Sringeri Sharada Peetham
Nyaya Kusumanjali Ac No 1
Front matter
न्यायकसुमालले प्रारंभः॥ ॥ శుశా తలాకు పాండం कुरा १ १ श्रीगणेशायनम:श्रीगुरुभ्यो नमः नारायणनयतिना कुलप्रांजलि कारिकाव्यारव्या यते सत्तापीत्यगुरुभतिषसादत्त पारिप्सिलययस्यनिर्विधपरिसमाप्तयेहतमंगलंशिध्यशिक्षा प्रदिनिबननप्रक्षारत्तयेप्रयोजनाभिधेयूसंबंधायमानान्याहसत्यक्षपसरइति एषीमधल्यायसूमोनलिवियथास्यात्तथामिवतीरमयलित्यन्वयः जवानन्याय भांजलिरित्ययानःशदीषशून्या नीयत्तप्राप्यते विवक्षापंसिरिनेनेति यायःसमता पोपेतलिगवोधकवाजातंतदेवावीत्त रयाकौराहादकत्तयापधुमतुल्यैर्घटितलेनांजलि रित्यर्थः किंभूतःशस्य सत्यक्षOAT:तीपरिमलपोहोचवीत्सवीविधानानविन नेतरपयंदमाध्वीकः॥ईशस्वैध निवेशित पदयुभंगायनानंघम चेलीमिरमयत्य ta विनमनधन्यामपरलीजलिः॥१॥ पदयगेनिवेशिता अपञ्चत्तेलापूजिनेनेतिव्युसत्या पदंघमाशात्तौभयं तथा चश्वरस्यव्यवस्थापकंवस्थनमानीन-तत्रनिविशितःतत्स हकारितोपवादितः ईश्वरसाधकानुप्रालस्यवतादृशत्रुनिघमास्याप्यत्रदर्शनात् नच श्रवणानंतरजननविधानाशाबोधस्यात्तीतत्वप्रास्ताबनसहकारितनिवार्य यथा श्रुतस्यास्यपरत्वशंकमारविश्वासनिरालकत्वनानुभानस्यनदपयुक्तन्यायस्यायुधमीगा दित्तिस्यष्ट कुखुमनांजलिपक्षेसनत्वं कुसुनविशेष चन्यामोपात्त अपर्युषित्तत्वं तयाचयापत्ता देशकुसुमीजलिः ईश्चरस्ययस्यदधुगंधरायंत्रनिवेशितःसन्नधि तत्त्यर्षः ईशष्यत्यादिनानेगलचित्यभिधयत्तत्संबंधावपिप्रदर्शिती चैत: किभूत गायभानगवदिष्टलुण्यं पुनाविभूतधनकुसुमेधुअलिक्दनुसरत इष्टीपायनियर्थात् अनधित्यनेन यंदीपानावयार्थदीवातावमाहत्यक्षेत्यादि कुसमलि किंभूतःसत्यक्षप्त र:पपक्षेसत्यपक्षतावदकावन्नेि प्रसर:साध्यहिलोझा यस्मानाशइत्यर्थः कुशुभांजलिपक्षेशसभीचीन:पक्षप्रसूरोदलविकाशीयत्यनाशइत्यर्थः पुनःकिंभूतःस तापरिमलपोद्वीधबडीत्सवः प्रथयोततामीश्वरमाननार्थिनापरिसनाला संधीच्या प्तिस्वरूपायप्रोहीधेन निश्चयेनबसत उत्सवःसाध्यसिकिमानंदोयेनताश त्यर्थः कुसुभांजलिपोसतोसुलनिनोपरिभलस्यसौरभविशेषस्यूपोहोधनप्रकलानिनव उत्सवोयनसतया पुन:किभूनाविलानीनविमई इतिविमर्दनेपनि हेनुपरामर्शसलि नविधान कार्याकारीनेत्यर्थः कुसुमलिलिपूक्षवाहनकरपुसियन नावलाना नान्यथा भूतरूपा पार्षदोघाभावमुल्लापत्यप्रयोजनमाहातरसपत्यदनाचोकभूरिजि ॥
मेघपलेअमत्रोक्षीरसइछारश्यमानमत्तमिनियावत नदेवप्रयंदाफलेयस्यात वज्ञानमितिधावन्तदेवनाध्वीकंत्तस्यभूरुत्पत्तिस्थानमननसानहा रकैवल्यनस्य योजनंपात कुसुमांजलिपी अमृतरसः सत्ता पोरस अमृतरूपयत्प्रत्यक्षमाध्वी रस कंतत्यभूरुत्पत्तिस्थानमित्यर्पः १ भूलं स्वर्गापवर्गयो र्गप्रामनतिमनीषिशायदुपा सिनमाधवपरमात्मानिरूप्यते २ टीका नन्चालनस्तु कामायसूषियभवतीत्युपक्रया मावासीद्रव्याश्रोतव्योगव्यानिदिध्याप्सित्तव्यनित्याभोगप्रीतिसंपूचिनजीवात्म साक्षात्कारस्यैवमोक्षसाधनपत्रिपादनाविरोधिविधयत्वेनाविद्याछेदनक्षमस्याश्चत्तत्रौ न पयुक्ततामनवमीक्षपयोतकेनचीश्वरननेनं तयाचश्चाभननानिषत्यत्तत्रानपग्री गइजिरतद्रपकरनिरर्षकमेवपतमाहस्वर्गापवर्गयोरिति उपाहिमिति ईक्षतर्नश कुसुः ३ इभिनिवार्थनिर्देशनमा प्रयोग:मयोपाननापरपर्यायवायूवर्णयोर्दुखाभित्र लनस्वर्गतुल्यमारपवर्गयोविन्मुकिपरमुक्याभावात्मसाक्षात्कारपतिबंधकपापनाश द्वारावस्तुलईश्वरंपूकभ्यतत्वमतिश्चेततो इनिजीविश्वरानेदप्रतिपादनालीवात्मानीचराभे देशानस्यापित्वताहायस्यपरतिपमोजरवावाधिनविषयत्वस्यवलशहेनापन Meamावावनिक्ललभ्यानाहासानत्यक कल्यहेतुत्वान् वस्तुगलदानादि वनभजनजातकोपेनस्वाज्ञानधाराभिर्विविधबंधदर्शनातदियकालानविश्वासानहा रामनिहेतुहितित्तदशानापनयनेनस्वाज्ञानोदक्षमला वैश्वरमसाक्षात्कारद्वाराषयी जकमार्मनीधि:पंडिताः अप्सीपरमात्माईश्वरस्वरुपःसर्वानाभीसर्वानुग्राहकास जामिन पनिहप्यतेषमाशानाभ्यांव्यवस्थापनेत्यर्थः तपाचेश्वरमाननस्यापिपाय ३ नाशनादिद्वानोक्षमोजकत्वात्तदर्पक ग्रंपत्यापिमोक्षयोजकलेला निरर्पकलानिति भाव: ५ भूल न्याययभीशयमननव्यपदेशभाकूउपासनैवक्रियतेश्रणाने रागता ३ टीका संदिग्धस्यैवमाननीयतया परमेश्वरस्परसर्ववादितमनननिः संदिग्धत्वात्संदेहरूपपक्षतामारतस्मिन्नतंभावना भित्यालकतन्मननश्याशक्यतया पत्तनपश्यत्तदर्पकलोक्तिरसंगति वेत्यतआहन्यामचर्चभिमननव्यपदेशभाकन नव्यपदेशवाच्या इश्वशनुप्रितिक्रियत्नशिसाधूयिष्यातपावत्तसाप्युपासने मुक्तिप्रयोजकविद्यापैवयात्रवणानशात्तात्रीतध्यानमयोनिदिध्यासितव्य तित्यानातरकर्तव्यलेनोकादावश्यकीतिमा पश्चिापिस दावेपिनि साधयिषयेश्यामनभवलिप्तिसायिवाविरहविशिष्टसिध्यभावरूपपक्षलासलात संशय कुक्ष टे पक्षतालस्यनिरस्त लात वाचनीकानुषपतिरितिभावः यामिनीतव्योमंत्तव्यइतिश्रादौनव गनिवाचित तवापितिपुराणेघश्नुत्तीभगवान्ममनेनैवृषभावितीभवतिइत्यत्रभननमिवाढत नितिमतव्य सतएवैमनस्यव्योपास्वनितितरसिका ३ भूले सापेक्षवादनादि लाद्वैचित्र्याद्विश्वचलितः॥प्रत्यात्मनियामा कस्तिहेतुरलौकिक: शका सत्रााधि टातलेनेश्वरसाधयिष्यनदृसाधयति साक्षलादिदि सपाली केतिशेधावा चपरलोको हेतुनासापेक्षालातघटादित्यनुमानतय माननितिभावः सापेक्षत्वकिचिका लपतिसतिशलतनामाव्यभि नारतिस्वयंबोध्यं ननुयश्लोकहतारनादिले परलोकस्याप्यमादित्वापस्यातस्यकादाचिकमवश्यं वाच्यंएवढेलोरपीसनवस्यत्सत भाहअनादिवादि अनाद्यनवस्येयंनदीयायप्रामाणिकलादितिभाव: अनुत्तथापि विचित्रहतुकलसिदि: कालादिरूपसाधारणहेतुकत्वमादायातिरसंभवादित्यत्तमा हवैचित्र्यादिति स्वर्गनर कादिष्यकापरस्पर वैलक्षायादित्यः मानव रलोक विचिवहेनुका नरकविलक्षण कार्यलाचलमत्तवदित्यनुमानास्वनाकादिरूपपर, लोक विचित्रकलसिध्यति कारणवैचित्र्यविनाकार्यतदभवादिनिभावाचवानपिनाएं सिध्यतियादानादिरूपविचित्रहतुकत्वमादायातरसंभवादिसताहविचलितइति. विश्वेषापरलोकाविनातियागादीप्रतिसर्पः लयभाय: मागादीपतिःवर्गादिरूप त्वं परलोकजनशानसाध्याश्यंबाच्या ताशपालीकजनकत्वंताशपरलोकजनकव्यापा रजनक चिरविलयस्यध्यापारविनाकालांतराविफलपतिजनक त्यासंभवात् तवाचतादृशप रसिलनयागादिपरतीपश्लोकजनकव्यापारजनकलतानशाध्यसिद्धौतथ्यापार विध या दृसिदिव्यापारतरत्यत्तट कलासंभाविनातिरसंवादिति ईश्वरप्रीता पालिस 4 तरामीश्वरसिद्धिरितिस्वयंयोध्यं न बचेनानुभानेनसियभोलनिष्टलेतुनानाभाव इत्यतमाहपत्यालनियमावेरितितनभोग्यनिष्टनवानीलघुप्ताधारी प्रतिनियत भोगापपत्तिरितिलताधारीफलस्नानाधिकरणानव कल्यनीय नितिभावः पूल हेतुभूतिनिधीनस्वानुधारव्यविधिर्नवा॥स्वभाववनानवमवधू नियतलतः५ टीका नकार्यकारणभावस्थाददृष्टसिद्धिःसएयतनास्तीपत्ताह हेतुभूतीति कार्य हेतु जस्लिीतिहेतुनिषिध्यते भूलिवावस्मादेवकार्यभूवत्तिजूति स्वविधिक्रियते अनुपा रव्यादलीकाशगादेवभक्तीत्यूनुयाव्यविधि क्रियते यथानि हेनुकस्याप्यात्मदिन यतदेश तथाभूतस्यापिघमूद नियतकालीनत्वलक्षकादाचिकनितियास्वभावाना एकार्यकारणनिधनक्रियतरनेवप्पकनपिनसभवतीत्यर्थः हेनुप्राहावधर्मिय ५ स्यवघटादिस्यले प्रत्यक्षसिद्धत्तयानदृष्टान्तनान्यत्रापिसकारणलेकादाचित्कवेनसिह तुनिधेधादयःसर्वेचियक्षाधिनासकारशकस्यप्तहेतुकत्वात्मोत्यतिमत्वाच नाचस्वस्पस्ने प्रतिकारणसभवति पूर्वसत्याभावात नाध्यलोकस्यसत्याभावेनपूर्ववस्वाभावान देवधरत्वादिनवकार्यकारणभावेसिद्धेस्वभाववर्णनापिशयास्लेजिनावः५ भूलं प्रको होनादिमानधनवितात्येकशक्तिमानपतत्वपलवत्ताभाध्यन्नन्वयध्यनिरकयो: ट्रीका नेनुकार्यश्यावधिस्वीकारतदधपित्तदेवधिस्वीकारावश्यकीन्यपातदेवधरनादिविका यस्यायनादिसपmतत्तथा ऋणावधिपरंपराभ्युपगमेनस्याप्रसंग एवंञ्य स्यांव्यकीयाध्यक्तिपूर्व पलभ्यते यादृशव्यतिविधिलयाशध्यप्रिन्तितादृशव्यरेष कारणालमलनत्तुत जानावित जानीयस्य नवसतिकानियतजातीयत्वंकषधुपपते कुसुः तिवाध्य कार्यनियनजातीयलयत जातीयानुकूलशक्षियोज्यत्याभ्युपगमादित्याशंकडूयोप रिदूधमाहवाहोनादिमाशिलिएषःमध्यधिनदयध्यादिरूपः कार्यकारवाहः नादिनान किसनादिशितित्यर्थः तथाचबीजांकुरादिनादिमनयादीषलेननन देवध्यवधि परास्वीकार क्षतिरितिभावः अतिश्तशालिकल्यापेक्षयानुगतधनविछि नयो कार्यकारणभावकल्यनस्यैवोनितत्वादितिभावः ननुपदिविजातीयानानकशक्षि लेनकारलतानशीनांवन्हिकारात्तानस्यात् तात्यादिनारूपाध्यभिचा रेणाकारणवादमाह तत्वन्तिले गाविस्थादिकारलेमन्चयव्यतिरेकयीःसंतीर्य लेवायलकार्ययः कार्यात्यायनशा कार्यकारणभावी निर्वाच्यतिभावः अनुत्तत्तकारजन्यतावदकत्तया परस्यश्व्यारातिविशेषात्वीकृत्यतजास्यव घ छिनपतितावादिताहेतुत्वकल्यानेहनत कार्यकारणभावकल्य नायत्यालाधवन हित्यावछिनप्रतिएकशक्रिमलेन हेतुलकल्यनवोचित्तमितिचन्न प्रकाशचनावदशा योरणदितीवन्हिलावछिन्नपसंगात नचमूत्कारादीनामपिसहकारित्वकल्पना जानुपपनि रितिवाच्य तथाधिकारणालाबछेदकावछिन्नयत्किंचितसमवधानस्यैवकात्यित्तिप्रायोजक नया यूकारसमधानेनारीरपिवहिजनकत्वायत्तेःतादृशजानियमभ्युपेत्यपस्यकता दशजतियाबिनेपतिप्रत्येकत्तादीनोहेतुतात्रयकल्यनेनैवानुषपनि तात्यावलि नफलानएवकारस्यकारिवाश्युपगमात् नवकाश दिसंबंधानापिएकश क्रिमविनवनवीनुसारणिबंधकालीन फूत्कारादितबंधत्ताशशक्यनुपगमेनदेव त ७ wिarारिलायुपनिषदर्शतापतिशतवाच्य तथासति चादिविधालानिकशक्तिमान हतुवमानाभावायचविनिगमनाविरहातादृशीनयरूपेश हेतु लावश्यमभ्युपेयमिति विभाध्यति तदानुशादिसंबंघकालीनवायुसेपीगादीनानपिएकशक्तिलेन हेलामादायविनिग नमाविरहीदुबारातथाचालिगौरवस्यात्त तस्मान्जानियमभ्युपेत्यतथाविधकार्यकारणभाव कल्पननेवी चिननचोपदर्शितरीत्याविनिगमनाविरहावापुतंयोगादीनामपिहेतुवापत्ति: तबाAlramaलकालेबायोगसलकालेधन्हिलावछिनापत्तिर्दारलाहित्यातीवar: धूले एकस्यनमःकापिवैचित्र्यचसमस्यनाशतिमेदीन नाभिन्नःस्वभावीदरलकन टीका नन्कमेवनलगत:कारामस्तु विकाराने दवैजात्याभ्या चकवाद्वितीयानिया दिश्रुनिभिःब्रह्मणःसजातीयविजातीयवगतभेदशून्यलगभ्यते स्त्रव्यभूतानानपत्य सादिभिवैचित्र्यवाभ्यने नचाविचित्रेकारण कार्यवैचित्र्यसंभवति मनिष तथा नीपि त्रुतापलभ्यते नवतस्यव्यवस्थापकं किंचित्यश्यामःतस्मादनेक कार्याक्रमेाजन्माहिती मलतीनभक्तीनिवाच्यं तत्वतोवल्लगीहितीयत्वेधिनायांनुपूकृतिविद्यान्मापिनेनुमते नरमित्यादिश्रुतिभिःकारणलिंगानुमानादिभिश्नमायासहायोपेतत्वाभ्युपगमा नाांगीकार हेतापन्निवालियस्यहितीयस्यानभ्युपगमात सत्तएव हिलीयमपिब्रह्मभागाव शानामाकार्यकरभविष्यतिनचक्रमध्यवस्थापकाभावामामागतानाशक्तिविशेषाध्य स्थापकत्वात् तस्मादहिनीयधातीमानाकार्यारमेष्टिभविष्यनीतिवेदोलिनः सोप्या स्तुएकपतिजन्यत्वेनसातीय परुषभेदेनविभिन्नपदरित्वमहत्तलापश्यधिंधीधर्म ज्ञानाज्ञानवैराग्यवैिशम्श्चर्यानचशिकित्तदेवगतकारनावाचसहकास्तिया ईश्वरसिद्धिरित्याः तदेतन्मत्तद्वयमपि तन्मत्तहयनषिदूषयिष्यन्नादौयदिजगत्साधनंधनादिकना-युपेयी कार्याक्रमविचित्र्यवेजात्यंचनेत्यर्थः३ तालिवाध:य पेयनेताहतं यदितत्वबोधात्यानालितदानानिशक्तिल्वाधात्याधिव तुगत्यालालितदातामात्रमित्यादिदीवान्ननसिनिधायवेदानिनंदूषयलिएकस्पति एकस्य करायपयोज्यविरहितावदूषयतिमनस्यनेति समस्येकजातीयत्यकाररास्य प्रयोज्य कार्यस्यवैचित्र्योसः मत्रप्रयोज्यभिसत्यवाध्याहारःतयाचनिकाशाकिसानीया मांचकारणानिर्वाहायलाशकारमावश्यकमित्तिभावानन्दकत्वमाजात्येयवाकारा स्यकार्यानुकूलशनिवजात्यात कार्यस्यकमोविजात्यंचस्यादतभाशक्ति दोनचति शक्तिों दलान्य कार्य जात्ययोजक यतःशकिपदार्थ:कारणाभिन्नइत्यर्थः शके काराभिन्न कारणावियेशनिवैज्ञासंदर्घमिनिभावन कारादेवएशकीमामभ्युपेयत्तिम तीनीकदीधइतिचे तापतेः अपिचता:किंकपणानिकाराताधछेदिकावा आये Camayp 0 एकमात्र कारागीद्वितीयेकार्यभेदभंग:सामयीनीदेिवकार्यभेदस्यानुभवात किंच तथाविधनानाशकी कल्यशिलात्तपणहेतुत्वकल्पनविनिगमनाविराहमिहिरप्यू खानचेकस्मादिकलात्तीयाहस्वभावविशिशदेवकार्यालयकोजात्यंचस्यादित्यतभाहत्व भावतिरतिमा दरल्यायः यस्वभावाबहिनत्यपूर्वकार्यजनकत्वंतत्स्वभावावछिन्नस्य वोत्ताकार्यजनकले पूर्वकालीत्यादापत्तिः उत्तर कार्यकालचपूर्वकात्यिादापत्तिः एमिकल भावावछिन्नस्यनानाजातीकार्यजनकखेपूर्वकालीस्यादापत्तिः एचतिकस्वभावावछिन्नस्याना नाजानीय कार्यजनकलेसर्वकासात्तीयक जानीयवास्यात स्वभावभेदकल्पनेनुपाणु कमेवदूषणाशयतिरिक्षपदास्यालीकत्वादितिआत्तावितरः भूले विकलाविश्वर कुसु ९ जिननिदुःखेकफलानिया लाभफलानापिविलीपिनेश: टीका वडिौसा धनेमागध्यापारतामधसिद्धिःस्याएवतमालपतमाहविफलेति विश्वेषांपेक्षावना पर तिविफलानापियफ्ला बीभयत्रप्रिक्षावधिःपूरणीयानुभवतयाविधपतिः सफला तथापितस्याःलफलकत्वेनानाभावःपूज्ञाव्यादि फलकत्वेनाप्युपपत्तरित्यता हषलाभेलि टोयोलाभःतत्पलापिनभवतितलानयापत्यदर्शनात पत्यपिचिरध्व स्तस्यव्यापारविनाजनकलानुपपत्यासत्यावश्पकवादितिभावः नमकचित्यतारकेनस्य गादिफलकत्तयायागादिकपत्याव्याच्याशययचित्तोलीका प्रेक्षावानपिपवनइस्पत्ताह विपलं भवन्ति एतादृशनारपिनसभवतीत्यर्थः कएलाशीयापरवंचनानानाविधक शसाधरूपवासादिभिःया जीवमात्माननवसादयेत परवंचनाअन्यस्वल्यसुविहिरीब हुविध किशषप्रतिरनुचितुलादितिभावः मूल चिरध्यलेफलायालनकालिशयविना। संभोगोनिविशेषानभूतैः संस्कवि ९ का वस्तुयागादिःस्वर्णजनकलतयाध्य स्वीकारीव्यर्थः सविनापितस्मानाशकार्यात्यत्तिभवान अनन्यथासिलियतपूर्व वृत्तित्वक पकारात्यानिहित्यात आहरिनिति अतिसंगभियाजायसवाव्यवाह तपूर्ववृत्तिलत्यकारशाताशरीरघटकबोन चिरध्वस्तपूर्वविनयागादिकर्मनिशचंध्या या रविनापलायनालंगसममिति कालांतरभाविफलीपपत्तयागादिव्यापरिकल्पनीमियर शेधादवमेवध्यापार कल्य्यत तयागस्य कारणामपजीव्यै चाष्टसिविशितिभावानन लहि लुसलाधागध्वंसस्यव्यापारत्वनाली तमनुप्साहकल्पनेन नवभावाभावीरेकनाम कता १० नकवेननयाध्ययस्यव्यापारलंयुक्त अभावस्यजनकले कारणीभूतनावपतियोगित्वेनभाव स्यप्रतिबंधकलापत्तेः सून्ययामनभवस्यस्मृतिप्रतिसत्कार व्यापारकत्वानुपपत्तरित्यपने स्वर्गादिफलानयागादियापार लिया प्रतिबंधकसंतभावलिनव कार्यमा पनि हेतुत्नया संसोभावलावछिन्नकारणनीयार प्रतिबंधकशरीरघटक त्याचवावछिनप्रतियोगिताकत्यस बंधनाभाववानिकारात्तायामवछेदकीयीधर्मस्तस्यैवनिबंधत्वपदार्थत्वात निर्मा वहितकार्यनिरूपित्ताभाव चावनिकारण नानिलपित्तस्यावदिन्नपूतिमीगिताकलसंबंधावछि नावछेदकनारधवलस्यविभिन्न प्रतिबंधक पदार्थत्वादिनिधर्षः नयाचपरुजिया मध्यसलनकारशातयामभावनाकारणावाद्यागत्यपतिबंधक सोपसले रुत्तमनचिन १० नुभवस्यापिस्मृतिपत्तिस्वध्वंसव्यापारकत्वप्निवत्यात अनवदेन यागध्वंयस्यध्यापारवमन्यु पत्सवलावनिप्रतियाध्यमलेन हेतुत्व कल्पनिविशेष्यविशेषतादेविनिगमनाविरहेणध्ये सविशिष्ठयागप्रतियोगित्वेनापितहेतुलस्यसंभवदक्लिकत्तभागीरवपगात अहेरची कारनैतविधियोतरावीनविनिगमनाविरहान वानयागत्या हव्यापारकत्वति वीचित्तमिति बनलकनाशाजलक्ष्यशीदिनाश्यत्ताकनिर्वचनानीधेना ४४सिमित थाहिनयानयवतमाश्यतावदक ध्येयध्येसानभ्युपगमारकातरस्यतमाश्यतावद्ध दकस्यावानएपनि अदृश्वीकारतुधानवादेरवायाभूवरत्यारलीवितर: Vaनुभयध्वस लेनमसिहत्वपसे प्यदिशागौरवपासाशीपेक्षात्मकतानादाय स्मरावृत्तेश्चमध्येतद्वारकत्वननुभवस्य किंतुसंस्कारद्वारकत्वमेवएतन्मने उपेक्षाप्रज्ञान नसंस्कारजमातभावादे वास्मरणादिस्यायन्यविस्तरन्यायाबनमालयात ૧૧ भावितहानी कनिष्ठलानाभायोग्यनियतमायुपत्तरित्याभीगइनि संभोगसश्यकभी गप्रत्सालनियतभीगतिमावत निर्विशेधारणाअष्टरूपविशेषभून्यानोसलरहररुयर्स स्कारवन्दिरधिभूतःचंदनवनादिभि निर्वहत्तीत्यर्थ: तबाचनीयनिवाश्युपगमेव्य घिकालनप्रतिनियतभीश्यनिर्वाहकखनस्यादिनिकलनाधिकरणनेवाभ्यु पेपत्ते एव देवनाप्रीत्तविहारत्नतीसास्तावितः९मूलं भावोभूयात्तथानाव:कारकार्यवन्मतः॥ पनिबंधीविसामग्रीतहिनापतिबंधकः १० टीका ननुभोग्यनिश्मेवाती द्रियनिनवभीग्य स्यास्यामनियमापत्तिःतदास्वीयभीगेप्रतिनीम्पनियाविरीधारीकरालादिनिदाहार कलवशिनिशक्रिविशेषाशानिय हेतुत्ताभ्युपगमेनाप्युपपत्यकावार नष्टौतालिदिनमावि धशक्रिविधेिमानाभावनिवार्य कारणात्वस्यभावत्वव्याप्यत्तयारपोवादे हनलाभ वेनशी ११ स्त्रप्रतिबंध कत्ताधाअसंभवक्लिकला भवनवात्तत्रप्रतिवेधकत्व तथापिशक्तिलीकरआवश्य काशक्रिमलेनैवत्तस्यतिबंधकबागीकारान् पत्तिवेधकत्वस्यकारणभावसंपादकत्वरूपत्यादित्य माभावीयपेनि भावीन्यादिर्ययाकारणातयामायभायोपितहकान्वयध्यतिरेकानविधा मिलस्यतजसलात कारणत्यस्यभावलव्याप्यत्व दूधामाह कार्यवदिति यथाध्वंसरुवाभावकार्य: तथापत्तेपीत्यर्प: अन्वयाकार्यत्वस्यापिभावत्वव्याप्यत्लमभ्युपेत्यध्वंसत्याप्यकार्यवत्यांगीकारी स्वाचितवपसगाव पंचायवावस्यापिकारात्वातहिलेवदिवफलविलंबइति शिवेति भाव:रापदिःशक्तिनाशकत्वेनैवपतिबंधकत्वमित्यत्रदूषागमाह प्रतिबंधइति विधानश्री कारणभावः परतियादितडेततत्ययीकास्तथाघभरयादिस्यविज्ञानश्रीलक्षीकार्य तिकूल करीतयापुरुषादीनांपतिधकर्लभायादीनांतुकारणीभूताभावप्रतियोगित्वनिनितदनु कुसु १२ रोनाधिनशक्रिमिहिरावश्यकीलिभावः चहाहलावछिपतिनशिलादिनानापत्तिबंधकलक ल्पनेगीवादकात्तिवन्यादिलि शक्लिविशेषगीकृत्यत्तस्यैवतबहत्वकल्पनाचित्तमितिबाध्य भतिसवाजकोषधादिसलिदाहावत्यत्तिप्रशस्तशतलनित्तत्वहेतुयादिसत्वना कुति लाभावतमाकुडितलयकारहातावछेदकावलिनशक्रिरुपकारस्याभावाननय त्तत्रीनेज कानाकुननशकलोजीकारानदीघनिवाथ्य तथापित्तावकल्पनगौरवणलायो मूल्यभावलेनहेतुलकल्पनस्पीचित्तवान् नचैतन्मानपिउनेजकतविपिदाहीनस्यादितिवाच्य उत्तकाभावविशिषभावस्य हेतुत्वाभ्युपगमा सचविशिष्ठाभावः उतनकसलेमलित तिलकामावस्यविशावान सचिनविरीध्याभावात यापनदिनुजसती त्यन्यत्र वितर: ९० मूल संस्कार पुसएवछःप्रीक्षणयुक्षणदिभिः॥वगुणा:परमारना १२ विशेषा:पाकादयः॥११॥ टीका नलवन्यादीत कारणोत्तेनैवसहोत्सनालिस्यैवशक्तिः सानातिवेतनास्तुआधेशलिस्नुस्यात् तथाहिनीहीणोक्षतिबीहीनवहतीत्यनेनपोक्ष स्याचधान हेतुभूयतेतचिरानीतस्यकालांतराविध्यापार विनानुपपन्न मिति तने पीक्षणादिनितशक्निविधव्यापारीवीह्यादविवकल्पत योगदतफलोतियाक्रितिसत द्रतानियाजनयिभान चैताशनियनस्याप्रपोजलासवात्मन्यविशेषरूपव्याथा रकल्यनेविचितमितिवाच्यं अस्यीयतबद्धतयात्तदेवधात्तापमोजकत्यात नववान यसंयोगिखंसवेधःबीयनरसाधारणस्यातू एक्चरत्तयागादित शक्तिविशेधरूपेव्यापारए चभीपत्रकचंदनाचीक्रियतानलष्ठविरोधात्मनीस्वाभाहकारहति प्रीक्षणभ्यु १३ . क्षादिभिःवीहिनाक्षात्तदवोत्तरभेदात्मकाभ्युचणादिभिःवीहिनि सरकारी विशेषला: युरुषश्वेष्यपरुषस्यकवियतनप्रीहिशक्तिपइतिपूर्वदलाःतहरुक्ताच्यापासक लबीहिनिहायाएकात्तस्या:श्चीकारयत्किविहीहिनामिनाशीवानरस्यापयोगीनस्यात् नच यावत्सलवाधिकारनाशस्यनाशकत्तागौर वार पतिव्रीहिशक्ति कल्धूनचौरवात नचैव सत्यवधा प्रतितव्यस्थात्रयतंयोगिलायपरंपरावधनवहेलयाअप्रीक्षितवीहावपित्तदा यतिरितिवाय पोक्षिताएवनीहयोभधात्तापकल्य्यतइतिवावाशीधादिबलतप्रीक्षितीही शामपिविशिष्यकारावास्युपगमात स्चात्रयनिरूपित्तविजातीयसंयोगस्यैवत्तत्रकारात्तावन्छे दसंबंधलाभ्युपगमाहादीवाभावान् चेवनानापुरुषोदेशकशयानाहादिस्पलेप्यष्टवि शोषस्यकत्र्तवाश्युपगमपतंगः एकवेतदभ्युपगलाघवान फलवघ्यधिकरण्यातुधीह्यादा पिलमानविलिचन्मैवं फलसामानाधिकरण्यपक्षेप्यदृश्यमानापुरुषकारक एकपिद्देश्य १३ कंगमानाडादविकस्मिन् पित्तदृष्यस्वीकारलाघवसंभवाचवसतिविनिराकासावालिसा मानाधिकरण्यफलसामानाधिकरण्याभयपक्षलेपिलाधवदिलियायलाघवात्साक्षासंबंधने वफलपत्यादृष्टस्यहेतुत्वकल्यूनायाएवारस्यूफलतामानाधिकरायपक्षेविनिगमकवार नचा सिन्यीयदृष्टपतित्राबादः परपरासंवर्धन हेतुत्यूप्रसक्नेगरिवमित्तिवाध्य छाविशेषात्मक श्राडादरुद्देश्यत्वाव्यातिरिक्त विषयत्ताविरोधसबधूनापत्ति हेतुत्वकल्यने गौरवानावान- नताशविषयतारिशेधेनानाभावःतदनभ्युपगमेनाइसमानाकारकालीतरीयोछायानाथ प्राइव्यवहारापत्तरियास्तविस्तर ननुपाक्षशादिनानीहीशचनंगीकरितदारंभपरना गाववश्यधीहि प्रपोजक शक्तिविशेषोभ्युपेयः सन्यथाब्रीहिवाबीही माघरमावत परमारएषविशेषीशभावातदारंभपरभाग भित्री हमारावास्याचनियवातिनियमान भवादित्यताहश्वगुणइति परमानांयाकजनालयाश्चगुणास्तएवोत्यादकाश्त्यर्थ:नपाय कुछ বিএনষ্টিকিরিচ্যুসংগীপা খুলল मोलक्लिनिश्चीकारी नियुक्तिकरतिभावः १९भूल निमित्तभदेसगदिद दयादिनानिधानेन प्रत्यभिज्ञानत्तीपिया १२ टीका यत्रया कजविरीधानसनिलवाय प्रतिवचिदन्दूत्तस्यादिकं सचिनेसनविनिमतकोतराभावादनुकूलाशकिरनियालिका वश्यभूभ्युपिया एवंदेवतापन्तिनादीप्रतिष्ठानन्यभाडालादिस्पर्शनाश्य:शनिविधीवश्यन भ्युपयोपयाचेडालादिस्पर्शपितत्यूात:फललाभपसंगार शनिश्वीकारतुनैवं चंडालाष्टि स्यनितस्यानाभ्युपगमातूतदानापलासंभवा नचलाने या प्रतिपतिशाजना प्रविधिस्यवस्वागतस्य हेतुत्वंनताशशक्तिः डालस्यलिनाशादेशनपूजआयत्न नितिवाच्य ास्यव्यधिकरणतयाचंडालाहित्यर्शननाशासंभवादित्यनानिमितभेदनेनि१९ दू अरविशेषादिवोदूतत्वादयोविशेषानशक्तःकल्यनागौरवादितिभावः वस्तुतीनिमित्तभेद संसर्गाभ्दूतानुभ्दूत्तरूपादितः उदयानन्देवानन्दूत्तस्यादयाउत्यानेइत्यर्थःतयाची. तरुपलाचवछिन्नपत्यु दूतरूपत्वादिना हेतुत्वकल्पनेनैवीटूतानुदूत्तरूपाधुत्यत्तिनिर्वाही नशकिकल्यनयुक्रमतिभावःदूतलचाबननानि:शुलत्यादिनामाकर्यात अनुदतत्त्वंतुनु क्लत्यादिव्याय्यानआतिम्नाला नवीन्दूतत्वमेव क्लत्यादिव्याप्यजालिन नौकुत्तइतिवाय उन्नयन स्थानानात्वाभ्युपगमे बहिर्द्रव्यप्रत्यक्षत्वावछिन्नप्रतिदूतरूपहेतुत्तामाध्यभिचारपसंगति. त्रिीदूतलत्याननुगतचिनानुगत कारगताधछेदकलासंभवात जानुन्तवनानानिदो वनोदूतमूभित्तिपक्षेतुमानानुगनातदनु दूतत्वकूटाभावववविशिररूपलस्यैवतकानुशत्तू काशातीवछेदकलमवादितिदिक स्वमित्यादिहितीयकल्पदूषणामाहदेवतास्यादि अत्रदे कुक्ष १५ देवनाइत्युत्तरंजाफलदायिन्यत्तिसूरणीय वाचतनिधाननपतिजन्यदेवताभदादिलान अज्यादृष्टेमदेवशाजायलदायिभ्यइत्यर्थःनचेवपत्तिमायांचंडालस्यशेसत्यपि जानतरफ लापतिःचंडालस्यनित्तत्तदएनाशायुपेशनातकलासंभवात चादृश्स्यव्यधिकरण तथापनयनाशकल्पनमिलवायत्तदेष्ट्रनाशंषतिचंडालस्पर्शस्यत्वात्रयनिरूपित्तनि. जातीययोगसंबंधन हेतुत्वाभ्युपगमेनानुपपत्तरभावादित्यादिस्वयमेवार प्रतिष्टात कृर्तिय नमभ्युपाभ्याप्या प्रत्यभिजानाति यदेवताप्रतिधित्ततिपतिस्तित्वज्ञानादित्यर्य: शाचयाचमनिरूपिविजातीययोगस्तिसामानाधिकररावतधायनिनप्रतियोगिताक चंडा लादिस्पर्शाभावविशिष्टताशमानगुलाफलतः अतोनचंडालादिस्यशेपूजाफलापनि शितप्रतिष्ठितवसानस्थकारात्वेभानामा पनिरिक्षयेतिविधीवत्तत्रमा ર नवासनपतिष्ठित्तस्यफलविशयननकत्तमानेनरूपणतदानध्यावश्यकत्तयातन्दावन स्वाथ्यावश्यवलकथूनादित्यादिकमपित्वयना १२ भूल जयेनानिमित्तस्यतिलामा पक्लं ।परीक्षसमवितस्यपरीक्षाविधयोमा: १३ दीका अनुचलायरीक्षाविधानातु लादीशक्रिमिततयाचनभनीन्नमनाधिकनित्तितन्मतंदूषयितुमाहजयेत्तरत्तिजयंत दितर:पराजमातलिनिमित्तस्याविशयस्य परीक्ष्यपुरुषसमवेतस्परतिलाभाया त्यत्तिलाभायपरीक्षाविधयोभसा:स्वीरत्तात्त्यर्थःथापरीक्षाविधिभिलपपराजया ज्यतरजनअविशषसाचनतनचत्तवान्यवरनिर्वाहतिभावानविनिगमका भावालायामेवशक्तिःकर्यनाट्रिपततिवाच्यं परस्यासकानेक कासादिरूपल्या यांशतिकल्पनापेक्षयापुरुषसमविवाह कल्यनेलाघवत्यैवविनिगमकलादित्यानाविस्तर: १३ कुसुः मूलं कधानियतार यतितासाचनअन्यथानपवर्गस्याइसंसारोषाधुः १२ १८ टीका नसिध्यत्वयंभोगनियतलायत समानाधिकरणानत्वात्लसमवेनसुखदारका दिलक्षणीश्याललधर्मलाभवात्ततस्यबुडिलधर्मलान् तथाहि भारमानावश्यक वतनसाहायसवधर्मिवविवेकियात्रिmaraगित्वादिधर्मवान कटस्पनित्यः करपलाशनलितोय नाश्त्रयोरकारनकार्यश्स्वाभाविकच्चतन्यानमा अयाद्वितत्येचैतन्याभिमानानुपपत्तःस्वाभाविकलीहिस्सेनकुधनशतिन कुसुमेशसेवस्य टिकलोहियाभिमानात चैतन्यामश्वधर्मिणोरो दात बुद्धिसत्वजोगा मानादिपरिनिनिस्पप्रत्तेजडाया:परिणामविरोधीहत्यापश्यषितवेध महिलादिकं अन्यधापुरुषस्यकलादिमत्येतदवासकलानस्वरुपतास्यास्यवादी पघटादीनदयासत्यदर्शनात चैतनीहकत्तिएकलपततितिस्तु बुद्धि विज्ञानवलविषय सुस्वच करीवविषयायुरुधेबुद्धितत्वस्य बुद्धितत्वेचपुरुषस्यप्रतिबिवलक्षणनिधानता धातिरेव चैतन्यकरीत्वयोभिन्नाधिकरणकत्वसाधारणादिलिसाख्या तन्मत्तं धमितमाह के तधर्माइति नियंार विमानाधिकरणनियाभकाहादयःकरी स्थानीयस्यवध नियातकस्यनियध्यामानाधिकररापनियतादितिभावः चेतितासनतcem नयामिकामीचतिताञ्चितन्याश्रय:रावकतवन्ययातःस्वमानाधिकरताना नस्यार वेतनीहंकृततिपतीतर्वाधविनाधमत्वामीगश्वेत्यादिस्वयबाध्य धर्माधर्मादीबुद्धि तलधारमध्याहमययेतिबत्तिवेधूर्भाधदिस्वीकार स्वर्ण मनः स्थान मनिक्षिपसंादित्यःनित्यबुद्धिधधर्मयभीगात्रयस्यसर्वात्मनःसर्वदा सत्याहितिभावाचबुद्धिमत्वस्यनिस्यलागीकारयलेबोध्यनस्यानित्यवाभ्युपगदोधमाद कुस १७ Gथयाधयति संझारपैववी वापरत्यूर्यः यदिवहितस्यानित्यानTHE श्यवाच्य अनित्यभावस्याल यूनिधनात एचडितत्वोत्पत्तिपूर्वकालबस्तित्वाभावमतदान अधिदिरप्यभावात हिलसोत्यादत्यवाभवत्तदनुत्पत्तोलनकायशरीरद्रियादरभावन संसारस्योछेदपत्तिभावः १४ चूल मान्यस्मरस्यन्योनकभूतभूपक्रमात्॥ वासना कमी मालिनचायत स्थिरे १५ टीका ननुभधर्माधर्भादयश्चेतनधर्माः चतनातुन नित्यविभुवि शरीरमवीरोहलानाप्रीत्यादिपतीत्यागौरवतानत्या सामानाधिकरणग्रहात अभूनकार्य स्वपिशरीरस्यमानववतुनशविदितिवद्धतीचार्वाकारदूषयत्तिनाच्या नित्यादिजन्य त्यान्यनारदेवदत्तनानुभूतस्यमसदत्तमहारापदिनुभवस्मयो सामानाधिकर पश्यनिय शरीरस्य चैतन्याभ्युपगमेनुकाल्यशरीरेननुभूतस्यौवनशरीरेस्मरमानस्यार याव्यौवनावस्पितमी शरीरयोदशाभदनभदालारस्यानुभवत्यकार्यस्मृतियाधिकर २७ लादितिभानुदशाभेदेव्यकमेवशरीरमतीनदोबस्यूतमाह कतनिन्ति बालयौवनशरीर कमित्यर्थः तनहेतुमाहापक्रमादिति पूर्वशरीरमाशादित्यर्थः परिमाशानाशपत्यान्त्रमूनाशस्य हेपायौवनदशामा बालशरीरनाशानभ्युपगमेत इतिहस्यलपरिमाशास्याप्यनाशीश्सपियः॥ मनाशविनापरिमासानाशासावा त्यहेतुवात तथाचपौधनदायातदुपलभपग: दीर्घपरिमायापलभप्रश्न परिमारातिपरिमाणांतरानस्यविनिममेवात्रककाला वदनपरिक्षाशामध्यविरुड यादितिभाव:मरप्रतिस्थापासपरंपरासंवे नाभवासनामा अपि कल्पनीयतयाचयात्म्यशरीरानभूतस्यपकिंचिशधम वानुभूतलनियमितनसंवेधनबाल्यशरीरामुभवजन्यवासमाधायीवनशरीरपियानानुषय शिस्थित आवासना नीनास्तीनिरुपरंपरासंबंधनवासनामावलीत्य: सवाचमानानुभूतस्यगर्भस्वनमरmपोलिभावानुरूपरंपरासंबधनीयादान गवा कुसु. १४ समाधाहत्या युपगमानदोघहत्यमाहनचरति क्षतिकतमा वासनाशाह यस्मरशीनतत्यानुपपद्यतिनाणिकपरमाणपसमूहरूपपूर्वशरीरस्यताशोत्तरशरीरीया दानत्वात नस्विरपक्षतमतकराही मानवशरीरोधादानयी सबी चछिन्नकशदीतनानुभूतत्यावं उशरीरशमानस्यात खेड्शरीर कशदे रुपादामयाभावेनतेनसबंधनकरगत वासनायाममा वादितिभावः१५ पूल वैनात्यविनातस्यावतामनुमावत विनतिनत्तसिडिनध्यिक्षनि यधिना १५ टीका नमणिकत्तापक्षण्वतन्मत्तेपूर्वकिरीयामराभवातवाहन नात्य विनति वेलायंकपत्यजातिविमानस्यातक्षशिकत्वस्यात् हाणिकवनसिध्यदितिमायत्त अभावाक्षात्वतदेवतिध्येयदिकर्वदूपत्व आतिशक्ति यथावत्वावनिप्रति खादिनैवहतुवकल्पनीयंनसभूति कसूलस्यबीजादप्यकुरीयादापनि तहकायतर कल्यनेनगन क्षणिकनास्थरपदीपिवाधकाभावादिति क्षशिकलवादिनाकुर्वदूपत्यजातिर 26 वश्यअंगीकार्यति नन्वन्तुकर्वदूपातितासत्तिकाक्षनिरित्यानाहनतमित्रिति तातिन् कर्वदूपत्लेलिनमानभवेत् धूमाहिनाव-धादेरनुमाननभर हिमयीयासिग्रहा भवाहित्यर्थ: अमेगाव:उपस्पित्तवन्हिलादिविहायकेनचिनात्येन वन्द तिवद्धपाश्य तयूनत्यादिकं विहायकेनचिहजास्येनकार्यशावाच्या तयायधूमवावदनवाडकाहि कूलतकाभावेनवनिमयोसियहासंभवति ननुचाकिस्यानिदिएमवत्यत आहे विनातिननितिनविनाअनुमाननविना नसिदिक्षाकशिद्धि तथाचानुमानस्यमा शानक्षणिकसिद्धिविनध्यात कुर्वद्रूपत्वाचनमानिनवताश्रीविएस्यताप्राश्विद्य मानाधिकेल्यककल्यनचक्षाशान्नित्तियधिकल्यकं कस्यचिदप्यतीत्यर्थः पिचत्री हित्यविहायकर्वदूपत्वंयवेतहिहायधीहित्वत्यकुशूलस्पेसवेनामधीनिविनिधान्येतहित १९ घलेनकुर्वयानमानि लोकहिनिलयः १७ भूल स्पर्म दृष्टया संदेहोनपामायिविरोधात एकत्तानिश्चयापेनक्षलेनस्थिरता टीका ननातुक्षाकर्वस्वैर्य तनसिध्यानसंदेह पराहतसादितितत्राहस्थैर्यदृष्योरितिनतावतस्यैर्येसंदेह एवायंघरतिप्रास्यूमिनारहये स्यतन्निश्चयत्यतत्वात नावितथाविधपत्यभिलारूपवृष्टीप्तंदहीनुव्यवसायेनननिभ्नयात मनुजानप्रातारापेसदेहत्तवाहनशिपामार सानपामारामासदेह किंतुपसभिला प्रापिसरसतएकरीति येनपनाशीनधिद्धधर्मविरहादिमाक्षणिकस्यघटस्यकक्षमा मालविलेकतानित्रयनिगमानस्थिरभिरपक्षेधिनानायलिनीघटस्यैकत्तानियोत्तभवति एकस्य नानादिशनानाजानवनामा कालसंबंधश्याथ्यविरीधार एवंचविरुधर्मविरहेात्तत्यामारण्य मिश्नमेनसत्यानाराये पिसंदेह इतिभावः उपदार्शतिरीत्यासियलपरमतत्यपरलोक कारणलप्रमुषकारणवस्यापारमार्थिकत्येने पारमार्थिकातिलासभियान नयकारण १९ लंपारमार्थिकंतरितस्य नीलादि वसूर्वाधारयायत्तर आहहेनशक्तिम्मिति पारमार्थि मीलादिवैध कारावापारमार्थिकुमित्यभिमामीनसभ्य कार्यकारभावाभाविनीला गयार्षिकत्वायनामकारकेहिंगनवनिसंख्यात्मकारातिशशविषाणवल्यात नेत्रायभानाभाविननसंभवन्तिहिलीयस्यादित्या इलें हेतुशक्तिमनायनीलाधचिनय धु सन्ततितवनकमिलिसारणीनकि १६ हेचिति ननुभवतुकारालयिधारमार्षिक लसुनोवाभाविकमेववाच्य वाचकारात्सर्वकार्यात्यnिganाप्तिस्यत्तस्यसर्वदा विद्यमानत्वातनाहनधुऋमित्यादि तर्कसहकारियर तत्कारकर्मिशतवाचत कार्याanaaदाकारात्कार्योस्सादनप्रगतिभावान कारावस्यवाभाविकश्यनीला दिवसाधारण्यपतंगरत्यष्टायनिमाहतसाधारणमिति नहिनीलादिःसर्वविद्यमान कुसुः २० खेचीतादावपितदापत्तिरपितुसर्विनीलवाहिनायत्तीयवानकारीपीईसाधारण्यं भवसे वस वैकारणत्यकारायनपुतीयमानत्वात् दासकलं कार्थकारणास्यादितिसाधारपिलायादकरवाशावादिति भाव: १ भूल पूर्वभावीहिहेतुत्वमीयतेयेनकेनचित॥