·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·महामहोपाध्याय- श्रीमद्भाणेश्वरविद्यालङ्कारभट्टाचार्यविरचिता चित्रचम्पूः . काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यक्षवरमहामोपाध्याय- श्रीगोपीनाथकविराजमहोदयविरचित प्राकथनसनाथीकृत ग्रन्थकृवंशजशिष्येण गुप्तपल्लीवास्तव्येन कलिकाता-खिदिरपुर-भूकैलासा- धिपतिस्वर्गतराजर्षिजयनारायणशर्मघोषालसंस्थापित- वाराणसीस्थ-जयनारायणांग्ल-पाठालयस्य प्रधानाध्यापकेन श्रीरामचरणचक्रवर्तिना सम्पादिता, भूमिकाटिप्पण्यादिभिः समलङ्कृता च । प्रकाशक: श्रीहरकुमार चक्रवर्ती, १५२, बाग राणी भवानी, वाराणसी। १८६२शकाब्दाः।

·Publisheri oy
HARA KUMAR CHAKRAVARTI,
152. Bagh Biwi Bbarani,
BENARES
Price Rs. 2-0-0
Cover, Foreword & Introduction printed by Pt. Rameshwar
Pathak, at the Tara Printing Works, Benares,
and the rest by Mr. P. N. Datt, at the Eureka
Printing Works Godbowlia, Benares.

·उत्सर्गपत्रम्। बहायासेन लब्धं समधिकरुचिरं काव्यमेतद्विचित्रं यत्नात् संपाद्य नानाविषयजविदुषां संमुदे मुद्रितं च । मातापित्रोः कराब्जे सुरपुरगतयोः प्रीणनार्थ मयादौ स्मृत्वा सस्नहेमूर्ती क्षितिनतशिरसोत्सृज्यते भक्तिपूर्वम् में पूजनीयपदाम्बुज- राजलक्ष्मीदेवीश्रीशचन्द्रदेवशर्मसूनुना सुविनीतेन श्रीरामचरणशर्मणा।

·No text on this page.

·Foreword The following pages embody an interesting literary piece in Sanskrit belonging to what is generally known as the Campū class of composition, The work owes its interest mainly to the fact that it comes from the pen of the famous Bāņeśvara Vidyālankāra whose name as a poet is familiar to all students of Sanskrit in Bengal and whose reputation as a jurist like that of his illustrious contemporary, Jagannātha Tarkapancānana, rests on historic associations of the transitional Bengal of the 18th century. Apart from the merits of the composition as a literary or quasihistorical production, with which the learned editor has dwelt at some length in the Introduction wherein he has 'said almost everything that requires to be said in this connection, the piece has another interesting · feature which seems to have escaped his notice. It is the depiction of the spiritual journey of the soul as known to the Bengal Vaişņa vas from the days of Śri Caitanya Mahāprabhu. And it seems to that this was the chief object the author kept before his mind, It has been shown for instance that man, under the gracious auspices of the Enlightened Master, proceeds in quest of the Divine and after an arduous and difficult journey through various fields of spiritual experience ends in realizing the object of his existence in the Supreme Delight of Divine Ecstasy. The soul is bound up in a triple coil of guņas during its mundane career and is under the subjection of Māyā. It is being constantly harassed by the foes within (i.e. the evil propensities), which are in an unholy alliance with the outgoing senses led by the fickle me ·( 2 ) Mind. The pilgrim's progress of the soul continues till it finds itself landed in a pure region, graphically represented as square in form (reminiscent of the Caturasra spoken of in the Brahma-Samhitā or of the same in the Adhāra Cakra). It is the realm of "Suddha Svabhāva” or Pure Nature. Here it finds contact with Sattva (EF-Company of the pure), described as i pool of fresh water, and drinks to its satisfaction, The result of this holy association is attainment of mental purity followed by the dawning of an unexpectedly pure joy and the removal of all sorrow. It is in this stage that the soul has a glimpse into its true form. The vision of the Abode and Form of Pure Love (HHT) obtained at this time indicates that the manifestation of this Love is an invariable concomitant of this stage. It is worth noting that of the three guņas constituting the bonds of the soul, the lower ones, viz., Rajas (red) and Tamas (dark), disappear at this moment. In fact, the purity of mind (FITRIAI) referred to in the text synchronizes as inuch with the vision of the soul in itself as with the vision of Prema-Bhakti. This Bhakti is to be sharply distinguished from the वैधीभक्ति of the Gaudiyas and the Astigmatiit of the Vallabhiyas, and may be recognized at once as the TTTA UT Hfe and पुष्टिभक्ति of the two schools, respectively. It is generally agreed that this kind of Love alone is capable of leading to the Ineffable Joys of Eternal Bệndāvana where the Divinity is divested as it were of its majesty and might and appears as the sweet ·( 3 ) ) Beloved of the loving soul. These joys are most secret and delicate, before which the splendours of the Vaikuộtha and even of the Supreme Brahman are said to pale into insignificance. The Prema-Bhakti once roused into activity never ceases and the soul in company with her makes further progress in the direction of the Divine. It passes through all the holy places on its way, thereby showing that the spiritual experiences represented by Brndāvana Lilā are conceived to be the highest. The pilgrimage of the purified soul up to Bradávaná stands for the gradual elimination of the residual quality of sattva (white), the lower two gupas having already disappeared, and it is a graphic picture of the advancement of the soul into the Transcendental Regions beyond the three guņas, where even the sattva has no place or function. In other words, Brndāvana is above Nature consisting of the guņas and is apräkrta, as described in the Vaişņava works. Entrance into Bảndāvana is followed (?) by a bath in the Jumna, which cleanses away all sattva except a faint trace of it still adhering. The loss of sattva is tantamount to loss or transcendence of mind. This bath leads by degrees to the highest purity of the mind which reveals again the soul in its purest form, no longer in threefold chains as before but with a vestige of the white coil only left which is on the point of dissolution. The egoistic physical consciousness as related to the body is gone and hence though the soul is in the body, it does not yet touch it. This is par or detachment, a mark of the pure soul.

·( 4 ) This is followed by a temporary lapse of consciousness due to absorption of the mind-stuff in the Divine Essence. Though short-lived, it has the effect of initiating the Final Transformation which is completed by a plunge into the two Kundas of Rādha and Krsna. The waters are emblematic of the spiritual radiation of the Divine Couple and à plunge in these causes the little sattva clinging to the soul to vanish altogether, and the soul rises new and emancipated Being, supernatural in character, free from all bonds and transcending Māyā. The six foes are now turned into serviceable attendants (and not destroyed). Its body is merged in the Vimāna of Prema-Bhakti, which means that the substance of its natural body is then transmuted into Love. This is Jivanmukti. a The next stage represents the gift of Divine Eye by Divine Love (Jauft ) to the soul, which enables it to have a vision of, and access to, the eternal Līlā of the Divine and all its mysteries. What has been said above is enough to show that the principal object the author had in view in writing the work was to describe the gradual ascent of the soul from the earth-bound consciousness into the summits of Divine Life and Consciousness. The editor with the resources available to him has spared no pains to make the edition useful. It is to be hoped that the work will take its proper place in the history of Campus in Sanskrit literature. : Benares, GOPINATH KAVIRAJ, ·Introduction. I. THE POET AND HIS WORKS. One wishing to write the life histories of Sanskrit authors of by-gone days, always finds oneself greatly handicapped by paucity of materials. In this unfortunate land of ours many authors who had a distinguished past, sank into oblivion as soon as their works ceased to be extant.. Even the fortunate ones whose literary 'productions have been read and taught to this day, cannot boast of any authentic personal history. No wonder, then, that our poet, Pandit Bāņeśvara Vidyālankāra, who has been known to the Sanskrit scholars of Bengal chiefly through a few of his extempore verses only, will come under the same category. Bāņeśvara, however, did not live in the dim ages of the past, but flourished at the time of the foundation of British rule in Bengal. Yet, excepting such of his works as have been discovered and a few personal anecdotes that have come down to us, there are hardly any materials on which his life history may be built. Nevertheless, an attempt has been made in the following pages to present to the reader in a connected form a sketch of his life, based on these scanty materials. Pandit Bāņeśvara came of the well-known ·( 6 ) Šobhākara? family of Gupta palli? or Guptipārā in 1. Sobhākara Bhattācārya was descended from Dakşa of Kāśyapa gotra-one of the five Brāhmaṇas who came from Kanauj to the court of King Adiśūra of Bengal. He was a man of vast learning, and by austere practices acquired supernatural powers. Bāņeśvara writes about him: शोभाकरो द्विजवरः प्रथितः पृथिव्यां विद्यानवयकवितादिगुणाम्बुराशिः। यश्चन्द्रशेखरगिरी कृतपुण्यपुनः सिद्धि जगाम परमां मनुसत्तमस्य । Candrābhisekam, Act. I. Sl. 39. The genealogy of the poet as preserved in his family is given below: Dakşa Sulocana Vāsudeva Halāyudha (grandson) Sobhākara (grandson) Mādhava Kaviratna Agnihotri (great grandson) Śrīkara Srīkantha (grandson) Vāmanavāgīša Paramānanda Yadavānanda Rāghavendra Krşnakisora Vişnucandra Kālidāsa Siddhāntapancānana Rāmadeva Mathureśa Vidyālankārı BANESVARA 2. This village stands on the Bhāgirathi at a distance ·() the district of Hooghly, Bengal. The family gave birth to a host of scholars well versed in the different branches of Sanskrit learning. The exact year of his birth cannot be ascertained. But the following episode in his early life enables us to arrive at an approximate date. On the Śyāmāpījā night in the month of Kārtika in śakābda 1594 i. e. 1672 A. D.), Mathureśa Vidyalankāra,* a kinsman' of our poet, offered prayers to the Divine Mother Kali, reciting one hundred and five extempore verses in Her praise in the presence of a number of guests. On the latter expressing regret for the loss of this beautiful stotra, Bāņeśvara who was then a boy of only seven, gave out that he remembered it all though he had heard it only once. When asked to recite the whole stotra, the boy prodigy amazed everybody present by his extraordinary feat of inemory, and his great achievement inade his father cry out in ecstasy, "Bāņu also will be a Pandit when he grows up”-a prophecy 6 I' of 48 miles to the north of Calcutta. It was formerly a renowned centre of Sanskrit learning. 3. See Caritāstaka Part II. by Kālimoy Ghatak ; Bangla Abhidhāna by Subalcandra Mitra. 4. gargtafafasjagtatt herafa:--runs an old verse. 5. See Genealogical Tree. 6. वेदाङ्कतिथिशाकेषु तुलास्थे चण्डरोचिषि । अकारि मथुरेशेन शर्मणा कालिकास्तुतिः ॥ It was composed in 1594 Sakābda or 1672 A. D. Mathuresa added four more Slokas when the whole stotra was reduced to writing. The work goes by the name of क्यामाकल्पलतिका. See श्यामाकल्पलतिका edited by Pandit Sripati Kaviratna.

·( 8 ) was that proved true to the very letter. Thus 1665 A. D. may be taken as the approximate year of the birth of our poet. Bāņeśvara's grandfather, Visņu Siddhānta Bhattācārya?, was a poet of outstanding merit. His father, Rāmadeva Tarkavāgūsas, a great Naiyāyika. It is said that he had learnt the whole of the Mahābhārata by heart. The name of our poet's mother cannot be ascertained.. His brother was Rāmakānta Bhattācārya, whose son Balarama Bhattācāryal was the Dewan of Mahārājā Mahipanārāyaṇa Singh of Benares during the regime of Warren Hastings. In those days paid service was so much looked down upon by the orthodox Brāhmaṇas that when Balarama offered a large sum of money to his poor father, the latter would not even touch it with his hands, rejecting the son's offer. 7. See Text, Verse No. 265. No work by him is extant. Here is one of his stray verses: गङ्गाजलनयनानलमिलनान्नैकत कल्याणम् । तत् किं धूर्जटिमूर्धनि मध्यस्था वैष्णवीलेखा ॥ Bhāratavarşa, IInd year. part II. No. 6. 8. The following stray verse is ascribed to him :- वचित्ररति फेरुभिहसति घोरमुण्डावली कणन्ति कुणपा भृशं भणति भांकृति भैरवी। सुरासुरनति स्वयं नयति रौति संस्तूय तां प्रसीद गिरिबालिके निखिलपालिके कालिके ॥ 9. See Caritāstaka Part II. 10. He was deaf and was known as Bahrā Dewan'. A Sivalingam installed by him is still to be found near Kālabhairava in the city of Benares. He had no son His daughter's descendants live in Calcutta and Benares.

·( 9 ) Bāņeśvara sat at the feet of his learned father and mastered the different branches of Sanskrit learning :within a very short time. Hearing of his fame as a great Sanskrit poet, Mahārājā Krzņacandra'of Nadia-himself a generous and accomplished patron of letters-invited him to his court and made him a court poet. Here Bāņeśvara spent a few years delighting his patron and the courtiers with extempore verses revealing purity of conception, delicacy of feeling and extraordinary poetic fanoy. A quarrel with Bhāratacandra, however, made him leave the court of Nadia and seek his fortune elsewhere. 1 2 Then we find our poet seeking the favour of Nawab Aliverdi Khan18 of Murshidabad. From 11. He was born in 1710, ascended the throne in 1728 and died in 1782. He gathered round him a galaxy of scholars, of whom the famous Bengali poet Bhāratacandra, Sãdhaka Rāmaprasāda Sena, the celebrated celebrated astronomer Rāmarudra Vidyānidhi, author of Sārasamgraha, Muktārāma Mukhopadhyāya, famous for his extempore Bengali verses, Mahārājā's teacher of Sanskrit, Pandit Kālidāsa Siddhānta of Guptipārā and Bāņeśvara Vidyālankara were famous. "Gopal Bhānd-famous for his ready wit and sallies of mirth also lived at his court. See Nadiākāhinī by Kumudnath Mallik; Mahārājā Krşņacandrarāyasya Caritam by Rājīvalocana Mukhopādhyāya ; Caritāstaka; Kşitīśavamśāvalīcaritam; Tīrthamangala by Vijayarāma Sena Visārada. 12. See Navakşşşacarita by Bepinbehari Mitra. 13. Bāņeśvara himself says so in the following Sloka- आलीवर्दिनवावमप्यय नवद्वीपेश्वरबाश्रित तत्पश्चानवकृष्णभूपतिममुं रे चित्त वित्ताशया। 2 ·( 10 ) Murshidabad he moved to Burdwan where Mahārājā Citrasena was not slow to appreciate his poetic genius. He lived there with the prince till 1744 as one of his entourage. It was here that the poet first found an atmosphere congenial to his creative genius as is evidenced by the fact that two of his works-Citracampū and Candrābhișekam 14_were composed at the instance of Mahārājā Citrasena. After the death of Citrasena which sad event took place in 1744, Bāņeśvara again sought the favour of Mahārājā Krsnacandra of Nadia. Needless to say Krsnacandra received him back with open armg15. Then we find our poet living under the patronage of Mahārājā Navakrsna Deva 16 of Sobhābāzār, सर्वत्रैव नतिशब्दघटितं त्वञ्चेत् कमालम्बसे तदेवं परमार्थदं नवधनश्यामं कथं मुञ्चसि ॥ Alivardi Khan, the maternal grand-father of Nawab Siraj-ud-daula, ruled from 1740 to 1756. 14. This is a drama in seven Acts dealing with the story of the destruction of the Nanda family by Cāņakya and the enthronement of Candragupta. Dr. Krishnamachariar in his History of Classical Sanskrit Literature wrongly ascribes its authorship to Rāmeśvara. 15. It is said that at Bāņeśvara's unexpected return to the court of Nadia Kļşņacandra jokingly said to the poet gattomat 471 Quick was the retort of Bāņeśvara- हृदि लज्जोदरे वह्निः स्वभावादूर्ध्वगः शिखी। तेनाहं दग्धलज्जोऽस्मि पुनर्नागमनं कथम् ॥ 16. The founder of the Sobhābāzār Rāj family, Mahārāja Navakršna was born about the year 1732 A, D, ·( 11 ) He was He Calcutta. Nothing could be ascertained as to when and why he left the court of Nadia and came to live in Calcutta. Navakrspa had the greatest regard for Bāņeśvara. He had a house constructed for the poet on the Upper Chitpur Road near Sobhābāzār. The house no longer stands, but the poet's descendants are still living near the old site. In 1755, Bāņeśvara went on a pilgrimage to Benares and composed his Kaśāśatakam. 1? He had visited the holy city once very probably with Mahārājā Citrasena, just before undertaking the work Citracampū. i 8 a Persian preceptor to Warren Hastings as far back as 1750. Clive made him the Munshi of the E. I. Gompany. He was a great friend of the British. played an important part in the negotiations that the Honourable Company carried with Mir Jafar, the Emperor Shah Alam, the Nawab Wazir of Oudh, Mahārājā Balavant Singh of Benares and Shitab Rai of Bihar. The Emperor conferred on him the title of Mahārājā Bahadur in 1767. He died on 22nd November, 1797. See Bhāratavarşa, 19th year, Part II, No. 5; Sabdakalpadruma ; Navakşşņacarita ; Memoirs of Māhāraja Nabakissan by Nagendra Nath Ghosh. 17. In his fraîthe writes :- : शाके द्वीपर्षिरागक्षितिपरिगणिते मार्गशीर्षस्य मासः सौरस्यैकोनविंशेऽहनि बुधदिवसे सार्धयामान्तराले । सम्पूर्ण श्रीलकाशीशतकमतितरां कातरस्तद्वियोगादू भक्त्या यत्नेन तेने द्विजवरतनयः श्रीलबाणेश्वराख्यः॥ SL. 101. 18. यद्वारद्वितयं गतासि नयनातिथ्यं सुदुष्टात्मनो ऽप्येतस्य त्वमिति प्रफुल्लहृदये नोनीतमेतन्मया। अप्यास्ते करुणात्र देवि वरणासम्भेदसम्भूषणे श्रीवाराणसि तेन किन्तु नितरां मज्जामि मोदाम्बुधौ ॥ Ibid. Si. 36, on ·( 12 ) In August 1755, the Emperor Shah Alam conferred the Dewani of Bengal, Bihar and Orissa on the East India Company. During the Mohammadan rule civil disputes among Hindus were decided by Mohammadan judges helped by orthodox Sanskritknowing Pandits according to Hindu customs and the Sāstras. After standing out as Dewan, the Honourable Company continued the practice for a time, but very soon they felt the need of a codification of Hindu laws in the manner of English Codes. Warren Hastings asked Bāņeśvara to compile a Code of Hindu Law. This book written in Sanskrit and compiled with the help of ten other Pandits, goes by thé of विवादार्णवसेतु.19 As Sanskrit-knowing Englishmen were not available in those days, it was first translated into Persian by a Sanskrit-knowing Moulvi and then from Persian into English by name 19. The penultimate Sloka of faergruiade gives the names of the whole body of compilers :- बाणेश्वरकृपारामरामगोपालकृष्णजीवनाख्यैः । वीरेश्वरकृष्णचन्द्रश्रीगौरीकान्ताभिधानैः । सन्निः कालीशङ्करश्यामसुन्दरकृष्णकेशवसः। सीतारामसंश्च कृतो ग्रन्थः स्फुरतु सभायाम् ॥ Of these Sītārāma Bhatta was very probably a Marāțhā Brāhmaṇa. It took two years to compile this work. It is in 21 sections (tarargas), and contains 1632 Slokas. The opening verse which is perhaps from the pen of Bāņeśvara, runs thus:- विश्वेषां शरणं नवाम्बुदरुचिः सद्भक्तचिन्तामणि.. यः प्रत्यूहतमोविनाशमिहिरः कीनाशमीनाशनः । संसारैकमहार्णवेऽतिपततां निस्तारवीजं नृणां गोविन्दः कृपया सुरासुरगणैर्वन्यश्चिरं पातु नः ॥

·( 13 ) Nathaniel Brassey Halhed? This translation went by the name of 'A Code of Gentoo Laws' and was printed in England in 1776,21 Thus was formed the nucleus round which the Hindu Law as administered in British courts at the present day in Bengal, grew. Whereas this compilation enabled the English judges of the time to decide civil cases of the Hindus, it deprived the Pandits of Bengal of the proud privilege which they had been enjoying from time immemorial, and this wrought a deterioration in the knowledge of the Dharmaśāstra among them. While at Calcutta, at the instance of Krpārāma Bāņeśvara composed in Sanskrit Ghosh, 22 See Notices of Sanskrit Mss. by M. M. Haraprasāda Śāstrī. Vol. 10. 20. N. B. Halhed (1751-1830) came out to India as a writer under the E. I. Company. His Bengali Grammar published in 1778, is the first book to be printed in Bengali type in India. He published other books also. The Sanskrit Mss. collected by him were purchased by the British Museum. See Encyclopædia Britannica. 21. See Notices of Sans. Mss. by M. M. H. P. Sastri, Vol. 10; Gleig's Memoirs of Warren Hastings, Part III: Monckton Jones's Warren Hastings in Bengal 1772-74: Macdonnell's Sanskrit Literature. 22. He was the eldest son of Rāmasankara Ghosh who lived at Pathuriāghāta in North Calcutta. He was brother of Rámalocana Ghosh, Dewan of Warren Hastings and grandfather of Khelātcandra Ghosh. Kệpārāma passed the evening of his life at Bịndāvana and died childless. See कायस्थकुलदर्पण by Visvesvara. a ·( 14 ) 28 Mahākāvya of 20 cantos named Rahasyāmộtam" on the model of Kumārasambhavam. The year of Bāņeśvara's death is not known. But there is no doubt that he lived up to a ripe old age. If our supposition that he was born in 1665 A. D. be correct, then he was a centenarian at the time of the compilation of fearedized. This may sound improbable these days, but a centenarian in possession of powers was not a rarity even fifty years ago. Pandit Jagannātha Tarka pañcānana of Triveņi, District Hooghly, Bengal, died at the age of one hundred and eleven and retaining his mental alertness to the full till the last day of his life. Kịpārāma, one of the compilers of farqidigen, died at the age of one hundred and twelve and his son, Rāma Tarkālapkāra, at the age of one hundred and four, 24 23. In this work the poet describes the life and austerities of Pārvatī on the mountains, her marriage with Siva and the final departure of the couple for Vārāṇasī where they take up their abode. 24. This renowned Sanskrit scholar was born in 1695 and died in 1806 A. D. Many stories are told about his wonderful memory. At the suggestion of Sir William Jones he compiled faarcaFroia, a digest of civil laws of the Hindus --two parts of which-on contracts and succession-were translated into English by H. T. Colebrooke in 1796 and published in 1797. This is known to the legal profession as Colebrooke's Digest. See Kane's History of Dharma Sastra, Vol. I. ; Dawn of New India by B. N. Banerjee ; Caritāştaka.

·( 15 ) 2 5 26 and, so far as their mental abilities were concerned, none the worse for their age. Besides the works mentioned above, Bāņeśvara composed several Khandakávyas, viz, Hanumat stotram, Sivagatakam, Tārāstotram? and some others2r descriptive of the powers and greatness of the Divine Mother and all fine specimens of melodious poetry. Sanskrit scholars in Bengal are already familiar with the exquisite stray verses 28 of our poet. So far as the art of composing extempore verses is concerned, he stood unrivalled among his contemporaries. Given a line he could make up a stanza forthwith proving that he possessed unquestionable poetic talents. Unfortunately, most of these Slokas are lost, but the few that are extant, reveal unusual richness and depth of meaning and draw unstinted admiration from connoisseurs. Poets who exhibit their talents in the composition of extempore verses, do not, as a rule, display their capacity as authors. But our poet combined in himself the two opposite qualities to a remarkable degree. This shows how superb his genius was. 25. The editor is indebted to Pandit Syāmācarana Kaviratna, who is related to the family of Kệpārāma, for this piece of information. 26. See Srībhāratī. Vol. I. Nos. 7, 8. 27. See Srībhārtai. Vol. I. No. 4. 28. Some eighteen such verses are to be found in 382- Art: by Pandit Purņacandra De Kāvyaratna Udbhațasāgara, B.A. See also Caritāștaka, Part II.

·poet ( 16 ) In Bengal Bāņeśvara seems to have been the last of the line of poets who had made their mark in the field of classical Sanskrit literature. No wonder, therefore, that we find a brother bewailing his death in terms highly eulogistio of him :- विद्या विरामः कविता विरामो बाणेश्वरे ब्रह्मगते विरामः । वाणीमुखाम्भोजगिराञ्च पृथ्वी हीनाधुना रत्नविभूषणेन ॥ II. THE POET'S PATRON, MAHĀRĀJĀ CITRASENA. Mahārājā Citrasena belonged to the Burdwan Rāj family.39 This ancient family has been well known since the time of the Emperor Aurangzeb. At the time of the foundation of British rule in Bengal, the members of the Rāj enjoyed authority · like any of the independent princes of the time and maintained armies of their own. They hailed from -Kotli in Lahore and were Kapoor Khattris. Towards the end of the sixteenth century a * Punjabi Khattri, Sangama Rai by name, went on a pilgrimage to Puri with his family. On his way back he reached Baikunthapur, 30 a village near Burdwan.31 The village was then a centre of - 29. 'This short history of the Burdwan Raj family has been compiled chiefly from the monumental Bengali Encyclopædia, Viśvakośa, edited by Nagendranāth Basu. 30. See Bengal District Gazetteer, Burdwan Division. Viśvakośa, however, calls it 'Raipur'. 31. The Mārkandeya Purāņa mentions Vardhamāna. According to the Jains it was named after Mahāvīra who 1 ·( 17 ) a great trade. Finding it suita ble place for commerce Sangama Rai settled there with his family. After Sangama Rai's death, his son Bankubihari Rai carried on trade at Baikunthapur and amassed a great fortune. Bankubibari Rai's son, Abu Rai, chose Burdwan for future habitation. He was a famous businessman. When in 1657 the Emperor Shah Jahan sent an army to suppress a revolts 2 in Bengal, Ābu Rai helped it with food and conveyances. In recognition of his services the Emperor made him the Kotwal of Rekabibazar, Ibrahimpur and Moghultuli and conferred on him the title of Chaudhuri, After Abu's death his son Babu Rai succeeded him and added three more Parganas to his Zamindari. Bābu Rai's son, Ghanaśyāma Rai's, became the ruler of Burdwan after his father's death. It was he who excavated the tank, Syāmsāgara, which has existed even to this day. preached his religion among the uncivilized people of this place. Sher Afghan, the husband of Mihr-un-nisā, afterwards the Empress Nur Jahan, was the Fouzdar of Burdwan under Akbar and Jahangir. 32. Sultan Shuja, the Emperor's second son, set up the standard of revolt on hearing of the dangerous illness of his father, 33. He was also noted for his gifts of land to temples. Runs an old verse :- वर्धमानाधिपतिना घनश्यामेन धीमता। रामचन्द्रेण विप्रेण भूरिभूदेवलात्कृता.॥ 3 ·( 18 ) Krsnarama Rai succeeded his father Ghanaśyāma as ruler. In 1694 he was honoured with a 'firman' from the Emperor Aurangzeb confirming his title as Zamindar and Chaudhuri of Pargana Burdwan. In 1696-97 Sobhā Singh, a petty za mindar of Obetua Barda, Golap Singh, Rājā of Vishnupur, Raghunātha Singh, zamindar of Chandrakona---all in the district of Midnapur-raised the standard of revolt and, with the help of the famous Pathan Sardar Rahim Khan of Orissa, advanced to Burdwan, slew Krşņarāma in a pitched battle and made all the members of his family captives. The female members of Krsnarāma's family, thirteen in number, committed suicide by taking poison. His son, Jagatrāma, fled from the palace and thus saved his life.35 In an attempt to outrage the modesty of the beautiful daughter of Krsnarāma, Sobhā Singh was stabbed to death by the heroic lady. 88 Unable to bear the shame of the insult, she then turned the weapon against 34. See English in Bengal by C. R. Wilson; Stewart's History of Bengal ; Kşitīšavamśāvalīcarītam. 35. Kșitīšavmśāvalīcaritam, however, Says that Krşņarāma scenting danger had already sent Jagatrāma to the Mahārājā of Nadia : अनन्तरं कतिचितकालानन्तरं जातक्रोधेन शोभासिंहेन धनवर्त्मना वर्धमान- वासिमिरज्ञातेन वर्धमानपुरप्रान्तावस्थित दामोदरनदमुत्तीर्य वर्धमानसमीप एवागतम् ......"स (कृष्णरामरायः) परिवारस्य नाश उपस्थित इति चिन्तयन् स्वपुत्रं श्रीजग- वामनामानं स्त्रीवेषधारिणं कृत्वा रामकृष्णरायस्य सन्निधौ कृष्णनगरे प्रेषयामास । क्षितीशवंशावलीचरितम् । सक्षमः परिच्छेदः । 36. tafée: germaafana: SUTRTATOEPEAT IT शव्यायामारोपितया निजकेशपाशस्थापिततीक्ष्णधारक्षुद्रच्छुरिकया भृशमुदरे faarfait anymous higaa ufaharat Ibid.

·( 19 ) herself and thus died by her own hand. Later on Jagatrāma drove away the rebels with the help of Zabardast Khan”, son of Nawab Ibrahim Khan of Dacca, and became the ruler of Burdwan. In 1701 the Emperor Aurangzeb confirmed his title as Zamindar and Chaudhuri87a. He was, however, stabbed to death in 1702. Jagatrāma had two sons-Kirticandra and Mitrasena. After Jaga trāma's death Kirticandra succeeded him. In 1706 he obtained a 'firman' from the Emperor, confirming him in his title as Zamindar and Chaudhurib. He was a man of bold and adventurous spirit. He made war on Himmat Singh, brother of Subha Singh who had killed his grandfather Krşñarāms, and seized his zamindari. Subha Singh's two accomplices, Golap Singh and Raghunātha Singh, were also punished. He seized the zamindaries of several landlords of the Hooghly district and added them to his own. He died in 1740. After the death of Kirticandra, his only son, Citrasena, sat on the throne. He dispossessed several zamindars of their estates and added them to the family estates of the Burdwan House. In 1740 the Emperor Mohammad Shah conferred on him the title of Rajas. Citrasena was a patron of the Muses and was himself a man of letters. He gathered round him a galaxy of Sanskrit scholars. He showed much valour in fighting against the Marathās. He repelled their 37. See Stewart's History of Bengal. 37 a, b &c. See adara Himigafa by Rakhaldas Mukho padhyaya, ·( 20 ) attacks several times, but to ensure the safety of the person and property of his subjects he chose to live in the city of Visālā lying between Triveni and Gangāsāgara leaving Burdwan under the charge of his minister, Māņikyacandra. No better account of this prince can be had than what the poet himself has given in Citracampū. He died in 1744. The subsequent history of the Burdwan Raj family may be given in brief. After Citrasena, Mahārājas Tilakcandra, Tejcandra, Mahtā bcand and Aftabcand became the rulers of Burdwan, in succession, All of them were great patrons of learning. Mahārājā Tilakcandra earned undying fame by making a gift of about five lakhs of bighas of land for the maintenance of Brāhmaṇas and Hindu temples. Mahārājā Tejcandra began the work of translating the Rāmāyaṇa, Mahābhārata and Harivarhsa into Bengali, but before the work was completed he was carried away by death. His work was taken up by his worthy son, Mabārājā Mahtabcand who got the Epics in their Sanskrit original printed and distributed free among the Pandits of Bengal at an enormous expense. Sir Vijayacand 38. The site of this city has not been identifiexi beyond doubt. It is strange that during the last two hundred years its name has undergone such a change as to baffle attempts at complete identification. M. M. Haraprasada Šāstri thinks it to be Kaugāchhi near Shyānınagar, E.B.R. (24 Parganas). Pandit Syāmācharana Kaviratna thinks it to be Chitraganja near Budge Budge (some 20 miles south of Calcutta) where in his boyhood he saw old mounds covered over with jungle.net ·( 21 ) Mahtāb, G. C. I. E., K. C. S. I., I, O. M., the present Mahārājādhirāj Bahadur, is a patron of literature and the leader of the landed aristocracy of Bengal, There is hardly an ancient Brāhmaṇa family in Western Bengal that is not in the enjoyment of gifts of land from the Burdwan House. No wonder, therefore, that Burdwan is regarded as the premier Rāj in this part of the province commanding the respect of the high and the low alike. III. OITRACAMPŪ - A QUASI-HISTORICAL AND QUASI-GEOGRAPHICAL KAVYA, The charge is usually levelled against the ancient Hindus that they had no aptitude for writing history. The charge is hardly tenable. 39 Dearth of history among them was in part due to their supreme indifference towards things temporal. But whenever they cared to write history, they did it with commendable regard for truth-regardless of the favour or frown of the rulers under whom they lived - and their impartiality was such as might put the chroniclers of the mediæval period of India and even some modern historians to shame. Rājata rangiņi, Vicitravilās, Mānacaritra, etc. are historical works 39. Sir A. Stein in his preface to Rājatarangiņi answers the charge thus :- "It has often been said of the India of the Hindus that it possessed no history. The remark is true if we apply it to history as a science and art, such as classical culture in its noblest prose works has bequeathed to us. But it is manifestly wrong if by history is meant either historical development or the materials for studying it.”

·( 22 ) of which any nation may well be proud. No doubt foreign invasions had played havoc with the literature of the Hindus-both sacred and secular--and this also may be held to account for the paucity of historical literature among them. How we wish Western historians of the modern age had not allowed their racial prejudice to get the better of their sense of impartiality and walked in the footsteps of Kalhana who in the Upodghāta (Introduction) to his great historical work Rājataraðgiņi truthfully declares :- श्लाघ्यः स एव भगवान् रागद्वेषबहिष्कृतः। भृतार्थकथने यस्य स्थेयस्येव सरस्वती ॥ Baņeśvara who was a Pandit of the old school, has given in this book an account of the Marāthā raid in Bengal. Unfortunately the account is very brief. But the pen-picture of the dire calamity by which the people of Western Bengal were overtaken, is so vivid and truthful that it might do credit to any modern historian. The poet refers to the Marāthā raid of 1742. A very brief history of the state of affairs in Mahārāsyra prior to, and contemporaneous with, that event as also Nawab Alivardi Khan's heroic resistance, may here be appended. Students of history know that Sābu, the grandson of Sivāji, had been brought up at the Moghul court. After the death of Aurangzeb in 1707, he was set free. He came back to Poona and sat on the throne. But as he had too long been kept a prisoner with the Moghuls, he had not the making of a good leader. He had none of the fire and vigour of the great ·( 23 ) his hands into those oi the Peshwas--the prime ministers. It was during the rule of the third Peshwa, Bālāji Bāji Rāo, that the first Marāthā invasion of Bengal took place. Banesvara holds Sāhu responsible for this depredation* • , but students of history know that neither Sābu nor the Peshwa Bālāji had anything to do with it, With the decline of the princely house of Sivāji, Marātha military captains rose to eminence and founded the different ruling houses that went to form the great Marāthā Confederacy. Raghuji Bhonsle was one such. He sent his general Bhāskar Panth at the head of a large army to exact chouth from Bengal at the point of the sword. After suppressing the revolt of Mirzā Bāqar in Orissa, Nawab Alivardi Khan was marching in a leisurely fashion back to his own capital, Murshidabad, with a small force barely 8000 soldiers strong. When he was encamped near Midnāpur, he got the news that Raghuji's general, Bhāskar Panth, was advancing with 40,000 horse41 through Panchkot. 42 The Nawab 40. Gangārāma in his Bengali poem Mahārāştrapurāņa, and Bhāratacandra in his Annadāmangala, express the same view. See Mahārāsțrapurāņa in the Vargiya Sāhitya- Parişat-Patrika, part IV, 1313 B. S. 41. According to Mahārāştra purana the number was 40,000, according to Riaz-us-Salatin 60,000. But according to Marāthā Mss. (See Grant Duff's History of the Mahrattas) the number was ten to twelve thousand. 42. Or Pachet. Modern Barakar, Raniganj and surrounding districts:

·( 24 ) on the did not attach much importance to the report and proceeded on his march. But after he had advanced a few miles, news reached him that the Marāthās had already entered Bengal and were about to fall on Burdwan.43 Alivardi at once hurried forward to the city with a view to put his heavy baggage in it after which to encounter the enemies. He reached the outskirts of Burdwan and encamped on embankment of a tank called Rānidighi. At dead of night44 the Marāthās swarmed round his camp unawares and looted it. Skirmishes in which neither party suffered much, went on for about a week+5 when Bhāskar Panth proposed to quit Bengal on payment of 10 lakhs of rupees. Alivardi indignantly refused payment and made up his mind to push his way to Murshidabad, re-assemble his scattered forces and then to give fight to the marauders. He wanted his camp followers to stay behind at Burdwan with the greater part of his heavy baggage, but they had grown faint-hearted and would not agree. So the retreat of the Nawab was hampered greatly, and on the first day's march a furious fighting took place near Burdwan in which he had to suffer considerable losses in men, tents and artillery. When he halted for the night reduced to dire straits, he sent a messenger to the Marāthā general agreeing to pay 10 lakhs of rupees, but Bhāskar Panth now pitched his demand to the tune of a crore. Aliyardi would not submit to this humiliating demand, and on the next succeeding day resumed his march to his 43. See Siyar-ul-mutakherin. 44. 45. See Mahārāsțrapurāņa.

