·SANSKRIT TEXT SOCIETY.
श्रीवर्धमानविरचितः स्वकीयदृत्तिमाहिती
गणरनमहोदधिः ॥
VARDHAMANA'S
GANARATNAMAHODADHI,
WITI TIE AUTHOR'S COMMENTARY
FDITED, WITII CRITICAL NOTES AND INDICES,
JULIUS EGGELING, P11.D.
OTIMOLOT 44***TT AND DOWPARATIU 10 LOST 1X TEX CRIURETT OV 11 RUBES
PART 1
LONDON
TRUBNEI A CO, Si yd 59, LUDGITI NIIL
PRINTED FOR THE SIXSKRIT TEXT SOCIFTY
BY STEPNE ARSTIT ID SONS OLI TFORD
1
1879

·MEU TX TOCIL ERPIRTELFILER
ADOLF TRIEDRICII STENZLEN,
ZV STINEN ERPYTAGF, 12
SprTFUPER 1879,
" DATABATER CRINTERLIG
ZLOPTIONET

·PREFACE TO PART I. Tur present edition of the Ganaratnamahodadh is based on a collation ot"the following slánuscripts, all of which are written in the Devanagari character A An old as belonging to the Royal Asiatic Society and consisting of 178 palm leaves In the colophon it is dated Samrak 1151 tiro dhisamratsare Idrttihavadı 5 budhe This dato us probably intended for Sala 1151=AD 1229, which, according to Brown's Tables, coincides with Verodhın in the Bșihaspati cycle This MS 19 on tho holo well written and belongs to the same class of rothis as thosc cuscovered by Dr Buhler in the Jain Library at Jesalmer, datod from about AD 1140 to 1310 , Unfortunately it does not contain the text and commentary complete a large portion (klokas 159-369, comprising about threc scvents of the worl) having been omitted A photograph of two pages of the US 25 gren in Part I of Professor Wright's Oriental Series of the l'alxographical Society B A paper 38 belonging to the Bombus Gorenment and consisting of 73 leares the fourth of wluch 13 santing This ars, which contains both tho text and the commentary, 19 well wntten, and dated Samrat 1GGG SAD 1600 "b, on European paper, belonging to the Bombay Gorera eel, pot rery carcfully, by two different hands Only a few *t the beginning have been rerised a third hand It consists 138 Icarce, the first of wluch is wantin Thero arc dumerous larunge throughout the US Trom many characteristre coincidence's of rcalling it woull appear that the orginal JS from which thus tas copied, as probably dense from the same JIS as I In:27 Office BIS 919, 8, <htten Coranls tho cod of the last, or at the beginning ol thorreeent, century, and consisting of 121 lcares A few ·TRFFICE leaves at the end, it seems, pero lost, a dificrent hand haring supplied the defect on foll 118 121 by a commentary mulo up for the pur- TOSC Thus cops was apparently denred from a gool, though perhaps badly written, MIS It contains a somewhat shorter reccneson of the commentary than that of the other MS9 , fover meanings being often assigoed to the gand words, and numerous examples and explanatory passages beag wanting in it The present cops, howerer, 1 extremely incorrect, and some different hand haring, morcoter, revised at through out, without assistance from other MSS, ata reading, aro now but too often hopelessly corrupt E India Offico US 949, It consists of 30 Icares and contains only the text of the ganas Dated Samiat 1863=AD 1806 F This MS was kindly obtained for me by Dr Buhler from a Brahnın of Bhuj in Kachchh It 13 of about the same age as B, and consists of 107 paper leaves containing tho hole of the text and commentary As regards the mutual relations of these Manuscripts-apart from thoso peculiarities of D already alluded to—there 18 an unmistakable connexion between BC and F on the one hand, aud between A D (and L) on the other, not so marked, however, as to constitute two different recensions of the work Although in most cases in which the two olasscs of Manuscripts differ, the readings exhibited by the latter class seem to me preferable, it has not been possible-owing to the defectiveness of A and the corrupt state of D-to allow to this class that muence in the colstituting of the text throughout the work which might otherwise have been assigned to at According to an Arya stanza, given at the end of the work by A and I, the authenticity of which I see no reason to suspect Vardhamana composed his work in Samat 1197, corresponding to AD 1140 the date of the oldest of these MSS (A.) would therefore be as close to that of the codex archetypus, and to the time when the author Lived, as one could wish Nevertheless, the interval had been suficiently long for numerous mistakes to bare crept into the text by the time the manuscript ras written 1 सप्तनवत्यधिकेष्वेकादशसु शतेष्वीतेषु । वीणा विक्रमतो गणरत्नमहोदधिर्विहित ।

·PREFACE yil Of the three MSS of the other class F has more in common with A and D than the other two, and it happens in not a fer cases that D and I coincide in giving some valuable reading or passage, where all the other Manuscripts differ When I first undertook to coat this work, only three of the above Manuscripts were accessible to European scholars, viz, A and D and the text US E They had been for many years in the hands of the late Professor Goldstucker, who was the first, in his "Pånını, his place in Sanskrit Literature," to point out the great in portance of the work for lexicographic purposes His account of these MSS led me to assume that a tolerably correct edition of the work might be possible!, and on being asked to take Goldstucher's place as Editor to the Sanskrit Text Society, it appcared to me that I could do no better service to Sanskrit scholars than to prepare for the Society an edition of Vardhamana s metrical version of the Ganas, together with the best text of the commentary that I might be ablo to extract from the two available MSS I soon found however, that Goldstucker had taken far too favourable a view of the task Although the Royal Asiatic Society HS (A.) belongs no doubt to the better class of Sanskrit MSS, Goldstucker had entirely forgotten to state that it as defective by nearly one half of the work, for which portion my manuscript materials would consequently have been limited to the India Office MS (D) than which a more hopelessly incorrect NS has never passed through my hands. Under these circumstances eren a tolerably satisfactory cdition of Vardhamana s metrical version of the Ganapåtha would have been 1 The MSS n quest on are no doubt open to correct on as indeed every Sanskrt MS in ex stence is but I told that at all events the anc ent copy of the RAS In sp te of ata unaccurac es be ranked by every one con versant with BSS amongst the best Sansknt Yosh shunan Audi Encyag una let tneuhet ta meto trudny thohada muito I have no bez ation in maistas ung that even a tolerable Sansint scholar would be able to male a perfectly good edit on of at least the text of the work v th the ad of these five cop es of the text (viz each of the two BIGS of the commentary representing in G opun on, two cop es of the text--Ed) the two copies of the commentary and as a matter of course with the aid that may be got from lanını and his commentaries –Goldstucker, oy at P 178 ·Viul PRCF (CF attended with considerablo dificulties, tho more so as thero are not a fev omissions in D also, and as the chief, if not the sole, importance of the worl lics in the commentary, not in the metrical arrangement of the Ganas, I should have had to abandon tho work, had not my friend Dr Buhler come to my assistance with his wonted kindness and disinterestedness He drew my attention to the modern Bombay copy C, and somewhat later to the MS B, purchased by him in the meantime for the Bombay Government, and he, moreover, ob tained for me the loan of MS F from its owner, a Brahman in Bhdy When it 18 borne in mind that Goldstucker, with his ertensive connexions in India, for many years exerted liimself in vain to procure at least one other manuscript of Vardhamana's commentary on his Ganapatha, this work may be taken as an admirable example of the great services which Dr Bubler, by his unwearied exertions in exploring the manuscript collections in Western India, has rendered to Sanskrit scholarship Even with my manuscript apparatus thus fortunately increased, the task of edıting has been by no means an casy one, and numerous difficulties have had to be left for future solution, many more, however, would have remained unsolved, and many quotations unidentified, if it had not been for the warm interest taken in the work, and the invaluable assistance rendered me throughout its progress, in revising the proof shects, by so many disinterested friends and fellow-workers, viz , Professors Aufrecht, Stenzler, Weber, Roth, Haas, Pischel, Kielhorn, and, last not least, Dr Bohtling. I am also indebted to my friend Dr Rost for kundly drawing my attention to and placing at my disposal, somo works connected with tho Ganas, especially tỏe Ganaratnávali of Bhatta Tajñesvara, recently published at Baroda which, as wll bo seen from the footnotes of the last five shcets of the present part, has been of considerablo service to me Indeed, it was only after I became acquainted with this work, which is largely based on Vardhamâna's commentary, that at occurred to me that continual reference to the rarious readings ·PREPACE IS of the accessible Ganapathas might add to the usefulness of tho present work The completion of Pandit Bala Sastrin's edition of tho Kåsika Vrtti vas of course a most welcome event to me, although, owing to the somewhat insufficient state of the editor's materials, especially in regard to the text of the Ganas, I have found it necessary, along with the printed edition, continually to consult the two MSS at my disposal, vız, JIS Ind Of 2440-1 (a) and a MS of the Asiatic Society of Bengal (B), in which the fourth and eighth allhyuyas are wanting At tho end of the present edition I intend to give, besides a completo index to the work, an alphabetical list of the Ganas, in which the words of each gana will be arranged alphabetically, with the various readings of the other collections attached to them To Professor Aufrecht, who, at one time, had himself been seriously engaged on Vardhamâna's work, I am indebted for much valuable information, it was he who kindly drew my attention to the author's relations to Kshirasvåmin, the commentator on the Amarakosha Several passages copied by Vardhamâna from that writer have been noticed in the footnotes, in my own copy of this edition I have noted a good many more especially in the first few sheets, but I have not thought it necessary to encumber the pages with too many references of thus kınd A critical cdition of Kshirasvåmin's commentary would in my opinion form a valuable contribution to Sanskrit philology the manuscripts bowever, hitherto accessible to Luropean scholars, aro by no means sufficient for such a task Ona of the chief difficulties in restoring the text consists in the zuzacrous grammatical sâtras quoted by the author Goldstucher's contention to the contrary notwithstanding a glance at almost any page of the prescat odation will suffice to show that Bohtlingk was unquestionably right in stating in the preface to his edition of Pånını, that Vardhamana's work was intended not for Pånıpı's Ashtadhya /1, but for some modern grammar Whenever the gram matical worl, to which Vardhamana refers, is identified in India- .

·PREPACT and I have no doubt that this will be the casc orc long--many mistakes in the wording of the sůtras, which my MSS do not cnable me to settle, will be easily corrected. On these grounds it will be understood why, in not a few cases in which it would huve been easy enough to alter a sútra so as to make it agree with Pånını, I have thought it safer to resist the temptation, and to content myself with refermng to the corresponding rule of Panını In regard to a number of curious and not very probable rarious readings of gana words adduced by the author, as well as some other doubtful passages in which the VISS are in tolerable agreement, I cannot help thinking that, if mistales there be, the fault lies not 80 much in my MSS, as in the defective manuscript materials on which Vardhamana had to work Hindu scholars, I doubt not, will also readily identify many of the quotations which I myself and those who have so kindly assisted me have not been able to trace to their original sources information of this kind which might be utilized before this edition 18 completed, and which would thus contribute to the usefulness of the work, I shall feel very thankful To the Managing Committee of the Sanshrt Text Society my sincerest thanks are due for this edition being allowed to see the light Without their lind consent to its being published under their auspices, I could never have hoped to persuade a publisher to undertake a work of this kind, whatever may be its importance in the eyes of Sanskrit scholars Unfortunately there is but too much reason to fear that, with the publication of the present work, the Sanskrit Test Society, the foundation of which was so heartıly welcomed by all Sanskrit scholars, and which in the present unbappy state of Oriental text publishing, might have proved so uscful to Sanskrit studies, ill close its short but promising existence For any J EGGELING EDINBURGK Cptember 1 1879 ·ADDITIONS Since the shects of Part I nero struch off, I bare succeeded in tracing soi cral quotations to their sources. Professor Kiclhorn alco Hias kindly identificd for me some paesages froin the Mahabhashya (arsh ) and the Takyapadiya 2013, एप वादिनि देवी is Kumāras li, मेवं मस्या. Mhh, ed hielli p 281, 10 P8178 This sloka is from thornth Natyas 19, 5 '8,111, तथेति म प्रतिगायत स तथेति प्रतिज्ञाय Kumarns 63 P1.1" यावद्विर.खेमा घरन्ति kumAras 372 11017, अयि विजहोहि intl Sp_502 (identifed by Dr Tacharine) ParineG यदि लेपनमेवेष्ट• Is Dantlin s KAryadaren 21 22 P, last line, वृद्धाशेन विचारणीयचरिता • is from Uttar rAmnetunnts Act 6, Inst xloha but one ; al qunted Danrups, p 39 Pim Time G, मन्ये मार्तण्डगृह्याणि hary s lart 2 7 222 (e! उद्यतमुद्या ) 131,16 The Vakyaradiya hr 1921ng निपाता द्योतका केचित्पृथगाभिधायिन । पागमा इष केऽपि यु संभूयार्थस्य वाचका' । .31 1 15 एहि आये. NAS 4,362 203), बाय एहिस्सो रीहाय । 21 10, अन्तराखापमाघ.bh, Nirlh P 415 " 41.1 14 एकवचनमुत्सर्ग करिष्यते subh P D5 25 "2 1 14, पेपा व परेप घ. Rijasehl arms Balaram 2, 30 CONII (TIONS P 18 read 3992 47 of VII hiello p 100 1 33 ? O road nyerály (s etymolohy p 19, 1 10) "311Arpante नधोमण्डिमा PU0 पट संप्रमारणे गीयरयाप्रतिषेध duh an in ! (at ten गोवपा प्रतिषेध) AIR परव-दिया-Gaatm • Banta antertaरणF PoetrurrednF Aile 10 for of 10 dd 219 pm Jin Ir 1 ft PULLD for प्रपमा प्रपया 113 Item IBITAL प्रवाशेपमदी PIRICAfप्रय robaby 'ema ki sri 1,.. । .

·ओम् ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अथ श्रीवर्धमानविरचितः स्वीयत्तिमहितो गणरत्नमहोदधिः ॥ सुखेनैव ग्रहीय्यन्ति गणरत्नानि यां श्रिताः। वृत्तिः सारभ्यते स्वीयगणरत्नमहोदधेः१ ॥ शास्त्रारम्भे समोहितमिद्धयेऽभिमतदेवतायां ग्रन्यनमस्कारमाह। वाग्देवतायाः कमरेणवस्ते जयन्ति येपां मिपमाचतोऽपि । सर्वार्थदर्शी३ मुकुरेण तुल्यः प्रकर्षमेति प्रतिभाविलासः॥१॥ येषां वाग्देवतायाधरणरेणूमा मस्पर्शमात्रेणापि निखिल पदार्थ- मार्थप्रतिविम्वतः४ प्रतिभाविलामः सातिशयः पद्यते ते जयन्तीति संपन्धः । वाचामधिष्ठाची देवता वाग्देवतेति माभिप्रायं तस्या नाम । जयन्तीति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते सर्वोत्कृष्टत्वेन च नमस्कार प्रातिप्यत इति तान्प्रति प्रणतोऽमीति लभ्यते । प्रतिभेति । प्रजा नवनवोमेख- १IAC.thonhole of the introduce ३ भब्दार्थदर्यो । tion, both text and comment, is want. ४ पदार्थप्रतिषियहिनु. : पदार्थ. Eng_n beglast वन रपयामापथ प्रतिवन्धत । गयानाहाचपाहाव.. 4 om प्रति D cor प्रति. २ देवताया। 1 ·२ गएरवमहोदधिः [अध्या॰ १. शालिनी प्रतिभा मता ॥ इदानी व्याकरणनिष्णातबुद्धीनां पूर्वीचा- णि स्तुतिमाह। शालातुरीयशकटाइजचन्द्रगोमि- दिग्वस्त्रभर्तृहरिवामनभोजमुख्याः । मेधाविनः प्रवरदीपककर्तृयुक्ताः प्राज्ञनिषेवितपद्धितया जयन्ति ॥२॥ शलातुरो नाम ग्रामः । मोऽभिजनोऽस्यास्तीति शालात- रीयस्तत्रभवात् पाणिनिः। शकटाङ्गजः शाकटायनः । पूज्यश्चन्द्रद्य- न्द्रगोमी । गोमिन्पूज्य इति गोमिन् । दिग्वस्त्रो देवनन्दी । भर्तहरि- वाक्यपदीयप्रकीर्णकयोः५ की महाभाथ्यत्रिपाद्या व्याख्याता च । वामनोऽ विश्रान्तविद्याधरव्याकरणकर्ता । भोजः सरखतीकण्ठाभ- रणकर्ता । मुख्यशब्दस्यादिवचनवाच्छिवस्खामिपतञ्जलिकात्यायनप्र- भृतयो लभ्यन्ते । दीपककर्ता श्रीभद्रेश्वरसूरिः । प्रवरचासी दीपक- का च प्रवरदीपककर्ता । प्राधान्यं१० चास्याधुनिकवैयाकरणापेक्ष- । १ प्रति प्रज्ञान° Bवोन्मेषशा- लिनी D. २ शालातुरो F. ३ शालातुरो ना (piece broken off) स्य |A. ४ तत्रभवा आणिनि: B; तवभ- वो वा पाणिनिःF. शालातुरीयःपा- विनिः । D. ५ भर्तृहरिवाक्यमदीपप्र. F; न्दी। भ--- पदी broken off in A. ६ विपद्या 3 D. F. ७ वामनो विश्रावविव्याधर B.; तिथान्तविद्याभर• D. स्थादि broken of in A. ९ दीपकती D. १० रदीप प्राधा broken of in A.; अप्राधान्यं B. ८ की.

·अथा. १.] गणरत्नमहोदधिः था । निषेवितं पदद्वितयं चरणाम्बुजदयं सुप्तिलक्षणं २ च येषां ते तथोताः॥ इदानी ममतशास्त्रोपलम्भपूर्वक स्वग्रन्थमारतां दर्शयति । विदित्वा शब्दशास्त्राणि५ प्रयोगानुपलक्ष्य च६। स्वशियमार्थिताः कुर्मो गणरानमहोदधिम् ॥३॥ शब्दशास्त्राणीति पाणिन्यादिविरचितानि सोपनिवन्धानि । प्रयोगान् महाकाव्योपनियद्धानि लक्ष्याणि । लक्ष्यं लक्षणं च मभ्यम् ज्ञात्वा गणरनमहोदधिनामानं१० ग्रन्थं खविनेयैरभ्यर्थिताः कुर्मः पद्य- वन्धेन रचयामः॥ अथ गणानाह११ ॥ च वा हाहवैवं नह नहि नवा नो चन हि है स्वधा स्वाहारै वै यदि यदुत नूनं नहिकमः१२ । उताहो हा ही हे किमुत यदिनामेव तु तथा भगो भो हहो हो इतिह नु सहामा ननु नजः॥४॥ १.द्वितयं B DF. १० महोदधिनामानं broken or in २ मुप्तिडतलपर्ण A. ३ सर्वशास्त्रीपश्तपूर्वक D; मस्त ११ Thusn F. ग्रन्थ स्खशिष्यार्थ दि. ---पलम broken off in A दम इत्यर्थः । स्वशिष्यः कुमारपालह- ४ सपन्यस्य सारतो; D. om स्व. रिपालमुमिचन्द्रप्रभृतिभिः प्रार्थिताः। ५ सर्वशास्त्राणि F; गास्त्रसाराणि अधुनावसरमाप्तागणामाह I AD.; D. A.repeats the passage from पूर्वक स्वय- ६ प्रयोगामुपलपयेत. न्यस्य मारता दर्शयति १० हेतुपु (on tl. ७ मशास्त्राणिमब्दमा brokea. The East time the rs. omkta हरि- of IDA. पास ad read पधुनावसार, for C. मोपनिवभाति D. see Yote 9, rage 4. निधामि मपाणि मि 47 14:n E.; to facilitate refer. बंधान म नियानिमपाणि D. ence, the particles are left upjoided. an ·४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या०१ च । इत्यन्याचयसमाहारेतरेतरसमुच्चयविनियोगतल्ययोगिताव- धारण हेतुपु ॥ भिक्षामट गां चानय ॥ पाणी च पादौ च पाणि- पादम् ॥ सवय न्यग्रोधश्च । सक्षन्यग्रोधी । पचति च पठति च चैत्रः ॥ अह च त्वं च पुत्र गच्छावः ॥ कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्वया। किमन्य- देवं निहताय नो४ दिषः ॥ प्रतीतः पन्थानं तव च महिमा वामनभयोर् अतव्याहत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि । स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे सर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः । हे देव यस्तव महिमा स वामनमयोः पन्थानं मार्गमतीत एव । उल्ल- द्वितवानेवेत्यर्थ.५ || ग्रामश्च गन्तव्यः शीत च६ । शीतात् कथं गम्यत इत्यर्थ ॥ पादपूरणेऽपि । भीमः पार्थस्तथैव च ॥ * ॥ वा विकल्पानव- कृप्युपमानद्दन्दसमुच्चयेषु ॥ यवैवी ब्रीहिभिवा यजेत८॥ शस्त्रवेदम- धिगम्य तत्वतः कस्य वेह भुजवीर्यशालिन.९॥ जाता मन्ये तुहिनमथि- ता१० पद्मिनी वान्यरूपाम् ११ ॥ सा वा शंभोस्तदीया वा मूर्तिर्जलमयी मम । न हतीयेत्यर्थ.१२ ॥ वायुवा१३ दहनो वा ॥ * ॥ ह । अह । इति विनियोगे। त्वं ह१४ ग्राम गच्छ । अयमहारण्यं १५ गच्छत ॥ श्राचारा- - १ °समाहारेतरेतरयोगसमु F २८ om पादौ च। ३ अह च चैत्र । अह च व च. A , अहं च पुत्र (थ supplied) गाव । चा. भिमुख मन.० ४ निहिताच नो A (but supplied on paper, the leaf being broken), ते forनो DF y Dom Ta ६com शीतं च ७ विकल्पार्थोपमान.D ८ यजते । C D om thuis ex Kirat 13,62 १० मथित B, Alegh 80 ११ F adds उभे एव धमे वोढुमुभयो- वीर्यमाहित। १२D om न Kum S 2, CO १३ वायुवायुवी १४ अहप १५ अहाय महारण्य A, अहसहा रखें D , अहायमरखं BCF ·अथा.१] गणरत्नमहोदधिः । तिक्रमेऽपि । स्वयं ह श्रोदनं भुते । उपाध्यायं मक्तून् १ पाययति ॥ खयमह रथेन याति । उपाध्यायं पदाति गमयति ॥ हः पादपूरणेऽपि। इति ह स्माहुराचार्याः ॥ अहशब्दः पूजायामपि भवति । यथा । अह माणवको भुते ॥ क्षेमार्थेऽपि शाश्यतः २ ॥ * ॥ एव । इति नियमानिय- 'मौपम्योत्प्रेक्षासु। अहमेव स्वयमिदं वदामि ॥ अद्येव । दहेव ।। श्री- स्तवैव मेऽस्तु ॥ तमेव मेना दुहितः कथचिदिवाहदीचातिलकं चका- २६। तमेवेति मनोरथमिवेत्यर्थः ॥ वेव भोक्ष्यमे । इत्यनवकृप्तावि- त्येके ९॥ * ॥ एवमिति प्रकृतपरामर्शप्रकारेवार्थोपदेशनिर्देशनिश्चया- श्रीकारैवार्थेषु १० ॥ एवं वादिनि देवर्षी ॥ एवं कुरु ॥ मैव११ मंस्थाः ॥ अमिरेवं विप्रः१२ ॥ एवं पठ१३ ॥ एवं तावत् ॥ एवमेतत् कः१४ संदेहः ॥ एवं कुर्मः१५ ॥ श्राहार्यमेवं१६ मृगनाभिपत्चमियानशेपेण तयोवि- शेष:१७॥ ॥ न । इति प्रत्यारम्भे । न ह भोक्ष्यम इति ॥ ॥ न हि। न वाहनो१८ इति निषेधे । न हि न हि१९ महिमानं प्राप्य प्यन्ति . ११ ने। १मतून , सक्याम् । पादय पंच । यद्योगे वलसादयो म २ THIS A , माय । F, पा. भवति। मार्थ-c, Dom this sentence. १० प्रकृतिपरामर्शप्राकार, का. ३ एवेत्यवधारणामियोगीपम्यनि- रेवार्थेषु B D , कारवार्थेपुल योगे। ४ Ror x 123,5 १२ अपिरवं संस्था विप्र IC, अपि- ५ mom from तमेव । इत्येके but रेव विप्र A (supplied on paper) has Instead vीव गच्छाद एते चादय १३ पच D , c om पठ। एवं तावत् (Vacana) पय यद्योगे व ससादयो न भवन्ति । १४ एवं तत्य A D E Ratnar ६Krem.6726 (Capp, Ishtl Cir)201,7,13 ७ मनोरथमेवेत्यर्थ.F १५ कुर्म इति।। CF धADC, PAT TH 1,2, १६ महार्यमेव Sch १० योशेषत Ic. c.om the first रति: for the १८१ ।मोiner next Page, note६. Kcond C. I, read of, F adds na १९ महिOnce only np ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या०१ - भूपाः१॥ यदा। अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । न हि मकृविपातमात्रेणोदविन्दुरपि ग्रावणि निम्नतामादधाति । श्रमकदि- त्यर्थः ॥ न वा कुर्यात् ३ ॥ व्यञ्जनमखरं परं वर्ण नयेत् 1 यदा । अविप्र व भाषसे । विप्रवन्न ब्रूष इत्यर्थः६ ॥ दददपि गिरमन्तर्बुध्यते नो मनुष्यः ॥ * ॥ चनेति चिदर्थे । किमो विभक्तिप्रत्ययान्तात् पर एव चास्य प्रयोगो भवति । तद्यथा ।कश्चन । का चन। कि चन। के चन। क चन । कदाचन । कथ चनेति ॥ * ॥ हि । इति स्फुटार्थनिश्चय- हेतुपु१० । को ह्यबालि शो हस्तगतं पादगतं कुर्यात् ।। दाक्ष्यं हि सद्यः फलद यदग्रतश्चखाद दासेरयुवा वनावलीम्११ ॥ अनिरिहास्ति धूमो हि दृश्यते । यो हि दीर्घासिताक्षस्येत्यादी पादपूरणविशेषावधार- णादावपि१२॥ * ॥ है। इति संबोधने । है देवदत्त ॥ माघाविस्मययो- रपि ॥ * ॥ खधा । स्वाहा । इति पिटदेवतासंप्रदानयोः । स्वधा पि- भ्यः । स्वाहाऽग्नये ॥ * ॥ रे । इत्यनादरदानयोः । त्वं ह रे कि करि- व्यसि ॥ रैकरोति । दानं ददातीत्यर्थः ॥ * ॥ वै । इति पादपूरणे । यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्यविरं विदुः१३ ॥ दृहस्पतिर्वे देवानां पु. । १तप्यन्ति D , छप्यति. C, F ८ नवमातगुभाकान् भावववनाके adds विकल्पे पि । कखयोर्जिह्वामूलीय धनात्केवलात्कदाचन D न वा (cf Rat I 5, 4)। न वा कुर्यात् । ereftfa MSS २ D om to ब्रूप इत्यर्थ । १० स्फुटार्थानि A F (C), स्फुटार्थ- ३। CF om from न. हेतुYBC, स्फुटार्थे हेतौ च । 8 F om af, cf Kat I 1, 21 ११ वनावली।C, D omits thus ex. ५ यथा A, यद्यविमF ample, F adds इति माघ , Sisupar ६ see Note२ [A gloss? Professor 12, 32 (वनावली.d) Aufrecht thinks this refers to an १२ दीर्घासितापसेत्यादी• B, दी- assumed before it in the text ] घीस्तितोऽवस्थेति पादपूरणादावपि ७Sirupal 11,4 १३ Manu2, 156.

·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः रोहित इति विशेषेऽपि ॥ * ॥ यदि । इति पक्षान्तरे। यदि शमः कि नपसेति ॥ * ॥ यदुन । इति वाक्यार्थनिर्देशे। स त्वया वाच्यो यदुते- हागम्यताम् ॥ * ॥ नूनमिति तर्कनिश्शययोः । नूनं शरत् अफुला हि काशाः ॥ नूनं मा तव प्रियेति ॥ उत्प्रेक्षायामपि ॥ * ॥ न हि कमि- ति निषेधे । अस्ति ते किंचित् । न हि कमिति ॥ * ॥ उताहो । इति वि- तर्के । गौरयमुताहो गवय इति ॥ * ॥ हा । इति विस्मयविषादराजु- गुणार्तिपुः । हा लब्धं पाटलिपुत्रम् ॥ कन्यान्तःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ हा प्रिये जानकि ॥ हा देवदत्त ॥ हा इतोऽस्मि मन्दभाग्यः ॥ * ॥ ही । इति विस्मयविषादयोः। हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाक:९ ॥ शतकृत्वोऽप्यधीयाना ही न विझो जडा वयम् ॥ * ॥ हे। इति मबोधने । हे देवदत्तेति ॥ श्लाघाविस्मययो- रपि१० ॥ * ॥ किमुत । इति किपुनरर्थेऽतिशये पक्षान्तरे १११ ॥ प्रा. कृतो१२ऽपि पुमान्नावमन्तव्यः किमुत राजेति॥ किमुत ब्रह्माविन्नेमिः१३॥ किमुत रज्जुः किमुत सर्पः ॥ * ॥ यदि नाम । इति प्रकृतान्यथाले । वि- प्रोऽसि यदि नाम मूर्खः । कथं नाम । इत्याथर्यार्थ इति केचित्। महावाताहतिभ्रान्तमेघमालातिपेलवैः कथं नाम महात्मानो हियन्ते विषयारिभिः ॥ * ॥ १४ १BC r add यदि त्यपि। यदि e Şup 11, 61, Taitº Bohti वा स्युबइन्यपि। Spr 868 २ वायो B १० साध्यदिन ३षितर्कनियययो r ११ D om from अतिशये. ४मिया BCF १२ प्रकृतीA 4 Om D, १३ ब्रह्मविनामि A , ब्रह्मविन्नध्मि B ६ nom पिस्मय, शुक्पमार्तिपुर ब्रह्मविनसि,Com किमुत , D om ७ Mahhfrich pr.i8, हा प्रिये. from किमुत 50 सर्प Uttararam (1870)p3,6. १४ महावाताहतिनिधात' R.. Eg Ilitop 114, 12 hamand Mit 3 11 .

