·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Government Oriental Library Series.
BIBLIOTHECA SANSKRITA-No. 9.
तैत्तिरी य संहिता
भभास्करमिश्रविरचितभाष्यसहिता.
THE TAITTIRIYA SAMHITÁ
OF THE
KRISHNA YAJUR-VEDA
WITH THE
COMMENTARY OF BHATTABHA'SKARAMIS'RA.
Vol. IV.
( Kanda 11-Prasnas 3-6).
EDITED BY
A. MAHADEVA S'A'STRI, B. A.,
Curator, Government Oriental Library, Mysore.
AND
PANDITARATNAM K. RANGA’CHARYA,
Pandit, Government Oriental Library, Mysore.
Published under the Authority of the Government of
His Highness the Maharaja of Mysore.
MYSORE:
PRINTED AT THE GOVERNMENT BRANCH PRESS,
1896.

·No text on this page.

·EDITORIAL NOTE. In addition to the MSS. included among those noticed in the prefaces to Vols. I. and III. the following MSS. bave also been used in editing the portion comprised in the present Volume () A grantha MS. of the commentary on Kándás I. and II. belonging to Amblé Srikantha Sômayájigalu of Mysore. It is generally correct and presents soveral variants from those already noticed. (3) A grantha MS. of the commentary on Kándás I. and II. recently acquired for the Government Oriental Library, and originally belonging to a Brahmin family in the Mysore District. It is also generally correct and differs in some places from the other MSS. alroady noticed.

·No text on this page.

·विषयानुक्रमणिका. द्वितीये काण्डे तृतीयः प्रपाठकः. अनुवाका काम्या इष्टयः, नैमित्तिकेष्टयश्च काश्चित् , मन्त्राश्च केचित्. भूतिकामस्य अपरुद्धापरुद्यमानयोः अपरुद्धराष्ट्रावगतिकामस्य च आदित्याश्वरवः. केषांचिन्मन्त्राणामुत्पत्तिर्विनियोगश्च :- मृत्युभीतस्य प्राजापत्या शतकृष्णला इष्टिः, ब्रह्मवर्चसकामस्य सौर्यश्वरुः, हिरण्यालिप्सोः लब्धहिरण्यस्य नष्टहिरण्यस्य च आग्नेयसावित्रभीमरूपहविस्त्रयं, सोमवामिनः सोमेन्द्रश्श्यामाक- श्वरः, पशुकामस्य आग्नेयैन्द्रप्राजापत्यत्रयम् यज्ञविभ्रष्टस्य आग्नेयेन्द्रसौम्यचस्त्रय, अनुपनतकामस्य अग्नी- षोमीय एकादशकपालः, ब्रह्मवर्चसकामस्य अमीषोमीयोष्टा- कपालः, क्लैब्यभीतस्य सोमाय वाजिने श्यामाकः, ग्रामकामस्य विड्डिनाशकामस्य च ब्राह्मणस्पत्य एकादशकपालः2-7 स्वर्गकामस्य दीनकामस्य सभां जिगमिषोश्च अर्यम्णे चरुः, आनुजावरस्य राजन्यस्य प्राधान्यकामस्य ऐन्द्र एकादशकपालः, आनुजावरस्य ब्राह्मणस्य प्राधान्यकामस्य ब्राह्मणस्पत्यश्वरुः पापयक्ष्मग्रहीतस्यादित्यश्चरुः ५ अन्नादनकामस्य त्रिधात्विष्टिः... इन्द्रियकामस्य वीर्यकामस्य मिथ्याभिशस्तस्य च सर्वपृष्ठेष्टिः चक्षुष्कामस्य सौर्यमध्यमाग्नेयद्वयम् सांग्रहण्यां परिधिपरिधानमन्त्राः :1-3 तस्यामवोपहोममन्त्रा:- ग्रामकामस्य वैश्वदेवी सांग्रहणीष्टिः, पूर्वमानातानां मन्त्राणां , ३ ... ... ... ब्राह्मणम्, - एकादशानुवाकानातायामायुष्कामेष्टी आज्यावेक्षणमन्त्रः, उपहो. ममन्त्राः2-3 आज्यावेक्षणमन्त्रः, परिवचनमन्त्रा:7. घृतपात्रानुमन्त्रणमन्त्रः19, हस्तग्रहणमन्त्रा:11-16 , १.

·२ अनुवांका. १२ आरोग्यायुष्कामयोः आमेयादिपञ्चहविष्केष्टिः, . दशमानुवाका- नातानाम्मन्त्राणां विनियोगश्च अश्वदातुर्वारुणाश्चतुष्कपालः, तदङ्गमपोनप्त्रीयश्चरुश्च . पयस्याव्यहनमन्त्राः 1-4 उपहोममन्त्राः5-12 पाप्मगृही. तस्यैन्द्रवारुणी पयस्या, प्रागाम्नातानाम्मन्त्राणां ब्राह्मणं च १३ ... काम्येष्टियाज्या:- ३-४अनुवाकयोरानातानामिष्टीनां याज्याः पुरोनुवाक्याः अन्तरा उपहोममन्त्राश्च .३ ... ५ चतुर्थः प्रपाठकः. काम्येष्टयः- भ्राटव्यवतस्पर्धमानस्य आग्नेयष्टिस्त्रिहविष्का तस्यैव विजितिनामिका इष्टिः... तस्यैव संवर्गेष्टिः, हविरभिमन्त्रणमन्त्रस्तद्विनियोगश्च प्रजाकामस्य प्राजापत्यो गार्मुतश्चरः, पशुकामस्य सौमापौष्णो गार्मुतश्चरुः षष्ठानुवाकानातायां चितेष्टौ उपहोममन्त्रा:!-7 पशुकामस्य चित्रायागः कारीयों प्राच्याङ्गमन्त्रा:1-12 तस्यामेवेष्टौ नदीच्याङ्गमन्त्राः1-10 • ... सप्तमानुवाकानातमन्त्राणां ब्राह्मणम् अष्टमानुवाकानातानां मन्त्राणां ब्राह्मणम् सर्वकामस्य अभिचरतः अभिचर्यमाणस्य सहस्रदक्षिणेन यक्ष्य माणम्य मुइनुदक्षिणेनेष्टवतःसंकास्पितमनिपतच वातवीष्टिः... पूर्वानुवाकविहिते वैधातवीये देवतादक्षिणाविधिः... राजन्यस्य अप्रतिवदशक्तिकत्वाय ऐन्द्रावार्हस्पत्यश्वरः ७ ... ११ १२ ·३ अनुवाकः. काम्ययाज्या:- २, ३, ५-९ वाकेष्वानातानां इष्टीनां क्रमेण याज्यापुरोनु- वाक्या:1-17 १४ ... १ २ पञ्चमः प्रपाठकः. दायब्राह्मणम्- दायमाध्वर्यवम्- श्रग्नीषोमीयोपोद्घाततया काचिदाख्यायिका, अन्तरा मलवद्वा- सस्संवदनादिप्रतिषेधश्च अग्नीषोमीयपुरोडाशविधिः जअभ्यमानस्य मन्त्रविशेषतत्पाठ- विधिः आज्यभागमन्त्रविधिश्च वैमृधविधिः, ऐन्द्रामपुरोडाशविधिः, सानाय्यविधिश्च. अनुनिर्वाप्यः काम्य आमावैष्णवः, पशुकामस्य साकंप्रस्थायीयः, सानाय्यदेवताव्यवस्था च ... सान्नाय्याधिकारव्यवस्था, अभ्युदयेष्टिः, ऋद्धिकामस्य सुमना- नामेष्टिः, स्वर्गकामस्य व्यावृत्कामस्य च दाक्षायणयज्ञः, अनृ- तवदनादिनिषेधाः सोमस्य दर्शपूर्णमासानन्तर्य, दर्शपूर्णिमयोर्यज्ञीयत्वं, तयोः स्त्रीगमन- निषेधश्च ३ ... ५ ... ... ... ६ ७-११ ... ... ... दार्यहोत्रम्- आद्यसामिधेन्या ब्राह्मणम् द्वितीयादिसामिधेनीनां ब्राह्मणम् प्रवरनिविदाह्वानमन्त्राणां ब्राह्मणम् नैमित्तिकीनां काम्यानां च सामिधेनीनां ब्राह्मणम् होतुरुपवीतादिविधिः, आध्वर्यवस्याघारादेर्विधिश्च काम्ययाज्या:- सं. २,३,११-२,४,२ वाकेष्वानातानामिष्टीनां याज्यापुरो- । नुवाक्याः ... १० ११ - १२

·अनुवाकः
षष्ठः प्रपाठकः.
दायब्राह्मणम्-
दार्शपूर्णमासिकमाध्वर्यवम्.
प्रयाजब्राह्मणम्
१
२
३
-
७-१०
...
आज्यभागब्राह्मणं, आग्नेययागे याज्यापुगेनुवाक्याविधिश्च
आग्नेयपुगेडाशविधिः
वेदिविधिः
बर्हिविषयप्रयोगावधिः
परिधिपग्धिानविधिः, उपांशुयाजविधिः, स्विष्टकृद्विधिः
दार्शपूर्णमासिकं होत्रम्-
इडोपाह्वानविधिः, तन्मन्त्रब्राह्मणं च
इडाप्राशिवयोर्भक्षणम्
अनयाजविधिः, सूक्तवाकमन्त्रब्राह्मणम्
शंयुवाकमन्त्रब्राह्मणं, पत्नीसंयाजसमिष्टयजुर्विधिश्च
संवर्गेष्टेः (सं. २,४,३) वाकानातायास्सामिधेन्यः, तस्या इष्टेः
(सं. २,४,४) वाकानातयोर्गार्मुतेष्टयोश्च याज्यापुरोनुवाक्याः
महापित्यज्ञे हौत्रमन्त्राः
११
१२
...

·हरिः तैत्तिरीय संहिता भडभास्करीयभाष्ययुक्ता. द्वितीयः काण्डः. - तृतीयः प्रभः आदित्येभ्यो भुवयश्चुरुं निर्वपेद्रू- तिकाम आदित्या वा एतं भूत्यै प्रति नुदन्ते योलं भूत्यै सन्भूति न प्रा- 'आदित्येभ्यः । भुवंद्वय इति भुवदत्-भ्यः। चरुम् । निरिति । वपेत् । भूतिकाम इति भूति- कामः । आदित्याः । वै । एतम् । भूत्यै । प्रतीति। नुदन्ते । यः । अलम् । भूत्यै । सन् । भूतिम् । न । प्राप्नोतीति प्र-आप्नोति । आदित्यान् । एव । आदित्येभ्यो भुवद्य इत्यादि ! भवना पिद्री [अवित्रा तहन्तो भुवद्वन्तः, याज्यानुवाक्ययोस्तादृशत्वात् । भवतेर्लटश्श- त्रादेशः, 'बहुलं छन्दमि' इति शपो लुक् , व्यत्ययेनाद्युदात्त- ·2 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. पू. ३. नोत्यादित्यानेव भुर्वद्वतस्स्वेने भाग- धेयेनोपं धावति त एवैनं भूति गम- यन्ति भवत्येवादित्येभ्यो धारयवय- श्वकै निर्वपदप॑रुहो वापरुध्यमानो वादित्या वा अपरोद्धार आदि- भुवंद्वत इति भुव॑त्-वतः । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयेन । उपेति । धावति । ते । एव । एनम्। भूतिम् । गमयन्ति । भवति । एव। आदित्येभ्मः। धारयवद्र्य इति धारयंद्वत्-भ्यः । चरुम् । निरि- ति । वपेत् । अरुड इत्यप-रुद्रः । वा । अपरु- ध्यान इन्यप-रुध्यमानः । वा । आदित्याः। वै। अपनदार इत्य॑प-रोद्वारः । अदित्याः । अवगम- सन् । यति वा व्यत्ययेन गुणाभावः, तत्रादुपदेशाल्लमार्वधातु- कानुदात्तले धातुस्वरः, ‘तमो मत्वर्थे ' इति व्यत्ययेन न प्रव- तते । तत्र 'यज्ञो देवानाम् '* इति पुरोनुवाक्या, 'शुचिरपः' *इति याज्या, तत्र 'आदित्यासो भवता मृडयन्तः'* ‘य आदि- त्यानां भवति प्रणीतौ '* इति दर्शनात् भुवद्वत्त्वम् । गतमन्यत् ॥ धारयन्य इति ॥ धारयच्छब्दवत्वाद्याज्यानुवाक्ययोः, यथा- 'धारयन्त अदित्यासः' * 'तिस्रो भूमीर्धारयन्' * इति । अत्रापि *सं. २.१.११.13-16 ·भाभास्करभाष्योपेता. भनु, १.] ३. त्या अवगमयितार आदित्यानेव धा- रयद्वतः ॥ १ ॥ स्वेने भागधेयेनोपं धावति त एवैनै विशि. दाध्रत्यनपरु- ध्यो भवत्यदितेर्नु मन्यस्वेत्यपध्य- यितार इत्यव-गमयितारः। अदित्यान् । एव । धारयत इति धारयत्-वतः ॥ ॥ स्वेने भा- गधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते। एव । एनम् । विशि। दाध्रति । अनपरुध्य इत्यनप -रुध्यः । भवति । 'अदिते । अन्विति । मन्यस्व । इति । अपरुध्यमान इत्यप-रुध्यमानः। अस्य । पूर्ववद्गत्वाभावः, अयस्मयादित्वाहा उभयत्र पदत्वम् । अपरुद्द इ- त्यादि । अपरुद्धो राजान्तरेणापहृतराष्ट्रः । स एतं चरुं नि- र्व पेत पुना राष्ट्रं लप्सीयेति । अपरुद्धयमानो वा राजान्तरेणाप- जिहीर्षितराष्ट्रः । स वा निर्व पेदिमं चरुं मा मा राष्ट्रं हासीदि- ति । आदित्या वा इत्यादि । आदित्या एव राष्ट्रस्यापरोद्धारः अपहर्तारः राष्ट्रापहारेण वास्य दुःखयितारः । आदित्या एव तस्यांपगमयितारः । तस्मात्तेनानेन चरुणा एनमपरुद्धं विशि प्र- कृतिपु दाध्रति धारयन्ति धारयद्वत्त्वात् । धारयतेः 'दाधर्ति- दधर्ति' इत्यादिना निपात्यते । ततश्चायमनपरुहयः अपरोह- मशक्यो भवति । छान्दसो यत् ; ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् ! अथात्र प्रयोगविशेषा उच्यन्ते-तत्रापरुद्धयमानोस्यापरोडुः ·तैत्तिरीयसंहिता. का. २. म.३. ~~~~~~-vod मानोस्य पदमा ददीतेयं वा अदि- तिरियमेवास्मै राज्यमर्नु मन्यते सत्याशीरित्याह सत्यामेवाशिष कु- रुत इह मन इत्याह प्रजा एवास्मै समैनसः करोत्युप प्रेतं मरुतः॥२॥ पदम् । एति । ददीत । इयम् । वै। अदितिः । इ- यम् । एव । अस्मै । राज्यम् । अन्विति । मन्य- ते । सत्या । आशीरित्या-शीः । इति । आह । सत्याम् । एव । आशिषमित्या-शिर्षम् । कुरुते । इह । मनः । इति । आह । प्रजा इति प्र-जाः। एव । अस्मै । सम॑नस इति स-मनसः । करो- ति । 'उप । प्रेति । इत । मरुतः ॥ २ ॥ सुदान- पदं पदपांसूनाददीत--अदितेनु मन्यस्वेति ॥ हे अदिते अखण्डि- ते पृथिवि मामनुमन्यस्व अनुजानीहि राज्यप्राप्तिमिति । गतमन्यत् ।। अथ तान पांसून यजमानस्याञ्जलौ आवपति-सत्याशीरि- ति ॥ सत्या अमोवफला आशीः प्रार्थना अस्य, अयंमस्मा- कमनपरुहो भवत्विति यावत् । गतमन्यत् ॥ "अथैतान् पांमूनुपनिगृह्णाति उपनिपीडयति-इह 'मन इति ॥ इहास्मिन् माय मनोस्तु प्रजानामिति । ततस्सर्वा अस्मै समनसः अस्मिन्नेव सक्तमनसः करोति, ततोनपरुद्धो भवतीति ।। अथ पदपांसनादाय हरनि-उप प्रेतेनि द्विपदया जगन्या ॥

·भभास्करभाष्योपेता. सुदानव एना विश्पातनाऽभ्यमु५ राजानमित्याह मारुती वै विङ्येष्ठो विश्पतिर्विशैवैन राष्ट्रेण समर्धयति यः पुरस्ताद्गाम्यवादी स्यात्तस्य गृ- व इति सु-दानवः । एना । विश्पतिना। अभी- ति । अमुम् । राजानम् । इति । आह । मारुती। वै। विट् । ज्येष्ठः। विश्पतिः । विशा । एव । एनम् । राष्ट्रेण । समिति । अर्धयति । 'यः । पर- स्तोत् । ग्राम्यवादीति ग्राम्य-वादी। स्यात् । तस्य। .. . . . सामर्थ्याच्चायं मन्त्रोञ्जल्यावपनमन्त्रात्पूर्वो द्रष्टव्यः । हे मरुतस्मु- दानवः मुटु दातारोभिमतानां उपप्रेत उपसम्प्रामुत एना अने- नावरोधकेन । 'मुपां मुलुक मुपां मुलुक ' इति तृतीयाया आजादेशः । विश्पतिना गज्ञा मह उपप्रेत । अयस्मयादित्वन भत्वाद्विशो जश्त्वाभावः, तेनानवग्रहः. पगदिश्छन्दसि इत्युत्तरपदाद्युदा- तत्वम् । अमुमपरुद्दयमानं वीरसिंहवर्माणं गजानमभि इममभिमुखी- कृत्येममनपरुद्धं कर्तुमुपप्रेतेति । मारुतीत्यादि । मरुतां • राज्ञां च विशामधिपतित्वाद्विशा राष्ट्रेण समृद्धमव करोति, एतन्मन्त्रसाम- र्थ्यात् । अथ तान पांसून सञ्चरे अपरोक्षुर्मा र्गे परावपति । अत्र यं यजमानो द्वेष्टि तं मनमा ध्यायति; अथ चरुणा यजे- तेति । एवमपरुन्यमानोनपरुहो भवति ।। 'अथ अपरुद्धराष्ट्रावातये इष्टयन्तरं विदधाति यः परस्ता- दिति •॥ ग्राम्यैः पूर्वमुक्त पश्चाहामप्रधानपुरूषनया ग्रामहितानां ·6 तैत्तिरीयसंहिता [का. २. प्र. ३. ।... हाहीहीना हैरेच्छुक्ला५श्च कृष्णाश्च वि चिनुयाये शुक्लारस्युस्तमादित्यं चलं निर्वपेदादित्या वै देवतया वि- डिशमेवावं गच्छति ॥३॥ अव- गतास्य विडनवगत २ राष्ट्रमित्या॑हुर्ये कृष्णास्स्युस्तं वारुणं चरुं निर्वपे- गृहात् । व्रीहीन । एति । हरेत् । शुक्लान् । च । कृष्णान् । च । वीति । चिनुयात् । ये। शुक्लाः । स्युः। तम् । आदित्यम् । चरुम् । निरिति । वपे- त् । आदित्या । वै । देवतया। विट् । विशम् । एव । अवेति । गच्छति ॥ ३ ॥ अबगतेत्यव- गता । अस्य । विट । अनवगतमित्यनव-गतम् । राष्ट्रम् । इति । अहुः। ये । कृष्णाः । स्युः। तम् । वारुणम् । चरम् । निरिति । वपेत् । वा- वक्ता यः तस्य गृहाहाहीनाहन्य शुक्लकृष्णविवकेन शुक्कानादि- न्यं निवपेन् । 'त्यान्न क्षत्रियान '* इति पुगेनुवाक्या, 'न दक्षिणा'* इति याज्या । तस्याप्या अप्यादित्यत्वादादित्या- या विशोवगत्यं भवति । अवगतेति । अथाहुः–एवमनेन चरु- णास्यापरुद्धस्य विडवगता लब्धा भवति, राष्ट्रं त्वनवगतमेवेति । तस्मात्कृष्णान व्रीहीन्वारुणं चरुं निर्व पेत् । तत्रास्य वारुणत्वा- *सं. २.१.११.17-18 ·L भन,..] भभास्करभाष्योपेता. 7.. RAAN .... द्वारुणं वै राष्ट्रमुझे एव विश च राष्ट्रं चावं गच्छति यदि नावगच्छे- दिममहमादित्येभ्यो भागं निपा- म्यामुप्मादमुप्यै विशोर्वगन्तोरिति निर्वपेदादित्या एवैनै भागधेय प्रे- रुणम् । वै । राष्ट्रम् । उभे इति । एव । विशम् । च । राष्ट्रम् । च । अवेति । गच्छति । यदि । न। अवगच्छेदित्यंव-गच्छेत् । इमम् । अहम् । आ- दित्येभ्यः । भागम् । निरिति । वपानि । एति । अमुष्मात् । अमुष्य । विशः । अर्वगन्तोरित्यव- गन्तोः । इति । निरिति । वपेत् । आदित्याः । एव । एनम् । भागधेयमिति भाग-धेयम् । प्रेप्स- द्वारुणस्य राष्ट्रस्यावगत्ये भवति । तस्मादेवमुभयोः कृतयोः विशं राष्ट्रं च कृते गते अप्यवगच्छति । 'इमं मे वरुण '* 'तत्त्वा यामि'* इत्यस्य याज्यानुवाक्ये ।। यदीत्यादि ॥ अथैवं कृतेपि वारुणे यदि राष्ट्रं नावगच्छेत् न लभेत इममहम् ' इत्यादिना मन्त्रेण पुनगदित्येभ्यो निर्वपेत । अथ निरुप्योपनमति न संसादयति, अथावगते गष्ट्रे संसादयति । अत्र 'यज्ञो देवानाम - आदित्यानाम- वमा '* इति याज्यानुवाक्ये । अथ निरुप्यानासादनस्य प्रयोज- .. ततः *सं. २-१-११.19-1 सं, २-१-११.13 ·..8 तैत्तिरीयसंडिता. [का. ३. प्र.३. प्सन्तो विशम ॥ ४ ॥ गमयन्ति यदि नावगच्छेदाश्वत्थान्मयूखन्सि- प्तमध्यमेषायामुप हन्यादिदमहा- दत्यान्वधाम्यामुष्मादमुष्य विशो- न्त इति प्र-ईप्सन्तः । विशम् । अवेति ॥४॥ गमयन्ति । "यदि । न । अवगच्छेदित्यव-गच्छेत् । आश्वत्थान । मयूखान् । सप्त । मध्यमेषायामिति मध्यम-ईपाम् । उपेति । हन्यात् । इदम् । अहम् । आदित्यान् । वधामि । एति। अमुष्मात्। अमुष्य । विशः। अव॑गन्तोरित्यव-गन्तोः। इति। नमाह-आदित्या एवेनं भागधेयं प्रेप्सन्तो विशमव गमयन्तीति । न ह्ययमनवगते राष्ट्रे विशि वा हविसंमादयति । तस्मादविःप्रे- प्सया शीघ्रं विशं राष्ट्रं चावगमयति । मन्त्रस्तु व्याख्यायते- इमं भागधेयं आदित्येभ्यो हविर्निर्वपामीति । अमुप्मादपरोहुर्वी- रसिंहवर्मणस्युकाशादमुप्ये अमुम्या देवकोकाया [ ....वकोटाया ? ] विशोवगन्तोः अवगमनात अलाभात् । अमुप्मात् ' 'अमुप्य' इति च सर्वविशेपार्थं सामान्यपदं, नामविशेष चात्र निर्दिशेत् । 'भावलक्षणे स्थण : इति तोमुन ' 'तादौ च' इति गतेः प्रकृति- स्वरत्वम् । "अथैवं कृतेपि यदि नावगच्छेत् राष्ट्र विड्डा, तत · आश्व- त्थान् अश्वत्थविकारान् मयूखान् शङ्कन सप्त वीषे शकटे मध्यमे- ·अनु. १. भभास्करभाष्योपेताः 9 वगन्तोरियादित्या एवैन बद्धवीरा विशमवं गमयन्ति यदि नावगच्छे- देतमेवादित्यं चरुं निर्वपेदिध्मेपि म- यूखान्त्सनोदनपरुद्धयमेवावं ग- च्छ्रत्याश्वत्था भवन्ति मरुतां वा आदित्याः । एव । एनम् । बद्धीरा इति बुद्ध- वीराः । विशम् । अवेति । गमयन्ति । यदि। न। अवगच्छेदित्यंव-गच्छेत् । एतम् । एव । आदि- त्यम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । इध्मे । अपीति। मयूखानं । समिति । नात् । अनपरुध्यमित्य- नप-रुध्यम्। एव । अवेति । गच्छति । आश्वत्थाः। भवन्ति । मरुताम् । वै । एतत् । ओजः। यत् । पायामुपहन्यात् इदमहम्' इति मन्त्रेण । अनुदात्तादेश्च' इत्यश्वत्थशब्दादञ् । अत्रायं प्रयोगः-प्रागीपमनोवस्थाप्य तत्र मध्यमेषायां मध्यममुपहत्य त्रीन् प्रतीचस्त्रीन् प्राचः आयातयति । अथेवं छते बद्धवीरा आदित्या आत्मवीर्यमोक्षार्थं विशमवगमयन्ति राष्ट्रं च । मन्त्रार्थस्तु-इदमिति क्रियाविशेषणम् । अहमादि- त्यानिदं बध्नामि । अमुष्मादित्यादि । गतम् ।। "एवं कृते यदि नावगच्छेद्राष्ट्रं विडा, एतमनन्तरं विहित- मादित्यं चरुं निर्वपेत् ।। इध्मेपि सप्ताश्वत्थान् सहेध्मनाभ्याद- 2 ·10 तैत्तिरीयसंहिता. [का: २. प्र. ३ एतदोजो यदश्वत्थ ओजसव विश- मर्व गच्छति सप्त भवन्ति सप्तगणा वै मरुतो गणश एव विशमव गच्छति ॥ ५॥ अश्वत्थः । ओज॑सा । एव । विशम् । अवेति । गच्छति । सप्त । भवन्ति । सप्तगणा इति सप्त- गणाः । वै । मरुतः । गणश इति गण-शः । एव । विशम् । अवेति । गच्छति ॥ ५ ॥ धारयद्वतो मरुतो गच्छति विशमवै- तदष्टादश च ॥१॥ ध्यात् । एवं कृतेवश्यमनपरुध्यं पुनः केन चिदप्यवरोद्धुमशक्यं राष्ट्रं विशं च अवगच्छति लभते । पूर्ववदन्तोदात्तत्वम् । आश्व- त्था इत्यादि । गतम् । मरुतामोजस्त्वमत्युच्छितत्वेन मरुतामच- लव्यक्ति*स्थानत्वात् । गणश इति । 'सङ्खयेकवचनाच' इति शस् , ' बहुगण' इति सत्यासंज्ञा । गणंगणं विशोवगच्छति ॥ इति द्वितीये तृतीये प्रथमोनुवाकः, *तं-मरुतां बलस्य व्यक्ति, ख-मरुता मलस्य व्यक्ति.

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 1.1 देवा वै मृत्योरबिभयुस्ते प्रजाप- तिमुपाधावन्तेभ्य एतां प्राजापत्या शतकृष्णलां निरवपत्नयैवैष्वमृतम- दाद्यो मृत्योर्बिभीयात्तस्मा एतां प्राजापत्या५ शतकृष्णलां निपे- प्रजापतिमेव स्वेनं भागधेयेनोपं धावति स एवास्मिन्नायुर्दधाति स- 'देवाः । वै। मृत्योः । अविभयुः । ते । प्रजा- पतिमिति प्रजा-पतिम् । उपेति । अधावन् । ते- भ्यः । एताम् । प्राजापत्यामिति प्राजा-पत्याम् । शतप्णलामिति शत-कृष्णलाम् । निरिति । अवपत् । तयां । एव । एषु । अमृतम् । अदधात् । यः। मृत्योः । बिभीयात् । तस्मै । एताम् । प्राजा- पत्यामिति प्राजा-पत्याम् । शतकृष्णलामिति शत-कृष्णलाम् । निरिति । वपेत् । प्रजापतिमि- ति पूजा-पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अस्मि- न् । आयुः । दधाति । सर्वम् । आयुः। एति । शत- अ '.देवा वा इत्यादि ॥ शतकृष्णलामिति । शतं स्वर्णानि क- ·12 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. M र्वमायुरेति शतकृष्णला भवति श- तायुः पुरुषातेन्द्रिय आयुष्येवे- न्द्रिये ॥६॥ प्रति तिष्ठति घृते भंव- त्यायुर्वै घृतममृतः हिरण्यमायुश्चै- कृष्णलेति शत-कृष्णला । भवति । शतायुरिति शत-आयुः । पुरुषः । तेन्द्रिय इति शत-इन्द्रि- यः। आयुषि । एव । इन्द्रिये ॥६॥ प्रतीति । ति- ष्ठति । घृते। भवति । आयुः । वै। घृतम्।अमृतम्। हिरण्यम् । आयुः। च । एव । अस्मै । अमृतम् । ष्णलानि कृष्णलतुलितानि परिमाणमस्यास्समभीष्टं* सा तथोक्ता । तया देवेप्वमृतत्वमदधात्प्रजापतिः । गतमन्यत् ॥ "शतकृष्णलां निर्व पेदित्ययं क्रमः--'देवस्य त्वा सवितुः प्रस- वे' इति प्रतिपदं कृत्वा 'प्रजापतये जुष्टं निर्वपामि' इति चतुरो मुष्टीन् कृष्णलान्निर्बपति । हविप्कृता वाचं विमृज्य गा- हपत्ये नवं पात्रमधिश्रित्य तिर पवित्रमाज्यमानीय तिरःपवि- त्रं कृष्णलान्यावपति । तदिदमुक्तं-घृते भवतीत्यादि ॥ समीची अनुक्रमेण सङ्गते । अथाज्यं निर्वपति, अथाज्यमधिश्रयति । उभयं पर्यग्नि कृत्वा अन्तर्वेद्यासादयति । धर्ममात्रं श्रपणं न विक्लेदनाय ॥ *तं-पारिमाणान्यस्यास्समाभीष्टे.

·अनु...] भहभास्करभाष्योपेता. 13 वास्मा अमृतं च समीची दधाति चत्वारिंचत्वारि कृष्णलान्यव द्यति चतुरवत्तस्याप्तयां एकधा ब्रह्मण उप हरत्येकधैव यजमान आयुर्दधात्य- साादित्यो न व्यरोचत तस्मै देवाः च । समीची इति । दधाति । चत्वारिचत्वारीति च- स्वार-चत्वारि । कृष्णलानि । अवेति । यति । चतुरवत्तस्येति चतुः-अवत्तस्य । आप्तौ । एकधे- त्येक-धा । ब्रह्मणे । उपेति । हरति । एकधेत्येक- धा। एव । यजमाने। आयुः । दधाति । 'असौ। आदित्यः। न । वीति । अरोचत । तस्मै । देवाः। "चत्वारिचत्वारीत्यादि ॥ सर्वावतानार्थं । वीप्सा । एकस्मिन् अवदाने चत्वारि चत्वारि गृह्णीयात् । तद्यथा-अष्टो देवताया अवद्यति, चत्वारि विष्टकते, अष्टाविडायै, चत्वारि अवा- न्तरेडायै, एकं प्राशिवाय, एकं यजमानायाज्यमेव जुद्दतः [हते] जुहोति, आज्यं च* प्राश्नते प्राभाति । अथ चतुर्धाकर- णकाले शिष्टान्येकयोद्धृत्य ब्रह्मण उपहरति, इतरेषां भक्षापन- यनम् ॥ 'असावादित्य इत्यादि ॥ गतम् ॥ *ख-आज्यमेव. सं. २-२-१०,1 ·14 तैत्तिरीयसंहिता. का. २..प्र. ३. प्रायश्चित्तिमैच्छन्तस्मा एत५ सौर्य चलं निरवपन्तेनैवास्मिन् ॥ ७॥ रुचमदधुर्यो ब्रह्मवर्चसकोमस्स्यात्त- स्मा एत५ सौर्यं चरुं निर्वपेदमुमे- वादित्यडू स्वेन भागधेयेनोपं धाव- ति स एवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं दधाति ब्रह्मवर्चस्यैव भवत्युभयतो रुक्मौ प्रायश्चित्तिम् । ऐच्छन् । तस्मै । एतम् । सौर्यम् । चरुम् । निरिति । अवपन् । तेन । एव । अस्मिन् । ॥७॥ रुचम् । अदधुः । यः । ब्रह्मवर्चसकाम इ- ति ब्रह्मवर्चस-कामः । स्यात् । तस्मै । एतम् । सौर्यम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । अमुम् । एव। आदित्यम् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन उपेति । धावति । सः । एव । अस्मिन् । ब्रह्मव- र्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । दधाति । ब्रह्मवर्चसी- ति ब्रह्म-वर्चसी । एव । भवति । 'उभयतः। रुक्मौ । भवतः । उभयतः । एव । अस्मिन् । रु- 'उभयत इत्यादि ॥ सुवर्णरजतौ रुक्मौ उपकल्प्य शृतं हि हविः ताभ्यां पर्युपास्यान्तवेद्यासादयति, अपोह्य रुक्मौ चरुणा प्रचारः । उभयतः उभयोरपि पूर्वोत्तरयोरायुपोः अस्मिन्यनमाने रुचं दधाति । यहाउभयोर्लोकयोः इहामुत्र चास्मित्रुचं दधाति ॥

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 15 भवत उभयत एवास्मिनुचै दधाति प्रयाजेपयाजे कृष्णलं जुहोति दिग्भ्य एवास्मै ब्रह्मवर्चसमर्व रु- न्ध आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेथ्सा- वित्रं द्वादशकपालं भूम्यै ॥८॥ चरूं यः कामयत हिरण्यं विन्देय हिरण्यं मोपं नमेदिति यदा?यो भ- चम् । दधाति । "प्रयाजेप्रेयाज इति प्रयाजे-प्रया- जे । कृष्णलम् । जहोति । दिग्भ्य इति दिक्- भ्यः । एव । अस्मै । ब्रह्मवर्चसमिति सल-वर्च- सम् । अवेति । रुन्धे । 'आग्नेयम् । अष्टाकपाल- मित्यष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । सावित्रम्। द्वादशकपालमिति द्वादश-कपालम् । भूम्यै ॥८॥ चरुम् । यः । कामयैत । हिरण्यम् । विन्देय । हिरण्यम् । मा। उपेति । नमेत् । इति । यत् । आग्रेयः । भवति । आग्नेयम् । वै । हिरण्यम् । प्रयाजेप्रयाजे इति ॥ पञ्च सुवर्णानि कृष्णलान्युपलिप्य प्रयाजेप्रयाजे एकं कृष्णलमन्ववधाय जुहोति । दिग्भ्य इति । दिशामपि पञ्चत्वात् ॥ 'आग्नेयमष्टाकपालमित्यादि । गतम् ॥

·16 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. - वत्याग्नेयं वै हिरण्यं यस्यैव हिरण्यं तेनैवैनहिन्दते सावित्रो भवति स- वितृप्रसूत एवैनहिन्दते भूम्यै चुरु- भवत्यस्यामेवैनद्विन्दत उपैन हि- रेण्यं नमति वि वा एष इन्द्रियेणं वीर्येणग्रं ते यो हिरण्यं विन्दत ए- ताम् ॥ ९ ॥ एव निर्व पेद्धिरण्यं वित्त्वा नेन्द्रियेण वीर्यण व्य॒ध्यत ए- यस्य । एव । हिरण्यम् । तेनं । एव । एनत् । वि- न्दते । सावित्रः । भवति । सवितृप्रसूत इति स- वितृ-प्रसूतः । एव । एनत् । विन्दते । भूम्यै। चरुः। भवति । अस्याम् । एव । एनत् । विन्दते । उपेति। एनम् । हिरण्यम् । नमति । वीति । वै । एषः। इन्द्रियेण । वीर्येण । ऋध्यते । यः । हिरण्यम् । विन्दते । एताम् ॥ ९ ॥ एव । निरिति । वपेत् । हिरण्यम् । वित्वा । न । इन्द्रियेण । वीर्येण । वीति । ऋध्यते । "एताम् । एव । निरिति । उपेत् । "वि वा एष इत्यादि ॥ गतम् * । हिरण्यं विस्वा लब्ध्वा एतां निर्व पेट् ॥ "एतामेवेति ॥ यस्य हिरण्यं नश्येत् प्रसह्य नष्टस्य लाभा- *सं. २-२-१...

·अनु. २. भभास्करभाष्योपेता. 17 तामेव निर्वपेद्यस्य हिरण्यं नश्ये- द्यायो भवत्याग्नेयं वै हिरण्यं य- स्यैव हिरण्यं तेनैवैनद्विन्दति सा- वित्रो भवति सवितृप्रसूत एवैनहि- न्दति भूम्यै चर्भवत्यस्यां वा एतन्न- इयति यनश्य॑त्य॒स्यामेवैन हिन्दती- न्द्रः ॥१०॥ त्वष्टस्सोममभीषहा- यस्य । हिरण्यम् । नश्येत् । यत् । आग्नेयः। भ- वति । आग्नेयम् । वै । हिर॑ण्यम् । यस्य॑ । एव । हिरण्यम् । तेन । एव । एनत् । विन्दति । सावि- वः। भवति । सवितप्रसूत इति सवित-प्रसूतः। एव । एनत् । विन्दति । भूम्य । चुरुः। भवति । अस्याम् । वै । एतत् । नश्यति । यत् । नश्यति। अस्याम् । एव । एनत् । विन्दति । "इन्द्रः॥१०॥ त्वष्टुः । सोम॑म् । अभीषहेत्यभि-सहा । अपिबत्। यैतां निर्व पेत् । विन्दतिस्स्वरितेत, नष्टस्य लाभे कर्च- भिप्रायस्य पूर्वणस्या*भावादात्मनेपदाभावः ॥ 1"इन्द्रस्त्वस्टुरित्यादि ॥ अभीपहा सोममपिवत् । सहतेः क्वि- पि ' नहिवृतिवृषि' इत्युपसर्गस्य दीर्घत्वम् । शक्तिमभिभूय यथा- बलं समग्रमपिवत् । ततस्स मोमस्तेन पीतो विष्वङ् नानागमनः तत्र *ख. प्रायस्या. 3 ·18 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. पिबथ्स विष्वङ्यार्छथ्स इन्द्रियेणे सोमपीथेन व्याय॑त स यदूर्ध्वमुद- वमीने श्यामाको अभवन्त्स प्रजा- पतिमुपांधावृत्तस्मा एत५ सोमेन्द्र श्यामाकं चकै निरवपत्तेनैवास्मिन्नि- सः। विष । वीति । आर्छत् । सः। इन्द्रियेणं । सोमपीथेनेति सोम-पीथेन । वीति । आय॑त । सः। यत् । ऊर्ध्वम् । उदवमादित्युत्-अवमीत् । ते । श्यामाकाः । अभवन् । सः। प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । उपेति । अधावत् । तस्मै । एतम्। सोमेन्द्रम् । श्यामाकम् । चरम् । निरिति । अ- वपत् । तेन । एव । अस्मिन्न् । इन्द्रियम् । सोम- उपरिष्टादधस्ताच्च व्यार्छत् विनिर्गतीभवत् । ततस्स इन्द्र इन्द्रि- येण सोमपीथेन पीतेन सोमेन व्यृद्धोभवत् । तत्र स इन्द्रोय- मूर्ध्वमुदवमीत्, ते श्यामाका अभवन् । वर्षाप्रभवों धान्यविशेष- श्यामाकः । अथ स इन्द्रः प्रजापतिमुपेत्य इत्थमस्मिन् प्रतिवि- धातव्यमित्यब्रवीत् । तस्मा इत्यादि । गतम् । सोमेन्द्रमिति । 'नेन्द्रस्य परस्य' इत्युत्तरपदस्य वृद्धयभावः । सोमस्य तु पूर्व- पदस्य नेप्यते वृद्धिः । श्यामाकमिति । 'अनुदात्तादेश्च' इत्य- स्यापवादः कोपधाच' इत्यम् ॥

·भनु.२.] भाभास्करभाष्योपैता. 19. न्द्रिय५ सोमपीथमंदादि वा एष इन्द्रियेणं सोमपीथेनय॑ ते यस्सोमं वमिति यस्सोमवामी स्यात्तस्मै ॥११॥ एत५ सोमेन्द्र श्यामाकं चलं निर्वपेथ्सोमं चैवेन्द्र च स्वेन भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मि- निन्द्रिय सोमपीथं धनो नेन्द्रिये- ण सोमपीथेन व्यध्यते यथ्सौम्यो पीथमिति सोम-पीथम् । अदधात् । "वीति । वै। एषः । इन्द्रियेण । सोमपीथेनेति सोम-पीथेन । ऋध्यते । यः। सोमम् । वर्मिति । यः । सोमवा- मीति सोम-वामी । स्यात् । तस्मै ॥ ११ ॥ ए- तम् । सोमेन्द्रम् । श्यामाकम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । सोमम् । च । एव । इन्द्रम् । च । स्वेने। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मिन् । इन्द्रियम् । सोमपीथमिति सोम- पीथम् । धत्तः । न । इन्द्रियेणे । सोमपीथेनेति सोम-पीथेन । वीति । ऋध्यते । यत् । सौम्यः । "यस्सोमवामी स्यादिति ॥ वैदिकस्य वमने चरुर्विधीयते ।

·.20 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. भवति सोमपीथमेवार्य रुन्धे यदै- न्द्रो भवतीन्द्रियं वै सौमपीथ इन्द्रि- यमेव सौमपीथमव॑ रुन्धे श्यामा- को भवत्येष वाव स सोमः॥१२॥ साक्षादेव सोमपीथमव॑ रुन्धेऽग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदि- भवति । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । एव । अ- वेति । रुन्धे । यत् । ऐन्द्रः । भवति । इन्द्रियम् । वै। सोमपीथ इति सोम-पीथः । इन्द्रियम् । एव । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । अवेति । रुन्धे । श्यामाकः । भवति । एषः । वाव । सः । सोमः ॥ १२॥ साक्षादिति स-अक्षात् । एव । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । अवेति।सन्धे।"अ- गये । दात्रे । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा- कपालम् । निरिति । वपेत् । इन्द्राय । प्रदात्र इ- न विरेकार्थस्य लौकिकस्य । आहुश्च–'पानव्यापञ्च तद्वत् '* इति । तत्रापि यजमानस्य वमने न प्रत्विनामिति 'तत्सर्वत्रा- विशेषात् '* इत्यत्र प्रतिपादितम् । गतमन्यत् । एप वाव स सोम इति ।, उद्दान्तसोमपरिमाणत्वात् ॥ "अनये दात्र इत्यादि ॥ तृतीयं संसृष्टहविः प्राजापत्यम् । इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ॥ उदात्तयणः *मीमां. ३-४-३८,४० ·अनु...] भभास्करभाष्योपेता. 21 न्द्रीय प्रदात्रे पुरोडाशमेकादशक- पालं पशुकोमोऽग्निरेवास्मै पशून्य- जनयंति वृद्धानिन्द्रः प्र यच्छति दधि मधु घृतमापो धाना भवन्त्ये- तद्वै पशूना रूप रूपेणैव पशून- 4 रुन्धे पञ्चगृहीतं भवति पाता हि ति प्र-दात्रे । पुरोडाशम् । एकादशकपालमित्ये- कादश-कपालम् । पशुकाम इति पशु-कामः । अग्निः । एव । अस्मै । पशून् । प्रजनयतीति प्र-जनयति । वृद्धान । इन्द्रः। प्रेति । यच्छति । "दधि। मधु । घृतम् । आपः । धानाः । भवन्ति । एतत् । वै । पशूनाम् । रूपम् । रूपेणं । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । पञ्चगृहीतमिति पञ्च- गृहीतम् । भवति । पाताः । हि । पशवः। बहु- "दधि मध्वित्यादि ॥ अत्रायं प्रयोगः-~'देवस्य त्वा' इति प्रतिपदं कृत्वा 'अग्नये दात्रे जुष्टम् ' इति चतुरो मुष्टीन् व्रीही- णां निर्वपति । अथैवमेव 'इन्द्राय प्रदात्रे' एवं व्रीहीणाम् । अ- थैवमेव 'प्रजापतये जुष्टम् ' इति चतुरो यवानामू, तेषां व्री- हिप्वेव हविप्रूतमुत्पाद* यन्ति, उपोद्यच्छन्ते यवान, हविप्कृता वाचं विसृजन्ते । समानं कर्माधिवपनात् । अधिवाप्य दक्षिणा- - 13 *तं- मुद्रास ख-धजन्ते.

·.22 तैत्तिरीयसंहिता. का. २..म. ३. पशवो बहुरूपं भवति बहुरूपा हि पशवः ॥ १३ ॥ समृद्वयै प्राजाप- त्यं भवति प्राजापत्या वै पुशवः प्र॒जाप॑तिरेवास्मै पशून्म जनयत्या- त्मा वै पुरुषस्य मधु यन्मध्वग्नौ रूपमिति बहु-रूपम् । भवति । बहुरूपा इति बहु-रूपाः। हि । पशवः ॥ १३ ॥ समृड्या इति सं-ऋड्यै । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । भवति । प्राजापत्या इति प्राजा-पत्याः । वै । पशवः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । एव । अ- स्मै । पशून । प्रेति । जनयति । "आत्मा । 3 । पुरुषस्य । मधु । यत् । मधु । अग्नौ । जुहोति । आत्मानम् । एव । तत् । यजमानः । अग्नौ । धै गार्हपत्यस्य अष्टौ कपालान्युपदधाति, एकादेशोत्तरतः । अ- थैनान् यवानुलूखले परिक्षुद्य गार्हपत्ये कपालमधिश्रित्य धाना भर्जयन्ति, यदैते हवींषि अभिवृणक्ति तदैता धानाश्चतुष्टयेनोप- सृजन्ति, दधा मधुना घृतेनाद्विरिति । एवं पञ्चगृहीतं भवति । पाका इति । पतिप्रभवाः । पङ्किशब्द उत्सादिः । बहुरूप- मिति । दध्यादीनां नानारूपत्वात् । 'बहोर्नञ्चत् ' इत्युत्तरपदा- न्तोदात्तत्वम् । प्राजापत्यमिति । तृतीयस्य प्राजापत्यत्वात् ॥ "अथ मधुहोमं दूषयति-आत्मेति ॥ पुरुषस्यात्मा मधु मन्त- ·भनु. १.] भभास्करभाष्योपेता. 23 जुहोत्यात्मानमेव तद्यजमानोग्नौ प्र दधाति पङ्तयौ याज्यानुवाक्यै भव- तः पातः पुरुषः पाताः पशव आ- त्मानमेव मृत्योर्नष्क्रीय पशूनव रुन्धे ॥ १४॥ प्रेति । दधाति । पङ्क्तयौ । याज्यानुवाक्ये इति याज्या-अनुवाक्य । भवतः । पात: । पुरुषः । पाङ्काः । पशवः । आत्मानम् । एव । मृत्योः। निष्क्रीयेति निः-कीय । पशून् । अवेति । रुन्धे ॥ १४॥ इन्द्रियस्मिन्भूम्यां एतामिन्द्रस्स्यात्तस्मै सोमो- बहुरूपा हि पशव एकचत्वारिशच ॥२॥ त्वात् । मन्यतेमधु ; उप्रत्यये धकारोन्तादेशो विधीयते । त- स्मान्मधुनोग्नौ होमेन आत्मानमेवानौ यजमानः प्रक्षिपति, तस्मा- दयुक्तमिति । परिहरति-पङ यानिति । 'घृतं 7. पुतम् '* 'उभे सुश्चन्द्र सर्पिषः '* इति प्राजापत्यस्य याज्यानुवाक्ये भवतः । आत्मानमेवेति याज्यानुवाक्यात्मपङ्क यात्मनः पुरुषस्यानावनु प्रवेशात् अनयात्मकान्मृत्योरात्मानं मधुहोमेनाग्नौ प्रविष्टं निष्क्री- य पशूनवरुन्धे ॥ इति द्वितीये तृतीये द्वितीयोनुवाकः. *सं. २-२-१२.25-12 ·24 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. देवा वै सत्रासतधिपरिमितं य- शस्कामास्तेषाः सोमः राजानं यश आर्छथ्स गिरिमुदैनम॒ग्निरनू- दैनावग्नीषोमा समभवतां ताविन्द्रो यज्ञविभ्रष्टोनु परैनाब्रवीद्याजयत 'देवाः । वै । सत्रम् । आसत । ऋद्धिपरिमित- मित्यृद्धि-परिमितम् । यशस्कामा इति यशः- कामाः। तेषाम् । सोम॑म् । राजानम् । यशः। आर्छत् । सः। गिरिम् । उदिति । ऐत् । तम् । अग्निः । अनु । उदिति । एत् । तौ । अग्नीषोमावि- त्यग्नी-सोमौ । समिति । अभवताम् । तौ। इन्द्रः। यज्ञविभ्रष्ट इति यज्ञ-विभ्रष्टः । अनु । परेति । ऐ- त् । तौ । अब्रवीत् । याजयतम् । मा । इति । : 'देवा वै सत्रमासतेति ॥ ऋया फलेन परिमितमविच्छिन्नं सत्रमासत, तादृशं ऋतुविशेषमकुर्वत यशस्कामा देवाः । केचि- दाहुः---सत्रासनं ऋतुविशेषः सत्रशब्देनोच्यते, तत्र 'गोपोषं पुष्णाते' इतिवत् सामान्यवचन आस्तिर्द्रष्टव्य इति । अन्ये स्वाहुः-आस्थानकर्मा आस्तिरिति । तेषामित्यादि । गतम् । तेषामिति निर्धारणे षष्ठी । समभवतामिति । एकीभूतौ ऐक- मत्यं गतावित्यर्थः । तस्मा इति । इन्द्रायेष्टिं निरवपतामग्री- ·भनु...] भटमास्करभाष्योपेता. 28 मेति तस्मा एतामिष्टि निरवपता- माग्नेयमष्टाकपालमैन्द्रमेकोदशकपा- ल सौम्यं चरु तयैवास्मिन्तेजः ॥ १५॥ इन्द्रियं ब्रह्मवर्चसमधत्तां यो यज्ञविभ्रष्टस्स्यात्तस्मा एतामिष्टिं निर्व पेदाग्नेयमष्टाकपालमन्द्रमेकाद- शकपाल५ सौम्यं चरुं यदानेयो तस्मै । एताम् । इष्टिम् । निरिति । अवपताम् । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । ऐ- न्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । सौम्यम् । चरुम् । तयो । एव । अस्मिन्न् । तेजः। ॥ १५॥ इन्द्रियम् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्च- सम् । अधत्ताम् । यः । यज्ञविभ्रष्ट इति यज्ञ- विभ्रष्टः । स्यात् । तस्मै । एताम् । इष्टिम् । नि- रिति । वपेत् । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा- कपालम् । ऐन्द्रम् । एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । सौम्यम् । चरुम् । यत् । आग्नेयः । षोमौ त्रिहविष्काम् । गतमन्यत् । ब्रह्मवर्चसं तेनेति । दधाती- त्येव ॥

·26 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. भवति तेज एवास्मिन्तेनं दधाति यदैन्द्रो भवतीन्द्रियमेवास्मिन्तेन द- धाति यसौम्यो ब्रह्मवर्चसं तेना- ग्नेयस्य च सौम्यस्य चैन्द्रे समा- श्लेषयेत्तेजश्चैवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं च स- मीची ॥ १६ ॥ दधात्यग्नीषोमी- भवति । तेजः। एव । अस्मिन्न् । तेन । दधाति । यत् । ऐन्द्रः । भवति । इन्द्रियम् । एव । अस्मि- न् । तेन । दधाति । यत् । सौम्यः । ब्रह्मवर्चस- मिति ब्रह्म-वर्चसम् । तेन । 'आग्नेयस्य । च । सौम्यस्य । च । ऐन्द्रे । समाश्लेषयेदिति सं-आ- श्लेषयत् । तेजः। च । एव । अस्मिन् । ब्रह्मव- र्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । च । समीची इति । ॥ १६ ॥ दधाति । 'अग्नीषोमीयमित्यग्नी-सो- आग्रेयप्य चेत्यादि ॥ कर्मणस्सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्य र्थे षष्ठी । आ- मेयं सौम्यं चैन्द्रमाश्लेषयेत् समाश्लिष्टानि संहितानि सर्वाण हवींषि अधिश्रयेत् । तेजश्च ब्रह्मवर्चसं चास्मिन् यजमाने यज्ञविभ्रष्टे समीची सङ्गते दधाति । आग्नेयसौम्ययोर्वा लेपौ । इष्टिपशुसो- मानां स्वकालेऽकरणं विभ्रेषः ॥ अग्नीषोमीयमित्यादि ॥ ' द्यावाप्रथिवीशुनासीर' इति छः । ब्राह्मणस्यानेयत्वात् सोमवत्त्वाच्चास्यामिस्सोमश्च स्वा देवता ॥

·भनु..३.] भाभास्करभाष्योपैता. 27.. यमेकादशकपालं निर्व पेद्यं कामो नोपनमैदाग्यो वै ब्राह्मणस्स सोम पिबति स्वामेव देवता स्वेन भा- गधेयेनोपं धावति सैवैनं कामेन सम॑र्धयत्युपैन कामो नमत्यग्नीषो- मीयमष्टाकपालं नि पेद्ब्रह्मवर्चस- कामोऽग्नीषोमा वेव स्वेने भागधेये- मीयम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । यम् । कामः । न । उपनमेदि- त्युप-नमैत् । आग्नेयः। वै । ब्राह्मणः । सः। सोमम् । पिबति । स्वाम् । एव । देवताम्। स्वेन। भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सा । एव । एनम् । कामैन । समिति । अर्धयति। उपेति । एनम् । कामः । नमति । 'अग्नीषोमीय- मित्यग्नी-सोमीयम् । अष्टाकपालमित्यपा-कपा- लम् । निरिति । वपेत् । ब्रह्मवर्चसकोम इति ब्र- ह्मवर्चस-कामः । अग्नीषोमावित्यग्नी-सोमौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । .. यच्छचामाकः' इति 'अग्नीषोमीयमष्टाकपालमिति ॥ गतम् । वचनात् श्यामाकानां निर्व पेत् ॥

·28 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २..प्र. ३. नोपं धावति तावेवास्मिन्ब्रह्मवर्चसं धत्तो ब्रह्मवर्चस्यैव ॥ १७॥ भवति यदृष्टाकपालस्तेनायो यच्छ्यामा- कस्तेन सौम्यस्सहयै सोमाय वा- जिने श्यामाकं चक्रं निर्वपेद्यः क्लै- व्याविभीयाद्रेतो हि वा एतस्मादा- जिनमपक्रामत्यथैष क्लैब्याद्विभाय सोममेव वाजिन स्वेन भागधे- धावति । तौ । एव । अस्मिन्न् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । धत्तः। ब्रह्मवर्चसीति ब्रह्मवर्च- सी । एव ॥ १७ ॥ भवति । यत् । अष्टाकपाल इत्यष्टा-कपालः । तेनं । आनेयः। यत् । श्या- माकः । तेन । सौम्यः । समृद्ध्या इति सं-ऋद्धयै। 'सोमाय । वाजिने । श्यामाकम् । चरुम् । निरि- ति । वपेत् । यः । क्लैब्यात् । बिभीयात् । रेतः । हि । वै । एतस्मात् । वाजिनम् । अपरामतीत्य- प-कामति । अर्थ । एषः । क्लैब्यात् । बिभाय । सोमम् । एव । वाजिनम् । स्वेन । भागधेयेनेति .. "सोमाय वाजिन इत्यादि ॥ वाजिनं वाजिनस्थानीयं प्रजनन- ·अनु...] भभास्करभाष्योपेता. 29 येनोपं धावति स एवास्मिनेतो वा- जिनं दधाति न क्लीबो भवति ब्राह्मणस्पत्यमेकादशकपालं निर्व- पगामकामः ॥१०॥ ब्रह्मणस्प- तिमेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मै सजातान्न यच्छति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । अ- स्मिन्न् । रेतः । वाजिनम् । दधाति । न । क्लीवः। भवति । ब्राह्मणस्पत्यमिति ब्राह्मणः-पत्यम् । एकादशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । ग्रामैकाम इति ग्राम-कामः ॥ १० ॥ ब्रह्मणः । पतिम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै। सजातानिति स-जातान् । प्रेति । यच्छति । ग्रा- शक्तिमत् . रेतोस्मादपक्रामति । अथानन्तरमेष लैब्याद्विभाय बिभेति । छान्दसो लिट् । गतमन्यत् ।। 'ब्राह्मणस्पत्यमित्यादि ॥ पत्युत्तरपदलक्षणो ण्यः । गणवती इति । 'गणानां त्वा गणपतिम् *' 'स इज्जनेन' इति । *सं.२-३-१४.

·30 तैत्तिरीयसंहिता. का. २, प्र. ३. me ग्राम्यैव भवति गणवंती याज्या- नुवाक्ये भवतस्सजातैरेवैनै गण- वन्तं करोत्येतामेव निर्व पेद्यः कामयैत ब्रह्मन्विशं वि नाशयेय- मिति मारुती योज्यानुवाक्य कुर्या- मी । एव । भवति । गणवती इति गण-वती । याज्यानुवाक्य इति याज्या-अनुवाक्य । भवतः । सजातैरिति स-जातैः । एव । एनम् । गणवन्त- मिति गण-वन्तम् । करोति । 'एताम् । एव । निरिति । वपेत् । यः । कामयैत । ब्रह्मन् । वि- शम् । वीति । नाशयेयम् । इति । मारुती इति । याज्यानुवाक्य इति याज्या-अनुवाक्य । कुर्यात् । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । गणवत्यौ । सजातैरिति । सनातैर्गणैस्तद्वन्तमेनं करोति ।। 'ब्रह्मन्विशमिति ॥ नशिर्गतिकर्मा छान्दसः । ब्रह्मन्द ब्राह्मणे विशं वैश्यं विनाशयेयं विशेपेण गमयेयं प्रापयेयमिति । यद्वा-- ब्रह्मणि प्रतियोगिनि विनष्टा भवन्तु वैश्या इति । मारुती मारुत्यौ 'मरुतो यद्ध वो दिवः '* 'या वश्शर्म '* इति ब्रह्मणि *सं. १-५-1915-16 ·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 31 ब्रह्मन्नेव विशं वि नाशयति ॥१९॥ अर्यम्णे चरुं निपेथ्सुवर्गकामोऽ- सौ वा आदित्योर्यमार्यमणमेव स्वे- ने भागधेयेनोपं धावति स एवैन ब्रह्मन्न् । एव । विशम् । वीति । नाशयति ॥१९॥ तेजस्समीची ब्रह्मवर्चस्यैव ग्रामकामस्त्रिचत्वा- रिशच ॥३॥ 'अर्यम्णे । चरुम् । निरिति । वपेत् । सुवर्ग- काम इति सुवर्ग-कामः । असौ । वै । आदित्यः। अर्यमा । अर्यमणम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । ए- नम् । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति। विशं प्रापयत्येव । आ तू न उप गन्तन' *इति च मन्त्रलिङ्गम् । मरुतो हि देवानां विशः ॥ इति द्वितीये तृतीये तृतीयः. 'अर्यम्ण इत्यादि ॥ गतम् । अरीन् यमयतीत्यर्यमा । इन्द्र इति केचित् । यम इत्यपरे । सूर्य इत्यन्ये । याज्याया इन्द्र- मनुत्पिन्नत्वात् ॥ *सं. १-५-११.15 कि-इन्द्रानू .

·32 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. : सुवर्ग लोकं गमयत्ययम्णे चहें निर्वपेद्यः कामयैत दानकामा मे प्र॒जास्स्युरित्यसौ वा आदित्योर्यमा यः खलु वै ददाति सौर्यमार्य- मणमेव स्वेन भागधेयेनोपं धाव- ति स एव ॥ २० ॥ अस्मै दान- कामाः प्रजाः करोति दानकामा 'अर्यम्णे । चरुम् । निरिति । वपेत् । यः। काम- येत । दानंकामा इति दान-कामाः । मे । प्रजा इति प्र-जाः । स्युः । इति। असौ ।वै। आदित्यः। अर्यमा । यः । खलुं । वै । ददाति । सः । अर्य- मा । अर्यमणंम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव ॥२०॥ अस्मै । दानकामा इति दान-कामाः। प्रजा इति प्र-जाः। करोति । दानकामा इति दान-कामाः। अस्मै । प्रजा इति प्र-जाः । भवन्ति । अर्यम्णे। 'यः खल्विति ॥ दातुर्यमत्वं ताडात् ॥ स्वस्तीति ॥ अविनेन । तद्गमयतीति । गन्तव्यं स्वस्ति गमयति, अरणहेतुरर्य मेति ॥

·अनु. ४: भभास्करभाष्योपेता. 33 .. अस्मै मजा भवन्त्यर्यम्णे चहें नि- वैपेद्यः कामयैत स्वस्ति जनतामि- यामित्यसो वा आदित्योर्यमार्यमण- मेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवैनं तद्गमयति यत्र जिगमिषती- न्द्रो वै देवानामानुजावर आंसीथ्स चरुम् । निरिति । वपेत् । यः । कामयैत । स्व- स्ति । जनताम् । इयाम् । इति । असौ । वै। आदित्यः । अर्यमा । अर्यमणम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः। एव । एनम् । तत् । गमयति । यत्र । जिग- मिषति । 'इन्द्रः । वै । देवानाम् । आनुजावर इ- त्यानु-जावरः । आसीत् । सः । प्रजापतिमिति .. 'इन्द्रो वा इत्यादि ॥ आनुजावर इस आसीत् । आनुजा- वरोपकर्ष ते रोपकृष्टतरः । आनुपूकमिति । अनुषूयन्त इत्यानु- पूकाः व्रीहिविशेषाः । ये लूनेभ्यः स्तम्बभ्यः स्वयं पुनःप्ररोहन्ति तत्प्रभवागां व्रीहीणामियं संज्ञा । ' सत्सूहिप' इत्य[इनि विप् , अल्पार्थे प्रागिवीयः, सुषामादित्वात्पत्वम् । तेषां विकारः पुरोडाशः आनुपूकः । कोपधादण् । अयं प्राधान्यं देवतानां पर्यणयत् “सर्वतः प्रापयत् । बुधवती इति । 'बुधादग्रमङ्गि- 5 ·34 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २: प्र. ३. ................ प्रजापतिमुपाधावृत्तस्मा एतमॆन्द्र- मानुषकमेकादशकपालं निः॥२१॥ अवपत्तेनैवैनम देवानां पर्यंणय- हुवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये अकरोडनादेवैनमग्रं पर्यंणयद्यो री- जन्य आनुजावरस्स्यानस्मा एतमै- प्रजा-पतिम् । उपेति । अधावत् । तस्मै । एतम्। ऐन्द्रम् । आनुषूकमित्यानु-सूकम् । एकादशकपा- लमित्येकादश-कपालम् । निरिति ॥ २१ ॥ अ- वपत् । तेनं । एव । एनम् । अग्रंम् । देवानाम्। परीति । अनयत् । बुधवती इति बुध-वती । अ- ग्रवती इत्यग्रं-वती । याज्यानुवाक्य इति या- ज्या-अनुवाक्य । अकरोत् । बुध्नात् । एव । एन- म् । अयम् । परीति । अनयत् । यः। राजन्यः । आनुजावर इत्यानु-जावरः । स्यात् । तस्मै । ए- रोभिः'* इति पुरोनुवाक्या, 'बुधादरेण वि मिमाच मानैः '* इति याज्या । वुध्नादेवेति । मूलादेवारभ्य दृढमूलमिति यावत् । आनु- जावर इति । अनुनः कनिष्ठः । तस्मानिष्टैश्वर्यो योनुजस्य गुणभूतो *सं. २-३.१४.

·भनु. ४. भभास्करभाष्योपेता. 35 न्द्रमानुषकमेकादशकपालं निर्व पे- दिन्द्रमेव स्वेन भागधेयेनोप धा- वति स एवैनमग्र समानानां प- रिंणयति बुभ्रवती अग्रवती याज्या- नुवाक्ये भवतो बुधादेवैनमग्रंम् ।। २२ ॥ परिणयत्यानुषूको भवत्ये- पा ह्येतस्य देवता य आनुजावर- तम् । ऐन्द्रम् । आनुषकमित्यानु-सूकम् । एका- दशकपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । व- पेत् । इन्द्रम् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयेन । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । अग्रम् । समानानाम् । परीति । नयति । बुधव- ती इति बुन-वती । अग्रवती इत्यग्रं-वती । या- ज्यानुवाक्य इति याज्या-अनुवाक्य । भवतः । बुधात् । एव । एनम् । अग्रम् ॥ २२ ॥ परीति। नयति । आनुपूक इत्यानु-सूकः । भवति । एषा। हि । एतस्य । देवता । यः। आनुजावर इत्यानु- भवति सोनुजावरः म एवानुजावरः । सान्नाय्यानुजावर' इत्यादिना स्वार्थिकोण । एषा हीति । य आनुजावरः एतस्य ·36 तैत्तिरीयसंहिता, का. २. प्र. ३. स्समृड्यै यो ब्राह्मण आनुजावर- स्स्यानस्मा एतं बारहस्पत्यमानुष- के चकै निर्व पेहहस्पतिमेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवैनमग्र समानानां परिणयति बुधवंती अ- ग्रेवती याज्यानुवाक्य भवतो बुना- जावरः । समृड्या इति सं-ऋयै । यः । ब्रा- झणः । आनुजावर इत्यानु-जावरः। स्यात् । तस्मै । एतम् । बार हस्पत्यम् । आनुपूकमित्या- नु-सूकम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । बहस्पति- म् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । अग्रंम् । समानानाम् । परीति । नयति । बुधवती इति बुध-वती। अग्रवती इत्यग्रं-वती। याज्यानुवाक्ये इति याज्या-अनुवाक्य । भवतः । बुधात् । एव । एषा देवता । का? या आनुषूकस्य, आनुषूकभागी इन्द्र इत्यर्थः ॥ यो ब्राह्मण इत्यादि ॥ ब्राह्मणानुनावरविषये बार्हस्पत्यचर- विधिः । शेषो गतः* ॥ *तं. २-३.४.

·37 भास्करभाष्योपेता. अनु. ५.] देवैनमग्रं परिणयत्यानुषको भवत्ये- षा ह्येतस्य देवता य आनुजावर- स्समृद्धयै ॥ २३॥ प्र॒जाप॑तेस्त्रयस्त्रि५ शदुहितर आस- एनम् । अग्रंम् । परीति । नयति । आनुषूक इ- त्यानु-सूकः । भवति । एषा । हि । एतस्य । देवता । यः। आनुजावर इत्यानु-जावरः । समृ- या इति सं-ऋयै ॥ २३ ॥ एव निरग्रंमेतस्य चत्वारिं च ॥ ४ ॥ 'प्रजाप तेरिति प्रजा-पतेः । त्रयस्त्रिशदिति त्रयः-त्रिशत् । दुहितरः । आसन्न् । ताः । सो- .. .. इति द्वितीय तृतीये चतुर्थोनुवाकः. .. प्रजापतेस्त्रयस्त्रिंशदित्यादि ॥ अश्विन्यादयस्सप्तविंशतिस्तारका- भिमानिन्यः ; ऋचा*दयप्पडन्या इत्येके । अन्ये तुप कृत्तिकाः- अभिजिदेका अश्विन्यादयप्पइिंशतिरिति त्रयस्त्रिंशत्तारका इत्या, हुः । ईय॑न्तीरिति । सपत्नीबहुमानमसहमानाः पितरमेव पुनरग- *ख-ऋगा, ·38 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. : न्तास्सोमाय राज्ञेऽददातासारोहि- णीमपैत्ता ईय॑न्तीः पुनरगच्छन्ता अन्वैत्ताः पुनरयाचत ता अस्मै न पुनरददाथ्सोऽब्रवीदृतममीष्व य- था समावच्छ उपैष्याम्यर्थ ते पुन- माय । राज्ञे । अददात् । तासाम् । रोहिणीम् । उपे- ति । ऐत् । ताः । ईय॑न्तीः । पुनः । अगच्छन् । ताः । अन्विति । ऐत् । ताः । पुनः । अयाचत । ताः । अस्मै । न । पुनः । अददात् । सः । अब- वीत् । ऋतम् । अमीष्व । यथा । समावच्छ इति समावत्-शः । उपैष्यामीत्युप-एष्यामि । अर्थ ते । पुनः । दास्यामि । इति । सः । ऋतम् । च्छन् । ता अन्वगच्छत् सोमः अयाचत प्रजापतिम् । तत- स्तास्सोमाय नाददात्प्रजापतिः । अथ स प्रजापतिरब्रवीत् सोम ऋतं सत्यममीप्व प्रतिपद्यस्व शपथं कुरु, सत्येनेति यावत् । शपो लुक् , छान्दस इडागमः । शपथप्रयोगं दर्शयति-न्यथेति । यथा इदमर्थरूपं समावच्छ उपेप्यामीति एवं शपथः क्रियताम् । अर्थतास्तुभ्यं . पुनस्यामीति । समादावतुप् स्वार्थिकः । सममि- त्यर्थः । ततः 'सङ्घकवचनात् ' इति शसः क्रियाविशेषणत्वा- कर्मत्वम् । सर्वेष्वप्यहस्मु सममेवैताः . सर्वा उपेप्यामीत्यर्थः । स सोमस्तथाकरोत , प्रजापतिश्च पुनरदात् । अथ सोमः पुनरपि ·भनु..५. ] भभास्करभाष्योपेता. 39 -~- र्दास्यामीति स ऋतमामीत्ता अस्मै पुनरददात्तासा रोहिणीमेवोपं ॥ २४ ॥ ऐनं यक्ष्म आर्च्छद्राजानं यक्ष्म आरदिति ताजयक्ष्मस्य जन्म यत्पापीयानभवत्तत्पापयक्ष्म- स्य यजायाभ्योविन्दुत्तजायेन्यस्य आमीत् । ताः । अस्मै । पुनः । अददात् । ता- साम् । रोहिणीम् । एंव । उपेति ॥ २४ ॥ ऐत् । तम् । यक्ष्मः । आर्छत् । राजानम् । यक्ष्मः । आरत् । इति । तत् । राजयक्ष्मस्योत राज-य- क्ष्मस्य । जन्म । यत् । पापीयान् । अभवत् । तत् । पापयक्ष्मस्योत पाप-यक्ष्मस्य । यत् । जायाभ्यः । अविन्दत् । तत् । जायेन्यस्य । यः । तासां मध्ये रोहिणीमेवोपैत्, अथ सत्यातिक्रमात् तं सोमं यक्ष्मः क्षयरोगः आर्तमकरोत् । यक्ष पूजायाम, औणादिको मन्प्र- त्ययः । रोगोत्तमत्वं पूजा । राजानमित्यादि । राज्ञो यक्ष्मः राजयक्ष्म इति । पापीयानिति । पुरुषान्तरयक्ष्मात्पापतरत्वात्पाप- चासौ यक्ष्मश्चति । जायाभ्य इति । 'तत आगतः इति छान्दस एन्यः । य एवमिति । एकस्यैव यक्ष्मस्य निमित्तमे- देन त्रित्वमुपचर्यते । विन्दतीति । बाधितुं न लभन्ते । अथ सोमः गनापतिं मुक्त्वा एता जाया एवं नमस्यन् पूजयन् उपा- ·40 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. य एवमेतेषां यक्ष्माणां जन्म वेद नैनमेते यक्ष्मा विन्दन्ति स एता एव नमस्यन्नुपौधावत्ता अब्रुवन्वरं वृणामहै समावच्छ एव न उपाय इति तस्मा एतम् ॥ २५ ॥ आदि- त्यं चरुं निरवपन्तेनैवैनं पापाना- मादमुञ्चन् यः पापयक्ष्मगृहीत- एवम् । एतेषाम् । यक्ष्माणाम् । जन्म । वेद । न । एनम् । एते । यक्ष्माः । विन्दन्ति । सः । एताः । एव । नमस्यन् । उपेति । अधावत्। ताः। अब्रुवन्न् । वरम् । वृणामहै । समावच्छ इति स- मावत्-शः। एव । नः । उपेति । अयः । इति । तस्मै । एतम् ॥ २५ ॥ आदित्यम् । चरुम् । निरिति । अवपन्न् । तेन । एव । एनम् । पापात्। स्रामात् । अमुञ्चन्न् । यः। पापयक्ष्मगृहीत इति धावत् आतॊस्मि प्रसीदन्तु भवत्य इति । अथ ता अब्रुवन् वरं वृणामहै सममेव चास्मानुपायः उपगच्छेति तुल्यप्रतिपत्तयो वयं स्यामेति । इत्थमिदं करिप्यामीति सोमेनाभ्युपगते तस्मै आदित्यं चरुं निरवपन् जायाः, तेनैव पापात्त्रामाद्रोगादेनममुश्चन् । य इत्यादि ॥ गतम् । अमावास्यायामिति शुलप्रतिपत्मभृति ·अनु. ५.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 41 स्स्यात्तस्मा एतादित्यं चरुं नि- वपेदादित्यानेव स्वेने भागधेयेनो- 4 धावति त एवैनं पापात्रामा- न्मुञ्चन्त्यमावास्यायां निर्व पेदमु- मेवैनमाप्यायमानमन्वा प्याययति नवोनवो भवति जायमान इति पु- रोनुवाक्या भवत्यायुरेवास्मिन्त- यां दधाति यादित्या अशुा- पापयक्ष्म-गृहीतः । स्यात् । तस्मै । एतम् । आदित्यम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । आदित्या- न् । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते । एव । एनम् । पापात् । स्रामात् । मुञ्चन्ति । अमावास्यायामित्यमा-वा- स्यायाम् । निरिति । वपेत् । अमुम् । एव । एन- म् । आप्याय॑मानमित्या-प्याय॑मानम् । अनु । एति । प्याययति । नवोनव इति नवः-नवः । भवति । जाय॑मानः । इति । पुरोनुवाक्येति पुरः- अनुवाक्या । भवति । आयुः । एव । अस्मिन्न् । आप्यायते चन्द्रः, तमनु यजमानमाप्याययति ॥ 6 ·42 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. प्याययन्तीति याज्यैवैनमेतयां प्या- ययति ॥ २६ ॥ प्रजापतिर्देवेभ्योन्नाद्यं व्यादिशथ्सो- ऽब्रवीद्यदिमान्लोकानभ्यतिरिच्या तयो । दधाति । यम् । आदित्याः । अशुम् । आप्याययन्तीत्या-प्याययन्ति । इति । याज्यो । एति । एव । एनम् । एतयां । प्याययति ॥२६॥ एवोपैतमस्मिन्त्रयोदश च ॥ ५॥ 'प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । देवेभ्यः । अ- वाद्यमित्यन-अद्यम् । व्यादिशदिति वि-आदिश- त् । सः । अब्रवीत् । यत् । इमान् । लोकान् । अभीति । अतिरिच्यता इत्यंति-रिच्यांत । तत् । एवैनमिति । एतया आप्याययत्येव ।। इति द्वितीये तृतीये पञ्चमोनुवाकः. 'प्रजापतिर्देवेभ्य इत्यादि ॥ व्यादिशत् पृथक्तेन व्यावृत्तमा- दिशत्, एकैकलोकविशेषावधिकमित्यर्थः । अथ देवानां तथा व्यादिश्य सोब्रवीत्प्रजापतिः ; यदन्नाद्यमिमान् सर्वानपि .लोकान् ·भनु...] भभास्करभाष्योपेता. 43 तन्मासदिति तदिमान्लोकानभ्य- त्यरिच्यतेन्द्र राजानमिन्द्रमधिरा- जमिन्द्र स्वराजानं ततो वै स इमान्लोका स्वेधार्दुहृत्तत्तिधातौस्त्रि- मम । असत् । इति । तत् । इमान् । लोकान् । अभि । अतीति । अरिच्यत । इन्द्रम् । राजानम्। इन्द्रम् । अधिराजमित्यधि-राजम् । इन्द्रम् । स्व- राजानमिति स्व-राजानम् । ततः। वै। सः । इमान् । लोकान् । त्रेधा । अदुहत् । तत् । त्रि- धानोरिति त्रि-धातोः। त्रिधातत्वमिति त्रिधात- अम्यतिरिच्यते अतिव्याप्य वर्तते नकैकटोकावधिकं भवति तत् ममासत् अस्तु । अतिरिच्यतेर्लेटि आडागमः, 'वैतोन्यत्र' इत्यैत्वम् । आस्तेर्लेट्या डागमः । तस्मादिमान् लोकान् अभ्यत्य- रिच्यत प्राजापत्यमैश्वर्यम् । किमस्मान् लोकानित्याह-इन्द्रं राजा- नमित्यादि । तिस्त्र एतास्त्रिधातोर्देवता लोकत्रयात्मिकाः । ततः खलु विधातुदेवतानां त्रित्वात्प्रजापतिः लोकत्रयव्यापी व्याप्तानिमान लोकांस्त्रेधादुहत् त्रिप्रकारमदुहत् । उत्तरोत्तरज्यायस्त्वात्त्रिप्रकार- लोकत्रयात्मना आत्मीयमेश्वर्यं विभक्तवान् । तदित्यादि.। त्रयो धातवो धनान्यस्मिन्निति त्रिधातुः, त्रेधा धातव्यत्वात्पुरोडाशस्य । धातव्या वा पुरोडाशा धातवः, त्रिधा भिन्नाः पुरोडाशा अस्मिन्निति । यहा-सर्वाधारलोकत्रयात्मकत्वात् त्रिधातुः ॥

·44 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. धातुत्वं यं कामयैतानादस्स्यादिति तस्मा एतं त्रिधातुं निर्व पेदिन्द्राय राझै पुरोडाशम् ॥ २७ ॥ एकाद- दशकपालमिन्द्रायाधिराजायेन्द्रीय स्वराजे यं वा इन्द्रो राजायमिन्द्रो- धिराजोसाविन्द्रस्स्वराडिमानेव लो- कान्स्वेन भागधेयेनोपं धावति त ए- त्वम् । यम् । कामयैत । अन्नाद इत्यन-अदः । स्यात् । इति । तस्मै । ए॒तम् । त्रिधातुमिति त्रि- धातुम् । निरिति । वपेत् । इन्द्राय । राज्ञे । पुरो- डाशम् ॥ २७॥ एकादशकपालमित्येकादश- कपालम् । इन्द्राय । अधिराजायेत्यधि-राजायं । इन्द्राय । स्वराज इति स्व-राज्ञे। अयम् । वै इन्द्रः । राजा । अयम् । इन्द्रः। अधिराज इत्य- धि-राजः । असौ । इन्द्रः । स्वराडिति स्व-राट्। इमान् । एव । लोकान् । स्वेनं । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ते। एव । अ- 'यमित्यादि ॥ गतम् । तत्रायं प्रयोगः-चतुरश्चतुरो मुष्टी- नेकैकस्यै देवतायै निरुप्य हविष्कृता वाचं विसृजते । समानं कर्माधिवपनात् । अथाध्युप्य गार्हपत्य . एकादशोत्तानानि कपाला- न्युपदधाति । तेष्वेव त्रीन् पुरोडाशानधिश्रयति । प्रथममधि- ·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 45 वास्मा अनं प्रयच्छन्त्यन्नाद एव भ- वति या वृथ्सेन प्रत्तां गां दुह ए- वमेवेमान्लोकान्मत्तान्काममनाये दुह उत्तानेषु कपालेष्वधि श्रयत्यया- तयामत्वाय त्रयः पुरोडाशा भवन्ति स्मै । अन्नम् । प्रेति । यच्छन्ति । अनाद इत्यत्र- अदः । एव । भवति । यथा । वत्सेन । प्रत्ताम् । गाम् । दुहे । एवम् । एव । इमान् । लोकान् । प्रत्ताने । कामम् । अन्नाद्यमित्यन-अद्यम् । दुहे । 'उत्तानेष्वित्युत्-तानेषु । कपालेषु । अधीति ।श्रय- ति । अर्यातयामत्वायेत्ययातयाम-त्वाय । त्रयः। पुरोडाशाः । भवन्ति । त्रयः । इमे । लोकाः । श्रित्य परितपनान्तं कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ततो ज्यायांसमधिश्रयति । पुनस्तदन्तं कृत्वा तस्मिन्नुत्तरं ततो ज्यायांसमधिश्रयतीति । यथेति ॥ प्रत्तां प्रदातुं क्षीरमारब्धाम् । आदिकर्मणि निष्ठा । यथा वत्ससंसर्गेण बृंहितोधोभारा दुहे दुग्धे । 'लोपस्तं आ- त्मनेपदेषु' इति तलोपः । एवमेवेमान् लोकान् अनेन त्रिधातुना वत्सस्थानीयेन प्रत्तां कामं स्वाभिमतमन्नाद्यं दुग्धे यजमानः ॥ 'उत्तानेप्विति ॥ गतम् । यातयामत्वं गतरसत्वम् । त्रय इति । पुरोडाशत्रित्वेन लोकत्रयाप्तिः । उत्तरउत्तर इति । लोकानामु- त्तरोत्तरज्यायस्त्वात् पुरोडाशानामप्युत्तरोत्तरज्यायस्त्वं समृद्ध्यै भव- ति । सदृशयोगात्समृद्धिः ॥

·46 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. त्रय इमे लोका एषां लोकाना- माझ्या उत्तरउत्तरो ज्यायान्भवत्ये- वमिव हीमे लोकास्समृडयै सवै- षामभिगमयन्नवद्युत्यर्छम्बदारं व्य- एषाम् । लोकानाम् । आप्त्यै । उत्तरउत्तर इत्युत्त- र:-उत्तरः । ज्यायोन् । भवति । एवम् । इव । हि । इमे । लोकाः । समृड्या इति सं-ऋहयैः। 'सर्वेषाम् । अभिगमयन्नित्यंभि-गमयन्न् । अवेति। यति । अछम्बट्रारमित्यर्छम्बट-कारम् । 'व्य- "सर्वेषामिति । सर्वेषां पुरोडाशानां अभिगमयन् पार्चे गमनं कुर्वन् अवद्यति । यत्र प्रथमस्यावद्यति तत्पार्श्वे द्वितीयस्यापि, तत्पार्चे तृतीयस्य । एतदुक्तं भवति-दक्षिणार्धात्प्रथमां देव- तां यनेत् , मध्याद्वितीयां, उत्तरार्धात्तृतीयामिति । अछम्ब टारं अनातत्वं, (य) एकस्मिन् भागे त्रयाणामवदाने त्रयमप्यातं स्यात् ।। व्यत्यांसमिति । व्यत्यासो विनिमयः । व्यत्यासं व्यत्यस्य । णमुलि प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्यम् । प्राच्यां दिशि 'त्वमिन्द्र'* इत्यादयस्त्रित्र ऋचः । तत्र प्रथमामनूच्य मध्यमया यजेत् प्रथमे, मध्यमामनूच्य उत्तमया यनेत् द्वितीये, उत्तमामनूच्य प्रथमया यजेत् तृतीये, इति । एवं सर्वा याज्याः पुरोनुवाक्याश्च भवन्ति । तद्यथा-'इन्द्राय राज्ञेनुबूहि' इत्युक्ते प्राच्यां दिशि *सं. २-४-१४.

·अनु. ७. भभास्करभाष्योपैता. 47 त्यासमन्वाहानिहाय ॥ २८ ॥ देवासुरास्संयत्ता आसन्तान्देवानसु- रा अजयन्ते देवाः पराजिग्याना त्यासमिति वि-अत्यासम् । अन्विति । आह । अनिहायेत्यनिः-दाहाय ॥ २८ ॥ पुरोडाशं वयष्षडि शतिश्च ॥ ६ ॥ 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन्न् । तान् । दे॒वान् । असुराः अजयन्न् । ते । देवाः । पराजिग्गयाना इति परा- 'त्वमिन्द्र '* इत्यन्वाह पुरोनुवाक्याम् , 'इन्द्रो जयाति न परो जयातै '* इति यजति । 'इन्द्रायाधिराजाय' इत्युक्ते 'इन्द्रो जयाति न परो जयाते' इत्यन्वाह पुरोनुवाक्याम् , 'अस्ये देव प्ररिरिचे '* इति यजति । ‘इन्द्राय स्वराज्ञेनुब्रूहि' इत्युक्ते अस्ये देव'* इति पुरोनुवाक्यामन्वाह, प्राच्यां दिशि 'त्वमि- न्द्र '* इति यजति । एवं क्रियमाणमनिहाय भवति । इतरथा हवींषि निर्दग्धानि विनाशितानि स्युः ।। इति द्वितीये तृतीये षष्ठोनुवाकः, 1 देवासुरा इत्यादि ॥ पराजिग्यानाः पराजयं प्राप्तवन्तः । * सं.२-४-१४.

·48 तैत्तिरीयसंहिता. 'का. २. प्र. ३. असुराणां वैश्यमायन्तेभ्य इन्द्रियं वीर्यमाकामुत्तदिन्द्रोचायत्तदन्वा - कामत्तवरुधं नाशक्नोत्तदस्मादभ्य- धौचरथ्स प्र॒जापतिमुपांधावृत्तमेतया जिग्गयानाः । असुराणाम् । वैश्यम् । उपेति । आयन्न् । तेभ्यः । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अपेति । अक्रामत् । तत् । इन्द्रः । अचायत् । तत् । अर्नु । अपेति । अक्रामत् । तत् । अवरुधमित्यव-रुध- म् । न । अशक्नोत् । तत् । अस्मात् । अभ्यर्ध इत्यभि-अर्धः । अचरत् । सः । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । उपेति । अधावत् । तम् । एतया। लिटः कानन् सन्लिटोर्नेः' इति कुत्वम् । वैश्यं विट्वं, विशः प्रजाः किङ्करादयः । गुणवचनलक्षणप्प्यञ् । तेभ्य इति । वैश्यं प्रतिपद्यमानेभ्यः देवेभ्यस्तेषामिन्द्रियं वीर्य चापाक्रामत् । इन्द्रस्तच्छुत्वा तदनु देवसकाशादपाक्रामत् तदवरुरुत्सया । अथ तदवरोर्बु · नाशक्नोत् । 'शकिणमुल्कमुलौ' इति कमुल् । तदस्मादिति । तत् तदा अस्मादिन्द्रियात् वीर्याच अभ्यर्धः अर्धमभिगतः न सर्वं, स्ववीर्येणार्धं लब्ध्वाचरदिन्द्रः । अथार्धा- न्तरं लिप्समानः प्रजापतिमुपाधावत् । स चैनं सर्वप्रष्ठेष्टयाया- जयत् । सर्वाणि पृष्ठानि स्तोत्राणिं रथन्तरबृहद्वैरूपवैरानशाकररैवता- ·भहभास्करभाष्योपेता. अनु. ७.] 49 सर्वपृष्ठयायाजयत्नयैवास्मिन्निन्द्रियं - वीर्यमाय इंद्रियकामः ॥२९॥ वीर्यकामस्स्यात्तमेतया सर्वपृष्ठया याजयेदेता एव देवतास्स्वेने भागधे- येनोपं धावति ता एवास्मिनिन्द्रियं वीर्यं दधति यदिन्द्राय रार्थन्तराय सर्वपृष्ठयेति सर्व-पृष्ठया । अयाजयत् । तयो । एव । अस्मिन्न् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । अदधात् । । इन्द्रियकाम इतीन्द्रिय-कामः ॥ २९ ॥ वीर्यकाम इति वीर्य-कामः । स्यात् । तम् । ए- तयां । सर्वपृष्ठयेति सर्व- -पृष्ठया । याजयेत् । एताः । एव । देवताः । स्वेन । भागधेयेनेति भा- ग-धेयैन । उपेति । धावति । ताः । एव । अ- स्मिन्न् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । दधति । यत् । इ- न्द्राय । रार्थन्तरायेति रार्थ-तराय । निर्वपत्तीति "यः ख्यानि यस्यामिन्द्रविशेषणत्वेन सन्ति सा तथोक्ता । तयेत्यादि । गतम् ॥ "एता इति ॥ राथन्तरादीन्द्रविशेषान् । यदित्यादि । रथन्तरस्य पृष्ठसानस्सन्बन्धी राथन्तरः । उत्सादित्वादञ् । एवं वाहताये- त्यत्रापि । वैरूपादयोणन्ताः ॥ 7 ·50 तैत्तिरीयसंहिता. • का. २. प्र. ३. निर्वपति यदेवाग्नेस्तेजस्तदे॒वाव॑ रु- न्धे यदिन्द्रीय बार्हताय यदेवेन्द्रस्य तेजस्तदे॒वाव॑ रुन्धे यदिन्द्राय वैरू- पाय यदेव सवितुस्तेजस्तत् ॥३०॥ एवाव॑ रुन्धे यदिन्द्राय वैराजाय य- देव धातुस्तेज स्तदेवाव॑ रुन्धे यदि न्द्राय शाक्वराय यदेव मरुतां तेज स्तदेवाव॑ रुन्धे यदिन्द्राय रैवताय निः-वति । यत् । एव । अग्नेः । तेजः। तत् । एव । अवेति । रुन्धे । यत् । इन्द्राय । बारहेताय। यत्। एव । इन्द्रस्य।तेजः।तत् । एव । अवेति। रुन्धे। यत् । इन्द्राय । वैरूपाय । यत् । एव । सवितुः । तेजः । तत् ॥ ३० ॥ एव । अवेति । रून्धे । य- त् । इन्द्राय । वैराजाय। यत् । एव । धातुः । तेजः। तत् । एव । अवेति । रुन्धे । यत् । इन्द्रा- य । शाकराय । यत् । एव । मरुताम् । तेजः। तत् । एव । अवेति । रुन्धे । यत् । इन्द्राय । रैवताय । यत् । एव । बृहस्पतेः । तेजः । तत् । यदेवाग्रेरित्यादि ॥ रथन्तरस्याग्निभक्तत्वात् । यथा । 'तमग्नि- ·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 51 यदेव बृहस्पतेस्तेजस्तदे॒वाव॑ रुन्ध एतान्ति वै तेजा सि तान्येवावं रुन्ध उत्तानेषु कपालेष्वधि श्रय- त्ययातयामत्वाय द्वादशकपालः पु- रोडाशः ॥ ३१ ॥ भवति वैश्वदेव- त्वार्य समन्तं पर्यवं यति समन्त- एव । अवेति । रुन्धे । एतावन्ति । वै। तेजा सि । तानि । एव । अवेति । रुन्धे । 'उत्तानेष्वित्युत्- तानेषु । कपालेषु । अधीति । श्रयति । अयात- यामत्वायेत्ययातयाम-त्वाय । "हादेशकपाल इति द्वादश-कपालः । पुरोडाशः ॥ ३१ ॥ भवति । वैश्वदेवत्वायेति वैश्वदेव-त्वाय । “समन्तमिति सं- अन्तम् । पर्यवैद्यतीति परि-अद्यति । समन्त- देवतान्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तरं साम' * इति । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ।। उत्तानेप्वित्यादि ॥ व्याख्यातम् । तत्रायं प्रयोगःइन्द्राय राथन्तराय चतुरो मुष्टीन् व्रीहीणां निरुप्य पुनरपि बार्हताधै एकै- कस्यै देवतायै चतुरश्चतुरो मुष्टान्निरुप्य हविष्कृता वाचं विसृज्य गार्हपत्ये द्वादशोत्तानानि कपालान्युपधायाधिश्रयतीति ।। 'द्वादशकपाल इति ॥ एकः पुरोडाशो द्वादशकपालः कार्यः वैश्वदेवत्वाय, द्वादशकपालस्य विश्वेदेवसम्बन्धित्वात् ॥ 'समन्तमिति ॥ पूर्वार्धादारभ्य प्रदक्षिणमुत्तरापवर्ग परितोवद्यति ।। *सं. ७-१-१.

·52 तैत्तिरीयसंहिता का. २. प्र.३. ...~~~- मेवेन्द्रियं वीर्य यजमाने दधाति व्य- त्यासमन्वाहानिहायाच ऋषभो- मिति सं-अन्तम् । एव । इन्द्रियम् । वीर्यम् । यजमाने । दधाति । 'व्यत्यासमिति वि-अत्या- सम् । अन्विति । आह । अनि हायेत्यनिः-दा- हाय । अश्वः । ऋषभः । वष्णिः । बस्तः। सा। 'व्यत्यासमिति ॥ त्वामिद्धि हवामहे '* इति पट्टचो व्यत्य- स्यान्वाह तद्यधा--' इन्द्राय राथन्तरायानुब्रूहि' इत्युक्ते 'अभि त्वा शूर नोनुमः' इत्यनूच्य ‘त्वामिद्धि हवामहे '* इति यजति । ' इन्द्राय बार्हतायानुब्रूहि ' इत्युक्ते ‘त्वामिद्धि हवामहे' * इति यजति । इन्द्राय बार्हतायानुब्रूहि ' इत्युक्ते 'वामिद्धि हवामहे '* इत्यनूच्य यद्याव इन्द्रते'* इति यजति । 'इन्द्राय वैरूपायानुबहि' इत्युक्ते ‘यद्याव इन्द्र'* इत्यनूच्य 'पिबा सो- ममिन्द्र '* इति यजति । 'इन्द्राय वैरानायानुबहि' इत्युक्ते 'पिबा सोममिन्द्र'* इत्यनूच्य कदा चन स्तरीरसि'* इति यजति । इन्द्राय शाक्वरायानुब्रूहि '* इत्युक्ते कदा चन- स्तरीरासि'* इत्यनूच्य 'रेवतीर्नस्सधमादः '* इति यजति । इन्द्राय रेवतायानुब्रूहि ' इत्युक्ते 'रेवतीर्नस्सधमाद: '* इत्यनूच्य अभि त्वा शूर नोनुमः '* इति यजति ॥ अश्व इत्यादि ॥ अन्वाहार्यमासाद्य अश्वादीन् दक्षिणां *सं. २-४-१४.

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपैता. 53 वृषत्वायेति वृष्णिव॒स्तस्सा दक्षिणा वृषत्वायै त- यैव यजेताभिशस्यमान एताश्चेदा अस्य देवता अन्नमदन्त्यदन्त्युवेवास्य मनुष्याः ॥ ३२॥ दक्षिणा वृष-त्वार्य । एतयो । एव। यजेत । अभिशस्यमान इत्यभि-हास्यमानः । एताः । च । इत् । वै । अस्य । देवताः । अन्नम् । अदन्ति । अदन्ति । उ । एव । अस्य । मनुष्याः ॥ ३२॥ इन्द्रियकामस्सवितुस्तेज़स्तत्पुरोडाशो- टात्रिशच ॥ ७॥ दद्यात् । वृपत्वायेति । वृपत्वं सेक्तृत्वं वीर्यवत्त्वम् । एषां दानं वृषत्वाय भवति यजमानस्य ; सेक्तृत्वादेषाम् ॥ "अभिशस्यमान इति ॥ परिवदनारोपणं दूपणमभिशंसः । एताश्चेदिति । एता देवता अस्यान्नमदन्ति चेत् अदन्स्येकास्यान्नं मनुप्याः; अभिशस्तत्वान्मुक्तो भोज्यान्न भवतीति यावत् । 'उकारोष्टक्तः प्रकृत्या वकारोन्तरेः '* इति संहितायां वकार आगमः, तन्वादीनां बहुलम् ' इति संहितायामुवढा ॥ इति द्वितीये तृतीये सप्तमोनुवाकः, एवं *त. प्रा. ९-१६. खि-मुस्वञ्च[मुवता] ·54 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. रजनो वै कौणेयः ऋतुजितं जान- किं चक्षुर्वन्यमयात्तस्मा एतामिष्टिं निरवपदनये भ्राज॑स्वते पुरोडाशंम- टाकपाल सौर्य चरुमग्नये भ्राज- स्वते पुरोडाशमष्टाकपालं तयै- 'रजनः । वै । कोणेयः । कतुजितमिति कतु- जितम्। जानकिम् । चक्षुर्वन्य॒मिति चक्षुः-वन्यम्। अयात् । तस्मै । एताम् । इष्टिम् । निरिति । अवपत् । अग्नये । भ्राज॑स्वते । पुरोडाशंम् । अ- टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । सौर्यम् । चरुम् । अग्नये । भ्राज॑स्वते । पुरोढाशम् । अष्टाकपाल- मित्यष्टा-कपालम् । तया । एव । अस्मिन्न् । इत- 'रजनो वा इत्यादि ॥ रजनो नाम कुणेरपत्यम् । श्वानिञः' इति ढकू । ऋतुजितं नाम जनकस्यापत्यं अयात्प्रा- पद्यत । कीदृशम् ? चक्षुर्वन्यं चक्षुपो वनितारं संविभक्तारं चक्षु- पः प्रदातारम् । छान्दसः कर्तरि कृत्यः । यदा-कूणिताक्षः कृणिविपन्नाक्षः; तस्यापत्यं कोणेयः । पितुरक्षिव्यापत्तिकथनं पुत्रस्य व्यापन्नाक्षित्वं द्योतयितुम् । पित्रा सरूपो हि सन् पुत्रो भवतीति । जानकिमयात् चक्षुषो लाभाथ, चक्षुषो वननं संभ- जनं चक्षुर्वन्यं, तत् जानकिमयात् । यात्राका वा यातिः; 3 ·भनु. ८.] महभास्करभाष्योपेता. 56 ............ वास्मिञ्चक्षुराद्यश्चक्षुष्कामस्स्या- तस्मा एतामिष्टिं निर्वपेदग्नये भ्राज- स्वते पुरोडाशमष्टाकपाल सौर्यं चरु मग्नये भ्राज॑स्वते पुरोडाशमष्टाकपा- लमग्ने(चक्षुषामनुष्या वि॥३३॥पश्य- न्ति सूर्यस्य देवा अग्निं चैव सूर्य च स्वे चक्षुः । अधात् । यः । चक्षुष्काम इति चक्षुः- कामः । स्यात् । तस्मै । एताम् । इष्टिम् । निरि- ति । वपेत् । अग्नये । भ्राज॑स्वते । पुरोडार्शम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-कपालम् । सौर्यम् । चरम् । अग्नये । भ्राज॑स्वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपाल- मित्य॒ष्टा-कपालम् । अग्नेः । वे । चक्षुषा । मनु- प्याः । वीति ॥ ३३ ॥ पश्यन्ति । सूर्यस्य । दे- वाः । अग्निम् । च । एव । सूर्यम् । च । स्पेनं । चक्षुर्लाभं तमयाचतेति । चक्षुरेव वा वननीयं चक्षुर्वन्यं ; तत् तमयाचतेति । भ्राजस्वान् दीप्तिमान् । उभयतः आग्नेयावष्टाक- पालो पुरोडाशौ, मध्ये सोर्यश्चरुः ।। अग्ने, चक्षुषेति ॥ अनर्हेतोर्यच्चक्षुः प्रवर्तते तेनेत्यर्थः ।

·56 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३ ने भागधेयेनोपं धावति तावेवास्मि- चक्षुर्धत्तश्चक्षुष्मानेव भवति याग्नेयौं भंवतश्चक्षुषी एवास्मिन्तत्प्रति दधाति यथ्सौर्यो नासिकां तेनाभितस्सौर्य- माग्नेयौ भवतस्तस्मादभितो नासि- कां चक्षुषी तस्मान्नासिकया चक्षुपी भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मिन्न् । चक्षुः । धत्तः । चक्षुष्मान् । एव। भवति । यत् । आद्र्यौ । भव॑तः । चक्षुषी इति। एव । अस्मिन्न् । तत् । प्रतीति । दधाति । यत् । सौर्यः । नासिकाम् । तेनं । अभितः । सौर्यम् । आग्नेयौ । भवतः । तस्मात् । अभितः । नासि- काम् । चक्षुषी इति । तस्मात् । नासिकया । च- विभक्तिव्यत्यये वा अग्निना चक्षुषेति । एवं—सूर्यस्येति ॥ यदाग्नेयाविति ॥ यस्मादभितः आग्नेयो पुरोडाशौ भवतः, तस्मादानेये चक्षुषी अस्मिन् यजमाने विपन्नचक्षुषि प्रतिदधाति पुनः स्थापयति । यत्सौर्यो मध्ये भवति नासिकांतेनास्मिन् प्रतिद- धात्येव ; नासिकया विधृते हि चक्षुषी पश्यतः । अभितस्सौर्य- मिति । अभितः उभयतः आदावन्ते च सौर्यस्य । 'अभितः ·अनु. ८.] भाभास्करभाष्योपेता. 57 विधृते समानी योज्यानुवाक्य भव- तस्समान हि चक्षुस्समृड्या उदु त्यं जतवेदस सप्त त्वा हरितो रथे क्षुषी इति । विधृते इति वि-धृते । 'समानी इति। याज्यानुवाक्ये इति याज्या-अनुवाक्ये । भवतः। समानम् । हि । चक्षुः। समृया इति सं-ऋ- यै । "उदिति । उ । त्यम् । जातवेदसमिति जा- त-वेदसम् । सप्त । त्वा । हरितः। रथे । चित्रम् । .. परितः इति द्वितीया । यस्मादेवं तस्मान्नासिकामभितश्चक्षुषी तस्मादेव चक्षुपी नासिकया विधृते ॥ *समानी इति । 'समानं हि चक्षुः' इति वचनात् चक्षुस्था- नीययोराग्नेययोः समानी समान्यो समानरूपे याज्यानुवाक्ये भवतः ; 'उदग्नेशुचयस्तव ' * 'विज्योतिपा। इति । सौर्य- स्य तु 'उदु त्यं जातवेदसम् ' 'चित्रं देवानाम् । इति । 'केवल- मामक ' इति समानशद्वात् ङीष् , ‘वा च्छन्दास' इति पूर्वसवर्ण दीर्घत्वम् ॥ 'उदु त्यमित्यादि ॥ चतुर्धाकरणकाले सौर्यास्त्रीपिण्डानुवृत्य उदु त्यम् ' .इत्यादिभिर्मन्त्रैः यजमानाय प्रयछति । स च प्राश्नातीति गम्यते । मन्त्रत्रयस्य सौर्यत्वात् सौर्यादेवोदृत्य प्रय- सिं. १-२-१४ *सं. १-३-१४.28 सं. १.४.४३.1-2 8 ·58 तैत्तिरीयसंहिता. "[का. २. प्र. ३. चित्रं देवानामुदंगादनीकृमिति पि- ण्डान्न यच्छति चक्षुरेवास्मै प्रयच्छ- ति यदेव तस्य तत् ॥ ३४ ॥ ध्रुवोसि ध्रुवौह५ सजातेषु भूयासं देवानाम् । उदिति । अगात् । अनीकम् । इति । पिण्डान् । प्रेति । यच्छति । चक्षुः । एव । अस्मै। प्रेति । यच्छति । यत् । एव । तस्य । तत् ॥३॥ विद्यष्टाविशतिश्च ॥८॥ 'ध्रुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु । भूयासम् । धीरः। चेा । वसुवि- च्छतीति । ननु चक्षुष्कामस्य किं पिण्डैरित्याह-चक्षुरेवास्मै स. नासिकमिदानीं दीयते, न पिण्डत्रयमात्रम् । किं यत्किञ्चित् चक्षुर्दैहाननुगुणमेव दीयते? नेत्याह—यदेव तस्य चक्षुः तदेव दीयते, न यत्किञ्चित् ॥ इति द्वितीये तृतीयेष्टमोनुवाकः, 'अथ साङ्गहिणी मिष्टिं विधास्यति । तत्यां परिधिपरि- धानमन्त्राः एते-ध्रुवोसीत्याद्याः । याजमानेषु* व्याख्यातप्रायाः । *सं. १.५.२.1-3 ·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपैता. 59 धीरश्चेत्ता वसृविद्धवासि ध्रुवोहर संजातेषु भूयासमुनश्वेत्ता वसुवि- होसि ध्रुवोह ५ सजातेपुं भूयास मभिभूश्चेना वसुविदा मनमस्याम- दिति वसु-वित् । ध्रुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेविति स-जातेपुँ । भयासम् । उग्रः। चेता । वसुविदिति वसु-वित् । 'ध्रुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेप्विति स-जातेषु । भया- सम् । अभिभूरित्यभि-भूः । चेत्तौ । वसुविदिति वसु-वित् ।'आमनमित्या-मनम् । असि । आ- ध्रुवो नित्योसि ; अहमपि सनातेषु ध्रुवो भूयासम् । धीरो धारयि- ता चेत्ता ज्ञाता वमुवित् धनानां वा लब्धा च भूयासम् ॥ 'अथ द्वितीयः--ध्रुवोसीत्यादि । गतम्* । उग्र उद्र्णः चेत्ता च वसुविञ्च भूयासम् ॥ "अथ तृतीयः-ध्रुवोसीत्यादि ॥ गतम्* अभिभूः अभिभविता शत्रूणां छत्ता वसुविच्च भूयासमिति ।। 'अथ तस्यरमेव पुरस्तात् स्विष्टकत उपहोमाः-आमनमसी- त्याद्याः ॥ एताश्च तिस्रः पञ्चपदाः पतयः । आमनमस्याम- नस्य देवा ये सजातास्समनसः' इति प्रथमा । 'ये कुमाराः' कि-नन्द्रान.