ध्यापकस्यापिनित्यत्यधनिधारन्यवानहि १९ टीकाचनात्मसनवायिकारमात्मनोनित्यत्तया कालिक व्यनिरकासभविनयन्वयेयश्चयीय चतिर कैयद्यतिर कत्तलारशामिति कारणलक्षणासंभवादित्यतमाह पूर्वभावो हीति हेतुत्वं कारशाचं पूर्वभावअनन्यवासिनियतपूर्ववर्जिलरूपन व्यतिरेकगर्भनित्यः ननुमास्तुमक्षावित याव्यतिरिकापेक्षाग्राहकत्तयाध्यान्वयव्यतिरकसहचारणग्राहकलादत्तमहनीमतपेकिन चिस्यादिध्यापकस्यायिनित्यध्यनिरुक्ततवयेनकनचितूमचमध्यतिर घटितमिनेननीयतराह्यत्त तवाचकारताना हकनपिनव्यानरकानुविधायित्वं क्लिन्धमानुविधायित्वमेवेलिनात्मनिहेतुतायता २० संभवतिभावः ननुध्यतिर घटितभित्रधनश्यकारणतायाहकले पूनाराभावइत्यत्तताधर्ति, धीरित्यादि अन्यथाध्यतिरेकसिटिस्कारात्मापाहत्वाकाशादिरूपधनिसिद्धिन स्थादित्यर्थ: सा:यदिव्यनिरकाघटितस्यनकारात्ताप्राहकवंतिव्यतिरघटितवित्त जनादेदभावन कारताग्रहस्यासंभवात्कारालाभर्विशःसनवाधिकारान्योभा कार्यवादि-मायनानेनशनकायिकारणतयागनादिसिद्धविलोपसगइनिगरानादिति ध्ययभानुपपत्याध्यातिरकाघटितयैवकाराताग्राहकलमुपयामिनि बस्नध्यतिरकश रवारस्य कारताग्राहकलपक्षेपिनक्षतिः कारणावदकप्तवेधावछिन्न प्रतियोगिताका राध्यतिरकसहवारस्य कारणावदकत्तादास्पसंबंधारभिन्न प्रतियोगिताकव्यनिस्कत्य भेदलक्षणयघटादौसुलभत्वेननदेर्भावनध्यतिरेकसहचारग्रहसंभवादिति बोध ग्रंथ । कु २१ मृदाशयस्तु व्यतिरेकगर्भकारनपत्तिगगनादीलांतादास्येनाधिकारशाद का यतावश्दक बंधनकार्यसंबंधिनिविशीषणतयावर्तमानस्यानावस्यकारतावदास बंधावन्निपतियोगिजानवळेदकरूपवत्वस्यकारगत्ताशरीरत्वात्यनियामकसंधश्थामा योगि प्रतियोगितामधछेदकत्तयानादास्यतबंधावछिन्नपनिताया:अप्रसिद्धःकारणाशरीरलय तासावपतियोगित्वस्यपवेशीतसुतरनतादास्पेनकारात्वसंभवतित्तनसंवर्धनात्यंताभावाप्रति शिनियरत्यनियामकस्यामापनियोगितानवदकत्येपित्त कार्यपाककालावछिन्नतत्तकार सतावदक संबंधनपत्तियोगिध्यधिकरणत्वमेवनिवेशनीयनतुकारातावदकत्ततत्संबंधा पश्नितिकातील तिगगनादेःतादास्पन हेतुत्वंसुघटनितिवाध्य तथातिकालिकसंर्वधनश शादिकंपतिकाराजस्थान कालेकालिकसंर्वधनपनियोगिध्यधिकरतापसिद्धेरिनिहोय:१९ २१ मूलं इत्येधासहकारिशतिरसभामाधादरुनीतितोललालसतिःपयोधभत्तीविधेत्तियस्या दिता पदेवोसीविशनप्रपंरचनाकल्लोल कोलाहल साक्षात्सालितयाननस्यभिरतिवनाती प्रोनन ॥३०॥इतिकसुभांजलीपूयमानबूकः॥१॥ टीका एवंचनामाविवादिषदमध्यदृष्ट पर प्रिनिनायिकजगदित्यादिवाचाविरोधीपीत्याः इत्येवेति इत्येवालय शस्यसहकारिरुपाशक्तिःकारला मतमान्यातदशीअतोनायित्युदित्ता सातवे हेतुमा हदुरुन्नीलिततिःविननिहस्यत्वादिस्यर्थः पूललारसर्वेषांकाराला मतिःप्रवत्तिय वाध्यातनताख्यातातिशिलपतिर्दूषिता अवोध तत्वज्ञानं तस्यभमान तस्यवि रोधात अविधेति अदितेतिसंबंधः एतेन वेदांतीक्रातिरिक्शाभूलाविद्यादयिता मसौदेवः विरतप्रसंगस्य रचनामा कमीनापरंपरायकोलाह:किंवदनीयता:साक्षिया कुक्षः २२ स्वमनवनिायकीपनामजतिसाक्षादभिरतिसाक्षात्कारजानेवनानुजनय २० इतिष थानाबकव्याच्या भूलं पनामा परतंत्रत्वात्सर्गपलमसंभवादन्यस्मिन्ननाश्वासाने विधानसभा १ टीका नचायावतथापिनेश्वरसिपवाचितने चेतमाधिचित्तका जनकनितिनियमबलातकरीत्येश्वरसिरिरितिवायू ताशनियमाणाभावात्मा मोलशप्रामाण्पतंत्रमिनिवेदप्रामाण्याभ्यपानुपपत्येश्वरसिद्धिशितिवाच्यं तस्यस्वतंत्र प्रमाभावातनित्यनिर्दोघलेने वयानापसंभवादमतमाह मायाति मायाः प्रमा सकलानध्य परबत्या गुगलन्यत्सनियमात् अभाव:शसभापतियाला नंगुशाविधमाहेतु:सन्यस्यतथालाभवात् तेथाचेश्वराभाव वेदक पेशापमोत्याद: स्थावरसावनोपदर्शितकाराभावादियुपेदर्शितकारापत्यवमीश्वरीपर्म गीकर्तव्यन्ति मनुषवाहाविछेदात्यूर्वपूर्वाध्यापकवाक्याजानमेवयाविधया वितिने २३ RE: श्वरलिहिलाहलयभूवादित प्रलययोर्व्यवस्थाप्यत्यादिस्सः चपलये अध्यापकी देसगादीप्राथनियत्यवेदेवावयार्थज्ञानगणनाभगयानित्यानात दीपूर्वपार्जित्तयोगजधर्मवशादिनासाक्षात्वनाशेषपदार्थाः केपिलायीवकारीभवि यकिनीमधरोस्यताहत यस्मिन्निति प्रतिप्रतिसतिस्पैकलेसएक्षगवाननिकलेलता वन्यनामांगौरवमितिभगवाने करवकन्यनीयः यदिवासर्वनरक्षकश्चिदरका तहि स्वीक्रियततरचलिमायावत्यर्थः तस्मादीश्वरं विनानवेदप्रामारायमित्साहन विधानरसेन अपिय मालगन्यत्यादिनालयं तथाचतदनुरोधमाyिभ्यवसिहि नभव चारपस्यपरत्वतदेवनभवति मीमांसपामारपश्याचनत्वाभ्युपगमा जथाहि पानाशय PRधामाश्ययपतिबंधकामावकालीलपाताशयानयोलतानप्राहकसामग्रीयाहार तहमतिजा पकातथाचतदेवामानं पामरक्चरजातिपाभारयेपामारपप्रहपति ---------- २३ कुसु. बंधकामावकालीनपाण्यानपीभूतयामानविषयत्वयंचतत्त्वं मुशरिमतेनुध्यवसामे भासविशिष्ठतारखाइतिपामाश्यग्रहप्रतिबंधकामावकालीनपामाशयायनानविध 'प्रकयातनानधास्ववस्वत्तरत्वं भातसातालानमन्यातानासादित्यनु- मित्याला राततिलातालिकानुमिलिग्राह्यत्वयश्चत्तवानाधिनमतीनामाण्यान नित्यनुरोधेनशाजन्यत्वलिशिशिनि चेन्न तहत मामाश्यसंशमातघरचदिशध्यकलावछिन घटलप्रकारकत्यादिशाविनाप्रथमानध्यवसायानाभवनमुरारिमतस्यनि निकत्वाच एवममतमपिनसाधु सानिकिकत्यनाहियातलिंगकानभित्यापाभारपणहत्यात नं तिला यातायाधटोजोत तित्यक्षमिडापत्यतामाताटीकाक्ष रविशेध्यकज्ञानविषयाघRAमानाधिकरणलपकारकत्तातनाबादित्यनमा २३ पामाण्यपकारकादि जात्यामारपशहइतिवाच्य लातीघटइतिप्रत्यक्षस्यानवियनैवोपयत्तेलात जायदा साधकला अन्यथायद्रष्टलपातीनिविषयचने देवाच्यानिरिक्तपदास्यापिसिध्याय रित्यास्यविस्तरः स्यादेतत्प्रामायग्रहस्पभामाशुजन्यत्वानभानाकर्षवर्ण मानित्यत्तयावसिमुदायल्यवेदस्यायिनित्यतयानित्यनिषिवेदजन्यलनैवशावोधपमा पारामाश्यग्रहसभवास्तस्मादलमीवरेनेलियनपत्पनीकारोविन होगकार इत्यादिप्रतीना नाविनांगकारादेरुत्पतिविनाशाखीकारमनुपपन्नतयातेवातथाविधानियलखाकार स्यावश्यकलातान चतारानातीनांपरंपरासंबंधेनवायुसयोगोत्सत्यादिविषकलेनेवोपपतौवर्णानिसलास्युपगमोव्यर्थी नरव सोयगकारइतिप्रात्यक्षिक्षायाःवरसिकप्रामाण्यमपातिवाच्यंगकारादिप्रत्य सत्वस्यवायुसंयो সঞ্চাখ নাঈমেইলসোনাবন্ধৰলাঘবাসাপান্ত জানাৰাৰ कु०७ लंबनानाभेदात्यन्यत्रविस्तर॥१॥ ॥मूलगवर्षादिवनवोपाधिर्वनिरोधात अप्तिवताउनि इश्चिक वर्ण मायाव-सम्पादयो२॥ गटीकानिन सतिप्रलयेउत्तरीत्येश्वरःसिध्यातासरवतनास्ति प्रमाणाभावा ॥२४॥ तस्वीकारेहोरात्रमव्यनहिताहोरात्रपूर्वकमिनिनियमभंगापनेसर्गदिनाहोरात्रेनद्वाधादाब्राह्मण जन्यत्वेसतिब्रामणीजन्यस्येव ब्राह्मणत्वाभ्युपगमेनसायकाले समुत्पन्नस्यतजन्य लाभावेन ब्राव णत्वाभावात् इदानीतनानांसतरीनजन्यवाभाव संभवातारवंत्रालयवहार विलोपापतिश्रप्रयोजक वृद्धयोरभावन सकेनवाहकप्रयोत्य समयोजकवरस्यव्यवहाराभावावघटादि निर्माणने पुण्यस्पर वरत दर्शनसापिसस्यसायकाले संभवेनघटादिसंप्रदायाच्छेदकप्रसंगायतआह॥वादि वदितिगबरहोरात्रंतव्यवहिताहोरात्रपूर्वक मितिन व्याप्तिासहचारदर्शनमात्रेणव्याप्तिग्रहवीका ॥२६॥ रेवर्षादिनमव्यवहिनवर्षादिनार्वक मित्यादिव्याध्यादेर पिप्रसंगादित्यतआहावर्षाव दितिगतत्र कर्वसिंहान्यतरावस्सिन रविसंक्रमसंबंधपूर्वकलामुपाधिरतामतभायाप्तिरितिवेत्तर्हिप्रकतेपि राम " तुल्यअहोरात्रवेनाव्यवहिताहोरात्रपूर्वकलेसाध्येव्यवहित संसारपूर्वकत्वरूपोपाधेः सत्वादित्यतआहे। भवोपाधिरिति तथानोपाधिसलान्नतथाविधानुमानादहोरात्रेयवहिताहोरात्रपूर्वक संसाधयिता क्यतरतिभावःकालस्यभोगव्याप्यत्वंदूषयनितिरोधइतिगतिरोध:अरोधःसुषुप्निवत् सुष निकालवतातथाचसुषुकोप्तिलेय थाकतिपयादशनांनिरोधःतथाकदाचित्समस्त्रास्टनिरोधोसंभ वनीति तथाविधानुमानं प्रयोजक मितिभावः॥इदानीतनानांबालणवाभावप्रसंगइ निवाधर्वनिर स्यनिगडिदितिगयभाउनिदाख्याक विशेषस्तंडुलकणेश्यलथाविधकि विशेषवाजेभ्यश्चोत्पद्यते॥ गोमयाबरश्चिकोत्पतिःगतथासायकालेवलादपविरोधातूइदानीचब्राह्मणा हाह्मणस्यात्यन्तिरि सर्थानचे सति ब्राह्मणस्यहेतुनायांसायकालीन ब्राह्मपोव्यक्षिचार तिवाच्यासर्गाधकालीनना मणमावतजा सावछिन्न प्रतिब्राह्मणलेनहेतुलस्यकल्पनीयतयानुपपनेरभावातूअरष्ट विशे पजन्यतावबेदकजातिस्तसर्वब्रामणसाधारणीतस्याइदानी ब्राह्मायावतलेमामाभावातूमचे बालगंपति३ tra 3.मी. सतिब्राह्मणविनाप्यदृष्ट विशेषेणसर्गायकाले ब्राह्मणोत्पन्नेरिदानीमप्यदृष्टविशेषवलाप्राह्मणविनाना लणोत्सत्यायन्तिरितिवाच्याअष्टविशेषेणफलेजननीयेतथाविधकालविशेषनामयान्यतरस्य ॥२५॥ सहकारितयानुपपत्यभावावाविजातीयकारणजन्यवेवैजात्यं स्यादिति चेन्नाअष्टविशेषस्यसना नायनलयोजकस्यसत्वेर्सनासखवारयितुमशक्यतादित्यायन्यत्र विस्ताराप्रलयासुपगमेयव हारोदामनिरूपदाधकमुहरनिगमायावदिति।घटानयनादिसंपादकस्यसत्रसंचारिसदारुपुत्रं प्रतिघटमानयेत्यादीनियोगस्यकारकातमायाविनीयथेतरेषाशक्तियहादयः तथा सफदीप्रयो त्यप्रयोकजे नावायवस्थितनानाशरीराधिष्टितातघटायानयनसंपादवघटमानयेत्यादिवाइनियो दि जकेश्वरादेबेतरेषाशक्तिमाहाट्यत्यर्थः।आदिपदावशिक्षायस्मदाघदृष्टीपार्जितशरीर ॥२५॥ बताभगवतेवेत्यर्थः॥२॥ ॥मूलंगजन्मसंखारविद्यादेशतःखाध्यायकर्मणोः कासद नतोडा स:संप्रदायरममीयता॥३॥ शेकाननुवर्षाप्रथमदिनंप्रमाणसिचंभवप्रथमदिनं प्रलयासिका राम बसिमित्यतः प्रलयसाधकमाहाजन्मत्यादि।संप्रदायस्य वेदादिसंप्रदायस्यासः अत्यंताछेदमा यतामनुनायतावेदादिसंततिर त्यतमुळेधने,सप्रतियोगितादाप्रदायसंततिवदित्यनुमामादिति भावःअपोहेलसिपिरिहाराश्रमाहगजन्मत्यादि।नत्रजन्मकासः॥पूर्वमिवमानसीनांअपत्यार्थ पान मेथुनसंभवानांचप्रजानामभावातासंस्कारकासः॥पूर्वमिवररुप्रतिषुतभाक्षेषुगर्भप्रभ निशुसंस्काराभावात्॥यथाकथंचिदपत्योत्पत्यनंतरमेवाकनिकानालोकव्यवहारमाश्रित्य यथान थेविसंस्कारक रणात्॥विद्याफासः॥भागिवसहस्राखस्पषडंगवेदस्याध्ययनाभावान्कचिदे कस्याःशाखाया:सबानआदिपदावनिकासाधर्मकासश्चनत्रब्राह्मणापूर्व तयाइदानीसेवा दिनयइति धर्महासश्चर्वेचतुष्यात्॥तत स्त्रियात्॥तनोदिपावइदानी लेवपाश्रमादिमलव्याकु लइतिक्रमेणवीशक्केवलरुपायामासःभीमादीनाभिवास्मदादेरभावात॥बुद्धिरुपायाकासः। यासादानामिवाभावात्स्वाध्यायोध्ययनसामर्थ्यतस्यझासलेषामिवाभावादाकर्मयागादितस्या कुमार पकार्थःप्राचीनरिवानिर नावाद॥३॥ मलाकारकारमल किकाअनमयं मायाव शात्संहरन् हारहारमपाइजालमिवयाकुर्वरजगत्कार तिपदेवनिरवनहस्त वदभिध्यानानुभावभर्वविश्वस्यैसके वशिवप्रतिनमनभूयासमतेपपि॥४॥ इनिधिनीयस्लवकासमान्तः॥२॥ टीकाद्वितीयस्लवका र्थसंयहश्लोकमाह॥कारकारमिति यःपरमेश्वरअलोकिका तमर्यलोकनिर्माणायोग्य विलक्षणलग ताकारकारहखाकृत्वामायावरणवतन कालसहकृतसंजिहीर्षासमवाहिनादप वातसंहरनहार हारेहवाहलाकुर्वनकोडतिनिदेव निरवग्रहरुकवदभिध्यानानुभावं निरवयोनिःप्रतिबंधस्तवता उरुषारण अभिध्यानानुभावर लानुभावहाभवायस्मातादृशंभवंजगन्मूलकारण शिवप्रतिनमन् नमस्सारं कुर्वअंतेवुअंतकालेषभूपालमियाशंसा ॥इतिक्षितीयस्लवकन्यारयासमाना॥२॥ मूलंयोग्याष्टिःकुतोयोग्य प्रतिबंदि कुतलवायोग्यवाध्यतेलंगानुमानमनाश्रयम्॥१॥ ॥ टीकालिन्चनुपलबिरुपबाधकसवालथमीश्वरसिहायदिदियकपदार्थसिमावेवानुपलचिवधिका राम matomatone अ नतीदियेश्वरसिद्धावितिविभाव्यतेतदातीदियशशशृंगाभावस्याप्यसिध्यापतिः॥यदिवयोग्यानुपलध्या शशश्रृंगाभावोमसिम्यति अपितुसाधकामावाच्छशलंगादेरभावः॥अत्रतपस्यमायोश्वरसाधकालमा नस्यजागरुकवाददोषइत्यच्यते॥तदाईश्वरेखीयेष्टसाधनताज्ञानशरीरायभावेनक तत्वोभावसिध्या क स्वस्थापिशाशझंगलापनेरियारावधानुपलानमात्रस्याभावसाधले निप्रसंगान योग्यानुपल बिरेवाभावसाधिकासुपेयासाचेश्वरेन संभवतालभिषेसाहायोग्यारष्टिरितियोग्याष्टिरयोग्ये परमेश्वरकुतःतभावेश्वरोप लंभाप्र सिध्या प्रतियोगितायेतरप्रतियोयुपलभकयावसामग्री विशिष्टप्रतियोग्युपलंभाभावामिकायायोग्यानुपलबेरीश्वराभावाहिकायाप्रसिचानेश्वरेयोग्या नुपलशिर्वाधिकेनिभावःगयदिनातीडियप्रतियोगीकाभावसिद्धिनदायोग्याशगाभावासधिषि माचिति प्रतिबंदिसमाधानमाहमवंदिरितिपयनःकायोग्यशशभंगवाध्यतामाग्यशाभंगनबाध्यते किंतुयोग्यानुपलबिवरणतूशशएवझंगाभावसिचनिइत्यतःप्रतिवंदितसरा अतिंद्वियशश, . मा. ॥२७॥ गाभावोमिनसिोदितिप्रतिवंदिःसनरी नास्तीसर्थःतथाप्युपदर्शितरीयेश्वरेकर्तवाभाव साधने कथंपार मार्थिकेश्वरसिद्धिरित्याशंलाहाबानुमान मिनितस्था सिकौतीचेष्टसाधननाज्ञानाभावशरीरायभाव हेलकट त्वाभावानुमाननसंभवतिआश्रयासिनि हिपक्षज्ञान विनानु मिनि केनाप्यभ्युपेशने पक्ष ज्ञानस्यापिहेनुलातासिौतधर्भया हकप्रमाणवाधइतिभावः। wwpapru गमलंगव्याव-भाववन्नेवभाविक्रीहविशेष्य ता॥अभावविरहात्मवतन प्रतियोगिता टीका विकल्पैरख्यात्यापरमेश्वररुपपक्ष ज्ञानसंभवादित्यतआहव्यावत्यैति।व्यावढं कर्तवंततदभाववत्वभाविकीपारमार्मिकाविशेष्य ताईश्वरे अश्रयतेतिकारिका पूर्वार्थः।अर्थभावःपदर्शितरी साईश्वरेकर्ट लाभावसाधनेकरी ॥२७॥ वाभावेनश्वरस्यपारमार्थिकखाअन्यथासदसतो.संबंधाभावेनपारमार्थिककर्तवाभावस्यापारमा र्थिवेश्वरेसंबंधाभावेन तत्साधनासंभवातानचालीककर्तबामावरवसाध्यनइतिवाथ्याअलीका राम शसामानुपाती वस्तुभून्यविकल्पः) असंताप्नत्यविवर्यज्ञानशाकरीनिहित । Recciatristopsitennery वाभावसि पारमार्थिकेश्वराभावसिविरोधिनयातया विषसि रनदेश्यत्वादिति॥अथईश्व रेकर्ड लाभावोनसाध्यतेअपिलनुपपत्यादिवगदीश्वराभावएवसाध्यतेतथाबकपारमार्थिवेश्व रसिद्धिरित्यनआहाअभावेति वरूनः॥ वरकनए वनथानेश्वराभाव सिहोईश्वरेज भाव नियोगित्वमपिसिध्यतितचाभावाभावात्मक वखरूपवानएवेति ईश्वराभावसिद्धावपिई श्वरस्यपारमार्थिकत्वमप्रत्यू हमेवेतिभावाननुकथंप्रतियोगिलमभावाभावात्मकलरूप अन्यो न्याभावप्रतियोगिन्यव्याप्ततित्प्रतियोगिताबदकेचातिव्यानि अन्योन्याभावाभावस्यतप्रति योगिनावछेदकवरुपलादिति चेन्नःप्रतियोगित्वपदेनसंसर्गाभावप्रतियोगित्वस्वविवक्षित बालू के चितुगअभाबुप्रतिप्रतियोगिताबबेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानस्यहेतुलादी श्वरशानेविनाईश्वराभाव ज्ञानासंभ वातइपपत्यर्थमीश्वरज्ञानमवश्यमंगीकार्यमितिपारमा कस्पेश्वरस्थावश्यकताअन्यथातभानासंभ वावगनवासव्यात्यात्मकेश्वरज्ञानादेवतदभा ॐ०मी० वबुद्धिर्भविष्यतीतिवाच्याअसतोमानानंगीकारेणाअसत्व्यातिसाम ज्याअकल्लमोपेतयातथात्वासंभवा दितिवदंति॥२॥ मूलंगटोपलंभसामग्रीशवाझंगादियोग्यतानित स्थानोपलं सोस्तिनास्तिसामुपलं भने॥३॥ ॥टीकायोग्यानुपलचिर्न योग्यस्यानुपलब्धिःजलपरमाणोएथिवीलाभावयहप्रसंगातूना पियोग्यनुपलब्धिःखभेपिशवाभावप्रत्यक्षप्रसंगात्।अपिनुयोग्याच सावलब्धितिअनुपलब्धी योग्पनाचप्रतियोगितचाप्येतरप्रतियोगियाहवयाक्समवधानचेषायोग्यताशराभंगाभावयह संभ व विशागोपनभसामयीहिदुष्टादोषघटितातस्यासत्याकशाभंगानुपलभः अनुपलभेचसतिना देशोपलंभसामयोeaminimyवनास्तीतिकथंयोग्यतेसाहटोपलभे तिवाशशृंगादि योग्यताशा_गादिस्लेअनुपलब्धियोग्यनादृष्टादोषष्टिताउपलभसामयीशनलंगोपलभस्य चमत्वे ॥ नतजनकसामयादोषघटितवनियमात्॥प्रतियोगिग्राहकस्यैवोमुत्यायोग्यतावनिर्वचनात्तस्यास त्यांनोपलंभः॥उपलंभाभावइतिनास्सिअनुपलभनेअनुपलब्धोसापूर्वक्किायोग्यतैवनालीत्यर्थः।। राम तथा-चपदाताहशसामयीन दानप्रतियोग्युपलंभाभाव:यदिखननावासामयीनदान निरुयोग्यानुपनधि रितिनयथाशवाझंगाभावसिकिसथानिरुक्तयोग्यानुपलब्धिविरहादीश्वराभायोपिनसियनीतिभाव॥३॥॥ मूलं इष्टसिद्धिःप्रसिदोहेबसिद्धिरगोवामान्यासामान्यत:सिडिजतिावपितथेवसा॥४॥ ॥टीकामत तथाध्यात्मानानसर्वज्ञाःनसर्वकारश्चेतनवादह मिवेत्यनुमानादीश्वरेसर्वज्ञत्वाधभावसिझोफलतापा रमार्थिकेश्वराभाव सिद्धिरित्यतआहइटसिद्धिरिनि प्रसिद्रशेप्रसिझेआत्मनिचैवात्मादा विनियावत।। उपदर्शितानमानेनपक्षीकतेइतिशेषःइष्टसिद्धिःसिङसाधनम्ननुभगवानेवपक्षत्यतआह हेलसि दिरित्यादि।