·PREFACE This is the second part of the Kabila, a commentary by Upadhyāya Sucarita Miśmy on the Mimāmgł blokavirtiba, and contains Niralambına yada and Sunya vāda of the AntpatrıkasutrThe printing of this part was delayed for want of sufficient manuscript materials, but fortuortely, after the first three formes were struck off, a better manuscript fins discovered at the library of Brahmaszi Idappalli Suhri hwanya Valıy z Rajy. This muuscript marked a, about three centuries old, rau up to the end of Sunyi váda and also contuned at the end Sabdunity atadhikaria and Vedi pratyayıbatadbilarm The finst three formes already truch contained some lacunrt and the portions filling them as found in the nex minuscript aru sepirately printed and prefixed to the work The department had already collected i manuscript about four centuries old from the library of the Raja of Kilimanur, and it may be mentioned here that it was this ancient minuscript wurled that prompted us ta undertake the edition of the work Ir svandrum 24 12 1104, h JAMBAŠLYA SASTRI ·निवेदना। अयम् उपाध्यायसुचरितमिश्रकृताया. काशिकाख्याया मामासा- लोकवार्तिकन्याख्याया द्वितीयो भागः, यन्त्रौत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादान्तो विषयः सघटितः । अस्य भागस्य प्रसाधने समुपक्रान्तेऽपि यत्सत्यं परिशुद्ध मातृकान्त- रमनुपलभमानैरस्माभिर्मनागियोदासि । अथ दैवादनुकूलात् कृतभरिपरिश्रमाणा- गत्माक किमपि नक्षुपीव प्रभात मातृकान्तरमेकमुपलब्धं, यद् इंडप्पळि- मुब्रह्मण्यवलियराजस्वामिकम् आदितोऽनुक्रमश शून्यवादान्तेन भागेनान्त शब्दनित्यतावेदप्रत्यायकताधिकरणाभ्यां च सनाथ ख संशितं त्रिशतवर्षवृतम् । अतश्च मातृकान्तराद् यथायथं समुद्धृत गैस्तत्र तत्र कासुचित् पश्लिषु सं मुद्रितचरीषु दृष्टाः खिला भागाः प्रपूरिताः । एतदर्थ कापि लवी पट्टिकापि साकमनेन समायोजि । क-संज्ञा कापि मातृका प्रागेवास्मदधिकरणे सम्पादिता किळिमानू जसम्बन्धिनी माकी चतुःशतवत्सरीवृद्धा निकाममस्माकं प्रथम- मूलं स्वमिति सुतरामादराभिनन्दनयोः स्थानम् । अनन्तशयनम्, २४-१२-१०४, के. साम्पशिवशास्त्री.

·श्री
श्रीपद्मनाभसेवि-
न्यसिलश्रीवर्धनी महाराज्ञी।
श्रीसेतुलक्ष्म्यभिख्या
प्रत्यक्षा जयति वश्चिभूलक्ष्मीः ॥
ग्रन्थावलिरियमिन्धे
प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा।
श्रीसहितसेतुलक्ष्मी-
प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा ॥

·विषयानुक्रमणी। ३ " ४ विषयः, औत्पत्तिकसूत्रम् ॥ ५ ॥ धर्मस्य प्रत्यक्षाद्यगम्यत्वेऽपि अभावगम्यत्वमाश्नित्य तन्निरसनपरतयौत्स- त्तिकसूत्रमवतारित भाप्ये, तद्भाप्यस्य धर्मे चोदनैव मानमित्यव- धारणस्य चाक्षेपः । धर्माधर्मयोलकिप्रसिद्धिप्रदर्शनम् । पूर्वोक्त्ताक्षेपस्य समाधानम् । प्रसिद्धरायम्लेच्छविभागेनाव्यवस्थितत्वेन 'शास्त्रस्था वा तन्निमितत्वात्' इति न्यायाच्छास्त्रमूलकप्रसिद्धेरेव प्रामाण्यम् । सकलभावप्रमाणनिराकरणादभावनिराकरणाय धर्माधर्मयोचोदनैव प्रमा- णमित्यवधारणस्योपपन्नत्वप्रदर्शनम् । सूत्रस्थोपदेशपदस्य योग्यपदान्वयमदर्शनम् । उपदेशस्य धर्मे प्रामाण्यप्रकारप्रदर्शनम् । 'चार्थेऽनुपलव्धे' इति सूत्राशस्य विमर्श । चोदना, विधिः, उपदेशः, इत्येपामेकार्थवाचित्वकथनम् । शब्दविशेषस्य विधेरैव धर्म प्रमाणत्वेनाश्रयणे चोद्यम् । विधिं विना यागादीनां पुरुषार्थसाधनत्वानवगतेतस्यैव प्रामाण्याश्रय- णमिति परिहार कृतिविधौ पुरुषार्थस्य साध्यत्वसिद्धिप्रदर्शनम् । विधिः गब्दभेदो लिडादिम्तयापारातिशयो वा कोऽपि तदर्थभेदा वास्तु, सर्वथा कार्यविधौ पुरुषार्थस्य साध्यतालाभो न युक्त इत्याक्षेप । अस्मिन् विषये मतान्तरोपन्यासः । नियोगविचारः । अत्रानुपपत्तिप्रदर्शनम् । १० अत्र अन्यकर्तुरमिप्रायवर्णनम् । ११ " ५ ८ ·" " २० विषयः. पृष्ठम्. यथाचार्तिकमनुसन्धाय निष्कर्ष । १३ 'अनपेक्षत्वात्' इति सूत्रांशव्याख्यानम् । वृत्तिसारग्रन्थः। 'वृत्तिकारस्त्वन्यथेमं अन्धं वर्णयाश्चकार तस्य निमित्तपरीष्टिमित्येवमा- दिम्' इति एवमादि' इति च पाठद्वये साध्वसाधुविवेचनम् । वृचिकारमतरीत्या 'तस्य निमित्तपरीष्टिः' इत्यत्र नोऽध्याहारकथनम् । सकरात् परिचोदनेत्युक्तस्य प्रपञ्चनम् । भाप्यमुपादाय सत्प्रत्यक्षस्वरूपदर्शनेन निमित्तसूत्रकृतापरीक्षाप्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षसूत्रे उपसंहार इति कथनम् । अयथार्थज्ञानविषयो विचार.। तत्सत्यदयोर्व्यत्ययकरणेन सूत्रस्य सम्पूर्णलक्षणपरत्ववर्णनम् । ईदृशं प्रत्यक्षमिति कथनेनानीदृशं प्रत्यक्षाभासमिति लाभात् तयोविवेक- प्रदर्शनस्य शक्यत्वम् । पूर्वोत्तरयोजीनयोर्याध्यबाधकमावे नियामकवर्णनम् । बाधाहते न मिथ्यात्वं मिथ्यात्वाधीनो वाध इतीतरेतराश्रयत्वमाशक्य. तत्परिहारेण विषयभेदप्रदर्शनेन बहुधा वाधावाधव्यवस्थापनम् । 'यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः' इति भेदेनोपन्यासस्य विपयप्रदर्शनम् । निरालम्बनवादः । चोद्यपरिहारपूर्वकं भाष्यकारकृतस्य वामार्थसद्धावसाधनस्य मीमांसाशा- स्त्रीययावदर्थविचारोपयोगित्वपपश्चनम् । २४ तत्र विध्यर्थवाढमन्त्रनामधेयविचारोपयोगित्वकथनम् । २५ द्वितीयार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । २८ तृतीयतुरीयार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । पञ्चमार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । पावार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । उत्तरपट्कार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । " ३० ·विषयः. पृष्ठम्. " " अस्यैवार्थस्य निगमनम् । संवृतिसत्यं परमार्थसत्यमिति द्विविधसत्याङ्गीकारेण प्रमाणादिन्यवहा- रोपपत्तौ पारमार्थिकबाह्यार्थसद्भावमतिपादनव्यसनं किमर्थमिति शङ्का। अस्याः सत्यभेदानुपपत्त्या दूपणम् । वृक्षसिंहयोवृक्षत्वस्येव मृषापरमार्थयोः संवृतिसत्यपरमार्थसत्ययोः सत्य- त्वसामान्याभावः। मिथ्यापर्यायोऽपि संवृतिशब्दः बौद्धरनुद्वेगकरतया लोकवञ्चनार्थतया च लालायां वक्त्रासवशब्दवत् प्रयुक्त इति, कल्पनावाचोयुक्तिरपि स्वनास्तिक्यपरिहारार्थमेवेति च कथनं तन्निरसनं च । सत्यमसत्यं संवृतिसत्यं चेति त्रिधा तत्त्वविभागस्य सत्यद्वयकल्पनाया- श्वासङ्गतत्वकथनम् । बाह्यशुभाशुभफलोपभोगस्य स्वामोपभोगतुल्यत्वनिरासार्थ बाह्यार्थसाधने प्रयास इति कथनम् । बाह्यार्थसद्भावविचारस्य सप्रयोजनत्योपसंहारः । बारार्थमपलपत्तां योगाचाराणामीपलापेन ज्ञानमप्यपलपता माध्यमि- कानां च बाह्याभावस्य तुल्यत्वात् तदर्थसद्भावसाधनेनोभयेषां निराससम्भवादर्थसद्धावसाधन एव भाष्यकारस्य विशिष्य प्रयत्न इति तात्पर्यविवरणम् । प्रमाणतः प्रमेयतश्च द्विधा बाह्यार्थापहवस्य बौद्धैराश्रितत्वेऽपि प्रमाण- मूलकस्यैव तदपहवस्य प्रपञ्चने बीजकथनम् । तत्रापि प्राथमिकं प्रत्यक्षमुत्सृज्यानुमानतो विचारे वीजकथनम् । प्रकृतसङ्गतिप्रदर्शनार्थमनुमानमाप्यस्यावतारणम् । स्तम्भादिप्रत्ययो निरालम्बनः प्रत्ययत्वात् स्वमादिप्रत्ययवदिति भाप्य- तिरीहितानुमानोपन्यासः। 'सर्व एव निरालम्बनः प्रत्ययः' इति भाप्यस्य जाग्रबुद्धिविवक्षयैव व्याख्येयत्वे वीजकथनम् । ३५ ३७ " १८ " ·" २० विपयः. पृष्ठम्, यथावाकिमनुसन्धाय निष्कर्यः । 'अनपेक्षल्यात्' इति सूत्रांशज्याख्यानम् । वृत्तिकारग्रन्थः। 'वृत्तिकारस्त्वन्यथेमं ग्रन्थं वर्णयाञ्चकार तस्य निमित्तपरीष्टिमित्येवमा- दिम्' इति 'एवमादि' इति च पाठद्वये साध्वसाधुविवेचनम् । धृत्तिकारमतरीत्या 'तस्य निमित्तपरीष्टिः' इत्यत्र ननोऽध्याहारकथनम् । सकरात् परिचोदनेत्युक्तस्य प्रपञ्चनम् । भाप्यमुपादाय सत्मत्यक्षस्वरूपदर्शनेन निमित्तसूत्रकृतापरीक्षाप्रतिज्ञायाः प्रत्यक्षसूत्रे उपसंहार इति कथनम् । अयथार्थज्ञानविपया विचार.। तत्सत्पदयोर्व्यत्ययकरणेन सूत्रस्य सम्पूर्णलक्षणपरत्ववर्णनम् । ईदृशं प्रत्यक्षमिति कथनेनानीदृशं प्रत्यक्षाभासमिति लाभात् तयोविवेक- प्रदर्शनस्य शक्यत्वम् । पूर्वोत्तरयोजनयोर्वाध्यबाधकभावे नियामकवर्णनम् । याधाहते न मिथ्यात्वं मिथ्यात्वाधीनो बाध इतीतरेतराश्रयत्वमाशक्य. । तत्परिहारेण विषयभेदप्रदर्शनेन बहुधा बाधाबाधव्यवस्थापनम् । 'यस्य च दुष्ट करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः' इति भेदेनोपन्यासस्य विषयप्रदर्शनम् । २३ निरालम्बनवादः। चोद्यपरिहारपूर्वकं भाष्यकारकृतस्य रामार्थसद्भावसाधनस्य मीमांसाशा- स्त्रीययावदर्थविचारोपयोगित्वपपश्चनम् । २४ तत्र विध्यर्थवादमन्ननामधेयविचारोपयोगित्वकथनम् । २५ द्वितीयार्थविचारोपयोगिसकथनम् । २८ तृतीयतुरीयार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । पञ्चमार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । पष्टार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । ३० उत्तरपट्कार्थविचारोपयोगित्वकथनम् । " ·विषय . पृष्ठम्, ३२ अस्यैवार्थस्य निगमनम् । सवृतिसत्य परमार्थसत्यमिति द्विविधसत्याङ्गीकारेण प्रमाणादिव्यवहा- रोपपत्तौ पारमार्थिवावार्थसद्भावप्रतिपादनव्यसन किमर्थमिति ३३ " अस्या सत्यभेदानुपपत्त्या दूषणम् । वृनसिंहयोवृक्षत्यस्येर मृपापरमार्थयो. सवृतिसत्यपरमार्थसत्ययो सत्य- स्वसामान्याभाव । मिथ्यापर्यायोऽपि सवृतिशब्द बौद्धैरनुद्वेगकरतया लोकवञ्चनार्थतया च लाराया वक्त्रासवशब्दवत् प्रयुक्त इति, कल्पनापाचोयुक्तिरपि स्वनास्तिक्यपरिहारार्थमेवेति च कथन तन्निरसन च । सत्यमसत्य सवृतिसत्य चेति त्रिधा तत्त्वविभागम्य सत्यद्वयकल्पनाया- श्वासातत्वकथनम् । बाघशुभाशुभफलोपभोगस्य स्वामोपभोगतुल्यत्वनिरासार्थ वाधार्थसाधने प्रयास इति कथनम् । वाह्यार्थसद्भावविचारस्य सप्रयोजनत्वोपसहार । बाह्यार्थमपलपता योगाचाराणामापलापेन ज्ञानमप्यपलपता माध्यमि- काना च बाह्याभावस्य तुल्यत्वात् तदर्थसद्भावसाधनेनोभयेषा निराससम्भवादर्थसद्भावसाधन एव भाप्यकारस्य विशिष्य प्रयल इति तासर्यविवरणम् । प्रमाणत प्रमेयतश्च द्विधा वाह्यार्थापवस्य बौद्धराश्रितत्वेऽपि प्रमाण- मूलकस्यैर तदपहवस्य प्रपञ्चने बीजकथनम् । तत्रापि प्राथमिक प्रत्यक्षमुत्सृज्यानुमानतो विचारे बीजकथनम् । प्रकृतसङ्गतिप्रदर्शनार्थमनुमानभाप्यस्यायतारणम् । स्तम्भादिमत्ययो निरालम्बन प्रत्ययत्वात् स्वमादिप्रत्ययवदिति भाग्य- तिरोहितानुमानोपन्यास । 'सर्व एव निरालम्बन प्रत्यय ' इति भाप्यस्य जाग्रद्युद्धिविवक्षये व्याख्येयस्ये पीजकथनम् । " " ३८ ·४ " विषयः. पृष्ठम्. 'प्रत्ययस्य हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षितः स्वमे' इत्यादिभाष्य- स्यार्थविवरणम् । बौद्धोक्तनिरालम्बनत्वानुमाने तद्रीत्या हेतोः पक्षैकदेशतापरिहारः । एवं पूर्वपक्षं कृत्वा 'जाग्रतो हि बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कथं विपर्य- सिप्यति' इति सिद्धान्तमाप्यस्य विमर्शः, तस्य च विकल्पसम- तया वा वैधर्म्यसमतया वा जात्युत्तरमिदमित्याक्षेपः । ४१ अस्याक्षेपस्यैकेन मतेन समाधानम् । प्रतिज्ञादोष इति प्रत्यक्षयाध इति च प्रकारान्तरेणापि समाधानम् । उक्तस्य प्रत्यक्षबाधस्य विवरणम् । ४२ जाग्रत्प्रत्यक्षधियां वाधकप्रत्ययरहितानां स्वामप्रत्ययतो बलवत्त्वेन तासु सतीपु नानुमानमुदतुमलमिति कथनम् । एतस्यार्थस्य प्रपञ्चनम् । पूर्वोक्तानुमाने निरालम्बनत्वविशिष्टप्रत्ययानां साध्यत्वे बौद्धानां विशे- पणविशेप्ययोविवेकासिद्धयाप्रसिद्धविशेष्यविशेषण. पक्षोऽप्रसिद्धा. न्यतरो वेति दूषणम् । पश्चधा स्ववाग्विरोध इत्यादिना, निरालम्वनत्वं धर्मिणो भिन्नमभिन्नं वेति विकल्पेन च चौद्धमते नानादूपणानि । अत्र बौद्धानां प्रत्यवस्थानम् , असतोऽपि सत्त्वकल्पनयानुमानादिव्यव- हार इति तदुक्तार्थस्य निरसनं च । कीदृश्यसतः कल्पनेति विकल्प्य सर्वथा तदुक्तकल्पनाया निरसनम् । प्रत्ययो निरालम्बन इति धर्मिनिर्देशकस्य प्रत्ययशब्दस्य भावकर्तृकरण- साधनत्वे स्ववाग्विरोधः, कर्मसाधनत्वे सिद्धसाधनमिति च प्रति- पादनम् । सिद्धसाधनत्वविवरणम् । कर्तृकरणपरत्वे दोपान्तरकथनम् । भावादिपु विरोधः स्यादित्युक्तार्थस्य विवरणम् । प्रत्ययपदस्याखण्डरूपत्वेऽपि दोपकथनम् । " , " " ·" ५२ विषयः पृष्ठम्. विस्तरेण धर्मिदूपणानन्तरं साध्यस्य निरालम्बनत्वस्य धर्मस्य विकल्प- पूर्वक दूषणम् । सर्वथा वा केनचित् प्रकारेण वा निरालम्वनत्वस्य साध्यत्वे दूषणक- थनम् । द्विचन्द्रादिज्ञाने वैलक्षण्यकथनम् । इन्द्रियार्थसम्प्रयोगसदसत्तया ग्राह्यस्य सदसत्ताव्यवस्थाप्रदर्शनम् । बौद्धमते अस्य विभागस्यासम्भवप्रदर्शनम् । अत्र नानादूषणानि । निरालम्बनबुद्ध्युत्पचिमात्रस्य साध्यत्वाभ्युपगमेऽपि सिद्धसाधनत्वकथ- नम् । तादृशबुद्धयुत्पादनशक्तिविरहत्वस्य तथात्याभ्युपगमे साध्याप्रसिद्ध्या- दिदूपण कथनम् । अस्य पक्षस्य पूर्वाभ्युपगमविरुद्धत्वकथनम् । अस्याप्ततमबुद्धाभिप्रायविरुद्धत्वकथनम् । सर्वलोकप्रसिद्धमहीमहीधरोदध्यादिनिषेधादस्य लोकविरुद्धत्वकथनम् । पक्षादिप्राहिव्यतिरिक्ता एव प्रत्यया निरालम्बना इति प्रतिज्ञाकरणेऽपि विकल्प्य दूषणम् । उत्तेपु सर्वेषु पक्षेषु विरुद्धाव्यभिचारित्वमनुमानविरोधो वेत्यनुगतदूपण- कथनम् । पूर्वपक्षे घाद्याालम्बना बुद्धि समीचीना बाधकापेतबुद्धित्वात् स्वमज्ञा- नादियाधबुद्धिवदिति प्रतिसाधनवर्णनम् । ज्ञानास्तित्वभिन्नत्वक्षणिकत्वादिधिया सत्यलेऽनैकान्तिकत्वं, मिथ्यात्वे पक्षबाध इति कथनम् । तथाच ज्ञानाभावे शून्यत्वमेव प्रमाणार्थ इति बद्धमुक्ताद्यव्यवस्था, मो- क्षयत्नवैफल्यं चेति कथनम् । सर्वसविकल्पकज्ञानानां मिथ्यावे ज्ञानास्तित्वादिपक्षो दुर्लभ इत्याविना दूपणम् । " " ·पृष्ठम्. विषयः, एवं सति साह्यादिसिद्धान्तपरित्यागेन बौद्धसिद्धान्ते पक्षपातस्यायु- कलम् । मिथ्यात्वव्यापकस्य वाधकप्रत्ययस्याभावाद् जाग्रबुद्धीनां मिथ्यात्वा- भावः। बाधकप्रत्ययं विना मिथ्यात्वाभ्युपगमे अव्यवस्था । जामज्ज्ञानं सत्यं योग्यपेक्षया स्वभाविज्ञानं मिथ्येति सम्यक्त्व- मिथ्यात्वयोः सप्रतियोगिकत्वेन, सर्वमिथ्यात्ववादिवौद्धमते बीजा. भावात् स्वमज्ञानस्यापि मिथ्यात्वासिद्धिः । नाग्रज्ज्ञानप्रतियोग्यपेक्षया स्वमते स्वप्मादिधियां मिथ्यात्योपपतिपद- " " " र्शनम् । " " " योगिहष्टया जामद्धियां सप्रतियोगित्वसम्भावनया स्वममिध्यात्या- शङ्का। तत्र दूषणानि । जामवुद्धयः सत्याः इदानीं महाजनस्यायाधात् परामिमतयोगिराध- बुद्धिवदिति प्रतिप्रयोगकथनम् । अत्र प्रत्ययत्वमुभयसिद्धो हेतुर्न भवतीति कथनम् । ६२ अन्तःकरणजन्मनः स्वामविश्रमस्य वाखालम्बनत्वप्रतिपादनम् । ६४ बाहोन्द्रियजन्मनां विभ्रमाणामपि वाघालम्बनत्ववर्णनम् । शाब्दविभ्रमविषयेऽपि गतिप्रदर्शनम् । ६५ सनिकृष्टवर्तमानविषयकत्वत्य प्रत्यक्षपर्मत्वकथनम् । ६६ अत्र चोद्यपरिहाराः । स्वमतरीत्या निरालम्बनत्यस्वरूपप्रदर्शनम् । ६८ अभावालम्बनस्य ज्ञानस्य शक्षानिरसनपूर्वकमालम्बनकथनं, परमते निरालम्बनत्वस्याभावालम्बनलस्य च दुर्मिरूपत्वकथनं च । दृष्टान्ते साध्यहीनता विकृत्य विरुद्धौ हेतुरिति दूपणान्तरकथ- नम्। वैधर्म्यदृष्टान्ताभावान्न्यूनः प्रयोग इति केपाश्चिनुयोगस्तस्यानव- " १९ 'सरत्ववर्णनं च। " ·७७ " ८४ ८ " विषय.. पृष्ठम्. प्रक्षीणनिखिलकुहेतुजालमेववादिन प्रति मीमासकस्यापहास । ७२ निरालम्बनानुमाने हेतुप्रतिज्ञाविरोधाख्यस्य निग्रहस्थानस्यापादनम् । असत्या तो सत्यार्थविषयबुद्ध्यभावकथनम् । रेखातो वर्णप्रतीतिवत् म्यादित्याशङ्का, तत्परिहारश्च । अत्रार्थे श्रुतिप्रक्रियया शङ्का तत्परिहारश्च । ८१ वासनाभेदनिबन्धनस्य विकल्पप्रविभागस्य तद्भेदनिमित्तासिद्धचानुपपत्ति- कथनम् । ज्ञानाना क्षणिकत्वेनासाहित्यान्न वासनेत्यस्यार्थस्य प्रपञ्च । आनुरुप्यवासनापक्षनिराकरणम् । ज्ञानातिरिक्तवासनापक्षे दूपणम् । आश्रयदूषणेन वासनानिरास । स्वमतरीत्या ज्ञातु स्थायित्वाद् वासनोपपत्तिकथनम् । लाक्षोपसिक्तबीजपूरकुसुमबैलक्षण्यप्रदर्शनेन वासनाभावोपसहार । तात्पर्यान्तरवर्णनेन निरस्तस्य वादिन समाश्वासनम् । शून्यवादः। 'शून्यस्तु' इति भाप्यस्याक्षेपपूर्वक तात्पर्यवर्णनम् । पूर्वपक्षविवक्षया संवित्परीक्षावतारणम् । ९२ सवित्परीक्षास्वरूपप्रदर्शनम् । परीक्षाया फरविमर्श । ज्ञान वा नीलमों या नील इति परीक्षाया युक्तत्वप्रतिपादनम् । तत्राचे ज्ञानातिरिक्तवाद्यार्थीसिया सिध्यत्यद्वैत, द्वितीये नीलादि- बाद्यार्थ तत्प्रकाशक ज्ञान चेति द्वैतसिद्धिरिति विचारे फल- भेदवर्णनम् । तत्र ज्ञानमेवाकारवद् इति पूर्वपक्षपरिग्रह । ९५ बाह्यार्थस्यैव नीलाद्याकारत्वे ग्राद्यान्तरकल्पनागौरवमिति क्थनम् । प्रमाणवती कल्पना युक्कैवेत्याशय कल्पनाया अप्रामाणिक्त्वप्रति- पादनम् । ९६ " ·विषयः. " पृष्ठम् एव सति साह्यादिसिद्धान्तपरित्यागेन बौद्धसिद्धान्ते पक्षपातस्यायु- कत्वम् । ५८ मिथ्यात्वव्यापकस्य बाधकप्रत्ययस्याभावाद् जाग्रबुद्धीना मिथ्यात्वा- भाव । बाधकप्रत्यय विना मिथ्यात्याभ्युपगमे अव्यवस्था । जाग्रज्ञान सत्य तत्प्रतियोग्यपेक्षया स्थमादिज्ञान मिथ्यति सभ्यक्त्व- मिथ्यात्वयो सप्रतियोगिकत्वेन, सर्वमिथ्यात्यवादियोद्धमते बीजा- भावात् स्वमज्ञानस्यापि मिथ्यात्वासिद्धि । जाग्रज्ज्ञानमतियाग्यपेक्षया स्वमते स्वमादिधिया मिथ्यात्योपपत्तिप्रद- र्शनम् । योगिदृष्टया जामद्धिया सप्रतियोगित्वसम्भावनया स्वप्नमिध्यात्या- " " तत्र दूपणानि । जाग्रबुद्धय सत्या इदानी महाजनस्याबाधात् पराभिमतयोगिबाध- बुद्धिवदिति प्रतिप्रयोगकथनम् । अन प्रत्ययत्वमुभयसिद्धो हेतुर्न भरतीति कथनम् । ६२ अन्त करणजन्मन स्यामविभ्रमस्य बापारम्बनत्वप्रतिपादनम् । ६१ वायेन्द्रियजन्मना विनमाणामपि वाधार बनववर्णनम् । शाब्दविनमविषयेऽपि गतिप्रदर्शनम् । ६५ सनिकृष्टवर्तमानविषयकत्वस्य प्रत्यक्षधर्मत्वकथनम् । अत्र चोद्यपरिहारा । स्वमतरीत्या निरारम्बनत्यस्वरूपमदर्शनम् । अभावलम्बनस्य ज्ञानस्य शानिरसनपूर्वकमारम्बाकथन, परमले निरारम्घनत्वस्याभागासम्पनत्वस्य च दुर्निरूपत्वकथन च । दृष्टान्ते साध्यहीनता विवृत्य विरुद्धो हेतुरिति दपणान्तरकथ- नम् । वैधHदृष्टान्ताभावान्न्यून प्रयोग इति केपानिचदनुयोगस्तम्यानव- सरत्ववर्णन च । " ·७७ " ८४ ८८ विषय. पृष्ठम्. प्रक्षीणनिखिलकुहेतुजालमेववादिन प्रति मीमासकस्यापहास । ७२ निरालम्बनानुमाने हेतुप्रतिज्ञाविरोधाल्यस्य निग्रहस्थानस्यापादनम् । असत्या तो सत्यार्थविषयवुद्धयभावकथनम् । रेखातो वर्णप्रतीतिवत् स्यादित्याशङ्का, तत्परिहारश्च । अत्रार्थे श्रुतिप्रक्रियया शङ्का तत्परिहारश्च । ८१ वासनाभेदनिवन्धनस्य विकल्पपविभागस्य तद्भेदनिमिचासियानुपपत्ति- कथनम् । ज्ञानाना क्षणिकत्वेनासाहित्यान्न वासनेत्यस्यार्थस्य प्रपञ्च । आनुरूप्यवासनापक्षनिराकरणम् । ज्ञानातिरिक्तवासनापक्षे दूषणम् । आश्रयदूषणेन वासनानिरास । स्वमतरीत्या ज्ञातु स्थायित्वाद् वासनोपपचिकथनम् । लाक्षोपसिक्तबीज पूरकुसुमवलक्षण्यप्रदर्शनेन वासनाभावोपसहार । तात्पर्यान्तरवर्णनेन निरस्तस्य वादिन समाश्वासनम् । शून्यवादः। 'शून्यस्तु' इति भाप्यस्याक्षेपपूर्वक तापर्यवर्णनम् । पूर्वपक्षविवक्षया सवित्परीक्षावतारणम् । ९२ सवित्परीक्षास्वरूपप्रदर्शनम् । परीक्षाया फल विमर्श । ज्ञान वा नीलमों वा नील इति परीक्षाया युक्तत्वप्रतिपादनम् । तत्राचे ज्ञानातिरिक्तवासार्थीसिद्ध्या सिध्यत्यद्वैत, द्वितीये नीरादि- बाह्यार्थ तत्प्रकाशक ज्ञान चेति द्वैतसिद्धिरिति विचारे फल- भेदवर्णनम् । तत्र ज्ञानमेवाकारवद् इति पूर्वपक्षपरिग्रह । ९५ वाह्यार्थस्यैव नीरायाकारत्वे ग्राह्यान्तरकल्पनागौरवमिति कथनम् । प्रमाणवती कल्पना युक्तैवेत्याशङ्कय कलानाया अप्रामाणिकत्वप्रति पादनम् । " " , ·८ विषयः. " पृष्ठम् . बौद्धमते ज्ञानस्य स्वच्छाकारत्वात् कथं मायग्राहकाकाररूपिततया भानमित्याशङ्कायास्तन्मतरीत्या परिहार । अर्धाकारकल्पनापेक्षयोभयवादिसिद्धज्ञानाकारकल्पनाया एव ज्याय- स्त्वमिति वर्णनम् । अत्र कारणवर्णनम् । ज्ञानं प्रकाशकमिति वदता मीमासकेनापि ज्ञानाकारत्वस्यावश्याही- कर्तव्यत्वकथनम् । १०२ बुद्धिज्ञानपूर्वकमेवार्थज्ञानमिति प्रतिपादनं तदुपसंहारश्च । १०४ निराकारासु बुद्धिषूपलब्धिर्नास्तीतिकथनम् । १०५ सहोपलम्भनियमान्मयमातृमानत्रयस्याभेदापत्तिकथनम् । १०६ मीमांसकैकदेशरीत्या सहोपलब्धिनियमासिद्धिमाशय तन्निरसनेन ज्ञानस्यैवाकारवत्तया बोध इति वर्णनम् । १०७ अर्थाकार एव ज्ञान समारूढोऽत. साकारमिव ज्ञानमिति शशाया निरासः। १०९ अर्थाकारस्यैव ज्ञाने प्रतिबिम्यितत्वनिरास । ११० रूपभिन्नस्पर्शादीनां प्रतिविम्बितल्यायोग्यत्वकथनम् | यहिनायस इवाकारेण ज्ञानस्य ससृष्टत्वनिरास. । अर्थेन ज्ञानस्य संसर्गस्य निष्प्रमाणकत्वमुक्त्वा ज्ञानवैचित्र्याथै विधि- प्रार्थकल्पनाया दूषणम् । ११३ भासमाननीलादेः ज्ञानार्थोभयाकारत्योपन्यास'; तद्रूपणं च । ११५ द्विचन्द्रादिविभम इव ज्ञानाकारताया एवौचित्यम् । प्रमदातनी परिवादकामुकशुना खुणपकामिनीभक्ष्यबुद्धयनुरोधेन ज्ञाना- कारताया एवौचित्यम् । सिद्धान्तारम्भः । ११८ एकमेव ज्ञानं ग्राह्यग्राहकोभयात्मकं न सम्भवति तत्र दृष्टान्ताभावा- दित्यस्यवार्थस्य सिद्धान्तमूरभूतस्य प्रपन्चनम् । ११९ घरादीन् प्रत्यान्यादेहिकत्वमेव चक्षुरिन्द्रिय प्रति प्रायत्त्वमतो नेक- रूपेण तेषां प्राममाहत्त्वमिति विशदीकरणम् । १२५ " " ·पृष्ठम् - १२६ -- १२७ १२८ १३१ १३३ विषयः ज्ञानस्य स्वतो ग्राह्यत्व ग्राहकत्व चात्मवत् स्यादित्याशवयात्मनो वैलक्षण्यप्रदर्शनेन परिहारः । अहमित्यत्मत्प्रयोगसम्भिन्नबोधतयात्मनः जानकर्तृत्वमिदमिति भास मानतयार्थस्य जेयत्वमतो नैकस्य ज्ञानस्य द्यात्मकत्वमिति प्रपञ्चः। अत्र कुमारस्वामिवादिनामाक्षेपः । तन्निरसनेनात्मनोऽस्मत्प्रयोगसम्मिन्नबोधविपयत्यप्रतिपादनम् । इदं नीलमित्यत्र नीलमात्रभानात् करणवज्ञानज्ञात्रोरभानादप्येकस्यो- भयात्मकत्वाभाववर्णनम् । 'स हि बहिर्देशसम्बद्धः' इत्यादिभाप्यस्य सिद्धान्तरीत्यार्थवर्णनम् | 'भवति हि कदाचिदेतद् यद् ज्ञातोऽर्थः सन्नज्ञात इत्युच्यते' इति भाप्यस्यार्थविवरणम् । प्रासमाहकयोरभिन्नताया दूषणानि ।। एकग्रहणेऽपरस्यापि ग्रहणमित्यत्र पूर्वपक्षिणा चोद्यम् । प्राधांशस्यैव प्राहकत्वे कर्मण कर्तृभावानुपपत्तिकथनम् । भावानां ग्रहणाग्रहणनियामकतयोद्भवामिभवयोरुपगमेन यदा यत्योद्भव तदा तस्यैवांशस्य प्रामत्वमिति कथनम् । अस्यार्थस्य दृष्टान्तेन विशदीकरणम् । दृष्टान्तेषूक्तस्याभिभूताग्रहणस्य प्रकृते योजनम् । पूर्वपरिचोदनाया वस्तुन एकत्वेन कुतो योग्यत्नायोग्यत्वे उद्भवाभि- भवौ वेत्याक्षेपपूर्वकं परिहार. । रूपादीनां परस्परं द्रव्यतश्च भेदानभ्युपगमे परस्य क्लेश रत्युपपाद्य स्वभावादेव ते भिद्यन्ते इत्येव माम्प्रतमिति वर्णनम् । सत्यपि यात्मकत्वे व्यात्मकं न गृह्यत इत्युक्त निराकृत्य याकारमेव ज्ञानं गृह्यत इत्यपरेोद्वैरुक्तस्य दूपणायोपन्यासः । आकारमचये कथितस्य दोपस्य परिहारः । 'स्मरणाचानुमानिकी' इत्युक्तस्योपन्यासो दूषणं च । " १३५ १३७ १३८ १४० ·" १५० " विषयः. पृष्ठम् . एकाकारे ज्ञाने याकारकल्पनेऽप्रामाणिकत्याविशेषात् सहस्राकारता- 'कल्पनापादनम् । १४७ सिद्धान्तहान्यास्य वादिनी निग्रहकपनम् । १४८ ग्राह्यग्राहकयोरत्यन्तभेदे सिद्धयति द्वैतमिति कथनम् । आनशब्दव्युत्पची सर्वथा वस्तुभेदसिद्धिकथनम् । अपरेषां बौद्धानां मतोपन्यासः, तदूषणं च । द्वयोणमाकयोः ज्ञानं ज्ञाननित्यनुगतसामान्याभाव . ताभ्यां तव्यतिरेके दोपकथन च। तदव्यतिरेके दोपकथनम् । १५१ अपोहरूपसामान्याभ्युपगमे दोपाधिक्यम् । अपोहस्यैवासम्भवप्रदर्शनम् । १५२ अजानप्रत्ययस्यागत्यार्थालम्बनत्वापत्त्याज्ञानवाचोयुक्त्यार्थस्यैव परामिमतत्वप्रसञ्जनम् । १५३ अज्ञानम्याभावात्मकत्वे चोद्यपरिहारौ । ज्ञानं ज्ञेयमिति यस्तुभेदे सिद्धे ग्रामः प्राहक इति व्यपदेशस्य यथारुचित्वाभ्यनुज्ञा । 'अर्थविषया हि प्रत्यक्षसिद्धिः न बुद्धिविषया क्षणिका हि सा न बुद्धयन्तरकालमवस्थास्यते' इति भाप्यार्थोपन्यासः । १५५ युगपदाविनोः कार्यकारणभावनिरासः । योगपधेऽपि प्रदीपवत् स्यादिति,राका तन्निरमनं च । शक्त्यपणद्वारा पूर्वस्योत्तरज्ञानालन्यनत्वनिरासः । १५८ शक्यपणदूषणम् । १६. ज्ञानस्य प्रायमस्वभावत्वं दूपयित्वा प्राहकैकस्वभावत्वे दोप- कथनम् । १६१ ग्राह्यग्राहकयोर्भेदस्य प्रयोगेण प्रदर्शनम् । १६२ प्रकारान्तरेण ग्राहगाहक्या दप्रदर्शनम् । १६३ उभययादिसिद्धत्वाग्ज्ञानाकारकल्पनायां राधामित्यादिपरोक्तस्य परिहारप्रपञ्चः । १६५ । -- ·विषयः पृष्ठम्, १६८ , १७२ १७४ १७५ १७६ १७८ १७९ प्रागनवगतानां स्मरणासम्भवकथनम् । भिक्षुणोक्तस्य भ्रान्तभाषितत्वकथनम् । पूर्व ज्ञानमुपलभ्यते पश्चादर्थ इति परोक्तस्यायुक्तत्वप्रतिपादनन् । मिथ्याज्ञानेप्यकारासम्भवस्य परोक्तस्यानुभाषणपूर्वक परिहारः । अत्यन्तासम्भावनीयस्यशिरश्छेदादिविभ्रमेषु गतिप्रदर्शनम् । भ्रान्तिज्ञानानामन्यथास्थितस्यार्थस्यान्यथावमासकत्वं नात्मपर्यव- सायित्वमित्युपसंहारः । तारकादिमतौ स्त्रीत्वादिलिङ्गप्रत्ययप्रसक्त्या लिमस्वरूपविचारः तत्र वृद्धसम्मतिप्रदर्शनं च। तत्र मीमांसकानां प्रत्यवस्थानम् । एकस्यामेव प्रमदातनौ परिव्राजकादीनां कुणपादिप्रत्यये परोक्त- दूपणस्य परिहारः। एकगोचरे दीर्घादिप्रत्यये पटपार्थिवादिप्रत्यये चोपपत्तिप्रदर्शनम् । ज्ञानविलक्षणवाद्यार्थसद्धाबसाधनस्योपसंहारः । इन्द्रियाणां प्राप्यकारिले तद्विपर्ययेऽपि ज्ञानस्य बाह्यार्थविषयत्व- वर्णनम् । परोक्तचोद्यान्तरपरिहारः । 'ननुत्पद्यमानवासी ज्ञायते ज्ञापयति चाान्तरम्' इत्यादिभाष्य- स्याक्षेपः । आक्षिप्तस्य भाज्यस्य समाधानम् । 'तम, नाजातेऽर्थे कश्चिद् बुद्धिमुपलभते' इत्यादिभाप्यस्याभि- प्रायवर्णनम् । एकदेशिमतोपन्यासः। 'जनूत्पन्नायामेव बुद्धावों ज्ञात इत्युच्यते नानुत्पन्नायाम्' इत्यादि- भाष्यस्याक्षेपः । १८१ १८२ - अस्याक्षेपस्य समाधानम् । 'सत्यं पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते नतु पूर्व ज्ञायते' इति भाप्यस्यार्थ- विवरणम् ।

·पृष्ठम्, १८८ " १८९ १९० विषयः. आक्षेपनिरसनपूर्वकमस्य भाप्यस्य फलद्वारेण प्रतिज्ञानिराकरण- परत्वकथनम् । 'काममेकरूपत्वे बुद्धरेवाभावो न त्वर्थस्य प्रत्यक्षस्य' इति भाप्य- स्याक्षेपवकमर्थवर्णनम् । 'न चार्थव्यपदेशमन्तरेण बुद्ध रूपोपलम्भनमित्यादिमाप्यस्य विवरणम् । 'अपिच नियतनिमित्तस्तन्तुप्येवोपादीयमानेषु पटप्रत्ययः' इत्यादि- भाष्यस्याक्षेपः । दोपपरिहारसाम्येऽन्यतरस्यानियोज्यत्वकथनम् । उक्तभाप्याक्षेपपरिहारः । विज्ञानव्यतिरिक्ताया वासनायाः शक्तिशब्दोदिताया दुनिरूपत्वात् स्वकार्यनियमव्यवस्थापकत्वासम्भववर्णनम् । अस्यार्थस्य भाष्यकाराभिहितत्वकथनम् । एवजातीयकेऽर्थे आगमस्य व्यापाराभावकथनम् । शन्यतायामुपमानाप्रामाण्यकथनम् । तार्थापचेरप्रामाण्यकथनम् । शून्यतायाः पाठप्रमाणगोचरत्वोक्त्या तन्निरसनोपसंहार. । एवं बाह्यार्थसिद्धया माध्यमिकानामपि निरास इति कथनम् । तथाच ज्ञानज्ञेययायार्थ्यविदां मीमांसकानामेव धर्मविचारभारवहन- क्षमत्वोपवर्णनम् । " १९२ " १९५ .

·॥ श्रीः॥ मीमांसाश्लोकवार्तिकं सुचरितमिश्रणतया काशिकाख्यया टीकया समेतम् । (द्वितीयो भागः।) औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञान- मुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्धे तत् प्रमाणं वादरा- यणस्यानपेक्षत्वात् ॥ (५) प्रत्यक्षादौ निषिद्धेऽपि ननु लोकप्रसिद्धितः । धर्माधर्मों प्रमास्यते ब्राह्मणादिविवेकवत् ॥ १ ॥ अत्र भाष्यकारेण प्रत्यक्षाधनिमित्तत्वे प्रतिपादिते सदुपलम्भकप्रमाण- प्रत्यस्तम(यीयादमा)वप्रमेयतां धर्मस्याशवाय तन्निराकरणपरतयोत्पत्तिकसूत्र- मवतारितम् अभावोऽपि नास्ति यतः “औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्य- न्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकश्वार्थेऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं पादरायणस्यान- पेक्षत्वात् " इति । तच्च चोदनैवेत्सवधारणं चाक्षिपति-प्रत्यक्षादाविति। अयमर्थः- भावगोचरनिखिलप्रमाणाभावे ह्यभावः प्रमाणम् । नचह तथा, लोकप्रसिद्धरेवाभावात् । नच सा न प्रमाण, ब्राह्मणादिवर्णविवेकस्य तदधीन- त्वात् । इतरथा तदभावात् । नखलु सुनिपुणमपि विलोकयमाना वयं क्षत्रि- यादिविलक्षणं ब्राह्मणशन्दवाच्यं पिण्डानुगतमपरं रूपमपरोक्षमीक्षामहे । तदेवश्यं वर्णविवेकाय लोकप्रसिद्धिः स्वतन्त्रा प्रमाणमास्थेया। अपिच सक- लशब्दार्थावधारणमेव तदायतं, तामन्तरेण प्रमाणान्तरासम्भवात् । अतो निषिद्धेऽपि प्रत्यक्षादौ नाभावश(श)। नच चोदनैवेत्यवधारणोपपत्ति- रिति ॥१॥ G... 393.500 123102 ·- मीमांसालोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । धार्मिकाधार्मिकत्वाभ्यां पीडानुग्रहकारिणौ । प्रसिद्धी हि तथाचाह पाराशर्योऽत्र वस्तुनि ॥२॥ इदं पुण्यमिदं पापमित्येतस्मिन् पदद्वये । आचण्डालं मनुष्याणामल्पं शास्त्रप्रयोजनम् ॥३॥ निर्मूलासम्भवादन प्रमाणैः सेव मृग्यते । कुतः पुनः प्रवृत्तेति प्रत्यक्षादि तु वारितम् ॥ ४॥ नचैतानि परित्यज्य पृथग् लोके प्रमाणता । प्रसिद्धिमेव दर्शयदि- धार्मिकेति हन्तेन । अनुग्रहकारिणि हि लौकिका धार्मिकशब्दं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते । पीडाकारिणि चाधा(र्मिक- शब्दम् )। यश्च धर्ममाचरति स धार्मिकः । तद् यद्यनुग्रहो धर्मः तदेवमु- पपद्यते नान्यथेति । एतदेव भगवतो व्यासस्याप्यभिमतामति दर्शयति- तथेति प्रयोजनमन्तेन । नि(विषय)प्रयोगासम्भवात् तद्विपयमिदमा प्रतिनि- दिशति । तदयमर्थः-विशिष्टविषये पुण्यपापपदद्वये आचण्डालं मनुष्याणां विद्यमाने तेनैव धर्माधर्मप्रमितिसिद्धरनर्यकं शास्त्रमिति । नन्वेवं पुण्यपाप- प्रमाणको धर्माधर्मायुक्तौ, न तोकप्रमाण(को)। नैवम् । तत्प्रयोगस्यैव लोकायत्तत्वात् । तस्मादयमनुपालम्म इति ॥३॥ एवमाक्षिप्य समादधाति ~ निर्मूलेतीत्यन्तेन । अयमर्थः-- प्रसिद्धिहि प्रज्ञानम् । तच (जा)नद्रढिमा । नच निर्मूलं ज्ञानमात्मानं लमते प्रागेर ज्ञानद्रढिमा । तदेवं निर्मूलायाः प्रसिद्धरभावात् कुतः सा प्रवृ. तेति प्रमाणैरन्विष्यत इति । ननु च कार्यद्रद्धिम्ना मूलं कल्पयिष्यते, स्म- तिद्रादिसेच थुतिरत आह-प्रत्यक्षादीति । सत्यम् । समूला प्रसिद्धिः प्रत्य- क्षादिमूलतया प्रत्यक्षस्ने निवारिता चोदना (मूल) भविष्यत्येवेति ॥४॥ ननु सन्निकृष्टार्थगोचरमेव सर्व प्रमाणम् । अतः प्रसिद्धेः प्रमाणान्त- रागाचरार्थत्वं गुणः न दोपाय, अत आह-नचेति । नच प्रत्यक्षादीनि परित्यज्य लोको नाम प्रमाणगणे प्रमाणमुपसंख्यायते। वर्णविवेकसम्बन्धा- वधारणयोस्तु प्रत्यक्षादिप्रमाणलं वनसम्बन्धपरिहारयोरमिधास्याम इति ।

·औत्पत्तिकसूत्रम्। संसारमोचकादेश्च हिंसा पुण्यत्वसम्मता ॥५॥ न पश्चात् पुण्यमिच्छन्ति केचिदेवं विगानतः। म्लेच्छार्याणां प्रसिद्धत्वं न धर्मस्योपपद्यते ॥६॥ नचार्याणां विशेषोऽस्ति यावच्छास्त्रमनाभितम् । तन्मूलार्थप्रसिद्धिस्तु तत्प्रामाण्ये स्थिते भवेत् ॥ तस्मादभाववक्तृस्थौ धर्माधर्मों न शक्नुयात् । चोदना चेत् समुद्धतुं यस्तो तेनैव पश्यताम् ॥८॥ अपिच भवेदपि प्रसिद्धिः प्रमाणं, यदि व्यवस्थितैव प्रसिद्धिः स्यात् । सा त्वव्यवस्थिता । तथाहि-संसारमोचका नाम नास्तिका बाह्यहिंसामेव धर्ममाहुः । अन्ये तु तपः (प्र? प्राजापत्यादि पीडात्मकत्वात् परपीडावत् अधर्म.... ...स्तु विधिनिषेधप्रमाणको तद्विपरीतौ धर्माधर्मी साझिरन्ते (21) तदेवं म्लेच्छार्याणां परस्परविगानान्न लोकप्रसिद्धत्वं धर्माधर्मयोरुप- पद्यत इत्याह-संसारेति सार्चन ॥६॥ नन्वनुमानाभाससङ्करेण प्रमाणमप्रमाणीभवति । नहि प्रत्यक्षामास- सकरात् प्रत्यक्षमप्रमाणं भवति । अथ तत्र कारणदोपसदसद्भावनिवन्धनः प्रमाणतदाभासविवेकः, सोनाप्यविशिष्टः । अत्रापि स्मृतिकारैविवेकोपायो दर्शित एव । 'आचारश्चैव साधूनाम्' इत्यादिना । साधवश्वार्याः । स्वाभा- विककृष्णमृगचरणोपलक्षितार्यावर्तनिवासिनश्चार्यशब्दवाच्याः । अतस्तदा- चारो धर्मोऽन्योऽधर्म इति विवेको भविष्यति, अत आह नचेति। शास्त्रसदसद्भावनिवन्धनो ह्यार्यम्लेच्छविभागः तद(नाश्रयेण) त्वायम्लेच्छ- विभागो दुर्भणः । अत एव "शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात्" (१. ३. ९) इति वक्ष्यतीति । अस्तु तर्हि शास्त्रमूलार्थप्रसिद्धिः प्रमाणमत आह. तन्मूलेति। न स्वतन्त्रायाः प्रसिद्धरेव प्रामाण्य सिध्यतीत्यभिप्रायः ॥ ७ ॥ अतः सकलभावप्रमाणनिराकरणात् शहितामावनिराकरणेन चोदनैव धर्माधर्मयोः प्रमाणमित्युपपन्नमित्याह -तस्मादिति । पश्यतामिति । पष्ठी चानादरे (२.३.३८) इत्यनादरे पष्ठीति ॥८॥ - - ·४ भीमासालोकवाचिफ काशिकाटीकोपेतम् । उपदेशो हि भवति ज्ञानं तस्यति योज्यते। ज्ञायते येन तज्ज्ञानमेकाधिकरणत्वतः ॥९॥ ओत्पत्तिकगिरा दोपः कारणस्य निवार्यते । अयाधोऽव्यतिरेकेण स्वतस्तेन प्रमाणता ॥१०॥ सर्वस्यानुपलब्धेऽर्थे प्रामाण्यं स्मृतिरन्यथा । अत्र भाप्यकारेण 'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्याग्निहो- प्रादिलक्षणस्य धर्मस्य निमित्तमि'त्युक्त्वा (कथमि)ति प्रश्नानन्तरम् 'उप- देशो हि भवतीति सौनमुपदेशपद व्याख्यातं, तन न ज्ञायते केनास्य सम्बन्ध इति योग्यपदान्वय, दर्शयति --उपदेश इति । तस्य धर्मस्यो- पदेशो ज्ञान प्रमाणमिति । ननूपदेशो ग्रन्थसन्दीत्मा, ज्ञानं चार्याव- प्रहः । कयमनयोः सामानाधिकरण्यमत आह-ज्ञायत इति । माव- साधनो हि ज्ञानशब्दो नोपदेशशब्देन सामानाधिकरण्यं लभते । अय तु ज्ञायतेऽनेनेति करणसाधन इति युक्त सामानाधिकरण्यमिति ॥ ९ ॥ कथं पुनरुपदेशो धर्मे प्रमाणमत आह-- औत्पत्तिकति । पाधकारणदोपाधीनं घप्रामाण्यम् । तत्र सम्बन्धोत्पत्तिकत्वप्रतिपादनेन तद्वारा पुरुषानुप्रवेशाभावात्, पुरुषाश्रयत्वाच शब्दे दोपाणां कारणदोष- निवारणं तावत् कृतम् । तन्निराकरणेन सहाप्रामाण्यमनपोदितमित्य. व्यतिरेकपदप्रयोजनमाह-अवाध इति । अव्यतिरेकपदेनायाधः 'प्रति. पायते नहि देशकालयोरुभयोरपि चोदनाजनित ज्ञानं विपर्येतीति । तदेवं बाघकारणदोपनिराकरणे कृतेऽनपोदितमौत्सर्गिक प्रामाण्यमिति तत् प्रमाण- मित्यनेनोक्तमिति दर्शयति-स्वत इति ॥१०॥ अत्र चार्थेऽनुपलब्ध इत्युच्यते । तदयुक्तम् । उपलब्धार्थविषयमपि प्रमाणं भवत्येव । अनुभूतिहि प्रमाणं प्रत्युत्पन्नेन्द्रियलिङ्गादिजानिता च सवित दनुभूतिः । अत एवोन्मीलि(नाक्ष)स्यैकमावगोचराणां धारावाहिकसंविदा प्रामाण्यमुपपन्न भवति । अन्यथा तन्न स्यात् । नहि तत्रानवगत किश्चिदनुमः यते । देशकालान्तरसम्बन्धोऽनुभूयत इति चेद, ना एकदेशस्थेऽपि भावात्।

·- औलत्तिकमूत्रम् । चोदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः ॥ ११ ॥ वाक्यान्तरे समर्थेऽपि किमर्थं विधिराश्रितः। कालस्तु परोक्षः । नच परोक्षापरोक्षसम्बन्धोऽपरोक्षो भवति, तरुमरुत्संयो- गवत् । अतो(ऽवगतार्थ)मनधिकार्थमापे ग्रहणं प्रमाणमिति वाच्यम् । न- चैवं स्मृतित्वापातः । स्मृतिर्हि पूर्वानुभवप्रभावितभावनावशलन्धसिद्धिर्नाधि- कमपेक्षते (ग्रहण+त्व?) नेन्द्रियसापेक्षमित्युक्तम् । अतएव गृहीतमपि पुन- गृह्यमाणं दृश्यत इति लौकिका व्यपदिशन्ति, नतु स्मर्यत इति । अतो न विमः किमर्थेऽनुपलब्ध इत्यनेन निरस्यत इति (अत आह-)सर्वस्येति। अयमर्थः -- अनुपलब्धार्थविषयमेव सर्व प्रमाणम् । अन्यया स्मृतित्वापा- तात् । नहि ग्रहणस्मरणयोगृहीतागृहीतगोचरयोहतिागृहीतगोचरगतो विशेष उपलभ्यते । यत्तु कारगमेदाद् भेद इत्युक्तम् सत्यम् । स्वरूपभेदौ- पयिका कारणभेदः । स्वरूपं तु गृहीतागृहीतविषयत्वादेव भिन्नम् । अनु- भूतिग्रहणमिति चेद् , यद्यपि सोऽनुभूतिः अनुमानादिपु स्मृतित्वप्रसङ्गः । अतोऽवश्य गृहीतागृहीतागोचरत्वमेव ग्रहणस्मरणयोर्भेदः। किमिदानी धारा- वाहिकसंविदो न प्रमाणम् । नहि का++++क्तम् । अत्रोच्यते । तत्राप्यु- तरोत्तरकालाकलितभावप्रत्याकलनादुपपन्नमेवाधिकगन्तृतया प्रामाण्यम् । नच वैशेषिकादिवत् परोक्षं कालमाचक्ष्महे । प्रत्यक्षमेव हि +++ वर्तमानकाल- सम्बन्धान भावानुपलभामहे । कथमरूपं प्रत्यक्षमिति चेत् । आकाशवद् भवि- प्यति । नहि रूपि प्रत्यक्षमिति नः प्रत्यक्षलक्षणम् अपितर्हि संविदेव परो- क्षापरोक्षनि सोदीयमानेदं प्रत्यक्षमिदमप्रत्यक्षमिति विभजते । तदेवं विस्फा- रिताक्षस्य व्यक्तानुपलक्षितोत्तरोत्तरसूक्ष्मक्षणभेदभिन्नैकभाववि +++ कापरो- क्षनि सावभासोदयात् उपपन्ना प्रत्यक्षता प्रमाणता च । अतः प्रमाणान्तर- नुपलब्धस्वगोचरप्रत्याकलनादुपपन्नमुपदेशप्रामाण्यमिति सूक्तमर्थेऽनुपलब्ध इति । अत्र भाष्यम् 'उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योचारणमिति । तत्र चोदना विधिपदपर्यायः शन्दविशेपो भाष्यकारस्याभिमतः इत्याह- चोद- नेति । एतदुक्तं भवति-विधायकशब्द उपदेश इति ॥ ११ ॥ अर चोदयति-वाक्यान्तर इति द्वयेन । अयमर्थः-~यदिदं शन्दविशेपस्य विधेर्धर्म प्रमागत्वमाश्रितम् . अनेन वाक्यान्तरमपि हि वर्त- ·६ मीमांसाश्लोकयार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । साध्यसाधनसम्बन्धः सर्वाख्यातेपु गम्यते ॥१२॥ सर्ववाक्येषु चाख्यातं तेनाकाङ्क्षानिवर्तनात् । प्रवृत्तिसिद्धिरिच्छातः प्रतिषेधात् तु वर्जनम् ।। १३ ।। विधावनाश्रिते साध्यः पुरुषार्थो न लभ्यते । श्रुतस्वर्गादिवाधेन धात्वर्थः साध्यतां ब्रजेत् ।। १४ ।। मानोपदेशक धर्मप्रमितौ प्रमाणमेव । श्रेयस्साधनं हि धर्मः । सच श्रेयसः स्वर्गादेः साधनेन यागादिना साध्यसाधनसम्बन्धः साख्यातेपु सम्भवति । 'स्वर्गकामो यजेते'त्यतोऽपि हि यागेन स्वर्गः सिध्यतीति गम्यत एव । यथा लोके ओदनं पचतीति पाकौदनयोः साध्यसाधनसम्बन्धबुद्धिः । स्यादेतत् --आख्यातमन्तरेण साध्यसाधनसम्बन्धो न सिद्धयेत्, तदर्थों विधिरिति । तन्न । अनाख्यातवाक्यप्रयोगासम्भवात् । प्रयोजनाय हि वाक्यमुच्चार्यते । निराकाश च वचः प्रयोजनक्षममाकामानिवर्तनं चाख्याताउते न सम्भवति । इतरथा विधेरप्यसम्भवात् । स्तुत्यापि घाख्यात- मेव खादिरादिवाक्येषु विधायक परिकल्प्यते । अयोन्येत- अनुष्ठितो यागादिधर्मः, नवानुष्टानं (प्रवर्तकारते सम्भवति । नच विधिमन्तरे- णान्य. प्रवर्तयतीति । तन्न । इच्छानिवन्धनलात् प्रवृत्तेः । अनिष्टेषु विधि- शतेनाप्यप्रवृतेः । अतोऽनेनेद सिध्यतीति संविदि योपायार्थी स तत्र प्रवर्तत इति । नचाधर्मपर्जनार्थो विधिः । प्रतिषेधादेव नास्तसिद्धः । रागादिप्राप्तकर्तव्यतानुवादेन नव निषेधाधिकारे निवर्तकः । एपाहि तत्र वचनव्यक्तिः यद्धन्यात् तन्नेति । अतोऽनर्यको विधिप्रामाण्यप्रति- पादनप्रयासः । अपौरुषेयः शब्दः धर्म प्रमाणमित्येतावदेव वचनीयमिति ॥१३॥ परिहरति-विधाविति । अयमभिप्रायः सत्यमिच्छातः प्र. वृत्तिः । इच्छैव तु प्रेक्षावतां पुरुषार्थसाधनविपया । नच विधिना विना पुरुषार्थसाधनत्वं यागादीनां शक्यतेश्यगन्तुम् । अतएवौदुम्परादीनां सत्यपि फटपदसम्मन्ध विधिविरहात् फलार्थत्व नेत्यौटुम्पराधिकरणे व क्ष्यते । ननु लौकिकपाकौदनादिवत् साध्यसाधनसम्पन्धसिदिरुता ।

·.च्यते। औत्पत्तिकसूत्रम् । विधौ तु तमतिक्रम्य स्वर्गादेः साध्यतेष्यते । तत्साधनस्य धर्मत्वमेवं सति च लभ्यते ॥ १५॥ सत्यमुक्ता । अयुक्ता सा । लोके प्रमाणान्तरावगतेः सिध्यत्यपि । नतु वेदे । प्रमाणान्तराभावात् । ननु स्वर्गकामपदसमभिव्याहारः प्रमाणं, न । तस्स श्रुत्या बाधात् । इहहि यजत इति साध्याकाहिणी भावनावगता सती समानपदोपादानश्रुत्युपनीतयो .......... र्धात्वर्थसम्बन्धनिराकाक्षा सती न व्यवहितकर्तृविशेषणत्वोपयुक्तस्वर्गादिभाव्यसम्बन्धमनुभवति । सन्निक- टालामे हि विप्रकृष्टोऽपि वैदिको भवति न सन्निकृष्ट, . लभ्यते चेह धात्वर्थः सन्निकृष्ट इति न विप्रकृष्टफलपदसम्बन्धो युक्त इति ॥ १४॥ कृतिविधौ तर्हि कयं पुरुषार्थसाध्यसिद्धिरत आह-विधाविति। अयमभिप्रायः-विधिर्हि चेतनप्रवर्तनात्मकाथै फले व्यापारे शक्यते पुरुष प्रवर्तयितुम् । अतः समानप्रत्ययोपात्तविध्यवरुद्धा भावना विधेः प्रवर्तनाश- तिर्मा व्यापानीति सन्निहितमप्यपुरुषार्थवादय वमतिक्रम्य व्यवहितेनापि पुरुषार्थेन स्वर्गादिना साध्येन सम्बध्यते । धात्वर्थस्तु साध्य- स्वात् प्रच्यावितो भावनायोमेव साधनाकाक्षिण्यां साधनतया निव ........ . तमावाक्यार्थो भवति यागेन स्वर्ग कुर्यादिति । अतः पुरुषार्थ- साधनस्य यागादेर्धर्मत्वसिद्धिरिति युक्तमुपदेशप्रामाण्यप्रतिपादनमिति । इदं विह वक्तव्यम् --- कार्य)विधौ पुरुषार्थः साध्यो लभ्यते । विधिहि शब्दभेदो वा लिङादिः, तव्यापारातिशयो वा, कोऽपि तदर्थ- भेदो वा । सर्वथा च न युज्यते । शब्दे हि प्रवर्तयितरि पुरुषार्थसम्बन्थे प्रमाणमस्ति । आप्ते हि बुद्धिपूर्वकारिणि प्रवर्तके हितकार्ययं मामफले न प्र- वर्तयतीति बुद्ध्वा भवति प्रवृत्तिविषयव्यापारफलवत्ता(ध्य)वसायः । शब्द- स्त्वचेतनो नास्मिन् प्रवर्तयत्यपि पुरुषार्थफलपतिलम्भः । नहि प्रवलपवना- मिहतोऽवटे निपतत् फलं प्रतिलभते । आपच प्रमाणं शब्दः । प्रमाणानां प्रमेयोपदर्शनादन्यत्र व्यापारः । प्रत्यक्षं हि रूपादीनुपदर्शयति नतु प्रवर्त- यति । त्रेधा हि प्रामाणिकाः प्रमाणफलं विभजन्ते । हानमुपादानमुपेक्षा चेति । तदिदं प्रमाणानां प्रवर्तकत्वे नोपपद्यते । तदा छुपादानमेवैकं प्रमाण- फलमापयेत । कण्टकप्रत्यक्षेण हि कण्ट केषु प्रवय॑मानो जिहासन्नपि तान् .....