·60 तैत्तिरीयसंहिता. "[का. २. प्र. ३. नस्य देवा ये सजाताः कुमारास्स- मनसस्तानहं कामये हृदा ते मां मनस्येत्या-मनस्य । देवाः । ये । सजाता इति स-जाताः । कुमाराः । सम॑नस इति स-मनसः। तान् । अहम् । कामये । हृदा । ते । माम् । का- आमन- . इति द्वितीया । 'यास्स्त्रियः' इति तृतीया । तत्र मास' इत्यादिकं सर्वं द्वितीयेपि मन्त्रे विनियुज्यते । तृतीये तु मन्त्रलिङ्गानेदात् सर्वं पुनराम्नायते । एते उपहोमाः सांग्रहि- ण्या एवाङ्गभूताः आमनमिति च आमननकारणं* सांग्रहि ण्याख्यं कर्मोच्यते, हूयमानं वाज्यम् । अत्र सामर्थ्यात् समस्स- मासे आकार आगतः । संगृहीतं मनोस्मिन्निति आमनं । छान्द- सोन्त्यलोपः । यहा-आभिमुख्येन मननं करोतीत्यामनम् । पचा- द्यच् , छान्दसं पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पचाद्यजन्तेन वा प्रादिसमा- सः । ईदृशस्यास्य संबन्धिनो हे देवाः यूयमपीदं श्रीतुमर्हन्ति य- दामनं महे इति देवेभ्य आवेद्य पुनरप्यामनमाह-ये सजाता मया समानजन्मानः । कुमाराणां स्त्रीणां च वक्ष्यमा- णत्वात् महान्तः पुंस इति गम्यते । ब्राह्मणं च भविष्यति- 'एतावन्तो वै सजाता ये महान्तो ये क्षुल्लका यास्त्रियः । इति । तत्र गोबलीवर्दन्यायेन प्रथमे महतां ग्रहणम् । समनसः समा- नमनसः संगतमनसो वा ये सजाता महान्तो मम समनसः तानहं कामये हृदा हृदयेन; समनस एव सदा कामये । तेपि मां तादृश- मेव कामयन्ताम् हृदा हृदयेन । अवधानार्थं हृदयग्रहणम् । *क-ख-आमनकदं. सिं. २.३.९..

·61 अनु ९.] भभास्करभाष्योपैता. - - कामयन्ता५ हृदा तान्म आमनसः कधि स्वाहा मनमसि ॥३५॥ आ- मनस्य देवायास्त्रियस्सर्मनसस्ता अहं कामये हृदा ता मां कामय- न्ता हृदा ता म आमनसः कृधि स्वाहा वैश्वदेवी५ साङ्गहणी निवपे मयन्ताम् । हृदा । तान् । मे। आर्मनस इत्या मनसः । कृधि । स्वाहा । आमनमित्या-मनम् । असि ॥ ३५ ॥ आमनस्येत्या-मनस्य । देवाः । याः। स्त्रियः । सर्मनस इति स-मनसः । ताः। अहम् । कामये । हृदा । ताः । माम् । कामय- न्ताम् । हृदा। ताः । मे। आमनस इत्या-मनसः। कृधि । स्वाहा । 'वैश्वदेवीमिति वैश्व-देवीम् । साङ्गहणीमिति सां-ग्रहणीम् । निरिति । वपेत् । त्वमपि तानामनसः आगतमनसः संगृहीतमनसः कधि कुरु । शपो लुकि 'श्रुशृणुपुलवृभ्यः' इति धिभावः । स्वाहुतमिदं करोमीति ॥ अथ द्वितीयः-आमनमित्यादि ॥ बाल्ययौवनयोर्मध्ये वर्तमानाः कुमाराः । समानमन्यत् स्वाहान्तम् ॥ अथ तृतीयः-आमनमित्यादि॥ सर्वं समानम् ; स्त्रीलिङ्गन्तु विशेषः॥ 'इदानीमिष्टिं विदधाति-वैश्वदेवीमित्यादि ॥ मनसस्संग्रहणस्य हेतुत्वेन संबन्धिनी सांग्रहणी इष्टिः । चरुरत्रश्रप्यते ॥

·62 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. द्गार्मकामो वैश्वदेवा वै सजाता विश्वानेव देवान्थ्स्वने भागधेयेनोपं धावति त एवास्मै सजातान्न यच्छ- न्ति ग्राम्यैव भवति साङ्गहणी भवति मनोग्रहणं वै सङ्गहणं मन एव सं- जातानाम् ॥ ३६ ॥ गृह्णाति ध्रुवो- सि ध्रुवोह५ सजातेषु भूयासमिति ग्रामैकाम इति ग्राम-कामः । वैश्वदेवा इति बैं- श्व-देवाः । वै। सजाता इति स-जाताः। वि- श्वान् । एव । देवान् । स्वेन । भागधेयेनेति भाग- धेयैन । उपेति । धावति । ते । एव । अस्मै । स- जातानिति स-जातान् । प्रेति । यछन्ति । ग्रामी। एव । भवति । साहणीति सां-ग्रहणी । भवति। मनोग्रहणमिति मनः-ग्रहणम् । वै । सङ्ग्रहण- मिति सं-ग्रहणम् । मनः । एव । सजाताना- मिति स-जातानाम् ॥ ३६ ॥ गृह्णाति । 'ध्रुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु। भूयासम् । इति । परिधीनिति परि-धीन् । प- ध्रुवोसीत्यादिना आनातानां मन्त्राणां विनियोगं दर्शयति-आ- शिषमिति ॥ ध्रुवो भूयासमित्यादिकाम् । अथो अपिच, सजातेषु ·अनु...] भभास्करभाष्योपेता. 63 परिधीन्परि दधात्याशिषमेवैतामा शास्तेयो एतदेव सर्व सजातेष्वधि भवति यस्यैवं विदुष एते परिधयः परिधीयन्त आम॑नमस्यामनस्य दे- वा इति तिस्र आहुतीर्जुहोत्येताव- न्तो वै सजाता ये महान्तो ये क्षु- रीति । दधाति । आशिषमित्या-शिषम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । अधो इति । एतत् । एव। सर्वम् । सजातेष्विति स-जातेषु । अधीति। भवति । यस्य॑ । एवम् । विदुषः । एते । परिधय इति परि-धयः । परिधीयन्त इति परि-धीयन्ते। आमनमित्या-मनम् । असि । आमनस्येत्या-मन- स्य । देवाः । इति । तिनः। आहुतीरित्या-हुतीः। जहोति । एतावन्तः । वै । सजाता इति स- जाताः । ये । महान्तः । ये । क्षुल्लकाः । याः । मध्ये एतत्सर्वं भवति य वत्वं धीरत्वं वसुवित्त्वमित्यादि । एतत्सर्व यथा श्रूयते तथा भवति एतत्सर्व प्राप्नोति । भू प्राप्तौ । न ग्रामप्राप्तिमात्रमेवेति भावः । यस्यै विदुष एतैर्मन्त्रैरेते परिधयः परिधीयन्ते ॥ आमनम्' इत्यादि स्विष्टकृतः पुरस्तात् तिस्त्रस्त्रुवाहुतीरुप- 6 ·64 तैत्तिरीयसंहिता. *[का. २. प्र. ३. ina ल्लका यास्त्रियस्तानेवाव॑ रुन्धे त एनमवरुद्ध उप तिष्ठन्ते ॥ ३७॥ यन्नवमैत्तन्नवनीतमभवद्यदर्पत्तथ्स स्त्रियः । तान् । एव । अवेति । रुन्धे । ते । एनम्। अवरुद्ध इत्यवं-रुहः । उपेति । तिष्ठन्ते ॥३७॥ स्वाहामनमसि सजाताना रुन्धे पञ्च च ॥९॥ 'यत्। नवम्।ऐत्।तत् । नवनीतमिति नव-नी- तम् । अभवत् । यत् । असर्पत् । तत् । सर्पिः । जुहोति । क्षुल्लकाः क्षुद्राः कुमाराः । क्षुधा लान्तीति क्षुल्लकाः । कान्तात्कुत्सायां प्रतिषेधः [....यां प्रागिवीयः] कः ॥ तृतीये नवमोनुवाकः. अथ 'अग्निं वा एतस्य '* इत्यादिपञ्चहविरिष्टिवक्ष्यते । तस्या- माज्यावेक्षण अनुवर्तयति—यन्नवमैदित्यादि ॥ यत् यस्मात् नव- मैत् नवमेव लब्धिी गछति उद्धृतमभवत् तस्मान्नवनीतमभवत्, नवनीतं गतम् । उद्धृतमिति । नवनीतम् । दासीभारादिष्टव्यः । यहा-नवं नीतमस्येति बहुव्रीहिः । यस्मादसर्पत् विसृतमभवत् तस्मात्सर्पणाद्विसर्पणात् सर्पिरभवत् । यस्मादुपार तदभियत *सं-२-३-११. तिं-भवोपलब्धि.

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 65 पिरभवद्यदर्धियत तदृतमभवदश्विनौः प्राणोसि तस्य ते दत्तां ययोः प्राणो सि स्वाहेन्द्रस्य प्राणोसि तस्य ते ददातु यस्य॑ प्राणोसि स्वाहा मित्रा अभवत् । यत् । अप्रिंयत । तत् । घृतम् । अभ- वत् । अश्विनौः । प्राण इति प्र-अनः। असि । तस्य । ते । दत्ताम् । ययोः । प्राण इति प्र-अनः। असि । स्वाहा । 'इन्द्रस्य । प्राण इति प्र-अनः । असि । तस्य । ते । ददातु । यस्य । प्राण इति प्र-अनः । असि । स्वाहा । "मित्रावरुणयोरिति " तस्मादपि मृप्तं मंहतमभवन, तस्माद्धृतमभवत् । धृङ् अवस्थाने । छान्दमा वर्णविपर्यामः । तादृशं च त्वमसि । तव खल्वेता अवस्थाः परोक्षवनिर्दिश्यन्ते* || 'अथोपहोमाः----'अश्विनोः' इत्यादयश्चत्वारः ।। अश्विनोः प्राण- स्त्वमसि हे यजमान, तत्व दधीनजीवनत्वात् । प्राणितीति 'प्राणः, पचाद्यच् । प्राणवायुर्वा । उपचारो वा-अश्विनोः प्राणस्थानीय- स्स्त्वमसि यागद्वारणोपकारकत्वात् । तस्य तादृशस्य ते तव दत्तां अश्विनी; कम्? प्राणं, सामर्थ्यात् आयुप्कामेष्टित्वात् । कौ ? अश्विनौ ययोः प्राणस्वमसि, अत आत्मार्थमेव तव प्राणं दत्तामिति ॥ *क-...रोक्षवन्तदृश्यते. 9 ·66 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३ : वरुणयोः प्राणोसि तस्य ते दत्तां ययोः प्राणोसि स्वाहा विश्वेषां देवा नौ प्राणोसि ॥ ३८ ॥ तस्य ते दद येषां प्राणोसि स्वाहां घृतस्य धा राममृतस्य पन्धामिन्द्रेण दत्तां प्रय- तु मित्रा-वरुणयोः । प्राण इति प्र-अनः । असि । तस्य । ते । दत्ताम् । ययोः । प्राण इति प्र-अनः। असि । स्वाहा । 'विश्वेषाम् । देवानाम् । प्राण इति प्र-अनः । असि ॥ ३८ ॥ तस्य । ते। द- दतु । येषाम् । प्राण इति प्र-अनः । असि । स्वा- हो । 'घृतस्य । धाराम् । अमृतस्य । पन्थाम् । इन्द्रेण । दत्ताम् । प्रर्यतामिति प्र-यताम् । मरु- .. 3-इन्द्रस्येत्यादि ॥ समानम् ॥ पुनराज्यमवेक्षयति-घृतस्य धारामिति ॥ त्रिष्टुबियम्, बृहती वा ।। हे आज्य घृतस्य क्षरितस्य विलीनस्य तव धाराम् । यद्वा-उद- कधारां वृष्टिहेतुं अमृतस्य अमृतत्वस्य पन्थयां यागद्वारेण प्राप्ति- हेतुं इन्द्रेण ईश्वरेण दत्तां उत्पादिताम् । यद्वा-इन्द्रेण यजमा. नेन देवेभ्यो दत्तां प्रयतां प्रकर्षणोत्पादितां शोधितां वा मरु- द्भिः । तत्ताडक्स्वभावं त्वां विष्णुर्व्यापको यनमानो वा पर्यपश्यत् ।

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 67 : तां मरुद्भिः । तत्त्वा विष्णुः पर्यंप- श्यनत्त्वेडा गव्यैरयत् । पावमानेन त्वा स्तोमेन गायत्रस्य वर्तन्योपा- शोर्वीर्येण देवस्त्वा सवितोसृजतु द्भिरिति मरुत् भिः । तत् । त्वा । विष्णुः । परिति । अपश्यत् । तत् । त्वा । इडौ । गवि । प्रयत् । पावमानेन । त्वा । स्तोमेन । गायत्र- स्य । वर्तन्या । उपाशोरित्युप-अ-शोः । वी- यण । देवः । त्वा । सविता । उदित । सृजतु । तत्तादृशं त्वां इडा पृथिवी गवि ऐरयत् उदयादिक्रमेण ऐरयत् उदपादयत् ।। 'ऋत्विजः पर्याहुः-पावमानेनेत्यादि ॥ हे यजमान त्वां पाव- मानेन पवमाना बहिप्पवमानादयः तेषां संबन्धिना स्तोमेन स्तव- नेन गायत्रस्य छन्दसः वर्तन्या मार्गेण सोमानयनमार्गेण उपांशोः ग्रहस्य वीर्येण त्वामुत्सृजत्विति देवस्सविता त्वामुत्सृजतु आमया निर्गमयतु । प्रत्येकान्वयाय त्वेत्यस्यानुवृत्तिः । पावमानेन स्तोमेन त्वामुत्सृजतु, गायत्रस्य वर्तन्या त्वामुत्सृजतु, उपांशोर्वीर्येण त्वामु- स्तृजत्विति । जीवातवे जीवनहेतवे औषधादयो जीवनस्यायै जीवनप्र- दाये । जीवनशब्दात् क्यच छन्दस्यसुगागमः, इत्यकारप्रत्ययः ॥ 'अ प्रत्ययात् ·68 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. anwar जीवातवे जीवनस्यायै बृहद्रथन्तर- योस्त्वा स्तोमैन त्रुिष्टुभौ वर्तन्या शुक्रस्य वीर्येण देवस्त्वा सवितोत्॥ ॥ ३९ ॥ सृजतु जीवातचे जीवन- स्यायो अग्नेस्त्वा मात्रया जगत्यै वर्तन्यायणस्य वीर्येण देवस्त्वा स- वितोसृजतु जीवातवे जीवनस्या- जीवातवे । जीवनस्यायै । 'बृहद्रथन्तरयोरिति बृ- हत्-रथन्तरयोः । त्वा । स्तोमैन । त्रिष्टुभः । व- तन्या । शुक्रस्य । वीर्येण । देवः । त्वा । सविता। उदिति ॥ ३९ ॥ सृजतु । जीवातवे । जीवन- स्यायै । अग्नेः । त्वा । मात्रया। जगत्यै। वर्तन्या। आग्रयणस्यं । वीर्यण । देवः । त्वा । सावता । उदिति । सृजतु । जीवातवे । जीवनस्यायै । बृहद्रथन्तरयोस्त्वेत्यादि । समानम् ।। "अग्नेस्त्वेत्यादि ॥ अग्निमीयते यया सा अग्नेर्मात्रा अनेरात्मा अंग्नरात्मस्थानीयमग्निष्टोमसाम यज्ञायज्ञियम् । समानमन्यत् । जगत्या इति षष्ठयथें चतुर्थी ॥

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. to यो इममा आयुषे वर्चसे कृधि प्रिय रेतो वरुण सोम राजन् । मातेस्मिा अदिते शर्म यच्छ विश्व "इमम् । अग्ने । आयुषे । वर्चसे । कृधि । प्रियम्। रेतः । वरुण । सोम । राजन् । माता । इव । अस्मै । अदिते । शर्म । यच्छ । विश्वे । देवाः । जरदष्टिरिति जरत्-अष्टिः । या । असत् । , "हिरण्यातं निप्पिबन्तमनुमन्त्रयते----इममग्न इति । त्रिष्टुवेषा ॥ अग्नि इमं घृतम् । उभयलिङ्गो घृतशब्दः । आयुषे वर्चसे बलाय चास्य कृधि कुरु । पूर्ववच्छपो लुक् , धिभावश्च । प्रियं रेतः, सर्वस्य प्रकृतिभूतत्वात् प्रियत्वम् रेतस्त्वं च । हे वरुण हे सोमटताभिमानिन्, हे राजन् चन्द्र राजन् चन्द्र । यहा- वल्लीनियर्थं राजशब्देन सोमो विशेप्यते । यूयमप्यस्यायुषे कुरुत । किञ्च—हे अदिते त्वमपि अस्मे यजमानाय मातेव शर्म सुखं यच्छ देहि । हे विश्वेदेवा यूयमपीदं कर्तुमर्हथ । किम् ? यथायं यजमानो जरदष्टिः जीर्णत्वेन अष्टिाप्तिर्यस्य । जराम- भुत इति वा • जरदष्टिः । छान्दसी रूपसिद्धिः । असत् भवेत् दीर्घायुर्यथा स्यात्तथा कुरुत । यहा-अस्य यजमानस्य जरदष्टिः जराव्याप्तिः असत् भवेत् तथा कुरुत दीर्घायुषं कुरुत । जीर्यते- रतन्प्रत्ययो भावे द्रष्टव्यः । अस्तेर्लेटि अडागमः ॥

·70 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.३. देवा जरदष्टिर्यथासत् । अग्निरायु- प्मान्त्स वनस्पतिभिरायुष्मान्तेनं त्वायुषायुष्मन्तं करोमि सोम आ- युष्मान्त्स ओषधीभिर्यज्ञ आयु- ष्मान्त्सदक्षिणाभिर्ब्रह्मायुष्मत्ताम- गैरायुष्म दे॒वा आयुष्मन्तस्तैमृतेन पितर आयुष्मन्तस्ते स्वधयायुष्म- "अग्निः। आयुष्मान् । सः । वनस्पतिभिरिति वनस्पति-भिः । आयुष्मान् । तेन । त्वा । आ- युषा । आयुष्मन्तम् । करोमि । "सोमः । आयु- प्मान् । सः। ओषधीभिरित्योषधि-भिः । "यज्ञः। अयुष्मान् । सः । दक्षिणाभिः । ब्रह्म। आयुष्मत्। तत् । ब्राह्मणैः । आयुष्मत् । "देवाः। आयुष्मन्तः। ते । अमृतेन । "पितरः । आयुष्मन्तः । ते । स्वध- येति स्व-धया । आयुष्मन्तः । तेन । त्वा । .. 11- "ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति-अग्निरायुष्मानिति ॥ अमिरायुप्मान् दीर्घायुः । स वनस्पतिभिरायुष्मान् तैहेतुभिस्तैर्वा- सह । तेनायुषा उभयेनायुषा त्वामायुप्मन्तं करोमि दीर्घायुषं करोमि । हे यजमान सोमादिषु 'आयुष्मान्तेन ' इत्यानुषज्यते ।

·भनु १] भभास्करभाष्योपेता. 71 न्तस्तेन त्वायुषायुष्मन्तं करोमि॥४०॥ अग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति सोम रसो वरुण एनं वरुणपाशे- नं गृह्णाति सरस्वती वागनाविष्णू आयुषा । आयुष्मन्तम् । करोमि ॥ ४० ॥ विश्वेषां देवनी प्राणोसि त्रिष्टुभी वर्तन्या शुक्रस्य वीर्येण देवस्त्वा सवितोत्सोम आयुष्मान्पञ्च विशतिश्च ॥१०॥ 'अग्निम् । वै । एतस्य । शरीरम् । गच्छति । सोमम् । रसः । वरुणः। एनम् । वरुणपाशेनेत वरुण-पाशेन । गृह्णाति । सरस्वतीम् । वाक् । अग्नाविष्णू इत्यना-विष्णू । आत्मा । यस्य । ज्यो- सोम ओषधीभिः, यज्ञो दक्षिणाभिः, ब्रह्म ब्राह्मणैः, देवा अमृ- तेन, पितरस्स्वधया ॥ इति द्वितीये तृतीये दशमोनुवाकः, 'इदानीं तां पञ्चहविषमिष्टिं विदधाति-~-अग्निं वा इत्यादि । यस्य ज्योक् नित्यमामयत्यामयः तस्य शरीरादीन्यनचादीन् देवान् गच्छन्ति स्व*कारणानुप्रवेशात् कार्यरूपनाशात्कर्तरि कार्यश- *तं-स्वस्य स्व. तिं-शात्तत्का.

·72 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३ आत्मा यस्य ज्योगामयति योज्यो- गोमयावी स्याद्यो वा कामयेत स- व॒मायुरियामिति तस्मा एतामि- ष्टिनिर्वपदाग्नेयमष्टाकपाल५ सौम्य चरुं वारुणं दर्शकपाल५ सारस्वतं चरुनावैष्णवमेकादशकपालमा मेरेवास्य शरीरं निष्काणाति सो- क् । आमयति । यः । ज्योगामयावीति ज्योक्- आमयावी । स्यात् । यः । वा । कामयेत । सर्वम्। अयुः । इयाम् । इति । तस्मै । एताम् । इष्टिम् । निरिति । वपेत् । आग्नेयम् । अष्टाकपालमित्यष्टा- कपालम् । सौम्यम् । चरम् । वारुणम् । दर्शक- पालमिति दर्श-कपालम् । सारस्वतम् । चरुम् । अग्नावैष्णवमित्याग्ना-वैष्णवम् । एकादशकपाल- मित्येकादश-कपालम् । अग्नेः । एव । अस्य । शरीरम् । निष्क्रीणातीति निः-क्रीणाति । सो- .. तयुपसंहारस्स्यात् । ‘रुजार्थानाम् ' इति यस्येति कर्मणि पष्ठी । यो ज्योगामयावीत्यादि ॥ गतम् ॥ अनेरेवेत्यादि । यत्रयत्र शरीरादीनि गतानि तेभ्यस्तानि निष्क्री- ·अनु. 1.] भभास्करभाष्योपैता. 73 माद्रसम् ॥ ११॥ वारुणेनैवेन व- रुणपाशान्मश्चति सारस्वतेन वाच दधात्यग्निस्सर्वां देवता विष्णुर्यज्ञो देवताभिश्चैवैनं यज्ञेन च भिषज्य- त्युत यदीतासुर्भवति जीवत्येव य- नवमैत्तनवनीतमादित्याज्यमवै- मात् । रसम् ॥ ४१ ॥ वारुणेन । एव । एनम् । 'वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । मुञ्चति । सार- स्वतेनं । वाचम् । दधाति । अग्निः । सर्वाः । देव- ताः । विष्णुः । यज्ञः। देवताभिः । च । एव । एनम् । यज्ञेनं । च । भिषज्यति । उत । यदि । इतासुरितीत-असुः । भवति । जीवति । एव । "यत् । नवम् । ऐत् । तत् । नवनीतमिति नव- नीतम् । अभवत् । इति । आज्यम् । अवेति । णाति हविःप्रदानेन । ततोसौ यजमानः यद्यपि गतासुर्भवति जीवत्येव, किं पुनरायुश्शेषवतामामयनिवृत्तिर्भवतीति । यागवलेन आमयश्च नश्यति, सर्वं चायुश्शतसंवत्सरप्रमाणं लभते ।। यहा- आज्यमवेक्षत इति ॥ अस्य मन्त्रस्यैतद्रूपमेव विनैव व्याख्या- नं आज्यस्य महिमानं व्याचष्टे व्याकरोति अवस्थात्रयविवरणात् ।। 10 ·74 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. क्षते रूपमेवास्यैतन्महिमानं व्याच- टेऽश्विनोः प्राणोसीत्याहाश्चिनौ वै देवानाम् ॥ ४२ ॥ भिषजौ ताभ्या- मेवास्मै भेषजं करोतीन्द्रस्य प्रा- जोसीत्याहन्द्रियमेवास्मिन्नतेनं दधा- ति मित्रावरुणयोः प्राणोसीत्याह प्राणापानावेवास्मिन्नतेनं दधाति वि- श्वेषां देवानी प्राणोसीत्याह वीर्य- ईक्षते । रूपम् । एव । अस्य । एतत् । महिमा- नम् । व्याचष्ट इति वि-आच है । 'अश्विनोः । प्राण इति प्र-अनः । असि । इति । आह । अ- श्विनौ । वै । देवानाम् ॥ ४२ ॥ भिषजौ । ता- भ्याम् । एव । अस्मै । भेषजम् । करोति । इन्द्र- स्य । प्राण इति प्र-अनः । असि । इति । आह । इन्द्रियम् । एव । अस्मिन्न् । एतेनं । दधाति । मित्रावरुणयोरिति मित्रा-वरुणयोः। प्राण इति प्र-अनः । असि । इति । आह । प्रणापानाविति प्राण-अपानौ । एव । अस्मिन्न् । एतेन । दधाति। विश्वेषाम् । देवानाम् । प्राण इति प्र-अनः । अ- सि । इति । आह । वीर्यम् । एव । अस्मिन्न् । 'अश्विनोरित्यादि । पुरस्तास्विष्टकतः स्त्रुवाहुत्युपहोममन्वा एते ॥

·अनु..११.]
भटभास्करभाष्योपेता.
76
धा-
मेवास्मिन्नतेने दधाति
घृतस्य
राममृतस्य पन्यामित्याह यथायजु-
रेवैतत्पविमानेनं त्वा स्तोमेनेति
॥ ४३ ॥ आह प्राणमेवास्मिन्नतेने
दधाति बृहद्रथन्तरयोस्त्वा स्तोमेने-
त्याहौज एवास्मिन्नतेने दधात्यग्ने-
स्त्वा मात्रयेत्याहात्मानमेवास्मिन्ने-
एतेन । दधाति । घृतस्य । धाराम् । अमृतस्य ।
पाम् । इति । आह । यथायजुरिति यथा-
यजुः । एव । एतत् । पावमानेन । त्वा। स्तोमैन।
इति ॥ ४३ ॥ आह । प्राणमिति प्र-अनम् ।
एव । अस्मिन्न् । एतेन । दधाति । बृहद्रथन्तरयो-
रितिबृहत्-रथन्तरयोः । त्वा । स्तोमैन । इति ।
आह । ओजः । एव । अस्मिन् । एतेन । दधाति।
अग्नेः । त्वा । मात्रया । इति । आह । आत्मानम्।
एव । अस्मिन्न् । एतेन । दधाति । ऋत्विजः।
घृतस्य धारामित्यादि ॥ अनेन यजमानमाज्यमवेक्षयति । यथा-
यजुरिति । अमृतत्वप्राप्तिहेतुत्वमस्य यथा यजुर्वदति एतदेव भवति ।।
'पावमानेनेत्यादि ॥ ब्रह्मणो हस्तमन्वारभ्य ऋत्विजः पर्या-
हुरिमान् · मन्त्रान् । तदेवाह-ऋत्विनः पर्याहुरिति । परित

·76 तेत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. तेने दधात्य॒त्विजः पहिर्यावन्त एवविजस्त एनं भिषज्यन्ति ब्रह्म- णो हस्तमन्वारभ्य पर्याहुरेकधैव य जमान आयुर्दधति यदेव तस्य त- द्विरण्यात् ॥ ४४ ॥ घृतं निष्पिब- त्यायुर्वं घृतममृतः हिरण्यममृतादे- परीति । आहुः । यावन्तः । एव । ऋत्विजः। ते । एनम् । भिषज्यन्ति । ब्रह्मणः । हस्तम् । अन्वा- रभ्येत्यनु-आरभ्य । परीति । आहुः । एकधेत्यैक- धा । एव । यजमाने । आयुः । दधति । 'यत् । एव । तस्य॑ । तत् । हिरण्यात् ॥ ४४ ॥ घृतम् । निरिति । पिबति । आयुः । वै । घृतम् । अमृत- म। हिरण्यम् । अमृतात् । एव । आयुः । नि- आसीना आहुः । ब्रह्मण इति । हस्तमन्वारभ्य परिवचना सर्वमस्यायुरेकधा कृत्वा अस्मिन् दधति यदेव तस्यायुस्तदेव दधति ॥ 'हिरण्यादिति ॥ अयमत्र प्रयोग -यावतीस्समा एप्यन्मन्येत तावन्मानं सौवर्ण प्रवर्त कुण्डलमुपकल्प्य खादिरे नवे पात्रे उप- स्तीर्णाभिधारितं सह हविर्भिरन्तवेद्यासाद्य उपहोमान् हुत्वा संत्रा- वैः प्रवर्तमभिचार्य अग्रेणाहवनीय पर्याहृत्य दक्षिणतो निधाय यजमानमवेक्षयति । अथायमवेक्ष्यास्माद्धिरण्यान्निष्पतत् घृतं पिब- ति । यद्वा-हिरण्यलग्नं घृतं निश्शेषं पिबति । आयुर्वा इति ।

·अनु..११.] भभास्करभाष्योपेता. 77 . वायुर्निपिबति शतमानं भवति श- तायुः पुरुषश्शतेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रि ये प्रति तिष्ठत्यथो खलु यावंतीस्स मा एष्यन्मन्येत तावन्मान, स्या- समृद्ध्या इममग्न आयुषे वर्चसे रिति । पिवति । शतानमिति शत-मानम् । भवति । शतायुरिति शत-आयुः। पुरुषः । शते- न्द्रिय इति शत-इन्द्रियः । आयुषि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । अथो इति । खलु। यावतीः । साः । एष्यन्न् । मन्येत । तावन्मान- मित्ति तावत्-मानम् । स्यात् । समृड्या इति सं-ऋद्ध्यै । इमम् । अग्ने । आयुषे । वर्चसे । उभयत्रापि तहेतुत्वात्ताच्छब्द्यम् । शतमानमिति । शतगुजाप्र- मा प्रवर्ताकारं सुवर्णं भवति । गुञ्जफलाकारः कर्णवेष्टः । प्रवर्तस्य शतसंख्यात्वात्तत्प्रमाणायुषामस्य लाभः । अथो खल्वि- ति पक्षान्तरं दर्शयति यावतस्संवत्सरानेप्यन् जीवितुं मन्येत तावन्मानं कुर्यात् प्रवर्तकम् । यजमानस्य गतानि वर्षाणि शताच्छोधयित्वा शिष्टसम्मितक्रमनिर्मितं कुर्यात् । एवं हि अभिमतसङ्ख्यान्वयात् समृद्ध्यै भवति ॥ इममग्न आयुष इति ॥ घृतं निष्पिबन्तमनुमन्त्रयते । जर- दष्टिमेवेति । जराप्राप्तया दीर्घायुष्दै लक्ष्यते ॥

·78 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. म. ३. . कृधीत्याहायुरेवास्मिन्व) दधाति विश्वे देवा जरदष्टियथासदित्याह जरदष्टिमेवैनं करोत्य॒ग्निरायुष्मानित हस्तै गृह्णात्येते वै देवा आयुष्मन्त- स्त एवास्मिन्नायुर्दधति सर्वमायु- रेति ॥ ४५ ॥ कृधि । इति । आह । आयुः । एव । अस्मिन्न् । वर्चः । दधाति । विश्व । देवाः । जरदष्टिरित ज- रत्-अष्टिः । यथा । असत् । इति । आह । जर- दष्टिमिति जरत्-अष्टिम् । एव । एनम् । करोति। 'अग्निः । आयुष्मान् । इति । हस्तम् । गृह्णाति । एते । वै । देवाः । आयुष्मन्तः । ते । एव । अ- स्मिन् । आयुः । ति । सर्वम् । आयुः। एति ॥ ११॥ रस देवाना५ स्तोमेनेति हिर॑ण्यादस- दिति द्वाविशतिश्च ॥ ११ ॥ .. 'अग्निरायुप्मानिति ब्रह्मा यजमानस्य हस्तं गृह्णाति ॥ इति द्वितीये तृतीये एकादशोनुवाकः.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 79 प्रजापतिर्वरुणायाश्चमनयथ्स स्वां देवामार्छथ्स पर्यदीर्यत स एतं वां रुणं चतुष्कपालमपश्यत्तं निरवप- नतो वै स वरुणपाशादंमुच्यत वरु- 'प्रजापतिरिति प्रजापतिः । वरुणाय । अ- श्वम् । अनयत् । सः । स्वाम् । देवताम् । आर्छ- •त् । सः । परीति । अदीर्यत । सः । एतम् । वा- रुणम् । चतुष्कपालमिति चतुः-कपालम् । अ- पश्यत् । तम् । निरिति । अवपत् । ततः । वै । सः। वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । अमुच्यत। वरुणः । वै । एतम् । गृह्णाति । यः । अश्व॑म् । . प्राजापत्यो वा अश्व इति ॥ प्रजापतिरात्मदेवत्यमश्वं वरुणायानयत् अददात् । सोश्वं ददत्स्वामात्मानमश्वस्य देवतामार्छत आत्मक- रोत् , ईशितव्यापगमान देवतात्वहानिरेवार्तिः । ततश्च स प्रजा- पतिः विगळितदेवताभावः परितस्सर्वतोऽदीर्यत विपन्नोभवत् वरुण- पाशैर्गृहीत इत्यर्थः । तदेवाह-वरुणो वा इत्यादि । ननु प्रतिग्रहीतुरिदमुच्यते; प्रतिगृह्णातीतिदर्शनात् । नैवम् । उपक्रमा- वगतदातृश्रुतिविरोधात्; दातृविषयमेवेदं विपरिणाम्यते । उक्तं चेदं न्यायविद्भिः 'अवैदिकं च [अचोदितं] कर्मभेदात् ' * इत्यत्र 'सालिङ्गादार्विने स्यात् '* इति । तस्मादुपक्रमोपसंहाराविरो- 3B - *मीमां. ३-४-३६,३७ ·80 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ३. णो वा एतं गृह्णाति योश्च प्रतिगृ- हाति यावतोश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निवपेहरुणमेव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवैनै वरुणपाशान्मुञ्चति ॥४६॥ चतुष्क प्रतिगृह्णातीति प्रति-गृह्णाति । याव॑तः । अश्वाने । प्रतिगृह्णीयादिति प्रति-गृह्णीयात् । ताव॑तः । वारु- णान् । चतुष्कपालानिति चतुः-कपालान् । नि- रिति । वपेत् । वरुणम् । एव । स्वेन । भागधे- येनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । एनम् । वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । मुञ्चति ॥ ४६ ॥ चतुष्कपाला इति चतुः-क- .. प्रजा- धात्मकलिङ्गबलेन प्रतिग्राहयतीत्यर्थो युज्यते । तस्मादाता पतिः वारुणेन चतुष्कपालेन वरुणपाशादमुच्यत । तस्मादन्योपि यावतोश्वान्प्रतिगृह्णीयात्प्रतिग्राहयेत् तावतो वारुणान् चतुप्कपाला- निर्वपेदिति । इदं वैदिकेश्वप्रतिमह इति वेदितव्यम् । उक्तं हि 'दोषात्त्विष्टिलौकिके स्यात् '* इत्यत्र ‘अर्थवादो वानपवादात्त- स्माद्यज्ञे प्रतीयते' * इति । तत्रान्तवितण्यर्थो गृह्णातिर्वेदितव्यः । यहा-यन्तादेव लकारे 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् , तत्र व्यत्ययेन भाप्रत्ययः । कोचिदाहुः-- वारुणो वा अश्वः't *मीमां. ३-४.३४,३५. बा. ३.९.१६.

·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपैता. 81 पाला भवन्ति चतुष्पाड्यश्वस्समृ- या एकमतिरिक्तं निवपद्यमेव प्र- तिग्राही भवति यं वा नाध्येति त- पलाः । भवन्ति । चतुष्पादित चतुः-पात् । हि। अश्वः । समृड्या इति सं-ऋद्धयै । एकम् । अ- तिरिक्तमित्यति-रिक्तम् । निरिति । वपेत् । यम् । एव । प्रतिग्राहीति प्रति-ग्राही । भवति । यम् । वा । न । अध्येतीत्यधिं-एति । तस्मात् । एव । इति वरुणदेवत्योश्वः; स प्रजापतिना वरुणाय दीयमानो वरुणं स्वां देवतामपि आत्मीयदेवतात्वेन वर्तमानमपि प्रतिग्रहस्य दुष्टत्वात् आर्तमकरोत् । स वरुणः पर्यदीर्यत वरुणपाशेहीतो व्यापद्यत । अथ स वरुणो वारुणं चतुष्कपालं दृष्ट्वा वरुणाय निरवपत् । ततो वरुणो वरुणपाशादमुच्यत । वारकं वा पापं वरुणः । यो नाम कश्चित् वरुणाख्यो वा अश्वं प्रतिगृह्णाति वरुण एनं गृह्णाति । तस्मात् 'यावतोश्वान्' इति प्रतिग्रहीतुरेव विधीयते इति । तदिदं न्यायविरुद्धमित्यादिना नाद्रियामहे । ननु कथमेकस्यैव देवतात्वं यजमानत्वं च स्यात् ? । नैष दोषः । 'इन्द्रो वै सडङ् देवताभिारासीत् '* इत्यत्र यथा इन्द्र आत्मार्थ मैन्द्रमानुपूकमेकादश- कपालं विदधालि, यथा 'वरुणं सुषुवाणम् , इत्यत्र वरुणो वारुणीं वशामालभते एवमिदं भविष्यति ॥ एकमतिरिक्तमिति ॥ यावतः प्रतिगृह्णीयात्तेभ्योतिरिक्तं निर्व *सं.२-२-८. +सं. २-१-१. 11 ·82 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. markanina स्मादेव वरुणपाशान्मुच्यते यद्यपरं प्रतिग्राही स्याथ्सौर्यमेककपालमनु निवपेदमुमेवादित्यमुच्चारं कुरुते पौवभथमवैत्य॒प्सु वै वरुणस्साक्षा- वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । मुच्यते । 'य- दि । अपरम् । प्रतिग्राहीति प्रति-ग्राही । स्यात् । सौर्यम् । एककपालमित्येक-कपालम् । अनु । निरिति । वपेत् । अमुम् । एव । आदित्यम् । उ- चारमित्युत्-चारम् । कुरुते । 'अपः। अवभृथमि- त्यव-भृथम् । अवेति । एति । अप्स्वित्यप्-सु । वै। वरुणः । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । व- पेत् ; यथा षट्वतिगृह्य सप्तमं निर्वपेदिति । यमेवेति । यं प्रति- ग्रहीष्यन्भवति यं वा पूर्वप्रतिगृहीतं नाध्येति नाधिगच्छति न स्मरति वा तस्मात्सर्वस्मानिमित्तात् उपजाताद्वरुणपाशान्मुच्यते । अकेनोभविप्यदाधमर्ययोः' इति षष्ठीप्रतिषेधः ॥ यद्यपरमिति ॥ अश्वप्रतिग्रही कृत्वापि वारुणीमिाष्टं यदि भूयोपि प्रतिग्रहीप्यन् स्यात्सौर्यमेककपालमनुनिर्वपेत् । अपरमिति क्रियाविशेषणम् । अमुमादित्यमुच्चारं उच्छ्रिताचारं - उपरि चरन्तं वा कुरुते, ततस्स एव वरुणपाशादिदोषं परिहरिष्यतीति ॥ 'अपोवभृथकर्मार्थमवैति ॥ अपोनप्त्रीयं चरुमवभृथादेत्य पुन- निर्वपेत् । अपोनप्त्रपांनतृभ्यां घः' 'छ च' इति छप- ·अनु. १३.] भभास्करभाष्योपेता. 88 देव वरुणम यजतेपोनप्तीय चर्स पुनरेत्यनिर्वपेदप्सु योनिर्वा अवस्स्वा मेवैनं योनि गमयति स एनशा न्त उप तिष्ठते ॥ ४७ ॥ या बामिन्द्रावरुणा यतव्या तनूस्तये रुणम् । अवेति । यजते । अपोनप्तीयमित्यपः-न- प्रीयम् । चरुम् । पुनः । एत्येत्या-इत्यं । निरि- ति । वपेत् । अप्सुयोनिरित्य॒प्सु-योनिः । वै। अश्वः । स्वाम् । एव । एनम् । योनिम्। गमय- ति । सः। एनम् । शान्तः । उपेति । तिष्ठते । मुञ्चति चरु५ सप्तदश च ॥ १२ ॥ 'या । वाम् । इन्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणा । यत- व्या । तनूः । तया । इमम् । अहंसः । मुञ्चत- त्ययः । अपांनप्ता चतुर्थः अपोनप्ता । छान्दसो युगगं सोलुक,] । अप्सुयोनरिति । 'अपो योनियन्मतुपु सप्तम्या अलुक्' इत्यलुक् । शान्त इति । निवृत्तवरुणपाशादिदोषस्सुखहेतुरेवोपतिष्ठते मित्रव- दुपसंपामोति ॥ इति तृतीये द्वादशोनुवाकः. "यः पाप्मना गृहीतस्स्यात्तस्मा एतामैन्द्रावरुणीं पयस्यां ·84 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. ममहंसो मुञ्चतं यो वामिन्द्राव- रुणा सहस्या रक्षस्या तेजस्या त- म् । 'या । वाम् । इन्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणा । सहस्यां । रक्षस्यो । तेजस्या । तनूः । तया । इ- निर्वपेत् '* इत्यादि कारणं वक्ष्यति । तां पुरोडाशाच्चतुर्धा कृत्वा व्यूहति—यावामिन्द्रावरुणोत चतुभिर्मन्त्रैः ॥ यतव्या सहस्या रक्षस्या तेजस्येति चतुर्णां विशेषः । शेषस्तुल्यः । हे इन्द्राव- रुणा इन्द्रावरुणो । 'सुपां सुलुक्' इत्याकारः । 'देवताद्वन्द्वे इति पूर्वपदस्यानङ् । वां युवयोः या यतव्या तनूः शरीरं । यातूनि यातुधानाः रक्षांसि तेषां हननी रक्षोयातूनां हन्त्रीति यावत् । तया तन्वा इमं यजमानं अंहसः पापात् अमुञ्चतं शोधयतम् ॥ श्यावामित्यादि ॥ या सहस्या तनूः सहो बलं अभिभवितृत्वं तद्वती । ' मत्वर्थे मासतन्वोः' इति यत् । समानमन्यत् ॥ यावामित्यादि ॥ या रक्षस्या तनूः रक्षसां हननी । स एव यत् । ततोनुषङ्गः ॥ 'यावामित्यादि ॥ या तेजस्या तनूः तेजस्विनी । पूर्ववन्मत्व- र्थीयो यत् । स्पष्टमन्यत् ॥ *सं. २-३-१३.७.

·अनु १३.] भभास्करभाष्योपेता. 85 5-1"यः । वाम् । ई- नूस्तयेममसो मुञ्चतं यो वा- मिन्द्रावरुणावग्नौ स्रामस्तं मिते- नाव यजे यो वामिन्द्रावरुणा द्विपा थ्सु पशुषु चतुष्पाथ्सु गोष्ठे गृहेष्व- मम् । अ५ हेसः । मुञ्चतम् । न्द्रावरुणावितीन्द्रा-वरुणौ । अग्नौ । सामः । तम्। वाम् । एतेनं । अवेति । यजे । यः । वाम् । इ- न्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणां । द्विपात्स्विति द्विपात्-सु। पशु' । चतुष्पात्स्वितिचतुष्पात्-सु । गोष्ठ इति गो-स्थे । गृहेपुं । अप्स्वियंप-सु । ओषधी- 5- अथोपहोमा अष्टो–योवामित्यादयः ॥ अनचादयो वन- स्पत्यन्ता विशेषाः । शिष्टमष्टस्वप्यनुषज्यते । स्त्रावयति नाश- यतीति स्त्रामः पाप्मा येनायं गृहीतः । यो वां युवयोस्सम्ब. न्धिनो यजमानस्य अग्नौ त्रामः अग्नचाधारः पाप्मा तेन कृतः तं वा युवयोस्सम्बन्धिनानेन कर्मणा अवयजे नाशयामि हे इन्द्रावरुणों । अवपूर्वो यनिर्विनाशकर्मा । 'यो द्विपात्सु पशुषु स्वामः' इति द्वितीये । द्विपादो मनुष्याः । “सङ्ख्यामुपूर्वस्य' इति लोपस्समासान्तः, ‘पादः पत्' इति पद्भावः, 'द्वित्रिभ्यां पदन्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यश्चतुप्पात्सु पशुषु स्वामः इति तृतीये । स्वरवर्ज पूर्ववत् । गवादयः चतुप्पादः । 'यो- गोष्ठे' इति चतुर्थे । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति ‘सुपि स्थः' इति ·86 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. प्स्वोषधीषु वनस्पतिषु स्रामस्तं वा- मेतेनाव यज इन्द्रो वा एतस्य । इन्द्रियेणाप कामति वरुण एनं वरु णपाशन गृह्णाति यः पाप्मना गृही- तो भवति यः पाप्मना गृहीतस्स्या तस्मा एतामैन्द्रावरुणी पयस्यां नि- पु । वनस्पतिषु । सामः । तम् । वाम् । एतेन ! अवेति । यजे। "इन्द्रः । वै । एतस्य॑ ॥ ४८ ॥ इन्द्रियेण । अपेति । कामति । वरुणः । एनम् । वरुणपाशेनेति वरुण-पाशेन । गृह्णाति । यः । पाप्मना । गृहीतः । भवति । यः । पाप्मना । गृ- हीतः । स्यात् । तस्मै । एताम् । ऐन्द्रावरुणीमि- त्यैन्द्रा-वरुणीम् । पयस्याम् । निरिति । वपेत् । केः । 'अम्बाम्ब' इत्यादिना पत्वम् । 'यो गृहेषु' इति पञ्चमे । 'गेहे कः' इति कः । 'योप्सु' इति पष्टे । 'उडि- दम्' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । य ओषधीपु' इति सप्तमे यवादयः ओषधयः । ओषधेश्च विभक्तौ' इति दीर्घत्वम् । 'यो वनस्पतिः' इत्यष्टमे । पलाशादयो वनस्पतयः । वनस्पत्या- दित्वात्पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । पारस्करप्रभृतित्वात् सुट् ॥ 'अथातः पयस्यां विदधाति ब्राह्मणम्-इन्द्रो वा एतरणेत्यादि । 13 ·अनु. १३.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 87 वैपेदिन्द्र एवास्मिनिन्द्रियं दधाति वरुण एनं वरुणपाशान्मुञ्चति पय- स्या भवति पयो हि वा एतस्माद- पुकामत्यथैप पाप्मना गृहीतो य- त्पयस्या भवति पय एवास्मिन्तयां इन्द्रः । एव । अस्मिन् । इन्द्रियम् । दधाति । वरुणः। एनम् । वरुणपाशादिति वरुण-पाशात्। मुञ्चति ।" पयस्यां । भवति । पर्यः । हि । वै। एतस्मात् । अपकामतीत्यप-कामति । अर्थ । एषः। पाप्मना । गृहीतः । यत् । पयस्यां । भ- वति.। पर्यः। एव । अस्मिन्न् । तया । धाति अस्येन्द्रियेण सह इन्द्रोपकामति, वरुणश्चैनं वरुणपाशेन गृह्णा- ति, यः पाप्मना गृहीतो भवति । यस्मादेवं तस्माद्यः पाप्माना गृहीतस्स्यात् तस्मै तत्पापशमनार्थ ऐन्द्रावरुणी पयस्यां निर्व पेत् । पयसि भवः पयस्या आमिक्षा । अत्रायं प्रयोगः--इन्द्रावरुणा- भ्यां चतुरो मुष्टीन्त्रीहीणान्निरुप्य दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्यैकादश कपालान्युपदधाति । यदैवं पुरोडाशमधिवृणक्ति तदा एतामामिक्षा गार्हपत्ये अधिश्रयति । अथैतं पुरोडाशमुपस्तीर्णाभिधारितमुद्रास्या- मिक्षायां संप्रवेश्या*न्तर्वेद्यासादयतीति ॥ "पयस्या भवतीत्यादि ॥ गतम् ॥ *क. मिक्षया संपृक्तम.

·88 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. का. दधाति पयस्यायाम् ॥४९॥ पुरो डाशमव॑ दधात्यात्मन्वन्तमेवैन करो त्यथो आयतनवन्तमेव चतुर्धा व्यू हति विक्ष्वेव प्रति तिष्ठति पुनस्स- मूहति दिग्भ्य एवास्मै भेषजं करो- 'पयस्यायाम् ॥ ४९ ॥ पुरोडाशम् । अवेति । दधाति । आत्मन्वन्तमित्यात्मन्न्-वन्तम् । एवः । एनम् । करोति । अथो इति । आयतनवन्तमि- त्यायतन-वन्तम् । एव । "चतुर्धेति चतुः-धा। वीति । ऊहति । दिक्षु । एव । प्रतीति । तिष्ठति । "पुनः । समिति । ऊहति । दिग्भ्य इति दिक्- 'अनो- 1 पयस्यायामिति ॥ आमिक्षायां संप्रच्छाद्य आमिक्षायां संप्रच्छाद्य पुरोडाशमा- सादयति-आत्मन्वन्तमिति । आत्मवत्त्वं बलवत्त्वम् । 'हस्वनुङ्याम्' इति मतुप उदात्तत्त्वम् । अथो अपि च आयतनवन्तं गृहवन्तमेवैनं करोति अनेन प्रच्छादनेन . पयस्यायां पिधानेन ॥ 1 चतुर्धेति ॥ प्रतिदिशं पयस्यां व्यूहति पुरोडाशं चतुर्धा कृत्वा व्यूहति । एतेन दिक्षु प्रतिष्ठितो भवति ॥ 1"पुनस्समूहतीति ॥ दिग्भ्योवकृप्य समूहीकरोति । दिग्म्य एवाकण्यास्मै यजमानाय भेषजं पापरोगशमनं करोति ॥

·अनु. १३.] महभास्करभाष्योपेता. 89 10 ति समूह्याव द्यति यथाविद्धं नि- कृन्तति तागेव तद्यो वामिन्द्राव- रुणावग्नौ स्रामस्तं वामेतेनाव यज इत्याह दुरिष्ट्या एवैनं पात यो वामिन्द्रावरुणा द्विपाथ्सुं पशुषु ना- भ्यः । एव । अस्मै । भेषजम् । करोति । "समू- ह्येति सं-ऊो । अवेति । द्यति । यर्था । आवि- इमित्या-विहम् । निष्कृन्ततीति निः-कृन्तति । तादृक् । एव । तत् । यः। वाम् । इन्द्रावरुणा- वितीन्द्रा-वरुणो । अग्नौ । सामः । तम् । वाम् । एतेनं । अवेति । यजे । इति । आह । दुरिष्ट्या इति दुः-इष्टयाः । एव । एनम् । पाति । यः । वाम् । इन्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणा । द्विपात्स्विति द्विपात्-सु । पशुधू । सामः । तम् । वाम् । एते- "समूह्येति ॥ पयस्यया सह पुरोडाशस्यावद्यति । यथेति । आविद्धं दोपेण पीडितं निकृन्तति कर्तनेन निप्कालितदोषं करो- ति तादृशीदं दृशमिदं] समूह्यावदानम् ॥ 1"यो वामित्यादय उक्ता उपहोमाः ॥ दुरिष्टया इति । अग्नौ कृतं पापं दुरिष्टिरेवेति । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्व- रत्वम् ॥ "यो वामिन्द्रावरुणा द्विपास्सु पशुषु स्वामः' इति द्वितीय- 12 18.

·90 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. .. मस्तं वामेतेनावं यज इत्यहिताव- तीर्वा आप ओषधयो वनस्पतयः प्रजाःपशवंउपजीवनीयास्ता एवा- स्मै वरुणपाशान्मुञ्चति ॥ ५० ॥ ने । अवेति । यजे । इति । आह । एतावतीः । वै । आपः। ओषधयः । वनस्पतयः । प्रजा इति प्र-जाः । पुशवः । उपजीवनीया इत्युप-जीव- नीयाः । ताः । एव । अस्मै । वरुणपाशादिति वरुण-पाशात् । मुञ्चति ॥ ५० ॥ एतस्य॑ पयस्यायां पाति षडि शतिश्च ॥१३॥ मन्त्रं दर्शयति । उपलक्षणं चैतत्तृतीयादीनाम् । एतावतीर्वा इत्यादि । प्रजायन्त इति प्रजाः । 'अन्येप्वपि दृश्यते' इति डः । आप ओषधयो वनस्पतयः पशवश्च द्विप्रकारा इत्येतावत्यः प्रजाः प्राणिनामुपजीवनीयाः । तस्मादुपजीवनत्वादेषामेव मन्त्रेषूपा- दानम् न सर्वादीनामिति भावः । एताश्च एतरुपहोमैः वरुण- पाशात् मुञ्चत्यस्मै यजमानाय, यथास्यापहतपाप्मान उपजीवा- स्युरिति ॥ इति तृतीये त्रयोदशोनुवाकः ॥

·अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपेता. 91 स प्रैनवनि काव्येन्द्र वो विश्वत- 'सः । प्रत्नवदिति प्रत्न-वत् । नीति । काव्यां। 'इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परीति । इन्द्रम् । नरः। 'अथेष्टिकाण्डे याज्याकाण्डम् । तत्र 'यो यज्ञविभ्रष्टस्स्यात्तस्मा एतामिष्टिं निर्वपेदानेयमष्टाकपालमैन्द्रमेकादशकपालं सौम्यं चरुम्' *इत्येतस्यास्त्रिहविषः आग्नेयस्य पुरोनुवाक्या--स प्रत्नवदिति गायत्री।। व्याख्यातेयं 'हिरण्यगर्भः' इत्यत्र ; इह तु प्रतीकग्रहणम् । हे अग्ने स त्वं प्रत्नवत् प्रागिव । यहा-पुराणो हि । नवीयसा नवतरेण द्युम्नेन यशसा संयता त्वामेव संगच्छता [ता भानुना भास नशीलेन ] बृहत्ततन्थ भृशं विश्वं विस्तारयेति ॥ "तत्रैव याज्या--निकाव्येति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्या ता । इदं च प्रतीकग्रहणम् । काव्या कवित्वेत द्रष्टुत्वेनात्मीयेन वेधमो यनमानान शश्वत अविच्छिन्नयागान निकः नियमन करो- तु । नर्या नर्याणि नरेभ्यो हितानि पुरूणि बहूनि धनानि हस्ते दधानः ददानः । एवं कुर्वन्नयमग्निः रयीणां सर्वेपां सम्बन्धी रयिपतिः भवतु । विश्वान्यपि अमृतानि अमरणहेतुभूतानि सत्रा सहभृता नि हिरण्यादीनि चक्राणः सोस्माकं यज्ञविभ्रपदापं अपनयत्विति ॥ अथैन्द्रस्य पुरोनुवाक्या -इन्द्रं व इति गायत्री ॥ इयमपि पष्ठान्ते! व्याख्याता । प्रतीकमत्र गृह्यते । हे ऋत्विग्यजमानाः वः युप्माकं जनेभ्यः पुत्रादिभ्यः गुप्मभ्यमस्मभ्यं च सर्वार्थ विश्वत उपरि स्थितं इन्द्रं हवामहे आह्वायामः । यद्वा-विश्वस्मादुपरि *स. २-३-३. सिं-२-२-१२. सं. १-६-१२.

·92 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ३. : स्परीन्द्रं नरः । त्वन्नस्सोम विश्व- तो रक्षा राजनघाय॒तः । न रिष्ये- 'त्वम् । नः । सोम । विश्वतः । रक्षं । राजन् । अघायत इत्यंघ-यतः। न । रिष्येत् । त्वावत आह्वायामः । अस्माकमेव केवलस्साधकः यज्ञविभ्रषादिदोषापनयनेन स्वामी भवत्विति ॥ 'तत्रैव याज्या---इन्द्रं नर इति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव* व्याख्याता, प्रतीकग्रहणमिदम् । नरो मनुप्याः इन्द्रमेव नेम- धिता सर्वेपां हविषामधेन धार्यं भवते आह्वयामि । कदा ? यदा पार्याः परलोकाय हिताः परप्राप्तेर्वा साध्वीयं धियः कर्माणि ताः इन्द्रमेवापेक्षमाणा युनजते युञ्जते । तस्मात्स त्वं शूरो नृपाता नृभिस्सम्भक्ता शवसः बलस्य, नृभ्यो दाता वा । इत्थंभूतः चकानः तृप्तिशीलः गोमति बने अस्मानाभन यज्ञविभ्रेपदोपापन- यनेन गोमतोस्मान् कुर्विति ॥ अथ सौम्यस्य पुरोनुवाक्या-त्वन्न इति गायत्री ॥ हे सोम- राजन् नः अस्मान् विश्वतः विश्वस्मात् अघायतः अचं पापमस्माक- मिच्छतो जनात् 'छन्दसि परेच्छायामपि इति क्यच् , अश्वाघस्यात् इस्यात्वम्, शतुरनुमः इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । त्वावतः त्वत्सदृशस्य । 'युप्मदस्मद्भयां छन्दास सादृश्य उपसङ्ख्यानम् ' इति वतिः, आ सर्वनाम्नः' इत्यात्वम् । त्वावतो हि सखा कश्चिदपि न रिप्येत् यज्ञविभ्रेपादिभिः हिंस्यो भवितुं नार्हति । तस्मात्तदनुरूपमस्मानक्ष । 'हृयचोत- स्तिङः' इति संहितायां रक्षेत्यस्य दीर्घत्वम् ॥ *सं. १-६-१२२. , रक्ष १ ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 93 .. त्त्वावतस्सो । या ते धामानि दि- वि या पृथिव्यां या पर्वतेष्वोषधीष्व- प्सु । तेभिनों विश्वैस्सुमना अहेड- न्वान्त्सोम प्रति हव्या गुभाय । अमीषोमा सर्वेदसा सहती वनतं इति त्व-वतः । सो । 'या। ते । धामानि । दिवि । या । पृथिव्याम् । या । पर्वं तेषु । ओष- धीषु । अप्स्वित्यैप्-सु । तेभिः। नः । विश्वैः । सुमना इति सु-मनाः । अहेडन्न् । राजन् । सो- म । प्रतीति । हव्या । गृभाय । 'अग्नीषोमेत्यग्नी- 'तत्रेव याज्या-या त इति त्रिष्टुप् ॥ हे सोमराजन् या यानि ते तव धामानि स्थानानि नामानि वा, जन्मानि वा, ते. जांसि वा दिवि सन्ति, यानि च पृथिव्यां सन्ति, यानि च पर्वतेषु, यानि ओषधीषु, यानि वाप्सु तेभिः तैर्विश्वैर्धामभिः ना मभिः सर्वात्मनास्मभ्यमुपकुर्वद्भिः, स्थानैर्वा सर्वत्र सन्निधानहेतुभिः, जन्मभिर्वा नानोपकारहेतुभिः, तेनोभिर्वा सर्वदोषक्षाळनैः अहेडा अक्रुद्धयन् अस्या*नादिकः [अज्ञानादिकं] सहमानः, अपि तु सुमना सानुग्रहमना एवं भूत्वा । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । हेड अनादरे । अस्माकं हव्यानि प्रतिगृभाय प्रतिगृहाण । 'छ- न्दसि शायनपि', 'हृग्रहोर्भः' इति भत्वम् । प्रतिगृह्य चास्मा- कं भ्रषदोषं अपनयेति ॥ " अग्नीषोमीयमेकादशकपालं निर्व पेद्यं कामो नोपनमेत् ' + , *ख-आसा. सं. २-३-३.

·94 तैत्तिरीयसंहिता. [का. १. प्र. ३. SAnnnnnv गिरः। सं देवत्रा बभूवथुः । युवम् ॥ ५१ ॥ एतानि दिवि रौचनान्य- ग्निश्च सोम सक्रतू अधत्तम् । युवर सिन्धूभिशस्तेरवद्यादग्नीषोमावमु सोमा । सवैदसेति स-वेदसा । सहूती इति स- हूती । वनतम् । गिरः । समिति । देवोति देव- त्रा । बभूवथुः । 'युवम् ॥ ५१ ॥ एतानि । दि- वि । रोचनानि । अग्निः । च । सोम । सकेतू इति स-ऋतू । अधत्तम् । युवम् । सिन्धून । अ- भिशस्तेरित्यभि-हास्तेः । अवद्यात् । अग्नीषोमा- .. - इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अग्नीपोमा इति गायत्री ॥ हे अग्नीपोमा अग्नीपोमो । पूर्ववदाकारः, 'ईदग्नेस्सोमवरुणयोः' इतीकारः, 'अग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः' इति पत्वम् । युवां सवेदमा सवेदसौ समानधनी सहूती समानहतौ समानाहानी । — समानस्य च्छन्दसि' इति सभावः । ईदृशा वनतं भजतं अस्माकं गिर स्तुति वचनानि । देवत्रा देवांश्च संबभूवथुः संगती भवतः । प्रमाणानतिरेकस्सम्भवः । देवानामप्याराध्यत्वेन वर्तेथाम् । यद्वा- युवां सवेदसा सहूती देवत्रा देवेष्वपि देवोपकारेध्वपि संबभूवथुः संगतौ भवतः । 'देवमनुष्य' इति त्राप्रत्ययः । तो युवां अस्मा- कमपि काममुपनयतमिति ॥ 'तत्रैव याज्या-युवमेतानीति त्रिष्टुप् ॥ हे सोम त्वं च अ- ·भनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता 95 श्चतं गृभीतान् । अनीषोमाविम सु मैं शृणुतं वृषणा हवम् । प्रति सूक्तानि हर्यतं भवतं दाशुषे मर्यः। वित्यग्नी-सोमौ । अमुञ्चतम् । गृभीतान् । 'अग्नी- षोमावित्यनी-सोमौ । इमम् । स्विति । मे। शृणुतम् । वृषणा । हव॑म् । प्रतीति । सूक्तानीति सु-उक्तानि । हर्यतम् । भव॑तम् । दाशुषे । मयः। ग्निश्च युवं युवां एतानि प्रसिद्धानि दिवि स्थितानि रोचनानि दीपनशीलानि ग्रहनक्षत्रादीनि अधत्तं धारयथः । छान्दसो लङ् । -युवामेव रोचनानि दिवि अधत्तं स्थापितवन्तौ । सक्रतू समानकर्माणो । किञ्च-युवामेव सिन्धून नदीः । स्यन्दनात् सिन्धवः । रुत्वानुनासिकौ उक्तौ । अभिशस्तेः पातकाद्यारोपात् पापात् अवद्यात् परिवादपापाच्च तत्स्थानीयात् कालुप्यादिदोषात् अमुञ्चतम् । गृभीतान् तेन दोपेण गृहीतानपि तान् सिन्धूनपि अमु- श्चतम् । तस्मादेवम्महानुभावौ युवामस्माकं काममुपनयतमिति ॥ "अनीषोमीयमष्टाकपालं निर्वपेत् ब्रह्मवर्चसकामः' * इत्यस्य पु- रोनुवाक्या-अग्नीपोमावित्यनुष्टुप् ॥ हे अग्नीषोमौ वृषणा कामा- नां वर्षितारौ । 'सुपां सुलुक इत्याकारः । इमं मे हवं आ- द्वानं सुशृणुतं मुष्टु शृणुतं आह्वानप्रयोजनं यथावत्कुरुतमिति या- वत् । 'भावेनुपसर्गस्य' इति हयतेः अप सम्प्रसारणं च । कि- ञ्च-श्रुत्वाह्वानं अस्माकं सूक्तानि प्रतिहर्यतं मनसा प्रतिगृह्णीतम् । 96 *सं. २-३-३.

·96 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. ५.३ आन्यं दिवो मातरिश्वा जभाराम- ध्नादन्यं परि श्येनो अद्रेः । अग्नी- षोमा ब्रह्मणा वावृधानोरं यज्ञाय "एति । अन्यम् । दिवः । मातरिश्वा । जभार । अम॑नात् । अन्यम् । परीति । श्येनः । अद्रेः । अग्नीषोमेत्यग्नी-सोमा । ब्रह्मणा । वावृधाना । . हर्य गतौ । तथा लत्वा दाशुपे हविर्दत्तवते तस्मै यजमानाय मयः सुखहेतू भवतम् ॥ 10अत्रैव याज्या-आन्यं दिव इति त्रिष्टुप् ॥ उपरिष्टाल्ल. क्षणा त्रिष्टुप्ताच्च ['उपरि....लक्ष्मा इत्युक्तत्वाच्च ] केचिदिमां या- ज्यामाहुः । आचार्यस्तु इमां विहाय अग्नीपोमा हविषः । इत्युत्तरां याज्यां दर्शितवान् । तत्र विकल्पः । अन्यमेकं युवयोर्मध्ये अग्निं दिवः आदित्यात् मातरिश्वा वायुः प्राणवृत्तिरूपः आजभार आजहार आनीतवान्, यथा—' आदूतो अग्निमभर- द्विवस्वतो वैश्वानरं मातरिश्वा परावतः '* इति । अन्यमेक सोमं श्येनो गायत्री श्येनो भूत्वा अद्रेः उच्छ्रितात् स्थानात् तृतीयस्या दिवः पर्यमथ्नात् आहरत् तस्माद्वै अग्नीषोमौ एवं महानुभावौ ब्रह्मणा ऋगादिना मन्त्रेण परिबृठेन वा अनेन हविषा वावृधाना वावृधानौ वर्धमानौ । ताच्छीलिकश्चानश् , ' तुजादीनाम् इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् , पूर्ववदात्वम् । उरुं *ऋ.६-८-४. ख-यशपतये.

·97 भटभास्करभाष्योपेता. अनु. १४.] ." चक्रथुरु लोकम् । अग्नीषोमा ह- विषः प्रस्थितस्य वीतम् ॥ ५२ ॥ हर्यंत वृषणा जुषेथाम् । सुशर्माणा स्ववसा हि भूतमा धत्तं यजमा- उरुम् । यज्ञाय । चक्रथुः । उ । लोकम् । "अग्नी- पोमेत्यग्नी-सोमा। हविषः । प्रस्थितस्येति प्र- स्थितस्य । बीतम् ॥ ५२ ॥ हर्यतम् । वृषणा। जुपेथाम् । सुशर्माणेति सु-शर्माणा । स्ववसेति सु-अवसा । हि । भूतम् । अर्थ । धत्तम् । यज- विस्तीर्ण लोकं स्थानं यत्र यजमानो गच्छति तादृशं यज्ञाय यज्ञवते यजमानाय, यहा–यज्ञाय यज्ञफलभोगार्थ यजमानाय, लोकं चक्रथुः कुरुतम् । उ इति पादपूरणः अवधारणार्थो वा । तदर्थमस्मे ब्रह्मवर्चसं दत्तमिति ।। 1 अथ याज्याविकल्पः---अनीपोमा हविप इति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्नीपोमो हविषः प्रस्थितस्य उपस्थितस्य प्रारब्धस्य वा वीतं वादतम् । वी गत्यादिपु. आदादिकः । हर्यतं मनसा प्रतिगृह्णीतं स्पृहयतम् । 'अदु- पदेशात् ' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वे धातुस्वरः । जुपेथां नित्यं सेवेथाम् । पूर्ववल्लसार्वधातुकानुदात्तत्वे शस्योदात्तत्वम् । हे वृषणा वर्षितारौ कामानां युवां सुशर्माणा सुशर्माणी सुग्रही सुसुखौ वा स्ववसा स्ववसौ शोभनरक्षणी । उभयत्र पूर्ववदात्वम् । 13 ·98 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. नाय शं योः । आ प्यायस्व सं मानाय । शम् । योः । “एति । प्यायस्व । “समि- .. 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । ईदृशौ युवां यजमानो भूतं भवतम् । 'बहुळं छन्दसि' इति शपो लुक् , 'हि च' इति निघाताभावः । अथानन्तरं यजमानाय धत्तं दत्तं शं शमनं रोगाणां योः यावतश्च आगामिनां भयानाम् । शाम्यतियोतिभ्यां व्यत्ययेन भावे विचि वचनव्यत्ययः । योतेर्वा अमुनि अडादे- शाभावः । अपदान्तेपि पूर्ववद्रुत्वं, · णिहृद्भावाभावश्च । ब्रह्मवर्च- सिनं च कुरुतमिति ॥ 12"सोमाय वाजिने श्यामाकं चरुं निर्व पेद्यः क्लैब्यात् बिभीयान्' * इत्यस्य पुरोनुवाक्या-आप्यायस्वेति गायत्री ॥ इयमग्नि काण्डे व्याख्यास्यते यत्रानायते प्रकृतौ हि हीयुः [' मा नो हिंसीः ।] इत्यत्र । इह तु प्रतीकग्रहणम् । हे सोम तव प्रसादात् वृष्णिय वीर्यं विश्वतः समेतु समागच्छताम् । त्वदर्थं च मामाप्यायस्व द्यध्यात् दध्यादिना] । किञ्च-वाजस्यान्नस्य सङ्गथे सङ्गमनार्थ भवेति ॥ "तत्रैव यज्या-सन्त इति त्रिष्टुप् ॥ इमामपि तत्रैवा व्याख्यास्यामः, इह तु प्रतीकग्रहणमस्याः । हे सोम तव प्रसादात् पयांसि वाजाः वृष्ण्यानि च मां संगच्छन्तु । अभि- मातिषाहः अभिमातिः पाप्मा क्लैब्यहेतुः, तस्याभिभवितुः तव । *सं. २-३-३, सं. ४-२.७.

·अनु. १४.].. भभास्करभाष्योपैता. 99 .......- ते । गणानौ त्वा गणपति५ हवा- महे कविं कवीनामुपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पत आ ति । ते । "गणानाम् । त्वा । गणपतिमिति गण-पतिम् । हवामहे । कविम् । कवीनाम् । उपमश्रवस्तममित्युपमश्रवः-तमम् । ज्येष्ठराज- मिति ज्येष्ठ-राजम् । ब्रह्मणाम् । ब्रह्मणः । पते । एति । नः । शृण्वन्न् । ऊतिभिरित्यूति-भिः। किञ्च-अमृताय अमृतत्वार्थमाप्यायमानो दिवि श्रवांसि अन्नानि उत्तमानि धिप्व स्थापयेति ॥ 14 ब्राह्मणस्पत्यमेकादशकपालं निर्वपेत् ग्रामकामः' * इत्यस्य पुरो- नुवाक्या--गणानां त्वेति जगती ॥ हे ब्रह्मणः परिबृढस्य कर्म- णो वा पते पालयितः । षष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् , सुबामन्त्रिते' इति पराङ्गवद्भावात् पष्ठ्यामन्त्रितसमुदायो निह- न्यते । त्वां गणानां सर्वेषां सम्बन्धिनं गणपतिं ग्रामादिसङ्घात- स्वामिनं हतामहे आवयामः । पूर्ववत्सम्प्रसारणम् । कवीनां क्रान्तदर्शनानामपि कविं क्रान्तदर्शिनम् । उपमश्रवस्तमं उपमी- यते अनेनेत्युपमः, सर्वेषां श्रवसामन्नानां उपमानं यस्य श्रवः, न तु केन चिदुपमीयते प्रसिद्धमुपमानमिति, स उपमश्रवाः । 'आतश्योपसर्गे' इत्यङ्, 'ड्यापोस्संज्ञाच्छन्दसोः' इति तस्व- त्वम् । यहि द्वा-श्यन्वि करणस्य कर्मविवक्षायां 'आतश्योपसर्गे , *सं. २-1-1.

·100 तैत्तिरीयसंहिता. 'का: का. २. प्र.३. नश्शृण्वन्नूतिभिस्सीद सादनम् । स इज्जनेन स विशा स जन्मना स पुत्रैर्वाज भरते धना नृभिः। दे- वानां यः पितरमाविवासति ॥५३॥ श्रृद्धामना हविषा ब्रह्मणस्पतिम् । सीद । सादनम् । “सः । इत् । जनैन । सः । विशा । सः । जन्मना । सः। पुत्रैः । वाज॑म् । भरते । धना । नृभिरिति नृ-भिः । देवानाम् । यः । पितरम् । आविासतीत्या-विवासति ॥५३ श्रद्धामना इति श्रद्धा-मनाः । हविषा । ब्रह्मणः। इति कः । यद्वा-श्रृयत इति श्रवः यस्य यस्तु सर्वदा श्रूयते । त एवो [स इवो पमश्रवाः न कदाचिदृश्यते स उपमश्रवाः, श्रूयमाणोपम इति यावत् । आहिताग्नि तानचादि द्रष्टव्यः । अनुभवाभावार्थव श्रूयमाणत्वोक्तिः, 'विषं भुइक्ष्व इतिवदन्य- परत्वात् । सर्वानुपमश्रवसः अतिशेत इति उपमश्रवस्तमम् । ज्येष्ठराजं ज्येष्ठं प्रशस्तं राजतीति ज्येष्ठराट । स त्वं एवं महानुभावः अस्माकं स्तुतीः शृण्वन् अतिभिः रक्षणेः तर्पणैर्वा हेतुभूतैः ताभिर्व्याप्रियमाणाभिरुपलक्षितः सादनं आत्मीयमासनं आसीद अधितिष्ठ । सीदन्त्यस्मिन्निति सादनं, च्छान्दसं दीर्घत्व- म् । तथा प्रामाधिपतिरिवासीदन् अस्मभ्यं ग्रामं देहीति ॥

·अनु १४.] भभास्करभाष्योपेता. 101 स सुष्टुभा स ऋक्वता गणेने वल५ रुरोज फलिग रवेण । बृहस्पति:- स्त्रिया हव्यसदः : कनिकद्दावशतीरु- पतिम् । “सः । सुष्टुभेति सु-स्तु । सः । ऋ- क्वता । गणेनं । वलम् । रुरोज । फलिगम् । रवैण। बृहस्पतिः । उस्रियाः । हव्यसूद इति हव्य-सूदः । कनिक्रदत् । वावंशतीः । उदिति । .. 15 "तत्रैव याज्या—स इज्जनेनेति जगती ॥ स एव जनेन परिजनेन किङ्करादिना, स एव विशा विहिरुपजीवनीभिः प्रजा- भिः, सं एव जन्मना जनोः जन्मप्रभृति स एव पुत्रैः पुत्रपौ- त्रादिभिः एतेस्सर्वैस्सह वाजं भरते दधाति । धना धनानि च नृभिः अन्येश्च बन्धुसुहृदादिभिः सह स एव दधाति । 'नृ चान्यतरस्याम्' इति विभक्तेरुदातत्वाभावः, 'सावेकाचः' इति हि प्राप्नोति । स एव दधातीति, क इत्याह-यः श्रद्धामनाः श्रद्धायुक्तमनाः देवानां पितरं पातारं ब्रह्मणस्पति हविषा आवि- वासति परिचरति । आविवासतिः परिचरणकर्मा ।। अथ बार्हस्पत्य उपहोमः—स सुष्टुभेति ॥ त्रिष्टुबेषा । स बृहस्पतिः मुष्टुभा शोभनस्तुव[तिमता । स्तोभतिस्स्तुतिकर्मा । स्तोतेर्वा विपि वर्णव्यत्यये तुको भत्वम् , उपसर्गात्सुनोति इत्यादिना षत्वम् । ऋक्वता स्तुतिमता, (पुरुवता ?) वा । 'झयः' इति मतुपो वत्वम् । अयरमयादित्वेन पदत्वात्कुत्वम् , भत्वाज्जस्त्वा- ·102 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. ~~~~~~~~~ NRN दाजत् । मरुतो यह वो दिवो या वार्म । अर्यमा यांति वृष- आजत् । "मरुतः। यत् । ह । वः। दिवः।"या। वः । शर्म। "अर्यमा । एति । याति । वृषभः। द्यच् , भावः । ईदृशेन गणेन सहितः वलं मेघम् । वृणोतेः पचा- कपिलकादित्वाल्लत्वम् । रुरोज भिनत्ति फलिगं स्वच्छोदक- पूर्ण, बलवदुदकं वा रवेण शब्देन उपलक्षितं बलं । रवैशा वा फलिगं गिरिगुहादिषु प्रतिफलवन्तम् । किञ्च-अयं बृहस्प- तिः हव्यसूदः हविषो भोक्ता । कर्मणि । कुलसूदस्थलकषाः इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । उस्त्रियाः अपः वावशतीः अत्यर्थं काम- यमानाः । वशेर्यङि ‘न वशः' इति सम्प्रसारणाभावः । पूर्व- वदाद्युदात्तत्वम् । उदाजत् भञ्जनानन्तरं बलात् उद्गमयति । अजगतिक्षेपणयोः, छान्दसो लुङ् ॥ एतामव निर्वपेद्यः कामयेत ब्रह्मन् विशं विनाशये- यमिति मारुतीयाज्यानुवाक्ये कुर्यात् '* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या- मरुतो यद्ध व इति गायत्री ॥ व्याख्याता चेयं 'वैश्वानरो- नः + इत्यत्र । इह त्वस्याः प्रतीकग्रहणम् । हे मरुतः वः युप्मान् यस्माद्वयं सुम्नायन्तः सुखमिच्छन्तः हवामहे आह्वयामः तस्मान्नः अस्मान् क्षिप्रं दिवः ओपगन्तन अस्मत्सकाशमागच्छ- तेति ब्रह्मणि विशं स्थापयितुमिति ॥ तत्रैव याज्या-या वश्शर्मेति त्रिष्टुप् ॥ इयममि तत्रैव *सं. २-३.३. सं. १-५-११ *सं. १.५.११18. 17 18.

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 103 .. भस्तुविष्मान्दाता वसूनां पुरुहूतो अरहन् ।सहस्राक्षो गोत्रभिद्वबाहु- तुर्विष्मान् । दाता। वसूनाम् । पुरुहूत इति पुरु-हूतः । अहन् । सहस्राक्ष इति सहस्र-अक्षः। गोत्रभिदिति गोत्र-भित् । वज्रबाहुरिति वजे- व्याख्याता; प्रतीकग्रहणमिदम् । हे मरुतः युप्माकं यानि शर्मा- णि सुखानि त्रिधातूनि त्रिलोकस्थानानि शशमानाय युप्मान् भन- मानाय दातुं सन्ति भवन्ति यानि च दाशुपे हविर्दत्तवते यजमा- नाय अधिकं यच्छत प्रयच्छत तानि अस्मभ्यं वियन्त विशे- षेण दत्त । किच-हे वृषणा कामानां वर्षितारः अस्मभ्यं मुवर्ष सुवीरं शोभनपुत्रादिकं रयिं दत्तेति ॥ 19 : अर्यम्गे चरुन्निर्व पेत् स्वर्गकामः '* इत्यस्याः पुरोनुवा- क्या-अर्यमायातीति त्रिष्टुप् ॥ अरीन् यमयति उपय[रमय]ती- त्यर्यमा इन्द्र उच्यते, वक्ष्यमाणेभ्यो लिङ्गभ्यः । सः आयाति आगच्छति आगच्छतु वा । वृषभः वर्षिता कामानां तुविष्मान् महाबलः दाता वसूनां धनानां पुरुहूतः बहुभिर्यनमानैराहूतः, बहुषु वा स्थानेषु आहूतः तेन 'तृतीयाकर्मणि' इत्यस्याप्रसङ्गः । अर्हन् दानादिकं कर्तुमर्हन् । अर्हच्छब्दः पूज्यवाची । हे पूज- नीय सहस्राक्षः बहिन्द्रियः बहुकार्यकरणसमर्थेन्द्रियो वा गोत्र- भृत् मेघानां पर्वतार वा भेत्ता विदारयिता वज्रबाहुः वजपा. दिशः । 'प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः इति परनिपा- तः । ईदृशो देवः अस्मासु द्रविणं स्वर्गाख्यं धनं ददातु ॥ *सं. २-३-४. । तेन ·104 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. Moviu.v ये . रस्मासु देवो द्रविणं दधातु तैर्यमन्बहवो देवयानाः पन्थानः ।। ॥ ५४ ॥ राजन्दिव आचरन्ति । तेभिनों देव महि शर्म यच्छ शं ने एधि द्विपदे शं चतुष्पदे। बुनादग्र- बाहुः । अस्मासु । देवः । द्रविणम् । दधातु। ये। ते । अर्थमन्न् । बहवः । देवयाना इति देव-यानाः। पन्थानः ॥ ५४ ॥ राजन् । दिवः । आचरन्ती- त्या-चरन्ति । तेभिः। नः । देव । महि । शर्म । यच्छ । शम् । नः । एधि । द्विपद इति द्वि-पदे। शम् । चतुष्पद् इति चतुः-पदे । बुधात् । अयं- नः "तत्रेव याज्या-ये तेर्यमन्निति त्रिष्टुप् ॥ हे अर्यमन राजन दीप्यमान ते तव ये बहवः देवयानाः देवा यैर्गच्छन्ति देवान्वा यैर्ग- च्छन्ति तादृशाः दिवः द्युलोकात् आचरन्ति आभिमुळ्येन यावत्क- मस्थानं आतन्यन्ते तेभिः तैः पथिभिः अस्मभ्यं हे देव देवनादिमन् महि महत् शर्म सुखं यच्छ देहि । किञ्च-नः अस्माकं द्विपदे चतुप्पदे च शं एधि सुखहेतुर्भव ; तादृशमार्गग- म्यस्वर्ग हेतुर्भ वेति यावत् । स्वरसमासान्तावुक्तौ ॥ 'यो राजन्य आनुजावरस्स्यात्तस्मा एतमैन्द्रमानुषूकमेकादशकपालं निर्व पेत् ....बुध्धवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये भवतः '* इत्यस्याः *स. २-३-४.

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 105 मङ्गिरोभिगुणानो वि पर्वतस्य दृ५- हितान्यरत् । रुजद्रोधासि कृत्रिमा- ण्येपासोमस्य ता मदु इन्द्रश्चकार। म् । अङ्गिरोभिरित्यङ्गिरः-भिः । गृणानः । वीति। पर्वतस्य । दृश् हितानि । ऐरत् । रुजत् । रोधा- सि । कृत्रिमाणि । एषाम् । सोमस्य । ता। मदे । .. पुरोनुवाक्या-बुन्नादनमगिरोभिरिति त्रिष्टुप् ॥ बुनात् मूलादारभ्य सावध उपक्रमादारभ्य यावत्समाप्ति उग्रावदानि (2) गृणानः गृणानेस्स्तुवद्भिरङ्गिरोभिरित्थंभूतः । ‘सुपां सुलुक् ' इति तृतीया- या (एकवचनस्य) स्वादेशः । यहा–व्यत्ययेन कर्मणि कर्तृप्रत्ययः। अङ्गिरोभिः स्तृगमानः पर्वतस्य मेघस्य टंहितानि स्तम्भितानि रोधांसि उदकस्य रोधनानि द्वारपिधानानि रुनत् भिनत् प्रथमं ततो व्यरत् विविध प्रेरयति विश्लेपयति यथोदकं पतति । यहा- उदकमेव व्यरत् विकिरति । 'बहुलं संज्ञाच्छन्दसोः' इति णिलुक् । कीदृशानि रोधांसि ? कृत्रिमाणि कृत्रिमाण्येव आत्मक- तानीव अ*यत्नेन भिनत्ति एपां मेघानां सम्बन्धीनि । पर्व- तस्येति वचनस्य तृतीय स्यति बहुवचनस्य व्यत्ययेनै] कवचनम् । इत्येवंविधानि यानि कर्माणि तानि सर्वाण्यपि सोमस्य मदे सोमपाननिमिते मदे सति इन्द्रश्चकार करोति । एवंमहानुभाव इन्द्र इमं राजन्यं समानानामग्रं परिणयत्विति ॥ *क.-कृतेन प्र. 14 ·106 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. बुनादग्रंण वि मिमाय मानैर्वजेण खान्यतृणनदीनाम् । वृथासृजत्प- थिभिर्दीर्घयाथैस्सोम॑स्य॒ ता मद इ- न्द्रश्चकार ॥ ५५ ॥ प्र यो जज्ञे इन्द्रः। चकार । बुधात् । अग्रेण । वीति । मिमा- य। मानैः। वजेण । खानि । अतृणत् । नदीनाम् । वृथा । असृजत् । पथिभिरिति पथि-भिः । दीर्घ- याथैरिति दीर्घ-याथैः । सोम॑स्य । ता । मदें। इन्द्रः । चकार ॥ ५५ ॥ "प्रेति । यः। जज्ञे । वि- 22 तत्रैव याज्या-बुध्नादरेण विमिमायेति त्रिष्टुप् ॥ मूलादा- रभ्य अग्रेण सह यावदग्रं मानेर्मानयित्रीभिः विमिमाय विविधं परिच्छिनत्ति मेघान् । अथ तथा विमितेषु मेघेषु नदीनामपां, नदनान्नद्यः, खानि द्वाराणि वजेण अतृणत् भिनत्ति विहि [विमि] तानि विदारयति । उ त दिर् हिंसायां, रौधादिकः । यद्वा-- नदीनामिति चतुर्थे षष्ठी, नदीभ्यः ; नद्यो यथा प्रवहेयुरि- त्येवमर्थमभिनत् भिनत्ति द्वाराणि ; सामथर्यादुदकस्येति लभ्यते । ततः वृथा भित्त्वा तथा क्रीडन्निव असृजन्निव [....सृजत्] नदीः प्रवर्तयति पथिभिः दीर्घयाथैः चिरप्रवृत्तैः । तादृशविधानि कर्माणि सोमस्य मदे सतीन्द्रश्चकोरति । गतम् ॥ अथोपहोमादिप्वन्यत्र विनियोगा द्रष्टव्याः-प्र यो जज्ञे इति त्रिष्टुप् ॥ वक्ष्यमाण एव बार्हस्पत्यः । आचार्येण तु त्यक्तेमा- 23 ·अनु. १७.] भभास्करभाष्योपेता. 107 .... विद्वा५ अस्य बन्धुं विश्वानि देवो जनिमा विवक्ति । ब्रह्म ब्रह्मण उ- जभार मान्नीचादुच्चा स्वधयाभि द्वान् । अस्य । बन्धुम् । विश्वानि । देवः । जनिमा। विवक्ति।ब्रह्म। ब्रह्मणः। उदिति।जभार।मध्यात् । नीचा । उच्चा । स्वधयेति स्व-धयो । अभिप्रेति । मुत्तरेण[ ....त्तरे] बार्हस्पत्ये विनियुक्ते । देवो विद्वान् आत्माधि- कारज्ञः सर्वज्ञो वा अस्य मेवस्य बन्धुं बन्धनं यात्रायां बध्यते मेवेन वाऽयं बध्यते । तद्विद्वान् यो बन्धनमस्य जज्ञे जानाति । कथं ज्ञायते बन्धनमस्यायं जानातीति? तत्राह--विश्वानि जनिमा जन्मानि अयं हि देवो अस्य विवक्ति ऋबूते परेभ्यः कथयति तं जनमयं जानातीति जानीमः । ववेः बहुलं छन्दास' इति शपश्श्लुः, अभ्यासस्य दीर्घ सस्ये त्वम् । एवमुत्पादितं ब्रह्म परिबृढं उदकं ब्रह्मणः परिबृढायाः एथिव्याः उज्जहार उद्धरति । मध्यात् मध्यप्रदेशात् नीचा नीचप्रदेशात् । पञ्चम्येकवचनस्य 'सृपां मुलुक्' इत्यानादेशः । साहितिको दकारोपजनश्छान्दसः । उक्तं च प्रातिशाख्ये-'नीचापूर्वी दकार उच्चापरः' * इति । उच्चा उच्चात् प्रदेशात् । पूर्ववदाजादेशः । एवं सर्वस्य उद्धृतं उदकं स्वधया अन्नेन सह अभिप्रतस्थौ आदित्ये अभिप्रतितिष्ठतु आभिमुख्येन प्रकृष्टं तिष्ठतु । स्वधया वा हेतुभूतया । यहा-- स्वधया हविषा सह स्थितिहेतुना आदित्ये उदकं तिष्ठत्विति * 'ते. प्रा-५.८.

·108 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. प्रतस्थौ । महान्मही अस्तभायद्वि जातो द्या५ सय पार्थिवं च रजः। स बुनादाष्ट जनुषाभ्यग्रं बृहस्पतिर्दै- तस्थौ । “महान् । मही इति । अस्तभायत् । वीति । जातः । द्याम् । सञ। पार्थिवम् । च । रजः । सः । बुधात् । आष्ट । जनुषा । अभीति । अग्रम् । बृहस्पतिः । देवता । यस्य॑ । सम्राडिति यावत् । पक्वमितिते [क्कुमादित्ये] ततोन्नमुत्पद्यते, सोस्माकमभिमतं सम्पादयतु बृहस्पतिरिति ॥ 21. यो ब्राह्मण आनुजावरस्स्यात्तस्मा एतं बार्हस्पत्यमानुपूकं चळं निर्वपेत् बुनवती अग्रवती याज्यानुवाक्ये भवतः '* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-महान्महीति त्रिष्टुप् ॥ महान् बृहस्पतिः मही महत्यौ एथिवीमन्तरिक्ष व्यस्तभायत् विविधमस्तम्भयत् । जातः जातमात्र एव द्यां द्युलोकं व्यस्तम्भयत् इत्येव । सद्म सदनं स्थानमुदकस्य मध्यं मुख्यं तत्र स्थितं पार्थिवं च रजः उद- कं व्यस्तम्भयत् । स महानुभावो बृहस्पतिव॒धात् मूलादारभ्य अभ्यग्रं यावदग्रं आष्ट व्यामोतु । जनुपा जन्मनैव अयत्नेनैव तेजस्विनं करोतु । कं ? यस्यायं देवता ईश्वरः सम्राट् सङ्गतदीप्तिः तं यजमानं तेजसा व्यामोतु यस्यायं देवता बृहस्पतिः । यत्सर्वमेवमयं व्याप्तवान् तस्मान्महानुभावोयमस्माकमानुजावरत्वं निवर्त्य समाना- *सं. २-३-४.