·( 25 ) capital-harassed all the way by the Marāthās, but every time repulsing their attack. He kept up a running fight for three days on end, and on the fourth day reached Kātwa after suffering severe privations and hardships. 46 Four hundred years before the birth of Christ ten thousand Greek heroes led by the great Athenian General Xenophon went into ecstasies at the sight of the distant shores of the Euxine Sea at the end of their historic retreat from Asia and embracad one another with tears of joy. With similar feelings of relief did Nawab Alivardi Khan's soldiers enter Kātwa-their haven of rest. Here the Nawab encamped on the bank of the Bhāgirathi and very soon received -re-inforcements and provisions from his capital, Murshidabad. Bhāskar Panth would have returned to his province but for Mir Habib, a former employee of the Nawab but now in the service of the Marāthās 46. The sufferings of the Nawab's army during its march to Kātwa knew no bounds. The country through which their way lay had been completely ravaged by the Marāthās with the result that both the Nawab and his soldiers hardly got anything to eat and had to rest on the bare ground. See Siyar-ul-mutakherin. Holwell in his "Interesting Historical Events' pays a glowing tribute to the Nawab and his men, thus :- “If we consider the retreat of these veterans...in all its circumstances it will appear as amazing an effort of human bravery as the history of any age or people have chronicled, and we think it merits as much being recorded and transmitted to posterity as that of the celebrated Athenian general and historian;" 4 ·( 26 ) after having been taken captive by Bhāskar Panth after the battle of Burdwan, He represented the folly of throwing away so rich a prize as Bengal without an effort and advised the Marāthā general to pass the rains in the province promising to supply provisions for his men. And now before the Nawab could reach his capital, the Marāthās under Mir Habib swooped down on Murshidabad, carried off the wealth of the banker Fatehcand Jagatseth and rescued Mir Habib's family from the city. During the rains Bhāskar Panth with the help of Mir Habib laid waste practically the whole of West Bengal and a part of Orissa causing untold miseries to the people, *? 47. This is known as “Bargir Hārgāmā' in Bengal. In this work the poet uses the Bengali word ‘Bargi' for the Marāthās. The word is a corrupt form of the Marāthī word Väragīra' meaning a trooper. The raid struck such a terror into the hearts of the people that it found mention in the following rhyme sung in West Bengal while putting babies to sleep खोका धुमाल पाड़ा जुड़ाल बर्गि एल देशे । बुलबुलिते धान खेयेछे खाजना देव किसे ॥ “Baby has fallen asleep, the quarter has become quiet, (brut) the Bargis nave entered our land, the bulbuls (birds) have eaten up paddy-grains ; how to pay the rent:!" About the disastrous effects of the Marāthā inroad on the economic life of the people, Holwell in his ‘Interesting Historical Events' writes thus : "Insecurity of person and property overwhelmed the merchants, and manufacture of the country was thereby greatly affected. Many of the inhabitants, weavers and ·whom they suspected of concealing the wealth or valuable ( 27 ) In October, 1742, when the rains were over, the Nawab crossed the Bhāgirathi all on a sudden with his troops to fight the Marātbās. At this unexpected attack Bhāskar Panth fled to Midnāpur. Alivardi husbandmen fled, the Aurungs were in a great degree deserted, the lands untilled, and the wretched fugitives, who had escaped with nothing but their wives and children, and whatever they could carry in their hands, thought there was no safety for them until they arrived on the eastern shore (of the Ganges).” About their cruelties the same author writes further on :-"They detached strong body to Bukchs Bunder (Hooghly) which they attacked, took and plundered perpetrating everywhere the most execrable cruelties, cutting off the ears, noses and hands of many of the inhabitants a moveables, sometimes carrying their barbarity so far as cutting off the breasts of women on the same pretence, neither sex nor age proving any security against these enraged barbarians." See also Mahārașțrapuraņa ; Riaz-ussalatin. Macaulay in his inimitable style writes thus about their raid :- “Whenever their kettledrums were heard, the peasant threw his bag of rice on his shoulder, hid his small savings in his girdle and filed with his wife and children to the mountains or jungles--to the milder neighbourhood of the hyaena and tiger.” See his Essays Critical and Historical'. For a detailed account of the Marāthā raid and its effects, the reader is invited to consult a most recent and authoritative work, Alivardi and His Times', by Professor Kalikinkar Datta, M. A., Ph. D. (Cal.), published by the Calcutta University, 1939.

·( 28 ) Khan advanced to this place and defeated the Marāthās. They lost heavily in men and departed from Bengal. The Moghul Emperor now sent Safdar Jang, the Nawab of Oudh, to Alivardi Khan's rescue, but the Oudh ruler's behaviour at Patna was far from friendly. Besides, Alivardi had already inflicted a crushing defeat on the Marāthās single-handed and had now no need of any extraneous help. So at his request the Emperor ordered Safdar Jang to go back to his kingdom. The Marāthās continued to invade Bengal almost every year till 1751 when Alivardi Khan purchased peace by yielding to them the province of Cuttack and agreeing to pay annually twelve lakhs of rupees as the chouth of Bengal. Lastly, Citracàmpū has also some geographical value. The poet herein describes the holy places and the deities he had seen in his dream during his aerial flight with Prema-Bhakti Devi. Obviously, he has recorded his impressions about these holy places gathered during his visit to them most probably in the company of his patron, Mahārājá Citrasena, IV. LITERARY ESTIMATE. The present work is a Campū."' . A Campū is an elaborate and highly artificial composition in -48. Viśvanātha in his Sāhityadarpaņa (14th century) defines Campū. thus :- गधपद्यमय काव्यं चम्पारत्यभिधीयते । It may be mentioned in passing that up till now about 150 Campus have been discovered as a reference to the ·( 29 ) use Or mixed prose and verse. This style of composition became very popular after the tenth century A.D. and was chiefly in vogue in Southern India. A Campū gives great latitude to the author in that he is left free to either prose verse according to the suitability of his theme. In other words, he can express his ideas in prose where prose is suitable or in verse where prose is not likely to produce the desired effect. The readers are also relieved of the monotony that would otherwise result if either prose or verse were continued throughout, and are treated to a variety of melodies through the use of different kinds of metres. 49 We have already referred to Baņeśvara's remarkable skill in composing verses on the spur of the inoment without any previous preparation. Sanskrit scholars could hardly persuade themselves to believe that such a gifted poet could ever remain satisfied with the composition of extempore verses only. This surmise that he must have produced works of a permanent nature proved true when his Citracampü discovered. Besides being the earliest account of a Marathā raid in Bengal, it has was different catalogues of Sanskrit Mss. shows. Most of these are, however, unpublished. 49. Bhoja (11th century) praises the Campū style thus : गद्यानुबन्धरसमिश्रितपद्यसूक्तिः हृयापि वाचकलया कलितेव गीतिः। तस्माइधातु कविमार्गजुषां सुखाय चम्पप्रबन्धरचनां रसना मदीया ॥

·( 30 ) enabled us to form an estimate of his ability as an author. 60 are It is clear that Subandhu's Vāsa vadattā and Bāņa's Kādambari served our poet as models for the prose pieces in this work. Though essentially a poet, Bāņeśvara did not feel in the least handicapped in writing classical Sanskrit prose. His prose pieces written in the Pāñcāli style:i of composition. Following the dictum of rhetoricians, especially Dandin, that a profusion of compounds gives life to prose composition,5? he makes use of long rolling compounds formed of words that show his complete mastery over sound and sense. His style like that of other prose writers is generally ornate and pedantic. Like them he shows great skill in stringing together puns,58 but like Subandhu he does not make a fetish of them. The figures of speech he makes use of are very effective and are a proof positive of his great command over the 50. Bāņeśvara comes off with flying colours when judged in the light of the dictum patai fi actra quoted by Vamana in his काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति on का० सू I. 3. 21. 51. ypat: FA y=43 ramt afafisadi 52. A: ATTUradna terea sifaa-rearasi, I. 80. 53. Mode of speech based on Śleşa (puns) is known as Vakrokti which has been raised even to the position of an Arthālavkāra. Subandhu, Baņa and Kavirāja are famous for this kind of speech :- सुबन्धुर्वाणभश्च कविराज इति त्रयः । वक्रोक्तिमार्गनिपुणाचतुर्थो विद्यते न वा ॥ See Terugeita by #facrati ·( 31 ) techniques of rhetoric. Poetic conventionalities apart, he seems to have been a keen observer of men and things and of Nature, as the description of his patron's court, of various incidents and of forest scenes, shows. As already mentioned, Baņeśvara was a poet to the core, and his reputation as a bright luminary in the firmament of Sanskrit verse has been fully sustained in this work. Slokas resplendent with high poetic imagery and beauty of expression-veritable poetic gems!--are scattered all over the work. His verses are generally sweet, elegant and graceful. Special mention may be made of the melodious hymn to Yamunā and Govindadeva, which cannot but stir the hearts of cultured people. According to modern ideas, the chief defect of his style consists in this that the work is replete with puns on words and abstruse allusions But he is in good company, for Bāņa's and Subandhu's works are of the same category. Brought up as Bāņeśvara was in the traditional school of classical Sanskrit, it was only natural that he should walk in the footsteps of his predecessors. Again, when we remember that our ideas of literary style are different from those held in ancient India, we should think twice before condemning his involved language, puns on words and recondite allusions as blemishes. Though a Sākta by practice and persuasion, Bāṇeśvara seems to inculcate Vaişņa vite Vedantism in this work. This may lead the readers to a misapprehension as to the particular religious beliefs ·( 32 ) he held. Along with Vaişşavite Vedantic doctrine he inculcates the tenets of the Sākta school as a reference to Şaţcakrabheda shows. Thus in this work there is a happy amalgam of the teachings of the two different sectarian schools of Hinduism-a fact which proves that sectarian orthodoxy had no place in his composition. Possessing, as it does, wealth of description, vigour of narrative, chaste and learned diction, elegant and graceful verses, the work entitles the author to rank high as a poet. V. The Text The text is based on a single Ms., viz, the one presented by H.T. Colebrooke to the India Office Library. The No. of the Ms. is 939a. There are 61 Foll. and its size is 12" x 4". The paper used is of the yellow country-made variety. The handwriting resembles good modern Bengali handwriting. The Ms. gives neįther the date of the copy nor the name of the scribe. It bears the usual characteristics of Bengal Mss., viz, reduplication of consonants with a (more than 60 per cent of such consonants being reduplicated), non-differentiation between an and a and confusion in the use of certain letters of the alphabet having similar appearance and sound. Excepting obvious mistakes of spelling in the use of QT, and , T and 2, 5 and , 5 and and a and a, all scribal mistakes have been noticed in footnotes. By a reference to the Ms. readings the reader will know that besides committing mistakes of the aforesaid kind, the scribe sometimes does not make Sandhis:

·( 33 ) or compounds of words, transposes syllables, uses redundant words, omits or repeats letters and words and fails to read certain letters of the Ms, from which he was copying For the sake of simplicity and uniformity, the practice of reduplicating consonants with t has been abandoned in this edition. The omissions of the scribe have been filled in with letters or words that seemed plausible and they have all been enclosed in brackets. The punctuation marks are the editor's own. In the face of so many scribal mistakes the work of emending has not been unattended with difficulty, since editing had to be done with the help of a single Ms. VI. DATE OF COMPOSITION. As mentioned by the poet himself (Text, Page 12, Line 11), the Marāthā incursion took place at the end of the Sāka era 1664, i. e, in the beginning of April 1742 A. D. Obviously, the poem was composed after this date. The poet himself says that the book was composed in # #lar antaletratfua (Text, Page 89, Sloka 267). Just below this verse 7416&t: EEE has been put by the scribe. We cannot arrive at this date unless Flo stands for the figure 6, though it is usual to take $17 as 3. Apparently 2254 has been taken here to mean TT. 54. The word res led M.M. Haraprasāda Sastri into an In his article on Bāņeśvara Vidyālankāra in the Sāhitya-Parişat-Patrikā he gives the year of composition of this book as 1741 A. D. See Sähitya-Parişat-Patrika, No. 3, 1338 B. S. 5 error.

·special ( 34 ) EDITOR'S ACKNOWLEDGMENT. In editing this work I have received ample help from a number of gentlemen, without which I could not hope to bring out this volume. My thanks are, however, due to H. N. Randle Esq., Librarian, India Office Office Library, London, who very kindly lent me the Ms.; to Mahāmahopādhyāya Pandit Gopinātha Kavirāja, M.A., who has been kind enough to write a Foreword to the work; to Pandit Syāmācaraņa Kaviratna who has read the Ms. of the Text and made valuable suggestions ; to my..pupils Pandits Paraśurāma Choubey, Contractor, Barakar, Burdwan, Phaņibhūsuņa Chakravarti, Contractor, Benares, and Keśavacandra Sukla, Deputy Collector, Ballia, who have kindly borne the greater part of the costs of publication ; and, last but not the least, to Pandit Satyāngsumohana Mukhopādhyāya, M.A., who has rendered valuable help throughout. I have also consulted a most recent and authoritative work, “Alivardi and His Times", by Professor Kalikinkar Datta, M.A., Ph.D., of the Calcutta University, to whom my obligations are due. R. CHAKRAVARTI.

·An analysis of the Poem. After the usual benedictory verses the poet introduces the hero of the poem, Mahārāja Citrasena, who is an ideal ruler endowed with all the qualities that characterized the famous kings mentioned in the Epics and the Puraņas. Then follows the king's routine of morning duties. He rises early in the morning and after bath in holy waters performs both kinds of Sandhyās. Then entering a white temple he worships his tutelary deity with various kinds of flowers and other offerings and recites stotras--some of them being of his own composition. Coming out of the temple he reaches the place where the Brāhmaṇa priests are busy making oblations to fire and reciting sacred hymns and the scriptures. After worshipping the Lord Siva he falls prostrate at the feet of his Gurudeva, He next beckons to & Cow named Gangā, feeds her with fruits and makes obeisance to her. He takes his meal with his friends and relatives after feeding the Brāhmaṇas. He has a minister named Māņikyacandra who is a clever administrator, a veteran soldier and a patron of learning. Then in the middle of the month of Vaisakh in the Sāka year 1664 (1742 A.D.) when the people are in the midst of peace and plenty, the army of the Mahārāştra King, Sālu, bursts upon the plains of Bengal. The people already aware of the extremely cruel nature of the raiders, are at a loss to know what ·( 36 ) to do. With their families and valuables they leave their hearths and homes-their cry of distress filling the surrounding atmosphere. The king to ensure safety to his subjects leaves the capital entrusting it to the care of his minister and marches with a large army to the great city of Visālā lying between Dakşiņa Prayāga and the meeting place of the Ganges and the sea, where he stays for some days. Here also be offers worship to gods and goddesses, gives away wealth to the needy and the Brāhmapas and enjoys the company of the learned. Dismissing his court after 10 P. M. he enters his bedchamber led by an attendant. Sitting on his snow-white bed he performs Satcakrabheda and then courts sleep. One night it so happens that he has a wonderful dream. He finds himself ready to go a-hunting. A grand hunting party consisting of elephants, horses, dogs and camels carrying nets, musical instruments and other requisites, is organised. Flis footsoldiers carrying hawks on the palms of their hands and other attendants are ready for the start. The 'usual ceremonies over, the king mounts his own elephant and moves out. They leave behind human habitations and enter a forest inhabited by various kinds of birds and animals and resounding with noises and sounds set up by its denizens afraid of their own safety as well as by his own men.

·( 37 ) They see a noble deer fleeing towards the west and give chase to it. But the king inadvertently rides many miles ahead of his companions. The sun sets, he is unable to trace the deer any longer, and feeling very thirsty and tired he wanders about on horseback in search of water. Soon a beautiful square plot of land grown over with various kinds of trees comes in sight, and riding fast he reaches it in a second. There he finds a beautiful lake named Satsangasaras—the very sight of which removes his fatigue and fills his heart with joy. Dismounting he leads his horse to the brink of the water for a bath and a drink. Then tying the animal to the branch of a tree on the bank overgrown with green grass, he himself descends into water and offers his evening prayers. He is at a loss to know how and where to pass the night, when a voice according him welcome to a city close by assails his ears. Next his eyes fall on the form of a tender childstrong ropes of red, blue and white colour round his neck, one end of which is held by a dreadful-looking old woman-riding a horseless car without a driver. The child is constantly lashed by six monsters and tyrannized over by a very restless person with five deceitful followers, All these, however, presently disappear as if by magic. Then an ethereal voice bids the king rest that night in the beautiful city to which he slowly advances. Entering a magnificent palace he is led to the divan of 'Prema-Bhakti Devi before whom he prostrates ·( 38 ) himself. The goddess raises the king from the floor, seats him by the side of her throne and refreshes him with fruits and drink from the 'Satsangasaras', She then declares the king to be free from worldly bondage, tells him that in future she will not part company with him and promises to show him Brndāvana the next morning in her chariot drawn by his horse. He sleeps on a bed at the foot of the throne of the goddess. The day dawns, the king gets up from sleep, and, his morning duties over, comes to the lake where he finds gods and other supernatural beings engaged in bathing. Then yoking the horse to the chariot both start on their journey to Brndāvana. The goddess points out to him, Angadeśa, Champā, Magadha, Hāriharkşetra, the confluence of the Ganges and Gandak, Mithilā, the Soņa and Karmanāsa, the Vindhyas and Vārāṇasī. Reaching Vārāṇasi and then Prayāga they have their bath in the holy stream of the Ganges, perform the necessary rites and then fly fast towards Brndāvana-the goddess pointing out Ayodhyā on the way. Reaching Bộndāvana they bathe in the Yamuna and perform their evening duties. The king again has a glimpse of the tender child, but before he is able to inquire of the goddess about him, he suffers from a temporary loss of memory. They listen to a sweet hymn in praise of Govindadeva and bathe in Syāmakunda and Rādhakunda. In reply to the king's question the goddess now explains the allegorical meanings of everything ·(39) relating to the child. She says that the tender child is the Jivātman, the three ropes are the three guņas— Sattva, Rajas and Tamas, the horrible-looking old woman is Māyā or Avidya, the horseless car is the human body, the six monsters are the six evil propensities and the restless person and his followers are the manas and the buddhindriyas, respectively. In this way she expounds the principles of Vaişņavite Vedantism. Informing him that he has attained beatitude during his very life time, the Devi endows the king with the divine vision which enables him to witness the transcendental lilā at Bindāvana. Both now worship Gopišvara. The goddess then presents the king to Lord Krşņa and Rādhā who after showing high marks of favour, bless him. Then they depart for the city of Visālā via Ayodhyā as ordered by Lord Krspa. Visiting Mathurã they reach Ayodhyã where they bathe in the Sarayu and pay their homage to Rāma and Sīta. On their way back the goddess points out to him the confluence of the Sarayu and Ganges, the Dardari kşetra, the hermitages of the sages Valmiki and Cyavana, and Janakapura. Bathing at the confluence of the Gandak and Ganges, they reach Gayā on the Falgu where they perform the usual rites. Then they visit in succession Mandāra where they worship Madhusūdana, the gods Vaidyanātha and Vakreśvara and lastly Pancakūta where they pay homage to Ráma, Lakşmaņa, Sitã and Hanuman. The car now arrives at Ambikā where they ·( 40 ) worship Devi Siddheśvarī. Then visiting Brndāvanacandra and Rāmacandra at Guptapallipuri they fly to Triveņi where they perform ablutions and finally reach Viśālă. Here the goddess showers blessings on the king and his minister Māņikyacandra, and, recommending Bāņeśvara to the good graces of the king, enters his heart. The king is awakened in the morning to the strains of music by the musicians. Then his morning duties over, he relates the dream to the Brahmapas of his court who congratulate him on his singular good fortune and bless him. The poet brings the romance to a close after giving the king's pedigree as well as his own.

·भूमिका अस्मद्देशे बहवो गीर्वाणवाणीसेवकाः प्रादुर्भूय संस्कृतसाहित्यं परिपुष्टिमनयन् । किन्त्वेतदेवातीव दुःखाकरं यत्तेषां महात्मना जीवन- वृत्तं यथातथं प्रतिपत्तुं न शक्यते। एतत्काव्यप्रणेतुस्तत्रभवतो महा- महोपाध्यायवाणेश्वरविद्यालङ्कारभट्टाचार्यमहाशयस्य जीवनवृत्तमपि तथैव । तथापि यावज्ञानं समासेनाभिधातुमाधीयते यत्नः । पुराऽस्मिन् वङ्गविषये हुगलीजनपदान्तःपातिनि भागीरथीतीर- वर्तिनि विद्वद्भूयिष्ठे गुप्तपल्लीसंवसथे सद्ब्राह्मणान्ववाये शोभाकर- भट्टाचार्यनामा प्रसिद्धपण्डितः सिद्धपुरुषश्चाविर्बभूव । यस्यासाधारण- विद्यावत्तयाऽलौकिकशक्तिमत्तया च विमोहितः प्रसिद्धो मेलबन्धन- कारो देवीवरघटक: शिष्यत्वमगमत् । बहवः पण्डिताः साधकाश्च समुद्भूय तं शोभाकरवंशं शोभासम्पन्नमकुर्वन् । अनुमिते च १६६५ खुष्टाब्दे वाणेश्वरोऽप्याकाशमिव राकानिशाकरस्तत्कुलमलंचकार जन्मना। तत्पिता रामदेवतर्कवागीशः सुप्रसिद्धनैयायिक आसीत् । तदीयमातनामतु कुतश्चिन्नाधिगम्यते साम्प्रतम् । सप्तवर्षोऽसौ वाणेश्वरो ज्ञातिपितृव्येण महाकविमथुरेशविद्यालङ्कारेण विरचितां पश्चोत्तरशत- श्लोकात्मिकां "श्यामाकल्पलतिकां" सकृदेवाकर्ण्य यथातथमावृत्त्या स. मुपस्थितान् सर्वान सुतरां विस्माययामास । तदानीन्तनी “काले बाणुओ पण्डित हबे" (काले वाणोऽपि पण्डितो भविष्यति)-इति देववाणीव तत्पितृवाणीयमद्यापि जनप्रवादवदनेकेषां मुखतः समाकण्यते । असौ वाणेश्वरः पितुः सकाशानानाशास्त्राण्यधीत्य विद्यालङ्कार इत्युपाधिनालङ्कृतो गुणप्राहिणा नवद्वीपाधिपतिना महाराजकृष्ण- चन्द्रेण सभाकविरूपेणादौ वृतोऽभवत् । तत आलिवर्दि खान इत्यभि- धानस्य वङ्गशासकस्य सभा सुभासयामास । तदनन्तरं वर्धमानाधिपते:

·( ख ) कीर्तितकीर्तेः कीर्तिचन्द्रस्य सूनोमहाराजचित्रसेनस्य सभासद् भूत्वा तदनुज्ञया १७४४ स्रष्टाब्दे “चित्रचम्पू"मिमां, मुद्राराक्षसानुकरणेन "चन्द्राभिषेक" नाम संस्कृतनाटकञ्च विरचय्यासाधारणं पाण्डित्यं कविप्रतिभानच प्रकटयामास । तस्मिन्नेवाब्दे दिवमधिरूढे महाराज- चित्रसेने, पुनरपि महाराज कृष्णचन्द्रमाश्रितवान् । तदनु कलिकाता- शोभावाजार-राजवंशप्रतिष्ठापयितुमहाराजनवकृष्णस्य सभाशोभा सम्पादयामास । तदानीमेव पाथुरियाघाटानिवासिनः प्रसिद्धधनिनः कृपारामघोषस्यानुरोधेन कुमारसम्भवमनुकृत्य विंशतिसर्गात्मकं "रहस्या- मृतं" नाम महाकाव्यं प्रणिनाय । १७५५ खुष्टाब्दे च "काशीशतके" रचयित्वा, इङ्गराजाधिकृतेऽस्मिन् भारते वर्षे तदानीन्तनशासनकर्तुः ोयारिन् हेष्टिस् इत्यभिधानस्याध्येषणयाऽपरैर्दशभिर्धर्भशास्त्राभिः पण्डितैः सह "विवादाणवसेतु"रितिनामधेयं दायभागविषयक व्यव. हारशास्त्रं संकलयामास । स एव प्रन्थः एन् वि-ह्याल्हेड् इति नाम्ना इङ्गराजपण्डितेनं १७६५ खुष्टाब्दे स्वभाषयाऽनूदितस्तात्कालिकात्रत्य- धर्माधिकरणाधिकृतानामिङ्गलण्डदेशीयानां प्रधानमवलम्बनमासीत् । उल्लिखितग्रन्थसमूहातिरिक्तमप्यसौ “तारास्तोत्रं "शिवशतकं "हनूमत्- स्तोत्रं" "देवीस्तोत्रं" च रचयाम्बभूव । तत्प्रणीता अनाविष्कृता अन्ये ग्रन्था आसन न वेति न शक्यते ज्ञातुम । परन्तु कस्यचित्प्रश्नमात्रेण विषयविशेषसन्दर्शनमात्रेण चाक्लेशेन सुललितपदसंयोजितान् सद्भावसमन्वितान् सुप्रथितान् सुबहून संस्कृतश्लोकान् रचयित्वासौ विशिष्टां प्रतिष्ठां स्वनिष्ठामकरोत् । सुधियामवगमार्थ तादृशाः कतिपये श्लोका अधस्तादुद्धियन्ते। दुर्गे दुर्गभवाब्धिभङ्गभवभीभ्रान्तस्य भाषां शृणु दृष्ट्वा देवि ददाति देयदयितं दीन दयालु टम् । किंवा वक्ति विरक्तचित्तकतया त्वं गच्छ माऽऽगाः पुन- रित्थं वारमनेकमागतवति त्वं केन मूका मयि ॥१ .