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । मृद्रीयात् । स्यादेतत् ~ शब्दप्रमाणधर्मोऽयं न प्रमाणान्तराणामिति । न, प्रमाणत्वाविशेषात् । एवं हि प्रयोगो भवति । शब्दो न प्रवर्तकः प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षादिवत् । अस्तु वा प्रवर्तकः । नियमेन ............ प्रवृत्तिप्रसङ्गः । नच लिङादिश्राविणो नियमेन प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । प्रथमश्रुतादप्रवृत्तेः । अविदितसमयत्वादप्रवृत्तिरिति चेत्, किमिदानी सम्बन्धसंविदपेक्षया यदि 'शब्दः' प्रवृत्तः कारकः । नहि कारकाणि स्वरूपसंविदमप्यपेक्षन्ते । (प्रागेव 'समयसंविदं?) मृत्सलिलप्रच्छन्नं हि बीजमविदितस्वरूपसामर्थ्यमपि स्वका- यमकुरमारममाणं दृष्टम् । एवमेव शब्दव्यापारो विधिरित्यपि निरसनीयम् । स्यान्मतम् --- अभिधेय एव लिङादीनां व्यापारो विधिः । अतो न पूर्वोक्तदोषप्रसङ्गः इति । न, अनिरूपणात् । स खलु प्रेपणादिलक्षणो वा स्याद् , अन्यो वा । न तावद् प्रेषणादिलक्षणः शन्दे सम्भवति । अचेतन- त्वात् । नचान्यस्तत्समर्थाचरणलक्षणः, तस्य कारीपादिवदनिरूपणात् । का- पस्य हि वः शीतापनोदनोऽध्ययने दृष्ट(मु?उ)पकारः । न शब्द तथा सम्भ- पति । प्रमाणान्तराभावात् । शब्दस्य चागृहीतसम्बन्धस्याप्रत्यायकत्वात् । यदि घूयाद् व्यापारान्तरकल्पने स्यादयं दोपः, क्लप्त एव तु लिङादीनामभि- धाभिधानलक्षणो व्यापारः शब्दान्तराणामिव स्वार्थप्रकाशनान्यथानुपपारी- प्रमाणकः प्रवृत्तिहेतुत्वप्रतिलन्धप्रवर्तनापरनामा विधिरिति प्रतियादेनम् । स खलु व्यापारभेदोऽभिधेयो वा स्यादनभिधेयो वा स्यात् । अनभिधेये अश- स्यभावनासमभिव्याहारानुपपतिः । किय सर्वशन्दानामेवानुमा- 'नेन स्वार्थगौचरो व्यापार उन्नीयते । नच तयावगतः । प्रवृत्तिहेतुभाव.... पाराः प्रवर्तयन्तीति चेद्, विशेपहेतुवाच्यः । यद्यविशेषगोचरता विशेषहेतुः, स तपंथभेदो विधिः, तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् । प्रा .... ..वर्धमेदः । यदि मावना न, तस्या वर्तमानापदेशेष्यप्यविशपात् । अन्यथेत् नैनमुपलभामहे प्रमाणाभावात् । अभिधीयत एव लिडादिमिरा- त्मीयमभिधानमिति चेत् । सर्वशब्देम्यः प्रवृत्तिप्रसङ्गः शक्यते वारयितुम् । नच कार्योन्नेयमभिधानमभिधीयत इति साम्प्रतम् । अनन्यलभ्यं हि शब्दाभिधेयमुपागमन धीराः । किन यदि च्यापारस्वरूपाभिधानं म प्रवर्तकत्वप्रसाः। सोपछेपो विशेष इति चेद्, न । स्वरूपाभि- धानप्रसक्तः । न धनभिधाय विशेषणं विशेप्याभिधानं सम्भवति । आपिचा. . ..... +14 ·औत्पत्तिकसूत्रम् । भिधाभिधानाभ्युपगमेन प विशेषहेतोरभावात् । अस्तु तीर्थ- भेदो विधिः । कः । कार्यम् । किं पुनः कार्यम् । कार्य मेव हि कार्यम् । नहीदं रूपान्तरेणानुभूयते । ननु न क्रियातिरेक कार्य प्रमाणान्तरैरवग- म्यते । सत्यम् । अत एव शब्दप्रामाण्यसिद्धिः । अन्यथा प्रमाणान्तरगो- चरत्वेन सापेक्षत्वादप्रामाण्य चोदनायाः । अपिच कालत्रयविपरिवृत्त्यर्थ- गोचराणि मानान्तराणि । कार्य च परामृष्टकालभेदं स्वप्रमाणादवगम्यत इति न प्रमाणान्तरगोचरः । कारकव्यापारो हि यागादि कालत्रयावच्छेद्यो नाधि कार. । यद्येवमसत्कार्य कालत्रयापरामर्शात् शशविषाणवदापयेत । न । कालेनानेकान्तात् । कालो हि न तावत् कालान्तरपरिच्छिन्नः । नच नास्ति कालः । कालान्तरावच्छेदे वनवस्थापात । अलब्धकालान्तरसम्बन्धोऽपि कालः प्रमाणसामदिस्तीति चेत् । समान हि कार्येऽपि । तदपि स्वप्रमा- णेभ्यो लिडादिशब्देभ्यः कालानवच्छिन्नमवगम्यमान कथमसद् भविष्यति । प्रमाणसम्बन्धो हि सत्ता, न कालसम्बन्ध । कार्यमेव तु मनसि वर्तमान नियुङ्ग इति नियोग इत्युच्यते । ननु नियोगो नियुक्तिः । स च नियोक्तृव्यापारः। नच वेदे नियो- तास्ति अपौरुषेयत्वात् । शब्दस्य चानियोक्तृत्वान्न तव्यापारो नियोगः । अदूरविप्रकर्पेण तु नियोगादिपदप्रयोग । याधाम्यवेदनायां तु लिडेन पठितव्यः । सा ह्यस्य प्रमाणम् । किमात्मकस्तयम् । उक्त कार्या- मेति । नच द्रव्याधनात्मकत्वादभाव., तद्वदेव कार्यमपि तद्विभक्तमे देशकालनरावस्थान्तराविपर्ययात् स्वसंवित्सयेद्य नास्तीति शक्यतेऽवगन्तुम् । उदीयते खल्वपि लिडादिश्राविणां कार्यसवित् । नयमनालम्सना, नच स्वांशालम्यनेति विज्ञानवादे वर्णितम् । अतो निर्विपया संविदात्मानमलम माना स्वविषयमूतं कार्यमुपकल्पयति । नच प्रतिभामानमिदमिति वाच्यम् । अनियतनिमित्ता हि प्रतिपत्तिः प्रतिभा । नयमनियतनिमित्ता, शब्द- निमितत्वात् तदनन्तरमुत्पतेः । कथमनन्यगोचरे कार्यात्मनि व्युत्पतिः । तदभावे वा शब्दात् प्रतिपत्ति कन्यताम् । लिडादीनां मकलेतरशन्द- विलक्षण कोऽपि महिमा, यदपिदितमम(या?या अ)पि स्वार्थ गमयन्ति । अयमा सर्वस्याकुमारमास्थविरं च कार्याप्रगति प्रतिहेतुगिति प्रमिद्धिः।

·मीमांसाश्लोकवार्विकं काशिकाटीकोपेतम् । तदन्यमपि लिडादिशन्दश्रवणानन्तरं चेष्टाविशिष्टमुपलभ्याकलयति नून- मितः सकाशादस्य कार्यसंविदासीत् कयमपरथा प्रस्तत इति । नन्वेव क्रियामेव कार्यतया अनासीदिति परस्यापि तद्गोचरामेव कार्यधियमुन्नयति । न । वर्तमानापदेशेषु सत्यपि कियाजाने प्रवृत्त्यदर्शनात्, क्रियात्मनः कार्यस्य व्यभिचारात् प्रवृत्तायहेतुत्वात् । एतदेव फलेऽपि दर्शयित- च्यम् । अनो निर्मुक्तासिलफलादिविकल्पमत्र्याभिचरितप्रवृत्तिसम्बन्ध कार्य- मानं लिडादिभ्यः प्रयोज्यवृद्धनावगतमिति व्युत्पद्यमानो जानाति । नहि कार्यावतिर्भवति प्रवृत्तिथ नेति सम्भवति । अतः कार्यमेव कार्यविधिरि- त्याचाः प्रतिपेदिरे । ननुच संपणादयो लिडधीः । न, स्वसन्ताने प्रवृत्तिहेतुत्वेन तेषामनुपलब्धेः । वेदे च व्यभिचारात् । (ननु त)ीष्टाम्यु- पायता लिङादीनामों भविष्यति । सर्वो हि समीहितोपायमाकलय्य तत्र तत्र प्रवर्तत इति परमपि चेटमानमुपलभ्य जानाति नूनमिष्टो मव्यापारः शब्दश्रवणानन्तरं चाय चेष्टत इति शब्देनेष्टाग्युपायता प्रति- पादिता भवति । स एव विधिः । प्रवर्तनारूपो हि सः। प्रवृत्तिहेतुं धर्म च प्रवदन्ति .... अतः प्रेपणाध्येयणाम्यनुज्ञातिरिक्तमप्रवृत्तप्रवर्तन नियो- ज्यार्थकर्मगोचरं लोकवेदसाधारण चोदनोपदेशपायपदवाच्यं लिडादीना- मर्थो विधिरिति युक्तम् । हि त्य जैमिनिनोक्तम् उपदेश इति । भाष्यकारेण च 'उपदेश इति विशिष्टस्य शब्दस्योचारणमिति विवृतम् । पुरुषार्थोपायं किलानवगतमवगमयन् शब्दान्तरे दूरमुस्कृष्टो लिडादि- शन्दोऽविशिष्ट इत्युक्तम् । अतो लोकवेदतन्त्रान्तरानुगतोऽयमेव सिद्धान्त इति कैश्चिदुन्नीतम् । तदिदमनुपपन्नम् । तथाहि --- संविदेव तावत् परिपन्धिनी । नहि लिडादिश्रवणसमनन्तरमियाभ्युपायोऽयं व्यापार इति भवति मतिः । अपि तईि, प्रवर्तनावगतिः । ननु चेष्टाभ्युपायतैव प्रवर्तना प्रवृत्तिहेतुत्वात् । तन्न । एवं सति 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति' इत्यत्रापि विधिवप्रसङ्ग । 'तरति मृत्युमि'त्यत्रापि । भवति हि तत्रापि पर्णमयता 'अपापश्लोकश्रवणस्य अश्व- मेधो वा ब्रह्महत्यातरणस्य साधनमिति प्रतिपत्तिः । यदि मतम् अस्येदं भवतीत्यन्वयमात्रमत्रावगम्यते न व्यतिरेकः, नच तमन्तरेण साध्यसाधन- ·ओत्पत्तिकसूत्रम् । ११ सम्बन्धोऽवगम्यते इति । कथ तहि 'स्वर्गकामो यजेते त्यगापि स्वर्गया- गयो साध्यसाधनसवित् । नहि तनापि सति यागे स्वर्गो भवति असति नेति मति । यागेनेति हि तृतीया साधनभावमवगमयतीति चेद् , न । तृतीयाश्रवणात् । विधेस्य महिमा यदतृतीयान्तोऽपि यजि करणतया निर्दिश्यते । स चेदन्यो नाभ्युपगम्यते कथ स्वभावसाध्यो यजि करणतया निर्दिश्यते । अपिच यत्र स्पष्टमिष्टाभ्युपायत्वमवगम्यते यागस्य यथेष्टाभ्यु पायोऽय याग यागेन स्वर्ग सिध्यतीति वा, तत्रापि विधिवप्रसङ्ग । किञ्च तद्वेषीति तत्कारि चायमेव ब्रुवाणो दृश्यते । तथाहि प्रतिभा विधिरिति निरस्यतैतदुक्त-- "न निरालम्बन ज्ञान क्रिया साधनयोगिनी। समान्यस्मिन्" इति । तदिद तवापि समानमिति वणितम् । अपिच एववादिना साधु समर्थित 'विधावनाश्रिते' इति । अत्र हि विध्यधीना यागादेरिष्टाभ्युपा यता नतु सैव विधिरिनि दर्शयति । तस्मादतिकुशलैरुपदेशापदेशयोरवि शेप एवोपपादित इति निर्मुक्ताखिलोपाधिविधितत्वमतीन्द्रियमन्यदेवेति पूर्वोक्तमेव साधीय । अन वदाम - नैवमपि यागस्वर्गयो साध्यसाधनसम्बन्धसिद्धिः । नियोगो हि तदा साध्य । नच साध्यद्वयमेकर समवैति, समत्वादसम्म न्धात् । ननु नियोगसिद्धिनान्तरीयकी स्वर्गसिद्धि । अतएव साध्यविवृ द्विरिय नतु स्वर्गोऽपि स्वतन्त्रतया साध्य । निरपेक्ष च साध्यद्वयमेकर विरुध्यते, नानुगुणम् । यथाह - "नियोगसिद्धौ सर्व तदनुगुणम्" इति । केन नेष्यते । तस्मादविरोध इति । तदसत् । किं हि स्वर्गमिद्धि मन्तरेण नियोगस्य न सिध्यति । नहि नित्याधिकारेषु नियोग साध्या- न्तरमाकाङ्क्षति । कामाधिकारा काम्यपर्यन्ता इति चेत्, को हेतु । कमिसाध्यत्वावगति । तयाहि 'स्वर्गकामो यजेते ति साध्यस्वर्गविशिष्टा- धिकारिसाध्यो नियोगोऽवगम्यते । स कथमसिध्यति स्वर्गे मिध्येत् । स्वसिद्धिररगम्यत इति न साध्यस्वर्गविशिष्टोऽधिकारी । अत ·- १२ मीमासाश्लोक्वात्तिक कामिकारीकापतम् । कस्तर्हि । काम्यस्वर्गविशिष्ट । अत स्वर्ग कामयमान पुरुषो नियोग साधयिष्यति । अन्यदिच्छतोऽन्यन क्रिया नोपपद्यत इति चेद्, न । नियोगसामर्थ्यादुपपत्ते । नियोगो हि प्रधानमूत साध्यतयावगत स्वर्ग मपि कामयमानमात्मन्याकर्पतीति किमनुपपन्नम् । अपिच सिध्यन्नपि स्वर्गो यागात् सिध्यतीति न न प्रमाणम् । स्वर्गयागो हि युगपदरुणैक हायनीवदेकप्रधानकार्यान्वयिनौ नान्योन्यान्वयमनुभवत । नचारुणिम्न झ द्रव्यावच्छेदशक्तिर्यजेरपि सर्गसावनशक्तिरसधृता प्रमाणान्तरेण । ननु किमा प्रमाणान्तरेण । स्वर्गे याग एव प्रमाणम् । स हि स्वर्गकाम यागे नियुङ्क्ते । नचाकामोपाये कामी नियोक्तु शक्यते । उक्तोत्तरमिदम् । किंहि भगवतो नियोगस्यालाकिकस्यासदृशमहिम्नो दु (खत)या फलेऽपि नर प्रवर्तयति । तस्य ह्यनुपाये कामिन नियुझानस्य किमिन हीयेत । यागे नियोगो नियुक्ते इति वदता नूनमिदमवधीरितम् । आरम्भे हि पुरुषा नियुज्यते न कर्मणीति । तस्माज स्वगयागयो साध्यसाधनसम्बन्धसिद्धि । यदपि च रियादिकार्ये व्यभिचारादनुपाधिके व्युत्पत्तिरित्युक्त, तदयु क्तम् । प्रतीतविपयत्वाद् व्युत्पत्ते । नहि मियादिव्यभिचारात् शशवि पाण लिडाद्यर्थ इति शक्यत वक्तुम् । यदपि मन्यते क्रियाकार्य एन लोक व्युत्पन्न फ्लममभिव्याहाराद् वेदेऽन्यदविनाशि कार्य लिडाद्यर्थ इति प्रत्ये प्यते । लोके तु समुग्धनापि व्यवहारसिद्धेर्न ग-दार्थतत्त्वनिरूपणम् । बहव एव गोणलाक्षणिकशब्दानन्धना लेके व्यवहारा दृश्यन्त । वेदे तु 'स्वर्ग कामो यजते ति क्रियात्मन कार्यस्य भदुरत्वादामुष्मिकस्वर्गादिफलसाधना शत बारा-तरस्थायिरियातो भिन्न कार्यमुपेयते । वास्यशेपाचैकर समुनीत शब्दाथा यवराहार्थिवदन्यनासत्यपि वाक्यशेपेऽवगम्यते । रित्याधिकारेष्वसत्यपि फल्पदसमभिव्याहारे तथाविधमेव कार्य लिडादी नामथा भविष्यतीति । तदिदमन्यदवाभ्यम्तमन्यचापनिपतितम् । त्रिया कार्य (विपन्न?) स्थायिकार्य प्रतिपद्यते । नच रियाया फ्लमाधन ताशत्तरशब्दार्थ सन् युक्त कल्पयितुम् । काम कर्मण पवाफरनिष्यत्त समस्ति रूपमिति कल्पयितुगुपितम् । नर पूर्वागतगब्दार्यान्ययाकर णम् । नहि कर्मण्यनुशिष्टा द्वितीया मक्तुपु तदसम्भवाद् विपरिवर्य करणमभिधत्त इति युतमभिवातुम् । माशब्देष्वना बामप्रद्गात् । अतएर ·ओत्पत्तिकसूत्रम् । तत्र तर यथार्थतार्थसमन्वयानुपपत्ते क्वचिद् गुणवाद क्वचिलक्षणा कचिद् विनियोगभग इति तन्त्र व्यवहार । नतु विनियोगभङ्गादभिधान मेव शब्दानामन्यथा नीयते । अपिच श्रुतकर्मफलसम्पन्धानुपपत्तेरनवगत पूर्वमपूर्व कार्य लिडर्थमुपयता साधु श्रुतमुपपादितम् । किं हि लिडापराद्ध यत् तस्यालौकिकमर्थमतिक्रम्य कर्मफलसम्बन्ध उपपाद्यते । ननु नाद्यापि लिडथा निश्चीयते । अयमेव हि निर्णयसमय । अत्र च श्रुतफलप दान्तरसममिव्याहारोपपत्तयेऽतीन्द्रियमेव कार्यमिति निश्चीयते । अतो न किञ्चिद् विरोत्स्थत इति । किमिदानी 'स्वर्गकामो यनेते'ति श्रुतेरप्रती तिरेव, लिडर्थे सशयो वा । अप्रतीतो क्रियात्मन कार्यस्य फल्सम्बन्धानुप पत्तिरित्येतदेव दुर्भणम् । सशयस्तु पक्षद्वयावलम्बी । नचालौकिके नियाति रेकिणि कार्ये लिडादयो निरुपितप्रयोगा । नचात्यन्तापरिदृष्टापूर्वार्थगो चर सशयो दृष्टचर । यनादिपु लार्यम्लेच्छप्रयोगनिबन्धनो दृष्टपूर्वार्धगो चर सशयो युक्त एव । अतएवान न वास्यशेषान्निर्णय । सन्दिग्धे हि म वर्णितः । नच लिङर्थे सशय । किन्तु लोके व्युत्पत्त्यनुसारेण किया स्मन्येव कार्ये निश्चय । यदप्युच्यते कर्मफलसम्बन्धोपपत्तयेऽ यत् कार्यमु पलभ्यत इति । केन वा कर्मफलपम्पन्धो दर्शित । नद्यय वेनियोगिक । नियोग एवान प्रमाणम् । स चेत् तदधीनमिद्धि दुरुत्तरमितरतराश्रयम् , सिद्धा हि नियोगा पियीभूतस्य भानार्थस्य करणतामाह । तसिद्ध्या च नियोगात्मलाभ इत्यलमनेनापि । यथानात्तिकमनुसन्धास्याम । एवहि वात्तिककृता भावार्थाधिकरण उक्त 'लिडादिशब्दाना पुस्प प्रति प्रयोजकन्यापारोऽभिवात्मिका भावना रिधिरि 'ति । द्वे किल भावने मीमासका सनिरन्ते शब्दामिकामा त्मिका च । तात्मिका माख्यातमाधारणी स्वर्गादिफलपमिका यागा दिधात्वर्थकरणिका स्वनाक्यप्रकरणान्यप्रकरणानाग्भ्यवादस्मृतिलोकागार प्राप्ततत्तदितिकर्तव्यतारती तन तन सिध्यति । शटामिका तु लिडादि शब्दाना प्रयोनकाना प्रयोज्यपुरुपकमिकाभिधामनन्धज्ञानकारणिकार्यमा दोदितप्राशस्त्येतिकर्तव्यतावतीति स्विचनीयम् । कथ पुनरभिधा शब्दा. त्मिका । शन्दव्यापागे हि स 1 न। व्यापारतद्वतोरनतिभेदाटुपपत्ते । दाय ·मीमासाश्लोकार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । मेन हि पूर्वावस्थात प्रच्युत परामवस्थामप्राप्त पूर्वीपरीभूत व्यापारशब्द वाच्यम् । कथ लिडादीनामभिधा पुरुषामिका । नहि ते पुरुषमभिदधति भावनावचनत्वात् । सत्यम् । मारनेव तैरभिधीयमाना न स्वरूपमाण व तमानापदेशवदभिधीयते । किन्तु कुर्यादि(ति) प्रवृत्तिविपयतया । नच शब्दशक्तयोऽनुयोक्तुमर्हन्ति । तथाहि-लिडादिश्रवणानन्तर प्रयोज्यवृद्ध चेप्टमानमुपलभ्य तत प्रवृत्तिहेतुप्रत्यय प्रयोज्यस्यावगम्यत इति तारत् सर्ववादिसिद्धमविवादम् । प्रवृत्तिहेतुस्वरूपे तु बहुधा विवाद । तत्र किया फलादर्दाना व्यभिचारादप्रवृत्तिहेतुत्वात् , प्रमाणान्तरागोचरे तु प्रवृत्तिहेतौ व्युत्पत्त्यसम्मनात्, कर्मफलसम्बन्धानुपपत्तेश्च सकलेतरप्रकारासम्भवादविया दसिद्धमभिधेयप्रत्ययवलोनीयमानस्वरूप लिडादीनामभिधानमेव प्रवृत्तिहेतु रिति साम्प्रतम् । सा च प्रवर्तनेति स्थितम् । मा च प्रवर्त्यकर्मिका प्रवर्त्यश्थ पुरुष इति युक्त पुरुषकर्मत्वमभिधाया । लिडादिव्यापारोऽप्यभिधेयप्रत्यय हेतुत्वादभिधेत्युच्यते । पुरुष च प्रवर्तयन् प्रवर्तनेति गीयते । नच सर्वा मिधासु प्रसङ्ग , शब्दशक्तिचित्र्यादित्युक्तम् । शक्तिर्हि कार्यदर्शनसमधि गम्या । तद् यत प्रवृत्तिदर्शन तयापार प्रवर्तना, प्रवृत्तिहेतुत्वात् । नच शब्दान्तरेभ्य प्रवृत्तिरुपलभ्यत इति न नदभिधायास्तथात्वप्रसङ्ग । यश्था भिधाया अनभिधाने दोष उक्त , सोऽभिधानपक्षाभ्युपगमेनैव परिहत । यतु कार्योन्नेयत्वादनभिधानत्वमुक्त तदप्ययुक्तम् । किं हि कार्यमनुपपद्य- मान प्रवर्तनामवगमयति । न तावद् भावनावगति , वर्तमानापदेशेवपि प्रसङ्गात् । अतोऽनन्यप्रमाणत्वादुपपनमभिधेयत्वमभिधाया । यत्तु अनन्य प्रमाणके व्युत्पत्त्यसम्भव इत्युक्तम् । न, अर्यापत्तिप्रमाणकत्वात् । नन्वर्या पत्या प्रवर्तनापदेशसाधारणमाभिधाया रूपमुन्नीयते । नच तायन्मात्र प्रव तना लडादिभ्योऽपि प्रवृत्तिसवेदनप्रसवात् । असाधारणस्तु कोऽपि विशेपो लिङ्प्रवृत्ते प्रमाणान्तरागोचर एवेति दुष्परिहरो व्युत्पत्तिरिरह । मैवम् । प्रवृत्तिहेतुत्वेनापत्तितस्तदवगमात् । तथाहि-यन तावत् लिडादिभ्य प्रवृत्तिरपलभ्यते, तर मया प्रतितव्यमित्यन्त सङ्कल्पमूलात्मा रिझट्ट तिविशेष उन्नीयते । अपवर्तमाना अपि प्रपतस्वेति मामयमाहेति लिड. श्राविणो वक्तार निर्दिशन्ति । तदयमीयते प्रतिहेतुरभिहितो लिङा । स च नर्ते व्यापारात् सिध्यतीत्युक्तमेव । नच किमात्मको रिझ्यापार ·औत्पत्तिकसूत्रम् । इति वाच्यम् । 'अन्तःसङ्कल्पमूलात्मा ह्यसाविति वक्ष्यति । नासावुदा- सीनः कदाचिदवगम्यते । प्रवृत्तिजनन एव हि भावभेदे व्युत्पत्तिरासीदिति स्वयमपि प्रवर्तितव्यमिति प्रतिपद्यमान एव हि लिडर्थ प्रतिपद्यते । नोदा- सीनमाख्यातान्तरवत् । नो हि फलादयः स्वरूपेणावगताः प्रवर्तयन्ति । अस्य त्वयमेवात्मा यत् प्रवृत्तिधियं जनयति । अपर्यनुयोज्यत्वाद् वस्तु- स्वरूपाणां नामाख्यातविभागवदुपपत्तेः । सोऽयमेवमात्मनि लिड व्युत्पन्नः स्वप्रतिपत्तिकाले न शब्दाइते तमर्थ बुध्यत इत्यनन्यप्रमाणकत्वम् । नतु प्रवर्तनास्वरूपमेवान्यतो नावगतं, येन मतान्तरवद् व्युत्पत्तिविरहश्चाद्येत । मम्प्रति तु न जातेरिव व्यक्तिमन्यतः प्रवर्तनां प्रतिपद्यामह इत शाब्दी- मभिदध्महे । नचाभिधा नाभिधीयत इति वाच्यम् । अभिघाशब्दवदुप- पत्तेः । यदेव हि शब्दश्रवणानन्तरमनन्यलभ्यं बुद्धौ विपरिवर्तते तदभि- घेयम् । तथाच लिडादीनामभिधानमिति किं नाभिधीयते । उक्तं हि 'लिडादिभ्यः प्रवृत्तिहेतुरुपलभ्यत' इति । नच लिडादीनामभिधात्मनो व्यापारादन्यः प्रवृत्तिहेतुः शक्यते निरूपयितुमिति । अतएव नानवस्था । नहि प्रवर्तनावत् तदमिधानमपि शब्दादवगम्यते, यत् तद्गोचरमपरमभिधान- मुपेयते । नच लिडादिस्वरूपाभिधानप्रसक्तिः, स्वयमेव तद्व्यापारवलक्ष- ण्यात् । लिङपश्लेपे हि विशेषके विशेषणाभिधानमापादितम् । स्वगते तु विशेपे तदनवकाशमेव । सर्वे शन्दव्यापाराः खल्वपि स्वरूपेणैव व्यतिभि- धन्ते । अतएव विलक्षणाभिधेयप्रत्ययहेतुभावभाजः एकस्या अपि विधि- विभक्त क्रियाकालादिवन्नाभिधाभिधानमनुपपन्नम् । अतो लिङादीनामभिधा प्रवर्तना सोऽयं विधिः । आह च- "अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङादयः।" इति । तदननैवमात्मना विधिना सम्बद्धा भावना प्रवृत्तिविपयतयावगता फलवत्तया निश्चीयते, स्वसन्ताने फलवतः प्रवृत्तिविपयतयावगतेः । तथा- चावगतानुष्ठीयत इति विधिशक्तिमुपकान्तामवसीदन्तीमुत्तमाति फलवत्ता, न तु सैव विधिरिति । अतएवापुरुषार्थेषु सागरं तरेदित्येवमादिषु विध्यव- गतिः । तथा ना नस्यादितरया तर न स्यात् अपुरुषार्थत्वात्(?) । लिङ्- व्यापारस्तु तनाप्यविशिष्टः, निर्वाहिकायास्तु फलवत्तायाः प्रमाणामावाद न .

·१६ भीमासाश्लोक्वार्तिक कागिकाटीकोपेतम् । स्वप्रत्ययान्तरापेक्षा स्यादनातनरोक्तियु । आप्तोक्तिपु नरापेक्षा नोभयं चोदनासु नः ॥ १६॥ अथ वृत्तिकारग्रन्थः । आदिशब्दो मकारान्तो लुकि क्लेशेन सङ्गतिः । नअध्याह्रियते सूत्रे सकरात् परिचोदना ॥ १७ ॥ निर्वहति । तदभावश्चानाप्तवास्यत्वात् । वेदे त्वपौरुपेयत्वान्न पुरुषदोपाशङ्का पीत्युपपादितम् । 'विधो तु तमतिरम्येति प्रपचितश्च विधिरपि मनागित्यु परम्यते इति ॥१५॥ (अपौरुषेयत्वात्?) अनपेक्षत्वादिति सूनावयव व्याचष्टे --स्वप त्ययेति । अमाप्तवाक्ये हि दृष्टव्यभिचारित्वात् तजनितात् प्रत्ययात् प्रत्य यान्तर स्वीयम वधारणायापेक्षते । नच तत्राप्यनाप्तवच प्रमाणमनुवाद- त्वात् । आतोक्तीना तु प्रमाणविषयगोचराणा प्रामाण्यात् तस्यैवासस्य नरस्यापेक्षा किमयमर्थोऽनेन प्रमाणेनोपलधो न वेति । नचेयमुभय्यप्यपेक्षा चोदनासु सम्भवति, अपोरपेयत्वस्य वेदाधिकरणे वक्ष्यमाणत्वात् । तत उपपन्न चोदनाया प्रामाण्यमिति ॥ १६ ॥ अनानन्तर वृत्तिकारमतारम्भभाष्य -- "वृत्तिकारस्त्वन्ययेम ग्रन्थ वर्णयाश्चकार तस्य निमित्तपरीष्टि इत्येवमादिमि"ति । तत्रादिशन्दे तापद् द्वैविध्ये साध्यसाधुविवेकार्थमाह ~ आदिशन्द इति । मकारान्तोऽय- मादिशब्द न लुगन्त इति । कारणमाह - लुकीति । सामान्यविवक्षाया तु नपुसकलिङ्गता । अन च प्रथममेव ग्रन्यात्मक रिशेपेऽवगते न सामान्य विवक्षा युक्तेति । भित्त्वा तु वाक्य सामान्यविवक्षाया केशो भवतीति । अपरमपि वृत्तिकारमतेन परीष्टिस्तव्याख्यानार्थ भाष्य 'न परीक्षितव्य निमि समिति । तदयुक्तम् । सूत्रे ननोऽश्रुतत्वात् , अन आह इद हि स्त्र रिधिनिषेधशून्यमपरिपूर्ण नजध्याहारेण परिपूर्यते । प्रसिद्धस्य धर्मनिमित्स्य परीक्षापिधेरयोग्यत्वादिति व्याख्याते तु नजध्याहारेण परी दिसूने प्रत्यक्षस्यमयतारयितु भायतोक्त 'ननु व्यभिचारात् परीक्षि तन्य निमिच शुक्तिका हि रजतपत प्रकागते यत' इति । यद्यत्र परि. 4 नभिति ।

·१७ औत्पत्तिकसूत्रम् । प्रमाणलक्षणाज्ञानाद् व्यभिचारात् परीक्षणम् । नैतत् प्रत्यक्षमित्येवमपरीक्षोपसंहृता ॥१८॥ तत्रान्यस्यायथार्थत्वं प्रत्यक्षे तु यथार्थता । चोदितं -न प्रसिद्धत्वं निमित्तापरीक्षायां हेतुः, प्रसिद्धतरस्य प्रत्यक्षस्य शुक्तिरजतवेदने व्यभिचारादिति । तदयुक्त, नहि प्रत्यक्षं व्यभिचरति अपि- तर्हि तदाभासम् । नचाभासव्यभिचारे प्रमाणव्यभिचारपरिचोदना युज्यते । अत आह - सकरादिति । प्रत्यक्षतदाभासयोरक्षजलेन सादृश्यान्मोहादा- भासव्यभिचारेऽपि प्रत्यक्षव्यभिचारं चोदयतीति ॥१७॥ तदेव प्रपञ्चयति-प्रमाणेति । वक्ष्यमाणपारमार्थिकप्रत्यक्षलक्षणा- ज्ञानाद् व्यभिचारात् परीक्षा कार्येति चोदयति । एतत्परिचोदनोत्तरतया प्रत्यक्षसूत्रमुपवर्णित नैतदेवम् । यत् प्रत्यक्ष न तद् व्यभिचरति । यद् व्य- भिचरति न तत् प्रत्यक्षम् । किं तर्हि प्रत्यक्षम् । तत्सम्प्रयोगे पुरुपस्येन्द्रि- याणां बुद्धिजन्म सत्प्रत्यक्षम् । यद्विषय ज्ञान तेनेन्द्रियाणां पुरुषस्य सम्प्रयोगे यद् बुद्धिजन्म तत् मत्प्रत्यक्षम्' । नचेशस्य व्यभिचारोऽस्ति । तदिदं चार्तिककारो दर्शयति-नैतदिति । परीप्टिसनेणापरीक्षा प्रतिज्ञाता प्रत्यक्षसूनेणोपपायोपसहतेति ॥ १८ ॥ कथ पुनरेवलक्षणकेऽपरीक्षा मिध्यतीत्यत आह - तति । तर हि प्रत्यक्षलक्षणे । यदनेनलक्षणक तदयथार्थम् । प्रत्यक्ष तु यथार्थ- मेव । अयथाशिका तु परीक्षायां हेतुरिति युक्तमपरीक्ष्यत्वमिति । किं पुनरययार्थज्ञानम् । शुक्तो रजतमिति । सा सलु दोपरशादन्या- कारणासभामत इनि भाति तोचरज्ञानमयथार्थम् . । तदिदमयुक्तम् । नहि शुस्ती रजतमिनि भामने । किं तहि इदमिति शक्तिरजतमाधग्णान्मना पुरोपति द्रब्य गति । अनन्तर च मगदर्शनोदोचितप्राचीनरजतानुभव- प्रभावितभावनानीजजन्मा दोपनशालुमतदयमा रजनमिति स्मृतिरंदनि । तदेते द्वे एव ग्रहमस्मरणात्मके विज्ञान । तदोपरयोश्च दोपरगादेन भेदक- धर्मानवधारणम् । भेदाग्रहणादेव विभ्रमयाहारः, न पुनरन्यस्यान्यया- भामनात् । इदनिह भामन इनि प्रतीतिमाक्षिकम् । जनः कथं रजतरूप- रूपितम्य मुन्तिगलमनम् । इदगेर पालम्बनम्यालयगत यदात्माकार- D ·, १८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । ज्ञानजननम् । अतो नातदाकारस्य तदालम्बनमिति ज्ञानमेव साकारमिति बलादापतितम् । न खलु रजतमिति शुक्तेराकारः । रजतं तु नासन्निहित- मक्षजज्ञानालम्बनमिति युक्तम् । अतो बाहरहितं निरालम्बनमेव ज्ञान- मिति बलादापन्नम् । एवश्व मुधैव निरालम्बनानुमानप्रत्याख्यानप्रयासः । आपिच दोपनियापनो विभ्रमः । दोषाश्च स्वकार्ये शस्तिविघातहेतवः । अतो युक्तं तद्वशेन भेदकधर्मानवधारणं, न पुनरन्यस्यान्यथा भानम् । अपिच एवमयं विपरीतख्यातिवादी वक्तव्यः रजतधियः शुक्तिगोचरयाः किं निवन्धनमिति । न तावदिन्द्रियं प्राप्यकारित्वाद्, असन्निहितरजत- प्राप्त्यसम्भवात् । अन्यप्राप्तौ चान्यप्रकाशनेऽतिप्रसगात् । प्रमाणान्तरं त्वस- म्भवादनुपन्यसनीयम् । अतो ग्रहणकारणाभावात् स्मृतिरियमिति निश्ची- यते । अस्ति हि स्मृतेः कारणं पूर्वानुभवप्रभावितोभयवादिसिद्धा भावना । नन्यसति तत्परामर्श स्मरणमपि नोपपन्नम् । न नोपपन्नम् । अनुभूतविषय हि ज्ञान स्मृतिः । न तदिति परामर्शः । तस्मादिदं रजतमिति ग्रहण- स्मरणयोरुभयोरपि यथार्थवाद् यथार्थायथार्थज्ञानविभागो दुर्भणः । अत्र वदामः-~-यदि द्वे अप्येते यथार्थे, न तर्हि भ्रान्तिः । अयथार्थ- ज्ञानं भ्रान्तिरिति लौकिका मन्यन्ते । स्मरामीत्यग्रहो भ्रान्तिरिति चेत् । तन्न । भाष्यकारो हि "स एवासमीचीनः प्रत्ययः इति प्रत्ययमस. मीचीनं दर्शयति । अपिच कोऽयमग्रहः । ग्रहणाभाव इति चेत् । अमावो नाम न कश्चिदायुष्मतां यो भ्रान्तिरित्युच्यते । ननु स्मरणमेव स्मरामीत्य- लेखशून्यमग्रहणमाचक्ष्महे न तवान्तरम् । एव तर्हि रजतमिति स्मृति- न्तिः । नच तद् युक्तम् । मिथ्या श्रान्तिरिति पर्यायौ, न स्मृतिमिथ्या, यथावस्थितार्थविषयत्वात् । पूर्वानुभूतदेशकालाग्रहो भ्रान्तिरिति चेत् । त। अन्त्यमासकसमान्तर मिथ्याकरोति, सर्वगिथ्यात्वप्रसङ्गात् । नोकास्मिन् भासमाने सर्व भासते । अतो यद्यपि रजतस्य देशकालौ न स्मयते, रजतं तु यथावस्थितं स्मृत्या विषयीकृतमिति न भ्रान्तिः । अथ सापेक्षत्वात् स्मृतरप्रामाण्यम् , अतो भ्रान्तिरिति चेत् । यद्येवं सर्वस्मृतीनां भ्रान्तित्वापातः, अविशेषात् । नच स्मरन् भ्राम्यतीत्युच्यते । अथ मत- गृह्यमाणस्मयमाणयोर्विवेकाग्रहो भ्रान्तिरिति, उक्तमस्माभिः नाग्रहो नाम कश्चिदते ग्रहणस्मरणाभ्याम् । तयोश्च न ग्रहणं भ्रमः, प्रमाणलात् । नच -- - ·- औत्पतिकसूत्रम् । स्मृतिः । व्यभिचारादतिप्रसङ्गाच । विवेकाग्रहे च विभ्रमे सर्वसंविदां भ्रान्ति- त्वप्रसङ्गः । अवश्यं हि येनकेनचिद् विवेको न गृह्यते । स्यान्मतं- व्यवहारविसंवादो मिथ्यात्वमिति, तन्न । तद्धेतोरभावात् । यदि सल्विद- मिति ग्रहणं रजतमिति देशकालानवच्छिन्नं रजतस्मरणं, को व्यवहारहेतुः । नो खलु रजतपदादनधिष्ठानं रजतं स्मरन् रजतनिति व्यवहरत्यत्रेदमिति तद्विद्वान् । यो यदर्थी स तदुपादित्सया चेप्यते । अनधिष्ठानं तु रजतं जानतो न व्यवहारहेतुमुपलभामहे । अपिच कोऽयं नियमः स्मृतरजतस्तदर्थी शुक्ता- वेव प्रवर्तत इति । यदि ह्ययं तामेव रजतं जानीयात् , ततस्तत्र प्रवर्तत इति यु- क्तम् । इतरथा लोष्टादावपि प्रवर्तत । नद्ययं शुक्तेरिव रजतं ततोऽपि विविनक्ति। अवश्यं स्थूलोऽपि विवेको जिधु(क्षि?क्ष)तो नानुभूयते । अथोच्येत- ज्ञानद्वयमप्येतद् विवेकाग्रहणात् सत्यरजतसंविदो भिन्नमिति नावभासते । सा च व्यवहारहेतुतयावगता । ततोऽत्रापि प्रवर्तत इति । अहो दुरूहमिदमू- हितम् । इदं तु ब्रूमः-किमिह सत्यरजतसंविदो विवेको नावभासते, तद- भेदो वा भासते इति । पूर्वस्मिन् कल्पे पूर्ववत् प्रवृत्त्यभावः । उत्तरस्मिन् विपरीतख्यातिवादः । संवित्ती मिन्ने अभिन्ने मासेते वस्तुनी चेति न वि- शेषः । अथ सत्यरजतयोधतुल्यतां मन्यते न तत्त्वं, न तर्हि तद्वदावे तद्व्य- वहारः । नहि गवा सदृशं गवयं जानन् गौरयमिति व्यवहरति । व्यवहार- विसंवादे च भ्रान्तिहेतावतदर्थिनो व्यवहाराभावाद् भ्रान्त्यभावः । तस्यापि प्रयोगोऽस्तीति चेद्, न । निर्विकल्पकमान्तौ तददर्शनात् । स्वत. न्त्रस्मृतं च रजतमप्रसक्तं कथं शुक्तौ निषिध्यते नेदमिति । प्राप्तिपूर्वको हि प्रतिषेधो भवति । स कथमसत्यां प्राप्तावात्मानं लभते । ननु नाम किषिद् पाध्यते । किन्त्वनवगतो विवेकोऽवगम्यते नेदं रजतमिति । कोऽर्थः । शुक्तेविविक्तं रजतमिति । अहो व्याख्यानकौशलं तत्रभवतां यत् संविदो. ऽप्यन्यथा व्यवस्थिता अन्यथा व्याख्यायन्ते । रजतव्यवहारो बाध्यत इति चेद्, न । तस्याप्यप्रसक्तेरुस्तत्वात् । अप्रमत्तव्यवहारस्य पापविरह- प्रसङ्गात् । व्यवहारवाघोऽपि न राजाज्ञया । अपितर्हि, प्रमत्ततादप्य. निवारणेन । अतोऽन्यदन्याकारेण प्रसक्तं वाध्यत इति साम्प्रतम् । अपिच परीकृता तादूप्यप्रसक्तिरिदं रजतमिनि । नन्वनासम्बनता प्रामोतीत्यु- पतम् । सत्यम् । यदन्यथामन्तमन्यया प्रतिप यते तन्निरालम्पनं ज्ञानमि- ·. मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । यदाभासं हि विज्ञानं तत्संयोगे तदिष्यते ॥ १९॥ सम्पूर्णलक्षणं ह्येतत् तत्सतोर्व्यत्ययः कृतः । शोभनार्थस्तु सच्छब्दो यद्वाध्याहारकल्पना ॥२०॥ प्यते । किमिहाद्भुतं वाह्यानालम्बनता हि यसतो नः प्रतिषेध्या, सर्वत्र देशान्तरादिगतबाह्यालम्बनताम्युपगमात् । कथमसन्निहितं ज्ञानमुत्पादय- तीति चेत् । किमयं प्रत्यक्षधर्मः सर्वजानेवारोप्यते । प्रत्यक्षं हि सन्निहि- तवर्तमानगोचरं, न ज्ञानान्तराणि । नचेदं प्रत्यक्षमाभासत्वात् । यदप्यु- क्तं- कथमन्यसम्प्रयुक्तमिन्द्रियमन्याकारस्य ज्ञानस्य हेतुरिति । उक्त- मत्र भाष्ये ---- 'दोपो मिथ्याज्ञानस्य कारणमिति । तद्भावे हि मिथ्याज्ञानं भवति । असति तस्मिन् सम्यग्ज्ञानदर्शनात् । ननु दोपाः कार्य विनन्ति, न कार्यान्तरं जनयन्ति । न । स्वमे मनोदोपादवर्तमानस्यापि वर्तमानवद् भानात् , कारणाधीनात्मलाभं हि कार्य तद्दोपे दुष्यतीति नानुपपन्नम् । एप च ज्ञानस्य.दोपो,यधन्यगोचरस्यान्याकारत्वम् । अतः सन्निहितमसन्निहित- रजताकारेणावलम्यते दुष्टकारण ज्ञानमित्युभयालम्पनस्य ज्ञानालम्बनत्वम् । आत्मेन्द्रियमनोर्थसन्निको हि ज्ञानस्य हेतुः । सोऽसत्सु दोपेषु सम्यग्- ज्ञानहेतुः, सत्सु तु विपरीतज्ञानहेतुरिति सूक्तो यथार्धायथार्धज्ञानविभाग इति । किं पुनः प्रत्यक्षस्य लक्षणं) येन तद् यथार्थमत आह-यदाभास- मिति । यदाकारं ज्ञानं तेनेन्द्रियाणां सम्प्रयोगे यत् पुरुपस्य घुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमिष्यते । कथं तदयथार्थ भविष्यतीति ॥ १९ ॥ ननु · लक्षणपरत्वे सूत्रस्यातिप्रसक्तिरुत्ता । नचाप्यतेन सूत्रेण प्रत्यक्ष लक्ष्यत इति वदता कथमिदानी लक्षणपरतया सूत्रं वर्ण्यते । अत भाह सम्पूर्णेति । यथावस्थितं सूत्रमाभाससकरादलक्षणम् । वृत्तिकारमते तु व्यत्यस्तं शक्रोति लक्षणं लक्षयितुमिति, कथं पुनः सम्पूर्ण- मत आह-तत्सतोरिति । यथाश्रुते हि सूत्रे इन्द्रियसम्प्रयोगजत्वमानं प्रत्यक्षलक्षणम् । तचाभासेऽप्यविशिष्टमित्यतिप्रसज्यते । व्यत्यस्तेन तु तदा बुद्ध्याकारपरामर्शनाद् भासमानाकारोन्द्रियसम्प्रयोगे या बुद्धिः सा प्रत्यक्षमि- त्युपस्कारे शुक्तिरजतज्ञाने मासमानेन्द्रियमम्प्रयोगामावान प्रत्यक्षमतिप्रस- ज्यत इति । उत्कृष्टस्य सच्छब्दस्यार्थमाह - शोभनार्थ इति । ननु पूर्व -- ·औसत्तिकमनम् । अर्थापत्त्येत्तरेषां च प्रत्यक्षानासलक्षणम् । वाधकज्ञानलागो हि पूर्वावाधे न सम्भवेत् ॥ २१ ॥ स चास्तीत्यवोधत्वे सति नान्योन्यसंश्रयम् । नचानागतबाधेन पूर्वेणात्मा हि लभ्यते ॥ २२ ॥ वर्तमानार्थतया मम्प्रयोगविशेषणार्थः सच्छन्दो व्याख्यातः । कथमिदानी शोभनार्थ इत्युच्यते । युक्त च सम्प्रयोगविशेषणम् । अविशिष्टे हि तस्मिन्नना- गतादिसम्प्रयोगज योगिप्रत्यक्षमनिराकृतं स्यादिति प्रागेवोक्तम् । तद्वृत्तेनापि व्यवहितपठितेन समासो दुष्प्रतिपादतरः । पुनर चेश यत्तत्सम्यक्प्रत्य- क्षमिति तदपेक्षा विद्यत एवेति व्यत्ययेऽपरितुष्यन् प्रकारान्तरमाह - यद्वेति । द्वयोरपि तत्सतोरत्राध्याहारः । तत्र भासमानाकारपरामर्थोऽध्याहृतस्त- च्छब्दः । परस्तु प्रत्यक्षरूपपरामर्शार्थः । सच्छब्दस्तु सम्प्रयोगसन्निधिपठित- स्तद्विशेषणार्थ एव । अध्याहृतस्तु शोभनार्थ इति विवेचनीयमिति ॥ २० ॥ ननुच आभासलक्षणाकथनान्न प्रत्यक्षतदाभासविवेको दर्शयितुं शक्यते, अत आह-अर्थापत्त्येति । ईदृशं प्रत्यक्षमित्युक्ते अर्यादनीश- माभासं भवतीति । अत्र भाष्यकारेण कथं तदत्तद्योगजलविवेकोऽवगम्यत इत्याशङ्कयोक्तं वाधकं हि यत्र ज्ञानमुत्पद्यते नैतदेवमिति तदन्यसम्प्रयोगे। विपरीतस्तत्सम्प्रयोगे' इति । तदयुक्तम् । किं हि कारण यदुत्तरेण पूर्व वाध्यते, पूर्वणैव जघन्यमुत्तरं वाध्यत इति युक्तमत आह - बाधकेति । तद्धि पाधकं यदन्यावाधकमात्मानमेव न लभते । तथाचोत्तरम् । अत- स्तत् पूर्व वापत इति युक्तम् । जघन्यमपि पूर्वानपेक्षं चलवदिति पष्ठे वक्ष्यते । यत्र पूर्वापेक्षमुत्तरं, तत्र पूर्व वलवदिति तृतीय उक्तमिति ॥२१॥ किं पुनरुत्तरेण मिथ्या सतः पूर्णस्य याधः प्रमाणस्य वा । प्रमाणस्य पाऽतिप्रसङ्गः । मिथ्यात्वं तु नतें बाधात् सिध्यति, तदधीनो बाध इति इतरेतराश्रयमत आह-स चेति । नखलु पूर्वमिथ्यात्वावधारणादुत्तरस्य जन्म, अपितर्हि । तन्निरपेक्षमुत्तर स्वकारणादेवोत्पन्नम् । अतो नोत्पता- बन्यापेक्षत्वम् । नच कार्यक्लप्तौ । अवयोधरूपवादवबोधस्य । तस्य च स्वगोचरप्रकाशनेऽन्यानपेक्षणात् । अतो नान्योन्याश्रयत्वमिति । यदि तर्दि पूर्वानपेक्षमुत्तरमिति तद् पापकं, पूर्व या किमुत्तरमपेक्षते यन पाप्यते ।

·- २२ मीमांसाश्लोकवार्चिकं काशिकाटीकोपेतम् । निमित्तदोपयोधेन पश्चाद् यत्राप्यवाधनम् । भवत्येव हि तत्रापि नरान्तरविपर्ययः ॥ २३ ॥ सर्वेषां सर्वदा यत्र धीः स्यात् तत्र न वाधनम् । नहि कारणदुष्टत्वबुद्धिस्तत्र बलीयसी ॥ २४ ॥ जात्यादिषु यदा जाता बुद्धिः पश्चादसम्भवात् । तदपि हि निरपेक्षमेव, अत आह ---नचेति । यद्यपि तदुचरानपेक्षं, तथा- प्यनागतोत्तरवाधकात्मकत्वेनानवभासान्न वाधकमिति ॥ २२ ॥ यत्र तर्हि नैतदेवमिति न वाधकोदयः, अपितर्हि निमित्तेदापज्ञानं, तत्रे- तरेतराश्रयमपरिहार्यम् । निमित्तदोपेण तत्रोत्याप्यो पाधः। स च पूर्वाप्रमाणत्वे शक्यत उत्थापयितुं, तदुत्यापनाच तदप्रमाणमिति नावकल्पते, अत आह. निमित्तेति । प्रायेण हि शहादिपु पीतादिविभ्रमाः पित्तादिदोपेभ्यः समु- सन्नाः पश्चाद् याध्यन्ते । नेद पीतं शुक्लोऽयमिति हि सम्प्रतिपत्तिः सम्भवति । अतोन तत्र निमित्तदोपयोधमानान्मिथ्यात्वम् । यत्र तु ज्ञातेऽपि निमित्त दोपे तद्रूपप्रत्ययानुवृत्तेः पश्चादयाधनमेव, यथा दिङ्मूढस्य जानतोऽपि निमित्तदोपाद् दिङ्मोहोन निवर्तते । तत्रापि नरान्तरविपर्ययादन्यतः परिच्छे- दानेतरेतराश्रयमिति ॥ २३ ॥ यत्र तर्हि न नरान्तरादिपु विपर्ययः तत्र कथं यथा जात्यादिविज्ञाने। नच तत् सत्यं, तेपां व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पाक्षमत्वादत आह-सर्वेपा- मिति । यद्धि देशान्तरादिपु न विपर्येति तदवाध्य सम्यगेवेति । ननु तत्रा- प्यनुपपत्तेाधिका धीरुत्पाया, कथ सम्यक्त्वमत आह-नहीति । प्र- सक्षों हविकलकरणस्य पिण्डात् पिण्डान्तरेषु पूर्वरूपावमर्शः । स कय यौक्तिकेन बाधेन वाध्यते । यस्य हव्युत्पद्यमानस्य वलवता मुखं निरु- ध्यते न तदात्मानं लभते । उक्त च स्वयूथ्यैरपि --- 'न प्रत्यक्षविरुद्धकारणवि- पयमनुमानमात्मानं लभते अमाविव शैत्यानुमानमिति ॥ २४ ॥ अयमसावितोतराश्नयस्य व्यक्तो विषय इत्याह---जात्यादिग्वि- ति । अत्र हि जात्यादिज्ञानमिध्यात्वाद् वाधक्बुद्धयुदयः । तदुदये तन्मि- यात्वम् । नच व्यक्तोदिता शुक्तिरजतज्ञानादिष्विव पाधिका धीरस्तीति । ।

·औत्पत्तिकसूनम् । २३ नाश्यते युक्तिभिस्तत्र व्यक्तमन्योन्यसंश्रयम् ।। स्वतः प्रामाण्यतश्चान निर्णयोऽस्तित्ववोधनात् । तद्रूपप्रत्ययोत्पत्तेस्तदसद्वादिनामपि ॥ २६ ॥ इति वृत्तिकारग्रन्थ । यदि तहिं वाधकज्ञानमन्तरेण न कारणदोपमानान्मिध्यात्वमवगम्यते, कथ- मुच्यते 'यस्य च दुष्ट करण यत्र च मिथ्येति प्रत्यय इति' भेदेन । तदा हि मिथ्यात्वप्रत्यय एवासमीचीनतायां हेतुरुक्त. स्यात् । तस्माद् वक्तव्यो विपयः । स उच्यते--येन तहिं प्रागेकश्चन्द्रोऽवधारित. सम्प्रत्यङ्गुली- निपीडितलोचनो द्वौ पश्यति । तस्य प्राचीनज्ञानानुसारेण जातविचिकि- त्सस्याधुना च व्यक्त कारणदोपमवगतवती भवति निर्णयः । यथा पूर्व- ज्ञानमदुष्टकारणजम् । इद च व्यक्तावगतकारणदोपप्रभवम् । कारण- दोपनियतश्च कार्यदोपः । तस्मादसमीचीनम् । तदिह पूर्वानुभवो रिचि- कित्सोदयहेतुः । कारणदोषावधारणादेव मिथ्यात्वावधारणम् । एव माह्यागमानामपि कारणदोपावधारणादेव मिथ्यात्वावधारणम् । नहि तदर्थाः साक्षाद् वाध्यन्ते । पौरुषेयत्वात् कारणदोपाशङ्कयैव मिध्यात्व भवतीति युक्तमेव वैविध्यम् ।। २५ ।। ननु मा वाधि जात्यादिज्ञानम् । प्रमाणत्व तु तस्य कथ, प्रमाण- तदाभाससाधारण हि ज्ञानत्वम् । अतो व्यभिचारदर्शनात् सशयो युक्तः । वृत्यादिविकल्पाश्चाप्रामाण्यमनापादयन्तोऽपि तद्वत् प्रामाण्य विन्ति । अत आह. -स्वत इति । यदि जानत्वानुगन्धिनी प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे द्वे अपि स्यातां, स्यादेवानिर्णयः । स्वतस्तु प्रमाणमित्युपपादितम् । अतो जात्याय- स्तित्वयोधादनपोदितो निर्णयो युक्तः । म चाय बोधो न परमस्माकमेर । येऽपि तु जात्यादीनपलपन्ति, तेपामप्यस्ति । तेऽपि हि न तद्वोधमनप- लपन्तो जात्यादीनपलपितुमर्हन्तीति ॥ २६ ॥ इत्युपान्यायमचरितमिप्रकृती कापसाया वृतिारमन्थन्यारा ·मीमासाश्लोवात्तिक कागिकाटीकोपेतम् । अथ निरालम्बनवादः। प्रमाणत्वाप्रमाणत्वे पुण्यपापादि तरफलम् । विध्यर्थवादमन्त्रार्थनामधेयादिकल्पना ।। १ ।। सर्वेषु लक्षणेष्वेवं स्वप्रमाणगणैः स्थितिः । वचनव्यक्तिभेदेन पूर्वसिद्धान्तपक्षता ॥ २ ॥ कर्मिभ्यः फलसम्बन्धः पारलोक्येहलौकिके । सर्वमित्याययुक्तं स्यादर्थशून्यासु घुद्धिषु ॥ ३ ॥ अब माध्यकारेण 'ननु सर्व एव निरालम्बन स्वप्नवत् प्रत्यय इत्याक्षेपपुरस्सर “जाग्रतो हि बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कथ विपर्यसिष्यतीति धावार्थसद्भाव. प्रतिपादित । तस्य प्रकृतवेदार्थविचारोपयोग दर्शयति- प्रमाणत्वेति चतुर्मि । सर्वो य मीमांसाप्रपञ्चो वाह्यार्याश्रय एव । यथा तावचोदनेव धर्मे प्रमाण , योगिप्रत्यक्षबुद्धागमाचप्रमाणमिति चोद. नासूने प्रतिज्ञात, तदसति पाझे चोदनापदार्थे दुःस्थितमेव । प्रमाण- त्वोपन्यासेनैव तत्परिकरप्रथमपादोक्तसम्बन्धोत्पत्तिकत्वशब्दनित्यत्तवाझ्या र्थप्रतिपत्तिमूलमदारापोरुपेयवेदवाक्यरचनादिपरिग्रहः । अप्रमाणयोपन्या- सेन च प्रत्यक्षसननिदिष्टान्याप्रमाणत्वकारणोपादानगिति दर्शयितव्यम् । तथा यदपि चोदनासन एव शुलार्थेन च पुण्यपापापरनाम्नोसमाधर्मयो स्वरूप प्रतिज्ञात, तदपि नासति वारोऽध शस्य दर्शयितुम् । तर हि विधिनिषेधात्मवचोदनाप्रमाक पुग्पापया स्वरूपमिनि वणितम् । आदिशब्देन पुण्यपापोगगरूपरहितममुभन्यो निवर्तगमुपादसे । यदर्थ- माधन वस्तु तद्विपरीत वा तत् पुण्यपापपदयोगस्पदम् । अशुभेभ्यो निव- तेन तु न सुखाय न दु सायेत्युभारूपरहिनम् । एतदपि चोदनासूत्र- स्थेनार्थपदेन प्रतिपादितम् । तत्फलमिति च निविधस्य पुण्यपापोदासाना- स्मनो वेदप्रमेयस्पेष्टानिष्टात्मा फलमुपादते । एतदपि स्वरूपप्रतिज्ञान्तर्गत मेव । नधनाश्रितालसम्बन्ध धर्मादिस्वरूपमनुमनितु शक्यमिति । तदेव ·औत्पत्तिकसूत्रे निरारम्बनवाद । २५ . तावद् बाह्यार्थसिद्धरस्ति प्रथमपादोक्तसमस्तोपयोग । तथा वक्ष्यमाणोप योगोऽपि । नहि विध्यर्थवादमन्त्राणा साध्यसाधनसम्बन्धविधिविधेय स्तुतिविहितस्मृतिरूपाथी अर्थवादपादगोचरा याद्यार्थ विना मिध्यन्ति । औदुम्नराधिकरणे हि 'औदुम्नरो यूपो भवत्यू परुध्या' इत्यत्र विध्यमा वान्न फलपदसम्बन्ध सिध्यत्यौदुम्बरत्वस्येति वक्ष्यते । तथार्थवादाधिकरणे ऽर्थवादाना स्तुत्युपयोगो दशित । एवहि तत्रोक्तम् 'आम्नायस्य क्रियार्थ स्वादानर्धक्यमतदानाम् ' (१ २ १) इति । अस्यार्थ-यानि हि क्रिया क्रियासम्बद्ध वा कञ्चिदर्थं प्रतिपादयन्ति , तानि सन्तु प्रमाणम् । यानि त्वक्रियानि 'सोरोदीद् यदरोदीदि'त्यादीनि तानि न कश्चिद्धर्म प्रमिमते इति पूर्वपक्षिते उक्त 'विधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीना स्यु (१ २ ७) इति । अस्यायमर्थ -~-विधेयाना स्तुतिरूपेणार्थेनार्थवादा प्रमाण स्युरिति । कय पुन स्तुत्यर्थता । नानपेक्षिता स्तुतिरर्थवादा नामों भवितुमर्हति । न ! अपेक्षितत्वात् । अपेक्ष्यते खल्वपि शब्दभावना परनामधेयेन विधिना स्तुति । स हि पुरुष प्रवर्तयन् प्रवृत्तिविषयप्राश स्त्यज्ञानमपेक्षते । अर्यवादाश्च स्वाध्यायविध्यध्यापितास्तद्लेनैवाप्रयोजन सम्पदो न पर्यवस्यन्ति । तत्रैव किं कर्तव्यमित्यपेक्षिते तच्छक्तिनिरूपणाया मक्षरग्रहणादिक्रमेण कश्चित् प्ररोचनाया युद्धावुत्पन्नाया तत्कार्यत्वमर्थ- वादाना निधीयते । विधिर्हि प्ररोचनामपेक्षते, ते च ता शक्नुवन्ति कश्चिदुत्पादयितुमित्यनन्यप्रयोजनतया मनसि विपरिवर्तमानास्त एव तत्प्र- योजनतया निश्चीयन्ते । तदेव शास्त्रार्थो मवयर्थवादैरेख प्ररोचित कर्मा- भ्युदयाय घरत इति । विधिस्वरूप च प्रागेवोक्तमिति नेह प्रतन्यते । मन्त्रार्थोऽपि मन्त्राधिकरणे वक्ष्यते । तत्र 'पहिर्देवसदन दामी त्यादिमन्ना नुदाहृत्य विचारित ----किममी उच्चारणमानादेवादृष्टार्धा, उतार्यप्रकाश नार्या इति । तर 'तदर्यशासात्' (१ २ ३१) इत्याद्युपपत्तिभिरदृष्टार्थ तया पूर्वपक्षित यमेव मयं मन्त्र प्राशयति तवाय ब्राह्मणेन विनियु- ज्यमानो दृश्यते । यथा प्रथममन्न 'उरु प्रथस्वेति पुरोडाश प्रथयतीति । यदि चायमर्थपर, लिनैव तर विनियोगे सिद्धे विनियोगानर्थस्यम् । अतोऽविवक्षितवचना मन्त्रा इति पूर्वपक्षिते अभिदितम् --- 'अविशिष्टस्तु E ·२६ मीमामा मोवानि काशिवाटीकोपेनम् । वास्यायः' (१. २, ४०) इति । यथा हि ब्राह्मणवाक्यानामर्थः प्रीय- मानो नाविवक्षितो भवति तथा मन्त्राणामपि । नेऽपि पनुष्ठानापयिकमर्थ प्रकाशयन्तः किमविवक्षितरचना मन्त्रा भविष्यन्ति । दर्शपूर्णमामादयों - नुष्ठानकालेऽस्मृतानुष्ठानासम्भवादनु (ति)ठामितस्यपदार्थस्मृतिहेतुमपश्चन्ते । मन्याथार्थवादवदेव म्वाध्यायाध्ययनविधिवलप्रतिलब्धाध्ययनसंस्कारमन मात् किस्विदसमागिः कर्तव्यमित्यपेक्षमाणा विलम्पन्ने । तनाशक्तिके विनियोगासम्भयात् ताक्तिनिरीक्षणायां मत्वपेक्षितानन्यमाधितरिहित स्मृतिप्रयोजना निधीयन्त । यथाहः- "अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यम्भाविनी स्मृनि. । अनन्यसाधनानन्यकार्यमनियम्यते ।।" इति । यसु विनियोगानयस्यमुत्तं, तन । अर्थवादार्थत्वाद् वास्यस्य । प्रथनं हि तत्र भूयते । ईदृशमिदं प्रथनं प्रशस्तं यत् क्रियमाणमनेन मन्त्रण क्रियत इति । सोऽयं विध्यर्थवादमन्नाणामर्थी नासति प्राह्मऽय सिध्यति । तथा 'उद्दिा यजेत पशुकामः' इत्युदाहृत्य विचारितं किमयं गुणविधिः उत कर्मनामधेयमिति संशय्य, प्रवृत्तिविशेषकरतया गुणविधिरिति पूर्वपक्षि- सम् । गुणं हि विदधतां प्रवृत्तिविशेषकरत्वम् । इतरथा नाममात्रमनर्थकम् । शक्नुवन्ति चोद्भेदनक्रियायोगवशेन किचित् खनिवार्थमभिधातुमिति गुण- विधय इति प्राप्ते उक्त-~न गुणविधयः । कर्मसमानाधिकरणा ोते, तृती- यानिर्देशात् । कर्म खस्विह 'उद्भिदा यजेत पशुकामः' इति पशुभावना- करणखेनाभिहितं यजेत प्रशुकाम इति । किमुक्तं, यागेन पशून् भावये- दिति । अत उद्विदा यागेनेति व्यक्तमेव सामानाधिकरण्यम् । गुणविधी तु यागस्योद्वित्त्वामावादुद्भिद्वता यागेनेति मत्वर्थलक्षणया सामानाधिकरण्यं स्यात् । तत्र च लक्षणैव दोपः । नन्वेवं 'बाहिभिर्यजेते' सेवमादावपि भाव. नाकरणेन यजिना सममिव्याहृता नीशादिशब्दाः कर्मनामधेयतां प्रतिपये- रन् । न । तेषां निरूढार्थत्वात् । अज्ञातसन्दिग्धार्थस्य हि पदस्य प्रसिद्ध- सामानाधिकरण्यादेवार्थों निश्चीयते । निरुदं तु स्वार्थान्न प्रच्यावयितुं शक्यते । आह च. "पदमज्ञातसन्दिग्धं प्रसिद्धैरपृथक्चति । निर्णायते निरूढं तु न स्वार्थाटपनीयते ।।"

