·No text on this page.

·THE
PARIBHASHENDUSEKHARA
OK
NÁGOJÍBHATTA
EDITED AND EXPLAINED
BY
F. KIELHORN, Ph. D.,
SUPERINTENDENT OF SANSKRIT STUDIES IN DECCAN COLLEGE,
&c. &c. &c.
Part I.
THE SANSKRIT TEXT AND VARIOUS READINGS.
Registered under Act XXV. of 1867.
w
Bombay:
PRINTED AT THE “INDU-PRA-ASE” PRESS.

·No text on this page.

·DEDICATED
BY PERMISSION TO
THE HONOURABLE SIR A. GRANT BART.
M A. OXON., LL.D. EDIN,
DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION, BOMBAY,
VIOR-CHANCELLOR OF THE BOMBAY UNIVERSITY,
MEMBER OF THE LEGISLATIVE COUNCIL OF
H. E. THE GOVERNOUR OF BOMBAY.
&c. &c. &c.

·No text on this page.

·PREFACE. In preparing the text of this edition of Nágojíbhatta's Paribháshendus'ekhara I have used the following manuscripts, all written in the Devanagari character : 1. An excellent Ms. of the text of the Paribháshendus'ekhara lent to me by Mr. Chintamani Shastri Thatte; it was copied by Hari Shástrí, Mr. Chintámani Shástri's brother, from the Ms. of his teacher. I have called it in my notes C. 2. Another Ms. of the text, belonging to Professor Bühler in Bombay. This Ms. which appears to be about forty years old, was copied, like C, by a Shastri for his own use, but it is neither as well written nor as accurate; however it contains here and there on the margin short explanatory remarks. I have called it B. 3. Two Mss. of a commentary on the Paribháshendus'ekhara, called Paribháshendus'ekhara-kás'iká, conposed by Vaidyanáthabhatta Páyagunda, the son of Mahadeva and Vení. One of these Mss. which belongs to myself, bears the date A. D. 1777; it becomes towards the end very incorrect, but as it was evidently copied by a conscientious, though ignorant, writer from a very correct Ms., most of its "faults and inaccuracies ·VIII are easily corrected. The other Ms. at my disposal was kindly procured for me by Mr. Shankar P. Pandit; it appears to me to be about fifty years old and a copy from a Ms. derived from the same source as my own; Vaidyanáthabhatta's work is called in it Paribháshendus'ekhara-prakás'iká. I have na ned this commentary P. 4. A Ms. of the Paribháshendus'ekhara-vyákhyá composed by Bhairava, the son of Bhavadevamis'ra, bem longing to and written by Mr. Chintamani Shastri Thatte. 5. A Ms. of a commentary on the Paribháshendus'ekhara called Tripathaga, composed by Rághavendráchárya who, after having studied under Nílakantha Shastri at Poona, went to Sattara where he became a teacher of great renown. He died about thirteen years ago near Benares. In constituting my text of the Paribháshendus'ekhara I have followed the learned and accurate commentary of Vaidyanáthabhatta who was a pupil of Nágojibhatta himself, and I have only in one or two instances, which have been indicated in my notes, considered it necessary to depart from it. Whenever the Mss. C and B differ from each other I have adopted C's reading, if supported by the authority of Vaidyanáthabhatta, and I have nearly always done the same in cases where he is silent, because I have found that Ms C agrees far more than B with Vaidyanáthabhatta's text. Only in a few passages have I thought it néces- ·IX sary to quote Bhairava's and Raghavendracharya's readings in my critical notes. I have verified throughout all references to the Mahabháshya and Kaiyata's commentary on it, and have quoted both works, according to a Ms. lent to me by my kind friend Professor Buhler. F. KIELHORN. DECCAN COLLEGE, 11th September 1868.

·No text on this page.

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ नत्वा साम्बं शिवं ब्रह्म नागेशः कुरुते सुधीः । बालानां सुखबो गय परिभाषेन्दुशेखरम् ॥ प्राचीनवैयाकरणतन्ते वाचनिकान्यत्र पाणिनीयतन्ने ज्ञापकन्याय- द्धानि भाष्यवार्तिकयोर्निबद्धानि यानि परिभाषारूपाणि वानि व्याख्या- 3 न्ते ॥ ननु लण् अ इ उणसूत्रयोर्णकारस्यैवोपादानेनाणिग्रहणेषु संदेहाद- यो ऽत आह । पाख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥ १॥ विशेषस्यान्यतराद्यर्थरूपस्य व्याख्यानाच्छिष्टकतात्प्रतिपत्तिनिश्चयो यतः देहाच्छास्त्रमलक्षणमननुष्ठापकं न । शास्त्रस्य निर्णय जनकत्वी- वत्यादित्यर्थः ॥ असंदिग्धानुष्ठानसिद्धयर्थे ऽत्न शास्त्रे संदिग्धोच्चारणरूपा- पर्यव्यवहारेण संदेहनिवृत्तेर्व्याख्यानातिरिक्तनिमित्तानपेक्षत्वं बोध्यत इति वित् ॥ तेनाणुदित्सवर्णस्य [१. १. ६९] इत्येतत्परिहाय पूर्वेणाणग्रहणं रेणेणग्रहणमिति लणसूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ १ ॥ तन संज्ञापरिभाषाविषये पक्षद्वयमित्याह । यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥ २ ॥ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ३ ॥ उद्देशमनतिक्रम्य यथोद्देशम् । उद्देश उपदेशदेशः । अधिकरणसा निश्चायम् ॥ यत्र देश उपदिश्यते तद्देश एव वाक्यार्थबोधेन गृहीतशक्त्य १. B. श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । ११. B. has हि before यतः, and the words न लक्षणमलक्षणम् तथा before न. १६. C. पक्षद्वयमित्याह; B. पक्षद्वयमाह.

·गृहीवपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहारः । देशश्वोच्चारणकाल एवान शास्त्रे व्यवड़ियते ॥ तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते भविष्यति किंचिदनेन प्रयोजनमिति ज्ञानमात्रेण संतुष्यद्यथाश्रुतग्राहिप्रतिपत्नपेक्षो ऽयं पक्ष इतीदत्सूने [ १. १. ११ ] कैयटः । केचित्तु परिभाषाविषये तस्मिन् [१. १. ६६ ] इत्यादिवाक्यार्थबोधे सप्त निर्देशादि केति पर्यालो नायां सकलतद्विध्युपस्थिती सकलतत्संस्काराय गुणभेदं परिकल्प्यैक वाक्यतयैव नियमः । कार्यकालपक्षे तु त्रिपाद्यामप्युपस्थितिरिति विशेषः एतदेवाभिप्रेत्याधिकारो नाम त्रिप्रकारः कश्चिदेकदेशस्थः सर्वशास्त्रमाभि- ज्वलयति यथा प्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्व वेश्माभिज्वलयतीति षष्ठी स्थाने [ १. १. ४९] इति सूत्रे भाष्य उक्तम् ॥ अधिकारशब्देन पारार्थ्यात्परि भाषाप्युच्यते । कश्चित्परिभाषारूप इति कैयटः ॥ दीपो यथा प्रभाद्वार सर्वगृहप्रकाशक एवमेतत्स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्ता त्पर्यम् । एतच्च पक्षद्वयसाधारणं भाष्यं पक्षद्वये ऽपि प्रदेशैकवाक्यताया इस प्रतीतेः ॥ वतावान्विशेषः । यथोद्देशे परिभाषादेशे सर्वविधिसूत्रबुद्धाव त्मभेदं परिकल्प्य तैरेकवाक्यता परिभाषाणाम् । तदुक्तं कृिति च [१.१.५ इति सूत्रे कैयटेन । यथो देशे प्रधानान्यात्मसंस्काराय संनिधीय मानानि गुणभेदं प्रयुञ्जत इति ॥ कार्यकाले तु तत्तद्विधिप्रदेरे M ० १. c. देशश्वोच्चारण°; B. देशश्वेहोच्चारण. ६. C. सकलतद्विध्युपस्थिती. सकलतत्संस्काराय; P. सकलतद्वि' B. सकलतत्तद्वि सकलतत्तत्संस्का ९. C. and Bhashya वेश्माभिज्वलयतीति;B. वेश्माद्यमिज्वलयतीति. २२. B. प्रकाश एवमेतद्बुद्धि. १२. C. °मिति तत्तात्पर्यम्; B. °मिति तात्पर्यम्. -१६. c. कैयटे. १७. C. कार्यकालपक्षे तु.

·प०२:३.] परिभाषेन्दुशेखरः परिभाषावुद्ध्यैकवाक्यतेति । अत्रैकदेशस्थ इत्यनेन तत्तत्र तत्तढुद्धावपि तत्तदेशस्थत्वं वारयति यथा व्यवहर्तृणां कार्यार्थमनेकदेशगमने ऽपि न तत्तद्देशीयत्वव्यवहारः कित्वभिजनदेशीयत्वव्यवहार एव तद्वत् । निषे. धवाक्यानामपि निषेध्यविशेषाकाङ्कत्वाद्विध्येकवाक्यतयैवान्वय इति परि- भाषासादृश्यात्परिभाषात्वेन व्यवहारः किति चेत्यत्र भाष्ये । तलैकवा- ५ क्यता पर्युदासन्यायेन । प्रसज्यप्रतिषेवे ऽपि तेन सह वाक्यार्थवोधमानेणैक- वाक्यताव्यवहारः ॥ संज्ञाशास्त्रस्य तु कार्यकालपक्षे न पृथग्वाक्यार्थबोधः किंतु प्रदेशवाक्यार्थेन सहेव । अत एवाणो ऽप्रगृह्यस्य [८. ४. ५७] इत्येतदेकवाक्यतापन्नादसो मात् [१. १. १२] इत्येतत्प्रति न मुत्वाद्य- सिद्धमसिद्धत्वस्य कार्यार्थतया कार्यज्ञानोत्तरमेव प्रवृत्तिः कार्यज्ञानं च १० प्रदेशदेश एवेति तद्देशस्थस्यासिद्धत्वात्पूर्वग्रहणेनाग्रहणात् । एवं तहो- धोत्तरमेव विरोधप्रतिसंधानं चेति तनत्यपरत्वमेव विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्ती वीजम् । अत एव कार्यकालपक्षे ऽयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसंज्ञेत्यदसो मात् [१. १. १२] इति सूत्रे भाष्य उक्तम् ॥ आकडाराधिकारस्थभपदसंज्ञा- दिविषये तु यथोद्देशपक्ष एवेति तत्रत्यपरत्वेनैव वाध्यवाधकभावः। १५ पदादिसंज्ञानां ततजावशक्तिग्रहणेनैव तिपाद्यामपि व्यवहारः । अत एव पूर्वत्रासिद्धम् [ ८. २. १] इति सूत्रे परिभाषाणामेव त्रिपाद्यामप्रवृत्ति- २. B. देशस्थं. व ३. C. तत्तद्देशीयत्वव्यवहारः; B. तद्देशीयव्यवहारः -4. C. प्रदेशवाक्येन. C. °सिद्धत्वात्पूर्व"; B. °सिद्धत्वेन पूर्व . ९. १७. B. विनषेधप्रवृत्ती. १९. ०. इति सूचे भाष्ये; B. om. सूबे. २०.८ भपदसंज्ञादिविषये; B. C. भपदसंज्ञाविषये.

·परिभाषेन्दुशेखरः [५०२, ३. यथोद्देशपक्षः माशङ्का कार्यकालपक्षाश्रयेण समाहितमित्याहुः ॥ प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे भाष्ये ॥ कार्यकालमित्यस्य च कार्येण काल्यते स्वसनिधि प्राप्यत इत्यर्थः । कार्येण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिह्नित- परिभाषाणामाक्षेप इति यावत् ॥ अत एव पूर्वत्रासिद्धम् [८. २. ११ इति सूत्रे भाष्ये त्रिपाद्या असिद्धत्वात्तत्र सादिसप्ताध्यायीस्थपरिभाषाणा मप्रवृत्तिमाशय यद्यपीदं वनासिद्धं तत्त्विह सिद्धमित्युक्त्वा तावताप्यसि दिरित्यभिप्रायके कथमिति प्रश्ने कार्यकालं संज्ञापरिभाष यत्र कार्य तत्रो पस्थितं द्रष्टव्यमित्युक्तम् ॥ न च कार्यकालपक्षे ङमो इस्वात् [८. ३.३२ इत्यादौ तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १. ६ ७ ] तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य [ १. १. ६६ ] इति परिभाषाद्वयोपस्थितौ परत्वादुभयनिर्देरे पञ्चमीनिर्देशो बलीयानिति तस्मिन्निति मूत्रस्थभाष्यासंगतिः । उभ- योरेकदेशस्थत्वेन-पापरत्यनित्यम्यामंगत्यापत्तेः । स्पष्टं चेदमिको गुण ११. ३] इत्यत्र कैपट इति वाच्यम् ॥ विप्रतिषक सत्ने ऽष्टाध्यायीपारी कृतपरत्वस्याश्रयणेनादोषात् । न हि कार्यकालपक्ष इत्येतावता तेदपति पक्षद्वये ऽपि प्रदेशेषु स्वबुद्धिजननाविशेषात् । न हि तत्पक्षे ऽप्यचेतनस शास्त्रस्य स्वदेशं विहाय तद्देशगमनं संभवति । नाप्यस्मदादिबुद्धिजन १. C. °पक्षाश्रयेण; B. °पक्षाश्रयणेन. १. B. inserts after °त्याहुः the words स्पष्टं चेदं कृिति चे सूत्रे कैयटे; these words are neither in C. nor in ०२. C. कार्यकालमित्यस्य; B. कार्यकाल इत्यस्य, ३. C. °चिह्नितपरिभाषा °; B. °चिह्निवसंज्ञापरिभाषा ८. C. °स्थितमिदं द्रष्टव्य. १२. C. °संगत्यापत्तेः; B. °संगते, १४. C. °परत्वस्याश्रयणे; B. ° परत्वाश्रयणे.

·१० स्वदेशत्यागो भवति । अत एव भाष्य एकदेशस्थस्यैव सर्वशा. गभिज्वालकत्वमुक्तम् । अत एव तस्मिन्निति सूबे कैयटः । सूत्रपाठा. त्या. परत्वस्य व्यवस्थापकत्वमिति । इको गुणेति सूत्रस्थकैयटस्तु न्त्य एव ॥ अन्यथा सर्वशास्त्राणां प्रयोगार्थत्वेन प्रयोगरूपैकदेशस्थ- न क्वापि परत्वं न स्यात् । किच क्लिति चेति सूत्रस्थकैयटरीत्या ५ धिसूत्राणा यथोद्देशपक्षे परिभाषादेशे संनिधानेन तेषां परत्वं व्याह- त । एवं च वृक्षेभ्य इत्यत्र नुपि च [ ७. ३. १०२ ] इत्यतः परत्वा- वचने झल्येत् [ ७. ३. १०३ ] इत्येत्त्वमित्याधुच्छिद्यतेत्यलम् ॥ ३ ॥ इसंज्ञका अनुबन्धास्तेष्ववयवानवयवत्वसंदेह आह । अनेकान्ता अनुबन्धा इति ॥ ४ ॥ अनेकान्ता अनवयवा इत्यर्थः । यो यवयवः स कदाचित्तत्रोपलभ्यत ।। अयं तु न तथा तदर्थभूते विधेये कदाप्यदर्शनात् ॥ शिस्किदित्या- समीपे ऽवयवत्वारोपेण समासो बोध्यः । वुच्छण्कठ [ ४. २. ८० ] पादौ णित्प्रयुक्तं कार्य पूर्वस्यैवेत्यादि तु व्याख्यानतो निर्णेयम् । हल- मम् [ १. ३. ३] इत्यत्नान्त्यशब्दः परसमीपबोधकः ॥ वस्तुतस्तु एकान्ताः ॥ ५॥ इत्येव न्याय्यम् । शास्त्रे तत्रोपलम्भादन्यत्नानुपलम्भाच्च । अनव- वो हि काकादिरेकजातीयसंबन्धेन गृहवृक्षादिष्पलभ्यते नैवमयम् ॥ वं हि बहुव्रीहिरपि न्यायत एवोपपन्नः । अन्त्यशब्दे लक्षणा च न । चानवयवत्वे णशकप्रत्ययादौ णादेरित्त्वानापत्तिः प्रत्ययादित्वाभावात् । २० १. C. सर्वशास्त्राभि'; B. सर्वनाभि ९. C. °संदेह आह; B. "संदेहो ऽत आह. १७. C. शास्त्रे तनवस्रोपलम्मा. १९. B. P. एवं हि; C. om. हि and एव. ० .

·परिभाषेन्दुशेखरः [ प ६ २ दनचश्चकारस्य वैयापत्तेश्च । इदं च तस्य लोपः [१.३.९] इत्यत्र ध्ये स्पष्टम् । तत्र युक्तमेकान्ता अनुबन्धा इत्येव न्याय्यमिति दिक्॥ नन्येकान्तत्वे ऽनेकालत्वादेवौशादीनां सर्वादेशत्वसिद्ध्यानेकाल्स [१. १. ५५] शिग्रहणं व्यर्थमत आह । नानुबन्धकृतमनेकाल्व ॥ ६ ॥ शिग्रहणमेवैतज्ज्ञापकम् । तेनार्वणस्तु [६.४.१२७ ] इत्यादेर्न स देशत्वम् । डादिविषये तु सर्वादेशत्वं विनानुबन्धत्वस्यैवाभावेनानुपू सिद्धम् ॥ ६ ॥ नन्वेवमप्पवदातं मुखमित्यत्न पलोपोत्तरमात्त्वे कृते ऽदाप् [९.१.२. १० इति घुसंज्ञाप्रतिषेधो न स्यादैपः पकारसत्त्वे ऽनेजन्तत्वादात्त्वाप्राप्त्या पर पोत्तरं पकाराभावेनास्य दाप्रूपत्वाभावादव आह । नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ७ ॥ उदीचां माङः [३.४.१९] इति निर्देशो ऽस्या ज्ञापकः । आदे उपदेशे [६.१. ४५ ] इति सूत्रेणोपदिश्यमानस्यैजन्तस्यात्व क्रिय १५ कारसत्त्व एजन्तत्वाभावादात्त्वाप्राप्तेस्तस्यासंगतिः ॥ न चास्यामवस्थ वस्य धातुत्वाभावात्कथमात्त्वम् । तत्र धातोः [६. १. ८] इत्यस्य निवृत्ते १. C. व्यर्थत्वापत्तेश्च । १. C. इत्पन भाष्ये; B. om. अत्र. ६. C. शिग्रहणमेवेतज्ज्ञापकम् B. शिस्करणमेव ज्ञापकम्. ७. B. °नुबन्धस्यैवाभावे'. १०. C. प्रतिषेधो न; B. निषेधो न. १०. C. °सत्त्वे ऽनेजन्तत्वादात्त्वाप्राप्त्या; B. सत्येनैजन्तत्वाभावाद वाप्राप्या. ११. C. दापूपत्वाभावाद; B. दाताभावाद. १५. B. C. P. तस्यासंगतिः, according to P. some read तर ·प° ८,९] परिभाषेन्दुशेखरः एक्ष्यत्र विस्तरः ॥ स्पष्टं चेदं दाधा वदाम् [ १.१२० ] इति सूत्रे द्विष्ये ॥ ७ ॥ नन्वेवमपि वासरूपः [ ३.१. ९४] इति सूत्रेण कविषये ऽणो ऽप्याप- रेत्यत आह । आरह नानुबन्धातमसारूप्यम् ॥ ८ ॥ ददातिदधात्योर्विभाषा [ ३.१. १३९ ] इति णवाधकशस्य विकल्पवि- अयकमस्या ज्ञापकम् ॥ तेन गोद इत्यादौ नाणिति वासरूपसूचे भाष्ये पष्टम् ॥ ८ ॥ ननु संख्याग्रहणे बकादीनामेव ग्रहण स्यात्प्रकरणस्याभिधानियामक- सिद्धास्कृतिमाकृत्रिमयोः कृत्रिम कार्यसंप्रत्यय इति न्यायात् । अस्ति च १० रुते बढ्दादीनां संख्यासंज्ञा कृवेति ज्ञानरूपं प्रकरणम् । न तु लोकम- सबैकयादीनामित्यत आह । उभयगतिरिह भवति ॥ ९ ॥ इह शास्त्र | संख्याया अतिशदन्तायाः [५.१.२२] इति निषेधो ऽस्या सापकः । न हि कृतिमा संख्या त्यन्ता शदन्ता चास्ति ॥ तेन कर्तरि कर्म- १५ यतिहारे [१.३.१४] कण्वमेघेभ्यः करणे [३.१.१७] विप्रतिषिद्ध चानधि- करण [२.४.१३] इत्यादौ लौकिकक्रियाद्रव्याद्यवगतिः॥ तत्त्र कोभयगतिः कालिमस्यैव व कृत्रिमस्यैवेत्यत्र लक्ष्यानुसारि व्याख्यानमेव शरणम् । ३. C. न चैवमपि. ९. C. °ग्रहणे; B. °ग्रहणेन. १२. C. °दीनामित्यत आह 1; B. दीनामत आह ।. १५. C. वास्ति. १७. ७.C. om. द्रव्य, ८. B. लक्ष्यानुव्याख्यान .

·८ परिभाषेन्दुशेखरः [प° १० अत एवानेडितशब्देन कृत्निमस्यैव ग्रहणं न तु द्विस्विर्घष्टमात्रस्य ॥ चेदं संख्यासंज्ञासूत्रे भाष्ये ॥ यत्तु संज्ञाशास्त्राणां मच्छास्त्रे ऽनेन शब्दे एवेति नियमार्थत्वं कृत्रिमा कृत्रिमन्यायवीजमिति तन्न । तेषामगृहीतशति ग्राहकत्वेन विधित्वे संभवति नियमत्वायोगान् । सर्वे सर्वार्थवाचका इत्या ५ पगमो ऽपि योगिदृष्ट्या न त्वस्मदृष्टया वियि सर्वशब्दार्थज्ञानस्याश त्वात्सामान्यज्ञानं तु न बोधोपयोगीत्यन्यन्त्र निरूपितम् ॥ ९ ॥ नन्वध्येता शयितेत्यादाविशीङोर्डित्वाद्गुणनिषेधः स्पादत आह कार्यमनुभवन्हि कार्यो निमित्ततया नाश्रीयते ॥१० स्थण्डिलाच्छयितरि [ ४. २. १५ ] इति निर्देशश्चास्या ज्ञापकः १० ऊर्जुनविषतीत्यादिसिद्धये कार्यमनुभवन्निति । अत्र हि द्विवचने 5 [ १. १. ५९] इति नशब्दस्य द्वित्वम् । अन्यथा सन्यङोः [६. १. इत्यस्य षष्ठयन्तत्वात्सनन्तस्य कार्यित्वेनेसो द्वित्वनिमित्तत्वाभावातत्य त्तिर्न स्यात् ॥ वस्तुतः समवायिकारणनिमित्तकारणयोर्भेदस्य सकलेले कतन्त्रप्रसिद्ध तया तस्य तत्त्वेनाश्रयणाभावेन नैषा ज्ञापकसाध्या । अ ० 1 १. C. द्विस्लिघु ; B. द्वित्रिपु. २. Bom. संख्या. ४. C. नियमत्वायोगात् ; B. नियमार्थत्वायोगात्. ५. C. P. न त्वस्म दृष्टया B. नास्मदृष्ट्या. • ५ C. विशिष्ट सर्व ७. P. mentions the reading शयित इत्या. ८.C. om. हि. ९. C. P. निर्देशश्वास्या; B. निर्देशो ऽस्या. १२. C. षष्ठीत्वात्स. १४. C. ज्ञापकसिद्धा; B. P. ज्ञापकसाध्या.

·प° ११.] परिभाषेन्दुशेखरः ९ एव हिः प्रयुक्तः । स हि तत्वेनानाश्रयणे हेतोः प्रसिद्धत्व द्योतयतीति तत्वम् ।। द्विवचने चि [१. १. ५९] इत्यत्र भाष्ये ध्वनितेषा ॥ १० ॥ ननु प्रणिदापयतीत्यादौ दारूपस्य विधीयमाना घुसंज्ञा दापेन स्यादत (४६। M यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्हणेन गृह्यन्ते ॥ ११ ॥ यमुद्दिश्यागमो विहितः स तद्गुणीभूतः शास्त्रेण तदवयवत्वेन बोधितो सिङ्गहणेन तद्राहकेण तद्बोधकेन शब्देन गृह्यते बोध्यत इत्यर्थः । तत्र द्रुणीभूता इत्यशो वीजकथनम् । लोके ऽपि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशि- स्यैव देवदत्तग्रहणेन ग्रहणं दृश्यते ॥ यमुद्दिश्य विहित इत्युक्तेः प्रनि रयतीत्यादौ न दारित्यस्य घुत्वम् ॥ आने मुक् [७. २. ८२] इति १० विधानसामर्थ्यादेषानित्या । अन्यथा पचमान इत्यादावकारस्य मुक्यनया रभाषया विशिष्टस्य सवर्णदोघे तद्वैयर्थ स्पष्टमेव । तेन दिदीय इत्यादी आणादि न जहारेत्यादावात औ णलः [ ७. १. ३४ ] इति न ॥न वाकारादेर्वर्णस्य वर्णान्तरमवयवः कथमिति वाच्यम् । वचनेनावयवत्वबो- त्रिनान् । तस्य चावयवत्वसादृश्ये पर्यवसानं बोध्यम् ॥ न चोक्तज्ञापकाद्वर्ण- १५ लहणे ऽस्या अप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । आने मुक् [७. २. ८२] इति सूत्रे १ . स हिस्तत्त्वेना. १ C. om. इति तत्त्वम्. २ C. इत्यत्र भाष्ये; B. इति सूत्रे भाष्ये. ८ P. mentions the reading तद्गुणीभूतः, ९ C. देवदत्तस्य देवदत्त. १३ C. P. इति न; B. इति च न, १५ C. ज्ञापकेन वर्ण.

·१० परिभाषेन्दुशेखरः [प° ११. भाष्ये ऽकारस्याङ्गावयवस्य मुगित्यर्थे पचमान इत्यत्र तास्यनुदात्तेत् [६. १. १८६] इति स्वरो न स्यादित्याशङ्यादुपदेशभक्तस्तग्रहणेन ग्रहीष्यत इत्युक्तेरसंगत्यापत्तेः ॥ किच ङमन्तपदावयवस्य इस्वात्परस्य डमो ङम डित्यर्थे कुर्वन्नास्त इत्यादौ ङमो ङमुडागमे णत्वप्राप्तिमाशङ्य यदी ५ गमा इति न्यायेनाद्यनस्यापि पदान्तग्रहणेन, ग्रहणात्पदान्तस्य [८. १ ३७ ] इति निषेध इत्यनया परिभाषयागमानामागमिधर्मवैशिष्ट्यमा बोध्यत इत्याशयकङमुटसूत्र - [८. ३. ३२-स्थभाष्यासंगतेः ॥ कि गुणादे रपरत्वे रेफविशिष्टे गुणत्वाद्येष्टव्यम् । अन्यथर्कारस्य गुणवृक्ष अरारोवेवेति नियमो न स्यात् । तच्च वर्णग्रहण एतदप्रवृत्तौ वि १० संगच्छते । अत एव रदाभ्याम् [८. २. ४२] इति सूत्रे भाष्यं गुणो भव वृद्धिर्भवतीति रफशिरा गुणवृद्धिसंज्ञको ऽभिनिर्वर्तत इति ॥ अत एव ने. [७. २. ४] णेरनिटि [ ६. ४. ५१ ] इत्यादि चरितार्थम् ॥ अना मकानां सागमका आदेशा इत्यस्य त्वयमर्थः । आर्धधातुकस्येडागम इत्य ज्ञाते नित्येषु शब्देष्वागमविधानानुपपत्त्यार्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पने १५ ड्रहितबुद्धिप्रसङ्गे सेबुद्धिः कर्तव्येति । एवं चादेशेष्विवात्रापि बुद्धिविपाः णाम इति न नित्यत्वहानिः । स्थानिवत्सूत्रे च नेदृशादेशग्रहणं साक्षादष्ट ध्यायीबोधितस्थान्यादेशभावे चारितार्थ्यात् । किं चैवं सति स्थानिबुध्यै २ C. P. ग्रहीष्यते; B. ग्राहिष्यते, mentioned by P. ५ C. P. °द्यनस्यापि; B. °ानकारस्यापि, ६ C. णत्वनिषेधो ऽनया; B. निषेधो ऽनया; P. निषेध इत्यनया; P. mentions the reading °नया च परिभाषया. ७ B. C. संगतेश्य; P. °संगते, १० C. P. भाष्यम्; B. भाष्ये. १७ C. om. सति. कल ·प° १२.] परिभाषन्दुशेखरः ११ . कार्यप्रवृत्त्या निर्दिश्यमानस्य [प°१२] इति परिभाषाया अप्राप्याडागमस- [हेतस्य पिबाद्यादेशापया लावस्थायामाडिति भाष्योक्तसिद्धान्तासंगतिः। निवद्भावविषये निर्दिश्यमानस्येति परिभाषायाः प्रवृत्तौ तिसृणा मित्यत्र पर- माहात्तिस्रादेशे स्थानिवद्भावेन त्रयादेशमाशङ्का सकृद्गतिन्यायेन समाधान- भाष्यासंगतिः ॥ एरुः [ ४. ८६] इत्यादौ स्थानषष्ठीनिर्देशात्तदन्त- ५ तया पटितवाक्यस्यैव समुदायादेशपरत्वेनादेशग्रहणसामर्थ्यात्तस्य स्था- वत्सूत्रग्रहणेन न दोषः । आनुमानिकस्थान्यादेशभावकल्पने ऽपि श्रौत- धान्यादेशभावस्य न त्याग इत्यचः परस्मिन् [२.१.५७] इत्यादेर्नासंगतिः। तेन यदागमा इति परिभाषा स्थानिवत्सूत्रेण गतार्थेत्यपास्तम् ॥ एतत्सर्व धा व्वदाप् [१. १. २०] इति सूने भाष्ये स्पष्टम् ॥ ११ ॥ १० नन्वेवमुदस्थादित्यादावटः म्यारो पर्वय[ 9611ो शिंपत्तिरत आह। निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १२ ॥ से षष्ठी स्थानेयोगा [१.१.४९] इति सूत्रमावर्तते । तत्र द्वितीयस्यायमर्थः। सैटयन्तं निर्दिश्यमानमुच्चार्यमाणमुच्चार्यमाणसजातीयमेव निर्दिश्यमानावय- १५ रूपमेव वा स्थानेन स्थाननिरूपितसंवन्धेन युज्यते न प्रतीयमानमिचि तेनेदं दम् ॥ न चास्य च्वौ [७.४.३२] इत्यादौ दीर्घाणामादेशानापत्तिस्तेषां गर्दिश्यमानत्वाभावादिति वाच्यम् । जातिपक्षे दोषाभावात् ॥ किंच न सुधियोः [६. ४. ८५] इति निषेधेन ग्रहणकशास्त्रगृहीतानां निर्दिश्यमा- १ C. P. अप्राप्याडा, B. अप्रवृत्त्याडा. ३ C. परिभाषाप्रवृत्तौ. : ७ C. °सूत्रे ग्रहणेन. १५ C. P. °मुच्चार्यमाणमुच्चार्यमाणस°; B. °मुच्चार्यमाणस . ९६ P. °मिति तेनेदं; B. C. 'मित्यर्थस्तेनेदं. + त्या ·परिभाषेन्दुशेखरः .[प' १२. इत्य नकार्यवोधनान्न दोषः ॥ इयडुबोर्डित्त्वं विवर्गोवर्णान्तधातुभुभ्रुवामित्यर्थेन धात्वादीनामपि निर्दिष्टत्वादन्यादेशत्वाय । रीङिोर्डित्त्वं तु स्पष्टार्थमेव । ५ तेनेदं ङित्त्वं वर्णग्रहणे निर्दिश्यमानपरिभाषाया अप्रवृत्तिज्ञापकमित्यपास्त: हयवरट सूत्रस्थेनायोगवाहानामुपदेशे ऽलो अन्त्यविधिः प्रयोजनम् पाशव ५ वृक्षस्तत्व । नैतदस्ति प्रयोजन निर्दिश्यमानीत्येव सिद्धमिति भाष्येण विर धात् ॥ अनया परिभाषया येन विधिः [१. १. ७२] इति सूत्रबोधितताह न्तस्य स्थानित्वाभावबोधनं यदागमाः [प° ११] इति लब्धस्य च । सुपद उदस्थादित्यादिसिद्धिः ॥अनया च स्वस्वनिमित्तसंनिधापिवानामते ऽन्त्यस्य [१. १. ५२] इत्यादीनां समावेश एव न वाध्यवाधकमावो विपक १० धाभावात् । नाप्येतयोरङ्गाङ्गिभाव उभयोरपि परार्थत्वेन तदयोगान् । ने 5 पोड़ाहात [३.३.५५] इति सूने.सर्वश्चैतत्परिभाषाबोधित एव गृह्यते १. । यत्त्वादेः परस्य [१. १. ५४] अलो अन्त्यस्य [ १. १. ५२] इत्यतात्तित्म तद्वाधकाविति तन्न । उदस्थादिति सूत्रविषये ऽस्याः पादः पत् [६. फले १३०] इति सूत्रे भाष्ये संचारितत्वात् । नाप्येतयोरिथं वाधिका । एतयो । १५ निर्विषयत्वप्रसङ्गादिति ति विंशतः [६. ४. १४२] इति सूत्रे कैयटः अकज्विषये नायं न्यायः स्थानिवद्भावेनेव तन्मध्यपतितन्यायेन तहुन्छ कार्यजननात् ॥ इयं चावयवषष्ठीविषये ऽपि । अव एव तदोः सः र [७. २. १०६] इति सत्वमतिस्य इत्यसोपसर्गतकारस्य न । निर्दिइयम नयुष्मदाद्यवयवमपर्यन्तस्यैव यूयादयो न त्वतियूयमित्यादौ सोपसर्गावयव १ B. C. ° धातुभ्रवामित्यर्थेनं; P. °धातु ध्रुवा . ६ B. C. °योगवहानामुपदेशे. ५ C. सिद्ध इति; B. भाष्येण सह. १० C. नाप्यङ्गाङ्गिभाव; B. नाप्येतयोरङ्गाङ्गीभाव. १९ C. युष्मदाद्यवयव; B. °युष्मदस्मदवयव .

·प° १३.] परिभाषेन्दुशेखरः १३ मपर्यन्तस्येति बोध्यम् ॥ पादः पत् [६. ४. १३०] इति सूत्रे षष्ठी स्थाने [१. १. ४९] इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १२ ॥ ननु चेतेत्यादौ इस्वस्पेकारस्प प्रमाणत आन्तर्यादकारो ऽपि स्यादत आह । म यत्रानेकविधमा तय तत्र स्थानत आन्तय । बलीयः ॥ १३ ॥ अनेकविधं स्थानार्थगुणप्रमाणकृतम् ॥ अत्र मानं षष्ठी स्थाने [१.१. 1] इत्यत एकदेशानुवृत्त्या स्थानेग्रहणे ऽनुवर्तमाने पुनः स्थाने ऽन्तर- [१. १. ५०] इति सूत्रे स्थानेग्रहणमेव । तद्धि तृतीयया विपरिणमय्य यभेदेन स्थानिनः प्रसङ्गे जायमानः सति संभवे स्थानत एवान्तरतम १० र्थकम् । तमब्ग्रहणमेवानेकविधान्तर्यसत्तागमकम् । स्थानतः स्थानेने- र्थः ॥ तन्त्र स्थानत आन्तर्यमिको यण्णचि [६. १. ७७ ] इत्यादी सद्धमेव ॥ अर्थतः पद्दत् [६. १. ६३] इत्यादौ । स्थान्याभिधानसम- स्यैवादेशतेति सिद्धान्ताद्यदर्थाभिधानसमर्थो यः स तस्यादेश इति समानार्थतत्समानवर्णपादादीनां ते । तृज्वत्क्रोष्टुः [७. १. ९५] इति १५ ॥ गुणतो वाग्घरिरित्यादौ ॥ प्रमाणतो ऽदसो ऽसेः [ ८. २. ८० ] त्यादौ ॥ स्थाने ऽन्तरतम सूत्रे भाष्ये स्पष्टैषा ॥ १३ ॥ ननु प्रोढवानित्यत्र प्रादू होढ [६. १. ८९. ३.] इति वृद्धिः स्यादद साह। : B. स्थानेग्रहणमनु. : C. P. विपरिणमय्य; B. विपरिणम्य; P. mentions the reading वाक्यभेदेन पोन्यम्, ·१४ परिभाषेन्दुशेखरः [ प° १४, १५. अर्थवद्गहणे नानर्थकस्य ॥ १४ ॥ विशिष्टरूपोपादान उपस्थितार्थस्य विशेषणतयान्वयसंभवे त्यागे माने भावो ऽस्या मूलम् । अत्रार्थः कल्पितान्वयव्यतिरेककाल्पितः शास्त्रीयो इत्य, गृह्यत इति संख्यायाः [ ५. १. २२ ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥" ५ वर्णग्रहणेषु नेति लस्य ३. ४. ७७] इत्यत्र भाष्ये स्पष्टम् । अत ए विशिष्टरूपोपादानविषयेति वृद्धाः । एतन्मूलकमेव येन विधिः [ १. ७२ ] इत्यत्र भाष्ये पट्यते ऽलैवानर्थकेन तदन्तविधिरिति ॥ किंच १० रूपम् [ १. १. ६८ ] इति शास्त्रे स्वशब्देनात्मीयवाचिनार्थो गृपिक रूपशब्देन स्वरूपमेवं च तदुभयं शब्दस्य संज्ञीति तदर्थः । तत्र ने १० न विशेष्यस्तन - शास्त्रीयकार्यासंभवास्किंतु शब्दविशेषणम् । एवं चा१. विशिष्टशब्दः संज्ञीति फलितम् । तेनैषा परिभाषा सिद्धति भाष्ये जन्म ष्टम् ॥ १४॥ नन्वेवमपि महतश्चन्द्रमा इत्यत्रान्महतः ६.३.४६] इत्यात्त्वापत्तिर : आहा गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः ॥ १५॥ गुणादागतो गौणः । यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तो : ४ C. P. इयं वर्ण°; B. इयं च वर्ण. ५ C. P. इत्यत्र भाष्ये; B. इति सूत्रे भाष्पे. ७ B. इति सूत्रभाष्ये. ८ c. °वाच्यों. ९ B. तदुभयशब्दस्य; C. P. तदुभयं शब्दस्य; P. mentions the reading एतदुभयं शब्दस्य. १.८. चार्थस्य विशिष्ट .