·गणरत्नमहोदधिः [अध्या०१ दूव । दूतीषदर्थोपमोत्प्रेक्षावाक्यालंकारेषु । कडार इवायम् । चन्द्र इव मुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद्भविष्यति ॥ * ॥ तु । इति विशेषावधारण पूजाच्यात्तिपादपूरणाप्यर्थ हेतुपु । मृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धम् । श्रात्मादयस्तु प्रमेयम् । यद्दा । भीमस्तु पाण्ड- वानां रौद्रः५ । यस्तु माणवको भुते। लं तु किं करिष्यसि । श्राख्या- स्था मितु ते॥ कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थ तु कीय॑ते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ भानुषङ्गिकमपि कीयंत इत्यर्थः । गृह्णीव व्याकरणम् । भृशं तु दुर्जे- यम् ॥ * ॥ तथा। इति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनसादृश्येषु देवदत्तो व्रजत । तथा यज्ञदत्तः ॥ तथेति स१० प्रतिज्ञाय ॥ तथा हि ते शील- मुदारदर्शने११॥ इदमपि तथेति ॥ * ॥ भगो । भो। हंहो। हो । इति सबोधने१२ । भगो ब्राह्मणाः । भोः सदाः। हहो पान्य किमाकुलः । दुःसहो हो वियोग इति ॥ * ॥ इति ह । इति लोकप्रवादागमयोः । इति हाकरोत् १३ ॥ इति ह चकार ॥ इति ह स्मोपाध्यायो ब्रूते पुन- र्वसुराचेय इति१४ ॥ * ॥ नु । इति प्रश्नप्रतिवचनोपमानवितर्कोत्प्रेक्षा- विषादपादपूरणेपु१५ । को नु वाचमीरयत्यन्तरिछे ॥ अकार्षीः कट ८ गृहीत D २ तुरिति Iss ९ °साहशासुन ३ पूजायावृत्ति B ४Got Nyay s 1,9 ५ पांडवानां तौव, पाडवानन· गवन १२ संवोधनार्थे :D ६ ते इति BCF, अरप्याससि तु १३ ह्यकरोत् । इति। 98 Cf the beginnings of chapters in ७ ग्यानुप: D , ह्यौनुपगिकमपि the Charaka s कर्तव्य कोर्यंत इत्यर्थ , B om १५ BCom प्रश, वितर्केवोत्प्रेचा आनुपनिक F, विपादपूरणेषु , D om विपाद 9 Mrichchh 14, 16 १० सा BC.F ११ Kum 55,36 once ·अध्या०१] गणरत्नमहोदधिः . देवदत्त । अयं न करोमि भोः ॥ वृक्षस्थ नु ते पुरुहत वयाः॥ अहिर्नु रन्नुर्नु । रञ्जिता न विविधास्तरुशैला नामितं नु गगर्न स्थगितं नु२॥ क नु मां त्वदधीनजीविताम् । श्राख्यास्यामि नु ते । इति ) * मह । अमा। इत्येक क्रियादियोगे । पुत्रेण महाधीते । पुत्रेण सह पण्डितः । पुत्रेण सह धनवानिति ॥ अमा सद्द भवतीत्यमात्यः ॥ मामीप्येऽप्य- मा ५ ॥ * ॥ ननु । इति परमतापानुऔषणापृष्टप्रतिवचन प्रश्ननयेषु । ननु वकृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपथितः ॥ अथवा। आपदो नवहो वन्द्याः मारामारविचिकाः। नन्वनुजानीहि माम् ॥ अका- पीः कटं देवदत्ता ननु करोमि भोः१०॥ एवं प्रभनययोरयुदाहार्यम्। विरोधोकी ननु वेत्यपि११ पठनीयम् ॥ ॥ नन्। इनि१२ निषेधेषदर्था- वक्षेपेषु । अब्राह्मणः । असाह्मणी १३ । अनुदरा कन्या । अपचसि लं वृषलेति । जकारो नमो न् इत्यत्र विशेषणार्थः१४ ॥ ४ ॥ किंस्वित१५ प्रत्युत्त यच्च कञ्चन ने कं सवा समं साकमः१६ साध जातु कृतं यदा वदि वदूमाहो नवै१७ यावतः । आहोस्वित किल किंकिलालमररे दिष्ट्यों चिरस्य प्रगे ने मे येन चिराय तेन नहवै शश्वच्छुभं कूपतः ॥५॥ दक्षस्य D , Rgr 11.24 3 नखहो BC सारसार A, विवेचका D १० ननु केनेह भो । ११ निधोक्तौ , चेत्यपि F ४ सहामेति । Iss १२ नजीति ५ सामीप्यमा B सामीप्य मा , १३ B Crom this B also the pre- समीप्ये प्यमा A corr from समीपोस्व ceding example. १४ नमो नित्यवविशेषणार्थ A, भो ६ परमाता A, परमता’यानुज्जे नित्यर्थविशेD , cf Pan I 3 73 पणापृष्ठD ७ विपाटना D , ननु वक्तृविगुणगु. १६साकमी Bcr २. irat915 ३D om this example 46 Kums 4 मा. om D १५ किश्चित् A ह्या BKirat 2,5 १७ तवैव ·गणरत्नमहोदधिः [श्रध्या० १. दूव । इतीषदर्थोपमोत्नेक्षावाक्यालंकारेषु । कडार दवायम् । चन्द्र इव मुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद्भविष्यति ॥ * ॥ तु । इति विशेषावधारणपूजायावृत्तिपादपूरणप्यर्थहेतपु३। स्पृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धम् । श्रात्मादयस्तु प्रमेयम् । यदा । भीमस्तु पाण्ड- वानां रौद्रः५१ यस्तु माणवको भुङ्क्ते । वं तु किं करिष्यसि । श्राख्या- स्यामि तु ते॥ कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थ तु कीय॑ते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ भानुषङ्गिकमपि कीर्त्यत इत्यर्थः । गृहीच व्याकरणम् । भृशं तु दुर्जे- यम् ॥ * ॥ तथा। इति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनमादृश्येषुः। देवदत्तो ब्रजत । तथा यज्ञदत्तः ॥ तथेति स१० प्रतिज्ञाय ॥ तथा हि ते शील- मुदारदर्शने११॥ इदमपि तथेति ॥ * ॥ भगो । भो। हो । हो। इति संबोधने१२ । भगो ब्राह्मणाः । भोः शरद्धाः। हहो पान्य किमाकुलः । दुःमहो हो वियोग इति ॥ ॥ इति ह । इति लोकप्रवादागमयोः । इति हाकरोत्१३ ॥ इति च चकार ॥ इति ह स्मोपाध्यायो ब्रूते पुन- ईसरात्रेय इति१४ ॥ * ॥ नु । इति प्रश्नप्रतिवचनोपमानवितर्कोत्प्रेक्षा- विषादपादपूरणेपु१५ । को नु वाचमीरयत्यन्तरिक्ष ॥ अकार्षीः कट DET HAD २ तुरिति Mss ९ साहशामु ३ पूजायावृत्ति B ५ पाडवानां तीव, पांडवानन गैव B. १२ संवोधनार्थे 10 ६ ते इति B C F , अरप्यास्यसि तु १३ छकरोत् । इति । ७ प्यानुष. D, ह्योनुपगिकमपि the Charakas कर्तव्य कीर्णत इत्यर्थ C, B om १५ B C om प्रश्न वितकेंवीधा. आनुपनिकर F, विपादपूरणेपुरा ,D om विपाद १Mnchcbh. 14, 16 ४Got Myay s 1,9 १० साBCF ११ Kum85,30 . 98 Cf the beginnogs of chapters in once ·अध्या. १४ गणरत्नमहोदधिः ट.. देवदत्त । अयं न करोमि भोः ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहत वयाः ॥ अहिर्नु रज्जुर्नु ॥ रजिता न विविधास्तरुशैला नामितं नु गगन स्थगितं नु २ ॥ क नु मां त्वदधीनजीविताम् ३ । आख्यास्यामि नु ते । इति ॥ * ॥ मह । श्रमा। इत्येक कियादियोगे । पुत्रेण महाधीते । पुत्रेण सह पण्डितः । पुत्रेण मह धनवानिति ॥ अमा सह भवतीत्यमात्यः ॥ मामीप्येऽप्य- मा५ ॥ * ॥ ननु । इति परमताक्षेपानुषणाष्टमतिवचनप्रश्ननयेषुः । ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृया वचने विपश्चितः ॥ अथवा। आपदो मन्यहो वन्द्याः सारासारविवेचिका: ॥ नन्वनुजानीहि माम् ॥ अका- पीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः१०॥ एवं प्रश्नययोरयुदाहार्यम्। विरोधोतो ननु वेत्यपि११ पठनीयम् ॥ ॥ नञ् । इति१२ निषेधेपदर्था- वक्षेपेषु । अग्राह्मणः । अमाह्मणी१३ । अनुदरा कन्या । अपचसि त्वं वृषलेति ॥ अकारो नञो न इत्यत्र विशेषणार्थ:१४ ॥ ४ ॥ किंस्वित्१५ प्रत्युत यच्च कच्चन ने कं सत्रा समं साकमः१६ सार्थ जातु कृतं यदा वदि वदूमाहो नवै१७ यावतः। आहोस्वित किल किंकिलालमररे दिटयों चिरस्य प्रगे ते मे येन चिराय नेन नहवै शश्वच्छुभं कूपतः ॥५॥ दषस्य DRgr 1121,3 ८ नवहो। C. ९ सारसार• A., 'विवेचका.D १० मनु केनेह भी 10 ११ निषेधोतो. c., पेयपिE. ४ सहामेति। १२ मत्रीति ५ सामीप्यमा, मामीर्य मा c, 93 RC I on this, B also the pre- समीप्ये प्यमाA corr trom समीपोख eeding examples १४ नमो नित्यविशेषणार्थ, मनी ६ परमाता A , समतापयामुळे मित्यर्थविशेDER Pin ri. 3.73. पणापृष्ठ १५ किचित्.A विपासाD , मनु पषिगुणगु- १६ सायमी D CF २irate,15 3 Dom this example 46 hom s मा। प्रा.BKirates ९७नदेन ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या' १. ११ इति ह स्मोपाथायः कथयति । अङ्ग स्म विद्वन्माणवकमध्याप- येति ॥ ॥ माङ् । मा । इति निषेधाशङ्कयो:३। मा कार्षीत् । मा भवत तस्य पापम् । मा भविष्यति शीताता जानकी हदयस्थिता ॥ङ- कारो लुङ्माङीति' विशेषणार्थः ॥ * ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे। देवदत्त गच्छमि । अथ किम् ॥ * ॥ चेदिति यद्यर्थे। शान्तिश्चेदमृतेन६ किम् ॥ * ॥ अहाय । इति शीघ्रार्थे । अहाय मा नियमजं क्लममुत्ससर्जेति ॥ * ॥ हया अयि। इति संवोधने। हये जाये मनसा तिष्ठ घोरेगा श्रयि विजही- हि दृढोपगृहनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि । अय्ययि१० माहसकारिणि ॥ * ॥ अये । इति स्मरणे । अये रामो दाशरथिः ॥ * ॥ नकि रित्यौपम्ये ११ ॥ . मेघो नकिर्वर्षति १२॥ प्रतिषेधवर्जनयोरपि ॥ ॥ अरे। इति हीनमंयो- धने । अरे चौर१३ ॥ * ॥ राची । इति निशायामित्यस्यार्थे । राची वृत्तं तु द्रक्ष्यति१४। रात्रीचरः॥ ॥ पुरा । इति प्रवन्धभविय्यदासन्ति- चिरातीनेषु १५ । उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थः१६॥ गच्छ पुरा देवो वर्षति । समनन्तरं वर्षिय्यतीत्यर्थः ॥ पुरापि न नवम्। पुराणमिति ॥ कचिद् भविय्यत्यासत्ती१७ चिरेऽतीते चेति१८ पृथ- 173. १वा : पादपू•D.corr. १२ मकिं. C.FA.C.F.add मि. २अध्यापयनि D. ३मारिति मिधे । D. १३ पोरोति C.F.; धीरति D. 8 D. om. this example. ५ माद नुहोति.Pin. III.3, १४ दन्दयसि n and om राषीपरः १५ परेसिधवविधतासत्तिघिराती. ६ यातयेद Sct. Rashl. Spr. ते पुरेति प्रतिबंध.. पुरात 2016; संतरी• A.F.: सतभेद 1.D. मातिवंधभविष्यदामधिरा' D. Ram 8.3,६श १६ •पापचय:). D. om. from CRr.x.25.1. पन्यये स्वपि। D. १० चयित. Ratalr.315,32 ११ मविमिाची.. १८ पति उपाध्याये. ० पृषगाह. १० पुरापमिति कधिग्रपियति। आ- मत्तीA.C.

·अध्या०१. गणरत्नमहोदधिः १७ . ७ गाह ॥ * ॥ मीमिति सर्वतोभावे । सीमादित्यो असृजत् । सर्वत इत्य. र्थः ॥ * ॥ अदित्यायें । कस्तद्देद यदद्भुतम् ॥ ६ ॥ पौषड् वीपट् प्याडहो नोहि वादः सूपत् कच्चिद् यच नेदङ्ग हन्ताः। वै न्वै४ छम्बट पाडवेरे वताथो कुं हं हिं कट् वेदधाघो नुकं चाः५ ॥७॥ श्रौषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थ ॥ ॥ प्याडिति प्रशंसामन्त्रण- योः६१ प्याट् शीघ्रं पठति । प्याट् पाठकाः' ॥ हिंमासातत्ययोरपि शाकटायनः ॥ कथिचिरत्ने ऽतीते काले। समीमेऽनागते चेति पृथ- गाह९ ॥ ॥ अहो। इति संवोधनाचर्ययोः। अहो वत महत्कष्टं चतु- मानपि याचते१० । अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ * ॥ नो हि । इति प्रतिषेधे। नो हि पठमि११ त्वम् ॥ ॥ वादिति वदर्थे । वाडिति तुटान्तं वपडथै श्रीभोजः ॥ * ॥ सूपदिति कृपदर्थे ॥ ॥ कञ्चिदिति कञ्चन- वत् ॥ * ॥ यत्र । इति यच्चवत् १२ ॥ * ॥ नेदिति शङ्कायाम् । नेजिमा यन्यो १३ नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेविति श्रीगाकटा- ॥ ॥ अङ्ग । इति पूजासंबोधनयोः१५ । अङ्ग विदन्माणवकम- यन: १४ १ See Note १६prerious page. २Rgv.li.04.4. ३gr.1.170,1. ४ने. ५ वेदपायो F; नुकंवाः .. ६ भाषणमसयो.cF: प्रशंसा- या D. ७प्यारशीघ्र प्यारपा... D.om. the second erabiple, - हिमामत्योरपि.A.; हिंसामाम- त्ययोरपि.c: D. om. from हिसा. e Thus D. F.; A. C. om. from feferrae. A gloss or transferred here from after the passage on चिरे above? 10. RAM ST 36. ११पषसि D. १२ •यषयत.; यति यथF. १३ विहार्यतो IS : t.ar.in. १४ DF.om श्री. १५ मंचासवोधनयो: D. 2 ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या. १. चा इति ह स्मोपाथायः कथयति । अङ्ग म विदन्माणवकमध्याप- येति ॥ ॥ माड् । मा । इति निषेधाशङ्कयोः३। मा कार्यात् । मा भवत तस्य पापम् । मा भविष्यति शीताती जानकी हदयस्थिता॥ड- कारो लुड् माडीति' विशेषणार्थः ॥ ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे। देवदत्त गच्छसि । अथ किम्॥ * ॥ चेदिति यद्यर्थे । शान्तिवेदमतेन६ किम् ॥ ॥ अहाय । इति शीघार्थे । अहाय सा नियमज क्लममुत्समर्जेति ॥ ॥ हया अयि। इति संबोधने। इये जाये मनमा तिष्ठ घोरे । अयि विजही- हि दृढोपगूहनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि । अय्ययि१० माइसकारिणि ॥ * ॥ अये । इति स्मरणे । अये रामो दाशरथिः ॥ * ॥ नकिरित्यौपम्ये ११ ॥ मेघो नकिति १२॥ मतिषेधवर्जनयोरपि ॥ ॥ अरे।इति हीनमंबो- धने । अरे चौर १३ ।। रात्री । इति निशायामित्यस्यार्थे । राची वृत्तं तद्रक्ष्यमि१४। रात्रीचरः॥ ॥ पुरा। इति प्रबन्धभविय्यदामत्ति- चिरातीतेषु १५ उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थ:१६ ॥ गच्छ पुरा देवो वर्षति । समनन्तर वर्षिय्यतीत्यर्थ. ॥ पुरापि न नवम्। पुराणमिति ॥ कचिद् भविष्यत्यासत्तो१७ चिरेऽतीते चेति१८ - प्रथ- १पा पादपू.D corr १२ मर्कि-C.FACada मि २अध्यापयति ३ माहिति निषेधे। १३ पोरोति, परति 8 Dom. this example १४ दन्दपमि D and om रापीपर: ५ मार मुडीहि in ma १५ पुरेति पंधविधतामतिषिराती- 173 ६ गोतवेद: Cact nudu spr ते पुरेति मतिया। पुमेरनि 2010 मेगये. ": मतदn प्रातिपंधभपियदामपिरा An 8 8 8. १६.पाययय AM on trom Rest उपाध्याये. पूचगाह. समन्वये स्वपि। १७ पुरापमिति पपिपिपति। पा. १०पित flatsir 313,1 मत्तीACE ११ भविमायो. १८ पति ·गणरत्नमहोदधिः अध्या. १] १० गाह ॥ * ॥ मीमिति सर्वतोभावे। सीमादित्यो असृजत् । मर्वत इत्य- र्थः ॥ * ॥ अदित्याद्यर्थे । कस्तद्वेद यदद्भुतम् ३ ॥ ६ ॥ श्रौषड् वौषट् याडहो नोहि वादः सूपत कच्चिद् यच नेदङ्ग हन्ताः। वै न्वै४ छम्बट् पाडवेरे वताथो कुं हं हिं कट् वेदधायो नुकं चाः५ ॥ ७ ॥ श्रौषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थे ॥ * ॥ प्याडिति प्रशसामन्त्रण- यो:६। प्याट् शीघ्रं पठति । प्याट् पाठकाः ॥ हिमासातत्ययोरपि शाकटायन:॥ कथिचिरने ऽतोते काले। समीपे ऽनागते चेति पृथ- IT ॥ * ॥ अहो । इति मबोधनाचर्ययोः । अहो वत महत्कष्टं चक्षु- पे याचते १० । अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ * ॥ नो हि । इति पेधे। नो हि पठसि११ त्वम् ॥ * ॥ वादिति वदर्थे । वाडिति तु टान्त वषार्थे श्रीभोजः ॥ * ॥ सूपदिति कूपदर्थे ॥ * ॥ कच्चिदिति कञ्चन- वत् ॥ * ॥ यत्र । इति यच्चवत् १२ ॥ * ॥ नेदिति शङ्कायाम् । नेजिमा यन्यो १३ नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेष्विति श्रीशाकटा- १४ ॥ ॥ अङ्ग । इति पूजासंबोधनयोः१५ । अङ्ग विदन्माणवकम- यन. 4 See Note & previous page Rgy ii 294 ३ Rer 1170,1 ४ ने ५ दयायो• F, नुकवा CF ६ भामंधणप्रसियो CH, प्रशसा. यो भी प्याड पा•A,D om the second example. ८ हिंसामयोरपि•A, हिसासास. वियोरपि• C D om from हिंसा. C Thus DF, A C. orm from कश्चिचिरत्ने° A gloss or transferred bere from after the passage on für abore? 90 cr B3hti Sp 836 ११ पचसि D १२ यववत् C; यच्चेति यद्यत्र । १३ ब्रिह्मायतो ISS ,f hui ll. १४ DF om श्री १५ सघासबोधनयो D ·गणरवमहोदधिः [प्रया.. । ध्वस्तिति कसन्तेभ्यो ए: ॥ रद्धिरित्येवं या वृद्धिः । गुण इत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्थास्यस्मिन्निति मत ॥ पृथियापम्तेजो वायुराकाशं कास्तो दिगात्मा मम इति द्रव्यापि ॥ युक्ररम् परिरभ्य दोाम् ॥ विनिथितार्था मिति वाघमाददे । रया- पिशतिः ॥ प्रत्यक्षमंनिध्यवधारणपदार्थाविपर्यासादिपिप ए व्यः ॥ न चेदिति निषेधे । न चेत्कर्तव्यम् ॥ निषेधार्थे नो पेदित्य- पि पठनीयम् ॥ ॥ पुदिति कुमायाम् । पुत्६ कुमितं कमति गर. ति । पुत्कमः ६ ॥ कान्तमिति तु गाकटायनः । श्राः। रति कोप- पीडयोः। विद्यां मातरमाः मदर्ग भूपयन भिसाम गिम्यपाः ।। मबिनि प्रय। गां शप्करोति ॥ ॥ ममुपगोपमियानन्दे । भगुप- जोपं वर्तने । उपजीपमिति निर्माणमारापण:१०॥ गोकुमा- थाम् १११ मोः कटं करोमि। परयेने भाने। पठ करोतीत्यादि..मिति मतिरमावधारणधीः । मा भोपि । पिरण्य प्रतिमुद्धोऽमि.मरारिरिति मंधाधन. भर्ममानुजमापूरणप्रतिषेधेषु पधामंग भरपेरिस .

·अथा.१. गणरत्नमहोदधिः २५ । एवं नु मन्यसे । इन्द्रं पश्य। ई ईदृशः मंमारः। उ उत्तिष्ठ । ऊ ऊपरे बीजं वपमि२१ ए इतो भव । ऐ वाचं देहि। श्री श्रावय ४॥ अपर स्ट स्व श्री५ । इत्येते मन्त्रस्तोभवचनाः ॥ श्रादिग्रहणात् कुंखु गुं घुमित्यादयोऽपि भवन्ति । अहम् । इभम् । शतम् । पर्याप्तम् । येन । तेन । चिरेण । अन्तरेण । ते । मे। चिराय । अनाय । चिररात्राय । चिरात् । अकस्मात् । चिरस्य । अन्योन्यस्य । मम । एकपदे । श्रये । मगे। पाहे । ती। रात्री । वेलायाम् । मात्रायाम् । तेऽहंप्रभृतयो यथाक्रमं प्रथ- मादिसविभयन्तप्रतिरूपकाछन्दोवशाद् यथायथं न्यस्ताः ॥ ६ ॥ उत्तरपूर्वीन्यतरा अपरान्यौ९ चेतराधरावुभयः । एधुस्यते १० क्षेया उभयद्युश्चापि विद्धद्भिः ॥ १० ॥ एघुमन्ता एते चादयो भवन्ति । शेषं स्पष्टम् ॥ १० ॥ इत्यं तदानीं कथमः पुरस्तात सद्योऽधुनायेह परेद्यविक्काः। पश्यादिदानी परुतः परायें- कध्यं सदा द्युःपुरस:११ सदं च ॥ ११ ॥ मद्य इति तदाणे। प्रसूत मधः कुसमान्यशोकः१२ ॥ ॥ पयादिति १ मन्यते 1 मा एवं मन्यसे । ७0m.A. २वति. ८न्यस्याःF. ३ऐपामं देहि A. om. D. (A. om. पर. ४ीमो यावय १० एस एने. ५ ए ऐपेस भो) 2. ए११ परादेवधामदा.. (पो) १२ Kom.6.3.2. ६पिरावा.

·२४ गणरनमहोदधिः [अध्या. १. ज्वलिति कसन्तेभ्यो णः१ ॥ वृद्धिरित्येवं या वृद्धिः । गुण इत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्यास्यस्मिन्निति मत ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति ट्रव्याणि ॥ इत्युक्तवन्तं परिरभ्य दोाम् ४ ॥ विनिश्चितार्थामिति वाचमाददे ॥ इत्या- पिशलिः ॥ प्रत्यक्षमनिथवधारणपदार्थाविपर्यासादिष्वपिप द्रष्ट- व्यः ॥ * ॥ न चेदिति निषेधे । न चेत्कर्तव्यम् ॥ निषेधार्थे नो चेदित्य- पि पठनीयम् ॥ * ॥ पुदिति कुत्मायाम् । पुत् कुत्सितं कसति गच्छ- ति। पुत्कसः६॥ कान्तमिति तु शाकटायनः ॥ * ॥ श्राः । इति कोप- पीडयोः। विद्यां मातरमाः प्रदर्य नृपशन भितामहे निस्त्रपाः ॥ * ॥ शबिति प्रग्रहे। गांशप्करोति ॥ ॥ समुपजोषमित्यानन्दे ९ । समुप- जोषं वर्तते ॥ उपजोषमिति निर्वाणनारायण:१० ॥ ॥ खोः कुत्सा- याम् ११ । खोः कटं करोति ॥ * ॥ श्रठ। अव । अड। इत्येते भर्सने । अठ करोतीत्यादि११ ॥ ॥ श्रामिति प्रतिवचनावधारणयोः। श्रां किं मां ब्रवीपि । श्रां चिरस्य प्रतिबुद्धोऽस्मि ॥ ॥ स्वरादिरिति संवोधन- भर्मनानुकम्पापूरण प्रतिषेधेषु१२ यथासंभवं भवति १३ । अ अपेहि । श्रा । १init1,140 40 Tlus A B CF, D om from Pån v 9,94 उपजोप. 3 Kanada Satra, 1, 1,5 ११ For the passage from सोः कुत्सा. ४ Kirat 11,80 या C. F rrad घोस् अठ अवर ५ प्रत्यपासत्तिव्यवधारणपदार्थवि- [खोस् प्रवाठ; सोस पठ पर] पर्यासादि.० स्त्यतेमालनपोकर करोना पठ ६ बुदिति पुत् युस्कसः। चौटालः (पप ] करोतीत्यादि । to which t. adds पर गति। ७ पिद्या मातरमा प्रदर्भC F. १२ कंपापादपूरण• F: पापापू- गपिति• An C.F . •प्रयाहे रण. कंपापूरप्रति•D (ति सानन्दे १३ भवति यथासंभवतीति DF ·अध्या०१. गणरत्नमहोदधिः सते कशानोर्न हि मन्त्रपूतम् ॥ * ॥ मातादिति प्रत्यचतुल्ययोः । मावाद्रष्टा माची। इयं मावासमोः ॥ * ॥ मनदिति नित्ये । सनत्कु- मारः ॥ मान्तं तु नुतिपरित्राणचिरंतनहिंसाकल्पननिर्भर्सनेपुरमा- कटायनः ॥ * ॥ माचि । इति निर्यगर्थे । साचि लोचनयुगं नम- यन्ती ॥ * ॥ मत्यमिति प्रश्नप्रतिषेधसत्येषु । सत्यं करोषि ॥ ननु कि- मर्थमिदम् । सत्यम् ॥ ॥ सत्यं हारि नितम्विनीकुचयुगं सत्यं मनोज्ञाः श्रियः ॥ * ॥ महु । इति शेध्ये । मझूदपाति परितः पटलैरलो- नाम् ६ ॥ ॥ विहायमा । इति वियदर्थे । विहायमा रम्यतमं विभा- ति ॥ ॥ प्राइ । इति शैये । श्राश्वपेद्दि मम मोधुभाजनात् ॥ * ॥ महमा । इत्याकमिकाविमर्शयोः । दिवः प्रसूतं१० महमा पपात । महमा विदधीत न फ्रियामविवेकः परमापदां पदम् ११ ॥ ॥ प्रायः । इति याजन्ये । प्रायः म दह नेय्य ति१२॥॥ स्खयमित्यात्मनेत्यर्थे । स्वयं प्रदुग्धेऽस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्वात्मानमित्यर्थे१३ ॥ * ॥ संव- दिति वर्षे । संवासरः । मंवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उच्चनीचरवश्यसपदिवलवतः प्रादुराविःपुरस्तात- नूष्णींजोपं निकामं युगपदनिशमः१४ साम्यभीक्षणंस- नोपाः। १Kom.81,52. २.मातस्तु तिनुपरि A.; मातमिति तु.परि. D.: मातं. ममिपEि: निर्भसमेप्पिति A.D.: Prof. Acfrecht world refer these meaning to some other word. ३Mirst DL. ४मनिपेध.. ५0cnD. ६ firsp.5,अ. ७ रम्यतर F. सी.शा. ९.आकस्मिकवि.. १० प्रभूत ११ Kirt2,30; btl.sp.C070. १२ सह नेष्यति. १३ F.adisपि:D om from चन्द्र.. १४ युगपदमनिमः ·गणरबमहोदधिः [अध्या.. ॥ समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ आदित्सापरोक्षयोरित्येके || * ]] दिवा । इति दिनार्थे। दिवाकरः ॥ * ॥ पुनरिति भूयोऽर्थविशेषयोः२। पुनरुक्तं वचः । किं पुनर्वाह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ॥ * ॥ अर- मिति शैये । परं पचति ३ ॥ * ॥ काममिति स्वाच्छन्दोऽनिच्छाङ्गो- कारे च । कामं भुङ्क्ते। कामं क्षाम्यतु यः क्षमी ॥ * ॥ प्रकाममित्यति- शये । प्रकाममप्रीयत यज्वनां प्रियः ॥ * || बहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ॥ * ॥ दोषा । इति राची । दोषाम- न्यमहः ॥ * ॥ ह्यः। इत्यतीतेऽहि। हस्त नः ॥ * ॥ निकषा। इति समीये। विलय लकां निकषा निय्यति ॥ * ॥ अन्तरा । इति मध्यविना- र्थयोः । अन्तरा त्वां च मां चकमण्डलुः । वामन्तरा तामरसायता- वि॥ ॥ मनुतरित्यन्तधाने। सनुतौरो गच्छति ॥ हिंमानुवन्धपूर्वाहपु. शाकटायनः ॥ * ॥ नकमिति रात्री । नक्तंचरः ॥ * ॥ नमः । इति पूजायाम् । नमोऽस्तु वर्धमानाय ॥ * ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ * ॥ अन्तरिति मध्ये । अन्तर्वाप्प थिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ * ॥ प्रातरिति प्रत्यूपे । प्रातरेव समुत्थाय ॥ यस्तनेऽपि ॥ * ॥ अमांप्रतमित्यन्याय्ये । संप्रत्यक्षांप्रतं वनुमुक्त मुसलपाणिना१० । विषय चोऽपिसंवय स्वयं छेत्तुममांमतम् ११॥युक्त सांप्रतमित्यमरसिंह:१२॥ २ ॥ परमिति किंवर्थे । गुणवानसि१३ परमहकारी ॥ ॥ सते । इति वर्भने। १ आदित्यापरो• F २.विशेषग्योः ; भूयोविशेष- 1: B C F ३ पतति F and c ४ मिस्थांगीकारे। ५isup 1,17 ६६iup 1,33. 8lup. I.R ८ स्यामा घF. Megh 3 १० वामाई D; पहुं युति CE "मुशल• A.D. ११ Kums253 99 D F. or from gill., 11. १३ गुणावानपि.