·109 अनु. १४.] भट्टभास्करभाष्योपेता. वता यस्य सम्राट् । बुधाद्यो अग्रं- मभ्योजसा बृहस्पतिमा विवास- न्ति देवाः । भिनलं वि पुरो दर्द- सं-राट् । “बुनात् । यः । अग्रंम् । अभ्यर्तीत्य- भि-अर्ति । ओज॑सा । बृहस्पतिम् । एति । विवा- सन्ति । देवाः । भिनत् । वलम् । वीति । पुरः । नामग्रं परिणयविति । अश्नोतलडि बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् ॥ तत्रैव याज्या-बुनाद्यो अग्रामिति त्रिष्टुप ॥ बुध्नादारभ्य यावदग्रं योयमोजमा बलेन अभ्यर्ति आभिमुख्येन प्राप्नोति इदं विश्वमात्मायेन तेजमा व्याप्नोति, यहा~यजमानं वा आत्मीयम् । तादृशं वृहस्पतिं देवा अपि आविवासन्ति परिचरन्ति, ऋत्वि- जो वा । स च एवं देवैः परिचर्यमाणो वलं मेवं मिनत् भि- नति वृष्टयर्थम् । पुरः अमुरनगराणि च विदर्दरीति अत्यर्थं विदा- रयति । दृ विदारणे, यडकि 'रुग्रिकौ च लुकि' इति रुक् , यङो वा' इति ईडागमः । कनिक्रदत् अत्यर्थं शब्दं कुर्वन् अंत्यर्थं क्रन्दन् । दाधर्त्यादौ निपात्यते । ततस्सुवरादित्यं अपश्च जिगाय जयति । आदित्यादाकृप्य मध्यमस्थाने उदकं वृष्टयु- न्मुखं प्रवर्तयति पर्जन्यात्मना । छान्दसे लिटि ‘सन् लिटोर्नेः' ·110 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ३. रीति कनिक्रदथ्सुवरपोर्जिंगाय॥५६॥ दर्दरीति । कनिक्रदत् । सुवः। अपः। जिगाय॥५६ युवं वीतमाविवासति पन्थानो दीर्घयाथैस्सो- मस्य ता मद् इन्द्रश्चकार देवा न च ॥१४॥ आदित्येभ्यो देवा वै मृत्योर्देवा वै सत्रमर्यम्णे प्रजापतेस्त्रयस्त्रिशत्प्र॒जापतिर्देवेभ्योनाये देवा- सुरास्ताबजनो ध्रुवोस यन्नवमैग्निं वै प्रजापति- वरुणाय या वामिन्द्रावरुणा स प्रत्नवञ्चतुर्दश ॥ आदित्येभ्यस्त्वष्टुरस्मै दानकामा एवाव॑ रुन्धेग्निं वै स प्रत्त्वषट्पञ्चाशत् ॥ आदित्येभ्यस्सुवरपो जिंगाय ॥ ॥ हरिः ओम् ॥ इति जयतेः कुत्वम् । एवम्महानुभावोयं अस्मदीयं यजमान- मानुजावरत्वान्मुक्ता समानानामग्रं परिणयत्विति ॥ इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये द्वितीये काण्डे तृतीये प्रश्ने चतुर्दशोनुवाकः. ॥ प्रपाठकस्सम्पूर्णः ॥

·अनु. १५.] भभास्करभाष्योपैता. देवा मनुष्याः पितरस्तेन्यतै आ- सन्नसुरा रक्षा सि पिशाचास्तेन्यत- स्तेषां देवानामुत यदल्पं लोहित- मकुर्वन् तद्रक्षासि रात्रीभिरसु- चन्तांथसुब्धान्मृतानुभि व्यौच्छत्ते 'हरिः ओम् ॥ देवाः। मनुष्याः । पितरः । ते। अन्यतः । आसन्न् । असुराः । रक्षा सि । पिशा- चाः । ते । अन्यतः । तेषाम् । देवानाम् । उत । यत् । अल्पम् । लोहितम् । अकुर्वन् । तत् । रक्षासि । रात्रीभिरिति रात्रि-भिः । असुन्नन्न् । तान् । सुब्धान् । मृतान् । अभि । वीति । औ- अथ चतुर्थप्रपाठकः. 'देवा मनुप्या इत्यादि ॥ अन्यतः एकस्मिन् पक्षे देवाद- योऽभवन् । असुरादयोऽप्येकस्मिन् । ' नपुंसकमनपुंसकेन' इत्येत- द्वयत्ययेन न प्रवर्तते । अथ तेषां देवानां शरीरेषु असुरा. दयः यदल्पमपि लोहितमकुर्वन् व्रणमुदपादयन् तत् असुरपक्षपा- तीनि रक्षांसि रात्रीभिरसुम्नन् रात्रिप्वागम्य धर्षितमकुर्वन्, येन सुम्भनेन ते मृतास्स्युः । ततस्तान् सुब्धान् विव्रणान् तेनैव हेतु- ना मृतान् अभिव्यौच्छत् रात्रिरुपरताऽभवत् ; रात्रयवसाने मृता- नपश्यन्निति यावत्, प्राणाद्युत्क्षोभस्य रक्षोहेतुत्वात् ॥

·112 तत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ३. देवा अविदुर्यो वै नोयं म्रियते रक्षा सि वा इमं वन्तीति तेरक्षा- स्युपामन्त्रयन्त तान्यब्रुवन्वरै वृणा- महै यत् ॥ १ ॥ असुरान्जयाम तन्नस्सहासदिति ततो वै देवा असुंरानजयन्तेसुरान्जित्वा रक्षा- स्यपानुदन्त तानि रक्षास्य- च्छत् । ते । देवाः । अविदुः । यः। वै । नः। अ- यम् । नियतं । रक्षासि । वै । इमम् । घ्रन्ति । इति । ते । रक्षा लि । उपेति । अमन्त्रयन्त । तानि । अब्रुवन् । वरम् । वृणाम है । यत् ॥ १ ॥ असुरान् । जाम । तत् । नः । सह। असत् । इति। ततः । वै । देवाः । असुरान् । अजयन् ते असुरान् । जित्वा । रक्षा सि । अपेति । अनुद- न्त । तानि । रक्षा सि । अनृतम् । अकर्त । इति । समन्तमिति सं-अन्तम् । देवान् । परीति । 'ते देवा इत्यादि ॥ गतम् । तन्नस्सहेति । अस्मत्पक्षे यु- प्माभिर्वर्तितव्यमिति । ततो रक्षोभिस्सहायैः देवाः असुरानजयन् । जयानन्तरं रक्षांसि अपानुदन्त ॥ अथ देवैरपनुन्नानि रक्षांसि देवान् समन्तं पर्यविशन् परीत्य ·अनु. १.] भहभास्करभाष्योपेता. 118 नृतमकर्तेति समन्तं देवान्पयविशन्ते देवा अनावनाथन्त तेऽनये प्रव- ते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्रवपन्नग्नये विवाधर्वतेऽनये प्रतीकवते यदग्नये अविशन् । 'ते । देवाः । अग्नौ । अनाथन्त । ते । अग्नये । प्रवत इति प्र-वते । पुरोडाशम् । अष्टा- कपालमित्यष्टा-कपालम् । निरिति । अवपन्न् । अग्नये । विवाधवत इति विवाध-वते । अग्नये । प्रतीकवत इति प्रतीक-वते । यत् । अग्नये । प्रव- देवानां शरीरादिप्वनुप्रविश्याबाधन्त । किं वदन्तीत्याह-अनृतम- सत्यं अकर्त कृतवन्तो यूयमिति अन्याय्यं ख्यापयन्ति । निरु- येव स्थिता[नि] इति वा ॥ 'अथेवं तैरभिभूयमाना देवा अमावनाथन्त ; ऐश्वर्थमारोपयन् अग्निं नाथयन्ति स्मेति यावत् । यहा-अग्नौ याचितृत्वेना- वर्तन्त । नाथू नाधृ याच्लोपतापेश्वर्याशीप्पु । त्वया वयं रक्ष्या इति । तत एतां त्रिहविष्कामिष्टिमनये निरवपन् देवाः । प्रवते । प्रवत्, उपसर्गाच्छन्दसि' इति वतिः । विश्लेप्य बाधो विबाधः, तद्वान् तत्समर्थः । प्रतिकूला वृत्तिः* तद्वान् प्रतीकवान् ॥ *घ-प्रतीकं व्यावृत्तिः. 15 ·114 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. प्रवते निरवपन यान्येव पुरस्ताद्र- क्षासि ॥२॥ आसन्तानि तेन प्राणुंदन्त यदुनये विबाधवते यान्ये- वाभितो रक्षारस्यासन्तानि तेन व्य- बाधन्त यदग्नये प्रतीकवते यान्येव पश्चाद्रक्षारस्यासन्तानि तेनापानुद- त इति प्र-वते । निरवपन्निति निः-अवपन्न् । यानि । एव । पुरस्तात् । रक्षा सि ॥२॥ आसन्न् । तानि । तेन । प्रेति । अनुदन्त । यत् । अग्नये । विबाधवंत इति विबाध-वते । यानि । एव । अभितः । रक्षा सि । आसन्न् । तानि । तेनं । वीति । अबाधन्त । यत् । अग्नये । प्रतीकवत इति प्रतीक-वते । यानि । एव । पश्चात् । रक्षा सि। आसन्नं । तानि । तेनं । अपेति । अनुदन्त । ततः। "पुरस्तादिति ॥ पूर्वस्यां दिशि । 'अस्ताति च अस्ताति च' इति पु- रदेशः । प्रहत[थम]त्वात्तस्याः । प्राणुदन्तेति । प्रथमतः उ- त्पत्तावेवानुदन् । अभित इति । दक्षिणत उत्तरतश्च । व्यबाध- तेति । विश्लेष्यानाशयन् । पश्चादिति । अपरस्यां दिशि । पश्चात् ' इति निपात्यते । अपानुदन्तेति । अपरस्यां दिशि अपकृष्यानाशयन् । तत इति । रक्षःपीडाया निर्मुक्ता, भूति- ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपता. 115 ~-- न्त ततो देवा अभवन्परासुरा यो- धातव्यवांथ्स्याथ्स स्पर्धमान एत- येष्टया यजेताग्नये प्रवते पुरोडाश- मष्टाकपालं निर्वपेदग्नये विबाधर्व- ते ॥ ३ ॥ अग्नये प्रतीकवते यदन- ये प्रर्वते निर्वपति य एवास्माच्छे- देवाः। अभवन् । परेति । असुराः । यः। भ्रातृव्य- वानिति भ्रातृव्य-वान् । स्यात् । सः । स्पर्ध- मानः । एतया । इष्ट्यो । यजेत । अग्नये । प्रवत इति प्र-वते । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्युष्टा- कपालम् । निरिति । वपेत् । अग्नये । विबाधवत इति विबाध-वते ॥३॥ अग्नये । प्रतीकवत इति प्रतीक-वते । यत् । अग्नये । प्रवत इति प्र-वते। निर्वपतीति निः-वपति । यः । एव । अस्मात् । श्रेयान् । भ्रातृव्यः । तम् । तेनं । प्रेति । नुदते । अत मन्तोऽभवन् असुरानजयन्नित्यर्थः एवाह-पराभूता असुरा इति ॥ 'य इत्यादि ॥ गतम् । श्रेयान् प्रशस्यतरः । तं ताव. प्रणुदते स्वरूपाच्चयावयति । सदृङिति । समानं पश्यतीति ·116 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. ४. यान्भ्रातृव्यस्तं तेन प्रणुदते यदग्नये विबाधवते य एवैनेन सदृङ्गं तेन वि बोधते यदग्नये प्रतीकवते य एवा- स्मात्पापीयान्तं तेनापं नुदते प्र श्रेयासं भ्रातृव्यं नुतेति सदृश कामति नैनं पापीयानाप्नोति य यत् । अग्नये । विबाधवत इति विबाध-वते । यः। एव । एनेन । सहड्डिति स-दृङ् । तम् । तेन । वीति । बाधते । यत् । अग्नये । प्रतीकवत इति प्रतीक-वते । यः । एव । अस्मात् । पापीयान् । तम् । तेन। अपेति । नुदते । 'प्रेति । श्रेयासम्। भ्रातृव्यम् । नुदते । अतीति । सदृशम् । कामति । न । एनम् । पापीयान् । आप्नोति । यः । एवम् । सडङ् । 'समानान्ययोश्च' इति दृम्भावः, दृक्स्ववस्ववतसां छन्दसि' इति नुम् । विबाधत इति । विश्लेप्य नाशयति । किं नैनं कदाचिदपि पीडा प्राप्नोति । साम्यमस्य निवर्तयति स्व- यमतिशेत इति यावत् । पापीयान् पापतरः तमपनुदते नाश- यति यथास्य न कदाचिदनुकरोति ॥ 'अथ वेदितुस्स्तुतिः-श्रेयांसं प्रणुदते, सदृशमतिक्रामति, नैनं कदाचिदपि भ्रातृव्य आप्नोति । गतमन्यत् ॥

·अनु २.] भभास्करभाष्योपेता. 117 एवं विद्वानेतयेष्ट्या यजते ॥ ४ ॥ देवासुरास्संयत्ता आसन्ते देवा अब्रुवन् यो नौ वीर्यांवत्तमस्तमर्नु समारंभामहा इति त इन्द्रमब्रुव- विद्वान् । एतया । इष्टयो । यजते ॥ ४ ॥ वृणामहै यत्पुरस्ताद्रक्षासि वपेग्नये विबाधवत एवं चत्वारिं च ॥१॥ .. देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन्न् । ते । देवाः । अब्रुवन्न् । यः । नः । वीर्यांवत्तम इति वीर्यांवत्-तमः। तम् । अन्विति । समारंभामहा इति सं- इति द्वितीये चतुर्थे प्रथमोनुवाकः. 1 देवासुरा इत्यादि ॥ गतम् । वीर्यावत्तमः, 'अन्येषामपि दृश्यते' इति 'दीर्घत्वम् । तमनु तं प्रधानभूतमनुसरन्तो वयं संभूय कर्माण्यारभामहे । 'हीने' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । त इत्यादि । गतम् । एवं वीर्यावतीरिति । वीर्यवत्यः । पूर्वव- दीर्घत्वम्, ‘वा छन्दसि' 'वा छन्दमि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । ता वा ·118 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. : .. न्त्वं वै नो वीर्यांवत्तमोसि त्वामनु समारंभामहा इति सोऽब्रवीत्तिस्रो में इमास्तनुवो वीर्यांवतीस्ताः प्री- णीताथासुरानभि भविष्यथेति ता वै ब्रूहीत्यब्रुवनियम होमुगियं विमृधे- यमिन्द्रियावती ॥ ५ ॥ इत्यब्रवीत आरंभामहै । इति । ते। इन्द्रम् । अब्रुवन्न् । त्वम्। वै । नः । वीर्यांवत्तम इति वीर्यांवत्-तमः । असि । त्वाम् । अन्विति । समारंभामहा इति सं-आरंभामहै । इति । सः । अब्रवीत् । तिस्रः। मे । इमाः । तनुवः । वीर्यांवतीरिति वीर्य-वतीः। ताः । प्रीणीत । अर्थ । असुरान् । अभीति । भ- विष्यथ । इति । ताः । वै । ब्रूहि । इति । अब्रु- वन्न् । इयम् । अहोमुगित्यहः-मुक् । इयम् । विमृधेति वि-मृधा । इयम् । इन्द्रियावतीतीन्द्रिय- वती ॥५॥ इति । अब्रवीत् । ते। इन्द्राय । अहोमुच इत्यहः-मुचै । पुरोडाशम् । एकाद- इत्यादि । अब्रुवन् देवाः । इयमित्यादि । अब्रवीदिन्द्रः । विमृधेति । 'अच्' इति योगविभागादच्समासान्तः ॥ "अथ ते देवाः इन्द्रायैतां त्रिहविष्कामिष्टिं निरवपन् । त्रय- ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 119 इन्द्राया होमुचे पुरोडाशमेकादश- कपालं निरवपन्निन्द्राय वैमधाये- न्द्रायेन्द्रियावते यदिन्द्रीयारहोमुचे निरवपन्न हंस एव तेनामुच्यन्त यदिन्द्राय वैमृधाय मृर्ध एव तेना- पानत यदिन्द्रायन्द्रियावत इन्द्रिय- मेव तेनात्मनंदधत त्रयस्त्रिात्क- शकंपालमित्येकादश-कपालम् । निरिति । अव- पन्न् । इन्द्राय । वैमृधाय । इन्द्राय । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वते । यत् । इन्द्राय । अहोमुच इत्य हः-मुचे । निरवन्निति निः-अवपन्न् । अहसः । एव । तेन । अमुच्यन्त । यत् । इ- न्द्राय । वैमृधाय । मृधः । एव । तेन । अपेति । अनत । यत् । इन्ाय। इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वते। इन्द्रियम् । एव । तेन । आत्मन्न् । अदधत । त्रय- स्त्रिात्कपालमिति वयस्त्रिशत्-कपालम् । स्त्रिंशत्कपालमिति. । त्रयाणामेकादशकपालानां त्रयस्त्रिंशत्कपाला भवन्तीति भावः । पुरोडाशमिति च जात्यभिधानम् । आत्म- निति । आत्मनि गुणभूतानकरोत् , तद्देवानां भूत्यै अभवत् । विनितिमिति । व्यावृत्तो जयो विजितिः । असुरेभ्यो व्यावृ- ·120 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. पालं पुरोडाशं निरवपन्त्रयस्त्रि- शद्वै देवतास्ता इन्द्र आत्मन्ननु स- मारम्भयत भूत्यै ॥६॥ तां वाव देवा विजितिमुत्तमामसुदैव्यंजयन्त यो भ्रातृव्यवांस्याथ्स स्पर्धमान एत- पुरोडार्शम् । निरिति । अवपन्न् । त्रयस्त्रि शदि- ति त्रयः- त्रिशत् । वै। देवताः । ताः । इन्द्रः । आत्मन्न् । अन्विति । समारम्भयतेति सं-आर- म्मयत । भूत्यै ॥ ६ ॥ ताम् । वाव । देवाः । वि- जितिमिति वि-जितिम् । उत्तमामित्युत्-तमाम् । असुरैः । वीति । अजयन्त । यः । भ्रातृव्यवा- निति भ्रातृव्य-वान् । स्यात् । सः । स्पर्धमानः। एतयां । इष्टयां । यजेत । इन्द्राय । अहोमुच- त्तामुत्तमां विजितिमिति । व्यजयन्त प्राप्नुवन , उत्तममसुरविनय- मलभन्तेति यावत् ; गोपोषं पुष्णातीतिवत् सामान्यविशेषाभिप्रा- यत्वादुभयोः । गतमन्यत् ॥ - यस्मादिति ॥ यस्माद्धातृव्यः श्रेयान् प्रशस्यतरो भवति, सोयमंहसा गृहीतः, तस्मादहोमुचे निर्वपेत् । तेनांहसो मुक्तो भवति । मृधा वा इत्यादि । समानेषु मध्ये अभ्रातृव्योपि नाम कश्चित् यस्मा- दन्यश्श्रेयान्प्रशस्यतरो भवति एष खलु मृधा अभिषण्णः संग्रा.

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 121 येष्टया यजेतेन्द्राया होमुचे पुरोडा- शमेकादशकपालं निवपेदिन्द्राय वै- मृधायेन्द्रायेन्द्रियावते हेसा वा एष गृहीतो यस्माच्छ्यान्भ्रातृव्यो यदि- न्द्रोया होमुचे निर्वपत्य हैस एव तेन मुच्यते मृधा वा एषोभिषण्णो यस्मासमानेष्वन्यश्श्रेयानुत ॥७॥ अभ्रातृव्यो यदिन्द्राय वैमृधाय मृर्ध एव तेनापं हते यदिन्द्रीयेन्द्रियावत इत्यहः-मुचे । पुरोडाशम् । एकादशकपालाम- त्येकादश-कपालम् । निरिति । वपेत् । इन्द्राय । वैमृधाय । इन्द्राय । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वते । अहसा । वै । ए॒षः । गृहीतः । यस्मात् । श्रे- यान् । भ्रातृव्यः । यत् । इन्द्राय । अरहोमुच इत्यहः-मुचे । निर्वपतीति निः-वति । अ५- हसः । एव । तेन । मुच्यते । मृधा । वै । एषः । अभिषण्ण इत्यभि-सन्नः । यस्मात् । समानेषु । अन्यः। श्रेयान् । उत ॥७॥ अभ्रातृव्यः । यत् इन्द्राय । वैमृधार्य । मृधः । एव । तेन । अपेति । हते । यत् । इन्द्राय । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-व- 16 ·122 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. इन्द्रियमेव तेनात्मन्धत्ते त्रयस्त्रि- शत्कपालं पुरोडाशं निर्वपति त्रय- स्त्रिशद्वै देवतास्ता एव यज- मान आत्मनन समारम्भयते भूत्यै सा वा एषा विजितिर्नामेष्टिर्य एवं विद्वानेतयेष्ट्या यजत उत्तमामेव ते । इन्द्रियम् । एव । तेन । आत्मन्न् । धत्ते । त्रयस्त्रिशत्कपालमिति त्रयस्त्रिशत्-कपालम्। पुरोडाशम् । निरिति । वपति । त्रयस्त्रिादिति त्रयः-त्रिशत् । वै। देवताः । ताः । एव । यजमानः । आत्मन्न् । अनिति । समारम्भ- यत इति सं-आरंम्भयते । भूत्यै । 'सा । वै। एषा । विजितिरिति वि-जितिः । नाम । इष्टिः । यः। एवम् । विद्वान् । एतया । इष्टयो । यजते उत्तमामित्युत्-तमाम् । एव । विजितिमिति वि- .. :- माभिभूत इव भवति । तस्मादिन्द्राय वैमृधाय निर्वपेत् मृधसंग्रा- मानपहन्ति ॥ 'विजितिर्नामेति ॥ विजयहेतुत्वात् । गतमन्यत् ॥

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 123 विजिति भ्रातृव्येण वि जयते ॥६॥ देवासुरास्संयत्ता आसन्तेषौ गाय- योजो बलमिन्द्रियं वीर्य प्र॒जां पशू- जितिम् । भ्रातृव्येण । वीति । जयते ॥ ८॥ इन्द्रियावती भूत्या उतैकान पञ्चाशच॥२॥ 'देवासुरा इति देव-असुराः। संयना इति सं-यत्ताः । आसन्न् । तेषाम् । गायत्री । ओजः। बलम् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । संगृह्येति सं-गृह्यं । आदायेत्या-दाय । इति द्वितीये चतुर्थे द्वितीयोनुवाकः. 'देवासुरा इत्यादि ॥ तेषां देवासुराणां ओजःप्रभृति संगृ- ह्यादाय आच्छिद्यापक्रम्य तेन सह तत्सकाशादपक्रम्य क्वाप्य- तिष्ठत् गायत्री । ते देवासुरा अमन्यन्त अस्माकं मध्ये यतरा- नियमुपावर्त्यति उपावर्तिप्यते ते इदं विश्वं भविप्यन्तीति अस्य विश्वस्य स्वामिनस्ते भविप्यन्तीति । यहा-इदं विश्वं ते भविप्यन्ति प्राप्स्यन्तीति । 'वृद्यस्स्यसनोः' इति परस्मैपदम्, 'न वृद्यश्चतुर्व्यः' इतीडभावः । अथ देवासुरास्तां व्यह्वयन्त ·124 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. न्थ्संगृह्यादायापक्रम्यातिष्ठतेऽमन्यन्त यतरान् वा इयमुपावय॑ति त इदं भविष्यन्तीति तां व्यह्वयन्त विश्व- कर्मनिति देवा दाभीत्यसुरास्सा ना- न्यतराश्चनोपावर्तत. ते देवा अपकम्येत्यप-क्रम्य । अतिष्ठत् । ते । अमन्यन्त। यतरान् । वै । इयम् । उपावय॑तीत्युप-आव- यति । ते । इदम् । भविष्यन्ति । इति । ताम् । वीति । अह्वयन्त । विश्वकर्मनिति विश्व-कर्मन् । इति । देवाः । दाभि । इति । असुराः । सा । न। अन्यतरान् । चन। उपावर्ततेत्युप-आवर्तत । ते । विविधमाह्वयन्निति । निसमुपविभ्यो हः इत्यात्मनेपदम् । विश्वकर्मन्निति । विश्वानि कर्माण्यस्यामिति विश्वकर्मा । 'मनः इति ङीप्प्रतिषेधः, आमन्त्रितायुदात्तत्वम् । हे विश्वक- मन्निति देवा गायत्रीमावयन् । हे दाभि इत्यसुरा आह्वयन, सामर्थ्यात् ह्वयत्यर्थमात्रं संबध्यते । यहा-व्यद्वयन्त विलक्षण- माहानं कृतवन्तः । वैलक्षण्यं चाह्वानपदभेदः । दभनं दाहः, दभिः प्रकृत्यन्तरमस्ति, तस्माद्वजन्तान्मत्वर्थीयोकारः, गौरादिष्टव्यः, पूर्ववदामन्त्रिताद्युदात्तत्वम्, 'अम्बार्थनद्योः' इति ह्रस्वत्वम् । यहा- पचाद्यजन्तात् स्वार्थिकोऽण् , ततः 'टिवाणञ्' इति डीप् । से- त्यादि । गतम् ॥

·अनु. ३.] महभास्करभाष्योपेता. 125 एतद्यर्जुरपश्यन्नोजौसि सहोसि ब- लेमसि ॥ ९ ॥ भ्राजौसि देवानां धाम नामासि विश्वमसि विश्वायु- स्सर्वमसि सर्वायुरभिभूरित वाव देवाः । एतत् । यजुः । अपश्यन्न् । ओजः । अ- सि । सहः । असि । बलम् । असि ॥९॥भ्राजः। असि । देवानाम् । धाम । नाम । आस । वि- श्वम् । अस । विश्वायुरिति विश्व-आयुः । स- वंम् । असि । सर्वायुरिति सर्व-आयुः । अभिभू- रित्यभि-भूः । इति । वाव । देवाः । असुराणाम्। "ओजोसीत्यादि ॥ तेजोसि यशोसि देवानाम् । सर्वत्र तहेतु- त्वात्ताच्छब्दयम् । सहोसि अभिभवसाधनमपि शत्रूणाम् । बलं प्रसिद्धम् । भ्राजो दीप्तिः । धाम स्थानम् । नाम नमनमुपका- रकम् । विश्वमसि अन्यदपि यद्भद्रं तदसि । विश्वायुः विश्वा [श्वमा] युर्जीवितमस्मिन्निति विश्वायुः । 'बहुव्रीही विश्वं संज्ञा- याम्' इति विश्वशब्दस्यान्तोदात्तत्वम् । सर्वमसि सर्वमपि जग- तामेवासि । सर्वायुरसि । सर्वाणि चायूंषि अन्नानि अस्यामिति सर्वान्नहेनुरसि । अभिभूः यस्मादेवं तस्मात् त्वं सर्वस्योपरि भवसि सर्वस्याभिभवित्र्यसि ।। इति वावेत्यादि ॥ इत्यनेन यजुषा देवाः असुराणामप्यो- ·126 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. देवा असुराणामोजो बलमिन्द्रियं वीय प्र॒जां पशूनवृञ्जत यायव्यपक्र- म्यातिष्ठत्तस्मादेतां गायत्रीतीष्टिमा- हुस्संवथ्सरो वै गायत्री सैवसरो वै तदपक्रम्यातिष्ठद्यदेतया देवा असुराणामोजो बलमिन्द्रियं वीर्य- म् ॥ १० ॥ प्र॒जां पशूनवृञ्जत त- ओजः । बलम् । इन्द्रियम् । वीर्यम् । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । अवृञ्जत । यत् । गायत्री । अपकम्येत्यप-क्रम्य । अतिष्ठत् । तस्मात्। एताम् । गायत्री । इति । इष्टिम् । आहुः । 'संवत्सर इति सं-वत्सरः । वै । गायत्री । संवथ्सर इति सं- वथ्सरः । वै । तत् । अपक्रम्येत्यप-क्रम्य । अ- तिष्ठत् । यत् । एतया । देवाः । असुराणाम् । ओजः । बलम् । इन्द्रियम् । वीर्यम् ॥ १० ॥ प्रजामिति प्र-जाम् । पशून । अवृत्त । तस्मात् । जआदिकं अवृञ्जत आवर्जयन् आत्मसात्कृतवन्तः न केवलमात्मी- यमेव लब्धवन्तः । यदित्यादि । गायत्र्यपक्रमणहेतुत्वादतां वक्ष्य- माणामिष्टिं गायत्रीत्याहुः वेदार्थविदः ॥ 'संवत्सरो वा इत्यादि ॥ संवत्सरवत् सर्वार्थहेतुत्वात् बल- ..

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 127 स्मादेता५ सैवर्ग इतीष्टिमाहुर्यो भ्रा- तृव्यवात्स्याथ्स स्पर्धमान एतयेष्ट्या यजेतामय संवर्गाय पुरोडाशमष्टार्क- पालं निपेत्त५ चैतमासनमेतेन यजुषाभि मृशेदोर्ज एव बलमि- एताम् । संवर्ग इति सं-वर्गः। इति । इष्टिम् । आ. । यः। भ्रात॒व्यवानिति भ्रातृव्य-वान् । स्यात् । सः। स्पर्धमानः । एतया । इष्टया । यजेत । अग्नये। संवर्गायेति सं-वर्गाय । पुरोडाशम् । अष्टाकपा- लमित्युष्टा-कपालम् । निरिति । वपेत् । तम् । शृतम् । आसनमित्या-सन्नम् । एतेन । यजुषा। अभीति । मुशेत् । ओजः। एव । बलम् । इन्द्रि- साम्यात् [ताद्धमर्यात् ] तदानीं संवत्सर एव देवेभ्योपक्रम्यातिष्ठत् । यथा संवत्सरापक्रमेण ओजआदिकं नश्यति तद्वदिदमिति । यदे- तयेत्यादि । संव्रज्यते ओजआदिकं सर्व सहैवानेनाव्रज्यते आ- च्छिद्यते इति संवर्गो योगः । वृजी वर्जने, घनि 'चनोः कुधि- ण्यतोः' इति कुत्वम् ॥ यो भ्रातृव्यवानित्यादि ॥ गतम् । एतेन यजुषत्यादि । ओजो- सीत्यादिना । अत्राचार्येण 'सर्वायुरभिभूरस्यभिभूरहं तेन हविषा- ·128 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.४. न्द्रियं वीर्य प्र॒जां पशून्भ्रातृव्यस्य वृते भवत्यात्मना परास्य भ्रातृव्यो भवति ॥११॥ प्रजापतिः प्रजा असृजत ता अ- यम् । वीर्यम् । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् भ्रातृव्यस्य । वृते । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति.॥ ११ ॥ बलमस्येतया देवा असुराणामोजो बलमि- न्द्रियं वीर्य पञ्चचत्वारिशच ॥ ३ ॥ 'प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । प्रजा इति प्र- जाः । असृजत । ताः । अस्मात् । सृष्टाः । परा- (मिति) अमुं भ्रातृव्यमभिभूयासम् ' इति शेषो दर्शितः ।। इति द्वितीये चतुर्थे तृतीयोनुवाकः. 'प्रजापतिः प्रना असृजतेत्यादि ॥ पराचीः पराचीनगतयः अपुनरावृत्ता एव यद्गताः ता यत्रावसन् ततो गर्मुद्दतिष्ठत् अक- ष्टादेव प्रदेशात् स्वयमेवाजायत । विजातीयेन सहोत्पन्नः तृणवि- ·भनु..] मभास्करभाष्योपेता. 129 स्मात्सृष्टाः पराचीरायन्ता यत्रावस- ततो गर्मदुर्दतिष्ठत्ता बृहस्पतिश्चान्व- वैतार सोब्रवीदृहस्पतिरनयां त्वा प्रतिष्ठान्यर्थ त्वा प्रजा उपावी- न्तीति तं प्रातिष्ठत्ततो वै प्रजापति प्रजा उपावर्तन्त यः प्रजाकाम- चीः । आयन्न् । ताः । यत्र । अवसन्न् । ततः। गर्मुत् । उदिति । अतिष्ठत् । ताः । बृहस्पतिः । च । अन्ववैतामित्यनु-अवैताम् । सः। अब्रवीत् । बृहस्पतिः । अनयो । त्वा । प्रेति । तिष्ठानि । अर्थ । त्वा । प्रजा इति प्र-जाः । उपाय॑न्ती- त्युप-आवय॑न्ति । इति । तम् । प्रेति । अति- ष्ठत् । ततः । वै । प्रजापतिमिति सृजा-पतिम् । प्रजा इति प्र-जाः । उपावर्तन्तेत्युप-आवर्तन्त । यः । प्रजाकाम इति प्रजा-कामः । स्यात् । .. शेषो गर्मुत् । ओषधीनां दुष्टपरिणाम इत्येके । अथ ताः बृह- स्पतिः प्रजापतिश्चान्ववैतां पश्चादनुसृत्य अवगतवन्तौ । अथ सोब- वीबृहस्पतिः प्रजापति अनया गर्मुता त्वां प्रतिष्ठानि प्रकर्षण स्थापयामि । अथ प्रष्टीस्थतिकं त्वां प्रजा उपाय॑न्तीति । अथ तं गार्मुतेन चरुणा प्रातिष्ठत् प्रकृष्टं . स्थापितवान् । यत्र 17 ·130 तैत्तिरीयसंहिता का. २. प्र. ४. का. स्यात्तस्मा एतं प्राजापत्यं गार्मुत चळं निर्वपेत्प्रजाप॑तिम् ॥ १२ ॥ एव स्वेन भागधेयेनोपं धावति स एवास्मै प्र॒जां प्रजनयति प्रजापतिः पशूनसृजत तेऽस्माथ्सृष्टाः पराञ्च तस्मै । एतम् । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । गार्मुतम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । प्र॒जाप॑ति- मिति प्रजा-पतिम् ॥ १२ ॥ एव । स्वेन । भा- गधेयेनेति भाग-धेयैन । उपर्ति । धावति । सः। एव । अस्मै । प्रजामिति प्र-जाम् । प्रत । ज- नयति । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । पशून् । असृजत । ते । अस्मात् । सृष्टाः । पराञ्चः । आ- धात्वर्थनिवृत्तौ प्रशब्दः तत्रैव 'समवप्रविभ्यस्सथः' इत्यात्मनेपदम कर्मकस्यैव भवति, इह तु सकर्मक एव प्रकृष्टायां स्थितौ वर्तते, तेनात्मनेपदाभावः, यथा-'ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समि- धमाधाय' इति । तत्रापि हि प्रकृष्टस्थितिकर्मा तिष्ठतिः, न तु स्थितिनिवृत्तिकर्मा । ततो वा इत्यादि । गतम् ॥ पूषा चेति ॥ पूषा च प्रजापतिश्च, अथ सोब्रवीत्पूषा प्रजा- पतिं अनया गच्ता प्रतिष्ठ ततो मयि प्रकृष्टस्थितिके सति त्वां पशव उपावय॑न्तीति । अत्रान्तरे सोमोपि मां प्रतिष्ठेति प्रजा- पतिमब्रवीत् । मदीयं ह्यरुष्टपच्यं, तस्मादनया मां प्रतिष्ठेति ।

·अनु. ४.] भभास्करभाष्णोपेता 181 आयन्ते यत्रावसन्ततो गर्मुदुर्दतिष्ठ- तान्पूषा चान्ववैताप सोब्रवीत्पूषाऽ- नयो मा प्रतिष्ठार्थ त्वा पशव उपाय- य॑न्तीति मां प्रतिष्ठेति सोमौन- वीन्मम वै ॥१३॥ अष्टपच्यमि- त्युभौ वां प्रतिष्ठानीत्यब्रवीत्तौ प्रा- तिष्ठत्ततो वै प्रजापतिं पशव उपा- यन्न् । ते । यत्र । अव॑सन्न् । ततः । गर्मुत् । उदि- ति । अतिष्ठत् । तान् । पूषा । च । अन्ववैतामि- त्यनु-अवैताम् । सः । अब्रवीत् । पूषा । अनयाँ। मा। प्रेति । तिष्ठ । अर्थ । त्वा । पशवः । उपा- वय॑न्तीत्युप-आवय॑न्ति । इति । माम् । प्रेति । तिष्ठ । इति । सोमः । अब्रवीत् । मम । वै॥ १३ ॥ अकृष्टपच्यमित्यकृष्ट-पच्यम् । इति । उभौ । वाम् । प्रेति । तिष्ठानि । इति । अब्रवीत्। तौ । प्रेति । अतिष्ठत् । ततः । वै । प्रजापतिमि- ति प्रजा-पतिम् । पशवः । उपावर्तन्तेत्युप-आ- अकृष्टः स्वयमेव पच्यते इत्यरुष्टपच्यम् । 'अष्टे च' इति य[क्यप् प्रत्य- यः। अथ उभावपि युवा प्रतिष्ठानीति प्रजापतिरब्रवीत् सोमापूषणौ । तत- ·132 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. १. प्र.४ वर्तन्त यः पशुकामस्स्यात्तस्मा एतर सौमापौष्णं गार्मुतं चरुं निर्वपेथ्सो- मापूषाव स्वेन भागधेयेनोप धावति तावेवास्मै पशून्य जनयत- स्सोमो वै रेतोधाः पूषा पशूनां प्रजनयिता सोम एवास्मै रेतो द- धाति पूषा पशून्य जनयति ॥१४॥ वर्तन्त । यः । पशुकाम इति पशु-कामः । स्यात् । तस्मै । एतम् । सोमापौष्णमिति सोमा- पौष्णम् । गार्मुतम् । चरुम् । निरिति । वपेत् । सोमापूषणाविति सोमा-पूषणौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेत भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ। एव । अस्मै । पशून् । प्रेति । जनयतः । सोमः। वै। रेतोधा इति रेतः-धाः । पूषा । पशूनाम् । प्रजनयितेति प्र-जनयिता । सोमः । एव । अ- स्मै । रेतः । दधाति । पूषा । पशून् । प्रेति । जनयति ॥ १४ ॥ वपेत्प्रजापति वै दौति पूषा त्रीणि च ॥४॥ स्तौ गार्मुतेन चरुणा प्रातिष्ठत् । ततो वा इत्यादि । गतम् ॥ इति द्वितीये चतुर्थे चतुर्थोनुवाकः.

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपैता. 188 अग्ने गोभिर्न आ गहीन्दो पुष्टया जुषस्व नः । इन्द्रो धर्ता गृहेषु नः । सविता यस्संहस्रियस्स नौ गृहेषु रारणत् । आ पूषा एत्वा वसु । धाता देदातु नो रयिमीशानो ज- 'अग्ने । गोभिः : । नः । एति । गहि । इन्दो इति । पुष्टया । जुषस्व । नः । इन्द्रः । धर्ता । गृहेषु । नः । सविता । यः। सहस्रियः । सः। नः । गृहेषु । रारणत् । एति । पूषा । एतु । एति । वसु । धाता । ददातु । नः । रयिम् । ईशानः । अथ चित्रायागो वक्ष्यते । तस्यामेते उपहोममन्त्रास्सप्त । तत्राद्याश्चतस्रो गायत्र्यः । पञ्चमी (सतो) बृहती । ततो वे यजुषी । तत्र प्रथमा-अग्ने गोभिरिति ॥ हे अने गोभिः नः अस्मानागहि आगच्छ । शपो लुक् । हे इन्दो पुष्टया पशुपुष्टया अस्माकं जुषस्व सेवस्व प्रीणय वा । इन्द्रश्च गृहेषु अस्माकं धर्ता धारको भवितुमर्हतीति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति तृच् ॥ "द्वितीया-सवितेति ॥ यस्सविता सहस्त्रियः सहस्त्रेण संमि- तः । 'सहस्रेण संमितौ घः' । सोस्माकं गृहेषु रारणत् रमताम् । रमतेलेटि शपश्लुः, तुनादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम्, लेटोऽडागमः, वर्णव्यत्ययेन णत्वम् । पूषा चास्मद्गृहेषु ऐतु आगच्छतु । वसु पशुलक्षणं धनं चास्मद्गृहेष्वागच्छतु ।। तृतीया-धातेति ॥ धाता सर्वस्य विधाता देवोस्मभ्यं रयिं धनं ·134 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.४. गतस्पतिः । स नः पूर्णेन वावनत्। त्वष्टा यो वृषभो वृषा स नो गृहेषु रारणत् । सहस्रेणायुतेन च। येन देवा अमृतम् ॥ १५ ॥ दीर्घ जर्गतः । पतिः । सः। नः । पूर्णेन । वावनत् 'त्वष्टा । यः । वृषभः । वृषो । सः । नः । गृहेषु । रारणत् । सहस्रेण । अयुतेन । च । येन । देवाः । अमृतम् ॥ १५ ॥ दीर्घम् । श्रवः । दिवि । ऐर- पशुलक्षणं ददातु ईशानः दातुं समर्थः जगतः पतिः पालयि- ता । 'षष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् । किञ्च–स देवोस्मान् पूर्णेन सर्वाभिमतैराप्यायितेन धनेन वावनत् संभजतां अस्मान् परिगृह्णातु । वनषण संभक्तौ, लेटि शपश्श्लुः, अडादि पूर्ववत् ॥ 'अथ चतुर्थी-त्वष्टेति ॥ यस्त्वष्टा वृषभः वर्षिता कामानां वृषा प्रधानभूतः सेक्ता वा सोस्माकं गृहेषु रारणत् रमताम् । व्या- ख्यातम् । सहस्रेण पशुना दशभिश्शतैः रमताम् । अयुतेन दशभिस्सहस्त्रैश्च रमताम् ॥ अथ पञ्चमी-येनेति ॥ हे रायस्पोष धनपुष्ट येन त्वया देवा अमृतं अमृतत्वं दीर्घमविच्छिन्नं श्रवः अन्नं च दिवि ऐर- यन्त द्युलोके प्रामुवन् स त्वमस्मभ्यं गवां कुल्मिं संधातं सन्तानं वा आयुवस्व अस्माभिर्मिश्रय, देहीति यावत् । यौतेर्व्य- ·भनु. ५.1 भभास्करभाष्योपेता. 135 श्रवौ दिव्यैरैयन्त । रायस्पोष त्वम- स्मभ्यं गवौ कुल्मि जीवस आ यु- वस्व । अग्निर्गृहपतिस्सोमो विश्व- वनिस्सविता सुमेधास्स्वाहा । अनै यन्त । रायः । पोष । त्वम् । अस्मभ्यमित्य॒स्म- भ्यम् । गाम् । कुल्मिम् । जीवसै । एति । युव- स्व । अग्निः । गृहपतिरित गृह-पतिः । सोमः। विश्ववानिरित विश्व-वनिः । सविता । सुमेधा इति सु-मेधाः । स्वाहा ।'अग्ने । गृहपत इति गृह- त्ययेनात्मनेपदम्, विकरणव्यत्ययेन शः । जीवसे अस्मान् जीव- यितुम् । तुमर्थे असेप्रत्ययः ॥ अथ षष्ठो मन्त्रः-अग्निरिति ॥ गृहाणां पतिः पाता अग्निः सोमः सर्वस्य धनस्य संभक्ता संविभक्ता । 'छन्दसि वनसन। इतीन्प्रत्ययः । सविता सुमेधाः शोभनमतिः सदा सानुग्रहबुद्धिः । तस्मादेतेभ्यो महानुभावेभ्यः इदं स्वाहुतमस्त्विति ॥ 'अथ सप्तमः-अग्न इति ॥ हे अग्ने गृहपते गृहाणां पातः। 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वपदस्य विद्यमानत्वाभावादिदं निहन्यते । यस्ते घृत्यः . घृतार्हः, छान्दसो यत् । भागः एकदेशोङ्गभेदः तेन कर्मणा आक्रममाणाय शत्रूनभिभवते अन्यग्भूताय मह्यं सहः बलं ओनस्तेजश्च धेहि देहि । यहा-यस्ते भागः ·136 तैत्तिरीयसंहिता का. २. प्र. ४. गृहपते यस्ते घृत्यो भागस्तेन सह ओज आक्रममाणाय धेहि श्रेष्ठया- त्पथो मा योषं मूर्धा भूयास स्वा- हो ॥ १६ ॥ चित्रया यजेत पशुकाम इयं वै पते । यः। ते । घृत्यः । भागः । तेन । सहः। ओजः। आक्रममाणायेत्या-क्रममाणाय । धेहि । श्रेष्ठयात् । पृथः । मा । योषम् । मूर्धा । भूयर- सम् । स्वाहा ॥ १६ ॥ अमृतमष्टात्रिशच ॥ ५ ॥ चित्रयो । यजेत । पशुकाम इति पशु-का- मः । इयम् । वै। चित्रा । यत् । वै । अस्याम् । हविर्भागः घृत्यः घृते भवः घृतप्रकतिर्वा, तेनानेन हेतुना शत्रूना- क्रममाणाय मह्यं सह ओजश्च देहि । श्रेष्ठयात् पथो मार्गात मा योषं अपहृतो मा भूवम् । यौतर्लिङि वृद्धयभावश्छान्दसः, इडभावश्च । अपि च मूर्धा प्रधानभूतो भूयासम् । स्वाहुतं चेदं घृतं तुभ्यमस्तु ॥ इति द्वितीये चतुर्थे पञ्चमोनुवाका. 'चित्रया यजेतेत्यादि ॥ चित्रापूर्णमासे चित्रां निर्वपेत् । इयं ·अन. ६.] भास्करभाष्योपेता. 187 चित्रा यहा अस्यां विश्व भूतमधि प्रजायते तेनेयं चित्रा य एवं विद्वा- ५श्चित्रयां पशुकामो यर्जते प्र प्रज- यो पशुभिमिथुनर्जायते प्रैवाग्ने- येनं वापयति रेतस्सौम्येनं दधाति रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि वि क- रोति सारस्वती भवत एतद्वै दैव्यै विश्वम् । भूतम् । अधोति । प्रजायत इति प्र- जायते । तेनं । इयम् । चित्रा । यः । एवम् । विद्वान् । चित्रयां । पशुकाम इति पशु-कामः । यजते । प्रेति । प्र॒जयोति प्र-जा । पशुभिरिति पशु-भिः । मिथुनैः । जायते । प्रेति । एव । आग्नेयेन । वापयति । रेतः । सौम्येन । दधाति । रेतः । एव । हितम् । त्वष्टा । रूपाणि । वीति । करोति । सारस्वतौ । भवतः । एतत् । वै । दै- वा इति । विश्वं भूतजनाधिकरणतया चयनीयत्वादिष्टिप्रथिव्योर- भेदोपचारः । य एवमित्यादि । गतम् ।। "आग्नेयोष्टाकपालः, सौम्यश्चरुः, त्वाष्ट्रोष्टाकपालः, सरस्वत्यै चरुः, सरस्वते चरुः, सिनीवाल्यै चरुः, ऐन्द्र एकादशकपालः, सप्तैतानि हवींषि भवन्ति-प्रैवेति ॥ आनेयेन प्रवापयति प्रजनने रेत. 18 ·138 तत्तिरीयसंहिता. (का. का.२.प्र. ४. मिथुनं दैव्य॑मेवास्मै ॥ १७॥ मि- थुनं मध्यतो दधाति पुष्टयै प्रजनभा- य सिनीवाल्यै चरुभवति वाग्वै सि- नीवाली पुष्टिः खलु वै वाक्पुष्टिमे- व वाचमुपैत्यैन्द्र उत्तमो भवति तेनै- व्यम् । मिथुनम् । दैव्य॑म् । एव । अस्मै ॥१७॥ मिथुनम् । मध्यतः । दधाति । पुष्ट्यै । प्रजनना- यति प्र-जननाय । सिनीवाल्यै । चरुः । भवति । वाक् । वै। सिनीवाली । पुष्टिः । खलु । वै । वाक् । पुष्टिम् । एव । वाचम् । उपति । एति । ऐन्द्रः । उत्तम इत्युत्-तमः । भवति । तेन । एव। स्सिञ्चति सेचयति पुम्भिः स्त्रीषु, तत्सितं सौम्येन दधाति धार- यति । तत्र हितं धारितं त्वष्टा रूपाणि विकरोति विविधेन रूपेण परिणतं करोति त्वाष्ट्रेण । सारस्वताभ्यां दैव्यं मिथुन, सरस्वत्सरस्वतीतिसंबन्धाभ्यां दैव्यं मिथुनं गर्भस्थस्य जन्तोः पु- टयर्थ काले प्रजननार्थं च मध्यतः अन्तर्दधाति स्थापयति । ततो वाक्प्रवृत्तिहेतुभूतायास्सिनीवाल्याः चरुणा वाचश्च पुष्टिविशेषत्वात् पुष्टिं वाचं च प्राप्नोति गर्भस्थो जीवः । उत्तमस्यैन्द्रस्य भावात् । सिनीवाल्या हि तदपरं मिथुनं अन्ते भवति । ततस्तदपि पुष्टयै प्रजननाय च संपद्यते इति भावः । सप्तेति । गोजाविकपुरुष ·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 139 व तन्मिथुन५ सप्तैतानि हवी षि भवन्ति सप्त ग्राम्याः पुशवस्सप्ता- रण्यास्सप्त छन्दास्युभयस्याव- रुद्ध्या अथैता आहुतीर्जुहोत्येते वै देवाः पुष्टिपतयस्त एवास्मिन्पुष्टि द- धति पुष्यति प्र॒जया पशुभिरथो यदे- तत् । मिथुनम् । सप्त । एतानि । हुवी र्षि । भ- वन्ति । सप्त । ग्राम्याः। पशवः । सप्त । आर- ण्याः । सप्त । छन्दासि । उभयस्य । अवरुड्या इत्यव-रुद्धयै । अर्थ । एताः । आहुतीरित्या- हुतीः । जुहोति । ए॒ते । वै । देवाः । पुष्टिंपतय इति पुष्टि-पतयः। ते। एव । अस्मिन् । पुष्टिम् । दधति । पुष्यति । प्रजयति प्र-जयो । पशुभि- रिति पशु-भिः । अथो इति । यत् । एताः । .. गर्दभाश्वोष्ट्राः सप्त ग्राम्याः पशवः । द्विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपह- स्तिमर्कटनादेयाः सप्तारण्याः । गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्बृहतीपतित्रिष्टुब्ज- गत्यः सप्त छन्दांसि प्रधानानि । उभयस्येति । पशूनां छन्दसां च ॥ "अथैता इति ॥ प्रधानयागादनन्तरं पुरस्तात्स्विष्टकतः 'अग्ने गोभिर्न आ गहि '* इत्याद्यास्सप्ताहुतीर्जुहोति । एते वा इति । *तै, सं. २-४-५.

·140 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. ५.४ ता आहुतीर्जुहोति प्रतिष्ठित्यै॥१८॥ मारुतमसि मरुतामोजोपां धारी आहुतीरित्या-हुतीः । जुहोति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ १०॥ अस्मै त एव द्वादश च ॥ ६ ॥ मारुतम् । असि।मरुताम् । ओजः। अपाम् । 1 अग्नयादयः । अथो इति । अपि च एता आहुतयः प्रति- ष्ठित्यै च भवन्ति एतेषां देवानां प्रतिष्ठाया अपि हेतुत्वात् ॥ इति द्वितीये चतुर्थे षष्ठोनुवाकः. अथ कारीरीमन्त्राः । तत्र यजमानः कृष्णं वासः कृष्ण- तूषं परिधत्ते—मारुतमसीति यजुषा ॥ अत्राहुः- होतॄन्प्रवर्यकाण्डं च याश्चोपनिषदो विदुः । अरुणाम्नायविधिश्चैव काठके परिकीर्तितौ ॥ रुद्रा नारायणश्चैव मेधो यश्चैव पित्रियः । एतदारण्यकं सर्व नाव्रती श्रीतुमर्हति ॥ कारीयश्चापि पित्र्याश्च दिवाकत्येिति येषु च । रुद्रास्सन्ततिरित्येतावनुवाकौ च सात्रिकौ ॥

·अनु. ७.]
भभास्करभाष्योपेना.
141
शिन्धि रमयंत मरुतश्श्येनमायिन
धाराम् । भिन्धि । रमयत । मरुतः । श्ये॒नम् ।
आयिनम् । मनौजवसमिति मनः-जवसम् ।
..
होतृविध्यवसाने चाप्यनुवाकचतुष्टयम् ।
सूक्तेषु सूक्तं यत्सौर्य मेधो यश्चैव पित्रियः ॥
काठकानि च सर्वाणि सर्वाण्यारण्यकानि च ।
दिवाकीयानि शाखायामेतावन्तीह धारणा ॥
कल्पे पितृविधिश्चैव प्रवर्ग्यविधिरेव च ।
काठकानां विधिश्चैव कारीरीविधिरेव च ॥
अरुणाम्नायविधिश्चैव शतरुद्रविधिस्तथा ।
कल्पेषु च य आम्नाता मन्त्रास्तानप्यतन्द्रितः ॥
यथाव्रतमुपारुत्य अधीयीतेति चोच्यते* ॥ इति ॥
वास आमन्त्र्योच्यते-हे वामः मारुतं मरुतां संबन्धि त्वमसि,
मरुतां ओनो बलं त्वमसि । त्वदधीनबलत्वात्तेपाम् । अतोपां
धारां भिन्धि पातय । यहा-अपां धारयितारं मे भिन्धि ।
लिङ्गव्यत्ययः । अपां धारयित्री वा मेघपति भिन्धि ।
...
चाहातं प्रतिमीवति निवर्तयति-रमयतेति जगत्या ॥ हे
मरतः रमयत उपरमयत निवर्तयत श्यनं श्येनगतिमपि पश्चाद्वातं
निवर्तयत । यहा–उदकस्य श्यातारं अपगमयितारं तनूकर्ता।
वा आयिनं आगमनवन्तं आवन्तं यान्तं] निवर्तयत । अथ
तन्निववं अन्यं मनोनवसं महावेगं वृषणं वर्षितारमुदकस्य सुवृक्ति
*काण्डान-अ.
स–निकर्तारं,

·142 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. मनौजवसं वृषण सुवृक्तिम् । येन शर्ध उग्रमव॑सृष्टमेति तर्दश्विना प- रि धत्त५ स्वस्ति । पुरोवातो वर- पजिन्वरावृथ्स्वाहा वातावहर्षनुग्र- रावृथस्वाहा स्तनयन्वर्षन्भीमरा- वृष॑णम् । सुवृक्तिमिति सु-वृक्तिम् । येन । श- धैः । उग्रम् । अवसृष्टमित्यव-सृष्टम् । एति । तत् । अश्विना । परीति । धत्तम् । स्वस्ति । 'पुरोवात इति पुरः-वातः । वर्षन् । जिन्वः । आवृदित्या- वृत् । स्वाहा । 'वातावदिति वात-वत् । वर्षन्न् । उग्रः । आवृदित्या-वृत् । स्वाहा । स्तनयन् । वर्षन् । भीमः । आवृदिया-वृत् । स्वाहा । शोभनशक्ति पुरोवातं रमयतेत्येव । सामर्थ्यात् प्रवर्तयतेत्यर्थस्य गतिः । यहा-श्येनं प्रशस्तगमनं आयिनं उदकानयनकुशलं मनोजवसं वृषणं शोभनशक्तिं च पुरोवातं रमयत प्रवर्तयत । सामर्थ्याद्विपरीतस्वभावं पश्चाद्वातं निवर्तयतेति गम्यते । एवं श्रुत्यर्थाभ्यां लब्धमुभयं ब्राह्मणं प्रतिपादयति ‘पश्चाद्वातं प्रति मी- वति पुरोवातमेव जनयति'* इति । येन प्रकारेण कृते शर्धः उदकं बलहेतुर्वा मरुतां बलकृतं वा । उग्रं उद्र्ण अवसृष्टं *सं. २-४-९.

·भनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 143 वृथ्स्वाहोऽनान्यवस्फूर्जन्दिद्युहर्ष न्त्वेषरावृथस्वाहाऽतिरात्रं वर्षन्पू- तिरावृत् ॥ १९॥ स्वाहा बहु हा- यमवृषादिति श्रुतरावृथ्स्वाहाऽऽतप- ति वर्षन्विराडावृथ्स्वाहाऽवस्फू- 'अनशनि । अवस्फूर्जनित्यव-स्फूर्जन् । विद्युत् । वर्षन् । त्वेषः । आवृदित्या-वृत् । स्वाहा । 'अ- तिरात्रमिय॑ति-ग़त्रम् । वपन्न् । पूर्तिः । आवृ- दित्या-वृत् ॥ १९॥ स्वाहा । बहु । है । अयम्। अवृषात् । इति । श्रुतः। आवृदित्या-वृत् । स्वा- हा : आतपतीत्या-तप॑ति । वरपन् । विराडिति वि-राट् । आवृदित्या-वृत् । स्वाहा । "अवस्फूर्ज- मुक्तं एति आगच्छति तथा रमयतेति । हे अश्विनौ युवामाप तदुदकं परिधत्तं परितो धारयतं स्वस्ति अविनाशार्थं लोकस्य उदकस्यैव वा अक्षयाय ॥ 3--1"वातनामानि जुहोति-पुरोवात इत्यष्टौ ॥ पुरोवातः पूर्वस्या दिशः आगतः पुरोवातो वपन जिन्वः प्रीणयिता लोकस्य पुरोवातस्य प्रीणनत्वात् । जिवि प्रीणने, इदित्वान्नुम्, पचाद्यच् , छान्दस- स्साहितिकोस्य रेफः, उक्तं च प्रातिशाख्ये-'आवृत्परः' * इति । * तै, प्रा. ८-११:

·144 तैत्तिरीयसंहिता. का. २.प्र.४. जैन्दियुदर्षन्भूतरावृथ्स्वाहा मान्दा नित्यव-स्फूर्जन् । विद्युत् । वर्षन् । भूतः । आ- वृदित्या-वृत् । स्वाहा । "मान्दाः । वाशाः । शु- आवृत् आवर्तमानः अस्तुिति शेषः । आवर्ततामिति यावत् । स्वाहुतं चेदमस्तु तस्मा इति । वातावत् वातेन युक्तं वर्षम् । छान्दसं दीर्घत्वम् । उग्रं उद्गुणम् । आवृत्परण्यं [....त्परत्वा- द्रेफः] वातयुक्तस्योद्गुर्णत्वात् । समानमन्यत् । स्तनयन् शुष्कं गर्नन् वर्षन् भीमः भीतिहेतुः प्रजानां, तस्य तत्स्वभावात्, अनशनि अविद्यमानाशनिपातं अवस्फूर्जन् अवसेचनेन शब्दयन् दिद्युत् दीप्तिमत् विद्युत्संबन्धेन प्रकाशयन् आयुधवानिव वर्तमानो वा । अतं एवं त्वेषः दीप्यमानः । अतिरात्रं रात्रिमप्यतीत्य सर्वमप्यहोरात्रं, न रात्रिमात्रम् । 'अहस्सर्वैक ' इत्यच्समासान्तः । पूर्तिः पर्याप्तिमान् पूरयद्वा महीतलं सर्वम् । क्तिच्* । बहु प्रभूतम् । हेत्यवधारणे । बढेवायमवृषात् अवर्षत् । देव इत्येवं. श्रुतः सर्वविख्याति गच्छन् आतपति आतपे सति, इंपत्तपति वा सूर्ये वर्षन् विराट प्रशस्ततया विराजमानः अवस्फूर्नन्दिद्युद्वर्ष- न्भूतः प्रभृतः सर्वलोकधारणक्षमः पुनःपुनरित्यं वर्षत्विति प्रतिपाद- नार्थं अवस्फूर्नन्नित्यादेः पुनराम्नानम् ॥ 1-13अन्तर्वेदि कृष्णाजिने कृष्णेन मधुषा करीरसक्तून संयोति-- मान्दा वाशा इति तिसृभिः ॥ प्रथमा एकपदा गायत्री । परे द्वे द्विपदे गायत्र्यौ । मान्दादीत्येतान्यपां नामानि एकादश । सर्वाण्यप्यामन्त्रितायुदात्तानि, पूर्वपूर्वविद्यमानतया उत्तरोत्तरनिघाता- *स-मत्ति च.

·145 अनु. ७] भभास्करभाष्योपेता. .. वाशाश्शुन्ध्यूरजिराः । ज्योतिष्म- तीस्तमस्वरीरुन्दतीस्तुफेनाः । मि- भृतः क्षत्रभृतस्सुराष्ट्रा इह मोऽवत । वृष्णो अश्वस्य संदान- न्भ्यूः । अजिराः। "ज्योतिष्मतीः । तमस्वरीः । उन्दतीः । सुफैना इति सु-फेनाः। "मित्रभृत इति मित्र-भृतः । क्षत्रभृत इति क्षत्र-भृतः। सुराष्ट्रा इति सु-राष्ट्राः । इह । मा । अवत । "वृष्णः । अश्वस्य । संदानमिति सं-दानम् । भावः । मन्दयन्ति मोदयन्ति प्रजा इति मान्दाः । पचाद्यच् , व्यत्ययेनानुपधाभूतस्याप्याकारस्य णिचि वृद्धिः । वाशयन्ति शब्दयान्ति प्रजा इति वाशाः । वा” शब्दे । वष्टेर्वा घञ् । । शुन्भ्यूः शोधयित्र्यः । औणादिकः क्विप्रत्ययः, वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । अजिराः अजनशी- लाः, जनन्यादिरूपेण परिणामात् । ज्योतिप्मत्यः सच्छायाः दुर्ज्ञानयाथात्म्याः । तमस्वरीः दौर्दिन्यकारिण्यः । उन्दत्यः क्लेदयित्र्यो भुवः । सुफेनाः अलङ्कारभूतफेनाः उपर्युपरि वर्धमानाः । मित्रभृतः दुःखात्रायकाणां ओषध्यादीनां भर्व्यः । क्षत्रभृतः बलस्य पोषयिन्यः । सुराष्ट्राः शोभनराष्ट्रं कर्तुं समर्थाः । ईदृश्यो यूयं इहास्मिन् कर्मणि मामवत अविनेन प्रवर्तयत । यहा-कर्मफलप्रदानेन मां तर्पयत ॥ "अथ कारीरसक्तून तिस्रः पिण्डीः कृत्वा समुद्धृत्य कृष्णा- काम्या: 19 ·146 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ४. मसि वृष्टयै त्वोप॑ नह्यामि ॥२०॥ देवा वसव्या अग्नै सोम सूर्य । असि । वृष्टय । त्वा । उपेति । नह्यामि ॥ २० ॥ पूर्तिरावृट्विचत्वारिशच ॥ ७ ॥ 'देवाः । वसव्याः । अग्ने । सोम । सूर्य । जिनस्यान्तान् कृष्णेन सन्दानेनोपनह्यति-वृष्ण इति ॥ वृष्णः वर्षि- तुरश्वस्य व्यापकस्य सन्दानं बन्धनमसि । अतो वृष्टयै वृष्टयर्थं त्वामुपनह्यामि बनामि, वयोपनह्यामि वा ॥ इति द्वितीये चतुर्थे सप्तमोनुवाकः. अथोत्करे प्रागीषं त्रिगधमनोवस्थितं भवति पादत्रयप्रति- ष्ठितत्रिच्छदिप्कम् । तत्र तिसृषु गधासु त्रिभिर्मन्त्रैः प्रतिदिशमा- बध्नाति पिण्डीः । तत्र पूर्वस्यां गधायां छदिप्कमपि कृष्णाजिनमा- बानीयात् 'देवा वसव्याः' इति । तच्चाहोरात्रावसकं भवति । यदि वर्षेत् पिण्डीरेव जुहुयात्, यदि न वर्षेत् 'देवाश्शर्मण्याः' इति मध्यमायामाबनीयात्, तत्र चाहोरात्रावसक्तं भवति । यदि वर्षेत्पिण्डीरेव जुहुयात्, यदि न वर्षेत् 'देवास्सपीतयः' इति जघन्यायामाबधीयात्, अहोरात्रावसक्तं भवति । यदि वर्षेत्पि- ण्डीरेव जुहुयात्, यदि न वर्षेत् श्वोभूते धामच्छदादीनि त्रीणि ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपैता. 147 हवींषि निर्वपति । एते च त्रयः पङ्किप्रकाराः । 'उद्गो दत्त' इत्यादिकं च त्रिष्टुबनुषज्यते । तत्र प्रथमः-हे देवाः वसव्याः । स्वार्थिको यत् । जगतां वासहेतवो वसवः, वसुसमूहो वा वसव्यं, तद्वन्तः । मत्वर्थीयो लुप्यते, 'वसोस्समूहे च' इति यत् । वृष्टिहेतुत्वेन वसुसमूहवन्तः वासयितारश्च प्रजानाम् । वसुभ्यो वा हिता वसव्याः, वसूनि धनानि । तेषु च कांश्चिदर्शयति- अने, सोम, सूर्य एवमादयो हे वसव्याः देवा यूयं उद्ग उदकं दत्त । पद्दन्नादिना उदकस्य उदन्भावः, पूर्ववत्कर्मणि षष्ठी, उदात्तनिवृत्तित्वरेण विभक्तेरुदात्तत्वम् । तदर्थमुदधिं मेधं भिन्त विदारयत यथोदकं पतेत् । उदकं धीयतेऽस्मिन्निति उदधिः । कर्मण्यधिकरणे च' इति किः, 'पेषंवासवाहनधिषु च' इत्युदभावः, पूर्ववत्कर्मणि षष्ठी, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण विभ- तेरुदात्तत्वम् । दिवः द्युलोकादन्तरिक्षात् पृथिव्याः । ल्यब्लोपे पञ्चमी । द्युलोकमन्तरिक्षं पृथिवीं च व्याप्य या वृष्टिः पर्जन्या- त्पवर्तते तया वृष्टया नः अस्मान् अवत रक्षत तर्पयत वा । अत्र 'विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् ' इति देवा इत्यस्याविद्यमानव- त्वनिषेधाहसव्या इति निहन्यते, 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति द्वयोरामन्त्रितयोः अविद्यमानवत्त्वात् अग्ने इति न निहन्यते । अथ यदा 'अयने प्राणः इतिवत् वचनविशेषेपि सामान्य- विशेषभावमात्रेण सामानाधिकरण्यं भवति तदा उपात्तदेवविशेष- त्वात् अनयादीनां यद्यपि 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इत्यविद्य- मानवत्वप्रतिषेधात् अग्न इत्यस्यापि निघातः प्राप्नोति । तथापि विभाषितं विशेषवचने' इति पक्षे अविद्यमानवत्वान्निघाताभावः । पक्षे विद्यमानवत्त्वात् उत्तरयोः निघातः प्रवर्तते । ननु. अग्ने इत्यनेन विशेषवचने व्यवधानं न स्यात् । नैष दोषः ‘आम- , .

·148 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. ४. देवाशर्मण्या मित्रावरुणापुर्यमन्न् । देवास्सपीतयोपां नपादाशुहेमन् । उगो दत्तोदाधि भिन्त दिवः पर्ज- न्यौदन्तरिक्षात्पृथिव्यास्ततो नो वृ- 'देवाः । शर्मण्याः। मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा। अर्यमन्न् । देवाः । सपीतय इति स-पीतयः । अाम् ।नपात् । आशुहेमनित्याशु-हेमन्न् । उद्गः । दत्त । उदधिमित्युद-धिम् । भिन्त । दिवः । पूर्ज- न्यात् । अन्तरिक्षात् । पृथिव्याः। ततः । नः । न्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ' इति तस्याविद्यमानवत्वात्, तेन स्याद्वय- वधानम् ॥ अथ द्वितीयः-देवाः शर्मण्याः शरण्याः शरणभावे सा- धवः शर्मणे सुखाय वा गृहाय वा गृहीताः । हे मित्रावरु- णौ हे अर्थमन् । पूर्ववत्स्वरः । उद्गो दत्तेत्यादि समानम् ।। अथ तृतीयः-हे देवाः सपीतयः समानपानाः अस्माभिश्च सह हे अपां नपात् अपां चतुर्थ । 'सुबामन्त्रिते' इति पराङ्गवद्भावात् षष्ठ्यामन्त्रितसमुदायस्यामन्त्रितायुदात्तत्वम् । हे आशुहेमन् शीघ्रगते । हि गतौ, 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति मनिन् । प्रदर्शनार्थं द्वयोरुपादानम् । उद्गो दत्तेत्यादि । गतम् ॥ * तै. सं. २.४.८. परस्परतः ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 149 ॥ प्रथमा तत्र ष्ट्याऽवत । दिवा चित्तमः कृण्व- न्ति पर्जन्यनोदवाहेन । पृथिवीं य- बुन्दन्ति । आ यं नरस्सुदानवो वृष्ट्या । अवत । दिवा । चित् । तमः। कृण्वन्ति । पर्जन्यैन । उदवाहेनेत्युद-वाहेन । पृथिवीम् । यत् । व्युन्दन्तीति वि-उन्दन्ति । एति । यम् । नरः। सुदानव इति सु-दानवः । दाशुषै। दिवः। 'पिण्डीर्जुहोति -दिवा चित् इत्यादिभिस्तिसृभिः गायत्री । द्वितीयाऽस्तारपङ्क्तिः, अयुजो द्वादशाक्षरत्वात् । तृतीया बृहती । प्रथमा-दिवा चित् दिवापि तमः दुर्दि- नान्धकारं कृण्वन्ति कुर्वन्ति, किं पुनर्नक्तम् ? पर्जन्येनोदवाहेन उदकस्य वाहकेन अनवरतवर्षिणा सह दिवाप्यन्धकारितमिव रोदोन्तरं दर्शयति घनपटलसंछादितदिगन्ता नक्तंदिनं वर्षयन्तीति यावत् । कति? आह—यत् । ‘सुपां सुलुक्' इति सप्तम्या लुक् । यदा पृथिवीं व्युन्दन्ति विशेषेण लेदयन्ति । उन्दी लेदने । एते च पूर्वोक्ता अग्न्यादयो वक्ष्यमाणा मरुतो वा द्रष्टव्याः । अस्माकमप्येतदृष्टीः निवर्तयन्त्विति ॥ अथ द्वितीया-आ यं नर इति ॥ नरः ऋत्विजः सुदानवः शोभनहविषां दांतारः । दाशुषे यजमानाय हविषां दात्रे । तादर्थे चतुर्थी । यजमानार्थ यं कोशं उदकस्याधारं मेघ दिवः धुलोकात् अचुच्यवुः आच्यावयन्ति स्थानात् । यहा- दिवः आदित्यात् गृहीतं रश्मिषु नरो नेतारः मरुतः च्यावयन्ति ।

·150 तैत्तिरीयसंहिता. . [का. २. प्र. ४. ददाशुषे दिवः कोशमचुच्यवुः । वि पर्जन्यास्सृजन्ति रोदसी अनु ध- न्वना यन्ति ॥ २१ ॥ वृष्टयः । उ- दौरयथा मरुतस्समुद्रतो यूयं वृष्टिं वर्षयथा पुरीषिणः । न वो दस्रा कोशम्।अचुच्यवुः । वीति । पर्जन्याः । सृजन्ति । रोदसी इति । अन्विति । धन्वना । यन्ति ॥२१॥ वृष्टयः । 'उदिति । ईरयथ । मरुतः। समुद्रुतः । यूयम् । वृष्टिम् । वर्षयथ । पुरीषिणः । न । वः। दुस्राः । उपेति । दस्यन्ति । धेनवः । शुभम्। या- ततः कोशात्पर्जन्या उदकं विसृजन्ति मुञ्चन्ति रोदसी' अनु द्यावाप्रथिव्यौ लक्षयित्वा । विसर्जनानन्तरं धन्वना अनुदकेन देशेन । विभक्तिव्यत्ययो वा । निरुदके देशे । वृष्टयः वृष्टानि जलानि यन्ति नद्यो भूत्वा प्रवहन्ति । च्यवतलेंटि शपश्श्लुः, 'समवप्रविभ्यश्च' [ सिजम्यस्तविदिभ्यश्च '] इति जुस् , 'जुसि मन्त्रे वृष' इति वृषेः क्तिन उदात्तत्वम् ॥ अथ तृतीया-हे मरुतः यूयं उदीरयथ प्रेरयथ वृष्टिं समुद्रतः समुन्दनात् मेघात् । ततो वर्षयथ पर्जन्यात् । हे पुरीषिणः उदकवन्तः, उदकेन हि सर्व पूर्यते । न हि वः युष्मदीया धेनवः प्रीणनहेतवः अपः उपदस्यन्ति उपक्षीयन्ते, हे दत्राः दंसनशीलाः दानशीला वा । अतो वर्षयतेति । कि च-रथाः म्हणशीलाः यातां कालानुकूलप्रवृत्तां शुभं शोभाम् । च' इति गुणः, ·अनु.८] भभास्करमाध्योपेता. 151 उप दस्यन्ति धेनश्शुभ यातामनु रथा अवृत्सत । सृजा वृष्टिं दिव आदिस्समुद्रं पृण । अब्जा असि ताम् । अन्विति । रथाः । अवृत्सत । 'सृज । वृष्टिम् । दिवः । एति । अद्भिरित्यत्-भिः। समु- द्रम् । पृण । अब्जा इत्यप्-जाः । असि । प्रथ- संपदादिलक्षणाः क्विप् । अनुवर्तध्वम् । यहा-यातां गतिं शुभमनुवर्तध्वं सुष्टु अविच्छेदं कुरुध्वम् । पूर्वप्रवृत्तमार्ग मा मुञ्चत, यस्मादिदानीमपि रंहणाः स्थ, तस्माच्छक्तत्वात्स्वभावो न त्याज्यः इति । वृतेः छान्दसे लुङि व्यत्ययेन क्सः, 'द्युद्यो लुङि' इति व्यत्ययेन परस्मैपदम्, 'न वृदयश्चतुर्थ्यः' इतीइभावः ॥ 'अथ कृष्णामां कुम्भीमद्भिः पूरयति-मृमा वृष्टिमिति द्विप- दया गायत्र्या ॥ आ इति प्रथमपादान्तः । सृन वृष्टिं दिवः धुलोकात् द्योतनवतो मेधाहा, ततः अद्भिः समुद्रं तमेव समुन्दनं मेघं आवृण पूरय पुनःपुनर्वृष्टयर्थम् ॥ अथ कृष्णां व्रीहिभिर्जुहोति-अब्जा असीति द्विपदया गायत्र्या ॥ अब्जा असीति अद्भयो जायत इति । इति लिट् , 'विडनोरनुनासिकस्स्यात्' इत्याकारः । प्रथमजाश्चासि । प्रथमः प्रजापतिः तस्माज्जात इति । पूर्ववत्प्रत्ययः, आकारश्च । यथोक्तं-'राजन्यो मनुष्याणामविः पशूनाम् '* इति । बलमसि जनसन' *ते. सं.७-१-१.

·152 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.४. प्रथमजा बलमसि समुद्रियम् । उन्नम्भय पृथिवीं भिन्धीदं दिव्यं नमः । उद्गो दिव्यस्य नो देहीशा- नो वि सृजा दृतिम् । ये देवा दि- मजा इति प्रथम-जाः । बलम् । असि । समुद्रि- यम् । 'उदिति । नम्भय । पृथिवीम् । भिन्धि । इदम् । दिव्यम् । नभः । उदः । दिव्यस्य । नः। देहि । ईशानः । वीति । सृज । दृतिम् १"ये। देवाः । दिविभागा इति दिवि-भागाः । ये । अ- समुद्रियं समुद्र मेघे भवम् । समुद्रात् अभ्रात् मेघतः ईदृशं बलहेतुरुदकं त्वमसि ईदृशोदकहेतुरास ॥ अथ वर्षाभूस्तम्भमभिजुहोति-उन्नम्भयेत्यनुष्टुभा ॥ हे वर्षा- भूस्तम्भ उन्नम्भय उच्छासय । नभिः गतिकर्मा, छान्दसो नुम् । एथिवीं वृष्टया । तद्दर्शयति---इदं दिव्यं दिवि स्थितं नमः मेघ 'भिन्धि । नभेरसुनि नभः । गत्वरम् । तथा कृत्वा उद्गः उद- कस्य दिव्यस्य नः अस्मभ्यं देहि । कर्मणस्सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्ठी । ईशानः उदकं दातुं समर्थः त्वं विसृज विमुञ्च दृति दृतिस्थानीयं मेघं क्षारय । 'द्वयचोतस्तिङः' इति दीर्घत्वम् । पूर्ववदुदकस्योदन्भावः, उदात्तनिवृत्तिस्वरश्च । उद् ईशान इति वा । 'अधीगर्थ' इति षष्ठी ॥ 1 अन्तर्वेदि तिष्ठन् कृष्णाजिनमवधूनोति-ये देवा इति जगत्या ॥

·भनु...] भस्मारकरभाष्योपेता. 168 विभागा येऽन्तरिक्षमागा ये पृथिवि- भागाः । त इमं यज्ञमवन्तु त इदं क्षेत्रमा विशन्तु त इदं क्षेत्रमनु वि विशन्तु ॥ २२ ॥ मारुतमसि मरुतामोज इति कु- न्तरिक्षभागा इत्यन्तरिक्ष-भागाः । ये । पृथिवि- भोगा इति पृथिवि-भागाः। ते । इमम् । यज्ञ- म् । अवन्तु । ते । इदम् । क्षेत्रम् । एति । विश- न्तु । ते । इदम् । क्षेत्रम् । अर्नु । वीति । विशन्तु ॥ २२ ॥ यन्ति देवा विशतिश्च ॥८॥ 'मारुतम् । असि । मरुताम् । ओजः । इति । षट्दया ॥ ये देवा दिविभागाः दिवि भागो येषाम् । दन्तात्' इति सप्तम्या अलुक् । ये अन्तरिक्षभागाः, ये च एथिवीभागाः ते सर्वे इमं यज्ञं अवन्तु रक्षन्तु फलप्रदानसमर्थ कुर्वन्तु । ते इदं क्षेत्रमाविशन्तु वर्षरूपेण विशन्तु, वर्षितृरू- पेण वा परिगृह्णन्तु, ते इदं क्षेत्रं अनुविविशन्तु ओषध्यादिरूपेण व्याप्य तिष्ठन्तु, मा कदाचिदपीदं शुष्कं भूत् ।। इति द्वितीये चतुर्थे अष्टमोनुवाकः, अथ 'मारुतमसि'* इत्यादीनां कारीरीमन्त्राणां ब्राह्मणम्- *ते. सं. २०४-७. 20 ·154 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४ ष्णं वासः कृष्णतूषं परि धत्त एतद्वै वृष्टय रूप सरूप एव भूत्वा पूर्ज- न्य वर्षयति रमयत मरुतश्श्येन- मायिनमिति पश्चाद्वातं प्रति मीव- ति पुरोवातमेव जनयति वर्षस्या- कृष्णम् । वासः । कृष्णतषमिति कृष्ण-तषम् । परीति । धत्ते । एतत् । वै । वृष्टय । रूपमै । सरू- प इति स-रूपः । एव । भूत्वा । पर्जन्यम् । वर्षयति । रमयत । मरुतः । श्येनम् । आयिन- म् । इति । पश्चाहातमिति पश्चात्-वातम् । प्रती- ति । मीवति । पुरोवातमिति पुरः-वातम् । एव । जनयति । वर्षस्य । अवरुध्या इत्यव-रुध्यै । .. मारुतमसत्यिादि ॥ कृष्णतूषं कृष्णदशान्तं (उदकं) कृष्णं वासो यजमानः परिधत्ते । एतत्कृष्णं वासः वृष्टयै वृष्टया रूपं; ततश्च पर्जन्यसमानरूपो भूत्वा पर्जन्यं वर्षयति । रमयतेत्यादि । पश्चा- द्वातं अपरस्यां दिशि आगच्छन्तं वातं प्रतिमीवति प्रतिनिवर्तयति वर्षप्रतिकूलमपि पुरोवातं पूर्वस्या दिश. आगच्छन्तं वातं वर्षानुकूलं जनयत्येव । तस्य वर्षस्यावरुद्धचै भवति । मोव स्थौल्ये। प्रतिमीवति क्षीयमाणं करोतीति यावत् ॥

·भनु. ५.1 भाभास्करभाधोपेता. 156 वरुध्यै वातनामानि जुहोति वायु- 4 वृष्टया ईशे वायुमेव स्वेन भा- गधेयेनोपे धावति स एवास्मै पूर्ज- न्य वर्षयत्यष्टौ ॥ २३ ॥ जुहोति चतस्रो वै दिशश्चतस्रोऽवान्तरदिशा दिग्भ्य एव वृष्टिः सं प्र व्यावय- ति कृष्णाजिने सं यौति हविरे- 'वातनामानीति वात-नामानि । जुहोति । वायुः। वै । वृष्टयाः । ईशे । वायुम् । एव । स्वेन । भा- गधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । सः । एव । अस्मै । पर्जन्यम् । वर्षयति । अष्टौ ॥ २३ ॥ जुहोति । चतस्रः । वै दिशः । चतस्रः । अवान्तरदिशा इत्यवान्तर- दिशाः । दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः । एव । वृष्टिम् । सम् । प्रेति । व्यावयति । कृष्णा- जिन इति कृष्ण-अजिने । समिति । यौति । हविः । एद । अकः । अन्तर्वेदीत्यन्तः-वेदि । वातनामानीति ॥ 'पुरोवातो वर्षन् '* इत्यादीन्यष्टौ । ईश इति । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः । अष्टावित्यादि । *ते. सं. २०४-७,8-10 ..

·156 तैत्तिरीयसंहिता. [का. ३. प्र. ४. वाकरन्तर्वेदि सं यौत्यवरुध्यै य- तीनामद्यमानाना शीर्षाणि प. रापतन्ते खजूरी अभवन्तेषा रस ऊर्बोपतत्तानि करीराण्यभ- वंथसौम्यानि वै करीराणि सौम्या खलु वा आहुतिर्दिवो वृष्टि च्या- वयति यत्करीराणि भवन्ति॥२४॥ समिति । यौति । अवरुध्या इत्यर्व-रुध्य । यतीनाम् । अद्यमानानाम् । शीर्षाणि । प- रेति । अपतन्न् । ते । खजूराः । अभवन्न् । तेषाम् । रसः । ऊर्ध्वः । अपतत् । तानि । करीराणि । अभवन् । सौम्यानि । वै । क- रीराणि । सौम्या । खलु । वै । आहुतिरि- त्या-हुतिः । दिवः । वृष्टिम् । च्यावयति । यत् । करीराणि । भवन्ति ॥ २४ ॥ सौम्य- गतम् । कृष्णानिने संयौतीति । अन्तर्वेदि कृष्णाजिने मधुषा करीरसक्तून् संयोतीति । हविरेवाकः अकार्षीत् करोति । छा- न्दसो लुङ्, 'मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् । अन्तर्वेदि संयवनं वर्षस्यावरोधनाय भवति । यतीनामिति । प्राणिनां यातयितारो रक्षोविशेषाः यतथः तेषां सालावृकैरद्यमानानाम् । यदाह-'इन्द्रो ·अनु. 1.] भभास्करभाष्योपेता. 157 सौम्ययैवा त्या दिवो वृष्टिम रु- न्धे मधुषा सं यौत्य॒पां वा एष ओषधीना रसो यन्मध्वद्य ए- वौषधीभ्यो वर पत्यो अद्भय ए- वौषधीभ्यो वृष्टिं नि नयति मा- यो । एव । आहुत्येत्या-हुत्या । दिवः । वृ- ष्टिम् । अवेति । रुन्धे । 'मधुषा । समिति। यौति । अप्राम । वै । एषः। ओषधीनाम् । रसः । यत् । मधु । अद्भय इत्यत्-भ्यः । एव । ओषधीभ्य इत्योषधि-भ्यः । वर्षति । अथो इति । अद्भय इत्यत्-भ्यः । एव । ओषधीभ्य इत्योषधि-भ्यः । वृष्टिम् । नीति। नयति । 'मान्दाः । वाशाः । इति । समि- यतीन् सालावृकेभ्यः '* इत्यादि । खजूराः महातालाः तत्फलानि करीराणि । सौम्यानीति । रसपरिणामत्वात् । सौम्येति । सौ- म्यैव हि दिवो वृष्टिं च्यावयितुं शक्नोति । गतमन्यत् ॥ मधुषेति ॥ कृष्णेन । मधुशब्दपर्यायो मधुश्शब्दः उसिप्रत्य- यान्तः । अद्भय ओषधीभ्यश्च हेतुभ्यः वृष्टिं प्रवर्तयति मधुषा संयवनेन । अर्थों इति । अपि च अद्वय ओषधीम्योपि उपा. दानेभ्यः वृष्टिमुत्पादयति ॥ 'नामधेयैरिति ॥ मान्दादिभिरेकादशभिः । अच्छति आभि- *ते. सं. ६-२-७.

·158 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ४. न्दा वाशा इति सं यौति ना- मधेय रेवैना अच्छैत्यथो या ब्रू- यादसावेहीत्येवमेवैना नामधेयैरा॥ २५ ॥ च्यावयति वृष्णो अश्वस्य संदानमसि वृष्टयै त्वोपं नामी- ति । यौति । नामधेयैरिति नाम-धेयैः एव । एनाः । अच्छे । एति. अथो इति । यी । ब्रूयात् । असौ । एति । इहि । इति । एवम् । एव । एनाः । नामधेयैरिति नाम- धेयैः । एति ॥ २५॥ च्यावयति । वृष्णः । अश्वस्य । संदानमिति सं-दानम् । असि । वृष्टयै । त्वा । उपेति । नह्यामि । इति । मुख्येन प्राप्नोति अभिमन्त्रणेनाभिमुख्यकरणात् । अथो इति । अ- साविति । नामविशेषार्थं सामान्यपदम् । यथा कश्चिदामन्त्रय- माणो ब्रूयात् दत्त एहि गुप्त एहि इति एवमेवाणोपि नाम- धेयैरात्मसमीपे आगमयति ॥ 'वृष्ण इति ॥ तिस्त्रः पिण्डीः कृत्वा समुच्चित्यानन मन्त्रेण कृष्णाजिनस्यान्तान् सन्दानेनोपनाति । वृषेति । वर्षिता अश्वः पर्जन्यो वा वर्षिता । तस्मादृषत्वेन पर्जन्यसदृशाश्वसंकीर्तनं वृष्टयै ·भनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 159 त्यौह वृषा वा अश्वो वृषो प- जन्यः कृष्ण ईव खलु वै भूत्वा वर्षति रूपेणैवैन समर्धयति वर्- षस्यावरुध्यै ॥ २६ ॥ देवा वसव्या देवाशर्मण्या दे- आह । वृष । वै । अश्वः । वृषा । पर्ज- न्यः। कृष्णः । इव । खलु । वै। भूत्वा । वर्षति । रूपेणं । एव । एनम् । समिति । अर्धयति । वर्ष- स्य । अवरुध्या इत्यव-रुध्यै ॥ २६ ॥ अष्टौ भवन्ति नामधेयैरैकान त्रिशच॥९॥ देवाः । वसव्याः । देवाः । शर्मण्याः । देवाः । सपीतय इति स-पीतयः । इति । भवति । किञ्च-कृष्ण इव भूत्वा पर्जन्यो वर्षति । तस्मात्कृष्णा- निनसम्बन्धः रूपसमृड्या वृष्टिहेतुर्भवति ।। इति द्वितीये चतुर्थे नवमोनुवाकः. "देवा वसव्याः '* इत्यादिभिः त्रिभिर्मन्त्रैः तिसृषु गधासु त्रिषु दिनेषु अन्वहमाबध्नाति पिण्डीः । यदि वर्षेदिति । तत्रान्वहमिति वचनात् त्रिषु दिनेषु पिण्डीहोमः । श्वोभूते चतुर्थेऽहनि हविनि- *ते. सं. २-४.६.

·160 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ४. वास्तपीतय इत्या बध्नाति देवता- भिरेवान्वहं वृष्टिमिच्छति यदि व- पेत्तावत्येव होतव्य यदि न व- पेच्छो भूते हविर्निर्वपेदहोरात्रे वै मित्रावरुणावहोरात्राभ्यां खलु एति । बधाति । देवताभिः । एव । अन्व- हमित्यनु-अहम् । वृष्टिंम् । इति । यदि । वर्षेत् । तावति । एव । होतव्यम् । यदि । न । वर्षेत् । श्वः । भूते । हविः । नि- रिति । वपेत् । अहोरात्रे इत्यहः-रात्रे । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । अहोरात्राभ्या- मित्यहः-रात्राभ्याम् । खलु । वै । पर्जन्यः। वै र्व पेत् । तत्रायं क्रमः-यदि प्रथमे दिने वर्षेत् तावति तस्मि- नेवाहनि होतव्यं पिण्डीलक्षणं हविः । अथ यदि तत्र न व- चेत् द्वितीये दिने मध्यमायां कृष्णाजिनमाबध्नीयात् । यदि तस्मिन् दिने वर्षेत् तावत्येव होतव्यम् । यदि तस्मिन्नपि न वर्षेत् तृतीये दिने तृतीयस्यां कृष्णाजिनमाबध्नीयात् । यदि तस्मिन् दिने वर्षेत्, यदि च न वर्षेत् उभयथापि तृतीये दिने पिण्डी हुयात् । अथ यदि न वर्षेत् श्वोभूते चतुर्थेऽह्नि प्राप्ते हविर्निर्वपेत् । हविरिति जातावेकवचनम् । धामच्छदादीनि त्रीणि हवींषि निर्वपेत् कृष्णानां व्रीहीणाम् । अहोरात्र इत्युक्तं एकै- ·अनु. १..] मध्भास्करभाष्योपेता. 161 AnuN वै पर्जन्यो वर्षति नक्तं वा हि दिवा वा वर्षति मित्रावरुणावेव स्वेन भागधेयेनोपं धावति तावे- वास्मै ॥ २७ ॥ अहोरात्राभ्यां पर्जन्य वर्षयतोऽनये धामच्छदै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेन्मारु- वर्षति । नक्तंम् । वा । हि । दिवा । वा। वर्षति । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरुणौ । एव । स्वेन । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । तौ । एव । अस्मै॥२७॥ अहोरात्राभ्यामित्यहः-रात्राभ्याम् । पर्जन्यम् । वर्षयतः । “अग्नये । धामच्छद् इति धाम- छदै । पुरोडाशम् । अष्टाकपालमित्यष्टा-क- पालम् । निरिति । वपेत् । मारुतम् । सप्तक- कस्यां गधायामहोरात्रावसक्तं भवति । सति वर्षे तत्रैव तत्रैव होमः, असति श्वोभूते हविनिर्वप्तव्यमिति । तत्राहोरात्रावसक्ते वृष्टिहेतुत्वं तावत्समर्थयते-नक्तं वा दिवा वा अहोरात्राभ्यामेव पर्जन्यो वर्षति । तयोश्च मित्रावरुणात्मकत्वात् तावेव पर्जन्यं वर्षयतः, अहोरात्रावसानलक्षणस्वभागोपहृतत्वात् ।। अथ हवींषि विदधाति-अग्नये धामच्छद इत्यादि ॥ धामानि 21 ·162 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. त५ सप्तकपाल ५ सौर्यमेककपाल- मग्निर्वा इतो वृष्टिमुदीरयति मरुत- स्सृष्टां नयन्ति यदा खलु वा असा- वादित्यो न्याश्मिभिः पर्यावर्ततेऽर्थ वर्षति धामच्छवि खलु वै भूत्वा वर्षत्येता वै देवता वृष्टया ईशते पालमिति सप्त-कपालम् । सौर्यम् । एकक- पालमित्येक कपालम् । अग्निः । वै । इतः । वृष्टिम् । उदिति । ईरयति । मरुतः । सृ- टाम् । नयन्ति । यदा । खलु । वै । असौ। आदित्यः । न्यई । रश्मिभिरिति रश्मि-भिः। पर्यावर्तत इति परि-आवर्तते । अर्थ । वर- पति । धामच्छदिति धाम-छत् । इव । खलु । वै । भूत्वा । वर्षति । एताः । वै। दे- वताः । वृष्ट्याः। ईशते । ताः । एव । स्वेन । .. - स्थितानि तेनांसि वा छादयति वृष्टिकाल इति धामच्छत् । 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् । अग्निर्वा इति । आहु- तिहारेण अग्निवृष्टिमुदकं उदीरयति उचं गमयति आदित्यं मापयति, तस्मादग्नये निरुप्यते । तां वृष्टिं सृष्टां अवसृष्टां मरुतो ·अनु. १०. भभास्करभाष्योपेता. 163 ता एव स्वेने भागधेयेनोपंधावति ताः ॥२८॥ एवास्मै पर्जन्य वर्षयन्त्यु- तावर्षिष्यन्वर्षत्येव सृजा वृष्टिं दिव आद्भिस्समुद्र पृणेत्याहमाश्चैवा- मश्चापस्सम॑र्धयत्ययौ आभिरेवामर- भागधेयेनेति भाग-धेयैन । उपेति । धावति । ताः ॥ २८ ॥ एव । अस्मै । पर्जन्यम् । वर्षय- न्ति । उत । अवर्षिष्यन्न् । वर्षति । एव । ज। वृष्टिम् । दिवः । एति । अद्भिरित्यत्-भिः समुद्रम् । पृण । इति । आह । इमाः । च । एव। अमूः । च । अपः । समिति । अर्धयति । अथो इति । आभिः। एव । अमूः । अच्छे । एति । नयन्ति देशान्तरं प्रापयन्ति, तस्मान्मरुद्भयो निरुप्यते । यदा खल्वादित्यो रश्मिभिः न्यङ् अवाक्प्रवृत्तिः पर्यावर्त ते इतोमुखं प्रवर्तते अथ वर्षिष्ठरश्मिषु पक्वमुदकं पर्जन्यस्त्रावयति, तस्मा- सूर्याय निरुप्यते इति । अनेन त्रिहविप्केण यागेन पर्जन्यो धामच्छदिव भूत्वा वर्षति भूयिष्ठं वर्षतीति यावत् । एता वा इत्यादि । गतम् ॥ कुम्भीमद्भिः पूरयति-सृजा वृष्टिमिति ॥ इमा भूमिष्ठाः अमूः दिविष्ठाः मेघस्था वा अपस्समृद्धाः करोति । अपि चाभिरेव ·164 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. च्छैत्यब्जा असि प्रथमजा बलमसि समुद्रियमित्याह यथायजुरेवैतदुन्ने- म्भय पृथिवीमिति वर्षाह्वां जुहो- त्येषा वा ओषधीनां वृष्टिवनिस्तयै- व वृष्टिमा च्यावयति ये देवा दि- अब्जा इत्यप-जाः । असि । प्रथमजा इति प्रथ- म-जाः । बलम् । असि । समुद्रियम् । इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । 'उदिति । नम्भय । पृथिवीम् । इति । वाह्वा- मिति वर्ष-ह्वाम् । जुहोति । एषा । वै । ओष- धीनाम् । वृष्टिवनिरिति वृष्टि-वनिः । तयां । एव। वृष्टिम् । एति । व्यावयति । ये । देवाः । दिवि- .. करणभूताभिः अमूः आभिमुख्येन प्राप्नोति सृजा वृष्टिमिति वच- नात् वर्षेण इमास्समृद्धा भवन्ति । आभिरद्भिस्समृद्धस्य मेघस्थस्य उदकस्यापूरणात् अमूस्समृद्धा भवन्ति । अब्जा इति । अविमभि- जुहोति । यथायजुरिति । मेघोदकस्य बलहेतुस्त्वमसीत्येतत् यथा- यजुर्भवत्येव ॥ उन्नम्भयेति ॥ वर्ष आह्वयतीति वर्षाहः । वर्षाहूः । विपि सम्प्रसारणं, साहितिकं पूर्वपदस्य दीर्घत्वं छान्दसं, कृदुत्तरपदस्य प्रकृतिस्वरत्वे 'उदात्तयणः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । पुनर्नविको- ·भनु. ११. भट्टभास्करभाष्योपेता. 165 विभागा इति कृष्णाजिनमर्व धूनो- तीम एवास्मै लोकाः प्रतिा अभी- टो भवन्ति ॥ २९ ॥ सर्वाणि छन्दास्येतस्यामिष्टाम- भांगा इति दिवि-भागाः । इति । कृष्णाजिन- मिति कृष्ण-अजिनम् । अवेति । धनोति । इमे। एव । अस्मै । लोकाः। प्रीताः। अभीष्टा इत्यभि -इष्टाः । भवन्ति ॥ २९ ॥ अस्मै धावति ता वा एकविरातिश्च ॥१०॥ सर्वाणि । छन्दा सि । एतस्याम् । इष्टयाम् । . च्यते-वृष्टिवनिरिति । ओषधीनां मध्ये एषा वृष्टेः संविभक्तिः । 'छन्दसि वनसन' इतीन्प्रत्ययः । गतमन्यत् ॥ इति द्वितीये चतुर्थे दशमोनुवाकः. 'सर्वाणि छन्दांसीत्यादि ॥ अस्ति त्रैधातवीयेष्टिः । ता वि. धास्यन् प्रथमं तद्गतान् कांश्चिद्विशेषान्विदधाति । तस्यामिष्टयां सामिधेनीषु सर्वाणि छन्दांसि अनूच्यानीति यज्ञविद आहुः । वचः छान्दसः विप् । तत्कथमित्याह-त्रिष्टुभ इत्यादि । ककुनाम ·166 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.४. वै । नूच्यानीत्याहुस्त्रिष्टुभो वा एतबीय यत्ककुदृष्णिहा जगत्यै यदुष्णिहक- कुभावन्वाह तेनैव सर्वाणि छन्दार- स्यर्व रुन्धे गायत्री वा एषा यदु- अनूच्यानीत्यनु-उयानि।इति । आहुः। त्रिष्टुभः। । एतत् । वीर्यम् । यत् । ककुत् । उष्णिहाँ । जगत्यै । यत् । उष्णिहककुभावित्युष्णिह-ककु- भौ । अन्वाहेत्यनु-आहे । तेने । एव । सर्वाणि । छन्दा सि । अवेति । रुन्धे । गायत्री। वै । ए- षा । यत् । उष्णिहाँ । यानि। चत्वारिं । अधीति। त्रिष्टुभो वीर्यं वीर्यपरिणामः कार्य इत्यर्थः । उणिहा नाम जग- त्या वीर्यम् । उणिवपर्याय उप्णिहाशब्दः । तस्मादुप्णिहक- कुभोर्यदनुवचनं लोके समिद्धयमानवतीसमिद्धवत्योर्मध्ये निधानं तेन सर्वच्छन्दोवरोधः । प्रकृति गायत्री, वैकृत्यो चोणिककुभो तत्कारणे च त्रिष्टुब्जगत्याविति । तत्र 'प्र सो अग्ने तवोतिभिः' * 'प्र हो। पूयं वचः' * इत्येते उष्णिककुभौ वेदितव्ये । तत्र प्रथमा ककुप् , मध्यमस्य पादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । द्वितीया परोष्णिक् , तृतीयस्य पादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । अत्र ककुदुप्णिहाविति वक्तव्ये उष्णिह ककुभाविति विपर्यासश्चान्दसः ॥ गायत्री वा इत्यादि ॥ गायत्री वैषेयमुष्णिक्वादुप्णिग्ग्रहण- *तै, सं. ३-२-११1-2 ·भभास्करभाष्योपेता. अनु. ११.) 167 ....... ष्णिहा यानि चत्वार्यध्यक्षराणि च- तुष्पाद एव ते पशवो या पुरोडा- शे पुरोडाशोऽध्येवमेव तद्यदृच्यध्य- अक्षराणि । चतुष्पाद इति चतुः-पादः । एव । ते । पशवः । या । पुरोडाशै । पुरोडाशः । अधीति । एवम् । एव । तत् । यत् । ऋचि । अधी- . मेव कृतम् । तत्र चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री, अष्टाविंशत्यक्षरोणिक् तत्कथमनयारेकत्वमित्यत आह-यानीति । अयमभिप्रायः-गाय- त्रया एल पशुसाधनं रूपं यदुप्णिाम, तस्माद्यानि चत्वार्यक्षराणि अ- भ्यधिकानि तानि चतुप्पादः पशवः । तद्धेतुत्वात्ताच्छन्द्यम् । तस्मा- दुणिकप्रवेशव्याजेन गायत्रीमेव प्रकृति पशुमाधनभूतां कुर्म इति ।। "एवं सर्वच्छन्दोवरोधहेतुत्वेन पशुलाभहेतुत्वेन च उष्णिक- कुभोः प्रवेशं स्तुत्वा इदानीमिष्टिस्वभावसुलभं चैदमक्षराधिक्यमिति दृष्टान्तेन दर्शयति-यथेति ॥ 'उत्तरउत्तरो ज्यायान् भवति'* इति यथा पुरोडाशे प्रथमे अध्युपरि मध्यमः, तस्मिन्नपि तृतीयो भवति, एवमेवैतद्दष्टव्यं, यहीच गायत्रयामध्युपरि चत्वार्यक्षराणि भवन्ति । यहा-पुरोडाशे पुरोडाशान्तरमधिकप्रमाणं तिष्ठति तद्वदिदमृचि गायत्रया अधिकाक्षरा उष्णिक्रिष्टुबिति ॥ *ते.सं. २-४-११.० ·168 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. ....... क्षराणि यजगत्या ॥३०॥ परि- ध्यादन्तै यज्ञं गमयेत्रिष्टुभा परि दधातीन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुगिन्द्रिय एवं वीर्यं यज्ञं प्रतिष्ठापयति नान्त गमयत्यग्ने त्री ते वाजिना त्रीषध- ति । अक्षराणि । 'यत् । जगत्या ॥ ३० ॥ परिदध्यादित परि-ध्यात् । अन्तम् । यज्ञम् । गमयेत् । त्रिष्टुभा । परीति । दधाति । इन्द्रियम्। वै । वीर्यम् । त्रिष्टुक् । इन्द्रिये । एव । वीर्य । य- ज्ञम् । प्रतीति । स्थापयति । न । अन्तम् । गम- यति । अग्ने । त्री। ते । वार्जिना । त्री । संघस्थे- ति सुध-स्था । इति । त्रिवत्येति त्रि-वत्या । परी- 'यज्जगत्येति ॥ उक्तं जगत्या वीर्यमुष्णिगिति । उक्तं च गायत्री वा एषा यदुष्णिहा '* इति । तस्मादेवं जगतीभाववत्या आ जुहोत, इति गायत्र्या परिधानं यज्ञस्य मध्ये अन्तर्गम- नाय नाशाय स्यात् जगत्याः छन्दसामन्त्यत्वात् । यद्वा-गाय- त्र्येव वर्धमानाक्षरा उप्णिहादिभावमापद्यमाना उपर्युपरि गच्छतीति जगतीत्युच्यते । त्रिष्टुगिति । 'अग्ने त्री ते वाजिना ' इत्येतया । त्रिवत्येति । त्रिष्टुबन्तराद्वैलक्षण्यमस्यां दर्शयति । 'छन्दसी रः इति मतुपोवत्वम् । सरूपत्वायेति । त्रित्वान्वयात्रैधातवीयं सा- रूप्यमिति ॥ * तै. सं. २.४.11.2 , +ते. बा. ३-५-२.