अगोबरेअज्ञानेश्वरात्मनिहेलसिडिई तोर ज्ञानमित्यर्थःतथाचनस्याज्ञानेननबहे तुज्ञा नासंभवानानुमानंसंभवतीतिभावानन्चात्मत्वेनसान्यतः सिसिर्विवक्षितातवाहनान्येति।सामान्यतआ मलेनरूपेणअन्याईश्वरामविषयिणी सिकिरपिनेयातेनरूपेणापितुनझाहकसामय्यभावादिति भावानन्यामत्वंनसर्वज्ञरत्तिजातिवादगोत्यादिवदित्यनुमानादात्मले सर्वज्ञा दिवृत्रित्वोभावेसिफलतापा कु०मा. ॥२९॥ रमार्थिकेश्वराभावसिद्धिरित्यतआहजातावपीति आत्मत्वजातीसर्वशतिलाशावेसाऽपितथैव विदेवसासिद्धिरित्यर्थ:अयंभावःआत्मबजातासर्वज्ञनिवाभावेसाध्ये सर्वज्ञाप्रसिध्चातहटि तसाध्याप्रसिद्धिनायलिंचिदशनिवेसाध्येतुचेत्राद्यात्मानमादायसिसाधन मितिनोपदनिर्माता नुभानावकाशपनिदिका॥ मूलंगभागमादेःप्रमाणवेवाधनादिनिषेधनं आभासत्वेतुसै बस्यादाश्रयासिफित्तामा टीकाराननुभवदभिमतागमादितिरीश्वरज्ञानसंपायनत्रास तलादिकंसाधनीयमित्यतआहाआगमादेरिनिाआगमादेर्यदिशामायतहिवाधनादरीश्वर पक्षकसर्ववत्तायतावसाथकानुमानादिनिषेध नावतारः आगमादेवसर्वज्ञलादिविशिश्व रसिध्यानभुमानेवाधावतारादितिक्षावःआक्षासवेआगमादेरप्रामाण्यसापूर्वोक्ताआश्रया ॥३९॥ सिद्धिरुकतेवपुरुरेवेलर्थःततआभासप्रतिपन्न सर्वज्ञलाद्यक्षावःसाध्यतइत्यत्रतुव्यावयाभा ववन्नैवेतिकारिकोकायोज्याइतिभावः॥५॥ गभूले दृश्यदृष्ट्याकसंदेहोभावाभावरिनिश्चयान" राम AB 25 अदृष्विाधितेहे तो प्रत्यसमपिर्लभंग॥ ॥टीकारानवता दययदार्थानभ्युपर्गतणांचा कानामती द्रिययदार्थविलोपप्रसंगरू पवाधकासंभवेनानुपलब्धिमात्रादेवेश्वराभावसिद्धिःस्यादित्यतआह। दृष्ट्यदृश्योरिति दयटल्यातद्दनतद्दर्शनाभावान्यतरयो:सनोभावाभावविनिश्चयात्। तत्र तदभावान्यनरनिश्चयानाकसंदेहःसंदेहोनभवतीनिकारिकार्वार्थः॥अयंभावःचार्यकमनेय धनुपलब्धिवलादेवाभावविनिश्चय स्तुदाऽनुमानाप्रामाण्यमभ्युपगैहेंगांचा कानोवारोउन त रकोटिकसंभवनातोवक्षिव्यवहार प्रतिमनुपपन्नस्थात उपदर्शितवहिवाभावयारन्यतरनिश्च यम येनवनिसंदेहासंभवादिताअनुपचेरभावनिश्चायकलेदूषणातरमप्याह अष्टिवाधिताई तिभाष्टिवाधित केषांविदनुपलब्ध्यानिश्चिनाभावके हेतोप्रत्यक्षमपिदुर्लभस्यात्॥प्रत्यक्ष माणमपिपुलभस्यादित्यर्थ गोलकाद्यदर्शनेनगोलकाभाव सिध्यानत्यसप्रमाणमपियाहन्ये तिभावानचोपलब्धिविनोषाभावोनाभावसाधकःकिंतपलब्धिसामान्याभावरवसाधकरतभा मा हु०मा० ॥३०॥ चाचीकीपगोल कात्मकेंद्रियादे के वालिदुपलब्ध्यानाकरीत्यालदभावसिपिरितिप्रत्यक्षमितिकर पावाधेननामुपपतिरितिवाच्यंगतथासतिपटवतिभूललेषरापसारणानंतरंतदभावप्रत्यक्षान दयप्रसंगात्।भूतले घरस्य विद्यमान तादायामुपलब्धिसबेनतत्रोपलाधसामान्याभावासला गतस्मादनुपलब्धिीभावसाधिकाकिंतुयोग्यानुपलब्धिरेवासाचत्रहते नास्तीतिनेश्वराभावसि क्षिरित्यादिस्वयमसंगरतेनसारख्यमीमासकावपिनिरत्तोवेलेंदिव्यामोम्यानपलब्धेरमावेश्वराभावा सिरित्यास्ताबिलरः॥६॥ ॥मूलं॥शंकाचेदनमात्सेवनच्छंकाततस्तराम्॥व्याघातावधिराशंका तर्कशेकावधिर्मतः॥७॥टीकामनन्नुपलब्धिमावस्याभावासाधकले पिसर्वजातीदियोमाधिसंदेह नव्यभिचार संदेहातव्याप्तिनिश्चयोदुर्लभःस्यातथाचनानुमानंप्रमाणामितिकतनईश्वरसिधिरित्या ॥३॥ शंकामपजिहीसेराह॥शंकाचे दितिव्याप्तिनिश्चयपतिर्वधकागतोयभिचारसंशयापदिकालांतरी पदेशांतरीपमएवेत्युपतेतदाअनुमापेवअनुमानंप्रमाणभावश्यकमेवाअन्यथाकालांतरीपदे राम शोतरीपथमोपस्थितेरसंभवनर्मिज्ञानाभावादतथा विघसंशयासंभवादयचिनकालांतरीपदेश तरीयेसंदेह स्तदोपलभ्यमानमेव निसामानाधिकरण्यनिश्चयाद व्यभिचारसंदेहासंभवेनरी सतरामनुमानप्रमाणमावश्यकमेवेतिकारिकारवार्थ गमन पलभ्यमानमरवचधमलेनव्यक्षिा रसदाय:संभवतितत्रतिबंधकस्यधूमलावछेदेनाध्यभिचार निश्चयस्यासलात्तथोव्यातिनिश्चयासं भवनकथमनुमानंप्रमाणतत्राहतर्कः शंकावधितरतिशतथाविधव्यभिचारसंशयप्रतिबंधकास थानन्वेवसतितर्कमलीभूतव्यातिनिश्चयस्यापितर्वप्रयोज्यतयान्नवस्थापतिरियताहव्याधाता वधिराशकेतिगव्याघानःधूमादिविशेष्यकर पायन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानव्यभिचारशंका कारणाभावादिप्रयुक्तस्तर्क विघटकशंकाविरहस्नत्रतात्पर्वतर्वस्यानपेसनयानोपदर्शितानवरसे निभावतश्चाहार्यारोप विशेष:सत्रितोमहर्षिणागोतमेन अविज्ञाततवेर्थेकारणोपपतितस्त बज्ञानार्थमहलकतिाअनतर्वइतिलस्यनिर्देश: सतर्कणतर्वइनियुसत्याप्रसंगरवनहक्ष कु०मो. ॥३१॥ गंकारणोपपनितइति।कारणव्याप्यंतस्योपपनिराहार्यारोपस्ततस्तेनऊहाव्यापकस्याहार्यारोपः॥ आहार्यव्यापारोयेणाहार्यव्यापकारोपइतियावदायथाङ्गदोपदिव शिव्याप्यमवानस्यात्व क्रिम नस्यादिति मारोपेणवधारोपाफ लमाहातत्वज्ञानार्थमितिव्यातिनिश्चयार्थविषयपरिणे धार्थचेत्यर्थःकारणमाहअविज्ञाततवेर्थे तिन विज्ञातविशेषतोज्ञातंतवास्तवंरूपमश्यत स्मिन्नर्थेयकहः सतर्कप्रतिभावातथाचयत्रभूयोदर्शनादिना पिशंकापिराचीनगळ तितत्रोहःका येइत्यत्यासामान्यनोज्ञानंसंशयश्चन हेतुरितिलब्धलक्षणंचास्यलसणवानलब्धगव्यायानो पत्वावछिन्नकारणतानिरूपितकार्यताश्रयज्ञानवम्॥तर्कयामीतिप्रतीतिसिद्धानजातिवीस चायतर्क: पंचविधाआमाश्रयान्योन्याश्रयवकानवबैतदन्यवाधिलार्थप्रसंगभेरात्तत्रले ॥३१॥ स्पस्वापेक्षायामनिष्टप्रसंगआत्माश्रयः॥यथायधयंघातहटजन्य स्यात्।एत घटानाधिकर लक्षणोत्तरवत्तानस्यादितिस्वापक्षापेक्षितल निबंधनः खस्यानिष्टप्रसंगोऽन्योन्याश्रय यथाय राम RA घटएत घटजन्यजन्यास्यारतहटभिन्न स्यादितिखापेक्षापेक्षितापेक्षितल निबंधनश्चयथावध यंघटएतहटजन्यजन्यजन्यः स्यादरत इष्टभिन्न स्यादिति आपतिप्रयोजकीभूतरुपबदायाचापादा नमनवरगाथाघटसंपदिघटजन्यत्वव्याप्पंस्थातकपालसमबेनलव्याप्यनस्यादितिगतवत कान्यप्रसंग: पंचमःसोयधाराव्याप्तियारको विषयपरिशोधकचातबायोव्यानियहविरोधिय भिचारशंका निवर्तक यथाधमायदिनभिव्यभिवारीस्यात्वनिजन्योतस्यादितिानचायाव्यतिरेक निर्णयविनाकथमेताहजानकीवतार निवासमायदिवासमवहिताजन्यत्वेसतिवाझसमयहि तजन्योनस्यारजन्यानस्यादित्याकारकनकीधभावनिसमवहिलजन्यानवेत्याकारकाहार्यकानि बनावापायाभावहेतुकापादकाभावसापकानुमानान्तथाविधापायव्यतिरेक निर्णयसंभवाताअत्र नर्क स्याहार्मीकानिवर्तकलमेवातर्ककारणीभनव्याप्तिज्ञानेनैवानाहार्ययभिचारशंकानिरासातून थाहिवाहिजन्यलाभावावशिव्यभिचारित्व्यापक प्रतिज्ञानेसनिवहिजन्यलाभावाभाववानयमितिचा ।
कु०मी. ૩ पायव्यतिरेक ज्ञानेसतितथाविधानाहार्यशंकायाअसंभवादानदिव्यभिचारित्ववक्षिजन्यवाभावयाप्प मितिज्ञानसभयरवन नियमिचारिलाभावोवहिजपलव्यापक प्रतिज्ञानस मौसंवियतयावकिज न न्यवेवभिव्यभिचारिलाभावव्याप्यत्वज्ञानेचसत्ययंवकिजन्य इति ज्ञानेचसतिव्यभिचारिलाभाव शिवसेनोना नाहार्यव्यभिचारकासंभवतीतिर्कस्यकतन्निव कर्वस्यात्नचाहार्यव्य त भिचारशंकानिवर्तकत्वमपितर्वस्यकथंआहार्यज्ञानस्याप्रतिवध्यत्वादप्रतिबंधरुलाञ्चेतिवाच्यं। अनिष्टापादकतापादक ज्ञानेआपायज्ञानरूपानियसाधनातानोत्पादनहाराम्पादकज्ञानेदोषोसत्य भावापादकज्ञानेइछाप्रतिबंधेनेडाजन्याहार्यशंकोदयासंभवावायथाप्रकततकादेववतिव्यक्षिचारि लेबडिजन्यलाभावभमरूपानिष्टसाधनताज्ञान संपादनेनदेषादिनानिस्ताविधामात्रसामयीकस्य ॥३२॥ यक्षिचारिख ज्ञानस्याहार्यस्य पुनःपुनर्जायमानस्यव्याप्तिग्रहप्रतिबंधकस्यनिरासाद स्वतस्तस्य व्यभिचारशंकानिकलव्याप्तिकारणीभतोयोव्यक्षिचारकाविरहलसंपादकलगत्यंचव्यक्षि राम । चारशकायप्रनिबंधकसायांनस्योजकतयोत्तेजकामावविशिष्ट व्यभिचारशंकाविरहसंपादकल मक्षममेवतर्कस्येतिबाध्यंपरेतुतदापादककापनिलेनाहायोनाहार्यसाधारणतविशिष्वद्धि लावछिनप्रनिप्रतिबंधकतयातर्वस्ययभिचारशंकानिकलमित्यादिनीयस्तयदिनिर्व नि:स्यातनि म स्यादितिअयंचानु मितिविषयसाध्पशंकायांविपरीतकोटावनियोपस्थपनेननाद शशका निवर्तनधारोपयोगीआननुनैनसंभवतिसाध्य व्याप्यवत्तापरामसिनिसाध्यशंकाथारवा संभवादितिचेन्नपस्वरसवाहिन्यन्याहिताचेनिका वैविध्योपगमात आद्यायास्त्रानुदयपि माघहिमानिनकुत्तश्चित्साधकाखभाववानितिौवाधकाभावेनधितीयामाउसने:सुलभलात् अनुमितीप्रतिबंधकलावातणनिर्वकिज्ञानेमाभावभ्रमरूपानिष्टनिसाधनताज्ञानसंपा दनेनधेषादिधारासाध्याभावसाधक प्रमाणजिज्ञासा नित्यासाध्याभावसाधकज्ञाना उत्पादनदारातथाविधसंशयोनिरस्यतइति सिद्धम् सर्वशंकानिवर्तक इतिानचापायव्यतिरे कु०मा० निश्चयस्यहेतुबेभानाभावःआपायेइशपतिधारकत्वेनतनिश्चयहेतुनामाआवश्यकलावतर्क प्रतिपक्षआपायव्याप्यापादकवत्तापरामर्गपिहेतुर्योध्यायथानुमितोप क्षेसाध्यध्याय तुम ॥३३॥ तापरामर्ग हे तुरन्नयव्यतिरेकालापोआपादकवनानिश्चयश्चाहार्यारोपरूपोवोधमानसंशय स्यवाससंशयतयाध्याग्निग्रहप्रतिबंधकल मेवनास्तिकुत:करीत्यात निरासदाशतर्वस्यव्याप्तिय होपयोगित्वमितिवेलाअन्यत्रयाघसंदेहस्थाप्रतिबंधकलेपिप्रकृतेन्वयव्यतिरेकाम्यांतत्प्रतिवं धकलाभ्युपगमातातडकमायावच्चायतिरे दिलंगतारोमापिॉक्यते॥विपक्षस्यकुलस्तावतोर्ग मनिकाचलमितिकारिकार्थस्तानोरयतिरेकिसलं विपक्षस्य विपक्षेयावदाशंक्यतेनावन्तस्थग मनिकावल।।गमकलंकुत्तइतिव्यभिचाशंकाचकचिपाध्यधीनाझेयागतातं अन्येपरप्रयुकानांच्या ॥३३॥ नीनामुपजीवकाः॥ वसविधामापकांगावधारणेतिकारिकार्थताअन्येवेचन हेतवाम रप्रयुक्तानांच्यातीनामुपजीवका आश्रयालेदरूपाधिमत्वेनसंदिग्धैतेहेतुति:नसाध्यावधारणा व्य भषक्षेसाध्यमिर्णय अपितुहेतीव्याप्तिसंदेहइतिशेषःसचोकप्रणाल्पातणेवनिरस्यने अनएक्पस मंत व्यभिचारसंदेहसलपिकार्यकारणभावादियुचानुकूलतकवितारेव्याप्तियहोनविरुध्यतेशनिद ७॥ मूल परस्परविरोधेदिनप्रकारांतरस्मितिः कनापिनिरुमानामुनिमात्र विरोधतःuti काजावसाहश्यादिरूपोपमानंउनेश्वरेवाघनस्यपदविशेषशक्तियाहलेनेश्वराभावासाधकला दानापमानसादृश्यनत्सुनरतिरिक्तमितिकेचनवदनितन्मनंदूषयतिपरस्परविरोधेहीतिपरस्परविरो धेभावत्वाभावलयोःपरस्परविरोधनियमेनप्रकारांतरस्थितिःसादृश्यंभावॉभ्यामतिरिक्तमितिनअति भावा रिक्तसादस्यस्ववक्ष्यमाणधर्मतध्यंजकत्वस्यचकल्पनेगौरवादितिकारिकापूर्थिातथापिसादस स्वभावाभावोभयात्मलेकिंवाधकंतत्राहाकतापीतिविरुवानांपरस्परविरुभावलाभावलादिरूप विरुद्धधर्माणानकतापिरकमसतितापिनेत्यर्थःनथाचसादृश्यस्वभावाभावोभयात्मकत्वेतादावि रोधभंगप्रसंगतिभावानुभावलाभावलादीनांविरोधेकिमानमतआहउक्तिमात्र विरोधतइतिजति - कु.मा. मात्रस्वजयंभावइतिवाक्यजन्यवोधसामान्यस्यविरोधत:अयनाभावइतिवोधात्प्रतिबंधन तथानभाना त्वाभावखयोरविरोघेतथाविधप्रतिवध्य काभावानुपपन्नेस्तषअकप्रितितद्विरुधर्मविषय प्रतिबंधक ज्ञानस्यप्रतिबंधकलनियमादारवंचभावलाभावलयाविरोधआवश्यकइतिभावःगननुसारश्य नातिरिक्रनवोभयात्मकंतदातस्यकांनर्भावरनिचेत॥क्लप्तभावाभावपदार्थमध्यसवे हिसारश्यना मन भिनत्वेसतितान्निधर्मवत्वं यथासुखादिकंचंभिमत्वेसतिचंतनिधर्मवत्खस्मिन् खसा रश्यवारणायसत्यंत तबसादश्यभेदघटित मितिभेदप्रतियोगिज्ञानसहकतेदियेणगवते वृषि दनुमानादिनेतिमंतव्यंजननुसादृश्यस्यभेदघटित वेगगनंगगनाकारसागरःसागरोपमःरामर वणयोर्यु रामरावणयोरिवेतिकश्रमितिचेन्नागगन्तिपर्ममाजस्यात्र विवक्षितलालाइयंचावल ॥३॥ तरतिधर्मवत्वनिषेधलाभान्निरुपम लभ्यतइत्यनन्वयोञ्जालंकारनिवदंति सवधर्मोयद्यमा वनदासप्तमपदार्थरुपएवाभावस्वरुपलेतरणेगुणिनिसमवायेवांतर्भावःतत्रगुणवखेड्यगुणा राम भाषवलेसमवायेनस्निायुणेतेनसंबंधेना विद्यमानत्वेनसमवायेयथाजातीनामिव्यायन्यत्र विस्तस्मता ॥मूल।साधर्म्यमिववैधर्म्यमानमेवप्रसत्यते॥अर्थापनिरसोयुक्त मिनिसाधारणन९ि॥ टीका। यनुउपमानप्रमाण फलंगविगवयसादश्यज्ञानमितितदपिप्रसंगादूषयति॥साधयेभिवेतिग येगासादृश्यमहोत्नसागोर्गवयसदशीतिज्ञानजनकलेनोपमानाख्यातिरिकप्रमाणांगीकारेसा धर्यमिवगविगवयसाद श्यग्राहकोपमानास्यप्रमाण भिववैधर्म्यग्राहकमानगएवंप्रमानिरंपस ज्यतेप्रसनंभवनिअसोपटादीगोवैधर्म्यग्राहकंप्रमाणाअर्थापन्निर्गविघटादिवैधर्म्य घटेगोवैध यविनानुपपन्न मित्याकारंव्यतिरेकव्याप्तिज्ञान विधयानुमानयुक्तयादितदासाधारणनविंगविगव यसारश्यज्ञानजनकमपिगवयेगोसारश्यविनागविगवयसादृश्यमनुपपन्नमित्यायनुपपत्रिज्ञानं व्यतिरेक व्याप्तिज्ञान विधया-नुमानमेवादिनस्यादितिसंपूर्णकारिकार्थगनचगवयनिष्टगोसाहस स्यपक्षावृत्रितयाकथेतद्धिंगत्व मितिबाध्य प्रतियोगितासबंधस्यव्याप्यतासंबंधत्वाभ्युपगमे - कुमा० नादोषादितिखयंवोध्यक्षथाचोपदर्शितसादृश्यज्ञानस्यप्रकारांतरेणोपपादनेतजनकमेवोपमा नंप्रमाणमितियन्नन्नादरणीय मितिभावा॥ ॥मूलंगसंबंधस्यपरिछेदःसंज्ञायासंज्ञिनासह प्रत्य ॥३॥ सादरसाध्यलाउपमानफलंविः॥१०॥ टीकाशानन्वेवंसयुपमानाख्यत्रमाणाभ्युपगमोव्यर्थस्त वाहसंबंधस्येति।संज्ञाया।गवयादिनाम्नांसंनिनागवयादिनासहसंबंधस्यशःपरिजेदो ज्ञानेउपमानफलंविदुःउपमानाख्यातिरिक्तप्रमाणफलंदिगौतमादयइतिशेषताहेत अस क्षादेरसाध्यत्वात्प्रत्यक्षप्रमाणादिनाउनुपपन्न मितिसंपूर्ण कारिकार्थअर्यभावःविशिध्यांतता गवयपदाक्तिकस्यकोदणेगवपपदवायरतिषश्रानंतरप्रयोजकत्वेनगोसहयोगवयपदवा यानिवाक्प्रयुक्तेगोसरशेगवयपदवाच्यइतिवादपमोनरंतजनित संस्कारेणगोसादृश्य ॥३५॥ विशिएगवयात्मकपिंडज्ञानसहकनेनजनिताकीसदृशगवयपदवाच्चइतिस्मरणात्पन्नंगव भोगवयपरवाच्यइतिपदा क्तिज्ञानेनप्रयक्षेणसंभवति।गवयव विशिष्टादौसन्निवर्षादेभावा राम C दितितजनकतयोपमानास्यमनिरिकप्रमाणमवयमेव्यमिति॥१०॥ मूल सादृश्यस्यानि मित्रत्वान्निमिन्नस्याप्रतीक्षितगसमयोऽर्यहारशहेनानुमनापिवा॥१५॥ टीकानिनुपमानप्रमा विनापिगोसदशोगवयपदवाव्यरत्सतिदेशवापानगवयोगवयंदवायोगसहरावादित्वाचन मानावागवयपदप्रतिनिभिन्नविष्टियाक्तिग्रहसंभावालिमुनाख्यातिरिक्तप्रमाणेनेत्यतआ हासादृश्यस्येति गौरवेणगोसादरयस्यप्रवन्निनिमित्तत्वासंभवानिमित्रस्याप्रतीतित:लाघवाज वयपदप्रतिनिमित्नत्वेनलप्तस्यगवयवस्यानुपसिरतेपूर्वगोसदृशपिंडदर्शनासर्वेशनउपदर्शि तातिदेशवाक्येनअनुमयापिवागवयपदवाच्योगोसवालादित्यनमानिनवासमयोऽर्यहःगवयपदावनि निमित्त विशिछेगवयपदनाक्तियहोवाक्यइ निसंपूर्णकारिकार्थःगठवोधेपदजन्यपदार्थोपरिश्तेरनुनि नौषक्षतावदकविशिष्पक्षज्ञानस्यहेनुनायाविनागवयलविष्टिगवयोपस्थितितथाविधातिदे वाक्यातथाविधानुमानाबागवयोगवयपदवाइतिरानियहासंभवेत्युपत्यर्थमतिरिक्तोपना १ कु०मां. नप्रमाणमवश्यमंगीकार्थयितिभावः।।११।।मलेश्रितान्वयादनाकांक्षनवाक्यस्वन्यदितिापदार्थान्वयवैधुर्या नवाक्षिप्तेनसंगनिः॥१२॥ टीकागननुप्रत्यक्षेणगवयल विशिरमानानंतरमेवतथाविधानिदेशबासा ॥३६॥ त् घटकीभूतयलिंचिपदलसणयोपस्थितेर्गवयत्व विशिष्टतथाविधानिदेशवाक्यादेवतथाविधशक्तिय हसंभवे किमुपमानेनेसतआहाऋतान्वयादिति ऋतान्वयात्॥उपदर्शितातिदेशवाक्यघटकपदराया थीन्वयवोधजननान्गअनाकांक्षवाक्यंजनिनान्वयवोधत्वेन निराकांक्षमतिदेशवायनान्पदिशतिनि पश्चाङवयत्वविशिष्छे सघटकपटलक्षणयागोसादृश्योपललितगवलविशिष्टविष्यकगवपदवायल धियमुत्पादयितुंशक्रातातिकारिकापर्वाद्धार्थतवाक्यजगवधियंप्रतितधाक्यजन्यरगदवोधस्या तेजकाभावविशिष्टस्पप्रनिबंधकत्वादितिभावाननुप्रथमतएवनथाविधातिदेशवामाऊवयोगब ॥३॥ यपदवायरसन्चपवोधेकिंवाधक मियतआहापदार्थान्वयवैधुदितापदार्यान्वयवेधुर्य मेकपदार्थ रपदार्थान्वयानपपनियत्रतत्राक्षिप्तेनलक्षणीयेनसंगतिःशाबोधइत्यर्थःअयंभावयन्तियानुपपनि राम .. लत्रैवलक्षणीयार्थस्यनावोधोसत्यापकतेतदभावनातिरेहावाक्वाकवयोगवपथदबाच्यइत्याकारक पशावोधासभवनान्यथा पत्यागवयोगवयवाच्यइत्याकारकविलक्षणमितिमुपेत्यतकरणलेनातिदे सदायार्थ ज्ञानं गोसादृश्य विशिष्टपिंडदर्शनंतोषभामाख्यत्रमाणमतिरिक्तमवश्यमुषेयमित्यायन्यत्रवि स्नरः॥