·प° १५.] परिभाषेन्दुशेखरः वाहीकः। अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुध्यते ! मुखमिव प्रधान- त्वान्मुख्यः प्रथम इत्यर्थः । गौणे ह्यर्थे शब्दः प्रयुज्यमानो मुख्यार्थारो- पेण प्रवर्तते । एवं चाप्रसिद्धत्वं गौणलाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम् ॥ तेन प्रियतयाणामित्यादौ त्रयादेशो भवत्येव तत्र त्रिशब्दार्थस्येतरविशेषणत्वे ऽप्युक्तरूपगौणत्वाभावात् ॥ किंचायं न्यायो न प्रातिपदिककार्थे कितूपात्तं ५ विशिष्यार्थोपस्थापकं विशिष्टरूपं यत्र तादृशपदकार्य एव । परिनिष्ठितस्य पदान्तरसंबन्धे हि गौर्वाहीक इत्यादौ गौणत्वप्रतीतिर्न तु प्रातिपदिक- संस्कारवेलायामित्यन्तरङ्गत्वाज्जातसंस्कारवाधायोगः प्रातिपदिककार्ये प्र- प्रभावे वीजम् । श्वशुरसदृशस्यापत्यमित्यर्थके श्वाशुरिरित्यादावत इत्रः दय उपात्तमित्यादि । न च प्रातिपदिकपदं तादृशमिति वाच्यम् । तेन प्रातिपदिकपदवत्त्वेनोपस्थितिरिति तस्य विशिष्यार्थोपस्थापकत्वाभावात्। तपदं तु चादित्वेनैव चादीनामुपस्थापकमिति तदुद्देश्यककार्यविधा- । ओत् [ १ १. १५ ] इत्यादावेतत्प्रवृत्त्या गोभवदित्यादौ दोषो ॥ अग्नीषोमौ माणवकावित्यत्त प्रसिद्धदेवताद्वन्द्ववाच्यग्नीषोमपदस्य सदृशपरत्वे ऽन्तरङ्गत्वादीत्त्वषत्वे भवत एव । सदृशलाक्षणिकाग्निसोम- १५ दुयोर्द्वन्दे तन्नामकावित्यर्थके च न षत्वमाद्ये गौणलाक्षणिकत्वादन्त्ये सिद्धत्वात् । अत एवाग्निसोमौ माणवकावित्यत्र गौणमुख्यन्यायेन षत्व- णपरमग्नेः स्तुत्स्तोमसोमाः [ ८. ३. ८२ ] इति सूत्रस्थं भाष्यं सं. छते ॥ गां पाठयेत्यादी मुख्यगोपदार्थस्य पाठनकर्मत्वासंभवेन वि- 9 B. त्रिशब्दस्येतर. ११ B. °पस्थिरिति. १६ P. न षत्वमाये B. C. नेत्वषत्वे आये; the latter reading is also mentioned by P. २७ C. अप्रसिद्धत्वात; B. अप्रसिद्धत्वाच, ·परिभाषेन्दुशेखरः [प° १५. . प्रक म भक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोक्तृभिर्गौणार्थत्वस्य प्रतीतावप्यपदस्याप्रयोगेण योद्ध. भिः सर्वत्र पदस्यैव गौणार्थकत्वस्य ग्रहेणात्वं त्वं संपद्य ते ऽमहान्महान्मू- तस्त्वद्भवतीत्यादिभाष्यप्रयोगे त्वाद्यादेशदीर्णदीनां करणेन चास्य न्यायस्य पदकार्यविषयत्वमेवोचितम् । अन्यथा वाक्यसंस्कारपक्षे तेषु तदनापत्तिः ॥ ५ किंच शुक्लामित्युक्त कर्म निर्दिष्टं कर्ता क्रिी चानिर्दिष्टे इत्याद्युत्केहे दांनी गामभ्याज कृष्णां देवदत्तेत्यादौ सर्व निर्दिष्टं गामेव कर्म देवदत्तैव कर्ता- भ्याजैव क्रियेत्यर्थकेनार्यवत्सूत्रस्थभाष्येण कारकादिमानप्रयोगे योग्यसर्व- क्रियाध्याहारे प्रसक्के नियमार्थः क्रियावाचकादिप्रयोग इत्येतत्तात्पर्यवे सामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वमात्रविवक्षायां द्वितीयादीनां साधुत्वा" १० ख्यानमित्यर्थलाभेन पाठनक्रियान्वयकाले पदस्यैव गोणार्थत्वप्रतीति । योक्तुरपि । एवमेतन्मूलको ऽभिव्यक्तपदार्था य इति श्लोको ऽपि कार्यविषयकः ॥ ध्वनितं चेदं सर्वांदीनि [१. १. २७ ] इति संज्ञाभूतानां प्रतिषेधमारभता वार्तिकता पूर्वपर [ १. १. ३४ ] सूत्रे ऽसंज्ञायामिति वदता सूत्रकृतान्वर्थसंज्ञया तत्प्रत्याख्यानं कुर्वता १५ व्यकता च ॥ अर्थाश्रय एतदेवं भवति शब्दाश्रये च वृध्यात्त्वे इस & c. siroca gaiata° ; P. mentions B's reading. २ B. P. गौणार्यकत्वस्य ग्रहेण; C. गौणार्थकत्वग्रहण, ५ B. कर्तृ क्रिया चानिर्दिष्टे इत्युक्त्वे'. ६ B. and C. without Sandhi देवदत्त इत्यादी, देवदत्त एवं ७ B. सूत्रभाष्येण. ११ C. P. एवमेतन्मूलको; B. अत एव तन्मूलको. १२ B. P. सर्वादीनीति सूत्रे; C. सर्वादिसूत्रे. १४ C. °कतान्वर्थसंज्ञया B. कृता चान्वर्थसंज्ञया. १५ C. P. एतदेवं भवति, B. एतदेव भवति. . .

·प.९६१७.] परिभाषेन्दुशेखरः . . सूत्रस्थभाष्यस्य लौकिकार्थत्त्वयोग्यपदाश्रय एष न्यायस्तद्रहितशब्दा- श्रये च ते इत्यर्थो गोतः [७. १. ९० ] इति यथाश्रुतसूत्रे विशिष्टरू- पोपादानसत्त्वेनोक्तरीत्यैव तस्य भाष्यस्य व्याख्येयत्वादित्यलम् ॥ १५ ॥ अर्थवग्रहणे [ प° १४ ] इत्यस्यापवादमाह । अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्त- विधि प्रयोजयन्ति ॥ १६ ॥ येन विधिः [१.१. ७२ ] इत्यत्र भाष्ये वचनरूपेण पठितेषा॥ तेन राबा सानेत्यादावल्लोपो दण्डी वाग्मीत्यादाविन्हन् [६. ४. १२ ] इति मः मुपयाः सुस्रोता इत्यादावत्वसन्तस्य [६. ४. १४] इति दीर्घः मा सुप्रथिमेत्यादौ मनः [ ४. १. ११] इति ङीनिषेधश्च सिद्धः ॥१. तु परिवेविषीध्वमित्यत्न ढत्वव्यावृत्तये क्रियमाणादिणः षीध्वम् [८.३. ] इत्यनाङ्गग्रहणादर्शवत्परिभाषानित्या तन्मूलकमिदमित्याहुः ॥ वि- डः[८. ३. ७९] इत्यत्वानर्थकस्यैव षीध्वमः संभवादत्रापि तस्यैव गमिति भ्रमवारणायाङ्गादिति परे ॥ १६ ॥ ननूश्च [ १. २. १२] इत्यत्र लिमिचौ [ १. २. १९] इत्यत आ- १५ पदेष्वित्येव संबध्येतानन्तरत्वादत आह । योगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा निवृत्तिः॥१७॥ वाशब्द एवार्थे । परस्परान्वितार्थकपदानां सहैवानुवृत्तिनिवृत्ती इत्य- ३ C. पोपादनस". ७ C. इत्यत्र भाष्ये; B. इति सूत्रे भाष्ये. ८ C. P. वल्लोपो; B. °वल्लोपौ. १५ C. इत्यत आत्मने"; B. इत्यस्मादात्मने १८ वाशब्द एवार्थे; P. mentions the reading वा एवार्थे, १८ B. निवृत्तिरित्यर्थः; C. निवृत्तीत्यर्थः.

·१८ परिभाषेन्दुशेखरः [प °१८. का र्थः । एककार्यनियुक्तानां वहूनां लोके तथैव दर्शनादिति भावः ॥ यत्त्वत ज्ञापकं नवशि [७. २. ८ ] इत्यत इडित्यनुवर्तमान आर्धधातुकस्येट [७. २. ३५] इत्यत्र पुनरिङ्ग हणं तद्धि नेत्यस्यासंदन्धार्थमिति तन्न । दीधीवेवीटाम् । १. १. ६ ] इति सूत्रे भाष्ये तवत्येङ्ग्रहणप्रत्याख्यानाये- ५ अहणे ऽनुवर्तमाने पुनरिग्रहणस्येटो गुणरूपविकाराभावार्थकत्वस्योक्तत्वेन तद्विरोधात् । नत्रो निवृत्तिस्तु क्वचिदेकदेशो ऽप्यनुवर्तत इति न्यायेन सि. दा ॥ वस्तुतस्तु दोधीवेवीटाम् [ १. १. ६ ] इति सूत्रस्थभाष्यमेकदे- इयुक्तिः । आर्धधानुकस्य [७. २. ३५] इति सूत्रस्थेड्रहणस्य नेङ्कशि * [ ७. २. ८] इति सूने भाष्ये प्रत्याख्यानात् । तत्करणेन गुरुतरयत्न १० श्रित्यैतत्प्रत्याख्यानस्यायुक्तत्वात् ॥ १७ ॥ नन्वलुगधिकारः प्रागानङ उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारादित्यन पन्न मे कयोगनिर्दिष्टत्वात् । तथा दामहायनान्ताच्च [ ४.१.२७ ] इत्य-त्या संख्याव्ययादेः [ ४. १. २६ ] इत्यतः संख्यादेरित्यनुवर्तते ऽव्ययादेश निवृत्तमिति चानुपपन्नमत आह । क्वचिदेकदेशो ऽप्यनुवर्तते ।। १८ ॥ एकनार्ये योगः संबन्धस्तेन निर्दिष्टयोः समुदायाभिधायिद्वन्द्वनिर्दि योरित्यर्थ इति पक्षात्तिः [ ५ २. २५ ] इति सूबे कैयटः ॥ तावन्मात्रां स्वरितत्वप्रतिज्ञावलालभ्यमिदम् ॥ स्पष्टा चेयं दामहायनान्ताच्च [ ४. १ C. लोके तथैव; B. तथैव लोके. ३ C. P. हणं तद्वि नेत्यस्या"; B. om. तद्धि. १३ C. संख्यादेरिति वर्तते. १५ P. कचिदेकदेशो; B.C. एकयोगनिर्दिष्टानामेकदेशो. P& C. om. xiąza:, but Kaiyata V, 2, 25 has this word. १६ C. समुदायाभिद्वन्दू.

·प° १९२०] परिभाषेन्दुशेखरः २७ ] इति सूब औतो ऽासोः [ ६. १. ९३ ] इति मूचे च भाध्ये च॥ १८ ॥. ननु त्यदादीनामः [ ७.२. १०२ ] इत्यादिनेममित्यादावनुनासिकः स्यादत आह। भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ १९ ॥ अणुदित्सूले ऽप्रत्यय इत्यनेन सामर्थ्यात्सूत्रप्राप्त जातिपक्षण प्राप्नं गु- दकत्वेन च प्राप्तं नेत्यर्थः । अत एवाणुदिसूने प्रत्ययादेशागमेषु स- वहणाभाव प्रकारान्तरेणो वैवं तर्हि सिद्धे यदप्रत्यय इति प्रतिषेधं प्रस्त तज्ज्ञापयति भवत्येषा परिभाषा भाव्यमानेन साना ग्रहण नेति धव ज्याद ईयस इत्येवान्तर्यतो दोघे सिद्धे ज्यादात् [ ६.४.९६ ० ] १० दीर्घोच्चारणमस्या ज्ञापकम् ॥ अणुदित्सूले ज्यादादिति मूने च भा- स्पष्टैषा ॥ चोः कुः [ ८.२. ३० ] इत्यादी भाव्यमानेनापि सवर्ण गं विधेय उदिदुच्चारणसामर्थ्यात् । एतदेवाभिप्रेत्य भाव्यमानो ऽस. नि गृह्णातीति नव्याः पठन्ति ॥ १९ ॥ नन्वेवमदसो ऽसेः [ ८. २. ८० ] इत्यादिनामू इत्यादौ दीर्घविधान १५ दस्यादत आह । ऽप्युकारः सवर्णान्गृहाति ॥ २० ॥ दिव उत् [६. १. १३१] ऋत उत् [६. १.११९ इति तपर- ॥ तर से भाव्यमानो ५ P. इति सूत्रे च भाष्ये; C. इति सूत्रे भाष्ये; B. इति च भाष्ये. ६ अप्रत्यय इत्यनेन सामर्थ्यात्; P. mentions the reading अप्रत्यय इत्येतत्सामर्थ्यात्. ७ C. प्रत्ययागमादेशेषु.

·२. परिभाषेन्दुशेखरः [ प २१, २२. ८ का १० करणमस्या ज्ञापकम् ॥ तित्वरितम् [ ६. १. १८५] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टैषा ॥ २०॥ ननु गवे हितं गोहितमित्यादौ प्रत्ययलक्षणेनावाद्यादेशापत्तिरत आह । वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २१ ॥ वर्णप्राधान्यविषयमेतत् । तत्त्वं च प्रत्ययलोपे [ १. १. ६२ ] इति सूने स्थानिवत् [ १. १. ५६ ] इत्यनुवृत्त्यैव सिद्धे प्रत्ययलक्षणग्रहस- प्रत्ययस्येतराविशेषणत्वरूपं यत्र प्राधान्यं तत्रैव प्रवृत्त्यर्थमित्येतसिद्धकदे- वर्णप्राधान्यं च वर्णस्येतराविशेषणत्वरूपं प्रत्ययनिरूपितविशेष्यतारूपं रशि तेन गोहितमित्यादाववादि न चित्रायां जाता चिनेत्यादावण्यो ऽना • स्तदन्तान्डीबिति ङोच न ॥ इयमल्विधौ स्थानिवत्त्वाप्राप्तावपि प्राप्ता यलक्षणविधेर्निषेधिकेति स्पष्टं भाष्ये ॥ २१ ॥ नन्वतः ककमि [८. ३. ४६] इत्यत्र कमिग्रहणेन सिद्धे कंसम्या व्यर्थमत आह। उणादयो ऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २२ ॥ इदमेवास्या ज्ञापकमिति कैयटादयः । कंसेस्तु न कंसो ऽनभिधाना प्रत्ययस्य लुक् [२. १. ६१॥ इत्यादौ भाष्ये स्पष्टा ॥ ण्वुल्तृचौ [३. २ C. स्पष्टैषा; B. स्पष्टेयम् ३. C. लक्षणेनावाद्यादेशापत्ति; B. लक्षणेनावादेशाद्यापत्ति ३. B. पत्तिर आह. ८ C. विशेष्यतानिरूपं च. १० C. डीम; B. P. डीप न; P. says that some boo ommit न. १६ प्रत्ययस्य लुक् इत्यादौ; P. says that युवोरनाकावित्यादौ is wrong reading. २५ C. स्पष्टा; B. स्पष्टम्.

·प' २३] परिभाषेन्दुशेखरः : २१ १३३] इत्यादी भाष्ये व्युत्पन्नानीत्यपि । इदं शाकटायनादिरीत्या । पा- गिनेस्त्वव्युत्पत्तिपक्ष एवेति शब्देन्दुशेखरे निरूपितम् ॥आयनेपा[७.१.२] इति सूने भाष्ये स्फुटमेतदेव ॥ २२ ॥ ननु देवदत्तश्चिकीर्षतीत्यादौ देवादेः सनन्तत्वप्रयुक्तधातुत्वाद्यापत्तिर- तभाह। प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २३ ॥ यस्मात्प्रत्ययविधिः [१. ४. १३] इति सूत्रे यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्यय इति योगो विभज्यते । गृह्यमाण उपतिष्ठत इति शेषः । तेन तदा- धन्तांशः सिद्धः । तदन्तांशस्तु येन विधिः [ १. १. ७२ ] इत्यनेन सि. १० दः। स च शब्दरूपं विशेष्यमादाय विशेष्यान्तरासत्वे ॥ यत्तु प्रत्ययेन स्वप्रकृत्यवयवकसमुदायाक्षेपात्तद्विशेषणत्वेन तदन्तविधिरिति तन्न । इया- नित्यादौ तस्य तादृशसमुदायेन व्यभिचारेणाक्षेपासंभवात् ॥ यत्न प्रत्ययो १ B. C. शाकटायनरीत्या; P. शाकटायनादिरीत्या. ३ P. स्फुटमेतदव; B. C. स्फुटमेतत्. १ C. देवदत्तादेः; B. P. देवादेः. ४ C. सनन्तत्वप्रयुक्त, B. सनन्तत्वादिप्रयुक्त. सम ९ P. तदाद्यन्तांशः; B.C. तदाबंशः. १० C. इत्यनेन; B. इति सूत्रेण. ११ P. शब्दरूपं; B. C. शब्दस्वरूपं. १, १२ B. °समुदायापेक्षात्त. , १२ C. om. तद्विशेषणत्वेन. १ १२ P. तन्न । इयानित्यादौ; C. तन्न । इयानिरित्यादौ, B. तन्म। न्यतिस इयानित्यादी. तस- ·परिभाषेन्दुशेखरः [प* २४. निमित्तत्वेनाश्रीयते तत तदादीत्यन्तांशमानोपस्थितिरित्यङ्गस्य [६. ४. १] इति सूने भाष्यकैयटयोः। एवं यत्नापि पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्यय आश्रीयते तत्नापि तदादीत्यन्ताशोपस्थितिः परंतु तन पञ्चम्यन्तता । अत एवैङ्- हुस्वात् [ ६. १. ६९] इति मूत्र एङन्तादित्यर्यलाभः ॥ अस्याः परि- भाषायाः प्रयोजनान्तरं येन विधिः [१. १. ७२] इत्यत्र भाष्य उक्तम् परमगाायण इति परमगार्यस्यापत्यमिति विग्रहे ऽपि गार्यशब्दादेव प्रत्ययो न विशिष्टात् । निष्कृष्य तावन्मानेणैकार्थीभावाभावे ऽपि वृत्तिर्भ- बत्येव । अत चेदं भाष्यमेव मानमित्यन्यत्र विस्तरः॥ प्रत्ययमालग्रहण एषा न तु प्रन्ययाप्रत्ययग्रहण इत्युगितश्च [४. १. ६] इति सूचे भाष्ये ॥ इयम ङ्गसंज्ञासूचे भाष्ये स्पष्टा ॥ २३ ॥ येन विधिः [ १. १. ७२ ] इति सूने भाष्य एतदटकवदन्वांशस्या. पवादः पठ्यते। प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २४ ॥ पन्न पञ्चम्यन्तात्परः प्रत्ययः कार्यान्तरविधानाय परिगृह्यते तत्र तदन्त १५ विधिर्नेत्यर्थः । यथा रदाभ्यां निष्ठातो नः [८.२. ४२] इत्यत्र तेन दुर त्तीर्णेत्यादौ धातुतकारस्य न नत्वम् । तदन्तेत्यंशानुपस्थितावपि तदादी - . B. . १. तदादीत्यन्तांश तदादीत्यंश. २ B. भाष्यकैयटयोः स्पष्टम् ।। ३ B. P. तत्रापि; C. तत्र. ३ C. तदादीत्यन्तांशोपस्थितिःB. तदादीत्यंशोपस्थितिः. ३ B. om. तत. ५ C. इत्यत्न भाष्य; B. इति सूबे भाष्य. ९ C. इति सूले भाष्ये; B. इत्यत्न भाष्ये. ११ C. इति सूले; B. इति सूबे भाष्ये.

·प* २५.] परिभाषेन्दुशेखरः २३ त्यंशस्योपस्थितौ रेफदान्तात्परस्य निष्ठातस्येत्यर्थं इति न दोषस्तदंशानु. पस्थिती मानाभावात् । तदन्तांशोपस्थिती तूभयोरेकविषयत्वमेव स्यादिति दृषत्तीर्णेत्यादौ दोषः स्यादेव ॥ स्यतासी ललुटोः [३. १. ३३] इत्या- दौ लुटोः परयोरित्यर्थे नियमेनावपिसाकाङ्कन्वेनोपस्थितधातोरित्यस्या- वधित्वेनान्वयान्न तदन्तविधिः ॥ ड्याब्भ्यः [६. १ ६८] इत्यादौ तु न दोषस्तत्र कस्मादिति नियतावध्याकाङ्काया अभावेन पञ्चम्यन्तस्य प्रत्य- यविशेषणत्वाभावात् ॥ अङ्गसंज्ञासूने तु तदादेः प्रत्यये पर इत्यर्थे पञ्च- म्यन्तस्य विशेषणत्वं स्पष्टमेव । अत एवोत्तभैकाभ्याम् [५. १. ९०] इ. त्यादिनिर्देशाः संगच्छन्ते ॥ २४ ॥ नन्वेवं कुमारी ब्राह्मणिरूपेत्यादौ घरूप [ ६. ३ ५३ ] इति इस्वा- १० पत्तिरत भाह । उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २५ ॥ हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु [ ६. ३. ५० ] इत्यत्र लेखग्रहणात् । तन्न लेखेति न घअन्तमनभिधानात् । इयं च हृदयस्येति सूत्र एव भा- पे स्पष्टा ॥२५॥ १ त C. P. रेफदान्तात्परस्य; B. रेफदकारान्तात्परस्य. सम' C. P. दोषस्तदंशानुपस्थिती; B. दोषस्तदााशानुपस्थिती. C रित्यस्यावधि'; B. 'रित्यस्यैवावधि'. P. STC+4:;B. C. 176T16*9:; P. mentions the latter reading. १३. C. P. इत्यादौ तु न दोषः; B. इत्यादौ न दोषः, ६ B. P. प्रत्ययविशेषणत्वाभावात्; C. °विशेषणताभावात्, २७ C. P. अङ्गसंज्ञासूले तु; B. भङ्गसंज्ञासूने पि; P. mentions the latter reading.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प' २६; २७. नन्वेवं परमकारीषगन्धीपुत्र इत्यत्लेवातिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्यन्न व्यङः संप्रसारणं पुत्रपत्योः [ ६. १. १३ ] इति स्यादत आह । स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २६ ॥ विषयसप्तमी। यः स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं प्राधान्ये नाह तत तदादिनिय- मो न । यस्त्वप्राधान्ये नाह तत्व तदादिनियत्रो ऽ स्त्येवेत्यर्थः । प्रत्यासत्त्या यस्य समुदायस्य स्त्रीप्रत्ययान्तत्वमानेयं तदर्थ प्रत्यनुपसर्जनत्वमेवैतत्परि- भाषाप्रवृत्ती निमित्तम् । तेनातिराजकुमारिरित्यादौ राजकुमारीशब्दस्या- तिशब्दार्थ प्रत्युपसर्जनत्वे ऽपि तदर्थं प्रत्यनुपसर्जनत्वात्तदादिनियमाभावेन स्वसिद्धिः । अत एवात्र परिभाषाया न शास्त्रीयमुपसर्जनत्वमसंभवात् ॥ १. भस्याः प्रत्ययग्रहणे [प° २३ ] इत्यस्यापवादत्वात्तदेकवाक्यतापन्नत्वा- चानापि ग्रहणपदसंबन्धेन स्त्रीप्रत्ययसामान्यग्रहणे विशेषग्रहणे च प्रवृ. त्तिर्न तु स्त्री प्रत्ययास्त्रीप्रत्ययग्रहणे । ध्वनितं चेदमर्थवत्सूले भाष्ये ॥ इयं च माचनिक्येव व्यङः [६. १. १३] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २६ ॥ नन्वेवं तरप्तमपौ घः [ १. १. २२ ] इत्यादिना तरबन्तादेः संज्ञा १५ स्यादत आह। संज्ञाविधी प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २७ सुप्तिङन्तम् । १. ४. १४ ] इत्यन्तग्रहणमस्या ज्ञापकम् ॥न च त्यययोः पदसंज्ञायामपि प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तदन्तग्रहणसंभवाज्ज्ञापि। ऽपि फलाभाव इति वाच्यम् । पदसंज्ञायाः स्वादिषु [ १. ४. १७ ] इौ ७ C. कुमारीशब्दस्याति°; B. °कुमारीशब्दार्थस्याति'. ९ . शास्त्रीयमुपसर्जनम'; B. शास्त्रीयोपसर्जनत्वम. १. B. इत्यस्यापवाद; C. इत्यपवाद . ११ P. विशेषग्रहणे च; B. C. विशेषग्रहणे वा; P. mention the latter reading ·प० २८.] परिभाषेन्दुशेखरः २५ तु त. विषये प्रकृतिनिष्ठतया पदग्रहणस्य प्रत्ययमानग्रहणत्वाभावात् ॥ सुप्तिङ- न्तम् [१. ४. १४] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ २७ ॥ नन्ववतप्तेनकुलस्थितमित्यादौ नकुलस्थित शब्दस्य क्तान्तत्वाभावात्स- मासो न स्यादत आह । कृद्हणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २८ ॥ अस्याश्च कर्मणि क्तान्त उत्तरपदे ऽनन्तरो गतिः प्रकृतिस्वर इत्यर्थके गतिरनन्तरः [६. २. ४९ ] इति सूत्रे ऽनन्तरग्रहणं ज्ञापकम् । वयभ्यु- द्धृतमित्यादावतिव्याप्तिवारणार्थम् । प्रत्ययग्रहणपरिभाषयोद्धृतस्य कान्व- त्वाभावादेवाप्राप्तौ तद्यर्थं सदस्या ज्ञापकम् ॥ न चाभ्युद्धृतमित्यादौ प- रत्वाद्गातर्गतौ [ ८. १. ७० ] इत्यनेनाभेनिघात एवोते वाच्यम् । पा. १० दादिस्थत्वेन पदात्परत्वाभावेन च तदप्राप्तेः ॥ अनन्तरग्रहणे कृते सामर्थ्यानत्याक्षिप्तधातुनिरूपितमेवानन्तर्यं गृह्यत इति न दोषः ॥ न चाभ्यु- द्धृतमित्यादावभिना समासे ऽनन्वरस्योदः पूर्वपदत्वाभावे ऽपि स्वरार्थ तदिति वाच्यम् । कारकादत्त [६. २. १४८] इति सूत्रे कारकादिति योगं विभज्य गतिग्रहणमनुवर्त्य कारकादेव परं गतिपूर्वपदं कान्तमन्तो- १५ दात्तमिति नियमेन थाथादिस्वराप्राप्त्या कृत्स्वरेणोद उदात्तत्वसिद्धः । तस्मादनन्तरग्रहणं व्यवहितनिवृत्त्यर्थमेवेति ज्ञापकमेव ॥ यत्र गतिकारक- समभिव्याहृतं कृदन्तं तत्र कृमहणे तद्विशिष्टस्यैव ग्रहणमपिशब्दात्त द- १ C. ग्रहणत्वाभावात्; B. °ग्रहणाभावात्. ७ C. गतिरनन्तर इति सूत्ने; B. गतिरनन्तरसूत्रे. १३ C. °स्योदः पूर्वपदत्वाभावेऽपि; भावेऽपि; B. °स्योदो ऽपूर्वपदावे ऽपि. १४ C. इति सूत्रे कारकादिति; B. इति कारकादिति. १५ C. विभज्य गतिग्रहण°; B. विभज्य तत्र गतिग्रहण'.

·पारभाषन्दुशेखरः [प' २९. समभिव्याहृतस्य केवलस्यापीत्यर्थः । अन्यथानया कृतहणविषये परत्वा- त्प्रत्ययग्रहणपरिभाषाया वाध एव स्यादित्यपिग्रहणम् । अत एव सांकुटि- नमिति गतिकारकोपपदानाम् [प° ७५] इति छड्रहण इति च परिभा- षाभ्यां कृदन्तेन समासे कृते विशिष्टादेवाणि सिध्यति न तु संकौटिनमि- ५ तीति पुंयोगात् [४. १. ४८] इति सूत्रे भाष्योक्तं संगच्छते । अन्यथा तत्र केवलं कूटिनित्येतस्यापीनुणन्तत्वात्ततो ऽणि पाक्षिकदोषो दुर्वार एव स्यात् ॥ स्पष्टं चेदं सर्व समासे ऽनपूर्वे [ ७. १. ३७ ] इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः ॥ गतिरनन्तरः [ ६. २. ४९ ] इत्यत्र तु गतेः पूर्वपदस्य तान्त उत्तरपदे परे कार्यविधानात्तत्समवधाने ऽपि वलस्य क्तान्तत्वेन १० ग्रहणं बोध्यम् ॥ इयं च कृद्विशेषग्रहणे कृत्सामान्यग्रहणे च न तु कद- कट्टहण इत्यनुपसर्जनात् [ ४. १. १४ ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥२८॥ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ २१ ॥ पदम विशेष्यं विशेषणेन च नदन्तविधिः । येन विधिः [१.१.७२] इत्यस्यायं प्रपञ्चः । तेनेष्टकचितं पक्केष्टकचितमित्यादाविष्टकेषीकामालानां il १ P. केवलस्यापीत्यर्थः; C. B. °पीति तदर्थः; P. mentions the latter reading २ B. साकुटिनभिति. ५ C. इति सूचभाव्योक्तं. ६ C. कूटिन्नित्येतस्यापीनु; B. कुटिन्नित्यस्यापीनु. ७ B. P. चेदं सर्व C. om. सर्व. ९ C. विधानात्तत्समवधाने B. विधानात्समवधाने, १२ C. तस्य तदन्तस्य च; B. तस्य च तदन्तस्य च; P. reads तस्य च as his remarks on Paribh. 30 show. १३ C. विशेषणेन च तद', B. om, च. .

·प३०.] परिभाषेन्दुशेखरः २७ ५ चित [६. ३. ६५] इति इस्त्रो महान्यरममहान्परमातिम हानित्यादी सान्तमहतः [ ६. ४. १० ] इति दीर्घः सिद्धः । अत एव तदुत्तरपद- स्येति पाठो ऽयुक्त इति भाष्ये स्पष्टम् ॥ अत्र पद शब्देनोत्तरपदाधिकारः केवलपदाविकारश्च ॥ पादस्य पदाज्याति [६. ३. ५२] इत्यत्न न तदन्तग्रहण लक्ष्यानुरोधादिति सर्व येन विधिः [ १. १. ७२ ] इत्यत्न भाष्ये स्पष्टम् ॥ २९॥ नन्वेवमस्यापत्यमिरित्यादावदन्तप्रातिपदिकाभावादिन स्यादत आह । व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३ ॥ निमित्तसद्भावाद्विशिष्टो ऽपदेशो मुख्यो व्यवहारो यस्यास्ति स व्यप- देशी । यस्तु व्यपदेशहेत्वभावादविद्यमानव्यपदेशो ऽसहायः स तेन तु- ल्यं वर्तते कार्य प्रतीत्येकस्मिन्नसहाये ऽपि तत्कार्य कर्तव्यमित्यर्थः । तेना- १० कारस्याप्यदन्तत्वान्न क्षतिः ॥ एकस्मिन्नित्युक्तेः सभासंनयन आकारस्य नादित्वं दरिद्राधाताविकारस्य नान्तत्वम् । अन्यथा सभासनयने भव इत्य- वृद्धाच्छः [ ४. २. ११४] दरिद्रातेरिवर्णान्तलक्षणो ऽच्च स्यात् । अत एव हरिष्वित्यादौ सोः पदत्वं न । लोके ऽपि बहुपत्रसत्त्वे नैकस्मिज्ये- १ B. P. महान्परमम हान्परमातिमहा;C. महान्परममहानतिमहा . १५ २ C. दीर्घः सिद्धः; B. दीर्घश्च सिद्धः. ७ B.C.P. नन्वेवमस्या', P.mentions the reading नन्वेवम- प्यस्या. ९ C.P. मुख्यो व्यवहारो; B. मुख्यव्यवहारो. १२ C.P. सभासंनयन आकारस्य; B. सभासनयनाकारस्य. १५ C. सत्वे नैकस्मिद्ध्ये ; B. सत्त्व एकस्मिन्न ज्ये. थे ·२८ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ३०. । ष्ठकनिष्ठत्वादिव्यवहारो ऽयं मे ज्येष्ठः कनिष्ठो मध्यम इति किल्वेकपुनस- त्व एव ॥ अनेन चाशास्त्रीयस्याप्यतिदेशः । अत एवेयायेत्यादावेकाच्त्व- निबन्धनद्वित्वासद्धिः । अत एव भवतीत्यादौ भू इत्यस्याङ्गत्वमियानित्या- दौ कार्यकालपक्षे तद्धितान्तत्वनिबन्धनप्रातिपदिकत्वं च सिध्यति । अन्य- ५ था यस्माद्विहितस्तदादित्वाभावान्न स्यात् ॥ यत्तु यो ऽर्थवांस्तवार्थस्य त्या- गोपादानाभ्यामेकाव्यपदेशो यथेयायेत्यादावर्थवतो धातोरयं वर्णरूप एको ऽजिति कैयटस्तन्न तस्यैकपदर्गित्यत्र भाष्योक्तरीत्या मुख्यव्यवहारसत्त्वात्। एकपर्गित्यत्रार्थेन युक्तो व्यपदेश इति भाष्य उक्तम् । क्रत्वादेरर्थशब्दो- भयवृत्तित्वेन तस्याः शब्दमावरूपं पदमेको ऽवयव इत्यर्थ इति तदाशयः॥ १० तस्मादेकस्मिस्तत्तद्धर्मारोपेण युगपद्यथा ज्येष्ठत्वादिव्यवहारो यथा च शि- लापुत्रकस्य शरीरमित्यादावेकस्मि नारोपितानेकावस्थाभिः समुदायरूपत्वा- द्यारोपेणैतस्य शरीरमित्यादिव्यवहारस्तथानकाच्यादिव्यवहारोपपत्तिरिति १ C. ऽयं मे ज्येष्ठः कनिष्ठो मध्यम; B. ऽयमेव ज्येष्ठकनिष्ठमध्यम. १ B. P. किंत्वेकपुनसत्त्व एव; C. किंत्वेकपुत्रत्व एव; P. mentions this reading २ C. °वेकाच्वनिबन्धन; B. °वेकान्निबन्धन : ३ B.C. °ङ्गत्वं व्यतिस इत्यादौ स इत्यस्य पदत्वमियानि; P. says that the words व्यतिसे-पदत्वम् are a wrong reading. ६ C. वर्णरूप एको; B. वर्ण एको. ७ B.C.P. मुख्य व्यवहारसत्त्वात् ; P. mentions the reading मुख्यव्यवहारत्वात. ९ c. शब्दमानरूप; B. शब्दमान रूपं. ११ B. शिलादपुत्रकस्य. .

·प° ३१.] परिभाषेन्दुशेखरः २९ लोकन्यायसिद्धेयम् ॥ न चासहाय एवैतत्प्रवृत्तौ भवतीत्यत्र भू इत्यस्याङ्गत्वा- नापत्तिः ससहायत्वादिति वाच्यम् । शपमादायाङ्गत्वे कार्ये यस्माद्विहित- स्तदादित्वे तस्य ससहायत्वाभावालोके विजावीयकन्यादिसत्वे ऽप्येकपुत्त्र- स्य तस्मिन्नेवायमेव ज्येष्ठ इत्यादिव्यवहारवत् ॥ न चैवं निजौ चत्वार एका- च इति भाष्यासंगतिरिकारस्यासहायत्वाभावेन तत्रैकाच्वानुपपादनादिति ५ वाच्यम् । एकस्मिन्नित्यस्यापर्यालोचनया तत्प्रवृत्तेः ॥ अर्थवता व्यपदेशि- वद्भाव इत्यत्रार्थवत्पदेनाप्यसहायत्वमुपलक्ष्यते । अर्थबोधकेन शब्देन व्यपदेशिसदृशो भावः कार्य लभ्यत इति तदर्थः । प्रायो ऽसहाय एवा. र्थवत्त्वात् ॥ कुरुत इत्यादौ तशब्दाकारो ऽचामन्त्य इति व्यवहारे स आदिर्यस्येति व्यवहारे चासहाय एवेति तत्र व्यपदेशिवद्भावेन टि संज्ञा- १० सिद्धिरित्यन्यत्र विस्तरः॥ ३० ॥ ननु गर्गादिभ्यो विहितो यतदन्तविधिना परमगदिभ्यो ऽपि स्या. दत आह । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३१ ॥ इयं च समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध उगिद्वर्णग्रहणवर्जमिति वार्तिकस्थप्र- त्ययांशानुवादः । अत एवायं प्रत्ययविधिविषय एव । अत एव येन विधिः [१.१.७२] इति सूत्रे भाष्ये प्रत्ययविधिभिन्ने ऽप्तॄन् [६.४.१२] इत्या- दौ गृह्यमाणप्रातिपदिकेनापि तदन्तविधिप्रतिपादनं स्वसा परमस्वसेत्यादा- १ C.P. इत्यस्याङ्गत्वानापत्तिः, B इत्यस्याङ्गानापत्तिः, ३ C. लोके विजातीय'; B. लोके ऽपि विजातीय. ४ B.P. न चैवं निजी C. नन्वेवं निजी. 8 B एकाजिति भा. ८ C. लभ्यते; B. लभते. १६ C.P. अत एवायं; B. अत एवेयं.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ३१. दारहणं च संगच्छते ॥ अत एव च तदन्तविधिमूले भाष्ये समासेत्यादिनिषे- धस्य कथनवदस्य न कथनम् । सो ऽपि निषेधो विशिष्य तत्तद्रूपेण गृहीत- प्रातिपदिकसूत्र एव । ध्वनितं चेदमसमासे निष्कादिभ्यः [५.१.२०] इति सूने भाष्ये ॥ अन च ज्ञापकं सपूर्वाञ्च [ ५. २. ८७ ] इति सूत्रम् । ५ अन्यथा पूर्वादिनिः [५.२. ८६] इत्यत्र तदन्तविधिनैव सिद्धे कि तेन ॥३१॥ नन्वेवं सूत्रान्ताद्वक् [४. २. ६ ०] दशान्ताडः [ ५ २. ४५] एकगोपूर्वान् [५. २. ११८] इत्यादेः केवलं सूत्रशब्ददशशब्दैकश- ब्दादिष्वपि प्रवृत्तिळपदेशिवद्भावात्स्यादत आह । व्यपदेशिवद्भावो ऽप्रातिपदिकेन ॥ ३२ ॥ १० पूर्वात्सपूर्वादिनिरित्येकयोग एव कर्तव्ये पृथग्योगकरणमस्या ज्ञापकम्। न चेष्टादिभ्यः [५. २. ८८] इति सूत्रे ऽनवृत्त्यर्थं तथा पाठो ऽत एवा- निष्टीत्यादिसिद्धि रिति वाच्यम् । ज्ञापकपरभाष्यप्रामाण्येनानिष्टीत्यादिप्र- योगाणामनिष्टत्वात् । एकयोगे ऽपि ताक्व उत्तरत्रानवृत्तौ वाधकाभावाच्च ॥ अद एव नान्तादसंख्यादेः [५. २. ४९] इति चरितार्थम् । अन्यथा १५ पञ्चम इत्यादावपि व्यपदेशिवद्भावेन संख्यादित्वात्तद्वैयर्थं स्पष्टमेव ॥ इयं च प्रातिपदिकग्रहण एव न तु प्रातिपदिकाप्रातिपदिकग्रहणे । तेनोगितश्च [ ४. १.६ ] इत्यत्र न दोष इति तत्रैव भाष्ये स्पष्टम् । इयं ग्रहणवता [प°३१] इति च परिभाषा प्रत्ययविधिविषयवेत्यसमासे निष्कादिभ्यः ७ B. केवलसूत्रशब्दे दशन्शब्दादिष्वपि. १० C. एव कर्तव्ये ; B. एव वक्तव्ये. ११ C.P. तथा पाठो; B.om. तथा. १३ C. तावत उत्तरना; B. तावतोत्तरना; Compare Nagoji on the Bhashya ad I, 1, 72. १७ C.P. इयं ग्रहणवता; B. इयं च ग्रहणवता.