·अनु. ११.] भाभांस्करभाष्योपेता. 169 स्थेति त्रिवत्या परि दधाति सरूप- त्वाय सर्वो वा एष यज्ञो यवैधातवी- यं कामायकामाय प्रयुज्यते सर्वेभ्यो हि कामेभ्यो यज्ञः प्रयुज्यते त्रैधा- तवीयन यजेताभिचरंथ्सर्वो वै तिं । दधाति । सरूपत्वायेति सरूप-त्वार्य। सर्वः। । एषः । यज्ञः । यद् । वैधातवीयम् । कामाय- कामायेति काय-कामाय । प्रेति । युज्यते । सर्वेभ्यः :। हि । कामेभ्यः । यज्ञः । प्रयुज्यत इति प्र-युज्यते । त्रैधातवीयैन । यजेत । अभि- चरनित्यभि-चरन्न् । सर्वः । वै ॥ ३१ ॥ एषः । वै "सर्वो वा इत्यादि ॥ त्रैधातवीयाख्यं यदिदं कर्म एप सर्वो यज्ञः सर्वयज्ञतुल्य इति यावत् । 'यत्त्रिः प्रायच्छत्त्रिः प्रत्यगृ- ह्वात् '* इति त्रिपु लोकेपु भवत [वतोः] इन्द्राविण्वोस्सम्बन्धी वीर्यविशेषः धातवः । तत्प्राप्तिहेतुत्वेन तत्सम्बन्धि कर्म त्रैधा- तवीयमिष्टिलक्षणम् । कामायकामाय सर्वस्मै कामाय स्वर्गपशुप्र- जादिकामाय प्रयुज्यते । हेतुमाह-सर्वेभ्यो हीति । सामान्यवि- वक्षयेकवचनम् । सर्वकामसम्पत्तिः यज्ञैर्भवति । यश्च यागस्सर्व- यज्ञात्मा तस्मात्सर्वेभ्यः कामभ्यः प्रयोक्तव्य इति ।। सं.२-४-१२, 22 ·170 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. ॥ ३१ ॥ एष यज्ञो यत्वैधातवीयः सर्वेणैवैनै यज्ञेनाभि चरति स्तृणु- त एवैनमेतयैव यजेताभिचर्यमा- णस्सो वा एष यज्ञो यवैधातवीय सर्वेणैव यज्ञेन यजते नैनमभिचर- यस्तृणुत एतयैव यजेत सहस्रेण यज्ञः। यत् । त्रैधातवीयम् । सर्वण । एव । एन- म् । यज्ञेन । अभीति । चरति । स्तृणुते । एव । एनम् । एतयां । एव । यजेत । अभिचर्यमाण इत्यभि-चर्यमाणः । सर्वः । वै। एषः । यज्ञः। यत् । त्रैधातवीर्यम् । सर्वेण । एव । यज्ञेन । य- जते । न । एनम् । अभिचरन्नित्य॑भि-चरन् । स्तृणुते । एतयो । एव । यजेत् । सहस्रेण । य- सर्वेणवैनमिति ॥ अस्य सर्वयज्ञात्मकत्वादनेन यजमानः सर्वे- णाभिचारिकेण यज्ञेन एनमभिचरितव्यमभिचरति । तत एनं स्तु- गुते हिनस्त्येव । सर्वेणैवेति । अस्य सर्वयज्ञात्मकत्वात् सर्वेणा- भिचारादिदोषनिघातार्थेनापि यज्ञेनायं यजमानो भवति । तत एनं अभिचरन् न स्तृणुते ॥ 'प्रजातमिति ॥ प्रजातं सन्तानवत् अविच्छिन्नमेव सहस्त्रं ददाति । उत्तरोत्तरप्रभूतमिति यावत् । सर्वयज्ञत्वेनास्य धना- ·अनु. ११. भभास्करभाष्योपेता. 171 यक्ष्यमाणः प्रजातमेवैनंददात्येतयै- व यजत सहस्रेणेजानोन्तं वा एष पशूनां गच्छति ॥३२॥ यस्सहस्रेण यजते प्रजापतिः खलु वै पशून- सृजत ता५ स्वैधातवीयेनैवासृजत य एवं विद्वा वैधातवीर्यन पशुकोमो यजते यस्मादेव योनेः प्र॒जाप॑तिः पशूनसृजत तस्मादेवैनौथ्सृजत उ- क्ष्यमाणः । प्रजातमिति प्र-जातम् । एव । एन- त् । ददाति । एतयां । एव । यजेत । सहस्रेण । ईजानः । अन्तम् । वै। एषः । पशूनाम् । गच्छ- ति ॥ ३२ ॥ यः । सहस्रेण । यजते । प्रजापति- रिति प्रजा-पतिः । खलु । वै । पशून् ।असृजत। तान् । त्रैधातवीयैन । एव । असृजत । यः। ए- वम् । विद्वान् । त्रैधातवीयैन । पशुकाम इति पशु-कामः । यजते । यस्मात् । एव । योनेः। प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । पशून् । असृजत । तस्मात् । एव । एनान् । सृजते । उपेति । एनम्। भिवृद्धिहेतुत्वात् । ईनान इति । इष्टवान् सहस्त्रेण पशूनामन्तं ।

·172 तैत्तिरीयसंहिता. [क्का. २. प्र. ४. पैनमुत्तर ५ सहस्र नमति देवताभ्यो वा एष आ वृश्चयते यो यक्ष्य इत्यु- तवा न यज॑ते त्रैधातवीयेन यजेत सो वा एष यज्ञः॥३३॥ यत्त्रै- धातवीय सर्वेणैव यज्ञेन यजते न देवताभ्य आ वृश्चयते द्वादशक- उत्तरमित्युत्-तरम् । सहस्रम् । नमति । देवा- भ्यः । वै । एषः । एति । वृश्यते । यः । यक्ष्ये । इति । उक्ता । न । यजते । वैधातवीयैन । यजे- त । सर्वः । वै । एपः । यज्ञः ॥ ३३ ॥ यत् । त्रै- धातवीयम् । सर्वेण । एव । यज्ञेन । यजते । न । देवताभ्यः । एति । वृश्यते । 'द्वादशकपाल इति समाप्तिं गच्छति । अपशुरेव स्यात् । यस्मादिति । धातवीयेनो- त्सृजते । उपैनमुत्तरमिति । यागप्रभावात्सहस्त्रान्तरमेनमुपनमति ॥ 'यो यक्ष्य इत्युक्तेति ॥ यज्ञार्थं कृतसंकल्पः तेन यज्ञेन अनिष्टवानपि सर्वयज्ञात्मकेनानेन यजमानः तेनापीष्टवान् भवति । तस्मादयागदोपाभावात् देवताभ्यो न वृश्चचते न हीयते ॥ "द्वादशकपाल इति ॥ चतुरो मुष्टीन् व्रीहीणां निरुप्य चतुरो यवानां निरुप्य पुनश्चतुरो व्रीहीणां निर्वपेत् । गार्हपत्ये द्वाद- ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 173 - पालः पुरोडाशो भवति ते त्रयश्चतु- कपालास्त्रिष्पमहत्वाय वयः पुरो- डाशा भवन्ति वयं इमे लोका एषां लोकानामातया उत्तरउत्तरोज्यायो- न्भवत्येवमिव हीमे लोका यवमयो मध्य एतद्वा अन्तरिक्षस्य रूप समृदय सर्वेषामभिगमयनव द्य- द्वादश-कपालः। पुरोडाशः। भवति । ते । त्रयः। चतुष्कपाला इति चतुः-कपालाः । त्रिष्पमहत्वा- येति त्रिप्पमृद्ध-त्वार्य । त्रयः । पुरोडाशाः। भव- न्ति । त्रयः । इमे । लोकाः । एपाम् । लोकाना- म्। आप्तथै । उत्तरउत्तर इत्युत्तरः-उत्तरः । ज्यायान् । भवति । एवम् । इव । हि । इमे । लोकाः । यव- मय इति यव-मयः । मध्ये । एतत् । । अन्त- रिक्षस्य । रूपम् । समया इति सं-ऋयै । स- र्वेषाम् । अभिगमयन्नित्यंभि-गमयन्न् । अवेति । शकपालान्युपदधाति । सर्व त्रेन्द्राविष्णुभ्यामेव निर्वापादि । ते त्रय इति । अवयुत्य सङ्यास्तुतिः । त्रिप्पमृद्धत्वं तिसृभिरा- वृत्तिभिर्योगः । त्रैधातवीयानुरूपत्वम् । त्रय इति । उपर्युपर्य- वस्थिताः । उत्तरउत्तर: पूर्वस्मात्पूर्वस्माज्ज्यायान् वृद्धतरः । वै ·174 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.४. त्यछम्बदार हिरण्यं ददाति तेज एव॥३४॥ अव रुन्धे ताप्यं ददा. ति पशूनेवाव॑ रुन्धे धेनुं देदात्याशिर्ष एवाव॑ रुन्धे सानो वा एष वर्णो यहिरण्यं यजुषां तार्यमुक्थामदा- यति । अर्छम्बट्रारमित्यछम्बट-कारम् । "हिर- ण्यम् । ददाति । तेजः। एव ॥ ३४ ॥ अवेति । रुन्धे । तार्यम् । ददाति । पशून् । एव । अवेति। रुन्धे । धेनुम् । ददाति । आशिष इत्या-शिषः । एव । अवेति । रुन्धे । साम्नः । वै । एषः । वर्णः। यत् । हिरण्यम् । यजुषाम् । तार्यम् । उक्थाम- , इमे खलु लोकाः पृथिव्यादयः उत्तरमुत्तरं ज्यायांसः । यवमय इति । हृयचश्छन्दसि' इति विकारे मयट । एतद्वा इति । योतिः पृथग्भावः । पृथग्भूतश्च सर्वपदार्थोन्तरिक्षस्य । सर्वेषाम- भिगमयन्नित्यादि । व्याख्यातम् ॥ 'हिरण्यमिति ॥ अन्वाहार्यमासाद्य महत्रं हिरण्यं ददाति । तायं घृताक्तं वासः, तत् घृतसंबन्धात्पशुलाभहेतुः । धेनुः प्रत्य- ग्रप्रसवा गौः । संप्रीणनहेतुत्वात्तत आशिषां लाभः । सानो वा इति । तस्य तैनसत्वात् 'सर्वं तेजस्सामरूप्यम्' इति दर्श- नाच्च । यनुपां वर्णस्ताऱ्या, द्वयोः क्षत्रसम्बन्धित्वात् । क्षत्रं *त. सं. २-३-६. तिं. बा.३-१२-९, ·मनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 175 ~~~~~ नौ धेनुरेतानेव सर्वान् वर्णानव रु- न्धे ॥ ३५ ॥ त्वष्टा हतपत्रो वीन्द्र सोममाऽहर- तस्मिनिन्द्र उपहवमैच्छत तं नोपा- दानामित्युक्थ-मदानाम् । धेनुः । एतान् । एव । सर्वान् । वर्णान् । अवेति । रुन्धे ॥ ३५ ॥ जगत्याऽभिचरन्थ्सो वै गच्छति यज्ञस्तेज एव त्रिशच ॥ ११ ॥ 'त्वष्टा । हूतपुत्र इति हुत-पुत्रः । वीन्द्रमिति वि-इन्द्रम् । सोमम् । एति । अहरत् । तस्मिन्न् । इन्द्रः । उपहवमित्युप-हवम् । ऐच्छत । तम् । न। द्वितीयो वर्णः, धेनुश्च उक्थामदानां शस्त्राणामृचामित्यर्थः । तासां वर्णो धेनुः प्रीणनहेतुत्वात् ॥ इति द्वितीये चतुर्थे एकादशोनुवाकः. 'त्वष्टा हतपुत्र इत्यादि ॥ इन्द्रेण हतपुत्रस्त्वष्टा इन्द्रविरहितं सोममाहरत् । तत एव तं यने नोपाहयत । अथ स इन्द्रः यज्ञहिंसां कृत्वा प्रासहा प्रसह्य सोममपिबत् तेनाननुज्ञातो बले- नैवापिबत् । सहतेः क्विपि न हिवृतिवृधि' इति पूर्वपदस्य ·176 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. ह्वयत पुत्रं मेऽवधीरित स यज्ञवे- शसं कृत्वा प्रासहा सोममपिबत्त- स्य यदत्यशिष्यत तत्त्वष्टाऽऽहवनी- यमुप प्रावर्तयथ्स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वे- ति स यावदूर्ध्वः पराविध्यति तावति उपेति । अह्वयत । पुत्रम् । मे । अवधीः । इति । सः । यज्ञवेशसमिति यज्ञ-वेशसम् । कृत्वा । प्रा- सहेति प्र-सहाँ । सोम॑म् । अपिबत् । तस्य॑ । यंत्। अत्यशिष्यतेत्यंति-अशिष्यत । तत् । त्वष्टा । आहवनीयमित्या-हवनीयम् । उप । प्रेति । अव- र्तयत् । स्वाहा । इन्द्रशत्रुरितीन्द्र-शत्रुः । वर्धस्व । इति । सः। यावत् । ऊर्ध्वः । पराविध्यतीति परा-विध्यति । तावति । स्वयम् । एव । वीति । - दीर्घत्वम् । अथ त्वष्टा इन्द्रपीतो यः तं सोमं गृहीत्वा तेनाह- वनीयमुपेत्याग्निं प्रावर्तयत् उददीपयत् उदीर्णज्वालमकरोत् । उत्था- पना प्रवर्तना । यथा-'यत्प्रावर्तत । तत्प्रवर्ग्यस्य प्रवर्दीत्वम् ' * इति । स्वाहा स्वाहुतमिदं तवास्तु, हे अग्ने इन्द्रस्य शत्रुश्शा- तयिता वर्धस्वेति । एवमिन्द्रस्य विनाशमाशासानः ग्लानबुद्धिः प्रार्थ- यत । अथ सोग्निस्तेनोद्दीपितः यावदूर्ध्वं गत्वा पराविध्यति परा- हन्ति इन्द्रं बाधते तावति ततः प्रागेव अग्निस्स्वयमेव व्यरमत * 'ते. आ. ५-१.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 177 ... स्वयमेव व्यरमत यदि वा तावत्प्र- वणम् ॥ ३६ ॥ आसीद्यदि वा ता- अरमत । यदि । वा । तावत् । प्रवणमिति प्र- वनम् ॥ ३६ ॥ आसीत् । यदि । वा । तावत् । निवृत्तोद्योगोऽभवत् त्वष्टुरभिमतं नाकरोत् । केचिदाहुः-सोग्नि- स्त्वष्टा उद्दीपितो यात्रवः पराविध्यति यावत्याकाशप्रदेशे उ- वों गत्वा पराविध्यति पराहन्ति तावति ततः प्रागेव तदीयो- दीपनप्रयत्नानुरुपमृर्ध्वगतिं कृत्वैव अकस्माज्झडिति स्वयमेव व्यरमत विलुप्ततेना अभवत् । अयमभिप्रायः-इन्द्रस्य शत्रुश्शातयिता नाशयिता अस्येत्यर्थस्स्यात, ततश्चेन्द्रेण नाशयितव्यो वर्धस्वेति प्रार्थितत्वात् इन्द्रेण नाशयितव्यः कश्चिदस्या आहुते॥येतोते तद- नुरूपमेव अग्निना चेष्टितमागामिनमि मि इन्द्रणास्य निपातनमिति सूचयितुमिति । एवं स्वगपराधन मन्त्रप्रयोगोऽभिमतविघातहेतु- रासीत् । यथोक्तम्- दुष्टश्शब्दस्स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुस्स्वरतोपराधात् ॥* इति । अयं च शत्रुशब्दः इदानी क्रियाशब्दो द्रष्टव्यः।। योस्माज्जायते यज्ञात् इन्द्रस्य वा शातयिता इन्द्रेण वा शातयितव्यः तस्यैव उद्वस्स्यात् अभिभवो वा । अग्नेः किमा- यातमित्याह-~-यदि वेत्यादि ॥ यजमानस्य यदि वा प्रवणं अव- *पाणिनिशिक्षा-५२. त-शातायता शत्रुः । जातिशब्दस्य बहुव्रीहिः, तत्पुरुषवृत्त्योः फलविशेषाभावः, इत्यधिक: पाट:. 23 ·178 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. वध्यग्नेरासीथ्स संभवग्नीषोमाव- भि समभवथ्स ईषुमात्रमिषुमात्रं विष्व॑वर्धत स इमान्लोकानवृणो- द्यदिमान्लोकानवृणोत्तदृत्रस्य॑ वृत्र- त्वं तस्मादिन्द्रोऽविभेदपि त्वष्टा अधीति । अग्नः । आसीत् । सः। संभवन्निति सं- भवन् । अग्नीपोमावित्यग्नी-सोमौं । अभि । समि- ति । अभवत् । सः । इयुमात्रमिपुमात्रमितीपुमा- -इषुमात्रम् । विष्व' । अवर्धत । सः । इमान्। लोकान् । अवृणोत् । यत् । इमान् । लोकान् । अवृणोत् । तत् । वृत्रस्य॑ । वृत्रत्वमिति वृत्र-त्वम्। तस्मात् । इन्द्रः। अविभेत् । अपीति । त्वष्टा । नतिर्भवति, यदि वा आधिक्यमुच्छायो भवति तदानीमनेरेव ताव- प्रवणं भवति, आधिक्यं चाग्नरेव तावत् भवति । छान्दसो लुक् । 'निपातैर्यद्यदिहन्त' इति निघाताभावः । इति निघाताभावः । स सम्भवन्नित्यादि । स इन्द्रशत्रुत्वेन वर्धमानोग्निजन्मा पुरुषः संभवन् विश्वं जगद्व्या- मुवन् अग्नीपोमावप्याक्रम्य समभवत् अग्नीपोमावप्यभिव्याप्तवान् । प्रमाणेनातिरेकस्संभवः । ततो वशीकृत्यानीपोमाविषुप्रमाणया वृद्ध्या दिनेदिने विष्वङ् नानागतिः अवर्धत क्रमेण इमान् सर्वानपि लोकानावृणोड्याप्तवान् । ततश्च स वरणादृत्र उच्यते । तस्मा- दिन्द्रोऽबिभेत् । त्वष्टाप्यविभेत । यस्तस्य प्रवर्तयिता सोप्यबि- भेदित्यपिशब्दस्यार्थः ।।

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 179 तस्मै त्वष्टा वर्जमसिञ्चत्तपो वै स वज आसीत्तमुद्यन्तुं नाशनोदय वै तर्हि विष्णुः ॥ ३७॥ अन्या दे- वताऽऽसीथ्सोब्रवीद्विष्णवेहीदमा है- रिप्यावो येनायमिदमिति स वि- 'तस्मै । त्वष्टा । वर्जम् । असिञ्चत् । तपः। वै । सः । वजः । आसीत् । तम् । उद्यन्तुमित्युत्- यन्तुम् । न । अशकोत् । अर्थ । वै । तर्हि । वि- ष्णुः ॥ ३७ ॥ अन्या । देवता । आसीत् । सः। अब्रवीत् । विष्णों । एति । इहि । इदम् । एति । हरिष्यावः । येन । अयम् । इदम् । इति । सः । - 'तस्मा इत्यादि ॥ अथ त्वष्टा तस्मे वृत्राय तं वृत्रं निग्र- हीतुम् । यहा–तस्मै इन्द्राय युद्धार्थिने वज्रमायुधं असिञ्चत् उदपादयत् । तपोविशेपस्तेनोत्पादितः स स्वयं वज एवाभवत्, यहा-तदीयं तपो वजत्वनातिष्ठत् । अथेन्द्रः केवलस्तमुहर्तु नाशक्नोत् । अथ तर्हि तदानीं विष्णु म अन्या देवता आसीत् इन्द्राय विपीदते आविरासीत् । अथेन्द्रस्तमब्रवीत्, हे विष्णो एहि इदमस्य वीर्यमाहारप्यावः येन वीर्येणायमिदं विश्वमभूदिति । स विष्णुरित्यादि । गतम् । अभिपर्यावर्तादिति । अभितः परित- स्सर्वतः आक्रमणमभिपर्यावर्तः, तत्परिहारार्थं तं वृत्रो मा कार्षी- दिति लोकत्रयेप्यात्मानं त्रेधा विभज्य स्थापितवान् ।।

·180 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. ष्णुस्त्रेधाऽऽत्मानं विन्यधत्त पृथिव्यां तृतीयमन्तरिक्षे तृतीयं दिवि तृती- यमभिपर्यावर्ताद्ध्यबिभेद्यत्पृथिव्यां तृतीयमासीत्तेनेन्द्रो वजमुदंयच्छद्वि- ष्णूनुस्थितस्सौवीन्मा मे प्र हार- स्ति वा इदम् ॥ ३८ ॥ मयि वीर्य विष्णुः । धा । आत्मानम् । वि । नीति । अ- धन । पृथिव्याम् । तृतीयम् । अन्तरिक्षे । तृती- यम् । दिवि । तृतीयम् । अभिपर्यावर्तादित्यभि- पर्यावर्तात् । हि । अविभेत् । 'यत् । पृथिव्याम् । तृतीयम् । आसीत् । तेनं । इन्द्रः । वज्रम् । उ- दिति । अयच्छत् । विष्णूनुस्थित इति विष्णु-अ- नुस्थितः । सः । अब्रवीत् । मा । मे । प्रेति । हाः। अस्ति । वै । इदम् ॥ ३८॥ मयि । वीर्यम् । तत् । 'यत्पृथिव्यामित्यादि ॥ तेन तृतीयेन सह विष्ण्वनुस्थितः विष्णु- ना गुणभावेन धारितः, सारथिनेव राजा गुणभावेन । अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम्, उपसर्गत्वाभावात् 'उपसर्गात्सुनोति' इत्यादिना पत्वाभावः, कर्मप्रवचनीयत्वेपि व्यत्ययेन समासः । अथ सोब- वीत्रः मा मां प्रहाः प्रहापीः । सिचि वृद्धौ ‘बहुलं छन्दसि इतीडभावः । अस्ति वा इत्यादि । गतम् । अथ वृत्रेण दत्तं वीर्य ·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 181 तत्ते प्रदास्यामीति तदस्मै प्राय॑च्छ- तत्प्रत्यगृह्णादधा मेति तद्विष्णवेऽति प्रायच्छत्तद्विष्णुः प्रत्यगृह्णादस्मास्वि- न्द्र इन्द्रियं दधात्विति यदन्तरिक्ष तृतीयमासीतेनेन्द्रो वजमुदयच्छद्वि- ते । प्रेति । दास्यामि । इति । तत् । अस्मै । प्रे- ति। अयच्छत् । तत् । प्रतीति । अगृह्णात् । अाः। मा । इति । तत् । विष्णवे । अति । प्रेति । अ- यच्छत् । तत् । विष्णुः । प्रतीति । अगृह्णात् । अस्मातुं । इन्द्रः। इन्द्रियम् । दधातु । इति । यत्। अन्तरिक्षे। तृतीयम् । आसीत् । तेन । इन्द्रः। वजम् । उदिति । अयच्छत् । विष्णनुस्थित इति तद्विष्णवे आत्मानमतीत्य प्रायच्छत् । यद्वा-प्रतिग्रहानन्तरं तस्या- न्यस्मै प्रदानमिति । किं ब्रुवन् ? अधामेति । मामधाः धारित- वान् त्वमिति विष्णुं वदन् । विष्णुश्च तत्प्रत्यगृह्णात्, कथं मन्य- मानः? इन्द्रोस्मास्विन्द्रियं दधातु आस्थापयतु इन्द्रार्थमेव मयि तिष्ठत्विति ॥ "यदन्तरिक्ष इत्यादि समानम् * ॥ द्विर्माधाः इति विशेषः द्वौ वारौ मां धारितवानिति ॥ *सं. २-४-१२..

·182 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. प्णनुस्थितस्सौब्रवीन्मा मे प्र हार- स्ति वा इदम् ॥३९॥मयि वीर्य तने प्र दास्यामीति तदस्मै प्रायच्छत्तत्प्र- त्यगृह्णाविर्माऽधा इति तद्विष्णवेऽति प्रायच्छ्त्तद्विष्णुः प्रत्यगृह्णादस्मास्वि- न्द्र इन्द्रियं दधात्विति यढिवि तृतीय- विष्णु-अनुस्थितः । सः । अब्रवीत् । मा। मे। प्रेति । हाः । अस्ति । वै । इदम् ॥ ३९ ॥ माय। वीर्यम् । तत् । ते । प्रेति । दास्यामि । इति । तत् । अस्मै । प्रेति । अयच्छत् । तत् । प्रतीति । अगृ- ह्वात् । द्विः । मा।अधाः । इति । तत् । विष्णवे। अति । प्रेति । अयच्छत् । तत् । विष्णुः। प्रतीति। अगृह्णात् । अस्मासुं । इन्द्रः । इन्द्रियम् । दधातु । इति । “यत् । दिवि । तृतीयम् । आसीत् । तेनं । 'यद्दिवीत्यादि ॥ गतम् । येनाहमिदमिति । पूर्व वीर्यैकदेशः वृत्रेणे- न्द्राय दत्तः, इदानीं कृत्स्नप्रदानमभ्युपगच्छति येन वीर्येणाहं इदं विश्वमस्मि तत्सर्वं ते दास्यामीति अब्रवीत्. इन्द्रः बाढमि- तीत्यर्थः । अभ्युपगमे फ्लुतः । अथ वृनोब्रवीत् सन्धां विति। त्वं चाहं च एकत्वं प्रतिपद्यावहा इत्यर्थः । यहा-वी इति पर्यनुयोगे विस्मृतस्मरणे वा । सर्वं वीर्यं ते प्रदास्यामीत्युक्तं अत्र *सं. २-४-१२..

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 183 मासीत्तेनेन्द्रो वजमुदयच्छद्विष्णूनु- स्थितस्सौवीन्मा मे प्र हार्येना- हम् ॥ ४० ॥ इदमास्मि तत्ते प्रदा- स्यामीति त्वी३ इत्यब्रवीत्संधां तु सं दधावहै त्वामेव प्रविशानीति यन्मां में विशेः किं मां भुञ्जया इ- इन्द्रः । वज्रम् । उदिति । अयच्छत् । विष्णनु- स्थित इति विष्णु-अनुस्थितः । सः । अब्रवीत् । मा । मे। प्रेति । हाः। येन । अहम् ॥ ४० ॥ इदम् । अस्मि । तत् । ते । प्रेति । दास्यामि । इति । त्वी३ । इति । अब्रवीत् । संधामिति सं- धाम् । तु । समिति । दधावहै । त्वाम् । एव । प्रेति । विशानि । इति । यत् । माम् । प्रविशेरि- ति प्र-विशेः । किम् । मा । भुज्याः । इति । .. किंचिद्विस्मृतं तदिदानी स्मृतमिति स्मृतिमभिनीयाब्रवीत् वृत्रे एव संघां विति । तुशब्दो विशेपमाह । सर्वं वीर्य ते प्रदास्यामि किं तु आवां संदधावहे त्वामेवाहं प्रविशानि यदिदं लभ्यते ततो वीयं दास्यते इति । गोपोपं पुष्णाति ' इतिवदेकस्सन्द- धातिः सामान्यवचनो द्रष्टव्यः । अथेन्द्रोब्रवीत् यदा त्वं मां प्रविशेः किमिदानी मां प्रविश्य त्वं मा भुञ्जाः । यहा -कि ·184 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. वै मनु- त्यब्रवीत्त्वामेवेन्धीय तव भोगाय त्वां प्र विशेयमित्यंब्रवीनं वृत्रः प्रा- विशदुदरं वै वृत्रः : क्षुत्खलु यस्य भ्रातृव्यो यः ॥ ११ ॥ एवं वेद हन्ति क्षुधं भ्रातृव्यं तदस्मै प्रा- यच्छत्तत्प्रत्यगृह्णात्त्रिाऽधा इति त- अब्रवीत् । त्वाम् । एव । इन्धीय । तव । भोगाय। त्वाम् । प्रेति । विशेयम् । इति । अब्रवीत् । तंम्। वृत्रः। प्रेति । अविशत् । उदरम् । वै । वृत्रः । क्षुत् । खलु । वै । मनुष्य॑स्य । भ्रातृव्यः । यः॥ ४१ ॥ एवम् । वेद । हन्ति । क्षुधम् । भ्रातृव्यम्। तत् । अस्मै । प्रेति । अयच्छत् । तत् । प्रतीति । अगृह्णात् । त्रिः । मा। अधाः । इति । तत् । वि- ष्णवे । अति । प्रेति । अयच्छत् । तत् । विष्णुः। मां प्रविश्य मामेव भुञ्जाः किं मामेव भोक्तुमारभमे । अथ वृत्रो- ब्रवीत् मैवं मन्तव्यं त्वामेवेन्धीय दीपयेयं अतस्तवैव भोगार्थ त्वां प्रविशेयमिति । भुलेर्लोट्याडागमः, छान्दसोकारलोपः, लुग्विकरण- त्वेन वा अयम् । अथेन्द्रेणानुनुमतो भूत्वा स्थितः यत्र क्षुदुप- जायते जाठराग्निरूपेणान्तः प्रविशतीत्यर्थः । स च क्षुद्रूपो दिने दिने सर्वैर्हन्यते । क्षुत्खल्वित्यादि वेदितुः फलम् । अथ वृत्रः तच्चात्मीयं वीर्यं कृत्स्नं इन्द्राय प्रायच्छत् तत्प्रवेशेन सर्वश- ·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 185 : द्विष्णवेऽति प्रायच्छत्तद्विष्णुः प्रत्यगृ- हादस्मास्चिन्द्र इन्द्रियं दधात्विति यात्रिः प्रायच्छत्तिः प्रत्यगृह्णात्तत्रि- धातौस्त्रिधातुत्वं यद्विष्णुरन्वतिष्ठत विष्णवेऽतिप्रायच्छत्तस्मादैन्द्रावैष्ण- प्रतीति । अगृह्णात् । अस्मासु । इन्द्रः । इन्द्रियम्। धातु । इति । 'यत् । त्रिः। प्रेति । अयच्छत् । त्रिः। प्रत्यग्रहादिति प्रति-अगृह्णात् । तत् । त्रि- धातोरिति त्रि-धातोः । त्रिधातुत्वमिति त्रिधातु- त्वम् । यत् । विष्णुः । अन्वतिष्ठतेत्यनु-अतिष्ठत। विष्णवे । अति । प्रेति । अयच्छत् । तस्मात् । ऐ- न्द्रावैष्णवमित्यैन्द्रा-वैष्णवम् । हविः । भवति । क्तिरिन्द्रोभवत् इन्द्रश्च तत्प्रतिगृह्य विष्णवे प्रायच्छत् त्रिर्माधाः त्रीन् वारान मां धारितवानसीति । विष्णुरित्यादि । गतम् ॥ 'यत्त्रिरित्यादि ॥ दानप्रतिग्रहयोस्त्रिरावृत्त्या त्रिधातुत्वं, वृत्रो दाता इन्द्रः प्रतिग्रहीता । त्रयो धातवो दानानि वा[धारणानि वा अस्येति त्रिधातुर्यिविशेषः, तत्सम्बन्धी यागस्त्रैधातवीयं, इह *सं. २-४-१२.. 24 ·186 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. वर हविर्भवति यहा इदं किं च त- दस्मै तत्प्राय॑च्चस्सामानि यजू- ५षि सहस्रं वा अस्मै तत्प्राय॑च्छ- तस्मासहस्रदक्षिणम् ॥ ४२ ॥ 'यत् । वै । इदम् । किम् । च । तत् । अस्मै । तत् । प्रेति । अयच्छत् । ऋचः। सामानि । यजू- 'षि । सहस्रम् । वै । अस्मै । तत् । प्रेति । अ- यच्छत् । तस्मात् । सहस्रदक्षिणमिति सहस्र-द- क्षिणम् ॥ ४२ ॥ प्रवणं विष्णुर्वा इदमिदमहं यो भवत्येक- विशतिश्च ॥ १२॥ त्वभेदेनोच्यते । यद्विप्णुरित्यादि । यस्माद्विप्णुरिन्द्रमन्वतिष्ठत यस्माच्च विष्णवे इन्द्रोतिप्रायच्छत् तस्मादैन्द्रावैष्णवं हविर्भवति ॥ यहा इति ॥ यत्किचिदात्मनि वीर्य विद्यते ऋचस्सामानि यजूंषि च, ऋगादिनिमित्तमिति यावत्, तत्सर्वं अस्मै इन्द्राय तदानी वृत्रहा प्रायच्छत् । अत एव पूर्वानुवाके दक्षिणाभूतानां हिरण्यादीनां सामादिरूपेण वर्णना कृता* । सहस्त्रं वा इति । सहस्र वीर्याणि सहस्रप्रकारं वीर्यं तदा प्रायच्छत् । तस्मा- त्सहस्रहिरण्यदक्षिणत्वमस्य पूर्वमुक्तम् ॥ इति द्वितीये चतुर्थे द्वादशोनुवाकः. *सं. २-४-११.10 ·अनु. १३. भभास्करभाष्योपेता. 187 देवा वै राजन्योन्जायमानादबिभ- युस्तमन्तरेव सन्तं दाम्नाऽपौम्भन्थ्स वा एषोपोब्धो जायते योजन्यौ यद्वा एषोनपोधो जायेत वृत्रा- घ्नश्चरेद्यं कामयत राजन्यमन- पोब्धो जायेत वृत्रान्घ्न ५श्चरेदिति तस्मा एतमैन्द्राबारहस्पत्यं चरुं नि- 'देवाः । वै । राजन्यात् । जायमानात् । अ- बिभयुः । तम् । अन्तः । एव । सन्तम् । दाना । अपेति । औम्भन्न् । सः । वै। एषः । अपौब्ध इत्यप-उब्धः। जायते । यत् । राजन्यः । यत् । वै । एषः । अनपोब्ध इत्यनंप-उब्धः। जायत । वृत्रान् । नन्न् । चरेत् । यम् । कामयैत । राज- न्यम् । अनपोब्ध इत्यनेप-उब्धः । जायेत । वृत्रान् । नन्न् । चरेत् । इति । तस्मै । एतम् । ऐन्द्राबार हस्पत्यमित्यैन्द्रा-बार हस्पत्यम् । चरुम्। निरिति । वपेत् । ऐन्द्रः । वै । राजन्यः । ब्रह्म । देवा वा इत्यादि ॥ अन्तः गर्भ एव सन्तं दाना अपौ- ·188 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. पेदैन्द्रो वै राजन्यौ ब्रह्म बृहस्प- तिर्ब्रह्मणैवैनं दानोपोम्भनान्मुञ्चति हिरण्मयं दाम दक्षिणा साक्षादेवैनं दाम्रोपोभनान्मुञ्चति ॥ १३ ॥ बृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । एनम् । दाम्नः । अ- पोम्भनादित्यप-उम्भनात् । मुञ्चति । हिरण्मयम्। दाम । दक्षिणा । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । एनम् । दानः । अपोम्भनादित्यप-उम्भनात् । मुञ्चति ॥ १३॥ एनं द्वादश च ॥ १३ ॥ म्भन् अपरुद्धशक्तिकाङ्गमबधन् । उभ उम्भ पूरणे । वृत्रानिति । वारकान् शत्रून् । अन्वाहार्यमासाद्य हिरण्मयं दाम दद्यात् ।। इति द्वितीये चतुर्थे त्रयोदशोनुवाकः. इति काम्या इष्टयस्समाप्ताः.

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपैता. 189 नवोनवो भवति जाय॑मानोह्री के- तुरुषसामेत्यने । भागं देवेभ्यो वि दधात्यायन्त चन्द्रमास्तिरति दीर्घ- 'नवोनव इति नवः-नवः । भवति । जार्यमा- नः। अह्नाम् । केतुः । उपसाम् । एति । अz। भागम् । देवेभ्यः । वीति । दधाति । आयन्नित्या- यन्न् । प्रेति । चन्द्रमाः । तिरति । दीर्घम् । आ- अथ याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । 'यः पापयक्ष्मगृहीतस्स्यात्तस्मा एतमादित्यं चरुं निर्वपेत् ' * इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-नवोनव इति त्रिष्टुप् ॥ अत्र चन्द्रगुणकीर्तनेनादित्य एव स्तूयते, तेषां चन्द्रगुणानामादित्याधीनत्वात् । तथा हि-चन्द्रो नामायं भास्वरः सलिलकटाहात्मा । यथाहुः- सूर्योग्निमयो गोळः चन्द्रोम्बुमयस्स्वभावतस्स्वच्छः । इति । तस्मादस्य दिवसकररुचिसमाश्लेषेण भास्वरत्वं भवति । यथाहु:- भूग्रहभानां गोळा/नि स्वच्छायया विवर्णानि । अर्धानि यथासारं सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते। ॥ इति । तस्माञ्चन्द्रमसो बिम्बं गोळाध मूर्याभिमुखं सदा चकास्ति । किं सर्वदा चकास्ति? किमिति नोपलभ्यते? श्रूयताम-अमावास्या- *सं. २-३-५. आर्यभ-गोलपादे.

·190 तत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.४. यां चन्द्रमस उपर्यादित्यः; तदा चन्द्रमस उपरि यद्विम्बाधं तदशेष- मवभासयति सविता | चन्द्रस्यामावास्योपलक्षितोपरिविम्बे केन्द्रा- द्यथायथा पश्चादादित्योवलम्बते तथातथा चन्द्रमसो बिम्बं केन्द्रस्य परतोवलम्बते । तत्केन्द्रवशात् चन्द्रमसो बिम्बार्धशेष आभासयति सविता । यावदेवास्योपलक्षितबिम्बपरिध्यवधेरधोवलम्बते तावत् चन्द्रमसो बिम्बस्या[स्यार्धम]स्माभिरुपलक्ष्यते, शेषमुपरिस्थितत्वान्नो- पलभ्यते सूर्याभिमुखं भास्वरमपि, भूगोळविशेषवर्तिभिरस्माभिरुपलब्धु- मयोग्यत्वात् । तस्माद्यावद्यावत्सवितृकराश्लिष्टमवलम्बते तावत्तावत्ति- थिभेदेन शुक्लचन्द्र उपलभ्यते । तेनामी ज्योत्स्नावितानावभासिनः चन्द्रकराः तत्तत्क्षितितलावभासिनो · भवन्ति । यथा दर्पणोदरे जले वा दिवाकरकरास्सम्मूर्छितास्सन्तो गृहान्तर्गतं तमः क्षपयन्ति एवं सवितृमरीचयोम्बुमये स्वभावश्यामपि चन्द्रबिम्बे सम्मूर्छिता नैशं ध्वान्तमपध्वंसयन्ति । तत्रायं विशेष:-यो यश्चन्द्रबिम्ब- प्रदेशः सवितृमार्गे ऋजुत्वेन व्यवस्थितः स एव शुक्लः उपलन्यते; तेन दक्षिणोत्तरयोश्शृङ्गयोः कालविशेषेणोन्नतिविशेषः । तत्र याव- द्यावत्सवित्रा विश्लिष्टो भवति तावत्तावच्छुक्लप्रतिपत्प्रभृति चन्द्रमसि सितिमा संवर्धते । कृष्णप्रतिपत्प्रभृति असितिमा संवर्धते । एतावता जायमान आप्यायमानः क्षीयमाणः चन्द्रमा उपलभ्यते। उक्तं च निरुक्ते—'तस्यैको रश्मिश्चन्द्रमसं प्रति दीप्यते'* इति, श्रूयते च–' सुषुम्नस्सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः' इति । ननु कथं अस्तमिते सवितरि चन्द्रश्चकास्ति ? नैष दोषः- भूमेर्दू रेण सूर्यमार्गः; ; तेनोपरिमुखानां सूर्यमरींचीनां न धात्री भूतधात्री भवति । कृष्णपक्षप्रतिपदादिषु चन्द्रमसो बिम्ब- पूर्वभागं प्रत्यासन्नः सवितेति परमुच्छुकमुपपद्यते । अत्र यदुक्तं व्यव- * नैघ. २-२-१, सिं. ३-४-७ ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 191 सौगतैः स्वत एव शुक्लस्य चन्द्रमसः सूर्यसन्निकर्षाद्वैवयं भव- तीति, तदयुक्तम् । स्वभावतश्शुक्लस्य सूर्यसन्निकर्षस्स्याञ्चेत्तदा शुक्लप्रतिपदादिषु चन्द्रमसो बिम्बस्यापरभागे वैवयं स्यात्, सन्नि- कृष्टत्वात् तस्यापरभागस्य । ततश्चावाड्मुखश्व[खं चन्द्रबिम्बमुपल- भ्येतेत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ एवं यश्चन्द्रमा जायमानः प्रादुर्भवन् शुक्लप्रतिपदादिषु आदि- त्यस्यार्चिपा प्रकाशमानो नवोनवो भवति पुनःपुनः अभिनव एव भवति प्रजानामाहादहेतुर्भवति । अनुदात्तं च' इति द्वितीयो 'नवशब्दः अनुदात्तः । किं च-अह्नां तिथीनां केतुः तहल्के- तयिता ज्ञापयिता । कित' ज्ञाने । तिथिविभागहेतुत्वात् । उपसां रात्रीणां अग्रे गच्छति अग्रणीः भवति, रजनानां कर्तृ- त्वात् । यद्वा-अह्रां केतुः अहरवसाने शुक्लपक्षे प्रतीच्यां दृश्यते, कृष्णपक्षे तु रात्रीणामवसाने प्राच्यां दृश्यते । एवमा- यन्नागच्छन् अयं देवभ्यो भागं विदधाति तिथिविशेषनिवन्धनत्वा- त्सर्वयागानां, आदित्यसन्निकर्षविप्रकर्षनिबन्धनत्वात्सर्वतिथीनाम् । सूर्या- चन्द्रमसोहि परस्परसन्निकर्पोमावास्या, विप्रकर्षः पौर्णमासीति । इत्थं महाप्रभावोयं चन्द्रमाः दीर्घमायुरस्य प्रतिरति वर्धयतु ॥ यद्वा-आदित्य एव चन्द्रमा उच्यते, चन्द्रस्य माता निर्माता उत्पादक इति । 'गतिकारकयोरपि' इत्यसिः, डित्वाहिलोपः । स जायमानो दिनेदिने प्राच्यामुद्यन् नवोनवो भवति सदोद्यन्न- प्यपूर्व इव भवति । अहां केतुः दिवसकरत्वात् । उपसां रात्रीणां अग्रे अग्रतो गच्छति रात्रय एनमनुधावन्ति । एवमायन् उद्यन् देवेभ्यो भागं विदधाति, आदित्यगत्यधीनत्वा- सर्वकर्मणाम् । एवं महानुभावश्चन्द्रमसेप्युक्तवन्निर्माता आदित्यः दीर्घमायुर्वर्धयत्विति ॥ , ·192 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. मायुः । यमादित्या अशुाप्या- ययन्ति यमक्षितमक्षितयः पिबन्ति। तेन नो राजा वरुणो बृहस्पतिरा प्याययन्तु भुव॑नस्य गोपाः । प्रा- च्यां दिशि त्वमिन्द्रासि राजोतोदी- युः । 'यम् । आदित्याः । अशुम् । आप्यायय- न्तीत्या-प्याययन्ति । यम् । अक्षितम्।अक्षितयः। पिबन्ति । तेन । नः । राजा । वरुणः। बृहस्पतिः। एति । प्याययन्तु । भुवनस्य । गोपा इति गो- पाः। प्राच्याम् । दिशि । त्वम् । इन्द्र । असि । राजा । उत । उदीच्याम् । वृत्रहन्निति वृत्र-ह- 'तत्रैव याज्या-यमिति त्रिष्टुप् ॥ यमंशुं रश्मि आत्मीय- रश्मिभूतं सोममादित्या आप्याययन्ति वर्धयन्ति, यं च सोम- मक्षितमविच्छिन्नं सर्वेष्वपि पर्वसु अक्षितयोऽक्षीणाः पित्रादयः पि- बन्ति, तेन सोमेनं सह राजा देवराजः वरुणश्च बृहस्पतिश्चा- प्याययन्तु इममक्षीणं यजमानं वर्धयन्तु भुवनस्य भूतजातस्य गोपाः प्रवृत्तिप्रदाः ॥ 36 यं कामयेतान्नादस्स्यादिति तस्मा एतं त्रिधातुं निर्वपे- दिन्द्राय राज्ञे पुरोडाशमेकादशकपालमिन्द्रायाधिराजायेन्द्राय स्व- ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 193 च्यां वृत्रहन्वत्रहाऽसि । यत्र यन्ति- स्रोत्यास्तत् ॥ ४४ ॥ जितं ते द- क्षिणतो वृषभ एंधि हव्यः । इन्द्रौ न् । वृत्रहेति वृत्र-हा । असि । यत्र । यन्ति । स्रोत्याः । तत् ॥४४॥ जितम् । ते । दक्षिणतः। वृषभः । एधि । हव्यः । 'इन्द्रः । जयाति । न । राक्षे '* इत्यस्याः प्रथमस्याः पुरोनुवाक्या, तृतीयस्याश्च याज्या- प्राच्यामिति त्रिष्टुप् ॥ 'जितं ते' इति तृतीयपादान्तः । हे इन्द्र त्वं प्राच्यां दिशि राजा स्वाम्यसि । अपिच उदीच्या- मपि अधिराज इत्येव । यतस्त्वं वृत्रहा वृत्रस्य मेघस्य हन्तासि मेधं हत्वा उदकेन जीवयसि, हे वृत्रहन् वृत्रासुरस्य हन्तः । प्रद- शनार्धं च दिग्द्वयोरुपादानं, सर्वास्वपि दिक्षु त्वमेव राजेति । कथं ज्ञायते इति ? आह-यत्र स्रोत्याः नद्यः यन्ति गच्छ- न्ति तत्सर्व त्वया नितं तत्र सर्वं ते जितं जयः । सर्वत्र च नद्यो यन्ति, तस्मात्सर्वासु दिक्षु त्वं राजासीति । 'स्त्रोत- सो विभाषाड्यड्डयौ' इति ड्यः । किञ्च-वृषभः वर्षयिता कामानाम् । हव्यः हविषा । एवं महानुभावस्त्वं दक्षिणत एधि भोक्तुं भव....हविः भान्ति (2) हव्यः । यहा- हविरर्हसि त्वं हविः प्रतिगृहीतुं दक्षिणतो भव ; दक्षिणतो हि स्थापयित्वा आहार्यादि दीयते, यथा--' दक्षिणत एत" इति तद्वदिदं द्रष्टव्यम् ॥ 'अथ प्रथमस्य याज्या, द्वितीयस्य पुरोनुवाक्या-इन्द्र इति *सं. २-३-६. आप. श्री-३-४-२, 25 आराध्यः ·194 तत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. जयाति न परी जयाता अधिराजो राजसु राजयाति । विश्वा हि भू- परेति । जयाते । अधिराज इत्यधि-राजः। राज- स्विति राज-स् । राजयाति । विश्वाः । हि । भू- . त्रिष्टुप् ॥ इन्द्रः सर्वदा जयाति जयति न तु कदा चिदपि पराजया- तै पराजयं न प्रतिपद्यते । लेल्याडागमः, 'विपराभ्यां जेः' इत्यात्मनेपदम्, 'वैतोन्यत्र' इत्यैकारः । अपि च-अधिराजः अधिकं राजमानः, अधिकदीप्तिः । राजसु दीप्तिमत्सु चन्द्रादिषु मध्ये यो नाम कश्चिद्राजति तं राजयाति तस्मादयं जयतीति । ण्यन्ताळेटि पूर्ववदाडागमः । किञ्च-विश्वाः एतनाः संग्रामान् अभिष्टीः आभिमुख्येनागच्छन्तीः । इपेर्गत्यर्थत्वात्कर्तरि तिन् 'मन्ने वृष' इति क्तिन उदात्तत्वम्, शकन्ध्वादित्वात्पररूपत्वम् । इच्छतेर्वा, आभिमुख्येन आगन्तुमिच्छन्तीः । ईदृशीस्सर्वाः एतनाः उपसद्यो भूयाः भूयात् । प्रथमत्वेन* नतिः । उपसीदतीत्युपस- द्यः । ‘कृत्यल्युटो बहुलम् ' इति कर्तरि यत् । उपसदनमु- परोधनम् । षष्ठयभावश्छान्दसः । यथाऽयमिन्द्रसमस्यः नम- स्कार्यः असत् भवेत् । लेट्यडागमः, पूर्वत्र 'हि च' इति निघाताभावः । उत्तरत्र यच्छब्दयोगात् । नमश्शब्दयोगात् 'नमोवरिवश्चित्रङः' इति क्यच् , तदन्तादचो यत् । यहा- नमस्यः नमस्कारार्हः । 'तदर्हति' इति छान्दसो यत् । तथा विश्वाः एतना अभिभवत्विति । यहा-विश्वाः पृतनाः अभिभूयात् । *त-वेनानुतीः. , ·अनु. १४.] भाभास्करभाष्योपेता. 196 याः पृतना अभिष्टीरुपसद्यो नम- स्यो यथाऽसत्। अस्येदेव प्ररिरि- चे महित्वं दिवः पृथिव्याः पर्यन्त- रिक्षात् । स्वराडिन्द्रो दम आ विश्व- याः । पृतनाः । अभिष्टीः । उपसा इत्युप-स- द्यः । नमस्यः । या । असत् । अस्य । इत् । एव । प्रेति । रिरिचे। महित्वमिति महि-त्वम् । दिवः । पृथिव्याः । परीति । अन्तरिक्षात् । स्वरा- डिति स्व-राट् । इन्द्रः । दमे । एति । विश्वगू- विध्यादिलिङि शपो लुक् । तथा च सर्वेनमस्यो भवेत् तदनु. रूपं जयति, न च पराजयते, सोयमस्मानन्नादान् करोत्विति ।। अथ तत्रैव द्वितीयस्य याज्या, तृतीयस्य पुरोनुवाक्या- अस्येदिति त्रिष्टुप् ॥ अस्यवेन्द्रस्य । इदिति पादपूरणे । महित्वं महत्त्वं प्ररिरिचे प्ररिरिच्यते । प्रशब्दो धात्वर्थस्य नि- वृत्तिमाचष्टे, यथा प्रस्मरणं प्रस्थानमिति । एवं रेकनिवृत्तिः प्ररेकः पूरणम् । कुतः प्ररिरिचे? दिवः पृथिव्या अन्तरिक्षाच्च । परि उपरि । अध्यर्थे परिशब्दः । दिवं पृथिवीं अन्तरिक्ष चातीत्य प्ररिरिने । छान्दसो लिट् । स्वराट् स्वायत्तदीप्तिः, स्वयं राजतीति स्वराट् , दमे दमविषये दमयितव्ये स्वराट् । दमेः घनि 'नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्धयभावः । विश्वगूर्तः सर्वस्मिन् काले उद्र्णः । दासीभारादिष्टव्यः, बहुव्रीहिस्वरस्योपलक्षणत्वात् बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्' इत्येतद्भवति । यहा-विश्वमायुधादिकं - ·196 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. गूर्तस्वरिरमंत्रो ववक्षे राय। अ- भि वा शूर नोनुमोऽदुग्धा इव घेन- वः। ईशानम् ॥४५॥ अस्य जग- त इति विश्व-गूर्तः । स्वरिः । अमंत्रः । ववक्षे । रणाय । अभीति । त्वा । हार । नो- नुमः । अदुग्धाः । इव । धेनवः । ईशानम् ॥१५॥ अस्य । जगतः । सुवर्दशमिति सुवः-दृशम् । ई- गूर्तमुद्यतं यस्येति बहुव्रीहिः । ‘नसत्तनिषत्त' इत्यत्र गूर्तशब्दो निपातितः । स्वरिः स्वरणीयः कीर्तनीयः । स्वृ शब्दे, अचः' इतीप्रत्ययः । शोभनारिरित्वं नव रिति वा । अव] ग्रहो नेप्यते । अमत्रः अमनकुशलः शत्रुभञ्जनादिकुशलः । मात्रार- हितोऽमत्रो महानित्येके । अत्र एषोदरादित्वात्स्वरूपस्वरादिसिद्धिः । एवं महानुभावोयं इन्द्रो रणाय आववक्षे आभिमुख्येन वहति । उक्तं कर्मणस्संप्रदानत्वम् । वहेलेंटि सिब्बहुलं लेटि' इति सिप् , 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः, 'बहुलं छन्दसि इति शुपश्श्लुः । मेघानां संग्रामोत्पादनेन वृष्टिमुत्पाद्य प्रभूतान्ना- दिना अस्माननादान् करोत्विति ॥ अथ ‘य इन्द्रियकामो वीर्यकामस्स्यात्तमेतया सर्वष्टष्ठया याजयेत्' * इत्यस्यां सर्वएष्ठायामिष्टयां प्रथमस्य 'यदिन्द्राय राथन्तराय निर्वपति'* इत्यस्य प्रथमस्य हविषः पुरोनुवाक्या, षष्ठस्य च याज्या- *ते. सं. २-३-७१ ·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपैता. 197 तस्सुवशमीशानमिन्द्र तस्थुषः । त्वामिद्धि हवामहे साता वाजस्य कारवः । त्वां वृत्रविन्द्र सत्प॑तिं न- शानम् । इन्द्र । तस्थुषः । त्वाम् । इत् । हि । ह- वामहे । साता । वाजस्य । कारवः । त्वाम् । वृ- वेषु । इन्द्र । सत्पतिमिति सत्-पतिम् । नरः । अभि त्वेते पथ्याबृहती, तृतीयपादस्य द्वादशाक्षरत्वात् ॥ हे शूर विक्रान्त इन्द्र त्वां अभिनोनुमः आभिमुख्येनात्यर्थं नुमः स्तुमः । नौतेर्यङगन्तात् लट् । अदुग्धा धेनव इव यथा ताव- दत्से आभिमुख्येन शब्दयन्ति । कीदृशम् ? ईशानं ईश्वरं अस्य जगतः जङ्गमस्य तस्थुषस्स्थावरस्य च मुवईशं स्वर्गाख्यस्य परमसुखस्य द्रष्टारम् । स त्वमिन्द्रियं वीर्यं चास्मभ्यं देहीति ।। 'अथ तस्यैव प्रथमस्य याज्या, 'इन्द्राय बार्हताय'* इत्यस्य च पुरोनुवाक्या-त्वामिद्वीति पूर्ववत्पथ्याबृहती || 'नरः' इति तृतीयपादान्तः । हे इन्द्र त्वामित् त्वामेव हवामहे आह्वयामः । वाजस्यान्नग्य माता सातौ सातिनिमित्तमस्मभ्यं देहि वाजमिति त्वामेवाह्वयामः । कारवस्स्तोतृत्वेन शिल्पिनः । 'कृपावाजि' इत्युण्प्रत्ययः । सनेः क्तिनि 'जनसनखनाम्' इत्यात्वम्, 'सुपां सुलुक् ' इति सप्तम्या आकारः, 'उतियति' इत्यादिना क्तिन उदात्तत्वम् । 'हिच' इत्याख्यातस्य निधाताभावः । हि यस्मा- *सं. २-३-७.३ ·198 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.४. द्वाजस्य वयं मनुष्याः, यस्माच्च रस्त्वां काष्ठास्वर्वतः । यद्दयावं इ- न्द्र ते शत५ शतं भूमीस्त स्युः। न त्वा वजिन्थ्सहस्र सूर्या अनु न त्वाम् । काष्ठोसु । अव॑तः । यत् । यावः । इन्द्र। ते । शतम् । शतम् । भूमीः । उत । स्युः । न । त्वा । वजिन् । सहस्रम् । सूर्याः । अन्विति । न। लाभाय त्वामेवाद्वयामः, यस्माच्चारिघुपस्थितेषु सत्पति सतां पातारं विदुषां पालयितारं त्वामेवाह्वयामः नरः सर्वेपि त्वां काष्ठासु दिक्षु अर्वत अरणवत उदकस्य च सात्यर्थ त्वामेवाह्वयामः, तस्मात्सर्वस्मादभिमतसंपा- दनेन इन्द्रियं वीर्य चास्मभ्यं देहीति ॥ अथ द्वितीयस्य याज्या, तृतीयस्य पुरोनुवाक्या-'इन्द्राय वैरूपाय' * इत्यस्य । यद्दयाव इति पूर्ववत्पथ्याबृहती । 'अनु' इति तृतीयपादन्तः ॥ हे इन्द्र ते तव यत् यद्यपि द्यावः द्युलोकाः शतं स्युः उत अपिच भूमीः भूमयोपि यद्याप शतं स्युः, तथापि वजिन् रोदसी द्यावाप्टथिव्यो त्वां जातमात्रमपि नान्वष्ट नाश्चवाते नानु- व्यामुतः तवैश्वर्याधारत्वाय न पर्याप्नुतः । तथा यद्यपि सहत्रं सूर्यास्स्युः, तथापि ते त्वां तेजसा नान्वश्नुते । अभोतेः छा- न्दसे लङि वचनव्यत्ययेनैकवचनम्, शपो लुक्; 'बहुलं छन्द- स्यमाङयोगेपि' इत्यडागमः । यद्यपि शतं द्यावस्स्युः भूमयश्च सूर्याश्च सहस्रं ये रोदसी ये च सूर्याः त इन्द्रं नान्वष्ट । 'नपुंसकमनपुंसकेन' इति नपुंसकस्य शेषः, एकवचनं च (!) ॥ *सं. २-३-७.

·भनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 199 जातमष्ट रोदसी।पिबा सोममिन्द्र मन्दंतु त्वा यं ते सुषाव हर्यश्वाद्भिः ॥४६॥ सोतुर्बाहुभ्याए सुर्यतो ना- जातम् । अष्ट । रोदसी इति । पिब । सोमम् । इन्द्र । मन्दतु । त्वा । यम् । ते। सुषा । हर्य- श्वेति हरि-अश्व । अद्रिः ॥ ४६ ॥ सोतुः । बा- हुभ्यामिति बाहुभ्याम् । सुर्यत इति सु-यतः। . अथ तृतीयस्य याज्या, चतुर्थस्य 'इन्द्राय वैराजाय' * इत्यम्य पुरोनुवाक्या-पिबा सोममिति विराट् त्रिपदा ॥ हे इन्द्र सोमं पिब, पीतश्चायं सोमः त्वां मन्दतु तर्पयतु । मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नगतिषु ; व्यत्ययेन परस्मैपदम् । हे हर्यश्व हरिततुरङ्ग ते त्वदर्थं यं सोमं अद्रिः ग्रावा सुपाव अभिषु- तवान् । किं स्वयमेव ? नेत्याह-सोतुः अभिषोतुः ऋत्विनः । साधुकारिणि तृन् । तस्य बाहुभ्यां सह अद्रिस्सुषाव । यहा- सोतुर्बाहुभ्या सुयतः सुष्टु यन्त्रितः, अत एव नार्वा नारणशीलः स्वकार्यकरणे सुप्रतिष्ठितः । यहा-अतः न अर्वा न पापः, कार्यविरोधित्वमेव पापम् । अर्तेः 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति वनिप् । ततस्तुष्टस्त्वमस्मभ्यं अभिमतं देहीति ॥ *सं. २.३-७.

·200 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ४. .. ' वा । रेवतीर्नस्सधमाद इन्द्रे सन्तु तुविाजाः । क्षुमन्तो याभिर्मदैम। उदग्ने शुचयस्तव वि ज्योतिषोदु न । अरू । "रेवतीः । नः । सधमाद इति सध- मादः । इन्द्रे । सन्तु । तुविाजा इति तुवि-वा- जाः । क्षुमन्तः। याभिः । मदेम । "उदिति । अग्ने । शुचयः । तव । “वीति । ज्योतिषा। उ- 1 अथ चतुर्थस्य याज्या, कदा चन * इति सूत्रकारवचनात् सैव पञ्चमस्य च च 'इन्द्राय शाक्वराय' इत्यस्य पुरोनुवाक्या, पञ्चमस्य याज्या-रेवतीर्न इति गायत्री ॥ इयमेव षष्ठस्य च 'इन्द्राय रैवताय'+ इत्यस्य पुरोनुवाक्या । व्याख्याता चेयं अन्वह मासाः' इत्यत्र । रेवत्यो धनवत्यः सधमादः सहमा- धन्त्यः । तुविवानाः बदन्नाः समृद्धान्ना वा अस्माकं सन्तु अस्म- दीया वा इन्द्रे सन्तु ईदृश्यस्सन्तु आपो गावो वा । याभिर्वयं क्षुमन्तः कीर्तिमन्तः मदेम माद्यमेति ।। यश्चक्षुप्कामस्स्यात्तस्मा एतामिष्टिं निर्व पेदनये भ्राजस्वते पु- रोडाशमष्टाकपालं सौर्य चरुमनये भ्राजस्वते पुरोडाशमष्टाकपालम्' इत्यत्र 'अग्नये भ्राजस्वते' इत्यस्य पुरोनुवाक्या-उदने शुचय- स्तवति गायत्री ॥ व्याख्यातेयं 'त्वमग्ने रुद्र' इत्यत्र । तस्य इह प्रतीकग्रहणम् । हे अग्ने ते तव शुक्राः निर्मलाः शुचयः रश्मयः भ्राजन्तः राजन्तः उदीरते उद्गच्छन्ति तव । किं च- 116 सं. २-३-७.३ *सं. १.४.२२. सं. २.३.८.५ सं. १-७-१३.13 वसं. १-३-१४.

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपेता. 201 त्यं जातवेदस५ सप्त त्वा हरितो रथे वहन्ति देव सूर्य । शोचिष्केशं दिति । उ । त्यम् ।जातवेदसमिति जात-वेदसम्। "सप्त । त्वा । हरितः । रथे । वहन्ति । देव । सू- र्य । शोचिष्कशमिति शोचिः केशम् । विचक्षणे- 14 तवार्चयः तेजांसि ज्योतीपि ग्रहनक्षत्राणि भवन्ति । यहा-तवा- चयितारः ज्योतीपि भवन्तीति ॥ "तत्रैव याज्या-वि ज्योतिपेति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि 'कृणुप्व पानः '* इत्यत्र व्याख्याता । प्रतीकग्रहणमत्रास्या गृह्यते । अय- मग्निः बृहदा ज्योतिषा विभाति विविधं भाति, विश्वानि च महि- त्वा माहात्म्यानि आविष्कृणुते आविष्करोति । अदेवीः अदेवन- शीलाश्च दुरेवाः दुःश्वन गन्तव्या मायाः प्रसहते प्रकर्षणाभिभ- वतु । किं च-शृङ्गे गोशृङ्गस्थानीये ज्वाले शिशीते निशितीकरोति। किमर्थं ? रक्षसो विनाशार्थमिति ॥ 13. अथ सौम्यस्य चरोः पुरोनुवाक्या-उदु त्यमिति गायत्री ॥ व्याख्यता चेयं ग्रहप्रश् । प्रतीकग्रहणमिदम् । देवं सूर्य जा- तवेदसं जातानां वेदितारं देवं केतवो रश्मयः उहहन्ति विश्वस्य लोकस्य दृशे दर्शनार्थमिति ॥ 14 "तत्रैव पुरोनुवाक्या विकल्प्यते-सप्त त्वेति गायत्री ॥ हे *सं. १-२-१४17. सिं. १-४-४३१ 26 ·202 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ४. विचक्षण । चित्रं देवानामुदगाद- नीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आऽमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य ति वि-चक्षण । "चित्रम् । देवानाम् । उदिति । अगात् । अनीकम् । चक्षुः । मित्रस्य । वरुणस्य। अग्नेः । एति । अप्राः । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । अन्तरिक्षम् । सूर्यः । आत्मा । देव सूर्य त्वां सप्त सर्पणशीलाः हरितः रसभरणा रश्मयः रथे रंहसो रमन्तेऽस्मिन्नाप इति वा रथे मण्डले वहन्ति शोचिप्केशं दीप्तरश्मि केशस्थानीया रश्मयः केशाः । हे विचक्षण प्रकाश- क । चष्टिदर्शनकर्मा । विविधं चष्टे पश्यतीति विचक्षणः । अनुदात्तेतश्च हलादेः' इति युच् । स त्वमस्मभ्यं चक्षुर्देहीति ॥ 15 'तत्रैव याज्या-चित्रमिति त्रिष्टुप् ॥ चित्रं चायनीयं सर्व- लोकपूजितं देवानां रश्मीनामिन्द्रादीनां वा ऋत्विनां अनीकं मुख- स्थानीयं समूहस्थानीयं वा उदगादुद्गच्छति सर्वात्मकसमष्टिरूपत्वात् । किं च-चक्षुस्थानीयं ख्यातिकरं वा मित्रादीनां । अयं देवो द्यावा- पृथिवी द्यावापृथिव्यौ अन्तरिक्षं च आप्राः आ( प्रागाः) पूरयति तेजसा । प्रा पूरणे, पुरुषव्यत्ययः । जगतः जङ्गमस्य सर्वस्य तस्थुषः स्थावरस्य सर्वस्यात्मा सूर्यः एकः प्रेरको वा सर्वस्य तस्मादात्मा ; सर्वोपकारकत्वात् । यहा-'स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये ।

·अनु. १४.] भभास्करभाष्योपैता. 203 आत्मा जगतस्तस्थुषः ॥ १७ ॥ च । विश्वे देवा ऋतावृधं ऋतुभिर् हवनश्रुतः । जुषन्तां युज्यं पर्यः। विश्वे देवाइशृणुतेम५ हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप यविष्ठ । ये अ- जगतः । तस्थुषः ॥ १७॥ च । "विश्वे । देवाः। ऋतावृध इत्यृत-वृधः । ऋतुभिरित्युतु-भिः। हव- नश्रुत इति हवन-श्रुतः । जुषन्ताम् । युज्यम् । पर्यः। “विश्वे । देवाः । शृणुत । इमम् । हव॑म् । मे। ये । अन्तरिक्षे। ये। उपेति । द्यवि । स्थ । स एकः '* इति दर्शनात् आत्मा सर्वस्य । अत्राचार्येण 'समानी याज्यानुवाक्ये भवतः '' इत्येतदनुसारेण 'उदग्ने शुचयस्तव में 'वि- ज्योतिषा'S 'उदु त्यं जातवेदसम्' | 'चित्रं देवानाम्' इति हविषां याज्यानुवाक्याः 'उदुत्यं जातवेदसम् ' 'सप्त त्वा हरितो रथे' 'चित्रं देवानाम् ' इति पिण्डान् प्रयच्छति इति ॥ 16 अथ 'वैश्वदेवी सांग्रहणी निर्व पेद्गामकामः'** इत्यस्य पु- रोनुवाक्या-विश्वे देवा ऋतावृध इति गायत्री ॥ विश्वेदेवाः ऋ- तावृधः ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य वा वर्धयितारः । ण्यन्तात्विप , बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् , 'अन्येषामपि दृश्यते' इति *ते. उ. २-८. सि. २-३-८५. सं. १-३-१४28. सं. १-२-१४7. सं. १-४-४३1-2 ** सं. २०१९.१ ·204 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र. ४. निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्या- स्मिन्बहिर्षि मादयध्वम् ॥ ४८॥ ये । अग्निजिवा इत्यग्नि-जिह्वाः । उत । वा। य- जत्राः । आसद्येत्या-सद्य । अस्मिन्न् । बर् हिर्षि मादयध्वम् ॥ ४॥ तदीशानमस्तिस्थुषस्त्रिशच ॥ १४ ॥ पूर्वपदस्यं दीर्घत्वम् । हवनश्रुतः आह्वानस्य श्रोतारः आह्वानप्र- योजनस्य कर्तार इति । हुयतेर्लेटि ‘बहुलं छन्दसि' इति संप्रसारणम् । ते ऋतुभिः कालावयवैः पर्वादिभिस्सह जुषन्तां . सेवन्तां युज्यं योग्यं पयः पयसि चरुं अत एव वचनादिति ॥ ये चा- "तत्रैव याज्या-विश्वे देवाः शृणुतेति त्रिष्टुप् ॥ हे विश्वेदेवाः मे मम इमं हवमाहानं शृणुत । ये यूयमन्तरिक्षे स्थ, ये च उप समीपे पृथिव्यां स्थ, ये च दिवि द्युलोके स्थ, मिजिलाः ये चाग्नेः निहायां स्थिताः हविर्भाजः । तात्स्थ्यात्ता- च्छब्द्यम् । यद्वा-अग्निर्जिवास्थानीयो येषाम् । छन्दसमन्तो- दात्तत्वम् । उतवा अपिवा ये यजत्राः यननीयाः पूजामात्रभाजः। ते सर्वेपि यूयं अस्मिन् बर्हिषि यज्ञे आसद्य आसित्वा माद- यध्वं तृप्यत । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः, अनुदात्तेत्, तृप्ताश्चा- स्माकं ग्रामं साधयतेति ॥

·अनु. १.] भहभास्करभाष्योपेता. 205 देवा मनुष्या देवासुरा अब्रुवन्देवासुरास्तेषा गायत्री प्रजापतिस्ता यत्राग्ने गोभिश्चित्रा मा- रुतं देवा वसव्या अग्ने मारुतमिति देवा वसव्या देवाशर्मण्यास्सर्वाणि त्वष्टौ हतपुत्रो देवा वै राजन्यानवोनवश्चतुर्दश ॥ १४ ॥ देवा मनुष्याः प्र॒जां पशून्देवा वसव्याः परि- ध्यादिदमस्म्यष्टाचत्वारि शत् ॥ ४८ ॥ देवा मनुष्या मादयध्वम् ॥ हरिः अम् ॥ हरिः अम् ॥ विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः पु- विश्वरूप इति विश्व-रूपः । वै । त्वाष्ट्रः । इति श्रीमभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञान- यज्ञाख्ये द्वितीये काण्डे चतुर्थे प्रश्ने चतुर्दशोनुवाकस्समाप्तः. समाप्तश्च प्रपाठकः हरिः म् 'अथ दर्शपूर्णमासबाह्मणं प्राजापत्यं काण्डं विश्वरूप इत्या- दयः षडनुवाकाः । तत्राग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे विधा- ·206 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. रोहितो देवानामासीत्स्वतीयोसुरा- णां तस्य त्रीणि शीर्षाण्यासन्त्सो- मपान सुरापानमन्नादन र स प्रत्य- क्षे देवेभ्यो आगमवदत्परोक्षमसुरे- पुरोहित इति पुरः-हितः । देवानाम् । आसीत् । स्वस्त्रीयः । असुराणाम् । तस्य । त्रीणि । शीर- पाणि । आसन् । सोमपानमिति सोम-पानम् । सुरापानमिति सुरा-पानम् । अन्नादमित्यन-अ- दनम् । सः । प्रत्यक्षमिति प्रति-अक्षम् । देवेभ्यः। भागम् । अवदत् । परोक्षमिति परः-अक्षम् । अ- सुरेभ्यः । सर्वस्मै । वै । प्रत्यक्षमिति प्रति-अक्ष- स्यन् तदर्थमर्थवादं प्रस्तौति-विश्वरूपो नाम त्वष्टुः पुत्रः देवानां पुरोहितः आसीत् । 'पुरोऽव्ययम्' इति गतित्वात् 'गतिरन- ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । असुराणां स्वस्त्रीयः स्वसुः पुत्रः । 'स्वसुश्छः' इति छः, ईयादेशश्च । तस्य सोमपा- नादीनि त्रीणि शीर्षाण्यासन् ‘शीर्षन् छन्दसि' इति शीर्षा देशः । सोमः प्रीयते अनेन इति करणे ल्युट । एवं सर्दन । स देवेभ्यः प्रत्यक्षं भागमवदत् यूयमेव भागार्हा इति देवानां सन्निधौ देवानवदत् । प्रत्यक्षपरोक्षशब्दौ व्याख्यातौ* । असुरेभ्यस्तु परोक्ष भागमवदत् स्वस्त्रीयत्वात्तेषामसन्निधावेवासुरा भागार्हा इत्यवदत् । अथैवं कुर्वतोऽस्य दुष्टाभिप्रायत्वमस्तीत्याह-सर्वस्मा इति । यस्मै *सं १-७-३. न्तरः ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता. 207 भ्यस्सर्वस्मै वै प्रत्यक्ष भागं वदन्ति यस्मा एव परोक्षं वदन्ति तस्य भाग उदितस्तस्मादिन्द्रोऽबिभेदीदृङ् वै राष्ट्रं वि पर्यावर्तयतीति तस्य व- जमादाय शीर्षायच्छिनद्यत्सोम- म् । भागम् । वदन्ति । यस्मै । एव । परोक्षमिति परः-अक्षम् । वदन्ति । तस्य । भागः । उदितः । तस्मात् । इन्द्रः । अविभेत् । ईदृङ् । वै । राष्ट्रम्। वीति । पर्यावर्तयतीति परि-आवर्तयति । इति । तस्य । वजम् । आदायेत्या-दाय । शीर्षाणि । अच्छिनत् । यत् । सोमपानमिति सोम-पानम् ॥ .. भागं दास्यन् भवति तस्मै सर्वस्मा अप्रत्यक्षं भागं वदति लौकिकः । त्वमेव सर्वमहसि, इति सन्निधावपहृदया एव वदन्ति । तस्माद्यस्मा एव परोक्षं वदन्ति असन्निधौ स्वयमेव भागभाक्तन बहुमन्यते तस्य भाग उदितः उक्तः उद्भूतः सुनिश्चितः इति यावत्, अन्योऽनुक्तप्रायः । यद्वा-हस्तस्थप्रायः । कर्षा- त्वतो घनोन्त उदात्तः' इति भागशब्दः अन्तोदात्तः । तस्मात् तथा कुर्वतो विश्वरूपादिन्द्रोऽबिभेत् ईदृक् ईदृशमाचरन् राष्ट्र- मपि अस्माकमपि विपर्यावर्तयति अस्मत्तोऽपहृत्य असुरेभ्यो दास्यतीति ॥ 'तस्येत्यादि ॥ गतम् । कपिञ्जलः अपाश्वाति(?) । कल- ·208 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. पानम् ॥ १ ॥ आसीत्स कपिञ्ज- लोऽभवद्यत्सुरापान स कलविको यदन्नादनस तितिरिस्तस्याञ्जलिना ब्रह्महत्यामागृहात्ता संवत्सरम- विभुस्तं भूतान्यभ्यक्रोशन्ब्रहृनिति १ ॥ आसीत् । सः। कपिञ्जलः। अभवत् । यत्। सुरापानमिति सुरा-पानम् । सः । कलविङ्कः । यत् । अन्नादनमित्य॑न्न-अद॑नम् । सः। तित्तिरिः। तस्य । अञ्जलिना । ब्रह्महत्यामिति ब्रह्म-हत्याम्। अगृह्णात् । ताम् । संवत्सरमिति सं-व- त्सरम् । अविभः । तम् । भूतानि । अभीति । अक्रोशन् । ब्रह्म॑हनिति ब्रह्म-हन्न् । इति । सः । उपेति । विकश्चटकविशेषः । तित्तिरिः तिरश्चिदीनि तित्तिरिति] कटु- करावीति । अञ्जलिनेति । बुद्धिपूर्वकृतत्वख्यापनार्थं अञ्जलिग्र- हणम् । तस्येति संबन्धसामान्ये पष्ठी तत्संबन्धेन आत्मनः ब्रह्म- हत्येति । तस्य वधेनेति वा सामर्थ्याल्लभ्यते । हनस्तच' इति हन्तेः क्यप् । तामिति । अकृतप्रायश्चित्त एव तां ब्रह्महत्यां संवत्सरं भृतवान् । ब्रह्महन् इति ब्राह्मणं हतवानिति । किंरू- पमिदं तवेति तं भूतानि भूतनातान्यनिन्दन् । यहा-तस्याभिमुखे स्थित्वा भूतानि ब्रह्महन्नित्याक्रोशमकुर्वन् । ततः स इन्द्रः पृथिवी- मुपासीदत् उपसन्न आह अस्या ब्रह्महत्यायास्तृतीयं भागं प्रति- ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता. 209 स पृथिवीमुपासीददृस्यै ब्रह्महत्या- यै तृतीयं प्रति गृहाणेति साऽब्रवीद्वर वृणै खातात्पराभविष्यन्ती मन्ये त- तो मा परां भूमिति पुराते॥२॥सं- वत्सरादपि रोहादित्यब्रवीत्तस्मात्पु- रा संवत्सरात्पृथिव्यै खातमपि रो- पृथिवीम् । उपेति । असीदत् । अस्यै । ब्रह्महत्या- या इति ब्रह्म-हत्यायै । तृतीयम् । प्रतीति । गृहा- ण । इति । सा । अब्रवीत् । वरम् । वृणै । खा- तात् । पराभविष्यन्तीति परा-भविष्यन्ती। म- न्ये । ततः । मा । परेति । भवम् । इति । पुरा । ते ॥ २ ॥ संवत्सरादिति सं-वत्सरात् । अपी- ति। रोहात् । इति । अब्रवीत् । तस्मात् । पुरा । संवत्सरादिति सं-वत्सरात् । पृथिव्यै । खातम् । गृहाण इति । 'पूरणाद्भागे तीयादन्' इति स्वार्थिकोऽन् प्रत्ययः । पष्ठयर्थे चतुर्थी । सेत्यादि । किं वृणै । प्राप्त- काले लोट् । खातात् भूमेः यत्र मृदं खनति, पराभवो विनाशः, पराभविष्यामीति मन्ये ततो निमित्तात् अहं मा परा- भूवमिति । अथेन्द्रोऽब्रवीत्-संवत्सरसमाप्तेः प्राक् तव खातमपि रोहात् विरोहति । लेट्याडागमः । तस्मादित्यादि । गतम् । 27 ·210 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. हि। हति वारैवृतः यस्यै तृतीयं ब्रह्मह- त्यायै प्रत्य॑गृह्णात्तत्स्वकृतमिरिणम- भवत्तस्मादाहिताग्निश्श्रुद्धादेवस्स्व- केत इरिणे नावं स्येब्रह्महत्यायै ह्येष अपीति । रोहति । वारैवृतमिति वारे-वृतम्। अस्यै । तृतीयम् । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म- हत्या । प्रतीति । अगृह्णात् । तत् । स्वस्तमिति स्व-कृतम् । इरिणम् । अभवत् । तस्मात् । आहितामिरित्याहित-अग्निः । श्रद्धादेव इति श्रद्धा-देवः । स्वत इति स्व-कृते । इरिणे । ना अवेति । स्येत् । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्यायै । वरे हितः वरणकालः । ततस्तृतीयं प्रत्यगृह्णात् पृथिवी ब्रह्मह- त्यायाः ॥ तदित्यादि ॥ स्वेनैव कृतेन कारणान्तरेण कृतं स्वकृतम् । तृतीया कर्मणि इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । इरिणं अपरं श्रद्धादेवः धार्मिकः नावस्येत् न वसेत् । कश्चिदाह-श्रद्धा- वान्यष्टुकः श्रद्धादेवः स स्वकते इरिणे देवयजनाध्यवसानं न कुर्यादिति । अत्रैव हेतु: 'ब्रह्महत्यायै ह्येष वर्णः' इति ॥

·अनु. १. भभास्करभाष्योपेता. 211 वर्णस्स वनस्पतीनुपासीददस्यै ब्रह्म- हृत्यायै तृतीयं प्रति गृह्णीतेति तेऽत्रु- वन्वरं वृणामहै वृक्णात् ॥३॥ प- राभविष्यन्तो मन्यामहे ततो. मा परी भूमेत्यावश्चनाहो भूयास उ- तिष्ठानित्यब्रवीत्तस्मादावश्चनादृक्षा णां भूयास उतिष्ठन्ति वारैवृतर हि । एषः । वर्णः । 'सः । वनस्पतीन् । उपेति । असीदत् । अस्यै । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्या- मैं । तृतीयम् । प्रतीति । गृह्णीत । इति । ते । अ- ब्रुवन् । वरम् । वृणामहै । वृक्णात् ॥३॥ परा- भविष्यन्त इति परा-अविष्यन्तः । मन्यामहे । ततः । मा। परेति । भम् । इति । आवश्चनादि- 'त्या-वचनात् । वः । भूयासः । उदिति । ति- ष्ठान । इति । अब्रवीत् । तस्मात् । आवश्चनादि- त्या-वचनात् । वृक्षाणाम् । भूयासः । उदिति । तिष्ठन्ति । वारंवृतमिति वारे-वृतम् । हि । एषाम्। *स वनस्पतीनित्यादि ॥ गतम् । वृक्णादिति । छिन्नात् तद- वयवात् । वृश्चतेः निष्ठायां 'ओदितश्च' इति निष्ठानत्वं, तस्या- ·212 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. ह्येषां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्य॑गृह- न्स निर्यासोऽभवत्तस्मानिर्यासस्य नाश्य ब्रह्महत्यायै ह्येष वर्णो- थो खलु य एव लोहितो यो वा- वचनानिर्येषति तस्य नाश्य॑म् ॥४॥ तृतीयम् । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्यायै । प्रती- ति । अगृह्णन् । सः। निर्यास इति निः-यासः । अभवत् । तस्मात् । निर्यासस्येति निः-यासस्य । न । आश्यम् । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्यायै । हि । एषः।, वर्णः । अथो इति । खलु । यः। एव । लोहितः । यः। वा । आवश्वनादित्या-व- चनात् । निर्येषतीति निः-येषेति । तस्य । न । आश्यम् ॥ ४ ॥ कामम् । अन्यस्य । .. सिद्धत्वात् 'स्कोस्संयोगाद्योरन्ते च' इति सलोपः, 'खरि च' इति चर्वम् ॥ अथो खलु अस्ति पक्षान्तरं लोहितो लोहितवर्णः यो वा- ब्रश्चनान्निर्येषति निर्गच्छति । येष प्रयत्ने अनुदात्तेत्, व्यत्ययेन परस्मैपदम् । अन्यस्येति । अलोहितस्य अनावश्चनान्निर्गतस्य निर्यासस्य कामं आश्यं नाश्यं वा । काम्यत इति कामम् ॥

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता. 213 काममन्यस्य स स्वीप सादमुपा- सीददृस्यै ब्रह्महत्यायै तृतीयं प्रति गृह्णीतेति ता अब्रुवन्वर वृणामहा ऋत्वियात्प्र॒जां विन्दामहै काममा विनितोस्सं भवामेति तस्मादृत्वि- यात्स्त्रियः प्र॒जां विन्दन्ते काममा वि- 'स; । स्त्रीप सादमिति स्त्री-स सादम् । उपेति। असीदत् । अस्यै। ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्यायें। तृतीयम् । प्रतीति । गृह्णीत । इति । ताः । अत्रु- वन् । वरम् । वृणामहै । ऋत्वियात् । प्रजामिति प्र-जाम् । विन्दामहै । कामम् । एति । विनि- तोरिति वि-जनितोः । समिति । भवाम् । इति । तस्मात् । ऋत्वियात् । स्त्रियः । प्रजामिति प्र- जाम् । विन्दन्ते । कार्मम् । एति । विनितोरिति स स्वीपंसादमित्यादि ॥ स्त्रियः सह सीदन्त्यस्मिन्निति स्वीपं- सादं स्त्रीसमूहः । छान्दसं सांहितिकं पत्वम् । ऋत्वियादिति । ऋतुः प्राप्तोऽस्येति ऋत्वियं आर्तवं उच्यते । 'छन्दसि घस्' इति घस्प्रत्ययः, वृपादिः द्रष्टव्यः । विजननं प्रसवः । भाव- लक्षणे स्थेण्' इति जने स्तोसुन् प्रत्ययः । संभवः संयोगः । प्रथमसंयोगे गर्भो भवतीति यद्यपि द्वितीयादिप्रवृत्तिः अप्र- ·214 तैत्तिरीयसंहिता. [फा. २. प्र.५. जनितोस्सं भवन्ति वारैवृतः ह्यासां तृतीयं ब्रह्महत्यायै प्रत्य॑गृह्णन्थ्सा म- लवदासा अभवत्तस्मान्मलवद्वास- सा न सं वदेत ॥५॥ न सहासीत नास्या अनमद्याद्ब्रह्महत्यायै ह्येषा वर्णं प्रतिमुच्यास्तेऽथो खल्वाहुर- वि-जनितोः। समिति । भवन्ति । वारेवृतमिति वारै-वृतम् । हि । आसाम् । तृतीयम् । ब्रह्मह- त्याया इति ब्रह्म-हत्यायै । प्रतीति । अगृह्णन् । 'सा । मलवद्वासा इति मलवत्-वासाः। अभव- त् । तस्मात् । मलवद्वाससेति मलवत्-वाससा । न । समिति । वदेत ॥ ५॥ न । सह । आसीत। न । अस्याः । अनम् । अद्यात् । ब्रह्महत्याया इ- ति ब्रह्म-हत्यायै । हि । एषा । वर्णम् । प्रति- मुव्येति प्रति-मुन्य । आस्तै । अथो इति। खलु। जार्था, तथापि कामानुरूपं आविजनितोः संभवाम, गर्भस्सुखं वर्ध- तामिति ॥ 'मलवद्वासा रजस्वला । वासोग्रहणं वाससि रजस्स्पर्शा- त्प्रभृति अज्ञातेप्यप्रायत्यमस्तीति सूचनार्थम् । तेन वासस्य- स्पृष्ट ज्ञानादूर्ध्व मेवाशुद्धिः । तस्मादिति । सहभाषणं संवादः ।

·भनु . १.] मभास्करभाष्योपेता. 215 भ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जन- मेव न प्रतिगृह्य काममन्यदिति यां मलक्दासस५ संभवन्ति यस्त- तो जायते सोभिशस्तो यामरण्ये आहुः । अभ्यञ्जनमित्यभि-अञ्जनम् । वाव । स्त्रि- याः । अनम्। अभ्यञ्जनमित्यभि-अञ्जनम् । एव । न। प्रतिगृह्यमिति प्रति-गृह्यम् । कामम् । अन्यत्। इति । याम् ।मलवद्वाससमिति मलंवत्-वाससम्। संभवन्तीति सं-भवन्ति । यः । ततः । जायते । सः । अभिशस्त इत्यभि-शस्तः । याम् । अरण्ये। तस्य प्रतिषेधः पुरुषार्थः प्रासङ्गिकः । एवं सर्वत्र । नास्या इति । अनया स्पर्शादिना दूपितं नाद्यात् । अनया वा दत्तं न गृह्णीयात् । एपा हि ब्रह्महत्याया वर्ण प्रतिमुच्य देहे बड्डाऽऽस्ते । अथो अपि खल्वाहुस्तद्विदः । अभ्यज्यते परिष्क्रियते शरीरमनेनेत्यभ्यञ्जनं तैलादि । तच्चान्नं स्त्रीणां प्रियतमत्वात्, तस्मात् तदेव तस्या अन्नं न प्रतिग्राह्यम् । केचिदाहुः-तया अभ्यञ्जनं न कर्तव्यमिति । ब्रह्महत्यात्मिकायास्तस्या अभिमततमं सर्वदा वयं- मिति विवक्षितम् ॥ ध्यामित्यादि ॥ अभिशस्तः अभिशस्तः मिथ्यारोपितपातकेन दूपितः गृहे अभिशस्तः, अरण्ये स्तेनः चोरः । पराची स्वापाशनादिना अन्यपराम् । अवाङ्मखं शयानामित्येके । ह्रीतमुखी लज्जावनतव- ·216 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. - तस्यै स्तेनो यां परांची तस्यै ह्री- तमुख्यपगल्भो या स्नाति तस्या अप्सु मारुको या ॥ ६ ॥ अभ्य के तस्यै दुश्चर्मा या प्रलिखते तस्यै खलंतिरपमारी याऽऽड़े तस्यै का- णो या दुतो धावते तस्यै श्याव- दन् या नखानि निकुन्तते तस्यै तस्यै । स्तेनः । याम् । पराचीम् । तस्यै । ह्रीत- मुखीति ह्रीत-मुखी। अपगल्भ इत्यप-गल्भः । या । स्नाति । तस्याः। अप्स्वित्यप-सु । मारुकः। या ॥६॥ अभ्यङ इत्यभि-अङ्के । तस्यै । दुश्च- मैति । या । प्रलिखत इति प्र-लिखते। तस्यै । खलतिः । अपमारीत्यप-मारी । या । आङ इत्या-अङ्के । तस्यै । काणः । या । दतः। धावते । तस्यै । श्यावदनिति श्याव-दन्न् । या । नखानि । निकन्तत इति नि-कुन्तते । तस्यै। कु- दनः । कर्मधारयादिनिः । अप्रगल्भोऽपगतगल्भः । अप्सु मारुकः अप्मु मरणशीलः । छान्दस उकञ् । दुश्चर्मा कुष्टी । खलतिः केशशून्यमस्तकः । अपमारी अपमृत्युमान् । यहा-कुत्सि- तमरणः । काणः कुण्ठिताक्षः । श्यावदन् व्याध्यापन्नदन्तः, दुः-चर्मी ·अनु. १. भभास्करभाष्योपेता. 217 कुनखी या कृणति तस्यै क्लीबो या रज्जु सृजति तस्या उद्वन्धुको या पर्णेन पिबति तस्या उन्मादुको या खर्वेण पिबति तस्यै खर्वस्तिस्रो रात्रीतं चरेदञ्जलिना वा पिबेदखे- र्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय॥७॥ नखी । या । कृत्ति । तस्यै । क्लीबः । या । रर्जु- म् । सृजति । तस्याः । उद्वन्धुक इत्युत्-बन्धुकः। या। पणेन । पिबति । तस्याः। उन्मादुक इत्युत्- मादुकः । या । खर्वेण । पिबति । तस्यै । खर्वः । तिनः । रात्रीः । व्रतम् । चरेत् । अञ्जलिना । वा । पिबेत् । अखर्वेण । वा । पात्रेण । प्रजाया इति प्र-जाय। गोपीथाय ॥ ७ ॥ यत्सोमपानं ते वृषणात्तस्य नाश्यं वदेत मासको याऽखर्वेण वा त्रीणि च ॥१॥ मलिनदन्तो वा । 'विभाषा श्यावारोकाभ्याम्' इति दतृभावः । कुनखी कुत्सितनखः । कृणत्ति कटं सृजति । विकरणव्य- त्ययेन भम् । लीवः यो न स्त्री न पुमान् । उद्वन्धुकः यो 28 ·218 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५. त्वष्टा हतपुत्रो वीन्द्र सोममाहर- तस्मिन्निन्द्र उपहवमैच्छत तं नोपा- ह्वयत पुत्रं मेऽवधीरिति स यज्ञवेशसं कृत्वा प्रासहा सोममपिबत्तस्य यद- 'त्वष्टौ । हृतपुत्र इति हत-पुत्रः । वीन्द्रमिति वि-इन्द्रम् । सोम॑म् । एति । अहरत् । तस्मिन् । इन्द्रः । उपहवमित्युप-हवम् । ऐच्छत । तम् । न । उपेति । अह्वयत । पुत्रम् । मे । अवधीः । इति । सः । यज्ञवेशसमिति यज्ञ-वेशसम् । कु- त्वा । प्रासहेति प्र-सहा । सोम॑म् । अपिबत् । तस्य । यत् । अशिष्यतेत्यति-अशिष्यत । तत् । रज्ज्वा उद्घध्य आत्मानं व्यापादयति । पर्णेन पद्मदळादिना । उन्मादुकः उन्मदनशीलः । पूर्ववदुकञ् । खर्वः खरैनसोत ते(?) खण्डिताङ्गः खर्व इति केचित् । व्रतं यथोक्तस्वरूपं प्रजाया रक्षणार्थम् । औणादिकस्थप्रत्ययः, इडागमश्च ॥ इति द्वितीये पञ्चमे प्रथमोऽनुवाकः. 'त्वष्टा हतपुत्र इत्यादि ॥ व्याख्यातम् । यदिति । यस्मादेन- *सं. २-४-१२ ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 219 त्यशिष्यत तत्त्वष्टाऽऽहवनीयमुप प्रा- वर्तयत्स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति यदवर्त- यत्तदृत्रस्य॑ वृत्रत्वं यदव्रवीत्स्वाहे- न्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति तस्मादस्य ॥ ८॥ इन्द्रश्शारभवत्स संभवग्नीषोमा- त्वष्टा आहवनीयमित्या-हवनीयम् । उप । प्रेति । अवर्तयत् । स्वाहा । इन्द्रेशत्रुरितीन्द्र-शत्रुः। व- र्धस्व । इति । यत् । अवर्तयत् । तत् । वृत्रस्य । वृत्रत्वमिति वृत्र-त्वम् । यत् ।अब्रवीत् । स्वाहा । इन्द्रंशत्रुरितीन्द्र-शत्रुः । वर्धस्व । इति । तस्मात्। अस्थ ॥ ८॥ इन्द्रः । शत्रुः । अभवत् । सः। संभवन्निति सं-भवन् । अग्नीषोमावित्यग्नी-सो- माहवनीयं त्वष्टा अवर्तयत् उपप्रावर्तयत् पीतशेषेण सोमेनादीप- यत् तस्मात्ततो जातः वृत्रः वृत्र इति व्यपदेश्यः भवति । वृते- र्ण्यन्तादौणादिकः कर्मणि रक्प्रत्ययः, 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् ॥ यदब्रवीदिति ॥ इन्द्रस्य शत्रुर्वर्धस्व इति विवक्षन् अन्तोदात्तं इन्द्रशत्रुशब्दं आधुदात्तम् । ततः [शदेय॑न्तात्] औणादिके क्रुन्प्रत्यये 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् । उक्तञ्च–'यथेन्द्रशत्रुस्स्वरताप- ·220 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५. वभि समभवत्स ईषुमात्रर्मिषुमात्रं विष्ववर्धत स इमान्लोकानवृणो- यदिमान्लोकानवृणोत्तढुत्रस्य॑ वृत्र- त्वं तस्मादिन्द्रोऽबिभेत्स प्रजाप- मौ । अभि । समिति । अभवत् । सः । इषुमात्र- मिषुमात्रमितीषुमात्रं-इषुमात्रम् । विष्वङ् । अव- र्धत । सः । इमान् । लोकान् । अवृणोत् । यत् । इमान् । लोकान् । अवृणोत् । तत् । वृत्रस्य । वृत्रत्वमिति वृत्र-त्वम् । तस्मात् । इन्द्रः । अबि- भेत् । सः । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । उपे- राधात्' इति । स संभवन्नित्यादि । व्याख्यातम् । वृत्रत्वमिति । वृणोतेः त्रप्रत्ययः । इदं द्वितीयं वृत्रत्वमस्य ॥ स प्रजापतिमित्यादि ॥ गतम् । सिक्का तीक्ष्णं कृत्वा । उत्पा- येत्येके । अथेन्द्रस्तेन वजेण सह वृत्रमभ्यागच्छत् । अथ य- दग्नीषोमौ पूर्व स संभवन् वृत्रोभिसमभवत् [तौ] अग्रीषोमो प्रहर्तुकाम- मब्रूतां मा त्वमावां प्रहाीः, यं त्वं प्रहर्तुमारभसे अत्रान्तभूती स्वः आवामिति । हरतेलुंङि सिचि वृद्धौ ‘बहुलं छन्दसि' इती- डभावः । अथेन्द्रोऽब्रवीत् मदीयौ सृहृदौ युवां स्थः । इतिकरणो हेतौ । यस्मादेवं तस्मात् मामेवाम्येतं त्यज्यतामयं जाल्म इति । * पाणिनिशिक्षा-५२. सं. २-४-१२, ·भनु. २.] भटमास्करभाष्योपेता. 221 तिमुपांधावच्छत्रुमेंऽजनीति तस्मै वज सिक्त्वा प्रायच्छदेतेन जही- ति तेनाभ्ायत तावतामग्नीषोमी मा ॥९॥प्र हारावमन्तस्स्व इति मम वै युव५ स्थ इत्य॑ब्रवीन्मामभ्ये- तमिति तौ भागधेयमैच्छेतां ताभ्या- मेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पू- ति । अधावत् । शत्रुः । मे । अजनि । इति । तस्मै । वर्जम् । सिक्ता । प्रेति । अयच्छत् । एते- ने । जहि । इति । तेन । अभीति । आयत । तौ। अवताम् । अग्नीषोमावित्यग्नी-सोमौं । मा ॥ ९ ॥ प्रेति । हाः। आवम् । अन्तः। स्वः। इति । मम । वै । युवम् । स्थः। इति । अबवीत्। माम् । अभि । एति । इतम् । इति । तौ । भा- गधेयमिति भाग-धेयम् । ऐच्छेताम् । ताभ्याम् । एतम् । अग्नीषोमीयमित्यग्नी-सोमीयम् । एकाद- शकपालमित्येकादश-कपालम् । पूर्णमास इति अथानीषोमौ भागधेयं किञ्चिदात्मीयं भागं इन्द्राल्लब्धुमैच्छताम् । अथ विदिताभिप्राय इन्द्रः ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्ण- मासे आगेयस्य अनुनिर्वाप्यं प्रायच्छत् प्रादात् 'द्यावाप्रथिवी- ·222 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. -~- र्णमासे प्रायच्छत्तावतामभि संद- ष्टौ वै स्वो न शक्नुव ऐतुमिति स इन्द्र आत्मनश्शीतारार्वजनयत्त- च्छीतरूरयोर्जन्म य एव शीतरूर- योर्जन्म वेद ॥१०॥ नैन शीत- पूर्ण-मासे । प्रेति । अयच्छत् । 'तौ । अब्रताम् । अभीति । संदष्टाविति सं-दष्टौ । वै । स्वः । न । शक्नुवः । ऐतुमित्या-एतुम् । इति । सः। इन्द्रः । आत्मनः । शीतरूराविति शीत-रौ। अजनयत्। तत्।शीतरूरयोरिति शीत-हरयोः । जन्म । यः। एवं । शीतकरयोरिति शीत-हरयोः । जन्म । वे- दे ॥ १० ॥ न । एनम् । शीतहराविति शीत- शुनासीरमरुत्वदग्नीपोमवास्तोप्पतिगृहमेधाच्छ च' इति छः । तस्मादग्री- षोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रधानमेव कुर्यादिति विधिरनुमीयते ॥ 'अथाग्नीषोमौ लब्धभागावपि पुनरप्यब्रूतां आवामन. वृत्रभोगे अभिसन्दष्टौ स्वः लग्नाविव भवावः । तस्मादिमं हित्वा त्वामैतु- मागन्तुं न शकुवः न समावह इति । अथेन्द्र आत्मनश्शीत- रूराख्यौ रोगविशेषौ मूलस्य शृंभणकारिणौ अननयत् । देहस्या- यासकरौ यनविशेषावित्येके । तदित्यादि । गतम् । अथेन्द्रस्ता- भ्यां शीतरूराभ्यामेनं वृत्रमभ्यनयत् अभिसंप्राप्तमकरोत् । यद्वा- ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 223 रूरौ हेतस्ताभ्यामेनमभ्यनयत्तस्मा- जञ्जभ्यानादग्नीषोमौ निरक्रामतां प्राणापानौ वा एनं तदजहितां प्रा- णो वै दक्षौपानः क्रतुस्तस्माजञ्ज- भ्यानो ब्रूयान्माय दक्षकतू इति रूरौ । हतः । ताभ्याम् । एनम् । अभीति । अन- यत् । तस्मात् । जञ्जभ्यानात् । अग्नीषोमावि- त्यग्नी-सोमौ । निरिति । अक्रामताम् । प्राणा- पानाविति प्राण-अपानौ । वै । एनम् । तत् । अजहिताम् । प्राण इति प्र-अनः । वै । दक्षः। अपान इत्यप-अनः । क्रतुः। तस्मात् । जञ्जभ्य- मानः । ब्रूयात् । मयि । दक्षकतू इति दक्ष-ऋतू । : अन्येनाविष्टस्य तन्मयत्वं प्रतिपन्नस्य तदात्मतया चेष्टा अभिनयः, तत्कारिणं वृत्रमकरोत् । शीतरूरावावेश्य तद्भावापन्नं वृत्रमभिनय- तिस्म । ततः तस्माज्जअभ्यमानात् शीतरूरावेशनेन आस्यं व्या- दाय जृम्भमाणगात्रात् वृत्रात् अनीपोमो निरक्रामतां निष्क्रान्तौ । 'लुपसदचरजपज दहदशगृभ्यो भावगर्हायाम्' इति यङ् ॥ "अथ प्रसङ्गात् इदं परमुच्यते । यदाऽनीपोमौ वृत्रमत्यनतां तत् तदा प्राणापानावेव खल्वेतं वृत्रमनहितां अत्यजताम् । किञ्च-प्राणो दक्षः दक्षयिता । अपानः क्रतुः कारयिता।

·224 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. प्राणापानावेवात्मन्धत्ते सर्वमायुरेति स देवता वृत्रान्निर्हय वानर ह- विः पूर्णमासे निर्रवपदन्ति वा एनं पूर्णमास आ ॥११॥ अमावास्या- इति । प्राणापानावित प्राण-अपानौ । एव । आत्मन्न् । धत्ते । सर्वम् । आयुः । एति । सः। देवाः । वृत्रात् । निर्हयेति निः-हूर्य । वान- मिति वात्र-म् । हविः । पूर्णमास इति पूर्ण- मासे । निरिति । अवपत् । नन्ति । वै। एनम् । पूर्णमास-इति पूर्ण-मासे । एति ॥ ११॥ अमा- । तस्माज्जअभ्यमानो ब्रूयान्मयि दक्षक्रतू इति न निष्क्रान्ताविति । एवं ब्रुवन्प्राणापानावात्मनि स्थापयते । ततस्सर्वमायुः प्राप्नोति । इदं च क्रत्वङ्गमेवेति राद्धान्तितम्-'अहीनवत्पुरुषधर्मस्तदर्थत्वात् ' * इत्यत्र ॥ अथाज्यभागयोर्विशेष उच्यते--अथेन्द्रो देवता अग्रीषोमादीन वृत्रान्निहूय निर्गतान् कृत्वा हन्तुं योग्यं वृत्रं कृत्वा पूर्णमासे वाघ्नं वृत्रहस्सम्बन्धि हविराज्यभागलक्षणम् । यद्वा-वृत्रहन्त्रर्थ हवि- राज्यं निरवपत् स्थाल्यां प्रथमं कृतवान् । हेतुमाह-एनं हि वृत्रं पूर्णमासे देवा प्रन्ति तमोरूपत्वाद्विनाशोपायस्तदा भवति । *मीमां. ३-४-२०.

·अनु. २. भाभास्करभाष्योपता. 225 यां प्याययन्ति तस्मादानी पूर्ण- मासेऽनूच्यते वृधन्वती अमावा- स्यायां तत्स स्थाप्य वार्चन ह- वास्यायामित्यमा-वास्यायाम् । प्याययन्ति । त- स्मात् । वानी इति वार्च-नी । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । अन्विति । उज्येते इति । वृधन्वती इति वृधन्-वती । अमावास्यायामित्यमा-वास्या- याम् । तत् । सरस्थाप्यति सं-स्थाप्य । वात्रघ्न- मिति वात्र-नम् । हविः । वर्जम् । आदायेत्या- तस्माद्वानी वृत्रहन्तुः सम्बन्धिन्यो तल्लिङ्गवत्यौ ऋचौ पूर्णमासेऽनूच्यते आज्यभागयोः पुरोनुवाक्ये क्रियेते [ ....ते 'अग्निवृत्राणि ' 'त्वं सोम' * इत्यते । वृधन्वती वृधिधातुयुक्ते अमावास्यायां] 'अग्निः प्रनेन' 'सोम गीभिः' इत्येते । वृधेरोणादिके कनिन्प्रत्यये मतुप् , अनो नुच । वार्चनयोः वृत्रस्यैव वृद्धिश्शब्देनोच्यते । स एव पौर्ण- मासे हन्यते । वृधन्वत्योस्तु सोमस्य वृद्धिश्शब्देनोच्यते । तट्ट- दया वृत्रस्य वृद्धिरित्यर्थात् गम्यते । वृत्रश्च तदानीं वर्धते इति समृद्धिः । उभयत्रापि 'वाच्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् ।। 'तत्संस्थाप्येत्यादि ॥ गतम् । ते इत्यादि । पूर्व वर्धमानी वृत्रो ये द्यावाप्रथिव्यौ अभिसमभवत् ते अबूतां मा आवां प्रहाः प्रहापीः आवयोः खल्वसौ वृत्रः श्रितः तस्मादस्मदाश्रयं प्रहर्तु *बा. ३-५-६. 29 ·226 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५. विर्वजमादाय पुनरभ्यायत ते अंब्रू- तां द्यावापृथिवी मा प्र हारावयोवै श्रित इति ते अवतां वर वृणावहै नक्षत्रविहिताऽहमसानीत्यसार्वब्रवी- चित्रविहिताऽहमितीयं तस्मान्नक्ष- त्रविहिताऽसौ चित्रविहितेयं य दाय । पुनः । अभीति । आयत । ते इति । अवताम् । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । मा। प्रेति । हाः। आवयोः । वै। श्रितः । इति । ते इति । अवताम् । वरम् । वृणावहै । नक्षत्रविहि- तेति नक्षत्र-विहिता । अहम् । असोनि । इति । असौ । अब्रवीत् । चित्रविहितेति चित्र-विहिता। अहम् । इति । इयम् । तस्मात् । नक्षत्रविहितेति नक्षत्र-विहिता । असौ । चित्रविहितेत चित्र- विहिता । इयम् । यः । एवम् । द्यावापृथिव्योरि- नाहसीति । पुनश्च ते अब्रूतां-वरमित्यादि । नक्षत्रविहिता नक्षत्रैर्विविधं विहिता स्थापिता नक्षत्राधीनस्थितिः । यहा -नक्षत्रैः विशिष्टावस्थानशरीरा । चित्रविहिता चित्रैः नानाविधैः पूजितै- वा कुलशैलैः समुद्रादिभिः विहिता तदधीनस्थितिः, तद्विशिष्टाव- ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 227 एवं द्यावापृथिव्योः ॥ १२॥ वर वेदैनं वरों गच्छति स आभ्यामेव प्रसूत इन्द्रो वृत्रहन्ते देवा वृत्र हत्वाऽनीषोमावब्रुवन् हव्यं नो वह- तमिति तावतामतेजसौ वै त्यौ वृत्रे वै त्ययोस्तेज इति तेऽब्रुवन्क ति द्यावा-पृथिव्योः ॥१२॥ वरम् । वेद । एति । एनम् । वरः । गच्छति । सः। आभ्याम् । एव । प्रसूत इति प्र-सूतः । इन्द्रः । वृत्रम् । अन्न् । ते । देवाः । वृत्रम् । हत्वा । अग्नीषोमावित्य॒ग्नी- सोमौ । अब्रुवन्न् । हव्यम् । नः । वहतम् । इति । तौ । अबताम् । अर्पतेजसावित्यप-तेजसौ । वै। त्यौ । वृत्रे । वै । त्ययोः । तेजः । इति । ते । अब्रुवन् । कः । इदम् । अच्छे । एति । इति । स्थाना वा । उभयत्रापि 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वम् । स इत्यादि । तत्र इन्द्रः द्यावाप्रथिवीभ्यां प्रसूतः अनुज्ञातः वृत्रं हतवान् । अथ ते देवा इन्द्रेण राज्ञा वृत्रं हत्वा । अग्नीपोमावित्यादि । गतम् । त्याविति । ताविमो वामपगततेजस्को स्वः वृत्रे खलु त्ययोः । [योस्तेज इति । ते देवा अब्रुवन् को नामेदं तेज आप्तुं गच्छतीति] पुनः स्वयमेव ·228 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ५. इदमच्छैतीत गौरित्यब्रुवन्गौर्वाव सर्वस्य मित्रमिति साऽब्रवीत् ।। ॥ १३ ॥ वरै वृणै मय्येव सतोभ- यैन भुनजावा इति तद्गौराहत्त- स्मागवि सतोभयेन भुञ्जत एतद्वा अग्नस्तेजो यवृतमेतत्सोम॑स्य॒ यत्प- गौः । इति । अब्रुवन्न् । गौः । वाव । सर्वस्य । मित्रम् । इति । 'सा । अब्रवीत् ॥ १३॥ वरम् । वृणै । मयि । एव । सता । उभयेन । भुनजाध्वै । इति । तत् । गौः । एति । अहरत् । तस्मात् । गवि । सता । उभयेन । भुञ्जते । एतत् । वै । अग्नेः । तेजः । यत् । घृतम् । एतत् । सोमस्य । यत् । पर्यः । यः। एवं । अग्नीपोर्मयोरित्यग्नी-सो- .. देवा अब्रुवन् ननु गौः सर्वस्य मित्रं भवति तस्मात् सर्वत्र गच्छन्तीमिमां न कश्चिन्निवारयति तस्मादियमेव गत्वा तत्तेज आहरत्विति ॥ *साऽब्रवीदित्यादि ॥ यथाऽऽज्ञापितं देवैः तदिदं क्रियत एव मया, अहमपि किञ्चित् वरं वृणै वरितुं प्राप्तकालाऽहम् । किं त- दिति चेत् ? इदं विज्ञाप्यते-मय्येव सता उभयेन घृतेन ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता. 229 यो य एवमनीषोमयोस्तेजो वे- द तेजस्व्यैव भवति ब्रह्मवादिनों वदन्ति किंदेवत्यै पौर्णमासमिति प्राजापत्यमिति वयात्तेनेन्द्र ज्येष्ठं मयोः। तेजः । वेद । तेजस्वी । एव । भवति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । किं- देवत्यमिति किं-देवत्य॑म् । पौर्णमासमिति पौर्ण- मासम् । इति । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । इति । ब्रूयात् । तेन । इन्द्रम् । ज्येष्ठम् । पुत्रम् । पयसा च भुननाध्वे सुहिता भवितुमर्हथ । भोगेन सौहित्यं लक्ष्यते । लेटि आडागमः, 'वैतोन्यत्र' इत्यकारः, 'छन्दस्युभयथा' इति लेटि आर्धधातुकत्वेन ङित्त्वाभावात् नसोरल्लोपः' इति न प्रवर्तते । तदित्यादि । गतम् ॥ "आज्यभागयोविधिः-ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ कस्यै देवताये इदम् । 'देवतान्तात्तादर्थ्य यत् । पौर्णमास्यां कार्यं कर्म पौर्ण- मासम् । तदिदं किंदेवत्यमिति यावद्ब्रह्मवादिनः पृच्छेयुः तदा ब्रूयादुत्तरं--प्राजापत्यमिति । प्रदर्शनार्थत्वात् आमावास्यमपि गृह्यते । यदुक्तं 'परमेष्ठिनो वा एष यज्ञोग्र आसीत् '* इति । तदव- सरे स्मारयति । इन्द्रग्रहण चोपलक्षणं तत्रोक्तानां त्रयाणां इन्द्रा- ग्निसोमानाम् । एतदुक्तं भवति-प्रशस्ततमान् पुत्रान् इन्द्राग्निसोमान् *सं. १-६-९१.