·ओत्पत्रिकामे निरालम्बनवाद । २७ इति । अतः पशूनामुद्भेदन प्रकाशनमनेन कर्मणा नियते इति योगादुद्विच्छ- ब्देन कर्माभिधीयते । गुणफलसम्बन्धविधानेनामातानामप्युपयोगोऽस्तीति नानर्थक्यम । अतः सिद्ध कर्मनामधेयतयैवजातीयकानां कियोपयोग इति । चित्रादिशब्दानां नामधेयत्वहेतबो विस्तरभयानानुकम्यन्ते । कचित् कर्मणः प्रापकशब्दान्तराभावाद् गुणविधित्वमेव । यथा आग्नेयोऽष्टाकपाल इत्या- मेय इति सगुणकर्मविधायिन. शब्दस्य । नहि तत्र द्रव्यदेवतासम्बन्धविधा नात् प्राक् कर्मणो रूपमवगम्यते यम्याग्नेयशब्दो नामधेय भवेदित्येवमादि नामधेयपादोक्तमादिशब्देनानुकान्त वेदितव्यमध्यायान्तम् । यावत्स्मृतिपादो- तार्थोऽप्यनेनैवानुकान्तो वेदितव्यः । प्रत्यक्षवेदोपयोगप्रतिपादनप्रसङ्गेन चार्थवादाधुपयोगानन्तर नामधेय- पादार्थोऽनुनान्तः । तनादिशब्देनानुकान्तः स्मृतिपादार्थः । तथाहि---अश्रूय- माणवेदानष्टकादीनुदाहृत्य तेषां धर्माधर्मत्वसशये, 'धर्मस्य शब्दमूलत्वा- दशब्दमनपेक्ष्य स्यात्' (१ ३. १) इति पक्ष परिगृह्य वेदमूलतया सिद्धा न्तित -- सर्वाः स्मृतयो हि नासति पूर्वजाने आत्मान लभन्ते । पूर्वज्ञान च मूलभूत विनमो वा स्यात् , प्रत्यक्षानुभवो वा. पौरुषेयागमजन्य वा, विप्रलम्भो वा, चोदनाजनित वा । तर तावद् भ्राम्यतामाप्तानां मन्यादीनां स्मृतिनिबन्धनप्रणयनमयुक्तम् । ते हि तावद् ऋपयो भ्राम्यन्तीत्येतदेव दुर्भ- गम । ग्राम्यतां तु यन्महाप्रबन्धरचन तत् स्मृतिभ्यश्चापयापदार्यः पश्यद्भि. परि (ग्रह गृह्यते) इति नैतदुत्प्रेक्षितुमपि शस्यम् । अनुभवश्चातीन्द्रिय गोचर प्रत्यक्षसूने निराकृत । पुरुपराक्यमध्यसम्भवन्मूलमप्रमाणमेर । प्रिलम्भोऽपि भ्रान्तियनिगमार्य 1 चोदना तु सम्भवद्वेदसयोगिनां चैवणि- वाना स्मृतिमूल भवतीति तन्कन्पनैव लपीयसीति । नन्येवमामिहोनादिचो- दनारदप्टकादिचोदना अपि किं नोपलभ्यन्ते । नेदमनुपपन्नम् । विप्रकोणी- कशायाश्या हि तय मनुपुस्पार्थोपदेशमतीर्णा प्रमाद्भिरयतने विति च्यापलभ्यन्त इति किं नोपपद्यन्ते । अतो यदयमाणमप्यष्टकादिधर्मस्य निमित्त चोदनेति मिद्वमष्टकादयो धर्मा इनि । तदेव प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्धाभ्य. श्रुत्यनुमानम् । प्रत्यक्षश्रुतिविगंधे तु न श्रुतिरनुमातु शक्यत इति विरोधा- 1 ·२८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । धिकरणे उक्तम् । उपरिष्टाचाचारप्रामाण्यं स्मृत्या च सह बलावलपरीक्षे- सादि दर्शयितव्यम् । सर्वेषु च भेदादिलक्षणेषु स्वप्रमाणगणैः शब्दान्तरा- दिभिः सिद्धान्तस्थिति(:१२)सति वाह्येऽर्थे न सम्भवति । 'सोमेन यजेत' 'दा- क्षिणानि जुहोति' 'हिरण्यमात्रेयाय ददातीति यागहोमदानभावनानां शन्द- भेदादेव भेदो वक्ष्यते । तथाच 'समिधो यजती'त्येवमादीनां पञ्चानां प्रया- जानामसत्यपि शब्दभेदेऽभ्यासानर्धक्यप्रसङ्गाद्.भेदो दर्शितः । 'तिस आहु. तीर्जुहोती ति पृथक्त्वनिवेशित्वात् संख्याया आहुतीनां भेदो दर्शितः । 'अथैप ज्योतिरेतेन यजेतेति ज्योतिष्टोमाज्ज्योविरिधि संज्ञान्तरेण कर्मभेदः । 'वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमिति च उत्पत्तिशिष्टश्रीतामिक्षाविरोधाद वाजिनं वैश्वदेवे कर्मणि निवेशमलभमानं स्वाश्रये यागान्तरमुपकल्पयति । सोऽयं वाजिनगुणाद् भेदः । कुण्डपायिनामयने 'मासमग्निहोत्र जुहोती'ति नैयमिकामिहोत्रात् प्रकरणान्तरेण कोण्डपायिनहोमस्य भेदः । तदेवं पोटा कर्ममेदो द्वितीये । अन्यदुपोद्धातादिना । तृतीये तु पारायलक्षणस्य शेषत्वस्य पोडैव विनियोगसिद्धिरुक्ता । यथा तावदरुणिमः तृतीयाश्रुत्या क्रियानभावे सामान्यतोऽवगते 'अरुणया मीणातीति क्रियाविशेषलाभो वाक्यात् । लिङ्गविनियोगस्तु-~-यथाप्रकरणा- मानसामर्थ्यावधृतसामान्यागभावस्य यहिमन्त्रस्य सामर्थ्यापरनामो लिङ्गाद् यहि बने विनियोगः । प्रकरणविनियोगस्तु- इष्टिप्रकरणासातानां प्रयाजा- दीनां साध्याकाइक्षिणामुपकाराकाक्षिण्या तया सह सम्बन्धः । उभयाका. बक्षालक्षपमेव हि प्रकरणमाचक्ष्महे । क्रमविनियोगस्तु --प्राकृतोपकार- निराकाक्षायां विकृतौ सन्निधिसमानातानामगानाम् । नहि तर प्रकरण- विनियोगः सम्भवति । उभयगामिनी याकाक्षा प्रकरणम । अनाकारक्षा चेह विकृतिः प्राकृतोपकारद्वारपरिणामपदार्थपरिष्वका वैकृतमेव त्वज्ञानां सन्निहितसमासानमनर्थकं मा भूदिति तत्सन्निविपाठादेव तेषां नत्र विनि- योगो निधीयते । समाख्याविनियोगस्तु ~ आध्ययवममास्यातेपु पदार्थ- पोरनेनामी कर्तव्या इति । चतुर्येऽपि युत्यादिभिरेवारभृताङ्गानिमागानां दध्यानयनामिक्षादीनां प्रयोज्यप्रयोजकत्वे वक्ष्येते । यद्धि श्रुत्यादिभियंच्छपतयारगम्यते तत् तेन ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । प्रयुज्यत इति स्थापितम् । तदिह प्रयुक्तिलक्षणेऽपि श्रुत्यादिरेव प्रमाणगणः, शेपलक्षणेऽपि शेषिणां शेषाणामुभयेपां वा क्रमनियमः किञ्चिन्मात्रविशेष- भिन्नश्रुत्यादिभिरेव क्रियते। यथा तावद् ‘अध्वर्युगृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति' इति क्त्वाश्रुत्या क्रमनियमः । 'अग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचति' इति पाठादन्याशेऽपि क्रमेऽवगम्यमानेऽर्थात् क्रमनियमविपर्ययः । होमो- तरकालं हि पाकः क्रियमाणोऽनर्थकः स्यात् । होमोऽपि नासति हविपि सं(प्रोवर्तत इत्यर्थात् पाकोत्तरकालमेव निश्चीयते । तदिदं लिङ्गमेवार्थ इति नाममात्रभिन्नं, सामर्थ्यमेव हि भावानां लिङ्गमिति निश्चीयते । इहापि द्रव्यक्रिययोः शक्तिनिरीक्षणादेव क्रमनियमावधारणम् । पञ्चानां तु प्रया- जादीनां 'समिधो यजती'त्येवमादीनां पाठात् क्रमनियमः । बहूनां हि पदार्थानां युगपदेकेन कानुष्ठातुमशक्तेरवश्यम्भाविनि क्रमेऽवगमाधीनत्वा- दनुष्ठानस्य क्रमेण तूच्यमानेषु तथैवावगमादनुष्ठाने क्रमापेक्षायां स एव क्रमो निश्चीयते । प्रतीतहानाप्रतीतोपादानयोरनुपपत्तेः । अयमपि पाठापर- नाम्ना स्थानेनैव क्रमनियमः । स्थानात् क्रमनियमो यथा-सायस्के कर्मणि 'सह पशूनालभते' इत्यग्नीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यानां सवनीयस्थाने सहोप- लम्भे चोदिते कः प्रथमं प्रयुज्यतामित्यपेक्षायां थानात् सवनीयो युद्धो भवन् प्रथमं नियम्यते । तस्य तदनुष्ठानस्थानम् । सोऽयमनुष्ठानसादेश्यल- क्षणः क्रमः । पूर्व तु पाठसादेश्यलक्षणः । द्वेधा च तायक्रमो विभक्तः । यथोक्तं "तत्र कमो द्विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः । पाठानुठानसादेश्याद् विनियोगस्य कारणम् ॥" इति । प्रवृत्त्या च क्रमनियमो यथा- 'सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभते' इति चोदितेषु पशुपु चोदकप्राप्तानां प्रोक्षणादीनां यत्रक्वचिदेकस्मिन्नेक- स्यानुष्ठाने द्वितीयादिपु कि प्रथमप्रवृत्त्यैव अथानियम इति सशये नियम- कारणाभावात् प्रथमप्रवृत्तश्चानियमात्मकत्वादनियमः इति पक्षं परिगृह्य प्रथमप्रवृत्येव नियमो दर्शितः । प्रयोगवचनवलेन हि पशूनां योगपद्यमव- धारितम् । तच्चावर्जनीयाद् विलम्बनान्न व्यवधानान्तरमङ्गानामनुजानीते । साङ्गेषु हि पशुषु युगपदनुष्ठातत्यतया चोदितेवपीश्वरेणापि तथा सम्भा- ·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । वयितुमशक्तेः अवर्जनीयव्यवधानं तु विधेनुमतं भवति । तत्र च वैषम्य- कारणाभावात् सर्वेषां सदृशमेवाङ्गव्यवधानम् । प्रथमपदार्थकानुष्ठिते तदै- वाशान्तरानुष्ठानाय तेनैव प्रधानेन चोयमाने कर्तरि प्रयोगवचनप्रमाण- कयौगपद्ययलेन पश्वन्तरैराकृष्यमाणे तरपदार्थमात्रस्य पश्चन्तरेष्वनुष्ठानं स पशुः प्रतीक्षते । तदन्ते च द्वितीयपदार्थानुष्ठानाय कर्तारमाकर्षति । एवं सप्तदशानां पशूनां पोडशमिरकैकस्य व्यवधान विध्यनुमतम् । व्यवधानवि शेपस्तु विशेपाग्रहणान्नाथयितु शक्यम् । अतो द्वितीयादीनामप्यनुष्ठान तत एवारभ्येति सिद्धान्तात् क्रमनियमः । अय च प्रकरणान्तर्गत एवाका- हैकप्रमाणकत्लादेकैकोऽपि पशुरव्यवधानेन पदार्थानुष्ठानमाक्षिपति । पदा- यश्च तत्सन्निधाात्मनोऽनुष्ठानम् । अत उभयाकाड्या क्रमनियमो जाय- मानः प्राकरणिको भवति । मुख्यकमेण चांशानां क्रमनियमी यथा- 'सार- स्वती भवत' इति युगपदुत्पन्नयोः स्त्रीपुदेवतयो कर्मणोर्याज्याकमेणानुष्ठाने- ऽवगतेऽङ्गेषु क्रमापेक्षायां मुख्यकमेणैव कमो नियम्यते । नाङ्गानां प्रथा- नकालाद् पहिर्मावोऽस्ति । 'सारे प्रधानमैकशब्यादिति वक्ष्यति । सोऽय वाक्येनैव कमनियमः । सान हि प्रधानमेकवाक्यचोदितमेकोपक्रमावसान- मिति प्रधानक्रमेणैवालानां क्रमनियमो जायते । अगापि श्रुत्यादिरेय प्रमा- णगणः। - एवमधिकारविचारादावपि शेपशेषिप्रपधार्थत्वात् शेपलक्षणोक्तान्येव श्रुत्यादीनि मिद्वान्तस्थितिहेतुतया दर्शयितव्यानीति । यथा तावदाद्य एव 'स्वर्गकामो यजेते ति यागस्वर्गयो क शेप को वा शेपीति चिन्तायां 'द्रच्याणा कर्मसयांग गुणवेनाभिसम्पन्ध ' (६ १. १) इति स्वर्गस्य याग- पतया लिजवलेन पूर्वपक्ष परिगृहीत । तद्वि भूतस्य द्रव्यस्य सामर्थ्य यद् भान्य कर्म निष्पादयति । द्रव्य च स्वर्ग , सचन्दनवासस्सु तत्य- योगात् सूक्ष्माणि वासासि स्वर्ग इति यथा । अतो द्रव्यमेव कर्मार्थ, काम- पदसम्बन्धश्च मावनविषयतया दर्शयितन्य । यो हि यदर्थी स तत्मापन- मपि कामयत एवेति लिङ्गबरेन पूर्वपक्षिते विषिभूतियरात् सिद्धान्तितम् । विधिहि चेतनप्रवर्तनात्मक । नचानर्षे पुनप प्रवर्तयितुं शक्यते इति यागार्थ सर्ग कर्मासाधकमापद्यते । यथोक्तम् 'असाधक तु तादर्थ्यात्' (६. १. २) इति । अतो विधे प्रवर्तनाशक्तिर्मा व्यापानीति कर्मव स्वगी- - ·३१ , औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । थम् । नच द्रव्य स्वर्ग । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रीतिवचनत्वावगमात् । तदेव हि द्रव्यमप्रीतिकर न स्वर्गशब्देनोपचरन्तो दृश्यन्ते इति प्रीत्यन्वय व्यतिरेकानुविधायित्वात् स्वर्गपद तद्वचनमिति निश्चीयते । नच सर्वस्ये तमा प्रीतिरन्यनिप्पत्तये भवतीति साम्प्रतम् । अतो यदेव किञ्चित् प्रीत्या समभिव्याहत तत् तदर्थमेवेति लिङ्गमपि विपरीतम । अत सिद्ध याग स्वर्गार्थ इति सिद्धश्चाधिकार इति । परस्तादपि शेषभूतस्यैव कर्तुस्तपाधि कारो दर्शयिष्यत इति श्रुत्सादियलेनेवाधिकारलक्षणेऽपि सिद्धान्तस्थिति । उत्तरपट्के तु शेषा एव कि सर्वत्रोपदेशनैव सम्वध्यन्ते, अथ यथा प्रकृति व्यवतिष्ठन्त इति श्रुत्यादिबलेनैव निणेष्यन्ते । औपदेशिक हि धर्म- सम्बन्धे नातिदेशः सिध्यति, पारिप्लवा हि तदा धर्मा भवेयुः । तदिहाति- देशोपोद्घातेनैव सप्तमाघे यन्यपूर्वप्रयुक्तत्व विचारित यज्युद्देशेन धर्म विधानात् यजेश्च सामान्यवचनत्वात् सर्वत्रेति प्राप्तम् , नच दर्शपूर्णमास पदं नियामकं, परिसंख्यानाद् विशिष्टोद्देशेन विशिष्टानुवादादिति प्राप्ते निरू- पितं - नात्र 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते ति यागोद्देशेनाङ्गानि विधीयन्ते, किं तर्हि, साङ्गप्रधानविशिष्टापूर्वभावनैव चोद्यते । पश्चात् त्वेकभावनापरिगृहीतानामझानां प्रधानानां चारुणैकहायनीवत् परसरा- न्वयसिद्धिः । भियन्ते च शब्दान्तरादिभिः प्रतिप्रकरणमपूर्वभावनेति कृतो धर्मसङ्करः । सेय श्रुत्यादिप्रमाणकविनियोगपरामर्शादेव व्यवस्था सिध्यति । यदा ह्यपूर्वभावनान्वयगर्भो विनियोगो धर्माणी न यागसामान्योद्देशेनेति सिद्धं भवति, तदा व्यवस्था सिध्यति । तत्सिद्धया चाश्रुतेतिकर्तव्यताकेषु सौर्यादिषु विध्यन्तापेक्षायां सामान्यातिदेशसिद्धौ प्रत्यक्षवचननामाव्यक्त- कोदनातदश्रवद्रव्यदेवलरसामान्यबाहुल्येन विशेषातिदेशसिद्धि । यष्टौ 'समानमितरत् श्येनेनेति श्येनवैशेषिकाणां वाचनिकोऽतिदेश. । 'मास- मग्निहोत्र जुहोती ति कुण्डपायिनामयने होमनामा नित्यामिहोनधर्माति- देशः । एकाहाहीनसत्राणामन्यक्तचोदनाचोदितत्वेन सोमसादृश्यात् तद्ध- मातिदेशः इत्यादि दर्शयितव्यम् । सर्वश्वायमतिदेशः श्रुत्या विनियोगा- नुसारेणैव शेपाणां सिध्यतीति तत्प्रमाणगणकारित एव । ऊहोऽपि पोढा विभक्तः । प्राकृतोपदेशानुसारेणैव मन्त्रादीनां मिध्यतीति सोऽपि श्रुत्यादि प्रमाणफ एव । सोऽपि धपूर्वार्थो धर्मविनियोग इति सिद्धे सेत्स्यति । अत ·३२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तस्माद धर्मार्थिभिः पूर्व प्रमाणेोकसम्मतैः। अर्थस्य सदसद्भावे यत्नः कार्यः क्रियां प्रति ॥ ४॥ एवापूर्वप्रयुक्तिराये साधिता । वाधोऽपि श्रुत्यादिप्रमाणानुसारेणैव । तत्रापि प्राकृतशास्त्रातिदेशात् सर्वानुष्ठानेन पूर्वपक्षिते उपकारप्रधानत्वादतिद- शस्य तदभावेऽन्यतो वा तलाभे प्रतिपेधेन वा बाधो वक्ष्यते । यथा कृष्ण- उचराववधातस्य, खलेवालीशराग्यां यूपवहिषोरित्यादि दर्शयितव्यम् । एतदपि प्रकृतावेवोपकारपर्यन्तश्रुत्यादिविनियोग इति निर्णायते । (सि-. ध्यति ) एतावांस्तु विशेषः - प्रकृतौ पदार्थपरिग्रहपुरस्सर्युपकारकल्पना, प्रार तदसिद्धेः । विकृतौ तु प्रकृतिपरिकल्पितोपकारसन्दर्शनेन तत्परिग्रहपुरस्सरं पदार्थपरिग्रहः । स एव हि विधिनापेक्ष्यते । स तु प्रकृतावसिद्धो(ऽपि) कल्पयित्वा गृह्यते । विकृतौ च प्रकृतिसिद्ध एवोपादीयत इति । अत एव शास्त्रपदार्थयोरनतिदेशः, तयोर्विध्यनपेक्षितत्वादिति । तन्वावापलक्षणेऽपि विशेषा एव प्रधानानां किं तन्त्रेणोपकारका उताश्त्येति शेषाणामेव विचा- र्यमाणत्वात् तत्प्रमाणगणानुसारी निर्णयो दर्शयितव्यः । तत्र हि देशकाल- फलादीनां तन्त्रसम्बन्ध आग्नेयादीन् प्रति प्रयाजादीनां तन्वानुष्याने हेतु- भविष्यति । स च श्रुत्यादिप्रमाणक एवेति तत्रापि स एव प्रमागरणः । प्रस- अलक्षणेऽपि पश्पर्धानुष्ठितानां प्रयाजादिशेपाणां पशुतन्त्रमध्यपातिपुरोडा- शोपकारकत्वं देशादितन्त्रनियन्धनमेवेति पूर्ववत् प्रमाणगणः । अतएव माप्यकारेण प्रथमसूत्रे दशाध्याय एव शेपलक्षणशन्दः प्रयुक्तः । योऽपि वचनव्यक्तिभेदेन पूर्वपक्षसिद्धान्तविभागः यथा 'स्वर्गकामो यजेते'ति स्वर्गकामा यागं कुर्यादिति पूर्वः पक्षः पागेन स्वर्ग कुर्यादिति सिद्धान्त इति, सोऽपि नार्थशून्यासु बुद्धिषु सिध्यति । कर्मभ्यश्च दर्शपूर्णमासकारीयां- दिभ्यः परलोके इहलोके भवत्स्वर्गवृष्टयादिफलसम्पन्धो याद्याश्रय एष, असति तस्मिन् दैविध्यानुपपत्तेः । अतः सर्पमिदं पायापसिद्धारसत्यामयुक्त- मापयेतेति तदुपपादनाय धर्माधिभिमीमांसकैर्लोक्यसिद्धः प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैः पूर्वोचरपक्षविभागेनार्थस्य सदसद्भावयोर्यतः कार्यः । पूर्वपक्षविशुद्धा हि बुद्धिः सिद्धान्तकरी भवति । अतोऽनुमाननवार्थापहवपूर्वपक्षं फुला प्रत्यक्षेण तत्सझावासिद्धान्तो दर्शयितव्यः । सर्वश्वायं प्रयासः सकललौकिक- ·औत्पत्तिकसूने निरालम्बनवाद । ३३ यदा संवृतिसत्येन सर्वमेतत् प्रकल्प्यते । ज्ञानमात्रेऽपि कस्माद् वो वृथाग्रहोऽर्थकल्पने ॥५॥ संवृतेन्तु सत्यत्वं सत्यभेदः कुतोन्वयम् । सत्यं चेत् संवृतिः केयं मृपा चेत् सत्यता कथम् ॥ सत्यत्वं नच सामान्यं मृषार्थपरमार्थयोः । विरोधान्नहि वृक्षत्वं सामान्यं वृक्षसिंहयोः ।। ७ ।। वैदिकक्रिया प्रति तत्सिद्ध्यर्थमिति यावत् । अन्यथा सर्वार्थक्रियाणामु- च्छेदो भवेत् । अतः प्रयोजनवद् वाह्यार्थप्रतिपादनम् । अक्रियाङ्गस्य तु प्रतिपादितस्याप्यनर्थ (त्व)मेवेति क्रियां प्रतीति युक्तमेवेति ॥ ४ ॥ अन चोदयति-यदेति । ज्ञानमानपक्षे हि पौद्धानामिव सर्वोऽय प्रमाणादिव्यवहारः सिध्यत्येव । ते हि वदन्ति - "टू सत्ये समुपाश्रित्य बुद्धानां धर्मदेशना । लोके सवृतिसत्य च सत्य च परमार्थतः ॥" इति । अतस्तदेव व्यवहारसिद्धौ किं पारमार्थिकार्थप्रतिपादनव्यसनेनेति।।५।। अत्र दूपणमाह -संवृतेरिति । सत्यम् । सवृतिसन्येन सर्व मिदं बौद्धैराश्रीयते । नत्वेतद् युक्तम् । सत्यभेदानुपपत्तेः । यः खल्वयं सत्यभेदो वौद्धराश्रितः सवृतिसत्य परमार्थसत्यमिति, नायमुपपद्यते । सवृतेः सत्यत्वाभावात् । मिथ्यापर्यायो हि सतिशब्दः । कथ तस्य सत्यश- ब्दसमभिन्याहारः । नद्ययमक्षशन्द इव निमीतकादीनां समृतिपरमा- र्थयोः साधारणः सत्यशब्दः । अतः सत्यभेदानुपपत्तिरिति । विरोधमेव च्यनक्ति-सत्यं चेदिति ॥ ६॥ विरोधादेव च मृपार्थपरमार्थयोः सामान्यमपि सत्यत्व नाभ्युपगन्तुं शक्यम् । समानानां भाव. सामान्यम् । कुतस्तस्य विरोधिनोरखकाशः । नहि भवति धर्माधर्मयोर्धमत्वमधर्मल वा सामान्यमित्याह-सत्यत्व. मिति विरोधादन्तेन । अन्यमानयोरपि तत्परामर्शामावाद् दुरुपगमं सामान्यं वृक्षमिहयोरिव वृक्षत्वम् । किं पुनर्विरोधिनोन्तत् स्यादित्याह - -- F ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तुल्यार्थत्वेऽपि तेनेपां मिथ्यासंवृतिशब्दयोः । वञ्चनार्थ उपन्यासो लालावनासवादिवत् ॥ ८॥ नास्तिक्यपरिहारार्थं संवृतिः कल्पनेति च । कल्पनापि त्वभिन्नस्य नैव निर्वस्तुके भवेत् ।। ९ ।। तस्माद् यन्नास्ति नास्त्येव यत् त्वस्ति परमार्थतः । तत् सत्यमन्यन्मिध्येति न सत्यद्वयकल्पना ॥१०॥ नहीति । अत्र चाक्षादिवत् साधारणशब्दता पूर्व सत्यशन्दस्व निराकृता इह गवादिवत् सामान्यशब्दतेति विवेचनीयमिति ॥ ७ ॥ अतो लोकं पञ्चयितुं मिथ्यापर्यायोऽपि संवृतिशब्दो बौद्धविदग्ध- रनुद्वेगकरतया मिथ्यात्व एव विवक्षिते स्वनास्तिस्यपरिजिहीपया प्रयुक्तो लालायामिव वक्रासवशब्द इत्याह -तुल्यात्य इति संवृतिरन्तेन । वक्ष्यमाणेनेतिकरणेन सम्बन्ध इति । कल्पनावाचोयुक्तिरपि स्वनास्तिस्य परिहारार्थमेव तैराश्रितेत्याह - कल्पनेति चेति । कल्पनामात्रकल्पितेन पाह्येन सर्वलौकिकव्यवहार इत्यपि निर्वस्तुके जगत्यभिन्नस्य चिन्मात्रस्य कल्पनाया भेतुमशक्यत्वाद् दुर्मणम् । कचिद्धि भिन्नमेव किश्चिद् रूपा- न्तरं कल्पनास्पदं भवति शुक्ताविव रजतरूपम् । यस्य तु न किञ्चिद् भिन्नमस्ति, तत् केन रूपेण कल्प्यताम् । तदेतदाह - कल्पनापीति ।। ९ ।। ननु विधैव तत्त्वं विभजामहे सत्यमसत्वं संवृतिसत्यं चेति । संवृतं हि नात्यन्तमसद् भवति, व्यवहाराविसंवादात् । नापि सदेव, प्रमाणा- न्तरविरोधाज्जात्यादिवत् । अतो न संवृतिः प्रमाण नाप्रमाणमिति विधा- न्तरमेवेदमिति युक्तस्तदाश्रपत्तया व्यवहार इत्यत आह -तस्मादिति। यतः खलु संवृतिमिध्याज्ञानं न वस्तुक्लप्त्यै प्रभवति, तस्माद् यत् परमा- तो नास्तीति निरूप्यते न तत् संवृत्या तदूपं भवितुमर्हति । नास्त्येव तत् । यत् तु तावद् व्यवहाराविसंवादि तदस्त्येव, नासतः सर्वदा व्यव- हारहेतुमावः सम्मवति । यदेवार्थक्रियाकारि तदेव च परमार्थसदिति वा सिद्धान्तः । अतः कथमक्रियाकारित्वे सत्यपि जात्यादीनामसत्यत्वम् । तस्माद् यदि व्यवहाराङ्गतया मस्ति, तत् तर्हि परमार्थत एवास्ति ।

·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । ३५ स्वप्नादिभोगवच्चापि योपभोगत्वकल्पना । तन्निवृत्त्यर्थमेवह परमार्थे प्रयस्यते ॥ ११ ।। नहि स्वप्नसुखाद्यर्थं धर्मे कश्चित् प्रवर्तते। यादृच्छिकत्वात् स्वप्नस्य तूष्णीमास्येत पण्डितैः॥ परमार्थफलावाप्तिमिच्छद्भिस्तेन यत्नतः । प्रतिपत्तिर्विधातव्या युक्तिभिर्वाह्यवस्तुषु ॥ १३ ॥ तत्रार्थशून्य विज्ञानं योगाचाराः समाश्रिताः । तदेव सत्यमित्युच्यते । अन्यत्तु मतिर्मिध्येति । नतु सत्यद्वयकल्पनात्मानं लभते। तन्त्रेण तवृत्तस्य पूर्वापराभ्यां सम्बन्धः । परमार्थत इति च नास्तीति पूर्वेण सम्बध्यत इति ॥१०॥ अपिच स्वप्नावगता अप्याः केचिच्छोकहादिव्यवहारहेतवो दृश्यन्ते । अतस्तेऽपि सांवृता एव । तद्वय याद्यार्थाभ्युपगमे स्वप्नादिभोग- तुल्य एव शुभाशुभकर्मफलोपमोगो भवेत् । अतस्तन्निवृत्यर्थमपि परमार्थसत्ये बाझे प्रयस्यते इत्याह - स्वमादीति ॥ ११ ॥ का पुनः स्वप्नतुल्यत्वे दोप., अत आह – नहीति । किमिति न प्रवर्तते अत आह-~- यादृच्छिकत्वादिति । नहि स्वप्नसुख मे भवतीति विद्वांसः प्रयस्यन्ति । याच्छिक हि स्वप्नसुखमगणितसाम्परायिकैहिकनि- मित्तं, न तत् प्रयस्पतो भवतीति बुद्ध्या विद्वद्भिस्तूष्णीमुदासीनरेवास्येत, न क्वचित् प्रयत. क्रियेतेत्यर्थः ॥ १२ ॥ अतोऽवश्य पारमार्थिकी फलप्राप्तिमिच्छद्विरुपपत्या बाद्यवस्तुविषया प्रतिपत्तिर्विधातव्येत्यस्ति विचारस्य प्रयोजनमित्युपसहरति- परमा- धति ॥ १३॥ अत्र भाष्यकारण बागायसद्भाव एव पूर्वपक्षपुरस्मर प्रतिपादितः, नतु ज्ञानमद्भावः । तत् कस्य हेतो. । अस्ति हि तत्सद्धानविप्रतिपत्तिरपि। माध्यमिका हि ज्ञानमप्यपलपन्ति । अतस्तनिराकरणमपि युक्तम् । यत् ·- भीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । तस्याप्यभावमिच्छन्तिये माध्यमिकवादिनः॥ १४ ॥ तत्र बाह्यार्थशून्यत्वं तुल्यं तावद् द्वयोरपि । निवृत्त्यास्य ततो ज्ञाने तद्वत् संवृतिकल्पना ॥ १५ ॥ तस्मात् साधारणत्वेन तन्मूलत्वेन चाप्ययम् । वाद्यार्थसदसद्भावे यत्नो भाष्यकृता कृतः ॥ १६ ॥ वाद्यार्थापहवे द्वैतमेकोऽर्थस्य परीक्षणात् । प्रमाणमाश्रितश्चैकस्तत्रास्तां यः प्रमेयत.॥१७॥ प्रमाणस्थस्तु मूलत्वादिहेदानी परीक्ष्यते । पुनस्तदुपेक्ष्यैव बाह्यार्थीपलापो निरानियते, तर कारण वक्तव्यमत आह- तत्रेति नयेण । अस्यार्थ - योगाचारा हि ज्ञानमात्रमर्थशून्य पारमा र्थिक मन्यन्ते । माध्यमिकास्तु ज्ञेयाभावादमझज्ञानानुत्पतेनिस्याप्य भावमिच्छन्ति । तत्र द्वयोरपि वादिनोस्तावद् बाह्यार्थशून्यत्व साधारणम् । अर्थनिवृत्त्यधीनत्वात् ज्ञाननिवृत्ते । अतो द्वयोरपि साधारणो वाह्यार्थाप लाप इति स एव निरानियते । अपिच त मूलो ज्ञानापहव । ततस्त स्मिन् निराकृते निराकृत एपेति बाह्यार्थसद्भावे पूर्वोत्तरपक्षविमागेन भाष्य कृता प्रयत्न कृत । आयस्तनशब्दो वाक्योपन्यासार्थ । द्वितीयस्तु पूर्वोक्तदर्शनभेदपरामर्शार्थ । तन मतभेदे इत्यर्थ ॥ १६ ॥ ननु पाद्यार्थापहवो द्विधैव योद्धराश्रित प्रमाणन प्रमेयतश्च । तथा हि-एव तैमरतन तावदणवोऽतीन्द्रिया प्रमाणविषया' । न तत्समूह , तस्य तदतिरेकिणोऽभागत् । नावयगी । तस्यावयाव्यतिरेकेणानुपलम्भात् । अव्यतिरेके च तन्मानापातात् । एवमान्त्यायवेभ्यो निकल्प्य अवयवी निराकार्य । ते त्वतीन्द्रिया एच । अतो न कियन ग्राह्यमवतिष्ठते इति । तदेतत्परित्यागे किं कारण, यत् प्रमाणत एर याद्यापहव उपन्यस्यते निरस्यते चेति । अत आह-याहार्थेति सार्धन । अयमर्थ-पद्यपि द्वेषा चाशार्थापहवो चौद्धराश्रित , तथापि प्रमाणाश्रित एव मूलभूतत्वादिह विचा यते । प्रमाणमूला हि प्रमेयस्थिति । तद् यदि प्रमाणमनुगुण, किं वस्तु विकल्प । न तद्वलेन तदनुपपत्तिं परिहत्यार्थी व्यवस्थाप्यते । अयतु , ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनबाद । प्रस्तुतः स द्विधा चात्र प्रथमं त्वनुमानतः ॥ १८ ॥ प्रत्यक्षवाधने चोक्ते पश्चात् तच्छक्त्यवेक्षणात् । तत्रानुमानमाहेदं नवित्यस्य च सङ्गतिः॥१९॥ तत्सम्प्रयोगजं नाम प्रत्यक्षमिति भापितम् । तत्रेन्द्रियार्थसम्बन्धभेदो न परमार्थतः॥२०॥ कल्पितः सम्प्रयोगस्तु स्वप्नादावपि विद्यते। तदतयोगजन्यस्य विभागस्तेन दुर्लभः ॥ १२ ॥ प्रमाणमेवार्थ प्रत्याचष्टे, किं प्रमेयविकल्पैः कृतकरैरिति । इह शावरे तन्ने । इदानीम् अस्मिन्नवसरे । प्रमाणस्थ एव वाद्यापह्नवो विचार्यत इति ॥ १७॥ ननु यदि प्रमाणस्थो विचारयितव्यः, ततः प्रत्यक्षस्य मुख्यत्वात् तदनुसारेणैव विचारो युक्तः । चौद्धैरपि प्रत्यक्षसामर्थ्यादेवैकं तत्त्वमाश्रि- तम् । नैकस्मिन्नाकारे भासमाने द्वैतमात्मान लभते इति हि मन्यन्ते । अनु- मानं तु भ्राम्यत. प्रत्युक्तमिति किं तत्पुरस्सरीक्रियते अत आह ---प्र- स्तुत इति । एवहि मन्यते- यद्यपि प्रत्यक्षशक्तिनिरूपणमेव बाह्या- थसदसद्भावयोः प्रधान, तथापि परैरनुमानमपि बाह्यापहवे दर्शितमिति तदपि निराकार्यम् । अनिराकृते हि तस्मिंस्तव केचिदास्यां प्रतिननीयुः । अब चायमेवोपन्यासकमो युक्त यत् प्रथममनुमानमुपन्यस्सते, ततस्तस्य प्रत्यक्षेण बाधमुग्न्यस्य तस्मिंश्योस्ते पुन. प्रत्यक्षशक्त्यपेक्षणेन पूर्वोत्तरस- क्षापा(दावे ?दए) प्रत्यक्षशक्तिनिरूपणेन निर्णये कृतेऽनुमानस्योपन्या- सोऽनवसर एव स्यादिति ॥ १८ ॥ अनुमानभाष्यमिदानी प्रकृतसझतिदर्शनार्थमवतारयति-तत्रेनि इत्यन्तेन । सङ्गतिमाह-अस्येति दुर्लभ इत्यन्तेन । अयमर्थः - यत् स्वकारेण तत्संयोगजं प्रत्यक्षमुक्त तदाक्षेपेणैव सङ्गच्छन । काल्पनिको अपमिन्द्रियार्थसम्प्रयोगः, इन्द्रियादेरभावात् । काल्पनिका सफलमि- ध्याज्ञानसाधारण इति तदतद्योगजत्यविभागो न युक्त इति सूत्रोक्ताक्षेप इति ॥ २१ ॥ । -

·+
मीमांसाश्लोकयाकिं काशिकारीकापेतम् ।
मिथ्यात्वं यद् द्विधैवोक्तं नान्यथेत्यत्र चोच्यते।
सर्वस्यैव च मिथ्यात्वे किं विशिष्याभिधीयते ।।
स्तम्भादिप्रत्ययो मिथ्या प्रत्ययत्वात् तथाहि यः।
प्रत्ययः स मृपा दृष्टः स्वप्नादिप्रत्ययो यथा ॥२३॥
सिद्धसाधनभावांशे दृष्टान्ताभाव एव च ।
मा भूतामेवशब्दश्च व्यर्थोऽशेषप्रसाधने ॥ २४ ॥
सर्व एवेति तेनात्र जाग्रबुद्धिपरिग्रहः ।
स्वांशाभ्युपगमाञ्चापि वाह्यग्राह्यनिवारणम् ॥ २५॥
स्वोक्ताक्षेपेण वा सङ्गतिरित्याह - मिथ्यात्वमिति । यदेतद्ध-
त्तिकारग्रन्थान्त उक्तं --~-'यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स
एवासमीचीनप्रत्ययः नान्यः' इति तदनेनाक्षिप्यते । सर्वमिथ्यात्वे विशेषणो-
पादानवैयर्थ्यमिति ।। २२ ॥
भाष्यतिरोहितमनुमानमिदानी विस्पष्टमुपन्यस्पति स्तम्भादीति।
स्तम्भादिप्रत्यय इति धमिनिर्देशः । मिथ्येति धर्मवचन, प्रत्ययस्यादिति
हेतुः । तयाहीति दृष्टान्तवचनमिति ॥ २३ ॥
अन्न भाष्यं सर्व एव निरालम्बनः स्वमवत् प्रत्ययः' इति । तद् यथा.
श्रुतं सर्वेषामनालम्बनलं साधयति । तत्र चांशे सिद्धमाधनता स्यात्, विभ्र-
माणामनालम्बनत्वात् । यद्विज्ञानमन्यया सन्तमन्यथा बुध्यतेऽर्थ तन्नि
रालम्यनमिष्यत एव । तथा यर्वस्मिन् पक्षीकृते स्वप्नज्ञानस्यापि तदन्त-
र्भावाद् दृष्टान्ताभावः । सर्व एवेति चैवशब्दानुपपत्तिश्च । स हि विभक्त
प्रतियेथे दृशः । यथेदं देवेभ्य इदं वाहणेभ्य इति विभक्त भवति वचन
सर्वमेवेदं ब्राह्मणेभ्य इति । तत्र विभागप्रतिषेधपर एवकारो दृश्यते । सर्वस्मि-
स्तु पक्षे सर्व इत्याचक्षति, नैपकारं प्रयुतीत । अतो जाग्रदुद्धिविवक्षयैव
भाष्यं व्याख्यातव्यमित्याइ-~-सिद्धसाधनेति सार्थेन । नन्वेवमप्यवि-
शेपितनिरालम्पनत्योपादानेऽभ्युपगमविरोधः । स्वांशालम्बनत्वं ज्ञानानां
धौदेरिप्यत एवात आई-- स्वांशेति । अतएव कारणाद् घाइविशेषणवि-
शिष्टमनालम्बनत्वं साधनीयमित्यर्थः ॥ २५ ॥

·. " औत्पत्तिक्सूत्रे निरालम्बमवाद । ३९ प्रत्ययस्येति साध्यांशव्याप्तहेतुर्निदर्शनम् । हेतुश्चोपनयेनात्र जाग्रतोऽपीति दर्शितः ॥ २६ ॥ अपरमपि भाष्य 'प्रत्ययस्य हि निरालम्बनतास्वभाव उपलक्षित. स्वप्ने । जाग्रतोऽपि स्तम्भ इति वा कुड्य इति वा प्रत्यय एव भवति, तस्मात् सोऽपि निरालम्मन' इति । तस्यार्थमाह --प्रत्ययस्येति । प्रत्य यस्य हि निरालस्बनतास्वभार उपलक्षित स्वप्ने इत्येतावता भागेन तावत् साध्येन निरालम्बनलेन व्याप्त प्रत्ययत्व हेतुनिर्दिश्यते । दृष्टान्तरचनमिति यानदिति । ननु न प्रत्ययत्वादिति हेतुस्सात्त , कस्य व्याप्तिनिर्दिश्यते । अत आह – हेतुश्चेति । यद्यपि प्रत्ययत्वस्य न व्यक्त पञ्चम्या हेतुत्व- मुपात्त, तथापि उपनयनाख्येन साश्नवाक्यावयोन जाग्रतोऽपीत्यादिना हेतु प्रदर्शित एव । यदैव हि साध्यान्वित प्रदर्शित प्रत्ययत्व पुन प्रति- ज्ञार्थ उपनीयते, तदैव तदर हेतुरिति प्रदर्शित भवत्येव । सान्यान्वितस्यैव पक्षस्थस्य हेतुत्वादिति । क पुनग्यमुपनय । साधनवाक्यावयवविशेष । पघावयव हि साधनवाक्य प्रतिज्ञा हेतुरुदाहरणमुपनयो निगमन चेति । तन साध्यनिर्देश प्रतिज्ञा । यथा अनित्य शब्द इति । उत्पत्तिधर्मकत्वा- दिति हेतु । उत्पत्तिधर्मक स्थाल्यादि द्रव्यमनित्य दृष्टमित्युदाहरणम् । तथाचोसत्तिधर्मक शब्द इत्युपनय । स पुदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसहारो न तथेति वा साध्यस्योपनय इति वणितम् । किमुक्त भवति । द्वेधा हि हेतु. साध्य साधयति उदाहरणमाधाद् यथा वा । तर साधर्म्य प्रद- र्शितम् । वैधयं तु यथा--तस्यामेव प्रतिज्ञाया तस्मिन्नेवोत्पत्तिधर्मक त्वादिति हेतो अनुत्पत्तिधमकमात्मादि द्रव्य नित्य दृष्टम् । नर शशादोऽनु- त्पत्तिधर्मक इति । तर योऽय द्विविधोदाहरणापेक्ष माधोदाहते तथेति वैधयोंदाहते न तथेति मा यस्य सदस्य मम्बन्धितयोत्पतिधर्मकन्यस्यो. पसहारवचनगुपनय , स चोदाहरणापेक्ष एव । उदाहरणद्वेतादेव तदुप- सहारद्वैत भाति । वधम्यादाहरणेन च पिरुद्वानिवृत्त्या साध्यसम्पन्धित्लेन हेतोपसहार । ययात्मादि द्रव्य नित्यमनुत्पतिधर्मरम, नर तथा शब्द. इत्यनुत्पत्तिधर्मकन्वप्रतिपंधनो पतिधर्मरन्वमुपसदियते । प्राते तु माधयों ·मीमांसाश्लोकयार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । विपक्षाभावतश्चात्र व्यतिरेको न कथ्यते । सामान्यस्य च हेतुत्वान्न स्यात् पक्षकदेशता ॥ जायज्ज्ञाने विशेषोऽयं यतः सुपरिनिश्चयः । बाह्यालम्चनसम्बन्धो न प्रसिद्धः परं प्रति ॥२८॥ तस्माद् यद् भाष्यकारेण दत्तमुत्तरमत्र तु । विकल्पसमता वा स्याद वैधर्म्यसमतापि वा ॥२९॥ दाहरणे तथैवेति हेतोरुपसंहार उपनयो वेदितव्यः । निगमनं तु हेत्वप- देशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनम् । तस्मादुत्पत्तिधर्मकत्वादनित्यः शब्द इति । निगम्यन्तेऽनेन प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनया एकत्रार्थ इति निगमनम् । सम- ध्यन्ते सम्बध्यन्ते इति यावत् । असति हि तस्मिन्ननमिव्यक्तसम्बन्धानामर्थ- प्रतिपादकत्वं न स्यात् । सति तु तस्मिन् सर्वेषामवयवानां तात्पर्यदर्श- नात् परस्परसम्बन्धः स्फुटो भवति । निगमनं सङ्गमन सम्बन्धनमिति यावदिति ॥ २६॥ ननु नाव्यावृत्तो विपक्षाद्धेतुर्भवतीति वैधHदर्शनेन हेतोय॑तिरेको दर्शयितव्य. । नचात्र तथा दर्शित , साधर्म्यमात्रवचनात् । अत आह. विपक्षेति । निरालम्बनले हि साध्यमाने सालम्बनत्वं विपक्षः । नच सर्वानालम्पनत्ववादिनस्तदस्तीति किं तद्व्यतिरेकप्रदर्शनेनेति । ननु । प्रत्यये पक्षीकृते तस्मिन्नेव हेतौ प्रतिज्ञापैकदेशो हेतुरत आह–सामान्य- स्पेति । सामान्यविशेषात्मका हि प्रत्ययाः । तत्र विशेपे पक्षीकृते सामान्य हेतुरिति न प्रतिज्ञार्थंकदेशतेति ॥ २७ ॥ अत्र सिद्धान्तभाष्यं 'जाग्रतो हि बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कय विप- यसिष्यतीति । अनेन किल सुपरिनिश्चितत्वेन जामद्धियां सालम्बनत्वं साध्यते । नच सुपरिनिश्चितत्वं बाधालम्बनसम्बद्धं परान् प्रति प्रसिद्धम् । अतो नानेनासिद्धावयवेनानालम्वनानुमान पराणुद्यते, सप्रतिसाधनं वा भवति । तम्योभयप्रसिद्धावयवत्वात् । अस्य च तद्विपरीतत्वात् । अतो ·औत्पत्तिकसूने निरालम्बनवादः । दुष्टत्वात् पूर्वपक्षस्य जात्युक्तिः कैश्चिदाश्रिता । प्रतिज्ञादोपमेवाहुः केचित् प्रत्यक्षबाधनम् ॥ ३० ॥ जात्युत्तरमेवेद भाष्यकारेण दत्तमित्याक्षिपति-जाग्रज्ञान इति हयेन । वैधर्म्यविकल्पसमयोश्च स्वरूपं शाब्दे वक्ष्यामः । सत्येव प्रत्ययत्वे मुपरि- निश्चितासुपरिनिश्चितधर्मान्तरविकल्पनात् मान्यधर्मविकल्पापादनेन विकल्प ममता । तथा साधम्र्ये वादिना प्रयुक्त निरालम्बनानां स्वप्मज्ञानानामसु. परिनिश्चितत्वदर्शनात् साध्येषु जाग्रज्ज्ञानेपु सुपरिनिश्चितन्वेन वैधात् प्रत्यवस्थानेन वैधर्म्यसमता । प्रपञ्चस्तु पश्चाद् भविष्यतीत्युक्तमिति ॥ २८, २९॥ एवमाक्षिप्तं भाष्यमेकेन मतेन समादधाति - दृष्टत्वादिति । एवं हि मन्यन्ते-दुष्टसाधनप्रयोगे दुष्टमेवोत्तर दयमिति, एव हि तदा वादी प्रतियोधितो भवति यथा भवान् मदीय दूषण दुष्ट मन्यते तथाहमपि त्वंत्साधनम् , अतोऽसौ स्वसाधनान्निवर्तते इति । इद तु समर्थन नोपपद्यते । निग्रहस्थानद्वयनसक्तेः । पर्यनुयोज्योपेक्षणनिरनुयोज्यानुयोगात्मकनिग्रह- स्थानद्वयमेवंवादिनो भवेत् , य. सन्त दोपमनुक्त्वान्यमसन्तं जल्पति । नचै- ववादिनः संसाधनदूषणावगमा भवति । परमेव तु दुष्टदूपणप्रयोगेणोपाल- मते । अतः पाशुपतोत्तरतुल्यमेकजातीयक वर्जनीयमित्यन्यथा समाधान- माह -प्रतिज्ञेति । नाननानुमानमुपन्यस्यते । किन्तु परोक्तानुमानस्य प्र- त्यक्षविरोधो वर्ण्यते । असनिकृष्टेऽर्थेऽनुमान प्रमाणम् । इइ तु सुपरिनि विताभिर्जाग्रबुद्धिभिनिश्चितसद्भावस्य वाद्यम्य प्रत्याख्यानानुमान प्रत्य क्षेण मुसनिरोधान्न जायत एवाग्नाविव शैत्यानुमानम् । यदि परं बाह्यस्य प्रयोगमावपर्यवसितमेव साधनवचनम् , अनुमिमानस्यापि स्फुटो बहिर्वि- पययो(घ? धो) जायत एव । तथाविधम्यापि मिध्याले का समाधासः। नन्वे मनुमानमनावामनीयमेव. न । तदभावात् . उत्तमेतत् प्रत्यक्ष परिपन्थिनि न तत्प्रतिपक्षमनुमानमात्मान लभेत श्रीत इव विनियोगे लैगिकः । साधन- वाक्ये वयोग्यान्वयपदसान्निकर्याद वन्ध्यासुनवाश्यवत् समर्गज्ञान भ्रान्तिरव । नतु कस्यचिद् लैङ्गिक स्तम्भादिष्यभावनानमुत्पद्यते । ननु व्याप्त प्रत्यय- त्वमनालम्पनत्वेन । व्याप्याच जातसम्बन्धस्य व्यापकजानं नोत्पयत इति ·मीमांसाश्लोकवारिक काशिकारीकोपेतम् । शक्ष्यामो यदि विस्पष्टं स्वांशग्राह्यनिवारणम् । तदा ते शुद्ध एव स्यात् पक्षो ग्राह्यनिवारणः ॥ प्रत्यक्षादेश्च विपयो वाद्य एवावशिष्यते । तन्निपेधकृतस्तस्य तैर्भवेत् पक्षबाधनम् ॥ ३२॥ सुनिश्चयेन चैतेषां वाधकप्रत्ययाहते। प्रमाणाभासता नास्तीत्येतस्मात् कथ्यते वलम् ।। हठ एवायम् । न । व्याप्तिमहात् । सविदन्नेव हि व्याप्तिमपाधितेन प्रत्य- क्षेण सर्वदेशकालादिभाविना न प्रत्ययत्वप्रयुक्त मिथ्यात्वम् , अपितु पूर्वो- सहेतुद्वयप्रयुक्तमिति निश्चिनोति । तदिदमुक्तम् --- 'अन्यतस्तु स्वप्नप्रत्ययस्य मिथ्यामावो विसंवादादवगम्यते' इति ॥ ३० ॥ कयं पुनरव प्रत्यक्षपाथः । प्रत्यक्षं हि ग्राममन्तरेणात्मानमलभमानं तन्मानमवस्थापयति म बाह्यम् । किं हि तस्य पायेन विना न सिध्यति । ग्राह्यश्च स्वांशो यौद्धैरभ्युपगत एव । यतो न याखापहवे प्रत्यक्षत्वादिवि- रोधः । अत आह ~ शश्याम इति द्वयेन । अयमभिप्रायः - शून्य- वादे हि प्रत्यक्षस्य स्वांशगोचरत्वं निराकरिप्याम एव । तन्निराकरणे च चाय विशेषणोपादानमनर्थकमेव, व्यतिरिक्तग्राह्यान्तरासम्भवात् । श्र- तोऽनालम्बनपक्षो ग्राह्यमात्रनिवारण एव भवति । प्रत्यक्षादेः स्वाशनिरा. कर(णा) वाम एव विषयोऽवशिष्यते । पत्तो पाह्यविशेषणेन विना ग्राह्य- मानापहवे भवति प्रत्यक्षादिभिः पक्षवाधः। सत्यपि कयश्चिद याविशेषणे प्रत्यक्षादेरपि बाह्यविषयावशेषात् सन्निपधं कुर्वाणस्य वादिनस्तैः प्रत्यक्षा- दिभिः पक्षबाधने मरेत् । पूर्व तु प्रत्यक्षग्रहणमुपलक्षणार्थ सर्वप्रत्यक्षादि- विरोध एवं त्वनालम्बनानुमानस्य दर्शयितव्य इति ॥ ३२ ॥ यतु सुपरिनिश्चयेन पाशालम्पनसम्बन्धः प्रसिद्धः । किं तदुपन्या- सेनेत्युक्तम्, अत भाइ -सुनिश्चयेनेति । उक्तमिदमस्मामिनीयमनु- मानप्रयोग इति, किन्त्वनुमानेन जायसत्यक्षपियां स्वप्नीसामान्यं मन्य मानस्य तपम्पप्रदर्शनार्थ सुपरिनिधितत्वाभिधानम् । सुपरिनिषिता एते ·औसत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः। दुष्टज्ञानगृहीतार्थप्रतिषेधो हि युज्यते । गृहीतमात्रवाधे तु स्वपक्षोऽपि न सिध्यति ॥३४॥ अग्राह्यत्वाच्च भेदेन विशेषणविशेष्ययोः । अप्रसिद्धोभयत्वं वा वाच्यमन्यतरस्य वा ॥ ३५॥ वक्तृश्नोत्रोश्च यज्ज्ञानं विशेषणविशेष्ययोः । तन्निरालम्बनतेन स्ववाग्वाधो द्वयोरपि ॥३६ ॥ प्रत्यया बलीयांसः । नैषु परिपन्धिष्वनुमानमात्मानं लभते । एतस्माद् अनुमानादित्यर्थः ॥ ३३॥ एतदेव प्रपञ्चयति-दुष्टज्ञानेति । दुष्टेनासुपरिनिश्चितेन गृही- तोऽर्यः प्रतिपेधमर्हति नेतर इति । गृहीतमात्रबाधे तु बहवः साधनदोषा भाष्यकारेणान्तर्णीताः । तान् प्रतिपादयिष्यन् पक्षाभाव तावदाह ---- होतेति । यदि गृहीतमात्रं मिथ्येत्युच्यते, तदा योऽयं निरालम्पनाः प्रत्यया इति स्वपक्षः सोऽपि गृहीतत्वान्मिथ्या स्यात् । अतः शक्य वक्तुं पक्ष एवास्मिन् भवत्साधने नास्तीति ।। ३४ ॥ अपिच, निरालम्बनतेन विशिष्टाः प्रत्यया. साध्यन्ते । तदिह विशे- पणविशेष्यभेदावग्रहस्यापि मिथ्यात्वार विशेषणविशेष्ययोपियकः सिध्यति, तदभावाच वक्तुं शक्यमप्रसिद्धविशेषणविशेष्यः पक्षोऽसिद्धान्यतरो वेति । तदेतदाह--अग्रास्यत्वाचेति । अन्यतरस्य वा असिद्धिवक्तव्येत्यर्थः ।। दूपणान्तरमाह-वक्तृश्रोत्रोरिति । पञ्चधा स्वयाग्निरोधः । अनिघोच्चारणधर्मधर्म्युभयोक्तिभिः । तदिदमुभोक्त्या स्ववाग्विरोपः । इयोरपि विशेषणविशेष्ययोनिरालम्बनत्वप्रत्ययार्यद् वस्तु. श्रोतुश्च ज्ञानं जायते, तदपि प्रत्ययत्वादनालम्पनमिति पक्षो न सिपीति, तसालम्ब- नत्वे चानकान्तिकत्वान्न प्रत्ययानामनालम्पनत्वं भवेत् । सोऽयमुभयोक्त्या स्ववाग्विरोध इति ।। ३६ ॥

·१४॥
मीमांसालोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् ।
सम्भवो नच भेदस्य विशेषणविशेप्ययोः ।
। तस्मानिरूपणं नास्ति प्रतिज्ञार्थस्य शोभनम् ॥
निरालम्बनता नाम न किञ्चिद् वस्तु गम्यते ।
। तेन तव्यतिरेकादौ प्रश्नो नैवोपयुज्यते ॥ ३८ ॥
यद्यवस्तु कथं स्वस्मांस्त्वं बोधयितुमिच्छसि ।
बुध्यसे वा स्वबुद्धया त्वं कल्पिता त्वथ साध्यते ॥
दूपणान्तरमाह
मम्मयो नचेति । एवं हि विकल्पनीयम् ।
कि निरालम्बनत्व धर्मिणो मिनममिन्नं वा । न तावदभिन्नं विशेषणमइति ।
नच भेदग्राहिणो ज्ञानस्य मिथ्यात्वाद् भेत्तुमईतीति । उपसंहरति--तम्मा
दिति ॥ ३७॥
पोद्धानां प्रत्यवस्थानमाह-निरालम्बननेति । एवं हिम-
न्यन्त - वस्तुनि न्यतिरेकादिविकल्पो युक्त नावस्तुनि । यथाहुः -
"वस्तुन्येप विकल्प. स्यादिति । नचालम्यनप्रतिषेधो वस्तुनः किं तद्धति
रेकादिप्रश्नेनेति ॥ ३८॥
दूपणान्तरमाह-यदीति त्यमन्तेन । यदि तायदवस्तु,
तदस्मान् प्रतियोधयितुमिच्छा भवतः । स्वयं वा तद्विपया युद्धिः । न
यवस्तु युद्धिविषयो भवति । तद्विपयत्वे च वस्तुत्वापातात् । अर्थकिया-
लक्षणत्वाञ्च सत्त्वस्य । तल्लक्षणत्वाच वस्तुत्वस्येति । यदितूच्यते-- यद्यपि
निरालम्पनत्वं नाम न किञ्चित् परमार्थतोऽस्ति । तथापि तत्सत्त्वं कल्पयित्वा.
नुमानव्यवहारः क्रियते प्रतिमायामिव देवतात्वमाराधनादिव्यवहार इति ।
तदयुक्तम् । असतः कल्पनायोगात् । अन्यत्र प्रसिद्धसद्धावा हि विष्ण्याचा
देवता युक्तं यदन्यत्र कल्प्यन्ते । अत्यन्तामसिद्धसद्धावं त्वनालम्बनलं
न गगनकुसुमादिवत् कल्पनामर्हति । तदेतदाशझ्या सहाह--कल्पितेति ।
॥ ३९ ॥

·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद ।
असतः कल्पना कीदृक् क्लुप्तौ वस्तु प्रसज्यते ।
कथभिष्टमभावे चेद् वस्तु सोऽपीति वक्ष्यते ॥ ४०॥
तथा प्रत्यय इत्येप कर्म भावादि वा भवेत् ।
भावादिपु विरोधः स्यात् कर्म चेत् सिद्धसाधनम ॥
प्रत्याय्यस्य हि रूपादेनिरालम्बनतेप्यते ।
अविज्ञानात्मकत्वेन किञ्चिन्नालम्बत ह्यसौ ॥१२॥
अपिच केय कल्पना । यदि ज्ञान, किं तेन ज्ञायते । यदि निरालम्ब-
नत्वम् . तत् तर्हि कल्पना ज्ञानोत्पत्ती व्याप्रियमाणा कयमवस्तु भविष्यति ।
अर्थक्रियाकारित्वमेव हि वस्तुत्व, ज्ञानोत्पादनमपिचार्थक्रियेत्यभिप्रायेणाइ-
क्लप्नाविति । अत्र चोदयति कथमिति । यद्यवस्तु न माध्य, कय तर्हि
भवतामपि मेधाभावेन वृष्टयभाव. साध्यत इति । परिहरति-वस्त्विति ।
भवेदेवं यद्यभावो न वस्त स्यात् । स वस्त्वित्यभावपरिच्छेदे वक्ष्यते । यद्यपि
चामावो न वस्तुशब्दवाच्य. लोकविरोधात् नयापि नासौ निस्स्वमावः ।
प्रख्यायते ह्यसौ स्वसवेद्येन भावातिरेकिणा रूपेण । अतोऽर्थक्रियाया एव
घटिष्यत इति न किश्चिदनुपपन्नमिति ॥ ४० ॥
किञ्चेदपि चात्र विकल्पनीय - योऽय धर्मिणो निर्देशकः प्रत्यय-
शन्दः स किं भावे कर्तरि करणे वा व्युत्पद्यते, कर्मणि वा । पूर्वोक्तेषु तावत्
कल्पेषु विरोधः, अकर्मकप्रत्ययासम्भवात् । नहि प्रतीतिरस्ति प्रत्येतव्यं
नास्तीति मम्भवति । तदनवष्टन्धम्य (कृ? नद्रूपस्याप्रकाशात् । एवमेव
कर्तृकरणयोरपि वाच्यम् । यदि ज्ञानमेवार्यप्रकाशे तज्जन्मनि वा कर्तृत्वेनो
पचर्यते करणत्वेन वा विवक्षाधीनत्वात् कारकाणा, तथापि तयोः प्रत्या-
य्येन कर्मकारकेण विनानुषपत्ति । मोऽय म्ववाग्विरोधः । प्रत्यय इत्युक्त-
मात्र एव तत्स्वभावपरामर्शात् प्रत्यतव्याभावः प्रतिषिध्यत माता मे वन्ध्येति
वन्मातृत्वेन वन्ध्यात्वम् । अतो न प्रत्यये पक्षीकृत निरालम्पनत्व साधयितुं
शक्यम् । कर्मव्युत्पत्तौ सिद्धसाधनमेव । तदेतत् सर्वमाह - नधेति ।।
सिद्धसाधनं विवृणोति-प्रत्याय्यस्येति । न खलु जडो रूपादिः
किधिन्नालम्पत इति ॥४२॥

·मीमासालोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । कर्तृत्वे करणत्वे वा पक्षत्वं शब्दयोरपि । तन्निरालम्वनत्वेन पक्षाभावः प्रसज्यते ॥ ४३ ॥ प्रत्याय्येन च भिन्नेन विना काद्यसम्भवः । । प्रत्यये तन्निमित्ते वा वाधः स्ववचनेन ते॥४४॥ अथापि रूढिरूपेण प्रत्ययः स्यात् तथापि तु । ग्राहक वस्तु सिद्धं नः प्रत्ययोऽन्यस्य वस्तुनः ।। १५ ।। तमभ्युपेत्य पक्षश्चेदभ्युपेतं विरुध्यते । 'विशेष्यस्याप्रसिद्धिश्च तवास्माकमतादृशे ॥ १६ ॥ कर्तृकरणपक्षे स्वयमपरो दोप. यद्धर्मधर्मिवचनयोः शन्दयोरपि निरा- लम्पनत्वं प्रतिज्ञायत । प्रतीते हि कर्ता करणे या प्रत्ययः । यथाच कर्तृ करणत्वे विवक्षावशाद् ज्ञाने भवत , तथा शब्द इति । अत एव वक्ष्यति-- "शब्दाना करणत्व वा कर्तृत्व वा निरूपितम् ।" इति । किम्वेद शब्दयोरनालम्बनस्वम् अन्यदतोऽभिधेयामावात् । तदभाव च पक्षाभावः प्रसज्यत इत्याह - कर्तृत्व इति ॥४३॥ 'भावादिषु विरोधः स्यादिति यदुक्तं तद् विवृणोति -~-प्रत्या. स्येन चति । कादिभावो हि न प्रत्याय्यभेदमन्तरेण सम्भवति । अत- स्तत्प्रवृत्तिनिमित्त प्रत्ययशन्द स्ववचनविरोधः । स चायमस्माभिः प्रागेव विद्युतः । वाशब्दाऽनन्तरविवृतकर्मव्युत्पत्त्यपक्षयेति ॥ ४४ ॥ यदि त्वविभक्तावयवो रूढिरूपेण प्रत्ययशब्द उपादीयते, तदर्थ पक्रियते, तथापि वस्त्यन्तरग्राइकस्यैव वस्तुतोऽस्माक प्रत्ययत्वेन प्रसिद्धः स्ववचनविरोध एव भवेत् , तदेतदाद-अथापीति । तथापीति । तथापि म्यवचनविरोध इति पूर्वण मन्ध इति । कथं स्ववचनविरोधः । अत आह-ग्राहकमिति ॥ ४५ ॥ वन्त्वन्तरस्य हि ग्रावास्य ग्राहकमात्मधर्माल्य वस्त्वेव प्रत्यय इति न प्रसिद्धम् । यत कथ तस्यामति ग्राह्ये मिद्धिरिति दूषणान्तरमाइ तमभ्युपत्पति । एवमयमसधिनवादी वक्तव्यः कि यादृशोऽस्माभिः प्रत्यय ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । आत्मधर्मस्वतन्त्रत्वकल्पनेऽपि तथा भवेत् । नच प्रत्ययमात्रत्वं किञ्चिदस्त्यनिरूपणात् ॥४७॥ शब्दार्थमात्ररूपेण यथान्येषां निरूपणम् । तथाच भवतो न स्याद् वाच्यभेदमनिच्छतः ॥ निरालम्बनता चापि सर्वथा यदि साध्यते । विशेषणप्रसिद्धिश्च दृष्टान्तश्च न विद्यते ॥ ४९ ।। इष्यते स तथाविध एवाम्युपेत्य भवता पक्षीक्रियते, न वा । तत्राभ्युपगमे तावदभ्युपेतविरोध इसि । अपि चैवं सति चाप्रसिद्धविशेष्यः पक्षो भवति, स्वमते पाह्यार्थग्राहिप्रत्ययानभ्युपगमादित्याह-विशेष्यस्येति । अताशे तु स्वामिमते पक्षेऽस्माकमप्रसिद्धविशेष्यः पक्ष इत्याह - अस्माकमिति ॥४६॥ किञ्च यागात्मधर्मः प्रत्ययोऽस्माकमभिमतः, स पक्षो भवदभिमतो- ऽथवा स्वतन्त्रः । पूर्वस्मिन् कल्पे भवतोऽप्रसिद्धविशेष्यता । उत्तरस्मिन्न- स्माकमिति पूर्ववदेव दर्शयितव्यमित्याह आत्मधर्मेति । यदि त्वनि- धारितविशेष प्रत्ययमात्र पक्षीक्रियत इत्युच्यते, तन्न । तथाविधस्यानिरूप- शादित्साह-नचेति ॥४७॥ ननु शक्यमिदमन्येष्वपि पक्षीकृतेषु वक्तु यथा - किमाकाशगुणः शब्दः स्वतन्त्र वा द्रव्यं पौद्गलाय वा नित्यतया पक्षीक्रियत इति । अथ तत्राविवक्षितविशेष शब्दार्थसामान्योपलक्षितं रूप पक्ष इत्युच्यते, तदिहापि समानमित्यत माह शब्देति । यथा शब्दार्थसामान्यरूपेणान्येषां पक्षाणां निरूपणं भवति, नैवमिह भवतः सम्भवति असाधारणरूपातिरेकिणः सामान्यात्मनो वाच्यस्य भवतामनिष्टत्वादिति ॥ ४८ ॥ एवं तावद् धर्मी विकल्प्य दूपितः । धर्ममिदानी निरालम्बनत्व विकल्प्य दूषयति --निरालम्बनतेति । सर्वथा निरालम्बनत्वे साध्ये- प्रसिद्धविशेषणः पक्षो भवति । नहि सर्वथा निरालम्पनल नाम किन्धि- - ·१८ मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकारीकोपेतम् । केनचिच्चेत् प्रकारेण निरालम्बनतोच्यते । । • रसज्ञानस्य रूपादिशून्यत्वात सिद्धसाधनम् ॥ ५० ॥ अथ वुद्धिर्यदाकारा तदालम्बनवारणम् । स्वाकारस्याभ्युपेतत्वात् तदभावो विरुध्यते ॥ ५१ ॥ वाह्यानालम्बनत्वेऽपि बाह्य इत्याग्रहो यदि । स्तम्भादौ नैव तवुद्धिरित्येवं सिद्धसाधनम् ॥५२॥ दस्ति । सर्वत्र देशकालान्तरावस्थितयाह्यालम्बनाम्युपगमात् । यश्च स्वप्न- प्रत्ययो दृष्टान्ततयोक्तः, सोऽपि न सर्वथा निरालम्बन, । सर्वत्र यया- कधिदालम्बनसिद्धर्वक्ष्यमाणत्वात् । अतो दृष्टान्तामावोऽप्येव सत्यापये- तेति ।। ४९ ॥ यदितु न सर्वथा निरालम्बनत्व साध्यते । किन्तु सालग्यनस्यैव केनापि प्रकारेण निरालम्पनत्वमपीत्युच्यते, तदा रसादिज्ञानाना रूपाया- लम्पनशून्यतया सिद्धसाधनमित्याह - केनचिदिति ॥ ५० ॥ ननु यदाकारा बुद्धिस्तन्नालम्यते इति साधयिष्याम न सिद्ध- साधन भविष्यतीति, तदेतदाराकते-~~ अथेति । एतदपि निराकरोति- स्याकारस्येति । अभ्युपगतो हि भवद्भिः स्वाकारो युद्धेरालम्पन यदामांस तदिति वदनिः । अतस्तदालम्पनामावोऽभ्युपतेनैव विरध्यत इति -- - ननु किमापाय दूपणोद्धावनम् । पाधानालम्पनत्व हि न. पक्षः । तयाच भाप्योपस्कारे वर्णितमेव । अतो नाम्युपेतबाध इत्यत बाद पाखेति । अयमभिप्रायः ---विकल्पनीयमिद पाद्यानालम्पनत्वम् । किं पायमित्यनेन रूपेण नालम्पत इत्येव साध्यते, वस्तुतो का माझ नालम्पत इति । पूर्वस्मिन् पक्षे सिद्धसाधनम् । परम्मिन् दोपो वक्ष्यते । स्तम्भादि- थियो हि स्तम्भाधाकारतयैव स्वविषयमालम्पन्ते न पाहतयति ।। ५२ ॥ 'कार प्रख पाह- - ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । ४९ तथा स्तम्भादिरूपेण निरालम्बनतोच्यते । संवेदनस्य दृष्टत्वात् तद्विरोधः प्रसज्यते ॥५३॥ द्विचन्द्रादिषु तुल्यश्चेन्नेन्द्रियाप्राप्तितो हि नः। तत्रानालम्बनोक्तिः स्यान्नार्थसंवित्त्यभावतः ॥५४॥ सर्वत्रार्थेन्द्रियाणां नः संयोगसदसत्तया । संवित्तौ विद्यमानायां सदसग्राह्यतास्थितिः ॥ ५५॥ यदि तु स्तम्भानालम्बनत्वमेव साध्यते, ततस्तद्रूपसंवेदनस्य दृष्टत्वात् संविद्विरोध एवेत्साह --तथेति ॥ ५३ ॥ अत्र चोदयति-द्विचन्द्रादिष्विति । एवं हि मन्यन्ते समानोऽयमनालम्बनत्वाभिमतेषु द्विचन्द्रादिबोधेषु संविद्विरोधः । तत्रापि द्वावेव चन्द्रौ भासते । तदपह्नवे स्फुट एव संविद्विरोधः । अतः केन प्रका- रेण तेपामनालम्बनत्वं भविष्यतीति । परिहरति --नेन्द्रियेति । अयमनि- प्रायः-~-यदि वयं प्रतिभासविपर्यासादन्यथात्वं ब्रूमः, तत एवमुपालभ्येमहि । न त्वम् । यदेव विज्ञानमिन्द्रियाप्रातमर्थं प्रकाशयति तदनालम्बनमिति नः सिद्धान्तः । तथाच द्विचन्द्रादिज्ञानम् । ततोऽनालम्बनमित्युच्यते । न पुनचिन्द्रादिप्रतिभासापह्नवेन, अतो न नः संविद्विरोधः, नचानालम्बन- त्वस्याप्रसिद्धिरिति ॥ ५४॥ नन्वेवं संवेदनानपह्नवे यथावभासमर्थस्य सत्त्वात् सदसद्विवेको न स्यादत आह–सर्वप्रेति । अस्याः--इदं सद् ग्राह्यमिदमसद् ग्राह्य- मिति नायमर्थ इदमर्थ प्रकाशयति इदं नेति । किन्तर्हि । जायमानाया- मेवार्थगोचरायां संवित्ताविन्द्रियार्थसंयोगसदसत्त्वतोऽयं विभागः । यदिन्द्रि- यसम्प्रयुक्तमयं प्रकाशयति तत् सद् ग्राह्यम् । विपरीतमन्यत् । नच यथा- भासमर्थस्य सत्त्वम् । बाधकदर्शनात् । अतो यद् देशान्तरस्थमिन्द्रिया- प्राप्तमर्थं गृह्णाति तद् असद् ग्राह्यम् । तस्यार्थों नास्तीत्युच्यते । कचिद्धि किञ्चित् प्रतिपिध्यते । न स्वरूपेणैव किञ्चित् । नेदं रजतमिति नायमर्थः ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । भवतस्त्विन्द्रियादीनामभावाद ग्रहणादृते । नालम्बनत्वहेतुः स्यानिषेधोऽतो न युज्यते ॥ ५६ ॥ बहिर्भावाप्रसिद्धत्वात् तेनानालम्बना मतिः। कथञ्चित् साध्यते नैप पक्षो हि ज्ञायते तदा॥५७।। यथान्यवोधनाशके प्रसिद्ध विशेषणे। पक्षसिद्धिस्तथैव स्याद् विशेषणविशेषणे ॥ ५८ ।। नाप्रसिद्ध पदार्थ हि वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । जतं नास्तीति । अस्ति हि तद् देशान्तरादिषु । किन्तु इह नास्तीति यत्रे- न्द्रियेण न प्राप्यते, इदमस्तीत्यपि यदेव योन्द्रियेण प्राप्यते तदुच्यते । इह घटोस्तीति प्रतीतिः न पुनर्घटोऽस्तीति ।। ५५॥ नचैष विभागो पौद्धस्य सम्भवतीत्याह-भवत इति । नच बौद्धस्येन्द्रियादीनि सन्ति यमाप्त्यप्राप्तिनिवन्धनं भावालम्पनालम्बनप्रति- पेधौ युज्यते इति ॥५६॥ दूषणान्तरमाह - यहि वेति साध्यतेन्तेन । न झना- लम्बनज्ञानवादिनां पहिभावो नाम कश्चित् सिद्धा, येन विशिष्टमनालम्य- नत्वं युद्धेः साध्यत इति । किमिति न साप्यते, अत आह -- नैप इति । पक्षप्रज्ञापनार्य हि साधनवचनं, नचाप्रसिद्धपदार्थविशिष्टः पक्षो ज्ञापयितुं शक्यत इति ॥५७॥ किं पुनः पक्षो न ज्ञायते । अनाते विशेषणविशेष्ये च विशिष्ट न ज्ञायते । तयोभयमपि प्रमिद्धमेवेति किं विशेषणविशेषणाप्रसिख्या, मत आह-ययेति । विशेषणानसिद्धावेव किम् । न तावत् पक्षसिद्धिः, तया- विधमन्यो योधयितुं न शक्यत इति चेत्, समानमिदं तद्विशेषणाप्रसिद्धा- वीति तद्विशेषणाप्रसिद्धौ पक्षो न जायत इति सूक्तमिति ॥ ५८॥ एतदेव प्रपञ्चपत्ति--नाप्रसिद्ध इति । प्रतिनावास्यार्यों दि .