·ष° ३३,३४.] परिभाषेन्दुशेखरः [५. १. २० ] इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः । तेनाहन् । ८. २. ६८] इत्यादेः परमाहशब्दे केवलाहाब्दे च प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥३२॥ ननु वान्तो यि [६. १. ७९ ] इत्यादौ यादौ प्रत्यय इत्यर्थः कथमत आह । यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३३ ॥ तदन्तविधेरपवाद इयम् ॥ वाचनिक्येषा येन विधिः [ १. १. ७२] इत्यत्र भाष्ये पठिता ॥ अस्याश्च स्वरूपसती सप्तमी निमित्तम् । अत एव नड्वशि कृति [ ७.२. ८ ] इत्यादौ वशादेः कृत इत्यर्थलाभः ॥ इयं चार्धधातुकस्येद् [ ७. २. ३५ ] इति सूत्रे वलादेरित्यादिग्रहणसामर्थ्या- द्विशेषणविशेष्ययोरुभयोः सप्तम्पन्तत्व एव प्रवर्तते । तेन डः सि धट १० [८. ३. २९] इत्यादौ सादेः परस्येति नार्थः । तीषसह [9. २ ४८] से ऽसिचि [७ २. ५७] इत्यादी यथा तादेरित्याद्यर्थलाभस्तथा शब्देन्दु- शेखरे निरूपितम् ॥ ३३ ॥ घटपट घटपटावित्यादिसिद्धय आह । सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति ॥ ३४ ॥ द्वन्दूश्च प्राणि [२. ४. २] इत्यादिप्रकरणाविषयः सर्वो द्वन्द्व इत्यर्थः । 0 B. om. १ C. इति सूत्रे भाष्य सूते. ६ C. °रपवाद इयम्; B. रपवाद एवायम्. १० C. विशेषणविशेष्ययोरु'; B. द्विशेष्यविशेषणयोरु. १२ C. तादेरित्याद्यर्थ; B. तादेरित्यर्थ , १४ B. घटं पटै घटपटावि, १५ B. and Bhashya ad I, 2, 63. विभाङकव, C. विभाषयकव.

·३२ परिभाषेन्दुशेखरः [प' ३५. चार्थे द्वन्द्वः [२. २. २९] इति सूत्रेण समाहारेतरयोगयोरविशेषेण द्वन्द्व- विधानान्यायसिद्धेयम् ॥ तिष्यपुनर्वस्त्रोः [ १. २. ६३] इति सूत्रस्थं बहु- वचनस्येति ग्रहणमस्या ज्ञापकम् । तद्धीदं तिष्यपुनर्वस्ति यत्र तयावृत्त्यर्थम् । न चैवमप्यत्र जातिरप्राणिनाम् [२. ४. ६ ] इति नित्यैकवद्भावेन बहुवच- ५ नाभावादिदं सूत्रं व्यर्थमिति वाच्यम् । तद्वैकल्पिकत्वस्याप्यनेन ज्ञापनात् न चैते प्राणिन इति वाच्यम् । आपोमयः प्राण इति श्रुतेरद्भिविना ग्लाय- मानप्राणानामेव प्राणित्वात् ॥ स्पष्टं चेदं तिष्यपुनर्वस्वोः [ १. २. ६३] इति सूत्रे भाष्ये ॥ अत एव द्वन्द्वश्च प्राणि [२. ४. २] इत्यादेः प्राण्यङ्गा- दीनामेव समाहार इति विपरीतनियमो न ॥ ३४॥ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्पन्ते ॥ ३५ ॥ व्यत्ययो बहुलम् [३. १. ८५] इति सूत्रे भाष्ये बहुलमिति योगविभागे- न षष्ठीयुक्तश्छन्दसि [ १. ४. ९] इति सूत्ने वेति योगविभागेन चैषा साधिता ॥ तेन प्रतीपमन्य ऊर्मियुध्यतीत्यादि सिद्धम् । युध्यत इति प्राप्नो- ति ॥ ३५॥ ननु क्षियः [६. ४. ५९ । ८. २. ४६ ] इत्यादावियङ्कथमत आह। १० १ . समाहारेतरयोरवि. २ B. बहुवचनग्रहणम. ३ ज्ञापकम्; P. says that some read ज्ञापकमपि. ३ C P. 'पुनर्वस्वित्यत्न वयावृ°; B. पुनर्वस्वित्यादिव्यावृ". ५ C. तद्वैकल्पिकत्वस्याप्य'; B. तद्वैकल्पिकस्याप्य'. ८ C. इत्यादः; B. इत्यादी. १. P. विकल्पन्ते; B.C. विकल्प्यन्ते. ११ C. om. योगविभागेन-बेति.

·प° ३६,३७.] परिभाषेन्दुशेखरः ३३ प्रकृतिवदनुकरणं भवति ॥ ३ ॥ क्षिय इतीयनिर्देशो ऽस्या ज्ञापकः॥ तत्रैव प्रातिपदिकत्वनिबन्धनविभ- क्तिकरणादनित्या चेयमिति क्षियो दीर्घात् [८.२. ४६ ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ ३६॥ ननु रामावित्यादौ वृद्धौ कृतायां कार्यकालपक्षे ऽपि कथं पदत्वमुभयत ५ आश्रयणे ऽन्तादिवत्त्वाभावाद्यस्माद्विहितस्तदादितदन्तत्वाभाबादत आह । एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३७ ॥ अनन्यवदित्यस्यान्यवन्नेत्यर्थः । तत्रान्यसादृश्यनिषेधे ऽन्यत्वाभावः सुत- राम् । अत एव तादृशादर्थवोधः । अन्यथा शक्ततावच्छेदकानुय॑ज्ञाना- ततो बोधो न स्यात् । एवं च राम् इति मान्तस्य यस्माद्विहितस्तत्त्वमौ १ इत्यस्य परादिवत्त्वेन सुप्वमिति तदादितदन्तत्वमार्थसमाजग्रस्तम् ॥ छिन्न- पुच्छे शुनि श्वत्वव्यवहारवन्मान्वे तत्त्वं लोकन्यायसिद्धम् ॥ अत एव प्राग्दीव्यतः [४. १. ८३] इति सूत्रे भाष्ये दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्छ- ब्दानुकरणमिदमित्युक्त्वा किमर्थं विकृतनिर्देश एतदेव ज्ञापयत्याचार्यों भ- वत्येषा परिभाषैकदेशविकृतमनन्यवदितीत्युक्तम् । एतेनायं न्यायः शास्त्री- १५ यकार्य एव शास्त्रीयविकार एवेत्यपास्तम् ॥ विकृतावयवनिबन्धनका ५ P. कार्यकालपक्षे ऽपि; B.C. कार्यकालपक्षे; P. mentions the latter reading. ५ C.P. °यत आश्रयणे; B. °यताश्रयणे. १९ C. परादिवत्त्वेन सुप्त्वमिति तदादितदन्त°; B. परादित्वेन सुप्त्वमिति तदन्त १४ C.P. and Bhashya ad IV, 1, 83 भवत्येषा; B. भविष्पत्येषा. to ·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ३८,३९४०. नायं छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छवत्त्वव्यवहारवद्विकतावयवव्यवहारस्य दुरुपपा- दत्वात् ॥ एवमक्तपरिमाणग्रहणे ऽपि नायमुक्तयुक्तेः । एतद्येन विधिः [१. १. ७२ ] इत्यत्र भाष्यकैयटयोर्ध्वनितम् ॥ यत्र त्वर्धं तदधिकं वा विकृतं वन्न जातिव्यञ्जकभूयोऽवयवदर्शनाभावेन तत्त्वाप्रतीतौ कार्यसिध्यर्थं विकृ- ५ तानारूपावयवत्वप्रतीत्यर्थं च स्थानिवत्सूत्रम् ॥ क्वचित्तु लक्ष्यानुरोधान्याया- नाश्रयणम् । तेनाभीयादित्यादिसिद्धिः । स्पष्टं च क्वचिन्यायाप्रवृत्तिः प्रथम- योः पूर्वसवर्णः [६.१.१०२] इत्यत्र कैयटेन दर्शितेत्यन्यत्र विस्तरः॥३७॥ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३८ ॥ पूर्वात्परं बलवत् । विप्रतिषेधशारत्रात्पूर्वस्य परं वाधकमिति यावत् ॥३८॥ नन्वेवं भिन्द्रीत्यत्र परत्वात्तातङा वाधितो धिर्न स्यादव आह । पुनःप्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ३९ ॥ नन्वेवं तिसृणामित्यत्र परत्वात्तिस्रादेशे पुनस्त्रयादेशः स्यादत आह सकृद्तौ विप्रतिषेधे यद्वाधितं तद्वाधितमेव ॥ ४० ॥ तत्त्र कचिच्चरितार्थयोरेकस्मिन्युगपदुभयोः कार्ययोरसंभवेन वाधकाभावा- १ . नायं छिन्न; B. नायं न्यायश्छिन्न १ C. पुच्छवत्वव्यव; B. पुच्छत्वव्यव. १ P. °व्यवहारवद्वि"; B.C. व्यवहाराभावाद्वP. mentions the latter reading .५ C.P. कचित्तु लक्ष्यानुरोधा°; B. क्वचिल्लक्ष्यानुसारा . According to P. some read भिन्द्रकीत्यत परत्वादिना वाधितो ऽकज्न स्यादत आह. १३ P. and Bhashya विप्रतिषेधे; B.C. विप्रतिषेधेन, १० ·परिभाषेन्दुशेखरः त्पर्यायेण तृजादिवच्छास्त्रद्वयप्रसङ्गे नियमार्थं विप्रतिषेधसूत्रमिति सद्गाते- न्यायसिद्धिः ॥ यथा तुल्यबलयोरेकः प्रेष्यो भवति स तयोः पर्यायेण कार्य करोति यदा तमुभी युगपोषयतो नानादिक्षु च कार्ये तदोभयोन करोति योगपद्यासंभवात्तथा शास्त्रयोर्लक्ष्यार्थयोः क्वचिल्लक्ष्ये योगपद्येन प्रवृत्त्यसं- भवादप्रविपत्तौ प्राप्तायामिदं परविध्यर्थं तन रुते यदि पूर्वप्राप्तिस्तदापि भ- ५ वत्येवेति पुनःप्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति विप्रतिषेधसूचे भाष्ये स्पष्टम् ॥ यत्तु कैयटादयो व्यक्तौ पदार्थे प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपलवादुभयोरपि शास्त्रयोस्तत्त- लक्ष्मविषययोरचारितार्थेन पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्तौ परमेवेति नियमार्थमि- दमिति सद्गतिन्यायसिद्धिः । अत पक्ष एतन्नियमवशादेतल्लक्ष्यविषयक- पूर्वशास्त्रानुपप्लव एव । जातिपक्षे तूद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ते कचिलक्ष्ये १० चरितार्थयोर्द्वयोः शास्त्रयोः सत्प्रतिपक्षन्यायेन युगपदुभयासंभवरूपविरोध- स्थल उभयोरप्यप्राप्तौ परविध्यर्थमिदमिति पुनःप्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरित्या. हुस्तन्न ॥ व्यक्तिपक्षे सर्व लक्ष्यं शास्त्र व्यामोति न जातिपक्ष इत्यत्न मा. नाभावात् । न ब्राह्मणं हन्यादित्यादी जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयत्वार्थमेव जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात् ॥ अत एव सरूपसूने भाष्ये जातौ प. १५ ४ C. प्रवृत्त्यसंभवादप्रतिपत्तौ प्राप्ता; B. °प्रवृत्तौ प्राप्ता. ५ B. °ध्यर्थमिति वन कृते यदि पूर्वप्राप्तिरस्ति वर्हि वदपि. ८ B. विषयोर. ८ P. नियमार्थमिदमिति; B.C. नियमार्थमिति. १. B. कचिच्चरितार्य. १२ B. P. परविध्यर्थमिदमिति; C. परविध्यर्थमिति. १३ C. om. आहुः. १४ B. °विषयत्वार्यमेव; C. विषयार्थमेव.

·३६ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ४० दार्थे ऽनवयवेन साकल्येन विधेः प्रवृत्तेौरनुबन्ध्य इत्यादी सकलगवानु- बन्धनासंभवात्कर्मणो वैगुण्यमुक्तम् । द्रव्यवादे चासर्वद्रव्यावगतौरनुबन्ध्य इत्यादावेकं शास्त्रोक्तमपरमशास्त्रोक्तमित्युक्तम् ॥ किच न हि भाष्योक्तत- जादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिपक्ष एव सर्वविषयत्वं न जातिपक्ष इत्यत्न मानमस्ति । ५ आप च व्यक्तिपक्षे ऽप्यन्यव्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्थयोरियं व्य- क्तिर्विरोधात्स्वविषयकत्वं न कल्पयतीति वक्तुं शक्यम् । जातिपक्षे ऽपि त- ज्जात्याश्रयतद्यक्तिविषयकत्वमेव नेतद्यक्तिविषयकत्वमित्यत्न विनिगमकामा- वः ॥ तत्न लक्ष्यानुसारात्कचिच्छास्त्रीय दृष्टान्ताश्रयणं कचिल्लौकिकदृष्टा- न्ताश्रयणमिति भाष्यसंमतमार्ग एव युक्त इति बोध्यम् ॥ द्वयोः कार्ययो?- १.० गपद्येनासंभव एव विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगी । इदमिको गुण [ १. १. ३] इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् । यथा शिष्टादित्यादौ तातशाभावयोयुगपत्प्रवृ- तो स्वस्वनिमित्तानन्तर्यासंभवः । यद्यपि तातडादेः स्थानिवत्त्वेनास्त्येव त- तथाप्यादेशप्रवृत्त्युत्तरमेव स न तु तत्प्रवृत्तिकाले । एवं नुम्तज्वत्त्वयोः प्रियक्रोष्ट्रनीत्यादौ युगपदसंभवो यदागमाः [प° १२] इत्यस्य नुम्प्रवृ- १५ त्त्युत्तरं प्रवृत्तेः । एवं भिन्द्रीत्यत्र तातङ्घिभावयोयुगपदेकस्थानिसंवन्धस्या- १ B. P. सकलगवानुबन्धना; C. सकलगवामनुबन्धना. ३ P. एकः शास्त्रोक्तः, ३ C. om. नहि. ६ C. ऽपि तज्जात्याश्रय, B. पि जात्याश्रय'. १. C. विप्रतिषेधशास्त्रोपयोगी; B. विप्रतिषेधशास्त्रीयोपयोगी. १२ B. स्वस्वनिमित्तासंभवः, १३ C. P. "त्तरमेव स न तु; B. °त्तरमेव वन तु. १४ B. प्रियक्रोष्टुनी. १५ C. मिन्द्रीत्यन; B. भिन्द्वोत्यादी. १५ 8 पदेकस्थानसं.

·प° ४१.] परिभाषेन्दुशेखरः ङ्गरूपनिमित्तानन्तर्यस्य चासंभवो बोध्यः । नुम्नुटोरपि नुटबजादिविभ- त्यानन्तर्यवाधो नुमि हस्वान्ताङ्ग वाध इत्यसंभवाद्विप्रतिषेधः ॥ कचिदिष्टा- नुरोधेन पूर्वशास्त्रे स्वरितत्वप्रतिज्ञावलात्स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यर्थात्पूर्वमेव भवति । तेन सर्वे पूर्वविप्रतिषेधाः संगृहीता इति स्वरितेन [ १. ३. ११] इति सूत्रे भाष्ये । विप्रतिषेधसूत्रस्थपरशब्दस्येष्टवाचित्वात्तत्संग्रह इति ५ विप्रतिषेधसूने भाष्ये ॥ ४० ॥ नन्वेवमेधत इत्यादौ परत्वाद्विकरणे ऽनुदात्तडितः [ १. ३. १२] इत्यादिनियमानुपपत्तिस्तेन व्यवधानादत आह । विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४ १ ॥ अत्र वृद्भयः स्यसनोः [१. ३. ९२] इति सूत्रेण स्ये विभाषातड्विधान १० ज्ञापकम् । अन्यथा स्यव्यवधाने नियमाप्रवृत्तौ सामान्यशास्त्रेणोभयसिध्या विकल्पविधानं व्यर्थं स्यात् । अत्रार्थे ज्ञापिते तु स्य इति तत्त्र विषयसप्तमी बोध्येत्यनुदात्तडितः [ १. ३. १२ ] इत्यत्र भाष्यकै यटयोः स्पष्टम् ॥ वि- करणव्यवधाने ऽपि नियमप्रवृत्तेरिदं ज्ञापकमिति शदेः शितः [१.३.६ ०] इत्यत्न भाष्ये धुनितम् ॥ वस्तुतो ऽस्माज्ज्ञापकादनुदात्तडितः [१. ३. १२] २.५ यस्यासंभवो. ३ C. om. प्रतिज्ञा. ७ P. नन्वेवमेधत इत्यादौ; B. C. नन्वेवमेधते पचत इत्यादौ; P. mentions the reading नन्वेवं पचत इत्यादौ, १० विभाषाविधानं; P. says that some read विभाषा तनिधानं, others विकल्पविधानं. ११ C. स्यव्यवधाने; B. स्यविधाने. १२ C. P. तस; C. om. वत्त. १३ C. इत्यत्न भाष्य°; B. इति सूत्रभाष्य १ B.

·३८ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ४२. इत्यादि प्रकरणं तिवादिविध्येकवाक्यतया विधायकम् । तत्र धातोः[३.१.९१] इति विहितपञ्चमी तत्समानाधिकरणमनुदात्त [ १. ३. १२ ] इत्यादि विहितविशेषणमेव । एवं च लावस्थायां स्ये ऽपि तयवधाने तसिद्धिः । शवादिभ्यस्तु पूर्वमेव नियमः । यद्वा लमानापेक्षत्वादन्तरङ्गा आदेशा ५ लकारविशेषापेक्षत्वात्स्यादयो बहिरङ्गा इति दिग्योगलक्षणपञ्चम्यामपि न दोषः । अन्न पक्षे वृद्ध्यः स्य [ १. ३. ९२ ] इति सूत्रं स्यविषय इति व्या- ख्येयम् । आत्मनेपदशब्दादो भाविसंज्ञाश्रयणीयेति तत्त्वम् ॥ भिन्नवाक्य- तया सामान्यशास्त्रविहितानां नियमे तु लुगादिनेव नियमेन जातनिवृत्ति- रङ्गीकार्या । भुक्तवन्तं प्रति मा भुक्था इति ब्रूयात्कि तेन कृतं स्यादिति १० न्यायस्तु नात्र शास्त्र आश्रयितुं युक्तो नियमादिशास्त्राणां वैयपित्तेः। ध्वनितं चेदं स्थाने ऽन्तरतमसूत्रे भाष्ये । शास्त्रानर्थक्यं तु वृद्धिसंज्ञासूने भाष्ये तिरस्कृतम् । सामान्यशास्त्रेणोत्पत्तिस्तु सरूपसूत्रस्थकेयटरीत्या प्रधानानुरोधेन गुणभेदकल्पना तावत्प्रकृतिकल्पनया कार्या प्रत्ययनिवृत्तौ च तत्कल्पितप्रकृतेरपि निवृत्तिः कल्प्पेति गौरवमित्यन्यत्र विस्तरः॥ ११॥ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४२॥ कृताकृतप्रसङ्गित्वात् । तत्त्रातृप्ताभावकस्याभावकल्पनापेक्षया कृप्ताभाव- कस्यैव तत्कल्पनमचितमिति नित्यस्य बलवत्त्वे वीजम् । तदाह । कृताकृत- १ C. विध्यैकवाक्यतया. ३ C. शेषणमेव; B. om. एव. ३ B. P. स्ये ऽपि तद्यवधाने; C. स्ये तयवधाने ऽपि. ६ C. स्ये विषये. नियमे तु लुगा ; B. om. तु. १० C. युक्तो; B. शक्यो. १५ 4 ८ C.P.

·प. ४३,४४,४५,४६ ] परिभाषेन्दुशेखरः ३९ प्रसाङ्गि नित्यं तद्विपरीतमनित्यम् । अत एव तुदतीत्यादौ परादपि गुणा- नित्यत्वाच्शप्रत्ययादिर्भवति ॥ ४२ ॥ यद्यक्तिसंबन्धितया पूर्व प्रवृत्तिस्तयक्तिसंवन्धितयैव पुनःप्रवृत्तौ कृता- कृतप्रसङ्गित्वमित्याशयेनाह। शब्दान्तरस्य प्रानुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४३ ॥ ५ इदं शदेः शितः [ १. ३. ६ ० ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि न्यविशतेत्यत्र विकरणे कृते तदन्तस्याडकते धातुमात्रस्येत्यनित्य इत्युक्तम् ॥ ४३ ॥ तत्तुल्यन्यायेनाह। शब्दान्तरात्प्रामुवतः शब्दान्तरे प्रामुवतश्चा- नित्यत्वम् ॥ ४४ ॥ एतन्मूलकमेवाह । लक्षणान्तरेण प्रामुवन्विधिरनित्यः ॥ ४५ ॥ अविदेशविषय इयमसिद्धवत्सूचे कैयटेनोक्ता ॥ ४५ ॥ यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तद्विधेयकार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारो यदा-१५ पि व्यक्तिविशेषाश्रयणाभावस्तदाह । क्वचिकृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४६॥ कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभिमतस्य पुनःप्रसङ्गमात्रं नित्यत्वव्यवहारे प्र- ७ C. P. धातुमानस्पेत्यडनित्य; B. om. इति. ९ . तत्तुल्यन्यायेनाह; B. एतनुल्यन्यायेनाह. १० B. ° श्यानित्यम्. ९७ B. P. क्वचिकता; C. om. कचित्. १८ C. स्य पुनःप्रसङ्गमानं नित्य; B. °स्य प्रसङ्गमात्रनित्य". 4 ..

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ४७,४८,४९. योजकं न तु वाधकावाधिवफलोपहितप्रसङ्गो ऽपि तथेति भावः ॥ १६ ॥ तदाह । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥४७॥ क्वचित्तु वाधकावाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव गृह्यते । तदाह । यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥४८॥ सप्तमे कैयटेनैतदुपस्तम्भकं लोकव्यवहारद्वयमुदाहृतम् । बालिसुग्री- वयोर्युष्यमानयोर्भगवता वालिनि ह ते ऽपि सुग्रीवस्य बालिनः प्राबल्यं न १० व्यवहरन्ति । भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये लब्धे ऽपि पाण्डवानां प्राबल्यं व्यवहरन्ति चेति ॥ सर्वं चेदं लक्ष्यानुरोधाद्यवस्थितम् ॥ १८ ॥ लुटः प्रथमस्य [ २. ४. ८५] इति सूत्रे भाष्ये स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४९ ॥ इति पठ्यते॥ १ B. P. प्रसङ्गो ऽपि तथेति भावः । ; C. प्रसङ्गः । ३ P. यस्य च; B.C. om. च. ५ C. कचित्तु वाध; B. om. तु. ८ B C. दुपष्टम्भकं. ८ C. °द्वयमदाहृतम् ; B. °द्वयं समुदाहृतम् . ११ B. व्यवहरन्ति चेति ; C. व्यवहरन्ति. ११ C. लक्ष्यानुरोधा ; B. लक्ष्यानुसारा. १३ C. and Bhashya ad III, 1, 3 स्वरभिन्नस्य प्राप्नुवन्वि- धिरनित्यो भवति; B. स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यः. .

·प ५..] परिभाषेन्दुशेखरः यन्न त्वेकस्यैव कार्यस्य परत्वं नित्यत्वं च वत्नेच्छयान्यवरत्तदुभयं वा तस्य बलवत्त्वे नियामकमुल्लेख्यम् । अत एव तत्त्रतत्न परत्वान्नित्यत्वाच्चेति भाष्य उच्यते । वस्तुतस्तन परत्वादित्युक्तिरेकदेशिनः। स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधसूत्रे कैयटे ॥ णौ चङि [ ७. ४. १] इति इस्वापेक्षया नित्यत्वान्तरङ्गत्वयुक्त. द्वित्वस्य प्रथमतः प्रवृत्तौ नित्यत्वादित्येव भाष्य उक्तम् ॥ एवं नित्यान्तर- ५ इयोर्बलवत्त्वमपि यौगपद्यासंभव एवेति बोध्यम् ॥ ४९ ॥ नित्यादप्यन्तरङ्गं बलीयो ऽन्तरङ्गे बहिरङ्गस्यासिद्धत्वात् । तदाह । असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ ५० ॥ अन्तर्मध्ये बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्ये ऽन्तर्भूतान्यङ्गानि निमि- त्तानि यस्य तदन्तरङ्गम् । एवं तदीयनिमित्तसमुदायाहहिभूताङ्गकं बहिर. १० डम् । एतच्च खरवसानयोः [८ ३.१५] इति सूत्रे ऽसिद्धवत्सचे च भाष्य- कैयटयोः स्पष्टम् ॥ अनाङ्गशब्देन शब्दरूपं निमित्तमेव गृह्य ते शब्दशा- स्ने तस्य प्रधानत्वात् । तेनानिमित्तकस्य न बहिरङ्गत्वम् । अत एव न तिसृचतसृ [६. ४. ४] इति निषेधश्चरितार्थः । अन्यथा स्त्रीत्वरूपार्थ- निमित्तकतित्रपेक्षयान्तर गत्वात्त्रयादेशे तदसंगतिः स्पष्टैव । अत एव त्र. १ C. तत्वेच्छया युगपदुभयं वा ; B. तलेच्छयान्यतरदुभयं वा । P. reads तदुभयं. ३ C. P. वस्तुतस्तत; B. वस्तुतस्त्वत्त. ५ C. द्वित्वस्य; B. °द्विवचनस्य (sic !). ६ C. एवेति बोध्यम् ; B. om. इति. १२ P. निमित्तमेव; B. C. om. एव. १३ C. तेनार्थनिमित्तस्य. १४ B. स्त्रीत्वनिमित्तक'.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५०. VO r १० यादेशे वन्तस्य प्रतिषेध इति स्थानिवत्सूत्रस्थभाष्यवार्त्तिकादि संगच्छते ।। एतेन गौधेरः पचेदित्यादावेयादीनाम संज्ञापेक्षत्वेन बहिरङ्गतयासिद्धत्वा- दूलि लोपो न स्यादिति परास्तम् । एयादेशादेरपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गा- त्वाच ॥ननु येन विधिस्तदन्तस्य १.१.७२ इति सूत्रे भाष्य इको यण्णचि ५ [६. १. ७७] इत्यादावपि तदन्तविधौ स्योन इत्यत्रान्तरङ्गत्वाद्यणो गुणवा- धकत्वमिष्यते तन्न सिध्येदूनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमाश्रित्य गुण इत्यन्तरङ्गत्वाद्गुण एव स्यादित्युक्तम् । अत्र कैयटः । सिवेर्वा हुलकादौ. णादिके नप्रत्यये गुणवलोपाठां प्रसङ्ग उडपवादत्वावलोपं वाधते गुणं त्वन्तरङ्गत्वाद्वाधते । गुणो ह्यङ्गसंवन्धिनीमिग्लक्षणां लध्वीमुपधामार्धधातुकं • चाश्रयति । उठ् तु वकारान्तमङ्ग मनुनासिकादि च प्रत्ययमित्यल्पापे- क्षत्वादन्तरङ्गः । तत्र कृते यण्गुणी प्राप्त इति । एवं च संज्ञापेक्षरयापि बहिरङ्गत्वं स्पष्टमेवोक्तमिति चेत् । न । तदन्तविधावपि बहपदार्थापेक्षत्व- रूपबहिरङ्गत्वस्य गुणे सत्त्वेन तत्र दोषकथनपरभाष्यासंगतेः । बहिरङ्गा- न्तरङ्गशब्दाभ्यां वह्नपेक्षत्वाल्पापेक्षत्वयोः शब्दमर्यादयालाभाच्च । तथा ५५ सत्यसिद्धं बसपेक्षमल्पापेक्ष इत्येव वदेत् ॥ अत एव विप्रतिषेवसूत्रे भाष्ये गुणाद्यणादेशो ऽन्तरङ्गत्वादित्यस्य स्योन इत्यदाहरणं न तु गुणादूडन्त- रङ्गत्वादित्युक्तम् । त्वद्रीत्या तदपि वक्तुमुचितम् । प्राथम्याच देव वा वक्तु- मुचितम् मम त्वन्तरङ्गपरिभाषया तद्वारणासंभवात्तन्नोक्तम् । किंच सिद्धा- न्ते नित्यत्वात्पूर्व मुणस्तूठि यणा वाधितत्वादनित्यः । उनशब्दमाश्रित्ये- त्यादिभाष्येण च परिभाषायामङ्गशब्देन सप्तम्यादान्तोपात्तं शब्दरूपं नि- १ . सूत्रस्थभाष्य ; B. सूत्र एव भाष्य. ? B.P. पचेदित्यादावे; C. पचेरनियादा. १९ C. नित्यत्वात्पूर्व °; B. नित्यत्वाद्गुणात्पूर्व'. २० B भाष्येण परि'; C. °भाष्ये च परि; P. reads च. २० P. सप्तम्याद्यन्तोपात्तं; B.C. सप्तम्याद्यन्ततयोपात्तं. २० ·प° ५०.] परिभाषेन्दुशेखरः ॥ मित्तमेव गृह्यत इति स्पष्टमेवोक्तम् ॥ यत्तु कैयटेन तदन्तविधिपक्षे परत्वा- गुणः प्राप्नोतीत्युक्तं वनूनशब्दमाश्रित्येत्यादिभाष्यासंगत्या चिन्त्यम् ॥ वलि लोपे ऽन्तर अपरिभाषा न प्रवर्तत इति तु न युक्तम् । तत्सूने भाष्य एव व्रश्चादिषु लोपातिप्रसङ्गमाशङ्कयोपदेशसामर्थ्यान न च वृश्चतीत्या- दौ चारितार्थ्यं बहिरङ्गतया संप्रसारणस्यासिद्धत्वेन पूर्वमेव तत्प्राप्तरिति भाष्योक्तेः ॥ यत्तु नलोपस्य षट्संज्ञायामसिद्धत्वात्पञ्चेत्यत्र न षट् [४. १. १०] इति निषेध इति तचिन्त्यम् । नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्ष त्वेन बहिरङ्गत्वं वाच्यम् । तच्च न संज्ञा कृतवहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणात् । पञ्चेत्यन निषेधस्तु स्त्रियां यत्प्राप्नोति तन्नेति व्याख्यान सामर्थेन भूतपूर्वट्वमादा- यति बोव्यम् ॥ अत एव कृति तुग्ग्रहणं चरितार्थम् । वृत्रहभ्यामित्यादौ पद- स्वनिमित्तकत्वे ऽपि नलोपस्य बहिरङ्गत्वाभावात् । भ्यामः पदसंज्ञा निमित्त- खे ऽपि नलोपस्य वान्न मित्तकत्वाभावात् । परंपरया निमित्तत्वमादाय ब- हिरङ्गत्वाश्रयणे तु न मानन् । ध्वनितं चेदं नलोपः सप् [८. २. २] इति मूत्र भाष्य इति तवैव भाष्यप्रदीपोद्दयो निरूपितम् ॥ अन्तरले कर्तव्ये जातं तत्कालप्राप्तिकं च बहिरङ्ग मसिद्ध मित्यर्थः । १५ वृश्चत्यादिषु पदसंस्कारपक्षे समानकालत्वमेव द्वयोरिति दोऽयम् ॥ एते- नान्तर बहिरङ्गालीग इति परिभाषान्तर मित्य पारतम् । एनामाश्रित्य ७ C. नलोपस्य हि पदसंज्ञासापेक्ष°; B. नलोपस्य पदसंज्ञापेक्ष'; P. reads हि. ८C. संज्ञाकृतबहिर; B. संज्ञाकृतस्य बहिर. १४ B. तत्रैव प्रदीपो. १६ P. वृश्चत्यादिषु; B.C. व्रश्वादिषु. १६ C. द्वयोरिति B. दूयोरपि. १७ B. परिभाषान्तरमपास्तम् .