१२॥ गमल।अनेकांत:परिछेदेसंक्षवेचन निश्चयः॥आकांक्षासत्तया हेतुर्योग्यासभिरबंधना॥१३॥ टीकाननुभवतुउपमानमतिरिक्तंजमार्णवादस्वनुगमरवांतर्म बतितथाहिशिक्षवणानंतर जानपदार्थ स्मरणः श्रोतामुमिनोनिगरतेपदार्थास्तात्पर्य्यविषयमिथः संसर्गदताआकांक्षायोग्यता सनिधिमपदस्मारितवान्गामभ्यातदंडेनेतिपदार्थवतू।भित्रतात्पर्यविषयेतिकथनगन्नानासमत संसर्गसिधाश्री नरंएतानिपदानितात्पर्य विषयस्मारित पदार्थसंसर्गप्रभापूर्वकाणिआकांक्षादिमसर कदंवलात्॥समतवतमनछिनीयानभानेप्रमाणपूर्वकलसिचावपिकधी संसर्गसिद्धिरितिवाच्यान विशेषणतयातस्यापिसाध्यक्षिनिक्षेपात्रानन्वथाप्यनुमितापकताबछेदकप्रकारेणेवसाध्यपका कुल्मी ॥३७॥ रकलनियमास्मारितपदार्थलेनैवरजतादिसिध्दनरजनलादिनाप्रयेयवादिनानाशाज्ञानस्यापवर्तक नयारजन वादिप्रकारकज्ञानस्यैववर्तकलादितिचेन्नापूरजनलादिनारजतादेरुपतिलादितरवाध वलानेनरुणानुमितौनान संभवाताअतरवसकर्तकालानुमानेलाधनोपनीतभेकलादिकमपिभासतेल घवज्ञानेतरवाधातिरिक्तलरवचयापकतानबछेदकभामानभ्युपगमादितिवदंतीत्यतआहअनेकांत तिापरिछेदे॥परिदविषयेरवपदापरपदार्थनिरुपिततात्पर्य विषयसंसर्गवैवेसाध्येतियावत् अनैकोतःकरकाक्षिप्रायप्रयुक्त पयसासिंचनीतिवाक्यपटकीभूतततीयार्थसेवकरणलेव्यक्षिवारस्त वापरपदार्थकारकासंसर्गवत्वरुपसाध्याभावतिशेषाननेकपदार्थपरपदार्थसंसर्गवनसाथ अपितुअपरपदार्थटत्यन्वयप्रयोजकधीवछिन्ननिरू पिनसंसर्गवलंतत्रचनोपदर्शितलेयभिचारः ॥३७॥ सेककरणलान्वयप्रयोजकरबद्रध्यलावबिन्नसंसर्गसलातत्राह॥संभवेचे तिसंभवेत्तथाविधसंसर्गखरू पयोग्य वेअपरपदार्थत्यन्वर्ययोजकरूपधर्भावछिन्ननिरूपितसंसर्गवसाध्याइतियावत् निश्चयाने राम एकपदार्थ परपदार्थसंसर्गनिश्चयोनसंभवतीत्यर्थः॥ ताहानिश्चयस्यैवप्रकृतेउद्देश्यतयाउद्देश्यासि द्वेरितिभावः द्वितीयानुमानंदूषयतिगआकांक्षेतिसत्नयावरुरूसन्नपाअज्ञातसयोतियावत्।अभेदेट तीयाभज्ञाताकांक्षाशाइतमाहेतुरित्यर्थ:अयंभावः/पदानांपदातरव्यतिरेक प्रयुक्तान्वयाननुभाव कत्वंपदार्थसंसाचगमभागभावोवाआकांक्षानैय्यायिकमतेखरूपसतीशपदवीधहेतुरितियत्रनेय्या पिकन येवाक्यात्पदार्थसंसर्गसिकिस्तत्रवेोषिकनयेउ दर्शितानुमानातूपदाथसंसर्गसिद्धिरनुप पन्नैवनमाकांक्षाज्ञानाभावेनत हटितहेतुकानुमानासंभवादिति ननुतदतिरिक्रमेवलिंगमस्ततत्राहायो ग्यासतिरिति आकांक्षाभून्यायोग्यतासतिश्चाबंधनाबंधनध्याप्तिस्तवन्येत्यर्थःराजपत्रयो:संसर्गेष तात्यप्रयुक्तव्यमतिपत्रोराज्ञःपुरुषोपसार्यतामित्यादोराजपुरुषयोरासक्षियोग्यतासलेपितात्पर्यग भंसाध्यासबाघभियरतिभावः आकांक्षाघटित हतोतुनदाषःतात्पर्यगर्भपरस्परनिरुपिताकांक्षा दिमत्वाभावेनैवाध्यक्षिचारादितिगूखामिसंधिःगएवंधियंप्रतिसेशयनिश्चयसाधारणयोग्यताज्ञान ॐ.मो. ॥३०॥ स्वैवहेतुतयायचयोग्यतासंशयस्तत्रोत्यन्नपदार्थसंसर्गवोधस्यापदातानुमानान्ननिर्वाहाहेतुताबछेद कोशेनिश्चयात्मकपरामस्वानुमितिहेतुत्लादितितत्रतन्निहार्थेशवप्रामाण्यमावश्यकंगमनुयोग्य तासंदेहस्यसाध्यसंदेहपर्यवसन्नतयासाध्यसंदेह स्यानुमित्वनराणतयापक्षताघटकसंशयानिरिकसंश थान्यखमेवहितमतानिश्चयत्वमितिमानुपपनिरिनिचेन्नागौरवात्॥साध्ययाप्यसाधनवान्नवेतिसंहराया दनु मित्यापश्चामचायमालोकोधूमावेयुत्तयथापिवतियाप्यइत्यवहेतुताववेदकसंदेहेपिनेय्यायिकै रनुमितेरभ्युपगमाध्याप्यवनानिश्चयत्वेनैवानुमितिहेतुत्वंतस्यचयोग्यतारुप विशेषणसंदेहेपिसंभ वान्नकाप्यनुपपतिरितिवाच्याव्यानिवुद्धिविकराणामपिशन्वयानुभव मिनरहस्यरधन माणत्वावश्यकत्वातानवव्याग्निज्ञानशून्यकालीन प्रयोज्यानुभवानुमिति तस्याव्याप्तिधीजन्यला ॥३ दानचियव्यानिज्ञानाजन्याविलक्षणेवानमितिामचनत्रानुमिनिसलेमानाभाव:समानेविषयेशाइसाम ग्यावलवत्वातूअनुमिनि प्रनिशादसामग्या:प्रतिबंधक कल्पनगौरवीमिन्मनेत्रणदात्मकानुमिनि रार . खीकारेणततदप्रतिबंधवानाएवभिन्न विषयेअनुमितिक्षामय्याशासामय्याश्चप्रतिबंधकताध्यक ल्पनेगौरवमन्मतेतु नुमितिसामयीप्रतिबंधक तयेवोपपतिरितिचन्नाअननुमितमसासालतऋतमि दंनैय्यायिभ्यरत्यादिकप्रामाणिकप्रत्ययेनानुमितिलाधभावनिश्चयेनदाहतोविलक्षणप्रमियतरस्वी कारस्पानश्यकतयातकरणस्य प्रमाणांतरमावश्यकमेदत्यायन्यत्र विस्तारः॥१३॥ ॥मूलनिर्णादिनाके वाक्याद्धिप्रामवार्थस्यनिर्णये॥लिंगस्मृतिविलंवेनशदस्याननुवादिता११॥ टीकालोविकवाक्यश्ये गानंतरंथोतानमिनोतिअवतावाक्यार्थगोचरय थार्थज्ञानवानआकांक्षादिमछानयत्रयोकलातअहमि वेतितथाचतेनानुमानेनज्ञान विशेषणतयासंसर्गसिके पश्चात्प्रत्यायकाहानवादकः अनुवादकत्वस्य ग्टहीतथालनुभवमारजनकवरूपत्वाखसमानाधिकरणस्वाव्यवहितार्ववत्रिखसमानाकारनिश्चयान षयविषयकतधिशेष्यवनप्रकारकानुभवमात्रजनकवरूपलादितियावत विपदभूनुभवपविदेतव करभावान्नतदनुमानपूर्वमितिनानवादकतेत्ययाहतंप्रामाण्यअनधिगनार्थकामुभरकरणावस्येवप्रामा उ०मी० ॥३॥ पयरूपत्वावतचरहातमाहीतरानुभवकरणखंवसमानाधिकरणवाव्यपूर्ववर्तिवसमानाकार निश्चयवि ययविषयकेतरतविशेष्यकतप्रकारकानुभवकरातमिलियावतस्वसमानाकारत्वंचस्वस्मिन्या शीतविशेष्यकलावछिन्ननलकारिताताहरातदोध्यकतावलिलाकारितामालिवमितिमा भाकरासत्राहनिणरने ति॥निणस्तरातक्यिातवेदस्खलेलतायाआकांक्षाज्ञानादिघटितवासाम ग्रीनहिशिशतलो दिकवाक्यात लिंगस्मतिविलंबेनजपदवितानुमानादप्रागेवअर्थस्यनिर्णय नाक्यार्थ स्यशाबोधसभवेशवस्यअननुवादितानोपदर्शितानुवादितेनिसंपूर्णकारिकार्थः। सर्वज्ञानुमिति सामग्र्योअनियनलेनकविप्रथमलादिकरणलेलणसामग्रीनरवादवोधस्थानभवसिद्ध लातकरणतयालोकिकस्यनिरुक्तप्रमाणलाक्रांततयातस्यापिप्रमाणलंनियमितिमाभाकरमन ॥३९॥ मनुपादेयमेवेति॥१४॥ मूलं मतदूषणाकै स्मारितखात्पदरमागअनिता इतिनिणातवेदस्यापिका नयं॥१५॥ ॥ीकानमुवेदतुल्यासामय्येवलोकेनुमा विनानसंभवतिअनाप्रोकलशकायुदासस्य राम शवोधागलादासचदेशपौरुषेयवनिश्यावलोकेतुपौरुषेयेआप्तसावधारणात आप्तस्तयथार्थ ज्ञानवा नितिनदेनर्गतायावाक्यार्थसिद्धेरनवादकालोकिकदन्यताह व्यस्तदूषोतादोषवसुरुषाप्रणीतल मिणीयेनानानानानोकवसंदेहःपदैःस्मारितलानाअमापदार्थाःअन्विता:परस्परससर्गवतिनिीतेश्य वे नुमितिसमवेदस्थापितदनुवादक खनथमितिसंपूर्णकारिकार्थः अर्यभावःउपदर्शितरीत्यालोदिकवापन न्यावरोधात्पूर्वमनुमानादिनासंसर्गसिधिरावश्यकीतिलौकिकवावधमनुवादयदितदादेविवाकोपिन पुरिभवतत्रापिशवोधेप्रतिबंधकानातोलखाकाव्युदासार्थराषवसुरुषाभयाीतलनिर्णयावश्यक्त यादोषवसुरुषाप्रणीतपदस्मारितलहेतुमाएकपदार्थअपरपदार्थसंसर्गानुमानस्यवादशात्पूर्वसंभ वात्यदिशाबोधेअनाप्तोलसंदेहस्य पापसंदेहपर्यवसनस्याप्रतिबंधड़लमिनिवेदिकवाक्यजन्य शाबोधापूर्वतन्निवारक दोषपुरुषाप्रणीतलनिर्णयस्यानावश्यकतयानोपदातिरीत्यावेदस्यानुव देवत्वमित्युच्यतेतदालोकिकवाक्यपिनन सर्वत्र लोबिकवाक्पजन्यज्ञानवोधात्पूर्वपदर्शितानुमानाना कु०मा० ॥४०॥ वस्यावश्यकत्वातावोधेनाप्रोतलर्सदेहस्ययोग्यतासंधाचवदप्रतिर्वधकलेनतइवेदकाप्नोक्तलनिर्णय स्थापितदानपेक्षितलात अनेमसंशयव्यतिरेडनिश्चयोयत्रप्रतिबंधकौतन्निश्चयताहेतुरनुमिनोव्या तिरिवेतिनियमेनाप्नोतलनिश्चयस्पनहेतुत्वमिति निरस्संगतत्संबायेपिवाक्यार्थवोधोत्पत्यातत्संशय स्यात्र निबंधकलान॥अव्यभिचारसंशयव्यनिकरेनिश्चयप्रतिवध्येव्याप्तिज्ञामेव्यभिचारेणाप्रयोजक बेनताश नियमाभावाचा अपिचत कार्यतावच्छेदकंजालंबालोकिकवाक्पजन्यगइखवालोकिकले नज्ञातवाक्यजन्यशावलंबानप्रथम: वेदेतदभावातग्नहितीयःआप्तोतलानिश्चये पिवेदानुकारेणपथ्य मानमन्वादिवाकोपौरुषेयवाभिमानानांगोडमैथिलमीमांसकानांशावोधोदयेनव्यक्षिचारात नापित नयालौकिकलेनाज्ञातलोदिकवाकारलेलप्ततावसामान्यसामग्रीतएक्लोकिकत्वेनज्ञातबाक्पाद पिशाबोसतिसंभवनतस्याकारणत्लादित्यायन्यत्र निसरः।।१५।। पलंगमप्रमाणमनातोतिर्नाददार रावना अदृश्यदृष्टीसर्वजोनच निसागमऽक्षमः॥१६॥ टीकानन पदहितिरीत्यायदिशनमा जनहिवर्थजगकर्तपुरुषसिद्धिःसाक्षीवेताकेवलोनिणश्चानकर्तलनकर्माणिलोकस्यसनतिप्रभ रित्यादित्यारावस्येवनत्रवाधकत्वात्।प्रकृतेःक्रियमाणानिगुणःकर्माणिसर्वशः।अहंकारविभूख माकनाहमितिमन्यनेइत्यादिनाचेननस्यकतवंभ्रांतियन्नमितिप्रतिपादनाचनरसर्वज्ञईश विशेष दसिलियमसंभवतिलिस्मादीश्वरज गकर्तनास्तीतिनानुमानादिनाजगकर्त लेनेश्वरसिद्धिरित्यत आहनप्रमाण मिति उपदर्शितवाक्ययनापोनहितन्नप्रमाणं अनाप्रतिरप्रमाणलातानथाचा माणलादेवननाथकायद्याप्तातहिं अर्थज्ञातेकरिदातानेनितदर्थगोवरयथार्थज्ञान वर्लनधनराप्तस्यावश्यमेष्टव्यतत्वज्ञाननरतिट्रियगोचनासर्वज्ञसंभवनीयतदागमप्राण्यानु रोधेनापिसर्वतोभगवानायातिनचतरयाकर्टकत्वएतादृशावाक्यस्येवकतलायमानचनाबृस्पनिय लावंसर्गप्रलयव्यवस्थापनेनरावृस्यानित्यत्वव्यवस्थापनादितिसंपूर्णकारिकार्थः॥१६॥ मूलन चासोकश्चिदेकीतःसत्वस्यापिनवेदनात निरंजनाववोधार्थानचसन्नपितत्परः॥१०॥ परीकानन्चेनं 0 RECENTER कु-मा. सतिईश्वरेक लायभावावेदकस्योक्तागमस्यकागति रिस्पतआहानवासाविति असोआगमा चिदेकांतएवई रेकर्तवाद्यभावसाधकरवस्तीनिनसलस्थापिश्वेदनाता अहंसर्वस्यप्रभवोमतःसर्वप्रवर्ततइत्यादिनाकर्टन स्थापिप्रतिपादनादितिकारिकारवाही गनन्वेवसनिकर्तवाभावावेदकस्पप्रामाण्यापत्तिात्राहनिरंज नेतिअजनपदार्थदृष्टादिनदभावप्रतिपादनपरोन सन्न पिकत लाभावादिवोधकपदघटितापितत्प ईश्वरेकर्ट लाभावप्रतियादनतासर्यतिदितीयार्थिःविरुद्धयाईयोमरख्यार्थबनसंभवतीत्यवस्थामुख्या थतायांनिषेधवोधकरपेवतकलनीयंसलवोधकस्यानुमानसंवादेनखार्थस्सातारवंचनिरंजनबवाध कऋतिसलेनस निर्मक कथंकर्नेलिनिरखकर्तलवोधकाबल्येनानिस विशेषगुणविरहवोधकत्वादि निभावःनिर्गुणवावेदकशतानासंकुरितार्थलहल्पनातकर्त लायावेदकानामोपाधिका लादिपरबभे ॥४॥ वेतिनमानांतरेणाननुभूतस्यपदापस्थित्यसंभवाधान निर्मकंप्रमाययितु भवनशक्यइतिनि ईर्मवाक्यार्थरवनसंभवतानितुनभुकंप्रमेययानित्यनुमेनप्रमेयलेनधर्माभाव विशिष्टस्याप्पनुभूतखात्॥ राम अदृष्टविशेषस्वप्रमयत्वाशउद्योधकलाकल्पनन केवलधमाभावावानाष्टस्पस्मरणसनवालवाऽन्याप्रका रकस्मतिप्रतितशेअन्याप्रकारकबेनतुनानुभवस्यहेतुर्वजातिमानित्यनुभवोत्ररंसघटइत्यादिविषय कपदशक्लियहतोरामरावणादिवोधोपिननुनत्रभवतिविशिष्ट विषयसंस्काराद्रामरावणवादिनास्म रजासत्यादिपदानिर्मकस्यब्रह्मणे निर्विकल्पकस्मरणंतुकथंतधिशेष्यकतत्यकारकस्म तिप्रतितति शेष्यकतधकारवसंस्कारस्यहेतुलादजायमानसप्रकारकमेवस्यासनतुनिप्रकारकमिनिचेवातविषक स्मतिप्रतिनविषयकसंस्कार लेनापिसामान्यकार्यकारणभावकल्पनाविशेषणानंधिनाजायमाननि विकल्पकमेवजायते अथवानवापिधर्माभावषकारकमेवस्मारणं अधिकरणसरूपाभावनादिमअ नेदेपित्रकारविशेष्यभावभानाभ्युपगमात् निर्विकल्पकत्ववर्णनंतटस्पधर्माप्रकारकलाषिप्रायकमि याद्यन्यत्र विस्तरः॥१७॥ मूलंगहेलभावेफ्लाभावाप्रमाणेसतिनप्रमातभावासन्निनकर्मवादेप्य यविधिः॥ ॥ीका॥यागादीवेटविनवप्रवर्तेतिकिवदेनेतिप्रवर्तववेदान्यथानुपपस्यैवभगवदभाव ते कु.मी. आयात्सर्थापतिरेवत प्राधिके त्यतआहाहेलभावेतिहेलभावकारणाभावेफलाभावासका क्षावावाप्रमाणे सतियागारोस्टसाधनतावोधकवे देअसलिनप्रमायागादाविष्टसाधनलादिप्रमानभवतितदभावात्। यागादाविधसाधनलादिप्रमायाअभावामनिर्भयागादोन्निनस्यादितिकारिकारतीयपर्यता तस्मादिष्टसाधनलावेदकवेदस्यनेश्वरेणवेयर्सेनवावश्यकेचवेदेनेवरवैयर्थप्रदनिकारणप्रमास नयवेदस्पवेदप्रामाण्यायनेश्वरस्यावश्यक त्वादितिभावाननप्रवृतिंप्रती साधनताज्ञानस्यहेतुले सिझेसर्वमिदंस्यात्तदेवने नितत्राहकर्मवादेप्पयविधिरिति॥येनेश्वरोनादियतिकर्मभ्यएवजगजायन प्रत्यूचनेतन्मनेपयंकार्यकारणभावआवश्यक इत्यर्थः अन्यथातन्मते पिकर्मतरवप्रत्यारयकार्योप पत्नीतदावेदकवेदस्सनिष्प्रयोजनवंऽर्वारस्यादिभावः॥१८॥ ॥मूलं॥अनियम्यस्यनायुक्तिननियंतोषपा ॥५२॥ दकानमानयोर्विरोधोस्तिप्रसिचामसोसमा१॥॥टीकागअर्थापन्निवानमान्नानिरियनइसनुना मानवाधकनिराकरणेनैवतन्निराकरणमित्याहाअनियम्यस्पेति।अअयनवृतिपर्दअतरतिपदंचाध्या हायी पन:नियंताभध्यापकोनउपपादकानव्याप्पस्योपपदकाअनअनियम्यस्पअध्याप्पस्सनायुक्तिना व्यापकंधिनाइनुपपनि मंविनावशनपपरदर्शनातवाहविनाधूमस्यानुपपनेर्शनाचव्याप्पस्येवया पकंचविनाउनुपपनिरितिनियमात्॥व्यतिरेक व्याक्षिरेवानुपपनिशदार्थातथाचदेवदनोवहिःसनजीवि खेसतिगृहासलात्यानवहिःसनूसनजाविलेसतिगहासन्यथामतीगृहस्थितोबेतिव्यतिरेकानुमाने नैवल्योति शास्त्रावगतरातवर्षजी विनोवहिःसलज्ञानसंभवेव्यर्थनदर्थमपित्याख्यातिरिक्त प्रमाणकल्प नयेनिमंतव्यमानचान्वयव्याप्तिज्ञानस्येवानमितिप्रतिलाघवेनहेतुलाभ्युपगमाध्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्या नुमित्यहेतुलेनवहिासलज्ञानोपपत्यर्थमर्थापत्यारमातिरिक्तंप्रमाणमवश्यमेष्टव्यंयथाजीव तोगहा सलंवहिःसत्वं विनानोपपद्यतितस्माहिरस्तीत्यादिकमितिवाध्यमासाध्यादन्यादति लादिरूपान्वय याप्तिज्ञानस्येवसाध्याभाव्यापकताभावप्रतियोगिलरूपव्यतिरेकमाप्तिज्ञानस्यापिविनिगमकामा वेनानुमिनिप्रतिहेतुलायुपगमात्ानन्वशरीरलाघवमेव विनिगम कमितिवाच्यम्।यनःनारीरला कु०मा० घवेनानुमितिप्रतिसाध्यवदन्यानिलरूपान्वयव्याविज्ञानस्यैवहेतुसंतदेवय दियतिरेयाप्तिज्ञानस्य खातंत्र्येणहेतुबंकल्प्यतेतदेवखनअपितुपरिधभव्यापक प्रभाववानस्यातदाब नियानिविशिष्टहै लभाववान स्यादित्यापन्निप्रसापायव्यतिरेकनिर्णयस्सहेतुले कल्पनीयकार्यताबछेदककोटाबाया न द्यव्यतिरेक निर्णयथाव्यवहिनोनरत्वसंबंधे वैशिष्क्ष निवेश्यापन्निलमनिवेश्यातुमिति साधारण तथाविधनिर्णयविशिष्टलावछिन्नंप्रतितथाविधनिर्णयलेनहेतुतायामेवलाघवाकप्तेनेदशहे तुताकल्पनेनव्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्यायनमितिमतिअनुमिति के ततनिहितातस्मातारीरगोरवे तत्रतन्नहेतुरित्सनादरणीयमेवेत्यास्ताविस्तर अन्येवमचिदस्तिगृहेनास्तीतिप्रमाणयार्भावाभा वविषयकलाविरोधोस्ति बचिदस्तीत्यस्यभावार्थलातागहेनास्तीत्यस्याभावार्थत्वात्सवकचिदस्तीति ॥४३॥ प्रमाणस्यग्रहातिरिक्त विषयकतयापरिहतारवंचाविरोधज्ञानविषयभेदकल्पनयाविरोधज्ञानो नरमपपेनिवदेसितम तंदूषयनिनमायोविरोधोस्तीमाभावाभावविषयकयोरुकमानयोभिन्नवि ร षयकलसाधानानविरोधइसर्थःप्रमाणवेविरोधस्पविरोधेवामाण्यस्यैवाभावाप्रमाणविरोधा श्रेयभयमेकत्रोपलभ्यमानं भिन्नविषयकलंविनाअनुपपद्यभामंतिम विषयवत्वंसाधयतितथा वायंप्रयोग:इमौभिन्नविषयकोप्रमाणवेससेकविषयकनार्याविरुपलादितियदि वैवंसत्यप्यर्थी पतिप्रमाणंतदाप्रसिद्वानुमानेय्येवमुरुकावकिविनाधमश्यानुपपनेःसलाधमेनवक्रिसिझीअनु पलब्याव भावसिद्धोषमाधायोर्विरोधनधमेनवनिसिद्धिापरभागावळेदेनानुपलब्ध्याभावास मिरम्भिागो बछेदेनेतिविषययवस्थपनस्यापिभवादितिभावः॥१९॥ गमलप्रतिपत्तेरपारो क्ष्यादिदियस्पानपक्षयाताअज्ञानकरणबाचभावावेशवचेतसः॥२०॥ ॥टीकाअनपलधिनवाधिके त्यत्तमिदानीतस्याःप्रमाणत्वमपाकरोतिप्रतियोरिति प्रतियते:अभावप्रतिपने-अपारोक्ष्याना परोक्षज्ञानसात इंट्रियजन्यबसाधनीयमितियोषातथाचाभावप्रतिपनिरिट्रियजन्याअपरोक्षप्रति पनिखादित्यनुमानादभावप्रतिपत्ताविंद्रियजन्यबसिद्धिसर्ववप्रत्यक्षप्रभाषावत्वादेवाभावयुपप
ऊ-मां.