·अध्या१] गणरत्नमहोदधिः छते कशानोर्न हि मन्त्रपूतम् १ ॥ * ॥ साचादिति प्रत्यक्षतल्ययोः । साचादृष्टा माची। इयं सावालक्षोः ॥ * ॥ सनदिति नित्ये । सनत्कु- मारः ॥ मान्तं तु नुतिपरिचाणचिरतनहिसाकल्पननिर्भमनेपुरेशा- कटायनः ॥ * ॥ माचि । इति तिर्यगर्थे । साचि लोचनयुगं नम- यन्ती३॥ ॥ सत्यमिति प्रश्नप्रतिषेधसत्येषु । सत्यं करोषि ॥ ननु कि- मर्थमिदम् । सत्यम् ॥ सत्य हारि नितम्विनीकुचयुगं सत्यं मनोज्ञाः श्रियः ॥ * ॥ मछुः । इति शैध्ये । मझ्दपाति परितः पटलैरलो. नाम् ६ ॥ * ॥ विहायमा । इति वियदर्थे । विहायमा रम्यतम विभा- नि ॥ * ॥ अाह । इति शैथ्ये । श्राश्वपेहि मम मोधुभाजनात् ॥ * ॥ महमा । इत्याकस्मिकाविमर्शयोः। दिवः प्रसूतं१० सहमा पपात । महमा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् इति याजन्ये । प्रायः म ह नेथ्यति१२ ॥ ॥ स्वयमित्यात्मनेत्यर्थे । म्वयं प्रदुग्धेऽस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्वात्मानमित्यर्थे १३ ॥ * ॥ संव- दिति वर्षे । संवत्सरः । संवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उच्चनीचरवश्यसपदिवलवतः प्रादुराविः पुरस्तात- तूष्णींजोपं निकामं युगपदनिशमः१४ साम्यभीक्ष्णंस- नोपाः। ११ ||॥ प्रायः। ८ . १Kams1,52 २मात तिनुपरि, मातमिति अपरि, माततिपार, निभर्समेप्पितिA D; Prof Aufreelt would refer these meanings to some other rond, ३ MInt. ४प्रमभिषेध. ५00D ६ situp 5, 37 ७रम्यतरF शोधु. BF. साधु ९.आकस्मिकवि.. १० प्रभूत ११ KIrat.230. Dohti.sto70 १२ सह मेष्यति A 93 F adds sfQ, Dom १४ युगपदमनिमल. From पन्द्र ·गणरत्नमहोदधिः अिध्या०१ । समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ श्रादित्सापरोक्षयोरित्यके ॥॥ दिवा। इति दिनार्थे । दिवाकरः ॥ * ॥ पुनरिति भूयोऽर्थविशेषयोः । पुनरुतं वचः । किं पुनब्राह्मणाः पुण्या भका राजर्षयस्तथा ॥ * ॥ अर- मिति शैथ्ये । परं पचति ३ ॥ ॥ काममिति वाच्छन्द्येऽनिच्छानी- कारे४ च । कामं भुते। कामं चाम्यतु यः क्षमी ॥ * ॥ प्रकाममित्यति- शये । प्रकामममीयत यज्वना प्रियः ॥ * ॥ वहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ॥ * ॥ दोषा । इति रात्री। दोषाम- न्यमहः ॥ ॥ ह्यः। इत्यतीतेऽहि। हस्त नः ॥ * ॥ निकपा । इति समीपे। विलय लङ्कां निकषा हनिष्यति ॥ * ॥ अन्तरा । इति मध्यविना- र्थयोः । अन्तरा त्वां च मां चकमण्डलुः । लामन्तरा तामरमायता- क्षि॥ ॥ मनुतरित्यन्तर्धाने । सनुतयोरो गच्छति ॥ हिंमानुबन्धपूर्वालेपु. शाकटायनः ॥ * ॥ नमिति रात्री । नकचरः। ॥ नमः । इति पूजायाम् । नमोऽस्तु वर्धमानाय ॥ * ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ * ॥ अन्तरिति मध्ये । अन्तर्वाप्प थिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ ॥ प्रातरिति मत्यूथे । प्रातरेव ममुत्थाय ॥ वस्तनेऽपि ॥ * ॥ असांप्रतमित्यन्याय्ये । ममत्यसांप्रतं वमुक्त मुमलपाणिना१० । विषय होऽपिमंवर्थ्य स्वयं छेत्तुममांप्रतम् ११॥ युक्त सांप्रतमित्यमरसिंह:१२॥ * ॥ परमिति किंवर्थे । गुणवानमि१३ परमहकारी ॥ ॥ एते। इति वर्मने। । १पादित्यापरो• F २ विशेषयोः• D; भूयोपिशेष यो.BC.F ३ पतति Fandc ४ निशांगीकार ५.siup 1,17 ६ion 1.21 O Kurl. स्थामा घF. e Vegh 3 १० पलमुई• D; पहुं यु•ि "मुशल... ११ ham8225 १२ Form from oats.. १३ गुचापागल.

·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः प्रतिषेधविषादयोरिति शाकटायनः ॥ * ॥ समा। इति शान्ती। भवान् आमा२॥ ॥ अर्वागित्यधरे।। वर्षात्योडशादाक् । अवाक्का- लीनः ॥ ॥ विना। इति वर्जने। तात नोदधिविलोडन प्रति लदिनाद्य वयमुत्सहामहे ४ ॥ * ॥ नाना । इत्यनेक विनार्थयो:५। नानाविध कृतकदेवभूतां समाजम् ॥ उभयार्थत्वमनेकार्थवान व्यतिरिचते । नेन नानापक्षावमः संशय इत्यभिहितम् ॥ नाना नारी निष्फला लोकयात्रा * ॥ पृथगिति विनार्थे । पहिर्विकार प्रक्षतेः पृथग्विदुः१० ॥ * ॥ सुदि । इति - सपने ॥ १७॥॥ खरादीनां कारकशक्त्याश्रयसत्त्वाभिधायिनां वर्गन्ता वः स्पृहय- नीत्यादी यथायोगमुत्पन्नाया११ द्वितीयादि विभक्लृक् ।पञ्चकृत्वःप्रम- नयम्त विभक्त्यर्थप्रधानाः।म च विभत्त्यर्थः प्रातिपदिकार्थ.१२मपन्न इति प्रातिपदिकार्थे प्रथमेव भवति १३ । मापि मख्याविशेषाभावान १४ मा कि नर्बेकवचनमेव तम्योत्सर्गवात् १५) तथा चोक्तम् । एकवचनमुत्सर्गः करिय्यत इति१६ । एतन्त्र ममतम् ॥ सुधाकरताह१० । अव्ययेभ्यस्तु 1 १ हलमिति पेधविवादयोरिति D १० Syrup 1,33 २ भवाम् । धमाकरोति A भवत ११ शम्दा योगमुन्नीय D पमा महर्म एमा। भवन् पमा) १२ सर्ववि.D. प्रातिका c. ३ 'त्यपरे C.F १३ प्रथमेवेति ४ fiup H I [विमाथds.] १४.विशेषारिशेपाभावान ५•मेकी भयापिनार्थेषु । १५ तस्योत्सर्जिकलात A, नसोत्स इभानाधिका संसार op om from उभया. १६ उत्सर्गत CD , हरिष्यति रति सत्यपिसिA, om D, पण D C पी.c १० मपावर'AF, तथापाहमुधा ema h heltr नाना नारी मि• फर (orig मुधार )D, livcomm A.D पानोनिप्पमोक्याला c whereमुपाकर S exe.mam ·४० गणरत्नमहोदधिः । [अध्या. ॥ ॥ । . काले । प्रवाहकं गृहीयात् १॥ ऊर्ध्वार्थे प्रबाहुः प्रधाहुक् चेति कैश्चि- त्पद्यते ॥ * ॥ ज्योगिति कालभूयस्ले३ । ज्योग् जीवामः । ज्योकृत्य नृपतिं गतः४ ॥ शीघ्रार्थ संप्रत्यर्थेऽपि ॥ * ॥ तिरः। इत्यन्तधानतिर्य- गर्थयोः। विश्वयोनिस्तिरो दधे तिरः काष्ठं करोति । अवज्ञाया- मपि। यथा। तिरश्चकार भ्रमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ॥ * ॥ मुहुः । इति पौनःपुन्थे। इह मुहुर्मुदितैः कलभैरवः ॥ मुहुर्मुहुर्मु- ह्यति मा म्टगाची । इत्यादिलक्ष्यदर्शनान्मुडमुडरित्यपि || * || इ। इति पूजायाम् । ए नासीरमस्येति शनामीरः१० ॥ श अद्भुते । श्वभइर:११ ॥ क्षिप्रार्थेऽपि । शु विप्रं नयत्यन्तरित इति वा । शनो वायुः१२ ॥ * ॥ युक्तमिति न्याय्ये । यथा वीराचार्याणाम् । युक्रे मिताम्बराणां तम्बग्रहणं कुटुम्बपरिहरणम् । कथमन्यथा तरी शक्यः संसारतोयनिधि:१३ ॥ ॥ प्रशानिति समानार्थे । प्रशान्देवदत्तो यज्ञदत्तेन ॥ * ॥ आर्यहल मिति बलात्कारे । आर्यहलं गृहाति१४ ॥ आर्येति प्रीतिवन्धे । इलमिति च - १ अग्नीयात ७धमरावसीढयो E.. D omits २ rus A , कद्धार्थ प्रवामकेति this example, Rog 3,8. वेचित् F (always w), मवाप्रवाज Sieur 4,60 केति• B, अदाथै प्रवाहकोयुष्यते CD om from मुहद्धति. C..प्रवाऊत्यति र १० गुभागोरमलेति गुमागीर Inc. ३ कालभूयस्त्वामनायोःकाल. ११ यमुरःA.C. भूयस्वमग्नयोः १२.परिषमिति बमोवायु: 8 B C D om this example. A.DED om from पिमा Air 9,40. धAnm.82,62 १३ संसारतोयधि: ६ कोट Com D १४ हामि II C..

·अध्या. १] गणरत्नमहोदधि सर्वार्थे । समस्मिन् । सिमस्मिन् ॥ सिम शक्र । मित । अववद्ध इत्यर्थ इत्येके । मिम इति मर्यादायामित्यपरे ॥ * ॥ त्वान्यतरशब्दावन्यार्थे । वस्ने । अन्यतरी । अस्य त्वस्मादेव गणपाठासिद्धि ॥ शाकटायनस्तु यत्तत्किमन्याद् दयोर्निधार्ये उतर २ । वैकादहना प्रश्ने डतमति सूत्राभ्या उतरडतमी । अन्यतरान्यतमी ३ सिद्धी । ततोऽन्यतरश- ब्दस्य डतरान्तद्वारेणेव ग्रहणे मिद्धेऽन्यतरग्रहणमन्यतमव्यवच्छेदार्थ- मित्याह ॥ * ॥ इतरेतरेति क्रियाविनिमये । इतरेतरस्मै ॥ २१॥ एकेदमदसो क्षेया डतरो डनमस्तथा। स्वमज्ञातिधनेऽनामि कालदिग्देशवृतयः ॥२२॥ [पूर्वापरावरपरा उत्तरो दक्षिणाधरौ४] एकति मस्यामहाययो । एति गच्छति गणनामित्येक ५। एति गच्छत्यदितीय इति वा एकस्मिन् ॥ * ॥ इद मिति प्रत्यक्षे। अस्मिन्॥ * ॥ श्रदम् । इत्यप्रत्य३ । अमुमिन् ॥ * ॥ उतरडतमी प्रत्ययो । तदन्त भवादिर्भवति । यतरस्मिन् । यतमस्मिन् । ततरस्मिन् । ततमस्मिन् । कतरस्मिन् । कतमसिन् । एकतरस्मिन् । एकतमस्मिन् ॥ * ॥ खम- जातिधन इति खशब्दोऽर्थचतुष्टयत्तिस्तत्रात्मनि जातिधनयोथ रूढित । अस्य वृत्ति । यथा हरिशब्दस्य तुरगवानरदर्दुरादिपु । ११शक्त स्मित A शक्त सित F परावराधरा पूर्वदक्षिणात्ततापरी। शक्त स्ति। शक्ते । B C F पूवापरावरधरदक्षिणोत्तर शक्त । सिम अप सिम - 1 शक्र इत्यमी । व्यवस्थायामसजाया या सित । अववद्ध Sayana records पूर्वादिकार्येण ॥ D tlemean ngs सर्व सवजन श्रेष्ठ शत्रू ५ पति धननास्तिकालदि गच्छति । गणनामित्येक D २ यत्किम. किमन्यायो नि ६ एको गच्छति अद्वितीय. F धाये AD ३ A om अन्यतरान्यतमी ७ति प्रत्यले BC F D om from 8 Conjectured to com lete metre अदस ० यतरमिन । D corr om AE णी बन्धक cf also Mah dh VS 2337 Om A of Pin v3994 om A ·४८ गणरत्नमहोदधिः [अध्या०१ वचनोऽयम् ॥ * ॥ विश्वस्मिन् ॥ * ॥ उभयस्मिन् ॥ * ॥ नेम इति सर्वा- धीर्थयो:२ । नेमस्मिन् ॥ * ॥ यदिति निर्देशे । यस्मिन् । यतते प्रयत्न करोति । तेनार्थमुद्देष्टुमिति व्युत्पत्त्या उद्देशेऽपि ॥ * ॥ तदिति परोक्षे। नस्मिन् । तनोति विस्तृणाति प्रतिनिर्देशमिति४ व्युत्पत्त्या निर्देशेऽपि वर्तते ॥ * ॥ किमिति प्रश्नक्षेपयोः५ । पृच्च्यते६ जीप्स्यते ऽनेनेति किं प्रश्नवाची ॥ कस्मिन् ॥ * ॥ युष्मदिति प्रत्यचे । युय्यते सेव्यत उपचा- रवतीभिर्वाग्भिरिति । त्वकम् ॥ * ॥ अस्थते सियते सत्कार इति । अहकम् ॥ परात्मवाचिनी युष्मदस्मच्छब्दी ॥ * ॥ दको ॥ * ॥ भवतुशब्दः परोक्षे । भवकन्त १०१ उदिच्च ११ च्छन्दोभङ्गभयानो- ॥ * ॥ त्यस्मिन् ॥ * ॥ एतदिति प्रत्यते । एतस्मिन् । एज- ति१३ कंपतेऽनेन वचमा सामोप्यवाचिना सत्वमिति व्युत्पत्त्या सामीप्ये ऽपि१४ ॥ * ॥ उभी। उभाभ्या हेतुभ्याम् । उभयोईवोः । अस्य पाठ. सवादेरबित्यनेन १५ सर्वविभक्त्यर्थः ॥ * ॥ त्वदिति समुच्चयवाचकः । त्वकत्१६ ।। * ॥ अन्योन्यपरस्परशब्दी क्रियाविनिमये । अन्योन्यौ । परस्परम् ॥ * ॥ इतरेति पृथगर्थे । इतरस्मिन् ॥ * ॥ सममिमगब्दी पात्तः १२ . . १ अन्यत । पृथकवचनी B CF ९ भवच्छब्द AD २ सीर्थयो A., सर्वाधीनयो । १० भवत B, भवत C., भवत्कम् D, साधा D ३ घीणाति । ११ दिन्तु I CF ४ निर्देशमि १२ "न पठिता A, मछत । D ५ प्रश्नाचेपयो A १३ एजते ६ काम्यते पृच्छते. A om from १४A om from एजति पुच्यते 10 प्रग्नवाची 4 Tiệ• P + m , मपाद GA has only कमिन् । सापही रदित्य.F.Com from वधमा मा. ८ विकी १६ त्यति व्युत्पत्यासामीप्यवत् ।

·अध्या.. गणरत्नमहोदधि. रुगस्य रुगाः । श्रत दूनः ॥ * ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अयादि- फस्य ॥ * ॥ पदं वेत्यधीते वा। पदकः । तस्य पदकाः ॥ * ॥ कपतीत्यो- पादिके २ के । कपकः । तस्य कपकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ ॥ हारः कम्बलादिति कम्पलपूर्वो हारशब्दो ज्ञेयः ॥ कम्बलं हरतीनि४ कम्य- लहारः । तस्य कम्बलहारा: ॥ * ॥ स्थगतीति स्थगेरोणादिकेऽल्प- त्यये । स्यगलः । तस्य म्यगला:६ । एभ्यो ऽत इञः ॥ * ॥ एवं पुष्करस- छब्दस्य यावादीः युग द्रष्टव्यः ॥ अन्ये तु भृगुकुत्सवशिष्ठगोत- माङ्गिरोऽवेरिति सूत्रं पृथग्विदुः । तेषां मते यत्रादित्वाद् यजा- देकेषु पठ्यास्तत्पुरुष१० इत्यनेन भृगुकुलं भार्गवकुलमित्यादि मि. थति ॥ २० ॥ इति यस्कादिः । उपकलमकी पिटोदवी कुपीतककर्णकी कमककलशीकण्ठो११ कृष्णाजिनानुपदी तथा। वधिरकसरीजहावेती वटारकपर्णकी गदुकजतुको लेखाभूश्व प्रतानपतञ्जली॥२६॥ उपकादयः शब्दा१२ वोपकादेरित्यनेन सूघेणापत्यप्रत्ययम्भा- जो१२ वा भवन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि । उपकाः। श्रीपकायना:१४॥ ॥ hee Note 4, page 44 १ कपयतीति. ३हारकयना. ४Fam from कम्मन ५ कंवलाहार ६खागनाः ७पादिपाठात् पुग ८ गोतमागिरोतिरिति A. • मिागिरोगोतमेश्य रति DINE.il. 4,63,MAL111,7. ९ यत्रादिस्यात् A B F; याता- दिस्यात् 90 Cr Pan 9 #, GI VArtt. D om. from Bot Rato ead. ११ कमकाल.BC. १२ भदायोप.c, शदा भवनकप. यंता शम्दा. धकपर्यता १३ •प्रत्ययार मुम्माजो १४ ठपकायना .