·280 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.५. पुत्रं निरासाययदिति तस्माज्ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति ॥१४॥ इन्द्र वृत्रं निवासं मृधोभि प्रा- निरासाययदिति निः-अासाययत् । इति । तस्मात् । ज्येष्ठम् । पुत्रम् । धनेन । निरवसाय- यन्तीति निः-अवसाययन्ति ॥ १४ ॥ अस्य मा वेदा द्यावापृथिव्योरब्रवीदिति तस्माचत्वारिं च ॥ २॥ 'इन्द्रम् । वृत्रम् । जनिवार सम् । मृधः । अ- भि । प्रेति । अवेपन्त । सः । एतम् । वैमृधम । प्रजापतिरनेन कर्मणा निरवासाययत् देवान्तरेभ्यो व्यावृत्तानकरोत् प्रशस्ततमान् मन्यमानो . ज्येष्ठभागमिन्द्रामचादिम्यः कमैतदुक्तवा- निति । तस्मादित्यादि । वयसा विद्यादिना वा प्रशस्यतमं पुत्रं ध- नेन निरवसाययन्ति पुत्रान्तरेभ्यो व्यावृत्तमधिकधनं कुर्वन्ति पितरः । 'शाच्छासाह्वाव्यावेपाम्' इति युक्, ‘गतिर्गतौ' इति पूर्व- स्य निघाताभावः 'उदात्तवता तिङा' इति समासः ।। इति द्वितीये पञ्चमे द्वितीयोऽनुवाकः. 'इन्द्रं वृत्रमित्यादि ॥ वैमृधस्यैकादशकपालस्य विधिः । वृत्रं ·भनु. ३.] मभास्करभाष्योपेता. 231 वैपन्त स एतं वैमृधं पूर्णमासेऽनु- निर्वाप्यमपश्यनं निरवपत्तेन वैस मृधोहित यद्वैमृधः पूर्णमासेऽनुनि- प्यिो भवति मृध एव तेन यजमा- नोप हत इन्द्रो वृत्र हत्वा देवता- भिश्चेन्द्रियेण च व्यार्थ्यत स एता- पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । अनुनिर्वाप्यमित्यनु- निर्वाप्यम् । अपश्यत् । तम् । निरिति । अवपत् । तेनं । वै । सः। मृधः । अपेति । अहत । यत् । वैमृधः । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । अनुनिर्वाप्य इत्यनु-निर्वाप्यः । भवति । मृधः । एव । तेन । यजमानः। अपेति । हते । इन्द्रः । वृत्रम् । हत्वा। देवताभिः। च । इन्द्रियेण । च । वीति । आर्य- त । सः। एतम् । आग्रेयम् । अष्टाकपालमित्य- हतवन्तमिन्द्रं मृधस्सङ्गामाभिमुख्येन आगत्य प्रकर्षणावेपयन् । स एतमित्यादि । विमृदिन्द्रः तस्येदं कर्म वैमृधं प्रधानानन्तरं अनुनि- प्यिम् । गतमन्यत् ॥ 'इन्द्रो वृत्रं हत्वेत्यादि ॥ ऐन्द्रामस्य विधिः, ऐन्द्रस्य च दधः ॥

·232 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. नेयमष्टाकपालममावास्यायामप- श्यदैन्द्रं दधि ॥१५॥ तं निरवपत्तेन वै स देवताश्चेन्द्रियं चावारुन्ध यदा- नेोष्टाकपालोमावास्यायांभवत्यैन्द्रं दधि देवताश्चैव तेनेन्द्रियं च यज- मानोऽव॑ रुन्ध इन्द्रस्य वृत्रं जनुष टा-कपालम् । अमावास्यायामित्यमा-वास्या- याम् । अपश्यत् । ऐन्द्रम् । दधि ॥ १५ ॥ तम् । निरिति । अवपत् । तेन । वै । सः । देवताः । च । इन्द्रियम् । च । अवेति । अरुन्ध । यत् । आग्नेयः । अष्टाकपाल इत्यष्टा-कपालः । अमा- वास्यायामित्यमा-वास्यायाम् । भवति । ऐन्द्रम् । दधि । देवताः। च । एव । तेनं । इन्द्रियम् । च । यज॑मानः । अवेति । रुन्धे । 'इन्द्रस्य । वृ- त्रम् । जनुषः । इन्द्रियम् । वीर्यम् । पृथिवीम् । इन्द्रस्य वृत्रं जनुष इत्यादिना सान्नाय्यादीनामुत्पत्तिक्रमं दर्श- यति-वृत्रं हतवत इन्द्रस्य इन्द्रियं वीर्यं च पृथिवीमनुप्रवि- श्य व्यार्छत् विविधं व्याप्तमभवत् । अतः । पाघ्रा' इत्यादिना ऋच्छादेशः । तच्च पृथिवीमनुप्रविष्टं इन्द्रियं वीर्य च ओषधयो वीरुधश्चाभवन् तदात्मना परिणतमभूत्- ·भन, ३.) भाभास्करभाष्योपैता. 233 इन्द्रियं वीर्य पृथिवीमनु व्यार्छत्तदो- षधयो वीरुधौऽभवन्त्स प्रजापतिम- पांधावदृत्रं में जनुष इन्द्रियं वीर्यम् ॥१६॥ पृथिवीमनु व्यारत्तदोषधयो वीरुधोऽभूवनिति स प्र॒जाप॑तिः पशू- नब्रवीदेतदस्मै सं नयतेति तत्पशव अनु । वीति । आर्छत् । तत् । ओषधयः । वीरु- धः । अभवन् । सः । प्रजापतिमिति प्रजा-पति- म् । उपेति । अधावत् । वृत्रं । मे । जनुषः । इ- न्द्रियम् । वीर्यम् ॥ १६ ॥ पृथिवीम् । अनु । वी- ति । आरत् । तत् । ओषधयः । वीरुधः । अभू- वन् । इति । सः । प्रजाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । पशून् । अब्रवीत् । एतत् । अस्मै । समिति । नयत । इति । तत् । पशवः । ओषधीभ्य इत्यो- ओपध्यः फलपाकान्ता लता गुल्माश्च वीरुधः' इति । अथेन्द्रः प्रजापतिमुपाधावत् 'वृत्रं जनुषः' इत्यादि वदन् । अथ तच्छ्रुत्वा प्रजापतिः पशूनबवीत् एतदिन्द्रियादिकमस्मै इन्द्राय संनयत सम्यगिमं प्रापयतेति । पशवश्च ओषधीभ्यः ओषधीनां सकाशात् तृणादिभक्षणद्वारेण तदिन्द्रियादिकं आत्मन्यधिसमन- 30 ·234 तैत्तिरीयसहिता. [का. २. प्र. ५. ओषधीभ्योऽध्यात्मन्त्समनयन्तत्म- त्यदुहुन् यत्समनयन्तत्सानाय्य- स्य सानाय्यत्वं यत्पृत्यहन्तत्प्रति- धुषः प्रतिधुक्त५ समनैषुः प्रत्यं- धुक्षन तु मयि श्रयत इत्यब- पंधि-भ्यः । अधीति । आत्मन्न् । समिति । अन- यन् । तत् । प्रतीति । अहन्न् । यत् । समय- निति सं-अनयन्न् । तत् । सानाय्यस्येति सा-ना य्यस्य । सानाय्यत्वमिति सान्नाय्य-त्वम् । यत् । प्रत्यर्दुहन्निति प्रति-अर्दुहन्न् । तत् । प्रतिधुप इति प्रति-धुपः । प्रतिधुक्तमिति प्रतिधुक्-त्वम् । 'स- मिति । अनैषुः । प्रतीति । अधुक्षन् । न । तु । म- यि । श्रयते । इति । अब्रवीत् । एतत् । अस्मै यन् आत्मनि सम्यगानीतवन्तः । तच्चानुनीतं सञ्जातं प्रत्यदुहन् ओषधीभ्य आत्मनि दुग्धं प्रत्यदुहन् इन्द्राय प्रत्यदुहन् इन्द्राय पुनरदुहन् । एवं सन्नयनात् सान्नाय्यत्वं, प्रतिदोहनात् प्रतिधुक्त्वं पयसः । प्रतिदुह्यत इति प्रतिधुक् , छान्दसो वर्णविकारः । नयतेर्ण्यति पाय्यसान्नाय्य' इति निपात्यते, निपातनादेवाभिमतस्वरसिद्धिः ॥ 'अथेन्द्रः प्रजापतिमब्रवीत् मदीयमिन्द्रियादिकं पशवः ओष- धीम्य आत्मनि समनैषुः । मह्यं च प्रत्यधुक्षन् । शल इगुप- .

·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 285 । शूनत्वमिति वोदेतदस्मै ॥ १७ ॥ शतं कुरुते- त्यब्रवीत्तदस्मै गृतमकुर्वनिन्द्रियं वावास्मिन्वीय तर्दश्रयन्तच्छृतस्यं गृतत्व समनैषुः प्रत्यधुक्षञ्कृत- मंकन तु मा धिनोतीत्यव्रवीदेत- ॥ १७ ॥ शृतम् । कुरुत । इति । अब्रवीत् । त- त् । अस्मै । शृतम् । अकुर्वन् । इन्द्रियम् । वाव। अस्मिन्न् । वीर्यम् । तत् । अश्रयन्न् । तत् । शृत- स्य शृत-त्वम् । समिति । अनैषुः। प्रतीति । अधुक्षन् । शतम् । अन् । न । तु । मा। धिनोति । इति । अब्रवीत् । एतत् । अस्मै। धादनिटः कमः । कर्तुमपि न श्रयते न पच्यते न मयि प्रीतिं करोति । श्रिञ् पाके, व्यत्ययेन शप् । अथ प्रजा- पतिः पशूनबवीत् एतदस्मै इन्द्राय शृतं पक्वं कुरुत । यहा- न तु मयि श्रयते स्थिति न करोति । श्रीञ् सेवायाम् । एव- मिन्द्रेणोक्ते प्रजापतिरब्रवीत् एतदस्मै शृतं पक्कं कुरुत यथाऽ- स्मिन् श्रयत इति । शृतेति 'शृतं पाके' इति निपात्यते । यद्वा-शृणातेः शृतमिति छान्दसं संप्रसारणम् ॥ अक्रन् ॥ लुङि ‘मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् । धिविं प्रीणने, इदित्वान्नुम्, 'धिन्विकृण्व्योरच' इत्युप्रत्ययः । अथ प्रजापतिरब्रवीत् पशूनेतदस्मै दधि प्रीणनं कुरुतेति । ते चास्मै - ·286 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.५. दस्मै दधिं कुरुतेत्यब्रवीत्तदस्मै दध्यकुर्वन्तदैनमधिनोत्तन्नो देधित्वं ब्रह्मवादिनो वदन्ति नः पूर्वस्या- वदेयम् ॥ १८ ॥ दधि हि पूर्व क्रि- यत इत्यादृत्य तच्छृतस्यैव पू- दधि । कुरुत । इति । अब्रवीत् । तत् । अस्मै । दधि । अकुर्वन्न् । तत् । एनम् । अधिनोत् । तत्। नः । दधित्वमिति दधि-त्वम् । "ब्रह्मवादिन इति ब्रह्मवादिनः । वदन्ति । दनः। पूर्वस्य । अवदे- यमित्येव-देयम् ॥ १८॥ दधि । हि । पूर्वम् । क्रियते । इति । अनादृत्येत्यना-दृत्य । तत् । श- तस्य । एव । पूर्वस्य । अवेति । येत् । इन्द्रियम्। प्रीणनमकुर्वन् । तदेनमित्यादि । गतम् । धिनोतीति दधि । धिनोतेः किः द्विवचनादि । दधातिर्वा प्रीणने, (इदित्वान्नुम्, ) आगमहन' इति किन्प्रत्ययः । दन इत्यनङादेशरयोदात्तत्वा- दुदात्तनिवृत्तिवरेण विभक्तेरुदात्तत्वम् ॥ ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ अन्तिमायामेव रजन्यां दध्युत्पाद्यते उत्तरेयुः प्रातर्दोह इति दध्नः पूर्वत्वमिति । एतदूषयति- अनादृत्येत्यादि । यदिन्द्रस्येन्द्रियादिकमोषधीभ्य आनीय इन्द्राय ·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 237 ...in र्वस्या येदिन्द्रियमेवास्मिन्वीर्य श्रित्वा नोपर्रिष्टाद्विनोति यथापू- र्वमुपैति यत्पूतीकैर्वा पर्णवल्कैाऽऽ- तञ्चयात्सौम्यं तद्यत्वले राक्षसं त- द्यतण्डुलैवैश्वदेवं तद्यदातञ्चनेन मा- एव । अस्मिन् । वीर्यम् । श्रित्वा । दना । उप- रिष्टात् । धिनोति । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । उपेति । एति । यत् । पूतीकैः । वा । पर्णवल्कै- रिति पर्ण-बल्कैः । वा । आतच्यादित्या-त- च्यात् । सौम्यम् । तत् । यत् । कलैः । राक्षस- म् । तत् । यत् । तण्डुलैः । वैश्वदेवमिति वैश्व- देवम् । तत् । यत् । आतञ्चनेनेत्या-तचनेन । मानुषम् । तत् । यत् । दना । तत् । सेन्द्रमिति प्रतिदुग्धं तदिन्द्रे प्रथमं श्रित्वा सेवितं पक्कं वा कृत्वा उपरि- टादुत्तरकालं दधिभागेन इन्द्रं धिनोति तस्माच्छ्रितस्यैव पूर्वत्वम् । गतमन्यत् ।। 'यदित्यादि ॥ पूतीकः सोमसदृशो लताविशेषः । पर्ण- वल्कः पलाशवृन्तम् । आतञ्चनं द्रव्यान्तरसंप्रयोगेन पयसो घनी- भावः । तञ्चू सोचने । क्वलः हस्वद्वदः । तण्डुलाः-गताः । आतञ्चनद्रव्यं दधि प्रसिद्धम् । सेन्द्रमिन्द्रेण देवतया सहितम् । अ- *सं. १-८-९.

·238 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. नुषं तद्यना तत्सेन्द्र दना तैनक्ति ॥ १९ ॥ सेन्दुत्वायोग्निहोत्रोच्छेष- णमभ्यानिक्ति यज्ञस्य संतत्या इ- न्द्रौ वृत्र हत्वा परी परावर्तमग- च्छदाराधमिति मन्यमानस्तं देव- ताः प्रैषमैच्छन्त्सोब्रवीत्प्रजापतिर्यः स-इन्द्रम् । दना । एति । तनक्ति ॥ १९ ॥ से- न्द्रत्वायेति सेन्द्र-त्वार्य । अग्निहोत्रोच्छेषणमित्य- ग्निहोत्र-उच्छेषणम् । अभ्याक्तिीत्यभि-आतं- नक्ति । यज्ञस्य॑ । संतत्या इति सं-तत्यै । इन्द्रः। वृत्रम् । हत्वा । पराम् । परावतमिति परा-वतम्। अगच्छत् । अपेति । अराधम् । इति । मन्यमा- नः। तम् । देवताः । गैपमिति प्र-एपम् । ऐच्छ- न् । सः। अब्रवीत् । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। यः। प्रथमः । अनुविन्दतीत्यनु-विन्दति । तस्य । मिहोत्रोच्छेषणं अग्निहोत्रशेषः यवागूशेषः । तदभ्यातनक्ति दध्ना आतच्य उपर्यातनक्ति यज्ञस्याविच्छेदाय ॥ इन्द्रो वृत्रं हत्वेति ॥ पितृयज्ञविधिः परां परावतमिति । दूरदेशमगच्छत् । 'उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ' इति वनिप् ।

·अनु. ३.] मभास्करभाष्योपेता. 239 प्रथमोऽनुविन्दति तस्य प्रथमं भा- गधेयमिति तं पितरोऽन्वविन्दन्त- स्मात्पितृभ्यः पूर्वेयुः क्रियते सौ- मावास्यो प्रत्यागच्छत्तं देवा अभि समंगच्छन्तामा वै नः॥२०॥ अद्य प्रथमम् । भागधेयमिति भाग-धेयम् । इति । तम् । पितरः । अन्विति । अविन्दन् । तस्मात् । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः । पूर्वेयुः । क्रियते। सः। अमावास्यामित्यमा-वास्याम् । प्रति । एति । अ- गच्छत् । तम् । देवाः । अभि । समिति । अग- च्छन्त । अमा । वै । नः ॥ २० ॥ अद्य । वस । अपाराधं अपारात्सम् । छान्दसस्सिज्लुक् । वृत्रं हतवानिति साप- राधमात्मानं मन्यमानो दूरात् गन्तुं श्रेय इति निश्चित्यागच्छत् । अथ देवास्तं प्रैषं प्राप्तुमैच्छन् । इप गतौ । सोऽब्रवीदित्यादि । गतम् । अनुविन्दति अनुक्रमेण लभते । पूर्वद्युः पूर्वस्मिन्नह्नि । परुत्' इत्यादिना निपात्यते ॥ सद्यः "अमावास्यां प्रति, लक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वं, अमावास्यया गमनं लक्ष्यते इति । अथामावास्यायां देवास्तमिन्द्रमभि समगच्छन्त आभिमुख्येन सङ्गता अभवन् । कथं वदन्तः ? अद्य अस्मिन्न: ह्नि नः अस्माकं वसु अस्मदीयं धनं इन्द्रोयं अमा सहास्माभिर्व- ·240 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. uva..-". वसु वसतीतीन्द्रो हि देवानां वसु तदमावास्याया अमावास्यत्वं ब्र- ह्मवादिनों वदन्ति किंदेवत्य सा- बाय्यमिति वैश्वदेवमिति ब्रूयादिश्वे हिं तदेवा भागधेयमति समगच्छ- वसति । इति । इन्द्रः। हि । देवानाम् । वसु । तत् । अमावास्याया इत्यमा-वास्यायाः। अमा- वास्यत्वमित्यमावास्य-त्वम् । "ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । किंदेवत्यमिति किं-देव- त्यम् । सानाय्यमिति सां-नाय्यम् । इति । वैश्व- देवमिति वैश्व-देवम् । इति । अयात् । विश्वे । हि । तत् । देवाः। भागधेयमिति भाग-धेयम् । सतीति । एवं देवा वदन्त एनमिन्द्रमभिगताः समागताः । इन्द्रो हीति । वसु वरिष्ठं द्रव्यं(वा) । अमावास्यत्वमिति अमा सह वसन्त्यस्यामिन्द्रो देवताश्चेत्यमावास्या । अधिकरणे ण्यत् । इदञ्च व्युत्पत्त्यन्तरं, अमा वसतः सूर्याचन्द्रमावस्यामिति व्यु- त्पत्तिदर्शनात् ॥ 1°वैश्वदेवमिति ॥ वृत्रवधादनन्तरमिन्द्रियं वीर्यं च दूरतरं गतम् । पितृभिः प्रत्यानीतमिन्द्रममावास्यायां सान्नाथ्येन प्रवृ- ·भनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता. 241 NA --..." 11 न्तेत्यथो खल्वैन्द्रमित्येव ब्रूयादि- न्हें वाव ते तद्भिपज्यन्तोऽभि सम॑ग- च्छन्तति ॥ २१ ॥ अभीति । समगच्छन्तेत सं-अगच्छन्त । इति । "अथो इति । खलु । ऐन्द्रम् । इति । एव। ब्रूया- त् । इन्द्रम् । वाव । ते । तत् । भिषज्यन्तः । अ- भि । समिति । अगच्छन्त । इति ॥ २१ ॥ दधि मे जघ्नुपं इन्द्रियं वीर्यमित्यब्रवीदेतद्- स्मा अवदेयं तनक्ति नो द्विचत्वा- रिशच ॥ ३॥ द्वेन्द्रियवीर्यं कर्तुं विश्वेदेवास्तत्सान्नाय्य एवैन्द्रं भागधेयं अभिस- मगच्छन्त । तस्माहेश्वदेवं भवितुं युक्तमिति ॥ 'दूषयति-अथो इति ॥ तदानीं देवा इन्द्रं भिपज्यन्न एवाभिसमगच्छन्त न त्वात्मभागलब्धये । तल्लाभहेतौ शतृप्रत्ययः । इन्द्रभैषज्यार्थमेव अभिसमगच्छन्त । तस्माद्विश्वे देवाः प्रसक्ता एवेति ऐन्द्रमित्येवोत्तरं समीचीनमिति । भिपज्यतिः कण्डादिर्यगन्तः ।। इति द्वितीये पञ्चमे तृतीयोनुवाकः. 31 ·242 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. ब्रह्मवादिनों वदन्ति स त्वै दर्शपू- र्णमासौ यजेत य एनौ सेन्द्रौ यजे- तेति वैमृधः पूर्णमासेऽनु निर्वाप्यो भवति तेने पूर्णमासस्सेन्द्र ऐन्द्रं द- ध्यमावास्यायां तेनामावास्यां से- न्द्रा य एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासी यज॑ते सेन्द्रोवेवैनौ यजते श्वदश्वो- 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । सः। तु । वै । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजेत । यः । एनौ । सेन्द्राविति स-इन्द्रौ । यजे- त । इति । वैमृधः । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । अनुनिर्वाप्य इत्यनु-निर्वाप्यः। भवति । तेन । पूर्णमास इति पूर्ण-मासः । सेन्द्र इति स-इन्द्रः। ऐन्द्रम् । दधि । अमावास्यायामित्यमा-वास्या- याम् । तेन । अमावास्येत्यमा-वास्या । सेन्द्रेति स-इन्द्रा । यः । एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासा- विति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । सेन्दाविति स- इन्द्रौ। एव। एनौ । यजते । श्वश्व इति श्वः-श्वः । 'ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ गतम् । य एनावित्यादि । अविदुषो ·अनु. ४. भभास्करभाष्योपेता. 243 स्मा ईजानाय वसीयो भवति देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तदसुरा अकुर्वत ते देवा एताम् ॥ २२ ॥ इष्टिमपश्य- नानावैष्णवमेकादशकपाल सर- स्वत्यै चरु सरस्वते चलं तां पौ- र्णमास सस्थाप्यानु निरवप- अस्मै । ईजानाय । वीयः । भवति । देवाः । । यत् । यज्ञे । अकुर्वत । तत् । असुराः । अ- कुर्वत । ते । देवाः । एताम् ॥ २२ ॥ इष्टिम् । अपश्यन् । आमावैष्णवमित्या॑ना-वैष्णवम् । ए- कादशकपालमित्येकादश-कपालम् । सरस्वत्यै । चरुम् । सरस्वते । चरुम् । ताम् । पौर्णमासमि- ति पौर्ण-मासम् । सस्थाप्येति सं-स्थाप्य । अनु । निरिति । अवपन्न् । ततः । देवाः । अभव- वै नाथेः च पूणमासे वैमृधेन अमावास्यायामैन्द्रण दध्ना इत्येवं विदित्वेष्टवते यजमानायोत्तरमुत्तरं दिनं प्रशस्ततरं भवति ॥ 'देवा वा इत्यादि ॥ गतम् * । एतामिष्टिमिति । वक्ष्यमाणां त्रिहविष्कां पौर्णमासीसमाप्तयनन्तरं तस्या अनुनिर्वाप्यामकुर्वन् । पौर्णमास्येवानुनिष्प्यसहिता फलं ददाति (कूगाकुहू च) । पौर्ण- *सं. १-७.३.

·244 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.५. न्ततो देवा अभवन्परासुरा यो भ्रा- हृव्यवान्त्स्यात्स पौर्णमास५ स- स्थाप्यतामिष्टिमनु निर्वपेत्पौर्णमा- सेनैव वजं भ्रातृव्याय प्रहृत्याग्नावै- ष्णवेन देवताश्च यज्ञं च भ्रातृव्यस्य वृते मिथुनान्पशूथ्सारस्वताभ्यां या- वदेवास्यास्ति तत् ॥ २३ ॥ सवै न् । परेति । असुराः । यः । भ्रातृव्यवानिति भ्रा- हृव्य-वान् । स्यात् । सः। पौर्णमासमिति पौर्ण- मासम् ।सरस्थाप्येति सं-स्थाप्य । एताम् । इष्टि- म् । अनु । निरिति । वपेत् । पौर्णमासेनेति पौ- र्ण-मासेन । एव । वर्जम् । भ्रातृव्याय। प्रहृत्ये- ति प्र-हृत्य । आमावैष्णवेनेत्यांना-वैष्णवेन । देवताः । च । यज्ञम् । च । भ्रातृव्यस्य । वृते । मिथुनान् । पशून् । सारस्वताभ्याम् । यावत् । एव । अस्य । अस्ति । तत् ॥ २३ ॥ सर्वम् । मासेनैवेत्यादि । वृते वर्जयति स्वयं गृह्णाति । यस्मादेवं तस्माद्यावत्किञ्चित् भ्रातृव्यस्य विद्यते तत्सर्वमनयेष्टया वृते ॥

·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 245 वृके पौर्णमासीमेव यजेत भ्रातृव्य- वान्नामावास्या हुत्वा भ्रातृव्यं ना- प्याययति साकंप्रस्थायीयन य- । पौर्णमासीमिति पौर्ण-मासीम् । एव । य- जेत । भ्रातृव्यवानिति वार्तृव्य-वान् । न । अ- मावास्यामित्यमा-वास्याम् । हत्वा । भ्रातृव्यम् । न । एति । प्याययति । 'साकंप्रस्थायीयेनेति सा- कं-प्रस्थायीयैन । यजेत । पशुकाम इति पशु- वृड़े 3 नामावास्यामिति ॥ तत्र पितृयज्ञ एव क्रियते । तत्राप्या- यितस्य ववादनाप्यायनमेव श्रेयः इति लुप्यते, अमावास्या- या प्याययन्ति'* इति । तद्वत्पौर्णमास्या पौर्णमासे भ्रातृव्यं हत्वा अमावास्यालोपेनाप्यायनं अस्य निवर्तयति । यावदमा- वास्यामाप्यायितस्य वृद्ध्या वृत्रस्य अमावास्याया ऊर्धं वधः क्रियते । तत्राप्यायितस्य वधादनाप्यायनमेव श्रेय इति लुप्यते अमावास्या ॥ "साकंप्रस्थायीयेनेति ॥ साकं सह ब्राह्मणैः प्रतिष्ठते हो- तुमिति साकंप्रस्थायी अध्वर्युः । तस्य सम्बन्धी साकंप्रस्था- योयो यागः । तत्र द्वो सायं दोहो ही प्रातर्दोही । तत्र ब्राह्मणाः पूर्णपात्रैः पूर्णपात्रैः अध्वर्यु जुबन्तमनुनुहति । अमावास्यैव (स्या)विक्रियते । यस्मै वेति । यस्मै अल्पेन प्रमाणेन धनादि- कमाहरन्ति अथ स नात्मना तृप्यति । येनात्मनि तृप्तिर्नास्ति *सं. २-५-२० ·246 तैत्तिरीयसंहिता. [ा. २. प्र. ५. जेत पशुकोमो यस्मै वा अल्पैना- हरन्ति नात्मना तृप्यति नान्यस्मै ददाति यस्मै महता तृप्यत्यात्मना ददात्यन्यस्मै महता पूर्ण होतव्य तृप्त एवैनमिन्द्रः प्र॒जयां पशुभिस्त- पयति दारुपात्रेण जुहोत न हि -कामः। यस्मै । वै । अल्पैन । आहरन्तीत्या- हरन्ति । न । आत्मना । तृप्यति । न । अन्यस्मै । ददाति । यस्मै । महता । तृप्य॑ति । आत्मना । ददाति । अन्यस्मै । महता । पूर्णम् । होतव्यम् । तृप्तः । एव । एनम् । इन्द्रः। प्रजये- ति प्र-जया । पशुभिरिति पशु-भिः । तर्पयति । 'दारुपात्रेणेति दारु-पात्रेण । जुहोति । न । हि । असौ धनान्तरं च नान्यस्मै दातुं शक्नोति । यदि महता प्रमा- णेन अस्मा आहरन्ति, स स्वयं च तृप्यति, अन्यस्मै चायं महता प्रमाणेन ददाति, तस्याप्यतितृप्तिर्भवतीतिभावः ॥ 'दारुपात्रेणेति ॥ औदुम्बरैश्चतुर्भिः पात्रैः । न हीति । मृन्मयं कुम्भादिकं न ह्याहुतिमानशे अश्नुते आहुतिसाधनं न भवति । मृन्मयेन हुता आहुतिरेव न स्यादिति यावत् । 'एकाचो नित्यं मयटमिच्छन्ति' इति मयट् ॥

·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 247 मृन्मयमाहुतिमानश औदुम्बरम् ॥२४॥ भवत्यूर्वा उदुम्बर ऊर्प- शव ऊ वास्मा ऊजै पशूनव रु- न्धे नागंतश्रीमहेन्द्रं यजेत त्रयो वै गतश्रियदशुश्रुवान्यामणी राज- मृन्मयमिति मृत्-मय॑म् । आहुतिमित्या-हुतिम्। आनशे । औदुंम्बरम् ॥ २४ ॥ भवति । ऊर्छ । वै। उदुम्बरः । ऊर्छ । पशवः । ऊर्जा । एव । अस्मै । ऊर्जम् । पशून् । अवेति । रुन्धे । 'न । अर्गतश्रीरित्यर्गत-श्रीः।महेन्द्रमिति महा-इन्द्रम्। यजेत । त्रयः । वै । गतश्रिय इति गत-श्रियः। शुश्रुवान् । ग्रामणीरिति ग्राम-नीः । राजन्यः । 'औदुम्बरमित्यादि ॥ गतम्* । 'अनुदात्तादेरञ्' ॥ 'नागतश्रीरित्यादि ॥ शुश्रुवान् पडङ्गवेदत्रयवेदी श्रुतसंपन्नः । स च प्राप्तश्रीः, 'सा हि श्रीरमृता सताम् । इति श्रीत्वाद्वे- दानाम् । ग्रामणीः ग्रामाध्यक्षः । राज्ञोपत्यं राजन्यः । 'राज- श्वशुराद्यत् ', सज्ञोपत्ये जातिग्रहणम्' इति क्षत्रिय उच्यते । स्पष्टमेतयोर्गतश्रीत्वं, यतो हीन्द्र एपां देवता । तस्मादेभ्योऽन्योऽ- गतश्रीः महेन्द्रं यष्टुं नार्हति ॥ *सं. २-१-१. +ते. ब्रा. १-२-१.

·248 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ५. न्यस्तेषां महेन्द्रो देवता यो वै स्वां देवमतियजते प्र स्वायै देवतायै च्यवते न परां प्राप्नोति पापी- यान्भवति संवत्सरमिन्द्र यजेत संवत्सर हि व्रतं नाति स्वा॥२५॥ तेषाम् । महेन्द्र इति महा-इन्द्रः । देवता । यः । वै। स्वाम् । देवताम् । अतियत इत्यति-यजते। प्रेति । स्वायै । देवतायै । च्यवते । न । पराम् । प्रेति । आप्नोति । पापीयान् । भवति । संवत्सर- मिति सं-वत्सरम् । इन्द्रम् । यजेत । संवत्स- रमिति संवत्सरम् । हि । व्रतम् । न । अ- तीति । स्वा ॥ २५॥ एव । एनम् । देवता । इ- 'यो वा इत्यादि ॥ आत्मीयदेवतातिक्रमेण योऽन्यां देवतां यजते स स्वाया देवतायास्तावत् प्रच्यवते तस्या अनुग्राह्यो न भवति । ततश्च पापीयान् पापतरो भवति । अष्टुरस्यापाप- त्वमेव । यष्टुः पापतरत्वं स्यात्, देवतावत्वाभावात् ॥ "संवत्सरमित्यादि ॥ संवत्सरातिक्रमे व्रतं नास्ति । तस्मात् गतश्रीवाय संवत्सरं व्रतं चरन्तं स्वा आत्मीया देवता इन्द्र इज्य- माना एनमवगतश्रियं भूत्यर्थं इन्धे दीपयति । ततो वसीयान् ·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता. 249 एवैनं देवतेज्यमांना भूत्यया॑ इन्धे व- सीयान्भवति संवत्सरस्य पुरस्ता- दृगये व्रतर्पतये पुरोडाशमष्टाकपालं निवपेत्संवत्सरमेवैनै वृत्रं निवा- ज्यमाना । भूत्यै । इन्धे । वसीयान् । भवति । "सं- वत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । परस्तात् । अग्नये । तर्पतय इति प्रत-पतये। पुरोडार्शम् । अष्टा- कंपालामत्या निरिति । वपेत् । तमिति सं-तरम् । एव । एनम् । त्रम् । जहियानम् । अग्निः । तप॑तिरिति MRPRIMMIDNI श्रीः वसुमत्तगं भवति, महन्द्रयागाहों गतारेव भवति, गता आत्मीया दवता अननेति कृत्वा । 1"ततस्समाप्ते संवत्सरे गते अग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाक- पालं निर्व पेत् सोऽग्निव्रतपतिः तृप्तः एनं व्रतफलमालम्भयति गत- श्रीत्वमस्योत्पादयति स्वयमप्यनुज्ञाय स्थिरीकरोति । कीदृशभित्याह- संवत्सरं व्रतं चरित्वा वृत्रं वारकं पापं महेन्द्रयागानहत्वलक्षणं जन्निवांसं अभिभवन्तं तत्फलं प्रापयति । यथा इन्द्रो वृत्रं हत्वा इन्द्रो महेन्द्रोऽभवत्, एवमयमपि त्वयोग्यतालक्षण वृत्र- 32 ·250 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. समाग्निव्रतपतिव्रतमा लम्भयति त- तोधि कामै यजेत ॥ २६ ॥ नासोमयाजी सं नयेदांगतं वा एतस्य पयो योसोमयाजी यदसौ- व्रत-पतिः। व्रतम् । एति । लम्भयति । ततः। अ- धीति । कामम् । यजेत ॥ २६ ॥ एतां तदौर्दुम्बरः स्वा त्रिशच ॥४॥ 'न । असोमयाजीत्यसोम-याजी । समिति । नयेत् । अनागतमित्यना-गतम् । वै। एतस्य । पर्यः। यः। असोमयाजीत्यसोम-याजी। यत्। असोमयाजीत्यसोम-याजी । संनयेदिति सं- वधेन महेन्द्रयागयोग्यो भवति । तत उपरि कामं यथेष्टं महे- न्द्रमेव यजेत ॥ इति द्वितोये पञ्चमे चतुर्थोऽनुवाकः. नासोमयाजी सं नयेदित्यादि ॥ दधिपयोभ्यां यागस्सन्नयनम् । अनागतमिति । असोमयाजिनः पयस्सम्बन्धो नास्ति सर्वरसकार- णेन सोमेन सम्बन्धाभावात् । तस्मादसोमयाजी यदि सन्नयेत् ·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 251 मयाजी संनयत्परिमोष एव सोनृतं करोत्यथो परैव सिंच्यते सोमया- ज्यैव सं नयेत्पयो वै सोमः पय- नयत् । परिमोप इति परि-मोषः । एव । सः। अनृतम् । करोति । अथो इति । परेत । एव । सिच्यते । सोमयाजीति सोम-याजी । एव । समिति । नयेत् । पर्यः। वै । सोमः । पर्यः । स परिमोपश्चौर्यमेव, अस्वेन यष्टुं प्रवृत्तत्वात् । तस्मादयमनृतं करोति व्रतचारिणो यत्प्रतिपिद्धं तदेवानृतं करोति । अथो अपि च परेव सिच्यते एतद्यष्टव्यं परा सिच्यते अस्थाने वि- नाश्यत एव । तस्मात्सोमयाज्येव सन्नयेदिति ॥ पयो वा इत्यादि ॥ उभयोः पयस्त्वात्पयसा सोमेन स आत्मनि पयस्सान्नाय्यं धत्ते स्थापयति ॥ वि वा एतमित्यादि ॥ यस्य निरुप्तं हविरभिलक्ष्य निर्वापे कृते पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि चन्द्रमा उदेति एनं प्रनया पशुभिश्च व्यर्धयति । वर्धयति चास्य भ्रातृव्यं शत्रु, तथोद्यं- चन्द्रमाः । विनष्टचन्द्रायां हि तिथौ कैमैतदर्शाख्यं क्रियते । अनेन चेष्ट्वा प्रजावान् पशुमान् भ्रातृव्यवांश्च संपद्यते । हवि- रभ्युद्यश्चायं विपरीतफलस्स्यात् । तस्मान्निर्वापयागयोर्मध्ये यथा चन्द्रमसः पुरस्तादुदयो न भवति तथा कालो ग्राह्यः ॥

·252 तत्तिरीयसंहिता. [का.' २, प्र५. अत्र ब्रूमः- अस्य चन्द्रमसो द्वादश दृश्यादृश्यकला अंशाः एतेरंशैरयं दृश्यश्चादृश्यश्च भवति । तत्र स्फुटजिज्ञासायां वखा [शून्यखा] ग्निभिः* शतत्रयेण द्वादशभागान् सङ्गणय्य पूर्वस्यां दिशि उदयेऽस्तमये च विचार्यमाणे कर्मद्वयसंस्कतनोदयराशिना विभज्य लव्धनांशादिना युक्तस्स्फुटोर्क उदयार्को भवति । तयुक्तो यावान् स्फुटोर्कः तावान्यदा गणितानीतोर्को भवति तदा चन्द्रमा उदेति अथ तेनैवांशादिना रहितस्स्फुटोर्को वा अस्तमयार्को वा भवति । ता- वान्यदा स्फुटोर्को भवति तदा चन्द्रमा अस्तमति । यदा पुनः प्राच्यां दिश्युदयोस्तमयो वा विचार्यते तदा पृश्वगंगणितान द्वादशभागान् चन्द्रकर्मद्वयसंस्कृतेऽस्तमयराशिना विभज्य लब्धना- शादिना स्फुटोर्क उदययुक्त उदयार्को भवति । तद्रहितास्तमया- कः । तत्र चन्द्रस्य उदयार्केणास्तमयार्केण वा सह यदन्तरं तस्मिन्नन्तरे यावान् कालः तेन कालेन घटिकादिना रदितोरतं गतो वा भवति । तत्र द्वेधा चन्द्रस्योदयास्तमयो, यथा प्रतिदिन च भवतः गोळका प्राप्तिपरित्यागाभ्यां सूर्यस्येव । तथाऽऽदित्यस्यैव सन्निकर्पाद्विप्रकर्षाच्च अस्योदयास्तमयौ भवतः । तदपि कथ्यते- अयं चन्द्रश्शीघ्रगतित्वात् प्रत्यहमर्कसमीपमागच्छति यावत्प्राच्या- मस्तं व्रजति । अस्तं गतश्च ततश्शीघ्रगातत्वात आदित्यमनुदिनं परित्यजति यावत्प्रतीच्यामुदेति । एवमस्यादित्यसन्निकर्पात् विप्र- कञ्च प्राच्यामस्तमयः प्रतीच्यामुदयः । तच्चन्द्रार्कयोभक्त्यन्ताः द्वादशमहाभागाः अंशाः । तेन गोळार्धभागानामशीतिशतसङ्ख्य- भागे हृते लब्धं पञ्चदश प्रतिपदादयस्तिथयः । तिथिभागघ- टिके ढे, दृश्यगोळार्धभागस्य त्रिंशटिकात्वात् । तत्र चन्द्रार्क- योः परो विप्रकर्पः पोर्णमासी, परस्सन्निकर्पोमावास्या । तत्रा- *घ-शउदग्निभिः **घ-...वतः । सूतोल...मा. .

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. .253 स्तांनाय्यं पयसैव पय आत्मन्धत्ते वि वा एतं प्र॒जयां पशुभिरर्धयति वर्धयत्यस्य भ्रातृव्यं यस्य॑ हविर्निरु- सांनाय्यमिति सां-नाय्यम् । पय॑सा । एव। पर्यः। आत्मन् । धो । वीति । वै। एतम् । प्रजयति प्र-जयां । पशुभिरिति पशु-भिः । अर्धयति । वर्धयति । अस्य । वातव्यम् । यस्य । हविः । निरुतमिति निः-उत्रम् । पुरस्तात् । चन्द्राः ॥ भीष्टकाले स्फुटभुक्त्यन्तरं स्फुटकालांशादाधिकं वा भवेत्तदन्यूनं वा; अधिकले पञ्चदश्यामपि चन्द्रो दृश्यस्स्यात् । न्यूनत्वे तु चतुर्दश्यां अपि न दृश्येत । तस्मात्तादृशः सूक्ष्मगणनाकोशल- शालिना कालोन्वेप्यः ॥ प्रमादाच्चद्दुष्टः काल आपतेत् तदा त्रेधा तण्डुलानित्यादि क- मचिरेत् । तत्र निरुप्तमनिरुप्तं वा प्रवृत्तं हविर्यदाऽभ्युदेति तदेवं कर्म कर्तव्यामिति मीमांसकाः; यथोक्तम्-'निरुप्ते स्यात् तत्संयो- गात् '* इत्यत्र । तथा हि 'अभिरभागे' इत्यभेदलक्षणे कर्मप्रव- चनीयत्वम् । लक्षणं च ज्ञापकम् । तथा प्रवृत्तं ज्ञापकमिति यस्य निरुतं हविरभ्युदेतीति विधीयते । तदा निरुप्तमिति यागावयवानामुपलक्षणं वाक्यं, उभयविधाने वास्यभेदप्रसङ्गात् । *मी-६-५-१२.

·254 तैत्तिरीयसंहिता का. २. प्र. ५. तं पुरस्ताञ्चन्द्रमाः ॥२७॥ अभ्यु- देति वेधा तण्डुलान् वि भजेद्ये मध्यमास्स्युस्तानमय दात्रे पुरोडा- शमष्टाकपालं कुर्याद्ये स्थविष्ठास्ता- २७ ॥ अभीति । उदेतीत्युत्-एति । त्रेधा । तण्डुलान् । वीति । भजेत् । ये । मध्यमाः । स्युः । तान् । अग्नये । दात्रे । पुरोडाशम् । अष्टा- कपालमित्य॒ष्टा-कपालम् । कुर्यात् । ये । स्थवि- ष्ठाः । तान् । इन्द्राय । प्रदात्र इति प्र-दात्रे । ततश्चाग्न्यन्वाधानप्रभृति यावदाह्मणभोजनमुदयोस्य परिहर्तव्यः इत्युक्तं भवति । तत्र च 'अभ्युदये कालापराधादिज्याचोदना स्यात् यथा पञ्चशरावे'* इति त्रेधेत्यादिकं न कर्मान्तरविधानं, अपि तु अपनीतदेवताकं तदेव प्राकृतं शूर्पे राशीकृतं हविर्देवता. न्तरैः संयुज्यत इति राद्धान्तितम् । तत्राप्यनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राक. तीभ्य एव देवताभ्यो निर्वापः कार्यः तण्डुलभूतेषु देवतापनयस्य विधानादिति सिद्धान्तितम् 'अनिरुप्तेऽभ्युदिते प्राकृतीभ्यो निर्व- पेत् इत्यादौ ॥ 'स्थविष्ठाः स्थूलराशिगताः ॥ ‘स्थूलदृर' इति लोपो गुणश्च आणिष्ठा अणुराशिगताः । 'टेः' इति टिलोपः । एवं दातृत्वा- दिगुणेभ्योग्न्यादिभ्यो मध्यमादिभिरष्टाकपालादयः कार्याः । दध- मी-६-५१-६. *मी ६-५-१.

·अनु. ५. मभास्करभाष्योपेता. 255 निन्द्रीय प्रदात्रे दधश्चरुं येऽणिष्ठा- स्तान विष्णवे शिपिविष्टार्य गते चमग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयति वृद्धामिन्द्रः प्र यच्छति यज्ञो वै वि- प्णः पशवदिशापिर्यज्ञ एव पशुष प्रति तिष्ठति न हे ॥२८॥ यजेत यत्पूर्वया संमृति यजेतोतरया छम्ब- दधन्न् । चरुम् । ये । अर्णिष्ठाः । तान् । विष्णवे। शिपिविष्टायेति शिपि-विष्टाय । शते । चरुम् । अग्निः । एव । अस्मै । प्रजामिति प्र-जाम् । प्रजनयतीति प्र-जनयति । वृद्धाम् । इन्द्रः।प्रेति। यच्छति । यज्ञः। वै । विष्णुः । पशवः। शिपिः यज्ञे । एव । पशु' । प्रतीति । तिष्ठति । न । वे इति ॥ २८ ॥ यजेत । यत् । पूर्वया। संप्रतीति सं-प्रति । यजैत । उत्तरयेत्युत्-तरया । छम्बट् । निति 'सुपां सुलुक' इति सप्तम्या लुक् । अनडादेशे 'विभापा डिश्योः' इति लोपाभावः । शृतं पक्वं पयः ॥ अग्निरेवेत्यादि ॥ गतम् । पशवश्शिपिरिति । शिपयो रश्मयः तैर्विशिष्टः प्रविष्टश्शिपिविष्टः । निर्वेष्टितशेपश्शिपिविष्टः । 5 *सं.२.२.४, ·256 तैत्तिरीयसंहिता. '[का. २. प्र. ५. ~~ कुर्याद्यदुत्तरया संप्रति यजेत पूर्वया छम्बधैर्यानेष्टिर्भवति न यज्ञस्तदनु ह्रीतमुख्यपगल्भो जायत एकामेव यजेत प्रगल्भौस्य जायतेऽनोहत्य तद्वे एव यजेत यज्ञमुखमेव पूर्वयाऽऽ- कुर्यात् । यत् । उत्तरयेत्युत्-तरया । संप्रतीति सं-प्रति । यजैत । पूर्वया । छम्बट् । कुर्यात् । न । इष्टिः । भवति । न । यज्ञः । तत् । अन्वि- ति । हीतमुखीति ह्रीत-मुखी । अपगला इत्य- प-गल्भः । जायते । एकाम् । एव । यजेत । प्रगल्भ इति प्र-गल्भः । अस्व । जायते । अना- इत्येत्यना-दृत्य । तत् । । इति । एव । यजेत । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । एव । पूर्वया । आ- इत्यन्ये । तत्र पशुहेतुत्वात्ताच्छन्द्यम् । यज्ञे पशुपु च प्रति- ष्ठितो भवतीत्येव ॥ अथ शाखान्तरे ऋद्धिकाममधिकृत्योक्तम्-'द्वे पोर्णमास्यौ । अमावास्ये यजेत यः कामयेत', भवतः । तत्र च यावदेवमुपपद्यते तावान् प्रकर्पस्सोप्य(?) इति चतुर्थोशो दुष्टः । तत्र 'यदीष्टया यदि प- शुना यदि सोमेन यजेतामावास्यायां पौर्णमास्यां वा यजेत' इत्युच्यते । *आप. श्री-३.१४-१४. अित्र ग्रन्थः गलित इव भाति, ·अनु. ५. भट्टभास्करभाष्योपेता. 257 लभते यर्जत उत्तरया देवता एवं पूर्वयाऽवरुन्ध इन्द्रियमुत्तरया देव- लोकमेव ॥२९॥ पूर्वयाऽभिजयंति मनुष्यलोकमुत्तरया भूयसो यज्ञक- लभत इत्या-लभते । यजते । उत्तरयेत्युत्-तर- या। देवताः । एव । पूर्वया । अवरुन्ध इत्यव- रुन्धे । इन्द्रियम् । उत्तरयेत्युत्-तरया । देवलोक- मिति देव-लोकम् । एव ॥ २९ ॥ पूर्वया । अ- भिजयतीत्यभि-जयति । मनुष्यलोकमिति मनु- प्य-लोकम् । उत्तरयेत्युत्-तरया । भूय॑सः । य- ज्ञक्रतूनिति यज्ञ-क्रतून् । उपेति । एति । एषा । तथा-' पक्षान्तेऽन्वाधानं पक्षादौ यागः ' ' पूर्वेधुरन्वाधानमुत्तरेद्यु- र्यागः ' इति च । अन्वाधानादियावदिष्टयन्तं चन्द्रोदयेऽभ्युदये- प्या भाव्यम् । तथा पर्वसन्धेः पूर्वमिष्टिसमाप्तौ पुनर्यष्टव्य- मित्याहुः । तत्र पर्वणः सूक्ष्मत्वात् प्रत्यासन्नतिथिद्वयलक्षणायां पञ्चदशीप्रतिपदौ पर्वणी उच्यते । तस्मात् स्फुटीकरणेन तिथिदृश्यांश एवानीय कालोन्वेष्टव्यः । तत्र पञ्चदश्यां प्रथमेंऽशे तिथिदृश्यांशक्षये चन्द्रोदयसम्भावना । तत्रोत्तरयोश्चांशयोस्सन्धेः पूर्व यागसमाप्तिस्स्यात् । चतुर्थे तु दोषद्वयाप्रसङ्गः । प्रतिपदाद्यंशे 33 ·258 तैत्तिरीयसंहिता. छ. २. प्र. ५. तूनुपैत्येषा वै सुमना नामेष्टिर्यम- घेजानं पश्चाञ्चन्द्रमा अभ्युदेत्यस्मि- नेवास्मै लोकेऽधुकं भवति दाक्षा- यणयज्ञेन सुवर्गकामो यजेत पूर्ण- वै । सुमना इति सु-मनाः । नाम । इष्टिः। यम् । अद्य । ईजानम् । पश्चात् । चन्द्राः । अ- भीति । उदेतीत्युत्-एति । अस्मिन्न् । एव । अ- स्मै । लोके । अधूकम् । भवति । दाक्षायणयज्ञे- नति दाक्षायण-यज्ञेन । सुवर्गकाम इति सुवर्ग- कामः । यजेत । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । सर्वदोषाभावः । चतुर्थे तु तिथिदश्यांशे भिभाय [श्व एव] चन्द्रोदयसम्भावना । अथ यदि पूर्वाश्च पञ्चदशघटिका चतु- देशी उत्तरेयुरप्टो घटिकाः पर्व, यदा च पूर्वारष्टादश घटिकाः पर्व उत्तरेद्युर्दश घटिकाः प्रतिपत् तत्र गत्यभावात् यष्टव्यमित्येके । ननु 'यमद्येनानं' इत्यादिदर्शनात् द्वितीयायामपि तत्सम्भवाद्यागोनुमीयते, मैवं श्वो दृश्यां क्षये प्रतिपद्येवोदय- सम्भवाकांक्षासम्भवात् । एवं पश्वादिप्वपि निपुणं निरूपणीयमिति ग्रन्थावस्तरभयादुपरम्यते ॥ 'दाक्षायणयज्ञेनेति ॥ येन दाक्षायणा यजन्ते । दक्षात् ·अनु. ५.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 259 मासे सं नयेन्मैत्रावरुण्याऽऽमिक्ष- याऽमावास्यायां यजेत पूर्णमासे वै देवाना सुतस्तेषामेतमर्धमासं प्रसु- तस्तेषां मैत्रावरुणी वशाऽमावास्या- समिति । नयेत् । मैत्रावरुण्येति मैत्रा-वरुण्या । आमिक्षया । अमावास्यायामित्यमा-वास्यायाम् । यजेत । पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । वै । देवा- नाम् । सुतः । तेषाम् । एतम् । अर्धमासमित्य- र्ध-मासम् । प्रसुत इति प्र-सुतः । तेषाम् । मै- त्रावरुणीति मैत्रा-वरुणी । वुशा । अमावास्या- अत इङ्' 'योश्च' इति फक् । पूर्णमास इति । द्वे पूर्णमास्यो वे अमावास्ये यजेत । तत्र पौर्णमास्यां पूर्वेधुराने- योटाकपाल ल अनीपोमीय एकादशकपालः । आग्नेयोष्टाकपालः] ऐन्द्रं दध्युत्तरेयुः । अमावास्यायां पूर्वेधुरानेयोष्टाकपाल: ऐन्द्राम एकादशकपाल: आग्नेयोप्टाकपालो मैत्रावरुण्यामिक्षा द्वितीयोत्तरेद्युः ॥ 'पूर्णमासे वा. इत्यादि ॥ देवानां सोमयागत्वेनायं स्तूयते । तत्र यो देवानां सोमयागः तत्स्वरूपं तावदाह । देवा येन सो- मेन यजन्ते तत्र पूर्णमासे सुतः अभिषुतः सोमः तेषां देवानां सोमः एतमनन्तरभाविनमर्धमासं सर्वः प्रसुतो भवति । तस्य प्रकष्टा गतिर्यागः । यद्वा-प्रकणानुज्ञातः प्रसुतः हुतो भवति ।

·260 तैत्तिरीयसंहिता. [क.. २. प्र. ५. यामनबन्ध्या यत् ॥ ३० ॥ पूर्वेद्यु- र्यजते वेदिमेव तत्करोति यहृत्सा- नपाकरोति सदोहविर्धाने एव सं मिनोति यद्यजते देवैरेव सुत्या सं पादयति स एतम॑र्धमास संध- माद देवैस्सोम पिबति यन्मैत्रावरु- यामित्यमा-वास्यायाम् । अनुवन्ध्येत्यनु-बन्ध्या। 'यत् ॥ ३० ॥ पूर्वेयुः । यजते । वेर्दिम् । एव । तत् । करोति । यत् । वत्सान् । अपाकरोतीत्य- प-आकरोति । सदोहविर्धाने इति सदः-हविर्धा- ने । एव । समिति । मिनोति । यत् । यर्जते । देवैः । एव । सुत्याम् । समिति । पादयति । सः। एतम् । अर्धमासमित्यर्ध-मासम् । सधमादमिति सध-मादम् । देवैः । सोम॑म् । पिबति । यत् । मैत्रावरुण्येति मैत्रा-वरुण्या । आमिक्षया । अ- अथ तेषां देवानाममावास्यायां मैत्रावरुणी वशाऽजूबन्ध्या भवति । एवं देवा अयजन्त इति ॥ इदानी दाक्षायणयज्ञं तद्भावेन रूपयति—यदिति ॥ पूर्वस्मिन् दिने यदनीपोमाभ्यां यजते उत्तरवेदिकरणस्थानीयं तत् ।

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 261 ण्याऽऽमिक्षयाऽमावास्यायां यजते यैवासी देवानी वशाऽनबन्ध्या सो एवैषैतस्य साक्षाद्वा एष देवानभ्या- रोहति य एषां यज्ञम् ॥ ३१ ॥ अ- भ्यारोहति यथा खलु वै श्रेयान- मावास्यायामित्यमा-वास्यायाम् । यर्जते । या । एव । असौ । देवानाम् । वृशा । अनूवन्ध्येत्य- नु-बन्ध्या । सो इति । एव । एषा । एतस्य । "साक्षादिति स-अक्षात् । वै । एपः । देवान् । अभ्यारोहतीत्यभि-आरोहति । यः । एपाम् । य- ज्ञम् ॥३१॥ अभ्यारोहृतीत्यभि-आरोहति । यथा । खलु । वै । श्रेयान् । अभ्यारूढ इत्यभि-आरू- । यद्वत्सापाकरणं सदोहविर्धानयोस्सम्मितिस्थानीयं तत् । यदुत्तर- स्मिन्नह्नि सान्नाय्येन यनते तत् देवैस्सहेन्द्रस्य सुत्यां यागं सम्पादयति, सुत्यास्थानीयोर्धमासः । यस्मादेवं तस्मात्स इन्द्रः एतमागामिनमर्धमासं सर्व देवैस्सधमादं सोमं पिबति । देवैस्सह मा- दयतीति सधमात् । 'सधमादस्थयोः' इति सधादेशः । यहा- सह मदित्वा । मैत्रावरुण्यामिक्षा या सा देवानामनूबन्ध्यास्थानीया।। माक्षाद्वा इत्यादि ॥ इत्थमयमव्यवधानेन देवानभ्यारोहति देवसमूहमनुप्रविशति य एषां देवानां यज्ञमभ्यारोहति अनुष्ठाने- 10 ·262 तैत्तिरीयसंहिता. [कर. २. प्र. ५. भ्यारूढः कामयते तथा करोति यद्यवविध्यति पापीयान्भवति य- दि नाविध्यति सदृक्यावृत्काम एतेन यज्ञने यजेत क्षुरपवियष यज्ञस्ताजक्पुण्यो वा भवति प्र वा ढः । कामयते । तथा । करोति । "यदि । अववि- ध्यतीत्यव-विध्यति । पापीयान् । भवति । यदि.। न । अवविध्यतीत्यव-विध्यति । सदृड्डिति स- हङ् । व्यावृत्काम इति व्यावृत्-कामः । एतेन । यज्ञेन । यजेत । क्षुरपविरिति क्षुर-पविः । हि । एपः । यज्ञः। ताजक् । पुण्यः । वा । भवति । नाक्रमति । यथेत्यादि । यथा लोके श्रेयान् अश्रेयांसमभ्यारूढ- मात्मानं कामयते इतोप्यहं श्रेयान् भूयासमिति तथा ऽयं दाक्षा- यणयज्ञयाजी करोति ॥ 11 इदानीं यज्ञान्तरेभ्योस्य वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह-यदीति ॥ यागान्तरेषु यद्यवविध्यति विकलानुष्ठायी स्यात् । पापीयान् पाप- तरो भवति । यदि वा नावविध्यति सहङ् सदृश एव यन- मानान्तरेः स्यात् न तु विशेषैश्वर्यस्स्यात् । तस्मादन्येभ्यो यन- मानेभ्यो व्यावृत्कामः एतेन यनेत । व्यावृत्तिावृत् । सम्प- दादिलक्षणः क्विप । कोस्य विशेप इत्याह-क्षुरपविः निश्चित- ..

·अनु. ५] भटमास्करभाष्योपेता. 263 मीयते तस्यैतद्वतं नानृतं वदेन्न मासमभीयान्न स्त्रियमुपैयान्नास्य पल्पूलनेन वासः पल्पूलयेयुरेतद्धि देवास्सर्वं न कुर्वन्ति ॥ ३२ ॥ प्रेति । वां । मीयते । "तस्य॑ । एतत् । बृतम् । न । अनृतम् । वदेत् । न । मासम् । अभी- यात् । न । स्त्रियम् । उपति । इयात् । न । अ- स्य । पल्पूलनेन । वासः । पत्पूलयेयुः । एतत् । हि । देवाः । सर्वम् । न । कुर्वन्ति ॥ ३२ ॥ चन्द्रमा द्वे देवलोकमेव यद्यज्ञं पल्पू- लयेयुष्ष ॥ ५ ॥ फलः यथाकुरच्छेदेन पविर्वजं सद्यः प्रत्ययकदेवमयं यज्ञः ताजक् तदानीमेव प्रमीयते ॥ 12 "तस्येत्यादि ॥ गतम् । अनृतौ स्त्रियं नोपेयादित्येके । पल्पू- लनं शोधनं उपादि, तेनास्य वासो न पल्पूलयेयुः । अनेना- श्मपीडनादिकमपि निपिध्यत इत्येके । पल्पूलयतिः स्नानकर्मा । इति द्वितीये पञ्चमे पञ्चमोनुवाकः.

·264 तैत्तिरीयसंहिता. [वी. २. प्र. ५. एष वै देवरथो यदर्शपूर्णमासौ यो दर्शपूर्णमासाविष्ट्वा सोमैन यज- ते रथस्पष्ट एवावसाने वर देवाना- मर्व स्यत्येतानि वा अङ्गापरूषि संवत्सरस्य॒ यद्देर्शपूर्णमासौ य एवं 'एषः। वै । देवरथ इति देव-रथः । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यः। दुर्- शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । इष्ट्वा । सोमै- न । यजते । रथस्पष्ट इति रथ-स्पष्टे । एव । अवसान इत्यव-साने । वरै । देवानाम् । अवेति । स्यति । एतानि । वै । अङ्गापरूषीत्यङ्ग-परू५- षि । संवत्सरस्यति सं-वत्सरस्य । यत् । दर्यापू- र्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यः। एवम् । 'एप वा इत्यादि ॥ देवरथः देवानां रथस्थानम् । रथस्पष्टः रथेन प्रकाशितः क्षुण्णः । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वर- त्वम् । तत्र देवानां वरे उत्कृष्ट अवसाने देवानां स्वभूते देवा- नां गृहे अवस्यति देवयजनमध्यवस्यति । तादृशे देवैः स्वभ्यस्ते देवयजनेऽनेनेष्टं भवति ॥ अङ्गापरूंषि अङ्गानि च परूंषि पर्वाणि च संवत्सरस्थिति- ·भनु, ६. मभास्करभाष्योपैता. 265 विद्वान्दर्शपूर्णमासौ यजतेऽङ्गापरू - प्येव सैवत्सरस्य प्रति दधात्येते वै संवत्सरस्य॒ चक्षुषी यद्देर्शपू- र्णमासौ य एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासौ यजते ताभ्यामेव सुवर्ग लोकमर्नु विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । अङ्गापरू५पीत्यङ्गा-परूषि । एव । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । प्रतीति । दधाति । एते इति । वै । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । चक्षुषी इति । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श- पूर्णमासौ । यः। एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासा- विति दर्श-पूर्णमासौ । यर्जते । ताभ्याम् । एव । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । अन्विति । प- , हेतुत्वात् । 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । प्रतिधानं अविचलितस्थापनम् ॥ संवत्सरनिबन्धनाश्च सर्वेऽर्थाः । संवत्सरात्मनः चक्षुस्स्थानी- याख्यां साक्षादव्यवधानेन स्वर्गमनुक्रमेण पश्यति स्वर्गोस्य प्रका- शितो भवति ॥ 34 ·266 तैत्तिरीयसंहिता. [की. २. प्र. ५. पश्यति ॥ ३३ ॥ एषा वै देवानां विक्रान्तिर्यदर्शपूर्णमासौ य एवं वि- द्वान्दर्शपूर्णमासौ यजते देवानामेव विक्रान्तिमनु वि कंमत एष वै दै- वयानः पन्था यद्दपूर्णमासौ य श्यति ॥३३॥ एषा । वै । देवानाम् । विक्रा- न्तिरिति वि-कान्तिः । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यः । एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्ण- मासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । देवानाम् । एव । विक्रान्तिमिति वि-कान्तिम् । अनु । वीति । क्रमते । “एपः । वै । देवयान इति देव-यानः । पन्थाः। यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासी। यः । एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श- .. 'विक्रान्तिर्विशिष्टं क्रमणं आभ्यां दवा हि विक्रमवन्तो वीरा भवन्ति धारकत्वात्तेपाम् । अनु विक्रमते इति । यत्रयत्र देवा विक्रमन्ते तत्रतत्रायमप्रतिबन्धन विक्रमते । लक्षणेनोः कर्मप्रवच- नायत्वम् । 'वृत्तिमर्गतायनेषु क्रमः' इति वृत्तावात्मनेपदम् ॥ "देवयान इति ॥ देवा येन यान्ति स देवप्रयातो मार्गों देवयानः । देवैस्सदा मुक्तमार्ग एवेति ॥

·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 267 एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासौ यज॑ते य एव देवयानः पन्थास्त५ समारोह- त्येतौ वै देवानार हरी यद्दर्शपूर्ण- मासौ य एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासी यज॑ते यावेव देवाना हरी ता- भ्याम् ॥ ३४ ॥ एवैभ्यो हव्यं वह- त्येतद्वै देवानामास्य यद्दपूर्णमासौ पूर्णमासौ । यजते । यः । एव । देवयान इति देव-यानः । पन्थाः । तम् । समारोहतीति सं- आरोहति । एतौ । वै । देवानाम् । हरी इति । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यः । एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमा- सौ । यजते । यो । एव । देवानाम् । हरी इति । ताभ्याम्.॥ ३४ ॥ एव । एभ्यः । हव्यम् । वह- ति । एतत् । वै । देवानाम् । आस्यम् । यत् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यः । एवम् । "देवा येन प्राप्यन्ते देवप्राप्तिहेतुत्वात् हरी अश्वो हविपां वाहनस्थानीयत्वात् ॥ 'आस्यमिति ॥ अभ्यवहर्तव्याधारत्वात् । साक्षादव्यवधानेन देवानामास्ये हुतं भवति ॥

·268 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र५. य एवं विद्वान्दपूर्णमासौ यजते साक्षादेव देवानामास्यै जुहोत्येष वै हविर्धानी यो दर्शपूर्णमासया- जी सायंप्रातरग्निहोत्रं जुहोति य- जैते दर्शपूर्णमासावहरहर् हविर्धा- निना सुतो य एवं विद्वान्दपूि- विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । साक्षादिति स-अक्षात् । एव । देवानाम् । आस्य । जुहोति । एषः। वै । हविर्धानीति हविः- धानी । यः। दर्शपूर्णमासयाजीति दर्शपूर्णमास- याजी । सायंप्रातरिति सायं-प्रातः । अग्निहोत्र- मित्यग्नि-होत्रम् । जुहोति । यजते । दर्शपूर्णमा- साविति दर्श-पूर्णमासी । अहरहरित्यहः-अहः । हविर्धानिनामिति हविः-धानिनाम् । सुतः। 'यः। एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्ण- हविर्धानी ॥ सोमस्य हविराधारदर्शपूर्णमासवत्त्वात् दर्शपूर्ण- मासयाजी हविर्धानी । किञ्च-यदयं सायं प्रातरनिहोत्रं जुहो- ति दर्शपूर्णमासावेवाहरहर्यनते । यस्मादयं हविर्धानिनां सुतोपि हविर्धानीभिस्सुन्वानरनुज्ञातः । हविर्धानित्वं पर्वणिपर्वण्यसुन्वानत्व- मस्यानुमन्यते । पर्वणि सुन्वानः अहरहर्दर्शपूर्णमासयाजी भवति । "य एवमित्यादि ॥ एवं हविर्धान्यस्मीति विद्वान् य एतौ ..

·अनु. ६.] भाभास्करभाष्योपेता. 269 र्णमासौ यजते हविर्धान्यस्मीति सर्वमेवास्य बर्हिष्य दत्तं भवति देवा वा अर्हः ॥ ३५ ॥ यज्ञियं नाविन्दन्ते दर्शपूर्णमासावपुनन्तौ वा एतौ पूतौ मेध्यौ यद्देर्शपूर्णमासौ य एवं विद्वान्दर्शपूर्णमासौ यज॑ते मासौ । यजते । हविर्धानीति हविः-धानी । अस्मि । इति । सर्वम् । एव । अस्य । बर्हिप्यम् । दत्तम् । भवति । "देवाः । वै । अहः ॥ ३५ ॥ यज्ञियम् । न । अविन्दन् । ते । दर्शपूर्ण- मासाविति दर्श-पूर्णमासौ । अपुनन् । तौ। वै । एतौ । पूतौ । मेध्यौ । यत् । दर्शपूर्णमासा- विति दर्श-पूर्णमासौ । यः । एवम् । विद्वान् । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यर्जते । यजते अस्य सम्बन्धि यद्दत्तं यावान् कश्चिदस्य धनव्ययः स सर्वो बर्हिषि यज्ञे विनियुक्तो भवति । सहविर्धानत्वात् सर्वो व्ययो यज्ञे व्ययो भवतीति ॥ 1देवा वा इत्यादि ॥ यज्ञाई यज्ञियं 'यज्ञविंग्भ्यां घखौ' ·270 तैत्तिरीयसंहिता का. २. प्र. ५. पूतावे3नौ मेध्यौ यजते नामावा- स्यायां च पौर्णमास्यां च स्त्रियम- पैयाद्यपेया निरिन्द्रियस्स्यात्सोम- स्य वै राज्ञोर्धमासस्य रात्रयः पत्नय आसन्तासाममावास्यौ च पौ- र्णमासी च नोपैत् ॥ ३६ ॥ ते पूतौ। एव। एनौ । मेध्यौ। यजते । "न । अमावा- स्यायामित्यमा-वास्यायाम् । च । पौर्णमास्या- मिति पौर्ण-मास्याम् । च । स्त्रियम् । उपेति । इयात् । यत् । उपेयादित्युप-ड्यात् । निरिन्द्रिय इति निः-इन्द्रियः । स्यात् । "सोमस्य । वै । राज्ञः । अर्धमासस्येत्यर्ध-मासस्य । रात्रयः । पत्नयः । आसन्न् । ताम् । अमावास्यामित्य- मा-वास्याम् । च । पौर्णमासीमिति पौर्ण-मा- सीम् । च । न । उपेति । ऐत् ॥३६॥ ते इति । दर्शपूर्णमासाविति । कालवचनाविमाविदानीम् । य एवमिति । एवं वेदितुरेव एतौ पूतौ भवतः ॥ 1नामावास्यायां चेति ॥ गतम् ॥ "रात्रय इति ॥ पञ्चदश तिथयः । पनय इति छान्दसो ·अनु. ६.] भाभास्करभाष्योपैता. 271 एनमभि समनह्येतां तं यक्ष्म आ- छद्राजानं यक्ष्म आरदिति तद्रा- जयक्ष्मस्य जन्म यत्पापीयान- वत्तापयक्ष्मस्य यजायाभ्यामवि- न्दनजायेन्यस्य य एवमेतेषां य- क्ष्माणां जन्म वेद नैनमेते यक्ष्मा एनम् । अभि । समिति। अनद्येताम्। तम्। यक्ष्मः। आर्छत् । 'राजानम् । यक्ष्मः । आरत् । इति । तत् । राजयक्ष्मस्येति राज-यक्ष्मस्य । जन्म । यत् । पापीयान् । अभवत् । तत् । पापयक्ष्मस्येति पाप-यक्ष्मस्य । यत् । जायाभ्याम् । अविन्दत् । तत् । जायेन्यस्य । यः । एवम् । एतेषाम् । य- क्ष्माणाम् । जन्म । वेद ।न। एनम् । एते। यक्ष्माः। वर्णविकारः । अभि समनह्येतामिति । सोमेन राज्ञा अनुपेते त्यक्ते एते तिथी एनमभिभूय आभिमुख्येन वा भोत्कृत्वेन गृही- तवत्यौ । ततस्तं तथा ताभ्यां भुज्यमानं यक्ष्मः क्षयरोग आर्छत् आर्तमकरोत् ॥ राजानं यक्ष्म आरदित्यादि ॥ व्याख्यातममावास्यायामिति शेषः॥

·272 तैत्तिरीयसंहिता. [का २. प्र. ५. विन्दन्ति स एते एव नमस्यन्नुपी- धावृत्ते अब्रूतां वर वृणावहा आवं देवानी भागधे असाव ॥ ३७ ॥ आवधि देवा ईज्यान्ता इति त- स्मात्सदृशीना रात्रीणाममावा- स्यायां च पौर्णमास्यां च देवा ई- विन्दन्ति । "सः । एते इति । एव । नमस्यन् । उपेति । अधावत् । ते इति । अब्रूताम् । वरम् । वृणावहै । आवम् । देवानाम् । भागधे इति भाग-धे । असाव ॥ ३७ ॥ आवत् । अधी- ति । देवाः । इज्यान्तै । इति । "तस्मात् । सह- शीनाम् । रात्रीणाम् । अमावास्यायामित्यमा- वास्याम् । च । पौर्णमास्यामिति पौर्ण-मा- स्याम् । च । देवाः । इज्यन्ते । एते इति । हि । "स एते इत्यादि ॥ गतम् । भागधे इति । भागानां हविषां धात्र्यौ आवां असाव भवाव । आवदधि आवयोरेव उपरिष्टात् देवाः इज्यान्ता इति । पूर्ववल्ले ॥ 15. "तस्मादित्यादि ॥ गतम् ॥

·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 273 ज्यन्त एते हि देवानी भागधे भा- गधा अस्मै मनुष्या भवन्ति य ए- वं वेद भूतानि क्षुधमघ्नंथ्सयो में- नुष्या अर्धमासे देवा मासि पितर- स्संवत्सरे वनस्पतयस्तस्मादहरहर्म- नुष्या अर्शनमिच्छन्तेऽर्धमासे देवा- ईज्यन्ते मासि.पितृभ्यः क्रियते सं- देवानाम् । भागधे इति भाग-धे । भागधा इति भाग-धाः । अस्मै । मनुष्याः । भवन्ति । यः। एवम् । वेद । "भूतानि । क्षुधम् । अनन् । सद्यः। मनुष्याः । अर्धमास इत्यर्ध-मासे । देवाः । मा- सि । पितरः । संवत्सर इति सं-वत्सरे । वनस्प- तयः। तस्मात् । अहरहरित्यह:-अहः । मनु- प्याः । अर्शनम् । इच्छन्ते । अर्धमास इत्यर्ध- मासे । देवाः । इज्यन्ते । मासि । पितृभ्य इति पितृ-भ्यः। क्रियते । संवत्सर इति सं-वत्सरे। 1"भूतानीत्यादि ॥ सर्वाणि भूतानि क्षुधं बुभुक्षा नन्ति तदु- पघातहेतुभिरुपशमयन्ति सद्यस्समानेह्नि एत[कस्मिन्नह्नि सदुपघात- हेतुशमनं कृत्वा क्षुधं हन्ति । अर्धमासे देवाः क्षुधं घन्ति हविभिर्यागप्रभवैः । मासि पितरः श्राद्धेन । वनस्पतयः संवत्सरे 35 ·274 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. .. वत्सरे वनस्पतयः फलं गृह्णन्ति य एवं वेद हन्ति क्षुधं भ्रात॒व्यम् ॥३८॥ देवा वै नर्चि न यर्जुष्यश्रयन्त ते वनस्पतयः । फलम् । गृह्णन्ति । यः । एवम् । वेद । हन्ति । क्षुधम् । भ्रातृव्यम् ॥ ३८॥ पश्यति ताभ्यामहरैदसाव फल सप्त च ॥ ६॥ 'देवाः । वै । न । ऋचि । न । यजुषि । अ- श्रयन्त । ते । सामन् । एव । अश्रयन्त । हिम् । फलग्रहणेन तृप्ताः क्षुधं नन्ति । तस्मात्पर्वणिपर्वणि यष्टव्या देवा इति ॥ इति द्वितीये पञ्चमे पष्ठोनुवाकः. अतः परमग्निहोत्रस्य ब्राह्मणं प्राजापत्यमेव काण्डम् ॥ देव। वा इत्यादि ॥ ऋचि यजुपि च नाश्रयन्त नासेवन्त इति च स्तुतिः । यजनं च नानीयन्त सामन्येवाश्रयन्त । साम सान्त्वने । तस्मादिकरोति हिकारं प्रयुक्त सामिधेनीनामनुवचनारम्भे होता। हिनोति प्रीणयति वा सर्वमिति हिम् । हि गतौ, हिवि प्रीणने, ·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 275 सामनेवाश्रयन्त हिं करोति सामै- वाकर हिं करोति यत्रैव देवा अश्र- यन्त तत एवैनान्न युक्ते हिं करोति वाच एवैष योगो हिं करोति प्रजा एवं तद्यजमानस्सृजते त्रिः प्रथ- करोति । साम । एव । अकः । हिम् । करोति । यत्र । एव । देवाः । अश्रयन्त । ततः । एव । एनान । प्रेत । युङ्क्ते । हिम् । करोति । वाचः। एव । एषः। योगः। हिम् । करोति । प्रजा इति प्र-जाः । एव । तत् । यज॑मानः। सृजते । त्रिः। प्रथमाम् । अन्विति । आह । त्रिः । उत्तमामि- . ब्रह्मणो नामेदं, छान्दसी रूपसिद्धिः । सामैव अकः कृतं भवति, सामभक्तित्वादिकारस्य । छान्दसो लुङ् , 'मन्त्रे घस' इति च्ले क् । असद्विधानं हिङ्कारस्य फलभेदप्रदर्शना- र्थम् । यत्रैवेति । यत्र स्थिताः देवाः तत एव एनान् देवा- नानीय इह प्रयुते॥ "वाच इति । वाग्योगः खल्वयम् । वाक् सामिधेनीलक्षणा अनेन युज्यते । प्रजा एवेति । एतेन हिङ्कारस्य पशव्यत्व- माह ॥ 'त्रिः प्रथमामित्यादि ॥ 'प्र वो वाजाः' * इत्याद्या एकादशर्चः । *ते. ब्रा. ३-५-२.

·276 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. मामाह त्रिरुत्तमां यज्ञस्यैव तह- सम् ॥ ३९ ॥ नात्यप्रेस्र५साय संततमन्वाह प्राणानामनाद्यस्य सं- त्युत्-तमाम् । यज्ञस्य॑ । एव । तत् । बर्सम् ॥ ३९ ॥ नाति । अप्रेस्र सायेत्यप्र-साय ! 'संततमिति सं-ततम् । अन्विति । आह । प्राणा- नामिति प्र-अनानाम् । अन्नाद्यस्येत्यन-अद्यस्य । संतत्या इति सं-तत्यै । अथो इति । रक्षसाम् । आद्यन्तयोर्व [योः पुनर्व] चेनन पञ्चदशसामिधन्यः क्रियन्ते । तेन सामिधेनीनाम् [नीनां आद्यन्तयोरभ्यासेन यज्ञस्य बर्सम् आ] वरणं नद्यति बध्नाति । बृ आवरणे, ओणादिकस्सप्रत्ययः । तत् यज्ञस्य अप्रस्त्रंसनाय भवति ।। 'सन्ततमिति ॥ पूर्वस्या उत्तरमर्धचं उत्तरस्याश्च पूर्व संहितं कुर्यात् । प्रथमायां च हिङ्कारेण मध्यमाया अर्धचमालभेत । न हिंकृत्येति केचित् । अविशेषात् सर्वेषां सन्ततत्वम् । ऋचावन्त- राऽनुच्छासः सन्ततत्वं श्रूयते 'नान्तरार्चा व्यन्यात्' इति । एकेनोच्छासेनोच्चायैव क्रियमाणं प्राणानामन्नाद्यस्य चाविच्छेदाय भवति । अथो अपि च रक्षसामपहत्यै भवति, सामिधेनीनां अनुच्छासेन रक्षसामनुच्छासः क्रियत इति । केचिदाहुः--प्रथमो- त्तमयोरेवेदं सन्ततत्वविधानमिति ॥

·अनु. ७.] महभास्करभाष्योपेता. 277 तत्या अथो रक्षसामप॑हत्यै रार्थ- न्तरी प्रथमामन्वाह रार्थन्तरो वा अयं लोक इममेव लोकमभि ज- यति त्रिर्वि गृह्णाति त्रय इमे लो- का इमानेव लोकानभि जयति बा- रहतीमुत्तमामन्यात बारहेतो वा असौ लोकोमुमेव लोकमभि जय- अप॑हत्या इत्यप-कृत्यै । "रार्थन्तरीमिति रार्थ- तरीम् । प्रथमाम् । अन्विति । आह । रार्थन्तर इति रार्थ-तरः । वै । अयम् । लोकः । इमम् । एव । लोकम् । अभीति । जयति । त्रिः। वीति । गृह्णाति । त्रयः । इमे । लोकाः । इमान् । एव । लोकान् । अभीति । जयति । 'बारहतीम् । उत्त- मामित्युत्-तमाम् । अन्विति । आह । बार्हतः । वै । असौ । लोकः । अमुम् । एव । लोकम् । "राथन्तरीमिति ॥ सामविशेपसम्बन्धेन ऋचस्स्तुतिः । रथन्तर- सामसम्बन्धिनी ,प्रथमा ऋक्, प्राथम्याद्वयोरुदात्तस्वरत्वाच । उत्सादित्वादनु । अयं लोको भूलोकः राथन्तरः, म एव हेतुः ॥ 'अस्यास्त्रिर्विच्छेदो विग्रहः । तृतीयां त्रिविगृह्णातीत्यके । 'बाहतीमिति ॥ 'तं त्या समिद्भिः' * इति तृतीया तिसृणामुत्त- *तं. ब्रा. ३-५-२.

·278 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. ति प्र वः॥४०॥ वाजा इत्यनि- रुक्तां प्राजापत्यामन्वाह यज्ञो वै प्र- जाप॑तिर्यज्ञमेव प्रजापतिमा रभते प्र वो वाजा इत्यन्वाहान्नं वै वाजो- नमेवा रुन्धे प्र वो वाजा इत्यन्वा- अभीति । जयति । प्रेति । वः ॥४०॥ वाजाः । इति । अनिरुक्तामित्यनिः-उक्ताम् । प्राजापत्या- मिति प्राजा-पत्याम् । अन्विति । आह । यज्ञः। वै। प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । यज्ञम् । एव । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । एति । रमते । प्रति । वः । वाजाः । इति । अन्विति । आह । 8 मा । बृहच्छब्दोप्युत्सादिः । बृहत्सामवत्वं पूर्ववत्सम्बन्धि, उभ- योस्तृतीयत्वात् ॥ अनिरुक्तामिति ॥ अस्पष्टदेवताकां अतः प्राजापत्यां नीचै- स्स्वरत्वाच्च बृहच्छब्दसम्बन्धित्वाच्च । यज्ञात्मानं प्रजापतिमादौ परिगृह्णाति । विशिष्टदेवतासम्बन्धेन स्तुतिरेपा । अन्नं वै वाज इति । वाजपदसम्बन्धन स्तुतिः । प्राचीनमिति । उपसर्गवि- शेषसम्बन्धेन स्तुतिः । प्रगतं प्राचीनम् । 'विभाषाञ्चेरदिस्त्रियाम् ' इति खः ॥

·अनु.७] भभास्करभाष्योपेता. 279 ह तस्मात्प्राचीन रेतो धीयतेऽग्न आ याहि वीतय इत्याह तस्मात्प- तीचीः प्रजा जायन्ते प्र वो वा- जाः ॥४१॥ इत्यन्वाह माता अनम् । वै । वाजः । अन्नम् । एव । अवेति । रुन्धे । प्रेति । वः । वाजाः । इति । अन्विति आह । तस्मात् । प्राचीनम् । रेतः । धीयते । 'अग्ने । एति । याहि । वीतये । इति । आह । तस्मात् । प्रतीचीः । प्रजा इति प्र-जाः । जाय- न्ते । "प्रति । वः । वाजाः ॥ ४१ ॥ इति । अ- न्विति । आह । मासाः । वै। वाजाः । अर्धमा- 9 अन आ याहीति द्वितीया ऋक् ॥ आयाहीति वचनात् प्राचीनं निहितं रेतः प्राचीनं प्रजात्वेन परिणतं निर्गच्छति । प्रतिकूलाः प्रतीच्यः । वा छन्दसि ' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । ' चौ' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम्, अन्तोदात्तत्वं च ॥ 1"मासा वा इत्यादि ॥ मन्त्रपदानां सर्वेषां स्तुतिः । हे ऋत्विग्यजमानाः वाजादयो युप्माकमभिमतसिद्धये भवन्तु । वाजाः मासाः अन्नहेतवः; गतिमन्तो वा सर्वक्रियाणामाधाराः । अर्ध- मासाः अभिद्यवः दिवसैरभिगतदीप्तित्वात् साभिप्रायेण क्रियाप्रव- तकाः । हविप्मन्तो देवाः क्रियया आराध्याः । घृताची ·280 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५. वै वार्ता अर्धमासा अभिद्यवो देवा हुविष्म॑न्तो गौघृताची यज्ञो देवा- जिगाति यजमानस्सुम्नयुरिदमसी- दमसीत्येव यज्ञस्य प्रियं धामाव रुन्धे यं कामयत सर्वमायुरियादिति सा इत्यर्ध-मासाः । अभियव इत्यभि-यवः । देवाः । हविष्मन्तः । गौः । घृताची । यज्ञः। दे॒वान् । जिगाति । यज॑मानः । सुन्नयुरिति सु- न-युः । इदम् । असि । इदम् । असि । इति । एव । यज्ञस्य । प्रियम् । धामं । अवेति । रुन्धे । "यम् । कामयेत । सर्वम् । आयुः । इयात् । इति। 11 घृतमञ्चतीति । घृतहेतुर्गौः हविःप्रदानेन क्रियाप्रवृत्तिहेतुः । पूर्ववत् 'चौ' इति दीर्घत्वम्, अन्तोदात्तत्वं च । स यज्ञो देवान् जिगाति गच्छति तृप्तिहेतुत्वेन । गाङ् गतौ, व्यत्ययेन परस्मैपदं, शपः लुः, अभ्यासस्य चेत्वम् । मुम्नयुः सुखमात्मन इच्छती- सुम्नयुर्यनमानः फलभाक । एवमेते यज्ञस्याधाराः । एभि- स्ताद्रूप्येण इदमसीदमसीति यज्ञं स्तुत्वा स्थानं बाजादिकमवरुन्धे ॥ "यं इत्यादि ॥ एतेन प्रथमद्वितीययोः सन्तानस्य विशेष- णात् आयुर्हेतुत्वेन स्तुतिः क्रियते । 'प्र वो वाजाः '* इत्येता- यज्ञस्य प्रियं धाम *त. ना.३-५-२.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 281 प्र वो वाजा इति तस्यानूच्यान- आ याहि वीतय इति संततमुत्तर- मधुर्चमा लभेत ॥४२॥ प्राणेनैवा- स्यौपानं दोधार सर्वमायुरेति यो वा अरनिर सामिधेनीनां वेदारत्ना- प्रेति । वः । वाजाः । इति । तस्य । अनूच्येत्य- नु-उच्य । अग्ने । एति । याहि । वीतये । इति । संततमिति सं-ततम् । उत्तरमित्युत्-तरम् । अर्धर्चमित्यर्ध-ऋचम् । एति । लभेत ॥ ४२ ॥ प्राणेनेति प्र-अनेन । एव । अस्य । अपानमित्य- प-अनम् । दाधार । सर्वंम् । आयुः । एति । "यः । वै । अरत्निम् । सामिधेनीनामिति सां- इधेनीनाम् । वेद । अरत्नौ । एव । भ्रातृव्यम् । 12 मनूच्य अस्या उत्तरमधर्च — अग्न आ याहि वीतये'* इत्यनया सन्त- तमालभत । ऋचोर्धमर्धर्चम् । 'ऋक्पूः' इति समासान्तः । प्राणेनैवे- ति । द्वयोः अर्धर्चयोः प्राणापानस्थानीयत्वात् । दाधारेति छान्दमो लिट् , तुनादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् ।। प्यो वा इत्यादिना सन्तानस्य फलान्तरं दर्शयति । समि- धामाधानमन्त्रास्सामिधेन्यः । 'समिधामाधाने' इति पेण्यण्प्रत्ययः, *त. बा. ३-५-२, 36 ·282 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. वेव भ्रातृव्यं कुरुतेऽर्धचौँ सं दधात्येष वा अरनिस्सामिधेनीनां य एवं वे- दारत्नावेव भ्रातृव्यं कुरुत ऋषेर- कुरुते । अर्धर्चावित्यर्ध-ऋचौ । समिति । दधा- ति । एषः। वै । अरनिः । सामिधनीनामात सां-इधेनीनाम् । यः। एवम् । वेद । अरत्नौ । एव । भ्रातृव्यम् । कुरुते । "ऋपेक्ररित्यूषैः- पिगौरादिभ्यश्च' इति डीप , 'यस्य' इति लोपे 'हलस्तद्धि- तस्य' इति यलोपः । तासामरत्निः अरमणम् । नञ्पूर्वादमेर्निप्र- त्ययेऽन्त्यविकारः । यहा-अरणमरनिः सामिधेनीनां गमनविंशपः। अर्तेरनिप्रत्ययः । अथवा-द्वौ प्रादशौ संहितावरलिः, प्रदेश- स्थानीययोरर्धर्चयोस्सन्धानम् । तावेवारनिरित्युपर्यते । प्रमाणलक्ष- णाद्वा सामिधेनीनामुच्छ्वासप्रमाणं यो वेदेति । अरत्नाविति । सन्धानस्यारनिशब्देनाभिधानस्येदं फलम् । अरमणे अरमणशी- लत्वे प्रादेशद्वयपरिमितत्वे वा शत्रून् कुरुते । कः पुनस्स आसामरनिरित्याह~-अर्धर्चाविति । यजमानव्यतिरिक्तवेदित्रर्थं य एवं वेदेत्यादेः पुनर्वचनम् ॥ ऋषीणां सम्बन्धिभ्य आविर्भूताः एताः । ता यदि परस्परं असंयुक्ताः स्युः तदा या एता ऋषिभ्यो गोत्रकद्यः भृग्वादिभ्यः उत्पन्नाः प्रजाः पशवश्च ; तैरपि सर्वै रेता वितिष्ठेरन् विश्लिष्टाः स्युः यजमानस्य प्रजापशुसिदिहेतवो न स्युरित्यर्थः तस्मादर्धर्चसन्धानेन एतास्संयुनक्ति । ताश्च संयुक्तवत्सा गाव इव ·अनु. ७० भट्टभास्करभाष्योपेता. 283 Mara .. ऋषेर्वा एता निर्मिता यत्सामिधेन्य- स्ता यदसैयुक्तास्स्युःप्र॒जयां पशुभि- र्यजमानस्य वितिष्ठेरनर्धौंसं दधा- ति संयुनक्तयेवैनास्ता अस्मै संयुक्ता अवरुद्धास्सामाशिष दुहे ॥४३॥ ऋषेः । वै । एताः । निर्मिता इति निः-मिताः । यत् । सामिधेन्य इति सां-इधेन्यः । ताः । यत् । असंयुक्ता इत्यसै-युक्ताः। स्युः। मजयेति प्र-जयो । पशुभिरित पशु-भिः । यजमानस्य । वीति । ति- ष्ठेरन् । अर्ध वित्यर्ध-ऋचौ । समिति । दधाति । समिति । युक्ति । एव । एनाः । ताः । अस्मै । संयुक्ता इति सं-युक्ताः। अवरुडा इत्यव-रुद्धाः। सर्वांम् । आशिषमिया-शिर्षम् । दुहे ॥ ४३ ॥ बर्स वो जायन्ते प्र वो वाजा लभेत दधा- ति सं दर्श च ॥७॥ गोष्ठेऽवरुद्धाः अस्मे यजमानाय सर्वामाशिपमंभिमतमर्थं दुहे स्वयमेव दुहन्ते । कर्मकर्तरि 'न दुहस्नुनमाम्' इति यगभावः, 'बहुलं छन्दसि' इति लट् , 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः, अ. तो गुणे पररूपत्वम् ॥ इति द्वितीये पञ्चमे सप्तमोनुवाकः ॥

·284 तैत्तिरीयसंहिता. [का..२. प्र.५. अय॑जो वा एष योसामाग्न आ यो- हि वीतय इत्याह रथन्तरस्यैष व- र्णस्तं त्वा समिद्भिरङ्गिर इत्याह वा- मदेव्यस्यैष वर्णों बृहद॑ग्ने सुवीर्यमि- त्यहि बृहत ए॒ष वर्णो यदेतं तृचम- 'अयज्ञः । वै । एषः । यः। असामा । अनै । एति । याहि । वीतये । इति । आह । रथन्तर- स्येति रथं-तरस्य । एषः । वर्णः । तम् । त्वा । समिद्भिरित समित्-भिः । अङ्गिरः । इति । आह । वामदेव्यस्येति वाम-देव्यस्य । एपः । वर्णः । बृहत् । अग्ने । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । इति । आह । बृहतः । एषः । वर्णः । यत् । ए- तम् । तृचम् । अन्वाहेत्यनु-आहे । यज्ञम् । 'अयज्ञो वा इत्यादि ॥ द्वितीयाप्रभृतेः ऋचः स्तुतिः क्रियते । रथन्तरस्येति । पूर्ववत्प्राथम्यादिना रथन्तरादिरूपत्वं तिसृणामृचाम् । 'वामदेवाड्ढयड्यौ' । बृहदग्न इति । बृहच्छब्दसम्बन्धेन बार्ह- तत्वं दर्शयितुं तृतीयस्य पदस्योपादानम् । तृचमिति । तिसृणाम- चां समाहारस्तृचम् । 'ऋक्पूः' इति समासान्तः । त्रेस्सम्प्र- सारणं, उत्तरपदलोपश्च । सामन्वन्तमिति । 'अनो नुट' इति नुट् ॥

·अनु. ८.] भाभास्करभाष्योपेता. 285 न्वाह यज्ञमेव तत्सामन्वन्तं करो- त्यग्निरमुष्मिन्लोक आसींदादित्यो- स्मिन्ताविमौ लोकावशान्तौ॥४४॥ आस्तां ते देवा अब्रुवनेतेमौ विपy- हामेत्यग्न आ याहि वीतय इत्यस्मि- न्लोकेऽग्निम॑दधुव॒हद॑ग्ने सुवीर्यमित्य- मुस्मिन्लोक आदित्यं ततो वा इमौ एवं । तत् । सामन्वन्तमिति सामन्-वन्तम् । करोति । अग्निः । अमुष्मिन् । लोके । आसीत् । आदित्यः । अस्मिन् । तौ । इमौ । लोकौ । अ- शान्तौ ।। ४४ ॥ आस्ताम् । ते । देवाः । अब्रु- वन्न् । एति । इत । इमौ । वि । परीति । ऊहा- म । इति । अग्ने । एति । याहि । वीतये । इति । अस्मिन्न् । लोके । अग्निम् । अदधुः । वृहत् । अग्ने । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । इति । अमु- प्मिन्न् । लोके । आहित्यम् । ततः । वै । इमो। .. .- - 'अग्निरमुप्मिन्नित्यादि ॥ स्वर्लोके अग्निरासीत, पृथिव्यामादित्यः । तत इमों लोको अशान्तो असुखो आस्तां अभवताम् । अथ च ते तथा पश्यन्तो देवाः परस्परमब्रुवन्-एत आगच्छत स- ·286 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. लोकार्यशाम्यतां यदेवमन्वाहानयो- लॊकयोश्शान्त्यै शाम्य॑तोस्मा इमौ लोकौ य एवं वेद पञ्चदश सामि- धेनीरवाह पञ्चदश ॥४५॥ वा लोकौ । अशाम्यताम् । यत् । एवम् । अन्वाहे- त्यनु-आहे । अनयोः । लोकयोः । शान्त्यै । शा- म्यतः । अस्मै । इमौ । लोको । यः। एवम् । 'पञ्चदशेति पञ्च-दश । सामिधेनीरिति सां- इधेनीः । अन्विति । आह । पञ्चदशेति पञ्च-द- श ॥४५॥ वै । अर्धमासस्येत्यर्ध-मासस्य । रात्र- र्वेऽपि यूयमिमौ अग्न्यादित्यौ विपऍहाम विपरिवृत्तलोकौ स्थाप- याम । अग्न आयाहीति बर्हिषि निषीदेति लिङ्गं नीचैरवस्थानस्य। ऋचश्च प्रथमत्वात्. प्रथमलोकपरिग्रहः तत्र तृतीयदेशस्यापि प्रथमपादादावग्नि * शब्दोपादानादग्नेः प्रथमलोकावस्थानं सूच्यते । बृहदन इति । विवासनकारित्वमादित्यात्मन एव । अग्नेरिति । तस्यो- चैरवस्थानलिङ्गविशेपः । ऋचस्तृतीयत्वात् तृतीयलोकपरिग्रहः । तत्र तृतीयदेशत्वम् ॥ अर्धमासशः [अर्धमासेन] अक्षरशः अक्षरेण संवत्सरमामोति । *घ-हः । तत्रापि प्रथम ·भनु.4.1 भभास्करभाष्योपेता. 287 अर्धमासस्य रात्रयोर्धमासशस्व- त्सर आप्यते तासां त्रीणि च श- तानि षष्टिश्चाक्षराणि तार्वतीस्संव- सरस्य रात्रयोक्षरा एव सैवत्सर- माप्नोति नृमेर्धश्च परुच्छेपश्च ब्रह्म- यः। अर्धमासश इत्यर्धमास-शः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । आप्यते । तासाम् । त्रीणि । च । शतानि । षष्टिः । च । अक्षराणि । ताव॑तीः । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । रात्रयः । अक्षरश इत्यक्षर-शः। एव । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । आप्नोति । 'नृमेध इति नृ-मेधः । च । परुच्छेपः । .. अक्षराणां रात्रीणां च समसङ्ख्याकारेण संवत्सरावाप्तिः । पूर्व- वच्छस् ॥ 'नृमेधश्चेत्यादिना ॥ ब्रह्मवादित्वं ब्रह्मवाद्यम् । ब्रह्म वेदं वदितुमिष्टे विषये नियोक्तुं सामर्थ्यं ब्रह्मवादः, तदेव ब्रह्म- वाद्यम् । स्वार्थिको यत् 'परादिश्छन्दसि' इत्युत्तरपदाचुदा- तत्वम् । यहा-ब्रह्मणो वदनसामर्थ्य ब्रह्मवाद्यम् । ' वदस्सुपि क्यप्च' इति यत्, वर्णविकारश्चान्दसः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वेन ' यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् । श्यन्वा व्यत्ययेन प्रवर्तते । पूर्व नृमेधपरुच्छेपनामानावृषी ब्रह्मवाद्ये विप्रतिपन्नावभवताम्, अहं ·288 तैत्तिरीयसंहिता. [कां. २.प्र. ५.. वाद्यमवदेतामस्मिन्दारावाऽग्निं ज- नयाव यतरो नौ ब्रह्मीयानिति नृमे- धोभ्यवदत्स धूमम॑जनयत्परुच्छेपो- भ्यवदत्सौग्निमंजनयदृष इत्य॑ब्रवीत् ॥ ४६ ॥ यत्समावद्विद्व कथा त्व- च । ब्रह्मवाद्यमिति ब्रह्म-वाद्यम् । अवदेताम् । अ. स्मिन् । दारौ । आई । अग्निम् । जनयाव । यतरः। नौ । ब्रह्मीयाम् । इति । "नृमेध इति नृ-मेधः । अभीति । अवदत् । सः । धूमम् । अजनयत् परुच्छेपः । अभीति । अवदत् । सः । अग्निम् । ब्रह्मतरोऽहं ब्रह्मतर इति । तो तथा विप्रतिपन्नी इत्थं ब्रह्म- वाद्यमवदेतां वैमत्येन अवदताम् । 'भासन' इत्यादिना विमता- वात्मनेपदम् । कथमित्याह-नो आवयोर्मध्ये यतरो ब्रह्मीयान् ब्रह्मतरः अस्मिन्नार्दै दारो अग्निं जनयाव अहं वा त्वं वा । तन्त्रेण द्वयोरभिधानं, यतरो नौ ब्रह्मीयान् वं वाऽहं वा तावावामत्राग्निं जनयावेति । विशिष्टज्ञाननिमित्तत्वेन ब्रह्मशब्दस्य गुणवचनत्वात् 'अनादी गुणवचनादेव' इति ईयसुन् प्रत्यये 'किंयत्तदो निर्धारणे' इति यच्छब्दात् डतर- चप्रत्ययः ॥ अलोपः । नृमेधोऽभ्यवदत् ॥ आई दारुमभिलक्ष्य अग्निं जनयितुकामो ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 289 मग्निमीजनो नाहमिति सामिधे- नीनामे॒वाहं वर्णं वेदेत्य॑ब्रवीद्यद्धृतव- त्पदमनूच्यते स आसां वर्णस्तं त्वा समिद्भिरागिर इत्याह सामिधेनी- अजनयत् । ऋ । इति । अब्रवीत् ॥ ४६ ॥ यत् । समावत् । विद्व । कथा । त्वम् । आग्निम् । अजीजनः। न । अहम् । इति । सामिधेनीना- मिति सां-इधेनीनाम् । एव । अहम् । वर्णम् । वेद । इति । अब्रवीत् । “यत् । घृतवदिति घृत- वत् । पदम् । अनूव्यत इत्यनु-उच्यते । सः । आसाम् । वर्णः । तम् । त्वा । समिद्भिरिति समि- ब्रह्म वदन् स धृममेवाजनयत् नाग्निम् । परुच्छेपस्त्वनिमननयत् । अथ तं दृष्टातिशयप्रतिपत्त्यर्थं ऋपिशब्देन प्रेम्णाऽऽमन्त्र्य नृमे- धोब्रवीत् यत् यदा समावत् विद्व सममेवावयोर्वेदनं सर्वत्र तदा कथा केन हेतुना त्वमग्निमनीजनः नाहमिति । समादावतुप स्वार्थिकः, ‘था हेतो च' इति थाप्रत्ययः । अथ परुच्छेपोऽ- ब्रवीत्-सामिधेनीनां वर्णं स्वरूपमहं वेद जानामि न त्वमिति ॥ "इदानीं तं वर्णं स्वयमेव परुच्छेप आह-यदिति ॥ घृते- नाभिधेयेन तद्वत्पदं घृतवत् घृतशब्द एव । यहा-घृतशब्द- वत्पदं 'तं त्वा समिद्भिः '* इत्यस्याः द्वितीयः पादः । तस्य *ते. बा.३.५-२. 37 ·290 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. प्वेव तज्ज्योतिर्जनयति स्त्रियस्तेन यहचस्त्रियस्तेन यद्गायत्रियस्त्रि- यस्तेन यत्सामिधेन्यो वृषण्वतीम- न्वाह ॥ १७ ॥ तेन पुश्स्वतीस्तेन त्-भिः । अङ्गिरः। इति । आह । सामिधेनीष्वि- ति सां-इधेनीषु । एव । तत् । ज्योतिः। जनयति। स्त्रियः। तेन । यत् । ऋचः। स्त्रियः । तेन । यत् । गायत्रियः । स्त्रियः । तेन । यत् । सामिधेन्य इति सां-इधेन्यः । 'वृषण्वतीमिति वृषण्ण-वतीम् । अन्विति । आह॥४७॥ तेन । परस्वतीः । तेन। यदनुवचनं स एव तासां एको वर्णः । तमेवार्थ समर्थयते-- तं त्वेति । ज्योतिष्मत्वमासां घृतसम्बन्धेन क्रियते तेनो घृतमिति । अथ वर्णान्तराण्याह-स्त्रियस्तेनेत्यादि । ऋक्वेन गायत्रीत्वेन सामिधेनीत्वेन त्रिप्रकारं स्त्रीत्वमासाम् ॥ 'वृषण्वतीमिति ॥ वृषणं त्वा वयं वृषन् '* इत्येतत्सम्बन्धेनैताः पुंस्त्ववत्यः सेन्द्रा मिथुनाश्च भवन्ति । वृषा सेक्ता पुमान् । ' तसौ मत्वर्थे ' इति भत्वम् । वृषा इन्द्रः प्रधानत्वाद्देवतानाम् । स्त्रीत्वात् पुंसो योगाच्च मिथुनत्वमासामस्तीति मिथुनाः ।..पामा- दित्वान्नप्रत्ययः । केचिदाहुः ---' स नः पृथु श्रवाय्यम् '* इत्य- न्तानां चतसृणां पूर्व स्तुतिः कृता । 'अग्निं दूतं '* इत्यादीनां स्तुतिः करिष्यते । ‘ई डेन्यः '* इत्यादीनां तिसृणां वृषण्वतीम- *त, ब्रा, ३.५-२, ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपता. 291 सेन्द्रास्तेन मिथुना अग्निर्देवानी त आसीदुशना काव्योसुराणां तौ प्रजापति प्रश्नमैता स प्र॒जाप॑तिर- ग्निं दूतं वृणीमह इत्यभि पर्यावर्त- सेन्द्रा इति स-इन्द्राः । तेन । मिथुनाः। 'अग्निः । देवानाम् । दूतः । आसीत् । उशना । काव्यः । असुराणाम् । तौ । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । प्रश्नम् । ऐताम् । सः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः। अग्निम्। दूतम् ।वृणीमहे । इति । अभीति । पर्याव- ततेति परि-आवर्तत । ततः। देवाः।अभवन्। परेति। न्वाहेत्यादिका स्तुतिः क्रियते इति । 'अनो नुट्' इति नुटू । अयस्मयादित्वेन भत्वात्पदकालेऽपि तस्य णत्वं न निवर्तते ॥ अग्निर्देवानामित्यादि ॥ दूतो हविषां देवसकाशं प्रापयिता । देवानामग्निर्दूतोऽभवत् । असुराणां कवेः पुत्र उशना शुक्रो दूतोऽभवत् । अवन्ती [आसीदिति ? ] छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । ऋदुशनस्फुरदम्सः' इत्युशनसोऽनङादेशः । अथ तो प्रजापति प्रश्नमैतां आवयोः को यागे दूत्यमर्हतीति प्रजापतिसकाशम- गच्छताम् । यजयाच' इति कर्मणि नङप्रत्ययः । विभक्ति- व्यत्ययो वा प्रश्नार्थ प्रजापतिमैतामिति । अथ पछ्यमानः प्रजा- पतिः ‘अग्निं दूतं वृणीमहे '* इतीमामृचं ब्रुवन्, अग्निमेवामि- . *त. ब्रा. ३-५-२, ·292 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. त ततो देवा अभवन्परासुरा यस्यै- वं विदुषोग्निं दूतं वृणीमह इत्यन्वा- ह भवत्यात्मना परोऽस्य भ्रातृव्यो भवत्यध्वरवतीमन्वाह भ्रात॒व्यमे- वैतयां ॥४८॥ ध्वरति शोनि- केशस्तमीमह इत्याह पवित्रमेवैत- असुराः। यस्य । एवम् । विदुषः । अग्निम् । दूतम्। वृणीमहे । इति । अन्वाहेत्यनु-आहे । भवति । आत्मना । परेति । अस्य । भ्रातृव्यः । भवति । "अध्वरवतीमित्यध्वर-वतीम् । अन्विति । आह । भ्रातृव्यम् । एव । एतयां ॥४८॥ ध्वति । शोचिष्कैश इति शोचिः-केशः । तम् । ईमहे इति । आह । पवित्रम् । एव । एतत् । पर्यावर्तत अग्निमेवालक्ष्य पर्यावृत्तोऽभवत् । ततोऽग्नेरेव दूत्याह- त्वात् तदूतका एवाभवन्, अमुराश्च पराभूताः ॥ श्यस्यैवमित्यादि ॥ गतम् ॥ 10अध्वरवतीमिति ॥ 'समिध्यमानो अध्वरे '' इत्येताम् । ध्वरति हिनस्तीति व मूछने । पवित्रमिति । शोचिस्सम्बन्धेन शुचित्वात् पवित्रमियमृक् ॥ *सं. १-७-३.६ तै. ब्रा. ३-५-२.