·C परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५०. विप्रतिषेधसूने भाष्ये तस्याः प्रत्याख्यानाच ॥ अन्तरङ्गशास्त्रत्वमस्या लिङ्गम् ॥ इयं च त्रिपाद्या न प्रवर्तते त्रिपाद्या असिद्धत्वात् । अस्यां च वाह ऊ. सूत्रस्थमूग्रहणं ज्ञापकमित्येषा सपादसप्ताध्यायीस्था । अन्यथा संप्रसा- ५ रणमात्रविधानेन लघूपधगुणे वृद्धिरेचि [६. १. ८८] इति वृद्धौ विश्वाह इत्यादिसिद्धेस्तद्वैयर्थं स्पष्टमेव । सत्यां ह्येतस्यां बहिरङ्गसंप्रसारणस्यासिद्ध- त्वाल्लघूपधगुणो न स्यात् ॥ न च पुगन्त [७.३. ८६] इति सूत्रे निमित्त- मिको विशेषणमत एव भिनत्तीत्यादौ न गुण एवं च नाजानन्तर्ये प°५१] इति निषेधात्कथं परिभाषाप्रवृत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्ययस्याङ्गांश उत्थिता. १० काङ्गत्वेन तदैवान्वयात् । पुगन्तेत्यादौ कर्मधारयाश्रयणेन प्रत्ययपराङ्गाव- यवलघूपधारूपेको गुण इतीको गुणवृद्धी [ १. १. ३] इति सूत्रभाष्यसं- मतेऽर्थे भिनत्तीत्यादावदोषाच्च ॥ अकारान्तोपसर्गे उनकारान्ते चोपपदे बहेवहिर्वा ण्विविचावनभिधानान्न स्त एव । वाहेत्यादि तूहतेः क्विपि बो- ध्यम् । धातूनामनेकार्थत्वानार्थासंगतिः । प्रौह इत्याद्यसाध्वेव वृद्धरप्राप्तेः । १५ अस्योहस्यानर्धक्यान्न प्रादूहोढो [६. १. ८९. ३] इत्यस्यापि प्रवृत्तिः ॥ न च कार्यकालपक्षे त्रिपाद्यामेतत्प्रवृत्तिर्दुवरिति वाच्यम् । पूर्व प्रति पर- स्यासिद्धत्वादन्तरङ्गाभावेन पूर्वस्य तन्निरूपितबहिरङ्गत्वाभावात्तया तस्या- सिद्धत्वप्रतिपादनासंभवात् । न चानया पूर्वस्यासिद्धत्वात्तदभावेन तं प्रति .१ B. तत्प्रत्याख्यानाच्च ॥ अन्तरङ्गशास्त्रमस्या. ६ P. ह्येतस्यां; B.C. हि तस्यां. ११ C. गुणवृद्धीति (!); B. om. इति. १३ B. वाहेत्यााहतेः. १६ P. त्रिपाद्यामेतत्म; B.C. त्रिपाद्यां तत्य. १७ C. °भावात्तया वस्या , B. om. तया. । . . N ·प' ५०.] परिभाषेन्दुशेखरः । । . परासिद्धत्वं पूर्वन [८. २. १ ] इत्यनेन वक्तुमशक्यमिति वाच्यम् । एवं हि विनिगमनाविरहादुभयोरप्यप्रवृत्त्यापत्तेः । किच पूर्व नेत्यस्य प्रत्यक्षत्वेन वेनानुमानिक्या अस्या वाध एवोचितः । अतः कार्यकालपक्षे ऽपि त्रिपा- घामस्या अनुपस्थितिरेव || अत एव कार्यकालपक्षमेवोपक्रम्योक्तयुक्तीरु- स्वातो ऽयुक्तो ऽयं परिहारो न वा बहिरङ्गलक्षणत्वादितीत्युक्तं विसर्जनी- ५ यसूले भाष्ये सिद्धान्तिना । लिपादीस्थे ऽन्तरङ्गे कर्तव्ये ऽयं परिहारो न यक्त इति तदर्थः । किंतु वचनमेवारब्धव्यमिति तदाशयः ॥ अत एव निगाल्यत इत्यादौ लत्वार्थं तस्य दोष इति वचनमवारब्धम् । अन्यथान्त- रङ्गत्वागिणलोपात्पूर्व वैकल्पिकलत्वे तद्वैयर्य स्पष्टमेव ॥ ये ऽपि लक्ष्यानुरो- धादानुमानिक्याप्यन्तरङ्ग परिभाषया प्रत्यक्षसिद्धस्य पूर्वनेत्यस्प बाधं वदन्ति १० ते ऽपि लक्षणेकचक्षभिर्नादर्तव्या इति दिक् ॥ अत एवोमाङोश्य [६. १. ९५] इत्याचहणं चरितार्थम् । तद्धि ख- सा आ ऊढेत्यत्र परमपि सवर्णदीर्घ वाधित्वान्तरङ्गत्वाद्गुणे कृते वृद्धिप्राप्नौ पररूपार्थम् । साधनवोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्वं धातोरुपसर्गयोगे पश्चा- त्खड्डाशब्दस्य समुदायेन योगाद्गुणस्यान्तरङ्गत्वमिति संप्रसारणाच [६. १५ १. १.०८] इति सूत्चे भाष्ये स्पष्टम् । एहीत्यनुकरणस्य शिवादिशब्दसं- बन्धे तु नास्य प्रवृत्तिापकपरसंप्रसारणाच्चेतिसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येनानित्यं प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेशमादाय लब्धाङ्व एतदप्रवृत्तेः ॥ यत्तु पूर्व ३ B. त्रिपाद्यामस्यानुप. ६ B. सूत्रभाष्ये. ८ B. om. तस्य दोष इति. ११ C. लक्षणैक चक्षुभिर्नादर्तव्या इति; B. लक्षणचक्षुभिर्नादरणीया इति. १३ BP. अखाद्गुणे कृते; C. om. कृते. १४ B.P. साधनबोधन"; C. साधकबोधक'.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५०. धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साधनेन । उपसर्गेण तत्संज्ञकशब्देन साध- नेन कारकेण तत्प्रयुक्तकार्येण । अत एवानुभूयत इत्यादौ सकर्मकत्वात्क- मणि लकारसिद्धिरिति वन्न । क्रियायाः साध्यत्वेन वोधात्साध्यस्य च साध- नाकाङ्कतया तत्संबन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियाबोधेन साधनकार्यप्रवृत्त्युत्तर- ५ मेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य संवन्यौचित्यात् । अत एव सुवा- त्पूर्वः [६. १. १३५] इति सूत्ने पूर्व धातुरुपसर्गेणेत्यत्वा नैतत्सारं पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते पश्चादपसर्गेणेत्यत्त्वोक्तयुक्त्यास्यैव युक्तत्वमुक्तं साधनं हि क्रिया निवर्तयतीत्यादिना । उपसर्गद्योत्यार्थान्तर्भावण धातुनवा- भिधानादुकेष कर्मणि लकारादिसिद्धिः । पश्या-छोतुर्बोधाय द्योतकोप- १. सर्गसंवन्धः ॥ एवं चान्तरङ्गतगर्थकोपसर्गनिमित्तः सुट् सं कृ ते त्यवस्था- यां द्वित्वादितः पूर्व प्रवर्तते ततो द्वित्वादि ॥ अत एव प्रणिदापपती यादी णत्वं यदागमाः प°११] इति न्यायेन समाहितं भाष्ये ॥ अत एव प्रत्येति प्रत्यय इत्यादिसिद्धिः । अन्यथान्तर गत्वासवर्णदीर्धे रूपासिद्धिः ॥ यदुप- सर्गनिमित्त कार्यमुपसर्थाश्रितं विशिष्टोपसर्गनिमित्तत्वातदन्तरङ्गम् । १५ यत्तु न तथा तत्र पूर्वागतसाधननिमित्तकमेवान्तरङ्गम् । अत एव न धातु [ १. १. ४] इति सूत्र प्रेद्ध इत्यत्न गुणो बहिरङ्ग इति भाष्य उक्तम् ।। किच पूर्वमुपसर्गयोगे धातूपसर्गयोः समास ऐकस्वाद्यापत्तिरित्युपपदम- तिङ् [ २. २. १९] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् ॥ भावार्थप्रत्ययस्यापि पूर्व- ३ P. mentions the reading साधनाकाङ्कत्वात्. ६ P. पूर्वं हि; BC. and Bhashya om. हि. ८ C.P. and Bhashya साधनं हि; B. om. हि. १३ C. रूपासिद्धिः; B. रूपासिद्धः १४ C. गनिमित्तकं; B. गनिमित्तं. १४ C. निमित्तत्वात्तदन्तरङ्गम् ; B. om. वद्. --- ·प° ५०.] परिभाषेन्दुशखरः ao मेवोत्यत्तिः । अत एव णेरध्ययने [ ७. २. २६ ] इति निर्देशः संगच्छते। इदं च सामान्यापेक्षं ज्ञापकं भावतिङो ऽपि पूर्वमुन्पत्तेः । अन्यथा तत्र समासापत्तिः । विङि त्वतिकिति निषेधान्न दोषो यदि भावति कुपसर्गयोगो ऽस्तीत्यलम् ॥ यत्तु विशेषापेक्षात्सामान्यापेक्षमन्तरङ्गं विशेषापेक्षे विशेषधर्मस्याधिक. ५ स्य निमित्तत्वात् । यथा रुदादिभ्यः सार्वधातुके [७. २. ७६] इत्यत्त रुदादित्वं सावधानकत्वं च । तत्र सार्वधातुकत्वज्ञानाय प्रकृतेर्धातुत्वज्ञान प्रत्ययस्य प्रत्ययत्वज्ञानं चावश्यकमिति यासुडन्तरङ्गः । एतेन यदनुदात्त- ङितः [१. ३. १२] इति सूत्रे कैयटेनोक्तं लमात्रापेक्षयान्तरङ्गास्तिबाद. यो लकारविशेषापेक्षत्वावहिरङ्गाः स्यादय इति तत्परास्तम् । विशेषापेक्षत्वे १० ऽपि तस्य सामान्यधर्मनिमित्तकत्वाभावेन तत्त्वस्य दुरुपपादत्वात् । परनि- मित्तकत्वेन स्यादीनां बहिरङ्गत्वाचेति तन्न । विशेषस्य व्याप्यत्वेन व्याप- कस्यानुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमित्तवे मानाभावेनाविकधर्मनिमित्तक- स्वानुपपादनात् । भाष्य एवंविधान्तर बहिरङ्गभावस्य क्वाप्यनुल्ले खाच्च ॥ यत्तु मतुप्तत्रे भाष्ये पञ्च गावो यस्य सन्ति स पञ्चगुरित्यत्र मनुष्प्राप्ति माश. १५ ङ्मय प्रत्येकमसामर्थ्यात्समुदायादप्रातिपदिकत्वात्समासात्समासेनोक्तत्वादिति २ C. सामान्यापेक्ष; B. सामान्यापेक्षकं. २ BP. पूर्वमुत्पत्तेः; C. पूर्वमुत्पत्तिः. ३ B. भावतिड्युपसर्ग. १० B. बहिरङ्गा स्यायादय. १० C. इति परास्तम्. १२ B. विशेष्यस्य. १४ C. काप्यनुल्लेखाच; B. काप्यनुलेखनाच. १५ C. मतुष्प्राप्तिमाशङ्कय; B. मतुप्पामोतोत्याशयः ·४८ परिभाषेन्दुशेखरः [प' ५०. सिद्धान्तिनोक्ते नैतत्सारमुक्ते ऽपि हि प्रत्ययार्थ उत्पद्यते द्विगोस्तद्धितो यथा पाञ्चनापिविरिति पूर्वपक्ष्युक्तिः । द्विगोलुंगनपत्ये [ ४. १. ८८] इति लुम्विधानात्तद्वितार्थद्विगोस्तद्धितो भवति पञ्चगुशब्दश्च द्विगुरिति तदाश- यं कैयटः । ततो द्वैमातुरः पाञ्चनापितिः पञ्चसु कपालेषु संस्कृत इत्यादी ५ सावकाशद्विगोर्बहुव्रीहिणा प्रकृते परत्वाद्वाध इत्याशयेन नैष द्विगुः कस्तर्हि बहुव्रीहिरिति सिद्धान्तिनोक्ते तमवकाशमजानानो ऽपवादत्वाड्विगुः प्राप्नो- तीवि पूर्वपक्षी । अन्यपदार्थे सुबन्तमात्रस्य विधीयमानबहुव्रीहेः संख्यायास्त- द्वितार्थे विधीयमानो द्विगुर्विशेषविहितत्वाद्वाधकः प्रामोतीति कैयटः । ततः सिद्धान्त्येकदेश्याह । अन्तरङ्गत्वाह्वव्रीहिः । कान्तरङ्गता । अन्यपदार्थे ५० बहुव्रीहिर्विशिष्टे ऽन्यपदार्थे द्विगुस्तस्मिश्चास्य तद्धिते ऽस्तिग्रहणं क्रियत इति । अधिकास्त्यर्थापेक्षमत्वर्थनिमित्तो द्विगुर्बहिरङ्ग इति कैयट इति । नैषा सिद्धान्त्युक्तिरेतावताप्यपवादत्वाहानेः । असामान्यापेक्षयणो विशिष्टसव- ाजपेक्षदीर्पण वाधदर्शनात् । किचोक्तरीत्या परत्वेनैव वाधसिद्धेः । किं- चात्राधिकापेक्षत्वेनैव बहिरङ्गत्वं न केवलविशेषापेक्षत्वेनेति नैतद्भाष्यारूढं १५ विशेषापेक्षस्य बहिरङ्गत्वम् । अत एव सुबन्तसामान्यापेक्षो बहुव्रीहिस्तद्विशे- षापेक्षो द्विगुरिति, नोक्तं भाष्ये । न चार्थकतबहिरङ्गत्वस्यानाश्रयणादिदम- १ C. सिद्धान्तिनोते; B. सिद्धान्तिनोक्तं. २ P. पूर्वपक्ष्युक्तिः, B.C. पूर्वपक्ष्युक्तिर्भाष्ये. ५ P. परत्वाद्वाधः; B. C. om. परत्वात. ५ ८. इत्याशयेन; B. इत्याशयकेन. ६ C. तमवकाशम°; B. तमेवावकाशम: ७ B. and Kaiyata संख्यायास्तद्धितार्थे; C. संख्यापास्तद्धिताति. ८'P. कैयट इति; B. C. om. इति. १५ B. °द्विशेषापेक्षार्थाद्वगु. १६ C. वस्यानाश्रय:R त्वानाश्रय'.

·प. ५०.] परिभाषेन्दुशेखरः युक्तम् । एकदेश्युक्तित्वेनादोषात् । अत एवास्तिग्रहणं नोपाध्यर्थ किंवस्ति- शब्दान्मतुवर्थमिति त्वदभिमतं वहिरङ्गन्यमपि द्विगोर्नास्तीति प्रतिपाद्य सि- दान्तिना मत्वर्थे द्विगोः प्रतिषेधो वक्तव्य इति वचनेनैतसिमित्युक्तम् ॥ अत एव तदोः सः सौ [७. २. १०६ ] इति सूत्रे ऽनन्त्ययोरिति चरि- तार्थम् । अन्यथा प्रत्ययसामान्यापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वादन्त्यस्यात्वे ऽनन्त्यस्यैव सत्वे ५ सिद्धे तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव ॥ पादः पत् [६. ४. १३० ] इति मूने भाष्यक- यटयोरप्येतदन्तरङ्गत्वाभाव एव सूचित इति सुधियो विभावयन्तु ।। नन्वेवमसुनुवदित्यत्र लघूपधगुणादुवङो ऽल्पनिमित्तत्वाभावादुवन' स्या- दिति चेत् । न । तत्रान्तःकार्यस्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वात् । अन्तःकार्यत्वं च पूर्वो- पस्थितनिमित्तकावनङ्गशब्दस्य निमित्तपरत्वात् ॥ इदमन्तरङ्गत्वं लोकन्याय- १० सिद्धमिति मनुष्यो ऽयं प्रातरुत्थाय शरीरकार्याणि करोति ततः सुहृदां ततः संबन्धिनामर्थानामपि जातिव्यक्तिलिङ्गसंख्याकारकाणां बोधक्रमः शास्त्र- कृत्कल्पितस्तत्क्रमेणैव च तद्बोधकशब्दप्रादुर्भावः कल्पित इति तत्क्रमेणैव तत्कार्याणीति पटव्येत्यादावन्तरङ्गत्वात्पूर्वं पूर्वयणादेशः परयणादेशस्य बहिर- इन्तयासिद्धत्वादित्यनेनाचः परस्मिन् [ १. १. ५७] इति सूने भाष्ये स्प- १५ ष्टम् ॥ तदपि युगपत्प्राप्तौ पूर्वप्रवृत्तिनियामकमेव यथा पश्येत्यत्न पदस्य विभज्यान्वाख्याने न तु जातस्य बहिरङ्गस्य तादृशे ऽन्तरङ्गे सिद्धतानिया- मकं प्रागुक्तलोकन्यायेन तथैव लाभादिति वाह ऊन्- ६ . ४. १३२ . सूने कैयटे स्पष्टम् । अत एव वाय्वोरित्यादौ वलि लोपो यणः स्थानिवस्वेन ३ B. and Bhashya वक्तव्य; C. याच्य. ५ B. ऽनन्त्यस्य सत्वे १३ P. तक्रमणैव च; B.C. om. च. १५ P. "दित्यनेनाचः; B.C. दित्यादिनाथः, ·पारेभाषेन्दुशेखरः [प° ५०. ॥ वारितो भाष्यकृता || क्रमेणान्वाख्याने तूक्तोदाहरणे पूर्वप्रवृत्तिकत्वमन्तरङ्गत्वं बहिरङ्गस्यासिद्धत्वमपि निमित्ताभावादप्राप्तिरूपं बोध्यम् ॥ यत्त्वेवरीत्या पूर्व- स्थानिकमप्यन्तरङ्गनिति तच्चिन्त्यम् । स्रजिष्ठ इत्यादौ विन्मतोलकि टिलोप- स्यापवादविन्मतोलृक्प्रवृत्त्या जातिपक्षाश्रयणेन वारणप्रयासरय प्रकृत्यैकाच् ५ [६. ४. १६३ ] इति सूत्रप्रयोजनखण्डनावसरे भाष्यकृत्कृतस्य नैष्फल्या- पत्तेः । त्वदुक्तरीत्या विन्मतोलको बहिरङ्गासिद्धत्वेनानायासतस्तद्वारणात् । भाष्य ईशरीया वहिरङ्गगसिद्धत्वस्य काप्यनाश्रयणाच्च । परिभाषायामङ्गश- ब्दस्य निमित्तपरत्वाच ॥ इयं चोत्तरपदाधिकारस्थवहिरङ्गस्य नासिद्धत्वबोधिकेतीच एकाचो ऽम् १० [६.३.६८ ] इति सूत्रे भाष्ये पूर्वपक्ष्युक्तिरिति सा नादर्तव्या । परंतप इ- त्यादावनुस्वारे नासिद्धत्वं मुमस्त्रिपाद्यां तदप्रवृत्तेः ॥ नव्यमते ऽपि यथोद्दे- शपक्षाश्रयणेनान्यथा,सद्धोदाहरणदानेन तस्य तदुक्तित्वमावश्यकमित्याहुः ॥ आभीये ऽन्तरङ्ग आभीयस्य बहिरङ्गस्य समानाश्रयस्य नानेनासिद्धत्वमसिद्ध- त्वादित्यसिद्धवत्सूने भाष्ये स्पष्टम् ॥ एवं सिंचि वृद्धेर्येन नाप्राप्तिन्यायेनान्तरङ्गा- १५ वाधकत्वमूलकं न सिच्यन्तरङ्गमस्तीतीको गुण [ १.१.३ ] इति सूत्रे भा- ध्ये स्पष्टम् ॥ ५॥ १ C. पूर्वप्रवृत्तिकत्व; B. पूर्वप्रवृत्ति नमित्तकत्वमपि अन्तर'. २ B. निमित्तत्वाभा. ३ C. om. लुकि-विन्मतो. ४ B. प्रवृत्त्यर्थं जाति. ६ C.P. बहिरङ्गासिद्ध"; B. बहिरङ्गत्वासिद्ध". ९ C. पदाधिकारस्थबहि°; B. °पदाधिकारस्य बहि. १. C. रिति सा नादर्तव्या; B. om. सा. १३ C. om. समानाश्रयस्य, १४ B. सिचि वृद्धौ येन.

·प° ५१] परिभाषेन्दुशेखरः नन्वेवमक्षरित्यादौ बहिरङ्गस्योटो ऽसिद्धत्वादन्तरङ्गो यण् न स्यादव भाह। नाजानन्तर्य बहिष्वप्रकृप्तिः ॥ ५१ ॥ अन षत्वतुकोः [६.१.८६ ] इति मूत्रस्थं तुग्ग्रहणं ज्ञापकम् । अन्य- थाधीत्य प्रेत्येत्यादौ समासोत्तरं ल्यप्प्रवृत्त्या पूर्व समासे जाते तत्र संहिताया ५ नित्यत्वाल्ल्यबुत्पत्तिपर्यन्तमप्यसंहितयावस्थानासंभवेनैकादेशे ल्पपि तुगपेक्षा पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्षकादेशस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वेन तद्वैयर्थं स्पष्टमेव । पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्ष बहिरङ्गमिति प्रेद्ध इत्यादौ गुणो बहिरङ्ग इति ग्र- न्थेन न धातुलोपे [ १.१.४ ] इति सूत्रे संयोगान्तस्य लोपः [ ८.२.२३] इति सूत्रे च भाष्ये स्पष्टम् ॥ यत्तु षत्वग्रहणमपि ज्ञापकमन्यथा को ऽसिच- १० दित्यादौ पदद्वयसंबन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्यैकादेशस्यासिद्धत्वेन षत्वा- प्रवृत्तौ किं तेनेति तन्न । इणः पूर्वपदसंवन्धित्नेन षत्वस्यापि पदद्वयसंव- न्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेनोभयोः समत्वात् । एकादेशस्य परादिवत्त्वेनौतिचदित्यस्य पदत्वेन पदादित्वाभावान्न सात्पदाद्योः [ ८.३.१११] इत्यनेन निषेधः । - पादिके ऽन्तरङ्गे कार्यकालपक्षे ऽपि बहिरङ्गपरिभाषाया अप्रवृत्तेः पूर्वमुपपा- १५ दितत्वाच ॥ परिभाषार्थस्त्वचो ऽन्यानन्तर्यनिमित्तके ऽन्तर) कतव्ये जात- स्य बहिरङ्गस्य बहिष्वप्रकृप्तिनं । बहिष्पदेन बहिरङ्गम् । तस्य भावो बहिर. अन्त्वम् । तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रतृप्तिः । न प्राप्तिरिति। असिद्धं बहिरङ्गमित्यु- का नाजानन्तर्य इति वक्ष्यामीति भाष्योक्त्या तत्तत्यस्यान्तरङ्ग इत्यस्यानुवृत्ति- ७ B. पेक्षस्यैकादेशस्य. १३ C. परादिवत्त्वेनौ ; B. परादित्वेनौ. १४ C. निषेधः; B. षत्वनिषेधः. १६ C. °न्तर्यनिमित्तके; B. "न्तर्यनिमित्ते. १७ P. mentions the reading तस्य भावो बहिष्व बहिरङ्गत्वम्, ·. परिभाषेन्दुशेखरः सूचनात् ॥ तेन पचावेदमित्यादौ न दोषः । अन्तरस्याच्स्थानिककार्यस्यै- त्यस्यान्यानन्तर्यनिमित्तकत्वाभावात् ॥ जातस्य बहिरङ्गस्येत्युक्त्यायजे इन्द्रं धियतीत्यादौ बहिरङ्गदीर्घगुणादेरसिद्धत्वं सिद्धम् । अत एवेण्डिशीनामाद्गुणः सवर्णदीर्घत्वाच्छचडन्तस्यान्तरङ्गालक्षणत्वादित्यादि संगच्छते । अत एवोमा- डोश्च [ ६.१.९५ ] इत्याङ्ग्रहणं चरितार्थम् । तद्धि शिव आ इहीति स्थिते परमपि सवर्णदोधू बाधित्वा धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरङ्गत्वादाद्गुणे वृद्धिवाधना- यम् ॥ न चाक्षयूरित्यत्र यणि कृत ऊठो ऽसिद्धत्वाद्वलि लोपापत्तिरिति वाच्य- म् । अचो ऽन्यानन्तर्यनिमित्तके ऽन्तरङ्गे कर्तव्ये कृते च तस्मिन्यदन्तरङ्गं प्राप्नोति वन च कर्तव्ये नासिद्धत्वमित्येतदर्थात् । असिद्धपरिभाषाया आनत्य- १. त्वेन तद्वारणे त्वस्या वैयर्थं तेनैव सिद्धेः ॥ अत एव नलोपः सुप् [८.२.२] इति सूने कृति तुम्ग्रहणं चरितार्थम् । अन्यथा वृत्रहभ्यामित्यादी वहि तभ्या- निमित्तकपदत्वाश्रयत्वेन बहिरङ्गतया नलोपस्यासिद्धत्वेन सिद्धेस्तद्वैयर्थं स्प. टमेव । मम तु तुक्यजानन्तर्यसत्त्वान्न दोषः ॥ न वं सति इस्वस्य पिति ४ C. सवर्णत्वाच्छ. ४ B. °स्यान्तरङ्गत्वल. ५ C. इत्याग्रहणं; B. इत्यत्नामहणं. ६ C. 'रङ्गत्वादाद्गुणे; B. °रङ्गत्वाद्गुणे. ९B. वन कर्तव्ये. ९ C. नासिद्धमिति. ०९ P. °मित्येतदर्थात्: B.C. "मिति तदर्थात्. १० B. अत एव च नलोपः १२ P. नलोपस्यासिद्धत्वेन; B. नलोपासिद्धत्वेन सिद्धस्त C. नलोपातिद्धस्त १३ C. om. सति. ० .

·प' ५२] परिभाषेन्दुशेखरः [ ६.१.७१ ] इति सूत्रस्थभाष्यविरोधः । तत्र हि प्रामणिपुत्त्र इत्यनेको इस्खो ऽङ्यः [ ६.३.६१ ] इति हुस्खे कृते तुकमाशङ्का इस्वस्य बहिरङ्गा- सिद्ध त्वेन समाहितम् । नाजानन्तर्य इत्यस्य सत्त्वे तत्र तदप्राप्तेरसंगतिः स्प- ष्टैवेति वाच्यम् । तेन भाष्येणास्या अनावश्यकत्वबोधनात् । एतज्ज्ञापकेना- म्तरङ्गपरिभाषाया अनित्यत्ववोधनस्यैव न्याय्यत्वात् ॥ अत एवाचः परस्मिन् ५ [ १. १. ५७] इति सूत्रे भाष्ये पटु ई आ इत्यत्र परयणादेशस्य तया- सिद्धत्वात्पूर्वयणादेशः साधितः । अत एवैषा भाष्ये पुनः कापि नोल्लिखिता। अत एवान्तरङ्गपरिभाषामुपक्रम्य विप्रतिषेधसूत्रे ऽस्या बहूनि प्रयोजनानि सन्ति तदर्थमेषा परिभाषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषेष्वित्युक्तं संप्रसारणाच्च [६.१. १०८ ] इति सूत्रे भाष्ये प्रतिविधानं च परिभाषाविषये ऽनित्यत्वा- १० श्रयणमेवेति ध्वनितमित्यलम् ॥ ५१ ॥ नन्वेवं गोमत्प्रिय इत्यादौ पदद्वयनिमित्तकसमासाश्रितत्वेन बहिर लुक वाधित्वान्तरङ्गत्वावल्यादिलोपे नुमादयः स्युरत आह । अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्वाधते ॥५२॥ अन्न च प्रत्ययोत्तरपदयोश्च [ ७. २. ९८ ] इति सूत्रं झापकम् । १५ ३C.om. तन. ४ P. एतज्ज्ञापके°; B.C. तज्ज्ञापके'. ६ C. आ इत्यत्त; B. आ इति स्थिते. ६ P. वया; B.C. अनया; P. mentions the latter reading. ७ C. नोल्लेखिता. ८ B. बहुप्रयोजनानि. १० B. नित्यत्वमेवाश्रय'. १३ C.P. °न्तरङ्गत्वाद्धल° ; B. "न्तरङ्गत्वेन हल. १३ B. पेन नुमादयः.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प ५२. त्यत्कृतमित्यादौ लुगपेक्षयान्तरङ्गवाद्विभक्तिनिमित्तकेन त्वमावेकवचने [ ७. २. ९७ ] इत्यनेन सिद्ध इदं व्यर्थं सदेतज्ज्ञापकम् ॥ ननु तव पुत्रस्त्वत्पुत्र इत्यादौ तवममादिवाधनार्थ वदावश्यकमिति चेत् । एवं तीनत्यमपर्यन्तग्रह- णानुवृत्तिस्तज्ज्ञापिकेति भाष्यकृतः ॥ युष्मदादिश्य आचारकिप्तु न संपूर्णसू- त्रस्य ज्ञापकतापरभाष्यप्रामाण्याखनद्यापः [ ७. १. ५४ ] इति नुविधा- यकसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्येन हलन्तेभ्य आचारविवभावाच्च । एवमेवैकार्थकाभ्यां प्रातिपदिकाभ्यां प्रातिपदिकणिचो ऽप्पनभिधानं बोध्यम् । एतेन तत्रादेशार्थ प्रत्ययग्रहणं चरितार्थमित्यपारदम् ॥ ननु मपर्यन्तानुवृत्तिरपि सर्वादेशत्ववा- रणाय चरितार्था । न चोत्सर्गसमानदेशा अपवादा इति न्यायेनासिद्धवत्सूत्र- १० स्थभाष्यसंमतेन मपर्यन्तस्यैवादेशे सिद्धे तदनुवृत्तिय॑ति वाच्यं तस्य नम- कजादौ व्यभिचारादिति चेत् । न । वमि मित्त्वेन बहुचि पुरस्ताहणेना. कचि प्राक्टेर्ग्रहणेन तस्य वाधेऽप्यनोत्सर्गस्य त्यागे मानाभावात् ॥ अत एव तस्मिन्नणि च [ ४. ३. २ ] इत्यनेन युष्माकाद्यादेशविधानं चरितार्थम् । अन्यथाकडादेशमेव विदध्यात् । अकङि तवकाद्यादेशयोरेवदपवादयोरुक्तन्या- . २ P. सदेतज्ज्ञापकम्; B.C. सज्ज्ञापकम्; P. mentions the latter reading. ३ C.P. तयत्नत्यमपर्यन्तग्रहणानु; B. तीन मपर्यन्तानु; P. mentions the reading तत्त्य for अत्रत्य. ६ B. एवमेवैकार्थाभ्यां प्रातिपदिकप्रकृतिकणिचो. ७ C P. एतेन तत्रादे"; B. एतेनानादे° ९ B. °समानदेशापवादा. ९ C. वत्सूत्रस्थभाष्य'; B. om. स्य. १० C. नम्बहुजक आदौ. १३ C• युष्मकादेद्यादेश.

·परिभाषेन्दुशेखरः ५५ येनान्त्यादेशत्वापत्तिः । अतस्तद्विधानमिदमेव च तज्ज्ञापकम् ॥ यद्यपि विरो- धे वाधकत्वमिति वार्तिकमते ऽयं न्यायो भाष्यकारसु विनापि विरोधं स- त्यपि संभवे वाधकत्वमिच्छतीत्यनभिहितसूत्रस्थकैयटरीत्या नायं नियमस्तथा- पि युष्माकाद्यादेशविधानज्ञापित उत्सर्गः स्वीक्रियत एवेति प्रकृते न दोषः। एतद्भाष्यमपि तत्स्वीकारे मानम् ॥ एवं च मपर्यन्तानुवृत्तित्वत्कृतमित्यादौ ५ मपर्यन्तस्यादेशविधानार्था । तत्र वान्तरङ्गत्वात्त्वमौ [ ७. २. ९७] इत्येव सिद्धे व्यर्था सैतज्ज्ञापिका । ज्ञापिते त्वस्मिन्नेतद्विषये तवादीनामप्राप्त्या तद पवादत्वाभावेन मपर्यन्तस्यैवादेशार्थं सा चरितार्थेति तदाशयः ॥ यत्तु हरद तेनान्तरङ्गप्रवृत्तौ प्रत्यय उत्तरपदे च मपर्यन्तासंभवेन तदनुवृत्तियों सती ज्ञापिकेत्युक्तं तन्न । अन्तरङ्गाणामप्यपवादवाध्यत्वेन तद्विषये तदप्रवृत्तेः ॥ १० वस्तुत इदं ज्ञापकं वार्तिकरीत्यैव भाष्यरोत्या तु वाचनिक एवायमर्थ इत्या- हुः ॥ इयं सुपो धातु [ २. ४, ७१] इति लुग्विषयैवेति केचित् । एङ् इखात्संबुद्धेः [ ६. १. ६९ ] न यासयोः [ ७. ३. ४५ ] इति सूत्रस्थाकर प्रामाण्येन लुग्मात्र विषया । आद्ये हे लपु इत्यादावनेन न्यायेन लोपं वाधित्वा लुग्भवतीति भाष्य उक्तम् । अन्त्ये ऽन्तरङ्गांश्च विधीन्सर्वो ऽपि लुग्वाधते न सुब्लुगेव। अत एव सनीलंस इत्यादौ नलोपो न भवति । पञ्चभिः खट्वाभिः क्रीतः पञ्चखट्व इत्यादावेकादेशात्यागेव टापो लुक् । अन्यथा कृतेकादे- ३ C. सूनकैयट. ५ B. om. एवं च. ६ C.P. विधानार्था; B. °विधानार्थम्. ७ C. सा एतज्ज्ञापिका; B. सा तज्ज्ञापिका. ९ C. सती ज्ञापिके", B. सती तज्ज्ञापिके'. १३ C. इति सूत्रस्थाकर; B. इत्यादिसूत्रस्थाकर'. १५ B. लुग्भविष्यतीति.

·५६ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५२,५३. शस्य लुक्यकारश्रवणं न स्यादिति कैयट उक्तम् ॥ एतद्विरोधाद्यत्तद्राजस्य [२.४.६२] इति सूने कैयटेनोक्तमङ्गानतिक्रान्तो ऽत्यङ्ग इत्यत्र सुपो लुकि बहुवचनपरत्वाभावात्तद्राजस्यति लुग्न स्यादिति शङ्कापरभाष्यव्याख्यावसरे ऽन्तरङ्गानपीति न्यायेनायं लुक् सुब्लुको वाधकः स्यादित्याशय सुब्लुक ५ एवानेन बलवत्त्वं बोध्यत इति तत्प्रौढ्येति द्रष्टव्यम् । लुगपेक्षया लुको बल- यत्त्वस्य वक्तुमशक्यत्वादिति तदाशङ्कासमाधानं वक्तुं युक्तम् ॥ अनेन न्या- "येनान्तरङ्ग निमिर विन शकलकस्तत्प्रयोजकसमासादीनां च प्राबल्यं वोध्यत इत्यन्यत विस्तरः ॥ ५२ ॥ . नन्येवं सौमेन्द्रे ऽन्तरङ्गत्वादाद्गुणे पूर्वपदात्परेन्द्रशब्दाभावेन नेन्द्रस्य परस्य १० [७. ३. २२ ] इति वृद्धिनिषेधो व्यर्थः । अन्तादिवद्धावस्तूभयत आश्रयणे निषिद्धः । किंच वृद्धिरप्यत्र न प्रामोत्यन्तादिवत्त्वोभयाभावे ऽपि पूर्वान्तवत्त्वे- नैकादेशविशिष्टे पूर्वपदत्वेन न्द्रशब्दस्यैकदेश, वकृतन्यायेनोभयत आश्रयणे १ C. एतद्विरोधात्तद्वाज B. तद्विरोधाद्यत्तद्राज. ५ B. बलत्वं. ५ B. इति प्रौढयेति C. तत्प्रौढ्योति. | P. °दिवि तदाशङ्का; C. दिति शङ्का ; thus also originally in B. ९ P. सौमेन्द्रे; B.C. सोमेन्द्रे. ९ C. °द्गुणे पूर्व ; B. गुणे कृते पूर्व'. १० B. °भयताश्रयणे. ११ C. पूर्वान्तत्वेनैका. ९२ P. "पदत्वेन न्द्रशब्द; B. पदत्वेन द्रशब्द; C. °पदत्वेनेन्द्र शब्द ; P. mentions the reading न्द्रशब्द. १२ B. °भयताश्रयणे. . ..

·प° ५३.] परिभाषेन्दुशेखरः नान्तादिवदित्यस्याभावेन तदाश्रयेण वोत्तरपदवे ऽपि तस्यानच्कत्वादेकस्यै. कादेशेन परस्य नित्येन यस्य [६. ४. १४८] इति लोपेनापहारात् । न च परादिवद्भावनैकादेशविशिष्टस्योत्तरपदत्वमेवा स्वति तत्संभव इति वाच्यम् । उत्तरपदाद्यच्स्यानिकत्वादृस्तिदभावेनाप्राप्तेस्ताद्रूप्यानविदेशात् । अन्यथा खट्वाभित्यिादावनि पूर्वान्तवत्त्वेनादन्तत्वे मिस ऐसापत्तिरिति भाष्ये स्पष्टम् । ५ अत एव पूर्वेषुकामशम इत्यादावन्तरङ्गत्वादाद्गुणे वृदिर्न स्यादित्याशकिन्तम् । तदेकदेशमात्रस्य विकाराभावाच ॥ तदुक्तं भाष्य इन्द्रे द्वावचावेको यस्यति लोपेनापहृतो ऽपर एकादेशेन तवो ऽनच्क इन्द्रः संपनस्तत्र कः प्रसङ्गो वृद्धेरिति ॥ मरुदादिभिरिन्द्रस्य द्वन्द्व इन्द्रस्यैव पूर्वनिपातो ऽत आह । पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्वमन्तरङ्गो ऽप्येकादेशो न॥५३॥ २० अन च नेन्द्रस्य [५१. ३. २२] इति निषेध एव ज्ञापक इत्यन्तादिवच्च [६. १. ८५] विप्रतिषेधे परम् [ १. १. २] इति सूत्रयोर्भाष्ये स्पष्टम् १ P. तदाश्रयेण वो"; C. तदाश्रयणेन चो°; B. °वदिति निषेधा- भावेन तदाश्रयेण चो'. १ B. om. ऽपि. २B नित्यत्वेन यस्य. ५ B. पूर्वान्तत्वेनाद'. ६ C. °त्वादाद्गुणे; B. °स्वादाद्गुणे कृते. ८ C. and Bhashya इन्द्रः संपन्नः; B. इन्द्रशब्दः संपनः ९ B. °दिभिरिन्द्रशब्दस्य. ११ B.P. अन च; C. om. च. ११ C. °पक इत्यन्तादिवच्च; B. °पकमित्यन्तादिवच्च. .

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५४, ५५. नन्वेवमापे प्रधाय प्रस्थायेत्यादावन्तरङ्गत्वाद्धित्वादिषु कृतेषु ल्यप्स्यादत आह। अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो ल्यब्वाधते ॥ ५४ ॥ अदो जन्धिः [ २. ४. ३६ ] इति सूत्रे कितीत्येव सिद्धे ल्यब्ग्रहणमस्या ५ ज्ञापकमित्यदो जग्धिरित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ ५४ ॥ नन्वेवमपीयायेत्यादौ द्वित्वे कृते ऽन्तरङ्गत्वात्सवर्णदीर्घत्वे तदसिद्धिरत आह। वार्णादाङ्गं बलीयो भवति ॥ ५५ ॥ तेनान्तरङ्गमपि सवर्णदीर्घ वाधित्वा वृद्धिरिति तत्सिद्धिः ॥ अभ्यासस्या- १० सवर्णे [६.४.७८] इतीयविधायकसूत्रस्थमसवर्णग्रहणमस्या ज्ञापकम् । त. द्धीपतुरित्यादावियङादिव्यावृत्त्यर्थम् । एतत्परिभाषाभावे त्वोषतुरित्यादावन्त- रहेग्ण सवर्णदीर्घेण वाधात्तयर्थम् । इयडुवौ ह्यभ्याससंबन्धनिमित्तकत्वाद्वहि- रङ्गौ । न चेयङादिरपवादो येननाप्राप्तिन्यायेनेयीत्यादिसकललक्ष्यप्राप्त- यणपवादत्वस्यैव निर्णयादिति प्राञ्चः ।। परे त्वेतत्परिभाषाभावे ऽभ्यासस्येवि सूत्रमेव व्यर्थम् । न चेयेषेयायेत्यादौ चरितार्थम् । तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणस्य पूर्वप्रवृत्तवृद्धेश्च द्विवचने ऽचि १ B.P. प्रस्थायेत्यादावन्तर; C. प्रस्थायेत्यत्तान्तर'. १ B. °दीत्वादिषु. १ C. स्यादत आह; B. स्यादित्यत आह. नन्वेवमयी ९९ C. तदोषतुरित्यादावियङ्ग्यावृ; B. तद्धीपतुरित्यादावियादिव्यावृ; P. °यङादिव्यावृ. २१ C. वीषतुरित्यादाव; B. त्वन्तरङ्गेण. १३ P. न चेयङादिरप°; B.C. न चेयङप. २४ B. पवादस्पैव. . ६ P. ; B.C. नन्वेवमि.

·प° ५५.] परिभाषेन्दुशेखरः ब्रूयात् । [१.१.५९] इति रूपातिदेशेनापहारे द्वित्वे कृते पुनः प्राप्ते गुणवृद्धी वाषित्वान्त- रङ्गत्वात्सवर्णदीर्घापत्तेः ॥ न चेयर्वोत्यादौ तच्चरितार्थम् । तावन्मानप्रयोजन कत्ल उरित्येव बोरित्यनुवर्तते । इणो यण [६.४.८१] इति सा- हचर्याद्याख्यानाच्च ऋधातोरेवे ग्रहणम् । अरिवर्णस्येयड्डित्यर्थः । अभ्या- सस्यावित्यभ्यासस्यातेरिति वा गुरुत्वान्न युक्तम् ॥ न च ए ऐ ओ औश- ब्देभ्य आचार क्विवन्तेभ्यो लिटोयङाद्यर्थं तत्सूत्रमावश्यकं तथा ओण्या- तोनुलन्तादिच्छाक्यजन्तासन्युवोणकोयिषतोत्याद्यर्थमावश्यकमिति वाच्यम् । पाष्ठप्रथमालिकान्तस्थभाष्यप्रामाण्येन तेषामनभिधानात् । अन्त्ये द्वितीयद्विर्व- चनस्यैव सत्त्वेन त्वदक्तप्रयोगस्यैव दुर्लभत्वात् । एवं च संपूर्णसूत्रस्य ज्ञाप- कता युक्ता ॥ यद्यपि भाष्ये यदयमभ्यासस्यासवर्ण इत्यसवर्णग्रहणं करोतीति १५ अन्धेनासवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकता लभ्यते तथापि न ह्यन्तरेण गुणवृद्धी अ- सवर्णपरो ऽभ्यासो भवतीति तदुपपादनग्रन्थेन संपूर्णमूलस्यैव ज्ञापकता ल- भ्यते । अग्रे ऽपि नैतदस्ति ज्ञापकमर्त्यर्थमेतत्स्यादित्यनेन सूत्रसार्थक्यमेव दर्शितमसवर्णग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वे तु तद्यावर्त्य प्रदर्शनेन तत्सार्थक्यमेव द- र्शितं स्यात् ॥ न चाहतपरिभाषयेषेत्यादौ सवर्णदीर्घाप्राप्तियदि दी? न १५ १ B. इति सूत्रातिदेशेना. २ C.P. दो तच्चरितार्थम्; B. om. तत्. २ B. °प्रयोजक. ४ B.C. अर्तेर्भुवर्णस्य; P. evidently reads अरिवर्णस्य. ७ P. mentions that some read अपि between आदि and, षाष्ठ°. ८ B. पाष्ठप्रथमाह्निकस्थ. ११ B.C. वृद्धयसवर्ण°; but Bhashya ad VI, 1, 12 "वृद्धी असवर्ण. १५ P. चाकृतपरि ; B.C. चारुतव्यूहपरि".