·गणरबमहोदधिः अथा.१] वहिर्योगो यस्य स बहिर्योगः। तस्य वहियोगाः । अन्ये तु । अहिना यो- गो यस्येति । अहिोगः । गणपाठानेफ इत्याहुः ॥ * ॥ अजबस्तयः । गृथ्यादिढञः२॥ * ॥ टणकर्णः । शिवाद्यणः ॥ * ॥ वर्मकाः३॥ पटा- काः ॥ वकसक्था:४॥ एभ्योऽत दूञः ॥ * ॥ गोतमस्य गोतमाः६॥ ऋय्यणः ॥ * ॥ क्रोष्टारं मिमीते। क्रोप्टोरिव मायाऽस्येति वा । क्रोष्ट- मायः। तस्य क्रोष्टुमाया.॥ * ॥ कटु मनातीति कटुमन्यः । तस्य कटु- मन्थाः ॥ अपरे कटुकमन्य इत्याहुः । अन्यस्तु ९ कटुक मन्यकति पृथक शब्ददयमिदमित्याह ॥ श्राभ्यामत दुञः ॥ * ॥ मित्रयोर्मित्रयवः १० ॥ श्रौत्सर्गिकस्याण: ॥२६॥ क्रोष्टुपादसदामनायःस्थूणकृशभण्डिताः। पदकः११ कषको हारः कम्बलात स्थगलस्तथा१२ ॥२७॥ क्रोप्टोरिव पादौ यस्य स क्रोष्टुपादः । पाठमामर्थात् पादस्य समासान्ते १३ लुम भवति । क्रोन्पादयति निष्कासयतीति१४ वा । क्रोष्टुपादः। तस्य क्रोष्टुपादाः ॥ क्रोष्टमानमिव१५ मानं यस्य स क्रोष्टु- मान इति केचित् ॥ ॥ सदामत्तस्य सदामत्ताः॥ श्राभ्यामत इञः ॥ ॥ अयोमयी स्थूणा थस्य मोऽयःस्थूणः । तस्यायःस्यूणाः ॥ शिवाद्यणः ॥ ॥ ९ अपर कटुमथक इत्याऊ । भो. जस्तु । १अजवस्तय A D, अजवस्त त स्याजवस्ता C, D om to वकसक्या २ ढए ASS,220. ३ वर्माका.. ४वकसक्था. ५ CEB C add शब्दा एते ६गीतमस्य गीतमा A ७ कोष्टु मिमी : क्रोष्ट्रवत मि. मी गदायतो। ८ कटु 90 Bom मिषयोर ११ पादक १२ कदलास्वB, हार कंवलास्था- गन..स्वगिमा १३ समासांतोA B C.D १४ गि कागयतीतिमिफाग.p १५ कोष्टीम• DF ·अध्या. १] गणरत्नमहोदधि. ५० २ कृशस्य कृगाः । श्रत इनः ॥ * ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अयादि- फस्य १॥ * ॥ पदं वेत्त्यधीते वा। पदकः। तस्य पदकाः ॥ ॥ कषतीत्यी- णादिके२ऽके । कषकः । तस्य कषकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ * ॥ हारः कम्बलादिति३ कम्बलपूर्वी हारशब्दो ज्ञेयः ॥ कम्बलं हरतीति। कम्ब- लहारः। तस्य कम्बलहाराः५ ॥ * ॥ स्थगतीति स्थगेरौणादिकेऽलप्र- त्यये । स्यगलः । तस्य स्थगला:६॥ एभ्यो ऽत दूञः ॥ * ॥ एवं पुष्करस- छब्दस्य बाहादीनः सुग् द्रष्टव्यः ॥ अन्ये तु मुगुकुत्सवशिष्ठगोत- माङ्गिरोऽवेरिति सूत्रं पृथग्विदुः । तेषां मते यज्ञादित्वाद् यत्रा- देर्वेकेषु षष्ठ्यास्तत्पुरुष१० इत्यनेन भृगुकुल भार्गवकुलमित्यादि मि- यति ॥ २७ ॥ इति यस्कादिः । उपकलमको पिष्टोदकी कुपीतककर्णको कमककलशीकण्ठौ ११ कृष्णाजिनानुपदी तथा। बधिरकखरीजवावेतौ वटारकपर्णको गडुकजतुको लेखाभूश्च प्रतानपतञ्जलौ ॥२॥ उपकादयः शब्दा१२ वोपकादेरित्यनेन सूत्रेणापत्यप्रत्ययमुग्भा- जो१३ वा भवन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि । उपकाः। औपकायनाः १४॥ 9 See Note 4, page 44 ९ यज्ञादिषात् A B F , याज्ञा. २ कथयतीति दिखात् ३हारकवला. 90 Cf Pan i 4, C4 Vårtt , Dom ४F om from कम्बल from तेषां मते to end ५ केवलाहार ११ कमकाकलBC ६ स्थागला 0 १२ शब्दाचोप.शब्दा भवडकप ७ वहादिपाठात् लुग यता , शब्दा अवधकपर्यता F ८ गोतमागिरोतिरिति A , व १३ प्रत्ययाय नुग्भाजोल शिछांगिरोगोतमेभ्य इति D, Ph. १४ उपकायना 0 4,63, Kt.h4,7 ·[अध्या. १ गणरत्नमहोदधिः दशेरकाग्निवेशेभ्यो गडेरकदशेरकाः । कृष्णेभ्यः सुन्दराः प्रोक्ताः ककुभश्च पृथोर्जकात् ॥३४॥ दंशनशीलो दशेरः । सर्पः सारमेयम् । खार्थे के मति तस्याप- त्यानि । गडति सिञ्चति पर्वताङ्गमिति गडेरो निर्झरः। तद्योगात्पु- रुषो गडेरः । तस्यापत्यानि । दाशेरकयथ गाडेरकययः । दशेरक- गडेरकाः । श्रत दूञः ॥ * ॥ अग्निवेशाय दाशेरकया। निवेशद- शेरकाः। यत्रः पूर्वेणैव लुक् सिद्धा ॥ परपदस्यदामेरकिशब्दोप- ग्रहार्थ विहोपादानम् ६ ॥ ॥ कार्णयय सौन्दरयय । कृष्णसन्दराः। अत दूनः ॥ * ॥ पार्थो कयश्च काकुभयय । पृथोर्जकककुभाः। प्रत दुञः॥ ककुभशब्दस्य शिवादी पाठः मायिकः ॥ पृथा पृथिवीमूर्तयति वर्धयति । पृथोर्जकः । पृथगूर्जक इति वा गणनिपातनात् कमोपः। उपकलमकधष्टककपिष्ठलकृष्णा जिनकृष्णसुन्दराणां नित्यार्थः पा. ठः । अन्येषां तु द्वन्देऽपि पूर्वेण विकन्यः । तेन पिङ्गलकशष्णपिङ्गलाः । पैङ्गालककार्णपिङ्गलयः१० ॥ ३४ ॥ इति तिककितवादिः । ज्ञेयो गोपवनो विन्दुः शियुश्यामाकभाजनाः११ । श्यामकाभ्वावतानौ च श्यापर्णः सशकस्तथा१२॥३५॥ CA.om १ सुंदरी:०० ; ककुभाय R.C. ६ दामेरकान्दो : सिहोपा. २ मिझेरस ॥ तसापपानि गडेनि दान MD. xee neat notr. सिचति गडेरी मिपभरस C. D. om. from गन्दीपमहा। ३ दासेरकयय गडेरकयर CB ककुम. गाडेरकाय F. पृपावापा. ४ दामेरकय घB. ९ पर्वेव १० गमिक्ष. A. निरा ५ अपिवेधदाशेरकाः पत। एपिगमयः। अप्रिवेशमा टासेरकाः। विषेश arted ११माम ·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः । । यानोश्चेत्यनेन लुक् प्राप्ता न गोपवनादिभ्यः इत्यनेन निषि- ध्यते ॥ गोपवनस्यापत्यानि । गोपवनाः ॥ * ॥ वैन्दवाः ॥ * ॥ शियुरिवरे गियुनि:मारः कश्चित् । तस्य शैग्रवा:४॥ * ॥ ग्यामा लताः कायति५। . ग्यामाकः । तस्य ग्यामाका:६॥ * भाजयतीति भाजनः । तस्य भा- जनाः ॥ * ॥ श्यामं करोतीति ग्यामकः । तस्य श्यामकाः ॥ ग्यावक इत्यन्ये ॥ * ॥ अश्वानवतनोति । अश्वावतानः । तस्य । पायावता. नाः ॥ * ॥ श्यामानि पान्यस्य । ग्यापर्ण: । अत एव निपातनान्म- लोपः ॥ * ॥ सम्बकस्य माम्बकाः । ग्यवक इत्यन्ये ९ ॥ * ॥ विन्दुभा- जनसृपणावन्ये पठन्ति ॥ वामनमते गिग्रुः प्रत्याहारः१० ॥ २५ ॥ इति गोपवनादिः॥ कौडिव्याड्यापक्षितिसौधातकिदैवदतिचकयता:११ । कापिष्ठलिचैटयतावापिशलिलीडिचौपयतौ१२॥३६॥ क्रौद्यादीनामित्यनेनेषां पौत्राद्ये स्त्रीलिङ्गेऽपत्ये ऽणिो? भव- ति१३ ॥ क्रीडि । क्रीडतीति । अचि बालकादोले । क्रोडः। तस्यापत्यं स्त्री। क्रौद्या ॥ * ॥ व्याडि१४। विविधमडतीति व्यडः। तस्थापत्यं स्त्री। . १यभित्रोत्यनेन F , Par ॥ 4,64 १०? Thus F , सिग्रुप्रत्याहार.BC, २Pan4,07 शिगुत्प्रत्याहार A D ३ शिगुरिति A ११ क्रोडि वैकयति C , सीधाति- ४ सेग्रवा BC कि. A ५ श्यामलता. कायति A, श्यामा १२ वैटयेतावापि, वीपयती। लताकाकति IF ACD ६श्यामकस्तस्य श्यामका.A १३ णित्रोञ्यों भवति A, णिनी- ७ यामपर्ण.1AF योर्भवति, D om from क्रीयादी. + निकतमान्मलोप.A नाम एश्वकरय सावका।संवकसिंवक १४ 0m D, शाति । विविधमड- इत्यन्ये । D CE. तीति पडस् 5 ·अध्या.१] गणरत्नमहोदधिः ७३ ता। सुता ॥ * ॥ तिखः । युष्मभ्यम् ॥ चततः ।। अस्मभ्यम् ॥ * ॥ यतत उत्सहते हितप्रतिपादनेनेति याता || * ॥ पञ्च ॥ मप्त ॥ * ॥ युष्मदसादोराडि प्राप्तेऽन्येषां तु डीप्रत्यये प्राप्ने प्रतिषेधः२॥ पा- णिनिप्रभृतयम् युष्मदस्मदोर्गणे पाठं न प्रदर्शयन्ति । अलिङ्गलात् । एतच्चायुक्तम् । यतो नान्ता संख्या ऽयलिङ्गैव ततस्ते ऽपि तत्प्रदर्शन किमिति कृतवन्तः । तस्मादत्र शब्दतत्त्वज्ञा एवं प्रमाणम् ॥ ननु तिस- यतस इत्यत्र चिचतरोविभकिमनिपातेन तिसूचतम्रावुच्येते४ तब संनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तदिघातस्येति डीनं भविय्यति । सत्यम् एतदेव जापयति । अनित्येयं परिभाषा । तेन या मेत्यादी विभकिमनिपातलक्षणस्यदाधकार प्राविधिनिमित्तं स्यात् ॥ ४२ ॥ इति स्वस्वादिः॥ क्रोडवालागला भालभगोखाः खुरसंयुताः। शफो भुजो गुदो घोणाकरौ क्रोडादिनामनि१० ॥४३॥ क्रोडशब्दः स्त्रीलिङ्गः । विष्ठा मनिष्ठा काछेत्यादिलिङ्गकारिका- मामर्थात् । कल्याणो कोडा यस्याः मा कल्याणक्रोडा गौ:११ । नना कोडं भुजान्तरमिति वचनादपि च १२ ॥ रत्नमतिस्तु कल्याण: क्रोडो १ सप्तसुF , हितप्रतिपादनानिति याता। एष पच. २ माप्ते च निषेध ३ प्रवेशयति ४ तिस चतम पद्येत ५ अनिमित्ततद्विघातस्येति टाप भ. ६ परिभापातिनयासत्यादी B, यासयोरित्यादी C, D corr यति त्यादी ७ तदायकरा.c, A on this kloka pnd comment, and the beginning of gloka 43 to कोडवालाग, see note on preceding page बालगलाF, गलानालमD ९ घोणे करी B, गुद घोD १० क्रोडादिनामिति ११ क्रोड यस्था •A , सा कल्याणा क्रोडा गौ B १२ वचनान्नपिच A , D om from जना, ALK2,6,2,28 ·८. गणरनमहोदधिः [अभ्या १ नोमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतन्यगः ॥ चुनिश्च ॥ * ॥ पिपति । पिप्पली । वैदे- ही ॥ वैजयन्ती। पताका विकली ॥ विकलनिष्कत्तपुष्कल गब्द- भ्यो ३ वनस्पतिरत्तिभ्य एव डोविधिः संभाव्यते पढितः। अन्यत्र विगता कला यस्याः । विकला । निष्कला । पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् ।। वामने च । कृतो स्मराजा यदि पुस्कला साम्। छित्तपस्तु । न पुष्कली ते खोके जनता किंतु सामरी। विकलो शलामात्रेण महती निष्फलीप्यते। इति सामान्वेनाह । क्यं विकला कालविशेषवाचिनो नित्यस्तीविषय. वादावेव भवतीति भोजोऽपि ॥ * ? मठन्ति निवसन्यस्यामिति मठी 1 * 1 करोरो । करिदन्तमूलम् ॥ * ॥ केतको १ • ॥ धास्थानी । संमत्१०॥ - ॥ चोरयतीति चोरी नृदित्तचोर्य. ११ सन्दसान्टोनटा:१२ । नदीगाहोलवीपर, हयमनुष्ययोर्जातिदियो २५१, उभारामपिशङ्गारिका. मरचोराणामगानिमा पिस्वीरिश्यना- दमा पाठ:१६५११ ·. अध्या. १] गणरत्नमहोदधिः ८१ द्रुणविटसरसायःस्थूणसौधर्ममाचाः१ पटललवलपादा वल्लकालम्बिनाचाः२। अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारट्टिदोटाः३ शमतमकुटपेटा४ मञ्जरो निष्कलश्च५॥४७॥ द्रुणी। कच्छपस्त्रिय एवोच्यन्ते न कच्छपाः पुमांसः ॥ * ॥ विटो। महत्सरः ॥ * ॥ सरसी। कर्णाटदेशे प्रसिद्धिरेषा हलन्तत्वादप्राप्ते ॥ ॥ . अयोमयी स्थूणा यस्य मोऽयःस्थूणः । तस्यापत्य शिवाणि । श्रायः- स्थूणी । द्यस्य प्राप्तौ ॥ अयोमयी स्थूणा यस्याः मा । अयास्यूणी । कुटी। तस्यान्यार्थे वृत्तिः स्वार्थे त्वयःस्थूणेति स्यादिति कश्चिदा६ ॥ प्रायस्थेणीति केचित् ॥ * ॥ शोभनो धर्मो यस्य स सुधर्मा । तस्यापत्यं स्त्री सौधर्मी। शय्यणि द्यस्य प्राप्ती ॥ * ॥ माची१०। अम्बष्ठा ॥ * ॥ पट- ली।संघातः ॥ * ॥ लवली। लताविशेषः॥ * ॥ पादी११॥ ॥ वलकी॥ * ॥ अलम्बस्थापत्य स्त्री। पालम्बी१२ । श्रत दूनि यस्य प्राप्ती १३ ॥ * ॥ ना- ची ॥ * ॥ अति गच्छति नीलेः कुसुमैः स्नेहवदीजानीति १४ । अतसी। उमा ॥ * ॥ पृथिवी । पाणिनिप्रमतयस्तु डीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ * ॥ भृङ्गी। । . १हणविट A B C [D om this ७ अय स्थूणा यस्य प्राप्ती अयोमयी sl with comment, cf p co, note १६], स्थूणा कुटी तस्थान्यार्थे न्वय । स्थूषेति "सरसाय. स्थीण BC , सरसोऽय. ८ cf Prak थेयो or धूणी (S सेन) स्थूण°E, "मावा. Hem 1, 147, श्रायस्थणीतिA , पाय- २ लवलवालांपादावलकालविना. स्थूणीति चा A, वल्लकालवनाचा F ३ Thus A B F , कदलारट्टदोटा C, कंदलारददौडा आरट 413 १२ F adds आलबी। कालवी (or आ ४ °कुठपेटा A , 'कुटपेता E लदी। कालद्दी?) इति शाकटायन । ५ निष्कुलर NSS ६c Mbi on Pi 1, 19 दक्षिणा १४ नावा अनति सिले स्नेहवदा पथे हि महान्ति सरासि सरस्य उध्यन्ते डास्या द्यस्य १० मावी। मावा ११ पाटीAF १३ मत प्राप्ती बानातिल 6 ·गणरनमहोदधिः [अध्या० १. ४ ॥ ॥ तीमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतन्पगः ॥ चुलिय॥ ॥ पिपर्ति। पिप्पली। वैदे. हो ॥ ॥ वैजयन्ती। पताकार ॥ ॥ विकली। विकलनिष्कलपुष्कल शब्दे- भ्योरे वनस्पतित्तिभ्य एव डोविधिः संभाव्यते रूढितः । अन्यत्र विगता कला यस्याः । विकला । निष्कला। पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् वामने च । कृती स्मराज्ञा यदि पुष्कला स्याम् ॥ छित्तपस्तु । न पुष्कली ते स्वतोंके जनता किंतु सामरी। विकली शल्कमात्रेण महती निकलीय्यते। इति सामान्येनाह ॥ कथं विकला कालविशेषवाचिनी नित्य स्त्रीविषय- त्वादानेव भवतीति भोजोऽपि ॥ * ॥ मठन्ति निवसन्यस्यामिति मठो ॥ * ॥ करीरी। करिदन्तमूलम् ॥ * ॥ केतको ॥ * ॥ श्रास्यानी । संमत्१० ॥ * ॥ चोरयतीति चोरी। तथा च । नचित्तचोर्थ:११ सुन्दर्यो दुरुहकटीतटा:१२, नदीगाहीसवीचर्य व यद्भूप्रभाम्भमि १३ ॥ हयमनुय्ययोर्जातित्वेऽपि योपान्यत्वात् १४ । उभयदामपिशङ्गहरिणा- मरचोराणामजातित्वात् १५ । इतरेषां तु जातित्वेऽपि स्त्रीविषयत्वा- दप्राप्ने पाठ:१६ ॥ ४६॥ १ दुनिय B ; व्युत्पत्तिश्च c. ८ शक्तमात्रेण A; शकमावण । २ उपकारिका . 03; निष्कलायत B C.F. 3 A om gratia; cf p 87, 1 4. e करारी. ४ इति स्यात् A; पुष्कला इत्येवं १० शशत् A. स्यात् C.; धनरिद्धिरित्येवं. D.; धन- ११ चौर्यः A. D.; नृचिकचोर्य: B.; छविरुचोर्यः 4 Vam Raryal. 4, 1, 2%3 D. om १२ सौदर्यो• D; ठा| A. from वामने १३ पडूप्रभाभसि D. ६ Thus A. B D; छिनत्ति यस्तु C.; १४ •योपांतत्वात् A. वित्तपस्तु | F. Probably Chhinnama १५ पिसंगः। राहरिणामंचोराणा. ((Chhunnupa) मजातिलात् A. ७ पुष्कला १६ D. om. from हयमनुष्ययोः वृद्धिरित्ये°F ·अध्या० १] गणरबमहोदधिः ८१ । द्रुणविटसरसायास्यूणसौधर्ममाचाः१ पटललवलपादा वल्लकालम्बिनाचाः२। अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारट्टिदोटाः३ शमतमकुटपेटा४ मनये निष्कलश्च५ ॥४७॥ द्रुणी। कच्छपस्त्रिय एवोयन्ते न कच्छपाः पुमांमः ॥ * ॥ विटी। महत्सरः ॥ * ॥ सरभी। कर्णाटदेशे प्रमिद्धिरेषा हलन्तत्वादप्राप्ते॥ * ॥ अयोमयी स्थूणा यस्य सोऽयःस्थूणः । तस्थापत्यं शिवाद्यणि । श्रायः- स्थूणी । यस्य प्राप्ती ॥ अयोमयी स्थूणा यस्याः मा । अयःस्यूणी । कुटी। तस्यान्यार्थे वृत्तिः खार्थे त्वयःस्यूणेति स्थादिति कचिदाह ॥ प्रायस्येणीति केचित् ॥ ॥ शोभनो धर्मो यस्य स सुधर्मा । तस्यापत्यं स्त्री मोधर्मी। सुय्यणि ब्यस्य प्राप्ती ॥ * ॥ माची१०। अम्बष्ठा !! * ॥ पट- ली। संघातः॥ * ॥ लवली। लताविशेषः ॥ * ॥ पादी११॥ * ॥ वल्लको॥॥ अलम्बस्यापत्य स्त्री। पालम्बी१२ । अत इनि यस्य प्राप्ती१३ ॥ ॥ ना- ची॥ * ॥ अति गच्छति नीलेः कुसुमैः नेहवदीजानीति१४ । अतमी। उमा ॥ ॥ पृथिवी ॥ पाणिनिप्रभृतयस्तु डीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ * ॥ भृगी। १गुणविट° A B C [D om this ७ अय स्थूणा यस्य माप्ती अयोमयी I with comment, elp Eo, note १६], स्थूणा कुटी तस्यान्यार्थे न्वय स्थूणेतिः "सरसाय. स्थीण B C , सरसोग्य - ८ cr Prak थेपो थूणो ( स्तेन) स्थूणE, "मावा Ilem 1 147; श्रायस्थेणीति , आय. २ लवलवालापादावलकालविना- स्थूणीति C घा A, वनकालवनाचा एडास्य B, यस्य A 3 Tuas A BF, कदलारट्टदोटा' १० भावी। मावा c., केदलारददीढा आरट!! 41] ११ पाटीA.F १२ ¥ ndas पालदी। कालदी (or श्रा ४ 'कुटपेटा A, कुटपेता लद्दी। कालद्दी।) इति शाकटायन । ५ निष्कुलर NSS १३ अत प्राप्ती Ecrubh on P 1 1, 19 दक्षिण १४ नावा । अनति तिले नेहवा को । .. . । सातानि ·गएरनमहोदधिः [अध्या० १ न्ति ॥ शोणणे। शोणा। रतवर्णयुक्ता । कचित्संज्ञायामपि शोणी शोणा वडवेति ॥ * ॥ भरुजी । भरुजा । स्नेहभृष्टाः किल तण्डुलाः २ ॥ * ॥ वणी । राणा । दणीमुखोद्धृतगरेण विशीर्णपति । वीणा धिषणा तणा: स्यूणेत्यादि ॥ * ॥ कमली । कमला नाम काचित् ॥ * ॥ वि- कटी । विकटर । रचना ॥ * ॥ दीर्घाही । दीर्घाहा शरत् ५ ॥ अह- नशब्दः केवलः स्त्रियां न संभवति नित्यं नपुंसकलिङ्गत्वात्। अतस्तदन्त उदाहतः॥ अही। श्रहा। इति कश्चित् केवलस्य स्त्रियामुदाहरति ॥ * ॥ चान्द्रभागी वनराजिः । चान्द्रभागा नदी । टिड्डाणजित्यादिना डी प्राप्तः स शोणादिपाठानद्यां निषिध्यान्यत्र विधीयत इति विक- ल्पार्थः ॥ चन्द्रभागा नद्यामिति केचिदाहुः । यदृच्छया चन्द्रभागी१० चन्द्रभागा काचित् । नदी तु चन्द्रभागेति ११ मतदयं वामनाचा- र्यस्य १२ ॥ पाणिनिशकटानजी तु चन्द्रभाग इव भागो यस्याश्चन्द्रभा- गो१३ चन्द्रभागा नाम नदी । अन्यत्र चन्द्रभागा१४ नाम देवता स्त्री वा काचिदित्याहतुः ॥ के चित्तु चन्द्रभागो नाम पर्वतः । ततः प्रभव- तीत्यणि । चान्द्रभागी चान्द्रभागा १५ नदो । चान्द्रभाग्यन्येत्युदाह- १ोधी। ओघाc, ct ran sy. ७ चद्रभागाF 1,43 ८ P w 1, 15, B C F om डी २ नेहयष्टा किल तंडुला।A , स्नेह e Thus has v in I, 45 पृष्टा किल तडुला, स्नेहयष्टा..F 90 Om C 3 Raghuy 9,56 ११ नदी चद्रभगेति । ४ धिषणाणा D १२ द्वय ॥ वामनावोयम्य पा. १३ 0m B, Fom from चन्द्रभागा ५. रीघीही। दीघाहा। दीपीहा काचित. शरत् B_C , दोर्धाही । दीर्घाहा । १४ चद्रभागोल दीपाहा वर्षा|D , सरत् A , शरत् । १५ तत भवतीत्यणि चद्रभागी चां- द्रभागा A ६ नपुंसकत्वात् BCF 4 मावर ·अध्या० १४ गणरत्नमहोदधिः रन्ति ॥ भोजस्तु चान्द्रभागादनद्यामिति सूत्र यपाठ ॥ * ॥ त्यर्थ- न्यादिकारतः । त्यकणाविति क्रिप्रत्ययो भावाका विहितस्तदन्तस्तद- र्थप्रत्ययान्तो वा यो न भवति । ततोऽनेन डी विकन्पितः। शनिः। प्रशनो शक्तिः । शक्ती । शस्त्रम् ॥ प्रात्मभरिः । आत्मभरी ॥ यर्थ- सन्यादिति किम् । शक्तिः सामर्थ्यम् | कश्चिदस्मादपि डी मन्यते । अहरणिः । कां वं कारिमकार्षीः॥ ५२ ॥ चराउः पद्धतिकल्याणपुराणकृपणध्वजाः । विशालारालमूपा हनवहूदारविशङ्कटाः ॥ ५३॥ चण्डी। चण्डा। परुषा। सा किलाश्वामिता चण्डो भी तत्मश्रुती वरी॥ चण्डारालशब्दयोगौरादिलक्षणे डीप्रत्यये मिद्धे बहादी पाठः संज्ञायां विकन्यार्थ इति शाकटायनः ॥ * ॥ पादयो ईतिः१० तिः । पद्धती। जयर्थः पाठः ॥ * ॥ कल्याणी । कल्याणा कथा ॥ * ॥ पुराणो। पुराणा छाया ॥ * ॥ कृपणी । रुपणा नाम काचित् ॥ * ॥ १ चौद्रभाग्या इत्युदा०० ४ भक्ता शस्त्रा००, शिकृत्करिता २१ चांद्रभागादनद्यामिति A , चर्चा- शत्करी । वत्सा । D , शस्त्र । शश- द्रभागी धुनद्यामिति , चंद्रभागाद° त्करि । शशकरी F F Tle Kalantraparikishta remarks ५ डीप् मन्यते°C , मन्यते । साम- घान्द्रभागादनद्याम् । अनद्यामर्थे चा यात् । अहरणि । का वं•A , तियर्थः न्द्रभागादोर्भवति । चन्द्रभागभवा चा कि । ति । इति. अहरणिः। का न्द्रभागी द्युतिः । अनद्यामिति किम् । वं• DF , अहरति... B C. चन्द्रभागनामगिरिः। तत्र भवतीत्यणि ६ चडपति BC. घान्द्रभागा नदी। ७.विसंकटा: F ३ भावाकों वि•ा, भावाकतों- 5 Raghus 12,5 वि•A तयकरणाविति भावात्की ९ शोमादी, Sakatayana appa. हितस्त° C , भावकोंर्विहित° F , rently begins tbus gana with 95 •प्रत्ययांत 1 C, D corr तदोस्त १० पादयोहत .. दर्थ प्रत्ययाता याटो न भवति पद्ध .

·गणरनमहोदधिः अध्या. १] कान्यक्यायनी ॥ ॥ वाायणी॥ ॥ मान्तयायनी ॥ * ॥ तान्त- व्यायनी३ ॥ ॥ तानव्यायनी॥ ॥ माझ व्यायणे ॥ * ॥ तारुक्ष्या- यो ॥ ५८॥ गुहलुः संशितः शकुमनायीलिगुसम्बवः। वतण्डः शकलो महलनुमाजिगीषवः ॥६॥ गौहलव्यायनी ॥ * ॥ साशित्यायनी ॥ ॥ शाङ्कव्यायनो ॥॥ मानाय्यायनी ॥ * ॥ लैगव्यायनी१०॥ * ॥ साम्वव्यायनी११॥ * ॥ अनाङ्गि- रमी तु वातण्ड्यायनी१२ । शिवादिपाठाद् वातण्डी। श्रागिरमी तु वतण्डी १३। अस्त्रीयपाककर्णपर्णपुष्यफलमूलवालान्ताज्जातेरित्यनेन १४ डीप्रत्ययः ॥ * ॥ शाकल्यायनी ॥ * ॥ माङ्खव्यायनी१५ ॥ * ॥ लातव्या- यनी१६ ॥ * ॥ श्राायणी। रोच्चायणीत्यन्य:१७ ॥ * ॥ जैगीषव्याय- णी॥६०॥ इति लोहितादिः॥ १ कांथव्यायनी A D, काथक्याय गव्यायनी F , मानायव्यायनी.c नी मानाव्यायनी २ वार्षायणी D, याच्ययिणीB ११ सांवव्यायनीA B C D , Kis v ३ 0m A, तांतयायनी। IS I 0 2440 has शवु (not शङ्ख) ४ तानयायनी B, om F, "मा १२ अनागिरसा. B, वाडयायनी व्यायणी C, for fiatico see şi 212 ५ तारख्यायणी CF १३ आंगिरसात्तु., वतुडी। ६ शकुमनावी E and corr D, संकु १४ (Nobliterated) स्वीपाक. D, et मनायी लिगुसेवध 1A , संववा. । C, सवच D, संचच :, लिंगुसंवव F १५ माययायनी B, मालव्यायनी ७ वनड सकलो B, मन्युलतु E, A , D corr #traraat मखुलतुF लनु° D , अक्वजिगी १६ लातवयाव्यनी B , D corr ला. नव्यायनी, लांतव्यायनी F ८ गोहलव्यायनीAD १७ Thus D F, आख्यायनी। त्यन्य । ९ शशित्यायनी A , सासित्यायनी A, प्राचायणी रोचायणी रोपाय णीत्यन B, आधीयणी।रोक्षायणी। १० शांकयायनी लेमन्यायनी,रोषायणीत्यत Pir 1,634 . पवA BC , ·अध्या. १] गणरवमहोदधिः ॥ यच्छन्दो मेनका चान दण्डकापिप्पकेटकाः। रेवका धारका चैव द्वारकादेवकैरकाः ॥६१॥ यदादय एडकान्ताः स्यातोऽयदाम् इत्यनेनाकारस्येव यत्प्राप्तं यदादिपर्युदामात् तद्भाजो न भवन्ति ॥ यका ॥ * ॥ मनिपचिमचां नाम्नीत्यनेनाकारम्यत्वे ३ । मेनका । अपराः ॥ ॥ दण्डका । अरण्यम् ॥ वर्षाणि तिष्ठतु चतुर्दश दण्डकायाम् ॥ प्राप्तानि दुःखान्यपि दण्डकेषु मंचिनयमानानि मुखीयभूवुः ।। इति रघुकाव्ये चिनयम 40 पिप्पका || }} इय्यते काम्यते प्रामादा- दिपु या मा। दएका धिकारः ॥ ॥ रेवा नदी । ततः मंजाया के। कुम्मादी वा। रेवका ॥ ॥ धारयतीति धारका ॥ * ॥ द्वारप्रकारा। द्वारका नगरी ६॥ यथा धनंजयस्थ । पम्नत्यताकामुद्दडतोरणा तावविक्षताम् । दारका गोपुरदारैः किष्किन्धनगरीमिव । देवका । अपरा: ॥ ॥ एरका । उदकटाएजातिः ॥ ११॥ क्षिपका धुवका चरका तत्सेवकया करकाचटके स्तः। अवकालहके अलका स्यात् कन्यकया ध्रुवकैडकया च९॥६॥ क्षिपतीति लिएका । श्रायुधम् ॥ अथवा । प्रमाता लिया । डिप. १वयापारया पदारमादेष. 8 Aparglar (Cule 1792 p 11) A'पारयादेव.. ५ एरवातास्थानोपदाग 10 lugarls सायातो. परकालापागोष ६धारणा नदी भारी परवानाप्नातोप.hidi द्वारगपुर... writtent विधामग. विविधन- ३मनिपिपा.. मतीतिय विपची.मगधिगयामागीय. + पिकाभवापरा मे.! (पामहमे •ya.. HAL104537 :

·१०४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० २. योधैर्योधानि हन्यन्ते क्रोधान्धः सिन्धुरैगंजाः । न गण्यते स्वपक्षोऽपि धिक् क्रोधमममञ्जसम् ॥ श्रौषधो भेषजम् ॥ * ॥ स्थानम्। श्राधारः॥*शर्प मानविशेषः ॥ * ॥ निधनो मृत्युः ॥ * ॥ शयनः शय्या ॥ * ॥ दीपम् । अन्तरोपः ॥ * ॥ पुच्छ लालम् २ ॥ * ॥ आयुधो हेतिः ॥ * ॥ यूथः पशसमूहः । इयोथयोः समाहार इति विग्रहे वियूथमित्यपि शाकटायनः ॥ * { गूथो विष्ठा । * F कुएपं शवः ॥ * ॥ कुंतपति सूर्योऽति कुतपः श्राद्धकालः । यत्स्मृतिः। दिवसस्यायमे भागे मन्दीभवति भास्करः३ स कालः कुतपो यत्र पिलभ्यो दत्तमक्षयम् ॥ यदा छागरोममयो वस्त्र विशेषः ॥ ॥ क्षेमः । कुशलम् ॥ ॥ वर्णम् । अक्षरम् । शलादिदिजादिश्रुतिवाचीत पुंलिङ्गः ॥ * ॥ श्रासनः पी- ठम् ॥ श्रावृत्त्या । अमनं ५ दृत्तविशेषः ॥ ॥ छत्त प्रातपत्रम् ॥ • ॥ आकाशो नमः ॥ * ॥ प्रतिमरः । कङ्कणं वाहिनोजघनं ६॥॥ मुखो वदनम् ॥ • ॥ अटस लोहेपु पदं प्रतिष्ठाऽ म्येति मायामष्ट इत्यनेनात्वे । अष्टी पदान्यत्र । अष्टापद गारीफलम् । अष्टापदः सुवर्णम् ॥ ॥ अरप्यः । अटवी ॥ ॥ वर्ष वृष्टिः भवामरय । यथा। पुष्पवर्ष एव मोमिकवर्ष: ॥६६॥ १ गanus म काम. कृतप मत मध्यामपंदा २पर भार मागून घरमामन्दीभपति भाकर। ३.भाकरेICE:Samakalp ४ गुमादिविनातिन• nor कुतपmal...म काम पुतपो ५त्या. भाम: जय पितृणामामपपगारति माता ६ प्रतिगार.... •कप पारिमी तप ।rchol on lem Abh In अमपणे. Art to Prof Noth, ont la Nit in inte Rmritie Trirhayairaml.TI ८ मारीपन A गारपर्म .. महामनपो मेय पितृपो दागप रोरपना मापन. धगम.ए. Tir Matayapar to Dhanungमवतार, Irok lunInाष्टमो गागांच 10 711 golelta finale.eds.

