाजवलक्योकः। इविय्यभोजनम्य तु हविय्येतरभोजन- निवृत्तिरूपत्वात्। “निषेधः कालमाचके। निषेधम् नित्यात्मा कालमात्रमपेक्षते"॥ इति श्रद्धगाम्यतिः । एकभाकाले पौर्णमास्य- भावात् इविय्याकरणेऽपि न पतहानिः ॥ एवं कार्तिकाक- भलादिपु बोध्यम् ॥ अथ ज्येहमामशत्यम्। भारते, ज्येष्ठामजन्तु यो मामले कभकेन महिपेत् । ऐश्वर्यमतुम्न श्रेयं पुमान् स्त्री वाभिविन्दते । श्रेयमिति भारामिति रोप: "भाहणणं भवति श्रेष्ठः" इनि म्कान्दोकः। भ- अथ आपादमामकृत्यम्। भारले,- आपादमेकमान स्थित्या माममतन्द्रितः । यडधान्यो घरधनो सयुषच जायते। (१) तदा तपादिशामामा कार्यम् ।

·गदाधरमतो
२०
अथ श्रावणमामव्यम् ।
भारने,-श्रावणं नियतो माममेकभनेन यः विपेत् ।
यत्र तत्राभिषेकेए पूज्यते शातिवर्द्धनः ।
श्रय भाट्रमामात्यम्।
भारते,-प्रौष्ठपदं तु यो माममेकाहारो भवेधरः।
गवायं मौतमतुलमैश्य प्रतिपद्यते ॥
एकाहार इनि एकभकाजी।
अथ श्राविममामकृत्यम् ।।
भारते, अथवाश्वयुज मामगेकमनन यः तिपेत् ।
मजावान् वाहनाच्या बापुचय जायते।
मजा प्रद्धिः।
-
अथ कार्तिकमामकृत्यम् ।
भारते,- कान्तिकन्तु गरो माम यः कुर्यादेकभोजनम् ।
शूरय बड़भाग्यश्च कौर्तिमांश्चैव जायते ॥
स्कान्दे, अश्वमेधफलमाप्तिर्वहिलोकफलमाप्तियोका।
नारदौयपुराणे,-
एकभनेन नोम तथैवायाचितेन च ।
कृते ते घराप्राप्जिायते दीपमालिनी ।
इति केवतकभन्नादिके फलम् ॥

·कान्दसारा
२५
सुपुण्ये कार्तिक मामि देवर्षिपिटगेविते ।
क्रियमाणे प्रते न स्वल्पेऽपि च महाफलम् ॥
इति विष्णुरहस्ये यत्किञ्चित्तमाऽपि फलम् ।
अमतेन विद्यम्त माम दामोदर प्रियम् ।
नियंगयोनिमवाप्नोति मधवरिप्वनः ।।
इति नारदीयोक्तः यत्किञ्चित्ताकरणे दोषः ।
नारदीये,- न कार्तिकममो मामः । तेन गमं युगम् ।
न वेदेन ममं शास्त्र का नीर्थ गगया ममम् ।
तथा,~मामाशिनोऽपि भूपाला प्रत्यय (१) गयारताः ।
ते मांस कार्तिके त्या गता विघाखालयं शुभम् ।
तथा,- न मारयं भक्षयेत् मांग न को मान्यदेव हि ।
पण्डालो जायते राजन् कार्तिके मामभक्षणात् ॥
स्कान्दे,- दप्याप्यं प्राप्य मानुय्यं कार्तिको कञ्चरेन हि ।
ध धर्ममता श्रेष्ठ में मारपिटहार) भवेम् ॥
म प्रमहा म गोप्रय वर्णम्तेयौ मदानृतौ ।
न करोति मुनिश्रेष्ठ यो नरः कार्तिके ग्राम ।।
विधवा विपेण प्रतं यदि न कार्तिक ।
करोति मुनिगाईल नरकं यानि दारुणम् ॥
तथा,- यतिश विधवा व विशेषेण बनायमी।
(६) पदाम् ।
(२) मारपिटधातकः।
(8) तं पान कार्तिक।

·गदाधरपइतो २८ मनु, भन्ने भातःशब्दम्य का गनिरिति चेत् उचते । “मई भायं त्र्य प्रातः" इति प्राजापत्यवच्छ्रादाविव प्रातःगन्दस्य दिवस परत्वमित्यभियुक्ताः। यदीचेदिपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् । कार्तिके मकले मामि प्रानाम्नायौ भवेन्नरः ।। इति वाक्यम्य केवलनानपचे सावकाशवमिति केचित् । तथा- पारम्य दर्शनात् । मन्ते मयेति लम्या मह ॥ ननु.- तुलामकरमेषेषु प्रातःस्मानं प्रशस्यते । हविष्यं ब्रहाचर्यश्च महापातकनाशनम् ॥ रति राजमार्तण्डोने का गतिरिति चेदुच्यते । तत् मौर- मामवयात्मकमन्यदेव मतमिनि पूर्वाचार्याः । ननु, एतदपि न माधु। मामध्यग्य संहतत्वविवक्षायां "श्राकामा वेषु यास्मानम्" इत्यादावपि पौर्णमामीचतुप्रयकालीमपृथक्वान- विधानापत्तिः । । तत् पाश्चिदपीएं। मौरमामोपादानं तुकादिपदोपादानादिति चेत् वाच्यम्। तहि "कन्या गते मवि- नरि" इत्यादौ मौरमासोपादानादाविनमामि महालयाद्धं कथं प्रादिति रेन् मत्यं । राजमार्तण्डोको पातम्मानमुकं तत् केवस्त- धानमभिमेव । अत एव प्रगत इत्युतम् । “विश्यं प्रापर्य- धेनि" पुन,दुमं तत् यत्किचिताभिप्रायेण इति वाक्यदयं तत् ॥ तर, शुमागारमेषु प्रातःलायौ भयेभरः । Vतत् । (२) घानापतिः।

·कालसार। इविष्यभुक् ब्रह्मचारी गर्वपापैः प्रमुच्यते । इत्यावाश्यान्तरेऽपि पृथंक्रियायमुक्तम् । किञ्च कार्तिवाजतासगावे यगौशपञ्चक मुकाम, नत्र प्रातःस्तान- मुक्ता पुनः मानान्तरं तर्पणारमुक्तमिति दिवः पदा कदापि काम्यं स्नानान्तरमिति मिद्धम् ॥ अस्य वानस्य काम्यवा(तीर्थ करणम् । तदमम्भवे स्वकारिते पिटकारिते या जलाशये अत्यन्ता- सम्भवे त पञ्चपिण्डोद्धारणादिपूर्वक परजलाशयेऽपि कार्यम् ॥ ..' मलपट्टिप्णुरोगवता त- प्रापः स्वभावतो मेध्याः किं पुनर्वहिमयुताः । तेन मन्तः प्रशंसन्ति स्नानमुष्णेन वारिणा ॥ इति पचिगन्मतोकेरुपाजलेनापि स्नातव्यं । अस्य नित्य- काम्यवाद् ययाकथचिनिहित्वात् । एत सर्वमहालाते श्राधारमारे द्रष्टव्यम् ॥ नानोत्तरमदानम् । तत्र मन्त्रः,- प्रतिनः कार्तिके मासि स्वातस्य विधिवनाम । रहाणायं मया दत्तं दनुजेन्द्रनिसूदन ।। नित्यनैमित्तिक कृष्ण कार्तिके पापनाशने । रहाणाध्य मया दत्तं राधया सहितो भवान् । इति मन्त्र समुच्चार्य योऽध्ये मह्यं प्रयच्छति । म यूपपूर्णपृथिवीदानस्य पालमश्नुते ॥ अत्र गायत्रीजपसंख्याचा अनुमावपि सर्वपापमुक्त्यर्थं लक्षाप- (१) नित्यकाम्यवात् ।

·२६
गदाधरपती
कार्तिके नरकं यान्ति अलावा वैष्णवं व्रतम् ।।
एवं सहायच्याप्यन्ये पडदीपा श्रकरणे उताः ॥
तथा, न ग्टहे कार्तिकं कुर्यात् विशेषेण तु कार्तिकीम् ।
क्षेत्रे तु(१) कात्तिकौं दुर्थात् मयनेन भाविनि।
गन्दी पुराणे,- यो नरः कार्तिकं माम मांस तु परिवर्जयेत् ।
मंवत्सर लभते पु मामा वर्जनात् ॥
श्रमामय शुनपक्षेपि मांस वच॑म् ।
कौमुदं तु विशेषेण शुलपर्व नराधिप ।
वर्जयेत् मर्वसामानि धर्मा व विधीयते ।।
दति वाक्यान् । कौमुदं कार्तिकम् ।
तत्राप्यमामर्थे भीमपञ्चके मत्यमांमादिक वयम् । तेनात्र
मांमवर्जन नियं काम्यञ्च ॥
नारदीये, कार्तिके वर्जये नेलं, कार्तिको वर्जयेन्मधु ।
कार्तिके वर्जयेत् काम्य, कार्तिके शक्ति मन्धितम् ॥
कार्तिके वर्जयेत् वियमिति कचित् चतुर्थपादे पाठः ।
मन्धित त्रामवादि ।
कानीमड़े, ऊर्ज यवानमनीयादेकानमथवा पुनः ।
छन्ताकं शरणं व एकगियौञ्च वर्जयेत् ॥
शरक श्रोष दनि शतम् ।
नारदीये, यामिषं मैथुनशेव कार्तिके यन्तु वर्जयेत् ।
(१) तोर्यम्।

·कालता:J मर्यकालटतं पापं दुम्त वापि नश्यति ॥ विष्णुः,- कार्तिकोऽग्निदेवत्योऽमिय देवागां सुखं तसात् कार्तिक मासि वहिलायौ गायत्रीजपनिरतः महादेव इविण्याची संवत्सरकतात् पापात् मुक्तो भवति ॥ पुनः स एव,- कार्तिकं सकलं माझं वहिलायौ जितेन्द्रियः । जपन् हविष्यभुम्दान्तः सर्चपापैः प्रमुच्यते ।। इति । अत्र कन्पतरुकाराः श्रावग्यकायागारवर्जिते काले कार्तिके वहिःखानं प्रातःकाले तरकालेऽपि प्रकरणातराधिकरणान्यायेन काम्यं मानान्तरम् । यत्तु, “प्रातःकालो मुहतीस्तीन्” इति मास्यादावुन, तच्छ्राद्धादिदिषयमिति । अतएव, शिष्टास्तदनुसारेण दिवसे यदा कदापि कार्तिकवतकाम्यसानं कुर्वन्ति । वहिनायौ प्रातःमानाहिरित्यर्थापयन्ति। एतदेव विधिवाक्यमित्यपि वदन्ति । बहिनद्यादाविति केचित् ॥ कार्तिकं सकलं गाममित्युर्मासादितिथिः पूर्व विद्यापि ग्राहा। तस्मात् पूर्वदिवसमारभ्य प्रतस्यारम्मान मातःकाले कान्ध- वानप्राप्तिः ॥ ननु,- कार्तिकेऽहं करिस्यामि प्रातःलानं जनार्दन । प्रीत्यर्थं तत्र देवेश दामोदर मया सह ॥ বনি সন্তৰিত্ন সমান পাৰিবি । স্বপ্না- माधयोस्तु प्रातःसानण्यावश्यकताभिप्रायले चैत्रपौर्णमास पुथ्य- पौर्णमास्यां च महत्पयो किर्नात्र तपोलः । वेपारखे वाक्यमुक्ताम् । माघे वक्ष्यते ॥

·गदाधरमाइलो
स्योकत्वात्तनमा लबशपः कार्यः । "गर्वपापैः प्रमुष्यते" रति लप
अपं प्रात्य विष्णुमतेः । तमामय प्ररयाई महसजपः कार्यः ।
सहसवस्वभ्यम्य दहिचिक दिशः।
महतोयममो मामात्त्ववाहिर्विमुच्यते ।
रति ममूतः । धिकं प्रणयाचतिगापयामकम् । अत्र "गाथची-
क्यनिरन" इति निरतपदोपादागात् महसशापायूनगपो ग काम्य
वर्णिमादहिरिति बहवः । पसाये -
जतान्ने पाग्न्यगारे पजले देवास्तयेऽपि वा।
गवां गोटे पुण्यतीर्थ मिसेरेथवा रहे ॥
इत्युक्रेरनाहने रहेकदेशेऽपि शिया जपनि ।
स्वान्दे,- गवामयुतदानेन यत्फलं लभरो पग।
तुलमौएवम् तत्फलं कात्तिसे सतम् ॥
विहाय मर्चपुष्मारिए मुनिपुप्पेश वम् ।
कार्तिके योऽचयनवा वाजपेयफलं लभेत् ॥
सायंभन्ध्याकालारम्भे आकागदोपदानम् । विष्णुधर्मोत्तरे,-
प्राशयुज्यामतीतायां यावद्राजेन्द्र कार्तिकौ ।
नावत् दीपपदस्योनं फलं राजेन्द्र शाश्वतम् ॥
तावत्काल प्रयच्छन्ति ये तु दीपं सदा निशि ।
तुझे देशे बहिस्तेषां महत् पुस्खफस्तं भवेत् ।।
अप्यन्धकारे गहने प्राकाम् वेन जायते।
प्राकामाद् यदुशाईस तेन याति तथा मुखम् ॥
मझाडे तक्षायां निलनेलेन मायसन्ध्यामागसे ।

·कालसार
प्राकामदीपं यो दद्यान्मासमेकं निरन्तरम् ।
मौकाय श्रीपतये स श्रिया न वियुज्यते ॥
दीपदानमन्तः, शतानन्दमय हे,-
दामोदराय नममि तुलायां लोलया मह ।
प्रदीपन्ते प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे॥
इति मन्त्रेण यो दद्यात् प्रदीपं सपिरादिना ।
आकाशमण्डले वापि म चाक्षयफलं लभेत् ।।
लोलया लम्या। एवञ्च तिलतेलगव्याज्ययोदीपदाने विकल्पः॥
माझेत, अत्युचेोपमाका यो दद्यात् कार्मिके निमि।
सप्तजन्मशतं पापं चिभिषैर्यपोहति ।
चतुष्यथेषु रथ्यासु ब्राह्मणावस्थेषु च।
वृक्षमूलेषु गोष्टेषु कान्तारगहनेधु च ।
विष्णुरेश्मनि यो दद्यात् कार्तिके मामि दीपकम् ।
अग्निष्टोममहसस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।.
अथ मौमपञ्चकम् ।
भवियोत्तरे, कार्तिक शुक्लपवाय स्टण धर्म पुरातनम् ।
एकादश्यां ममारभ्य विजेयं भौमपञ्चकम् ।
नथा,- शाकाहारण मुन्यनैः कृष्णार्जनपरेनरैः ।
स्त्रौ भिर्वा भर्तृवाकोन कर्त्तव्यं सुखवर्द्धनम् ।
विधवाभिव कर्त्तव्यं पुत्रपौत्रविवृद्धये ।
सर्वकामसमृदय मोक्षार्थमपि पार्थिव ॥
इत्यादि विधिम्त त्रैव द्रष्टव्यः ।।

·गदाधरपद्धती
विष्णुरहस्ये,-भीमेतत् यतः प्रासं हतं पञ्चदिनात्मकम् ।
सकाशादासुदेवस्य तेनो भौमपञ्चकम् ॥
नथा,- अनम्याम्य गुणान् वढं का शत: केशवादृते ।
नया,-
कार्तिकस्थामले पक्षे स्नात्वा मम्यग्यतनः ।
एकादग्यां तु दौथादूतं पञ्चदिनात्मकम् ॥
प्रातः स्नात्वा विधागेन मध्यान्हे च तथा व्रती।
नद्यां निर्झरगत वा ममालभ्य च गोमयम् ।।
यवनौहितिलैः गम्यक् प्रकुर्यातर्पणं क्रमात् ॥ इत्यादि ।
ब्राझे,- एकादशौं ममारभ्य राका यावत् प्रबोधने ।
वकोऽपि तत्र नाश्नीयानात्यं मामञ्च किञ्चन ॥
तेन मत्स्यादिक मईया न भक्ष्यम् ॥ अतएव वकपञ्चकमिति
प्रमिद्धिः ॥ इति कार्तिकवता) प्रकरणे प्रत्यवायाधुक्रः फलश्रवणाच
नित्यकाम्यम् । तचान्द्रमानेनैव ।
कार्तिकम्य तु यत् स्नानं माघे मामि विशेषतः ।
कृच्छ्रादिनियमानाश्च चान्द्रमानं प्रणम्यते ॥ इति पितामहोतः॥
चैतन्यदेवानुयायिगौड़वैष्णवैम्नु प्राचिनशकादश्यामारभ्य का-
त्तिकशलकादर्णी यावद् व्रतमाचरन्ति तत्र शुक्रवादश्यां पारणे
सम्यक् प्रमाणं न दृश्यते । इति तापतेऽपि पूर्णिगावधि व्रताचरणं
ममोचीनम् । तथाचारस्य श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रे श्रीजगन्नाथप्रासादे
दर्शनात् । इति कार्तिकन्नतविचारः ।।
(१) इदं कार्तिकतम्।

·कोलसार अर्थ चातुर्मास्यनतम् ।.. भारते,- श्राषाढस्य मिते पडे एकादश्यामुपोषितः ।, चातुर्मास्यननं कुर्याद् यत्किञ्चिचियतो नर; H वाराई,-आषाढशक्लैकादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा। चातुर्मास्यन्वतारम्भं कुर्यात् कर्कटसंक्रमे ।। अभावेऽपि तलाकेऽपि मन्त्रण नियम प्रती। कार्त्तिके शनदादश्यां विधिवत्तत् ममापयेत् ॥ . चतुर्धापि हि तत् पौणे चातुर्मास्यततं नर। तुला: कार्तिके। चौर्ण गुमकैरिति घोषः। "तुर्धा रायक- थौर्ण"मिति भारतोः । नारदीये,- एकमन नकेन तवायाचितेन च । फते व्रते घराप्राप्तिर्जायते द्वीपमालिनी। भविष्य,- यस्तु समे षीकेश नामाचरते प्रती। वस्तयुग्मं नरो दबा विष्णुखोकञ्च गच्छति ॥ . माये,- अाषाढादिचतुर्माप्तं प्रातः वायौ भवेन्नरः । वाराहे, चातुर्मास्यवतं कुर्यानरः किञ्चिन्महीपते । नान्यथा. वाब्दिकं पापं विनिहन्यप्रयत्नतः ।। - पञ्चचतुष्टयाशी तु स्वान्दे,- अशानः कार्तिके मातिनां कुर्यात् पुरोदितम् । तत्रापि चेट्नाका स्थानीमपञ्चकमुत्तमम् ॥ पुरोदितं चातुर्मास्योनम् । एतेन चातुर्मास्यव्रतस्य नित्यत्वम् । मस्यारम्भमन्त्रों विष्णुरहये,- ·गदाधरपती इदं मतं मया देव सो पुरनम्तव । निर्षि मिद्धिमायात प्रभचे लपिकेमव। होतेऽस्मिन् मते देव पचपूर्ण पियाम्यहम् । नम्मे भवतु मपणे साप्रमादान जमाईन । उद्यापनमन्त्रोऽपि तक- दं प्रतं मया देव इन पौत्य नव प्रभो। नूनं भरपर्णता यात सत्ममादायमाईन । चातुर्मास्यनियमाः स्कान्दे,- मधसदादिमयनं वयेदतिमाघरः। भनृती न मनायी मां मधु परौदमन । पटो भूलकव वार्ताकों मेव भवेत् । अभय वयेत् दूरामधुरं मितमर्पपम् । रागमाषान् कुनाथायणधान्यच वर्षपेत् । माकं दधि पपो माषान् श्रावणादौ कमादिमान् । राज-गोप-यतौंस्यका मारोहेधर्मपादुके । शाभ्यनं दिवास्वप्नं पावादय वयेत् ॥ एतेनाप नृपगोपात्तपतीनां धर्मपादुकारोहणं न निषिद्धम । इविश्यस्यापि दोघमूलकत्याच वर्शनम, माताविषेधात् । केषाधि- न्मते पटौतस्यापि तथा 1 मास्येऽच काम्यनियमाः- पारो वार्षिकान् मामान् देवोत्थापनावधि । मधुखरो भनित्यं मरो राइविवर्शमात् ॥ तशय वर्णमादेव सन्दरानः प्रजायते।.

·काखसाए।
२५
-
लभते भन्नति दीधी स्थालौपाकमभचयन् ।
मदा मुनिः सदा योगी मधुमामय वर्जनात् ।
निवाधि नौरुगोजस्वी विष्णुभमच जायते ।।
एकान्तरोपवान विष्णुलोकमवाप्नुयात् ।
धारणत्रखलौनां वै गङ्गाखानं दिने दिने ।
नमो नारायणायेति जवाहनशनजं फलम् ।
पादादिवन्दनादिप्योलभेद गोदानजं फलम् ।
एवमादिवतैः पार्थ तुरिमायाति केशवः ॥
नाष कालरायपेक्षा। तथाच गायः,-
न भेशवं नैव मौ शुक्रगुर्वो न वा तिः।
खण्डत्वं चिन्तयेचातुर्मास्यातविधी नरः ।।
एवञ्च मति,-
अस्तगे च गरौ शक बाले रट्टे मलिनुचे ।
उद्यापनमुपारम्भ प्रतानां नैव कारयेत् ॥
दति रकगार्यवाक्यं सामान्यत्वादिनरातविषयम् ।
याम्यायने हरौ सो सर्वकर्माणि धर्जयेत् ।
इत्यपि विहितेतरविषयम् । तथाचाच कन्याकर्तव्यविषये
অল্পজলঘিাৰিা জন্মদ্বিব্যাত্রা স্ব গন্ধালাই
लेख्याः ॥ तत्र योभुवनेश्वरक्षेत्रे निवासफल गिदपुरापो,-
चातुर्मास्यं नरस्तत्र वा विपरायण।
राजसूयमहसस्य फलं मानौति नान्यथा ॥
तच एकाधक्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमक्षेचे। तब निवासफल मायो-
-

·गदाधापरतो
वार्षिकायतरो मामान् यमिष्टिग् पुरुषोतमे ।
विहाय मर्चपापानि विपुलोकं म गछति ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि चाप्यायतनागि।
तिष्ठन्ति पतरो मामान् श्रीपुरुषोतमे ॥
पुष्करियाच नद्याच वाप्पो कृपे मरिन ।
तिमि भव्यतीर्थानि शनात्यापने पर
स्वान्दे,- काग्यां पहुयुगे वामामियममतमंस्थितेः ।
फरतं यदुकं तदिद्यात् क्षेचे श्रीपुरुपोत्तमे।
चातुर्मास्ये निवमतिः क्षेचे श्रीपुरुषोत्तमे ।
साचात् पृयिभंगवतम्तवयं मोसमाधनम् ॥
दिने दिने महापुण्यं मर्वक्षेत्रनिवामनम् ।
इत्यादि बहुफलानि विस्तरभयान लिपितानि ।
पतीनो त एकस्यानावस्यामादिपातुर्मास्यधर्माः श्रावणादि-
भासदय एव । अर्द्ध वार्षिकाभ्यां मामाभ्यां नैकम्यानवामः स्यादिति
तद्धर्षेषु गोक्तः ॥
एकरात्रं वदामे नगरे पञ्चरात्रकम् ।
वर्षाभ्योऽन्यत्र वर्षापु मामांश्च धतुरो वसेत् ॥
इति काकग्टहामत्यन्तामाविषयम् ॥
अथ मार्गशीर्षमासजन्यम्।
भारते,- मार्गशीर्षन्तु यो मासोकभकेन मनिपेत् ।
भोदिजान् भन्या म मुच्याधिकिल्विषैः ।।

·काषताए। सर्वकल्याणसम्पन्नः सर्वोषधिममन्वितः । उपोय व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते । कृषिभागी बाधनो बडधान्यच जायते । अथ पौयमामत्यम्। भारते,- पौषमासन्नु कौन्नेय भनेनैकेन यः चिपेत् । सुभगो दर्शनीयय यशोभागी च आयते । अथ माघमासत्यम्। भारते,-पिरभक्तो मघाखवं चिपेट्यलेकभोगनः । श्रीमत्कुले जानिमांद्य) समहाचैव जायते ।। भघास मघायुझपौर्णमासी के माघ इत्यर्थः । भविष्योत्तरे,- दुर्लभो माघमासस्त वैष्णवानामतिप्रियः । देवतानाषीणध मुनौनां सुरनायक !! नया,- माघमासे रटम्याफ किञ्चिदभ्धुदिते रखो। प्रहानं वा मुरापं वा कम्पतन्तं पुनीमहे । किधिदम्युदित इति प्रातःकालावधिरूपम् । मकरस्ये रखो माथे प्रातःकाले तथामले । गोपदेऽपि भले घानं मोक्षदं पापिनामपि इति पायोक्तः । भविष्योत्तर- यो माघमायुपमि सूर्यकरामिताये (1) भासिमति स मा पचते।

·गदाधरमाइती ३० धानं ममाचरति पारनौप्रवाई । उद्दय मत पुरुषान् पिटमानवंशान् खग प्रयात्यमर देहधरो नरोऽसौ ॥ व सूर्यकराभिताय इति उहं न तु सूर्याभिताय इति । नथा,- दारिद्रयपापदौर्भाग्यपापाचाप्तनाय । भाघवानाय चान्योऽस्ति उपायो नरसत्तम। अविमुक प्रयागे व गङ्गामागरमजमे । यमलं दशभिर्वर्षेः प्राप्यते नियतं नरैः ।। तत्काल समते माघे सक्ष्सानास्त्र संपायः। बमा हेमहारौ च सुरापी गुरुतत्पगः । भाषमायो विपाप: स्यात् तत्समौ तु पञ्चमः । आधुवित्तकालवादिभम्पदः प्रभवन्ति च ॥ सथा,- कामादिकञ्च यत्पापं जानाजानकतञ्च यत् । स्नानमाश नये मकरस्ये दिवाकरे । पाने,- सम्माप्ति मकरादित्ये पुणे पुष्पादे सदा । कर्तव्यो नियमः करिद्रतरूपी नरोत्तमः । फलानियहेतो ३ किञ्चिद्भोज्यं त्यजेडुधः । हरेरा तु वैमा तपः पूजा तु कार्तिके || तपोऽभ्यर्चा सथा दानं चयं माघे विभियते । इति । माघदतं यद्यपि नित्यकाम्यम् तयापि बङ्गवाक्येषु खाने बह- फलोतो. केवलसानमावश्यकम् ।। ब्रह्माण्डे -माघे प्रतिदिन प्रातःसानाशी तु पणि।

·कालसार।
खातयं यत्नतो धौरैरव देवथूजनम् ॥ ..
श्राधे चान्ते च भये च य च नानमाचरेल।
मलवान् पुरुषो नित्यं बालरद्धातरविना ॥
नारदीये, माघप्रातःसाने जलोतिः,-
पुनौमः सर्वपापानि त्रिविधानि न संशयः॥
तथा,- माघमासे वरारोहे प्रस्तं वै निन्नगाजलम् ।
तदभावे तु म स्वायात् कूपे भाण्डाश्रिते तथा ।
तपा- मरितामयभावे तु नवकुम्भस्थितं जलम् ।
वायुना ताड़ितं रात्रौ गङ्गासानधर्म विदुः ॥ .
तथा, न वहिं देवत् स्वातो नासातो वा वरानने ।
होमार्थ सेवयेहहिं न भौतार्थ कदाचन ॥
वे,- माघमासे नरो यस्तु सायात् प्रौतेन वारिणों।
म याति प्राणः सा ब्रह्महत्यायुतोऽपि सन् ॥
यत्रातिशीतलं तोयं पुण्यं तत्राधिकं भवेत् ॥
अत्यनाशकी तु पाझे-
नतेन वारिणा सानं यदग्टहे क्रियते नरः ।
षडब्दफलदं तद्धि मकरस्ये दिवाकरे ॥
प्रत्र पहिमञ्चलनादिकं वस्वादिदानं च अम्मत् शतदानमारे
द्रष्टव्यम् ।
भविश्ये, , वातावरणका वृद्धा नरो नारी नपुंसकाः ।
खासा माघ शभे तीर्थ प्राप्नुवन्तौमितं फलम् ॥
(१) वस्त्रादिदानश्च सर्वम्।

·गदाधापनौ
विष्णुः,-दाधा पौर्णमासौं वा प्रारभ्य सानमापरेन्
चिंगदिनानि पुयानि मकरस्ये दिवाकरे ।
वध चोत्याप नियमं टीपाविधिपूर्वकम् ।
माघमाममिमं पूर्ण बाई देव माधव ॥ त्यादि ।
अत्र प्रतारमः पुष्यपौर्णमास्यामिनि न भ्रमः कार्य: । "दी
वा पौर्णमासौं वा" इति विविधचान्द्रनामस्येवादो न मासा.
न्तराणामित्यभिप्रायात् । पौर्णमास्यारम्भे तु चिंगदक्षानीति"
विरोधः स्यात्, तमामाघकृष्णप्रतिपोवारम्भः ॥ स्पटं स्वान्दे,-
पौर्या तु ममतौतायां यावदनि पूर्णिमा ।
माघमासस्य राजेन्द्र वियोः पूजा विधीयते ।
इति पूर्णिमाकधर्म मान्यपरमिति नारायणोपाध्यायाः ।
च दन्तिपक्षोम नाचर्यते ॥ माघमुपक्रम्य स्वान्दे,-
माहणो देवतानाञ्च मूलकं नैव दापयेत् ।
दद्यानरकमानोति भुजौत माक्षणी पदि ॥
प्राह्मणो मूलकं भुक्ता चरेच्चान्द्रायणं प्रतम् ।
अन्यया यान्ति नरके उचविशुद्र एव हि ॥
वर्जनौयं प्रयत्नेन मूलकं यदि वागममिति ।
धानमन्त्री भारदीये-
सवितः प्रप्तवस्येह परं धाम जले मम ।
तत्तेजमा परिधरं पापं यात महसधा || -
(दन्तिमारपक्षी।

·कालसाए। ॥ . दिवाकर जगन्नाथ प्रभाकर नमोऽस्तु ते । परिपूर्ण कुरुष्वेदं माघलान ममाच्युत इमं मन्तं सर्व पठन्ति । पानेतु,- मकरस्थे रवी माधे गोविन्दाच्युत माधव । खानेमानेन देवेश यथोकफलदो भव । यथा नारायण: सूर्यो यथा नारायणो जलम् । यथा नारायणो माघ तथा पापं विनश्यतु ।। इति मन्त्रान्तरं तदपि पठन्ति । माघक्षानं प्रयागेऽधिकफखम् । महाभारते,- मिताभिते च यः स्वातं माघमामे युधिष्ठिर। न तेषां पुनरावृति: कल्पकोटिशोरपि ॥ मास्ये,~षरितीर्थसहस्राणि षटितीर्थशतानि च । माघमासे गमिष्यन्ति गङ्गायमुनमङ्गमे । गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलम् । प्रयागे माघमामस्य यई मातस्य तत् फलम् ॥ माघधानमन्त्र स्तौशूद्रयोरप्यधिकारः पौराणिकलादिति पूर्व- मुक्तम् ॥ अथ फाल्गुनमायकत्यम् । भारते,- भगदेवं तु यो माममेकमानेन मनिपेत् । म्लौषु वसमतो थाति वग्याचैव भवन्ति ताः ॥ भगदैवतं, पूर्वफल्गुनौनवं तदुपलचितं मासं फाल्गुनमित्यर्थः ॥ 6 ·१२ गदाधरपद्धती - विष्णुः,- म इच्छेदिपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् । प्रातःलायौ भवेन्नित्यं दौ मामौ माघफाल्गुनी ॥ यमोऽप्यधिकमाह- देवान् पिढन् ममभ्यर्थ्य मर्वपापैः प्रमुच्यते । देवपिचर्चनं तर्पणादिना ॥ इति मामात्यानि ॥ अथ पक्षनिर्णयः । परमब्दः पक्ष परियह इति धातोनिष्पन्नः। पन्द्रस्य पञ्चदाक- लानां पूरणं यो वा यच पक्ष्यते ग्धते स पक्षः। यदा देव- पिलकार्यार्थ पक्ष्यते यः कालविशेषः म पक्षः। तथा च स विविधः, शतः कृष्णयेति। तथा च हारौतः, उदगयनं एकोऽहः पूर्वापस तद्देवाना, दक्षिणायनं तमिस्रो राचिरपराध्य तत् पितृणामिति । इकः शक्तपतः । तमिस्रः कृष्णपक्षः । तथा च माधवीये,- देवे मुख्यः शुक्लपक्षः कृष्णः पिश्ये विभिथ्यते । अथ तिथिमिर्णयः । तिथिमम्दोऽपि ननु विस्तार इति धातोनिम्पन्नः । वर्द्धमामया छौयमाणथा वा चन्द्रकसया तन्यते यः कालविशेषः मा निषिः । मिद्धान्तगिरमणौ,- तन्यन्ते कलया यम्मात् तस्मात्तास्तिथयः स्मनाः । पदा मनोति वर्द्धमाना घोयमाणां वा चन्द्रकलामेमा प: का. साविमेषः मा निषिः । पगिनाते,- -

·कालसाहा
चन्द्रद्धिकरः शक्तः कृष्णः चन्द्रक्षयात्मकः ।
पञ्चत्याधास्तु तिथयः क्रमात् पञ्चदश साताः ।।
पचतिः मतिपत् । तथा च मोमोत्पत्तौ पचते-
प्रथमा पिवते वझिदितौयां पिवते रविः ।
विश्वेदेवास्तृतौयान्तु चतुर्थों मलिलाधिपः ।
पञ्चमौं त वषट्कारः षष्ठौं पिवनि वामनः ।
सप्तमौसषयो दिव्यामष्टमी मज एकपान् ।
नवमौं कृष्णपक्षम्य यमः प्राप्नोति') वे कलाम ।
दशमी पिवते वायुः पिवत्येकादशीममा ।
दादशौं पितरः सर्व समं प्राश्नन्ति भागमः ॥
चयोदशौं धनाध्यक्षः कुवेरः पिवते कलाम
चतुईनौं परपतिः पञ्चदौं प्रजापतिः ॥
निष्कलय कत्ताशेषचन्द्रमा न प्रकाशते ।
करला पोडमिका या तु अपः प्रविशते सदा ।
श्रमायां तु मदा मोम ओषधीः प्रतिपद्यते ।
तमोषधिगतं गाव: पिवश्यम्बुगतं च यत् ।।
तत् धौरममृतं भूला भन्नपूतं दिजातिभिः ।
इतमामिषु योयु पुनराप्यायते ममौ ॥
दिने दिने कलावृद्धिः पौर्णमास्यां च पूर्णता ।
एवं प्रतिपदादिपौर्णमास्यन्नान्यः पञ्चदशतिथिभ्योऽतिरिका
अमावास्या तिथिरिति मामान्यविशेषरूपेण तिथयो द्विविधाः । तत्र
(१) प्रागाति ।

·गदाधरपद्धतौ
। चान्द्रः पक्षो
अमावास्यातिथिः सामान्यरूपा। अन्याः प्रतिपदाद्या स्तिथयो विशेष
रूपाः॥
ननु ज्योतिःमास्त्रादौ कलानां सूर्यप्रवेशनिर्गमाभ्यां तिथ्यु-
त्पत्तिका, अब पानमुक्तमिति तद्विरोध इति चेष। अस्मदादि-
दर्शनापेक्षया ज्योतिशास्त्रस्य प्रवृत्तत्वात् अच च वयादिदेवानां
तत्कालप्रयुक्तहप्ते विवक्षितत्वात् । वस्तुतस्तु सूर्यप्रवेशनिर्गमौ वा
घयादिदेवतापानं वा सर्वथापि कलाप्रयुक्ता एव प्रतिपदादिति-
पयः। तत्र तिथिविशेषेषु प्रथमा कला इति प्रतिपत्रात्रौ । प्रति-
पच्छन्दः प्रत्युपसर्गात् पदगताविति धातोर्नि
मामो वा प्रतिपद्यते प्रारभ्यते यस्यां मा तिथि: प्रतिपत् । माप
इतपक्षे चन्द्रं प्रविशत् छपापचे चन्द्राग्निःमरेदित्युभयथापि प्रथ.
मेव । तदुपलचितः कालविशेषः प्रतिपच्छब्देनोच्यते । एवं दि-
तीधादिषु बोध्यम् । तत्र ज्योतिःसास्ते,-
पटिदण्डात्मिकाः मर्वास्तिथयस्तच तु चयः ।
पदण्डावधिका दृद्धिः पञ्चदण्डावधिर्मता ॥
तथा च छामद्धिवशेन मन्देशात् तषिर्णयः कार्यः ।
हामद्धौ तु गायगोनम,-
खा दर्प तथा हिंस्र विविधं तिथिलवणम् ।
धर्माधर्मरगादेष तिथिम्वधा विदन्ति से)
नर्ण धर्माधर्मवादिति कासार्श। पौधायमः,-
(१) विति।

·कोलसार। खां ममतिपिया दो मिती रमता। चौयमाण तिथि हिंसा निर्णयः मागुदीरितः । खर्वः भाम्यमत्पक्षयो वा हिंस्रोऽधिकक्षय रति माधवाचार्याः । एत चैविध्यस्य विपरिवर्तनविशेषात् तिथिईविधा सम्पूर्ण खण्डा चेति । तत्र स्वान्दे,- मतिपत्प्रस्तथा मा उदयादोदयाट्रवेः । मम्पूर्ण इनि विख्याता परिवामरवर्जिताः ॥ परिवामर एकादगी । तच वैष्णवमते अस्पोदयवेधासद भिमा दायकम् । भारदीयेत- आदित्योदयवेलाया आरभ्य परिनाडिकाः । या तिथि: मा तु द्धा स्मात् मातियो वर्ष विधिः। पास नौकलक्षणा मा सडा । एतेन मम्पूर्णा राखा पड़ा विद्वेति बोध्यम् ॥ तब प्रवायां विधिनिषेधयोनं मन्देहः ॥ विद्धायां विधिनिषेधयोयंवदा गायिणोका,- निमित्त कालमामाघ मृत्तिविधिनिषेधयोः । विधिः पृचनियो तर निषेधः कालमापके। निधोना पुनता नाम कमांनुष्टानयोग्यता । निषेधम्म मिटायामा काममासमपेषते । कृतिः पालनम्। सपा र पृथकाममाश्रित्य विधरनुभमपपा- मनामिनि विपिमायिय निषेधयामधामसपामममिति तयोः पालने कारण मिमित्तलमित्यर्थः । पपा, पग्निानि पकादमी पदपमायापिनी हर "एकादोडल रनि हा.

·गदाधरयइतो तहते हस्त्रमहो रायते इति तिथेः पूज्यता । तैलाभ्यङ्गादि- निषेधे तु कालमाचापेक्षा । तथा च शिवहरे,- अभ्यङ्गे चोदधिवाने दन्तधावनमधुने । जाने व निधने चैव तत्कालव्यापिनो तिथिः ॥ इत्यादि। तस्मादिद्धतियौ पूज्यत्वं निर्णयम् ॥ तच परार:- त्रिसन्ध्यव्यापिनी या तु मैव पूज्या सदा तिथिः । न नपं युग्मादरपमन्यच हरिवामरात् । मरोपिः खखएडव्यापिमाण्डा स्थाअादयगा निथिः । मा अखण्डा प्रतानां स्यात् नवारम्भसमापनम् । उदितो यत्र मार्तण्डः खखण्डादनिवर्तते । अखण्डा मा तिथिर्याशा खानदानमतादिषु ।। सत्यवतः - उदयम्या तिथिर्या हि न भवेदिनमध्यगा । . मा खण्डान प्रतानां स्यादारम्भय समापनम् ।। विष्णुधर्मोत्तरे,- मनोपवामानानादौ घटिकेका पदा भवेत् । सा तिथिः सकता जेया श्राद्धादौ वस्तगामिनौ । भविथे तु प्रतोपवासनियम इति पाठः । इति कर्मकारत- च्याप्तिः ॥ तव मने वेध उन: पैठौनमिना । परदयेऽपि तिथयस्तिथिं पूर्वी नथोत्तराम् । विभिर्मुर्विष्यन्नि सामान्योऽयं विधिः स्मनः । पूर्वगुरुदयानन्तरममावास्था त्रिमुत्ता चेत् सा प्रतिपदं विध्यति परेधुरस्तमयात् माक् दितीया चिमुहर्ता चेत् नापि पूर्ण प्रतिपदं ·कालसारा विध्यति । एवं सर्वच। तत्र चान्द्रा तिथीनो अहोरापविभाग विना व्यवस्था कर्तुमशक्येति तदिभागी गर्गेणोकः । अविपापरिपो निमेषः परिकीर्तितः । द्वौ निमेषो त्रुटि नाम द्वे चुटौ तु वो मतः ।। दौ तौ क्षण इत्युत: काटा प्रोमा दश सपा | विंशत् कारः कला मोका कलास्त्रिंशन्मुहलकाः । ते व विनदहोरायमित्या भगवान् हरः । एतादृमाहोराचस्य श्रुति-रसति-पुराण-ज्योतिःप्रास्त्रेषु दिवसस्य पञ्चदशमुहर्त्तानो पञ्चदशनामानि रारपि तथा मानाविधानि पठितानि । प्रक्षते तु रात्रिनापामनुपयोगार दिवसाय मुहर्त- नामान्युच्यन्ते । तथा च शङ्क:- रौद्रक्षेचच मेवश्च तथा मातकटः स्मृतः । मार्वचय जयन्तय गान्धर्वः कुतपस्तथा । रोहिषध विरचिव विजयो मैतम्या । महेन्द्रो वरुणथैव भेदाः पञ्चदा स्मनाः उत्तरायणे दिवमद्धो मुहाना वृद्धिः। दक्षिणायने दिव. भस्य हानी तेषां शानिय । तथा च ज्योतिःमाले-अर पञ्चदशांगो मुह इति । एवं अथनयोः रापावपि वपरीत्येन नामबद्धौ शानथे । एवं पञ्चधा विभागादिपपि यो । एवं पदभधा विभागः, पवधा विभागोऽपि । तपाप च्यामः,- मुह चितयं माता नावानेव तु सावः । मध्याकम्तिमुहर्तः म्यादपरास्त नाम:

·मदाधरपदलो मायाहस्त्रिमुहर्तस्तु सर्वकर्मवहिष्कृतः । पतर्धा विभागोऽपि । तथाच गोभिल:- पूर्वाहः प्रहरखाधः मध्याहः प्रहरस्तथा । श्रावतीयादपराहः मायश्च ततः परम् ॥ विधा विभागोऽपि स्कान्द,- आई सूर्योदयात् प्रोक्तं मुहर्तानां तु पञ्चकम् । पूर्वाधः पञ्चकं प्रोको मध्याहस्तु ततः परम् ॥ अपराहस्तत: प्रोक्तो मुहर्तानां तु पञ्चकम् । देधा विभागोऽपि । स्कान्दे,- आवर्तनातु पूर्वाहो छपराहस्ततः परः । तत्र पञ्चधा विभागस्य वहुप्रमाणसम्मतवात् प्रायेण न समाश्रित्य विधिनिषेधौ निणे येते । यत्र यत्र विशेषविधिस्तत्र चान्ये पक्षा देण्याः ।। तत्रोपवामकभके नक्तं चायाचितं व्रत। दानं चाध्ययनं मप्तविधं दैवक्रमं वे ॥ एपवासाम्दार्थी विष्णुधर्म- उपात्तम्त पापेभ्यो यस्तु वामो गुणैः महः। उपवास: म विज्ञेयः सर्वच भोगार्जितः । तचोपवास: सर्वतिथियु विहितः । नारदीये,- शुक्लान् वा यदि वा प्णान् प्रतिपत्प्रभृतौन् तिथीन् । उपोथैव वलिं दबा विधिना परेऽहनि । प्रामणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।

·कालसारा 88 - इत्युपवावस्याहोरात्रभाध्यत्वात् भापर्णव्यापिन्या न सन्देशः। तद- सम्भवे चिमन्ध्यव्यापिन्याम् । तदमन्सवे खण्डतिथौ । तत्र वाक्यान्यु- दातानि। तच शक्रप अमावास्या विद्या प्रतिपदुपोया। तचाय- परामयापिनी मुख्या । तदभम्भवे भाषाहव्यापिनी ग्राह्या । न तु उदयचिमहलव्यापिनौ । तथा च व्यामः,- मतिपत्सव विजेथा या भवेदापराधिकी । दैवं कर्म तथा जेयं पित्र्यं का मनुरवीत् ॥ पैठौममिः,- पञ्चमी सप्तमौ चैव दामी च चयोदशी। प्रतिपनवमौ चैव कर्तव्या मम्मुखी तिथिः ॥ सम्मुखौलवणं स्कान्दे, भमुखी नाम मायायापिनी दृश्यते पदा । प्रतिपासम्मुणो कार्या या भवेदापराझिको ।। निगमोकिरपि,- पुग्मा निगभूतानां पशुन्योर्वमुरायोः । रुद्रेण दादौ यता चतुर्दग्या घ पूर्णिमा । प्रतिपधप्यमावास्या तियोयुग्मं माफप्तम् । एतान्तं महाघोरं हनि पुष्मं पुरा हतम् । पुमं दितीया । निम्तृतीया । युगं एतौँ । भूतं पञ्चमी । षट् पठौ। मुनिः मतमी। वसुः पटगो। रमं मामौ । रुडः एकादौ। पप दितीपादिममयुग्मेषु पूनिविः उतरविद्या पाना। उकरा तु पूर्भविदेत्यर्थः । दिशोधारमोश्योग मेशन मामलम् । तततिधिनिमिनके कर्मणति जपः । एavi

·गदाधरपडतो
युग्मादिविपरीतम् । प्रतिपद्वितीययोरित्यायोमैन में महाघोरम ।
एवं चतुर्थोंपञ्चम्यादिषु बोध्यम्
अथ उपवासविचारः।
इदं युगमास्तमुपवामविषयमेव ।
एकादग्यगृमी पी द्वितीया च चतुर्थिका ।
चतईश्नप्यमावाच्या उपाया: प्युः पराविना
इति शङ्करगीतावचनादिषु उपवामस्येवोकानात् ॥
ननु व्यामोगो देवसदन मनादीनामपि विवाति चेत्, म ।
तेषूदयतिथिप्राशस्त्यस्य वक्ष्यमाणवात् । तथा युग्मोक्रिः रामपक्ष
विषया, प्रतिपथमावस्येति जापनात् । अतएव,-
प्रतिपत् मदितीया स्याद् दितीया मनिपाता।
इस्पापस्तम्बोभिः भविष्योतरोमिय कृपाप्रतिपदिषया ।
तथाच, कृष्णप्रतिपत् परेधुरुदयादू चिमुहर्ता ततोऽप्यधिका था
स्यात्तदा भवोपीय्या नाचापराव्याप्तिः। कृश्णपने दितीयायुताया:
प्रतिपदो विशेषमुख्यत्वेन पश्मौ सप्तमी त्या दिवचनम्याम:
ननु,- यो यस्य विहितः कालः कर्मणम्तदुपकामे ।
तिथिर्याभिमता माह कार्या नोपकमोमिता ॥
अत्र बौधायनोया पूर्वविद्यायां शुक्रातिपदि प्रतिपत्प्रवेश
एव महलपः प्रतीयते ।
मातः मन्पयेत् विद्वानुपामनतादिकम् ।
मातरापूर्य मतिमान् कुन्निनवतादिकम् ॥
नापराझे न मध्याहे पिकालो हि नौ स्मनौ ।

·कालसार।
' इत्यादि स्मृतिषु प्रानरेव मन्त्पस्य कार्यवात् । तदुभयं
कथं मङ्गच्छत इति चेदुयते । तिथिव्याप्तिः द्विविधा । व्योति:-
मास्वामिद्धस्वाभाविको एका । मृत्युकमाकन्यापादकवचनोपा-
दितान्या चेति । तथा च देवला,
यां तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
मा तिथिः सकला जेया नानदानजपादिपु ।
तथा,- यो तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः ।
मा तिथि: मकाता जेया दानाध्ययनकर्मस ॥
कर्मम्विति बहुवचनात् निखिस्तदैवोपवाममशः) ।
सौरपुराणे-
यां प्राप्यामामुपैत्यर्कः मा. चेत् म्याचिमुहर्तगा ।
धर्मकृत्येषु भर्वेषु सम्पूर्ण तां विदुधाः ॥
एवं च विशेषवचनाभावे त्रिमुहर्त्तव्याप्तिरेव 'माकन्यापादिका।
मथा मति,
श्रादित्योदयवेलायो थान्पापि हि तिथिर्भवेत् ।
मा पूणेत्येव मन्तव्या मभूता नोदयं विना ।।
रति देवस्तोको।
उदये मा तिथियांचा विपरीता तु पेटके ।
इति स्वान्दोको च चिमुहर्पयाप्तिरेवेति मोध्यम् ।
एवं मति माकन्यापादकवचनादमत्यामपि एकप्रतिपदि
(१) यक्ष याति दिवाकर
(२) निखिलदेवोप्रसङ्गमः।

·५२ गाधरमती अमावास्यायाः प्रातरेव मान्य हि भई मातम् । एमन्यन तिविपि जेयम् ॥ भाषेऽपि प्रतिपदा मस्यः प्रातरियते। रति माधवाचाम्याः । मधामीण ता- गान्ति लोण प्रथक् धगी म प्र भाप्युपोषणम् । इति मनूकरूपवामादिषु निषिद्धेम्वपि, भघांचनुशाम दोषः। भार्या भागते व प्रतादोमाचरेत् भदा । रति कात्यायनोमः। भारौ ग्वननमुनाता भवां पिपा मतेम था। निष्कम् तु भवेत्तस्याः यत् करोति मतादिकम् ॥ रति मार्कण्डेयोनेय । धादिगम्देनोपवामाधुपमाः ।। इत्युपवामनिर्णयः । अममाप्ते जनादौ दोषः । परियोत्यादिविष्णुरहस्यायुको दोष- अपोऽपि प्रतिनिधिद्वारा तन्ममापनेऽप्यदोषः। तथा च पैठौगमि:- भायां पायर्मतं कुर्यात् भाव्यास्तु पति मंतम् । प्रमामय परस्ताभ्यां नमो न विद्यते । स्फान्द,- पुर्घ. वा विनयोपेतं भगिनों भातरं तथा । एपामभाव एवायं मागणं विनियोत्रयेत् ॥ भ्रातरं भगिनौं शिवं बाधाएं दक्षिणादिभिः । स्वत्यन्तरेऽपि,- पिटमारपतिधारसदगुवादिभभुजाम् । अदृष्टार्थमुपोषिला स्वयं च फचभाग् भवेत् ।

·कालसा
पिठमावसहभाबरावर्थ व विशेषतः ।
उपवासं प्रकुर्वाण: पूर्ण ऋतुमतं लभेत् ।।
दक्षिण नाच दालच्या शुश्रूषाविहिता पमा ।
माहो,-मिष्यग्रतं प्रकुर्वन्ति गुरुसम्वन्धिवान्धवाः ।
पुनः स्कान्दे,-
आत्मा पुनः पुरोधाथ भ्राता पनी मखापि वा।
पाचायां धर्मकार्येषु जायन्ते प्रतिहस्तकाः ।
एभिः कृतं महादेवि स्वयमेव कृतं भवेत् ।
आत्मा आत्मीय इति कृतिहस्पतिः ॥ अत्यन्तासम्भवे तु,-
उपवामासमर्थ ये देकं विमं तु भोजयेत् ।
तावद्धनानि वा दद्यात् यद् भुक्कादिगणं भवेत् ।
महसमम्मिता देवौं जपेद्दा पापसंयमात् ।
कुर्यात् हादभमझ्याकान् यथामि ते नरः।
देवौं गायोम॥
अथ उपवासादिनियमाः ।
प्रादिष्यपुराणे-
अननं रोषनं वापि गन्धः सुमममाया ।
प्रतस्ये पोपवामे च नित्यमेव विवर्जयेत
रोचन, हरिद्रादिमा गाधोगपतीकरणम् ।
स्मत्यन्तरे,-प्रते पेशेपवासे च वयेहन्नधावनम् ।
गायव्याः मतम: पूता अपः माग्य विधाता
रति प्राययितं पोकम् ।

·यदाधरपद्धती मुपास्ति द्वादशगए पैरामपत्रादिना वेति दन्तधावननिधे- घकालरकरणे लेख्यम् । सधवाम्बीणां तु प्रतादिपि हरिद्राग्रहणादिकं श्रावणकम् । वतालझारपुष्याणि गन्धधूपानुलेपनम् । उपवासे न दुश्यन्नि दलधावनमञ्जनम् ॥ इति मनूतः । नेतस्य प्रतिप्रमवाभावात् तद्ग्रहणाभावः । आरोऽप्येवमेव ॥ कौन, कास्यं मां मरांश्च चणकान् कोरदूषकाम् । माकं मधु परान्नञ्च वर्जयेदुपामहत् ॥ वृहस्पतिः,- दिवानिद्रा परामश्च पुन जनमैथुनम् । चौरं कांस्यामिषं नेसं द्वादश्यामर वर्जयेत् ॥ एनन् पारणमात्रोपलाचणम् ॥ विष्णुधर्म,- असम्भाव्याम् । द्दि सम्भाष्य तुलस्यनमिकादतम् । भामस्तक्याः फलं वापि पारणे माश्य शुद्धनि ।। प्रमात् जलपानञ्च दिवाखापञ्च मैथुनम् । ताम्बूलचर्वणं मांस वर्जयेतबामरे ॥ हारीतः,-पतितपापण्डनास्तिकसम्भाषणं अमृतायौलादिकमुप- वारदिने वर्जयेत् । कौमैं:- वहियाम्यामजान् सूतं पतितश्च रजखलाम् । म स्पोनापि भाषेत नेक्षेत मतवामरे । खौशन्तु प्रेक्षणान् सङ्गात् नाभिः संकथनादपि । निःसन्दते अक्षाचयं न दारेवृतमङ्गमात् ।

·कालमारः।
. , गरुडपुराणे,-
सारणं कौतन के स्तिः प्रेक्षणं सुधभाषणम् ।
संकरपोऽध्यवसायच कार्यनिष्पन्तिरेव च।
एतन् मैथुनमयाङ्ग प्रवदन्ति मनीषिणः ।
तष पारणमावण्यकम् ।
पारणानं प्रतं ज्ञेयं प्रतान्ते विजभोजनम् ।
अभमाने प्रते पूर्व नैव कुर्याद्रतान्तकम् ॥
इत्यादित्यपुराणोः॥
अवैवर्ने,- सर्वेष्वेवोपवायु दिवा पारणमिय्यते।
अन्यथा पुष्पहानिः स्यादृते पारणधारणम् ॥
तत्रापि पूर्वाध एव,
उगवायेषु सर्वेषु पूर्वाधे पारणं भवेत् ।
अन्यथा तत्फलस्याई धर्ममेवोपमर्पति ।
इति देवलोकः । धर्म यमम् ॥ पूर्वाले पारणासम्भवे,-
मन्ध्यादिकं भवेग्नित्यं पारणन्तु निमित्ततः ।
अम्ति पारयित्वा तु मैत्यकान्ते भुशिक्रिया ।
इत्युक्तजलपारणं जला नित्यकर्माणि ममाप्य पुनःपारणे न
दोषः। तच स्कान्दै स्पटम,-
पारथिबोदकेनापि भुनानो मैव दृश्यति ।
অমিমামিমা অমাৱাৰী বিঘ্নিীতি
मनु, तिघौमामेव मामामुपवामप्रतादिषु ।
मिथ्यमा पार कुपात् विना विभौम ।
.

·गदाधरपाइलो इति स्कान्दोक्तस्तियन्नमतौवायां कथं पूर्वाह पारणमिति चेत् सत्यम- विशन्ने बोत्सवान्ते च पारणं यत्र चोधते । यामत्रयोईवर्तिन्यां प्रातरेव हि पारणम् ॥ इति समुत्पन्नरान् प्रहरचयपर्यन्तं तिथ्यतापेक्षा । अन्यथा पूर्वाध एव ॥ मतादिष्पित्यत्र आदिशब्देन एकभकामकाधाक्तिमतानि रान्त, इति माधवाचार्याः ॥ इति च माधारणपारण विधिः। विशेषम् कपणजयन्यादिषु लेख्यः । यद्यपि पारणमन्दः पार तौरममाताविति धातोपनवेन ममानिमाववासकतथापि लोकशास्तयोरुपवासममाप्तावेव परजा- दिशब्दवत् योगढ़ः॥ অবসা নিহিন মা শ্বালী, प्रतिपद्येकभाकामी समाप्ते कपिलापदः । इति। तच एकभकं त्रिविधम् । स्वतन्त्रमन्याङ्गमपवासमति- निधिरूपञ्चेति । तर वैश्वानरप्रतादिषु खतन्त्रम् - पूजावतेषु सर्वेषु मध्यान्हयापिनी तिथिः । नया "मध्याझे पूजयेत् नृप” इत्यादिविहितगणे मतादाव- तिथौ यत्रोपवासः स्यादेकमक्रेऽपि मा निधिः । इति समन्तुवाक्यादिविहितमुपवामप्रतिनिधिरूपम्। तत्रान्याने प्रधानानुसारेण राणम्य नेतव्यवादशिनः पूजाविधर्मेध्या विहितत्वेन अनाम्यैकमकण्यापराबादौ प्राप्यमाणसाद मुख्यकालापेक्षा ।

·काजसाह ५० किञ्च यदा स्वतन्त्रकभकेऽपि केनचिनिमित्तेन मुख्यकाता- सम्भवे गौशकालोऽभ्यनुज्ञायते । तदा किं वाचमन्याङ्ग । उपवास- प्रतिनिधिरूपस्य च उपवामतिथौ कार्यत्वं तस्य गौणोपवामलात् । "तिथौ यत्रोपवासः स्यादेकमपि सा तिथि:" इति समन्नमश्च । तच्च मार्कण्डेय पुराणे । “एकभकेन भन" रति वक्ष्यमाणकादशीषतादावुनम् । एवञ्च, पारिशेप्यात् स्वतन्वे- कभो मुख्यकालापेक्षा ॥ तत्कर्मकालम्तत्वरूपश्च स्कान्दे,- दिनार्द्धममय तौते भुज्यते मियमेन यत् । एकमक्रमिति प्रोक्तमतम्तममात् दिवैव कि ইবলীগী ও নুয়াইল র নি বিঘ:। শিঘনলেস विष्यभोजनप्राप्तिः। तन्मुख्यकालम्त पञ्चधाविभनाधर्मध्यानापर- भागरूपो दिना स्थोपरि सार्द्धमुहर्नपरिमितः कालः। दिमाई- ऽतौने पति समनन्तरमाविवादम्तमयात् प्राचीनोऽवशिष्टः कालो गौणः । दिवेत्यभ्यनुज्ञानात् ॥ एवं व्यवस्थिते मति मध्याव्यापिनी तिथिर्याधा- उदये खूपवामन्य नास्यास्तमय निधिः । मधास्यापिनी पाया एकभनमते तिथि: रति बौधायमोक्षः। नम मिणेयस्य विषयस्य पोदाभेदा अयाः। पूर्वपुरेव मध्याकयाप्तिः। परेधुरेव तयाप्तिः । अभय तयाप्तिः । गोभयप तदाप्तिः । उभयप माम्येम नदेकदेशयाप्तिः। सभयच वेषम्येव तदेकदेम्याप्तियेति । शक्तिीयोम मन्देशः। R ·पूर गदाधापद्धती अन्यदिने मध्याहव्यातेरभावात्। बतौये पूर्वविद्धा घाया। मुख्य- कालव्याप्तेः समत्वेऽपि गौणकालव्याप्रधिकलात् । चतुर्थ पूर्व विद्धव । दिनये मुख्यकालव्याप्तेरभावेऽपि गौपाकातल्या निकाभात् । पचमे- ऽपि पूर्वविद्वेव । मुल्यकालव्याप्तम्भयच मान्येऽपि अधिकगौणकाल- व्याप्तिप्राप्नेः । प? तु यदा पूर्वेधुर्मध्याहेकदेशेऽधिकच्याप्तिस्तदा- धिक्यात् गौणकालव्याच पूर्वविद्वैः । तस्मिन्येव पठे यदा परेधु- मध्याहैकदेशोऽधिकच्याप्तिस्तदा परविद्धव परेधुर्गौणकालव्याप्यभावे- ऽपि मुख्याकालव्यायाधिक्यात् । इत्येकमालनिर्णयः । अथ नननिर्णयः। . भविये,- तुर्दम्यामवाटम्यां पक्ष्योः शमारपणयोः । योऽभि नित्यं न भुनौत शिवार्चनरतो नरः॥ नथा,-ननं कृष्ण चतुर्दश्यां तथा कपणामौधु च । कृत्वा भौगानिहाप्नोति परत्र र शिवे रतिम् । एवमादौ न सिर्म्। तच विविधम्, अन्याएं उपवास- प्रतिनिधिक स्वतन्त्रञ्चेति । तवान्याङ्गे नतनने दुर्गापूजादौ पूजा- विधेगिनोऽनुमारेणय ननभोजनप्य राबौ प्रहरोत्तरमपि प्राथ- माणलाव मुख्यकानापेक्षा । उपवामप्रतिनिधिरूपेऽपि तमिव मुख्यकालापेक्षा। तम्य उपवासदिन एवानुष्टानात्। तथाच स्वान्द, प्रदोषव्यापिनी याद्या मदा नतवने तिथिः । उदयस्था चदा यूज्या हरिनतम्रते तिथिः।

·कालसरिता एवमन्यचापि । तस्मात् स्वतन्तनले मुख्यकालो निर्णयः । तव नकशब्दो भोजनपरः । अन्यथा,- मदोपवासौ भवति यस्तु गतं ममाचरेत् । देवकन्तु पूर्वाहे मध्याहे पिवभिः सदा ॥ ऋषिभिश्चापराने तु सायाहे गुह्यकादिभिः । सर्ववेलामतिक्रम्य मनभुक्तमभोजनम् ॥ त्रिमुहूर्तः प्रदोषः स्यात् भानावस्तं गते सति। नतं तच प्रकुचौंत इति शास्त्र विनिश्चयः ॥ दति व्यामोको ममाचरेत् प्रकुर्वी तेत्या देरचयो न स्यात् । न हि कालः केचिदिच्छया कर्तुं शक्यते। तनकस्य काल- इयम, भविष्ये,-- मुहीन दिन ननं प्रवदन्ति मनीषिणः । नक्षत्रदर्शनाननमहमन्ये गणाधिप ।। अस्य कालवयस्याधिकारिभेदेन व्यवस्था । तथाच देवलः,- नक्षत्रदर्शनावत रहस्यस्य युधैः स्मृतम् । यतेर्दिनाष्टमे भागे तस्य रात्री निषिध्यते ॥ स्पस्यन्सर,-नक निशायां कुर्चीत ग्रहयो विधिमंयुतः । यतिश्च विधवा चैव प्रकुर्य्यात् म दिवाकरम् ॥ भदिवाकरं तु यत्प्रोक्तमन्तिमे घटिकादये। निशानकन्तु ताप्रोक यामाई प्रथमे सदा ॥ "पिमुहर्तः प्रदोषः स्यात्" इति रात्रिभोजने कालो व्यामेमोकः । प्रदोषव्याप्ययम्भवे ग्रहस्थस्थापि दिवानले याह्यम् । तथाच स्कान्दे,- ·गंदोधरपद्धको प्रदोषव्यापिनो न स्यात् दिवानर विधीयते । पात्मनो दिगण छायामनिकामति भाष्करे। तब नमित्याइन ना निशि भोजनम् । एवं जाला ततो विद्वान माया तु सुनिमियान । कुर्यात्रतवती नकफन्तं भवति निथिनम् । वत्सः, प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथि शमते मदा । एकादौं विना सर्ग: शके रुपणे तथा स्मताः ॥ नयाच प्रदोषव्याप्तिर्मुख्यकल्पः । मायंकालव्यातिरमुकन्यः । तच्च मा प्रदोषवापिन्यां तिथौ कार्यम् । तदेवं ननतत्कालौ स्थव स्थितौ । अवापि राधिनक षोदाभेदाः । पूर्वद्युरेव प्रदोषव्याप्तिः । परपुरेव प्रदोषव्याप्तिः । उभयच प्रदोषव्याप्तिः । नोभयच प्रदोष- यातिः । उभयच मान्येन प्रदोषैकदेशव्याप्तिः। उभयव वैषम्येण प्रदोषैकदेशव्याप्तियेति । तत्र नाद्यदितीययोः मन्देहः । तीये पर निधिरेव- यदेव तियोरुभयोः प्रदोषव्यापिनी तिथिः । तत्रोत्तरत्र ननां स्थाऽभयत्रापि सा यतः ॥ इति जावालिवाक्यात् । उभयत्रापि दिवा रावावपिमा तिथि- विद्यते यत इत्यर्थः । चतुर्थापि परव । "अतथावे परत्र स्वायतोऽवगिस्ततो हि मा । पति जावास्तिवाक्यान्" । प्रदोषे तदभावेऽपि अस्तमयादवाक् यतः मा विद्यते ततो यायेत्यर्थः "अगिम्मपात्" इत्यनेन अस्य च दिवाराविनत्वेन प्रदोषयाप्तिवत् मायंकालव्यायापि निर्णय ·कलिसार। इति ज्ञायते। पञ्चमषष्ठयोरपि परैव । मायंकालस्य गौपस्य नतिथियातत्वात् । रात्रिनाभोजने नाड़ौत्रयमुत्तमः कास्त:,- प्रदोषोऽस्तमयादूई घटिकावयमिप्यते । इति रमतेः। मुहर्तवयं मध्यमः कालः,- चिमुहतः प्रदोषः स्याद्वानावम् गते मति। रतियामोकः। निशीथपर्यन्तो जघन्यः कालः,"नक मिशायर्या বীন" বুনি বালমিথান । भनु, माघसन्ध्या विघटिका प्रस्तादुपरि भावनः । तथा, चत्वारोमानि कर्माणि सन्ध्यायां परिवर्जयेत् । पाहार मैथुनं निद्रा स्वाध्यायञ्च चतुर्थकम् । रति स्मृतेश्य सन्ध्याकाले कथं भोजन मिति चेत्, न त्व चन प्रतार्थमक्षत्रदर्शनभोजनविधिना पुरुषार्थस्य मन्ध्याकालनिषेधस्य बाधात् । यथा पुरुषार्थप्राणिइिंमामतिषेधः मत्वांगिटोमीयहिमा- विधिना बाध्यते।। पतु मप्तमौभानुवामरादौ मौरन विहितम् । नत्र पूर्वोक- विपर्यामेम मायंकालव्याप्पिमुख्यः कम्पः । प्रदोषव्याप्तिरमुकरपः । तष घोढाभेदे पूर्व सिन्नेत्र परमिन्नेव वा मायंकालव्याप्ती न उभयप मायंकालव्याप्तौ पूर्वतिपिरेव । उभयपापि तनिधिमानत्वात् । नोभयत्र नयाप्तौ पूर्वसिपिरेव । सायंकाले नदभावपि प्रदोषकालेऽपि मत्तिय: सत्ता। उभया माम्न वैषम्येण वा नदेकदेशव्यानी पूर्वव । गौपस्य मदोषकासस्य मनि- पियानलात् । भौरमाभोजने दिवमम्याम्तिममुहर्त सत्तमः । भन्देहः । । -- ·गदाधरपद्धती "मुहत्तीनं दिन नकम्” इत्युतः । अन्तिमाधो मुहत्ता मध्यमः, मदिवाकरं यत्प्रोकमन्तिमे घटिकादये। इत्युक्तः । ततः प्राचौनो जघन्य,- त्रिमुत्तं स्पृशेदाझि निशि चेतावतो तिथिः । तस्यां मौरं भवेत्रकमहन्येव तु भोजनम् । इति समनूनेः । “अात्मनो दिगुणां छायां" इत्यादि अचैव पर्यवस्थति, ये बादिस्यदिने ब्रह्मनकं कुर्वन्नि मानवाः । ते दिनान्तेऽपि भुजीरन् निषेधादाचिभोजने ॥ इति भविष्ये रविवासरे राचिनकस्य निषेधात् इम्प्रस्थापि दिवेव भोजनम् । एवं रविभकामयादिष्वपि जेयम् ।। माधवाचार्यस्तु एकमिन्नेव दिने एकमानकयोः प्रमको गौण- कास्तस्याप्यसम्भवपचे भा-पुत्रादिना कर्चन्तरेण नकं करणीयमिति लिखितमनुसन्धेयम् ॥ धवतसंग्रह, हविय्यभोजनं स्वानं सत्यमाहारलाधवम् । ब्रह्मचर्यामधः भय्यां ननभोजी घड़ाचरेत् ।। भविथे,-"अनिकार्यमधःगय्याम्" इति पठित्वा अनिकाय्य व्यापतिभिराज्यहोम इति लमौधरः । स्वान्दे,- एतानि वर्जयेत नके प्रवानि सरमुन्दरि । निष्यावा बाढको मुद्दा माषाश्चैव कुलुथ्यकाः । मसूरा राजमाषाच गोधूमा स्त्रिपुटास्तथा । एका वर्तुलाचापि मुमुकाश्चैवमादयः ॥

·कालसारा स एतदुपलक्षणम्। नके हविष्यद्रव्य मेव भोज्यमित्यर्थः । विचारो इविष्यप्रकरणे लेख्यः इति नकनिर्णयः । तस्य अथ अयाचितं निणे यते। प्राजापत्यवच्छ्रादौ - सप्तमौनतादौ च नविहितम् । दावर । न याचितमयाचितमित्येकः प्रतिषेधरूपः। तयार प्राजापत्यशच्छ्रव्याख्याने गौतमः । अथापरं व्यहं कश्चन न याचे- तेति। अतः उपवासवदहोरात्रमेव विषयीकरोति। अत एवं संकल्पोऽप्यस्मिनहोराचे याचितमन्न न भोक्ष्य इति वाघम। तथा पर्युदामोऽपि । तथा च वृहस्पतिः,- श्य प्रातः यह भायं थहमद्यादयाचितम् । यहं परञ्च मानौयात प्राजापत्यञ्चरन् दिजः ॥ सत्यन्तरेऽपि,- अयाचितामौ मितभुक् पर मिद्धिमवाभुयात् । इति। दायाममोजिलं मितमोजिवम् । “अधाचिते दौपायौ" इति चतुविशतिमतोकः । तथाच, याचिनादन्यदयाचितमित्य स्या- प्रपलभ्यस्य परदत्तस्य भोजनं विवक्ष्यते । तदापि पराधीनत्वादेव कालविशेषविधानस्यागारवादहोराकमेव विषयौकरोति । खटह- स्थितवस्तुनः इदानीमयापितत्वेऽपि पूर्वयनमश्चितलाद्याचितमेव । तथाच पर्युदामः । यद्दा निषेधस्य प्रमतिपूर्वकत्वाधानामसोय परद्रव्यविषयत्वादयाचितशब्दोऽपि परद्रव्यमेव विषयोकरोति । तव भोज्यद्रव्यं परकीयमयनोपनौतञ्च । तथाच याजवल्क्यः,- ·गदाधरपडतो . याचिनाहतं पायमपि दुष्कृत कर्मणः । पतिधर्मपूगमा:- भिवाशनममुद्योगात् प्राक्केनापि निमन्वितम् । अयाचितं हि तनयं भोकयं मनुरब्रवीत् । यदि प्रतिषेधो पदि वा पर्युदाम उभयथापि एकभनादि- बन्न कालो विशेषणीयः । प्रतिषेधेऽनुष्ठेयाभावात् पर्युदासे पराधी- नवाच्च । अमनि कालविरोधविधौ न कर्मकारलच्याशिवचनमत्र प्रव- तते । नया मनि कालविशेषविध्यभावात् शमशणप्रतिपदादौ उपदामवत् पूर्वोत्तरविद्धे पाझे । एवमयाचिते मतिथिषु उपनाम- वत् निर्णयः इति सस्थितम् ॥ इत्ययाचितनिर्णयः । । - अथ दानवतकालौ नि येते। भविष्योत्तरे,- प्रतिपत्सु दिजान् पूज्य पूजयित्वा प्रजापतिम् । सौवर्णमरविन्दच कारयिलाटपरकम् ॥ छत्वा बौदुम्बरे पाचे सुगन्धितपूरिते। पुप्येवूपैः पूजयिता विप्राय प्रतिपादयेत् ॥ माझे मण्डलमते,- माधि भाद्रपदे शके परे च प्रतिपन्नियो। नेवेद्यन्तु परेनौनी पोड़गत्रिगुणानि च ॥ फलानि पिएपक्वानि दवान् विप्राय पोड़ा। देवाय पोड़पोतानि दातव्यानि प्रयत्नतः । भुज्यन्ते पोड़ा तथा व्रतस्य नियमास्त्रयः ।

·कालसार। ६५ एवमन्यान्यपि ज्ञेयानि । तत्र- पौर्वाचिकास निथयो देवकार्ये फलप्रदाः । इति रद्धयाज्ञवल्क्यवाक्ये दैवे पूर्वालव्याप्यभिधानात् पूर्वाहस्य पञ्चधा विभक्तस्य मुख्यत्वात् । 'पदयेऽपि तिथयस्तिथिं पूर्वी तथोत्तराम । विभिमुहबियन्ति सामान्योऽयं विधिः स्मृतः ॥ इति पैठौनसिवचनाचोदिते भानौ त्रिमुहतो तिथिमा । एकभननका प्रतिपदोतकालविशेषशास्वाभावात् सामान्यगास्वस्य प्रहत्त । श्रतएव माधवाचार्याः,- सोदयत्रिमुहर्तायां कुर्यादानं ब्रतानि च । इति । ननु,- यो तिथिं समनुप्राप्य उदयं याति भास्करः । मा तिथिः सकला ज्ञेया स्नानदानजयादिषु ॥ पति देवलादिवाक्यस्य, प्रतोपवामनानादौ घटिकैका यदा भवेत् । उदये मा तिथि या श्राद्धादौ चास्तगामिनी । इति विष्णुधर्मोत्तरादिवचनस्य, “आदित्योदयवेलाथाम" इत्यादिबौधायनोक्नेय का गतिरिति चेत्, उच्यते। वैश्वानराधि- करणन्यायेन अवयुत्यानुवादरूपनया तेषां चिमुहर्तव्यातिप्रशंसापर- बम् । तव घोढा भेदः । उदयकाले पूर्वथुरेव विमुहर्तव्यापिनौ। परेधुरेव उदयकाले त्रिमुहर्तव्यापिनौ। उभयत्रापि चिमुहर्त- व्यापिनी। नोभयच चिमुहर्तस्पर्थिनी। उभयत्रापि माम्येन वैष- भ्येण का त्रिमुहकदेशपनिौ चेति। तत्राधे खण्डतिथिवा-

·गदाधरपद्धती
ग
भावात् न सन्देशः। द्वितीये क्षयगामित्वे त्रिमुहर्तामयुत्तरविद्धां
परित्यज्य पूर्वद्युरेवानुष्ठेयम् । पृद्धिगामिले माम्ये च परेधुरेव ।
तथाच उशना:-
खों दर्पस्तथा हिंसा घिविधं तिथिलक्षणम् ।
खबंदी परौ कार्यो हिस्सा स्यात् पूर्वकालिको।
द्वतीयादिषु चतुर्यु पक्षेषु अन्तमयव्याः कर्मकालवाहत्यस्य च
लाभात् पूर्वघुरेवानुठेयम् ।।
श्रामघव्याप्ने निर्णयकत्वम्, पाने,
प्रो लाने तथा ना पिटकाये विशेषतः।
यस्यामस्तंगतो भानुः सा तिथिः पुखभाग्भवेत् ॥
नौग्नानजपहोमादयस्तु प्रतशब्देन संग्रहौता इति माधवाचार्याः ।
इखि दाममतकालौ।
-
अथ प्रतविशेषेषु काला निरूप्यन्ते । तत्र वत्सरादिः प्रतिपत् ।
बा- या शक्ता चैत्रमासस्य वारादितिथिः स्मता ।
या शुक्ला प्रतिपञ्चैत्रमामस्य वत्सरस्य मा ॥
पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या कर्त्तव्या परमंयुता ।
नन्दा संवत्सरादौ तु दर्शविद्धा न कारयेत् ॥
परविद्धा प्रकर्तव्या दिमुहर्ता भवेद्यदि ।
मुहर्तमेव कर्तशा प्रतिपद् द्वितीयाचिता ।
मुहर्तद्वितयं चैव मुहत यदि परे ।
वर्तते वासरे यमिन् मातः माब्दतिथि भवेत् ॥

·कालसार कार्तिक शुक्रमनिपदि वलिराजोत्सवः। तत्र बाहो,- तस्माद्यून प्रकर्त्तव्यं प्रभाते तब मानवैरित्यादि । मच पूर्वविद्धायां प्रतिपदि कार्यः । पाने,- श्रावणी दर्गनवमी तथा दुर्वारभौ च या । पूर्वविद्वैव कर्त्तव्या शिवराचि वैलेर्दिनम् ॥ इति । माधवाचार्यास्तु,-वच्युमवच्च पूर्वघुरुपवामवदाचरेत् । इति। उपवामवत् शक्रप्रतिपदुपवामादित्यर्थः । एवं च माधये याख्यानम्। रुपणप्रतिपदि परविद्धायामुपवामस्य मिद्धान्तितवान् । अथ द्वितीयाविधारः । अथ द्वितीया । मा १ पूर्वविद्धा पाह्या, प्रतिपत् मद्वितीया म्याद्वितीया प्रतिपधुना ! दत्यापस्तम्बोमः । मनु,- एकादग्यष्टमी षष्ठी द्वितीया र चतुर्दशौ । चयोदण्यप्यमावाम्या उपोथ्याः न्युः परान्चिताः । इति भगुमतिवचनम्य, युग्मवचनस्य च का गनिरिति दुः- यते। पूर्वदिने पिमुहर्तमत्त्वे एव परदिने रिमुहर्तमन्चे एक- वचनात् परविद्या साधा। अचानतभट्टीये यावण्यापितं तत्र कस्यापि भामतम् । तदास माधवाचार्या:,- पूर्वपुरमती मातः परेपमित्र मुहगा। मा दितीया परोपोया पूर्णविद्धा ततोऽपरा । रति यमदितीया । लो। अयं दया भगिन्या प्रार्थनीयम.-

·गदाधरपती
।
वतीया चन्दनस्य तातोरच चन्दनदान गस्तम् ।
दानातु चन्दनस्येह कनगो नाच मंगषः ।
इति वचनाघ । कनजो प्रमा।
प्रामेयादिषु उपानच्छत्रजन्नपात्रदानान्युकानि,-
या शका कुरमार्दूम्न वैशाखे मामि वै तिथिः ।
स्तौया भाच्या लोके गोवाणैरभिवन्दिता ।।
योऽम्यां ददाति करकान् वारिवाजममम्विताम् ।
म याति पुरुषो और सोकान् वै हेममालिनः ।
करकान् कुम्भान्। वाजमन्नम् । इममालिनः सूर्यस्य ।
विष्णुधर्मोत्तरे नवविशेषे गुणविशेषः,-
प्रया मा निथिया कृत्तिकामियुता पदि ।
भविष्यति महाभागे विशेषेण फलमदा ॥
वेगाखे मामि रानेन्द्र शक्रपचेच या निधिः ।
बतीया रोहिणीयुक्ता पक्ष्या मा प्रकीर्तिता ।।
तथा,- वेगाखे शलपोत बतीयायां द्विजोत्तम ।
यहदाति नरश्रेष्ठ तत्तदक्षयमनुते ॥
विशेषेण तथा दानमवतानां महाफल्तम् ।
माहो,- वैशाखे मामि शुल्लायर्या हतौयायां जनार्दन ।
घवानुम्पादयामास युगमारब्धवान् कृतम् ॥
ब्रह्मास्तोकान विषयगां पृथिव्यामवतारयत् ।
नयां कार्यो यहीमो यर्विष्णुं समर्थवेत् ।
((चन्दनस्य देव्यक्तो।

·कालसार।
यवान् दद्यान दिजातिभ्यः प्रयतः प्राशयेयवान् ।
पूजयेच्छदार गङ्गा कैलाम तहिनाचलम् ॥
भगीरथं च नृपति मागराणां सपावहम् ।
स्वानं दानं तपः थाई अपहोमादि किश्चन ।।
श्रद्धया क्रियते यत्तु तदानन्याय कल्पते ।
मिन्धोस्तीरे विशेषेण सर्वमक्षयमश्नुते ॥
श्राद्धन्त श्राद्धप्रकरणे लेख्यम। दानादौ पूर्ववत् परविद्धा पाया।
अथ रम्भारतीया।
भविष्योत्तरे,-भट्रे कुरुप्य यनेन रम्भाष्यं प्रतमुत्तमम् ।
ज्येष्ठशक्कारतीयायां स्वाता नियमतत्परा ॥
तथापरं रम्भावतं तत्रैव,-
रम्भारतीयां वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् ।
मार्गशीर्ष तथा मामि रतीयायां नराधिप ।
एकायां प्रातरत्याय दनाधावनपूर्वकम् । इत्यादि ।
उपहारसंहारे,- मौभाग्याथै युरा चौर्ण रम्भया राजसत्तम ।
तेन रम्भावनौयेयं मर्चमौभाग्यदायिनी ।
माघ पूर्वविद्धा पाया।
स्कान्दे, वृत्तपा तथा रम्भा मावित्री वटपैहकी।
तणाटमौ च भूता च कर्तव्या मानुषी तिथिः ।
अवैवत- रम्भाष्यामित्यादि ।

·गदाधरपाहतो भातम्तवानुभाताई भुच भक्तमिदं भम् । भौतये यमराजय यमुनाया विशेषतः ॥ व्येष्ठा चेदग्रजाताहमित्यूह्यम् । कार्तिके तु द्वितीयायां शनायां भावपूजनम् । या न कुर्यात् विनायन्ति भातरः सप्तजन्मनि । नस्या इति षः। भारते,- कार्तिके शकपचे तु द्वितीयायां युधिष्ठिर । यमो यमुनया पूर्व भौजितः स्वग्रहे स्वयम् । नभ्यां निजन्य राजन् न भोक्रव्यमतो बुधैः । योन भगिनीहस्ताद् भोक्तव्यं पुष्टिवर्द्धनम् ॥ दानानि च प्रदेयानि भगिनीभ्यो विशेषतः । प्रवाष्टधा विभादिवमस्य पञ्चमभागो मुख्यः कर्मकासः । "भोकभ्यं पुरिवर्द्धनम्" इति विधिममभिव्याचतफलश्रुत्या भोजन- नियमस्य प्राधान्यात् । पञ्चमभागस्य र भौजनकालत्वात् । तिथिधे "दिनीया मनिपधुना" इत्युक्तः पूर्वविद्धा यामा, इति अनन्तभट्टीये चषिसितं तप । तस्या उक: रुष्णपचविषयत्वेन निर्णयात् । चाच पुग्मोया परविद्धव पाया । ज्योतिःसावे.~ नया धमदितीयायां याबायां मरणं ध्रुवम् । रति दितौथा विचार। अथ हतीया। था चतुर्थीयता ग्राहा । आपस्तम्बा, द्वितीयामेयमंयुकां बतौयां कारयेनु यः । -- ·कालसार: स याति नरकं घोरं कालसूचं भयङ्करम् ॥ द्वितीयाशेषसंयुक्तां श करोति विमोहिता । मा वैधव्यमवाप्नोति प्रवदन्ति मनौषिणः ॥ एवं स्कान्देऽपि बहनि वाक्यानि सन्ति । अच चियालय व्यवस्था । वेधशास्त्र तथैव निर्णयात् । कला काठापि वा चैव द्वितीया मंप्रदृश्यते । सा बतौथा न कर्त्तव्या कर्त्तव्या गणसंयुता ॥ इति यत् स्कान्दवचनं, नत् कैमुतिकन्यायेन चिमुहत्तं द्रढय- तौति माधवाचार्याः । परदिने बतौयाया अभावे एव पूर्व विद्धर पाया। वशिष्ठः,-एकादशी हतौथा व पछी चैव चयोदशौ । पूर्वविद्धा च कर्तव्या यदि न स्यात् परेऽहनि । युग्मवाक्यं रम्भाप्रतविषयत्वेन नियमिति न विरोधः । रम्भाख्या वर्जयित्वा तु बतीयां दिजसत्तम । अन्येषु सर्वकार्येषु गणयुका प्रास्यते ॥ रति प्रहाववत्तीकः ॥ अक्षयवतीया। भविष्य, वैशासे मामि राजेन्द्र हतीया चन्दनस्य च । कुलधौत तथा धान्यं एतं वापि विशेषतः । तस्या दत्तत्वचर्य स्यात् तेनेयमश्या मता।

·मदारपद्धती २ गौरीमतम् । तानन्दसंपहे,- गुडपूपाः प्रदानच्या मामि भाद्रपदे सिते । बतीयायां सर्वदान वासुदेवस्य पीतये ॥ उमा शिर्ष गणेशव विधिवत् पूजयन्ति थाः। गौरोवरप्रमादेन परं मौभाग्यमाप्नुयुः ।। . तिथिद्वैधे परदिने व्रतम् । नाच चिमुहर्त्तवेधोऽपि अपेक्ष्यते। नपा ६ माधकाचार्याः,- मुहर्तमानमत्वेऽपि दिने गौरौमतं परे । शद्धाधिकायामप्येवं गणयोगः प्रशस्यते ॥ अथ चतुर्थी। माप परविद्या प्राधा,- एकादशी तथा पठौ श्रमावास्था चतुर्यिका । उपोय्याः परसंयुकाः पराः पूर्वण संयुताः ॥ . रति यदभिष्टोतः, युगमवधनाच । द्वितीया पञ्चमौ चैव दशमौ च प्रयोदशौ । रतुदंशी चोपवाये हन्युः पूर्वोत्तरे तिथौ ॥ रति हदमिष्ठवचनान्तरं मतान्तर विषयमित्यवधेयम् । मङ्गलवारपोयाँगे फलाधिकाम- प्रमा वै मोमवारेण रविवारेण मप्तमी । चतुर्थी भौमवारेण चयादपि चापपा । रति भविष्योतः॥

·कालसारः। m शिवचतौं । गतानन्दसंग्रह-मामि भाद्रपदे शाला चतुर्थों शिवपूजिता । तस्यां स्वानं तथा दान मुपत्रामो जपस्तथा ॥ . तावत्महस्रराणितं प्रसादाद्यतिनो नृप । पतिनो योगिनः शिवस्येति यावत् । বীনাথৰাজীগ দুলাহ্মান্ত বুলি লিমন। সিদ্দিষ্ট परेऽहि प्रतम् ॥ गौरीगणेशचतुर्थी। लिङ्गपुरायो,-चतुर्थी तु गणेशस्य गौर्याचैव विधानतः। पूजां कृत्वा लभेत् सिद्धिं सौभाग्यश्च नरः क्रमात् ॥ इति । सिद्धिसौभाग्यरूपफलविशिष्टकामो यस्यां. कस्याचित् चतुर्थी गौरीगणेशौ पूजयेत् । पूजाकाव्यवस्था वक्ष्यमाणगणेश- व्रतवत् द्रष्टया ॥ विनायकवतम्। भविष्थे,-विनायकं समभ्यर्च चतुर्थी यदुनन्दन । मर्वविप्रविनिर्मुकः कार्यमिद्धिमताप्नुयात् ॥ स्कान्दे,-विनायकाते कार्यो सर्वमासेषु षण्मुख । चतुर्थो । जयायुक्ता गणनाथसतोपिणे । मातः शक्ततिले मात्वा मध्यान्हे पूजयेनृप । इति कश्यपधनात् । चतुर्थों गणनाथस्य मारविद्या प्रास्यते । 10 ·08 गदाधरपइतौ मध्यामव्यापिनी चेत् स्यात् परत परे हनि ॥ इति इस्पतिवचनाच, परदिन एव मध्याकव्याप्तौ परदिने मतमन्येषु पचेषु पूर्वदिन एव। नात्र मोदयचिमुहर्त्तवेधः, मध्यानस्य कर्मकासवान् । जयायुका हतीयायुका। मावविद्धा हतीयाविद्धा। उक्ततिलेः स्वाम, शक्ततिलान् शिरसि निक्षिप्येति कासादर्शकारः। स्वान्दे,-गजवकं तु शक्कायां चतुर्थी पूजयेवृप । मासि भाद्रपदे प्राप्ते एक्लपक्षे विशेषतः ॥ घदा चोत्पद्यते भक्तिर्मासि पूज्यो गाधिपः । एकमाम दिमासं वा पएमा वत्सरं तथा ॥ अथवा गणनाथस्य प्रतं दादशवार्षिकम् । एवं मति यदा प्रात्यायिककार्यमिद्धिकामो भवेत, तदेव पस्मिन् कस्मिंशन मासे शकचतुर्थी गणेशवतं कुर्यात् । “यदा सोत्परते" इति वचनात् । भाद्रमासे यबतारम्भं कुर्वनिा तत्र विमेषत इति फलाधिक्यात् प्रतीक्षामह-कार्यवेवैति जेयम्। अन्यथा मौनान्वेषणार्थं इनूमता पाचरितस्य तस्य शरत्काले कार्य्यत्वं म स्यात् । एवं अमृताहरणादावपि ज्ञेयम् । एतदपि एकमास- पचे प्रमाणम् । तथा कार्यगौरवमपेक्ष्य दिमासं व्याप्य प्रतं दिवार- मित्यर्थः । तथा अधिकविताभदायां पएमासं व्याप्य मतम् । षण्मा- मेरेव मतस्य समाप्तिः । वत्सरपक्षेऽपि दादाभिमासेमलमामपाते तु पौदामारिति कासायद्धिप्रकरणे लेख्यम् । अत्यधिक- कार्यगौरये दादशवर्षपचे प्रतिशमचार्थि दादशवर्षपर्यन्तं ब्रतं कार्यमिति साधीयः । अस्मिन् द्वादशवर्षपने पत् प्रनिवत्सरं ·कालसार। ०५ भाद्राक्लचतामेकवारमनुतिष्ठन्ति, नदपि अजामविलमित मिति जेयम् । अच वर्षापु भवं वार्षिकं व्रतं वादति केचिदर्थापयन्नि, ना- न्दमेव । एकवचनान्तप्रतशब्दस्य द्वादशेत्यनेनान्वयाभावात् । एक- मासमित्यस्य एकैकमासमित्यर्थः कुतो भवेत् । दिमासादिषु जेयम् । “संख्यामब्दस्य वृत्तिविषये वौमार्थत्वमिप्यते” इति भाथ्य- कारोक्त्वा यथाकथञ्चित् समाधेयमिति चेत, वत्सरं तयेत्यारतो न काचित गतिरस्तौति मोऽर्थी हेय एव । किञ्च इनुमत् गरुडा- दीनामेकवारानुष्ठाने फलप्राप्तिरपि विरुद्धा स्यादिति दिक् ॥ प्रतेऽस्मिन् विशेषो, वाराहे,- शक्ला चतुर्थी कन्याभौमवारेण संयुता । महती तच विघ्नेशमविष्टं लभेवरः ॥ अर्कवारेण भौमवारेणेति वा कालादर्भवचनात् बोध्यम् । इति विनायकप्रतम् । अथ तद्दिनकर्तव्यानि। विनायकं समभ्य,त्यननारं भविष्ये, “नदिने निद्रां मतिं मिवाम" इत्याधुला, विद्याकामो विशेषेण पूजयेच सरखतौम् । इति विहितस्थ भरस्वतीपूजनस्य तु यस्यां राचौ चतुर्थों भवति तस्यामेव करणं ममाचारभूतम् । अस्यां भाद्रपकचतुर्थी राशी चन्द्रदर्शनं निषिद्धम् ।