·मध्भास्करभाष्योपेता. .अनु. ८.] 293 : यजमानमेवैतयां पवयति समि- हो अग्न आहुतेत्याह परिधिमेवैतं परि दधात्यस्कन्दाय यदत ऊर्ध्वम- भ्याध्याद्या बहिःपरिधि स्कन्द- ति. ताहगेव तत्त्रयो वा अग्नयो हव्यवाहनो देवानी कव्यवाहनः पि- यजमानम् । एव । एतया । पवयति । "समिड इति सं-इदः । अग्ने । आहुतेत्या-हुत । इति । आह । परिधिमिति परि-धिम् । एव । एतम् । परीति । दधाति । अस्कन्दाय । यत् । अतः । ऊर्ध्वम् । अभ्याध्यादित्य॑भि-आध्यात् । यर्था । बहिःपरिधीति बहिः-परिधि । स्कन्दति । तादृक् । एव । तत् । "त्रयः । वै । अग्नयः । हव्यवाहन इति हव्य-वाहनः । देवानाम् । कव्यवाहन इति परिधिमिति ॥ ' समिद्धो अग्न आहुत '* इतीयमृक्परिधिस्था- नीया । परिधानं विधानसमापनम् । समिद्ध इति च समाप्ति- लिङ्गम् । अत एवानूयाने वेदितव्या । परिधेर्बहिः बहिःपरिधि । अपपरिबहिरञ्चवः ' इत्यव्ययीभावः ॥ 'त्रयो वा इत्यादि ॥ हव्यनन्तःपादम्' इत्युभयत्र ज्युट *ते. ब्रा. ३-५-२.

·294 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. तृणा सहरक्षा असुराणां त एता झाईसन्ते मां वरिष्यते माम॥४९॥ इति वृणीध्व५ हव्यवाहनमित्याह य एव देवानां तं वृणीत आर्षेयं कव्य-वाहनः । पितृणाम् । सहरक्षा इति सह-रक्षाः । असुराणाम् । ते । एतर्हि । एति । शसन्ते । माम् । वरिष्यते । माम् ॥ ४९ ॥ इति । वृणीध्वम् । हव्यवाहेनमित हव्य-वाहनम् । इति । आह । यः। एव । देवानाम् । तम् । वृणी- ते । “आर्षेयम् । वृणीते । बन्धोः । एव । न । तत्र ' वृणीध्वं 'कव्यपुरीषपुरीप्येषु ज्युट् ' । त्रयोऽप्येतेऽग्नयोऽस्मिन्काले आ- शंसन्ते प्रार्थयन्ते मामयं वरिष्यते इति । हव्यवाहनम् '* इति वचनेन कव्यवाहादिव्युदासेन देवानामनिर्ह- व्यवाहन एव वृतो भवति ॥ 1 आर्षेयमिति ॥ ऋपेरपत्यमार्षेयम् । इतश्चानिञः' इति ढक । आत्मीयगोत्र ऋषिः । तद्धितप्रत्ययान्तानामामन्त्रितविभक्त्या, यथाप्रवरं वृणीते सामिधेन्यनन्तरम् । यथा . भृगूणां : अग्ने महा५ असि ब्राह्मण भारत भार्गवच्यावनाप्नुवानार्वजामदगय' इति पञ्चायः प्रवरः वियते । अत्र भृग्वादिभिरिष्टोऽनिरेव . तत्तद- पत्यतयोपचर्यते । बन्धोरिति । बन्धुभ्यो भृग्वादिभ्य एवं वृणानो *ते. ब्रा. ३-५-२.

·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 295 वृणीते बन्धौरव नैत्यथो संतत्यै पर- स्तादर्वाचौ वृणीते तस्मात्पुरस्ताद- वाञ्चौ मनुष्यान्पितरोनु प्र पिपते॥५० एति । अथो इति । सन्तत्या इति सं-तत्यै । "परस्तात् । अर्वाचः । वृणीते । तस्मात् । पर- स्तोत् । अर्वाचः । मनुष्यानं । पितरः । अनु । प्रेति । पिपते ॥ ५० ॥ अंशान्तावाह पञ्चदशाब्रवीदवाढतयां वरिष्यते मामेकान त्रिशच ॥८॥ नैति न च्युतो भवति । अथो अपि च इदमायवरणं अस्य पुत्रादिसन्तानंसमृद्ध्ये भवति । यहा ऋपिणा हि देवाः पुरुप- मनुबुद्ध्यन्ते' इति भृग्वादिभिः प्रसिद्धेः मन्त्रकद्भिः बन्धुभिः व्रीय- माणैरयं बन्धुमान् भवति । ततो देवैरनुबुद्धो भवति, सन्तान- वृद्धिश्च भवति ॥ 1 परस्तादिति ॥ परस्तात् पुरुषादारभ्य अर्वाचः अधस्तादव- स्थितानृषीन् वृणीते यथा-भृग्वादयो जमदग्न्यन्ताः । परश- ब्दात्पञ्चम्यन्तात् 'दिक्छब्देभ्यः' इत्यादिना अस्तातिप्रत्ययः । तस्मादिति । परस्तादर्वाञ्चः पितरो मनुप्यान् प्रपिपते प्रकर्षण विद्याभागितया अनुक्रमेण रक्षन्ति । अपरे परे पुरुषान् भजन्ते, अपरे परित्यजन्ति । छान्दसश्श्लुरात्मनेपदं च ॥ इति द्वितीये पञ्चमे अष्टमोऽनुवाकः.

·296 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. अग्ने महा५ असीत्याह महान ह्येष यदृग्निब्राह्मणेत्यहि ब्राह्मणो ह्येष भां- रतेत्यहिष हि देवेभ्यो हव्यं भरति देवेड इत्याह देवा ह्येतमैन्धत म- न्विद् इत्याह मनुर्खेतमुनरो देवेभ्य 'अग्ने। महान् । असि । इति । आह । महान् । हि । एषः। यत् । अग्निः । ब्राह्मण । इति । आह । ब्राह्मणः। हि। एषः। भारत । इति । आह । एषः। हि। देवेभ्यः। हव्यम् । भरति । देवेह इति देव-इद्रः। इति। आह । देवाः। हि । एतम् । ऐन्धत।मन्विह इति मनु-इछः । इति । आह । मनुः । हि । एतम् । उनर इत्युत्-तरः । देवेभ्यः । ऐन्ध । 'अग्ने महानसीत्यादिना प्रवरमन्त्रपदानि व्याचष्टे ॥ महान् ह्येष इति । स्वभावत एवेति भावः । ब्राह्मणो ह्येष इति । यदग्निरेव जात्या ब्राह्मणः, ब्रह्मणो मुखाद्वयोरपि जातत्वात् । ब्रह्मणोपत्यत्वेन वा स्तुतिः । 'ब्राह्मोऽजातौ ' इति व्यत्ययन प्रवर्तते । एप हाति । हविषां भरणात् भारतः, भरतानामृ- त्विनामपत्यत्वात् भारतः ॥ अथ प्रवरमुक्ता निविदोन्वाह-देवेद्ध इत्याद्याः ॥ ता व्याचष्टे-~देवा हीति । देवा ऋत्विज इन्द्रादयो वा एतमैन्धत ·भनु. ५.] महमास्करभाष्योपेता. 297 ऐन्ध र्षिष्टुत इत्याह र्षयो |तम- स्तुवन्विानुमदित इत्याह ॥ ५ ॥ विप्रा बैते यच्छुश्रुवारसः कविश- स्त इत्याह कवयो |ते यच्छुश्रुवा- ऋर्षिष्टुत इत्यर्षि-स्तुतः । इति । आह । ऋर्षयः । हि । एतम् । अस्तुवन् । विप्रानुमदित इति वि- प्र-अनुमदितः । इति । आह ॥ ५१ ॥ विप्राः । हि । एते । यत् । शुश्रुवार सः । कविशस्त इति कवि-शस्तः। इति । आह । कवयः । हि । एते । यत् । शुश्रुवासः । ब्रह्मस शित इति ब्रह्म- दीपयन्ति, तस्माद्देवेद्धः । तृतीया कर्मणि ' इति पूर्वपदप्रक- तिस्वरत्वम् । मनुर्येतं इति । मनुर्येतं देवतार्थमैन्ध । देवेभ्योऽ- पि वा मनुरुत्तरो मनुरेतस्मात् मन्विद्धः । पूर्ववत्स्वरः । एवं सर्वत्र । ऋषयो दर्शनवन्तोप्येनमस्तुवन् । विप्रा हीति । विप्रा मेधाविनः .ये शुश्रुवांसः श्रुतार्थाः गृहीतवेदार्थाः तैरप्यनुमदितः अनुमोदितः अनुक्रमेण वा स्तुतः । मद तृप्तियोगे ; मन्दतेर्वा, छा- न्दसो नुमभावः ॥ "कवयो हीति ॥ कवयः क्रान्तदर्शनाः सूक्ष्मदृशः तेऽपि श्रुत- वन्तः एव । तैरपि शस्तः स्तुतः । ब्रह्मसंशितो हीति ॥ 38 ·298 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. .. सो ब्रह्मसरशित इत्याह ब्रह्मस- ५शितो ह्येष घृताहवन इत्याह घृ- ताहुतिय॑स्य प्रियतमा प्र॒णीर्यज्ञाना- मित्याह प्रार्थोष यज्ञानाई थी- रध्वराणामित्याहेष हि देवरौतू- स शितः । इति । आह । ब्रसशित इति ब्रह्म-स शितः। हि । एषः । घृताहवन इति घु- त-आहवनः। इति । आह ।घृताहुतिरिति घृत-आ- हुतिः। हि । अस्य । प्रियतमेत प्रिय-तमा । प्र- णीरिति प्र-नीः । यज्ञानाम् । इति । आह । प्र- णीरिति प्र-नीः । हि । एपः। यज्ञानाम् । रथीः। अध्वराणाम् । इति । आह । एषः । हि । देवरथ इति देव-रथः । अतूर्तः । होता । इति । आह । ब्रह्मणा ऋगादिना मन्त्रेण परवस्तुनैव वा संशितः सम्यक् तीक्ष्णीकृतः । घृताहुतिीति । घृतमाहवनमाहुतिः प्रीतिहेतुरस्येति घृताहवनः । बहुव्रीही पूर्वेपदप्रकृतिस्वरत्वम् । प्रणीरिति । प्रक- पण यज्ञानां नेता उत्पादयिता ॥ 'देवरथ इति ॥ अध्वराणां देवान् प्रति रंहयिता देवरथः । रहणात् रथिः । औणादिक इप्रत्ययो वर्णविकारः । न हीति । कश्चिदप्येनं न तरति नातिक्रमते । तरतेः कर्मणि निष्ठायां ·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 299 तो होतेत्याह न येतं कश्चन ॥५२॥ तरति पूर्णिर् हव्यवाडियाह सर्व ह्येष तरत्यास्पात्र जुहूर्देवानामित्याह जुहूर्यैष देवानी चमसो देवपान न । हि । एतम् । कः । चन ॥ ५२ ॥ तरति । तूर्णिः । हव्यवाडित हव्य-वाट् । इति । आह । सर्वम् । हि । एषः । तरति । आस्पात्रम् । जुहूः । देवानाम् । इति । आह । जुहूः। हि । एषः। देवानाम् । 'चमसः । देवपान इति देव-पानः। छान्दसो नत्वाभावः । नञ् समासे ‘परादिश्छन्दसि' इत्युत्तर- पदाद्युदात्तत्वम् । केन चिदप्यतिक्रमितुं न शक्तः । होता देवानामाहाता । सर्वं हीति । तरतेः कर्तरि औणादिको निन्- प्रत्ययः, क्तिन्येव वा 'ऋकारल्वादिभ्यः क्तिनिष्ठावद्भवति' इति नि- ष्ठावद्भावः, रदाभ्यां' ' इति णत्वम् । सर्वं तरितुमतिक- मितुं समर्थो हविषां वोढारम् । जुहूर्तीति । जुहूस्थानीयोऽयं देवानां, यथा जुह्वाऽनौ हविः प्राप्यते एवमग्निना देवेषु हविः प्राप्स्यते इति ।. विशेषस्त्वस्यास्पात्रत्वम् । अयस्पात्रवत् दृढतरा अग्मिलक्षणा जुहूरिति ॥ चमसो हीति ॥ देवा येन सोमं पिबन्ति स देवपानश्चमसः । तत्स्थानीयोऽयमग्निः । देवान् होति । एप हि देवान् परितः ·300 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.५.. इत्याह चमसो ह्येष देवपानोऽरा इवाग्ने नेमिर्देवास्त्वं परिभरसीत्वा- ह देवान् ह्येष परिभूर्य यादा ह देवान्देवय॒ते यजमानायेति भ्रातृ- इति । आह । चमसः । हि । एषः । देवपान इति देव-पानः । अरान् । इव । अग्ने । नेमिः । देवान् । त्वम् । परिभूरिति परि-भूः । असि । इति । आह । देवान् । हि । एपः । परिपूरित परि-भूः। यत् । ब्रूयात् । एति । वह । देवान् । देवयत इति देव-यते । यजमानाय । इति । चा- सर्वतो भवति परिगृह्णाति व्याप्नोति अरानिव नेमिः, तस्मा- देवान् परिभूरसीत्युच्यते । अभितःपरितः' इति द्वितीया; छान्दसस्तसिलोपः ॥ ययादिति ॥ आवह देवान् यजमानाय इत्यन्ता निवित् । शाखान्तरेषु तु आवह देवान् देवयते यजमानाय ' इति पाठः। सोऽनेन निन्द्यते । यदि ब्रूयात् देवयते यजमानायेति भ्रानुव्य- मस्मै यजमानाय जनयेत् । तथाहि-यजमानाय देवानावहेत्येव यावद्देवानामुपादाने सिद्धे पुनः देवानात्मन इच्छते यजमानायेति विशेषणोपादानं देवव्यतिरिक्तानामनिप्यमाणतया यजमानस्य भ्रातृ- व्यवत्वं सूचयति । ततश्च भ्रातृव्यवान् यजमानश्च स्यात् ।

·.अनु. ९.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 301 व्यमस्मै ॥५३॥ जनयदा वह दे- वान् यजमानायेत्याह यजमानमे- वैतेनं वर्धयत्यग्निमग्न आ वह सो- ममा वहेत्यांह देवता एव तद्यथा- पूर्वमुप॑ ह्वयत आ चामे देवान् वह सुयजा च यज जातवेद इत्याहा- ग्निमेव तत्स५ श्यति सौस्य स- तूंव्यम् । अस्मै ॥ ५३ ॥ जनयेत् । एति । वह । दे॒वान् । यज॑मानाय । इति । आह । यज॑मानम्। एव । एतेन । वर्धयति । 'अग्निम् । अग्ने । एति । वह । सोम॑म् । एति । वह । इति । आह । देव- ताः । एव । तत् । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । उपेति । ह्वयते । एति । च । अग्ने । देवान् । वह । सुयजेति सु-यजा । च । यज । जातवेद इति जात-वेदः । इति । आह । अग्निम् । एव । तत् । समिति । यति । सः। अस्य । सशित इति .. तस्माद्देवयते इति पदं नोपादेयम् । ततश्च भ्रातृव्यशङ्काया अभावात् यजमानं वर्धयत्येवैश्वर्येण ।। 'अथ निविद उक्त्वा अग्निमन आवहेत्यादिना देवता आवाह- यति-यथापूर्वमिति ॥ अनचाद्या यागदेवता अनुक्रमेणामिनाऽऽवा.

·302 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. शितो देवेभ्यो हव्यं वहत्यग्निर् हो- ता ॥ ५४ ॥ इत्याहाग्नि देवाना होता य एव देवाना होता तं वृणीते स्मो वयमित्योहात्मानमेव सत्त्वं ग- मयति साधु ते यजमान देवतेत्याहा- सं-शितः । देवेभ्यः । हव्यम् । वहति । अग्निः । होता ॥ ५४॥ इति । आह । अग्निः । वै । देवा- नम् । होता । यः। एव। देवानाम् ।होता। तम् । वृणीते। 'स्मः । वयम् । इति । आह आत्मानम् । एव । सत्त्वमिति सत्-त्वम् । गमयति । साधु । ते। यजमान । देवता । इति । आह । आशिषमि- .. हयति । आचाग्न इति । आवह देवान् सुयजा वं अभिन्नेन च शोभनेन च यागेन च देवान् यज हे जातवेदः त्वं खलु जातानां वेदिता जातवेदा जातधनो वेत्येवं उपश्लोकनेनानि संश्यति सम्यक् तीक्ष्णीकरोतीत्येव । स चाग्निः तथोज्जुलोकतः तुष्टो देवस्थानं प्रापयति ।। स्मः स्याम वयं होतारः सर्वदा तवेति मन्त्रार्थ दर्शयति- आशिषमिति ॥ हे यजमान इज्यमाना देवता तव साधयित्री अभिमतानां इत्येतामाशिषमनेनाशास्ते । भवत्येव च तत्फलमिति । अत्र साधु ते यजमान देवता योऽग्निं होतारमवृथाः' इत्यधुर्युप्रवरानुवादेन ·भभास्करभाष्योपेता. अनु. ९. 303 amAvhav शिर्षमेवैतामा शास्ते यहयाद्यौग्नि होतारमवृथा इत्यग्निनोभयतो यज- मानं परि गृह्णीयात्प्रमायुकस्स्या- द्यजमानदेवत्या वै जुहूर्धातृव्यदे- वत्योपभृत् ॥ ५५ ॥ यद्वे ईव ब्रूया- त्या-शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । यत् । ब्रूयात् । यः । अग्निम्। होतारम् । अवृथाः।इति । अग्निना । उभयतः । यज॑मानम् । परीति । गृह्णी- यात् । प्रमायुक इति प्र-मायुकः । स्यात् । यज- मानदेवत्येति यजमान-देवत्या । वै। जुहूः। भ्रा- तृव्यदेवत्येति भ्रातृव्य-देवत्या। उपभृदित्युप-भृत् । ॥ ५५ ॥ यत् । ढे इति । इव । ब्रूयात् । भ्रातृ- शाखान्तरीयपाठः । सोनेन निन्द्यते । एवं हि ब्रुवन्नग्निना यजमानमुभयतः परिगृह्णीयात् 'अग्निर्होता वेत्वग्निः' 'अग्निं होतारम- वृथाः' इत्येतयोर्मध्ये यजमानस्य श्रवणात् ; ततोयं प्रमायुकः मरण- शीलः स्यात् । तस्मात्तथा न कर्तव्यमिति । मीयतेश्छान्दस उकञ् ॥ "यजमानदेवत्येत्यादि ॥ अत्र 'घृतवतीमध्वर्यो सुचम् ' *इत्येक- वचनेन तुक् निर्दिश्यते । 'हे' इति जुहूपभृतौ आदीयेते । तस्मादित्वादानस्याभिप्रायं ब्राह्मणमिदमिति दर्शयति—यवे इव *ते. ब्रा. ३-५.४.

·304 तैत्तिरीयसंहिता. [कां. २.प्र. ५. द्धार्तृव्यमस्मै जनयेद्धृतवतीमध्व- यो युचमास्यस्वेत्याह यजमानमे- वैतेनं वर्धयति देवायुवमित्याह दे- वान् ोषाऽवति विश्वारामित्याह व्यम् । अस्मै । जनयेत् । घृतवतीमिति घृत-व-. तीम् । अध्वयों इति । स्रुचम् । एति । अस्यस्व । इति । आह । यज॑मानम् । एव। एतेन । वर्धयति । देवायुवमिति देव-युव॑म् । इति । आह । देवान् । हि । एषा । अवति । विश्ववारामिति विश्व-वाराम्। 10 ब्रूयात् सामान्यविवक्षां कृत्वा घृतवत्यो स्त्रुचाविति । यदि हे एव जुहूपभृतो पृथनिर्दिशेत्तदा भ्रातृव्यदेवत्याया उपभृतो- प्युद्भूतरूपत्वाद्यजमानाय भ्रातृव्यं जनयेत् । एकवचनेन निर्देशात् यजमानदेवत्या वै जुहूरेव उद्भूतरूपा भवतीति भ्रातृव्याभावादैश्व- येणेनं वर्धयतीति । नन्वेकवचनेन सामान्यायोरपि निर्देशात्पुन- रप्युद्भूतैवोपभृत्स्यात् । यद्यपि गुणभूतत्वादुपभृतः स्वातन्त्रयेण ग्रहणं नास्ति । तथाऽपि तुल्यप्रतिपत्ती स्याताम् । नैप दोपः । द्वे इति द्विवचनान्तस्यैव प्रतिषेधो विवक्षितः । इवशब्देन हि शब्द*- प्रतिपन्नयोः द्वयोस्समत्वं प्रतिद्योत्यते ; तस्माद्धामसाधनभूता जुहूरेव उपभृता गृह्यते ॥ 1°देवान् ह्येपेति ॥ देवानात्मन इच्छति रक्षितुमेवेति भावः । *क. ताच्छब्धमू.

·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेता. 305 विश्व द्वेषाऽवतीडामहै देवा ईडे- न्यान्नमस्याम नमस्यान् याम य- ज्ञियानित्याह मनुष्यो वा डीडेन्याः पितरौ नमस्या देवा यज्ञिया देवता एव तद्यथाभागं य॑जति ॥ ५६ ॥ इति । आह । विश्वम् । हि। एषा । अवति । ई- डामहै । देवान् । ईडेन्यान् । नमस्याम । नम- स्यान । यजाम । यज्ञियान् । इति । आह । मनु- प्याः । वै। ईडेन्याः । पितरः। नमस्याः । देवाः। यज्ञियाः । देवताः । एव । तत् । यथाभागमिति यथा-भागम् । यजति ॥ ५६ ॥ विप्रानुमदित इत्याह चनास्मै होतोपभृदेवता एव त्रीणि च ॥ ९ ॥ विश्वं हीति । विश्वकालप्रतिपत्तित्वात् विश्वमियं रक्षति । मनुष्या वा इत्यादि । मनुप्यादयोपि देवताः । तत्र मनुष्यात्मिका ईडेन्याः स्तुत्याः । औणादिक एन्यप्रत्ययः । पित्रात्मिका नमस्याः । 'नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् ,' तदन्तादचो यत् । देवतात्मिका यज्ञिया यज्ञाऱ्या यष्टव्याः । 'यज्ञविंग्भ्यां घखनौ' । यथाभागमिति । या देवता यस्यां प्रतिपत्तौ तत्तदनतिक्रमेण तां यजति पूरयति ॥ इति द्वितीये पञ्चमे नवमोनुवाकः. 39 ·306 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. त्रीन् । त्रीस्तृचाननु ब्रूयाद्राजन्यस्य त्र- यो वा अन्ये रोजन्यात्पुरुषा ब्राह्म- णो वैश्यश्शूद्रस्तानेवास्मा अनुका- न्करोति पञ्चदशानुं ब्रूयाद्राजन्यस्य पञ्चदशो वै राजन्यस्स्व एवैन स्तोमे प्रतिष्ठापयति त्रिष्टुभा परि तृचान अन्विति । यात् । राज- न्यस्य । त्रयः। वै । अन्ये । राजन्यात् । पुरुषाः । ब्राह्मणः । वैश्यः । शूद्रः । तान् । एव । अस्मै । अनुकानित्यनू-कान् । करोति । पञ्चदशेति पञ्च- दश । अन्विति । ब्रूयात् । राजन्यस्य । पञ्चदश इति पञ्च-दशः । वै । राजन्यः । स्वे । एव । एनम् । स्तोमे । प्रतीति । स्थापयति । त्रिष्टुभा। 'पुनरपि सामिधेनीरेवाधिकृत्योच्यते-त्रीस्तृचानिति ॥ नवेत्यव- चनादावृत्तौ एव नवर्चः । आद्यास्तिस्त्रः तिसृभिरुक्ता इत्येके । त्रित्वान्वयात् ब्राह्मणादीन् अस्यानुकान् कमितॄन् करोति । 'अनुकाभिक' इति निपात्यते ।। 'पञ्चदशो वा इति ॥ प्रजापतेरुरोबाहुप्रभवत्वाद्द्वयोः । पूर्वेण सहास्य विकल्पः ॥ "त्रिष्टुभेति ॥ 'वं वरुण उत'* इति । इन्द्रियं वा इति । तहेतुत्वात्ताच्छन्द्यम् ॥ *त, ब्रा. ३-५-२.

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 807 दध्यादिन्द्रियं वै त्रिष्टुगिन्द्रियकामः खलु वै राजन्यो यजते त्रिष्टुभैवा- स्मा इन्द्रियं परि गृह्णाति यदि काम- यैत ॥ ५७ ॥ ब्रह्मवर्चसमस्त्विति गायत्रिया पर दध्याब्रह्मवर्चसं वै गायत्री ब्रह्मवर्चसमेव भवति सप्त- परीति । दध्यात् । इन्द्रियम्। वै। त्रिष्टुक् । इन्द्रिय- काम इतीन्द्रिय-कामः । खलु । वै । राजन्यः । यजते । त्रिष्टुभा । एव । अस्मै । इन्द्रियम् । परीति । गह्नाति । 'यदि । कामयैत ॥ ५७ ॥ ब्र- ह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । अस्तु । इति । गा- यत्रिया । परीति । ध्यात् । ब्रह्मवर्चसमिति ब- ह्म-वर्चसम् । वै । गायत्री । ब्रह्मवर्चसमिति ब्र- ह्म-वर्चसम् । एव । भवति । सप्तदशति सप्त- *गायत्रियति ॥ आजुहोत '* इत्यतया । प्टथुपाजाः t तंसंबाधः । इत्येते धाग्यास्थाने निधेये ॥ सप्तदशेति ॥ द्वयोरपि मध्यदेशप्रभवत्वात् प्रजापतेः । जग- त्यति । 'जनस्य गोपाः '' इत्यतया, जगतीशब्द उत्सादिः ॥ *तै, बा. ३-५-२. ति. बा. ३-६-१. त. सं. ४-४-४.

·808 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. वः पशुकामः खलु दशान याद्वैश्यस्य सप्तदशो वै वै- श्यस्स्व एवैन स्तोमे प्रतिष्ठापयति जगत्या परि दध्याजागता वै पुश- वै वैश्यो यजते जगत्यैवास्मै पशून्परि गृह्णात्येक- विशतिमर्नु ब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्यै- कवि शस्स्तोमानां प्रतिष्ठा प्रति- दश । अन्विति । ब्रूयात् । वैश्य॑स्य । सप्तदश इति सप्त-दृशः । वै। वेश्यः। स्वे । एव । एनम् । स्तोमे । प्रतीति । स्थापयति । जगत्या । परीति। दध्यात् । जागताः । वै । पहावः । पशुकाम इति पशु-कामः । खलु । वै । वैश्यः । यजते । जग- त्या । एव । अस्मै । पशून् । परीति । गृह्णाति । 'एकविशतिमित्येक-विशतिम् । अन्विति । बयात् । प्रतिष्ठाकामस्येति प्रतिष्ठा-कामस्य । एकविरा इत्यैक-विशः । स्तोमानाम् । प्रति- शेति प्रति-स्था । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । एकविंशतिमिति ॥ पञ्चदशत्वान्वयात्प्रथमोत्तमावृत्तिवत् एतासा- मेवावृत्त्या एकविंशत्याद्यभिमतसङ्ख्यापूरणमिति केचित् । 'युवा ·भनु. १०.] महभास्करभाष्योपेता. 309 ष्ठित्यै ॥५८॥ चतुर्विशतिमनुब्रू- याब्रह्मवर्चसकामस्य चतुर्विशत्य- क्षरा गायत्री गायत्री ब्रह्मवर्चसं गाय- त्रियैवास्मै ब्रह्मवर्चसमव॑ रुन्धे त्रि शतमर्नु वयादन्नकामस्य त्रिशदक्ष- ॥५८॥ 'चतुर्विशतिमिति चतुः-विशतिम् । अन्विति । बयात् । ब्रह्मवर्चसकामस्येति ब्रह्मव- र्चस-कामस्य । चतुर्विशत्यक्षरेति चतुर्वि५- शति-अक्षरा । गायत्री । गायत्री । ब्रह्मवर्चस- मिति ब्रह्म-वर्चसम् । गायत्रिया । एव । अम्मै । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म-वर्चसम् । अवेति । रुन्धे । त्रिशतम् । अन्विति । वयात् । अनकामस्ये- त्यन-कामस्य।त्रिशदक्षरेति त्रिशत्-अक्षरा। हि'* इत्यादिनवसामिधेनीति केचित् । स्तोमानां प्रतिष्टेति । त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशानां प्रधानस्तोमानां, तत्र अनुगतत्वात् ।। 'चतुर्विंशतिमित्यादि ॥ गतम् ॥ "त्रिंशदक्षरा विराडिति ॥ त्रिभिः दशके: विराडिति ॥ *त. सं. २-६-११.

·310 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. रा विराडन विराडिरा वास्मा अन्ना- य॒मव॑ रुन्धे द्वात्रिशतमनु ब्रूया- त्प्रतिष्ठाकामस्य द्वात्रिशदक्षराऽनु- टुर्गनुष्टुप्छन्दसां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठित्यै षटिशतमनु ब्रूयात्पशुकामस्य विराडिति वि-राट् । अन्नम् । विराडिति वि-राट्। विराजेति वि-राजा । एव । अस्मै । अन्नाद्यमि- त्यन-अधम् । अवेति । रुन्धे । द्वात्रि शतम् । अन्विति । ब्रूयात् । प्रतिष्ठाकामस्येति प्रतिष्ठा- कामस्य । द्वात्रिशदक्षरेति द्वात्रिशत्-अक्षरा । अनुष्टुगित्यनु-स्तुक् । अनुष्टुवित्यनु-स्तुप् । छन्द- साम् । प्रतिष्ठेति प्रति-स्था । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । "पति शतमिति षट्-त्रिशतम् । अन्विति । वयात् । पशुकामस्येति पशु-का- मस्य । षटिशदक्षरेति षट्विशत्-अक्षरा । "छन्दसां प्रतिष्ठति ॥ 'वाग्वा अनुष्टुप् .* इति. तस्याः सर्ववाङ्मयत्वात् ।। 1"बृहतीशब्दोप्युत्सादिः । बृहत्याः पशव्यत्वात् बार्हतत्वं पशूनाम् ॥ *ते. सं. ५-१-३.

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 311 .. ॥५९॥ पटिशदक्षरा वृहती बारहताः पशवो बृहत्यैवास्मै पशून् अर्व रुन्धे चतुश्चत्वारि शतमर्नु ब्रूयादिन्द्रियकामस्य चतुश्चत्वारि - शदक्षरा त्रिष्टुगिन्द्रियं त्रिष्टुत्रिष्ट- भैवास्मा इन्द्रियमव॑ रुन्धेऽष्टाचत्वा- रिशतमर्नु ब्रूयात्पशुकांमस्याष्टा- चत्वारिशदक्षरा जगती जागताः बृहती । वारर्हताः। पशवः । बृहत्या। एव । अस्मै। पशून् ॥ ५९ ॥ अवेति । रुन्धे । "चतुश्चत्वारि- शतमिति चतुः-चत्वारि शतम् । अन्विति । ब्रू- यात् । इन्द्रियकामस्येतीन्द्रिय-कामस्य । चतुश्च- त्वारिशदक्षरोत चतुश्चत्वारि शत्-अक्षरा । त्रि- ष्टुक् । इन्द्रियम् । त्रिष्टुप् । त्रिष्टुभौ । एव । अस्मै। इन्द्रियम् । अवेति । रुन्धे । “अष्टाचत्वारिशत- मित्यष्टा-चत्वारि शतम् । अन्विति । ब्रूयात् । प- शुकामस्येति पशु-कामस्य ।अष्टाचत्वारिश्शदक्ष- 1 इन्द्रियं त्रिष्टुबिति ॥ इन्द्रियत्रिष्टुभोस्समानप्रभवत्वात् ॥ 1"जगत्या इति ॥ जगत्याः पशव्यत्वात् ।।

·312 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५.. पशवो जगत्यैवास्मै पशून रुन्धे सर्वाणि छन्दारस्यनु ब्रूयाबहुया- जिनस्सर्वाणि वा एतस्य छन्दार- स्यवरुद्धानि यो बहुयाज्यपरिमित- मनु ब्रूयादपरिमितस्यावरुध्यै॥६०॥ रेत्यष्टाचत्वारि शत्-अक्षरा । जगती । जागताः। पशवः। जगत्या । एव । अस्मै । पशून् । अवेति । रुन्धे । "सर्वाणि । छन्दा सि । अन्विति । यात् बहयाजिन इति बहु-याजिनः । सर्वाणि । वै एतस्य । छन्दा सि । अवरुडानीत्यवं-रुद्धानि । यः । वहयाजीति बहु-याजी । अपरिमितमित्य- परि-मितम् । अन्विति । ब्रूयात् । अपरिमितस्ये- त्यपरि-मितस्य । अवरुध्या इत्यवं-रुद्धयै ॥६०॥ कामयत प्रतिष्ठित्यै पशून्त्सप्तचत्वारिशञ्च ॥१०॥ 1"बहुयाजिन इति ॥ सोमयाजी बहुयानी, तस्य सर्वाणि गायत्र्या- दीनि जगत्यन्तानि छन्दांस्यवरुद्धानि । अपरिमितमिति । नवाद्यष्टाच- त्वारिंशदन्तोक्तसङ्ख्यापरिच्छेदरहितं अपरिच्छिन्नस्य फलस्याप्त्यै भवति॥ इति द्वितीये पञ्चमे दशमोऽनुवाकः ॥

·भनु, ११.] भभास्करभाष्योपेता. 313 निवीतं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितॄणामुपवीतं देवानामुप व्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते तिष्ठन्नन्वाह 'निीतमिति नि-वीतम् । मनुष्याणाम् । प्राचीनावीतमिति प्राचीन-आवीतम् । पितृणाम् । उपवीतमित्युप-वीतम् । देवानाम् । उपेति । व्ययते । देवलक्ष्ममिति देव-लक्ष्मम् । एव । तत् । कुरुते । तिष्ठन् । अन्विति । आह । तिष्ठन्न् । हि। 'निवीतमित्यादि ॥ स्वाध्यायविधावुपवीतादीनां लक्षणं भविष्यति । अत्र तु तत एव प्राप्तत्वादर्थवादः । उक्तञ्च 'निवीतमिति मनुष्य- धर्मः शब्दस्थ तत्प्रधानत्वात् '* इत्यत्र । उभावपि बाहू न्यग्भूतौ वीयेते तन्निवीतं मनुष्याणां स्वं मनुष्यकार्येषु प्रशस्तम् । प्राचीनो दक्षिणो बाहुरावीयते अधस्तात् क्रियते यत्र तत् प्राचीनावीतं पितृकर्मणि प्रशस्तम् । यज्ञसाधनभूतो दक्षिणो बाहुरुपवीतं समन्ता- च्छाद्यते यत्र तद्यज्ञोपवीतम् । यथोक्तं,-' दक्षिणं बाहुमुद्धरतेऽव धत्ते सव्यमिति, इति । तत्र 'सत्यभामा' भामा' इतिवत् पदैक- देशो लुप्यते । गतार्थत्वादप्रयोगो लोपः । एतद्देवकर्मणि प्रशस्तम् । तस्माद्धोता सामिधेनीरनुब्रुवन् उपव्ययते उपवीतं करोति । देवाना- मेव तेन' लक्षणं कृतं भवति । 'अनसन्तानपुंसकात्' इत्यच्स- मासान्तः ॥ 'तिष्ठन्नित्यादि ॥ लोके हि योऽतिशयेन आश्रोतुं भवति प्रति- * मी-सू. ३-४-१. |ते. आ. २.१. 40 ·314 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. तिष्ठन्न् ह्याश्रुततरं वदति तिष्ठन्नन्वा- ह सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्या आ- सीनो यजत्यस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति यत्कौञ्चमन्वाहासुरं तद्य- न्मन्द्रं मानुषं तद्यदन्तरा तत्सदैव- आश्रुततरमित्याश्रुत-तरम् । वदति । तिष्ठन् । अन्विति । आह । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । अभिजित्या इत्यभि-जित्यै । आसी- नः । यजति । अस्मिन्न् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । 'यत् । क्रौञ्चम् । अन्वाहेत्यनु-आहे । आसुरम् । तत् । यत् । मन्द्रम् । मानुषम् । तत् । यत् । अन्तरा । तत् । सदैवमिति स-देवम् । श्रुतमिच्छति स तिष्ठन् वदन् दृश्यते । तस्मात्तिष्ठन्ननुब्रूयात् किञ्च-सुवर्गस्य लोकस्याभिनयाय भवति, प्रत्यासत्या, आभिमु- ख्याहा । आसित्वा यागे अस्मिन् लोके प्रतिष्ठित्यै भवति, एतल्लो- कप्रत्यासत्या अविचलत्वाच्च । 'क्रौञ्चम् ॥ क्रौञ्चमिव स्वरः शुष्कः *मन्द्रः गभीरः तद्वयोरन्तरा मध्यमस्वरोऽभिधीयते । सदेवं देवसहितं तस्मान्मन्द्रक्रौञ्चयोरन्तरा मध्ये अनूच्यं मध्यस्थेन स्वरेणानुब्रुयात् । छान्दसः क्यच् ॥ * घ-...मिव स्वमन्द्रो.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 315 मन्तराऽनूच्य सदेवत्वाय विद्वा- सो वै ॥ ६१ ॥ पुरा होतारोऽभूव- न्तस्माद्विधूता अध्वानोऽभूवन प- न्यानस्समरुक्षनन्तवेद्यन्यः पादो भवति बहिर्वेद्यन्योथान्वाहावना विधृत्यै पृथामसरोहायाथों भूतं अन्तरा । अनूच्यमित्यनु-उच्य॑म् । सदेवत्वायेति सदेव-त्वाय । 'विद्वासः । वै ॥ ६ ॥ पुरा । होतारः । अभवन् । तस्मात् । विधृता इति वि-धृताः । अध्वानः । अभूवन्न् । न । पानः । समिति । असक्षन् । अन्तर्वेदीत्यन्तः-वेदि । अन्यः। पादः । भवति । बहिर्वेदीति बहिः-वेदि । अन्यः । अर्थ । अन्विति । आह । अव॑नाम् । विधृत्या-इति वि-धृत्यै । पृथाम् । असरोहायेत्यसै-रोहाय । 'विद्वांस इत्यादि ॥ पूर्व विद्वांसः अध्वरज्ञा होतारोऽभूवन् । समरुक्षन् अन्योन्यं समारूढा नाभूवन् । 'शल इगुपधादनिटः क्सः' । तत्कथमिदानीं तैर्होत्रादिभिः कर्तव्यमित्याह-~-अन्तर्वेदी- त्यादि । अन्तर्वेदि दक्षिणतः पादोऽवस्थाप्यः, इतरो बहिर्वेदि नातिदूरेऽवस्थाप्यः । अथानन्तरमेवमवस्थापितपादद्वयोऽनुब्रूयात् ; अध्वनामसङ्कीर्णत्वाय असंरोहाय च भवति । अन्यः पन्थाः अन्यस्मिन् समारूढो न भवति । मार्गमोहश्च न भवतीत्यर्थः ॥

·318 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.५.. चैव भविष्यच्चा रुन्धेऽथो परिमितं चैवापरिमितं चाव॑ रुन्धेऽथौ ग्राम्या- ५श्चैव पशूनारण्याश्वाव॑ रुन्धेऽथो ॥६२॥ देवलोकं चैव मनुष्यलोकं चाभि जयति देवा वै सौमिधेनी- अथो इति । भूतम् । च । एव । भविष्यत् । च । अवेति । रुन्धे । अथो इति । परिमितमिति परि -मितम् । च । एव । अपरिमितमित्यपरि-मितम। च । अवेति । रुन्धे । अथो इति । ग्राम्यान् । च । एव । पशून् । आरण्यान् । च । अवेति । रुन्धे । अथो इति ॥ ६२ ॥ देवलोकमिति देव-लोकम् । च । एव । मनुष्यलोकमिति मनुष्य -लोकम् । च । अभीति । जयति । 'देवाः। वै । सामिधेनीरिति सां-इधेनीः । अनू- अथो इत्यादि ॥ अन्तर्वेदि भूतं इष्टसाधनत्वेन परिनिप्पन्न- त्वात्, बहिर्वेदि भविष्यत् अतथाभावात् । अन्तर्वेदि. परिमितं इतरदपरिमितम् । अन्तर्वेदि ग्राम्याः पशवो यज्ञसाधनत्वात् । बहिरारण्याः विपर्ययत्वात् । अत्र गोश्वानाविपुरुषगर्दभोष्ट्रा ग्राम्याः प- शवः । द्विखुरश्वापदपक्षिसरीसृपहस्तिमर्कटनादेया आरण्याः अन्तर्वेदि देवलोकः । बहिर्वेदि अन्यः ॥ "देवा वै सामिधेनीरनूच्येत्यादि ॥ समाप्त होत्रम् । अतःपरं दार्श- ·.अनु. ११.] भहभास्करमाध्योपेता. 317 NON रनूय यज्ञं नान्वपश्यंथ्स प्रजाप- तिस्तूष्णीमाघारमाधोरयत्ततो वै द्वे- वा यज्ञमन्वपश्यन्यत्तूष्णीमाघार- माघारयति यज्ञस्यानुख्यात्या अ- थो. सामिधेनीरेवाभ्य॑नक्त्यलूक्षो भ- च्येत्यनु-उच्य । यज्ञम् । न । अन्विति । अपश्यन् । सः । प्र॒जाप॑तिरिति प्रजा-पतिः । तूष्णीम् । आघारमित्या-घारम् । एति । अघारयत् । ततः। वै । देवाः । यज्ञम् । अन्विति । अपश्यन्न् । यत् । तूष्णीम् ।आघारमित्या-घारम् । आधारयतीत्या- घारयति । यज्ञस्य॑ । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै। 'अथो इति । सामिधेनीरिति सां-इधेनीः । एव । अभीति । अनक्ति । अलूक्षः। भवति । यः। एवम्। पौर्णमासिकमाधुर्यवं प्राजापत्यमेव काण्डम् । सामिधेन्यनुवचनानन्तरं यज्ञप्रयोगं देवा नान्वपश्यन् अनन्तरं कर्तव्यं नाजानन् । स इत्यादि । प्रजापतिरुत्तरं परिधिसन्धि अन्ववहृत्य दक्षिणाप्राञ्चमाघारं तूप्पीमाघारयत् आज्यमक्षारयत् । यज्ञस्यानुक्रमेण ख्यात्यै भवति ॥ 'अथो इत्यादि ॥ सामिधेनीभिर्हतानां समिधामियमभ्यक्तिः क्रियते अञ्जनस्थानीयत्वात् । यथोक्तम्-'अभ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नम् ' * इति । एवं विद्वानलूक्षो भवति । लूक्षो दुर्गतः । लुब्ध इत्येके । *ते. णं. २-५-११ ·318 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. वति य एवं वेदाथों तर्पयत्येवैना- स्तृप्यति प्र॒जया पशुभिः॥ ६३॥ य एवं वेद यदेकयाऽऽघारयेदेको प्रीणीयाद्यद्वाभ्यां वे प्रीणीयाद्यत्ति- सृभिरति तद्रेचयेन्मनसाऽऽधारयति वेद । अथो इति । तर्पयति । एव । एनाः। तृप्यति। प्रजयेति प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भिः॥६३॥ यः। एवम् । वेद । यत् । एकया। आघारयेदित्या -घारयेत् । एकाम् । प्रीणीयात् । यत् । दाभ्याम् । द्वे इति । प्रीणीयात् । यत् । तिसृभिरिति तिस- भिः । अतीति । तत् । रेचयेत् । मनसा । एति । घारयति । मनसा । हि । अनाप्तम् । आप्यते । अभ्यञ्जनादिसमृद्धो भवति । तर्पयत्येवेति । तर्पयत्येवेति । अग्नौ प्रक्षेप विस्मृत्य यथातृप्ता एव भवन्ति तथा करोत्यनेन । यदेकयेत्यादि । यद्येकया वाचा मन्त्रात्मिकया आधारयेत् एका- मेव सामिधेनी प्रोणीयात् । द्वाभ्यां हे । यदिति। तिमृभिस्तदतिरेचयेत् । आघारमात्रं तिसृभिः क्रियते इत्यतिरेकोयम् । तस्माद्गत्यभावात् मनसा तूष्णीं आधारयति । एवं ह्यनाप्तं आप्तुमयोग्यं ह्याप्तं भवति ॥

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपैता. 319 मनसा ह्याप्तमाप्यतै तिर्यञ्चमा घारयत्यर्छम्बटार वाक मनश्चार्ती- येतामहं देवेभ्यो हव्यं बहामीति वार्गब्रवीदहं देवेभ्य इति मनस्तौ प्रजापति प्रश्नमैतार सोब्रवीत् ॥ 'तिर्यश्चम् । एति । धारयति । अछम्बकारमित्यर्छ- म्बट्-कारम् । "वाक् । च । मनः । च । आर्तीये- ताम् । अहम् । देवेभ्यः। हव्यम् । वहामि । इति । वाक् । अब्रवीत् । अहम् । देवेभ्यः। इति । मनः। तौ। प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । प्रभम् । ऐताम् । "सः । अब्रवीत् ॥ ६४ ॥ प्र॒जाप॑तिरिति पूजा- "तिर्यञ्चमिति ॥ सर्वगतिको दण्डवत् धारकत्वात् तिरश्चीन आधारोग्नेरनार्तत्वाय भवति ॥ 1"वाक्चेत्यादि ॥ ऋतिस्सौत्रो धातुः घृणायां वर्तते । तस्मा- लुङ्, 'ऋतेरीयङ्' 'आडजादीनाम्' । वाक्च मनश्च देवेषु आयेतां आदरातिशयमकुरुताम् । अहमेव देवेभ्यो हव्यं वहानी- ति वागब्रवीत् । मनचाहमेव वहानीत्यब्रवीत् । अथ तौ तथा श्रद्धातिशयेन विप्रतिपद्यमानौ वाङ्मनसाख्यौ पदार्थों पुत्रौ वा प्रजापतेः । लिङ्गव्यत्ययेन वा 'नपुंसकमनपुंसकेन' इति बा- ध्यते । प्रजापति प्रश्नमैतां प्रष्टव्यत्वेनागच्छताम् ॥ "सोब्रवीदित्यादि ॥ 'सुपां सुलुक्' इति हल्ङ्यादिलोपापवादः .

·320 तैत्तिरीयसंहिता. [कां. २. प्र. ५.. ६४॥ज तिक्तीरेव त्वं मनसोसि यद्धि मनसा ध्यायति तहाचा वद- तीति तत्खलु तुभ्यं न वाचा जुह- वन्नित्यब्रवीत्तस्मान्मनसा प्र॒जाप॑तये जुह्वति मन इव हि प्र॒जाप॑तिः प्र- पतिः । दूतीः । एव । त्वम् । मनसः । असि । यत् । हि । मनसा । ध्यायति । तत् । वाचा । व- देति । इति । तत् । खलु । तुभ्यम् । न । वाचा । जुहवन्न् । इति । अब्रवीत् । तस्मात् । मनसा । प्र॒जाप॑तय इति प्रजा-पतये । जुह्वति । मनः । इव । हि । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । प्रजाप- .. स्वादेशः । वाचमब्रवीत् प्रजापतिः-~-मनस्याध्यातस्य बहिःख्यापयि- त्रीति दूतस्थानीयैव त्वमसि । तस्मान्मन एव हविर्वोढुमर्हतीति । अथ वाक् प्रजापतिमब्रवीत्तर्हि केचिदपि तुभ्यं न वाचा मन्त्रेण जुहुवन्न जुहुयुः । तस्माद्वाचश्शापात्प्रजापतये मनसैव जुह्वतीति । लेटि तस्यार्धधातुकत्वेन डिवाभावाद्गुणः, अन्त्यादेशश्च, द्विविकरण- त्वेन शबपि* मध्येऽवतिष्ठते । मन इव होति । व्यापकत्वेन प्रजापतितुल्यत्वेन मनसा होमः प्रजापतेराप्तयै भवति ॥ *क.-शविव.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपैता. 321 . : जाप्तेराप्त्यै परिधींसं मार्टि पुना- त्येवैनान्त्रिमध्यमं त्रयो वै प्राणाः प्राणानेवाभि जयति त्रिदक्षिणायें त्रयः ॥६५॥ इमे लोका इमानेव लोकानभि जयति त्रिरुत्तराध्य त्रयो वै देवयानाः पन्थानस्तानेवाभि ज- तेरिति पूजा-पतेः । आप्तौ । "परिधीनिति परि -धीन् । समिति । मार्टि । पुनाति । एव । एना- न् । त्रिः । मध्यमम् । त्रयः । वै । प्राणा इति प्र-अनाः । प्राणानिति प्र-अनान् । एव । अभी- ति । जयति । त्रिः। दक्षिणाध्यमिति दक्षिण- अय॑म् । त्रयः ॥६५॥ इमे । लोकाः । इमान् । एव । लोकान् । अभीति । जयति । त्रिः । उत्त- राध्यमित्युत्तर-अय॑म् । त्रयः । वै । देवयाना इ- ति देव-यानाः । पन्थानः। तान् । एव । अभीति। 12परिधीनित्यादि ॥ गतम् । मध्यमादीनां प्राणादिनयहेतुत्वं यथा- कथञ्चिदुत्प्रेक्ष्यम् । केचिदाहुः-देहमध्यस्थप्राणादिस्थानीया मध्यमा । दक्षिणभूगोळस्य प्रकाशत्वेन लोकत्वात् दक्षिणा लोकस्थानीया । उत्तरगोळस्याप्रकाशत्वात् देवपथतुल्या उत्तरा इति । 'दिक्पूर्वपदा- दृश्च' इति अर्धान्ताद्यत्प्रत्ययः ॥ 41 ·322 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. aani यति त्रिरुप वाजयति त्रयो वै देव- लोका देवलोकानेवाभि जयति द्वादश सं पद्यन्ते द्वादश मासास्सं- वत्सरस्संवत्सरमेव प्रीणात्यो सं- वत्सरमेवास्मा उप दधाति सुवर्ग- स्य लोकस्य समष्टया आधारमा जयति । "त्रिः। उपेति । वाजयति । त्रयः । वै। देवलोका इति देव-लोकाः। देवलोकानिति देव- लोकान् । एव । अभीति । जयति । द्वादश । स- मिति । पद्यन्ते । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः। संवत्सरमिति संवत्सरम् । एव । प्रीणाति । अथो इति। संवत्सरमिति सं-वत्स- रम् । एव । अस्मै । उपेति । दधाति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । समष्ट्या इति सं-अष्ट्यै। "आघारमित्या-घारम् । एति । घारयति । तिरः। "त्रिरुप वाजयतीति ॥ अग्निं त्रिर्विधूनयति । देवलोकस्थानीय- स्यानेः उपवाजनेन लोकत्रयावाप्तिः । सत्यलोकान्तास्त्रयो देवलोकाः । वातेर्णिजन्तस्य ‘वोविधूनने जुक् ' इति जुगागमः । द्वादशेत्वान्वयात् द्वादशमासात्मकः संवत्सरोऽत्र संपादितो भवति । स च स्वर्गावाप्ति- हेतुरिति ॥ "आघारमित्यादि ॥ धारां; तिरश्चीनत्वेन तिरोभूतात्मानं स्वर्गमस्मै ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपता. 328 : घारयति तिर इव ॥६६॥ वै सुव- गो लोकस्सुवर्गमेवास्मै लोकं प्र रोचयत्यजुमा घोरयत्यृजुार्रव हि प्राणस्संततमा घारयति प्राणाना- मन्नाद्यस्य संतत्या अथो रक्षसाम- पहत्य यं कामयेत प्रमायुकस्स्या- दिति जिह्म तस्या घारयेत्प्राणमे- इव ॥ ६६ ॥ वै । सुवर्ग इति सुवः-गः । लोकः। सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । अस्मै । लोकम् । प्रेति । रोचयति । ऋजुम् । एति । धारयति । ऋ- जुः । इव । हि । प्राण इति प्र-अनः । संततमि- ति सं-ततम् । एति । घारयति । प्राणानामिति प्र-अनानाम् । अन्नाद्यस्येत्यन-अद्यस्य । संतत्या इति सं-तत्यै । अथो इति । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यप-हत्यै ।"यम्। कामयेत। प्रमाथुक इति प्र- मायुकः । स्यात् । इति । जिह्मम् । तस्य । एति। घारयेतू । प्राणमिति प्र-अनम् । एव । अस्मात् । प्ररोचयति दीपयति वा । ऋजुरिति । अकुटिलधारामाधारयति । प्राणानामन्नाद्यस्य अविछेदाय भवति । रक्षसामपहत्यै भवति ॥ 15यमित्यादि ॥ गतम् । जिमं कुटिलम् ॥

·324 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. वास्माजिह्म नयति ताजा मीयते शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदाघार आत्मा ध्रुवा ॥६॥ आघारमाघार्य ध्रुवा समनत्यात्मन्नेव यज्ञस्य शिरः प्रति दधात्यग्निर्देवानां दूत जिह्मम् । नयति । ताजक् । प्रेति । मीयते । "शि- रः। वै । एतत् । यज्ञस्य । यत् । आधार इत्या- घारः । आत्मा । ध्रुवा ॥६७॥ आधारमित्या-घा- रम्। आचार्येत्या-घार्य । ध्रुवाम् । समिति । अन- क्ति । आत्मन् । एव । यज्ञस्य । शिरः। प्रतीति । दधाति । "अग्निः । देवानाम् । दूतः । आसीत् । 17 1"शिरो वा इत्यादि ॥ आधारशेषेण ध्रुवादिसमञ्जनादात्मनि यज्ञस्य शिरः प्रतिहितं भवति ॥ "अग्निर्देवानामित्यादि ॥ अध्वर्युप्रवरविधिः । दैव्य इति वक्ष्यमा- णत्वान्मानुषोग्निर्गृह्यते । स च ब्राह्मण एषः देवानां यागे हविषो वोढाऽऽसीत् ; दैव्योऽग्निरसुराणामासीत् । 'देवाद्यौ' इति यञ् । तौ प्रजापति प्रश्नमैतां प्रष्टव्यत्वेनागच्छतां कतरो नो हविषा यष्टुमर्हती- ति । अथ स प्रजापतिः ब्राह्मणं मानुषमग्निं दूत्ये स्थापयितुकामोऽ- ब्रवीत्-आश्रावयेति । यदिदमध्वर्युणा त्वां प्रत्युच्यते एतद्विब्रूहि आचक्ष्वेति । सोऽपीदं देवाः शृणुतेति । देवेभ्य आवेदनार्थं वावेति तदब्रवीत् । ततः 'अग्निर्देवो होता' · इत्यादिना वाक्येन य एव दूतो ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता. 326 आसीदेव्योसुराणां तौ प्रजापतिं प्र- श्रमैतापस प्रजापतिर्बाह्मणमब्रवी- देतद्वि ब्रूहीत्या श्रावयेतीदं देवाश- णुतेत वाव तब्रवीदग्निर्देवो होतेति य.एव देवानां तम॑वृणीत ततो देवाः ॥६६॥अभवन्पराऽसुरा यस्यैवं वि- दैव्यः । असुराणाम् । तौ। प्रजापतिमिति प्रजा- पतिम् । प्रश्नम् । एताम् । सः । प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः । ब्राह्मणम् । अब्रवीत् । एतत् । वी- ति । ब्रूहि । इति । एति । श्रावय । इति । इदम्। देवाः । शृणुत । इति । वाव । तत् । अब्रवीत् । अग्निः । देवः । होता । इति । यः । एव । देवा- नाम् । तम् । अवृणीत । "ततः । देवाः ॥ ६८ ॥ अभवन् । परेति । असुराः । यस्य । एवम् । वि- .. ब्राह्मणात्माऽग्निः तमेवावृणीत-अयमग्निर्देवो होता ब्राह्मणात्मा देवान् यष्टुमर्हति विद्वान् आश्रावणादितत्त्वज्ञः। चिकित्वा महाज्ञानः-मनुरिव भारत इन जमदग्निरिवोर्व इवामुवान इव च्यवन इव भृगुरिवेति । एव- मिति । उर्ध्वानृपीन्प्रवृणानो होतारं वृणीते ॥ 18ततो देवा इत्यादि ॥ गतम् ॥ *ते. सं. १-७-३.

·326 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ५.. दुषः प्रवरं प्रवृणते भवत्यात्मना प- राऽस्य भ्रातृव्यो भवति यहाह्मणश्चा- ब्राह्मणश्च प्रश्नमेयाती ब्राह्मणायाधि ब्रूयाद्याह्मणायाध्याहात्मने ऽध्याह यद्राह्मणं पराऽऽहात्मानं पराऽऽह तस्माद्राह्मणो न परोयः ॥ ६९ ॥ दुषः। प्रवरमिति प्र-वरम् । प्रवृणत इति प्र-वृणते। भवति। आत्मना। परेति । अस्य।भ्रातृव्यः। भवति। "यत्। ब्राह्मणः। च । अब्राह्मणः। च।प्रभम् । एया- तामित्या- याताम् ।ब्राह्मणाय । अधीति। ब्रूयात् । यत् । ब्राह्मणाय । अध्याहेत्यधि-आहे । आत्मने । अधीति । आह । यत् । ब्राह्मणम्। पुराहेति परा- आहे । आत्मानम् । परेति । आह । तस्मात् । ब्राह्मणः । न । पुरोच्य इति परा-उयः ॥६९॥ वा आरण्याचा रुन्धेऽथौ पशुभिस्सोब्रवीदक्षि- णाय त्रय इव ध्रुवा देवाश्चत्वारिशच ॥११॥ "यवाह्मणश्चत्यादि॥ ब्राह्मणाब्राह्मणयोः प्रश्नार्थमागतयोः ब्राह्मणा. याधिकं पक्षपातेन ब्रूयात्।गतमन्यत्। अनादरेण वचनं परोच्य इति छान्दसः .. क्यच ॥ इति द्वितीये पञ्चमे एकादशोऽनुवाकः ·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेता. 327 आयुष्ट आयुर्दा अम आ प्यायस्व 'आयुः।ते। आयुर्दा इत्यायुः-दाः।अग्ने। एति। अथ पौरोडाशिकमध्ये याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । 'अग्निं वा एतस्य शरीरं गच्छति '* इत्यादेः पञ्चहविषो यागस्याग्नेयस्य पुरोऽनुवाक्या 'आयुष्टे विश्वतो दधत् ' इत्यनुष्टुप् ॥ इतःप्रभृति चतुर्दशानां मन्त्राणां प्रतीकग्रहणम् । इयं त्वमग्ने रुद्रः + इत्यत्र व्याख्याता । अयं वरेण्यः अग्निस्ते तुभ्यं विश्वमायुर्दधातु । गतोऽपि प्राणः पुनस्त्वामागच्छतु । त्वयि यक्ष्मरोगं परासु- वामि नाशयामीति ॥ "तत्रैव याज्या-आयुर्दा अग्ने हविष इति त्रिष्टुप् ॥ इय- मपि तव व्याख्याता । हे अग्ने अन्नस्य हविषो जुषाणः सेवमानः घृतारम्भः घृतस्योदकस्य योनिः त्वमस्यायुर्दा भवेति । किञ्च-वृतं मधुरसं चारु गव्यं पीत्वा इमं यजमानं पिता पुत्र- मिवाभिरक्षत्विति ॥ अथ सौम्यस्य पुरोऽनुवाक्या-आ प्यायस्व समेतु त इति गायत्री ॥ इयञ्चाग्निकाण्डे ' मा नो हिंसीत् । इत्यत्र व्याख्यास्यते यत्राम्नायते । हे सोम आप्यायस्व वर्धस्व त्वत्प्रसादात् विश्वतः वृष्ण्यं शुक्लं समेतु समागच्छतु । भव च वाजस्यान्नस्य सङ्गथे सङ्गमनायैवेति ॥ *त. सं. २-३.११. तैि. सं १-३-१४.11-12 तै. सं. ४-२-७.

·328 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. सं तेऽव ते हेड उर्दुत्तमं प्रणों प्यायस्व । 'समिति । ते । 'अवेति । ते । हेडः। 'उदिति । उत्तममित्युत्-तमम् ।'प्रेति । नः । 'तत्रैव याज्या-सं ते पयांसीति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैवानायते । हे सोम अभिमातीनां पाप्मनामभिभवितुस्तव प्रसादात् पयांसिच वाजाश्च वृष्णियानि च संयन्तु इमं सङ्गच्छन्तु । त्वं चाप्यायमानः दिवि द्युलोके अस्यामृतत्वाय उत्तमानि अवांसि अन्नानि धिप्व स्थापयति ॥ अथ वारुणस्य पुरोनुवाक्या-अव ते हेड इति त्रिष्टुप् ॥ इयं 'वैश्वानरो नः+ इत्यत्र व्याख्याता । हे वरुण नमोभिः नमस्कारैरन्नैर्वा यज्ञैश्च हविर्भिश्च हविप्मद्भिर्वा यज्ञैः तव हेडः क्रोधं अवेमहे अवनयामः । हे असुर प्राणप्रद प्रष्टचेतस्क राजन् अस्मभ्यमस्मदर्थ क्षयन्निवसन् अस्माकं कृतानि पापानि शिश्रथः श्लथयेति ॥ 'तत्रैव याज्या-उदुत्तममिति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्याता।। हे वरुण उत्तमं उत्तमफलप्राप्तिहेतुं ऊर्ध्वकर्षणं वा पाशं कर्म- पाशं अस्मत्त उच्छ्रथाय उर्ध्वमुक्षिप्य उत्कृप्य नाशय । अधर्म निकृष्टफलप्राप्तिहेतुं अधःपतनहेतुं वा कर्मपाशमवश्रथय अधस्तादपकृप्य नाशय । मध्यमं पाशं विश्रथय विष्वङ्गाना विकृप्य नाशय । अथैवं त्वया कृते वयमनागसः क्षाळितसर्वक- मणिः तव व्रते कर्मणि उपासनात्मनि स्याम अदितये अखण्डि- तैश्वर्याय हे आदित्य देवानामादिभूत अदितेर्वा अपत्येति ॥ 'अथ सारस्वतस्य पुरोनुवाक्या-~-प्रणो देवीति गायत्री ॥ 'अना- *ते. सं. ४-२-७. ति. सं. १-५-११.9-10 ·अनु. १२.] मभास्करभाष्योपेता. 329. देव्या नौ दिवोऽनांविष्णू अ- नाविष्णू इमं में वरुण तत्त्वा या- देवी । एति । नः । दिवः । अनाविष्णू इत्यना- विष्णू। "अनाविष्णू इत्यना-विष्णू।"इमम् । मे। वरुण।"तत् । त्वा।यामि । "उदिति । उ । त्यम् । विष्णू महि'* इत्यत्र व्याख्याता । सरस्वती देवी वाजवतीभिः क्रियाभिः तद्वती धियामवित्री अस्मान्वारन्नैः प्रावत्विति । प्रकर्पण रक्षत्विति ॥ तत्रैव याज्या-आ नो दिव इति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्याता* । यजमानस्य वाजनीया देवी सरस्वती दिवः विप्रकृष्टाहा देशात् बृहतो वा पर्वतात् विषमाद्देशादागच्छतु. अस्माकमिमं यज्ञं अस्माकमाहानं सेवमाना घृताची घृताञ्चना उदकाञ्चना वा उशती कामयमाना अस्मत्स्तोत्रं हविर्वा शग्मां शक्तां वाचं शृणोत्विति ॥ अथामावैष्णवस्य याज्या-अग्नाविष्णू इति त्रिष्टुप् ॥ तत्रैव व्याख्याता । हे अनाविष्णू युवयोस्तत् महित्वं माहात्म्यं महान्तौ युवां घृतस्य गुह्यानि नामानि पुरोडाशादीनि वीतं खादतम् । यनगृहे शोभनानि स्तोत्राणि वर्धयन्ति । युवयोः जिह्वा प्रत्येकं घृतमुच्छ्रितं पिबति ॥ तत्रैव याज्या-~-अग्नाविष्णू इति त्रिष्टुप् ॥ तत्रैव व्याख्याता* ॥ 11" यावतोऽश्वान् प्रतिगृह्णीयात् तावतो वारुणान् चतुष्कपाला- * तै. सं. १.८-२२1-1 42 9 10.

·330- तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. 14 म्युदु त्यं चित्रम् । अपां नपादा ह्यस्थादुपस्थ जिह्मानामो विद्युतं "चित्रम्। अपाम् । नात् । एति । हि । अस्थात्। उपस्थमित्युप-स्थम् । जिह्मानाम् । ऊर्ध्वः । वि- द्युतमिति वि-द्युतम् । वसानः। तस्य । ज्येष्ठम् । 12. निर्वपेत् '* इत्यस्याः पुरोऽनुवाक्या-इमं मे वरुण श्रुधी हवम् इति गायत्री ॥ इन्द्रं वो विश्वतस्परीन्द्रं नरः इत्यत्र व्या- ख्याता । हे वरुण इमं में हवं आह्वानं श्रुधि शृणु । अद्या- स्मिन् कर्मणि मां मृडय त्वामहं अवस्युः रक्षणाय आचके आभिमुख्येन भजे ॥ "तत्रैव याज्या-तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमान इति त्रिष्टुप् ।। इयमपि तत्रैव व्याख्याता । हे वरुण अहं ब्रह्मणा मन्त्रेण हविषा त्वां वन्दमानः स्तुवन् अहं त्वामभियाचे यजमानोऽपि तदेव हविर्भिराशास्ते त्वमपि तत् ? अहेडमानः अक्रुध्यन् इह कर्मणि बुद्धचस्व । किंपुनः तद् ? हे वरुण उरु शंसमानः अस्माकमायुर्मा प्रमोपीरिति ॥ 13 यद्यपरं प्रतिग्राही स्यात् सौर्यमेककपालमनु निर्व पेत् '* इत्य- स्याः पुरोनुवाक्या-उदु त्यं जातवेदसमिति गायत्री ॥ इयं ग्रह- प्रश्भे व्याख्याता । त्यं तं इमं जातवेदसं जातानां वेदितारं सूर्यं देवं केतवः रश्मयः उद्वहन्ति सर्वस्य लोकस्य दर्शनार्थ- मिति ॥ *ते. सं. २-३-१२,३ +तै. सं. २-१-११20-21 +ते. सं. १-४०४३ ·अनु. १२.] महमास्करभाष्योपैता. 331 वसानः । तस्य ज्येष्ठ महिमानं व- हन्तीर हिरण्यवर्णाः परि यन्ति य- ह्वीः । सम् ॥ ७० ॥ अन्या यन्त्यु- 4 यन्त्यन्यारसमानमूर्व नद्यः पृण- महिमानम् । वहन्तीः। हिरण्यवर्णा इति हिरण्य- वर्णाः । परीति । यन्ति । यह्वीः । “समिति॥७॥ अन्याः। यन्ति । उपेति । यन्ति । अन्याः। समा- नम् । ऊर्वम् । नद्यः । पृणन्ति । तम् । उ । शु- "तत्रैव याज्या-चित्रं देवानामिति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्याता* । देवानामनीकस्थानीयं मित्रादीनां चक्षुस्स्थानीयं उदेति । अयं जगतः तस्थुपश्च आत्मा । सूर्यः द्यावाप्रथिवी अन्तरिक्ष 'आपूरयति तेजसेति ॥ अपोनप्त्रीयं चरुं पुनरेत्य 'इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अपां न- पादिति त्रिष्टुप् ॥ अपां नपात् चतुर्थोऽग्निः उपस्थं अन्तरिक्ष मेघ वा अपामुपस्थानमास्थादातिष्ठति हि । 'हि च' इति निघा- ताभावः । निमानां कुटिलगतीनां अपामूर्ध्वः उपरिवर्ती विद्युतं वसानः विशुद्रूपेणात्मानं छादयन् तासामुपस्थमातिष्ठति । हि यदेवं तस्मात्ता आपस्तस्याग्नेरपां नपादो ज्येष्ठं प्रशस्तं महिमानं माहात्म्यं वहन्तीः वहन्त्यः ख्यापयन्त्यः अनेन हि मेघ भित्त्वा वयं प्रव- तिता इति कृतज्ञतामिव दर्शयन्त्यः हिरण्यवर्णास्तेजोरूपा एव भासमानाः यह्वीः यहयः महत्यः तमग्निं परियन्ति परिगच्छन्ति परित इवासते ॥ तत्रैव याज्या-समन्या यन्तीति त्रिष्टुप् ॥ अन्या आपः संयन्ति *तै. सं. १-४-४११ ति. सं. २-३-१२ 156 ·.832 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.५. : न्ति । तमू शुचिः शुचयो दीदि- वारसमपां नातं परि तस्थुरापः। तमस्मेरा युक्तयो युवानं मर्मूज्य- मानाः परि यन्त्यापैः। स शुक्रेण चिम् । शुचयः । दीदिवासम् । अपाम् । नपा- तम् । परीति । तस्थुः। आपः। "तम् । अस्मैराः। युवतयः । युवानम् । मर्मुज्यमानाः । परीति । यन्ति । आपः । सः। शुक्रेण । शिक्कना । रेवत् । सङ्गच्छन्ते एकीभूताः प्रवहन्ति अन्या उपयन्ति परितस्सङ्गता इव त्वां मध्येन प्रवहन्ति । ततः सर्वा अपि समानं नद्यो भूत्वा और्व और्वस्या- राधारं महान्तं आपगाः एणन्ति पूरयन्ति । पृण प्रीणने । अथ तं तत्रस्थं और्वं शुचिं शुद्धं दीदिवांसं मध्ये दीप्यमानम् । दीदितिर्दीप्तिकर्मा छान्दसः, कसौ 'वस्वेकाजाद्वसाम्' इति नियमादिडभावः । ईदृशं अपां नातं शुचयः आपः परितस्स- र्वतोप्युपतस्थुः तिष्ठन्ति । छान्दसो लिट् । 'एकान्याभ्यां सम- र्थाभ्याम्' इति प्रथमस्यानेडितस्याख्यातस्य निघाताभावः । उ अवधारणे, पादपूरणे वा । अन्येषामपि दृश्यते' इंति सांहि- तिको दीर्घः ॥ "अथात्रैव याज्या विकल्प्यते--तमस्मेरा इति त्रिष्टुप् ॥ तम- निमपां नपातं मर्पज्यमानाः अत्यर्थमलकुर्वाणाः । मृजू शौचाल- कारयोः । अस्मेरा विदग्धा युवतयो युवानं युवराजमिव आपः ·.अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 333 .. शिक्कना रेवदग्निर्दीदाानिध्मो घृत- निर्णिगप्सु । इन्द्रावरुणयोरह स- म्राजोरव आ वृणे । ता नौ मृडा- अग्निः । दीदार्य । अनिध्मः। घृतनिर्णिगिति घृत- निर्णिक् । अप्स्वित्यप्-सु।"इन्द्रावरुणयोरितीन्द्रा -वरुणयोः । अहम् । सम्राजोरिति सं-राजोः । अवः । एति । वृणे । ता । नः । मृडातः। ईदृशै। परियन्ति परितस्सेवन्ते । यहा-नित्यतरुणमनिं नित्यतरुण्यः आपः परियन्ति । स चानिस्तास्वप्सु मध्ये शुक्रण निर्म लेन शिक्वना रोचिषा इत्थंभूतः रेवत् रेवान् महाधनः राजेव । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । सलिलव्यतिरिक्तेन काष्ठादीन्धनरहितो दीदाय दीप्यते । छान्दसो लिट् , छान्दसो द्विवचनाभावः, दीघिडो वा वर्णव्य- त्ययः । तेन जक्षित्यादिना अभ्यस्तत्वाद्विवचनाभावः । घृतनि- र्णिक् , घृतेनोदकेन वा एषणीयः, घृतनिर्णेननमस्येति बहुव्रीहिः । यद्वा तेजोरूपमानः । एवं महानुभावोयं अस्मान् प्रतिग्रहदोपा- पनयेन शोधयत्विति ॥ यः पाप्मना गृहीतरस्यात्तस्मा एतामैन्द्रावरुणी पयस्यां निर्व- पेत् '* इत्यस्याः पुरोनुवाक्या-इन्द्रावरुणयोरहमिति गायत्री ॥ इन्द्रावरुणयोस्सभ्राज़ोः सम्यक् दीप्यमानयोः अवः रक्षणं यादृशं तदीयं रक्षणं तदहमावृणे आभिमुख्येन याचे । ता तौ च नः अस्मान् मृडातः सुखयेताम् । ईदृशे विशिष्टे रक्षणे स्थित्वा मृडयताम् । लेट्यागमः ॥ *तै, सं. २-३-१३13 186 ·834 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. त ईदृशै । इन्द्रावरुणा युवमध्व- राय नः ॥७॥ विशे जनाय महि शर्मं यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमति यो वनुष्यति वयं जयेम पृतनासु दू- 'इन्द्रावरुणेतीन्द्रा-वरुणा । युवम्। अध्वराय । नः। ॥७१॥ विशे। जाय । महि । शर्म । यच्छतम् । दीर्घप्रयज्युमिति दीर्घ-प्रयज्युम् । अतीति । यः। वनुष्यति । वयम् । जयेम । पृतनासु । दूढ्यः । 19 यच्छतं दत्तम् "तत्रैव याज्या-इन्द्रावरुणा युवमिति जगती ॥ हे इन्द्राव- रुणा इन्द्रावरुणौ । सुपां सुलुक् ' इत्यादिनाऽऽकारः । युवं युवां नः अस्मभ्यं महि महत् शर्म सुखं पापयक्ष्माभावप्रभवं दत्तम् । अध्वराय यज्ञाय दर्शपूर्णमासादियज्ञनिर्वहणं यथा भवेत् विशे च यथा पुत्रादिका प्रजा मां न निवर्तते जनाय चान्य- स्मै सुहृदादये स यथा मां न त्यजेत् मां न त्यनेत् । यदुक्तमध्वराद्यर्थमिति तदेव प्रकटीकरोति-दीर्घप्रयज्युः दीर्घकालं यावजीवं प्रकर्षणानति- पत्त्या कर्तव्यो दर्शपूर्णमासादियज्ञो दीर्घप्रयज्युः । यजेः औणा- दिको युप्रत्ययः, दासीभारादिः द्रष्टव्यः । वचनव्यत्ययो वा । दीर्घकालकर्तव्या दर्शपूर्णमासादयः प्रकृष्टा यागा येषां तानस्मान- तिक्रम्य यो वनुप्यति अभिभवति पापयक्ष्मा । वनेरुसिप्रत्ययान्तात्कच- चि षत्वम् । तं तावद्वयं जयेम न तेन वयं जीयेमहि । किंच- एतनासु सङ्ग्रामेषु दूल्यः दुर्धियश्च जयेमेत्येव । कैश्चिदुर्बुद्धिभिः न वयं जीयेमहि एषोदरादित्वादभीष्टस्वररूपसिद्धिः ॥

·अनु. १२.]] भभास्करभाष्योपेता. 336 ढयः। आ नो मित्रावरुणा प्रबा- हवा । त्वं नो अग्ने वरुणस्य वि- द्वान्देवस्य हेडोऽवं यासिसीष्ठाः। एति। नः। मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा । "प्रेति । बाहवा । त्वम् । नः । अग्ने । वरुणस्य । विद्वान् । देवस्य । हेडः। अवेति । यासिसीष्ठाः । यजिष्ठः। 20 204 आ नो मित्रावरुणा ' 'प्र बाहवा सिसृतं' इति । गायत्री- त्रिष्टुभौ व्याख्याते ॥ ' अग्नाविष्णु महि'* इत्यत्र । अनयोश्चा- त्र प्रतीकग्रहणम् । तयोः क्वचित् मैत्रावरुणे विनियोगः द्रष्टव्यः । प्रायश्चित्ते वा । तत्र प्रथमा-हे मित्रावरुणौ अस्माकं गज्यूति घृतैरुक्षतम् । हे शोभनकर्माणी मधुरसेन लो- कानुसतमिति ॥ "द्वितीया-प्र बाहवेति ॥ बाहुबलवन्तौ युवां अस्मान् जीव- यितुमागच्छतम् । आगत्य च अस्माकं गव्यूतिं घृतेन सर्वतः उक्षतम् । हे युवानो नित्यततरुणौ अस्मान् जनेषु अवयतमा- ख्यापयतम् । इमानि च महाद्वानानि शृणुतमिति ॥ अथ त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्ने इति गायत्रीत्रिष्टुभौ ॥ क्वचिदा- निवारुणे. विनियोगो द्रष्टव्यः । प्रायश्चित्ते वा । तत्र प्रथमा -हे अने विद्वान् सर्वार्थसाधनो वा यज्ञे स त्वं देवस्य वरुणस्य हेडः क्रोधः अनादरो वा पाशग्रहणादिकः नः अस्माकं *ते. सं. १-८-२२०० ·336. तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्रे. ५. यजिष्ठो वहितमरशोशुचानो विश्वा द्वेषास प्र मुमुग्ध्यस्मत् । स त्वं नौ अग्नेऽवमो भवोती नेर्दिष्टो वह्नितम इति वह्नि-तमः । शोशुचानः । विश्वा । द्वेषासि । प्रेति । मुमुग्धि । अस्मत् । सः। त्वम् । नः । अग्ने । अवमः । भव । ऊती। नेदि- ष्ठः । अस्याः । उषसः । व्युष्टाविति वि-उष्टौ । अस्मत्संबन्धि अवयासिसीष्ठाः अपनय । अवपूर्वात् यासेर्य- न्तादाशीलिङि इडादावपि णिलोपश्चान्दसः । छन्दस्युभयथा इति लिङ्का सार्वधातुकत्वादिडभावो ङित्त्वं च । किं चयजिष्ठः यष्टतमः । यष्टशब्दात् तुश्छन्दसि' इतीष्ठन् प्रत्ययः । तुरिष्ठमेयस्सु ' इति तृशब्दस्य लोपः । वह्नितमः हविषां वोदृतमः शोशुचानः अतिशयेन दीप्यमानः । 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याद्युदात्तत्वम् । ईदृशः त्वं विश्वानि वरुणव्यतिरिक्तान्यपि द्वेष्टणि वा रक्षःप्रभृतीनि अस्मत् अस्मत्तः प्रमुमुग्धि प्रकर्षण मोचय । 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्नुः ॥ 20अथ द्वितीया हे अग्ने स वं नः अस्माकं अवमः अपिता भव ऊत्या गमनेन । यहा-ऊत्या रक्षणेन अवमः अर्वाचीनः प्रत्यासन्नो भव । अस्या उषसो रात्रेरवसाने प्रातरेव अस्माकं नेदिष्ठः अन्तिकतमः अस्मिन् दिवसे प्रातरेव अस्मत्पार्धमागत- स्त्वमिदानीं तत्क्षणेनापि प्रत्यासन्नतरो भवेति । 'अन्तिकबाढ- ·अनु. १२.] भहभास्करभाष्योपेता. 337 अस्या उषसो व्युष्टौ । अव यक्ष्व नो वरुणम् ॥ ७२ ॥ रराणो वीहि मृडीक५ सुहवो न एधि । प्राय- मग्निर्भरतस्य॑ शृण्वे वि यत्सूर्यो न अवेति । यक्ष्व । नः । वरुणम् ॥ ७२ ॥ रराणः। वीहि । मृडीकम् । सुहव इति सु-हवः । नः । एधि । "प्रति प्र-म । अयम् । अग्निः । भरतस्य। शृण्वे । वीति । यत् । सूर्यः । न । रोचते । बृहत्। योर्नेदसाधो' । किञ्च-रराणः अस्मदीये परिचरणे रममाण .अस्माकं वरुणं वारकं वरुणप्रवर्तितं वा पापरोगादिकमवयव नाशय । बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । रातेः शान- चि अन्त्यलोपश्चान्दसः, पूर्वपदाद्युदात्तत्वम् । तदर्थं वीहि मुद्भव मृडीकं सुखहेतुमिदं हविः । किञ्च-नः अस्माकं सुहवः शोभ- नाह्वानश्च एधि भव. आह्वानप्रयोजनस्य सद्यस्सम्पत्तिः शोभनत्वम् । 'आद्युदात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥ यो भ्रातृव्यवान् स्यात् स स्पर्धमान एतयेष्टया यतापये प्र- वते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदग्नये विबाधवतेऽअनये प्रतीकवते' *इत्यस्यां त्रिहविष्कायां 'अग्नये प्रवते' * इत्यस्य पुरोनुवाक्या-प्रति त्रिष्टुप् ॥ 'प्रसमुपोदः पादपूरणे' इति द्विवचनम् । अयमग्निर्भर- तस्य यजमानस्य भरणात् भरतः । औणादिकोतच्प्रत्ययः । *त. सं. २-४-१, 43 246 ·338 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २. प्र. ५. -~- रोचते बृहद्भाः । अभि यः पूरुं पृ. तनासु तस्थौ दीदाय दैव्यो अति- थिरिशवो नः । प्र ते यक्षि प्रत इयर्मि मन्म भुवो यथा वन्द्यो नो भाः । अभीति । यः । पूरुम् । पृतनासु । तस्थौ । दीदाय । दैव्यः । अतिथिः । शिवः। नः। "प्रेति। ते । यक्षि । प्रेति । ते । इमि । मन्म । भुवः । या । वन्द्यः । नः । हवेषु । धन्वन् । इव । प्रपे- प्रशृण्वे प्रकर्षेण शृणोतु । आह्वानप्रयोजनं शीघ्रं करोत्वित्यर्थः । लिटि 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः । अग्निर्विशेष्यते- यत् योऽग्निः सूर्य इव बृहहिरोचते अत्यर्थं दीप्यत । भाः भासनशीलः । 'भ्राजभास' इति क्विप् । यश्चाग्निः एतनासु सङ्गा- मेषु पूर्वमाप्यायमानं शत्रुम् । पूरी आप्यायने, ओणादिक उप्र- त्ययः । पूर्व महान्तमपि शत्रुमभितस्थौ अभितिष्ठति । अधिति- ष्ठति आक्रामति । किंच-योऽस्माकमतिथिर्भूत्वा दीदाय दीप्यते । छान्दसो लिट् , अतिथिः विशेप्यते-दैव्यः दिवि भवः । 'देवाद्य- अनौ' शिवः कल्याणगमनः । यहा-सोऽस्माकमस्त्विति साम: र्थ्याल्लभ्यते ॥ "तत्रैव याज्या-प्र ते यक्षीति त्रिष्टुप् ॥ 'इयक्षवे' इति चतुर्थ- पादादिः । हे अग्ने त्वां प्रयक्षि प्रकर्षण यजे । छान्दसो लिट् । ते तव मन्म मननमनुध्यानं प्र इयर्मि प्रकर्षेण गच्छामि । यहा- -- ·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 389 हवेषु । धन्वन्निव प्रपा असि त्वम- म इयक्षवै पूरवै प्रत्न राजन् ॥७३॥ ति प्र-पा । असि । त्वम् । अग्ने । इयक्षवै । पूर- वै । प्रत्न । राजन् ॥ ७३ ॥वीति । पाजसा । ते त्वदीयं मन्म मननीयं प्रकर्षेण सम्पादयामि । ऋ गतौ, शपः 'अतिपिपोश्च' इत्यभ्यासस्येत्वम्, 'अभ्यासस्यासवर्णे' इतीयङ् । मन्यतेरौणादिको मनिन् प्रत्ययः । यथा त्वमस्माकं हवेषु यज्ञेषु पुनःपुनः वन्द्यः स्तुत्यः भवः भवेः यथा ते श्रद्ध- यैव [दैव ] पुनःपुनरस्मान् पुनातु धनकामादिना तथा वयं मन्तव्याः इति । 'ईडवन्द' इत्याद्युदात्तत्वम् । भवतेर्लेट , शपो लुकि अडा- गमे ‘भू सुवोस्तिङि' इति गुणाभावः । पादादित्वान्न निहन्यते । कः पुनः तव विशेषः इति चेदिदमुच्यते-हे अग्ने धन्वन् निर्जले प्रदेशे प्रपेर शीतलपानीयपूर्णशालेवासि भक्तानां सकलक्लेशनि. वृत्तिहेतुत्वात् । तस्य इयक्षवे इयक्षा यष्टुमिच्छा यननकार्येच्छा। छान्दस आदिवर्णलोपः । पूरवे महात्मने पूरयित्रे वा हविषां हे प्रत्न पुराण राजन् दीप्यमान सर्वदा राजनशील || 28 अग्नये विबाधवते' * इत्यस्य पुरोनुवाक्या-वि पाजसेति त्रि- ष्टुप् ॥ इयमग्निकाण्डे व्याख्यास्यते यत्रानायते । प्रतीकग्रहणं त्वस्याः पृथुना पाजसा बलेन शोशुचानः दीप्यमानस्त्वं द्विपो बाधस्व रक्षांसि च अमावा रोगांश्च । तव सुशर्मणः शोभनशरणस्य शोभनसुखस्य वा बृहतः महात्मनः शर्मणि अहं स्याम् । सदा वर्षीय अग्नेः अङ्गनादिगुणयुक्तस्य सुहवनस्य शोभनाह्वानस्य प्रणीतौ परिचरणे वर्तमान इति ॥ तै. सं. ४-१-५३, *ते. सं.२-४-१९.

·840 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. वि पाजसा वि ज्योतिषा । स त्व- मग्ने प्रतीकेन प्रन्योष यातुधान्यः । उरुक्षयेषु दीद्यत् । त५ सुप्रतीक वीति । ज्योतिषा । "सः । त्वम् । अग्ने । प्रतीके- न। प्रतीति । ओष । यातुधान्य इति यातु-धान्यः। उरुक्षयेष्वित्युरु-क्षयेषु । दीद्यत् । "तम् । सुप्री- 27 "तत्रैव याज्या-वि ज्योतिषेति त्रिष्टुप् ॥ इयं तु 'कृणुप्व पाजः' इत्यत्र व्याख्याता* । प्रतीकं गृह्यते अस्याः । अयमे- वाग्निः बृहता ज्योतिषा विभाति विश्वानि च महित्वा माहात्म्या- नि आविष्कृणुते आविष्कृणुतां वा । किंच-अदेवीः अदेवन- शीलाः दुरेवाः दुःखेन एतव्याः काममायाः प्रसहते प्रकर्षणाभि-- भवति अभिभवतु वा । अपिच-रक्षसां च विनाशाय आत्मीये शृङ्गे शृङ्गस्थानीये ज्वाले शिशीते तीक्ष्णीकुरुते कुरुतां वा । एवं महानुभावोऽयमस्माकं भ्रातृव्यं विनाशयत्विति ॥ 28 अग्नये प्रतीकवते, इत्यस्य पुरोनुवाक्या-स त्वमिति गायत्री ॥ हे अग्ने स त्वं प्रतीकेन ज्वालाया उपक्रमणमात्रेण प्रत्योषं प्रतिमुखं प्रत्येकं वा यातुधान्यः यातुधानीः यातुधानजातीः क्षयेषु यज्ञगृहेषु । 'क्षयो निवासे' इत्याद्युदात्तत्वम् । 'उरु महत् दीद्यत् जाज्वल्यमानः । दीद्यतिश्छान्दसः । . अभ्यस्तसंज्ञिकत्वा- नुमभावः । 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याद्युदात्तत्वम् ॥ तत्रैव याज्या-तं सुप्रतीकमिति त्रिष्टुप् ॥ तमग्निं सुप्रतीक *तै. सं. १-२-१४.17 ते. सं २-४-१६ 29.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 341 सुदृश स्वञ्चमविद्वा सो विदुष्टर सपेम । स यक्षद्विश्वा वयुनानि विद्वान्प्र हव्यमग्निरमृतेषु वोचत् । कमिति सु-प्रतीकम् । सुदृशमिति सु-दृशम् । स्वचम् । अविवारसः। विदुष्टरमिति विदुः-तरम्। सपेम । सः । यक्षत् । विश्वा । वयुनानि । विद्वान्। प्रेति।. हव्यम् । अग्निः । अमृतेषु । वोचत्। अ- शोभनावयवं शोभनोपक्रमं वा । कृदुत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । सुदृशं सुष्टु द्रष्टारं अभिमतानाम् । विपि कदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । शोभनदृष्टिं वा । 'नसुभ्याम्' इत्युत्तरपादान्तोदात्तत्वम् । स्वञ्चं शोभनगति विदुष्टरं विद्वत्तमम् । अयस्मयादित्वेन भत्वात् द्वयो- रसम्प्रसारणम् । सपेम परिचरेम, भजेम वा । पप समवाये। स चाग्निः विश्वानि वयुनानि ज्ञानानि यक्षत् । लेटि 'सिब्बहुलं लेटि' इति सिप । सर्वार्थसाधनो वा यज्ञः, मदीयं च हव्यं अमृतेषु देवेषु प्रवोचत् प्रब्रवीतु । देवसदास ख्यापयतु वा । छान्दसे लुङि 'वच उम्' इति उमागमः । 'बहुलं छन्दस्य- मानोगेऽपि' इत्यडभावः ॥ 30" यो भ्रातृव्यवान् स्यात् स स्पर्धमान एतयेष्टया यतेन्द्रा- यांहोमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व पेदिन्द्राय वैमृधायेन्द्राये- न्द्रियावते'* इत्यस्यास्त्रिहविष्कायाः क्रमेण याज्यानुवाक्या:-अं- होमुच इत्याद्याः षडचः ॥ आसां प्रतीकग्रहणम् । अत्र तृती- . *ते. सं. २-४-२.

·342 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५.. अहोमुचे विवेष यन्मा वि ने होमुच इत्यहः-मुचे। "विवेष। यत्।मा। "वीति। याऽनुष्टुप् , पञ्चमी गायत्री । अन्यास्त्रिष्टुभः । सर्वाश्चैता 'इन्द्रं वो विश्वतस्परि' इत्यत्र व्याख्याताः* । 'इन्द्रायांहोमुचे'। इयंस्य पु- रोनुवाक्या-अंहसां मोचयित्रे इन्द्राय ओषिष्ठदाने दावेन दग्धृत- मस्यादित्यस्यापां दापयित्रे, तस्मै वा वृष्टयर्थमपां दात्रे सुमाति शोभनां मनीषां प्रभरेम प्रकर्षेण स्वीकुर्मः । गृणानाः स्तुवन्तो वयम् । त्वं च तया स्तुत्या तुष्टः इदं हव्यं प्रतिगृभाय । हे इन्द्र यजमानस्य कामा मनोरथाः सत्या अमोघा भवन्तु ॥ अथ याज्या--विवेषेति ॥ यत् यस्मान्मां धिपणा तादृशी बुद्धिः जजान विवेष व्याप्तवती तस्मादहं जजान जातवानस्मि नो चेदनातसम एव स्याम् । धिषणा विशेष्यते--पार्यात् पारेभवादन्तया- दह्नः पुरा पूर्व यावन्मरणादिन्द्रं स्तवै स्तुत्या तोषयामीति इयं धिषणा मां विवेश । पुनश्च धिषणा विशेप्यते-यस्यां सत्या- मंहसः पापात् पीपरत् पारयति उत्तारयति । पुरुषं यथा अं- हस उत्तारितानस्मान् उभये उभयकुलप्रभवा अपि हवन्ते आह्व- यन्ति मां रक्ष मां रक्षेति नदीमध्ये नावाऽऽयान्तं नाविकं उभय- तः स्थिता यथा आह्वयन्ति भो भो मामुत्तारय मामुत्तारयेति ॥ "अथ 'इन्द्राय वैमृधाय" इत्यस्य पुरोऽनुवाक्या-वि.न इन्द्रे- ति ॥ हे इन्द्र नः अस्माकं मृधः योइन् विनहि विविधं मारय । कि- ञ्च-~-पृतन्यतः सामं कर्तुमिच्छतः पुरुषान्नीचान्नयम्भूतान् यच्छ * सं. १-६-१२. तै, सं. २-४-२३. 9-10,12-13,3-4.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 343 इन्द्रेन्द्र क्षत्रमिन्द्रियाणि शतकतोऽ- नु ते दायि ॥ ७४ ॥ नः । इन्द्र । इन्द्र । क्षत्रम् । इन्द्रियाणि शतकतो इति शत-क्रतो । अन्विति ते । दायि ॥७४॥ यह्वीस्समध्वराय नो वरुण५ राजश्चतुश्चत्वा- रिशच ॥ १२॥ उपरमय । किंच-योऽस्मानभिदासति उपक्षपयति तमधस्पदमे- व कधि अस्मत्पादयोः पतितं प्रणतं पतितशिरस्कं कुरु ॥ तत्रैव याज्या-इन्द्रेति ॥ हे इन्द्र वाम वननीयं क्षत्र- मोजः अभ्यजायथाः अभिलक्ष्य जातो हे चर्षणीनां मनुष्याणां वृषभ कामानां वर्षितः तादृशस्त्वमस्मांश्वामित्रयन्तं शत्रुभावमिच्छ- न्तं जनं अपानुदः । किंच-देवेभ्यो हविःप्रदानादिव्यवहा- रिभ्यो यजमानेभ्यः-उरुं विस्तीर्णं लोकं स्थानं अकृणोः कु- रु । उ इत्यवधारणे ॥ अथ 'इन्द्रायेन्द्रियावते '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या--इन्द्रिया- णीति ॥ हे इन्द्र शतक्रतो यानि तव इन्द्रियाणि वीर्याणि पञ्चसु जनेषु निपादपञ्चमेपु ब्राह्मणादिषु देवमनुप्यपितृरक्षोगन्धर्वेषु वा त्वया. दत्तानि तिष्ठन्ति तान्यहमावृणे आभिमुख्येन याचे । तव प्रसादान्मदभिमतान्यपि साधयन्त्विति ॥ अथ याज्या-अनु त इति ॥ हे इन्द्र यनत्र यष्टव्य ते *ते. सं. २०४-२, ·344 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ५. विश्वरूपस्त्वष्टेन्द्र वृत्रं ब्रह्मवादिनस्स त्वै नासो- मयाज्येष वै देवरथो देवा वै नर्चि नायज्ञोग्ने महा- न्त्रीनिवीतमायुष्टे द्वादश ॥ १२ ॥ विश्वरूपो नैन शीतहरावद्य वसु पूर्वेधुर्वाजा इत्यग्ने महानिीतमन्या यन्ति चतुस्सप्ततिः॥७४॥ विश्वरूपोर्नु ते दायि ॥ हरिः ओं तत्सत् ॥ तुभ्यं दायि दीयते । देवेभिः ऋत्विग्भिः सामर्थ्याद्धविः कृत्स्नमपि तुभ्यमेव दीयते त्वत्प्रधानत्वाद्देवानाम् । यहा-तुभ्य- मेव दायि दीयतां सत्त्रेषु सर्तव्येषु यज्ञषु सर्वैरपि । देवान्त- रेभ्य इन्द्रस्य विशेषानाचष्टे-महे महते इन्द्रियाय . वीर्याय म. हता इन्द्रियेण तद्वानयमिति कृत्वा । अनुवृत्रहत्ये वृत्रं हतवा- नयमिति कृत्वा । अनुक्षत्रं धनवानयमिति कृत्वा । अनु- सहं बलवानयमिति कृत्वा । नृप। सर्वेषां नृणामभिभवितेति कृत्वा । सर्वत्र लक्षणे अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । इति श्रीभभास्करमिश्रविरचिते ज्ञानयज्ञाख्ये यजुर्वेदभाप्ये द्वितीये काण्डे पञ्चमे प्रश्ने द्वादशोनुवाकः. समाप्तश्च प्रपाठकः.