नावनपलव्यारव्यातिरिकप्रमाणाभ्युपगमोव्यर्थइतिभावानन्वभावज्ञानकारणीभूताधिकरणग्रहणे
द्रियमुपक्षीगंतवाहादियस्येतिवायोरूपाभावइत्यत्राधिकरणस्यातीदियतयानथावनुमशक्यतया
अभाववशवनन्यथासिहत्वादिनिभावः इत्यंचोकानुमाने हेतोःखरूपासिद्धिर पिनास्ति इंद्रियच्यापार
न्वयव्यनिरकानुविधायिनयानस्याअपरोक्षवसाधनादितिभावाइतोपिनस्याअपरोक्षलमाहाअज्ञात
रणबाइतिअज्ञातकरणजन्यखादित्यर्थः अभावप्रतिपत्ते रितितोष अयंभावःअभावबुधवनुपलब्धि
नज्ञातकरणंअभावरूपलानअनुपलब्धिज्ञानेतदनुपलधिज्ञानस्यतत्राप्येतदनुपलबिज्ञानस्यहेतुलेअमन
स्थानाच्चअपिलजातासातथातथाचाज्ञानासाधारणकरणजन्यबस्यप्रत्यक्षलव्याप्यतयातेनैवभावबुद्ध:
प्रत्यक्षलात्मकापरोक्षलसिनिष्प्रत्याहैवेतिनन्दनातकरणजन्यवस्पप्रत्यक्षवयाप्यलेभानाभावाननथे
खनओहभावावेशाचेतिचेतसोमनसःभावावेशतमानसभिन्नानुभव भावभूतकरणसरकारिलनियमा
दित्यर्थःनिथाचमानसान्याभावानुभवामनोमिनभावात्मककरणजन्यःमानसान्यानुभवलादित्यनुभामा राम
॥४४॥
नमानो भिन्नभावात्मककरणजन्यले बधारितेतत्रेतरवाधादिंद्रियजन्यलसियाइंद्रियेणेव सर्वत्राभावबुध पपन्नावतिरिक्तानुपलब्याखप्रमाणाभ्युपगमोव्यर्थःगमन्वनुपलब्यारयप्रमाणानभ्युपगमेघटाभावव तिघटश्रमवायाघटाभावसलादिद्रियसंबंधविशेषणतयाघटाभावप्रत्यासापतिामन्मनेघटोपलंभसत्वे नानुपलब्धेरभावान्लननक्षप्रसंगइत्यनायत्याप्रमाणातरवल्पनमावश्यक भितिचेन्नचक्षपाऽभावप्र सजननायेप्रमाणातरलेनाक्षिमतायायोग्यानुपलब्धेःसहकारिलायुपगमारतभावादेवघटामा ववतिघटाभावप्रसक्षवारणसंभवादनन्वेवं किमवशिष्टमनुपलब्धेःप्रमाणांतरलेन प्रत्यत्तरंद्रियस्यक रणविशेषणनारुपप्रत्यासनिकल्पनमधिक मितिवेला विजातीयप्रमाकल्पनापेक्षयाप्रत्यासतं त्वं रकल्पनायान्याप्पलाताव्यापारवताभावेननस्याप्रमाणलासंभावाचनमुव्यापाराभावपिफलाथोगव्य वछिन्न कारणलरुपकरणलभुपपद्यतएवाअतःसाधकतमंकरण मितिसञ्जमपीतिचेनाफलायोगध्य वछिन्नकारणलस्यव्यापारवसाधारणकारणलापेसयागुरुत्वेनहेयलावातथाहिनिमालनदरगया कु०म० ॥४॥ मंधकारेवचक्षयोपिफलायोगात्स्वेतरयावकारणसमवयानेयव्यवहितोत्ररक्षणकार्योत्पत्तिललमेवक लामोगबवलिन्तवाव्यातस्यत्यावकारणकार्यघटितलासुटगुरुलंच्यापारवकरालापेक्षयेतिस धानिर्विभावनीयमित्यानविस्तर मूलं प्रतियोगिनिसामान्यापारायवधानतः अक्षार्थ पलादोषाणामिद्रियाणिविलनात्॥२१॥ टीका"प्रकारांतरेणाभावज्ञान स्वेदियजन्यप्रसाध्या नुपलब्धेःप्रमाणंतरखंनिराकरोति प्रतियोगिनीति अवघ्याणीलिपसाअभावग्राहकाया निपूर मायभूतबहे तुप्रतियोगिसामादिति प्रतियोगिग्राहकलादिसर्थातथाचानुमानादेरिवप्रतियोगि निग्राहकस्य दियस्याभावग्राहकलेवाधकाभावात् यत्प्रतियोगिकामावग्राहक मिलियनटिनसामा सव्याप्नश्चंदियस्थाभावग्राहदवे सिद्धेखत्मयताऽभावज्ञानस्यापद्रियजन्यबसिमावडियादेवसर्वत्रा ॥४५॥ भावप्रत्यसोपपत्नीव्यर्थमनुपलब्धेप्रमाणांतरल मितिभावः।उलव्याप्तावुपमानेयक्षिचारवारणयोपमा मभिन्न विशेषणंदेयालेननकोपिदोषइतिवदंति। मनुथाहकत्वंग्रहजनकलंतच्चान्यथासिद्धिशून्यत राम -- घटितंतचनानिइंद्रियस्याधिकरणज्ञानेनाभावधियंप्रत्यन्यथासिद्धस्तथाकथमुपदर्शितानुमानासा ध्यसिछित्तत्राहव्यापाराव्यवधानतइति अधिकरणज्ञानस्यतत्रव्यापारलेनतत्रंद्रियस्यान्यथासि अलाभावदित्यर्थः व्यापारेणयापारीमान्यथासिइति सिमांतादितिरोषः। उपदान्तानुमानस्याप्रया जकलेप्रकारांतरेणाभाव ज्ञानेइंद्रियजन्यत्वंसाधयनि।असाश्रयत्वादितिदोषाणपिशादिदोषाणाम दियाश्रितत्वनियमादित्यर्थः अयंभावः।भभाज्ञानस्येंद्रियाजन्यलेअभावभ्रमानुपपत्तिःतन्जनबस्य रोषवकरणस्याभावातदोषस्पेदियनिवनियमेनानुपलधौतदसंभवादिति तथाचदोपवतरणज न्यवान्पथानुपपत्याऽभावत्रमस्वंद्रियजन्यलाभ्युपगमस्यावश्यकलेन्यत्रापितेनैवाभावयुपपता वनपलव्धेःप्रमाणलाभ्युपगमोन्यर्थइतिाननुश्रमप्रनिदोषवतरणनहेतुरपितुदोषएवतरानो कयुक्ताभाववुधाविपिजन्यत्वसिद्धिरिसतआहाबिकल्पनादिति अभावाधिकरणयार्वसिसा वगाहिज्ञानस्यानुभवसिमस्यसलादित्यर्थः अयंभावः।अभावबुरिप्रियजन्यवानस्युपगमेअभा कु०मा० જ धिकरणयोर्विशिष्टबुध्यनुपपतिः॥ ॥परस्परजानिध्यसाकयक्षियारकत्रज्ञानेसाधारणाप्रमाणध्यन न्यलाभ्युपगमस्थाशकातयाअनुपलश्चिप्रमाणजन्याभावबुद्धाविदियेणाधिकरणभानासंभावादनुप लब्धेस्वभावमात्राहकत्वेनतनप्रकारांतरस्यासंभवादित्यनुकूलतर्कसहकतेनाभाववुद्धितियज न्याअधिकरणविषयत्वादित्यनुमानेनाभाबुहाविदयजन्यलसिझार्विदियवलादेवसर्वत्राभावबुध पपत्तोयर्थमनुपलब्धेःप्रमाणांतरचमितिदमायातनातथाहियाणेद्रियजन्मसोरत्तज्ञानानंतरंस रपिचंदनमिसुपनानभानवस्नुपलचित्रमागताभावज्ञानानतरमभावाधिकरणयोरुपनीनभान रूपविशिष्टबुझिसंभवेननदन्यथानुपपत्याऽभावधियरंदियजन्यत्वोपमादन मनुपलब्धेप्रमाणल खंडनंचनयुक्तिसहअतापूर्वोक्तमुक्तिरेवल्यायसीतिसंक्षेप मूल अवछेदमहौव्यादीये ॥४६॥ सिरसाधनानापतिरेनवानान्नवेदम्यापिपुर्घटः॥२॥ टीकापनत्वभावबुद्धिश्वेदिदियजन्यात दाकथमभावस्पानिर्विकल्पकावेयवसिबताइदियजन्यज्ञानविषयस्यनिर्विकायला नियमानकथं राम Thannearera राइंद्रियेवाभावबुद्धिः।तत्रंद्रियप्रत्यासन्नरभावादित्यतआरुअबछेदेनि अबछेदः प्रतिमोग्यादिः। के तनहस्यध्रौव्यानाअसावबुरर्वमावश्यत्वाअभावोननिर्विकल्पक विषय इतिषः अयंभावः। अभावुरोप्रतियोगिज्ञानस्य हेतुलमवश्यमयुपेयंअन्यथाने तिप्रतियोग्य मिश्रिताभावप्रत्यक्षापत्तेः। नवप्रतियोगिज्ञानविनायिरदेलारिनातेज:सामान्याभावात्मकांधकार प्रत्यक्षोदयेनयभिचारान्नैवमि तिवाअभावलप्रकारकलौकिकपत्यसबावछिन्नप्रतिप्रतियोगिज्ञानस्य सुखकल्पनेनानुपपत्यभा वात तथाचाभावाननिर्विकल्पकविषयापूर्वप्रतियोभासकसामय्याआवश्यकत्वेनसर्वबाभावप्रत्यक्ष प्रतियोगिनाप्रकारविधयाभानसंभवाप्रत्यक्षविषयस्यनिर्विकल्पकवेद्यलनियमनाभावाताननुप्रतिमा योगिज्ञानस्यहेतुत्वंनयुक्तिसहनचतथासतिनेतिप्रतियोग्यमिश्रिताभावप्रत्यक्षापतिः इष्टापन्निस्त सयामभावोनिरुप्यनइति सिमांतानसंभवतीतिवाच्या प्रतियोग्यमिश्रिभावप्रत्यक्षस्याप्रसिध्याआ पन्नेर संभावातूनच प्रतियोगिज्ञानशून्यकाले।इंद्रियसंवडाविशेषणतारुपप्रत्यास शिवलाभावर : कु-मा. पक्षलावन्नेआपादनायेफलतस्तथापनिःसंभवतातिवाच्याईद्रियसंवद्ध विशेषयाताया:प्रतियोगि मिश्रिताभाव प्रत्यक्षप्रत्येवहेलतायाकलनेतथापादनासंभवातानचदिद्रियसंवइविशेषणताया। कार्यतावलेदककोटीप्रतियोगिविषयतानिवेशप्रतियोगिभेदेनानंतकार्यकारणभावजसक्किगोरवा देपस्यज्ञानलेगप्रतियोगिज्ञानमेववत्रकारीभूतधर्मावछिन्नप्रतियोगिताकलसंबंधेनप्रतियोगि विषयतामनिवेश्यविषयतासंबंधेनाभावबुद्धौवातंयेणेकहेनुखकल्पनमेवाचितंतावतायिविशेषण ताप्रतियोगिविषयकस्यैवाभावप्रससस्थसंभवाअभावस्यनिर्विकल्पकावेद्यबसिकोतासतरिति चेदमास्कइंद्रियसंबर विशेषणताया।कार्यतावळेदककोटोप्रतियोगिविषयतानिवेशस्तथापिप्रतियो गिज्ञानस्यहेतुलेमानाभाव-नवप्रतियोग्यमिश्रिताभावप्रत्यक्षापनिइष्टापत्ते तथासत्यभावस्य निर्व ॥४७॥ कल्पकवेयखमभ्युपेयेतेइत्यभिप्रॉअघीयेसिसाधनादिति अौयेअभावप्रत्यक्षप्रतियोगिभाना यत्येसिसाधनात अभावनिर्विकलाकाभ्युपगमस्यावश्यकलात अन्यथा सुपस्थितस्याप्रकारलान्।
विनत्रकारकप्रत्यक्षस्थानुपपतेःनिरवछिन्नप्रकारताबुछोनिरवछिन्नविषयनाज्ञानस्पकारणलाव अभावस्थापिनिर्विकल्पकवेयलमुपेयतइतिशेषातथाचांभावस्यनिर्विकल्पकावेधलसितोनियुक्तिक बादश्रद्धेयरतिभावाईदियप्रसासन्नेरभावालथमभावप्रत्यक्षभिदियेणस्थानवाहप्रासंतरे नवस्थना दिति अभारस्यस्वरुपंसंबंधातिरिक्तसंबंधाभ्युपगमेनस्यतस्यापिसंबंधातरखीकारेअनवरप्रस लेरियर्थः तन्तकालिकवविशिष्ठभूतलतादाम्यादिवरूपस्सेवाभावसंबंधसमितिदोषातथाचखरुप संबंध रूपविशेषणतायारवतत्रप्रत्यापन्निवसंभवानकाप्पनुपपन्तरितिभावः अभावनिर्विकल्प काभ्युपगमःस्वरुपस्याचाभावसंबंधलाभ्युपगमश्चानुपलब्धःप्रमाणतरवाभ्युपगंत्रणामप्यावश्य करसाहनने सादिअभावनिर्विकल्पकानभ्युपगमेखरूपस्यसंबंधलानभ्युपगमेवाभावस्थानु पालधि देयत्लनियमोपिपुर्घटइत्यर्थःनहि विशेषणविशेष्याभयनिर्विकल्पसंबंधविनाचाभावाधिकरण थोविशिष्ट वुधियटते निभावः॥२२॥ ॥मूलं॥प्रत्यक्षादि रेभिरेवमधरोरेविरोधोदयात्रायोयन्मु नि कु०मा खवीक्षणेकविधुरैरामापिनासायते॥ सर्वानुविधेयकमसमस्वबंदलीलोत्सवंदेवानामपिदेवमुनवदति श्रजाप्रपद्यामहे॥२निकुसमांजलिकायांततीयलवकसमाप्तः॥३॥ गटीका॥ईश्वरस्तुतिया ॥४॥ नस्लवकार्थमुपसंहरति प्रत्यक्षादिभिरिति अत्रयतः पदंअतः पदंचपूरणीयम् तथाचयतः रमिरी श्वरेकर्त.लायभावसाधकलनातिमतःप्रत्यक्षादितिरपिप्रमाणेथन्मुखवीक्षणेकविधुरेर्य स्खेश्वरस्यक खवीक्षणेनज्ञानसापेक्षलेनएकविफरेमिग्राहकमानवाधितैरामास्वभावाप्रामाण्यनासाधनेअतः विरोधारयो धरोअप्रमाणरूपाविरोधोदयस्नयाईश्वपरीदिकर्तास्यानकारीरीस्यादित्यादिरूपोरेस अनुविधेयावश्यायस्यरसाहशेएकसजानीयहितीयरहितंअसमखळंदलीलोन्सअसमानिक पमायाखळंदलालाचेतनांतराप्रयोल्याक्रीडाउत्सवोरखाजनकर्मयस्थतादादेवानामपिदेवसर्वे ॥८॥ श्वरंबावदनिश्रद्धाभत्ययश्रद्धाविशिष्टावयंप्रपद्यामहेनमर्मरतिसंयरलोकार्थः॥२३॥ । इतिश्रीमसारमहंसपरिव्राजकाचार्यवर्यधीनारायणतीर्थकताकुसमाजलियाख्यायोतनीयस्तबक राम १ - न्यारव्यासमानाः॥३॥ ॥मूलंगअव्याप्तेरधिकारलक्षणपूर्वदायथानुभवोमानमपश्यतयेष्यते। wqu uटीकागनपदातरात्यावेदादिकत लेनेश्वरसिमावपितस्यप्रमात्मवलमसिहाअग्रहीत या हिलात्मकप्रमालमन्यवानिति अव्यालेरिति अपूर्वहाअगहीतयाहिज्ञानधर्मपरनिर्दशनता दशज्ञानवनप्रमालक्षाधारावाहिकप्रमायामव्याप्त भ्रमे तिव्याप्मश्रीत्यर्थ ननभ्रमवारणाय यथार्थेतिदेयंअथवातन्मतेपथारव्यातेरनभ्युपगमाताअनधिगतपदेनैवनधारणावायथार्थेति नदेया वनाच्यातिरपिद्धितीयादिज्ञानानामलख्यालात्मवयथार्थप्रत्यारिसपकार्यजनकल स्पनत्रापिसलानेषामप्रमादेवीमाभावइतिवायायथार्थप्रसन्निजनकवरुपयथार्थ्यतइतितत्रकार करलंप्रमालक्षणविषयाथार्थ्यमनधिगतार्थविषयकलमेवेतिविनोषातानचतर्हिज्ञानार्थविषयक ज्ञानजनकानाचक्षरादीनामप्रमाणत्वापनि अधिगतार्थविषयकज्ञानाजनकवरूपाप्रमाणावस्पेष्टला तिभाहिामनधिगतलंयदाकदाविनासर्वकालेवानायःस्म तेरपित्रमालापनेनात्याप्रथमज्ञानस्या १मतिधारणायामधिगनित्ति साकारणायज्ञानमितिचेन्न सामधिनियादर्द चियेतान्यान १ कु०मा० ॥४९॥ अमावप्रसंगालातविषयस्याचज्ञायमानलावानखोल्पापूर्वमनधिगतबंधितीयादिज्ञानानांयथा र्थवेपिपारिभाषिकपमावाभावस्पेष्टत्वादितिवायाधिनायादिज्ञानहरणानांसर्वसिझमावरणवा भावप्रसंगाविंचप्रथम ज्ञानस्यामपिप्रमालाभावप्रसंगानविषयस्यापिपुरुषांतरेणज्ञातवातान चतसुरुषेणपूर्वमज्ञातत्वविवक्षिततथापिप्राथमिकघटत्वादिज्ञानानामप्यप्रभावप्रसंगालातविष याणामपिजन्मांतरज्ञानलावारतजन्मनिन सुरुवेणपूर्वमज्ञानवमित्यपिनवालस्यसन्यपानेचस्मताव तिव्याप्ससमानाधिकरणखाव्यवहितपूर्ववर्जिखसमानाकारज्ञानाविषयविषयकलरूपानाधि गतार्भयाहिलात्मकप्रमावस्यनिहारतत्राप्यवाधादितिखयंवोध्यायधारावाहिकहितीयोदिज्ञाना नार्वज्ञानाविषयक्षणविषयत्वान्नतत्राव्याप्तिरितितन्तसभ्पक्षणानानीरुपतयाप्रत्यक्षेणाविषयी ॥४९॥ करणादितिसंसेपः। ननुभवन्मतेकयस्मानियाप्रितत्रायथाानुभवोमानमिति अत्रमानवादोभावत्यु रामिनिमरतदधिध्य खावविन्नायातप्रकारतात हान्यो निश्चयरूपोऽनुभवस्तसमेत्यर्थः अत्रर राम श्रु तात्योःशुक्तिरजतेतिसमहालवनस्यापिरजतत्वप्रमालापनिवारणापविरोध्यताप्रकारतयारवर्धा वछेदकभावनिवेश:।श्रमासाधारण्यायनविशेष्यकत्वनिवेना: रजतेद्रव्य प्रकारकज्ञानस्यापिरज तत्वप्रमालापन्निवारणायतनकारकलनिवेनासारजतेरजतनवेतिसंशयवारणायनिश्चयेतिसमतिवारण यानुभवन्तिास्मतिभिन्नज्ञानस्यानुभवत्वातासतिस्तसंस्कारमात्रजन्यज्ञानामात्रपदेनबाहिरिंद्रियव्या दन्ति:तिननप्रत्यभिज्ञायामतिव्याप्तिामानसज्ञानवारणायसंस्कारजन्मेतिाननुयथार्थज्ञानमेवप्रमाला णमस्कविमितिसमतिव्यावतिःनवप्रमावस्यस्मतिसाधारणत्वेरमतिरूपप्रमाकरणतया मुभवस्य प्रमाणत्वापनिटबान अनुमिसुपमितिभिन्नतमितिकरणलेनविभजनान्नविभागव्याधतोपी सतआनपेक्ष्यतयेष्यनइतिइतरप्रामाण्यानधानप्रमाणिकतयाऽनुभवस्यप्रमावमितिप्रमालमनुभवध टितमिस्र्थःसते प्रमावहिअनुभवप्रमालाधानमितिस्मातेरप्रमावमितिभावंअन्यथानुभवस्पप्रमाणा तरलापनेरुतलात मदसाधारपांसहकार्यासायममोवहिर्गोचरांप्रमाजनयतितस्येवप्रामाणांतदल कुं.मी. नियमानानानुभवल्याप्रमाारसंतांत्रिकाणांतत्रत्रमाणयवहाराभावात्।उक्तरूपेणविनजना युक्रविनिगमनाविरहनः प्रत्यसंनिवेश्यानुमितिमनिवेश्यप्रत्यक्षापमितिशाद्धभिन्न प्रमितिकरणलेनान भवस्वानुमानप्पन भविपन्नातस्मात्स्म तिव्यान्नमनुभवघटितमेवप्रमालक्षणंवाथमिसासविस्तर ननुघटज्ञानेनघटोपादानकज्ञानताख्यातिरिकपदार्थाजन्यत दूसरश्यमुपेय अन्यथाज्ञानेतदीयत्वनिय मानुपपत्ते तथाविधातिरिक्तपदार्थाभ्युपगमेतुननदनुपपत्तियत्रयङ्गानवलानाशपकारस्त झानतदीय मित्यभ्युपगमावातथाचपूर्वपूर्वज्ञानोस्यादितज्ञाततामादायउतरोत्तरजानानाभग्रहीतग्राहिकलान्मत्रमा लसणाच्याप्तिरियनोज्ञाततातिरिक्तपदार्थदूषयतिस्वभावनियमति स्वभावनियमाभावादकारण विशेषस्य कार्य विशेषतननस्वभावानियमानस्युपगमात उपकारोपिज्ञासतारख्यातिरिकपाश्रीपिधुर्घटतेनज्ञानेनत ॥५०॥ वोपकारोजन्यनेनान्यत्रकन इतिप्रश्नस्यतन्मतेपि समाधेयवावयादिस्वस्वभाववलेनैवेतिभावाभिप्रेतंतदास्व भावसंबंधेनवज्ञानंनदीयंनान्यविषयमिति नियमसंभवालिंज्ञातनयेनिभवतवासतिज्ञानातासमवायिका नाम रणस्यसलात्नाविद्यमानेतथाचतदीयतानियायकवासावरखेत्यन्यत्रापिसवालिनिभावः॥२॥ ॥मूलंगख भावनियमाभावादुपकारोपिदुर्घटसघटवेपिसत्पर्थसतिकागतिरन्यथा॥२॥ अनेकांतार सिवानव लिंगमिहक्रियातिदेशिष्यप्रकारालानाध्यक्षानुभवोधिके गटीकानिवज्ञानकर्मणिकिंचिदजनकंकि ग याबानोमन क्रियावदित्यायनुमाना ज्ञातेविषविषयेउपकारेसिडेपरिशेषा नतारुपातिरिक्तपदार्थमितता छिरित्यतआहाअनेकांतादितियदिक्रियावंधावर्थवेतदाघटमितीसादाविळारूपथावर्थव्यभिचारातूर न्याघटाधात्मकर्मणिविंचिदजननात्यदिकर्मवंतदाज्ञानरूपपोहेल सिरःज्ञानस्यग्रहणबारह उपकारसाधने क्रियानलिंग मितितादाम्पनहेतुलातिप्रायेण कियालेनहेतुरित्यर्थः ननुनथापिज्ञातोघंट इतिप्रत्यक्षाज्ञानतसिहि प्रत्य हेवेत्सतआहानदिविष्टेतिातदेशियप्रकाशलात ज्ञासंबंधविषयकला अध्यक्षानुभवोज्ञातोघटइतिशेधानाधिकेन विषयतारूपज्ञानसंबंधातिरिक्तनातनविषयकइसर्थः। पविनधघटेपिज्ञानीघटइजिप्रतीमत्रवज्ञातनायाघटं बिनाज्ञानेनाप्पसंभवेनस्वरुपसंबंधरुपविषमता ऊ-मां. याएवविषयलस्यावश्यवायलाववियमानघटादावपिसेव विषयोस्ककतमधिनस्वरूपसंबंधरुपविष यतातिरिक्तज्ञाततारुपविषयखीकारेणेतिभावानवज्ञानस्पचकरयोग्यतयाज्ञातोघट रतिजास्तषेज्ञा नभानासंभवेनान्यथानुपपत्याततीज्ञानतात्मसिद्धिरितिवाच्याज्ञानस्पचकरयोग्यले पिज्ञानांनोउपनीत भानात्मकतथाविधचासषसंभवातानचज्ञानस्यातीदियन याप्रत्यसासंभवेनतालकानुमानादेरप्य सिध्या उपनायकज्ञानाभविनतथाविधोपनीतभानमध्यसिद्धमितिवाच्यामनःसंरक समवायसनिक (दिघटितसामग्रीवलातज्ञानप्रत्यक्षेबाधकाभावनज्ञानस्यातीद्रिसत्तासि निवसनिनिर्विकल्प स्थापिप्रत्यक्षापतिरितिवाच्यम्लधर्मावछिन्नविशेष्यकलपकारतानिरुपिनलप्रकारकत्वनिश्वकर तानिरुपितवियोध्यतासंबंधेन ज्ञान प्रत्यक्षप्रतितादाम्पेनतधर्मावछिन्नविशेष्यतानिरूपिततन्निर ॥५॥ कारतालिज्ञानवेनहेतुताइल्पनस्यघटोभूतलंचेनिसमुहालंघनानंतरंघरलेननलेजानामीत्यनुव्यव सापवारणापावश्यकतयाज्ञानस्यपसक्षवेपिनिर्विकलप्रत्यसवारणसभवात् अतएवनिर्विकल्पक राम प्रत्यक्षवारणार्थ विषयतासंबंधेनपत्यसंप्रतितादात्म्पननिष्प्रकारकजानवरूपनिर्विकल्पकलेन प्रतिबंधा कबकस्यनेगौरवातदपेक्ष्यज्ञानवेनवप्रतिबंधकलंकल्पमितिज्ञानसामान्यमेवानीदियमितिभहमत मपानम् उपदर्शितकार्यकारणभावेनावश्यकल्पनीयननिर्वाहतथाविधप्रतिवध्यप्रतिबंधकभावस्था कल्पनीयत्वादितिमनुघंटेजानातीत्यादीक्रियाजन्यपहालित्वंरूपमुरयकर्मवोपपत्यर्थज्ञानिनाम्यु पगमआवश्यकइनिचन्नघटमितिघटकरोतीत्यादाविवनष्टघटस्सलवाविषयलरूपभातकर्मले वृहितीयाविभक्तिनिर्वाहेज्ञानतारख्यातिरिनपदार्थानावश्यकलावातथाचकर्मणिहितीये तिसत्रस्य कर्मपदस्यघटपदोतरद्वितीयोपपत्संथगोणमुख्यसाधारणकर्मत्वविशिष्टपरबमेवष्यमित्यास्तावि स्वराननुज्ञातोघटरयानज्ञानजन्यज्ञाततारूपाविषयताविषयः किंतुस्वरुपसंबंधरुपाविषयतैव घटज्ञानयोः संबंधरूपाविषयश्यसंगतीविषयताया स्वरूपसंबंधलमतस्याः ज्ञानखरूपववि षयखरुपलंवनितावदाय:ज्ञानस्वरुपलेघरभूतलरनिविषयतयोरैपेनभरवक्तलमितिज्ञामान कु.