·गदाधरपद्धती
.
:-
तथाच पाझे, शक्रपचे चतुर्थी तु सिंहे चन्द्रस्य दर्शनम् ।
मिथ्याभिशंसनं कुर्यात् तस्मात् पश्येन तं सदा ।
मि भाटे मासि।
. बाहो- वासुदेवोऽभिगस्त निगाकरमरोचिषु ।
स्थितवतुर्थ्यामद्यापि मनुष्यायापतेच मः ॥
प्रतश्तों चन्द्रन्तु प्रमादादौध्य मानवः ।
पठेद्धायिकावाक्यं प्राङ्मुखो वायुदङमुखः ।।
धापौवाक्यं तत्रैव,--
सिंहः प्रसेनमवधीत सिंहो जाम्बवता हतः ।
सुकुमारक मारोदीसव झेप स्यमन्तकः ।
रुष्णोऽपि तदात्री चन्द्रकिरणेषु स्थित इति ।
अभिगापमाप, अद्यापि सोऽभिशापोऽस्वाद इति यावत् मनुष्याय
भापतेदिव्यर्थः । अतएवेयं चतुर्थों हरितालिकेति ममिद्धा ।
हरे: श्रीकृष्णस्य, ताडिका अपवाददायिका इति यावत् । इलयो-
रेक्यात् । तसान चन्द्रेक्षणं निषिद्धम्। प्रमादात् नदोषणे सिंहासे-
नमित्यादिमन्त्रं पठेदित्यर्थः। चतुर्थी चन्द्रदर्शनस्य निषेधान् ।
"निषेधः कालमात्रके" इत्युकेस्तट्राचौ रतौयथा पञ्चम्या वा विद्धाचा
नद्राधिगतस्तौथापञ्चम्योश्चन्द्रदर्शनसमाचारः ।
पञ्चाननगते भानौ पचयोरुभयोरपि ।
चतुर्थ्यादितचन्द्रो नेचितव्यः कदाचन ।
दत्यच उडमाममलमाप्ताभिप्रायेण पश्योरित्युवमामेऽपि
चन्द्रदर्शन निषिद्धम् । श्रतएव पञ्चाननगते इति मौरमासोभिः ।

·कालसार। श्रतएव,-सोमन्नं प्रेतकृत्यं च नवाच्या नवः सयौ । मलमासेऽपि कर्तव्यं निमित्तविहितच थत् ।। इति स्मृत्यनारान्मलमासेऽपि नैमित्तिकचन्द्रदर्शननिषेधस्य परि- पालनसमाचारः। उदिनशब्दोऽत्रादितव्याक्तिपरः, स्वरूपया- ख्यानपरो वेति तिथितत्वकाराः। यत्ते तु पञ्चाननगते भानामिति वाक्यमवलम्य शुद्धरूपणपतेऽपि चन्द्रदर्शनं निषिद्धमित्यतिखन्, तन् रूपक्ष इत्यादिपायादिवाक्यविरोधावानियत एवामद्देशे। नाग- चतुर्थीव्यवस्या नागपञ्चम्यङ्गत्वात् तच लेख्या । वरदाचतुर्थों। नारदीये,- माघशक्तचतुर्थी तु गौरीमाराधयेद्बुधः । चतुर्थों वरदा नाम गौरी तच सुपूजिता । अत्र मतमामान्यात् मोदयचिमुहर्त्तव्याप्तिाया । तिथिवैधे बतीयाविद्धव । नाच युग्मोक्तः प्रभरः । जया च यदि सम्पूर्ण चतुर्थी इसते यदि । जया व हि कर्तव्या नागविद्धां न कारयेत् ॥ इति विशेषसतेः । तथा च माधवाचार्याः,- गौर्याः पूजयाप्यस्त नागविद्धा निषिध्यते । अथ पञ्चमी। सा चोपवासे चतुर्थोयुता याया। प्रतेऽपि तथा । चतुर्थीसंयुला कार्या पञ्चमी परया नत् ।

·गदाधरपती ७. इति हारीतोतः। स्वान्दोपि,- पञ्चमौ तु सदा ग्राह्या चतुर्योमहिता विभो । - यत्तु ब्रह्मवैवर्ने,- पञ्चमौ तु मकर्त्तव्या षष्ट्या युक्ता तु नारद । इति । तत् स्कन्दषष्ठयां स्कन्दोपासनाय विहितं पञ्चम्युपवा विषयौकरोति "स्कन्दोपवासे खौका- पञ्चमी परमयुता" । इति वाक्यमेषात् । तथा च, स्कन्दोपवामपञ्चमीव्यतिरिक्त- पञ्चमौथु पूर्वविद्धव ॥ श्रावणशकपचे आयडौरीपञ्चमी। पुराणे,- पद्मनाभे गते शय्यां भर्वे रनन्तरम् । पञ्चम्यामभिती पदे समुत्तिष्ठन्ति पनगाः ।। सप्ति तु देवदेवेशे पञ्चमी व्यासपञ्चमी । कुटुंस्तत्र ययाशत्या जाग्रगौरीमहोत्सवम् ॥ देवरिति महार्य बतीया 1 अभितौ शक्तपक्षे । भितिर्धवलो- रकाविति कोपान, शक्तपई समाचाराच्च । हरिशयनानन्तरं श्रावणमाम इत्यर्थः । आषाढे शयनविधानात् । तथा श्रावणशक्लपचे जायद्गौरी इत्याख्या। दूर्य पूजा रात्रावाद्रियते।।, ब्दश्रणात् ॥ जाग्रा- भाद्राणपने रक्षापञ्चमी। भविष्य -तष भाद्रपदे मामि पञ्चम्या श्रद्धथापितः । थालाप्तिस्य नरो मागान् छष्णवर्णादिवर्णकः ॥ (१) हिपते।

·कालसा।
पूजयगन्धपुष्पेय मर्पिःपायमगुग्गुस्लैः ।
तस्य तुष्टिं समायान्ति पनगास्तक्षकादयः ।।
श्रामप्तमात् कुलात्तस्य न भयं नागतो भवेत् ।
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन नागान् संपूजयेद् बुधः ।
इयं नागपूजा दिवैव । नागानां नामानि पञ्चम्या लेख्यानि ।
रक्षाविधानं तु रात्री क्रियते । राषिपदेन प्रदोष एवान ज्ञेयः ।
भविष्य, -य: श्रावणे सवति गौतजले सुरेन्द्र
राविधानमिदमाचरते मनुष्यः ।
श्रास्ते सुखेन परमेण स वर्षमेक
पुत्रप्रियादिसहितः असहजनश्च ।
श्रावण इति चेत्ररक्तादिमासाभिप्रायेण ।
रक्षाकरणमन्वो यथा-
घण्टाकर्ण महावीर सर्वव्याधिनिवारण ।
सापद्रवमंघातविद्रावण हरनिय ॥
कण्ठे यस्य महानौलं भूषणं यस्य पन्नगाः ।
तेजामि तस्य देवस्य रचन्तु मम मन्दिरम् ॥
रख्नुधारणमन्त्री यथा,-
येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महासरः ।
तेन त्वामपि वनामि रक्षामाचर मा चल ॥
यदोभयदिने पञ्चमी राषिं स्पृमति। तदा पूर्वदिने रवादि-
धानमिति निवन्धनक्षतः ।
:

·गदाधरपड़तो
सषिपञ्चमौ ।
मानिसमुचये,-भाटे मितेऽपरा त पञ्चमौ यत्र तिष्ठति ।
विश्वामित्र सषिः स्मार्तः पूज्यः सन्तानद्धये ।
अपराधः कर्मकायः । तब तिधिद्दधे पूर्व विद्धव ग्राह्या ।
षष्ठीयुमा पञ्चमी था महत्तत्र पूजने ।
पतिपुचहता नारौ मा नारौ नरकं प्रजेत् ॥
इति शतानन्दसंग्रहोनेः ॥
घोटकपक्षमी।
देवीपुराणे,-श्राधिनस्यासिते परे पञ्चमी या निथिर्भवेत् ।
तस्या भान्तिं प्रकुर्वीत अश्वानां वृद्धये सदा ॥
इत्यादिना रेवन्तादिपूजाविधिमुका),
एवं ममस्कृत्य मुद्ध र्य: शान्तिं कारयेवृपः ।
नस्यावाः प्रविवर्द्धने अश्वपूर्ण च मन्दिरम् ॥
इत्युकवान नपणावग्यको पूजा । “पञ्चमी भातमौ चैव" इनि
वाक्यात सायाहव्याशा व्यवस्वोयमपितामहशतनौतिरनाकरे
शिपितम्।
मागपञ्चमी।
भदिये,-यावणे भाभि पचया शझपचे मराधिप ।
दारस्योभयतो लेख्या गोमयेन विषोश्वणः ।
अनम्तो वाशकियेव राजीवो मणिभद्रकः ।
(1) प्यादिपूनामुका।

·कालसा
ऐरावतो तराष्ट्रः कर्कोटकधननयो ।
पूजयेदिधिवद्दौर दधिदुवांदुरैः कुशः ।
गन्धपुप्योपचारय ब्राह्मणानां च तर्पणैः ।
ये तस्यां पूजयन्तीह मागान् भफिपुर:मराः ।
म तेषां मर्पती वीर मयं भवति कुपचित् ।
इति । श्रावणमामे विहितमपौदं मतं कार्तिकमामे कुर्वनि..
एवं चतुर्यु मामेषु पञ्चम्यां यः प्रपूजयेत् ।
प्रामप्तमात् कुस्ता तम्य न भयं मर्पतो भवेत् ॥
इति वाक्यानरे चातुर्मान्यमध्ये थग्मिन् कग्निपि मामे
कपचे समतोमः।
पुराणान्तरे,-तिथौ युगाहथायां च ममुपोय यथाविधि ।
गापालादिमागानो गोषम्य च महात्ममः ।
पूजा कार्या गन्धपुष्पचौराथाथनपूर्वकम् ।
इति। अन्यनागानां पूजोक्नेनि नेपां नागानां विकन्यः। युगा-
जया युगमंजका पतुर्षीत्यर्थः । तत्र तिथिदेधे विचारः । तबादौ
नदनभूता मागधतुर्थी विचार्यते । तत्र गयाः कर्मकाम्नः ।
युग मन्दिने यच तपोपीय फोश्चराम् ।
सौरेणाप्याय्य पञ्चम्यो पूजयेत् प्रयतो नरः ।
विषाणि तेषां नन्तिम च हिंमगिा पचगाः ।
इति देवलोकः । “पञ्चा पूजयेत्" इत्येतदवनात् पञ्चमी-
योगम्य माम्यमवभीषत इति । नदाता माग पूरेद
मध्यामव्याप्ती पर्ययुः। अन्येषु पचम भेदेषु उत्तरविद्वेव। मागपञ्चम्या

·নবায়ন
मोदपविमुहयापिरेव शाहा। कैबिनु "थुमं मयन्दिने"
रत्युझे नागपञ्चम्यां मध्याहः कर्मकास्त इति लिखितम् । तत्
प्रमाद्विलमिनमेव। चतुर्थीवचनस्य पञ्चम्याममहत्त। नागपञ्चम्यास्तु
मागचतुर्यधौनवेन मध्याहव्याप्तेरनियतलान ।
।
श्रीपञ्चमी ।
धवलसंग्रह,- पञ्चम्या कुन्टकुसमैः कौन्दौ पूज्या साहद्धये ।
कौन्दौ परखती। तथा,-
सौभाग्यमुत्तमं कुर्यात् पञ्चम्या श्रीरपि श्रियम् ।
औरत्र सरखती। वरदाचतुर्थनन्तरं एतवचनस्योकत्वादियं
माघएकपञ्चमौति ज्ञायते।
यद्यपि गौ संवसरमदीपे,-
माघे मामि मिते पते पञ्चमी या बियः मिया ।
तस्याः पूर्वान एवं कार्य भारस्वतात्मकः ।
तथाप्यम्ममगिट राधावेव मरखतीपूजा क्रियते ।
।
अयपी।
मा व मतमोयुता गाया।
एकादसएमो पछौ पौर्णमामौ धनदंगो ।
प्रमावास्या रतीया पता उपौय्याः पराम्विताः ।
रति विष्णुधर्माकयुग्मवचनाच ।
महिपाठी मागविद्धा कन्या तु कदाचन ।

·कालसारा नागविद्धा तु या षष्ठी कृतपुण्यक्षया भवेत् । मातम्या सह कर्तव्या महापुण्यफलप्रदा । इति ब्रह्मवैवत्तीले प्रतेऽपि मप्तमीयुतव याह्या । नागः पञ्चमी। पुण्यस्य भयो यस्यां मा तथोका। यदि कदाचित्तिविषयवादुत्त- रविद्धा न लभ्यते । तदाऽगत्या पूर्वविद्धा ग्राया। सदा वभिः, एकादशौ हतीया च षष्ठौ चैव धयोदशौ । पूर्व विद्धा तु कर्तव्या यदि न स्यात् परेऽहनि । भारण्यकपड़ी। सत्य: - व्यष्टे मामि सिते पचे षठ्यामारण्यकपते । या विन्ध्यवामिनों देवौं पूजयेथु वनेगताः १५ कन्दमूलफलाधारा लभन्ते सन्तति हिताः । राजमार्तण्डे, ज्येष्ठे मामि मिते पवे पठौ चारण्यसंजका । व्यजनककरास्तस्थामटन्ति विपिने खियः । तो विन्ध्यवाधिमी स्कन्दषष्ठीमाराधयन्ति छ । कन्दमूलफलाहारा स्वभन्ने सन्तति हिताः। स्कन्दपठौमित्यचात्यन्तसंयोगे द्वितीया। तथाचास्याः पारस्य- कषही स्वन्दषष्ठी ति नामदयम् । क्षेत्रष्णपने वक्ष्यमाणा तु स्कन्दपाठयेव । तिथिद्वैधे पूर्वविद्धा पादा। शप्णाटमी स्कन्दषष्ठी शिवराचिरातदंगी। एताः पूर्वयुताः कार्यास्तियने पारणं भवेत् । इति वभिटोकः ।

·गदाधरपती पठौदेिवौषष्ठी। यया भाद्रस्य शुक्लायां षष्ठ्यां पछी प्रपूजिता । जीवत्पुवा च मौभाग्यधनधान्यसमन्विता ॥ तस्माद यनेन नार्यस्तां पूजयन्ति सदैव त । अब पठीसाधारण्येन व्यवस्था, विशेषाभावात् । प्रावरणपाठी। कौम,-या तु मार्गशिरे शक्का महाषष्ठी नराधिप । देवद्दिजसुयश गौतनं नत्र दापयेत् ॥ गौनाशब्देन वस्वकम्बलपटी ममतयः । अब दांनोक्त्या सोदय- चिमुहतः कर्मकालः ॥ चैत्ररूपास्कन्दषौ। क्षेत्रमधिरत्य देवौ पुराणे,- पठयां स्कन्दस्य कर्तव्या पूजा सापकारिका । रहैव सखमौभाग्यमन्ते विष्णुपुरं प्रजेत् ॥ सङ्गेऽपि,-प्रत्यब्दमपि पूजा च षष्ठ्यो कार्या गुश्श्य च । व्यवस्थाहता ॥ अथ मप्तमौ ! मा च पूर्वविद्धा गाया । युग्मोतो, सम्मुखौतिथिवाच । षष्ट्येकादग्यमावास्या पूर्वविधा तथाष्टमी। मतमो परविद्धा च नोपोयं तिथिपञ्चकम् ॥ इति स्कान्दे उत्तरविद्धाया निषेधाम । तेऽपि पछी विद्धव ।

·कालसार।
षष्ठी तु सप्तमी यव अन्योन्यं तु समाश्रिते ।
पूर्वविद्धा द्विजश्रेष्ठ कर्तव्या सप्तमी तथा() ॥
इति विष्णुपुराणे: । यदा पूर्वेदुरस्तमयपर्यन्ता षष्ठी, परेयुः
तिथिक्षयवसादस्तमयादर्शक अष्टमी त्रिमुहर्ता, तदा पूर्वविद्धाया
अलाभादुत्तरविद्धायाश्च प्रतिषिद्धत्वात् कुत्रानुष्ठानमिति चेत्रि-
धमुन्नध्यापि उत्तरविद्धायामनुधानम् । “ोषिलोपस्यान्याय्यत्वादु-
तरविद्धा गौणकाललेन खौका-" इति माधवाचार्यो:। तथाच
सर्वेषु सप्तमौनतेषु “पञ्चमी सप्तमी चै" इति पैठौनयुक्तः,
सम्मुखौ नाम मायाहव्यापिनी दृश्यते यदा।
इति स्वान्दोक: मायाहव्याप्ती व्यवस्था ।
कुकुटीनतम् ।
भविश्य-भाने मामि मिते पने सप्तम्यां ललितालये ।
खात्वा शिवं मण्डलके लेखयिता च माम्बकम् ।।
भाषा संपूज्य विधिवत् करे बद्धा सुडोरकं । इत्यादि ।
अव सप्तमौसाधारणी व्यवस्था ।
माघमप्तमौ।
स्मतिसमुच्चये, सूर्यग्रहणतुभ्या हि शक्ता माघस्य सप्तमी ।
अरुणोदयवेलायर्या घानं तच महाफस्तम् ।
तचैत्र,-- सूर्याय फलगन्धार्कपरकप्रसूनवत् ।
दद्यादुत्थाय तवाघे मनधा यदि वा विधा।
(१) सम्मुखौ

·गदाधरपदतों मास्य 1-माघमामस्य सप्तम्यामुदयत्येव भाष्करे। विधिवतु तिलनानं महापातकनाशनम् ॥ भविष्य,-माघे मामि मिते परे मामी कोटिभास्करा । दद्याज्ञानार्घदानाभ्यामायुरारोग्यमम्पदः ॥ अरुणोदयवेलायां एला माघस्य सप्तमी । गङ्गायां यदि स्तभ्येत सूर्यग्रहशतैः ममा । कोटिभास्करा सप्तम्या: भास्करदेवताकलेन कोटिमामौत- होत्यर्थः । धानमन्त्री यया,- यदयद् अन्रकृतं पापं मया सप्तस जनासु । तन्मे रोगच गोकञ्च माकरौ हन्तु सप्तमौ ॥ अर्थमन्त्रस्न-जननी सर्वभूतानां सप्तमौ सप्तमप्तिके । सप्तव्याचतिके देवि नमस्ते रविमण्डले ॥ मनमप्तिकर मौत भदौपप्रदीपक । ममतारमन्त्रम्- माम्याच नमस्तुभ्यं नमोऽनन्ताय वेध प्रवाधारभोजनं कुर्वन्तौति प्रत्यकौमुदीकाराः । तद्रयाणि पथा,- गथमखिनमन्त्रय तितमुहौ च मागधी । मथा,- पामतण्डुशमुगाच मधोदधिरती पथः । अवारा: कथिता अन्ये चाराः प्रकीर्तिताः । दन्तकाहं तपैदापस्विकट चिफला तथा ॥ भौध्यपाषं तथैवेतदधारं परिपवते । (२) दधिमधोध ·कालसारा मुण्डौपिप्पलीमरौचानि चिकटु । हरीतकी विभौतक्यामलक्यस्त्रिफला तथा । उभयवारुणोदयकालव्याप्ती पूर्वत्र सानम् । चतस्रो घटिकाः मातररुणोदय उच्यते । यतीनां खानकासोऽयं गङ्गाम्भासदृशः स्मृतः ।। चियामां रजनी प्रास्त्यावाद्यन्तचतुष्टयम् । माडौना नदुभे सन्ध्ये दिवसाचन्नमंजके । इति ब्रह्मवैवर्तवाक्येन पूर्वस्यारुणोदयकालस्य परदिनाङ्गवोतः। एतष मप्तमौसाने नित्यप्रातःमान कवा मन्ध्यातः पूर्व पुन- माधवानं हवा मन्ध्यातः पूर्वमेव पुनः कायम ) एतद्विधारो वैशाखमामे नुसन्धेयः । अच कोणार्क क्षेत्र विशेषफलम् । बामे- माघे मामि मिते पवे सप्तम्या मंयतेन्द्रियः । हतोपवामो यातच गला तु मकरालये। हतगौचो विशद्धात्मा मरेहेवं दिवाकरम । मागरे विधिवत् स्वात्वा गवयंने ममाहितः । देवान्योन्मनुयाय पिढन् मन्तर्य च दिशान् । उत्तीयं वामसी धौते निर्मले परिधाय च ॥ आचम्य प्रयतो भूत्वा तीरे तस्य महोदधेः । इत्यादि पापन्येषु सूर्यपूजाादिकमका, सूर्यगङ्गाममि यात्वा कुगेरामिथ मुर्द्धनि । मर्वपापविनिमुंको नरो याति विपिष्टपम् ।

·गदाधरपती
CC
सथा,-योग विवस्वतः प्राप्य ततो मोषमाधाम् ।
अब विधिवासामि प्राध्ये द्रष्टव्यानि ॥
अथ अष्टगी।
माघ कृष्णाएमी मतमौविद्धा पाया । तथाच निगमे,-
कृष्णपएमौ चैव सप्णपरे चतुर्दशी।
पूर्वविद्धव कर्मव्या परविद्वा न कम्यचित् ॥
उपवामादिकार्थेषु प धर्मः मनातनः ।
शालाएमी तु नवमीयुता पाया ।
रामपएमी व माप चतुर्दशी।
पूर्वविडा म कर्तया कर्तव्या परमंयुता ॥
उपवामादिकार्येषु झेप धर्मः मनातनः ।
पनि निगमोतः । युग्मवाक्यमपि शुनपचपरम् । एवं,
नाएमी मप्तमीयुमा मतमो नाएमीयुता ।
गवस्या मह कार्या म्यादष्टमी नाच मंगयः ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्तवाक्यान्यपि प्रशलारमौपराण्येव ।
नत्र काम्योऽयम्युपवामो देवीपुराणे,-
एकादशौ कोटिमहसतच्यामिनाएमी पर्वतराजपुयाः ।
ततोऽपि शुक्ला गणिता गतेन पराशरव्यामवशिष्ठमुख्यः ।
भविष्य, शक्रपरे तथाष्टम्यामुपवापरायणः ।
मालतीकरवीरेण विल्वपवैश्व पूजयेत् ॥
दुर्गति नाम जप्तव्यं पुरतोऽटगतं नृप ।

·काजसारा सर्वमङ्गासनामेति जप्तव्यं किल भारत ।। • चतुर्दश्यां नपाटम्यां पश्योः पाहणयोः । घोऽन्दमेकं न भुनौत शिवार्चनपरो नरः । यत् पुष्यमक्षयं प्रोक मततं मचयाजिनाम् । तत् फलं मकलं तम्य शिवलोक म गछति । सततमचयानाक्षयपुष्यमाप्तिः, शिवलोकमाप्तिय फलम् । फात- समाकाटमोचतुर्दश्योरारभ्य वर्षे यावत् प्रत्यष्टमोचतुर्दम्युपवाय- . अशोकाएमी। सङ्गगाउपोः, अशोकस्याएकत्तिका ये पिवनि पुनर्वभौ । क्षेत्र मानि मिताटम्यां न ते गोकमवाप्नुयः । बुधवारयोगे विशेषः,- थे मामि मिते पड़े सुषसमे पुनर्वसौ । मोतः याला बुधारायां वाजपेयफलं लभेत् । अयोकरयेदयमभोक कलिकाः पिवेत् । उशिवम्। इति मवषारयोोंगे फताधिक्यम् । तयोरमाये- ऽपि तिथिमा तत्पागम् । मोने मधी सपने मोकास्या तपारमो। पिरेदमोककालिकाः पापामोरितवारिणिक रति स्वान्दोके । तोहितारिणि ब्रह्मपुमापनदाले। काम्यं धाममा विष्णुः,- तदभावे सोतोमारपि,- - " ·गदाधरमाइती पुनर्वसुबुधौ पेतां क्षेत्र मामि शितारमौम् । स्रोतःसु विधिवत् हात्वा वाजपेयफलं लभेत् । इति। जलगायेऽष्टाशोककलिकाः स्थापयित्वाभिमन्त्रणम् । मन्त्रस्त - स्वामशोक हराभौर मधुमामममुद्भव । पिवामि भोकमन्ततो मामशोक मदा कुरु। इमं मन्त्र पौराणिकत्वात् स्त्रिय शुद्रा अपि पठेयुः । सौ- भिरप नोहः कर्तव्यः प्रस्तावपूर्वत्वादिति । जैमिनिन्यायेम प्रह- तावहाभावात्। एनन् पानस्य भोजनरूपत्वादधाविभक्तस्याः पक्षमभागः कर्मकालः । तत्र निधिवैधे परविद्धव पाया। सामान्यालाटमौवात् । फस्न लत्र मन्वलिङ्गात् गोकाभावः । ज्येष्ठामनादौनामस्मद्देशे ममाचाराभावात् न तयवस्थोता ॥ कृष्णजयन्यष्टमौवनम् । तत्वरूपं स्वान्दे,-जयं पुण्यश्च कुस्ते जयन्तीमिति तो विदुः । रोहिणीमहिता कृष्णामी या श्रावणाष्टमी : विष्णुधर्मोत्तरे,-रोहिणे च यदा कृष्णपोऽयम्यां युधिष्ठिर । जयनो नाम मा मोक्ता सर्वपापहरा तिथिः ।। तदकरणे स्कान्दे,-शूदानेन तु यत्पापं वहस्तस्यभोजने । तापापं लभते कुन्ति जयन्यां भोजने कृते ॥ ब्रह्मानश्च सुरापथ गोवधे स्त्रीवधेऽपि वा । न लोको यदुशार्दूल जयन्तौविमुखस्य च ॥ तया, न करोति यदा विष्णोर्जयन्तौसमाव नतम ।

·कालसारः।
यमस्य वामापनः महते नारकौं व्यथाम् ॥
विष्णुरहस्यविष्णुपुराणयोस्तत्करणे फलम् -
रोहिण्यामर्द्धरावेत यदा कृष्णाष्टमी भवेत् ।
तस्थामभ्यनं शौरेईन्ति पापं विजन्मजम् ॥
भविष्योत्तरे,-जयन्यामुपवामञ्च छत्वा योऽभ्यर्चयेद्धरिम् ।
तस्य जन्मभतोद्भूतं पापं नाशयतेऽच्युतः ॥
कौमारे यौवने बाल्ये वाईकये यदुपार्जितम् ।
तत्पापं नाशयेत् कृष्ण स्तथा तस्यां सुपूजितः ।
एवं यः कुरुते देव्या देवयाः सुमहोत्सवम् ,
वर्ष वर्ष भागवतो मनको धर्मनन्दन ॥
नरो वा यदि वा नारौ यथोकं फलमगुते ।
पुचसन्तानमारोग्यं धनधान्यर्द्धिमद् ग्रहम् ॥
भालौघुयवसम्पूर्ण मण्डतं सुमनोहरम् ।
तस्मिन् राष्ट्रे प्रभु के दौर्घायुमनसेमितान् ।।
परचक्रभयं नास्ति तस्मिन् राप्रेऽपि पाण्डव ।
पर्जन्यः कामवर्षों स्यादौतिभ्यो न भयं भवेत् ॥
यस्मिन् ग्टहे पाण्डुपुत्र लिख्यते देवकोषतम् ।
म तत्र म्हतनिक्रान्ति ने गर्भपतनं भवेत् ।।
न च व्याधिभयं तब भवेदिति मतिर्मम ।
न वैधव्यं न दौर्भाग्यं न तत्र कलहो रहे ।।
सम्पर्कणापि यः कुर्यात् करिज्जन्माष्टमीव्रतम् ।
विष्णुलोकमवाप्नोति मोऽपि पार्थ न संशयः ॥

·गदाधरपडतो इति प्रत्यवायवौसयोः श्रवणात् फस्लमवणाच एतमतं नित्य- काम्यम्। नित्यं सदा यावदायुर्वीसायोगः फलाश्रुतिः । प्रत्यवायोऽनुकल्पयेत्यष्टौ नित्यत्ववोधिकाः । इति संपहोत्यादिषु एषां नित्यादिपष्दामामष्टानां मध्ये एक- स्थायुक्तो नित्यत्वमिद्धेः । कान्यतया करणे नित्यत्वम्यापि सिद्धिः। काम्येन नित्यमिद्धिः स्थात् प्रयोगो नोभयात्मकः । रति सतेः। एकस्य भयत्वे, संयोगपृथक्वमिति जेमिनि न्यायेन, "अग्निहोत्रं जुहुयात्" "अग्निहोचं जुहुयात् स्वर्गकाम" इत्यादिवदेवमयोगादुभयमिद्धिः। किन्तु काम्ये भर्वाङ्गोपमंहारे, नित्ये तु अगावैगुण्येऽपि फलमिति । अत्र शूद्रादेरयधिकारः, भरो वेति मनुष्यमाचाधिकारोक्रेः । स्त्रीणां स्फुटोऽधिकारः । जयन्यामुपवामश्च महापातकनाशनः । मई: कार्यो महाभात्या पूजनीयश्च केशवः । पति भविष्योक्तेः, मर्वैः शैवादिभिः पर्ववर्गीय कार्यमिदं बतम् । भविष्योत्तरेत- श्रावणे बहुले पते रुष्णजन्माष्टमीमतम् न करोति नरो पस्त भवति ब्रह्मरावमः ॥ इत्यादि। नया,- वर्षे वर्ष तु या नारौ कृष्णजन्माष्टमौवनम्। न करोति महासौहा व्यालो भवति कानने ॥ स्कान्देऽपि,-धे न कुर्वन्ति जानना आपणजन्माष्टमौवतम् । ते भवन्ति नराः प्राजा ज्याला व्याघ्राय कानने ।

·काशसार प्रस्तोतामागतं तेन कुलमेकोत्तरं मतम् । पातना) नरके घोरे भुशता रुपणवासरे। पन्यपापि,-मभाकणाएमीप्राप्तौ भुनते थे दिजाधमाः । चैलोक्यमभवं पापं भुधन्येव न मंशयः ॥ इत्यादिषु यः केवमाप्टम्युपवामोऽभिषितः । म जपायुपकमो-. पमंचारमध्यपठितवादेवानरदादशकपास्तानातायादशकपासादिव- दवयुत्यानुवादेन जपनीयतारोपमापर एव । नच स्पष्टं भाछो- तथा भाद्रपद मामि हणाटम्यां कलौ युगे । पटाविंशतमे जातः होमो देवको मतः । यापुका-अभिजिन्नाम नत जयन्तो माम प्रर्वरो। मुहमा विजयो नाम पर जातो जनामः । भोपामो हरेः पूजा कया हम मौदति । प्रति तदन एवोपमतम् । एक्मानेयपुराणेपि,- हप्प भाद्रपद अष्टम्यो रोषिणी राभे । सपोषितोऽयेत हणं भकिमुभिमदायकम् । पति नयनोमुपकम्य- जन्माएमोमतकरः पुरधाम् विष्णुशोकभाक् । बर्व तुपः कुमार पुर्ण लिमो भयम् । त्पमतमान भयं नागावोत्यर्थः । एवं पायपि भिमद रोणियोगाभावापापि प्रामारणेयमेर। निपिनापोगन - ·गदाधरपइसी 8 प्रामस्यावगमात्तलाभरमौमाचमप्रशस्तं म पाझम । नत्रयोगाभाने तु प्रतिनिधिवत्तिथिमाचमाश्रयणीयमेव । दिवा वा यदि वा राचौ नास्ति चेद्रोहिणौकस्ता । रावियुकां प्रकुर्वोत विशेषणेन्दुसंयुताम् । रति पुराणो: ममाचाराक्ष । कृष्णाएमौदिने प्राप्ते येन भुम द्विजोत्तम । सोक्यसमावं पापं तेन भुक्तं द्विजोत्तम ॥ इति सत्युकोस्तिथिमात्रेऽयकरणे प्रत्यवायत्रवणात् मतिवर्ष- विधानाच । तथाच, जन्माष्टमीति व्यवहारोऽपि संगरते ॥ अच मतस्वरूपं, उपवासजागरपक्रयणपूजाचन्द्रार्धादि । तथापा तत्प्रकरणे नारदीये,- उपोथ्य अन्मचिहानि कुर्याज्जागरणं निशि । अर्द्धरात्रयुताष्टम्यां सोऽयमेधफलं लभेत् ॥ भविष्योत्तरे,- तस्मान्मा पूजयेशत्या शुद्धः सम्यापोषितः । बामणान् भोजयेत्या नतो दद्याच दक्षिणम् ॥ हिरवं रजतं गावी वामांसि विविधानि च । यद्यदिएतमं लोके कृष्णो मे प्रीयतामिति ॥ तव,- चन्द्रोदये भगाङ्काय अर्षे दद्यात् हरिं स्मरन् । रति । इदं काम्यत्वे, काम्ये सर्वाङ्गोपसंहारेण फलसिद्धः । निष्काम- स्थापि भामर्थं । श्रमामर्थ्य त.-- केवलेनीपवासेन तस्मिन् जन्मदिने मम । मतजन्मशतात् पापामुच्यते नात्र संशयः ॥ - ·काढतारा ८५ इत्येव भयन्तौं प्रहत्य, भविय्ये,- एकनैवोपवान कृतेन कुरुनन्दन । मजन्मशतात् पापान्मुच्यते नात्र संशयः ॥ तप कर्मकालः, भविये,- रोहिणीमहिता अथाा मामि भाद्रपदेयमौ । अर्द्धराबादधयोद्धं कलयापि यदा भवेत् ॥ मशपुण्यतमः कालो जयन्याख्यः प्रकीर्तितः । योगीश्वरः, अर्द्धराबादधयोईमेका घटिकान्धिता । रोहिणी घाटमी पाधा उपवासरतादिषु ॥ इति । एका च अर्द्धघटिका र एकार्द्धघटिके, ताभ्यो अन्वितेत्यर्थः । एतेन घटिका प्राधा, तदसंभवेऽईघटिकापि। माझे, महती विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः । इति । एवं मुख्यकालस्य चैविध्येऽपि घटिकासम्बन्ध्यशोत्यधिकशतत- मभागरूपायाः कलाया अतिसूक्ष्मत्वेन दुर्लक्ष्यत्वाच म्यवस्थापकत्वम् । नाय टिकायाः, नचापि मन्देहान्) । तथाच पूर्यापरदण्डदयो- पेतमर्द्धराचमच मुख्यः कर्मकातः । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि,- बहराचे तु योगोऽयं तारापत्युदये तथा । नियतात्मा शधिः पातः पूजां तत्र प्रवर्तयेत् ।। अथ ग्रामतिथिनिर्णयः । तषादी जयन्तीमंशका रोहिणोयुताष्टमी शङ्का विद्धा शहा- विका विदाधिका घेति चतुर्विधा । तत्र पटिदण्डाभिकार्या (१ सन्देह सात्वात्।

·गदाधापतो । उद्धायामष्टम्यां मन्पूर्णयोगाईराचयोगाहोराबान्तकिचिनी योगेषु ग संदेवः। एवं मामौविद्वायामष्टम्यां संपूर्ण रोषिण- योगाईचतयोगाोरापागार्याकिश्चिमुड़तद्योगवपि पूर्व प्रतम् । एतेषु पट्यु भेदेषु दिनान्तरे योगाभावात् । किन्तु धोगतारतायात् प्राशस्यनारतम्यम् । यत्किचिनाहर्तयोगः प्रास्तः । अर्द्धरामयोगः प्रशस्ततरः । संपूर्ण योग: प्रशस्ततमः । मुहर्तमपहोरात्रे पम्मिन् युम हि लभ्यते । अष्टम्यां रोहिणौ एवं तां पुश्या समुपावसेत् ॥ इति विष्णुर पस्योके, पूर्वयुः सम्पाष्टमी परेपुरपि पद्धत चेत् इवाधिका भवति। मापि पूर्वेधुरेव रोहिणोयुता। परेधुरेव मयुता । उभयत्र तयुता चेति । तचायद्वितीययोन भन्द।।। रतीये पूर्वपुरेव, परदिनार्द्धरावेऽयम्यभावात् । निगौथे निषिमा -पयोगस्य प्रास्ततरत्वात् । मनु- पदये धारमौ किञ्चिनवमौ मकप्ता थदि । सा भवेत् बुधसंयुका प्राजापत्यसंयुता ॥ अपि वर्षजतेनापि लभ्यते वा नवा विभो । रति स्वान्दो परेचुः किं न स्यादिति क्षेत्र । तस्याः पूर्वधुः नञ्चच योगाभावपरवेऽप्युपपत्तेः । पूर्वयुः निशौथापाक मतम्या युगा परेधुः निशी योद्धे तत्पर्यन्तं वा विद्यमाना विद्धाधिका । मापि त्रिविधा । पूर्वेपुरेव रोहिणोंयुता । परेपुरेव द्युता । उभयत्र नयुता रेनि । पाद्ये पूर्वेधुरेव, विना सच न कर्तव्या नवमौसंयुताष्टमी ! प्र ·. - कार्या विद्यापि मातम्या रोहिणी मंयुताष्टमी । इति प्रादित्यपुराणोको, जयन्ती शिवराषिश्व कार्य भद्राजयान्विते । हलोपवाम तिथ्यको तथा कुर्यात्तु पारणम् ॥ पति विष्णुधशिश्च । द्वितीये परेधुः, "मुहर्तमप्यहोराच इत्युकोः" । उभयच रोहिणौयुतायां विद्धाधिकायां चातुर्विध्यम् । पूर्मपुरेव निगौथे उभयोगः । परेधुरेव निशीथे नद्युता उभयचापि निगौथे तद्युता। उमयापि निशीथे योगाभाव- थेति । आधे पूर्यव, कार्या विद्यापि भातम्या रोहिपहिलाप्टमी। चोपत्रा ति तिपिमानो च पारणम् ॥ रनि पायोः । अन्येयु पशेषु परेपुरेव । सथाचपूर्वधुरेव गिशौथे मवषयोगाभावात्परा । तीये पूर्वपुर्मिगौथे रोहिणी- चोगेऽपि परेधुः महन्पकालावधिमर्वकाले तिथिममधयोगमावात् । मा सर्वाऽपि न कर्त्तच्या मप्तमी मंयुताष्टमी । इति ब्रह्मवैवर्ती। चतुर्थपक्षमा त्रिविधः । पूर्वधुनिशीथादूई तिथिनक्षपदयं प्रस्त, परेधुर्मिजीवात् प्राक् ममाप्तमित्याचः प्रकारः। पूर्वपुर्नवचं महत् परेषुः स्वयं अष्टमी निमोथादूई महत्तखात् पूर्वपुः खस्पा, परेधुर्महनौति दिनदयोपि निमौथे योगी नास्तीति दितीयः प्रकारः । पूर्वधुरष्टमी महनी, परेधुः स्वधा, रोहिणीत मिग- पादूदै प्रस्तावादस्या परेधुमंहतो रति एतीयः प्रकारः । चार 13 ·गदाधरपद्धती परव नियोपयोगाभायेऽपि मापकामगारभ्य योगस्य भावात् । द्वितीये परेव । गप्तमीमहितारन्या मृत्वा पर दिगोतम । प्राजापत्ये दितीय शि मुहत्तांद भये एदि । नदाटयामिकं पुनं पोर यामादिभिः परा। इति स्कान्दोः । तीयेऽपि पर । पूर्वविद्धारमी था तु चदये नवमौदिने । मुहर्तमपि मंयुका संपूर्ण चारमी भवेत् ॥ रति पायोकः । एतेषु अयन्तीभेदेषु यदा कदाचिन बुध- पारयोगो यदा मोमवारयोगी भवति, तदा चतुर्थ्या मनात कारवा अमावास्यायां मोमवारवत्, सूर्यग्रहणे रविवारवध फलाधिक्यम् । तथाच पायो,-प्रेतयोनिगतानो तु प्रेत नाशितं भरः ।। यः छता श्रावों मासि अष्टमी रोहिणीयुता ॥. किं पुनर्बुधवारेश मोमेनापि विशेषतः । विष्णुधर्मांजरेऽपि,- अष्टमी बुधवारेण रोहिणीमहिता यदा। भवेत्तु मुनिपाल कि हर्मनकोरिभिः ॥ तथाच,- "उदो चाएमौ किचित्" इति स्कान्दोक्तिरपि एनसभमानार्थे । तस्मात् वारयोगे फलश्रुतेर्गुणफलमोधकवमिति, न वारविशेषानुभारेण व्यवस्येति, माधवाचार्यतिथितत्वचनममतयो- इमद्देशवहनिबन्धशतश्च ॥ मनु नयेव रौत्या रोहिणराणफलमस्तु इति चेत्, न ।

·कोलसारः 4 प्राजापत्यसंयुक्ता कृष्णा नभसि चारमौ । मुहर्तमपि लभ्येत मेवोपोया महाफला ॥ इति सतो, वामरे वा निशायां वा यत्र युक्ता त रोहिणौ । विशेषेण नभोमामि मेवोपोया सदा तिथिः॥ इति वशिष्ठोकौ च, एक्कारश्रुतेः रोहिण्या नियामकत्वेना- भिधानात् । एकादशौमतादाजनधिकं रोहिणीमतम् । इति श्रवणत्यसमतिविस्तरेण ॥ अथ रोहिणीरहितारमी विचार्यते, तत्र शद्धाष्टम्यान भन्देहः । विद्या चतुर्विधा । पूर्वधुरेव निशीथव्यापिनी। परेधुरेव निमौथयापिनौ। दिनदयेऽपि निशीथव्यापिनी। दिनदयेऽपि निशीथयातिरहिता चेति । आधे पूर्ववोपोथ्या, परेधुनिशीथय्या- शेरभावात् । अन्येषु विषु पञ्चेषु परैव, सहाल्पकालमारभ्य सर्वकर्म- कामस्याटमीयोगात् । अथ जयन्तीपारणे विशेषः । तिथिननिय तिथिभान्ते च पारणम् । रति स्कान्दोकेरुभयान्ते च पारणं कार्यम् । मवेध पति यदा दिवा निघिनश्चयोरुभयोरन्तो न लभ्येत सदा कथमिति चेत्, उध्यते । तिथिमवचसंयोगे पामो यदा भवेत् । पारणं न तु कर्तव्यं यावकम्य मंचयः ।। इति नारदीयोल्या एकतरान्तापि पारणम् ।

·गदाधरपइतौ मनु पारणं दिवा समापि पूर्वाप रति पूर्वमुगमम् । यदान पूर्वयुरहराममारभ्य निथिनक्षत्रयोः प्रवृत्तिः परदिने राधिप्रहर- पर्यन्तं व्याम्लिदा कयमिति देत. उच्यते । तदा राधावपि पारणम् । निष्चयो यंदा च्छेदो नक्षत्रामातथापि वा। अर्द्धरावेऽपि वा कुर्यात् पारणं स्वपरेऽहमि । इनि प्रतिप्रमवणतेः । श्रपिगम्दाद्दिवापूपक्षियोः कमुतिक- न्यायेन प्राश्सभार एव । अत्यन्तागतस्य तु गारड़े। जयन्या पूर्वविद्याया भुपवामं ममाचरेत् । तिथ्यन्ते पोत्सवान्त वा मतौ कुर्यात्तु पारणम् ॥ इति । तथाच परेधुः मातः श्रीकृष्णपूजापूर्वकं प्रतं ममाप्य मतरूपो. सवान्ते पारणम् । एवं तिथ्यचयोरुभयोरन्ते पारणं मुख्यः कल्पः । एकतरान्तोऽनुकम्पः । उत्सवान्ते पारणममगस्तमिति योयम् । याः कावित्तिथयः भोकाः पुधा नक्षत्रमंयुताः । पक्षान्ते पारणं कुर्यादिना श्रवणरोहिणीम् ॥ पति पते व रोहिण्यतापेरेति चेग, न । अष्टम्यामय रोहिश्यां न कुर्यात् पारणं क्वचित् । अन्यत् पुराहतं कर्म अपवासार्जितं फलम् ॥ तिथिरष्टगणं इन्ति नक्षत्रं च चतर्गुणम् । तस्मात् प्रयत्नतः कुर्यात् तिथिभान्ते च पारणम् । इति ब्रह्मवैवीतः । विना श्रवणरोहिणमिति तु नवचोपवाम- विषयम। उपद्रवादिवमात् पारणाया असम्भवे जस्तपारणं कार्यम् ।

·कालसार। *** मन्ध्यादिक भनित्यं पारणं तु निमित्ततः । अनिम्न पारथित्वाथ नैत्यकान्ते भुगिर्भवेत् ॥ इति कामायनोक। नयन्तीपूजाविधिस्त, अस्मात्ते प्रतमारे द्ररायः। अथायरम्याः प्रातः औदुर्गादेव्या जन्मोत्सवं कुर्यात् । तथा च भविष्योत्तरे, श्रीकृष्णवाक्यम् । कर्तव्यं क्षणाद्राचौ प्रभाते भवमौदिने । यषा मम तथा कार्यों भगवाया महोत्सवः । इति । पप भवमोति यदुकं तदएमौममाप्यमन्तरं नवमीमयभि- प्राय, म तु नवमौनियमपरम । अन्यथा, मगषणद्राषौ प्रभाते इत्याचमनं स्यात् । अहमीप्रकरणे पारणविषये, नाहो.-- अरुणोदयवेलायां भवम्यो पतथा स्त्रियः । इत्यादी पदुकं मवमोपदं, अष्टम्यनन्तरभाविवादेयोकमा मयास, अष्टम्याः प्रभारी मयेऽपि दूर्गाजमोत्सवं निःसन्दिग्धमेव ममाच- रन्ति । श्रतएष नौमिरवाकरेऽरमपितामकृष्ण हत्पडितमा- पाः जन्माष्टम्युत्तर दिमाईराषे रामटहे दुर्गाजम्मोत्सयो या फियते मद्धान्तिमूसमिति लिखितम् ॥ इति पौरुष्णजयमयरमौमतम् । प्रथ दूर्वाएमो। एतम नित्य काम्यश्च । माप्त भाद्रपद मामि एकाएम्या भारत । पान पूजयो दूवी मोहादिह यथाविधिक ·१.२ गदाधरपती चौणि जनमामि वैधयं लभते नाच मंशयः । तस्मात्संपूजनीया मा प्रतिवयं वधूजनः ।। सुखमन्तानजननी भासमोख्यादा मदा । इत्यादि वचनात् । अत्र व्रतमामान्यव्यवम्यया मोदयविमुहर्त वेधो गधते । तच तिथिAधे अस्याः रामपक्षवर्तियेपि पूर्वविद्धव याधा। श्रावणौ दुर्गनवगी तथा दूर्वाष्टमी प या। पूर्वविद्धैव कर्तव्या शिवराचिर्वलेर्दिनम् ॥ इति गारदोनः । मामि भाद्रपदे गामा या भवेदष्टमी नृप । दूर्वाष्टमीति विजेया पूर्वविद्धा प्रशस्यते । तथा, दूर्वाण्या मारमौ जेया नोत्तरा मा विधीयते । इत्याधुकेछ । अच “काण्डात् काण्डात्" इति मन्त्रेण भविश्य- वाक्यात् केवलदुर्गापूजां कुर्वन्ति । तसिनेव भविष्यपुराणे स्त्री- पुरुषमाधारण्येन नानाकामार्थमिद्ध्ये, दुर्गामहितमहेशपूजनं यत् लिषितं तत् काम्यम् । एकवर्षममायं व्रतान्तरं वियन्तरेण कार्यम् । स विधिस्तत्रैवानुमन्धेयः ॥ भाद्रशक्काप्टम्यो दुर्गाशयनम् । तत्र देवानां सामान्येन शयन- पदो राजमार्तण्डे, वहिः स्कन्दपुरन्दरौ गणपतिः पौईमराड् भास्करो देवः पर्वतपुत्रिका वसुमती तोयाधिपः केशवः । ब्रह्मा वायुभिवादयः प्रतिपदारम्भे तिथौ मेरते चोत्तिष्ठन्यमुना क्रमेण वरदाः खे स्खे तिथौ पूजिताः ।

·१.१ विशेषस्तु तत्र भगवतीपुराणे,- सर्वदेवोत्थिता निष्ठेत दुर्गा लोकहिताय वै । खपेद्भाट्रपिताष्टम्यां त्रिपञ्चदिवसात् परम् ॥ उत्तिष्ठत्यचिता देवी षोडशेऽहिन रात्रितः । दिवा स्वापे भवेद्रोमो निश्युत्थाने जनक्षयः ।। दिनदयो यदि भवेत् वपेद घसांश्चतुर्दम । न बर्द्धयेत् स्वापदिनं तिथिवृद्धौ कदाचन ॥ इति तिथिवृद्धौ षोडशदिने स्वापन निषेधात्, पञ्चदशदिन- पर्यनं वापदिनम् । तथाच, भाद्रलाष्टमौरात्रिमारभ्य घोडा- दिवसे बोधनोकः उत्थाने नैवाष्टमीनियमः । एवं भति तिथिवौ सप्तमौदिने देवौमुत्थाय परदिने दुर्गोत्सबारम्भः कार्यः ॥ इति दुर्गायनम् । अथ शरत्कालीनदुर्गात्मवारम्भः । मच अाश्विनवणारमौमारभ्य तत्शलाष्टमीपर्यन्तः । सच संयोगपृथक्त्वन्यायेन नित्यः काम्यश्च । तथाच देवीपुराणे, एवं च यजनं कुर्यात् वर्षे वर्षे युधिष्ठिर। यो न पूजयते सम्यक चण्डिका भक्तवत्सलाम् ॥ भस्मौकत्यास्य पुण्यानि निर्दहत्यवमानिता। एवं वौसाश्रवणात् अकरणे प्रत्यवायश्रवणच वक्ष्यमाणानुकल्प- विधानात् नित्यः । तथाच दुर्गाकल्पे,- यदा दैववभादस्मिन् मासे पूजा न जायते ।

·18
गदाधरमाइलो
तदा तु कार्तिकाटम्यां कर्म घेतत् प्रकीर्तितम ।
कृष्णाष्टमी ममारभ्य यावत् गलाष्टमी भवेत् ।
दिवसे दिवमे पूर्णपोकं कर्म प्रशस्यते ॥
आश्विने कार्तिके वापि सपणाम्यां समारभेत् ।
भर्वकामार्थमिद्यर्थ कर्मदं दुर्लभं मतम् ।
कर्मेदं कुरुते यन्तु मम्मृद्धिस्तम्य जायते ।
वेदविच्च भवेत् वणे पिवर्ग साधयेत् प्रमात् ।।
कृत्वाप्नोति यशोराज्यपुत्रायुर्द्धनमम्पदः । इति ॥
अनुकल्पविधानं फलश्रवणं च, भविष्योत्तरे,-
पूजनीया जनैर्दवी स्याने स्याने पुरे पुरे।
ग्याई गई शक्तिपर मे ग्रामे वने वने ।
क्षातः प्रमुदितैईरी ब्राह्मणैः क्षत्रियविभेः ।
शुभक्तियुतेर्चेच्छरन्यैश्च भुवि मानवैः ॥
स्त्रीभिश्च कुरुभाईल तद्विधानमिदं श्टणु ।
गकिपरैर्देवीपरायणैः । धेच्छः किरातादिभिः । अन्यैरनुलो-
मजातिभिः । देवीपुराणे ब्रह्मवाक्यम्,-
महामिद्धिपदं धन्यं सर्वशनिवईणम् ।
मर्वलोकोपकारार्थे विशेषादमितिभिः ।।
कर्तव्यं बाहाणास्तु क्षत्रियलोकपालकैः ।
गोधनार्थ तथा वैग्यैः शट्रः पुत्रसुखार्थिभिः ।
सौभाग्याथ तथा स्त्रीभिरन्यैश्य धनकाडिभिः ।
महाभतं महापुण्यं शङ्करारनुष्ठितम् ॥

·कालसार। एतेनास्य प्रतवमपि स्पष्टं । अब यत्तिथितत्वकारः। "चाईविण्यं भुनानाः कात्यायन्यनत्रनम्"। इति श्रीभागवतवाक्यमस्य प्रतत्वप्रतिपादनाय पदातं तस्म- मादक्षतम् । हेमन्ते प्रथमे मामि नन्दप्रजकुमारिकाः। रति नत्पूर्वाद्धातस्तस्य मतान्तरत्वात् । नथा, कृष्णाष्टमौमि- त्यादिवाक्यादस्य पोडादिनात्मकलम् । यत्तु देवीपुराणे,- पचमेकं तु ये भूपाः पूजयिन्ति घण्डिकाम् । न तेषां विन राप्रेषु भयं किञ्चिाविष्यति । इत्यादि महानि फलान्युका- पण्डिकापूजनाद और पूजिताः मर्वदेवताः । इत्युक्तं पञ्चदशदिनात्मकवम्, तत्तिविषयाधीनम् । सच मूलारमौविषये, श्रादित्यपुराणे,-- पौरपद्यामतीतायां या सा कृष्णाष्टमी भवेत् । तस्यामवश्यं कर्तव्या दुर्गापूजा यथाविधि । विश्वरूपमियन्धे- पदाप्रमों तु ममाप्य अतं याति दिवाकरः । तच दुर्गासवं कुर्यान्न कुर्यादपरेऽहनि । कुलं पुषं धनं राज्यं दीर्घचायुम्तथैव च । प्रथमा पाएमी पूण्या घे काहन्ति मदा शुभम् । आश्वयुपाष्टमी थप पूज्यते नवमोनिता। दुर्भिरं तर भानौयाद्दशवपालि पच १॥

·गदाधरपती नथा,- मप्तम्या मुदिते सूर्य परतयाटमो यदि।. नव दुर्गासवं कुयांप गुपांदपनि : प्रथमाटमौ, मूलारामी । तपाचार श्रमामययधम्य प्रातिखि• कालान् निधितत्त्वकार लिखितम्तिथिमामान्यप्रवृतमोदधचिमुहल- वेधो न यायः । एवं भति, "प्रातरावास्येत् देवों प्रातरेव विम- जयेत्" इत्यादिवाक्यं असमयवेधय माकन्यापवादकत्वेन प्रातरारन्य पूजाकारभणीयं, न तु अष्टमी अपेषणीयेत्येवं परं बोध्यम् । पोडादिनामामय स्कान्दे, कागोखण्डे,- नवराचं प्रयवेन प्रश्य मा समर्थिता। भाशयत्येव विनोमान् सगतिश्चैव दास्यति । भविष्योत्तरे-वाशिने गामि शक्ते तु कन्यं नवरापकम् । प्रतिपदादिकमेणैत्र यावध नवमी भवेत् ॥ शक्त, शक्तपदे। नवरात्रकम, नाराइसम्बन्धिपूजादिक कर्म । नब विद्वायां प्रतिपदि मायावेधं ग्रहोवा पूर्वविद्धव याया। म खौतिथिषु मायावेधस्योकत्वात् । माधवाचार्यास्त, "श्राश्वयुजे मामि योऽयं नवरात्रोत्सवः क्रियते तण गावतलानमकालेन व्यवस्था" इति पञ्चम्यादिनवम्बन्तपञ्चदिनपचेऽपि सायाध एव, पञ्चम्या: सम्मुखोतिथित्वात् । एतत्परे प्रमाणमचैव लेख्यम् ॥ चिदिनपचे रुग्रामसभविस्ययो:- चिदिनं वापि कर्त्तव्यं सप्तम्यादिदिनचये । तत्रापि सप्तम्याः सम्मुखौतिथित्वात् मायाङ्गवेध एव ।। यतुः- बतौ प्रपूजयेद्देनौं भतम्यादिदिनचये।

·कालमान १.७ द्वाभ्यां चतुरहोभिर्दा हामवद्भिवशात्तिः । इति तिथितत्वकारभविष्यवाक्यमुदाहृतम्, तत् गौड़ देणे श्राद्रियते । तब मोदयविमुहर्त्तवेधस्यैव पूजाषामुपवासे च श्रादृत- खात्, बलिदानस्य दिवानुष्ठानाच । अस्मद्देशे तु तिथिगृद्धावपि महारमौपरदिन एव महानवम्या नियतत्वात, परदिने च पूर्वापरदण्डदयोपेतनिशीथे नवम्या असम्भवाच पूर्वदिने महानवमौसमाप्तौ तत्परदिने पूजायाः कुतः प्राप्तिरिति नाट्रियत एव । अतएव महाटमोपद्धतिकारादिभिः प्राचीनैरपि तदाक्यमनादृतमेव । तस्मात् न चतुरहः पक्ष: सम्भवति । "क्षत्रयेऽपि मूलादौ" इति रुद्रयामलसविथ्ययोर्नक्षत्रीपजौवनेन यत् त्रिदिनपूजनमुक्तं तदपि श्रमद्देशे नाट्रियते । नक्षत्रस्य न व्यवस्थापकबमित्ययुच्यते। दिदिनपक्षे यथाप्राप्तमहारमीमहा- नवम्योः । तथाच भविष्यस्वान्दयोः,- अष्टम्याच नवम्याच जगन्मातरमम्बिकाम् । पूजयित्वाग्विने मामि विशोको जायते नरः । एकदिनपक्षे तु, यथामानमहानवम्यां । तथाच भविष्योत्तरे,- नवम्यां पूजिता देवी ददात्यनवमं फलम् । इत्यादि महानवमीप्रकरणे लेख्यम् । नवरायादिपञ्चपक्षेषु, भवियो,- शक्ले चाश्वयुओ राजन् सोपवामो भवेवरः । नौरजो निष्पतिदन्दो निर्दुःखः स भवेत् सदा ॥ यः करोत्युपवासन्तु नवम्यां विधिवनृप ।

·.
गदाधरमहतो
एताम्त एकभन्न प्रवदन्ति मनीपिणः ॥
पञ्चमौ च तथा षष्ठौ मप्तमौ चाष्टमी नृप ।
उपवासपरो भूत्वा पूजयेक्षण्डिको बुधः ।।
नवरात्रोपवासेन यथाभत्तया तथा नृप ।
त्रिरात्रण दिराचेण एकरात्रेण वा पुनः ॥
एकभकस्त पञ्चम्या पथ्या गर्ने प्रवर्तयेत् ।
अयाचितन्तु सप्तम्यामष्टम्यां च उपोषितः ।
एतच तथा योग्याधिकारिविषयम् । तथास्मिन् व्रते पट पहात
तथाचागमे संग्रहः।
तब दिनैः षोडभिनवभिरथो पञ्चभिभ्याम् ।
एकेर ९ यदिहितं प्रम प्रस्तोमि सविधानमहम् ॥
श्रच परे न्यूनाः । भत्युदये केवलाष्टम्यामपि पूजा ।
यस्लेकस्यामथाष्टम्यां नवन्यां वाथ साधकः ।
पूजयेदरदां देवों +
इति कालिकापुराणोः । एतत् सर्वाधिकारिक प्रतमिति
वाकेषु स्पुटमेव नया ममाचारोऽपि । "शरत्काले महापूजा"
इत्यादिमार्कण्डेयपुराणोकेरत्र चण्डीपाठनियमः ।
अध महाष्टमी॥
तत्र प्रतोत्पत्तिः कालिकापुराणनामयोः-
अत्राष्टम्यां भद्रकालौ दक्षयज्ञविनाशिनी ।
प्रादुर्भुता महाघोरा योगिनौकोटिभिः मह ।
ततोऽर्थे पूजनीया मानसिनानि मानवैः ।
॥

·कालवार। तथा ब्राझे तदननारम- उपौषितेर्वस्वधूपमायः रत्नानुलेपनैः । दीप रतैस्तथा भक्ष्यैः फलपुष्पैथ धान्यकैः । आमिषैर्विविधैः कापि होम ब्राह्मणतर्पणैः। विल्लप: यौफलेश्च चन्दनेन तेन च । पशुभिः पातको रात्रिजागरणेन च । दुर्गाग्टहे तु मास्वाणि() पूजितव्यानि पण्डितः। गधभाण्डानि चिहानि कवचान्यायुधानि च । राषौ च शिपिभिस्तानि तानि पूज्यानि सर्वदा । भगवतीपुराणे पूर्वोदातोतिभिः स्वापविधिमुक्का,- मूलेन प्रतियोधयेागवतौं पण्डौं प्रचण्डायतिम् । अभ्यामुपवामसंयतधिया हत्वा नवम्यां वलिम् । नानापाशवमासमरुधिरै भत्तया समाराधयेत् । नववे श्रवणे तिथिव दशमौं मप्राप्य सम्प्रेषयेत् ॥ निशायामटमोमो दुगौत्सवं तु कारयेत् । अन्यत्र चोपवासादो नवविद्धारमी भवेत् ॥ उत्सवपदेन पूजोपवामयोः महः । अन्यत्र दुर्गसव्यतिरिक उपवासादौ। अन्योपवामनतेषु युग्मवाक्यस्यैव मोदय त्रिमुहर्तमादायैव प्रमरो न महारान्युपवासे इत्यर्थः । भएम्यां यत्र नवमी तव पूजा विमर्जयेत् । -~- (१) प्रस्तावि पाठान्तरम् ।

·२९
.
गदाधरपड़ती
अष्टमीञ्चेदनुप्राप्य अम्तं याति दिवाकरः ।
तच दुर्गोत्सवं कुर्या न कुर्यादपरेऽइनि ।
वृथा पशुप्रतां याति नवमौवामराञ्चिते।
अष्टमौनिशि मन्तुष्टा पूजा प्रवाति पार्वती।
तथा,- अटमी नवमौ विद्धा तर दुर्गा न पूजयेत् ।
पूजयेत् केशभागी स्यात् यथा वहतो गिरिः ॥
अष्टमी नवमीयुता शान्तिं कुर्यात् दिजो यदा ।
वियते क्रियमाणे तु तच राजा विगम्यति ॥
गरुडपुराणो,- पूजनीया शिवा मरेकधाऽभिन्नपर्वणि ।
मिने भूपादिभिः पूर्व पर ग्रामं दिजातिभिः ॥
पूर्वपर्वणि भुक्त्यर्थे मुक्त्यर्थच परेऽनि ।
पशुमांमैर्बलिं कुर्यात् निशि चेनृपतेरतः ॥
पूर्वपर्व द्विजातीनां परं व्रतवतां सदा ।
यस्मिन्बहनि यत् कायं तमिान् नत्करणात् परम् ।
फलं स्थात् पिटदेवानामतः कालं न लइयेत् ।
मा विद्या सायविद्या चेत् मा भौमा मा भिवा ततः ॥
अतस्तस्या विधा पूजा दिधा कर्म च धर्मतः ।
था पूर्वतिथिसंयुका सा तिथिर्वतकर्मसु ॥
नया चेद्देवकार्याणि कुतस्तस्यां द्विजन्मनाम् ।
तिथी पूर्वापरौ प्रेते देवकार्येषु चेत् फ्रमात् ॥
नातो देवौ द्विजैः पूज्या विधिः पूर्वपर्वणि ।
विजामामुपवासादि राजन्यस्यार्चनं परम् ॥

·कानमारा
देवौ दिजातिभित्र कार्य प्रेतगतेऽधनि ।
पामांसबलिदानं यत्तूनं तद्राजन्यानां नियतं ब्राह्मणाना-
मनियतम्, मालिक्यादिपूजया चारितार्थ्यात् ।
तथा स्कान्द-भविष्ययो,--
पूजा तु विविधा प्रोक्ता सात्वियादिप्रभेदतः ।
सालिकी जपयज्ञावधेच निरामिषैः ॥
राजमो वलिदानेन नैवेधैः सामिपैस्तथा।
सुरामांसोपधारय जपयजेविना तु या !
विना मन्त्रस्तामधौ स्यात् किरातजनमेविता । इति ।
देवीपुराणे, प्रादृट्काले विशेषेण पाश्विनेयाएमौषु च ।
महाशब्दो नवम्याच सोके ख्याति गमिष्यति ।।
श्रतएव महारमी महानवमौति ख्यातिः।
मनु महाष्टम्या किं मोदयचिमुहर्तवेधो ग्रान उत प्रातिम्विका
कामोऽस्ति इति चेत्, उच्यते। पूर्वापरदायोपेतमर्द्धराधमत्र
कर्मकालः, तत्र देव्युत्पत्तेः। कृष्णअन्माष्टम्यादौ मर्वच जन्मकाले
पूजाविधानवधापि बलिदानान्तायाः पूजायाः अईराधे विहितलेन
तजन्मकालनिर्णयात्।
बलिदानं ततो विवादईराचे न संभयः ।
इति वाथुलोको अर्द्धराचे पलिदानमुक्रमेव । सपणजन्मदिने
अर्द्धरावे देव्युत्पत्तिः मिव । एवञ्च अर्द्धरात्रे दिनद्रोऽष्टमौसम्बन्ध
पूर्वपुः पूजादिकं परेपुष्पाप इति मिद्धम् । एवमष्टाहात्मक
दुर्गावतेऽपि अद्धरात्रे दिनये अमौयोगे परच व्रतम् ।

·११२ गदाधरपद्धती - 'पाश्चिनस्याष्टमी शक्ला पूर्व विद्यार्चने भता। व्रतोपदामादौ गिटः परविद्या प्रशस्यते । दुति सङ्घहोनेः । यत्तु कैथिलिखितम्,- नककाले तु सम्प्राप्ते मण्डलं कारयेती। रति देवीपुराणोकः प्रदोषः कर्मकाल इति तदतीवायुकम् । मण्डस्तकरणादिसम्भारकालो यदि कर्मकान्तबेनान ग्राह्यः, ताई कृष्णजन्माष्टम्याम- नच खात्वा तु पूर्या नद्यादौ विमले जले । देव्याः सुभोमनं कुर्यात् देवक्याः सूतिकाग्रहम् ।। इनि भविष्योत्तरोतसूतिकाग्रहमण्डनादिकालः पूर्वाचः कर्म- कास्तः किं न स्यात् । ननु दिनद्दयेऽप्य राष्टंन्यभावे कथमिति चेत्, परेधुरिति मः मुख्यकाल अष्टम्यभावेऽपि सङ्कल्पमारभ्य तिथेः प्रवृत्तवान् । ननु,-उपवासं महाष्टम्यां पुत्रवान समाचरेत् । यथा तथैव पूतात्मा नती देवों प्रपूजयेत् ।। रति महाएम्यासुपवासनिषेधः श्रूयते इति चेत् न । एतदा- क्यस्य पूजाङ्गमहाष्टमीनिमित्तकोपकामविषयत्वात् । नयाच, नविमित्तोपवासस्य निषेधोऽयमुदादतः । नानुषङ्गाकतो यासो यतो नित्यमुपोषणम् ॥ रति मिनिः । देवीपुराणे,- अरमों समुपोयेव नवम्यामपरेऽइनि । मत्यमांसोपहारेण दद्यानैवेद्यमुत्तमम् ॥

·११२ तेनैव विधिनायन्नु स्वयं भुञ्जीत नान्यथा । इति यत् मांसपारणमुझ जन्मांममत्स्याशिना काम्यत्रतपरं । अन्यथा पतिमद्यपारिविधवानामपि तत् प्रसञ्चेत । नमात् सतमास्यवर्शनसहन्यानामपि न मांसमास्यपारणम् । अर्थकर्मो- मामादिवर्जनामांसादिपारणस्य मनिपत्तिकमत्वेन दुर्वस्तत्वाच । मध्वस्ती तु मांमभवणनिन्दोपलधेः सर्वदा मांसभक्षणभाव- समाधारात् मत्स्यपारणमेव, नैव मांसपारणम् । अप महानवमी विचारः । अधारमोमकरणमध्ये मौकर्याय महानवमौ विधार्यते। भविथ्योत्तरे- अएम्यां तु नवम्यां तु देवदानवराधमः । गन्धर्व करगर्यवैः पूज्यते किवरैर्नरः । पन्यैरपि युगादौ त एटः पूर्व प्रपूजिता । पूजितेयं पुरा देवेस्तेभ्यः पूर्वतरैरपि। तस्मादियं महायुया नवमौ पापनाशिनी । उपोग्य मायनेन मततं सर्वपार्थिवः। सपा-कन्या गते मवितरि एकपधेऽयमौ च था। मूलनवषयुका सा महामवमौ स्मता। सपा, पुष्पा महामसम्यन्ति तिथीमामुत्तमा तिथिः । प्रमुया गरी मर्वेः प्रजापालेषितः । भवानोतएये पार्थ मंवसरममाय है। भूतप्रेमपिमालानां मौत्य पोत्सवाय. 13

·महापापसी
तपा - भतर्जयनी द्वारविनोधान् पातकान् वरान् ।
भवम्यां पूजिता देवो ददायनवमं फसम्॥
मा पुल मा पविषा च मा मर्वमुपदायिनी।
नदा तस्यां पूजनीया चामुण्डा मुघमासिनो।
सथा, मयन्तरेषु सर्वेषु करपेयु कुरुनन्दन ।
तेषु मर्वषु वामोनमीयं मुरार्चिता ।
प्रमिद्धा नवमो धन्या वर्ष वयं युधिष्ठिर ।
भूयो भूयोऽवतारैय भवामी पूज्यते परः ।
अवतीर्णा सा देवी भुवि दैत्यनिवईयो ।
स्वर्गपातालमायपु करोति यिनिपातनम् ।
अमिहोचपरे विप्रे वेदवेदान्तपारगे ।
सवर्णम्य गते दत्ते सुरुचेरे प यत् फलम् ।
तत् फलं लभते राजन् पूजयित्वा तु पण्डिकाम् ।
न नभे च दुर्भिर म प दुःखं प्रवर्तते ॥
न कथिन् वियते राजा पूछने यच पण्डिका ।
ये दुर्गा पूजयन्तीह पूजितं तेगंगावयम् ॥
तस्मादुर्गाईनं श्रेष्ठषिभिर्गीयते कलो ।
देवीपुराणे,- मासि पाश्वयुजे वौर कप चितिनीम् ।
नत्रयां पूजयेद्यस्त तम्य पुष्यफळ ग्राणु ।
अश्वमेधमासस्य राजसूयशतस्य
तत् फलं लभते और देवीदेवगणैः ।
तथा, महानवन्या पूजेयं सर्वसिद्धिपदायिका ।

·कालसार।
सर्वेषु वत्म वर्णेषु नगन्या परिकीर्तिता ।
छत्वाप्नोति थोराज्यपुचायुर्धनसम्पदः ।
स्कान्दे,- अश्वयुकाउलपक्षस्य नवम्यां वै वरानने ।
उपवासपरो भूखा यस्ता पश्यति भनितः ।।
तस्य पापं क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा ।
नथा, तत्प्रकरणे, दुर्गा सुदुर्गगहनाग्निनरन्ति मन्याः ।
भविष्ये,-महाभ्याश्ययुजे राजा अष्टम्यां शक्लपक्षके ।
प्राधिने मामि शक्तायां नवम्यां निमि पण्डिकाम् ।
पूजनात् मनासः स्यात् राष्ट्र जयति सोलया।
तथा, वर्षपद्ममहसेषु यत् फलं समुपार्जितम् ।
तस्यां दानं जपो होमः पानं चाचयमुच्यते ॥
प्रचापि, “नवम्यां विधिवत् यतिः" इति वाक्यात निशीथः
कर्मकालः । नत्र तिथि(धे, "श्रावणेदुर्गमवमौ" इति वाक्यान
पूर्वविद्धा पाना
अथ गोठाएमी।
पाने,- माष्टमी कार्तिके तु रमता गोष्ठाएमी बुधैः ।
नदिने वासुदेवोऽभूगोपः भर्वर्जुवामपः ।
सत्र कुर्यात गवां पूनां गोग्राम गोप्रदक्षिणम् ।
गवानुगमन कार्य मकामानभौमता ॥
कौम तु, मर्वपापविशाइये इति पाठः ।
मार्गोपशएपने प्रथमाष्टमी ।
सामने प्रथमगोन्पयस्यायुर्विद्यर्थ गएपयादिवरणपूजा-

·गदाधरपद्धती समाचार एवाच प्रमाणाम। पूर्विकां वन्दापनां कुर्वन्ति । श्रीभुवनेश्वरक्षेचे चतुर्दशयाचामध्ये एकाम्रपुराणे प्रथमाष्टमीयाचाया लिखितत्वात् प्रमाणमयवास्तीति वदन्ति । तब मोदयचिमुहूर्त- व्याप्या व्यवस्था । मिथिAधे पूर्वद्युन्दापना कृष्णाटमीत्वात् । यत्तु:- मध्यामादधिकं किंधित परत्र प्रथमाष्टमी। तच पूजादिकं कार्यं न्यूना चेत् पूर्ववामरे ॥ इति । नदमन्मूलमिति निवन्धतः । भद्राष्टमी, अलभ्ययोगे लख्या । भीमाष्टमी थाङप्रकरणे लेख्या ॥ अथ नवमी। सा चोपवासे पूर्व विद्धा ग्राह्या, युग्मोकः । प्रतेऽपि तथा। अष्टम्या नवमी विद्या कर्त्तव्या फलकाक्षिभिः । न कुर्यानवमी तात दशम्या न कदाचन ॥ इति ब्रह्मवैवनिः, तथा ब्रह्मोमेश्च । अत एव माधवीये- मवमी पूर्व विद्धव परयो रुभयोरपि । इति नवम्याः साधारणनियमाः ॥ अथ रामनवमी। तम्रतं नित्यं काम्यं च नरमाषाधिकारिकम् । तथाचागस्य- संहितायाम- प्राप्ने श्रीरामनवमौदिने मत्यो विमूढधीः । अपोषणं न कुरुते कुम्भौपाकेषु पच्यते । अकला रामनवमौनतं सर्वव्रतोत्तमम् । मतान्यन्यानि कुरुते न तेषां फलभाग भवेत् ॥

·कालसारा
११०
सथा,-
तस्मिन् दिने तु कर्त्तव्यमुपवाममतं सदा ।
-कुर्याद्रामनवम्यां तु उपोषणमतन्द्रितः ।
भातर्गर्भमनोति नैव रामो भवेत् स्वयम् ।
तस्मात् मत्मिना सर्व हवैव नवमौवतम् ।
मुच्यन्ते पातकः मई योनि ब्रह्म मनातनम् ॥
रति केरतोपवासेनापि नित्यमिद्धिः । काम्यत्वे त,
औरामनवमी मोका कोटिसूर्यग्रहोपमा ।
नभिन दिने महापुछे राममुदिग्य भक्तिः ॥
यत्किश्चित् कुरते कर्म तद् भवक्षयकारकम् ।
उपोषणं जागरणं पिढनुद्दिश्य तर्पणम् ।
तमिन् दिने तु कर्त्तव्यं न प्राप्तिमभी मुभिः ।
रस्यगस्यमंहितोकः सर्वाङ्गोपमंहारः कार्यः ।
सूर्यग्रहे कुरुतेचे महादानः कृतेर्मुः ।
यत् फलं तदवानोति चौरामनवमीयतात् ।
अब मध्याहः कर्मकालः । तथाचागम्यमंहितायाम,-
मेषं पूषणि संप्राळे लग्ने कर्कटकाक्ष्ये।
श्राविरामौत् म कलया कौमस्याषां परः पुमान् ॥
चासनवम्यो त रामम्य पूजनं भवेत् ।
ततो मध्याहवेतायां मनातो हि जगत्पतिः ।
चेचे शहा तु नवमी पुनर्वसघुप्ता पदि ।
मेव मध्याहयोगेम महापुश्नतमा भवेत् ।
भश्मी पाष्टमौविद्धा त्याच्या विष्णुपरायणः ।
तथा,-
-

·गदाधरपड़ती
।
उपोषणं नवम्यां वै दशम्यामेव पारणम् ॥
शुद्धा, शक्ता । चैवशक्तनवम्यां तु इति वाक्यान्तरान् । एते-
नाच तिथितत्त्वकारः शद्धायां सुचादरो न विद्धायामिति यन्
व्याख्यातं तनिरस्तमेव । वस्तुतस्तु नक्षत्रयोगस्य फलाधिक्यापादकत्वं
न व्यवस्थापकत्वं । तथा च तत्रैव फलमुझम् ।
पुनर्वस्वईसंयोगः वल्पोऽपि यदि लभ्यते ।
चैत्रशक्कनवम्यां तु मा तिथिः सर्वकामदा ।
मध्याके दिनये नवमौयोगे परविद्धव ग्रामा ।
श्रीरामजन्मनवमी संपूर्ण फस्तदा मदा ।
विद्धा चेत् परविद्धव कर्तव्या तु विशेषतः ।
दयोर्मध्याइयुका चेन्नोपोण्या पूर्वसंयुता ।
परविद्धव कर्तव्या मध्यान्व्यापिनी पदा।
इत्यगस्यमंहितोमः, दिनदये मध्या नवमीयोगेऽपि परवि-
वा सहन्पकालमारभ्य नवमीमचात्, "नवमी पाष्टमी विद्या
त्याच्या" रयुक्नेय । “विद्धा चेत परविद्धव" इत्यनेन पूर्वघुर्मधाके
योगाभावे परविद्धाया एक प्राः। तिषितावकारन दममी.
पारणामत्वे मरेवाप्टमौविद्धा मोपोथ्येत्युक्तं । वैष्णानां परि-
भक्रिविमामे महकारिका। "नवमो पाएगो विद्धा" त्यादि
सिपिया,
दगम्या पारणयाय निवषायामोषये।
विवापि मम्मी पाहा वणवरप्यमंयम । रति ।
पर मामपाममिसापां पूजाकर समापियम् ।

·१२. गदाधरपद्धती - दशहरादशमी। ज्येष्ठशक्तदशमीमधिकृत्य औपुरुषोत्तमचविषये ब्राहो- यः तस्यां इलिनं कृष्णं पसेत् भट्रां सुसंयतः । मर्वपापविनिर्मुको विष्णुलोकं प्रजेवरः ॥ स्कान्दे,- ज्येष्ठशकस्य दममौ संवत्सरमुखौ स्मृता । तस्यां वानं प्रकुर्वीत दानश्चैव विशेषतः ॥ यां काञ्चित् मरितं प्राप्य दद्यार्भतिलोदकम् । मुच्यते दगभिः पापैः स महापातकोपमः । माहो- ज्येष्ठे मासि मिते पक्षे दशमी इस्तसंयुता । हरते दगपापानि तस्मात् दशहरा रहता ॥ भविष्ये,- ज्येष्ठशमादाम्यां तु भवेत् भौमदिन यदि । जेया इस्तईमयका मर्वपापहरा तिथिः । नपाच, केवलदममी पुष्या, इस्तनधत्रयुता पुण्यतरा मङ्गल- धारहस्तनमवयुता पुण्यतमेति विवेकः । गङ्गयां तु पद्धः- व्येठे मामि चितिसतदिने रामापरे दशम्यां । विश्वामित्रः,- हस्ते गेलाघिरगमदियं भावो मर्त्यलोकम् । पापान्यया हरति च तियो मा दोत्याजरायः । पुष्यं दद्यादपि गतराशं वाजिमेधायुतम्य ॥ विषामिधा:- पारस्यममृतथैव पेशन्यं वापि सर्वशः । मरद्धप्रतापथ वाडमयं याश्चतुर्विधम् ॥ पाट्रोभिया गममा मिशिलनम्। वितयाभिनिवेगय मानम विविध रससम् ॥ प ·,कालसारस। १२९ - अदत्तानामुपादानं हिंसा चैव विधानतः । परदारोपसेवा च कायिक विविध स्मृतम् ॥ दशपापं हरत्येवं स्वयसे लं सुरासुरैः। हर नानि सदा गङ्गे पापानि मजतो मम । विष्णुपादायसम्मत इति प्रचतमन्त्रोऽपि पठनीयः, तथा वाल्मी- क्युरिति गौड़ाः। तत्र तिथिद्वैधे शक्लदशमौत्वात् परविद्धा याना। अपराजितादशमी । मतानन्दमङ्ग- श्रवणेन युता चेत् स्यात् दशमी चापराजिता । तत्र नौराजनं कृत्वा यात्रा कार्या जिगीषुषा । अन्यत्र,- आश्विने दशमी शक्ला अधणेन समन्विता । विजया दशमी मोक्का सा चैवात्यन्तदुर्लभा । आश्विनस्य मिते परे दशम्यां तारकोदये । म काचो विजयो जेयः सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥ लसत्सन्ध्यामतिकान्तः किञ्चिदुङ्गिवतारकः । विजयो नाम कालोऽयं सर्वकार्यार्थमाधकः ॥ तथाचाच सायंसन्ध्यासमागम एवं मुख्यः कालः । मार्तण्डस्योदये पुण्या वर्तते दशमी तिथिः । श्राचिने शक्तपचे तु सा भवेज्जयदा नृणाम् । इत्यादिवाक्यादुदयावधि मायङ्कालव्यापित्वे तिथे: पुण्यालं जयदत्वं चेत्यधिक जेयम् । आयशादिनदयेऽपि मायालासमवे तु विजयनामक एकादशमुहती यायः । 16

·मदाधरपइतो
पश्चिनस्य सिते एशे दशम्यां मराशियु।
मायझाले भा थाचा दिवा वा विजयपणे ॥
इत्युक्तः । चैकादशीयुक्ता दशमी गस्ता ।
एकादशीयुतायां च दाम्यामुत्मवादिकम् ।
शकायामाश्विने मासि कुरु वं भरतर्षभ।
दुषस्य दशमौं शक्नो पूर्वविद्धां परित्यजेत् ।
श्रवणेनापि संयुका मित्युः । आदिना उपवामादि ।
परेयुः सायकाले दाम्यभावे तु नवभौयुतापि ग्राह्या ।
मायाले यदा न स्यात् दशमी चापरेऽहनि ।
नवमौसंयुता कार्या सर्वदा जयकादिभिः ।
भवमोशेषसंयुकदमभ्यां विजयोत्सवम् ।
कर राम बमित्युक्तं वभिडेन महात्मना ।
इत्युकः । एवं च,-
आश्विने एलपक्षस्य दशम्यां पूजयशथा।
एकादग्यां न कुर्वोन पूजनचापराजितम् ।
रति शिवरहस्योक्तिरेतत्परैव । कालस्य नियमात् श्रवणा-
योगे फलाधिक्यं न तदनुसारात् व्यवस्था ।
तिथिनक्षधयोयोगे इयोरेवानुपाशनम् ।
योगाभावे तिथिह्या देव्याः पूजनकर्मणि ॥
इति देवलोक्तः ।
दशौं यः समुघड्य प्रस्थानं कुरुते नृपः ।
तस्य संवत्सरं राज्ये न कापि विजयी भवेत् ॥

·कालसार1
१२३
इत्युको केवलदशम्या एव उनलाच । अतएवात्र राज्ञो याचा
आवश्यकी । यात्रायां तु वालीकिः,-
दुगोतावानन्तरवणाव
तिथौ दशम्यामपराजितायां ।
रामो जिगौपुर्दशदिनु वेधं
कृत्वा अगामारिपुरं प्रवौरः।
पाचां भमाय पुनर्वलिः । “विनितात वलिं दद्यात्" इति
वाक्यात् ।
मौमन्यचयेत् देण्याचा निर्विमिद्धये ।
वारशूलादि हित्वा तु दिनु मध्यानमाचरेत् ॥
यात्राकरणमौतु ज्योतिःसास्ते,-
कार्यवशात् स्वयमगमे भूभत्तुंः केचिदाचार्याः ।
छवायुधाधमिष्टं वैजयिक निर्गमे कुर्युः ॥
तथा खन्ननादिदर्शनफलं स्थिरलगनिषेधादिकं च तव द्रष्टव्यम् ।
अत्र विशेषविधिरमपितामहरूणहत्पण्डितमहापात्रते नौति-
रनाकरे द्रष्टव्यः । औपुरुषोत्तमचे जगन्नाथप्रामादे उदयव्यापि
दाभ्याम् "देवे योदपिकी" इति व्याक्यात् । याचेयं दुर्गादेव्या
भूपि कार्या । विधिपूजासु अन्ने प्रेषणम्योकः ।
तथाच, श्राश्चिनप्पाटमौमारभ्य मन्त्रवरसंहितायाम्,-
अष्टम्यां बोधयेद्देवौं नवम्यां च प्रभावतः ।
নন: সময় স্বঙসল অন ।
जातौलवङ्गतोयेन वालयेत् मुखमन्ततः ।

·१२४ गदाधरपइतौ दन्तकाष्ठं दशम्यां तु प्रदद्यात् कार्यमिद्धये। एकादश्यामलकञ्च द्वादग्यां नखगोधनम् । चयोदश्यां ततो दद्यात् गात्रोदनकं शुभम् ॥ चतईयो त देव्यास्तु केशमयमनं स्तम् । अमावास्यायाइन् तु गात्रोदर्तनकं तथा । प्रतिपत्सु च मिन्दूरं अननं चापरेऽहनि । बनीयायां इभे वस्खे चतुर्थी भूषणं इभम् । पञ्चम्यां सद्भूतः स्नानं पछ्या मद्योपहारकः । सप्तम्यां पत्रिकापूजा नानोपकरणैः भैः ॥ अष्टम्यां पूजयेद्देवौं नानोपकरणेः शुभैः । पशरतैः समांसानै र्थयाविभवन्तितः ॥ नवम्यां वलिदानञ्च विजयार्थी नृपो) नरम् । दशम्यां प्रेषणं कुर्यात् कौड़ाकौतुकमङ्गलः । मद्यं मादकं जातौफलादि । पोडशदिनात्मकनतपक्षे मतमाम- पाते सिन्दूरस्यैवात्तिरित्याचार्याः। एतस्मिन् दिने श्रीपुरुषोत्तम- क्षेत्रादौ विष्णुप्रतिमाया अपि याचा क्रियते । तथा च विष्णुधर्मोत्तरे,- रथमारोप्य देवेशं सर्वाभरणशोभितम् । मामितूणधनुर्वाणपाणिं नतञ्चरान्तकम् । खलीलया जगत्वातमावि तं रघुग्रहम् । (१) पोतमा इति पाठान्तरम् ।

·कालसा
१२५
राजोपचारैः श्रीराम मौवचतलं नयेत् ।।
मौताकान्तं शमीयुक्त भक्तानामभयङ्करम् ।
अयित्वा शमौरतमचयेदिजयाप्तये ॥
तत्र मन्त्रः- मौ शमयते पापं शमी वोहितकण्टका ।
धरित्यर्जुनवाणानां रामस्य प्रियवादिनी ॥
करिय्यमाणा या याचा यथाकालं मुखं मया ।
तच निर्विनकों वं भव श्रीरामपूजिते ।
ग्रहीला सावतामाद्री ममीमूलगतां मुदम् ।
गौतवादिवनिर्घोषस्ततो देवं ग्रहं नयेत् ॥
कथिदृ सत्र भाव्यं कैविनायच वागरैः ।
कैथियानमुखर्भाव्यं कोगलेन्द्रस्य तुष्टये ॥
निर्जिता राक्षमा दैत्या वैरिणे जगतीतले।
रामराज्यं रामराज्यं रामराज्यमिति ब्रुवन् ।
श्रानीय स्थापयदेवं निजसिंहामने सुखम् ।
ततो नौराज्य देवेभं प्रणमेहण्डवद्भुवि ॥
महाप्रमावस्वादि धारयेद्वैष्णवैः मह ।
सौता दृष्टेति हनुमदाक्यं श्रुत्वाकरोत् प्रभुः ।
विजयं दानवैः साई वाममोऽस्मात् शमौतलात् ।
तथा च विष्णुप्रतिमानामपि विजयोत्सवः शास्त्रीयः ।
कुभाण्डदशमी।
भाम्बपुराणे,- आश्विनस्य मिते परे दशम्यां नियतः शचिः ।।
प्रातःसानादिकं कर्म कला पश्चादनन्तरम् ॥

·१२६
गदाधरपइतौ
॥
एवं न्यासविधि हत्वा ततः पूजा समाचरेत् ।
नथा,- शिवं दशरथं तब समौदेवौं १ पूजयेत् ।
वहिः कुमाण्डकुसुमेर्दशाई दशभिः क्रमात
पूजयेत् विधिवत्तावत् पावत्याणचतुर्थिका ।
तस्याम मगाशाय दवा न विधवा भवेत् ॥
अथैकादशौविचारः।
एकादग्युपवामी नित्यः काम्यथ, नित्यत्वापादकानामष्टानामपि
विद्यमानवात् । तथा च पूर्वोतकारिकाक्रमेण नित्यशब्दादयः ।
पोयैकादशौ नित्यं पक्षयोरुभयोरपि ।
इति गारुडे।
एकादशी मदोपोथ्या पक्षयोः शुक्लशयायोः ।
इति सनत्कुमारसंहितायाम् ।
अपोथैकादशौ राजन् थावदायुःप्रवृत्तिभिः ।
इति श्राग्नेये।
पचे पक्षे च कर्जयमेकादश्यामुपोषणम् ।
इति नारदौथे।
परमापदमापनो हर्षे वा समुपस्थिते ।
सूतके ऐतके चैव न त्याज्यं दादशीव्रतम् ॥
इति विष्णुधर्मोत्तरे।
एकादश्यां न भूजीत पक्षयोरुभयोरपि ।
इति कात्यायनौये।
न करोति हि यो मूढ एकादसामुपोषणम् ।

·१२०
गदाधरपद्धती
एकादश्यां न भुजीत पदयोरभयोरपि ।
नारदोऽपि,- स्वर्गमोक्षपदा घेपा पुत्रपौवादायिनी।
अकरण वासमापने दोष उतो विष्णुरहस्ये,-
भमादाय विधानेन द्वादशीव्रतमुत्तमम् ।
अस्य भङ्गं नरः कृत्वा रौरवं नरकं प्रजेत् ॥
उपवासाङ्गातिथिनिर्णयस्य घेधाधौनवात् दशमौवेधो निरूयते।
अरुणोदयवेधः, कलाकाहादिवेधः, पञ्चदशदण्डवेधशेति विविधः ।
तत्राद्यवेधो वैष्णवानामेवेति वक्ष्यते। द्वितीय इतरेषां। तीयस्तु
नोपवासविषयः । तथा च निगमे,-
सर्वप्रकारवेधोऽयमुपवामस्य दूषकः ।
मार्द्धमतमुहर्तस्तु वेधोऽयं वाधने प्रतम् ॥ इति ।
नात्रोपवासे पञ्चदशदण्डवेधः नापि चिमुहत्तवेधः ।
नारदीये, लववेधेऽपि विप्रेन्द्र दशम्यैकादशौं त्यजेत् ।
सुराया विन्दुना स्पृष्टं गङ्गाम्भ व निर्मलम् ।
स्मात्यन्तरेऽपि,- कलार्द्धनापि विद्धा स्वादृशम्यैकादशी यदि() ।
तत्राप्येकादशौं त्यक्ता द्वादशौं समुपोषयेत् ॥
तथा,- प्रतिवेधा महावेधा ये वेधास्तिथिषु स्मृताः ।
मप्यवेधा विजेया वेधः सूर्योदये मतः ॥ इति
नया च श्रौतस्मातीनां सूर्योदयवेधः, यत्रोदये कलाकाष्ठति
वक्ष्यमाणोक्तेश्च ।
(1) शम्येकादशौं विना ।