·( ग ) “देव्याः केशचयो निरीक्ष्य पतितान् देवान मुनीन् पादयोः सर्वाराध्यतया च तत्र परमोत्कर्ष विदित्वाऽपतत् । श्रीकाली चरणं गतस्य शरणं नो बन्धनं सम्भवे- दित्यावेदयितुं बबन्ध नहि तं तन्मुक्तकेशी बभौ ॥२ शिवस्य निन्दया हि याऽत्यजद्वपुः स्वमेकदा । तदपिङ्कजद्वयं शवे शिवे किमद्भुतम् ॥३ पाणौ मे नवनीतपुञ्ज इह भो हारश्च वक्षःस्थले चूडायामपि चारुचन्द्रकशिखा कुत्रास्ति चित्तं हृतम् । पादाब्जे वचसेति जोनु चरणौ संपात्य संगोपयन् गोपालो हरिरेष तस्करतया खिन्नः स्वयं पातु वः॥४ अनन्तचरणोपान्तचारिणी मलहारिणी । पुनर्भवच्छेदकरी गॉव नखरजनी ॥५ चिन्ताचक्रे भ्रमति नियतं मन्मनोमृत्तिकेय- मार्दीभूता नयनसलिलैर्धाम्यते दैन्यदण्डैः। आशाकुम्भाः कति कति कृताश्छेदिताः कर्मसूत्र- र्जात्या विप्रः पुनरहमहो कुम्भकारोऽस्मि वृत्त्या ॥६ लज्जा मानसुता ममाधवनिता भिक्षाऽपरा दैन्यजा तातैश्वर्यविगविता बलवती भिक्षा प्रगल्भाऽभवत् । सा लज्जा निहता तयैव तनयाशोकेन मानो मृतो भिक्षा दैन्यसुता चिरात्पतिरता नाद्यापि मा मुञ्चति ॥७ चलितश्चकितश्छन्नः प्रयाणे तव भूपते । सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥८ अलभ्यं यदायुःपलं स्वर्णभारै- रहो तस्य दण्डो वृथा याति यामः । दिनं च त्रियामा प्रमादानराणा- मितीवानिशं घोषयन्ती घटीयम् ॥१० ·(घ) अप्रतिमप्रतिभाप्रतिभातोऽसौ कविः कस्मिन्नब्दे धरातलमिद- मधरीकृत्य सुरसमितिमितवानिति न शक्यं परिज्ञातुम् । किन्त्वसौ सुदीर्घजीवनमुपभुक्तवानित्यत्र न विद्यते काचिद्विचिकित्सेति । काव्यस्यास्य प्रथमं तावन्मङ्गलाचरणं, महाराजचित्रसेनस्य तत्सचिवप्रवरस्य च चरितवर्णनमपि कृतं कविना। तदनु १७४२ स्रष्टाब्दे बङ्गदेशे धूमकेतुभूतानामश्वारोहिमहाराष्ट्रीयचमूनामाकस्मिका विर्भावेन सञ्जनितो “बर्गिहाङ्गामा” इति प्रसिद्धो निरतिशयनिष्ठुरो हृदयविदारकः सुमहानुपप्लवः साक्षादृष्टवता सुष्ठुतरमुपवर्णितः। तत श्रा समाप्तेरुपद्रवस्य वर्धमानपुरपरिहारपुरःसरमन्यत्रावस्थानं चित्र- सेनस्ये सूचितम्। ततस्तदीयस्वप्नदर्शनव्याजेन भगवदर्शनलाभोपाय- भूता पुण्यस्थानप्रयाण-सत्सङ्ग-प्रेमभक्तिप्रभृतिसाधनसोपानपरम्परा, मायामोहितजीवस्य महती दुर्गतिस्तदुद्धृतिश्च प्रदर्शिता । ततो भूलोक- गोलोकभूतश्रीवृन्दावनगमनं श्रीराधाकृष्णविहारदर्शनं च वर्णितम् । ततो वरप्राप्तिर्जीवन्मुक्तिश्चाभिहितेति । सुबन्धुर्वाणभट्टश्च कविराज इति त्रयः । वक्रोक्तिमार्गनिपुणाश्चतुर्थो विद्यते न वा॥ इत्यनेन "राघवपाण्डवीय"महाकाव्योपक्रमोक्तश्लोकेन सं- सूचितस्तर्हितनः संशयः क्षुद्रतमेऽस्मिन् काव्ये यथासम्भवमनेन कविना निरस्त एवेति मन्यते । मत्संगृहीत एकस्मिन्नेवादर्शपुस्तके लिपिकरप्रमादवशाद बहुत्र पाठविकृतयः परिलक्षिताः । तत्र तत्र मया यथामति टिप्पण्यो विहिताः । तासान्तु ५६ पृष्ठेऽनवधानतया कृता तुर्या टिप्पणी सूरि- वर्वज्या। अलमतिविस्तरेणेति । सम्पादकस्य ·चित्रचम्पूः । ॐ नमः श्रीकृष्णचन्द्राय । वन्दे करीन्द्राननमिन्दुमौलिं वृन्दारकेन्द्रैरभिवन्द्यमानम् । विघ्नाटवीदारणदारुणैक- दन्तं जगन्मङ्गलकुम्भकुम्भम् ॥१॥ श्रपिच अङ्कारोहणवान्छया गिरिभुवो यान्तं प्रति स्वं. हठाद् भ्रान्त्या वन्यमतङ्गजस्य कुपितं तद्वाहकण्ठीरवम् । दृष्ट्वा चीत्कृतिगर्जिस्त्रिजगतीमुद्धेपयन् सस्मितं देव्याके कलितः सुरासुरनुतो लम्बोदरः पातु वः ॥२॥ किञ्च समन्तादुहामद्युतिनिहतघोरान्धतमसे कलानाथश्रेणीकृतरुचिरभूषे निरुपमे । शरण्ये सम्पूज्ये निरवधिपरानन्दसदने हरेः पादाम्भोजे तव हृदयभृङ्गो विहरतु ॥३॥ बिभ्राणां निखिलप्रकाशनकरी सौदामिनी शाश्वतीम् प्रेमक्षौणिमहकवर्धनकरी कान्तामनन्तास्पदाम् । वाह्याभ्यन्तरदुर्निवारबहुधासन्तापशान्तिप्रदा धाराश्चारु वितन्वती स्मर. मनः कादम्बिनी कामपि ॥४॥ 1. Ms. (त् 2. Ms. वर० 3. Ms. सु. 4. Ms. भ्या० ·( २ ) यद् गोलोकविलासकेलिरसिकं भ्रूभङ्गभङ्गीनव- क्रीडाविष्कृतसर्गसंस्थितिलयं सारं श्रुतीनामपि । वृन्दारण्यनिकुञ्जपुञ्जभवनं तन्मे मनःपञ्जरे राधामाधवसंज्ञितं विजयतामद्वन्द्वमाद्यं महः ॥५॥ कषितविमलहेमोहामरेखाङ्कमाला- वलयित इव भूयादिन्द्रनीलो मणिस्ते । हदि निरवधिराधालिङ्गितश्रीमदङ्गो निखिलहृदयहारिभूतरङ्गो मुरारिः ॥ ६ ॥ नत्वा श्रीगुरुपादपङ्कजयुगं श्रीरामपादाम्बुजं श्रीमलक्ष्मणजानकीहनुमतां पादारविन्दान्यपि । धीरश्रीयुतचित्रसेनधरणीधौरेयचूडामणे- रादेशेन समातनोति किमपि श्रीयुक्तवाणेश्वरः ॥७॥ पूर्वेषामतिमात्रहारिमधुरव्याहारलीलामृता धीराणां भणितेषु सत्स्वपि समारम्भादिदम्भादिकम् । क्षन्तव्यं करुणामयैः सुकरुणा दृष्टिविधेया यतः स्पर्श: स्पर्शमणेरयोऽपि तनुते हेमात्मनीनैर्गुणः॥८॥ अभूदभूतप्रतिमो महामति- महीपतिभूमिमहेन्द्रसन्ततिः । मनोभवस्पर्धिमनोहराकृति- मुरारिपादाब्जयुगस्फुरन्मतिः ॥ ६ ॥ निसर्गरम्याद्भुतसर्गकौतुकी स्फुरत्रिवेदीचतुराननच्छविः । निबद्धपद्मासनसुन्दराकृतिः सरोजयोनिर्भगवानिवापरः॥ १०॥ 1. Ms. ना० 2. Ms. Oम्मु० 3. Ms. ०दो० ·( ३ ) गिरा श्रिया च स्पुरदुत्तमाकृति- जगत्परित्राणविधानसत्कृति[:] । सुपुण्डरीकाक्षतया मनोहरो रथाङ्गपाणिभंगवानिवापरः ॥११॥ पुरार्जितैर्दुस्तरपूरिदुष्कृतै- श्चिराय बद्धानपि यः स्वकेतने। विमोचयामास दयार्द्रमानसः पिनाकपाणिभंगवानिवापरः ॥ १२॥ यश्च निखिलभूमिपालमौलिमालाविराजमानकिरीटघटाविजृम्भ- माणमहामणिनिवहमयूखमण्डलीनीराजनातिविराजमानराजसिंहासनो- पान्तभूमण्डलः, भूमण्डलोदरविरोचमानप्रतापप्रभाकरमण्डलप्रभा- प्रभावदूरितचराचरान्धकारः, अन्धकारातिरिव निर्भरसंवयमान- विनायकगणो महासेनातिशयप्रेमा खर्वितदर्पकदो नागेन्द्रावतंसो भूतिभूषितश्च, हरिरिव निखिलसुरवेषिविद्रावणपणो- ऽनन्तालङ्करणदेहश्च, मनुरिव प्रियव्रत-सन्तानः, इव रत्नाकरसम्भवातिविजृम्भमाणमानः, मान्धातेव लङ्कारः, रघुरिव विश्वजिदारम्भाडम्बरविस्मापित- विश्वः, नल इव पुण्यश्लोकावतारो वैदर्भीमधुरव्याहारनिबद्धचेता निर्जितकलिप्रभावो निराकृत-पुष्कराविष्कृताहितनिकरश्च, रन्ति- देव इव दुरन्तावग्रहदूनदीनार्थिसार्थजठरोषर्बुधनिर्वापणायानुक्षिणं] प्रत्यह-मन्नमयाखाधिरसहस्रविश्राणनवतो निरवधिमहारजत. राशिवितरणदूरीकृतभूदेवदैन्यश्च,श्रीरामचन्द्र इव खण्डितखरदूषण- प्रचारः, युधिष्ठिर इव धर्मावतारो भारतालङ्कारो विश्रुतकीर्तिचन्द्र- सन्तानोऽनुक्षणमधिवर्धमानं धनञ्जयमालोक्य सुप्रीतमना भीमसेना- 1. Ms. नो02. Msoवो० 3. Ms. द्वि० 4. Ms. ०० 5. Ms. o . 6. Ms. मवि० 7.Ms. ति० सगर सत्या: 5 ·( ४ ) सादितदिग्विजयश्च, ययातिरिव स्फुरदमलालङ्काररसमाधुर्य- रीतिविद्यातिविद्योतमाननव्यकाव्यप्रसूति समालिङ्गितकण्ठः, भीष्म इव संवर्धितविचित्रवीर्यो नादेयश्च, कलानिधिरपि सम्पूर्णमण्डलो- ऽप्यश्लेषाप्रियोऽपि न शशाङ्कः, विश्वोद्द्यिोतनकरोऽपि कुमुदामोद- हरोऽपि पद्मालादकोऽपि तमोऽन्तकोऽपि न सप्ताश्वो न वा चण्ड- करः, निरुपमवज्रकोटिविसर्जनतर्जितनिखिलामिण्डलदुःखराशि- रपि विपक्षबलारातिरपि गुरुवचनमात्रसारोऽपि सततविहित- विविधाघरकलापदीक्षितोऽपि न संक्रन्दनो न वा गोत्रभिद् न वा शतमन्युः, जगतप्राणतया समनुभूयमानोऽपि निरुपमपरिमलशैत्य- परम्पराप्यायितचराचरोऽपि न प्रभजनो न वा सदागतिः, धन- दोऽपि राजराजोऽपि न कुवेरः, पुण्यजनाधीशोऽप्याशापालकोऽपि न नैर्ऋतः, सुनीतिरीतिसंवर्धितनिखिलवसुन्धरामण्डलोऽप्यनीति- राष्ट्रः, भुजगराजभोगभीषणभुवनकोषभूषणनिजभुजराजविराजमान- करालकरवालधाराधोरणिनिर्जितनिर्जरप्रतीपप्रतिमाशेषप्रतिपक्षपक्षः, निरन्तरहृदन्तरविराजमानश्रीमत्परदैवतचरणारविन्दद्वन्द्वप्रसादा- सादितनिरुपमपुरुषार्थसार्थसार्थकीकृतजनुः, अनुपमविविधगुणगण- सम्पादितविचित्रचमत्कारधाराचित्रितचराचरः, विचित्रसेनश्चित्र- सेनेतियुक्तार्थमेवाभिधानं समासादितवान् ॥१॥ तथाहि दूरादेव विलोक्य यस्य महतीं सेनामिवाक्षौहिणी भूलोकाद्भुतदर्शनामपि वपुःकान्तिच्छटां सम्भ्रमात् । सेना वैरिमहीभुजामतितरां विस्तारभाजोऽप्यलं चित्रायन्त इतीरयन्ति कृतिन: श्रीचित्रसेनाह्वयम् ॥१३॥ 1. Ms. ना० 2. Ms. ०० 3. Ms. ०प्या. 4. Ms. विम्मोहिनी 5. Ms. नं ·( ५ ) यस्मिश्च बसुन्धरापुरन्दरे वसुधामधिशासति पङ्काभिषङ्गः सनी- राम वसुन्धरासु, गदप्रसङ्गश्च यदुवंशविस्तारकथासु,वक्रता च चन्द्र- कलाकाव्यकामिनीकटाक्षकेशपाशेषु, तरलता च सौदामिनीसमीर- सैन्धवसीमन्तिनीनयनेषु, नखरदशनाभिघातविवर्धितनिर्दयद्वन्द्व- विमर्दश्च सुरतसम्भोगाडम्बरेषु, करुणार्तस्वरसम्बलितमधुरालापश्च नववनितारतारम्भेषु, कुरङ्गाश्च विजनेषु, जाज्योन्मादौ च परदैवत- चरणाम्बुजपरमपरिशीलनशीलेषु चतुरनागरीरतातिलोलेषु च, उद्वेगवार्ता च ताम्बूलास्वादननिरतेषु, चीत्कारनादश्च करितुरङ्ग- मेषु, मधुपानजनितमदान्धकारश्च मधुवतेषु, वञ्चकत्वञ्च फेरवेषु, विपक्षता च जीर्णशायकेषु पतत्रिपत्रेषु च, अनल[]रता च कुकविकाव्यप्रबन्धेषु, निरर्थता च ध्वनिमय शब्देषु, दण्डग्रहणं भिक्षाटनञ्च ब्रह्मचर्यतुर्याश्रमनिष्ठेषु, भ्रमणप्रयासश्च कुम्भकारचक्र- तीर्थमजनार्थिवासरमणिवाजिराजिषु, करबन्धश्च विवाहेषु, अर्थिता च परदैवतप्रसादवस्तुविषयेषु, नैर्गुण्यं विहितनिषिद्धा- वहेलनश्च पञ्चमाश्रमनिरतेषु, कठिनता च पाषाणायसकामिनीकुच- कलसेषु, पुष्पवतीष्वासङ्गो लतास्वेव, मदिराख्यानञ्च खञ्जरीटेषु, परपुष्टता च कोकिलेषु, कारुण्याननिपालश्च श्रीरामायणसंहिते- तिहासश्रवणरसिकेषु, सन्तापकता च हुताशभास्करयोः ॥ २ ॥ यश्च लीलयैव भुजेन विश्वम्भरां निरन्तरमपि हृदयेन विश्वम्भरं विश्वम्भराभृतोऽपि स्वयमुपनतान् कटाक्षमात्रेण बिभ्राणो भूधरैक- धारणप्रयत्नप्रसारितभुजयुगलं विहितफणामण्डलसहस्रप्रयासश्च विहसतीव विश्वम्भरमनन्तरूपश्च भगवन्तं नारायणम् ॥ ३॥ निरन्तरसमुपचीयमानरत्नसञ्चयतयाप्यतिगम्भीरतया निरन्तरतरङ्गोल्लासितमकरकेतनतया निवृतनिखिलग्राहकतया 1. Ms. .खा० 2. Ms. वि० 3. Ms. ०स्य 4. Ms. Oन 5Ms. न० 8 5 ·( ६ ) 1 भोगीन्द्रनिवहलीनतया निभृतान्तःसुखशायितचराचराधीश्वरतया स्फुरदनुपमरंह[संघातातिभीषणमहावाहिनीशतसहस्रसेव्यमान- तया च विडम्बयतीव पारावारम् ॥४॥ श्रपिच राजर्षिर्जनकः किमेष सनकः किंवाम्बरीषः स्वयं प्रह्लादः किमसौ विराजति पुनर्वैरोचनिभूतले। इत्थं यत्र वितर्ककर्कशधियाँ वाचा प्रपञ्चो महान् सोऽयं श्रीयुतचित्रसेनवसुधाधीशः समुद]योतते ॥ १४ ॥ अथवा दुर्वासा न च कोऽपि कोपकुटिलो यस्याधिकारान्तरे कस्तं वर्णयतां वदान्यतिलकं धीरोऽम्बरीषं नृपम् । यः स्वर्गागत इत्यशेषविदुषां निर्णीतिरुद्योतते तस्मिन् कस्य विरोचनात्मजतया शङ्का समुन्मीलतु ॥१५॥ यमुद्दिश्य च कस्यचित् कवेरियमुक्तिर्यथा-॥५॥ मेरुद्धन्द्ववती विभाति जगती श्रीचित्रसेन त्वया द्विर्भानुर्भवतः प्रतापमहसा कीर्त्या द्विचन्द्रा तव । रूपेण द्विमनोभवा चिरतरं त्वञ्जीवतादस्त्वियं कल्पक्ष्मारुहभूषणा वसुमती क्लुप्ताष्टरत्नाकरा ॥१६॥ 8 अपि च प्रासादा[:] प्रचुरार्कचन्द्रकिरणाः मोहामसिंहासना- श्वश्चचामरकेकिपिच्छपवनाधूयमानान्तराः । श्रीखण्डागुरुरङ्कनाभितिलकैर्विभ्राजमानाङ्गना बन्धूनां द्विषता[व] नोचितमिदं श्रीचित्रभूमीपतेः ॥१७॥ 1. Ms. ०नि० 2. Ms. म० 3. Is. मं 4. Ms. ०१० ·( ७) श्रपिच 4 गेहान्तः परिवादिनीगणमृदुव्याहारलीलाशतं तानवातविलासिनी-सु]निनदैर्लोला[:] कुरङ्गीदृशः। मातङ्गैश्च विमानराशिभवनैनित्यं जनैः सङ्गति- श्चित्रं श्रीयुतचित्रसेननृपतेः साम्यं सुहृद्वैरिणोः ॥१८॥ किश्च राजंस्त्वक्रियमाणमन्वहमहो वीक्ष्यातिघोरन्तपो भीताः स्वस्वपदाच्च्युतिभ्रमवशानाकौकसो ये पुरा । प्राचीना मलिना निरीक्ष्य तदनु स्वर्लोकसौधावली कीर्त्या ते धवलीकृता मुदमतीवाभूतपूर्वी ययुः ॥१६ निःसंख्यैर्द्विजराजमित्रगुरुभिः काव्यर्बुधैर्मङ्गलै- युक्ता केतुमती सभा यदपि ते श्रीचित्रसेन प्रभो । नो जेतुं तदपि त्रिपिष्टपपतेः शक्ता सुधर्मामसौ यन्नैवात्र तमो न वात्र घटते मन्दः कदाचिजनः॥२०॥ चित्यं भीमधनञ्जय[]र्चनरता हीनाप्यपार्थाशया कृष्णाख्यानपरा यमादिविविधव्यापारशुद्धोदया। मन्त्राधीश्वरवासुदेवरुचिरा दुःशासनद्वेषिणी धीरश्रीयुतचित्रसेन किमियं यौधिष्ठिरी ते सभा ॥२१॥ तस्य च समस्ताशानितम्बिनीवदनपकेरुहमुद्रामञ्जनप्रबलप्रचण्ड- प्रतापचण्डकरमण्डलस्य, शरदिन्दुकुन्दसन्दोहमन्दाकिनीवारिधारा- नुकारिरुचिरयशोमण्डलीमण्डि[त]भूमण्डलस्य, कतिकतिपयमहा. मणिनिचयखचितकाञ्चनकवचकुण्डलादिमहामण्डनवितरणखण्ड- खण्डीकृतैककवचकुण्डलदानलब्धवर्णकर्णयशोमण्डलस्य, नि- खिलवसुन्धरानिर्जलस्थलनिर्मितमहापनाकरावलोकनलोललोचनेन 1. Ms. व्रते. 2. Ms. •च्यु० ३. Ms. सो. 4. Ms. ०३० 5. Ms. ०२:० 6. Ms..लो 5 ·4 (८) निविद्रासुना सपद्मालयपद्मालयानाथेन पयःपारावारावधारणविधु- रेणागत्य प्रीत्यतिशयकृतनिजालयाधिष्ठाननिष्ठस्य, प्रबलतरदुरन्त- दारियाभिधानब्रह्मराक्षसोपद्रुतनानाजनपदागतजनगणपालनोपार्जि- तोर्जितयशोराशिनिर्जितैकविहङ्गममात्रत्रासत्राणाभिमानतरलतरशिवि- राजगपर्वतस्य-॥६॥ प्रतिदिनन्दिननायकसारथौ समुदिते सति सजलमजनम् । जयति वैदिकमप्यथ तान्त्रिक तदनु सान्ध्यविधानमपि द्वयम् ॥२२॥ तदनु मन्दरकन्दरसुन्दरोदरमुपेत्य सुधासितमन्दिरम् । रजतकाञ्चनभाजनसञ्चयैः शबलितं बलितं बलिवस्तुभिः ॥२३॥ वकुलवञ्जलकेतककेतकीकमलकैरवचम्पकराशिभिः । कुरुव[कस्तक्कैः सब] कैरभिस्फुस्तिसौरभभारमनोहरैः ॥२४॥ किञ्च विकचमुचुकुन्दकरवीरकाञ्चनकिंशुककदम्बकतारकोकनद- कङ्केल्लिमालतीमधूकमाधवीपुन्नागनागकेशरयूथिकाजातीप्रमुखैः पर- स्परपरिस्पर्धमाननिजनिजपरिमलपरिपाटीभिश्चित्रमिव रूपं सौरभ- मपि विचित्रचित्रमा रममाणैः कुङ्कुमरकुमदश्रीखण्डद्वधन- सारोशीरनीरदीप्यमानागुरुगुग्गुलुकलाङ्गधूपामोदनिवहैः कम्बु- कदम्बविद्योतमानाष्टाङ्गार्यवितानैः सुविनीतद्विजोपनीतनवनीत- क्षीरदधिशर्करासारहृदयामोदकमोदकसुमृष्ट मिष्टपिष्टकलाइकप्रायै- रभिप्रायानुरूपैत्रिपञ्चाशत्संख्यकैः संख्यावदुर्वीसु[प]र्वाहारनिर्वाहकै- रुपहारैमासनाभरणसोत्तरीयाम्बरद्वन्द्वाभ्याञ्च, विहितवैष्णवा- चमनः,विधाय सामान्याय॑म् अभ्यर्च्य द्वारदेवताः,प्रणम्य गुरुपरम्परां, 1. Ms. द्रा० 2. Ms. 0सा0 3. Ms. 00 4. Ms. न05. Ms. oच० 6. Ms. ०व० 7. Ms. के 8. Ms. ०० 9. Ms. repeats धाय after विधाय 6 .