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५५. एव स्यात्ता, गुणः स्यादिति संभावनायाः सवेन परिभाषाप्रवृत्तेः सूपपादत्वादिति कयं संपूर्णसूत्रस्य ज्ञापकतेति वाच्यम् । तस्या असत्त्वात् । सत्त्वे वैवद्भाष्यप्रा- मायेन यवन्तरङ्गकार्यप्रवृत्तियोग्यकालोतरमेव तन्निमित्तविनाशकबहिरङ्ग- विधेः प्राप्तिस्तवैव तत्परिभाषाप्रवृतिस्वीकाराच्च ॥ न चान्तरङ्गत्वादीर्धे ऽपी- ५ यायेत्यादौ पूर्वान्तवत्वेनाभ्यासत्यादिवर्णत्वाच्च णल्यसवर्ण इयविधानेन सूत्र चरितार्थं न चाचि नु [६. ४. ७७] इत्यनेन सिद्धिवृद्धिवाधनार्थत्वादिति वाच्यम् । प्रत्यासत्त्यासवर्णपदेनाभ्यासोत्तरखण्डसंवन्ध्यसवर्णाच ग्रहणाच्छास्त्रवाधकल्पनापेक्षया परिभाषाज्ञापकत्वस्यैवौचित्याच्चेत्याहुः ॥ सा चेयं धर्मिग्राहकमानादाङ्गवार्णयोः समानकार्थिकत्व एव । यत्तु १० समाननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्व एवैषेति तन ज्ञापिते ऽपीयायेयेषे. त्याद्यसिद्धेः सूत्रवैयर्थ्यस्य तद्वस्थत्वाच्च ।। स्योन इत्यत्र तु वक्ष्यमाणरीत्यास्या अनित्यत्वादप्रवृत्तौ गुणादन्तरङ्गत्वाद्यणादेशः ॥ न चैवमपीयायेत्यादावियङ् दुर्लभस्तत्र कर्तव्ये वृद्ध्यादेः स्थानिवत्त्वेनासवर्ण इति प्रतिषेधादिति वाच्यम् । सूत्रारम्भसामदेिव स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेः । तच्च सामान्यापेक्षमभ्यासकार्ये त- ५५ दुत्तरखण्डादेशस्य तत्कार्यप्रतिबन्धकीभूतं स्थानिवत्त्वं नेति । अत एवारती- त्यादौ यणादेशस्य स्थानिवत्त्वादभ्यासस्य ढलोपे [ ६. ३. १९१] इति दीर्घो दुर्लभ इत्यपास्तम् । दीर्घविधौ तनिषेधाच्च । अरिप्रियादित्यत्त्र तु स्था- ५ B. पूर्वान्तत्वेना. ५ C. सत्यादिवर्णाच्च. ८ C.P. °चित्याच्चेत्याहुः; B. om. इत्याहः. ९ C.P. °कार्यिकत्व एव; B. °कार्यित्व एव. १० B. तन ज्ञापित इयेषे. ११ BP. रीत्यास्या अनि; C. °रोत्यास्यानि १४ B. °भ्यासस्य कार्ये तदुत्तरं ख?. १७ C. °दित्यन तु स्थानि°B. om. तु.

·१० ५६.] परिभाषेन्दुशेखरः निवत्त्वेनेयङ् भवत्येव तस्य स्थानिवत्त्वस्याभ्यासकार्यप्रतिबन्धकत्वाभावात् ॥ इयं चाङ्गसंबन्धिन्याङ्ग एवेति स्वरितो वा [ ८. २. ६ ] इति सूत्रे भाष्ये । तन हि कुमार्यै इत्यादौ यणुत्तरमाडुक्तः ॥ इयं चानित्या च्छोः [६. ४. १९] इति सतुनिर्देशात् । अन्यथाङ्गत्वात्पूर्वं तुकः शादशे तुको प्राप्त्या तद्वैय- ध्य स्पष्टमेवेत्यन्यत्र विस्तरः॥ ५५ ॥ नन्वेवं सेदुष इत्यादौ कसोरन्तरङ्गत्वादिटि ततः संप्रसारणे ऽपीटः श्रव- णापत्तिरिति चेत् । अत्र केचित् । अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः ॥ ५६ ॥ न कृतो विशिष्ट उहो निश्चयः शास्त्रप्रवृत्तिविषयो यरित्यर्थः । भावि. निमित्तविनाश इत्यध्याहारः । बहिरङ्गेणान्तरङ्गस्य निमित्तविनाशे पश्चात्सं. १० भाविते ऽन्तरङ्ग नति यावत् ॥ अत्र च ज्ञापकं समर्थानां प्रथमात् [४. १. ८२] इवि सूचे समर्थानामिति । तद्ध सूत्थितादिभ्यः कृतदीर्धेभ्यः प्रत्य- योत्पत्त्यर्थम् । अन्यथान्तरङ्गत्वादी कृत एव प्रत्ययप्राप्त्या तार्थता स्पष्टै व । तत्र हि भाविन्यादिवृद्ध्या सवर्णाच्त्वविनाशः स्पष्ट एव ॥ न चालेकादे शप्रवृत्तिसमये वृद्ध्यप्राप्त्यैकादेशे कृत आदेशे वृद्धेः प्राप्तावपि तन्निमित्तवि. १५ ४ C. अन्यथान्तरङ्गत्वात्पूर्व. ६ C. संप्रसारणे ऽपीटः; B. अपि. ९ C. न कृत उहो विशिष्टनिश्चयः, १०. C. बहिरङ्गेणान्तरङ्गविनाशे. ११ C.P. अन च ज्ञापकं; B. om. च. १४ C.P. तत्न हि भावि; B. om. हि. १४ B. चान्नैकादेशे प्रवृत्ति . १५ C.om. आदशे. १५ B.P तन्निमित्त; C. निमित्त. om.

·६२ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ५६. नाशाभाव इति वाच्यम् । तदवाव तन्निमित्तविनाशसत्त्वेनाक्षतेः ॥ न च सौत्थितौ बहिरङ्गतया वृद्धरसिद्धत्वान्न तनिमित्त विनाश इति वाच्यम् । समर्थग्रहणेनैतद्विषये तस्या अप्रवृत्तेरपि ज्ञापनात् ॥ यत्तु समर्थग्रहणेनान्तर- गपरिभाषाया अनित्यत्वमेव ज्ञाप्यत इति तन्न । असिद्धपरिभाषया समकाल- ५ प्राप्तबहिरङ्गस्य पूर्वजातवहिरङ्गस्य चान्तरङ्गे कर्तव्ये ऽसिद्धत्वं बोध्यते न तु जाते ऽन्तरङ्ग तस्य तत्त्वं बोध्यते मानाभावात्फलाभावाच्चैवं च सूस्थितादावे- देशस्य परिभाषासाध्यत्वाभावेन तदनित्यत्वज्ञापनासंभवात् ॥ अन्तरङ्गान- पि विधीनित्यादेरप्यस्यामेवान्तर्भावः ॥ एतत्प्रवृत्तौ च निमित्तविनाशसंभावनापि निमित्तम् । अत एव गोमद्दण्डीत्यादी हल्ड्यादिलोपो न । अन्यथा हल्- १० ड्यादिलोपकाले सामासिकलुको ऽप्राप्त्या तदुत्तरं चापहार्याभावादमाप्त्या लोपस्यैवापत्तेः । अस्ति चानापि यदि लोपो न स्यात्ताह लुक् स्यादिति संभावना ॥ अल्लोपो ऽनः [६. ४, १३ ४] इति सूत्रस्थतपरकरणं तु परि- भाषानित्यत्वज्ञापनेन चरितार्थम् । तद्ध्यान इत्यादी लोपवारणाय । अन्यथा दीर्घाभावे लोपसंभावनयैतत्परिभाषाबलादीर्घाप्राप्तौ तद्वैयर्थं स्पष्टभेवेत्याहुः ।। समर्थानामिति सूत्रे कैयटस्तु समर्थवचनेनेयं परिभाषा ज्ञाप्यते ऽकृत- व्यूहाः पाणिनीया इति तेन पपुष इत्यादावन्तरङ्गत्वात्पूर्व कृतो ऽपीडागमो निवर्तत इति वदन्न कृतो व्यूहो विशिष्टस्तर्को निमित्तकारणविनाशे ऽपि कार्यस्थितिरूपो रित्यर्थमभिप्रैति । निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति २ C. °द्धत्वान्न निमित्त ३ B. तस्या प्रवृ. ५ C. पूर्वजात°; B. पूर्व जात. ११ B.C.P. अस्ति चालापि; P. says that some om. च. १४ C. संभावनयैव तत्परि. १७. B. स्तर्कनिमित्तकारणनाशे. १८ B. नैमित्तकस्या ·प. ५६.] परिभाषेन्दुशेखरः यावत् । सूत्थितादिनि वृद्धौ दीर्घनिवृत्तौ सावुत्थितिभूदिति समर्थानामिति ॥ लोकन्यायसिद्धश्वायमर्थः । तथा हि लोके निमित्तं द्विविधं दृष्टम् । कार्य- स्थितौ नियामकं तदनियामकं च । आद्यं यथा न्यायनये ऽपेक्षाबुद्धिस्तन्नाशे तवित्वनाशाभ्युपगमात् । वेदान्तनये प्रारब्धस्य विक्षेपस्थितिनियामकलं च प्रसिद्धमेव । द्वितीयं यथा दण्डादि तन्नाशे ऽपि घटनाशादर्शनात् । शास्त्रे लक्ष्यानुरोधाद्यवस्था ॥ भाविनिमित्तविनाशे पूर्वमनुत्पत्तौ तु न कश्चिन्यायो नापि संप्रतिपन्नो दृष्टान्तः। समर्थानामित्यस्यापि लोकसिद्धार्थज्ञापनेन चार- तार्थ्यसंभवे लोकासिद्धापूर्वतादृशार्थज्ञापकत्वे मानाभाव इति तदाशय इति बोध्यम् ॥ परे तु सेदुष इत्यादी पदावधिके ऽन्वाख्याने सेद् वस् अस् इति स्थित १० इसंप्रसारणयोः प्राप्तयोः प्रतिपदविधित्वात्पूर्वं संप्रसारणे वलादित्वाभावादि- टः प्राप्तिरेव नेति तत्सिद्धिरिति समर्थानामिति सूबे कैयटे ऽसिवत्सूत्रे च कैयटे स्पष्टमेतत् । यद्यपि प्रतिपदविधित्वमनवकाशत्वे सत्येव वाधकत्वे योजं तयापि पूर्वप्रवृत्तौ सावकाशत्वे ऽपि नियामकं भवत्येवेति तदाशयः । १ . सूत्थितादित्रि वृद्धौ; B, सूस्थितादिलि आदिवृद्धौ. २ C. कार्यस्य स्थितो. ५ C. शास्त्रेषु लक्ष्या. ६ B. भाविनाशे. ८ P. इति बोध्यम्; B.C. om. बोध्यम्। the latter reading is mentioned by P. १० C. °वधिकान्वाख्याने. ११ C. °योः प्राप्तौ प्रतिपदविधानाच्च पूर्व १२ B. रिति स्पष्टं समर्था". १२ B. °सूने कैयटे च स्पष्टमेव तत्.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प ५६. निरूपितं चैतद्बहुशः शब्देन्दुशेखरे ॥ समर्थानामिति मूत्रस्थसमर्थग्रहणं तु विषुण इत्यादावकृतसंधेः प्रत्ययदर्शनेन सर्वत्र तथाभ्रमवारणाय न्यायसिद्धा- र्यानुवाद एव ॥ ध्वनितं चेदं विप्रतिषेधसूचे भाष्ये । तल हि वैशमाणिरि- त्यन्तरङ्गपरिभाषोदाहरणमुक्तम् । किच विभज्यान्वाख्याने मु उत्थित अस् ५ इ इति स्थिते वार्णादाङ्ग बलीय इति प्राप्तवृद्धिवारणाय समर्थग्रहणमित्यत्रैव सूने कैयटे स्पष्टम् ॥ अत एवासिद्धवत्सूत्रे वसुसंप्रसारणमविधौ सिद्धं व- क्तव्यं पपुष इत्यादौ वसोः संप्रसारणे कृत आतो लोपो यथा स्यादिति भाष्य उक्तम् । पदस्य विभज्यान्वाख्याने पूर्वोक्तकैयटरीत्या पूर्व संप्रसारण इटो ऽप्राप्तावुनिमित्तक एवातो लोप इति तदाशयः । अन्यथान्तरङ्गत्वादिटि १० तनिमित्तक एवातो लाप इति तदसंगतिः ॥ अत एव चौ प्रत्यङ्गस्य प्र- तिषेध इति वचनं वार्तिककृतारब्धं भाष्यकृता च न प्रत्याख्यातम् । प्रत्य. गमन्तरङ्गम् । अस्यां परिभाषायां सत्यां तु वद्वैयर्थं स्पष्टमेव । अत एव च्छोः [६. ४. १९] इति सूत्रे ऽवश्यमत्र तुगभावार्थो यत्नः कार्यो ऽन्त- रङ्गत्वादि तुक् प्रामोतीति भाष्य उक्तम् । एतत्सत्त्वे तु नुको प्राप्त्या य- १५ लावश्यकत्वकथनमसंगतमिति स्पष्टमेव । न चैवदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति तदाशयो ऽवश्यमनेत्यक्षरस्वारस्यभङ्गापत्तेः ॥ किंचानयैव प्रत्ययोत्तरपदयो- ३ B. तन वैक्षमाणि. ४ C. °त्यन्तरङ्गोदाहरण. ४ C.सु उत्थित अस् इति. ५ B. प्राप्तवृद्धेरिणाय. ६ B. om. सूत्रे. १३ B. तुकाभावार्थो. १५ P. न चैतदनित्य; B. न च तदनित्यत्वज्ञापनार्थमेतदिति, C-न च, तदनित्यत्वज्ञापनार्थमेव तदिति. ॥ ।

·१०५७.] परिभाषेन्दुशेखरः श्च [ ७. २. ९८] अदो जाग्धाप्ति किति [२. ४. ३६ ] इत्यनयोश्चा- रिताhनं तज्ज्ञापकवशालुल्यपोरन्तरङ्गवाधकता भाष्योक्ता भज्येत ॥ किंचैषा भाष्ये न दृश्यते । तदुक्तमसिद्धवत्सूत्रे कैयटेन। निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपाय इति परिभाषाया भाष्यकृतानाश्रयणादिति ॥ पदसंस्का- रस हरिरित्यादौ विसर्गे कृते ततो गच्छतीत्यादिसंबन्धे हरिः गच्छती- ५ त्यावेव साधु । तद्विषये पदसंस्कारपक्षानाश्रयणं वेति दिक् ॥ ५६ ॥ अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान् ॥ ५७ ॥ तत्नापवादपदार्थमाह । येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधको भवति । प्राप्त इति भावे क्तः । येन नाप्राप्त इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यक प्राप्ता- वित्यर्थो न यस्य प्रकृतार्थदाढयबोधकत्वात् । एवं च विशेषशास्त्रोद्देश्य. १० विशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण वाधः । तदप्राप्तियोग्ये ऽचारितार्थ्यं ह्येतस्य वाधकवे बीजम् ॥ किंचानेन न्यायेन तत्प्रवृत्त्युत्तरमाप चारितार्थे तद्वाधबोधनम् । अन्यथानवकाशत्वे- नैव वाधे सिद्ध एतत्कथनस्यैव वैयर्थ्यापत्तेस्तककौण्डिन्यन्यायप्रदर्शनस्यापि १ B. किति अनयो. २ B. लुको ल्यपश्चान्तरङ्ग ० ३ C. कैयटे. b ३ B. निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव. ५ C. विसर्गादौ कृते. ९ B. °वश्यकं प्राप्ता, C. °वश्यप्राप्ता १३ P. तत्प्रवृत्त्युत्तरमापे चारितार्थे; B. C. तयवृत्त्युत्तरं चारितार्थे ऽपि ; P. mentions the latter reading. १३ B. तद्वाधबोधनम् । C. वाधंबोधनम्, १४ C. तत्कथनवैयर्थ्यांपत्तेः । तक्रकौण्डिन्यन्यायवैयपित्तश्च. :- ·परिभाषेन्दुशेखरः [प°५७. वैयर्थ्यापत्तश्च । यथा प्रथमद्विवचनस्य तदुत्तरं सावकाशनापि द्वितीयद्विर्व- चनेन वाधः । यथा वादेरपि प्रवृत्त्या चरितार्थेनादेः परस्य [१.१.५४] इत्यनेनालो ऽन्त्यस्य [१.१.५२ ] इत्यस्य वाधः ॥ तदुक्तं मिदचो ऽन्त्यात् [ १.१.४७] इति सूत्रे भाष्ये सत्यपि संभवे वाधनं भवतीति । अ- न्यथा ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्यायेत्यत्र तक्रदानेन दधिदान- स्य वाधो न स्यात्तद्दानोत्तरं तत्पूर्वं वा तद्दानस्य चारितार्थ्यसंभवात् ॥ अत एवायादयः [ ३.१.३१] इति सूत्रे गोपायिष्यतोत्यादावायादीन्वाधित्वा पर- वात्स्यादयः प्रानुवन्तीत्याशङ्कयानवकाशा आयादयः । गोपायतोत्यादावपि शप स्यादिः प्राप्नोति । न च सति शप्पसति वा न विशेषः । अन्यदिदानी- १० मिदमुच्यते नास्ति विशेष इति । यदुक्तमायादीनां स्यादिभिरव्याप्तो ऽवकाश इति स नास्त्यवकाश इति भाष्य उक्तम् ॥ एवमत्र तत्प्रवृत्त्युत्तरं चारितार्थे ऽपि तव्याप्तो ऽवकाशो नास्तीति सममेव । अत एव विषयभेदे ऽप्यपवादत्वम् । अत एवाचि रादेशेन नुटो ऽप्यपवादत्वाद्वाधमाशङ्का न तिसृ [ ६.४.४ ] इति ज्ञापकेन समाहितं तृज्वत्सूत्रे भाष्ये । तेन विषयभेदे ऽपवादत्वाभाव एव १५ वोध्यत इति कश्चित्तन्न । विन्मतोलका टिलोपमात्रस्य वाधानापत्तेः ॥ यत्तु दयतेर्दिगि [ ७.४.९ ] इति सूने द्वित्वोत्तरं दिग्यादेशस्य चारितार्थ्यं कैय- २ B. यथा चादेरपि प्रवृत्त्या चारितार्थेनादेः. ४ C. ऽन्त्यात्सूत्रे. ८ B. om. प्राप्नुवन्ति. ८ B. गोपायतीत्यादौ शप. ९ B. om. इदानीम्. १४ B. तेन निषेधेन विषय. १४ B. एव तेने बोध्यत. १५ B. मात्वाधानापत्तेः । * ·प०५८]] परिभाषेन्दुशेखरः ५ टेनोक्तं तत्प्रौढ्या । ध्वनितं च तेनापि तस्य तथात्वं तदुत्तरग्रन्थेन ॥ असं- भव एव वाधकत्वं विरोधस्य तद्वीजत्वादिति वार्त्तिकमतं तु भाष्यकृता दूषित- वान्न लक्ष्यसिद्धयुपयोगि ॥ तक्रकौण्डिन्यन्यायो ऽपि तदप्राप्तियोग्ये ऽचरि- तार्थविषयो विधेयविषय एव चेति तद्धितेष्वचामादेः [ ७.२.११७] धातो- रेकाचः [३.१.२२ ] इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टम् ॥ कचित्तु सर्वथानवका- शत्वादेव वाधकत्वं यथा डेरामो याडादिवाधकत्वम् । न हि याडादिषु कृ. तेषु डेराम् प्रामोति निर्दिश्यमानस्य व्यवधानात् । तत्र खस्य पूर्वप्रवृत्तिर- त्येव तेषां वाधः । तन वाधके प्रवृत्ते यद्युत्सर्गप्राप्तिर्भवति तदा भवत्येव यथा तत्रैव याडादयः । अप्राप्तौ तु न यथा पचेयुरित्यादौ दर्घिवाधके नि- रवकाश इयादेशे दीर्घाभावः ॥ ५५ ॥ तदेतत्पठ्यते । क्वचिदपवादविषये ऽप्युत्सर्गो ऽभिनिविशत इति ॥ ५८ ॥ अपवादशब्दोऽत्न वाधकपरः ।। तदुक्तं गुणो यङ्लुकोः [ ७.४.८२] इत्यत्न भाष्ये । अभ्यासावकारेष्वपवादा उत्सर्गान्न वाधन्ते । अजोगणत् । अब गणेरीत्वमपवादत्वाद्धलादिःशेषं न वाधते । न गणेरीत्वमपवादत्वाद्धला. १५ दिःशेषं वाधते । किं तर्हि । अनवकाशत्वादिति ग्रन्थेन । गणरूपाभ्यासात्य णस्येत्वमित्यर्थे हलादिःशेषेण तन्निवृत्तौ तदनवकाशमीत्वे तु कृते न तस्य १ B. ध्वनितं चेदं तेनापि तस्य तथात्वमुत्तर. & C. एव चेति; B. om. च. ८ C. °सर्गप्रवृत्तिरस्ति तदा भवत्येव. १२ C. °सर्गो निविशत. १३ C. °शब्दो ऽत्र वाधक'; B. om. अन. १५ B. om. न गणेरी -वाधते. १७ P. mentions the reading तदनवकाशवमीत्वे. १७ C. तु कृते "हलो ऽसंभवात्; B. कृते तु °हलो भावात्.

·परिभाषेन्दुशेखरः [ष° ५८ प्राप्तिरन्त्यहलो ऽभावात् । अभ्यासविकारेषु वाध्यवाधकभावाभावेन च साधि- तम् । तस्मिंश्च सति लोपे कृते सामर्थ्याच्छिष्टस्यान्त्यस्येत्वमिति न दोषः। न च येननाप्राप्तिन्यायेनापवादत्वमप्यस्य सुवचं तस्य चरितार्थविषयताया उक्तत्वात् ॥ इको झल् [ १.२.९ ] इत्यत्र भाष्ये ऽपि ध्वनितमेतत् । तत्र ५ ह्यज्झन [ ६.४.१६ ] इति दीर्धेग गुणोत्तरं फलाभावेनानवकाशत्वाद्गुणे वा- धिते दीर्घोत्तर गुणः स्यादीर्घविधानं तु मिनोतेीर्घ कृते सनि मोमा [ ७. ४.६४] इत्यत्र मीग्रहणेन ग्रहणे ऽर्थवत्तन पश्चात्प्राप्तगुणवाधनार्थमिको झलिति कित्त्वमित्युक्तम् । अन्यथापवादत्वेन वाधे तद्विषय उत्सर्गाप्रवृत्ते - ष्यस्य सूत्रस्य चासंगतिरिति स्पष्टमेव ॥ यत्तु काञ्चनीत्यादावपवादमयड्वि- १० षये ऽप्याभवति क्वचिदपवादविषये ऽपीति न्यायादिति तन्न । अण् कर्म- णि च [३.३.१२ ] इति सूत्रस्थभाष्यविरोधात् । तत्र ह्यणः पुनर्वचनम- पवादविषये ऽनिवृत्त्यर्थं गोदायो व्रजतोत्याद्युक्तम् । काञ्चनीत्यादौ काञ्च- नेन निर्मितेत्यर्थे शैषिको ऽण बोध्यः ॥ अत्रेदं बोध्यम् । येन नाप्राप्तेत्यत्र येनेत्यस्य यदि स्वेतरणेत्यर्थस्तदा स्वविषये स्वेतरद्यद्यत्प्राप्नोति तद्वाध्यं वि- १५ ध्यन्तराप्राप्तविषयाभावात् । इयमेव वाध्यसामान्यचिन्तति व्यवड़ियते । अनव- काशत्वेन वाधे ऽप्येषा वक्तुं शक्या यादाहरणमस्ति विनिगमनाविरहात् ॥ यदि तु येनेत्यस्य लक्षणेनेत्यर्थः कार्येणेत्यर्थो वा तदा वाध्यविशेषचिन्ता ४ C. इत्यत्र भाष्ये; B, इति सूत्रे भाष्ये; P, भाष्ये ऽपि. • ९ B. स्पष्टव. ३२ B. काञ्चनेन निवृत्तेर्थे. १४. B. स्वविषये यद्यव्याप्नोति. १७ P. "र्थः कार्येणेत्यर्थो वा; B. °ों येन कार्येणेत्यर्थो वा इत्यर्थः #; both B.and C. have येन before लक्षणेन, C.om.

·प° ५९,६०.] परिभाषेन्दुशेखरः for अनवकाशत्वेन वाधे ऽप्येतद्वाधेन सार्थक्यमुत तद्वाधेनेत्येवं विशेषचिन्ता संभवति यद्युदाहरणमिति ॥ ५८॥ तत्त्र कार्येणेत्यर्थे पररूपत्वावच्छिन्ने कार्य आरभ्यमाणाया वृद्धेस्तद्वाध कत्वे निर्णीते किंशास्त्रविहितस्येत्येवं तद्विशेषचिन्तायामाह । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधीन्वाधन्ते नोत्तरान् ॥५९॥ अवश्यं स्वपरस्मिन्वाधनीये प्रथमोपस्थितानन्तरवाधेन चारितार्थ्ये पश्चा दुपस्थितस्य ततः परस्य वाधे मानाभाव आकाशगया निवृत्तेविप्रतिषेधशा- बाधे मानाभावाच्चेत्येतस्य बीजम् ॥ ५९॥ नासिकोदरौष्ठजवनदन्त [४ १.५५] इत्यस्यौठाद्यशे ङीषनषेधत्वाव- च्छिन्नवाधकत्वे निर्णीते किंविहितस्येत्याकाङ्कायामाह । मध्ये ऽपवादाः पूर्वान्विधीन्वाधन्ते नोत्तरान् ॥ ६ ॥ तेनौष्ठादिषु पञ्चस्वसंयोगोपधादिति प्रतिषेध एव वाध्यते न तु सह- नविद्यमानलक्षण इति नासिकोदर [ ४.१.५५] इत्यत्न भाष्ये स्पष्टम् ।। पूर्वोपस्थितवाधेन नैराकायमस्या वीजम् ॥ ६० ॥ १ B. तद्वाधेन वेत्येवं विशेषचिन्तासंभवो. २ B. P. °दाहरणमिति; C. °दाहरणमस्ति. ३ P. तन कार्येण; B.C. तत्र यन कार्येण, ३ B. कार्ये प्राप्त आरभ्यमाणावृद्धे. १० ६ C. °खाधनेन ० ७ P. आकाङ्गाया नि ; B.C. आकाङ्कगनि. ८ P. त्येतस्य; B.C. °ति तस्य. ९ C. दन्तेत्यस्यौष्ठा; B. 'दन्तस्यौष्ठा', १० B. किंविहितेत्यस्याका. १२ C. सहनलक्षण; B. °लक्षणेवि ·परिभाषेन्दुशेखरः ननु वा च्छन्दसि [३.४.८८] इत्यनेन सेपिच्च [३.४.८७] इत्यनन्त- रस्यापित्त्वस्यव हेरपि विकल्पः स्यात् । तथा नेटि [ ७.२.४] इति निषेधो ऽनन्तरहलन्तलक्षणाया इव सिचिवृद्धिमृजिवृद्धयोरपि स्यात् । अतउक्तन्या- यमूलकमेवाह । अनन्तरस्य विधिर्वा भवाति प्रतिषेधो वेति ॥ ६ ॥ अत एव संख्याव्ययादेः [ ४. १. २६ ] इति डीब्ग्रहणं चरितार्थम् । तयनन्तरस्य डीषो विध्यभावाय । न क्तिचि [६. ४.३९] इति मूत्रे दीर्घ- ग्रहणं च चरितार्थम् । तद्वयनन्तरस्यानुदात्तोपदेश [ ६. ४.३७] इत्यस्यै- व निषेधाभावाय ॥ मध्येऽपवादन्यायाद्यपेक्षयानन्तरस्यति न्यायः प्रबल इत्य- १० ष्टाभ्यः [ ७. १. २१ ] इति सूत्रे कैयटः ॥ प्रत्यासत्तिमूलकोऽयम् । लक्ष्या- नुरोधाच्च व्यवस्थेत्यपि पक्षान्तरम् । तत्रतत्र क्वचित्स्वरितत्वप्रतिज्ञासामर्थ्येन वा वाध्यते ऽयं न्यायः । यथा टिड्ड [ ४. १.१५ ] इति सूत्रेण डापा व्यव- हितस्यापि ङीपो विधिः । न षट् [ ४.१.१० ] इत्यादिना द्वयोरपि टाब्ङोपोः प्रतिषेधः ॥ इयं च शि सर्वनामस्थानम् [१. १. ४२] इत्यादी भाष्ये स्पष्टे- १५ त्यन्यत्र विस्तरः ।। ६१॥ ननु दधतोत्यादावन्तरङ्गत्वादन्तादेशे ऽल्विधौ स्थानिवत्त्वाभावाददादेशो न स्यादिति तद्वैयर्थ्यापत्तिरत आह । ३ B. मूलमेवाह. ८ C. °पदेशेल्यस्यैव; B. °पदेशस्येत्यस्यैव. ९ P. न्यायाद्यपेक्षया; B.C. न्यायापेक्षया. १० P. लक्ष्यानुरोधाच्च; B.C. om. च. ११ C. पक्षान्तरम् । तत कचिस्वरितत्वप्रतिज्ञानात्साम', १३ B. °स्यापि विधिटपः, १४ C. इयं च शि; Bom. च. १७ C. न स्यादत आह.

·प° ६२,६३,६४.] परिभाषेन्दुशेखरः पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते पश्चादुत्सर्गाः ॥ ६२ ॥ लक्षणैकचक्षुष्को ह्यपवादविषयं पर्यालोच्य तद्विषयत्वाभावनिश्चय उत्स- र्गेण तत्तल्लक्ष्यं संस्करोति । अन्यथा विकल्पापत्तिरित्यर्थः । अभिनिविशन्त इत्यस्य बुद्ध्यारूढा भवन्तीत्यर्थः । अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थः [प°६५] इति न्यायस्य तु नात्र प्राप्तिरन्तादेशाप्राप्तिविषये चारितार्थ्याभावात् ॥६२ ॥ ५ लक्ष्यैकचक्षुष्कस्तु तच्छास्त्रपालोचनं विनाप्यपवादविषयं परित्यज्यो- त्सर्गेण लक्ष्यं संस्करोति तस्यापि शास्त्रप्रक्रियास्मरणपूर्वकप्रयोग एव ध- मोत्पत्तेः । तदाह । प्रकल्प्य वापवादविषयं तत उत्सर्गोऽभिनिविशते ॥६३॥ तत इत्यस्यापवादशास्त्रपालोचनात्यागपोत्यर्थः । प्रकल्प्येत्यस्य परित्य- १० ज्येत्यर्थः ॥ ६३ ॥ अत एव प्रातिपदिकार्थसूत्रे भाष्य इदं द्वयमप्युक्त्वा न कदाचित्तावदुत्सर्गो भवत्यपवादं तावत्प्रतीक्षत इत्यर्थकमुक्तम् ॥ एतन्मूलकमेव नवोनाः पठन्ति । उपसंजनिष्यमाणनिमित्तो ऽप्यपवाद उपसंजात- निमित्तमप्युत्सर्ग वाधत इति ॥ ६४ ॥ यत्त्वभ्यस्तसंज्ञासूत्रे कैयटन प्रकल्प्य वेति प्रतीकमुपादाय यथा न सं- २ B. लक्षणचक्षुष्को. ५ B. नात्र प्रवृत्तिरन्तादशा". ६ B. वत्तच्छास्त्र, ९ P. प्रकल्प्य वापवाद; C. प्रकल्प्य चापवाद B. प्रकल्यापवाद १२ B. दुसर्गा भवन्त्यपवादं. १४ B. उपजनि° उपजात. १६ Kaiyata ad VI, 1, 5 प्रकल्प्य वति; B.C. प्रकल्प्य चेति. " ·. प्रसारणे [ ६. १. ३७] इति परस्य यणः पूर्वं संप्रसारणं पूर्वस्य तु तन्नि- मित्तः प्रतिषेध इत्युक्तं तत्तु तत उत्सर्ग इत्याद्य क्षरार्थाननुगुणम् ॥ यत्त्वपवा- दवाक्यार्थं विना नोत्सर्गवाक्यार्थ इति तदर्थ इति तन्न । अभिनिविशन्ते ऽपवादविषयमित्यादिपदस्वारस्यभापत्तेः । पदजन्यपदार्थोपस्थितौ वाक्यार्थ- ५ बोधाभावे कारणाभावाच्च ॥ यत्र त्वपवादो निषिद्धस्तत्रापवादविषये ऽप्युत्स- र्गः प्रवर्तत एव यथा वृक्षावित्यत्र नादिचि [ ६.१. १०४ ] इति पूर्वस- पूर्णदीर्घनिषेधादप्रवर्तमानस्य वृद्धिवाधकत्वाभावादृद्धिः प्रवर्तते । अत एव तौ सत् [ ३. २. १२७ ] इत्यादि संगच्छते । अत एव निर्देशाद्दष्टावत्स- रन्यायस्यात्र शास्त्रे नाश्रयणम् । ध्वनितं चेदमिको गुण [ १. १. ३ ] १० इति सूत्रे भाष्य इति भाष्यप्रदीपोद्योते निरूपितम् ॥ अत्र देवदत्तस्य हन्त रि हते देवदत्तस्योन्मज्जनं नेति न्यायस्य विषय एव नास्ति । हते देवदत्त उन्मजनं न । देवदत्तहननोद्यतस्य तु हनने भवत्येवोन्मजनम् । प्रकते ऽपि न पूर्वसवर्णदीर्पण वृद्धेईननं किंतु हननोद्यमसजातीयं प्रसक्तिमात्रं प्रसक्तस्यैव निषेधात् ॥ प्रतिपदोक्तत्वमपि निरवकाशत्वे सत्येव वाधप्रयोज- ५ कम् । स्पष्टं चेदं शेषाद्विभाषा [ ५. ४. १५४ ] इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि शेषग्रहणमनर्थक ये प्रविपदं विधीयन्ते ते वाधका भविष्यन्तीत्याशङ्कयान- वकाशा हि विधयो वाधका भवन्ति समासान्ताश्च कबभावे सावकाशा इत्यु- कम् । क्वचिदनवकाशत्वाभावे ऽपि परनित्यादिसमवधाने शीघ्रोपस्थितिकत्वेन पूर्वप्रवृत्तिप्रयोजकं बलवत्त्वं प्रतिपदविधित्वेनापि । परनित्यान्तरङ्गप्रतिपद- २ B. तत इत्याच ३ B. अभिनिविशते. १२ C. तु हनने; B. हनने १३ B. जातीयप्रसक्ति. ० ·प° ६५६६६.] परिभाषेन्दुशेखरः विधयो विरोधिसंनिपाते तेषां मिथःप्रसङ्गे परबलीयस्त्वमिति प्रत्ययोत्तरपद- योश्च [ ७. २. ९८] इति सूत्रे कैयटेन पाठात् । अत एव रमे इत्यादौ प्रतिपदोक्तत्वात्पूर्वमेत्व आकारप्रश्लेषादल्ङ्यादिलोपो न प्रामोतीत्याशौङ्- इस्वात् [ ६.१.६९ ] इति लोपेन समाहितम् ॥ ६४ ॥ नन्वयजे इन्द्रमित्यादावन्तरङ्गस्यापि गुणस्यापवादेन सवर्णदीर्पण वाधः स्यादत आह। अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तयन्तरङ्गेण वाध्यते ॥६५॥ निरवकाशत्वरूपस्य वाधकत्ववीजस्याभावात् । एवं च प्रकते ऽन्तरोन्पा- गुणेन सवर्णदीर्घः समानाश्रये चरितार्थो यण्गुणयोरपवादो ऽपि वाध्यते पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपान्तरङ्गवविषय इदम् ॥ यत्त्वागमादेशयोर्न वाध्य. १० वाधकभावो भिन्नफलत्वादत एव ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां कम्बलः कौण्डि- न्यायेत्यादौ कम्बलेन न दधिदानवाध इति च्छोः [६.४. १९] इति सुत्ने कैयटरतन्न । अपवादो नुग्दीर्घत्वस्येति दीर्घोऽकितः [७.४.८३] इति सूत्र स्थभाष्यविरोधात् ॥ ६५ ॥ नन्वनीगणदित्यादौ गणेरीत्वं निरवकाशत्वाबलादिःशेषं वाधेत तबाह । १५ अभ्यासविकारेषु वाध्यवाधकभावो नास्ति ॥ ६६ ॥ दीर्घो ऽकितः [७. ४. ८३] इत्यकिग्रहणमस्या ज्ञापकम् । अन्यथा ३ C. आकारप्रश्लेषा'; B. आकारस्य प्रश्लेषा. ८ B. वाधकवीज.. ९ B. वादो वाध्यते. १० P.B. °न्तरङ्गत्वविषय; C. °न्तरङ्गविषय. ११ B. कम्वलं. १२ B. दधिदानस्य वाध. १३ B. सूत्रभाष्य.