·कालसार।
१२५
-
प्रथाधिकारिणः ।
भविष्ये,- नित्यमेतदनतं नाम कर्तव्यं मार्ववर्णिकम् ।
सर्वाश्मा मामान्यं सर्वधर्मषु चोत्तमम् ।
नारदीये,- अष्टाव्दादधिकोमो ह्यपूर्णाशौतिवत्सरः ।
यो भुते मानवः मोऽभदेकादग्यो म पापकृत् ॥
नव व्यवस्था, कौम,-
एकादश्यां न भुनौत पक्ष्योरुभयोरपि ।
वानप्रस्योयतिवैध शुक्लामेव मदा ग्रहौ ।
भवियोत्तरे,-- एकादश्यां न भुनीत पदयोरभयोरपि ।
ब्रह्मचारी च नारी च कामेव सदा रही।
अच नारौ विधवा,
विधवा या भवेवारी भुनौतकादशीदिने ।
तस्याम्त सुरुतं नग्येत् मणहत्या दिने दिने ।
रति मौरधाम,
नास्ति स्त्रीणं पृषाधी न प्रतं नाप्युपोषणम् ।
इति मनूगया पनिमत्यास्तविषेधात् ।
तदनुत्तो,- आयुय्यं हरते पत्यु नरकञ्चैव गछति ।
इति विष्णूनेछ । यतु एकादशौप्रस्तावे, तत् भर्चमुजापरम् ।
“भर्तृमतो नया" इति स्कान्दे उफाम्। यत्तु रविशरकादायी
मधवस्तीभिः किभिगवणकं प्रतं क्रियते, नत्,-
भामुदारममोपेता तथा मतान्तिमयुता ।
एकादशौ मदोपोच्या पुचपौत्रतिलिनी।

·गदाधरपइतौ मय- इति नारदोनो, “र्वसम्पत्करो तथा" रति सनत्कुमारीयो- फेच काम्यतया न दोपावर, वारप्रतेषु स्त्रीणामधिकाराचारान. ওবামনি স্বলাসিকাল লিখবোনা। प्रहावैवर्क,- शयनोवोधनीमध्ये या सणकादगी भवेत् । सेवोपोय्या रहस्येन मान्या कृष्णा कदाचन । इत्यादौ, "एकादशीषु कृष्णास" इति वक्ष्यमाणवाक्यम्वपि उपवामाङ्गनियमनिषेधी भोपवामनिषेधः । “यानि कानि " इत्यादि बाक्येषु भोजनस्य(१) निषेधात् इति बहवः । प्राची- नास्त ग्रहस्थतरेषां पदयेऽपि प्रतं ग्टहस्यानां शताखेव । नौवोधनौमध्येऽपि “एकादशीषु कृष्णा" इति निषेधात् पुत्र- वहिणां किश्चित् भक्षणपूर्वकं प्रतमिति । तथा च वायवीय, उपवामनिषधे तु किञ्चिगव्य प्रकल्पयेत् । न दूप्यत्युपवासेन उपवामफलं लभेत् ॥ भक्ष्यकल्पनापि तत्रैव- न हविय्यान्नमनोदनं वा, फलं तिला चौरमथाम्बु वाज्यम् । यत्पञ्च गयं यदि वापि वायुः प्रसस्तमचीत्तरमुत्तरं स्यात् ॥ वायुभवणस्यायुपवासानुकल्पवम्() । तथा च रामायणे, जलाशी मारताहारी निराहारस्तथैव च । इति पृथा। (१) भोनमस्य सर्वथा निषेधात् । (२) नोपदासस्वम् ।

·कालसारः।
भविष्ये,- दन्तखाद्यं भवेत् यद्धि तदोदनमिति मतम् ।
भक्ष्यं चौय्यं) तथा लेद्यं श्रोदनं चिः प्रकीर्तितम् ॥
पेयञ्चनोदनं प्रोन्नं + + + + + । इत्यादि ।
स्कान्दे,- अाकावुपवामस्य भक्ष्यं किञ्चित् प्रकल्पयेत् ।
विष्णुरहस्ये,- भामर्थ्य शरीरस्य अते च समुपस्थिते ।
कारयेद्धर्मपत्नौं का पुत्र का विनयान्वितम् ॥
भगिनौं भातरं वापि तमस्य न लायेत् ।
भार्या भगतं कुर्य्यात् भार्यायाय पतिस्तथा !!
स्कान्दे,- नारी च पतिमुद्दिश्य एकादश्यामुपोषिता ।
पुण्यं क्रता प्राड मुनयः पारदर्शिनः ॥
उपवासफलं तस्याः पतिः प्राप्नोत्यसंप्रयम् ।
राज्यस्यचियार्थं च एकादग्यामुपोषितः ॥
पुरोधाः क्षत्रियः साढ़ें फलं प्राप्नोति निरितम् ।
मातामहादीनुदिश्य एकादग्नामुपोषणे ।
ते पातुफलं विप्राः समयं समवायः ।
का दशगुणं पुण्यं प्राप्नोत्यच न संशयः ।।
अन्येषों केषाश्चिदधिकारः पूर्व लिखितः ।
मन,- एकादशीषु कृष्णास रविमलम तथा ।
चन्द्रसूर्योपरागे एन कुर्य्यात् पुत्रवान् रहो।
इति कात्यायनोको,
सान्या कृपापले व रविएकदिने तथा )
(१) प्रोग्यम्।
(२) रविसंकम तथा।
-

·गदाधरपइतो
इति कौमऽपि, शुभकादयामपि महान्यादिपाते उपवामी
न कार्य इति चेत्, न । "तनिमित्तोपयामास्ट" इति जैमिन्युः
महान्यादिनिमित्तोपासम्य सहस्य प्रति निषेधात् ।
तथा च ताकम् विष्णुधर्मोत्तरे,-
भगभानुदिनपिता सूर्यप्रकान्तिसंयुता ।
एकादशी मदोपोच्या पुत्रपौत्रविवर्द्धिनौ ।
प्रत्युत, “मानी रविवारोवा" इत्यादि सनत्कुमारीयोगौत
फलाधिक्यमपि कथितम् ।
कात्यायनः,- उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं भवेत् ।।
उपवास प्रकुर्वीत पानाय पिटीवितम् ॥ इति ।
वाराहे,- सूतकेऽपि नरः हावा प्रणम्य शिरमा हरिम् ।
एकादग्यो न भुशीत मतमेतविरूप्यते ।
मृतकेऽपि न भुञ्जीत एकादश्यां मदा मरः ।
पुलस्या,- एकादग्यां न भुनीत नारौ दृष्टे रजस्यपि ।
अशौचे तु काम्यकतेऽपि(९) पूजादिवर्ग शारीरनियमकरणमिति
पूर्व लिखितम् । अच "पूजादिकमशौचाने कार्यम्" इति
माधवौये ।
भूतकान्ने नरः वाला पूजयित्वा जनाईनम् ।
दानं दत्वा विधानेन व्रतस्य फलमभुने ।
रति मायकः।
(1) न लुप्यते इति ।
(२) काम्बवतेजमि।

·कामता। माधवाया:- मायामेव नित्योपवामी नैमित्तिककाम्यो- पवामौ तु णायामपि कार्यो । नच नैमितिका अपगीयोधिनी मध्ये । काम्यस्तु मारये,- एकादयान्तु कृष्णाया मुपीय विधिववरः । पुचानायः मद्धिश्च मायुज्यच समृच्छति ॥ इत्यादि । काम्ये माशोपमहारः। नित्यले तु केवलोपयामेनापि मिद्धिः। अथ मियोपशमी चेत्सायं प्रात जिशियाम् । वर्जयमतिमान् विप्रः संमा हरिवामरे । पनि विष्णुरायोकः । भको तु कात्यायन::-शमिति ततः कुप्रियम मविपणम् । अथैकादग्या देधे मिर्णयः। पचोदये कशाकाहामुहर्तमपि दृश्यते । मेवेकादपोथ्या स्यात्रा पूर्या कपचन ॥ दिमय युदयममधे रादौरती मर्वयामुत्तरेव । मंकादमी यर प्रमाने पुमरेवमा । मारोतरा काप्यां परतो शादमी पदि। रति उभपाधिको भारदोमोः । या हरयकौमुशाम “उभयाधिक्ये विधयानामुषवामा" सिमित, सदाचारविरोधान मन्यसमाविरोधात गतिकार- रमारतलाच मचा नायिते । दादोपत- मंपूर्व कादशी पर प्रभाने पुनरेव मा। सदगो र पोदो मानिस भोन् ।

·९३० गदाधरपडतो । उत्तरां ना यतिः कुथ्यात् पूर्यामुपवमेदग्टही । एतेन विधवाणुचरामुपवमेन यतिसमानधर्मवात् निष्का- मलाच । नया व मार्कण्डेयः,- संपूर्णकादशौ थर प्रभाते पुनरेव मा । पूर्वामुपवमेकामौ निष्कामस्वत्तरां मेत् ॥ 'प्रतएव ग्रहस्यानां उत्तरोपवापसमाचारोऽपि निष्कामवपचा- श्रयणादेव । सकामत्वे तु पूर्वीपवाम एव युक्तः । नदेतानं विष्णुरहाये, निष्कामस्तु यही कुर्यादुत्तरकादौं सदा । थकामात मदा पूर्वामिति बौधायनो मुनिः । यदा उदथे कियतौ दशमी, नदुत्तरमेकादयौ दीणा, पर- दिने दादी, तदा दभमौविद्धाकादशी याया। एकादशी दमाविद्धा भकला दादौ परे। पौय्या दशमौविद्धा ऋषिमहालकोऽौन् । इनि विष्णुधर्मोत्तरोतः। त्रयोदश्यां न लभ्येत दादशौ यदि किञ्चन । उपोथ्यकादशी तइ दशमौमित्रिता फला । इति गोभिलोकेश। अब यः कालादर्भ,-एकादशौ यदा ब्रह्मन् दिनक्षयनिधि भवेत् । तदा कादशौं वा दादौं समुपापयेत् । इति गोमिलोस्यन्तरम् पालम्व्य, उपोषणन्तु विद्धवायां दादनौं वा चये सति ।

·फालधारा अन्यथा- इति खकारिकायां विकल्प उतः, म नास्मद्देशे श्राट्रियते । इति एकादश्यां डौणायामप्युपवाभवतादिकमेव । ननु,- कला नापि विद्धा स्यात् दशम्यैकादशौ यदि । तदायेकादशौं त्यक्ता द्वादशौं समुपोपयेत् ॥ इत्यस्य सत्यन्तरवाकास्य कागनिरिति चेत्, उच्यते । तस्य काम्यद्वादशौमानिमित्तवेन दगमौनिषेधपरत्वं नवेकादभौतानि- पेधपरत्वम् । दादग्यामुपयासन्तु थे वै कुर्वन्ति मानवाः । ৰু বাৰৰ ব আলি ম নয়ায়য: { इति काम्यद्वादशीव्रतस्यायुतः । एकादशौ दगा विद्धा परतोऽपि न विद्यते । ग्रहिभिर्यतिभिरीव मेवोपोय्या मदा तिथिः । इत्यादि वायुपुराणादिषकदममी विकादमुपवाभविधायक- वाक्यानामनवकाशः प्रमज्येत । किञ्च, “कला नापि" इत्यादिवा- फ्यानां वैशवविधयत्वमिति वक्ष्यते । पदा वृदये एकादशै नदुर दादग्याः घयः, परदिने धयोदशी, तदा रहस्यस्य,- एकादशौ दादौ च राभिषे पयोदशौ। व्य हस्पृक् नदहोराचं नोपोयं तन्मताधिभिः । इति पायोतिः (१) रसत्यन्तरे उपवामनिषेधात् किक्षित् भक्षण- पूर्वक प्रतम् । तथा कालादर्भश्ता मतिः- एकादशी दशाविद्या दादगी एयगया। (१) इति पानोमया उपवासनियधात् ।

·गदाधरपद्धती
अतएव,-
दानं वाप्येकमकं वा तदाकुर्यादयाचितम् ॥ इति ।
एकादशौ कलामात्रा वादगौ च चयङ्गता ।
जीण मा हादशौ पुप्या नतं तच विधीयते ॥
इत्यादि वाक्येषु एका) नक्तविधिरसमर्थस्योपवासासम्भवे
मत्युपगन्तव्यं रति विज्ञानेशराः ।
ननु एकादशौचयदिहदामौविद्धा किं न ग्राह्या इति चेत्,
न । तविशेषवचनाभावात् । विशेषवचनाभावे दशमी विद्धायाः
सर्वथा अनादेथलात् ।
तथाच नारदः,- नोपोया दशमीविद्या मदेवैकादशीतिथिः ।
तामुपोय्य नरो जह्यात् पुण्यं वर्षशतोद्भवम् ॥
दशो यस्तु विद्यायामेकादग्यामुपोषितः ।
तस्यायुः धीयते सत्यं नारदोऽप्यनवौदचः ।
दशम्यनुगता यत्र तिथिरेकादशौ भवेत् ।
तम्यापत्यविनाशः स्यात् परेत्य नरकं ब्रजेत् ॥
दामोशेषसंयुका गान्धार्या ममुपोषिता ।
तस्याः पुत्रशतं नष्टं तस्मात् तां परिवर्जयेत् ॥ इति ।
एवं ब्राझे,- मोतामान्धाभार्ययोर्दशनौविद्धोपोषणदेवदुःखमि-
त्युतम् ।
भविष्य, नोपोपितञ्च ननञ्च नैकमकमयाचितम् ।
(१) एष नतविधिः।
(२) विशुधर्मोत्तरे,- हादश्याः प्रथमः पादो हरिवासरसंज्ञकः।
तमतिक्रम्य कुर्वोत पारणं विष्णुतत्परः ॥
पुस्तान्तरे यधिशः पाठः ।

·कालसारः। १२० नन्दायां पूर्णविद्धायां कुर्यादेश्वर्थमोहितः ॥ एकादशौनतविधिरस्मत्पते प्रतमारे द्रष्टयः । अथ पारणे विशेषः । स्कान्दे,- पारणेऽहनि मंप्राप्ते द्वादशौं यो व्यतिकमेत् । चयोदश्यान्तु भुञानः मतजन्मनि नारको। कलादयं यं वापि द्वादशौं भवतिक्रमेत् । पारणे मरणे नृपर्ण तिथिस्तात्कातिको भवेत् ॥ नथा,-घानार्धनक्रिया कार्या दानहोमादिमंयुता । যুনা যা বিস সম্মু আলমা। पितर्पणसंयुकं स्वल्पा दृष्टा तु द्वादशीम् । महाहानिकरौ शेषा द्वादशी सहिता नृणाम् ॥ पुनः सान्दे,- कलाली दादनौं दृष्ट्वा निशीथादूईमेव हि । पामध्याहाः क्रिया: माः कर्तव्याः सम्भुशासनात् । अत्यन्तासामर्थ्य देवत:- माटे ममनुप्राप्ते दादा पारयेत् कथम् । अग्निम्म पारणं कुर्यात् पुनर्भक म दोपहत् ॥ पदा कलापि दादनी नास्ति तदा पयोदण्यामपि पारण्म- योदग्यो तराद्धायां पारणं पृथिवीपलम् । मतपणाधिकं वापि मरः प्राप्नोयमंमयम् । रति भारदीयोः । पारणं तु नवेधं तुलसीमियं कार्यम् । (९) सता। 18 ·१२ गदाधरपती शला देवोपवामन्तु योऽनाति दादशीदिने। नैवेध तलमौमिश्र इत्याकोटिविनाभनम् इति स्वान्दोके । ता दशम्यादिदिनये नियमाः- अङ्गिरा,- मायमाचन्तयोरडोः मायम्पातय मध्यमे । उपामफलप्रेशु अद्याक्तिचतरयम् ॥ देवता,- दशम्यामेकभक्तस्तु माममैथुनवर्जितः । एकादभौमुपवमेत् पचयोरुभयोरपि । देवतास्तस्य हव्यन्ति कातिं चैव मिध्यति । शाक माम मसूरांच पुन जनमैथुने । सूतमत्यम्युपानश्च दाम्यां वैष्णवस्यनेत् । ब्रह्माण्डे, कांस्यं मां सरां चो, लोभं वितथभाषणम् । प्यायाम प्रयासच दिवाखप्रमथाचनम् । नितपिएं मसूरांच बादशतानि वैष्णवः । दादमा वर्जयेवित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते । विष्णुरइये, सत्यालोकनगन्धादिस्वादनापरिकीर्तितम् । अनस्य वर्जयेत् सर्वं ग्रामानाचाभिकाहाणम् ॥ गानाभ्यनं गिरोज्यङ्ग ताम्बूलञ्चानुलेपनम् । जतयों वर्जयेत् सर्वं यज्ञान्यत्र निराकृतम् ॥ अन्यत्र अन्योपबामे इत्यर्थः । तथा च दममोहादग्योः भाक- निषेधादिर्क पूर्ववत् । (V मचतुष्टयम्।

·कालसार।
१३६
ब्रह्माण्डे,- समान्यां पञ्चदम्याच हादग्यो श्राद्धवासरे ।
घन्नञ्च पौद्यते नैव धारेणापि न योजयेत् ॥
हरिभकिवितामादिग्रन्यानालोक्य सम्प्रति ।
वैष्णवैकादशैभेदा सिस्यन्तेऽनतिविस्तरम् ।
तत्रादौ वैष्णवलक्षणम्, विष्णुपुराणे-
न चलति निजवर्णधर्मतो यः
मममतिरात्मसुदिपक्षप।
न हरति न च हन्नि किञ्चिदुचैः
मितसमम नमवेदि विषामलम् ॥
स्कान्दे,- परमापदमापनो हर्षे वा ममुपस्थिते ।
नैकादशौं त्यजेद्यस्त नस्य दौवास्ति वैषणयौ ।
समात्मा मर्वजोवेषु निजाचारादविभुतः ।
विष्यर्पिताखिलाचारः स हि वैधाव उध्यते ॥
सदीधाविधिमन्यास मयन्त्रं दादशाचरम् ।
अष्टावरमथान्यं था ये मन्त्र समुपासते ।
जयास्ते वेयावा लोके विष्णवर्चनरतातचा ॥
माधवाचार्यान्तु,-घेखाममाघागमोलदोवापाप्तो दि वैष्णवः ।
तर नित्यनादिविचार: पूर्ववत् । कलाकाहादिवेधोऽपि
सूर्योदय वारुपोदये पौति विशेषः ।
विलासम्पहारिका,-
(१) निचत्वानियत्वविधारः।

·१३. गदाधरपइतो एकादशौ च मम्पूर्ण विद्धति द्विविधा भवेत् । विद्धा त घिविधा तच त्यान्या विवा च पूर्वया । वेधचयन्त पूर्वमुक्तम् । अरुणोदयवेधोगारड़े- दशमौशेषमंयुको यदि स्थादरोदयः । नैवोपोयं वैष्णवेन तच कादशीपतम् । नाप्रमाणं, स्कान्दे, उदयात् प्राक् पतसस्त नाडिका अरुणोदयः । नाडिकाः दण्डाः । माघ रास्त्रिंशत्तमभाग इति हरिभकि- विसामकाराः। अत्र ये संपृक्रमन्दिग्धसंयुफमकीर्णनामका वैधमहावेधातिवेध- योगाण्याश्चत्वारो वेधास्तेषामुदयात्प्राक्कालीनचतुर्दण्डात्मकारुणो- दयवेधान्तर्गतत्वात् कैमुतिकन्यायेन वैधकलमिति धन्यगौरवभधा- अलिखिताः । एतदनन्तरम, पाय- अरुणोदयकाने तु वेधं दृष्ट्वा चतुर्विधम् । मद्दीनं ये मकुर्वन्ति यावदाभूतनारकाः ।। मंटनादौनामन्ते गारुडे,- पुचपोचप्रहार्थं दादण्यामुपवासयेत् । तच ऋतुमतं पुण्यं त्रयोदभ्यान्तु पारणम ॥ विलाससंग्रहकारिकापि,- अत एव परित्याज्या ममये चारणेदये। दशम्येकादशौविद्धवा वैष्णवेन विशेषतः ॥ परंतु कौम, अर्द्धरात्रवेध उकः । नदपवादो ब्रह्मवैवर्त, अर्द्धरात्रे च केपाश्चित् दभन्या वेध इय्यते ।

·कालसा
अरोदयवेलायां नायकाशी विचारणे ।
कपालवेध इत्याइराचार्या ये हरिप्रियाः ।
न तन्मम मतं यस्माचियामा राचिरिष्यते ॥
चियामा रजनौं प्राइस्याकान्तचतपयम् ।
नाडीनां तदुभे मध्ये दिवमाधन्तमंजिते ।
इति ब्रह्मवैवर्त्तवाक्यात् त्रियामा । एकादभौश्यादौ विशेषः ।
तथा १ पितामह,-
एकादशीदिने होणे उपरासं करोति यः ।
नस्य पुधा विमग्यनिा मपायर्या पिण्डतोयया ।
दिनदये तु ममाप्ने एपोया दादौ भवेत् ।
दशमोशेषसंयुकां न कुर्बोन कदाचन ॥ इति ।
कौम,- पूर्णाप्येकादशौ त्याच्या(१) यर्द्धत विषयं यदि ।
दादा पारणालामे पूर्व परिसधाताम ॥
विष्णुधर्मानरे,- एकादशौ यदा रद्धा) दादशी पक्षपाता।
चौण मा दादौ जेया म मा विधीयते ॥
कौम, तिपिबद्धौ तथा हामे मम्मा वा दिमषये।
मन्दिग्धेषु च वाक्य(२) दादौं समुपोषयेत् ॥
पथ मिसिन्याधष्टविधकादग्यः ।
माधवी, अम्मिलिनो वध्रुसौ च चिस्पा पचढिनौ।
जया च विजयात अयन्ती पापमाशिमी।
(१) पर्णकादमी त्याच्या
(२) एकादशी यदा विडा दशमी पक्षयता ! (0 सम्म् ।

·१४२
गदाधरपद्धती
.
द्वादश्योऽष्टौ महापुयाः सर्वपापहरा दिज ।
तिथियोगेन जायन्ते चतसश्चापरास्तथा ॥
नक्षत्रयोगाच वातात् पापं प्रशमयन्ति ताः ।
एकादशौ तु सम्पूर्ण वर्धते पुनरेव सा ॥
दादशौ च न बर्द्धत कथितोन्मिलिनौति मा।
द्वादोन विवर्द्धत न चैवैकादशौ यदा ॥
अत्रुलौति भणश्रेष्ट कथिता पापनाशिनी।
अरुणोदय श्राद्या स्थात् दादशौ भकलं दिनम् ।
अन्ते त्रयोदशौ प्रातस्विस्पृशा छ हरे पिया।
कुराके यदा वृद्धिं प्रयाते पचवर्द्धिनौ ।
विहायैकादशौं नव दादशौं समुपोषयेत् ।
पुष्यनवणपुय्याद्यरोहिणौसंयुतास्तु ताः ॥
उपोषिताः समफला दादग्योऽष्टौ पृथक् पृथक् ।
मंगहकारिका-
एतत्मेदाटके नन्दा त्यता भद्रव ग्टयते ।
नन्दा, एकादशौ। भद्रा, दादशी। एतेषु केचित् भेदेषु
कालविषेषु फलाधिक्यम् ।
नचैव,- एका वैशाखमासे तु मप्राप्ता मधुसूदनौ।
दादशी चिस्मा नाम पापकोटिचयावा ।
धन्याः भवे मनुय्याप्ते वैशाखे मधुसूदनौ ।
सम्प्राप्ता चिस्पृशा येनु बुधवारेण संयुता ॥
मासु,- दादा सुमित पई एवं यदि पुनर्वस ।

·कालसार २४३ नाना मा तु जया ख्याता तिथीनामुत्तमा तिथिः । नथा,- यदा तु शक्लदादा प्राजापत्यं प्रजायते । जयन्ती नाम मा प्रोता सर्वपापहरा तिथिः ।। तथा,- यदा त एतदादश्यां नवचं श्रवणं भवेत् । तदा मा तु महापुण्या द्वादशौ विजया रमता ॥ प्राजापत्यं रोहिण। नया,-- यदा तु शक्लवादग्यां पुथं भवति कर्डिचित् । तदा सात महापुण्या कथिता पापनामिनी। इत्याधुका धामदानादिषु यहनि फलान्युकानि । पुथ्याचं, पुनर्व- सनक्षम् । पचर्द्धिन्याः स्वएलएम, पाने.- पमा वा यदि वा पूर्ण सम्पर्ण जायते यदा । भूत्वा च परिघटिका जायते प्रतिपदिने । रति । अप विलाससंग्रहकारिका,- अप पक्षप्रयुताना प्रतकर्त्तव्यता यथा । जयादीनां चतरण तथा व्यकं निरूप्यते ॥ भावोदयमारभ्य प्रवृत्तान्यधिकानि चेन् । समान्यूनानि का मन्त ततोऽमोगा मतौषितो। किंवा सूर्योदयात् पूर्व प्रयत्तान्यधिकानि चेत् । समानि वा सदाप्येषां प्रताचरणयोग्यता । अवायतिरिकोषु महयेषु सम्नु पिषु । सूर्यास्तमनपर्यन्तं कार्य दादाप्रपेडएम. अवणे सस्तममतः द्वादमाघ ममाप्यताम् ।

·१४४
गदाधरपडतो
गतायामपि तत्रैव व्रतस्योचितता भवेत् ।।
तत्रैव पारणकालनिर्णयः,-
वृद्धौ भतिथ्योरधिका तिषिश्चेत् पारणं ततः ।
भान्ते स्थाञ्चेत्तिथियूंना तिथिमध्ये तु पारणम् ॥
द्वादश्यननुवृत्तौ तु वृद्धौ ब्रह्माच्युतीयोः ।
तन्मध्ये पारणं वृद्धौ पयोस्तदतिक्रमे ॥
श्रौदादशौचतुष्कस्य महतोऽसौ विनिर्णयः ।
नृसिंहपरिचर्यादिपन्यं दृष्ट्वा विनिर्मितः ॥
ब्रह्मा, रोहिणौ । अच्युतः श्रवणम् । श्राद्धेऽपि भेदः ।
पाने,- एकादयान्तु प्राप्तायां मातापित्रो मतेऽहनि ।
दादग्या तत्प्रदातव्यं नोपवामदिने कचित् ॥
दादनीपूर्वपादौयस्तत्र चेद्धरिवासरः ।
दादग्याधिक्यतः तिष्ठेत् पारणं नच नाचरेत् ॥
एकादश्याधिक्यद्वादश्याधिक्यभेदौ उन्निलिनी, वचुलिनी चेति
न मुनलिखितौ । उभयाधिक्ये तु भृगुः,-
सम्पूर्णकादशी यच प्रभाते पुनरेव सा।
चोपोथ्या द्वितीया तु परतो दादशौ यदि ॥
सन्देहे निर्णयकनिरूपणम,-
विष्णुरहस्य,- अर्धयन्ति सदा विष्णु मनोवाकायकर्मभिः ।
तेषां हि वचनं काय ते हि विष्णुममा मताः ॥
इति वैष्णवैकादमौ निर्णीता। सहीतदोरपि प्रोद्वैष्णवस्तु-
स्मातमार्गेणैव एकादशौं कुर्वन्ति ॥ इति साधारणकादशौ ॥
कात्यायन:-

·हालसार। ९७५ . अथ हरिशयनपार्श्वपरिवर्तनोटापनकालविचारः। थथा, मासे, शेते विष्णुः मदापाढे भाद्रवे परिवर्तते । कार्तिके प्रतिबुध्येत शक्रपक्षे हरेर्दिने । हरेदिने, एकादयाम् । नारसिंहे,- पञ्च मामान् हरौ सुप्ते देशे तत्र भयं भवेत् । ब्रह्महा स भवेद्राजा संग्रामे भयमाप्नुयात् ॥ खपेनारायणो देवचतुर्थ मामि माया)। न वर्द्धयेल्लापदिनं तदा लोकः सुखी भवेत् ॥ अतः प्राषाढशक्कादशौमारभ्य कार्तिक शक्तकादश्यन्तमाम- चतुष्टये हरिशयनम्। स्मत्यन्तरे,-निधि खापो दिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्तनम् । भविष्योत्तरे,- मिथुनस्ये महस्रांशौ स्वापयेन्मधुसूदनम् । तुलाराशिगते तस्मिन् पुनरुत्थापयेगुवम् ॥ अधिमामेऽपि पतित होष एव विधिक्रमः । कार्तिके शक्तपदम्य एकादश्यां यथाविधि नतः समुत्थिते विष्णौ कियाः सर्वाः प्रवर्तयेत् । अब विशेषमाह मिहिरः- माधवायेषु पट्खेकमामि दर्शदयं यदा। दिरापाढ़ः म विजेयः ते कर्कटकेऽथुतः । दर्य दिरापाइसज्ञा उत्तरभाविवर्ष हरिस्खापत्रिवेकायोपयुज्यते, जथा च दृद्धमिहिरः,- (१) संक्षयः। 9

·१७६
गदाधरमहतो
मेषादिमिथुनान्तेषु थदा दर्शद्वयं भवेत् ।
प्रदान्तरे नथावश्यं मिथुनाके हरिः स्वपेत् ॥
कर्कटादिपिके मामि यदा दर्भदयं भवेत् ।
अब्दान्तरे तथावग्नं कर्कटा हरिः स्वपेत् ।।
भौमेकादशी।
गरुडपुराणे,- माघमासे शक्तपदे पुष्यर्वेण युता पुरा ।
एकादशौ तथा चैव भौमेन समुपोषिता ।
अच्चयंस्तद्वतं कुर्यात् पिहाममृणे भवेत् ।
भीमदादी विरयाता प्राणिनां पुण्यवर्द्धिनौ ।
नवचेण विनाप्येषा ब्रह्महत्या व्यपोहति)।
तदनुत्तौ मान्स्ये,-
पद्यष्टमीचाईग्यो दिपु च भारत ।
अन्येष्वपि दिनईपु न भनस्समुपोषितम् ॥
ततः पुष्यामिमां भीम तिथिं पापप्रणशिनीम् ।
उपोष्य विधिनानेन गच्छेदिष्णोः परम्पदम् ॥
अथ दादौ।
मा चैकादशोयुता याद्या, युग्मोको । उपवासानिरिक्षमते तु
জান্ধাহাতি,
स्कान्दे,- दादगौ च प्रकर्नया एकादग्या युता विभो ।
भदा कार्या च विदनिर्विष्णुभक्तश्च मानवैः ।
(९) विनाशयेत् ।

·कालसारा
१९०
नम्वेवं मति “असमाप्ते ते पूर्व” इत्याधुनिषेधेऽप्येकस्मिन्
दिने मतदयानुष्ठानं गानोतीति चेत्, म, दैवतक्यात् दिनदयेऽपि
प्रताचरणे दोषाभावात् । तथा च विष्णुधर्मातरे,-
एकादशीमुपोय्येव दादौं समुपोषयेत् ।
न तत्र विधिलोपः स्यादुभयोर्देवता हरिः ॥ इति ।
एसदुक्तिवतादेव,
एक्सेकादशौं भुका द्वादशौं समुपोषयेत् ।
पूर्वीपवासजं पुण्यं सर्व प्राशोत्यसंभयम् ॥ इति ।
स्मत्यन्तरमालम्ब्य माधवाचार्येरुपवामदयामामर्थ्य यो दादग्या-
मेवोपवाभो लिखितः, मोऽप्यस्मदेशमा ट्रियते ।
दादयां काम्योपवामो मार्कण्डेयेनोकः-
द्वादश्यामुपवासेन सिद्धाची भूप मशः ।
चक्रवर्तिवमतुलं सम्प्राप्नोत्यतुला श्रियम् ।
चम्पकद्वादशौ।
भविष्य, ज्येष्ठे मामि मिते पचे वादग्नां चम्पक शर्मः ।
शुरभ्यर्य गोविन्दं नरः किमनुगोपति ।
तिथिदधे पूर्वविद्धा ग्राधा ।
वामनजम्मा
मभन्थे एमपते तु दादयां अवगोडुनि ।
चलेस्तु बन्धनं कत्ते मथान वामनलभूत् ।
जयन्तौ वामनारया मा मैवोपोया नरोत्तमः ।
पापाममनो सर्वकामप्रदायिनी ।

·गदधिरपईती
एकादग्या भवेद्योगो दादग्या: श्रवणस्य ।
पूर्वाहे वाथ भध्याने मा तिथिमहतो रमता।
श्रवणद्वादशी।
विष्णुधर्मोत्तरे,-
मासि भाद्रपद शुक्ला हादशौ श्रवणान्विता ।
महतो दादी ज्ञेया उपवासे महाफला ।
मङ्गमे मरितां पुण्ये सुखातमतामुपोषितः ।
अयनादेव चाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम् ।
युधश्रवणमयुक्ता मैव च द्वादशी भवेत् ।
अत्यन्तमहती यस्यां मवं शतमयाच्यम् ।।
स्वर्ग ममामाघ चिरच भोगान्
भुक्ता महेन्द्रोपमदेवतुण्यः ।
मानुय्यमामाद्य भवत्यरोगो
धनाधितो धर्मपरी मनस्वी ॥
अवपाईममायुका दादगी यदि जायते ।
उपोय्या दादगो तत्र प्रयोदग्नान्तु पारणम् ।
"एकादशौम्" इत्यादि "देवता हरिः" इति पूर्वमुकम् ।
भविष्योत्तरेऽपि,-
भिपिलमपि कर्तप्यं त्रयोदग्नाच पारणम् ।
दादम्मान निराहारी वामनं पृश्याम्यहम् ॥ इत्यादि।
पश्मिपुराणे,- यो नियमं कुर्यादेकादम्मामुपोषितः ।
दनका; प्रसादौ बागपतो नियतेन्द्रियः ।

·कालसारा नथा,- श्रवणदादशौयोगे समुपोय्य जनाईनम् । अचथिला विधानेन अन्नं भवेत्परेऽहनि ।' मास्ये, रात्रौ च श्रवणेनैव यदा चैककला स्पृशेत् । मा तिथिः मर्वपुण्या स्यात्तत्सतञ्चाक्षयं भवेत् ॥ दानं दखा दिजातिभ्यो वियोगे पारणं ततः । वियोगे श्रवणद्वादशीव्यपगमे, इदं शाविषयम् । श्रच हरिभक्तिविलासकारिका वैष्णवानाम्,-- दादश्यां तु भवेदयोगः श्रवणस्य दिवैव हि । अवोपवासः कर्तव्यो वैष्णवः सर्वदापि च ॥ उदयव्यापिनी कुर्यात् श्रवणद्वादशौं सदा । श्रापार्याः केचिदिच्छनि केचिन्नेछन्ति चापरे । मुहर्त्तचितयं वापि मङ्गवामयमथापि वा । इति । विष्णुधर्म,- नभस्यालदादश्यां नक्षत्रं अवर्श पदि । तस्यां नौषु यत्स्वानं तदनन्तफलं लभेत् ॥ देवपूजादिमहसगुणितमित्युतम् । इयं श्रवणदादयो फाल्गन- चान्यतरकृष्णपळेऽपि भवति । तथा च नारदीये,- शमा वा यदि वा रुपणा दादगी श्रवणपिता । तयोरेवोपवामश्च पयोदयां तु पारणम् । अथ विष्णुग्यशाला। मात्म्ये,- दादगी वर्षय स्पोदेकादशौं यदि । म एव वैपलवो योगी विष्णुरालमंशितः मणिपोय्य विधिनरः प्रचणकापः ।

·कालसारा
१५२
हरिवं शक्रकेनवसंवादे,-
मरास्ताव माश्चैव ध्वजाकारास यष्टिषु ।
महेन्द्र वायुपेन्द्रञ्च पूजयन्तु महौतले ॥
ये बायोः स्थिरे वृत्ते महेन्द्रोपेन्द्रमशिने ।
मानवाः प्रणमिय्यन्ति तेषां नास्त्यनयागमः ॥
भीमदादी।
विष्णुधर्मात्तरे-
मृगशीर्ष शशधरे माघे मामि प्रजापते ।
एकादयो मिते पत्रे सोपवामो जितेन्द्रियः ॥
बादश्यां पतिलाचारं कृत्वा पापात् प्रमुच्यते ।
तिलोदतौ तिलनायौ तिखहोमी तिलोदकी ।
तिलदाता च भोका च पतिली नावमौदति ।
मसत्तु पतितो भूत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ .
चिंगदर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ।
अस्या तेलयहणे दोषः, पाो,-
उपोयैकादशौं माघे तैस्वाभ्यः तस्वया ।
दादयां प्राग्भवे देव तेन व्याप्रमुखो भवान् ।
माग्भवे पूर्वजन्मनि ।
इयं वराहदादमी।
एहनन्दिकेसरपुराणे,-
माघे सशकदादश्यां लगे कर्कटमंजते ।
पाविरामोदामनामाविवरान् कोडरूप ।

·१५२
गदाधरपद्धती
थामूत्तिः म विजेयो देवो नारायणः स्वयम् ।
पूजाविधिः कम्पतरौ द्रष्टव्यः । इति वराहदादगो ।
अथ प्रयोदशी।
अत्रापरावेधः-
चयोदगी प्रकर्त्तव्या या भवेदापराधिकी।
इति स्कान्दोकः ।
पट्याटम्यप्यमावास्या कृष्णा चैव पयोदशी ।
एताः परयुताः पूज्याः पराः पूर्वेण संयुताः ॥
पराः मप्तम्यादयः इति निगमोक्तः। कृष्णा परविद्धा पाया,
अच छष्णोपादानात् एका पूर्वविद्धा पाया ।
अयोदशौ प्रकाया दादगीमहिता विभो।
इति ब्रह्मवैवर्ने, मामान्योतय ।
यदा तु.सप्णपचे परविद्या न लभ्यते, तदा पूर्व विद्यापि ग्राहा ।
एकादशौ हतीया प पठौ चैव चयोदशौ।
पूर्वविद्धा तु कर्त्तव्या यदि न स्यात्परेहनि ।
इति वशिष्ठोक्तः ।
इति पयोदयाः साधारणनिधमाः ॥
कामदेवत्रयोदशौ ।
भविय्ये,- क्षेत्रशक्तत्रयोदश्यां मदनं दमनात्मकम् । इत्यादि ।
दमनो,
, दमनवृक्षः ।
एवं यः कुरुते पूजामनङ्गस्य महात्मनः ।
भवन्ति नापदस्तस्य तस्मिनन्दे कदाचन ॥

·कामसारमा
1
धववसंग्रह,- मदनस्य प्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् ।
हत्या संपूज्य पदोन वौजयहाजनेमत।
ततः संधूक्षितः कामः पुचपौषममद्धिदः ।
मंधक्षितः माणितः ।
मतानन्दसंग्रह- कामदेवः पयोदयां पूजनीयो यथाविधि ।
रतिप्रीतिसमायुकोऽयमोकमणिभूषितः ।
ततः प्रातः समुत्याय खात्वा कलमवारिणा |
परं सौभाग्यमाप्नोति कामाधामोति पुष्कवान् ।
तिथिवैधे इयं पूर्वविद्धव, रामचयोदशैवात् ।
থামী
हल्या
हाविचौवटपैटको
अनङ्गधयोदशी रम्भा उपोय्याः पूर्वसंयुताः ॥
रति संवत्ताय । वटसन्देम व्रतं, पैटकी तिथि: मावाया।
तथा च सावित्रीरतामावास्या इति कालादमें।
अपरामचयोदशी, भविये,-"मार्गयौ मले प" रत्युपकाय
अनड्रेन कता घोषा लेमानत्रयोदशी ।
पचापि पूर्ववयवस्था ।
रति अनाचयोदयौ।
अथ चतुर्दशी।
तप इसोत्तरविद्या बाधा,
एका चतुर्दशी पाया परविद्धा मदायते ।
रति थामौर।
एकपएमी व सकपक्षे चतुर्दशी।
१०

·महाधरपद्धती
पूर्वविद्धा न कर्तया काया परमंयुता ॥
रति निगमोकथा
कृष्णा त पूर्वविद्धव,
रुपणपत्रेऽष्टमी व कृष्णपचे चतुर्दशै ।
पूर्वविद्धव कन्या परविद्धवा न कम्यचित् ।
इति आपस्तम्दोमः।
धनु स्कान्दे - चतुर्दगी पकाया चयोदग्या युता विभो ।
मम भन महावाको भयेया मापरासिको ।
पति शिवचतुर्दशौविषयम, मम भरिति ईयरोतलिङ्गात् ।
माधवाचार्यास्त “चियावणपतुदंसौ शोऽपि रारियोगिन्यौ"
माझे।
मधुयवपामामस्य शमा या तु चतुर्दशी ।
मा राचियापिनी याया परा पूर्वागामिनी ॥
इति बौधायनोहोरित्याः।
परा, मामान्तरवर्तिनी गहाचतुर्दशौ ।
इति चतुर्दग्नाः माधारण नियमाः ।
'दमनकपतुर्दशी।
स्वान्दे,-- मधुमासेऽपि मप्राप्ते सतरते चतुर्दशौ ।
मोना दममभनौति मिविदा च महोत्सवा ।
तथा, पूजयिष्यन्ति ये मर्याः सदगभवपलवैः ।
ते यान्ति परमं स्थानं दमनम्य प्रभावतः ।
इयं शतापि पूर्वविद्धा पाया,

·वाजसार।
सर्वा चतुर्दशी पूज्या युमा पूर्णन्दुना मह ।
अपूज्या पूर्णिमायुक्ता मधौ शक्ला चतुर्दशौ ।
रति वायवीयोक)।
- अदना दमनं चोर्ण ब्रह्महा पूजने भवेत् ।
तथा,- अदला च सदोदेगो जायते निथिनं मुने।
दत्वा लताश्वमेधस्य लभते वाञ्चित फस्तम् ।
रति दमनकचती।
नरसिंहचतई नौ।
सापचे चतईग्यां मामि माधमंजके ।
प्रादुर्भुनी नृपञ्चास्यः तस्मात्तां समुपोषयेत् ।
अनझेन ममायुका न मोपोय्या चतुईयो ।
पूर्णायुगान्तु ता पुर्यापरमिंदस्य तटये ॥
यः करोति नरो मोहात कामविद्धां चतुईगम् ।
धनापत्यैर्वियुज्येत तग्माता परिवर्जयेत् ॥
पतुईनो न वर्तत मायकाने दिनदये ।
परव वर्तते वापि कच्या मा तदेय त।
स्पोत्परदिने पेसा सायदाले चतुर्दथे ।
काव्या लन्यथा पूरी नरसिंहमिया निधिः ।
इत्यादिवाक्याग परदिने मायलले सतुहं मौरपाभाव एव
पूर्वविद्धा यावा अन्येषु परेषु परविद्धव ।
रति यूमिपतांगे।
(V माशेयो।

·१५६ यदाधरपाहतो अनन्ततचतुर्दशौ। भविष्योत्तरे,- ततः शुक्ल चतुर्दग्यामननं पूजयेद्धरिम् । तथा • सर्वकाममदं मण स्वीपाश्चैव युधिष्ठिर । शक्रपक्षे चतुर्दग्य मामि भाद्रपद शुभे ॥ तस्थानुशानमावेश मर्वपापं प्रणयति । तिपिधे पूर्वविद्धा पाधा रकचतुर्दशोत्वात् । अत्र सर्वत्र चिमुर्तव्याप्येव व्यवस्था । “पूर्वापो वै देवाना" इति श्रुत्या दैवकृत्ये विहितस्य पूर्मावस्य कर्मकालत्वेऽपि “देवे धौदयिकी पाया" इति वाफ्यात् मोदय- चिमुहर्तव्याप्तेरेवान प्राप्तवान् । “चिमुहाभावे समाचाराद् दिमुहतापि याद्या" रति माधवीये यलिखितम्, तदमाद्देमाचार- विरोधाभाट्रियते । मध्या भोन्यवेत्तायां यमुत्तीर्य मरित्तटे । शिता ददर्श मा स्त्रीणां ममूहं रतवासमाम् ॥ चतईग्यामर्शयन्तं भतया देवं पृथक् पृथक् । .इति चिङ्गान्मध्यानः कर्मकाल इति केचित्, तप । प्रमा- पान्तरमत्व लिङ्गयोपोदलकवं, नाच प्रमाणान्तरमस्तौ नि तिङ्गम्य दौर्बल्यात् । तिथितत्त्यकारा अपि "दैवहत्ये विशितस्य पूर्वाक्षस्य विध्यमम- (१) पत्र सातिधिसिमुहूर्तयारद व्यवस्था।

·कावधारा भियाइतार्थवादेन बाधायोगात् । किन्तु तस्यैव गौणकालत्वबोधक तत्" इत्याः । तथा च मोदयचिमुहर्तयाभिरेव ग्राहा । इति अनन्तव्रतचतुर्दशौ। अघोरचतुर्दशौ। भविष्योत्तरे,- भाटे मासि पिते परे अघोराख्या चतुर्दशी तामुपोथ नरो याति शिवलोकमयाननः ।। तिथिदेधे पूर्ववत् परविद्धा पाहा। इति अघोरचतुर्दशौ। বিবাঘবনুমী অস্তু । पाषाण चतुर्दशौ।। देवीपुराणे, चिके शतपचे तु था पाषाणचतईभौ । तस्यामाराधयेगौरौं नतं पाषाणभोजनः ।। ऐश्वर्यसौख्यसौभाग्यरूपाणि प्राप्नुयाबरः । पाषाणाकार पिटकः पाषाणशब्देनाच उमः, कर्मकालोऽत्र नाम् । नामिति विधिसमभिव्याहारात । दिनदयेऽपि नके चतुईमौसत्त्वे परेधुनतम् शक्लचतईमौत्वात् । वृश्चिकपदेन मार्ग- मौर्षो मामः, अन्यथा शवपचनियमो न स्यात् । इति । रटन्याख्या पदईशौ। यमः,- माघे मास्यमिते पचे रटन्याख्या धतुईयो । तस्थामुदयवेलायां खातो मावेक्षते यमम । पदयवेला अरुणोदयकालः । .

·गदाधरपद्धती
तथा च वाराहे-
अरुणोदयवेलायामारटन्यपि नित्यगः ।
नियुका विष्णुना मर्वाः कस्य पापं पुनीमहे ।
यां कांचिमरितं प्राप्य कृष्णपक्षे पतईशौम् ।
यमुनायां विशेषण नियतस्तर्पयेत् पुमान् ॥
यमाय धर्मरागाय मृत्यवे चान्तकाय ।
वैवस्वताय काशाय सईभृतक्षयाय ॥
दनोदराय दण्डाय प्रेताधिपतये नमः ।
पाणिने चित्रगुप्ताय रौद्रायौदुसराय च ना
एककस्य तिलैर्मिान् दद्याचौंस्वीन् जलानलीन् ।'
भम्बत्मरकृतं पापं तत्क्षणदेवनम्नति ॥
अरुणोदयकाले दिनदयेऽपि चढ़ईग्या व्याप्तौ पूर्वदिभारुणोदय
एव खानम, कृष्णचतुर्दशीत्वात्, माघरपणमशम्युमान्यायाच ।
तच घाममन्त्रः।
माघमामे रटन्यापः कृष्णपक्षे चतुर्दशौम् ।
ब्रह्मनं वा सुरापं वा कं पतन्तं पुनीमहे ।
इति रटतीचतुर्दशै।
शिवराचिनतम् ।
नन् नित्यं काम्यं १, तथाचाकरणे प्रत्यवायः,
स्कान्दे,- परात्परतरं नास्ति शिवरात्रिः परात्परम् ।
न पूजयति भये रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् ॥
जनर्जन्मस इलेषु भ्रमते नात्र संशयः ।

·कानसार
वीणापि स्कान्दे,-
वर्षे वर्षे महादेवौ नरों गारी पतिव्रता ।
शिवराचौ महादेवं भक्त्या कामं प्रपूजयेत् ।
नित्यनियलशब्दावपि स्कान्दे,-
माघकृष्णचतुर्दश्यां यः शिवं संशितव्रतः ।
मुमुक्षुः पूजयेन्नित्यं स लभेदौमितं फलम् ॥
श्रीको यदि वा शयेत् चौयेत हिमवानपि ।
मेरुमन्दरलाश श्रीवलो विन्ध्य एव च ।।
चलन्येते कदाचिदै निश्चलं हि शिवव्रतम् ॥ इति ।
काम्यं च फलश्रवणत् । “ईप्सितं फलं" इति पूर्व सामान्य
नोदाइतम् ।
पुनः स्कान्दे बानि फलान्युका:-
सर्वान् भुवा महाभोगानस्तत्वं प्रजायते । इति ।
अचोपवास: पूनाजागरणं चेति चयं प्रधानम् ।
तथाच स्कान्दे,- उपवासप्रभावन तथाचैवाघ जागरात् ।
शिवराचौ तथा असो लिङ्गग्यापि प्रपूजनात् ॥
अक्षयान् लभते कासान् शिवमायुज्यमानुयात् ।
तत् माखण्ड़े वे च,-
स्वयं व लिङ्गमन्चर्य घोषवामा में जागरः ।
अजाननपि निष्पापो निषादो गपतां गतः ।
व्याघ्रभीत्या विल्ववृक्षारूढ़ो निषादः नदधासशिवलिकोपरि
विल्वपत्रपतनात जागरादुपवासाच तफलमवापेति तयार्थः ।

·. गाधरपको "एवं च मति यत् स्कान्दै केपसोपामः, ॐवस्तु जागरणम, वस- पूजनम्, चोकम, मत् वैश्वानरविद्यान्यायेन अवयुत्यानुवादकरूपयेन उपपपते" रति माधवाचार्याः । प्राचारादेकादशीवत् केवलोपवा- घोऽपि दृग्यते, एकमेवोपयामेन मशहत्या प्यपोहति । रति समोर उपवासामको तु सति:- अथवा शिवरापितु पूजाजागरयेत् । इत्ययं पोऽनुकम्पत्येन पाः। भरमाषाधिकारिकमेव प्रतं सादगादात्मकं चदंगादात्मकं वा काम्यं स्यात् रति माम. संहितापामुकम्,- एवमेतत् तं फुयात् प्रतिवमरं मतो। दादगाब्दिकगेतस्यात् चतविंगादिकं तथा । सर्वाम् कामानवाप्नोति प्रेत्य रेहप मानवः । शिवराचिनतं माम मर्वपापप्रशमनम् । आचाण्डालाभूतानां भुमिमुनिप्रदायकम् । स्कान्दे,- ततो रात्रौ प कर्मयं शिवमीपनतरपरः । महरे प्रहरे सानं पूजा चैव विशेषतः । मैथे,- कुर्यात् पञ्चाटतेः वाथ थामे यामे ममार्थनम् । प्रहरे प्रहरे देवि दद्यादर्घमनुत्तमम् । रत्यादिविधिस्तु तवैव द्रव्यः । स विधिः काम्ये ववम् कार्य: ।

·कालसार
प्रथ कालः।
ईमानमंहितायाम,--
माघलाचतुर्दश्यां महादेवो महानिभि ।
शिवलिङ्गनयोद्भूतः कोटिसूर्यसमप्रभः ॥
तत्कालव्यापिनी पाह्या शिवराचिनते तिथिः ।
अर्द्धराबादधयोई युका यच चतुर्दशौ ।
तत्तिथावेव कुर्वीत शिवराचिनतं प्रती ।
इति बहन्यपराणि वाक्यान्युका मानिमान्चिता यत्र तत्र
कुर्यादिदं तम्" इत्युपसंदतम् । एवं नारदीयसंहितादावपि
निशोथ उक्तः ।
महानिमाक्षक्षणमा ।
देवत:.-महानिशा दे घटिके रावमध्यमयामयोः । इति ।
घटिकाच दण्डः । इति निभौथः कर्मकालः ।
प्रदोषोऽपि वायवीय,-
चयोदणस्तगे सूर्य चतस्पु च नाडिषु ।
भुतविद्धा तु या तत्र भिवराचिनतं परेत् ।।
सत्यन्तरेऽपि, प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या शिवरात्रिचतुर्दशी ।
रात्री जागरणं यस्मात्तस्मात्ता ममुपोषयेत् ।।
तथाच पदोपनिशीषयोरुभयोरपि प्राधान्यम् ।
एवं सति तिथिद्वैधे पूर्वद्युः प्रदोषनिशीथोभयव्याप्ती पूर्वधुरेव मतम् ।
तथा स्वान्दे,- बयोदशौ यदा देवि दिनभुक्तिप्रमाणतः ।
जागरे शिवराचिः स्यानिमि पूर्ण चतर्दशौ ।
21

·११२
गदाधरपइतो
दिनभुक्ति; अस्तमयसमयः । परेपुरेवीभययाप्तौ परेधुरेव ।
तथाच कामिने-
निगाइये चतुईयां पूर्वा त्याच्या परा शुभा।
दिनदयेऽपि प्रदोषनिशीथोभयव्याप्तिरुभयोर्यायभावय न
सम्भवति, यामदयस्य वृद्धिदययोरभावात् । पूर्वद्युर्निशीथयाप्तिः ।
परेधुः प्रदोषव्याप्तियेत् पूर्वद्युः । “श्रावणै दुर्गनवमी" इत्यायुः ।
अर्द्धराधात्पुरस्ताजियायोगो यदा भवेत् ।
पूर्वविद्धव कर्तव्या शिवराचिः शिवप्रियः ।।
इति पुराणान्तरोकय ।
महतामपि पापानां दृष्टा वै निष्कृतिः पुरा.।
न दृटा कुर्वत पुंसां कुञ्जयुकां शिवां तिथिम् ॥
इति स्कान्दशैवयोर्दयोगनिषेधाच्च ।
पूर्वधुः प्रदोषव्याग्निनास्ति, निशौथव्याप्तिरपि नाम्ति, परघुः
प्रदोषमाचयाप्तियेत्, परेपुरेव ।
जयाप्रयुक्तां न तु मातु कुर्यात्
शिवस्य रा िप्रियकृच्छिवस्य ।
इति वक्ष्यमाणपुराणान्तरोका।
यदा पूर्वद्युः प्रदोषव्याप्ति स्ति, परेयुः क्षयवशात् प्रदोषन्या-
तिरपि नास्ति, तदा पूर्वाः उभयव्यायभावेऽपि.
निशीथयान
सहावात् जयायोगाच।
(१) पक्ष्यमाणपराशरोक्क।

·कावसारा।
जयन्ती शिवरात्रिय कार्य भद्राशयायिते । इत्युक्रेय ।
मनु,- प्रयोदश्यां यदा रापो थाममेकं चतुर्दशी ।
उपोया मा महापुया भुवधमगप्रवीत् ॥
रति वीर,
भल्या रात्रौ प्रकर्तयो गौमवायः प्रजागरः ।
अखिलायां पयोदामामन्ते म्याशेषतांगो ।
रत्युशय ।
पूर्याकवेधकामादन्योऽपि वेधकालोऽमित इति चेत् । मेवम् ।
प्रष चतुर्पयामे, अन्ते या पदा पयोदरमा चतुर्द गोयोगो पातः,
नदा किं वाप्यम, अर्द्धराधे पयोदशीयोग इति, पन्ने पेध को
म भेदाभिप्रायेण । मनु तदाक्यानन्तरं "मातामपि पापाना"
मित्यादिना दर्मयोगनिन्दोपस्तयः साहायले एतद् पाहमिगि
अर्द्धरामयुता यात माघक्षणाचताईगोम् ।
विराजितं कुर्यायोऽधफ ममेरा
राप्पामते मनमाडौषु भूतविता पयोदगी।
शिवरात्रि तर फुर्यान्तागर तथा ॥
भरेघा पयोदसी भृतयाला मानिमा ।
भिवरातिं कुपांत.
स्वादिपावापु राषण प्रदोष वा कामयेन .
मान। ईरा प्रोपे वा पयोदभावेऽपि तदपाये "पा-
(()ोधन

·१८७
गदाधरपाइसौ
प्रयुक्तां न तु जात कुर्यात्" इत्यादिवङवाक्यानामनवकागवेन
वशवत्वाशेयतमतिविस्तरेण ।
चिस्पृश्यां तु फलाधिक्यं, पुराणे,
चयोदशौ कलाप्येका मध्ये चैव चतुर्दशौ।
अन्ने चैव गिनीवाली चिस्पृश्यां शिवमर्चयेत् ॥
वारादियोगे तु स्कान्देशानमंहितयोः,-
माघकृष्ण चतुर्दग्या रविवारो यदा भवेत् ।
भौमो वाथ भवेद्देवि कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् ॥
भिवयोगस्य योगो हि तनवेदुत्तमोत्तमम् ।
पारणे तु विशेषः।
थदा पूर्वघुरुपवासः, तदा चतुईग्यामेव पारणं,
तथाच स्वान्दे-
उपोषणं चतुर्दश्यां चतुर्दम्यां च पारणम् ।
कृतेः सुकतलय लभ्यते वाथवा न वा ॥
ब्रह्मा स्वयं चतुर्वनैः पञ्चवक्त्रस्तथाप्यहम् ।
सिक्थे सिक्थे फलं तस्य मतो वहुं न पार्वति ।
ब्रह्माण्डोदरमधे तु यानि तीर्थानि सन्ति वै।
मंस्थितानि भवन्तौह भूतायां पारणे ते ।
तिथीनामेव सर्वामामुपवासनतादिषु ।
तिथ्यन्ते पारणं कुर्यादिना शिवचतईभौम् ।
एतत्मकरण एव शिवपुराणे,-
तिथ्यन्ते पारणं कुर्य्याद् यामयसमापने ।

·कालसार। १६५ अन्यथा पारणं प्रातरन्यतिथ्युपवासवान् । इत्युकर पुनः पयादुक्तं, "तिथीनामेवसामां" इत्यादि पूर्वव- दुभम् । तथाच यामश्यमतिक्रम्य चतुर्दशौसत्त्वे पारणफलं न याम- घयमध्ये । तथाच एतयोविभेषवाक्ययोरुभयोरपि भावकाशलमेव । एतेन एतयोः सामान्यविशेषभावं कल्पयित्वा तिथितत्वकारर्थ- लिखितं तत् शैववाक्यानामकतनशतमेवेति परास्तमेव । अशक्तस्य तु उत्सवान्न विधिना पूर्वाशे पारणे न फलं, न दोषोऽपि । श्राद्धाधिकारिणा तु नित्यस्य दर्शश्राद्धयाकरणे प्रत्यवायात, तत्कालाविरोधेन यामच्योचतुर्दशौतिथिलामे तत्पारणं कार्यम् । अन्यथा दर्श एव. गुणफलकामनाया नित्याविरोधेन कार्यत्वात् । "इदं भिवराचिमतं वैष्णवैरपि अवयं कार्य" इति हरिभकि- विलासकाराः। नथाच पाये प्रतखण्डे,- मौरो वा वैष्णवो वान्यो देवतान्तरपूजकः । न पूजाफरलमानोति शिवराचिवधिर्मुखः । श्रीभगवदुतिः,- नराः परतरं यान्ति भारायणपरायणाः । न ते नव गमिप्यन्ति ये द्विपन्ति महेबरम् ॥ इत्यादि बाक्यानि लिखित्वा हरिभकिविलासकारण- वस्थाम्य कारिका कता,- शुद्धोपोथ्या र मा मी विद्धास्थापतौ। प्रदोषव्यापिनी पाया तचाप्याधिक्यमागता। - ·१६६ गदाधरपद्धतौ प्रदोषश चतर्नादात्मको(भिजजनमतः । प्रदोपयापिनी साम्येऽप्युपोयं प्रचर्म दिनम् ॥ नोपोय्या वैष्णवे विद्धा सापौति च मतां मतम् । यत् उनम्,- शिवराचिनतं भूत कामविद्धं विवर्जयेत् । अतएवोकं परापरण- भाषाभितं भूतदिनं हि राजन् खपति योगं यदि पञ्चदम्या । जयाप्रयुक्तां न तु जातु कुर्यात् शिवस्य रात्रि प्रियरुच्छिवस्य । योगयोकोलोगाक्षिण- विमुहती भवेदयोगो वेधो मौहर्तिकः स्टतः । शिवरायौ र कर्तव्यं नियमेन वयं युधैः ।। उपवामो महादेव पुजा जागरणं निशि । स्कान्दे,- कश्चित् पुण्यविशेषेण व्रतहीनोऽपि यः पुमान् । जागरं कुरुते तत्र म रुद्रममतां व्रजेत् ॥ पुनः भिवाप्णभेद बहुदोषानुका संग्रहकारिकाप्यता(९) । काय गुणवत्तारलेनैक्याद्रुद्रस्य वैष्णवैः । वैष्णवाग्रतया श्रेष्ठ्यात् भदाचाराच्च तनतम् ॥ यत्तु,- चतुर्थस्कन्धदृश्यातु नैके वाञ्छन्ति तद्वतम् । इति कारिकां कृत्वा श्रीभागवतचतुर्थ स्कन्धे भगुणापे उदा- पितम्। (१) चतुर्गद्यधिको। (२) संग्रहकारिका होता।

·कालसारा भवनतधरा ये च घे च तान् समन्द्रुताः । पापण्डिनस्ते भवन्तु मच्छास्त्रपरिपन्थिनः ।। इति, स्वस्थास्वारस्यादेव “नकेवाञ्छन्ति” इत्युक्तम् । वयं म वाञ्छाम इति नोकम् । नचास्वारस्यवीज शिस्यते । भवप्रतं शिवराव्यादिकं इति चेदर्थः स्थात्, तदा भवमतकरा इत्येवोन स्थात्, न त भवप्रतधरा इति । प्रकृतार्थस्तु भवस्य प्रतानि मामान- वासास्थिमालामपंधारणादिनियमान् ये दधते, तोच येऽनुगताः ते पापण्डिनोभवन्तु इति । अतएव “मच्छास्त्रपरिपन्थिनः" इति विशेषणम् । शिव- राधिकरणे सच्छालपरिपालनमेव, न पर्वथा परिपन्यितम् । अन्यथा भिवराचिमताकरणे दोपप्रतिपादकानां वैष्णवपन्योकानां बजवाक्यानामनवकाश एव स्यात्, इति दिक् । केवलम, द्रव्यमन्नं फलं तोयं शिवखं न पिवेत् कचित् । निर्माल्यं नैव लात कूपे सवें विनिषिपेत् । रति पायोकः, तथा कार्यम् । इति शिवराविनिरूपणम् । अथ घाणपती। मानन्दमंग्रह,- पण पतईग्यो यः पापाविमधियो । गङ्गार्या विशेषेण म म मतोऽभिज्ञायते। मदमरतो अमदेशीयप्राचीनाचारपोसकचनम्माति- निषिद्धमान ममते तस्यैव माधान्यापरिसितम्। .

·गदाधरपईतौ १६८ . मदनपर्वाकरणदोषवाक्यस्य मदनचयोदशीकरणेनैव पारि- नार्थमिति, तथाच नत्ममाचारो गौड़ानामेव । इति । खुहोचतुर्दशी। राजमार्तण्डे- धवलितकसमन्यस्तरकपताका स्वही भवने । वैवाशितभूतदिने पापस्जं दूरतोऽभिधत्ते) ॥ चैचकृष्णचतुग्यो पिटादिभिः शुक्लौकतघटे रक्तपताकायुको बुहोगाखां ग्टहोपरि स्यापयेत् । इति चतुर्दशीप्रकरणम् । अथ पञ्चदौ। मा र दिविधा, पौर्णमासी श्रमावास्या ति । तर "च- क्लादिका मामा" इत्युक्तस्तत्रादौ पौर्णमामौ निर्णयते, माप उपवासे पूर्वविद्धा पाया, “चतुर्दम्या च पूर्णिमा" इति युग्मोमः । मते तु परविद्धा पाहा। तथा च ब्रह्मवैवर्त,-- भूतविद्धा न कर्तव्या अमावास्या घ पूर्णिमा। वयिला मुनिश्रेष्ठ मावित्रीनतमुत्तमम् ॥ एवं चमति,- एकादग्दष्टमी पष्ठौ पौर्णमामी चतुर्दशौ। श्रमावास्या हतीया चना उपोयाः परान्चिताः। (1) दूरतिधित्ते।

·कालसारा
१६६
यमः-
इति इस्पायुक्कि व्रतपरवेति शेषम् ।
अनादेशीयवहुनिबन्धकारैलिखितोऽयं प्रकारः ।
पक्षान्त स्रोतमि स्वायत्तेन नायाति मत्पुरम् । इति ।
स्कान्दे, - पौर्णमामौषु चैत्रासु माससहितासु च ।
एतामा स्नानदानाभ्यां फलं दभगुणं स्मृतम् ॥
वैशाखी प्रकृत्य यमः,-
गौरान् वा यदि वा कृष्णान् तिलान् चौद्रेण संयुतान् ।
पौयतां धर्मराजेति पिटदेवांच तर्पयेत् ॥
यावज्जन्मकृतं पापं तत्क्षणदेव नम्याति ।
अब्दायुतं च मन्तिष्ठेन् स्वर्गलोके न संगयः ।।
देवयानं तु यावाप्रकरणे लेख्यम् । प्राधान्यादिषु दानाकरणे
दोषः । तथा च रामायणे,-
श्राषाढ़ौ कार्तिको माघौ तिथयः पुण्यसम्भवाः ।
प्रदानवतो थान्तु यथार्योऽनुमते गतः ।
नास दामादौ फरसं महाभारते,-
श्राकामावेषु यत् श्राद्धं यच्च दानं यथाविधि ।
उपवासादिकं यच्च तदनन्तफलं मतम् ॥
आषाढीकार्तिकौमाधौवैशाखौषु च यत् हतम् ।
तदनन्तफलं प्रोम चानदानगपादिकम् ॥
श्रावणपौर्णमाम्यां वनदेवपूजा ।
सत्यन्तरे वक्ष्यमापसुखरात्रिप्रातर्गवादिपूजामला श्रावण
यो विकल्प पुनः म पोऽसई पाट्रियते ।
02

·गदाधरमहतो तथाच,-गावो महियः छागाद्याः पूज्याः शोभ्यास्तदा दिने। पूजनं केचिदिच्छन्ति श्रावण्यां तु गवादीनाम ॥ नथा,- श्रावणी पूर्णिमा यत्र मध्याव्यापिनी यदि। उत्याने बलदेवम्य नन्दाविद्धां तु वर्जयेत् ॥ खा दपा तथा हिंसा नन्दायां पौर्णमौयुता । उत्थापन सौरपाणे: कारयेत् पूर्ववामरे ॥ यामध्यं चतुईयां पौर्णमास्यां दियामकम् । पूर्वेऽहनि बलेः पूमा पशुवन्दापना तथा ॥ नन्दायुक्रपौर्णमाम्यां कत उत्यापने वलेः । तच रोगी भवेदियो गावो नम्यन्यनेकधा ॥ पौर्णमाम्यां मनन्दायां यच धोत्थाप्यते वक्षः । गवां तच भवेट्रोगो दुर्भिधञ्च नदा भवेत् ॥ पागे,- "श्रावण दुर्गनवमौ" इत्यादि। अम मध्याझम्य कर्मकालवं स्फुटम्। तत्र देधे मर्वेषु पक्षेषु पूर्वदिन एव । भन्दायोगस्य निषिद्धलान्, केवलं परदिन एव मध्यानय्याप्तौ परदिने कार्यम् । पूर्वयुः कर्मकाले तयाप्यभावात् । नत्र पृजानुपानं तु रौद्रवादपराप इति केचित् । तन्न । मर्व- देवामां अमकान एव पूजाविधानात् । किन्तु मथाने पूजाया मगवे रोट्रवादपराभे करणेऽपि न दोषः ।। उपाकर्मकानः। फाक्या, अध्यायानामुपाकर्म श्रावली अवोन वा । हपोगोषधभावे वा पक्षम्या अवषम्य वा ॥

·कालसारा १०५ पौषमासस्य रौहिण्यामष्टकायामथापि वा। जलान्ते छन्दमां कुर्य्यादुत्सर्ग विधिवइदिः । अध्यायानामिति वचनं शाखाभिप्रायम् । तथाच वेद- वाक्यानामुपाकर्माख्यं संस्कारः। श्रौषधौनां प्रादुर्भाव भाद्रपदे मामि सिंहा इत्यर्थः । तदेव मर्वोषधौनां प्रादुर्भावात् । इस्तयोगे था श्रावणय गृहपञ्चम्या इस्तयोगे वेत्यर्थः । स्मत्यन्तरे,- उपाकर्म च कर्तयं कर्कटस्ये दिवाकरे। सोन कपञ्चम्या श्रावणां श्रवण न चेत् ॥ यदा श्रावण्यां श्रवणायोगाभावनिययः, तदा तनपूर्वतो इस्ततपश्चन्यो एतदुभपाभावनिषये केवलं श्रावषपूर्णिमापी कुर्यादित्यर्थः । शवरखामो,- अध्यायानामुपाकुर्यादिति श्रवशेन वेनि महा वतीयाविभक्तेर्गुणभूतलान् श्रवणाया योगेऽयोगेऽपि श्रावण पूर्णिमा- यामिति मुख्यः कल्प रति । देशोपद्रवामझायां इस्तपञ्चम्यामिति वहवः ॥ सतिमहार्णवे तु,- मंक्रान्तिहणं वापि पौर्णमास्यां यदा भवेत् । उपाहनिम्नु पञ्चम्या कार्या वागमनेथिभिः । रति पक्षान्मरम्। उत्मगं तु पौषमाधम्य रोवियुकायां दम्यां कस्याशित्तियौ प्रकायां वा हुयांदित्यर्थः । गनुः,- श्रावणां मौष्ठपा वायुपा हत्य यथाविधि । युक्तछन्दांस्यधीपोत मामान् विमोऽईपञ्चमान ॥ अप यवस्थितो विकात्यः । छन्दोगयतिरिनामां यावा, ·गदाधरपदतो छन्दोगागां भाद्रपूर्णिमायां “अथ मोष्ठ पद्या हस्ते वोपाकरणं, पुय्ये चोदार्ग रति गोभियोक्तः । छन्दोगानां गोभिलोकेष्वधिकारात् । यत्पारस्करसूधे "अर्द्धषष्ठान सप्तमान् वा १९) रति पक्षय- मुत्सर्ग तम् । नत्मपमाायनानन्तरं बोध रति निबन्धकृतः । तच कर्मकासः। वृहत्प्रचेताः भवेदुपाइतिः पौर्णमाम्या पूर्वाह एव । बचपरिशिष्टे,- पर्वस्यौदपिके कुर्युः श्रावण्यां नैकिरीषकाः । वहृताः श्रवणे कुर्युर्यहमंक्रान्तिवर्जिते ॥ इति । तैत्तिरीयकपदमुपलक्षणम् । भाषान्तराधिकरणान्यायग छन्दो- गन्यतिरिकाः सर्वे पूर्वा कुर्युः । छन्दोगास्तु अपराछे । अध्यायानामुपाकर्म कुर्यात्कालेऽपराधके । पूर्वाशके विसर्गः स्यादिति छन्दोगगोचरम् ॥ इति गोभितोकः। नत्र तिपिधे कालादर्भकारिका,- उपाकर्मणि पोत्सर्ग पौर्णमाम्यां परा निधिः । पएमहर्तकविता मादिति वैधो निरूपितः ॥ परा तिथि: प्रतिपन् । पएमुहर्तकविद्धा दादगदएडविधा। उपाकर्मणि, उत्सर्ग, भमानी (१) सप्तमामान् वा।

·वामसार
मस्ता सादित्यर्थः । “श्रावणौ दुर्गनवमौ"त्युकरेतयनिरिकपरलं,
अत्र विशेषविधागात् । मेचित्तु दिनदये तपावे श्रवणायोगा-
विशेषः । श्रवणायोगाभावे लये पूर्वा, वृद्धौ वृत्तरा गाया।
दिनदये कर्मकालयायभावे परच करणमिति ।
किञ्च मासरडी प्रजापतिः-
उपाकर्म प यच कयं दुर्गासवं तथा ।
उत्तरे नियतं कुर्यात् पूर्वे तषिष्फलं भवेत् ॥
वैशाखादिरद्धौ तु-
माधवादित्रि के मापि अधिमाधो यदा भवेत् ।
कर्कटे तु हरेः स्वाप पौर्णमास्यामुपाशतिः ॥
श्रावणादिरद्धौ तु-
श्रावण्यादिपिके मामि अधिमामो भवेद्यदि।
मिक प हरे: खाप: पावनां म्यादुपाततिः ॥
एवञ्च छन्दोगव्यतिरिकामाम् । छन्दोगानां तु मलमास पव।
तथा भतानन्दसंग्रह,-
उपाकर्म तथोत्सर्गममवाहोर कादयः ।
मगोचुवेऽपि कर्मयाः शेषमन्यदिवश्रये ॥ इति ।
पर्व योदपिके कुर्युः श्रावयां तिरोपकाः ।
सत्ताः अवई तु इस मामवेदिनः । इति ।
अप- प्रांता शापाककर्मणि।
रति माधावा-पिमुमतधेन याम्या ।

·108 गदाधरपइतौ व्यासः, श्रवणेन तु पत्कर्म उत्तरापादयुतम् । मंवत्सरहतं पापं तत्क्षणादेय गम्मति ।। धनिष्ठामहितं कुर्यात् श्रवणं कर्म यद्भवेत् । नत्कर्म मफम्तं कुर्यादपाकरणमंयुतम् ॥ इति । "एतदुपाकर्म गुरोः मानिकल एव, होमाय श्रादमध्यमाध्य- स्वात्" इति केचित् । तथ। एतदेव मतादेशेग विमर्गविति मतादेशमन्दोविंदार विमर्गशम्दोको ममावर्तमे उपाफमहोम- स्थातिदेमात् । तस्य लौकिकानिमाध्यत्वेग अधिकारमम्पादकत्यम्य বিলাপ কীর্জিামিষাঘা। "यम्त अनध्ययामयात् पौषमामे उत्सर्ग न करोति, म कामातिक्रमप्रापचित्तं महाव्याचतिमिर्डला श्रावणामुन्सर्गपूर्वक- मुपाकरोति" इति तामन्दसंग्रहे। माधीयानयनेव पक्ष: मः समाचर्यते। इत्युपाकत्मिर्गयोः कालः। अस्थां पौर्णमास्यां रसिकावन्धनम् । भविष्य,-धनादृतेऽमरे पार्थ शादले धरणौतमले । संप्राप्ते श्रावणस्यान्ते पौर्णमास्यां दिनोदये । घानं कुर्वोत मतिमान् श्रुतिस्मतिविधानतः । ततो देवान पिचैव तर्पयेत् परमाम्भमा । उपाकर्मदिने चोकमषी पाश्चैव तर्पणम् । कुर्वान ब्राह्मणैः माई देवानुद्दिम्य भनितः ॥ शहाण मन्त्ररहितं मागं दानं प्रास्यते ।

·कालसारा
१०५
ततोऽपराधममये रचापट्टोलिकां(१) शुभाम् ।
कारयेचाक्षतैः प्रास्तै: मिद्धाथै ईमभूषिताम् ।
ववैर्विचिवैः कासः कोमा मलवर्जिताम् ।
विचिचतन्नुपथितां स्थापयेङ्गाजनोपरि ।
का- रहस्य रक्षा गोमयाराधितमुत्तमण्डलैः ।
दुर्वावर्णकमहिनैर्भित्तौ दुरितोपशमनाय ।।
उपलिप्ते ग्रहमध्ये दत्तचतुष्के न्यमेत् शाम पौधम् ।
तत्रोपविशेट्राजा सामात्यः मपुरोहितः ।।
मसुद्देश्याजनेन महितो मङ्गलशब्दैः समुत्यितैचिवैः।
देवदिजातीस्त वस्तै रक्षाभिरर्चयेत् प्रथमम् ।
तदनु पुरोधा नृपतेः रक्षा बन्धौन मन्त्रेण ॥
येन बद्धो बलीराजा दानवेन्द्रो महासुरः ।
तेग वामपि बध्नामि रक्षामाचर माचल ।
ब्राह्मणः पत्रियवैश्यैः शूट्रैथान्येय मानवः ।
कर्तव्या रक्षिका वाचो दिजान् संपूज्य शक्तिः ।
अमेन विधिना यस्तु रविकाबन्धमाचरेत् ।
म सर्वदोषरहितः सुखी मंवत्सरं वमेत् ॥
यः श्रावणे सवति मौतजले नरेन्द्र
रक्षाविधानमिदमाचरते मनुय्यः ।
प्रास्ते सुखम परमेण म वर्षमेक
पुत्रप्रियादिमहितः मसरचनय ।
(१) रक्षापट्टानिकां।

·गदाधरमतो
सापराष: कमकानः। विपिदधे परदिने, मामान्यविधी)
नप्रकरणात्। एतदिधिम्न भारिपनामाते मातिरवाकरे
द्रष्टयः रति।
र पौर्णमामी।
मतानन्दमंगई.- पचदम्यां महेच पूजयेत् तिकोतुकैः ।
गोतवादिपमात तपे भूपनिर्मिगि !
पक्षदग्यो भाद्रपौर्या गाम्या, नाप्रकरणात् पनि ।
कौमुदीपौयामामो।
मे-- पानिने पौर्णमाम्यान्नु कुप्यांमागरणं निशि।
कौमुदी मा ममाप्याता कार्या लोकविभूतये ।।
कौमुद्यां पूजयेपों मेरावते स्थितम् ।
৪র্মশিন্তি মনবগলি।
निगोथे वरदा ममीः को जागति भापिनों।
तमे वरं प्रदाम्यामि अः कौड़ा करोति यः।
नारिकेलयिपिटकैः पिढन् देवान् ममर्शयेत् ।
बधूय मौणयेत्तेम स्वयं तदनो भवेत् ॥
नारिकेलरमं पीला प्रवेजांगरणं निशि।
नम्मे द्धिं प्रयच्छामि यो जागर्नि महीतले ।
विष्णु,- को आगर्जि वयोऽभिधाय पुष्पं सकौम्यजेत् सप्तकम् ।
शुक्रां पञ्चदरें निगि स्वयमिषे लोकस्ततो जाग्यात् ।
रणे प्राधिने मामि।
(१) सामान्य विधेः एतदिधिक्ष।

·भविष्योत्तरे पूजाविधिमुक्ता,- एवं हावा विधानेन द्यूतक्रीड़ा समाचरेत् । अक्षय पतरनेय मुष्टिस्यौयादिभिस्तथा ।। कौड़येच्च यथान्यायं युधिष्ठिर परस्परम् । माह्मणः पवियैवैश्य, शुशवान्यवर्णकः ।। नपा, ताम्बूलनारिकेलैथ वस्त्रैश्चैव कपर्दिकैः । परस्परञ्च दातव्यं पूज्यदेवं समसपेत् ॥ एवं यः कुरुते भत्या नस्य देवौ प्रिया भवेत् । ददात्यभिमतान् कामान् ऐहिकामुभिकान् सदा ॥ म "निमि" इति "निशौच” इति धाभिधानात् राची पूजादिकं कार्यम् । तत्र निषिद्वैधे यद्दिने प्रदोषनिमौषोभय- ध्याप्तिः तहिने कार्यम, निमानिनौथोभयव्याप्तः । यदा पूर्वधुनिशीथव्याप्तिः, परेधुरस्तमयादुपरि व्याप्तिः चेत् नदा परेघुः, प्रातरारभ्य राचिसम्बन्धात् प्रधानपूजाकाशानुरोधाच । पदा पूर्वेधुर्निगौथव्याप्तिः, परेधुन निशायोगः तदा सुतरां पूर्वपुः। अहास निथयः पुण्याः कर्मानुष्ठामतो दिवा । महादिमतयोगेषु राषियोगी विभियते ॥ रति नावाप्युक्तः । प्रयाः कुमारपौर्णमासौति मतान्तरं, तप कुमारोत्पत्तेः। नपा भिवपुराणे,- अश्वथुक्पौर्णमास्यानु विभेद दिवि मत्वरः । याघुक्किा,

·१००
गदाधापती
अवापि दम्यते सोके कुमारोत्सवपूर्णिमा ।
रति कुमारपोर्णमौ।
पुथ्थवन्दापना।
माझे-इदं जगत् पुरा लक्ष्या त्यक्रमासौत्ततो हरिः ।
पुरन्दरय मोमच तथा शुको रहस्पतिः ।
पञ्चते पुष्ययोगेन पौर्णमाम्या तपोवस्तात् ।
अलङ्कृतं पुनधनुः मौभाग्योत्साहलमो भिः ॥
तम्माधरैः पुष्ययोगे तब मौभाग्यद्धये ।
नधा.- धनविप्रांय मन्नर्थ नर्वस्वैव शोभिताम् ।
ततः पुष्टिकर इध भोक्रव्यं तपायमम् ॥
पुष्ययोगे च कर्त्तव्यं राजा सानच सर्वदा ।
"पुष्पयोगेन" रतिवचनात् तिथिमनादृत्य नवचे पूजावन्दा-
पनादिकं बहवः कुर्वन्ति । राजानः पर्व एव । केचित वटहेऽपि
नया कुर्वन्नि, नच कुलाचारः प्रमाणम् । तत्र तिथिपक्षचत्
नक्षत्रपोऽपि । नत्रदेधे,--
पदये त्रिमुहर्नन्य नक्षत्रं प्रतदानयोः ।
दिनदये तथावे तु पूर्व म्यादतपत्तरम् ।
रति माधोपकारिकया यवम्या ।
वायुभव पौर्य मामी।
वामवः
मिते पचे माघे माया मिसि ।
दादयां पदम्यां वा भवेदहिम होस रति ।

·काजतारा
M
दोलयाचा
माहो- गरी दोलागतं दृष्ट्वा गोविन्दं चिदशार्चितम् ।
फाल्गन्यां संधतो भूला गोविन्दस्य पुरं प्रजेत् ॥
गतानन्दसंग्रहे,-
फाल्गुने पौर्णमास्यान्तु कार्यः फल्गुमहोत्सवः ।
गोविन्दो दोलयात्रौत्तवार्यन्त्रि गते विधौ ।
धर्यनि उत्तराफाल्गुनीनपचे।
नत्र कालः स्फुटो ब्रह्माण्डे, श्रीपुरुषोत्तमवर्णने,-
प्रभाते निभानाथे अप्रका दिनेश्वरे ।
ततः प्रभोः प्रकर्तव्या दोलो परमसम्मता ॥
इति दोनोसवः ।
अथ अमावास्या विचार्यते।
तदर्थी, प्राो.-
श्रमा वसेनामहे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ।
एका पञ्चदशौं रात्रिममावास्या तत: स्मता ।
अब श्रमानन्दः महार्थे। देवीपुराणे तु,
अमा नाम रवेरमिः सूर्यस्तो के प्रनिहिता।
यस्मात् मोमो वमत्यस्थाममावास्था ततः समता मरति,
मा च मतिपधुना पाया,
प्रतिपयमावास्या तियोयुग्मं महाफलम् ।
रति युग्मोमः।
षयटम्यप्यमावास्था उभे पचे चतईशौ।

·१० गदाधरपती पघातानां गतिं थास्ये पदा भागमे पुनः । रति वाराहोकरच धाममावश्यकम् । दर्म वानं न कुर्वीत मातापिचोस्त नौवतोः । कुर्वस्तप निराचष्टे पिवहबिति जीवितः ॥ इति कल्पतरौ तिखितो जीवस्पिटकस्य धाननिषेधो राग- माप्तविषयः । वैधे तु तस्याप्यनिषेधात् । भोगाय फियते यत्तु घानं यादृच्छिकं मरैः । तविपिद्धं दमम्यादौ नित्यं नैमित्तिकं मन । रत्युक्तः । दो घानं न कुर्वीत मातापिपोत गौवतोः । भवम्याच म पेत्तत्र मिमित्तान्तरसम्भवः ।। रति म्फुटमुकवाच । प्रत्युन फलमाह पैठौनमिः,- पुये च जन्मनधचे यतीपाते च वैधतो । प्रमाथान्त भदौपानं पुमायामप्तमं कुतम् ॥ रति माधारनियमः । पाविषौनतम । मतामन्दमंण्डे,- छठाणषयोदयो पिराचं प्रतमाचरेत् । पादिरी पूजयेद्देवो महसनप्रभुम । पिराधोपोषणं तर सोश मान्य मयते । कार्य पत्धुरनुजाते वैधयं न भवेत् फपिन् । निविदेधे भावियोमतं पूर्वपुः कार्यम् । -

·बालसारा
१
भूतविद्धा मिनौवाखौ न तु तच व्रतं घरेत् ।
वयित्वा तु माविचौलतन्तु शिखिवाहन ॥
रति स्वान्दोकः । “भूतविद्धा न कर्त्तव्या" इति प्रवेवालय।
पदा सु पूर्वपुः नाई अष्टादशदण्डात्मिका भवनि । तदा
पूर्वविद्धामपि परित्यज्य परविद्वैव आश्रयणौया ।
भूतोऽष्टादमनाडीभिर्दूषयन्युत्तर तिथिम् ।
इति स्कान्दोमः। इति माविधीवतम् ॥
अथ समपिटकामावास्था ।
भाद्रामावास्था भत्तपिटकामावास्या इत्युचते । तदाक्यं श्राद्धं
र श्राद्धप्रकरणे लेख्यम् । तां प्रहत्य पुराणमारे विशेषः ।
दर्भ मवर्षावटकैः पनिमाराधयन्ति थाः ।
ताः सर्वाः सुभगा नार्यः पुचवत्यो वराङ्गनाः ।।
म वैधव्यं भवेत्तामा पुनर्जन्मस सप्तस ।
रति मतपिटकामावास्या ।
कार्तिके प्रदीपामावास्या श्राद्धप्रकरणे लेख्या ।
सुखराचिः।
धवसपहे,-
कार्तिक मासि शक्कादौ तिथौ च कुमांशुकैः।)
सुखाय सुखरात्रिः स्यात् कापरासखाय वै
।
(1) कुसमांशकः।

·१८२
गदाधरपइतौ
कायसुखेत्युक्त: कायसन्दरप्रतिपदित्यस्य नामान्तरं । हल्ला-
दाक्त्यिमावास्यायाः प्रातरित्यर्थः ।
अमावास्यां तुलादित्ये लक्षौर्निट्रां विमुञ्चति ।
सुखराचरुषः काले प्रदीपोज्वलितालये ॥
इति मतेः । तुलादित्ये कार्तिके । पुनर्द्धवलसंग्रह,-
सुशुभैः कुसुमैर्गन्धेर्दधिगोरोचनाफलैः ।
बन्धन् वान्धवपन्धूंश्च पृच्छेत् कुशलया गिरा ॥
पूजयेच तथा लक्ष्मीमलमोमलनाशिनीम् ।
स्लमों पञ्चपताकाभिर्द्धजमेकं रहे न्यसेत् ॥
एतस्याचान्द्रमास एव समाचारात् । इति सुखरात्रिः ।
मार्गशीर्ष दीपावन्यमावास्था ।
तुलाम्ये दीपदानेन पूजा कार्या महाफला ।
दोपवृक्षाय कर्तव्या दौपचक्रमथापरम् ॥
दोपयात्रा प्रकर्तव्या चतुर्दग्यां कुइषु च ।
मिनौवालीषु अथवा वत्स कार्य महाफलम् ।।
एतेन चतुर्दग्यप्यमावास्याप्रतिपदादित्रिषु दीपदानं प्रतिपादि-
तम । कृष्णपक्ष इत्यनुवृत्तौ भविथ्योत्तरे-
नरकाय प्रदातव्यो दोपः संपूज्य देवताम् ।
ततः प्रदोषसमये दौपान् दद्यान्मनोरमान् ।
ब्रह्मविष्णुभिवादीनां भवनेषु मठेषु ।
कृपागारेषु चैत्येषु सभास प नदोषु च ॥
माकारोपानवापौषु प्रतोतीनिष्कुटेषु च ।

·कालताहा
१५
पूार हHशमुण्डाभैरवायतनेषु च ॥
मन्दुरास विविक्रास हस्तिमालासु चैव हि।
नरकाय नरकगमनपरिहाराय इत्यर्थः ।
अत्र देवोत्थापनानन्तरामावास्थायाः यत् कार्तिकष्टपणत्यमुझ
तश्चैत्रशलादिमामाभिप्रायेण इति ।
वकुलामावास्या श्राद्धप्रकरणे लेख्या ।
अथ श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रे द्वादशयाचाकाचाः ।
तत्र संग्रहकारिका,-
मनपानं रथवरगतिः गायनं सायने ।
पारित्तिः शयपरि पतिः प्रारतिः पुथ्यपूजा ॥
दोलाकेलिर्दमनकमहोऽय्यपुण्यवतीया ।
याचा: स्कान्दे हरिप्रतिमया द्वादशति प्रणीताः ।।
म्कान्दे घानं पौराण्डियां चोक्का मनिमावचनमः-
मम वापं ममोत्यानं मत्पार्थपरिवर्तनम् ।
मार्ग प्रावरणं चैव पुग्ये वाममहोत्सवम् ॥
फालगन्या क्रौजनं कुर्यात् दोलायां मम भूमिप .
अयने मां समभ्यर्च्य इदा म प्रणिपाय ॥
प्रत्येकमरमाहसमश्वमेधफलं लभेत् ।
मामि चतईग्या दमनर्मम पूजनम् ।
शतपचे तु यः पन्नेन मपापवयं सभेत् ॥
वैमासय मिते पक्षे हतौपाइयमंजिका ।
नच मा लेपपगन्धचन्दरतियोभनः ।

·गदाधरपइतौ
१०
भौतये मम ये कुर्युत्मवान् मम माश्वतान् ।
चतुर्वर्गप्रदा ते प्रत्येकं तु प्रकौर्तिताः ।
पुनस्तव,-
सस्था वा महती याषा मर्वा मुनिप्रदायिका ।
तमिम् तस्मिन् दिने दृष्टो भगवान् मुकिदोध्रुवम् ॥
विश्वामहेतोर्मूर्खाणां याचा होताः चपावता ।
विष्णुना कीर्तिता विप्राः पापिना कल्मषापहाः ।
प्रायासजनितं पुरणं मन्यन्ते ते नराधमाः ।
तपादौ घानयाचा।
माधे-मामे ज्येष्ठे तु मांगने भक्ष चन्द्रदेवते ।
पौर्णमास्यां तदा वाम सर्वका रेर्दिनाः ।
तथा,- तथा ममस्ततीर्थानि पूर्वाकानि दिजोत्तमाः ।
सोदकः पुष्यमित पापयनि पृथक पृथक् ॥
तपा,- सूर्यस्य उदघे घानं प्रशंसन्ति महर्षयः ।
उदये रति उदयाव्यवहितपूर्वकाले ।
तथा,- तस्मिन् काले तु ये मायाः पुराणं पुरुषोत्तमम् ।
पत्तभद्रं सुभद्राय ते पान्ति पदमयथम ।
एवं पनि फस्तान्युक्का,
प्रात्यादिकं पापं प्रधान न संजयः ।
पुरुषोत्तमपुराणे-
जय राम हणेति सुभद्रेति महबरः ।
बदति माने काले याम्ति प्रापदं मम ।

·कानसारा माहो- दक्षिणामूर्जिदर्शनफलम् - पास पम्यन्ति ये कणं प्रगामा दक्षिणामुपम् । माहत्यादिभिः पार्य मुंथन्ने ते म मायः । मामादमध्यपणानन्तरं वायवीये, तरः पदमामि मम यानादनन्तरम् । सको वा विरूपां वा म पश्येप्रतिमा मम । सत्यादि। व्हान विनापीयं पापा फलदा । अन्यथा “मर्वकासम्" दयमा ब्यादा वनि फनानि विमारभयाप निषितानि । "देवे चौदपिको" रनि मारदीपोके दैवतोमयेषु पदपयाभरेव- व्यवसापकलान् । पा तिथिदधे परदिने पामम् । वस दिमदयेऽयुदधममन्धे पूर्वदिन एव । पष्टिदमिकापाय तिर्मिग्रमणे परे। कर्म तिपिमर्म विधादेकादमी विमा । तिमझापडोह। परदिगमय कमानानात् । पानपोपु परागितामारो. सवादिषु के पुषिदपि विमिय मा विधेयकानात् । नानिरिक मापाचादिकाशेपु श्रीपुरुषोत्तमयोभुवने परमप्रामादयोगदपये एस एनते । माणमादिमंशानिए पझिोरामणे रविकम, रिम र पारा कायां। देशपामः परदिने पामदामनाभाव परदिने माहिरापि का ति बोधम् । अलि पानापा।

·गदाधरपद्धती अथ गुण्डिचा। माझे-गुण्डिचामण्डपं यान्तं ये पंज्यन्ति रथे स्थितम् । वलं सणं सुभद्राश्च ते यान्ति भवन हरेः ॥ चे पश्यन्ति तदा रुपएं सप्ताह मण्डपे स्थितम् । हरिं रामं सभाच विष्णुलोकं प्रशन्ति ते ।। तथा गुण्डिचामुपकम्य,- यस्याः सौर्तनादेव नरः पापात् प्रमुच्यते । तब मानाविधवफलान्युक्तानि द्रष्टव्यानि । तत्र नानोप- हारदानच लिखितं सर्वकामप्राप्यर्थम् । स्कान्दे श्रीजगन्नाथप्रतिमाया इन्द्रद्युम्खं प्रति वचनम्,- प्राषाढस्य मिते परे दितीया पुय्यमंयुता । इत्याधुका, पटवामा निधी कार्या सदा मा प्रीतये मम ।। इति । मा गुण्डिचा । मदागब्दाद्यावेयं श्रीपुरुषोत्तमक्षेत्रे अवग्य कार्या । नक्षत्रं विनापि कार्यति गम्यते । प्रकरणे बहवों दोषा अयुका विस्तारभयान लिखिताः । तरमासमवयोगः श्रेयान् । न तदनुसारेण व्यवस्येति मिहम। स्वान्दे,- दिनानि नव यास्यामि तथा तस्मादिहागतम् । ताम्ति ते महाराज मर्वतीर्थमयं मरः । तत्तीरे मप्त दिवमान् म्यास्याम्यनुजिएनया । तच म्यितं मां पम्यन्तो यान्ति माया ममास्तयम् । निसः कोयोद्धकोटी घनी भुवनत्रये । .