·(६) विधाय भूतशुद्धि, निर्वाह्य प्राणप्रतिष्ठा, विन्यस्यान्तर्वहिःसंहार- मातृकाष्टत्रिंशत्पञ्चाशत्कलाः, केशवादिमातृकाः श्रीकण्ठादीन् केशव- कीर्त्यादींस्तदन्यान्यासञ्च विधाय, कृतप्राणायामः, विन्यस्य पीठम्, ऋष्यादिमन्त्रपदान्यपि प्रदर्श्य, मुद्रारचितमूर्तिपञ्जरकिरीटे- न्द्रियव्यापकन्यासः, ध्यात्वा, संस्थाप्य विशेषाय॑म्, अन्तर्यजन- मारभते । [७] तथाहि चन्द्रार्ककान्तनवविद्रुमपद्मराग- गोमेदहीरकहरिन्मणिपुष्परागैः । नव्येन्द्रनीलमणिभी रजतोत्करैश्च दीप्तैर्महामरकतैरपि काञ्चनैश्च ॥२५॥ श्रीचिन्तामणिसञ्चयेन च महाप्रासादवप्रावली निर्मायापि च कल्पवल्लिनिकरैः कुखावली कामपि । तत्राप्युज्ज्वलतत्त[दुद्भटमहारत्नोत्करैरद्धता पर्यावलिमूर्ध्वमौक्तिकमणिस्तोमोल्लसत्तोरणाम् ॥२६॥ 3 4 तत्रारोप्य विसर्पिकान्तिलहरीसम्बारिसौदामिनी- शोभाविष्कृतदीप्तिदीपितदिशं कादम्बिनी कामपि । निर्मायोज्ज्वलरत्नसञ्चयमयान्मञ्जीरहारोत्करैः केयूरोरुकिरीटकङ्कणमुखांस्तैरेव सम्भूषयन् ॥२७॥ वासोद्वन्द्वममन्दकाञ्चननिभं चित्रश्च चित्रप्रभ दत्त्वा चिन्तनयोपकल्प्य रुचिरं स्वादूपहारोत्करम् । भक्त्या पूजयति स्तवीति विविधैः स्तोत्रैः पुराणागम- प्रोक्तैः श्रोत्ररसायनैः श्रुतिमयैर्नव्यः स्वकीयैरपि ॥२८॥ 1. Ms. ०च्य 2. Ms. ०श्च 3,4. Ms. ज्व० 5. Ms. त्वा ·(१०) ततश्च पूजाप्रासादतो निर्याय स्फुरि]दखण्डश्रीखण्डद्रवाई- श्रीतरुपलाशसञ्चयदीप्यमानशालनिर्याससघृतगुग्गुल्वगुरुगुरुसौरभ- सम्भारभरितहरिदन्तरं,क्वचिद्रुद्राध्यायाध्ययनशीलैः क्वचन त्र्यम्बक- मनुपठनपुरस्सरमनर्गलममरकल्लोलिनीसलिलधारानिर्वाह्यमानशङ्करा- भिषेक क्वचिश्च नारायणकवचरासपश्चाध्यायीसमध्ययनपरैः क्वचिदेकदन्तस्तुतिसमुच्चरनिरतैः क्वचिश्च कुसुमदन्तगन्धर्वो- दीरितस्तुतिगाथागाथननिरतैः क्वचन नीलकण्ठस्तवसमुत्कीर्तना- कुण्ठैः क्वचन शैलपुत्रीमाहात्म्यसप्तशतीपारायणनिपुणैर्विभ्राज- मानं, पूर्वपुरुषप्रतिष्ठितम्, अखण्डपुरुषार्थप्रसादम्, अन्तरा महा- प्रसादवर, महाप्रसादमयं भगवन्तं खण्डचन्द्रावतंसं लिङ्गमयं खण्डपरशुं प्रणम्याभ्यर्च्य प्रसूनाञ्जलिभिः, अभिवाद्य च श्रीगुरु- चरणं, गङ्गाभिधानां गामाकारर्यात ॥८॥ ततश्च स[] तद्वचःश्रवणजातसंमदा चारुपक्वफलभारलोभतः। धावति क्षितिपतिं प्रति द्रुतं कामधेनुरिव कल्पपादपम् ॥२६॥ तां सन्तर्प्य फलैः प्रदक्षिणमथो तस्या विधायादरा- तत्पुच्छेन निजागसञ्चयमहानीराजनम्भक्तितः । नत्वा ताश्च सुभोज्यराशिमतुलं दत्त्वा द्विजाय स्वय- म्भुङ्क्ते बन्धुजनैर्निवेदितमतिश्रद्धेयमन्नादिकम् ॥३०॥ तस्य राज्ञो निखिलराज्यसम्भारसंरक्षणावेक्षणविविधमन्त्रतन्त्र- सञ्चारचारुचातुर्यधुर्यचक्रचूडामणिः,अतुलपाड्गुण्यप्रमुखसाद्गुण्य- 1. Ms. ०प्रमा० 2. Ms. लु० 3. Ms.०० 4. Ms. क. 5. Ms. ०त्वा 6. Ms. भुक्ते 7. Ms. on० ·परम्परापराभावितपुरुहूतपुरोहितप्रभावः, निरवद्यगद्यपद्यमय- विविधप्रबन्धचयनव्यातिदिव्यकाव्यमाधुरीभरचमत्कारसारचुम्बन- चटुलचारुचश्वरीकवरचातुरीभरमनोहरः, निखिलरसभाजनप्रचुर- सभाजनसभाजनभुजदण्डोद्दण्डकोदण्डमण्डलविनिःसरदकाण्डप्र. चएडप्रकाण्डकाण्डमण्डलीखण्डखण्डीकृतारातिमहीमण्डलाधिपति- मुण्डमण्डलीमण्डितमहीमण्डलः, अर्बुदाधुंदारोहाखर्वपर्वतायमान- दुर्वारवारणबलबहलप्रलयजलधिकल्लोलचयभीषणप्रचुरवर्मचर्मसञ्चय- सन्चारकरालकरवालकठोरकरमण्डलप्रचुरचण्डपदातिपदाहति- समुच्छलदुद्वहलरजःपुञ्जपिञ्जरितहरिदम्बरः,निरन्तरनिरुपमचिन्ता- मणिदामनियमितदेदीप्यमानमानसमन्दिरोदरजरीजम्भ्यमाणश्रीमत्- सीतासौमित्रिसमीरसूनुसमेतसनीर[नीर]ददूर्वादलश्यामलकलेवर- श्रीमद्राजराजेश्वरस्फुरदशरण शरण]चरणसरोजराजविराजमाननख- रचन्द्रकलापचन्द्रिकाचयचुम्बनचतुरचेतश्चकोरवरः,तत्प्रसादासा- दितपरमपुरुषार्थसार्थसार्थकीकृतजनुः, अनुपमनर्तनप्रवर्तमानकीर्ति- नर्तकीनर्तनचत्वरीकृतचराचर:, निजकुलकुमुदकाननविकाशनामन्द- चन्द्रः, श्रीमाणिक्यचन्द्रो नाम ॥६॥ तथाहि पूस्तेषां कनकप्रवालखचिता सौधावली शैलजा. क्रान्ताप्यच्युतनीलकण्ठवसतिः सोमार्कविम्बोज्ज्वला । नागेन्द्रविलसन्महामणिवविद्योतमाना क्षणं येषु स्यादरुणञ्च वा सकरुणं माणिक्यचन्द्रेक्षणम् ॥३१॥ 3 अपिच अम्भोजीयति वैरिवामनयनानेत्रं चकोरीयति प्राज्ञानां नयनं खलौघहृदयं शीतांशुकान्तीयति । श्रीरामाधिसरोजभक्तिरतुला राकाविशेषीयति ध्वान्तीयत्यरिवीरसैनिकघटा माणिक्यचन्द्रोदये ॥३२॥ 1. Ms. ० रा. 2. Ms. ०त्त. 3. Ms. ज्व० ·1 ( १२ ) यमालम्ब्य च कस्यचित् कवेरियमुक्तिर्यथा- रे विद्या विविधाः कलाश्च सकलाः सङ्गीतनृत्यादयो रे वैदग्धविलासदेवि कविते धीराः कवीनां वराः। बत ब्रूत कथं कुतः क्व नु भवेद्विश्रान्तिलेशोऽद्य वः श्रीमान् विशिरोमणिः क्षितितले माणिक्यचन्द्रो न चेत् ॥३३॥ तेन चैवंविधसद्गुणपरम्परया परया च मत्या पराक्रान्त्या कान्त्या च क्षान्त्या रञ्जितप्रकृतिसमाजेन, वृत्रजिदिव चित्र[शि]- खण्डिजेन, चित्रसेनो विश्वम्भरां बभार ॥११॥ इत्यमतिविराजमाने रञ्जितप्रकृतिसमाजे महाराजाधिराजे, त्रिनयननयनवेदयोगाङ्गयुगसंख्याकेषु समतीतेषु तुर्ययुगहायनेषु, वेदाङ्गषण्मुखमुखसोमसम्मितासु समतीतासु च शकभूपालसमासु, प्रथमराशिमध्यसञ्चारलीलाशालिनि भगवति मरीचिमालिनि, अकालमहाप्रलयमहाजलधरव्यूह इव संवर्तप्रवर्तमानप्रचण्डप्रवाहो- द्वहमहाप्रभञ्जनसञ्चयसञ्चार्यमाणः, संजृम्भयन्निव मध्यन्दिनदिन- नायकरोहिणीरमणयोरप्यन्धीकरणमन्धकारनिकर, तमोमय तमालतरुमय इव रजोमय इव रजनीचरचमूचक्रमय इव कलि- कालकलितकठोरकल्मषकलापमय इव कृपाकृपणकृपाणपाणिगर्भ- वत्यर्भकदैवतद्विजदूनदीनदारणदारुणपणः सर्वसर्वस्वापहरण- स्वेच्छाविहरणप्रतिषिद्धाचरणमात्रनिपुणः कोलाहलहेषाहितिचीत्कृतिमेरीभाकृतिघन्टाटतिखड्गभङ्- कृतिवीरहुकृतिसिंहनादभूरिभैरवरवनिवहभरितभूमण्डलो महा- राष्ट्रमहीन्द्र साहूराजचमूसमूहोऽप्यकाण्ड एवाकाण्डकोदण्डः खण्डप्रलयं विधित्सुरिव प्रचण्डशीलो गौडजनपदजनगणसमुन्मू- लनहेतुर्महाधूमकेतुरिव समुत्तस्थौ ॥१२॥ 1. Ms ये० 2. Ms. ०व्यु 3. Ms. ०च्यु 4. Ms. स्मि० 5. Ms.०अम० 6. Ms. has one redundant r after नायक 7. Ms. समुत्तस्थौ प्रबलबलबहलहलहल ·2 ( १३ ) यान्त्येकेन दिनेन योजनशतं हीनास्त्रदीनान् स्त्रियो बालान् नन्ति हरन्ति वित्तमखिलं साध्वीश्च सीमन्तिनीः। संग्रामे समुपस्थिते सुनिभृतं देशान्तरे सुद्रुतं धावन्त्यद्भुतवेगवाजिनिवहो येषां प्रधानं बलम् ॥३४ एवमादिविश्रुतस्वरूपचारित्रः संमिलित एष महान् निसर्गदुर्गमो वर्गिवर्गाणां सैन्यसागर इति निसर्गभीरुभावभङ्गुराणां गौडजन- पदप्रकृतीनां किं कर्तव्यं, क्व गन्तव्यं, क्व स्थातव्यं, क उपाय:, का सहाय इति, देव किमिदमनुष्ठितमतिनिष्ठुरमिति च दिशि दिश्य- काण्डप्रचण्डवज्राभिघातखण्ड्यमानगण्डशैलमण्डलचण्डरणित- जृम्भित इव मन्दरमन्दरमहीधरोहाममन्थनामर्दान्दोलिताम्भोराशि- महाम्भोनिवहबहलकल्लोलानकरसञ्जनित इव सम्पूरयन्नाशाविवर- मपि रोदसीकन्दरोदरं दूरितशब्दान्तरग्रहणावसरो. बभूव सुमहान् कोलाहलः ॥१३॥ ततश्च शकशिविकास्तम्बरमतुरङ्गमतरणि[भिश्चंक्रम्यमाणैश्च क्रमेलकचक्ररक्रममाक्रामद्भिराचाद्भिरिवाशाचक्रवालं धनजनभार- मन्थरसञ्चारैरतिविस्तारैर्धावतां महाधनानां, गृहीतगृहसाराम्बर- भूषणभाजनानामङ्कावलम्बितलम्बालकलोलबालकानां ग्रीवावल- म्बितशालग्रामशिलानां दुर्वहमहाभारविविधशास्त्रपुस्तकसञ्चयापच- यचिन्तासन्तापज्वरजर्जराणां भूमिनिर्जराणां, दुर्वहंगर्भभारमन्थराणां नितम्बविम्बकुचकुम्भद्वन्द्वभारालसानाञ्च पङ्कसङ्कटकुशकाशकण्ट- काङ्कुरशङ्कया पदे पदे स्फुरितातङ्कानां निदाघसमयसमेधमानमध्य. न्दिननिदाघदीधिति[दीधिति वाततीव्रतापप्रतापमसहमानानां यथा- समयममिलितपानाहारतया चुत्तुड्व्याकुलिताकरोदनातव्याहार- कातरहृदयाना प्रमदानों करुणातपरिदेवितरुदितैयाकुलानां 1. Ms. त्र्यः 2. Ms. जमि० 3. Ms. cन्दो० 4. Ms. जि. 5. Ms. नम्वानक० 6. Ms. ०स० 7. Ms. ०व्रते. 8. Ms. ०१० ·( १४ ) 4 वर्गिवर्गमयमिव निखिलसर्गमनुभवन्तीनाच, विविधार्तनादेन मिथो- ऽनुवादेन च क्षुभितमिव क्षमामण्डलमभवत् ॥१४॥ तथाहि पद्मानामहमेव बान्धव इति ख्यातं त्रिलोकीतले किं नैतानि मुखाम्बुजानि कुलजावृन्दस्य दृष्टान्यपि । इत्थं खेदवशात् सहस्रगणितैस्तीत्रैः करैरेकदा तान्याकर्षति निश्चितं प्रकुपितः श्रीमान् दिनाधीश्वरः ॥३५॥ एतस्मिन्नेवावसरे महता चमूसमूहेन सचिवसमाजाधिराज वर्धमाननगरमधिसंस्थाप्य महाराजः, समस्ताशाचक्राकामिणा महा- विक्रमशालिना बृहता बलव्यूहनाच्छाद्य भूमिवलयम्, अनन्यपरा- यणः शरणागतकरुणास्पददरिद्रद्विजगणभूयिष्ठम्प्रजासमूहमज्ञात- भयसञ्चारं संस्थापयितुम्, अभिनवनिजाधिकारदक्षिणप्रयागगङ्गा- सागरसम्मेदमयतीर्थद्वयाभ्यन्तरालमहीवलयमण्डनायमानां विशा- लां नाम विशाला नगरीमाजगाम ॥१॥ तत्राप्यागत्य विविधवसुराशिवितरणसङ्कल्पकल्पनाभि[:] कल्प- द्रुमकल्पोऽनल्पद्रविणदानदूरितदारिद्य्दावानलो धुनदीप्रवाहावगा- हनद्वैमातुरदामोदरदुर्गायुमणिदर्पकारिदीर्घार्चनवीतिहोत्रब्राह्मणसन्त- र्पणवाञ्छितार्थार्पणजन्यागण्यपुण्यपुअसञ्चारचारुतरीकृतचराचरः सञ्चरमाणचारणचयोश्चरितचर्चरीध्वनिचयसंवय॑मानधन्यधन्य- ध्वनिरतुलतुलामहाचलजनितकीर्तिकर्पूरपरिपूरितब्रह्माण्डमाण्डोदरो विस्मापितनृगनहुषययातिमान्धातृधुन्धुमाररन्तिदेवशान्तनुप्रमुखवसु- न्धराधुरन्धरविचित्रचारित्रराशिः, मनःशैल हब सौरभसम्भारैः, 1. Ms. स्व० 2. Ms.बन्धेव B Ms. ०व वा० 4. Ms. ०२० 5. Ms. has one redundant 3 before a 6. Ms. ofyo 7. Ms. ०० 8. Ms. ०ध० 9. Ms. ०च्छले० 10. Ms. ०न्दु० 9 10 ·( १५ ) श्रीरामविश्रामैकाश्रमतया पादच्छायाश्वासितोपान्तभूभृन्मण्डलतया च महेन्द्राचल इव महीमहेन्द्रः सर्वाशापरिपालकोऽपि कियन्तमने- हसं विशेषतो दक्षिणाशाम्परिपूरयन्नवतस्थे ॥१६॥ तथाहि तौणीन्द्रे चित्रसेने निजबलनिवहेर्दक्षिणाशावतंसे शङ्के शङ्काकुलं वा विगलितमहिमा न्यस्तदण्डो बभूव । कुम्भोद्भूतेन साधं प्रचुरमपि तपः संविधास्यन् सुघोरं युक्तार्थ धर्मराजाह्वयमयमधुना कर्तुकामो यमोऽपि ॥३६॥ एकदा तु तत्रैव विहितवासरविधेयपारलौकिकैहिकविविधवैधा- चरणपरम्परे महीमहेश्वरे, हिण्डीरपिण्डमयमिव पुण्डरीकमण्डल- मयमिव कर्पूरपूरपरिपूरितमिव द्रवितकलधौतमयमिव मथ्यमान- क्षीरोदार्णव[नवनीतपुञ्जमयमिव स्फटिकमयमिव पारदरसधारा- सारमयमिव नारदमुनिकायव्यूहमयमिव शारदाकलेवरकान्तिच्छटा- च्छुरितमिष सङ्कर्षणशरीरसञ्चयसञ्चरितरोचिराजिरञ्जितमिव शेषाङ्ग[ग]लितकान्तिसन्तानसन्ततमिव चराचरं विरचयन्, तनु- किरणतन्तुसन्तानसम्पादितमिव पाण्डराम्बरमतिविस्फारमति- विस्तारयंस्त्रैलोक्यलक्ष्म्याः, राकाशुभ्रांशुमण्डलः प्रादुरासीत् ॥१७॥ प्रेमोजृम्भिततत्तदुज्ज्वलमहावस्तूनि यन्निनुते दृष्टि लुम्पति सन्दुनोति दयितं मानान्धकारो महान् । चण्डाशोरपि दुर्निवारमहिमा सोऽयं विधोरुद्यमे नाशं याति बिभर्ति मूर्धनि कलां तेनास्य शङ्के शिवः ॥३७॥ 13 1. Ms.०छा० 2. Ms. .मि० 3. Ms. ०भू० 4. Ms. ०लां 5. Ms ofण 6. Ms. •छ० 7. Ms. •छु० 8. Ms. ०अ० 9. Ms. ०चर. 10. Ms. has one redundant a after विस्तार 11. Ms. ०ऋ० 12. Ms. ज्व० 13. Ms. oधौ० ·1 गम्भीराणि महामहोर्मितरलप्रारम्भसम्भीषणा- न्युद्दामोत्कलिकाकलापरिसमावर्तान्यपाराण्यपि । मन्ये मानवतीमनांसि जलधे रूपाणि यत् सम्भ्रमा- दत्युच्चैस्तरलीभवन्ति सहसा शुभ्रांशुविम्बोदये ॥३८॥ एतत् प्रोषितसुन्दरीजनगणप्राणान् महामानिनी- मानान् दारयितुं विधूपरि महाधारोग्रचक्रम्पुरः । धत्ते पञ्चशरो विदारितमहामानौघपान्थप्रिया- प्राणत्वेन तदीयशोणितचयैस्तान समुद्वीक्ष्यते ॥३६॥ पूर्वाशामुखविम्बचुम्बिनि कलानाथे समुद्यत्करे- णोच्चैरम्बरमामृशत्यतितरां मानं प्रतीची दधौ। ताम्रीभूतदिनेशविम्बवदना तारोत्करव्याजतो मन्ये मुञ्चति वाष्पविन्दुनिकरं व्योमाङ्गने सर्वतः ॥४०॥ शङ्के शङ्करभालनेत्रदहनज्वालाभिसम्पादितो- शारोऽयं ज्वलितोऽस्य पश्यत कर्णास्तारामिषान् सर्वतः । अन्तधूमशिखा यदस्य लभते निधूमतामद्य चेत् संहर्ता जगतीं किमार्ततरुणीप्राणान्न चायं विधुः ॥४१॥ एष व्योमसरोविहारकुतुकी संलग्नतच्छेवला- क्रान्तकोडतलोऽभ्युदेति पुरतो हंसो हिमांशुपधिः : मन्ये प्रोषितपद्मिनीसमुदयग्रासायमानो लसत्- क्षीरोदाम्बुनिधेः समग्रपयसां पानाशया धावति ॥४२॥ 4 7 इत्थमनेकविधानि नानानीवृन्निवासिमहाराजसंवर्धितकवीन्द्र- वृन्दणि[त] कवितावितानानि प्रादुरासन् ॥१८॥ 1. Ms. ०णी02. Ms. ०ङ्का० 3. Ms. ०लान्ता 4. Ms. ०त. 5. Ms. Oन्ता. 6. Ms. नो 7. Ms. ल. 8. Ms. ०ः ·( १७ ) বন 1 8 5 7 श्राकान्ता मधुपोत्करण मलिना व्यक्तप्रसूनोदयाः स्वालिङ्गन् चपलो बला[त्] कुमुदिनीस्तासां रजोराजितः। कावेरीकृतमजनोऽपि शनकैः किं लजमानोऽधुना स्नातुन्दिव्यधुनीमुपैति पवनः श्रीखण्डशैलालयः ॥४३॥ एवंविधबहुविधकाव्यकलाकलापालापसमुन्मीलितरससागराव गाहनान्दोलनतन्माधुरीविशेषलेशसमास्वादमेदुरान्तःकरणकरणो वेलानिवेदकावेदितसाधैंकयामयामिनीभागो भूपतिरास्थानभवना दुत्तस्थौ ॥१६॥ अथ चलति नरपतिचक्रचूडामणी, प्रणमनव्यग्रभुजानाम्भूभुजा म्भुजानां स्फुरदुरुमणिमण्डनमयमहामण्डनानां तदानीन्तनं भरमति दुर्वहमसहमानानाम्पातालादिवोत्तिष्ठताम्भुजगराजमहाभोगाना- मन्योन्यसङ्कटसंघट्टझनझनायमानानां केयूरहारमणीनां निनादेन प्रणतजनसमाजनतिनामधेयसमावेदकानां प्रत्येकाख्यानाख्यापन प्रणमनविज्ञापनवचनकोलाहलेन, मङ्गलपाठनिरतानाच सूतमागध वन्दिवृन्दानामानन्दसन्दर्भनिस्यन्दिनान्दीनादसन्दोहेन,प्रोत्सारण धिकारनिरतानाञ्च घेत्रलतावतामुच्चैः समन्तात् पश्यतेति निस्व नेन, प्रोत्सार्यमाणानाञ्च निजनिजाभिवादनवेदनव्याकुलानां बहल हलहलायमानगम्भीरनिस्वनेन, तत्समाहूतानाञ्च भवनसारसकर हंसकोकिलकलकण्ठनीलकण्ठानां सुविकलकलकलबहलकोलाहलेन सुभटानाञ्च विकटचर्मवर्मकृपाणधारिणां मिथो निर्दमविमर्दठनठन यमानविविधायुधध्वानेन, देदीप्यमानविमलकलधौतमयाधा दीपितानां दीपशिखासहस्राणां नरराजसंभाजनार्थमागतानां मेरुशि 12 1. Ms. ०नाः 2. Ms. वना० 3. Ms. ०ज० 4. Ms. Of TTC 5. Ms. oमु० 6. Ms. ०० •7. Ms. ०रु० 8. Ms. ०२ 9. 10. Ms. निः० 11. Ms. ०कनककराठ० 12. Ms. 13. Ms. सभासंजनार्थ० ३ ·( १८ ) राणामिव ज्वलन्महौषधीनां धगधगायमानध्वनितेन, सव्याजसञ्चार- चारुचतुरवाराङ्गनासमाजसञ्चारसञ्चलितकाञ्चीकिरीटकेयूरकङ्कण- कण्ठहारकटकमञ्जीरमण्डलीनां मञ्जतरतारझङ्कारण, शान्त्यधिकार- निरता[ना]ञ्च वेदविदुषामग्रजन्मनाम्प्रातःपदपुरस्कृतमङ्गलाशीर्वचन- विस्तारहारिव्याहारेण, तारमृदङ्गमुरजमर्दलश्रङ्गशङ्खपटुपटहपटल- भूरिभेरीभैरव[रव] निवहजनितकोणाघातविशेषेण, निराकृतेतरशब्द- सञ्चारणसत्वरचत्वरतलनिर्दयद्रुतविद्रुतचरणशतसहस्राजस्रसञ्चरण- गम्भीरभैरवरवनिकरैर्भरितहरिदम्बरैरापूर्यत रोदसीविवरम् ॥२० ततश्च विसर्जितसकलराजलोकसमाजः प्रतीहारीनिर्दिश्यमान- सरणिरवनीपतिः शयनमन्दिरमाजगाम ॥२१॥ तत्र च मृगमदमलयजोशीरकाश्मीरागुरुगुग्गुलुगुरुसौरभसम्भार- जरीजृम्भ्यमाणबहलधूपावलिपरिमलपूरपूरिताभ्यन्तरविवरे कुमुद- कुन्दकम्बुकर्पूरचन्द्रचन्दनद्रवसम्मुग्धदुग्धफेनकल्पन्तल्पमारुह्य नि- बद्धपद्मासनो विदलितविषमविषयवासनो झटिति तत्कालकलित- परमनिवेदहेति[] धारयामास । नातिदीर्घदुरन्तपाशसंयमनादुन्मोच्य मनोवृत्ति, निरस्य चास्याः प्रपञ्चमयमहागहनसञ्चारचातुरी[], मूलाधारचक्राधिष्ठितलिङ्गालम्बितसार्धत्रिवलयाकृतिमतितनीयसी प्रसुप्तां कुण्डलिनीमिव कुलकुण्डलिनी मरुज्ज्वलनवीजभावनाविभा- वितपावकसन्तापसन्तापितचेतनामुत्थाप्य,षट्चक्रमेदनक्रमेण सहस्रा- रमहासरोरुहकर्णिकारनिकेतनस्वाभीष्टपरदैवतेन संयोज्य, ताभ्याञ्च गुरुदैवतात्मनोरमेदमाकलय्य, निरुपमपरमध्यानावधानकतानमानसो मानसोपनीतरुचिरोपचारपरम्पराभिः किमपि कमनीयमद्वन्द्वं चरण- सरोजद्वन्द्वं सानन्दं सभाजयन्, तादृशजपनहवनस्तवनतर्पणस्वार्पण- 1. Ms. ०नं 3. Ms. ०के० 4. Ms. ०म्भी० 5. Ms. ०म्भ० 6. Ms. oभ्या० 7. Ms. ०० 8. Ms. 10. Ms. माना० 11. Ms.oज० 12. Ms. ०नच्य 13. Ms. Oनय 14. Ms. .सर्पणो० 15. Ms. .श्रा० 10. 12 13 14 15 2. Ms. ०० ०ना 9. Ms.ता० ·सन्तत- प्रदक्षिणभ्रमणप्रणमनानि विधा[य], तथैव पूजिततश्चरणसरोजतल- व्यतिकरजनितानन्दभरकलितविपुलपुलककदम्बतया तदुपरि च कदम्बकुसुमायमानशिराः सुष्वाप ॥२२॥ प्रसुप्तश्च मृगयाविहारोद्योगिनमात्मानं ददर्श ॥२३॥ ततश्च सादिभिराकृष्यमाणानां व्यग्राग्रखुरद्वन्द्वाभिघातक्षुण्ण- मातलानां निरर्गलं बहलफेनस्तोमस्रुतिमतां विचित्राम्बरभूरि- भूषणानां हेषतां मुहुर्मुहुरुत्पततां विहङ्गमानामिव तुरङ्गमाणां क्वचन सङ्कर्षणसरस्वतीशेषसुरसिन्धुसुधाचन्द्रचन्दनकर्पूरपूरकम्बुकादम्ब- दन्तावलदन्तकुन्दकुमुदकेतकहिण्डीरपिण्डपुण्डरीकषण्डपरिपाण्डराः क्वचनेन्दीवरमहेन्द्रनीलमरकतमहामेघमेदुरमनोहरच्छायाः क्वचन नवीनपमबान्धवपभरागपलाशपुष्पप्रवालपल्लवप्रायाः सन्ताड्यमानभेरीपटहपटुघोषमांसलशृङ्गशङ्खादिनिनादाकर्णनजनित- रोषावेशातिचञ्चलीकृताः पृथक् पृथक् पङ्क्तीर्ददर्श। क्वचिदुपरि- विराजमानपटमण्डपा[:] सेन्द्रायुधसौदामिनीसमुदयशोभमान- सान्ध्यमहामेघनिवहविराजमानशिखरा इव महामहीधरपरम्परा प्रा- धोरणनिपात्यमानाङ्कुशा महादन्ता दन्तावलपङ्क्ती ,क्वचन निरन्तर] मुच्छृसतीहंसन्तीरिव विस्फारितवदना लिहतीरिव लोली- कृतरसनाः तुरखरदशना अतिशतया दृश्यमानास्थिपञ्जरा इव नखराभिघातविदारितवसुन्धरा घर्घरघोरघनघूत्कारगर्जित[तर्जित]- निखिलजन्तुसन्तानाः सारमेयपक्तीः, क्वचनाजिनपिहितचरणनेत्रा विचित्रगात्राः पादातपाणितलनिहिता: श्येनप्रमुखमृगयोपयुक्तपत्रि- पङ्क्तीः, क्वचन पूर्णकार्मुकायमाणकण्ठा विविधवादित्रवागुरापाश- 2. Ms. ०स्वत० 4. Ms. ०छा० 5. Ms. ०मासन० 6. Ms. पंक्ती 7. Ms. पंक्तीः 8. Ms. मुसन्ती 9. Ms. नाः 10. Ms. नि० 11. Ms. घ्यु० 12. Ms. पंक्ती: 13. Ms. ०१० 14. Ms. पंक्तीः 6 7 14 1. Ms.त 3. Ms. ०ला ·(. २० ॥ प्रमुखमृगयोचितवस्तुस्तोमातिभारमन्थरगतीश्चक्रम्यमाणाः क्रमे- लकपङ्क्तीर्ददर्श ॥२५॥ क्षणेन च चर्ममयमिवाम्बरतलं खड्गलतामयमिव दिग्वलयं तुरङ्गमयमिव भूमण्डलं रजोमयमिव रोदसीविवरं हेषितवृहितचीत्- कृतिघन्टाटङ्कृतिसिंहनादसहितबलबहलकोलाहलमूर्छितप्रायम्भुवन- मण्डलमनुबभूव ॥२६॥ अनन्तरश्च पते यान्ति किमम्बरे किमथवा भूमावपि मापते- रश्वा इत्थमशेषलोकभणितान्याकर्य किं वाजिनः । विस्पष्टाखिलदन्तपङ्क्ति जहसुः प्रोच्चैः खुरोत्थं रजो- राशिं व्योमचरं यदूर्ध्ववदनाः सन्दर्शयन्तः स्थिताः ॥४४॥ 3 चेतोऽतीन्द्रियमप्यसौ मरुदहो नेत्राध्वदूरङ्गतः कि सिन्धोरपि लङ्घनेन यदसौ शाखामृगैर्लजितः । 'यजल्पन्त्यपि सैन्धवेति किल नो नामेति सञ्चिन्त्य किं प्रोत्]प्लुत्यापि सखेदमेव तुरगाः क्षान्त्या निवृत्ति ययुः ॥४॥ 6 7 सप्तैव द्युमणेर्हया नियमिता व्यालैस्तथा चालिता यन्त्रा निश्चरणेन वक्रगतयः किन्तैर्जितैर्मादृश[]म् । ब्रह्माण्डन्तु विभेद वामननखः किन्तेन भिन्नन वा प्रोत्पलुत्येति निवर्तते नरपतेर्मन्ये हयानाच[यः] ॥४६॥ विश्वाशाप्रतिपालकस्य यदमी वाहा वयम्भूपते- राशालङ्घनमप्ययुक्तमयशोवीजम्भवेन्मादृशाम् । 1. Ms. oपंक्ती 2.Ms.०स्व० 3. Ms. पंक्ति 4. Ms.vथा: 5. Ms. ते 6. Ms.०न 7. Ms. घमणेइमा 8. Ms. निक 9. Ms. मु० 10. Ms. ऽस्मा० ·(२१) इत्थं निश्चितचेतसोऽतिमहतः खेदाद्विकृत्यानना- न्याक्षेपेण समालिखन्ति वसुधां निन्दन्ति मन्ये विधिम् ॥४७॥ इत्थमनेकविधविबुधकविनिवहा महाराजपरिजनभूताः समुदा- हरन्ति स्म ।२७ ततश्च नानाविधसेनाव्यूहैविरचितविविधव्यूहैश्चित्रसेनत्वमस्या- रोक्षतामुपनिन्ये ॥२८॥ ततश्च चन्दनचूर्णचामरचयचालनलाजमोदकदूर्वाक्षतविक्षेप- रस्सरसुमधुरमङ्गलाशीर्वचनपुरस्कृतो वसुन्धरावृन्दारकवृन्दाभि. न्धमानदिग्विजयो महामात्रोपनीतमुपरिविरचितातिमात्रमहार्ह- पुभ्राम्बरमयमहामन्दिरं पुरन्दर इव मन्दरं महाधरेन्द्रो महामातङ्ग- पारोह ॥२६॥ क्षणेन च प्रलयकालविजृम्भमाणमहा[जल]निधिनिवहबहल- कल्लोलपरम्परा इव प्रचण्डमझाप्रभञ्जनप्रेर्यमाणपुष्करावर्तकमुख- संवर्तविर्तमानमहाम्भोवाहना इव प्रच्छाद्य समन्ततो वसुन्धरां 'नर्भरभरेण स्यन्दोलिकाविशेषमालामान्दोलयन्त्यो दिवसनिशा- सन्ध्याव्यतिरिक्तमिव समयं निष्पादयन्त्यः श्रीचित्रसेनमहीमहेन्द्र- सेना] महासेनाधिष्ठिता इव देवसेनाः समतीत्य ग्रामनगरमयानि भुवनानि काननमासादयामासुः ॥३०॥ तत्र क्वचन कपिलकृष्णकौंशिकशुकपिप्पलायनहारीतभारद्वाज- प्रमुखद्विजसमाजोद्गीतरम्याणि शाखासहस्राणि बिभ्राणां श्रुति- परम्परामिव, क्वचिदुभयभागनिरन्तरसन्ततशरसञ्चारदुरवगाह- सद्रोणार्जुनशिखण्डिनकुलवाणासनपत्रिसमागमविशेषभीषणाम- न्तरा भीमवेगनिपात्यमानपर्वतीयपर्वतायमानमत्तमातङ्गसङ्घ नाना- 1. Ms. Oना 2. Ms. व्ही. 3. Ms. ०नि० 4. Ms. ०षामाना० 5. Ms. ०वाणामनपत्ति० ·( २२ ) जनपदावधिकाभिधावदतिवेगवद्वाहिनीसङ्घसम्पादितकबन्धचयमहा- ताण्डवाडम्बरविराजमानां कालवेगातिविवर्धमानरंहःसङ्घातसमा- पतद्गाङ्गेयोत्तारहारनिनादनिरस्यमानधार्तराष्ट्रोलकशकुनिमत्स्यराजां क्वचन विवर्धमानकर्णशल्यविषमविवर्धनवानां महाभारतमहा- सङ्ग्राममहीमिव महीयसी सिन्धुसम्भेदपरम्परां, क्वचिदनलनल- वरुणम[व]दहि[म]दीधितिभूसमागतां कुण्डिननगरीमिव, क्व- चिदतिवेगाभिघातनिपतन्महाशिलीमुखव्यूहचुम्ब्यमानपुण्डरीककुव लयां महासरसीमिव, क्वचिदृक्षसोमार्कविम्बभूषितां नभोमण्डली. मिव, क्वचन विकचमनोहारिचम्पककलिकाकलापव्याजेन महाराज- मङ्गलनीराजनाय बनवतप्रवर्तितमिव दीपकलिकाकलापमादधानां, समुच्छितानेकचन्द्रकिचमरीपुच्छतालवृन्ततयाभ्यागतमहीमहेन्द्र- व्यजनक्रियामिव सम्पादयन्ती,केकिकोकिलकलकण्ठनीलकण्ठकल- कण्ठध्वनिमिषेण स्वागतमिव पवनजवगलितललितकुसुमसञ्चय- मयमिवोपचार तन्निस्यन्दमानामन्दमकरन्दमयानीव पाद्याचमनी- यानि वितन्वानाम्, अतिमनोहरा काननलेखान्ददर्श ॥ ३१ ॥ काञ्चन काञ्चनविद्रुमालङ्कृतां महामानवती, काश्चन वियोगातिशयमलिना समदनाञ्च, काञ्चन वयोविशेषोपनीत- रजोयोगदूषितां, काञ्चन स्निग्धातिमुग्धसुधीरधरसङ्गता, काश्चन पुरतो विराजमानाक्षकदम्बा क्रीडानिरतामिव कामिनी[], काञ्चन मरुद्वरालिङ्गयमानहरिणीरम्भालम्बुषाममगवतीमिव, सताण्डवपिशाचमण्डलमध्यवर्तिभुजङ्गमालङ्कृतस्थाणुस्थानमयीं कैलासगुहामिव, काश्चन नरहरिवराहत्रिविक्रमचरितमयीं पुराणेति- हासकथामिव, काश्चन वाल्मीकशाण्डिल्यव्याघ्रपादालता तप[:]- स्थलीमिव, काञ्च[न] ब्रह्मैकतानभावननिरतां महायोगिनीमिव, 1. Ms. चा० 2. Ms. ० ० 3. Ms. ०नि० 4. Ms. दिडीम० 5. Ms, कुम्भिल० 6. Ms. कुवलवयां 7.Ms. किं० 8. Ms. नि: काञ्चन 9. Ms. ना० 10. Ms. ०नस्नु० ·काञ्चन ( २३ ) खरतरखड्गाभिघातपात्यमानधूम्रलोचनचण्डमुण्डमहिषा प्रकटितसिंहासना हैमवतीमिव, काश्चन रात्रिश्चरतरुणीगणपरिवृता- मशोकवनावस्थानां विदेहभूतनयां श्रीसीतामिव, क्वचन ताम्बूल- पूगखदिरकर्पूरलवङ्गलावासितद्विजराजिशोभमानां कृष्णागुरुचन्दना- अनमृगमदहरितालतिलकपत्रावलीभूषितां वासकसजामिव, क्वचन प्रलम्बलाङ्गलिचक्रिविलोकनोत्कण्ठितपशुपालशिशुमण्डला विषाण- वेणुत्रिविधनिनादपूरितदिगन्तरां व्रजस्थलीमिव, महीयसीं वन- महीमहीनसत्त्वो महीपतिरवलोकयामास ॥३२॥ केचिद्वारविलासिनीमुखसुधापानैकबद्धाद भूपाः केचन सीधुपाननिरता मिथ्यातपोव्यञ्जनाः। एक: श्रीयुतचित्रसेननृपतिः पादत्रयीविच्युतं धर्मधारयते न चेत् कथमसौ तिष्ठेदनालम्बनः ॥४॥ अपि च 3 4 विद्यासत्कवितासदर्थरुचिरालङ्कारचर्चादिभि- नित्यं दैवतदीनभूसुरघटासन्तर्पणार्चादिभिः । धन्यीकृत्य धरातलं विजयते मापालचूडामणि- धत्ते चैकभुजेन भूमिवलयं श्रीचित्रसेनः कृती ॥४॥ 5 अपि च पुरोगतुरगावलीखुरशताहता भूरियं गजालिककटस्खलन्मदजलैरभूहुस्तरा । अथो नु रथगामिनः कथमिमा तरिष्यन्त्यहो [महो]र्मिचयभीषणामिति भयं समुन्मीलति ॥५०॥ अथवा अहो जातोऽयमुपायः क्षणादेव ॥३३॥ 1. Ms. Oत्वो 2. Ms. ०धा० 3. Ms. ०म०4. Ms. ०दे० 5. Ms. नी० 6. Ms. नि० 7. Ms. Oनक ·( २४ ) तथाहि यस्योत्तुङ्गतुरङ्गदारुणखुरक्षोदेन कुम्भ्युल्लसत्- कुम्भवातसमुच्छलन्मदजलैर्या भूरभूदुस्तरा। तस्यैवाश्वगणैः खुरोद्भुतरजोराजीभिरेषा क्षणा- नीता भो मरुतां [तथा च मरुतां] संवर्धनापातनैः ॥५१॥ 3 इत्थमपि तत्र तत्र वनवासिजनगीयमानमाकर्णयामास ॥३३॥ ततश्च "भो भोः सेनापतयः सेनापतिनिदेशवर्तिनश्च सावधानः श्रूयतामवधार्यताश्च-एषा सत्वरचरणाङ्कसञ्चारसूचिता शशकशल्लकी- प्रसमरसृमरकृष्णसारसारङ्गसङ्खला काननवीथी, त्विदमपि कराल- काननकोलकलापलुलापकण्ठीरवकरिनिकरकण्ठगर्जितमतिभयङ्करं, पुरतोऽपि गण्डशैलमण्डलायमानगण्डकपुण्डरीकचण्डचीत्कार- घोरघोषम्, इतो वञ्चकवनविडालवानरवृकवृन्दान्दोलनचञ्चलतरम्, अपरमपि पावतो भीमस्वनभल्लनिवहभीषणम्, अपरमपि मयूर- सारसकपोतकलविङ्ककोकिलकलकण्ठकुक्कुटकोयष्टिकककुभकारण्डव- शुकसगुणपत्रसाङ्काररवशङ्काकरम्, इदमपि जरदजगरगरलानलधूम- शिखाकारश्वसितानिलसञ्चार[द]न्दह्यमानं, क्वचिदपि भुजङ्गम- सङ्घभूषितभूताधिपप्रचण्डस्रवदण्डतालवेतालभैरवभूमण्डलं कैलास- कन्दरमिव । तदिदानी समन्ताद्विष्टभ्यन्तां समारोप्यन्तां वागु- रापाशाः, समन्तात् स्थाप्यन्तां द्विरदतुरङ्गशकटस्यन्दनारोहा:, दीप्यन्ता ज्वलनाः, योज्यन्तामनलयन्त्राणि,अारोप्यन्तां शरासनानि, मोच्यन्तां शराः सारमेय[]श्च, क्षिप्यन्तां विक्रान्तशकुन्ताः कुन्ताश्च, आसन्नेषु च निपात्यन्तां तुद्र काश्चन्द्रहासाच" इति समन्तादश्रूयत महान् घोषणानिनादः॥३४॥ 8 10 2. Ms. ०म्भ्य० 3. Ms.oया 1. Ms. ०त० 4. Ms. ०नु० 7. Ms. ०० 8 Ms. ०श 5. Ms. cato 6. Ms. asao 9. Ms.०० 10. Ms. गाः 11. Ms. ०/० ·ततश्च ( २५ ) चञ्चलचन्द्रहाससहस्रचञ्चलासञ्चयसञ्चारचित्रित- मन्योन्यसंघठनठनायमानविविधायुधसंघर्षणजनितज्वलनसञ्चय- खद्योतजालमयान्ति]रीक्षं दहनयन्त्राभिघातस्फूर्जथुगर्जितमयदिग्व. लयं प्रचण्डदहनभयसत्वरपलायमानगहनचरजन्तुसन्तानतरलमहा- वेगसञ्जनितप्रचण्डझझाप्रभञ्जनान्दोलनदोलायितभुवनमण्डलमाल- ष्यमाणप्रचुरकोदण्डनिचयसमुदितमहेन्द्रचापकलापं खरतरखड्ग- धारावदार्यमाणवनकरिनिकरकुम्भनिवहनिरर्गलविगलन्मुक्ताफल- कलापमयकरकासम्पातगम्भीरमनवरतवेगसन्निपातजनितामित- खड्गझङ्कारपोरगम्भीरनिस्वनं निरन्तरदुरन्तशरधारासारमय- मकालप्रलयदुर्दिनमाविरासीत् ॥३५॥ ततश्च मुहुर्मुहुरितस्ततः पलायमानानां वृकवराहवारणवानरवन- विडालवश्चकव्यालवनमानुषवयसां कोककुम्भिकण्ठीरवकालसार- कुम्भीनसकाद्रवेयाणां चमूरुचमरीचीनमुखमृगमहिषमहामातङ्गानां शृङ्गखुररदनवदनघोणाघनघनघर्घरघुत्कृतिचीत्कृतिहुकृतिविचित्र- ध्वनिमयसमुचितं विचित्रकिमपि कल्पयामास भूवलयम् ॥३६॥ अनन्तरञ्च प्रचुरशरसञ्चारविध्यमानेषु सारङ्गसङ्घषु, खरतर- खड्गलताखण्ड्यमानेषु च खड्गमण्डलेषु, श्येनमुखपतत्रिचञ्च- चरणाघातपात्यमानेषु च पतगेषु, प्रचुरकुन्तकृपाणकाण्डमुखहेति- हन्यमानेषु महावराहहिषमातङ्गेषु ज्वलज्ज्वलनज्वालाजालभीषि- तेषु च, जालपतनसंयम्यमानेषु शशकशल्लकीशम्बरशालावृकेषु, झटिति महाकाननान्निःसरन्तमतिपवमानमानसरंहसं विकचपद्म- पद्मरागनवपद्मबान्धवमरकतमहेन्द्रनीलहेमहीरहरिदश्वोपलहिम- किरणमणिहारहारिविचित्रचित्रमयकान्तकान्तिच्छटाच्छुरितदिग्व- 1. Ms. ०श्ची० 2. Ms. ०व० 4. Ms. has one redundant a after प्रभ 5. Ms ०नमय 8. Ms. ०वन्धि० 9. Ms. ०ध्यु० 10. Ms. ०छ० 10 11 3. Ms. ०ज० 6. Ms. ०म० 7. Ms. ०म० 11. Ms. ०छु० ·( २६ ) लयं, जाज्वल्यमानविलोचनयुगलतरलतारकान्दोलनेन दिवापि तारकामयमिव मुक्ताफलमयमिव व्योमा[व]काशवलयं वितन्वानम्, अतितरविजृम्भमाणमहावेगतया गगनतलमात्रसञ्चारमिव दृश्यमानं, महेन्द्रचापचयावकीर्णमिव तडिल्लतापुञ्जसञ्छादितमिव नभो दर्श- यन्तम्, अम्बरकासारसलिलपिपासयोत्प्लवन्तमिव, निरपराध- वाध्यमाननिजान्वयस्य महाराजस्याविनयमावेदयितुं चराचराधी- श्वराय गोलोकतलोत्पतनाय कृतोद्यममिव, मयीदृशरूपगुणगरिम- शालिनि किमिति हरिणान्तरमपि पीयूषकिरणाङ्कमारोहतीति हिम- किरणाङ्कमिवोहिश्य कृतोत्पतनं, भूवलयसमग्रतणरसमास्वाद्य नन्दनवनधासप्रयासतया महेन्द्रनगराय कृतप्रयाणमिव, विविध- मनोह[]रिकिरणधोरणीदेदीप्यमानं पश्चिमाशाभिमुखमभिद्रवन्तं महामृगन्ददर्श ॥३७॥ 4 ततश्च समन्तादित इतस्तत[स्ततः]पुरतः पुरतः पश्चात्[पश्चात्] वामे वामे सव्ये सव्ये ऊर्ध्वमूर्ध्वमहो नेक्ष्यत इदानीमहो निभृत- मालोक्यतामकिरणजालान्तरिततया दुरालोकतामावहतीति सत्यं सत्यमयमयमित इतः कुतः कुत इति भाषमाणानां निवृत्तमृगान्तरा- नुसरणानामतितरप्रयत्नविहितपाणिकशाङ्कुशपातद्विगुणितजवपत्र- तुलितचतुरतुरगकरिसञ्चारिणमूर्वावलोकननियोजितजननिवहा- वेदिततादृशगमनसरणीनां धावनवेगश्रमजनितातिशयितक्षुत्पिपासा- क्षामकण्ठानां तदासादनमहाव्रतसम्पादनविषयमात्रसमुत्कण्ठानां धावतां महावीराणां खनखनायमानतुरगखुरनिस्वनेन श्रमभरखिन्न- वाहसफेनफ्रोत्कारतारतरनिनदेन वेगवशाद्विसंष्ठुलचपलचर्मचन्द्र- हासचापकवचविशृङ्खलाप्रेढोलनजनितझनत्कारघोरनादेन बधिरी- कृतमिव चराचरन्तस्थौ ॥३८॥ 1. Ms. ०न्ना० 2. Ms. ०वा 3. Ms. ०ह० 4. Ms. ०स्ता० 5: Ms. ०१० 6. Ms. ०ल० 7. औँ 8. Ms. •ञ्चु० 9. Ms. न० ·( २७ ) संवृत्ते मृगयाविहारकुतुके श्रीचित्रसेने नृपे मन्ये तन्मुखनिर्जितामृतरुचेरातङ्कलोलाङ्कतः । प्रभ्रष्टोऽयमतीवशङ्कितमनाः सारङ्गशावो महा- वेगो धावति विष्णुधामनि निरातङ्क पदं प्रार्थयन् ॥५२॥ अथवा एतस्मिन्नतिनिर्दयं नरपतौ श्रीचित्रसेने मृगा- नुचैर्निम्नति तद्यशोमुखपराभूतं विलोक्याश्रयम् । पीयूषांशुसमाश्रितो मृगशिशुस्तस्माञ्चुयतः शङ्कया शके धावति विष्णुधामनि निरातङ्क पदं प्रार्थयन् ॥५२॥ अपि च एतस्मिन्मृगयारतौ नरपतौ श्रीचित्रसेने मृग- श्चित्रश्चित्ररयस्तनोति परितश्चित्रा गतीश्चित्रहक् । पतवेगवपुर्विलोलनचमत्कारान् समालोकयन् लोको विस्म[यविस्मृतान्यवि[प]यश्चित्रायते सर्वत[:] ॥५३॥ एवमनेकविधानि तत्र. काननकेतनकविनिवहसमुश्चारितानि समाकर्णयन्नाकर्णपूर्णशरासनमण्डलमध्यारोपितसायको धरणि- नायकोऽपि तमतिधावन्तमनुधावन्, विडम्बयन्निवाङ्गीकृतसारङ्ग- शरीरं सरोजसम्भवमनुधावन्तं शशाङ्कशेखरं, महीदुहितमोहनाय मायामयमनोहरमृगमूर्ति मारीचमनुधावन्तं भगवन्तं श्रीरामचन्द्र- मिवानु]कुर्वाणः, मदनोन्मादवशान्मैथुनाय मृगमूर्तिधरं मुनीन्द्र- मनुसरन्तं मनुजराजं विचित्रवीर्य वैचित्रवीर्यमिवानुकुर्वन्,मृगरूप- धरमतिद्रुतविद्रुतं दक्षाध्वरमनुविद्रवन् रुद्रानुचरो वीरभद्र इ[व], 1. Ms. has one redundant F after fata 2. Ms. ०रा० 3. Ms. न्या० 4. Ms. ०ध्व० 5. Ms. ०मु० 8 ·( २८ ) अरणीस[मन्वितमन्थदारुहारिणं हरिणमनुसरन् धर्मराज इव, अतीतसमस्तसामन्तचक्रः, शक्र इव क्षीरनीरधिसम्भवमर्वन्तमुच्चै- श्रवसमधिरूढ उच्चस्तरां त्वरयंस्तुरङ्गमराजम्, अनालोचयन लोचनपथवर्तीन्यपि नानाजनपदजनगणनगरविपणिभवनोपवनविट. पिपटलपरिपाटीपल्वलपुष्करिणीसरित्सरसीसरसीकृतानि वानि, तन्मृगरूपरयविलोकनव्याकुललोललोचन[] विस्मयविशेष- चमत्कारभारमन्थरमानसः सुदूरमनुसरन्नविज्ञातानेकशतयोजन- मात्रमध्वानं विलयामास ॥३॥ अथाविश्रान्तातिमहाजवपवमानायमानतुरङ्गममात्रद्वितीयस्या- द्वितीयमहिममहनीयस्य महीमहेन्द्रस्याभूतचरं श्रमभरमालोक्य परमकारुणिकतया भक्तवत्सलतया च रोषा वे]शारुणित इव सहा- यतामिव कुर्वाणः पश्चिमाशाभिमुखमभिद्रवन्तन्त[] प्रति सारङ्ग प्रजवितसप्ताश्ववेगद्विगुण्समाकृष्यमाणस्यन्दन इवाभिधावनग्रेसरो भगवान् सहस्रकिरणोऽपि झटिति पश्चिमाचलशिखरसीमा- मवाप ॥४०॥ अथ चरममहीधरशिरःसरसीताम्रसरसीरुहे महति मिहिर- मण्डले मुद्रामिवोपगच्छति सुविततकिरणपटले शतदलसहस्र- सङ्कोचभाजि, माध्वीकपाननिराशतयेव तत उड्डीयाशान्तरान्तरा- न्तरालमवलम्बमानेषु ज्वलिष्यत्प्रोषितपतिकादुरन्तद्दुःस्वदवदहन- धूमायमानेषु तिमिरसमाजव्याजरोलम्बकदम्बेषु, चतुरदूतीजन- सङ्केतोदितसङ्केतकेतनसंक्रान्तकान्तोदन्ततया स्फुरितनितान्त- सन्तोषसन्तानतरलहृदय[]स्वभिसारिकासु, सुचिरसहवासप्रेम- परम्परापरिचितचक्रवाकतरुणीनववियोगदुःखदर्शनादिव म्लानि- [मु]पप्रयान्तीः पद्मिनीरपहाय सहासकुमुद्धतीरभिधावत्सु मधुप- 1. Ms. ०० 5. Ms. ०च्छी० 6. Ms. ज्यनि० 7. Ms. oम्प्रे० 8. Ms. म० 7 2. Ms. ०म० 3. Ms. ०ल 4. Ms. छल० ·( २६ ) 1 समूहेषु, स हरिणयुवा सहस्रकिरणेनैव समश्चरमगिरिगुहामतीत्य लोचनपथं प्रविशन्निवान्तर्धानमियाय ॥४१॥ अतीते च तस्मिन् हरिणे लोचनसरणिं, सङ्कुचितसमस्त- किरणकलापे च भगवति मयूखमालिनि, समन्तात् सञ्चारितदृष्टि- प्रसरो नरपतिरनवलोक्य च तं मृगमालोच्य च वासरावसानसीम- समयं मृगयाव्यापारनिवृत्तवृत्तिरन्तरीक्षतोऽपि. निराकृतनेत्रसञ्चारः समन्तात् समासन्नभूमीवलयमवलोकयामास ॥४२॥ 3 सं[गत्या]पि करैः सुधासहचरैः शीतैः कलानां निधेः संयाते चरमाचलस्य शिखरं चण्डविषि प्रेयसि। एषा संमलिनीकरोति नलिनी भावं स्वभावाद्भुतं कर्तव्या कृतिभिः प्रसन्नमतिभिमैत्री पुनस्त्वीहशी ॥५४॥ अपि च चक्रीर्मुश्चति चक्रवाकनिकरे भृङ्गेषु पद्माटवी- मनि मानवतीषु पान्थनिवहे सञ्जीविताशामपि । दैन्येनातिदयाभावजनुषा भूमीरुहाःप्रोच्चकैः :. क्रन्दन्तीव कुलायलीनवयसां रावैस्तुषाराश्रुभिः ॥५५॥ किश्च सुस्नाताः सरसीसरित्सु कुसुमान्याहृत्य भूमीरुहां तन्वानाश्च दिगम्बरार्चनविधि क्षामास्तपोभिः किमु । प्रोचैःपूरितवेणुरन्धुमधुरध्वानैर्यशो धूर्जटे- र्गायन्तीव शनैर्नटन्यपि जगत्प्राणाः समन्तादमी ।।५।। 1. Ms. ने 2. Ms. ०ण 3. Ms. ०त्र. 4. Ms. द्वि० 5. Ms. वावैस्तुषाराश्रुतिः। 6. Ms. ०कृ० 7. Ms. ०म्वाला० ·( ३० ) जातीचम्पकमालतीस्तरलयन् मल्लीः समान्दोलयन् धुन्वन् केतककेतकीकुरुवकान्याम्फालयन यूथिकाः । कान्ताक्रान्तवधूमुखाम्बुजमधून्यास्वादयन् कैरव- श्रेणीरेणुविलुप्तदृष्टिरनिलो मन्दां गतिं विन्दति ॥५७॥ श्रीखण्डाद्रितुषारभूमिधरयोः संवादसंवेदको दूतोऽयं पवनो गतागतवशान्मन्ये गत[:] क्षीणताम् । गङ्गाद्वारसमुद्रसङ्गममहातीर्थावगाहान्महा- पुण्योऽप्येष निहन्ति किं विरहिणीः पद्माटवीलम्पटः ॥५॥ समन्तात् सन्तापं शमयति वसन्तानिलसखः सुधांशुः सम्पूर्णः श्रवणमधुरः कोकिलरवः। तदाशु श्रेयस्ते गमनमतिदूरञ्जिगमिषो- स्तमःपुळे कुळे क्षणमिह न वासः समुचितः ॥५६॥ इत्यादीनि तत्तद्देशनिकायतत्तदवस्थमध्यस्थजनसमाजभणिता- न्याकर्णयामास ॥४॥ ततश्च तत्र सायन्तनविधेयसन्ध्यावन्दनपरदैवतचरणसरोज- मननमनुजपनप्रणमनमनाः श्रमापनोदनाावगाहनसलिलपानाशया सलिलाशयमन्वेषमाणो मुहुर्मुहुरितस्ततो विस्फारितलोचनश्रवण[] निगृहीतरश्मिः शनैः शनैस्तुरगारूढ एव समन्ततो बभ्राम ॥४४॥ परिभ्रमंश्च प्रावृषेण्याम्भोवाहव्यूहगर्जितगम्भीरभूरिभैरवरव- सोदरं सलिलावगाहनप्रवृत्तगहनचरमत्तमातङ्गयूथान्दोलिततरल- कल्लोलझात्कृतिवनवराहनिवहघोणाघुत्कृतिमृगराजमृगादनमाल- गण्डकपुण्डरीकगणघनघनघर्धरनिनादनिकरं भरितसमीपशैलगुहा- कुहरं प्रतिध्वानसम्पूर्यमाणरोदसीविवरं शुश्राव ॥४४॥ 1. Ms. ०वन. 2. Ms. ०रा: 3. Ms. ०या० 4. Ms. या 5. Ms. ०व्या० 6. Ms. गदे० 7. Ms. ०य 4 7 ·( ३१ ) तेन सत्वरमाहूयमान इव पुरतो हिन्तालतालतमालतालीप्रायैः, एकतश्च शिंशपाशिरीषशाल्मलिशालशल्लकीसरलसहकारसिन्धुवार- सर्जार्जुनाञ्जनबहुलैः, अन्यतश्च काञ्चनकुरुवककदम्बकुटजकङ्करोल- किरातकेतककुन्दमुचुकुन्दककोलक्रमु[क]कालागुरुकङ्केल्लिकुटुम्बिन्ये- रकाभूयिष्ठैः, अपरत्र च लवलीलवङ्गलोध्रपनसपलाशपीतशाल- पाटलिपुन्नागनागकेशरपिप्पलप्रियङ्गुप्रधानः, निरस्तचन्द्रार्ककर- प्रवेशैः पातालतलैरिव, सलिलाहरणार्थमागतैर्महामेघसमूहैरिव, निरवधिविविधफलपल्लवभारभूषितविश्वम्भरैमहाभागवतैरिव, निर- न्तरफलकुसुमसन्तानसन्तोष्यमाणशाखाचरणविन्यस्तनिश्चलहृदय- श्रुतिमधुरध्वाननिपुणद्विजसमाजैर्महाधार्मिकैरिव, प्रभाकररथपथ- रोधनाय गगनमुत्पतनिर्विन्ध्याचलशिखरैरिव,महामहीरुहैः श्यामा- यमानमतिप्रमाणं नयनपथातीतसीमानं चतुरनाकारं सारमिव वसुन्धराया द्वीपविशेषमिव भूखण्डं ददर्श ॥४६॥ ततश्च सुविमलशिशिरसलिलशीकरासारशीतलेन कमलकुमुद- कुवलयकह्वारहल्लकमुखकुसुमसञ्चयमाध्वीकमधुरेण तीरतरुतनुतर- कुसुमसञ्चयसञ्चारणचतुरेणाभ्यागतमहीपतिसभाजन[]य प्रेरितेनेव. दूतभूतमारुतेनालिङ्गयमानः, नीरतीरभूरुहनिलयसारसकलहंस- कारण्डवकोककङ्ककलविङ्ककुररकेकिकोकिलकोयष्टिककुकुटकककुभ- कपोतकपिञ्जलादिद्विजकुलमञ्जुलकलकलकोलाहलैः पुरस्सरं सादरमाहूयमान इव, मृगमृगराजमृगादनवानरवराहवारण- वश्चकवृषवृषदंशहंससारसवकजीवञ्जीवकचमूरुचमरीचीनचातक- चरणखुरन[ख]राङ्कपङ्कपङ्कजशैवलमृणालकुवलयकुमुद कह्नाः सम- 2. Ms. reads कैङ्किशो in place of कङ्करोल 3. Ms. ०क. 4. Ms. reads ककेकाल in place of ककोल 5. Ms. ०कुतुन्मीचैरक० 6. Ms. reads शिषिशिर instead ofशिशिर 7. Ms.catto 8. Ms. co 10. Ms. गदे० स्वागतप्रश्न- 11 1.Ms.०ञ्च० 9. Ms. ०क० 12. Ms. ०म० 11. Ms. ०र० ·न्ततोऽवकीर्णैरनुमीयमानाम, अतिसरलशल्लकीशालदेवदारुपिप्पल- पनसपलाशरसालपीतशालतमालतालखर्जुरार्जुनाअननारिकेलककोल- क्रमुकमुचुकुन्दचम्पकजम्बीरजम्बूकदम्बपुन्नागनागकेशरप्रमुख- तरुणतरुप्रचयमयवीथीद्वयमध्यनिकायभूतशिशिरच्छायामनोहरभू- भागविरचितसुचिराच्छस्फटिकमयदेदीप्यमानवितानाम्, पदवी[] सुदवीयसीमवलोकयामास ॥४७॥ ततश्च तदनुसरणेनासादितावकाशो दूरादेव पारदरसधारामय- महाभुवनविता[ना]यमानशारदराकारोहिणीरमणकिरणधोरणीविद्यो- तमानं सुधौतसूक्ष्मचीनांशुकाच्छादितमिव नारदशारदाशङ्करसङ्कर्षण- शेषसोमशरीरसमूहसम्बाधं सुधापूरप्लावितमिव सौधसन्दोहमति- विशदतया पाण्डरतन्तुसन्तानमिव निरूप्यमाणं निपुणनिपुणमपि निरीक्ष्य मुहुर्मुहुरतिमात्रविवर्धमानकुतूहलतया वितर्कयामास ॥४॥ समुपजातकुतूहलश्च प्रजविततुरङ्गमो निमेषमात्रेण तम्प्रदेश- 5 माससाद॥४६॥ ततश्च निखिललोकपालभवनोपान्तसीमापर्यन्तसन्ततान्तरालसान्त- रीक्ष[क्ष]मामण्डलमण्डनायमानम्,प्रचण्डपवनदोधूयमानम्,अखण्ड- पाण्डरपटमयमहामण्डपमिव, द्रवितसुधौतकलधौतधारासारमय- महासागरमिव, भूतिभरभूषितभैरवभूतनाथभवानीगुरुभूधरभारती- भानुभरभरितमिव, शङ्करसङ्गीतश्रवणद्रवितचराचरकारणमयकारण- नीरपूरमिव, सरोजन्मजन्मभूमिभूतमहासरोजकाननप्रभवभवनमहा- सरोवरमिव. महाप्रलयविशेषप्लवमानक्षीरोदमयैकार्णवपयःप्रचय- मिव, त्रैलोक्यनाथसम्प्रदानकनिरुपधिभुवनत्रयसम्प्रदानसम्पादिता- नुक्षणोपचीयमानम्पातालतलादुत्तिष्ठमानं दानवनिकरशिरोमणि- वैरोचनियशःप्रवाहमिव, भूतभर्तृ भवनभूतभूमीधरभुजगभूपालयो- 1. Ms. reads ककेकाल in place of कक्कोल 2. Ms...रे छा 3. Ms. ०स्फु० 4. Ms. स. 5. Ms. osito 6. Ms. oTTo ·( ३३ ) मिथः स्पर्धया धावन्निज निज]धामधाराधोरणिमयमहासिन्धुद्वन्द्व- सम्भेदमिव, ऐन्द्रजालिकविद्यामयमिव गोचरीक्रियमाणभुवनत्रय- वृत्तान्तं,समीरसञ्चार्यमाणनीरशीकरकदम्बतया सुविमलविपुलमुक्तों- फलज[7]लमयानीव दिक्पालभवनतोरणानि तन्वानम्, आश्चर्य- ज्योतिश्चक्रमिव तुलाविहीनम् ,अनादिपुरुषचरितमिव मीनकूर्ममहा- वराहानेकविक्रमनरहरिरामलक्ष्मणावताररमणीयं शङ्खचक्रगदाभिरामं मकरकुण्डलिकमलालङ्कृतमनन्तभुजगराजभोगपर्यकश्च, सौरभ- विशेषानुमीयमानभ्रमरसञ्चयसञ्छादितप्रकाण्डशतसहस्रपत्रपुण्ड- रीककैरवगहनं, कोककामिनीकुलकुलायभूतनवीननीरजबान्धवविम्ब- कदम्बायमानकोकनदकाननं, निर्विशेषरूपत्धन नेत्रानिऐंतव्यविशेष- तया कलरुतमात्रानुमीयमानाचञ्चलचञ्चरीकसञ्चयसमुपचीयमान- महानीलोत्पलगहनं, सुरतसम्भोगपरिश्रमापनिनीषुपुरन्दरपुलोम- जापीयूषपूरपानोत्तराचमनावकीर्णतत्तत्करतलगलितामृतशेषलेश- मन्दारहारव्यतिकरवर्धितनिसर्गहारिपरिमलसम्भारभारमन्थरतया साहङ्कारैरिवाव्यामोहनिजनिजनिकेतनावस्थानावस्थयैव निष्पाद्य- माननिरन्तरनीरनिर्वाहणीयावगाहनसन्ध्योपासनतर्पणपानाचमना- दिभिः सनकादिभिर्मरीचिमुखैः सप्तर्षिभिराशीभिरभिसंवर्ध्यमानैरिव तत्तत्करतलविगलितकुशकुसुमाक्षतदूर्वाकिसलयसनाथैर्गोलोक- सुखोषितसुरभीप्रमुखगवीपिपासाखेदापनोदनस्नपनसंक्रान्ततत्पयः- पूरतद्वत्स्वमुखफेनपिण्डातितरमधुरपाण्डरसुरभीकृतैः स्वामि- सम्बन्धनिबन्धनिबन्धनातिप्रेमसाध्वसवशादिव पाशपाणिभवना- वरणमहाप्राकारतया परिण[मद्भिर्महातर रुइयोतमान, हैमवती- स्तनयुगलमिव गजेन्द्राननास्वाद्यमानपयोधरं, कामिनीहृदयमिव स्फुरन्मकरकेतनम्, अनेकधा पितामहमाधवमहेशमाहेश्वरीमिहिर- 1. Ms. विद्यानमय 2.Ms. ०जला० 3. Ms. तन्नानां० 4. Ms. "र्णि० 5. Ms. ०मा० 6. Ms. ०५ ० 7. Ms. ०स० 8. Ms. व्द्योग ·5 मातङ्गमुखमहासेनमन्मथमहेन्दमारुतमुखमरम्मण्डलीमन्त्रमुखराब- गाहनमजनोन्मजनलीलापुरस्सरपरस्परविरचितरुचिरकरयन्त्रनि:- सार्यमाणनीरधारासहस्रसन्ताडनसन्तरणसन्ध्योपासनमननपरि- पूजनध्यानाध्ययनविधानातीर्थतीर्थकृतं, राजसूयाध्वार] राजदीक्षित- द्विजराजत्रिसवनावगाहनसंक्रान्तत[द]ङ्गसङ्गलितामृतसारसम्वार- स्वादुस्वादुतरीकृतपयःप्रवाहम्, अनेकशतसंवत्सरनिर्वाहणीयव्रत- वातनिर्वाहणाय सवालिखिल्यसप्तर्षिसनकादिभिश्चिररात्रोषिततीरा- लङ्कृत[सात्वसुमृष्टसन्ततनिस्तमोरजस्कभवनोपवनं, दाक्षायणी- विरहदूनमहेशदेहदाहमहौषधीभूतनीरशीकरासारकैरवपुण्डरीकदल- मृणालशैवलतीरपादपालवालं, क्वचन श्रीभ[]गवतमहापुराणमिव दलितकुवलयापीडवकधेनुकतृणावर्तकृष्णसारचरितं, कचन सञ्चि- दानन्दमयमिव परमहंसास्वाद्यमानरसमद्वितीयं देदीप्यमानमन्त:- प्रतिविम्बितविश्वप्रपश्चमपारमविकारश्च, कचन पार्वतीवदनविम्ब- मिव नीलकण्ठास्वाधमानपीयूषाधिकपरमरसधारं, चित्रलेखाप्सरो- विरचितमहाचित्रपटवितानमिव, स्फुटतरोपलभ्यमानसपरिकरेङ्गि- ताकारचतुर्दशभुवनभवनोपवनवृत्तान्तं, पारावारमिव प्रबलतिमि- तिमिजिलमहामकरकुम्भीरशिशुमारम्,अन्तरुल्लासितानन्तपुण्डरीक- लोचनं, प्रकटितविराटमूर्तेरिव भगवतो नारायणस्य कायच्छाया- बलोकनविपुल[]दर्शमण्डलं, सिद्धसाधनस्थलमप्यदूषणावकाशं, निखिलव्याप्तिमत्तया निर्णीयमानमप्यसत्प्रतिपक्षमप्यसाधारणं, दृश्यमानबहुवयोविस्तारमपि सुकुमारम् ,अतितरलमपि महागम्भीरं, विजृम्भमाणजीवनमपि निरन्तरतरङ्गवाचालमपि मीनकेतनमजीर- चञ्चलाशयमप्यचेतन, निजनिजाशावस्थितैरेवाशास्तम्बेरमैः सुख- 2. Ms.०ध्या० 3. Ms. ०.० 4.Ms. ध० 5. Ms. सङ्गलिततामृत. 6.Ms.०त्व० 8. Ms. ०६० 9. Ms. म्वा० 10. Ms. ०स० 11. वारेङ्कि० 12. Ms. oच० 13. Ms. ०न० 14. Ms. ०छा० 15. Ms. नं 16. Ms. ०स० 11' --- 1. Ms. ०प० 7.Ms. ०स० ·( ३५ ) 1 सम्पीयमानसलिलसम्पातं, भुवनाद्भुतमदृष्टचरमनाकर्णितपूर्वमपूर्व- वृत्तान्तसंघ महातरङ्ग [सत्सङ्ग] नाम महासरःसमालोकयामास ॥५० विलोकनमात्रादेवापगतनिखिलश्रान्तिसन्तानो विगलितनिःशेष- निखिलचिन्तासन्तानसन्तापतया च विशदीभूतान्तःकरणकरणो मुहूर्तमानं ध्याननिमीलितलोचनो निश्चलनिर्मलमानसः समुत्पन्न- समाधिरिव कामपि परमामननुभूतचरीम्परमप्रेमानन्दपरम्परासह- चरी निवृतिमाससाद ॥१॥ निर्वृतनिभृतमानसश्च चिन्तितवान्-अहो कोऽयमतिमनोहरोऽयं सरोवरो यदवलोकनमात्रेणैव स्नपिताप्यायितसर्वेन्द्रियान्तःकरणा- त्मनो विगलितविषमविषयवासनापाशस्य किमपि कमनीयमनास्वा- दितचरमतिमनोहरमत्यद्भुतमश्रुतपूर्वममृतमिवास्वादयतः सुखमतीव समतीत्य वाङ्मनसयोरध्वानमन्तरुल्लसति ॥५२॥ मन्ये च यास्ताः कलानिधिकला बहुलपक्षक्षपासु हीयन्ते, ताः खलु तत आदायात्रैव महासरसि पुजीक्रियन्ते प्रजापतिना। कथ- मन्यथा वाह्याभ्यन्तरीणसन्तापसन्तानापहरणानामगणितरसरूपा- न्तराणामतिमनोहर[]णामदृष्टान्तानामीदृशानां पयसां सम्भवः ॥५३॥ शङ्के चात्यन्तममृणतया लोचनपथेनैव प्रविश्यान्तरान्तरात्मान- मपि स्नपयति पाययति निर्वापयति चान्तःसन्तापसन्तानमेत- दीयमम्भः ॥५४॥ आलोकयतश्च शोभातिशयमेतस्य सरसः सर्वमन्तर्हितमिव न स्मृतिसृतिमावहति किमपि-क्वचन राज्यं मन्त्रिराजो वा करितुरङ्ग- रथसेना वा ते ते राजपुरुषा नगरोद्यानानि कोषभवनानि वा । न किमपि ताशप्रेमलेशोऽपि स्पृशति ॥५५॥ वा 4. Ms. ०स्मा० 1. Ms. ०मा० 2. Ms. व B. Ms.मा० 5. Ms. ०स्मृ० ·( ३६ ॥ अन्यच्च-मन्ये शुद्धसत्त्वगुणेन सत्यव्रतेन निष्क[]मकलित- पुण्यपुञ्जेन साधुसमूहशीलजालेन च भगवता स्वयमेव नारायणेने- यमुत्पादिता सरसी ॥५६॥ आश्चर्य यदत्र तिर्यञ्चोऽपि रोषहिंसादिककालिममालिन्यमुक्ता- त्मानो मुक्तात्मान इव परानन्दमयरसधारामाखादयन्ति । तथाहि विकचपुण्डरीकाणीव पुण्डरीकमुखानि जिग्रन्ति कृष्णसारशिशवः, प्रफुल्लसारसपत्राणीव सारसपत्रा]ण्यास्फालयति खञ्जरीटपोतः, दैवताधिदैवतं पश्चाननमिव पश्चाननं सिञ्चति पुष्करसलिलेन मातङ्ग- श्चतुर्दन्तं नागेन्द्रमिव नागेन्द्रः], शराहतकौशिकः प्रियक्रोडमिव क्रोडमालिङ्गति तरक्षुतरुणस्य], भगवतो नीलकण्ठस्येव नीलकण्ठस्य कण्ठमलङ्करोति भुजङ्गराजः सहदेवसहोदरनकुलस्येव नकुलस्य मुखं प्रेम्णा चुम्बति, चक्रीजलमानुषयोरपि परमा मैत्री, जलदैवतवनदेव- तयोरपि नितरामिति विचित्रचमत्कारधारावध[] रणविस्मापित- मानसं मानसमपि सरोन प्रमाणे]नेदृशमिति चिन्तितवान् ॥७॥ किं चास्य सरसो नीरतीरसम्भवानां कुसुमानां सौरभभार- हारिणा शीकरासारसञ्चारचारुशीतलेन परिणतफलकदम्बपातन- निपुणेन निरन्तरतटभुवनशोधनसेचनशीलेन समीरणेनैव निष्पा- दितातिथिसपर्यापर्यायाप्यायितः सुखमिह परममनुभवति पान्थ- सम्प्रदायः ॥५८॥ किश्च सम्पूणी सरसीरुद्दनिरवधिक्रीडन्महासारसी क्रीडन्ती वरशीकरिव नभोलक्ष्म्या च दिक्पङ्क्तिभिः । ऊर्ध्वाधस्तनप[]रसीमरहिता निस्तुल्यता[मी] युषी चेतो मे सरसीकरोति सरसी नेदीयसी नेत्रयोः ॥६०॥ 3. Ms. ति० 4. Ms. व्या० 5. Ms. पंक्तिभिः 6. Ms. ०६० 4 1. Ms. ने 2. Ms. यु.