·७४ परिभाषेन्दुशेखरः [प ६७. यंयम्यत इत्यत्र नुकि कृते ऽनजन्तत्वाद्दीर्घाप्राप्तौ तद्वैयर्थं स्पष्टमेव ॥ इयं परान्तरङ्गादिवाधकानामप्यवाधकत्वबोधिका । तेनाचीकरत् मीमांसत इत्यादि सिद्धम् । आधे सन्वद्भावस्य परत्वाद्दीLण वाधः प्राप्नोति । अन्त्ये मान्बध [३. १. ६] इति दोघेणान्तरङ्गत्वादित्त्वस्य वाधः प्राप्तः ॥ यत्तु यत्नेकैकप्रवृत्त्युत्त- ५ रमपि सर्वेषां प्रवृत्तिस्तनैवेदमित्यत एक [६. ४. १२०] इति सूत्रे कैय- टस्तन्न । नुकि कृते दीर्घाप्राप्त्या धर्मिग्राहकमानविरोधान्मान्वधादीनां क्षेर्धे कृत इत्त्वाप्राप्त्या गुणो यङ्लुकोः [ ७. ४. ८२ ] इति सूत्रस्थभाष्यो- तदुदाहरणासंगतश्चेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ६६ ॥ ननु तच्छीलादितृन्विषये ण्वुलपि स्यात् । न च तृन्नपवादो ऽसरूपापवादस्य १० विकल्पेन वाधकत्वात् । अत आह । ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६७ ॥ प्वुलि सिद्धे निन्दहिंसादिसूत्रेणैकाज्भ्यो वुविधानमन्त्र ज्ञापकं तत्र ण्वुल्- वुओः स्वरे विशेषाभावात् ॥ताच्छीलिकेष्विति विषयसप्तमी । तेन ताच्छीलिकैर- ताच्छीलिकैश्च वासरूपविधिर्नेति बोध्यम् ॥ नन्वेवं कना कमनेत्याद्यसिद्धिर्नमि- १५ कम्पि ३ २. १६७] इति रेणानुदात्तेतश्च हलादेः [३. २. १४९] इति युचो वाधादिति चेत् । न । सूददीपदीक्षश्च [३.२. १५३] इत्यनेन दीपेयुः निषेधेनोक्तार्थस्यानित्यत्वात् ॥ ६७ १ C. दीर्घाप्रवृत्तौ तदै. १ B. इयं च परान्तरङ्गादिवाधानाम'. ५ C. प्रवृत्तिस्तवैवैतत्प्रवृत्तिरित्यत. ६ B. °माने विरोधात्. ७ B.om. गुणो-सूत्रस्थ. ९ . तच्छीलादि'; B. ताच्छीलादि. १२ B. हिंसासूबे. १६ C: वाधादिति B. वाध इति, ·प ६८,६९.] परिभाषेन्दुशेखरः १० नन्वेवं हसितं छात्तस्य हसनमित्यादौ घनिच्छति भोक्तुमित्यत्न लिड्लो- टावीषत्वानः सोमो भवतेत्यत्र खल प्रामोतीत्यत आह । कल्युट्तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६८ ।। इदं च वासरूपविधेरनित्यत्वासिद्धम् । तदनित्यत्वे ज्ञापकं चाहे कृत्य- तृचश्च [३. ३. १६९] इति । तत्र हि चकारसमुच्चितलिङा कृत्यतृचो- ५ र्वाधा मा भूदिति कृत्यतृन्ग्रहणं क्रियत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ वासरूपसूचे भा- ध्ये स्पष्टा ॥६८॥ ननु श्वः पक्तत्यत्र वासरूपविधिना लुडपि प्रामोति कृत आदेशे वैरू- प्यादत आह। लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६९ ॥ आदेशकृतवैरूप्यवत्सु लकारेषु स नास्तीत्यर्थः ॥ अन च हशश्वतोर्लङ् च [३. २. १९६] इति लविधानं ज्ञापकम् । अन्यथा परोक्षे लिट् [३.२. ११५] इति लिटा लङः समावेशो ऽसारूप्यात्सिद्ध इति किं लविधानेन ।। शत्वादिभिस्तिङां समावेशार्थं शतृविधायके विभाषाग्रहणानुवृत्तिर्लिंट: कान- ज्वा [३. २. १०६] इति वाग्रहणं च कृतम् । तज्ज्ञापयति वासरूपसून्ने १५ ऽपवाद आदेशत्वानाक्रान्तः प्रत्यय एव गृह्यत इति कैयटादौ ध्वनितम् । तत्फलं तु सदादिभ्यो भूतसामान्ये लिटः क्वसुरेव न तु पक्षे तिङ इति बो- ध्यम् ॥ ६९॥ १ B. भोक्तुमित्यर्थलि. ६ C. कृत्यतृच्ग्रहणं; B. कृत्यतृचोर्ग्रहणं. ७ C. स्पष्टा; B. स्पष्टैषा. १२ C. om. लिट इति. १३ B. सिद्ध इति. १७ P. पक्षे तिङ इति; B.C. पक्षे तिडिति.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प ६७. १० यंयम्यत इत्यत्र नुकि कृते ऽनजन्तत्वादीर्घाप्राप्तौ तद्वैयर्थं स्पष्टमेव ॥ इयं परान्तरङ्गगदिवाधकानामप्यवाधकत्वबोधिका । तेनाचीकरत् मीमांसत इत्यादि सिद्धम् । आद्य सन्वद्भावस्य परत्वादीण वाधः प्राप्नोति । अन्त्ये मान्वध [३. १. ६] इति दोघेणान्तरङ्गल्वादित्त्वस्य वाधः प्राप्तः ॥ यत्तु यत्नैकैकप्रवृत्त्युत्त- ५ रमपि सर्वेषां प्रवृत्तिस्तत्रैवेदमित्यत एक [६. ४. १२०] इति सूत्रे कैय- टस्तन्न । नुकि कृते दीर्घाप्राप्त्या धर्मिग्राहकमानविरोधान्नान्वधादीनां दोघे कृत इत्त्वाप्राप्त्या गुणो यङ्लुकोः [ ७. ४. ८२ ] इति सूत्रस्थभाष्यो- ततदुदाहरणासंगतश्चेत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ६६ ॥ ननु तच्छीलादितृन्विषये ण्वुलपि स्यात् । न च तृलपवादोऽसरूपापवादस्य विकल्पेन वाधकत्वात् । अत आह । ताच्छीलिकेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६७ ॥ प्वुलि सिद्ध निन्दहिसादिसूत्रेणैकाभ्यो वुविधानमन्त्र ज्ञापकं तत्र ण्वुल्- वुषोः स्वरे विशेषाभावात् ।। ताच्छीलिकष्विति विषयसप्तमी । तेन ताच्छीलिकैर- ताच्छीलिकैश्च वासरूपविधिर्नेति बोध्यम् ॥ नन्वेवं कम्रा कमनेत्याद्यसिद्धिर्नमि- १५ कम्पि [३ २. १६७] इति रेणानुदात्तेतश्च हलादेः [३.२. १४९] इति युचो वाधादिति चेत् । न । सूददीपदीक्षश्च [३.२. १५३] इत्यनेन दीपेयुः निषेधेनोक्तार्थस्यानित्यत्वात् ॥ ६७ ॥ १ C. दीर्घाप्रवृत्तौ तदै. १ B. इयं च परान्तरङ्गादिवाधानाम". ५ C. प्रवृत्तिस्तवैतत्प्रवृत्तिरित्यत. ६ B. °माने विरोधात्. ७ B.om. गुणो-सूत्रस्थ. ९ C. तच्छीलादि°; B. ताच्छीलादि. १२ B. °हिंसासूबे. १४ वाधादिति: २ वाध इति ·प .६८६९.] परिभाषेन्दुशेखरः १० नन्वेवं हसितं छात्रस्य हसनमित्यादौ घनिच्छति भोक्तुमित्यत्र लिड्लो- टावीषयानः सोमो भवतेत्यत्र खल प्राप्नोतीत्यत आह । कल्युट्तुमुन्खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६८ ॥ इदं च वासरूपविधेरनित्यत्वात्सिद्दम् । तदनित्यत्वे ज्ञापकं चाहे कृत्य- तृचश्च [३. ३. १६९] इति । तत्र हि चकारसमुच्चितलिङा कृत्यतृचो- र्वाधा मा भूदिति कृत्यनृज्ग्रहणं क्रियत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ वासरूपसूचे भान ध्ये स्पष्टा ॥ ६८॥ ननु श्वः पक्तत्यत्र वासरूपविधिना लडपि प्राप्नोति कृत आदेशे वैरू प्यादव आह । लादेशेषु वासरूपविधिर्नास्ति ॥ ६९ ॥ आदेशकृतवैरूप्यवत्सु लकारेषु स नास्तीत्यर्थः ॥ अन च हशश्वतोर्लङ् च [३.२. १९६] इति लविधानं ज्ञापकम् । अन्यथा परोक्षे लिट् [३.२. ११५] इति लिटा लङः समावेशो ऽसारूप्यात्सिद्ध इति किं लड्विधानेन । शनादिभिस्तिङा समावेशार्थं शतृविधायके विभाषाग्रहणानुवृत्तिलिटः कान- ज्वा [३. २. १०६] इति वाग्रहणं च कृतम् । तज्ज्ञापयति वासरूपसून्ने १५ ऽपवाद आदेशत्वानाक्रान्तः प्रत्यय एव गृह्यत इति कैयटादौ ध्वनितम् । तत्फलं तु सदादिभ्यो भूतसामान्ये लिटः क्वसुरेव न तु पक्षे तिङ इति बो- ध्यम् ॥ ६९॥ १ B. भोक्तुमित्यर्थलि. ६ C. कृत्यतृच्ग्रहणं; B. कृत्यतृचोहणं. ७ C. स्पष्टा; B. स्पष्टैषा. १२ C. om. लिट् इति. १३ B. सिद्ध इति. ९७ P. पक्षे तिङ इति; B.C. पक्षे तिड्रिति.

·परिभाषन्दुशेखरः [प° ७०,७१. ननु उमो इस्वात् [८. ३. ३२] इत्यादौ ङमः परस्याचो ऽचि परतो ङम इति वेति सदेहः स्यादत आह । उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान् ॥ ७० ॥ अचीति सप्तमीनिर्देशस्य मय उजः [ ८.३.३३ ] इत्युत्तरत्र चारिता- ५ र्थ्यात्पञ्चमीनिर्देशो ऽनवकाश इति तस्मादित्युत्तरस्य [ १.१.६ ७ ] इत्य- स्यैव प्रवृत्तिः । यत्र तु डः सि धुट [ ८.३.२९ ] इत्यादावुभयोरप्यचारि- तार्थ्यं तत्र तस्मिन् [१. १. ६६] इति सूत्रापेक्षया तस्मादित्युत्तरस्य [ १. १६७] इत्यस्य परत्वात्तेनैव व्यवस्था । एवमुभयोश्चारितार्थे ऽपि यथामि सर्वनाम्नः [७. १. ५२] इत्यादौ । तनामीति सप्तमी लेस्त्रयः [७.१.५३] १० इत्यत्र चरितार्था । आदिति पञ्चम्याज्जसेरसुक् [ ७.१.५० ] इत्यत्र च- रितार्थेति स्पष्टं तास्मिन्निति सूत्रे भाष्ये कैयटे च ॥ ७० ॥ नन्वतः कृकमि [८.३.४६] इति सत्वमयस्कुम्भीत्यत्न न स्यात्कुम्भशब्द- स्यैवोपादानादत आह । प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् ॥ ७१॥ सामान्यरूपेण विशेषरूपेण वा प्रातिपदिकवोधकशब्दग्रहणे सति लिङ्ग- वोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि तेन ग्रहणं बोध्यम् । आपना केवलस्यापीत्यर्थः ॥ २ B.C.P. ङम इति वेति संदेहः; P. mentions the reading ङमो वेति संदेहः. १. C. इत्यत्र कृतार्था. १० B. आत इति. ११. C. सूत्रे भाष्ये कैयटे च; B.om. भाष्ये. १३ C. 'शब्दस्योपादानादत आह. १५ B. प्रातिपदिकशब्दग्रहणे सति लिङ्गबोधकस्य प्रत्यय.

·प' ७१.] परिभाषेन्दुशेखरः अस्याश्च ज्ञापकं समानाधिकरणाधिकारस्थे कुमार श्रमणादिभिः (२.१.७०] इति सूने स्त्रीलिङ्गश्रमणादिशब्दपाठः । स्त्रीप्रत्ययविशिष्टश्रमणादिभिश्च कुमारीशब्दस्यैव सामानाधिकरण्यं न तु कुमारशब्दस्येति तदेतज्ज्ञापकम् ॥ इयं व द्विषत्परयो : [३. २.३९] इत्याद्युपपदविधौ समासान्तविधौ महदात्त्वे जिन्नित्वरे राज्ञः स्वरे ब्राह्मणकुमारयोहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि [६ . २. १७५] ५ इत्यादौ समाससंघातग्रहणेषु च न प्रवर्तत इति ड्याप्सूबे भाष्ये स्पष्टम् । विभक्तिनिमित्त कार्ये च नेत्यपि तव ॥ तत समासान्तविधाववयवग्रहण एवं न समाससंघातग्रहणे तु प्रवर्तत एव स्वरविधावेव समाससंघातग्रहणे वस्त्र टोने. केः । वहुव्रीहेरूधसः [४.१२५] इति सूत्रभाष्याच्च ॥ एतावत्स्वेवानित्यत्वा- दप्रवृत्तिर्दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिता इति भाष्योक्तेः ॥ नन्वेवं बहुव्री- १० हेरूवसो ङीष् [४.१.२५] इति सूत्रस्थभाष्यासंगतिः । तत्र हि कुण्डोनी- त्यत्त नबृतश्च [५.४.१५३] इति कवापादितो नद्यन्तबहुव्रीहेरित्यर्थात् । न- द्यन्तस्य बहुव्रीहित्वाभावात्तदसंगतिः । नद्यन्तानां यः समास इत्यर्थेन च परि- हृतम् । नद्यन्तप्रकृतिकसुन्तोत्तरपदकः समास इतीति चेत् । न । अनया २ B. स्त्रीलिङ्गः श्रमणादिशब्दपाठः C. स्त्रीलिङ्गश्रमणादिपाठः ३ C. न तु कुमार; B. om. तु. ३ P. तदेतज्ज्ञापकम् ; B. C. तज्ज्ञापकम् . ५ B. जिन्निवरे C.नित्स्वरविधी. ५ P. राज्ञः स्वरे; B.C. राजस्वरे. ७ C. P. °निमित्तकार्ये ; B. निमित्तककार्य. १० B. and Bhaseya परिगणिताः C. गणिताः. १३ C. P. इत्यर्थेन च ; B. om. च. १४ C. इतीति चेत् ; B. इति चेत्.

·७८ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ७२,७३. परिभाषया स्त्रीप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्रहिते दृष्टानां प्रातिपदिकत्वतद्याप्यध- मर्माणां विशिष्टे ऽपि पर्याप्तत्वमतिदिश्यत इत्याशयात् ॥ ७९ ॥ नन्वेव यूनः पश्येत्यत्नेव युवतीः पश्येत्यत्रापि श्वयुव [६. ४. १३३] इति संप्रसारणं स्यादव आह। विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् ॥ ७२ ॥ स्पष्टा चेयं युवोरनाको [७. १. १] इत्यत्र भाष्ये । घटघटीग्रहणेन लिङ्गे विशिष्टपरिभाषाया अनित्यत्वात्तन्मूलवेत्यन्ये ॥ ७२ ॥ के ननु तस्यापत्यम् [४. १. ९२] इत्येकवचननपुंसकाभ्यां निर्देशाद्गार्यो गार्यावित्याद्ययुक्तमत आह । सूत्रे लिङ्गवचनमतन्त्रम् ॥ ७३ ॥ अर्धे नपुंसकम् [२. २. २] इति नपुंसकग्रहणमस्या ज्ञापकम् । नित्य- नपुंसकत्वार्थ तु न तदित्यन्यन निरूपितम् ॥ धान्यपलालन्यायेन नान्तरीय- कतया तयोरुपादानमिति तस्यापत्यमित्यत्र भाष्ये स्पष्टम् ॥ अत एवाकडा- रसूत्र एकेति चरितार्थमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ७३ ॥ १० . १ B. तद्रहितदृष्टानां. १ C. प्रातिपदिकत्वतद्याप्यधर्माणां विशिष्टे; B. प्रातिपदिकत्वव्याप्यध- माणां लिङ्गविशिष्टे. ६ C. P. स्पष्टा चेयं; B. इयं स्पष्टा. ७ P. `त्तन्मूलैवेत्यन्ये; B. C. °त्तन्मूलैषेत्यन्ये. ८ B. originally 'दाग्यौँ गार्या इत्या', which has been altered to ° गार्यो गायां इत्या. ९ C. °युक्तमत आह; B. युक्तमित्यत आह. १२ B. नपुंसकार्थ; C. नपुंसकत्वार्थ. १३ C. अत एवा कडार इति सूने.

·प° ७४,७५.] परिभाषेन्दुशेखरः ७९ ननु भृशादिभ्यो मुव्यच्चेः [३. १. १२] इत्यादौ विधीयमानः क्यङ्क दिवा भृशा भवन्तीत्यतापि स्यादत आह । नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः ॥ ७४ ॥ नयुक्तमिवयुक्तं च यल्ििचदृश्यते तन तस्माद्भिने तत्सदृशे ऽधिकरणे द्रव्ये कार्य विज्ञायते हि यतस्तथार्थगतिरस्ति । न ह्यब्राह्मणमानयेत्युक्ते लोष्ठ- मानीय कृती भवति । अतव्यन्तभिन्ने व्यन्तसदृशेऽभूततद्भावविषये क्या ति नोक्तदोषः ॥ ओषधेश्च विभक्तावप्रथमायाम् [६. ३. १३२] इत्यादी, विभक्तिग्रहणाद्येतन्न्यायसिद्धार्थानुवाद एव । एतेन विभक्तावित्याद्यस्यानित्यत्वे ज्ञापकमिति वदन्तः परास्ता अनित्यत्वे भाष्यसंमतफलाभावात् । अत एवाक- तरि च [३. ३. १९] इति सूने कारकग्रहणं भाष्ये प्रत्याख्यातमिति बो- १० ध्यम् ॥ स्पष्टा चेयं भृशादिभ्यः [३. १. १२] इति सूने भाष्ये ॥ अन्नान्य- सदृशेत्युक्त्या सादृश्यस्य भेदाघटितत्वं सूचयति । निरूपितं चैतन्मजू- षायाम् ॥ ७४॥ ननु व्याधी कच्छपीत्यादौ सुवन्तेन समासानतो ऽप्यन्तरङ्गत्वाट्टाप्यदन्त- वाभावाज्जाविलक्षणो ङीष् न स्यादत आह । गतिकारकोपपदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः ॥ ७५ ॥ उपपदम् [२.२.१९] इति सूचे ऽतिग्रहणेन कुगति [२.२.१८] इ. १५ १ C. इत्यादौ विधीयमानः; B. इति विधीयमानः ८c. °ग्रहणाद्येतन्याय', B. °ग्रहणमेतन्याय. ८ P. एतेन; B.C. तेन. ८. विभक्तावित्यावस्या'; B. विभकावित्यस्या, ·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ७५. त्यन्न तदपकर्षणेनातिङन्तश्च समास इत्यर्थात्तयोः सूत्रयोः मुपेत्यस्य निवृत्त्यै- कदेशानुमत्या कारकांशे च सिद्धेयं तेनाश्वक्रीतीति सिद्धा । अन्यथा पूर्व टाप्यदन्तत्वाभावात्क्रीतात्करणपूर्वात् [४.१.५०] इति ङीष् न स्यात् ॥ अ- स्या अनित्यत्वात्क्वचित्सुबुत्पत्त्यनन्तरमपि समासो यथा सा हि तस्य धनक्रीते- ५ ति । अन्ये त्वनित्यत्वे न मानं तनाजादित्त्वाट्टाबित्याहुः ॥ अत एव कुम्भका- र इत्यादौ षष्ठीसमासो ऽपि सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव । षष्ठीसमासाभावे चोपपद- सभासकृत एका भाव इति न तन वाक्यमित्युपपदम् [२.२.१९] इति सने भाष्ये स्पष्टम् । तत्र हि षष्ठीसमासादुपपदसमासो विप्रतिषेधेनेति वार्ते- कम् । अथवा विभाषा षष्ठीसमासो यदा न षष्ठीसमासस्तदोपपदसमास इति १० तत्प्रत्याख्यानं च । यद्यप्युपपदसमासस्यान्तरङ्गत्वाभिप्रायकं न वा षष्ठीस- मासाभावादुपपदसमास इति वार्तिकरुतोकं तथापि तदुभयप्रत्याख्यानपरम- थवेत्यादि भाष्यं परिभाषायां सामान्यतः कारकोपादानेन कारकविभक्त्यन्ते- न कृद्भिः समासमात्नस्य सुबुत्पत्तेः पूर्वमेव लाभात् ॥ एतेनैषा कारकतद्विशे- षयोरुपादान एवेति परास्तम् । अस्या विध्येकवाक्यत्वाभावेन विप्रतिषेधादि- १५ शास्त्रवत्कार्यव्यवस्थापकत्वेनोपादान एवेत्यर्थालाभाच्च ॥ ७५ ॥ १ P. सुपेत्यस्य; B. C. सुप्सुपेत्यस्य; P. mentions the latter reading. २ C. क्रीतीति सिद्धा; B. om. इति. ३ B. अस्यानित्य . ६ C. इत्यादी; B. इत्यत्न. १. C. °ख्यानं च; B. om. च. १३ B. समासमात्नेस्य. १३ C.. तद्विशेषयोरुपादान; B. °वद्विशेषोपादान १४ B. विध्यैकवाक्यत्वा. १५ C. लाभाच; B. °र्थलाभाच्च.

·प° ७६;७७,७८.] परिभाषेन्दुशेखरः ननूगिदचाम् [७. १. ७०] इत्यत्र धातोश्चेदुगित्कार्यं तबञ्च तेरेखोत नियमेनाधातोरेव नुमि सिद्धे ऽधातुग्रहणं व्यर्थमत आह । सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः ॥ ७६ ॥ तत्तद्वचनसामर्थ्यन्यायसिद्धेयम् । तत्सामर्थ्यादधातुभूतपूर्वस्यापीत्यर्थेन गोमत्यतेः क्विपि गोमानित्यादौ नुमसिद्धिः । नामि [६. ४. ३] इत्यादिसू- तेषु भाष्ये स्पष्टा ॥ ७६ ॥ बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानमापे ॥ ७७ ॥ अपिनातद्गुणसंविज्ञानम् ॥ तेषां गुणानामवयवपदार्थानां संविज्ञानं विशे- ध्यान्वयित्वमिति तदर्थः ॥ यत्र समवायसंबन्धेन संबन्ध्यन्यपदार्थस्तन प्रायस्त. द्गुणसंविज्ञानम् । अन्यत्र प्रायो ऽन्यत् ॥ लम्बकर्णचित्रगू उदाहरणे । सर्वा- १० दीनि [१. १. २७] जक्षित्यादयः [६. १. ६] इति चोदाहरणे ॥ सर्वनाम- संज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ ७७॥ ननु वदः सुपि क्यच [३. १. १०६] इति चेनानुकृष्टस्य यतो भुवो भावे [३. १. १०७] इत्यत्राप्यनुवृत्तिः स्यादत आह । चानुकृष्टं नोत्तरत्र ॥ ७८ ॥ णमुल्यनुवर्तमानेऽव्यये ऽयथाभिप्रेता [३. ४. ५९]इति सूने पुनर्णमुल्य- २ C. नुम् सिद्धे. ४ C. P. तत्साम'; B. एतत्साम". ६ C. स्पष्टा; B. स्पष्टम्. ८ B. and Raghavendra. विशेष्यान्वयित्व ; P. mentions this reading; C. P. विशेष्यान्वयिनान्वयित्व. ९ B. समवायसंयोगसंबन्धान्यतरसंबन्धेन. १० B. °चिनगु.

·८२ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ७९. हणमस्या ज्ञापकम् । अन्यथा त्वा चेति वदेत् । तद्युत्तरत्रोभयोः संबन्धार्थम् । उदाहरणानि स्फुटानि ॥ इदमनित्यम् । अत एव तृतीया च होः [२ ३.. ३] इत्यत्न चानुकृष्टाया आप द्वितीयाया अन्तरान्तरेण [२.३.४] इत्यत्र सं- वन्धः॥लाट च कृपः [१ ३ ९३] इति सू बस्थेनानवृत्त्यर्थसकलचकारपत्या ५ ख्यानेन विरुद्धेयम् । व्याख्यानादेवानवृत्तिनिवृत्त्योर्निर्वाह इति तदाशयः ॥ कुलिजालुक्खौ च [५.१.५५] इति सूत्ररथभाष्यविरुद्धा च । तत्र हि द्विगोः ष्टश्च [५.१.५४] इति सूत्रात् ष्ठनस्तत्र चेनाप्यनुकृष्टस्य खोऽन्यतरस्याभि- ल्यस्य चानुवृत्ति स्वीकृत्य लुक्खौ चेति भाष्ये प्रत्याख्यातम् ॥ ७८ ॥ नन्वनुदात्तादेरन्तोदात्ताच्च यदुच्यते तद्यञ्जनादेर्व्यञ्जनान्ताच्च न प्राप्नो- १० तीत्यत आह । स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् ॥ ७९ ॥ स्वरोद्देश्यके विधावित्यर्थः ॥ नोनरपदे ऽनुदात्तादावपृथिवीरुद्रपूषमन्थिषु [६.२.१४२] इति सूत्रे पृथिव्यादिपर्युदासो ऽस्या ज्ञापकः । अन्यथा पृथि- व्यादीनामनुदात्तादित्वाभावादप्राप्तौ तद्वैयर्थं स्पष्टमेव ॥धामग्राहकमानादेव च १५ स्वरोदेश्यकविधिविषयमिदम् । अत एव शतुरनुमो नाजादी [६.१.१७३] अचः कर्तृयकि [६.१.१९५] इत्यादावजादी अच इत्यादेश्चारितार्थ्य- ४ C. ° नुवृत्त्यर्थचकार. ५ P. तदाशयः; B. C. तदाशयात. ६ C. भाष्यविरुद्धाच; B. °भाष्यविरोधाच. चेनाप्यपकृष्टस्य. ७ P. °मित्यस्य चानु; C. °मित्यनु; B. °मित्यस्यानु°; P. mentions the last reading. भाष्ये. १६ C. इत्यादेश्यारितार्थ्यम्; B. इत्यादीनां चारितार्थ्यम्. ७. ८ C. om.

·प. ८०.] परिभाषेन्दुशेखरः . म् । अत एव राजवतीत्यादौ नलोपस्यासिद्धत्वादन्वतीशब्दत्वादन्तोऽवत्याः [६.१.२२०] इति स्वरो नोदश्चित्वानित्यत्र हस्वनुड्भ्याम् [६.१.१.१६] इ. ति मतुबुदात्तत्वं नेत्याकरः ॥ स्पष्टं चेदं समासस्य [६.१.२२३] इति सूत्रे भाष्ये ॥ उच्चैरुदात्तः [१.२.२९] इति सूत्रे कैयटस्त्वियमनावश्यकी समभि- व्याहृताजुपरागेण हलो ऽप्युदात्तादिवदवभासात्तदुपपत्तेरित्याह । तत्र भाष्ये ५ ऽपि ध्वनितमेतत् ॥ ७९ ॥ नन्वेवमपि राजदृषदित्यादौ समासस्य [६.१.२२३] इत्यन्तोदात्तत्वं प. काराकारस्य न स्यादत आह । हल्स्वरप्राप्तौ व्यञ्जनमविद्यमानवत् ॥ ८० ॥ अस्याश्च यतो ऽनावः [६.१.२१३] इति सूबे नौप्रतिषेधो ज्ञापकः । १० नाव्यमित्यत्त्रादिर्नकारो न स्वरयोग्यो यश्चाकारस्तद्योग्यो नासावादिरिति स प्रतिषेधो ऽनर्थकः । न चादिरेव नकार उदात्तगुणविशिष्टान्तरतमापो ऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति निमित्तभूतयच्कत्वस्य विनाशादुपजीव्यविरोधे- नाद्युदात्तत्वाप्राप्तेरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ स्पष्टा चेयं समासस्य [६.१.२२३] इति सूत्रे भाष्ये ॥ ८०॥ ननु पूरणगुण [२.२.१९] इति निषेधस्तव्यत्यपि स्यात् । दिव औत् [७.१.८४] इत्यत्त्वं दिवेः विप्यपि स्यात् । तथा यतो ऽनावः [६.१.२१३] इति स्वरो ण्यत्यपि स्यात् । ऋदृशो ऽङि गुणः [७.४.९६] इति च- यपि स्यात् । अत आह । ३ B. C. °दात्तत्वं च नेत्याकरः; P. om. च. ४ B. om. भाष्ये. १० B. नौप्रतिषेधो ऽस्या ज्ञापकः, १२ B. उदात्तविशिष्टा. १३ C. भूतद्यच्कस्य, १७p °दात्तत्वापार. PN OTHA ·48 परिभाषेन्दुशेखरः [प° ८१, ८२. निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ८१ ॥ तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य ॥ ८२ ॥ वामदेवाड्ड्यड्डयौ [४. २. ९] इति सूत्रे ड्यड्यतोर्डित्त्वमनयो प- कम् । तद्धि ययतोश्चातदर्थे [६. २. १५६] इत्यत्न तयोरग्रहणार्थम् । न- ५ बः परस्य ययदन्तस्योत्तरपदस्यान्त उदात्त इति तदर्थः । एवं चावामदेव्ये ऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर एव भवति ॥ तन्मात्रानुबन्धकग्रहणे स चान्यश्वानु- बन्धो यस्य तहणं नेत्यन्त्यार्थः ॥ एते च प्रत्ययाप्रत्ययसाधारणे दिव औत् [७. १. ८४] इत्यादौ संचारितत्वात् ॥ वर्णग्रहणे चानयोरप्रवृत्तिरिति स्पष्टमौङ आपः [७. १. १८] इत्यत्र भाष्ये ॥ येनानुबन्धेन सानुबन्धकत्वं १० धनुबन्धकत्वादि वा तदनुच्चारण एवैषा धर्मिग्राहकमानात् । तेन जश्शसोः [७. १. २०] इत्यत्र नैषेति निरनुबन्धकत्वात्तद्धितशस एवान ग्रहणं स्या- दिति न शङ्काम् । एवमन्त्यान्यतरानुबन्धोच्चारण एव । तेन वनो र च [४.१.७] इत्यादौ कनिष्क्वनिपोर्ग्रहणसिद्धिः ॥ एकानुबन्धकग्रहणे संभवती- ति त्वर्थो न भाष्यादिसंमत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ८२ ॥ ॥ २ B. नातदनुवन्धकस्य ग्रहणम्; C. om. ग्रहणम्. ४ C. इत्यत्र तदयोर'; B. इत्यत्रानयोर'; P. reads तयोः; and mentions the reading अनयोः. ५ P. पदस्यान्त उदात्त इति; B. ° पदस्यान्तोदात्त इति; C. °पदस्यान्तोदात्तमिति. ६ C. तन्मानकानुबन्धग्रहणे. ७ B. °त्ययग्रहणसाधारणे दिव औदित्यादौ भाष्ये सं. ८ C. वृत्तिरिति स्पष्टमौङ आपः ; B. om. स्पष्टम् . ९ B. सानुबन्धत्वं. १३ C. P. वनिप्वनिपो; B. वनिप्कानपो. "१३ R'एकानबन्धग्रहणे संभवतीति त नार्थो भाष्यादासंमतत्वादित्यन्यत, ·प° ८३, ८४, ८५.] परिभाषेन्दुशेखरः ननु कुटीर इत्यादौ स्वार्थिकत्वात्स्वार्थिकानां प्रकृतितो लिङ्गवचनानुवृ. न्यायप्राप्तत्वात्पुंस्त्वानुपपत्तिरकल्पामेत्यत्र नपुंसकत्वैकवचनयोरनुपपत्ति- श्चेत्यत आह | १] इति १० क्वचित्स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्तन्ते॥८३॥ णचः स्त्रियाम् [५. १. १४] इति सूत्रे स्त्रियामित्युक्तिरस्या ज्ञापिका। ५ अन्यथा कर्मव्यतिहारे णच स्त्रियाम् [३. ३. ४३] इति रिलयामेव विधा- नाकिं तेन ॥ स्पष्टा चेयं बहुविधायके भाष्ये ॥ ८३ ॥ ननु सुपथी नगरीति युवोरनाको [७. १. सूत्रभाष्योदाहत इनः स्त्रियाम् [५. ४. १५२] इति कप्स्यादत आह । समासान्तविधिरनित्यः ॥ ८४ ॥ प्रवेरंश्वादयरतत्पुरुषे [६. २.१९३] इत्यन्तोदात्तत्वायांश्वादिषु राजा- ब्दपाठो ऽस्या ज्ञापकः । अन्यथा टचैवान्तोदात्तत्वे सिद्धे किं तेन ॥ द्वित्रि- भ्यां पादनमूर्धसु [६ . २. १९७] इति स्वरविधायके भाष्ये स्पष्टेयम् ॥८॥ ननु शतानीत्यादौ नुमि कृते षट्संज्ञा प्रामोत ततश्च लुक् स्यात्तथो- पादास्तेत्यत्रात्त्वे कृते स्थाव्वोरिच्च [१. २. १७] इतीत्वं प्राप्नोत्यत आह । १५ संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥ ८५ ॥ संनिपातो द्वयोः संबन्धस्तन्निमित्तो विधिस्तं संनिपातं यो विहन्ति तस्या- निमित्तम् ॥ उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वमिति न्यायमूलैषा ॥ अत एवात्र संनि- पातशब्देन न पूर्वपरयोः संबन्ध एव किंतु विशेष्यविशेषणसंनिपातो ऽपि गृह्यते । अत एव ग्रामणि कुलमित्यादौ नपुंसकहस्वत्वे ऽपि पिति कृति २. २ C. नपुंसकैकवचन. ६ C. इति स्त्रियामेव ; B. इति णचः स्त्रियामेव. १५ ८. प्राप्नोत्यत आह ; B. प्राप्नोतीत्यत आह.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ८५. [६.१.७१] इति तुम्न प्रातिपदिकाजन्तत्वसंनिपातेन जातस्य इस्वस्य तदवि- घातकत्वात् । तुक्यजन्तत्वविघातः स्पष्ट एव ॥ न चार्थाश्रयत्वेन इस्वस्य बहिरङ्ग तयासिद्धत्वम् । अर्थकतबहिरङ्गत्वानाश्रयणस्योक्तत्वात् । किच षत्व- तुकोरसिद्धः [६. १. ८६] इत्येतद्वलालति तुग्ग्रहणाच्च तुग्विधौ बहिरङ्गप- ५ रिभाषाया अप्रवृत्तेः ॥ सर्वविधसंनिपातग्रहणादेव वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचा- लस्यानिमित्तं स्यादित्येतत्परिभाषादोषनिरूपणावसरे वार्तिककृतोक्तम् । न हि प्रायः पूर्वपरसंनिपातनिमित्तकः स एव च संनिपातशब्देन गृह्यत इति मत्वा न प्रत्ययः संनिपातनिमित्तक इति शङ्कायां तदभ्युपेत्यैवाङ्गसंज्ञा तहहूं- निमित्तं स्यादित्येकदेशिनोक्तमिति न तद्भाष्यविरोधः । किचैवं शैवो गार्यो १० वैनतेय इत्यादावप्यङ्गसंज्ञाया लोपनिमित्तत्वानापत्त्या वर्णाश्रय इत्यस्य य- र्थ्यम् ॥ ग्रामणिकुलं ग्रामणिपुत्र इत्यादावुत्तरपदनिमित्तके हुस्खत्वे यथाकथं- चिद्वहिरङ्गपरिभाषयापि वारणं संभवतीति कृन्मेजन्तः [१. १. ३९] इत्यत्र इस्खस्य पिति [६. १. ७१] इति सूत्रे चैकदेशिना तया परिभाषया तुग्वा- रितो भाष्ये । अत एव परिभाषाफलत्वेनेदमुक्तं कृन्मेजन्त इति सूत्रे वार्तिक- १५ कृतेति केचित् ॥ संनिफावलक्षणविधित्वमस्या लिङ्गम् ॥ स्वप्रवृत्तेः प्राक् स्वनि- १ B. C. P. प्रातिपदिकाजन्तत्व ०; P. says that some read प्रातिपदिकाजन्तसंनिपातेन. ५ B. वर्णविघातस्या". ७ B. P. स एव च C. स एव; P. mentions the latter reading. १२ C. ० परिभाषया वारणं. १२ B. P. इत्यत्त; C. om. इत्यत्त. १४ C. reads here and in the following कृन्मेजन्तमूत्रे. १५ B. P. स्वप्रवृत्तेः; C. स्वप्रकतेः.