·कानसारः।
तानि सवाणि सरसि मत्सानिध्यानन्ति च ॥
तच बाला च विधिवहया मां भक्तिभाषिताः।
जननौजठरे लोभं पुनर्नानुभवन्ति घि।
नवमेकि समायान्तं ददिशामुखं तदा ।
ये पायन्ति प्रतिपदमश्वमेधकतोः फलम् ।
प्राप्य भोगानिन्द्रसमान् भुक्तान्ते मा विशन्ति ते ।
नथा,- मनाई यो नरो नारौ न मा प्रारतमानुषौ ।
सप्ताहमध्ये तचैव पनमः-
दिवा नद्दर्शनं पुष्यं राघौ दमगुणं भवेत् ।
रनि श्रीगण्डिचा।
अथ हरिशयनम् ।
कान्दे,- आषाढएकदादश्यां कुर्यातखाएमहोत्सवम् ।
तथा,- ये पश्यन्ति महात्मानः अयनोत्सवमुत्तमम् ।
भातर्गर्भ न पश्यन्ति कारयन्ति ३ चे महम् ।
इति हरिशयनम् ।
दक्षिणायनं।
स्वान्दे,-प्रतःपरं प्रवक्ष्यामि दक्षिणायनमुत्तमम् ।
मंत्रान्तः पूर्वकाले था कप्ता वै विनिर्मताः ।
अयनं पुण्यकालोऽयं पुणकर्मसु कर्मिणाम् ।
नथा,- अयने दक्षिणे तस्मिनग्मानं श्रियः पतिम् ।
विहाय सर्वपापानि विष्णुलोकं नमन्ति ते ।

·एक
गदाधरपइलो
यत् संक्रान्तेः पूर्वं पुण्यकालत्वमुक्तं तत्सम्भवेऽधिकफलमुक्त नाच
तेनैव व्यवस्था, सामान्यतः पुण्यत्वोः ।
इति दक्षिणायनम।
अथ पार्श्वपरिवर्तनम् ।
स्कान्दे,-अतःपरं प्रवक्ष्यामि पार्श्वस्य परिवर्तनम् ।
शयितस्य जंगदतः परिवर्तयितुयुगम् ॥
.नभस्य विमले परे सम्पाने परिवासरे।
मन्ध्याकाले तदा विप्राः कर्म कुर्याद्यथाविधि ।
तस्मिन् काले च यः पश्येत् स्तुपादा परमेश्वरम् ।
परितिं स नाप्नोति जननीगर्भमटे ॥
पुनरपि नानाफलान्युकानि ।
रति पार्थपरिवर्तनम् ।
अथ उत्थापनकादीं।
स्कान्दे,- कुमारपौर्णमामौमुक्का,
ततः प्रभाते महस्य कार्तिके प्रतमुत्तमम् ।
प्रतेन तेनैव नयेत् थावदेकादशी सिता ।
तस्यामुत्यापयेद्देवं प्रसुतं परमेश्वरम् ।
नया,- भयनादुत्थितं देवं थे पायन्ति गदाधरम् ।
निद्रा मोहमयौं भित्ता व्योतिःमान्ति बजन्ति ते ॥
सर्वकामनायादौन्यपि उकानि ।
रति उत्यापनम् ।

·.कालप्तारा
-
अथ प्रावरणोत्सवः।
स्कान्दे, मार्गशीर्ष सिते पचे पठ्या प्रावरणोत्भवम् ।
सवा इक्षा नरो भतया वैष्एवं लोकमाप्नुयात् ।।
इत्यादि । तत्पूर्वं पञ्चमीदिनहत्यमुकम् ।
ततोऽरुणदये काले प्रातः सन्ध्यासमीपतः ।
पुनः प्रपूजयेद्देवं पूर्ववत्सुसमाहितः ॥
इति प्रावरणोत्सवः।
अथ पुथ्थाभिषेकः ।
स्कान्दे, मुख्यर्वेण च संयुका पौर्णमासी यदा भवेत् ।
पौधे भासि नदा कुर्यात् पुष्यखानोत्सव हरेः ।।
नथा, पुण्यसानोमवं पुष्यं ये पश्यन्ति मुदान्विताः ।
सम्पत्रमर्वकामास्ते प्रजेयुर्वेपणवं पदम् ॥ इत्यादि ।
अस्य प्रत्यब्दविहितलावरचाभावे पूर्णिमायामेव करणम् ।
मचमनावे तु फलाधिक्यं न तु तेन व्यवशा।
इति पुथ्थाभिषेकः ।
उत्तरायणम्।
माहो- उत्तरे दक्षियों विप्रास्तयने पुरुषोत्तमम् ।
दृष्ट्वा रामञ्च अष्णश्च भट्रां भद्रप्रदायिनौम् ।
त्यका धर्वाणि पापानि विष्णुलोकं स गच्छति ।
इति उत्तरायणम्।
दोलयाचा।
माझे नरो दोलागतं दृष्दा गोविन्दं पुरुषोत्तमम् ।

·गदाधरपहतो
फाल्गुने मामि भो विप्रा गोविन्दस्य पुरं प्रजेत् ॥
दोलायमानं गोविन्दं यः पायेत् सुममाहितः ।
ब्रह्मदत्यादिपापानां करोति जयमात्मनः ॥
इत्युका प्रथमे ब्रह्महत्या, दितीये स्वीवधं, बतौये मद्यपानं
नाशयतीत्युक्त्वा दोलाचयदर्भने पञ्चमहापातकक्षय उक्तः ।
ब्रह्माण्डे तु कालः स्फुटः-
अप्रभाते निशानाथे झप्रकाशे दिनेश्वरे ।
ततः प्रभोः प्रकर्त्तया दोलौ परमसम्मता ॥ इति ।
फल्गुदानन्तु पूर्वमुकम् ।
इति दोलायाचा।
दमनकचतुर्दशी।
स्कान्दे,- "येचे मामि चतुर्दग्याम्" इत्यादि लिखितम् ।
तथा ततश्चाभ्युदिते सूर्य देवं राणपुरःभरम् ।
नपेत् श्रीजगदीशस्य समीपं विजमत्तमाः ॥ इत्यादि ।
इति दमनकचतुर्दशौ।
अक्षयटतीया।
मायो- यम्त पग्येत्तृतीयायां कर्ण चन्दमभूषितम् ।
वैशाखस्य पिते परे म पायथुतमन्दिरम् ।
रति श्रीपुरुषोत्तमचे सादग्याचाः ।
अथ योभुवनेश्वरस्य चतुर्दशयाचाकाताः ।
तपायं मंप,-
पानाचा प्रथमाष्टमी निगदिता प्रावारषष्ठी तथा !

·कासार
पुण्यस्मानमथाज्यकम्बल विधिर्माघे सिता सप्तमी ।
तहत् स्यात् शिवरात्रिका रथगतिः स्वाहामनं भञ्जनम् ।
पुण्यातय्यरतौयिका परशरामौयाप्टमौगायनम् ।
उके तत्र पवित्ररोपणयमदैनौयिक धोत्यितिः ।
क्षेचे श्रीभुवनेश्वरे हि विहिता यात्रा श्वतखो दध ॥
वे स्पष्टतयोदिता दशविधास्तत्रादिना संग्रहा-
देकामात् प्रथमाष्टमीप्रमृतयो यात्रा शतम्रो ताः ॥
एकाम्रपुराणे,-मार्गमौर्ष शुभे मासे पादौ च प्रथमाष्टमौ ।
पौर्णमास्यन्तमा इयं कृष्णाष्टमी तयैव समाचारान् ।
शिवपुराणे,- यः पलिङ्गराजन्य मार्ग प्रावरणोत्सवम् ।
सर्वोत्सवः स संयुतो पाति शङ्करमन्दिरम् ॥
एकानपुराणे,- मार्गशक्लस्य पञ्चम्यां वस्त्राह्मि समाचरेल ।
इत्यायधिवासमुक्त्वा तत् परेयुः ।
परोक्तु भुवनेश यः पठ्या प्रावरणोत्सवे ।
ममत्यादिपापानि नस्य नश्यन्ति नान्यया ॥
इति तिथिषचौ स्फुटौ।
शेये,- यः पुथ्यपौर्णमास्यान्तु खिङ्ग नौराजितं मुने ।
पायेत् स याति भुवनमिन्द्रस्य त्रिदशार्जितम् ॥
त्रिभुवनेशरम् ।
घृतकम्बलसंयुक्तमग्निलोकमवाप्नुयात् ।।
धः पश्येमाघसप्तम्यां भास्करेश्वरसविधौ।
प्रतिमा लिङ्गराजस्य महापायैः प्रमुच्यते ।
दृष्ट्या मकरसंकात्यां

·गदाधरपद्धती
भविष्ये तु,- अरुणोदयकाले तु शक्ता माघस्य सप्तमौ ।
इति पदकर्मकालो स्फुटौ।
मेवे,- माघकृष्णचतुर्दश्यां शिवं राचौ विलोक्य तत्() ।
शिवमायुज्यमाप्नोति यदि वेदः प्रमाणभाक् ॥
माघकृष्ण चतुर्दशौ तब चैचाक्लादिमामगणनया पूर्णिमाना-
मामे फागुनकृष्ण चतुर्दशौ मिद्वैव ।
वे,- एकाये चैत्रमासे यः पश्येद्रथगतं हरम् ।
प्रदाइत्यादिपापानि चयित्वा मोक्षमाप्नुयात् ॥
एकाचे तन्नामकरेचे श्रीभुवनेश्वरे ।
एकायपुराणे,- पुरा तरेन च मया राघवाय महामते । .
वरो दत्तस्तदर्थञ्च यास्येऽहं रथमंस्थितः ॥
अशोकाख्यामिमा थारां कुरु
नृपपुङ्गव ।
रथस्यं तब मां दृक्षा मम लोकं मजेधरः ॥
लिङ्गपुराणे तु पक्षतिथी स्फुटे ।
चेचे मामि मिताप्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुः । इति ।
शवे,- तौयरममौपे यः पश्येद्दमनभनिकाम् ।
महोत्सवान्वितां तण्डे म पुण्यात्मा शिवं प्रजेत् ॥
एकाम्रपुराणे - चैत्रएकचतुईयां यात्रा दमनभनिकाम् ।
रति मामपरतिथयः स्फुटाः ।
एकायपुराण,-
वैशासम्म रतीयायां लिङ्गं चन्दनभषितम् । इत्यादि ।
( शिवरात्री विश्लोकाते।

·कामसाए।
भविष्य तु परः स्फुटः-
.
या शक्ता कुर माईस वैशाखे मासि वै निषिः।
तीया साक्षया लोले गौरि भिवन्दिता । इति ।
एकाबपुराणे, आषादृशक्ताष्टम्यान्तु पर्शरामस्य सविधौ ।
नय मां तत्र योन शिविकाय घिसोचमम् ।
- प्रयने व पतईयां यः पश्येत् कत्तिवाससम् ।
म ब्रह्मलोकमाप्रोति नियतं मुनिसत्तम ॥
एकापपुराणे स-अथ वक्ष्यामि देवेभि याचां मे गयनोत्तमाम्।
भाषाढस्य र शुक्लायर्या चतुर्दग्या ममापरेत् ॥
इति मामएसौ स्फुटौ।
एकापपुराणे,- श्रावो विशनायां चतईश्याममापतिम् ।
पविरयेद्रायां कुर्वन् दिव्यं महोत्सवम् ।।
वे.- यमदितीयायाचा यः पश्येतच समाहितः।'
स यमेनार्थितो भूत्वा वर्गलोकमवाप्नुयात् ।।
महाभारते तु, कार्तिके शक्लप तु दिनीयायां युधिष्ठिर ।
यमो यमुनया पूर्व पूजितः खग्टई स्वयम् ॥
इत्यादिना मासपनो स्फुटौ।
वे,- प्रबोधिनीचतईयां दृष्ट्वा त्रिभुवनेश्वरम ।'
प्रवुद्धः सर्वदेवैष्ठ शिवलोकमवाप्नुयात् ॥
इत्यादिषु च पुण्येषु दिवसेषु च यो नरः ।
पश्येन त्रिभुवनेशच सलमेन परमां गतिम् ॥
एकाम्रपुराणे तु, कार्तिकम मिते पक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरि ।
SH
25

·९८०
सदाधरपहतो
शम्भोक्त्यापनं कुर्यात्त्वया मह नगेन्द्रने ।
इत्यादिना उत्थापने मासपचौ स्फुटौ ।
श्रासु याचासु तिषिधे व्यवस्या औपुरुषोत्तमचयापाप्रकरणे
तिखिता।
इति श्रीभुवनेश्वरीयचतुर्दशयाचातिथयः ।
प्रथामध्ययनकालाः ।
मनः,- एतान् नित्यमनध्यायानधीयानो विवर्जयेत् ।
अध्यापमच कुर्वाण: शियाणं विधिपूर्वकम् ॥
कर्णप्रवेऽनिले राचौ दिवा पांशसमूहने ।
एतौ वर्षावनध्यायावध्यायजाः प्रचक्षते ।।
विद्युतस्तनितवर्षासु महोल्कामाच मंतवे ।
प्राकालिकमनध्यायमेतेषु मनुरब्रवीत् ॥
एनांस्वभ्युदितान विधायदा प्रादुष्कृतामिषु ।
तदा विद्यादमध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने ॥
नियति भूमिचलने ज्योतिषाशीपसर्जने ।
एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि ॥
प्रादुष्कृतेष्वनिषु त विद्युतस्तनितनिःस्वने ।
सज्योतिः स्यादनध्यायः येथे राचौ यथा दिवा ।
नित्यानध्याय एव स्यात् ग्रामेषु नगरेषु च ।
धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च सर्वदा ।.
अन्तःशवगते यामे सुषस्लस्य च मनिधौ।
अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च ॥
.

·हालसारः।
उदके मध्यरात्रे च विणसूत्रस्य विसर्जने।
उच्छिष्टः श्राद्धभूक् चैव मनापि चिन्तयेत् ।
प्रतिग्टह्य दिजो विहानेकोद्दिष्टस्य केतनम् ।
यहं न कीर्तयेश राजो राहोथ सूतके ॥
यावदेकानुविष्टस्य गन्धो लेपथ तिष्ठति ।
विषय विदुषो देह ताबद्ब्रह्म न कोर्तयेत् ॥
प्रयामः प्रौढ़पादश्च कला चैवावभक्यिकाम् ।
नाधौयौतामिषं जग्ध्वा भूतकामाधमेव च ॥
नौहारे वाणशब्दे व सन्ध्ययोरुभयोरपि।
श्रमावास्याचउर्दयोः पौर्णमाम्यष्टकामु च ॥
अमावास्या गुरुं हन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्दशौ।
ब्रह्माष्टमीपौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्जयेत् ॥
पांशावर्ष दिशां दाहे गोमायुरुदिते तथा।
श्वखर्राष्ट्रे च रुदति पतौ च न पठेविजः ।।
नाधौयौत श्मशानान्ते यामान्ते गोजे तथा ।
वमिला मैथुनं वामः श्राद्धकं प्रतिपय च ।।
प्राणि वा यदि वामाणि यत्किञ्चित् श्राद्धकं भवेत् ।
तदालभ्याप्यनध्यायः प्राण्यास्यो हि दिजः स्मृतः ॥
चौररुपाते यामे संभ्रमे वामिकारिते।
श्राकालिकमनध्यायं विद्यात् साहृतेषु च ॥
उपाकर्मणि चोत्सर्ग घिराचं पर्ण मतम् ।
(१) पाख्यास्यः।

·१८६
गराधरपाहतो
प्रकास बोराध मृत्लन्नास र राषिषु ।।
नाधौयौताश्वमारूढ़ो न सुषं न च सिनम् ।
न नावं न खरं मोठं नेरिणस्यो म थानगः।।
न विवादे म कसन सेनार्या न मारे।
न भुक्रमाचे माजीणे न वमित्वा न सूझके ।।
अतिथिचामनुजाप्य मारते पाभिवाति वै ।
रुधिरे च सुते गात्रावस्त्रेण व परिक्षते ।।
मामध्वनादृग्यजुषो नाधीयोत कदापन ।
वेदस्याधीत्य पेवान्तमारण्यकमधीत्य च ॥
नथा, - पामडकमार्जारश्वसर्पमकुस्ताखभिः ।
अन्तरे गमने विद्यादनध्यापमहनिंगम् ॥
दावेव वर्जयेनियमनध्यायौ प्रधानतः ।
स्वाध्यायभूमिधाइद्धामात्मानश्वाश दिनः ॥
एतदाक्यानामर्थापनेन समत्यन्तरोगविशेषोऽप्युच्यते
राबी कर्णवे (कर्णश्रवणयोग्ये वायौ वाति) दिवा च
धूलिपटलोभारणशक्के वायौ वहति रति, वर्षास (प्राट्काशे)
दावनध्यायावित्यर्थः। आकालिकं निमित्तकालादारभ्य परेधुर्यावत्
स एव कालः, तावनपर्यन्नमनध्यायं विद्यान्, विद्युत्स्तनितवर्षेषु
युगपत् जातेषु एकदा महोकानां मनिपात आकालिकमि-
स्थादि पूर्ववत् । एनान् विधुदादौन् यदा होमार्थं प्रकटौ-
कतामिकालेषु (सन्ध्याक्षणेषु) अभ्युदितान् (उत्पन्नान्) नानीपान्
तदाऽनध्यायं कुर्यात् ।

·सन्ध्यास विद्युदादिसमस्ताचये, तदा सन्ध्यायामेवानध्याय इत्यर्थः। कन्यतस्कारास्त, विद्युदादिप्रत्येकदर्शने तदैवानध्याय इति। अनृतौ (प्राट्भिवती) प्रकटौलतामिकालेषु सन्ध्ययोरित्यर्थः । समा- पारात् यजमेपदर्शनमात्रे भस्थनध्यायो, न प्रादृष्ट्टतौ । व्योतिषा (चन्द्रसूर्यादौनां)। एतौ (मातौ) । अपि भवादन्यचापि । प्रादुष्कृतेषु (प्रकटीकतामिषु) होमार्थमित्यर्थः। तथाच मातः- मन्ध्यायां विधुत्तमितभिःस्वने, न तु केवलवणे, यदि प्रात:- मन्ध्यायां विधुतस्तनितनिःस्वनः, नदा मज्योतियोंवत् सूर्योदय- दर्शनं, तावदनध्यायः; दिनमाचव्यापीत्यर्थः। यदि मन्ध्यायां. तदा रात्रिमावश्यापोत्यर्थः । एवं विद्युतस्तनितयोर्व्यवस्था। वर्षणे तु व्यवस्था अच्यते। शेषे (विद्युतस्तनितवर्षाणां पूर्वोकानां गेष- वर्षकरूपे) तीये जाने। यथा दिवानध्यायः, तथा राजौ अहोरापमित्यर्थः। रौतमतौ तु "मायं मध्यायां मानिने राघौ अनध्यापः, प्रात:मध्यायान्त्वहोराचमिति" यदुक्तं तवा- होरावपक्षो माईते । मध्यागमदोषमा दुर्वामाः । भन्ध्यायां गर्जिते मेघे माम्परिन्नों करोति यः। चत्वारि तम्य नग्नन्ति आयुः प्रजा यमो वप्तम् ।। थानि धान्यानि सनिवाक्यानि प्राचारविरुद्वानि मन्ति मामि माणि विम्तरभयादमुपयोगाच शिपितानि। मेपुष्यमतिमथः । पर धांतिमयकामाना पो नित्यमनध्याय जः । न सोपों, काम्पलात् । अतएव वमिट:-"नगरे तु काम्यमिति"। मध्यमराधे (महतएयरूपे महानिमाया) न - ·भदाधरपाहतो - "चतर्मुहर्त्तमिति" गोभिलरमतेः। श्राद्धभुक् निमन्त्रणादारभ्य श्राद्ध- भोजमाहोरानं यावत्, न पठेत् । केतनं (मिमन्त्रणं)। भारोतः,- "श्राद्धमनुष्ययजभोजनेऽहोरा" । मनुय्ययजो (अतिथिपूजा)। याजवल्लामा,-"भिप्टे च सहमागते" | शंखलिखितौ "नगर चतु- प्पथसंक्रमेवनध्यायः" रानामात्यमहापुरुषवर्यागेऽनुकूले मिचे- तोते नावमृथयजवाटे । महापुरुषोऽत्र उत्सष्टगुणगाची। राज्ञः सूतके पुचजन्मादौ, राहोः सूतके (चन्द्रसूर्योपरागे) याज्ञवल्करः, व्यहं प्रेतेष्वमायायः शिष्यवहुरुवन्धुषु() । उपाकर्मणि घोत्मर्ग स्वमाखायोचयोस्तथा । अमेध्यगन्दशहान्यसणानपतितान्तिके । बोधायनः-- “विग्देशपतिनोचियेषु अहोराचम्"। देशपतिरच देशाधि- कारी। श्रोत्रियच भिनगाखौय: । राजस्वमाखिनः चिराबोनः । प्रौढ़पादः (पासनाचारूढ़पादः) अवशथिका जानौ पर्यवन्ध- रूपा। थाणशब्दे भरभन्दे इति केचित् । वाणशब्दस्तन्तुमहित- वौणवाचौति साम्प्रदायिकाः। एकमुद्दिश्य अनुविष्टस्य स्पृएस्य कुङ्कुमादेरिति शेषः। गन्धलेपमनावे बहादूई पौत्यर्थः । पौर्णमास्यष्टकास त्यत्र अष्टमौचित्यर्थः । ब्रह्मारमोनि तयाण्या- वाक्यात् अष्टकायाइदिननिषेधस्य वक्ष्यमाएलाच ।' यत्तु यमेन,-प्रजापतिं हि तिष्ठन्ति मर्वा विद्यास्तु पर्वम् । (१) प्रियविंगुरुवन्धुषु ।

·कालसार। तमात् धर्मार्थकामार्था नैताः पर्वस कोर्तयेत् ॥ इति काम्यं पर्ववर्जनमुक्त, नद्देदान्तातिरिक्रविद्यापरमिति साम्प्रदायिकाः। चतुईनष्टम्यौ पउदयस्य, पवये चतईशोरटमौदितीये तथा । इति भोकगौतमोक्तः। पढ़ो श्वादिपतौ) स्थितायाञ्च भब्दात् । समानपरिमाणमापस्तम्बोये, समाने सर्वत आगम्याप्रामे । शभ्या रथाम्या, मा प्रदेशमात्रा, शम्यास्यादुलक्षणा । तस्याः प्रामः प्रक्षेपो थावरे भवति, नावटूर भगानात् सर्वतो मुक्का अध्येयमित्यर्थः। यमः-- श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेमधुकस्य च । कदाचिदपि नायेयं कोविदारकपित्थयोः । वमिला (परिधाय)। प्राणि, गवावादि। पाणि, वस्त्र- हिरण्यादि। यस्मात् ब्राह्मणः प्राणै एवायं मुखं यस्य तथोक्तः । यद्यपि “उत्पातेषु मालिखस्ययने कहा" इति हारीतोको शान्तिपर्यन्तमनध्यायः प्राप्नोति, तथाप्यमको शान्तिकरणाभाव- निश्चये उत्पातकालीन एवानध्यायः इति मनोरभिप्राय:, "चौरैरुपलुते मामे" इत्यादि पूर्वानानध्यायनिमित्तममानवात् ॥ अनध्यायः विराचन्नु भूमिकम्ये तथैव च । इति यमोमिः सर्वभूमिकम्पपरा । . - ·गदाधरपद्धती स्वल्पभूकम्प तु याज्ञवल्करा- सन्ध्यागजितनिघांनभूकम्पोकानिपातने। समाप्य वैदं युनिशमारण्यकमधीत्य च ॥ युनिशमहोरात्रम् गौतमः। श्राचार्ययोः (गुरुयोः) परिवेशे (मण्डले) ज्योतिषोः (सूर्याचन्द्रमसोः) अब ये केचि- दुत्पातभेदाः उकाः, ते तु सर्वपदेन मनुना संग्रहीताः । अष्टकास (पौषमाघफाल्गुनमामौयशपणाटमौषु) पूर्वमष्टमौधु योऽनध्याय उक्तः । प्रतिपल्लेशमाचेपा कलामात्रेण नाष्टमी। इति वाक्यात्। परदिने कलामात्रमत्त्वेऽपि परदिने भवति “निषेधः काल- माचके” इति वाक्या त्तिथिमारभ्य पूर्वदिनेऽपि । अष्टकास तु यथामाप्ताद्धदिने इति न पौनरुत्तमम् । अष्टकासु "त्रिरात्रं, चिराचमन्यामेके" इति गौतमोक्किइयं सप्तम्यादिदिनत्रये प्रवृत्त- मपि मनूक्तिविरोधान्नाद्रियते। सत्वन्यास वसन्नात्वन्तभवाम् । परिणस्यो (मरुद्देशस्यः) यानं (अकटादि) भुक्तमात्रे (यावदाई- पाणिरिति स्टत्यन्तरोतिरूपे)। हारीतः, ऊर्द्ध भोजनादुत्सवे, देवताधुत्सवे । भोजनोईचानध्यायः । सूतके (अधोगारे)। श्राभिवाति आभिमुख्येन वायौ वाति इत्यर्थः । मस्वहननस्य पृथगुकः । पारणं (ननामकदैवतं देशम्।। मामध्वनो कर्मविशेषापवादमा अङ्गिराः । मामध्वनौ मायपि यजेधौयौत भूतत्वात् । आपस्तम्बः । “काण्डोपाकरणे चामालकस्य । काण्डसमापने चापिस्तम्या, काण्डोपक्रमे समापने चानध्यायः ।

·कालसारः। । यत्काण्डमुपाकुर्वीत यदनुवाक्यमुपाकुर्वोत! तावत्तदहरधीयौन। तथा उपाकरणसमापनयोश पारायणस्य तां विद्यां ("पारायणं धर्मार्षमादित" इत धारभ्य समाप्तिपर्यन्तपठनं) तत् पानध्यायेन वयमित्यर्थः । वय्या (वेदत्रयस्य) निष्कर्ष प्रशवच्यातिविश्या- त्मकसारमित्यर्थः । प्रत्यहमभ्यस्य पश्चात् वेदाध्ययनं कुर्युः। पशवो (गोमहिषादयः। विश्वामित्रः,-विहङ्गमविदरावामान्यभववायसः। कृतेऽन्तराये पश्वाधेरनध्यायः अहं मतः । गामान्यभवाः (मनुजाः रजककर्मकारनटकैवर्तादयः) श्लोक- गौतमः,- यायावदन्तरे व्यानो नैवाधौयेत हायनम् । हायन (वत्सरम्)। गर्वन्ते वामिनां वेदमध्येणश्च मध्यतः । श्वपाकगमने नाधौयौतापि वत्सरम् ॥ मानवीये श्रादौ इमानित्यमनध्यायानिति यदुम अमध्ययनस्य नित्यत्वं, तत्ग्रहणधारणदिसमर्थस्थैव। "अन्ते तु दावेवेति अशुद्धभूम्यात्मयौचयोर्यदनध्ययननित्यत्वमुकं तदसमर्थस्य शेय"मिति निबन्धशतः। यजवल्कया,- भूतभन्धिषु भुक्ता च श्राद्धकं प्रतिग्टह्य । भूतबन्धिः (प्रतिपत्)। महाभारतेऽपि,- एवं यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयभरपौड़िता। प्रतिपत्पाठमौलस्य विद्येव तनुतां गता ॥ 26

·२.२
गदाधरपइतो
श्रापस्तम्नाये रम्यादिषु विशेषः,-
उदयेऽस्तमये वापि मुहर्तचयगामि यत् ।
तदिनं तदहोराघमनध्यायविदो विदुः ।
केचिदाङः कचिद्देभे यावनु दिननाडिकाः ।
तावदेव हानध्यायो न हि तम्मिन् दिनान्तरे ।
तदिनं तां .तिपिं प्राप्येत्यर्थः । दिनान्तरे (तिभ्यन्तरे)
निर्णयामृत, रमतिः:-
प्रतिपसमावेश कलामाण चाष्टमी।
दिनं दूषयते सर्व सुरा गव्यघटं यथा ॥
सोकभीमा:- पातुर्मास्यदितीयास मन्वादिषु युगादिषु ।
विषुवायनयोईन्दे शयने वोधने तथा ।
पचादिषु चयोदग्यो तस्यामेवोत्तरा तिपिः ।
दर्भस्य चेहिवेवस्यादनध्यायः श्रुतावपि ॥
राजमार्तण्डे- कोप्रेशहितीयास्ताः प्रेतपदे गते तु या।
था तु कोजागरे याते क्षेत्रावस्या परेऽपि था।
चातुर्मास्य ममानेर या द्वितीया भवेत्तिपिः।
पराखेतावनध्यायः पुराणैः परिकीर्तितः ।
स्त्रावती (चपौर्णमामो)। वृद्धगार्य:-
चार्ज तपस्ये वा या दितीया विधुतये ।
चातुमास्यदितोयान्ताः प्रवदन्ति मनोपियः ॥
एपी (आपाड़े) ऊर्च (कार्तिके) तपस्ये (फागुने)
विधुपये (प्यापदे) भाषाशादिषु पौर्यमापौषु गतालियर्थः ।

·कापसारा ." मन्वादियुगादिनिधयः श्राद्धप्रकरणे वायाः। विषुवायनेषु विशेषमाह गायः,- दिवायने क्रमेनानुर्यदि राचौ परापरे । माधौयौताहनि राचावेवं विषुवयोरपि । दिवा संक्रमे पूर्वापरयो रायोरनध्यायः, रात्रिसंक्रमे पूर्वोत्तर- दिनयोः त्रयोदश्युत्तरतिथौ चतुर्दशामित्यर्थः। दर्शस्य दिवसे किञ्चिद्दर्भनेऽपि त्रयोदश्यामनध्यायः । श्रुतौ (श्रवणद्वादश्यां ) सत्यतपाय- श्राभाकाभितपत्रेषु मैचश्रवणरेवतीः । बादण्यः संस्पमेयुभेत् नपानध्ययनं विदुः ।। वृद्धमतः,-- जननाद्दभराचं च अवे समुपस्थिते । माधीयोत दिजो नित्यं तावदाकालिकेषु च ॥ महारारौ दादशाहं वेदानध्ययनं प्रजेत् । देवीपुराणे,- न सकीर्ण जने कुर्यान च तस्करमविधौ । म सथुकरकाकारितकवाकुसमागमे । माधुकरो (नापितः) काकारि (पेचकः) रुकवाकुः (कुकुट:) "चलारोमानि कर्माणि" इति नप्तप्रकरणोकसातौ सन्ध्याय निषेध उक्तः। शिवपुराणे,- प्रदोषो हि विधा प्रोको रूदिलाचणिको मुने । अस्ति च रवेशके प्रदोषो मुनिभाषितः । सन्ध्याकाले च पूर्णस्त गगने तारकामये। तथा, रविश्वकार्द्धमावत प्रदोषौ रुदिमशिनः ।

·२.४
गदाधरपद्धती
तथा-
याममेकं चतुर्दश्यां यामयामा सप्तमौ ॥
यामवयं त्रयोदयां प्रदोषो लाक्षणिर्मतः ।
इत्याधुक्का,- नृत्यभङ्गान्महादेवः कुद्धो भवति तत्वात् ।
शापं ददाति तस्मै स जाधो भव इति प्रभुः ।
प्रदोषे न हरिं पश्येत् पश्येच वृषभध्वजम् ।
गायः,- राधौ यामदयादाक् सप्तमौ स्यात्त्रयोदशी ।
प्रदोषः तु विज्ञेयः मर्वविद्याविगहितः ।
राचौ नवसु नाडौषु चतुर्थों यदि दृश्यते ।
प्रदीयः स तु विज्ञेयो वेदाध्ययनगर्हितः ।
मिष्टाः- रात्रौ यामदयादाक् यदि पश्ये त्रयोदशीम् ।
प्रदोषः म तु विजेयः भर्वविद्याविगर्हितः ।
सर्वपापवादमाइ मनुः,-
नत्यकेनास्यनध्यायो ब्रह्मसूत्र हि नतमतम् ।
नपा,- वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।
भानुरोधोऽस्तनध्याये होममन्वेषु वहि ।
कौम,- मध्यायं तु मानेषु नेतिहासपुराणयोः ।
म धर्मशास्तेष्वन्येषु पर्वस्खेतानि वर्जयेत् ॥
धेदोपकरणं (दातिरिकाविद्याम्यान) तेन सर्वविधा न पटेन
इति पर मामाघनं सत्रैः वेदोपकरपेऽप्यनध्यायो म मर्वति
मिदुम् ।
इति तिपिपु देवनिरूपणम् ।
अप पिव्यकर्मपि तिथिनिरूपणे प्राप्ते श्राद्धमा मरणोत्तरभा-

·कालसारा
याज्ञवल्क्यः-
वित्वान्मरणस्य तु जन्मोत्तरभावितात् जन्मनय सतुकालाधीनत्वात्
सतप्रतिकाला निरूयन्ते ।
ब्रह्मचचियविदा वर्णस्वाद्यास्त्रयो दिजाः ।
निषेकादिनशानान्ताः तेषां वै मन्त्रतः क्रियाः ।।
गर्भाधानमृतौ पुंसः मवनात् स्यन्दनात् पुरा ।
पठेऽएमेवा सौमन्नो मारयते जातकर्म च ॥
अहन्येकादश भाम चतुर्थ भाभि निमः ।
पठेऽन्नप्रांगनं मासि चूड़ा कार्या यथाकुलम् ।
एवमेनः प्रामं याति वौजगर्भसमुद्भवम् ।
बष्णौमेताः क्रियाः स्त्रीणां विवाहस्त ममन्त्रकः ॥१.
वीजगर्भसमुद्भवं (शुक्र शोणितसम्बन्ध, गोचव्याधिसङ्गन्निनि-
भित्तो न तु पतितोत्पन्नवादित्यर्थः । चूहान्तानां नित्यत्वेऽपि
एतत् पापशमनं श्रानुपनि फलमित्यर्थः । स्त्रीणां तु विशेषः ।
एताः चूडाम्नाः तृष्णौमित्यादि ।
घोडा निभाः स्वौर्ण तासु युग्मास भविशेन् ।
ब्रह्मचार्य पर्वयाधाचतवस्तु वर्जयेत् ॥
एवं गच्छेत् स्त्रियं धामा मघां मूला १ वर्जयेत् ।
खस्य इन्दौ भकृत् पुचं लक्षण्यं जनयत् पुमान् ।।
पोराचिमध्ये प्राधं रात्रिचतुष्टयं वर्धम् । अप्रियास
द्वादशसु पञ्चममतमनवमैकादशचयोदशपञ्चदशरूपाः षड्युग्मराजयः
त्याच्याः। इति दशराचयः
त्याच्याः। भवभिटास घट्स
रात्रिषु यत् पर्व पतति, तदिहाय मङ्गमे, विशिष्टः पुचो भवति ।

·२०६ गदाधरपइतो - . एकस्यां रात्रौ सहदेव गमनं, न दिस्तिरिति ब्रह्मचर्यफलं भवति । मानवीये तु,-घोड़शराचिषु राविदयगमनमेव ब्रह्मचर्य- फलप्रदमित्युक्तम् । चामा रजसलामतरदृष्यवध्याहारादिभिचारप- वस्लामित्यर्थः । मधा इत्यादि गण्डनक्षत्रोपलक्षणम्। एवमादिप्रयम- मङ्गम एवाट्रियते । अन्यत्तविपि एतत्यभकालगमने पुत्रोत्पति- रिति याचवस्क्या भिमायः । गण्डनक्षत्राणित न्योतिः मास्ते,- अश्विनीमधमूतानां तिसो गण्डायनाडिकाः । अन्त्ये पौष्णोरगेन्द्राणं पञ्चैव यवना जगुः ॥ खस्य इन्दौ (वलवति चन्द्रे) एतत् चान्यगभयहोपलक्षणम् । तथा च ज्योतिःमाले- पापासंयुतमध्यगेषु दिनशनमचपाखामिषु । तनेष्वाभाझितेषु विकुजे छिद्रे विपापे सखे । सद्युकेषु चिकोपकण्टकविधुवायत्रिपठान्विते । पापे युग्मनिभाखगण्डममये पुंशद्धितः मनमः । एवमादिप्रथमङ्गम एवाट्रियते, अन्यत्तीवपि एतत् शुभका- सादिगमनेन पुषोत्पत्तिरिति याज्ञवस्क्याभिप्रायः । अयुग्मरा- त्रित्यागो माधर्मकारणं, किन्तु पुचोत्पादनार्थमेव । पर्ववचनं तु अधर्मततया एव रति बोध्यम् । गण्डनचादिवर्धनं प्रथम- नाव बुधवारादिवर्मनमपि प्रथमनोवेव । “अभिनवनारोगमन म सुधा बुधवासरे कुर्युः” इत्यादिमाममात् । पर्ववर्णन ह मवर्ग- प्वपि, चतुईग्यएमौवाक्येषु तियौनामेवोसः । प्रथमती वारादिदोघे ध्योति:भाले,- ·. कालसार। पुष्यं दृष्टं निन्दिते में यदि स्यात् मान्निं कुर्यादङ्ग नामां च पूर्वम् । नरसंयोमं वल्लभा वर्जयेयु बिर्यो दृश्यते शस्तमे तत् ॥ नवचतिथिवारेषु यत्र पुष्यं च दुष्यति । होमं कुर्यात् च गायव्या वारदोषे नियावपि । कुशै राज्येयाष्टशतं दुर्वाभिय तथैव च । तिलराज्येन दुर्वाभिम कुर्यात् प्रयक्षतः ॥ मचिदोषशापय प्रत्येकं तु सहस्रकम् । अच व्यवस्था- वारदोषव्यपोइनार्थ श्राज्यमिश्रितानां दुर्वाणां अष्टोत्तरगतं होमः, तिथिदोघे भाज्यानामष्टोत्तरशतं शेमः, नक्षत्रदोषे श्राध्यमि- श्रितानां कुमानामष्टोत्तरशतं होमः, लमदोषे प्राज्यमिश्रिततिस्ता- नामष्टोत्तरशतं होमः, अतिमतस्य तु प्रत्येक महसहोमः, बदा,-- दुर्वातिलाज्य मुंजयासहस्रं गायचीमन्त्रेण तदुपदोपे । दुनिलयोहोंगे इस्तस्य माधनलं श्राम्यहोमे सुवस्य साधनत्वं ॥ इति । समुच्चयहोमस्याममावात् पशिदधिकशतपयहोमे प्रत्येकद्रव्य- सम्बन्धन सहलाष्टोत्तरहोमः सिथति । सहसमतोमादिषु असम्भवात् अष्टोत्तरत्वस्य नियमात् । ननु दाइसमामात् ममुख्यपक्षः मानोति इति चेन। भिषा- ·गदाधरसइतौ २.७ वस्यद्रव्यं प्रति भाहित्यस्योपपनत्वात् । ब्रह्माण्डोकहोमस्य काम्य- खान सर्वैः क्रियते । निषेककर्मणि दृद्धिश्राद्धाभावः "विवाहादिः कर्मगण" इति वक्ष्यमापच्छन्दोगपरि मिष्टोक्तः । एवं च वृद्धि- श्राद्धाभावात् नत्पूर्वविहितानां माहपूजा वसो रायुश्थमन्त्रजपा- नामध्यभावः एतद् वृद्धिशाप्रकरणे लेख्यम् । केचित्तु वृद्धिश्राद्धा भावेऽपि,- निषेककाले सोमे च सौमन्तोषयने तथा । ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं पञ्चाङ्गमेव च ॥ इति विष्णुपुराणेतकर्माङ्गं श्राद्धं कार्यम् । “कर्मा वृद्धि- मत् सत" मिति स्स्तेमाहपूजादिकद्धिश्राद्धकर्तयतापि, इति वदन्ति । वम्तम्त नान्दोमुखश्राद्धस्थ गर्भाधाने विहितप्रतिषिद्धवान् विकन्य एव, इति शिष्टब्राह्मणानां गर्भाधाने नान्दोमुखश्राद्धा- भावसमाचारो, नृपादौनां तु तत्करणे समाचारश्च उभयं प्रमाण मिति, अमपितामहष्ण-वृहत्पण्डितमहापाचादयः । एवं च सशसूचभाये,- “मापूजापूर्वकं वयमाभ्युदपिक हवा" इति पद्धतौ यक्षिणितं तदपि मङ्गतम् । ट्राणां गाय- व्यामधिकाराभावाद् ब्राह्मणद्वारा होमः कार्य इति केचित्, तम । तथा भति यागादावपि शूद्रस्थाधिकारो न निर्यित । किन्तु, वारादिदोपव्यपोहनार्थम् । योगस्य ( होमकरणस्य व धान्यमिन्दोः (हेमकरयस्य।

·काजमारा। २. -- खच भण्डुलमणी स्तिथिवारयोय । নাৰীৰ্ণাযহাম্মম্বায় दद्यात विजाय कनकं शचिनाडिकायाम् । इति सामान्यभान्तिः कार्या। यदा सर्वत्र हेमदानमात्रम्,-- सर्वदोषोपशान्त्यर्थ हेमदानन्तु केवलम् । इति मास्वान। विशेषस्वमातहते पाचारमारे द्रष्टव्यः । मनः,- मृतकालाभिगामी स्थात् स्वदारनिरतः सदा । "अच प्रते" इति सूत्रेण प्रतार्थे णिनिप्रत्ययः । अयरतकास- गमनविधिरपूर्वविधिः । पुत्रोत्पादनम् प्रत्यप्राप्तस्य परतुगमनस्य भास्त्रेण विधानात् । नाच नियमविधिमाका, पुत्रौत्पादने चतु- गमनस्य पाचिकप्राप्तेरभावात् । नापि परिसंख्याविधिः, सत्- गमनस्य पुत्रोत्पादन प्रति प्राप्तेरभावात् । तथाच,-विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाविक पति । नर पान्यच च प्राप्तौ परिसंख्येति कौर्यते । पत्तु नियम इति विज्ञानेश्वरैरुकम्, नत् पुचोत्पादनस्य नित्यत्वात् सतुगमनमपि नित्यं इत्यभिप्रायेण । तमात् सन्ध्या- वन्दनादिवदृत्तुगमनमपि मित्यम् । यथा कामौ भवेदापि स्त्रीणां वरमनुस्मरन् । रति याज्ञवस्क्योरनतावपि गमने न दोषः । अत एव.- मृतौ नोपनि यो भार्यामन्तौ यथ गच्छति ।

·गदाधरपडतो तुत्यमाङस्तयोर्दोषमयोनौ थश्च सिक्षति ॥ इति बोधायनोको अनृतौ यो दोष उक्तः, सनावगला अन्तगमने वोध्यः । यद्यपि,- यः स्वदारानतनातान् स्वस्थः मन्त्रोपगच्छति । भ्रूणहत्यामवाप्नोति गर्ने प्राप्य विनश्यति ॥ इति देवलोनी, यथा यमादिवाक्यादिषु ब्रह्महत्यादोषादय सकाः । तथापि,- मृतकालाभिगामी स्यादि पुचो न जायते । इति कौमौकरुत्पनविधमानपुत्रय स्वौकामनाविरहेऽपि सतावगमनेऽप्यदोषः । चतुर्द ग्यादिषु नक्षत्रेषु च वजनं तत्तत्काल एव, “निषेधः कालमाचके" इत्युक्तः । मद्धान्तिसमयस्य लतिसूक्ष्म- वेन दुर्लक्ष्यत्वात् तदवच्छिन्नाहोरात्रमेव विषयः । “प्रतीत नागते पुणे" इत्यादिवक्ष्यमाणोको दानविषयलम्, न तु स्त्रीतेलमांस- वर्जनविषयवम् । पुण्यं नाम विहितविधिवद्धकर्म, इति निषेधस्य पुण्यत्वाभावात् । ननु तदोपहोमप्रायश्चित्त "गायचीोमः शद्रस्य निषिद्ध इत्युक्तः" तत्कथं स्वौशूद्रयोर्वेदिकमन्नागधिकार: कथं वा पौराणिकमन्त्राधिकार इति चेष । मास्य- म हि वेदेवधिकारः कथित् शुद्रस्य विद्यते । पुरावधिकारो मे दर्मितो ब्रह्मणैव हि ॥ इत्युमेरधिकारः एतदचनं महरजातिविशेषष्य एद्रस्येति मानोपयुक्रमिति (विधिसविधिधर्मम इति ।

·काशसारा २१९ मनीयम् । यत्र प्रतिलोमस्यायधिकारः, नघ सुतरां मुद्रस्येति कतिकन्यायेन शूद्रविषयवसम्भवात् । व्यासोऽपि,- मन्त्रवन न दुष्यन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च । अच मन्तवमिति वैदिकमन्तवर्ज इति कल्पतहकाराः । तेषामयमभिप्रायः । “तचोदकेषु मन्त्राख्ये” इति जैमिनीयन्यायेन "वेदभेदे गुप्तवादे" इति तौकिककोषमामायेन च मन्त्र मन्दस्य वैदिकमन्तपरत्वमेवेति । अतएव पराभरः,- कपिलाचौरपानेन ब्राह्मणौगमनेन च । वेदाक्षरविचारण शूद्रो गच्छत्यधोगतिम् । मन पुराणमधिकृत्य भविष्ये,- अध्येतयं न चान्येन ब्राह्मणं इचियं विना । श्रोतव्यमेव शूद्रेण नायेतयं कथचन ॥ इति । नथा,- श्रौतं स्मार्त्तञ्च वै धर्म प्रोकमस्मिभूपोत्तम । तकात् शुविना विप्रं न श्रोतव्यं कयञ्चन ॥ रत्युतः पुराणमम्वेवपि कथमधिकार इति चेत् म । निषा- दस्यपात्यधिकारन्यायेन पुराणनिषेधस्य कर्मोपयोगिपौराणिक- मन्त्रविशेषाभ्ययनविषयत्वे मानाभावात् । तस्माद्रपकारादेराधानोपयोगिवैदिकमन्त्रपाठवत् अद्रस्य कर्मो- पयोगिपौराणिकमन्त्रपाठेऽधिकारस्याविरोधात् । एकोद्दिष्टवाडा- नन्तरं वाराहे- अयमेव विधिः मोमो शूद्राणं मग्यवर्जितः । समन्वय तु सदस्य विप्रो मन्त्रेण सधते । इति। -- ·गदाधरपद्धती इति यदुमं, तचापि उनमन्त्रलक्षणानुसारेण वैदिकमन्त्राणा- मेवाभावः । नत पौराणिकमन्त्राणामपि गौणत्वेन तेषां मन्नप- दप्रयोगविषयलात् । अन्यथा गौर्नास्ति इत्यादौ वाहकादेरभावः प्रमज्येत । तस्मादमम्सनामिद्धिर्वैदिकमन्त्राभावशतेव । नतु पौराणिकमन्त्रेऽपि शूट्रस्य माधिकारः, अध्ययनं विमा प्रयोगस्थानुचितत्वात् । अध्ययनञ्च,-- न भद्राय मतिं दद्यात् नोषिष्टं न इविष्कृतम् । इति ब्राह्मणस्य शट्रे ज्ञानोपदेश निषेधात्र सम्भवतीति दु- यते। अत्र मतिमन्दो अध्यात्मविषयकमतिपर एव । शुद्रस्य महाविद्यायामधिकाराभावस्य दर्भितत्वात् । दिदुरादेम्तव स्वभाव- तोविद्यत्वेन, (३) इति समाधानम् । तस्मात् एट्रस्य पौराणिकमन्त्र- पाठेऽधिकारः। स च नित्यनैमित्तकेम्वेव कर्मस, न तु काम्यकर्मम् । काम्या)श्रुतौना लयविद्याहितामिचैवर्णिकाधिकारिकत्वेनैव अधि- कार्यन्तराकाहाया प्रभावात् । श्रतएव रथकारस्थाविद्यलादुत्तरक- तुपु नाधिकार इति दृष्टायें तस्याधानमिति मौमांसकसिद्धान्तः । मतु वैदिकमन्त्रमाध्येषु कर्मसु कथमिति चेत् ? उच्यते । “अनु- मतोऽस्य नमस्कारो भन्न" इति गौतमोदिकमन्त्रस्याने नमः पदरूपमन्त्रोईनाधिकारः । याज्ञवल्क्योऽपि:- नमस्कारण मन्त्रेण पञ्चयज्ञान ज्ञापयेत् । अम एवकारादिप्रयोगवत् कारभन्दः प्रयुक्तः । तेन नम इत्येव मन्त्रः । विज्ञानेश्वरम् “नमस्कारमन्त्री देवताभ्यः पिट- (१) बमोनिधन। (२) कामशुतोना। .

·कालसारा भ्यथ इत्यादिमन्तो मम इति वा" यलिखितम. तब प्रथम- परस्य अस्मद्दे नादरः । देवताभ्य इति मन्त्रस्य वैदिकत्वानम इत्यस्यैवादरः । नतु मन्त्राणां प्रयोगसमवेतार्थप्रकाशनद्वारा कीड़ा- बात् नमःशब्देन प्रयोगसमवेतस्य कस्यचिदर्थस्य प्रकाशनात् कथं वा मन्त्रलं, केन रूपेण वा कर्माङ्गलम्, इति दुष्यते । जपा- दिमन्त्राणं कर्मघमवेतार्थप्रकाशकवाभावेऽपि अदृष्टद्वारा कांगाव- वदुपपत्तिः । कर्मसमवेतार्थप्रकाशनं तु नावश्यक, मार्तकर्मस पाजमनेयिना पवित्रकरणादः केनाप्यप्रकाप्रमात् । श्राद्धविवेककृति, अमन्त्रोति परिभाषेत्यादि यहच विधा- रितं तदभिर्दूषितमनुसन्धेयम्, शूद्राणमामानेनैव वैश्वदेवक- सौकिके वैदिके वापि इतोषिष्टे जले तितौ । इति सम्बर्जिल एव होमः कार्यः । उपनयनाभावेन वेदा- भावात् ब्रह्मयजस्य न करणम् । यदा पौराणिकमन्वेण ब्रहयज्ञा- नुष्ठान, श्रवभवे बहुभिर्नमापदैर्वा तदनुहागम्। अन्यत् सर्वे "शुद्रा वाजसनेयिनः" इत्यापस्तम्बोकिजिसनेयित्राह्मणवदाचरणीयं इति संक्षेपः । विशेषस्तु तच तच लेख्यः । अव केचित,- एवं शूद्रोऽपि भामान्यं द्धिवाद्धं च सर्वदा । नमस्कारण मन्त्रेण कुर्यादामानवबुधः । নি ময়নী। मन्त्रवज हिद्राण दादमाई सपिण्डनम् । रनि विष्णोः ।

·२९६ गदाधरपइतो नमस्कारण मन्त्रणेति थाश्यवल्क्योकः । प्राचविशामेव मन्त्रवत् पानमियते । वृष्णौमेव हि शट्रस्य मनमस्कारकं मतम् ॥ इति योगियाज्ञवल्क्योक्तः। दर्शानुवृत्तौ शद्रोऽप्यमन्त्रवदिति मात्योक्नेयाविशेषाभिधानात् श्राद्धपञ्चयज्ञनित्यमानेषु पौराणिक- मन्त्रोऽपि पठनीयः । एषु मन्त्रमाचस्यानाकाशितलात् नत्- पुरोहितवाहणेनापि न पठनीयः । इति वैवर्णिकस्त्रीणामपि । यज्ञेषु मन्त्रवत् कर्म पनी कुर्याद्यथाविधि । तदौद्धदेहिके मा हि मन्त्राहां धर्मसंस्कृता ॥ इति स्कान्दोकरेतदितरकर्मस न वैदिकमन्त्रपाठः । तथा च नृसिंहनापनीये,- “माविौं प्रणवं यजुर्लक्षी स्वीट्रयोनचन्ति माविचौं स्तमौ यजुः प्रणवं यदि स्त्रीशद्रयोजनीयान, स मृतो- धौ गच्छति नेच्छनीति" | "नास्ति स्त्री क्रिया मन्त्र"रिति वचनमपि पूर्वववैदिकमन्त्रपरम् । पौराणिकमन्त्रास्त तत्तत् कर्मसु स्त्रीभिः पठनीया एव । अथ पुंसवनम् । पुंसः सवनं स्यन्दनादिति पुमान् सूयतेऽनेनेति पुंसवनाख्यं कर्म गर्भचालनात् पूर्वमित्यर्थः । तथा च पारस्करः,- मासे दितौये बतौये वा यदहः पुमा नक्षत्रेण चन्द्रमा युज्यते, इति पुंसा पूंनामपुथादिनदघेण युज्यते यदेत्यर्थः । मासे इति गर्भ- धारणकालादिति भेषः । एवं सौमनोनयपि बोध्यम् ।

·कालवार
२१५
अथ भीमन्तोक्यनम् ।
षष्ठेऽष्टमे वा भौमन्तो मानौति ।
मतानन्दसंग्रह.-
पठेऽष्टमे तथा मामि मौमन्तोनयने विधिः ।
कुर्यात्प्रथमगर्भ तु नवमे तु वचः श्टणु ।
इति नवममायोऽप्यच विहितः । शंखलिखितो विशेषमाहतः ।
"गर्भस्यन्दने सौमनोनयनं यावदा न प्रमव" इति । मन्नाकरणे
सत्यमतः-
स्त्री यदा कृतसीमन्ता प्रसूयेन कथञ्चन ।
ग्रहौनपुचा विधिवत् पुनः संस्कारमईति ॥
हारोतः,- मरात्मकृत् समस्काराः सौमन्तेन द्विशस्तियः ।
यं यं गर्भ प्रसूयन्ते म गर्भः संतो भवेत् ।।
पारस्करोऽपि,- “प्रथमगर्भ पछेष्टमे वा, तथा पुंसवनी-
मन्तोषपने क्षेचसंस्कारखात् सहदेव कार्य, न प्रतिगर्भम"।
महान च संकता मारी सर्वगर्भपु मंछता।
इति देवलोकः।
कांधार्यास्त गर्भान्तरेस्वनियम इत्याहुः ।
रति मोमनीषयमम् ।
पच जातकर्म।
"एते भातकर्म ," बाहुपमर्गादिश धातो:":" (ant
रण) एते (भागते गर्भकोषात् कुमारे आते निर्गत वा)
जातकर्माभिधम् कर्म। १ पदानादिक, मामाकरणे

·२१४
নামহী
.
सेयं । तर जन्मप्रकारो थाजवलीयेऽनुसन्धेयम् । गर्मियोपतेः
धौरादिनिषेधः ।
मथाच सतिः,
वहनं दहन व वपन सिन्धुमजनम् ।
पर्वतारोष्णं चैव म कुर्यात् गर्भिणपतिः
सपा- नोदन्वतोऽभमि सायान च सयादि कर्तयेत् ।
अन्तर्वन्याः पतिः कुर्वनामो भवति ध्रुवम् ।
एतदिहितेतरविषयमित्याचार्याः । थत एतत् प्रकरणे,
प्राधानपर्वदौचास प्राययित्ते गुरोर्मती ।
मध्यासे यजकाले च मतभिर्वपनं मतम् ॥
सया च अलभ्योगादौ समुद्रमानम् ।
रति जातकर्म।
श्रथ नामकरणस्यं कर्म।
"अहन्येकादशे नाम" इतीदमशौचान्नोपस्तक्षणम् ।
अघौचे तु यतिमान्ने नामकर्म विधीयते ।
इति शङ्कवचमात् ।
मस्मात् उन्नविट्ट्राः स्वाभौचालदिनेषु नाम कुर्यरित्यर्थः ।
पारस्करः । “दशम्यामुत्थाप्य प्राधणन् भोजयित्वा पिता माम
करोति, अचरं चतुरचरं वा घोषवदाधन्तरस्य दौर्षाभिधानम् ।
छतं कुर्यान्न तद्धितमयुकाचरमाकारान्नं स्त्रिये तद्धितम् । गर्म
बाह्मणस्य, वर्म क्षत्रियस्य, गुप्तेति बैग्नस्थ दामेति सदस्य" । इति ।
अस्थार्थः, मातुर्दशम्यां दममदिने उत्थापनम् । अशौचानते

·कालसार। नामकरणं, ब्राह्मणच्यभोजन नियतम् । घोषवदवर प्रादौ यस्य नामः तद्घोषवदादि। गघडाः, जमनाः, पढौ हो, दधौ नो, वभौ मो, यरौ लो, वहौ, घोषवन्तः। अन्तर्मथे अन्तं प्रवरं थम्य तदन्त- रस्थम् । यरलवा अन्तस्याः । दौर्घमहसमभिधानं अयमानं यस्य तत् तथा । शतं (शत्प्रत्ययान्तम्)। यदा रुतं पूर्वपुष्पेषु विहितं . नाम । तथा च शङ्ख - "कुलदेवतासम्बई पिता नाम कुर्यात्" इति। कुलसम्बद्धं देवतामम्वद्धं वेत्यर्थः । स्त्रौनाम्नि विशेषोऽयुकाधर- मित्यादि। ब्राहाणम्य शर्म (मङ्गस्तप्रतिपादक नाम) । चियस्य वर्म (गौर्यमतिपादक नाम)। वयस्य गुप्तं (धनवत्तादिप्रतिपादकम)। शूद्रस्य दामेति (प्रेष्यत्वप्रतिपादकम्) । मात्र नावि शर्मादिप्रयोगः, ब्रह्मचर्यामन्तरं शर्मादिप्रयोगम्य वक्ष्यमाणत्वात् । प्राक् पूडाकरणादालः मागनागनाच्छुचिः । कुमारम्त पविजेयों यावन्मौजौनिवन्धनम् ॥ इति वृद्धशातातपोनिश्च प्राधणयास्तकादौनो जम्मावधि न शर्मादि प्रयोगः । मनुरपि,- माय मानणस्य स्यात् चियस्य धलाचितम् । वैग्यम्य धनमंयुक्त शूद्रग्य तु जुगुमितम् ॥ इत्यादि। नया,- तोला मुबोधमकर विस्वष्टा मनोरमम् । मानत्यं दौर्घन्तिमागीर्वादाभिधानवत् । "दिगिनशिवशाई तत् कुलाचारतो वा" इति ज्योति- वचमात् । मामधेयं दाम्यां तु दादा नापि कारयेत् ।

·गदाधरपाइती अथोपनयनकाला। विवामित्रयानवयौ, गर्भाटमेटमे वादे माहाम्योपनायनम् । राजामेकादशी सके विशामेके यथाकुलम् ॥ अत्र गर्भपदभ्य समासे गोभूतयेऽपि राजामित्यादिष्वयन्वयः, अथ शब्दानुशासनं केषां शब्दानामितिवत् । गर्भादेकादशे राजो गर्मा द्वादशे विशः । इति भनूको । भयनमेव नायनं पथादुपोपसर्गः । फलकामनायान्त मनुः, ब्रह्मावर्चमकामस्य कार्य विप्रस्य पञ्चमे । राज्ञो वक्षार्थिनः षष्ठे वैसस्यहार्थिनोऽष्टमे । उपनयनस्य परमावधिमा याज्ञवलक्या,- भाषोड़शादा विंशाच्च चतुर्विधाच वत्मरात्, पविभा काल औपमायनिकः परः। श्रत ऊद्धं पतन्येते सर्वधर्मवहिष्कृताः, भाविचौपतिता प्रात्या प्रात्यास्तोमादृते क्रतोः । কাল্পনিকৰি সাধাৰৰধবদগ্বিদ- नन्तरमेव संस्कार्य एव इत्यर्थः । स्त्रीशन्तु विवाह एव उपनयनम, वैवाहिको विधिः स्त्रीणामौपनायनिकः स्मृतः । रति मनू। याशयसक्यः - प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य दादगाब्दानि पञ्च वा। ग्रहणान्तिकमित्येके केशानव षोड़।

·भालसार। २२१ तथा,-गरये च वरं दत्त्वा सायाच तदनुजया । • वेदं प्रतानि वा पारं नौसलाप्युभयमेव वा ।। अविनुतप्रापर्यो लक्षण्या स्त्रियमुछेत् ॥ गुरवे वरं (अभिलषित) अभिलषितदामागतो तदनुजया इत्यर्थः। पारस्कर:- "धयः खातका भवन्ति, विद्यासातकः बत- खातको विद्यावतखतकः" । समाय बेदमसमाय प्रतं यः समावर्तते सविधानातकः यो प्रतं ममाप्य वेदमसमाय समावर्तते, म प्रत- स्नातकः। य उभयं समाप्य ममावर्तते स विद्यामतमातकः । मनु- अनाथमी म तिठेत दिनमेकमपि द्विजः । इति निषेधेऽपि अस्मदेणे समावर्तनानन्तरं कथं विलम्व्य विवाह इति चेत्, सत्यम् । "अभावे कन्यकाधाः घातकं प्रतं चरेश, अपि का चियायां पुषामुत्यादयीत वेश्यायां वा" इति पैठीनमिवचनात् कलियुग- निषिद्धेषु “बहकालं प्रधाच" इति निषेधोकोय प्रमभममाचार: माछत एव । इविध वैष्णयोः कलावभावात् न तदिवाइयवहारः। शुदाणां तु पम:- एट्रोऽप्येवम्बिधः काया विना मन्त्रेण मंशतः । न केमचिशमहजत् छन्दमा तं प्रजापतिः। छन्दमा (वेदेन) न समजत (म समयोजयत्)। माछो-विवाहमा मंस्कारं शवोऽपि लभतो मदा। मात्रशन्देन विवाहेतरसंस्कारनितिः, तथाए थममायोकिया

·२१८
गदाधरपद्धती
पुण्ये तियो मुहर्त वा नक्षत्रे वा गुणान्विते ।
इति मनूक्श्च अन्यदापि नामकरणसमाचारः । तच दशम
दिनपदो नाट्रियते, अयोधानन्तरमन्यपदाणां सम्भवात् इत्यभिज्ञाः।
कल्पतरुकारास्तु “दशम्यां" इत्यच, येषां दमाहात् प्राक् इद्धिः
तेषामित्याहः ।
इति नामकरणम् ।
अथ वहिनिक्रमणकर्म ।
"चतुर्थ मासि निष्क्रमः" ।
मतुः चतुर्थं मासि कर्तव्यं शिमोनिक्रमणं हात् ।
यत्तु भविष्थे,
दादी इनिऽराजेन्द्र मिशोनिष्क्रमणं रक्षात् ।
इति “तत् पाखाभेदात्" इति(१) कल्पतरुकाराः । इदं च
वालकस्य चन्द्रतारानुकूले शुभदिने कार्यम् । अत्र दिनस्य अनि-
यतत्वात् चतुर्थमासे यथासम्भवं कार्यवात् ।
एवमत्रप्राशनेऽपि बोध्यम् । चूड़ादिके तु वर्षमध्ये शुभदिने
इति बोध्यम् ।
इति वहिनिष्क्रमः ।
श्रधानप्राशनम् ।
षष्ठेन्नप्राशनं मासि । “यत्तु सम्बत्सरेऽवमाशनम्" इति शंख
लिखितवचनम्, तत् गुणफलविषयं इति कल्पतरुकाराः।
इत्यनप्राशनम् ।
(१) विकल्प इति कल्पतरकाराः।

·कालसा
२९६
अथ धूडाकर्म ।
चूड़ा कार्यो यथाकुलम् । मनुः-
प्रथमेऽन्दे हतीये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ।
शवलिखितौ "प्रथमेवर्षे चूड़ाकरणं पञ्चमे वा" ।
पारस्करः, "यथा मङ्गलं वा सर्वेषो यद्वा यथाकुलाचारम" ।
यथामङ्गलमिति, धर्मशास्त्रान्तरविहितकालान्तरम्योपलक्षणम्।
अतएव कथित् पञ्चमेऽब्दे क्रियते, वहुभिस्त उपनयनात् पूर्व यदा-
कदापि क्रियते ।
अब विशेषः सात्यन्तरे,-
सूनोर्मातरि गर्मिण्यो धूडाकर्म न कारयेत,
प्राक् पश्वासरादुई गर्भिणामपि कारयेत् ।
चूडाशती शिशोर्माता गर्भिणी वेधदा भवेत.
ते गर्भविपत्तिः स्याम्पत्योर्वा सतय वा ॥
इदं चूड़ादिकं कर्म मकरादिमामपट्टे,-
चूड़ा माघादिपट्टे लघुघरमदभे मैचहौने माके,
मानी मात्र केन्द्रवशमगगनगेद्विगैविष्णुयोधे ।
नोरिताघरपटाम्यतिथिषु न यमाराहयुग्मान्दमागे,
नो जन्मान्दुमामे विघटकुनामिन्यवस्लमाकारद्धौ ।
इति ज्योतिःशास्तात् ।
पत्र माधादिपदं मौरमाभपरम् । “सौरो मामो विवाहादौ”
इत्युः ।
इति पूड़ाकर्मकाला।

·२२२ गदाधरमहतो शूद्राणां गर्भाधानघुमवनमौमन्तोन्नयनजातकर्मनामधेयवहिनिक- मानप्राशनचूड़ाकरणविवाहाः ॥ इति ॥ अथ विवाहकालाः। विष्णुपुराणे, व रेकरुणां भार्यामुईत्रिगुणाः स्वयं । मनुः,-चिंगों वत्कन्या इयां दादशवार्षिकी । व्यएवर्षोऽरवर्षी वा धर्म मौदति मत्वरः ॥ सत्तरः रहस्याश्रमे त्वरायुनः पनित्यर्थः । कम्यपः,- अपवर्षा भवेगौरी नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेत् कन्या प्रत ऊर्दू रजस्वला ।। गातानन्दः,- गर्भादष्टमवर्ष १ दशमे दादोऽपि वा । कन्यापरिणयः शस्त इति वात्स्यादिमम्मतं ॥ सम्वतः,-विवाहस्वटवर्षायाः कन्यायाः शस्यते बुधैः । गर्भादिति सर्वत्रान्वयः॥ अन्यथा,- कन्या द्वादशवर्षाणि याऽभदत्ता ग्रहे वसेत् । मृणहत्या पितस्तस्याः सा कन्या वरयेत्स्वर्थ ।। इत्यादियमादीनां तु(१) द्वादशवर्षे विवाहे निन्दावचनमनर्थक स्यात् । अतएव जन्मावधिसप्तमवर्षे गौरौत्वमाह कश्यपः- सप्तवर्षा भवेगौरी दशवर्षा तु कन्यका । प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे कुमारीत्यभिधीयते ॥ भविष्येऽपि,- सप्तवर्षा भवेगौरी दशवर्षा तु नमिका । द्वादशे तु भवेत् कन्या श्रत आई रजस्वला ॥ (१) अन्मावधिद्वादशवर्षे - ·कालसारा २२५ . मतमवर्षस्य गर्माष्टमलादिति कल्पतरकाराः । तथाच मापद- पाधिकषड्वर्षानन्तरं स्वौणं विवाहकाल इत्यर्थः । तस्मिन्नेव वर्ष कन्याया गौरौलमिति च सिद्धू । एवं पा) स्त्रीणां जन्मावधेकादश- वर्षमभियाय विवाहकालम्य परमावधिरित्युक्तं भवति । विशेषं मनुरा- असपिण्डाच या मातरमगोधा च या पितुः । मा प्रशस्ता विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । दारकर्मणि (दारयशनले विवाहे ) मेथुने (मिथुनवायत्री- घुससाय श्राधानकर्मणि) न केवलं तौमाध्यपाकादिकर्मणि । अपि तु उभयमाध्येऽपि मा प्रशमोत्यर्थः । “मिथुनमाध्यधर्मपुचोत्पत्ती" इति कल्पतरुकाराः॥ व्यामो विशेषान्तरमाह- भगोचा मातरप्येके नेछन्युवाहकर्मणि। অকালপ্লাবিল্লালাহুবিঙ্কিলঃ ॥ तदसम्भवे याजवलक्या, परमामामादूई माटतः पिटतस्तथा । मानतो मानमताने मातामहादिपिण्डेन सपिडामपि पच्च- मादूई उदहेत. पिटमन्ताने पितामहादिपिण्डेन मपिण्डामपि मतमादूई उददित्यर्थः। तनाथमम्भवे, पशिष्ठः, पञ्चमौं सप्तमी व मारत: पिस्तमाया ति। (५) एतेन ।

·गदाधरपद्धतौ २२१ । "एतदर्वानिषेधार्थ, न पुनस्तत्प्राप्यर्थम्" इति विज्ञानेश्वराः। कल्पतरौ तु “श्रममानजातीयकन्याविषयमेतदिनि"। "मवर्ण- मातामहकुलविषयमेतदिति" मदनपातः । विमानमपिण्डेऽपि निषेधमाइ सुमन्तुः-पिटपत्न्यः सर्वा मातरः तदातरो मातुस्ताः । तदुहितरय भगिन्यः, तदपत्याः भागिनेयाः स्युः, ताः सकरकारि- एयस्तत्सकुल्यां नोदहेदिति। सर्वमिदं मम्भवपरं। अत्यन्तासमावेत समन्तः, “चीनतीत्य मानः, पञ्चातीत्यपिटतः" । पैठीनमि- रपि "चीन् मानतः, पञ्च पिद्धत इति वा" अब "समानजातीये पञ्च, असमानजातीये चौनिति व्यवस्थितो विकल्पः" इति कल्पतरौ यद्यप्युक्तं नथापि अस्मद्देशे ढेरत्यन्तासम्भवपरमित्येव लिखितं । वृद्धानां तु, पिववन्धुमात्यन्धुलवर्ण यथा, श्रादिपुरुषस्य सगोचवे. ऽपि पिलसन्तानो भवति। अन्यगोचले मालमत्तानो भवति" इति। "यपिलवसः स्वसः पुषाः" इत्यादिकात्यायनोफिमुदापत्य तिथितत्त्वकारः पिलवन्ध्वादिलचएं उत। "ता शौचे फ्रिया- कर्तुरधिकारे च" अस्मद्देशनिबन्धकारैलिखितत्वात् न नलक्षणमा- द्रियते), तत्र श्रात्मबन्धोरपि उपान्तवान् । काचिदरमशविरू- द्धापि दाक्षिणात्य मंग्रहकारिका,- चतुर्थो मुद्दत्कन्यां चतुर्थः पञ्चमीमपि । पाराशर्यमते पठौं पञ्चमो न तु पञ्चमीं ॥ पञ्चमः पञ्चमों कन्यां नौदहेदिति यहचः । पिपरे निषेधोऽयं मारपरे न दूषणं । (१) घाट्रियते । तत्र चामपन्योरपिदक्षिणायसंग्रहंकारिका,-।

·काशसारा कूटस्यगणनायान्तु यथां पड़ने वरम्य तु । जनको विद्यमानशेत म पक्षः पिल्पचकः ॥ जननौ विद्यमाना चेत् स पक्षो मारपक्षकः । इनि, विवाहदित्यनुवृत्ती याज्ञवल्क्यः, "असमानार्षगौचजाम" इति स्वेरिदं पार्ष प्रवरइत्यर्थः । गौ वंशपरम्पराप्रमिद्धं । नापस्तम्ब:- समानगोचबरी कन्यामुद्दोपगम्यच ।। तभ्यामुत्पाद्य पिण्डादं ब्राह्मण्यादेव होयते ।। एवं प्रवरकोऽपि,- परिणय सगोत्रां च ममानप्रवरां तथा । त्यागं लत्वा विजप्तस्यास्ततवान्द्रायणं चरेत् । दनि पार्थकोन परिगणनात् त्यागचोपभोगस्य, न तस्याः। समानप्रवरा कन्यां गोवजामथवापि वा। विवाहयति यो मुढ़स्तस्य वक्ष्यामि निष्कृति ॥ उत्सृज्य तो ततो भायौं माववत्परिपालयेत् । इति शातातपोके। मभानप्रवरस्वरूपमाह बौधायन:,- एक एव सुषिर्यावत् प्रवरस्वनिवर्त्तते । नावममानगोत्रवाटते भवङ्गिरोगणात् ।। भमानगोत्रात्वं ममानप्रवरवमित्यर्थः। भवङ्गिरोगणेषु संग्रहकार- पञ्चाना चिषु सामान्यादविवाइ स्विषु इयोः । मृम्बङ्गिरोगणेष्वेवं वमेध्येकोऽपि वारयेत् । 29

·गदाधरपातो
-
नथाच पञ्चायाएं सुषिचयानुवृत्ती मियो म विवाः।
व्यार्षियाणां मयिदयानुवृत्तौ न विवाहः । शेषेवेकानुहत्तौ विवाह
इत्यर्थः,
जमदनिर्भरदाजी विद्यामिचौऽचिगौतमौ ।
वशिष्ठः गौतमोगस्तिरेषां येऽप्यनुयायिमः ॥
येषां तुल्यर्षिभूयस्त नोदन्ति मिथस्तते ।
एषामटानामेकस्यापि येषु प्रवरेचनुवर्तनं, तेषां मियो म
विवाहः । मर्वर्षितन्यत्वे व विवाहः स्फुट एव ।
कम्पपः, अनेकेभ्योऽपि दजायामनूदायां तु यत्र
वै
वरागमश्च सर्वेषां समेतादिवरस्त तो।
पचादरेण यद्दत्तं तस्याः प्रतिलभेत मः।
तथा गळेपुरूदायां दत्तं पूर्ववरो इरेत् ।
अनेभ्यो धनपाएपूर्वकं दात प्रतिज्ञाय यत्र वहनां वराणां
वागमनं, तबादिवरः ता कन्या सभेत, अन्ये तु पूर्वदत्तमुस्य
नभरविल्यर्थः ।
नारदः,-प्रतिरछ त् यः कन्या वरो देशान्तरं प्रजेत् ।
बौनृवन् ममतिकम्य मा चान्यं वरयेदरं ॥
मतिग्टन वाग्दत्ता खौहत्येत्यर्थः । कात्यायनः,-
प्रदाय शस्कं गछेधः कन्यायाः माधनं तथा ।
धार्या या वर्षमेकन्तु देयान्यस्मै विधानतः ॥
यमः- वाचा दत्ता त्या कन्या पदि नया वरी हतः।
न च मन्त्रोपपना मा कन्यका पितरेव .मा

·कालसार।
२२०
मन्त्रोच पाणिग्राइणिकः ।
मनुः,- कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुलदः ।
देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते ॥
अथ पुत्रदुहित्रोरब्दमध्ये मतविवाहविचारः ।
न्योतिःमास्त्रे,
नपुंविवाहोईस्तत्रयेण विवाहकायें दुहितश्च यत्नात् ।
न मण्डनादुपरि मुण्डनं स्यात् तन्मुण्डनान्मण्डनमन्वगेव ॥
नथाच पुषोपनयनादूई दुविविवाहः ।
प्रत्युदाहो नैव कार्योऽयेकसिन् दुहिनदयं ।
न चेकजन्ययोः पुंमोरेकजन्ये च कन्यके ।
नूनं कदाचिदुद्दाहो नेकधा मुण्डनदयं ।
पुत्रीपरिणयादूई यावद्दिनचतुष्टयं ॥
पुव्यन्तरस्य कुरून नोदाहमिति सूरयः।
एतत् विमानकन्याविषयं । अन्यथा स्मृती,-
एकोदरप्रसूतानां विवाहो नैकवासरे।
विवाहो नैव कर्तव्यो गार्गस्य वचनं यथा ॥
इति एकोदरवेयर्थं स्यात् । असम्भवे तु,-
विवाहश्शेकजन्यानां षण्मामाभ्यन्तरे यदि ।
असंशयं विभिर्वम्तवैका विधबा भवेत् ॥
इत्यादीनामपि वैषर्थं स्यात् । तथा,-
एकोदये करतलयहणं यदि स्या-
देकोदरस्थवरयोः कुलमेति नामं

·गदाधरमहसौ
-
एकान्दके तु विधवा भवतीनि कन्या,
न छन्तरबवहितं मदं वदन्ति ।।
अधिकोऽत्र एकलनविदाई दोषः ॥ इति ।
अथ ज्येष्ठपुचदुहिनो थैठमाणे प्रतविवाहादिविचारः ।
ज्योतिशास्त्र, ज्येष्ठे मासि तथा माय) और परिणयं व्रतं।
ज्येष्ठपुत्रदुहिचोय यनेन परिबर्जयेत् ।
रत्रमालायां-
श्राद्यगर्भदुहितः सुतस्य वा ज्येष्ठमासि महिपाणिपौड़नं।
ज्योतिएमाले-
जन्ममामि न च जन्मभे तथा नैव जन्मदिवसेऽपि कारयो ।
प्राद्यगर्भदुहितुः सुतस्य वास्येष्ठमामि न हि भातु मङ्गलं ॥
पत्र जन्ममामि इत्यादित्रिकनिषेधोऽपि ज्येष्ठपर एव ।
अन्यथा, जन्ममासे च पुचाया धनाया जनाभोदये ।
जन्मभे च भवेदूढ़ा कन्या हि ध्रुवसन्ततिः ॥
जन्मोदये जन्मस तारकास
माश्या जन्मनि जन्मभे वा,
अनेन विप्रोऽध्ययनं विनापि
प्रज्ञाविशेषैः प्रथितः पृथिव्यां ।।
इत्याधुक्तिविरोधः स्यात् ।
पिढज्येष्ठं विना चान्यो व्येष्ठपुत्रो न दूम्यनि ।
मारतो ज्येष्ठपुत्रश्चेष दोषो वे प्रजायते ।
(१) भागे।

·कालसारः।
असम्भवे तु ज्योतिःमास्ते-
कृत्तिकास्यं रविं त्यका ज्येष्ठे ज्येष्ठस्य कारयेत् ।
उत्सवेषु च मर्वेषु दिनदादमकं त्यजेत् ।।
वृषमामे प्रथम कृत्तिकानक्षचे दादशाई रवीग: “मौरो मायो
विवाहादौ" इत्युक्त्वात् । ज्येष्ठो ( कृषः),-
प्रथम ज्येष्ठमामस्थ माहव्यो वर्जयेद्दिनं ।
शुभकर्मण्यमजानामष्टौ च मुनिभागरिः॥
दशाई चैव गाय॑श्च द्वादशाहं वृहस्पतिः।
अजभोगामिभं भोगं यावन्मुनिपराशरः ।।
अजोऽन मेषमासः तथाच मेषमासाम्यदिनपश्चऽपि वर्जमं ।
नावप्रतिकृत्तिकामतेरिति परागराभिप्रायः ।।
अथाशद्धिकालेषु कर्मकरणाकरणविचारः ।
तचादावस्मयताइद्धिमारकारिकाः लिखित्वा पथात्माधि-
वचनानि लेख्यानि । तथाच,-
कालस्थाशुचिताऽधिमास्यय हरिस्खापेऽथ याम्यायने,
शुर्वादित्य उदौरितोभयविधे राज्यैकतारक्यतः ।
तस्यां सिंहवृहस्पती सरगरौ वाले च वृद्धे को,
मन्यास्तंगतवाल्यवाईकवशाम्रष्टे व प्रद्धिं अवे ॥
लुप्ताब्देऽधिकवासरे मकरगे जोवेऽपि कालोऽशपिः ।
तबोड़ादिषु सर्वकर्मकरणं देशेषु शिष्टेमंत ।
करताशद्धिषु काम्यकर्मकरणं नवाथ नैमित्तिक ।
नित्यं कार्यमिह मनिप्रसवाभूलं विशेष मुवे ॥

·ধনী मिटवाय, गर्वादिये गरी मिहे नष्टे सने मलौघुसे। याम्यायने हरी मटे भर्वकर्माणि वर्जयेत् ॥ तथा,- वाल्य वृद्धि गते जौवे भर्वकर्माणि वर्जयेत् । वृद्धि (शुद्ध) शुवादित्यो दिविधः । एकराभिगतत्वेन एकमवत्र• गतवेन चेति। एकमगतलं च भित्रराधिस्यले मतीति चोध्यं । तपाप कम्प:- एकमन्दिरगतौ यदि जौवभानू एकोऽसगः सरवरेकगुरुद्यामहे । मारभ्यते पनविवाहपहप्रतिष्ठा- चौरादिकमंगमनागमनं च धौरः ।। नारभ्यत इत्यनेम प्रारब्धवतं कायें । एकत्यच मन्दिरं राशि नपाच दृहस्पतिसूर्यो एफराशिगतौ पदौत्यर्थः। एतेन सहरम মন্যু। বিদীমশনৰাৱলমিনি প্রত্যাব। ব্যক্তি इत्युको सर्वधर्मनिषेधः काम्यपरः ॥ श्च माविवाक्यानि मसभाम- प्रस्तावे लेख्यानि एकानष्टलचातुर्विध्यातिपादकोक्तियो लेख्याः। उत्तरमौर,- गुरोर्मध्यमसंक्रान्ति होनशान्द्रोऽधिवत्सरः । बानि नत्र यजाधप्रतिष्ठादौनि नाकिनां ॥ फुटभकानिहोनशेत के प्यारधिमालवा । मतानन्दा,- अतिचारगतौजीवी नेति चेत्पूर्वमन्दिरं । चुप्तसम्बदारी जेयः मर्वकर्मस गर्हितः ॥ सिंहाय मकरी पर यम बर्जयेत् ।। .

·२२१ इति देवीपुराणोक्तः, प्रतिष्ठादौ मकरवृहस्पतिरपि वज़ पर: तत्र लुप्तमम्बामरे कर्मनिषेधे पवादमाह सत्याचार्यः,- राभिचयं सञ्चरतेऽब्दमध्ये नायाति पूर्व यदि लुप्तवर्षे । जौवो न कर्माणि तदा च कुर्यादिहाय गौड़ोविहारदेशान् । ज्योतिःसारखे मकरवृहस्थतावप्यपवादः,- नर्मदापूर्वभागेतु कोणस्योत्तरदक्षिणे। गण्डफ्याः पथिमे पारे मकरस्थो न दोषभाक् ॥ एतदधिसम्बत्सरस्थायुपलक्षणं, अस्मद्देशशिष्टाचारात्। तथाच लुप्तवर्षाधिकवर्षमकरवृहस्पतिषु सर्वकर्मकरणे निःमन्दिग्धमेव । माखपि कालाशद्धिषु काम्यकर्मणो बर्जनं, न नित्यनैमित्तिकयो- रिति मामान्यतः । विशेषस्तु तत्र तत्र लेख्यः । अथ मलमासकारिका। काम्यारम्भसमायने न मलिने मासे तु छादिकं, मारधं हि ममापयेत्तदपि यत् मामास्वनं भावनात् । श्रारम्भस्य समापनस्य च यदा मध्येऽधिमासस्तदा- रवं कर्म समाचरेदथ मवे तौमरेज्ये त्यनेन । रोगावर्षणशान्तिमुख्यकरणकाचप्रतीक्षामह- स्थारम्भं च समापन च मलिने काम्यस्य कुर्यादुधः । नो मुञ्चत्सकलं तदायगतिकं नित्यानिहोचादिक नित्यं सोमवादि नो गतियुतं नाधानमण्याचरेत् ।

·२१२
गदाधापती
जाते एिं गतिसंयुता म हि सदा कुर्यादपोमग- .
घामादि पहणोदित पगतिक जमाधौ परेन।
पुंसतिप्रमुपायपादनविधिप्रामानि कापि पट्,
प्रेत भर्वमानन्ययोगविहितं श्राद्धादिकं कर्मच
गद्धे मामि मसीपुर नमुयाना तु दोदितं,
दागपाझविधी युगादिपु तपा श्राहादि मवादिषु ।
प्रेताप्दोदकागादाममथ मोहिमेसपक्षाएका-
वएक्यप्रथितानि नात मतिने याद्वानि सूर्यासुधीः।
माद्धे मामि मलेऽधिमामविहितं श्राद्धं विपक्षोदित,
पठत्वे पनि तमा पूर्णदिवमाधोऽयमपाएमाक्षिक।
द्ध मामि मृतस्य भामि मलिनेऽप्यायाधिक वाचरे,
दन्यदार्षिकमाघरद्धि मलिने भएम्य मामे मले।
भव्यस्तौगमनं तथा परिणयानन्तभाङ्कतने-
न्दोन्दिापनमजनूतनगयायाद्धं विदध्यासपीः ।
विशतमादपविहितं तथाथ मंभपके,
छोणे मामि विवाहमुख्यरहिताः स्मरथाः श्रुतेर नियार ।
मामवाधिक प्राचिने यदि भवेत् मत् पूर्वतो यामरा-
नौ वाधिकमाममेव मकसं शुद्धां च शताटमों।
यावयाप्य शिवार्चन विरपयेचेन्मुस्थपधसमो-
SA: शुद्ध हापरेमदिमादिध्ये कपचं सुधीः ।
मसमामनरूपं प्रवामिद्वान्ने
चान्द्रो मासो धमकान्तो मतमामः प्रकीर्तितः ।

·२१२
-
ग्रहापरिशिष्टे,-
मलं बदन्ति कालस्य मामकालविदोऽधिकं ।
कालाधिक्यं विष्णुधर्मोत्तरे उड़,-
भौरेणब्दम्त मानेन यदा भवति भार्गव ।
भावने तु तदा माने दिनयडू न पूर्यते ।
दिनराव्यथ राम प्रोकाः मम्वत्सरेण षट् ।
मौरमम्मामरम्यान्ने मानेन भिजेन तु॥
एकादशातिरिच्यन्ते दिनानि स्मगुनन्दन ।
वर्षद्वये मारमामे तमामामोऽतिरियते ॥
मचाधिमामकः प्रोक्तः मर्वकर्मसु गतिः ।
मौरवर्षस्य पञ्चषाध्यधिकदिशतदिनात्मकन । चन्द्राध्दम्न चतु:-
पचाशदधिकविणतदिनात्मकवमिति एकादशदिनाधिकत्वं ॥ नम्वेवं
मनि दिनार्द्धन्यूनोऽधिको माम इति चेत्सत्यं । अतएव मिद्धान्ते--
दाचिंद्विर्गांमै दिनैः घोडाभिस्तथा ।
घटिकानां चतुम्केपा पतयेकोऽधिमामकः ॥ इति ।
नतु आधिक्य मति मामस्य मस्तत्वं कुत इति चेत्,
तम्य नपुंमकनादित्यवेय्य । सथार, ज्योति:गामो,-
असान्तो हि यो मामः कदाचित्तिपिद्धितः ।
कलान्तराममायाति म मधुमक च्यते ॥
नपुंसकत्वं कुत इति चेत. पुरुषम्य सूर्यस्य नन्मामेभावादि-
स्वेच्या
सचाप, सधैव,-
मासेषु दादमादियाम्तपन्ने हि यथाक्रमम् ।
30

·गदाधरपद्धती नपुंभकेऽधिके मासे मण्डलं नपते रवः ।। मानातपस्वाह- मालीचुचैः समाफ्रान्तं सूर्य्यमकान्तिवर्जितं । मलौषुधं विज्ञानीयात् मर्वकर्मसु गस्ति । काठकग्रो- यमिन्मा न मशान्तिः मान्दियमेव वा । मलमासः म विजेयो मामे शित्तमे भवेत् ॥ रति स्फुटमानाश्रितं । द्वात्रिंद्भिरिति मध्यममानाभितमिति न कथितिरोधः। लघुहारोतः,- इन्द्रानो यच इयते मामादिः स प्रकीर्तितः । अनिमोमो स्मती मध्ये ममाप्तौ पिढयोमको । तमतिक्रम्य तु यदा रविर्गच्छत् कदाचन । श्राद्यो मलीनुचो ज्ञेयो दितीयः माकृतः स्मृतः । तथाच, शुक्लप्रतिपदादिदर्णन्तोमासः, संक्रान्तिरहितोऽधिमाम इत्यापद्यते । दर्शान्तमामः मंक्रान्तिदययुगः क्षयमामः । उभयोरपि मलत्वमित्यर्थः । ननु अधिमासे जातस्य उत्तरवर्षेषु कस्मिन् मासे खनचत्रपूजादि, मृतस्य तु कुत्र द्वादि अनुष्ठेयमिति चत, उच्यते । तम्य उत्तरमासेऽन्तर्भावात् उत्तरमासे तदनुष्ठे। नयाच, च्योतिःपितामहः- षष्ट्या तु दिवसे मामः कथितो बादरायणः । पूर्वाद्धं तु परित्यज्य उत्तराट्वें प्रशम्यते ॥ .