·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । तत्पूर्वकत्वात् पक्षश्च वाक्यार्थःस्थापयिष्यते॥ ५९॥ पर्युदासे निषेधे वा व्यतिरिक्तस्य वस्तुनः । प्रमेयत्वाद्यभेदेन जगतः सिद्धसाधनम् ॥ ६० ॥ यदि चात्यन्तभेदेन निरालम्बनतोच्यते । कथञ्चिच्चेद् विरुध्येत प्राक्पक्षः कल्पितेन ते ॥ वस्त्वाद्याकारतश्चापि धीनिरालम्बनेष्यते । ग्राहकाच्चेदभिन्नत्वं शक्तिभेदो विरुध्यते ।। ६२ ॥ पक्षः, स च पदार्थपूर्वकः । अतो बाह्यादिपदार्थासिद्धौ पक्षो न सिध्य- तीति ॥ ५९॥ दूपणान्तरमाह - पर्युदास इति । (न? ना व्यतिरिक्तालम्बनः (व्यतिरिक्तं नालम्बते) इति हि द्वावौँ सम्भवतः पर्युदासप्रतिषे- धाम्याम् । पर्युदासे हि नामयोगान्नञोऽव्यतिरिक्तालम्बनः प्रत्यय इत्यर्थो भवति । निषेधे तु आख्यातयो(गाद्) व्यतिरिक्तं नालम्बत इति । उभयथा हि सिद्धसाधनम् । प्रमेयत्वादिना हि जगतो न भेदमातिष्ठामहे । अतः स्त- म्भादिज्ञानात् प्रमेयत्वादिनाव्यतिरिक्तं भवति । अतएवाभेदाद् व्यतिरिक्तं च न भवतीति सिद्धसाधनामिति ॥ ६० ॥ किञ्च, इदमपि चात्र विकल्पनीयं किमत्यन्तभिन्नेन स्तम्भादिना निरालम्बनत्वं साध्यते, कथञ्चिद् भिन्नन वा । पूर्वस्मिन् कल्पे तावत् सिद्धसाधनमेवेत्साह - यदीति । सिद्धसाधनमित्यतीतेन सम्बन्ध इति । कथश्चिद् मिनेन तु निरालम्वनत्वे साध्यमाने प्राक् कल्पितेन पक्षविरोधः । इष्यते हि कथञ्चित् कल्पनामात्रकल्पितं भवद्भिरपि पाह्यालम्बनम् । गत- स्तनिषेधे भवति प्राक्कल्पितेन पक्षबाधः । तदेतदाह - कथचिदिति ॥६१॥ अन्यथा सिद्धसाधनं दर्शयति -- पस्त्विति । बुद्धिर्हि वस्त्वाधा- कारेण जडरूपा न किञ्चिदालम्बत इति सिद्धमेव । असाधारणेन तु प्रका- प्रत्ययः, ·मीमासाश्लोक्यार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । निरालम्बनबुद्धेश्च यद्युत्पत्तिः प्रसाध्यते। दृष्टत्वात् सेप्यतेऽस्माभिर्वाह्यग्राह्यविवर्जिता ॥३॥ सम्यक्त्वं पुनरेतस्यास्त्वं नेच्छसि कथञ्चन । आत्मांशेऽवसिता ह्येषा मृगतृष्णादिवुद्धिवत् ।। चैत्रादिप्रत्ययानां च निरालम्बनता यादि । धर्मभृता न गृह्येत साधनोत्थितया धिया ॥६५॥ शात्मना याहामालम्वते । तनाविशेपितोपादाने शक्य सिद्धसाधन दर्शयितु मिति । ननु ग्राहकाद् ग्रासमभिन्नामितीदगन न साध्य, तन किं नाना- विकल्पे । अत आह-~ग्राहकादिति । न तानिरालम्वनाः प्रत्यया इत्ययमर्थ ग्राहकाद् ग्राह्यमभिन्नमित्ति । एव सत्यपि यद् द्विशक्तिकत्व ज्ञानस्येष्ट ग्राह्यग्राहकशक्तिक ज्ञानमिति तद् विरध्यते, ग्राद्यापलापात् । यद्यपि न बौद्धराश्रयातिरेकिणी शक्तिरिष्यते, तथापि शक्तिभेदद्वारेण यात्म कत्वमेव दर्शयतीति द्रष्टव्यमिति ॥ ६२ ॥ यदि तु सर्वप्रकारासम्भवानिरालम्रनपुयुत्तचिमानमेव प्रसाध्यते, तत्रापि च सिद्धसाधनमेव । उत्पद्यत हि निरालम्पना प्रत्यया इत्युक्ते निरालम्पनत्वबुद्धि न नियमग्रियाये समी, अनर्थकत्वादित्यभिप्राये गाह-निरालम्चनेति ॥ ६३ ॥ नचानकत्वमेवास्या न सिद्धमिति वाच्यम् । तत्सत्यत्वे हेतोरने- कान्तिकत्वप्रसङ्गात् । अतो मृगतृष्णादिज्ञानवदेवात्माशपर्यवसायिनी युद्धि- रियमभ्युपगन्तघ्या अस्माकमपि सर्वमिथ्यात्वग्राहिप्रत्ययमिथ्यात्व सिद्ध- मेवेत्यावयोरविवादात् सिद्धमनालम्पनबुद्धरनर्धकत्वमित्याह-सम्यक्त्व मिति ॥ ६४॥ एव चोपन्नायामप्यर्यशून्यायामात्माशपर्यवसायिन्यामनालम्बनघुद्धा चनादिप्रत्ययाना पक्षीकृताना धर्मतया निरारम्बनता न गृहीता साधनो- स्थितया धियेति, नानाविषयत्वात् प्रतियोगिना निरालम्पनत्वेनानिराकृता ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । ततो विषयनानात्वात प्रतियोग्यनिराकृता । रूपात् सालम्बनप्राप्तिः सती केन निवार्यते ॥ ६६ ।। यदि प्रत्ययशब्दोऽपि प्रत्ययत्वेन गृह्यते । संवित्त्यालम्बनत्वेन वार्यते सिद्धसाधनम् ॥ ६७ ॥ बुद्ध्युत्पादनशक्तिश्चेद् वार्या साध्यं न सिध्यति साधनस्य प्रयोगोऽत्र वोधकत्वाद् विना न ते॥६॥ - सती चैत्रादिस्वरूपपर्यालोचनयालम्वनप्रातिः केन वारयितु शक्या । स मानविषयोपनिपातिनोहिं विरुद्धार्थगोचरयोः प्रत्यययोर्याध्यबाधकमावो भ- वति, यथेदं रजतं नेदं रजतमिति चानयोः । नचेह तथा । चैत्रादिप्रत्यया हि स्वविषयं स्थापयन्ति । नच तन्निरालम्बनबुद्धिः प्रतिक्षिपति, अर्था- भावात् । स्वांशगोचरा हि सा । अतोऽस्याः स्वांशो विषयः । चैत्रादिप्रत्य- यानां च चैत्रादय इति स्पष्टो विपयभेद इति किं केन बाध्यत इत्युच्यते । तदेतदाह --- चैत्रादीति दूयेन ॥ ६५,६६ ।। किञ्च यत् तत् पूर्वमुक्तं कर्तृत्वे करणत्वे वा प्रत्ययत्वे शब्दोऽपि प्रत्ययशब्दवाच्य इति, तद् यदि तथैव प्रत्ययशब्दोऽप्यत्र प्रतीतिकर्तृकरण- बात्मना प्रत्ययत्वेनोपादीयते, तत्संवित्यालम्पनत्वं चैत्रादीनां वार्यते, चैत्रादयः प्रत्ययशब्दसवित्त्यालम्बना न भवन्तीति । ततस्तस्यातनत्वेन तत्संवित्त्यालम्बनत चैत्रादीनां नास्ति अंशे सिद्धसाधनमेवेत्याह दीति ॥ ६७॥ अथ तु बुद्धथुत्पादनशक्तिविरहस्तस्यानालम्बनत्वमित्युच्यते प्रत्यय- शब्दो निरालम्बन इति, किमुक्तं भवति । न किञ्चिद्विपयां बुद्धिमुसाद- यितुं शक्यत इति । ततस्तेनाशक्तेन पक्षो न बोधित इति साध्यं न सिध्य- तीत्साह -बुद्धयुत्पादनेति । साध्यासिद्धी कारणमाह--साधनस्येति ।।

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तावत् तावत् परेपां स्यान्मिथ्यात्वादन्यवाधनम् । विरुद्धाव्यभिचारित्वं वाधो वाप्यनुमानतः ॥७८ ॥ इत्थं सर्वेषु पक्षेषु वक्तव्यं प्रतिसाधनम् । वाद्यार्थालम्बना बुद्धिरिति सम्यक् च धीरियम् ॥ वाधकापेलवुद्धिवाद् यथा स्वप्नादिवाधधीः । सापि मिथ्यति चेद ब्रूयात् स्वप्नादीनामवाधनात् ॥ तस्मात् साधर्म्यदृष्टान्तो भवतः साधनेधुना। विज्ञानास्तित्वभिन्नत्वक्षणिकत्वादिधीस्तथा ॥८॥ प्रत्ययव्यतिरिक्ता एव प्रत्यया यदि पक्षीक्रियन्ते, ततो व्यतिरेकग्राहिप्रत्यय- व्यतिरेकमाहिणस्तध्यतिरेकान्मिध्यात्वप्रसक्तौ सर्वपूर्वसिद्धिः, पुनरपि तदन्य- विशेषणेऽनवस्था । यनैव तु परः कचिदवतिठते तन्मिथ्यात्वात् पूर्वपूर्वा भावो दर्शयितव्य इत्याह --- यावदिति । किवाद्यपक्षात् प्रभृति य एते तदन्यप्रतिज्ञादिमिः पक्षा दर्शिताः, तेयु सर्वेषु विरुद्धाव्यभिचारित्वमनुमान- विरोधो वेत्याह विरुद्धेति ॥ ७७,७८ ॥ कथमेतदुमयमित्याह ~ इत्यमिति । इत्यं वक्ष्यमाणप्रकारेण । अत्र प्रतिसाधनं वक्तव्यमिति । तदेव प्रतिसाधन दर्शयति-पाति । याह्यार्थालम्बना बुद्धिरिति धार्मिणी । सम्यगिति साच्यो धर्मः, वाधका- पेतवृद्धित्वात् , स्वप्नज्ञानादिवाधबुद्धिवत् । इदे च प्रसिद्धावयवत्वेन निरा- सम्बनानुमानाद् बलवरिति तस्सानुमानयाधो भवति । यदि तुल्यबलत्व- मेव मन्यते, ततो विरुद्धाव्यभिचारित्वमिति विवेको दर्शयितव्यः । (स्वा- थिकस्त्विति ?) यदि तु स्वप्नादियाधथुद्धिरपि मिभ्येति भूयात् , ततस्तेपा- मवाधितत्वादसत्सत्वे दृष्टान्ताभाव इत्याह - सापीति ॥ ७९-८०१॥ किय भिन्नं ज्ञानमात्र क्षणिकमिति या युद्धयः ताः सभ्य मिथ्यावा, सत्यत्वे तावदनैकान्तिकत्वमित्याह --विज्ञानति । तन्मिध्यात्वाम्युपगमे ·मोत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । सम्यक् चेदभ्युपेयेत तथा नैकान्तिको भवेत् । "तन्मिथ्याभ्युपपत्तौ च पक्षबाधः प्रसज्यते ॥ ८ ॥ तथाच बद्धमुक्तादिव्यवस्था न प्रकल्पते । ततश्च मोक्षयत्नस्य वैफल्य कः प्रसज्यते ॥ ८३ ॥ विकल्पोत्पद्यमाना च ज्ञानास्तित्वादिधीर्यदि । मृपेप्टा नच दृष्टात्र प्रमाणान्तरतो गतिः॥ ८४ ॥ प्रमाणाभावतस्तेन जानास्तित्वादि दुर्लभम् । सर्व चाप्यस्मदादीनां मिथ्याज्ञानं विकल्पनात् ॥८५॥ सान्निध्यविप्रकृष्टत्वे सत्वासत्वे च दुर्लभे । मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि साड्यादिपरिवर्जनात् ॥ तु सविशेषणपक्षीकृतज्ञानाभावात् पक्षपाध इत्याह-तन्मिथ्येति ॥ ८२ ।। एवचासति ज्ञाने शून्यताप्रमाणार्थ इति को बद्ध को वा मुक्तो भवेत् । तदेतदाह - तथेति । मोक्षयनोऽपि प्रसन्यादिरेव सति विफल- स्तपस्विनामित्याह-तत इति ॥ ८३ ॥ यदितूच्यते - सविकल्पकेन ज्ञानमानपक्षो व्यवस्थाप्यते सर्व- विकल्पाना मिथ्यात्वाद् , निविकल्पकेन त्वामान लभत इति । तदयुक्तम् । नहि ज्ञानमान विश्व क्षणिका भावा इत्यादि निविकल्पकेन कस्यचित् प्रति- भाति । अनुमानेन लेवजातीयका अर्था साध्यन्ते । तच सविकल्पकत्वा- न्मिध्यैवेति ज्ञानास्तित्वादिपक्षो दुर्लभ । अतो युक्त मोक्षयनस्य वैफल्य- मित्याह-विकल्पेति साधन । अत्र च निविकल्पकसत्यत्वे स्तम्भादि घियामपि तथाविधाना सत्यत्वापत्तेर्न याह्यार्याभाव सिध्यतीति वक्तव्यम् । तदुपेक्ष्यैवोत्तरविभवात् परिहारान्तरमुक्तमिति ॥ ८४ ॥ अपिच योगिम्योऽर्वाचामस्मदादीना सर्वमेन ज्ञान कल्पनास्पदमिति मिथ्याज्ञानमेव । नहि प्रधान जगत्कारण पञ्चविंशतितत्त्वमित्यादिज्ञानभ्यो ज्ञानमात्र जगत् क्षणिका सर्वे भावा इत्यादिप्रत्ययाना कश्चिद्विशेपो दृश्यते । - ·मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाीयोपेतम् । चौद्धदर्शन एकस्मिन् पक्षपातो न युज्यते । मृपात्वं यदि बुद्धेः स्याद वाधः किं नोपलभ्यते॥७॥ वाधाद् विनापि तच्चेत् स्याद व्यवस्था न प्रकल्पते। प्रतियोगिनि दृष्टे च जायज्ज्ञाने मृषा भवेत् ।।८८॥ स्वप्नादिबुद्धिरस्माकं तव भेदोऽपि किकृतः । नचान्यत् प्रतियोग्यस्ति जाग्रजानस्य शोभनम् ॥ यद्दर्शनेन मिथ्यात्वं स्तम्भादिप्रत्ययो ब्रजेत् । सर्वस्य सनिकल्पकत्वेन मिथ्याभ्युपगमात् । अतो गृह्यमाणविशेषेप तीर्यकर 'प्रवादेषु योऽय साहयादिसिद्वान्तपरिवर्जनेन चौद्वसिद्धान्त एकस्मिन् पक्ष पात , तर न कश्चिद्धतुरुपलभ्यते । नच कल्पनास्पदत्याविशेोऽपि अर्थ- सदमद्भावकृतमिन्द्रियसान्निध्यापप्रकृष्टकृत पा सम्यमिथ्याव सम्भवति । सर्वकल्पनानामसदर्थत्वात् । सर्ववाद्यापलापे चास्य विभागस्य दुर्लभत्वात् । तदेतदाह - सर्व चेति द्वयेन ॥८६॥ अपिच बुद्धीनां मिथ्यात्व मृगतृष्णादिज्ञानेषु पाधकेन व्याप्तमुप- लन्धम् । नच जाग्रबुद्धयो वाध्यन्ते । अतो व्यापकनिवृत्त्या व्याप्यनिवृ. त्तिरित्यभिप्रायेणाह----मृपात्यामिति ॥ ८७ ॥ विनापि वाधक मृपात्वाभ्युपगमे क्षणभङ्गादिप्रत्ययमिथ्यात्वादव्यव- स्थेत्याह-~-वाधादिति । अपिच सम्यङ् मिध्येति च प्रतियोगिसापेक्षम् । किञ्चिद्धि सम्यगपेक्ष्येतरन्मिथ्या भवति, मिथ्या च किञ्चिदपेक्ष्य परं सत्यम् । तर तु सर्वमिथ्यात्वाभ्युपगमे किंकृत सम्यमिथ्यात्वविभागः । अस्माक तु जायज्ज्ञानमेव सत्य प्रतियोग्यपेक्ष्य स्वप्नादिज्ञान मिथ्या भव- तीति युक्त, तदेतदाह --प्रतीति ।। ८८॥ न केवल स्वप्नादिज्ञानाना प्रतियोग्यभावान्मिध्याल न सिध्यति, जामज्जानानामपि शोमनाभिधानसत्यप्रतियोन्यभावान्मिध्यात न सिध्यती- स्याइ-नचेति ।। ८९॥ - m ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । ५९ स्वप्नादिप्रतियोगित्वं सर्वलोकप्रसिद्धितः ॥९॥ तदीयधर्मवैधाद् वाधकप्रत्ययो यथा । योगिनां जायते बुद्धिर्वाधिका प्रतियोगिनी ॥ जाग्रत्स्तम्भादिवुद्धीनां ततः स्वप्नादितुल्यता। प्राप्तानां तामवस्थां च सर्वप्राणभृतामपि ॥ ९२ ॥ वाधोऽयं भविता तेन सिद्धा सप्रतियोगिता । इह जन्मनि केपांचिन्न तावदुपलभ्यते ॥ ९३ ॥ योग्यवस्थागतानां तु न विद्मः किं भविष्यति ।. जाग्रज्ज्ञानप्रतियोग्यपेक्षया स्वमते स्वप्नादिधियां मिथ्यात्वमुक्तम् । तत्रैवोपपत्तिमाह - स्मोति । स्वप्नादिप्रत्ययविधर्माणो हि जाग्रत्प्रत्ययाः । सर्वलोकप्रसिद्धा हि ते । स्वप्नस्तु कस्यचिदेव निद्राक्रान्तान्तःकरणस्य भवति । अतो यथा तद्वाधके प्रत्यये सावलौकिक स्वप्नादिप्रतियोगित्वमेव- मन्येषामपि जाग्रत्स्तम्भादिज्ञानानां तत्प्रतियोगित्व, तदपेक्षया च स्वप्मादि- धियां मिथ्यात्वमिति ।। ९०३।। अत्र चोदयति --योगिनामिति । सत्यं प्रतियोगिसापेक्षं मिथ्यात्वं, जाग्रबुद्धीनामपि भावनावलनिष्पक्षप्रतियोगिज्ञानापेक्षया मिथ्यात्वं भवि- प्यति । सत्या हि सा विगलितनिखिलकल्मपस्य स्फुटाविकल्पप्रकाशाजा- यते । अतो युक्तं तदपेक्षया सांसारिकज्ञानानां मिथ्यात्रमिति ॥९१३ ।। ननु कस्यचिदेव भावनाप्रकर्पकाष्ठाप्राप्तस्य योगिनो जाग्रबुद्धिपरिप- न्थिनी बुद्धिराविर्भवति। तास्तु सर्वलोकासि द्वा एवेत्युक्तम् । अतः कथमेक- देशभुवा ज्ञानेन सावलौकिकाः प्रत्यया वाध्यन्ते, अत आह. प्रासाना- मिति । अयमभिप्रायः ~~तावदेव हि संसारिणो न बाध मन्यन्ते ,यावन्न युद्धभूमिमधिरोहन्ति । प्राप्ततद्भूमयस्तु सर्व एव प्राणभृतो बाधं मन्यन्ते । अतो न वह्वल्पविषयतया कश्चिद् विशेष इति सिद्धं योगिज्ञानेन प्रतियो- गिना जाग्रबुद्धीनां मिथ्यात्वमिति ॥ ९०३ ।। अत्र दूपणमाह - इति ॥ ९३ ।। - ·६. मीमासाश्लोकवार्तिक क्राशिकाटीकोपेतम् । योगिनां चास्मदीयानां त्वदुक्तप्रतियोगिनी ॥ ९४॥ त्वंटुक्तविपरीता वा वाधवुद्धिर्भविष्यति । ईदृक्त्वे योगिबुद्धीनां दृष्टान्तो न तवास्ति च ।।१५।। दृष्टान्तस्त्वस्मदादीनां यो गृहीत. स विद्यते । अथ स्तम्भादिवुद्धीनां वदेत् सप्रतियोगिताम् ॥९॥ बाध्यत्वं चापि बुद्धिवान्मृगतृष्णादिबुद्धिवत् । इष्टं मप्रतियोगित्वं मृगतृष्णादिवुद्धिभिः ॥ ९७ ।। न तावद् वयमद्यत्वे कस्यचिज्जानवुद्धिपरिपन्थिन प्रत्ययमुपलमा महे । योगिनस्तु कि भविष्यति न वेति न न प्रमाण क्रमत इति । विनैव तु प्रमाणेन योगिज्ञाने प्रतियोगिनीथ्यमाणे शक्यमस्माकमपि वस्तुम् । अस्मदीयाना योगिना त्वदुक्तप्रतियोगिनी विपरीता वा वाधबुद्धिर्भविष्यति साच्छन्ये हि नियामकाभावादित्याह-योगिनामिति ॥ ९४ ।। योद्धोक्तज्ञानमानपक्षविधर्मविविध विषयोपदशनेन प्रतियोगिनी सा- क्षादव वा नेतदेवमिति प्रतिक्षेपात् तद्विपयविपरीतेति । नचैवमावयोर विशेष इति पत्तव्यम् । अनुमानेन हि वय योगियुद्धीनामीशत्वमुपपाद- याम । य एव हि कश्चित् प्रमाता गृहीततेनैव दृष्टान्तेन योगिनामपि यहि- विषयवोधोऽनुमीयते । सर्वस्याद्यतनस्य ग्रहीतुर्यहिविपयशेधात् । ज्ञानमा तु निर्मुक्ताखिलनालादिविभागमस्यन्ति योगिन इत्यदृष्टान्त , तदेतदाह - हरस्त्वति । भवनि चार (प्रयोग ।) योगिनस्वदुक्तविपरीतयुद्धिमन्त , योद्धत्वादु अद्यतनगोयदिति ॥९५६।। ननु योगिना जाग्रबुद्धिप्रतियोगिनी बुद्धिरुत्पयत इति न प्रमाणे अमत इति यदुक्त तदयुक्तम्, कयमनुमाने जविति तदप्रमाणकामात श- क्यमभिधातुम् । एवधानानुमीयते - -जाग्रबुद्धय सप्रतियोगिन्यो पाध्या या, बुद्धित्वान्मगतृष्णादिबुद्धिवदिति, तदेतदाह-अयेति प्रतियोगिता- बाध्यत्व भागव च्याग्यावे इति ॥९६३ एनपि टूपयति इष्टमिति (गाय)वमन्तेन | सत्य जागयुर्दाना हि मृगतृष्णादिषुर्य प्रतियोगिन्य , एतदपेक्षयाया सत्य- -- १ क्न कस पास ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । तदात्मना च वाध्यत्वं ग्राह्यान्तरतयापि च । बाधकैश्चाप्यनेकान्तस्तदन्यत्वे च पूर्ववत् ॥ ९८ ॥ मिथ्याधीप्रतियोगित्वं स्वप्नादाविव ते भवेत् । रागादिक्षययोगित्वनिमित्ताधिगतिस्तथा ॥ ९९ ।। यावान् विशेष इष्टश्चेत् सर्ववाधाद् विरुद्धता । महाजनस्य वावाधादिदानी वाधबुद्धिवत्॥१०॥ त्वावगतः । अतः सिद्धसाधनं, बाध्यत्वमपि सिद्धम् । बुद्धिरूपेण हि सत्य- बुद्धयोऽपि न मिथ्याबुद्धिभ्यो भियन्ते । अतः तासु बाध्यासु ता अपि बाध्या भवन्तीति वाभवृत्तिरिति । अन्यथा सिद्धसाधनं दर्शयति-ग्राह्येति । सत्यबुद्धीनां ग्राह्यादन्यद् ग्राह्यान्तरं मिथ्याबुद्धीनां, तस्मिन् वाध्यमाने सर्वेषां ग्राह्यत्वेनाभेदात् सत्यधीग्राह्यमपि बाधितमेव भवति । अपिच या- न्येव योगिज्ञानानि जाग्रद्धियां वाधकानीभ्यन्ते, तैरेव हेतोरनैकान्तिकत्व- मित्याह-बाधकैरिति । तदन्यविशेषणोपादाने च पूर्ववदनवस्था वाच्येत्या- तदन्यत्व इति ॥ ९८॥ विशेषविरुद्धश्चायं हेतुरित्याह-मिथ्येति सार्धेन । स्वप्नादि- बुद्धीनां हि मिथ्याभूताः संसारिबुद्धयः गिन्यो दृष्टा इति प्रतिबन्ध- बलेन बुद्धित्वेन हेतुना जाग्रबुद्धीनां मिथ्याधीप्रतियोगित्वमेव साध्यते । तत्र यः प्रतियोगिनीनां धियां सत्यत्वं विशेष इष्टः, स बाध्यते । तथा रागा- दिक्षयनिमित्तासौ योगिनामधिगतिरिति यः प्रतियोगिन्या योगिबुद्धेर्वि- शेष इष्टः, तस्य सर्वस्य बाधाद् भवति विशेपविरुद्धो हेतुरिति । अयं च धर्मविशेषबाधाद् विरोधोऽनुसन्धातन्य इति ॥ ९९३ ।। दूषणान्तरमाह -- महाजनस्येति । अयमभिप्रायः- शक्यते हि प्रतिसाधनं वक्तुं, जाग्रबुद्धयः सत्याः इदानी महाजनस्यायाधात् पराभिमतयोगिवाधबुद्धिवदिति । इद च यदि वाध्यत्वानुमानेन तुल्यबलं ततः सप्रतिसाधनम् । अथ तु प्रसिद्धावयवत्वेन बलवत् ततोऽनुमानबाघ . - ·६२१ मीमासाश्लोकवात्तिक काशिकाटीकोपेतम् । वाच्योऽनुमानवाधो वा यदिवा प्रतिसाधनम् । पूर्वसाधनदोपाश्च सन्धेयास्तस्य चाधुना ॥ १० ॥ साध्याभेदादवाच्यत्वाद्धतीनोंभयसिद्धता । प्रत्ययत्वं च सामान्यं भिन्नाभिन्नं न विद्यते ॥१०॥ भवतोऽत्यन्तभिन्नं च मत्पक्षेऽपि कथञ्चन । सारूप्यान्यनिवृत्ती च नेत्येतत् साधयिष्यते॥१०३॥ तस्माद्धेतुर्न सामान्यमस्ति सिद्धं द्वयोरपि । विशेषयोश्च हेतुत्वं पक्षतत्तुल्यसंस्थयोः ॥ १०४ ॥ इति 'प्रागप्युक्तमेव । सर्वथा तावत् परसाधनं प्रतिवध्नातीत्यत्र तात्पर्यम् । योगिज्ञानेन वाघा तारसिद्धिर्मा भूदिति इदानीमित्याह । योगिनां बाधबु- हेरप्यनागताया महाजनेनावाधाद् व्यातिसिद्धिरिति ।। १००३ ।। मूलसाधने च य धर्मादिविकल्पैदोंपा उक्ता, तेऽप्यनानुमानेऽनु- सन्धातव्या इत्याह-पूर्वेति । एव पुनस्तत्वातनिकां कृत्वा तत्रैव दूपणान्तर- माह -~-तस्य चेति । तस्य च पूर्वसाधनस्याधुना दोपान्तरमभिदध्महे । धर्मधर्मिणो विकल्प्य दूषितौ । हेतुरपि तस्योभयसिद्धो नास्ति, साध्या- भेदात् । नहि प्रत्यय एप साध्ये स एव हेतु च्यो भवति , प्रतिज्ञार्थंक- देशत्वात् । अतो' हेतुशून्य साघनमिति । ननु सामान्यस्य हैतुतया पक्षक- देशत्व प्रतिक्षिप्तमत'आह --- सामान्यमिति । उक्तमिदमस्माभिरुभयसिद्धो, हेतुर्नास्तीति । मिन्नाभिन्न हि प्रत्ययत्व तवासिद्धम् , अत्यन्ताभिन्नं च नं नः किचिदस्तीति सिद्ध नोभयासद्धो हेतुरस्तीति ।। १०२६ ॥ सारूप्यायनिवृत्तिरूप तु सामान्यमुपरिष्टान्निपेत्स्यत इत्याई सारूप्येति ॥१३॥ "उपसहरति--- नस्मादिति । यदि तु मा भूतु सामान्य, विशेष एवं 1 - 1 ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । न स्यादन्वयहीनत्वादतद्धर्मतयापि च । नचार्थहीना तबुद्धिर्हेतुत्वेन भविष्यति ॥ १०५ ॥ आश्रयासिद्धिता चोक्ता विशेष्यस्याप्रसिद्धितः । तथा हेतोविरुद्धत्वं दृष्टान्ते साध्यहीनता ॥१०६ ॥ विशेषणाप्रसिद्धयर्थविकल्पेनैव वोधिते । स्वप्नादिप्रत्यये वाह्यं सर्वथा नहि नेष्यते ॥ १०७ ॥ । , हेतुरुच्यते, तदयुक्तम् । अपक्षधर्मत्वादन्वयाभावाश्चत्याह-विशपयोरिति । द्वावत्र विशेषौ परिप्लवते पक्षस्तत्तुल्यापरनामा सपक्षश्च । पूर्वत्र हेतोरन्वया- भावः । परत्रापक्षधमत्वम् । पूर्व तु विशेषस्यैव हेतुत्वे साध्याभेदादेवाच्यत्व- मुक्तम् । इदानी विकल्प्य दूषणान्तराभिधानमिति । ननु माभूतु सामान्य- विशेषात्मको हेतुः, बुद्धिरेव त्वर्थशून्या हेतुभविष्यति । उत्पद्यते हि नः प्रत्य- यत्वादित्युक्तेऽनर्थिका काचिद् बुद्धिः । सर्व एवाय हेत्यादिव्यवहारो बुद्धि- मात्रप्रभावित एवेति सौगता मन्यन्ते । अत आह-नचेति ।। १०५ ॥ अतएव दोपदयानार्थशून्या बुद्धिहेतुर्भवति । नहि सा बुद्धयन्तरं धर्मः। नहि क्षणिका साध्यान्वयभाजनमित्यप्रसिद्धाश्चयश्चार्य हेतुर्विशेष्य- ग्राहिप्रत्ययनिरालम्बनत्वेन तदप्रसिद्धेरित्याह-आश्रयेति । अप्रसिद्ध- विशेष्यं पक्षमाचक्षाणैरेवास्माभिहेतोराश्रयासिद्धताप्युक्तप्रायैवेत्यर्थः । तथा 'निरालम्बनता चेह सर्पया यदि साध्यते' विशेषणाप्रसिद्धयर्थ यो विकल्पः कृतः, तेनैव हेतोविरुद्धत्वं दृष्टान्ते च साध्यहीनता द्वे एते चोषिते । स- या निरालम्बनत्वे हि साध्ये तथाविधस्य कस्यचिदसिद्धातिवलेन यथा- कथश्चिन्निरालम्बनले सिसाधयिपतः सर्वथा निरालम्बनत्वविरुद्ध प्रत्ययत्व- हेतुः साधयतीति विरूद्धत्वं, स्वशादिज्ञानानामपि सर्वथा निरालम्बनत्वा- भावात् साध्यहीनो दृष्टान्तः । तदेतदाह -तथेति । साध्यहीनतां प्रपञ्च- यति-स्वप्नेति ॥ १०७॥ , ·६४ मीमांसाश्लोकवानिक काशिपाटीकोपेतम् । सर्वत्रालम्बनं वाचं देशकालान्यथात्मकम् । "जन्मन्येकत्र भिन्ने वा तथा कालान्तरेऽपिवा ॥ तद्देशो वान्यदेशो वा स्वप्नज्ञानस्य गोचरः। अलातचक्रेलातं स्थाच्छीघ्रभ्रमणसंस्कृतम् ।। १०९॥ गन्धर्वनगरेऽभ्राणि पूर्वज्ञातं गृहादि च । पूर्वानुभूततोयं च रश्मितप्तोपरं तथा ॥ ११० ॥ किमिति नेष्यते, अत आह-सर्वप्रेति । अरित हि सर्वज्ञानेष्वेव देशान्तरादिस्थमालम्बनम् । यदेव हि क्वचिद् देशे काले वा दृष्टं तदेव देशा- न्तरादौ प्रतीयत इत्येतदेवानालम्पनत्वम् । नतु सर्वथा ग्राह्याभाव इति । ननु यदेव कचिद् देशे काले वाननुभूतपूर्व, तदपि स्वमज्ञाने प्रकाशते । अतः कथं तस्य देशान्तरादिस्थबाह्यालम्पनत्वमत आह-जन्मनीति । अयमभिप्रायः -- पूर्वानुभूतगोचरा हि मनोमानसहाया स्वप्नस्मृतिः । दोप- वशाच प्रत्युत्पन्नघोधः । नचह प्रतिनियमः यदेकत्र जन्मन्यनुभूतमेव स्वप्नेऽवसीयत इति, जन्मान्तरानुभूतमपि कुतश्चिददृष्टाद् मनसि विपरिवर्त- मानमलमेव भवितुं गोचरः स्वप्नादिधियाम् । अतोऽस्ति तावद् विभ्रमाणा- मपि कथञ्चिदवस्थितं पाह्मालम्बनम् । एकत्रापि जन्मनि कालान्तर इ. त्यर्थः ॥ १०८३ ॥ एवमन्तःकरणजन्मनः स्वपवित्रमस्यालम्बनमुक्तम् । यायेन्द्रिय- अन्मनां विनमाणामिदानी बाह्यमालम्बनं दर्शयति-अलातेति धि योऽन्तेन । अलातचक्रज्ञाने शीघ्रभ्रमणदूषितमलातमेवालम्बनम् । गन्धर्व- नगरविभ्रमे तु सन्निवेशविशेपावस्थितान्यप्राण्येव दूरत्वात् पूर्वावगतगृहा- कारणालम्न्यन्ते । तदिह पूर्वदृष्टगृहाण्यप्राणि च तत्सन्निवेशविशेपमाळ्याल. म्यनम् । तदिह द्विषकारो विपयदोषो विभ्रमे कारणम् । मृगतोयज्ञाने पूर्वा- नुभूततोयमूपरं च सूर्यरश्मितप्तमेवालम्बनम् । उभयं हि विगाह्य प्रान्ति- रात्मान लभते, तदन्यतरापाये छभावात् । इह चान्तःकरणविपयदोपाभ्यां विनमः । पिपासादूपितान्तःकरणस्य हि सूर्यरश्मितप्तसूपर तोयसदृशं तद्व- रामाति । शशविषाणयुद्धस्तु मानसादेव कुतथिद् प्रमनिमित्ताज्जाय- ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः। ६५ मृगतोयस्य विज्ञाने कारणत्वेन कल्प्यते । द्रव्यान्तरे विषाणं च शशस्यात्मा च कारणम् ॥ शशशृङ्गाधियो मौषड्यं निषेधे शिरसोऽस्य च । वस्त्वन्तरैरसंसृष्टः पदार्थः शृन्यताधियः ॥ ११२ ।। कारणत्वं पदार्थानामसद्वाक्यार्थकल्पने । अत्यन्ताननुभूतोऽपि बुद्धया योऽर्थः प्रकल्प्यते ॥ मानाया गवादिद्रव्यान्तरगतं विपाणमात्मा च शशस्य कारणम् । उभय- भावभावित्वादेकतरापायेऽपि चापायादिति । ननु शशविपाणं नास्तीति मुद्धर्न किञ्चिदालम्बनं, न तावत् शशो विषाण वा तत्संयोगो वास्याल- म्बनम् । प्रतिषेधरूपत्वान्नाभावः । स्वतन्त्रानि सात् । तथाहि --न वयं शशविषाणं नास्तीत्युक्ते स्वतन्त्रमभावमवगच्छामः । अतोऽवश्यमा- स्मालम्बनमेवेदं नास्तीति ज्ञानं वक्तव्यम् , अत आह मौण्ड्यमिति । अस्य शृङ्गस्य निषेधे शशशिरोमौण्ड्यं कारणम् । एतदुक्तं भवति- यद्यपि स्वतन्त्रोऽमावो न प्रतीयते, भावाश्यस्तु प्रतीयत एव । अतः शशमूर्ध- वर्तिनोऽवयवा उपयुपरि हीयमाना दीर्घढसन्निवेशरूपे(गा?ण)परिणता मौण्ड्यापरनामानः शृङ्गाभावात्मना ज्ञायन्ते । यद्धि यथा निर्भासते तत्तथैवा- लम्बनम् । अमावोऽपि पराधीन एवानुभ्यमानस्तथैवालम्बन भविष्यति । ज्ञानं तु सद्रूपं नास्या नास्तीतिबुद्धेरालम्बनं भवितुमईति । आहच "भावरूपं च विज्ञानं नास्तीति कथमुच्यते ।" इति । यत्तीनाभितविषयं शून्यशब्दाज्ञानमुत्पद्यते तदनालम्भनं भवेत् , सर्वाभावस्य प्रत्येतुमशक्यत्वाद्, विशेषाप्रकाशाच । अत आह-~- स्त्विति । अयमभिप्रायः -न स्वतन्त्र शून्यज्ञानमुत्पद्यते किनिद्धि केन- चित् शून्यमवसीयते । गृहं चैत्रेण जगद् बन्ध्यासुतेन । अतः केवलगृहा- बालम्पनमेव शून्यज्ञानं नानालम्पनं स्वांशालम्बनं वेति ।। ११२ ॥ एवमहुल्यादिवाक्यजनितशान्दविनमाणामपि सन्निधिदोपदपिता एव पदाधीः कारणमित्याह -- कारणत्वमिति । यस्तीत्यन्ताननुभूत- - - 6 ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकाटीकोपेतम् तस्योत्पत्तो कथञ्चित् स्युः पृथिव्यादीनि कारणम् । एय प्रत्यक्षधर्मश्च वर्तमानातव या ॥ ११४ ॥ सन्निकृष्टार्थवृत्तिश्च न तु ज्ञानान्तरेवियम् । कथसुत्पादयेज् ज्ञानं तत्रासंश्चेत् कुतो न्वियम् ॥ पूर्व प्रधानादिरथों युद्धया माव्यादिमिः कल्प्यते, तत्र न किचिज्ञानस्या- लम्बनमुपलभ्यते । विपाणादिहि कचिददृष्टः कचित्त्पलम्यत इति युक्तम् । स्वरूपासतस्तु कथं कुन वा कन्पनमत आह. अत्यन्तति । पृथिव्यादि सूक्ष्ममेव हि तैः प्रधानमिति कल्प्यते । स्थूलस्य हि जगतो नाकस्माति- पत्तिरुपपद्यत इति प्रधान कम्प्यते । नच तदन्यत् परमाणुभ्यो पटत इति कथयित् सूक्ष्मरूपानस्थिताः पृथिव्यादय एवं प्रधानाचा गृह्यन्ते । सोऽयं सूक्ष्मरूपतया तेपामग्रहणात् तद्व्यतिरिकः प्रधाननमः । परमार्थ- तस्तु तत्स्थाने प्रधानपरिकल्पनादेव तदालम्बन प्रकल्प्यत इति । अतः प्र. कृतं विपरिणतं प्रकल्पन तस्येति परामश्यत इति ॥ ११३- ।। नन्वन प्रकरणे वर्तमान एवार्थो युद्धपा विपक्रियत इत्युक्तए । तदयुक्तं, कथं हि वनमानाया युद्धेवर्तमानमालम्पनं भविष्यति । गाय- तमानघटपिपयं वर्तमानपटज्ञानमुपलब्धम् अत आद. पप इति । यदेव तद् वर्तमानार्थत्वमिन्द्रियसनिकृष्टाविषयत्वं च । अय प्रत्यक्षप्रमाणधीन बानान्तराणाम् । न तु विभ्रमाः प्रत्यक्ष, तदामामत्यादिति ॥ ११५३ ।। मनु किमिदं प्रत्यक्षधर्म नि । नवन वैदिको विधिरस्त्येवधर्मणा प्रत्यक्षेण भवितव्यमिति । यया त्ववर्तमान न ज्ञान जनयितु क्षममिति प्रत्यक्ष वर्तमान रिपपम्, एवमामाममपि तथा भवितुमर्हति । कयं हि तमा- वर्तमानेन ज्ञानमुत्पादयितुं शस्यममतः करणस्वायोगात् । तदेतदाशते तावत् ---कधमिनि । परिहरति -- कुन इति । अवर्तमान धर्यक्रिया- नरेयसमयं दृष्ट. जानं नु जनयत्येव । भूतभविष्यन्त्योरपि पृष्टयोरनुमानो- दये कारणभावान् । प्रत्यक्षं लिन्द्रिय सन्निकानुयायि । नचानात मानेनेन्द्रिय सामिप्यत इति भपति वर्तमानविपरम । दोपसहायभ्य- स्त्विन्द्रियेभ्यः प्राचीनानुभाजनितमस्कारवशेनावतमानमेव वर्तमानमिव भामत इति न नोपनम् । ननूकममत. कारण त्यानुपतिरिति । शक्तिमद्धि -- Prat.

·, औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । ६७ अर्थस्याविद्यमानस्य विज्ञानोत्पत्त्यशक्तता। बाह्यालम्बनतायां नौ विवादोऽर्थस्य सन्निधिः॥११६॥ यदि नास्ति किमेवं स्यादस्मत्पक्षनिवर्तनम् । कारणम् । नचासतः शक्तिसमवायः सम्भवति । न । सत्त्वात् । यदि तद- कान्तमसद् भवेद्, न ज्ञानं जनयेत् । अस्ति तद् देशान्तरादियु रजतादीति न तस्य शक्तिसमवायोऽनुपपन्नः । मन्निधानं तु तस्य नास्तीति कचिदेवा- वर्तमानमाख्यायते । यत् तर्हि नास्त्येव स्वरूपतः यथा वृष्टयादि, तत् कथं ज्ञानस्य कारकमतीतमनागतं वा । तत्रापि सामान्यानुमानात् । तेना- मना सत एव कारकत्वम् । अथवा यदा तावत् तदामीत् यदा तावच्छक्ति- मता कारकीभूतेनात्मनि ज्ञानं जनितं, तेनापि संस्कारः , तदेवं परम्परया विषयशक्तिरात्मनि सक्रान्ता । स चात्मा नित्य इति सदाश्रया शक्तिः कार्याण्यारमते । तयैव चात्मसमवायिन्या शक्त्या स्मृत्यादिज्ञानेषु जायमा. नेष्वतीतानागतार्थाः कारणमित्युच्यते याग इव विनष्टोऽपि शक्तिद्वारेण । भ- वतु तावदतीतरमरणे, अनागता(व)बोधे तु कथम् । तत्राप्यगृहीतपूर्वस्य सम्पन्वाग्रहणेनानुमानुमगन्यत्वादयश्य पूर्वानुभवाऽभ्युपगन्तव्यः । अत- स्तनापि परम्परया कार्यशक्तिसड्कान्तेरुपपन कारकत्वम् । नन्वन्य एवं पूर्वानुभूतो विशेषोऽन्यवायं यः सम्प्रति भविष्यत्तया ज्ञायते । अतः कथ- मन्याहितशस्त्यान्यस्य कारकत्वम् । न । सामान्यात्मनकत्वात् । तस्यैव च रूपस्यानुमेयत्वादिति ॥ ११५६ ।। नन्वेवमपि न तावद् यथाप्रतिभास भवगिरथाऽभ्युपगतः । सनि- हितो हि प्रतिगासविषयः । नचासो तथेष्यते । प्रतिभासविसंवादिवस्त्व- भ्युपगमे न किञ्चित् प्रमाण पश्यामः । तथा सति हि स्वांशालम्बनलं क- ल्पितं वाह्यालम्बनत्वं वा न कश्चिद् विशेषः, अत आहे --पायेति । अयमभिप्रायः-- ज्ञानस्य वाह्यविपयसदसद्भावगोचरोऽयमावयोविवादः । न च बाघसद्भावे प्रतिभासविसंवादः । भ्रान्तिजानेम्वपि बहिरेव विषया भा- सन्ते । इदं तोयमिति मृगजलज्ञानं नाह तोयमिति । अस्ति च तद्देशान्तरे । १. स्य'स, पार:

·६८ मामासालाकवाचिक काशिकारोिपेतम् तस्माद् यदन्यथासन्तमन्यथा प्रतिपद्यते ॥ ११७ !! तन्निरालम्बनं ज्ञानमभावालम्बनं च तत् । भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरूपणात्॥११८॥ भवतां द्वयमप्येतद् दुनिरूपं सहेतुकम् । नहि बाधकेनापि वहिविदितस्तोयसद्भावो वाध्यते । नहि तत् तोय ना रतीति भवति मति । किन्तु इद न तोयमिति । क्रिमुक्त भाति । इह तोय नास्तीति । तदिह कचिदेव तोयसयोगो वार्यते न तोयम् । अत सन्निधि- वाधे का प्रतिमासविरोध । नन्वेवमपि सन्निधिज्ञानमेवासत्सन्निध्यालम्पन त्वेन निरालम्बन भवेत् । न । सन्निधिरित्यपरसयोगस्तोयस्यापदिश्यते सोऽपि कचित् प्रसिद्ध एवेह प्रतिषिध्यत इति न किञ्चिदनालम्पनम् । अतो यथाप्रतिभासमेव सर्वमिदमुपदर्शितमिति न कचित् प्रतिमासविस- वाद इति ॥ ११६॥ किमिदानीमनालम्पन नाम, न किञ्चित् तत्रभवता, ययेवमपद्भुत सत्यमिथ्यात्वविभाग । अत आह-- नस्मादिति ज्ञानमन्तेन । पा धमेनान्यथासन्तमन्यथाप्रतिपद्यमानमनालम्पन ज्ञानमाचक्ष्महे । नासद् ग्राह्यम् । तदेव मिथ्योग्यते इति । अभावालम्बनस्य तहिं ज्ञानस्य किमा. लम्बन, न तावद् भाव , विरोधात् । नामाव , तस्य भावाद् विविक्तस्या- स्वतन्त्रस्यानि सात् । अतो बलादनालम्बनमेवापतितमत आह- वेति ॥ ११७३॥ अन कारणमाह - भावेति । सत्य न स्वतन्नोऽभावोऽवसीयते, भावधर्मो ह्यसौ कथ स्वतन्नोऽपनीयत । अतस्त्वदुक्कादेव स्वतन्त्रानिरूप- णात् कारणात् सदात्मनावस्थिते गवादी वस्त्वन्तराभावात्मना यज् ज्ञान- मुत्सयते तदभावालम्पनमुच्यत इति, इद च प्रागप्युक्तमधुनोपपादितमिति विवेक । बौद्धाना तु सर्वसविदामालपर्यवसायित्वादर्थसन्निध्यसन्निधिकृत- विशेषाभावाच द्वयमपि निरालम्बनस्वममावालम्बनत च दुर्निरूप, द्वय- हेतोरभावात् । सति हि हेतौ सहेतुक सदेतनिरूपयितु शक्यते, न स्वेत. दस्तीत्साह -- भवतामिति । भवन्मत इत्यर्थ ॥ ११०६ ।। -अभा- ·. औत्पत्तिकसूने निरालम्यनवाद । प्रतिज्ञादोपवच्चापि योज्या हेतोविरुद्धता ॥ ११९ ॥ समस्तव्यस्तधर्मादिस्वरूपादिविपर्ययात् । दृष्टान्तदोषाः सर्वे च योज्या न ह्येकवस्तुनि ॥ तव साध्यांशहेत्वंशव्याप्तधर्मादिसम्भवः। केचिद् वैधर्म्यदृष्टान्तो नास्तीत्यप्यनुयुञ्जते ॥ १२१॥ तदभावादवृत्तेश्च नास्त्यत्रावसरस्तव । तदेव तावद् दृष्टान्ते साध्यहीनता विवृता । इदानी विरुद्धो हेतु- रिति दूपणान्तरमाह - प्रतिजति । यथा धर्मधर्मिबोधकप्रत्ययनिराल. म्बनत्वान्न धर्मो धमी नोभयमिति प्रतिज्ञादिदोपोऽभिहिन , तथा समस्त- व्यस्तयोधर्मधमिणोर्व्याप्तिवलेन स्वरूपस्वविशेषौ विघ्नन् विरुद्धोऽपि प्रत्य. यत्व हेतुरिति ॥ ११९ ॥ दृष्टान्तोऽपि न केवल साध्यहीन सर्व एव तु दृष्टान्तदोषास्तद्वचना भावप्रभृति योजयितया । न कस्मिन् ज्ञानमात्र वस्तुनि दृष्टान्तवच(स.) साध्याशो निरालम्पनत्व, हेत्वश प्रत्ययत्व, तस्य चासाभ्याशेन व्याप्ति दृष्टान्तधर्मितद्धर्मता च सा यसाधनयोरिति सवमिदमुपपद्यते । अतो यथे- ष्टमेव दृष्टान्तस्य तेन तेन वचनादिना न्यूनत्व शक्य वस्तुमित्यभिप्राये गाह -~~ दृष्टान्तेति ॥ १२०॥ वैधHदृष्टान्तन्यूनग्वाय प्रयोग इति केचिदनुयुञ्जत इत्याह - केचिदिति । दूधा हि दृष्टान्तवचनसमय । केचिद् व्याप्या साधर्म्य उक्ते- ऽपि वैधर्म्यवचन कार्यमिति मन्यन्ते । तदिदमेकपा मतेन परिचोदित- मिति केचिदित्युक्तमिति । ननु च विपक्षाद् हेतु व्यावर्तयितु वधर्म्यवचन, नचेह विपक्षानुवृत्ति सम्भवति । साधनभाग्यस्य तदन्तरेण हेताविपक्षाद् व्यावृत्त्यसिद्धे ।अ(न्ये तु? न्येस्तु) हेतो साध्येन व्याप्तिं दर्शयितु दृष्टान्तव- चनम् । तद् यदि सम्यक साधर्म्यवचनादेव व्याप्तिरवगता, न सहभावमान, नच विपरीतान्वय , तदा किंवैधर्म्यवचनेनेति साधनभाष्यन्याख्यानावसरे वर्णितम् । उक्त च परेरपि 'न वा तदभावात् तनावृत्तरिति । अतो वध ·७० - मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकार्टीकोपेतम् विधिरूपप्रतिज्ञायामेतद् वक्तुं हि शक्यते ॥ १२२ ॥ तत्रावस्तुविपक्षेऽपि प्रयोगस्य हि सम्भवः । यस्मिन्ननित्यता नास्ति कार्यतापि न विद्यते ॥१२३॥ स्मिन् यथा खपुष्पादायिति शक्यं हि भापितुम् । यस्यावचनमित्यदोषः । अत आह तदभावेति । तदभावाद वृत्तिरिति यदेतत् तवाभिधानं तस्या प्रकृतसाधनेऽवसरो नास्तीति ॥ १२१३ ।। कयमनवसरोऽत आह-विधिरूपेति । तदभावादवृत्तेरिति यदुक्तं तस्यायमर्थः --~-भावे प्रतिज्ञाते विधिरूपेणाभावो विपक्षो भवति । तद- भावे च विपक्षेऽभावस्य निस्स्वभावत्वान्न तम ईतोवृत्तिः सम्भवतीति न वैधयं वचनीयमिति । एतदपि बौद्धा वक्तुमशक्का एव | नहि तेषां कचि- दपि प्रत्यक्षवद् विषिरूपेण हेतुः प्रकाशकः । व्यतिरेकप्रधानवादिनो हि ते । सर्वत्र साध्यान्वितहतुसविदो दुर्लभत्वात् । अतो विपक्षव्यावृत्तिमुखेनैव सर्वत्र हेतोर्गमकत्वमाश्रितम् । नचासति वैधर्म्यवचने विपक्षन्यावृत्तिः शस्यते दर्शयितुम् । अतः सव सन्मते बधदृष्टान्त एव वान्यः । तदेतदुपे- त्यापि तावदुच्यने । भवतु विधिरूपप्रतिज्ञासभावस्य विपक्षस्यात् तदभावा- दवृत्तिः। आलम्ननाभावात्मकवे तु निरालम्मनवे वस्तुनि साध्ये प्रतिज्ञाते वरलात्मकं सालम्बनमेव विपक्षः । तन । हेनोतिनमानायां व्यति- रेको वक्तुमुचित एव । अतो पैधय॑न्यूनता सूतति ॥ १२२ ॥ विषिरूपानिज्ञायामपि वैषम्यस्य प्रयोजनागावमारम् । अवस्ला- मके तु विपक्षे धर्मस्य प्रयोगः मम्भरत्येव । कियो चानुमानकुलः । अतोऽवश्यं वायं वैषH, यशोच्यते तोचिनमित्याद-तत्रेति । तद्वृत्तेन विषिरूपप्रतिज्ञा परामृश्यते । दिशन्दो हेती । यस्माइवस्तुविपक्षे प्रयोगः मम्भवति, तस्मात् सनैव पैपर्य वाच्यम् । तदिहानासरं प्रतिज्ञायोत्तर- लोके पूर्वोत्तरार्धाभ्यां हिशन्दद्वयन हेतुद्वयमुक्तमिति प्रयोगसम्भवमेव दर्श- यति-~यस्मिमिति । शन्दोऽनित्यः कृतकवादियुक्त यदनित्य न भवति नकार्यमपि न मानि यमा सपुष्पमिति शक्यमेन पर्यवचनम् । सर्वा- 1 1, पाउ, ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्ननवाद । अन वयस्तुसाध्यत्वं वस्तुनश्च विपक्षता ॥ १२४ ।। तेन स्याद् व्यतिरेकोऽस्य वाच्यो पश्चापि दर्शयेत् । प्रतिपेधद्वयात् तेन विधिरेव प्रदर्शितः ॥ १२५ ॥ नच शक्यो विधिर्वक्तुं वस्तुन्यसति केनचित् । एवं स्थिते च सर्वज्ञनिषेधादावियं गतिः॥ १२६ ॥ प्रत्यक्षादेरसामर्थ्य तदीयस्यास्मदादिवत् । भावस्थावस्तुनि शक्यनिदर्शनत्वात् । भावो हि तत्र निदर्शयितुमशक्य । विनाशाख्यक्रियासामान्य चानित्यत्वमिति विधिरूपप्रतिज्ञा दर्शयितव्येति ।। १२३ ।। तदेव तावदवस्तुविपक्षेऽपि प्रयोगसम्भो दर्शित । अन तु प्रकृत- साधने वस्तुन आलम्बनाभावस्य साध्यत्व वस्तुनश्च सालम्बनस्य विपक्षता । वस्तुनि च हेतुवृत्ते सम्भवाद् विपक्षाद् व्यतिरेक प्रयोजनमत्त्वाद् वाच्य एवेत्याइ-अत्र स्विति वाच्योन्तेन । यस्त्वापि व्यतिरेक दर्शयति तेनावश्य यन्निरालम्बन न भवताति नमात्मन प्रतिपेधद्वयात् सालम्बन विधिरेव प्रदर्शितो भवति । नच सर्वस्मिन्नेवासति वस्तुन्यालम्बनविधि शक्यो वक्तुम् । सेयमुभयत पाशारज्जु ।वैधर्म्यवचने वस्तुत्वापात । अव. चने याच्याव वनमिति । तदेतदाह- यश्चेति चिदन्तेन ॥ १२५: ।। यदि तर्हि सर्वथैव वैधम्य वाच्य सर्वज्ञनिषेधे का वाती । तत्रापि धवस्तुनि साध्ये वस्त्वात्मन सर्वज्ञविपक्षाद्धेतुावर्त्य । तथाच तदभ्यु पगमप्रसक्तिरत आहः एचमिति । एवहि तत्र साध्यते बुद्धप्रत्यक्ष- मसर्वविषय, प्रत्यक्षत्वादस्मदादिप्रत्यक्षवत् । सर्वविषय तु न प्रत्यक्ष शब्द- यदिति । एवतावद् व्यापक वैवयं मन्वानानामनुयोगो दर्शित । न त्वेव मन्यामहे । वक्ष्यति हि "व्याप्त्या साधर्म्य उक्त च न वैधय॑मपेक्ष्यते ।" इति ॥ १२६३॥ - १ श्य निग स पाठ

·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकास्तम्
वैधासम्भवेऽप्येतदन्ये वाहुरदूपणम् ॥ १२७ ॥
विनैव तत्प्रयोगेण हेतुरेकान्तिको यतः ।
सर्वथा सदुपायानां वादमार्गः प्रवर्तते ॥ १२८ ।।
अधिकारोऽनुपायत्वान्न वादे शून्यवादिनः ।
ननु सर्व भवसिद्धं मयेदं साधनं कृतम् ॥ १२९ ॥
किमर्थं तदसिद्धया त्वं विकल्प्यात्राथ दृषणम् ।
विप्रलिप्सुरिवाहैवं किमर्थ न्यायविद् भवान् ॥१३०॥
नाश्रीपीः साधनत्वं किं प्रसिद्धस्य द्वयोरपि ।
अनेकान्तिकाशहानिराकरण तु तदुक्ते प्रयोजनमिह विपक्षाभावा-
देव तन्न सम्भवतीति कि तद्वचनेनेत्याह-वैधम्पति । एतदिति ।
प्रकृतसाधनम् । अदूपणम् । अविद्यमानदृपणमित्यर्थ ।। १२७ ॥
साधु तर्हि साधनमापन सम्प्रतिपत्तिरवोत्तरमत आह-सर्वधेति ।
येषां हि साध्यसिद्धावुपायान्तराणि प्रतिज्ञाहेतुदृष्टा(न्तानि ?न्ता') सन्ति, ते
वादमार्गेष्वधिकृताः । सौगतास्तु न कथानये । अतो न नाम वैधर्म्यवचन
न्यूनता दूपणम् । अनुपायस्य हि कथ साध्यसिद्धिर्भविष्यति। वय हि सा-
पात् साध्यसिद्धि मन्वाना वैधयं नाद्रियामहे । सर्वापलापवादी तु वादे
नाधिकृत एव । प्रदर्शनमान हि वादग्रहणम् । तिलो हि कथा भवन्ति ।
वादो जल्पो वितण्डा चेति। शिविपयो हि वादः । व्युत्थित तु शिष्यमाण-
मर्थ प्रतिपादयितु जल्पवितण्डे । तयोः स्वपक्षस्थापनाहीन वचन वितण्डा।
तदन्न प्रयेऽपि शून्यवादिनोऽनधिकृता इति ॥ १२ ॥
सर्वपूर्वोक्तदोपपरिहारेणेदानी बौद्ध. प्रत्यवतिष्ठते-~-नन्विति । सा
लम्बनवादिन हि भवन्त प्रतियोधयितुमिद साधनम् । ततस्त्व प्रसिद्धरेव
इत्वादिभिः साध्य बुध्यमान. कि मा प्रति बहुप्रकार प्रतिज्ञादि विकल्प्य
दूपणमात्य प्रवीपीति ॥ १२९ ॥
मीमांसक' प्रक्षीणनिखिलकुहेतुजालमेववादिनमपहसति -विप्र-
लिप्सुरिति । न्यायवित् किलासि । किमस्मान् विप्रलन्धुमेवविध मापसे।
किं खलु कथास्वप्युभयसिद्धस्य साधनत्वमिति नानौपीरिति ॥१३०६॥

·औस्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । योऽपि तावत् परासिद्धः स्वयंसिद्धोऽभिधीयते ॥ भवेत् तत्र प्रतीकारः स्वतोसिद्धे तु का क्रिया। तं साधयन् विरुध्याद्धि पूर्वाभ्युपगतं नरः॥ १३२ ॥ असाधिते तु साध्यार्थो न तेन प्रतिपद्यते । परासिद्धो न पर्याप्तः परेप प्रतिपत्तये ॥ १३३ ॥ तेनासाधनता युक्ता स्वतोसिद्धे तु किंकृता । द्वयोः सिद्धस्य हेतुत्वं नादृष्टायोपदिश्यते॥ १३४॥ प्रत्येष्यन्ति स्वसिद्धेन साधनेन स्वयं यतः । वदेत् कथमसिद्धं चेदित्यनेनापि किं तव ॥ १३५ ।। ननु परासिद्धस्तावद् हेतु प्रयुज्यमानो दृष्ट । शन्दोऽनित्यः कार्य- त्वादिति । नहि मीमांसकस्य शब्दकार्यत्व सिद्धम् । अथासिद्धमपि व्यापा- रानन्तरदर्शनादिभिः साध्यत इत्युच्यते, स्वासिद्धेऽपि तथाकरणे को दोप., अत आह-योऽपीतिद्वयेन । परासिद्धे हि स्वयसिद्धे प्रसाधन प्रतीकारो भवति । स्वतोसिद्धे तु प्रतिक्रियैव नास्ति । तस्मिन् साध्यमाने पूर्वाभ्युप- गमविरोधो भवति । असाधितेन त्वसता न साध्य साध्यत इति ॥१३२६ ॥ अन चोदयति-परेति । परप्रतिपादनार्थ हि साधनवचनम् । नचासौ परोऽसिद्धेन प्रतिपादयितु शक्यते । अत परासिद्धो न साधन- मिति युक्तम् । स्वासिद्धस्य तु किंकृतमसाधनस्वमिति न विन इति ननूभयसिद्धो हेतुरिति भवबृद्धैरपि भापित तत् परित्यक्तम् , मत आह-ज्योरिति । नायमदृष्टाय वृद्धोपदेशो दृष्टानुसारेण परासिद्ध- प्रतिपेधपरत्वमेवास्य निधीयते इत्याह-प्रत्येष्य(न्ती)ति । स्वसिद्धेहेत्वा दिभिः परः साध्य वक्ता तु स्वयमसिद्ध कय वक्तु शक्रोत्यत आह- वदेदिति ॥ १३५॥ 1 'बासिनी प क पाठ .

·७५ मामासालोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् गृहीतमगृहीतं वा साध्यं वा साधनापि वा। मयोच्यते चेत् त्वसिद्धं किं वं न प्रतिपयसे ॥ यत्र स्यात् पुरुषाधीना बुद्धिस्तत्रेदमुच्यते । कुतोऽस्य पूर्वविज्ञानमित्यत्रेतन्न युज्यते ।। १३७ यदि चैवं भवेदत्र प्रतिज्ञामात्र एव हि । महोपाज्ञानमात्रेण प्रतिपत्तिर्भवेत् तव ॥ १३८ । यतस्तु साधनापेक्षा तेनास्यैव प्रमाणता। तत्स्मृत्युत्पत्तिमात्रे तु वाक्यव्यापार इप्यते ॥१३९॥ तस्माद् यथैव साध्यांशव्याप्तहेतुनिदर्शनात् । साध्यं गृह्णन् न वक्तारमपेक्षेत तथा भवान् ॥१४०॥ प्रत्यक्षपरिदृष्टं हि साधनवाक्यं वक्तृप्रयुक्तं तद्दर्शनेन भवति काचित् प्रयुक्तिशक्तिकल्पना । किं तद्विशेषावधारणेन । तव सु साप्यप्रतिज्ञानार्थिनः साधनशक्तिपरीक्षैव युक्ता किमनेन कथं वक्त्रा साधन प्रयुक्तमिति । एत- देव प्रपञ्चयति-गृहातमिति ।। १३६ ।। पुरुषाधीने हि निर्णये तमत्ययानुसारिवानिर्णयस्य तज्ज्ञानकारणा- नुसरणमुचितं, नानानुमान इत्याह -- यत्रेति ।। १३७ ।। अत्रापि तु पुरुषाधीने निर्णये प्रतिज्ञामाबादेव तदनुसारी निर्णयो भवेत् , न साधनापेक्षा स्यादित्याह-यदि चैवमिति ॥ १३८ ।। न खेतदस्तीति व्यतिरेकेण दर्शयति- यतस्त्विति । अस्पैव सा- धनस्यैवेत्यर्थः । किमिदानी वाक्यमनपेक्षितार्थमेव, नेत्याह -त(स्मृतीति)। साधनस्मरणार्थमेव वाक्यम् , अतस्तच्छक्तिरेव चिन्तनीया । किं पुरुपनिरू- पणेन । नव्यमप्राप्तप्रत्ययानुसारी निश्चय इति ॥१३९ ॥ अतो यथा स्वार्थानुमाने न वक्तारमपेक्षते, एवमिहापि भवान् नापेक्षे- नैवेत्याह-तस्मादिति । यतः स्मारक वास्यमित्यर्थः ॥१४॥ .. प्रहा' ख. पाठ

·..
औत्पनिकसूत्रे निरालम्बनवाद ।
यच्चापि भवतो ज्ञानं प्रत्यक्षादिः किमत्र ते।
मत्प्रसिद्धास्ति युक्तिर्वा साध्यं वात्र यथेच्छसि ॥
तस्मान्न विदुपामेतदुत्तरं युज्यते यतः ।
तव हेतुरसिद्धोऽयं मम तेन न साधनम् ॥१४२॥
सत्यं यदि ममैवात्र प्रतिपत्तिः फलं भवेत् ।
तदा खदप्रसिद्धेऽपि हेतौ मा प्रति हेतुता॥ १४३॥
यदा तु ज्ञानमात्रत्वप्रतिपत्तौ भवान् मया।
पृष्टः को हेतुरत्रोत तदैवं नोपपयते ॥१४४॥
स्वयं नह्यगृहीतेन मत्प्रसिद्धेन वा भवान् ।
हेतुना साध्यमेतत् तु प्रतिपन्नः कथञ्चन ॥ १४५ ॥
यदि तु सर्वप्रमाणेष्वेव पुरुषापेक्षेष्यते सा तर्हि प्रत्यक्षेणार्थमुपल-
(म्य भ)मानस्य प्राप्नोति । नच मत्प्रसिद्धा युक्ति साध्य वा यत् प्रत्यक्षेण
परिच्छिद्यते । तत्रास्ति यथात्र सा-यस्य निरालम्जनत्वस्य प्रत्ययत्वस्य
हेतोः सिद्धिमिच्छसीत्याह-यचेति ।। १४१ ।।
तस्मात् स्वयसिद्धेनापि परासिद्धेन साध्यार्थप्रतिपत्तिर्न साहसास्पद-
मित्याह -तस्मादिति ॥ १४२॥
परिहरति - सत्यमितिद्वयेन । अयमभिप्रायः स्यादेतदेव
यदि मत्प्रतिपत्तिमात्रफलमेव साधनवचन भवेत् । तथाहि-कि साधन-
वचनेनापि अवधायकत्व बुध्यध्वमित्येतावदुपदिश्येत, सिद्धश्चाय भक्ता
जानमात्र जगदिति, तदा कुतः पुनरिदमवगतमिति पर्यनुयुक्ते त्वमेव जाना-
सीति नैवविधमुत्तरमुपपद्यत इति ॥ १४४ ॥
कय नोपपद्यते अत आह-स्वयमिति । ज्ञानकारणमनुयुक्ते
तदेव वक्तव्य न मत्रसिद्धि. । एव हि मत्प्रसिद्धिवचनमुपपद्यते यद्यगृही.
तेन मयासिद्धन वा हेतुना साध्यमेतद् भवान् स्वय प्रतिपन्नः । प्रतिपन्न
इति कर्तरि रूपम् । नत्वेतदुभयमप्यस्तीति ॥ १४५ ॥

·७६ मीमांसासोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । नच व्याप्रियतेऽन्यत्र वचनं प्रानिकान् प्रति । स्वनिश्चयाय यो हेतुस्तस्यैव प्रतिपादनात् ।। १४६॥ मत्प्रसिद्धत्वमेतस्य कुतश्चावगतं खया । कथं चेत्थं विवक्षा ते स्वयमर्थमजानतः ॥१७॥ मयि जिज्ञासमानेऽपि बुद्धिपूर्वाभिधायिनः । इति ज्ञात्वा च वो वृद्ध पितोभयसिद्धता ॥१८॥ तेन यद्वन्ममैतेन त्वमाधित्ससि हेतुना । साध्यज्ञानं तथैवाहमज्ञानं तव दूषणैः ॥ १४९ ॥ किश्च भवदीयपरानुमानलक्षणानुसारेणापि स्वप्रतिपतिप्रकाशन- फलमेव साधनवचन येनैवमुक्तम् । परानुमान तु स्वदृष्टार्थप्रकाशनमिति, अतोऽवश्य स्वज्ञानकारणमवस्थापनीयमित्यभिप्रायेणाह-नचेति । स्व. निश्चयहेतोः प्रतिपादनादन्यत्र साधनवचन न प्रानिकान् सभ्यान् प्रति च्याप्रियते । ते हि प्रतिपाद्याः । व्युस्थितस्तु यदि वैयात्यादुपपादितमपि न बुध्यते, किमन विधेयम् । प्रानिकप्रश्ननिन्थयात् तु तत्त्वमित्यनाइस प्रतिवादिन प्रानिकपद प्रयुक्तवानिति ॥ १४६ ॥ अपिच परयुद्धेरप्रत्यक्षत्वान्मप्रसिद्धत्वमपि भवतां दुरधिगममेवे. त्याह-मत्प्रसिद्धत्यमिति । किम विदितपूर्वमर्थ विवक्षित्वा साधन- वाक्यं प्रयुज्यते । तव त्वजानतः किंकृता विवक्षा । नचातत्पूर्वा याक्य- निष्पति सम्भवतीत्याह --- कथमिति । जिज्ञासमानेऽपीति । न तावदह जिज्ञासमान. व्युस्थितत्वात् । अतस्त्वविग्रह एवं मम सर्वथा विधेय. । यद्यपि जिज्ञासुरह, तथापि मरतो विवक्षाकारण नोपलभ्यते पूर्वविज्ञाना- भावादिति । यत एव स्वासिद्ध वक्तुमशक्यम् , अत एव वृद्धैरपि भवदीये- रुभयसिद्धहेतुत्व भापित न परसिद्धिपरमित्याह -इतीति ॥१४८॥ यदि तु मप्रसिद्धिमात्रेण हेतुत्वं भवेत्, तेन तर्हि यया व मत्र- सिद्धन हेतुना मम साध्यज्ञानमाधातुमिच्छसि । एवमह मन्प्रसिद्धरप्यमीभि- भवदसिहत्यादिभिस्तवन्यूनतोद्भावनेन नानाविपर्दपणस्तवाज्ञानमाधातु- मिच्छामि । मत्प्रसिद्धा अपि इत्यादयः तवासिद्धा इति ते भवति दूपणम् । .