·भनु. १.] भाभास्करभाष्योपेता 845 हरिः ओम् ॥ समिधो यजति वस- न्तमेवर्तनामव॑ रुन्धे तनूनपतिं य- जति ग्रीष्ममेवाव॑ रुन्ध इडो यजति वर्षा एवाव॑ रुन्धे बहियजति श- 'समिध इति सं-इधः । यजति । वसन्तम् । एव । ऋतूनाम् । अवेति । रुन्धे । तनूना- तमिति तनू-नपातम् । यजति । ग्रीष्मम् । एव । अवेति । रुन्धे । इडः । यजति । वर्षाः । एव । अवेति । रुन्धे । बहिः । यजति । शर- .. . अथ दार्शपूर्णमासिकमाध्वर्यवम् । समिधो यजति इत्यादयः षडनुवाकाः, प्राजापत्यं काण्डम् । तत्रादौ प्रयाजा विधीयन्ते । समिदादयः प्रयाजदेवता अग्निविशेषा आविष्टलिङ्गवचनाः । एषां यागेन वसन्तातुधर्मे प्रवृत्तिर्यथायथं भवति । वसन्तातुध- मप्रवर्त नेन लोकस्याधारा एते । एताश्च एतैः प्रीणयति । भा. वानां समिन्धयितारः समिधः । अमेरियं संज्ञा । वसन्ते हि भावाः समुज्जुला भवन्ति । तनूनामवयविनां न पातयिता प्राय- शोऽवयवानां पातयिता तनूनपात् भावानां सङ्कोचयिता । प्राप्मे हि सर्वे भावाः सङ्कोचं व्रजन्ति ॥ *इडः वृष्टया इषोऽन्नस्य उत्पादयित्रयः । अन्त्यविकारश्छा- न्दसः । यहा-इडन्नम् । 'तत्करोति' इति णिचि इष्टवद्भावे टिलोपे क्विपि णिलोपः । वर्षासु हि सर्वसस्याभिवृद्धिः । बूं- 44 ·346 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र... रदमेवाव॑ रुन्धे स्वाहाकारं यजति हेमन्तमेवाव॑ रुन्धे तस्मात्स्वाहाकृता हेमन्पशवो सीदन्ति समिधो यज- त्युषस एव देवानामव॑ रुन्धे तनून- दम् । एव । अवेति । रुन्धे । स्वाहाकारमिति स्वाहा-कारम् । यजति । हेमन्तम् । एव । अवे- ति । रुन्धे । तस्मात् । स्वाहाकता इति स्वाहा- कृताः । हेमन्न् । पशवः । अवेति । सीदन्ति । समिध इति सं-इधः । यजति । उषसः । एव । देवानाम् । अवेति । रुन्धे । तनूनपातमिति त- नू-नपातम् । यजति । यज्ञम् । एव । अवेति । 3 हणालोकस्य बहिः । शरदि हि सर्वेः सस्यैः लोकः समृदी भवति । स्वाहुतमिव दग्धं करोतीति स्वाहाकारो हिमानिः । हेमन्ते हि सर्व जगत् हिमानिना दग्धमिव भवति । तदेवाह- तस्मात्स्वाहाकारेण हिमानिना दग्धाः हेमन्ते पशवो द्विपादश्चतु- प्पादश्यावसीदन्ति विनश्यन्ति । इयमपि स्तुत्यर्थ मेव । ऋतुधर्म- प्रवृत्तिः कीर्त्यते ॥ पुनरपि फलान्तरवत्तया प्रयाजाः स्तूयन्ते-उषस इति ॥ समि- द्धत्वान्वयाद्देवानां योग्या उषसः उदयान् लभन्ते । तनुमतां मनु- ·• अनु. १. भाभास्करभाष्योपेता. 387 पतिं यजति यज्ञमेवाव॑ रुन्धे॥१॥ड्डो यजति पशूनेवाव॑ रुन्धे बहिर्यजति प्रजामेवाव॑ रुन्धे समानयत उपभृत- स्तेजो वा आज्य प्रजा बहिः प्र- जास्वेव तेजो दधाति स्वाहाकारं रुन्धे ॥ १ ॥ इडः । यजति । पशून् । एव । अवेति । रुन्धे । बहिः। यजति । प्रजामिति प्र- जाम् । एव । अवेति । रुन्धे । 'समानयत इति सं-आनयते । उपभृत इत्युप-भृतः । तेजः । वै। आज्यम् । प्रजा इति प्र-जाः । बहिः । पूजा- स्विति प्र-जासु । एव । तेजः । द्धाति । स्वाहा- .. प्याणामवनहेतोरग्निविशेषात् यज्ञलाभः इडः पशव इति । पशुलाभहेतुरिडायागः । बर्हिरिति । प्रजालाभहेतुर्बहिर्यागः ॥ 'समानयत इति ॥ त्रीन् प्रयानानिष्ट्वा अर्धमौपभृतस्य जुबा- मानीय चतुर्थपञ्चमौ यजति । तेजो वा इति । पुनराज्याधा- नेन प्रजानां तेजस्ममृद्धिः क्रियते ॥ 5' स्वैव ते वागित्यब्रवीत् '* इति स्वाहाकारेण वागवरोधः । दशेति एवंफलभेदेन प्रयाजानां द्विप्रकारत्वात् दशत्वमुपचर्य ते । *ते.बा.२-१-२, ·348 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.६. यजति वाचमेवाव॑ रुन्धे दश सं 4- द्यन्ते दक्षिरा विराडनै विराड्डिरा- जैवान्नाद्यमव॑ रुन्धे समिधौ यज- त्यस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठति तनू- नपातं यजति ॥ २॥ यज्ञ एवा- कारमिति स्वाहा-कारम् । यजति । वाचम् । एव। अवेति । रुन्धे । दश । समिति । पद्यन्ते । दशाक्ष- रेति दर्श-अक्षरा । विराडिति वि-राट् । अन्नम् । विराडिति वि-राट् । विराजेति वि-राजा । एव । अन्नाद्यमित्यन-अद्यम् । अवेति । रुन्धे । “स- मिध इति सं-इधः । यजति । अस्मिन्न् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । तनूनपातमिति तनू- नपातन् । यजति ॥२॥ यज्ञे । एव । अन्तरिक्षे। यहा-जुह्वां पञ्चगृहीतेन औपभृतस्याई पञ्चगृहीतमानीयत इति दशग्रहणं जुह्वाः संपद्यते इति । तत्र दशत्वान्वयात् विराङ्तक्ष- णान्नलाभः ॥ "इदानीं पञ्चविधायाः प्रतिष्ठाया हेतुत्वं प्रयाजानामाह-अ- स्मिन् इति ॥ प्रथमत्वात्प्रकाशितत्वाच्च अस्मिन् मनुष्यलोके प्र.

·•अनु.१ भभास्करभाष्योपेता. 349 न्तरिक्षे प्रति तिष्ठतीडो यजति पशु- वेव प्रति तिष्ठति बहिर्यजति य एव देवयानाः पन्थानस्तेष्वेव प्रति तिष्ठति स्वाहाकारं यजति सुवर्ग एव लोके प्रति तिष्ठत्येतावन्तो वै दे- वलोकास्तेष्वेव यथापूर्वं प्रति तिष्ठ- प्रतीति । तिष्ठति । इडः । यजति । पशुधू । एव । प्रतीति । तिष्ठति । बहिः । यजति । ये । एव । देवयाना इति देव-यानाः । पन्थानः । तेषु । एव। प्रतीति । तिष्ठति। स्वाहाकारमिति स्वाहा-कारम् । यजति । सुवर्ग इति सुवः-गे । एव । लोके । प्र- तीति । तिष्ठति । एतावन्तः । वै । देवलोका इति देव-लोकाः। तेषु । एव । यथापूर्वमिति यथा-पू- थमे प्रतिष्ठितो भवति । यज्ञादिसर्वपरिस्पन्दाश्रयेऽन्तरीक्षे द्विती- येन प्रतितिष्ठति । इडयोगेन पशुषु प्रतिष्ठां गन्ता । बर्हिषः बृहकत्वात् सर्व देवयानपथप्रतिष्ठाहेतुत्वम् । स्वाहुतत्वस्याग्नया- दितृप्तिहेतुत्वात् स्वाहाकारेण स्वर्गे प्रतितिष्ठति । देवलोका इति । सुखहेतुत्वात् देवलोकत्वमेषाम् । यथापूर्वमिति । यथाक्र- में प्रयाजादीनां क्रमात् ॥

·350 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.६. vnlod ... ति देवासुरा एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते देवाः प्रयाजैरेभ्यो लोकेभ्योसुरा- न्प्राणुदन्त तत्प्रयाजानाम् ॥ ३ ॥ प्रयाजत्वं यस्यैवं विदुषः प्रयाजा इज्यन्ते प्रेभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्या- चुदतेऽभिकामै जुहोत्यभिजित्यै यो र्वम् । प्रतीति । तिष्ठति । 'देवासुरा इति देव-अ- सुराः । एषु । लोकेषु । अस्पर्धन्त । ते । देवाः । प्रयाजैरिति प्र-याजैः । एभ्यः । लोकेभ्यः । अ- सुरान् । प्रेति । अनुदन्त । तत् । प्रयाजानामिति प्र-याजानाम् ॥३॥ प्रयाजत्वमिति प्रयाज-त्वम्। यस्य॑ । एवम् । विदुषः। प्रयाजा इति प्र-याजाः। इज्यन्ते । प्रेति । एभ्यः । लोकेभ्यः। भ्रातृव्यान् । नुदते । अभिक्राममित्यभि-कामम् । जुहोति । .. प्रया- 'देवासुरा इत्यादि ॥ प्रथमत इज्यन्ते इति प्रयाजाः भ्रातृ- व्यप्रणोदनफलाः । यहा-~-प्रस्थानादिवत् धात्वर्थनिवृत्तौ प्रश- ब्दः । प्रेज्यन्ते प्रवा बाध्यन्ते एभिरिति प्रांजाः । जानुयाजौ यज्ञाङ्गे' इति कुत्वाभावः । थाथादिना उत्तरपदा- न्तोदात्तत्वम् ॥ अभिक्राममिति ॥ अभिक्रम्याभिक्रम्य आभिमुख्येनाक्रम्य ॥

·अनु. 1.] भभास्करभाष्योपेता. 351 वै प्रयाजानौ मिथुनं वेद प्र प्रजा पशुभिमिथुनर्जायते समिधो बह्वी- रिव यजति तनूनतिमेकमिव मि- थुनं तदिडो बह्वीरिव यजति बर्हि- रेकमिव मिथुनं तदेतदै प्रयाजानी मिथुनं य एवं वेद प्र॥ ४ ॥ प्रज- अभिजित्या इत्यभि-जित्यै । यः । वै । प्रयाजा- नामिति प्र-याजानाम् । मिथुनम् । वेदं । प्रेति । प्रजयेति प्र-जयो । पशुभिरितिं पशु-भिः । मिथुनैः। जायते । समिध इति सं-इधः । ब्रह्वीः। इव । यजति । तनूनपातमिति तनूं-नपांतम् । एकम् । इव । मिथुनम् । तत् । इडः । ब्रह्वीः । इव। यजति । बहिः । एकम् । इव । मिथुनम् । तत्। एतत् । वै । प्रयाजानामिति प्र-याजानाम् ! मि- थुनम् । यः । एवम् । वेदं । प्रेतं ॥ ४॥ प्रजयति .. "मिथुनमिति ॥ स्त्रीपुंसयोयुगळम् । बबीरिति । स्त्रीत्वं बहुत्वं चाविवक्षितम् । एकमिवेत्यत्रापि पुंस्त्वमेकत्वं च । लिङ्ग- वचनविशेपयोरनावपारमार्थ्यमिवशब्देन द्योत्यते । एवमिडावर्हि. षोर्वेदितव्यम् ॥

·862 तैत्तिरीयसंहिता. [कां. २.प्र. ६. .. यो पशुभिमिथुनर्जायते देवानां वा अनिष्टा देवता आसन्नथासुरा यज्ञ- मंजिघा५सन्ते देवा गायत्रीं व्यौ- हुन्पञ्चाक्षराणि प्राचीनानि त्रीणि प्रतीचीनानि ततो वर्म यज्ञायाभ- वधर्म यजमानाय यत्प्रेयाजानूया- प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भिक। मिथुनैः। जायते । "देवानाम् । वै । अनिष्टाः । देवताः । आसन्न् । अर्थ । असुराः । यज्ञम् । अजिधाःसन्न् । ते । देवाः । गायत्रीम्। वीति। औहन् । पञ्च । अ- क्षराणि । प्राचीनानि । त्रीणि । प्रतीचीनानि । ततः । वम । यज्ञाय । अभवत् । वर्म । यर्जमा- नाय । "यत् । प्रयाजानयाजा इति प्रयाज-अ- 1"देवानां वा इत्यादि ॥ पूर्व देवानां यागेन प्रयाजदेवता अनिष्टा आसन् । अथ तादृशं यज्ञं असुरा हन्तुमैच्छन् । अथ तत् ज्ञात्वा देवा गायत्री अष्टाक्षरां व्यौहन् व्यूहद्वयं कृतवन्तः । पञ्चाक्षराणि यज्ञस्य प्राचीनानि पुरस्तास्थितान्येको व्यूहः । त्रीण्यक्षराणि प्रतीचीनानि पश्चात् स्थितान्यन्यो व्यूहः । ततस्स तथा व्यूढाष्टाक्षरा गायत्री मध्यस्थस्य यज्ञस्य यजमान- स्य च रक्षाकवचत्वन सम्पन्ना ॥ "यदित्यादि ॥ गतम् । वरूथमिति । रक्षक सेनाबलादिकं ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपैता. 353. जा इज्यन्ते वर्मैव तद्यज्ञार्य क्रियते वर्म यजमानाय भ्रातृव्याभिभूत्यै तस्माहरूथं पुरस्ताद्वर्षीयः पश्चा- इसीयो देवा वै पुरा रक्षोभ्यः ॥ ५॥ इति स्वाहाकारेण प्रयाजेषु नयाजाः । इज्यन्ते । वर्मं । एव । तत् । यज्ञाय । क्रियते । वर्म । यजमानाय । भ्रातृव्याभिभूत्या इति भ्रातृव्य-अभिभूत्यै । तस्मात् । वरूथम् । पुरस्तात् । वर्षीयः। पश्चात् । हूसीयः । “देवाः। वै। पुरा । रक्षोभ्य इति रक्षः-भ्यः ॥५॥ इति। स्वाहाकारेणेत स्वाहा-कारेण । प्रयाजेष्विति प्र- पुरस्ताद्वर्षीयः वृद्धतरः । 'प्रियस्थिर' इत्यादिना वर्षादेशः । पश्चादसीयः द्वस्वतरः । 'स्थूलदृर' इत्यादिना यणादिलोपः ॥ 12देवा वा इत्यादि ॥ हविषोऽभिधारणविधिः । रक्षसां प्र. वृत्तेः पुरैव यागः समाप्य इति मन्यमानाः देवाः प्रयाजेषु कृतेषु तदन्ते स्वाहाकारेण पञ्चमेन प्रयाजेन संस्थाप्यमपश्यन् इत्थमेव इदं कर्तव्यमिति निश्चितवन्तः । ततस्तदनुरूपमेव कृतवन्तः । ननु किं प्रयाजेभ्य उर्ध्व मेव लुप्तो देवानां यागः। न ब्रूमः प्रयानान्तो याग इति, किंतु-स्वाहाकारेण सों यज्ञो यथा सन्तिष्ठते । तादृशं प्रयोगं कृतवन्तो देवा इत्यु- 45 ·364 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ६.. यज्ञ सरस्थाप्यमपश्यन्त स्वा- हाकारेण प्रयाजेषु समस्थापयन्वि वा एतद्यज्ञं छिन्दन्ति यत्स्वाहाका- रेणं प्रयाजेषु सस्थापयन्ति प्रया- जानिष्वा हवीष्यभि धारयति य- याजेषु । यज्ञम् । सङ्स्थाप्यमिति सं-स्थाप्यम् । अपश्यन्न् । तम् । स्वाहाकारेणेति स्वाहा-कारेण । प्रयाजेष्विति प्र-याजेषु । समिति । अस्थापयन्। वीति । वै। एतत् । यज्ञम् । छिन्दन्ति । यत् । स्वा- हाकारेणेति स्वाहा-कारेण प्रयाजेष्विति प्र-याजे- धु । सस्थापयन्तीति सं-स्थापयन्ति । प्रयाजा- निति प्र-याजान् । दृष्ट्वा । हवीषि । अभीति । घारयति । यज्ञस्य॑ । सन्तत्या इति सं-तत्यै। अ- च्यते । स च प्रयाजानन्तरं स्वाहाकारेण विच्छिन्नं हविषा- मभिधारणम् । तदेव प्रतिपादयति—वि वा एतदित्यादि । यदि प्रयाजान्तो यज्ञः संस्थाप्यते विच्छेद एवायं यज्ञस्य क्रियते न पुनस्सर्वोऽयं यज्ञस्संस्थाप्यते । तस्मात्प्रयाजानिष्ठाऽनुपूर्व हवीं- प्यभिधारयति । यज्ञस्याविच्छेदाय देवा अपि तथाऽकुर्वन्निति । अथो अपिच हविष्टुमेव हविषामनेनाभिधारणेनाकः करोति । अन्दसे लुङि 'मन्त्रे घस' इत्यादिना च्ले क् । अथो अपि.

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता. 855 ज्ञस्य सन्तत्या अथो हविरेवाकरथों यथापूर्वमुपैति पिता वै प्रयाजाः प्रजायाजा यत्प्रयाजानिष्ट्वा हु- वीष्यभिधारयति पितैव तत्पुत्रेण साधारणम् ॥ ६ ॥ कुरुते तस्मा- थो इति । हविः । एव । अकः । अथो इति । य- थापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । उपेति । एति । "पिता। । प्रयाजा इति प्र-याजाः । प्रजेति प्र-जा। अनयाजा इत्यनु-याजाः। यत् । प्रयाजानिति प्र- याजान् । दृष्ट्वा । हवीर्ष । अभिघारयतीत्यभि- घारयति । पिता । एव । तत् । पुत्रेण । साधारणम्। ॥ ६ ॥ कुरुते । "तस्मात् । आहुः । यः । च । ए- वै च यथापूर्व अनुक्रमेण पदार्थानुपैति । इदं कृतमिदं कृतमि- दानी कर्तव्यमिति बुद्धया उपसंप्राप्नोति ॥ "पिता वा इत्यादि । पूर्वमुत्पन्नत्वात्प्राधान्याञ्च पितृस्थानीयाः प्रयाजाः । विपर्ययात्प्रनास्थानीया अनुयानाः । अस्मात् प्रया- जशेषेण हविषामभिधारणेन पिता स्वयमेवात्मीयं धनं पुत्रेण साधारणं कुरुते । सह ध्रियत इति साधारणम् । 'आमध्रि- साधारणादञ् वक्तव्यः' इति अञ् प्रत्ययः ।। "तस्मादित्यादि ॥ यश्चैवं वेदार्थ वेद जानानि ते सर्वेऽपि ·866 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. दाहुर्यश्चैवं वेद यश्चन कथा पुत्रस्य केवलं कथा साधारणं पितुरित्य- स्कनमेव तद्यत्प्रयाजेष्विष्टेषु स्कन्द- ति गायत्येव तेन गर्भ धत्ते सा पूजां पशून यजमानाय म जनयति॥॥ वम् । वेद । यः । च । न । कथा। पुत्रस्य । केव- लम्। कथा । साधारणम् । पितुः। इति । "अस्क- त्रम् । एव । तत् । यत् । प्रयाजेष्विति प्र-याजेषु। इष्टेषु । स्कन्दति । गायत्री । एव । तेन । गर्भम् । धत्ते । सा । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । यज- मानाय । प्रेति । जनयति ॥ ७ ॥ यजति यज्ञमेवाव॑ रुन्धे तनूनपातं यजति प्रया- जानामेवं वेद प्र रक्षोभ्यस्साधारणं पञ्चत्रिशच।। कथा कथा · केन हेतुना पुत्रस्य स्वं केवलं पुत्रस्यैव स्वम् , च पितुः स्वं साधारणं पुत्रस्यापि स्वमिति जिज्ञासवो वक्तारो भवन्ति । एवं विद्वांस्तु हेतुमत्र जानातीति भावः । 'था हे- तो च' इति थाप्रत्ययः । श्लोकार्थमिदं पुरातनं ब्राह्मणदर्शितम् । अन्यार्थस्यानूयाजशेषस्याभावात् पुत्रधनस्यासाधारण्यम् ॥ 15किं चेत्याह-अस्कन्नमित्यादि ॥ प्रथमत एव इष्टप्राय- त्वात् । तस्मात् प्रयाजाः कार्या इति । अपिचेत्याह-गाय- ·अनु.२] भाभास्करमायोपेता. 357 चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यदाज्यक्षा- गौ यदाज्यभागौ यजति चक्षुषी एव तय॒ज्ञस्य प्रति दधाति पूर्वार्धे जु- होति तस्मात्पूर्वार्धे चक्षुषी प्रवाहु- 'चक्षुषी इति । वै । एते इति । यज्ञस्य । यत् । आज्यभागावित्याज्य-भागौ । यत् । आज्यभागा- वित्याज्य-भागौ । यति । चक्षुपी इति । एव । तत् । यज्ञस्य॑ । प्रतीति । दधाति । पूर्वार्ध इति पूर्व-अर्धे । जुहोति । तस्मात् । पूर्वार्ध इति पूर्व- अर्धे । चक्षुषी इति। प्रबाहुगिति प्र-बाहुक् । जुहोति। प्रयेवेत्यादि । प्रयाजानूयाजात्मकेन यागाष्टकेनाष्टाक्षरा गायत्री गर्भ धत्ते सा कालेन यजमानाय प्रजां पुत्रादिकां पशृंश्च ग- वादीन् यजमानाय प्रजनयति । प्रसूते । तस्मात् प्रयाजा अनूयाजाश्च कर्तव्या इति ॥ इति द्वितीये षष्ठे प्रथमोऽनुवाकः. 'चक्षुषी वा इत्यादि ॥ आज्यभागयोविधिः । आज्यं भागं ययोः तावाज्यभागौ अग्नीषोमीयौ तयोश्चक्षुस्स्थानीययोः यागेन यज्ञस्य चक्षुषी प्रतिदधाति । प्रतिमुखं स्थापयति ॥ प्रबाहुगिति ॥ देशतः प्रमाणतश्च ते सममित्यर्थः ॥

·358 तैत्तिरीयसहिता. [का. २. प्र. ६. ग्जुहोति तस्मात् बाहुकक्षुषी देव- लोकं वा अमिना यजमानोर्नु प- श्यति पितृलोकर सोमेनोत्तरार्धेड- गयै जुहोति दक्षिणार्धे सोमायैव- मिव हीमो लोकावनयौर्लोकयोर- नुख्यात्यै राजानी वा एतौ देवा- नाम् ॥ ८॥ यदग्नीषोमावन्तरा दे- तस्मात् । प्रबाहुगिति प्र-बाहुक् । चक्षुषी इति। 'देवलोकमिति देव-लोकम् । वै । अग्निना । य- जमानः । अन्विति । पश्यति । पितृलोकमिति पितृ-लोकम् । सोमैन । उत्तरार्ध इत्युत्तर-अर्धे । अग्नये । जुहोति । दक्षिणार्ध इति दक्षिण-अर्धे । सोमाय । एवम् । इव । हि । इमौ। लोकौ । अन- योः । लोकयोः । अनुख्यात्या इत्यनु-ख्यात्यै । 'राजानौ । वै । एतौ । देवानाम् ॥ ८॥ यत् । अग्नीषोमावित्य॒ग्नी-सोमौ । अन्तरा । देवताः । देवलोकं वा इत्यादि ॥ गतम् । अनुक्रमेण ख्यानमनुख्या- तिः । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृति स्वरत्वम् ॥ 'राजानावित्यादि ॥ देवानां मध्ये राजनशीलौ । अन्तरेति ।

·भनु. २. मभास्करभाष्योपैता. 359 पशून्दाधारों- वो इज्येते देवानां विधृत्यै त- स्माद्राज्ञो मनुष्यो विधृता ब्रह्मवा- दिनों वदन्ति किं तद्यज्ञे यजमानः कुरुते येनान्यतोदतश्च भयौदतश्चेत्यृचमनूच्याज्यभागस्य इज्यते इति । देवानाम् । विधृत्या इति वि-धृत्यै। तस्मात् । राज्ञा ।मनुष्याः। विधृता इति वि-धृताः। 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । किम्। तत् । यज्ञे । यज॑मानः । कुरुते । येन । अन्योदत इत्यन्यतः-दतः । च । पशून् । दाधार। उभयतो- दत इत्युभयतः-दतः । च । इति । ऋचम् । अ- नूच्येत्यनु-उच्य । आज्यभागस्येत्याज्य-भागस्य । देवानां मध्ये इज्यते । 'अन्तरान्तरेण' इति द्वितीया । प्रया- जप्रधानदेवतापेक्षमन्तरात्वमेतयोः ।। 'ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ अन्यतरपार्श्वस्थदन्ता अश्वादयः । 'छन्दसि च' इति दतृभावः । 'दाधार' इति छान्दसो लिट् , तुजादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । ऋचमिति । 'अमित्राणि इत्यादिकां पुरोऽनुवाक्याम् । जुषाणेनेति । 'जुषाणो अग्निराज्यस्य'* इत्यादियजुषा याज्यया । ऋचमिति । 'अग्निर्मूर्धा ', इत्यादिका *ते. बा. ३-५-६. ति. बा. ३-५-७.

·560 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६.. जुषाणेनं यजति तेनान्यतोदतो दा- धारचमनूच्य हविर्ष ऋचा यजति तेनोभयतोदतो दाधार मूर्धन्वती पुरोनुवाक्यो भवति मूर्धानमेवैन समानानौ करोति ॥९॥ नियुत्त्व- त्या यजति भ्रातृव्यस्यैव पशूनि यु- जुषाणेन । यजति । तेन । अन्यतौदत इत्यन्य- तः-दतः। दाधार । ऋचम् । अनूच्येत्यनु-उच्य। हविर्षः । ऋचा । यजति । तेन । उभयतौदत इत्युभयतः-दतः । दाधार । “मूर्धन्वतीति मूर्घन्- वर्ती । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्या । भवति । मूर्धानम् । एव। एनम् । समानानाम् । करोति॥९॥ 'नियुत्वत्येति नि-युत्वत्या। यजति । भ्रातृव्यस्य। पुरोऽनुवाक्याम् । ऋचेति । 'भुवो यज्ञस्य' * इत्यादिकया याज्यया ॥ 'मूर्धन्वतीति ॥ मूर्धशब्दयुक्ता पुरो ऋक् । 'हस्वनु हाम्' इति मतुप उदात्तत्वम् ॥ 'नियुत्वत्यति ॥ नियुच्छब्दवत्या । 'तसौ मत्वर्थे' इति भ- त्वम् । नियुक्त इति । भ्रातृव्यं नितरां पृथकरोति । यौतेः व्यत्ययेन शः, आत्मने पदं च ॥ ते. बा.३-५-७.

·अनु. २.1 माभास्करभाष्योपेता. 361 वते केशिन ह दाभ्यॆ केशी सा- त्यकामिरुवाच सप्तपदा ते शरीर श्वो यज्ञे प्रयोक्तासे यस्यै वीर्येण प्रजातान्भ्रातृव्यानुदते प्रति जनि- ष्यमाणान् यस्यै वीर्यंणोभयौर्लोक- योज्योतिधुत्ने यस्यै वीर्येण पूर्वार्धे- एव । पशून् । नीति । युवते । केशिनम् । ह । दाय॑म् । केशी । सात्यकामिरिति सात्य- कामिः। उवाच । सप्तपदामिति सप्त-पदाम् । ते। शकरीम्। श्वः । यज्ञे। प्रयोक्तास इति प्र-योक्तासे! यस्यै । वीर्येण । प्रेति । जातान् । भ्रातृव्यान् । नुदते । प्रतीति । जनिष्यमाणान् । यस्यै । वी- यण । उभयोः । लोकयोः। ज्योतिः। धत्ते । यस्यै। वीर्येण । पूर्वार्धेनेति पूर्व-अर्धेन । अनडान् । भु- सत्यकामस्या- केशिनमित्यादि ॥ दर्भस्यापत्यं केशिनामानं पत्यं केशिनामा उवाच । दर्भशब्दात् गर्गादिया उदात्तनिवृत्ति- खरेण उदात्तत्वम् । सप्तपदामिति । त्रिपदा पुरोऽनुवाक्या चतुष्पदा याज्या त्रिष्टुप् । अनयोः समष्टिः सप्तपदा । शक- री सर्वार्थसाधनभूतां वक्ष्यमाणवीर्यवती . तव यज्ञे श्वः प्रयो- तासे । तथा महावीर्या सा ज्ञातव्येति विषेशमभिधित्सुः सा- 48 ·362 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. नानवान्भुनक्ति जघनार्धेनं धेनुरिति पुरस्ताल्लमा पुरोनुवाक्या भवति जातानेव भ्रातृव्यान्प्रणुदत उपरि- ष्टालक्ष्मा ॥ १० ॥ याज्यो जनि- प्यमाणानेव प्रति नुदते पुरस्ताल्लु- नक्ति । जघनार्धेनेति जघन-अर्धेन । धेनुः । इति। 'पुरस्ताल्लक्ष्मेति पुरस्तात-लक्ष्मा । पुरोनुवाक्ये- ति पुरः-अनुवाक्यां । भवति । जातान् । एव । भ्रातृव्यान् । प्रेति । नुदते । उपरिष्टाल्लक्ष्मेत्युपरि- ष्टात्-लक्ष्मा ॥१०॥ याज्यो । जनिष्याणान् । एव । प्रतीति । नुदते । पुरस्ताल्लक्ष्मेति पुरस्तात्- त्यकामिरुवाचेति । 'न लुट्' इति निघाताभावः । वीर्यफला- नि स्वयमेव इदानीं दर्शयति-यस्या इत्यादि । पुरोनुवाक्या प्राथम्याज्जातानां शत्रूणां प्रतिनोदः उत्पत्तिनिरोधः । उभयोरिति । अस्मिंश्चामुष्मिश्च पूर्वोत्तरभावादुभयोः । पूर्वार्धे नेति । अनड्वान् चाहनादिना पूर्वार्धेन प्रनाः भुनक्ति रक्षति । धेनुः . क्षीरस्त्रव- णादिना जघनार्धन प्रजाः भुनक्ति । पूर्वोत्तरत्वात् अनयोः ।। अथेदानी स्वयमेव वीर्यविशेषमनयोर्दर्शयितुमाह-पुरस्तालक्ष्मे- ति ॥ लक्षणं यष्टव्यदेवतानामधेयम् । पूर्वस्मिन्नर्धचें लक्ष्म य- स्यास्सा तथोक्ता । यथा-'अनिर्मूर्धा '* इत्यादि । उत्तरस्मि- *ते. बा.३-५-७.

·अनु. २.] भटमास्करभाष्योपैता. 363 क्ष्मा पुरोनुवाक्यो भवत्यस्मिन्नेव लोके ज्योतिर्धत उपरिष्टाल्लक्ष्मा या- ज्योऽमुष्मिन्नेव लोके ज्योतिर्धते ज्योतिष्मन्तावस्मा इमौ लोकौ में- वतो य एवं वेद पुरस्ताल्लक्ष्मा पुरो- नुवाक्यो भवति तस्मात्पूर्वार्धेनान- डान्भुनक्त्युपर्रिष्टाल्लक्ष्मा याज्यां त- लक्ष्मा। पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । अस्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः । धत्ते । उपार- टालक्ष्मेत्युपर्रिष्टात्-लक्ष्मा। याज्यां । अमुष्मिन् । एव । लोके । ज्योतिः। धत्ते । "ज्योतिष्मन्तौ । अस्मै । इमौ । लोको । भवतः। यः । एवम् । वेदं । पुरस्तालक्ष्मेति पुरस्तात्-लक्ष्मा । पुरोनु- वाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । तस्मात् । पूर्वार्धनति पूर्व-अर्धेनं । अनड्डान् । भुनक्ति । उपरिष्टालक्ष्मेत्युपर्रिष्टात्-लक्ष्मा । याज्यो । त- नर्धचें लक्ष्मवती उपरिष्टालक्ष्मा, यथा-'जिह्वामने चरुषे'* इति । उभयत्रापि 'मनः' इति ङीप्प्रतिषेधः । गतमन्यत् ॥ 10अस्मा इति ॥ यजमानार्थं य एवं वेद तस्मै च इमौ *ते. ब्रा. ३.५-७.

·864 तित्तिरायसहिता. [का. २. प्र.६.. स्माजघनार्धेन धेनुर्य एवं वेद भुक्त एनमेतौ बज आज्यं वज़ आज्य- भागौ ॥ ११ ॥ वजो वषट्कारस्त्रिवृ- तमेव वजई सम्भृत्य भ्रातृव्याय प्र हरत्यछम्बधारमपगूर्य वर्षटरोत स्मात् । जघनार्धेनेति जघन-अर्धेन । धेनुः । यः। एवम् । वेद । भुतः । एनम् । एतौ । "वज्रः । आज्यम् । वर्जः । आज्यभागावित्याज्य-भागो ॥ ११ ॥ वजः । वषट्कार इति वषट्-कारः । त्रिवृतमिति त्रि-वृतम् । एव । वज्रम् । संभृत्येति सं-भृत्य । भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । अर्छम्ब- कारमित्यर्छम्बद्-कारम् । अपगूर्येत्यप-गूर्यं । व- लोको ज्योतिष्मन्तौ भवतः । भङ इति । एवं वेदितारमेती अनड्वान् धेनुश्च भुतः । यथायथं संरक्षतः । एष च एषा च एतौ । 'पूमान् स्त्रिया' इति पुंसश्शेषः । "वज आज्यमित्यादि । त्रिगुणेनैव वजेण भ्रातृव्यस्य रक्षः- प्रभृतेः प्रहरणं यज्ञस्याछम्बट्टारायानार्तत्वाय भवति । 'ये यना- महे'* इत्यपगूरणयुक्तो वषटारश्च भ्रातृव्याणां स्तुत्यै छादनाय विनाशाय भवति । हस्वान्तं धात्वन्तरं द्रष्टव्यम् । *तै. सं. १-६-१११ ·भनु. २.] भाभास्करमाधोपेता. 366 स्तृत्यै गायत्री पुरोनुवाक्या भवति त्रिष्टुग्याज्या ब्रह्मनेव क्षत्रमन्वार- म्भयतितस्माद्राह्मणो मुख्यो मुख्यो भवति य एवं वेद प्रैवैनं पुरोनुवा- क्ययाऽऽह प्रणयति याज्य॑या गम- पंट् । करोति । स्तुत्यै। "गायत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भवति । त्रिष्टुक् । याज्या । ब्रह्मन् । एव । क्षत्रम् । अन्वारम्भयतीत्यनु-आर- म्भयति । तस्मात् । ब्राह्मणः।मुख्यः। मुख्यः । भव- ति । यः । एवम् । वेद । प्रेति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्ययेति पुरः-अनुवाक्यया। आह । प्रेति। नयति । याज्य॑या । गमयति । वषकारेणेति व- ब्रह्मन्नेवेति ॥ गायत्र्याः प्राथम्यात्रिष्टुभश्च चरमभावात् गायत्र- त्रष्टुभयोर्ब्रह्मक्षत्रयोः प्राधान्यं गुणभावं च करोति । एवं वेदिता च मुख्यो भवति ॥ 13 प्रैवैनमित्यादि ॥ एनं यजमानं पुरोनुवाक्यया प्राह-हवि- ाजेन यजमानमेव प्रसृष्टं करोति ब्रवीति याज्यया एनं प्रण- यति प्रकृष्टफलं प्रापयितुं नयति । वषटारेण तत्फलं गमयति प्रापयतीति॥

·366 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. - यति वषकारेणैवैन पुरोनुवाक्यया दत्ने प्रयच्छति याज्य॑या प्रति॥१२ वषकारेण स्थापयति त्रिपदा पुरोनु- वाक्या भवति त्रय इमे लोका ए- प्वैव लोकेषु प्रति तिष्ठति चतुष्प- दा याज्या चतुष्पद एव पशूनव रुन्धे यक्षरो वषट्कारो द्विपाद्यजमा- षट्-कारेण । “एति । एव । एनम् । पुरोनुवाक्य- यति पुरः-अनुवाक्यया । दत्ते । प्रेति । यच्छति । याज्यया । प्रतीति ॥ १२ ॥ वषट्कारेणेति वषट्- कारेण । स्थापयति । "त्रिपदेति त्रि-पौ । पुरो- नुवाक्यति पुरः-अनुवाक्या । भवति । त्रयः। इमे । लोकाः । एषु । एव । लोकेषु । प्रतीति । तिष्ठति । चतुष्पदेति चतुः-पदा । याज्या । च- तुष्पद् इति चतुः-पदः । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । यक्षर इति द्वि-अक्षरः । वषट्कार इति “अथान्यथा रूपयति-ऐवैनमिति ॥ पुरोनुवाक्यया एनमादत्ते देवेषु स्थापयितुं गृह्णाति । याज्यया देवेभ्यः प्रयच्छति । वष- कारेण देवेषु स्थापयतीति ॥ "यथेत्रिपदे] त्यादि ॥ गतम् ॥ 14 ·भनु. २.] माभास्करभाष्योपैता. 367 नः पशुष्वेवोपरिष्ट्रात्प्रति तिष्ठति गायत्री पुरोनुवाक्या भवति त्रिष्टु- ग्याज्यैषा वै सप्तपदा शकरी यहा एतया देवा अशिक्षन्तर्दशक्नुवन् य एवं वेदं शक्रोत्येव यच्छिक्षति॥१३॥ वषट्-कारः। द्विपादिति द्वि-पात् । यजमानः । पशुधू । एव । उपरिष्टात् । प्रतीति । तिष्ठति । "गायत्री । पुरोनुवाक्येति पुरः-अनुवाक्यो । भ- वति । त्रिष्टुक् । याज्यो । एषा । वै । सप्तपदेति सप्त-पदा । शक्करी । यत् । वै। एतया । देवाः । अशिक्षन् । तत् । अशक्नुवन् । यः । एवम् । वेद । शक्नोति । एव । यत् । शिक्षति ॥ १३ ॥ देवानां करोत्युपरिष्टालक्ष्माऽऽज्यभागो प्रति शनोत्येव द्वे च ॥ २ ॥ 16 1 "एतयेति ॥ गायत्रीत्रिष्टुप्समष्टिरूपया यत्कर्तुमैच्छन् तदश- कुवन्नेव देवाः । एवं वेदिताऽपि यच्च कार्यमिच्छति तच्छनोत्येव साधयितुम् । शकेः 'सनि मीमा' इत्यादिना इस् अभ्यासलोपश्च ॥ इति द्वितीये षष्ठे द्वितीयोनुवाकः, ·868 संहिता को. २.प्र. ६.. प्रजापतिर्देवेभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्स आत्मन्नाज्यमधत्त तं देवा अब्रुवनेष वाव यज्ञो यदाज्यमप्येव नोत्रा- स्त्विति सोब्रवीद्यजान व आज्यभा- गावुपं स्तृणानभि घोरयानिति त- स्माद्यजन्त्याज्यभागावुर्प स्तृणन्त्य- 'प्रजापतिरिति प्रजापतिः। देवेभ्यः। यज्ञान्.। व्यादिशदिति वि-आदिशत् । सः । आत्मन्न् । आज्यम् । अधत्त । तम् । देवाः । अब्रुवन्न् । एषः। वाव । यज्ञः । यत् । आज्यम् । अपीति । एव । नः । अत्र । अस्तु । इति । सः । अब्रवीत् । य- जान् । वः । आज्यभागावित्याज्य-भागौ । उपेति । स्तृणान् । अभीति । घारयान् । इति । तस्मात् । यन्ति । आज्यभागावित्याज्य-भागौ । उपेति । 'प्रजापतिर्देवेभ्य इत्यादि ॥ यजनसाधनानि हवींषि यज्ञाः तान् देवेभ्यो विविधमादिश्य आज्यमात्मन्येवाधत्त आज्यव्यतिरि- क्तमेव देवेभ्यो ददौ तं देवाः प्रजापतिमब्रुवन् आज्यमेव यज्ञसा- धनं, तस्मादत्राज्ये अस्माकमपि भागित्वमस्त्येव । यहा-अ- प्रापि भागित्वमस्माकमास्त्विति । ततः प्रजापतिराज्यभागौ उप- ·अनु. ३.] भभास्करमाध्योपैता. 360 . भि धारयन्ति ब्रह्मवादिनों वदन्ति कस्मात्सत्याद्यातामान्यन्यानि - वीष्यातयाममाज्यमिति प्राजा- पत्यम् ॥ १४ ॥ इति ब्रूयादयात- यामा हि देवानां प्र॒जाप॑तिरिति छ- स्तृणन्ति । अभीति । घारयन्ति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । कस्मात् । सत्यात् । यातयामानीति यात-यामानि । अन्यानि । ह- वीषि । अर्यातयाममित्ययात-यामम् । आ- ज्यम् । इति । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् ॥ १४॥ इति । ब्रूयात् । अर्यातयामेत्यांत-या- मा। हि। देवानाम् । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। इति । 'छन्दा सि । देवेभ्यः । अपेति । अक्रा- स्तरणाभिघारणे च देवेभ्यो दत्वा अन्यत्सर्वमात्मार्थ वृतवानिति । सर्वत्र लेट्याडागमः । तस्मादित्यादि । देवानां तृप्तयर्थम् ।। 'ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ यातयामानि गच्छता कालेन गतसा- राणि देवानां मध्ये प्रजापतिरयातयामा गतेऽपि महति काले अ- गतसारत्वात् । अन्येषां च मन्वन्तरावधिकालस्थत्वात् ॥ 'छन्दांसीत्यादि ॥ पुरोऽनुवाक्यादिचतुष्टयार्थेन चतुर्थहीतेन 47 ·370 सिरीयसंहिता. का. २. प्र. ६. न्दासि देवेभ्योपाक्रामन्न वोऽभा- गानि हव्यं वक्ष्याम इति तेभ्य एतच्चतुरवत्तमंधारयन्पुरोनुवाक्यायै यायायै देवतायै वषट्वाराय यच्चतु- रवृत्तं जुहोति छन्दास्येव तत्प्री- णाति तान्यस्य प्रीतानि देवेभ्यो हव्यं वहन्त्याङ्गिरसो वा इत उत्तमा- मन् । न । वः । अभागानि । हव्यम् । वक्ष्यामः। इति । तेभ्यः । एतत् । चतुरवत्तमिति चतुः-अ- वृत्तम् । अधारयन् । पुरोनवाक्यांया इति पुरः- अनुवाक्यायै । यायायै । देवतायै । वषट्कारायेति वषट्-काराय । यत् । चतुरवत्तमिति चतुः-अव- नम् । जुहोति । छन्दा सि । एव । तत् । प्रीणा- ति । तानि । अस्य । प्रीतानि । देवेभ्यः । हव्यम् । वहन्ति । अङ्गिरसः । वै । इतः । उत्तमा इत्युत्- छन्दसां तृप्तिः । गायत्रीत्रिष्टुन्जगत्यनुष्टुभां प्रधानच्छन्दसां ग्रह- णमित्येके ॥ 'अङ्गिरसो वा इत्यादि ॥ आनेयस्याष्टाकपालस्य विधिः ।

·अनु. ३.] भभास्करभाष्यांपेता. 371 स्सुवर्ग लोकायन्तहर्षयो यज्ञवा- स्त्वभ्यवायन्ते ॥ १५॥ अपश्यन्पु- रोडा कूमै भूत५ सर्पन्तं तम॑ब्रुव- निन्द्राय ध्रियस्व बृहस्पतये ध्रियस्व विश्वेभ्यो देवेभ्यो ध्रियस्वेति स ना- धियत तम॑ब्रुवन्नयै घ्रियस्वेति सौ- नयेऽध्रियत योग्नेयोष्टाकपालोऽमा- वास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो तमाः । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । आ- यन्न् । तत् । ऋषयः । यज्ञवास्त्विति यज्ञ-वास्तु । अभ्यायन्नित्यभि-अवायन् । ते ॥ १५॥ अप- श्यन् । पुरोडाशम् । कूर्मम् । भूतम् । सर्पन्तम् । तम् । अब्रुवन्न् । इन्द्राय । ध्रियस्व । बृहस्पतये । ध्रियस्व । विश्वभ्यः । देवेभ्यः । ध्रियस्व । इति । सः । न । अध्रियत । तम् । अब्रुवन्न् । अग्नये । ध्रियस्त । इति । सः । अग्नयै । अध्रियत । यत् । आग्नेयः । अष्टाकपाल इत्यष्टा-कपालः । अमा- वास्यायामित्यमा-वास्यायाम् । च । पौर्णमा- स्यामिति पौर्ण-मास्याम् । च । अच्युतः । भव- गतेष्वगिरस्सु तेषां यज्ञवास्तु अभ्यागताः ऋषयः कूर्मरूपिणं ·872 तसिरीयसदिता. [का. २. प्र. ६.. am भवति सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै तमब्रुवन्कथाऽहास्था इत्यनुपाक्तोऽ- भूवमित्यब्रवीद्यथाऽक्षोऽनुपाक्तः।।१६ अवार्छत्येवमारमित्युपरिष्टाभ्य- ज्याधस्तादुनिक्ति सुवर्गस्य लो- ति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोकस्य । अभि- जित्या इत्यभि-जित्यै । तम् । अब्रुवन्न् । कथा । अहास्थाः । इति । अनुपाक्त इत्यनुप-अक्तः। अभूवम् । इति । अब्रवीत् । या । अक्षः । अ- नुपाक्त इत्यनुप-अक्तः ॥ १६ ॥ अवार्छतीत्यव- ऋच्छति । एवम् । अवेति । आरम् । इति । उप- रिष्टात् । अभ्यज्येत्यभि-अज्य । अधस्तात् । उ- पेति । अनक्ति । सुवर्गस्येति सुवः-गस्य । लोक- सर्पन्तं च्यवमानं स्वर्गादवपतन्तं पुरोडाशमपश्यन् । तमित्यादि । ध्रियस्व अवतिष्ठस्व । अच्युत इति । आग्नेयस्यायुतत्वात् स्वर्गस्याभिजयः ॥ 'तमित्यादि ॥ अभ्यज्यमानोपाअनहेतुः । केन हेतुना त्वमहास्थाः यज्ञसकाशात्प्रच्युतोऽसि । अवार्छतीति । अवपत्तिः अवार्छतेः पाघ्रादिना ऋच्छादेशः । 'उपसर्गादति धातौ' इति वृद्धिः । अवारमिति । 'सतिशास्त्यतिभ्यश्च' इत्यङ् ॥

·अनु. ३.] भटभास्करमाधोपेता. 3.73 कस्य समष्टयै सर्वाणि कपालान्यभि प्रथयति तावतः पुरोडाशानमुष्मि- न्लोकेऽभि जयति यो विदग्धस्स नैऋतो योतस्स रौद्रो यश्शत- स्त सदैवस्तस्मादविदहता शृतंक- स्य । समष्टया इति सं-अष्टथै । 'सर्वाणि । कपा- लानि । अभीति । प्रथयति । ताव॑तः । पुरोडा- शान् । अमुष्मिन् । लोके । अभीति । जयति । 'यः । विदग्ध इति वि-दग्धः । सः। नैर्ऋत इति नैः-ऋतः । यः। अद्भुतः । सः रौद्रः । यः। गृतः । सः । सदेव इति स-देवः । तस्मात् । अ- विदहतेत्यवि-दहता । सृतकृत्य इति शृतं-कृत्यः । 'अभि प्रथयतीति ॥ सर्वाणि कपालान्यभि व्यामोति तथा पृथूकरोति । तावत इति । यावन्ति कपालान्यभिप्रथयति तावत्स- वयान् पुरोडाशानमुग्मिन् लोके इष्टसाधनत्वेन प्राप्नोति ॥ 'विदग्धो विरूपो दग्धः, अतिदग्धो वा । अतः अप• कः । शृतः सुष्टु पक्कः । सदेवः देवयोग्यः । शृतं कृत्य इति । सुष्टु पक्तव्यः । शृतमिति तु नकारान्तो निपातः । 'विभाषा कवृषोः' इत्यप् ॥

·374 सिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६.. त्यस्सदेवत्वाय भस्मनाऽभि वास- यति तस्मान्मारसेनास्थि छन्नं वेदे- नाभि वासयति तस्मात् ॥१७॥के- शैशिशरश्छन्नं प्रच्युतं वा एतदस्मा- ल्लोकादर्गतं देवलोकं यच्छृत हवि- रनभिधारितमभिधार्योहासयति दे- वत्रैवैनगमयति यद्येक कपालं न- सदेवत्वायोति सदेव-त्वाय । भस्मना । अभीति । वासयति । तस्मात् । मासेन । अस्थि । छ- त्रम् । वेदेन । अभीति । वासयति । तस्मात् ॥ १७ ॥ केशैः । शिरः । छन्नम् । प्रच्युतमिति प्र- च्युतम् । वै । एतत् । अस्मात् । लोकात् । अ- तम् । देवलोकमिति देव-लोकम् । यत् । शतम्। हविः । अनभिधारितमित्यनभि-घारितम् । अभि- घार्येत्यभि-घार्य । उदिति । वासयति । देवत्रेत देव-त्रा । एव । एनत् । गमयति । "यदि । ए- अभितश्ादनमभिवासनम् ॥ प्रच्युतमित्यादि ॥ गतम् । देवत्रेति । 'देवमनुष्य' इत्या- दिना द्वितीयान्तालाप्रत्ययः ॥ "योकमित्यादि ॥ कपालानां सङ्ख्ययोद्वासनविधिः । अ- ·अनु. ३.] माभास्करभाष्योपेता. ॐ .. श्येदेको मासस्संवत्सरस्यानवेत- स्स्याद! यज॑मानः प्रमीयेत यहे नश्यैतां द्वौ मासौ संवत्सरस्यानवे- तौ स्यातामथ यजमानः प्रमीयेत सङ्ख्यायोडासयति यजमानस्य॥१० गोपीथाय यदि नश्यैदाश्विनं द्वि- कम् । कपालम् । नश्येत् । एकः । मासः । संव- सरस्यति सं-वत्सरस्य । अनवेत इत्यनव-इतः। स्यात् । अर्थ । यजमानः । प्रेति । मीयेत । यत्। हे इति । नश्यताम् । द्वौ । मासौ । संवत्सरस्येति सं-वत्सरस्य । अनवेतावित्यनव-इतौ । स्या- ताम् । अर्थ । यजमानः। प्रेति । मीयत । संख्या- येति सं-ख्याय । उदिति । वासयति । यजमान- स्य ॥ १८ ॥ गोपीथाय । "यदि । नश्येत् । आ- श्विनम् । द्विकपालमिति द्वि-कपालम् । निरिति । वपेत् । द्यावापृथिव्यमिति द्यावा-पृथिव्यम् । एक- नवेतः अनवगतः । अन्यून इति यावत् सङ्ख्ययोहासनं यन- मानस्य रक्षार्थम् ॥ "प्रमादाद्विनाशे आश्विनादिविधिः । गतमन्यत् । इष्टयन्त.

·376 तैत्तिरायसहिला. [का. २. प्र. ६.. कपालं निवपेड्यावापृथिव्यमेकक- पालमश्विनौ वै देवानी भिषजौ ताभ्यामेवास्मै भेषजं करोति द्या- वापृथिव्य एककपालो भवत्यनयो- र्वा एतनश्यति यनश्यत्यनयौरवैन- द्विन्दति प्रतिष्ठित्यै ॥ १९ ॥ कपालमित्येक-कपालम् । अश्विनौ । वै । देवा- नाम् । भिषजौ । ताभ्याम् । एव । अस्मै । भेष- जम् । करोति । द्यावापृथिव्य इति द्यावा-पृथि- व्यः । एककपाल इत्येक कपालः । भवति । अ- नयोः । वै । एतत् । नश्यति । यत् । नश्यति । अनयोः । एव । एनत् । विन्दति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ॥ १९ ॥ प्राजापत्यं तेऽक्षोऽनुपाक्तो वेदेनाभि वासय- ति तस्माद्यज॑मानस्य द्वात्रि शच ॥३॥ भाविनोऽपि हविश्श्रपणान्ते प्रासङ्गिकमुद्दासनस्यामननम् ॥ इति द्वितीये षष्ठे तृतीयोनुवाकः.

·अनु. ४.] माभास्करमाच्योपेता. 377 दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः प्रसव इति स्यमा दने प्रस॒त्या अश्विनोर्बाहु- भ्यामित्याहाश्विनौ हि देवानामध्व! आस्ती पूष्णो हस्ताभ्यामित्याह यत्यै शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो हि- पतो वध इत्याह वजमेव तत्स५ 'देवस्य । त्वा । सवितुः। प्रसव इति प्र-सवे। इति । स्फ्यम् । एति । दत्ते । प्रसूत्या इति प्र- सूत्यै । अश्विनौः । बाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । इति । आह । अश्विनौ । हि । देवानाम् । अध्व- यूं इति । आस्ताम् । पूष्णः। हस्ताभ्याम् । इति । आह । यत्यै । 'शतभृष्टिरित शत-भृष्टिः । अ- सि । वानस्पत्यः। द्विषतः । वधः । इति । आह । वजम् । एव । तत्। समिति । श्यति । भ्रातृव्याय। 1देवस्थ त्वत्यादि ॥ वेदिविधिः । प्रसूतिः सवितुरनुज्ञा । अपिच यतत्वाय प्रयत्ये वा ।। 'शतभृष्टिरसीति ॥ स्फ्याभिमन्त्रणम् । शतपरिपाको वन- स्पतिविकारो द्विषतां वधहेतुरिति वचनेन वज्रमेव भ्रातृव्याय प्रहर्तुं सम्यक् निशितं करोति ॥ 48 ·878 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.. श्यति भ्रातृव्याय पहरिष्यन्स्तम्ब- यजुर् हरत्येतावती वै पृथिवी या- वती वेदिस्तस्या एतावत एव भ्रा- तृव्यं निर्भजति ॥२०॥ तस्मान्ना- भागं निर्भजन्ति त्रिर् हरति त्रय प्रहरिष्यनिति प्र-हरिष्यन्न् । स्तम्बयजुरिति स्त- म्ब-यजुः । हरति । एतावती। वै । पृथिवी । यावती । वेर्दिः । तस्याः । एतावतः । एव । भ्रा- तव्यम् । निरिति । भजति ॥ २० ॥ तस्मात् । न । अभागम् । निरिति । भजन्ति । 'त्रिः । हर- ति । त्रयः । इमे । लोकाः । एभ्यः । एवं । ए- .. 3 स्तम्बयनुरिति मन्त्रेण तृणपुरीपहरणस्येयं संज्ञा । एतावती- त्यादि । वेदिव्यतिरिक्तएथिव्यभावप्रतिपादनेन सर्वस्याः पृथिव्या वोदित्वं वेदिस्तुत्यर्थम् । दृष्टं च 'सा वा 'सा वा इयं सर्वैव वेदिः' इति । तस्यास्तादृश्या वेदेरेतावतः सर्वष्टथिवीप्रमाणादवकाशात् भ्रातृव्यं भागवन्तं शत्रु निर्भनति निभागं कृत्वा विप्रवासयति । तस्मात् अद्यत्वेऽपि अभागं एकार्थाभिलाषरहितं नाभागं निर्भनन्ति निर्वा- सयन्ति विषयस्य नियन्तारः ॥ 'त्रिर्हरति इत्यादि ॥ गतम् । अपरिमिताल्लोकत्रयाभ्यधिकादपि ॥ *ते.सं. ६-२-४.

·अनु. ४.] भटमास्करभाष्योपेत. 379 इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्यो निर्भजति तूष्णीं चतुर्थ५ हरत्यपरि- मितादेवैनं निजत्युद्धन्ति यदेवा- स्या अमेध्यं तदप हन्त्युद्धन्ति त- स्मादोषधयः पराभवन्ति मूलं छि- नत्ति भ्रातृव्यस्यैव मूलै छिनत्ति पि- तृदेवत्याऽतिखातेयती खनति पूजा- नम् । लोकेभ्यः । निरिति । भजति । तूष्णीम् । चतुर्थम् । हरति । अपरिमितादित्यपरि-मितात् । एव । एनम् । निरिति । भजति । "उदिति । ह- न्ति । यत् । एव । अस्याः । अमेध्यम् । तत् । अपेति। हन्ति । उदिति। हन्ति । तस्मात् । ओषधयः। परेति । भवन्ति । मूलम् । छिनति ।भ्रात॒व्यस्य । एव । मूलम् । छिनत्ति । पितृदेवत्यति पितृ-देव- त्यो । अतिखातेत्यति-खाता । इयतीम् । खनति। उद्धन्तीत्यादि ॥ मेधं नाहतीत्यमेध्यम् । 'दण्डादिभ्यो यः' 'ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पराभवन्ति पुनःपुन- विनश्यन्ति स्थानस्योडननादल्पेनैव कालेन च्यवन्ते । मूलमित्यादि। अतिखाता प्रतिष्ठामतीत्य । इयती इयती प्रादेशमात्री । खाता ·B80 तरीयताहता. [का. २. प्र.. वै पतिना ॥२३॥ यज्ञमुखेन संमिता- मा प्रतिष्ठायै खनति यजमानमेव प्र- तिष्ठां गमयति दक्षिणतो वर्षीयसी करोति देवयजनस्यैव रूपमकः पु- रीषवतों करोति प्रजा पशवः पु- प्रजापति नेति प्रजा-पतिना ॥ २१ ॥ यज्ञमुखे- नेति यज्ञ-मुखेन । संमितामिति सं-मिताम् । एति । प्रतिष्ठाया इति प्रति-स्थायै । खनति । यजमानम् । एव । प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयति । “दक्षिणतः । वर्षीयसीम् । करोति । देवयजनस्येति देव-यजनस्य । एव । रूपम् । अकः । पुरीषवतीमिति पुरीष-वतीम् । करोति । प्रजति प्र-जा । वै । पशवः । पुरीषम् । प्रज- 'यज्ञमुखं वै प्रजापतिः' इति प्राजापत्येन प्रादेशेन परिच्छिन्ना भवति । आप्रतिष्ठाया इति । 'चतुरङ्गुले ह्योषधयः प्रति तिष्ठन्ति ' * इति यावच्चतुरङ्गुलं खनति ॥ वर्षीयसीमिति ।। प्रवृद्धतराम् । प्रियस्थिरादिना वर्षादेशः ।-एवं देवय- जनस्य रूपं अकः करोति । छान्दसे लुङि मन्त्रे घस ' इति च्लेलृक् । पुरीषवतीमिति । पूरिका मृत् पुरीषं प्रजासाधनत्वात्ताच्छब्द्यम्।। *ते. ब्रा. ३-२-९.

·अनु. ४.] भाभारतास्माच्यापता 381 सष प्र॒जयैवैन पशुभिः पुरीषवन्तं करोत्युत्तरं परिग्राहं परि गृह्णात्येता- वती वै पृथिवी यावती वेदिस्तस्या एतावत एव भ्रातृव्यं निर्भज्यात्मन उत्तरं परिग्राहं परि गृह्णाति क्रूरमिव वै ॥२२॥ एतत्करोति यदेदि करो- येति प्र-जयो । एव । एनम् । पशुभिरिति पशु-भः। पुरुषवन्तमिति पुरीष-वन्तम् । क- रोति । 'उत्तरमित्युत्-तरम् । परिग्राहमिति परि-ग्राहम् । परीति । गृह्णाति । एतावती । पृथिवीं । यावती । वेदिः । तस्याः । एतावतः । एव । भ्रातृव्यम् । निर्भज्येति निः-भज्य । आ- त्मने । उतरमित्युत्-तरम् । परिग्राहमिति परि- ग्राहम् । परीति । गृह्णाति । क्रूरम् । इव । ॥ २२ ॥ एतत् । करोति । यत् । वेदिम् । करो- वै वै . 'उत्तरमित्यादि ॥ वेद्या उत्तरं परिग्राहं करोतीत्यर्थः । 'परौ यज्ञे' इति घञ् । एतावतीत्यादि । गतम् । क्रूरमिति । हिंसारूपत्वात् ॥ *त, सं.२-६-४३.

·382 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ६. ति धा असि स्वधा असीति यो- युप्यते शान्त्यै प्रोक्षणीरा सादय- त्यापो वै रक्षोनी रक्षसामपहत्यै स्क्यस्य वमन्त्सादयति यज्ञस्य सन्तत्यै यं द्विष्यातं ध्यायेच्छुचै- वैनमर्पयति ॥ २३ ॥ ति । 'धाः । असि । स्वधोत स्व-धा । असि । इति । योयुप्यते । शान्त्यै। प्रोक्षणीरिति प्रे-उक्ष- णीः । एति । सादयति । आपः । वै। रक्षोनीरि- ति रक्षः-नीः । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यर्प-हत्यै। स्स्यस्य । वर्त्मन्न् । सादयति । यज्ञस्य॑ । संतत्या इति सं-तत्यै । यम् । द्विष्यात् । तम् । ध्यायेत् । शुचा । एव । एनम् । अर्पयति ॥ २३ ॥ भजति प्रजापतिनेव वै त्रयस्त्रिश्शच्च ॥ ४ ॥ : योयुप्यते समीकरोति । युप विमोहने । शान्त्या इति समीकरणानाख्यानं तुल्यत्वापादनात् । धा असीत्यादिस्तुतश्च ॥ प्रोक्षणीरा सादयतीति । गतम् । अर्पयति । 'अर्तिही' इत्यादिना पुक् । इति द्वितीये षष्ठे चतुर्थोऽनुवाकः.

·मनु. ५.] माभास्करभाष्योपैता. 383 ब्रह्मवादिनों वदन्त्यद्भिर हवीषि प्रौ- क्षीः केनाप इति ब्रह्मणेति ब्रूयाद- ब्रिाँव हवीशषि प्रोक्षति ब्रह्मणाऽप इध्माबहिः प्रोक्षति मेध्यमेवैनत्क- रोति वेदि प्रोक्षत्यक्षा वा एषाऽलो- 'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । अद्भिरित्यत्-भिः । हवीर्ष । प्रेति । औक्षीः । केन । अ॒पः । इति । ब्रह्मणा । इति । ब्रूयात् । अद्भिरित्यत्-भिः। हि । एव । हवीशषि । प्रोक्ष- तीति प्र-उक्षति । ब्रह्मणा । अपः । इध्माबर्- हिरितीमा-बहिः । प्रेति । उक्षति । मेध्यम् । एव । एनत् । करोति । वेदिम् । प्रेति । उक्षति । 'ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ अध्वर्युः पर्यनुयुज्यते । ब्रह्मणेति । 'प्रोक्षितास्स्थ'* इति मन्त्रेण । कीदृशमिदं ब्रह्मणा अपां प्रो- क्षणं; अप्रोक्षणमेवेदमुक्तं भवति; मन्त्रोच्चारणमात्रमेव क्रियते इत्यत आह-अद्भिर्ये वेत्यादि यस्मात् अद्भिः हविषां प्रोक्षणहारेण मेध्यत्वं क्रियत इति ब्रह्मणाऽपि तदपामिति । तस्मात् ब्रह्मणेत्युत्तरं ब्रूयादिति ॥ "इध्माबर्हिरित्यादि ॥ छान्दसं पूर्वोत्तरयोर्युगपत् प्रकृतिस्वर- *तै. सं. १-१-५७.

·384. तैत्तिरीयसंहिता. [का. २.प्र. ६.. मका मेव्या यदिउँध्यामेवैनां क- रोति दिवे त्वाऽन्तरिक्षाय त्वा पृथि- व्यै त्वेति बहिरासाद्य प्र॥ २४ ॥ उक्षत्येभ्य एवैनल्लोकेभ्यः प्रोक्षति रमिव वा एतत्करोति यत्खनत्य- पो नि नयति शान्त्यै पुरस्तात्प्रस्तरं ऋक्षा । वै । एषा । अलोमको । अमेध्या । यत् । वेदिः । मेयाम् । एव । एनाम् । करोति । दिवे। त्वा । अन्तरिक्षाय । त्वा । पृथिव्यै । त्वा । इति । बहिः । आसाद्येत्या-साद्य । प्रेति ॥ २४ ॥ - क्षति । एभ्यः। एव । एनत् । लोकेभ्यः । प्रेति । उक्षति । 'क्रूरम् । इव । वै । एतत् । करोति । यत् । खनति । अपः । नीति । नयति । शान्त्यै। पुरस्तात् । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । गृह्णाति । त्वम् । ऋक्षा वा एषति । ऋक्षा तृणादिरहिता स्थली एषा वेदिः मूलादिच्छेदनेन ऋक्षा अलोमका उप्तलोमा अमेध्या तस्मात् प्रोक्षणेन मेध्यामेकैनां करोति । वावकाश [क्षिपकादि] त्वादित्वाभावः।। दिवे त्वत्यग्रादारभ्य प्रोक्षणम् ॥ 'क्रूरमिवेत्यादि ॥ गतम् ॥ *त. सं. २०६४'.

·भनु. ५.] मामास्करभाष्योपेता. 385 गृह्णाति मुख्यमेवैनं करोतीयन्तं गृ- हाति प्रजापतिना यज्ञमुखेन संमि- तं बहिस्स्तृणाति प्रजा वै बहिः पृ- थिवी वेदिः प्रजा एव पृथिव्यां प्रति- ठापयत्यनंतिदृन स्तृणाति प्रज- यैवैनं पशुभिरतिभं करोति ॥ ॥ २५॥ उत्तरं बहिर्षः प्रस्तर मुख्यम् । एव । एनम् । करोति । इय॑न्तम् । गृ- ह्णाति । प्रजापतिनेति प्रजा-पतिना । यज्ञमुखेने- ति यज्ञ-मुखेन । संमितमिति सं-मितम् । बर्- हिः। स्तृणाति । प्रजा इति प्र-जाः।वै। बहिः। पृथिवी । वेदिः । प्रजा इति प्र-जाः । एव । पृथिव्याम् । प्रतीति । स्थापयति । 'अनतिदृश्मि- त्यनंति-दृभुम् । स्तृणाति । प्र॒जयेति प्र-जयो । एव । एनम् । पशुभिरिति पशु-भिः । अनैतिदृ- अमित्यनति-दृभुम् । करोति ॥२५॥ 'उत्तरमि- त्युत्-तरम् । बहिषः । प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । अनतिनमिति ॥ अनतिविरळम् ।। उत्तरं बहिष इत्यादि ॥ गतम् ॥ 49 ·886 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. सादयति प्रजा वै बहिर्यज॑मानः प्रस्तुरो यजमानमेवायजमानादुनरं करोति तस्माद्यजमानोऽयजमाना- दुतरोन्तर्दधाति व्यावृत्या अनक्ति हविष्कृतमेवैन सुवर्ग लोकं गम- यति धाऽनक्ति त्रयं इमे लोका एभ्य एवैनं लोकेभ्योऽनक्ति न प्र- सादयति । प्रजा इति प्र-जाः । वै । बर्हिः । यज॑मानः । प्रस्तर इति प्र-स्तरः । यजमानम् । एव । अयजमानात् । उनमित्युत्-तरम् । करो- ति । तस्मात् । यजमानः । अयजमानात् । उत्तर इत्युत्-तरः । अन्तः । दधाति । व्यावृत्या इति वि-आवत्यै । 'अनक्ति । हविष्कृतमिति हविः-- म् । एव । एनम् । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । त्रेधा। अनक्ति । त्रयः । इमे । लोकाः । एभ्यः । एव । एनम् । लोकेभ्यः । अनुक्ति । न । प्रतीति । शृणाति । यत् । प्रति- .. 'अनक्ति-प्रहरणकाले त्रुक्षु ॥ 'न पनि मागाति-नाकप्य पुनः प्रक्षिपति । अनूठभावु- कमनूबलाक प्रभवम् । छान्दस उकञ् ॥

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 387 ति शृणाति यन्प्रतिशृणीयादवँ- भावुकं यजमानस्य स्यादुपरीव प्र हरति ॥ २६ ॥ उपरीव हि सुंवर्गों लोको नि यच्छति वृष्टिमेवास्मै नि यच्छति नात्यग्रं प्रहरेद्यदत्यग्रं प्रहरे- दत्यासारिण्यध्वयो शुका स्यान्न पुरस्तात्प्रत्यस्येद्यत्पुरस्तात्प॒त्यस्ये- णीयादिति प्रति-शृणीयात् । अभावुकमित्यp_-भावुकम् । यजमानस्य । स्यात् । उपरि । इव । प्रेति । हरति ॥ २६ ॥ उपरि । इव । हि सुवर्ग इति सुवः-गः । लोकः । नीति । यच्छति। वृष्टिम् । एव । अम्मै । नीति ! यच्छति । न। अत्यमिति-अग्रम् । प्रति । हरेत् । यत् । अत्यंग्रमित्यति-अग्रम् । प्रहरदिति प्र-हरेत् । अत्यासारिणीत्यति-आसारिणी । अश्वर्योः । नाशुंका। स्यात्।न। पुरस्तात् । प्रतीति । अस्यत। उपरीत्यादि । गतम् । नियच्छति न्यञ्च पातयति । अत्यग्र- मिति । अग्रात्ययेन न प्रहरेत् । अत्यासारिणीति । अत्या- सारशीला अध्वर्यो शहेतुः वृष्टिस्स्यात् । न पुरस्तादिति । पुर- ·388 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.६.. सुवर्गाल्लोकाद्यजमान प्रति नुदेत्याचं प्र हरति यज॑मानमेव सुवर्ग लोकं गमयति न विष्वञ्च वि यु- यायद्विष्वश्च वियुयात् ॥ २७ ॥ स्त्रयस्य जायतोर्ध्वमुद्यौत्यूद्धमिव हि पुरसः : पुानेवास्य जायते यत् । पुरस्तात् । प्रत्यस्येदिति प्रति-अस्यैत् । सुवर्गादिति सुवः-गात् । लोकात् । यजमानम् । प्रतीति । नुदेत् । प्राञ्चम् । प्रेत । हरति । यज- मानम् । एव । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । न । विष्व॑श्चम् । वीति । युयात् । यत्। विष्व॑ञ्चम् । वियुयादिति वि-युयात् ॥ २७॥ स्त्री। अस्य । जायेत । ऊर्ध्वम् । उदिति । यौति । ऊर्ध्वम् । इव । हि । पुरसः । पुमान् । एव । स्तात् प्रतीचीनं न प्रक्षिपेत् । 'पराडिव हि सुवर्गः '* इति पुरस्तात् प्रत्यसनेन यजमानः स्वर्गात्प्रतिनिवर्तितो भवति । प्राच. मित्यादि । गतम् । न विष्वञ्चमिति । विषूचीनाग्रं न विश्लेषयेत् । स्त्र्यस्येति । विषूचीनत्वात् स्त्रीव्यञ्जनस्य । ऊर्ध्वमेवेति । पुन्य- अनस्योर्ध्वत्वात् ॥ *त. सं. ६.३.४.

·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपैता. 389 यत्स्फ्येन वोपवेषेण वा योयुप्येत स्तृतिरेवास्य सा हस्तैन योयुप्यते यजमानस्य गोपीथाय ब्रह्मवादिनों वदन्ति किं यज्ञस्य यजमान इति प्रस्तर इति तस्य के सुवर्गो लोक इत्याहवनीय इति ब्रूयाद्यत्प्रेस्तर- अस्य । जायते । “यत् । स्फ्येन । वा । उपवेषे- णेत्युप-वेषेण । वा । योयुप्यते । स्तृतिः । एव । अस्य । सा । हस्तैन । योयुप्यते । यजमानस्य । गोपीथाय । "ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वद- न्ति । किम् । यज्ञस्य॑ । यजमानः । इति । प्रस्तर इति प्र-स्तरः । इति । तस्य । क । सुवर्ग इति सुवः-गः । लोकः । इति । आहवनीय इत्या- हवनीयः । इति । ब्रूयात् । यत् । प्रस्तरमिति - यदिति ॥ योयुप्येत विह्वलीक्रियेत । स्तृतिः छादनं स्फ्या- धुपादानेन हस्तादितिरोधानात् हिंसया स्तृतिः वजस्थानीयस्फ्या- दिस्पर्शनात् । द्वस्वान्तधात्वन्तरमिदम् । हस्तेनेत्यादि । गतम् । गोपीथाय रक्षणाय भवति ॥ "ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ यज्ञसम्बन्धि किमङ्ग यजमानः यज- मानस्थानीयमिति ब्रह्मवादिनः पृच्छन्ति । तत्र प्रस्तरो यजमान ·390 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६.. महिवनीय प्रहरीति यजमानमेव ।। सुवर्ग लोकं गमयति वि वा एतद्य- जमानो लिशते यत्प्रस्तरं यौयुप्यन्तै बहिरनु प्र हरति शान्त्या अना- रम्भण ईव वा एतीध्वर्युस्स ईश्व- रो वैपनो भवितोश्रृंवाऽसीतीमामभि प्र-स्तरम् । आहवनीय इत्या-हवनीय । प्रहरती- ति प्र-हरति । यजमानम् । एव ॥ २८॥ सुवर्ग- मिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । "वीति । वै। एतत् । यजमानः । लिशते । यत् । प्रस्तर- मिति प्र-स्तरम् । योयुप्यन्ते । बहिः । अनु । प्रेति । हरति । शान्त्यै । "अनारम्भण इत्यना-र- म्भणः । इव । वै। एतर्हि । अध्वर्युः । सः। ईश्व- रः । वेपनः । भवितोः । ध्रुवा । असि । इति । इमाम् । अभीति । मृशति । इयम् । वै । ध्रुवा । इत्युत्तरं बूयात् । तस्य यजमानस्य स्वर्गों लोकः सर्वाभिमत- सिद्धिः । केति पुनः एच्छन्ति ब्रह्मवादिनः । तत्राप्याहवनीय इति प्रबूयात् । यदित्यादि । गतम् ॥ 1"वि वा एतदिति ॥ प्रस्तरस्य यजमानत्वात् तस्य विश्ल. थनेन यजमानो लिशते विबाध्यते । लिश अल्पीभावे, तौदा- : ..

·भाभास्करभाष्योपेता. 391 ani मृशतीयं वै ध्रुवाऽस्यामेव प्रति ति- ठति न वैपनो भवत्यगायनमीदि- त्याह ययादर्गनग्निरित्यनाग्निं गमयेनिर्यजमान सुवर्गाल्लोकाद्भ- अस्याम् । एव । प्रतीति । तिष्ठति । न । वेपनः । भवति । "अगाइन् । अग्नीदित्यग्नि-इत् । इति । आह । यत् । ब्रूयात् । अगन् । अग्निः । इति । अनौ । अग्निम् । गमयेत् । निरिति । यजमानम्। सुवर्गादिति सुवः-गात् । लोकात् । भजेत् । दिकः । तत्र बर्हिरनुप्रहरणेन स्वस्य परिहतत्वात तच्छान्तिः सुखं यजमानस्य ॥ 1 अनारम्भण इवेत्यादि ॥ अध्वरस्य नेतृत्वाच्चलितत्वादप्रतिष्ठि- तत्वं वेपनत्वम् ॥ 14 "अगाननीदिति ॥ हे अग्नीत् किमगात अगमत् प्रस्तरमिति एचरत्यध्वर्युराग्नीध्रम् । गमेर्लुडि ' मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् । 'मोनो धातोः' । प्रश्भे उदात्तप्लुतः । तस्यासिद्धत्वादट उदा- तत्वेन समावेशः । अग्नीदित्यामन्त्रितानुदात्तत्वम् । अथानीध्रो यदि प्रतिबूयात् अगन्नमिः प्रस्तरजन्मा । यहा-अग्निः प्रस्तरं परिगतवानिति । तदा प्रस्तरानिमनौ प्रवेशयेत् । ततश्च यज- ·392 तैत्तिरीयसंहिता. का. २.प्र. ६. जेदगन्नित्येव ब्रूयाद्यजमानमेव सुं- वर्ग लोकं गमयति ॥२९॥ अग्नेस्त्रयो ज्यायासो भ्रातर आ- सन्ते देवेभ्यो हव्यं वहन्तः प्रामीय- अगन् । इति । एव । ब्रूयात् । यजमानम् । एव । सुवर्गमिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति ॥२९ आसाद्य प्रानतिहभं करोति हरति वियुया- यजमानमेवाग्निरिति सप्तदश च ॥५॥ 'अग्नेः। त्रयः । ज्यायासः। भ्रातरः। आस- न् । ते । देवेभ्यः । हव्यम् । वहन्तः । प्रति । अमीयन्त। सः। अग्निः । अबिभेत् । इत्थम् । वाव । मानः स्वर्गाल्लोकान्निर्भनेत्तस्मादगन्नित्येव ब्रूयात् विनैवानिशब्दम् । यजमानं स्वर्ग गमयति ।। इति द्वितीये षष्ठे पञ्चमोनुवाकः. 'अग्रेस्त्रय इत्यादि ॥ गतम् । इत्थं वाव स्य इति । आत्मा- नमेव स एष इति निर्दिशति । स निलायत निरगच्छत् ।।

·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता. 393 न्त सौग्निरविभेदित्थं वाव स्य आ- तिमाऽरिष्यतीति स निलायत सो- पः प्राविशत्तं देवताः प्रैषमैच्छन्तं मत्स्यः प्राब्रवीत्तमपद्वियाधिया त्वा वध्यासुर्यो मा प्रावौच इति त- स्मान्मत्स्य धियाधिया नन्ति शप्तः स्यः । आतिम् । एति । अरिष्यति । इति । सः । निलायत । सः । अपः। प्रेति । अविशत् । तम्। देवताः । प्रैपमिति प्र-एषम् । ऐन्छन् । तम् । मत्स्यः । प्रेति । अब्रवीत् । तम् । अशपत् । धि- याधियति धिया-धिया। त्वा । वध्यासुः । यः। मा । प्रेति । अवोचः । इति । तस्मात् । मत्स्यम् । 'उपसर्गस्यायतों' इति लत्वम् । सोऽपः प्राविशदित्यादि । अप्सु प्रविष्टमदृश्यतां गतम् । प्रैषमिष्टविषये प्रेषितुमै- च्छन् देवताः तदर्थं तमन्विछन्ति स्मेति यावत् । छान्दसो णमुल् । अथाप्सु स्थितः कश्चिन्मत्स्यः तमग्निं प्राब्रवीत् इह वसतीति । अथाग्निमत्स्यमशपत् यस्त्वं मामदृश्यं देवताभ्यः प्रावोचः तत्वां सर्वेऽपि धियाधियां कर्मणा जालग्रहणादिनां व्यापारेण वध्यासुः । पुरुषव्यापारेणैव तव प्राणवियोगोऽ स्त्विति । बुद्धियोगो वा धीरित्युच्यते । तस्माच्छप्तत्वादद्यापि तथैव क्रियते मत्स्यः ॥ 50 ·38 सिरीयसंहिता का. २. ६. ॥ ३० ॥ हि तमन्वैविन्दन्तमब्रुव- त्रुपं न आ वर्तस्व हव्यं नो वहेति सोऽब्रवीद्वरै वृणै यदेव महीतस्या- हुतस्य बहिःपरिधि स्कन्दात्तन्मे भ्रातृणां भागधेयमसदिति तस्माद्य- गृहीतस्याहुतस्य बहिःपरिधि स्क- न्दति तेषां तद्भागधेय तानेव तेन धियाधियति धिया-धिया । घ्रन्ति । शप्तः॥३०॥ हि । तम् । अन्विति । अविन्दन् । तम् । अब्रु- वन् । उपेति । नः । एति । वर्तस्व । हव्यम् । नः । वह । इति । सः । अब्रवीत् । वरम् । वृणै। यत् । एव । गृहीतस्य॑ । अहुतस्य । बहिःपरि- धीति बहिः-परिधि । स्कन्दात् । तत् । मे। भ्रा- तृष्णाम् । भागधेयमिति भाग-धेयम् । असत् । इति । तस्मात् । यत् । गृहीतस्य । अहुतस्य । बहिःपरिधीति बहिः-परिधि । स्कन्दति । तेषाम् । तत् । भागधेयमिति भाग-धेयम् । तान् । एव । तेन । मीणाति । परिधीनिति परि-धीन । परीति। समन्वविन्दनित्यादि ॥ गतम् । स्कन्दादिति । लेल्याडा- ·अनु. ६. भभास्करभाष्यांपता. 895 प्रीणाति परिधीन्परि दधाति रक्ष- सामपहत्यै सरस्पर यति ॥३॥ रक्षेसामनेन्ववचाराय न पुरस्तात्व- रि दधात्यादित्यो ह्येवोद्यन्पुरस्ताव- क्षारस्यपहन्त्यूर्वे समिधावा दधा- त्युपरिष्टादेव रक्षारस्यप हन्ति यर्जु- पाऽन्यां तूष्णीमन्यां मिथुनत्वाय हे दधाति । रक्षसाम् । अपहत्या इत्यप-हत्यै । स- मिति । 'स्पायति ॥ ३१ ॥ रक्षसाम् । अनन्य- वचारायेत्यननु-अवचाराय । न । पुरस्तात् । प- राति । दधाति । आदित्यः । हि । एव । उद्यनि- त्युत्-यन्न् । पुरस्तात् । रक्षासि । अपहन्तीत्य- प-हन्ति । 'ऊर्ध्व इति । समिधाविति सं-इधौं । एति । दधाति । उपरिष्टात् । एव । रक्षा सि । अपेति । हन्ति । यर्जुषा । अन्याम् । तूष्णीम् । अन्याम् । मिथुनत्वायेति मिथुन-त्वार्य । थे इति। गमः । असदित्यडागमः तस्मात्परिधानं कर्तव्यं रक्षसां चापहत्यै भवति ॥ संस्पर्शयतीत्यादि ॥ गतम् ।। 'उर्चे इत्यादि ॥ आधारविधिः । यजुषेति । वीतिहोत्रं ·396 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. आ दधाति द्विपाद्यज॑मानः प्रतिष्ठि- त्यै ब्रह्मवादिनों वदन्ति स त्वै यजे- तयो यज्ञस्याा वसीयान्त्स्यादिति भूप॑तये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानाम् ॥ ३२ ॥ पतये स्वाहेति स्कन्नमर्नु मन्त्रयेत यज्ञस्यैव तदा- एति । दधाति । द्विपादिति द्वि-पात् । यजमानः। प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै ।'ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वादिनः । वदन्ति । सः । तु । वै । यजेत । यः । यज्ञस्य । आर्यों । वसीयान् । स्यात् । इति । भूपत्तय इति भू-पतये। स्वाहा । भुवनपतय इति भुवन-पतये । स्वाहा । भूतानाम् ॥ ३२ ॥ पत- ये । स्वाहा । इति । स्कनम् । अन्विति । मन्त्र- येतः। यज्ञस्य॑ । एव । तत् । आफैं । यजमानः । - त्वा कवे'* इति दक्षिणाम् । यजुर्वेदाम्नानात् गायत्र्येव यजुरि- त्युच्यते । तेन विभिन्नलिङ्गद्वयसंयोगान्मिथुनत्वम् ।। "ब्रह्मवादिन इत्यादि ॥ अनाविस्थायां वसुमत्तरोऽस्त्विति यः कामयेत । गतमन्यत् । भूयसीरिति । अनार्तावस्थाया बहुतरा इति तेनार्तत्वमेव वरमिति ॥ *तै. सं. १-१.११.2 ·अनु. ६.] भहमास्करभाष्योपेता. 397 या॑ यजमानो वीयान्भवति भूय॑सीर हि देवताः प्रीणाति जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशावुपाशुयाजमन्तरा 4- जत्यजामित्वायाथो मिथुनत्वाया- मिरमुष्मिन्लोक आसीद्योस्मिन्ते वीयान् । भवति । भूयसीः । हि । देवताः । प्रीणाति । 'जामि । वै । एतत् । यज्ञस्य॑ । क्रिय- ते । यत् । अन्वञ्चौ । पुरोडाशौ । उपाशाज- मित्युपांशु-याजम् । अन्तरा । यजति । अजा- मित्वायत्यजामि त्वाय । अथो इति । मिथुनत्वा- येति मिथुन-त्वार्य । 'अग्निः । अमुष्मिन्न् । लोके। आसीत् । यमः। अस्मिन् । ते । देवाः । अब्रु- जामि आलस्यजनकम् । अन्वञ्चौ अनुपूर्वी अन्येनाव्यवहिती यद्भवतः . पुरोडाशी तस्मादाज्यहविरुपांशुयाजः पौर्णमास्यां मध्ये भवति पुरोडाशयोः प्रधानमेव । पुरोडाशाज्यहविषोः द्वयस्य विभिन्नरूपत्वात् मिथुनत्वम् ।। 'अमिरमुष्मिन् लोके इत्यादि ॥ अमुप्मिन् पितृलोके । व्या- ·398 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. देवा अब्रुवनेतेमौ विपyहामेत्यना- चैन देवा अग्निम् ॥ ३३ ॥ उपार्म- न्वयन्त राज्येन पितरौ यमं तस्मा- दग्निर्देवानामन्नादो यमः पितृणा राजा य एवं वेद प्र राज्यमन्त्राद्य- माप्नोति तस्मा एतद्भागधेयं प्राय- छन् यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यन्ति वन् । एति । इत । इमौ । वि । परीति । ऊहाम। इति । अन्नाद्येनेत्यन-अद्यैन । देवाः । अग्निम् ॥ ३३ ॥ उपामन्त्रयन्तेत्युप-अम॑न्त्रयन्त । राज्येन। पितरः।यमम्। तस्मात् । अग्निः।देवानाम्। अन्नाद इत्यन-अदः । यमः । पितृणाम् । राजा । यः। एवम् । वेद । प्रेति । राज्यम् । अन्नाद्यमित्यत्र- अद्यम् । आप्नोति । तस्मै । एतत् । भागधेयमि- ति भाग-धेयम् । प्रेति । अयच्छन्न् । यत् । अग्न- यै । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृते । अवद्यन्तीत्यव- ख्यातमन्यत् । अन्नाद्येनेति । गतम् । एवं बेदिता राज्यमन्नाद्यं च प्रामोति ॥ तस्मा एतदित्यादि ॥ शोभनमिष्टं करोतीति स्विष्टकन्नामा *ते. सं. २.५-८.१ ·अनु. ६.] मामाकरमाधोपेता. 399 यदग्नये स्विष्टकृतेऽवद्यति भागधे- येनैव तद्रुद्र५ समर्धयति सकृत्सक- दव यति सर्दिव हि रुद्र उत्तरा- र्धादव द्यत्येषा वै रुद्रस्य॑ ॥ ३४ ॥ दिक्स्वार्यामेव दिशि रुद्र निरवदयते द्यन्ति । यत् । अग्नये । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-क- ते । अवद्यतीत्यव-द्यति । भागधेयेनेति भाग-धे- यैन । एव । तत् । रुद्रम् । समिति । अर्धयति । 'सुकृत्संकदिति सकृत्-सकृत् । अवेति । द्यति । सकृत् । इव । हि । रुद्रः । उत्तरार्धादित्युत्तर-अ- र्धात् । अवेति । यति । एषा । वै । रुद्रस्य॥३४॥ दिक् । स्वायाम् । एव । दिशि । रुद्रम् । निरवंद- यत इति निः-अर्वदयते । द्विः । अभीति । घार- प्रकृतादग्नेः प्रशस्तो योऽन्योऽग्निः तस्मात्तदीयेनैवावदानेन रुद्रमेव भागसमृद्धं करोति तस्य रुद्रात्मकत्वात् ॥ तकत्सकदिति ॥ एकवारमेकवारं सर्वेषु । 'एकस्य सकच्च इति निपात्यते । सकदिवेति । अनावृत्त्यादिसामान्यत्वात् तुल्यो- कृष्टरहिते पदे स्थितत्वात् । एषेति । उद्गततरा उत्तरा, अण्डावरणैरप्यनावृतत्वात् । निरवदयत इति निष्कृष्य देवतान्तरेम्यो व्यावृत्तं भागेन तर्पयति । द्विरित्यादि । गतम् ॥

·400 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. द्विरभि धारयति चतुरवृत्तस्याप्त्य पशवो वै पूर्वा आहुतय एष रुद्रो यदग्निर्यत्पूर्वा आहुतीरभि जुहुयागु- द्राय पशूनपि दध्यादपशुर्यजमान- स्स्यादतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति पशूनां गोपीथाय ॥ ३५॥ यति । चतुरवत्तस्येति चतुः-अवत्तस्य । आप्त्यै । 'पशवः । वै । पूर्वाः । आहुतय इत्या-हुतयः । एषः । रुद्रः । यत् । अग्निः । यत् । पूर्वाः । आहु- तीरित्या-हुतीः । अभीति । जुहुयात् । रुद्राय । पशून् । अपीति । ध्यात् । अपशुः । यज॑मानः । स्यात् । अतिहायेत्यति-हार्य । पूर्वांः । आहुतीरि- त्या-हुतीः । जुहोति । पशूनाम् । गोपीथाय॥३५॥ शप्तस्स्पर्शयति भूतानामग्नि५ रुद्र- स्य सप्तत्रिशच्च ॥ ६ ॥ .. "पशवो वा इत्यादि ॥ अभिहोम उपरि, होमः । अति- हाय होमः अतिलाच होमः ॥ इति द्वितीये षष्ठे षष्ठोनुवाकः.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता. 401 मनुः पृथिव्या यज्ञियमैच्छत्स घृतं निर्षिक्तमविन्दत्सोब्रवीत्कौस्येश्वरो यज्ञेऽपि कोरिति तावतां मित्राव- रुणौ गोरेवावमीश्वरौ कौस्स्व इति तौ ततो गा५ समैरयता सा यत्र- 'मनुः। पृथिव्याः । यज्ञियम् । ऐच्छत् । सः । घृतम् । निर्षितमिति नि-सिक्तम् । अविन्दत् । सः। अब्रवीत् । कः । अस्य । ईश्वरः । यज्ञे। अपीति । कतॊः । इति । तौ । अबताम् । मित्रा- वरुणाविति मित्रा-वरुणौ । गोः। एव । आवम् । ईश्वरौ । कतॊः । स्वः । इति । तौ । ततः। गाम् । समिति । ऐरयताम् । सा । यत्रयोति यत्र-यत्र। अतः परं चत्वारोऽनुवाका इष्टिहौत्रब्राह्मणम् । मनुः प्रथि- व्या इत्यादि ॥ इडोपाहानविधिः । यज्ञाहमन्विच्छत् । पृथिव्या निषिक्तं घृतं लब्धवान् उपलब्धवान् । वृष्टिरूपाया इडायाः कार्य दृष्टवान् । उक्तं च ‘वृष्टिर्वा इडा'* इति । अथा- ब्रवीत् प्रजापतिः कोऽस्य घृतस्य यज्ञेऽपि साधनभावं कर्तुमीश्वरः स्यात् । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' । अथ मित्रावरुणावतां गोरेव यज्ञे साधनभावं कर्तुं आवमीश्वरौ स्वः न कार्यभूतस्य घृत- *ते. सं. १-७-२12. 51 ·402 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.. -~- यत्रन्यकामनतो घृतमपीड्यत तस्मा- द्धृतपंद्युच्यते तदस्यै जन्मोपहूत रथन्तर सह पृथिव्येत्याह ॥३६॥ न्यामदिति नि-अक्रामत् । ततः। घृतम् । अपी- ड्यत । तस्मात् । घृतपदीत घृत-पदी । उच्यते । तत् । अस्यै। जन्म । उपहूतमित्युप-हूतम् । रथ- न्तरमिति रथं-तरम् । सह । पृथिव्या । इति । आह ॥ ३६ ॥ इयम् । वै। रथन्तरमिति रथं-त- स्येति । अत्रापीडायाः गोश्शरीरत्वादिडैव गौरुच्यते । यथोक्तं 'शरीरं वा अस्यैतदुपा थाः '* इति अथैवमुक्तवन्तौ मित्रावरुणौ गां गाशरीरां वृष्टयात्मिकामिडां समैरयतां , यज्ञ- साधनत्वेनागमयताम् । सा च यत्रयत्र न्यक्रामत् निर्गत्यापतत् गोपक्षे निमित्तं कामति स्म । ततो घृतमपीड्यत उत्पद्यते । अस्मादुदकं तस्मादिडा घृतपद्युच्यते वृष्टिद्वारेण घृतहेतुत्वात् गोरूपेण वा घृतस्य हेतुत्वात् । तदस्या इडाया जन्म यदिहोपर- यते । घृतं पादेषु यस्यास्ता घृतपदी । 'कुम्भपदीषु च इति पादस्य लोपः, 'पादोऽन्यतरस्याम्' इति ङीप् , 'पादः पत्' इति पद्भावः । एवं मनुना प्रथममुपलब्धत्वात् इडा मानवी । पदात् घृतपीडनात् घृतपदी । मित्रावरुणाभ्यां समी- रितत्वान्मत्रावरुणी ॥ 'उपहूतं रथन्तरमित्यादिना इडोपाहानमन्त्रं व्याचष्टे-इयं वा *ते. सं. १-७-२७. " ·अनु. ७. भभास्करभाष्यांपेता. 403 इयं वै रथन्तरामिमामेव सहान्नाद्ये- नोपं ह्वयत उपहूतं वामदेव्य स- हान्तरिक्षेणेत्याह पशवो वै वामदे- व्यं पशूनेव सहान्तरिक्षेणोप ह्वय- त उपहूतं बृहत्सह दिवेया॑हेरं वै रम् । इमाम् । एव । सह । अन्नाद्येनेत्यन-अद्यैन। उपेति । ह्वयते । “उपहूतमित्युप-हूतम् । वामदे- व्यमिति वाम-देव्यम् । सह । अन्तरिक्षेण । इति। आह । पशवः । वै। वामदेव्यमिति वाम-देव्यम्। पशून् । एव । सह । अन्तरिक्षेण । उपेति । हृय- ते । 'उपहूतमित्युप-हूतम् । बृहत् । सह । दिवा। इति ॥ रथन्तरं साम । दुःखतरणहेतुत्वादियं पृथिवी रथन्तरम् । अन्नाद्येनेति । पृथिवीशब्देन पृथिवीविकारोऽन्नमुच्यते । तस्मा- दन्नाद्येन टथिवीमुपह्वयते । आत्मसमीपे करोति विधेयां करोति । 'निसमुपविभ्यो ह्वः' इत्यात्मनेपदम् ॥ पशवो वा इति ॥ वननीयस्वभावत्वात् ॥ 'ऐरमिति ॥ इरा वृष्टिः तत्र भवं सारं ऐरं तेन वृष्टिर्ल- क्ष्यते । दिवो वृष्टिं प्रवर्तयति ॥

·404 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. बृहादिरामेव सह दिवोपं ह्वयत उ- पहूतास्सप्त होत्रा इत्याह होत्रा ए- वोप ह्वयत उपहूता धेनुः ॥ ३७॥ सहर्षभेत्याह मिथुनमेवोप॑ ह्वयत उपहूतो भक्षस्सखेत्याह सोमपीथ- मेवोपं ह्वयत उपहूतां४ हो इत्या- इति । आह । ऐरम् । वै । वृहत् । इराम् । एव । सह । दिवा । उपेति । ह्वयते । 'उपहूता इत्युप- हूताः । सप्त। होत्राः । इति । आह । होत्राः। एव। उपेति । ह्वयते । 'उपहूतेत्युप-हूता । धेनुः॥३७॥ सहर्षभेति सह-ऋषभा । इति । आह । मिथु- नम् । एव । उपति । ह्वयते । 'उपहूत इत्युप-हू- तः । भक्षः । सखा । इति । आह । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । एव । उपेति । ह्वयते । उपहूतां४ इत्युप-हूताम् । हो इति । इति । आह । आत्मा- होतृकान् पुनर्यागेषु प्रवर्तयन्ति । "मिथुनमिति ॥ उपलक्षणत्वात्सर्वमिथुनानां ,प्रजनयितारमात्मानं करोति ॥ 'सोमपीथमिति ॥ भक्ष्यत इति भक्षः सोमः सखा समान- ख्यानः तस्य पानं पुनःपुनः प्रवर्तयति ॥ आत्मानमिति ॥ हो इत्यात्मोच्यते हे आत्मन् उपहूतः त्वम- ·अनु. ७.] भभास्करमाध्योपेता. 405 हात्मानमेवोपं हयत आत्मा झुपहू- तानां वसिष्ठ इडामुप॑ ह्वयते पशवो वा इडा पशूनेवोप॑ ह्वयते चतुरुप ह्व- यते चतुष्पादो हि पशवो मानवी- त्याह मनुर्खेताम् ॥ ३८ ॥ अग्रेड- पश्यद्धृतपदीत्याह यदेवास्यै पदा- नम् । एव । उपेति । ह्वयते । आत्मा । हि । उप- हूतानामित्युप-हूतानाम् । वसिष्ठः । इडाम् । उपे- ति । ह्वयते ।पशवः।वै । इडा । पशून् । एव। उपे- ति । ह्वयते । चतुः । उपेति । ह्वयते । चतुष्पाद इति चतुः-पादः । हि । पशवः । मानवी । इति । आह । मनुः । हि । एताम् ॥३८॥ अz। अप- श्यत् । घृतपदीति घृत-पदी । इति । आह । यत् । एव । अस्यै । पदात् । घृतम् । अपीड्यत । लुतः । त्रोपहूत इति भावः । मम आत्मेतिवत् भेद उपचर्यते । आह्वाने अणोऽप्रगृह्यस्य' इत्यनुनासिकः । न त्वात्मनोभिरक्षिताs- ग्न्यादिरुपहूयते । तत्र आत्मन आह्वानेन कोऽर्थ आत्मन- स्तत्राह-आत्मा हीति । अन्नादिषु मध्ये आत्मा वासयितृतमः तस्मादात्माऽप्युपहूयते इति । यहा-तस्मादिति । उच्चैरुपहूत इति । 'दूराद्भूते च' इति प्लुतस्यैवं व्याख्या । इडामुपह्वयत ·406 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २.प्र. ६. Our द्धृतमपीड्यत तस्मादेवमाह मैत्रा- वरुणीत्यहि मित्रावरुणौ बैना समैरैयतां ब्रह्म देवकतमुपहूतमि- त्याह ब्रह्मैवोपं ह्वयते दैव्यो अध्वर्यव उपहूता उपहूता मनुष्या इत्याह तस्मात् । एवम् । आह । मैत्रावरुणीति मैत्रा-व- रुणी । इति। आह । मित्रावरुणाविति मित्रा-वरु- णौ । हि । एनाम् । समैर्रयतामिति सं-ऐरयताम्। 'ब्रह्म । देवतमिति देव-कृतम् । उपहूतमित्यु- प-हूतम् । इति । आह । ब्रह्म । एव । उपति । ह्वयते । दैव्याः । अध्वर्यवः। उपहूता इत्युप-हूताः। उपहूता इत्युप-हूताः । मनुष्याः । इति । आह । देवमनुष्यानिति देव-मनुष्यान् । एव । उपेति । इति । वृष्टिरन्नं पशवो देवता वा इडा द्रव्याभिमानिनी तामुपा हृयते । इडोपहूतेत्यस्यार्थोऽनेन व्याख्यातः । उपहूतेडेति च स एवार्थः । बहुकृत्वो वचनमादरार्थम् । यथोक्तं 'अभ्यासेन भूयांसमर्थमधिगच्छति' इति । तत्रातिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थ चतुरुपह्वयत इत्यु- तम् । चतुष्पदा लाभश्चतुष्देन इडोपहूतेत्यस्याभ्यासाच्च । इत्थं मानवत्यिादि । गतम् । घृतपदीत्यादि । गतम् ॥ 'ब्रह्म परिबृढं यज्ञाख्यं कर्म देवेन ब्रह्मणा ऋत्विम्भिर्वा- ·अनु. ७.] मध्भास्करभाष्योपेता. 407 देवमनुष्यानेवोपं ह्वयते य इमं यज्ञम- वान् ये यज्ञपति वनित्यहि ॥३९॥ यज्ञाय चैव यजमानाय चाशिषमा शास्त उपहूते द्यावापृथिवी इत्याह द्यावापृथिवी एवोपं ह्वयते पूर्वजे ह्वयते । "ये । इमम् । यज्ञम् । अवान् । ये । य- ज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । वर्धान् । इति । आह॥ ३९॥ यज्ञाय। च । एव । यज॑मानाय। च ।आशिप- मित्या-शिर्षम् । एति । शास्ते । 'उपहूते इत्युप- हूते । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । इति । आह । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी। एव । उपेति । ह्वयते । पूर्वजे इति पूर्व-जे । ऋतावरी रुतम् । देवमनुष्यानिति । देवमनुष्यांश्चाध्वरस्य नेतृनुपह्वयते ॥ 1"यज्ञाय चैवेत्यादि ॥ गतम् ॥ 1 'पूर्वने इति ॥ सर्वविकारेभ्यः पूर्वमुत्पन्ने । ऋतावरी सत्यवत्यौ वा तत्साधनत्वेन । मत्वर्थीये मतुपि 'वनो र च' इति, 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । देवनशीले देव्यौ देवाः पुत्राः ययोस्तौ तादृश्यौ ।

·408 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. ऋतावरी इत्याह पूर्वजे दैते ऋता- वरी देवी देवपुत्रे इत्याह देवी दैते देवपुत्रे उपहूतोयं यजमान इत्याह यजमानमेवोप ह्वयत उत्तरस्यां दे- वय॒ज्यायामुपहूतो भूय॑सि हविष्क- रण उपहूतो दिव्ये धामनुपहूतः॥४० इत्यृत-वरी। इति । आह । पूर्वजे इति पूर्व-जे ! हि । एते इति । ऋतावरी इत्यृत-वरी । देवी इति । देवपुत्रे इति देव-पुत्रे । इति । आह । देवी इति । हि । एते इति । देवपुत्रे इति देव-पुत्रे । उपहूत इत्युपं-हूतः । अयम् । यज॑मानः । इति । आह । यजमानम् । एव । उपेति । ह्वयते । "उत्त- रस्यामित्युत्-तरस्याम् । देवयज्यायामिति देव- यज्यायाम् । उपहूत इत्युप-हूतः । भूय॑सि । हवि- ष्करण इति हविः-करणे । उप॑हूत इत्युप-हूतः। दिव्ये । धामन्न् । उपहूत इत्युप-हूतः ॥ ४० ॥ .. 12प्रजा वा इत्यादि ॥ दर्शपूर्णमासाद्यविच्छेदः प्रजाहेतुः । इदमसीदमसीत्यादि । प्रजा वा पशवः स्वर्गो वा यद्यज्ञस्य प्रियं धाम तादात्म्येन यज्ञे यजमानः उपहूतो भवति । अछम्ब- ·अनु. ७.] भाभास्करभाष्योपेता. 609 इत्याह प्रजा वा उतरा देवयण्या पशवो भूयो हविष्करण सुवर्गों लोको दिव्यं धामेदमसीदमसीत्येव यज्ञस्य॑ प्रियं धामोप ह्वयते विश्वम- स्य प्रियमुप॑तमित्याहार्छम्बट्कारमे- वोप हयते ॥४१॥ इति । आह । प्रजेति प्र-जा। वै। उत्तरेत्युत्-तरा। देवयज्येति देव-यज्या । पशवः । भूयः । हविष्क- रणमिति हविः-करणम् । सुवर्ग इति सुवः-गः। लोकः । दिव्यम् । धाम । इदम् । असि । इदम् । असि । इति । एव । यज्ञस्य॑ । प्रियम् । धाम । उपेति । ह्वयते । विश्वम् । अस्य । प्रियम् । उप- हूतमित्युप-हूतम् । इति । आह । अछम्बद्वारमि- त्यर्छम्बट्-कारम् । एव । उपेति । ह्रयते ॥४॥ आह धेनुरेतां वर्धानियाह धाम- नुप॑हूतश्चतुस्त्रिशञ्च ॥७॥ द्वारमे वेति । बडिति सत्यनाम । तस्य छादनं छम्बदा : किञ्चिद- प्यपरिच्छाद्य सर्वमप्यस्य यजमानस्य प्रियमुपह्वयते ॥ इति द्वितीये षष्ठे सप्तमोऽनुवाकः ॥ 52 ·1410 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. पशवो वा इडो स्वयमा दत्ते का- ममेवात्मा पशूनामा दत्ते न ह्य- न्यः कामै पशूनां प्र यच्छति वा- चस्पतये त्वा हुतं प्राभामीत्यहि वा- चमेव भागधेयेन प्रीणाति सदस- स्पतये त्वा हुतं पाामीत्याह स्व- गाकृत्यै चतुरवृत्तं भवति हविर्वै च- 'पशवः । वै । इडौ । स्वयम् । एति । इत्ते कामम् । एव । आत्मना । पानाम् । एति । दने। न । हि । अन्यः । कामम् । पशूनाम् । प्रयच्छ- तीति प्र-यच्छति । वाचः। पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अभामि । इति । आह । वाचम् । एव । भागधेयेनेति भाग-धेयैन । प्रीणाति । सदसः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अनामि । इति । आह । स्वगाकेत्या इति स्वगा-कृत्यै । चतुरवत्त- मिति चतुः-अवत्तम् । भवति । हविः । वै । चतुर- 'पशवो वा इत्यादि ॥ इडायाः स्वयमादानव्याजेन पशूना- मेव कामं स्वयमादत्ते पशुभ्यः प्रदातुं हस्ते गृह्णाति । न ह्यन्यः पशूनां कामं प्रदातुमर्हतीति ।। स्वगारुतिः यथा स्वभागकरणम् । स्वभागकरणम् । 'उर्यादिच्चिडाचश्च' ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 411 तुरवृत्तं पशवश्चतुरवृत्तं यहोता प्रा- श्रीयाहोता ॥ ४२ ॥ आर्तिमाळे- घनौ जुहुयाद्रुद्राय पशूनपि दध्या- दपशुर्यजमानस्स्यावाचस्पतये त्वा हुतं प्राभामीत्यौह परोक्षमेवैनेजुहो- ति सदसस्पतये त्वा हुतं प्रानामी- त्याह स्वगाकृत्यै प्रान्ति तीर्थ एव वत्तमिति चतुः-अवत्तम् । पशवः । चतुरवत्तमिति चतुः-अवनम् । यत् । होता । प्राश्रीयादिति प्र- अभीयात् । होता ॥४२॥ आर्तिम् । एति।ऋच्छेत् । यत् । अग्नौ । जुहुयात् । रुद्राय । पशून अपीति दध्यात् । अपशुः । यज॑मानः । स्यात् । वाचः। पतये । त्वा । हुतम् । प्रेति । अभामि। इति । आह । परोक्षमिति परः-अक्षम् । एव । एनत् । जुहोति । सदसः । पतये । त्वा । हुतम् । प्रेत अभामि । इति । आह । स्वगात्या इति स्वगा- कृत्यै। प्रेति । अनन्ति । तीर्थे । एव । प्रेति । इति गतित्वात् 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । चतु- रवत्तमित्यादि । गतम् ॥ परोक्षमिति ॥ कोऽत्र प्राभाति प्रहूयत एवेदं वाचस्पतय 'त. सं. २.६-३३.