·कालसासा २३५ इति न्योतिःशान्ते । तथाच एतद्दाक्यमुपजीव्य माधवाचार्याः,- चान्द्रोऽधिमासः मंकान्तः मोऽन्तर्भवति चोचरे। इति । अत्र कचिदिशेषः सुधीभिरवधेयः । तब कंचिन्यामं राखा विचारणीयं । तथाच, भाटेमामि अधिमामपाते पादौ मनपौर्णमासीपक्षः, तदुत्तरं मलदपक्षः, तदुत्तरं शुद्धपौर्णमासीपक्षः। तत्र कस्यचित् जन्म मलदर्शपथे, कस्यचिजन्म शुद्धपौर्णमासोपचे, तवाधिमासस्य शद्धदर्शान्तमामे- ऽन्तर्भाधे मिद्धे मति मलपौर्णमामोपवश्य शुद्धपौर्णमालीपोऽन्त- र्भावः। मलदपिक्षस्य भाद्रशुद्धदर्शरूपे पौर्णम्यन्तपक्षमाश्रित्य आश्विनदर्शपक्षतया व्यवहियमाणेन्तर्भावः । तथाच मलमामवर्ष शुद्धपौर्णमासीपक्षे यस्य जन्म, पश्चात् भातस्यापि तदुसरशववर्ष बादौ वनक्षत्रपूजा। यस्य मलदर्भपरे जन्म, तस्याधिज्ञातम्यापि আঘিনঘন যাচুিনাই হ্যৰ যান নবমুল। एवं श्राद्धादौ वोद्धव्यं । अयमधिमामः चैत्रादिमतस मासेषु भवति । तदुक्रं ब्रह्मासिद्धान्ने,- फेवादाक् माधिमामः परतस्तधिको भवेत् । ज्योतिमिद्धान्ते,- घटकन्यागते सूर्य वृयिके वाथ धम्बनि। मकर वाथ कुम्भे वा माधिमामो विधीयते । इति। ननु दिसंकान्तमास एक्षेत्र मासेषु पतनौति घेत, म । च्योनि:मिटान्त- असंक्रान्तिमामोऽधिमासः स्फुटः स्यात् ।

·गदाधरपद्धती दिमंक्रान्तिमाम, चयाख्यः कदाचित् ।। क्षयः कार्तिकादिचये मान्यदा स्यात् । तदा वर्षमध्येऽधिमामयं स्यात् ॥ इति, कार्तिकादिमामत्रये चयमामः । उयमामयुक्ने वर्ष क्षयमामात् पूर्व दिचेषु मासेषु मध्ये एकोऽधिमामः । इयमामा- दूर्द्धमपि मामधयमध्ये ऽपरोऽधिमासः । सच ज्योतिःणास्त्रे,- दर्शवयं मेषमुख्यैकराशिस्थिते तु चैत्रामुखोऽधिमामः । दर्शान्त अर्जादिकमामि सूर्ये राशिदयस्ये क्षयमाम उक्तः॥ ननु यथा एकाधिकमासोपेताब्दस्य चयोदामामामकलं । तथा अधिमामयोपेताब्दम्य चतुर्दशमामात्मकत्वं प्राप्तं । न च तद्युक्तं, चयोदशं तु श्रुतिराहमा चतुर्दशः क्वापि न चैव दृष्टः । दति वचनात् इति चेत्, नेष दोषः । अमंक्रान्तवेन अधिक- अभिहियुतयोईयोमध्येपूर्वस्याधिकत्वनिषेधात् । तथाच जावालिः,- एकस्मिन्नेव वर्षे तु छौ मासावधिमासकौ । प्राकृतस्तत्र पूर्वः स्यादुत्तरस्त मलौम्बुचः ॥ इति, प्राकृतः शुद्धिकर्माई इत्यथः । श्रतएव चयमामपूर्वस्यामंकाना- मामस्य मम्यक्मर्पति कर्मणे इति समर्पनामकत्वं । कर्मानहत्वात् अंहसः पापस्य पतिरंहस्पतिनामकत्वं । तथाच, विवाहादाविति प्रशत्य ज्योतिर्यन्ये,- यस्मिन् मासे न संक्रान्तिः संक्रान्तियमेव वा । क्षयमासस्य ·कालसार २३७ संसपीइस्पती मामावधिमासश्च निन्दितः । एतदचनमुपजीव्य माधवोये,- जयस्याज्या विवाहादौ मसपीइस्पती अभौ। शुद्धौ धौते तथा सात मनमामो विवियते ।। इति क्षयोक्तरामकान्तमामस्य मन्तवमेव, “उत्तरमा मलीचुच" इति वचनात् । नन्वेवं चतुर्दशमासात्मकभावे एकादशात्मकत्व- प्रमतिः । तच्च द्वादश मामाः सम्बन्सर इति नित्यवत् श्रुतिविरुद्धं । नतु हि केवलाधिमासधैं प्रयोदशात्मकमपि नविरुद्ध मिति घेत न। पचित् चयोदामामाः मम्बासर इति श्रुतेः। तथा भति क्षयमासोपेते त्रयोदशमामात्म केऽपि अब्दे इयोरसंक्रान्तयोः परित्यागे भत्यवमिष्टाः समंक्रान्ता एकादशैव मामा इत्यनो नित्यवच्छुति- विरोध इति चेन्न। मिंक्रान्तियुतस्य क्षयमासस्य मामदयत्वेन गणनात् । तथाच स्मतिः,- तिथ्यद्धे प्रथमे पूर्वो द्वितीयेऽर्द्धं तदुत्तरः । मामानिति बुधै चिन्यो च्यमासस्य मध्यगौ ॥ इति । पालनसंस्काराभावे इदं वोथं । “न चलनि यदि वै तन्मामयुग्गं विचिन्" इति वटेश्वर सिद्धान्तोकः । स्थ्य मनमा निरुपिने बावान्युच्यन्ते। तच पैठौनमिः,- श्रौतस्मातक्रियाः सर्वा दाद मामि कौर्तिताः । घयोदमेतु भर्वास्ता गिस्पला इति कौर्तिताः ।

·गदाधरपासी निस्फला इत्युक्तः काम्यकर्ममिषेधः । दृशादिमर्वकाम्यं तु मलमामे विवर्जयेत् । इति स्मृत्यन्तरो। नित्ये नैमित्तिके कुर्यात् प्रयतः मन्मलौघुचे । इनि वृहस्पत्युक्रेनित्यनैमित्तिककरणं। अधिमासे निपतितेऽप्येष एव विधिक्रमः। इति मतेरारम्भसमाप्तिमथे मलमामपातेऽपि पूर्वारकाम्य कार्यमेव । प्रारम्भममापने तु शुद्धकाल एव,- असूर्या नाम ये मामा न तेषु मम मम्मताः । प्रतानां चैव यज्ञानामारम्भाश्च ममातयः ॥ इत्युक्तः । यत्तु काठकग्रहो, प्रवृत्तं मलमामात् प्राक् काम्यं कर्म समापित। भागते मलमामेऽपि तत्समाप्यं न मंशयः । इति। तत् मावनमानमहत्तच्चान्द्रायणं हि न मवादिविषयं । गार्यः, अपूर्वदेवतां दृष्ट्वा हचिः स्थानष्टभार्गवे । मलमासेऽप्यनावृत्ततीर्थयात्रा विवर्जयेत् ॥ तथाचापूर्व देवदर्शनापूर्वतीर्थयाचे निषिद्धे । मस्तमासे मकाते द्विवेवास गच्छत्सु यदि कश्चिदालो वालग्रहब्रहारावसादिना म्ध्येत यदि वा रोगवृद्धिर्महिती स्यात्, यदि वा दृष्टिप्रतिवन्धः स्यात्, यदि वा राजद्रोह श्रापतेत, यदि वा अभिधारः केनचित् प्रारभ्येत, तब मतमामस्य समाप्तिप्रतीक्षायां वाशादिवाधादिक स्यात्, तस्मात्तत्प्रतीकारस्य कर्तुमुचितवादात्ययिककार्यधु शब- ·नपेक्षणस्य प्रौत्सर्गिकवात् । “चदेव यजेताभिवर्यमाणः" इत्यादि বালামালমরিনি: লালবাভাবিমানব- मायेऽपि नारकर्मण मारम्भः समापनं च कार्यमेव । नित्यनैमि- तिकोरपि यदनन्यगतिक, तदेव मलमा कार्य। मगतिक तुन कार्य। तथाच, काठकरो, मसमानन्यगतिं कुर्यानमित्तिकौं किया। सद्यपरिमिरनन्यगतिकानि यथा- षटकार-मोमाइपर्व चाद्रायणं सपा । দাষষি করব কান্না থামি अनपटारहोमाग्रिहोवोपासनदैश्वदेवादयः । काठकम्पो,- भोमयागादिकमांणि काम्यान्यपि मनोधुसे। पीशाययणाधानतातुर्मास्यादिकान्यपि । महालयाष्टकाराद्धोपाकमादपि कर्म स्वस्खमासविशेषस्य विहितं वयेनाले । तधार बन्ने विहितस्य मोमयाग मामासे ए वनापि सहमामेऽनुशामसमाशत् सगनिकले। एवमादि धनिकनित्यानां वर्णनं । पठौष्टिः पारामासादौ मिट्टा। माये,-अधानं पशकमांषि प्रायविनातानि । न कुर्यात्मनमा पिसागुरियो । संशान्तिरहित मा कुपांदापना।

·२४०
गदाधरपडतो
इति पैठौनसिना विकन्धितवादाश्रयणस्थ संगतिकागतिकयो-
रुदाहरणं न विरुद्धं । जातेष्टे शौऽवमिते यथानुष्ठान, तथा
मतमामेऽप्यवमितेऽनुष्टात कलात्मगतिकनैमित्तिकवाजातेटिन
कार्या । एवमादिमगतिकनैमित्तिकानां वर्जनं ।
चन्द्रसूर्यग्रहे स्वानं श्राद्धदानजपादिकं ।
कार्याणि मलमामे तु नित्यनैमित्तिकं तथा ॥
इति यमवचनादगतिकनैमित्तिकानि यहणस्नानादौनि कार्या-
फ्लेव । जन्ममरणातवाशौचादीनां मावनमानप्रहत्तत्वासदाचरणं ।
"सूतकादिपरिच्छेद" इत्यादि तवचनमुना ।
स्मतिमंग्रहे,- नामकर्म च पुसूतिः भीमन्तोन्नयन व्रता
मलौ चेऽपि कुर्वीत निमित्तं यदि जायते ॥
जातकर्मान्य कर्माणि नवश्राद्धं तथैव च ।
श्राद्धजातकनामानि येन संस्कारसनताः ॥
मलोबुचेपि कर्त्तव्या दृष्टीः काम्याच वर्जयेत् ।।
गौतमः,- दानकर्मणि यच्छ्राद्धं नवश्राद्धं तथैव च ।
यहणे पुंसवादौ च तत्पूर्वम्य परम्य च ॥
वार्द्ध तु,-चतुर्थ पञ्चमे चैव नवमे दशमे तथा ।
यदव दौयते जन्तोस्तनश्राद्धमिप्यते ।
घुमवादिपदेन घुमवनमौमन्तोनयनजातकर्मनामकरणबहिन्-ि
कामपामागनानां मंग्रहः ।
.
नथाचतानन्दः,-
घड़ाक्मिानं फर्म मलमामऽपि कारयेत् ।

·कालसार २०१ . तेषां मावनमानेन अथिभिः परिकीर्तनात् ॥ एवं च- - नामानमान सौलं विवाहं मौजीवन्धनं । निष्काम जातकापि काम्यं वृषविसर्जन अलगे च गुरौ शके वाले युद्धे मसौखुचे । उद्यापनमुपारम्भं प्रत्तानां चैव कारयेत् ॥ इति वृद्धगायवचने जातकर्मादौनो यो निषेधः समातिखिक- कालेषु कदाचिदनुष्ठितानां तेषां कालान्तरेऽनुष्यानपचे वौद्धव्य- मिति सर्वं मममसमिति वदामः । वृहस्पतिः- नित्यनैमित्तिके कुर्यात् प्रयतः भन्मलौघुचे । तीर्थखाने गजच्छायां मेलनाद्धं तथैव च ॥ गजछायालक्षणं लिखितं । अस्या नैमित्तिकलेपि पुनर्वचनमेव- जानीयानां महावैशाखौमसतीनां मलौछुचे नित्यनित्यर्थमिति कैचित्, तन। रोगे धालभ्ययोगे व मीमने घुमवे तथा । यद्ददाति समुद्दिष्ट पूर्वबापि न दुयति । इति मरीचिवचनात् । तथाच वृहस्पतिवचने गछायापदं अलभ्ययोगोपलवणमित्यवगन्तव्यं । श्रतएव कालादर्शायसंग्रह- कारिकायां- रोगशान्तिरलभ्ये च योगे श्राद्धमतानि ।। इति मलमाये कर्तव्यवनीत। मर्वनित्यकर्म मापदयेऽपि कार्यवेन उनत्वात् मलमामेऽपि दर्शश्राद्धे युगादिश्राद्धदाने च स्युः । 31 ·२४२ गदाधरपद्धती काम्यस्यापि मन्वादिश्राद्धस्य,- मन्त्रादौ च युगादौ च मामयोरुभयोरपि । रति मरीचिवचनादुभषचाप्यनुष्ठान। अत्र युगाधुपादानं दृष्टा- स्तत्वेन । तथाच मन्वादिश्राद्धं युगादिश्राद्धवदुभयत्रापि कार्य- मित्यर्थः । अतएव संग्रहकार,- युगादिकं मासिक १ श्राद्धं चापरपाशिक । मन्वादिकं तैर्थिकं च कुर्यान्मामयेऽपि च ॥ इति । प्रापरपाधिकं (श्रमावास्या विहितं)। तेर्थिकमिति पूर्वदृष्ट- तीर्थविषयं। मास्यपि,-दर्भ चाहरहः श्राद्धं दानं न प्रतिवापर। गोभूतिताहिरण्यानां मामेऽपि स्यान्मतीपुषे ।। एवं पति, मम्मत्सरातिरेकेए यदि स्यात्तु मसीधुपः । नर पयोद श्राद्धं न कुर्यादिधुपंक्षये ॥ रति एयटामिः काम्यामावास्थाश्राद्धविषया इति मन्तव्यं । पाजस्वम्यादौ तिथिवारविहितं काम्यं याई द्रष्टव्यं । अतएव जावास्ति:- नित्यं नैमित्तिकं चैव श्राद्धं कुर्यादतीमुझे । तिथिनक्षवारो काम्यं नैव कदाचन । रति। कौघुमिः,- पदममुघटं दद्यादषं चापि समचितं । सम्बसरे विपि प्रतिमा र मासिकं । अटकाथाद्धम्म नित्यलात् प्रेतपक्षश्राद्धम्य मित्यकाम्यवाच ·कापसारा कर्तव्यलामकायां वपनवसानयोः शद्धमास एवानुष्ठान, ममले । तथाच "मालपाष्टके बाद्धे” इत्यादि काठकम्पप्रवचनं पूर्वमदात। हारीतोऽपि:- उपाकर्म तयोत्सर्ग कायसन्सवमष्ट्रकाः । मामटौ परा कार्या वर्जयित्वा तु पैढकं ॥ भगुरपि,- वृद्धिलाई तथा सोममग्न्याधेयं महालयं । राज्याभिषेकं काम्यं च न कुजानलंधिते । লাগালি- नभो वाथ नमस्यो वा मलमासो यदा भवेत् । सप्तमः पिढपक्षः स्यादन्यव तु पथमः । भाषाढीमधिकृत्य मलमपञ्चमौ द्रष्टयौ । “प्राषायाः प्रथमः पक्षः" इति वचनात् । अब्दोदकुम्भमन्यादिमहालययुगादिषु । रति कासादhषयहवाक्ये तु महालयान्देग नोर्थ- विमेषस्य माधषयोदयाए वा विवक्षितषमिति माधवाचार्याः । नमादधिमामेऽपि सर्वथा न महालयश्राद्धं, नाप्यष्टकाथाडूं, तदनु- पन्धिवामान्यष्टकानाइमपि कार्य। मासिकश्राद्धं मतमा कार्य प्रत्य मेताब्दोदकुम्भदानमपि कार्य,- यच वा तत्र वा षठे मामि पाएमामिकं भवेत्। पधिक विपक्षे पूर्ण सातदनन्तरं । । (१) मात्रयोदया।

·२४४ गदाधरपडतो इति कात्यायनोको पत्र वा तत्र वा शुद्धे मलौजुचेपि वा नदननर पट्चलारिंगेहौत्यर्थः। इति षट्चत्वारिंभदिवस एव चैपतिकश्राद्धस्यानुष्ठानात् मलमासेऽपि वैपक्षिकाद्धं ॥ पाएमासिक- मष ऊनपाएमासिकमित्यर्थः । पाएमाभिकान्तःकियमाणतया तस्य पाएमामिकर्मजा। एकत्वेन तु पाएमा थदा स्युरपि वा चिभिः ।। न्यनाः मम्वत्सरथैव स्यातां पाएमामि तदा ।। इति कात्यायनोकिया तथाच प्रथमपएमामाभ्यन्तरे मलमामपातेऽपि घरमामपूर्व- तिथिरेव प्रथमपापाामिकस्य काल रति मिद्धान्तितत्वात् न मल- मामेऽपि ऊनपाएमामिकाद्धं "पत्र वा तच वा" रत्युः । शुद्ध- मामम्मतस्यापि दादशमामस्याधिमामले नचैव भपिठौकरणं कार्य । धारीत:- अमान्ते हि कर्तव्यमाब्दिकं प्रथम दिजः । मघुहारीतोऽपि,- प्रत्यग्दै दाद मामि कार्या पिण्डकिया सतः। कविघयोदोऽपि स्यादाचं त्याका तु वत्सरं । दितीयवर्षादादिकं शुद्धमास एव, न मले । तषाच, मत्यमत:- व व तु यच्छाद्धं मातापिचोट्टतेलनि । मतमाम न कर्तव्यं श्याप्रय वधर्म यथा ॥ किन्तु मनमामरतन कदाचित्तस्व मामम्न वषांतरे मसले नमणमास एव भाब्दिकमप्यनुष्टया पाप,-

·कालसारा
२०५
।
वर्षे वर्ष तु यत् श्राद्धं सताहे नन्मलौघुचे ।
कुर्यात्तत्र प्रमौतानामन्येषामुत्तरच तु॥
पैठीनमिरपि,--मलमासम्मतानां तु श्राद्धं याप्रतिवत्सर। .
मललामेऽपि कर्तव्यं नान्येषां तु कदाचन ॥
नूतनस्तौगमन, विवाहोत्तरं चन्द्रवन्दापनाख्यं कर्म च मलमासे-
ऽपि कार्य ।
तथाच स्मत्यन्तरे,
मौमन्तं प्रेतशत्यं च भवभय्या नवः प्रभो।
मलमासेऽपि कर्तव्यं निमित्तविहितं च यत् ।
नूतनमपि गयापाडू नच कर्त्तव्यं,
अपिमासे जन्मदिने चास्ते घ रारुपएकयोः ।
म त्याव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्ये च सहस्पती ॥
इति वायुपुराणोक्त।
गनते विचार्यते । स्वान्दे गणेप्रवतं प्रकृत्य,-
एकमा दिमास वा षण्मासं वत्मरं तथा ।
अथवा गणनाथस्य प्रतं द्वादशवार्षिकं ॥
इति एकमामसमाथदिमामममायषण्माससमाप्यवर्षसमायदा-
दशवर्षसमाप्येषु पञ्चस पञ्षु वर्षसमाप्यमतपक्षस्य प्रतिमा मति-
कचोंकर्तव्यत्वेन विहितवात्तदर्थमध्ये मस्तमामपाते चयोदयर
मामेषु कार्यमेव । “चयोदामामाः सम्यत्सरः" इति श्रुतेः । अयो-
दगमामात्मकलादपि वर्षस्य । ननु "पध्धा तु दिवसेः" इति वचनेन
नद्रतं उत्तरमास एक कयिं न पूर्वसिनपौति च, न ।

·२०९ गदाधरपद्धतौ - तादृशाक्यानां मलमासस्य उत्तरमास मेषलप्रतिपादकवमिति माधवाचार्यसकालान् । “काम्यानादिकर्मणं पारम्भसमाप्तिविष- पवाच" इत्यन्ये । नच "पसूर्या नाम मासाः" इति नव लिखित तथा मतमासे प्रारम्भसमाप्ती एव निषिद्धे। बारम्भममाश्योर्मध्य- पातिन्यधिमासेऽप्यारवकर्मणोऽनुष्ठानस्य सिद्धान्तितत्वात् । यदि भाद्रमासेऽधिमामः, तदा एमासे मारमः, श्रावणे सु धमापनस्य विश्तित्वात् । भाद्रमामेऽधिमामपानेऽपि म कधिन विरोध रति, तहतं मम्वत्सरपक्षमाश्रित्य प्रवृत्तं मलमामेऽप्यनुष्ठेय- मेवेति मिर्दू । नन्वेवं मति अश्विनमासेऽधिमासपातयेत् दुर्गागर- दुत्सवः कथं भवेदिति चेत् उच्यते। पारम्भस्य समाप्तियेत् इत्यादि वचनान घोड़गदिमात्मकः मरदुत्सवः कार्थः । पाईमासात्मकत्वं कथमिति न? ज्यते । “विकादिकाः मामाः" इति न्यायेन दम्तिमासपो यो भाद्रपदस्य कृष्णपक्षः स एव पौर्णमास्यम्तमासपधे पाश्विनष्पपचः, तत्र श्राग्दिनमामात् पूर्व कप्पाटम्यादि दर्मान्तं दिनाष्टकं समयो मतमामः । सहा- चिनमाम उसपनामहाष्टम्यन्तं दिनाष्टकं एवं मिलित्वा पाईमाषा- मकर मवदिमादिपु पच पचे पालनया कार्येषु शविनशक्त- प्रतिपदि एव समारम्भः कार्य: । नवाहपधाहव्ययकाहरूमाः पचपताः। तेषु पूर्वपूर्वागत परं परसेक पलमेव कुर्यात् । एतत्पते प्रजापतिः,- उपाकर्म च य र कयं दुगोमवंतपा। उतारे नियतं कुर्यात् पूर्व तषिष्फनं भवेत् ।

·कालवार। २४७ पथा घोड़ाहपचे 'भधारभ्य महाष्टमीपर्यन्न इत्युलेखात् कदाचित्तिषिद्धौ दिनाधिकोऽपि न दोषः। नावमासाधिक्येऽपि न कापियतिरिति सर्व सुखें । अथ हरिखापदक्षिणायनयोः कारिके। यविष्णौ पयिते प्रतादिगदितं याम्यायने 'चाच तत् कार्य प्रारदवाजपेय इतरत्कर्म प्रतीक्षामहं । नारीनूतनभंगमो नवगयाश्राद्धं च गोदावरी,- खानं नूतनचन्द्रवन्दनविधिः सर्वं परं पूर्ववत् ॥ प्राक्पशाच्छयनारेवितनुयाद्याम्यायनेकर्कट- स्येक तौलिगतेऽलिगेऽपि सदनारम्भप्रवेशौ बुधः । उदाहं तनुयादतौ निखिले याम्यायने चागती- न्युयाणां नरसिंहमादगिरिजादीनां प्रतिष्ठाविधि । विनायकवतादीनां च हरिखापदक्षिणायनयोरेवी कवात्तयो- रपि तेषां करणं। एवं भरद्वाजपेयस्थापि। एवमनन्यगतिक प्रतीक्षामह कर्मापि तप कार्य। प्रथमपन्तिरं कालविलम्बे बहतरदोषस्य वक्ष्यमाणवादनयोरपि नारोनूतनसङ्गमः कार्यः । गधाश्राद्धं प्रेतपक्षफलाधिकोतररा- कालेऽपि प्रतिप्रसववचनस्योकोय कार्यमेव । गोदावरीधानस्य सिंहहहस्पतावेव विहितत्वात्तत्कायें। दापत्यो- नवचन्द्रवन्दापनय विवाशानन्तरमेव विक्षितलासमाचाराचं तदपि कार्य । अन्यत्म मलमासवदीयं । भाविवचनान्ययुक्रानि। नित्य- नैमित्तिकमर्वनिषेधस्य हरिशयनदक्षिणायनयोरोमर्गिकोऽपि ·२४७ गदाधरपाहतो . श्रावणे भत्यलाभश्च हानिर्भाद्रपदे तथा । पनौनाजस्तथाश्चिने कार्तिके युद्धनानि च । मार्गशीर्ष भवेन पौधे तस्करतो भयं ॥ इत्यादिमात्यवचनाद्याम्यायनानादरवद्धरिशयनस्याप्यनादरेण श्रावणकार्तिकयोमुहारम्मप्रवेशप्रमौ "श्रादित्ये यूपकर्किक्रिया)- मिथुनघटालिस्थिते" इति ज्योतिर्वचनेन मौरमानेनैव ग्रहारम्भ- प्रवेशयोः सिद्धान्तितलात् हरिशयनात् पूर्व कर्कटमासे पतिते तथा हरिशयनोत्तरं तुलामासे स्थिते ग्रहारम्भप्रवेशो कार्ये । न जातु हरिणयनमध्ये। एवं च. मास्यादिवचनस्य सावकाशत्वे किमिति निषेधौलंघन कार्यमिति सम्प्रदायविदः । इधिकमासस्य दक्षिणायनान्तर्गतत्वेऽपि मास्योकवचनेनैव ग्रहारम्भप्रवेशकरणं । विवाहविषये ज्योतिशास्त्र,- वात्यो वर्षमनोजमिच्छति तथारैभ्योऽयनं चोत्तरम, स्वीनामानमृत विहाय मुनयो माण्डव्यभिय्या जगुः । चैत्रं प्रोग्य पराभरस्वकथयत् पौषं च दौभाग्यदम्, श्रापादादिचतुरयं न शुभदं कैश्चित्प्रदिष्टं द्विजैः ।। आषाढ़े धनधान्यभोगरहिता, नष्टप्रजा श्रावणे, वेश्या भाद्रपदे ऽथिने व मरएं, भोगार्थिता कार्तिके । पौये प्रेमवती वियोगबहला चैत्रे मदोन्मादिनी, शेषेवेव विवाहिता सुतवती मारौ समृद्धा भवेत् । (१) यूककर्किक्रिय इन्यादि।

·रानमा . स्वीनामानं स्त्रीलिङ्गमित्यर्थः । तथाच वर्षाः भरदिति चतु- दर्य, रति कर्कटादिौरमामयं वश्य इत्यर्थः । पापादादियौहावाषाढ़: कैयिदिव्यते। माएदल्यादिवचो दृष्ट्या मार्ग माययापरे ॥ अस्थार्थः। प्राधादादिपतुष्टपमित्यच पापादः श्रादियैषां ते श्रापादादयस्तेषां सतएपमित्येतदाणविज्ञानो बौधिः । तथाच श्रावणादिषु न विवाहः कार्यः, श्राषाढ़े तु कार्य एवेत्यर्थः । एवं दक्षिणायनमनादृत्य रश्चिके विवाहममाधारः मन्मूलः । “मौरमासो विवाहादौ" इत्युक्तराषाढ़ादिशब्दाना मिथुनादिपरत्वमेव। अगनि- कानां सूतकाचौचग्रहणनामादिनवस्वीमा मेन्दुवन्दापनादौनी दक्षिणायगमासपद्धेऽपि करणं । मारभैरवादौमां च प्रतिधादि- वाक्यं अयनप्रकरणे निखितं । अथ गुर्वादित्ये कारिका। जौवेऽयस्तमितेऽध्वरादिकरणं प्रास्तं प्रतिष्ठानत- हौरोदासहप्रवेशसदनारम्भा विवज्यों हि घट् । सुर्वादित्य यति साकरणदीन्यच तारुण्यवान्, जीवश्चेदुदितोऽथवाप्यतरुणः त्याज्ये विवाहयते ॥ शतानन्द:- गरावस्तं गते वयाः प्रतिछोडाइमेखताः। ग्टहारम्भप्रवेशौ च चूरेत्येवं षड़ेव तु । धान्याधेयादिकं सर्वं सुरावस्तं गतापि च । कुर्क नमविषेधोकरभावादिति निथितं । 32

·२५.
गदाधरपती
रविस्मराणि संत्यध्य उदितः स्यादयुवा गुरुः ।
रविराशिममेतोऽपि कदाचिदुदितो युवा ।
गरावयुवति त्याज्यं विवाहं प्राह चाङ्गिराः।
अन्ये तु मतमुद्दाईत्याध्यमाहुर्मनीषिणः ।।
गुरुणा संयुते सूर्य शके चास्तमुपागते ।
अमौम्यदिवसे माते प्रसोदाही विवर्जयेत् ॥
वाले नवदिनं प्रोकं दृद्धे चेव चतईश ।
वाल्यं वृद्धि गते जीवे शुभकर्म विवर्जयेत् ॥
"गुर्यादित्ये गुरूदयेऽपि कार्य ग्रहादि इति गम्यते” इति
निवन्धकृतः ॥
अथ सिंहएहस्पतौ।
कुर्यान
सिंहस्पतावपि गथापाद्धं च गोदावरी-
मानं पुंसवनादिकाचकवतान्तानि खकालेषु चेत् ।
पट्याथात्ययिकागतियहाकाचालभ्ययोगांस्तथा
नव्यस्तौगमनं च मोमयजनाङ्गाधानसोमाध्वरान् ।
अथ शुक्रास्तमये।
सन्ध्यास्तगतवाल्यवाईकवभाषष्टः कविः मोचते-
न्याधानाद्यखिलं हि वर्धमुदितं तत्राधिमासे यथा ।
एकदुदिनो युवा दितिमुनाचार्यामराचार्ययो-
रुद्वाई. प्रविहाय सर्वमितरत्कर्त्तव्यमेके जगुः ।
"न त्यतव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्ये च सहस्पती" इति गयाश्राद्ध
कार्य । तत्काल एव गोदावरीखानस्य कर्त्तव्यखात् सतरां तत्-

·कालसारा करणं। पुंसवममीमन्तोनयनजातकर्मनामकरणनिक्रामणवागमानों संस्कारषट्कर्मणां कालस्य नियतलातेषां करणं । निषेधवाकयेषु चूड़ादौनामेवोकत्वाच्च, केवलं विहितकालेम्वनुष्ठेयः, उष्टश्य काला- तरे तत्करणममती सिंहवृहस्पती तानि सर्वथानुष्ठेयानि । तच तिथिनक्षचद्धिवत् कालाद्धरपि अपेषणीयत्नात् ॥ तथा कालप्रतीक्षामहकर्मणां श्रगतिकाना मेतकत्याशौचादीनां ग्रहणायलभ्ययोगविहितकर्मणां च करणं। दीपानिपश्रवणानन्य- मनमपि कार्य "न त म कालं पृच्छत्" इति श्रुतेः । सोमपागे श्राद्धकालस्यानिषिद्धलान् प्राचाराच्च भोमः कार्यः । तथाप तदङ्गाधानस्य सुतरां करणं। "यागकरणनिषेधोगिस्त भूतिपुचाभिचारादिकाम्ययागपरा" इति यात्रिकाः। तच निषेध- वधनानि, गौनकः,- खानं तीर्थगतिमतरमहादानप्रतिष्ठादिकं । चिंहस्य विधार्चित न शुभदं कर्तुतथा सूर्यगे । सूर्यगे गुबादित्य इत्यर्थः । मातातपः,- माघ एव यदा माघौ सिंहे घेव यदा गुरुः । व्रतं चौर तथोदाई सहकर्म विवर्जयेत् ॥ शतानन्दः,- माघे १ माघौ यदि पौर्णमासी, नवां विधौ सिंहगते । जीये। नोदाहकर्माच च कामरूपे, समाचरेदयाम्यदिशि प्रशस्तम् ।।

·गदाधरमहतो
२५२
माघे न यदि माघौ स्यान्महामाघः स उयते ।
यशोदाही न कुर्वीत यावत् सिंहगतो गुरुः ।।
महामाघी विनवाद माएदयः सिंहगे गरौ ।
विवावजे कर्माणि कुर्यादिति वचः गुण ॥
श्रुतिवेधनतचूड़ानवग्रहयज्ञप्रतिष्ठार्घाः ।
रविभवनस्ये जौवे कार्या वो विवास्तु ॥
तत्सर्वे दाक्षिणात्यविषयं । अतएव राजमार्तण्डे,-
थार्चा चूड़ा विवाई श्रुतिविवरविधिं यागमाप्रवेशौ,
प्रासादोद्यानहामरनरभवनारम्भविद्यापदानं)
मौजीवन्ध प्रतिष्ठां मणिरदकनकाधारणं कुर्वते ये,
मृत्युस्तेषां हरिज्ये गुरुदिनकरयोरेकराशिम्ययोय ।
गरौ हरिये न विवाहमाहुरीनगर्गप्रमुखा मुनीन्द्राः।
पदा न माघी मघसंगता स्थात्तदातु कन्योदहनं वदन्ति॥
मघाम परित्यज्य यदा सिंह गुरुर्भवेन् ।
विवाहस्तत्र कर्तव्यो मुनिभिः परिकीर्तितः ॥
कल्पतरौ देवीपुराणे,-
सिंहसंस्यं गुरुं शक्र मरिमोपु वर्जयेत् ।
प्रारथं न च मिध्येत महाभयकरं भवेत् ॥
पुत्रधारकलबाणि हन्याशीनं न संशयः ।
कारको.मजते नाभं सन्तानं चौयतेचिरात् ॥
देवारामतड़ागेषु प्रपोद्यानग्रहेषु च ।
सिंहस्यं मकरस्यं च गुरुं यनेन वर्जयेत् ॥

·कालसारः। २५१ . इत्यादि नानाविरुद्धवाक्यः सिंहसहस्पती विवाहोपनयनादि- कर्मकरणमन्देहे गुवादित्य इत्यादिपूर्वोदायतोक्तिवलात् देशाचार- मावदादौ विधिय इति सिद्धान्तितत्वात् पपिका कारण- राहणे प्रयुतानि प्रतीयग्निति जैमिनीयन्यायाञ्च विवाहोपनयन- नवतीर्थयावादिकं सर्वथा न कार्य रति मिद्धान्तः । अस्मद्देशा- पारम्त तथैव दृश्यते ॥ राजमार्तण्डे,- भवेत् सन्ध्यागतः पद्यादस्तमेति दिनचर्य। दिनानि पञ्च पूर्वेण सर्वकर्मी विवर्जयेत् ॥ वासो दिनयतकं स्याहद्धः पञ्चाहमियते । यह सन्ध्यागतः शक्रस्त्रिधाप्येवं विवर्जयेत् ॥ तथाच मन्ध्यास्तमितत्ववालवद्धत्वेषु चतुर्ष शुकस्य नएवं । नत्र मर्वकर्मवर्जनं । वृहस्पतिः,- बाले वा यदि वा वृद्धे शुक्रे यस्तमुपागते । मलमास वैतानि वर्जयेद्देवदर्शनं ॥ मशमामदृष्टान्तोपादानान्मलमामे यावनिषिद्धं, तावत् सर्व- मि निषियते । सकलकाम्यान्यपि वाणि। नथा,-- अपूर्वदेवना दृशा सूचः स्युनष्टभार्गवे। मलमासेऽप्यगायत्ततीर्थयात्रा विर्जयेत् ॥ तब विचारानरमाह शतानन्दा, गुरुभार्गवयोर को यदि स्यादुदितो युवा । विवाहवर्जमन्यानि कुर्या दिल्याइ चाङ्गिराः॥ (१) सन्याकम्मे।

·गदाधरपइतौ
२५४
-
तथा,-
अनामिद्धान्ते,-
रविसत्तिरन्येषां ग्रहाणामस्त उच्यते ।
अर्वागूईमधस्तास्यात् मौच्यवार्द्धकशैशवाः ।।
ज्योतिःमागरे,-
तथा मस्तीचुचे मासि मराचार्यऽतिधारगे।
वापीकूपतड़ागादिफियाः प्रागौरितास्यजेत् ॥
शतानन्दसंग्रह,-
कुजगशुक्रबुधार्काणां फलं वक्रातिचारगं ।
वृहस्पतेस्त तनास्ति पूर्वराशिगतं फलं ।।
सत्यं विवाहयज्ञादिविषयं वचनं न तत् ।
किन्तु नष्टहतावाप्तौ मनोरथवचः श्रुणु ॥
यथाचारं गताः मर्व यहाः स्युः स्नफस्तप्रदाः ।
नष्टप्राप्तौ तु फज़दः पूर्वराभिगतो गुरुः ॥ इति ।
अथ जन्ममरणाचशौचविचारः ।
तबादावस्मटाताद्धिसारकारिका लिखिला साचिवचनानि
लेख्यानि।
वाह्यं चाभ्यन्तरं च विविधमिति मतं कर्चशौवं तु वाद्यम्।
देहे स्यात्तद्दिनेऽपौत्युभयविधमिदं ज्ञातिजम्मादिजन्यम् ।
कालखानापनो, यदवधि विदितौ जन्मन्टन्यू तथाद्यम् ।
मेषाः सर्ववणेष्वपि लगति सतां या कुचायगौचम् ॥
कर्जमोचं द्विविधं, वाह्याभ्यन्तरभेदात् । तथाच देवतः-
अभौविविधं प्रोक्तं वाचं चाभ्यन्तरं तथा । इति ।

·कालसार २५५ भाभ्यन्तरं कर्चगौवं प्रायश्चित्तापनोधमघलक्षणं यन्वगौरवमया तसाच विचार्यते । वाघमपि दिविध, भरौरख कर्मानम्वरूप- मेकं । अभौचिम्नत्त्वानयट्रयस्थापौति । इदं च वाटागौचं जन्म- मरणादिगा आयते, स्वोर्ण मतप्रमवादिना । नच वक्ष्यमाण- कालविशेषेण मानेन चापगच्छति । झातोऽनिकर्म मृदायुमनोज्ञानं तपो जलम। पशाजापो निराधारः ममौ सद्धिहेतवः ॥ “वर्मणोजसम्" इति कालो दमाहादिरिनि विज्ञानेश्वराः। देवजः, जनने मरणे नित्यमशौचमनुधावति । सपिण्डान् पिस्वन्धूथ पर कपन तिष्ठति ॥ पिटवन्धवः (समानोदकाः) यच बचनेति एकटहे अन्य- भापि वेत्यर्थः । जननं मरणं च ज्ञातमेवाशौचनिमित्तं। तस्मादि- देयादिवमान विशाम्येन श्रवणे त अवशिष्टदिनरेव यद्धिर्भवति ॥ तथापादित्य पुराणे- श्रपि दायहोचोथ सूतके मृतकेऽपि वा। प्रविज्ञानेन दोष: स्यात् श्राद्धादिषु कथञ्चन ।। कौम,-- देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं भावमेव थे। तावमयतो मत्या पावच्छ ममाप्यते । रहस्पतिरपि,- अन्यदेशमां जातं श्रुला पुनस्य जन्म च । अनिर्गते दशा न भेषाहोभिर्विशुध्थति ॥ मापिण्ड्ये तशाह विदिनमपि समानोदकवेऽपि चावत, ·गदाधरपद्धती ૨૫૯ ज्ञानं स्याज्जम्मनानोरपि भवति समानोदकत्वं हि तावत् । तुर्याचा लेपभाजो जनकप्रमतयः पिण्डमाजोऽथ पिण्डोत्- सष्टा स्यात् सप्तमयेत्यपि भवति मपिण्डलमासप्तमं तत् ॥ जौवः सप्तदयाम्नाग्निगदति पुरुषान् व्याप्य कोदकत्व- मज्ञाने जन्मनामोरपि भवति तदभ्यन्तरे तनिवृत्तिः । एवं मत्येव यम्मान्मनुवचनसराचार्यवाचौ विरुद्ध, न स्यातां तत् सुधौशा विदधत सविचार्य जीवस्य पदम् ॥ एहस्पतिः,- दमाई म सपिण्डाम्न प्राध्यन्ति मृतसूतके । चिराण मकुष्यास्त नावा शध्यन्ति गोचणाः ॥ मपिण्डाय मास्य- लेपभाजयतुर्षाद्याः पिचाद्याः पिएहभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां मापिण्यं मातपौरुष । मनुः,- मपिण्डता तु पुरुषे मप्तमे विनिवर्त्तते । ममानोदकभावश्च जन्मनापोरवेदने ॥ एतयाण्याने मेधातिथिः। “खमपितामहस्य यः प्रपितामहः नदपये यावन्तः मप्तमास्ते वस्य मपिपड़ा" इति । ममानोदकभावय निवत्तताचतुर्दशात् । रति रहस्पतिवचनं। मम्वविपरीता तु या स्मतिः मा म गम्यते रनि स्ववचनविरोधादेव मादरणीयमिति मेचित् । वन्तम्त पतईमपुरुपादुई जन्मनाममानेऽपि न ममानोदकभावः । चतुईग- ।

·कालसारा। २५७ पुरुषमध्ये जन्मनाम्बोरज्ञाने मनुवचनस्य भावका गला रहस्पति- वचनस्य निरवकासत्वेन बलवत्वम् । नवासत्पद्ये पपिण्डसमानोदकयोः पौर्वापर्यविपर्यासो निवन्ध- मौकार्थः । एकानेरप्यनगेरपि मरणदिनावध्यगौचन्तु सामे, हौद्ध देवनोदहनमपि शतं लौकिकेनामिनास्थ । नास्यत्राशौचमेतत्तनयकुलभुवां किन्तु दाहो यदाग्यः, श्रौतेनास्यामिना स्यात्तदवधि गदितं पर्णदाहेस्य तद्वत् ॥ यौतामिमतो दाहात् पूर्व जातीनां पुत्रस्य च अशौचाभावः । अननिमन उस्कानः साग्रे संस्कारकर्मएः । द्धिः संचयनं दाहान्मृताहन्त यथातिथि । इत्यङ्गिरः रमते। जातकर्णः, एकामेमरणादूर्द्धमशौचं श्राद्धमेव च । यस्य तु चयमशीनां तस्योई दाहकर्मणः । ऊर्द्ध चिपवाद्यच्छ्राद्धं मृताइन्येव तद्भवेत् । अधस्तात् कारयेद्दाहादाहितामेदिजन्मनः ॥ अतएव विज्ञानेश्वराः "ाहितामौ पितरि देशान्तरसते पुत्रा- दीनामक संस्कारात् सन्ध्योपासनादीनां कर्मणां लोपो नामि" रति लिखितवन्तः । तथा पाहितामेवालौकिकानिना दहेऽपि • पथात् श्रौताग्निना यदास्थिदाहः ततःमत्येवागौचं, तत्पूर्वमशौर नास्ति, एवं निर्णने मामिके पितरि मृते पुत्रस्य दाहादूई प्रगौचं, जातीनां मरणादूर्द्धमिनि शद्धिगुच्छकारयवाया निरस्तैव । 33

·गदाधरपातो
२५८
अस्थ्यभावे पर्णनरदाहस्य उन्नत्यात्तद्दाहेऽपि ततःप्रमत्येवाशौ ।
तथाच छन्दोगपरिशिष्टे,
विदेशस्यस्य मरणे अन्योन्यभ्यज्य मर्पिया ।
दाहयेदूर्णयाच्छाद्य पाचन्यामादि पूर्ववत् ।।
अनामलाभे पनि कम्नान्यर्णयाचना ।
दाहयेदस्यिमख्यानि ततःप्रभृति सूतकम् ॥
भारता परिपाच्या, सूतकं अगौचम् ।
दम्पत्यौराहितान्योरपि मति तु वितानागिनकस्य दाई,
पयादन्यस्य मृत्यामरणिजनिमतायनिगा लौकिकेन ।
दाहेगौच न दाहायधि भवति परं ग्टत्युपत्रावधि भयान,-
श्रौताधानम्य मध्ये यदि भवति नियुघस्रावधि स्यात् ।
दम्पत्योः पूर्वमृतस्य श्रौतामिना दाहे पंद्यान्मृतम्य वक्ष्यमाणोच्या
लौकिकारणिजन्येनाप्यमिना दाहे मरणदिनावध्येवाशौचम् । पथा-
स्मृतम्येति वपने लौकिकानिनेत्युतराहिताग्निवाभावात् । तथाचा-
दित्यपुराणे,-
आहितान्योन्त दम्पायो यस्लादौ मियते भुवि ।
नम्न देहः मपिठेन्न दग्धव्यस्तिभिरग्रिमिः ।।
पदान्मतम्य देहम्ह दग्धयो लौकिकामिमा ।
माहिता दहन दायो ग्यशामिना दिः ।
नदभाव पनाशोत्यः पचैः कार्य: पुमामपि ।
प्रतसिभिः तथा पपा गरपविधानतः ।
परितप्यम्तथा पशावरणमारण्य रमणा ।

·कानमारमा २५४ ऊर्णसूत्रेण भवेश्य प्रलेप्तव्यस्त या यः ।. सपिण्डेलसंमिश्रेर्दग्धव्यश्च वृथामिना । असौ स्वर्गाय लोकाय वाहेत्युक्त्वा खवान्धवैः । च्यामिः (लौकिकामिः) एवं व मति श्राहितारित्यत्र निष्ठान्ने श्राहितामिपदै माङ्गप्रधानक्रियोपरमप्रतीतेरहितानिधर्माः साङ्ग- प्रधानाभिनिवृत्त्यन्तरमेव । तथा च संलते कर्मसंस्काराणा तदर्थ- वादिति जैमिनिना पञ्चमाध्यायनीयवादे कप्रत्ययानास्य क्रियोप- रमनौतेरेव सिद्धान्तता । एवं च श्राधानमध्ये यजमानमरणे ना- हिताभिस्वविधिरिति मरणदिनावश्येवाशीचम् । श्राशौचे कर्मणां नो भवति किल निषेधान्बयो येन छाला, तमिन् मन्ध्यादिके स्यादपि विहितनिषिद्धवयोगादिकल्पः । किन्तु स्यात् पर्युदामस्तदिदमभिहितं साभवत्यत्र पद्यत्, मन्ध्यादि स्यादुपास्यं भवति हि तदशौचाइभिवास ॥ तथाशीचे कर्मनिषेधविचारः । सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादौनां विधीयते । इत्यादिषु अशौचे कर्मणां निषेधः, येग विहितप्रतिषेधे विकल्पः स्यात् । किन्तु पर्युदासः । यत्सन्ध्यादिकमुपास्यं, तदन्यत्राशौच. दिनेभ्य इति । तथा च विष्णुपुराणे,- मर्वकालमुपस्यानं मध्ययोः पार्थिवेव्यते । अन्यत्र सूतकागोपविधमातरभौतितः ॥ इति । विधमी (भयं विनाप्याकुलता) अब निवन्धकतः जननमरणा- गौच एन पर्युदासः सन्ध्याया अकरणत्वप्रतिपादकवहलिव- तत्र कात्यायन:,- ·गदाधरपद्धती पणत् । विधमातुरभयेषु मनि सम्भवे कार्यतैव । असमावे बकरणे- ऽपि न दोष इति तात्पर्यम् । मन्ध्या स्माताग्निहोमः श्रुतिपठनमुखाः पञ्चयज्ञाय दाना- दाने स्मार्स च कर्म विविधमहिमरुसंक्रमनानदाने । दर्शनाद्धादि पित्र्यं न भवति तु भवेन्नातकर्मापि षष्ठाह- हाद्युकं प्रेतकर्मादामदिनमथ सानमुण्यं ग्रहे च ॥ ग्रहोत्यहण) । शौचे केषाञ्चित् कर्मणां लोप एव, केषाञ्चि- तन्मध्येऽपि करणं । केषाञ्चित्तदनन्तरमेव करणमिति व्यवस्था क्रियते । अब जावास्ति:,-मन्ध्यापञ्चमहायशा नेत्यकं स्मृतिकर्म च । तन्मध्ये हापयेतेषां दशाहान्ने पुन' क्रिया ॥ इति । ननु सन्ध्याया अमौऽप्यपरित्यागः, पुलस्य आह,- मन्ध्यामिष्टं चर होमं यावजौवं समाचरेत् । न त्यजेत् सूतके वापि त्यजन् गच्छेदधोगतिम् ॥ इत्यत्र विरोधाभावः, कथमिति चेत् ? उच्यते, पुस्तस्त्यवच- मानमिकमन्ध्याकरणे तात्पर्यम्, सादात् मन्ध्याकरणे। मृतके सूतके चैव सन्ध्याकर्म समाचरेत् । मनमोचारयेन्मत्रान् प्राणयामरते द्विजः ॥ इति वचनान्तरात्, अञ्चलिप्रक्षेपमात्रस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । नेत्य- कगम्देन आवश्यककर्तव्यनैमित्तिकानामपि मंगहः । अनारधका- म्याना तु मर्चत्र मर्वथा निरत्तिः। तथा च कालिदामचयिविनः नन्य

·कालसारा
"मातं च कर्म त्रिधा त्याज्यं" इति । त्रिधा (नित्यं नैमित्तिक
काम्यं च) रविसंक्रान्तिस्नानादिकं नैमित्तिकवादय॑म् ।
न च नैमित्तिकोच्छेदः कर्तव्यो हि कथञ्चन ।
इति वाक्यस्य प्रामाण्ये सूतिकादिमध्यपतितजातकर्मसञ्चयना-
दिविषयसमिति सर्वनिवन्धतः ।
यमगसगै,-दादं प्रतिग्रहो होमः खाध्यायः पिटकर्म च ।
मेतपिण्डक्रियावर्जमशौचे विनिवर्तते ॥
तेन दर्भष्टिकादिश्राद्धानां पिरकर्मवाचिन्तिः । होमोऽत्र
स्मार्तः, श्रौतस्यायनानुठेघवात् । तथा च पारस्करः, “नित्यानि
विनिवर्तरन् वैतानवज" इति।
मार्कण्डेयः, षष्ठेऽभि रात्रिधागनु जन्मदानाच कारयेत् ।
रक्षणीया तदा पछी निशातच विशेषतः ॥
जन्मदानां षोडशमाह षठौ पछी देवौ निशां निशां व्याप्य
अत्यन्तसंयोगे द्वितीया ।
प्रभापतिः, एवं प्रेतकियायान्तु पूर्वागौचं न वाधकम् ।
स्मृत्यन्तरे,- यहणे गावमायोचं विमुको सूतकं स्मृतम्
एवं ग्रहमुनरपि लाननिमित्तत्वम् । अतएव लिङ्गपुराणे,-
चन्द्रसूर्यग्रहे लायात् सूतो मृतशेऽपि वा ।
अस्नायौ मृत्युमाप्नोति स्नायी पापं न विन्दति ॥
तविहितग्राद्धदानादिकमप्यत्र कार्यम् ।
तथा च तत्रैव,-
सूतके मतके चैव न दोषो राहुदर्शने ।
तावत्काल भवेच्छुद्धिर्यावन्मुक्तिन दृश्यते ।।
-

·२६२ गदाधरपइतो श्रच यत् शाभिधानं तद्दानश्राद्धार्थमेव, पूर्वण स्वानस्य प्राप्तः। यत्तु,- सूतके मृतके चैव न दोषो राहुदर्शने । स्नानमात्रं च कर्त्तव्यं श्राद्धदानविवर्जितम् ॥ इति गौड़देशीयसम्बत्सरश्तवाक्यम् । तत्र मूलं न दृश्यते । श्राद्धे चैपक्षिकैकादशदिनविहिते पाब्दिकं मासिकान्य, नाब्दोत्पनं मपिण्डौतिरपि न भवेदूनषाएमा मिकं च । प्रेतमा स्त्रि पक्षाभिहितमपि भवेद्योजनं नो निरमः, किन्तु श्राद्धान्यशौचव्यपगमदिवसे तान्यवश्यं भवेयुः ॥ योजनं मपिण्डीकरणं । स्मृतिः,- मासिकाथै तु मंप्राप्ते कदाचिन्मृतसूतके । वदन्ति शुद्धौ तत्कार्य दर्श वापि मनीषिणः ॥ मामिकार्थ मासिकाभिधेये कर्मणीत्यर्थः । तथा च एकाद- शाहश्राद्धस्य ऊनमामिकमजत्वात् चैपतिकश्राद्धस्य मार्द्धमामिकत्वात् ऊनपाएमासिकोनमाम्वत्सरिकयोः पाण्मासिकमजत्वात् भपिण्डीकर- पास्य द्वादशमा विहितत्वाञ्च एकादशाहपतिकोनपाएमामिकोन- साम्वत्स रिकमपिण्डीकरणनि मामिकत्राद्धवद गौपानन्तरदिवसे कार्याणीत्यर्थः । अत्र यत् “दर्ग" इति पक्षान्तरं । .नदशौचान्त- दिने विघ्ने मतौति बोध्यम् । “एकादशे नवश्राद्धे" इति वक्ष्यमा- पोके: एकादशाहश्राद्धप्रस्तावे तस्य जनमामिकमज्ञवं वक्रव्यम् । नम्वेवं मति- प्राधश्राद्धमशुद्धोऽपि कुर्यादेकादशेऽहनि । कम्तिात्कालिको द्धिरशद्धः पुनरेव मः ॥ (१) प्रेतसामोत्रि इत्यादि।

·काखसार। इति भववचनस्य का गतिरिति चेदुयते, अत्र केचित् विज्ञानेश्वरोल्लिखितमपि तदभिप्रायमुवीय दादमाहाधमौषि- चत्रियादिपरतया धमादधते । तन्न सम्यगिति प्रतीमः । तथा. शौचापगम इति विष्णुना मर्वसाधारन एकादमाइग्राद्धम- शौचापगम एवोक्तम्। माक्यपि,-तत एकादमा त द्विजानेकादशैव त् । क्षत्रादिः सूतकान्ते तु भोजयेदयुतोविजान् ॥ इति प्रसादौनामगौचान्त एकादशाहात्यमुक्तम् । अतएव कल्पतहकारैर्मतेऽहनि तु कर्त्तव्यमिति याच्यवस्कौरवचने एका- दशाहपदमशौचान्तोपलक्षणमिति व्याख्यानम् । राश तु दशमः पिण्डो दादोऽहनि दीयते । वैश्यस्य पञ्चदशमे ज्ञेयस्तु दशमस्तथा ॥ सदस्य दशमः पिण्डो मासे पूर्ण हि दीयते । इत्यादि पुराणोक्ती पूरकपिण्डदानस्य क्षेत्रादीनां दाददि- নাবিমুগ্ধলা দুম্বনয়ীমাঘিাৰাষা। ঋনহামি- थुक्का पाद्यं आद्धं पद्धोऽपौत्युनोः कल्पतरकारादिभिरना- दृतवेन अननुष्ठानलवणमप्रामाण्य इत्याहुः । अतएव पदाहादि- प्रयुशव्यहागौचादौ शौसान्तदिन एव एकादशाहनाममाचारः मङ्गच्छते । न बेकादशाहपर्यन्तापति कामधेनुकारः। अतएव श्राद्यामिति मंशा ब्रामणस्य सर्ववर्णोत्तमत्वादधिकन व्यपदेशा- भवन्नौति न्यायादेकादशोक्तिरिति मिटुं। यदि श्राधं श्राद्धमिति मद्धोक्त कामादर्भकारानवेन प्रामाशमङ्गोकार्थम्, नाई नद्देशी- ·गदाधरपद्धती. २६ यानां वैकल्पिकं तदिति वोध्यं नत्वस्मद्देशीयानाम् । एवं निरनि- पुत्रेण माग्निकस्य पितुः त्रिपक्षे मपिण्डीकरणं कार्यमिति यदक्ष्यते नदप्यशौचान्न एव कार्यम् । “देथे पितॄणां श्राद्धे" इत्य्य्यटङ्गो के मासिकार्थ इत्युको, मंग्टहीत्वाच्च । अस्पृश्यस्पर्शनोकाप्लवनमिव मदा स्वानमचाप्यमन्त्रम् । प्राणाहुत्यः समन्त्राः परमिह तदपोशानयुग्मं समन्त्रम् ॥ माविव्याः प्राम्य नौराञ्जलिमिह च परिकम्य सन्ध्यानिषेधे । सूर्यं वन्देत कर्मयदय भगवतो वन्दनादौनि न स्युः ॥ स्मृतिः,- सूतके मन्त्रवतकर्म स्मार्त नै समाचरेत् । अपोमानदयं मुक्का तथामाणाहुतौरपि ॥ एवं च प्रातःलानं मन्त्ररहित कार्यम् ।. विषमूचाण्डालादि- स्पर्गविहितस्वानम्य भौचेऽयमन्त्रकलारसुतरामवाप्यमन्सकलम । ननु,-- अघाताशी मतं भुद अजपी पूयभोणितम् । अहुत्वा च कृमीन् मुारे अदवा विषभोजनम् ॥ रति जावास्तिवचनात् । भोजन निमित्तयोर्जपत्रानयोरगौचे ऽपि कार्यसमिति चेत्, न । नैमित्तिकानामप्यत्र निषिद्धलात् । अथवा एतदाक्यम्यागौवेतरदिनेषु मावकाशलेन मर्वकामत्याग- मते निरवकागवेन बलवत्त्वात् तदाक्यैकदेगोकमार्तहोमदानयो- रपि कार्यवपाताच । मन्च नैमित्तिकम्य निषेधे चण्डालाद्यस्पृश्य- स्पर्धनिमित्तमानस्य नैमित्तिकत्वादकरणं प्रमज्येत इति चेत्, ग। भनिविषये न मुहर्तगप्रयतः म्यादित्यापस्तम्बोर्मिषेधपरिपालन रूपेण मौषम्य कार्य न तु नैमित्तिकायाम् । .

·, मध्यानिषेधे पैठौनमिः,-"माविव्याऽनलिं प्रशिय प्रदक्षिणं कृत्वा सूर्य नमः कुर्यात् एतावत् कार्य" इति । तस्मात् सर्वथा जपो न कार्य: । जपस्य किश्चित्करणमिति केचिद्वदन्ति, तब चार । वाचनिकेऽर्थे गाया अनुचितत्वात् । किञ्च "पूर्वी सन्ध्यां *जपंम्तिछेत्" इत्यादिना, अञ्जलिप्रक्षेपजपयोः सन्ध्यायां प्राधान्या- तनिषेधस्य निरवकागलं स्यादिति सपः। वाराहे दागिदप- राधमथे,- "उच्छिष्टे चैव वा गौचे भगवदन्दनादिकम्" इति गपानात् भगवदन्दनादिकं न कार्यम् । उच्छिष्टे लेपाचशौचे । अशौचे सूतकाशौचे । भारोरं स्याद्बतोक निखिलनियमनं कार्तिकादिवतेषु, प्रारम्भेष्वेव देवापचितिवितरणे किन्तु वान्यर्विधेये । यदाघान्लेषु कार्य यजमवितरणे पञ्चगयानान्ते, तदनार्यश्चरेय रजमि परमपोग्यादमौयान्तु रात्रीः ॥ लिङ्ग-पुराणे, प्रारये तु प्रते पश्चादशौचं यदि आयते ।। शरीरनियमः कार्य: पूजादानविवर्जितः ॥ शौचान्ते ततः स्नात्वा पञ्चगव्यकृताशनः । देवं पूर्वाकविधिना() दक्षिणी दापयेत्तदा ॥ भवेट्रजस्वला नारौ यद्येवं प्रतवामरे ।। भवितव्यं तदाप्येवं शरौरक्लेमयुक्रया ॥ यस्मिन् दिने भवेच्छडा विधि नस्य ममाचरेत् । (१) संपूज्य विधिना।

·गदाधरपडतो प्रतस्य राजमाईल नैव खण्डतं भवेत् ॥ अङ्गिराः,-पारधदीर्घतपसां नारीणं यद्रजो भवेत् । न तेन तद्वतं तामामुपहन्यात्कदाचन ॥ स्वभाव एष नारीणां ज्ञेयो मूत्रपुरोषवत् ।. नतोऽन्न प्रदुश्यन्ति चरेयुरेव तद्वतम् । नथा,- नियमस्या यदा नारी प्रपश्येदन्तरा रजः । उपोथ्यैव च ता रात्रीः शेपं खाखा भतश्चरेत् ॥ गारुडपुराणे तु पचान्तरम,- अन्यैर्दानादिकं कार्य कायिकं खयमेव तु । इति । अतएवैकादभौमतावे, माधवाचार्याः,-स्त्रीणां रजोदर्शनेऽपि न मतत्यागः । किन्तु देवार्चनादिरहितं सूतकादाविव उपवास- मात्र कार्यमित्यादि । देवार्चार्चान्यगोचेहरिगिरिशिवामहापूजा त नित्या, मानस्येकादशौ श्रीमधुरिपुयजनं मानसं वाप्यधान्ते । बार पूर्वरिक्थेमंतसरयजनं स्यादथारबजाय्यं, स्तोत्राचं तीर्थयात्रानुदिवामिह म्यादपानो समाप्यम् ॥ देवार्षाचा देवप्रतिमायाः पूजेत्यर्थः । प्रतरूपं सरयजनं भरत- कालौनदुर्गोत्सवादि । पूर्वरिक्थैर शौचात् पूर्वमञ्चितद्रव्यैः । जप एव जायम् । तीय गङ्गागयादि । याचा श्रीराण्डिचादिदेवोत्मवः । अगौधे मर्वकर्मनिषेधेऽपि "नायित्वा तु यो भ" इत्यादिवि- मेषवाक्ये विष्णुमयहरदुर्गाणां पूजायाः कार्यलगायां नैमित्तिक- स्वात् खानपवत् निषिद्वत्वेऽपि, अथ सूतकिमः पूजा वदाम्यागमचोदिताम् ।

·कालसारा २८० वाला नित्यं च निर्वय मानस्या क्रियथा तु वाझप्रियाक्रमेणैव ध्यानयोगेन पूजयेत् । इति यमोनिवलान्मानसौ पूजैव कार्या । घुष्यानलित्रयदानं अष्टपुष्पिकापूजा कार्यति कैशियलिखितं तन चाह। अभक्ति- विषये तयोविधानादशौचे प्रमराभावात् । यत्तु राघवभट्टेन, जपोदेवार्चनविधि: कार्यो दौचान्वितैनरैः । नास्ति पापं यतस्तेषां सूतकं वा यतात्मनाम ॥ इति लिखितं तदशौचाभावकत्वात् यतिब्रह्मचार्यादिविषयम् । तथा छ,- श्रमपिण्डम्टहे नौवा पूजनीयः सदाशिवः । इति वाक्यादमगोचरहे पूजा कारयितव्या। सदाशिव इत्युप- लक्षणद्विवादिदेवानामपि। एवं च सति "प्रतिष्ठिताचा न त्याज्या यावनौवं तदर्शनम्" इति हयगौर्षवारस्य बाबणान्तर- दारा करणव विरोधः । स्कान्दे, चन्द्रगर्मणो वैधावार्गप्रतिज्ञायां,-"मया भाया प्रकर्तव्यं प्रत्यहं पूजनं तव" इति वाक्यं भगवत्मोतिरूपफलकामनया यावजीवहतमङ्कल्पस्यैवादेयमिति केचित्, वस्तुतस्तु नित्यारधायाः विष्णुपूजायाः सन्ध्यादिनित्यकर्मवत् अशौचेतरदिनविषयलमेवेति भवं ममममम । एकादम्यां तु मानस्येव पूजा, सूतोऽपि नरः क्षाला प्रणम्य मनसा हरिम् । एकादश्यां न भुनौत प्रतमेतत्रलुप्यते । मनके पि न भूनौत एकादश्यां सदा नरः। इति वाराहोकः।

·२०० गदाधरपहतो इच्छाधन्तङ्गाहोमदिजभुजिकरणे दादभोक्लोर्न दोषो नित्यामजस्य कृच्छ्रादिकविधिषु समारम्भणे मापि दोषः । भारम्भी नाम यज्ञे वरणमुपयमादौ तु नान्दौमुखं स्यात् श्राद्धादौ पाकविर्धितविधियु च सङ्कल्प उनोऽपि सः । अशौचं नो भवेदित्यनुवृत्ती, माझे.- नित्यं प्रतपरस्यापि छच्छचान्द्रायणादिषु । निवृत्ते कृच्छ्रोमादौ ब्राहाणादिषु भोजने ॥ সব স্বনবাযযাত্বাবগীয় প্রজ্ঞাম- ऽप्यशौचं नाम्हि । चच्छ होमादिसमाप्तौ ब्राह्मणभोजनकर्मणि दाद- भोकोच माशौचम्। विष्णुः,- प्रारम्भो वरणं यागे माल्यो व्रतमचयोः । नान्दोमुखं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिक्रिया ॥ निमन्त्रणं तु श्राद्धेऽपि प्रारम्भः स्यादिनि स्मतिः । प्रतज्ञापयोरिति पाठान्तरम् । निमन्त्रणपतस्यामाद्देशे नादर एव । “श्राद्धादौ तु पचिक्रिया" इत्यादि स्मत्यन्तरे केवलपाक- मिद्धेरेवोकलान् । प्रागौच्चनं भपिण्डानुन इतरजना दातरतुईयोवी- जाने नौयुन कामादनदहिततयाधुर्यदा वा ममाधाः । भुतपर्द्धधे तु दातुः पतनि मति तदनाम्दुनो मन्यजेयु- यांगोदादादिमध्ये मति सु यदपरे दधुरवं तदधुः । मनु::-- उभयत्र दमाहानि कुलस्यानं न भुज्यते । यदापमप्ति तेषान्तु दमाईन विध्यति ।

·कालसारा
२०१
उभयप सूतके मृतके चेत्यर्थः । अपि दात्यौपोशेत्यादि
पुराणवाक्यादातर जानेऽवस्यादुष्टत्वेऽपि,
उभाभ्यामपरिज्ञाने सूतक नव दोषशत् ।
एकेनापि परिचाते भोकुर्दोषमुपाव हेत् ॥
रति घटियम्मतवाक्याद्दोषः ।
या न.- सूतकेऽपि कुलम्यानमदोष मनुरववीत् ।
रति यमोमिः । मा जातीनां स्ववंशात्रभुक्तिपरा,
अगौचमध्ये योन भोजयेच मंगोवजान् ।
इति मायोक।
आदित्यपुराणे-
विज्ञाने भोरेव स्यातपायचित्तादिकं क्रमात् ।
विषण, आमाणानामशौचे या मादेवाघमन्नाति तस्य नावदेवा-
और थावत्तेषामोर, अशौचयपगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात् । इति ।
एवं - सकामापौत्रभोजने प्रायश्चित्तोक्रेस्तनिषिद्धमेव ।
অক্ষালম্বীগন ও মুয়াবিদায়ী।
श्रादित्यपुराणे,- भोजनाद्धे तु सम्प्राप्ते विप्रे दातुर्विद्यते ।
यदा कश्चित्तदोछिटशेषं त्याका समाहितः ।।
आचम्य परकीयेन अलेन शुचयो दिजाः ।
विपद्यत इति जायत इत्यस्याप्युपल्लक्षणम् ।
तथा प किंगन्मते,-
भुचानेषु च विप्रेषु खतरा मृतसूतके ।
अन्यगेहोदकान्ताः सर्वे ने शुधयः पता: ॥
.

·गदाधरयाइतो इच्छाधन्तगहोमदिनभुजिकरणे दालभोनोर्न दोषो नित्यामकस्य कृच्छादिकविधिषु समारम्भणे मापि दोषः । भारम्भो नाम यजे वरणमुपयमादौ तु नान्दोमुखं स्यात् श्राद्धादौ पाकमिद्धितविधिषु च माप उतोऽपि सचे । अशौचं नो भवेदित्यनुवृत्ती, माहो.- नित्यं प्रतपरस्थापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिषु । निवृत्ते कृच्छ्रनोमादौ ब्राह्मणादिषु भोजने ॥ तथाच मन्ततकच्छ्रचान्द्रायणाद्याचरणशौलस्य कृष्ट्राधारम्भे- ऽप्यगौचं नास्ति । कृच्छ्रहोमादिसमाप्तौ ब्राह्मणभोजनकर्मणि दाल- भोकोच मापौधम् । विष्णुः,- प्रारम्भो वरणं यागे सङ्कायो व्रतमचयोः । नान्दोमुखं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिष्क्रिया ॥ निमन्त्रणं तु श्राद्धेऽपि श्रारम्मः स्यादिति स्मतिः । बतजापयोरिति पाठान्तरम् । निमन्त्रणापक्षस्यामद्देशे नादर एव । “श्राद्धादौ तु पचिक्रिया" इत्यादि स्मत्यन्तरे केवलपाक- मिद्धेरेवोकलात् । श्रागौच्यनं मपिण्डानुन इतरजना दातरतुर्दयो:- ज्ञानेन्नौयुन कामादनवहिततयापुर्यदा वा समाधाः । भन्यधेि तु दातुः पतति मनि तदनाम्बुभो मन्यजेयु- यांगोदाहादिमध्ये मति तु यदपरे दधुरवं तदद्युः । मनुः,- उभयत्र दमाहानि कुलस्यानं न भुज्यते । यदायमत्ति तेषान्तु दमाहेन विशुध्यति ।

·कामसाए।
उभवन सूतके मृतके चेत्यर्थः । अपि दास्ग्रहौषोत्यादि
মুয়াম্নাহানাহুবি,
उभाभ्यामपरिज्ञाने सूतक नैव दोषवत् ।
एकेनापि परिज्ञाते भोषिमुपावहेन ।
इति षट्चिंगन्मतवाक्याहोषः ।
या त- सूतकेऽपि कुलस्यानमदोषं मनुरब्रवीत् ।
इति यमोक्तिः । मा ज्ञातीनां खवंशानभुक्तिपरा,
शौचमध्ये यवन भोत्रयेच मंगोधनान् ।
इति ब्राह्मोकः।
प्रादित्यपुराणे-
विज्ञाते भोकुरेव स्थात्प्रायश्चित्तादिकं फ्रमात् ।
विष्णु:.-प्राधणनामशौचे यः महदेवानमन्नानि नस्य नावदेवा-
शौर्ष थावतेषामशौचे, शौचध्ययगमे प्रायश्चित्तं कुर्यात् । इति ।
एवं - सकामाभौ चात्रभोजने प्रायश्चित्तोकस्तनिषिद्धमेव ।
সুজাৰীসন ন গীঘিমৗঘাঘহেন্দু।
श्रादित्यपुराणे,- भोजनाद्धे तु सम्प्राप्ते वि दातर्विपद्यते । ।
यदा कचित्तदोच्छिष्टपं त्यका समाहितः ॥
प्राचम्य परकीयन जलेन शुचयो दिजाः ।
विपचत दवि जायत इत्यस्यायुपलक्षणम् ।
तथा च पट्शिन्मते,-
भुनानेषु च विप्रेषु बतरा मृतसूतके ।
अन्यगे होदकाचान्ताः सर्वे ते शुचयः स्मृताः ।

·गदाधरपडतो
पुनः श्रादित्यपुराणे,-
विवाहयजयोर्मध्ये सूतके मति चान्तरा ।
भेषमन्नं परैर्दद्यात् दाता भोक्तश्च न स्पोत् ।।
दद्यात् दापयेत् इत्यर्थः । न स्पृशेत् अशौचप्रयुक्तदोष इति शेषः ।
विवाहयज्ञयोरिति मात्सवोपलक्षणम् ।
तथा पचिंगान्मते,-
विवाहोत्सवयजेपु वन्तरा मृतस्तके.।
परैरवं प्रदातव्यं भोक्तव्यञ्च द्विजोत्तमैः ।।
प्रेतानं मृतिकानं यदि परसदने कापि सूते तदास्या-
प्योत्थानं नाम्नमा परशवपतनेऽप्या ग्यमानिहतेन ।
उत्थानं जन्मतः स्यादपनि त दामेऽपानिमत्मनिदाची-
रामानं मृत्यशोऽस्थिचयनपरतः सूतके नादितोऽद्यान् ॥
न भुजीतेत्यनुत्ती,,
मनुः,- अयानं सूतिकानञ्च पर्याचान्तमनिशम् । इति
पर्याचान्तं श्राचमनस्यानस्यम् ।
पमा,- प्रेता सूतिकानञ्च दादशाह यवान् पिवेत् ।
रति यमोको प्रायथित्तोफेः तदनयोरभक्ष्यता ।
प्रेताचं प्रेतमुद्दोग्य सचिनापि दत्तम् ।
सूतिका सूतिकामुद्दिश्य पक्षम् ।
पापम्तम्बः,-
अनुत्यिता मुनिकायामन्तः वेन ।
अदाः, अगौचनधिकारिणोऽपि यम्य संई मनिका,

·कानसारः। २०३ तदुत्थानपर्यन्नं तदाएइ न भोकव्यमिति । एवं परगोचे भवे गड़े स्थिते तावत्कालं न भोक्रव्यं इति । "उत्यानं जन्मतोदशमदिने" इति नामकरणप्रस्तावे पारस्वरसूत्रं लिखितम् । ननु अन्नःसूतके घेदोत्थानादागौचं सूतकवदिति पारस्करसूचान्तरे एकादशदिने उत्थानपदं प्रयुक्तमिति चेत् ? उच्यते । भाउत्थानादित्यत्र पाडो ऽभिविध्यर्थता। तथा च उत्यानदिनमभिव्याप्याभौचमिति। एका- दशदिने प्रशौचापगम इति न कविहिरोधः । अङ्गिराः,--- न दोपवाग्रिहोषिणाम् । सूतके भाव श्रागौचे लस्थिमञ्चयनात्परम् । अनमत्रप्रवृत्तानामामम विगस्तिन भुक्ता पक्षानमेतेषां चिराचं तु प्रती भवेत् । অধিবিহা স্বল্পকালীলাম্ব নামী দম্বলি- प्रमृत्यामानग्रहणे सूतके श्राद्यदिनतोऽपि प्रामावग्रहणे च न दोषः । पक्काबमक्षणे प्रायश्चित्तम् । अमीषोमोयपर्यन्तमपि न हि मतं दौक्षितस्यानमारसम्, किन्वापद्येव सोमक्रयण दह कृते भोज्यमेवं विपत्तौ । योऽपेक्ष्यं हि यद्यद्रविणमिदमवस्याप्य वाद्यं तदन्यत्, चातुःप्राश्ये त भक्ष्यं न हि निगदितमाधानकर्माङ्गभूते । धौम्यः, - ब्रह्मोदने च भोमे च भीमन्तोन्नयने तथा । চান না শুন্ধা বান্ধব স্ব । ब्रह्मोदनं श्राधानाङ्गभूतं चातुःपाय, च पवारः कलिजः प्राश्रन्तीति विधिः। मोनोऽनौपोमोयपश्पर्यन्तम् । “अनौयोमीय- 35 ·२०० गदाधरपद्धती संस्थायां यजमानस्य ग्टहे न भोकव्यम्"इति श्रुतेः । "क्रौतराजको भोन्यावः" इति श्राधर्षणश्रुतिरापद्विषया। मौतो राजा मोमो येन स तथोकः । श्रापस्तम्बः,-"यज्ञार्थं वा विनिर्दिष्ट भोगव्यम्"। अस्यार्थः, यज्ञार्थम् यावद्रव्यमपेचितं नावति द्रव्ये पृथक्ते अब- भिटाहौचितस्यान्न भोतव्यमिति एतदप्यापदिषयमेव । दुग्धेदध्याच्यतेलाचनफलतदएचौद्रमांमेषु मुस्त- कादौ काठे च मूलौषधदणसुगनःशस्यशाकेषु पथ्ये । पक्के मक्यौ यवादी पचनविरहिते तण्डुलादौ न दोषः, किन्वागौचौ न दद्यात् पर उन वितरेदादीत ख्यं वा । मरीचि,-लवणे मधुमासे च पुष्पमूलफलेषु च । शाककाष्टटणेवेवं दधिमर्पिःपयोऽमु च ॥ नेलौषधाञ्जने चैव पक्कापक्के स्वयवहे । पण्येषु चैवं सर्वेषु नानौचं मृतसूतके ।। अब पयःपदं दधिमाहचर्यात् दुग्धपरं। पकं मक्युमोदक- गुड़ादि अपक्कं तण्डुलादि । स्मयन्तरे,- सत्रणं मर्पिमांमञ्च पुष्यमूलफलानि च । काई माकं रणं नोयं दधिदौरं तं तथा । औषधं ततमन्ननं एकमनश्च नित्यमः। गौरिना ग्टहादयानं स्वयं शयस मूलकम् । एतत् मर्वमोचिरहगतमपि स्वयं प्रमाणं न दोषावहम् । गौरिना दीयेत तहिं दुटमेव । तथा च शौचौतरदीयमाम- ·कालमार। मपि न दोषावक्षम् । पच वाक्ये एकानपदेन तण्डुस्तादेर्यहणम्(), ननु वाश्यायोपि अमोचिग्रहस्थितजलथापि घालमिति चेत्, न। तस्य त्वत्यन्तासम्भवे खयाचितविषयत्वात् । अन्यथा,- सूतके तु पदा विमो ब्रह्मचारी विशेषतः । पिवेत्पानीयमचानात् भम्यक् सायान् स्पृशेत वा ॥ पानीयपाने कुरून पञ्चगव्यस्थ भवम् । इत्याचगिरःप्रतिवाक्यमनर्थकं स्यात् । “भोजनकाले शौ- चपाते तु अन्यस्य रहाजलमानीय आचमनीयं" इत्यापि व्यर्थ स्यात् । विप्रादाशौचयुकाद्दलनप्रतिभिः संस्क्रियाभिर्विशोध्यम्, धान्याचं ग्राहमाम गदितमपि विपत्तौ तु पकानवजम् । विप्रैः मन्शाजातेः परमिह तु पणाः कर्षिकामताधिकाग्या, याध्या उता अतोऽस्मिन् रजतगपि हिरण्यादिकं पाधमाजः । अङ्गिराः, भस्कारः शुध्यति धाम धान्यं तेन शुचि स्मृतम् । तस्माद्धान्यं ग्रहीतव्यं मृतिसूनान्तरेवपि । पक्कापवर्ज विप्रेन्यो गौर्धान्यं क्षत्वियात्तथा। वैश्येभ्यः सर्वधान्यानि शुद्रात् गावाः पणास्तथा । संस्कारः दलनादिभिः । “एतचापगतस्य" इति कन्पतरु- काराः। ताम्रिकाः कर्यिका: पणाः, पणानां ग्राह्यत्योः । रज- नादौनामपि चाहालमित्यभियुक्ताः । पूर्वाशौपिनातः सतजनुषि विलोक्यास्यमस्सायदृष्ट्वा. (१) तण्डलसक्थ्वादेहणम् ।

·२०६ गदाधरपइतौ वा नाडीच्छेदनात प्राक् शुचिरभिषवणात् गोसुवर्णादि दद्यात् । न घानं पण्डपुयोर्जनुपि भवति ममर्गजाशौचपाते. पिचोस्तद्ग्रहवित्तरपि सुतप्रमुखा वैश्वदेवादि कुर्युः॥ अभिषवणान् घानात्। प्रभापतिः,-अगौचे तु ममुत्पने पुचजन्म यदा भवेत् । कर्तुम्तात्कालिको शद्धिः पूर्वाशौचं न वाधकम् ॥ अतएवैतदनापविषयम् । पारस्करः,-"जातस्य कुमारस्या- छिनायो नाद्यां मेधाजननायुष्ये करोति" इति जातकर्म उक्तवान् । गवलिखितौ,- "कुमारप्रमवे नाद्यामच्छिमायां शुतिस- हिरण्यवम्तमावरणगोधान्यप्रतियहेऽप्यदोषः" अपि सम्दात् कुमार- प्रमानिमित्तदत्तद्रव्यानरपरिग्रहेऽयदोषः । समन्तः,-सूतके तु मुसं दृष्ट्वा जातम्य जनकस्ततः । कृत्वा मरेल घानं तु गद्धो भवति तत्क्षणात्। मम्वतः,- जाते पुरे पितः घानं मवेलन्त विधीयते । निदाक्यात् पुचमुखदर्शनाभावेऽपि पितुः घानम् । कन्योत- पत्तौ त पितुः घानाभावः । नयाचाधिराः,- नागौर विरते घुमः ममर्गवेध गच्छति । रजः मवति व म्वीपां नप पुंमि न विद्यते । पुंमः पितुः रजःप्रावच्चे सीजननात्, थम्या रजः, मस्या एवानागौचम्, म पितः। जननीपौने तु पितरपि घानं वक्ष्यति। मया च, अङ्गामौतापगमा दुहिएशनुपि पानाभावः । एवं च "पानोपपनादेव पिता पडः" इति वाक्यम्य, पुंजनमविषय- ·कालसारः। त्वम् । नपुंसकोत्पत्तावपि भूयमः स्वधर्मस्य दर्शनात् नानाभावः। तथा च जैमिनिसूत्र "विरोधिधर्मसमवाये भूयमां स्यात् मधर्मत्वं" इति । अतएव एतत् सर्वं विविध कालिदामचयिनिभिरयुकं "पुत्रीमन्जनतोऽथ मर्वजननी दशाहात् शुचिः” इति । पुची (पुत्रवान्) न तु तातादिशब्दः प्रयुक्तः सहपतेर्वक्ष्यमाणस्वाटपस्थि- नदुहिदममवनिमित्तादिसंसर्गाशोचे पुत्रादिदारैव वैश्वदेवादिक- रणम् । मर्वार्थवादेश्वदेवक्रियादौनामलोपः । तथाचाङ्गिराः, अशौचं यस्य संमर्गाजायते ग्टहमेधिनः । क्रियास्तत्र न स्नुष्यन्ते ग्रह्मरणां न च तद्भवेत् ॥ ग्माणं ग्टहभवपुत्रादौनां, ग्रहद्रव्यापणं च इत्यर्थः । स्मात्तांनो कर्म किञ्चिन्न भवति तु शतः पौर्णमास्यवस्थे- दारम्धत्वात् समाथो भवति किल तदाशौचपातेऽपि दशैं । औतागावनिहोचाहुतिमुखमखिलं नित्यकर्माप्यशौचे, वानात्तत्कर्मशः खयमपि कुलजैरन्यगोत्रैश्च कार्य्यम् ।। यद्यपि,- प्रकृतं हावयेत् स्मार्त तदभावे कृतारतम् । तथा,- कृतमोदनसक्वादि तण्डुलादि कतारतम् । मौह्यादि चाहतं प्रोक्रमिति हत्यं विधा बुधैः ।। इति छन्दोगपरिशिष्टे उक्तम् । जावालिनापि,-जन्महानो वितामस्य कर्मयागो न विद्यते । मालामो केवलो होमः कार्य एवान्यगोत्रजेः ॥ इत्युक्रम् । शालानिः स्मार्ताग्निः केवल शब्दात् पक्षादिपिण्ड- पिठ्यजनिषेधः ।

·गदाधरपइतो पिल यज्ञं चलं होमममगोत्रण कारयेत् । इति भातुकर्षवाक्यात् चरुपिण्डयज्ञयोर्विकन्प इति । तथापि,- सूतके मन्त्रवत् कर्म मान्ने नैव समाचरेत् । रति स्मृतेर्न किञ्चित् मातांनौ कुर्वग्नि । किन्तु स्मार्ताना- वपि पौर्णमास्यचरौ छते बमावास्यायामशौचपाते वारस्यत्वात् ममापनमेव । पौर्णमास्यादिदर्शान्तमेकं कर्म प्रचक्षते । इत्युः । श्रौतामौ तु पारस्करः,- नित्यानि विनिवर्तेरन् वै नामवर्जम् । वैतानिकानि नित्यान्यच दर्शपौर्णमास्याश्रयणमिहोच- चातुर्माभ्यादीनि । व्याघ्रपादः,- "श्रौते कर्मणि तत्काल प्रातः सृद्धिमवाप्नुयात्" । गौचमध्येऽपि एलिक् यजमानोत्यर्थः । मनुः,- "नच तत्कर्म कुर्वाणः भनाभ्योऽप्यशचिर्भवेत्" । मनाभ्यः मपिण्डः। तत्कर्म श्रोतेष्वालिज अमगोबालाभे कर्म कुर्वाणो नाचिर्भवेदित्यपि शब्दार्थः । नित्यः मोमोऽपि तदत् पशरुपरि तयोः पर्वमत्वान कार्या,- वो पर्वोचं यदि पतति नवाटिरजागते म्यात् । नागौरे स्यात्मवामो न च भवति निजध्यानस्याद्वियत्तौ, मोऽप्यचाथ प्रवेशो म च भवति भवेत् पर्वपाते तु मोऽपि । निझटपावन्धमोमयोनित्ययोरपि पर्वान्तरमावकाशवात् नागौ. चष्ठानम्। খামলিম্বনাননানিলা খন- कार्यम् ।

·कालसारा सूतके मृतके चैव यस्य भार्या रजस्वला' प्रवाये गमने तस्य पुनराधानभिष्यते । इत्यगोचे पन्या रजस्यपि प्रवामः निषिद्ध एव। तथाप्यायायिके कार्य शुद्धिविधानादेव विपत्तौ तु प्रवासे कार्य अग्युपम्यापन कार्यम् । तथा प्रवेशोपस्यापनञ्च पर्वमविधावावश्यकत्वात् कार्यमेव । पित्रोर्मध्ये दगाई यदि भवति सुतः मानिको दर्भपाते, स्यकास्मिन् पैत्रयङ्गं पकलमनुचरेच्छौतदर्शोशष्टत्यम् । अस्मिंशावत्समिकरणमृषिगिरा यधिषिद्धं विना तन- नो युगः पिण्ड्यजस्तदितर विहितश्रौतस्लोपः कुतः स्यात् । स्मृतिमंण्डे,- दशहाभ्यन्तरें यस्य मपिण्डीकरणं भवेत् । प्रेतत्वं मर्वदा नस्य याग्दाभतमभवम् । कापर्णाजिनिः- मपिण्डीकरणं कुर्यात् पूर्ववचामिमान् सुतः । परतो दाराचाचेत् कुहरदोपरौतरः। इतरोऽनमिः । भावलिः,-नामपिएनिमान् पुच: पिटयाज भमादरेन । पापौ भवत्यकुर्वन् हि पिछ हा चोपभायते ॥ "असपिण्डौ मपिण्डनमहत्या" इति कमपतरकाराः। एवं च दगाहमध्ये दर्शपाने मपिण्डीकरणमाम्य निषिद्ध- वात् मापीकरणं विना प पिण्डपिरयजानुष्ठानम्य निषिद्धवात नमेव विना श्रौतमन्यदर्भकर्म कार्यमित्यभियुकाः । मातुः पिड. पित्यजे प्रवेजाभावेऽपि, ·२८० गदाधरपड़तौ एकादगाहं निवर्य अर्वाग्दाद्यथाविधि । प्रकुर्वीताग्निमान् पुत्रो मातापित्रोः मपिण्डनम् ॥ इति वाक्यान्मातरपि मपिण्डीकरणं कृत्वैव पिण्डपिढयज्ञ- करणमिति । मादशाहमध्येऽप्येवम् । विमातस्तु स्वकाल एव मपिण्डनमिति वक्ष्यने । साग्निस्त्वेकादमा यदि पतति कुहीदमाहेऽथवान्या- शौचे कृत्वा सपिण्डोकृतिमपि तनुयात् श्रौतदर्भातकत्यम् । यागोऽगौचे ममाप्यो यदि भवति रजो योषितो यागमध्ये, तकुद्धौ तत्समाप्तिस्वघविगमभवे पर्वके जातकरिः ॥ सहस्पतिः- दाद कादरी वाहि साग्निः कुर्यात्सपिण्डनम् । शावाशौचस्य मध्येऽपि कुर्यादेवाविशश्यन् ॥ इति पुत्रस्य मानिकले दादशाहे दर्शपातेऽशौचेऽपि दादगाई मपिण्डीकरणम् । एकादभाइदिने दर्भपाते तु एकादशाह एव । अशौचानन्तरं दर्भपाते तु अशौचापगमदिने मपिण्डनम् । देये पिढणमित्युतः । माझे.~ रहौत मधुपर्काय यजमानय निजः । पयामाहे पतिते न भवेदिति निक्षयः । तदनुहौतदोवस्य विद्यस्य महामखे । खानं ववभृथे थावत्तावत्तस्य न विद्यते ॥ रनिगां मधुपर्कग्रहणानन्तरं यजमानस्य दौक्षायाः पद्यात् पतितमशौचं तत्कर्मममाप्तिपर्यन्तं न भवतीत्यर्थः । तथाचामोऽपि थागसमाप्तौ न दोषः । पागम्य मध्ये पनीरजोदर्शने तत् शुद्धावव ·कालसार। ९८१ यागसमाप्तिः । 'यम्य पनौ अनास्लम्बुका स्यात् नामवरुध्य यनेत" पति श्रुतेः । अनालम्बुका (रजोवती) श्रौतमपि जातेध्यादिकं शौचाप- गमपतिते आधे पर्वणि कार्य, नाशौचमध्ये। तथाच पूर्व- मीमांसायां चतुर्थाध्यायतिौयपादोनविंशाधिकरणस्य संग्रहकारिका माधवीये,-- जातकर्मानन्तरं स्यादशौचापगतेऽथवा । निमित्तमबिधेराधः कर्तृपद्यर्थमुत्तरः ॥ इति। अशौचाननारकार्या जातेष्टिरशौचानन्तरपनिने पर्वष्णेव। “य घ्या पाना मोमेन वा यजेत मोऽमावास्यायाम पौर्णमास्याम् वा यजेत" इति श्रुतेः। मामान्यतः भर्वामामिष्ठीनां पर्वण्येव विधानात् । अङ्गागौचं ममये भवति हि मृतके व्याप्य तुर्याहमस्मिन्, पण्डे भागं बतौयं न तु अनुषि कुले नानन्ति वप्नुः । मातुः सूत्यन्तमेव स्पृशति यदि पिता ना नदन्तः ममत्या- शौचोऽङ्गागौचयुका अपि कुलजमना) यादिसर्वाघयोगे ।। मम्वन:- ततः मञ्चयनादूर्धमङ्गस्पों विधीयते । ततः पूर्वमङ्गागौपमित्यर्थः । अगिरा:- चतुर्थ हमि कर्त्तयः मंस्खयों मानणय त । क्षेचय पचमे झेप: मतमे च तथा विभः। शूद्रस्य दशमेऽप्येवं एडामौर विभागतः । (१) कुनामना। 36

·२२
गदाधरमहतो
क्षवस्य पञ्चम इत्यादि तु चचियादौनां द्वादशाक्षाचशौचपछे,
असाद्देशे तु मर्ववर्णनां दशाहागौरपक्षाश्रयणात् चतुर्थेऽहन्येवास्यि-
चयनमशागौचं च तावत् ।
देवलः,-अशौचकालात् विज्ञेयं स्पर्मनन्तु चिभागतः ।
सूतके तु सूतिका विना कुलेऽङ्गाशौचाभावः ।
तथाचाङ्गिराः-सूतके सूतिकावजे संस्पनी नैव दुय्यति ।
माहोत विशेषः,-
अन्यास्त मातर स्तइत् तद्गठहं न बजन्ति चेत् ।
मपिण्डायैव संस्पृश्याः मन्ति मर्वेऽपि नित्यशः ॥
महलिखितौ.-"पानोपस्पर्शनादेव पिताशुद्धः, नाइौच्छेदनात्
परं दसराचपर्यन्नं मातरथङ्गागौचम्" ।
तथा पहारीतसूच,-"श्रत कलमममालम्भनमादाराचा-
दिति"।
देवलोऽपि,- "माता ध्येदशाहेन" | इति ।
यदि पन्या प्रसूतायां नरः सम्पर्कमच्छति ।
सूतकन्तु भवेत्तम्न पदि विप्रः पवित् ॥
पारस्करः,-- "स्पर्शतय पितुर्नतरेषाम्" इत्यनेन घडविपि
माधणः पिता सूतिकास्पर्ग दाराषपर्यन्तमझाौधौत्यर्थः । अन्येषां
सुनतस्प घानमाचम्।
नपाचानिरामसमें सूतिकायाय पानमा विधीयते ।
गातोमामपि विचिचतरादियकिञ्चिदशौसमनिपाते वो-
सापगमान्तमगागौचम्।

·कालसार।
२८३
मथा च बाझो सर्वमङ्गमसंस्पृश्यं तच स्यात्सूल के सति ।
सूतकमध्ये सूतके नितरां मृतकमध्ये मृतके ।
पित्रोत्या गरौरं गृहमददि भवेदर्षमेकं न देवम,
पिव्यं कर्मापि काम्यं परग्टहएचनक्षौद्रमांसाशनं च ।
स्वाध्यायान्याब्दिकाचुसवारभकरणं क्षेषतौर्षादि म म्यान,
किन्तु म्युनित्यनैमित्तिककरणपरमेत हत्यान्यपोह ।
घण्मामान् स्थादिमातमरण इदमघं व्याप्य भार्याविना, .
पौन् मामान् म्याद गौचङ्गादितमपि सतधाटना चिपक्षान् ।
तनमध्ये वेत्सपिण्डीकरणमपि शतं काम्यहत्यापि कृते,
হাহাকাছিমর্থিনিধি মনা মুন ছবি ।
दानं नियमनाङ्गं यहमिहिरमकान्तिदाने व वैचो,
पायारामनौराशयसरमदनान्यबदामच पूनम् ।
दएं स्वातिथ्यमुळं श्रुतिपठनतपाश्रौतभालागिकार्या,
नवेदोदानमुहं स्मृतिषु निगदितं वैश्वदेवोऽपि मत्यम् ।
मोदाई दारमले अधिकातिरितराषादिभुको महे मो,
दर्भादौ दीपदामे निपवन राम नपरे गयायाम् ।
नान्येषां नर्पनादिक व जमनौवार्षिके माधिकार,--
মানাহকারি সারাদ্বিগ্ধ ; দলীবন্ধিা: ৫
पति पतुर्भिः कुस्तकम् । अन्दादिकादि इत्यनेम पिरस्यादि-
सर्पणस्यापि संग्रहः । इतरानादि धमेम मांगापिकयोः मंग्रहः ।
महे उत्मवे । दर्गदित्यनेन अष्टकावरकागाणदोनो मंगहः ।
मित्रपने, निवापः पामिति यावत् । दीपदाने प्रदौपामावा-

·२८ गदाधरपजतो स्यायां दीपदाने । गयायामित्यत्रापि निवपन इत्यन्वयः । अन्येषां पिव्यादीनां दवशब्देन यथा पित्रोर्वर्षमथे पिवव्यादितर्पणाङ्के न कार्य, तथा जनकवर्ष जननौवार्षिकमपि न कार्यमित्यर्थः । जननौवर्ष तु जनकमांवत्सरिक कार्यमितीयान् मानतः पितुर्भेदः इति सूचनार्थे अथशब्द उपात्तः । विश्वामित्रा,- पिता जोपरमेद्यस्य ग्रई नभ्याशुचिर्भवेत् । पितेति माताप्युपलक्ष्यते । ग्टहमिति देहोऽपि । मथा र देवीपुराणे, प्रमतो पितरौ यस्य देहस्तम्याशुचिर्भवेत् । न दैवं नापि पिव्यं स्थाधावत्पूर्णो न वत्सरः । महागुरुनिपाते च सर्वकर्माणि वर्जयेत् ॥ महारारुः मातापितरौ। पुनर्विश्वामित्रः- स्नानं चैव महादानं स्वाध्यायञ्चान्यतर्पणम् । प्रथमेऽब्द न कुर्वांत महारानिपातने ॥ खानमिति तौर्यघानम् । "तीर्थधान महादानं" इत्येतत् समानम्, यमोकः। स्वाध्यायो वेदपाठः । अन्यतर्पणमिति पिट- व्यादिनामुपलक्ष्यते । जातातपः,- अन्यथाद्धं परामञ्च गधु मांगञ्च मैथुनम् । दर्जयेदब्दमेकच महाराषनिपातने । मधु हौ,। मैथुनं विवादः। यमः,-"मानल्यमुत्सवं काम्यम्" इति मिषेधं प्रात्योवाच । इति सामान्यतोऽशौचाकरणपि "तथैव ·कालसारा २९५ काम्यम् यत्कर्म वत्मरात् प्रथमावृते" इति व्याघ्रोः काम्येबनधि- कारो न नित्यनैमित्तिकयोः । तथा,- अन्येषां प्रेतकार्याणि महायनिपातने । कूर्यः संवत्मरात् पूर्व नैकोद्दिष्टं म पार्वएम् ॥ इति रहन्मनूकः । मिटव्यादीनां प्रेतकार्याणि "नेकोदियं न पार्वणं" इति कुल- भेदेन द्विविधमप्याब्दिक न कार्यम् । विमात्रादिविषये वृहन्मनुः- पित्रीरब्दमशौचं स्यात् षण्मासान् मातुरेव च । मामश्यन्तु भार्यशास्तदद्ध भावपुत्रोः । म्ताविति शेषः। मातुरिति विमातः पिचोरिति पूर्वमुकलात् । कनिष्ठमातुः षण्मामान् मातापिचोश वत्मरम् । इति वाक्यान्तरात् अपश्थ्य भपिण्डीकरणे कृते काम्येवण्य- धिकारः । तथा प्रतियहादिष्वपि । तथा च मात्स्ये,- मपिण्डीकरणदूई प्रेतः पार्वणभाक् भवेत् । वृत्तपूर्तेष्टियोग्यश्च स्टहस्यश्च ततो भवेत् ॥ वृत्तं प्रतिग्रहादि इष्टं धागादि ग्रहयो भवेदिव्यनेन पुत्रः स्वविवाहं कुर्यात् । रहस्यपदस्य संग्टहीतदार एवं मुख्यार्थत्वात् । ननु ग्टहस्याश्रमविहितकर्मानुष्ठानयोग्यतापरत्वमस्त ? इति चेत् न। लक्षणाप्रसनः मुख्यार्थसम्भवे लक्षणाथा अनौकारात् । पूष्टयोः परिगणनं पूर्वाचार्यः शतम् । तथाचानेयपुराणे, वापीकूपतड़ागादिदेवतायतनानि च ।

·गदाधरपाहतो अन्नप्रदानमारामाः पूर्तधर्म च मुनिदम् । तथा,- यहोपरागे यदानं सूर्यसङ्कामणेषु च । दादण्यादौ च यद्दानं पूत्तं तदपि नाकदम् ॥ कात्यायनः । आहिताग्नेः पिचर्चन पिण्डेरेव, तथा ब्राह्मणा- नपि भोजयेत् पूरिति । एतक्षणं महाभारते- एकामिहोचवदनं चेतायां यच्च इयते । अन्तवेद्याञ्च यद्दानमिष्टं तदभिधीयते ॥ जातकर्पः,- अमिहोत्रं तपः शौचं वेदानाचानुपास्तनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इष्टमित्यभिधीयते ॥ द्वादश्यादीत्यादिपदेन जन्माष्टम्यादिवतानदानमंयहः । एतेन क्षेवतीर्थादियानादौना अचानुन हत्करणं ममाचारयेवमेव । तथा वचनवलात् भार्यायां विद्यमानायां विवाहान्तरकरण- भावः । एवं मातापिचोर्व मपिण्डौकरणे हते पिटव्यादितर्पण- थाद्धादिकं न कार्यम् । पमः,- माजन्यमूत्सवं चैव परपाके च भोजनम् । प्रथमेऽन्दे म कुर्वीत योजनेऽपि ते मति ॥ मधु मांस परात्रच मैथुनं चान्यतर्पणम् । प्रथमेऽन्दे न कुर्वीत मपिण्डौकरणे कृते । एमनुः,-दीपदानं गयाथाद्धं श्राद्धशापरपाधिकम् । प्रथमेऽन्दे न कुर्वीत योजनेऽपि रुते मति । मेथुममध विवाद:, विवाहं विना मिथुनसामग्भशत् । ननु ·कामसार। २८७ "चम्मच ततो भवेत्" इत्युको विवादः कार्य इत्युकम्। अब निषेध इत्युभयोः कथं सातिरिति चेदुच्यते । विद्यमानपत्रौ केन पन्यन्तरखीकारो न कार्य इत्युभयोर्न विरोधः । तथा च पूर्वम- विवाहितो मृतपानाकय विवदिति निष्कर्षः। सदेतत् विविध "नोदाईदारभवे” इत्यसात्कारिकायां निविद्धम् । द्धमभूमी अपरपालिकमिति अपरपवे विहितामावास्याथाद्धम् । एतदष्ट- कावटकायुगाबादौनामुपलक्षणम् । श्रतएव प्रेतपक्षश्राद्धमपि न कार्यम् तस्य नित्यकाम्यत्वात् । “पितर्युपरते" इति वक्ष्यमापोः । मातापिटविषये हम्मनुः,- पितयुपरते पुचो मातुः श्राद्धाग्निवर्तते । मातर्यपि च हत्तायां पितुः श्राद्धादसे ममा॥ ममाः सांवत्सरिकं वर्जयित्वा इत्यर्थः । इदं मनिहितवाफोन मम्बधते, न पूर्ववाक्येनापि । मातर्यपि च वृत्तायां श्राद्धं कुर्वीत पैलकम् । तस्था न वत्सरं कुर्यात् प्रेते पितरि चकचित् । इति श्रद्धोक्तः, इति एत्यकौमुदीकारादयः । कुर्यादिति पुनरुपादानात् नञः पूर्वधाकये सम्बन्धमा नास्त्येवेति तनातं समी- चीनम् । तस्मात् जनकमरणादै मादार्षिकमपि न कार्यम् । मालमरणाब्दे त पिटवार्षिकश्राद्धमाचं कार्यमितौयानेव भेदः । अमावास्यादिमित्यश्राद्धानि'उभयोरप्यन्दे न कार्याणीति सिद्धान्तः। अब विप्रमिः "ते ममाः" इत्युभयचापि योजयित्वा असणे निर्विशान मानमोवत्सरिकानुष्ठानाधसम्बद्धयवाथाभावादनुमत्राधि- .