·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनयादः । यथैव च भवानीदृक् साध्यमुक्त्वास्य साधनम्। साध्यानुरूपमज्ञात्वा विहतः प्रतिपादनात् ॥ १५०॥ तथैव प्रतिपायोऽपि तादृक् साध्यवुभुत्सया । मन्वानः साधनं दुष्टं ततः साध्यं न वुध्यते॥१५१॥ संवित्या साधनं मत्वा तत्सद्भावे दृढे स्थिते । साध्यस्यासम्भवादेव त्वदुक्तं नावबुध्यते ॥ १५२ ॥ तेनाशेयं न कर्तव्या मोहादपि मयेरिते। साधने साधनं ज्ञात्वा पर एवावभोत्स्यते ॥ १५३ ॥ विस्पष्टश्चाक्षपादोक्तो विरोधो हेतुसाध्ययोः । यमदृष्ट्वा परैरुक्तमदूषणमिदं किल ॥ १५४ ॥ को विशेषः यत् स्वयमसिद्धं साधनमुच्यते न दूपणम् । अतोऽनभिज्ञस्य परार्थानुमानप्रयोगानुपपत्तिरित्यभिप्रायेणाह ~तेनेति ॥ १४९ ॥ या चेयं भवतो मृष्टाशा स्वासिहि त्वादिभिः किल मया साध्यं योद्ध- व्यमिति, साप्ययुक्ता । तवैव छतत्साधनात् । साध्यं वुध्यमानस्य ममापि प्रतिघातो भवेत् । साध्यसाधनयोरितरेतरप्रतिघातावगमादित्याह-यथेति चतुर्मिः । निगदव्याख्यानाः श्लोका इति ॥ १५३ ॥ हेतुप्रतिज्ञाविरोधाख्यमपि निग्रहस्थानमापद्यत इत्याह –विस्प- टोति । भक्षपादेन हेतुप्रतिज्ञाविरोधो निग्रहस्थानमित्युतम् । उदाहृतं च, शब्दो नित्यः सर्वस्यानित्यत्वादिति । नित्ये हि शब्दे न सर्वानित्यत्वं सर्वानित्यत्वे वा न तदन्तर्गतस्य नित्यत्वमिति हेतुप्रतिज्ञयारितरेतरविरोयो निग्रहाधिकरणमिति, तदिदं भिक्षुणा दूपितम् । उक्त च नावं हेतुः वैध- Hवचनत्वात् । यदाह - "दृष्टान्तोऽभिहितो ऐप वैधयेणासुशिक्षितः।" इति । हेतुहि पक्षधर्मो भवति । नच सर्वस्यानित्यता शन्दधर्मः, कथमसौ हेतुः वैधHदृष्टान्तस्त्वसौ नित्यत्वस्य । नहि ततोऽन्यः साध्यविपक्षभाग् १.ग, पाठः ·मीमांसाश्लोकवार्विक कामिकाटीकोपेतम् ननु लोकप्रसिद्धेन पूर्वमेतेन हेतुना । साध्यसिद्धिर्ममाप्यासीत् परमार्थोऽस्य नास्तिता योऽधुना परमार्थेन नास्तीत्येवं प्रकाशते । कथं पूर्वमसावासीदसंश्चेत् साधनं कथम् ॥ १५६ ॥ भवति । इह च नित्यता साध्या, तद्विपक्षाऽनित्यता। तद युक्त सर्व वैधये- दृष्टान्त एवेति । तदनेदमाकूत -- यन्नित्य न भवति तत् सर्व, नाय सर्व- मतोऽसर्वत्वान्नित्य शब्द इति । अमर्वत्व हेतु., अत. सर्वस्यानित्यत्वमहेतु रिति न हेतुसाध्ययोविरोध इति । पुनश्चोक-वैधयंवरनमपि नेद सम असमभारनियमस्य विपरीतत्वात् हेत्वभावे ह्यत्र सर्वत्वे साध्याभावस्यानि. त्यत्वस्य प्रदर्शन कृतम् । साध्याभावे तु वैधHदृष्टान्ते हेल्वभावो दर्शयि तव्यः । व्याप्तिविपर्ययस्यानुमाने वक्ष्यमाणत्वात् । तदिहानित्यत्वस्य सर्व- स्वादिति वक्तव्ये सर्वस्यानित्यवादिति वचन सुशिक्षितत्वाद् वैधवचन- स्येति। तदेतदयुक्त, हेतावस्मिन् विवक्षितेऽक्षपादेन हेतुसाध्ययोविरोधोऽभि- हित । यत्त्वपक्षधर्मवान हेतुरिति, तद् दूपणान्तर भविष्यति। असर्वत्व वा कथ हेतु , तदपीह सर्वान्तर्गतेरसिद्धमेव । अत कृत्वाचिन्तामानेणेदनैयायि- कैरक्त हेतावस्मिन् निक्षिने हेतुप्रतियोविरोध इति । मा भूदु वा तदुदा- हरणम् । इह तु विस्पष्टो विरोध , यतमदृष्ट्या परेचौद्धैरुक्त न प्रतिज्ञाहेतुर्वि- रोधो दूपणमिति । किलशब्दोऽरुचौ । अग्रोदाहरण बिस्पष्टत्वाद् विरोधस्येति ॥१५४॥ अरचोदयति-मन्विति । ससारामस्थायामनुमानानुमेयच्यव- हारः । अन च हेत्वादयो सोकप्रसिद्धा एव । लोक इति लौकिकसवृति- सत्यमपदिशति । अत मवृतिसत्यसिद्धन हेत्वादिना सामासिद्धिरासीदेव प्राक्, परमार्थावस्थाया तु सामावमाचक्ष्मद इत्यवस्थाभेदाददाप इति ।। परिहरति-~योऽधुनेनि । यदि हि तदाधकयलेन नास्तीत्युच्यते, प्रागपि नामदेिव । बाधकेन तत्रागपि प्रतिक्षिप्त रजतमिर शुक्तारवगतिक्षणा- दारम्य । अत. नागप्यसत कथ साधनवमिति ।। १५६ ।।

·औत्पषिकसूत्र निरालम्बनवादः । साधनं चेदवश्यं च परमार्थास्तिता भवेत् । सिद्धि परमार्थेन परमार्थस्य युज्यते ॥ १५७ ॥ न दृष्टा शशशृङ्गादेः सम्यग्ज्ञानादिहेतुता । वाष्पादिनाप्यधूमेन मिथ्या वयादिवोधनम् ॥ तस्मादसत्यहेतोर्या परमार्थे मतिस्तव । साप्यसत्या न सत्यं हि सत्याभासेन गम्यते॥ येऽपि रेखादयो दृष्टा वर्णानां प्रतिपादकाः। न ते स्वेनापि रूपेण परमार्थत्ववर्जिताः ॥ १६० ॥ वर्णात्मना न सत्याश्चेत् सर्वभावेष्वयं विधिः । पदार्थान्तररूपेण न सत्यं किञ्चिदिष्यते ॥ १६१ ॥ प्राक् साधनत्वाभ्युपगमे वा परमार्थास्तित्वमापयत इत्याह -सा- धनेति । कारणमाह - सिद्धिरिति ॥ १५७ ॥ किमिति न युज्यते, अत आह-न दृप्रेति । नात्यन्तमसतः सा- धनत्वं दृष्टं शगविपाणवदित्यनुमानमन्तीतं, कचिद् दृष्टस्यापि रूपस्या न्यत्रोपचरितस्य परमार्थोपायता नास्ति । किमुतात्यन्तासतो हेत्वादेरित्या- ह-चाम्पादिनेति ॥१५८॥ उपसंहरति-तस्मादिति ॥ १५९ ॥ ननु वर्णात्मना असत्यानामपि रेखादीनां परमार्थवीपायता दृष्टा, अतो नैकान्तिकोऽसत्यत्वं हेतुरत आह -- येऽपीति । विपक्षवृत्तिहि हेत- रनैकान्तिको भवति । नच परमार्थोपायेषु रेखादिष्वसत्यत्वमस्ति, स्वरूप- सत्यत्वात् । तेन च रूपेण वर्णवोधोपायत्वात् । तद्दर्शिनो हि स्मृतसकेतस्य वर्णा बुद्धौ भवन्तीति ॥ १६० ।। ननु भवन्तु स्वरूपसन्तः । वात्मना तावदसत्या एव, अत आह-- वर्णेति । सर्वे हि भावाः स्वरूपेण सन्तः पररूपेणासन्तः । केनचिद् विशे- षेण रेखोदाहरणमिति ।। १६१ ।। - ·८० मीमांसालोक्यानिक काशिकाटीकोपतम् । स्वरूपे विद्यमाने तु यदप्येवं प्रकाशते । स्वरूपाभावक्लुप्तौ तु न सत्यं नाप्यसत्यता ॥ १६२ ।। हेत्वादीनां तु भवतः स्वरूपेणाप्यसत्यता । तेन वाप्पादिवत् तेषामुपायत्वं न लेख्यवत् ॥ १३॥ उपायानां स्वरूपं हि संवृत्यात्मकमेव नः । तथाच सत्यतेप्टैव स्वरूपासत्यता कथम् ॥ १६४ ।। संवृत्या यत् स्वरूपं हि तदाङ्मात्रनिवन्धनम् । हेतुत्वं परमार्थस्य प्रतिपत्तुं न शक्नुयात् ॥ १६५ ॥ परमार्थाच्च लोकस्य न भेदे हेतुरस्ति ते । लौकिकोपायगम्यस्य केन स्यात् परमार्थता ॥ १६६ ॥ नचैप प्रकारोऽत्यन्तासतां देत्वादीनां सम्भवतीत्याद्द-स्वरूप इति । असत्यमपि केनचिद्रूपेण सदेव रूपान्तरेण भवति । नहि निस्स्वभावमिति नाप्यसत्यतेत्युक्तमिति ।। १६२ ॥ एतदेव स्फुटयति -~हेत्वादीनामिति । अन च बाप्पादीना. मिवान्यादावुपायत्वं हेत्वादीनां, न परमार्थेन तु लेख्यवदित्याह-तेनेति । हेतुत्वाभावप्रतिपादनपरमिदमिति ॥ १६३ ।। अत्र चोदयति ~~ उपायानामिति । किमिदं निस्स्वभावत्यमुपा- पानामापद्यते । सवृत्यात्मका हि ते। तेन च रूपेण सन्त एवेति ॥ १६४ ॥ परिहरति-संवृत्येति । सांवृतं हि सर वामात्रनिर्मित, न पर- मार्योपायो भवतीति ॥ १६५ ॥ अपिच, परमार्यालोकस्य संवृतिसत्यस्य भेदे न हेतुरस्ति, तद्भेद- ग्राहिणोऽपि ज्ञानस्य मिथ्यात्वादियाइ परमार्थति । अपिच यदि परमार्थोऽपि लौकिकोपायगम्यः, न तर्हि परमार्थः, लौकिकोपायगम्यत्वाद पाष्पादिवामिरवगम्यमान इत्याह -- लौकिकैति । पूर्व च सत्यमेदो निरा- कृतः । इदानीं सांघृतस्य परमार्योपायतेति विवेकः । नन्वसत एव श्रुत्यादि- अपश्चात् अपश्यविठयात्मनो महणो निरूपणं वेदान्तविद्भिरिष्यते । ययाहुः- 1 ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । नन्वसत्यपि बाह्येऽर्थे बुद्धयारूढे न सिध्यति । वासनाशब्दभेदोत्थविकल्पप्रविभागतः ॥१६७॥ "भेदप्रपञ्चविलयद्वारेण च निरूपणम् ।' इति । "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोमयं सह । अविद्यया मृत्यु तीर्खा विद्ययामृतमश्नुते ॥" इति । किमुक्तम् । विद्यारूपं च ब्रह्म, अविद्यारूपं च श्रुत्यादि । तदुभय- मपि यः सह वेद सोऽविद्योपलक्षितं मृत्यु तीत्वा विद्यारूपेणोपलक्षितं ब्रह्मा- नन्दं प्रतिपद्यत इति । तदेवमविद्यात एव विद्याप्राप्तिरिष्यते इति । किम- पराद्धमेवं ब्रुवाणैरस्माभिः । नैप नः सिद्धान्तः यदसन्नेव श्रुत्सादिप्रपञ्चो ब्रह्मणि प्रमाणमिति । तेषामपि प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धानामशक्यापह्नवत्वात् । यथा हि सोऽहमिति प्रत्यक्षसिद्ध प्रत्यगात्मा, एवं तेध्विति तद्वदेव सम्यञ्चो भवितुमर्हन्ति । तस्य च पूर्वोत्तरकर्मनिरोधानुत्पादाभ्यां विगलित- भोगभोगायतनस्य कैवल्यं मोक्षमाचमहे, न प्रपञ्चविलयम् । 'एकमे- वाद्वितीयमित्यादिवेदान्तास्त्वर्थवादान्तरवद् विषयवैराग्यप्रतिपादनपरतया कथञ्चिद् गमयितव्याः । स एप नेति नेती'तिकरणेन स्पष्टमेव बहिर्वि- पयसद्भावमुपदर्शयति । एप इत्यपरोक्षनिर्दिष्टस्य ब्रह्मणो विषयविवेकमानं कथयति न तदभावम् । श्रुत्यादियु चाविद्यावादो ब्रह्मणः प्रशंसार्थः । 'अपशवोऽये गोश्वेभ्यः' इतिवत् पश्चन्तरेष्वपशुवादः । अतो न कचिद- परमार्थस्य परमार्थोपायता । अस्तु वा नित्यनिदोषवेदान्तसिद्धमप्रपञ्चं ब्रह्म । नतु क्षणिकसंवेदनप्रवाहात्मकं द्वैतं कुतश्चित् प्रमाणादवगच्छाम इत्यलम- नेनापि ॥ १६६ ॥ प्रत्यवस्थानान्तरमिदानी बौद्धस्योपन्यस्यति-नन्विति । एवं हि मन्यन्ते ---- यद्यपि यायो हेत्वादिरयों नास्ति, तथापि बुद्धवारूढेनैव हेत्वादिनानुमानानुमेयव्यवहारः सेत्स्यति । अनादिवासनोपप्लाविता हि हेत्वादिविकल्पविभागा भवन्ति हेतुरयं दृष्टान्तोऽयमित्यादयः । विकल्प इति सविकल्पिकां युद्धिमाचक्ष्महे । अतो वासनाभेदाद् बुद्धिभेदः, त - दाद्धत्वादिभेद इत्युक्तं भवति । अवश्याभ्युपगम(नियम ?नीय)यायं भव- द्भिरपि । युद्धिनिवन्धनो धादिभेदः । न ह्यनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति M ·। मीमांसाश्लोकवात्तिकं कांशिकाटीकोपेतम् । न्यायविद्भिरिद चोक्तं धर्मादौं बुद्धिमाश्रिते । व्यवहारोऽनुमानदिः कल्प्यते न वहिः स्थित॥६६८॥ अस्तीदं वचनं तेपीमिदं तत्र परीक्ष्यताम् । भेदोऽसतः कथं हि स्याद् वुद्धिशब्दप्रकल्पनात् ॥ निर्वस्तुके कथञ्चित् स्यात् प्रसवों बुद्धिशब्दयोः । शब्दभेदोऽपि भवतस्तदभावान सिध्यति ।। १७०।। परस्पर धर्मिणो वा भिन्योहंतुसोध्ययौरवगतिरस्ति । अतों ज्ञानमेदनिय- धन एवान भिन्नत्वव्यवहारः । सर्वत्रैव चे ज्ञानमेव भेदनिवन्धनम् । सुदूर- मपि गत्वा युक्तिमिरासहितो भेदी ज्ञान एव पर्यवस्यति । अतोऽस्तु ते निबन्धन एवं सर्वत्र भेदः । देशादिभेदादपि हि भेदै ब्रुवाणस्तद्भेदं पर्यतु युंक्ती ज्ञानभेदमेवालम्पते । तावंतापि व्यवहारसिद्धौ किं प्रकारान्तरेण मेदो- ऽनुनियत इति । अवाप्यग्निधूमादौ कृतका नित्यत्वविलक्षणः स्फुटो मेदी- वैनहीं भवति । तत्रापि न जातिभेदो निबन्धनमिति वाच्यम् । सोऽपि चामिघूमशंदेनिर्मित एव । नहि संवृतिकल्पनादन्येन प्रकारेण जातिभे- दमुपलभीमहे । अतः शब्दभेदेऽर्थविकल्पविलासिता एवामित्वादय इति । इदं * धानिरीकरणपरतयानास्थयोक्तम् । न शब्दमेदोऽपि विज्ञान- भेदॉद् विना सम्भवति । सोऽपि ज्ञानमात्रप्रेमावित एवान्युपेत्य पायोत्या. दिविकल्पविमांगीथमुक्त इति ॥ १६७ ।। अयमेवास्मदीयतन्त्रकाराणां सिद्धान्त इत्याह-न्यायविद्भि- रिति । न्यायविद्धिहि दिङ्नागाचारिदमुक्तं सर्व एवार्यमनुमानानुमेय- व्यवहारो घुद्धपारूढेन धर्ममिन्यायेन पहिः सदसत्त्वमपेक्षत इति ॥१६८|| एतदपि दूपयति --- अस्तीति । नासतः शशविषाणादेः शन्दनिय- न्धनः तज्जनितबुद्धिनिवन्धनो वा भेदो दृष्ट इति दुरुक्तमिदमपरेषां घुद्ध्या- रूढेनानुमानानुमेपन्यवहार इति ॥ १६९ ।। अपिच अस्तु बुद्धिशन्दभेदनियन्धनो हेत्वादिभेदः, तयोरेख तु कयं- मकस्मादुदेवः । न सकारणिका कार्योत्पत्तिः सम्मवति । नच शून्ये जगात ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः। यदि वाविद्यमानोऽपि भेदो बुद्धिप्रकल्पितः । साध्यसाधनधर्मादेर्व्यवहाराय कल्प्यते ॥ १७१ ।। ततो भवत्प्रयुक्तेऽस्मिन् साधने याबदुच्यते । सर्वत्रोत्पद्यते घुद्धिरिति दूषणता भवेत् ॥ १७२ ।। यश्च मन्त्रस्त्वयोक्तोऽयं धादौ चुद्धिमाश्रिते। न वाह्यापेक्षया स स्यादसिद्ध्यादौ सयेरिते॥१७३॥ बुद्धिप्रक्लूप्तिसिद्धिश्च भवतां व्यवहारिणाम् । मदुक्तं दूषणं सिद्धं त्वदुक्तं तु न साधनम् ॥ १७ ॥ वाह्यार्थव्यवहारित्वज्ञानोत्पादे स्थितेऽपि नः । कथञ्चिन्नहि कल्प्येत व्यवहारोऽर्थवर्जितः ॥१७५॥ तयोः कारणमुत्प्रेक्षितुमपि शक्यत इत्याह -निर्वस्तुक इति । यश्चायं शब्दभेदो हेलादिभेदहेतुतयोपवर्णितः, सोऽपि तदभाजादत्नुपपन्न इत्याह - शब्देति ।। १७० ।। किच यद्यविद्यमान एव बुद्धिमात्रकल्पितः साध्यादिभेदोऽनुमान- व्यवहाराय कल्प्यते, ततो दूपणव्यवहारोऽपि तद्वदेव 'स्यात् । उत्पद्यते खल्वस्मिन् साधने हेत्वादिन्यूनतोक्तिमात्रादेव दूषणयुद्धिरित्याह-यदि- चेति द्वयेन ॥ १७२ ।। शक्यते च वदितुम् एवमपि सर्व एवायं दूष्यदूपणव्यवहारो :- धारूढेन दूष्यदूपणन्यायेन, न बहिः सदसत्त्वमपेक्षत इत्याह- यथेति का १७३ ॥ नन्वेवमप्यावयोरविशेष एव, यथा हि नो दूषणज्ञानमुत्सत्रम् एवं भवतोऽपि साधनज्ञानम् । अतः कथं विजयसे अत आह-बुद्धीति । अयमावयोर्विशेषः बुद्धिमात्रव्यवहारिणो भवतो मदुक्तदूपर्ण सिद्धमिति ,न ते पक्षः सिध्यति । स्वदुक्तं तु साधनमस्माकमसिद्धमिति न साध्यं पति- पद्यामह इति ॥ १७४.॥ कथं साधनमसिद्धमत आह-वाहोति । बाझार्थव्यवहारिणो हि -अयं, न खमिव ज्ञानकशरणाः। तत्र कथमसति बाटे बुध्यासह इति ॥१७५।।

·मीमांसाश्लोकवाचिकं काशिकाटीकोपेतम् । ननु यद्वन्मया हेतुनेंप्यते दूपणं तथा । तेन मे दूपणाभावाददुष्टं साधनं भवेत् ॥ १७६ ॥ नेदानी दूषणेः कार्य साधनाभावतो यदि । त्वयेवास्मदभिप्रेता स्वपक्षासिद्धिराश्रिता ॥ १७७ ।। नचास्ति बासनाभेदो निमित्तासम्भवात् तव । ज्ञानभेदो निमित्तं चेत् तस्य भेदः कथं पुनः॥१७८।। वासनाभेदतश्चेत् स्यात् प्राप्तमन्योन्यसंश्रयम् । स्वच्छस्य ज्ञानरूपस्य नहि भेदः स्वतोऽस्ति ते ॥ प्रमाणं वासनास्तित्वे भेटे वापि न विद्यते । कुर्याद् ग्राहकभेदं सा ग्राह्यभेदस्तु किंकृतः।।१८०॥ पुनरपि परश्चोदयति-~- नन्विति । यथा हि मे साधनमसिद्धम् , एवं दूषणमपीति न दुष्ट साधनमिति ॥ १७६ ।। मीमांसकस्तु पाशुप्तोऽयमेववादी यद् विहाय साधनमभावाद् दूप. णस्याप्यदुष्टत्वमातिष्ठत इति सापहासमाह---नेदानीमिति ॥१७७ ॥ यश्च वासनाभेदनियन्धनो विकल्पप्रविभागो वर्णितः, सोऽपि तद्भेद- निमित्ताभावादनुपपन्न इत्याह -नचेति । ननु ज्ञानभेदादेव वासनाभेदो भविष्यति, कथं निमित्ताभावः । न, तद्भेदस्यैव निर्निमित्तत्त्वाद् , वासनानि- वन्धने तु तद्भदेऽन्योन्याश्रयत्वमित्याशङ्कया सहाह-ज्ञानेति । ननु स्वभा- वभिन्नमेव ज्ञानं वासनाभदनिवन्धनं भविष्यति, कथमन्योन्याश्रयत्वमत आह-स्वच्छस्येति । स्वच्छस्य हि ज्ञानात्मनः स्वयमनुपलभ्यमानभेदस्या- नादिवासनोपप्लावितनीलाघाकारकलुपितत्वमेव भेदकारणमिति चौद्धरात्रि तम्, अतो दुरुत्तरमितरतराश्रयमिति ॥ १७९ ॥ नन्वनादित्वादेव वीजाकुरवदितरेतराश्रयपरिहारो भविष्यत्यत आह-- प्रमाणमिति । प्रसिद्धात्मनोर्हि पोजाङकुरयोरनादित्वाद् भवति दोष- परिहारः । वासना त्वस्ति भिन्ना चेति न किञ्चित् प्रमाणं क्रमते । यो हि ।

·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद ८५ संवित्त्या जायमाना हि स्मृतिमात्रं करोत्यसौ। क्षणिकेषु च चित्तेषु विनाशे च निरन्वये ॥ १८१॥ वास्यवासकयोश्चैवमसाहित्यान्न वासना। पूर्वक्षणैरनुत्पन्नो वास्यते नोत्तरः क्षणः ॥ १८२ ॥ उत्तरेण विनष्टत्वान्नच पूर्वस्य वासना । साहित्येऽपि तयोर्नेव सम्बन्धोऽस्तीत्यवासना ॥१८॥ क्षणिकत्वाद् द्वयस्यापि व्यापारो न परस्परम् । विनश्यच्च कथं वस्तु वास्यतेऽन्येन नश्यता ॥१८४ ।। बहिर्देशसम्बद्ध प्रत्यक्षमर्थमवजानीते, स कथ वासनामनुजानाति । तद- नुज्ञाने वा किमपराद्ध भावान्तरिति । अपिच पूर्वानुभवप्रभावित स्मरण- हेतुसस्कारमेव वासनामाचक्ष्महे । तदसौ सत्यपि ग्राहक ज्ञानमेव विविध- मुपकल्पयति । यत्तु विचित्रा पहिर्भावा भासन्ते तत् करय हेतरिति न ज्ञायत इत्याह -कुर्यादिति ।। १८० ॥ न ग्राह्यभेदे वासना कारणमित्यनोपपत्तिमाह-संवित्त्येति।स्मृति- हेतुर्हि वासना । नचानुभूतात् स्मृतिरधिक मात्रयापि गोचरयति । नच पहिरत्यन्तासन्तो भावाः कचिदपि गृहीतपूर्वा इति न तान् वासना स्मार यितुं प्रभवतीति । किञ्च, अतश्च वासना नोपपद्यते यत् कारण क्षणिकानि ज्ञानानि निरन्वयविनाशीनि परस्परमसहितानि चेत्याह --- क्षाणकेष्विति । यथा तावत् क्षणिकानां निरन्वयविनाशिनां च न वासना, तथोपरिष्टाद् वक्ष्यतीति ॥ १८१३ ।। असाहित्यान्न वासनेत्युक्तार्थमेव प्रपञ्चयति--पूर्वति । साहित्या- भ्युपगमेऽपि समवायाधन्यतमलक्षणसम्बन्धाभावाद् चासना नोपपद्यते । न ह्यसम्बन्धः कालागरुधूमोऽगार वासयतीत्याह - साहित्येति ॥ १८३ ।। क्षणिकत्वान्न वासनेत्युक्तम् , अत्र कारणमाह-क्षणिकत्वादिति । व्यापारनिवन्धनो हि वास्यवासकमानः कारकविशेपत्वात् तस्य । नच क्षणिक पूर्वमुत्तर वा तयोरेव व्याप्रियत इति सम्भवति । ननु जन्मैव बुद्धरर्थ- ·मीमांसाश्लोकवारिक काशिफाटीकोपेतम् । अवस्थिता हि वास्यन्ने भावा भाबैरवस्थितैः । अवस्थितो हि पूर्वस्माद्र भिद्यते नोत्तरोयदि ॥१८५॥ पूर्ववद् वासना तत्र न स्यादेवाविशेषतः। भगुरे पूर्वसादृश्याव भिन्नत्वाच्चास्ति वासना ॥१८॥ परिच्छेदै व्यापार इत्युक्तम् , तद्वद् वासनायामपि भविष्यति । न, दुष्टत्वा दुपपत्ते. । दृश्यते खलूत्पद्यमाने(२१)व बुद्धिरर्थः परिच्छिन्दन्ती ।। नयसौ क्षणमप्युदास्ते । न चार्थपरिच्छेदादन्यत्र व्याप्रियत इति युक्तम् । जन्मनैव व्यापारण कारकत्वं, न ज्ञानान्तर वासयन्ती जायमाना बुद्धिदृश्यत इति कथ वासनायां जन्मना कारणत्वम् । नच जन्मापि किञ्चिद् बौद्धा मन्यन्ते यनिवन्धनः कारणभावो भवेत् । अस्माक तु समवायिकारणदशाविशेषः कोऽपि कार्यस्य जन्मेति मतम् । स च जायमानान्नात्यन्तभिन्न इति युक्तं क्रियाकार(का? क)माव इति । निरन्वयविनाशिस्वान वासनेत्युक्तम् । सत्र कारणमाह ~ विनश्यदिति । यद्धि स्खलक्षण एवं निरुद्ध न केनचिद्रू- पेणान्वेति न तत्तदीयं वा रूप वास्यत इति सम्मपति । तथा चासकमपि यनिरन्वयविनष्ट तत् केनात्मना पर वासयति । अवस्थिता एव हि भावा गृहादयोऽवस्थितैरेवागरुभूमादिभिर्वास्यन्त इति दृष्टम् । अय न्यावीतहेतु- रुन्तव्य इति ।। १८४३॥ अब चोदयति-अवस्थित इति । अवस्थान्तरोपजननापाययो- स्तदंभिन्नस्यावस्थावतो नाशोत्पादाभ्यामवस्थितत्वानुपपत्ति । अवस्थितत्त्वे या पूर्वावस्थायामियोत्तरत्रापि अवासनाप्रसङ्ग इति । अस्मन्मते तु भार. मुत्तर पूर्व च ज्ञान, नावस्थितः कश्चिदेको ज्ञाताप्रच्युतप्रान्यरुपः । तदिह भडसक्षे पूर्वसादृश्यात् ततो भिन्नस्योत्तरस्य युक्तैव वासना । एपैव तु वा- सना यत् पूर्वसारूप्पमुत्तरस्य । यया लाक्षारसोपसिक्ते पीजपूरकुसुमे फल तखूप जायमान तत्त्वान्वितमित्युच्यते । यत्तु व्यापारविरहादकारकत्वमुक्त, तदयुक्तम् । नच्यापारत कारकत्वम् , अपितर्हि पूर्वभावात् । मावातिरेकिणी व्यापारस्यानुपपत्ते । यच्चेद पूर्वस्योचरकारणत्वमिदमेव वासकत्व पूर्वेणो- ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवादः । नैतदस्त्यनुरूपं तु क्षणिकत्वे धियां तव पूर्वज्ञानं स्वनुत्पन्न कार्य नारभते क्वचित् ॥ १८७ ॥ नं विनष्टं न तस्यास्ति निष्पन्नस्य क्षणं स्थितिः । तेनोत्पन्नविनष्टत्वान्नास्त्यारम्भक्षणोऽपि हि ॥१८८॥ निरन्वयविनष्टत्वादानुरूप्यं कुतः पुनः। न तदीयोऽस्ति कश्चिच्च धर्म उत्तरबुद्धिषु ॥ १८९ ॥ समानधर्मतां मुक्त्वा नानुरूप्यं च विद्यते। त्तरं वास्सत इति । कोऽर्थः । स्वरूपं जन्यत इति । अतो भगुरखादिनामेव वासनोपपत्तिमती न स्थिरवादिनामित्याह - भगुर इति ।। १८६ ।। तदिह स्वमतसाधनमुपेक्ष्यैव तावत् परमतदूपणमभिधीयते । पिते हि तस्मिन् सुखेन सिद्धान्तोऽभिधीयते । तन यत्तावदुक्तं सद्रूपज्ञानजनक- त्वमेव वासनेति । तदयुक्तम् । यदि हि पूर्वज्ञानमुत्तरस्य जनकं भवति, ततोऽनुरूपं विरूपं वा जनयति । न तदुत्तरस्य जनकम् । अनुत्पन्नस्यासतो जनकत्वायोगात् । एवं विनष्टस्यापि, अजातातिवृत्तयोरनतिभेदात् । नच निष्पन्नस्य क्षणमप्यवस्थानमस्तीति कदा जनयिष्यतीति जनकत्वानुपपत्तौ दूरोत्सारितमनुरूपजननम् । नहि निरन्वयविनष्टस्य किञ्चिदनुरूपं सम्भवति, धर्मान्वयो हि आनुरूप्यम् । न पूर्वधर्मान्वय उत्तरज्ञाने स्ति, तदुपगमे निरन्वयविनाशायोगात् । नच समानधर्मतामन्तरेणास्ति स प्रकारो येनानु- रुप्यं भवतीति । तदेतत् सर्वमाह -~नैतदस्तीति सार्धतृतीयेन । ननु पूर्वभावितैव कारकत्वमित्युक्तं किं क्षणान्तरावस्थानेन । नच व्यापार- कारणभावः येन तत्सम्बन्धार्थ क्षणान्तरावस्थानमिष्यते तदभावादित्युक्त- मेव । मैवम् । नहि पूर्वभावितामात्र कारणत्वमिष्यते । मा भूदु गवाश्च- स्यापि पौर्वापर्यमात्रात् कार्यकारणभाव इति पौर्वापर्यनियमे तु कार्यकारण- लम् । नचासौ क्षणिकेषु सम्भवति । व्यापारस्तु प्रत्यक्षादिप्रमाणको ना- पहोतुं शक्यत इति ॥ १८९३ ॥ १. 'णकत्वम्' क. पाठ ·८८ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् यदि स्यादानुरूप्याच्च वासना गोधियो यदा ॥१९॥ हस्तिबुद्धिर्भवेत् तत्र वैलक्षण्यान्न वासना । ततः परं च गोज्ञानं निर्मूलत्वान्न सम्भवेत् ।। १९१॥ सर्व विलक्षणं ज्ञानं न स्यादेव विलक्षणात् । वाह्यार्थानुग्रहाभावात् पारार्थेनावशीकृताः॥ १९२॥ निरन्वयविनाशिन्यः कुर्युः कार्य कथं क्रमात् । विनाशे कारणस्येप्टः कार्यारम्भश्च नान्यथा ॥ १९३॥ तत्रैव ज्ञाननाशेन विनष्टाः सर्ववासनाः। दूषणान्तरमाह -~यदीति सार्धंन । यद्यपि ह्यानुरूप्याद् वासने त्युच्यते यदा तर्हि गोबुद्धेरनन्तर हस्तिबुद्धिरुत्पद्यते तवैव पैलक्षण्याद् वासन। न स्यात् । ततोऽपि परस्ताद् गोज्ञान निर्वीज न सम्भवेदिति । प्रद- शनार्थ च गोहस्तिज्ञान उक्ते सर्वमेव विलक्षणाद् विलक्षणज्ञान न स्यादि स्याह --- सर्वमिति ।। १९१ ॥ एव तावदानुरूप्यवासनापक्षो निराकृतः । इदानीं पुनरपि ज्ञानाति- रिक्तवासनापक्षमेवोपसकम्य दूपणान्तरमाह-बायेति । बाह्यार्थवादिना हि पूर्वज्ञानजनिता आत्मस्था वासना किञ्चिदेव सदृशदर्शनायपेक्ष्य लब्धो. बोधा कार्य जनयन्ति कमेणेति युक्तम् । ज्ञानमारवादिनस्तु न किश्चिद् वासनाना कार्यजननेऽनुग्राहकमस्ति यदपेक्षया विलम्यन्ते । अतो युगपदेव सर्वा सर्व कार्यमारभेरनिति न कमेण ज्ञानानि दृश्येरन् । एकदेव विश्व. ज्ञानमुत्पन्नमिति क्षणान्तरे न किचित् स्यात् । नचासा किश्चिद्रूपमन्वेति यत् पुन कार्य जनयेत् । निरन्वयविनाशित्वान्न क्वचिदन्यत्र वासनाना पा- रायं यथास्माकमात्मनि, सस्कार्यान्तराभावात् । अत पारायेन वशीका. राभावादपि न क्रमो युक्त । पारायेन ह्यस्माकमिव बोडुवधानाधपेक्षया स्मृतिम इव ज्ञान कमो भवेदपि । न त्वेतत् सर्वमस्तीति कार्यक्रमानुपप- तिरिते ॥ १९२३ ॥ किश्यता वासना कचिदानिता न वा। याश्रिता , ज्ञानातिरिक्तस्य ·औत्पत्तिकसूत्रे निरालम्बनवाद । तेन सर्वाभ्य एताभ्यः सर्वाकारं यदुत्थितम् ॥ १९४ ॥ ज्ञानमेकक्षणेनै विनाशं गन्तुमर्हति । यद्याश्रयविनाशेऽपि शक्त्यनाशोऽभ्युपेयते ॥ १९५ ॥ क्षणिकत्वं च हीयेत नचारम्भोऽन्यथा भवेत् । वासनानां प्रवाहोऽपि यदि ज्ञानप्रवाहवत् ॥ १९६ ॥ वासनातस्ततो ज्ञान न स्यात् तस्माच्च वासना । कुर्यातां तुल्यमेवैते नान्योन्यं तु कदाचन ।। १९७ ।। नान्यो विलक्षणो हेतुर्येनान्यादृक् फलं भवेत् । तस्मात् संवृतिसत्यैपा कल्पिता नास्ति तत्वतः ।। नचेदृशेन भावेन कार्यमुत्पद्यते क्वचित् । कस्यचिदभावात् तदाश्रिता वाच्या तकज्ञाननाशे सकलतदाधारवासना विनाश । कारणविनाशादेव कार्यारम्भ इति व सिद्धान्त , प्रकारान्तरकार णत्वायोगात् । विनश्यदेव हि कारण कार्य जनयतीति युगपन्नश्यन्तीभि- र्वासनाभि सदेव सर्वाकारज्ञानमुत्थापित तथावस्थित च एकदैवैकक्षणे विनष्टमिति क्षणान्तरे न किञ्चिद् भवेदित्साह विनाश इति द्वयेन ॥ १९४३ ॥ यदि त्वाश्रयभूतज्ञानविनाशेऽपि शक्तिर्वासना न नश्यन्तीत्युच्यते, तत क्षणिकत्वसिद्धान्तहानि । स्थिरस्य च कमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियानुप पत्ते कार्यानारम्भप्रसङ्ग इत्याह – यीति ॥ १९५३ ॥ यदि तु स्वतन्ना एव ज्ञानवद् वासना प्रवृत्ता इत्युच्यते, ततो ज्ञान वासनयोरितरतरकार्यकारणभावानुपपत्तिरित्याह-वासनेति ॥१९६३ ।। किमिति न स्यादत आह–कुर्यातामिति । सदृशमेव हि तदा ज्ञानवासने कार्यमारभेयाता ज्ञान ज्ञान वासना वासना न पुनरन्योन्यमिति । ननु विजातीयकारणोपनिपाताद् विसदृशकार्योत्पादो भविष्यत्यत आह- नान्य इति । द्वयातिरिक्तवस्त्वभावादिति भाव ॥ १९७६ ॥ अत सवृतिसत्यरूप इव वासना कल्पिता न परमार्थत काचिद .

·मीमासा लोकरानिक काशिकाटीकोपेतम् । यस्य त्ववस्थितो ज्ञाता ज्ञानाभ्यासेन युज्यते ॥१९९॥ स तस्य वासनाधारो वासनापि स एव वा। कुसुमे वीजपूरादेर्यल्लाक्षाद्युपसिच्यते ॥ २० ॥ तद्रूपस्यैव सड्कान्ति. फले तस्येत्यवासना ।। २०० ॥ युस्त्यानुपेतामसती प्रकल्प्य यद्वासनामर्थनिराक्रियेयम् । आस्थानिवृत्त्यर्थमवादि वौद्ध- ग्राहं गतास्तत्र कथञ्चिदन्ये ॥ २०१३ ॥ इति निरालम्बनवाद ॥ स्तीत्याह तस्मादिति । नचैवजातीयक कस्मैचित् कार्याय घटत इति प्रागेव वर्णितमित्याह ~नचेति ॥ १९८३ ॥ स्वमत इदानी वासनामुपपादयति ~ यस्य त्विति । अवस्थितो हि ज्ञाता यज्ञानाम्यासेन वासनाधारो भवति तद् युज्यते । क्षणिक तु न वासयितु शक्यम् । नच तद्वासना प्रयोजनवती, कचिदुपयोगाभावात् । न च वासित पूर्वावस्थातोऽत्यन्त निघते, येनान्यत्व प्रतिपद्यते । नच प्राग्व दविशिष्ट, यन वामना न स्यात् । नचावस्थान्तरोत्पादेऽवस्थितत्वानुपपत्ति , पूर्वापरयोरवस्थयोरनुगतस्य पाद्ध प्रत्यभिज्ञानात् । वदिहावस्यातद्वनोरमेद विवक्षाया पूर्वज्ञानाहितसस्कार पुमानेव वासना भवेत् । भेदविवक्षाया तु तदाधार इति ।। १९९३ ॥ यत्त्वानुरूप्यवासनापक्षे राक्षोपसिक्त पीजपूरकुमुममुपवर्णित, तत् तद्रूपसक्रान्तरुपपन्नम् , नतु ज्ञानस्य किञ्चिदप ज्ञानान्तर सामति निर न्वयविनाशित्वादियुक्तमेवस्याह -कुसुमेति तस्यान्तेन । प्रकरणार्थ मुपसहरति --- इत्यवासनेति ॥ २००६ ॥ किय वासना तत्त्वदशिमिनार्यस्तुतो वणितेति नेद सम्भावयाम । असतीमेव तु युक्त्यानुपेता युक्तिशून्या वासना विकल्प्य विषयेष्वास्था ·अथ शून्यवाद। एवमुक्तेऽनुमानस्य ज्ञानमाश्रित्य दूपणे। ज्ञानप्रवृत्त्यशक्त्या तु परः प्रत्यवतिष्ठते ॥१॥ निवर्तयितुमनिराकरणमुक्तम् 'एकमेवाद्वितीयम्' इत्याद्युपनिपद्भिरिव । त- त्रैव त्वर्वाचीनानां प्रान्त्या सिद्धान्तावग्रह इति निराकंतं वादिनमाश्वासय- तीति-युक्त्येति ॥ २०१३ ॥ इत्युपाध्यायमुचरितमिश्रकृती काशिमाटीकाया निरालम्बनवादः समाप्त.॥ -- अथ शून्यवाद । अत्र भाष्यं - 'शून्यस्तु। कथम् । अर्थज्ञानयोराकारभेदं नोपलभा- महे । प्रत्यक्षा च नो बुद्धिः । अतस्तद्भिन्नमर्थरूपं नाम न किञ्चिदस्तीति पश्यामः' इति । तत्र यः शून्यो येन च शून्यः तदुभयानुपादानात् शू- न्यस्त्विति प्रतिज्ञावचनमसङ्गतार्थम् । यदि तु पूर्वसाधनवास्यगतप्रत्ययश- न्दानुपङ्गेण शून्यः प्रत्ययः तद्भिन्नमर्थरूपं नाम न किश्चिदस्तीति चो- त्तरग्रन्थानुसारेणार्थेन शून्य इति व्याख्यायत्ते. ततस्तेनैव गताधत्यमत आह-एवमिति । अयमेवात्र प्रतिज्ञार्थः प्रत्ययोऽयन शून्य इति । न च गतार्थत्वं, प्रत्यवस्थानहेतुभेदात् । स एव निरालम्बनवादी नास्तिका प्रत्यक्षादिविरोधपितस्वसाधनो दूपणपरिहारेणेदानी प्रत्यवतिष्ठते । बाह्या- माहिज्ञानाश्रयणेन हि प्रत्यक्षादिविरोधोऽभिहितः । तत्रेदमुच्यते । न ज्ञानं पहिरथें प्रवर्तितुं शस्तमसम्बन्धात् । असम्बन्धप्रकाशने चातिप्रस- नात्। एकरूपोपलम्धेच ज्ञानप्रवृत्तिविषयासिद्धेः । एक हीदं नीलमिति नालं प्रकाशते । तदेकमेत युक्तम् . विभागानवगमे तदभ्युपगमायोगात् । तदिद- गुक्तम् 'अर्थज्ञानयाराकारमेदं नोपलभामहे' इति । अत एवायमनादिकाली- नवामनापप्लापितनिखिलनीलाघाकारप्रकाशः : नान कनचिद् वाघमरस्था. प्येत, येन तदपलापे प्रत्यक्षादिविरोधी भवेत् । अतः म एवायं पक्षो दूप- णपरिहारण पुनरनुप्रापितः । तदेतत् प्रागप्युक्तं - "प्रत्पक्षयाधने घोरत पथात् तन्छपत्यवेक्षणान !" इति ॥१॥ - ·भीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । यत् तावन्मन्यमानेन प्रत्यक्षं भवतोच्यते । दूपणं तदविरोधादि तदिदानी परीक्ष्यताम् ॥२॥ प्रवर्तितुं हि किं शक्तं स्तम्भाद्यर्थे बहिः स्थिते । अथवात्मांश एवैतद् ग्राह्ये क्षीणं न वस्तुनि ॥३॥ तद्योतेन वाह्योऽर्थो गृह्यते दूषणं ततः। त्वदुक्तं सर्वमात्मांशे ग्राह्ये तन्नोपपद्यते ॥ ४ ॥ तत्र तावदिदं सिद्धं सर्वप्राणभृतामपि । प्राह्यत्वं नीलपीतादिदीर्घाद्याकारवस्तुनः ॥ ५ ॥ अत्र पूर्वपक्षं विवक्षन् संवित्परीक्षा तावदवतारयति यत् ताव दिति । यद् यादृशं पायधिग्राहि प्रत्यक्षं मन्यमानेन भवता मीमांसकेन प्रत्यक्षविरोधादिदूपर्ण निरालम्बनसाधनस्योच्यते, तदिदानी परीक्ष्यताम् । प्रत्यक्षपरीक्षामुखेन चात्र संविन्मात्रपरीक्षैवोपक्षिप्ता । सर्वसंविदामेव पहि- विपयत्वानभ्युपगमात् । मुख्यतया तु प्रत्यक्षपरीक्षोपन्यास इति ॥ २ ॥ कीदृशी पुनरियं परीक्षति तत्स्वरूपं दर्शयति ~ प्रवर्तितुमिति । किमिदं प्रत्यक्ष वाद्ये प्रवर्तितुं शतम् आहोस्वित् म्वांशपर्यवसायीतीदृशी परीक्षा । परीक्षा च संशय्य पूर्वोत्तरपक्षवलनिरूपणमभिधीयते । तदनेन प्रथमस्य परीक्षापर्वणः स्वरूपगुपन्यस्तमिति चेदितव्यमिति ॥ ३ ॥ आह~-वक्ष्याते भवान् संवित्परीक्षाम् । किमस्याः प्रयोजनमिति वक्तव्यम् । अप्रयोजनस्य हि सन्दिग्धस्य काकदन्तवदपरीक्षणीयत्वादत आह-तद् यदीति । अयमभिप्रायः सर्वपूर्वाक्षेपेणायं वाद उद्भवति । सर्वाक्षेपेषु च पूर्वाधिकरणस्यैव प्रयोजनम् । यथा वक्ष्यति --- 'आक्षेपे पूरी धिकरणस्येति । तद् यदि वाद्यार्थग्राहि प्रत्यक्षगुपपादयितुं शक्ष्यामः, ततो दूपणसिद्ध्या बाह्यार्थपर वक्ष्यामः । यदि वात्मांश एव सर्वसंविदा ग्राह्या भविष्यति, ततो दूपणवाधनात् साधनसिद्धी नास्तिकस्य पाया. पलामः सत्स्यति । तदियं वाद्यार्थसिद्धाधव परीक्षोपयुज्यत इत्यवतायत सा पुनरियमनाश्रया सपिछक्तिपरोक्षति नास्तिकैकदेशिनः प्रत्यय-

·ओत्पत्तिकसूत्र शून्यवाद ।
न चाप्याकारभेदेन ज्ञानज्ञेयावधारणा।
नचान्यतरधर्मत्वं विस्पष्टं तत्र गृह्यते ॥६॥
तिष्ठन्ते । ते हि ग्रायवैधुर्यदु स्थिता सविदोरिन सन्तीति वर्णयाम्न
भूत् । अत शून्ये ससारे किं कुन प्रवाततु शक्तमशक्त वेति परीक्ष्यते ।
अत आह-तत्रेति । अयमभिप्राय नायमुभयापलाप शक्यो वस्तुम्।
सर्वप्राणिनामविगानसिद्धत्वान्नीलाद्याकारप्रतिभामस्य । इद तु चिन्तनीय
सर्वसविदामेवीपाधिको नीलिमा स्वाभाविको वाह्यस्येति । तुच्छे तु
ससारे निवीजप्रतिभासो नावकल्पते । अत परीक्षणीयमिद कि ज्ञानमेवा-
नादिवासनोपलावतनीलाद्याकारमात्मगोचरमेद प्रकाशते, परमार्थसन्त वा
वाहमर्थं प्रतिपादयितु समर्थमिति । यदि तत्तावदुपस्थापयति अतस्तद्वल
भुवा प्रमाणान्तरेण तदपि सिभ्यतीति । नीलपीतादिदीर्घादीति विविधाका-
रोपन्यासेन पूर्वपक्षयोज दर्शयति । नाय व्यवस्थितैकस्वभावो नीलादिरा-
कारो दृश्यते, अव्यवस्थितस्यापि ददेरोपाधिकस्य दर्शनात् । तात्त्विके
वाव्यवस्थानुपपत्तिरिति । एतचोपरिष्टाद् व्यक्तीकरिष्यतीति ॥ ५ ॥
नन्वेवमस्तु यथाप्रतिमासमुभय, तथापि क परीक्षावसर' । नहि
प्रत्यक्षसिद्ध एवोगयरिमन् परीक्षा युक्ता । अत आह-नचेति । अय-
मभिप्राय -सिध्यत्युभय यदि ज्ञानज्ञययोराकारभेदो दृश्यते । तदा हि
विविक्ताकारमुभय भासमान न नेति शस्यमपलपितुम् । एक एव तु नी.
लादिराकारो भासते । अत कथमुभयमविवादसिद्ध मपति यन परीक्ष्येत ।
सूक्ष्म खल्वय पण्डितेरुपवेदनीयोऽयों न्याय येनेकनाकार मासमानेऽन्य-
दवस्थाप्यते । नायमपरीक्षकाणा मिध्यति । तदिदमुक्तम् 'अर्यज्ञानयोरा-
कारभेद नोपर भामहे' इति भाष्ये । अतो न प्रत्यक्षकप्रमाणिका द्वैतमिद्धि
रिति परीक्षारतरणीया । यथाच नोमय प्रत्यक्ष तथोपरिसाद वक्ष्याम इति ।
नन्येवमाकारभेदानवसाये नानार्थियोरन्यतरस्य यस्यायमामारो दृश्यते न
स्यैवायमभ्युपगन्तुमुचित , किमन परीक्षणीयम् अत बाह – नचति । भवे.
देव यदि जानार्थियोरन्यतररमायमाकार इति विशदतरमागम्येत । न
त्व-यतम्रय पर्मता तस्य विसष्टा । अतो जान चा नारमयों पति युतच
परीक्षेति ॥ ६॥

·ध्रुवम् ॥
मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् ।
गृह्यमाणस्य चास्तित्वं नाग्राह्यस्याप्रमाणकम् ।
तस्मादाकारवद वस्तु ग्राह्यत्वाद्
विद्यते
अतः परीक्षमाणानां ज्ञानमाकारवद् यदि ।
तन्मात्रे च प्रमा क्षीणा ततो नास्त्यर्थकल्पना॥८॥
यदि वाकारवत्ता स्याद् वाह्यस्यैवेह वस्तुन ।
तदस्ति गृह्यमाणत्वाद् तत्सिद्धयैवास्ति धीरपि ।
नन्वसत्यप्याकारभेदावगमे योरन्यतरसिद्धचैवार्थादितरत् सिध्यति ।
तथाहि न तावज्जडस्यासति प्रकाशान्तरे प्रकाश सिध्यतीति तत
स्सिद्धि । अकर्मकज्ञानानुत्पत्तेश्च 'ज्ञानाद् ज्ञेयसिद्धिरि ति द्वैतवाद एव
साधीयान् किं परीक्षयात आह --~गृह्यमाणस्येति । अयमभिप्राय
यदेतन्नीलमित्यन ग्रहणे साक्षात्कारिणि प्रकाशते, तस्येवास्तित्व नेतरस्येति
सौगता भ्राम्यन्ति । अपत्यक्षसिद्वेरप्रमाणकत्वात् । तथाहि न तावदा
न्तरज्ञानाद् यहिजेयमिति , असम्बन्धात् । असम्बन्धप्रकाशने चातिप्रस
जात् । ज्ञेयाच ज्ञानसिद्वेरप्रमाणकत्वमनन्तरमेव वक्ष्याम प्राहक निष्प
माणकमि ति । अत प्रत्यक्षावभासिनोरेवोभयोरात्मलाभ सम्भवतीति । न
चाकारभेदोपलम्भोऽस्तीत्युक्तम् ,
, अतो न स्फुटा द्वैतसिद्धिरिति परीक्षा प्रति
पादयितव्येति भाव । यतश्च गृह्यमाणस्यास्तित्व, तस्मादेकमेवेदमाकारपद्
वस्त्विद नीलमिति गृह्यते तदेकमेवापद्यने, न तु तत्त्वान्तरमाकर्पतीत्यभि
प्रायेणाह-~-तस्मादिति ।।७।।
एवञ्च परेषु भ्राम्यत्सु नापरीक्ष्यनिरूपण कर्तुं शक्यम् । तद् यदि
न परीक्षमाणाना परोक्ताभियुक्तिभिर्जानमेवाकारवदिति समर्थनमभविष्यत्
ततस्तन्मान एव प्रत्यक्षप्रमा क्षणिति नार्थोऽवकल्पिायते । अथ तु याह्यमेव
यस्त्विदमिति प्रतिमासानुसारेणाकारवदिति ममर्थ्यते, ततस्तत्तावत् प्रत्यक्ष
गृह्यमाणमस्नीति स्थिते तत्सिद्धयन्यथानुपपत्त्यैन वक्ष्यमाणप्रकारे(ण) बुद्धि
सिद्धौ मम द्वैत सिध्यतीत्यभिप्रायेणाह-~भत इति द्वयेन ॥९॥

·औत्पत्तिक्सूत्रे शून्यवाद । किं तावदत्र युक्तं स्याज्ज्ञानमाकारवत् कुतः । एकमाकारवद्वस्तु ग्राह्यमित्यध्यगीमहि ॥ १० ॥ तद् यद्याकारवानों वाह्यः कल्प्येत तम्य च । ग्राह्यत्वमन्यथा न स्यादिति ग्राहककल्पना ॥ ११॥ तेनाकारवतः क्लुप्ताद् ग्राह्यादाकारवर्जितम् । वस्त्वन्तरं प्रकल्प्यं स्याद् ग्राहकं निष्प्रमाणकम् ।। एव तावत् प्रत्यक्षपरीक्षा प्रस्तुत्य तत्म्वरूपप्रयोजनारम्माक्षेपसमा धानायक्त्वा पूर्वपक्ष ग्रहीतुकामो मीमासक स्वगोगानुसारेण स्वयमालोच यति-किमिति स्यादन्तेन । इदानी पूर्वपक्ष गृहाति -~-ज्ञानमाकारव दिति । कय पुनरिदमिति विस्पष्टे परप्रकाशे प्रत्यगात्मन्याकारवत्त्वमभिधीयत इति सिद्धान्ताभिप्रायेण पृच्छति कुत इति । अय च 'कथमि ति भाग्य प्रश्नानुसारेण प्रश्नो व्याख्यातव्य इति । पुनरपि 'अर्थज्ञानयोराकारभेद नोप- लमामहे' इति भाष्याभिप्रायेणैव ज्ञानस्याकारवत्तायामुपपत्तिमाह --- एक मिति । अयममिप्राय – एकमेव हि नीलाद्याकार तत्त्वमधिगतवन्तो वयम् । अतस्तन्मानमेवाश्रयाम , न पुनरुभयमाश्रयितुमुत्सहामह इति ॥१०॥ नन्यस्लेकमाकारवत् , तथापि कुतोऽय निश्चय ज्ञानमाकारवन्नार्थ इत्यत आह-तपदीति । यदि पाह्यमेव वस्त्वाकारवदिष्यते, ततस्तस्य जडस्य प्रकाशायोगाद् ग्राहकान्तर कल्पनीयमापद्यत । ज्ञान तु प्रकाशस्व भावमनपेक्षितप्रकाशान्तरमेन साक्षात्कार प्रकाशत इति नानुपपनम् । अतो ज्ञानमेवाकारवदित्यभिप्राय ।। ११ ।। ननु प्रमाणरलादापतन्ती ग्राहकान्तरकल्पना युतवात आह नेनेति । अयमभिप्राय -भवेदेव यदि प्रमाणपती कल्पना भवेत् । निष्ण माण तु निराकार वस्तु ज्ञानाभिधानमा कारवतो यावात् कल्पनीय मरेत् । पास हि तेनाविदितप्रति(य? सम्बन्धन ततावदनुमापयति, अतिप्रमहात् । नच नित्यपरोक्षन्नानवादिन बचिदपि बुया व्यामिसिद्धि । अपिच अयो

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् ।
ज्ञानानुमाने लिङ्गमर्थधर्मों वा । पूर्वस्मिन् कल्पे व्यभिचारी हेतुः, असत्यपि
ज्ञानेऽर्थभावात् । अज्ञातस्य च लिझतानुपपत्तिः एकदेशदर्शनादित्यभ्युप-
गमात् । ज्ञातस्तु नासति ज्ञानज्ञाने लिङ्गं भवति, अगृहीतविशेषणस्य
ज्ञातत्वायोगात् । ज्ञातो हि लिङ्गं न स्वरूपेण, व्यभिचारादित्युक्तम् ।
किशेद ज्ञातत्वम् अन्यदतो ज्ञानसम्बन्धात् । तदवश्यं ज्ञान जिज्ञासमान-
स्यापन्नमग्रे ज्ञानसंवेदनं ज्ञानमज्ञान या ज्ञातस्य । ननु न घूमः स्वरूपेणार्थो
लिङ्गं ज्ञानविशिष्टो वा । व्यक्तस्तु विपयो लिङ्गम् । नतु सा व्यक्तिनुद्धि-
रेव विषयस्य, तदसिद्धौ तदुपाधिको व्यक्तो विषयः कथं हि सेरपति ।
न व्यक्तिबुद्धिरात्मेति चेत् . स वद्धिजन्मा न वा । न तावत् तज्जन्मा,
असम्बद्धया युद्यार्थे धर्मान्तराधानायोगात् । अतजन्मनश्चातलिङ्गत्वात्,
हेतुतद्वतोरमति तादाम्येऽप्रतिबन्धात् । यथाहुः -'स किं वा बुद्धि
जन्मापे न बुद्धि गमयेत् प्रतिबन्धाभावात्' इति । अर्थधर्मश्चाज्ञातुरपि सा-
धारणः अविशेषात् परघुद्धिमप्यनुमापयेत्। उक्तं च-'अर्थात्मनश्च साधा-
रणत्वादन्ययुद्धेरप्यनुमानप्रसङ्गः' इति । स्यादेतत् । नेदमनुमानम्, अर्थाप-
तिस्तु । साचागृहीतसम्यन्धस्यापि जायत एवेति। तन्न तावत् प्रमाणान्तरम् ।
यथाः - 'तद् द्विविधं सम्यग्ज्ञान प्रत्यक्षमनुमान चेति । प्रमाणस्य
सतोऽत्रैव शब्दादेरन्तर्भावात् प्रमाणे एवेति च । अस्तु वा प्रमाणान्तरम् ।
कयानुपपत्त्यार्थी ज्ञानं गमयति । स हि स्वकारणसामग्रीतो लब्धात्मा ।
किं तस्यासति ज्ञाने नोपपद्यते । अस्ति खल्नसावज्ञातोऽपि । सत्य, ज्ञातता
तु तस्यानुपपन्ना । नासावन्या ज्ञानसम्बन्धादित्युक्तमेव । अर्थधर्मत्व
शातिप्रसङ्गो वणितः । स प्रमाणान्तरेजो समानः । परस्परस्याप्यर्थगतानु-
पलम्यमानधर्मदर्शिनः पबध्यर्थापत्त्युपपत्तेः । अपिच प्रमाणान्तरप्रती.
पातोऽनुपपत्तिः । तत्र केन प्रमाणेन ज्ञातो विपयः प्रतिइन्यते, यज्ज्ञानकल्प-
नयोपश्येत । अतो नाप्रत्यक्षा बुद्धिः सिध्यतीति । यस्तु वदति सत्यमप्र-
त्यक्षा धीन सिध्यति । तद्वदेव त्वयोऽपि प्रत्यक्षसिद्ध एव । एकस्मिन्नेव हि
प्रतिमासे मेयमातृप्रमाप्रकाश नीलमह जानामीति । अतः प्रत्यक्षपलसिद्ध-
मेव द्वैतमिति । तदुपरिटानिराकारप्यामः 'नचोपलान्धरस्तीहे'ति। अतोऽर्या-
काराभ्युपगमे निष्प्रमाणा वस्त्वन्तर कल्पनीयमिति सूक्तमिति ॥ १२॥

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः। तस्याकल्पकमिच्छंश्चेदर्थे ग्राहकतां वदेः। संज्ञामात्रे विसंवादः सिद्धा वेकार्थकल्पना ॥१३॥ ग्राह्यग्राहकयोरेक्यं सर्वथा प्रतिपद्यते । वाह्याभ्यन्तररूपश्च परिकल्पो मृषेप्यते ॥ १४ ॥ मत्पक्षे यद्यपि स्वच्छो ज्ञानात्मा परमार्थतः। तथाप्यनादौ संसारे पूर्वज्ञानप्रसूतिभिः॥१५॥ - स्यादेतत् । अप्रकाशात्मन्यर्थेऽप्रमाणिका वस्त्वन्तरकल्पना भवेत् , अन्यथार्थप्रकाशासम्भवात् । अर्थमेव तु प्रकाशस्वभावमेपिप्यामः, न वस्त्व- न्तरं कल्पयिष्याम इत्यत आह-तस्येति । अयमभिप्रायः ---- एकमेव वस्तु ग्राह्यग्राहकाकारमिति नः प्रतिज्ञा । तद् यद्यर्थ एव तादृशो भवता- श्रीयते, सिद्धो नः पक्षः, अद्वैतसिद्धान्तसिद्धः । संज्ञामात्रे खावयोर्विसं- वादो भवेद् न वस्तुनि । उभयोरप्येकत्वाभ्युपगमात् । कथं पुनरत्र संबा- माने विसंवादः । अर्थवादी हि स्थिरमर्थमनुजानाति । ज्ञानवादी तु क्षणि- कम् । सत्यम् । अन्याऽय विशेषः तत्त्वं तावदेकमेवापद्यते । एनदेवान निरूपणीयम् । अन्यत्त्वेतद् यत् स्थिरमस्थिरं वेति ।। १३ ।। एतदेव विवृणोति- ग्राह्येति । नन्वस्त्ययं विशेपः वाह्योऽर्थो ज्ञान- मान्तरमिति । अतः कथं न वस्तभेदः । अत आह – बाह्येति । अयमभि- प्रायः नायं बाह्यान्तरविवेकः पारमार्थिकस्तत्त्वाभेदे सिध्यति । भेदे हि तथा भवेदेकं वायमेकमान्तरमिति । आभिन्ने तु तत्त्वे किमपेक्ष्य किं बाह्य কিনল বা পাৰি। আনন্দ লালনর্দিন: দন- मिति ॥ १४॥ मनु यौद्धानामपि स्वच्छाकारमेकमेव ज्ञानम् । अतः कथमस्मिन् नीलादिरूपं ग्राह्यग्राहकाकारशपलं विभक्तमिदं नीलमहं जानार्माति निरु- प्यते । नहि स्वच्छस्य नीलादिता सम्भवति । नकस्य ग्राधग्राहकता नीलमहं जानामीति, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । अत एव न अविभागः इदं जानामीति । अतः प्रतिभासानुगुणोऽय कारपक्ष एव न्याय्यः, अत आह- ·मीमांसाश्लोकवारिक काशिकाटीकोपेतम् । चित्राभिश्चित्रहेतुत्वाद् वासनाभिरुपप्लवात् । स्वानुरूप्येण नीलादिग्राह्यग्राहकरूपितम् ॥ १६ ॥ प्रविभक्तमिवोत्पन्नं नान्यमर्थमपेक्षते । अन्योन्यहेतुता चैव ज्ञानशक्त्योरनादिका ॥ १७ ॥ मत्पक्ष इति सार्धद्वयेन । अयमर्थः यद्यपि स्वच्छो ज्ञानामा एक एव, तथाप्यनादौ संसारे यानि पूर्वजानानि तान्येव प्रसूतिः प्रसवो यासां वास- मानां ताभिः नीलपीतादिविचित्रज्ञानहेतुत्वाद् विचित्राभिः आत्मानुरूपेण तस्य स्वच्छस्य ज्ञानात्मन उपप्लवात् । उपप्लवो भ्रान्तिज्ञान, किमुक्तं भ- वति । यादृशी वासना तादृश स्वानुरूपं विभ्रम जनयति । नीलवासना नीलं, पतिवासना पीतमिति यावत् । एवं च स्वानुरूप्येणोपप्लवाद् ज्ञानात्मनि नी- लादिरूपं तावत् प्रकाशते । तच्च ग्राह्यग्राहकाकारशवलं तदाकारवासनोपलवा- देव । ग्राह्यग्राहकाकारशवलैर्हि पूर्वज्ञानस्तदाकारीरा)एव वासना आहिताः। अतो नीलायाकारवत् तदाकारप्रकाशो नानुपपन्नः । विभक्ताकारवासना- वशादेव च विभक्तप्रतिभासो वर्णनीयः । एवंच वासनावशादेव नीलादिल ग्राह्यग्राहकाकाररूपित प्रविभक्तमिवेद नीलमित्युपपन्नमिति न पारमार्थिक पहिःसन्तमाश्रयभूतमपेक्षते । एकस्मिन्नेव हि तत्वे त्रितय समाप्त अमितिः प्रमाता प्रमेयं चेति । यथाः- "अविभक्तोऽपि युद्धधात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिय लक्ष्यते ॥" इति । आह -सन्तु तावद् वासनानिवन्धनाः सविदां नानासमुल्लासाः । तद्वैचित्र्यमेव कुतः । ननूक्तं विचित्रज्ञानहेतुत्वाचित्राभिरिति । न, अन्यो- न्याश्रयापत्तेः । तथाहि-वासनाभेदाद् ज्ञानभेदस्त दाद वासनाभेदः इति दुरुत्तरमितरेतराश्रयमिति । अन आह~-अन्योन्यति । अयमर्थः-- नेदमितरेतराश्रयम् । अनादिरय वासनाज्ञानयोः कार्यकारणभावः वीजाहर योरिव । नावान्यतरस्यापि पूर्वकोटिः प्रसइयायते । अतो वासनातो ज्ञान ततो वासनेति किमनुपपन्नम् । शस्तिरिति वासनामपदिशति । सा हि ज्ञान- शक्तिरिति प्रसिद्धा । अय चानादितयेतरतराश्मयपरिहारः अनादौ संसार इत्यन सूचितोज विवृत इत्यनुसन्धातव्यामिति ॥ १७॥ - ·, औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । अनेककल्पनायाश्च ज्यायसी ोककल्पना। शक्तिमात्रस्य भेदश्च वस्तुभेदाद् विशिष्यते ॥ तस्मादुभयसिद्धत्वाज्ज्ञानस्याकारकल्पना । ज्यायसी भवतस्त्वर्थं कल्पयित्वा भवेदियम् ॥ तदसिद्धावशक्तत्वात् तेनैवं विप्रकृष्टता। प्रत्यासन्नं च सम्बद्धं ग्राह्यं मम भविष्यति॥ २० ॥ एवं तावदुपपादितं ज्ञानमाकारवदिति । इदानी तत्रैव कारणान्तर- माह-अनेकेति द्वयेन । कल्पनागौरव हि द्वैतवादिनामापयते, नास्माक- मेकत्वादिनामिति भावः । नन तवापि शक्तिकल्पनया द्वैतमेव, असत्यां हि तस्यां पूर्वोक्तविभागानुपपत्तिरत आह - शक्तिमात्रस्येति । अयमभि- -न वासना नाम काचिद् वस्तुतो ज्ञानातिरेकिण्यस्ति या द्वैतमा- वहति । संवृतिसत्यकल्पिता हि सा। नच काल्पनिक वस्तु द्वैतमापादयति । अपिच पहिर्वस्तुवादिनामपि तदुपेत्य तत्समवाय्यन्यः शक्तिभेदः कल्पनीय एव ततत्कार्यभेदोपपादनाय । तदियं दाक्तिकल्पना साधारणी । ज्ञानवादि- नस्तु ज्ञानशक्तिकल्पनैव केवलेत्यन्ति विशेप. । एतच पारमार्थिक शक्ति- भेदमभ्युपेत्योक्तम् । नच तथा सागता मन्यन्ते. चिन्मानं तु सदित्य- भ्युपगमादिति । इतश्च ज्ञानमाकार पदित्याह --निम्मादिति ज्यायस्य- न्तेन । उभयोरपि द्वैताद्वैतवादिनो. सिद्ध ज्ञानमतस्तस्यैपाकारकल्पना न्याय्या सिद्धाश्रयत्वादिति । तस्माद् वस्तुभेदादाकृष्यत्यर्थः । तव त्वस्मा. कमर्यासिद्धराश्रयान्तरकल्पनापुरस्सरी तदाकारकल्पना स्यादित्याद-मरत इति ॥१९॥ अन कारणमाह नदमिद्धारशलादिति । नीलादिहीदं नीलमिति कचिदाश्रितो दृश्यते । नासावाश्रयमन्तरेणापपद्यते । तद् यदि जानाश्रय इप्यते मिद्धाश्रयो भवनि, इतरथा माध्याश्रय इति विशेष इनि । अपिचैवमर्याकाराश्रयणे तेन पिज्ञानेन विप्रष्टता नीलादंगकारस्यापयेन । प्रायः ·- मीमांसाश्लोकवार्विकं काशिकाटीकोपेतम् । ततश्च तेन तत्प्रकाशायोग इत्यभिप्रायेणाह-~-तेनेति । अनेन च 'संवेद. नादिति बौद्धोक्तो हेतुरन्ततिः । एवं हि तेनोक्तं नानात्मनः संवेदनं भवति नीलचित्तौ पीतयत् । आत्मभूतस्य तु स्वात्मवदेव प्रकाशो नानु- पपन्नः । तदिदमुक्तम् 'अनन्तरत्वे तु नीलादेरेनुभवात् तदात्ममूतः प्रका- शते, तथा नीलाघनुभवः स्यादिति । तथेति यया ज्ञानात्मेत्युक्तं भवति । अतः संवेदनादेव तु मासमानस्य नीलादेस्तत्संविदश्चाविवेकः सिद्ध इति । अपरमपि 'ग्राह्यलक्षणयोगादिति वाह्यापलापे वौद्धोक्तं हेतुमुपन्यस्यति प्रत्यासन्नमिति । अयमभिप्रायः- मम हि ज्ञानात्मभूतमेकान्तप्रत्यासन्नं नी- लादि युक्तं यद् ग्राह्यतां प्रतिपद्यते । असम्बद्धस्य तु ग्राह्यलक्षणायोगः । नन्वियमेवार्थस्य ग्राह्यता यत् ततो ज्ञानस्योत्पत्तिः तत्सारूप्यं च । बाह्य- नीलाद्याभासं हि ज्ञानम् । तत्स्वरूप तावत् ततश्चोत्पद्यते कदाचित् ज्ञान- कार्यव्यतिरेकात् । यथोक्तं -- 'सत्सु समर्थेष्वन्येषु हेतुपु ज्ञानकार्यानु- पत्तिः कारणान्तरवैकल्यं सूचयति । स बाह्योऽर्थः स्यादिति । सौत्रान्ति- कमते सन्ति खल्वालोकेन्द्रियमनस्कारादयः । ते च ज्ञानहेतवः । नच ज्ञानं जायत इति दृष्टम् । तदिदं पाह्यार्थसन्निकदेवोत्पद्यत इति तसिद्धिः। एवंचोत्पत्तिसारूप्याभ्यामवार्थवेदनमित्युच्यते (अर्था ग्रा? अर्थो रोह्यत इति च ।अत उत्पत्तिसारूप्ययोरेव ग्राह्यलक्षणवाद् ग्राह्योऽयों नापबोतुं शक्यते । मैवम् । एवं सत्यनन्तरमेव विज्ञानं तुल्यविपर्य विपयः प्राप्नोति ज्ञानानां तत्सारूप्यात् तदुत्पत्तेश्च समनन्तरप्रत्ययाधीनजन्मत्वादुत्तरेषाम् । अपिच नार्थज्ञानयोः सारूप्यं, ज्ञानप्रतिभासिनः स्थूलाकारस्य परमाणुष्वभावात् । एकश्यायमाकारो ज्ञानसन्निवेशी । बहूनि च सञ्चितानि रूपार्दानि । कथम- नयोः सारूप्यम् । नचापि स्थूल एको विषयोऽवयव्यस्ति, तस्यावयवेभ्यो- ऽ यतिरेकात् , तन्नानात्वे नानात्वापत्ति । एकावयवकम्मे च सर्वाचयधिकम्प- प्रसङ्गः। एकावृतौ चाभेदात् सर्वावृतिः न वा कस्यचिदित्यविकलोपलम्भ- प्रसङ्गः । अवयवस्यावरण नावयविन इति चेद् न । अभेदे तदनुपपत्तेः । भेदे वा तदावरणेऽप्यनावृतत्वात् प्राग्वदस्य दर्शनप्रसङ्गः । कस्माच भिन्ना- ऽवयवज्ञानाधीनज्ञानः, न खलु घटसवित् पटमविदमपेक्षते । वस्तुस्वभावा दिति चेद् , न । अन्यतमानुपलम्भेऽनुपलम्मप्रसङ्गात् । कतिपयावयवप्रति- १. 'धात्मा' स. पाट..