·1 अपि च-अहो आश्चर्य मम हि मृगतृष्णामिव कामपि मृगयां समभिधावतो मृगयमाणस्य च मृगविशेष, सरस पतस्यावलोकन- क्षणादेव दासीव समग्रप्रपञ्चमयविषयवासना प्रतिभाति, यत् सत्यं श्रीगुरुचरणसरोजप्रसादा एव जयन्ति, तत् सर्वथा कृतकृत्योह- मिति श्लाघमान एवात्मानमवरुह्य व्यपनीतपर्याणन्तुरङ्गममात्मानश्च विमुक्तकवचायुधोष्णीषभूषणं विधाय, निधाय च तीरतरुमूल- स्फटिकालवालवेदिकायां सर्व, तुरङ्गमञ्च सरसीमवतार्य स्वेच्छा- विहितमजनोन्मजनम्पीतसलिलमपि निजकरकमलविरचिताअलि- पुटसलिलासारेण सरसीकृत्योत्तार्य सातकोमलतृणसञ्चयशालिनि वचन तीरतरुप्रदेशे संस्थाप्य संयम्य च तन्मूलशाखायां, स्वयमपि सरोऽवततार ॥धा अवतीर्य तत्सरःसलिलसंस्पर्शानन्दभरनिर्वृतचेता निःस्पन्द- निमीलितलोचनो मुहूर्तमात्र तस्थौ ॥६०॥ तत उत्थाय विधाय पश्चिमसन्ध्यावन्दनं निमीलिताक्षः किमपि कमनीयमभिमतमवलोकयन् रूपविशेषं, मुहूर्तद्वयाजाप तुष्टाव च सन्तुष्टमानसः, प्रणनाम च मुहुर्मुहुरपि साष्टाङ्गम् ॥६॥ कृतसायन्तनकृत्यकलापश्च चिन्तितवान्-अये किमिदानी विधेयमेषा समुपस्थिता रजनी निर्जनश्चायम्प्रदेशः क्व स्थेयं कथं वा किमासनेन कतमाहारेण वेति ॥२॥ अनन्तरश्चामृदुमृदङ्गशङ्खध्वनिसम्बलितनान्दीनादमुखरं कमपि कलमविकलमतिमनोहरं वचनमाकर्णयामास [॥६३|]यथा- राजन् स्वागतमास्यतां वमिदञ्चेदं सरः पूरियं रम्योद्यानवती प्रपूरितमहाकोषा महासञ्चयैः । पूर्णा देवतसिद्धचारणगणैर्विद्याधरैः किन्नरै- रत्रवाद्य सुखं निवत्स्यसि] निजं सर्व तवेदं ध्रुवम् ॥६१।। 1. Ms. ०लोचननो 3. Ms. ०र० 2. Ms. ०० ·( ३८ ) अपि च मूर्तेनैव गुरुप्रसादपरमाभीष्टेन भाग्योदयं साक्षात्कारमुपेयुषा मृगवराकारेण कृत्वा बलात् । सत्सङ्ग परमं सरस्त्वमधुना सम्प्रापितस्तत्फलं सद्यः पश्य पुरीमुपेत्य परमा भक्तिं कृतार्थों भव ॥२॥ ततश्च केनेदमाभाषितमिति शङ्कमानस्त्वरितमभिधावद्भिर्महा. मणिमयं ज्वलन्महौषधिमयञ्च दीपसहस्रं धारयद्भिरपरैश्च वेत्र- पाणिभिः समुधुष्यमाणजयशब्दैर्निजनिजकायकान्तिसन्ताननि- तान्तनिर्भर्तस्यमानधनान्धकारैः पाद्याय॑पाणिभिरपि कतिपयैरादराव- नमितमौलिभिः सविनयमागत्य [भणितं] "स्वागतं. महाराजस्य । एषा भगवती सुरासुरदेवब्रह्मर्षिभिरभ्यर्थ्यमाननिमिषार्धमात्रसङ्गा प्रेमलक्षणा भक्तिरुत्कण्ठितहृदया समाकाङ्क्षति त्वदवलोकनाय । तत्त्वरता महाराज[] | इयश्च नातिदूरे एतस्य सरसः पश्चिमतीरो- पवने देदीप्यमाना महामणिमयमहासौधप्र[] कारप्रकरमयी चतु- दशभुवनभवनातिग[परमशोभा] परमशोभा नाम मिहिरहिमकर- कोटिकान्तिप्रचयवप्रचया विरिचिवृषभध्वजाभिवाञ्छितवासप्रवेशा निखिलदुर्गमदुर्गसहस्रवलयवती महती पुरी” इति समाकर्य पीयूष- सम्पातेनेव तेन सादरसरसाभिभाषितेनाप्यायितमनाः परदैवत- धामेत्यनारूढ़तुरग एवाहूतानुचलिततुरङ्गमो यथाज्ञापयथेति प्रति- गृह्य स्वागतप्रमुखातिथिसपर्यापर्यायमग्रेसरैस्तैरेव दर्शितसरणिः प्रतस्थे ॥४॥ ततश्चोभयपार्श्वविततस्फटिकहाटकरजतालवालवकुलचम्पक- रसालशालनारिकेलक्रमुकमयक्रमविरचितवीथीसहस्रप्रत्येकावरण- काश्चनरजतमरकतपनरागमहेन्द्रनीलमयानत्युच्चप्राकारचयविराज- मानामविरलसोपानपरम्परां पदवीमासादयामास ॥६५॥ 1.Ms. ०माभाषितमिदमिति 2. Ms. व्दम० 3. Ms. ते 4. Ms. Oमहतीमणिमय. 5. Ms. त्य० ·1 ( ३६ ) अहो किमियमपूर्वोऽद्य [सातो मम चेतसः प्रसादो येना- यमन्तरात्मा घनाभ्रंलिहमहामहीरुहव्यूहमये प्रचण्डगण्डपुण्डरीक- मण्डलभल्लभुजङ्गमभीमभूतसञ्चयसञ्चारधोरतरे महाकानने महामेघ- मण्डलीविवर्धितदुर्दर्शदर्शनिशीथसमयापादितदिङ्मोहान्धीभूतस्यै- कलस्यै [व] सञ्चरतः सहसा महासहायभूतसहजबान्धवमहाजन- समाजमयमहानगरासादनं, जुत्तृट्क्षामस्य प्रचण्डमार्तण्डसन्ताप- सन्तापितस्येवाभिमतसुशीतलच्छायभवनपानभोजन[]सनशयन- सम्प्राप्तिः, अदृष्टधनल[]भस्येव सहसा स्पर्शमहामणीन्द्रलाभः, दुर्वासःशापप्रतापभीताया इव पाञ्चालतनयायाः प्रार्थिताहूत- श्रीकृष्णचन्द्रचरणारविन्दद्वन्द्वसन्दर्शनं, ग्राहग्रस्यमानस्येव गजेन्द्रस्य प्रार्थितपरमपुरुषासङ्गः, चतुर्दशहायनोत्तरं श्रीरामचन्द्र- समागम इव श्रीभरतस्य, वाङ्मनसयोरप्यगोचरमतीवानन्दभरम- नुभवति । तत् किनु खलु प्रभावोऽयं सरसोऽस्य, किं वास्य प्रदेशस्याहोस्विदेतदधिदेवतायाः, किमथवा भगवत्या प्रेमलक्षणाया भक्तथा इति सञ्चिन्तयन्तमेवैनमशरीरा वाणी पुनरपि प्रबोधया- 6 8 मास ॥६६॥ यथा- श्रादौ श्रीलगुरुप्रसादवशतः शुद्धस्वभावं मही- खण्डम्पश्यति तत्प्रभाववशतः सत्सङ्गसंशं सरः। पीत्वैतत्सलिलञ्च याति पदवीं स्वान्तप्रसादाभिधा- मायासच्युतिमुत्तरोत्तरमहानन्दन्ततो विन्दति ॥८॥ अपिच 10 11 प्रत्यक्षीकुरु भूमिपाल पुरतः सम्पीड्यमानं महा- भागं कश्चन कैश्विदद्य तु समासङ्गान्महत्यास्ततः । 1. Ms. भं० 2. Ms. नस्ये० 3. Ms. o४० 5. Ms. ने 6. Ms. ०न्न 7. Ms. खि 8. Ms. ०क्ष्म० 9. Ms. न्यु० 10. Ms. ०सा० 11. Ms. ०व: 4. Ms. छा० ·(४०) मुक्तप्रायममुक्तवन्धनम[हा]प्रोदामकारागृहाद् घोरात् पथ्यमपथ्यमेव सततं मन्वानमत्याकुलम् ॥६६॥ इत्याकर्ण्य च पुनरतीवविस्मयविस्फारितलोचनः पुरतो विद्योत- मानानेकवातायनमनेकविधद्वारमुपरिदोधूयमाननीलपताका[1]- मण्डल[] रथाङ्गद्वयालङ्कृतं महारथमारूढ़मसहायमसारथिमवा. जिनमतिमनोहरं सुकुमारं कुमारमतिमहत्यातिजरत्यातिभयङ्करया वज्रायमाणातिदारुणारुणनीलशुभ्रकान्तिमहारजुत्रितयेन संयतग्रीवं, निष्करुणदारुणेन च शर्वरीचरमिथुनषटकेन निरन्तरप्रहारव्याकुली- क्रियमाणम्, अग्रेसरमहाचञ्चलैकतरमहावश्चकपुरुषानुयायिभिः पञ्चभिरतिविप्रलम्भकैः परुषपुरुषैश्चातिदीर्घतरातिदारुणदृढपाशै- रेकैकशो बद्ध्वा प्रलोभ्य चैन्द्रजालिकविद्योपपाद्यमानधनान्धकार- भरितगम्भीरवीभत्सविवरेषु निजनिजाभिमतेषु मुहुर्मुहुरभिनिपात्य- मानं,दुर्वारदारुणश्व[t]पदसञ्चारदुर्गमनिःसीमसुभीमगहने[5]परिमित- मधुकुसुमफलच्छायाप्रलोभनेन सञ्चार्यमाणम्, अन्तरा स्यन्दनमन्त- रीक्षचरी समस्तपरमवस्तुस्तोमनिधानभूतां जरामरणतुपिपासा- धिव्याधिनिःशेषनिर्मूलनमहौषधिभूतमकरन्दसन्दोहभरितांजाज्वल्य. मानज्योतिालाजालनिरस्यमानवाह्याभ्यन्तरीणदुरन्ततिमिरसञ्चारा. त्तनिद्रामम्लानिमनश्वरी महासरोरुहवनीमन्धमिव रत्नदीपावली- मनासादयन्तं [तं] महाभीमान्धतमसे च परिभ्रमन्तं तदानीञ्च सद्यो- विमुच्यमानप्रायजरतीगृहीतासितलोहितपाशद्वयतया विवर्धमान- परमानन्दपरम्परापरिचयविस्मयातिशयक्षुब्धमानमिव विलोकया- मास ॥७॥ 3 6 तदानीञ्च तत् सर्वमालोकयत एवास्य स्वप्रमयमिवैन्द्रजालिक- मयमिव प्रतिविम्बमयमिव निमेषमात्रेण सर्वन्तिरोबभूव ॥८॥ 1. Ms. मन्वान् ममत्याकुलम् 2. Ms. ०जा० 3. Ms. ०त्मक 4. Ms. ०ल्ला० 5. Ms. ०म० 6. Ms. ०प्र० ·( ४१ ) तदनन्तरञ्च तत्रैव- विश्राम्याद्य पुरे मनोहरतरे श्रीप्रेमभक्तया महा- देव्यास्तां प्रणिपत्य तद्विरचितातिथ्येन पूर्णान्तरः । तत्कारुण्यवशेन पश्य सविधे विद्योतमानां श्रियं श्रीवृन्दावनसंश्रयां श्रुतिगिरामत्यन्तदूरे स्थिताम् ॥७०॥ इत्याकयं च प्रणम्य ताममानुषी गिरं शिरसा बहुमन्यमान एवा- त्मान[] कुतूहलभरतरलमानसः प्रचुररोमाञ्चसश्चयसञ्चारद्विगुणी- कृतकलेवरः शनैः शनैर्वजन् पुरतः पुरमालोकयामास ॥६६॥ अपरिचितं रजसा तमसा च हिंसारोषादिभिरप्यखिलदूषण- गोष्ठीभिः सत्त्वगुणेन च वहिरिप्रकोष्ठसंमार्जनाधिकारपरमप्रीतेन दूरत एव समुपास्यमानं हिमशैलमन्दरमेरुमहेन्द्रगन्धमादनमलय- हेमकूटप्रायसमुच्छायैर्महाप्र[]सादैर्मन्दारहरिचन्दनप्रमुखानाममर- महीरहाणामेकैकमयमहोपवनशतसहस्रापरिमितपरिखापरार्धपरि- पाटीपरिवृतमतिशयितचतुर्दशभुवनं पवनदोधूयमानपताकाशत- सहस्त्रको[टि]चुम्बितगोलोकभवनं पुरमतिमनोह[२]म्प्रविवेश ॥७०॥ प्रविश्य च प्रतिद्वारनियमितैः प्रतीहारैरुपदिश्यमानमार्गो, वद्ध्वा तुरङ्गममवान्तरद्वारसमीपविटपिमूलशाखायां, क्रमेणाति- द्वारशतकोटी, कोटीन्दुभानुसङ्काशे चतुर्दशभुवना- द्रुतमहामणिनिकरविराजमानमहासिंहासने नूतनदिव्यशुभ्राम्बर- वितानविद्योतमाने विराचितासनां, सुरासुरसिद्धविद्याधरगन्धर्व- 3 1. Ms. ogro 2. Ms. ०ह० 3. Dr. Eggeling while analysing the poem in his Descriptive Catalogue of Sanskrit Mss. in the India Office Library, wrongly interprets the text here, since he writes "the king fancies himself to go to Goloka." 4. Ms. ०द्धा " ६ ·1 ( ४२ ) गुह्यककिन्नररजनीचरचारणयक्षसुन्दरीभिः शतसहस्रकोटिपाण्डर- चामरैर्वीज्यमानचरणसरोजा, रजतमहारजतमौक्तिकमरकतपद्मराग- हीरकमहेन्द्रनीलमुखमहामणिनिवहविरचितविविधालङ्कारसञ्चार- हारिदेदीप्यमानमहावयवां सुधासुधाधाम[क]राधिकधवलाम्बरा- मचिन्त्यमहामहिममहनीयाममृतमयीमिव परमप्रेममयीमिव सु. षुप्त्यवस्थामयीमिव परब्रह्मानन्दसन्दोहसाक्षात्कारधारामयीमिव निखिलजनाखिलमनोरथमयीमिव वासवविरिञ्चिविश्वेश्वरमुखमुख- पङ्कजोदीरितस्तुतिशतसभाज्यमानाम्परमपुरुषार्थसार्थाधिकार्थप्रद- पदकमलाममलाकृतिचरिताम्भगवतीप्रेमभक्तिन्ददर्श ॥७१॥ 1 2 ततश्च तत्तत्परमपरमाभीष्टपदार्थसार्थावलोकनानन्तर[] तत्- क्षणादेवोत्तरोत्तरविवर्धमानप्रबलपुलकास्त्रधारासारसञ्चारगद्गद- स्वरं कृताञ्जलिपुटः साष्टाङ्गप्रणतिस्तुतिसन्ततिभिः सपरिजनान्देवी- मतिसन्तोषयामास ॥७२॥ .. .. । सन्तोषितमनसा देव्या स्वयमुत्थाय प्रणामपतितं भूमिपति- मुत्थाप्य दृढश्च परिष्वज्य निर्भरनिःसीमपरमानन्दधाराप्यायितान्त:- करणं निस्पन्दसावयवं मूर्छितप्रायं निजसिंहासनसविधे समुप- वेश्य समाश्वास्य च परिजनोहृतैः पीयूषाधिकस्वादुभिरपूर्वफल- मूलादिभिरमृतशिशिराधिकसुमधुरशीतलैश्च सत्सङ्गसरःसलिलैः सन्तर्पयामास ॥७३॥ munc असो तु देव्या स्वयमुपनीतानि तान्यनास्वादितपूर्वाण्यास्वाद्या- सादितपरमतृप्तिरुत्थाय गत्वा वहिराचम्य पुनरपि देव्याः समीप- माजगाम ॥४॥ 1. Ms. सा० 1. Ms. ०० 2. Ms. लक्षणाधिकोत्तरविवर्द्धमान 3.Ms.oराडा० 4.Ms. ०मा० ·( ४३ ) 2 ततश्च देव्याः] पर्यङ्कसमीपोपकल्पिततल्पान्तरे तदनुरोधवशात् विनयतरेणातीवसङ्कुचितकलेवरो निषसाद ॥७॥ तथा समासीनञ्च निजकरकमलेन लालयन्ती सप्रेमस्तिमित- मधुराक्षरमुवाच महादेवी यथा-"महाराज,मुक्तोऽसीदानीन्दारुणेभ्यः संसारपाशेभ्यः। अनादिजनिकोटिभिरनुशीलितास्मि भवता । मम तु भवानतीवप्रेमपात्रम् । अयञ्च पीयूषपाण्डरद्युतिमनोहरो महारयो हृयस्तेनतेन पवमानमपि न समानतया गणयामि किमुतैरावतमुच्चैः- श्रवसं वा । इममतिदवीयांसमसुलभममरसमाजस्यापि मदीयाश्रम- मनेनैवातिरंहसा सम्प्रापितोऽसि । नातःपरं निमिषार्धमपि विना भवता स्थास्यामि । त्वमतःपरं मयैव सहारुह्य मम महाविमानमनेन हयोत्तमेन संयोज्य सुखं विचरिष्यसि । श्वस्तु भवन्तं श्रीवृन्दावनं दर्शयिष्यामि । त्वमिदानीमत्रैव तल्पे सुखस्वापमुररीकुरु" । इत्या- कर्ण्य सप्रणामाञ्जलिर्यथाज्ञापयति भगवतीति तच्चरणतलोपरचित- शयने सुष्वाप ॥७६।। 7 8 11 अनन्तरञ्च पुर्वाशासम्भोगसंक्रान्तसिन्दूरकुङ्कुमलाक्षारसलोहि- तायमाने भगवत्याशारमणे, मानवशान्म्लानचन्द्रमण्डलमुखायाम्पश्चि- माशायां प्रमुक्ततारकानिकरव्याजकण्ठहारमुक्ताफलकलापखचित- गगनाङ्गनायां, नीहारनीरविन्दुनिवहव्याजतदनकणजालस्तिमिते च महीवलये, कलहंसकोकिल[नीलकण्ठकलण्ठभाषितमिष[त] दीय- रोदनध्वाननिकरैर्भरिते च रोदसीविवरे, वहिारप्रकोष्ठावस्थित. साध्यसिद्धविद्याधरचारण[ग]न्धर्वैरुंद्गीयमानेषु च देवीस्तुति- पुरस्सरजयशब्दमिश्रितप्राभातिकमङ्गलेषु, [मही]महेन्द्रः शयना- 1. Ms. Oन्ते 2. Ms. ०रा० 3. Ms. ०र० 4. Ms. ०० 5. Ms. oभि 6. Ms. ०म० 7. Ms, लन्ते० 8. Ms. Oन० 9. Ms. ०न्मास. 10. Ms. ०यु० 11. Ms. ०के० ·1 2 दुत्थाय विहिततत्समयविधेयसपर्याविशेषः प्रणम्य च भ[ग]वत्यै विधाय चानन्तरकरणीयानि सहतुरङ्गमः सत्सङ्गसरःसमीप- माजगाम ॥७७॥ 3 5 6 तत्र चादृष्टचरमहामनोहररूपावयवान् प्रकटितविद्योतमाना- तिमहःसमूहानुमीयमानमहाप्रभावान् वगाहनार्थमागतान् सुरासुर- सिद्धविद्याधरकिन्नरगन्धर्वचारणान् समालोकयामास प्रनाम तुष्टाव च मनसैव ॥७॥ तैरपि सप्रेमादरस्मितमधुरभङ्गीभिः सभाज्यमानो निभृतमात्म- गोष्ठीषु संकीय॑मानकुलकलापकौशलकीर्तिकर्तव्यविशेषः कृतावगाह नसन्ध्यावन्दनतर्पणपरदैवतपरिपूजन उत्थाय पुनरप्यागत्य देवीस- काशं तामपि पुष्पाञ्जलिभिरभ्यर्च्य कृतप्रदक्षिणप्रणामस्तुष्टाव ॥६॥ सन्तुष्टया च तया निर्भरम्परिरभ्यमाणस्तदाशया विहितपर्याण- न्तमेव तुरङ्गमं तस्या विम[]नराजे संयोज्य देदीप्यमानमतिरमणीय- न्तमेव देव्या सह समारोह । ततश्च वियति शङ्खमृदङ्गभेरीनिनद- पुरस्सरजयशब्दसम्बलितमङ्गलवचनानि शुश्राव ॥८॥ निरन्तरनिपतितकुसुमासारमप्यालोकयामास [॥१॥] ततश्च तुरगराजरयजनितमहावेगेन विमानराजेन व्रजन्तमवनी- पति तत्तद्देशप्रदेशान् सविशेषान् विज्ञापयामास भगवती ॥२॥ यथा- राजन् गौडमहीमतीत्य पुरतः पश्याङ्गदेशो महान् एषा चम्पकमालिनी च नगरी कर्णस्य यासीत् पुरा । देशोऽयं मगधो विभाति पुरतो यस्मिन् गया गण्डकी पुण्या चापि पुनःपुना विजयते भूलोकनिस्तारिणी ॥७१॥ 1. Ms. ०दराड्याय 2. Ms. ort 3. Ms. दुयो० 4. Ms. प्रणमानाम 5. Ms. .ष्ट्या 6. Ms. ०म० .