·गदाधरमद्धती करणन्यायमभवादुभयोः संवत्सरे उभयोः सांवत्सरिक कार्यमिति यलिखितं तन विचारमहम् इत्यमापिवचरणा: । चाहि- अनुषङ्गाधिकरणेषु श्रमम्बद्धव्यवायाभावो नानुषङ्गानिमित्तम् । किन्तु श्राकासादिमभाव एव तनिमित्तमिति विचारितं "पितर्य- परते" इति वाक्ये प्राकाङ्गादिविरहाचानुषङ्गप्रमङ्गोऽपि। अनेनैवा- खारस्येन "मातर्यपि च" इति वाक्यस्य प्रामाण्ये मामांवत्सरिके विकल्प इति तैरप्युक्तम् । अवस्मृतौ तदाक्यस्योपालम्भादप्रामाण्य- माझा दुरापास्तव । यच्चोनं विकल्प इति तत्रापि प्रष्टव्यम् । किं वाक्ययोर्विरोधाद्विकप इति कल्पनीयम् ? अथवा स्मृत्याचारयो- तत्र न प्रथमः, उभयोर्वाक्ययोरपि संवासरे मामांव- सरिकानुष्ठानाभावम्य स्पष्टमभिहितत्वेन विरोधाभावात् तम्माद् द्वितीयः पक्ष प्राश्रयणोयः । मोऽप्ययुतः । तथाधारस्य कृत्य कौमु- चादिषु अलिखितत्वेन अनादृतवान् । स्मृत्यपेक्षयान्तरितप्रामाण्ये- नाचारस्य दुर्वलत्वमिति मिद्धन्ताश्चेत्यलमतिविम्तरेण । विस्तरम् अमात्हते शद्धिमारे द्रष्टव्यः इति चतुष्कस्य । अथ वायागौचशद्धिः। भर्व वर्णा शोभिर्दभिरिहगतैः महराथानुशोम्यो- पमाः एध्याययो तेऽभिषवपशुचयः मातितोम्योगवावेत् । विंगत्या वो चिः स्यात् मतजनुषि दिनस्त्रिंशता स्त्रीप्रसूती, थोचित मोर्यमलाचनुधि शुरुमदुग्भागम्गिनेव ॥ यद्यपि,- राध्ये विप्रो दशाइन दादमान भूमिपः । रिति ?

·कालसासन एस . वैश्यः पञ्चदमाइन एट्रो मासेन शुध्यति ॥ इति मनुनोत्रम् । तथापि,-सर्वेषामेव वर्णनां सूतके मृतके तथा । दशाहाच्छुद्धिरथ वा इति गातातपो ऽब्रवीत् ॥ दत्य गिरोवाक्यात् अस्मद्देशे मर्वेषां वर्णानां दशहापौवसमा- चारः । दमाहेन इत्यादौ गते नेति शेषः । अनुलोमसकराणामपि दशाहागौचम् । तथा च माझे,-गौचरणौचं प्रकुर्वोरन् गद्रवर्णमकराः । इति । प्रतिलोमसङ्कराणन मूवपुरीपोत्सर्गवत् मतापकर्ष- खानमावम् । “प्रतिलोमा धर्महीनाः” इति गौतमोक्रेस्तेषां विध्यनधिकारात् । यत्तुः-- एकाहाच्छुध्यते विनो योऽग्निवेदनमन्चितः । व्यहाकेवलवेदशो निर्गुणो दशभिर्दिनः । तथा,- मम्पर्कविनिवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम् । इति परामरवाक्यं नकलौतरयुगविषयम् । 'दशाह एव विप्रस्य अपिण्डमरणे मति । कल्पान्तराणि कुर्वाण: कलौ स्यान्मोइकिल्विषौ । इति रौतोकः । तेम गुणतारतम्यादिनाथगौचनकोचो न कलौ। मरणग्रहणं जन्मनोऽयुपलक्षणं, विषयहणं उत्तादेरपि । पेठौनमिः,- “सूतिका पुरवती साता विशतिराण कारयेत् मामेन स्वीजननीम" इति पुत्रवती, पुरुषजननोमित्यर्थः । मामोऽच सावनः, प्रतिभाभयो । 37 ·२६. गदाधरपडतो तथा च शतच्यासो,- सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।' मध्यमयहमुक्तिश्च मावनेन प्रकीर्तिताः ॥ इति । ननु पुचकन्ययोर्यमलतया जमने तु मातुः केन शद्धिरिति चेत् ? अब केचित् यमलतया पुचकन्ययोर्जनने प्रथमतो यन्जन्म स्त्रियाः पुंमो वा, तच्चननेनैव मातरशौचम् प्रथमतस्तस्यैव प्रत्तलात्, दितीयस्य तवान्तरोयकत्वात् तदननुवन्धलेन पृथग- शौचप्रयोजकत्वाभावान् दयोरप्येकसंप्रयोगजन्यशकशोपितजन्यत्वेन एकवाच । तन्मन्दमेवेति अस्मतपिचरणाः । तथा,-. गुरुणा लघु वाध्येत लघुना नेव तदारुः । इति वक्ष्यमाणहन्मनुवचनेन लघुनः पुचजननाशौचस्य गुरुणा स्वीजमनागौरेम याधात् मामेनैव मातुः शद्धिः । । अथोथते,- म वर्द्धयेदघाहानि निमित्तादागतान्यपि । रति वचनात् पुत्रजननागौरस्य वालवत्त्वमिति । तदपि मन्दम्। लघुगुरुविचारस्य उच्छेदापत्तेः । “न वर्द्धयेत्" इत्येतस्य 'तु अशी- चम्य दभाहप्रभातश्रवणे चिदिनद्धिनिषेधपरलमिति वक्ष्यते । तथार कन्यापुत्रयोर्यमततया जनने स्त्रीजननेनैव मातरमौषमिनि मिद्धान्तः । योपित मामास्तौ म्याच्छुचिरभिषवणात् स्पर्गने थौचकन्ये, सुहे पञ्चमाहे सरविरहवती चेट्रनो साकये । पएसामान् माममोरपि गतदिवमैः मर्वयोई मसूत्या- ·कालसारा २८१ शौचोऽथो सर्वसूतौ दशदिवमपरं श्रौतहत्पर्ययोग्या ॥ . वशिष्ठः,-"चिराधे रजखला शुचिर्भवति" बिराचे गते इति शेषः। शङ्ख शुद्धा भतुवर्य किन शुद्धा देवपिव्ययोः । .. दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि गराध्यति । भर्तुरपि पादसम्बाहनादिव्यापार एवं शुद्धा, न मार्सकर्मणि। किन्तु श्रोतकर्मसु एद्धा । तथाच कात्यायनसूत्रम्, “पन्या उद- क्याया दौक्षारूपाणि विहाय इत्युपकस्य चिराचान्ने गोमयमिश्रेण उदोन नापयित्वा परिधानादि करोति" इति । पञ्चमेऽहनि तु स्मार्तकर्मसु अभिगमने चाधिकारवतीति मिद्धम । चतुर्थदिनराचौ अभिगमने चाधिकारोऽल्पायुर्गुणरहितपुचोत्पत्तिरूपदोषमहियारे- रिति पूर्व लिखितम् । अत्र पद्यपि केचित् - एकाकिन्यो विवाशादौ देशभनेऽथवापदि । उपोषणेन शुध्यन्ति सद्यो नार्यों रजस्वलाः ॥ अधिः- रजस्वला यदा जाता पुनरव रजस्वला । अष्टादशदिनादर्वागशचित्वं न विद्यते । एकोनविंधतेरवागेकाई विभतेयहम् । यस्यान्तु नियमेनाष्टादगदिनमथे भूयो रजोदर्शनम्, तस्याः स्थादेत चिराचाशौचमिति विज्ञानेश्वरा व्यवम्यापयामासुः । एकाकिस्त्यादौनामपि तथाचारी न दृश्यत इत्यस्माभिः तकिविष निवद्धम् । यद्यपि स्मृत्यन्तरे वर्णविशेषे वशौचविभिनत्वमुकम् । मृतौ तु न पृथक् गौवं सर्ववर्णम्वयं विधिः ।

·२८२ गदाधरमहतो . . इति मनतः, मर्ववर्णस्वोमाधारणोऽयं विधिः । बतीपमासमारभ्य पाएमासानं तु व्यवस्था ब्राहो- घमासाभ्यन्तरे यावत् गर्भस्रावो भवेद्यदि । तदामामसमस्तासां दिवसैः शुद्धिरिय्यते ॥ अन अद्ध खजात्युक्रमशौचं तास विद्यते । तासमिति बहुवचनान् खजात्युक्तमिति लिङ्गाच सर्ववर्णस्वी- साधारणमिदम् । अत ऊईमित्युक्त मप्तमादिसमस्तमामेषु जातमृतौ मृतानेन च सर्वथा मातुः सूतकाशौचमेव । “प्रजातायाय दश- राधाशौचम्" इति कात्यायनसूत्रात् सूतिकाया दभराचादूर्द्ध श्रौतेऽधिकारः। यत्तु,- ब्राह्मणो चिया वैश्या प्रसूता दाभिर्दिनः। गतैः सदा च संस्पृग्मा चयोदमभिरेव च । रति माधवचनम्। तदनूढापरम्। यद्दा शूद्राणम् मामागौच- पवाभिप्रायम्। दमाहमेवाभौचन्तु मर्वेषामपरे विदुः । इति दभरापाशौचपक्षस्य अस्मद्देमे सर्ववर्णामामादृतवान् । सूतिका सर्ववर्णनां दमाईग विध्यति । इति वचनान्तरेण च सर्वम्लोणामपि दाराबादपर स्पर्गयो- ग्यावमेव । सावः स्यात्तुर्यमामावधिरथ कषितः पात पाषष्ठमामम, भधागौर कुले म्यान् भवनमिह पितः स्यादपापप्रसूतिः । पष्ठोई मामयुग्मे म पिएकुलभुवा जातमत्यां मृतस्मोन्- ·कालसार। - पत्तौ तिस्रो निमाः स्युः श्वमिति यदि शिः पूर्णमवाप्यसोचम् ।। स्मृतिः,- पाचतुर्थाद्भवेत्सावः पात: पञ्चमषष्ठयोः । अपप्रसवमंज्ञा स्थात्मप्तमाष्टममामयोः । सावपातयोः मपिण्डानां मधःशौचम् । षण्मामाभ्यन्नर मिति बाझोको वाक्यमेष,- मद्यःगौचं मपिण्डानां गर्भस्य पतने मति । इत्युः । गर्भसावे पितुः खानमाचम् । “सप्तमाष्टममासयोस्तु भाते मृते मृते जाते कुलस्य चिराचम्" इति हारौतोको जातभब्द- लिजात् मपिण्डानां चिरावाशौचमेव । पितरयनयोमियोत्य- हागौचम् । जीवन् जातो यदि प्रेयान मृतो वा यदि जायते । सूतक मातरेव स्थात् पित्रादीनां त्रिरावकम् । इति वृहन्मनुवचनात् हात्तोककुलशब्दस्य पिवादिपरत्वेन व्याख्यानाच। मातरशौचं तु पूर्वलोके लिखितम् । सप्तमाष्टममास- योरपि बालजीवने मपिण्डानां ममानोदकानां यथायोग्यं सम्पूर्ण- शौचं उत्सर्गमिद्धमेव । सर्वेषां प्रेतभाते भवति हि नवमायेषु मासेषु पूर्ण, जातप्रेते तु वर्जनुरवधि दशहाघमनाशचित्वं । ज्ञातीनां नाघमाचं यदि तु गिशुमतिः सूतिमध्यापि नाही. दोई तब ताते जनुरवधि दशाहाधमन्येषु नाघम् ।। नवमादिमासे मृतजाते, पारस्करः,- गर्भ यदि विपत्तिः स्याद्दमाहं सूतकं भवेत् ।

·गदाधरपइतौ २६४ नवमादिमासजातमृतौ तु कौम,-. जातमात्रस्य बालस्य यदि स्थान्मरणं पितुः । मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता वस्पृश्य एव च ॥ मद्यः शौचं सपिण्डानां कर्त्तव्यं मोदरस्य च । तत् सूतकं जननाशौचमित्यर्थः । तथाचाच पित्रोर्जननावधि- दशरात्रम् । सपिण्डानां सद्य इति वचनात् 'पितरप्यङ्गागौचं दशाहान्तं इत्यस्मद्देशे व्यवस्था सुस्थिरा। अन्यप्रकारा व्यवस्था यथा वृहत्प्रचेता:- मुहत भौवितो वालो यदि पञ्चवमच्छति । मातुः शद्धिर्दशाइन सद्यःशौचास्तु गोत्रिणः ॥ मुहर्तमपि नाडीच्छेदोपलक्षणम् । था चाप्यन्या व्यवस्था, नाडी- छेदात् पूर्व बालमरणे पुनरोतः,- "जाते ते मृते नाते पुनर्वादमाई मपिण्डाना"। इदं नवमदनमादिमासविषयम् । पुन- हरीितवचनस्य सप्तमाटममामयोः व्यहागौचविषयत्वेन व्याख्यानात्। दमाहाभ्यन्तरे वाले प्रस्थिते तस्य वान्धवैः । भावागौन कर्तव्यं मृत्यशौचं विधीयते ॥ इति दृहन्मनुवचनाच सपिण्डानां दगाहमेव । भातमावस्येति कौमवचनात् माडीच्छेदात् पूर्वमपि सद्यागौचम् । इनि व्यवस्था अम नाट्रियते । धर्मसन्देहे "वस्य च प्रियमात्मनः इति याज्ञवाक्येन प्रात्मतुष्टेर्धर्म प्रामाण्यस्य मिद्धान्तितत्वात् । “यस्मिन् देशे व प्राचारः" इति मनूकेय । यच्च विज्ञानेश्वरैः पञ्चमषष्ठ- मामयोगर्भपाते कुलस्य चिरापं, मनमादिषु जातते म्हनजाते वा ·कालमारः। २६५ . विशेषाद्दभरात्रं, दशरात्रान्नलिमरणेऽपि कुलस्य , भूतिकाशीचं स्मत्यन्तरसम्बादेन व्यवस्थापितम् तदपि नामद्देशे श्राट्रियते । अथ "प्रस्तं जातमाचस्य" इत्यादिवचनात् सर्वच जातशब्दानां जातमात्र परमम् तथाच नाडीच्छेदोत्तर दशाहमध्ये वालमरणे मातापित्री- रित्यनुत्तौ पारस्करः "अन्तः सूतके चेदोत्यानादाशौचं सूतक- वत्" इति। अस्थार्थः । श्रा उत्थानादिति पदद्वयम् । तथा पिचो- जननावधिदाराचावसानपर्यन्तमेव अशौचं इत्यर्थः । जातिविषये त यक्ष, वालस्तन्तर्दशाहे त प्रेतत्वं यदि गच्छति । भशौचं पपिण्डानां न प्रेतं नैव सूतकम् ।। एका प्रेतः परयेच्कृमिति यमजयोस्तइदेकोऽच जात- प्रेतोऽन्यः प्रेतजातस्तदिह जनिमनादृत्य मृत्योर्वलित्वात् । भधःौचाः सपिण्डा जनुरवधिदाई पिताङ्गाशचिः स्यात् सद्यः शौचे तु शिष्टाविदधति सकले खानमाचं न चान्यत् ।। यमलजननेऽप्येकस्य जीवने अन्यस्यमृती, नथैकस्य मृतजननेऽन्यस्य जातसती जातमावस्य “वालस्वन्नईशाहे त्" इत्यादिवाक्येभ्यो जननापेक्षया मृतेलियत्वस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च जातीनां भयः शौचम् । पिचोर्दभराधामोचं अङ्गाशौचं च । मातः सम्पूर्णशौच- मुक्कमेव । अमद्देशे “दिसन्ध्यं सद्य इत्याः" इत्युक्रिमनादृत्य मथःशौचे स्नानसमाचारः। “सद्यःगौचे स्वानमा पाकत्यागो न विधते" इत्यपि शिधाः । पुत्रे पित्रो रदात्माङ् मृत उदितमहस्तत्वाहं तु व्रतात् प्राक्,

·२९६
गदाधरयइतौ
जातेः सद्योऽहरेक व्यहमुदितमधोदन्तचूड़ानतेभ्यः ।
सर्वेषां पूर्णमूई लघमपि रदनचौरकर्म व्रतोतं,
काले तेषामभावेऽप्यध उत भवने तत्तदुक्तं शौचम् ॥
एकादशाहादुत्तराशौचविचारः कौमें,-
अज्ञातदन्तमरणे पिचोरेकाऽहमिप्यते ।
जातदन्ते त्रिश स्यादिति शास्त्रविनिश्चयः ॥
मपिण्डानां तु याज्ञवल्क्यः,-
श्रादन्तजन्मनः सद्य वाचूड़ाभिकी मता ।
चिराधमानतादेशाद्दाराचमतः परम् ॥
अत्र दन्तजननादयः कालोपलक्षका इति कल्पतरुकारादयः ।
नथाच दन्तजन्मकाले दन्तानुत्पत्तावपि वास्लम्टतावहर शौचम् ।
एवं चूड़ाकाले चूड़ाया प्रभावेऽपिव्यहाशौचम् ।
अत एव बतौयाब्दे चूड़ाकरणाभावे अङ्गिराः ।
पद्ययकृतड़ोऽपि, जातदन्तश्पसंस्थितः ।
दायित्वा तथाप्येन मशौचं व्यहमाचरेत् ॥ इति ।
एवं उपनयनकाले उपनयनाभावेऽपि सम्पर्णशौचमेव ।
नथार माझे-
अनुपनौतो विप्रम् राजा चैवाधनुर्द्धरः ।
पपीतप्रतोदन वैश्यः शूद्रम्लवम्बटक्
घियते यत्र तत्र स्यादशौचं व्यामेव च ।
दिजन्मनामयं कालस्त्रया पड़ाब्दिकः ।
पचाम्दिकम्त शुद्राणं स्वनात्युकमतः परम् ।

·कालसार। अच दि गर्भाटमवर्षे वाचणादिवया उपनयनधनुर्पक्षण- मनोदयरएकातः । एट्रस्य षष्ठेब्दे वस्त्रग्रहणकालः । ततः पूर्व बालमृतौ चिरात्रम्। तदूई वालमृतौ पम्पूर्णशौचं रत्युक्तं भवति । एवं चोपनयनस्य कालोपलचकत्वमुकम् । एवं दन्तजन्मादिषु बोध्यम्। यत्तु,- चतुर्थ पञ्चमे मा दन्नजन्म सदृश्यते । एवं ब्रह्मवर्चधकामस्य पञ्चमेऽब्दे उपनयनम् । प्रथमेऽन्दे चूड़ा- करणं तत्र दन्तजन्मायुक्ताशौचमेव । नयाच जावालि:- प्रतचूडादिजानान्तु प्रनौनिषु यथाक्रमम् । दशाहस्यह एकाहः शुधन्त्यपि हि निर्गुणाः ।। दिणानां (दन्तानां ) अच प्रतीतिपदोपादानादकालेऽपि नदर्शने पयोगाशौचम् । अन्यथा अनचूडादिकेम्वित्युक्त स्थान् । पिचोः पुत्रौष्टतावारदनमहरतः दो व्यहं स्यात्, भ्रातः सानं तथाइत्यहमपि रदनात् चौरतः प्राविवाहात् । जातेः सद्यः सुरान् प्रागहरुपरि च वाग्दानकाले व्यहं स्यात्, वाग्दानेऽनुष्ठिते । व्यहमुभयकुले चेत् विवाहो न पित्र्ये ॥ कन्यागौचे कौम,- अमातदन्नमरणे पित्रोरेकाहमुच्यते । दन्तजन्मोई स्मृत्यन्तरे,- अपत्तास च प्रत्तासु संस्कृतासंस्कृतास च । मातापियोतिराचं स्थादितरेषां यथाविधि । कन्यामरणाधिकारे पुनः कौम,- श्रादन्तामोदरे मद्य प्रान्डादेकराकम् । 38

·ke
गदाधरपती
प्रापदामादधिरावं म्यादिति शास्तविमिरयः ।
मपिण्डानां बाजे-
भाजन्मनस्तु चूडान्नं मयागौचं विधीयते ।
ततो वाग्दानपर्यन्तं पावदेकाइमेव च ॥
अतःपरं प्रधानां घिरापमिति निययः ।
वागदाने सु ते तप ज्ञेयं चोभयतस्यहम।
पितुर्वरस्य च ततो दत्तानां भर्तुरेव च ।
स्वजात्युझमशौचं स्यन् सूतके मृतके तथा ।
अभ्यार्थः । चूड़ानन्तरं धाग्दानपर्यनं मपिण्डानामेकारम् ।
वागदामकालानन्तरं दागदानकर्मानुष्ठामपर्यन्तं अधम ।
तथाच मनः,- स्वौणाममंछतानां तु शक्षाध्यन्ति यान्धवाः ।
अमंकृताना अविवाहितानां ।
नथाच विष्णुः,- "स्तो विवाहः संस्कारः" । इति ।
"शक्षात् शुद्यन्तिवान्धवाः" इत्यनुवृत्तौ, मचगेऽपि,- "अमू-
ढ़ानां तु कन्यानां" इति । वाग्दानकर्मयनुष्ठिते तु विवाहपर्यन्तं
पिटकुले भाविभर्तृकुले अहम् । पितुर्वरस्य चेति पूर्वणावयः ।
उभयत इत्युक्तावपि पितुर्वरस्य चेत्युतिः स्पष्टार्था । विवाहानन्तरं
भर्तृकुल एवागौचं, न पिटकुले । वृहस्पतिः,-
पाणिग्रहणिका मन्त्राः पिटगोधापहारकाः।
भर्तृगोचेण नारोणं देयं पिण्डोदकं ततः ॥
एवं मनपदीकरणानन्तरम्,-
नोदकेन न वाचा का कन्यायाः पतिरुच्यते ।

·कालसा
२८८
पाणियहणमंस्कारात् पतित्वं सप्तमे पदे ।
दति यमोक्तः । तत्पूर्वं चिराचमुभयत्र । यधप्यादिपुराणे,-
सापिण्ड्यं स्यातु कन्यानामदत्तानां चिपूरुषम् ।
इत्युनाम,
तथापि मन्वर्थविरोधात् तपानादरममाचारः । ततो दन्ताना-
मिति ब्रह्मवाक्यात् पिटकुले सप्तपद्यनन्तरं नागौचमित्यर्थः ।
केवलं तदुत्तरमपि पिचोः अहं वक्ष्यते च ।
षष्ठो मासो रदेषु तुरकरण रहम्दस्तृतीयोऽब्दषट्कात्-
मानन्दाधिकास्यात्पर उपनयने वामदाने च कालः ।
अब्देऽतीते दितीये दहनमथ पुनः शूद्रजातेर शौचे,
भेदोऽयं ष४वर्षः परिणयममयस्तत्तमारभ्य पूर्णम् ।
माहो,- 'अजातदनो वा मासै सृतः षड्भिर्गतो वहिः ।
इति षण्मासस्य दन्नजन्मकालवं । "दन्तजन्म सप्तमे मासि"
इति रुद्रधरलिखनं तु वहनिबन्धविरोधात् भर्वथा नादयम् ।
मतुः,-चूडाकर्म विजातीनां सर्वेषामेव धर्मतः ।
प्रथमेऽब्द बनौये वा कर्तव्यं श्रुतिचोदनात् ॥ इति ॥
नत्र “चूड़ा कार्या यथाकुलं" इति थावस्क्योक्तरसाद्दे
इनौयवर्ष एव चूड़ाकात इति मिद्धान्तितम् । यद्यपि,-
गर्भाष्टमेऽरमे वान्दे ब्राह्मणस्योपनायनम् ।
राजामेकादशे लेके विशामेके यथा कुलम् ॥
इति यासक्यविश्वामित्रो। तथापि अशौचाधिकारे,
दिजन्मनामयं कायः स्त्रीणां चैव षड़ाब्दिकम् ।

·३.. गदाधरपद्धती पशाब्दिकस्तु शुद्राण खात्युतमतः परम् ॥ इति प्रामोको चैवर्णिकदमाहागौसपनाश्रयणेन अहाशौचस्य षष्ठवर्षाधिकत्वस्य उक्तत्वात्, गर्भाटमपचायणेन दिमामाधिकवर्ष- षट्वानन्तरं उपनयनकाल इति मिद्धम् । वागदानकालविषये शद्धिरासकारैः- 'अष्टवर्षा भवेत् गौरौ'। गौरौं वा वरयेत्कन्यां नौलं वा पमुत्सृजेत् । अष्टवर्षाऽरवर्षी वा” इत्यादिवाक्यैः वाग्दानं प्रत्यष्टवर्षस्य मुख्य- कालत्वावगमादित्युतम् । पञ्चाननस्तु वाग्दानकालस्य मुनिभि- रनुफलात् उपनयनकालस्य वाक्प्रदानकालवेन प्रमाणसम्भव इत्याह । वस्तस्तु दिमामाधिकषड्वर्षानन्तरं विवाइकाल रति विवाहप्रस्तावे प्रमाणन्युक्तानि ! यत्तु द्धिरात्मकता उन, नत्र रुचिरम् । "यरवर्षोऽरवर्षी वा" इत्यस्य गर्भाप्टमपरत्वम् । “त्र- वर्षा भवेद्गौरी" इति वाक्यं तु कन्याया गौरीत्वप्रतिपादकम्. न तु विवाहकालप्रतिपादकम् । गौरौं वेतिवाक्ये फलातिशय उक्तः, न तु विवाहकाल इति व्याख्यानात् । स्त्रीपुंस्खयोस्तु सम्बन्धादरणं मागविधीयते । इति नारदोको वाग्दानस्य विवाहमाकालौनत्वमिद्धेः । सुतरां मासदयाधिकवर्षषट्वानन्तरं पाक्नदानस्य काल इति सिद्धम् । अथ वालमरणे दाहकालविचारः । दिवर्षमध्ये वालमरणे निखननम, याज्ञवल्क्यः- ऊनद्विवर्ष निखनेन कुर्यादुदकं ततः ।

·मानवीये तु, जनद्विवर्षकं प्रेतं निदथुर्वान्धवा बहिः । नास्य कार्योऽस्थिभंस्कारो नास्य कार्योदकक्रिया । अरण्ये कावत् त्यका दिपेयुख्यहमेवहि । इनि । "अरण्ये काष्ठवत् त्यका" इत्यनेन दृष्टान्लेनापूर्णदिवध भूमौ निधाय) श्रोईदेहिकेषु उदासीन भविष्यमिति विज्ञानेश्वरादयः । अहाशौ पोक्किम्त संवत्सरचूड़ाभिप्राया इति । यवषततचड़ोऽपि जातदन्तश्च संस्थितः । दाहयिला तयाप्येनमगौचं यक्ष्माचरेत् ॥ दत्यङ्गिरोवाक्यं वर्षचयोई चौलोत्कर्ष ज्ञेयं इति च । एवं "ऊनदिवर्षस्य दाहोपो पाक्षिकौ" इति केषाश्चिलिखनं न सम्य- गित्यवधेयम् । “प्रतिवर्ष मातापिचोरेकराचं बिराचं वा शरीर- मदग्ध्वा निखनति" इति पारस्करसूचे बजातदनो एकराचं, जा- नदन्ते चिरात्रमिति वाभब्दो व्यवस्थावाची। तथाच हतीया- दिवर्षे भरणे चूड़ायां कृतायामकृतायामपि दाह एवेति सिद्धम् । शूद्राणं सर्वचागौचे ब्राह्मणमाम्येऽपि षष्ठवर्षस्य विवाहकालत्वं, तदवधि पूर्णाशौचं च इत्येव भेदः। तच प्रमाणवाक्यं प्रालिखितम् । सूतौ भूनिः समा चेत् मृतिरपि स्तके पूर्वजाशौचशेषा- है। गर्दोिर्षमाद्यं परमपि लघुनो वाधक स्थात् मदृक् चेत् । दौघे चाल्यं पुरोज परमपि मृतकं मोधकं सूतकस्य त्यवोदक्या क्रियान्टतपतिवनितासूतिकाः पुत्रवधौ । समानजातीया भौषमन्निपाते विष्णु:.- "जननाशौचमध्ये यद्य- (१) निखाय ·३०२ गदाधरपद्धता परं जननं स्यात्, पूर्वागौचव्यपगमे शद्धिः" । राचिमध्ये दाभ्या, प्रभाते दिनचयेण प्रशौचमध्ये शातिमरणेऽप्येवमेव । तथाच जाति मरणमध्ये स्टमकानारेऽपि पूर्वमेषेण हद्धिः । “राचिशेषो अव- शिष्टो घचेति व्युत्पत्या राचिशेषपदममयाहोरात्रपरं" इति पचा- ननः । तस्मिन् दाम्मी प्रभाते दमाइकल्ये दिमपयेण इत्यर्थः । तथाच गया,- “अथ चेदन्तरा प्रमोथत मायेत वा अवशिष्ठरेव- दिवः ध्येदामे दाभ्यां प्रभाते चिभिः" इति । तथाच दशमे पनि सदुषसि च सजातीयनिमित्तागौधश्रवणे विचिदिनद्या- इद्धिर्यद्यपि सतिषु विहिता, तथापि “नवर्द्धयेदघाचानि" इति मनुनानिषिद्धा । तथाच विहितमतिषेधाद विकल्पः । तदुक्तं अथवान्तर्यदागौचनिमित्तं किञ्चिदापतेत् । तच्छेमेण विशुद्धिः स्यात्तच्छेषोऽयं भविष्यति ॥ न वर्द्धयेदधाहानि निमित्तादागतान्यपि । विकल्पे सति यथादेशाचारं व्यवस्था, इत्यमद्देशे दशमाह- प्रभातप्रयुतद्वित्रिदिनद्धिर्नाद्रियते । तथा देवला, परतः परतः शद्धिरघद्धौ विधीयते । स्थानचेत् पञ्चतमादहः पूर्वेणाप्यनुभिष्यते ॥ अस्यार्थः । पञ्चतमादकः परतः पञ्चमदिवमानन्तरं मगातौ- थागौचवृद्धौ प्रत्यां परतः परेणामोचेन इद्धिः। पञ्चदिवसात् पूर्व सजातीयाशौचचौ पूर्वेणा शौचेन शद्धिर्विधीयत इति । तथाच "पूर्वण' इत्येतत्पदमावृत्या व्याख्येयमिति । इत्यादौन्यपि ·कालसारा ३०२ "B- "न वर्द्धयेदपाहानि" इत्येतेन निषिद्धवात् वैकश्पिकानि यथा- देशाचारं व्यवस्थितानीति नामद्दे विचार्यन्ते । अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमचिर्भवेत् । इत्यादिमचाधुक्रमपि असद्दे ममाचराभावात् न व्यवस्था- यते । अतएव विज्ञानेश्वरैर्नानादिवसशोधकवाक्यान्युदाइत्य" माचाराभावान व्यवस्थायते” इत्युक्रम् । अन्तरङ्गराणवावेन शद्धि- विचारो न कस्तावस्तीत्यप्याइः। अथ भजातीयविषये उपना:- वल्पाभोवस्य मध्ये तु दौ(शौचं भवेद्यदि। मच पूर्वेण प्रद्धिः स्यात् स्वकालेनैव सध्यनि ।' वृहन्मनुरपि,- गुरुणा लघु वाध्येत लघुना नैव तद्गुरुः । अतएव अल्पकालीनमरणागौचस्य दीर्घकालौनसूतकं वाध- कम् । इति हारलताकता यदुनं तत्रादेयमिति । तयोर्विजा- तौयवात् म्हतेर्वशीयस्त्वाच । अङ्गिराः,- अनिर्दमाहे मरणे पश्चात् स्याभरणं यदि । प्रेतमुद्दिन कर्त्तव्यं तत्रागौचं स्वबन्धुभिः । देवलः,- मरणोत्पत्तियोगे तु गरौयो मरणं भवेत् । पचिगन्मते, भावेन शुध्यते सूतिनं मृतिः गावशोधिनौ। बद्धाचिः,-सूतकात् विगुणं मावं शावात् द्विगुणमानवम् । भावात् दिगुणा सूतिस्ततोऽधिशवदाहकः । शवदाइको दाहादिप्रेनकर्मकर्ता पुवादन्योऽपौत्यर्थः । पूर्वमा त्तरोत्तरमशौचं वलवदित्यर्थः। ततोऽपौति पाठे सूतितोऽपौत्यर्थः ।

·गाधरपो रहूमनु:- भावम्योपरि गाये तु सूतकोपरि सूतके । पाहोभिभवेत इद्विरदयां सूतिको विमा । गौरामायणे मौतो प्रनि. अनुसूपावापाम- मातोविशिष्ट पण्णामि वाव व कुसस्तियाः । पतिवर्गतिर्भता देव गुरुरेवमः । सपाच फियाकारं सनिकां चिघमाणपतिका रजस्वला र स्वियं त्याका अन्येषां पूर्वागौचन रइद्धिः । पुषं पनि पिरसौपम्य यसवत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् तस्य क्रियाकर्तृत्वेऽपि प्रकर्नुलेऽपि पिट- मरणेनेव शद्धिः । तममामधर्मत्वात् सदाव्या अपि । पाच पुत्रवध्वोरपि पूर्वागौपशेषेण म शहिरिनिम्यूणमिसननन्यायेन उकम । चतुर्भिः कुस्तकम- पिनोभृत्यु दमाहात्परमपि ग्रणुथादूरगोऽप्यात्मजयेत् पानीपोया वामास्तदवधि घ दमा हान्यचौधो नियम्य । मित्यं पाखाम्य दद्यादथ न यदि कृतं प्रेतपिण्डापतौते ऽप्यन्दे कुर्यादीचे स्थितवति विदिते शेषधविशध्येत् पिचौरागौचमाद्यं परमपि सकस्तामोचममोधकं स्यात् नवादी मारहत्या पितरुपरितने नाप्यागौचन एद्धिः । नातस्यैकादगाहे भवति तदुभयोः मर्वमेकादशाहो- # कर्मायो नयोः स्वसम्मतितिषिदिनाघेव कर्मापरं स्यात् ॥ माता ताताघमध्ये यदि भवति मृता तत्समायादगाहा- न्तं सर्व कर्म वमुर्दशदिनपरतः पहिणे वईयित्वा । ॥

·कालसारा तत्राद्यचौन् द्वितीयेऽहनि च वितनुयात् सप्तपिण्डानथास्थरः, पिचोरेकादशाहोदितविधिमपराहे परं खखमृत्योः ।। मध्यान्दं चेदिमातुः मरणनिशमनं मजनं चोपवासः पुत्रस्य स्थादशौचं दशदिवसमतीने तु वर्षे चिरात्रम् । पक्षिण्यन्तर्निकाभित उभयदिने पाहतं त्रिभन्ध्यं, यावत् सूर्योदयं यनिधि मृतकरजःसूतयोऽहस्तदेकम् ॥ पिचाधशौचे विशेषः । पैठौनमिः,-पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्योऽपि हि पुचकः । श्रुला तद्दिनमारभ्य दशाई मनको भवेत् । पाये,- पिटमाधुपघाते तु आर्द्रवासा छुपोषितः । श्रतोतेऽन्दे प्रकुर्वीत प्रेतकार्य यथाविधि । श्रतः पुचः पिचोर्दशाहोत्तरमरणश्रवणे बालोटके सवाईवासाः नदवधि दशाहोनियमान् छत्वा नित्यं ज्ञानोदके चकवा दशा- हमशौचमाचरेत् । वर्षात्तरमपि मरणश्रवणे तथैव सर्वं कुर्यात् । केनचित क्रियायामशतायां त मर्व पिण्डादिकं कर्मापि कुर्यात् । दशाहमध्ये श्रवणे त “पोषितोत् मेथात् एप्रति कृतोदकाः कालविशेषमासौरन्” इति सर्वसाधारण्येन पारस्करोः । केनचित कियायामारवायामपि सर्वनियमवान् शेषदिनैः शुध्येत् । एवं पिचोर्देशान्तरमरण वर्षेनौतेऽपि दशाहादशौचविधानाध्यमाण- नानानियमविधेश्च मर्वा शौचापेक्षया पिशोधं गुरुतरमेव। नरमान तदशौचं पूर्व परमपि सर्वाशौचसंशोधकमेव । 39 ·गदाधरपइतो अचापि विशेषः स्मत्यन्तरे,- मातर्थये प्रमोतायामशुद्धौ थियते पिता । पितः शेषेण शद्धिः स्यात् मातः कुर्यात्तु पक्षिणीम् ।। इति मातरि. मृतायां पथात् पिटमरणे उत्तरभाविनापि पिट मरणेन एव शद्धिः। दयोरेकादगा इतन्यं पितुरेकादशाहदिने कार्यम् । "पिवमरणाशौचमध्ये पयान्मादमरणे तु पितरगौचं समाप्य पथान पविणों प्रचिय शुद्धिः, न पूर्वप्रेषमाचेण, दशहा- नन्तरं पविणे ममाप्य दयोरेकादमाहात्यं कार्य" इति विज्ञान- स्वराः। एतदन्येऽप्यमद्देमौया निवन्धततः संमेनिरे। अब यत् केचिन "पूर्वी वा परतोऽथवैवमनयोर्मातुः पिताशोधकः" । रति कारिका निवध्य पिटवियोगमध्ये यत्र कुरापि दिने भाववियोगे मादवियोगमध्ये यच कुचापि दिने पिटवियोगे,चोभयथापि पित- वियोगदिनमारभ्य दभाहोरात्रः शद्धिः। तथाच महाभारते,- माता भरा पितुः पुची येन जातः म एव मः । भस्रा चर्मपुटिका, एतेन पिटपुत्रयोरेकात्मत्वप्रदर्शनेन मातु- रपेक्षया पितुरेव परमान्नरङ्गवं सूचितं इति युक्तिमूचुः । रुचिरम् । “मातः कुर्यात्नु पचिणे" इति वाचनिकेऽर्थे न्यायाव- तारस्यानुचितत्वात् युक्निविरुद्धत्वाच्च । तथाच माता, भसा, इति नागौचप्रकरणेऽभिहितम् । तथापि पितराधियोफियशौर- प्रयोजिका च स्यात् । श्रीरामायणे, सतो, च, "उपाध्यायाद्दम-. तत्र पिता" इत्याधुक्का, ·गर्भधारणपोषाभ्यामेभ्यो माता गरौयमी इत्यादिना, उपाध्यायामाचार्या प्राचार्या शतं पिता । भहस्रं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते । इति मानवभविष्यपुराणाकोन च वन्दनादौ मातराधि- क्यदर्भनेन च मात्र शौचं किमिति क्लवत्तरं न स्यात् । किञ्च "अन्तरङ्गभावेन इद्धिविचारो न कलौ" इत्ययुकं किश्च पिढदामेऽहनि पिटकर्मसमाप्ती स्वल्पावशिष्टायां एक मात्मरणे मातर्दशदिनविहितकर्मणां वल्पकातेन कर्तुमशक्यतेन परिणी मक्षेपं विनाऽनिर्वाहात् पिढवियोगमध्ये मानमरणे पति- णौमक्षेपो थुततमः । मर्वचाप्ययौषपाते एकादशाहकर्मानुष्ठानस्य अशौचान्नदिने बिद्धान्तितत्वात् पविण्यनन्तरदिने दयोरप्येकादशा- हसत्यं कार्यमिति विज्ञानेश्वराभिमायः । मासिकादौनि त स्वस्व- मरणतिथ्यवध्येव कार्याणि । चैपक्षिकं स्वमरणदिनावश्येव । अच विमातर्विशेषो दोषोकः- पिटपल्यामतीतायां माहवर्ज द्विजोत्तमः । संवत्सरे व्यतौते तु चिरावमशचिर्भवेत् ॥ इति संवत्सरात् पूर्व दशरात्रमित्यर्थः । विमातर्मावलमत्वात् श्रवणदिने नागोपवासावुत्सर्गमिटौ। अङ्गिराः,- द्विसन्ध्यं सद्य इत्याहुस्त्रिसन्ध्यमहरुयते । एका रात्रिर्दिने देव पक्षिणीत्यभिधीयते ।। पवियां यथा पिण्डव्यवस्था, सा पूर्वपचे निवद्धा ।

·१०
गदाधरमहतो
तच सातिः यहागौचे,-
प्रथमेऽहि चयः पिण्डा द्वितीयेति चतुष्टयम् ।
तीये हि चयः पिण्डाः पक्षियां प्रथमे घयम् ॥
द्वितीयेऽमि च मतस्युरिनि खपडाचौ विधिः ।
सद्यःगौचे ज्ञानमात्रममाचारात् पोऽस्माभिर्न निवद्धम,
विसन्ध्यमहरित्युतम् । तर राचौ सूतकादिपाते गणनं कथं स्यात् ?
इत्यपेक्षायां आवालिः,-
राचावेव समुत्पन्ने मते रजमि सूतके ।
पूर्वमेव दिनं पाहां याववाभ्युदितो रविः ॥
चतुणी प्रमाणानि ।
पनौ पत्या महाग्निं प्रविशति यदि वाशौचमध्येऽनुगध्येत्
भेदेऽप्यचोभयचोभयमृतदिनयोः पत्यशौचेन रइद्धिः ।
श्राशौचे चेदनौतेऽप्यनुगमनमिहाभौचमेव चिरावम्
विप्रानेवानुगच्छेत्तदितरवनिता अन्वयुः क्षत्रियाद्याः ।।
व्याघ्रपादः,- मृतं पतिमनुव्रज्य पनी चेत् चलनं गता ।
नवापि दाहस्तान्त्रण पृयगस्थिक्रिया भवेत् ॥
नवश्राद्धं मपिण्डान्तं ममाप्यं स्यात् महादयोः ।
अब मृत्यहभेदेऽपि नवश्राद्धानि यहिने ॥ .
भतर्यत् क्रियते पन्या अपि तचैव तक्रिया ।
चतुर्थादिश्राद्धं, नवयामिति पूर्वमुनम् ।
वैशम्पायनः,- एकचियां ममारूदी दम्पती निधनं गतौ ।
पृथक् पिण्डं च श्राद्धं च श्रोदनं न पृथक् पृथक् ॥

·कापसारा एकपाचे अब पक्का द्विधा विभिज्य दद्यात् इत्यर्थः । एकरित्या समारूढ़ौ वियेते दम्पती यदि । तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा पृथक् पिण्डं समापयेत् ॥ इति वाक्यान्तरात् । प्रचापि पिण्डपदं पूर्ववाक्यात् श्राद्धोप- खतकम् । एको चिनि समासाद्य भतारं यानुगच्छति । तद्भर्यः क्रियाकर्ता स तस्थाथ क्रियां चरेत् ॥ इत्यादिवाक्यमरणदिनभेदेऽपि मपिण्डान्तकृत्यस्य पन्या महोती पायगौरेन शद्धिः कैमुतिकन्यायमिद्धा। पूर्वेधुः स्वल्पावशिष्टायां राचौ भर्तृमृतौ परेछुहारम्भे सहगमनेऽपि दिनभेदः सम्भवति । एवमग्निप्रवेश विना पन्या दाहाशापारणेऽप्यनमेकमाण्डे सपाय पृथक् दद्यात् । एकाहे तिथिभेदे तु मवश्राद्धेषु तन्त्रता । श्राद्धानि मासिकादीनि मृततिथ्योईयोः पृथक् । रति वाक्यात् । भहगममानुगमनयोरेकविधित्वात् दशाहमध्ये- उनुगमने पत्यभौधेन शुद्धिः। दशाहोत्तरमनुगमने तु पुत्रादौनां बिरामशौचम् । अन्वितायाः प्रदातव्या दमपिण्डायझेन । खाम्यगौचे व्यतीते तु तस्याः श्राद्धं विधीयते ।। दति पैठौनयुक्तः । अन्विताया अनुगमनकत्ताः । पुन: पैठौनमिः- भूतानुगमनं नास्ति बाझया महामासनात् ।

·३१. गदाधरपड़तो इतरेषां तु वर्णानां स्वौधोऽयं परः स्मृतः ॥ पृथक् चितिं ममारुम न विप्रा गन्तुमईति । अन्यामां चैव नारीणां स्खौधोऽयं व्यवस्थितः ॥ श्रौतायः पर्णदाहो यदि भवति दशाहानरे वा नदूर्द्ध, जातीनां शात्मशानां तदधि तदघं सर्वथैव चिराचम् । पणा दाहो निरमेयदि भवति दमाहान्तरे अपघः, शतिः स्यान्न यहः स्यात् पदि भवति नदूई नदेव अहः स्यात् ।। छन्दोगपरिशिष्टे "श्रयामलाभे” इति वाक्ये "तत: प्रति सूतक" इति यदुवं, तत् शहितामिविषयम् । एतत् तु,- यस्य तु चयमनौनां तस्यो दाइकर्मणः । इत्यस्यैवानुवादः । यद्यपि ब्राझे त्राहितारित्युपक्रम्य, "अनाहितामेहम्" इत्युक्का, एवं पर्णनरं दग्ध्वा चिराचमचिर्भवेत् इति मानिनिरनिमाधारण्येन दाहावधि चिराचाभौचमुकम् । तथापि श्रोतामेर्दशाहावयेवाशौचमित्युक्त्वात् दगाहमध्येऽपि पर्ण- दाई तदुत्तराभौचस्य समानविषयत्वेन बाधकत्वम् । निरस्तु दशाहमध्ये पर्णदाहे मरणजानावधिकस्य अशौचस्य भिवविषयतया पर्णदापनिमित्ताधौचेन न बाधः । प्रत्युत दौर्घकालौनेन दगरा- त्रागौन अल्पकालीनस्य पर्णदाहनिमित्तचिरात्राशौचस्य वाधः । ननु निरनेरपि पर्णदाहनिमित्तचिरात्रीपौवं दशराधागोरस्य वाधकमस्विति चेव । तस्य दशाहोईपतितपर्णदाहसाव कामवेन भिन्न विषयतया बाधकवासम्भवात् । .

·कालखास सामेरेवास्थिदाहो भवति धयिनिनः कालिदामा अवोधन नवापाचं व्यहं स्यादिति निगमविदोऽन्ये दमाई ब्रुवन्ति। ऊढ़ा पुत्री प्रसूते यदि पिढमदने तचिराचं तु पित्रोः, तस्था नृत्यां तयोर्वा चिदिनमपि मृतौ यच कुचापि वा । विदेशस्थेत्यादि पूर्वोदाइतकात्यायनोकौ "पान्याधादिपूर्व- वत्" इत्युक्त्वात् पात्रन्याशार्थमेव पुनप्रत्तेः । मागेरेवास्थि- दाः चिराचाशौचानुवृत्तौ कालिदामचयिनिनः “दग्धे स्थिपाल मरे" इति। तच टोकायाम् “एवं पर्णनरं दग्ध्वेति," पर्णनर- दाद्दे यहाशौषविधानात् तत्मवियोगमिटास्थिदाहे यहागौचमेव रति व्याख्यातं नदन्ये न महन्ते । पर्णदाहापेच्या मुख्यऽस्थिदाई पर्णदाहोतस्य त्रिराचाशौचस्य कथमतिदेशः स्यादिति । तस्माद- स्थिदाई दशाहमेवाशौचं । तथाच वशिष्ठः, “अहितानियेत् मवान् नियेत, पुनः संस्कारं रुचा सव इवानौचंइति । तब पुनः संस्कारपदोपादानादस्थिदाह एव न पर्णदाह इति । पर्णदाहवि- चारः पूर्वोतः । कौमैं,- दत्ता नागै पिटाई प्रधाने सूयतेऽथवा । प्रियेत वा तदा तस्याः पिता शुध्येत्रिमिर्दिनैः ॥ प्रधाने संसर्ग, पितेति मातरूपलक्षणम् । वशिष्ठः “प्रत्ता- नां तु स्त्रीणां विरात्रमौरं विज्ञायते" इति पिचोरिति श्रेषः । वृहस्पतिः- भावागौचं चिराचं स्थान्महागुरुनिपातने । दुधितां न विज्ञानां सर्ववर्शस्वयं विधिः ।

·२१२ गदाधरपडतो . दुरितृपदममभिव्याचारात् महागुरू पितरौ विनानां विवाहिताना, तच स्वग्रह इत्युपादानाभावात् यत्र कुचापि स्थितौ दुहिदणां पिचोय सतावन्योऽन्यं यह, रदोत्पत्यनन्तरं यदाकदानिहितमरणे पियोः चिराधाभौचस्य उमत्वेऽपि पुनरु- पादानं स्फुटत्वार्थ “यष कुचापि" इत्यस्य प्राप्यर्थश्च । मन्यामी प्रेति चेत्तपिशमयति सुतस्तद्दिने स्नानपूर्व, मौरं दलैव मद्यः पिरथ यतिनोऽप्यातरस्याभियुमाः । म्टत्यौ केचित्तथेति त्रुवत इइ परे तधिरस्यैव पूर्ण-. गोचं दाहादिकत्यं परमिसरग्टहस्थाविशेषं यदन्ति । "अग्रिजलसंग्रामदेशान्तरस्यमध्यास्थमानमहाध्वनिकामामुदक- दानं कार्यम्" इति सुमन्तुषाक्यात् । “मन्यस्ते सद्यागौ विधी- पते" इति मनवाकाच पश्यामिम्मृतौ पुचस्यापि तहिने उदक- दानमात्रम् । श्रवणे सद्यःगौचमेव ।' अमुकोऽप्युपवामः कार्यः । यत्तु वक्ष्यमाणमचेतोवाकये जलदानस्थ निषिद्धत्वं तत्प्रथमदिनयनि- रिकविषयम् । एवं पातरमन्यासिमरणेऽपि मद्यःगौमिति केचित् । वम्तम्त समनको सम्यामिपदोपादानेऽपि “मन्यस्ते मद्यः सौर विधीयते" इति वाक्ये मध्यस्तपदे च निष्ठाको पाङ्गमधाम- झियोपरमप्रती नेर्दीतिनियमे) साङ्गदोधाव्यापारोपरमप्रतौतिक- सर्वतिकर्तव्यतायुक्रस्य मन्यासस्य अपवर्ग मन्यस्तत्वं दीक्षितत्ववदिति । मदुकं पूर्वमीमांमापचमाध्यायरतोयपादे । “परेणावेदनात दीक्षितः स्थात् मा दौशाभिसम्बन्धादिति" । प्रपोधारमाचेण भन्यस्तावा- (९) प्रौदोषोपरमे ।

·कालसारा भावात् मध्यस्ते सद्यःगौचमित्यस्यापवादस्थाभावात् दगाहागौचमेव । एवं च सुमन्तको सन्यासिपदं मन्यस्तपरं । किञ्च पातुरम- ध्यापिनो देवानौवने, अग्नौन् परिचरेत् मभ्यक् न त्यजेद्दाहकारणात् । रति श्रीधरस्वामिवाक्यात् मर्च एव मरणोत्तरसंस्कारा ग्रह- स्याविशेषाः। भधागौचे हि वर्णे बहुभिरभिमतचोपकुर्वाणको यः, कैश्चित् मौऽपि प्रतेऽस्मिन् गतवति गदितोऽशौचवान् वा चिराचम् । पिचोमत्यां तु दाहादिकमखितविधिं मोऽपि कुर्योत किन्नु, प्रेताम नैव खादेशिजनियमयुतो ज्ञातिपम्पर्क दीनः । छन्दोगपरिशिष्ट- न त्यजेत् सूतके कर्म ब्रह्मचारी वकं कचित् । न दीक्षणात्परं यज्ञे न छादितपश्चरन् । पितर्यपि मृते नेषां दोषो भवति कर्हिषित् । गौवं कर्मणोऽन्ते स्थात् व्यहं तु ब्रह्मचारिणाम । सूतकेऽभौचे स्वकं ब्रह्मचर्याश्रमविचितम् । मनुरपि,- श्रादिष्टौ नोदकं कुर्यादाव्रतस्य समापनात् । संप्राप्ते तु दकं कुर्यान विरामचिर्भवेत् । पादिएं प्रतं अस्यास्तौति श्रादिष्टौ ब्रह्मचारी। थाज्यवस्क्यः- प्राचार्यपित्रुपाध्यायानित्यापि प्रतौ प्रती। -10 ·३१४ गाधरपती मकटानं च नानौयान व नैः सह संवसेत् । अब विज्ञानेश्वराः, माता च पिता च पितरौ, एतबिईत्यापि प्रती ब्रह्मचारी प्रत्येव, न पुनरम्य प्रतभङ्गः । कटशब्देन शौचं लक्ष्यते । कटसहितमन्नं मकटानं ब्रह्मचारी नानौथात् नचाशौ- चिभिः मह संवमेत् एवं वदता पाजवल्क्येन प्राचार्यादिव्यति- रिक्रप्रेतनिहरणे ब्रह्मचारिणो मतभङ्ग इत्युक्त । अतएव वशिष्ठः, "ब्रह्मचारिणः शवकर्मणो प्रताप्रिन्तिरन्यत्र मातापित्रोः", इति विज्ञानेश्वराणमयमभिप्रायः । पिता माधे- त्येकोषः। कटशब्दः शववाची, तबागीचे लक्षणेति । अस्मद्देने आचार्योपाध्यायागौचयानादृतत्वात्तदिषये न किंचित्रिवद्धं "पिन- चपि मृते नेपा" इति वाक्यं वि ब्रह्मचारिणः पिलमामृतावपि नदाश्रमविहितकर्मप्रतिपादकम् । म तु पिटमाटप्रेतकर्मनिवार- कम, अन्यथा याजस्क्यवगिटवाक्यविरोध: स्यात् । . ब्रह्मचारी विविधः- दिविधो ब्रह्मचारी म्यादाधो झुपकुर्वाणकः । दिनोयो नैष्ठिकीव तमिव प्रते स्थितः ॥ रति दक्षोः । एकाहं स्यात् मयाते मरपामनुपनौतामपिण्डेय मद्य:- गौशाम्तवादिमिनिपदिनियमतो सूपकारादिकारः । अन्यानिधिकार्यवपतिषु च निजेय्वेकभूमीपतीष्टो, धेयः मनो च भूपानुचरनृपतयों दामदाम्याचमात्यः। चारोत: "एकाइममपिपडतः" पदमनुपमौतामपिप्परम् ।

·कालसारा सद्यःशौचे विष्णुः,- नागौचं राज्ञां राजकर्मणि, न प्रतीनां बने, न मचिां मचे, स्वकर्मणि च राजाज्ञाकारिणं, न कारणां कारकर्मणि। प्रचना:- r:- कारवः शिपिनो वैद्या दामदास्यम्तथैव च । राजानो राजमृत्याच मद्य शौचाः प्रकीर्तिताः । कारवः सूपकारादयः । शिल्पिको बर्द्धकिचित्रकारशौचिक- चेलनिजकतन्तुवायादयः । दामस्तु,-अधिकारी तु यो यस्य म दासस्तस्य कौर्जितः । इति लघुहारीतोतलक्षणः । ध्यामः- चिकित्सको यत् कुरुते तदन्येन न शक्यते । तस्मात् चिकित्सकः स्पर्गे गद्धो भवनि नित्यशः । परामरः, “यस्य छन्ति प्राणाः । वदवो भाषा: मभूय यस्य शद्धिमिच्छन्ति तस्य सद्यः गौचमित्यर्थः । याजवलक्या,-"यस्य चेच्छन्ति भूमिपः" अतएव “यस्य छन्ति, नरेन्द्राः" इति शातानपोको वहसमविवचितम् । तस्मादेकेनापि मूर्धाभिषिकेन यस्य दयते, तस्य सद्यःगौचम् । पराभरः, "वैद्या- मात्यास्तथैव च"। मौऽपि शिल्पादिकर्मणामन्यानिर्वाह तैरव शिथिमम्मतिभिर्यजपाचादितक्षणादिकं कारथित्वा तत् कर्म काय, इति तेषां तत्कर्मस तात्कालिकी शुद्धिरित्यर्थः । एवं मनि श्री- पुरुषोत्तमदेचे श्रीजगवायादिमूर्तिनिर्मापादौ तविपिना अशी- चाभावसमाचारः नमूल एवं । कोपादेः खेछयाम्भो विधगुपतनोद्दन्धद्युतान्य-

·सदाधरपडतो
स्वान्याौपिष्टिश्यपचभुजगगोश्टदिंष्ट्रादिहिंमः ।
राजा विप्रेण नष्टेनशनमृतमहापापिनोयाभिशस्ते,
सद्यःशौचं तु पूर्ण वनवहिततया दुर्मती स्थाच वैध्याम् ।
कोपादेरिति अपमानादेः मंग्रहः । वैश्यां दुर्गतावपि विधि-
विहिते दुर्मरणेऽपौत्यर्थः।
पराभर:-
अपमानादथ क्रोधात् बेहात् परिभवात् भयात् ।
उद्दष्य घियते नारी पुरुषो वा कथञ्चन:
पूयमोपितमंपूर्ण अन्धेतमसि दारुणे ।
पष्टिसहसवर्षाणि) इत्वात्मानं वसेन्नरः।
गौतमः,-
प्रायोऽमगनमतामिविषोदकोद्वन्धनपतनेयेच्छताम् ।
माइः - भम्बग्न्यनगनाम्भोभिर्टतानामात्मघातिनाम् ।
पतितानाच मागौचं शस्त्रविद्युद्धनाथये।
व्यापादयेदात्मानं स्वयं योऽग्न्युदकादिषु ।
विहितं नस्य नागौचं नामिनायुदककिया ॥
विष्णुपुराण,-
दाले देशान्तरस्य च पतिते च मुनी मृते ।
मद्यः गौर नछातो जलाग्न्युइन्धनादिषु ।
स्पत्यानरे,-सेच्छया मरणे विभागिदंटिमरोस्पैः ।
अन्यामधावियोदरात्ममा व ताड़नः ।
(१, यन्त्यायन ।
(1) पश्विमसायि
तथा-

·कालसार। 'संपूर्ण मर्वगाचा विषाचाकर्षणेऽपि वा । विषाग्निगर्भपातच रोहारोहादिभिस्तथा । येषामेव भवेते वे कथिताः पापकर्मिणः । पाषण्डमाथितायैव महापानकिनस्तथा ॥ स्त्रियय यभिधारिण्य रूढ़पतितास्तथा । न तेषां घानभंस्कारौ न श्राद्धं न मपिण्डता । मधःगौचे मनुः:- हिम्भावहतामाञ्च विद्युना पार्थिवेन । पाहवे इतस्येति पराड्मुखहतम्येति बोध्यम् । अन्यथा, महाभारते, महता प्रबन्धन उमा उदकादिक्रिया ध्यर्था स्यात् । इदं मद्यःगौवं क्रोधादिना बुद्धिपूर्वतया यर मरणा- शहा, नचावस्थितं भवति । प्रमादेन यदा विधिवाक्येन विहित- भपातादिना दुर्मरणेऽपि मम्प गौचमेव । नाच मागिरमो,- अथ कचित् प्रमादेन म्रियतेऽयुदकादिषु । तम्यागौषं विधान कार्या पाम्योदकक्रिया ॥ दुशिकिकैर्महारोगः पौड़ितच पुमानपि । प्रवित ज्वननं दो करोधनानं तथा ! तथा,- स्वयं देहविनामे तु काम्ने प्राप्त महामतिः। उत्तमानानुयामोकान् नात्मघातो भवेवरः । यतु,- पृड्यैव क्रिपासुझरत्यारयातभिषफ्रियः । प्रात्मानं घातयेत् यस्तु मयान्यनगनामुभिः ॥

·३१० गदाधरमद्धतौ तस्य चिराधमाशौ द्वितीये बम्यिसञ्चयः । हतीये दकं दत्वा चतुर्थ श्राद्धमाचरेत् ॥ इति भातातपवाक्यं, तस्य मराणनिर्गुणलविचारस्य कलौतर- विषयत्वात् कलियुगेतरविषयत्वम् । एवं कालिदामचयिनिभियुद्धे पराङ्मुखहतस्यापि कालान्तरे मृतौ थलाहाशौचं लिखितं, अन्य- चापि ययवस्थापितं, तमर्व कलौतरविषयमेवेति जयम् ॥ नटे मातामहे तु श्वपररारुपु वा मातुलेऽशौचमुकं, त्यका खानोपवामौ विदधति सुधियस्तप्रियाणां च ना। नागौचौ ब्रह्मविस्यात् मकल दुइ यतिष्ठिकब्रह्मचारी, वानप्रस्योऽप्यत्तिहरिभजनपरः त्यसमापि शुद्रः ॥ यद्यपि मतिषु मातामहश्वशरगुरुमातुलानां मातामहौवथूगु- रुपनौमातम्तीमां यहपविण्याचशौचमुक्तम् । तथापि तदनादृत्य खग्टई तन्मरणेऽपि वार्ताश्रवणेऽपि वा स्नानोपवामावेव भमाचर- नौति शियाः । पूर्व तत्तत्कर्मणां तत्तत्कर्मिस अशौचाभावमुक्का स्दानी पतिप्रभृतीनां नवागौचमित्याह नागौचीत्यादिना । यद्यपि,- मतीप्रतिब्रह्मचारिदानहाविदों तथा । श्रापधपि च कटायां भद्यःशौचं विधीयते ।। इति याजस्क्याधुनिषु प्रतिमझतीनामपि मद्यपारचं माधा- रष्येनोकम् । तथापि,- नैष्ठिकानां वनस्यानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । नागौचं कौते मद्भिः- यादिवाक्यादेकदण्डादिमकानमन्यामिना नैष्ठिकानारि- ·कालसार। ३१५ दानहाविदा प्रनिगहनिहत्तवानप्रस्यानां च सर्वथा नागौचम् । नागौचं विद्यते कचिदित्यनुत्तो, वानप्रस्यस्य सर्वदा,- प्रतियहाधिकाराच नित्तस्य न विद्यत इति छन्दोगपरिमिष्टोक्तः । प्रतियहनिवृत्तवं वनस्थानामिति वाक्ये- ऽयन्वेति । तथाच मवृत्तिवानप्रस्यो नागौचं कुर्यात् । उपकुर्वाणा- काह्मचारिणेऽशौचाभावेऽपि पिटविषयेऽशौचस्योकत्वात् नैहिक- ब्रह्मचारिण एवागौचाभाव उनः । यदि शूद्रोऽपि पुवकलबादिक स्यका वैपणको भवति तदा नस्यापि यतिवदशौचाभावः । सर्वधर्मान् परित्यव्य मामेकं शरणं व्रज । इति मर्ववर्णाश्रममाधारण्येन श्रीभगवदुरिति वदन्तिा हरि- पदस्य उपलक्षणत्वान, इरादिर्वदेवकभकानां त्यकारहाण नागौचम् । यो यो यो या तनुं भकः श्रद्धयार्चितमिच्छति । तस्य सम्याचला थडा तामेव विदधाम्यहम् ॥ यादिभगवदुः। मर्वदेवनमस्कार: केशवं प्रति गवति । इति पुराणान्तरोकच दाई वाई भवस्यानुगमन करणे धानमाणायमाथा स्थिप समातेरिदमपि मदिते यावदायपितिः स्यात् । कई बाधाममाघाभवति हिशुचितायो म गद्रमा विप्रा दाई वाई अवशानुगममपि तथा रोदनं जातु कुर्यः । মীমৰম্ভ হংসাৰৰ ক ম ব সানী-

·गदाधरपद्धती
२२.
सद्यः
याद्रास्थिस्पर्म च अस्थिमश्चयावधि(९) रोदने च जातिभिन्नाना
निहरणाद्यगौचापगमार्थ सानं प्राणायामा ।
तथाच याज्ञवल्क्य:-
प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतमस्पणिनामपि ।
रच्छतां नतक्षणबुद्धिः परेषां स्वानसंयमात् ॥
मंयमात् प्राणायामात्, परेषां ज्ञातीनां ।
अङ्गिराः-प्रेतमस्पर्शसंस्कार व॑ह्मणो नैव दूष्यति ।
अथ वाप्यनिदाता च मद्यः स्वात्वा शुचिर्भवेत् ॥
तबानिदातुः घानेन सद्यःगौचं तत्कर्मण्येव नान्यतः ।
वोधायन:, शवोपस्पानेऽनभिसन्धिपूर्व सचेलोऽपः
स्पृष्ठा
शुचिर्भवति, अभिमन्धिपूर्व घिराचम्टतमत्याञ्च । अभिमन्धिः
धानादिकेच्छा, मचेलोऽप: पृधा सावेत्यर्थः ।
अमपिण्डं दिजं प्रेतं विप्रोनिईत्य बन्धुवत् ।
विशुध्यति चिराण मातराप्तांय वान्धवान् ।
यद्यमत्ति तेषाञ्च दगाईनैव शुध्यति ।
अनन्नघमाहव म तमिान् ग्टई वमेत् ॥
इति मनूनिस्तु कलौतरविषया ।
अनुकम्पेच्छया प्रेतं जानिमजातिमेव वा ।
माला मचेलं स्पृष्ठाग्निं तं प्राग्य विशुध्यति ।
रतिशक्यान्तराष नागौचाधिकादर इत्यमद्देशीयाः ।
(१) यस्थिसंचयनाधि।

·कामसार: याज्ञवल्क्यः- नारं स्पृष्ट्वास्सि मस्सेई वाला विप्रो विशुध्यति । आचम्येव तु निःहं गामालभ्यार्कमौवते । एतत् सजातीयास्थिविषयम् । माहो,- मृतस्य यावदस्यौनि प्राहाणस्थाहतान्यपि । नावत्तदान्धवस्तच रौति चेदान्धवः मह ॥ ततः स्नाला भवेच्छुद्धिम्तत्स्पृहाचमनं. चरेत् । ऊर्द्धमाचमनमिति । यावदस्थिमञ्चयनं न क्रियते, तावद्वान्धवः उदामौनोऽपि रौति चेदित्यर्थः । सजातीयविषयच्चैतत् । क्षत्रिय- वैग्ययोः कलियुगेऽभावात्तच्छवस्थ विचारो मरुतः । शुद्रा वहनदहनादिकं प्रायः सर्वथा न काय॑म् । बापो न दइत् पदं मित्रं वाप्यन्यमेव वा । मोहादग्ध्वा ततः पातः स्पृधानिं प्राभयेनम् , उपवायरतः पद्याधिराए विशुध्यति । इति प्राथयिनोतः, माह्मणो नानुगन्नाथ्यो म तु शूद्रो कथञ्चन । रति याजस्क्योकः। विप्रेर्दग्धाथ ये शूद्रा गतिं तेषां मनाम्यहम् । (मि जैमिनीयरामायणे भरतवाक्ये दोषोकोयलमति विस्तरेषा । प्रेतस्पी दिवा बेचिगि निधि तु दिवा पाम : प्रवेगो यदादाय दिशामामतिविपदि पुनः भोधिन प्रतीक्ष्यः ।

·२२२ गदाधरपद्धती पुत्राणामाहुरेके सवनमिति परे सर्वसापिण्ड्यभाजा केचित् प्रेतावराणां स्मृतिदभमदिनेऽथ सियस्तविषिद्धम् ॥ पारस्करः,- "प्रेतस्पर्शिनो पामं न प्रविशेयुरानवदर्शनान्, राची चेदादित्यस्य" । प्रेतस्पर्मानुवृत्तौ हारीतः,- “मायणानाम- मुमत्या वा" तथाप यदा ग्रामप्रवेशं विना प्रात्यन्तिकः कार्यनाश आपद्यते), स्पर्मिनोऽगनिर्वा, तदा प्राहाणाशा ग्टहीला पूर्वीका- वधिमुलंय यामप्रवेगेऽप्यदोषः । मत्यन्तरे,- गङ्गायां भास्करे क्षेत्रे मातापिचोगुंरोम॒ते । मुण्डनं चोपवासय पर्वतीर्थध्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्र विमाशं विरजर्जा गया । मृते भरणे नैमिषं पुष्कर गया इति पाठान्तरम् । अच पन्मुण्डनमुक्तं तन्मातापिनीमरणावधिदशमाह एव । उपवामो मृताह एवेश्यमद्देशमगाचारः। पिटमाचपघात इति पानेयोः । देशविभेषे तु गङ्गायामिति वाक्ये मातापित्रोतेऽहमि इति पठित्वा भारपिटमरणदिनेऽपि चौरं कुर्वन्ति । अस्मभे तु- पावामाय मशिनः मथुलो दाभिर्दिनः। मातापित्रोः फिर्या फुर्षात् ज्ञानिवन्धुममन्वितः ॥ रति रहस्पत्युको मथुतः कियां कुर्यादित्यभिधानात् मिया- कर्तुर्दशमदिनात् पूर्व धौराभावममाधार इति। किपाकपनम् । (९) यापधेत।

·काक्षसासा
१२९
पारस्करः,-"वपनञ्चानुभाविना" अनु पचानावयन्तौति प्रभाविनः,
प्रेतकनीयांमस्तेषां तथाच प्रेतव्येष्ठानां न वपनमित्यस्याभिमायः ।
केचित्तु,- तच त्याज्यानि वामांमि के मम्मश्रुमखानि च ।
इति याजवलक्योकः सर्वसपिण्डाना चौरमिति । पत्रयेऽपि
स्त्रीणां नैव चौरम।
प्रायश्चित्ते समुत्पन्चे प्रेतकत्ये तु योषिताम् ।
निषिद्धं वपनं केचित् तीर्थप्वपि यथेच्छथा ॥
इति स्मृतः ।
स्यादाचार्यमातापिटमरादिनात् द्वादशाहानधौति,
स्यात् शिव्ये गरौ फालिजि । तिमति चौणि न युर्दिनानि ।
घामान्तस्ये सवे माध्ययनमभिहितं नौयमाने च दृष्टे,
स्वग्रामोशे मृते नायनमतिनिकटगामगेऽपि प्रमौते ।
अनध्यायानुवृत्तौ प्रापस्तम्बः- "धैरमरणं गुरुवष्टाय व्यहम्
तथा मातरि पिताधार्य १ दादशाह" इति । वीरमरणमेव
वैरमरणमिति अध्ययन निवृत्तिरित्यर्थः । गुरुपु मेते वित्यनुसङ्गः ।
अष्टाख्ये (अष्टकाया)।
उपनीय वदेदेदं प्राचार्यः म पदाचतः ।
इत्युकास्तक्षणे प्राचार्य । "मुलिक यशवदुयते" इत्युकलक्षणे
सविजि ।
याज्ञवलक्या,- व्यहं प्रेतेष्वमध्यायः मिलिग्गुरुबन्धुषु ।
तथा- अमेयशवथट्राम्यम्समानपतितान्तिके ॥
अनध्ययनानुवृत्तौ नारसिंह,- “नौयमानं सर्व दृवेति" ।

·१२०
गदाधरपद्धती
मनुः- खग्रामे ग्रामतो वापि मनिष्टे मृतेऽपि वा ।
न मुनीताशनं धौमाना धर्मगोककारणात् ॥
खग्रामे (खयामीण)। पामतः मयिकऐ मष्टिग्रामीणे इत्यर्थः ।
वर्षान् पश्चोत्तरांयेत् पितरि दश गते नागतिर्नापि वार्ता,
बन्येषु दादशायदान् तदुपरि निखित प्रेतकर्मादि कार्यम् ।
जौवंद्येत् कथिदायात्तमपि नघटे प्रास्य चौदास्य कार्यम,
जाताधं कर्म नेहाजिनतिवपने मेखलादण्डभिवाः ॥
इत्येवं मंशतः मोऽप्यमस्त उपवमेत दादभाई व्यहं वा,
तस्मादागत्य पूर्वी स्त्रियमपि विवत्तदिनागे तथान्याम् ।
सामेरायुमतीप्टिस्लिह भवति पुरोडाशकोऽटाकपाल,
रीन्द्रानेयो निरमेधारिश तु मतः भोऽयमायुमतास्यः ।
मास्य इतकुम्भे विघा, आपले (पर्वते) भाताचं फर्म, जातकर्मादि-
पुनाभस्कार इत्यर्थः । .
मार्कण्डेयः--
गतस्य न भवेदाती यस्य द्वादशवार्षिकी।
प्रेतावधारणं तस्य कर्तव्यं सतवान्धवैः ।
पिता प्रवमितो यम्य न वा म पागमः ।
ऊई पञ्चदमादात् कार्या पिण्डोदकक्रिया ।
सतत या वान्धवाः सतवान्धवाः रति मध्यपदनोपिममामः ।
पन्यथा पितेत्यादितदनन्तरवाक्यथासंतमता स्यात् ।
तयाच नातुकर्ण:-
पितरि प्रोषिते यस्य न वाती नेव चागतिः ।

·कास्तसार आई पच्चदशादर्षात् कवा तत् प्रतिरूपकम् ॥ कुर्य्यात्तस्य च मंस्कारं यथोविधिना ततः । तदानौमेव मर्वाणि प्रेतकार्याणि मञ्चरेत् ॥ हारौतेन तु,-मोधितस्तु पिता पुत्रैः प्रतीक्ष्यो विंशतिः समाः । तीर्णः पञ्चदशादापि पश्चान्मृतवदाचरेत् । इति विगतिवर्षपक्ष उतः । स पो नाट्रियते इति । विहितक्रियस्य जीवतः तस्य देवादागमने, सन्मनुः,- जीवन् यदि ममागच्छेद् एतकुम्भे नियोज्य तम् । उद्धृत्य स्थापयित्वास्य जातकर्मादि कारयेत् ॥ दादशाहं मतं कुर्यात्रिरात्रमथवास्य तु ।' घावोद्दत्ततो भार्यामन्यां वा तदभावतः ॥ अमौनाधाय विधिवद्रात्यस्तोमेम वा यजेत् । तथैवेन्द्राग्निपाउना गिरिं गत्वा वनवतु ॥ रष्टिमायुमतौं क्योंदिमिताय मलूंस्तथा । इदं साः। निरस्त चरेव स चैन्द्रायः। नदु दापाय- थित्ते,-"प्राहिताः पुरोडाश एव अनाहिताथहर्भवति, इति"। पुनरुपनयने वाण्याह मनुः,- वपनं मेखलादण्डो भैच्यचर्या प्रतानि । न वर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि ॥ नर हन्मनू फवचनस्यार्थक्रमः कालदर्शकारिकायां पुटमुकः । यदा गच्छेत् पुमान् जीवन् स पैव्येऽधिकसंस्कृतः । तकुले स्थापयित्वा नमुहास्य शुभे धणे ।।

·३२१
गदाधरपइतौ
मंजतं जातकर्माधरुपनीतं विधानतः ।
बादशाहं चिरावं वा विहितोपोषणं व्रतम् ॥
गिरावागत्य पूर्वी वा तदभावे परी स्त्रियम् ।
ऊद्वन्तं प संस्कुर्यात् परुणयुमतेन च ॥
इति कारिकयोः । इत्यगौचकारिका ।
अथ लतानधनादिप्रतिज्ञापूर्वकान्तर्जलस्य देवानीवने सहा-
श्रमं कर्तुकामत्वे प्रायश्चित्तं अमनमधिकृत्य आग्रेयवाराहयोः,-
कारयेत् पौणि कृच्छ्राणि बौणि चान्द्राधणानि वा ।
भातकर्मादिसंस्कारः संस्कुर्यात् २ तथा पुनः ।
अनुगमनेऽशौचस्य उकलान् तत्प्रसङ्गादनुगमनं विचार्यते ।
अग्निप्रवेश प्रात्य थायः,-
पदि प्रविष्टो मरकं यदा पागैः सदाहणेः ।
संप्राप्तो यातनाम्यानं ग्टहीतो धमकिारः॥
तिष्ठते विवयो दीनी वेशमानः स्वकर्मभिः ।
ध्याप्तपाही यथा व्यासं वलादुद्धरते विस्तात् ॥
नदत्तारमामीय दिवं पाति च मा वक्षात् ।
अङ्गिराः,-मृते भर्तरि या भारी समारोहन अताशनम् ।
मारुन्धतिसमाचारा स्वर्गलोके महीयते ।
निसकोथोऽ कोटी पधामि सोमानि मानुषे ।
तावन्यम्दानि मा स्वर्ग रमते पोमया मा।
भ्यासपाहीत्यादि।
तपा,- मारकं पैक चव या कन्या प्रदीयो ।

·काजसारा
३२०.
पुमाति चिकुलं नारौ भतारं यानुगच्छति ॥
तब मा भर्नुपरमा परा परमलालसा ।
क्रौड़ते पतिना माझैं यावदिन्द्राथतुर्दभ।
माती वा पिढनो वा कृताशे वापि मानवः ।
तं वै पुनाति मा भारी इत्याङ्गिरसभाषितम् ।
माधौनामेव नारोपणममौ मनपनादते ।
नान्यो धो चि विशेषो मृते भत्तरि कर्डिजित् ।।
यावधामौ दहेतदेह मते पत्यो पतिमता ।
सावन मुद्यते भारी स्त्रौशरीरात् कथञ्चन ||
साध्वीनामिति सर्ववर्णमावीमामित्यर्थः ।
महाभारते-
श्राति मुदिते घटा प्रोषिते मलिना तया ।
मते म्रियेत या पत्यौ था स्त्री ज्ञेया पतिमता ॥
इति मर्ववर्णधारप्येन नलक्षणेको । ता वालापत्यादिस्त्रीणां
नाधिकारः।
तथाच व्याघ्रपादः-
म म्रियेत समं भर्ता माधणी शोकमोदिता ।
प्रव्रज्यागतिमानोनि मरणादात्मघातिनी ।
अन्यच,-उपकारं चरेगर्नु वन्तौ न तथा म्टता ।
करोति माधणे श्रेयो भर्तुः शौकक्तौ सती ।
तथा,- खैरिोमाञ्च नारीणां पतितानाच योषिताम् ।
भास्ति पत्याग्रिसम्बेसः पतितौ हि तथा हि तो॥

·२२९
गदाधरपहतो
पतिहिट् पेरिण मारौ नानुगच्छेत् कदाचन ।
वालापत्याय गर्भियो मंदृष्टरजमस्तथा ॥
रजस्वला राजसते मारोहन्ति चितां शामे ।
पारस्करः,- बालसंवर्द्धनं त्याका वालापत्या. न गच्छति ।
रजस्खला सूतिका च रखेगर्भश्च गर्भिणौ ॥
अन्यच,- हतौयेकि उदक्याया मृते भर्तरि वै दिजाः ।
तस्यानुमरणार्थाय स्थापयेदेकराचकम् ॥
तथाच, "रजशतर्थदिने महगमनेऽधिकारः" ब्राह्मणस्त्रीण
पतिदेहदाहकाले एकचितावेव महगमनं. नान्यचिती। तब "ता-
नुगमनं नास्ति" इति पैठौनषिवाक्यं लिखितम् ।
पुमस्तदाकामपि,-
था स्वौ ब्राह्मणजातीया 'मृतं पतिमनुप्रजेत् ।
मा स्वर्गमात्मघातेन नात्मानं न पति नयेत् ॥
पृथक् चितिमिनि उमनोवाक्यमपि लिसितम् ।
चियादिम्तीणमेव पतिदाहानन्तरं यदा कदाचिदपि चिझामि
होलानुगमममिति सिद्धं ।
तविधिय प्राो,-
देमामारगते सम्मिम् माध्वी तत्पादुकादयम् ।
निधायोरमि तसित्ता प्रविगत् जातवेदमम ।
यत्तु कैधिदुभम.- "स्त्रकामा प्रेयादिति श्रुतेः",
अतिमद्धस्वर्गाप्तिकामाया) एव अयमनुगमनोपदेश पति
(१) मारिकामापा एव ।
तथाच

·कालसार।
पुरुषाणामिव सौणमण्यात्मननस्य प्रतिषेधादात्महत्याप्रायश्चित्तं
कार्यमित्याशङ्कितं, तन्त्र, स्वौशामनुगमनस्य प्रायश्चित्तवात् ।
नथाप प्रायश्चित्तप्रकरणे, गारुडे,-
ब्रह्मघ्नं वा स्तन वा महापातकदूषितम् ।
भरिमुद्धरेवारी प्रविष्टा महपावकम् ॥
एतदेव परं स्वौणा प्रायश्चित्तं विदुर्वाधा. ।
प्रचेता:- चितौ परिष्वज्य विचेतनं पतिम्,
प्रयाति था मुञ्चति देहमात्मनः ।
कृत्वा हि पार्य शतलवमप्यमो,
पति रहौला परलोकमाप्नुयात् ॥
भत्यनुगमने आत्महत्यादोषाभावः स्फुटमुको ब्रा:~
ग्वेदवादात् माध्वौ स्त्रौ न भवेदात्मघातिनौ
सहगमननियुकमन्त्रलिङ्गादित्यर्थः ।
तथाच मन्त्रः-
“इमा नारीरविधवाः मपनोराननेन मर्पिया भविशन्तु,
अनयो) अनमौवाः सुरवा परोहन्तु जनयो योनिमो" इति।
दमाः नारोः नार्यः अविधवाः भर्तृवियोगरहिताः मम्बियन्तु
संरता किंविमिष्टाः मपनी पतिप्रताः। अनेन अन्ननन्धिमा
मर्पिया विशिष्टा पति भेषः कृताञ्जनादिप्रसाधना इत्यर्थः। अनयो
प्रकृतरोदनाः शोकमोहरहिताः संघटा इति यावत् । अनमोवाः
अरोगाः, सुरमाः मोभनाभरणाः । किमर्थमारोहन्तु इत्यामशाह
(१) यनशे।

·गदाधरपहतो अयोनिमुत्तमयोनि जनयो जनयन्यः श्रारोहन्नु, श्रारोहण- मचानुयानम् । एवं रजस्खलादिव्यतिरिक्तानां सर्वामा सहमरणे- अधिकारः। ननु कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यस्य शास्त्रमिद्धलात् कथं पत्नीगतानुगमनेन पतिगतदुरितापूर्वस्य चय इति चेन। पति- पन्योः महकर्नेलेन अग्निहोत्रादिमाध्यवर्गादिवदुपपत्तः। श्रा- त्यादिवाक्ये पत्यनुकूलायाः पतिव्रतात्वात् महमरणे तस्या एवाधि~ कारे मिद्धेऽपि,- अनमन्ति च याः पूर्व पतिं दुष्टेन चेतसा । वर्त्तन्ते याच मततं भर्तृण प्रतिकूलतः ॥ भत्तानुमरणे काले याः कुर्वन्ति तथाविधाः । कामात् क्रोधात् भयान्मोहात् मर्वाः पूता भवन्त्युत श्रादिप्रभृति या माध्वी भत्तः प्रियपरायण । ऊह गच्छति मा नारी भत्तानुमरणे गते) ॥ इति उतशब्दश्रवणत् पत्यवमाननकर्त्यादौनामपि परलोक- प्राप्तिः पापत्यशेति तत्साधकलेन चारितार्थमिति। पत्यो मृते या मियते सा पतिव्रतेत्यनेन महगमनस्य नित्यत्वाद्रजोग दिना पतिव्रताया अपि सहगमनाभावेऽपि ब्रह्मचर्याचरणाष व्रतक्षतिः । तथाच विषणुः,- "मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य नदवारोहणं वेति" स्मत्यन्तरे, मर्व विधवाधर्मानुका,- एवं धर्मममायुका विधवापि पतिव्रता । (१) मते। i

·कालसार।
३२१
"
पतिलोकमराप्नोति न भवेत् कापि दुःखिता।
तथा,- प्रेतयं समाप्यैव ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता ।
प्रव्रज्यागनिमाप्नोति हरिं स्वामिवदाचरेत् ॥
इत्यभिप्रवेशविचारः ।
अर्थतत् प्रासङ्गिकतया मर्वे दाहभेदा लिख्यन्ते । तबादौ
सनिहितवादग्निमवेशदाहविधिः ।
नारदः,
अग्निप्रवेधी नारीण किं कर्त्तव्यं महामुने ।
स्वानमङ्गलमंस्कारभूषणानधारणम् ॥
मङ्गलञ्च तथा सूत्रं पादालककमेव च।
त्या दानं प्रियोनिश्च प्रशंसामत्वमेव च ॥
नानामङ्गलवाद्यानां श्रवणं गौतकस्य च ।
मङ्गलसंस्कारो नूतनवस्त्रालंकारादिः। दानं ब्राह्मणादीनानाथा-
र्थिभ्यः, प्रियोक्तिः मर्वच प्रियभाषणम्। प्रशंसामत्वं गुणेककौतनपरम् ।
मृतं पति ममालिय या वहिं प्रविविक्ष्यते ।
मा सात्वा पूर्ववत् कृत्वा प्राययित्नादिकं क्रमात् ॥
वैतरणादिदानानि दत्वा पाथेयकान्यपि ।
नववस्वयुगच्छन्ना गन्धमान्यादिभूषिता ।
मिन्दूरकचलोपेता तामालकभूषिता ।
शोकमोहादिरहिता नानावाधरवान्विता ॥
विपन्ति पथि लाजादौन् चितायाः मन्निधिनता ।
तच प्रेते चितारूढ़े पात्रन्या तु मानिके ।

·गदाधरपइतो
इन्द्रः पुनाति महमा पुनात
सोमः स्वम्तवरुण: प्रमौत्या ।
यमो राजा प्रसूनाभिः पुनात
मा नातवेदा मोजयन्या पुनातु ।
रुपयम्तममम्तोमे सर्व मर्वजिगीषमाः ।
तपमस्तपसे गौयं पावमानौ चोऽब्रवीत् ।।
यनी गर्ने वसतः पापमुग
यजायमानस्य च किञ्चिदन्यत् ।
जानस्य यचापि च व तो मे
तत् पावमानौभिरहं पुनामि ।।
यदन्तिकाञ्च) दूरज्ञा भयं विदन्ति मामिह ।
पवमानम्तु मोऽध नः पविदेश विचषणः ॥
थः पाता म पुनातु नः। यत्ते पवित्रमर्चिय्यमने विततमन्तरा।
ब्रह्म तेन पुनौहि नः । यत्ते पविवमर्चिवदने तेन पुनौहि। बच्न
मः पुनौहि नः उभाया देदसविताः पवित्रण मा चार । मा
पुनीहि विश्वतः। चिमिदं देव मर्वतो वगिरी: मोमधामभिः ।
अने? दवैः पुनौहि नः। पुनन्नु मा देवानाः पुनन्तु
मनमा धिया।
विश्वेदेवा पुनीत मा जातवेदः पुनौति माम् ।
हिरण्यवर्णाः शुषयः पावकाः प्रचामुहिला वन्धमापः।
(१) समन्ता। () पदन्ति पच दूरधे।
(२) मग

·कानसात ३३५ शतं पविश वितता (1) सुनाभिः ला देव सविता पुनातु । हिरण्यवर्णाः एचयः यावका यासु जातः कश्यपो या स्वमिः । या अग्निं गर्भं दधिरे सुवर्णाम्तास्ता प्रापः गर स्योना भवन्तु । थासां राजा वरुणो जातिमध्ये मत्यानृते अवपश्यं जनानाम् । यामा देवादि विकृण्वन्ति भिस्या अन्तरीके बहधा निविष्टाः। या अग्निं गर्भं दधिरे सुवर्णाम्ताम्ता प्रामः ९ स्योना भवन्तु शिवेन वा चक्षुषा पश्यन्या शिवया तन्नोपस्पृशन्तु त्वचन्ने । त- श्रुतः शुचयो याः पावकाः तास्ता आपः गए स्योना भवन्तु । आपोहिछेति शुक्चयम्,- वस्वान्तरवृतं कृत्वा दाहयेदिधिपूर्वकम् । उदक्यां वा प्रसूता वा यद्यशौचां दहेन्मृताम् ॥ कृच्छ्रमेकं प्रकुर्वीत पञ्चगव्येन शुध्यति। दाहकती कृच्छक प्रायश्चित्तं कुर्यात् । रति सूतकोदक्यादाहविधिः । अथ गर्भिणौदाहविधिः । गर्भिपयाञ्च मृतायाञ्च गर्भजौवनगया। विमोच्छ गर्भ दग्धव्या निक्षिप्य स्रोतमा परे । मृतगर्भभित्रकता पतिः छ» समाचरेत् । अन्यस्त कृच्छ्रदयं चन्द्र दाहवाहकाः ।। निषिष्य गर्ने स्रोतया परे नद्यां परे जनाः ।।

·गदाधरय इतौ. श्रामौना पामुखी तोयपात्रमादाय भाचनम् । अथेहेत्यादिदेव्यन्नं वाक्यमुञ्चार्य पूर्ववत् ।। मम सभकाया ननदत्यादिनानाविधपापक्ष्यपूर्वकचतुर्द :- द्रकालावच्छिवविशिष्टवर्गप्राधये पनिशरीरेण सह अग्निप्रवेश- महं करिये। इति मवल्य मन्त्रेण मार्ययेन्नातवेदसम् । वममिः सर्वभाव अन्तवारी जगहुमः ।। कर्ममाची इतवः पावकोऽसि प्रधानतः । यथाहं वं निज कान्तं मनमा कर्मणा गिरा। अनुरका तथा देव देहि जन्मान्तरे पनिम् । "चम द्रो सरो महोदिवस्वं शुद्धोमारुतं पक्षोभियो- व वातरकर्णयामिषं गत्यम्वं पूपा विदधतः गामिनुला (१) । इति मार्य चितानि चिः परिक्रम्य प्रदक्षिणम् । "रमा नारीरविधवाः सुपदीरामनेन मपिघा मविशन्तु अन- अवोऽनगोवाः सुरक्षा प्रारोह अनयो योनिम", रसादयोऽष्टदिकपाला: साधिपः सन्तु कर्मणि। इन्द्रियाणि च भूतानि मनो भूतानि पशु च। प्रत्यागन्तुमना नाकं प्रविशमि नागमम् । मन्दियालि पामि प्रविशाम्यभिमप्रदम् । पत्या भईव थाम्सामि कि पतिदेवता। पतिपावक्रमपाय स्वाइमं मम विग्रहम् । (१) भाशिनगा .