·अध्या०२० गणरत्नमहोदधिः । कमण्डलुमण्डपकुट्टिमार्बुदा- ऽवतंसपाराः शतमानचन्दनौ। समानयूपी दृढमूपिकीदनार दिनं विमानं च वितानलोहितो॥६॥ कमण्डलुः करकं कुण्डिका च ॥ * ॥ मण्डपं जनाश्रयः ॥ * ॥ कुठून निवृत्तः । घणभावा दिम४ इत्यनेन । इमप्रत्यये । कुहिमो बद्धभू- मिकम् ॥ ॥ * ॥ अर्बुदो दशकोटिरचजो व्याधिश्च । पर्वते तु पुलिङ्गः ॥ * ॥ अवतंस शेखरम् ॥ * ॥ पारः परतीरम् ॥ * ॥ शतं मानाना- मम्य । शतमानो भूभागविशेषः ॥ यदा । शतमानं रूप्यपलम् ॥ यस्मतिः। दे कृष्णले रुप्यमापो धरणं पोडशेव ते। शतमानं तु दशभिर्धरणे: एलमेव च ॥ * ॥ चन्दनो मलयजम् ॥ ॥ ममान सदृशम् ॥ ॥ यूषो मुह निर्यामः ॥ ॥ दृढोऽविनष्टम् ॥ * ॥ मूपिकम्१० । श्राखुः ॥ * ॥ उद्यते मिश्यते व्यन- रिति । श्रोदनम् ११ ॥ ॥ दिनो वासरः ॥ ॥ विमानो देवतायानं मप्तभूमिकगृह च १२॥ ॥ वितानो याग उन्मोचो विस्तारय। तुच्छवा- चीत विलिङ्गः ॥ ॥ लोहित शोणितम् । गुणवचनम्न वाध्यलिङ्गः । लोहितो गीः । लोहिता गाटो। लोहित वस्वम् । ६७ ॥ १ पतंमपरा, शततमानं वंद २ ममामयूरी मपकीदमा। ३ टिका 1. कुंटिका घ.. ४ Thur A ( पणए), 'पणमापा' ", पणमाका.. पकवावादिम पमभावादिमाtrri ५ भूमिका ६.कोरि वयसो च्याधिय ७शेपरF शस माममस्यDF Cliya 1363-4 १० मुष ११ उयो मष्यते पणते योदर्म D १२ देवयान , के गृह ar ·अध्या०२ गणरत्नमहोदधिः ११३ मंपिण्डिताङ्गावयवा उदीयुः पद्मा नवाः कण्टाकतोर्ध्वदण्डा:। अन्तर्जलावामविशुद्धशीतवस्ता वमन्तातपकाम्ययेव२॥ आषाढम् । प्रतिनां दण्डं मासय ॥ * ॥ कपित्यो वृक्षविशेषः ।। पष्टिकं मोहिभेदः ॥ * ॥ कुलोऽभिजनो गृहं च ॥ * ॥ भोजः कम- लम् ॥ * ॥ वाजं पिछम् ३ ॥ ॥ अमृतम् । मलिलं सुधा मोनो हा च ॥ * ॥ म्यूलं दृढः ॥ * ॥ द्यूतो दुरोदरम् ॥ * ॥ खलीनं कविकम् । खलिनेति' माकटायनः ॥ • ॥ लोहोऽयाप्रमतिद्रव्यविशेषः ॥ * ॥ कवचः मनाहः ॥ * ॥ अशोक तरुविशेषः ॥ ॥ क्षयं गृहम् ॥ ॥ अनेक हस्ती ॥ * ॥ गद्धं कम्बुः । निधिललाटाम्यिवचनम्त पुंलिङ्ग एव ।। ।। तण्डकम् । छन्दोगयोग्यो ब्राह्मणो ग्रन्यविगेपः६ परिकारो दण्डको वा ॥ ॥ धर्मोऽष्टार्थवाची नासाधनवानोतु नघुमकलिङ्गः । ता- नि धर्माणि प्रथमान्यामन् ॥ अमरसिंहम्त धर्ममम्वियामिति१० पठन् मामान्येनाए । धाः पुष्ययमन्यायम्वभावाचारमोमपा इति च ११५ ॥ चाऽजिनम् ॥ ॥ रजतो रूप्यं श्वेतं च ॥ * ॥ स्नेई मोइदम् ॥ * ॥ अमि खगः ॥ ॥ इमं मिनच्छदः ॥ ॥ अपरोऽपरमन्यत् ॥ * ॥ मारो १ केटकितागधा. यागारो नपुमयमा तामि धाषिमय- २ तला पा सविवृणीतव भा. मान्यासन् । फले तु युमाम् । एष धर्मः तय A. •काम्ययव F, अतमाना सनातन इति विशेयोरस्य भेष्टामो- यातवमशीतधता वमानातपा कधर्मी मायधर्मीति पारिभापिसोध- ३पित्यापि:D मौगदोम्ति habir पिन D.D, मनिषा ११A 3,4,11, पुण्य' योगाय. ५ पमिति. हिमा वा । पमो धर्मराजः । धर्मस्तु ६" or fform कवयः मनाह, भीमपलान्याये पाचाधिकारिया •परिमारो CD सभाये यथा कूरधमा । साधारे पक्षा धों छायापीne. धर्ममाम्बम् । मोमपेयपा। एप धर्मः तत्साधनवापी प पुद्धिग.1AD मनातन । युधिष्ठिरपितापितावदेव। el 161.43:1.31.10. धर्ममाधने पागादीप सोचायति। १०..KI.I.. भारपायमः। तानि धमापि मधमान्यामम् I Kaitr 8 ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या०२ । कान्तारो महारण्यं दुर्गपथश्च ॥ * ॥ राष्ट्रम् । जनपद उपद्रवश्य । पराट्राष्ट्रभयम् ॥ * ॥ पटहं डिण्डिमः ॥ * ॥ गृहो वास. 1 गृहाः पुसि च भूम्येवेति कश्चित् २ ॥ * ॥ कं शिरः पाटयति प्रविशताम् । जपादित्वात् । कवाटो द्वारपिधानम् ३ 10 ] कुकुटं ताम्रचूडः । श्रम- रसिंहसु कुक्कुटः पुस्येवेत्याह४ ॥ * ॥ श्राद्रः श्टङ्गवेरम् ॥ * ॥ धामा गृहं तेजश्च ॥ ७१॥ पद्माषाढकपित्थषष्टिककुलान्यम्भोजवाजामृताः५ स्थूलद्यूतखलीनलोहकवचाशोकक्षयानेकपाः । शहस्तण्डकधर्मचर्मरजतस्नेहासिहंसापराः सार सैन्धवमध्यमाध्वरधनुर्मानस्तनस्थाणकः॥ ७२ ।। पद्मो जलजम् । निधिवचनस्तु पुलिङ्ग एव । यथा श्रीहर्षस्य । अच्छिन्नामृतबिन्दुटिसदृशी प्रीति दधत्या दृश६ याताया विगलत्पयोधरपटाद्रष्टव्यतां कामपि । अस्यायन्द्रमसस्तनोरिव करपास्पदव गता यन्नते मुकुलीभवन्ति महमा पद्मास्तदेवाछुतम् ॥ यथा वा कुमारिलस्य, F १ परराष्ट्र भय ददत्या for दधात्या . दमा यताया. २,Amaras 2,2.5 दयो या , दृशो यो विग.. ३क शिरः पाटयति प्रविणता क- दृशी या विगलन. ८, दृशोर्याताया वाटो द्वारपट्ट । बपादिखादव hshtr विगनसत्पयो• n, पयोधरपदद्रष्टon A2,17-ardh does not व्यता• Iss give the japádı In this worh ४AK2517 ७ मते यमु. Calc , यते । ५ पद्मपाटक, पद्मापातरुपि. यते । यते D , 'मुसीभ• , •कपिएपष्ठि मुनुलोमा। & f'rigadariku (Calc $ 1331) 7 ८ कुमारमय ·१२० गणरबमहोदधिः [ध्या २ ७ राजदन्तः । प्रमुख दृश्यदन्तद्दयम् । अत्र षष्ठीत्यनेन । यदा तु राजा च दन्ताश्चेति समासान्तरं तदा न नियमः ॥ ॥ पूर्वमुतम् ३ श्राता- नवितानीकृतं पश्चादर्पितम् । अर्पितोतम् । यथा। ज्योत्स्नापटे तुहिनदीधितिनार्पितोते४ द्यौरास नग्नमुपितेव हतेऽरुणेन । व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिमस्यं ६ विकिन्त्रपक्वफलिनीफलवच्च बभ्रे ।' पूर्व पक्कं पश्चादव क्लिन्नम् आर्द्रम् । अवक्तिंन्त्रपकम् । अनयोरेकादि- सूत्रेण ॥ * ॥ शतात्परे। परःशताः। यथा । म जवेन पतन्परःशतानां पततां व्रात वारवं वितेने ९। पृषोदरादित्वात्मकारागमः । अत्र पञ्चमीसूत्रेण१० ॥ * ॥ ना चामी वरय । नृवरः । प्रधानपुरुषः ॥ * ॥ वनस्वाये ! अग्रवणम् । अत एव पाठात्सप्तम्या अलुक् । अम्भावद्याव्ययीभावत्वात् । बहुधा भिन्नमाणो११भीमाः खरणमादयः । प्रयेवणं वर्तमाने प्रतीच्यां चन्द्रमण्डले ॥ वनस्यायम् अग्रेवणमित्येके १२॥ निपातनाणत्वम् । अत्र षष्ठोसूत्रेण ॥ * ॥ पूर्व लुञ्चितम् अपनीतं पयादृष्टं पक्षम् । भृष्टलुञ्चितम् । यथा । 9 Cf Pån it 2,8 २ यसा तु राजदंतायेति A, 'स मासानंतर ३ पूर्वमूर्त ४ दोधिनार्पितोते। ५ हरणेन A BC गर्य A DI: मम्यविमिम्म.c, Dom from the treginning of ploka 77 to व्योमोप्तगामिन ७ •फलयधुपूर्वम. पलिमीफल्न वय वधोD VAD 1 विमिन.-or एका. farq e l'a ij 1, 43 Chirat 13,20 १०f Pani 1.37-3 मातो.llsusummat D ·१२१ अध्या. २] गणरत्नमहोदधिः यथा। यथा। यदृष्टलुञ्चितशशेव शशाङ्कपात्री ॥ * ॥ पूर्ववामित भावितं पश्चालिप्तं दिग्धंलिप्तवासितं । अनयोरेकादिसूत्रेण। यलिप्तवामितमिव द्युसदोऽञवातैः ॥ ७८ ॥ उप्तगाढकुरुश्रेष्ठौ सिक्तसंमृष्टसंयुतौर।। उत्तमणीधमों च परसहस्र इत्यपि ॥ ७९ ॥ पूर्व गाढम् अवलोडितं पञ्चाटुप्तम् उप्तगाढम् । अवैकादिसूत्रेण । व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिमस्यम् ३ ॥ * ॥ कुरुद्यासी श्रेष्ठश्च । कुरुश्रेष्ठः ॥ * ॥ पूर्व समृष्टं पञ्चासिक्तम् । मिक्त- संपृष्टम् ॥ सिक्तसंसृष्टमित्यन्ये५ । अत्रैकादिसूत्रेण । यथा। यत्मिकम्एमसृणेव नमोऽङ्गणश्री:६॥ ऋण उत्तमः । उत्तमर्णः ।। पृणेऽधमः । अधमर्णः । अत्र सप्तमी ॥ * ॥ सहसात्परे । परःसहस्राः । अत्र पञ्चमीत्य- नेन ॥ शतसहस्रावित्युपलक्षणम् । तेन परोरजोभिः खगुणैरगाधः सगाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति । इत्यपि सिद्धं भवति । पृषोदरादावष्येतद्रष्टव्यम् ॥ ७८ ॥ कुवेरकेशवौ श्रद्धातपसी विष्णुवासवौ। सोमरुद्रौ शिरोजानु चित्रास्वाती शिरोविजु१० ॥१०॥ शौण्डैरित्यनेन १ यक्षिप्तवासितमिव द्वित्पदोजवा नर्यस्तिकमहममृणेव नभोंगणश्रो. यश म्नुचितमसेव भगाकपाची तत्मातरा. सभके। दिवघालमर्य । २ Thur D 1 मितसमुष्टसंयुती AUCF. ३ 'सस AD, Com from पूर्व गाढे १० कुरुयेष्ठ ४ पूर्व संमृष्ट सिक्तसमृष्टं MSS ५ समुष्टमित्यन्ये , । संमृष्ट F. ६नभोगणी A, गण श्री. ७Pan in.1,40 CAnarghar (CAles 1782) 1,21. ९ एनत्सिद ट्रष्टयं F, efL 1450 १० चित्रस्वाती• F. शिरोविशु CF. शिरोविदुःA, शिरोधिज.D ·१२८ गणरत्नमहोद धि. [अध्या०२ जित्याविपूयविनीया. । विपूयविनीयजित्याः ॥ देवापिशन्तनू । गन्ननु- देवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ ८८ ॥ इति राजदन्तादि | कडारः पिङ्गलो गौरो भिक्षुकः खलतिस्तनुः । शौण्डः कुण्टो वृकः खञ्जो वठरो गडलस्तथा ॥९॥ कडारादयः शब्दाः कडाराः कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निप- तन्ति । कडारजैमिनिः । जैमिनिकडार.२ ॥ * ॥ पिङ्गलमाण्डव्य । माण्डव्यपिङ्गलः३ ॥ * ॥ गौरगोतम' । गोतमगीर:४ ॥ * ॥ भिक्षुक- दाक्षिः । दाचिभिक्षुकः ॥ * ॥ खलतिखारपायणः । खारपायणख- लतिः ॥ * ॥ तनुटणविन्दुः । बणबिन्दुतनुः । तनुशब्दः कृशवाची ॥ * ॥ शौण्डलिगुः । लिगुशौण्ड.६ ॥ * ॥ कुण्टमाण्टि, । माण्टिकुण्ट:७ ॥ ॥ वृकशाण्डिल्यः । शाण्डिल्घटकः ॥ * ॥ खञ्जवात्स्य' । वास्थखञ्ज.६॥॥ बठरच्छान्दमः । छान्दसवठर. ॥ * ॥ गडुलगालव. । गालवग- डुल ॥८८॥ वृद्धखोडाविमौ काणः कूटखेलौ च कीर्तितौ । आहिताग्निगतार्थोढभार्यपीनघृतप्रियाः॥ ९० ॥ मनुः । मनुरद्धः ॥ ॥ खोडकहोडः । कहोडखोडः ॥ ॥ काणद्रोण: । द्रोणकाणः ॥ * ॥ कृटदादिः । दाक्षिकृटः ॥ ॥ खेल- १ खंडो बठरो.c, वठरोदुलख पा, बठरो २ कडारजमनि मिमिकडार (9 ममि क.A)A BD ३पिंगलमाढव्य । माढयपिंगल F ४ गौरगौतम । गीतमगीर DH ५ भार्थवाची ६ लिगुशीड D गाँडलिंगु । लि गुशीर F ७ कुंडमादि माठिकुर A ८ खंडवात्स्य 1 पंड । ९ पठर कांदस • A पंढरप ठरवदर'1ववटा ·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः १२८ : शाण्डिल्यः । शाण्डिल्यखेलः ॥ * ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्पः परत्वार्थ वचनम् ॥ * ॥ इति कडारादिः॥ एते शब्दा वहनीही प्राप्तपूर्वनिपाताः सन्तो' वाहितान्यादावि- व्यनेन पूर्वपदलभाजो वा भवन्ति ॥ श्राहितोऽग्निर्येन साहितामिः । अग्न्याहितः । यथा च भट्टिकाये। अग्न्याहितजनप्रहे विजिगीषापरामुखे । कस्माद्दा नीतितीक्ष्णस्य संरम्भस्तव तापसे२॥ यथा वा। प्रतिशरणमशीर्णज्योतिरन्याहितानां विधिविहितविरि:३ सामिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितीयध्वममध्वर्युवर्येर् इतमयमुपलोढे माधु मानाय्यमग्निः४ गतोऽर्थो यस्यामी मतार्थः । अर्थगतः ॥ * ॥ ऊढा भार्या येन । ऊढभार्यः । भार्योढः ॥ * ॥ पीतं घृतं येन । पीतघृतः । घृतपीतः ॥ * ॥ प्रियशब्दस्य केवल स्येहोपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः । प्रियविश्वः । विश्वप्रियः ॥ प्रियधिः । दिप्रियः ॥ एतेन चा- •हिताग्न्यादयो गणाधीता एव ग्राह्या नाधिकप्रयोगाः । तेनाहित- वसुरित्यादी यथाप्राप्त स्थान विकल्पः ॥ ८ ॥ जाताद्दन्तः सपुत्रोऽथ तैलं मद्यं च पीततः। गड्डादेः सप्तमी क्तान्तं जातिकालसुखादितः ॥ १॥ ॥ १ सती A D, संति, Pu 2,37 २ Bhatt911, नीतीतिजस्य:D, नीसिनिष्णस्य ed 1828, B C F om from भट्टिकाव्ये ० यथा वा ३Sirup 4, 41, "विरच A , वि. रिच्च D ४D.CF om from छतगुरु ५ एतेन वाहि. BC, नाधिकाम योगा 9 ·१२८ गणरत्नमहोदधि [अध्या०२ जित्याविपूयविनीया । विपूयविनीयजित्या ॥ देवापिशन्तनू । शन्तनु- देवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ ८८॥ इति राजदन्तादि ॥ कडार' पिङ्गलो गौरो भिक्षुक खलतिस्तनु । शौण्डः कुण्टो वृक खञ्जो वठरो गडुलस्तथा ॥९॥ कडारादय शब्दा कडारा कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निप तन्ति । कडारजैमिनि । जैमिनिकडार २॥ * ॥ पिङ्गलमाण्डव्य । माण्डव्यपिङ्गल ३ ॥ * ॥ गौरगोतम । गोतमगौर ४ ॥ * ॥ भिचुक- दादि । दाक्षिभिक्षुक ॥ * ॥ खल तिखारपायण । खारपायणख लति ॥ * ॥ तनुटण बिन्दु । हण बिन्दुतनु । तनुशब्द कशवाची ॥ ॥ शौण्डलिगु । लिगुशौण्ड ६ ]] * ]) कुण्टमाण्टि । माण्टिकुण्ट ७ ॥ * ॥ वृकशाण्डिल्य । शाण्डिल्यबक ॥ * ॥ खञ्जवात्स्य । वात्स्यखञ्ज वरच्छान्दस । छान्दसवठर ९ ॥ * ॥ गडुलगालव । गालवग- डुल ॥ ८८॥ वृद्धखोडाविमौ काण' कूटखेलौ च कीर्तितौ । आहितानिगतार्थोढभार्यपीतपुतप्रिया ॥ ९ ॥ दृद्धमनु । मनुद्ध ॥ * ॥ खोडकहोड । कहोडखोड ॥॥ काणद्रोण । द्रोणकाण ॥ ॥ कृटदाति । दाहिकृट ॥ ॥ खेल- |||| १ खंडो वठरो.c पठरोदुलस्त था बंटरो.F २ कडारजमनि मिमिकडार (में मनि क.A) HD ३ पिंगलमाढव्य । माढव्यपिंगल F ४ गोरगीतम । गीतमगीर D I ५छथाथवाघीF ६ लिगुगाड D गोंडर्मिगु । लिं गुशीड । ७ कुंडमांडि । माठिकुंट A ८ खंडवात्स्य । सड । ९ पठर छोदस पंठरव ठरविवरण पवट1D ·१२८ मणरबमहोदधिः अध्या०२] गाण्डिन्यः । गाण्डिन्यखेलः ॥ * ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्पछे परत्वार्थ वचनम् ॥ * ॥ इति कडारादिः । एते गम्दा यज्ञग्रोही प्राप्तपूर्वनिपाताः मन्नो' वाहिताग्यादावि- त्यनेन पूर्वपदवभाजो वा भवन्ति ॥ श्राहितोऽग्निर्येन म ाहितामिः। अग्न्याहितः । यथा च भट्टिकाव्ये । अन्याहितजनप्रझे विजिगीपापरामुखे । कम्मादा नीतितीक्ष्णम्य मरम्भस्तव तापमे २॥ यथा वा। प्रतिगरणमगीर्ण ज्योतिरन्न्याधितानां विधिविहितविरिन्ध:३ मामिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितोषध्वममध्वर्युवर्यर् सतमयमुपानोढे माधु मानाय्यमनि:४ गतोऽर्थी यम्यामी गतार्थः । अर्थगतः ॥ * ॥ अढा भार्या येन । ऊढभार्थः । भार्याढः ॥ ॥ पीत घृत येन । पीनघृतः । घृतपोसः ॥ * ॥ प्रियशब्दम्य केवप्नम्येहोपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः ॥ प्रियविश्वः । विश्वप्रियः ॥ प्रियदिः । दिप्रियः ॥ एतेम पा. •हितान्यादयो गणाधीता एव ग्राधा नाधिकप्रयोगाः । तेमाहित- वीरित्यादी यथाप्राप्त म्यान्न विकम्पः ॥१०॥ जातान्तः सपुचोऽय तैलं मद्यं च पीतता। गदादेः सप्तमी कान्त जातिकालमुखादितः ॥ ९१॥ ॥ १मती AD: मंतिati 2,37 211011911 मीतीरिजम्य-D नीतिमिण ! 18 IIC ! om from भट्टिकाये । यथा वा ३ % up 4 41; विर. घि fru D ४C Fom from छतगुरु' ५ एम वाहिनाधिकाम पोगा ८ 9 ·गणरममहोदधिः [प्रधा.. ताप्रतीत्यादीनामपि फियाविशेषण रत्तीनां व्युत्पत्तिरनेनैव द्रष्टच्या ॥८५ ॥ इति तिराहादिः॥ जरीभ्रंशकलोररीगुलुगुधाधूसोस्वयाविसजूर-१ धूलीध्वंसकलोरीमसमसाविक्कीफलीमस्ससाः । ताली संशकला फलू च शकलार स्वाहा वपश्रोपटी वेताली च पशूपलीगुलुगुलातालीवितालीशुदः३॥८६॥ अस्पुरत्यादिमा सूचेणोर्यादयः सुबन्ता भ्वादिना मह सम- स्यन्ते । स समाससरपुरुषो भवति ॥ * ॥ ऊरोत्यङ्गोकारे विस्तारे च । ऊरीशाय । अङ्गीकृत्य विस्तारं कृत्वा वेत्यर्थः । केचिद् अनुकरणविस्ता- रयोरिति पठन्ति । अपरे भगार्थशब्दमशंमासु । यथा । तदूरीकृत्य तिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ * ॥ भ्रंगकतेति हिमायाम् । बंग कलाकृत्य । हिंसित्वेत्यर्थः ॥ ५ ॥ उररी। जरीवत् ॥ * || गुलुगुधेति पीडायाम् । गुलगुधाशय । पीडयिवे. त्यर्थः । मोडायामित्यन्ये ॥ गुस्लूगुधेव्यन्ये ॥ * ॥ धूमोति विस्तारे । धूमोफत्य । विस्तार्येत्यर्थः ॥ धूमी कान्ताविति शाकटायनः । अपरे धूमी का झायाम् । धूमीफश्य । काद्धां शवेत्यर्थः ॥ * ॥ स्वधेनि संप्र- दाने खधासत्य स्खधाशब्दोचारितमग्न्यादिकर्म१० शत्वा गत इत्यर्थः। करीधंस A, "गुलगुधाr. ६४ 2,301 विताय A विधी. २. साली संसकता A cr.यते D, DHims kkse whole stanate, सकला, सकला 15s ७ गुलगुधेति गुलगुधाशत्य ।।. ३०आवालीषितालीCr, श्रा Thus , , गुस्लुगुधीयन्य: गुयुः सालीविवासी. A ; द. n.rr. गधेत्यन्ये ८ : om D I ४१ डफदफफ्रेत्यादिनाD, Hcom. धूसी कावा. कार्यादिमा १० स्वधादिशब्दो A. आग्न्या- ५ भूशासंशब्द• ॥ , भृशायशब्द' दि. C, भूमार्च मसानु ·अया.२० गणरनमहोदधिः १३७ यप्तिप्रीत्योरित्ययः ॥ ॥ एवं बाधावपट्यौपड्वीपटामों द्रष्टव्यः । वपट पूजायामित्यन्यः । एतेषां मंप्रदानार्थलात्करोतिनैव मंयन्धः । * 11 प्राविम् । रति प्राकाग्ने । यथा । तेयामाविरमा परिधानमुखश्रियाम्। धाविष्करोति । प्रकटयतीत्यर्थः । श्राविःसन्दस्यह पाठागूफत्वे धा- तोः प्रागेव निपातः । एवं च योऽयं प्रयोग:३। वारणीमदविशवमयाविद्यधुपोऽभवदमाविव रागः ॥ इति। तथा। पृथुदर्विमतस्ततः फणीन्द्रा विषमागोभिरमारतं वमन्तः । अभवन् युगपदिनीनजिहा. युगप्पीढोभयएफभागमावि:४॥ इति प मप्रमादज एव नाम्यभ्युद्धारः विरभवट्रागः । प्राविर- মষহ্মীনি wিযাযী মমীঘিন • ॥ মসুবিনি মা। मलाय । मतिं माहित्येन वा कन्या ग यर्थः । महार्थवादयं भामिभिर्युज्यते । प्राविःगदर प्राकामार्थत्वात् ॥ • धूम्नीति वि. दूरप्याकुम्लोभावे । धूलोकाय । विदूराकुम्नना हवेत्यर्थः ॥ • ॥ धमकना । भगकम्नावत् ॥ ॥ उरो। अरीवत् Fina ममममेनि मनायत् ॥ • विझी फनी । रनि विकारे। हिमायामिति वा- ममः । विकारार्थवान् सम्मिभिर्पयते । विनोशाय पर पामो विलोनिविचार विमीय विधाय: फनी हत्या मामे- नि ममममायत । पपरे तु मगममा ममममेति दी मेंपूर्णमे मंवरणे ५ तलिचप्रमादापुटार: १ मामल मूरो। जापि मदन Cr कभी .DApn2 धार पर ४.LAODom.tketnt जारीपत्। ९er treat ·१४. गणरत्नमहोदधिः [ध्या २ । 1 द्याच्चिरित्यनेनी वा समस्यन्ते । स च तत्पुरुषमंज्ञो भवति । साक्षा- सत्य । साक्षात् कृता । असाक्षाद्भूतं साक्षात् कृत्वेत्यर्थः ॥ ॥ वीजरहेति रुहिक्रियार्थः। वीजरहाकरोति सेवकः॥ शोभायामित्यन्ये ॥ * ॥ नम- स्कृत्य ॥ * ॥ प्रसहने। इत्युत्माहे सामर्थे २ च । प्रसहने कृत्य ॥ * ॥ चिन्ता। इति मानसे व्यापारे । चिन्ताकृत्य | चित्तेति कश्चित् । म चाचित्ता चित्ता कृत्वा । चित्तात्य। अव्ययवादसमामेऽपि विभक्त्यवएम- व्ययत्वं च स्वरादेराकृतिगणवादित्याह । एवमन्येष्वपि ॥ * ॥ अाविष्कृत्य ॥ * ॥ रोचना । इति श्रद्धोत्पादने प्रशंसायां च । रोचनाकृत्य । लोचनेति दीप्तो कश्चिदाह ॥ * ॥ बोजा । इति जरणक्रियार्थः । बीजर्या कृत्य धनस्य५ गतः । शोभार्थ इत्यन्ये ॥ * ॥ लवणमिति रुच्यर्थे । लवणंकृत्य ॥ * ॥ सह । इति संवद्धार्थः । सहकृत्य ॥ * ॥ प्रतपने । इति तापार्थः । मिथ्याकृतां प्रतपनेवदथ क्षितीश:६ ॥ वितपन इत्यपि वा- मनः ॥ * ॥ भद्रा इत्यालोचनाप्रशंसामगलेधु । अभद्राभद्राकरणं पूर्वम् । भद्राकृत्य ॥ केचिद् अभट्रां भट्रां कृत्वेति विग्रहे विभक्तिमुच्चा- रयन्ति ॥ * ॥ अर्थेकृत्य लोकं पठति । सार्थक कवेत्यर्थः । यदा । अर्थ- कृत्य वदति । सप्रयोजनं कृत्वा वदतीत्यर्थः । यथा छित्तपस्य। साक्षात्कृतेऽथ लवणंकृति दिमुखानाम् । उष्णंकृतोऽचिपि वशेकदमाशदास्ते१० । ॥ . १. साक्षादाद्योचिरित्य A , सा ५ वनस्थA, वतस्था क्षादाद्यो चिरित्य• B , साक्षादाद्यो. ६ मिध्याकृता A D, मिथ्यात. रियल F, सातादायोः चिरित्य° BF, मिध्यातHC, हरर्थ corr D. D,of P14,74V ७ इति वामन D २ सामर्थे A , साहित्याद्यर्थे । ८छिखपस्य B , et pEo, notes ३ स चाचित्ताशखा चिंत्य | A ,स वा चित्ताधला.c, चित्ता छत्वा ९ साक्षात्कृत्याथ D चित्तावत्यः १० उष्णतोर्बिपयि वतीद D , ४ रोचते तु. विषिविशेदमा F .