·प° ८५.] परिभाषेन्दुशेखरः ८७ मित्तभूतो यः संनिपातस्तद्विघातकस्य स्वातिरिक्तशास्त्रस्य स्वयमनिमित्तमिति फलति ॥ नन्वेवं रामायेत्यादौ सुपि च [७.३.१०२] इति दीर्घानापत्तिः । अद- न्ताङ्गडेसंनिपातेन जातस्य यादेशरय तदविघातकत्वात् ॥ न च यत्रादित्व- सापेक्षदीर्घस्य बहिरङ्गतयासिद्धत्वान्नात्र संनिपातविघात इति वाच्यम् । आ- रोपितासिद्धत्वे ऽपि वस्तुतस्तद्विघातस्य जायमानत्वेनैतत्प्रवृत्तेः । किचान्तर- झे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यासिद्धवे ऽपि तत्र कृते तस्यासिद्धवे मानाभावः। किंचातिदेशिकसंनिपातविघाताभावमादायैतदप्रवृत्तौ गौरीत्यादौ संबुद्धिलोगे ऽपि स्थानिवत्त्वेन इवनिमित्तसंनिपातविघाताभावात्ततेतस्यातिव्याप्तिपरकन्म- जन्तः [११.३९] इतिसूत्रस्थभाष्यासंगतिः । संनिपातस्याशास्त्रीयत्वान्नान १० स्थानिवत्त्वमिति चेत्तीनासिद्धत्वमापि कथामिति विभावयाशास्त्रीये ऽसिद्धत्त्वा- प्रवृत्ते दूदेत् [१.१.१२] इति सूत्रे कैयटेन स्पष्टमुक्तत्वात् । एवं च पूर्व- लासिद्धीये ऽपि कार्य एतत्परिभाषाप्रवृत्तिभवत्येवेति चेत् । न । कष्टाय [३.१.१४] इति निर्देशेनैतस्या अनित्यत्वात् ॥ ययोः संनिपातस्य विघातक शास्त्रं तयोः संनिपातनिमित्तकविधावुपा- १५ . १ . °द्विघातकस्य; B. 'द्विघातस्य. ५ C. °सापेक्षदीर्घस्य; B. °सापेक्षस्य दीर्घस्य. ६ P. °वेनैतत्प्रवृत्तेः; B. C. °वेन तत्प्रवृत्तेः. 88 P. Tarelatº; B. C. TET°; P. mentions the latter reading and says that some read also in the preceding °शारतीयत्वान्न तन. १४ P. निर्देशेनैतस्या; B. निर्देशेन तस्या; C: निर्देशेनास्या; P. mentions the last reading. १५ B. C. P. ययोः-°वुपादान°; P. mentions the reading ययोः संनिपातः कार्यस्य निमित्तं तयोः सूत्र उपादान.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ८५. दानमपेक्षितमिति नु नाग्रहः । अत एव दाक्षिरित्यत्ताकारान्तप्रकृतीसंनिपा- तानमित्ताङ्गसंज्ञानया परिभाषयाल्लोपस्य निमित्तं न स्यादित्याशङ्यानित्यत्वे- न समाहितं कृन्मेजन्तः [१.१.३९] इति सूत्रे भाष्ये । न ह्यङ्गसंज्ञायामदन्त- स्याङ्गसंज्ञेत्युक्तमस्ति ॥ न च कुम्भकारेभ्य आधय इत्यादावव्ययसंज्ञाया अन- ५ या परिभाषया वारणपरभाष्यासंगतिः । अनया परिभाषया लुग्मा भूत् । अव्ययत्वं तु स्यादेव । लुका हि तदीयसंनिपातस्य विघातो नात्ययसंज्ञया । संनाफलं त्वकच्स्यादिति वाच्यम् । एतदुदाहरणपरभाष्यप्रामाण्येन साक्षात्प- रंपरया वा स्वनिमित्तसंनिपातविघातकस्य स्वयमनिमित्तमित्यर्थेनादोषात् । ए. तेनालाकच्स्यादित्यपास्तम् ॥ न च कार्यकालपक्षे लुगेकवाक्यतापन्नसंज्ञावा- १० धे ऽप्यकजेकवाक्यतापन्ना स्यादिति वाच्यम् । अन्तरङ्गायां तदेकवाक्यताप- नसंज्ञायां वहिरङ्गगुणादरेसिद्धत्वात् । लुगेकवाक्यतापन्ना तु न गुणादितो ऽन्तरङ्गोभयोरपि शब्दतः सुबाश्रयत्वात् ॥ न यासयोः [७.३.४५] इति निर्देशाच्चैषानित्या तेन नातिप्रसङ्गः ॥ स्पष्टा चेयं कृन्मेजन्तः [१ १३९] इति सूत्रे भाष्ये ॥ अस्या आनित्यत्वे फ- १५ लानि भाष्ये परिगणितानि | वर्णाश्रयः प्रत्ययो वर्णविचालस्यानिमित्तम् । दाक्षिः ॥ आत्त्वं पुग्विधेः । क्रापयति ॥ पुग् इस्वत्वस्य । अदीदपत् ॥ त्यदा- M १ . प्रकृतिक इसं. ४ P. अनया; B.C. तया. ८ B. खनिमित्तविघातकस्य; C. स्वनिमित्तसंनिपातविघातस्य. (P. fryaT°; B. c. Oma aguaT° ; P. mentions the reading एतदर्थेन. १२ P. ऽन्तरङ्गोभ° B. C. बहिरङ्गोभ. १३ C. न यासयोरित्यादिज्ञापकाचैषानित्या. १४ C. फलानि परिगणितानि, -- ·प ८६.J पारमापदरासर. - द्यकारष्टाश्विधेः । या सेति ॥ इविधिराकारलोपस्य । पपिवान् । हुस्खनुड्भ्यां मतप् [६ ११७६] अन्तोदातादुत्तरपदात् [६.१.१६९] इवि मतु विभ. क्युदात्तत्वं पूर्वनिघातस्य । अग्निमान् । परमवाचा ॥ नदीहस्वत्वं संबुदिलो- पस्य । नदि कुमारीत्यादि ॥ यादेशो दीर्घत्वस्य । कष्टाय ॥ इतो ऽन्यत्र प्र- वृत्तिरेव दोषाः खल्वपि साकल्येन परिगणिता इति भाष्योक्तरित्यन्यन्न वि- स्तरः॥ ८५॥ ननु पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्य पञ्चेन्द्र इत्यादौ द्विगोर्खक् [४.१.८८] इत्यणो लुकि लुक्तद्धित [१.२.४९] इति स्त्रीप्रत्ययलुक्यानुकः श्रवणापत्ति- रत आहा संनियोगशिष्टानामन्यतरापाय उभयोरप्यपायः ॥ ८६ ॥ अत्र च विल्लकादिभ्यश्छस्य लुक् [६. ४. १५३] इति सूत्रस्थं छग्र- हणं ज्ञापकम् । तद्धि छमावस्य लुग्बोधनद्वारा कुको ऽनिवृत्तिर्यथा स्यादि- त्यर्थम् । कृतकुगागमा नडाद्यन्तर्गणविल्वादय एव तत्र निर्दिष्टा विल्वकादि- शब्देन ॥ न चैवमपि छग्रहणं व्यर्थं कृतकुगागमानुवादसामर्थ्यादेव तद्- निवृत्तिसिद्धेः । अन्यथा विल्वादिभ्य इत्येव वदेत् । लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभा- १५ षया विल्वादिपुरस्कारेण विहितप्रत्ययस्यैव लुम्विधानानातिप्रसंग इति वाच्य- म् । ततो ऽपि प्रतिपदोक्तत्वेन विल्वादिभ्यो ऽण् [४. ३. १३६] इति विका- राद्यर्थस्य लुगापत्तिवारणार्थं कुगनुवादचारितार्थ्यात् ॥ समुच्चयार्थकचशब्द- ४ P. यादेशो दीर्घत्वस्य । कष्टाय; B. C. यादेशः सुपि चेति दीर्घत्वस्य. ५ B. and Bhashya परिगणिताः; C. गणिताः, १२ C. छमात्रस्य लु°; B. छमात्रलु. १२ C. P. स्यादित्यर्थम्; B. स्यादित्यर्थे. १३ C. विल्वादयः; B. विश्वकादयः, १७ P. विकाराद्यर्थस्य; B. C विकारार्थस्य, ·0 पारमाषन्दुशखा [५ ८८८. ॥ योगे तु विधेययोरेककालिकत्वैकदेशत्वनियमान्यायसिद्धापीयम् ॥ यत्तु णावि- ष्ठवदित्यनेन पुंवत्त्वविधानमेतदनित्यत्वज्ञापनार्थमन्यथैतयतीत्यादौ टिलोपेनैव डीपि निवृत्ते संनियोगशिष्टपरिभाषया नरयापि निवृत्त्यैतयतीत्यादिसिद्धी पुंवत्त्ववैयर्थ्य स्पष्टमेवोत टेः [६.४.१५५] इति मूत्रे कैयटरतन । इडबिड- ५ माचष्ट ऐडबिडयतीत्यादौ पुंवत्त्वस्यावश्यकत्वात् ॥ ऐनेयः श्यैनेय इत्यादि तु स्थानिवत्त्वेन सिद्धमित्यन्यत्न विस्तरः ॥ ८६ ॥ ननु चुरा शीलमस्याः सा चौरीत्यादौ शीलम् [४.४.६१] छत्वादिभ्यो णः [४.४ ६२] इति णे डीन प्राप्नोतीत्यत आह । ताच्छीलिके ये ऽणकृतानि भवन्ति ॥ ८७ ॥ १० अन् [६.४.१६७] इत्याण विहितप्रकृतिभाववाधनाथं कार्मस्ताच्छील्ये [६.४.१७२] इति निपातनमस्या ज्ञापकम् ॥ ताच्छीलिकणान्तादणो द्यचः [४.१ १५६] इति फिसिद्धिरप्यस्याः प्रयोजनमिति नव्याः ॥ ताच्छीलिक इत्युक्तेस्तदस्यां प्रहरणम् [४.२ ५७] इति णे दाण्डेत्येव ॥ कार्मः [६.४. १७२] इति सूचे भाष्ये स्पष्टा ॥ ८७ ॥ ननु कंसपरिमृड्भ्यामित्यादौ मृजेवृद्धिारेत्यत आह । धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति ॥ ८८ ॥ भ्रौणहत्ये तत्वनिपातनमस्या ज्ञापकम् ॥ धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानमिति पाठस्तु प्रसृड्मिरित्यादावनुदात्तस्य चर्दुपधस्य [६.१.५९] १ B. P. °सिद्धापीयम्; C. °सिद्धा चेयम्; P. mentions the latter reading. ५ B. इयेनेयः. १४ C. स्पष्टा; B स्पष्टैषा. १६ C. तत्यत्यय एव भवति. १७ C. निपातनमस्या ज्ञा; B. °निपातनं चारया ज्ञा", ॥

·प° ८९,९०.] परिभाषेन्दुशेखरः इत्यमापादनेन भाष्ये दूषितः ॥ यत्कार्यं प्रत्ययनिमित्तकं तत्त्रेयं व्यवस्थापि- का । तेन पदान्तवनिबन्धनं नशेर्वा [८.२.६३] इति कुत्वं प्रनड्भ्यामित्या- दौ भवत्येव ॥ इयङादिविधौ तु नेपा न भूसुधियोः [६. ४.८५] इति नि- षेधेनानित्यत्वात् ॥ मृजेर्वृद्धिः [७. २.११४ ] इत्यत्न भाष्ये स्पष्टा ॥ ८८॥ ननु सर्वक उच्चकैरित्यादौ सर्वनामाव्ययसंज्ञे न स्यातामत आह । तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते ॥ ८९ ॥ नेदमदसोरकोः [७. १. ११] इति मूने ऽ कोरिति निषेधो ऽस्या ज्ञा- पकः ॥ तदेकदेशभूतं तहणेन गृह्यत इति येन विधिः [ १. १. ७२] इति सूत्रे भाष्ये पाठः ॥ ८९॥ ननु गाविस्थाघुपाभूभ्यः [ २. ४.७७] इति सिचो लुगपासीदित्यादौ १० पातेरपि स्यादत आह । लुम्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य ॥ ९ ॥ अस्याश्च ज्ञापकः स्वरतिसूति [ ७.२. ४४ ] इति सूने सूङिति वक्तव्ये १ C. इत्यमापादनेन; B. इत्यमागमापादनेन. २ B. प्रनडभ्यामित्यादौ; C. प्रणग्भ्यामित्यादी; P. प्रणड्भ्यामि ०. ३ C. om. तु. ४ C. स्पष्टा; B. स्पष्टैषा. ६ C. तन्मध्यपतित'; B. तन्मध्ये पतित. ७ C. om. सूत्रे ऽकोरिति. ९ C. सूत्रे भाष्ये पाठः; B. om. भाष्ये. १२ P. says that some read अलुग्विकरणस्यैव. १३ C. अस्याश्च ज्ञापकं B. om. च; P. ज्ञापकः. १३ C. सूङिति; B. सूङ इति.

·९२ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ९१,९२. सूतिसूयत्योः पृथनिर्देश इति कैयटः । तन्न । साहचर्यादलुग्विकरणस्यैव ग्रह. णे प्राप्ते पृथनिर्देशस्य तज्ज्ञापकत्वासंभवात् ॥ ध्वनिता चेयं परिभाषा यस्य विभाषा [ ७.२. १५] इत्यत्र भाष्ये । तत्र हि विदित इति प्रयोगे निषेध- माशय यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेनिषेधो विभाषा गमहनविदविशाम् [७.२. ५ ६८ ] इति सूत्रे शब्बिकरणस्य ग्रहणं लुग्विकरणश्चायमित्युक्तम् । तत्र चो हेतौ । यतो ऽयं लुग्विकरणो ऽतो विशिसाहचर्याच्छब्बिकरणस्य ग्रहणं न'तु हनिसाहचर्यादस्याप्येतत्परिभाषाविरोधादिति तदाशयः ॥ अत एव परिभाषायां लुग्विकरणस्यैवेति नोक्तम् ॥ कण्ठतस्तु भाष्य एषा क्वापि न पाठ- ता ॥ गातिस्था [२. ४.७७ ] इति सूत्रे पिबतेर्ग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिक- १० कृता सर्वत्रैव पाग्रहणे ऽलुग्विकरणस्य ग्रहणमिति भाष्यकृता चोक्तम् ॥ स्वर- तिसूति [ ७.२. ४४ ] इति सूत्रे कैयटेन च स्पष्टमुक्ता ।। ९० ॥ ननु प्रजिघाययिषतीत्यादौ हेरचङि [ ७.३. ५६ ] झते विधीयमानं कुत्वं न स्यादत आह । प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम् ॥ ९१ ॥ अचङीति प्रतिषेध एवास्या ज्ञापकः ॥ इयं च कुत्वविषयैव । हेरचङीति सूबे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ ९१॥ ननु युष्मभ्यमित्यादौ भ्यसः [७. १. ३० ] इत्यत्र भ्यमिति च्छेदे भ्य- सो भ्याम कृते ऽन्त्यलोप एत्त्वं स्यादत आह । अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः ॥ ९२ ॥ अङ्गे ऽङ्गाधिकारे वृत्तं निष्पनं यत्कार्य तस्मिन्सति पुनरन्यस्याङ्गका- १ C. om. इति कैयटः- संभवात्. ६ C. °करणस्य ग्रहणं; B. °करणस्यैव ग्रहणं. ८ B.P. भाष्य एषा; C. om. एषा. १५ C. प्रतिषेध; B. निषेध. २० ।

·प° ९३.१,९३.२.] परिभाषेन्दुशेखरः यस्य वृत्तौ प्रवृत्तावविधानं भवतीत्यर्थः ॥ एषा च ज्यादादीयसः [६. ४. १६०] इत्याद्विधानेन ज्ञापिता । अन्यथेकारलोपनाकत्सा [७. ४. २५] इति दीर्घेण च सिद्धे तद्वैयर्थं स्पष्टमेव । अत एव भिन्नस्थानिकाङ्गकार्यवि. षयाप्येषा । इयं चानित्या द्वयोः [ १. २.५९;५.३.९२] इति निर्देशात् । अनित्यत्ववललभ्यार्थमादायैव भ्यसोभ्यम् [ ७.१.३० ] इति सूने भाष्ये नि- ५ ष्ठितस्येति पठितम् ॥ कचित्त्वनया परिभाषया न किचिल्लक्ष्यं साध्यते । अ- त एव ज्ञाजनोर्जा [७.३. ७९ ] ज्यादादीयस : [६. ४. १६ ० ] इति सूत्र- योरेनां ज्ञापयित्वा कि प्रयोजनमिति प्रश्ने पिवतेर्गुणप्रतिषेध उक्तः स न व- तव्य इत्येव प्रयोजनमुक्तं न तु लक्ष्यसिद्धिरूपम् । तदुक्तम् । भ्यसोभ्यामित्य- लाभ्यमिति च्छेदः शेषे लोपश्चान्त्यलोप एवातो गुणे [६. १. ९७] इति १० पररूपेण सिद्धं युष्मभ्यमित्यन् यत्र निरूपितम् । एवं च सूत्रद्वयस्थमेतज्ज्ञाप- नपरं भाष्यं भ्यसो ऽभ्यमिति सूत्रस्थं च भाष्यमेकदेश्युक्तिरित्याहुः ॥ ९२ ॥ यत्त्वोरोदिति वाच्य ओर्गुणः [६. ४. १४६ ] इति गुणग्रहणात् संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वम् ॥ ९३.१ ॥ इयं च विधेयकोटौ संज्ञापूर्वकत्व एव । तेन स्वायंभुवमित्यादि सिद्धम् ॥ १५ तथा नि लोडित्येव सिद्ध आनिग्रहणात् आगमशास्त्रमनित्यम् ॥ ९३.२ ॥ तेन सागरं तर्तुकामस्येत्यादि सिद्धम् ॥ तथा तनादिपाठादेव सिद्धे तनादिकञ्भ्यः [३. १.७९] इति सूत्रे कृग्रहणात् १० C. भ्यमिति च्छेदः, B. °भ्यमित्येव च्छेदः, १२ B. P. सूत्रस्थं च भाष्य ; C. om. च. १५ P. स्वायंभुवमित्यादि; B. C. स्वायंभुवामिति. १८ B. सागरं तर्तु; C. om. सागरं. २० ·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ९३.३,९३.४,९३.५. गणकार्यमनित्यम् ॥ ९३.३ ॥ तेन न विश्वसेदविश्वस्त इत्यादि सिद्धम् ।। तथा चक्षिङो ङित्करणात् अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम् ॥ ९३.४ ॥ तेन फायन्निर्मोक इत्यादि सिद्धम् ।। 1. तथा विनार्थना समासेनानुदात्तं पदमनेकमित्येव सिद्धे वर्नग्रहणान् नघटितमनित्यम् ॥ ९३.५ ॥ तेन नेयवङ् [१. ४. ४] इत्यस्यानित्यत्वाद्धे सुभ्र इति सिद्धमिति तन्न भाष्ये ऽदर्शनात् । भाष्यानुक्तज्ञापितार्थस्य साधुताया नियामकत्वे २० मानाभावात् । भाष्याविचारितप्रयोजनानां सौनाक्षराणां पारायणादावदृष्टमा- वार्थकत्वकल्पनाया एवौचित्यात् ॥ किच ज्ञापिते ऽप्यानीत्यस्य न सार्थक्य- माडागमशून्यप्रयोगस्याप्रसिद्धेः । आङ्ग्रहणं तु लोहणवदिति बोध्यम् । अत एव घोर्लोपो लेटि वा [७. ३. ७० ] इति सूत्रे वेति प्रत्याख्यातम् । लोपे ऽप्याट्पक्ष आटः श्रवणं भविष्यति दधादिति । अटि दधदिति । १५ आगमशास्त्रस्यानित्यत्वे त्वाट्यसति दधादित्यसिद्ध्या वाग्रहणस्यावश्यकत्वेन तत्प्रत्याख्यानासंगतिः स्पष्टैव । एतेन यत्कैयटे केचिदित्यादिनास्यैव वान- २ P. इत्यादि; B. C. इति. ३ C. om. तथा. ५ C. °मोकसंधीत्यादि. ९ C. साधुताया नियामकत्वे; B. साधुतानियामकत्वे. १२ C. °प्रयोगस्याप्रसिद्धः; B. प्रयोगाप्रसिद्धः १२' आङ्ग्रहणं; P. says that some read आग्रहणं. १४ C. अटि दधदिति; B. om. अटि ·4° ९३.६,९३.७.८,९३.९.] परिभाषेन्दुशेखरः हणस्य तदनित्यत्वज्ञापकतोक्ता सापि चिन्त्या प्रत्याख्यानपरभाष्यविरोधात् ॥ तनादिसूने कृञ्ग्रहणस्य भाष्ये प्रत्याख्यानाच्च ॥ चक्षिडो ङकारस्यान्त इदित्त्वाभावसंपादनेन चारितार्थ्याच्च ॥ एवमेव आतिदेशिकमनित्यम् ॥ ९३.६ ॥ सर्वविधिभ्यो लोपविधिरिविधिश्च बलवान् ॥९३.७. ८॥ इत्यादि भाष्यानुक्तं बोध्यम् ॥ स्वायंभुवमित्याद लोके ऽसाध्वेवेत्यन्यत्र विस्तरः॥ यदपि ननु हन्तेर्यङ्लुक्याशीलिङि वधादेशो न स्यादत आह । प्रकृतिग्रहणे यङलुगन्तस्यापि ग्रहणम् ॥ ९३.९ ॥ १० पाष्टद्वित्वस्य द्विष्प्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाये प्रकृतिरूपत्व- बोधनेनेदं न्यायसिद्धम् । अत एव जुहुधीत्यादौ द्वित्वे कृते धित्वसिद्धिरिति तदपि न भाष्ये ऽदर्शनात् । किंच तेन सिद्धान्तेन प्रत्येकं द्वयोस्तत्त्ववोधने ऽपि समुदायस्य तत्त्वबोधने मानाभावः ॥ अत एव दयतेर्दिगि [७. ४.९] इति सूत्रे ऽस्तेः परत्वावित्वे कृते परस्यास्त भावे कृते पूर्वस्य श्रवणं प्राप्नो- १५ १ C. ज्ञापनतोक्ता. २ B. स्यान्तेदित्त्वाभाव; C. °स्यान्ते इदिदित्वाभाव B. reads the words चक्षिङो-चारितार्थ्याच्च before तनादिमूने. ६ B. om. इविधिः. ९ B. यदपि ननु; C. om. ननु. १० B. C. यङ्लुङन्तस्यापि. १० C. ग्रहणमिति । षाष्ठ°. १२ C. °सिद्धिरिति; B. om. इति.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° ९३.१.. तीत्याशङ्का विषयसप्तम्याश्रयणेन परिहृतं भाष्ये । अन्यथा त्वदुक्तरीत्यैका- ज्र्विचनन्यायेन समुदायस्यैवादेशापत्तौ तदसंगतिः स्पष्टैव । तस्मादुत्तर- खण्डमादायैव यथायोगं तत्तत्कार्यप्रवृत्तिबोध्या ॥ भूसुवोः [ ७. ३.८८] इत्यस्य तदन्ताङ्गस्येत्यर्थात्प्राप्तस्य गुणनिषेधस्य बोभूत्विति नियम इति न ५ तद्विरोधः ॥ तस्माद्धन्तेर्यलुकि वध्यादित्यादि माधवायुदाहृतं चिन्त्यमेवेत्य- न्यत्र विस्तरः॥ यदपि ननु वृद्धिर्यस्याचामादिः [१.१.७३ ] इत्यनेक्परिभाषोपस्थितौ शालीयाद्यसिद्धिरत आह । विधौ परिभाषोपतिष्ठते नानुवादे ॥ ९३.१० ॥ अनूद्यमानविशेषणेषु तन्नियामकपरिभाषा नोपतिष्ठत इति तदर्थः ॥ वि- ध्यङ्गभूतानां परिभाषाणां विधेयेनासिद्धतया संबन्धासंभवे ऽपि तद्विशेषणे व्यवस्थापकत्वेन चरितार्थानां तद्विशेषणव्यवस्थापकत्वे मानाभाव इति तर्क- मूलेयम् ॥ किचोदीचामातः स्थाने [ ७.३. ४६ ] इति सूत्रे स्थानेग्रहण मस्या लिङ्गम् । अन्यथा षष्ठी स्थाने [ ९. १. ४९] इति परिभाषयैव त- लाभे तद्वैयर्थं स्पष्टमेवेति । तन्न । उदात्तस्व रितयोर्यणः [८.२.४] इत्यादी व्यङः संप्रसारणम् [६. १. १३] इति सूत्रभाष्योक्तरीत्याल्लोपो ऽनः [६. ४. १३.४ ] इत्यादी चैतस्या व्यभिचारितत्वात् । भाष्यानुक्तत्वाच । स्थान- २५ १ B. रीत्येका. ३ B. प्रवृत्तिर्वाध्या. ४ B. P. त्यात्या; C. °त्यादपि प्रा; P. rejects the latter reading. ४. C. प्राप्तस्य गुणनिषेधस्य; B. प्राप्तगु; P. says that some read प्राप्तस्यागुणस्य. १७ P. चैतस्याः; B. C. च तस्याः.

·प. ९४.] परिभाषेन्दुशेखरः २ संबन्धो न परिभाषालभ्य इत्यर्थस्य षष्ठी स्थाने [१. १. ४९] इति सू- ने भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वेन त्वदुक्तज्ञापकासंभवाच्च । तत्र स्थानेग्रहणं तु स्पष्टा- थमेव ॥ किच विधौ परिभाषेति प्रवाद इको गुणवृद्धी [ १. १. ३] अचश्च [ १.२.२८] इत्यनयोर्विधीयत इत्यध्याहारमूलको ऽन्यत्र तु नास्याः फल. मित्यन्यत्र विस्तरः॥ ९३ ॥ ननु नमस्करोति देवान्नमस्याते देवानित्यादौ नमःस्वस्ति [२.३.१६] इति चतुर्थी दुवरित्यत आह । उपपदविभक्तः कारकविभक्तिर्बलीयसी ॥१४॥ कारकविभाक्तित्वं च क्रियाजनकार्थकविभक्तित्वं तच्च प्रथमाया अप्यस्तो वि सापि कारकविभक्तिरिति सहयुक्ते [२.३.१९] इत्यादिसूनेषु भाष्ये १० ध्वनितम् ॥ इयं च वाचनिक्येव । अत एव यस्य च भावेन [ २. ३. ९७] इति सप्तम्यपेक्षयाधिकरणसप्तम्या बलवत्त्वमनेन न्यायेन तन च दीयते [५.. १. ९६ ] इति सूने भाष्ये ध्वनितं कैयटेन स्पष्टमुक्तम् । एतेन क्रियान्वयित्वं कारकत्वमित्यपास्तं यस्य च भावनेति सप्तम्या अपि क्रियान्वयित्वात् ।। ये तु प्रधानीभूतक्रियासंबन्धनिमित्तकार्यत्वेन कारकविभक्तीनां बलवत्त्वं वदन्ति वेषामुभयोरपि क्रियासंबन्धनिमित्वकत्वेन वदसंगतिः स्पष्टैव नमोवरिवः [३. १. १९] इति सूत्ने नमस्पति देवानित्यादौ चतुर्थीवारणाय भाष्य उपन्यास- १ C. om. सूत्रे. २ B. स्थानग्रहणं. ९ C. क्रियाजनकार्थविभक्तित्वं तत्वं प्रथमायाः. १४ C. P. य तु; B. यत्तु. १५ B. क्रियानिमित्तकार्यत्वेन. १६ C. क्रियानिमित्तसंबन्धकत्वेन. p पन्यासमातिा.NP mar ·९८ परिभाषेन्दुशेखरः [प° ९५. स्यासंगतिश्च ॥ एतेन क्रियाकारकसंबन्धो ऽन्तरङ्ग इति तन्निमित्ता विभक्ति- रन्तरङ्गोपपदार्थेन तु यत्किंचिक्रियाकारकभावमूलकः संवन्ध इति तन्नि- 'मित्ता बहिरड्रेत्यपास्तं नमस्यतीत्यत्र नमःपदार्ये ऽपि क्रियाकारकभावेनैवा- न्वयात् । अत्र च नमःपदार्थस्यापि क्रियात्वं मुण्डयतो मुण्डस्येव ॥ सहयु- ते [२.३.१९] इत्यादौ च प्रधाने प्रथमासाधनार्थमियं भाष्य उपन्यस्ते. त्यन्यत्र विस्तरः॥९४॥ । नन्वदमुयड्डित्यादौ पूर्वस्यापि मुत्वापत्तिरत आह । अनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य ॥ ९५ ॥ अन्त्यसदेशानन्त्यसदेशयोरेकप्रयोगे युगपत्प्राप्तावन्त्यसदेशस्यैवेति तदर्यः । २० अन्यथा धात्वादेर्नवसले नेता सोतेत्यादावेव रयातां न तु नमति सिञ्चती- त्यादौ ॥ अनन्त्यविकार इति च लिङ्गम् ॥ अन्त्येन समानो देशो यस्य सो ऽन्त्यसदेशः । तत्त्वं चात्यवर्णतद्वर्णयोरितराव्यवधानेन बोध्यम् । अत एव विद्ध इत्याद्यर्थं न संप्रसारणे [६. १. ३७] इति चरितार्थम् ॥ अल्लोपो ऽनः [६.४.१३ ४] इत्यादेरनस्तक्ष्णेत्यादावाद्याकारादावप्रवृत्तिरप्यस्याः फलं १५ यजादिस्वादिपरानन्ताङ्गस्याकारस्य लोप इत्यर्थस्यैवाङ्गांशे प्रत्ययस्यो. त्थिताकाङ्कतयौचित्यादङ्गावयवयजादिस्वादिपरस्यान इत्यादिक्रमेणानेकलाने- कक्लिष्टकल्पनापेक्षयास्या उचितत्वात् ॥ न चैषा व्यङः संप्रसारणम् [६.१. १३] इति सूत्रे भाष्ये प्रत्याख्यातेति भ्रमितव्यम् । वार्तिकोक्तफलानामने- ३ C. P. नमस्यतीत्यन; B. नमःस्वस्तीत्यत्न. ४ C. पदार्थस्य क्रियात्वं. ४ C. मुण्डयतौ; B. मुण्डयतो. १४ C.P. °नस्तक्ष्णेत्यादावा; B. °नस्तक्ष्ण इत्यादावा. १६ B. °काङ्कितयौचित्यात्. ११६ P. य जादिस्वादिपरस्यानः, B. C. °यजादिपरस्यानः, .

·प° ९६.] परिभाषेन्दुशेखरः ९९ ५ कक्लिष्टकल्पनाभिरन्यथा सिद्धिं प्रदापि यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोज- नानि तदर्थमेषा कर्तव्या प्रतिविधेयं दोषेषु प्रतिविधानं चोदात्तनिर्देशान्सि- द्धमित्युपसंहारात् ॥ मिमार्जिषतीत्यर्थं च । तत्र वृद्धेः पूर्वमन्तरङ्गत्वाविवे प- रत्वादभ्यासकार्य ततोऽभ्यासेकारस्य वृद्धिवारणायावश्यकी । न च वृद्धौ पुनर- भ्यासहस्वत्वेन सिद्धिलक्ष्ये लक्षणस्येति न्यायेन पुनरप्रवृत्तेः ॥ यत्तु न सं- प्रसारण इति सूत्रे भाष्ये नैतस्याः परिषाभायाः प्रयोजनानत्युिक्तं तस्यायम- र्थः । एतत्सूत्रप्रयोजनान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि न भवन्ति व्यधार दावन्त्यसमानदेशयणो ऽभावादिति । नैतान्यतस्याः प्रयोजनानीवि पाटो ऽपि क्वचिदृश्यते ॥ वाचनिक्येवैषा । स्पष्टा च ष्यङः [६.१.१३] इति सूते ऽदसो ऽसेः [८.२.८०] इति सूत्रे च केचिदन्त्यसदेशस्येत्यनेन भा. १० ष्य इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९५॥ नन्वव्यक्तानुकरणस्यातः [६. १.९८] इति पररूपं पटत् इति पटिवी. ज्यादावलो ऽन्त्यस्य [ १. १. ५२] इत्यन्त्यस्य प्रामोतीत्यत आह । नानर्थके ऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे ॥ ९६ ॥ अनभ्यासेत्युक्तेर्बिभर्तीत्यादौ मृजामित् [७. ४. ७६ ] इत्याद्यन्त्यस्यैव । १५ अभ्यासो ऽनर्थको वृत्त्यभावास्किंतूत्तरखण्ड एवार्थवानित्यन्यत्र निरूपितम्॥ ३ P. त्यर्थ च; B. C. °त्यर्थं च सा. वारणायावश्यकी; C. वारणाय सावश्यकी; B. वारणार्थ सावश्यकी. ७ C. एतत्सूने प्रयोजना. ७ P. भवन्ति व्यधा; B. C. भवन्तीत्यर्थः । व्यधा. ८ P. ऽभावादिति; B. C. om. इति. १३ B. इत्यनेनात्यस्य प्रामात्यत. १५R इत्यादान्तव ४ P.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प.९७९८. एषालोऽन्त्यात्सूत्रे भाष्ये स्पष्टा फलानामन्यथासिद्धिकरणेन प्रत्याख्याता चेति तत एवावधार्यताम् ॥ ९६ ॥ ननु ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चेत्यादौ पुमान् स्त्रिया [ १.२.६ ७ ] इत्येकशेषापत्तिः स्त्रीत्वपुरत्वातिरिक्तरुतविशेषाभावादत आह । प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसंप्रत्ययः ॥ ९७ ॥ तेन प्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वातिरिक्ताप्रधानस्लीत्वपुंस्त्वकृतविशेषस्यापि सत्त्वेन न दोषः ॥ स्पष्टा चेयं पुमान् स्त्रिया [ १.२.६७] नपुंसकमनपुंसकेन [२. २.६९ ] इत्यनयोर्भाष्ये ॥ अन्तरङ्गोपजीव्यादपि प्रधानं प्रवलमिति हेतुमति च [३. १.२६ ] इत्यन भाष्यकैयटयोः॥ ९७ ॥ ननु स्वस्रादित्वप्रयुक्तो मातृशब्दस्य ङीमिषेधः परिच्छेनृवाचकमातृश- ब्दे ऽपि स्यादत आह । अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ ९८ ॥ तेन शुद्धरूढस्प जननीवाचकस्यैव ग्रहणं न परिच्छेत्तृवाचकस्य ॥ योगजबोधे तदनालिङ्गितशुद्धरूढिजोपस्थितिः प्रतिवन्धिकेति व्युत्पत्तिरेव तद्वीजम् । रथकाराधिकरणन्यायसिद्धो ऽयमर्थः ॥ कश्चित्तु दीधीवेवीटाम् [१.१.६] इत्यत्रानया परिभाषया दीधीवेवीडोरेव ग्रहणं न दीधी- १० । १ C. ऽन्त्यसूले. २ B. एवावधायम्. ३ P. ननु ब्राह्मण°; B. C. नन्वेवं ब्राह्मण'. ८ P. इत्यनयोर्भाष्ये; C. इत्यादी; B. इत्यादौ भाष्ये; P. mentions the reading इत्यादी. १० C. P. °मातृशब्दे ऽपि; B. 'शब्दस्यापि. ९६ B. न तु दीधी. - .

·प. ९९,१००,१०१.] परिभाषेन्दुशेखरः १० वेञ्वीनामिति । तन्न । तथा सति दीवेधीवीटामित्येव वदेदित्यन्ये ॥ ९८॥ ननु वातायनार्थे गवाक्षे ऽवडो वैकल्पिकत्वाद्गोक्ष इत्याद्यपि स्यादत आहा व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ ९९ ॥ लक्ष्यानुसाराद्यवस्था बोध्या ॥ शाछोः [७.४.११] इति सूत्रे लटः ५ शतृ [३.२.१२४] इत्यादिसूत्रेषु च भाष्ये स्पष्टा ॥ ९९ ॥ विधिनियमसंभवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १०० ।। नियमे ह्यश्रुताया अन्यनिवृत्तेः सामर्थ्यात्परिकल्पनमुक्तानुवाददोषश्चेति लाघवाद्विधिरेवेति बोध्यम् ॥ यस्य हलः [६.४.४९] इत्यत्र भाष्ये स- टेयम् ॥ १०॥ नन्वाशंसायां भूतवच्च [३.३. १३२] इत्यनेन लुङ इव ललिटोर- प्पविदेशः स्यादत आह । सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ १ ० १ ॥ सामान्योपस्थितिकाले नियमेन विशेषोपस्थापकसामय्यभावो ऽस्या वी- जम् । तेनानद्यतनभूतरूपे विशेषे विहितयोस्तयोनातिदेशः ॥ इयमनित्या न १५ १ B. तथा दीवे. २ C. P. वातायनाचे गवाक्षे; B. वातायनार्थगवाक्षे. ६ C. भाष्ये स्पष्टा; B. स्पष्टैषा भाष्ये, ९ P. इत्यत्न भाष्ये; C. इत्यनेजादेः सनुम इत्यत्न च भाष्ये ; B. इत्य- तेजादेः सनुम इत्यादौ च भाष्ये; P. mentions B. C.' reading. १५ C. तेनाद्यतन .