·412 तत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.६. प्रान्ति दक्षिणां ददाति तीर्थ एव दक्षिणां ददाति वि वा एतद्यज्ञम् ॥ ४३ ॥ छिन्दन्ति यन्मध्यतः प्राभ- न्त्यद्भिर्जियन्त आपो वै सर्वां दे- वा देवताभिरेव यज्ञ५ सं तन्वन्ति देवा वै यज्ञाद्रुद्रमन्तरायन्स यज्ञम- अभन्ति । दक्षिणाम् । ददाति । तीर्थे । एव । दक्षि- णाम् । ददाति । वीति । वै । एतत् । यज्ञम्॥४३॥ छिन्दन्ति । यत् । मध्यतः। प्राश्नन्तीति प्र-अन- न्ति । 'अद्भिरित्यत्-भिः । मार्जयन्ते । आपः। वै। सर्वांः । देवताः । देवताभिः । एव । यज्ञम् । समिति । तन्वन्ति । देवाः । वै । यज्ञात् । रुद्रम्। अन्तः । आयन्न् । सः । यज्ञम् । अविध्यत् । तम्। इति प्रच्छादनं परोक्षत्वम् । तेन होतुः प्राशननिमित्ताया आर्ते- रप्रसङ्गः । प्राभातीति । सर्वेऽपि यजमानपञ्चमाः सह प्राश्न- न्तीति । तीर्थे दुःखोत्तरणावसरे प्राशनं दक्षिणादानं च कृतं भवतीति । ऋत्विग्भ्यः पुरोडाशप्रदानं दक्षिणा । वि वा एतदि- त्यादि । गतम् ॥ 'मार्जयन्त इति ॥ 'मनो ज्योतिः '* इत्यन्तर्वेदि मार्जनम् ॥ देवा वै यज्ञादिति ॥ अन्तरणं विस्मरणाद्यज्ञेऽननुप्रवेशनम् । *तै. सं. १-५-३.

·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 418 विध्य॒त्तं देवा अभि सम॑गच्छन्तु क- ल्पता नइदमिति तेऽब्रुवन्तिस्वष्टं वैन इदं भविष्यति यदिम राधयिष्या- म इति तस्विष्टकृतस्विष्टकृत्त्वं तस्याविहं निः ॥४४॥ अकृन्तन् यवन समितं तस्माद्यवमात्रमर्व ये- देवाः । अभि । समिति । अगच्छन्त । कल्पताम्। नः । इदम् । इति । ते । अब्रुवन्न् । स्विष्टमिति सु-इष्टम् । वै । नः । इदम् । भविष्यति । यत् । इमम् । राधयिप्यामः । इति । तत् । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । स्विष्टकृत्त्वमिति स्विष्टकृत्- त्वम् । तस्य । आविद्वामित्या-विहम् । निरिति ॥४४॥ अकृन्तन् । यवैन । संमितमिति सं- मितम् । तस्मात् । यवमात्रमिति यव-मात्रम् । अवेति । येत् । यत् । ज्यायः। अवोदित्यव-येत्। कल्पनं कर्मणोऽविकलसम्पत्तिः । अथ देवा अब्रुवन् इमं राधयिष्यामः तेन चैव यज्ञः स्विष्टकृतं भवतीति । ततः स्विष्टकतमाराधयित्वा यज्ञस्य तदाविद्धं यवमानं निप्कृप्य तेन प्राशित्रमकुर्वन् तस्माद्यदि यव- मात्राज्जयायः प्रवृहमवद्येत् यज्ञस्य रोपयेत् विमोहयेत् । रुप विमोहने । लिङ्गं च-'मा रूपाम यज्ञस्य '* इति ॥ *ते. बा. ३-७-५.

·414 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. द्यज्यायोऽवद्यद्रोपयेत्तद्यज्ञस्य य- दुपं च स्तृणीयादभि चे घारयदुभ- यतस्स५श्वायि कुर्यादवदायाभि घा- रयति द्विस्सं पद्यते द्विपाद्यज॑मानः प्रतिष्ठित्यै यतिरश्चीनमतिहरेदनभि- विद्धं यज्ञस्याभिविध्येदग्रेण परि हर- ति तीर्थेनैव परि हरति तत्पूष्णे पर्यं- रोपयेत् । तत् । यज्ञस्य । “यत् । उपेति । च । स्तृणीयात् । अभीति । च । घारयेत् । उभयत- स्स श्वायीत्युभयतः-सश्वायि । कुर्यात् । अव- दायेत्यव-दाय । अभीति । घारयति । द्विः । समि- ति । पद्यते । द्विपादिति दि-पात् । यज॑मानः । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । यत् । तिरश्चीनम्। अतिहरेदित्यति-हरेत् । अनभिविद्वमित्यनभि- विडम् । यज्ञस्य । अभीति । विध्येत् । अग्रैण । परीति । हरति । तीर्थेन । एव । परीति । हरति । 'तत् । पूष्णे । परीति । अहरन्न् । तत् ॥४५॥ यदित्यादि ॥ उभयपार्श्वरुग्णं उभयतः संशायि । यत्तिर- चीनमित्यादि ॥ गतम् ॥ 'तदित्यादि ॥ तद्देवतानिष्ठं प्राशित्रं देवाः पूष्णे प्रथमं पर्य- ·अनु.८.] मध्भास्करभाष्योपेता. 415 हरन्तत् ॥४५॥ पूषा प्राश्यं दतोऽ- रुतस्मात्पूपा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि तं देवा अब्रुवन्वि वा अया- यप्राशित्रियो वा अयमभूदिति त- बृहस्पतये पर्यहरन्त्सौविभेदृहस्पति- रित्थं वाव स्य आतिमाऽरिष्यतीति स एतं मन्त्रमपश्यत्सूर्यस्य त्वा च- पूषा । प्राश्येति प्र-अश्य । दृतः । अरुणत् । तस्मात् । पूपा । प्रपिष्टभाग इति प्रपिष्ट-भागः। अदन्तकः । हि । तम् । देवाः । अब्रुवन्न् । वीति। वै । अयम् । आधि । अप्राशित्रिय इत्यप्र-अशि- त्रियः । वै । अयम् । अभूत् । इति । तत् । बृह- स्पतये । परीति । अहरन्न् । सः । अविजेत् । वृ- हस्पतिः । इत्थम् । वाव । स्यः । आर्तिम् । एति। अरिष्यति । इति । सः । एतम् । मन्त्रम् । अप- श्यत् । सूर्यस्य । त्वा । चक्षुषा । प्रतीति । पझ्या- हरन, तत्प्राश्य पूषा आत्मीयान् दन्तानरुणत् । रुद्वात् भग्नात् तस्मादद्यत्वेऽपि पूपा प्रपिष्टभागो भवति, दन्तहीनत्वात् । एव- मयं वृद्धाङ्गोप्राशिवाई इति देवाः तं हित्वा तद्वृहस्पतये पर्य- ·416 तैत्तिरीयसंहिता. [कां. २.प्र. ६. क्षुषा प्रति पश्यामीत्यब्रवीन हि सू- यस्य चक्षुः॥ ४६ ॥ किं चन हि- नस्ति सोऽबिभेत्प्रतिगृह्णन्तै मा हि५ सिष्यतीति देवस्य॑ त्वा सवितुः प्र- सवैऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यां प्रति गृह्णामीत्यब्रवीत्सवितृप्रं- सूत एवैन्ड्रह्मणा देवताभिः प्रत्य- मि । इति । अब्रवीत् । न । हि । सूर्यस्य । चक्षुः ॥४६॥ किम् । चन । हिनस्ति । सः। अविभेत्। प्रतिगृह्णन्तमिति प्रति-गृह्णन्तम् । मा । हिसि- ष्यति । इति । देवस्य । त्वा । सवितुः । प्रसव इति प्र-सवे । अश्विनोः । बाहुभ्यामिति बाहु-भ्याम् । पूष्णः । हस्ताभ्याम् । प्रतीति । गृह्णामि । इति । अब्रवीत् । सवितृप्रसूत इति सवितृ-प्रसूतः । एव । एनत् । ब्रह्मणा । देवता- भिः । प्रतीति । अगृह्णात् । सः । अविभेत् । प्रा- हरन् । अथ वृहस्पतिः एषोऽहमपि एतत्प्राशनेनास्तं गमिप्यामीति बिभ्यत् ‘सूर्यस्य त्वा' इतीमं मन्त्रं दृष्ट्वा तेन प्राशित्रमपश्यत् । न हीति । सूर्यस्य सम्बन्धि सर्वलोकस्य चक्षुस्स्थानीयं मण्डलं सर्वलोकोपजीवि न हि कस्य चिद्धिंस्यं भवति । तस्मात्सूर्यः ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता. 417 गृह्णात्सोऽबिभत्पाश्रन्तै मा हिसि- प्यतीत्यग्नेस्त्वाऽऽस्यैन प्राधामीत्य- ब्रवीन ह्यनेरास्य किं चन हिनस्ति सोऽविक्षेत् ॥ ४७ ॥ प्राशितं मा हिसिष्यतीति ब्राह्मणस्योदरेणेत्य- ब्रवीन हि ब्राह्मणस्योदरं किं चन हिनस्ति बृहस्पतेब्रह्मणेति स हि ब्र- अन्तमिति प्र-अनन्तम् । मा। हिसिष्यति । इति । अग्नेः । त्वा । आस्यैन । प्रेति । अनामि । इति । अब्रवीत् । न । हि । अग्नेः । आस्यम् । किम् । चन । हिनस्ति । सः । अविभेत् ॥४७॥ प्राशितमिति प्र-अशितम् । मा। हि सिष्यति । इति । ब्राह्मणस्य । उदरण । इति । अब्रवीत् । न । हि । ब्राह्मणस्य । उदरम् । किम् । चन । हि- नस्ति । वृहस्पतेः । ब्रह्मणा । इति । सः । हि । पश्यति नाहमिति । तं दृष्ट्वा पश्यन्न पश्यतीति न हिंस्यः । अथ 'देवस्य त्वा' इति मन्त्रेण सवित्राऽनुज्ञातो देवताभावेन प्रतिगृह्णन प्रतिगृह्णातीति न बाध्यः । 'अनेस्त्वाऽऽस्येन' इत्यनया- स्यबुद्धया प्राश्नन् प्राभातीति, न बाध्यः । ब्राह्मणस्योदरेणेति । ब्राह्मणोदरधिया प्राशित्रं स्थापयन् प्राशितवानिति न हिंसितव्यः । स हीति । बृहस्पतिर्हि ब्राह्मणतरः तस्मादेवमुच्यत इति ।। 53 ·418 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र.६ .. मिष्ठोऽप वा एतस्मात्प्राणाः काम- न्ति यःप्राशित्रं प्राभात्य॒द्भिर्जिय- त्वा प्राणान्त्सं मृशतेऽमृतं वै प्राणा अमृतमापः प्राणानेव यथास्थानमु- 4 ह्वयते ॥ १८॥ ब्रमिष्ठः । अपेति । वै । एतस्मात् । प्राणा इति प्र-अनाः । कामन्ति । यः । प्राशित्रमिति प्र-अ- शिवम् । प्राभातीति प्र-अभाति । अद्भिरित्यत्- भिः । मार्जयित्वा । प्राणानिति प्र-अनान् । स- मिति । मृशते । अमृतम् । वै । प्राणा इति प्र- अनाः । अमतम् । आपः। प्राणानिति प्र-अनान्। एव । यथास्थानमिति यथा-स्थानम् । उपेति । ह्वयते ॥४८॥ प्राश्रीयाहोता यज्ञं निरहरन्तच्चक्षुरास्य किं चन हिनस्ति सोऽविभेच्चतुश्चत्वारिशच॥८॥ अप वा इत्यादि ॥ गतम् ॥ इति द्वितीये षष्ठेऽष्टमोऽनुवाकः.

·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेता. 419 अग्नीध आ द॑धात्य॒ग्निमुखानेवर्त- प्रीणाति समिधमा दधात्युत्तरासा- माहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथो समिद- त्येव जुहोति परिधीन्सं मार्टि पुनात्येवैान्त्सकृतकृत्सं मार्टि प- राङिव तिर्हि यज्ञश्चतुस्सं पद्यते चतुष्पादः पशवः पशूनेवार्य रुन्धे 'अग्नीध इत्यग्नि-इधे । एतिं । दधाति । अग्नि- मुखानित्यग्नि-मुखान् । एव । ऋतून् । प्रीणाति । समिमिति सं-इर्धम् । एति । दधाति । उत्तरा- सामित्युत्-तरासाम्। आहुतीनामित्या-हुतीनाम्। प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । अथो इति । समि- द्वतीति समित्-वति । एव । जुहोति । परिधीनिति परि-धीन् । समिति । मार्टि । पुनाति । एव । ए- नान । सकृसंकृदिति सकृत्-सकृत् । समिति । मार्टि । पराङ । इव । हि । एतहि । यज्ञः। चतुः । समितिं । पद्यते । चतुष्पाद इति चतुः- पादः । पशवः । पशून् । एव । अवोत । रुन्धे । अग्नीध इति ॥ आनीध्रभागविधिः । ऋतून कालस्य प्रव.

·420 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २.प्र. ६. ब्रह्मन्न स्थास्याम इत्याहात्र वा ए- तर्हि यज्ञश्थितः ॥४९॥ यत्र ब्रह्मा यत्रैव यज्ञश्श्रुितस्तत एवैन- मारभते यद्धस्तैन प्रमीवैदेपनस्स्या- द्यच्छीर्णा शीर्षक्तिमान्त्स्याद्यत्तू- प्णीमासीतासैप्रत्तो यज्ञस्स्यात्प्रति- ष्ठेत्येव ब्रूयाद्वाचि वै यज्ञदिश्रुतो य- त्रैव यज्ञश्श्रुितस्ततं एवैनः सं प्र ब्रह्मन् । प्रेति । स्थास्यामः । इति । आह । अत्र । वै। एतर्हि । यज्ञः। श्रितः॥४९॥ यत्र । ब्रह्मा। यत्र । एव । यज्ञः । श्रितः । ततः । एव । एनम् । एति । रभते । यत् । हस्तेन । प्रमीवेदिति प्र-मी- वैत् । वेपनः । स्यात् । यत् । झीर्णा । शीर! क्तिमानिति शीपक्ति-मान् । स्यात् । यत् । तू- प्णीम् । आसीत । असैप्रत्न इत्यसै-प्रतः। यज्ञः। स्यात् । प्रेति । तिष्ठ । इति । एव । ब्रूयात् । वा- चि । वै। यज्ञः। श्रितः। यत्र । एव । यज्ञः । श्रितः। ततः । एव । एनम् । सम् । प्रेति । य- । तकान् अग्निसहितान् प्रीणयति । फिडन्तोदात्तत्वम् ॥

·अनु.] भभास्करभाष्योपेता. 421 यच्छति देव सवितरेतचे प्र॥५०॥ आहेत्यहि प्रसूत्यै बृहस्पतिर्ब्रह्मेत्याह स हि ब्रमिष्ठस्स यज्ञं पाहि स य- ज्ञप॑तिं पाहि स मां पाहीत्याह य- ज्ञाय यजमानायात्मने तेभ्य एवा- शिपमा शास्तेऽना आश्राव्याह देवान यजेति ब्रह्मवादिनौ वदन्तीष्टा देवता अर्थ कतम एते देवा इति छन्दासीत ब्रूयाद्वायत्रीं त्रिष्टुभम् च्छति । देव । सवितः । एतत् । ते। प्रेति ॥५०॥ आह । इति । आह । प्रस॒त्या इति प्र-सूत्यै । बृहस्पतिः । ब्रह्मा । इति । आह । सः । हि । ब्रमिष्ठः । सः । यज्ञम् । पाहि । सः । यज्ञपति- मिति यज्ञ-पतिम् । पाहि । सः। माम् । पाहि । इति । आह । यज्ञाय॑ । यज॑मानाय । आत्मने । तेभ्यः । एव । आशिषमित्या-शिर्षम् । एति । शास्ते । अत्यै । आश्राव्येत्या-श्राव्य । आह। देवानं । यज । इति । ब्रह्मवादिन इति ब्रह्म-वा- दिनः । वदन्ति । इष्टाः । देवताः । अर्थ । कतमे। एते । देवाः । इति । छन्दा सि । इति । यात्।

·422 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ६. ब्राह्मणा वै ॥५१॥ जगतीमित्यथो खल्लाहु- छन्दारसीति तानेव तद्यजति देवानां वा इष्टा देवता आसन्नथाग्निनोंदज्वलत्तं देवा आहे- तीभिरनूयाजेष्वन्व॑विन्दन् यद॑नूया- जान् यज॑त्य॒ग्निमेव तत्समिन्ध एत- दुवै नामासुर आसीत्स एतर्हि यज्ञ- स्याशिषमवृक्त यद्द्यादेतत् ॥५२॥ गायत्रीम् । त्रिष्टुम् ॥५१॥ जगतीम् । इति । अथो इति । खलु । आहुः । ब्राह्मणाः । छन्दा सि । इति । तान् । एव । तत् । यजति । देवानाम् । वै । इष्टाः । देवाः । आसन्न् । अर्थ । अग्निः । न । उदिति । अज्वलत् । तम् । दे॒वाः । आहुतीभिरित्याहुति-भिः । अनूयाजेप्वियनु-या- जेषु । अन्विति । अविन्दन्न् । यत् । अन्याजा- नित्यनु-याजान् । यति । अग्निम् । एव । तत्। समिति । इन्धे । एतदुः। वै । नाम । आसुरः । आसीत् । सः । एतर्हि । यज्ञस्य । आशिषमि त्या-शिषम् । अवृत। यत्।ब्रूयात् । एतत् ॥५२॥ वै ·भनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता 423 उ द्यावापृथिवी भद्रमभूदित्येतदुमे- वासुरं यज्ञस्याशिष गमयेदिदं द्या- वापृथिवी भद्रमभूदित्येव ब्रूयाद्यज- मानमेव यज्ञस्याशिर्ष गमयत्याम सूक्तवाकमुत नमोवाकमियांहेदम- रात्स्मेति वावैतदाहोप॑श्रितो दिवः पृथिव्योरित्याह द्यावापृथिव्योर हि उ. । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भद्रम् । अभूत् । इति । एतदुम् । एव । आसुरम् । यज्ञ- स्य । आशिपमित्या॑-शिर्षम् । गमयेत् । इदम् । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भद्रम् । अ- भूत् । इति । एव । ब्रूयात् । यज॑मानम् । एव । यज्ञस्य । आशिषमित्या-शिर्षम् । गमयति । आर्म। सूक्तवाकर्मिति सूक्त-वाकम् । उत । नमोवाकमि- ति नमः-वाकम् । इति । आह । इदम् । अरा- स्म । इति । वाव । एतत् । आह । उपश्रित इ- त्यप-श्रितः । दिवः । पृथिव्योः । इति । आह । द्यावापृथिव्योरिति द्यावा-पृथिव्योः । हि । यज्ञः। उपश्रित इत्युप-श्रितः । ओमन्वती इत्योमन्न- ।

·424 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६.. यज्ञ उपश्रित ओम॑न्वती तेऽस्मिन् यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी॥५३॥ स्तामियाहाशिषमेवैतामा शास्ते ययात्सूपावसाना चं स्वध्यवसा- ना चेति प्रमायुको यजमानस्स्या- द्यदा हि प्रमीयतेऽथेमामुपावस्यति सूपचरणा स्वधिचरणा चेत्येव वती । ते । अस्मिन्न् । यज्ञे । यजमान । द्यावा- पृथिवी इति द्यावा-पृथिवी ॥५३॥ स्ताम् । इति । आह । आशिषमित्या-शिषम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । यत् । ब्रूयात् । सपावसानेति सु- उपावसाना। च।स्वध्यवसानेति सु-अध्यवसाना। च । इति । प्रमायुक इति प्र-मायुकः । यज॑मानः। स्यात् । यदा । हि । प्रमीयत इति प्र-मीयते । अर्थ । इमाम् । उपावस्यतीत्युप-अवस्यति । सपचरणेत सु-उपचरणा । च । स्वधिचरणेति यदा हीत्यादि ॥ मृत्युभिः पृथिवीमुपेत्यावस्यतीति । एव- मिदं शाखान्तरीयं पाठं निन्दित्वा पाठान्तरं दर्शयति । सूप- चरणा चेत्यादि । सुष्टु इमामुपेत्य चरन्ति जन्तव इति सूपचरणा एथिवी । सुष्टु इमामधिरुह्य चरन्तीति स्वधिचरणा द्यौः। - ·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेता. 425 ब्रूयाद्रीयसीमेवास्मै गन्यूतिमाशा- स्ते न प्रमायुको भवति तयोरा- विद्यग्निरिद हविरजुषतेाह या अक्ष्मि ॥ ५४॥ देवतास्ता अरी- रामेति वावैताह यन्त्र निर्दिशेत्प्र- सु-अधिचरणा । च । इति । एव । ब्रूयात् । वरीयसीम् । एव । अस्मै । गव्यूतिम् । एति । शास्ते । न । प्रमायुक इति प्र-मायुकः । भ- वति । तयोः । आविदीत्या-विदि । अग्निः । इदम् । हविः । अजुषत । इति । आह । याः । अर्याक्ष्म ॥५४॥ देवताः । ताः । अरीरधाम । इति । वाव । एतत् । आह । यत् । न । निर्दिशेदिति निः-दि- 'उतियूति' 'छन्दसि गत्यर्थेभ्यः' इति युच , बहुव्रीहिर्वा । वरीयसीमु- रुतरां गव्यूति गवां सुखसञ्चारस्थानं द्यावाप्रथिव्यात्मकं यजमा- नायाशास्ते । 'गोर्युतौ छन्दसि गोर्युतौ छन्दसि' इत्यवादेशः । इति क्तिनि यतिशब्दो निपातितः । विकृतत्वान्नावगृह्यते ॥ तयोराविदीत्यादि ॥ तयोः द्यावाप्रथिव्योः आविदि आभि- मुख्येन लाभे सति अग्निरिदं हविरजुषतासेवत, आत्मीयं च महतेनः अवीवृधत अवर्धयत् । ज्यायः प्रशस्तं चाकृत कृतवान् । यस्मादेवमग्न्यादिका देवता अयाक्ष्म इष्टवन्तो वयं ता अरीरधाम, 54 ·426 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. तिवेशं यज्ञस्याशीगच्छेदा शास्तेऽ- यं यजमानोसावित्याह निर्दिश्यैवै- न सुवर्ग लोकं गमयत्यायुरा शा- स्ते सुप्रजास्त्वमा शास्त इत्या॑हा- शेत् । प्रतिवेशमिति प्रति-वेशम् । यज्ञस्य । आ- शीरित्या-शीः । गच्छेत् । एति । शास्ते । अयम् । यज॑मानः । असौ । इति । आह । निर्दिश्येति निः-दिश्य । एव । एनम् । सुव- मिति सुवः-गम् । लोकम् । गमयति । आयुः । एति । शास्ते । सुप्रजास्त्वमिति सुप्रजाः-त्वम् । एति । शास्ते । इति । आह । आशिषमित्या- तेजःप्रभृतिभिश्च समृद्धा वयमकार्मेति । एतदस्य मन्त्रभागप्रतिपा. द्यमिति दर्शयति । यन्नेति । एतन्नामा अयं यजमान आशास्ते इति यदि विशिष्टं न निर्दिश्येत तदा यज्ञस्याशीः आशासनी- यमायुरादिकं यज्ञफलं प्रतिवेशं पार्श्वस्थं यं कं चित् गच्छेत्, तस्मादयं भवदत्तशर्मा यजमान इति निर्दिश्य एनमेव स्वर्ग गमयतीति आयुरादि दिव्यधामपर्यन्तं विश्वं प्रियं प्रापयतीति यावत् ॥ 'आशिषमेवैतामिति ॥ प्रसिद्धपदार्थके पदे इत्यर्थः । प्राणा वै सजाता इति । समानजन्मानः प्राणास्सजाताः तेषां वन- स्याशासनात् प्राणा अनन्तरिता अनिष्टा भवन्ति । तदनिर्देव ·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता. 427 शिषमेवैतामा शास्ते सजातवन- स्यामा शस्ति इत्याह प्राणा वै संजाताः प्राणानेव ॥ ५५ ॥ नान्त- रैति तदग्निर्देवो देवेभ्यो वनते वय- मग्नेर्मानुषा इत्याहाग्निर्देवेभ्यो वनुते शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । स- जातवनस्यामिति सजात-वनस्याम् । एति । शास्ते । इति । आह । प्राणा इति प्र-अनाः । वै । सजाता इति स-जाताः । प्राणानिति प्र- अनान् । एव ॥ ५५ ॥ न । अन्तः । एति । तत्। अग्निः । देवः । देवेभ्यः । वनते । वयम् । अग्नेः । मानुषाः । इति । आह । अग्निः। देवेभ्यः। वनुते। वयम् । मनुष्येभ्यः । इति । वाव । एतत् । आह । इत्यादि । तदाशासनीयं अमिस्स्वयं देवस्सन् देवेभ्यो देवसका. शाद्वा वनते अस्मै यजमानाय दातुमुपादत्ते दिव्यान् भोगान् अस्मादुल्यादयति । वयं तु मनुष्यास्सन्तो मनुष्येभ्यो मानुषान् भोगान्. यजमानार्थं वनुमः अनेरस्यैव प्रसादादित्येपोर्थः प्रतिपाद- यितुं अत्राभिप्रेत इति दर्शयितुं मनुष्येभ्य इति पदोपस्कारेण व्याचष्टे । अथ यदि विज्ञायते अग्निर्देवेभ्यो वनुते वयमग्नेस्स- काशादिति तदा एतावति प्रतिपिपादयिषिते देवो मनुष्यानिति पदद्वयोपपादन मकिञ्चित्करं स्यात् ॥

·428 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.६. 5 वयं मनुष्येभ्य इति वावताहेह गतिर्वामस्येदं च नमो देवेभ्य इत्या- हु याश्चैव देवता यति याश्च न ता- भ्य एवोभीभ्यो नमस्करोत्यात्म- नोऽनात् ॥ ५६ ॥ देवा वै यज्ञस्य॑ स्वगाकर्तारं नावि- इह । गतिः । वामस्य । इदम् । च । नमः । दे- वेभ्यः । इति । आह । याः। च । एव । देवताः। यजति । याः। च । न । ताभ्यः। एव । उभयी- भ्यः । नमः। करोति । आत्मनः । अनात् ॥५६॥ श्रुितस्ते प्र त्रिष्टुभमेतद्दयावापृथिवी या अयो- क्ष्म प्राणानेव षट्चत्वारिशच ॥९॥ 'देवाः । वै । यज्ञस्य॑ । स्वगाकर्तारमिति स्व- .. याश्चैवेत्यादि ॥ गतम् । प्रस्तराख्यमन्नं सर्वेभ्यो देवेभ्यः क्रियत इति । अनिष्टा देवता आर्तिमस्य नोत्पादयन्ति । इति द्वितीये पष्ठे नवमोनुवाकः.' 1देवा वै यज्ञस्येत्यादि ॥ असङ्करेण हवींषि स्वस्वदेवतायै यो गमयिता स स्वगाकर्ता शंयुनामा बृहस्पतिपुत्रोभवत् । सः ·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 429 न्दन्ते झंयु बार्हस्पत्यम॑ब्रुवनिमं नौ यज्ञ स्वगा कुर्विति सोऽब्रवी- द्वरै वृणै यदेवाब्राह्मणोक्तोश्रद्दधानो यांत सा में यज्ञस्याशीरसदिति तस्माद्यदब्राह्मणोक्तोश्रद्दधानो यज- ते शंयमेव तस्य॑ वारहस्पत्यं यज्ञ- गा-कर्तारम् । न । अविन्दन्न । ते। शंयुमिति शं- युम् । बार्हस्पत्यम् । अबवन्न् । इमम् । नः । यज्ञम्। स्वगेति स्व-गा । कुरु । इति । सः । अब्रवीत् । वरम् । वृणै । यत् । एव । अब्राह्मणोक्त इत्यत्राह्म- ण उक्तः । अश्रद्दधान इत्यर्धेत्-दधानः । यजा- तै । सा। मे। यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः। अस- त् । इति । तस्मात् । यत् । अब्राह्मणोक्त इत्यवां- ह्मण-उक्तः । अश्रद्दधान इत्यIत्-दधानः। यज- ते । शंयुमिति शं-युम् । एव । तस्य । बार्हस्प- देयनाम् । यदेवेत्यादि । 'यजस्व' इति ब्राह्मणेन नोक्तो यो भवति यश्च श्रद्दधानो न भवति तदीयस्य यज्ञस्य याऽऽशीः फलं सा ममास्त्विति शंयुना वृतम् । अथ देवैस्तथाऽस्त्वित्यनु- ज्ञाते पुनश्च शंयुरब्रवीत् एतत् मे मम युप्मत्प्रसादात् संपत्स्यत, अथ किं मे प्रजाया युप्मत्प्रसादेन संपत्स्यते इति ॥

·430 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. स्याशीगच्छत्येतन्ममेत्यब्रवीत्किं मै प्रजायाः ॥५७॥ इति यौपगुरातै शतेन यातयाद्यो निहनत्सहस्रेण यातयाद्यो लोहितं करवद्यावतः प्र- स्कर्व पारसून्त्संगृह्णात्तावतस्संवत्स- त्यम् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः । गच्छति । एतत् । मम । इति । अब्रवीत् । किम् । मे । प्र- जाया इति प्र-जायाः ॥५७॥ इति । यः । अप- गुराता इत्यप-गुरातै । शतेन । यातयात् । यः। निहनदिति नि-हनत् । सहस्रेण । यातयात् । यः। लोहितम् । करवत् । यावतः । प्रस्कोति प्र-स्क- यं । पारसून् । संगृह्णादिति सं-गृह्णात् । ताव॑तः । संवत्सरानिति सं-वत्सरान् । पितृलोकमिति पितृ- तौदादिकः, योऽपगुराता इत्यादि ॥ अपगोरणं ताडनोद्योगः । वाक्पारुष्य- मित्येके । ब्राह्मणाय तदपत्याय तत्कर्तारं शतनिष्कदण्डेन दुःख- येत् । गुरी उद्यमने लेटि अडागमः, 'वैतोन्यत्र' इत्यैकारः । यो निहनत् निहन्यात् ताडयेत् । लेट्यडागमः । गतमन्यत् । करवत् कुर्यात् । पूर्ववदडागमः । लोहितं शरीरात् प्रस्कद्य निपत्य यावतः पांसून् सङ्गहीयात् ताव. त्संवत्सरान् पितृलोकं न प्रजानीयात् मदपत्ये लोहितस्योत्पाद- यिता । उभयत्र लेटि 'इतश्च लोपः' इति लोपः ॥

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपेता. 431 रान्पितलोकं न प्र जानादिति त- स्माद्राह्मणाय नापं गुरेत न नि है- न्यान लोहितं कुर्या देताता हैनसा भवति तच्छ्योरा वृणीमह इत्याह यज्ञमेव तत्स्वगा करोति तत् ॥५॥ शंयोरा वृणीमह इत्याह शंयुमेव बार्हस्पत्यं भागधेयैन समर्धयति लोकम् । न । प्रेति । जानात् । इति । तस्मात् । ब्राह्मणाय । न । अपेति । गुरेत । न । नीति । हन्यात् ।न। लोहितम् । कुर्यात् । एतावता । ह । एनसा । भवति । 'तत् । शंयोरिति शं-योः । एति । वृणीमहे । इति । आह । यज्ञम् । एव । तत् । स्वगेति स्व-गा । करोति । तत् ॥५८ ॥ शयोरिति शं-योः। एति । वृणीमहे । इति । आह । शंयुमिति शं-युम् । एव । वार्हस्पत्यम् । भागधे- येनेति भाग-धेयैन । समिति । अर्धयति । गातु- तस्मादित्यादि ॥ गतम् । एतावतेति । एतावताऽनर्थस्य हे- तुना पापेन इत्थंभूतो भवति ॥ * तच्छंयोरा वृणीमहे '* इत्यादिसूक्तवाकमन्त्रव्याख्यानं सुबोध- नम् । आशिषमिति । प्रतीकग्रहणत्वादस्त्वित्यादि सर्वाऽप्याशीHद्यते॥ 3 *ते. ब्रा. ३-५-११.

·432 तैत्तिरीयसंहिता. कां. २.प्र.६ गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञप॑तय इत्या- हाशिषमेवैतामा शास्ते सोम य- जति रेत एव तद्दधाति त्वष्टारं यज- ति रेत एव हितं त्वष्टा रूपाणि वि करोति देवानां पत्नीर्यजति मिथुन- त्वायाग्निं गृहपतिं यजति प्रतिष्ठित्यै जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते॥५९॥ म् । यज्ञाय । गातुम् । यज्ञप्तय इति यज्ञ-पतये। इति। आह । आशिपमित्या-शिषम् । एव । एताम्। एति । शास्ते । सोम॑म् । यजति । रेतः । एव । तत् । दधाति । त्वष्टारम् । यजति । रेतः । एव । हितम् । त्वष्टा । रूपाणि । वीति । करोति । देवा- नाम् । पत्नीः । यजति । मिथुनत्वायेति मिथुन- त्वाय । अग्निम् । गृहपतिमिति गृह-पतिम् । यज- ति । प्रतिष्ठित्या इति प्रति-स्थित्यै । "जामि । । एतत् । यज्ञस्य । क्रियते ॥ ५९ ॥ यत् । आ- वै सोमं यजतीत्यादि ॥ पत्नीसंयाजविधिः ।। जामि वा इत्यादि ॥ याज्यानुवाक्ययोः ऋक्त्वेन वैलक्षण्येन जामि- त्वाभावः । 'आ प्यायस्व सं ते' * इत्यादयो याज्यानुवाक्या वेदितव्याः।। *ते. बा. ३-५-१२.

·अनु. १..] भट्टभास्करभाष्योपेता. 433 यदाज्यैन प्रयाजा इज्यन्त आज्यन पत्नीसंयाजा ऋचमनूच्यं पत्नीसंया- जानामृचा यजत्यजामित्वायाथों मिथुनत्वार्य पतिप्रायणो वै यज्ञः पङ्कयुदयनः पञ्च प्रयाजा ईज्यन्ते चत्वारः पत्नीसंयाजासमिष्टयजुः ज्येन। प्रयाजा इति प्र-याजाः। इज्यन्ते । आज्येन । पत्नीसंयाजा इति पत्नी-संयाजाः । ऋचम् । अ- नूच्येत्यनु-उच्य । पत्नीसंयाजानामिति पत्नी- संयाजााम् । ऋचा । यजति । अजामित्वायेत्य- जामि त्वाय । 'अथो इति । मिथनत्वायेति मि- थुन-त्वाय । पड़िायण इति पति-प्रायणः।वै । यज्ञः। पदयन इति पति-उदयनः । पञ्च । प्रयाजा इति प्र-याजाः । इज्यन्ते । चत्वारः। प- नीसंयाजा इति पत्नी-संयाजाः । समिष्टयजुरित - 'पङ्किप्रायण' इत्यादि ॥ समिष्टयजुपो विधिः । प्रायणं प्रारम्भः । उदयनं समाप्तिः । पङिपञ्चकं प्रायणीयः उदयनी- यश्च द्वयं यस्येति बहुव्रीहिः । प्रायणोदयनहेतुत्वं पङ्क्तेरनुशब्देन द्योत्यते । पङ्कया हेतुना सर्वे ऋत्विग्यजमानाः समीचीनं यज्ञं 55 ·434 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र ६. पञ्चमं पङ्क्तिमेवार्नु प्रयन्ति पक्किम- नूर्यन्ति ॥ ६॥ युक्ष्वा हि देवहूतमा अश्वा अग्ने समिष्ट-यजुः । पञ्चमम् । पङ्क्तिम् । एव । अन्विति । प्रयन्तीति प्र-यन्ति । पङ्किम् । अनु । उदिति । यन्ति ॥६॥ प्रजायाः करोति तक्रियते त्रयस्त्रिशञ्च॥१०॥ 'युक्ष्व । हि । देवहूतमानिति देव-हूतमान । अश्वा । अग्ने । रथीः । इव । नीति । होता । प्रारभन्ते । समीचीनं समापयन्ति । उभय*भाजो भवन्तीति । 'चादिलोपे विभाषा' इति प्रथमा तिभिक्तिः न निहन्यते । समासगतिनिघातावुक्तौ ॥ इति द्वितीये षष्ठे दशमोनुवाकः. अथ संसर्गेष्टेः सप्तदशसामिधेन्योऽनभ्यस्ताः । युवा होत्या- द्याः सर्वाः गायत्र्यः ॥ तत्र प्रथमा-हे अग्ने युक्ष्व योजय । छान्दसो लुक् शपः, 'यचोतस्तिङः' इति संहितायां दीर्घ- त्वम् । देवहूतमान् देवानामाह्वातृतमान अश्वान् व्यापनान् ज्वा- *घ-उदयनीय, ·अनु. ११.] भभास्करभायापता. 435 रीरिव । नि होता पूर्व्यस्सदः । उ- त नौ देव देवार अच्छा वोचो वि- दुष्टरः । श्रद्विश्वा वायाँ कृधि । त्व पूर्व्यः । सदः । उत । नः । देव । देवान् । अ- छ । वोचः । विदुष्टर इति विदुः-तरः । श्रत् । विश्वा । वायाँ । कृधि । त्वम् । ह । यत् । यवि- . लासमूहान् । उभयत्रापि 'दीर्घादटि समानपादे' इति रुत्वम् । रथीरिव यथा रथी रथवान् रथे अश्वान युड़े । 'छन्दसीवनिपौ' इति मत्वर्थीय ईकारः । ततस्तथायुक्तनालस्त्वं पूर्व्यः पुराणो होता देवानां यष्टा निषदः निषीद । लेटि व्यत्ययेन शपो लुकि अडागमः ॥ लिट् , अथ द्वितीया-उत न इति ॥ हे देव दीप्तिमन् अमे अस्माकं कर्मणि देवान् अच्छ वोचः आभिमुख्येन ब्रूहि भ्रातृव्यानभिभवितुम् । एते सम्यग्यजन्त इति । छान्दसो 'निपातस्य च' इत्यच्छेत्यस्य संहितायां दीर्घत्वम् । विदुष्टरः विद्वत्तरः । अयस्मयादित्वेन भत्वात्सम्प्रसारणम् । किञ्च-विश्वानि वार्याणि वरणीयानि अभिप्रेतानि भ्रातृव्यमरणा- दीनि अत् कृधि सत्यानि कुरत । यथाभिमतसंपत्तिस्सत्यम् । करोतेलेटि निपातस्य छान्दसश्शपो लुक् 'श्रुशृणुपूकवृभ्यः' इति धिभावः ॥ तृतीया-वं इति ॥ हे यविष्ठय युवतम । छान्दसः स्वार्थिको यत् । सहसो बलस्य सूनो मथनप्रभवत्वात् हे आहुत ·436 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. है यद्यविष्ठ्य सहसस्सूनवाहुत । ऋतावा यज्ञियो भुवः । अयमग्नि- स्सहस्रिणो वाजस्य शतिनस्पतिः। मूर्धा कवी रयीणाम् । तं नेमिमृ- ष्ठ्य । सहसः । सूनो । आहुतेत्या-हुत । ऋतावे- त्यृत-वा । यज्ञियः । भुवः । 'अयम् । अग्निः । सहस्रिणः । वाजस्य । शतिनः । पतिः । मूर्धा । .. परस्य नित्यमाभिमुख्येनाहुत । 'सुबामन्त्रिते' इति पराङ्गवद्भावात् पष्टयाम- न्त्रितसमुदायस्य पदादित्वात् पाठिकमामन्त्रिताचुदात्तत्वं, त्वाष्टभिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । यत् यस्मात् प्रस्तावा · सत्यवान् यज्ञवान् वा । तस्मादस्माकमपि यज्ञियो यज्ञसम्पादना) भुवः भव । त्वमेव तथाभवितुमर्हसीति । भवतेर्लेटि शपो लुकि अ- डागमे 'भू मुबोस्तिङि' इति गुणाभावः । ‘हि च' इति निघा- ताभावः । ऋतशब्दान्मत्वर्थीयो वनिप्रत्ययः । यज्ञशब्दात् 'य- ज्ञविग्भ्याम्' इति घः ॥ 'चतुर्थी--अयमिति ॥ अयं खल्वग्निः पतिः स्वामी रयीणां सर्वधनानां तस्मादिहेव समिन्धयाम इति । अनिरिदानी वि- शेप्यते-सहस्त्रिणः शतिनश्च शतप्रमाणवतस्सहस्त्रप्रमाणवतश्च वाजस्य अन्नस्य पतिः स्वामी अत एव मूर्धा प्रधानभूतः कविः कान्तदर्शनः । तस्मादयं रयीणां दाताऽस्त्यितिभावः । रयीणा- मित्यत्र 'नामन्यतरस्याम्' इति विभक्त्युदात्तत्वम् ॥

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपैता. 437 भवो यथाऽऽनमस्व सहूतिभिः। ने- दीयो यज्ञम्॥६१॥ अगिरः । तस्मै नूनमभिद्यवे वाचा विरूप नित्यया। कविः । रयीणाम् । तम् । नेमिम् । ऋभवः । य- था । एति । नमस्व । सहूतिभिरित सहूति-भिः। नेदीयः । यज्ञम् ॥ ६१ ॥अङ्गिरः । तस्मै । नूनम्। अभियंव इत्यभि-द्यवे । वाचा । विरूपति वि- रूप । नित्यया । वृष्णे । चोदस्व । सुष्टुतिमिति "पञ्चमी-तमिति ॥ हे अग्ने नेदीयः अन्तिकतमः सदा अस्माकं प्रत्यासन्नः अङ्गिरः अङ्गनादिगुणयुक्त तमिमं यज्ञमानमस्व अस्मान प्रति प्रवीभूतं कुरु । अस्मदभिमतसम्पादनोन्मुखं कुरु । सहूतिभिस्समानाबानेस्सहायैः सह । यद्वा-नेदीयः अ- न्तिकतममानमस्त्र । यथा ऋभवो देवतक्षाणो नेमि नीयमानं आवर्तयन्ति । तद्वद्यज्ञमानमयति । अन्तर्भावितस्य व्यत्ययेनात्मने- पदम् । 'यथेति पदान्ते' इति यथेत्यस्य निघातः ।। पष्ठी --तस्मा इति ॥ नूनमिति पादपूरणे । हे अने वि- रूप . नानारूप तस्मै यज्ञैराराधनीयाय अभिद्यवे अभिगतदीप्तये वृष्णे वर्षित्रे इन्द्राय इन्द्रार्थं वाचा नित्यया वैदिक्या ऋगादि- रूपया सुष्टुतिं शोभनां स्तुति शोभनस्तुतिकं वा यज्ञं चोदस्व प्रेरय पुनःपुनः प्रवर्तय । यहा-आभीक्ष्ण्यं नित्यत्वं यथा नित्यप्रहसित इति पुनःपुनः प्रवर्तमानया वाचा सुष्टुतिं प्रवर्तयेति।

·438 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र. ६. वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्। कमुष्विद- स्य सेनयाऽग्नेरपाकचक्षसः । पणिं गोषु स्तरामहे । मा नो देवानां सु-स्तुतिम् । 'कम् । उ । स्वित् । अस्य । सेन- या । अग्नेः । अपोकचक्षस इत्यपाक-चक्षसः । पणिम् । गोषु । स्तरामहे । 'मा। नः। देवानाम् । यथा पुनःपुनः स्तुवीत यजमानः तथा धनादिना समृद्धं कुर्विति। सुष्टुतिशब्देन गतिसमासे 'मक्तिन्व्याख्यान' इत्यादिना उत्तर- पदान्तोदात्तत्वम् । बहुव्रीहौ छान्दसं षत्वम् । कश्चिदाह-तस्मै यजमानाय हविषां वपित्रे पुनःपुनः यज्ञं प्रवर्तयेति ॥ 'सप्तमी-कमुष्विदिति ॥ कमिति प्रभ, उ इत्यवधारणे, स्विदिति वितर्के, अस्यागेरपाकचक्षसः अनल्पदर्शनस्य प्रवृद्धज्ञान- स्य सेनया बलसंपत्त्या कमेव उ खलु पणिं सांव्यवहारिक क्रयविक्रयादानभोगादिलक्षणं गोषु गवादिधनविषयेषु स्तरामहे छादयामः । न किञ्चिदपि सर्वमपि व्यवहारं कुर्मः एवम् । पण व्यवहारे, औणादिकः इप्रत्ययः, तृणातर्विकरणव्यत्ययेन शप् , स्विदित्यस्य छान्दसं पत्वम् ॥ अष्टमी-मा न इति ॥ देवानां हविर्व्यवहारिंणां यजमानानां सम्बन्धिन्यो विशः प्रजा ऋत्विजो वा नः अस्मान् मा हासुः मा त्याक्षुः प्रस्नातीः प्रस्नात्यः प्रस्नुताः उताः गाः इव अह. न्तव्याः अप्नियाः । यहा-अप्निया इति गवां नाम । उस्त्राः ·अनु. ११.] मभास्करभाष्योपेता. 439 विशः प्रस्नातीरिवोस्राः । कुशं न हासुरनियाः । मा नस्समस्य दूढ्यः परिद्वेषसो अहतिः । ऊमिन नावमा बंधीत् । नमस्ते अन ओ- विशः। प्रस्नातीरिति प्र-स्नातीः । इव । उस्राः । कृशम्।न। हासुः। अनियाः। मा । नः । समस्य। 'दूयः। परिद्वेषस इति परि-द्वेषसः। अहतिः।ऊ- मिः।न। नार्वम् । एति । वधीत्।"नमः। ते । अग्ने । .क्षीरादेिदानेन जगतां वासयित्रयः किमिव कृशं न वत्समिव प्रस्तुतस्तन्याः हि गावो वत्सकं विशेषेण न जहति । एवं मां मा हामुरिति । उभयोपमा याऽपि वाक्यार्थोपमा भवतीत्युप- मैतत् ॥ नवमी मा न इति ॥ समस्य सर्वस्यापि दृढ्यः द्रढीयः। प्रपोदरादिः । परिद्वेषसः सर्वतो द्वेषणशीलस्य भ्रातृव्यस्य अं- हतिः अभिभवः अस्मान् मा वधीत् माऽस्मानवधिषुः । नावं दुर्बला ऊर्मिरिव । कश्चिदाह-समस्य समानस्य दूढ्यः मत्स- रिणः । समानमन्यत् ॥ दशमी-नमस्त इति ॥ हे अग्ने नमस्ते तव खल्वोजसे बलाय कृष्टयो मनुष्या गृणन्ति शब्दयन्ति । तवैव बलं स्तुवन्ति यजमानादयः । अतः त्वममित्रमस्माकमपकारिणं शत्रु अमैः अमनैः 10 ·440 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. जैसे गृणन्ति देव कृष्टयः । अमैः॥ ॥ ६२ ॥ अमित्रमर्दय । कुवित्सु नो गविष्टयेऽग्ने संवेषिषो रयिम् । ओज॑से । गृणन्ति । देव । कुष्टयः । अमैः ॥२॥ अमित्रम् । अर्दय ।"कुवित् । स्विति । नः । गवि- ष्टय इति गो-इष्टये। अग्ने। संवेर्पिप इति सं-वेषि- पः।रयिम् ।उस्कृदित्युरु-कृत्। उरु । नः । कृधि । पचा- रोगादिभिः अर्दय मारय । अमेरित्रप्रत्ययः । अन्यत्र द्यचि वृषादिः द्रष्टव्यः ॥ " 'एकादशी-कुवित्स्विति ॥ अग्ने नः अस्माकं रयिं धनं सुसं- वेपिषः । सुष्टु समन्तात्प्रापय । कुवित्, इति निपातो भूयिष्ठ- मित्यस्यार्थे वर्तते । विष व्याप्तौ लेटि 'सिब्बहुळं लेटि' इति लेटोडाटौ' इत्यडागमः । गविष्टये गावश्च इष्टयश्च गविष्टिः तदर्थ तत्साधनानि कर्माणि मे स्युरिति । लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः, नुमभावश्चान्दसः । उत्तमबहुळधनं प्रापयेति । इदानीं तत्प्राप्ति बहुतरं कुर्वित्याशास्ते--उरुकृत् उरुणो बहुनो धनस्य कर्तुः न हि त्वमल्पं कर्तुं जानासि । पादादित्वात्क्षाष्ठिकसामन्त्रितायुदात्त- त्वम् । नः अस्माकं धनं उरु कृधि बहुतरं कुरु । सामर्थ्या- तिशयो गम्यते । 'नश्च धातुस्थोरुषुभ्यः' इति नसो णत्वम्, 'कः करत्करति' इति सत्वम् । करोतेर्लेट , पूर्ववच्छपो लुक् धिभावश्च ॥

·अनु. ११.] मभास्करभाष्योपेता. 441 उरूंकदुरुस्कृधि । मा नौ अस्मि- न्महाधने पर वर्भारभृद्यथा । संव- र्ग स रयिं जय । अन्यमस्म- "मा । नः । अस्मिन्न् । महाधन इति महा-धने। परेति । वर्क । भारभृदिति भार-भृत् । यथा । संवर्गमिति सं-वर्गम् ।समिति । रयिम् । जय । अ- "द्वादशी-मा न इति ॥ उत्तमं महत्तमं धनं देहीति तत्र महाधने त्वयाऽस्मिन् दीयमाने इत्थं कर्तव्यम् । भारभृदिति । मा परावर्क मा परानैषीः । यथा महान्तं भारं वोढुं समर्थो भारं न इति न किञ्चित् परावर्जयति महान्तमपि भारमानयति । एवं त्वयाऽपि कर्तव्यम् । व्रजेर्लेटि ‘मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् । किञ्च-संवर्ग संवृज्य देये धनराशौ पुनःपुनः समानीय महा- न्तं धनराशि सञ्जय सम्यक् जित्वा आनय । वराभीक्ष्ण्ये णमुल् । छान्दसो वा घमुञ् ॥ त्रयोदशी-अन्यमिति ॥ हे अग्ने अस्मत् अस्मत्तः अन्य शत्रु इयं दुच्छुना दौर्गत्यं दुर्भिक्षं नरकादिरूपा वा पीडा सिष- तु सेवताम् । सर्लोटि 'बहुलं छन्दसि' इति शपः श्लुः, इत्वं चाभ्यासस्य । भियै भयार्थ यथाऽसौ भीतः पलायेत नः अस्मा- कं तु शवः बलं वर्धय । अमवत् आमसाधनं भ्रातृव्यक्षयो यैस्तद्वत् बलं वर्धय । 'अणावकर्मकात्' इति परस्मैपदम्, भयथा' इति शप आर्धधातुकत्वाणिलोपः, 'यचोतस्तिङः' इति संहितायां दीर्घत्वम् ॥ 56 13 'छन्दस्युः ·442 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. द्विया इयमग्ने सिषक्तु दुच्छुनौ । वर्धा नो अमवच्छवः । यस्यार्जुष- नमस्विनशमीमदुर्मखस्य वा । तं घेदृग्निर्वृधाऽवति । परस्या अधि। न्यम् । अस्मत् । भियै । इयम् । अग्ने । सिषक्तु । दुच्छुना । वर्धे । नः । अमवदित्यम-वत् । शवः। "यस्य । अर्जुषत् । नमस्विनः । शीम् । अदुर्म- खस्येत्यदुः-मखस्य । वा । तम् । घ । इत् । अ- निः : । वृधा । अवति । "परस्याः। अधीति ॥६३॥ 1"चतुर्दशी--यस्येति ॥ यस्य नमस्विनः अन्नवतः पुरोडाशा- दिहविस्संपादिनो यजमानस्य शमी कर्म अजुषत् सेवते । प्रीतो भनते, कीदृशस्य अदुर्मखस्य अविगुणयज्ञस्य तमेवाग्निः वृधा वर्धनेनावति तर्पयति । प्रवृद्धं वा रक्षति । घेदिति पादपूरणे । केचिदाहुः-नमस्विनो नमस्कारशीलस्य वा अविगुणयज्ञस्य वा कर्मेति विकल्पार्थों वाशब्द इति । घेति पादपूरणे इदित्यव- धारणे ॥ पञ्चदशी-परस्या इति ॥ संवतः सङ्गतेरधि उपरि- परमे संश्लेषे तिष्ठन् । 'उपसर्गाच्छन्दसि' इति वतिः । अवरानपकृष्टा- नप्यस्मान् अभ्यातर आभिमुख्येन, मर्यादया च तर तारय दु:- खात् । वनोतेः संपदादित्वात्किए । परस्मात्संपननीयात् लोकादुपरि- पर्तमानः खं अवरानस्मान अम्यातर आमिमुख्येनागच्छ । तथा ·अनु. ११.] भहभास्करभाष्योपेता. 443 ॥६३॥ संवतोऽवरा५ अभ्या तर। यत्राहमस्मि ता अव । विद्मा हि ते पुरा वयमग्ने पितुर्यथाऽव॑सः । अर्धा ते सुम्नीमहे । य उग्र ईव संवत इति सं-वर्तः। अवरान् । अभि । एति । तर। यत्र । अहम् । अस्मि । तान् । अव । "विन । हि । ते । पुरा । वयम् । अग्ने । पितुः । यथा । अवसः। अर्ध । ते । सुम्नम् । ईमहे । "यः । उग्रः। रुत्वा यत्राहमस्मि कुले ग्रामे जनपदे वा काले वा तान् तत्स्था- नएि सर्वानव रक्ष तर्पय वा । रुत्वानुनासिकावुक्तौ ॥ षोडशी-विद्येति ॥ हे अग्ने तस्मात्ते तव पुरा पूर्वमेव वयं जानीमः कथमिव अवसः अभिगन्तव्यः पितरमिव त्वा वयं जानी- मः अवगतो रक्षकः त्वमस्माकं पितुरेवं ते वयं जानीमः । पुत्रद्वेषितव्यावृत्त्यर्थमिदम् । अध अत एव कारणात् ते त्वामेव सुम्नं सुखमीमहे याचामहे । 'यचोतस्तिङः' इति 'निपातस्य ' इति उभयत्रापि दीर्घत्वम् ॥ "सप्तदशीय इति ॥ हे अग्रे यस्त्वमुग्रः उद्र्णबलतया उग्र इव भवसि । शर्यहा । छान्दसः कर्तरि कृत्यः 'तत्र साधुः इति यत् । शर्याणां हिंसकानां हन्ता शर्यहा । तिग्मशृङ्गः न तीक्ष्ण- शृङ्गः तीक्ष्णज्वालः तिग्मशृङ्ग इव । वंसगः वननीयानि वना- 17 ·444 तेत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र.६. शर्यहा तिग्मशृङ्गो न वश्संगः । अग्ने पुरौ रुरोजिथ । सायस्सं वस्सम्यञ्चमिष स्तोमै चाग्नये । वर्षिष्ठाय क्षितीनामू| ना सह- इव । शर्यहेति शर्य-हा । तिग्मशृङ्ग इति तिग्म- शृङ्गः । न । वसंगः । अग्गै । पुरः । रुरोजिथ । "सखायः । समिति । वः । सम्यश्चम् । इर्षम् । स्तोम॑म् । च । अग्नये । वर्षिष्ठाय । क्षितीनाम्। .. 18. वन- नि गच्छति वनसङ्गः । वननोयेषु वनेषु सक्त इति वा सङ्गः । एपोदरादित्वादिष्टस्वरूपलाभः । एवं मृगवत्सौम्यस्वभावः उग्रस्वभावश्च त्वं पुरः असुराणां पुरीः मेघान्वा रुरोजिथ अध- क्षीः । छान्दसो हः । भ्रातृव्याणां हन्ता वृष्टेरुत्पादनेन वा सर्वा भिमतकारी॥ सखायः समानख्यानाः 18अथास्यामेवेष्टयां पुरोनुवाक्या-सखाय इत्यनुष्टुप् ॥ हे ऋत्विग्यनमानाः वः युष्मदर्थ युप्माकं श्रेयोर्थ अस्मासु अनये वर्षिष्ठाय प्रवृद्धतमाय क्षितीनां निवास- हेतूनां मध्ये उर्जो नप्त्रे चतुर्थाय यथान्नादाहुतिः आहुतेरादियः आदित्यादनिरिति । सहस्वते अतिशयेन बलवते ईशायास्मै सम्यञ्चं समीचीनं अतिगुणं स्तोमं स्तोत्रमिषमन्नं पुरोडाशादिकं हविश्व समारभध्वं कुरुत । एतक्रियाया अश्रुतत्वात् साका- इत्वादुपसर्गसामर्थ्यादुत्तरस्मिंश्च मन्त्र विशेषस्य श्रुतत्वात् । तत्रार्य ·अनु. 1.] माभास्करभाष्योपेता. 445 स्वते । सश्समियुवसे वृषन्नने विश्वान्यर्य आ । इडस्पदे समिध्यसे स नो वसून्या भर । प्रजापते ऊर्जः । नप्त्रे । सहस्वते । "ससमिति सं-सम्। इत् । युवसे । वृषन्न् । अग्ने । विश्वानि । अर्यः । आ । इडः । पदे । समिति । इध्यसे । सः । नः । वसूनि । एति । भर । "प्रजापत इति प्रजा- विवेकः अग्नये इषं स्तोमं च संहराम इत्यत्रोच्यते । सोमिर- स्मभ्यं विश्वानि वसूनि समाहरत्विति उत्तरत्र वक्ष्यत इति । प्रिय- स्थिरादिना वृद्धशब्दस्य वर्षादेशः ॥ 1 अथात्रैव याज्या-संसमिदित्यनुष्टुप् प्रसमुपोदः' इति द्विवचनम् । हे वृषन् कामानां वर्षितः अग्ने विश्वानि वसूनि धनानि भक्तैः संयुवसे संमिश्रयसि भक्तेभ्यो दातुं राशीकरोषि । व्यत्ययेन शः, आत्मनेपदं च । यस्मादयः ईश्वरस्त्वम् । आकारो मर्यादायाम् । मर्यादाऽसङ्करणेन यथाधिकारं धनानां प्रापयिता त्वमिति । किञ्च–इडस्पदे एथिव्याः पदे स्थाने वेद्यास्समि- ध्यसे सम्यक् ज्वाल्यसे । सः महानुभावस्त्वं अस्मभ्यं वसूनि समाभर समाहरेति । 'हग्रहोर्भश्छन्दसि' । इडन्नं तद्वती पृथिवी । मत्वर्थीयो लुप्यते, अयस्मयादित्वेन पदत्वाजश्त्वं, सावकाचः। इति विभक्तेरुदात्तत्वम्, षष्ठ्याः पतिपुत्र' ' इत्यादिना सत्वम् ॥ यः प्रजाकामस्स्यात्तस्मा एतं प्राजापत्यं गार्मुतं चरुं निर्व- 206 ·446 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. स वैद सोमा॑पूषणेमो देवौ ॥६॥ पते । “सः । वेद । सोमापूषणेति सोमां-पूषणा। 21 स एव पेत् '* इत्यस्याः पुरोऽनुवाक्या-प्रजापते न त्वदिति व्याख्यातेयं 'सोमस्य विषिरसि'' इत्यत्र इह त्वस्याः प्रतीकं गृह्यते । हे प्रजापते त्वदन्य एतानि विश्वानि जातानि भुवनानि परिब- भूव सर्वतो व्याप्नोति । तस्माद्यद्यत्कामयमानास्ते जुहुमो वयं तत्तथैवास्माकमस्तु. वयं रयीणां पतयस्स्यामेति ।। "तत्रैव याज्या-स वेद पुत्र इति जगती ॥ इयमपि हिरण्यगर्भः' इत्यत्र व्याख्याता । प्रतीकग्रहणमिदमस्याः । स एव प्रजापतिः पुत्रो भूत्वा पितरं मातरं च वेद पुत्रभावेन वर्तते । स एव सूनुः सोता यजमानश्च भवति पुनर्मघः पुनःपुनः क्रियमाणो यागश्च भवति । स एवं यां स्वर्ग च और्णोत् स्वतेजसाऽऽच्छादयति स एव विश्वानि भूत- जातानि अभवत् आभवत् व्यामोति स एवेति ।। यः पशुकामस्स्यात्तस्मा एतं सोमापौणं गार्मु चळं निर्व- पेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-सोमापूषणा जनाना रयीणामिति त्रिष्टुप् ॥ इयं च व्याख्याता अनाविष्णू महि' इत्यत्र प्रतीक- ग्रहणमस्या अप्यत्र । सोमापूषणौ रयीणां धनानां . जनना जनयितारौ द्यावाप्टथिव्योश्च जनयितारौ । विश्वस्य भूतनातस्य जातमात्रावेव गोपौ एवं महानुभावाविमौ देवाः कृतवन्तः अमृत- त्वस्य नाभिं नहनभूतौ देवाः कृतवन्तः ॥ *तै. सं. २-४-४1-2 तै सं. १-८-१४10. तै. सं. २-२-१२५. तै. सं. १-८-२२7. 226 ·अनु. १२.] महभास्करभाष्योपैता. 447 23. उशन्तस्त्वा हवामह उशन्तस्सर्मि- धीमहि । उशनुशत आ वह पितॄन इमौ । देवौ ॥ ६४ ॥ यज्ञममैरधि वृषन्नेकान्न विशतिश्च॥११॥ 'उशन्तः । त्वा । हवामहे । उशन्तः । समिति । इधीमहि । उशन् । उशतः । एति । वह । पितॄन् । 2.3. अथ तव याज्या-इमो देवौ जायमानौ इति त्रिष्टुप् ॥ इयमपि तत्रैव व्याख्याता* । प्रतीकमेव गृह्यते । इमौ देवी सोमापूषणौ जायमानावेव जुषन्त सर्वे देवाः इमौ देवो तमांसि अजुष्टानि अप्रियाणि गूहतां जातमात्रावेव छादितवन्तौ । आ- भ्यां पक्वमुदकं संवत्सरव्रतं आमासु उस्त्रियासु रश्मिघु इन्द्रो वृष्टयर्थं जनत् जनयति पक्कं करोति ॥ इति द्वितीये षष्ठे एकादशोऽनुवाकः. 'महापितृयज्ञे सामिधेनी एकैव त्रिरुच्यते । उशन्त इत्यनुष्टुप्॥ उशन्तः कामयमानाः पितॄन् त्वा हवामहे आहृयामः । तानेव कामयमानास्त्वां समिधीमहि सम्यग्दीपयामः । त्वमपि तान् पितॄन् उशन्नावह । कीदृशान् उशतः हविरत्तुं कामयमानान् हविषे अ- तवे हविर्भोक्तुं । तुमर्थे तवै प्रत्ययः, कर्मणस्संप्रदानत्वाच्चतुर्थी ॥ *त. सं. १-८-२२॥

·448 तैत्तिरीयसंहिता. [को. २. प्र. ६. हविषे अत्तवे । त्वः सोम प्रचिकितो मनीषा त्वरजिष्ठमनु नेषि पन्थाम्। हविः । अतवे । त्वम् । सोम । प्रचिकित इति प्र-चिकितः । मनीषा । त्वम् । रजिष्ठम् । आन्वि- ति । नेषि । पन्थाम् । तव । प्रणीतीति प्र-नीती। पितरः । नः । इन्दो इति । देवेषु । रत्नम् । अभ- "सोमबर्हिषदग्निप्वात्तकव्यवाहनानां क्रमेण द्वेडे पुरोनुवाक्ये एकैकस्य तूत्तरा याज्या सर्वास्त्रिष्टुभः । विशेषो वक्ष्यते-वं सोमेति ॥ हे सोम ! वं प्रचिकितः प्रकर्षण ज्ञातः । निष्ठायां छान्दसं द्विवचनम्, यमुकि वा अभ्यासविकाराभावः, ‘गतिर- नन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । 'चिक' इति वा धात्व- न्तरं द्रष्टव्यम् । मनीपा मनीषावद्भिः । यहा-विशिष्टया म- नीषया व्यभिचाराभावात् । 'सुपां सुलुक्' इति विभक्तेराकारः । किंच-त्वं रजिष्ठं ऋजुतरं पन्थां पन्थानम् । ऋजुशब्दादिष्ठनि 'विभाष|श्छन्दसि' इति रेफः । यहा-रजः उदकं अतिश- येन तद्वान् रजिष्ठः । रजश्शब्दादिष्ठन् ‘विन्मतो क्', 'टेः इति टिलोपः । ईदृशं पन्थानं अनुनषि अनुक्रमेण प्रापय- सि । नयतेलिटि शपो लुक् । किञ्च-हे इन्दो! सोम! तव प्रणीती प्रणीत्या परिचरणेन पुरस्कारेण वा । सुपां सुलुक' इति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । अस्माकं पितरः पूर्वेषु दे- वेषु रत्नं रमणीयं हविरन्नमभनन्त धीराः धीमन्तः । मत्वर्थीयो रप्रत्ययः ॥

·अनु. १२. महभास्करभाष्योपेता. 449 तव प्रणीती पितरौ न इन्दो देवेषु रत्नमभजन्तं धीराः । त्वया हि नः पितरस्सोम पूर्वे कर्माणि चक्रुः 4- वमान धीराः । वन्वन्नातः परिधी रपोर्ण वीरेभिरश्वैर्मघा भव ॥६५॥ जन्त । धीराः । त्वया । हि । नः । पितरः । सोम । पूर्व । कर्माणि । चक्रुः । पवमान । धी- राः : । वन्वन्न् । अतः । परिधीनिति परि-धीन् । त्वया "त्वया हीति ॥ हे सोम नः अस्माकं पूर्वे पितरः - खलु हेतुना त्वत्प्रसादेन कर्माणि ज्योतिष्टोमादीनि पितृयज्ञा- दोनि वा चक्रुः कृतवन्तः । धीराः । गतम् । हे पवमान शो- धकः तस्मात्कारणात् अस्माकमपि त्वं वन्वन् अस्माकं संभजन* अवातः वानरहितः स्वयमेव ज्वलन् । यहा-अकार उपमायां अयं वायुलदृशः, दीर्घकारित्वं सादृश्यं । परिधीन परितो धारयिन आत्मनः प्रतिवन्धन अपोर्ण अपानुद प्रतिबन्धकापनोदेन शीघ्र- मागच्छ । रुत्वानुनामिकावुक्तौ । वीरेभिः विक्रान्तैरश्वैः शीघ्र- मागच्छति । ततश्चागत्य नः अस्माकं मघवा धनवान् भव । अस्मभ्यं धनं दातुं हस्ते गृहाण यहा-हविषा धनेन तहान् भव । छन्दसीवनिपो' इति मत्वर्थीयो वनिप्रत्ययः । द्वयचोतस्तिङः' इति भवशब्दस्य संहितायां दीर्वः ।। - *ख-ग-संभजन हविषा संभजन्. 57 ·460 तैत्तिरीयसंहिता. का. २. प्र ६. नः । त्व५ सौम पितृभिस्संविदा- नोऽनु द्यावापृथिवी आ ततन्थ।त- स्मै त इन्दो हविर्षा विधेम वय स्याम पतयो रयीणाम् । अग्निष्वा- अपेति । ऊर्गु । वीरेभिः । अश्वैः । मघवेति म- घ-वा । भव ॥ ६५ ॥ नः । त्वम् । सोम । पि- तृभिरिति पितृ-भिः । संविदान इति सं-विदानः ! आन्विति । द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । एति । ततन्थ। तस्मै । ते । इन्दो इति । हविषा । विधेम । वयम् । स्यामा पतयः। रयीणाम् । 'अ- 'त्वं सोमेति ॥ हे सोम! त्वं पितृभिः पूर्वैरास्माकीनैः संवि- दानः ऐकमत्यं गतः इत्थं वयमस्मै कुर्म इति द्यावाप्टथिव्यौ अन्वाततन्थ अनुक्रमेण दीप्त्या । अततेः 'बभृथाततन्थ' इति निपात्यते । है इन्दो! तस्मै तादृशाय ते तुभ्यं हविषा वि- धेम परिचरेम तदर्थं आततदीप्तिर्भव । प्रयोजनं च ब्रूमः । वयं रयीणां धनानां पतयः स्याम भूयास्मेति हविषा विधेम त्वाम्, त्वं च द्यावाप्रथिवी दीप्त्या आततन्थ पितृभिश्च संवि- दानो भव इति । 'समोगमृच्छि' इति विदेरात्मनेपदम् ॥ अग्निप्वात्ता इति जगती ॥ हे अग्निप्वात्ताः! अग्निष्वेव ·भनु. १२.] मध्भास्करभाष्योपेता. 451 नाः पितर एह गच्छत सदस्सद- स्सदत सुप्रणीतयः। अत्ता हवीषि प्रयतानि बहिष्या रयि सर्ववी- रं दधातन । बर्हिषदः पितर ऊ- त्यर्वागिमा वो हव्या चकमा जुष- ग्निप्वात्ता इत्यग्नि-स्वानाः । पितरः । एति । इह । गच्छत । सदस्सद इति सदः-सदः । सदत । सुप्रणीतय इति सु-प्रणीतयः । अत्त । हवीशर्षि । प्रयतानीति प्र-यतानि । वरहिर्षि । अर्थ । रयिम्। सर्ववीरमिति सर्व-वीरम् । दधातन । बर्हिषद इति गर्हि-सदः । पितरः । ऊती । अर्वाक् । हवन्ते ये हविषां भोक्तारः* आस्वादनिबद्धभावाः । आमन्त्रितायु- दात्तत्वम् । हे पितरः! इह कर्मणि आगच्छत हे सुप्रणीतयः सुखपरिचरणाः सदस्सदः आत्मीयमात्मीयं सदनं सदत सीदत । सीदतिः प्राप्तिकर्माऽयमिदानीम् । यहा-'सुपां सुलुक् ' इति सप्तम्या • लुक् । सदस्सदः सदसिसदसि सीदत । विकरण- व्यत्ययेन शः ततश्चात्ताभीत हवींषि पितरो बर्हिषदः । ब्राह्मणं च, 'ये वै यज्वानः । ते पितरो बर्हिषदः ।। इति ॥ आमन्त्रयन्ते-हे बर्हिषदः पितरः ऊती उत्या गमनेन अर्वाक * होतारः । भोक्तारः +ते. बा. १.६.९.

·452 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. ध्वम् । त आ गतासा शन्तमेना- थास्मभ्यम् ॥ ६६ ॥ शं योररपो दधात । आहं पितॄन्त्सुविदत्रा इमा । वः । हव्या । चक्रम । जुषध्वम् । ते । एति । गत । अव॑सा । शंतमेनेति शं-तमेन । अर्थ । अस्मभ्यमित्यस्म-भ्यम् ॥ ६६ ॥ शम् । योः । अरपः । दधात । एति । अहम् । पितृन् । अस्मान् प्रत्यभिमुखा भूत्वा । 'ऊतियूति' इत्यादिना उदात्तः क्तिन्निपातितः, 'सुपां सुलुक 'सुपा मुलुक ' इति तृतीयायाः पूर्वसवर्ण, 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति ततःपरस्याकारस्य संहितायां । स्वरि- तत्वम् । इमानि हव्यानि हवींपि । उभयत्र 'शेश्छन्दसि' इति लोपः । युष्मदर्थं चक्रम कुर्मो वयम् । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् । तानि यूयं जुपध्वं सेवध्वम् । तिङः पर- त्वात् न निहन्यते । तदर्थं ते च यूयं आगत आगच्छत । लोटि बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक । अवसा प्रीत्या शन्तमेन सुखतमेन मनुष्यादिप्रोतः अथ अनन्तरमागत्य हवींषि च सेवित्वा अस्मभ्यं शंयोश्च अरपः अपापः उभयलोकाविरुद्धं दधात दत्त आपत्तापशमनं रोगाणां नाशनं यावनं भयानां पृथकरण- मागामिनो निरोधः । यौतेरसुनि गुणे अादेशाभावश्छान्दसः ॥ "आहमिति ॥ सुविदत्रान् शोभनवेदनान् सुष्टु वदन्तीति सुवि- पत्राः । विदेः कर्तृप्रत्ययः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अहं ·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता. 453 अविसि नपतिं च विक्रमणं च विष्णोः । बर्हिषदो ये स्वधा सुतस्य भजन्त पित्वस्त इहार्गमि- ष्ठाः । उपहूताः पितरस्सोम्यासो सुविदवानिति सु-विदत्रान् । अविसि । नपा- तम् । च । विक्रमणमिति त्रि-क्रम॑णम् । च । विष्णोः । वर्हिषद् इति वरहि-सदः । ये । स्व- धयेति स्व-धयां । सुतस्य । भर्जन्त । पित्वः । नानावित्सि आभिमुख्येन लब्धवानस्मि । विन्दते डि 'लिड्मिचा- वात्मनेपदेषु' इति कित्वम् । किञ्च-विष्णोर्यज्ञात्मनो नपातं च विक्रमणं च आवित्सीत्येव तेषामेव प्रमादान्नपातनमभ्रेयः कर्माङ्गानाम् । ण्यन्ताक्विपि नाममासे 'नभ्राण्नपात्' इति नलोपाभावो निपा- त्यते । विविधं सङ्क्रमणं विक्रमणं विश्लिष्टकर्मनिप्पत्तिः । विशिष्ट- फलप्राप्तिहेतुवं वा कर्मणः । कस्मादेवमुच्यते इत्याह—ये बर्हि- पंदः पितरः स्वधया अन्नन सह सुतस्य सोमस्यान्नं सोमं च भनन्त अभनन्त यज्वान इति यावत् । 'बहुलं छन्दस्यमाङयो- गेपि' इत्य डभावः । ते पितरः इह अस्मिन् कर्मणि पित्वः पिन्वन्ति आगमिष्ठाः । 'सुपां सुलुक ' इति सप्तम्याः स्वादेशः।

·454 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २..प्र. ६. .in/ बहिष्येषु निधिषु प्रियेषु । त आ गमन्तु त इह श्रृंवन्त्वधि ब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् । उदीरतामवर उ- ते । इह । आगमिष्ठा इत्या-गमिष्ठाः । 'उपहूता इत्युपं-हूताः। पितरः । सोम्यासः । बर्हिष्येषु । निधिष्विति नि-धिषु । प्रियेषु । ते । एति । गम- न्तु । ते । इह । श्रुवन्तु । अधीति । ब्रुवन्तु । ते । अवन्तु । अस्मान् । उदिति । ईरताम् । अवरे । अतिशयेन गन्तारः । 'तुश्छन्दसि' इत्यागन्तृशब्दादिष्ठन्प्रत्ययः, 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इति लोपः ।। उपहूताः ये पितरः अस्मिन् कर्मणि अस्माभिरुपहूताः सो- म्यासः सोमार्हाः । 'सोममर्हति' इति यप्रत्ययः । बर्हिप्येषु यागसंबन्धिषु । भवे साधौ वा यः । सन्निधिषु निधीयन्त इति निधयः हवींपि । 'उपसर्गे वोः किः' तेषु निमित्तेषु सप्तमी । प्रियेषु इष्टतमेषु ये आहूताः आगमन्तु आगच्छन्तु । 'सर्वे विधयश्छन्दास विकल्प्यन्ते' इति छत्वाभावः । अतः इह कर्मणि अस्मत्प्रयु- तास्स्तुतीः श्रुवन्तु शृण्वन्तु । 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । अधिब्रुवन्तु तेऽस्मान् पक्षपातेन वा अस्मान् आधिक्येन ब्रुवन्तु साधुरूतमेभिरिति । अवन्तु चास्मान्पितरस्ते ॥ उदीरतामिति ॥ उदीरतां उदीर्णा भवन्तु उद्गच्छन्तु ।

·भनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता 455 त्परास उन्मध्यमाः पितरस्सोम्या- सः । असुंम् ॥ ६७॥ य ईयुरवृका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवैषु । इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्य ये उदिति । परांसः । उदिति । मध्यमाः । पितरः । सोम्यासः । असुंम् ॥ ६७ ॥ ये । ईयुः । अव- काः । ऋतज्ञा इत्यृत-ज्ञाः । ते । नः । अवन्तु । पितरः । हर्वेषु । "इदम् । पितृभ्य इति पितृ- ईर गतः, आदादिकः ‘आत्मनेपदेप्वनतः' इत्यदादेशः । अवरे अधस्तात् स्थिताः पृथिवीस्थिता वा निकष्टा वा परासः पराः उत्कृष्टा उच्छ्रितस्थानस्था वा ते च पितर उदीरतां मध्यमाश्च पितर उदीरतां सोम्यासः सोमार्हाः। 'सोममर्हति' इति यः । गे अमुं प्राणं हेतुबन वारकत्वेन ईयुः प्रविष्टाः अवृकाः बा- धकस्वभावरहिताः । कुक वृक आदाने, इगुपधलक्षणः कः । ऋतज्ञाः तस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा ज्ञातारः ते तथा महा- नुभावाः नः अवन्तु प्रीणयन्तु वा हवेषु आह्वानेषु अस्मान् तृप्यन्तु वा अस्मद्यज्ञेषु ॥ 1"इदमिति ॥ इदं नमः अन्नं प्रणामो वा पितृभ्योऽस्तु ।

·456 तैत्तिरीयसंहिता. [का. २. प्र. ६. -nhvr पूर्वांसो य उपरास ईयुः । ये पा- थिवे रजस्या निषत्ता ये वो नून ५ सुवृजनासु विक्षु । अधा यथा नः भ्यः । नमः । अस्तु । अद्य । ये । पूर्वांसः । ये । उपरासः । ईयुः । ये । पार्थिवे । रजसि । एति । निषत्ता इति नि-सत्ताः । ये । वा । नूनम् । सुवृ- जनास्विीत सु-वृजनासु । विक्षु । "अर्ध । या । : अद्य अस्मिन् कर्मणि केभ्यः ये पूर्वासः ईगु: पूर्व मेव स्वर्ग गता ये चोपरास ईयुः उपरिभृतास्तेपां समीपभृता अन्त- रिक्षस्थाः तेपां वा कुले अन्तरिक्षे स्थिताः ये च पार्थिवे रजसि लोके आनिपत्ता आनिषण्णाः सर्वतः । 'पृथिव्या बाजी' इति स्वार्थिको ञः । यहा-एथिवीसंबन्धिनि लोक स्थिताः । नूनमिति पादपूरणे । ये वा मुवजनामु शोभनधनामु विक्षु प्रजासु कर्मशीलासु निपग्णाः । यहा-उगरासः उपरणशीलाः नि- त्तिप्रधानाः पार्थिवे पृथिव्यां भवे रजसि कर्मणि पुण्यापुण्या- त्मके व्यामिश्रे निषण्णाः सुवृजनासु शोभनधनासु कर्मशेष- धनासु धार्मिकेषु अपापासु प्रजासु निषण्णाः तेभ्यस्सर्वेभ्यो नमोऽस्त्विति ॥ अधेति ॥ अध अत एव कर्मसामर्थ्यात् अस्माकं परासः पूर्वे पितरः ·अनु. १२.] मभास्करभाष्योपेता. 457 .. - पितरः परासः प्रत्नासौ अग्न ऋत- मांशुषाणाः । शुचीदयन्दीधितिमु- क्थशासः क्षामा भिन्दन्तो अरुणी- रप व्रन्। यद॑ग्ने ॥६८॥ कव्यवा- हंन पितॄन् यक्ष्य॒तावृधः । प्रचे हु- नः । पितरः । परासः। प्रत्नासः । अने। ऋतम्। आशुपाणाः । शुचि । इत् । अयन्न् । दीधितिम् । उक्थशास इत्युक्थ-शासः । क्षामं । भिन्दन्तः । अरुणीः । अपेति । वन्न् । “यत् । अग्ने ॥ ६८ ॥ कव्यवाहनेति कव्य-वाहन । पितॄन् । यक्षि। प्रत्नासः ततोपि पूर्व पितरः हे अग्ने ऋतं सत्यं यज्ञं वा आशुषाणा अ- भुवानाः । अश्नोतेः छान्दसे लिटि रूपम्, तत्र कसुकानचोश्छा- न्दसस्समावेशः । अयस्मयादित्वेन भत्वाद्वयोस्संप्रसारणम् । यहा- द्विविकरणत्वं लिटि व्यत्ययेन भवति, उप्रत्ययः । ते च शुवि 'शुद्धं स्थानम् । इदित्यवधारणे । शुच्येव स्थानं यथाऽयन् आगच्छन् दीधितिं स्थानं तद्योगात्ताच्छद्वयम् । उक्थशासः उक्थै स्तोत्रैः । यत्प्रत्ययः ॥ यदिति अनुष्टुप् ॥ हे अग्ने कव्यवाहन हविषो वाहक यद्यस्मात्पितॄन् ऋतावृधः ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा वर्धयितन 58 ·458 तैत्तिरीयसंहिता. (का. २. प्र. ६. व्यानि वक्ष्यसि देवेभ्यश्च पितृभ्य आ । त्वमन ईडितो जातवेदोऽ- वाडव्यानि सुरभीणि कुत्वा। प्रादाः पितृभ्यस्स्वधया ते अक्षवृद्धि त्वं देव ऋतावृध इत्यृत-वृधः । प्रेति । च । हव्यानि । वक्ष्यसि । देवेभ्यः । च । पितृभ्य इति पितृ- -भ्यः । आ । "त्वम् । अग्ने । ईडितः । जात- वेद इति जात-वेदः । अवाट् । हव्यानि । सुर- भीणि । कृत्वा । प्रेति। अदाः।पितृभ्य इति पितृ- भ्यः । स्वधयेति स्व-धयां । ते। अक्षन् । अद्धि। .. यक्षि यजसि । 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । तस्मा- त्वमेव हव्यानि प्रवक्ष्यसि प्रवहसि देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च । आका- रस्समुच्चये । तस्मादेवं महानुभावं त्वामेव वयं यजाम इति ॥ त्वमिति ॥ हे अग्ने जातवेदः जातानां वेदितः प्रजावदि- तः त्वं इंडितः स्तुतः अवाट् हव्यानि । वहेश्छान्दसो लुङ् । ततश्च तानि सुरभीणि कृत्वा पितृभ्यः प्रादाः प्रदेहि स्वधया अन्नेन सहैव । ततस्ते पितरः तानि प्रयतानि शुद्धानि हवींषि अक्षन् अदन्तु । अदेश्छान्दसो 'लुङ्सनोर्घसूल' इति घस्लादेशः, मन्त्रे घस' इति च्लेलुक् , 'घसिभसोर्हलि च' इत्युपधालोपः ।

·अनु. १२.]
भभास्करभाष्योपेता.
459
प्रयता हवी पि । मातली कव्यै-
र्यमो औङ्गरोभिबृहस्पतिर् ऋक्वभि-
र्वावृधानः । याच देवा वावृधुर्ये
चं देवान्त्स्वाहाऽन्ये स्वधयाऽन्ये मंद
त्वम् । देव । प्रयतेति प्र-यता । हुवी पि । “मा-
तली । कव्यैः। यमः। अङ्गिरोभिरित्यङ्गिरः-भिः।
बृहस्पतिः । ऋक्काभरित्युक्त-भः । वावृधानः ।
यान् । च । देवाः । वावृधुः । ये । च । देवान् ।
स्वाहा । अन्ये । स्वधयेति स्व-धयां । अन्ये ।
14
देव त्वमपि तानि वीपि अद्धि भक्षय सततमस्मानुपकारिणः
कुविति भावः ॥
"वावृधान इति ॥ प्रत्येकं कव्यादिभिस्संपद्यते । मातलिना
तहानिन्द्रो मातलिः । छान्दस इनिर्वीह्यादिवद्दष्टव्यः । स
कव्यैः कव्यवाहिभिः पितृभिः सह वावृधानः वर्धमानः । शपः
ल,
ताच्छीलिकश्चानश् । पितृराजः सोऽङ्गिरोभिः
पितृविशेषैः सह वावृधानः
। बृहस्पतिः ऋक्वभिः मन्त्रवद्भिः
स्तुतिमद्भिर्वा पितृविशेपैः सह वावृधानः । 'छन्दमीवनिपो' इति
वनिप्प्रत्ययः, अयस्मयादित्वेन पदत्वात्कुत्वं, भत्वाजश्त्वाभावः ।
यांश्च पितॄन् देवाः वावृधुः वर्धयन्ति । व्यत्ययेन परस्मैपदम्, तुः
यमः

·460 तैत्तिरीयसंहिता, [का. २..प्र. ६. न्ति ॥ ६९ ॥ इमं यम प्रस्तरमा हि सीदाङ्गिरोभिः पितृभिस्संविदा- नः । आत्वा मन्त्राः कविशस्ता वह- न्त्वना राजन् हविर्षा मादयस्व । मदन्ति ॥ ६९ ॥ "इमम् । यम। प्रस्तरमिति प्र-स्तरम् । एति । हि । सीदै । अङ्गिरोभिरित्य- ङ्गिरः-भिः । पितृभिरिति पितृ-भिः । संविदान इति सं-विदानः । एति । त्वा । मन्त्राः । कवि- शस्ता इति कवि-शस्ताः । वहन्तु । एना । रा- जादित्वादभ्यासस्य दीर्घत्वम् । ये च पितरो देवान् वावृधुरिति । ये च तत्रान्ये एके देवाः पितृणां वर्धयितारः स्वाहाकारेण मदन्ति मोदन्ताम् । अथान्ये एके पितरः स्वधया स्वधाकारेण मदन्तीत्येव । माद्यतेर्व्यत्ययेन शः ।। "इममिति ॥ हे पितृराज इमं प्रस्तरं प्रस्तीर्णमाश्रमं आसीद अङ्गिरोभिः पितृविशेपैः संविदानः ऐकमत्यं गच्छन् । तत आसीदन्तं त्वां कविशस्ताः कविभिर्मेधाविभिः आस्माकीनैः ऋत्विग्भिः शस्ताः मन्त्राः आवहन्तु प्राप्नुवन्तु । ततः एना अनेन हविषा राजन् राजन- शील मादयस्व । मद तृप्तियोगे, चौरादिकः॥

·अनु. १.२.] भभास्करभाष्योपेता. 461 अङ्गिरोभिरा गहि यज्ञियेभिर्यम वै- रूपैरिह मादयस्व । विवस्वन्त हु- वे यः पिता तेऽस्मिन् यज्ञे बहि- प्या निषद्य । अङ्गिरसो नः पित- जन्न् । हविषा । मादयस्व । “अङ्गिरोभिरित्यङ्गि- र:-भिः । एति । गहि । यज्ञिय॑भिः । यम । वैरू- पैः । इह । मादयस्व । विवस्वन्तम् । हुवे । यः। पिता । ते । अस्मिन् । यज्ञे। बहिर्षि । एति । निषद्यति नि-सद्य । "अङ्गिरसः । नः। पितरः । नवग्वाः । अथर्वाणः । भृगवः । सोम्यासः । ते- 1 अङ्गिरोभिरिति ॥ हे यम अङ्गिरोभिस्सह आगहि आगच्छ । पूर्ववत् शपो लुक् । यज्ञियेभिः यज्ञाः वैरूंपैः विविधकर्म- रूपसंबन्धिभिः, वैरूपसामप्रियैर्वा । यदा-स्वार्थिकोऽण् । विरूपैः विविधरूपैस्सह इह कर्मणि मादयस्व । अथ यस्तव पिता' तं विवस्वन्तं हुवे आह्वयामि । सोप्यस्मिन् यज्ञे आगत्य बर्हिषि निषद्य माद्यताम् ॥ 17. "अङ्गिरस इति ॥ अङ्गिरसः पितृविशेषाः अस्माकं च ·462. तैत्तिरीयसंहिता. [का. २..प्र. ६. रो नवग्वा अर्थर्वाणो भृगवस्सोम्या- सः । तेषां वय सुमतौं यज्ञिया- पाम् । वयम् । सुमताविति सु-मतौ । यज्ञिया- नाम् । अपीति । भद्रे । सौमनसे । स्याम ॥७०॥ भवास्मभ्यमसुं यद॑ग्ने मदन्ति सौमनस एकं च ॥ १२॥ समिधश्चक्षुषी प्रजापतिराज्य देवस्य स्फ्यं ब्र- ह्मवादिनोद्भिरग्नेस्त्रयो मनुः पृथिव्याः पशवोऽग्नी- धै देवा वै य॒ज्ञस्य॑ युक्ष्वोशन्तस्त्वा द्वादश ॥१२॥ समिधौ याज्या तस्मानाभाग हितमन्वित्याह पितरः नवग्वाः अभिनवागमनाः आगमने अभिनवा इव प्रियाः। क्विपि उङ् च गमादीनाम् ' इत्यूकारः । आगमनमायातु उप- सर्गयोस्स्वस्थानविनिमयः वा बहुव्रीहौ । नवग्वा अथर्वाणश्च भृग- वश्च पितृविशेषाः प्रशस्ताः सोम्यासः सोमार्हाः येऽप्येवंविधा महा- नुभावाः पितरस्तेषां यज्ञियानां यज्ञार्हाणां सुमतौ शोभनायां मतो सानुग्रहायां वयं स्याम भूयास्म । अपि च, भद्रे भन- नीये कल्याणे सौमनसे सौमनस्यहेतुके तत्प्रदानहेतुके सर्वाभिमत- ·भनु. १२.] महमास्करभाष्योपेता. 463 नामपि भद्रे सौमनसे स्याम ॥७०॥ प्रजा वा आहेत्याह युक्ष्वा हि सप्ततिः ॥ ७० ॥ समिधस्सौमनसे स्याम ॥ ॥ हरिः ओम् ॥ सिद्धिरूपे कल्याणे च स्यामेति । येऽत्र अविनियुक्ता मन्त्राः ते लिङ्गेन क्वाप्यनुरूपे कर्मणि विनियोक्तव्याः ॥ इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये द्वितीये काण्डे षष्ठे प्रश्ने द्वादशोऽनुवाकः. समाप्तप्पष्ठप्रपाठकः, द्वितीयकाण्डश्च.

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रिका. पुढे. प. अशुद्धम. शुद्धम्. २ mr ६ १२ अदित्याः ५ अदित्यान् अहुः ११ गच्छति निरव on २१ ३ आदित्याः आदित्यान् आहुः गच्छति निरव न्तस्मा तेन মিলু मृत्यै १४ १ न्तस्मा . १२ तेन २६ ३७ ७ " ६ ४७ ११ त्रिशत् ३ मृद्ध्यै इव ५ अनिर्दा ६ पुरोडाशं देवासुरा १ असुराणां १० अचरत् २ इंद्विय " ७ १७ अनिर्दा पुरोडाशं 'देवासुरा असुराणां अचरत् इन्द्रिय ४९ ·पुटे. पी. अशुद्धम् शुद्धम्. ७ ५० ८ - " ५५ ५७ ३ अयाजयत् यदिन्द्रीय रुन्धे २ ऋषभो- अवपत् ११ पुरोढाशम् चक्षुः जत १ वैश्च इति १३ साहङ्गणी भूयासम् अधो १२ आमन १३ तिनः यास्त्रि " " अयाजयत् यदिन्द्रीय रुन्धे ऋषभो अवपत् पुरोडाशम् चक्षुः जात वैश्व इति साङ्गहणी भूयासम् अथो "आमन तिस्रः यास्स्त्रि रुष्ठा रुहा रुष्टाः १ २ रुह " ५ रुद्धः " ·• पुटे. पता. अशुद्धम्. शुद्धम्. अभवत् वत् अभवत् वत् wr ६७ मरुत् भिः मरुत्-भिः " ur . " परिति ऐरयत् १२ अंयुष्मान् ब्रह्म ६ देवना वीयेण १० अयुः १४ अनावैष्णव नैवेनं " .परीति ऐरैयत् आयुष्मान् "ब्रह्म देवानी वीर्यण आयुः "आग्नावैष्णव नैवैनं पाशात् अनः प्राणा १ " पाशात ७४ ११ अनः -- १७ प्रणा ७८, १४ १५ ना ३ वारुणांश्च पलाः " नार वारुणाञ्च पालाः ·पुटे. पतो. अशुद्धम्. शुद्धम्. ८३ ७ प्त्रीयम् सप्त ८५ ९ चतुष्पात् सु १४ ९५ ६ प्त्रीयम् सप्त चतुष्पात् सु पृथिव्यां अवद्यात सूक्ता वश्शर्म ण्येषा रक्षा- असुराज ऽसुराञ्जित्वा रक्षा रक्षा १०२ १०५ ५ २ पृथिव्यां अवद्यात् सूक्ता २ वशर्म ३ ज्येषा २ रक्षा- ४ असुरान्ज ६ सुंरान्जित्वा रक्षा- रक्षा ८ ते। देवाः। तानि अनुदन्त १३ अहंसा २ रमयत ११२ 'ते । देवाः। ताति अनुदन्त "अहसा रमयत १४१ ·पुटे. पु biste अशुद्धम्. शुद्धम्. १५९ ११ देवाः सर्वः ६ १६९ २०० 13 देवाः "सर्वः 'उ- "तस्य वैश्व- उ- तस्यं वैश्व- सः एते वेश्यः २०७ . १० २३७ ११ २३९ २६५ ३०० ४२१ २० ५ .० एते वैश्यः ब्रूयात हृयात्

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रिका. पुटे. अशुद्धम. शुद्रम. 25-28 , १ " ६ 25-12 ९ २-२-१२ प्राच्यां दिशि 'त्व ( इत्यादयस्त्रित्र ११ प्राच्यां दिशि ४७ 'त्वमिन्द्र' परो ३ परोजयाते' ५ प्राच्यां दिशि 'त्व ५२ ३ नोनुमः यद्याव इन्द्रते यद्याव स्तरीरसि'* बृहि '* ११ स्तरीरसि '* १५ २-४-१४. ६ वकारान्तरेः ५८. ८ १-५-२ चरुन्निवपेत् स्वर्ग १०६ १० श्चकोरति १०७ ११ नीचापूर्वा १०८ २.२-१२ 'प्राच्यां दिशि त्व इत्यादयस्तिस्त्र 'प्राच्यां दिशि त्वमिन्द्र परा परा जयाते '* 'प्राच्यां दिशि त्व नोनुमः '* यद्दयाव इन्द्र ते यद्दचाव स्तरीरसि। ब्रूहि' स्तरीरसि+ २-४-१४. सिं.१-१-२२१ वकारोन्तरे १-६-२ चरुं निर्वपेत्सुवर्ग श्चकारेति नीचापूर्वो १ ५३. स पेत् बुधन पेत....बुध्न ·पुटे. SH अशुदम. शुद्रम. १११ १५२ २९५ ९ ३१७ ३२९ ३४१ ३४२ ३४३ विव्रणान् ९ प्राणाद्यु १२ जगत्या ॥ प्रकर्षण ८ ते. णं. ११ व्याख्याता १५ २-४-२२ २० २-४-२० १५ २-४-२० ५ किमगात ६. संसर्गेष्टे: [कृतव्रणान्] व्रणाद्यु जगत्या प्रकर्षण तै. सं. व्याख्याता* २-४-२ २-४-२१ २-४-२० किमगान संवर्गेष्टः ३९१

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.