·अध्या०२] गणरयमहोदधिः १४१ आस्याकृताः कृतनमस्तयोऽर्थमर्थ-१ कृत्य प्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः। अग्रीसत्य । अनी हत्या। अग्नीपतामथ हुतेरुदकंसदंगाव आर्द्रते विहमनेष्ठति पद्मिनीनाम् २ ॥ अनाविति नेण्ये गाकटायनः ॥ ॥ अमा। रति रहममवायसंयोग- मामर्थपु । अमारुत्य ॥ ॥ अद्धारुत्य । यथा । गीतंकदापि नटोमपराम्बुधेः में- मर्याचिकीर्पति रवावुदयाद्रिग्टनम्। मादुष्कृता मिलितकोकयुगे मुहर्तम् अद्धारतेव वियता मरमि वनक्ष्मीम् ॥ माजरुहा । रति रुझिझियार्थः । माजरहासत्य पर्जन्यो निरतः॥ गोभार्थ इश्यन्ये ॥• ॥ उदकंशष्य -n विमाने । प्रमहनेवत् ॥ 1 मि. ध्याकाय • ॥ पार्द्ररुत्य ॥ प्रा। इत्येकारान्तमपि कयित् । पा:- सत्य म्यारयादरे प्रतिमायां च । म्यारुत्य ॥ ॥ प्रा. जयी । इति योमर्यावत् ॥ माजुरा । त्यपि गाकटायन:॥ ॥ पितारतावितहितोरिविकम्पनेशत् । गाकटायनम्न विकपने प्रकपने 41 १भामारता रु.पि मोमवाठोप. •वोवयुगेमहर्ष ता:सत." मदासलेव वियता सातिम २ उदवरुदमापाईहते उदय ५ पो.पाया.c: हाप दायत दमापदिक मि" विपन... दिंगा. ६ उदासा उमारमेयत्व मिमा. श... पाति ३रीमपराधि मापी विष पात्रत....Omपि ala.c. efa. It cr.om. ४ मामmara... म ·१४२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या.. वैरूप्ये । विकपने हिंसायाम् । प्रकपने संताय इत्यन्ये । इत्याह ॥ * ॥ विहमनेकृत्य ॥ * ॥ गीतंकृत्य ॥ शीतमनादर इति शाकटायनः ॥ * ॥ वश । इत्यस्खातव्ये । वशेशत्य ॥ * ॥ प्रादुष्कृत्य ॥ * ॥ विकम्पनेप्रमृतीनामेजन्तत्वं लवणंप्रभृतीनां मान्तत्वं च गणपाठ- साम देव । अथवा । एते सप्तमीप्रतिरूपका दितीयाप्रतिरूपकाश्च निपाताः ॥ चा दिवाभावे । आस्थां कृत्वा । अग्नौ कृत्वा जलं तापय- तीत्यादि स्यात् ॥ श्राकृतिगणोऽयम् । तेन पर्यटनं वृत्तिभमर्याप्रभृतयो ट्रव्याः ॥८८॥ दूति माघादादिः॥ स्युयोजकोदर्तककर्तृकारकाः प्रयोजकोत्सादकभर्तृवर्तकाः। अध्यापकनापकगोप्नृपूजकार तुर्यः परेश्वारकवेषकाविमौ३॥९॥ याजकादिभिः शब्दैः सुबन्तं पदम् अकयाजकादिभिरित्यनेन समस्यते । म समासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति ॥ * ॥ ब्राह्मणानां याजकः । ब्राह्मणयाजकः । याजयिता || * | शरीरस्योदर्तकः । शरीरोदर्तकः ॥ * ॥ प्रणम्य सर्वकतारम् ॥ * ॥ धर्मस्य कारकः । धर्मकारकः ॥ * ॥ नत्प्रयोजककढत्वमुपैति मम जल्पतः ॥ * ॥ रिपूणामुत्सादकः । रिपू. त्मादकः ॥ छद अपवारण उत्पूर्वः । क्षत्रियस्योच्छादकः । चियो- च्छादक इति शाकटायनः ॥ * ॥ भुवो भी । भूभती ॥ * ॥ वर्तयतीति वर्तकः । भाय्यस्य वर्तकः । भाथ्यवर्तकः ॥ * ॥ पुत्राणामथापकः । पुचा- ५ १ विकपने हिसायां प्रकपने r २ विकपनेप्र. A. BC ३ 0 corr गोपपूज', परीवारको पकावसौल ४ Beginning of Trilochanadasa's Kitaptrarşittipanjika, cf. Kat p 466 Stup 2,71 ·वघ्या २ गणरत्नमहोदधिः १४३ 1 ध्यापकः ॥ * ॥ साययतीति सापकः । राज्ञः नापकः ।राजनापकः ॥ * ॥ धाग्या गोपकः । धात्रीगोपकः ॥ * ॥ माधूनां पूजकः । माधुपू- जकः ॥ * ॥ ब्राह्मणानां तुर्यः । ब्राह्मणतर्यः ॥ * ॥ परिचरतीति परि- चारकः । गुरोः परिचारकः । गुरुपरिचारकः ॥ * ॥ परिवेवेष्टि । परिवेषकः । राज्ञः परिवेषकः । राजपरिवेषकः ॥ यदा । घृतस्य परि- वेषकः । घृतपरिवेषकः ॥ ८८ ॥ गणको रथपत्तिभ्यां चतुर्थोन्मादकी तथा । होता दिवि च तीयानं तुरीयोऽपि१ सतां मतः॥ १० ॥ रथानां गणकः। रथगणकः ॥ पत्तीनां गणकः। पत्तिगणकः ॥ * ॥ पात्मनचतुर्थः । प्रात्मचतुर्थः ॥ * ॥ चित्तस्योन्मादकः । चित्तोना- दकः ॥ * ॥ चीरस्थ होता । चौरहोता ॥ * ॥ राजां द्वितीयः । राज- दितीयः ॥ राजा हतीयः । राजदतीयः ॥ राजा तुरीयः । राजत- रीयः । तुरीयोऽपि सतां मत इति साभिप्रायम् । तेन द्वितीयढती- येत्यादि सूचं रहत्तन्त्र व्यर्थम् । गणममाश्रयणमेव श्रेयः । क्रियानुगतिमास्याय लोके ख्यातिमुपागताः । ये कान्ताः पावकाधास्ते ट्रष्टव्या याजकादिपु । तेन गोमयानां पावकः। गोमयपावकः ॥ गृहस्य दीपकः। गृहदीपकः॥ पिष्टस्य मोदकः । पिष्टमोदक इत्यादि ॥ न कर्तरीति प्रतिषेधे प्राप्ते पाठः ॥ १०॥ इति याजकादिः॥ शीण्डप्याडी निपुणचपली पण्डितान्तःप्रवीणाः४ स्यात् संवीतः कुशलकितवाधीनधूर्तप्रधानम् । १ चतुर्थोऽपि ३निपेधेc.D. ४ पंडिजतिप्रवीणाःF, प्रवीण:C. २Pin 123 ·१४४ गएरनमहोदधिः [अध्या.. । सव्यध्यानप्रवणविदिताः१ सारगुवायसाः स्युः२ सिद्धो वन्धः कटकविरसौ शेखरः शुष्कपको ३॥ १०१॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः सह सप्तमी शौण्डैरित्यनेन वा समस्यते । स ममासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति ॥ अक्षेषु प्रसक्न: ४ शौण्डः । अवशोण्डः ॥ वृत्ती प्रसक्तक्रियाया४ अन्तभावः शौण्डः प्रवीणः । यथा पण्डितश्री- सागरचन्द्रस्य। द्रव्याश्रयाः श्रीजयसिंहदेव गुणाः कणादेन महर्षिणोक्ताः। त्वया पुनः पण्डितदानशौण्ड गुणाश्रयं द्रव्यमपि व्यधायि ॥ यद्यपि शोएडशब्दो मद्यपे रूढस्तथापि लक्षणया प्रवीणोऽपि भण्यते । दुर्व्यसनी वा ॥ पानशौण्डः श्रियं नेता नात्यन्तीनत्वमुन्मना: ॥ इति मुख्यार्थोऽपि ममासभाक् ॥ * ॥ अस्त्र व्याडः ॥ * ॥ प्राचारनि- पुणः ॥ * ॥ वाक्चपलः ॥ * ॥ रणपण्डितः ॥ * ॥ ते नालिकेरान्तरपः पिबन्तः१० । न चैतत् षष्ठीसमासेन मिष्यतीति शक्यं प्रतिपत्तुमर्थभेदात् । न ह्यर्णवेऽन्तर् अर्णवस्थान्तरिति चैकोऽर्थः । किं चाव्ययत्वात्षष्ठीसमा- सप्रतिषेधः॥ श्रीभोजस्वन्तर शब्दं पपाठ ॥ * ॥ शास्त्रप्रवीण: । शाक- टायनस्तु । अर्थप्रवीण: ११ । अर्थविषये निपुण इत्याह ॥ * ॥ लोक- १भव्यध्यान E, भव्याधान° F , ६ श्रीयुतर्सिहदेव मध्यध्यान°C, सुध्यध्यान D , प्रण ७ शौंडो गुणाश्रयद्रव्यमसि व्यधा- वविदिता. (0) ISS यि D and om the first half sloka २ गुवायसाय E , "यशास्खा ८ Bhattik B, 10, शीर्डाश्रय ३ शुष्कपती B ISS , ? नात्यतीना त्वमु A B D F , ४ प्रभक्त-AD वेतान्यतीना खमु०० 4 Thus B F , पडित | सागरच ९ मुख्योपिA द्रस्य A, पडितय सागर, पडित १० Sisup 3,81, [नारिकेला. eds] रामचंद्रस्य (corr from "सामचद्रस्य)D ११? अर्थसवीण. A B ।

·अध्या०२] गणरबमहोदधिः १४५ । संवीतः ॥ * ॥ मेवाकुशलः ॥ * ॥ श्रचकितवः ॥ * ॥ जिनवचनाधीनः। अधीनशब्दोऽस्मादेव गणपाठात् तस्याधीन इति ज्ञापकादा खप्रत्य- यान्तो बोद्धच्यः ॥ अथवा । अधिगत इनम् २ । अधिगत इनोऽनेनेति वा। अधीनः । यथा लोकाधीन: ३ ॥ * ॥ अक्षधूर्तः ॥ * ॥ विबुधप्रधा- नम् ॥ ॥ कार्यमव्यः ४ । कार्यविषयेऽनिपुणपदत्यर्थः ॥ * ॥ कर्मध्यानः। कर्मसु युक्त इत्यर्थः ६ ॥ ॥ पृथिवीप्रणवः ॥ * ॥ पृथिवीविदितः ॥ * ॥ बचिमारः ॥ * ॥ मध्येगुरुः ॥ * ॥ कायायमः । कायविषय श्रीदरिक इत्यर्थः ॥ ॥ काम्पियसिद्धः ॥ * ॥ चक्रवन्धः ॥ * ॥ हस्तकटकः ॥ ॥ अवमानविरमःn ॥ शिरःशेखरः ॥ * ॥ छायाप्कः ॥ * ॥ कुम्भीपकः॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन व्यवहारपटुः । श्रातपरमणीय इत्या- दयो द्रष्टव्याः ॥ १०१॥ इति शोण्डादिः । यन्तापाचासमितवहुलौ१० गेहगोप्टात्प्रगल्भ- वेडिन्नदिन्विजितिपटवः पण्डितव्याडशूराः। गर्भाछूरः सुहितसहितस्तृप्नदृप्ती च धीरः पिण्डीशूगे व्रणकृमिरथो कूपमण्डूकयुक्तः ॥ १०२ ॥ पाचेसमितादयः सप्तमीतत्पुरुषा निपात्यन्ते । क्षेपे गम्यमाने पा. १ जितनपच•A , जन BF, गजल २म रति अधिगतमिनो D ३यतोमो.A, om c ४. कार्यसव्यं A; कार्य मध्य. B, कार्यमध्य.C:कार्यभय D•मय, ५ मिपुर A, orig v. येनिपुण ingred awa Sapt 256 ka Zeitsch D MusaRP412,117 ६. कर्मव्यानःA: 'कर्मयुक्त , कार्यायम •AF,om D. कावि- कर्ममु मला: कर्ममु प्य। पयेADF. उदारिका.पोदारिका पृथिवीप्रवीण ९ व्यवहारपटुतरातपरमणीय १०.THI,4sed पारेसमितादिः 'Might be a drum In the ground (ot पणय) Les hole covered over with boards to be beaten upon, उपरव. Prof Webet *As it were drum stand- Ing on the ground (shrare not sound. UCE Thur BC.DF A-Correct way the conjectured प्रपप 101 trol Rob says Jss both reading here og mere 10 ·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः १५३ । गजः ॥ * ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ * ॥ देवाबाताः । वेदेति रत्नमतिः ॥ * ॥ कृपणाख्याताः ॥ * ॥ विशिपं गृहम् । अविशिपं विशिपं कृतम् । विशि- पकृतम् ॥ भोजस्तु विशिष्ट इत्याह । वामनो गण इत्यपि ॥ * ॥ निर्ध- नोपकृताः ॥ * ॥ जको राशिस्थानम् । किलिञ्चा इत्यपरे । ऊका- वकल्पिताः ॥ * ॥ पटूकाः ॥ * ॥ राशिकल्पिताः ॥ * ॥ भूतनिराकृताः२ ॥ * ॥ अमणविश्रुताः ॥ * ॥ कुशलाख्याताः ॥ * ॥ कुं भूमि दुनोति । कुन्दुः । उन्दुरः।३ तं मीनाति हिनस्ति । कुन्दुमो मार्जारः । कुन्दु- मावकल्पिताः ॥ अपरे त कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्थानम् । तस्मिन्मिनोतीति४ कन्दुमः । कन्दुमाः कन्दुमाः कृताः । कन्दुम- कृताः शालयः ॥ कुङ्कुमेति रत्नमतिः ॥ ॥ वदान्योदीरिताः ॥ मृतादयस्तु मर्वैरपि व्याघ्रादिभिः संपन्धमनुभवन्ति । श्रश्रेणयः श्रेणयो विहिताः । श्रेणिविहिताः । श्रेणिनिरूपिताः । श्रेण्यामीना इत्यादयो भवन्ति । यच मामयं नास्ति तत्रेति शब्दाध्याहारो द्रष्ट- व्यः । श्रनिर्धना निर्धना इत्युपकताः । अचपलाथपला इत्यपाहताः । अभूता भूता इति निराशता इति ॥ प्राकृतिगणोंऽयम् । तेन दूल- छता इत्यादयोऽपि द्रष्टव्याः६॥ १० ॥ इति श्रेण्यादिः॥ कृतादयस्तु यथायोगं व्याख्याताः। ते च कृतमितभूतोदाहृतविश्रुतकलितावधारितोपकृताः। आस्थितनिराकृतोक्ताः संभावितमतविकल्पितासीनाः ॥ ११०॥ १ कर्मिमा रत्यपरे। C., भोको. कलिंग इत्यपरे। पोकावकल्पिता::. २ मूतमिराहताःc om A ५ कदूम thnceA ६म छता इत्यादयो• तूल. छताः गणछता इत्यादयो पि भवन्ति। . n ·१५२ गणरवमहोदधिः [अध्या.. वानरश्वा ॥ * ॥ राजान सषय इव । राजर्षयः ॥ * ॥ वैरं तरुरिव समू- ललात् । वैरतरः। बद्धमूलस्य मूलं हि महदैरतरोः स्त्रियः१ ॥ पुरुषकः ॥ * ॥ श्रोष्ठो लोहित्याविम्वमिव । श्रोष्ठेन रामो रामौष्ठबिम्बचुम्बनचुच्चुनार ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन पुरुषष इत्यादयोऽपि भवन्ति २ ॥ १८ ॥ दूति व्याघ्रादिः॥ श्रेणिः पूगो निधननिपुणब्राह्मणाः पण्डितोऽथो४ मन्त्रो मुण्डो निचयचपलक्षवियाध्यापकाश्च । इन्द्रो देवः कृपणविशिपी निर्धनोको पटुवा राशिभूतथमणकुशलाः५ कुन्दुमः स्यावदान्यः ॥ १०९ ॥ श्रेणीत्यादयः शब्दा अच्यन्ताः कृतादिभिः सह वा समस्यन्ते । समासः कर्मधारयो भवति ॥ * ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः । श्रेणि- कृताः पुरुषाः॥ वणिक्पथे पूगकृतानि यत्र भ्रमागरम्बुभिरम्पुराशिः। अनिधनरूपा निधनरूपाः कृताः। निधनकताः शत्रवः ॥ * ॥ निपु- गोदाइताः ॥ * ॥ ब्राह्मणमताः । पण्डितजाताः ॥ * ॥ मन्त्र मिताः ॥ * ॥मुण्डसभाविताः॥ * ॥ निचयोच्चारिताः॥ * ॥ चपलापाकृताः॥ * ॥ क्षत्रियमताः ॥ * ॥ अथापकोदिताः। अधीतेऽध्यापक इति शकटा. 9 S19 2, 38, AC Dom the first pada २ Sinp 2 14, रामोष्ठ B C F , "चुवनचुवना A B D , चुना F "चुवजवजा ३ Aom sपि, इत्यादावपिभवतिD ४पडितोर्थो DE. पंडितोघी F ५ "श्रवणकुशला A ६ Sirup 3 38 ७ अनिधनरूपानिधनकृता ACD ८ पत्रियमिता.A, om D ·• अध्या०२० गणरनमहोदधिः १५२ .. गजः ॥ ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ * ॥ देवानाताः । वेदेति रत्नमतिः ॥ * ॥ कृपणख्याता: ॥ * ॥ विशिपं गृहम् । अविशिपं विशिपं कृतम् । विशि- पक्षतम् ॥ भोजन्तु विशिष्ट इत्याह । वामनो गण इत्यपि ॥ * ॥ निर्ध- नोपकृताः ॥ * ॥ ऊको राशिम्यानम् । किलिचा इत्यपरे । ऊका- वकन्पिताः ॥ * ॥ पटूताः ॥ * ॥ राशिकल्पिताः ॥ * ॥ भूतनिराकृता:२ ॥ * ॥ अमण विश्रुताः ॥ * ॥ कुशलाख्याताः । * {f कुं भूमि दुनोति । कुन्दुः । उन्दुरः। तं मोनाति हिनस्ति । कुन्दुमो माजीरः । कुन्दु- मावकल्पिताः ॥ अपरे तु कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्यानम् । तस्मिन्मिनीतीति४ कन्दुमः । कन्दुमाः कन्दुमाः कृताः। कन्दुम- कताः शालयः ।। कुङ्कुमेति रत्नमतिः ॥ * ॥ वदान्योदीरिताः ॥ कृतादयस्तु मर्वैरपि व्याघादिभिः संवन्धमनुभवन्ति । अश्रेणयः श्रेणयो विहिताः । श्रेणिविहिताः । श्रेणिनिरूपिताः । श्रेण्यामीना इत्यादयो भवन्ति । यत्र मामयं नास्ति तचेति शब्दायाहारो द्रष्ट- व्यः । अनिर्धना निर्धना इत्युपसताः । चपलायपला इत्यपाशताः । अभूता भूता इति निराशता इति ॥ श्रारुतिगणोऽयम् । तेन दूल- कता इत्यादयोऽपि ट्रयाः६ ॥ १० ॥ इति श्रेष्यादिः ॥ कृतादयस्तु यथायोगं व्याख्यानानेच कृतमितभूतोदाहतविथुतकलितावधारितोपकृताः। आस्थितनिराकृतोताः संभावितमतविकल्पितासीनाः ॥११०॥ १ कर्मिमा इत्यपरे, C., भोको. ५ •कदूम.tince A कमियरत्वपोशाकथिताः ६ तेग बता इत्यादयो , तुम २ मूतनिराखता.Com A. छताः गणशता रस्त्यादयो पि भवन्ति । ३ फुदुर्षदुः मिमोति• D: अभूता भूता रति निराष्टता 10 मीना हिनस्ति. Inom मत: nom the recond ४ दुपा• पंपा. भि. half stanza. Dom from zतादयानु मोतीति A.D .

·[अध्या.. गणरत्नमहोदधिः उद्दमचूडा। अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः ॥ * ॥ एहि यवेति यस्मिन्कर्मणि तद् एहियवम् ॥ अन्यस्तु । एहि यवैरिति यस्मिन्कर्मणी- त्याह ॥ * ॥ भुक्तासुहितः । यो यत्किंचिदशिवा हप्तो भवति स एव. मुच्यते ॥ * ॥ उद्धर कोष्ठाद्धान्यमन्यदा। अवसृज देहीति यस्यां सा। उद्धरावसृजा ॥ ११८॥ उच्चावचमोहकटोच्चनीच- निश्चप्रचाः कृन्दिविचक्षणा च । विचमचा चाचपराचयुक्ता- ऽकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः ॥ ११९ ॥ उच्चं च तदवचं च । उदक् चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा। भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेविवेन्दो उच्चावचरूपगतेषु महसमस्याम् । उचितं चावचितं च । उच्चावचमित्यन्ये ४ ॥ ॥ प्रोह कटमिति य मा प्रोहकटा । पोहणं वीरणादेः कटादिभावाय विरचना, उच्चैश्च नीचैश्च यत्तद् उच्चनीचम् । उच्चं च नीचं चेति वा ॥ ॥ नि च प्रचितं च । निश्चमचम्६ । निशितं च प्रचितं च यस्यां क्रियाय निश्वाचा ॥ निष्कुषितं च निस्वचं च । नियत्वचमिति केचित् १ उदकोष्ठावा। B; उदर कोठान्। corr. D; कोटाद्वान्यता २ विचमवावाच F; उच्चावच A.; तीन B.; द्विवि.. ५ पोहणं वारणादि:- घ पादेः कटादि.. ६ ॥ om. trom नियित ७मिनुषं धA.; नि B.; 'घ सचंच.. निर्ण fofa p.

·अध्या.२] गणरत्नमहोदधिः कृती वेटने । कन्दि विशिष्टं चक्षणमिति यस्यां मा कृन्धिविचक्षणा ॥ शाकटायनस्तु । कृन्धि विक्षिणीहोति यस्यां सा कृन्दिविक्षिणा की- सविषया फ्रिया । निपातनाडिलोपो विकरणस्य इखत्वं चेत्याह ॥ * ॥ विकृतं च प्रकृतं च यस्यां क्रियायां मा विचमचा ॥ * ॥ श्राचितं च परा- चितं च । पाचपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच । पाचपराचम् २ ॥ * ॥ नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसंचाराः पट कर्माणि प्रकुर्वते ३ ॥ प्राचितं चोपचितं च । पाचोपचम् ॥ पागच्छ चोपगच्छ च यमिक- मणि तद् आचोपचमित्यन्ये ।। * ॥ कां दिशं अजामीति । कांदिशीकः । गणपाठमामर्थ्याट्टीकण्प्रत्ययः४॥ ११८ ॥ उपनिवपाथोदमविधमाहोपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायहच्छीत्पचनिपचाः मोप्यपापीयान्॥१२०॥ उदप निवपेति यस्यां सा । उपनिवपा ॥ ॥ उद्यम विधमेति यस्यां मा। उद्धमविधमा ॥ * ॥ अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भाव.। होपुरुपि- का मनोजादित्वादकत्रि ॥ ॥ इह पञ्चमोति यम्यां कियायां मा। रहपञ्चमी॥ इहपञ्चमोशब्दसंपर्कात्मकरणमधिकारोवा। हपञ्चमी. स्यन्ये ॥ ॥ अहं शमोऽहंगा इत्यस्ति यस्यां मा। अहमहमिका। स्वार्थि- १ विपिणीधीतिदिक्षिणाA; ३ अकुतोभयं । स., कुर्वते A D दिसणीहीति फैधिविणा , द्धि ४सामर्यादीकका, कादिशाफ। विधिषिणीहि संधिविधषणा -R, •आकणम°C, •ऱ्यात टीकएप्रत्यय and Ganaratoar hare सन्तविषपणा, ५ निपचा प्रोषपापोयाम् A,मो. also kle Ved; but I45102160, प्यपापीन् Bengan boe छन्धिविचषणा संत ६ पहोपुरुपिका A W. अहमित्या हिदिपिपपपेति यशामभिधीयते यो क्रियायोor D सातविषपणा! liamaratear] ७ मनोमादित्यादिति दयित् D . २ (iagaratsir ermlains tboth ways not mentioned to the manayntdi400 10 11 ·गणरत्नमहोदधिः [श्रध्या०२. उहमचूडा । अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः ॥ * ॥ एहि यवेति यस्मिन्कर्मणि तद् एहियवम् ॥ अन्यस्तु । एहि यवैरिति यस्मिन्कर्मणी- त्याह ॥ * ॥ भुत्वामुहितः । यो यत्किंचिदशिला हप्तो भवति स एव- मुच्यते ॥ * ॥ उद्धर कोष्ठाद्धान्यमन्यदा। अवसृज देहीति यस्यां मा। उद्धरावसृजा ॥ ११८॥ उच्चावचमोहकटोच्चनीच-' निश्चमचाः कृन्धिविचक्षणा च २ । विचमचा चाचपराचयुक्ता- ऽकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः॥११९ ॥ उच्चं च तदवचं च । उदक् चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा । भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेविवेन्दोर्३ उच्चावचरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् ॥ उचितं चावचितं च । उच्चावचमित्यन्ये ४ ॥ ॥ प्रोह कटमिति यस्या मा प्रोहकटा । पोहणं वीरणादेः कटादिभावाय विरचना ॥॥ उच्चैथ नीचेय यत्तद् उच्चनीचम् । उच्चं च नीचं चेति वा ॥ * ॥ निथितं च प्रचितं च । नियमचम्६ । नियितं च प्रचितं च यस्यां फियायां मा नियमचा ॥ निषितं च निस्लचं च । नियत्वचमिति केचित् ॥ ॥ १ उद्योछावा उदर कोठाम्। ५ पोहणं वारणादि... मोहयए corr.D. कोष्ठावान्यदा पपादेः कटादि. D. २विषप्रवाचाच.F, उद्यापद्य ; ६ || om from मिपित. •कटोरानीप.दिदि.c ७ मिमुप प. मिरापपमिति ३६ 440.हेन्दोर B: "प पपंप... मिपित निर्य ४ उचित पप B.C.D; उदा. मूषमिति D पमि. .

·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः कृती वेटने । कन्दि विशिष्टं चक्षणमिति यस्यां मा कन्डिविचक्षणा । शाकटायनस्तु । कृन्दि विक्षिणीहोति यस्यां सा कृन्दिविक्षिणा । कपी- मविपया क्रिया । निपातनाडिलोपो विकरणस्य इखत्वं चेत्याह ॥ * ॥ विरुतं च प्रकृत च यस्यां क्रियायां मा विचमचा ॥ * ॥ अाचितं च परा- चितं च । चपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच्च । पाचपराचम् २ ॥ * ॥ नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसंचाराः पट कर्माणि प्रकुर्वते ३ ॥ चितं चोपचितं च । श्राचोपचम् ॥ श्रागच्छ चोपगच्छ च यस्मिन्क- मणि नद् आचोपचमित्यन्ये ॥ * ॥ कां दिशं प्रजामीति । कांदिशीकः । गणपाठमामाहीकण् प्रत्ययः ॥ ११८॥ उद्धपनिवपाथोद्धमविधमाहोपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायदृच्छीत्पचनिपचाः प्रोप्यपापीयान्॥१२०॥ उदप निवपेति यस्यां सा। उपनिवपा) ॥ उद्धम विधमेति यस्यां भा। उद्धमविधमा ॥ * ॥ अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भाव.। श्राहोपुरुषि- का मनोजादित्वाद कनि॥ ॥ इह पञ्चमीति यवां क्रियायां मा। हपञ्चमी॥ इहपञ्चमीशब्दमंपर्कात्मकरणमधिकारोवा। हपञ्चमी- स्यन्ये ॥ ॥ अहं शमोऽहं शक इत्यस्ति यस्यां मा। अहमहमिका खार्थि- १विषिणीदीति-डिविपणाA, ३ अकुतोभयं । म , कुर्वते A D विरणोहीति कंदिविज्ञणा, दि सामादीकका. कादिशायः। विधिषिणीहि शदिविषया-m •आकएम.८, पर्यात टीकएप्रत्यय F. and Gaparntakr hare छन्नविषपणा, ५ निपचाप्रोषपापीयान A, प्रो. also hel ed; but t- 102410, थपापीन् RongAtRAK धिविषपणा छत महापुरुपिका 11 , हिमित्य- हिदि विषयति यस्यामभिधीयते स्या क्रियायो rorr D सातविषपणा (Gaparatotr] मनोजादित्वादिति कथित् D; Ganarstair explains both rugs pol mentioned lo tbe merah di 103 10 11 ·१६८ गणरत्रमहोदधिः [अध्या० २. मिति भोज:१॥ * ॥ उष्ट्रय गशय । उष्ट्रयशम् ॥ * ॥ मूत्रं च शकच्च । मूचशष्कृत् ॥ * ॥ भगवान्देवताऽस्याः । भगवत इयं वा । भागवती ॥ भागवती च भागवतय । भागवतीभागवतम् ॥ * ॥ दणं च काठं च । टणकाष्ठम् ॥ * ॥ कुटी च कुटय । कुटीकुटम् २॥ कचित् कुडी वाला। कुडो बालः । कुडी च कुडय । कुडीकुड मित्याह ॥ १३१ ॥ मांसशोणितशब्दोऽपि दर्भपूतीकसंयुतः। वालवृद्धं बुद्धेयमुपाध्यायश्च याजकात ४ ॥ १३२ ॥ मांसं च शोणितं च । मांस शोणितम् ।। - ॥ दर्भश्च पूतीकश्च । दर्भ- पूतीकम् ॥ वामनस्तु दर्भपूतिकमित्याह ५ ॥ * ॥ वालश्च वृद्धश्च । बा- लद्धम् ॥ * ॥ याजकश्च । उपाध्यायश्च । याजकोयाध्यायम् ॥ * ॥ गवाश्वप्रतिषु यथोच्चारितरूपग्रहणादिह न भवति । गोऽवी६। गोऽश्वम् ६ ॥ नियतश्चायं गणः ॥ १३२ ॥ इति गवाश्वादिः ॥ हस्ती महेला गणिका कुसूलं कटोलगण्डोलकटोलकाश्च। गण्डोलकाजौ च कपोतगण्डौ कण्डोलकण्डोलकजालयुक्तौ ॥ १३३ ॥ पादस्याहस्यादेखंगित्यनेन हल्यादेवर्जितत्वालुक् समासान्तो न १ थीभोज.D वामनस्तु दर्भपूतोकमित्याह । D F- २ कुटीकुटी A.- कुटी कुभदासी पूतिक (पूतिका वनौषधिविशेषो या कुट कुभ । यद्वा कुटी पर्णशाला कुटो सोमवली प्रतिनिधित्वेनोपादीयतaa. TER I Gunaratnay ३ कुडी वल.। कुडा च कुडय कुङ- ६ गौद्याश्वच गोश्वल, गौश्वी F मित्याह । ७ कुशूल°A B C , कुशूलकटो.F, कटोलकडोलकटो.A ४ वालवृद्ध तु वै जेयमु°A ८ च कडोलककडयुक्ती , ५ दर्भय पूलीक च दर्भपूलीकम् । कन्दोलकण्डोलकर naratnay ·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः भवति ॥ * ॥ हस्तिन व पादावस्य । असी हस्तियादः ॥ * ॥ महेला- पादः ॥ * ॥ गणिकापादः ॥ * ॥ कुसूलपाद:१॥ * ॥ कटोलपादः ॥ * ॥ गण्डोलपादः ॥ * ॥ कटोलकपादः ॥ * ॥ गण्डोलकपादः ॥ * ॥ अज- पादः ॥ * ॥ कपोतपादः ॥ * ॥ गण्डस्येव पादावस्य । गण्डपादः ॥ * ॥ कण्डोल मिव पादावस्य । कण्डोलपादः ॥ * ॥ कण्डोलक व पादा- वस्य । कण्डोल कपादः२ ॥ गण्डोलगण्डोलकशब्दावपि वामनः३॥ * ॥ जालपादः ॥ १२३ ॥ इति हस्यादिः।। कुम्भस्यूणाशतविकलशीविष्णुगोधेकदासी-४ द्रोणीसूचीमुनिशुचिशकृत्कृष्णजालाईनञ्चेः५ । सूचाप्टभ्यां कुणिगुणनिरः सूकरद्धेः पपश्च ड्यन्तं पादं सुविहितपदादेशमेनं विदन्तु ॥ १३४॥ कुम्भाविव पादावस्याः । कुम्भपदी ॥ * ॥ स्थूणपदी ॥ * ॥ शनं पादा यस्याः । शतपदी। खजूरकजन्तुः ॥ * ॥ विगतो पादौ यस्याः । विपदी ॥ * ॥ कलशीव पादावस्याः । कलगोपदी ॥ * ॥ विष्णोरिव पादावस्याः । विष्णुपदी ॥ * ॥ एवं गोधापदी ॥ ॥ एकः पादो यस्याः । एकपदी । केचिन पठन्ति ।१० एकपादित्यपि हि स्त्रियां दृश्यते ॥ अन्ये om D - १ कुशलपाद:A B CF ५ सख्त् for मरुत् ACF २ कडोलकमिव । ६ शंकरAUC, शूकरराष्ट्ठF ३ गढीलगडोलक । शब्दाव. A, ७. तनु नन्तु.A, "त।C, गंडोलगोलगप्दाव 1-2 एव for क रकतनुF, खरकतनु -गत पि, has v.ed has गण्डोल। गण्डो- पदी प्रोपधिविशेषो जंतुविशेषो वा। लकand कटोल for which is 10 Ganratnay 2140 कुदान (as Gamsratnas), IS कलमीय uss Beng As Soc. TET) Besi les the almone three couple of words (also Il ), ९ कन्नसी trees CD, OncEA F tlamaratoan has टोल टोलक १० D corr केचि पठन्ति एकपदा ४ कलसी.uc रत्वपीह.