·काहसार।
३३३
इमं मन्त्रं ममुसार्या पावकं प्रविभेत मतो।
पतिविट् खैरिौ नारौ मानुगच्छेत् कदाचन ॥
अथ तस्यां मृतायान्तु पुत्रो मन्त्रमनूहितम् ।
सकृत् पठिला मन्त्रेण(१) जुड़यादाहुति दयोः ॥
तौ पृथक्कृत्य दग्धव्यौ पृथगस्थिचिते कृते ।
अन्यत्सर्ववाक्यानि लिखितानि । इति महगमनविधिः ॥
अथ सूतिरनस्वस्तयोर्दाहे विशेषः ।
मापयित्वा चतुर्थेऽकि मृताम्टतमतौं दहेत् ।
अतिक्रान्ते तु दामे स्वापयित्वा प्रसूतिकाम् ॥
दाहेच्छा चेत्तयोर्जाता मध्ये अहदशाहयोः ।
तदा नामस्पृशन्नभिः सापयित्वा घटे जलम् ॥
प्रपूर्य्य पञ्चगव्येन पुष्यनिर्भरभिमन्त्रर तत् ।
स्नापयित्वा दहेत् कृच्छ्र ततः कुर्युः शवस्पृशः ।।
पुण्यस्त, “पावमानीः वस्त्ययनोः सुदुघाय तथुतः ।
ऋषिभिः संभूतरभो ब्राह्मणेष्वमतं हितम् ॥
पावमानौ दिशतु न इमं लोकमयोऽयमुम्।
कामात् सम्बर्द्धयन्तु नो देवीदेवैः समाहितः ।
येन देवा: पविवाणा श्रात्मानं पुनते पदा।
तेन सहस्रधारेण पावमान्यः पुनन्नु माम् ॥
प्राजापत्यं पविञ्च तोहामहिरण्मयम् ।
तेन ब्रह्मविदो वयं पूतं ब्रह्म पुनीमहे ॥
(१) तन्नेछ।
(२) इति व्यभिप्रवेशविधिः।

·गदाधरपती पत्यादिना मगोत्रिणा अशौचानन्तरं प्रायश्चित्तं कर्त्तव्यम् । घधाई विष्णुधर्मातरे,- पतुर्णमिव वर्णानां गर्भिों प्रेततां गताम् । दहेत् बहेच यस्तम्य कथं द्धिर्विधीयते ॥ भत्ता तस्याः पृथक् कृत्वा गर्भस्योस्लेखनं स्वयम् । तेन मधुनाभ्यनं शवधर्मण दाइयेन् । शावाशीचेन भूतेन प्राणायामशतेन च । उपोथ्य पञ्चगव्यञ्च मगर्भाश्चैव दक्षिणाम् ॥ दवा माहापामुख्याय ध्यते नात्र संशयः । गर्भभेदकत्ती पतिः कृच्छक हवा अन्यश्चेत् कृच्छ्रदयं हत्वा । तद्दिनं उपोष्य अपरदिनप्रभाते प्राणायामशतेन पूतः पश्चगव्य- पानानन्तरं तदङ्गदक्षिणं मगभी गां दत्त्वा शुद्धो भवति । इति गर्भिणीदाइविधिः। अथ अनुपनौताविवाहितकन्ययोर्दाहविचारः। भूमिसंस्कारवन्न स्थात् हिरण्याकविना। श्रमंस्कृतप्रमौतस्य दाइः कार्यो निरनिवत् ।। अम्योट्कफिया कार्या दशपिण्डाय पूरकाः। विना द#दंगदिनम्तिभिर्वा नास्थिमञ्चयः ॥ मधःशौचे भय एव दापिण्डास्याम्पाचौ । प्रथमेकि अयपिण्डा दितीयेऽभि चतुरथम हतीयोति श्यः पिण्डा पहिलो प्रथमे वयम् । दिनीय शनि मन म्युरिति सण्डाराचौ विधिः ॥

·कालसार: पूर्ववत् कन्यकां दग्थ्या पिता कखोदकप्रियाम् । विनास्थि मञ्चितं दद्यात् दशपिण्डान् बिभिर्दिनः । अद्विवर्षम्मृतं ग्रामात् वहिः प्रवाल्य वारिणा । यमगार्था ततो गायन यमसूममपि स्मरन् ।। गधमाल्यैरलङ्कृत्य घतानं निखनेझुवि । वने हि काष्टवत्र शिवा न कुर्वीतोदकक्रियाम् ॥ अपि वा दहन कार्य पोऽस्मिनुदकक्रियां । इत्यसंस्कृतममौतदाहः। पत्र पुत्रस्य उपनयनकाले प्राप्तेऽप्युपनयनाभावे एवं प्रेतकत्य- माधर्म्यते संपूर्ण शौचञ्च बिभिर्वति यो विकन्य उक्तः, स चूड़ा- कासानन्तरं ब्रतकालपर्यन्ताभिप्रायकः ; इदानीन्तु मिष्टरपि चूड़ाकालप्रवेगानन्तरं दाहमाचं क्रियते न पिण्डादिकम् । एवं दुहितर्विवाइकाले प्राप्ताशौचस्य चिदिनलादेव विभिर्दिनः पिण्डा- दिक कार्यम् । इत्यसंस्कृतप्रमौतकत्यम् ॥ अथ पतितमेतत्यम् लिया मध्येन मरण मुद्दिश्य स्वात्मघातिनम् । नौलान्यता वहिर्गामात् विपेयुरशचिस्यले । अनुद्दिश्यात्महन्तारं पतितं नायकौर्तितम् । गङ्गादितौर्य प्रतिय तप्तक, समाचरेत् । कती दानौं समाइय कुपटादत्तवेतनाम् । प्रशद्धघटहस्तां चिः मब्यात (९) कालवनयात् । प्रेतहप्तये॥ 43

·३३८
गदाधरपद्धती
हे दासि ! गच्छ मूल्येन तिलान्यदाय सत्वरम्।
प्रपूयं तिलतोयेन तं घटं दक्षिणामुखौम् ॥
मंकौवं पापिनो नाम विनयस्व जलं पदा।
इति संप्रेषिता दासो ब्रह्मानमुकाभिधा ॥
तिलोदकं पिवेति दिरभिधाय घटौजलम् ।
सतिस्तं वामपादेन विनयेदशचिस्यले ॥
समाप्तेऽन्दे क्रियाकती मृताहे ज्ञातिभिः सह ।
दग्ध्वा पर्णनरं कुर्याद्दशाइविहितां क्रियाम् ॥
दशाहादत्सरं यावत् स्खे से काले तु घोड़ा ।
श्राद्धानि वा कुर्यात्तु नारायण्वस्विं ततः॥
अब्दमध्ये यदा चैपामौईदेहिकमिच्छति ।
नदा मृताहात्तत् कुर्यात् प्रायश्चित्तपुरःमरः ।
दूह चान्द्रायणं तप्तच्छ्रदयसमषितम् ॥
प्रत्याम्नायविधावटधेनुदान प्रकीर्तितम् ।
दाहेऽस्थ्यां दिगुणं कायं तदा पर्युषिते गवे ।।
अभावेऽश्यां पर्णनरदाहोत्तचतुर्गुणम् ।
अन्यजातिहतं तुणों दग्ध्वा लोकनिष्कृतिम् ।
मन्त्रवहनं कुर्यात्तदस्यिपु यथाविधि।
मानियेत् पतितः प्रेतस्तदग्निममु निक्षिपेत् ।
पाचाणि दग्ध्वा कुर्वीत प्रागुनपतितक्रियाम् ।।
रति पतितप्रेतकत्यम् ।
(१) नाम।

·कालप्तारः।
-
अथ पर्णनरदाहविधिः ।
छन्दोगपरिशि-
अश्मामलाभे पर्णनि (सकलान्पूर्ण याता।
दाहयेदस्थिमख्यानि ततःप्रति सूतकम् ।
पाहता परिपाया । अस्थिसंख्या तु पश्चाधिक प्रतत्रयम् ।
नथाचादित्यपुराणे,
तदभावे पलामोत्यः पौः कार्यः घुमानपि
मस्तिभिस्तथाषच्या परपचेविधानतः ।
वेटितव्यस्तथा यतात् सपणमारस्य चर्मणा ।
कर्णसूत्रेण वध्वा तु प्रलेप्तव्यस्तथा यवैः ।
भपिटलमंमिर्दग्धव्यय तथागिना ।
(Vतदमावे अरमामलामे महन्तपलाजपत्राणां पशुत्तरचितः
पुरुषप्रतिनिधिं कुर्यात्।
तथाच पराभर,
श्राहितामिर्दिजः कश्चित् प्रवाये कालचोदिये।.
दानामनुप्राप्तस्वामिर्तिते गई।
• प्रेतामिहोत्रमंशेयं श्रूयतां मुनिपुङ्गवाः ।
कृष्णाजिनं ममास्तौर्य कुणैस्तु पुरुषाकृतिम् ॥
पलामानो सन्तानी विभाग बूहि याधिक ।
(२) शकलानि ।
(२) [ ] बन्धनिमध्य गताः पड्डयः कियान मा सन्ति ।

·३४. गदाधरपद्धती चत्वारिंगद्भवेन्माई यौवायाञ्च दशैव च ॥ उरमि चिंगतं दद्यादुदरे विंशतिस्तथा । वाहोयैव शतं दद्यादङ्गुलिषु दशैव तु ॥ षड्वै वृषणयोर्दद्यादष्टाढ़े मेढ़ एव च । उथैव शतं दद्याचिंग जानुजइयोः ॥ पादाङ्गुलिषु दश च यजपाचं नतोन्यमेत् । जर्णसूचेण वध्वा तु प्रलिप्य च तथा यवैः ॥ प्रपिष्टर्जलमंमिर्दग्धव्यय तथा मिना ।] अमौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युका स्वबान्धवैः । एवं पर्णनरं दग्ध्वा घिराचमचिर्भवेत् ॥ अयं दाहः मानिनिरग्निसाधारण: 1. 'गतस्य न भवेदारी" इत्यादिवचनमध्ये तथा निर्णीतत्वात् । एवं पर्णनर संपाद्य पूर्ववद्ध- स्तोदरे) चन्दनादिवस्त्रयज्ञोपवीतमाल्यतादि दला आज्येन बण- मादाय प्रदक्षिणं कृत्वा मुखाग्निमन्त्रेण अपमव्यस्तममिं मिरःस्याने मिरर्दद्यात् । त्रिभिरश्वत्थपर्दर्भचयेण घतानन अनि प्रज्वाख्य भिररस्याने दद्यात् । एवं दाई कृते तूष्णीमुदकधारा परितो दान् । मानिकानामन्यत् पापासादनादिकं मवें वक्ष्यमाणा- हितामिविधिना कुर्यात् । एतस्मिघशौचे त्रिदिनागौचवत् पिण्डव्यवम्या, प्रथमे दिवसे देयास्त्रयः पिण्डाः ममाहितः । रितोये चतुरो दद्यादस्थिमञ्चयनं तथा ॥ (१) इम्तइये।

·कालसार। . चौन् प्रदद्यात् हतीयेऽद्धि वस्वादिक्षालनं तथा । . इति पर्णनरदाहविधिः। अथ निरमिदाहः । तबादौ यहाभ्यन्तरमृतस्य विशेषः । यदि ग्टहाभ्यन्तरे दुर्वलस्य माणा गतास्तदा बान्धवैशात् गौत्रं ब्राह्मणमिञ्च पुरस्काय धान्यपिधानमन्नपिधानं नवकपीश्च रहौवा वो वहिर्नेयः । ममाचाराद मार्गे गनैः शनैर्गमा अवपिधानादिकं प्रचेतव्यं ततो जलाशये कर्नव्यम्, पत्र देने जलं नास्ति मरमौ वा न विद्यते । नदौनाश्च कथा कार्या धक्कयं वा हिम हिमम् । तद्ग्टस्थित काभुकसर्वसम्भयभाण्डामि त्यजेत्। इति विशेषः । दाहाथै वणकाष्ठादौनि मर्वथा शूद्रद्वारा न नेतव्यानि, प्रमादान शूद्रद्वारा नयने तत्काल ब्राह्मणैर्नेयम् । “नेमाश्रुषान्धवैर्मुक" इत्यादिमृतेः, मर्वया रोदने कार्यम् । पुत्रादिब्राह्मणद्वारा नियां- मप्रधानवनस्पतिवटलचोदुम्बराणामन्यतमस्य निर्याममानीय चन्दना- गुरुकर्पूरमृगमदजातिफलानि पिचा मिश्रीकृत्य भवस्य ममोपे कृत्वा मृज्जलेन गोधयेत् । ततः सात्वा ततैलाभ्यां स्थापित- निर्यामगन्धमहिताभ्यां शवमभ्यज्य जलसमीपं नयेत् । तब कुगानास्तौर्य दक्षिणभिरमं ममाचारादुत्तरशिरस वा उत्तानदेहं स्थापयित्वा, ॐ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्याः शिलोचयाः । कुरुक्षेत्रश्च गङ्गा च यमुना व सरिदरा। - ·गदाधरपद्धती कौगिको चन्द्रभागा च मर्वपापप्रणाशिनी । भद्रा च कागो भरजूर्गण्डको पनगा तथा ।। भैरवञ्च वराहव तीर्थ पिण्डारकं तथा । पृथिव्यां यानि तीर्थानि चत्वारः मागरास्तथा ॥ इति पठिला मनमा तानि तीर्थानि ध्यावा गन्धमाल्यैरलमृत्य' नामिकादयाचतुर्दयकर्णदयेषु मच्छिद्रेषु सप्तहिरण्यालाकानि विधा वम्वेणाध्याय कोलाहलवा(९) मम्पाद्य त्रामपाचेगानमा- दाय अमिपुरःमरं प्रेतमनुगम्बाईपथेऽर्द्धमुत्सृज्य सगानं गत्वा पुवादिः सयाने आमीनो दक्षिणामुखः मव्यं जाम्बाकुश्य रेखाकरणावनेजनकुशाम्तरणपिण्डदानप्रत्यवनेजनजलानलीन् नाम- गोत्राभ्यां कुर्यात् । ततः क्रियाकत्ता भाला प्राधागद्वारा दारुमश्चर्य मम्पाय ममे भूमिप्रदेशे बहतरणे दुर्वादिकमुत्पाय गोमयेनोपति प्राचौनाबौती दक्षिणमुषः मयं जावाथ कुगगोमयकुमोदकपाच- (न्यामादिपरिममूहनादौन् पञ्चभूमंस्कारान् महत् शखा अग्निमुप- ममाधायामेर्दक्षिणभागे चन्दनादिमुगन्धिकाठेम चिता रचयित्वा ममाचाराचतुर्भि: मह गवं ग्टहीला वारचयमनिं प्रदक्षिणाय नामोचार्य पारचयमाहय चितायां कुमामातीर्य उत्ताने दक्षिण- मिरममुत्तरगिरम वा मिपारय ध्यनमानमनिं हवा, सात दुष्कृतं कर्म मानता वायभानता। मृत्युकामवयं प्राप्य भरं पक्षयमागतम् । (किम् । (२) कानावाधा। (२) •पात्राप्राणाया ·कालसारः। . धर्माधर्मसमायुक्र लोभमोहममायुतम् ! दहेयं सर्वगाचाणि दिव्यान् लोकान् स गच्छत स्वाहा ।। रत्युक्ता गौतमग्निं प्रदक्षिणीकृत्य चत्तमानमग्निं शिरस्थाने श्रामोनो दधान्। भावमम्बन्धपरिधानोत्तरीययतिरिकं वस्त्र खट्वादिस्थितं एकदेशं वा मशानवासिभ्यश्चाण्डालेभ्यो दद्यात् । माधु दग्ध्वा ज्वलत्काठचयदग्धव्यम्य सवस्य किञ्चिदवशियमवस्याय दारकैः सह प्रादेशपमाणानि सप्तकाष्ठानि होला चितायां मन- प्रदक्षिणानि सवा प्रत्येकं नानि प्रविष्य कुगरेणोल्मुकोपरि सप्त- प्रारान् कृत्वा "क्रयादाय तुभ्यं नमः” इति सप्तवत्यः पठिला '. मध्यमारव्य पुत्रादिक्षाहकाय मई चितां पश्यन्तः परिक्रमेण,- अहरहर्नीयमानोऽपि मामयं पुरुषं पशून् । वैवस्वनी न वयनि सराप व दुर्मतिः । इति यमगाथां यमसूतश्च पठन्तो वासानयतः इखा जला- भयान्तं गच्छेयुः। इति निरनिदाहः । अथ केवलमामिमदाहः । पालामौ चरमसगोषेण अपयित्वा मालाग्निं मापाचाणि चर च पृथक् भवं र भकटे संस्थाप्य "अपेत, इत्यध्यायं अपन दक्षिण दिशं गच्छन्।) अर्द्ध पथे घरोरद्धं दत्वा भगाने शेषं पिण्डं दधात् । परिसमूहनादिसंस्कृतममौ वहिं निधाय चितां विरचय पूर्ववत व घानादिभिः संस्काया (५) गच्छेत् ।

·३४० गदाधरपस्तौ . चिनी माग्यौवमजिनमास्तौर्योत्तरलोमकं ।। तत्र प्राशिसं प्रेतं निधायोत्तानशायिनं ॥ हिरण्यमकलान्यस्य मुखे नामिकयोदृशोः । कर्णयोच विनितिप्य सस्तामुरमि खुचं ॥ खुवं नासिकयोः माज्य चमसं शिरसोऽन्तिक । पार्श्वयोः सूर्गमकले १) मुष्कयोररणिदयं ।। दक्षिणे च करे वज्रमूर्योर्मध्ये उल्लखलं । ऊर्वौं मुषलं पाच मन्वं चापि विनिक्षिपेत् ।। मन्मयान्यसु निविय अभिं दद्याद्दिजातये । चितिमध्ये मादयित्वा दक्षिणामुखः मव्यं जाम्पाच्य तामा कुममुष्टिं, अस्मात् लमधिजातोऽसि सदयं जायते पुनः । "अमौ स्वर्गाय लोकाय साहा" इत्युका जुयात् । मेषं च पूर्ववत् स्मार्तानिछन्दोगपन्याम्त निरमे रिव "शत्वा तु दुष्कृत कर्म” इत्यनेन वराहपुराणोतमन्त्रेण दाहः ॥ इति स्मार्रानिमहारः। अथ मानिकदाहः । नत्र विशेषः । मायमाऊत्यां जतायां प्रातराहुतेः प्राक यजमान तिमझायां तदेव प्रातराइतिर्दया । तस्य होमस्य भायमादिमातरपवर्गवेन एककर्मणोऽवमित्वात् । जौवेत धन- सानः गुम, संभल कुर्थत् । श्रमिहोपमध्ये विहादि (१) सूर्पशकते।

·कालसारा ३४५ मागासादानाधेन्मरणशङ्का, तदा हविषो गाईपत्ये दाहः । आमना- दुई दाहवनौये दाः। प्रारम्धपदार्थे पेन्मृतिस्तदा स पदार्थः भमायः । एवं कृते पौर्णमास्यां दर्शात् पूर्व मरणशका तदैव पिण्ड- पिवयजरहितां दर्शएिं कुर्यात् । पौर्णमाम्यादिदन्तिवादिष्टः । यमन्येष्टिरित्युचते, एवं प्रारब्धचातुर्मास्यस्य सुनासिरीयान्तं समापनं, यदि माङ्गप्रधानं कर्तुमसमर्थस्तदा चतुर्ट होते नाज्येन पुरोऽनुवाश्ययाज्वाभ्यां प्रधानयागाः कार्याः, नायनयोः करण- पक्षस्थानाइतलात, तदैककरणविचारो न लिख्यते, एकस्यैव समाचारात् । दुर्वलस्य यजमानस्य गाईपत्य पुरस्तात् स्थापनमुचित- 'मपि नानाशझया न क्रियते तथा कल्प्यते । मरणानन्तरं पुत्रः वाला प्राचीनादौती दक्षिणामुखः प्रकृत् महत् परिममूहनादि- पञ्चभूसंस्कारान् कृत्वा प्राहवनीयदक्षिणामी उद्धृत्य , शस्यना- धाय्येषु करोषपूर्णशाल्मलीहलपणादिगर्भास्तिस्रो उखा अधि- श्रित्य तावत् संतापयेत्, थावत्ताखनिकृत्पद्यत । भावचथ्थे श्रन्यगोत्रेण चरुमधिययेन् । ततो मृतदेह पूर्ववत् संस्थाप्य नववस्त्र परिधाप्य यज्ञोपवीतं दवा अलङ्काररलइत्य শনিবদলিয় অই নির্ময় স্বজনয়ী ওয়াঙ্কা থন্ধু असन्तापशी पात्रस्यौ सम्योपासनानौ पदाज्यमाञ्यं कुशास्तिलान् 'सर्वाणि च श्रौतस्मानयज्ञपात्राणि मप्त हिरण्याकलानि नायि पुरकाष्ठादिर्वमुपयुक्त शकटे तस्मिनादाय नर्स तु अमगोत्रण याइयित्वा तं शकटं दक्षिणां नयन्तः । मपिण्डाः,- अहरहर्नीयमानोऽपि गामयं पुरुषं पाई। 14 ·गदाधरपद्धती वैवस्वतो न प्यति सराप दव.दुर्मतिः । यमाय लागिरस्पते(१) पिढमते स्वाहा। इति । श्रपेताध्याय सम्वेदपमिद्धं यमसूतं च पठन्तोऽनु- गच्छेयुः। अमौनां यथा निर्वापो न भवेत्तथा रचेयुः। यदि नद्यादौ मृतिः, तदा प्रागुकेन विधिना शकटेन दाइदेशं प्रति नयेयुः । तत आवमथ्याग्निं चरोरर्द्धमार्ग अचं दद्यात् ततो नद्या- दिममोपे शुचौ रणबहुले उद्धृतवौरिणि स्वतौषधिकदुर्वासुगा- श्वगन्धाग्निपर्णसावपर्णे विशाखागुणिकाध्यण्डानके देशे पचभू- मंस्कार रुत्वा गाईपत्यं संस्थाप्य ततः अयमकसे पञ्चभूसंस्कारपूर्वक पाहनीयं दक्षिणामि हतीये दक्षिणानि स्थापयेत् । मभ्यावमथ्य- योरेशान्यां निधान । तथा च माध्यायन)-"मभ्यावसथ्यावाहिता दहनकर्म न प्रयुज्येत"। इति, चितादेशात् मागुदियां दिशि पञ्च प्रक्रमानातिकम्योत्- सृजतीति। ततो नर्यशांस्थान्तरा काठानुषिति कला प्रेतस्य केन- मथुनपच्छेदनं गत्वा रच्छयातोद्धरणेन तं विपूरिषं छत्वा प्रवाच्य सर्पिषान्तरभ्यज्य पुरीषकेमादीनि निखमेत् । ततस्तं . पूर्ववनव- वम्वादिभिरतकृत्य प्राग्यौवं रुष्णाजिनमास्तीयामिन् प्रेतं प्राक्- भिरममुप्तानं निवेशयेत् । ततः मप्त हिरण्यकशामि(१) मुख- नामिकादयदृग्दयकर्णदयेषु निक्षिप्य मृतदेहे श्रौतानि थज- पाचापि उत्तानानि हवा मादयेत् । (१) चाहिरहते। (२) साधायन। (8) शनाकाः।

·कानखाए। २४० तद्यथा,- । तपूर्णी जुई दक्षिणकरे, करस्यपुष्करामनुवाइंदण्डो रिका- सुप( इ वामकरे। परमि प्रत्यक्दण्डो ध्रुव । वामनासिकाया:(२) प्रत्यक्दण्डं वेकंकतं खुवं । कर्णयोः प्रत्यक्दण्डे प्राशिवहरणे । गिरमिपीतां । स्वर्ग(४) विधा रुवा पायोः । उदरे प्रषदाज्य- पूर्णा प्रत्यग्दपशामिलापाचौं । पिने शम्यां वृषणयोररणी । बजा- मिहोत्रहरणोषादिरसुवाणं आइत्यर्थे स्थापन । अवभिष्टानां दारवपात्राणां उर्वामध्ये सादनं मृन्मयाममघ- पाचाणां कपालानां च प्रयु निक्षेपः । अयोमयानां ब्राह्मणाय दानं. स्मातपात्राणामपि मा निमत वासदनं, दाह तेनामिनेव । ततो दक्षिणतोऽमिभिरादीपनं चितायाः । तत प्राज्यस्थाली कुमाः सुवं सुक् प्राज्यमिति एनानुपकल्य प्राज्यस्थान्यामाज्यं निरूप्य गाईपाये अधिश्रित्य खादिरसुवानिहोचवणौ संमृज्याज्यमुदास्य कुरुत्पूथावेक्ष्य)सुवेण महोबाऽग्निहोत्रहवष्णुपरि समिधं दत्वा चचोपग्रह प्राइवनीये समिधं दत्वा दक्षिणामुख: प्राचौनाबौती सव्यं जान्वाध्य प्रतमुखसंलग्ने वहावाहुति जुद्धयात् । तद्यथा,- अस्माबमित्यस्य मन्त्रस्य । श्रादित्य कृषिः। गायच्या निरुक्ति- श्छन्दः। अनिदेवता। अस्मालमधिभातोऽसि इति मन्त्रेण होम इति। दिमाये रति त्यागः । (२) उमझतं। (२) वामगासिकायां । (१) प्राप्ति। (५) सूपैं।

·३५० गदाधापहतो मंस्कारपूर्वक समामि मथित्वाऽमि संपाघ स्थापयिता तेनामिना अमगोचेण चई संपादयेत् । ततो मृतदेहं संस्थाप्य गन्धादिना संस्कृत्य नववस्त्रं परिधाप्य शकटे निवेग्म तान् मन्तापज्ञानशौन्, सर्वयज्ञपाचाणि कुमतिलादिसप्तस्वर्णशकलानि) १ स्थापपिला' दादे नयेत् । असगोवः स्माताग्निं पक्कचर, ग्टहौसा पुरतो गच्छेत् भमनात् प्राक् । प्रहरहनौं यमानोऽपि गामश्वं पुरुष परम् । वैवखतो न प्यति सराप इव दुर्मतिः ॥ "यमाय लागिरसने पितमते स्वाहा" इत्यादि पूर्ववत् परिवा- मा अनुगच्छेयुः । तस्माचरोः पथार्द्धपथाचदानं प्रकृतवन् । भूसंस्कारपूर्वकं चितिं छला प्राकृभिरमं दक्षिणादिपूर्वकं प्रशतवत् स्थापयित्वा मुखनामादयचतुर्दथकर्णदयेषु स्वर्णशकलानि दत्वा अरण्यादिस्यापनपूर्वकं पात्रदानं प्रशतवत् कुर्यात् । दक्षिणतोऽमि- भिरादीपनं चितायां अमौनां तत्र स्थापनम् । श्राव्यं .पूर्ण- इतिवत् संस्कृत्य चतुर्ट होतं छाला अपमयो दक्षिणामुखो वाग्यतः मध्य जान्वाच्छ । श्रमासमित्यथ मन्त्रस्य, आदित्य चषिः, गायथा निरुक्तिश्छन्दः, अग्निर्देवता, होमे विनियोगः । अस्मालमधिजातोऽसि यदयं जायतां पुनः । अमौ खर्गाय लोकाय स्वाहा । इति मन्त्रेण दक्षिणदेने जुङ्ग्यात् "इदमग्नथे" इति त्यागः । अन्यत् सर्व प्रतिवत् । (९) शलाकार।

·कालक्षासा
.
.
, अरमादिरहितवप तु नवीनारणिइयं वसुधौ प संपाय
तेनामिना पूर्ववत् म कुर्यात् । इति विशेषः ।
इत्युत्सनामिदाहः ।
प्रथ, पुष्करेषु दाहः-
भद्रातिथौ पापबारे चिपाद यदा मृतिः।
नदा चितौ गवारोपे शते कुर्यादिम विधिम् ।।
कुनै प्रतिहानि कला मृतौ इपियविप्रयोः ।
वैष्यस्य पियैः सदस्य गोमयेनासति तथा
संयोन्ध मधुदध्यायः शयेन पर दाहये ।
चिपुष्कर दे संयुके दहेदेकादिपुष्करे ।।
रति पुष्करदाः
एतत्मानिरेकादगाहे वक्ष्यते ।
अथ क्रियाकतुर्विचारः।
मनु मरीची,-
मृते पितरि पुरण किया कार्या विधानतः ।
यहवः स्युर्यदा पुषाः पितुरेकपयामिमः ।
सर्वेषान्नु मनि हत्या व्येष्ठेनैव तु पटतम् ।
द्रव्येप गाविभकेन भरेव हतं भवेत् ।
सापुतारीत:- सपिण्डीकरणं पावत् प्रेतयाहानि पोड़म।
ঘ নয় মুলা হয়: বৃথকৃঘা বি কবি।
मरीषिः,- नाबाई पपिएछ याद्वान्यपि र पोड़।
एकमेव र कर्तव्यं भविभाधनेम्वति

·गदाधरपती . संस्कारपूर्वक मामिं मथिलानिं मंपाच स्थापयित्वा तेनामिना श्रमगोषेण घरं भंपादयेत् । ततो मृतदेहं संस्थाप्य गन्धादिना संस्कृत्य नववस्त्र परिधाप्य कटे निवेष्म तान् मन्नापभानीन्, मर्वयजपाचाणि झुमतिलादिमन्तवर्णशकलानि च स्यापयिता दादेशं भयेत् । असगोषः पानि पक्षच हौला पुरतो गत् ममनात् प्राक् । अधरहनोंयमानोऽपि गामन्यं पुरुषं पशम् । वैवस्वतो न हयति सराप रव दुर्मतिः । "यमाय वाङ्गिरस्पते पिलमते स्वाहा" इत्यादि पूर्ववत् पठिबा:- म अनुगच्छेयुः । तस्माचरोः पार्द्धपयानदानं प्रकृतयन् । भूमंस्कारपूर्वक चितिं छला प्राभिरमं दक्षिणादिपूर्वकं प्रतक्त् स्थापयित्वा मुखनामादयनदुर्दयकर्शइयेषु वर्णशकतानि दत्वा भरथ्या दिग्यापनपूर्वकं पाचदानं प्रकृतवत् कुर्यात् । दक्षिणतोऽमि- भिरादीपनं चितायां अनौनां तत्र स्थापनम् । श्राव्यं पूर्ण- जतिवत् संशत्य चतुर्ट होतं छत्वा अपमध्यो दक्षिणमुखो वाग्यतः मध्यं नावाच्य । असालमित्यस्य मन्त्रस्य, आदित्य ऋषिः, गायथा निरुक्ति छन्दः, अमितता, होमे विनियोगः । अस्माबमधिजातोऽसि यदयं जायतां पुनः । असौ वर्गाय लोकाय स्वाहा। इति मन्त्रेण दक्षिणदेश जुहुयात् " इदमनये" इति त्यागः । अन्यत् सर्व प्रकृतवत् । (१) प्रक्षाकाः।

·कालसारा
३५९
--
अरण्यादिरहितलपचे त नवीनारणिद्वयं सुवसुचौः च संपाद्य
तेनाऽमिना पूर्ववत् म कुर्यात् । रति विशेषः ।
इत्युत्सनामिदाहः ।
अथ पुष्करेषु दाहः-
भद्रातिथौ पापवारे चिपादई यदा मृतिः।
तदा चितौ शवारोपे ते कुर्यादिमं विधिम् ।।
कुशः प्रतिरुतिं कृत्वा मृतौ इचियविप्रयोः ।
वैश्यस्य पिटैः शूद्रस्य गोमयेनाशति तथा ॥
संयोग्य मधुदध्याज्यैः भवेन सह दायेत् ।
त्रिपुष्करे हे संयुक्त दहेदेकादिपुष्करे ।
इति पुष्करदाः।
एतत्शान्तिरेकादमाहे वक्ष्यते ।
अथ क्रियाकर्तुर्विचारः।
मनु मरीचौ.-
मृते पितरि पुषेण क्रिया कार्या विधानतः ।
महवः स्युर्यदा पुत्राः पितरेकरवामिनः ।
सर्वेषान्तु मतिं कृत्वा व्येष्ठेनैव तु यसतम् ।
द्रव्येण पाविभक्तेन सर्वेरेव हतं भवेत् ।
लघुहारोतः, मपिण्डीकरणं यावत् प्रेतश्राद्धानि पोड़म ।
पृथक् मेव सताः कुर्युः पृथक्व्या अपि सचित ।
मरीचि:- नवश्राद्धं मपिण्डय श्राद्धान्यपि च पोड़म।
एकमेव र कर्तव्य भविभाधनेवपि

·गदाधरपडतो १४८ अधालम् अग्मालमन्त्रणामाविति प्रथमाया पठ्या अपि स्वोमीशानहेनैव होमः। गवं दही त्या मागचं वञ्चदक्षिणहस्ते । प्रायदिपडामग्नि- भोपावणे मुसे प्रत्यग्दण्डं पादिरगुर्व दक्षिणनामायां । एवगेषोऽनिगाम् यशपाधायुधममन्धितः । सोकामन्दानतिकम्य परं ब्रह्म म विन्दति एवं पाहिनामिनीवरका पयो यदि यियेत, तदा दौर. रहितः मर्क विधिः कार्य: । प्राहितान्योर्दम्पत्योरेकस्यादौ मरणे अपरश्यारण्यन्तरं निर्माय पाचारः कार्यः । किन्तु पन्या पादौ मरणे पुमाम् पन्यन्तरं उदानामिहोप यदि कुर्यात्तम्य भपात्रकदाहः पूर्वत् स्यात् । अथ दाहकाले अन्युपगमे दाइविधिः । यदि वझिविनश्येत दयमानेऽग्निहोषिणि । दयाविशिष्टारणिकवङ्गिना ने पुनर्दहेत् ॥ मकानारणिनागे तु गवशेषं जले विपेत् ॥११॥ अथ विदेशामृतमागिशवम्यानयनाशकौ तव महत) हवा अस्थि प्रानीय पुन: मपाचकतयाऽस्थिदाहः कार्यः । तथा चपरागर:- गवस्थानयनाशको नदस्यौनि समाहरेत् । (१) था। (२, त्याहितानिदाइ। (२) इत्यमुपशमविधिः । (७) अथ विदेशरतसामिष दाहः। (५) दाई।

·कानमासा ३६८ मशानभूमी चैतागौन वित्य रपये चिताम् ॥ श्रामतीर्य रुपामजिनं तदम्यौनि पुमाहनिम् । निर्मायाज्येन चाभ्यञ्य मादयेनयेत् पुमः ॥ घजपाचाणि विन्यस्य दहेदाङतिपूर्वकम् । शे म मामिकदाई मम् । अत्यम्झिदाहः॥ मच माग्रिकम्यवेति पूर्वमुक्रम। पथोमनागिदाहः। छनामिर्दिविधः । मारपिपापको- प्यादिरहिनयेति, तथ मपाधपक्षो मरणानन्तरं प्रतः प्राधीना- बीती दक्षिणामुखो पचभूमंस्कारान् पूर्ववत्सला ना पूर्वारणों स्यापयित्वा श्रमिं मन्यीयात् । क्षत्रमन्यः- "ये म्याग्नये जुम्तो मार मकामाः कम्पयन्ते यजमान मार मंजायन्तु ते विषे मादमाय बर्गलोक प्रेतमिम मया" रति । मपिता सूपणों गाईपन्यं मदाय भावनौयदक्षिणाग्यो पधभमंकारपूर्वक गुणी विहरणम् । नग अध्ययानी, कुणा:, सुवा, मुक, एका ममिन, भायं त्यामाघ म्यान् गदभावे भरा- वादिपाचे पाय मिश्य गारंपत्ये अधिनिश्च दु: धुमक्क- मंगा रायसोपवमावेषणच हवा मुधि विधा एमाऊनि हवा मोये प्रजापति थाला बाहेति गुहा पात्। ततो गाईपावनोयदरियानिपु सफारोपभषणादिगभांम्तिमः जगा अधिपि पावताविरुपात तावत् मनापयेत् । मत:

·१५२ गदाधरपद्धती एतेन मर्वपुत्राणां विभक्तानामविभकानाच, . मध्ये ज्येष्ठेनेव कार्यम् । देवात्तदभावेऽन्यपुत्रस्याधिकारः । तत्रापि विशेषः,- दादाविधेषु पुचेषु विद्यमानेषु औरमः कनिष्ठोऽपि कुर्थात् । औरममुचिकापुत्रक्षेत्रजगजकानीनपौन वदत्तकोतकतकस्वयंदत्त- महोदारविद्धवान् दादश पुत्रानुका "पिण्डहरशेषां पूर्वाभावे परः परः" इति याज्ञवल्योमः। देवात् पुत्राभावे, श्रामेयहारौत स्मृत्योः,- श्रमगोचोऽप्यसंबद्धः प्रेतामिं प्रददाति यः। उदकं पिण्डदानच म दाई समापयेत् ॥ बाहो.. अमगोचः मगोत्री वा स्त्रौ दद्यादि वा पुमान् । प्रथमेऽहनि यो दद्यात् म दमाई समापयेत् ॥ . विष्णुपुराणेऽधिकारिणः- पुचः पौत्रः प्रपौत्रो वा तदद्दा भाबमन्ततिः । मपिण्डमन्ततियापि कियाई नृप जायते । तेषामभावे सर्वेषां ममानोदकसन्ततिः । मादपक्षस्य पिण्डेन संवद्धी योजनेन च ॥ कुलदयेऽपि चोत्मने स्वीभिः कार्य क्रिया नृप । संघातान्तर्गतैर्वापि कार्या मेतस्य सक्रिया ॥ उत्सन्नबन्धुरिष्छब्दा कारयेदवनीपतिः । पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा योत्तरक्रियाः ।।. विप्रकाराः क्रिया घेतास्तेषां भेदान् ग्रणव मे ।

·कालसार। श्रादाहाम्दार्यायुधादिस्वर्गाद्यन्ताश्च याः क्रियाः ॥ नाः पूर्वा मध्यमा माघि मास्कोद्दिष्टसंज्ञिताः । प्रेते पिहलमापने सपिण्डीकरणादनु । क्रियन्ते याः क्रियाः पियाः प्रोच्यो ताः नृपोत्तराः । पिढमामपिण्डेम्नु समानमलिस्लैस्तथा ॥ तत्सद्वान्तर्गतैर्वापि राज्ञा वा धनहारिणा । पूर्वा क्रियास्तु कर्त्तव्याः पुत्राद्यैरेव चोत्तराः । दौहिबेर्वा नृपश्रेष्ठ कार्यास्तत्तनयस्तथा । श्रत्र कन्पतरुकाराः, भाटपवस्य पिण्डेन संवद्धो मारमपिण्डः । मापदस्य जलेन संबद्धो माउसमानोदकः । GART बन्धको यस्य सनथा, तस्य रिक्थाद्धनात् तस्य क्रिया, अन्तो मरणं तत्र भवाः । मासि मामौक्ति एकादशाहादिमपिण्डीकरणानपूर्व क्रियोपलवणम् । तब व रिटमाटमपिण्डाः पूर्वक्रियामेव कुर्युनोत्तराः । मध्यम- क्रियायां ह्येतेषामनियमः । उत्तरक्रियायान्तु पुत्रा वा भ्राट- मन्तितिपर्यन्ताः। दौधिवेस्तत्तनयरिति पुचिकापुचविषयम् । तत अपुत्रविमाधिविधक्रियायां खमारकर्मणि दव सपनीपुत्र- स्थाधिकारः बहीनामेकपनीनो पोका पुषिणी भवेत् । मस्तिनव पुत्रेण माह पुचवतो मनुः । रनि मनूकः । सर्वाभावे मंघातामार्गतानां रागनियुझाना येपो पाश्चिदप्यधिकारः। गुरुः करोति भिय्याण पिण्इनिर्वपर्ण मदा ।

·२५०
गदाधरपद्धती
हत्या तु पैटक शौचं स्वशातिविहितं च यत् ॥
भ्रातर्धाता स्वयं च तद्भार्या च विद्यते ।
नम्म भ्रातः सतयक यम्य नामित महोदरः ॥
दत्तानामप्यदत्तानां कन्यानां कुरुतेऽपि वा।
चतुर्थऽहनि ताम्तेषां कुरिन् सममाधिताः ।
मातामहानां दौहिचाः कुर्व पनि पापरे।
नेऽपि नेपो प्रकुर्वन्ति दितीयेऽहनि भर्वदा ॥
लामातुः गरायकुम्तेषां तेऽपि च संयताः ।
मिपाणी तदपत्याना श्रोचियाण गरोमाथा ।।
भागितेयसतानाच मर्वषो वपरेऽहनि ।
श्राद्धं कार्य्यन्तु मथमं स्नात्वा रुत्वा जलक्रियाम् ॥
राजि मते भपिण्डे तु निरपत्ये पुरोहितः ।
मन्त्र वा नदशौचन्नु हित्वा() पद्यात् करोति मः ॥
ब्राह्मणस्लन्यवर्णानां न करोनि कदाचन ।
कामालीभाड्यान्मोहासाला तब्जानितां व्रजेत् ॥
पुत्राः कुर्वन्ति विप्राय सबविशट्रयोनयः ।
स तादृशेभ्यः पुत्रेभ्यो न करोति कदाचन ॥
खमाता कुरुते तेषां तेऽपि नस्सार कुर्वते ।
मात्स्ये,-- भ्राता वा भादपुचच भागिनेयोऽथ विट्पतिः ।
दौहिचयैव शिष्यश्च पड़ते पिण्डदाः स्मृताः ।।
सुष्यरङ्गः,- पुषो भ्राता पिता वापि मातलो गुरुरेव च ।।
(१) पिता। (२) चौ।

·कामसार। । एने पिण्डदा श्रेयाः सगोत्राश्चैव बान्धवाः ॥ एतदत्यनासाभवविषयम् । सम्भवे तु छन्दोगपरिभिष्टे तथा, कुर्यादनुपनौतोऽपि श्राद्धमेकोऽपि यः सुतः । पित्यजाति पाणी अड्यान्मन्तपूर्वकम् ॥ न पुत्रस्य पिता दद्यान्नानुजस्य तथायनः । न जायायाः पतिः कुर्यादपुत्राया अपि कचित् ॥ मार्कण्डेये,-- मर्वामा स्त्रियः कुर्यः स्वभई णाममन्त्रकम् । नदभावे च नृपतिः कारयेत् स्वकुटुम्मवत् ॥ सजातीयैर्नरैः सम्यक् दाहाद्याः सकलाः क्रियाः । तथा स्त्रीणामध्येवमेवेतदिति। सर्वाभावे स्त्रिय इति पत्नी- व्यतिरिक्तावरद्धादिस्वीविषयम् । भातर्धातेति वाक्ये अर्वागेव पल्यधिकारदर्शनात्। स्त्रीणामप्येवमिति यादृशेन सम्बन्धन पिण्या- दौनां पुरुषाणां एकादशहादि, तादृशेन सम्बन्धेन स्वीणामपि कार्थमिति । आचारस मगोत्रादिमदावे पनी नेव करोति, "मर्वाभावे" इति मार्कण्डेयोतः । स्वोणमपि यवमन्त्रवन- कुर्यादिति विधिस्तत्र मन्त्रपाठे दोषाभाव इति श्रोईदैहिके मन्त्रवत् पाठोऽप्यविरुद्ध इति पूर्वं नौणेतम् । परन केपाश्चि- छूद्राणां रहे विवाहितम्तौणं श्राद्धादिकर्तृत्वसमाचारो दृश्यते, सोऽपि युक्तः। पितुः पुषेण कर्तव्याः पिण्डदानोदकक्रियाः । तदभावे तु पनौ म्यात्तदभावे तु सोदरः ॥

·गदाधरपद्धतौ इति प्रायोः । सध्यागोको पान्धवा रति बहुवचनोले- स्त्रिविधा अध्यधिकारणः । ते च छन्दोगपरिगिटे,- श्रात्ममातुः खसः पुचा आत्मपितः स्वसः मुताः। श्रात्ममातस्तपुचाथ विजया प्रात्मवान्धवाः ॥ पितुः पितुः स्वसः पुचा पिटमारस्वरुः सताः। पिनमावलपुवाश विजया पिढयान्धवाः ।। मातुर्मातः स्वसुः पुचा मातुः पितुः स्वसः मताः । मातर्मातलपुत्राथ विजेया मानवान्धवाः ।। भानः पुच्छः,- प्रथमेऽहनि यट्रव्यं नदेव स्यात् -दशादिकम् । पुत्रान्तराभावेऽनुपनौतस्यापि पुचस्य हतीयाब्दकतचूडले दशहान्नकर्मस मन्त्रपाठपूर्वकमधिकारः । तथा च मनुः,- न ह्यस्मिन् युज्यते कर्म यावन्मौनौ निवन्धनात् । नाभिव्याहारयेवा वधानिनयनादृते ॥ ब्रह्म वेदः खधानिनयनं प्रेतकर्म । सुमन्तुः- अनुपनौतोऽपि कुर्वोत मन्त्रवत् पैटमेधिकम् । पद्यमी कृतचूड़ा स्यादि स्थात्तु विवासरः॥ नथा,- कुर्य्यादनुपनौतोऽपि श्राद्धमेकोऽपि यः सुतः। 'पिल्लयजाहुति पाणौ जुजयान् मन्त्रपूर्वकम् ।। एवं बतौयाब्दकृतचूड्स्य मन्त्रवदौ दैहिककरणे मिद्धे कृत- पञ्चमाब्दचूड़स्य कैमुतिकन्यायेन सिद्धोऽधिकारः । यत्तु,- कृतचूड्स कुर्वीत उदकं पिण्डमेव च ।

·कालसारा ३५७ खधाकारं प्रयुचौत वेदोचारं न कारयेत् ॥ इति व्याघ्रवाक्यम् । तत्प्रथमान्दक्षतचूविषयमिति काला- दर्शकाराः। अथ दाहाभ्यन्तर कार्यविचारः। वशिष्ठः,-रहाण, ..प्रमजिवायग्रस्तरे अहमनश्ननः श्रामौरन् । कौतोत्पनेन वा वरैन्। अपप्रस्तरः अशौचिना शयनासनार्थ- तृण्मयः प्रस्तरः। अतः चितिशयन विधिः षट्वादिनिषेधपरः ।। वृहस्पतिः, अधाशय्यामना दीना मलिना भोगवर्जिताः । अधारलवणनाः स्युर्लन्धकौडामनास्तथा ॥ प्रथमेऽति तुरीये च पञ्चमे सप्तमेऽपि च । भवमे वासमा त्यागो नखलोना तथाऽन्तिमे। गौतमः,- "ब्रह्मचारिणः सर्वे"। विष्णुपुराणे,- शय्यामनीपभोगय मपिण्डानामपौय्यते । तस्थास्थिमञ्चयादूर्द्ध संयोगो न तु योषिताम् ॥ मार्कण्डेय पुराणे,- तैलाभ्यङ्गो बान्धवानामाभवाइनन्तु यत् । तेन चाप्यायते जन्तुर्यवानन्ति ववान्धवाः । पुनौतमः,- "मांस म भक्षयेयुरामदानात" अन्यत्र सर्वेण मार्जयेयुर्न मांस भक्षयेयुरामदानात् । आग्नेये,- सङ्कल्य वन्धवः मेतमपमहेन तां चितिम् ।

·३५ गदाधरपद्धती परिक्रम्य ततः स्वानं कुर्युः सर्वे मवासमः ॥ प्रेताय च ततो दद्युम्ली स्त्रीन् चैवोदकानतीन् । द्वार्यसनि पदं दवा प्रवियुस्ततो ग्रहम् ।। अक्षतानिविपदको निम्वपत्रं विदच वा। इत्युत्का पुत्रस्याधिककार्यमुझम् । पृथक् गयोत भूमौ च कोवस्तधामनो भवेत् । याज्ञवल्क्येनापि,-फ्रीतलन्धामनाथुक्का,- पित्यजाता देयं प्रेतायानं दिनत्यम् । इति पुति शेषः । माल्प्य दाहं छत्वा तथा च पुचा तभित्रक्रियाकर्ट वा मर्वे नियमाः। नानोदकदानमाधानान- पराबानगनान्येव मपिण्डानामिति समाचारः। विष्णुः -- भर्वपापविशद्यर्थमध्वश्रमविनाशनम् । तम्मानिधेयमाका दारात्रं पथम्तथा । दशमदिनपर्यन्तम् । अन्यत्र,- प्रथमेऽइनि थट्टयं तदेव स्याद्दशाहिकम् । ब्राझे- गौचमध्ये यनेन भोजयेच स्वगोत्रजान् । अभको मरीचि,- प्रथमेऽहि तुरीये तु पञ्चमे नवमेऽपि वा । ज्ञातिभिः सह भोक्तव्यमेतत् प्रेतेषु दुर्लभम् । बाहो,- ममाप्य दामं पिण्डं ययागास्त्रमुदाइतम् । ग्रामादहितलो गला प्रेतस्पृष्टे च वासभो ।। अत्यनामाथितानाञ्च त्यता स्नानं करोति च । कश्मश्रुनखानान्तु यत्याज्यं नजहात्यपि ॥

·कानसार। . इत्यादिविधिः । प्रेतक्रियाकालस्पष्टे प्रेतस्पृष्टे । यत्याज्यभित्य- नेन वाकवभिखोपत्थरोम्नां न वपनम् । नखानामग्रभागकर्तनं एव । प्रथमदिने क्रियाया प्रनारम्भे चतुर्थादिदिनेषु अस्थिमञ्चय- नखोकलात्तदन्यतमदिने क्रियारम्भः । प्रथमेहि तरौये वा मतमे नवमे तथा । अस्यिमवयनं कायं दिजस्तहोत्रम्हे ॥ संवत्सरे वा कर्त्तव्यं यावत्तव प्रदीयते । दति संवत्तीतः । अत एव वर्षमध्ये यदा कदापि प्राप्ते दा• माहे सतरां क्रियाकरणसमाचारः। मन्यासिनां दाहाद्यभावः । बाहो,-- चयाणमाश्रमाणञ्च कुर्यादाहादिकां क्रियाम् । यतेः किञ्चित्र कर्तव्यं न चान्येषां करोति मः॥ महाभारते, न दग्धव्यो न दग्धव्यो विदुरोऽयं कदाचन । शानदग्धशरीरस्य पुनहो न विद्यते ॥ किञ्चिदिति दाधादिमपिण्डान्तविषयमिति कल्पतरकाराः । प्रचेताः,- एकोदिएं जलं पिण्डमाशीचं प्रेतसस्नियाम् । न कुर्यात् पार्वणादन्यत् प्रेतभूताय भिक्षवे । कुर्यादेकादशाहेऽस्य पार्वणं न मपिण्डनम् । एकोदिष्टं यतेनास्ति चिदण्डग्रहणादिह ॥ सपिण्डीकरणभावात्यार्वणं तस्य सर्वदा । एकदण्डिमन्यामिनां न पाडूम् । ब्राहाणादिहते ताते पतिते मङ्गवर्जिते ।

·गदाधरपद्धती व्युत्ममा ततो देयं येभ्य एव ददात्यमौ ॥ इत्युक्त, एवमुकास. पूर्व मध्यमोत्तररूपास निस्पु क्रियास एकेन क्रियमाणखपि ये केचित् पुषनियमा उकास्ते मर्वे सर्वेषां कार्या एव । फलसंस्काराणा फलमामानाधिकरण्यनियमात् । एकेनापि छतया क्रियया सर्वेषां पृथक् पृथक् फलप्राप्तः। अन्यथा तेषां प्रत्यवायपरिहाराभावात् । सर्वेषां अधिकारित्वेन मम्बन्धात् । यत्तु “मर्वेषान्तु मतं रुला" इत्यादि। ज्येष्ठस्य करेंगे नियमः । अतएव तस्य यावदुनमामि) ब्रह्मचर्यमतुल्यत्वादिति न्याये फलिसंस्कारावचनेन व्यवस्थापिता:(१) से मवेषामपि फलित्वादा- वर्तन्त इत्युझम् । तथा च फलिसंस्कारजमकानां नियमानामती अन्येषा किञ्चित्संस्कारधानी फलतारतम्यमेव स्यादिति। एवं यजमानस्यागको यद्यनेन केनचिच्छ्राद्धादिकं क्रियेत, तदा यज- मानस्यैव पूर्वदिनोफातदिन विहितसर्व नियमकरणं, न तु कर्तुः, अन्यस्य कर्नुः फलिवाभावात् । मनु यजमानस्यशक्ती अन्याङ्गाव- दन्योऽपि नियमान् कुर्यादिति चेत् न । फलिसंस्काराणमन्य- कृताना यजमानयोग्यतापादकत्वात् । नथा चोकं पठाध्याये, फलिसंस्कारास्वन्येन क्रियमाणा) यजमानस्य योग्यतां जनयन्ति इति” । ननु मन्ने कथं पविजा फलिसंस्कारा इति चेत्, उच्यते । तच फलिसंस्कारा न तेषां योग्यतासम्पादनाय, किन्तु संस्काराणां कर्तृमतदाताभग्पादनायेति दिक् । (१) यावदुक्त याशीः। (२) च्यव्यवस्थापिता। (३) योग्यतानापादकत्वात् । (8) मा .

·कालिमारः।
२६१
अथ गङ्गायामस्थिप्रक्षेपविचारः।
विष्णुः-- “तत दिवास्थिमञ्चयनं कुर्युम्नेषाच गाम्भसि प्रक्षेपः।"
यावदस्थिमनुय्यस्य गङ्गामधि प तिवति ।
नावमासाणि स्वर्गलोकेऽधितिष्ठति ।
दगाहाभ्यन्तरे यस्य गङ्गातोयेऽस्थि मन्नति ।
गङ्गायां मरणे थादृक् तादृक्फलमवाप्नुयात् ॥
थमा, गङ्गातोयेषु यथास्थि वर्तते एभकर्मणः ।
न तस्य पुनरारसिधचोकात्कथञ्चन ।
श्रादित्यपुराण, तभयनाधिकारिणः,-
अस्यौनि मातापिटपूर्वजानां
नयन्ति गलाम्ममि ये कदाचित् ।
सद्भावकस्थापि दयाभिभूता-
स्तेषां तु तीर्थानि फलप्रदानि ।
कुलदयं वायथ वर्जयित्वा
मातापित्रोन्मभूम्याश्रयञ्च ।
अस्यौनि धान्यस्य नरो वइंच
भाग्यक्षयं लभते दुष्कृतं च ॥
सद्भावकस्य शद्धभावस्य प्रतिसघद इति यावत् ।
जन्मभूम्याश्रयं चेत्यनेनापि प्रायिकत्वात् सहदेवोचत इति नारा-
थपामाथे।
नथा,- मातः तुझं पिचक्षुलं वर्जयित्वा नराधमः ।
(२) चारिपुरा।
46

·गदाधरमहतो अस्पोन्यन्यकुस्तोत्थम्य नौला चान्द्रायणधुधिः ॥ मतम्यानात् सकलैर्नीला कदाचिञाझवीजस्तै । कथित् विपति मत्पुचो दौहित्री वा सहोदरः ॥ सतम्यानात् अस्थिमञ्चयनात् । सत्प्रक्षेपविधिरादिपुराणे,- वात्वा ततः पञ्चगव्येन मिक्का हिरण्यमध्वाज्यतिलैय योज्य) ततस्तु मृपिण्डपुटे निधाय पग्मन् दिशं प्रेतगणोपगूढाम् ॥ नमोऽस्त धर्माय वदन् प्रविग्य जलं ममे पौत इति विपेच । उत्थाय भावन्तमवेक्ष्य सूर्य म दक्षिण विप्रमुख्याय दद्यात् । एवं कृते प्रेतपुरे स्थितस्य स्वर्ग गतिः स्याष महेन्द्रतल्या ।। अभ्यार्थः, गङ्गयां वाला ततोऽस्यौनि पञ्चगव्येन सिक्का काञ्चन- मध्वाज्यतिलेः संयोज्य मृत्पिण्डे निधाय दक्षिणामुखो नमोऽस्त धर्मायेति" वदन जलं प्रविश्य "समे मौतो भवत्" इति जले चिपेन् । ततः उत्याय सूयं दृदा वृत्ताध्ययनसम्पबाय प्राह्मणाय दलिण किश्चिद्दद्यात्, इति । अथ श्राद्धकालो निरूप्यते । नचादौ श्राद्धस्तुतिः । (१) योन्यं ।

·कालसारेर यमः,- ये यजन्ति पिढन् देवान् ब्राह्मणान् मताशनान् । सर्वभूतान्तरात्मानं विष्णुमेव यजन्ति ते । दलानेन विधानेन लभन्ते चतरो वरान् । धनमन्त्रं सुनानायुर्ददते पितरो भूवि ॥ श्रायुः पुत्रान् यमः खर्ग कान्तिं पुष्टिं वन तथा । पशुन् सखं धन धान्यं प्राप्नुयात् पिटपूजनात् ॥ अन्यत्र,- रतिशतिर्वरा कान्ता भोज्यं भोजनमनिता । दानशक्तिः सविभा रूपमारोग्यमेव च ॥ श्राद्धषुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः । हारोतः,- म सर्वकामसंयुको झटतत्वं च विन्दति । य एवं वेत्ति मतिमान् तस्य श्राद्ध मन्तं भवेत् ॥ उपदेशानुमन्ता र लोके तुत्यफलौ सतो। प्रकरणे दोषं तुम एवाह,- न च श्रेयोऽधिगच्छन्ति यच श्राई विवर्जितम् । अपि मूतैः फलैर्वापि तथा छुट्कतर्पणः । अविद्यमाने कुर्वीत नैव श्राद्धं विवर्जयेत् । श्राद्धखरूपं मनुः- विप्रखौकारपर्यन्तस्यागो ट्रव्यस्य यः पिढन् । उद्दिन मुख्यं श्राद्धं तत्तदङ्गमितरं सतम् । খববােধ- নই:৫, আয় হৃদ মীৎ সঙ্গ- पतिः निःश्रेयसार्थ, तर पितरो देवताः मानणास्वाइवनीया . (५) थतम्मनुः । - ·गदाधरपइतौ । मामि मासि कार्योऽपरपनः । स्यादपराहः श्रेयानिति । श्राद्धमिति शब्दो वाचको यस्य तत् तथा । ब्राह्मणास्वाहवनौयार्थ इनि त्यतया ट्रव्यप्रतिपत्तिस्थानत्वेनेत्यर्थः। तया च पित्रुद्दिग्न द्रव्यत्यागी विप्रवीकारपर्यन्तः श्राद्धमिति लक्षणं । विष्टरब्राह्मणकाद्धेपि पयात् ब्राह्मणखौकारालवणसमन्वयः देविकश्राद्धेऽपि,- वसुरुद्रादितिसताः पितरः श्राद्धदेवताः । इति मृतः, एते वै पितरो देवा देवाय पितरः पुनः । दनि मन्त्रलिङ्गाच, देवानां पिढलोकसम्बन्धेन पिटलात् यमायमादीनां पिटवालवणमङ्गतिः । श्राद्धानुकल्पहिरण्यदाने तु यथोक्तलक्षणमत्वात् मम्यगेव संदणमङ्गतिः । एतेन श्राद्धम्म दानत्वं मिद्धमिनि । गङ्गातोरेऽन्यपुण्यस्थानेषु च प्रतियहस्य निषिद्धवाच्छ्राद्धनिमन्त्रणम् तेषु न खौकार्यम् । मनु गयात्राद्धादौ केवलपिण्डदाने खखवध्वंमपरस्वत्वापत्तिफस्तकत्याग रूपस्य दानस्थाभावात् कथं दानतेति चेत्, उच्यते । परमवा- पत्तिर्न दानपदार्थान्तर्गता, प्रतिपहम्न हत्यर्थत्वात् प्राप्तत्वेन विधे- यत्वाभावात् । न वं मौतिदनादिस्नौकार इव मन्त्रादिनियमो म न्यादिति वाच्य। भोजनादौ दिङ्मुखादिमियमस्वादृष्टार्थ- लान् । किंव, यदि परस्खलापत्तेदानपदार्थान्तर्गतवं याताई विवारप्रकरणे "पिता प्रत्तामादाय" इति पारस्करसूधे प्रत्तामित्यनेम प्रतिपामिरादायेति यर्थ स्यात् । किच- (१) य ·कालसारा १६५ मनमा पाचमुद्दिश्य ततो भूमौ जलं क्षिपेत् । विद्यते सागरस्थान्तस्तस्यान्तो न हि विद्यते । इत्युक्त्यागमात्रस्य दानत्वं न स्यात्, इति प्राश्वः । वस्तुतः प्रति- पहस्याङ्गत्वादङ्गनां प्रधानदेशकालान्वयित्वात् दानकाले प्रतिपहे समग्रफलं प्रतियहाकरणे तु अगावैराछ । वचनानु परोचदानस्थले काम्यकर्मण्यप्यङ्गवैगुण्ये फक्षमिति निष्कर्षः । मैथिलान यागदान- होमविलक्षणं उत्सर्गाभिधमपि त्यागमाः । पुष्करिण्युत्सर्गादौ आमास्तम्बपर्यन्मानां स्वीकाराभावेन दानवाभावात् । अयमेव न्याय: परोचदानस्थल इति । तसिद्धं श्राद्धस्य दानवम्। तथा,- श्राद्धं नामादनीयस्य द्रव्यस्य प्रेतोद्देशेन श्रद्धया त्याग इति वदभिर्विज्ञानेश्वरैरपि दानवमुक्तम् । नथा,- पिटभ्यो ददातौति प्रत्यक्श्रुतावपि दानवम्। नत्र पिरणां प्रतिग्रहोस्लाभावात् ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहीतत्वापि दानविधी उद्देश्यवाभावादुद्देश्यत्वे मति मतौयधोतरेव सम्प्रदानत्वात् सम्पदान- रहिते ददात्यर्थः, कथं सङ्गच्छते इति चेत् उच्यते । उद्देश्यले च तस्वेदमिति जानविषयत्वं तच्च बायणस्थास्ति । अपसव्यं ततः कृत्वा पितृणमप्रदक्षिणम् । दिगुणांस्तु कुशान् कला समन्तस्वित्यूचा पिन् । श्राबाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तुमस्ततः । इति याज्ञवल्क्यो कादावावाहनेन मतिमाया() देवतात्ववत् 'ब्राह्मणस्यापि पिट त्वादुद्देश्यलोपपत्तेः(१); अन्यथा प्रोत्यादिब्राह्मणा- (९) प्रतिमायां । (२) उद्देश्यत्वोपपत्तिः।

·गदाधरपद्धती नुज्ञादिकमभंगतं स्यात् । "पिटभ्यो रोचता, यथासखं वाग्यता- जुषध्व"मित्याप्यसङ्गतं स्यात् । अतएव (१)अमुकमगोचैतत्तुभ्यमन्त्र स्वधा नमः" इति ब्रह्मपुराणको पिढगोत्रोचारणमेव, न तु निमन्त्रित ब्राह्मणम्य । ननु "पिढन् यजते"(१) इति श्रुतेः श्राद्धस्य थागवमिति चेत्, न । यजतेर्दानार्थस्वपक्षाश्रयणात् । दानार्थले त पिहनिति द्वितीयाविभक्तिरनुपपन्नेति चेन। पिनुद्दिश्य यजते(२) इति व्याख्यानस्याङ्गीकरणात्। “त्यागो द्रव्यस्य यः पिढन्” उद्देश्येति मनूक्तिरेवात्र प्रमाणं । एतेन यजत इति वचनमवलम्य श्राद्धभ्य त्यागत्वं पागदानोभयरूपत्वं चेति युक्तिजास्त वितत्य वदन्तो निरस्ता एव । तब ब्राह्मणभोजनं प्रधान, उत पिण्डदानं पाहोखित् उभयम् । यद्वा पिढनुद्दिश्य द्रव्यत्याग एव, इति मन्देहे। "विप्रस्ती- कारपर्यन्तः" इत्युक्तांझणभोजनमेव प्रधान, पिण्डदानमिति र केषित्। अन्ये तु पहिपावननिमन्त्रणपालभोजनदोषामद्रव्यक- याद्धदर्शनाद्धिकप्रतियहानध्यायादिदर्शनात् बामणभोजनं प्रधान- मिति । कर्काचार्याम्नु,~ गयाश्राद्धभौमपिण्डदाने मान्तनुहम्तो- त्यानदर्शन केवलपिण्डदानविधिभ्यः पिण्डदाम प्रधानमिति । नारायणमहममतयस्तु "उभयं प्रधान" इति । अग्नौ इतेन देवस्याः पिढया दिजतपणेः । नरकम्याय एप्यन्ति पिण्डेदनम्तिभिर्भवि । (१) यमुकामुकगोशेतत्तुभ्यमान । (२) यमेत। (७ तेति तथाप- ·कालसारा इति श्राहाणभोजनपिण्डदानयोः समकतया फलश्रवणं । नन्वेवं मति अमौकरणस्यापि प्राधान्यमिति चेत्, अस्तु नाम, नैतावताऽनयोः प्राधान्यज्ञानिरिति । ननु मघादौ पिण्डाभावात कथं श्राद्धफलमिद्धिरिति चेत्, उच्यते, अमोमयाजिनः सावाय्य- विरहेऽपि प्रधानमिद्धिवत् फलमिद्धिः। वस्तुतस्तु पिनुद्दिश्य द्रव्यत्याग एवं प्रधानं, म च गयाथाद्धादिविहितकेवलपिण्डदाने:- प्यस्ति "विप्रस्वीकारपर्य्यन्ः" इति मनूनिम्न दानरूपे श्राद्धे प्रतिग्रहस्थागवेनार्थप्राप्तलादेव विप्रम्खौकारांशेऽनुवाद एव । अन्यथा "त्यागोद्रव्यस्य यः पिढन्” उद्देश्येति व्यर्थ स्यात् । नत्र अमुकाम- गोवैतदित्यादिनाघोमिः प्रमाणम् । ननु पिण्डदानमहिताड़े कृत्स्नस्य पाकस्य आदावेव पिद्देशन त्यनत्वात् कयं पिण्डदानमिति चेत्, उच्यते । वपाप्रचारहद- यायाप्रचारविप्रकर्षवत्तावत्कालव्यापी प्रधानपदार्थः पिण्डदानं । उत्पत्तिविधायकत्वश्रवणात् सोमवत् का एक एवाभ्यस्थते । घडा- पशुपुरोडाशवत् देवतास्मारकवेन तत्सन्निपातिभंस्कारविशेषोऽङ्ग पिण्डदानम् । प्रामणभोजनकाच एव छत्नपाकम्य पिगेन त्यक- बेऽपि पिण्डदानकाले पुनः खोकरणं खिष्टाद्वदविरुद्धमिति सर्व ममञ्जसम् । श्रथ श्राद्धकालाः । याज्ञवल्क्यः, अमावस्याटकावृद्धिः कृष्णपक्षोऽयनदयम् । ट्रव्यं ब्राह्मणसम्पत्तिविषुवत्सूर्यसंक्रमः ॥ (१) प्यमुकामुक्रगोत्रततुभ्यमन्न ।

·गदाधरपद्धती व्यतिपातो गजच्छाया ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं प्रतिरुचिश्चैव श्राद्धकाला प्रकीर्तिताः । सूर्याचन्द्रममोः मंझान्निमाम्यं व्यतीपात इति लमोधरः । योगविशेष इत्यर्थः । श्रस्य पारिभाषिक लक्षणम् अलभ्ययोग- प्रकरणे लेख्यम्। गजच्छायालक्षणं तु महालयथाद्धप्रकरणे लेख्यम् । याई प्रतिरुचिरित्यस्यार्थः श्राद्धं कार्यमिति यदा रुचिर्जायते तदैव श्राद्धकाल इत्यर्थः । अथ श्राद्धभब्दार्थः ! मरीचिः,- प्रेतं पिढेय निर्दिश्य त्याज्यं यत्मियमात्मनः । श्रद्धया दौयते यद्यत्तत्प्राद्धं परिकीर्तितम् ॥ वृहस्पतिरपि,- संस्कृतं भोजनाईश्च पयोदधिष्टतान्वितम् । श्रद्धया दीयते यस्माच्छ्राद्धं तेन निगद्यते ॥ तच श्राद्धं नित्यनेमित्तिककाम्यभेदेन त्रिविधम् । तच प्रति- दिनाद्धामावस्याप्टकाम्यष्टकायुगादिश्राद्धानि नित्यानि । प्रमाणं वक्ष्यते । नैमित्तिकानि काम्यान्यप्याइ गालवः- प्रेतश्राद्धं मपिण्डान्तं मंक्रान्तिपरणेषु च। मंवत्सरोदकुम्भश्च वृद्धिश्राद्धं निमित्ततः । सथा,- तिय्यादिपु न यच्छ्राद्धं मधादिषु युगादिषु । पसभ्येषु च योगेषु तत्काम्यं ममुदायतम् युगादीनां नित्यकाम्यत्वादचापि ग्रहणमविरुद्धम् । तिय्यादि- घिति निधिकारनवघयोगकरणेवियर्थः । तानि च वक्ष्यन्ते । तन ·कामसार। विश्वामित्रः, श्राद्धानि द्वादशेत्याह- नित्यं नैमित्तिक काम्यं वृद्धिाद्धं मपिण्डनम् । पार्वणं चेति विज्ञेयं गोठ्य(१) प्रार्थमष्टमं । कङ्गि नवमं प्रोक्न दैविकं दशमं स्मृतम् । यात्राखेकादशं प्रोकं पुध्यर्थं द्वादशं पुनः । विस्तञ्चनत् भविथ्ये,- अहन्यहनि यच्छ्राद्धं तनित्यमिति कीर्तितम । वैश्वदेवविहीनन्नदशाकावुदकेन तु । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तनैमित्तिकमुच्यते । तदप्यदेवं कर्त्तव्यं प्रयुग्मानाशयेट्विजान् ॥ कामाय विहितं काम्यमभिप्रेतार्थमिद्धये । पार्वणेन विधानेन तदयुनं गगाधिप । वृद्धौ यत् क्रियते श्राद्धं रद्धिालु नष्यते । म प्रदक्षिणं कार्य पूर्वा रूपवीतिना । गन्धोदकतिलयुक्तं कुर्यात्याचमनुष्टयम् । अर्घार्थ पिलपात्रेषु प्रेतपाचं प्रमेचयेत् ॥ ये ममाना इनि दाम्यामेतजेयं मपिण्डनम् । नियन तुन्ध जथं म्यादकोदिष्टं म्बिया पि। अमावास्यां यक्रियते तत्पार्वणमुदायतम् । क्रियते पर्वणि यत्तु नत्पार्वणमिति म्यितिः ।

·गदाधरपद्धती
.
.
गोठ्यां यक्रियते श्राद्धं गोष्ठीश्राद्धं तदुच्यते ।
बहना विदुषां मम्पत्सुखार्थ पिउनये ॥
क्रियते शुद्धये यत्तु बाझपानाच भोजनम् ।
शुद्यार्थमिति तोक्र वैनतेय मनौषिभिः ।।
निपेककाले सोमे भौमन्तोनयने तथा ।
ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्माङ्गमेव च ॥
देवानुद्दिश्य तु श्राद्धं यत्तद्देविकमुच्यते ।
हवियेत विमिन सप्तम्यादिषु यत्पुनः ॥
गच्छन् देशान्तरं यत्तु श्राद्धं कुर्यात्तु मर्पिषा ।
याचार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेश च न मंशयः ॥
परौरोपचये श्राद्धमर्योपचय एव च ।
पुध्यर्थमेतत् विज्ञेयमौपचायिकमुच्यते ॥
उपवीतिनत्यन्तं वृद्धिाद्धे योग्यम् । दृद्धिः पुत्रजन्मादि । शेषं
स्यादित्यन्तं सपिण्डने योज्यम् । अपिकारेण स्त्रियाः मपिण्डनं
कार्य, एकोद्दिष्टपदेन वार्षिकं स्त्रियाः कार्यमित्यर्थः ।
तथा चयाजवस्त्रयः,-
एतत् मपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया अपि ।
श्रमावास्यामत्यन्तसंयोगे द्वितीया । म तेनामावास्यां प्राप्यति
न्याख्या। क्रियते वेत्यत्र पर्वपदेन मंशान्याचएकावष्टकादिपरि-
ग्रहः । गोष्ठौश्राद्धं कममुदायः, मम्पत्सखार्थ श्राद्धमामयीसम्पदा
यन्ससं तदथें बइनो विदुषां केनापि निमित्तेन युगपत्तीर्थ श्राद्धे
कन्ये देशकाम्नादिवगत् पृथक्पाकाद्यमम्भवे मभूय श्राद्धमामग्री-

·कालसारः।
३७१
मम्पादनेन यत् पाडूं नहोष्ठौश्राद्धमित्यर्थः । निषेककाल इत्यादि
श्रौतस्मातकर्मोपक्षलणम् । एतच्च कर्मागाद्धं वृद्धिश्राद्धवत्कार्यम् ।
"कर्माङ्ग सद्धिकृतं" इति पारस्करसूचात् । कर्माङ्गमजाकरणं
अकरणे कर्मवैगुण्यद्योतनार्थम् । दैविकं तु नित्य श्राद्धवत् । तदनु-
वृत्तौ "नित्यश्राद्धवत् कुर्यादिति" पारस्करोतः । गच्छनित्यादि-
तीर्थयात्रार्थ देशान्तरगमनममये, याचा ममाप्यागमनानन्तरं
ग्रहप्रवेशे चेत्यर्थः । मर्पिषा मर्पिःप्राधान्येन यावाङ्गाद्धमित्यर्थः ।
रौरेत्यत्र भरौरोपपय तो रसायनादौ कर्त्तये इत्यर्थः । एतत्-
वचनक्रमेण श्राद्धकाला विचार्य्यन्ते । तवारधाविभकम्य दिवसम्य
पञ्चमो भागो नित्यश्राद्धकालः ।
तथा च दक्षः-
पचने च तथाभागे मंविभागो यथाईतः ।
देवपिळमनुष्याण कौटानां चोपदिश्यते ॥
मंविभागं ततः कृत्वा रहस्यः मेयभुक् भवेत् ।
यथाईतो यथायोग्यम,
भविभागो विभज्यानन्य प्रतिपादनम् । यद्यपि नित्यश्राद्धे
"अप्तिलः पाणिनेवाः" इत्यादिविधिरम्ति, नथापि प्रयुद्धृत्तयेत्या-
चुना गझपक्ष मेवाग्रिन्य अनादिकं स्यापयित्वा फुशमषितजलेन का
उत्सर्गमाचरत नान्यत् किचित् ।
तपा च छन्दोगपरिमिष्टे,-
अणे कमायेत् विघं पिठ्यजार्थमिडूये ।
प्रयेवं नास्ति चंदन्यो भोका भोव्यमथापि वा ।

·३०२ गदाधरपइतो . अप्युदृत्य यथाशक्ति किश्चिदन्यो(१) यथाविधि । पिढन्य मनुष्येभ्यो दद्यादहरहर्दिन ॥ पिटभ्य इदमित्युत्का स्वधाकारमुदाहरेत् । इन्तकार मनुय्येभ्यस्तदन्ते निवपेदप (९) ॥ अनोत्सर्गार्थमन्ते जल तिपेदित्यर्थ । तथा च मनकापनदान- मपि नित्यश्राद्यान। तच व्या स्मृत्यन्तरे,- नित्यश्राद्धमदेव स्यान्मनुथ्य सइ गीयते । कुलविशेषे एतवित्यश्राद्ध एव स्मिन्नेव पचे षटपुरुषात्मकतया कुर्वन्ति । केचित् पित्रादीनां एकपत्र मातामहादौना एकपच कुर्व- न्ति । अहमदादिकुलेषु पृथक् पृथक् पचद्दय, पाटपुरुषिक चान्य- दिति पवचय(ए) कुर्वन्ति । अत्र कर्तुमीमाभित्वे मत्स्यामादिक देयम् । देवान् पिढन् समभ्यर्य खादन मास म दोषभाक् । रति नित्यथाद्धाभिप्रायेण ममुनाभ्यनुज्ञातवात् । एव च,- दद्यादहरह श्राद्धमत्रायेनोदकेन वा । पयोमूलफलैवापि मामवर्जमदैवतम् ॥ इति वाक्य वानप्रग्यविषयम्। काम्यमामवर्जनमइन्पकर्तृविषय वेति जेयम् । अम्मदादिकुलेषु तु एतदुभयवाक्यानुरोधेन पुरु- () धन्य । [२) निमयेत् । (९) पत्रत्रयात्मक ।

·कालसारा
पिकपचयो व मांसदानम् । पाटपुरुषिकपत्रे एव मांमदानमिति
समाचारः शमौनौनः।
मांसमचं तथा श्राद्धं रहे यचोपमाधितम् ।
इत्युक्रेश्च । एतन्नित्यश्राद्धं अपुचभावपिहव्यादौना एकपुरुषा-
त्मक कार्यम् । भ्राबादौनामुत्तरक्रियास्वपि कर्तृवोक्तः ।
केचित्तु जीवत्यिकस्यापि साग्निकत्वे,
न जीवत्पिादकः थाद्धं कुर्य्यादमिमृते विजः ।
येभ्यो वापि पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्तु मामिकः ।
इनि समन्तककल्पिकमिति तत्र ।
"न जीवन्तमतिदद्यात्"
इति प्रत्यक्षश्रुतेः ।
मपितुः पिकृत्येषु अधिकारो न विद्यते ।
इति विष्णुमृतिविरोधात् । तथा च जौपपिटकस्य सानिकवे-
ऽपि पक्षान्तमेव वैश्वदेवं नित्यश्राद्धाभावशेति ममाचारः सभौचौनः
नित्यश्राद्धवैश्वदेवादिकं तु पिठ्युचभ्राचादौनामविभकानामेकेन
करणे भर्वेषां प्रत्यवायपरिहारात् सर्वेः पृथक् पृथक् न कार्यम् ।
एकपाके निवसतां पिलदेवदिजार्चनम् ।
एकं भवेत् विभकानां तदेव स्याद ग्रहे ग्राहे ॥ इत्युक्तः ।
यद्यपि,-
एवं मह वसेयुर्वा पृथक् का धर्मकाया ।
पृथक् हि बर्द्धते धर्मस्तस्मात् धाः पृथक क्रियाः ।
इति ब्रह्मन्वोकपाण्यादिफलार्थ पुनः काम्यतया पृथक् पृथक्

·गदाधरपइतौ . करणं विभक्तानां मनुनोत । तथापि तथाचारः कदापि न दृग्यते । तथापि,- पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा अपि । इति गौतमोके मातामहादियाद्धम्य पिथावाधीनत्वेन अवि- भक्कमपनौधाणामपि एकेन नित्य श्राद्धे कृते अन्येन खमाता- महाधर्थ पुनः पचान्तरं न क्रियते । एवममावास्यादिश्राद्धेम्वपि पृथक्करणसमाचाराभावः । ब्रह्मचारी भवेच्छ्राद्धे मुक्का श्राद्धं तु नैमित्तकम् । इत्युक्रेनित्यश्राद्धे श्राद्धदिनविहितश्राद्धनियमाभावः । ग्टह- खामिनोऽनुपनौतने तु नित्यश्राद्धम्यास्य पञ्चयज्ञान्तर्गतत्वात् करणा- भावः । पारस्करसूचे ममावर्त्तनमुक्का,- “अथातः पञ्चयजा इति" समावर्तनानन्तरमेव पञ्चयजेय्वधिकारोक्तः । अपि वा वेदतज्यपादुपायेन निवर्तरन् । इति षष्ठे च जैमिनीयसूबाच्च,- स्मृतीनां वेदतुन्यत्वादुपायेन उपनयनादूर्द्ध स्मार्तधर्माः प्रवः- रनिति तस्यार्थः । अविभकानां प्रावामे ग्रहान्तरावम्याने पृथक्- पाके मत्यपि न पृथक्वैश्वदेवकरणम्। सौकिके वैदिके वापि इतोच्छिष्टे जले विती । वैश्वदेवस्तु कर्तव्यः पञ्चसूनापनुत्तये ॥ इति गातानपाद्युतौ पञ्चसूनादोषम्यैव वैश्वदेवनिमित्तत्वमिति एकेन यव कुत्रापि तत्करणे) दोपनियतत्परत्वात् । एतेन (१) करणे।