मां. ॥५२॥ घनिष्टप्रकारतानिरूपितभूतलनिरविशेष्यतालिज्ञानवानह मिसायनुव्यवसायवरतलनिष्टप्रका रतानिरूपित घटनिष्ठ विशेष्यतालिज्ञानवानहन्त्यनुव्यवसायापन्नघटपटा वितिसमूहालबनस्य भ्रमलापश्चानवानरयनतत्स्वरूपघटपटादिविधयनाथाअप्यभेदेनघटवाभाववानर विशेष तानिरूपितघटलनिराकारतानालिज्ञानः वरुपभ्रमलस्यतत्रसवात्मछितीय घटनतलसंयोगाः। घटवल मितिसमुहालवन विशिष्टबुखाविषयानामैक्वेनविषयहतवेलसण्याभावादिषयताकृत मेवलक्षण्यवाच्यातत्र विषयतायाविषयरुपलेतत्वरुपाणांनासामपिवैलसण्याभावात्मन हालेवन विशिष्टयुध्यो।लक्षण्यानुपपतिनागरुकैवानवसमूहालंबनाविषयस्यघाप्रतियोगित भूतलानुयोगिकवरूपसंबंधसंबंधस्यापिविशिवुद्धिविषयबालवैलसण्यानुपपन्तरितिवाच्य। ॥५२॥ घरभूतलसंयोगप्रतियोगिलानुयोगि लानीतिसंबंधसंबंध-विषयकस्यापिसमूहालंवनस्यसंभ वाना नवसमूहाटवनेसंयोगलेनसंयोगभानान्नानुपपनिरिनिवाच्याघवनले संयोगश्चेतिवि राम यज्ञानस्यनावासमहालवनावलक्षण्यानुपपत्तेरितितस्यास्वरूपसंबंधत्तंडचा अतिरिक्त लाभ्युष गमेतुकिमपराईजाततयेति चेन्नाअतिरिक्तपिज्ञानजन्यवानभ्युपगमेनज्ञानताभेदोपपत्तेरित्याय न्यत्रविस्तरस्ननविषयतायाःवरूपसंबंधलेअतिरिक्तलेबाविषयभेदेन भिन्नायाक्थमनुगत्तप्रतीनि रितिवेता विषयतालमेव मंगासेसवेहिंसतोघटलविशिष्टबुद्धिप्रतिघटल विषयकज्ञानलेनहेतु तायांविषयतायाः।प्रकारता विशेष्यतादिभेदेन भिन्न तयारकस्यानिवेशोऽन्यविधविषयताशा लिज्ञानादिगिरवुद्यनुत्पत्यापतिरपिनिरस्तातत्रविषयतालेनप्रकारताविरोष्पनयोरनुगमेना नुपपत्यभावादित्यानांविस्तरसाचविषयतात्रिविधाविशेष्यताप्रकारतासांसर्गिकीचेतिभेदान्। यथाघटोयमित्यवघरखेप्रकारताघटेविरोध्यता सिंबंधेसमवायादोसांसर्गिकोज्ञाननिरूप्ये त्यादिवयंवोभ्यम्।भासमानवनिवप्रतियोगिवंप्रकारत्वंभासमानवैशिष्मानुयोगिलं विशे प्पलमितितुसंप्रदायःअवविशेषोऽन्यत्रावसेयः॥३॥ ॥लं।अर्थेनैवविरोषोहिनिराकारतयाधि कु-मा. ५३॥ यांकिययनविशेषोहियवहारेषुकर्मणे कानिनुपटनानादीनांपटपटविषयक ज्ञानाहा याभेद सियर्थानपत्याधरज्ञानादिजन्यज्ञातताभ्युपगमआवश्यकस्तत्राराअथैनैवेति अत्र थमोहिदायत इत्यर्थहितीयोहिश:अतसर्थअर्थणेत्यत्रततीयाअभेदेलाक्षणिकीवितो पराहार्थस्तरभेदानुमापकातथाचयतोनिराकारतयाज्ञानानामभिन्नइतरभेशनुमापकाअत: कर्मणाघरपटादानांव्यवहारेविशिष्टध्यादि सुक्रिययेवघटपटादिरुपएवं कार्याभिन्नइतर नेदानुमायकर तिसंपूर्णकारिकार्थ-विषयभेदाद्विषयिताविशेषभेदाशाज्ञानभेदानज्ञाततयेतिभा वः॥४॥ ॥मले।मितिःसम्यकपरिछिनिस्तधनाचप्रमारतातिदयोगमवछेदःप्रामाण्यंगौतमेमते ॥५॥ीकाननूपदर्शितयुक्त्याईश्वरज्ञानस्यप्रमावेपिईश्वरेजमारलप्रामाण्य मनुपपन ईश्व ॥५३॥ रप्रमायानित्यतातिाप्रतीश्वरस्पसमवायिकारणलाभावेनप्रमासमवाथिकारणवलक्षणप्रमारब स्यतधाभावातथाचेश्वरेप्रमातलोत्कीर्तन मंत्रामुर्वेदप्रामाण्यवञ्चनप्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यादिति राम न्यायमपामाध्याकी तनमानस्यादत प्रमालक्षामनद्यांवर प्रभा तब मुपपादयति मिति:। स्थगिनिसम्पपरिचित थार्थ ज्ञान मिनिप्रमात मनायथार्थ ज्ञानरूपप्रमावताः नधाचप्रभाममया विकारणबन मानलक्षण अधिनप्रभावत्वंतत्वजवश्वरअध्यादनमबतिनत अमानवल साप्रामा ग्याकोन नम से गनभितिभावः। ईश्वरप्रभातत्वमुपपायप्रमाणवमुपपादयतिनरयाग यबद्ध दनन्या दिप्रमायामयागयरबदा पित्रमाणबंगालममनन्यर्थःजधाचप्रमायाः प्रयाग-सवद भामाण्य मि पनि प्रायणपूनापतन्यायमचंगानमनईश्वरप्रमाणबाकी मिनिमानुपतिरतिभावः नवं मतिप्रमाणस्यपंथविधतया चातुर्विध्पनन विभागानपपनिरिनिवासमप्रमाकरणामकरमाणम्ये बनानाध्यनविनतनयाविभागयाधानाभाचादित्यानादिसरा मामाक्षाकारिणिनित्यया गिनिपरहारानपे समितोमतानुभवविनष्टनरिवलपरतादिनमामाले गारनिमिनटहविग मप्रवशंकातयःकामभकलकिन किन परेस्तन्मप्रमाणविवः।।६।। तनिक समाजवाचनमा ०मा० ही टीका साक्षाकारिणिप्रत्यक्षेनित्ययोगिनिसदासंवर.. गपारानपेस स्थिति केएतादोभूता नुभवेनिविटीविषयीभूनोनिखिलप्रसारिवस्तूनां नानापदार्थानांऋमोवास्ततोभावोयस्यसनाशा नुभव विषयविश्वकतिपूर्थिः लेरातोपरष्टिविशेषादनि सन्निमितिकायारटि:रागोजमोहाल्पिदाः तद्धिरामेनप्रभ्रमांकानुरागवेदाप्रामाण्यांकालेशीयस्मादितियघाएतादृशदृष्टिविगमेनप्रक्षा कानुधायनसातत्रशंकावझिरपरःपाखडे कि।अथवाअप्रामाण्यसकाविषयमन्वादिभि: वितस्तस्यनान्यथा सिद्धिरितिभावः॥६॥ इतिचतुर्थस्तवकव्याख्यासमाप्ता॥ मला कार्यायोजनधत्यादेःपदापत्ययतः ऋते वाक्या संख्या विशेषाबसाध्यविश्वविदमयः॥१॥ टीकागएतावताप्रवंधनेश्वरसिद्धौवाधनि रस्यसाधकमाहाकार्यति।अबकार्यसादोभावप्रधानो निर्देश प्राचीननयेतादाम्पसबंधस्यव्याप्यतान ॥५४॥ वछेदकलेनयथाश्रतेसंगत पंचम्पर्थतप्रयोज्यवं अन्धयश्वास्थसाध्यपदानथामितिविधयेकदेश नुमितोतभावकार्यलायोजनबधतित्वादिपदवप्रत्ययत्ववापलेसंख्याविशेषत्वात्मकवहुविधहेतुप्र -- योज्यानुमिनिषयोविश्वविषयक नित्यज्ञानाश्रयोनित्येश्वरतिसंपूर्णकारिकार्थः अत्रविश्वविषयकज्ञाने नित्यत्वविशिष्टस्याव्ययत्वाचयोशोध्य:आयोजनकरणव्युत्पत्साकर्मधतिवादीत्यादिपदानाशवेपद ने पदार्थः पद्यनेज्ञायतेअतिव्युत्पत्यान्यवहार प्रत्ययपदार्थःप्रमोसंख्या विशेषोधिलादिविंचकार्यस कर्त कार्यवातघटादिवसायकालीनयकारंभकपरमाणुसंमोगजनकंफर्मप्रयतवज्जन्यमलान अस्मदादिशारीरक्रियावन ब्रह्मांगदिधतिःप्रयत्नवजन्याभूतिवार वियतिविहंगमतिवत् ब्रह्मांडादिवि नाशप्रयतवज्जन्यः।नाराबातापायमानपटनावावतंसर्गायकालीनघटानयनादियवहारःप्रयत्लवज न्यायवहारवादिदानीलनव्यवहारवरंवेदजन्याप्रमागुणजन्याप्रमाला प्रत्यक्षप्रभावनवेदःपौरुषे मोवेदलात्यनिरेवेगग नादिवतावेदापौरुषेयोला....वाक्लत्वात्भारतवतासर्गायकाली नधणुकपरिगाणजनकबहसंख्याअपेक्ष्यानुद्धिजन्याधिवत्वानअस्मदायपेक्षानुझिजन्यविवदिस नुमानेरीभरसिद्धिरितिभावानवात्राप्रयोजकलेशवयंस तोभिरुपधिसहवारस्यैवानुकूलतर्क कु०मा० सानअनायानुमानेकृतिसाध्यवरुपकार्यमा सतावछेदकंसिइसाधनप्रसंगालाकिंतभागभावाति योगिलेसतिसलंपसतावछेदकावळे देनसाध्यसिद्देश्य लावाचा दिरुपकार्यस्थकर्तवसिौनी रात:सिद्धसाधनांसाध्यमत्रसकर्तकलंलाघवान्मनुवर्थपरिलागेनतिजन्य त्वमेवनथावक्षिसंकुर पर्वतादावस्मदा दिकृतिवाधेनवाशकृतिजन्यत्वंसिध्यतिताशकृत्वाश्रयलेनेश्वरसिद्धिरितिभावापत नानुमानरेवचलतेसदाश्रयस्यवेकलेनित्यत्वलाघवमितिज्ञानसहकारेणनित्यलेकलेसिध्यतः। लाघवज्ञानसहकारेणव्यापकतानवछेदकस्यायनुमितौभानारएवंऋतिसिद्धसर्व विषयकशानेल्योर प्पेकबनिसलेलापवादेवसिध्यतः तयानीनालेउत्पाद विनाशकल्पनेचंगोरवातास्यादेताज्ञानादीनां सर्व विषयवसिद्धिकस्मादितिवेनियलेनैवत्यवेहि ज्ञानारर्निपतविषकलैकारणाधीनत्वेनवारण ॥५५॥ भावेननिपतविषयकलाभावानाएकखंचावआत्मानात्माभयन्निभिन्नपुःखासमानाधिकरणदिलशून्स लमीश्वरस्यताहवार छिल्लासामानाधिकरण्यवतहानादेोध्योरता राम ।
दृशे कलस्पजीवात्मतझानसाधारण्यपीश्वरद्वयनित्यज्ञानादिघयवारकत्साहानन्दैछेदकाव देनसाध्या प्रव सिकेरुदेश्यखान्सामानाधिकरण्यन सिहसाधनस्यादोषत्वेपिजन्यत्वावछेदेन सित्यादिजनकादृष्टजनका मदादियागादिगोचरकतिजन्यलमादायसिसाधनमतिरं निचेतनाखोपादानोचरापरोक्षज्ञा नचिकीर्षासमानाधिकरणकतिजन्य वस्यविवक्षिततानाअगोचरांतसमानाधिकरणानंचकृतिविरो बर्णनथासतिनोकदोषःयागादिगोचरामदादिक्कतेखोपादानगोचरलाभावातानचगोचरांतेनेवाल दोषवारणसमानाधिकरणातकृतिविशेषणमनर्थकमितिवाच्याव्यात्त्याभावेष्यपरंजकलेनैवतथावि धविशेषणस्यसाम्रकलाद उपरंजकरांचाहेशीभतखघटिन साध्यसिद्धिविषयलप्रक्रने चज्ञानेलासमा नाधिकरणलेनहरुद्देश्यलायुपपन्नएतदभिप्रायक एवयापके व्यर्थ विशेषणत्वेनटोधायेतिप्राची सिझौतामचनथापिदृष्टांतपक्षसाधारणस्यकखत्वस्याभावातहटितधर्मस्पसाध्यखनसंभवतीति वायाप्राचीनमतेखखस्येक्यात अन्याशाखदारानूगत्यादोखलेनचैत्रादीनांसर्वानुभवासनो कु०मां. घस्यानुपपने स्वलस्येल्याभावेतुत्ववमनिवेश्या दृष्टाधारकोपादानगोचरताहवाहतिजन्य वस्यविशेष्य नासंबंधावछिनकननिष्टकारण तानिरूपितसमवायावन्निजन्यत्वस्यवासाध्यवाददोवातानच धंसे व्यभिचार:समवायसंबंधावछिन्नकार्यत्वस्यभावत्वविशिषकार्यत्वस्यवाहेत्तुलाध्यभिचाराभावानांसाध्ये अदृशधारकत्वमनखजनकारष्टजनकजन्य हत्यन्यलेसनिजन्यले वाध्यमाअधननत्पुरुषायघटाद्य र्थिप्रतिवाव दिन्नमतितसुरुषीयघटादिसाधनबप्रकारको पाखसखेनहेतुलावश्यकलार प्रत्य क्षस्यकार्यवावछिन्नप्रनिहेतुखेमामाभावःतथा चिकीर्षायाअपिहनावेवहेलखंतर्थवान्वयव्यतिरेकान'क तेश्वैजात्यमतर्भायघरपटवायवछिन्नाएवहेतुलाध्यकादिहेतुलेमानाभावइतिचेन्नाप्रवनौजातायाम पितमसिघटाद्यनुत्पन्ने प्रवृत्यादाविवघटादावपितयोर्हेतुलसि तत्रपटखपटवादीनामानं साकार्य ॥५६॥ बमेवसाधारण्याकार्यताबछेदकंकलते।शरीरलाघवमपेक्ष्यसंग्रहकलाद्यवस्यन्याय्यत्वानाकृतेस्क पद्विशेषयोरिनिन्यायासामान्यतोपिहेतुबमितिघणुकादोहेतुबमप्रत्यूहमेवाननुकथंसामान्यतो पिहेतुलकार्यवस्यानुगतस्यउर्वचत्वातानचप्रागभावप्रतियोगितनप्रतियोगित्वस्यखरूपसंबंधविशेषा त्मवस्यतत्तत्प्रतियोगिरुपलेनानुगतत्वादितिचे नावाश्रयप्रतियोगिताकलसंबंधेनप्रागभावलक लरूपकार्यलस्यालगतस्यसवबादित्यास्तां विस्तार अथैवमिष्टसाधननानुमितेरपिहेतुलारन मि तिरपिनित्यास्यादितिचेन्नाइएसाधनताप्रत्यसादरपिहेतुत्वाननुमितित्वेनाहेलवादित्यास्ताविस्तारः। जनसंग्राहकलाघववेनैवकार्यशरारजन्यंकार्यलात घटव दिखनुमानीव्यशरीरलेनहेतुहेतुमजावो. भ्युपेयनातथाच क्षिसंकुरादिजनकमितरबाधाजतावस्येव श्वरस्यशरित्वमपिस्यादितचेन्नाईश्व रेशगरीराभाववोधनापाणिपादोजवतोराहातापश्यत्यचकः सणोत्यकर्णइत्यादिश्रतिसहरण शारीर नियनभोगाभावेनवनाराराभाव सिझौतावानुमानवानीश्वरवशारीरसिंघसंभवात् ईश्व रेशरीभावसिौसित्यकुरादौगभिचारेणागल्याघरवपटलायवछिन्न प्रत्येवततछदारलेनहेतुन याकार्यवावचिन्नप्रतिशरीरत्वेनहेतुत्वस्यासिकाबुतानुमानस्याप्रयोजकलावसकर्त कलानुमा ।
कु०मां. ॥५॥ नेतुवाचव्यभिचारायभावस्तर्क श्रोक्तोवश्यते।सात्वतास्वअपाणिपाद इत्यादिनानापाकृतवारीरामा वमात्रवोधकलेनभोगस्यशरीर नियत खेमानाभावेनचेश्वरेवारीराभावसिघ्यावाधाभावेनक्षियकुराटीयू भिचार निर्णयेनकतेशिवशरीरस्यस्वप्रयोज्यविजातीयसंयोगसंबंधेनलाघवालार्यवावछिन्नप्रतिहे तुनयाप्रयोजकत्वाभावेनयोकानुमानादीश्वरशारीरसिौबाधकाभावेनेश्वरस्यशरीरिवमिष्टमेवत बशरीरंनित्यलाघवात्तज्ञानचेष्टादयोपिनित्यएवअतरबकार्यवेनचेशलेनहेतुहेत्तमझाव पपद्यतनतुतच्छरीरस्यसावपवतेविनानाप्रसंग:।सावयवस्यघटादेवि विनाशित्व नियमातलिना निरवयवत्वेतुसंज्ञामात्र मितिचेन्नासावयवत्वेन विनासाध्येप्राकृतस्योपाधित्वात्स्यूलशरीर खसक्ष्मतरपाषाणमध्यवर्तकीटा दिशरीरकर्त लानुपपतिः अणशरीरत्वेचसकलकार्यकर्तवानप ॥५७। पनिरितिशक्यअचिंत्यालुप्नानेकरातिकतयातस्यततकार्यानुगुणवारीरपरिग्रहणसङ्कलकार्यकर्त त्वसंभवादित्यानिचिंत्याअथारीरस्य बलणनास्तनवोनिर्वायुरादिसःकालोत्यःप्रमाणोजना विरुद्रसेकेन्यमभिध्यायत्येकजन्य भिलादिमे वापणीयतावन्यत्रचक्रतोब्रह्मगोमामिकोपिदेही नास्तिअग्न्यादिदेहाएवदेहति निर्देशनब्रह्मणोमापिकलीलावियहस्पाप्यभावज्ञापनातायतुचतुर्मुख चतुर्भुजपंचमुखप्रभतयतेतुपुराणायेवंगतमोहरागादिलिंगेनजीवविरोधारवोपासमार्थपरमेश्वराउ अनामतत्वत:ब्रह्मवितु निवाब्रह्मप्रधानाब्रह्मरालयातनोन्यूनाश्चमैत्रेयदेवायसादप्रलथाबलविष्णुमहे गनीयापरसमहेश्चरइत्यादिस्त्यात थाववोधनादितिनैयायिकानामारायः॥१॥ मलानबाधास्योपजाय त्वान्प्रतिबंभोमदुबैला सियसियाविरोधोमनासिप्रिनिर्वध ना॥२॥ तळभासतयान्यषातकीश्रुधिरडू पर्णाअनुकूलनतत्रकार्यलोगोविभूषणम्॥३॥ टीकापमान कार्यसकर्मक कार्यलात घटव दिखायनमा नाकामनारीकर्तजन्यलसिक्किा ईश्वरशारीराभावेनकते.याभावसिध्याकर्तत्यरूपविशेषावाधामकवि शिवाघस्थतप्रतिबंधकस्य एवंसाध्यतावळेदककोटिप्रविष्टेकविरोधणेपरविशेषणविरोधज्ञानस्याप्य सुमिनिप्रतिबंधकलयाकत लेशरीरित्व विरोधज्ञानस्यापितभाविधानमिनिप्रतिबंधकस्यसंभवाताएका . कु.मी. ॥५॥ यमकर्ल केशरीराजन्यवादप्रत्यनमानेनसत्प्रतिपक्षितलातासरारजन्यत्वायुपापिनाकार्यवरुनोयीप्यत्वा सिद्धेश्वेत्यताहनवाधोस्येति उपदहितिानुमिति प्रतिबंधक विशेषणवाधात्मकविशिष्टवाधीनसंभवति। अस्यकायेबलिंगकैरीश्वर सिध्यनुमानस्योपजीव्यत्वात् अभाववुधावधिकरणज्ञानस्यहेतुलयामाणिक आधिकरणज्ञानसंपर्भ तत्रास्यावश्यमपेक्षणीयलातूतथान्चाधिकरणज्ञानाभा वेनतथाविधानुमानारर्वताशवापबुद्धरसंभवेनानुपपत्यमवरत्यर्थः उपदर्शितवाधदो निराहत्य प्रकृतहेतोःसप्रतिपक्षतानिराकरोतिप्रतिबंधइत्यादिरीरांबावय्यर्यनव्याप्यत्वासिध्या खंडाभावाच टकवेप्यनुकूलतकाभावेनाप्रयोजकतयाजन्यरूपोपाधिमत्त योवशरीराजन्यत्वादिरुपर्वलहेतु भिःप्रतिबंधासमतिपक्षनेत्यर्थःम्मवयिप्रत्यनुमानेकार्यवसामानाधिकरण्येनपसत्वेसप्रतिषसासे ॥५॥ भवःजन्यलावळेदेनपसवेचघटादोहवसत्वेनभार्गसिशिरतिनिसप्रतिपक्षशेववनोदेनितथापन मानेग्बजेदकावळेदेनसाध्यसिरुद्देश्यतयाऽवछेदकावछेदेन विशिष्ट वुझौसामानाधिकरण्येनापिनद कु. भावव्याप्यवनावानस्पप्रतिबंधकतयाप्रसनुमानेसामाधिकरण्पेनपक्षनायाभपिसत्प्रतिपक्षसंभवाळ कायोध्यासमतिपक्षरू पदोषमुक्त्यमरूनानुमितिप्रतिबंधकीमतावारीरित्वकर्तवयोर्विरोधज्ञानम पिनसंभवतीसाहसिध्यसिर्विरोधोनेतिउपदनितिनमानेनावारीरकर्तसिद्धोतमंतर्भाव्याशरीरकर्त त्वयोःसामानाधिकरण्यातयोर्विरोधज्ञानमसंभावित प्रसिधौवाशरीरीलकर्तत्वयोश्चरलक्षणेकाधिक रणन्त्रिलाभावलमणविरोधघटकेश्वररुपाधिकरणाप्रसिधासुनरानेसर्थःअवारा रिवकतलयोर्विरोध ज्ञानरूपप्रकृतानुमितिप्रतिबंधक निरस्यव्यापलासिईिनिरस्पति शरारजन्यलोपाध्यानाधायलासि छिननियतोऽनिवधना अनुकूलतीभावरूपंपचप्पबासिद्धिनिबंधनंतबन्येत्यर्थःप्रकृतेनुरूलतईस खेनतदाहितव्यभिचार ज्ञानस्याकिंचिकरनार अनुकूलतक्रीभावविशिष्ट स्यैवनदाहितव्यभिचारज्ञानस्यव्या निज्ञान प्रतिबंधक लाभ्युपगमात् अनुकूलन गकार्यवरुपहेतोकृतिजन्यवरुपसायच्याप्यत्वनिर्ण येसाध्यव्याप्य वयाप्यखेनसाध्याध्यापकलानमानेनसाध्यव्यापकलाभावनिर्णयनोपाधिलासंभवाब्वे . कु०मा० निभावः॥शननु ईश्वरोकायालदाशरीरी स्यादिलाकारक प्रतिकूलतईसत्वात विपसवाधकतामा वाञ्चकर्थकार्यवलिंगकानुमानारियसिद्धिरित्यतआहतीभासतयेति प्रदर्गितप्रतिकूलतकीणांती ॥५॥ भासतया ईश्वरा सिघ्याआश्रया सिडिदोषणासभवितयातशुशिरदूषणंउक्त प्रतिकूलतर्केणप्रक तानुभानरूपन्याधातरूपंदूषणनसंभवतिअनुकूलस्तविपसवाधकतर्कस्त कार्यलोपाक्षित्यादिकंयय करकस्यातूनहि कार्यनस्यादिखायाकारकःकार्यान्योन्याभावापादकःविभषणाप्रकतानुमानानुयाह अंनिसंपूर्णकारिका एतावातौपस्हनोहंसर्वस्यप्रभवोमनःसर्वप्रवर्ततइत्याद्यागमापाश्चर साधक:आर्धधर्मोपदेशनवेदनास्त्राविरोधिनायलणनुसंधनेसधर्मवेदनेतर इसादिनातीनु महातागमस्यैववलवला आर्षमन्दादिवास्यंधर्मजनकोपदेशधर्मईश्वरलऽपदेरांवावे दम्॥३॥ ॥५॥ मूल स्वातंत्र्येजस्ताहानिर्माददएघातक हेलभावेफलाभावाधिशेषस्तविशेषवान्।।। सत्या रिपक्षकसकर्तकत्वसाध्यकामुमानेनुहलतर्कप्रदयसर्गायकालीनपरमाणुकर्मपक्षाप्रयत्नवाजन्य राम बसाध्यकानुमानेतंप्रदायतिखातंत्र्यइतिस्वातंत्र्येपरमाणकर्तरूपवेतनरपेक्ष्मेणसर्गाद्यकालीन अपरमाणवियाजनकलेजडताहानिः परमाणोरचेतन्यताहानिःस्याताकार्यस्यवेतनजन्यत्वनियमन परमाणावेवचेतन्याभ्युपगमस्यावश्यकत्वादितिभावानव चेतनेनाटसहकारेणेवपलमुत्पाद्यतेन तुसहकारेणेतितथाविधनियमोगसिदत्यताहानादमिनिअदपंदृष्टनिएकारचाताविधात नेत्यर्थः कर्तरुपचेत विनानफलोसादक मितियावत तत्र देतुमाहहेलंभावे फलाभावादितिक्रियामा प्रतिकति लेनहे तुतयाकतीरविनापरमागोतथाविधानियान पतिप्रसंगादितिभावाननुक्रियत्नहति न लेनहेतु हेतुमावोऽपितुचेष्टालेनभोक्प्रयलवेनहेतुहेतुमजावोस्तोनानुपपत्रिरित्यतआह॥ विशेषस्विनिविद्रोपतचेधात्मककार्यविशेषस्तविवोषवानभोक्तप्रयलरुपकारणविशेषजन्य इत्यर्थः। तञ्चय दिरोषयो कार्यकारणभावोऽसतिवाधकेतसामान्ययोरपी निन्यायानथाविधविशेषकार्यकारणभा वसत्वेपिसामान्यकार्थः भावस्यावश्यकतयातदनुरोधेनेवतथा विधक्रियाकर्तचेतनाभ्युपग ० मा ॥६॥ मआवश्यक इतिभावः॥ ॥मूल कार्यवानिरुपाधिलभवंतिविनाशयो:विछेदेनयस्यापि प्रत्ययादेश्वर बवत्॥पा ममुनथापिधतिलादेःप्रयत्न वजन्यत्व व्याप्पलेभानाभावाकयंकृत्यादिपक्षकायलवन्जन्यत साध्यकालमानादेशसिस्तित्राहाकार्थत्वादितिारवंतसामान्यकार्थकारणभावानुरोधाचतिविनाश यो कृतिकार्यलाइतित्वादि लिंगकानुमानेपूर्ववतानिरूपाधिलं सकलकत्व साध्यककार्यलहे तोरिवतिलादि तोर्निरूपाधिलंसाध्यव्याप्यत्वमित्यर्थः। एवंपदस्यापि निरुपाधित्वकार्यबादेवपदनाहाव्यवहारपराननु वपूर्वव्यवहारातरोनरव्यवहारासेत्स्यनीतिनेश्वरसिस्तित्राहबिछेदेनेनिप्रिलयपूर्वव्यवहारविळे देना दिमाध्यवहारोभगवतेवभविष्यतीतिभावाप्रत्ययादेश्चत भाविधविछेदविशिष्ठप्रमायापिकार्य लादेवन मावलिंगकानुमानेहे तो मिरुपाधित्वमितिभावः मूल उद्देशावतात्पर्ययाख्याविश्वसनी ईश्व ॥६० रादिषदसाथैलोकनानुसारतः॥६॥ ॥रीका कार्ययोजनेत्यादिकंप्रकारांतरेणव्यारव्यातुमाहाउद्देशएवेलिता सर्येणार्थजनकत्वंगवस्यार्थाजनकत्वातानापियवस्यप्रतिपादकत्तस्यतत्रतासर्यअप्रतिपाद्यपदत्यादौतास 1 . यीभावापाने किंतुन दिलयोचारणा एवंचउद्देशाइछेवनासर्यमत्रलक्षणयाकार्यपदार्थसासर्यविषयएवं शप्रामाण्या देयस्थतात्पर्यसवेश्वर इतिभावः आपोजनपदार्थमा हाव्याव्यतिविश्वश:सर्वज्ञस्य व्यारव्यासनीपथार्थनिचिनप्रामाण्यावेदानविध्याख्यातत्वेनेश्वरसिरिरितिभावावेदरूलेनेश्वरादि पदस्यसार्थकतावश्यकनयातदर्थलेनापीश्वरसिद्धिरित्याहाईश्वरादिति आदिनाअहंसर्वस्यप्रभवोमत्तःसं प्रवर्ततइतिवाक्यघटकाभूताऽहंपदादिपरिग्रहातथाचश्वरा दिपदंदात्याकिंचिदर्थवोधक साधुपदत्वा व दिसाधनभानादिनरवानेश्वरसिद्धिरितिभावाननुतात्पर्यविनैवेदप्रामाण्यमस्कतबाहलोदेतिलोड़ने दयोः सामयीभेदकल्पनेप्रमाणाभावादितिभावः॥ मूलं प्रतिकृतिरेवाधसाचेछानोमनश्चसाग नानविषयलस्यविधिस्तदायकोथवा॥७॥ ॥टीका विध्यर्थालोचनतोपीश्वरःासियतात्याशयवा नाह।अतिरिनिःअत्रपुरुषेविधिजन्य ज्ञानाधाप्रतिस्विरूपैवसावकृतिरिछाततश्चकायोतासाच कार्षायतोयरमा जापनेतज्ञानंतकृतिसाध्यवेवसाधनत्वप्रज्ञानंतस्पतज्ञानस्वावधयाकृतिः साकृतिः कु. मा. ॥६॥ साध्यत्व मिष्टसाधनलनविधिर्विध्यर्थः। इत्यनेनप्राचीनमतमतास्वमतमाहात नापकोथवेति यागादिष्टसा ३ इधनत्यादिमानुआप्तालिप्रायविषयत्वादित्यनुमानेनेष्टसाधनत्वादिज्ञापक आन्नाभिप्रायकरवतदिछा परपर्यायाविध्यर्थ इत्यर्थः वैदिकविभौचालासर्वज्ञोभगवानेवपरितोषादितिभावः॥७॥ मलाइष्टका नेरनिष्टाप्रपरनेविरोधतः असत्वात्प्रत्ययस्यागावर्तधीनकराताला टीकाअनातोककीर्तनं वस्तगतिमनरुधनतुशक्यतावलेदक कोटाबपितन्निवेवाइतिस्वमसमुपपादयितुंमतांतरं दूषयतिर टहानेरितिकर्तधर्मस्यदलक्षणाविध्यर्थन हानमेवप्रवर्तक मिलकापत्रकुताइसहाने आत्मानजानी यादित्यादिौस्यदासंभवेन विधिप्रयोगलक्षणेष्टहान्यापन्नेः। एवंग्रामगछतीत्यादौस्यदसवेनविधिप्रयो गप्रसंगा निष्ठाप्तेश्चत्यर्थावस्कत्तस्यदज्ञानकलिष्टसाधनताज्ञाननियत्यालाअभिष्टसाधनताज्ञान ॥१॥ संभवाञ्चप्रत्त्यनुत्परित्यर्थातथाचप्रवनिप्रयोजक ज्ञान विषयस्यैवविध्यर्थलनियमेनस्संदेवथावाभावा नविध्यर्थव मितिभावाननुपललक्षणः कर्तधर्मागवतामतआहा विरोधनइति इपसाधनबा द्यप्रति राम संघानेआख्यानानसाधारणयलतानस्याप्रवकवादित्यर्थःनिविद्यालणावतधर्मगिस्ताभतआ हाविरोधतइतिछाझानंताजनकंडळाचझानज निकाअन्योन्याश्रयेणकरी धर्मायायाप्रतिहेतुला संभवादित्यर्थातथाचोपायछाजनक ज्ञानविषयस्यैवविध्यर्थवनियमेनान्योन्याश्रयेणवर्तीपायेद्धा यास्तदभावान्न विध्यर्थत्वमितिभावानन पायेछाविनापिविधितरवोपायेडानानसंभवान्नान्योन्याश्रय इतिनकर्तधौपायेडायाविध्यर्थबमभुपपन्न मियतआहाअसबादिनिउपायांविनासाक्षात्परंपरया वातत्रयोड्योपायेळाज्ञानस्यविधितोप्पसंभवादित्यर्थातथाचापायेहातानेसाक्षात्परंपरयावापायलोय योगिवस्यावश्यकनयाकर्तधर्मापयिायाविध्यर्भउक्तान्योन्याश्रयोपुरिइतिभावाननुविधिरेवोपा येवाज्ञानमिवोपायेळाजनयिध्यतितत्राहीप्रसयत्यागादिति प्रत्ययस्यज्ञानस्यत्यागालाइवाहेतुत्व त्याग संगादित्यर्थः वामविनाथिविधितरद्धोत्पत्याव्यभिचारणझानेइडाहेलवासंभवादितिभावानञ्चेवफलता नाधानफलेवविध्याडखि सतआहासकरादितिाप्रतिजनक स्पष्टसाधनताज्ञानसहचरितवनियमा कु०मा० ग६२॥ रित्यर्थः।अयंभावअनिसाधनताज्ञानकालेप्रत्यभवामहर्तिप्रतीसाधनताज्ञानस्यहेतुलमवश्यवाय मतदप्रकारांतरेनसंभवनीतिघसाधनवे विध्यर्थत्वमावश्यक तथाचावश्यकलात्रहे वविध्यतिदि फले छायास्तदर्थवाभ्युपगमेने तिभावः। मूलंकृताहतविभागेनकर्तरुपयवस्खयागयत्नवकृतिः पूर्वापरस्मिन्सवभावना॥९॥ गटीकाकर्तधर्मयलस्यविध्यर्थत्वेकथितदोषसखेपिपचती लादोपहत्या निरूपदोमातरंदालभारख्यातक्षामान्यस्यवाचक व्यवस्थापयति हताहतेति।व्यापारजन्यत्वप्रतिसं धाना विशेषेपियनजन्यलप्रतिसंधानाभाघटःकृत:अंकुरोनरुतइतिव्यवहारेकरीरुपयवस्ख्या घटस्यकाकुलालानचेत्रतिव्यवहारणचयनरवकृत्तिायतएवलोऽर्थःनिनुभवतुनधालयली नसारख्यातार्थ:।भावनायाआख्वातवायत्वादत्ताहपूर्वेति परस्मिन्फलेपवीकारणीभताकतिरेवभावनान ॥६॥ स्वतदिनिभावः॥ ॥मूनभावनवाहियनामासारख्यातस्यगोचरागनथाविवरणध्रौव्यादापापतित: 11११॥ टीकागननुभवतुकृतियत्नभावनानामभेद: जलतत्राख्यातस्याक्तिस्तथासतिरयोगळती लादीय 4 बाम Enemato नवाधेनारव्यातार्थवोधानुपपने रिसतारुभावनेचेनिायनात्माभावनैवसरियानवाच्याायतस्तयायन मकतयेवविवरणधौयात्/पच निपार्ककरोतीतियलार्थककरोतिनाविवरणनिर्वाहादितिकारिकारतीय चरणार्थः। तथाचतथाविधविवरणान्यथानुपपत्याख्यातस्पयत्नवाचकत्वमावश्यकभूअचेतनेरथोग छत्तीत्यादीबाउकूलव्याचारादोलक्षणयानानुपपत्तिरितिभावाम बनन्यलभ्यस्यशक्षार्थतांचनामा कफ्लवाभूपाकानुकूल व्यापारवत्खादित्यतुमानलस्य यत्नेकथमात्यात पदावाच्यत्वनचाहाआक्षेपेतिषण कानुकूलव्यापारवत्वस्यकाष्टादिसाधारणत्वेनव्यभिचारितयादर्शितानभानासंभवादित्यर्थः। तथाचहेतो व्यभिचारितयोपदर्शितानुमानासंभवेनयनत्यानन्यलभ्यत्नादारयातस्ययनवाचकलेबाधकामावति भावः।१।।मूलं भाक्षेपलभ्यसेरव्येयेनाभिधानस्यकल्पनासंख्ययमात्रलाभेपिसाकाशेणव्यवसि तिः॥११।। टीकागनलविवरणाच्छेदारव्यात स्पषलेशक्तिस्तदाततएवकर्तर्य पिदाक्तिरभ्युपेयापचती सादौपाकजनकपलवानितिकर्तरपि विवरणादित्यतआहअक्षेपेति आख्यातवाव्यसंख्येयाक्षेपादे ०मी. वलभ्यसंरत्ययेकरिनाभिधानस्यनाख्यातनाके कल्पनाअनन्यलम्यस्येवरावार्थलनियमादितिभावाना संख्यायागुणवेनसंख्यालेनवाखाश्रयमात्रलाभेपिसाकांक्षेणआख्यानपदसमभिव्यातचैत्रादिपदेन ॥६॥ व्यवसितेचैत्रलादिविशेषधर्मपुरस्कारेयाकरुपस्थितिःतथाचाख्यानसामान्यस्यानुकूलव्यापारो नार्थः।अपितुयनरवतानचेस्रवर्तकतर्हिपतीत्सादावपिप्रवृत्लापतिरितिभावः ॥१॥ मूलंग अतिप्रसंगान्नफलनापूर्वीतत्वहानितातदलाभान्नकार्यचनक्रियाप्पप्रनितः॥२॥ असलादप्रह तेश्चवाधितापिगरीयसीवाधकस्पसमानखात्परिनोपापिदुर्लभः।।१३॥ ॥डीकामचन्तकार्यमेववि ध्यर्थद्रतिकार्यविध्यर्थलमतकार्यपदार्थोमदिवर्गलटाक्षणमाहाअतिप्रसंगान्नफलमिति स्वर्गसा धनवज्ञानाभावेपिस्वर्गज्ञानात्प्रवृत्यापन कार्य पदार्थोनफलमित्यर्थःनिनुतहिअपूर्वकार्यपदार्था लि सतआह। नापूर्वमिति अपूर्वमहानितीनापूर्वकार्यराद्वार्थश्त्यर्थःशक्तियविनाविधिप्रत्ययादवी पस्थिति संभवतिराक्तियहश्वनापूर्वानुपस्थितीतथाचलिउ.पदमिरुपिनाक्तिग्रहकालपर्वमपूर्वस्या MG वयंप्रतीत्यानास्वोधासूमप्रतीतत्वरूपापूर्ववंतत्रभज्येतेतिभावाननुकार्यवेनोपस्थितेकालिङ पदनिरुपितवाक्तियहेयोग्यतावशाच्छाधेि पूर्व लाभग्यतआहातदलाभादिति कार्यसामान्ममपि नविधिशक्यमरर्धालाभप्रसंगात इष्टसाधनेनोपस्थितिविनापूर्वस्यकार्यलेनविधिनावोधयितुम शक्यत्वातूाइटसाधनलेनाभिमतस्येवकामिकार्यलेनाभ्युपगमातरमसाधनवयहस्तानविधितस्तन्म तेतबाराकानाय्यन्यतस्तावास्यतत्रानपतंभातूइतिभावामनुक्रियेवकार्यपदार्थास्ततवाहन क्रियेति। इष्टसाधनताज्ञानाभावदशायांयागादिरूपत्रियाज्ञानात्मवृत्यभावेनक्रियापिनविध्यर्थइतिभावा। गमलं हेतुत्वादनुमानाचमध्यमादौवियोगतः अन्यत्रलप्तसामानिषेधानुपपश्निनः॥१७॥ ॥ी कानिनुप्रवर्तनानावाच्याअभिधैववाविध्यस्ततमानमेवप्रवर्तकमित्यत्राहाअसबादिति C समानाभावेनाभिधायाअभावात्नचराइस्यप्रतृन्निजनकलेनलप्तस्यरषसाधनताज्ञानस्पक्च्या पारवान् अपिचाभिधानलिउयरष्टसाधनत्ताज्ञानं विनातन्मानादप्ररत्नःनिवक्तिवाधकात्परिशेषा ॐ मां. ॥६॥ दियमेवलिउ-र्थः॥अत्रापिवाधकस्योकलादितिभावःयतःप्रदर्शितयुत्पापरिशेषादुर्वलोऽनोऽभिधानति उ.यायतोगरीयसीइष्टसाधनाताज्ञानस्येवप्रकतपाप्रवर्तक ज्ञानविषयस्यष्टसाधनलस्यविध्य र्थलावश्यकलेनिरर्थकविधिशक्तिकल्लनागौरवयस्लाभिधेनिनिर्गतार्थः।।१३॥ गमूलंगविधिर्वरभि लि प्रायःप्रवृत्यादीलिअदिभिः अभिधेयोनुमेयातुकर्नुरिष्टाभ्युपायना।।१५॥ ॥टीकागनन कृति साध्य लेसतिवलवदनिष्टाननुबंधिवेसनीष्टसाधनलंकरणस्य यागादेर्धर्भ:। प्रवकज्ञानविषय विध स्वतआहा हेतुलादिति अग्निकामोदारुणीमथ्रीया दित्युक्ते कुत इत्याकांक्षाायतोदारुमथनमग्नि साधन मित्युत्तरितेदारुमथनयसक विध्यर्थसाध्य कानुमानेइष्टसाधनलस्यविध्यर्थहेतुत्वादित्यर्थः।। इष्टसाधनत्वस्यविध्यर्थलेआत्मभेदेनहेतुबासंभवेनतत्रतथाविधानुमानानुपपनिरितिभावानरमा ॥ हाअनुमानाचेतितरतिब्राह्महत्यायोश्वमेधेनयजतेऽतिविधधानुमानादित्यर्थः।पष्टसाधनत्वस्य विध्य र्थवेतुतन्नस्यात्।विधिव्यतिरेकेणेवेष्टसाधनबस्यप्रतीत्वादितिभावः। हेलेनरमाहामध्यमादौवियोग राम mum IN MARAw.. . त इतिमध्यमोनमपुरुषस्लेलिसाधनलावोधकलादित्यर्थः। तत्रानादेविध्यर्थलादितिभावाहेखे तरमाहअन्यत्रलप्तसामर्थ्यादिति आज्ञाअध्येधणानज्ञाआर्थनामसालिनमिडावाचकलकत्सनादि त्यर्थः।यस्याइद्धायाभगेभयंसाआज्ञायाधोतरपूजासन्मान व्यंजिकासाअध्यषणायानिवारवाभाव व्यं जिकासाअनुसाअभिधानप्रयोजनादिजिज्ञासाप्रश्न:नामेछाप्रार्थनीआशीराससाहिलंतरमाका निषेधानुपपत्रित निकलंजभक्षणस्यततिरूपेष्टसाधनलातूनजभक्षयेदित्यत्रेपसाधन निषेध स्यवाधित लादित्यर्थः अत्रविध्यर्थस्येवनिषेधोननावोध्यनइतिभावः॥१४॥ ॥मूलंकित्मरक्ववेदो यं परमेश्वरगोचरः॥सार्थ धारेवतापर्यंतस्यवं र्गादिवविधौ॥१६॥ ॥टीकाखमतमाह विधिरिति। प्रवृत्तिनिवृत्योर्वरभिप्रायःसएवविधिविध्यर्थलिउन दिपिध्येयरत्यर्थः प्रवनकंज्ञान मनुमाना दित्याहाअमुमेयातितिाप्रवन्निस्थलेशसाधननामुमायनेआप्ताभिप्रायेणेत्यर्थःनकलतंभक्षयेदिति निषेधरणलेलभिप्रायनिषेधादनिष्पसाधनत्वमभुमीयतेइष्टसाधनलेनत निषेधासंभवादिसभिप्रायः ऊ.नां. इदमाघाताबरभिप्रायोविध्यभइत्यत्राभिप्रायबाबार्थश्चेदिलातदानकलजभसय दित्यत्रविध्यार्थनिषेधान पपतिः। ईश्वरेतायाःसर्व विषयरकबेनविषयतासबंधनकलजभक्षणेपितत्सवावयदिचवलवदनिष्टान नुबंधीसाधनलप्रकार के छाअभिप्रायदादार्थस्तदालापबाइलवदनिशाननुर्वधीष्ट साधनवरवविध शक्तिरस्तुकृतंप्रपासांतरणति॥१५॥आद्यकारिकायाद्वितीयमाख्यानेऋतेरियस्यव्याख्यामाहान एवेति अपयमानःसर्वश्ववेदःयज्ञेन यज्ञमयत: पश्यत्यचक्षःयतोवाइमानिभूतानिजामंतारतस्य वापर प्रशासनगार्गियावाटथियो विधतेतिष्टत:सत्यं ज्ञानमतं बल्लेत्यादिक परमेश्वरगोचरतात्यर्यण परमेश्वरप्रतिपादकानन्वर्थवादा दिवसिद्धार्यतया स्पनखार्थपरवनवाहाखार्थसारैवस्वीटिव विधाविति। यथायऽन्लेडखनमित्लादेः सार्थवादिप्रतिपदनारैवस्वर्गकामायजतेत्यादिविधौतापाताहाविध्यैक ॥६५॥ नयात्रामाण्यतस्यप्रदर्शितवेदसमूहस्यवार्थश्वरप्रतिपादन धारेवेश्वर मुपासीतेति विधौतात्पर्यतदैकवा क्यतयाप्रामाण्यतन्मतेप्यावश्यकं अन्यथावर्गनरकादिवोधक स्यापिखार्थप्रामाण्यनस्यादितिभावावेदले राम श्वास्यलौकिकवाक्य भिन्नवायत्वं विजातीयधर्मजनकाध्ययन प्रतियोगिल बादशझोपजीविप्रमाणातिरिका माणजन्यप्रमिल विषयार्थकले सतिदावजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यप्रमाणवावलंबा अत्रवर्गादिसाधनत्व विविष्टियागादिरूपस्यखर्गकामोथजेते त्यादिवेदार्थस्यस्वघठकीमतालोकिकवीदेः शनायजीवित भागाभ्यामतिरिक्तनप्रसक्षा दिप्रमाणेनारग्रहणान वेदेनिरुतप्रमाणजन्य अमितिविषयार्थकत्व मितिन लंघटोस्तीत्यादिलोकिवाक्यस्यैवतदन्यत्वंशजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यभारतस्मत्यादिवाखान्यत्वाप्रमाणवाद्ध बंबवेदेऽस्तीतिलक्षणसमन्वयः घटोस्तीत्यादिलोकिवाक्ये तिव्यानिवारणायससंत वेदात्मकशनभाणन साध्यादिसिद्धिनिर्वाहकशापजीविनायागःस्वर्गसाधर्मखर्गसाधनलावछेदकरुपवबादित्यनुमानादिष मापोनच वेदार्थस्यमहणादसंभव ट्रेति राबवाहोपजीविप्रमाणतिरिक्तवंप्रमाणविशेषणाघटोस्तीत्या है दिवाक्यार्थस्यापिनतमुपजीविमाभुमानेनव ग्रहणॉतिर्सगतावस्थ्यामितिभेच्यघटनानिषच सरादेरदष्टमारावादापजीवित्वेनतघामार्थकलौकिकवाको तिव्यानरत्येवेतिवाचाशवसहरुतेनये
कु०मी० नप्रमितिर्जन्यते।तलस्मशहोपजीविप्रमाणपदेन विवक्षणावरकरवैतादशालाभायेप्रथमजमापदम
पिसार्थकंछितीयप्रमाणपर्दचासंभववारणायवेट्समानार्थकस्मतिभारतादिवाक्य तिव्याप्तिवारणाय
॥६६॥ शहजन्येत्यादिलजन्यवाक्यार्थज्ञानाजन्य त्वनिवेदशेमीमांसकनैयायिकाभवसाधारणवेद बस्यनिक
यतयामीमांसकनयेज्ञानेजन्य वस्याव्यावर्तकतयाजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यत्तस्याभावप्रतियोगितानवळे
दकत्वेन तदवछिन्नभेदरूपतादशवाक्यार्थज्ञानाजन्य वस्याप्रसिद्धि रिति ज्ञानेशदजन्य विशेषण
प्रशजन्यवंशप्रयोज्यत्वं अन्यथाशप्रयोऽयमत्यादि. रुपवाक्यार्थज्ञानजन्यस्मत्यादावतिताव यानि
स्थानकदोवलिमानित्यादिवाक्यवारणायततीर्यप्रमाणपदमनसोवारणायवरमाइलोपादानमित्यासां
विस्तर वायादवेदिकाशसानिंदावाक्यानिप्रसंसानिंदाज्ञानपूर्वकाणिप्रशंसानिंदावायला परिण
तिसरसमाम्रफलंनपनसफलमित्यादिवाकान दितिसंसपा॥१६॥ मुलायाभर्यसंभविष्यामीत्यादिसं
ख्याचवक्तगासमाख्यापिनगरवानामाघप्रवचनाहते॥१७॥ टीका।सरयाविशेषादितिधावष्टस्यामि
॥६६॥
त्यादि वेदेतदेशतव स्यामित्यायुतमपुरुषाभिधेयाख्यास्वतंत्रवतखतंत्रोचारयिताचेश्वरवेतिर ईश्वसिद्धिरितिकारिका पूर्वाभार्थः समारयापदार्थमन्यमाहसमाप्येति।नाध्य यननिबंधना का ये टकादिसंज्ञा आध्यारणामानंत्यादितसर्गादो कटादिशारीरमरिय हेणेश्वरेणमोकाशा खासाकाटकादिसंज्ञयाव्यवाहियतइत्यवश्यंबायतका टकासंझान्यथानुपपयेश्वरसिहि त्याच निभावारत्मेच संख्या विरोमादित्यत्र संख्यायतेकथ्यते. इलादिव्युत्पत्या संत्याराकाटका दिसंज्ञादिपरस्त्यास्ताविस्तरः॥१७॥ गभूलें।इत्येवंशतिनीतिसंल्पवजलैयोभिरक्षा लिनेये पानास्पदमधासिहदयेतेोलसाराशयाःगर्किनुप्रस्तविप्रतीयविधयोप्युच्चैर्भवचिंतकाःकालेका रुणिकलंयवरुपयानेतारणीयानराः॥१०॥ गटीका एवमीश्वरमननंविधाययेषामाश्वरेनविश्वास स्वान्प्रत्याहे इत्येवमिति इसेव मिलि इतिवाः खखरुपार्भारवंशंतःप्रकारार्थना निन्यायशैलःपा धाणासारालोहत हावालेयेयांततशयुकितिसंधानाश्रयस्थाइत्यर्थःप्रस्ततेईश्वरेविप्रतीय कु०म० ६२ म६॥ विषयः।प्रतिकूल प्रकारालादृशाअप्युञ्चैःकथंबिकालेकादाविचित कातारणीया शंकाकलंकन्याःकर्न व्याश्त्यर्थः।।१८॥ मूलं।इत्याकर्यनिसर्गसंदरचिरावेतीनिमग्नलयायझार्ननिधेतथापितरलना द्यापिसंतष्यतितन्नाथबार विधेहिकरुणायेनतदेकात्मनाचातेचेतसिनाचयाभरातो याभ्या:पुनर्या नमाः॥१९॥ ॥इनिसमाजलिसमाता टीकाअस्माकंतुशकानास्तीत्याहहत्याकर्ण्यतिनिसर्ग सुंदरेतिसंबोधन चिराचिरकालव्याप्यत्वयिनिमग्नाअनासत्यं यद्यपितथापितरलमनोनायापि संतप्यतिलनिःलेखाविलेदातथाचफलेडाभाववाननभवतीत्यर्थःखदेकताबमात्रप्रवणतायाने माप्नेआप्नुयादितिक्रियापदम्।माभ्यायमदेवनारुयातना:नरकपीडा:॥१९॥ इतिश्रीमत्परमहंसप रिव्राजकाचार्यवर्यश्रीनारायणतीर्थताकुसमाजलिकारिकाव्याख्यासमाप्ता। चिभमस्त। ।। संवत्।।१८४०॥आनंदीनामसंवासरेवैशाखेमासेहतपसेरतीयाचारविवासरेन दिनलिरिवनंशुभं॥ ६ राम ॥ ॥मायकुतुझांजलि:साता ॥