·गणरत्नमहोदधिः [प्रधा.. . दिमुसला । केचिद् दो दण्डौ यस्मिन्संगामे । उभी कर्णवस्य मामा- दस्य । उभाकीत्यादौ क्रियाया धन्यवाप्यन्यपदार्थे प्रतिपन्नाः । ख. दिवचनं विनायुभशब्दस्य वृत्तौ प्रयोगो गणपाठात् १ ॥ ९३८ ॥ इति दिदण्यादिः॥ प्रियाकान्तामनोज्ञास्वाकल्याणीभक्तिदुर्भगाः । सचिवावामनाक्षान्ताचपलानिचितासमाः३॥ १३९॥ सुभगा दुहिता वाल्या वामाथ तनया तथा४। कुकुटाण्डमृगक्षीरकाकशावादयो मताः ॥१४॥ पुंख्यनूडित्यादिना प्रियादियूत्तरपदेषु पुंस्वी न भवति ॥ ॥ कल्याण प्रिया यस्य । कल्याणप्रियः ॥ ॥ दर्गमीयाकान्तः ॥ ॥ भयाममोजः ॥ ॥ कल्याणीखः ॥ ॥ प्रियाक म्याणीकः । ॥ वाग्दे- वताभक्तिः ॥ कथं दृढभकिः । दृढं भक्तिरस्येतिमपुंभकमच पूर्वप- दम् । भोजम्नु भको च कर्मभाधमायामित्यनेम सूत्रेण भवानीभकि- रित्यादि भवति भावमाधमायो तुम्विरभफिटभफिर्भयान्येत्यादि भवतीत्या. • ॥ कल्याणोदुभंगः ॥ ॥ प्रियामतियः ॥ .. प्रिया. १। मुभिविषम पिना, अपने. ममोपाय.... ५पास पावमापार मा A: n on. from माहि. पो. पाया.. इसीc.tr1231. ०पचापीमनोग... सपर.पीतापानाnca दाहिरति वर्ष भ. हिरात ४ पानापामपपादाभाग. प्राभलिभरासालादिनामा मासमपारापा। पाथापामना.म. on from भोर-turnia पापापाखापामापा. entinner Trn. tatamममा: पिषिा: नपा."

·अध्या.. गणरत्नमहोदधिः वामनः ॥ * ॥ प्रियाक्षान्तः । प्रियारवान्त इत्यपि कश्चित् ॥ * ॥ प्रि- याचपलः ॥ * ॥ प्रियानिचितः ॥ * ॥ दर्शनीयासमः ॥ १२८ ॥ कल्याणीसुभगः ॥ ॥ कल्याणीदुहितकः ॥ * ॥ कल्याणी वाया यस्य । कल्याणीवाल्यः ॥ भोजन कल्याणोवाल इत्याह ] *] प्रियावामः ॥ * ॥ कच्याणीतनयः ।। अस्वार्थ इत्येव । कल्याण मिया । कल्याणमनोज्ञा । इत्यादि । भद्रेश्वराचार्यस्तु । किंच स्वा दुर्भगा कान्ता रवान्ता निचिता समा। सचिवा चपला भक्तिर्यास्येति स्वादयो दश ॥ इति स्वादी वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ॥ ॥ इति प्रियादिः । कुफुयादयोऽण्डादिषु वेत्यनेन कुफुयादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा अडादिपूत्तरपदेषु५ पुंवद्दा भवन्ति ॥ * ॥ कुकुया अण्डम् । कुकुटा- एडम् । कुकुय्यण्डम् ॥ * ॥ मृगवीरम् । मृगीतीरम् ॥ * ॥ काकशावः । काकीगावः ॥ * ॥ श्रादिशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् ॥ मयूराण्डम् । मयूर्यण्डम् ॥ काकाण्डम् । काक्यण्डम् ॥ मृगपदम् । टगीपदम् । मृगीव चपला । मृगचपला । मृगीचपला ॥ इंसगडदा । हमीगगदा। इत्यादयो भवन्ति ॥ * ॥ अयं विकल्पो भोजदेवाभिप्रायेण६ । शाक- टायनम्त नित्य मिच्छति ॥ १४० ॥ इति कुकुरराण्डादिः । कोटरमिथकसिध्रकसारिकपुरगा गणे समाख्याताः। अञ्जनभन्ननकिंशुकलोहितखना नलः गाव१४१ ॥ १ मियारपत• A. कषित BC.F. २ यीभीषन . ३ न्याय पार्षद ४पयन.. ५ •पदस्थेपु. & D or from 41410 to मोबदे. गोसाता:A. 12 ·[प्रधा'२. गएरवमहोदधिः १८४ । श्रांशीरिष्टस्याशंसायां दंयायामनिसाशिनाम् । पाशीस्तानुगता दंष्ट्वा तया विद्धो न जीवति ॥ तस्यां विषमस्य । आशीविषः । इत्येके ॥ * ॥ पुरो दाम्मत रति पुरोडाशः । पिष्टपिण्डः । यथा। पुरोडाशभुआमिष्टमिष्टं कर्तुमलंतराम् ॥ पद्भिः प्रकारैः । षड्डा ॥ * ॥ नितरां लूयते खशरीराइतिः कि सरीसृपैरिति निर्बयनी । भुजङ्गमुना त्वक् ॥ ॥ स्वयं राजन खराः ॥ ॥ प्रत्यूहे रम्वते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः। गार रोगान् हन्तीति। पारखधः ॥ * ॥ श्राध्यायन्ति जनास्तमिति।। घणर्थे कः ॥ * ॥ षड् दन्ता अस्य । पोडन् । षोडतो.r दस्थापत्यम् । अत इनि । वाद्धलि: ॥ ॥ मन्मथः॥ १४७॥ यूनां मनोग ·गणरत्नमहोदधिः १८५ अध्या. २] पृथिव्यां जीर्यतीति कुञ्चरः ॥ * ॥ लुच्यतेऽपनीयत इति लुग् नाम लोपः । यथा । प्रत्ययलुकां चानाम् ॥ * ॥ मृदमालीयते । मृ- णालः ॥ * ॥ जीवनं जलं तस्य मूतः पुटवन्धः२। जीमूतः ॥ * ॥ मह्यां रौतीति मयूरः ॥ ॥ हिनस्तीति सिंहः ॥ * ॥ शकस्यान्धुः। शकन्धुः। ॥ कर्कस्यान्धुः । कर्कन्धुः । बदरी ॥ * ॥ दधि तिष्ठतीति दधित्यः ॥ * ॥ ब्रुवन्तः सीदन्यस्यामिति। वृमी। मुनीनामामनम् ॥ * ॥ मयां तिष्ठ- तीति महित्यः ॥ * ॥ पारे। पततीति पारापतः ॥ * ॥ मेहनस्य खस्य५ माला । मेखला ।। १४८॥ दिवः स्याने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्धे पुनः परे । उकारोकारयोरुच्च पश्चातोऽधादिके तलुक्६॥ १४९ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्यादिति । दिवाधीश्वरः। दिवाङ्गना। दिवौकसः ॥ ॥ दोघेऽचि पुनर्न केवनं दिवः स्थाने दिवो भवति दिव् च। दिवोवरः । दिवेश्वरः । दिवूढा। दिवोढा ॥ दिवूतिः । दिवोतिः ॥ ॥ उकारोकारयोरुञ्चेति । चूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा । उद्यचूद्यानवाप्यां बहुलतमतम. पदपूरं विदार्य दिवोगतिः । धूइतिः ॥ चूहा । दिवूहा । दिवोहा । ऊकारे रूपत्र- यम् ॥ ॥ पद्यातोऽधीदिके तलुक् । पयाच्छब्दस्यार्धादावुत्तरपदे न्यतकारस्य तुरभवति । पद्यार्धम् । परिमार्थमित्यर्थः । यथा। 9 Kitantna is 1,4 ४ पार बीवनय मूत• • N., बीवन 4 खन, मिन्मस्थFou c नीति बोवनम्य बनस्य मूत्त. पर- & IA B, C om this ploka. तिवा D add दियेह, विदेह . Thur alka ki. 1. वृहतो:या FHaydras dmataland पवितीति दुमीशपीपामासन Vidyin., पानततमत' ed. inherit ९ चमु BC , पनुक ·१८४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या०२. श्राशीरिष्टस्याशंसायां दंष्ट्रायामनिलाशिनाम् । श्राशीस्तालुगता दंष्ट्रा तया विद्धो न जीवति ॥ तस्यां विषमस्य २ | आशीविषः । इत्येके ॥ * ॥ पुरो दाश्यत इति पुरोडाशः । पिष्ट पिण्डः । यथा। पुरोडाशभुजामिष्ट मिष्टं कर्तुमलंतराम्॥ पङ्गिः प्रकारैः । पट्टा ॥ * ॥ नितरा लूयते खशरीराबहिः क्रियते सरीस्पैरिति निलयनो । भुजङ्गमुक्ता त्वक * ॥ स्वयं राजन्त इति खराः ॥ * ॥ प्रत्यूहे रखते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः ॥ * ॥ श्राराद् रोगान् हन्तीति । पारखधः ॥ ॥ श्राध्यायन्ति जनास्तमिति । श्रादयः। घणर्थे कः ॥ * ॥ षड् दन्ता प्रस्थ । पोडन् । षोडती ॥ * ॥ वाखा- दस्यापत्यम् । अत इनि । वावलिः ॥ * ॥ यूनां मनो मनातीति मन्मथः ॥ १४७॥ उलूखलोदूखलकुञ्जरा लुग मृणालजीमूतमयूरसिंहाः। शकन्धुकर्कन्धुदधित्थवृस्यो महित्थपारापतमेखलाश्च ॥ १४ ॥ ऊर्ध्व खं विस्तं वास्यास्तीति । उल्लूखलम् । उदूखलम् । यत्र ग्रीह्यादयः कुय्यन्ते ॥ ऊर्ध्व ख लातीति वा । उदूखलम् ॥ * ॥ को १ आशी तानु• A D , तानुगता. दायते हेरम्ब इति नवता: Kshir. २ यस्य-6, विपस्त्य A Ak,1,1,1 ३ दास्थत A D CF, दास्यति । ७ वाग्दलि-वाड्वालि wrongly ४ 8iup 2,100 hd V ell. (not 15) ५ शरीरमृपैरिति, स्वरिति D, ८ सयस मानि पादत्ते युनूप क्रियते मरिति, निर्थयनी . नम् । उत्कर्ष सवनति संचलतीतिया ६ रयते CF-प्रत्यहे रम्मते ग उनपनम् Majer (om उदूपत) ·अध्या० २] गणरत्नमहोदधिः १८५ - पृथिव्यां जीर्यतीति कुञ्जरः ॥ * ॥ लुच्यतेऽपनीयत इति लुग नाम लोपः । यथा । प्रत्ययलुकां चानाम् १ ॥ * ॥ मृदमालीयते । मृ- गालः ॥ * ॥ जीवनं जलं तस्य मूतः पुटवन्धः । जीमूतः ॥ * ॥ मह्यां रीतीति मयूरः ॥ * ॥ हिनस्तीति सिंहः ॥ * ॥ शकस्थान्धुः । शकन्धुः ॥ * ॥ कर्कस्थान्धुः । कर्कन्धुः । बदरी ॥ * ॥ दधि तिष्ठतीति दधित्यः ॥ * ॥ ब्रुवन्तः मोदन्यस्यामिति। हमी। मुनीनामासनम् ॥ * ॥ मयां तिष्ठ- तीति महित्यः ॥ * ॥ पारे। पततीति पारायतः ॥ * ॥ मेहनस्य खस्य५ माला । मेखला ॥ १४८ ॥ दिवः स्याने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्घ पुनः परे । उकारोकारयोरुच्च पश्चातोऽधीदिके तलुक्६॥ १४ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्यादिति । दिवाधीश्वरः। दिवाङ्गना। दिवौकसः ॥ ॥ दीर्घऽचि पुनर्न केवलं दिवः स्थाने दिवो भवति दिव् च। दिवीश्वरः । दिवेश्वरः ॥ दिवूढा । दिवोढा ॥ दिवूतिः । दिवोतिः ॥ * ॥ उकारोकारयोरुञ्चेति । द्यूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा । उद्यधूधानवायां बहुलतमतमः पङ्कपूरं विदार्य। दिवोइतिः । धूइतिः ॥ घूछा । दिवूहा । दिवोहा । ऊकारे रूपत्र- यम् ॥ ॥ पद्यातोऽधादिके तस्लुक । पाच्छब्दस्या/दावुत्तरपदे नियतकारम्य स्लुग्भवति । पद्यार्धम् । पथिमाईमित्यर्थः । यथा। ४ पार 4 hitant lp 1. २ बोवनस्य मत • Ke 1, लोवर्म ५ पुलस्य, भिमस्य; om c. मुपतीति जीवमस्य जनस्य मूत्तः पुट &9T14 B, C.om this sloka पंधरतिपा 0 D addrदिवेह . विदेह . ३ Thu aln hi• 1, पृथतोऽस्या 5 Hazira's Sárgatalaka 7 cd मोदनुपवितीतिमी पीपामायन Vidyan ; विनततमत •ed Haeberl lain ९पमुक्त C. पनुक D ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या०२. सदेशः ॥ * ॥ सरात्रिः ॥ * ॥ सपिण्डः ॥ * ॥ सनाभिः । भूयुग्मस्व मनाभिमन्मथधनुर्घोत्नास्मितस्याञ्चल:१३॥ सकुतिः ॥ * ॥ सवेणी ॥ * ॥ कश्चिलोहितशब्दमप्यधीते । तीर्थशब्दस्तु न पठितो मतान्तरस्याभ्युपगतत्वात् २॥ १५६ ॥ इति पक्षादिः । रूपं वर्णो नामस्थाने जातीयधर्मवचनानि । गोचं वयोऽपि लक्ष्यं चन्द्रादिमते तु रूपादौ ॥१५७ ॥ रूपादिपूत्तरपदेषु रूपादौ वेत्यनेन समानस्य सभावो वा भवति ॥ * ॥ समान रूपं मरूपम् । ममानं रूपं यस्य वा । सरूपः । समानरूपः ॥ ॥ एवं मवर्णः । ममानवर्णः ॥ * || सनाम । मनामा ॥ * ॥ सस्यानम् । सस्थानः ॥ * ॥ समाना जातिरस्येति जातेरीय इतीयप्रत्यये । मजा- तीयः । ममानजातीयः ॥ * ॥ सधर्मः । मधर्मा३ । समानधर्मः । ममा- नधर्मा। उत्पास्यतेऽस्ति ४ मम कोऽपि समानधी कालो ह्ययं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥ सवचनम् । सवचनः ॥ * ॥ मगोत्रम् । सगोत्रः ॥ ॥ मवयः । मवयाः ॥ ॥ श्रादिग्रहणाद् भोजादेः परिग्रहः । शाकटायनवामनाचार्यो तुमभावं नित्यं सामान्येनाहतः ॥ १५० ॥ इति रूपादिः ॥ मुपामदुःपामनियेधदुष्ठवो दुःपंधिदुःपेधसुपेधमुटवः। नीचिका दुन्दुभिपेचनान्तिपन्- निःयामनिःपन्धिमपन्थ्यपष्टयः६ ॥ १५ ॥ १.पन D; •मितास्यापन:A. Jor! (these ling alike in the 19; २ तादर्थगदान. •भ्युपगत्यात् C. Propied from fat C. omits the first ३ An om समानजातीय::A. Tila. m om मर्धमा ५ मुपानि:पाममिय..c. ४Malatlm..rd Bhand.1.6-11 ६ भिषाम.A.I Cनिधि... Dr madr for ठिा. उत्पाशी। 'अपतपःD. मुधिपष्टता ·अध्या.२] गएरनमहोदधिः २८३ सुपामादीनां प्राग्वत् प इत्यनेन सुषामादीनां मकारस्य पलं भवति ॥ ॥ गोभनं माम प्रियवचनं यम्याः मा मुपाम्णी। यथा भहि- काव्ये। सुपाम्णी सर्वतेजःसु तन्वी ज्योतिटमा इभाम् । निएपन्तीमिवात्मानं ज्योति:मात्कुर्वती वनम् ॥ शोभनं माम । सुपाम ॥ गोभनं मामास्येति वा । सुपामा । मानण: मौम्यो वा ॥ * ॥ दुष्टं माम । दुःपाम ॥ दुष्टं मामास्येति वा । दुःपामा ॥ * ॥ नितरां मेधः । निषेधः ॥ * ॥ दुछु निन्दितम् । मुमूमाम्मुम्भ- म्यामेनमेधतिमिचमनम्वनामित्यनेनेव दुष्ठुशब्दम्य पत्ते मिद्ध रह पाठः पत्वम्यानित्यत्वज्ञापनार्थः। नेन सुम्यितम् । दुःम्मितमिति मिद्धम्। यदा तु दुःगब्दो निन्दायामनुपमर्गमतदा विधानार्थम् ॥ ॥ दुष्टः संधिः । दुःपंधिः ॥ दुष्टः मंधिरम्येति वा । दुःपंधिः ॥ * ॥ निन्दितः मेधः । दुष्टः मेधोऽभ्येति वा । दुःषेधः ॥ * ॥ गोभनः मेधः । शोभन मेधोऽम्येति वा । मुपेधः ॥ * ॥ मुठु गोभनम् ॥ ॥ मिवतीनि मेषिणा नाव: मेचिका । नौचिका काचित्स्वी ॥ वामनम्ठ । मावं अति। मी. पा । नौपिके त्या६६ ॥ अपरे तु नोपेचन मिति टनान पठन्ति । पिच चरण इत्यम्य टनप्रत्यये । मेचनम् । दुन्दुभ्याः सेचन दुम्सुभिषे- चनम् ॥ पियु तन्तुमंताने । केह पे९ इत्यस्य वा टनप्रत्यये। मेवनम् । 9 A com foorn 947#retat मा। मोपिकीया BC-Theme mm. २ Bhatt 9 95(मुपासी •मी 155) Husions kie Vri 3.9Rhat only at ३ दुष्ट दुष्ट ४ मेचतिमि वंशामि। म भुममामुघग्नामेनमध• A , मुमूसा पईमानस्तु मोपेचिका पाठाये मुनम्बा, माशुभस्या सजवंशष्य भनी वतीति गोपिया परसोई वामि.८,159 om स्नु.MPi1363 ५ यथा तु शब्दो पंचर्म (the Meanihi, IAS भोपव), मार सेवन भीषपाय। ६ भीमा नीमच (om B C मौपिके ABC, नीमीपीव भौपिके को ७ मायनमिति- पिपति Fउग प्रसंचन । इंदुभ्या मेधर्म om Br e Pin Dip !! 99 ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. २० ०० श्रानुराहतिः ॥ * ॥ अनुहोडः शकटविशेषः । तेन चरति । श्रानुहो- डिकः ॥ * ॥ अस्यहेतिः प्रहरणमस्य । पास्य हैतिकः । गणपाठसामा- स्पदसमुदायादपि ठण् विभक्केचालुक् ॥ अस्यहेवेति केचित् २ ॥ ॥ इहलोके भवम् । ऐहलौकिकम् ॥ अयं लोक:३। इहलोकः । प्रथ- मान्तादपि हप्रत्ययोऽस्मादेव गणपाठाद् व्यधिकरणसमासो वा४॥ ॥ अभिगममइति । श्राभिगामिक:५॥ ॥ परलोके भवम् । पारलौकि- कम् ॥ * ॥ सर्वभूम्यां विदितः । सार्वभौमः ॥ * ॥ प्रयोगमईति प्रयोगे भवं वा। प्रायोगिकम्। वामनस्तु संयोगं प्रायोगिक मित्याह॥१६४॥ सुखशयनसर्वपुरुषावनुसंवत्सरयुतानुसंवरणम् । सूचनडचतुर्विद्याकुरुपञ्चालाधिदेवाश्च ॥ १६५॥ सुखशयनं पृच्छन्ति । सौखशायनिकाः । यथा। भृग्वादीननुगृह्णन्तं सीखशायनिकानृपीन् ॥ भर्वपुरुषाणामिदम् । मापौरुषम् ॥ • ॥ अनुसंवत्सरं दीयते । भानु- सांवत्सरिकम् ॥ कालात्कार्य च भववदित्यतिदेशात् कथाकानाट्ट- निति ठञ्१०॥ ॥ अनुमंवरणेन दीयते। भानुभांवरणम् ११ । युटा- १.पिनाविभD; °च नुक"C. प्रयोग । तच भव. प्रायोगिक (प्रायो. R? Thus B C F, D om from गिक'l) हेखे. dot mentioned by Infi eather ८ संघरण F. 'युतापमपरणं ३पदलोक D D, चरणीc.A on sconment ४ हप्रत्यये 'समासोऽभीष्टःF e Raghur 10, 11 ५ महंति काःD, आभिगामिफल १० कानाफार्य कथाकालादजिति ६ प्रायोगिक DF उD कंधाकामा चाकाला. समायोगप्रायोगिक : मयो. दमिति ठन् । गात्प्रायोगिया,मायोगप्रायोगिक ११ पनुमपर दीयते भानुमापरत F-hig hus afÁFAY ( C D (alus rare with 153 ), not men. भूमे a.)मयोग उत्पातोपामागंभीमः। tioned in the gaparyuunide 1 361 ·अध्या० ३] गणरत्नमहोदधिः २०१ 3 D24 दित्वादः ॥ * ॥ सूत्रप्रधानो नडः । सूत्रनडः। तस्यापत्यं सौत्रनाडिः॥ कश्चित् सूत्रनट इत्याह ॥ * ॥ चतस एव विद्याः । चातुर्वद्यम् ॥ * ॥ कुरवश्य पञ्चालाच तेषु भवः । कोरुपाञ्चालः । बहुत्व इत्यनेनाकञ् न भवति तत्र देशव्यक्त विवक्षितत्वात् । अत्र तु देशसमुदायः ॥ * ॥ देवमधिकृत्य भवम् । प्राधिदैविक दुःखम् ॥ १६५ ॥ बध्योगोदकशुद्धौर पुष्करसत्संक्रमाधिभूताः स्युः । प्रतिभूरजातशत्रुः परिमण्डलराजपुरुपौ च ॥ १६६ ॥ बध्योगस्य ३ ऋषेरपत्य विदादित्वादणि । वाध्योगः ॥ ॥ उदक- शुद्धस्थापत्यम् । श्रीदकशौद्धिः ॥ * ॥ पुष्करमदोऽपत्यम् । पौष्कर- सादि. ॥ * ॥ सक्रममर्हन्ति । साकामिकाः। तिलाशम्पकसपर्कात्याप्नुवन्यधिवासताम् । रमो न भक्ष्यस्तगन्धः सर्वे सांक्रामिका गुणा:४॥ यथा वाऽनर्घ्यराघवे । कश्चित्सांक्रामिकोऽपि विशेषो नेमगिंकमतिशते ॥ * ॥ अधिभूते भवम् । प्राधिभौतिक सुखम् ॥ * ॥ प्रतिभुवो भावः कर्म वा। प्रातिभाव्यम् ॥ * ॥ अजातशत्रोरियम् । प्राजातगात्रवी । यथा । उपेयिवासि कतार. पुरमाजातगात्रवीम् ६ ॥ * ॥ परिमण्डलस्य भाव' कर्म वा । पारिमाण्डल्यम् ॥ ॥ राजपुरुषम्य भावः कर्म वा । राजपीरुय्यम् ॥ १६६ ॥ . p190118 १ Thus DF मूत्रनेट B CE 8 Kåm mit 3 7 B, Bpr 2362 (चम्पकसोषात); नमो नुभव २ मुदी, A om blu & comment ५ D omit from यथा-Anergh, ३ उ भु गच्छत्यभियाति उग के Cale 8 1782.P.36 (कचित्तd) दर्प । बध्यो निग्राह्य उगो येन स ६ 1 2,111 (पुरीमाजात.) पंध्योगो नामर्पि iana ·अध्या°३ गणरबमहोदधिः । पत्यम् । बाहिसिः पिता । श्राहिंसायनः पुत्रः ॥ * ॥ करेणुं पालयतीति करेणुपालः । तस्थापत्यम् । कारेणुपालिः पिता । कारेणुपालायन: पुत्रः ॥ * ॥ असिना युक्तो वन्धः। श्रमिवन्धः । अमिवन्ध एवामिवन्धकः। तस्थापत्यम् । श्रासिवन्धकिः पिता । श्रासिवन्धकायनः पुत्रः ॥ अस्य. तीति । असः । तस्यापत्यम् । श्रासिः पिता । अामायनः पुत्रः ॥ वध्यते स्म । बद्धः । बद्ध एव बद्धकः । तस्यापत्यम् । वाद्धकिः पिता । वाद्ध- कायनः पुत्र २ इति शाकटायनः ॥ * ॥ विशीतस्थापत्यम् । वैशीतिः पिता । वैशातायनः पुत्रः ॥ ॥ देवानां यज्ञो देवयज. 1 तस्यापत्यम् । दैवयज्ञिः पिता । दैवयज्ञायनः पुत्रः ॥ * ॥ असिनासः । तस्यापत्यम् । श्रासिनामिः पुत्रः ॥ १७२॥ दालीपिरानुतिश्च । दो- नुहा चाफट्टकिनैमिथिप्राडाहतिदैवमत' स्थति। साय ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २०८ .. अनुरहतोऽपत्यम् । श्रानुराहतिः१ पिता । श्रानुराहतायमः पुषः ॥ * ॥ चफक शब्दोऽनुकरणम् । तदुचारणारपुरुपोऽपि पफद्दकः । तस्थापत्यम् । चाफदृकिः पिता । चाफहकायनः पुत्रः ॥ सुचीदाबग्न क्षत्रियस्य ग्रहणम् । इह त ब्राह्मणवाचिनने मिद्ध:३॥ * ॥ मियग मिश्रो निमियः। तस्यापत्यम् । नैमिश्रिः पिता । नेमियायपाः पुत्रः॥ * ॥ पृच्छत्याहन्ति च । प्राडाहतः1 तम्यापत्यम् । पाखापतिः पिया । प्राडाहतायनः पुत्रः ॥ पाटाइतिरित्यपि वामन:५॥ * ॥ देयमगण्या- पत्यम् । देवमतिः पिता । देवमतायनः पुत्रः ॥ १०३ ॥ इति तोया- यादिः । प्रनयोचपिशाचंचोरमरुतो रष्टाश्चरिचोशिजः प्रत्यक्षासुरशत्रुसंतपनसासाधारणानुष्टुभः । चण्डालागनिगोरजेतृजगतीसत्वद्धितादेवता चायीकृतवन्धुयोधमधयी विद्यामनोजुहतः ॥ १४ ॥ प्रजादेरणित्यनेन प्रजादेः गदगणादण वा भवति स्वार्थ ॥ * ॥ प्रज एव प्राजापाशी म्बी। प्रभाज्योरोग्याटिमा पस्यमिद्धम्। , १ Ke 1 1.4GI आमुहारति, om 1,-1, Yuji lay only AT&T 'राहति 155 , B,f प्रानुराष्ट्रति इति: Ka Ved प्रायामि प्राणाहत (BHear ! प्रामुदापति), anm letin ya mud tar Iwi SIM B. श्रानुरोहति Prof Your Mirraparisht, २ ThasalnP, Yan (वाफन्ि प्राताभि मखद मनट,AHatt KV ed.), वफरक फरक' या Situterut फडकि • वापहवायन." प्रमादिगारदालान." ३ B C m from वादावन. प्रधामी, श्रीराला ४. MeeD, प्रासादि।" दिगमालय.. ५. पाटाइति । प्रारानि , 2.10 प्रमाणहारदार। . . " ·२०८ गणरत्नमहोदधि [अध्या३ १ पत्यम् । श्राहिमि पिता। आहिसायन पुत्र ॥ * ॥ करेणु पालयतीति करेणुपाल । तस्यापत्यम् । कारेणुपाति पिता । कारेणुपालायन पुत्र ॥ * ॥ असिना युतो वन्ध । अमिबन्ध । असिबन्ध एवामिवन्धक । तस्थापत्यम् । श्रामिवन्धकि पिता । श्रामिबन्धकायन पुत्र १॥ अस्य- तीति । अस । तस्यापत्यम् । श्रामि पिता। श्रामायन पुत्र ॥ बध्यते स्म । बद्ध । वद्ध एव बद्धक । तस्यापत्यम् । बाद्धकि पिता । बाद्ध- कायन पुत्र' इति शाकटायन ॥ * ॥ विशीतस्यापत्यम् । वैशीति पिता । वैशीतायन पुत्र ॥ * ॥ देवाना यज्ञो देवयज्ञ । तस्यापत्यम् । देवयज्ञि पिता । देवयज्ञायन पुत्र ॥ ॥ अमिरिव नामाऽस्येति । असिनास । तस्यापत्यम । श्रामिनामि पिता । श्रामिनासायन पुत्र ॥ १७२ ॥ दालीयिरानुतिश्च प्रादोहन्यानुराहती चापि। चाफट्टकिनैमिथिमाडाहतिंदैवमतयोऽपि ॥ १३ ॥ दिलीपस्यापत्यम् । दालीपि पिता । दालीपायन पुत्र 1 निपा- तनादात्यम् ॥ ॥ अपरे दम्नीप इति प्रमत्यन्तरमाहु । चन्द्रादयम्म दैलोपिरित्या ६॥ ॥ श्रानुनि पिता । श्रानुतायन " पुत्र || ॥ भदोहनम्यापत्यम् । प्रादोहनि पिता । प्रादीनायन पुत्र ॥ •॥ . १पमियधपचामियंधकम्त•CT ४ वफदृकि देवगतयोपि मिषध एवामिवध• मासिाधकि. मि.1 ममित्रो.DIA om test चामिपाधायन .DIBomfomका andonment रेणुपानि म सम्दापत्य ५ मिपातमादीसं D and ormitte २ पद एपदक. पाकि वाघ परे. प्रशायमारमा । पाथमा ६.mmation ajthi पर ३ मातुति पानुराहतो. 'मु दमोपा nि.lom from पदादय रोहती पालि. पातुति 'भानुतापन - ·अध्या० ३] गणरनमहोदधिः २०८ अनुरहतोऽपत्यम् । श्रानुराहति:१ पिता । प्रानुराहतायनः पुत्रः 1 * ॥ चफदृक शब्दोऽनुकरणम् । तदुच्चारणात्पुरुषोऽपि चफट्टकः । तस्यापत्यम् । चाफदृकिः पिता । चाफहकायनः पुत्रः ॥ कुर्वादावस्य क्षत्रियस्य ग्रहणम् । इह तु ब्राह्मणवाचिनस्तेने सिद्धः ॥ * ॥ निययेन मिश्रो निमिश्रः । तस्यापत्यम् । नैमिश्रिः पिता। नैमिथायण: पुत्रः* !! पृच्छत्याहन्ति च । प्राडाहतः । तस्यापत्यम् । प्राडाइतिः पिता । प्राडाहतायनः पुत्रः ॥ प्राटाहतिरित्यपि वामनः ॥ * ॥ देवमतस्या- पत्यम् । देवमतिः पिता । दैवमतायनः पुत्र. ॥ १७३ ॥ इति तोल्ल- ख्यादिः॥ प्रज्ञयोरपिशाचचोरमरुतो रक्षश्चरित्रोशिजः प्रत्यक्षासुरशत्रुसंतपनसत्साधारणानुष्टुभः । चण्डालाशनिगोरजेतृजगतीसत्ववितादेवताश्६ चक्षुर्याकृतवन्धुयोधमधवो विद्यामनोजुहूतः॥१७४॥ प्रज्ञादेरणित्यनेन प्रज्ञादेः शब्दगणादण् वा भवति स्वार्थे ॥ * ॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञ । प्राज्ञी स्त्री प्रज्ञाज्योत्स्नेत्यादिना णप्रत्यये सिद्धम्। १ Kas v u 4 61 आनुहारति (1) ed, om D-Bo, Yaju have only HTCT "राहति AISs Bi, Tayn आनुराहति हति, Kar V ed प्रावाहणि (प्राणाहति MS a and tar 1 ed, om MS B, (Bo var ! आनुहारति) and besides Prof Kielhora's MS, perhaps right आनुरोहति प्राडाइनि) २ Thus also Bolan (याफल्कि ६ शश्वद् for सखद् F, A om text Kas Ved), वफडक. वफडक. वा and comment फडकि वाफडकायन .C ७ प्रज्ञादिशब्दगणात् ३ B Com from कुर्वादावस्य ८ प्रज्ञायोत्स्ने BC, ज्योत्स्नीत्या 8 ? Tus D, Mistefa BCF दिनाणप्रत्यये D एप्रत्यये F of Pr ५. प्राढाहति B , प्राडाइनिc, 2 101 प्रज्ञाश्रद्धाभ्यो ण । 14 ·२१६ गणरत्नमहोदधिः [अध्या°३. अनन्तसोमेतिहसर्ववेदाः सुखैकभावौ मणिकान्यभावौ। समीपसेनावसथतिभावा मालोपमाभेषजसर्वविद्याः ॥ १७ ॥ ख्योऽनन्तादेरित्यनेनानन्तादः२ शब्दंगणाखार्थे एयप्रत्ययो भवति ॥ ॥ न अन्तोऽनन्तः। अनन्त एव । श्रानन्यम् ॥ न विद्यतेऽन्तो यस्य । अनन्तः कालः । अनन्ता पृथ्वी। अनन्तं व्योम । श्रान न्यः काल इत्या- दि ॥ * ॥ सोम एव सौम्यः । यथा। तेनाथ नाथदुरुदाहरणातयेन सौम्यापि नाम परुषत्वमपि प्रपन्ना। जवाल तीक्ष्णविशदा सहमोहिरन्ती वागर्चिषस्तपनकान्तशिलेव सीता४॥ मोम्यम् । मोम दवावादकत्वात् सोम्य इत्यपि शाखादेराकृतिगण- । त्वात् । यथा। अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो हरिहरिपस्यमथ प्रतस्ये ६ ॥ ॥ इति इत्येव । ऐतिहम् । रति हेति निपातममुदाय उपदेशपारंपर्ये वर्तते । इति ह ममोपाध्यायः कथयति । इति इ वटे यतः प्रतिवमति ॥ ॥ मर्ववेदा एव मार्ववैद्यम् ॥ ॥ सुखमेव मोख्यम् ॥ ॥ एको भावो १ मुपेकरी कभावो•n; मुर्पककमा. ना. बहानतोपविगदाः महा- पी.D.: A om. text and comment. मोदिरता पाग. C.-According to २ स्यामतादेरित्यनेमानतादिः Prof Aufreebt this stanna drcers twice ३ मापनावदु'माम पदमूवमभि in the saratratikanthililasana. प्रपना D. दुपदाहरणांतप.. ५ माम्य D.FINAAMRAL. 190, ४ जिमायतीरण गिरतो.D; सी. ६% 3,1, पभिषD.