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । -- पत्तौ वा (दर्शने?) अमुल्यग्रदर्शनेऽपि स्थूलोपलम्भप्रसङ्गः । अतो नास्ति कश्चित् स्थूल एकोऽर्थः यो ज्ञानं सरूपयति । किञ्च इदमेकेन वा केनचिदा- स्मना ज्ञानार्थयोः सारूप्यं सर्वात्मना वा । एकदेशसारूप्ये नीलमपि पीत- संविदः सरूपम् उभयोः क्षणिकत्वादसाधारणत्वाचेति तदपि ग्राह्यं भवेत् । एवं च सर्वः सर्ववित् स्यात् । अतदुत्पत्तरग्राह्यत्वमिति चेद् , न । प्रमाणा- भावाद् नीलबुद्धिनलिपतिाभ्यां सदृशी नीलादेवोत्पद्यत इति न नः प्रमाण क्रमते । अपिच नीलादप्युत्पत्तौ न प्रमाणमित्यनन्तरमेव वक्ष्यामः । समं च सारूप्यमिति न ग्राह्येतरविवेकः । सर्वात्मना तु सारूप्यमातिष्ठमानो जडत्वमप्यर्थस्य बुद्धावादध्यात् । एवं चान्ध्यमेव जगतः । यथाहुः "एकदेशेन सारूप्ये सर्वः स्यात् सर्ववेदकः । सर्वात्मना तु सारूप्ये ज्ञानमज्ञानतां ब्रजेत् ॥" इति । नच तदधीना ज्ञानोत्पत्तिः, उपादानविशेषाभावादेव कार्यव्यतिरेक- सिद्धः । कार्यदर्शनपलेन हि वयं समनन्तरप्रत्ययमेव वासनापरनामानमु- तरवुद्धीनां कारणमाचक्ष्महे । तत्कायव्यतिरेके तदभावमुन्नयामः । नहि समयं च कारणं कार्य च न भवतीति सम्भवति । अत उपादानमेव तन्नामदशामनुपगतं यन्न कार्यमारब्धवदिति किमर्थग्रहणेन । यथोक्तं "यथाकथञ्चित् तस्यार्थरूपमुक्त्वावभासिनः । अर्थग्रहः कथं सत्यं न जानेऽहमपीदृशम् ॥" इति । सिद्धः सत्स्वपि हेत्वन्तरेषु कार्यव्यतिरेकः । तस्मान्नोत्पत्तिसारूप्ये प्राधलक्षणम् । नचागृह्यमाणोऽयः सिध्यतीति सिद्ध "नान्योऽनुभाव्यो युध्यास्ति त(स्य ? स्या) नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ।।" इति । ग्राह्यलक्षणायोगात् तावन्नान्योऽनुमान्योऽस्ति । अत एव तस्या ना- नुभवोऽपरः । तेनापि तद्ग्रहणानुपपत्तेः । अतः स्वप्रकाशा धीरेवैका मोदत इति सिद्धम् । यस्त्वसम्बद्धस्यैव ज्ञानेनार्थस्य प्रकाश्यतामातिष्ठते, मोऽम- म्बद्धनापि दीपेन घटस्य प्रकाश्यतामातिष्ठत इति विवृतं हेतुद्वयम् । सहोप- सम्मनियम उपरिष्टाद् विवरिप्यत इति ॥ २० ॥ 9001 ·, मीमासाश्लोकवार्षिक कागिसटीकोपेतम् । ततश्च तेन तत्प्रकाशायोग इत्यभिप्रायेणाह ---तेनेति । अनेन च 'सवेद नादिति पोदोको हेतुरन्तति । एव हि तेनोक्त नानात्मन सवेदन भाति नीलवित्तो पीतयत् । आत्मभूतस्य तु स्वात्मवदेव प्रकाशो नानु पपन्न । तदिदमुक्तम् 'अनन्तिरत्वे तु नीलादेनुमनात् तदात्मभूत प्रका शते, तथा नारायनुभव स्यादिति । तयेति यथा ज्ञानात्मेत्युक्त भवति । अत संवेदनादेव तु भासमानस्य नीलादेस्तत्सविदश्वाविवेक सिद्ध इति । अपरमपि 'ग्राह्यलक्षणयोगादिति वाह्यापलाप बौद्धोक्त हेतुमुपन्यस्यति प्रत्यासन्नमिति । अयमभिप्राय -मम हि ज्ञानात्मभूतमेकान्तप्रत्यासन्न नी लादि युक्तं यद् ग्राह्यता प्रतिपद्यते । असम्बद्धस्य तु ग्राह्यलक्षणायोग । नन्वियमेवार्थस्य ग्राह्यता यत् ततो ज्ञानस्योत्पत्ति तत्सारूप्य च । बाह्य नीलाद्याभास हि ज्ञानम् । तत्स्वरूप तावत् ततश्चोत्पद्यते कदाचित् ज्ञान कार्यव्यतिरेकात् । यथोक्त - सत्सु समथध्वन्येषु हेतुपु ज्ञान कार्यानु- त्पत्ति कारणान्तरवैकल्य सूचयति । स बायोऽर्थ स्यादि ति । सौनान्ति कमते सन्ति खल्वालोकेन्द्रियगनस्कारादय । ते च ज्ञानहेतव । नच ज्ञान जायत इति दृष्टम् । तदिद बाह्यार्थसन्निकदेवोत्पद्यत इति तत्सिद्धि । एवचोत्पत्तिसारूप्याभ्यामेवाथवेदनामत्युच्यते (अर्था ग्रा? अथा गृ)ह्यत इति च! अत उत्पत्तिसारूप्ययोरेव ग्राह्यलक्षणवाद् ग्राह्योऽथा नापहोतु शक्यत । मैवम् । एव सत्यनन्तरमेव विज्ञान तुल्यविषय विषय ग्रामोति ज्ञानाना तत्सारूप्यात् तदुत्पत्तेश्च समनन्तरप्रत्ययाधीननन्मत्वादुत्तरेषाम् । अपिच नार्थज्ञानयो सारूप्य, ज्ञानप्रतिभासिन स्थूलाकारस्य परमाणुप्वभावात् । एकथायमाकारो ज्ञानसभिवेशा । बहूनि च मञ्चितानि रूपादीनि । कथम नयो सारूप्यम् । नचापि स्थूल एको विपयोऽवयव्यस्ति, तस्यावयोभ्यो ऽ यत्तिरेकात् , तन्नानात्व नानात्वापत्ति । एकाश्यवकम्पे च सर्वापयविकम्प प्रसङ्ग । एकातौ चाभेदात् सर्वाति न वा कस्यचिदित्यविकलोपलम्भ प्रसङ्ग । अअयवस्यावरण नारयग्नि इति चद् न । अभेदे तदनुपपत्ते । मंदे वा तदावरणऽप्यनावृतत्वात् प्राग्यदस्य दशनप्रसङ्ग । कस्माच मिन्ना- ऽवयवज्ञानाधीननान , न खलु घटसनित् परमविदमपेक्षते । वस्तुस्वभाना दिति चेद् , न । अन्यतमानुपलम्भऽनुपलम्भप्रसङ्गात् । कतिपयावयाप्रति १ ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । पत्तौ वा (दर्शने') अगुल्यग्रदर्शनेऽपि स्थूलोपलम्भप्रसङ्ग । अतो नास्ति कश्चित् स्थूल एकोऽयं यो ज्ञान सरूपयति । किञ्च इदमेकेन वा केनचिदा त्मना ज्ञानार्थयो सारूप्य सर्वात्मना वा । एकदेशसारूप्ये नीलमपि पीत सविद सरूपम् उभयो क्षणिकत्वादसाधारणत्वाचेति तदपि ग्राह्य भवेत् । एव च सर्व सर्ववित् स्यात् । अतदुत्पत्तैरग्राह्यत्वमिति चेद् , न । प्रमाणा- भावाद् नीलगुद्धिनलिपतिाभ्या सदृशी नीलादेवात्पद्यत इति न न प्रमाण क्रमते । अपिच नीलादप्युत्पत्तौ न प्रमाणमित्यनन्तरमेव वक्ष्याम । सम च सारूप्यमिति न ग्राह्येतरविवेक । सर्वात्मना तु सारूप्यमातिष्ठमानो जडत्वमप्यर्थस्य बुद्धावादध्यात् । एव चान्ध्यमेन जगत । यथाहु "एकदेशेन सारूप्ये सर्व स्यात् सर्ववेदक । सर्वात्मना तु सारूप्ये ज्ञानमज्ञानता ब्रजेत् ॥ इति । नच तदधीना ज्ञानोत्पत्ति उपादानविशेषाभावादेव कार्यव्यतिरेक सिद्ध । कार्यदर्शनवलेन हि वय समन तरप्रत्ययमेव वामनापरनामानमु- तरबुद्धीना कारणमाचक्ष्महे । तत्कायव्यतिरेक उदभावमुन्नयाम । नहि समग्र च कारण कार्य च न भवतीति सम्भवति । अत उपादानमेव तन्नामदशामनुपगत यन्न कार्यमारब्धवदिति किमर्थग्रहणेन । यथोक्त "यथाकयश्चित् तस्यार्थरूपमुक्त्वावभासिन । अर्थग्रह कय सत्य न जानेऽह्मपीदृशम् ॥" इति । सिद्ध सत्स्वपि हेत्वन्तरेषु कार्यव्यतिरेक । तस्मान्नोत्पत्तिसारूप्ये ग्राह्यलक्षणम् । नचागृह्यमाणोऽर्य सिध्यतीति सिद्ध "नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति त(स्य १ स्या) नानुभवोऽपर । ग्रामग्राहकवैधुर्यात् स्वय सैव प्रकाशते ॥' इति । ग्राह्यलक्षणायोगात् तावन्नान्योऽनुमायोऽस्ति । अत एव तस्या ना नुभयोऽपर । तेनापि तद्ग्रहणानुपपत्ते । अत स्वप्रकाशा धीरवैका मोदत इति मिद्धम् । यस्त्वसम्यद्धस्यैव ज्ञाननाथस्य प्रकाश्यतामातिष्ठते, मोऽय मद्धेनापि दीपेन घटस्य प्रकाश्यतामातिष्ठत इति पिछत हेतुद्वयम् । सहोप लम्मनियम उपरिष्टाद् विवरिप्यत इति ॥ २० ॥ 4001 - ·. मीमासाश्लोक्वानिक काशिमाटीकोपेतम् । ततश्च तेन तत्यकाशायोग इत्यभिप्रायणाह- तेनेति । अनेन च 'सदेद नादिति चौद्धोतो हेतुरन्तणत्ति । एव हि तेनोक्त नानात्मन संवेदन भरति नीलवित्तौ पीतात् । आत्मभूतस्य तु स्वात्मनदेव प्रकाशो नानु पपन्न । तदिदमुक्तम् 'अनर्यान्तरले तु नीलादेरनुभवात् तदात्मभूत प्रका शते, तथा नीलाद्यनुभव. स्यादिति । तयेति यथा ज्ञानात्मेत्युक्त भवति । अत. सदनादेव तु भासमानस्य नीलादेस्तत्सरिदश्वाविवेक सिद्ध इति । अपरमपि 'ग्राह्यलक्षणयोगादिति याद्यापलापे बौद्धोक्त हेतमुपन्यस्यति - प्रत्यासन्नमिति । अयमभिप्राय -~-मम हि ज्ञानात्मभूतमेकान्तप्रत्यासन्न नी लादि युक्तं यद् ग्राह्यता प्रतिपद्यते । असम्बद्धस्य तु ग्राह्यलक्षणायोग । नन्वियमेवार्थस्य ग्राह्यता यत् ततो ज्ञानस्योत्पत्ति तत्मारूप्य च । बाह्य नीलाद्याभास हि ज्ञानम् । तत्स्वरूप तावत् ततश्चोत्पद्यते कदाचित् ज्ञान कार्यव्यतिरेकात् । यथोक्त -- 'सत्सु समर्थेष्वन्येपु हेतुपु ज्ञानकार्यानु- सत्ति. कारणान्तरवैकल्य सूचयति । स पायोऽर्थ स्यादिति । सौरान्ति- कमते सन्ति खल्वालोकेन्द्रियमनस्कारादय । ते च ज्ञानहेतर । नच ज्ञान जायत इति दृष्टम् । तदिद याह्यार्थसन्निकदेवोत्पद्यत इति तत्सिद्धि । एवचोत्पत्तिसारूप्याभ्यामनार्थवेदनमित्युच्यते (अर्धा याअर्थों गू)ह्मत इति च । अत उत्पत्तिसारूप्ययोरेव ग्राह्यलक्षणवाद ग्राह्योऽधो नापहोतु शस्यते । मैवम् । एव सस्यनन्तरमेव विज्ञान तुल्यविपय विषय. प्रामोति ज्ञानाना तत्सारूप्यात् तदुत्पत्तेश्च समनन्तरप्रत्ययाधीनजन्मत्वादुत्तरेषाम् । अपिच नार्थज्ञानयो सारूप्य, ज्ञानप्रतिभासिन स्थूलाकारस्य परमाणुप्वभावात् । एकश्चायमाकारो ज्ञानसन्निवेशी । बहुनि च सञ्चितानि रूपादीनि । कथम- नयो. सारूप्यम् । नचापि स्थूल एको विषयोऽवयव्यस्ति, तस्यावयवेभ्यो- ऽ यतिरेकात् , तन्नानात्वे नानात्वापत्ति ! एकावयवकम्पे च सर्वाग्यविकप- प्रसङ्ग । एकातृतौ चामेदात् सर्वावृति न वा कस्यचिदित्यरिकलोपलम्भ प्रसङ्ग । अवयवस्यावरण नावनि इति चेद्, न । अभेदे तदनुपपत्ते । भेदे वा तदावरणऽप्यनावृतत्वात् माग्वदस्य दर्शनप्रसह । कस्माच भिन्ना- ऽवयवज्ञानाधीनज्ञान , न खलु घटसवित् पटपनिदमपक्षते । वस्तुस्वभाषा दिति चेद्, न । अन्यतमानुपरम्भेऽनुपरम्मप्रसङ्गात् । कतिपयाश्यपप्रति यात्मा' स पाठ ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । पत्तौ वा (दर्शने?) अमुल्यग्रदर्शनेऽपि स्थूलोपलग्भप्रसङ्गः । अतो नास्ति कश्चित् स्थूल एकोऽयः यो जानं सरूपयति । किञ्च इदमेकेन वा केनचिदा- त्मना ज्ञानार्थयोः सारूप्यं सर्वात्मना वा । एकदेशसारूप्ये नीलमपि पीत- सविदः सरूपम् उमयोः क्षणिकत्वादसाधारणत्वाचेति तदपि ग्राम भवेत् । एवं च सर्वः सर्वक्त् िस्यात् । अतदुत्पत्तेरणाद्यत्वमिति चेद्, न । प्रमाणा- भावाद् नीलबुद्धिनलिंपतिाभ्यां सदृशी नीलादेवोत्पद्यत इति न नः प्रमाण क्रमते । अपिच नीलादप्युत्पत्तौ न प्रमाणमित्यनन्तरमेव वक्ष्यामः । समं च सारूप्यमिति न ग्राह्येतरविवेकः । सर्वात्मना तु सारूप्यमातिष्ठमानो जडत्वमप्यर्थस्य बुद्धावादध्यात् । एव चाल्यमेव जगतः । यथाः- "एकदेशेन सारूप्ये सर्वः स्यात् सर्ववेदकः । सर्वात्मना तु सारूप्ये ज्ञानमज्ञानतां व्रजेत् ।।" इति । नच तदधीना ज्ञानोत्पत्तिः, उपादानविशेषामावादेव कार्यव्यतिरेक- सिद्धः । कार्यदर्शनवलेन हि वय समनन्तरप्रत्ययमेव वामनापरनामानमु- तरबुद्धीनां कारणमाचक्ष्महे । तत्कायव्यतिरेके तदभावमुन्नयामः । नहि समग्र च कारणं कार्यं च न भवतीति सम्भवति । अत उपादानमेव तन्नामदशामनुपगत यन्न कार्यमारब्धवदिति किमर्थग्रहणेन । यथोक्त "यथाकथञ्चित् तस्यार्थरूपमुक्त्वावभासिनः । अर्थग्रहः कथ सत्य न जानेऽह्मपीदृशम् ॥" इति । सिद्धः सत्स्वपि हेत्वन्तरेषु कार्यव्यतिरेकः । तस्मान्नोत्पत्तिसारूप्ये प्राधलक्षणम् । नचागृह्यमाणोऽर्थः सिध्यतीति सिद्धं "नान्योऽनुभाव्यो बुद्ध्यास्ति त(स्य स्या) नानुभवोऽपरः । ग्राह्यग्राहकवैधुर्यात् स्वयं सैव प्रकाशते ।।" इति । ग्राझलक्षणायोगात् तावन्नान्योऽनुमाव्योऽस्ति । अत एव तस्या ना- नुभवोऽपरः । तेनापि तद्ग्रहणानुपपत्तेः । अत स्वप्रकाशा धीरेवैका मोदत इति सिद्धम् । यस्त्वसम्बद्धस्यैव ज्ञानेनार्थस्य प्रकाश्यतामातिष्ठते, सोऽस- म्बद्धनापि दीपेन घटस्य प्रकाश्यतामातिष्ठत इति विवृत हेतुद्वयम् । सहोप- लम्मनियम उपरिष्टाद् विवरिष्यत इति ॥ २० ॥ qool ·१०२ मीमासाश्लोकवात्तिक काशिकाटीकोपेतम् । इतवाकारवज्ञानं यस्मात् तत् प्रकाशकम् । स्वयं प्रकाशहीनस्य बाह्यस्थोपायसम्मतम् ॥ २१ ॥ नचागृहीते ज्ञानाख्ये प्रकाश्योऽर्थोऽवधार्यते । तदधीनप्रकाशत्वाद् दीपाभासे यथा घदः ॥ २२ ॥ उत्पन्नेष्वपि चार्थेषु प्रकाशाभावतः कचित् । प्रतिवन्धकयोगाद वा संवित्तिनोपजायते ॥ २३ ॥ ज्ञानस्योरपद्यमानस्य प्रतिवन्धो न कश्चन । नचाप्रकाशरूपत्वं येनास्याग्रहणं भवेत् ॥ २४ ॥ अपरमपि ज्ञानस्यैवाकारवत्ताया कारणमाह ---इत्तश्चेति । युष्माक मीमासकाना तज्ज्ञान प्रकाशकमिति सिद्धान्त इति । कस्य प्रकाशकमत आह. स्वयमिति । बाह्यस्य जडात्मन स्वय प्रकाशहीनस्य तदुपायतया सम्मत, अन्यथा तत्प्रकाशायोगात् ॥ २१ ॥ किमती यवमत आह~नचेति । यद्धि यस्य प्रकाशक तद् गृहीतमेव प्रकाशयति । तद् यदि ज्ञानमर्यस्य प्रकाशकमेतदपि नागृहीत तत् प्रकाशयेत् । अतोऽवश्य ग्रहीतव्यम् । नच तदनाकार ग्रहीतु श क्यम्, नचार्यज्ञानयोराकारभेदोपलम्भ 1 अतोऽवश्याभ्युपगन्तव्य ग्रहणस्य ज्ञानस्यैवायमाकार इति साम्प्रतमित्यभिप्राय इति । तदधीनप्रकाशत्वादिति ज्ञानाधीन प्रकाश प्रतिमासो यस्येत्यर्थ ॥ २२ ॥ एव तावदवश्यग्राह्यतया ज्ञानस्यैवाकार अपश्यग्राह्यता च प्रकाश कसयेत्युक्तम् । इतश्यावश्यग्राह्यतेत्याह – उत्पन्नेविति येन । द्वेषा त्पन्न वस्तु न गृह्यते प्रकाशकाभावात् प्रतिबन्धाद् वा ! यया धकारतिरोहितो घट बुडादिप्रतिबन्धाद वा यथा लोके । स एव चैतदुभयमपि ज्ञाने सम्भवति । अतो ग्रहणकारणासम्भपादुत्पद्यमानमेव ग्रहीतव्यम् । एव च तस्यैव साकारत्वापत्तिरित्युक्तमवेति ॥ २४ ॥ -

·औत्पत्तिकसूने शून्यवाद ।
१०३
प्राक् चार्थग्रहणादिष्टा तस्योत्पत्तिस्तदैव च।
संवेदनं भवेदस्य नचत् कालान्तरेऽपि न ॥ २५॥
किं हि तस्य भवेदृवं प्राक् च नासीन्न येन तत् ।
पूर्व गृहीतं पश्चाञ्च गृहीतमिति भाप्यते ॥ २६ ॥
ज्ञानान्तरस्य चोत्पत्ति प्रकाशो न प्रतीक्षते ।
तस्य तस्यापि चान्येन संवित्तावस्थितिर्भवेत् ।
यदि त्वयंप्रकाशात् प्राग ज्ञानं नोत्पद्येतव, ततोऽसतो ग्रहणासम्भ-
वान गृह्येत, न त्वेवं भवद्भिरपीप्यते । उत्पन्नायामेव युद्धावर्थस्य ज्ञातवा.
भ्युपगमात् । ततः प्रागुत्पन्नस्याग्रहणकारणाभावादावश्यकं तादात्विकं ग्रहण-
मित्याह प्राक् चार्यति अस्यान्तेन । यदि तूल(नं? न्न) प्रतियन्धं
च केनापि न गृह्यत इत्युच्यते नित्यासंवेद्यतैव तापद्येत । ततश्चाभाव-
एव ज्ञानस्य भवेदित्यभिप्रायेणाह -नचेदिति ॥ २५ ॥
किं पुनः कालान्तरे न ग्रहणमित्यत आह --किमिति । अगृह्य-
माणे विशेष प्रागग्रहणं परस्ताच ग्रहणमित्यनुपपन्नामिति ॥ २६ ।।
ननूत्पन्नस्यापि संविदन्तरापेक्षया ग्रहणमिति किं नोपपद्यते अत
आह -ज्ञानेति । युक्तं यदप्रकाशकोऽर्थः प्रकाशाय ज्ञानान्तरमपेक्षते ।
ज्ञानं तु स्वयमेव प्रकाशरूपमिति किं तस्य प्रकाशान्तरापेक्षया। अतः सहसैव
प्रकाशतेति । तुल्यजातीयान्तरापेक्षायामनवस्था । यथाहुः-- 'ज्ञानान्तरेणा-
नुभवे हीष्टा' इति । नच ज्ञानं न ज्ञायत एवेति साम्प्रतम् । अभाव-
प्रसङ्गात् । उत्तरकालं च स्मृतिदर्शनात् सहैव हि विज्ञानेन पूर्वदृष्टमर्थं
स्मरन्तो दृश्यन्ते ज्ञातोऽसावों मयेति । नचाज्ञातस्य ज्ञानस्य स्मृतिरुप-
पद्यते । उक्तं च परैः- 'तत्रापि च स्मृतिः' इति । एवं चापरापरज्ञाना-
पेक्षायामेकविषयसवित्तावेवायुः पर्यवस्येत् न विषयान्तरसञ्चारो जायेत ।
तत्र च दृष्टं ज्ञानम् । यथाहुः
"विषयान्तरसञ्चारस्तथा न स्यात् स चेष्यते ।"
इति । तदेतत् सर्वमभिप्रेत्याह -तस्येति ॥ २७ ॥

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । ज्ञानप्रष्ठेन योऽप्यूर्ध्वमर्थाभावेऽपि दृश्यते । परामशोऽर्थरूपस्य स कथं वोपपद्यते ॥२८॥ तद्रूपमर्थमालिख्य यदि धीनोपजायते । भूतकाले च यद्यर्थस्तत्पूर्व नोपलक्षितः ॥ २९॥ वक्तारश्चापि दृश्यन्ते वर्तमानार्थवुद्धिपु। नीलोऽर्थोऽयं यतो मेऽत्र तद्रूपा जायते मतिः ॥३०॥ तस्मात् पूर्वगृहीतासु बुद्धिप्वर्थोपलम्भनम् । इतश्च प्राग् ज्ञानं ज्ञायते ज्ञानाकारश्च नीलादिः, येन ज्ञानपुरस्सर- मेवावगतपूर्व निरुद्धमर्थ स्मरन्तो दृश्यन्ते ज्ञातो मयातिक्रान्तोऽमुको रा- जेति । यदि द्यर्थस्याकारो भवेत् , असत्यर्थे सता कथं धीरनुरज्येत । अतो धुद्धिरेव तदाफारमर्थमालिख्योपजायत इति युक्तम् । यदि चातीते काले ज्ञानपुरस्सरमों नोपलक्षितो भवेत् , कथमिदानी तथा स्मर्येत । यथाव- गतग्राहिण्यो हि स्मृतयः कथ मात्रयापि पूर्वानुभूतमतिकागन्ति । तस्मा. ज्ज्ञानाकारो नीलादिः ज्ञानपूर्वकश्वार्थानुभव इत्पाद-ज्ञानेति द्वयेन । तत् पुनरिदं परस्परविरुद्धमिवोभयं साध्यमुपलभ्यते । तथाहि । ज्ञानपूर्वमों- ऽनुभ्यत इत्यर्थमङ्गीकरोतीति लक्ष्यते । ज्ञानाकारसाधनेन च निराकरोति इति तद्विषयमनृतम् । मैवम् । नात्र ज्ञानपुरस्सरमर्थोऽवसीयत इति तात्पर्यम् । एवं तु मन्यते --- अङ्गीकारयामि तावदेने नियमनुभवानुभवपुरस्सरी- मर्थस्थितिम् । एप हि छान्दसो द्वैतसिद्धिमेवमप्यविगुणां मन्यमानोऽभ्यनु- जानाति तावत् प्रथमं ज्ञानसंवेदनम्। ततोऽनाकारोपलम्भासम्भवादेकाकारो- पलम्भाचानायासमेवार्थापलापं वक्ष्याम इति च । तथा भाष्यकारेणापि- 'ननूत्पन्नायामेव बुद्धौ अर्यो ज्ञात इत्युच्यते' इति छद्मनैवार्थाभ्युपगमा द- र्शितः वार्तिककारेणापि तथैवानविहितम् । अतो न दोप इति ॥ २९ ॥ इतश्च ज्ञानानुविधाप्यर्थः । तथाहि भवन्ति वक्तार:- नीलोऽय- मर्यः तदूपानुमवादिति । ज्ञाननिरपेक्षे वयनिश्चये नैतदुपपद्यते । तदेत- दाह-वक्तार इति ।। ३० ॥ अतः सिद्धं बुद्धिज्ञानपुरस्सरमर्थज्ञानमित्युपसंहरति-तस्मादिति ।

·" औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । नचोपलब्धिरस्तीह निराकारासु बुद्धिषु ॥ ३१ ॥ अत्रैके वदन्ति:-किमिदमनिष्टमापाद्यते ज्ञानमनुभूयत इति । अ- तीमो हि वयमेकस्यां संविदि त्रितयं प्रमाता प्रमितिः प्रमेयं चेति, नीला- घाकारं प्रमेयं प्रमितिमनाकारां प्रमातारं च । तथा हीशीय प्रतीतिः नील- महं जानामीति । तदिह नीलपदास्पदं प्रमेयं मितिआनाथुपाता । प्रमाता तूत्तमपुरुषेणोपात्तः किं पुनरत्र त्रितये प्रमाणम् । प्रत्यक्षम् । साक्षात्कारिणी हि प्रतीतिः प्रत्यक्षम् । अस्ति चास्यामर्थवित्तौ त्रितयस्य साक्षात्कारः । तत्रापि मातृमेययोः पराधीनः प्रकाशः । न मितेः, स्वयम्प्रकाशत्वात् । इतर- योस्तु न स्वयम्प्रकाशत्वं, सतोरपि स्वप्नादौ तददर्शनात् । अस्ति खल्वयं पुरुषः, स्वापे जागरायां च प्रत्यभिज्ञानात् । एवमेव विषयाः । नच तदा प्रकाशन्ते । तत् कस्य हेतोः, यदि विषयाणामात्मनश्च स्वयम्प्रकाशता सं- विदस्तु स्वापादावसम्भवादेवाप्रकाशः, नाप्रकाशत्वात् । अपिच मेयमातृ- गोचरा फलभूता संविदवगम्यते नतु तस्या अपि भिन्ना संविदपरा, यदसा- वपि परायत्तप्रकाशाश्नीयते । तदिह स्वप्रकाशा संवित् । तगोचरी मातृमेयौ । संविगोचरत्वाविशेपेऽपि नात्मनः कर्मभावः, गन्तृवदुपपत्तेः । यथा खलु समानेऽपि क्रियाफलसंयोगविभागभागित्वे ग्रामादेः कर्मभावो, न गन्तुः । एवं प्रमाणफलसंवित्तिसम्बन्धाविशेषेऽप्यात्मनः कर्तृता । तत् कस्य हेतोः ! परसमवायिक्रियाफलभागिता हि कर्मता । सावयवानां गन्तव्यानां च देहे गतिसमवायाद् आत्मनि ज्ञानसमवायात् । तत्रासौ ग्रामः कर्म । तथाच विषया इति ते तथा । अतो निराकारैव संवित् स्वमहिमा सिध्यन्ती भातृ- मेयावपि व्यवस्थापयति । किमिदानी प्रमत्तवचस्सत्यं पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते नतु । पूर्व ज्ञायत इति । न, बुद्धयपदेशात् तस्यावानुमेयत्वात् । अस्ति का बुद्धि- संविदोभेदः । अस्तीति ब्रूमः । का तर्हि बुद्धिः, का च संवित् । आत्ममन- रसंयोगो बुद्धिः । बुद्धिजीनमित्यनीन्तरम् । फलभूता संविदनुभवादिपदा- पदम् । तया चात्ममनस्संयोगः कारणभूतोऽनमीयत इति किमनुपपन्नम् । अदूरविप्रकर्षांदन्यतरघान्यतरपदप्रयोगः । नन्वेवं संविदि संवेधेषु च संवेद्य- मानेषु संवेद्यद्वयोपलब्धिप्रसङ्गः । नचैवम् , एकाकारसंवेदनात् । उक्तमत्रैक एवाकारः संवेद्यः अनाकारा संवित् प्रकाशत इति । किमिदानीमसंवैधैव १. 'ह', २. 'दि संवेयमा' स. पाठः. P ·मीमासाश्लोक्वाचित काशिनाटीकोपेतम् । विवेकबुद्धयभावाच्च साकारस्य च दर्शनात् । साकारवत्तया वोधो ज्ञानस्यैव प्रसज्यते ॥३२॥ सवित् । न मूमोऽमयति । सवि(मक्त तयर हि सनित् सवेद्यते न मवेद्य तया । केय वाचोयुक्ति । इयमिय नास्या कर्मभावो वियत इति, स्वयम्न काशत्वात् । नचैवमसनित । न, अतन्मूलत्वात् सवेयभावस्य सर्वभावाना सा हि सर्वभावाना सिद्धि नचासचेतिना सिध्यतीति कय तेऽपि सिध्येयुः। अत सवित्प्रकाश एव द्वैत साधयतीति किं सिद्धसाधनेन । सविदुपारढो हि नीलादिरद्वैतमापादयति । सनिदव सनाकारसविदितया व्यतिरोपितो नीरा दिर्नाद्वैताय घटत इति सिद्ध प्रमाता प्रमिति प्रमेय चेति । तान् प्रत्याह नचेति । अयमभिप्राय श्रोनियदृष्ट चैव तावद् युद्धिरनुमेयेति लक्ष्यते । यदेवमाह--- 'ज्ञाते त्वनुमानादवगच्छती ति । यत्तु ज्ञानाभिप्राय तद्न सविंदमिप्रायमिति । तन्न । पर्यायवादनयो । चेतना बुद्धिः जान सविदि त्यनान्तरमिति लौकिका बुध्यन्ते । नचात्ममनसो सयोगश्चेतना, रूपादि तुल्यगुणत्वात् । तचेतनात्वे च मनसश्चैतन्यप्रसङ्ग । तस्यात्ममनसो सा धारणत्वात् । अचेतना युद्धिरित्यलौकिकम् । ययाहु - 'बुद्धिश्चेतनैव हि गम्यते । इति । अतो यैवासावनाकारा सविद् भवताभिमता सैव तावद् राद्धि , तदभिप्रायमेव युद्धचनुमेयत्वाभिधानम् । न त्वनाकारा सविदपरोक्ष मनुभूयते बुद्धिश्वानुमीयत इति साम्प्रतम् । तदयमर्थ ~यासो रोकिकी बुद्धिनीमावनाकारा अपरोक्षमुपलभ्यते । तस्मात् प्रत्यक्षबुद्धिवादिनायमा कारो जानसन्नियशी वाच्य । यथास्मानिरुक्तम् । यथापार्तिक वा मि द्धान्त अर्थ एव प्रत्यक्षो न बुद्धितिते । तत्र चोक्ता बुद्धयनुमाने लिङ्गा नुपपत्ति । अतोऽसिद्धमनिराकाराया युद्धेरनुपरम्मात् सनिदेय द्वेत साथ यतीति ॥ ३१ ॥ अपिचैव सहोपरम्भनियमात् त्रयस्यामेदापत्तिरित्याह ----विवेक बुद्धय मायायेति । अयाणा विवेकयुद्धधमायादेकस्यैव ज्ञानस्याकार तया बोध प्रसज्यत इति वक्ष्यमापन सम्बन्ध । ज्ञानग्रहणमुपत्क्षणा धम् । एकमेव तत्वमाकारवद् भवेदिति विवक्षितम् । यो हि मेयमातृप्रमासु सहोपरम्भमातिष्ठते तस्यान्यतरपिवितान्यतरबुद्धयमावादभेद व वयस्या ·ओत्पत्तिकसूत्र शून्यवादः । पोत, भेदे नियमायोगात् । भिन्नानां हि घटादीनामनियतः सहोपलम्भः । ते हि सहभावेन विवेकेन चोपलभ्यन्ते । अतोऽनियमव्याप्तो मेदो नाईति व्यापकविरुद्धोपलब्धौ भवितुं धूम इवाग्निना व्याप्तोऽनग्नौ । भिन्नावभासाद् भेद इति चेद्, न । अनेकान्तात् । तत्रैतत् स्याद् , एकदापि हि त्रितय- मनुभूयमानं भिन्नमेवावभासते घटकुड्यादिवदतो भिद्यत इति । तन्न । अनै- कान्तिकत्वाद् भेदोपलम्भस्य भेदे । उपलभ्यते खलु द्विचन्द्रादिवोवेऽभिन्न- चन्द्रः । नचैकस्माद् भिद्यते । तत् कस्य हेतोः । सहोपलम्भनियमादेव । स हि मुख्येन नियतसहोपलम्भः, तन्न ततो भिद्यते । तदनियतसहोप- लम्भा एव भावा भेदेनावसीयमाना भिद्यन्ते नेतरे । यथाहुः-- 'न भिन्ना- वभासित्वेऽप्यर्थान्तररूपत्वं नीलस्यानुभवात् तयोः सहोपलम्भनियमाद् द्विचन्द्रादिवदिति । ननु भिन्न योरपि रूपालोकयोः सहोपलम्भनियमो दृष्टः । अनालोकोपलम्भा न रूपबुद्धिर्यतः । तन्न, केवलस्यापि कचिदालोकस्य दर्शनात् । रूपस्य च प्राणिविशेषवनालोकस्य । सन्ति हि केचित् प्राणिनः येऽन्धकार एव रूपमालोकयन्ते । आलोके तु प्रतिहन्यन्ते । मातृमेयसंवेद नानि तु सहैवोपलभ्यन्त इति न भेदमर्हन्ति । नहि नीलाद् भिन्नं पीतं तेन सह नियमेनोपलभ्यते । अतः सहोपलम्भनियमादभिन्न त्रयमापद्यते इति । ननु चायमुपालम्भोऽस्तु सहोपलम्भनियमवादिनामेकेषां मीमांसकानाम् । ये तु विषयवित्तिपुरस्सरी युद्धिसंविदमातिष्ठन्ते, तेपामसिद्धः सहोपलम्भनि- यमः । सदैव हि विषयसंवेदनोत्तरकालमेव संविटुपलभ्यते । ययाहुः - "पूर्व संगृह्यते पश्चाज्ञानं तज्ज्ञाततावशात् ।" इति । तान् प्रत्याह --- सेति त इत्यन्तेन । अयमभिप्रायः --- इदं तावद- विवादं साकारं वस्तु दृश्यत इति । साकारदर्शनं चेदमप्रत्यक्ष संवेदने नोप- पद्यते, विषयः सन्मात्रतया न प्रकाशते यतः । तथा सति नित्यप्रकाशा- पत्तेः । अतो विषयोपलम्भसत्तयैव विपयप्रकाशः, न तत्स्वरूपसत्तया । विपयोपलम्भसत्ता चासिद्धा न सत्तानिवन्धनव्यवहाराय धटन इति तात्सि- द्धिरास्थेया । नच वित्तरन्या सिद्धिर्भावानां तद् यद्युपलम्भो विदितो. ऽसिद्धः, तदसिद्धौ विषयासिद्धिः, येन स एव तसिद्धिरिति विश्वमस्त- मितम् । अतोऽस्मात् साकारम्यैव वस्तुनो दर्शनादनुपपद्यमानादवगम्यते पदस्ति सहोपलम्भ इति । अन्यथा तद्दर्शनायोगात् । यथाः- " -- ·१०८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । नह्येवं कल्पना शक्या निराकारादितो मतिः । गृह्यतेऽर्थस्ततः पश्चात् साकारः सम्प्रतीयते ॥३३॥ आकारवत्वभेदोऽत्र ज्ञात्वा शक्येत भाषितुम् । प्राग्वुद्धिग्रहणादर्थे संवित्तिनेंति साधितम् ॥३४॥ "अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति ।" इति । अतः सिद्ध सहोपलम्मनियमाज्जानस्याकारवत्तया बोधः नास्ति तत्वतो मेद इति ॥ ३२॥ आह यद्यपलम्भासिद्धावुपलभ्योऽपि न सिध्यति, अस्तूपलम्मा- सिद्धिः । उपलम्भान्तरेण तु सिद्ध उपलभ्यं सायिप्यति । एवमपि सहो- पलम्भनियमासिद्धिरित्यपलम्मसिद्धिपूर्वकत्वादुपलभ्यसिद्धेः । उपलभ्यसिद्धि- पुरस्सरी तूपलम्भसिद्धिः प्रतिक्षिप्ता, सिद्धरसिद्धी साध्यासिद्धः । सिद्धि- सिद्धिपूर्विका तु साध्यसिद्धिः किं नेष्यते । अतोऽसिद्ध एवाय हेतुरत आह-नहीति । अस्यार्थः --- नेयमीदृशी कल्पना सम्भवति यदनाकारा संविदादावनुभूयते ततश्च पश्चात् साकारोऽर्थ इति । निराकारयुद्धथनुपल- धेरुक्तत्वात् । इतश्च नैवं कल्पना युक्ता । कथं हि स्वोपलम्मकाले संभि- सोऽर्थः स्वोपलम्भीपलम्भावसरे संवेद्येत, यो धुपलभ्यमान एव न सिद्धः सोऽन्योपलम्भावसरेऽनुपलभ्यमान एव सेत्स्यतीति सुव्याहतम् । आपच अन्येन संवेदनोपलम्भे सोऽन्यसिद्धस्तरसाधनाय न प्रभवतीत्यपरापरापेक्षा- यामनवस्था । एकासिद्धौ सर्वासिद्धिः । क्वचिद्वा स्वप्रकाशेऽन्येऽपि तथा स्युरविशेषात् । अतः स्वात्मानं विपयाकारं च युगपज्ज्ञानमुपलभत इति सिद्धः सहोपलम्भनियमः । एकव्यापारे कमायोगात् । एकः खल्वयं संविदा स्वात्मनि विषयाकारे च व्यापारः, प्रकाशात्मा नायं ममभावी न सम्भव- तीति ॥ ३३ ॥ ननु मा भूदनाकाराया युद्धालम्भः । सापि त्वाकारवत्येवोपलप्यते अर्थध । तस्माद् द्वयोराकारवत्वं भविष्यति । ततश्चोपलभ्यत इति किमनुप- पन्नमत आह-आकारेति । अस्यार्थः योऽयं ज्ञानार्थयोराकारवत्वभेदः यद्ययं ज्ञातः स्यात् , तथा(मी? मोति ज्ञात्वा भापितुमपि शक्येत । नील- ·। औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । नचार्थाकार एवायं ज्ञानारूढः प्रतीयते । नहि सोऽन्तः प्रवेशाय पर्याप्तो नार्थहानये ।। ३५ ॥ इत्थम्भावे प्रमाणं च तस्य वक्तुं न शक्यते । तदीयप्रतिविम्वत्वमेतस्मादेव नेष्यते ॥३६ ।। पीतभेदवत् । नचैव भापितु शक्यम् ईदृशो ज्ञानाकार ईदृशोऽर्थाकार इति, नीलाद्याकारमानज्ञानादिति । एव हि सर्व समञ्जम भवति । यदि बुद्धिग्रहणात् प्रागेव साकारोऽर्थः सिध्यति, ततो हि तसिद्ध्यन्यथा- नुपपत्त्या ज्ञानमपि कदाचित् सिध्येदिति सिध्यति द्वैतम् । अत्र पुनरगृही- तायां बुद्धावर्थो (नुनसिध्यतीति 'साकारस्य च दर्शनादित्य'त्र साधि- तम् । अतो न कथञ्चिद् द्वैतसिद्धिरित्यभिप्रायेणाह --प्रागिति ।। ३४ ॥ अन्यन्मत -सत्यमाकारवद् ज्ञान , किन्तु अर्थेनायमाकारो ज्ञान आधीयते । अयमेवार्थज्ञानयोः ग्राह्यग्राहकभावः, यदर्थस्य ज्ञाने स्वाकार- समर्पणम् । कथमपरथा क्षणिकत्वादतीतोऽसमसमयभाव्यों ज्ञानालम्बन भवेत् । यथाहुः भिन्नकाल कथ ग्राह्यमिति चद् ग्राह्यता विदुः । हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ।।" इति । एतद् दूषयति-नचेति । किमिति नैवमत आह --नहींति । अकारो ह्यर्थधर्मः । नच धर्मः स्वाश्रय हातुमाश्रयान्तर वोपगन्तु प्रभ- वति, स्वरूपहानापतेरिति ॥ ३५ ॥ अपिच प्रमाणान्तरप्रसिदेऽर्थस्याकारवत्वे भवेदप्येवम् । नच तस्याकारस्येत्थम्भावेऽर्थधर्मत्वे प्रमाणमस्ति, हेवन्तरसम्भवेऽपि कार्यानि- प्पत्तिः कारणान्तरवैकल्यं सूचयतीति तु निराकृतमुपादानविशेषादेव कार्य- सिद्धेस्क्तत्वादित्सभिप्रायेणाह - इत्थमिति । ये तु वदन्ति मा नामा- कारोऽयं हातुमाश्रयान्तर बोपगन्तु प्रभवति ! अर्थस्यैव प्रतिविम्वमिद शुद्धादर्शप्रतीकाशे स्वच्छ ज्ञानात्मनि दृश्यत इति । तान् प्रत्याह -तदी- येति । एतस्मादेवेति । अर्थाकारले प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ ३६ ॥ - . नाफ प्र' स पाठ ·मीमांसाश्लोकवाफ कानिकाटी कोपेतम् । निश्चन्द्रे विम्वरूपं हि दृष्टं चेन दिवा जले। स रात्रौ खे च नं दृष्ट्वा जानाति प्रतिविम्वताम् ॥ विज्ञाने न कदाचित्तु प्रानिराकारदर्शनम् । वाह्येवाकारवत्ता धीयनैवं कल्पना भवेत् ॥ ३८॥ शब्दगन्धरसानां च कीटशी प्रतिविम्वता । ज्ञाने च गृह्यमाणस्य कथं स्यादधर्मता ।।३९ ॥ वाह्याभ्यन्तरदेशत्वान्न चार्थज्ञानयोमिथः। सम्पर्कोऽस्ति यतो मोहादविवेकमतिर्भवेत् ॥ ४० ॥ असम्मूढस्य चादृष्टे न सम्मोहप्रकल्पना । कल्प्यमानेऽथवाप्येवं न द्वयोरवतिष्ठते ॥ ११ ॥ तानेव प्रसिद्धप्रतिविम्योदाहरणेन प्रतियोधयति-मिन्द्रेति । तमिति योग्यतया चन्द्रः प्रतिनिर्दिश्यते । से च जले चेत्यर्थः ॥ ३७॥ नप न्यायोत्र सम्भवतीत्याह--विज्ञाति ॥ ३८ ॥ अपिचास्तु रूपवत्सु प्रतिबिम्बकल्पना, अरूपाणां तु शब्दादीनां प्रतिविम्बकल्पना न कश्चित् सम्भवतीत्याह- शब्देति । अपिच नीला- धाकारा संविदुपलभ्यते । तत् किमपराद्धमनया, यत्तामनादृत्यायमाकारो- ऽर्थधर्मतयाभ्युपगम्यते प्रतिविम्यक्च दर्शनमित्यभित्रायेणाह--ज्ञाने चे)ति यस्तु वदति--नार्थीकारो ज्ञाने सामति । नचार्थस्थः प्रतिविम्यो रश्यते । किन्तु ज्ञानमर्थेनायोगोलकामवाग्निना संस्पृष्टम् । अतोऽयसीव भास्वराकारो मोहादकारो ज्ञाने दृश्यत इति । तं प्रन्याह-पायेति । अयस्तेजसोहि सन्निकषांद् युक्तो मोहादविषकभ्रमः । वाह्याभ्यन्तरदेशी तु ज्ञानाविसम्पृक्तौ । ततः कथमनयोर्मोहादपिकझम इति ॥४०॥ अपिच कश्चिदकः सम्मूढो भवति जगतस्तु मम्मोहकल्पना सम्मोह एव । नचान कश्चित् कदाचिदमम्मूढो दृश्यते । सर्वस्य विवेकादर्शनात् । -- ·.. औत्पत्तिमूने शून्यवादः। संसर्गधर्म आकारस्तस्मादेव न युज्यते । देशभेटादसंसगों मृतीगूर्ततया तथा ॥४२॥ त्रैलोक्येन प्रमशाच्च संसर्गो नैककालता। नशप्यार्जवतः स्थानं ज्ञानेनार्थस्य विद्यते॥४३॥ सर्वथा कल्पनायां च चक्षुपापि रसादयः । गृखेरन् सर्वभावानासपवाकाराश्च तद्गताः ॥ ४४ ॥ अतो न सम्मोहकल्पना युक्तेत्याह - असम्मृदस्येति । यदि तु ज्ञाना- र्थयोविविक्तयोरदर्शनेऽपि सम्मोह कल्प्यते तहि द्वयोरेव नापतिष्ठेत । एव हि यथेष्टमेव तत्वानि प्रसहयाय सम्मोहोऽभिधीयता, किं विशेषादित्याह कल्प्यमान इति ॥ ४१ ॥ अन्यद् दर्शन-नार्थीकारो मोहाज्ज्ञानेऽवगम्यते । किन्तु सांस- र्गिकोऽयमाकारश्चूर्णहरिद्रयोरिवारुणिमेति । तदप्यत एव बाह्याभ्यन्तरदेश- त्वादनुपपन्नमित्याह --- संसगैति । तदेव प्रकटयति --- देशभेदादिति । अपिच, अमूर्त ज्ञान मूर्तोऽर्थ कथमनयो ससर्गधर्म आकारो भवेत् । घटा- काशादावदर्शनादित्याह - मूर्तीमूर्ततया तथेति ॥ ४२ ।। नन्वसत्यप्येकदेशत्वे एककालतया ससा भविष्यतीत्यत आह- त्रैलोक्येनेति । त्रैलोक्य हि ज्ञानेन समकालतया सस्पृष्ट ससर्गजन्माकार प्रतिभासयेत् । नचैवमस्ति । तस्मादतिव्याप्तेनैककालतया ससर्ग इति । नन्वार्जवावस्थान ज्ञानार्थयो ससगा भविष्यतीत्यत आह नचति । निर्मुखस्यार्जवाभावाद् न ज्ञानेनार्यस्यार्जवावस्थानम् । सर्वतोदिक्पदार्थ- योधेन सर्वतोमुखत्वे वा सर्वार्थससर्गप्रसङ्गात् सर्वाकारोपलब्धि । नहि सर्व- तोमुख कस्यचिदेकस्याभिमुख युक्तमिति ॥ ४३ ॥ अपिच, येनैवाथेन ज्ञानस्य ससर्ग. कल्प्यते, सर्वथैव तेन ससर्गः कल्पयितव्य , निर्मागत्यात् । एव च चक्षुपैकन भावेऽनभूयमाने तेनैव तद्तरसाद्यपलब्धिप्रसङ्ग तद्तसूक्ष्माकारोपलब्धिश्चेत्याह सर्वधेति ॥४४॥ .

·"११२ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकार्टीकोपेतम् । नचापि विपयत्वेन स्थाने संसर्गकल्पना। विपयस्वं हि कीहक् स्यात् प्रागाकारोपलम्भनात् ॥ नह्यसंचेतितो भावो विषयत्वेन कल्प्यते । विपयत्वात् तदाकार आकाराद् विषयश्च सः॥४॥ द्वयोराकारनिर्मुक्तं सत्त्वं संस्कृष्टता तथा । स्वरूपतः परिच्छिद्य वक्तुमित्यादि युज्यते ॥ नचाप्यस्येह सद्भावः प्राग् गृहीतो नचोपरि । नह्याकारविनिर्मुक्तं ग्राह्यमस्तीति भापितम् ॥ ४८ ॥ ननु यदेव तदर्थस्य ज्ञान प्रति विपयतयावस्थानं सोऽनयोः संसर्गों भविष्यतीत्यत आह --नचेति । अत्र कारणमाह --~विषय(व)मिति । अयमभिप्रायः संसर्गाकारवादिना हि प्रागेवाकारोपलम्भनात् संसों वक्तव्यः । नच विषयत्वमाकारोपलम्भनात् प्रागस्ति । अतः कथं तन्निध- न्धनाकारा सविद् भवति ॥ ४५ ॥ किमिति न स्यादत आह --नहीति । संवेद्यमान एव हि भावो विपय इति विषयविदः । अत उपलम्भोत्तरकालमेव विपयभावान्न तन्निव- न्धन आकारयोधः शक्यतेऽङ्गीकर्तुमिति । एवं तु कल्प्यमान इतरेतराश्रयं प्राप्नोतीत्साह विपयेति । नीलत्वविपयत्वेन संसात् तदाकारो निष्प- द्यते । तदाकारनिष्पत्या च तस्य विपयभाव इति दुरुत्तरमितरेतराश्रय- मिति ॥४६॥ दूपणान्तरमाह --- योरिति । अयमभिप्रायः --- यदि ज्ञानार्थ- योयोरप्याकारशून्यं स्वरूपमवगतं स्यात्, पुनश्च कदाचित् संस्पृष्टत्वेना- कारसंवित्तिः, तदा भवेदपि संसर्गधर्माकारकल्पना । नचैवमस्तीति व- क्ष्यामः॥४७॥ नचार्थस्य ज्ञानाद् विविक्तस्य सद्भावो गृहीतपूर्वः । नच ज्ञानस्यो- परि गृह्यते येन चूर्णहरिद्रयोरिव विविक्तगृहीतयोरनयोः संसर्गः कल्प्यत इत्याह ~ नचेति । कारणमाह ---- नहीति । संसर्गधर्मले ह्याकारस्य ·4 औत्पचिकसूत्रे शून्यवादः। तस्मादर्थेन संसों निष्प्रमाणक एव ते । ज्ञानवैचित्र्यसिद्ध्यर्थं नचास्त्यर्थस्य कल्पना ॥४९॥ तदधीनं हि वैचित्र्यं क दृष्टं येन कल्प्यते । निराकारेण चोत्पत्तिचित्र्याकारयोः कथम् ॥५०॥ प्रथमं द्वयोरप्यनाकारवोधेन भवितव्यम् । नचाकारशून्यं ग्राह्यमस्तीति पूर्व- मुक्तमिति ॥४८॥ उपसंहरति--तस्मादिति । किं पुनरिदमर्थस्य सद्भावो न गृहीत इति। ज्ञानवैचित्र्यानुपपत्तिरेव ह्यर्थस्य सद्भावे प्रमाणम् । स्वच्छाकारस्य हि ज्ञानस्य न कारणान्तरमन्तरेगाकारसम्पन्धस्तदैचित्र्यं चोपपद्यते । अतोऽस्ति कश्चिज् ज्ञानातिरिक्तो हेतुर्येनेदं वैचित्र्यमाधीयत इत्यम्युपगन्तव्यम् । न चेन्द्रियाण्येव तत्र कारणमिति युक्तं , तेपामेकरूपत्वेन कार्यवैचित्र्यानुप- पत्तेः । नच समनन्तरप्रत्ययादेव केवलाद् विचित्राकारदर्शनमुचितं, विसदृश- प्रत्ययानन्तरमेव हि वयमेकान्तविसदृशं प्रत्ययमुपादीयमानमुपलभामहे । तत् तद्धेतुकावेऽनुपपन्नम् । यथाकार्यदर्शनं तु विचित्रा एव हेतवः कल्प्यन्त इति युक्तम् । ते चार्थशब्दवाच्याः । एवञ्च प्रसिद्धसद्भावोऽर्थः ज्ञानं चा- विवादसिद्धमेवेति प्रसिद्धसद्भावयोाय्य एव संसर्गः, अत आह-ज्ञान- वैचित्र्येति ॥ ४९॥ . किमिति न कल्पना, अत आह ~ तदिति । यदि वैचित्र्यमर्था- पीनतया विदितप्रतिवन्धं भवेद् , एवमर्थमनुमापयेत् । अत्यन्तापरिदृष्टपूर्वेण वर्थेन न क्वचिद् वैचित्र्याधानं दृष्टमिति न तद्दर्शनेन तदनुमानं युक्तम् । कार्यदर्शनषलेन कुतधिदेव समनन्तरप्रत्ययविशेषात् किबिदाकारं ज्ञानं जायत इति न नोपपन्नम् । विलक्षणा हि ते उपादानविशेषा विलक्षण- शक्तय इति न किन्चिद् दुष्यतीति कार्यदर्शनवलानुसारिण्यामेव च कारण- व्यवस्थायां सुष्वा(१)पादावप्याकाराभावसिद्धिः । कार्याभावेन कारणामा- वानुमानात् । भवति तु तास्वपि दशासु स्वच्छसंवित्सन्तानः परस्ताज् ज्ञान- दर्शनाद् , अनुपादानकारणस्य तस्यानुपपत्तेः । कथमनाकारादाकारवतो निष्पत्तिरिति चेत्, कथं विसदृशाद विसशस्योत्पत्तिः । तत्रापि शक्तिभेद एवं कार्यदर्शनवलानुमेयो निबन्धनम् । कश्चिदेवेह मूर्हादावन्ते प्रत्ययमेद ए ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकादीकोपेतम् । निराकाराच्च विषयाद् बुद्धयाकारोऽतिविस्मयः । स्मृतिस्वमादिवोधेन स्यादनाकारता तव ॥ ५१ ॥ नहि तत्रार्थसंसर्गः केवला वासनैव तु । हेतुत्वेनोपपन्नेति सैव जाग्रद्धियामपि ॥ ५२ ॥ आविरस्ति , यः परस्तान्मूर्योच्छेदे नीलाद्याकारप्रत्ययमुपजनयति । स त- स्यायमचिन्तनीयो महिमा कार्यदर्शनप्रमाणको न मीमांस्यत इति सूक- मर्थसद्भावो न गृहीत इति । अपिच यदि साकारोऽर्थः तदधीनं च ज्ञा- नानां वैचित्र्य, कथं तर्हि मूर्जादावन्तिमेन निराकारेण ज्ञानेन परस्ताद भाविनो ज्ञानजातस्याकारो वैचित्र्यं वोपपद्यते । नहि तदुभयमप्यर्थजन्य, मत्येव तस्मिन्नभावात् । मूीयामपि ह्यर्थ आसीदेव । नच तेनासावाकारो दर्शितः । अतो व्यभिचारिणः समनन्तरप्रत्ययविशेषादेव निराकारादपि वैचित्र्याकारयोरुत्पत्तिरभ्युपगन्तव्या। एवञ्च सर्वत्रैव तथाभ्युपगन्तुमुचितम् । किमर्थग्रहण । पठन्ति च । 'अर्थग्रहः कथं सत्यमिति । तदेतदाह --नि- राकारेणेति ॥५०॥ अपिच, साकारा नीलादयो विपया ज्ञानं सरूपयन्तु निराकारस्तु गगनकुसुमशशविपाणवन्ध्यासुतादिविषयः कयं युद्धावाकारमादध्यात् । न दि तत्र विषयाकारो नाम कश्चिदस्ति । बलात् तत्र युद्धिरेव साकारेति वक्तव्यम् । तद् व्यापकमन्तु । किमर्धजरतीयेनेत्यभिप्रायेणाह-निरा. कारादिति । अपिच पूर्वानुभूतेषु स्मर्यमाणेषु असम्बन्धस्वभावेषु स्वमादि- पोधे चात्यन्तानन्ताननुभूतस्वशिरश्छेदादिविषये विषयाकाराभावादनाकार- स्तदादिनां ज्ञानमाश्यत इत्याह - स्मृतीति ।। ५१॥ अन्न कारणमाह - नहीति । सता ......... सतेति भावः । कथं तहि तत्राकारासम्बन्धः अत आह-~- केवलेति । वासनेति । समनन्तरप्र- त्ययमेवोपादानापरनामानमुपादत्ते । नतु ज्ञानातिरेकि . .....पूर्व चिरन्तन- योद्धमतेन वासनाभेदो वर्णित इति वेदितव्यमिति । एवध जाग्रबुद्धि- प्वपि वासनाहेतुक एवाकारप्रतिभासो युक्त आश्रयितुं, किमर्घजरतीयेनेत्य- भिप्रायेणाह-इतीति ।। ५२॥ १, 'सापादि', पारः ·औत्पत्तिकसूत्र शून्यबाद । ११५ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव ज्ञानस्य गम्यते। आकारो नहि चाह्यस्य ज्ञानापेतो निदर्यते ॥५३॥ बाह्योपेतो मया यद्वत् तस्मात् संसर्गवागियम् । निराकारेऽपि विज्ञाने वासनास्वेव युज्यते ॥ ५४ ॥ द्वयोरप्येक आकार इत्येतस्याप्रमाणता। देशभेदादसंसर्गाद् द्वयोश्चानवधारणात् ॥ ५५ ॥ किब, अन्वयव्यतिरेकाभ्या ज्ञानाकारकल्पनैव साधीयसीति दर्श यति-- अन्वयेति । एक्शब्दो युक्तयन्तरोपन्यास इति । कथमवगम्यते, अत आह~ नहीतिवदन्तेन । अस्यार्थ -~-असत्यपि बाह्ये स्वमादौ ज्ञान मात्रान्वयादेवाकारान्वयो दृश्यमानो ज्ञानप्रभावित एवावसीयते । न ले वमर्थवादिनो ज्ञानापेतमर्थस्याकारान्वय दर्शयितु शक्ता । असति ज्ञान आकारप्रतिभासायोगादिति । अत सिद्ध तावद् वासनानिमित्त एवाय ज्ञानाकारो नार्थससर्गधर्म इति । यदित्ववश्य सासगिकोऽयमाकारो न क्तव्य , परमस्तु स्वभावनिराकाराणा ज्ञानाना वासनाससर्गनिबन्धनत्वे नाकारस्य ससर्गवाक्प्रवृत्तिरित्याह तस्मादिति ॥ ५४॥ प्रत्यूढ ससगंधर्मपक्ष । अन्यन्मत-नीलादिराकारो भासते। न चाय ज्ञानार्थयोरन्यतराश्रयतया निर्धारयितु शस्यते । तदयमगृह्यमाणे वि शेपे एक एव द्वय साकारयतीत्याश्रीयते लाक्षाराग इस सन्निहित मणियुग लम् । तदेतदुपन्यस्य दूपयति ---द्वयोरिति । कथमप्रमाणमत आह देशभेदादिति । अन्त स्थ हि झान बहिरर्थ । नानयो सन्निकर्पोऽस्तीति नेदमुभयमेकमाकारमुपजीवितुमुत्सहते । मणियुगल तु सन्निहितमेको लाक्षा- रागोऽनुरञ्जयतीति न नोपपन्नमिति । ननु भिन्नदेशयोरपि कुतश्चित् समृष्ट योरेकाकारोपजीवन भविष्यतीत्यत माह अससर्गादिति । उक्तमिद ना- नयो कदाचित् ससर्गो गम्यते मणेरिव प्रमाणाभावादिति । अपिच पृथगवधारितसद्भावस्य यस्य साधारण आकारो भवेत् नत्वन विभत्ता कार द्वयमुपलभ्यते । सर्वदेवकाकारोपलम्भात् । उक्त च - 'अर्थज्ञानयोरा कारभेद नोपलभामहे' इति । तदेतदाह -द्वयोरिति ॥ ५५ ॥ - ·- मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । एवमेवार्थबुद्ध्योः स्यात् सादृश्यान्नाविभक्तता । भेदे ज्ञाते हि सादृश्यं नाज्ञाते स्यात् खपुष्पवत् ॥ तथा द्विचन्द्रमायादावन्यथाथै व्यवस्थिते । या स्यादाकारसंवित्तिनासावर्थनिवन्धना ॥ ५७ ॥ नक्षत्रं तारका तिष्यो दारा इत्येवमादिषु। नैकत्रार्थे विरुद्धत्वाल्लिङ्गानेकत्वसम्भवः ॥ ५८ ॥ परिव्राट्कामुकशुनां कुणपादिमतिस्तथा । दीर्घह्रस्वत्वबुद्धिश्च ह्येकस्मिन्नप्यपेक्षया ।। ५९ ॥ अन्य दर्शन-विभक्ताकारमेवेदमुमयमत्यन्तसुसदृशत्वेन त्वाकार- विवेको न लक्ष्यते नीलोत्पलवन इव कादम्बकानामिति । एतदुपन्यस्य दूप- यति- एवमिति । सादृश्यादविमत्तता न स्यादित्यन्वय इति । कारण- माह ~ मेद इति । निर्मातभेदयोहीन्दीपरकादम्बयोः सादृश्यादविवेकाभि- धानं युक्तम् । पृथगनवगतपूर्वस्य स्वर्थस्य खपुष्पतुल्यस्य सादृश्यादविवेक वादियौद्धकदेशिपक्षा उप- लता इति वेदितव्यमिति ।। ५६ ॥ इतश्च ज्ञानस्याकार इत्याह- तथेति । द्विचन्द्रादिविभ्रमेष्वन्य. थार्थ व्यवस्थितेऽन्याकारा बुद्धिरुपजायते । तच्चानिवन्धनवे लाकारस्य नोपपद्यते । कयं ह्यन्याकारोऽर्थो हन्याकारां धियमुपजनयेत् । तदवश्य- मसत्यप्यर्थे भासमान आकारो ज्ञानस्यव वक्तव्यः । अतः सर्वत्रैय तथा वधारणं युक्तमित्यभिप्रायः ।। ५७ ।। किच यदेतद् विरुद्धानेकलिङ्गत्वमेकस्य नक्षत्रं तारका तिभ्यो दारा इत्यादिषु तदाकारत्वे नोपपद्यते विरुद्धपाध्यासस्य भेदनिवन्धनत्येनार्थ- भेदापत्तः । भिन्नान्येव तु विचित्रवासनानिवन्धनानि विचित्रार्थज्ञानानि जायन्त इति युक्तम् । तदेतदाह-नक्षत्रमिति ॥ ५८ ॥ यथैकस्यामेव प्रमदातनौ येयं परिवाटकामुकशुना कुणपं कामिनी- मक्ष इति कल्पना भवति, साप्येकात्मत्वादेकस्यार्थस्यार्यवादिनां नोपपद्यात इति महानयाxि - ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । घटत्वपार्थिवद्रव्यसंज्ञेयादिमतिस्तथा । युगपद् ग्राहकाणां च न स्यांदकात्म्यवत्तया ॥६॥ नार्थे ह्येकत्र युगपद् विरुद्धाकारसम्भवः । प्रत्ययानां च भिन्नत्वाद् भवेच्छक्त्यनुसारतः॥६१॥ इत्याह - परिबाडिति । अत्र नार्थनिबन्धनेत्यनुपञ्जनीयमिति । इदं चापरं बाह्यार्थवादिनां नोपपद्यत इसाह - दीर्घति एकैव हि प्रदेशि- न्यङ्गुष्ठमध्यमाडल्यपेक्षया दीर्घहस्यतयावगम्यते, तचैतदैकात्म्ये तस्थार्थवा- दिनां नोपपद्यते । पूर्व च प्रमात्रपेक्षयानेकाकारसविदुक्ता । अत्र तु न केवलं भिन्नानां प्रमातॄणामेकानेकाकारबुद्धिः, एकस्यापि तूपाविभेदादने- काकारबोधो दृश्यत इत्युक्तमिति ॥ ५९ ॥ न केवलमोपाधिको नानाकारः प्रत्ययः । किन्तु घटोऽयं पार्थिवो- ऽयमित्यादिरेकवार्थे युगपदनेकेषां ग्राहकाणां विकल्पो दृश्यते । तच्चेदं पारमार्थिकार्थसद्भावे नोपपद्यते तर कात्मत्वात् । एकाऽर्थ एकात्मक इति सवेरेव स तथावगम्यते । न चैवम् । अतो बुद्धिमात्रविलसितमेवेदमने- काकारत्वमिति साम्प्रतम् । तदेतदाह - घटत्वति । अत्र च प्रातिलो- म्येनान्त्यसामान्यात् प्रभाते परसामान्यं यावद्वान्यासः कृत इत्यनुसन्धा- तव्यम् । ज्ञेयता तु न सामान्य ज्ञानसम्बन्धोपाधिकत्वात् । अयमपि च प्रतीतिप्रकारो दृश्यत इति प्रदर्शनार्थमुक्तम् । यद्यपि चान घटत्वादीनां दी- र्घत्वादीनामिव विरोधो न दृश्यते, तथाप्येकात्मकत्वादेकस्य निभीगस्यार्था- स्मनो नानाकारप्रतिभासोअनुपपन्न इत्युक्तमिति ॥६॥ किमिति न स्यादत आह-नेति । न तावदेकवार्थ एकात्मन्य- नेकाकारत्व एव न्याय्यः । यथाः "अन्यथैकस्य भावस्य नानारूपावभासिनः । सत्यं कथं स्युराकारारतदेकत्वस्य हानित. ॥" इति । नतरां विरुद्धाकारसम्भवः । स च प्रागेवोक्तोऽनुसन्धातव्य इति । ज्ञानवादिनस्तु नानाप्रत्यया नानाप्रकारा मवन्तीति युक्तमित्याह - यानामिति । किं पुनरेपां तथात्वे कारणमत आह शक्त्यनुसारतः। प्रत्य- ·मीमासाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । वक्ष्यति च--'ईश वा प्रकाशत्व तस्येति । अतोऽवश्याभ्युपगन्तव्य स विसिद्धये प्रकाशभेद । किमिदानीमसिद्धैव सवित् सवेध साधयति सवि दन्तरसिद्धा वा । न तावत् पूर्व कल्प । अप्रसिद्धा ह्यसती न सविद् व्यव हाराय घटत इत्युक्तम् । सविदन्तराधीनाया तु सिद्धावव्यवस्थापात इत्यु कम् । सत्यम् । न सविदन्तराधीनामाद्ध सावत् सवेद्य साधयति । स्वरू पसत्येव तु । कथमधीवपया सतीति चेद् , न धीपियमाव सत्ता । किन्तु सामान्यमुत्पत्त्युत्तरकालमावि तद्वताम् । अतो मृत्सलिलप्रच्छन्नवीजादिवद विदितस्वरूपसामथ्यव सावेद् विपय व्यवस्थापयति । स च व्यवस्थित सत्या जिज्ञासाया सावेद सविदन्तराधानेन साधयति । नन्विय विषयसा मर्थेन सवित्सिद्धि प्रत्यक्ता 'वस्वन्तर प्रकल्प्य रयात्' इत्यन यथा न प्रत्युच्यते तथानन्तरमेव वाम "यावा अज्ञासितज्ञानादव्यवस्थापि नापतेत् ।' इति । अतएव सहोपलम्भनियमोऽपि परेरुक्तोऽस्मान् प्रत्यसिद्ध एव । विषयवित्तिकाले सविदोऽनुपलम्भात् । विषयमानमेव हि इद नीलमिति नश्चकास्ति, नाह नीलामति । सवित्प्रकाशे च तथा प्रकाशानुपपत्ति । नहि स्वगोचरा सावत् परनिरूपणामिका भति, स्वपरवेधयोरिदमदारयोरवि- शेपापते । अय स्वात्मानमहामेति प्रतिनिर्दिशति परमिदमिति । नवभेदेने दहारमहकार चोभयमेका प्रयुझे । अतो नास्तीद नीलमित्यव सविदपलम्भ इत्यसिद्धो हेतु । स्वप्रकाशसविद्वादनामेव खयमुपालम्भ इत्युक्तम् । स्यादेतत् । अज्ञाने। ज्ञापकहेतु कथ ज्ञापयतीति । नाय दोष । अज्ञातस्यापि चक्षुयो ज्ञानमननापर थे । ननु चक्षुरङ्करस्येव वीज ज्ञानस्य कारकमेवेति युत्तमज्ञातस्यापि जास्त्वम् । मैवम् । ज्ञानहेतोरेव ज्ञापक- खसमार यानात् । भोच न ज्ञान ज्ञापकहतु शास्यात् । जानस्य दि बनका धूमादयो नापका न ज्ञामिति यमनापास्य ज्ञापकधी आपा धन्ते । स्वरूपसत्येव सविदा विषय साध्यते । सा तु पश्चाज्ञानान्तरेण साध्या इनि । असति तु ग्राह्यले सपिदेव न सिध्येदित्यापाय ग्राह्य ग्राहकत्वमेवे दूषणमुच्यत नकवाद्विनीये तत् सिव्यतीति । यदपि च सवेदनमसत्यभेद नीरसवदनयोरनुपपन्नमिति । तदप्यनेनैव निराकृतम् ।