·कानमारा
३०५
पाकस्य वैश्वदेवनिमित्तत्वमाशङ्म पृथक्पाके यदैश्वदेवान्नरकरणं
तविरम्तम् । पाकस्य वैश्वदेवनिमित्तत्वात् श्रुतेः ।
श्रथ क्रमप्राप्तनैमित्तिकश्राद्धस्य कालविचारः ।
श्राद्धकालनिगमोककारिका याः खदेशबुधतोषकारिकाः ।
अन्यदेममतताएकालिकास्तास्तनोन्युदितयुक्तिकालिकाः ।
तयां -
मुहर्तान मतमादूई मुहूर्तात् दममादधः ।
एकोद्दिष्टस्य कालोऽयं मुहर्त्तात् दशमात् परम ।
मुहर्तवितयं काल अमावास्यस्य मतमात् ।
परतः पञ्च मुहर्ताः पार्वपास्येतरस्य तु ॥
पूर्वाने प्रथमादूई यमुहर्शचतुष्टयम् ।
नदाभ्युदियकाद्धकालत्वेनावधारितम् ॥
एकोद्दिष्टस्य कालथेन लभ्येत दिनदये।
मुहर्ने दधमादावष्यकोद्दिष्टं तदा भवेत् ।
पार्वणस्य तु भुइताः पञ्च ये परिकीर्तिताः ।
तेषां परेराएमाछस्ता अटमस्तदसम्भवे ॥
दिनदयेऽपि लभ्येत कालवेत् प्रथमादरः ।
पूर्व वा मुख्यचोदना लोकवत् प्राह जैमिनिः ॥
नादौ नैमित्तिकस्य वार्षिकश्राद्धस्यावश्यक भविष्ये,-
मृतेऽहनि पितुर्यस्त न कुर्याच्छाद्धमादरात् ।
मातशेव वरारोहे वत्मरान्ने मृतेऽहनि ॥
नाहं तस्य महादेवि पूजा हामि नो हरिः ।

·गदाधरपद्धतौ
तथा,- पण्डिता जानिनो वापि मूर्खा योषित एव वा ॥
मृताह ममतिक्रम्य चण्डालाः सप्तजन्मस ।
मतानन्दसग्रहे,-
श्राद्धानां चैव मर्वेषां श्रेष्ठ माम्वत्सर स्मृतम ।
तत् प्रयवेन कुर्वोत अकुर्वनरक ब्रजेत् ॥
फल चाह इरिहरसमुच्चये,-
ग्रहणाना महसेषु अमावास्यामतेषु च ।
ततोऽक्षयतर याति यम्त कुर्यान्मृतेऽहनि ।
तच्च विविधम्,-
एकोद्दिष्ट पार्वण चेति ।
मपिण्डीकरणदूर्द्ध प्रतिमवत्सर सुने ।
मातापित्रो पृथक् कार्यमेको द्दिष्ट मृतेऽहनि ॥
अच भविय्योकिरयुका । यमदग्नि,-
पापाद्य महपिण्डत्वमौरमो विधिवत्सुतः ।
कुर्वीत दर्शवच्छ्राद्ध मातापित्रो क्षयेऽहनि ।
पार्वणविधिनेत्यर्थ । एव याज्ञवल्क्येन एकोद्दिष्टमुक्त । मनुना
पार्वणमुक्तम् । एव च उभयोर्यवनौहिवत् विकन्ए । ननु यवद्रोहि-
विकन्ये निन्दोनिनास्ति ।
दह तु,- तत प्रभृति सक्रान्तावुपरागादिपर्वस ।
चिपिण्डमाचरेछाद्धमेकोद्दिष्ट मृतेऽहनि ॥
एकोद्दिष्ट परित्यज्य पार्वण य ममाचरेत् ।
म देवपिरहा म म्यान्मारभाराविनाशक ।

·कानसारः। मृताई पार्वणं कुर्वनधोधो याति मानवः । संपृक्तवाकुलीभावः प्रेतेषु तु ततो भवेत् ॥ इति मात्स्योती निन्दोम:, कथं विकल्प इति चेत्, उच्यते । म हि निन्दाऽनिन्धं निन्दितं प्रवर्तते । अपि नाई स्तुत्यं स्तोतु- मिति न्यायेन उदितानुदितहोमवदिकल्पोऽस्तु । श्रतएव कल्प. तरकारेस्तुल्यवलत्वाद्विकल्प इत्येवोतम् । कर्काचार्यैरपि देशकुला- चारव्यवस्ययत्हुकम् । कल्पतरौ औरमक्षेत्रजपुत्रमागधनौनां याऽत्र व्यवस्था उना, माऽसाहेशे नैवाट्रियते, विज्ञानेश्वरैरपि नादृता । एवं देशकुला- चारव्यवस्थया उभयोर्विकल्प इति । यच यत्र प्रदातव्यं मपिण्डौकरणात्परम् । पार्वणेन विधानेन देयममिमता सदा ॥ इति मारयेऽपि प्रतिप्रसवोकेरेकोद्दिष्टकुलेऽपि सामिपुचेषा मताहश्राद्धं पार्वणविधिनैव कार्यम् । तथा चिदण्डिन्यामिनो- मृताहश्राद्धं पार्वणमेव । प्रापस्तम्ब:- एकोद्दिष्टं न कुर्वीत सन्यासिनां च मर्वदा । अहन्येकादो प्राप्ते पार्वषन्तु विधीयते ॥ मपिण्डीकरणयाई कर्तव्यं सतेन वै। निदण्डग्रहणादेव प्रेतलं नवगछति ॥ तत्पनौनामपि ताश्राद्धम् । तथा प्रेनषधामावास्थयोताह- श्राद्धपाते पार्वणमेवेति बध्यते। अथ पार्वणि कुप्लेऽयको हिष्टविधिः। - 48 ·गदाधरपद्धती . आपस्तम्बः, अपुत्रा ये मृता केचित् स्त्रियो वा पुरुषाश्च ये। तेषामपि च देयं स्यादेकोदिष्टं न पार्वएम् ॥ इति । तथा च श्राद्धाहाणामपि पुत्रपिटव्यादौनां तत्पन्नौनामपि मृताश्राद्धम् सर्वकुलस्वपि एकोदिएमेव । तथा साग्निकाननिकैः सर्वे- रपि त्रामावास्थाप्रेतपदयोरपि तन्मृताहे एकोद्दिष्टमेव कार्य्यम् । अनयोर्लक्षणम्। कएषः,- एकमुद्दिश्य पच्छ्राद्धमेकोदिट प्रकीर्तितम् । धौनुद्दिश्य तु यत्तद्धि पार्वणं मुनयो विदुः ॥ इति । अतएव पर्वण्यमावाम्यायां भवं पार्वणमिति, यौगिकार्थस्य मृताहादौ प्रभावेऽपि पारिभाषिकपार्वणत्वं चिपुरुषोशेन विहि- तवादमावास्यामाम्येन प्रउत्तम् । एवं काम्ययाद्धेष्वपि ज्ञेयम् । अथ स्मृताहवरूपम्। व्यामः,- मामपातिथिम्पटे यो यस्मिन् वियतेऽहनि । प्रत्यब्दन्तु तथाभृतं चयाई तस्य तदिदुः॥ इति । अकोद्दिष्टश्राद्धकालः। यामः,- एकमुद्दिश्य यच्छ्राद्धं देवहीन विधीयते । एकोद्दिष्टन्तु ताप्रोक्तं मध्याने तप्रकौनितम् ॥ कुतपयमे भागे एकोद्दिष्टमुपक्रमेत् । श्रावर्तनममोपे वा तचैव नियतात्मवान् ॥ इति । नपा र पूर्वानपञ्चदशधा विभकम्य दिवमम्य गन्धर्व- कुनपरोहिणमंजकानां मामाष्टमनवममुहतीनामेकोद्दिएकातत्वेन प्रतीतापि,-

·कालसारा
३७६
प्रारभ्य कुतपे श्राद्धं कुर्यादारोहिणं बुधः ।
विधिज्ञो विधिमास्वाय रोहिणं तु न लड्डयेत् ॥
रोहिणं लइयधम्त ज्ञानादजानतोऽपि वा।
प्रारं नइवेच्छाद्धं पिहणां नोपतिष्ठति ॥
इति लोकगौतमोतः कुतपरोहिणवेव कर्मकालवेन व्यवस्थितौ।
- मुहात् मन्नमादूई मुहतीद्दामादधः ।
इति शिष्टाः ।
कुतपलक्षणं वायवीये,
दिवसस्थाष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करः ।
स कालः कुतपो ज्ञेयः पितृणां दत्तमचयम् ।।
इति । तथा च तन्मुहर्त्तदयव्यापिनी तिथिरेको द्दिष्टे गावि ।
तत्र पोड़ाभेदे सति पूर्वेचुरेव तड्याप्तौ न सन्देहः । परेधुरेव
याप्तौ परेयुरेव । उभयत्र तयाशी उभयत्र तयाट्यभावे वा
पूर्वथुरेव ।
तत्र हारीत:-
अपराकः पिहान्तु यापराहानुयायिनी।
मा ग्राह्या पिढकार्य न पूर्वाहानुयायिमौ ।।
वृहनानुः, यस्यामस्तं रविर्याति पितरस्तामुपासते।
तिथिस्तेभ्यो यतो दत्ता ह्यपराकः स्वयंभुवा ॥
बौधायना, उदिते दैवतं भानौ पिव्यंञ्चाम्स मिते रवौ
दिमुहत विरहच मा तिथिईव्यक्रव्ययोः॥
इत्याचपराहमायामास्तमच्याप्तिविधयशामान्यवचनबस्लान् ।

·गदाधरपती तथा उभयव्याप्तिपत्रे मनुरपि,- दयाव्यापिनी चेत् स्यान्मृताहे तु (यथा तिथिः । पूर्वविद्वैव कर्त्तया चिमुहर्ता भवेद्यदि ।। उभयदिने साम्येनैकदेशव्याप्तौ तिथे: माम्ये च रद्धौ च पर- दिने श्राद्धम्। तिथे आये तु पूर्वद्युः श्राद्धं, पूर्वोदाइतखादि- वचनात् । तदचनस्य देवपित्र्यसाधारण्येन निर्णीतत्वात् । उभयदिने वैषम्येणे कदेशव्याप्तौ यद्दिने महतो व्याप्तिः, तद्दिने एव श्राद्धम् । महत्वेन निर्णयः पार्वणश्राद्धे वक्तव्यः ।। इति एकोद्दियथाद्धकालनिर्णयः । अथ पार्वणश्राद्धकालः। तब यथाकालप्राप्तश्राद्धविषये अपराः पिणान्तु" इति हारीतोकिः, “यस्याम रवियति" इति रहन्मनूक्तिः “उदिते दैवतं भानाविति" बोधायनोकय: माधारण्येन पूर्वमुमाः "अप- रामः पितृणं" इति श्रुतिय।। रद्धगौतमः,- मध्याहव्या पिनो या स्यात्स्येकोद्दिष्टे तिथिर्भवेत् । इति, अपराव्यापिनी या पार्वणे मा तिधिर्भवेत् ॥ इति । तथा चपराक एव पार्वण श्राद्धकालः । अपरामस्तु पञ्चदशधा- विभक्तस्य दिवसस्य दामैकादमदादशात्मकः चतुर्थी भागः । ननु मनुमा तु,- तथा श्राद्धम्य पूर्वाहादपराको विशिय्यते । रति दिवमापराईमेवापराहवेनोक्तम् इति चेत्, उच्यते । (१) पदा। (२) श्रुतिरपि।

·काखमा ५८१ कदाचित् कार्यवशात् पार्वणश्राद्धस्य महमा कार्यवे सति दिवमा- परभाग एव कार्यत्वं न पूर्वभाग इत्यमेव तात्पर्य्यम्, तवचनस्येति बोध्यम् । यच्च- अहो मुहतां विख्याता दा पञ्च च मदा । तबाटमो मुहती य: म कान्नः कुतपः स्मृतः ॥ अष्टमे भास्करो यमान्मन्दीभवति सर्वदा । तस्मादमन्तफलदस्त चारभो विशिष्यते ।। उझं मुहर्सात् कुतपात् यन्मुइनचतुष्टयम् । मुहर्नपक्षकं वापि खधाभवनमिप्यते । रति मात्स्योको यथाकालपाप्रथाद्धविषये कुतपस्य प्रारम्भकालत्व- मुक्का नवमादिमुहर्तानां श्राद्धकालवमुक्तम् । तेन मध्यामम्बन्धि- नमपि नवममुहर्तमादायवामावास्येतरपार्वणश्राद्धकालो निर्णयः । अत एव श्रमद्देशीय शिष्टाः- पार्वणम्य(२) तु मुहर्ताः पञ्च ये परिकीर्तिताः । तेषां परेऽरमाच्छता अएमम्तम्भधे ॥ इति । तथा च मति अमावास्येतरपार्वणेऽधिकं नवममुहर्तम्य प्रवेशो म प्रतापरामस्य शनिः। किन, मतमात् परतः इति पदमा- देशीयशिरैः प्रागुनं तदप्याटममुहर्तयारम्भाभिप्रायमित्यवधेयम् । सर घोढा भेदा उत्रेयाः। तत्र पूर्वेपुरेव तादृशापरामथाशी पूर्वद्युरेव। परेधुरेव नझाप्तौ परेयुरेव श्राद्धम् । दिनदयेऽथपरा- व्याप्तौ पूर्वधुरेव । “मुस्यं वा पूर्व चोदनेनि" जैमिनीयन्यायान, {१) सायम्य मुहांस पह दे पग्किोतिताः। - ·३२ गदाधरपहतो - दयाहव्यापिनौत्यादि मनूनेछ । दिनदयेऽपौति संग्रहतौ स्फुटत्वाञ्च । यदा दिनदयेऽप्यपराने व्याप्यभावम्तदा पूर्वद्युरेव । तत्र मनुः,– “यस्यामस्तं रविर्यातीत्यादिना"। शिवरहस्यमौरपुराणयोरपि,- प्रायः प्रातरुपोथ्या हि तिथिर्दैवफलेप्मुभिः । मूलं हि पिटटप्यर्थं पेच(चोतं महर्षिभिः ॥ मूलं तिथिमूलम् । “पेचं मूलं तिथेः प्रोकं शास्त्रज्ञैः काल- कोविदः" । इति नारदीयोकः । व्यामः, अयस्तमनवेलायां कलामात्रापि या तिथिः । मेव प्रत्याब्दिके श्राद्धे नेतरा पुष्यहानिदा ॥ नारदीये,- पारणे मरणे नृणां निथिस्तात्कालिको स्मृता । पिव्येऽस्तमनवेन्तायां स्पृटा पूर्ण निगद्यते । इति भाकल्यमपि प्रतिपादितम् । गोभिला,-- मायाहव्यापिनी या तु पार्वणे मा उदाहता। शिवरहम्यब्रह्मवैवर्तनारदीयमौरपुराणेषु,- दर्भच पूर्णमामञ्च(९) पितः माम्वत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धमकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते । ननु अपरामय्याप्यभावे परेधुः कुतपकाले मत्वात्तदिन एवास्तु इति ष, पूर्वद्युतिथिमूललाम्तमययाप्तिरूपगुणदयमद्भावात्, कुतप- म्याराकाललेनोपादानात् व्यवस्थापकत्वाभावाच्च । यदा दिनदये वैषम्येणैकदेशव्याप्तिस्तदा यद्दिने महती व्याप्तिम्तदिन एव श्राद्धम् । (१) पैन्य। (२) पौर्णमास।

·कालता १८३ दिपराव्यापिनी चेदाब्दिकम्य यदा तिथिः । महतौ यत्र तद्विद्धां प्रशंसन्ति महर्षयः । इति मरीच्युतः। दिनदयेऽप्यपराहकदेशव्याप्ती साम्येन एकदेशव्याप्तियेत् तत्र तिथेः साम्ये सुद्धौ च परेयुः श्राद्धं । तस्मिन्नेव पचे तिथे: चये पूर्वद्युः श्राद्धं खर्वददिवाक्यात् । एतेन,- अपरान्हदयव्यापिन्यतीतस्य तु या तिथिः । क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्य्या तयोत्तरा ॥ ति, बौधायनोतिरेतत्समानार्थिकैव । श्रौतस्य मृतस्येत्यर्थः । अत्र यत्साम्ये किञ्चित्रोक्तम्, तद्धिपक्षोल्लेखेनैव शारितार्थ्यादिति बोध्यम् । ननु,- तिथ्यादौ तु भवेद्यावान् हामो सद्धिः परेऽहनि । तावान् ग्राह्यः स पूर्वदुरदृष्टोऽपि स्वकर्मणि इति स्मृतिमुपजीय उत्तरतिथिगन दृद्धिदयप्रक्षेपेण इतस्य प्रेवावच्छिखामणिमाधवाचार्यनिर्णयस्यं किमित्यनादरः कृत इति चेत्, उच्यते। अस्याः मतेर्मूलाभावेऽपि खदेशाचारोपष्ट भेनैव माधवाचार्य- स्तादृशो निर्णयः कृतः । कल्पतरुप्रतिभिकथाऽादेशीयः प्राचीनैरन्यशिष्टैरपि खदेशाचारविरुद्धः म निर्णयो न त इति अस्माभिरपि नादृतः। ननु श्रमद्देशेऽपि कैश्चिनवीनमहतो माधवाचार्याण निर्णयः कथं न खौकार्य इत्याग्रहः क्रियत इति चेत् । न किञ्चिदेतत् । यदि मावाचार्यव्यवम्या सर्ववादरणीया,

·P८४
गदाधरपद्धती
-
तईि वक्ष्यमाणामावास्थाश्राद्धेऽपरामकालीनो.दर्श श्राब्दिकवन्मत
इति पञ्चधाविभागपतमादृत्य तत्ता व्यवस्थामनादृत्य चिधा-
विभागपक्षः किमिति तैरप्याट्रियेत ।
अथ तैर्वतव्यम्,-
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । .
तेन गच्छत् मतां मार्ग तेन गछस्तरिष्यति ।।
इति मनूकरमावास्यायां खदेशाचार एव ग्रहात इति । तर्हि
खदेमाचारोपष्टम्भेनैव तयवस्या नादरणीयेव । तस्मादमादेशममा-
चारविरुद्धा माधवाचार्यायवम्यामागीयः श्राद्धविषये नाद्रियत एव ।
इत्यमावास्येतरपार्वणश्राद्धकालनिर्णयः पार्वणिभिः साम्वत्सरिके
योज्यः। विनवशादपराहामभवे मायापि मत्रपार्वणयाद्धकरणे-
ऽप्यदोषः।
तथा च स्यामः,-स्वकालातिकमे कुर्याद्रा पूर्व यथाविधि ।
व्याघ्रपादोऽपि,-
विधिज्ञः श्रद्धयोपेतः मम्यक्पायनियोजकः ।
राभेरन्यच कुर्वाण: य: प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।।
शेयः श्राद्धकरणोकफस्तम् ।
अतएव मायाजम्य गौणकास्तवमिति न कथिविरोधः । तथा
दिवारम्भस्थ तन राचौ ममापनेऽयदोपः। "न मात्राद्ध
कुर्वीत भार चामि वा भोजनमाममापनादिति आपस्तम्बोके।"
पतु स्कान्दे,- उपमन्यं न कुर्वीत पिया कपन ।
म काम पाठर प्रोक्र: पाई सब विवयेत् ।
.

·कालसार। इति । तत् पति सम्भवे तत्र नादरणोपमित्येव परम् । . किन्तु, रावौ श्राएं न कुर्वीत राक्षसौ कौर्त्तिता हि मा । सन्ध्ययोरुभयोरीव मूर्य चैवाचिरोदिते । इति मनूझ्या राज्यादिषु श्राद्धारम्भः मर्वथा न (Vकार्यः। अचा- मम्भवपचा ये उनास्ते काम्यश्राद्धेषु नादेयाः । श्रावश्यककर्मणामेव মীজাৰিয়ানা। तथा च मण्डनाचार्या:- मुख्यकाले यदावश्यं कर्म कत्तुं न शक्यते । गौणकालेऽपि तत्कार्यं गौणोऽप्येतादृशो मतः ॥ इति । एतादृशो मुख्यमदृशः । तथा यत्र यत्र दिनदयापराह- त्याप्तौ पूर्वयुः श्राद्धं निर्णतम्। तत्र केनचिनिमित्तेन पूर्वधुरकरणे परेधुरम्यनुष्ठेयम् । अङ्गालोपाइरमगवैशष्यमहनमिति तिपिशेष- करणपक्षोऽयं काम्यनित्योभयसाधारणः । तथाच, काम्यवतप्रसङ्गे माधवाचार्याः,-. मुख्यतिथ्यन्तराये तु तिधिशेषोऽपि रखतेर)। दति । यत्त माधशचाईरान्दिकपरित्यागे प्रत्यवायवाहु- यादमभवे रात्रावपि तदारम्भः कार्य: इत्युक्तं तदस्मद्देशीयः कदाचिर) नाचर्यते। अस्वयं लोकविदिष्टं धर्ममयाचरेवतु। इति याज्ञवल्क्योले, "रात्र पूर्व यथाविधि। रावरन्यत्र 1) सौकार्य। (२)ता (३) कदाचिदीमा

·३८६
गदाधरपद्धती
.
कुणिः" इत्यादि मनूतयादेय । ननु तर्हि श्राब्दिकस्लोपः प्रभज्येत
रति चेत्, न । श्राद्धविघ्ने कालस्य विहितत्वात् ।
तथाच मरीचि,
श्राद्धविघ्ने समुत्पन्ने अविज्ञाते मृतेऽहनि ।
एकादग्यान्तु कर्त्तव्यं कृष्णपदे विशेषतः ॥
इति मर्वविघ्नोद्देशनोक्का पुनद्रव्याद्यमापत्तौ, म एव,-
श्राद्धविने समुत्पन्नेऽविज्ञाते च मृतेऽहनि।
कुर्यादनेन कृष्णयामेकादश्यां विधुचये ।
विधुचये दर्श। एतत्सषण कादग्यामसम्भवे "दर्श वापि मनौ-
षिणः" इति रमत्यन्तरात् ।
कार्णाजिनिळतमाह,-
प्रापोऽप्याब्दिक मेव कुर्यादामेन कईिचित् ।
अनेन तदमायान्तु कृष्णे वा हरिवासरे ॥
हरिवामर एकादशौ। तथा भार्यायां रजस्खलायामपि
प्राब्दिकं पक्कान्नेनैव कार्य, नामेन न देना वापि ।
तथा च लोपाधिः-
पुष्यवत्स्नपि दारेषु विदेशस्योऽयनग्निकः ।
अनैवान्दिकं कुर्याद्धेना वामेन न क्वचित् ॥
हारीतोऽपि, श्राद्धविने द्विजातीनामामयार्दू प्रकीर्तितम् ।
श्रमावास्यादिनियतं माससम्बत्सराइते ।
भासं मासिकं मम्बासरमाब्दिकं इत्यर्थः ।
एवमन्यान्यपि
हेमामयाद्धविधायकवचमानि श्रान्दिकेतरपरायेव ।

·काजसासा ३६७ ननु, प्राब्दिके समनुप्राने यस्थ भार्या रजखला। বম্বলি লজ্জা ল ন নিলি । इत्युक्त का गतिरिति चेत्, उच्यते, अपुत्रा तु यदा भार्या प्राप्ते पत्युरान्दिके । रजस्वला भवेत् सात कुर्यात्तत्पञ्चमेऽहनि । इति श्लोकगौतमोक्तिसमानार्थमेवेति बोध्यम् । केवलं चन्द्र- सूर्योपरागदिने श्राब्दिकपाते श्रामेन इम्रा वा तच्छाई कार्यम् । तथाच गोभिलः,- दर्श रविग्रहे पित्रोः प्रत्याब्दिकमुपस्थितम् । अनेनासम्मवे हेम्ना कुर्यादामेन वा सुतः। दर्भ रविग्रहणे तत्पूर्वयामचनुष्के पाकाभावादनासम्भवा- दामेन हेवा वा श्राद्धकरणं, मुल्यननरं श्राद्धकालसम्भवे पकानेव नत्करणं स्वतःमिद्धमेव इत्यभिप्रायः । चन्द्रग्रहणे तु ग्रहणात् पूर्व पौर्णमाम्यां कदाचित् श्राद्धकालसम्भवे पक्वान्नेनैव, कदाचिदसम्भवेत तत्रापि हेवामेन वाब्दिकश्राद्धम् । तथा व बौधायन,- अवाभावे विजाभावे प्रवासे पुरजन्मनि । हेमश्राद्धं संग्रहे च दिजः राष्ट्रः सदाचरेत् ॥ इति । शातातपोऽपि,- आपद्यनग्नौ तौ च चन्द्रसूर्यग्रहे तथा । श्रामश्राद्धं दिजो दद्याद्रो दद्यात् धदैव हि । एवमादिवाक्यानि विश्वनाथमिश्रादिमिरचैव लिखिला एवं ·३८८ गदाधरमहतो यस्तास्तमिते चन्द्रे यावत् स्यानोदयस्तच मानीयादित्याननिषेधाद- चापि प्राहाणामम्भवेन हेवामेन वा कुर्यादिति स्पटमुमम् । श्राद्धा- नन्तरं प्रतिपत्तिकर्मणः स्वभोजनम्याप्यभावादित्यलमतिविस्तरेण । श्रामादिलक्षणमाह वशिष्ठ-- सम्यं क्षेत्रगतं प्राहुः मतपं धान्यमुष्यते । श्रामं वित्पमित्युकं खित्रमपमुदापतम् ।। अशौचेन विनेतु अशौचगतदिन एवादिकम् । तथा वसुष्याः- प्राब्दिके पेव मंप्राप्ने प्रशौच जायते यदि । अशौचे तु व्यतिक्रान्ते तेभ्यः श्राद्धं प्रदीयते ।। तथा- शुचिभूतेन दातव्यं या तिथिः प्रतिपद्यते । मा तिथिस्तम्य कर्तव्या न त्वन्या वै कदाचन । अशौचानन्तरदिनेऽपि विने तदुत्तरदश्राब्दिककरणम् । तदाह गोभिलः,- देये प्रत्याब्दिके श्राद्धे चन्तरा मृतसूतके । अशौचानन्तरं कुर्यात् तन्मामेन्दुपयेऽपि वा । इन्दुचयेऽमावास्यायाम्। देयेऽवश्यकर्त्तव्ये। प्रशौचान्तर्दिने मलमासपाते तु मलमामानन्तरभाविदर्भ एवाब्दिकम् । मलमामस्तानान्तु श्राद्धं यत्प्रतिवत्सरम् । मलमासेऽपि कर्त्तव्यं नान्येषान्तु कदाचन ॥ इति पैठौनयुक्तों यस्मिन्मलमासे मृत: कालान्तरे तमिवेद मणमा पनि तस्यैव तत्र श्राद्धमिति । मखमामप्रकरणे मम्यम्वि- ·कालसारः। ३ चारितत्वात् । शूद्रेण तु अब्दिकमपि श्रामेनैव हेम्व वा कार्य, न मर्वथा पचानेन। तथा च गालवः,- तोऽननावापदि च देशभङ्गे रजन्यपि । हेमश्राद्धं दिजः कुर्याद्रः कुर्यान् मदैव हि ॥ जातातपादिवचनमयुक्तम् । शुद्रः सदैव हीयुक्तः सुतरां शद्रम्य दर्शादियाळू वक्ष्यमाणप्रेतश्राद्धानि च हेमामेन वा। हेमामघोर्विकल्पो प्रौहियववत् समवचः । ननु,- आमश्राद्धन्तु पूर्वाह एकोदिष्टन्तु मध्यमे । पार्वणचापराक तु प्रातद्धिनिमित्तकम् ।। इति भातातपोकरपराहं वाघिवा पूर्वान एव प्रामाद्धं विहितमिति चेन। एवमादिवाक्यानां कल्पतरुप्रतिवनादृतवे- नानुधानलवणामामाण्यात, इति वश्वः । वस्तुतस्तु माययित्त- दानादौ प्रामद्रव्यकवैष्णवयाविषयत्वेनास्य वाक्यस्योपपत्तिः। दानस्य दैवत्वेन पूर्वाह एव कर्तव्यत्वे तदङ्गम्य श्राद्धस्य सुतरां तच विधा- मात् । अन्यचाप्येवमूद्धम् । एवञ्च पति कालादर्भ महता प्रबन्धे- माग्मिन् विषये यप्लिखितं तसचं निरस्तमेव । तया च श्रामग्राद्धं यच यत्र प्रमक स्थात् नच तचापराहादिकाल एव कायं म मर्चया पूर्याने। शद्रम्य तु सनरामपराहादायेव । हेमाङ्कन्तु प्रत्येक पिनुद्दिश्य हिरण्योत्सर्गमारम। ततिकर्तव्यतायाः कैरप्य- नियमात् । इत्यामश्राद्धनिष्पक्ष ·गदाधरपइतो प्रथाजातमताहादिनिर्णयः । मवामटतम्य मामाघजाने दृहस्पतिः,- यदा मामो न विजातो विज्ञातं दिनमेव तु । तदा ह्यापाढ़के मामि माघे वा तद्दिनं भवेत् ॥ न ज्ञायते मृताश्येत् प्रोषिते मंस्थिते मति । मामयेदथ विज्ञातम्तद्दर्भ च तथाब्दिकम् ।। दिनमामो न विजाती मरणम्य यदा पुनः । प्रम्यानमामदिवमौ यादौ पूनिया दिशा ।। भक्थ्येि,- दिनमेव तु जानाति माम नैव तु यो नरः। मार्गशीर्ष तथा भाद्र माघे वा नदिनं भवेत् ॥ पूर्वाकया दिशेति मृताहाघज्ञाने यया व्यवस्था तथाचापी- त्यर्थः। तेन प्रस्यानमामदिनज्ञाने तणं । प्रस्थानमाममात्रज्ञाने नन्मामौयदर्शस्य ग्रहपाम् । प्रस्थानतिथिमावज्ञाने आषाढाधन्यतम- मासेषु नभ्यास्तिथैर्यहणम् । मरणमाममरणदिनप्रम्यानमामप्रस्थान- दिनानां मवषामजाने तु श्रवणदिने नदमम्भवे श्रवणमाससम्बन्धिदर्श श्राडूम् । तदाह प्रचेताः,-"अपरिज्ञाने मृतेऽमावास्यायां श्रवण- दिवसे वेनि"। मृते मृताहे। मैमित्तिकश्राद्धे मघायोगेऽपि पिण्डदानम्,- एते नैमित्तिकं काम्यं श्राद्धं यस्तु मधेऽहनि । दद्यात्तज्ज्येष्ठ पुत्रस्य नामः म्यादिति निथितम् ॥ इति कार्णाजिन्युक्तः, श्राद्धपदमच पिण्डदानपरम् । (१) मधायोगे पिण्डदान । .

·कालसारा . सते नैमित्त काम्यं श्राद्धं यस्तु मधेऽधनि । दद्यात् पिण्डञ्च तस्यैव ज्येष्ठपुची विनश्यति । इति स्मृत्यन्तरान् । इति नैमित्तिकत्वेन लक्षितस्थाब्दिकस्य एकोदिष्टपार्वणभेदेन कालो निरूपितौ। श्रयमापराहिकश्राद्ध- कालोऽमावास्याव्यतिरिक्रमर्वपार्वणश्राद्धेषु ज्ञेयः । मपिण्डीकरणान्त- तश्राद्धामा वृद्धिश्राद्धस्य नैमित्तिकत्वेऽपि पृथगुपादानावात्र तलिखितम् । अथ काम्यश्राद्धकालाः। विष्णु:,-श्रादित्य मंक्रमणं विषुववयं विशेषेणायनवयं व्यतीपाती जन्म“मभ्युदयश्च- एतांस्त श्राद्धकालान् वै काम्यानाह प्रशापतिः। (श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदानन्याय कल्पते ॥ विषुवती, मेषतुस्लामंक्रान्ती, अयमदयं, मकरकर्कटसंक्रान्ती, रविभकान्तिपदेनतामा(९) प्राप्तावपि पुनर्यहणं फलातिपयार्थम् । इदं मंक्रान्निश्राद्धं यद्दिने दानं भवेत्तदिन एव, श्राद्धस्य दानल- निर्णयात् । अथ रव्यादिवारेषु वृहस्पतिः,- पारोग्यश्चैव सौभाग्यं भवणाचापराजयः । सर्वान् कामान् प्रियां विद्यां धनमायुर्यथाक्रमम् ॥ सूर्यादिषु वारेवेतच्चाद्धालभते फलम् । ववादिकरणेष्वेवं श्राद्धहमभते क्षणम् ॥ (१) रविसंक्रान्तिपई नासो । (२) पर्म ·गदाधरपाहतो तथा प्रविपत्प्रभृतिषु याज्ञवल्क्या,- कन्या: कन्यावेदिनच पशट्रव्यं सतानपि । धूनं कृषिञ्च वाणिज्यं द्विशकशकांम्तथा ॥ ब्रहावर्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरौप्ये मकृप्यके । ज्ञानियेष्ठ्य मर्वकामानाप्नोति श्राद्धदः मदा । प्रतिपत्प्रभतिबेकां वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तव प्रदीयते ।। कन्यावेदिनो, जामान्, पनवोऽजादयस्तद्रूपं द्रव्यं, धूतं, घूत- जयमित्यर्थः । कृषिवाणिज्ये तयोर्खाभो। विशफाः, गवादयः । एकशफाः, श्ववादयः । ब्रह्मवर्चखिनः । वृत्ताध्ययनसम्पत्तिरिय्यते ग्रहावर्चमम् । इत्यूक्रतेजोयुक्तान्। मकूष्ये, ताममौसकादिमहिते, स्वर्णरुप्ये कामान् काम्यन्ते ये ते कामा इति व्युत्पत्त्या स्वर्गपुचपश्चादीन् एतानि चतुर्दशफलानि कृष्णपक्षप्रतिपदादिग्विति विज्ञानेश्वराः। "कृष्णः पित्ये विशिष्यते" इति स्मृतेरिति तेषामभिप्रायः । चतु- ईशौनिषेधविचारो महालये लेख्यः । अथ कृत्तिकादिनक्षत्रेषु याज्ञवल्क्य, स्वर्ग झपत्यमोजय शौर्य क्षेत्र वलं नथा। पुत्रान् श्रेष्ट्यच मौभाग्य सम्मृद्धि मुख्यतां शुभम् ॥ प्रवृत्तचक्रताश्चैव वाणिज्यप्रमतौनपि। अरोगिलं यशो वौतशोकतां परमां गतिम् ॥ धनं वेदान् भिषक्मिद्धि कूप्यामप्यजाविकम् । - ·कालसारा प्रधानायुय विधिवद्यो वा श्राद्धं प्रयच्छति ॥ कृत्तिका दिभरण्यन्तं स कामानामुयादिमान् । प्रास्तिकः श्रद्दधानश्च व्यपेतमदमत्सरः ॥ स्वर्गा निरतिशयसुखं, तेजः प्रात्मयत्यतिथयः, शौर्य निर्भय- बम, क्षेचं नौह्यादिफलवत्, वलं शरीरदाळी, श्रेष्ठ्ये ज्ञानिधु, शाति- श्रेष्ध्यमिति पूर्वानः । सौभाग्यं, जनप्रियत्वम्, मुख्यता अग्रणीत्वं, प्ररत्तचकता प्रत्तं चक्र मण्डलं येन स तथोकस्य भावस्तत्ता अप्रतिइताजेत्यर्थः । परमागतिः प्रहालोकप्राप्तिः । प्रय घोगेषु मरीचि:- कृत्तिकादिषु सुक्षेषु श्राद्धे यत्फलमीरितम् । निष्कुम्भादिपु योगेपु सदेव फस्लमौरितम् ॥ इति । ववादिकरणे श्राद्धपक्ष रव्यादिवारवत्, तत्रैवोतम् । अथ मन्वादिश्राद्धान्यपि काम्यानि, भविष्यमात्ययो:- अश्वयुक्-शक्तनवमी कार्तिको दादनी शिता) | हतीया चैत्रमामस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादमी सिता । श्रापाढस्यापि दामी माघमासस्य सप्तमौ ॥ श्रावणस्याष्टमी कृष्णा भाषाढस्यापि पूर्णिमा । कार्तिको फाल्गुनी ज्यैटौ चैत्रौ पञ्चदौति च । मन्वन्तरादयश्चता दत्तस्थायहेतवः । (१) सिता। 50 ·३६० गदाधापद्धती घच दादगी मितेति धितशब्दस्तृतीयायामप्यन्वेति । द्वादशी मितेति दशम्यामिति । तथा घामावाम्याटमौव्यतिरिकाचाः तिथयः शताः, पुनः पुनम्तथाशब्दोपादानात् । यस्वच अश्वयुक्रामनवमी- त्यादिवृद्धगर्नाको निधिभेद उकः, म मदम्पान्तरविषयः । मन्वादिषु फर मास्ये,- कृतं श्राद्धं विधानेन मन्वादिषु युगादिषु । हायनादिदिमाहासं पितृणां निमादरात । भारते, या मम्वाधा युगाद्याथ तिथयम्तासु मानवः । घाखा इत्या दत्वा च जवानन्तफलं लभेत् । काम्येषु युगादौनां यहणेऽपि तत्र श्राद्धानां नित्यलमपौति उभयात्मकत्वात् विचारो नित्यप्रकरणे लेख्यः । तथा वक्ष्यमाणेषु अर्होदयाचलभ्ययोगेषु । नथा,- श्राकामावैषु यच्छ्राद्धं यच्चदानं यथाविधि । उपवासादिकं यच्च तदनन्तफलं स्मृतम् ।। इत्यादीनि बहूनि काम्यश्राद्धानि तत्र तत्र द्रष्टयानि, विस्त- रभयान लिख्यन्ते। अथ वृद्धिश्राद्धं, तच्च नैमित्तिकम् । नैमित्तिकमतो वक्ष्ये श्राद्धमभ्युदयात्मकम् । इति मार्कण्डेयपुराणकः । तनावश्यकम् । तथाच भरद्वाज:- वृद्धिश्राद्धमला यो वृद्धिकर्म समाचरेत् । (९ मावहेत् ।

·कालसा ३८५ रद्धिनों वर्द्धते तम्य स्वयश्च नरक मजेत् ॥ भारतेऽपि,- अष्टका ये चाभ्युदयास्तीर्थयात्रोपपत्तयः । पितृणामतिरेकोऽयं मासिकार्याद ध्रुवः स्मृतः ॥ इति । मासिकार्याद्दर्शश्राद्धादित्यर्थः । एतान्यावश्यकानौत्यर्थः । द्भिः पुचजन्मादिशुभं तच श्राद्धमिति छन्दोगपरिशिष्टविष्णुपुराणा- धुनौतस्मात्तिविषयम। तथाच छन्दोगपरिशिष्ट- कर्मादिषु च सर्वेषु मातरः सगणाधिपाः । पूजनीयाः प्रयनेन पूजिताः पूजयन्ति ताः । पूजयन्ति अभ्युदयसाधनेन प्रौणयन्तीति पूजाफलोतः । पूजास्थानंतदुपकरणनि तवाह- प्रतिमासु च शुभासु लिखिता वा पटादिषु । अपि वाचतपुञ्जषु नैवेद्यैश्च पृथविधैः ।। तच प्रतिमादिपचे स्फटिकादिनिर्मितत्वं, प्रवपदोक्तः । समा- चारस्त वक्तपूजप एव । तथा,- कुद्यलमा वसोर्द्धारा सप्तवारान् एतेन तु । कारयेत् पञ्चवारान् वा नातिनीचा न चोछिताम् । श्रायुध्याणि च मान्यर्थं जपा तब समाहितः । षड्भ्यः पिढभ्यस्तदनु श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥ तथा,- असवद्यानि कर्माणि क्रियेरन् कर्मकारिणा । प्रतिप्रयोगं नैव स्थर्मातरः श्राद्धकर्म च ५ ·३ ९६ गदाधरपद्धती - एतदेव तर विवणोति,- प्राधानहोमयोथैव वैश्वदेवे तथैव च । वलिकर्मणि दर्भ च पौर्णमासे तथैव च ॥ नवयजे च यजघा वदन्त्येवं मनीषिणः । एकमेव भवेत् श्राद्धमेतेषु न पृथक् पृथक् ।। अतएव सोमणगे त पुनः पुनः प्रयोगे मारपूजादिकं भवत्येव । नवयज्ञोऽत्र श्राग्रहायणपरनामिका नवान्नेष्टिः । कर्मादिम्बित्यस्यापवादस्तत्रैव- नाटकास भवेश्राई न श्राद्धे श्राद्ध मिष्यते । न सोम्यन्तौ जातकर्म प्रोषिता गतकर्मस । भोप्यन्ती श्रामचनमवायाः सुखप्रमवार्थ विहितहोमः । विवाहादिः कर्मगणो य उक्नो गर्भाधानं शुश्रुम यस्य चान्ते । विवाहादावेकमेवात्र कुर्यात् श्राद्धं नादौ कर्मणः कर्मण स्थात् ॥ प्रदोषे श्राद्धमेकं स्योहोनिष्कालप्रवेशयोः, । न श्राद्धं युज्यते कत्तु प्रथमे पुष्टिकर्मणि ॥ हलाभियोगादिषु तु षट्स कुर्यात् पृथक् पृथक् ॥ प्रतिमयोगमन्येषामादावेकन्तु कारयेत् । वृहत्पचक्षुद्रपशस्वस्यर्थं परिविग्मतीः सूर्यन्दोः कर्मणो ये तनयोः श्राद्धं न विद्यते ।

·कालसारा न दशायन्थिनैकेन विषमटकर्मणि । कृमिदष्टचिकित्सायां न वै शेषेषु विद्यते । मारपूजायामपि(५) गणकर्मण्यपवादस्तत्रैव,- गणमः क्रियमाणे तु माणं पूजनं महत् । मकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु । यत्र यत्र भवेच्छ्राद्धं तत्र तत्र च मातरः । बाहो- कर्मण्यथाभ्युदयिके माङ्गल्यवति शोभने । जन्मन्यथोपनयने विवाहे पुत्रकस्य वा । पिल नान्दोमुखानाम सर्पयविधिपूर्वकम् ।। विष्णुपुराणे,- कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेश नववेश्मनः । नामकर्मणि वालानां चूडाकर्मादिकं तथा ॥ सौमन्तोनयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने । नान्दीमुखं पिढगणं पूजयेत् प्रयतो रही । चूड़ादिकं इत्यादिशब्दस्य संस्कारमात्रीपलक्षणलाइदिनिष्कम- पानमाभनादिष्वपि वृद्धिश्राद्धं । तथा,- यज्ञोद्वाहप्रतिष्ठास मेखलावन्धमोक्षयोः । पुवजन्मदृषोत्सर्ग वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ॥ इत्यत्र यजमब्दोपादानात् महादानादावपि वृद्धिश्राद्धं कार्य। (१) माटपूजाया पि ।

·२९ गदाधरपड़तो एवञ्च,- नानिष्ट्वा तु पिटन् श्राद्धे फर्म पैदिकमाचरेत् । इति भातातपोको वैदिककर्मपर्दन मामान्यविधिः स्पष्टः, मंद्रियेत विर्भपत इति न्यायात् । पुरोडाशं पतहां करोति, अाग्नेयं चतुद्धां करोति, रति अप- मंहारवछन्दोगपरिमिष्टादिगणितवैदिककर्मपरं योध्यम् । ननु छन्दोगपरिशिष्टादौ "तथातो गोभिलोकाना" मित्यभिधामात, गोभिलोकारामा वृद्धियाई विधीयते । इति श्राद्धादिय्यपि तदुकः । प्रसट्नाविषेधो न ग्टवान्तरकर्म- णणेति चेत्र, साखान्तराधिकरणन्यायेन म्यान्नरकर्मण्यपि श्राद्ध- विधिनिषेधमत्तः। केवलं - यपापातं स्वगाषायां पारक्यमविरोधि थम् । विद्वद्भिस्तदुनुछेयममिहोत्रादिकर्मवत् । इति मदुः । षड्भ्यः पिलभ्यः इत्यादीनां ग्टहान्तरकर्मणि न प्रवृत्तिः। तदुपरिष्टात् स्पुटं भविष्यति। एवं यथाश्रुतार्थावस्थितौ यानि कर्माणि विधिवनार्थवशेन वा एकस्मिन् दिने फिरन्ते । प्राधानं होमथ, यद्दोत्सथ्य क्रियमाणं जातकर्मादि, तव प्रतिकर्म- मानपूजादिनान्दोमुखश्राद्धान्तकर्मणामारभ्याचार:( मंगच्छत एव । अत एवोत्कण्यकदिनक्रियमाणेषु कर्मसु तब न्यायेन भत्करणमिति यत्प्राचीनैरपि कैथिल्लिखितं तत् करपि नाद्रियते । नच कर्तृनिरूपणम्,- (१) थाढत्याचारः।

·कालभारा स्वपित्तभ्यः पिता दद्यात् सुतसंस्कारकर्मम् । पिण्डानोदहनातेषां तस्याभावेऽपि तत्रामात् ।। इति । श्रा उद्दहनादित्यचाडगेऽभिविध्यर्थता, कन्यापुत्र विवाहेविति विष्णुपुराणोकः । तथाच विवाहमभिव्याप्येत्यर्थः । व,-नान्दौश्राद्धतिधिं कुर्यादाघे पाणिग्रहे बुधः । श्रत ऊ सुतः कुर्यात् खयमेव तु नान्दिकम् ॥ इति स्मृतेः । सुतसंस्कारकर्मखित्युतश्च पुत्रस्य संस्काररूपाथमविवाह एव पिता कुर्यात् । दितीयादिविवाहेषु पुत्रः खयमेव, जीवस्पिटक- श्राद्धविशेषाधिकारमतिपादकवक्ष्यमाएहारोतोकः। पितरि जौव- व्यपि पितामहादीनां नान्दीश्राद्धं कुर्यादिति मिद्धं । एवं पुत्र- मातामहादीनां द्वितीयादिविवाई नान्दोमुखश्राद्धमितिच मिद्धं । तर परिगिएं वाक्यं वक्ष्यते । एवं भति स्वपिलाय रत्यच स्वशब्देन सुतमातामहादिव्यावृत्तिः तस्य पितुरभावे तत्क्रमात् संस्कार्यपुत्र- दुहिचादिक्रमात् मंस्कार्यपिवादिभ्यो मात्रादिभ्योऽपि दद्या- दित्यर्थः । अतएव, भ्राता वा भानपुत्रो वा मपिण्डः शिष्य एवं वा । महपिण्डक्रियां कृत्वा कुर्यादभ्युदयं नतः ॥ इति लघुहारीतोकेर्धाचादेः कन्याप्रदले उपनयनकर्तृत्वे वा विवाहोपनयनाद्यर्थे संस्कार्यकन्यापुचादिपिटमारमपिण्डीकरणं कृत्वा संस्कार्यपिवादिभ्यो दद्यादाभ्युदयिकश्राद्धमिति गम्यते । तस्मात् पितरूपरमे संस्कार्यपित्रादिभ्य एवाभ्युदयिकं श्राद्धं दधादितिमिद्ध। वायवीये, ·गदाधरपद्धती - अषटकास द्धौ च गयाथा च मृतेऽहमि । अब मात पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिमा मह॥ गौतमगातातपी,- मारथाद्ध स पूर्व स्यात् पिटणा नदनन्तरम् । ततो मातामहानां च रावौ श्राद्धपय मतम् ॥ चिय्ययतेपु पुग्मास्त भोजयेत् प्राधणान् शुपि । नथाच, नवपुरुषाताकमाभ्युदयिक श्राद्धम् । एव मति षड्भ्य पियभ्य इत्युक्तिश्छान्दोग्यविषयवेति य । म योपिया पृथग् दयादवमानदिनादृते । खभर्तृपिण्टमाभ्यम्तृप्तिरामा यत स्मना । पति छन्दोगपरिगिटोपन्तरेण तवस्त्रोणं माम्वत्सरिकश्राद्ध विना श्राद्धान्तराभावात् । अब पिडपितामहमपितामहानो मा- न्दौमुखमामकता। तथाच, कात्यायनसूचम् - "मान्दौमुखा पितर पितामहा प्रपितामसाथ प्रीयन्ता इति न स्वां प्रयुनीत युग्मा- नाशये"दिति । श्रव पितर इत्यादीनामुपलवणलान्मावर्गस्य मातामहवर्गम्य च नान्दोमुखनामकलम् । “अथ नान्दोमुखभ्यथ मारभ्य श्राद्धमुत्तम इति मान्स्योरे 'नान्दोमुखेभ्ध' पिढभ्य पितामहेभ्य प्रपितामहेभ्यो मातामहेम्य प्रमातामहेभ्यो वृद्ध- प्रमातामहेभ्यश्च प्रौयन्ता" इति गोभिलसूत्रञ्च । यत्तु ब्राझमास्ययो पिता पितामहयेव तथैव प्रपितामह । त्रयोऽप्यश्रुमुखाश्चैते पितर परिकीर्तिता ॥

·कालसारा 8.९ तेभ्यः पूर्वतरा ये च प्रभावन्तः सुखंधिताः । ते तु नान्दोमुखा नान्दीसद्धिरिति भण्यते ॥ ये स्युः पितामहादूद्धं ये स्युनान्दोमुखास्विति । प्रसनमुखमंज्ञास्त माङ्गलोया यतस्तु ते । दति यत् वृद्धपितामहादौनां नान्दोमुखत्वमुकम् । नपिवा- दिषु त्रिषु जीवामु उद्धप्रपितामहादिचयाणं अाभ्युदयिकश्राद्धं कार्यमित्येवं परं जेयमिति कल्पतरकाराः। मालपूजावसो रायुष्य- मन्त्रजपनान्दोमुखश्राद्धानां परस्परसमन्धवेन नान्दोमुखश्राद्धस्या- वायकत्वात्, इति नान्दोमुखश्राद्धस्य मापूजापूर्वकलं छन्दोगप- रिशिष्टादौ व्यकमेव । अतएवाच विप्रमिथैः पिबादित्रि के जौवतिन नान्दोमुखश्राद्धं केवलं मावपूजामा कार्यमिति यषिसितं लहरा- पास्त । त्रिषु जीवत्सु विष्णुना पार्वणनिषेधात् विचतित्वाञ्च वृद्धि- श्राद्धस्येति नारायणभाचे यस्लिखितं तदपि न रुचिरं बाहयादि- वाक्यस्य विशेषविधित्वेन कल्पतरकारव्याख्यानादाचारविरोधाच । एवं मात्रादिचये जीवति उपरितनपुरुषवयस्य श्राडूं । एवं माता- महादिपिकस्यापि । एवं च तव कस्यचिन्मरणे उपरितनपुरुष प्रवेश्य श्राद्धं कार्यम् । नङ्गविथ्ये, “पुर्वातः काल" इति यदुवं, तर प्रथम- महादूर्द्ध मुहर्तचतुष्टयवमिति शेयम् । तच्छ्राद्धकाला मातात- पीये,- "मात द्धिनिमित्तक" इति पूर्वमुक्तः । मास्ये,- उत्सवानन्दसनाने यज्ञोवाहादिमङ्गले । मातरः प्रथमं पूच्चाः पितरस्तदनन्तरम् । ततो मातामहामाश्च विश्वेदेवांस्तथैव च। 51 ·गदाधरपद्धती 8.२ अब यद्यपि गातातपाधुक्रविधिरस्ति । तथापि अशको पिण्ड- दानहिरण्यदानबाहाणभोजनोत्सर्गाणां उकलात्, अष्टनाहाणभोज- नोत्सर्गाणं उकवाच्च अष्टवादापोजनोत्सर्गमाचरन्ति गियरः। श्रादुदयिकश्राद्धम्य नैमित्तिकवेऽपि मत्यो नान्दोमुखे वसरिति वक्ष्यमाणवाक्यासत्यवसमंजयोर्विश्वेदेवत्वं । अष्टमाझणभोजनं कुत इति चेत्, उच्यते । चिप्वयेतेग्वित्युतरेकैकमेकेकस्य दो दौ चौस्त्रीन् वा वृद्धौ फलभूयस्वमिति आश्वलायनसूचे छौ दाविति त्राभ्युदयिकश्राद्धविषयमिति कस्पतरव्याख्यानादरपार्वणादावयुग्म- ब्राह्मणनियमादिति स्मृत्यन्तरात् पार्वणे श्राद्धे काम्ये प्राभ्युदयिके इत्यभिधानाच । मात्रादित्रिकस्य पित्रादिनिकस्य मातामहादि- विकस्य च श्राद्धम्यानेषु प्रत्येकं भोजनदयं भोजनदयं भोजनदय- मिति भोजनपद्धं विश्वेदेवानां स्याने भोजनदयमिति अष्टभोज- नानि मिद्धानि । समावे उन्नविधिना करणं ममोचीनम् । नाच तिथिवैधविचारावकामः वृद्धिदिन एव तद्विधानात् । रात्रौ सानं न कुर्वांत दानञ्चैव विशेषतः । नैमित्तिकन्तु कुर्वीत स्नानं दानञ्च राचिषु ॥ यज्ञे विवाहे याबायां तथा पुस्तकवाउने । दानान्येतानि शम्तानि निधि देवालये तथा । इति भविष्योने रात्रौ विवाहे वृद्धिश्राद्धं प्राप्तमपि दिवेव समाचरन्ति । भविष्यदिवाहस्य दिवसस्य निमित्तबाट्राधिप्रसङ्गा- भावात्, प्रातद्धिनिमित्तकमिति कालविधानात् राचौ श्राद्धस्य निषेधलाच्च । इदं वृद्धिश्राद्धं यत्कमाथें क्रियते तत्र देवादिनपाते ·कालसारा पुनर्यस्मिन् दिने विवाहादिकर्मकरणं, तद्दिने तदङ्गानां मान- पूजावसोधारायुष्यमन्त्रजपवृद्धिश्राद्धानां पुनः करणम् । प्रधानस्या क्रिया यत्र साङ्गं तत् क्रियते पुनः । इति छन्दोगपरिमिष्टोक्तः । अथ मपिण्डीकरणविचारप्राप्तौ तस्यैकादशाहादिश्राद्धपूर्व- कलात् एकादशाहादिश्राद्धान्युच्यन्ते । याज्ञवलक्यद्धशातातपौ, म्हतेऽहनि तु कर्त्तव्यं प्रतिमासञ्चा) वत्सरम् । प्रतिसम्बत्सरश्चैवमाधमेकादशेऽहनि । अत्राहाणब्दस्य तिथिपरत्वेनैव म्हनियौ मामिकान्याब्दिक च । आद्यश्राद्धं तु एकादशाह एव, तच मावनमामोक:(२) । एव चैपलिके च न तिथिवैधविचारावकाशः । छन्दोगपंरिमिछ- दादश प्रतिमास्यानि श्राद्यं पाएमा सिके नथा । सपिण्डीकरणञ्चैव श्राद्धान्येवन्तु षोड़श ॥ अत्र पाएमामिने उनषाण्मासिको न वार्षिके। एकाहेन तु षण्मामा यदा स्युरपि वा चिभिः । न्यूनाः सम्बसर?व स्थानां पाएमासिके तदा ॥ इति तदुकः । यण्मामदयान्तक्रियमाणतया पाएमासिक इति नारायभाये । पाएमाधिकयोः विदिनन्यूनत्वात् वाक्यान्तरोमदि- दिनवपक्षी नाट्रियेते। (१) प्रतिमासं तु। (२) सावनमानीते।

·गदाधरपद्धती दादा प्रतिमाम्मानि श्राद्धं पाएमामिक तथा । वैपतिकान्दिके वेति श्राद्धान्येतानि घोड़ा । इति जातकर्यन,- अवाक् मपिण्डीकरणात् कुर्याच्छाद्धानि घोड़ा । इति पैठौनमिना,- श्राद्धानि षोडश हत्वा नैव कुर्यात् मपिण्डनम् । इति गोभिलेनापि पधिक प्रवेश्य मपिण्डीकरणं त्यका घोडशश्राद्धानि उकानि । यत्तु,- द्वादमाहे त्रिपचे वा षण्मासे मासिकाब्दिके । श्राद्धानि पोडशैतानि संस्कृतानि(१) मनीषिभिः । इति व्यामोतो दादशाहोपादामं नदेकादगाहे दैवादाधप्रेत- कोहियाद्धकरणे बोध्यम् । एकादशि कुर्वीत प्रेतमुद्दिन भारत । द्वादशे वाहि कुर्वीत अनिन्ो बथवाहनि । इति कौक्ति: । यच्च- जनपाएमासिकं पठे मास्याद्ये चोनमासिकम् । चैपक्षिकं त्रिपचे स्थादूनाब्दं दादशे तथा ॥ ति गालबोक्नौ जनमासिकोपादानं तदेकादशाहस्य दाद- माहस्य वा नामान्तरम। मरणान् द्वादशाहे स्थान्मास्यूने चोनमामिकम् । (१) संस्कृतानि।

·कानसार। + इति गोमिलौकी । एतत् कालादर्भऽनुमन्धेयम् । अनयेव दिशा अन्यान्यपि वाक्यानि समाधेयानि । मपिण्डौकरणदर्वाक पानि श्राद्धानि पोड़म । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात् भर्वाणि तानि च ॥ मपिण्डीकरणादूद्धं यदा कुर्यात्तदा पुनः । प्रत्यन्द यो यथा कुर्यात् तथा कुर्थात् प तान्यपि । इति पैठौनस्युक्त सपिण्डीकरणश्राद्धपूर्वश्राद्धानां पूर्वोत- कोदिएकालवत् कालव्यवस्था । माग्नेस्तु तदाहावयेव त्रिपक्षान्तं सर्वकर्म कार्यम् । तथा च जातकर्णाः,- आई विपक्षात् यच्छ्राद्धं मृताइन्येव नद्भवेत् । अधस्तत्कारयेद्धीमान् (९) श्राहितामेईिजननः । छन्दोगपरिशिपि,- श्राद्धममिमतः कार्य दाहादेकादशेऽहनि । इति । अधिः-प्रेतार्थं सूतकान्ने तु माह्मणान् भोजयेद्दश । আঘনিমিনল বামছলি । सत्यवतः,- एकादशेऽहि प्रातरुत्थाय प्रेतार्थमेकादमाधानामळ्य मध्यान्हे नानाभध्यरमपानाद्यैः भोजयित्वा विधिवत् पिण्डदानं। यथा अग्निहोचं जुहोति यवागुं पचतीत्यत्र पाठक्रमादर्थक्रमोदलवत्तर- इति न्याथात् यवागुपाकानन्तरमग्निहोचहोमः तददवापि श्राद्धा- नन्तरं दानं दत्वा दमदानपाराणां भोजनमित्यर्थः । श्रीरामायणे (१) कारयेद्दाहादाधितामि।

·ग्दापती श्राद्धामनारमेव मानादामानि प्रतिपादितामि । तपादौ ममाया- दमम् । प्रेमाशादमान्नु प्रथमं वाममो गभे। दलान्यामि र दयामि प्रेतकाम्नोषितानि ॥ रति पैठोनम्युः । सभे मये । सगो ताप्यादानं भपियो- रविधिना । विमारभयात् मन तिपितः । स्मृतिः, गोभहिरणवामामि दीपमन्नं जान तिसाः । सय्या प्रपाम से प्रेमदानामि वै दश । भविष्योत्तरयिष्णुधर्मोतरयोः- वस्त्रयामाचगोभमोगप्पाचचाममामि प । मेतकाले प्रसतानि दानान्यष्टी विशेषतः ।। आग्रेये,- आममं तेजमं पापं सवणं गन्धचन्दनम् । धूपं दोपच ताम्यून लोहं रुप्यच रवकम् । मोद्यादिनानाद्रव्याणि दवा स्यात् भुमिमुक्तिभाक् । श्रन्यामि काठपादुकादौनि म्कान्दादिषकानि पद्धत्यनुमारे देयानि । तानि विमारभयाष शिखितानि । यदि देवाम्मरण- दिने हताहपञ्चकस्य दानाभावः तदा मर्वेषामादौ तत्पश्चकदामं । एकादशाहश्राद्धमपि चिदण्डिसन्यासिनः पार्वणमेवेति प्राक्- लिखितम् । अथ तृपोत्सर्गः। यमः,- एकादगाहे प्रेतम्य यस्य धोत्सृज्यते वृषः । मुच्यते प्रेतलोकात् छ स्वर्गलोकञ्च गच्छति ॥

·कालसारः।
वहिपुराणे,- ये प्रतभावमापना ये चान्ये श्राद्धवर्जिताः।
वृषोत्सर्गण ते सर्व गच्छन्नि परमां गतिम् ।
तदकरणे प्रत्यवायोऽन्यत्र,-
एकादशाहे भेतस्य यदि नोत्सन्यते वृषः ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तः श्राद्धशतैरपि ॥
श्रुतिरपि,- न करोति हषोत्सर्ग सुतौथै वो जलाञ्जलिम् ।
न प्रयच्छति यः पुत्रः पितुरुवार एव सः ।
एकादगारे देवादकरणे, आग्नेये,-
एकादशाहे प्रेतस्य यदि भोत्सृज्यते कृषः ।
मुच्यते प्रेतभावात्म परमामेऽप्यादिकादिषु ॥
तत्राप्यमामयें, भविष्योत्तरे,-
कार्तिक्यामथवा माध्यामयने वा युधिष्ठिर ।
चैव्यामथ हतीयायां वैशाख्या दादोऽनि वा ॥
अच दादशाहो किः ।
द्वादशाहे षोत्सर्गः कर्तव्यः क्षत्रियेण तु ।
इति वाक्यात् चत्रियविषय एवेति चेत्, न । दादशाहे
क्षत्रियागौचस्य सत्त्वात् । तर्हि तवचनस्य का गनिरिति चेत् ।
तस्य प्रामाणे क्षत्रियस्य दमाहागौधपताश्रयणादिति समाधेयम् ।
विष्णुस्मृतौ तु पश्चयुज्यां वा इत्युकम् ।
पुनर्यमः-
एरव्या वहवः पुत्रास्तकोऽपि गयो प्रजेत् ।
यजेत वायमेधेन नौन वा वृषमुत्सृजेत् ॥

·गदाधरमहतो चोहितो यस्तु वर्णन मिरः पुच्छस्त पाण्डरः । नामः खुरविषाणाभ्यां म नौलो वृष उच्यते । श्वेतः खुरविषाणाभ्यां इत्यधिक वृहस्पतिराह । मास्यविष्णुधर्मोत्तरयोः- चराय मुखं पुच्छ येतानि यस्य गोपतेः । मुताधारमवर्णस्तु म नौलो सष उच्यते ॥ नौलपाभावे अन्येऽमि उषा देथाः। वहिपुराणे,- "भाग्य- सौख्यप्रदः शक्तः" इत्यादिना सर्ववर्णानामुक्तवान् । विधवायाः स्त्रियो मरणे वृपोत्सर्गः, न जौवत्पतिकायाः। यदि पुचवती नारी बियेत पत्युरपतः । एवं नैवोत्रनेत्तस्या यावत्तिष्ठति तत्पतिः । इति गोभिलक। अब पूर्वाहादिकालस्यानुनावपि मौकर्यार्थमादावुनरूज्य थाई कुर्वन्ति । इति । अथ पुष्करविचारः। वराहसंहितायाम्- पुनर्वसूत्तराषाढातत्तिकोत्तरफाल्गुनी। पूर्वभाद्रविभाखे च षडेते अवपुष्कराः ॥ दितिया मप्तमौ चैव द्वादशी तिथिरेव च । भनि मो रविर्यच तिथिवाराः प्रकीर्तिताः ।। हानिर्वा यदि वा द्धिर्भयं रोगोऽथवा भवेत् । मृतोऽपि निर्गुणो वापि भवो येषु ग्टहेषु च ।।

·कालसारा विपुष्करे चौन् ग्रनाति वो दाभ्यां इयं तथा । एकेन तु भवेट्रोगो) घर्षहानि च निर्दिीत् ॥ तस्मात् वारध कञ्च तिथिं यत्नेन लक्ष्येत् । राजमार्तण्ड,-- चिगुणा स्यातिभि योगो दाभ्याच दिगुणी भवेत् । एकेनेव भवेद्धानी रोगथैव प्रजायते । तथा,- विपुष्करन्तु यत्तं सर्वच चिगुणी भवेत् । शोको वा जायते तत्र विगुणस्य न संशयः ॥ अत्र शान्तिर्वराहपुराणाद्युतविधिना कार्यो इति। तहिनेऽसम्भवे भौघं शभदिने कार्या। दादशाहे ब्राह्मणभोजनं कुर्वन्ति । एकादशाहोकभोजनस्य नदिने प्रेतश्राद्धशेषस्य राषिपर्यन्तं सत्त्वेन करणासम्भवात् । गौ हवा तो विप्रान् भोजयेदपरेऽहनि । रति पैठौनयुक्तश्च । अपरेऽहनि दादशाहे इति नियन्धरुतः । अथ मासिकनिर्णयः । मासिकानां प्रतिमासकर्तयत्वं प्रागुन । नत्र करणागतौ मरीचि,- मुख्यं श्राद्धं मासि मामि अपर्याप्तायत प्रति । द्वादशाहेन वा कुर्यादेकाहे बादशापि वा। मासि मासि इति मुख्यः पक्षः । अपर्याप्तावसम्भव मामदयान- न्तरं श्राद्धदयं । तत्राप्यतो दादभिर्दिनादन श्राद्धानि । नद- (९) भवेहोगे। 52 ·४१. गदाधरपइतो 1 सम्भवे एकस्मिन्नपि दिने द्वादशश्राद्धानौत्यर्थः । एवं च मामिकाप- कईं तन्मध्ये तदन्तकातकर्त्तव्यत्वेन पतिकोनषाएमामिकोनमाम्ब- मरिकमपिण्डीकरणापकर्षः मिध्यति । अथ मामिकेषु मानिककामिनिरागोनां व्यवस्था । प्रथममामिकं सामेहावयेव । चिपचादिति पूतिः। निरनिवदेकामेरपि मरणावधि । एकाग्रेर्मरणदूर्द्धमगौचं यामेव च । यस्य तु चयममौनां तम्योई दाहकर्मणः ।। इति जातकण्यातः । द्वितीयमामिकादिकं तु भामेरपि मृत- तिथिचेर । चैपचिके तु नेव मृततिथ्यादरः। षट्चत्वारिंशदिन एवं तस्थानुष्ठानम् । तथाच काणांजिनिः,- ऊनान्यूनेषु मासेषु बर्द्धमाने(१) ममेऽपि वा । पक्षिकं त्रिपक्षे स्यान्मृताहे चितराणि तु ॥ भविय्ये,- पक्षिकं भवेत्ते त्रिपक्षे तदनन्तरम् । रत्ते प्रवृत्ते। कात्यायनोऽपि,- यत्र वा तत्र वा मासि षष्ठे पाएमासिकं भवेत् । चैपक्षिक त्रिपक्षे च पूर्ण स्यात्तदनन्तरम् ॥ यत्र वा तत्र वा इति शुद्धे मलिनेऽपि वा तदनन्तरं षट्चला- रिंमदनीत्यर्थः । (९) विषमाहे।

·काखसार अथ पाएमासिकम् । तत्पूर्वदिने जनपाएमासिकम् । तत्र पैठौनमिः,- पारमासिकाब्दिके श्राद्धे यातां पूर्वयुरेव हि । एकाहेन त इति वचनमप्युक्तम् । अतएव प्रथमषएमामाभ्य- नरेऽधिमासपाते त, अधिमासं होवेव पठमानपूर्वनियावेव ऊनपाएमासिक कार्यम्, यत्र वा तब वा इति पूर्वक्तिः । अथ दितीयपाएमासिकम् । तस्य जनसाम्बामरिकमिति नामान्तरम् । पूर्वद्युराब्दिकं श्राद्ध परेयुः पुनराब्दिकम् । इति मसगेकः । एतत्षमामाभ्यन्तरेऽधिमासपाते प्रति प्रयो- दशमामिकपूर्वतियावेव जनसाम्वत्सरिकम् । "दादशमासाः सम्ब- स्सरः कचित्त्रयोदशमासाः सम्बत्सरः" इति श्रुतेः । ननु अब्दमध्ये अधिमासपाते तच सर्वकर्मनिषेधात् तत्र मासिकं श्राद्धंन कार्य, किं वा कुत्र वा कार्य, इति सन्देहे, गभस्तिः,- एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्मेत्तिकमुच्यते । तत् कार्य पूर्वमासेऽपि कालाधिक्ये च धर्मतः ॥ पूर्वमासे मलौबुचे। विष्णुधर्मोत्तरे, सम्बत्सरस्य मध्ये तु यदि स्यादधिमामिकम् । नदा त्रयोदो मामि क्रिया प्रेतस्य वार्षिकी । भरद्वाज, अधिमा तु यच्छ्राद्धं कुर्यात्तदधिमासिकम् । रति अधिमासविहितं श्राद्धं अधिमाम एव कार्यम् ।

·११२ गदाधरपश्तो मरीचिरपि,- प्रतिमा मृताई र पच्छाद्धं प्रतिवत्सरम् । मामदयेऽपि कर्त्तव्यमन्यया किवियो भवेत् ॥ दादशमासे अधिमामपाते दादशमासम्मृताहपूर्वदिने ऊनमाम्ब- त्मरिक कार्यम्, तस्य सपिण्डनपूर्वदिने विधानात, मपिण्डनस्य च मलमासेऽपि विधानात् । नदाफ्यं सपिण्डीकरणप्रस्तावे वाच्यम् । मासिकादीनां देवादकरणे शुष्यग्रङ्गः- मामिकाब्दे तु मम्माप्ते यदि विघ्नः प्रजायते । मासेऽन्यस्मिन् तिथौ तस्मिन् कुर्यादनारितं तदा ॥ कखोऽपि,- नवश्राद्धं मासिकञ्च यद्यदन्तरितं भवेत् । तत्तदुत्तरमात्तव्यादनुष्ठेयं प्रचक्षते । अन्तरितं असतं सातव्यात् समानतन्त्रत्वात् असतमामिक उत्तरमासिकच उत्तरमासम्मृताहे कार्यमित्यर्थः । अन्यत्र, एकादरी नवश्राद्धे षण्मासे गामिकेऽपि वा। प्राब्दि के च त्रिपने च श्राद्धेतीते कञ्चन ॥ कुर्यात्तत्क्रमशो दर्श यदा कार्यवशाबुधः । एकदेव समस्तं तत् मपिण्डौकरान्तकम् ॥ समारभ्य विधानेन पक्कानेन समापनम् । अशौचेन विघ्ने त अशौचानन्तरदिन एव कार्य, इत्यगौच- प्रस्ताव उतम् । प्रेताद्धानां मध्ये एकस्य भ्रमादकरणे पथात्करण- मेव । ममकक्षाणां पोडाथाद्धानां एकतमाकरणे षोड़शानाम- पूर्वाणामनुदये प्रधानापूर्वस्य दर्शापूर्ववदसिद्धः।

·कालसारः। - न च, यथाक्रमेण पुत्रण कार्या प्रेतक्रिया मदा। पतितापतिता वापि एकोदिष्टविधानतः ॥ रति जावाल्युक्तः । तथा,- व्युत्क्रमात् प्रेतश्राद्धानि यो नरो धर्ममोहितः । ददाति नरकं याति पित्तभिः सह माश्वतम् ॥ इति देवलोक्नेश्व, क्रमरूपाङ्गसिद्धौ कथमपूर्वोत्पत्तिरिति वाच्यम् । सर्वसत्यधिकरणे नित्यकर्मण्यङ्गानां यथाशक्त्यनुष्ठानस्य सिद्धान्तवान् । तथाच छन्दोगपरिशिष्टे, मर्पकर्मस देवादन्यथाक्रियायां तस्मिन् कर्मणि मत्येव सुकरखे यत्कार्यं तदाह- (प्रतिमन्यथा कुर्यात् यदि मोहात् कथञ्चन । • यतः तदन्यथा जातं.२) तत एव ममापयेत् ॥ अन्ययातः तत्प्रयोगमध्ये लज्ञाने यत्कार्य तत्तत्रैव,- समाप्ते यदि जानौयान्मयतदन्यथा शतम् । तावदेव पुनः कुर्यात् नावृत्तिः सर्वकर्मणः ॥ नावृत्तिः न माङ्गप्रधानावृत्तिः । देवात् प्रधानकर्मणे कृती, अङ्गस्याकृतौ च यत्कर्त्तव्यं, तत्तत्रैव,- प्रधानस्याक्रिया यत्र पाङ्ग तत् क्रियते पुनः । तदङ्गस्याक्रियायान्तु नातिन च तक्रिया । तगुण्यसमाधानार्थं विष्णुस्मरणम् । तथाच योगौ याज्ञवल्क्यः,- (१) प्रहरी (२) भूतं ।

·8१३ गदाधरपद्धती प्रजानात् यदि वा मोहात प्रत्यवेदध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति स्मृतिः । तथाच फारूपाङ्गमिद्धये विष्णुस्मरणं कार्यम् । ननु,- मपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्वेनोपपद्यते । पृथक्त्वे तु कृते पश्चात् पुनः कुर्यात्(१) मपिण्डनम् ॥ इति धारीतोत्या मपिण्डनानन्तरं पतितमामिककरणे पुनः सपिण्डनप्रसङ्ग(२) इति चेत्, न । एतदाक्यस्य प्राप्तपिढलोकप्रेतमा- स्त्रोल्लंघनपूर्वकपृथक्करणपरत्वात् । तथाच,-प्रेतानामिह मर्वेषां ये च मन्तर्नियोजिताः । छतार्थास्ते हि मम्वृत्ताः मपिण्डौकरणे कृते ॥ प्रेतभावात् विनिस्तीर्णः प्राप्ताः पिढगणन्तु ते । यः मपिण्डौरतं प्रेतं पृथपिण्डे नियोजयेत् ॥ . विधिनस्तेन भवति पिढहा चोपजायते । इति गातातपोत्या पिटत्वप्राप्यनन्तरं सपिण्डीकरणं निषिद्धं, मासिके पतिते घोड़मश्राद्धासम्पत्त्या पिरलोकप्राप्यसिद्धौ पृथक्कर- णेऽपि न दोषः । नन्वेवं मति,- यस्य सम्वत्सरादाक् सपिण्डीकरणं छतम् । मामिकं चोदकुम्भं च देयं तस्यापि वत्सरम् ॥ इत्यङ्गिरोवाक्यस्य का गतिरिति चेदुच्यते । माधिकं माणि मासि ब्राह्मणभोजनं न तु श्राद्धमित्यर्थः । (१) कायें । (२) सपिण्डीकरणप्रसङ्गः।

·कालसार। १५ तथाच भरद्वाजः,- अकि मपिण्डीकणं यस्य सविसरात् भवेत् । आह्मणान् भोजयेत्रो वा प्रतिमासन्तु वत्सरम् ॥ इति । नोवेति श्राद्धनिषेधः, इति निवन्धतः । अत्र वाशब्द एक्का- रार्थः। यिस्मरणाब्दे कर्तव्याकर्त्तव्यविचारोऽशौचप्रस्तावे लिखितः । श्रथ सपिण्डीकरणविचारः । पाने, श्रमपिण्डोलतः प्रेतः क्षुत्तृषापरिपौड़ितः । शानों दुःखान्यवाप्नोति यातनां निरयेम्वपि । ततः पिटत्वमापन्नः सर्वभोगसमन्वितः । अग्निवात्तादिमध्यस्यः प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम् । विष्णुधर्मोत्तरे,- इंते मपिण्डीकरणे नरः सम्बत्सरात् परम् । प्रेतदेहं समुत्सृज्य भोगदेहं प्रपद्यते ॥ अथ मपिण्डीकरणकालाः । भातातपः, सम्बत्तरे तु वैज्ञेयं सपिण्डी करणं लिह । मपिण्डीकरणान्ता च ज्ञेया प्रेतक्रिया बुधैः ॥ मपिण्डौकरणश्राद्ध दैवपूर्व नियोजयेत् । इति । तथाच, भपिण्डीकरणश्राद्धस्य पार्वणत्वमिति अमावास्येतर- पार्वएकालेनेव व्यवस्या । वौधायनः,-"श्रय सम्वत्सरे पूर्ण मपिण्डौकरणं त्रिपचे वाटतीये मामि षष्ठे वा एकादशे का बादशाहे वा एकादगाहे वा" इति ।

·गदाधरपद्धती श्राश्वलायनः, “अथ सपिण्डीकरणं मम्पूर्ण सम्यासरे विपक्षे वा यदा वृद्धिलमापाते” इति । श्रत एवं भातातमः- अर्वाक् सम्बत्सराहद्धौ मम्पूर्ण वत्सरेऽपि वा । पैठौगसिः,- "मृतस्य मासि मासि श्राद्धं कुर्यात् सम्वत्सरान्ने विसर्शनं नवमास्य" इस्के । विसर्जन सपिण्डीकरणं नवमास्यं नव- भिर्मामे निप्याद्यमित्यर्थः । एवं मपिण्डीकरणम्य स्वातन्त्र्येणैव नव कालाः। यत्तु कल्पतरावुक(१) उत्तरमामि बुद्धौ निधितायां पिण्ड- पिढयज्ञानुरोधन च सपिण्डीकरणापकर्ष इति । तत् वर्षानापक्ष- प्राधान्यप्रदर्शनार्थ न तु वातव्यनिवृत्त्यर्थ । एव गधायात्रार्य भ- पिण्डनापकर्ष.) । वृद्धियाद्धी गयां गच्छन् मद्यः कुर्यात् मपिण्डनम् । इति हेमाद्रितवचनात् । पत्र गछिनियुक्का दौपदानं गयाश्राद्धमिति वर्षमध्ये गयाश्राद्धस्थ निषेधाच गयाश्राद्धं न कार्यम् । गयायावैव कर्तव्या इत्यस्मद्देशसमाचारः । देशविशेधे तु गयाश्राद्धमपि कुर्वन्ति । यत्तु,- अानन्यात् कुस्खधर्माणं घुमां चैवायुषः क्षयात् । इति उमनोवचनं तद्देभविप्लवज्योतिषिकावधारितायुममाप्त- विषयम् । नेषु कालेषु कत्तूविशेषा भविये,- मपिण्डौकरण कुर्यात् यजमानस्वनमिमान् । (९) कल्पतरकारादाबुत । (२) सुपिण्डीकरणापकर्ष ।

·कालसार। - अनाहिताः प्रेतस्य पूर्णब्दे भरतर्षभ । करि मानिके तु कापणंजिनिः- मपिण्डीकरणं कुर्य्यात् पूर्ववचाग्निमान् सुतः । परतो दशरावाचेत् कुइरब्दोपरौतरः ॥ दशरात्रात्परतः कुइश्चेत् एकादशाहे कुहवेत् इत्यर्थः । इत- रोनिग्रिः । अब्दोपरीत्यर्थः । "श्रमावास्यायामपराचे पिण्डपिटयन चरन्ति" इति श्रुत्या मानेः पिण्डपिळयज्ञस्थावकश्यकत्वात् । तथाच गालवः,- सपिण्डीकरणाप्रेते पैटक पदमास्थिते । श्राहिताः शनीवाल्यां पित्यज्ञः प्रवर्त्तते ॥ अथ यत् सपिण्डौकरणमुक्तं, तदेकादशाहे दर्शपात एव बोध्यम् । तथाच भविष्य, यजमानोऽनिमान् राजन् प्रेतश्चाननिमान् भवेत् । दादशाहे तदा कार्य सपिण्डीकरणं सुतेः । यजमानः, कर्ता। छन्दोगपरिशिष्टे,- एकादगाई निर्वत्त्य पूर्व दर्शाद्यथाविधि । निवर्त्य श्राद्धं कृत्वा दादशाहे सपिण्डनं कार्यम् । गोभिल:- भानिकश्च यदा कर्ता प्रेतश्चानग्निमान् भवेत् । दादमा तदा कार्य सपिण्डीकरणं सततैः । तथाच बादशाहे दर्शपाते तु साग्निकेनापि एकादशाहे एका- दशाहश्राद्धं कृला हादशाहे मपिण्डनं कार्य, अत एव द्वादशैका- 53 ·१८ गदाधरपइतो दशे वाभि इति वक्ष्यमाणपृहस्पत्युको एकादशाइस्य पश्चादुक्तिः । एकादशाह निवर्त्य इति स्फुटमुझ च । अर्वाक् सपिण्डीकरणात् कुर्यात् श्राद्धानि षोड़श । इत्युक्तः, एकादशाहे द्वादशापि वा इत्युक्रेश्च एकदिने घोड़श- श्राद्धानां करामविरुद्धमिति शूलपाण्यादयः । दादशाहादिकालेषु भपिण्डीकरणेब्धिमे । सारन्यन नित्वविधय कर्तुरेव नियामकाः ॥ इति स्मृतिमन होने दाद कादशाहयोरन्यतरमिन्नेव मासिकः कर्ता कुर्य्या नान्यत्र । विस्तरस्तु कालादर्श द्रव्यः । एव च मति निरग्नेरपि कार्यवमात् दादशाहादिषु मपिण्डौ। करणाचारोऽपि अविरुद्धः । एवं चिपक्षेऽपि बोध्यम् । तथा च सुमन्तु प्रेतयेदाहितामि स्यात् कर्त्तानगिर्यदा भवेत् । मपिण्डीकरण तस्य कुर्यात्पने तीयके ।। किनु निरनिकेन सानिकस्य पितुः मपिण्डीकरण विपक्ष एव काय्य इत्यर्थ । यदा कदाचिदपि प्रमादात् मानिको द्वादशाइ एकादमाहे वा मपिण्डन म कुर्यात्, निरनिरपि सानिकस्य पितुः चिपक्षे मपिण्डन न कुर्यात् । तत्सन्निहितोत्तरकाले कुर्यात् । तथा च गोभिल',- दादमाधादिकालेपु प्रमादाटननुष्ठितम् । मपिण्डौकरण कुर्यात् कालेपत्तरभाविषु । दशामध्ये तु दर्भपाते पिपिटयजयतिरिकद कमर्वयौन- ·काजमार। B१८ कर्मानुष्ठानम् । तथा मारमपिण्डानन्तरमेव पिण्डपिवयज्ञकरणं, मादशाहमध्येऽप्येवं दर्शानुरोधेन अयोधमकरणे लिखितमनुमन्धे- यम् । श्राधितामे वत्पिडकवे तु पिण्डपित्यज्ञानारम्भपतस्यैवाद- तत्वात् मानमपिण्डनं अनाहितानिपुत्रवत् पूर्णेऽन्दे रिपक्षादौ वा कुर्यात, पिण्डपिटयजाभावात् । एतेन प्रमौतपिटकस्यापि मानि- कस्य विमाचादेः खकाल एव मपिण्डनमिति मिद्धम् । पुषस्य मानिकवे एकादशाहबादशाहयोदर्भपातेऽभौचेऽपि दर्शानुरोधेन मपिण्डनमित्यगौचप्रस्तावे लिखितं । अशौचानन्तरं दर्भपाते ह अशौचानन्तरमेव(१) मपिण्डनम ज्येष्ठभातरुत्सवानिये यदा भार्या- मरणदिना प्राधानानधिकारिले मानिकेन कनिष्ठभाचापि पिण्ड- पिढयज्ञानुरोधेन एकादशाहादौ मपिण्डनं कार्यम् । ध्येठो भानानमिमांयेत् कनिष्ठः साग्रिको भवेन । कनिष्ठेनैव कर्तव्या मपिण्डीकरणक्रिया ॥ इति स्पतः। एम्बिधे विषये कनिष्ठेमेव उत्तरयोड़क कार्य इत्यर्थतो भवति, मासिकस्य क विगतिदिने दर्भपाते तु, बादशाहेन। वा कुर्यात, इति वाक्यात् श्राद्धविवेककारा एकादशाहादिदाद- मस दिनेषु व्यवस्थामाः। तथाप एकादमाई एकादगाहयाई हवा तहिन एव प्रथममासिकम् । दादमाहे पधिकं कृत्वा तत्र दितीयमाभिकं । पयोदश-चतर्दश-पचदमाहेषु वतीय-चतुर्थ-पव- ममामिकानि । पोड़माहे ऊमपाएमामिकपटमामिके। मनदया- (१) यशोधायगमदिने सपिसमिपि मुझ । (२) दादप्रापि।

·४२. गदाधरपड़तो टादशोनविंशविशेकविंशाहेषु सप्तमाष्टम-नवम-दशमैकादशमामि- कानि। दाविंशाहे जनमाम्वत्सरिकद्वादशमासिके वा तचैव मपिण्डनं, तिथिद्धौ तु द्वाविंशेऽति जनसाम्वत्सरिकं त्रयोविंशेऽहि बादशमासिकमपिण्डने कार्य । यदा वेतदब्दमध्येऽन्तिममासं त्यका मध्येऽधिमासपातः, तदा तत्संख्यकदिने प्राधिमामिकाद्धं । ततः परदिनेश्वपरमासिकथाद्धानि। दादशमासे बधिमामपाते दाविशेऽडि प्राधिमासिकानमाम्बत्सरिकदादामामिकमपिण्डनानि कार्याणि । अयमाचारः सर्वमिटममत: । पत्तु कैचिदत्र लिखित वृद्धिनिमित्ताभ्युदयिकश्राद्धेऽपि अनयेव रौत्या एकादशाहमारभ्य दादमदिने मपिण्डनं कार्यम, इति । तद्धान्तिमूलम् । तत्चयो- वियेव रद्धौ दाविंशेऽज्येव सम्भवति, नान्यच। तथाहि, “यद- हा रद्धिरापद्यते” इति गोभिलसूचे, "अथ मपिछीकरणं" इति प्राश्वतायनसूचे च यो सृद्धिनिमित्तः मपिण्डनापकर्षः उक्तः, नव, "मागावर्त्तनात् अमः कालं विद्यान्", इति गोभिलसूत्रान्तरेण, "पूर्वाश दैवतं कर्म" इति मातातपोतया च सद्धिवाद्धम्म पूर्वा विधानात, सपिपड़नस्य पार्वणवेन अपरा विधानात, तयोः ममा- धानाय तत्सविहितपूर्व दिने एव मपिण्डनापकर्ष इति मनिर्यात- मिति, दादमाहेन वा कुर्यादित्यस्यान्यव प्रतिरेव । अत एव नथाचारो न दृश्यते वो)। वृद्धिं नियिस्य मपिण्ड़ने को तत्र विनवशात् वृद्यमावेऽपि पुनः मपिण्डमं कार्यम् । (१) तपाचारोन दृश्यते ।

·कालसारा "प्रेतानामिह सर्वेषां" इति पूर्वोकगातातपोक्त्या पिटत्वप्राय- नन्तरमेव सपिण्डनस्य निषिद्धत्वात् । अथ द्वादशमासस्याधिमासत्वे सपिण्डनविचारः । नव,- अमंक्रान्ते हि कर्तव्यमाब्दिकं प्रथम विजः । इति हारीतादिबहुवचनैः पूर्वोकमलमामलिखितव्यवस्थायां) द्वादशमासस्याधिमासत्वेऽपि तदधिमामिकदादशमामविधितश्राद्ध- सपिण्डनानि कार्याव। ईदृशे विषये शुद्धे चयोद मामि वार्षिकाद्धं पुनः कार्यम् । प्राब्दिकं प्रथमं यस्य प्रकुर्वीत मलौनुचे । चयोदशे तु धम्माप्ने कुर्वीत पुनराब्दिकम् ॥ इति व्यासोक्तः। एवं अपकृप्याब्दमध्ये सपिण्डने कृतेऽपि पूर्णऽब्दे पुनराब्दिकनाद्धकरणम् । अत्र या गौडैः तिथितत्त्वाकारः- पूलै सम्बत्सरे श्राद्धं घोड्भं परिकीर्तितम् । तेनैव र सपिण्डवं तेनैवाब्दिकमिप्यते । इति हेमाद्रिष्टतवाक्यात् पूर्णब्द क्रियमाणान् श्राद्धात् यथोभयं निर्वहति, तथा अपाटमपिण्डनादपि उभयोर्निहिः, न पूर्ण वासरे शाब्दिकानरं । गोभिलेन पूर्वेऽदे सपिण्डीकरणमभिधाय अत- ऊ. भाम्वत्सरे सम्बत्मरे प्रेतायावं दद्यात् यमिनहनि मेतः स्यात् रति सूत्रे श्राधाब्दादूई साम्वत्सरिकविधानाध, इति, नत्र युक्रिमहं। । () पूलिमलमासलिखितव्यवस्यया ।

·गदाधरमतो. पूर्णऽन्दे मपिण्डने तद्दिने पुनराब्दिककरणप्रकायां तेनैवाब्दिक तन्त्रसिद्धमिति हेमाद्रिश्तवाक्यस्याभिप्रायः । अत एव पूर्ण इत्येवोनं न लपकर्ष रति यत्तु सूचे अत- ऊर्द्धमित्युक्तं तदार्षिकश्राद्धस्य प्रत्यब्दमवश्नकरणामिति । यस्मिन् अनि मृततिथेरपरामव्यापित्वं() तमिनहनि सपिण्डीकरणम्य(१) उनत्वात् तदनुरोधेन नदिने तत्पूर्वमासिकस्यापि अन्यतिथौर) करणम्। अपुचस्यापि सपिण्डीकरणं । तथा च लोपादि- सर्वाभावे स्वयं पन्यः खभर्तणाममन्त्रकम् । मपिणीकरणं कुर्युस्ततः पार्वएमेव च । इति एवं अपुषायाः स्त्रिया अपि, तथा प पैठौनमिः- अपुचायाय पन्याम्न पतिः कुर्यात् सपिण्डताम् । श्ववादिभिः महेवास्याः सपिण्डीकरणं भवेत् ।। एतदपि माभावेऽपि वोध्यम् । ननु,- अपुषस्य परे तस्य नैव कुर्यात् सपिण्डताम् । मौरभुदकं पिण्डमेकोहि न पार्वएम । इति । पपुषा ये मृताः केचित् पुरुषा वा खियोऽपि वा । तेषां मपिउनाभावादेकोदिष्टं न पार्वणम् । (Vथपराध्यामि (२) सपिहोकरणानुष्ठानस्य । (३) पयतिधावपिन

·कालसारा
४२३
इत्युमिहयेनापि सपिण्डीकरणामावः प्रतीयते, इति क्षेत्र
तदुत्तयोः प्रजाः चोत्पादयितव्याः इत्यर्थवादकतया निर्णयात् ।
अविवाहितस्य तु सपिण्डनाभावः ।
द्वादशात् वत्सरादर्ध्वक् पौगण्डभरणे मति ।
सपिण्डीकरणं न स्यादेकोदियादि कारयेत् ।
इत्यन्यबोक्नः । पौगण्डो वालकः । श्रादिपदेन एकादशाह(१)-
श्राद्धाधुपमाहः ।
यस्यैतानि न कुर्वीत एकोद्दिष्टानि पौड़म ।
पिशाचव(२) भवेत्तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ।
इति जावाल्युतया मपिण्डनं विनापि एकादशाहश्राद्धाभिधानात् ।
पितामहादिभिः पितुः सपिण्डनम् ।
तथाच भरद्वाज:-
पितुः सपिण्डीकरणं तस्य पित्रादिभिः सह ।
पुरुषाणं च सर्वेषों तदत्कुर्यात् सपिण्डताम् ॥
पुरुषार्ण पिढय्यादौना । एतेन यः कश्चिदधिकारी प्रेतस्य
पिचादिभिः मह कुर्यात् इत्यर्थः ।
स्लोणमपि मपिण्डनमावग्यक।
तथा च विष्णु:-
मपिछीकरणं म्वौण कार्यमेव यथा भवन।
यावनौवं तथा कुर्यात् श्राद्धं तु प्रतिवमरम् ।
तामा मपिण्डीकरणं पितामधादिभिः सह ।
(९) एकादशाह बाइसानायुपसंग्रहः ।
(२) धृ।