·अध्या० ३] गणरत्नमहोदधिः २१० । । यस्य । एकभावः । एकस्य वा भावः । एकभावः । स एव । ऐकभाव्यम् ( * ॥ मणिमकारो मणिकः । मणिक एव माणिक्यम् । रत्नविशेषः ॥ * ॥ अन्यो भावो यस्थामावन्यभावः। अन्यस्य वा भावोऽन्यभावः। श्रन्यभाव एव । अान्यभाव्यम् । यथा । श्रान्यभाव्यं तु काल शब्द व्यवायात् ॥ * ॥ समीपमेव सामीप्यम् ॥ * [f महेनेन वर्तते । सेना । मेनैव मैन्यम् ॥ * ॥ एत्य वसन्यस्मिन्निति । श्रावमथो गृहम् २ । श्रावसथ एव । श्रावस- थ्यम् ॥ * ॥ द्वयोभीवो दिभावः । दिभाव एव द्वैभाव्यम् ॥ * ॥ मालेव माल्यम् । सक् ॥ * ॥ उपमैव । श्रीपम्यम् ॥ * ॥ भिषज इदम् । भेष- जम् । यदा भिषज्यतीति भेषजः४। करणस्यापि कर्ट वे पचाचि यलोपे च निपातनादेत् । भेषजमेव भैषज्यम् ॥ * ॥ सर्वविद्या एव सार्ववैद्यम् । यथा । सार्ववैद्यविदथात चातर- वैद्यवैद्य व नं विरहार्तम् ॥ १०८ ॥ सर्वलोकचतुर्विद्याचतुराश्रमषड्गुणाः । भावशब्दस्वरा विद्यालोककालास्त्रितः परे ॥१७९ ॥ सर्वलोका एव सार्वलोक्यम् ॥ * ॥ चतन एव विद्याः। चातुर्वद्यम् । १Varttika, huelhorn's Mbh p 18 सर्वे वेदाः सर्ववेदाः । तानधीते सर्व- २ एत्यवसत्यस्मिन्नित्य. C , समय- वेद । स एव सार्ववेद्य । सर्वविद्या नवसत्य D, F on एत्य, अवसथो अधोते सर्वविद्यः । स एव सार्वविद्य.. गृह CF, "अवसथ एवr Jaynesr , सर्वविद्या is not mentioned ३भपज्य F among the anusatikadast 147, but ४निपज. BF महाधिAseand.neelake ५ कर्तृवमेवाचि यलोपे वा मिपात. ७ सर्ववैद्यविदयो BC, सर्वविवि- मादेन, निपातनादेते. पचायच् दुयो• F, धृतचातुर्वेद व c D Pni 1, 131] G A om test and comment ६सर्ववेदा एव.1, सार्वविद्य ९ सर्व लोका., सार्वलोक्यं.

·२२४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. व्यप्रकारः । वाय्यक: । श्रवदातात् सुरायां वाय्यकालाभ्यां ३ सा- मान्येन क प्रत्यय इति यन्मतं तदपि४ खीकृतम् ॥ * ॥ इक्षुप्रकारः । इक्षुकः ॥ * ॥ मठप्रकारः । मठिका। नानादेशागतानां द्रव्यरक्षा- स्थानम् ॥ * ॥ मण्डपप्रकारः । मण्डपिका । शुल्कादायगृहीतस्या- नम् ६॥ * ॥ संकलाप्रकारः। मंकलिका ॥ * ॥ वाट शब्देन विशिष्टं भा- जनमुच्यते। तत्र साधुः । वाय्या । तत्प्रकारवती। वाया सुरा भाजन- पतिता वर्णोत्कर्षवती । वाटिका ॥ एवं कालिकावदातिकार्थो ज्ञेयः ॥ १८३॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुण्डूं बृहन्महच्चन्द्राः। एरण्डमधु कुमायाः पुत्रश्वशुरौ९ च संज्ञायाम् ॥१४॥ तिलकालयोः प्रकारः। तिलकालकः ॥ * ॥ धान्यमकारः। धा- न्यकम् ॥ ॥ कालमकारः। कालकः ॥ ॥ तिलप्रकारः। तिलकः ॥॥ १ वाघ. वाघक: C. D. राय पाई प्रदीयते तथा कदाचित्के- २१ अवदातमु• D; अवदातत् मु. नचित्सुरापि । ततः सा पावसदृशी 18; अषदातान मु.. अवदातःमु०६. पाधिकाशब्देम व्यपदिश्यते में गणरन- ३१ वाव्याकालाभ्यां ॥; वाधाका' महोदधी तु पाव्यकालावदाताम्तु C. D.-:., Yajli, har. V. ed. hare मुरायामुचितास्त्रय रति पठिखा वा. पायकालावदात(:) मुराया: KA V. टशदेन पिशिष्ट भागममुच्यते । तप Ms. a. पादाका.. om. P.; Vardh. साधुय्यो द्रपद्रव्यविशेष । तत्प्रकारा seems to admit the tro readings वाय. वायिका मुरा भाजनपतिमी पों कालापदाताःnd वाय्याका d.no. स्कर्षवतीयुक्तम् | Yajficer.; et notes. ४ ममत• B.C.; यदुनंदपि D. precediog page. ५रपुक एरंट: Yaji. ८ फालायाममा प्रकारोऽध्याति ६ गुन्कादायगृहितस्थान F; पु. कालिका | प्रपदातो धवन, प्रकारो सादयग. D. स्याहत्यवदातिका मुरष ! Yaji. पादामुदय पार्य तत्प्रकारापा. ९ 'पद्रगृह . पिका मुरा। पचा निपानिये: मत्का.

·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २२५ मणि प्रकारः मणिकः । मणिः प्रकारोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रत्नभूतः प्रधानं मनोज्ञश्च म मणिक इत्यन्ये ॥ * ॥ पुण्डकः । इतु- विशेष:२॥ * ॥ वृहत्कः । ग्राम्यममाजे श्रेष्ठः ॥ * ॥ महत्कः३॥ * ॥ चन्द्रकः ॥ * ॥ एरण्डकः । इदुविशेषः ॥ * ॥ मधुक:४॥ * ॥ कुमारी- पुत्रकः ॥ कुमारीश्वभरकः ॥ यथा। प्रतिवसति कुमारीपुत्रका वा कुमारी- श्वशरकमदृशो वा ग्राम्यदेशे सम्मृद्धिः६ मणिकमधुकभासं पुण्द्रकैरण्डकेतु- स्तबकितककुभस्तां तद्गुवोऽसौ शशंसुः ॥ कुमारीपुत्रः प्रकारोऽस्य । कुमारीपुत्रकः । यथा कुमारीपुत्र' कथि- सभाया प्रविशलज्जते तथान्योऽपि य एवविधः स कुमारीपुत्रकः ॥ कुमारीश्वरः प्रकारोऽस्य । कुमारीश्वरकः । यस्य पुत्र' कुमार्या मह दृष्ट. स कुमारीश्वरः। यथा पुत्रदोषेण स लज्जते तथान्योऽपि लज्जमानः कुमारीयारक इत्यन्यो व्याचष्टे ॥ * ॥ १ मणिप्रकारो स्येति BC म्यदेशे D-This stanza apparently २ पुद्रक : F. on बृहस्कन taken from some grammatical poem, 222note3 is also found in the text MS E ३ इत्यपि महत्क BC ७ °भापा पुंडकेरंडकेतू सचकितक ४ यत्तु एरंडमधुकुमाया पुत्र श्वशु E, °भास पुद्रके F , मधुक मणिक रय संज्ञायामिति पठिखा पर्द्धमाने भास पुरडकेतु स च किल ककु- नौतम । एरंडक विशेष । मधुकं भस्ता D सालिकरामतम् । संज्ञायामिति राम ८ कुमारीशपुरक । यहा पुत्र कु सूच तस्यायमर्थ । स्वमत्यर्थस्य etc as मायर्या सगत स यथा शिष्टसा प्रवेष्टुं viave to कुभिका स्तभोपधानी हत्या लज्जते तथा यो लज्जमान स एवं व्य पदिश्यते। laji - hae vel. has कु 4 Dom यथा.f next note मार रायगुरक, Ms a कुमारीश्वशु दि. laji ६ यान्यदेणे सवृद्धि : c य 15 ·२२४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या. ३ १ व्यप्रकारः। वायक: । श्रवदातात् सुरायांवाव्यकालाभ्यां ३ मा- मान्येन क प्रत्यय इति यन्मतं तदपि४ स्वीकृतम् ॥ * ॥ इत्प्रकारः । इक्षुकः ॥ * ॥ मठप्रकारः । मठिका । नानादेशागतानां द्रव्यरक्षा- स्थानम् ॥ * ॥ मण्डपप्रकारः । मण्डपिका । शुल्कादायगृहीतस्या- नम् ६॥ * ॥ सकलाप्रकारः। मंकलिका ॥ * ॥ वाट शब्देन विशिष्टं भा- जनमुच्यते । तत्र साधुः । वाया। तत्प्रकारवती । वाच्या सुरा भाजन- पतिता वर्णोत्कर्षवती । वाटिका ॥ एव कालिकावदातिकार्थो ज्ञेयः ॥ १८२॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुण्ई बृहन्महञ्चन्द्राः। एरण्डमधु कुमायाः पुत्रश्वपुरी च संज्ञायाम् ॥१४॥ तिलकालयोः प्रकारः। तिलकालक.॥ * ॥ धान्यप्रकारः। धा- न्यकम् ॥ * ॥ कालप्रकारः। कालक. ॥ * ॥ तिलप्रकारः। तिलक ॥॥ १ वाघ.वाधक CD राय पाच प्रदीयते तथा कदाचित्के- २१ अवदातमु. D अवदानत मु° नचित्रापि । नत सा पायसदृशी B, पवदातान मु°C. अवदान मुF पादिकाशब्देन व्यपदिश्यते । गणरत्न- ३वाव्याकालाभ्यां ।, वाघाका• महोदधी तु पायकालावदातास्तु CD--15., InJ11., has led bare tuto fantry far oftet पाथकालावदाता) मुरायो, hie v रशम्देन विभिष्ट भाजनमुच्यते । तच as a वाद्याका', om p , Vardluमाधुर्यायो द्रपद्रव्यविशेष । तत्प्रकारा seems to admit the two readings of पाधिका मुरा भाजमपातिमी पो. फालापदाता. वायाका•d no स्कर्षवतीयुक्तम | Sajheer , ct note s. ४ ममत• B C , पसंदपि D precellog page परपुक एरर laji ८ काम ग्यामन प्रकारोवाति ६ गुन्काहायगृहितमान : यु कामिका पदातो धवन, प्रवारी कादयग•D या हत्यपदातिका मुर। 10ja ७ पादामुदई पाय तत्पकारा पा. ९ यह दिशा मुरा। पचा प्रियानिये साका ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २२५ S - मणि प्रकारः मणिकः। मणिः प्रकारोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रतभूतः प्रधानं मनोजय स मणिक इत्यन्ये ॥ * ॥ पुनकः । इक्षु- विशेष.२॥ * || हत्क. । ग्राम्यसमाजे श्रेष्ठः ॥ * ॥ महत्कः३॥ * ॥ चन्द्रकः ॥ * ॥ एरण्डकः । विशेषः ॥ * ॥ मधुक: ४ ॥ * ॥ कुमारी- पुत्रकः । कुमारीयारकः ॥ यथा५ प्रतिवमति कुमारीपुत्रका वा कुमारी- श्वरकमदृगो वा ग्राम्यदेशे समृद्धिः६ । मणिकमधुकभाम पुण्डकैरण्डकेक्षु- स्तबकितककुभस्तां तद्नुवोऽस्मै शशंसुः ॥ कुमारीपुत्र प्रकारोऽस्य । कुमारीपुचकः । यथा कुमारीपुत्रः कधि- सभाया प्रविमजते तथान्योऽपि य एवंविधः म कुमारीपुत्रकः ॥ कुमारीवारः प्रकारोऽस्य । कुमारीवारकः । यस्य पुत्र' कुमार्या मह दृष्ट. म कुमारोवार.। यथा पुत्रदोषेण म लज्जते तथान्योऽपि लनमानः कुमारीश्वशारक इत्यन्यो व्याचप्टे ॥ * ॥ १ मणिप्रकारो स्येति B C. म्यदेशे• -This stanza, npparently २ पुद्रक on वृहत्क taken from some grammatical poem, 22, note 3 is also found in the text MS F ३सत्यपि महत्क Ic ७ °भापां पुंडकरंडकेतू सचकितको ४ यत्तु एरंडमधुकुमाया पुत्र श्वशु E. 'भास पुंद्रके F , मधुक मणिक रुप संभायामिति पठिला वर्धमाने भास पुडकरडकेषु स प किल ककु गोलम । एरंडक विशेष । मधुक भस्ता D मानिरासवम् । संसायामिति गण ८ कुमारीचशुरद । यस्य पुत्र कु मू तयायमर्थ । समष्ठत्वर्षम्य etc as मार्या सगत स यथा शिष्टसभी प्रवेष्टुं alore to इंभिका स्तभोपधानी हत्या लज्जते तथा यो लजमान स एव व्य दि.ln पदिश्यते । lajfi --he ral has कु ५ Dom यथाf next note कुमारीश्वगु ६पायदे मवृद्धि II cr य मार । शगुरक. Ms a 16 ·२३२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. न्यम् ॥ * ॥ तनु सूत्रम् । तनुकम् । अन्यत्र तनुर्वत्सः ॥ * ॥ कन्दुकः । भ्रमरकः । गिरिकः । श्टङ्ग कम् । देवदत्तकः१॥ * ॥ गुणनमेव गुणनिका । यथा। हेतुः परिचयस्यैर्ये वर्गुण निकैव सा२॥ तथेयोति । ईयम्प्रत्ययान्तः शब्दः कप्रत्ययभाक् । श्रेयानेव श्रेय- स्कः । ज्यायानेव ज्यायस्कः । भूयानेव भूयस्कः । श्रेय एव श्रेयस्कम् । भूयस्कम् । ज्यायस्कमित्यादि ॥ * ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन पिटातकादयोः द्रष्टव्याः ॥ १८८ ॥ दूति यावादिः॥ शाखा स्कन्दमुखायाणि शरणं चरणोरसी। जघनं शृङ्गमेघाभ्रदुशिरस्कन्धमेव च ॥ १० ॥ शाखाशर्करादिभ्यां याणा वित्यनेन शाखादेः शर्करादेवार्थ या. पो' भवतः ॥ * ॥ पुरुषस्कन्धस्य वृक्षस्कन्धस्य वा तिर्यक्प्रस्तमङ्गं गा- खेत्युच्यते । यथा शाखा पार्शयता तथा कुलस्य यः पार्यायतो अभूतः स शाखेव शाख्यः । अन्ये तु । गाखायाम्न्यः गाख्यः । यथा शाखा वृक्षस्य शोभाकरी तथा कुलस्य शोभाकरः पुरुषः गास्य इति तुल्यत्वमाजः ॥ ॥ स्कन्दः स्वामी । नत्तुभ्यः स्कन्द्यः ॥ ॥ मुखमिय मुख्यः । यथा मुखं इस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्य: प्रथममवलोक्यते तथा १ कीडोपकरणवाचकामि. या ४A om text and corument मामन्येव शालभंभिका । एवं• गिरि ५ पानावित्यमेन गापादे.. •प कम्Yaji पापाणी. २ sitape ६ मंद व यःमोपक:मय: ३ तेन पिष्टातकादयो प्यप द्रष्टया hjn. ति पर्वमानमूरिराह । पिष्टात मुर्ग ० मुख्य इस पयेभ्यः धिपूर्ण म एव पिटातक.ajier ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः ऽन्योऽप्येवमुच्यते ॥ कश्चिन्मुख्यं नालिकेरमित्याह ॥ * ॥ अग्रमिव । अय्यः । प्रधानभूतः ॥ * ॥ शीर्यते भयमस्मादिति शरणम् । पात- त्राणम् । तत्तुल्यः भरण्यः । परित्राता ॥ * ॥ चरणाविव चरण्यः । यथा चरणी शरीरस्य प्रकर्षको तद्वत् कुलस्य मकर्षक एवमुच्यते ।। ।। उर इव । उरस्य । यः कार्येषूपगतेषु समत्त्व परः प्रयच्छति स एव- मुच्यते ॥ * ॥ जघनमिव निकृष्टो यः स जघन्यः ॥ * ॥ Pटङ्गमिव यः सर्व- स्याप्युपरिवर्ती स रङ्ग्यः ॥ * ॥ मेघ दव यः संतापापनेता स मेध्यः ॥ * ॥ अचमिव य आच्छादकः मोऽभ्यः ॥ * ॥ द्रुरिव द्रव्यम् अय राजपुत्रः । यथा द्रुमः फलपुष्पपलवादिभिरर्थिनः कृतार्थयति म हि भवनमईतीति भयो भवत्यात्मवानिति द्रव्यमुच्यते ४ । क्रिया हि द्रव्यं विनयति५ नाद्र व्यमिति । पुरुषार्थसाधकवाद्धिरण्यादिकमपि द्रव्यम्। निद्रव्यो ह्रियमेति होपरिगतः प्रभग्यते ६ तेजसः । निस्तेजाः परिभूयते परिभवानिर्वेदमापत्स्यते ॥ शकटाङ्गजस्तु द्रुपस्तुल्यं द्रव्यं द्रुशब्दं नपुंसकमाह ॥ * ॥ शिर व शी- घण्य । प्रधानभूतः। शिरमः शीर्षन्त्रणादावित्यनेन शीर्षनादेशः ॥ ॥ स्कन्ध इव यो बलस्याश्रयः म स्कन्ध्य. ॥ १८॥ इति शाखादिः॥ १.इति शरणं गृह तद्भयापहारक एवमर्थिन स्वसपदा छतार्थयनात्म भरख Yaji वान् पुरुषो द्रव्यमित्युच्यते। Han, who २ सत्वर उर • F, ससर्व उर प्र rejects द्रु because of P13104 भूति-उर वीरस्य कार्यनिर्वाहक । ५ मयति p , hehtrasr quotes the Joyn Ine क्रिया. on AK 3,4,24150, ३ सतापापनोदनेन मुखयति F, of Pv3,101 य संय।तापापेनता ६ प्रथस्यते•D CF ४शतार्थयामि तथा स इत्यर्थ । भव ७Mrcheha p8, ahti Spr 281 महति भव्य । F.-यथा द्रुम फलपु शीर्षनापादा. F, शीर्षस्थादा- पपलवादिभि साश्रिताग्शतार्थयति पित्यमेन ।

·२४० गणरत्नमहोदधिः [अध्या०३ । पर्श्वसुरभरतरक्षोवल्हीकवयःपिशाचवसुमरुतः । सत्वदुशीनरकर्षापणास्त्रिगतीशनिदशाहीः१ ॥ १९७॥ पर्युभ्योऽण शस्त्रजोविसंघादित्यनेन पर्यादेर्गणादस्त्रियां खार्थेऽए भवति ॥ * ॥ पर्शोरपत्यं पार्शघः शस्त्रजीविमंघः । पार्शवी । पर्शवः ॥ * ॥ श्रासुरः । श्रासुरी । असुराः ॥ * ॥ भारतः। भारतौ । भरताः॥ भोजस्तु भातः । भातौं । भतीदूत्याह । यथा । पार्शवाशनवाल्हीकपिशाचासुरराक्षसान् । शिष्याः सभार्तत्रैगन्सकार्षापणवायमान् । राक्षमः । राक्षमी । रक्षसः३ । रक्षांमीत्यन्यः ॥ ॥ वाल्हीकः । बा- ल्हीको । बल्हीका:४॥ बल्हिक इत्यन्यः ॥ * ॥ वायमः । वायसी । वयमः ॥ * ॥ पैशाचः । पैशाची। पिशाचाः ॥ * ॥ एवं मारुतः ॥ * ॥ सात्वतः ॥ • ॥ ौशीनरः६ ॥ ॥ कापीपण:७ ॥ ॥ गतः ॥ * ॥ श्राशनः ॥ * ॥ दाशाईः॥ अस्त्रियामिति किम् । पY: स्त्री। ऊड युतोऽरज्चादेयेत्यूड् । रक्षाः ॥ शस्तजीविसंघादिति किम् । असुरः११ ॥ १८.७ ॥ इति पादिः॥ 9 A om text and comment ७ The other works thare कापापण. २ आमुराः भारता । श्रीभोज Elazi lias TM: 163, ha v. भात दशाई. ३१रपसा: BCF. राषसा D ९ पवः स्योः OF पणे खो। ४ वरहीक: C, वाल्हीकाः D १० जपूतो Bछरयूमो रजाद. The other workshare यातहीक. रोति सद: छत्पतो पति फुर : ५ वायस.B,वायचा:D भरपूतो धेति भReir 1.05 ६भापत. पीसीमर : भीषी. mrartt.