·परिभाषेन्दुशेखरः [ प° १०२,१०३. ल्यपि [६. ४.६९] इति लिङ्गात् । तेन स्थानिवत्सूत्रेण विशेषातिदेशो ऽपि ॥ स्पष्टं चैतत्सर्वं स्थानिवत्सूत्रे भाष्ये ॥ ९०१ ॥ ननु तिखरितम् [६ १.१८५] इति स्वरितत्वं किरतीत्यादावपि स्या- दत आह । प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ १०२ ॥ इयं चाङ्गस्य [६. ४.१] इति सूत्रे भाष्ये पठिता । वर्णग्रहणे च न प्रवर्तत इति तनैव कैयटे स्पष्टम् । अत एव सनाशंसभिक्ष उः [३. २. २६८] वले [६. ३. १९८] इत्यत्र सन्वलयोः प्रत्यययोर्ग्रहणम् ॥ परे तु तित्स्वारतम् [६. १. १८५] इति सूत्र एषा परिभाषा लक्ष्यसंस्काराय भाष्ये ० क्वापि नाश्रितेति कैयटेनोक्तम् । अङ्गस्य [६. ४. १ ] इति सूने तत्प्रत्याख्या- नायैषा भाष्य एकदेशिनोक्ता । अत एव तिति प्रत्ययग्रहणं कर्तव्यमिति वार्तिककृतोक्तम् । उक्तसूत्रयोर्व्याख्यानात्प्रत्यययोरेव ग्रहणमित्याहुः ॥१०२॥ ननु विपराभ्यां जेः [१.३.१९] इत्यात्मनेपदं परा सेना जयतीत्यर्थ- के परा जयति सेनेत्यत्न प्राप्नोतीत्यत आह । ५ सहचरितासहचरितयोः सहचरितस्यैव ग्रहणम् ।। १०३॥ तेन विशब्दसाहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणमिति तत्व भाष्ये १ . विशेषातिदेशो; B. विशेषार्थाविदेशो. ३ P. ननु. आह ; B. C. ननु सनाशंस [३. २. १६८] इत्युः सन्धातोरपि FLIGT 316 ; P. mentions the latter reading. ५ C. P. प्रत्ययस्य; B. प्रत्ययस्यैव ; P. mentions the latter reading. ६ C. P. इयं चाङ्गस्योते सूबे; B. इयं चाङ्गसंज्ञासूबे; P. mentions the latter reading ·प. १०४.] परिभाषेन्दुशेखरः १०३ । स्पष्टम् ॥ सहचरणं सदृशयोरेवेति सहचरितशब्देन सादृश्यवानुच्यते । रामलक्ष्मणावित्यादावापि सादृश्यमेव नियामकम् । सदृशयोरेव सहावेवक्षा तयोरेव सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच्च ।। ध्वनितं चेदं कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया [२.३.८] इति सूत्रे भाष्ये । तत्र हि पञ्चम्यपाङ्परिभिः [२.३.१०] इति सूत्रेण लक्षणादिद्योतकपरियोगे पञ्चमीमाशङ्का यद्यप्ययं परिदृष्टापचारो ५ वर्जने चावर्जने चायं खल्वपशब्दो ऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव कर्मप्रवचनी- यस्तस्य को ऽन्यः सहायो भवितुमर्हत्यन्यो वर्जनार्थाद्यथास्य गोः सहायेनाई इति गौरेवानीयते नाश्वो न गर्दर्भ इत्युक्तम् । तेन हि सदृशानामेव प्रयोगे सहायभावो बोधितः ॥ द्विस्तिश्चतुः [८.३.४३] इति सूत्रे साहचर्येणैव कृत्वोऽर्थस्य ग्रहणे सिद्ध कृत्वोऽर्थग्रहणादेषानित्या । तेन दीधीवेवीटाम् १० [१.१.६] इत्यत्र धातुसाहचर्ये ऽप्यागमस्येटो ग्रहणमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०३ ॥ नन्वस्थि [ ७.१. ७५ ] इत्याद्यनङ् प्रियसक्थ्ना ब्राह्मणेनेत्यत्र न स्या- दङ्गस्य नपुंसकत्वाभावादत आह । श्रुतानुमितयोः श्रुतसंबन्धो बलवान् ॥ १०४ ॥ १५ श्रुतेनैव संवन्धो नानुमितेन प्रकरणादिप्राप्तेनेत्यर्थः । प्रकरणादितः श्रुते. लवत्त्वादिति भावः । एवं च तत्र लिङ्गमस्थ्यादीनामेव विशेषणं नाङ्गस्य । शिशीलुमुम्विधिषु तु गृह्यमाणस्याभावात्प्रकरणप्राप्ताङ्गस्यैव विशेषणम् । अत एव वा नपुंसकस्य [७. १. ७९] इति सूत्रं वा शाविति न कृतम् । तत्र नपुंसकग्रहणं हि गृह्यमाणस्य शवन्तस्यैव नपुंसकत्वे यथा स्याहहवो दद- २ ४ C. इति सूत्रेण; B. इत्यनेन. १. p. कृत्वोऽर्थस्य; B. C. कृत्वोऽर्थानां; P. mentions the latter reading. १८ C. शिशीनुम्विधिषु. २० P. तत्न नपुंसकग्रहणं हि; B. C. नपंसकग्रहणं हि तत्र.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° १०५. १० तो येषु तानि कुलानि बहुददतीत्यत्न मा मूबहूनि ददन्ति येषु ते बहु ददन्त इत्यत्र यथा स्यादित्येवमर्थम् ॥ स्पष्टं चेदं स्वमोनपुंसकात् [७. १. २३] इत्यत्र भाष्ये ॥ केचित्त्वचो रहाभ्यां द्वे [ ८. ४. ४६ ] इत्यत्न श्रुतेन रेफस्य निमित्तत्वेन यरन्तर्भावादनुमितं कार्यित्वं वाध्यत इत्येतदुदाहरणमाहुः। तन्न । तक्रकौण्डिन्यन्यायेन सिद्धरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०४ ॥ ननु तत्पुरुषे तुल्यार्थ [६.२.२] इति स्वरः परमेण कारकेण परम- कारकेणेत्यादौ स्यात्तथा गातिस्थाघुपाभूभ्यः [२. ४. ७७] इति लुक् पै शो- षण इत्यतः कृतात्त्वात्परस्यापि स्यादत आह । लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ १०५ ॥ लक्षणेनेत्ययः ॥ तत्तद्विभक्तिविशेषाद्यनुवादेन विहितो हि समासादिः प्रतिपदोक्तस्तस्यैव ग्रहणं शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । द्वितीयो हि विलम्बोप- स्थितिकः । पै इत्यस्य पा इति रूपं लक्षणानुसंधानपूर्वकं विलम्बोपस्थितिक पिबतेस्तु तच्छीघ्रोपस्थितिकम् । इदमेव ह्येतत्परिभाषावीजम् ॥ इयं च वर्णन- हणे ऽप्योत्सूत्रे भाष्ये संचारितत्वात् । यत्तु वर्णग्रहणे नैषादेचः [६.१.४५] १५ इत्यत्रोपदेशग्रहणादिति तत्तु तस्मिन्नेव सूत्रे शब्देन्दुशेखरे दूषितमिति तत एव द्रष्टव्यम् ॥ अनित्या चेयं भुवश्च महाव्याहृतेः [८. २. ७१] इति महान्याहृतिग्रहणादित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०५ ॥ २ B. इत्यत्न च यथा स्यादि. ३ B. श्रुतरेफस्य. ४ B. र्भावानुमितं. ८ C. इत्यस्मात्परस्यापि. १. P. लक्षणेनेत्यर्थः; B. C. लक्षणं लाक्षणिकमुपचारात् ; P. rejects the latter reading as that of Siradeva. १३. C. पिबेस्तु. १५ B. ग्रहणात् तत्तु. का ·प° १०६,१०७,१०८.] परिभाषेन्दुशेखरः नन्वेवं देङो दोधातोश्च कृतात्त्वस्य घुसंज्ञा न स्यात्तथा मेङ आत्त्वे प्रणिमातत्यादौ नेर्गदनद [८. ४. १७] इति णत्वं न स्यात्तथा गै इत्य. स्यात्त्वे घुमास्था [६. ४. ६६] इतीत्वं न स्यादत आह । गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ १०६ ॥ अन ज्ञापकं दैपः पित्त्वम् । तद्ध्यदाविति सामान्यग्रहणार्थम् । अन्यथा लाक्षणिकत्वादेव विधौ तदग्रहणे सिद्धे किं निषेधे सामान्यग्रहणार्थेन पित्त्वे- न । तेन चैकदेशानुमतिद्वारा संपूर्णपरिभाषा ज्ञाप्यते॥ इयं च लक्षणपति- पदोक्तपरिभाषानिरनुवन्धकपरिभाषालुग्विकरणपरिभाषाणां वाधिका दाधा घु [ १. १.२० ] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टा ॥ गातिस्था [ २. ४.७७] इति सूत्र इणादेशगाग्रहणमेवेष्यत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १०६ ॥ ननु वृधादिसंज्ञाः समुदाये स्युरत आह । प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ १०७ ॥ देवदत्तादयो भोज्यन्तामित्यत्र मुजिवत् ॥ १०७ ॥ नन्वेवं संयोगसंज्ञा समाससंज्ञाभ्यस्तसंज्ञापि प्रत्येकं स्युरत आह । क्वचित्समुदाये ऽपि ॥ १०८ ॥ गर्गाः शतं दण्ड्यन्तामर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्तीत्यादौ दण्डम- बत् ॥ लक्ष्यानुरोधेन च व्यवस्था ॥ १०८॥ ननु यू स्न्याख्यौ [ १. ४. ३ ] इत्यत्र व्यक्तिपक्षे दीर्घनिर्देशादनणत्वेन ५ C. अन ज्ञापकं; B. अत्र च ज्ञापकं. ७ B. चैकदेशानुमितिद्वारा. ८ B. वाधिका इति दाधा घु इति सूत्रे भाष्ये स्यष्टम्. १. B. इणादेशग्रहणमेवेष्यत इति न दोष इत्यन्यन्न, १३. B. भुज्यन्तामित्यत्न. -- ·परिभाषेन्दुशेखरः ग्राहकसूत्राप्राप्त्योदात्ताद्यन्यतमोच्चारणे ऽन्यस्वरकस्य संज्ञा न स्यादत आह। अभेदका गुणाः ॥ १०९ ॥ असति यत्ने स्वरूपेणोच्चारितो गुणो न भेदको न विवक्षित इत्यर्थः ॥ अब चास्थिदधि [७.१.७५] इत्यादावनङादेरुदात्तस्यैवोच्चारणेन सिद्ध उदा- ५ त्तग्रहणं ज्ञापकम् ॥ स्वरूपेणोच्चारित इत्युक्तेरनुदात्तादेरन्तोदात्तादित्युदात्तादि- शब्दोच्चारणे विवक्षैव । उत्रः [१.१.१७] ऊँ [१.१.१.८] इत्यत्नाननुनासिक एरोच्चारणीये यत्नाधिक्येनानुनासिकोच्चारणाद्विवक्षा बोध्या । पथिमथ्यभुक्षाम् [७.१.८५] इत्यादौ स्थान्यनुरूपतयानुनासिक एवोचारणीये निरनुनासि- कोच्चारणात्तद्विवक्षा । एतदर्थमेवासति यत्न इत्युक्तम् ॥ न चैवमस्थ्यादीनां १० नविषयस्य [कि°२.३] इत्याद्युदात्तत्यान्त्यादेशस्यानङः स्थान्यनुरूपे ऽनु- दात्त एवोच्चारणीय उदात्तोच्चारणं विवक्षार्थं भविष्यतीति कथमस्य ज्ञापकत्व- मिति वाच्यम् । परमास्थिशब्दादावन्तोदात्त उदात्तगुणकस्यापि स्थानित्वेन विवक्षायां मानाभावात् ॥ चतसर्याादात्तनिपातनं करिष्यते वधादेश आयुदात्त- निपातनं करिष्यते पदादयो ऽन्तोदात्ता निपात्यन्ते सहस्य स उदात्तो निपा- १५ त्यत इत्यादिभाष्यं त्वेकश्रुत्याष्टाध्यायीपाठे क्वचिदुदात्तााच्चारणं विवक्षार्थीम- त्याशयेन । स्वर्येण पाठ इति पक्षे तु ज्ञापकपरं भाष्यमिति कैयटादयः॥ परे तु निपातनं नामान्यादृशे प्रयोगे प्राप्ते ऽन्यादृशप्रयोगकरणं तद्रूपाद्य- १ C. सूत्राप्राप्त्योदात्ता; B. सूत्राप्राप्तौ उदात्ता. .४ C. °वोच्चारणे सिद्ध. ५ B. °न्तोदात्तादिशब्दोच्चारणे. १२ C. P. °न्तोदात्त; B. °न्तोदात्तत्व. १२ B. P. स्थानित्वेन; C. स्थानिवत्वेन. IC. om. सहस्य.

·प° ११०.] परिभाषेन्दुशेखरः १.७ नात्तत्रतत्रोदात्तादिविवक्षा । तिसृचतास्रत्यत्त्र द्वन्द्वप्रयुक्ते ऽन्तोदात्त उच्चार- णीय आयुदात्तोच्चारणमन्यत्न स्थान्यनुरूपे स्वर उच्चारणीये तत्तदुच्चारणं विवक्षार्थम् ॥ संपूर्णाष्टाध्याय्याचार्येणैकश्रुत्या पठितेत्यत्र न मानम् । कचि- त्पदश्यैकश्रुत्यापि पाठो यथा दाण्डिनायनादिसूत्र ऐक्ष्वाकेति । यद्यप्यध्येतार एकश्रुत्यैवाङ्गानि पठन्ति ब्राह्मणवत्तथापि व्याख्यानतो ऽनुनासिकत्वादिवदु. ५ दात्तनिपातनादिज्ञानमित्याहुः ॥ विधेयाविषये वप्रत्यय इति निषेधान गुणा- भेदकत्वेन सवर्णग्रहणम् । अत एव घटवदित्यादौ मतोमस्य नानुनासिको वकारः । अत एव तद्वानासाम् [४.४.१२५] इति सूत्रनिर्देशः । अन्यथा प्रत्यये भाषायामिति नित्यमनुनासिकः स्यात् ॥ जातिपक्षे तु नास्योपयोग इति बोध्यम्।यू इत्यादौ दीर्घमात्रवृत्तिजातिनिर्देशान्न क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥१०९॥ १. ननु सर्वनामानि [ १.१.२७] इत्यत्न णत्वाभावनिपातने ऽपि लोके सणत्वप्रयोगस्य साधुत्वं स्यादत आहे । वाधकान्येव निपातनानि ॥ ११ ॥ १ B. तनतनान्तोदात्ता. १ P. °चतस्त्रित्यत्न; B. C. °चतस्त्रित्यत्नापि; P. rejects the latter reading. २ C. उच्चारणीये तदुच्चारणं. ३ B. क्वचित्पदैकदेशश्रुत्यापि पाठो; C. क्वचित्पदस्याप्येकश्रुत्या पाठो; Raghavendra reads पदस्य, and Bhairava. एकश्रु- त्यापि. ७ B. मनोर्मस्यानुनासिको वकारो न. ९ B. प्रत्ययभाषाया. ११ P. सर्वनामानीत्यत्र ; B. C. सर्वनामानीत्यादौ ; P. rejects the . latter reading. - - ·१.८ परिभाषेन्दुशेखरः तत्तत्कार्ये नाप्राप्ते निपातनारम्भात् । पुराणप्रोक्तेषु [ ४.३ १०५ ] इति निपातितपुराणशब्देन पुरातनशब्दस्य वाधः प्राप्तो ऽपि पृषोदरादित्वान्नेति बोध्यम् । पुराणेति पृषोदरादिः पुरातनेति चेत्यन्ये ॥ इयं सर्वादिसूबे भाष्ये स्पष्टा ॥ अबाधकान्यपि निपातनानीति तु भाष्यविरुद्धम् ॥ ११० ॥ ननूखधातोत्वेि स्वत एव इस्वत्वात्पूर्वमभ्यासहस्वत्वाप्रवृत्तौ हलादिःशे- षे सवर्णदीर्घ इस्खापत्तिरत आह । पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १११ ॥ एवं च इस्तस्यापि इस्खत्वे कृते लक्ष्ये लक्षणस्यति न्यायेन न पुनईस्वः। तदुक्तमिको झल [ १. २.९] इति सूबे भाष्ये । कृतकारि खल्वपि शास्त्र १० पर्जन्यवदिति । सिद्धे ऽपि. इस्वादिकारीत्यर्थः ॥ न च लक्ष्ये लक्षणस्य सक. देवे प्रवृत्तिरित्यत्र न मानमिति वाच्यम् । समो वा लोपमेक इति लोपेनैकस- कारस्य द्वित्वेन द्विसकारस्य पुनर्द्वित्वेन च त्रिसकारस्य सिद्धौ समः सुटेि [८.३.५] इति सूत्रस्यैव मानत्वात् । संप्रसारणाच्च [६. १. १०८ ] सि- चि वृद्धिः [ ७.२. १] इत्यादौ भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वाच ॥ अन विकारकतो १५ लक्ष्यभेदो नेति सिचिं वृद्धिरिति भाष्यात्प्रतीयत इत्यन्यत्र विस्तरः ॥१११॥ १. तत्कार्य. २ B. P. प्राप्तोऽपि ; C. प्राप्नोति ; P. mentions the latter reading. -३ C. पुरातनेत्यन्ये. ५ C. °इस्वत्वाप्रवृत्तौ; B. °हस्वाप्रवृत्ती. ८ C. इस्वत्वे; B. इस्खे. ११ B. प्रवृत्तिरिति न्याये न. चलिसकारस्य; B. निसकारस्य च. १६. P. विकारकतो; B. C. विकारागमकतो.'

·प ११२,११३.] परिभाषेन्दुशेखरः ॥ ननु स्यन्दूधातोः स्यन्स्यतीत्यादावात्मनेपदनिमित्तत्वाभावनिमित्तत्वान्न वृ. द्भयश्चतुर्थ्यः [ ७. २. ५९] इति निषेधस्य बहिरङ्गत्वेनान्तरङ्गत्वादूदिलक्ष- णस्पेड्रिकल्पस्यापत्तिरत आह। निषेधाश्च बलीयांसः ॥ ११२ ॥ अन्तरङ्गादुपजीव्यादपि बलीयांस इत्यर्थः ॥ चतुर्थ्य इति तु स्पष्टार्थमेव । अत एव तत्प्रत्याख्यानं भाष्योक्तं संगच्छते. ॥ अत एव सवर्णसंज्ञादेनिषे. धविषये न विकल्पः । अन्वथा मीमांसकरीत्या विधेरुपजीव्यत्वेन प्राबल्यात्तस्य । सर्वथा वाधानुपपत्त्या दुर्वारः स इति मञ्जूषायां विस्तरः । अत एव द्वन्द्वे च [१.१ ३१] विभाषा जसि [१.१.३२] इति चरितार्थम् ॥ विध्युन्मूलनाय प्रवृत्तिरस्या वीजम् ॥ न लुमता [ १. १.६३] कमेणिङ् [ ३. १. ३०] इत्यनयोर्भाष्ये स्पष्टैषा ॥ ११२ ॥ नन्वत्यन्तस्वार्थिकानामर्थप्रत्यायकत्वरूपप्रत्ययत्वानुपपत्तिरत आह । अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे ॥ ११३ ॥ यस्यार्थः प्रकृत्या प्रत्याय्यते सो ऽपि प्रत्यय इत्यस्याप्यङ्गीकारात्तस्य प्र- त्ययत्वमिति न दोषः । स्वार्थ इत्यस्य स्वीयप्रकृत्यर्थ इत्यर्थः॥ महासंज्ञाब- लादाकाङ्कायामन्यानुपस्थितिरस्या वीजम् ॥ सुपि स्थः [३. २. ४] इत्या- दिसूत्रेषु भाष्ये स्पष्टैषा ॥ ११३ ॥ १ B. स्यन्स्यतीत्यादौ सकारादिविशेषापेक्षत्वादात्मनेपद; P. rejects this reading. ६ B. तत्प्रत्याख्यानं भाष्यं. ६ C. निषेधाविषयत्वे न. ८ C. दुर्वार स ; B. स दुर्वार. ११ ८. स्पष्टैषा; B. स्पष्टा. ..

·११० परिभाषेन्दुशेखरः [प° ११४,११५,११६,११७, योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ ११४ ॥ इष्टसिद्धिरेव न त्वनिष्टापादनं कार्यामत्यर्थः । तत्तत्समानविधिकद्वितीय- योगेन विभक्तस्यानित्यत्वज्ञापनमेतद्वीजम् ।। ११४ ॥ पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥११५॥ तत्त्रततान्यतरस्यां विभाषा वति सूत्रनिर्देशज्ञापितमिदम् ॥ ११५ ॥ ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ ११६ ॥ स्पष्टमेव पठितव्ये ऽनुमानाद्वोधनमसार्वत्रिकत्वामित्यर्थः । तेन ज्ञापक- सिद्धपरिभाषयानिष्टं नापादनीयमिति तात्पर्यम् । भाष्ये ऽपि ध्वनितमेतन्ड्या- प्सूत्रादौ ॥ ज्ञापकोत न्यायस्याप्युपलक्षणम् ॥ न्यायज्ञापकसिद्धानामपि केषां- १० चित्कथनमन्येषामनित्यत्वबोधनायेति भावः । यथा तत्स्थानापन्ने तद्धर्मलाभ इति न्यायसिद्धं स्थानिवत्सूत्रं ज्ञापकसिद्धं च तनानल्विधाविति ॥ ११६ ॥ ननु द्रोग्धाद्रोग्धा द्रोढाद्रोढेत्यादौ घत्वादीनामसिद्धत्वात्पूर्वं द्वित्व एकन घत्वमपरत ढत्वमित्यस्याप्यापत्तिरत आह | पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ॥ ११७ ॥ द्वित्वभिन्ने पूर्वत्र कर्तव्ये परमसिद्धमित्यर्थः । पूर्वत्रासिद्धम् [८.२.९] इत्यधिकारभवं शास्त्रमस्या लिङ्गम् ॥ यत्र च सिद्धत्वासिद्धत्वयोः फले विशे- षस्तत्रैवेयम् । कृष्णर्द्धिरित्यादौ जश्त्वात्पूर्वमनन्तरं वा द्वित्वे रूपे विशेषाभावेन नास्याः प्रवृत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥ सर्वस्य द्वे [८.१.१] इति सूबे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ ११७ ॥ ७ C. तेन परिभाषामादायानिष्टं नापा°. ८ B.P. भाष्ये ऽपि; C. om. अपि. ११. C. °सिद्धं ततान. १६ : भवशास्त्रमस्या ज्ञापकम् .

·प° ११८,११९,१२०.१] परिभाषेन्दुशेखरः ननु गोष्वश्वेषु च स्वामीत्यादिवगोष्वश्वानां च स्वामीत्यपि स्यात्स्वामीश्च- र [२.३.३९] इति सूत्रेण षष्ठीसप्तम्योविधानादत आह । एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तु- तीयस्याश्च न भविष्यति ॥ ११८ ॥ यत्तान्याकृतिकरणे भिन्नार्थत्वसंभावना तद्विषयो ऽयं न्याय इत्यन्यत्र वि- स्तरः ॥ रुञ्चानुप्रयुज्यते [३.१ ४०] इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टेयम् ॥ १९८ ॥ ननु विव्याधेत्यादौ परत्वाद्धलादिःशेषे वस्य संप्रसारणं स्यादत आह। संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् ॥ ११९ ॥ तदाश्रयं संप्रसारणाच्च [६.१.१०८] इति पूर्वरूपम् ॥ वस्तुतो लिष्यभ्या- सस्य [६.१.१७] इति सूत्र उभयेषांग्रहणस्योभयेषां संप्रसारणमेव यथा १० स्यादित्यर्थकत्वेनेदं सिद्धमित्येषा व्यर्थेति लिट्यभ्यासस्योत सूत्ने भाष्ये स्पष्टम् । फलान्तरान्यथासिद्धिरपि तत्रैव भाष्ये स्पष्टा । णौ च संश्वङोः ६.१.३१] इत्यादौ संश्चङोरित्यादि विषयसप्तमीति तलापि न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः यत्तु क्वचिद्विकृतिः प्रकृति गृह्णाति ॥ १२०.१ ॥ तेन निसमुपविभ्यो सः [ १. ३.३० ] इत्यत्न वाग्रहणेन वेजो ग्रह. णसिद्धिः॥ ३ B. P. द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च; C. द्वितीयायास्तृतीयायाश्च. ५ B. तद्विषये. ६ B. सूत्रभाष्ये. कार्य. ११ C. त्यर्थकत्वेनेदं; B. °त्यर्थवत्त्वेनेदं. १३ C. इत्यादौ संश्चनोरित्यादि विषय', B. इत्यादि विषय'. ८ B. om.

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° १२०.२ तथा औपदेशिकप्रायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १२०.२ ॥ तेन दादेर्धातोः [८.२.३२] इत्यत्रौपदेशिकधातोरेव ग्रहणमिति ५ तन्न । तयोर्निर्मूलत्वाद्भाष्याव्यवहृतत्वाच्च । न च विकृतिः प्रकृति गृह्णातीति ग्रहिज्या [६.१ १६] इति सूत्रस्थभाष्येणाद्यायारितरस्काराच्च । निसमुपवि- प्यो द इत्यादौ वेो ऽनुकरणे सौतः प्रयोगः । आत्त्वविषय एवात्मनेपदं प्रयोगस्थानामेवानुकरणस्य घुसंज्ञासूत्रे भाष्ये स्पष्टमुक्तत्वादित्यन्ये ॥ अन्त्या- पि तत्रतत्रोपदेशग्रहणं कुर्वतः सूत्रकतो वार्त्तिककृतश्वासमता । इह हि व्या- १० करणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपमाश्रीयते यत्रास्यैतद्रूपमिति रूपनिम्र- हश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगं तस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे सानुबन्ध- कानां प्रयोगो नास्तीति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते क उपदेशो नाम- ति घसंज्ञासूत्रस्थभाष्येण प्रायोगिकासंभवे तहणमित्यर्थस्य लाभेन भाष्या- संमता च ॥ भाष्ये सानुबन्धकेल्यादि प्रकृताभिप्रायेण । दादोरति सूने दादि- १५ पदस्यौपदेशिकदादित्ववति लक्षणेति न दोष इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ यदपि नन्वजर्घा बेभिदीतीत्यादी तत्तद्णप्रयुक्ता विकरणा यलुकि स्युस्तथा यड्लुांक बेभिदितेत्यादावेकाचः [७.२.१०] इति इग्निषेधः स्यादत आह। ४ C. धातोहणमिति. १० B. om. यत्रास्यैतद्रूपमिति. १० C. रूपनिग्रहश्च. ११ B. लौकिकप्रयोगं. १३ B. घुसंज्ञासूत्र. १६ B. यदप्याजर्घा बिभेदती; C. यदपि नन्वजर्घा बेभिदिसी. १७ C. स्यात्तताह.

·प° १२०.३.] परिभाषेन्दुशेखरः श्निपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्णेन च । यत्रैकाज्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १२ ०.३ ॥ अनुबन्धनिर्देशो द्विधा स्वरूपेण ङित इत्यादिपदेन च ॥ हन्ति याति वाति । सनीवन्त [ ७. २. ४९] इति सूत्रे भरेत । दीडो युडचि [६. ४. ६३] । अनुदात्तङितः [१. ३. १२] । दिवादिभ्यः श्यन् [३. १. ६९] । एकाच उपदेशे [ ७. २. १० ] इत्युदाहरणानि ॥ द्वित्वं सनाद्य- न्ताः [३. ५. ३२ ] इति भूवादयः [ १. ३. १] इति च धातुत्वं च भवत्येव गुणो यङ्लुकोः [७. ४. ८२] इत्यादिभिर्निषेधानित्यत्वकल्पनात् । तेन भष्भावो ऽप्यजर्घा इत्यादौ भवति । अत एव इवीदितः [७. २. १४] इति सूबे कैपटे यत्रैकाज्ग्रहणं किंचिदिति पाठः ॥ एकाच उपदेशे ऽनु- १० दात्तात् [७. २. १०] इति सूत्र एकान्ग्रहणेनकदेशानुमत्यैषा ज्ञाप्यते अन्यथोपदेशे ऽनेकाचामुदात्तत्वस्वैव सत्त्वेन तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेवति तदाप न भाष्यानुक्तत्वादेकाऽग्रहणस्य वधिव्यावृत्त्यर्थमावश्यकत्वाच्च । न च वधिः स्थान्युपदेश एकाजेवेति वाच्यम् । साक्षादुपदेशसंभवेनैतद्विषये स्थान्युपदे- शाग्रहणादुपदेशत्वावच्छेदेनैकाजित्यर्थाच्च ॥ किचोत्तरार्थमेकान्ग्रहणम् । १५ अत एव जागरितवानित्यादावुपदेश उगन्तत्वमादाय युकः किति २ C. यङ्लुकि; B. यङ्लुकीति. ४ B. भरति. ४ C. युडचि; B. युडचीति. ७ P. इति च धातुत्वं च ; B.C. इति धातुवं च. १० C. यत्राज्ग्रहणं. ११ B. P. 'देशानुमत्यैषा; C. देशानुमतिद्वारेषा. १५ B. उपदेशत्वावच्छिन्नेनै. १६ B. उगन्तमादाय.

·"E B.Cघातोरक्यवस्यैकाजिति. ११५ परिभाषेन्दुशेखरः [प° १२०.३. [७.२. ११] इतीनिषेधो न । तत्रोपदेश इत्यनुवृत्तिश्च स्तीर्णमित्यादा- विनिषेधायेत्याकरे स्पष्टम् ॥ न च भाष्ये यङ्लोपे बेभिदितेत्यादावेटप्रवृ- त्यर्थमुपदेशे ऽनुदात्तादेकाचः श्रूयमाणादङ्गादित्यर्थे सनीटप्रतिषेधो वक्तव्यो बिभित्सतीति दोषोपन्यासवद्यङ्लुकि दोषानुपन्यासेन तन्नेडिष्टः । यङ्लोपेत्या- ५ दि भाष्यं तूपक्रमोपसंहारवलेन न यङ्लुग्विषयम् । किंच तस्य तद्विषयकत्वे यङ्लोपे स्थानिवत्त्वस्येव यङ्लुक्युपायाप्रदर्शनेन न्यूनतापत्तिरिति वाच्यम् । इङ्गिषये यड्लुको लोके ऽनभिधानेन च्छन्दास सर्वविधीनां वैकल्पिकत्वेन च तत्र दोषानुपन्यासेनादोषात् । अन्यथैकाज्ग्रहणं किममिति प्रश्नस्योत्त- रत्र जागर्त्यर्थमिह वध्यर्थमित्युत्तरस्य च भाष्ये निरालम्बनतापत्तेः ॥ न १० चार्धधानुकाक्षिप्तधातोरेकाच इति विशेषणम् । एवं च विभिन्सतीत्यादावुत्त- रखण्डस्य धातोरेकाच्त्वमस्त्येवोत्तरखण्डे ऽस्तित्ववदेतच्च दयतेः [७. ४.९] इति सूने भाष्ये स्पष्टम् । एवं च प्रकृतभाष्यासंगतिरिति वाच्यम् । आक्षेप आक्षिप्तस्यान्वये च मानाभावात् । अङ्गत्वं तु विशिष्ट एवेत्येकाचो द्वे [६. १. २] इति सूत्ने भाष्ये स्पष्टम् । निरूपितं च तनादिशेषे शब्देन्दुशेखरे । १५ धातुत्वं तूत्तरखण्ड एव ॥ अत एवैकाचो बशो भष् झषन्तस्य रध्वोः [८. २. ३७] इति सूत्रे धातोरवयवस्यैकाच इति वैयधिकरण्येनान्वये गप- सिद्धिः प्रयोजनमुक्तं भाष्ये न तु प्रसिद्धमजर्घा इति ॥ अजर्घा बेभिदीती- त्यादौ नम्म्यनादयस्तु चर्करीतं चेत्यस्यादादौ पाठेन यलुगन्ते गणान्त- .१ C. °वृत्तिश्च स्तीर्णमि°; B. वृत्तिश्चास्ति तीर्णमि". ३ C. सति इट्प्रतिषेधो. ४. ५ P. तद्विषयकत्वे; B. C. वद्विषयत्वे. १० C. °धातोरेकाजिति विशेषणम्. ११४ B सूत्रभाष्ये. ॥

·प° १२१,१२२.] परिभाषेन्दुशेखरः रप्रयुक्तविकरणस्याप्राप्त्या न भवन्ति ॥ छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि च्छन्दसि दृष्टप्रयोगेष्वदृष्टानामभावो बोध्यः । भाषायां तु तादृशानामभाव एव । रितप्शपादिनिर्देशास्तु भवतेरः [७. ४. ७३] इत्यादिसूनस्थवन्नि- देशवन्नार्थसाधका इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ १२० ॥ ननु जभो ऽचि रधेश्च नेट्यलिटीत्येव सून्यतां किं द्वी रधिग्रहणेने- ५ त्यत आह । १० पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥ १२१ ॥ प्रतिवाक्यं भिन्नवाक्यार्थवोधकल्पनेन गौरवं स्पष्टमेव ।। परंतु भाष्यासं- मतेयम् । टाङसि [७.१ १२] इति सूत्रस्थभाष्यविरुद्धा च । तत्र चेनादेशे- कारप्रत्याख्यानं योगविभागेनैव कृतमिाते बहवः ॥ १२१ ॥ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥१२२॥ ए ओ ऐ औचसूत्रयोर्ध्वनिता भाष्ये । तत्रानेकपदघटितसूत्रे प्रायेण पदलाघवविचार एव न नु मानालाघवविचार इत्यू३ कालो ऽच् [१.२.२७] अपृक्त एकाल् [१.२.४१] इत्यादिसूत्रेषु भाष्ये ध्वनितम् । तत्र हि सूत्ने ऽल्- ग्रहणहलग्रहणयोर्विशेषविचारे संज्ञायां हल्ग्रहणं ण्यक्षत्रिय [२.४.५८] इति १५ सूत्रे ऽणिोरिति वाच्यमिति त्रीणि पदान्यल्ग्रहणे वदेकं स्वादिलोपे हल्ग- हणं ण्येति सूत्रे ऽणिबोरिति न वाच्यमपृक्तस्पेति वाच्यमिति त्रीण्येव पदानी- ३ C. रितपाशपादि. ३ B. इत्यादिस्थतन्निर्देश; C. इत्यादिसूत्रस्थानर्देश'. ५ P.द्वी रधिग्रहणे'; B. द्विराधिकरणे', C. द्विरधिग्रहणे. ७ B. °विभागो बलीयान् . ९ c. चेनादेशेकार'; B. चेनादेशे इकार'. १२ C. °सूत्रयोर्ध्वनितेषा भाष्ये; B. सूत्रयोर्भाष्ये ध्वनितेषा. १६ P. वाच्यामिति त्रीणि; B. C. वाच्यमिति तत त्रीणि, .

·परिभाषेन्दुशेखरः [प° १२२. ति नास्ति लाघवकतो विशेष इत्युक्तम् ॥ अचि नु [६.४.७७] इति सूत्र इण इत्येव सिद्धे प्योरिति संमृद्य ग्रहणान्न पूर्वेगेण्ग्रहणं तत्र विभक्तिनिर्देशे संमृद्य ग्रहणे च सार्धास्तिस्रो मात्रा इण्ग्रहणे तिस्रो मात्रा इति लसूत्रे भाष्योक्तेस्तथौतः श्यनि [७.३.७१] इति सूत्ने शितीति वक्तव्यं तवायमप्य- ५ थःष्टिवुक्कमु [७.३.७५] इति सूने शितीति न कर्तव्यं भवतीति भाष्ये न केवलं मात्रालाघवं यावदयमप्यर्थं इति कैयटोक्तेः प्रायेणेति शिवम् ॥ १२२॥ ॥ इति श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृतः परिभाषेन्दुशेखरः समाप्तः ॥ ॥ जर्मण्यदेशोद्भवेन पुण्यग्रामस्थशिक्षालये संस्कृतविद्याधिकारिणा कोल्हो ना शोधितमिदम् ॥ ॥ शुभं भवतु ॥ २ B. इत्येव वक्तव्ये य्वोरिति संमृद्य संग्रहणात्पूर्वे . ३ P. ग्रहणे च ; B.C. om. च. ३ C. माता इण् इति तिस्रो. ३ B. लणसूत्रभा . ४ B. and Bhashya तलायमप्यर्थः; C. तत्लाप्ययमर्थः. ५ C. न वक्तव्यं भवतीति, -

·॥ अथानुक्रमणिका ॥
पृ.
९२
.
१०९
अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः
अङ्गवृत्ते पुनर्वृत्तावविधिः. .....
अनन्तरस्य विधिर्वा भवति...
अनन्त्यविकारे ऽन्त्यसदेशस्य..
आनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता.
अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थ ..
अनुदाचेत्त्वलक्षणमात्मनेपदम
अनेकान्ता अनुबन्धाः ..
अन्तरङ्गादप्यपवादो बलीयान् .
अन्तरङ्गानपि विधीबहिरङ्गो लुम्बाधते ....
अन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो ल्यब्वाधते ......
अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थ ........
अभेदका गणाः...
.
५
.
५३
५८.

·२ पृ० १४ ११५ .. १०० ४१ ९३ अभ्यासविकारेषु वाध्यवाधकभावो...... अर्थवद्हणे नानर्थकस्य... अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं... अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धि असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्ग आगमशास्त्रमनित्यम् .. आतिदोशकमानित्यम् . उणादयो ऽव्युत्पन्नानि उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे उपपदविभक्तेः कारकविभक्ति उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोऽप्यपवाद उभयगतिरिह भवति .... उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो. एकदेशविकृतमनन्यवत् एकयोगनिर्दिष्टानां सह. २० .. .. २३ . .. .. . ७ .... ७ ३३ १७ एकस्या आकृतेश्चरितः १११ .. ५ एकान्ताः औपदेशिकप्रायोगिकयोरौपदेशि कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ... ११२ १ ·२५ .. ७५ .. V १०५ . ८६ ७ . १८ १११ कार्यमनुभवन्हि कार्यो .... कृट्वहणे गतिकारकपूर्वस्यापि . कल्युट्नुमुन्खलर्थेषु ... कचिल्लताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि.. कचित्समुदाये ऽपि ... क्वचित्स्वार्थिकाः प्रकृतितो. क्वचिदपवादविषये ऽप्युत्सर्गो. क्वचिदेकदेशो ऽप्यनुवर्तते.. क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति . गणकार्यमनित्यम् .... गतिकारकोपपदानां कृद्भिः, गामादाग्रहणेष्वविशेषः गौणमुख्ययोर्मुख्ये... ग्रहणवता प्रातिपदिकेन. चानुकृष्टं नोत्तरत्र.. ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुबन्धकस्य . तन्मध्यपतितस्तद्गहणेन.. ताच्छीलिके णे ऽणतानि.. ९४ ७९ .. २९ . .. ११६ ८॥

·४ पृ. . . ... ५१ ९९ . ar . ताच्छीलिकेषु वासरूपविधि ....... धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे. नघटितमनित्यम् ... नाजानन्तर्य बहिप्रकृतिः... नानर्थक ऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यास नानुबन्धकृतमनेकाल्वम् नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् . नानुबन्धकृतमसारूप्यम्. निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य निर्दिश्यमानस्यादेशा. निषेधाश्च बलीयांसः पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान्.. पदाङ्गाधिकारे तस्य च.. परान्नित्यं बलवत्.. पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिः . पर्यायशब्दानां लाघवगौरव पुनःप्रसङ्गविज्ञानासिद्धम् पुरस्तादपवादा अनन्तरान्वि.. ८४ ११ १०९ ११५ ३८ . ११० ·५ पृ. ११० ५७ . पूर्व ह्यपवादा अभिनिविशन्ते .. .... पूर्वबासिद्धीयमद्वित्वे.. पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादा पूर्वोत्तरपदनिमित्तकार्यात्पूर्व प्रकल्प्य वापवादविषयं तत.. प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि .... प्रकृतिग्रहणे यङ्लगन्तस्यापि प्रकृतिवदनुकरणं भवति .... प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्य.. प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः .. प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्य... प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्ट बहुव्रीहौ तद्गुणसंविज्ञानमपि. भाव्यमानेन सवर्णानां... २२ . १०२ १०५ १०० ७६ . ८१ १९ भाव्यमानो ऽप्युकारः. . मध्येऽपवादाः पूर्वान्विधी. यतानेकविधमान्तयं..

·. ३ . . .. पृ० यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् . १ यदागमास्तद्गुणीभूता यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे.. ३१ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ४ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ४० योगविभागादिष्टसिद्धिः ११० लक्षणप्रतिपदोकयोः... लक्षणान्तरेण प्रानुवन्विधि ३९ लादेशेषु वासरूपविधिः ७५ लुम्विकरणालग्विकरणयोर वर्णाश्रये नास्ति प्रत्यय २० वाधकान्येव निपातनानि... वार्णादाङ्गं बलीयो भवति .. विकरणेभ्यो नियमो.. ३७ विधिनियमसंभवे विधिरेव . १०१ विधौ परिभाषोपतिष्ठते.. विभक्तौ लिङ्गविशिष्टाग्रहणम् . व्यपदेशिवदेकस्मिन् .. व्यपदेशिवद्भावो ऽप्रातिपदिकेन .. .. . ७ m ·पृ. १११ १ .. ३९ .. . १०३ . . ३४ ९३ २४ व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्ति° . शब्दान्तरस्य प्रामुवन्विधि शब्दान्तरात्प्रामुवतः. श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं श्रुतानुमितयोः श्रुतसंबन्धो सकृद्गतौ विप्रतिषेधे .. संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वम् .. संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं. संनियोगशिष्टानामन्यतरापाय समासान्तविधिरनित्यः संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बलवत् . सर्वविधिभ्यो लोपविपिरिड्विाधिश्च .. सर्वे विधयश्छन्दसि सर्वो द्वन्द्वो विभषैकवद्भवति. सहचरितासहचरितयोः. सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः. सांप्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः. ८५ १११ . ९५ ३२ ३१ २

·पृ०
.
२४
सूलिङ्गवचनमतन्त्रम् .
स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न..
स्वरभिन्नस्य प्रानुवन्वि...
स्वरविधौ व्यजनमविद्यमानवत् .
हलस्वरप्राप्ती व्यञ्जनम
....
४
८२
८३
॥ इत्यनुक्रमणिका समाप्ता ॥

·No text on this page.