·1 (४५) क्षेतू हारिहरं वदन्ति कृतिनः श्रीगण्डकीगङ्गयोः सम्मेदं सुरसिद्धचारणगणैः संसेव्यमानं पुरः। अस्यैवोत्तरतो विभाति मिथिला नात्यन्तदूरे स्थिता यस्यां श्रीयुतरामचन्द्रमहिषी प्रादुर्बभूव स्वयम् ॥७२॥ शोणम्पश्य महानदं नरपते तीर्थ महापावनं पादं विन्ध्यमहीधरस्य विततं वामे समालोकय । धर्मध्वंसकरी न[दी]ञ्च पुरतस्तां कर्मनाशां बुधा याम्पश्यन्ति महाधियः समहशस्तीर्थ महापावनम् ॥७३ तीत्वैनां पुरतः प्रपञ्चविटपिरोहामघोराटवी- मूलोन्मूलनकर्तरीच नगरी पश्यान्धकवंसिनः । यां योगेन परेण यान्ति पदवीं कालेन संक्लेशिता- स्तामेषा विदधाति जीवनभृतामन्त्यक्षणे हेलया ॥७४ पश्यैतं ध्वजमिन्दुमौलिनगरीलक्ष्मीकराम्भोरुहा- कारं श्रीयुतविन्दुमाधवमहाप्रासादमूर्ध्नि स्थितम् । अस्यालोकनमात्रतो जिगमिषोर्याराणसीमुच्चकैः प्रेमानन्दपरम्पराहितमहामूर्छा च संवीक्ष्यताम् ॥७॥ श्रूयन्ताञ्च परितो वाराणसीमभिधावता महाकवीनामनेक- विधानि सुभाषितानि श्रवणीयानि । इति तत्तदाकर्णनसमुत्सुककर्ण- तया समुत्तस्थौ ।।८।। ततश्च भवोद्भता सूते भवनिवहमेव प्रतिलवं भवैकान्तप्रेमास्पदमपि भवध्वंसनकरी। अपूर्वा कापीयं चरमपरमानन्दपदवी कदा भूयात् काशी मम नयनवातिथिरपि ॥७६॥ 1.Ms. तीर्णतां 2. Ms. स्त्य. 3. Ms. नं 4. Ms. नि० 5. Ms. न० 3 ·1 ( ४६ ) अनिर्वाणं ज्योतिर्दधदपि च निर्वाणमनिशं न कालप्रारम्भं दधदपि महाकालविभवम् । कदा काश्याख्यानं पुरमपि पुरारिप्रियतमं चिदानन्दाकारं नयनपथवर्ति प्रभविता ॥७॥ विधत्ते पाश्चात्त्यामतिरुचिरवेणी लघयते प्रभासप्रारम्भ हसितविलसत् पुष्करमुखा । विलासिश्रीकण्ठा रुचिरमणिकर्णाभरणभृत् प्रियेवान्या शम्भोर्मयि भवतु काशी सकरुणा ॥७॥ उदञ्चद्वेदान्तध्वनिमधुपझङ्कारसुमनाः परानन्दोद्रेकप्रणवनवसन्मञ्जरियुता। चतुर्वर्गाभिख्यप्रबलफलसञ्चारचतुरा लतेव श्रीकाशी विघटयतु सन्तापमखिलम् ॥७॥ त्रिलोकालोकाय स्फुरदुरुमहातारकतया सदा नक्षत्रेशद्युतिदलितघोरान्धतमसा । दधद्वन्द्वातीतस्फुरदुरुमहाचक्रसरसीं निशेव श्रीकाशी कवलयतु सन्तापमखिलम् ॥२०॥ विराजन्त्यब्जेशद्युतिदलितदावानलरुचिः स्फुरत्केदारधीज्वलदतुलरलेश्वरमही। वजहुःखद्वन्द्वस्फुरदुरुमहाचक्रसरसी दिवेव श्रीकाशी शमयतु तमः सर्वजगताम् ॥१॥ अकुण्ठं वैकुण्ठं परिहसति चारुद्युतिमिषा- दपूर्व पूर्वादि[] मलयमलयं यत् प्रतिदिनम् । 1. Ms. offto 2. Ms. It is hard to defend the use of a here. A पाठ like दधत्यद्वन्द्वातिस्फुरदुरुमहाचक्रसरसी is free from mistake 3. Ms. Jo 4. Ms. otto 5. Ms. do ·8 (४७ ) तदेतत् काश्याख्यं नगरममितानन्दसदनं कदाहं द्रक्ष्यामि स्मरविजयिनः प्राणसदृशम् ॥८॥ अनङ्गारिप्रेयस्यपि जनसमूहं विदधती सदानङ्ग तस्मै किमपि कमनीयं दददपि । पुरी काशी नेत्रभ्रमरनलिनी हन्त भविता कदा भूयो दैवद्विपदलितबुद्धेः क्षणमपि ॥८॥ लसहिव्याकाराः स्फुरदुरुगुणग्रामनिलयाः समीहन्ते यस्मादिह विरतिमुद्दाममतयः । गुणातीतं हीनाकृति किमपि गन्तुं पदमहो न विद्मस्तत् काश्यां किमिह परमं वस्तु वसति ॥४॥ जनुर्धारामित्रं मतिमिह विहातुं कृतधिया समूह[:] श्रीकाशीं श्रयति यदिमां कालभयतः । महाकालो यत्र प्रथयति महामृत्युपदवीं पुन विश्रान्त्यै तदियमतिचित्रैकमहिमा ॥८॥ कदाहं मध्याह्नद्युमणिकिरणोद्दीपितशिराः प्लुतः स्वेदाम्मोभिः संरणिसरणव्यग्रचरणः । कियहरे काशी पथिकमनुजानस्त्यनुपर्द वदन भूयो भूयः श्रममपि विनेष्यामि निखिलम् ॥८६॥ श्रान्तः पान्थजनै गङ्गुलिपरिक्षेपैः पुरः प्रेक्षितां काशी[] सौधकदम्बंचुम्बितनभोलक्ष्मीमुखाम्भोरुहाम् । वीक्ष्योद्यत्पुलकालिपीवरतनुः प्रेमानधाराप्लुतो भूयासं सहगामिनिर्भरपरीरम्भामृतैर्निर्वृतः ॥१७॥ 3. Ms. लङ्का० 4. Again an अपप्रयोग, सदानङ्ग तस्मै किमपि कमनीयञ्च ददती obviates the difficulty. 5. Ms. दे० 6. Ms स्या० 7. Ms.०द्रा० 8. Ms. ०म० 9. Ms. स्य० 2. Ms. ६० ·8 ( ४८ ) श्रीवाराणसि विश्वनाथनगरि श्रीनाथभक्तिप्रदे श्रीकण्ठातिमनोविनोदजननि श्रेयाश्रियां धारिणि । पञ्चक्रोशि करोषि पञ्चवदनं पन्चत्वमात्रादह जल्पनेव कदा प्रणामनिवहैर्यास्यामि हास्यान्वितः ॥८॥ मदुद्भवदिनावधिप्रथितरोषमभ्युद्यतं प्रचण्डमपि पण्डय प्रवरदण्डमद्यान्तक । महादुरितसङ्ग्य]या त्वमपि चित्रगुप्तोत्कतां पुरी नयनगोचरीभवति मेऽद्य वाराणसी ॥८॥ इत्यादीनि प्रेमाहृदयः शुश्राव ॥८॥ ततो विमानादवतीर्य-राजन् , द्विजराजशेखरराजधानी वन्दस्वा. वगाहस्व च श्रीमणिकर्णिकोत्तरवाहिनीसम्मेदे ॥५॥ धन्यैषोत्तरवाहिनी विजयते स्वर्वाहिनी यन्महा- माहात्म्यं कथयन्ति दैत्यरिपयो मन्दाकिनीरोधसि । सैषा श्रीमणिकर्णिका सुरधुनी यत्सङ्गमाकाङ्क्षया तेपे दुश्चरमुग्रमद्भुततपो मन्वन्तराणां शतम् ॥३१॥ इति देव्याज्ञया सहैव तया विहितवाराणसीकृत्यकलापो देव्या [सह] पूर्वमलङ्कृतं विमानमारुरोह ॥८६॥ [ततः पुनरपि देवी प्राह स्म ।] राजन् पश्य पुरः कलिन्दतनयास्वर्वाहिनीसङ्गज तीर्थ गुप्तसरस्वतीव्यतिकरं त्रैलोक्यनिस्तारणम् । सम्प्राप्त मकरं निदाघकिरणे ब्रह्मेशनारायणा अत्रायान्त्यरुणोदये प्रतिदिनं स्नातुं समस्तामरैः ॥१२॥ इति। तत्रापि विमानादवतीर्य विहिततत्तीर्थकृत्यकलापः पुनरपि देव्या सह विमानमारोह ॥८॥ 1. Ms. निः 2. Ms. निलः 3. Ms. ०भ्यः 4. Ms. स्त्र ·( ४६ ) ततश्च पुनरपि सुविस्मयप्रेमाहृदया सपुलकानमङ्गल्या दर्श- यन्ती देवी प्राह[स्म ॥६॥ प्राहुस्तारकमद्वितीयमहिम ब्रह्मेति मन्त्रं विभो- यस्येशोऽपि विधाय साधनचयं मन्वन्तरै रिभिः। सिद्धिम्प्राप परां तदेव वितरन् काश्यां मुमूर्षोः श्रुतौ निर्वाणं विदधाति योगनिवहैर्दुष्प्रापमत्यद्भुतम् ॥३३॥ तस्यैषा नगरी विभाति सरयूतीरे जगत्पावनी राजन्नुत्तरतो विलोकय विभोः श्रीतारकब्रह्मणः । श्रीमद्भास्करवंशभूषणमहाराजस्य दूर्वादल- श्यामोद्दामकलेवरस्य करुणासिन्धो रघूणाम्पतेः ॥४॥ राजा तु तदाकण्र्य समुजृम्भमाणमहाकुतूहलतरलमानस: सप्रणामाञ्जलिस्तस्मिन् विमान एवोत्तिष्ठन् विलोकयामास ॥१०॥ ततश्च महाजवतया विमानराजो नानाजनपदानतीत्य सुदूर- मनुससार॥६॥ ततश्च व्रजभुवनतमालतरुस्तोमसमेधमानमहामहीरुहव्यूहधन- गहनाकारदुर्वारमहान्धकारावहेलनकुपित इव लोहितायमाने हेलिनि, निजगुरुगुरुकोपोपशमनानुगमनाय कलिन्ददुहित्रेवाम्बरतलमभि- धावितेषु निजतरङ्गनिकरेष्विव तिमिरपटलेषु,निजानुप्राहकनाथन्दिन- नाथन्तथाविधमवस्थान्तरमासादयन्तमवलोक्य समुत्पन्ननिर्वेदखेद- तया विहाय सहचरी: प्रव्रजस्विव चक्रवाकनिकरेषु, प्रोषितपति- कतया मुद्रितपद्ममुखास्विव पद्मिनीषु, समीरसञ्चारनिपतितकुसुमा- सारतया शाखाविवरनिकेतनविविधविहङ्गमसङ्घकूजि[त]तया गलित- बन्धननिबन्धननिपतत्परिणतफलजालतया च सायन्तनसपर्या- 1. Ms. ०मङ्गन्या 2. Ms. तिः 3. Ms. oम 4. Ms. श्र० 5. Ms. og in place of oftara ·( ५० ) 4 पर्यायम्पर्याचरत्स्विव दुमनिवहेषु, पशुपशिशुजालकाल्यमानानां गवांधवलिमधारया धवलीक्रियमाणधरामण्डलया विडम्ब्यमानेविव सगरसन्तानसन्त्राणानुकम्पावर्धितरंहस्तरङ्गतरलेषु भागीरथीस्रोतो- निकरेषु, पश्चिमाशाभिमुखमभिधावन्तीनाञ्च गवां हम्बारवैराहूयमान इव तत्खुरजनितरजापुञ्जस्य पूर्वाशाभिमुखस्य सन्ध्यारागारुणितस्य व्याजेन तत्क्षणमुदयाचलशिखरप्रस्थाप्यमानकरनिकर इव दिवा- करे, हंसयानहरिहरिणाङ्कतरणिविराजमानासु [तरणिदुहितुरप्सु] सुरनगरसभास्विव, कालिन्दीतीरभूमिष्ठकमलकाननमपहाय तटतरु- कुसुमसञ्चयमभि गोपालजालविरचितसायन्तनानलबहलधूमपटल- विजिगीषयेव धावत्सु भ्रमरसमाजेषु, तदुभयविजयस्पर्धया वर्धमानास्विव घनगहनमहीमहाश्यामिकासु प्रलयविशेषप्लवमानैः कालिन्दीपयःपूरैरिव प्लावितेषु रोदसीविवरेषु, अतितरविजृम्भ- माणकैरवकाननसुविमलपरिमलगरिमनगरी[सी]मलङ्घनाय विहायस- मुत्पतितेष्विव रजनिगन्धाकुसुमगन्धसन्दोहेषु,दीप्यमानास्विव वन- देवताभवनदीपावलीषु स्वल्पाल्पसमुन्मीलदमलदलासु चम्पककुसुम- राजिषु, चिरविरहज्वरजर्जरनिर्जरराजहरिदनिकोपकलितचरण- प्रहरणलग्नलाक्षारसलेपलोहितायमाने च हरिणलाञ्छने, तारका- निकरव्यतिकरविराजमानगगनाङ्गनानुचिकीर्षयेव प्रकटितप्रोन्मीलद- नेकविधविपुलकुसुमसमाजे,बजभुवनमण्डनायमानमहाकानने विमाना- दवतीर्य [देव्युवाच] “राजन्, सेयमशेषनिगमनि[ज]गर्वनिवहा- निर्वचनीयमहामहिमसमूहमहनीयतया मही परममोक्षमुख्योपाय- निकायसप्तकमूर्धन्यभूतमथुरा[मण्डल]मण्डनायमानापि परमपुण्य- केतनद्वादशारण्यवरेण्यवृन्दारण्यमयी ॥२॥ 1. Ms. न्य० 2. Ms. ०ला० 3. Ms. ०ध्वनिक्रियमाण 4. Ms. ०णे० 5. Ms. ०० 6. Ms. oमिति 7. Ms. ०म० 8. Ms. oatso ·( ५१ ) यत्र श्रीवृषभानु[भानु]तनयापोहामलीलालसत्- कल्लोलेस्तरलीकृतो विहरति त्रैलोक्यचूडामणिः । निर्मजे[य]व रसाणवेषु निभृतं नित्यं तपत्युच्चकै राधावल्लभनाम तत्फलमपि प्राप्तः किमप्यर्थयन् ॥६॥ ततश्च श्रीवृन्दावनपरमशोभातिशयसमवलोकनजनित गलिता- अनश्यामलितां त्रैलोक्यलदम्याः प्रेमास्रधारामिव, तत्तदवान्तरभुवन- विहरणचतुरकिशोरशिरोमणिमयशरव्यसञ्चार्यमाणां श्रीमद्वृषभानु- तनूजाकटाक्षपरम्परामिव, ब्रजभुवनपरमपरिमलपटलानुसार- निपतितां मन्दाकिनीकमलकाननमन्दारवनचरभ्रमरधोरणीमिव, सुमधुरमुरलीनिनादश्रवणद्रवितनिपतितां महेन्द्रपुरमण्डलमहेन्द्र- मणिमण्डलीमिव, अतितरचतुरमनोहरमुरहरवचनामृतनिर्भरधारा- निर्वाप्यमाणकिञ्चित्प्रणयापराधैधितप्रियतमाकोपदहनमहाधूमलेखा- मिव, निरन्तरविजुम्भमाणमहाविहाररसमयपरब्रह्मानन्दसन्दोह- साक्षात्करणविगलितनिखिलकरणान्तःकरणतया निःसहनिपतित- तनूलतायाश्चतुर्दशभुवनाधिदेवतायाः स्खलितनिपतितां कवरीमिव, क्रीडाविनोदनाय महेन्द्रेण सम्प्रेषितां मन्दाकिनीमहानीलोत्पल- गहनपरम्परामिव, श्रीराधावयवपरमसौन्दर्यलहरीपरमपरिचयाति- शयसमुचितप्रेमविशेषद्रवितनन्दनकलेवरललामलावण्यधारामिव, श्रीराधामाधवचरणसरोजराजसभाजनाय पातालतलनिलयसपरि- वारवैरोचनिकरनिकरसमुद्भूयमानां मेचकचामरपरम्परामिव,विकच- सरोजकैरवरक्तसन्ध्यकसौगन्धिकमुखकुसुमगन्धसन्दोहसञ्जनिता- द्रुतसौरभसम्भारतया नागलोकलोकोपरचितां बहलकालागुरुधूम- लेखामिव, निखिलभुवनवनदेवताभिरुपचरितां श्रीवृन्दावनवसु- न्धरायाः प्रसाधनदिव्याञ्जनपुअमञ्जुलसारङ्गमदमयमहापत्रलेखामिव, 6 1. Ms. न्दो० 2. Ms. cणी० 3. Ms. विरहति 4. Ms. ०मा० 5. .Ms. ०म्व० 6. Ms. ०० ·( ५२ ) 1 सुविकचकुसुमकोकनददृञ्जककलारसद्दन्नदलकमलततसमुदित- विविधतारा[तारा]पतिमतुलाम्प्रणतिनिपतितां नभःस्थलीमिव, कवि- निवहोपवय॑मानमात्मनः श्रीराधाकेशपाशकेशवकायसादृश्यमत्यन्त- विसदृशमित्यपराधवाधितमात्मानं मन्यमानाम्प्रणतिनिपतितां महा- मेघमण्डलीमिव, प्रलम्बमानप्रलम्बदानवनिधनावसरसमेधमानमहा- कलेवरस्य नीलाम्बरस्य स्खलितनिपतिताम्बरलक्ष्मीमिव, निराकृत- पुष्करप्रभावामपि पुष्कराक्रान्ता, पावनसलिलामप्यशुचिजला, प्रबल- वाहिनीमपि भङ्गतरलाम्, आप्यायित[1] श्वासितजगतीमपि काल- रूपा, कृतान्तसोदरामपि पातकभयध्वंसिनी, चण्डांशुसम्भवामपि सुशीतला, कृष्णामपि विशदां, दृश्यमानाधोभुवनामपि गम्भीरां, सत्त्वबहुलामपि तमोमयीमिव दृश्यमानां, सगरसन्ततिपरमनिर्वृति- हेतुभूतामपि न भीष्मजननीम्, अत्रान्तरा सरसश्रान्तश्रीराधामाधव- श्रम[नीर]शीकरनिकरव्यतिकरविवर्धमाननीरपूरा, निरन्तरनिर्भर- निपतद्गोवर्धनशैलेन्द्रनिझरनीरधारासारधनझात्काररवक्षुभितमीन- मकरशिशुमारकुम्भीरचक्रान्दोलितगम्भीरनीरपूर, तरलमहातरङ्ग- मालाचुम्बिताम्बरविवराम् , अतिगम्भीरजलां कालिन्दीन्ददर्श ॥६३ सम्भूता दिननायकाद्भगवतस्त्रैलोक्यचूडामणे रासश्रान्त्यपनोदिनी मुररिपोः श्रीराधिकाया अपि। तत्तत्कीडनकुञ्जपुञ्जरुचिरश्रीतीरभूमण्डला सेयं श्रीयमुना पुनाति जगतीं तीर्थोंघचूडामणिः ॥६६॥ श्रपिच पीतान्यञ्जलिभिः स्वयम्भगवता रामेण सञ्चारण- श्रान्तेनेव गवां पयांसि मधुराण्यत्यर्थशीतान्यपि । यस्याः सङ्गवशात् प्रयागमतनोत्तीर्थाधिराजं पुरा देवानान्तटिनी विभाति यमुना सेयं जगत्पावनी ॥६॥ 1. Ms. सुकविकच० 2. Ms. ०न० 3. Ms. ०ना 4. Ms. .न्ति० 5. Ms. त्व. 6. Ms. निपतितदु. 7. Ms. व्य० 8. Ms. नापि 8 ·(५३) स्वनीरकृतमजनप्रचुरगोपसीमन्तिनी- तनूततितडिल्लताप्रचयचारुसञ्चारिणी । धरावलयलम्बिनी किमु नवीनकादम्बिनी कलिन्दगिरिनन्दिनी पतितपावनी पातु नः ॥८ प्रतीरतरुमूलभूनिलयराधिकामाधव- स्फुरश्चरणल[]छनप्रचुरमाधुरीचुम्बिनी। ब्रजक्षितिविहारिणी विविधतापसंहारिणी कलिन्दगिरिनन्दिनी पतितपावनी पातु न: ॥६६॥ महेन्द्रमणिमण्डलीकिरणधोरणी किं स्फुर- न्महामरकतस्थली किमथ नीलपद्माटवी। नवाजनमहीधरद्रवविडम्बिनी सर्वदा कलिन्दगिरिनन्दिनी पतितपावनी पातु नः ॥१०॥ वृषारिवृषभानुजाचरणचारिचन्द्रावली- मयूखपरिरम्भिणी ब्रजसुधारसास्वादिनी। स्मरदुमविनाशिनी रसपयोधिसंवर्धिनी कलिन्दगिरिनन्दिनी पति[त]पावनी पातु नः ॥१०१॥ महाविषयवासनाविषमनागपाशावली. कठोरतरबन्धनव्यथितजीवनिस्तारिणी । तरङ्गतरलीकृताम्बुजवनी मनोहारिणी कलिन्दगिरिनन्दिनी पतितपावनी पातु नः॥१०२॥ इति तुष्टाव च । ततो विमानादवतीर्य स्वयमवगाह्य राजानम- प्याशापयामास । राजा तु यथाज्ञापयति भगवतीति सप्रणामादर- मवतीर्य वगाह्य विहितसायन्तनकृत्यकलापः कमपि परमानन्दमभि- 1. Ms. नी० 2. Ms. ०ली R: Ms.वि 4. Ms. वि० 5. Ms. ०णी० 3 ·( ५४ ) नवमनुबभूव । पुनरपि तथैव स्वान्तप्रसादभूमौ दृष्टचरं सुकुमार कुमारं रथमारूढं बहुभिर्वाधितपूर्व सम्प्रति विगलितजरतीगृहीत- पाशद्वयमवशिष्टतदालम्बितशीर्णप्रायैकसितपाशं रथस्थमप्यस्पृष्ट- रथमिव समुन्मजन्तं ददर्श ॥६४|| क्षणेन च तत्सर्व तिरोबभूव । राजा तु जिज्ञासुरपि तद्विशेष- वृत्तान्तं सहसा तत्सर्वमेव विसस्मार । ततश्च दूरत एव केनचिद- धीयमानां कामपि स्तुतिगाथां शुश्राव ॥६॥ 2 यथा। सान्द्रानन्दभरातिमन्थरतरैरिन्द्रादिवृन्दारकै- रम्भोजासनशङ्करप्रभृतिभिर्यश्चिन्त्यते सन्ततम् । जीयाद्विश्वशरण्यचारुचरणद्वन्द्वारविन्दद्वयो वृन्दारण्यवरेण्यसागरविधुर्गोविन्ददेवप्रभुः ॥१०३॥ तालीतालतमालजालरुचिरे शालबजालङ्कृते गुञ्जन्मज्वलिपुञ्जकुञ्जभवने वृन्दावने सम्प्रति । यः संसारयते पुराणचरितं स्वीयं पुराणोदितं भक्तानां जयति त्रिलोकतिलको गोविन्ददेवप्रभुः ॥१०४॥ यवेदान्तनितान्तसूक्ष्मविलसत्सिद्धान्तसन्तानकै- मुंग्येतापि यमीन्द्रमानसचयै रात्रिन्दिवं यत्नतः । तद्रूपं किमपीह लोचनपथं दीर्घानुकम्पावशा- निन्ये स्थूलहशामसौ विजयते गोविन्ददेवप्रभुः ॥१०॥ यः श्रीमदृषभानुजान्तरचरः प्रेमाम्बुधेश्चन्द्रमा नित्यं यः] किल भानुजातटमहारत्नावतंसाकृतिः । 1. Ms.ष्टं 2. Ms. has one red undant न after क्षणेन 3. Ms. वि. 4. Ms. गुञ्जन्मनिञ्जनिपुञ्ज. 5. Ms. reads मृग्यै० 5 ·( ५५ ) यश्चन्द्रावलिसान्द्रसन्ततमहामानान्धकारोत्कर. ध्वंसी भानुरसौ बजे विजयते गोविन्ददेवप्रभुः ॥१०६॥ राजा तु सादरं प्रेमस्तिमितमाकये सगद्गदं भगवन्तं गोविन्द देवं प्रणनाम । इदमचिन्तियश्च ॥६६॥ अहो! मान्योऽगण्यसुपुण्यजन्यमहिमा धन्यो वरेण्यः सतां यः स्वान्तेऽपि सकृत् करोति सुकृती यस्यार्चनं भक्तितः । कालिन्दीसलिलावगाहनवशात् पूतात्मनां तत्पद- द्वन्द्वाराधनवत् परं सुकृतिनां किं वाऽपरं घूमहे ॥१०॥ अहो वृन्दारण्यप्रभवनवकुन्दादिकुसुमै- रमन्दैर्वासन्तीवकुलकुमुदेन्दीवरचयः । समाराध्य श्रीमद्ब्रजभुवनरत्नाकरविधुं कृतार्थानां बम[:] कमिह महिमानं कृतधियाम् ॥१०॥ ततो निखिलदेवर्षिब्रह्मर्षिभिदैवतदानादिभिः प्रभास]पुष्कर- मुखैश्च मूर्तिमद्भिदंशकोटिभिरन्तरीक्षक्षौणिस्वर्लोकनिकेतनैर्महातीर्थ- विरचिताञ्जलिभिः सप्रणामैर्दूरत एव संस्तूयमानमतिमहनीयमहा- महिममहापुञ्जमयमिव निखिलपावनपदार्थसार्थसारमयमिव पुण्य- द्रुमनिर्यासमयमिव पीयूषपाथोनिधिमन्थनजनितनवनीतरसमयमिव श्रीराधामाधवप्रेमरसमाधुरीपूरपूरितमिव भूषितभूखण्डं श्रीराधा- कुण्डं श्रीश्यामकुण्डश्च ददर्श ॥६६॥ 1. Ms. भानुभानुरसौ 2. Ms. मान्यगण्य० 3. Ms.०० 4. Ms.oरा 5. Ms. ०वा परं० 6. Ms. o. 7. Ms. वानिः 8. Ms. खे. 9. Ms. भि. 10.Ms. म. 11. Ms. सं० 8 ·ततो देव्याज्ञया तयैव सह प्रथम श्रीराधाकुण्डे तदनु श्यामकुण्डे चममज ॥१७॥ 1. तत्र च तमेव कुमारमुन्मजन्तं गलिताखिलबन्धनं ताञ्च वर्षीयसी तान्यपि रात्रिश्चरमिथुनानि सर्वमेव भस्मीभूतं तानपि षट्पुरुषानस्य दासीभूतान् निजमपि तुरङ्गमं तस्मिन् देव्या विमाने विलीयमान- न्ददर्श ॥६॥ ततो विस्मयविस्फारितलोचनो न किमपि ददर्श केवलं भगवती तञ्च विमानराजं ददर्श || विहिताअलिसप्रणाम বর विस्मयानन्दभरमन्थरहदयो भगवतीं पप्रच्छ ॥१०॥ "भगवति, कोऽयमतिसुकुमार: कुमारो रथमारूढोऽतिमहत्या जरत्या सितासितलोहितैर्वजनिष्ठुरैत्रिभिरतिदीर्घरज्जुभिः संयमित- ग्रीवो दारुणेन च रात्रिश्चरमिथुनषटकेनासरीकृतवञ्चकपुरुष- पञ्चकेनातिचञ्चलेनैकेन च सकलाशापकेन सर्वाग्रे सञ्चारिणा बहुधा विप्रलोभ्य सम्पीड्यमानः शुद्धस्वभावभूमौ दृष्टपूर्व[7] विगलितप्रायासितलोहितरज्जुद्वयो रथान्तराले चास्पृष्टरथं किमपि कमनीयं कमलकाननं तेनाप्यनुपलभ्यमानं तदानीश्च गन्धर्वनगरा- कारतया मदीयतद्गतसंस्कारेण सहैव तिरोबभूव । तञ्च पुनरपि कालिन्दीसलिलावगाहनानेहसि समुन्मजन्तं विशीर्णप्रायजरती- गृहीतसितैकपाशं विगलितासितलोहितपाशद्वयं रथारूढमप्यस्पृष्ट- रथमिव देदीप्यमानं दृष्टवानस्मि । तत्] तर्हि तर्हि च समये जिज्ञासोस्तद्गतसंस्कारमादायैव तिरोबभूव । तञ्च पुनरप्यत्र 1. Ms. न्ऽस्य 2. Ms. विद्यमाने. 3. Ms.oज. 4. रज्जु is feminine, . but त्रिभिः and वज्रनिष्ठुरैः are masculine; दामभिः 5. Ms oलो may do.