·औत्पत्तिकमूत्रे शून्यबाद । विपरीतमिदमुच्यते --- ऐकात्म्ये संवेदनमिति, भेदाश्रयत्वाद् ग्राममाहक- भावस्य, स्वप्रकाशत्वनिषेधा छ । एकं हि तत्वमविभाग नात्मनि वर्तितुम- ईति । स्वात्मनि क्रियाविरोधात् , न ह्यगुल्यग्रमात्मनात्मानं स्पृशति सून्यग्रं वा विधति । कर्मकारो हि तद्धममेदाश्रयणेनोभयथा विवक्ष्यन्ते केदा- रादयो लखनादौ न लेकान्तमेकात्मानः । आत्मनोऽपि ग्राह्यग्राहकभावम- नन्तरमेव समाधास्यतीति सिद्धं नैकस्य ग्राह्यग्राहकभाव इति । यत्तु भेदे ग्राह्यलक्षणायोग इति । तद् ययुत्पत्तिसारूप्याभिप्रायेण तदनुमन्यामह एव उक्तदोपत्वादेवविवस्व ग्रायलस्य । यत ज्ञानोत्पनी सचे(यो त्योते तब ग्राह्य, कयमनात्मभूतमसम्बद्ध सचेत्यते । एव लेकर ज्ञान विश्व गोचरयेद् . असन्यन्धाविशेषात् । अस्ति वा ऐकाम्ये नीलसंवेदनयोः सम्बन्धः । नन्वसौ भेदाधिष्ठानः कथमेकगविभाग आस्पदं लभते । स्या- देतत् । ऐकात्म्येऽपि किसम्बन्धन, स ह्येकात्मा स्वप्रकाश एवेति । मैवम् । उस्तो हि स्वात्मनि वृत्तिविरोधः । तस्माद् भिन्नमेव सवेदनान्नीलं ग्राह्यल. क्षणमुपनिपततोति तद्ग्रहे भेदमातिष्ठामहे । अभेद एव तूरतेन प्रकारेण ग्रा- हलक्षणायोगः। यदा तु ज्ञानार्थियोः सारूप्यनिराफरणार्थ स्थूलानुपपत्तिश्च. लाचलोपलम्भादिभिरापादिता, तां वनोपन्यासावसरे परिहरिष्यामः । सारू- प्येण तु ग्राह्यतामनातिष्ठन्तो नेह स्थूलसिद्धावाद्रियामहे । तदेकप्रकाराभिहत. मेव हेतुत्रयम् । कथमिदानीमसम्बद्ध प्रकाशते । तत्प्रकाशे वा नातिप्रमङ्गः । नासम्बद्धं प्रकाशते । इन्द्रियाणि हि प्रकाशकानि । तानि च प्राप्यकारित्वाद- थेन सम्बद्धान्येवार्थविषयमात्मनि ज्ञानं जनयन्ति । तैश्वासन्निहितमवर्तमान वान प्राप्यत इति नातिप्रसक्तिः । ज्ञान तु न प्रकाशक प्रकाशलात् । प्रकाशकं च नासम्बद्ध प्रकाशक प्रदीपवदिति तत्प्रकारजुपामिन्द्रियाणामिष्ट एव सम्बन्धः । तत् किमसम्बन्ध एव ज्ञानार्ययोः। यधेर कथं घटस्य ज्ञान नासम्बन्धः । रिपरिपविभागोऽपि सम्बन्ध एव । स चास्ति ज्ञानार्ययोः । संयोगस्तु नेष्यते समवायो वा । कोऽयं विपदार्थः । येय प्रनीतिकर्मना । प्रतीतिरिति हि नियाभिषामात्मा का इन्द्र शागि करगन् । अब.कम। तद् येयमर्थस्य प्रतीता कर्मकारकना तदेव तस्य विषयत्वं तब रूपं प्रतीतेः प्रागभूत परस्ताजिमया इत्य पश्यमाश्रयणीयम्।पन्यया जाताजातयोरपिशे- ·१२२ मौमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । पापत्तेः । तदेव ज्ञावता(ति? दि)पदासदं ज्ञानज्ञाने लिहं, कयं पुनस्तद प्रतीतायां प्रतीती प्रतीयते । ज्ञानविशिष्टता हि ज्ञातता | सा कथमज्ञाते विशेषणे ज्ञायते । अज्ञाता वा लिङ्गमनुपपद्यनाना वा न ज्ञान गमयति । न घज्ञात लिङ्गमनुपपद्यमानं वा लिगिनमुपपादकं वोपस्थापयति । तदितरेतरा- श्रय, ज्ञानज्ञाततयोरितरेतराधीनसिद्धित्वात् । स्वरूपमात्रेण त्वों न लिङ्ग (मि? मोतिप्रसङ्गादित्युक्तमेव । भवेदेव यदि ज्ञानप्रतीतौ ज्ञातः प्रतीतो भवेत तदुत्पतौ तु स प्रतीत इत्युच्यते । अतः स्वय सिद्धी ज्ञानं साधयति । यत्तु ज्ञानविशिष्टता ज्ञाततेति । तन्न । तत्कर्मता हि सेल्युक्तमेव । तत्कर्ममाव- थार्थस्य न तवतीतौ सम्भवति । किन्तहिं । तदुत्पत्तौ । तदयमुत्पत्त्यैव ज्ञानस्याप्राप्तपूर्वो विषयः सम्प्रति प्राप्तो ज्ञानमुपकल्पयति । एप हि प्रार ज्ञानोत्पत्तेः सुस्वापादावन्ध इवासीत् , न कचिद् विषयमज्ञासीत् । तत् केयमाकस्मिकी विषयाणां प्राप्तिरिति चिन्तयति - नहि कदाचिद् भुवा- मकस्माद् भावः सम्भवति । अहेतुसापेक्षस्य गगनवन्नित्यमावापत्तेः । अमायो वा तत्कुसुमबदिति भवितव्यमस्य कदाचिद्भवतोऽर्थसन्निकर्पस्य केनापि कारणेन । न ह्यसौ तथानियः स्वरूणव, नित्यतधात्वापत्तेः । नन्द्रिय शेन । तेष्वपि सत्सु सुरवापादावदर्शनाद् अर्धतयात्वस्य जागरायां चाव्याप्रियमाणेषु । अस्तु तर्हि तद्व्यापार एव तथावे हेतुरर्यस्य । न, सत्यप्यभावात् । अस्ति खल्यस्य नानाधैः सन्निकृष्यमाणानामिन्द्रियाणा. मसाधारणो व्यापारः । किनिदेव तु कदाचिज्ज्ञातं भवति । एवमेवात्म- मनसोरपि सतोरर्थतघालादर्शनादहेतुत्वं तयात्वेन । नन्यव्यभिचारी मनसो योगस्तनावे हेतुभविष्यतीति । कस्य इन्द्रियाणामात्मनो वा । तन्न ताब- दिन्द्रियाणाम् । यदेव हि किविद् पहिरिन्द्रिय चक्षुरादि कार्यदर्शनवशा- न्मनसा संयुक्तसित्यवगतं तदेव किचिज् ज्ञापयति । नेतरत् तदिन्द्रियमनो- योगहेतुफयेन युज्यते ज्ञातत्वस्येति तयोगो न हेतुलेन कल्प्यते । आत्म- न्यपि मनोयक्त कस्य हेतोः किञ्चिदेव ज्ञातं नापरम् । येनेन्द्रियं सन्नि- कृप्यते चक्षुरादि तदात्ममनोयोगाज्ज्ञातं भवतीति चेद्, न । उपतव्यभि- चारत्यात् । चक्षुरसनिकृष्टमपि हि किश्चिदेव कदाचिज्ज्ञातं भवति नापर, तदसति विशेपे नावकल्पते । अपिच ज्ञानकर्मता ज्ञातवं चेतना नानमिति चानान्तरमिति लोक- सिद्धम् । तद् ययात्ममनोयोगचेतना, तस्योमयसाधारण्याद् मनचैतन्य.

·औलत्तिकम्ने शून्यवादः। प्रसङ्गो वर्णितः । न ज्ञानं चेतना, अपितु संवेदनमिति चेत् । अस्ति वानयोर्विशेषः । नन्वेवं नीलं जानाति सवेत्तीति च सह प्रयुज्येत, अर्थ- भेदेनापर्यायत्वादिति नात्ममनस्संयोगो ज्ञानम् । अतो न तत्प्रभावितं भावानां ज्ञातत्वम् । सोऽयमहेतुकः प्राप्यकर्मभावोऽधस्य ज्ञाततात्माजन्यो नावकल्पते । इत्वभावेन कार्याभावप्रतिवद्धेन तदनुमानात् । सेयं प्रत्यक्षा- दीनामनुमानविरोधानुपपत्तिः।तानि बर्थ प्रापयन्ति । हेत्वभावानुमानं च त- प्राप्ति प्रतिक्षिपति । सेयमनुपपत्तिनिकल्पनया समाधीयते। अस्ति कश्चिदा- त्मसमवायी ज्ञानसवेदनादिपदपर्यायवाच्यो जानातिधातूपादानः क्रियाभेदो यस्मिन्नर्थानां प्राप्यकर्मतेति । ननु ज्ञान गुणः गुणकाण्डे पाठात् नतु किया। अतः कथं तस्याः कर्मेत्युच्यते । नहि विभोरात्मनः सन्दसमवायः स- म्भवति । नचापरिस्पन्दात्मिका क्रिया, पञ्चानामपि कर्मणां सन्दात्मकत्वात् । नाधावर्धमानस्य क्रियात्वात् । वक्ष्यति च-'क्रिया धात्वर्थमा स्यात्' इति । बुध्यत इत्यादिभ्यश्च शन्देभ्यः कियाप्रत्यय एवोपजायमानो दृश्यते पूर्वापरीभावावगतः । अतो युक्तैव ज्ञानकर्मता विपयाणां ज्ञानाकारवादि- नाम् । अपिचावश्यमप्राप्तपूर्वस्य नीलादेः प्राप्तिर्वक्तव्या । अन्यथा प्रागि. चोत्तरकालमप्यप्रतिभासमाने विपयाफार आन्-यमेव जगतो भवेत् । भासते विपयाकारो न केनचित् प्राप्यत इति चेत्, कस्य भासते । यदि न कस्य- चित्, किंकृतो व्यवहारमेदः । एको हि नील विद्वारतदुपाददानो दृश्यते। नापरो विद्वान् । सोऽयं स्वतन्त्रे नीले किंकृतो विशेष. । नहि स्वतन्त्रो भासमानः सर्व(स्या ? स्य) यान वा कस्यचिद् वनवाहिरिवानुपलभ्यमानः केनापि । अतोऽवश्यमस्य कचित् सन्ताने प्राप्तिर्वक्त या। तयाच 'यदामासं प्रमेय तदिति पठन्ति । नचाप्रमाकर्मणः प्रमेयता सम्भवति । अस्त्यय अमे- यादिविमागः, किन्तु भ्रान्तिपरिकल्पितः । तयाचोक्तम् - "अश्मित्तोऽपि युद्धयात्मा' इति । सत्यमुक्तम् । अधुक्तं तु तत् । एवहि न किचित् पार- मायिक नाम भवेत् । चिन्मारतापि हि प्रतीतिशादेवाश्रीयते । तद्वदेव तु विश्याकारोऽपि मासमानः कथमगारमाविको भवेत् । तद्विपातले वा कथ संविस्वरूपमविपर्यन्त मरेत् । उभयत्रापि बाधादर्शनात् । नतः संविदेवा- मनो भिन्नममिदमिरि दर्शयन्ती नान्यया वस्तुं शक्यत इति सिद्धमिद- मिति पदिः प्रसिद्धो विपयो ज्ञानं माधयतीनि ।

·मामाकोपपादि पाशिगरीपनम् । यस्तगरयो धर्मः परेणापि जाना मान गमयदिति । तदयुक्तम् । भयो दि जातोऽनुपपपगानो ज्ञानानानायां हनुमस्त निवासी सर्वस्य तया मपति । परस्पर तु मानगुअस तस्यासी जान इति प्रतीनिमाक्षिकमेव । पपा पम्पा गमन तस्य देशान्तरमाणिनि भगन्यपि गतिमाने । विमा- रममः पुनरर्थग्यो धर्म । उत वर्गकारपति । ननु पर्मगस्तिरप्रत्यक्ष- सिसा कपमान गमयनिान वर्मगत्या शान क्ल्पपाम 1 मिणा लोन, सतु प्रत्यक्षमिव तम्य नाप्रत्यक्षायामपि शाती कारकान्तरवत् प्रत्य तोपपत्ति । कारमान्तरशत्तयोऽपि प्रत्यक्षा एव । न चतारता नेपामप्र सक्षमार । जत. प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रासो पिपयो ज्ञानरूपनायां देतः । प्रासिथार्थम्याभूतपूनम्या मर्यम्य स्वमपंचत्येके । अन्ये तु हानादिव्या- हारयोग्यत पार्थस्य प्राप्तिग्रियाहुः । मैर हि ज्ञातत्यम् । तदेव हि बान- फलम् । क्रियाफलमागिता च कर्मत्वम् । सर्वया सिद्ध नातादोज ज्ञानानु. मानम् । येऽपि प्रत्यक्षय सवित् स्यात्मान पियरदवस्थापयतीति मन्यन्ते, तरपि ज्ञानोत्पतेः प्रागभूतः परस्ताद् भाव्यर्थगतो धर्मभेदोऽभ्युपगन्तव्यः । नतु ज्ञानप्रत्यक्षतेयार्थप्रत्यक्षता । न धन्यस्मिन् प्रत्यक्षेऽन्यत् प्रत्यक्ष भवति, अतिप्रसाहात् । यदि सपिप्रत्यक्षतं पार्थप्रत्यक्षता भवेद्, अनुमेयादीनाम- प्यापयेत । अनुमानसविदोऽपि प्रत्यक्षत्वात् । अतोऽवश्य स्वगत एवार्थस्य विशेपो वक्तव्या, येन प्रत्यक्षतरते च्यातिष्ठते । अतः सिद्ध नाप्रमाणिका जयसिद्धी ज्ञानकल्पनेति द्वैतसिद्धिः । सर्वसपि त्यानर्धक्ये विपयाकार- प्रत्यभिज्ञा निनिवन्धनच भवेत् । एप हि पूदृष्टमर्धमपरेयु, प्रत्यभिजा- नाति । तज्ञानेन सह निरुद्धस्याकारस्य नोपलभ्यते । अन्यः खल्ययमद्य भुवो ज्ञानरयाकार. । अन्यश्चासौ या प्राइ निरूपितनिरुद्धः । कतरदा प्रत्यभिजानीमः । प्रमाणे तरविभागोजप सर्वसविदामानर्यस्येऽनुपपन्नः । न चार्य क्रियाकारिज्ञानसदसद्भावनिवन्धनोऽसाविति युक्तम् । स्वप्नपरिदृष्टेप्व- प्यर्थेपु (का? क)चिदर्थक्रियाकारिज्ञानोदये प्रामाण्यप्रसङ्गात् । वाध्यते स्वप्न ज्ञानमनन्तरम् , अतो न प्रमाणमिति चेत्, जाग्रज्ज्ञानमपि योग्यवस्थाया पाध्यत एवेति कथ प्रमाणम् । अथ तचिरेण वाध्यत इत्युच्यते, नैतवता विशेषेण सत्यमिथ्याले भवतः । नहि मायासुवर्णज्ञाने चिरेग विस भादो दृश्यत 'मन'सप .

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । १२५ नकस्यैवमात्मत्वे दृष्टान्तः कश्चिदस्ति ते॥६४ ॥ अग्न्यादयो घटादीनां प्रसिद्धा ये प्रकाशकाः। न ते प्रकाश्यरूपा हि प्रकाशस्यानपेक्षणात् ॥६५॥ ग्राह्यत्वं तु यदा तेषां तदाक्षं ग्राहकं मतम्। अक्षयहणकाले तु ग्राहिका धीभविष्यति ॥ ६६ ।। इति तत् प्रमाणम् । अतो यत् प्रमाण तत् प्रमाणम् , अग्रमाण चाप्रमाण न त्वर्धजरतीयमुपपद्यते । अतः सिद्ध ज्ञानाद् भिन्न एवार्थों ग्राह्यलक्षणानुयायी ज्ञानं च साधयतीति । दृष्टान्ताभाववचनमपि नानुमानदूपणार्थ, किन्तु स्वा- भिप्रेतानुमानदूपणपरिहाराय । एव ह्यवानुमानमन्तात नाविभाग यात्मकम् अविभागत्वाद् अन्यतरांशवदिति । यदि च कश्चित् कदाचिदग्न्यादिपु दर्श नादनकान्तिकतां ब्रूयात् , तदर्थमिदमुक्त 'नचैकस्यैवमात्मत्वे दृष्टान्तः क- श्चिदस्ति ते' इति । तचैतदुपरिष्टात् प्रपञ्चयिष्यतीति ।। ६४ ॥ नन्वग्न्यादीनामेकात्मनामेव प्रकाश्यप्रकाशकता दृष्टा । अतोऽनका- न्तिको हेतुरत आह- अनीति । अयमर्थः- यऽन्यादयः प्रकाशक- तया प्रसिद्धाः ते घटादीनां न स्वात्मन इति, न प्रकाशरूपा. प्रकाशात्मनः स्वरूपस्येति । किं पुनः स्वात्मनः प्रकाशस्य च ते प्रकाशकाः । नहि ते- प्रकाशिताः सिध्यन्ति । नच तसिद्धयर्थमपरसजातीयापेक्षा दृश्यते । नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमपेक्षते । अत आह - अनपेक्षणादिति । अयमभि- प्रायः न ते स्वप्रकाशाय स्वात्मानमपेक्षन्ते. स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । स्वस्य स्वस्मिन् प्रकाशायोगादिति ।। ६५ ।। किमिदानीमप्रकाशिता एव प्रकाशन्ते, नैवमपि।केन तर्हि प्रकाश्यन्त इत्यत आह ग्राहयत्वमिति । चाक्षुपेण हि तेजसा प्रकाशितास्ते गृ- छन्ते । तत् तेषां ग्राहयित न ग्रहीत । इन्द्रियचैतन्यप्रसङ्गात् । नन्वेव तेजसरतजोन्तापेक्षाया सजातीयापेक्षेत्ररथा भवम् । उक्तान नायनस्य तेजसः कार्यदर्शनानुमारिणी रूपमिद्धो दाक्तिमिद्धिः। यदिस्तेजसो रूप- प्रकाशकन्यदर्शनाद् देदेऽपि वर्तमान देव रूपस्य प्राशक भूतान्तराणां तेजसस्य च । नपंह सजातीयापेक्षा । अवान्तरजातिभेदात् । अत एवा- - - ·१२६ मीमांसाश्लोक्यानिक काशिकारीकोपेतम् । तस्यां तु गृह्यमाणायामन्या धीाहिकेप्यते । नन्वात्मा ग्राहको ग्राह्यो भवताभ्युपगम्यते ॥ ६७॥ कथञ्चिद् धर्मरूपेण भिन्नत्वात् प्रत्ययस्य यत् । ग्राहकत्वं भवेत् तत्र ग्राह्यं द्रव्यादि चात्मनः॥६८॥ यस्तु नात्यन्तभेदोऽत्र व वासाविष्यते मया। प्रत्यासत्तिनिमित्ता तु प्रत्यगात्मप्रवृत्तिता !॥ ६९ ।। न्धस्य प्रदीपादयो न बुद्धिपिपया. । स्वप्रकाशत्वे च तेषामन्यस्यापि धीगो- चरा भवेयुरिति । अक्षमपि रूपरूपिरूपैकार्थप्तमनायिना प्रकाशक न स्वा- स्मनः, तद्ग्रहणकाले युद्धरेवान्यथानुपपत्तिप्रमाणिकाया ग्राहकत्यमित्याह- अक्षेति ॥६६॥ बुद्धिस्तु बुद्ध्यन्तरवैयेत्यनन्तरमेवोपपादितमित्याह--तस्यामिति । अन चोदयति - नन्विति । आत्मनो हि ग्राहकान्तराभावादवश्यमेकस्या- भयरूपता वक्तव्या । नासावन्येन गृह्यते । ग्राहकानन्त्यप्रसङ्गात् । अअ. स्तदेवैकस्यैव ज्ञानात्मनो ग्रामग्राहकमावो नानुपपन्न इति ॥ ६७ ॥ परिहरति - कश्चिदिति । अयमभिप्राय --निर्भाग हि ज्ञान- मिति य. सिद्धान्त । नचैपियस्य रुप्यमुपपन्नम् । आत्मा तु केनचिदा- त्मना ग्राहक । केनचिदात्मना साध इति किं नोपपद्यते । तचाहि अस्यधिसयुक्तेन्द्रियसयुक्तमनस्सयोगिनः प्रत्ययो नाम धर्मभेदो जायते 1 से चास्मात् कश्चिद् धर्मरूपेण भिन्न । तेन चाय ग्राहक । यत् तस्य पृथि- च्यादिद्रव्यान्तरसाधारण द्रव्यादिरूप तद् ग्राह्यम् । ज्ञानस्य तु नैवविध. कश्चिद् विभागो यौद्धरिष्यते । अत. कथ तस्य द्वरुप्यमिति ॥ ६८ ॥ नन्वेरमपि ताबदत्यन्तभेदो ग्राघग्राहकयोरनिष्ट एव, अभेदस्यापि धर्मधामगोरध्यादत आह~- यरिवति । अत्यन्तभेदो हि घटाग्न्यादी- नामप्यस्मामिप्यते एव । द्रव्यादिरूपेणाभेदात् । अत. कवचिद् भिवयोव सर्वत्र पकाश्यप्रकाशकसमित्यात्मनोऽपि नानुपपन्नमिति । यदि तदि प्रत्य- ·१२७ औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । अस्मत्प्रयोगसम्भिन्ना ज्ञानस्यैव च कर्तरि । यांशो ग्राहक द्रव्यांशो ग्राह्य., कथ तर्हि भाष्यकारः 'प्रत्यगात्मनि चैतद् भवति न परत्रे ति प्रत्यगात्मवृत्तितामात्मनो मन्यते । नन्वेन परगोचर एवाह- प्रत्ययो भवेत् । परं हि प्रत्ययात्मनो द्रव्यादिरूपमत आह--प्रत्यासत्तीति। येयमात्मनः प्रत्यगात्मवृत्तिता भासते नाय दोप. । सर्वमेव हि नोऽन्का- न्तेन परन प्रतते । आत्मा खत्यन्तप्रत्यासन्नग्राह्यग्राहकधर्मक' प्रत्यगात्म- वृत्तितया भासते । अत्यन्तप्रत्यास(नो नौ) हि नरस्य जलाजलात्मानौ तयोरसौ साधारणो ग्राह्यग्राहक इत्यभिधीयते इति न कश्चिद् दोप इति ॥६९॥ अपिच, अहमिति योऽयमस्म प्रयोग. तत्सम्भिन्ना विशदतरमात्म- गोचरा सविदुत्पद्यमाना दृश्य(न्ते? ते।) ज्ञान तुन स्वगोचर जातु जाय मानमुपलब्धम् । अतो नात्मदृष्टान्नेन ज्ञानस्योभयरूपता वक्तु शक्या। नहि तदह नीलमिति कदाचिदुसद्यमानं दृश्यते। सर्वदेदम्प्रयोगसम्मिन्ननोपात् । अत उपपन्नवात्मकर्तृकात्मनि सवित्ति नतु ज्ञान इत्याह- अस्मत्प्रयो- गसम्भिन्नेति । अौके वदन्ति कुमाररसामिवादिन. - नात्मास्मयोग- सम्मिन्नबोधवेद्यः । नहि वय कार्यकारणसहातातिरेकिणमयमस्मीति पुरुष बुध्यामहे । पृथिव्यादिद्रव्यानुभव एव स्वप्रकाश' स्वमात्मान स्वप्रकाश्य- मात्मानं मेय च द्रव्याधास्थापयति । नहि विषयवित्तापप्रतिसहिते पुरुपे स्वपरवेद्ययोरतिशय. सिध्यति । अतो विपया न योद्धर्यनपमासमाने भासन्ते । नासौ तेषु । अत एव विषयवेदनोपरमे जडाकाशादिवदात्मनोऽवस्थान स निरन्ते । यदा खल्वय पुरुषः प्रक्षीणाशेपकर्माशयो मुच्यते, तदा ज्ञानकार- जानामिन्द्रियादीनाममारादसति विपयोदने चिद्रहितः सवदवतिष्ठते । निश्शेपवैशपिकात्मगुणोच्छेदलक्षणमेव हि मोक्ष मन्यन्ते । नचैवमपुरु- पार्थत्वं, दुःखोपरमस्यापि पुरुषेणार्यमानत्वात् । समारिणो हि दु सेनो- द्विग्ना अत्यन्ताय तदुच्छेदमभिसन्दधाना गृहेभ्य, प्राजन्तो दृश्यन्ते । ननु सुसमप्यात्मनो वैशेषिको गुणः । तस्यांच्छेदादपुरुषार्थत्वमपि भवेत् । मैनम् । सुखमपि ससारिणो नानाविधानेकदु समङ्गुल नातिचिरमनुवर्तत इति महान्तस्तदपि दु रापक्ष एव निक्षिपन्तो मोक्षायोत्तिष्ठन्ते । अतो नास्ति .

·१२८ मीमांसाचोमयातिक काशिकाटीकौरवम् । विपयवेदनोपरमे नरस्य चैतन्यम् । अत एनायमहरहस्सुखापे सन्मानतया- वतिष्ठते । न पुनः मिचिज्जानाति । तन चानुभवे स्वप्नपरिचितानामिना- धीनामुपरिधात् स्मरण भरेत् । नचंतदास्त । अतो नानवभासमानेषु विष- येषु योद्वा प्रख्यायते । नव पियवित्तावस्मययोगसम्भेदः इदम्प्रयोग- सम्भेदादिति नारमत्मम्भेदे विपयानवग्रहादात्मग्रहः । नापि विषयवित्तावा- त्मग्रह अस्मत्ययोगसम्भेद इत्यसमञ्जसमस्मत्प्रयोगसम्भिन्नेति । अत आह-~ मानस्येति । अयमभिप्रायः- अस्मत्ययोगसम्मिन्नोऽस्ति पोधो न वा । यदि नास्ति, जितमनुत्तरा गुरवः । सतस्तु किमालम्यनमिति वक्तव्य शरीरमि- न्द्रियाणि यानि तावच्छरीरं, जातृगोचरत्वात् । अहं जानामीति ज्ञातारमई- प्रत्ययोऽवलम्रते। नच शरीर चेतयते भौतिकत्वाद् भूतानां चाचेतनत्वात् । कारणगुणपूर्वकत्वाच कार्यगुणानाम् । अत एव नेन्द्रियाणि ज्ञातृणि । नच ज्ञान, प्रत्यभिज्ञानात् । अय हि पूर्वेादृष्टमर्थमुत्तरेद्यु, प्रत्यभिजानानः पूर्वा- परसाधारणमात्मानमनुसन्दधाति अहमिदमदर्शमिति । तत ज्ञानगोचरत्वे. ऽनुपपन्नम् । अन्यो हि तदा यः पूर्वार्दृष्टवान् , अन्यश्चायं योऽद्य पश्यति, क्षणिकत्या ज्ञानानाम् । अतः "बुद्धीन्द्रियशरीरेन्यो भिन्नोऽहद्वारगोचरः । सरित्सामर्थ्यसिद्धलान जहात्युक्तरूपताम् ॥" इति । तदिदमुक्त-ज्ञानस्वैव च कर्तरीति । ज्ञानकर्तुहीयमस्मत्प्रयोग- सम्भिन्ना सवित्तिः, न चान्यो ज्ञानस्य कर्तेत्युक्तम् । अतः संविदलादेवो. भयरूपतात्मनः सिध्यति "न लेवमात्मैवात्मान ज्ञान जानाति जातुचित् । सद्धीद नीलमिति यत् सर्वदा परगोचरम् ॥" यत्तु न कार्यकरणसहातातिरेकिण प्रतिपद्यामहे इति । किमेवं देहाघालम्ब नोऽहंप्रत्ययः । तत् तावत् प्रत्युक्तमेव । नचानालम्बनोऽयम् , अप्रत्य- सिद्धान्तात् । तदयमनालम्बनमात्मानमलभमानः स्वगोचर ज्ञातारमाक- पति । स प्रतीतिबलसिद्धोमयरूप पुरुषो न नोपपद्यते । देहेन्द्रियादि- सङ्कीर्णस्तु न विवियोपलक्षयितु शस्यते अय नामासी पुरुष इति । न चैतावता न गृहीतो भवति । नदि क्षीरोदकसंसगै विवेकेनागृहीते इति ·औत्पत्तिकसूने शून्यवाद । १२९ . न गृहीतमुभयम् । एवमिहापि समुग्धवुद्ध पुरुष प्रत्याहारादिक योग- मभ्यस्यद्भिनित्यनैमित्तिकमानानुष्ठायिभिरकुर्वद्भिनिषिद्ध भोगप्रक्षीणाशेषक- माशयैरयमस्मीति विविच्यापरोक्षीक्रियते । न त्वय विषयवित्तावप्यय ना- मेति विविच्यते । येऽपि विपयवेदनावसर एव नरो गृह्यते इत्यास्थिता, तैरप्यस्य विवेको दर्शयितुमशक्य एव । अतो नाय दोप पिवेको नावग- म्यत इति । न त्वय विषयवेदनावसरे ज्ञायते । नहि तदा तदतिरेकिण कस्यचित् प्रतीतिरस्तीत्यनन्तरमेव वक्ष्यते न त्वनेत्यनेन । सविदेव ता- वत् तदा नावभासते, यदायत्तो भावाना भेद प्रागेव सवेत्ता । यत्त्वेव स्व- परवेद्ययोरनतिशय इति । तन्न । यस्य हि ज्ञानमुत्पन्न, तस्य विषया भासन्ते इत्युक्तमेव । अतः कथमुत्पन्नज्ञानेन सविदितमन्योऽनुभवेत् तेन वा ज्ञात तदन्यः । नहि वोडसवेदनकृत स्वपरवेधयोर्मेंद., येनैवमापयेत । एता- वतैव धेकस्यासौ वेद्य , नापरस्य, यत् तस्य ज्ञानमुत्पन्नम् । एवमपि भवेदेतद् यद्यसत्या बोवृवित्तो निपया न विदिता भवेयु । तद्वित्तिरेव वा विपयवेदन भवेत् । न त्वेव, केवलविषयावग्रहात् । अन्यगोचरज्ञानस्या- न्यविषयत्वासम्भवात् । एव चासत्या विषयवित्तो पुरुषो न प्रकाशत इ त्यपि दुरुक्तम् । एव छुपरतकरणग्रामस्य मोक्षो मरणमेव शब्दान्तरेणानु ज्ञातो भवेत् । न खल्वपि ज्ञानात्मन पुरुषस्य सदसत्त्वयोरस्ति विशेषः । तदयमपवर्गदशाया प्रकाशत एव । केन पुनरय तदा प्रकाश्यते । न केनचित् । स्वप्रकाश एवेत्येके । नत्वेव, स्वप्रकाशत्वनिषेधादविभागस्य । तदापि त्वय धर्मधमित्व विभागाश्रयणेन गत्ययात्मना ग्राहको द्रव्यादि- रूपेण ग्राह्य इति वाच्यम् । किमस्ति तदा धर्मधमिभेद । को दोप । श्रुति शिरोध र भूयते हि एकमद्वितीयमिति । व्यतिरिक्तवाहनिमेधात् । अन्यथा ह्यात्मभेदोऽपि न सिध्येत् । नचासौ नेष्यते, मुक्ततरानिमागा पत्ते । अपिच अर्थावग्रहनिवृत्त्यर्था एव विसवादा इति तन तमोक्तम् । अतोऽपवर्गेऽपि ग्राह्यग्राहकाकार एवात्मा । श्रूयते च 'जानात्येवाय पुरुषो ज्ञातव्य तु न वेदेति । 'नहि तदा ज्ञातुईविपरिलोपो विद्यते । नतु विभक्तमस्त्यन्यद् यतो द्वितीय जानीयादिति । तस्माज्जानातिपदप्रयो- गावगच्छाम यदस्ति मोक्षेऽपि कर्मभान पुरुषस्येति । जानातेरकर्मक- स्याप्रयोगात् । इयास्तु विशेष यदय मूतेन्द्रियवशो पिपयोपरागात् तन्का- ·१३० मीमामास्याति काशिकाटीकापेतम् । यामेदान प्रतिपद्यमानोऽविभक्तज्ञानशक्तिरामासते । निव लस्य चिनि शक्ति । सा असति विषयोपराग यात्मगोचरवारतिष्ठते । कथमणिका जानोत्पत्तिरिति चंद, मैवम् । तदानीमपि मनसो भानात् । नित्य हि तदारस यदुपेयते । आह च "प्रत्याहारादिक योगमभ्यस्यन् विहितक्रिय । मन करणकेनात्मा प्रत्यक्षेण प्रतीयते ॥" इति । नचव विषयवेदनप्रसङ्ग , मनसो नहिरस्वातन्यात । विषयवि तीना च सुखदु सहेतुत्वेन कर्मजन्यत्सादमति कर्मममारेऽनुपपत्त । आत्म- ज्ञान च न कर्मजन्यमिति विगलिननिम्मिलकमांशयस्यैव निप्पद्यते । केरल ज्ञाननिराकरणेऽपि विषयवेदनान्या प्रत्युक्तानि नात्मज्ञानम् । आह च-- "निज यत्त्वात्मचैतन्यमानन्दोऽध्यक्ष्यते च य । यञ्च नित्यविभुत्यादि तेनात्मा ने मोक्ष्यते ।।" इति । सुम्वापेऽपि त्वात्मसविदम्त्येवेति केचित् । अत एव सुपुप्तपतिसुद्ध सुसमहमस्वाप्समित्यात्मान प्रतिसन्धते । अथवा तर कमीशयानुवृत्तेस्तत्पर तन्न मनो न केरमात्मान प्रकाशयति, न विपयरित्तिविरहात् । अतो न विषयसवेदन एवात्मसवदनम् । पिचैव मेयमातृगोचरायामकस्या स विदि भाममानयो किंकृत कर्मकतृभाव । एष हि तड्विकर्मक ज्ञान भवेत् । यतृत परसमवायिक्रियाफलभागिता कर्मतेति, तदयुक्तम् । यदेव हि ज्ञानोत्पत्ताराप्यते सत् प्राप्य कर्म । तथाचात्मेति कथमस्याकर्म त्वम् । अपिच केय प्रिया, यत्समायात् तत्फलभागितया आत्मन कर्तृ स्वम् । किंपुनस्तत् । उक्तम् आत्म(म)नोयोग इति । नन्वस्य मनस्यपि समवायात् तस्यापि कर्तृत्वप्रसङ्ग । तत्फलसम्बन्धश्चोभयोरप्यविशेषादा पद्यते । तन चोक्ता मनश्चैतन्यप्रसङ्ग इति सिद्ध न पियवित्तरेव जयसिद्धि रिति । यञ्चास्मिन् दशन दु खोपतिरेव मोक्ष इत्युक्तम् । तदप्ययुक्तम् , आनन्दश्रुते । पूयते हि 'विज्ञानमानन्द ब्रह्म' 'आनन्द ब्रह्मणो रूपम्' इति च । तदेतत् प्रेय पुनादि ति च । नच दु खनिवृत्तिरेवानन्द , अश्मादौ प्रसङ्गात् । स्यादेतत् । प्रत्यावृत्तिस्पलम्यमाना दु साभावात्मना सुखम् नचात्मा किश्चित् प्रत्यग सानाति अचेतनत्यादिति नामौ दु खायते सुखा यते 111 मैयम् । एवमपि देहिनो भिन्नाक्यवसयोगी सुखदुःखसाधन ·औत्पत्तिकसूत्र शून्यवाद । भवन्ती तत्र संवित्तियुज्येताप्यात्मकर्तृका ॥ ७० ॥ नत्वत्र करणज्ञानग्राहकाकारवेदनम् । ग्राह्यत्वं येन बुद्धेः स्यादभिन्नत्वेऽपि पूर्ववत् ॥७१॥ अन्याकारापि संवित्तिर्यद्यन्यविपयेप्यते ज्ञानाकारापि संवित्तिः कस्मानार्थस्य कल्प्यते ॥ जन्मा युगपत् सुखदुःखभोगो न स्यात् । दुःखायमान एव ह्येकत्र भागे परन सुखायते । तद् दुःखनिवृत्तौ सुखेऽनुपपन्नम् । प्रदेशान्तरे दुःखाभावः सुसमिति चेद्, न । स्वसंवेयत्वादालादावशेषस्य, प्रदेशान्तरे दुःसाभावे च सुस नरकान्तरे दुःखामावान्नरकान्तरे सुखित्वप्रसङ्ग-तत्तावद् दुःसनिवृत्तिः सुखम् । नचास्यामानन्दवादो गौणः, प्रमाणाभावात् । नह्यानन्दश्रुत्यर्थे मुख्ये गृह्यमाणे किञ्चिदनुपपन्न, येन गौणतया व्याख्यायते । अतो विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति प्रतिजानीमहे । असबैतितस्त्वानन्दोऽप्यसत्कल्प एवेति सिद्वमन्तरेणैव विषयवेदनमस्मत्प्रयोगसम्भिन्नायां संवित्तावात्मा प्रकाशत इति ।। ७० ॥ यथा चास्मत्प्रयोगसम्भिन्नसयित्सवेद्य आत्मा द्विरूपो नैव ज्ञानम् । नहींद नीलमिति ज्ञाने करणानामिन्द्रियाणां ग्राहकस्यात्मनो ज्ञानस्य वा- कार उपलभ्यते, नीलमानप्रकाशादिति न पूर्ववदात्मपदभिन्नत्वेऽपि नील- ज्ञाने तबुद्धेाद्यत्वम् । नीलमेव तु तया गृह्यते । सा तु ततो ज्ञातादव- गम्यत इत्युपपादितमेव, तदेतदाह--मत्विति । दृष्टान्तार्थ करणग्राहकयो- रुपादानम् । यथेद नीलमित्यत्र करणमिन्द्रिय ग्राहकः पुरुषो न ज्ञा- यते, एवं ज्ञानमपि । कमैव तु केवलमत्रावगम्यते । नच कर्तृकरणक्रियमिति ॥ ७१॥ स्यादेतत् । ज्ञानसवित्तिरवेयमिदं नीलमिति । पररूपनिरूपणाकारत्व तस्या वासनानिवन्धनम् । अनादिर्हि वासना ससारिणां, तद्वशेन स्वात्मा- नमपि परमिव निरूपयति परपामिव पर देहमात्मतया अहमिति । अत आह-~-अन्याफारति । अयमभिप्रायः - सविन्निष्ठा हि नो वस्तुव्या-

·मीमासाशोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् ।
अभिन्नत्वं यदा चेष्टं ग्रामग्राहकवस्तुनोः।
तदान्यतरसंबित्ती याकारं ग्रहणं भवेत् ॥ ७३॥
यदा तु ग्राह्यमाकारं नीलादि प्रतिपद्यते ।
न तदा ग्राहकाकारा संवित्तिदृश्यते क्वचित् ॥ ७ ॥
तस्मादभिन्नता चेत् स्यात् तस्याप्यनुभवो भवेत् ।
ग्राह्यो वा नानुभूयेत ग्राहकाननुभूतिवत् ॥ ७५ ॥
ग्राहकग्रहणेऽप्येवं ग्राह्यसंवेदनं भवेत् ।
शुद्धमेव निराकारं ग्राहकं संविदस्ति हि ॥७६ ॥
ग्राह्यादभिन्नतायां च सा संवित्तिर्न युज्यते ।
ग्राहको वा न गृह्येत तग्राह्याननुभूतिवत् ॥ ७७ ॥
स्थितयः । सविचेदमिति पहिपियप्रकाशात्मा जायमाना दृश्यते । यदि
त्वियमेवरूपाप्यन्यविपया जानविषयेष्यते, एव तहि ज्ञानाकारा सपित्ति-
थविषयारमार्मि. कस्मान कल्प्यते । (नवास बाधके परगोचरत्वं
भ्रान्तिरिति युज्यते कल्पयितुम् । वामना च प्राचीनही जन्मामाश्यः
सस्कारोऽभिधीयते । नासावस्ति नास्तिकानां, नैरास्यसिद्धान्तात् । नापि
ज्ञानमाधारो वासनायाः, क्षणिकत्वात् । नापि समनन्तरप्रत्ययो वासना, तस्य
तपावेनाप्रसिद्धः । असावपि स्वगोचरो न पर परगोचरतया दर्शयितुं शक्नोति ।
अतद्रूपत्यात् तामप्यनिष्पत्त्ययोगात् । इतस्थानुभयरूपतापि तस्य न स्यात् ।
अनुभवाकारतां धुत्तरस्य समनन्तरप्रथयो क्तिनुते । तत् कस्य हेतोः ।
स्वरूपानुरूपदायीरम्भस्थितेः । अत एव नात्मगोचरादिदमिति परसवेदनो.
त्पत्त्युपपत्तिः । परब्राहम्मानकल्पना तु भ्रान्तिः, ज्ञातृगोचरवादहकारस्ये
त्युक्तमेव । न विह वाघालम्पनत्वे ज्ञानस्य किमिदनपपन्न येनात्मगोचर
तापश्य कल्प्यत इति सिद्ध याह्यालम्वनमेव ज्ञानमिति) ॥७७ ॥

·- औत्पत्तिकसूने शून्यवाद । यथा च ग्राह्यसंवित्तौ ग्राहकग्रहणेऽपि वा। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिर्नास्त्येव स्याद् द्वयोरपि ॥७८ ॥ स वहिर्देशसम्बद्ध इत्यनेन निरूप्यते । ग्राह्याकारस्य संवित्तिाहकानुभवाहते ॥ ७९ ॥ परं प्रति न साध्यत्वादर्थस्याकारसिद्धये । वहिर्देशेन सम्बन्धो न हेतुत्वाय कल्पतं ॥ ८० ॥ तस्माद् पहिरितीहेदं निष्कृष्टं ग्राहकांशतः। संवेद्यं नीलपीतादि प्रत्यक्षादेरुदाहृतम् ॥ ८१ ॥ एव तावदन्यतराग्रहणेऽन्यतरो न गृह्यत इत्युक्तम् । तद्वदेव द्वयो- रप्यग्रहणमिति समाहृत्य दर्शयति-~यथा चेति । अरयार्थः -यथा ग्राह्यग्रहणे ग्राहको न गृह्यते ग्राहकग्रहणे च ग्राह्यः । एव च द्वयोरप्यग्रहण मवेत् । नतु ग्राहकमात्रस्य वा ग्राह्यमानस्य वा । पूर्व वन्यतराग्रहणदृष्टा- न्तेनेतरस्याग्रहणमापादितम् । इदानीं समाहत्योभयोरुच्यत इति प्रयोगभेद इति ।। ७८॥ एतच्च ग्राह्यमानस्य ग्रहण ग्राहकरहित 'स बहिर्देशसम्बद्ध.' इत्या दिना भाष्यणोक्तमित्याह स इति । अय च भाष्यार्थः स एवं कैवलो वाह्यार्थः प्रत्यक्षमवगम्यते । न पुनर्ग्राहक इति ॥ ७९ ॥ आवस्येन साकारो नीलादिरित्यतात्सिद्ये बहिर्देशसम्बन्धो हेत तया लक्ष्यते, तन्नानुमन्यामह इत्याह--परमिति । नहि परस्य बहिर्देशो नाम कश्चित् सिद्ध. योऽर्थसाकारत्वे हेतुतयोपन्यस्येत । सर्वस्य ज्ञानाका- रत्वनाभ्युपगमात् । अतो वहिर्देशस्तत्सम्बन्धश्च योद्ध प्रति साध्य एव, न हेतुरिति ॥ ८॥ तस्माद् यथोक्त एव भाष्यस्यार्थ इत्याह तस्मादिति । अस्यार्थ. --- वहिरित्यादो भाष्ये इदशब्देनेद नीलमिति विकल्पस्थेन निष्कृष्ट ग्राहकाशत् प्रत्यक्षादे प्रमाणगणस्य संवेद्यमुदाहृत नीलादि- मानम् । एतदुक्त भाति । न स्वगोचर ज्ञान बहि.प्रकाशाद् , इदमिति ·मीमांसाश्लोकवानिक कागिकाटीकोपेतम् । न पूर्व ज्ञायते वुद्धिरित्यत्रैतद् वदिप्यते । ग्राहकस्यैव संवित्तिलक्ष्यते ग्रहणे कचित् ॥ ८२ ॥ न स्मरामि मया कोऽपि गृहीतोऽर्थस्तदेति हि । स्मरन्ति ग्राहकोत्पादं ग्राह्यरूपविवर्जितम् ॥ ८ ॥ तस्मादभिन्नतायां च ग्राह्येऽपि स्मरणं भवेत् । ग्राहकस्मृतिनिर्भासात् तत्राप्येषैव गृह्यते ॥ ८४ ॥ परनिरूपणात् । स्वगोचरे हि नेदमिति प्रकाशो भवेत् , किन्त्वहमिति । तदिह बहिर्देशसम्बन्धोपन्यासेन परगोचरतैव सवितरुच्यत इति ।। ८१ ।। तथा कवलग्राहकसवित्तिरपि मत्यम् पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते नतु पूर्व ज्ञा- यते इत्यत्रोक्तेयाह - नेति । अत्र हि पूर्वमुत्पन्नापि बुद्धिर्न प्रागवग- म्यते, किन्तु पश्चादिति वदता ग्राह्याकारविनिर्मुक्तस्यैव ग्राहकस्य संवित्ति- रुक्तेति ॥८२॥ प्राग बुद्धरग्रहणभिद्धचर्य भाष्यकारणोक्तं भवति हि कदाचिदेतद् यज्ञातोऽर्थः सन्नज्ञात इत्युच्यते' इति । तस्याः---ज्ञातपूर्वोऽर्थः कदा- चिदस्मयमाणोऽज्ञातवदभिधीयते । ज्ञानमात्र तु तगोचर स्मर्यते । एव हि पक्कारो भवन्ति- अस्याः श्रुतेरों मया गुरुणा व्याख्यायमानो ज्ञातः, इदानी प्रस्मृतवानस्मि ।ज्ञान लेतगोचर पूर्व जातं स्मरामाति । यथा चास्या बुद्धरग्रहणे हेतुत्वं तत्फलाभिप्रायेण परस्ताद वक्ष्यति ‘फलत्वाद् ग्रन्थव- जन' इत्यत्र । तस्मादपि केवल ग्राहकस्मरणाद् मायाकारविविक्तग्राहकयोध. सेत्स्यतीत्याह- नेति ॥ ८३ ।। अभेदे तु ग्राह्यग्राहकयांग्राहकवद् ग्राह्यस्यापि स्मरणं भादित्याद- तस्मादिति । तस्माद ग्राहकादित्यर्थः । यतस्तु ग्राहकमात्रस्यैव स्मृत्या. त्मको निर्मासो भवति न ग्राह्यस्य, अतोऽवगच्छामः यदनुभवकालेऽप्येपा बुद्धिरेव केवला गृहीता कथमन्यथा केवला स्मर्यंत । तदेतदाह ग्राह- केति । ग्राहकमारस्य स्मृतिनिर्भासात् कारणात् तत्र ग्राहकग्रहणकाले के. वला घुद्धिगुह्यते इत्यर्थः ।। ८४ ॥ -- .

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः ।
१३५
तदत्यन्ताविनाभावान्नैकाकारं हि जायते।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्वैवं भिन्नता तयोः॥ ८५॥
ग्राह्यांशो ग्राहकांशेन गृह्यते ग्राहकः पुनः ।
गृह्येतति न वक्तव्यं ग्राहकान्तरवर्जनात् ॥८६॥
ग्राह्यांशेनाप्यशक्तत्वान्न तस्य ग्रहणं भवेत् ।
ग्राहकत्वेन चैतस्य हीयेतैव द्विरूपता ॥ ८७॥
ग्राहके गृह्यमाणे च ग्राह्यमात्रप्रसञ्जनम् ।
न स्यादाकार एकश्चेदितरस्यापि नास्तिता ॥८॥
.
कस्मादेवमत आह -
तदिति । तत् स्मरणम् । अत्यन्ताविना-
भावाद् ग्राह्यग्राहकयोरेकाकारं न जायत इत्यर्थः । तदेवमन्यतरांशान्वये-
ऽन्यतरविवेकात् सिद्धो ग्राह्यग्राहकयोर्भेद इत्याह -- अन्वयेति ।। ८५।।
अत्र चोदयति-~ग्राह्येति । अयमयः-~यदेतद् भवता ग्राह्यग्राह-
कयोरभेदमभ्युपेत्यान्यतरग्रहणेऽन्यतरग्रहणमापाद्यते , तदयुक्तम् ।नहि यद्
यतो न मिद्यते तदवश्यं तद्ग्रहणे गृह्यते । नहि शब्दादभिन्ना नित्यानित्या-
दयो धर्माः शब्दग्रहणे गृह्यन्ते । अभेदेऽपितु यस्यांशस्य यदा योग्यता
स तदा गृह्यते नेतर इति किमनुपपन्नम् । ग्राह्यांशश्च ग्राहकांशसद्धावाद्
ग्रहणयोग्यः, न ग्राहकांशः, तदतिरिक्तग्राहकान्तराभावात् । अतो न
ग्राह्यग्रहणे ग्राहकग्रहणप्रसक्तिरिति ॥ ८६ ॥
स्यादेतत् । ग्राह्यांश एवास्य ग्राहको भविष्यतीति । तन्न. कर्मणः
कर्तृमावानुपपत्तेरित्यभिप्रायेणाह - ग्राधेति । अपिच ग्राह्यग्राहकभाव-
मेकस्य ज्ञानस्याभ्युपेत्य भवतोभयग्रहणमापाद्यते । यदि च ग्राह्यांशोऽपि
ग्राहको भवेद् दैरुप्यमेव हीयेत । ग्राहकैकस्वभावत्वापत्तेरित्याह -- ग्राह-
केति ॥ ८७॥
अथवा ग्राह्यांशम्तावद् ग्राह्य एव, यदि च ग्राहको गृह्येत, ततो
ग्राीकात्मत्वं भवेदित्याह
ग्राहक इति । अत्यल्पं चेदमस्माभिरुच्यते
उभयग्रहणे एकरूपतेति । सापि तु न सिध्यत्येव । ग्राह्याभावे ग्राहका-
मावात् तदभावे ग्राह्याभावादित्याह न स्यादिति ॥ ८८॥

·मीमांसाश्लोकवाकिं काशिकाटीकोपेतम् । उद्भवाभिभवाभ्यां च ग्राह्याग्राह्यत्वदर्शनम् । यथा दीपप्रभादीनां रूपमात्रोपलम्भनम् ॥८९ ॥ दिवा चाग्नेः समीपस्थैः स्पर्श एवोपलभ्यते । गन्धवद्रव्यवृत्ती च गन्धस्यैवोपलम्भनम् ॥९०॥ एवं तावद् ग्राहकान्तरवजनाद् ग्राहको न गवत इत्युक्तम् । अपि चोद्भवाभिभवौ भावानां ग्रहणाग्रहणकारणतया सिद्धौ । अतो य श्वांश यदोद्भूतो भवति , तदा स एव गृह्यत इति न नोपपन्नमित्याह - उड़- वैति । अत्रैव दृष्टान्तमाह --- यथेति ।। ८९ ।। रात्री रहे दीपप्रभादीनां रूपमात्रमुपलभ्यते, न स्पर्शः । आभभूतत्वा- दित्याह - दिघेति । स्पर्शरूपयोश्च नक्तन्दिवमभिभवे चन्द्रमसः शीत- स्पर्शः प्रवल च तारण तेजः कारणमिति । एवं तापदभिभवे कारणान्तर- सन्निधानादभिभूतस्याग्रहणमुक्तम् । इदानी स्वयमपि सूक्ष्मत्यादभिभूतं न गृह्यते इत्युदाहरणेन दर्शयति ---गन्धवदिति । यदा खलु वायुना प्रेर्य- माणाः सूक्ष्मा द्रव्यभागा प्राणेन्द्रियगोचरा भवन्ति, तदा तेपु वर्तमानेम्वपि गन्धमायमेवोपलभ्यते न द्रव्यमभिभूतत्वात् । सा पुनरियं द्रव्यसकान्ति- रयुक्तेति मन्यन्ते । यदि खलु तिलादिषु चमकादिद्रव्यमेव सङ्काभेद् एवं मृद्यमानेषु तेषु चम्पकगन्धो नश्येत् पुष्पस्य इव । चम्पकादिद्रव्येषु मृद्य- मानेषु तद्गन्धस्य नाशो दृष्टः । एव तिलस्थकुसुमावयवगर्दनेऽपि भवेत् । यः खल स्थूलेष्वेव कुमुमेषु मृद्यमानेषु नश्यति, स कथं सूक्ष्मावयवस्थं न नक्ष्यतीत्युत्प्रेक्ष्यते । अतश्चमकादिसन्निधानाद् गन्धान्तरमेव तिलादिषु जायते इति मन्यते । एवमप्स्वमिसयोगाद् गुणान्तरागमो वक्तव्यः । नानि सङ्क्रान्तिरनुपलम्भनात् । स्पर्शमात्रमेव हि तबामेयमुपलभामहे, नाग्निम् । अपिचायं तपस्वी द्रव्यसक्रान्तिमातिठमानः सुराधाणे पतेत् । सुरावस- रेणूनां प्राणोदरेण वक्त्रसञ्चारात् । अत आत्मवधायैवेय द्रव्यसङ्क्रान्तिराश्रिता भवेत् । अाभिधीयते-- न तावत् स्वाश्रयपरित्यागनाश्रयान्तरं गन्धो गच्छतीति सम्भावयामः । गुणानामस्वतन्त्रत्वात् । आश्रयपारतव्यमेव हि तल्लक्षणम् । गुणान्तरमपि न तावत् सन्निहितेष्वाकाशानिलादिपु कुसुमसम्प ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । न गुणान्तरसंवित्तिर्यथात्राभिभवात् तथा। नाकारान्तरसंधित्तियग्राहकबुद्धिषु ॥ ९१॥ ग्राह्यादनन्यभूतोऽपि कश्चिन्नैवोपलभ्यते । नित्यानित्यादयो धर्माः शब्दादिग्रहणे यथा ॥ ९२ ॥ अभेदं वाभ्युपेत्यायं प्रसङ्गो यदि गीयते । ज्जिायते इति वाच्यम् । तेषु मन्यस्यात्यन्ताभावात् ! नापि नासिकाया मेव गन्धान्तर जायत इति वक्तव्यम् । अतिदूरत्वेन कुसुमाससर्गात् । अतः कुसुमावयवा एव रष्टतद्गन्धसम्पन्धा वायुना प्रेर्यमाणा धागोदर यावदागता गृपन्त इति प्रमाणवती कल्पना । योऽपि मर्दने गन्यनाश उक्तः, सोऽप्य युक्त । सूक्ष्मा हि तन कुसुमावयवा. सशान्ता । न ते मृयन्ते । अतो गन्धो न नश्यतीत्युक्तम् । योऽपि गन्धाधाणे सुरापानदोषोऽभिहित, नासौ । पान हि सुराया निपिद्ध, नाप्राणम् । अन्यस्तु तदाप्राणे दोष । नच सुरा जिवन पियतीत्युच्यते । अतो न सूक्ष्मावयवाना नासिकासन्नि- धानमानात् सुरापानापत्तिरिति सिद्ध गन्धवदेव द्रव्य तत्र वर्तते सूक्ष्म- त्वात् तु नोपलभ्यत इति ।। ९० ॥ एव दृष्टान्ते वभिभूतस्याग्रहणमुक्त्वा प्रकृते योजयति -- नेति । पथा दीपप्रभादिषु गुणानरसवित्तिर्नास्ति, यथा च गन्धवद्र्व्यवृत्तौ द्र- व्यस्य, एवं ग्राह्याशयुद्धौ गाहकाशमुद्धौ वाकारान्तरसवित्तिर्न भविष्यतीति इद चापर ग्राह्यादगिममेव न गृलत इसाह --~ग्रासादिति । अस्ति कश्चिद् धर्मभेद यो ग्राघात् शब्दादभिन्नोऽपि नोपलभ्यते नित्यत्ता- दय इव शब्दग्रहण इति ॥ ९२ ॥ इद तु चिन्तनीयम्-कस्येद प्रत्यवस्थान 'प्राधाशो ग्राहकांशेने'- त्यादि । न तावद् नौद्धस्य । स धाविभक्तस्यैव युद्धधात्मनो ग्राह्यग्राहक- सवित्तिभेदमिनस्य प्रणमातिष्ठते । यदाह "अविभक्तोऽपि युद्ध यात्मा विपर्यासितदर्शने । प्रााग्राहकसवित्तिभेदवानिह लक्ष्यते ॥" -- ·१३८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं कागिकारीकोपेतम् । एकस्मिन् गृह्यमाणेऽशे न गृह्येतापरः कथम् ॥९३॥ तस्मात् यत् स्याचदा योग्यं तस्यैव ग्रहणं तदा । इयं च वदुपन्यस्तं शक्त्यभावान्न गृह्यते ॥ १४ ॥ कुतोऽयमेकवस्तुत्वे योग्यायोग्यत्वसम्भवः । उद्भवाभिभवात्मत्वं कथं चैकस्य कल्पितम् ॥१५॥ इति । अतस्याकारस्यैव ज्ञानस्यानुभवात् कथमन्यतरांगाग्रहणेन प्रत्यत्र- तिष्ठते । भ्रान्तिकल्पित तु प्राधादिविमागं यौद्धा मन्यन्ते, न त्वप्रतिभान- मेव तेपाम् । अतः कस्येदं प्रत्यवस्थानमिति । पत्यम् । नात्र बौद्धश्चोद- यिता । पाश्चस्ववचनमिदम् । एवं हि कश्चिदत्र पार्श्वस्यो वदति --- कि- मिदं पापग्राहकमावमन्युपेत्यैव भवता द्विरूपग्रहणमापाद्यते । नहि ग्राह- कस्य ग्राहकान्तर विद्यते तद्ग्रहणे च दैरुप्यहानिः तचाम्युपेतमेवेति कयं तद्विपरीताभिधानं मीमांसकस्य । दृष्टा चामेदेऽप्युद्भवाभिभवादिकृता ग्रहणा- ग्रहणव्यवस्थेति । स एवेदानी बौद्धाभिप्रायेणाद ---अभेदामिति । ग्राह्य- प्राइकयोहि पारमार्थिको भेदो नेष्यत एव । एकरूपस्यैव तु बुद्धयात्मन- स्तया प्रकाशाभ्युपगमात् । अतो योऽय बुद्ध्यात्मनः प्रकाशः स एव तयोरिति किमिति तद्हणो न गृहीतं भवति । अपिच, अभेदमभ्युपेत्यास्मान् प्रति प्रसको गीयते कयमभेदे ग्राह्यग्राहकव्यवस्थेति । तचायुक्तम् । कथं वभिन्नस्य तत्वस्य किश्चिदगृहीत नाम सम्भवति । यदि लभेदो नाभ्युपेयते, नायं प्रसङ्गो गातुं शक्यते । भिन्नत्वादेवाग्रहोपपवेरिति ।। ९३ ॥ पूर्वपरिचोदनामिदानीमुपसहरति-~तस्मादिति । यद्धि ग्रहण- योग्यं तद् गृह्यते यस्य च ग्राहकसद्भाव उन्मयो वा तद् ग्रहणयोग्यम् । अतः पूर्वोपन्यस्तस्य माझमाहकात्मनो द्वयस्य किञ्चिदेव ग्रहीतुं शक्य नेतरदिति ग्रहणशक्त्यमावान्नोमयं चोदनीयमिति ।। ९४ ॥ अत्र परिहारमाह-~कुत इति । अयमभिप्रायः . -न तावद्धान्ति- कल्पितो ग्राहकादिविभागः, बाधविरहात् । तथापिया भ्रान्तिले संवि- दूपेऽपि तत्प्रसङ्गादभावात्मतापत्तिः । तदय वास्तवो ग्रादिविभागो नैकस्मिन्नद्वितीये ज्ञानात्मनि सम्मातीति प्रथमाक्त नैतदस्ती'त्यादिना ।

·भोत्पत्तिकसूने शून्यवाद । एकांशाभिभवे च स्यादितराभिभवोऽपि ते । तथा तस्याभिभूतत्वाद् ग्राह्यत्वं नच युज्यते॥१६॥ अयोग्यता विकल्प्येवं दृष्टान्ता येत्र कीर्तिताः। रूपादिभेदात् तत्र स्यादुद्भवाभिभवाद्यपि ॥ ९७ ॥ यदाप्येकान्ततो भेदो रूपादेर्न परस्परम् । तदापि द्रव्यरूपस्य परिणामस्तथा तथा ॥ ९८ ॥ पुनश्च 'अभिन्नल यदा चेप्टमित्यादिना एकस्येव दैरुप्यमीकृत्योभय ग्रहणप्रसक्तिरापादिता । तत्र नैप परिहारों घटते अयोग्यत्वादभिभूतत्वाद- न्यन्न गृह्यते इति । नोकस्मिन् ज्ञानात्मनि योग्यायोग्यत्वविभाग उद्भवा भिभयात्मल वा सम्भवति । अतोऽवश्यमभिन्नत्व इप्टेऽन्यतरसवित्तौ द्वया कारग्रहणेन भवितव्यमिति ।। ९५ ।। किं पुनरेकस्योद्भवाभिभवात्मत्व न सम्भवतीत्यत आह-~-एकेति । एक हि मायग्राहकाभिधान तत्त्वम् । तत्र यदि ग्राहकाशोऽभिभूत कथ तद भिन्नो ग्राह्याशो नाभिभूत इति शक्यते वक्तु विरुद्धधर्माध्यासेन भेदापत्ते रिति । एव चोभयाभिभवे ग्राशाशस्यापि ग्राहल न स्यादिति न किञ्चित् तत्त्व सम्भवेदित्याह ~तयेति ॥ ९६ ॥ एवमयोग्यतापि विकल्पनीया किमुभयमयोग्यमेक वा । यद्युभय न किंचिद् गृह्यत इति शून्यतैवापयेत् । यदि त्वेकमयोग्यमितरनेत्युच्यते तदे काद्वितीय नोपपन्नमित्याह -~अयोग्यतेति । ये पुनरत्र दृष्टान्ता उक्ता प्रदीपप्रभादिषु रूपादय , तोद्भवाभिमवाभिधानं युज्यते । रूपार्दाना परस्परभेदेन प्रोद्भवाभिभवोपपत्ते । भिन्न हि मशीप, तद्रानौ रूपोद्भवे ऽभिभूतस्पर्शी न गृह्यत इति किमनुपपन्नम् । तदेतदाह ---- दृष्टान्ता इति । आदिशन्दाद योग्यायोग्यभेदोऽपीति । स्वरूपभेदानुविधायुद्भवामिभयादि- भेदोऽपीत्यर्थ ॥ ९७॥ ननु नास्ति रूपादीना पारमार्थिको भेदो महान् खल्वय क्लेश यद द्रच्यादेव तेषा भेदोऽभिधीयते । परसरमेदास्तु केशतरणोपपायन्ते । अत एक मेव द्रव्यादिरूप ग्राहकभेदाद् रूपादिभेदभिन्नमाभासते मुखमिवादभेदा- ·मीमांसालोकवारिक फाशिकारीकोपेतम् । अभिन्नत्वेऽपि न माद्यमिति यच्चाब्रवीद् भवान् । कृतकत्वादिधर्माणां धीभेदेऽनन्यता कथम् ।। ९९ ।। नह्यन्यत् प्रत्ययादस्ति भिन्नाद ग्राह्यस्य भेदकम् । नचेयत्तेव भेदस्य देशतो मूर्तितोऽपि वा ॥ १०० ॥ दिति मन्यन्ते । अतस्तत्राप्यमेद एवोद्भवादिव्यवस्था दृष्टेति न कश्चिद् विशेषः । अत आह --- यदापीति । अयमभिप्रायः-- यदि तावदस्म- सिद्धान्तो रूपादावाश्रीयते, ततस्ते द्रव्यात् परस्परतथ मियन्त एव । अथ मतान्तरेण, तथापि न तावदेकस्योगवाभिभवावपि सिध्यतः । अतोऽस्म. न्मतेऽपि हि यथैकमेव मृद्रूपं घटशरावादिपरिणामभेदभिन्नमवमेकमेव द्रव्य- रूपं रूपादिभिः परिणामभेदैभियत इत्याश्रयणीयम् । यत्तु एकस्यैव द्रव्य- रूपस्य ग्राहकमेदाद् भेद इति, तदतिस्थवीयः । युक्तं हि मुखेषु प्रत्यभि- ज्ञानादौपाधिकभेदाश्रयणमादर्शभेदाश्रयणेन । न लिह तथेति वरं परि- णामवाद एव । तत्र च नैकस्योद्भपादिव्यवस्था लोके दृश्यते । यस्त्वयमा- कस्मिको रूपस्य स्पर्शात्मना परिणामः पुनस्तस्यैव रूपात्मना, स निनि- मित्तो न वक्तुमुचितः। एकस्यैव च द्रव्यस्यैकं रूपं दिवा गुणान्तरोद्भवेना- भिभूतं यद् नक्तं पुनर्बुध्यते, तज्ञोपपन्नम् । परिणामे नहि दध्यात्मना परि- णत क्षीरं पुनः क्षीरात्मना परिणतं रश्यते । अतः स्वभावादेव द्रव्यात् परस्परं च रूपादयो भियन्त इत्येतदव साम्प्रतम् । यथा घासत्यपि देशा- दिभेदे भेदः सिध्यति तथानन्तरमेव वक्ष्यति । तदुपेक्ष्यैव तावत् परि- णामवादमभिदध्महे नैवमप्येकस्योद्भवामिभवाविति ॥ ९८ ॥ यदपीदमपरमुक्तम् ग्राह्यादभिन्नमपि विचिन्नानुभूयते शब्दादी नि- त्यत्वादीति, तदनुमाष्य दूषयति-अभिनेति ! यथा हि बुद्धिभेद- निषन्धनो रूपादीनां मंदः, एवं फूतकत्वादिधर्माणां शब्दाद् धर्मान्तरेभ्यश्च धीमेदकृतं भेदमभिदधाना न दण्डेन वारयितुं शक्या इति ॥ ९९ ॥ किं पुनरेषां भेदे कारणमत आह-नहीति । द्रव्यगुणकर्मा- ण्येव तावद् भियन्त इति किमत्र कारणमन्यदतः प्रत्ययभेदात् । स चाय- मविशिष्ट, कृतकस्वादिधर्मभेदेऽभीति तत्कारणकस्तेषां भेद इति । ननु "