·(५७ ) कुण्डद्वये विहितावगाहनं विगलिताखिलबन्धनं ताञ्च जरती तान्यपि मिथुमानि भस्मीभूतं सर्वमपरांश्च कठोरपुरुषान् विनयावनता[न]स्य दासीभूतान् पश्यतो मम स तुरङ्गमो दृश्यमान एव भगवत्या विमानराजे विलीनः तच्च कुमारादि[क]मखिलमेव तिरोभूतम् । तदनुगृह्णात्वाज्ञापयतु भगवती कोऽयमतिसुकुमार[:] कुमार[:], का वा सा जरती, के च ते सितासितलोहिताः पाशाः, कानि वा तानि कर्बुरमिथुनानि, के च ते वञ्चक[T]: पञ्चपुरुषाः, कश्च तेषामग्रेसरो- ऽतिचञ्चलः पुरुषः, किं निमित्तश्चानेकैरेक एवासहायो बहुबाध्यमान आसीत् सः कुमारः, कश्चास्य रथो निरश्वो निःसारथिरनेकवाता- यनो बहुद्वार[:], किञ्च तत्तेजोमयमाश्चर्यभूतमम्भोजकाननम्, कथञ्च मुक्तबन्धनः सः, कथमेतेऽपि भस्मतामपरे च दासतामायाताः, कथं वा मदीयस्तुरङ्गमो भगवत्या रथ एव दृश्यमानो विलीनः, स चापि कः, स च कुमारः कथ[मन्त]र्हितः, क्व वा वसतीदानीम् । यदि दासजनपरम्परापरिगणनीयतयानुकम्पनीयोऽयं तदाज्ञापयतु सविशेषवृत्तविवरणेन" इति पादयोः पपात ॥१०१॥ ततश्च प्रेमस्तिमितहृदया देवी प्रणतमवनीपतिमुत्थाप्य निर्भर- मालिङ्गय प्रत्युवाच ॥१०२॥ यो मायां समुदीरयन्ति कृतिनोऽनांद्यामविद्यां तथा सेयं घोरतराकृतिः सुमहती वर्षीयसी वीक्षिता। कामाद्याः षडमी रतिप्रभृतिभिः पश्चापि बुद्धीन्द्रिया. एयेषामग्रसरं मनोऽतिचपलं मापालचूडामणे ॥१०॥ प्राहुः सत्त्वरजस्तमास्यपि गुणांस्त्रीन् दारुणान् दुस्त्यजान् पाशान् विद्ध[य]तनूनथो तनुमिमां जानीहि चित्रं रथम् । तत्रानेकतनूजकूपकुहरैर्वातायनैरिन्द्रिय- द्वारद्वारचयो विभाति नृपते पादौ रथाङ्गद्वयम् ॥११०॥ 3. Ms. चि० 5. Ms. नो नाद्या 6. Ms. ०मथा. । 6 1. Ms. ०त् 2. Ms. सु० 4.Ms. ०म० ·1 2 5 ( ५८ ) बद्धन्तत्र विचेष्टमानमनिशं निष्कारणद्रोहिभि- दुंवारैरपि पीड्यमानमवशं तैरेव रात्रिन्दिवम् । खात्मानं समवेहि पङ्कजवनी तत्रापि तेजोमयीं षट्चक्राणि सुपक्वसाधनमहायोगीन्द्रगम्यान्यपि ॥११॥ चेतस्ते नृपते तुरङ्गमवरस्तेनासि सम्प्रापितः सारङ्गेण च केनचिन्नरपते सत्सङ्गसंज्ञसरः। तत्र च्छिन्नरजस्तमाः प्रकलयन सत्त्वैकपाशं पुनः कालिन्दीसलिलावगाहगलितप्रायं स्वयं दृष्टवान् ॥११२।। श्रीराधाश्यामकुण्डान्तिकभवनसमासङ्गतस्तश्च पाशं छिन्नं चेतस्तुरङ्ग मिलितमपि महासाधनाख्ये रथेऽस्मिन् । आलोक्याऽवेहि सद्यो दलितकलिमलन्तीर्णसंसारसिन्धु जीवन्मुक्तं कृतार्थ स्वमपि नरपते नास्त्यतः प्रार्थनीयम् ॥११३।। भस्मीभूतमनोजमत्सरमदक्रोधादिदोषोत्करो मुक्ताशेषदुरन्तबन्धनचयः स्वाहाविधेयेन्द्रियः। जीवन्मुक्तिमुपागतोऽसि नृपते नातः परं कर्मणां सामर्थ्य त्वयि किञ्चिदकुरलवप्रोद्भेदनेऽपि ध्रुवम् ॥११४॥ वृन्दारण्यरहस्यमेवमपरं लीलाविलासाद्भुतं प्रत्यक्षीकुरु तुभ्यमक्षियुगलं दिव्यं ददान्यद्भुतम् । नैतत् स्थूलदृशां नृणाश्च नयना]तिथ्यं कदापि बजे- दित्याभाष्य तदा ददौ नृपतये देवी सुदीप्तेक्षणे ॥११॥ आकीर्ण सुमनोमनोहरमहासन्तानसन्तानकैः श्रीवृन्दावनरासमण्डलमहीहारायमाणं पुरः। 1. Ms. दु० 2. Ms. वै० 3. Ms. स्तु० 4. Ms. छि० 5. Ms. दूधः 6. Ms. वै० 7. Ms. ०षा० 8. Ms. न्मुक्तिमुक्ति- मुपागतोऽसि 9. Ms. •न० 10. Ms. मद्य० 10 ·2 8 (५६ ) . रम्यन्तत्र ददर्श काननमतीवाश्चर्यरूपन्ततः कूजत्कोकिलकेकिषट्पदकुलं मापालचूडामणिः ॥११६॥ ततश्च पारिजातचन्दनहरिचन्दनसन्तानमन्दारकल्पद्रुमाणां रसालशालचम्पकाशोककदम्बकाञ्चनपुन्नाग[नाग केशरकुरुवकवकुल- वककिंशुकजम्बूजम्बीरवरुणकरुणपीतशालार्जुनाअनतिलककेतक- केतकीनामेकैकमयवलयविभ्रमाणि विततानि महाकाननानि देव्या सह समालोक्यालोक्य सुदूरमनु[स]सार ॥१०३॥ तदनु काश्चन काञ्चनशाखिना- न्ततिमतीवमनोहरपल्लवाम् । घनकलापकलापसमुज्ज्वलां परभृतैरिभृतैरभिघोषिताम् ॥११७॥ नवकदम्बकदम्बविराजितैः सुमुकुलैर्वकुलैर्विरवाकुलैः । विपुलशालविशालमहीरुहां घनवनी नवनीरदसन्निभाम् ॥११८॥ विततमालतमालतमोमयीं द्रुमनिशामनिशास्तमितप्रभाम् । विषमसायकसायकभीषिता विविशुरुत्कदृशां सुंदृशां गणाः ॥११॥ अपि वतंसयति स्म विसारयन् रुचिरमंशुकमंशुकविस्तरम् । नवधनाधनकाशनकेशवं हिमकरो मकरोज्ज्वलकुण्डलम् ॥१२०॥ 1. Ms. श्मि० 2.Ms. ज्व० 3. Ms. ०१० 4. Ms. स्व० 5. Ms. Oन्त० 6. Ms.स० 7.Ms. ०न० 8. Ms. ज्व. 5 ·1 समधुनी-तमधुनीतटभूरुहां सुमनसां निवहानिव हापयन् । मधुपसङ्गमसङ्गतमुश्चकैः सुनिगमो निगमोपममारुतः ॥१२१॥ অবিবস্বায়ালি विगलितो बहुधा हिमदीधितेः। अनुकरोति करोऽतिसमुच्छ्रयं किमु रुचामुरुचामरजन्मनाम् ॥१२२॥. स्फुटसरोजसरोजलशीकर- व्यतिकरस्तिमितो वनमारुतः। व्यतनुतातनुतापितचेतसा व्यजनतां जनताम्परिमुच्य ताम् ॥१२३॥ सहरिचन्दनचन्दनकाननं स्पुरदनल्पसकल्प]महीरुहाम् । विजितकेशरकेशरसौरभ वनमलोकत लोकतमोऽपहम् ।।१२४॥ घनवनीनवनीलमहामणि- प्रचुरसौधमहानगरान्तिके। तुहिनदीधितिदीधितिसञ्चयः स्फुटमराजत राजतभित्तिवत् ॥१२॥ ततो मणिमयी मही[म]तिमहीयसी सर्वतो- विसारिनवहाटकप्रवरवप्रसुप्रावृताम् । कदम्बतरुभिस्तथा वकुलभूरुहेषितां महारजतविद्रुमस्फटिकसौधज[]लोज्ज्वलाम् ॥१२६॥ 1. A. metrical irregularity, there being thirteen letters in this line instead of twelve. तमधुनीमधुनीतटभूरुहां 2. Ms. करोति 3. Ms. ०पो० 4. Ms. ज्व S may do.

·( ६१ ) क्वचिन्नवनवोदि[त]द्युमणिविम्बकोटीशत- प्रभाः क्वचन रोहिणीरमणविम्बपुञ्जोपमाः । क्वचित् प्रवलदुर्दिनाद्भुतकुहूनिशीथद्विषः क्वचित् प्रचुरचञ्चलाचटुलकान्तिकान्तार्चिषः ॥१२७॥ ददर्श नृपसत्तमस्तदनु चारुसौधावली- द्विजैः श्रुतिमनोहरोचरणचारुभिः पूरिता[:] । ततो भरितरोदसीविवरमध्यभागम्पुरो निराकृतदिनक्षपं कमपि तेजसा सञ्चयम् ॥१२८॥ एकन्तप्तसुचारुकाञ्चनमहासौदामिनीसञ्चय- च्छायञ्चापरमिन्द्रनीलजलदप्रायन्तदेतत् पुरः । तेजोद्वन्द्वमतीव राजतितरां दूरीकृतान्योदयं शङ्के चाव्ययमद्वितीयममलं ब्रह्मेवमेव ध्रुवम् ॥१२६॥ इत्यानन्दपरम्परामनुभवन् प्रेमानधारामहा- रोमाञ्चाश्चितकाययष्टि विपुलं संवीक्ष्य दिव्येक्षणः । कोटीन्दुयुमणिद्युतीन् सुनिभृतान् सत्कल्पवल्लीमयान् कुजानम्बरचुम्बिनो मणिमयप्रोहामवेदीभुवः ॥१३०॥ तेषामेकतमत्र मेरुशिखराकारं सुरक्ष्मारह व्योमव्यापिनमत्र मण्डनचयानूोलतः संस्थितान् । एकैकत्र सविधुदम्बुदमयीं माला मनोहारिणी गौरश्यामलकोमल[मिल]महाकान्तीः समातन्वतीम् ॥१३१॥ तमालतरुमण्डली तरुणहेमवल्लीचयः किमिन्द्रमणिमण्डली नवहरिन्मणिश्रेणिभिः । नवीनघनमण्डली किमु तडिल्लतासञ्चयै- रितिप्रचुरशङ्कया तरलितं मनो भूपतेः ॥१३२॥ 2. Ms. oहा० 4. Ms. ०६० 5. Ms. oरि० 6. Ms. ०श्चा० 1. Ms. ०म० B.Ms. ०ञ्च० ·( ६२ ) 2 तत्रोहामकिरीटमण्डनमहारत्नद्वयीमद्वयीं गौरश्याममयूखपुञ्जखचितब्रह्माण्डमाण्डोदरीम् । एकीभूततर्नु मिथो भुजलतासंयम्यमानोभय- ग्रीवां रिङ्गदपाङ्गभङ्गिविशिखैः प्रोच्चैमिथो निघ्नतीम् ॥१३॥ दीप्ता काञ्चन काञ्चनव्रततिकां तत्रापि पूर्ण विधों- विम्बं चारुफलं नवाम्बुदघटाकीर्ण लसद्विद्रुमम् । चञ्चञ्चश्चलखञ्जरीटयुगलं तत्रोल सत्ताण्डव भूपालः समलोकयत् किमिति च प्रोच्चैर्वितर्काकुलः ॥१३४॥ च्युतमिवाङ्कगतं शरणागतं हरिणशावमसौ बजकानने । अनुसृतोऽद्य विहाय विहायसं जयति पूर्णसुधाकरमण्डलः ॥१३५॥ किमथ मध्यमवेक्ष्य मृगाधिपं समभिशङ्कय तदङ्गकुरङ्गकः । इह ममज सुधाकरमण्डले स्फुटविशालविलोलविलोचनः ॥१३६॥ विहरणं बहुधा वहिरत्र किं व्यतनुतामवहिश्च समीहितुम् । श्रुतिपर्थ निभृतं समुपाश्रितों विचरतो वरलोचनखञ्जनौ ॥१३७॥ अधृतमौर्वितयेव मुरद्विषः परिभवातिविजृम्भि[त गौरवम् । विजयते किंमपीह मिषा वो धनुरनन्यजनेमणितोरणम् ॥१३८।। 1. Ms. स्यो० 2. Ms. वि० 3. Ms. सु. 4. Ms. द्रु ·1 श्रुतिमनोहरनिस्वनहेतुभि[:] सुनिभूतैर्यदसौ समुपास्यते। द्विजगणैः सततं द्विजराजता विजयते तदमुष्य सुनिश्चितम् ॥१३॥ रससुधाम्बुनिधौ वदनाम्बुजे स्मितमहोमिचयैस्तरलात्मनाम् । मकरकुण्डलिनामतिमजनं किमतिचित्रमचिन्तयदित्यपि ॥१४॥ स्मरविजित्वरमोहनमोहिनी- तनुभृतोऽपि मनोऽतिविमोहनम् । किमपि रूपमिदं वृषभानुतः समुदितं न गिराम्पथि वर्तते ॥१४॥ हरिनखाङ्करदारणनिःसृत- प्रचुरमौक्तिकवारणकुम्भकम् । इव सुमेरुतटं तदुरुश्रम- प्रभवविन्दुसुचारुपयोधरम् ।।१४।। मञ्जीराङ्गदहारकङ्कणमहाकेयूरकाञ्चीझनत्- कारस्फूर्जथुगर्जितं श्रमपयःसङ्घातसम्पातनम् । व्यामर्दत्रुटितोरुहारलतिकाविनसिमुक्ताफल- व्याजोधत्करकातिवर्षमभवञ्चित्रं महादुर्दिनम् ॥१४॥ श्रीराधाश्रवणावतंसनलिनघ्राणपछलादाननं तस्याश्चारुकपोलमूलसरणिं सञ्चारयत्यच्युते । शङ्के वारयितुं रुषा परुष[य] सुप्तोत्थिता प्रोचकै- स्तीक्ष्णा द्वारचमूस्तनूरुहततिव्याजा सम[] भ्राजते ॥१४॥ 1. Ms. घे० 2. Ms. ०२० 3. Ms. cम्पा० 4. Ms. ई० 5. Ms. ०छ० 3 5 ।

·( ६४ ) वीक्ष्यान्योन्यहृदन्तरे निजनिजच्छाये पराशङ्कया- न्योन्यं व्याक्षिपतोः किमुत्थितमिथाकायप्रवेशेच्छयोः । अत्यर्थ परिरम्भदम्भसमरारम्भाय संवल्गतोः श्रीराधामुरवैरिणोः स्मितसुधासारः सुखायास्तु वः ॥१४॥ यो मूलप्रकृति वदन्ति निगमाः सर्वेश्वराधीश्वरी- माद्यां शक्तिमुदीरयन्ति परमां विद्यां तथैवागमाः । साराणामपि सारतामुपगता सूक्ष्मातिसूक्ष्माम्बिका सेयं नन्दकिशोरजीवितमयी श्रीराधिका क्रीडति ॥१४६॥ लीलान्दोलनलोलमौलिविगलद्वेणीभरव्याजत: किम्भाति [प्रतिविम्बिता हरितनोरालिङ्गिताया थुतिः। किं वा श्रान्त्यपनोदनाय यमुना ब्रीडावती पृष्ठतः प्रेम्णाप्याययितुं समागतवती श्रीराधिकायाः स्वयम् ॥१४७॥ किश्च समक्षं राधायाः पिवसि हरिवक्ताम्बुजसुधा सगर्व राधेति स्फुटमभिदधाना मृदुमृदु । प्रियात्यर्थं तस्या अपि मुरलि यस्मादसि सखि त्वमेवैका धन्या विहितबहुपुण्या त्रिजगति ॥१४॥ अपिच तव क्वाणे प्रोन्मीलति मुरलि निस्पन्दमखिलं जगद्धयानारूद स्थगितचकिताश्वो रविरपि। रवेः पुत्रीस्रोतो वहति विपरीतं पुनरसौ द्रवद्मावग्रामः परिणमति गोवर्धनगिरिः ॥२४॥ इत्यादीनि च तत्र शुश्राव । ततश्च महीपतिः क्रमशोऽवलोकया- मास विहरमाणौ राधामाधवौ यथा-॥१०॥ 1. Ms. छा० 2. Ms. ०व० 3. Ms. स्त० 4. Ms विहधारयमाणौ .

·2 ( ६५ ) क्वचित् सहजसुन्दरे नवनिकुञ्जसौधोदरे विकाशिसुमनोमनोहरविचित्रतल्पान्तरे । मिथोऽतिपरिरम्भणामृतरसाब्धिमनान्तरौ निमीलितविलोचनौ परमयोगभाजाविव ॥१५०॥ क्व चापि ललितादिभिः सहचरीगणैरावृतौ मृदङ्गमुरजानकध्वनिभिरुल्लसत्ताण्डवौ। परस्परकराङ्गुलिग्रथितपाणिपङ्केरुहौ स्फुरन्मृदुमृदुस्मिती मधुरहारिगीतामृतौ ॥१५१॥ क्वचित् पणितसस्पृहस्मितसुधारसप्रोल्लसत्- सुचुम्बपरिरम्भणप्रमुखभूरिकेलीरसौ । सखीसदसि सस्पृहौ जयपराजयाभ्यामुभौ करोल्लसितपाशको निपुणमानसं दीव्यतः ॥१५२॥ क्वचित् प्रणयकोपितप्रियतमापदाम्भोरुह- प्रपन्नमुरवैरिणो हितविधौ विशाखादिभिः । कृतस्तुतिसभाजनप्रणतिरीषदीषस्मितं तनोति वृषभानु जा] नयनकोणलीलालवम् ॥१५३।। क्वचिद्विषमसायकप्रचुरसङ्गराडम्बर- श्रमातिविनिमीलितेक्षणसुनिःसहाङ्गी प्रियाम् । विलोक्य तनुते स्वयश्चरणचारुसंवाहनं सुवीजयति चामरैरपि महापराधोपमः ॥१५४॥ व चापि यमुनातटीनिभृतकुञ्जमध्यस्थले तदीयलहरीचयप्रचुरशीकरैः शीतले । मिथः कथयतोः कथाः सपरिरम्भयो[:] शृण्वतो. रनादरवशादिव द्रुतमियाय दीर्घा निशा ॥१५॥ 1. Ms. ०७० 2. Ms. ०भ्यां वभौ 3. Ms. कु० 4. Ms. ध्वो० 3 5. Ms. न ·2 3 4 5 वेणीपूततनुश्च पुष्करमुखासङ्गीकृतद्वारको दुष्पारश्च गभीरमेष गतवान् मायापुरं मानसम् । काश्चीस्पर्शनयोग्यतापि किमहो नात्रास्ति चन्द्रानने व्यक्तं ब्रूहि विशत्वसौ वणिगृणीत्याह [स्म] कृष्णः क्वचित् ॥१५६ क्वचिन्निकुञ्जमन्दिरे प्रसूनतल्पविस्तरे महामणीन्द्रचत्वरे महेन्द्रसौधजित्वरे । मिथो विमर्दनस्खलत्प्रसाधनादिराधन- प्रवर्तमानमानसं सहासमाह माधवम् ॥१५७॥ क्व भूषणानि सन्ति मे क्व च द्वितीयमम्बरं क्व केशपाशबन्धनं क्व वा कपोलचन्दनम् । त्वया हृतानि तानि मे दुरन्तचौरचातुरी विहाय देहि सत्वरं विधेहि वेह सत्वरम् ॥१५॥ सुविश्रुता हि ते पदोस्तुलादिकोटिशून्यता विहारहारिभूषणो स्तनौ तवापि सुन्दरि । अनङ्गदौ च ते करौ समस्तलोकविश्रुतौ पुरो द्वितीयमम्बरं समस्तलोकविस्तरम् ॥१५६॥ इदअगाद सादरं तथा तदङ्गसङ्गतं चकार चारुभूषणवजं व्रजेन्द्रनन्दनः । क्वचिनिमेषवर्जितप्रसारिताम्बुजेक्षणी परस्पराङ्गमाधुरी निरीक्ष्य ताञ्च विस्मितौ ॥१६०॥ क्वचिञ्च पुरुषायितां प्रियतमा वहन् वक्षसा स्त्रयश्च ललनाकृतिर्भवति वेपमानाकृतिः। न चालयति भीतवत् सशपथं निरस्यन्नमू- मचुम्बयदिवाकुलो निजमुखान्मुखं सुभ्रवः ।।१६१।। 1. Ms. मिक 2. Ms. ०धा० 3. Ms. ०वा० 4. Ms. चि० 5.Ms.कृ. 6. Ms.oशृणु० 7. Ms. ०त्य 8. Ms. ०वेक्ष 9. Ms. ०स्मृ० 10. Ms. ०नप० 11. Ms. ०ममूम्वच० 10 11 ·कचित् फणिवधूगणैर्निजफणामणीन्द्रोत्करैः सतारककलानिधिद्युमणिवीतिहोत्रादिभिः । सभाजनपरायणैर्विहितचारुनीराजनौ रराजतुरुदश्चितस्मितमनोहरश्रीमुखौ ॥१६२॥ मयूरचमरीचयैर्मधुरवेणुनादाहृतैः प्रसारिततरैर्मनोहरकलापसञ्चामरैः । समेत्य परितः स्थितैः समभिवीज्यमानौ मुदा ददर्श मनुजेश्वरः क्वचन मञ्जुकुओदरे ॥१६॥ क्वचित्रिदशनायकोपवनदेवताभिः समं समस्तवनदैवतैर्विविधपुष्पहारादिभिः । विभूषितकलेवरौ मलयभूधराधीश्वरी- विनिर्मितविलेपनोत्तमविचित्रचित्रोज्ज्वलौ ॥१६॥ परस्परजिगीषयोञ्चरितचारुगीतध्वनि- प्रच[]यकृतमूर्छितत्रिभुवनै गाक्षीगणैः । मुचित्रमयकृत्रिमैरिव समन्ततः संवृती क्वचिद्भुवनमोहनप्रचुरभङ्गिभिभूषितौ ॥१६५॥ सुरस जिति स्फुटपद्मनिभे घनवजुल[मजुल]कुअगृहे । वृषभानुसुतविजराजसुतौ विधिशङ्करनिर्जरराजनुतौ ॥१६६॥ निगमागमवाङ्मयसारमयौ भुवनाद्भुतमोहनभावचयो। स्मितभाषितभूषितचारुमुखौ वररासरसाद्भुतभूरिसुखौ ॥१६॥ 1. Ms. ०वा० 2. Ms. ०व० ·६८ ) 5 श्रीराधामुखविम्बमम्बरमहाधारे [स]नीरोदरे यद्भाति प्रतिविम्बितं हिमकरं तन्मन्वते मानवाः । तत्र स्वेदभरदुताअनचयच्छायाः कलङ्कायिता- स्तत्रुट्यन्मणिहारमौक्तिकचयच्छाया ध्रुवन्तारकाः ॥१६८॥ मल्लीमालतिकारसालवकुलश्रीखण्डभूमीरुहां वृन्दारण्यभुवां प्रसूनपटलीसौरभ्यसंमिश्रितम् । कालिन्दीकुमुदाटवीपरिमलं किम्भूरिभारं वहञ्- श्रान्तो मन्दमुपैति कुञ्जभवनं संमार्जयन् मारुतः ॥१६॥ पतस्मिन् समये महारसमये मञ्जीरहाराङ्गद- श्रेणीकाण]काश्चिकाधनमनत्कारे समुन्मीलति । निस्पन्दा जगती तथा स्थितवती राका सराकापति- ब्रह्मानन्दविशेषनिर्वृतिमिवापन्ना महायोगिनी ॥१७०।। निष्कूज[]द्विजमण्डली स्थितवती चित्राप्तिावस्थया ध्यायन्तीव निमीलितेक्षणयुगा फुल्लत्तनूजावली । स्तब्धाङ्गा हरिणादयश्च करिणां यूथान्यथान्ये तथा विश्वे विस्मयविस्मृतान्यविषया मग्नाः सुषुप्ताविव ॥१७॥ तन्त्रीवद्धि]युगद्वयध्वनिगतं वैजात्यमत्यद्भुतं सूक्ष्मं चिन्तयति स्म विस्मयवती मन्ये स्वयं भारती। प्रेमैके रसमाधुरीन्तदितरे लावण्यलक्ष्मीम्परे केचित् सङ्गतसङ्गमङ्गलतिकाभङ्गीम्परे तुष्टुवुः ॥१७२॥ मन्दारप्रमुखप्रसूनिकरासारः समन्तादभू- द्वयोम्नोऽनाहतदुन्दुभिध्वनिरथो दिक्चक्रमुल्लासयन् । गन्धर्वाः सुरसिद्धचारणगणा विद्याधराः किन्नरा गायन्ति स्म तदावदातमहिमस्तोमन्तयोः प्रीतयोः ॥१७३॥ 1. Ms.oकार 2.Ms.oन्य० 3.4.Ms.oछा० 6.Ms.संमार्जनयन् 7.Ms.त्वजी0 8.Ms.०सरे 9.Ms.०द्धे० 10.Ms.प्रा० 7 10 5. Ms. ०न् ·( ६६ ) ततश्च देव्या स्वयमुपगम्य तेषु तेषु.निभृतनिकुञ्जषु गोवर्धन- कन्दरेषु वंशीवटभूमिषु धीरसमीरसेतुबन्धसरसीतीरवननन्दभवन- वृषभानुनिकेतनकालियलदकूले प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य दर्शयामास ॥१०॥ 1 ततश्च यत्र य[त्र] नृपतिर्बजत्यसो प्रेमभक्तिबलचारुमानसः । तत्र तत्र नवहेमनीरद- च्छायकाययुगलं निरीक्षते ॥१७॥ 3 ततश्च तदानीन्तनमन्दमारुतोपनीतकुङ्कुमसिन्दूरसान्द्रलाक्षारसा- श्रमनीरशीकरलोहितायामिव पुरन्दरककुभि, निर्भरपरमलीला- सागरतरलकल्लोलान्दोलननिमनमूर्छितानान्तत्तद्रहस्यवार्ता इव मिथः समावेदयत्सु श्रीवृन्दावनविहङ्गराजेषु, श्रीमकिशोरीश्वरीतत्- कालीनचरणशोभातिशयजनितपरिभवखेदवशानिपीतगरलास्विव मित्रमृदुकरमण्डलैः प्रबोध्यमानासु निजबान्धवपुत्रीप्रेर्यमाणप्रचुरा- मृतशीकरजीव्यमानतया किञ्चिदुत्पन्नोन्मेषसमुल्लासितासु निर्य न्मधुर मधुव्याजेन निपीतमपि हालाहलमुद्ध[मन्तीष्विव पद्मिनीषु, विपक्षचक्रसमक्षतन्निशावसरविहरण[रसिकश्रीमकिशोरीश्वरी- चरणनखरकिरणकणापरिभूतदयिततया खेदवशान्मुद्रितवदनास्विव कुमुदतीषु,सुचिरवसुन्धरातलनिखातावस्थितमहाभाजनप्रकटकठोर. मलिमातिशय इव चिरतरसहवास[स]मासननीललोहितललाटहुत- वहशिखासमाजसञ्जनिताञ्जनपुञ्ज.इव बहुशो दुरन्तदन्तुरविधुन्तुद- दन्ताभिघातजनितकिणचक्र इव समुज्जृम्भमाणे हरिणलाञ्छने, श्रीमत्पौर्णमासीप्रमुखमुखोच्चार्यमाणेषु प्र[]भातिकमङ्गलगाथा- प्रबन्धेषु,निकुञ्जभवनेभ्यो निःसरन्तीनाञ्च मणिमयमञ्जीरहारकङ्कण 1. Ms. ०व्यू० 2. Ms. छा० 4. Ms. oभ 5. Ms. श. 6. Ms. W० 7. Ms. ०र० 8. Ms. सन -- 3. Ms. ०ता० ·1 (७०) ध्वानैः पराभूयमानेषु शब्दान्तरग्रहणसामर्थे च]षु,भगवती राशा सह कालिन्दीतटमवततार ॥१०६॥ प्राह [स्म] च राजानं-"राजन् , सम्प्रति जलस्थलसम्भवानि कुसुमानि स्वयमुपचिनु कोमलानि च मनोहरपल्लवानि विशेषतश्च तुलसीमालूरदलानि दूर्वाकिसलयान्यपि। ततश्चास्मिन्नरुणोदयसमये श्रीमदरुणसारथितनयायामवगाह्यात्रैवैतदीयतरलतरङ्गशीकरनिकर- चारसञ्चारशीतले शाखितले विपुलशिलामयविशालवेदिकायामुप- विश्य विहितावश्यककरणीयकलापः सुरासुरसिद्धविद्याधरगन्धर्व- गुह्यकमनुजभुजगकिन्नररजनीचरसेव्यमानचरणसरोरुहस्य भगवतः श्रीगोपीश्वरस्य पूजनप्रणमनस्तवनादिकं विधाय तदाशाप्रसाद- मासाद्य सद्य एव मया सह स्वाभीष्टदैवतचरणसरोजसन्निधान- मासादयिष्यसि" ॥१०७॥ राजा तु यथाशापयति भगवतीति तानि तानि कुसुमानि पल्ल- वानि दूर्वादलानि च स्वयमाहृत्य कालिन्द्यामवगाह्य विरचितसन्ध्या- वन्दनो विहितपूर्वपूर्वाङ्ग[7] ध्यानावस्थो बभूव ॥१०॥ तदा तु निशान्तराले दृष्टानि लीलाविलासाद्भुतानि मनोहर- चरितानि सर्वारयेव विलोकयामास ॥१०॥ ततश्च केवलमेकमेव निकुञ्जराज तन्मध्ये च देदीप्यमानमणि- मयवेदिकोपरिविराजमानमहारत्नमयद्वयष्ट दलपद्माकृतिपर्यङ्कराजे विभ्राजमानममलकलधौतचन्द्रचञ्चलाचयचारुनव्यनीरदनिवहमनो- हरं किमपि कमनीयमद्वन्द्वायमानमालोकयन् निस्पन्दनिमीलिताक्षः क्षणमासीत् ॥११०॥ ततो विहितकर्तव्यावशेषः सह भगवत्या निजकरकलितकुसुम- [स]श्चयभरितपत्रपुटः प्रथमतो भगवन्तं श्रीगोपीश्वरतया प्रसिद्ध- 1. Ms. लै 2. Ms. FETTO 3. Ms. ०ह्या० 4. Ms. ०रण 5. Ms. सी० 6. Ms. ०मास ॥ 8 6 ·( ७१ ) 1 2 मादिभूतमपि निखिलप्रपञ्चस्य श्रीमद्धृन्दाप्रभृतिभिरखिलैश्च ब्रज- भुवनवासिभिरभिपूज्यमानं विलोक्य मुदितमानसो मानसोपचारैः स्वयमाहृतैश्च कुसुमसम्भ[[]रैः सभाजयामास ॥११॥ तत्र च नानाविधानि भेदभ्रमापनोदनानि स्तुतिवचनानि शुश्राव ॥११२॥ यथा 3 त्वं विश्वेश्वरतामुपैषिन जगन्नाथोऽसि किं श्रीधरः श्रीकण्ठोऽसि पतिगिरामसि ततो नो वा गिरीशः किमु । विश्वध्वंसक नो जनार्दनपदेनाभाष्यते किं भवान् किं नो मोहयसे विभिन्नवचनैरेकार्थसंवादिभिः ॥१७५॥ द्यावाभूमिगिरां दिशामधिपते गोपालता न त्वयि श्रीमद्गोकुलगोकुलाधिप भवान् किन्नो पशूनाम्पतिः। ध्यातस्त्वं निरयान् निहंसि निखिलान् यस्माद्विभो पापि[नां] तस्मात्त्वं नरकान्तको न किमसि भ्रान्ति विभो नाशय ॥१७६।। नाथ त्वं यदुवंशनाशनपटुः किं नासि कामान्तक- स्त्रैलोक्यं पिबसि त्वमन्तसमये किं नासि पीताम्बरः। यद्वैरोचनियशखण्डनकरस्त्वं नो मखध्वंसको मास्मान् मोहय भिन्नशब्दनिवहेरेकार्थसंवादिभिः ॥१७७॥ पादाम्भोजमृणालितामरधुनीदेदीप्यमानाकृति- स्त्वं गङ्गाधरतान्तनोषि न किमु त्रैलोक्यचूडामणे । मध्याद्यन्तविहीन हाच्युततयाऽनन्ताजताभ्यां पुन- स्त्वं विभ्राजसि मा विमोहय जनानेकार्थनानापदैः ॥१७८।। 6 1. Ms. मनादि० 4. Ms. ०एठा० 2. Ms. वैः 3. Ms. विश्वेत्याश्वरता० 5. Ms. has one redundant नी after विहीन 6. Ms. Oनान्त्या० ·8 4 ( ७२ ) यहि त्वं भगवान् पुमान् सहचरी पद्माथ वाग्देवता द्वारि भ्राजति ते जयश्च विजयो देवेन्द्रवृन्दस्तुतः । त्वञ्चेद्योषिदहो तदा भगवती सा भारती श्रीस्तथा स्यादेवं विजया जया च विजयः सोऽयं जयस्तत्परः ॥१७॥ धानो व्यालोल बहलहलमुद्दाममुषलं भुजाभ्यां भीमाभ्यां रुचिरहिमचन्द्रद्युतिधरः । कदापीच्छावेगादपि विरचितैरुज्ज्वलभुजै- स्त्रिशूलादीन् धत्से त्वमिह शितिकण्ठः सुरपते ॥१८॥ नव्याम्भोधरसान्द्रसुन्दररुचे धत्से चतुर्भिभुजै- मुंण्डश्चाभयमयसिं वरमहो बालम्बिता[]म्बरः। लीलामेत्य कदापि कामपि तत: पीताम्बरः सुन्दरः शङ्खचक्रमथो गदां सरसिजं तैरेव धत्से भुजैः ॥१८१॥ कदापि मृतशोणितप्रवरघोरधाराधरां दधासि दनुजाननप्रकरमालिकां कामपि । कदापि सुरभीकृतवजमहीमहीन्द्रोपमा नजम्भजसि सु[न्द]रीमखिलसुन्दरीभिर्वृतः ॥१८२॥ कदापि वकधेनुकप्रबलकेशिकसादिभिः करोषि रणमद्भुतं नवपयोदकान्तिद्युते । कदापि महिषासुरोद्धात शुम्भनिशुम्भादिभिः प्रसीद करुणाम्बुधे मयि कृपाकटाक्षं क्षिप ॥१८॥ मिथ्योद्यजगदैन्द्राज]लिकमहाशैलूष[व]द्भमिका त्वं नानेह तनोषि नाद्भुतमिदं त्रैलोक्यचूडामणे । निर्मायेदृशमशमाकुलधियं मायागुणेनासकृद्- बध्वा यत् क्षिपसीह मोहजलधौ किं ते महत्त्वं ततः ॥१८॥ 1. Ms. ०वि 2. Ms. ०वा० 3. Ms. oरं 4. Ms. तत् 5. Ms.की. 6. Ms. धि 7. Ms. व्या ·( ७३ ) इत्याकर्य ससाधुवादं बहुधा प्रशशंस [सा] भगवती। [११४] भूपालस्तु- त्रिलाकीत्रातारं त्रिभुवनगुरु[] व्यक्षरमयं त्रिमूर्ति त्रैगुण्यातिगपरमतत्त्वाकृतिमयम् । त्रयीतत्त्वं तुर्य तुहिनगिरिपुत्रीप्रणयिनं तमःश्यामग्रीवं त्रिपुरहरमीडे त्रिनयनम् ॥१८०॥ गिरीशं गौरीशं गणपतिगुरुगीष्पतितनुं गुरु गीर्वाणानां गगनचरगीताभुतगुणम् । गुणातीतं गूढं गिलितगरलं गानतरल गुहप्रेमाम्भोधिं गगनवसनं नौमि गिरिशम् ॥१८१॥ प्रपन्नार्तिध्वंसं परमपुरुषार्थामरतरूं पिनाकं बिभ्राणं परमपुरुषं पञ्चवदनम् । पुरारातिं पश्चाशुगशमनदृष्टिं पशुपति प्रपश्चक्षौणीजप्रथमपृथुवीजम्भज मनः ॥१८२॥ 2 मुरारातेर्मित्रं मिहिरविधुनेत्रं मृतिहरं मृगाङ्कालङ्कारं मरकतमणिश्यामलगलम्,। मनोजन्माराति मधुरमृगमुद्राङ्कितकर महामायाकान्तं मुकुरमणिकान्ति स्मर मनः ॥१८॥ 8 पञ्चास्यं पशुपाशमोचनकर पूर्णेन्दुकोटिप्रभं पार्वत्या दयितं प्रपन्नजनताभीष्टप्रदं भावनम् । पूर्णानन्दमयं पुराणपुरुषं पञ्चाशुगध्वंसनं प्रोन्मत्तं पितृकाननान्तरचरं प्रेतैः परीतं भजे ॥१८॥ 1. Ms. OTTO 2. Ms. ofão 3. Was qran the original reading? १० ·( ७४ ) 2 सिद्धीनां सुरशाखिनं सुरपति स्वर्वाहिनीमौलिनं सान्द्रानन्दमयं सुधाकरकलाचूडं श्मशानप्रियम् । शार्दूलाजिनवाससं स्मरहरं शेषाङ्गदं शाश्वतं शर्व सर्वमयं शिवं शिवमयं सेवे शिवावल्लभम् ॥१५॥ भ्राम्यद्धैरवभैरवीभिरभितो भूतैः प्रभूतैर्वृतं भूतेशं भृशभूतिभूषिततनुं भीमं भवध्वंसनम् । भक्तानामतिभानुभूभयहरं भालेक्षणं भव्यदं भ्राजद्भास्करमेश्वरानलदृशं भक्तथा भवं भावये ॥१८६॥ केलीकल्पितकालकूटकवलं कङ्कालकाकोदरा- लङ्कार करुणाकोमलमति कामद्विषं कामदम् । काशीशं कलिकालकल्मषहरं कुन्देन्दुकम्बुप्रभं कान्ताक्रान्तकलेवरार्धमनघं कामेश्वरं भावये ॥१८॥ वन्दे मन्दरकन्दरोदरचर कैलासशैलेश्वरं देवेशं करिपुण्डरीकविलसचर्माम्बरं सुन्दरम् । राजत्काश्चनपुष्पयुग्मरचितश्रोत्रावतंसोज्ज्वलं भक्ताभीष्टकरं वराभयकरं सर्वेश्वराधीश्वरम् ॥१८८|| प्रपद्यन्ते ये त्वां प्रणवपदसारं सुरगुरुं श्रुतीनां सर्वस्वं प्रणमदखिलार्थार्पणपणम् । न तेषां दुष्प्रापं क्वचिदपि कथञ्चित् किमपि च प्रभुत्वं सर्वेषामुपरि विबुधानां विजयते ॥१६॥ इत्यादीनि च व्याजहार ॥११॥ तत्रैवावान्तरभुवनभूषणायमाना सरणिमतिमनोहरा सुनिभृतां समासाद्य देवी प्राह [स्म]-"महाराज, किमिदानीमत्र पश्यसि । राजा तु सप्रणामाजलिः प्रत्याह स्मि] ॥११॥ 8 - 1. Ms. Oना 2. Ms. oशा 3. Ms. ०षां ·1 ( ७५ ) पश्याम्यत्र महासरोजमभितो देदीप्यमानं महा- तेजोराशिमयञ्च योजनगणायाम किमप्यद्भुतम् । हंसास्तत्र चरन्ति किन्तु निभृतश्चाभ्यस्तमौनव्रता- श्वाञ्चल्यं मरुतोऽपि नात्र किमिदं चित्रं कृपाब्धे वद ॥१०॥ . ततश्च सुमधुरस्मितप्रसन्नवदना देवी प्राह [स्म ॥११७॥ मथुरामण्डलमेतद्भप सहनारपङ्कजं विद्धि । श्रीवृन्दावनभुवनं परमन्तत्कर्णिकारश्च ॥११॥ हंसास्तत्र महान्तो भक्ताः संसारसागरोत्तीर्णाः । तत्तत्तत्त्वमगम्यं योगिभिरपि जन्मकोटीभिः ॥१२॥ इदानीन्तु ध्यानावधानसुधीरचेता विषयान्तरसञ्चारविधुरमतिः समागच्छति करेणावलम्ब्य राजानं प्रयान्ती पुरो दर्शयामास ।११८ राजन् पश्य महामहीरुहवनं विश्वैकविसमापन नानारत्नविचित्रमूलभुवनं विद्योतमानं पुरः । बालार्कद्विजराजमण्डलनिभश्रीमत्प्रसूनोतकर सान्द्राम्भोधरवृन्दमेदुरमहाशाखावितानोज्ज्वलम् ॥१३॥ पश्येमाः सरसीरसीमसलिला: प्रोतफुल्लदिव्योत्पल- श्रेणीः कूजदनन्तहंसनिवहाः स्वान्तप्रसादप्रदाः। पश्योहामलताः प्रफुल्लकुसुमा रम्याणि हाणि च श्रीचिन्तामणिमण्डपश्च पुरतो यत् स्वर्गसीमायितम् ॥१४॥ अस्याभ्यन्तरचारिणं सुरतरोमले निसर्गोज्ज्वले पश्य द्वयष्टदल[1]म्बुजाकृतिमहासिंहासनं शोभनम् । अस्मिन् पश्य किमप्युदारमहिमस्तोमं महोमण्डल नास्त्यत्रावसरो गिरां परिचितप्रायन्तव मापते ॥१६॥ 4 1. Ms. व्यं 2. Ms. त्व० 3. Ms. ०च्छु० 4. Ms. Oनं० ·. ( ७६ ) श्रुत्वा काश्चनचम्पकाचिररुचिस्तोमोरुकान्तिच्छटां दिव्येन्दीवरनव्यनीरदघटानीलोत्पलश्यामलाम् । दीप्तिं काञ्चन काञ्चनोज्ज्वलमहामाणिक्यमुक्तामया- लङ्कारैः खचितान्तरे सुमधुरस्मेराननाम्भोरुहे ॥१६६।। भूपालो निपुण निभाल्य निभृतं निर्णीय विस्फारित- श्रीमन्नेत्रसरोरुहो विनिपतत्प्रेमास्रधाराप्लुतः । देव्याः पादयुगे निपत्य बहुशः साष्टाङ्गपातानतैः स्तुत्या गद्गदया मनोज्ञपदया तुष्टाव तुष्टान्तरः ॥१७॥ दूरादेव निरीक्ष्य सुस्मितमुखी श्रीप्रेमभक्तिं महा- देवी श्रीवृषभानुजामुररिपू सन्दर्शितात्यादरौ। एह्येहीति'मुहुः प्रसारितभुजद्वन्द्वौ समालिङ्गना- रम्भाडम्बरराजमानपुलको प्रोच्चैः समाजुह्वतुः ॥१६॥ श्रादावेव सखीगणैः सुनिभृतं विशापितं श्राविता- ख्यानं कीर्तितकीनिकृत्यनिचयं मापालचूडामणिम् । देव्याङ्गीकृतमित्यसीमपरमप्रेमाक्प्रेङ्कितैः सान्द्रानन्दसुधारसैरिव समुत्क्षिप्तः स्म संसिञ्चतः ॥१६॥ ततश्च प्रेमभरमन्थरा["] प्रणतान्तां समुत्थाप्य युगपदेव निर्भर- मालिलिङ्गतुः। पप्रच्छतुश्च स्वागतमपि मोदन्तसन्तानं, विनय- [म]सृणं विहिताञ्जलि चेदमाहतुः [स्म] । यथा-देवि, त्वदधीनोऽ- यजनोऽनन्यपरायण इति सममेव ॥११॥ देवी तु सप्रणामाञ्जलि[: प्राह स्म]- त्वदीयास्मीत्येतावन्मात्रमेव मम गौरवं, किन्तु मत्प्रेमपात्रं प्राणमिव द्वितीयं भूमीपतिमेनमनु- 3. Ms. ०० 4. Ms. ०श० 5. Ms. स्व० 6. This is incorrect. The correct form is समाजुहुवतुः। प्रोच्चैस्तमामाह्वताम् may be a correct reading. 1. Ms. Of07 2. Ms. भू० ·( ७७ ) कम्पयतु । ततो दूरादेव भूमिनिपतितं भूमिपतिं सादरमाहूतम्पुन- श्चरणान्तिकभूमण्डनायमानकलेवरं सममेव निजनिजभुजद्वन्द्वनिर्भर- परिपीडितश्च विधाय स्वस्ववदनाम्बुजताम्बूलरसधारामस्य प्रसा- रितेऽञ्जलिपुटे प्रददौ ॥१२०।। असौ तु कृतार्थोऽस्मीति प्रसादीकृताममृताधिकास्वादरमणीयां [ता] समास्त्रादयामास ॥१२१॥ ततश्च [भगवान् प्रोवाच ॥१२२॥ राजंस्त्वं कृतकृत्य एव भवतो यद्यन्मनोऽभीप्सितं सर्व पाणितले विभावय निजे दीर्घायुरास्तां तव । शीघ्र प्राप्नुहि सन्तति समुचितां कीर्ति तथा सम्पदो राज्यं सुस्थिरमस्तु यावदवनीं वंशे त्वदीये ध्रुवम् ॥२०॥ तदिदानी कृतकर्तव्योऽसि, साम्प्रतमनयास्मदाराध्यया श्रीप्रेम- भक्तिमहादेव्या महाविमानमारुह्य निजराजधानी प्रति प्रतिष्ठमान: श्रीमदुत्तरकोशलां ममापि राजधानीमवलोक्य भगवत्या समादिष्टेन पथा विशाला नगरीम्प्रति सम्प्रति प्रतिष्ठस्व ॥१२३॥ ततश्च विहित] बहुप्रणतिनुतिः]स राजा यथाशापयसीति तदा- यतनसीमानमतीत्य देव्या सह विमानमारोह ।।१२४॥ ततो देवी तत्तत्प्रदेशमवलोकयन्ती राजानमपि दर्शयन्ती प्राह [स्म] ॥१२॥ 3 . 5 यथा राजन्- वृन्दारण्यमिदं विलोकय ततो भाण्डीरसंशं ततः ख्यातं तालवनश्च काम्यकवन गोवर्धनोऽयं गिरिः। अत्रोलूखलबन्धनं त्विह हता सा पूतना राक्षसी चात्राधानि बकासुरोऽत्र च तृणावर्तोऽपि विध्वंसितः ॥२०१॥ 1. Ms. स्मि० 2. Ms. स्व० 3. Ms.oमाजं 4. Ms.०ती० . Ms. ०नू० 6. Ms. oमालि ·( ७८ ) 1 2 अत्राघासुरघातनं पुनरितः सम्मोहनं ब्रह्मणः पानश्चात्र हुताशनस्य निहतो वत्सो वृषोऽत्रापि च । अबाध्वंसि च धेनुकोऽत्र च हतो घोरः प्रलम्बासुरः पश्यैतद्वनभोजनस्थलमिदं ख्यातं त्रिलोकीतले ॥२०२।। राजन् पश्य पुरो विभाति महती श्रीरासकेलिस्थली यस्या नास्ति तुला समस्तभुवनेष्वेषा कलिन्दात्मजा। अक्रोऽत्र रथे हलायुधहरी संस्थाप्य नीरान्तरे दृष्ट्वा तौ तत उत्थितोऽपि रथगौ तुष्टाव तुष्टान्तरः ।।२०३॥ एषा श्रीमथुरा मनोहरपुरी राजन् पुरा श्रीमता शत्रुध्नेन निवेशिता भगवता हत्वा महावैरिणम् । दुर्वा[२] लवणं महेश्वरमहाशूलायुधं तत् पुरः श्रीशत्रुध्ननिकेतनं निरुपमन्तीथं समालोकय ॥२०४॥ एतत्तत् परमं पदं ध्रुवमहाभागस्य यत्राभवत् । सान्निध्यं करुणाम्बुधेर्भगवतस्तस्मिन् प्रसादोऽपि च । पतन्मल्लनिपातनस्थलमितचापस्य भङ्गः पुरः कंसध्वंसनमत्र मागधचमूविध्वंसनं भूपते ॥२०५।। इति दर्शयन्ती विमानादवतीर्य राजन् वन्दख मधुपुरीमित्युवाच राजा तु यथाज्ञापयति भगवतीति तथा कृत्वा पुनरपि देव्या सह विमानमारोह । ततः पुनरपि देवी प्राह [स्म ॥१२६।। राजन् पश्य पुरी विभाति महती हिण्डीरपिण्डोपम- स्फूर्जत्पाण्डरसौधमण्डलमयी देदीप्यमानप्रभा। प्राकारैः परिखाभिरुज्ज्वलपरीणाहा पताकाकुलै- रुड्डीनः सरयूतटे विजयते श्रीमद्रघूणाम्पतेः ॥२०६॥ 1. Ms. अत्र अघा० 2. Ms. ०म० 3. Ms. श्या० 4. Ms. रो ·( ७६ ) ततश्च पुरीसविधमागत्य विमानादवरुह्य सरयूमवगाह्य पुरी- मध्यमागत्य तत्र च प्रासादमध्यविराजमानमहासिंहासनाधिष्ठितं श्रीसीतासौमित्रिसमीरसूनुभरतशत्रुघ्नमूर्तिसहितं चतुर्दशभुवनाधि- पतिसमाजसम्पूज्यमानं श्रीराजराजेश्वरविग्रहन्ददर्श हर्षभरगद्गद- मानसश्च तुष्टाव ।।१२७॥ यथा- पद्मायताक्षं कमलासनस्थं श्यामं नवाम्भोधरकान्तिकान्तम् । राजाधिराजं जगदेकनाथं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥२०७॥ स्मेराननं पद्मपलाशनेत्रं किरीटिनं चन्द्रपराधयकान्तिम् । श्रीजानकीनाथमना[थनार्थ श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥२०॥ विभीषणाराधितपादपद्म सुग्रीवसौमित्रिनिषेविताद्धिम् । दशाननध्वान्तसहस्रभानु श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२०॥ महाभुज कुण्डलमण्डितास्यं पीताम्बरं कोटिदिवाकरामम् ॥ प्राजानुबाहुं विधुभानुनेत्रं श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥२१०।। श्रीपार्वतीशङ्करगीतकीर्ति ब्रह्मादिसम्पूजितपादपमम् । यं तारकं ब्रह्म वदन्ति वेदा- तं. रामर शरणं प्रपद्ये ॥२१॥ 1. Ms. has one redundant न after ददर्श ·(८०) 1 वेदान्तपातअलसांख्यसारं सर्वागमाम्भोनिधिरत्नमेकम् । महानुभावं महिमाम्बुराशि श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥२१२॥ अपारसंसारसमुद्रसेतू. भूताधिपङ्केरुहमप्रमेयम् । कारुण्यसिन्धु कमनीयमूर्ति श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२१३।। प्रचण्डमार्तण्डसहस्रजित्वर- प्रतापसन्तापितवैरिमण्डलम् । असंख्यचन्द्रोज्वलकीर्तिमण्डलं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२१४॥ वेदान्तवेद्यप्रणवैकगम्यं योगैकसारं यमिना शरस्यम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमाध श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्य ।।२१।। यन्नाम काश्यां मणिकर्णिकायां मुमूर्षतां श्रोत्रपुटे महेशः । ददाति मुक्त्यै करुणाम्बुराशि तं रामचन्द्र शरण प्रपद्ये ॥२१६॥ महामहोदारपराक्रमाढ्य मोहापहं भक्तमहोदयश्च । महामहोल्लासविलाससिन्धु श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्य ॥२१७॥ 1. The meter demands twelve letters in each line, bat here we have eleven. गतोऽस्म्यहम् in place of प्रपद्ये removes the metrical mistake.

·1 (८१ ) साकेतपुयाँ वरहऱ्यामध्ये महार्हसिंहासनराजमानम् । राजश्रियालङ्कृतमेकवीरं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२१८॥ संवीज्यमानं भरतेन भक्तया शत्रुघ्नसौमित्रिविभीषणाद्यैः । सञ्चामरैः कुन्दतुषारशुभैः श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२१॥ हनूमताराधितपादपद्म संस्तूयमानं सनकादिभिश्च । वीणाकरैस्तुम्बुरुनारदाद्यैः संकीर्त्यमानं रघुनाथमीडे ॥२२०।। संहितैर्मतकरीन्द्रबृन्दः सहेषितैस्तुङ्गतुरङ्गसङ्घः। सानन्दमुग्रीवमुदीक्ष्यमाणं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२२१॥ वैतालिकैः कुण्डलमण्डितास्यैः समागधैर्नव्यसुचारुकाव्यैः । संस्तूयमानं रघुवंशकेतुं श्रीरामन्द्रं शरणं प्रपद्ये ।।२२२॥ बद्धाञ्जलीनां नतकन्धराणां दिगीश्वराणां निकरैः समन्तात् । प्रकीर्यमाणं कुसुमैरनेकैः श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२२३॥ 1. Ms व्य० 2. Ms. सं० 3. Ms. सुग्रीव० ·( ८२ ) विद्याधरीणां सुरसुन्दरीणां सकिन्नरीणां निकरैः पुरस्तात् । तौर्यत्रिकैः सम्परितोष्यमाणं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२२४॥ वक्त्रैश्चतुर्भिश्चतुराननेन पञ्चाननेनाननपञ्चकेन । षभिर्मुखैश्चैव षडाननेन संस्तूयमानं रघुनाथमीडे ॥२२॥ वेदैश्चतुर्भिधृतचारुदेहै- मन्त्रैस्तथा विग्रहवद्भिरुच्चैः। संस्तूयमानं प्रणवेन सार्ध श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२२६॥ आद्य मरीचिप्रमुखैर्मुनीन्द्र- रामीलिताःर्गलदस्त्रधारः। निरीक्ष[य]माणाध्रिसरोजयुग्म श्रीरामचन्द्रं शरणं प्रपद्ये ॥२२७॥ कन्दर्पकोटिद्युतिदेहकान्ति- संमोहिताशेषसुराङ्गनाभिः । निमेषहीनै यनैरजन निरीक्ष्यमाणं रघुनाथमीडे॥२२८॥ वृन्दारकैरम्बरतोऽवतीर्णे- मन्दारसन्तानकदामवृन्दैः । संपूज्यमानाधिसरोजयुग्मं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२२॥ .

·( ८३ ) इन्दादिवृन्दारकवन्धमान- पदारविन्द जगदेकवन्धम् । श्रानन्दकन्दं निजलोकबन्धु श्रीरामचद्रं शरणं प्रपद्ये ॥२३०॥ वीणादियन्त्रैमृदुमन्द्रनादैः क्लप्तस्वरग्रामकमूर्छनाभिः । गन्धर्वराजैरुपगीयमानं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३१॥ मृदङ्गभेरीपटहप्रणादै- रालोकयालोकयतारशब्दैः। स्वस्तीतिशब्दैजयशब्दमित्रैः सन्तोष्यमाणं रघुनाथमीडे ॥२३२॥ दौवारिकावेदितभूरिनम्र- सोपायनमापतिवृन्दमुच्चैः । . प्रसारितापाङ्गमवेक्षमारणं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३३|| 1 स्मितावलोकेन च तर्पयन्त- माश्वासयन्तं करपल्लवेन । प्रजा[३] प्रजानाथमुदारसत्त्व श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३४॥ कटाक्षपातेरितकोषनाथ- विकीर्णनानाविधरत्नजातैः। कृतार्थयन्तं निखिलार्थिसाथै श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३॥ 1.Ms.oन्तु० 2. Ms.त्वं० ·2 (८४) श्रीलक्ष्मणावेदितराजकार्य- माकर्णयन्तं चलकुण्डलेन । श्रोत्रेण सङ्कोचितलोचनान्तं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३६॥ अनन्तकर्कोटकतक्षकाचैः समुज्ज्वलद्भिः स्वफणामणीन्द्रः। नीराज्यमानाद्मिसरोजयुग्मं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३७।। वाण्या भवान्याम्बुधिकन्यया च कन्याभिरन्याभिरमर्त्यजातेः । प्रदीपमालाभिरुदारभाभि- नीराज्यमानं रघुनाथमीडे ॥२३८॥ किरीटरत्नद्युतिनिर्जिताभि- स्ताराभिराराधनतत्पराभिः । नीराज्यमानं मणिरत्नदीपैः श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२३॥ मुखेन्दुबिम्बद्युतिनिर्जितेन ताराधिराजेन नराधिराजम् । नीराज्यमानं निजचन्द्रिकाभिः श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२४०॥ दिनप्रदीपेन कुलप्रदीप सहस्रसंख्यैः किरणप्रदीपैः । नीराज्यमानं निजयोरुकात्या विराजमान रघुनाथमोडे ॥२४१॥ 1. Ms. ज्व0 2. Ms. स. 3. Ms. घैः 8 ·(२५) पादाम्बुजद्वन्द्वसुचारुशोभा- लोभाकुलैभृगकुलैः समन्तात् । भाङ्कारघोषैः स्तुतपादपद्म श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२४२॥ मन्दाकिनीमानसराजहंसै- रपूर्वपाथोजधियातिहृष्टैः। उपास्यमानाधिसरोजयुग्मं श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२४३॥ श्रमन्दवैदग्धरसप्रवाह- विलोलितापाङ्गतरङ्गितेन । श्रीजानकीवक्त्रमवेक्षमाणं श्रीरामचन्द्रशरणं प्रपद्ये ॥२४४ 1 3 प्रचण्डकोदण्डसकाण्डतूण- विराजमानोभयपार्श्वदेशम् । सुरासुरैरचितपादपन श्रीरामचन्द्र शरणं प्रपद्ये ॥२४॥ इति स्तुत्वा प्रणम्य देव्या सह विमानराजमारोह ॥ ततश्च पुनरपि देवी प्राह [स्म] ॥१२॥ राजन् पश्य पुरो विमाति सरयूस्वर्लोककल्लोलिनी- सम्भेदो यमुदाहरन्ति कृतिनस्तीर्थ महापावनम् । क्षेत्रं दर्दुरसंहितं पुनरिदं रम्यो महानाश्रमो वाल्मीकेश्चयवनस्य चात्र पुरतो धन्या विदेहक्षमा ॥२४६।। 1.Ms.क्ष्य० 2. Ms. ०म० 3. Ms. ०र्श० ·( ८६ ) एतत्तजनकपुरं वदन्ति धीरा यत्रासीजनकमहीपतिर्महात्मा। योगीन्द्रस्त्रिपुरनिसूदनेन चापं विन्यस्तं स्वयमपि यत्र तोषितेन ॥२४७॥ .. तस्माद् वेगवशात् क्षणेन परमं श्रीगण्डकीगङ्गयोः सम्मेदं समुपेत्य तत्र विहितस्नानादिकृत्योत्करः । प्रोत्तीर्यामरनिम्नगां जववशादासाद्य विद्योतितां रम्यां फल्गुतटे गयामवतरन् मापालचूडामणिः ॥२४॥ दृष्ट्वा विष्णुपदं विधाय परमां पूजाञ्च तस्यादरा- ततीर्थाखिलकृत्यमाचरितवान् देव्याचया भक्तितः। पारुह्याथ विमानराजमतुलं दिव्यं मनोरंहसं मन्दारे मधुसूदनं परमया भक्त्या नृपो दृष्टवान् ॥२४॥ तन्तुष्टाव मनाम देव्यनुमतस्तस्मात् प्रयात এবান दूरादेव ददर्श काननवरं श्रीवैद्यनाथाश्रमम् । दृष्ट्वा तं परिपूज्य शान्तहृदयः श्रीवैद्यनाथं विभु नत्वारुह्य विमानमैक्षत ततो वक्रेश्वरं शङ्करम् ॥२५०॥ कृत्वा तत्परिपूजनस्तुतिनती[:] श्रीपञ्चकूटे गिरी दृष्ट्वा श्रीरघुनाथलक्ष्मणमहीपुत्रीसमीरात्मजान् । भक्त्यापूजयदुत्तमस्तुतिशतैः सन्तोषयन् दण्डव- नत्वा रामपदाङ्कमैक्षत मुदा तञ्चायद्भक्तितः ॥२५॥ पारुह्याथ विमानमुत्तमजवं शीघ्रप्रयातोऽम्बिका दृष्ट्वाथो जगदम्बिका भगवती सिद्धेश्वरीमार्चयत् । तस्मादेत्य नवाधिकाररुचिरा श्रीगुप्तपल्लीपुरी [श्रीवृन्दावनचन्द्रमैक्षत तथा श्रीरामचन्द्र विभुम् ।।२५२।। 1. Ms. व्या० 2. Ms. मनोहरहंसं 3. Ms. प्रयात्स्तरन् 4. Ms.oम० 4 ·( ८७ ) भक्त्या तौ परिपूज्य शीघ्रमगमच्छीमत्रिवेणीतटं स्नात्वा तत्र नृपो जगाम झटिति श्रीमविशाला पुरीम् । तत्रागत्य विमानराजसहिता राज्ञा समभ्यर्चिता देवी प्राह महीपते तव हृदि स्थास्याम्यहं निश्चला ॥२५३।। राजन्नस्तु सुदीर्घमायुरपि ते शीघ्र तथा सन्तति- योग्या चाक्षयतामुपैतु परमा श्रीः कीर्तिरप्येधताम् । आधिव्याधिविपक्षपक्षविपदा निःशेषनिर्मूलनात् प्राज्य राज्यमतीवमोदतरलो नित्यं चिरम्पालय ॥२५४॥ किन्तु श्रीवाणेश्वरसंशितं द्विजवरं सर्वात्मनैवाश्रित प्रेम्णाप्यायय येन निवृतमनास्तिष्ठेत्तवैवान्तिके । एष प्रत्यहमेव ते वितनुते भूत्यै तथैवापदां शान्त्यै स्वस्त्ययनं त्वदाश्रिततया ख्यातश्च भूमण्डले ॥२५५॥ अन्यप्रतिग्रहनिवृत्तिकरीञ्च वृत्ति ग्रामान्वितामुभयकीर्तिविवृद्धिहेतुम् । सेतुश्च खेदजलधेरयमिच्छतीह सन्तोष्यतां द्रुतमसौ समुपाश्रितस्त्वाम् ॥२५६ जीयान्माणिक्यचन्द्रस्तव सचि[व]वर: पुत्रपौत्रप्रपौत्र- र्धन्यः श्रीरामचन्द्रार्चननिभृतमनोवृत्तिरुहामकीर्तिः । एतेनात्यर्थयुष्मत्प्रणयनयभृता शौर्यगाम्भीर्यवीर्य- प्राचुर्याश्चर्यचर्याचयजितगुरुणा पाहि भूमीश्चिराय ॥२५७॥ इत्युक्त्वा च तेन विमानराजेन परमसाधनाख्येन देवी हृदयमवनी- पतेर्विवेश ॥१२॥ ततश्च प्र[]भातिकमगल्यमृदङ्गशङ्खपटहध्वनिभिर्वन्दिवृन्दनान्दी- नादैश्च व्यपनीतनिद्रो महीमहेन्द्रः पर्यादुत्तस्थौ ॥१३०॥ 1. Ms. ०त् श्री० 3. Ms. ०रा० 2. Ms. त्या 4. Ms. ०भू० ·( ८८ ) उत्थाय च कृतनित्यक्रियः श्रीगुरुदेवसन्निधौ भूमीसुरसभायां शाण्डिल्यमभिमुखीकृत्य तमशेषतः स्वमवृत्तान्तमावेदयामास ॥१३१ सर्वे च सविस्मयमाकाशीभिः संवर्धयामासुः ॥१३२॥ यथा॥ । चेतश्चन्द्रकचूडचारुचरणे चन्द्राभचश्चन्नख- श्रेणीचारुविभूषणे चरतु ते चाञ्चल्यहीनं चिरम् । चण्डीचन्द्रकलाविलासिमुकुटश्चूर्णीकरोत्वापद- श्चएडान् विद्विषतश्चराचरगुरुस्त्वां पातु चक्रायुधः॥२५॥ भासीभूपतिचक्रमौलिमुकुटो यः कृष्णरामः कृती तत्पुत्रो जगदादिरायसुकृती ख्यातो धरामण्डले ।। तस्मादद्भुतकीर्तिचन्द्रकिरणश्रेणीनिरस्ताखिल- ध्वान्तौ घो]ऽजनि कीर्तिचन्द्रसुकृती मापालचूडामणिः ॥२५६॥ यहानेन च दैन्यशून्यमभवद्भमण्डलं सर्वतः स्वप्नेऽपि स्मरति प्रतीपनृपतिर्यहोईयीविक्रमम् । श्रीराधामुरवैरिचारुचरणद्वन्द्वैकचिन्तापरो यो योगेन तनूममुञ्चदमले स्वर्वाहिनीवारिणि ।।२६०॥ पुत्रस्तस्य महीभुजः समजनि श्रीमान् गुणाम्भोनिधि- विद्याभिविनयैर्नयैरभिनयैः प्रेत्प्रतापोच्चयैः । प्रादुर्भूय महाभुजः सुरपुरीनाथं कृतावग्रह सम्पातैर्विविधानसञ्चयमयैर्जित्वा जहासेव यः ॥२६१॥ सप्तग्रामसमोपधाम परमं श्रीगुप्तपल्लीति य- च्छीवृन्दावनचन्द्रनन्दितमपि श्रीरामचन्द्रोज्ज्वलम् । यत्र स्वर्गधुनीतरङ्गनिकराः स्वर्वमसेतूपमा विद्वांसो निवसन्ति त[त्र च] महापुण्यातिधन्या जनाः ॥२६२॥ 1. Ms. ०९० 2. Ms. (त् श्री० ·( ८६ ) तत्राधान्तबुधेन्द्रसुन्दरयशःसन्तानसन्तानस- वंशोत्तंसपरम्परा विजयते शोभाकरस्योत्तरा। यत्रामित्रबुधद्विपेन्द्रदमनप्रोदामकण्ठीरवो वादीन्द्रः कविवक्तकैरवरवियों रामनामा कृती ॥२६३।। 1 जातोऽस्मादतुलो यथा दशरथाच्छीगघवेन्द्रस्तथा धीरेन्द्रो भुवि राघवेन्द्रसुकृती ख्यातो धरामण्डले। यस्मात् कामपि लब्धवानथ महाविद्यां यदात्मोद्भवो विष्णुर्जिष्णुरभूदभूतसदृशः सिद्धान्तवागीश्वरः ॥२६४॥ यत्काव्योदयतः शिलापि मृदुला वज्र शिरीषायते विद्वांसः परिघूर्णयन्ति नितरां मूर्धानमूर्खाननाः । यद्विद्या यशसा निगद्यत इह ब्रह्माण्डभाएडोदरे तस्याभूत्तनयः सुरेज्यसदृशः सत्तर्कवागीश्वरः ॥२६॥ पुत्रस्तस्य [च रामदेवकृतिनः श्रीयुक्तवाणेश्वरो धीरश्रीयुतचित्रसेनधरणीनाथेन संवर्धितः । चम्पूकामपि निश्चलेन मनसा तस्याज्ञया निर्ममे विद्वांसः परिशोधयन्तु कृपया तेभ्यो ममास्तां नतिः ॥२६६॥ ध्यात्वा श्रीरामचन्द्रं सह जनकसुतालक्ष्मणाभ्यां प्रयत्ना- दाशामाशाय राक्षामपि मुकुटमणेश्चित्रसेनाइयस्य । शाके कालाङ्गतौषधिपतिगणिते कार्तिकीये दशांशे पूर्णी श्रीचित्रचम्पू व्यतनुत दिवसे श्रीलवाणेश्वराख्यः ॥२६७॥ 8 शकाब्दाः॥१६६६॥ 1. Ms. has one redundant a after कैरव 2. Ms. ०त् श्री० 3.Ms.०० १२ ·( ६० ) धीर: श्रीचित्रसेनः क्षितिपतितिलकः श्रीलमाणिक्यचन्द्रो मन्त्रिस्तोमाग्रगण्यस्तदुभयमिलनं रत्नमाभिषङ्गः। प्रास्तां भूभूषणाय प्रकटितमहिमा पुत्रपौत्रप्रपौत्रैः स्फूर्जहीप्तिश्चिराय प्रथयतु परमं कीर्तिकर्पूरराशिम् ॥२६८।। इति महामहोपाध्यायमहाराजाधिराजसभास्तारवरश्रीयुत- वाणेश्वरविद्यालङ्कारभट्टाचार्यविरचिता चित्रचम्पूः समाप्ता॥

·Corrigenda. ... ... ... ... 8 3 ... ... 9 34 ... ... ... ... ... ... ... घ ... ४ Page 6 Foot-note 1 Line 3 Read Ādisūra For Adisūra 8 भैरवी भरवी • 14 Alivardi Aliverdi 17 33 4 विप्रेण विप्रेण । 18 5 Singh Singh 37 19 B Khan Khan 26 47 8 बर्गि वर्गि 28 48 3 चम्पूरित्य० चम्पूारत्य० 10 सेनस्य सेनस्ये 4 व्वोम्मोहिनी विम्मोहिनी Place a Comma after च 22 Read वरङ्कु० Fior 10 पूर्वा ०पूर्वी 3 वं १३ 21 काङ्कुर० ०काङ्कर० 19 संवर्ध्य ०सवर्थ्य ... सार्थ साधं 8 युक्तार्थ युक्तार्थ 18 भिन्नेन भिन्नन २३ 8. I should be on otat not on cfto २६ 6 Read बाध्य० For ०वाध्या 21 विचित्रवीर्य विचित्रवीर्य ७ ... ... वं ... 7 ... ... -- ... ३० 15 सायन्तन० सायन्तन० ·... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22 ... [ ख ] ३६ 4 आश्चर्य आश्चर्य 1 आश्चर्य आश्चर्य 7 सर्व सर्व 25 सर्व सर्व ४० 4 ०पताक [1]. ."०पताक। [1] ४१ 17 बध्या वध्वा ४२ 16 सिंहासन०... सिहासन० 5 तीर्थ तीर्थ 8 स्तीर्थ स्तीर्थ० ४६ दपूर्व ०दपूर्व ४८ ... 22 तीर्थ तीर्थ ५२ 4 ०बाधित०... ०वाधित० 2 बोधित०... र्वाधित० ५६ Foot-note: 4. Delete. ६८ Line 17 Read तन्त्रीबद्ध. For तन्त्रीवद्ध० ६९ 15 Place a hyphen after निर्य 24 ०कङ्कण 7 Read. मुपैषि न For मुपैषिन ७४ 17 त्वां त्वा 16 विध्वसन विध्वंस नं 11 परार्ध० ०पराy० ८६ ... 11.2 should be on म० not on oव्यं 15 -Read विवृद्धि० For विबृद्धि० On page 6, Foot-note No. 1. the name of Banesvara's great great grandfather has been mentioned as Paramānanda. But the poet while giving his pedigree in the Text (Verse, 263) mentions his name as Rāma. ... ... ... -

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.