·औसत्तिकसूत्रे शून्यवादः ।
कारकाणां हि सम्वन्धः कार्यः कृतकतोच्यते ।
विभागोऽवयवानां च भवेत् कचिदनित्यता ॥१०१॥
बुद्धयादेरात्मरूपादिस्थानं नाशित्वमुच्यते ।
नित्यत्वं सर्वदा सत्ता वस्तुत्वं सेव कीर्यते॥१०२॥
प्रमाणज्ञानसम्बन्धः प्रमेयज्ञयतोच्यते ।
सर्वत्र चात्र भिन्नत्वमस्ति केनचिढात्मना ॥ १०३ ॥
अत
नामीषां देशभेदो वा मूर्तिभेदो वा दृश्यते । अत कथ ते भिन्ना.,
आह-~-नचेति । न न. पारिभाषिको भावानां मंद । सावदेकशरणा
हि वयम् । सा च मिना भेदमभिन्ना चाभेद व्यवस्थापयति । न तु देशतो
मूर्तितो वा भेद इति इयत्ता परिभाध्यत इति ।। १०० ।।
कीरशी पुनरिय कृतकता, या बुद्धिभेदभिन्नावगम्यते अत आह-
कारकाणामिति । योऽय कार्यद्रयाणां घटादीना कारकै कुलालादिभिः
सम्बन्ध., सा कृतकता । 'कृत्तद्वितसमासेषु सम्बन्धाभिधान लतम्या-
मिति स्मृतेः । सेयमीरशी कृतकता कथ शब्दादभिन्नत्युच्यते । अन्यो हि
तदा शब्दो गकाराधाकार. 1 अन्या चेय कृतकता तस्य तत्कारकैः
म्बन्ध इति । अनित्सना तु सावयवानां घटादीना तावदवय रविभागात्मिके-
त्याह-विभाग इति ॥ १०१।।
निरवयवाना तु बुद्धयादीनामवयवविश्लेपात्मकानित्यत्वासम्भवाद्
योऽयमात्मनोऽपरिणामरूपेणावस्थान तन्नाशितमित्याह -तुद्वीति । ना-
शिवमनित्यतेति नित्यताया स्वरूप दर्शयति -नित्यत्वमिति । वस्तुत्वस्य
सत्तातः केचिद् भेद मन्यन्ते, तत् तु नेष्यत इत्याह - वस्तुत्वमिति ।
सत्तैव वस्तुत्व नापर किधिदित्याकृतियन्ये वक्ष्यत इति ।। १०२ ।।
प्रमेयताज्ञेयते अपि प्रमाणासनसम्बन्गात्मिक शन्दा भिन्ने एवेत्या-
ह-प्रमाणेति । ज्ञानत्व प्रमाणेतरज्ञानमाधारणमिति मेदेन ज्ञानसम्ब-
न्धप्रभाविता शेयतोतेति । सर्वन चानामत्यपि देशादिभेदावमा केनापि
स्वसवेयेनात्मना मेदोऽवसीयत इत्याह -~-सर्वति ॥ १०३ ॥

·मीमासाश्लोकवार्निक काशिकाटीकोपेतम् । तस्माद् यथैव रूपादेदेशभेदादिभिर्विना। बुद्धिभेदेन भेदोऽस्ति तथैवात्र प्रतीयताम् ॥ १०४॥ अत्यन्तभिन्नतास्माभिव कस्यचिदिप्यते। सर्व हि वस्तुरूपेण भिद्यते न परस्परम् ॥ १०५॥ सर्व च कृतकत्वादि क्रियाहेत्वाद्यपेक्षया । गृह्यते तदसंवित्तावभेदेऽपि न गृह्यते ॥१०६ ।। ज्ञाने नैवंविधो भेदो नापेक्षान्यत्र वियते । परस्परेण चापेक्षा स्याच्चेत् सन्निहितश्च सः॥१०७॥ अतो यथैवास्मन्मते बुद्धिभेदमात्रप्रभावितो रूपादीनां भेद इष्यते असत्यपि देशादिभेदे, तथैवैतेष्वपि शब्दादिधर्मभेदेषु भेदोऽस्तीत्युपसं- हरति -- तस्मादिति ॥ १०४ ॥ नन्वेवमपि तावदत्सन्तभेदो नैपामिष्यते, कश्चिद् भेदात् । अतः सिमभिन्नस्योद्भवादय इति । न सिद्धम् । अत्यन्तभिन्नता हि नास्माभिः कस्यचिदिध्यते, सर्वस्य सदापात्मनाभेदात् । अस्ति तु केनापि रूपेण भेद इति तदाश्रयणेनैव विरुद्धधर्मसम्पन्धः समाधीयते । नचैतद् पौद्धसिद्धान्ते ज्ञानस्य सम्भवतीत्यभिप्रायेणाह --- अत्यन्तेति ॥१०५॥ किंपुनः कारणमभिन्नस्यापि शब्दात् केतकत्वादेरग्रहणमिति । भेद- स्यापि वियमानत्वादितिचेद्, हन्तवमभेदोऽपि वास्तव इति किन्न शन्द- प्रहणे गृह्यते, अत आह सर्व चेति । यदेतत् कृतकत्वादिधर्मजातमुप- न्यस्त तत् सत्यपि शब्दाभेदे फियाहेत्वावपेक्षया गृह्यते । नहि वस्त्वस्ती. त्येव ग्रहणं भवति । अपितु ग्रहणतिकर्तव्यतासापेक्षम् । कृतकत्वस्य च क्रिया कुलालादिव्यापारः। तदेतुश्च कुलालादिः। जिघृक्षा च ग्रहणकारणम् । अतस्तदसंवित्तावभेदेऽपि शब्दान्न ग्रहणं कृतकत्यादीनाम् । अत्यन्ताभेदे तु ग्रहणादिव्यवस्था न सिध्यत् । नचासावस्माभिरिप्यत इति ॥ १०६ ॥ नचाय धर्मर्मिकृतो भदो ज्ञाने सम्भवति । अद्वितीयत्वात् तस्य । नापि क्रियाहत्वादितुल्यमपेक्षणीयान्तरमस्ति यत्कृता अहणाग्रहणव्यवस्था - ·मात्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । ननु ग्राहकमित्येवं ग्राह्यमित्यपि वा मतिः । नीलादिग्रहणे नास्तीत्यपेक्षा कथमुच्यते ॥ १०८ ॥ मा भूदेवं तथाप्यत्र ब्याकारं ग्रहणं भवेत् । एवं चागृह्यमाणे वा ज्ञाने द्याकारता कथम् ॥ १०९ ।। उत्तरोत्तरविज्ञानविशेषाद् या प्रकल्प्यते । ग्राहकाकारसंवित्तिः स्मरणाच्चानुमानिकी ॥११०॥ भवेत् । ज्ञानातिरिक्तवस्त्वन्तराभावादित्याह--ज्ञान इति । अन्यत्रानपे- क्षेत्यसहमानः प्रत्यवतिष्ठते-~- परस्परेणेति । अयमभिप्रायः अपेक्षार्थ एव तावद् दु प्रतिपादः । अभिन्ने तत्त्वे किं केनापेक्ष्यते । उपेत्यापि ब्रूमः । एव कश्चिदपेक्षिष्यते ग्राहको वा ग्राह्यो वा, स एव सन्निहितः । अत्य- न्तामेदात् तयोः । अतो नाग्रहणकारणमन्यतरस्यापीति यात्मकग्रहणप्रसङ्गः ।। १०७॥ अब चोदयति - नन्विति । यदेतदपेक्षामभ्युपेत्य भवतोच्यते सन्निहित इति, तदयुक्तम् । नहि नो नीलादिग्रहणे माद्यमिदं ग्राहको वाय- मिति बुद्धिमत्पद्यते । अतो ग्राणग्राहकत्वेनानवगमात् कथं तयोः सन्नि- धानमपेक्षा कथमुच्यत इत्यपेक्षाभ्युपगमो न युक्त इत्यर्थः ॥ १०८ ।। परिदरति -~मा भूदिति । यद्यपि माद्योऽय ग्राहकोऽयमिति या न विकल्प्यते, तथापि तावदेकात्मनः सर्वेणैवात्मना गृहीतत्वाद् यदेवापेक्षित तदेव लभ्यत इति युक्तमेव वक्तुम् । अन्योऽयं ग्रामोऽयं ग्राहकोऽयमिति शुन्दविकल्पः । अन्यत्र ज्ञानरूपम् । तचेत् समनं गृहीतं, किमपरमपेक्षणीयं यदग्रहणादुभयांशयोधो न भवेदिति । एवमपिचेदुभयात्मकं न गृह्यते, कथं यात्मकं भविष्यति । अतः सिद्धं न यात्मकं ज्ञानमित्यभिप्रायेणाद --एव. मिति ॥ १०९॥ एवंतावद् यदुक्तं सत्यपि यात्मकत्वं न यात्मक गृह्यत इति, तनि- राकृतम् । इदानी दाकारमेव ज्ञानं गृह्यत इति यद मौईवक्त तद् दूषयितु- मुपन्यस्पति - उत्तरोत्तरति । एवं हि पौदा मन्यन्त स्वमवध- शानस्य द्विरुपता । तद्धि जानामि परमिन्यासयने । नत्र जानामीनि - ·गामांमारवारिक मागिताराकोपेनम। गकाकारं किल ज्ञान प्रथम यदि कल्प्यने। ततस्तद्विषयावन्या तपेव मतिभनेत ॥ १११ ।। घटविज्ञानतज्ज्ञानयिशेपोलो न सिध्यति । ग्राहकाकाग्मवितो त्वाकारमचयो भवेत् ॥ ११२ ॥ जायते पूर्वविज्ञानं दयाकारं नत्र यत् परम् । तस्यात्मीयश्च पूर्वो व विपयस्थावुपप्लुतो॥ ११३ ॥ ग्राहकांशः। घटमिनि न पाह्यांग नदेवं स्वसंवेद्येऽपि जानस्य द्विरुपले यो नाम मूढो न मन्प्रतिपद्यने, सत्यनिषाधनामुत्तरोत्तरविज्ञानविशेषनिर्देशो यौ- दरमिगतः । एवं हि निदिन्ति घटनानं जानामीति । तदिह पूर्वेण विषयाका- रंण ग्राहकाकारण च मपिता द्वितीयवानस्य ग्राहकाकारः प्रचितो निर्मासते। तदायस्य विरूपत्वे घटने । यदि वाद्यं ग्राहाकारमान या ग्राहकाकारमात्र या भवेत् , ततो द्वितीयापि तदोचर तदाकारमेव भवेत् । तत्रायस्य ग्राह्य- मात्रत्वे द्वितीयमपि ज्ञानं घट इत्येवापद्यते । तर अन्दप्रयेण निर्देशा नोपप- यत घटचान जानामीति । नबनातुराणामगर्थको नाम निर्देशो भवति । एवं च तृतीयादिज्ञानेषु चतुष्टपादिभिर्निर्देशी दायितयः । तस्मादुत्तरोत्तरज्ञानविश- पादवगम्यते अस्ति ग्राहकाकारसंवित्तिरपीति । यदपि चेदमपरं व्याकारवेदने कारणमुक्तं-- "स्मृतरुत्तरकालं च नहामावविभाषितः ।" इति । यथा सत्वयं स घट इति प्राचं स्मरति, एवं घटज्ञानमज्ञासिपमिति जानातिवाच्य ग्राहकांशमपि । नचानवगतपूर्वाधविपया स्मृतिः सम्भवतीति पूर्वानुभवप्रतिबन्धात् स्मरणादानुमानिकी पूर्व ग्राहकाकारसवित्तिः फल्प्यत इत्याह - स्मरणादिनि ॥ ११०॥ तदेव प्रपञ्चयति~ एकाकारमिति सार्थेन । इदं च प्रागेव व्याख्यानमिति । यदि तु ग्राहकाकारो गृह्यते इत्याश्रीयते, तदाकारप्रचय- दर्शनमुपपनं भडित्याह --~ग्राहकेति ॥ ११२ ।। कथमुपपन्नमित्यत आह- जायत इति । पूर्व हि घटं जानामीति ज्ञान ग्रामग्राहकाकारम् । तत्र तस्मिनेव विषयभूत । यत् परं घटनानं जा. नामीति ज्ञानम् । तस्यात्मीयश्च ग्राहकाकारः । पूर्वी च स्वविषयभूतप्राप्य- ·औसत्तिकसूने शून्यवादः । १४५ परेवाकारवृद्धथैवं पूर्वेभ्यो भिन्नता तथा । ग्राह्यवत्स्मरणात् पश्चात् संवित्ती ग्राहकः पुरा । न तावदेवमाकारान् पश्यामः प्रचयान्वितान् । विपयव्यपदेशाच्च नर्ते ज्ञाननिरूपणम् ॥११५॥ ज्ञानस्थौ प्रावग्राहकाकारावुपप्लुतौ भवतः । एवं व्याकावेदनमुपपन्न मवतीति ।। ११३॥ अनेनैव प्रकारेण तृतीयादिध्वपि ज्ञानेष्वाकारवृद्ध्या पूर्वपूर्वग्यो मि- न्नता सिध्यति । इतरथा तु पूर्वस्य केवलग्राह्याकारत्वे स्वाकारसमर्पणेन विषयभावादुत्तरमाप तत्सदृशं घटात्मकमेव भवेदित्ययुक्तम् । एवं केवलग्राह- काकारत्वे पूर्वस्योत्तरस्यापि ताद्रूप्यान वैलक्षण्य सिध्येत् । "निराकारत्वपक्षेऽपि तुल्यतैव प्रसपते । निराकारत्वसामान्यात् प्राचीनोत्तरसंविदोः ॥" इत्यभिप्रायेणाह ---परेप्चिाने । एवं तावदुत्तरोत्तरविज्ञानविशेषादित्येतत् अपश्चितम् ! स्मरणाचानुमानिकीत्येतादेदानी प्रपञ्चयाते ~ ग्रावेति । इदं च मागेव व्याख्यातमिति ॥ ११४ ॥ आकारप्रचये तावत् परिहारमाह - नेति । अयमर्थः-नोत्तरो- तरविज्ञानपु प्रचयान्विता आकारा दृश्यन्ते, नोलायाकारमानप्रतिभानात् । सर्वदा हे नो विषय एवेदमिति बहिनिर्भासते । कदाचिदेव तूभूतजिज्ञा- सस्थानाकारज्ञानप्रतिभानमिति वर्णितमसकृत् । अतो न ज्ञानारूढमाकारद्वयं दृश्यत इति संवित्प्रमाणकमहं नीलामत्यनवगतः । करता है घटं जानामीति जानात्यर्थः । नावश्यं विषयपोधेषु जानातिः प्रवर्तते । घटोऽयमित्येव प्र. तीतेः । यदा तु ज्ञानमेव विज्ञासितं भवति तदार्थस्य शाततारशेन ज्ञान- मपि प्रतीयत । तन चायं जानातिप्रयोगः । न चैतारता जानमेर द्वयाकार भवति, विदिते पहिपियाकारे पृथगेवेदमनाकार मानमिति । गणनाकार- स्यैव ज्ञानस्य संवेदन, कयन्ताई नीलाकार पानाकारं भानमिनि व्यप. देशोत आहे विश्यति । अपमभिप्रायः न तारा नानमाकारण- तया दृश्यते, पदिराकारत्ववेदनादियुतम् । यम्नु नीला नागमिनि प्यपदेशः, न सेनाकारपना जानन्य मिष्यनि । पिया द नीलादिपर- देशभाननम् । तदप्यपदेशनाप माने ग्यपदिश्यने न तु नीलम् । - L ·. १४६ मीमांसा श्लोकवानिक काशिकारीकोपेतम् । तस्माज ज्ञानात्मनेकत्वे ग्राह्यभेदनियन्धनः । संवित्तिभेदः सिद्धोऽत्र किमाकारान्तरेण नः॥११६॥ निराकारवसाम्येऽपि यथाकारवंतां ध्रुवम् । भेदः स्वाभाविकस्तद्वजज्ञानानां किन्न सिध्यति ॥ स्मतेरुत्तरकालं चेत्येतन्मिय गीयते । तदैव ह्यस्य संवित्तिरापरचोपजायते ॥ ११८ ॥ कस्य हेतोः परव्यपदेशेन व्यपदिश्यत इति चेद्, न । तं विना व्यपदेष्टु- मशक्यत्वात् । नहि तव्यपदेशमन्तरेण निरूपयितुं शक्यमीदृशं नामेदं ज्ञानामेति, स्वयमनाकारत्वात् संविदामिति ॥ ११५ ।। यत्तु निराकारत्वपक्षे सर्वसंविदां तुल्यतैव प्रसज्यत इत्युक्तं , तदयु- क्तम् । अनाकारत्वेऽपि ग्राह्यभेदप्रमाणकत्वाद् भेदस्य, ग्राह्या हि विषयाः संवित्तौ प्रमाणम् । ते च भिन्ना दृश्यमाना भिन्ना एव संवित्तीरवस्थापय- न्तीते । अतस्तद्भेदसिद्धये तत्समवेताकारान्तराभ्युपगमो न युक्त इत्याह - तस्मादिति । ग्राह्यभेदनिवन्धनस्तत्नमाणक इत्यर्थः ।। ११६ ।। नवस्तु ग्राह्यभेदो भेदे प्रमाणम् । अनाकाराणां तु केनात्मना भेद इत्येव दुष्प्रतिपादमत आह-निराकार स्वेति । अयमभिप्रायः --के- मेदमनाकार संविदाम् । याद निरस्वभावलं, तन्नेष्यते विषयवशोन्नीय- मानप्रकाशस्वभावत्वात् । अथ नीलायाकारविरहः, न । आकाशकालात्म- दिधर्मसु तदभावेऽपि भेदाभ्युपगमात् । अतो यथा नीलाद्याकारा एव भावा आकारवत्वेनाभिन्ना अपि पर सरेण भिन्ना भासन्ते, एवमनाकारत्वेनाभिन्ना- न्यपि ज्ञानानि ग्राह्यभेदोन्नीयमानेनात्मना भेत्नन्ते स्वभावादेवेति ॥११७|| 'स्मरणाचानुमानुको ति यदुक्तं तदिदानीमुपन्यस्य दूपयति-स्ट- तेरिति । मिथ्यैवैतद् बौद्धीयत इत्यर्थः । कथं मिथ्या अत आह सदैवेति । तदैव सल्विदं ग्राहकाकारं ज्ञानं संवेद्यते । घटो हि तत्र स्मयते । तस्मरणान्यथानुपपत्त्या च तत्कारगभूत ज्ञानमर्थापत्या कल्प्यते । नूनं मया घटी ज्ञातः, कधमन्यधा स्मयते । तत्रव चार्थापत्तिवेद्ये ज्ञानेऽज्ञासि. पमिति पदग्नयोगः, नतु ज्ञानमपि पूर्व गृहीतमिति ॥ ११८ ॥ १, 'घनासिख. पाटा.

·औत्पत्तिकसू शून्यवादः । १४७ गृहोतमिति यच्चोक्तं तदभेदान्न तद् यतः। नास्माभिर्वाक्यवृत्तेस्त्वं निमित्तमनुयुज्यसे ।। ११९ ॥ ग्राह्यग्राहकतैवास्य केनचिन्नोपलभ्यते । प्रत्यक्षज्ञानपक्षे च वा स्यादानुमानिकः ॥ १२० ॥ एकाकारे च विज्ञान यद्यन्योऽप्यत्र कल्प्यते । सहस्राकारतकस्य कस्मान्न परिकल्प्यते ॥ १२ ॥ ग्राह्यग्राहकयोमंदो नन्वस्त्येव परस्परम् । सिद्धो नः पक्ष एवं स्थान ज्ञानत्वादभेदतः ॥१२२॥ यत् पुन कारवेदने पूर्वमुक्त नभदं चाम्युपेत्यायमित्र कथमेक- मन् गृह्यमाणे परो न गृह्यत इति । तद् दूषयति गृहसमितीति । पदस्मामिरेशद्वयाग्रहणे निमित्तमनुयुक्तो भवान् फिमुभयात्मकं न गृह्यत इति, नानेनाशक वास्यप्रवृतिमानमेव भवतोजभिगतं यथा तथा वा ताव- दयधास्त्वमिति । अपि तु अग्रहण कारणं वा त्वया वक्तव्यम् । वास्तव वाग्रहणे, नवभेदादू दयापकं गृहीतानति वाम्भवृचिमात्रेणास्मामि . यस इते ॥ ११९ ॥ परमार्यतरतु ग्रामग्राहकाकारवेदनं नास्युकमेवेत्साह-पायेति । देतत् । मा नाम प्रत्यक्षेण द्वयात्मकं गृह्यताम् । अनुमानेन तूमया- कारवेदनं साधयामः । ग्राहकात्मा गृहीतो शाह्याभेदात् , तदात्मवदित्यत आह - प्रत्यक्षेति । अयामप्रायः-~~-प्रत्यक्ष ज्ञानमिति यः पक्षः । न चास्मिन् पक्षेऽनुमानेन ग्रहणसाधनं युक्तम् । यदि हि वाकारं ज्ञानमुत्पन्नं भवेत् , तथैव प्रकाशेत । अतो नेपा द्वयाकारोपला धरानुमानिकी प्रत्यक्ष- ज्ञानपशे स्यात् । नच प्रत्यक्षेण दूधाकार ज्ञान कैभिदुपलभ्यत इति न दूधाकारता ज्ञानस्येति ॥ १२० ॥ याद लेकाकार एव ज्ञाने दयाकारता कन्प्यने, एवं सस्यप्रमाण- करराविशेषात् सहसाकारतेय कि न कल्प्यते दयाह-एकाने ।। १२१॥ अन चोदयात-पायेति । अयमणिलाय. यदेतदन्य गश. ग्रहणेअभेतत्वादपरस्यापि गदगमापादित भरता तदयुक्तं, अमेरि - ·। मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । भिन्नाभिन्नत्वमेकस्य कुतोऽत्र परिकल्पितम् । त्वया साङ्ख्यमतेनैवमुक्त्वा घुद्धस्य शासनम् ॥ एक चेद् ग्राहकं ग्राह्य कुतो भिन्नत्ववागियम् । भिन्नं चेत् कथमुच्येत तस्यकत्वं पुनस्त्वया ॥१२४॥ एकज्ञानादनन्यत्वाद् ग्राह्य ग्राहकोमिथः । एकत्वेन भवेज्ज्ञानं ग्राह्यं ग्राहकमेव था ॥ १२५ ॥ तत् स्यात् । नतु ग्राह्यग्राहकाशयोः परस्परमभेदः । ज्ञानं हि तत्रामिन्नमंशा च परसरं भिन्नावेव । अतो यथैन्द्रवायवादिग्रहाः परस्परं भिन्ना और ज्योति- टो(म१माङ्ग)त्वेन न भियन्त इति मीमांसका मन्यन्ते, एवं ज्ञानस्थापि स्वात्मनाभेदेऽप्यंशयोः परस्परं भेदान्न ग्रहणसङ्करपरि चोदनावकाश इति निराकृतस्वपक्षरय बौद्धस्य प्रत्यवस्थानमितेि । सिद्धान्तवादी तु-~-न तावदयमेकान्तवादी बौद्धो भिन्नाभिन्नत्वमभ्युपेत्य ग्राह्यग्राहकयोदमभिवत्त इति सम्भवति, तन्नूनमैकान्तिक एवानेन ग्राह्यग्राहकयोमेंदोऽभिहित इति मन्वान आह सिद्ध इति । इतरः स्वाभिप्रायमावि कर्तुं परपक्षनिषेधं ताबदाह -नेति । कारणमाह -ज्ञानत्वादभेदतः । अयमर्थः--नयमपि भवत्पक्षसिद्धिः, ज्ञानवेनाशयोरमेदादित्युक्तमेवेति ॥ १२२ ।। इतर इदानी सिद्धान्तहानिमापादयंस्तमेववादिनं निगृह्णाति-भि- नेति । साहूया हि प्रकृतिविकारयोरत्यन्तभेदमानेच्छन्तो विकारात्मना प्रकृती भेदं तदात्मना च विकाराणामभेदं सनिरन्ते । तद् यथा सावचमतेन मि- नाभिन्नात्मकं वस्तु परिकल्प्यते, तथा कथं वा भ्रान्तचित्तेन बुद्धशासन- मुक्त्वा मिन्नाभिनवभेकस्य ज्ञानात्मनः परिकल्पितम् । अस्माकं त्वनेकान्त- वादिनामुपपनो ज्योतिष्टोमे तथाभ्युपगम इति ।। १२३ ।। भवतस्तु यदि ग्राह्यग्राहकात्मकं द्वयं ज्ञानात्मनैक, ततो भिन्नत्व- वागनुपपन्ना, नाचेदेकत्वमित्याह -~-एकमिति ॥ १२४ ॥ एवं चात्र भवन्मताश्रयपेनकारभ्यमापादयितुं शक्यमित्याइ --- एकति । ग्राह्यग्राहकावेकात्मानौ, एकरूपात् ज्ञानात्मनोऽभेदात् । तदात्म- नदेव । ग्राहगाहकयोमिथः परस्परमेकत्वेन कारणेन ज्ञान ग्राद्यात्मक मा- हकात्मक वा भवेदिति ॥ १२५ ।।

·औपातिकमूने शून्यवादः ।
तत्र चान्यतरापाये द्वितीयापायतः पुनः ।
ज्ञानस्यांशद्वयासत्वान्नरस्वभाव्वादभावता ।। १२६॥
भिन्नाभ्यां वाप्यभिन्नत्वाद्भेदो ज्ञानात्मनो भवेत् ।
तत्स्वात्मनस्ततश्चैवं सिद्धं वस्तुयं हि नः॥१२७ ॥
तयोश्च यदि संज्ञेयं ज्ञानमित्यस्त्वथापि वा।
ज्ञानं ज्ञायत इत्यर्थो धीमा करणेऽपि वा ॥ १२८ ।।
सर्वथा वस्तुभेदो नः सिद्धः शब्दो यथाचे ।
प्रवर्ततां न नस्तत्र काचिद् विप्रतिपन्नता ॥ १२९ ॥
तत्र चैकात्मकत्व आपन्ने ग्राह्यग्राहकबोरग्यतर पाये जाते परस्या-
गीतरावेधुररपानुपपत्तेरंशद्वयासत्त्वमेव ज्ञानस्य भवेत् । एवं च निःस्वभाव-
गभावात्मकं ज्ञानमापनमिते शू-पता प्रमाणार्थयोः स्यादित्याह-~-तत्रेति
॥ १२६॥
एवं तावदमिनारमनो ज्ञानादभेदादंशयारमेद आपादितः । इदानीं
भिन्नाभ्यां वा वंशाभ्यामभिन्नत्वात् ज्ञानात्मनो भेदमापादयति-भिन्ना-
भ्यामिति । एवं चात्यन्तभेदे ग्राह्यग्राहकयोः सिद्धं द्वैतामेत्यभिप्रायेणाह-~-
ततश्चेति ॥ १२७॥
एवं द्वैतसिद्धौ यदि ज्ञानमिति संज्ञामात्रमेव ग्राह्यग्राहकयोः कर्तुमभि-
मतं भवतां, तदभ्युपगच्छाम एवेति सोपहासमाह --तयोरिति । अथवा
किं पारिभाषिकेण ज्ञानशब्देन, अस्माकमिक एवायं ज्ञानशब्दोऽशादियत्
साधारणतयाज्ञानयोथुसतिगेदेन गर्तत इत्याह -~~अथापि वाते । यदि
ज्ञायत इति ज्ञानं कर्मणे ल्युडन्तो ज्ञानशब्दोऽनुशिष्यते, ततोऽयों ज्ञानम् ।
अथ तु मामेर्ज्ञानं ज्ञायतेऽनेनेति या भावकरणयोन्युपायते, ततो धीरेव
ज्ञानमित्युभयज्ञानतोपपत्तिरिति ।। १२८ ॥
सर्वथापि हि ज्ञानशब्दव्युत्पनी वस्तुभेदस्तात् सिद्ध एव । शन्दस्तु
पधारुचि ज्ञानार्ययोरन्यतस्त्र प्रवर्तताम् । नार नो विप्रतिपत्तिरित्याह -
-
सर्वधति ॥ १२९ ॥

·७
१५० मागांसाश्लोकपासक कोशिका कोपेतम् ।
अथ सत्यविभिन्नले ग्राह्यं ज्ञानान्तरं भवेत् ।
ज्ञानत्वे तस्य का युक्तिः पूर्वोक्ता तस्य सेप्यते ॥
ज्ञानं ज्ञानभितीदं तु न द्वयोरनुवर्तते ।
व्यतिरिक्तं च सामान्यं त्वया नाभ्युपगम्यते॥१३१ ।।
व्यतिरेके तयोजनान्न ज्ञानात्मकता भवेत् ।
तदुपरहितत्वं च ज्ञानाभावः सम्यते ॥ १३२ ॥
अनापरे बौद्धा वदन्ति-सत्यमस्ति ग्राह्य ग्राहकयोंमेंदः। नेवमपि
पहिरयः सिध्यतीति, ज्ञानस्वातीतस्यात्तरज्ञानप्राद्यत्वात् । अत एवेद-
म्मावः, परगोचरत्वात् संविदः । कथमतीतं ग्राह्यमिति चेद्, न । तुत्व-
स्यैव ग्राह्यत्वात् । यदेतदुत्तरचानजनन स्वाकारसमर्पणेन पूर्वस्य हेतुत्वं
तदेव तस्य ग्राह्यत्वम् । ययाहुः-
"मिक्षकालं कथं ग्राममिति चद् ग्राह्यतां विदुः ।
हेतुत्वमेव युक्तिज्ञा ज्ञानाकारार्पणक्षमम् ॥"
इति । अयं च सौत्रान्तिकवैभापिकयाः साधारणः श्लोकः । तदेतदुपन्य-
स्यति-अथेति । यद्यपि ग्राहका भिन्नं ग्रावं, तथापि ज्ञानान्तरमेव तद-
तीतं न त्वर्थ इति । एतदपि दूषयति-ज्ञानत्व इति । तस्य ग्राह्यत्वाभि-
मतस्य ज्ञानस्य जानत्वे युक्तिर्न काचिदस्तीति माव इति । यदि तु पूर्वो-
क्तया कर्मव्युत्पत्त्या ज्ञानं तदिव्यते तद शामिरिष्यते इत्याह --पूर्वेति
ज्ञान, ज्ञानमित्यनुगतं तु रूपं न द्वयोह्यग्राहकयोरवगम्यत इत्या-
ह-ज्ञाननिति । अक्षादिवत् साधारणशश्चतामभ्युपगच्छामः नत्वाकृति-
शब्दतामिति । उपेत्यापे चूमः । तत् पल सामान्यं पूर्वोत्तरयोरनुयायि
ताभ्यां भिन्नमभिन्न वा । न तावद् भिन्नं तैरुपेयत इत्याह-पतिरिक्तमिति
अयं चापरो च्यातेरेके दोष इत्याह व्यतिरेक इति। तयोः पूर्वी-
तरयोगाद्यग्राहकयोः । ज्ञानसामान्याद् अतिरेके इंटे, तस्मितामा भिन्न
इति यावत् । तयोर्ज्ञानात्मकता न रसात् , तेनैव रूपेण ज्ञानस्वाभ्युपगमा-
॥१३०॥

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । १५१ ताभ्यां च तस्य सम्बन्धे प्रत्येक व्यतिपज्य वा । ''भेदे सावयवत्वादिदोपो शेपिकादिवत् ॥ १३३॥ यथा हि तेषां जात्यादौ दोषा युक्ताः परैरमी । तथैवैषां प्रसज्यन्ते भिन्नाभिन्नार्थसङ्गतौ ॥ १३४ ।। ताभ्यामव्यतिरेके वा भेदः पूर्वोक्त एव ते । सादृश्यापोहसामान्यकल्पना वारयिष्यते ।। १३५॥ वस्त्वन्तरस्थ चाभावात् त्यापोहोऽपि दुष्करः। नाज्ञानं नाम किञ्चित् स्यादपोह्य ज्ञानवादिनः ॥ दिति । किमतो ययेवमत आह-तपेति । ज्ञानरूपराहतस्ये सत्यज्ञाना- स्मनो वर तुनोऽभावात् पूर्वोत्तरयोजानयोरभाव एवापद्यत इति ।। १३२ ।। अपिच तत्सामान्य ताभ्यां सम्बध्यमानं प्रत्येक कास्न्यन सम्ब- ध्यते मूतकर्मगुणवत् , व्यतिपज्य वा मालागुणवत् । पूर्वस्मिन् कल्पे भेदः । उत्तरस्मिन् सावयवत्वमिते वैशेषिकादिवद् दोषप्रसञ्जनं कर्तव्य- मित्याह-~ताभ्यामिति ।। १३३ ।। वैशेषिकादिवादेत्येतद् विवृणोते पथेति । यथैव वैशेषिकाटीनां परैयौद्धरेव जात्यादावते देखा उक्ताः, तथैदपां यौद्धादीनामा मिन्नयोः पूर्वोत्तरज्ञानयोरमिन्नस्य ज्ञानसामान्यस्य सङ्गती सम्बन्धे एते दोषा इाते ॥१३४ ॥ याद तु ताभ्यामव्यतिरिकं सामानामप्यते, ततो योऽसी मिनाम्या- मभिन्नत्वात् प्राग भेद आपादितः स एवापयत इत्याह ताभ्यामिति । अपिच किमात्मकं तत् सामान्यमित्यपि चिन्तनीयमेर । ताग्मदमिमत. सामान्याश्रयणे तावदुक्तः प्रसङ्गः । सादृश्यरुपमपोहरूपं च गामानं परस्ता- निराकरिप्यत इत्याह-~सादृश्येति ।। १३५ ।। अपिचापापोहरूपमामान्याम्युपगमेजको दांप इत्याह न्तरसते । एतदेव पिणोति-नेति । अनाननिवृत्त्या ज्ञान प्रदीन- प्यम् । मय ज्ञानमायपादिनोऽनानं नाम विशिदपोयमस्ताने ।। १३६ ।। - चरस्व- ·मीमांसाश्लोकवाकिं काशिकाटीकोपेतम् । : अपोहो नह्यभावस्य कथञ्चिदुपपद्यते । वस्त्वन्तरमभावः स्वादपोह्यत्वाच्च वस्तुता ।। १३७॥ तेनाज्ञाननिवृत्ती हि ज्ञानेऽन्यार्थः प्रसज्यते । कल्पितं स्यादपोह्यं चन्नात्यन्तासत्यकल्पना ॥१३८॥ बुद्धिज्ञाननिर्भासा तवाज्ञानं प्रकल्पितम् । ततश्च ज्ञानमेवैकमपोह्यत्वेन सम्मतम् ॥ १३९ ।। नचात्मापोह एवास्ति क्वचित् सामान्यकल्पने । वृक्षस्य नापोह्यत्वं वृक्षणव कदाचन ॥ १४०॥ नचात्यन्तासत एवापोहो घटते इत्याह --- अपोह इति । अयममि- प्रायः --- यदि ज्ञानाभावमानमज्ञाने तत्तईवस्तुरूप कथमपोहक्रियाकर्म भ- विष्यतीते । अपोद्यत्वान्युपगमे वा अभावस्यापि वस्त्वन्त(२६१ रता)पतिर- त्याह-वस्त्वन्तरमिाते । कारणमाह -~-अपोह्यत्वाच वस्तुतेति । शब्दो हेताविति ॥ १३७ ॥ अतोऽवश्य ज्ञानामावस्यानोवादज्ञानानवृत्ती ज्ञाने इष्यमाणे ज्ञानादन्यदज्ञानमर्थ एव ते प्रसज्यत इत्साह - तेनाते । अत्र किश्चिदाश- ऋते-कलितमिति । ज्ञेयादिशब्देपु हि वौद्धरुक्तम् - "अज्ञेयं कल्पितं कृत्वा ज्ञेयशब्दः प्रति।" इति । तदिहापि समानम् । अज्ञानकल्पनया तदपोहेन ज्ञानशब्दो वर्तिप्यते । तेन नापोह्याभावो नच वस्त्वन्तरतापाचेरिराते । एतदपि दूपयति -- नेति । यदेव हि कचिद् दृष्टं तदेवान्यन्त्र कल्यो । अत्यन्तासतस्तु ज्ञानादन्यस्या- बुद्धिविषयस्य कल्पना फेति ॥ १३८ । तदेवं फल्पनीयान्तरामावादनानाकारा पुद्धिरेवाज्ञानतया कल्पनीया. पन्नेत्याह --बुद्धिरिति । तत्र चायं दोष इत्याह-ततश्चेति ॥१३९ ॥ किमतो यद्येवमत आह नति । न ज्ञानान्तरापोहेन ज्ञानमेव ग्रहीतुं शक्यत इते । अत्रैव दृष्टान्तमाह -- वृक्ष इति । नहि वृक्षार्थो वृक्षापोहेन प्रत्यतुं शक्यत इति ॥ १४ ॥ -- । - -- ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । अपोये चैव विज्ञाने ज्ञानत्वं न भवेत् तव । वृक्षत्वं नापोह्येषु घटत्वादिषु युज्यते(?) ॥ १४१॥ ततश्चाज्ञानमेवार्थ इत्यभिन्नार्थता भवेत् । अज्ञानप्रत्ययश्चायं किमालम्बन इष्यते ॥ १४२ ॥ न तावज्ज्ञाननिर्मुक्तमज्ञानं ग्राह्यमस्ति ते । ननु वस्तु निपिद्धं तदभावः किं न गृह्यते।। १४३ ॥ भावो न गृह्यते येन तस्याभावेषु का कथा । स्वांशपर्यवसानं च तुल्यमत्रापि कारणम् ॥ १४४ ॥ अपिच यासावज्ञाननिर्भासा बुद्धिरज्ञानतया कल्पिता, तस्या ज्ञानत्वं न भवेत् । नहि यदृप यदपोहेन प्रतीयते तत्रैव तद् भवति । वृक्षत्वस्या- वृक्षेवपोह्येषु घटादिप्वभावादित्याह --- अपोह्य इति ।। १४१ ।। एक्स तस्याज्ञानत्वाभिमतस्य ज्ञानत्वाभावार्थत्वमेवापनम् । अतो- ज्ञानवाचोयुक्त्यार्थ एवाभिमत इत्यभिन्नार्थत्वमित्याह -- ततश्चेति । किशवमपिचायमज्ञानापोहवादी वक्तव्य. किमालम्पनोऽयमज्ञानानन्यय इति । न तापद याद्यालम्पन किञ्चिद् भवद्भिनिमिष्यते । नचास्य स्वांशा- लम्पनत्व ज्ञानान्तरालम्घनत्व वा सम्भवतीत्यनन्तरमेव वक्ष्यतीत्यभिप्राये- माह -~-अज्ञानेति । तन्न तावद् ज्ञानमानमादिनामज्ञान नाम किश्चिदस्ति यदस्यालम्बनं स्यादित्याह - नेति । अब चोदयति --- नन्विति ! ब. स्थाय.-~~ वस्त्वात्मक हि जानातिरित्तमरगामिनिषिद्धम् । अभावात्मक त्व- जान किमज्ञानप्रत्ययेन नावलम्य्यत इति ।। १४३ ।। -येन तावदायाल- परिहरति-- भाय इति । अयमभिप्राय गास्थविर च प्रसिद्धा महीमहीधरोदधिप्रभृतयो ग्राधा अपलपिता', किमिति सूक्ष्मन्यायवेदनीयो मायो प्रायो भविष्यति तन्मते र मयों- पात्यानपिरहलक्षण इति । अपिच यद् भारधिया स्वाशपर्यवसाने काय मुक्त, तदभानुद्धेरप्पपिविष्टम् । अन कथममी याराभापालम्पन स्यादि तश्य त्या --- स्वाशति ।। १४४ ॥

·. १५४ मीमासाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । तेन ज्ञानान्तरं वा स्याद पाध्यमात्मांश एव वा। । स्वरूपविपरीतं च कथं ग्राह्यं प्रतीयते ॥ १४५ ॥ यथोष्णेऽनुग्णधीर्नास्ति ज्ञानेऽप्यज्ञानधीस्तथा । तेन न ज्ञानमात्रत्वे स्यादपोद्यं कथञ्चन ॥ १४६ ॥ ग्राह्यग्राहकयोश्चातो न ज्ञानात्मसमानता। तस्मादन्यतरत्रेदं ज्ञानत्वं संप्रतीयते ॥ १४७॥ अत्राप्युभयसिद्धत्वाद् ग्राहकस्यति गम्यते । वस्तुभेदे प्रसिद्ध च व्यपदेशो यथारुचि ॥ १४८॥ ज्ञानमस्तूभयं वार्थों ग्राहको वार्थ उच्यताम् । तदवश्यं पारिशेप्यादज्ञानप्रत्ययस्यापि ज्ञानान्तर वा स्वांशी वा ग्रा. ह्योऽभ्युपगन्तव्य इत्याह -- तेनेति । अस्तु तदेव ग्राह्यं, को दोपोऽन आह - स्वरूपेति । ज्ञानान्तरं स्वारमा वा ज्ञानस्य ज्ञानस्वभावत्वान्नाज्ञान- प्रन्ययेन विषयोक्तुं शक्यते । स्वरूपविपरीतस्यानाद्यत्वाद् यदाकारो हि प्रत्ययस्तदाकारमेव ग्राह्यमवस्थापयति । अज्ञानाकारश्च प्रत्ययः कथं ज्ञान- मालम्बनीकर्तुं शक्रोति । स्वरूपविपरीतं न ग्राह्यमिति ॥ १४५ ॥ एतदेव दर्शयति -- यथेति । अतः सिद्धं न ज्ञानमात्रत्वेपोह्यम- स्तीत्याह --- तेनेति । एवंचासत्यपोोपोहस्वरूपस्याप्यभावान तेनात्म- नापि ग्राह्यग्राहकयोनियोर्ज्ञानात्मना समानत्वमित्याह-ग्राह्यग्राहकयो- रिति । एवम्योभयोः साधारणरूपाभावाद् ग्राह्यग्राहकयोरन्यतरत्र ग्राभे ग्राहके वा ज्ञानलम युपगन्तुं युक्तमित्याह - तम्मादिति ॥१४७ ।। तथापि को निश्चयः शाहकं ज्ञान, नतु ग्राहमित्यत आह- अनेति । उभयसिद्धं हि ग्राहकम्य नानव ग्राह्यस्य लस्माकमसिद्धमिति । एवं तावद् ज्ञानं ग्राहकमों ग्राह्य इति सावितम् । अथवा कि नोऽनेन ध्यसनेन । तत्त्वमेदो हि नो द्वैतानुगुणतया साध्यः । स तावत् सिद्धः । सिद्ध च तस्मिन यथारचि व्यपदेशोऽस्तु नामत्याह-~परिवति ॥१४८॥ यथारचि व्यपरेशमेव दर्शयति-ज्ञानमिति । उभयं वा ज्ञान- शब्द वान्यमस्तु अयों जान च । अर्थ एव चा ज्ञानशब्दवाच्यः न ज्ञान ·औत्पत्तिकसूने शून्यवाद । बुद्ध्योरयुगपद्भावान्न द्वयोर्मेयमानता ॥ १४९ ॥ क्षणिका हीत्यनेनोक्तमों टेकप्रसज्यते। अन्योन्यनिरपेक्षत्वाद् युगपञ्चापि जन्मनि ॥१५०॥ मानमेयखनास्तित्वं क्रियाकारकवर्जनात् । अर्थविज्ञानयोरत्र या मिति प्रति सङ्गतिः ॥१५१ ॥ मित्यर्थः । ग्राहक एव वार्थशब्दवाच्योऽभिधीयताम् । नैवमपि काचित पक्षक्षतिः । सिद्धवाद् द्वैतस्येत्यभिप्रायेणाह-ग्राहक इति । भाष्यकारेण खतीतयुद्धेग्रीह्यत्वनिराकरणार्थ क्षणिकत्व कारणमुक्त यनैवमाह --- 'अर्थ- विपया हि प्रत्यक्षवृद्धिः, न बुद्विविषया । क्षणिका हि सा न बुद्धयन्तर- कालमवस्थास्यते' इति । तदुपन्यस्यति --- युद्वयोरिति । अतीता हि पूर्वा बुद्धिर्नासावुत्तरया ग्रहीतुं शक्यते । तल्कालेऽसत्या वर्तमाननद ग्रहीतु- मनत्यत्वाद् ग्राह्यस्य चेदं नीलमिति वर्तमानवद्भासादिति । अतः क्षणि- कत्वात् कारणाद् बुद्धेः ग्रहीतुमशस्यत्वात् अस्मन्मताश्रयणेनार्यात्मकतैन युद्धरुपेयेत्याह -~अर्थ इति । यदि तूच्यते मा भूदतीताया युद्धाह्यत्वं, सहभाविनोस्तु ज्ञानयोग्रशिग्राहकत न नोपपन्नमिति । तदयुक्त महभावा- नुपपत्तेः । कथ हि सगनन्तरप्रत्ययाधीनान्मलाभमुत्तर तेन महोत्पद्यत इति मम्भावयामः । सहलेऽपेक्षानुपपत्तेः । अस्तु वा जन्मयोगपय ज्ञा- नयोः । एवमपि न मानमेयता सम्भवति । हेतुत्वंगर हि ग्राह्यवमुक्तम । नचामति पौर्वापर्ये तत् सम्भवति, सहजन्मनारन्योन्यनिरपेजलात् ।

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । कार्यकारणभावोऽयं नान्यत्रैवं च दृश्यते । नियमश्च न लभ्येत सव्यदक्षिणशृङ्गवत् ॥ १५२॥ इदं कार्यमयं हेतुयं नान्योन्यसंश्रयात् । तद्भावभावितामात्रं हेतुः केनैव कल्प्यते ॥ १५३ ॥ पौर्वापर्यविनिर्मुक्त कार्यकारणलक्षणम् । गवाश्वस्य यथा नास्ति पौर्वापर्येऽपि तत् तथा॥१५४॥ युगपज्जायमानेऽपि सन्तत्यन्तरजे क्षणे। तूंका चोत्पत्तिः सम्भवति । तदनेन क्रियाकारकसम्बन्धेनास्ति ज्ञाना. थयोः कार्यकारणभावः । तदेतदर्थस्य युद्धेरुत्पत्तौ कर्मकारकत्वमेतदेवास्य ज्ञामकारणत्वम् । अत्रेति । मीमांसकसिद्धान्त इत्यर्थः । नचैप प्रकारी चौद्धमते सम्भवति, युगपज्जन्मनोनियोर्जन्मन एवाभावाद् ज्ञानातिरि- क्तस्य योगपद्ये चान्यतरोक्तावन्यतरस्य कारणत्वासम्भवादित्यभिप्राये- णाह-नेति । अपिच, इदं कार्यमयं हेतुरित्यपि नियमो योगपये दुरधि- गमः अनपेक्षत्वाविशेषात् । नखलु सव्येतरविषाणयोर्युगपज्जन्मनोः श. क्यमवगन्तुमिदं कार्यमिदं कारणमित्यगृह्यमाणे विशेपे, तदेतदाह नियम इति । नन्वगृह्यमाणे विशेष उभयस्योभयं कारणं भविष्यतीत्यत आह ---द्वयमिति । यदि, पूर्वमुत्तराधीनात्मलाभम् , उत्तर च पूर्वाधीन, ततो दुरुत्तरमितरेतराश्रयमिति ।। १५२६ ।। नन्वनापि तद्भावभावितैव कार्यकारणभावे चिह्नम् । अस्ति च युगपज्जन्मनोरपि विज्ञानयोस्तद्भावभावः, पूर्वज्ञानसम्मवक्षण एवोत्तरस्य भावात् । अतः कुतो योगपये न हेतुहेतुमत्ता, अत आह-तद्भावेति । सत्यम् । तद्रावभाविता कार्यकारणत्ये लक्षणं न पुनः पौर्वापर्यरहिता । तनियमसहितमेव तु तद्भावभावहेनुकं कार्यकारणभावे लक्षणमाहुः । नच योगपये पौर्यापर्य, नतरां नियम इत्यकार्यकारणतेति ॥ १५३३॥ परसरसहितमुभयं कार्यकारणलक्षणं न वनपेक्षितमित्यत्रैव निदर्शन- मुपन्यस्यति ~गवावस्येति ॥ नखल कदाचिदश्चात् पूर्व गवि जाते -

·औत्पत्तिकसूने शून्यवाद ।
१५७
रूपादिषु घटे यदत् तस्मात् पूर्वमवस्थिते ॥१५५॥
यो यस्माज्जायते पश्चात् स तत्कार्यमितीप्यते ।
हेतुहेतुमतां सिद्धं योगपद्यनिदर्शनम् ॥ १५६ ॥
यत् प्रदीपप्रभायुक्तं सूक्ष्मः कालोऽस्ति तत्र नः ।
दुर्लक्षस्तु यथा वेधः पद्मपत्रशते तथा ॥ १५७ ॥
पश्चाज्जायमानोऽवः पौर्वापर्यात् तत्कारणको भवति । तथैकसन्तानक्षण-
भाविनः सन्तत्यन्तरजस्य क्षणस्य न तावमात्रात् तत्कार्यत्वमसति पौर्वा-
पर्ये । एवं घटेन सहोत्पद्यमानेषु रूपादिषु नान्योन्य कार्यकारणभाव इष्यते ।
नवयविद्रव्यस्य रूपेऽवयवी कारणम् , अश्वादिरूपाणामेव पाक सतां
क्रमेण तत्र कारणत्वात् । एतौ च स्वमतपरमतभेदेन व्याख्येयो दृष्टान्तौ ।
आवयोरेव तद्भावमावितामात्रं न कार्यकारणत्वे लक्षणमित्युक्तं भवतीति ।
तस्माद् यो यस्मिन् नियमेन पूर्वमवस्थिते जायते, स तत्कारणको नान्य
इत्याह ---तस्मादिति ॥ १५५३ ॥
यत् पुनरत्र परैयौंगपद्येऽपि कार्यकारणभावो दृश्यत इति प्रदीप-
प्रमादिसिद्धवानिदर्शनमुक्तं, तन्न । न सिद्धं, तत्रापि सूक्ष्मस्य कालभेदस्य
विद्यमानत्वात् । प्रदीपकार्या हि प्रभा नामौ प्रदीपेन सहय निष्पयते ।
एकदा प्रदीपे जातेऽनन्तरमेव निष्पयते प्रभा। तसाद न क्वचिदरि योगपये
कार्यकारणभाव इत्याह --- हेविति । यद्यस्ति कालभेदः कस्मात लक्ष्यते,
अत आह~~-दुर्लक्ष इति । यथा निरन्तरगुपयुपरिमावेन स्थित पद्मपत्र-
शते भिद्यमाने कालभेदो दुर्लक्षः. एवं प्रदीपप्रभयोरपि । यथाच तब ना-
(क)न्तरिता सूची भिनतीति तय कालभेदे प्रमाणप, एवं नानिपले प्रदीप
तत्तेजो विसरतीति समानमुभयत्रापि प्रमाणं कालभेदे । तुलान्तनगनोजमन-
योस्तु न परसरं कार्यकारणभावो योरप्येकहेतुत्वात् । तालयिता हि तत्र
मह वोयोरपि कारणम् ! कक्ष्यास्त्रसन्निवेशविशेपो वा । सूत्रं हि तत्र
मध्ये मवत् समं तो धारयति । एकतरन भवद् विषम प्रवर्तयति । नप
पुनरनामहेतुर्नामः नय नामहेतुरुनाम इति न अनिन् सहजन्मनीः कार्य-
कारणभाव इति ॥ १५७॥

·मीमांसाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । भागयोर्योगपोन तथैव स्यान्निराक्रिया। नच शक्त्यर्पणद्वार क्रमेणालम्वनं भवेत् ॥ १५८ ॥ ग्राह्यं तदा ह्यतीतं स्यात् ताद्रूप्यं चाप्रमाणकम् । अतीतत्वानुविधा हि स्मृत्या ग्राह्योऽनुभूयते॥१५९॥ यथा च पूर्वोत्तरज्ञानयोर्योगपद्येन कार्यकारणभावः एवं ज्ञानभागयो- रपि ग्राह्यग्राहकात्मनोः कार्यकारणभावो निराकार्यः । नचाकारणभूतस्य ग्रा- ह्यता सम्भवतीति योगपये प्रसङ्गेन भागावुपसङ्गम्य दर्शयति-भागयो रित । मानमेयत्वनिराक्रियेत्यर्थः । यदि तूच्यते मा भूदु योगपद्ये पूर्व- मालम्बनमुत्तरस्य, क्रमेणैव तु भविष्यति । कथमसतोऽतीतस्यालम्वनत्वमिति चेद्, न । शक्त्यर्पणद्वारेणोपपत्तेः । पूर्व हि ज्ञानमुत्तरस्मिन् वासनापरना- मानं शक्तिमर्पयति । ततस्तद्रूपं तज्जायमानं तदालम्बनमित्याख्यायते, अत आह-नचेति ॥१५८ ॥ किमिति न म(वः? वेत् ।) अत आह ग्राह्यामिति । शक्त्य- पणेन हि पूर्वस्य ग्राह्यत्वे ग्राह्यमतीतं भवेत् । अतीतमेव हि तद्वासना- वशादुत्तरेणालम्ञ्यते स्मृत्येव पूर्वज्ञानमिति । भवत्वतीतं ग्राह्यं को दोपः अत आह-ताद्रूप्यमिति । ताद्रूप्यमतीतरूपत्वं वर्तमानावभासिनो ग्राह्यस्य संविद्विरुदमप्रमाणक भवेत् । कथं ह्यतीतमवाधितया बुद्ध्या वर्तमानतया गृह्यत । तथापागृह्यमाणमतीत भवेदिति । कथं तादृप्यमप्रमाणकमत आह अतीतति । अयमभिप्रायः -- पूर्वजानाहितवासनावशेन जायमान- मुत्तरं स्मृतिरूपमेव भवेत् । स्मृत्या च स इत्यतीतत्वानुविद्ध एव स्वगोचरो- ऽनुभूयते । नचेह तथानुभूयते, प्रत्युत्पन्नवदिदमिति संवेदनात् । अतः कथमसवेद्यमेव ताद्रूप्यं प्रमाणवद् भविष्यति । एतच ज्ञानातिरिक्तवासना- भ्युपगमेनोक्तम् । नतु जानमात्रवादिनां तदतिरिक्ता वासना च काचि- दस्ति । नवोपपद्यते, अनाधारवा(सना)नुपपत्तेः । न चातीतमसद् वासना- धारः सम्भवति । न चोत्तरमनागतम्, असत्त्वादेव । नच परस्य जन्म- काल यावत् पूर्वमवतिष्ठते येन सस्मिन् वासनामाधाय नश्यतीति शक्यते- ऽवगन्तुम् । क्षणिकत्वात् । नच सन्तानिभ्योऽतिरिक्तः सन्तानो नाम कश्चिदस्ति यो वासनाधारो भवेत् । नचानाधारैव शक्तिरात्मानं लभेत ।

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । तद्वदेव भवेत् तत्र स्वप्ने न स्याद् विपर्ययात । तत्र यवर्तमानोऽपि गृह्यते वर्तमानवत् ॥ १६० ॥ वाधज्ञानादिदं भ्रान्तं न त्वत्रैवं विपर्ययः । तस्मात् प्रत्यक्षवुद्धीनां नातीतो विषयो भवेत् ॥ अतीतत्वाद् यथैवासां वृत्तौ जन्मान्तरेषु यः । तद्रूपत्वेन वा ज्ञानं हेतु विवदुच्यते ॥ १६२ ॥ मणितश्चायं वासनाभट्टी निरालम्बनानुमाननिराकरणावसर इत्यलमनेनेति । अत्र चोदयति ~ स्वप्ने न स्यादिति । यदुक्तं भवतातीतत्वानुविद्धस्मृत्या- नुसूयत इति । तन्न । स्वप्ने प्रत्युत्पन्न निर्भासात् । नच न स्मृतिः स्वप्न इति साम्प्रतं प्रत्युत्पन्नकारणान्तराग्रहणात् । नहि तत्रेन्द्रियलिङ्गादि ज्ञान- कारणं किश्चिदुपलभ्यते । नचाकारणिका ज्ञानोत्पत्तिः सम्भवति । अतोऽवश्यं स्मृतिरेव सेति वक्तव्यम् । स्मृतिरपिच वर्तमानवनिर्भासत इति तद्वदिहापि भविष्यतीति । परिहरतिविपर्ययादिति । सत्यम् । अतीतत्वेन स्वप्ने बोधो न भवति ! किन्तु विपर्ययादसौ तथावभासः । (विपर्ययज्ञानं हि?) तद्वि- पर्ययश्चान्याकारवस्तुगोचरोऽन्याकारो युक्त एवेति नानेन प्रमाणज्ञानानां तुल्यत्वमवगन्तुं शक्यत इति । कीदृशः पुनः खप्ने विपर्ययः । तद् दर्श- यति-तत्रेति ।। १६० ॥ कथं पुनरिदमयगम्यते विपर्ययोऽराविति । अत आह-याधेति । पावकं हि तत्र ज्ञानमुत्पद्यते नैतदेवमिति । तज्जानीमोऽवर्तमानमेव तन्न वर्तमानतया भासत इति । एतावच विपर्ययरय तत्वं यदन्यादृशस्यान्यथा- मकाशनमिति सूक्तं विपर्ययादिति । नचायमेवम्मकारो विपर्ययो जाग्रज्ञानपु शक्यवचनः । 'सुपरिनिश्चिता हि तब जाग्रद्धियः' इत्यक्तमित्यभिन्नायणा- ह-नेति । एवमुपपादितमतीतविपया न प्रत्यक्षबुद्धय इति । इदानी प्र- योगेण दर्शयति - तस्मादिति । अतीतो न प्रत्यक्षविषयः, अतीतत्वात् । जन्मान्तरानुवृत्तादिति । नच योगिप्रत्यक्षणानकान्तिकत्व, तन्निराकरणा- दिति । तस्मिन साध्ये हेतुदृष्टान्तान्तरमाह -तहपनि । अतीतोऽयों न प्रत्यक्षबुद्धिविषयः, धत्येनालानात् । यन्न स्वरूपण मवेयते तन्न प्रत्यक्ष धीविषयः यथा भायर्य इति ।। १६२ ।।

·गीमामालाकवार्षिक कानिकाटीकोपेनम । अतीतत्वेऽपि नाथोऽयं धीरेपेत्यत्र का प्रमा। अतीतं यच्च विज्ञानं ग्राह्यत्वेन प्रकल्पितम् ॥ १६३ ॥ तत स्याद ग्राहकरूपं वा ग्राह्यं वोभयथापि वा। ग्राह्याकारत्वमात्रे रवादर्थः शब्दान्तरेण ते ॥१६४ ॥ स्वकाले चाथ संवित्तेन स्याच्छरत्यर्पणं ततः । यथैवानागताज्ञानात् सन्तत्यन्तरजादपि ॥१६५ ।। दृढत्वेनाप्यविजातात् तथोत्पन्नाद् विनश्यतः । केवलग्राहकत्वे तु विषयत्वं न युज्यते ॥ १६६ ॥ अस्तु वातीतस्य ग्राह्यत्व, तथापि मौनान्तिकान् पराजित्य तद् वक्तु युक्त यज्जानमेवातीत ज्ञानेनालम्ब्यते नत्वर्थ इति । ते हि सदशा- परापरोत्पत्तिरूपेण सन्तन्यमानेषु भावेष्वतीतक्षणालम्बनमेव ज्ञानमास्थिताः । वरं तदेव युक्तमाश्रयितुम् । तथाहि न तावदत्यन्तमलौकिकी ग्राह्य- ग्राहकसिद्धिरुक्ता भवतीत्यभिप्रायेणाह अनीतेति । किञ्च, एतद- प्यतीतगोचरत्वे ज्ञानस्य विकल्पनीय यत्तच्छक्त्यर्पणद्वारेण ग्राह्यतया क- ल्पितमतीत ज्ञान, तत् कि ग्राबैकस्वभावमाहौस्विद् ग्राहकैकस्वभावमुभय- स्वभाव वेति । सर्वथा नोपपद्यत इत्यभिप्रायेणाह --- अतीतमिति । तत्र ग्राहकस्वभावले वारदर्थ एव शब्दान्तरेणाभ्युपगतो भवतीत्यभिप्रायेणाह- ग्राह्येति । ग्रायैकम्वभार हि ज्ञान जडात्मकमर्थ एव शब्दान्तरेणोपपादितो भवतीति ।। १६४ ॥ अपिच शक्त्यर्पणे नोत्तरग्राह्यतेभ्यते । नच ग्राह्यमानात्मनोऽसं- चेतितस्य शरत्यर्पण सम्भवति । अननुभूयमानस्य स्मृतिवीजाधानानुपपत्ते- रित्यभिप्रायेणाह ----स्वेति । शक्त्यर्पणाभावमेव प्रयोगेण दर्शयति-य- धेति । नोत्पद्यविनष्टाद् दृष्टासविदिताच्छरत्यर्पण, दृढत्वेनाज्ञानादेव पटुतर- मननुभवादिति यावत् । पठन्ति हि 'वस्तुधर्मो ह्येष यदनुभवः पीयान् स्मृत्रिीजमाधत्ते' इति । यदनेवविध न तेन शक्त्यर्पण, यथानागतादननु भूरापूर्वात् तथाविधादेव तु सन्तानान्तरजादिति । उक्तो ग्राह्यमाने प्रसङ्गः ।

·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यपाद ।
किमपेक्ष्य च तस्येदं ग्राहकत्वं प्रकल्प्यते ।
शिकारता निरस्तैव संवेवेत तदेव च॥१७॥
ततश्चोत्तरविज्ञानं न प्रतीक्षेत बोधकम् ।
यासारकल्पनायर्या च परस्यात्मांश एव ते॥१६॥
प्रमापर्यवसानेन नातीतो विषयो भवेत् ।
पूर्वग्राह्यसरूपत्वे ग्राहकत्वं प्रहीयते ॥ १६९ ॥
ग्राहकाकारमाने स्याद विषयो नासरूपतः ।
नच शक्त्यर्पणस्यात्र व्यापार उपलभ्यते ॥१७० ॥
ग्राहकैकस्वभाव इदानी दर्शयति-- केवलेति । यत् खल्ल ग्राहककस्वभाव
तत् खलु कथमुत्तरस्य गाय भविष्यति । तथा सति स्वभावनाशादभावा-
पत्तेरित्यभिप्रायः ॥ १६६ ॥
किवेद ग्राहकैकरवभावत दुरविगममित्याह --- सिमिति । ग्राधा-
पक्ष हि ग्राहकल्प तदेकस्वभावस्य । न तावत् सात्मा ग्राह्यो न ज्ञानान्तर,
तस्याप्येवमेव ग्राहकैकस्वभावत्वादिति । उभयाकारतायां दूपणमाह
कारता निरस्तैवेति । नैतदस्तीत्यादिना निषिद्ध इत्यर्थः । अपिच, काका-
रत्वे पूर्वज्ञान सदैव स्वकाल एव सोयेत । तमास्य स्वसरित्तये वोषका-
न्तरज्ञानापेक्षा न युक्तेत्याह-~~ सद्यतेति ॥ १६७ः ।।
अपिच यदि पूर्वज्ञान द्वयाकारम्, एवं सति परसापि तद्व-
• स्तथावादात्मांश एय प्रमा पर्यपासितेति किमतीतविषयातयेत्याह-मा-
कारेति । ग्रासकरवभावले च पूर्वस्यायमपरी दोष इत्याह ~~ रीति ।
'तदतदूपिणो भातास्तदत परेतुजाः'।
इति स्थितिः ॥ १६९ ॥

·मीमांसालोकवाचिक काशिकाटीकोपेतम् । शरत्यर्पणस्य चाभावो युप्मत्पक्षे प्रसाधितः। सन्तानान्तरवच्चैषां निषेध्या हेतुसाध्यता॥ १७१ ॥ वास्थवासकभावश्च ज्ञानत्वादेकसन्तौ । नस्माद् यद् ग्राहकं रूपं तद्राह्यात् तस्य भिन्नता ॥ तत्संवित्तावसंवित्ते रसादिग्राहकं यथा । , सिध्यत् । तदेतदाह-- ग्राहकेति । पूर्व च केवलग्राहकन्चे ग्रहणकतया विषयभावो निराकृत । इह तु वैरूप्यादिति विशेप इति । यच्छन्त्यर्पण- द्वारेण पूर्वस्यालम्बनत्वमुक्त, तत्तावत् प्रत्युक्तमेव । तत्रैव स्मृत्वा पुनरपि किश्चिद् यदति -- नचेति । केनचिद् व्यापारण कश्चित् कश्चिदर्पयति । नच विज्ञानस्य शत्तथर्पण प्रति कश्चिद् व्यापारो दृश्यते । क्षणिकत्वाद् च्यापारकाल यावदनवस्थानाद्, व्यापारान्तरानभ्युपगमाञ्चेति ॥ १७० ।। किचाय शरत्यर्पणस्याभावो यौद्धपक्षे निरालम्बनवाद एव प्रपञ्चन सावित इत्याह-- शक्तयर्पणस्येति । इदानी यत्तत् पूर्वमुक्तं न पूर्वो- तरज्ञानयातुसाध्यत्वमिति. यच्च वास्ययासकभावनिराकरणम् , उभयत्र प्रयोगमाह- सन्तानेति । क्वचिदेकस्यां सन्ततौ विमतिपदासदीभूतायां न ज्ञानयोहेतुहेतुमत्ता, ज्ञानत्वात् , सन्तानान्तरज्ञानवत् । सन्तानान्तर- ज्ञानानि न सन्तानान्तरहेतुमन्ति, तेषां तनानारग्मकत्वात् । एवमेव वास्य- चासकमावनिराकरणेऽपि प्रयोगो दर्शयितव्यः । इह च ज्ञानान्येव धर्माणि समानायां सन्ततायहेतुभूतानीति साध्यो धर्मः | ज्ञानत्वादिति हेतुः । स- न्तानान्तरज्ञानवदिति दृष्टान्त इति ॥ १७१३ ॥ ग्राह्यग्राहकयोरुपपादित भेद प्रयोगेणेदानी दर्शयति तस्मा. दिति। यत एव न कथञ्चिद् ज्ञानस्य स्वगोचरत्व, तस्मात् । यद् रूपस्य ग्राहकं तत् तु अतो ग्राह्याद् भिन्न, तत्सवित्तावसवित्तेः । यन्न तत्सवित्ती सवेद्यत तत् ततो भिन्न, रसादिग्राहकवत् । तत्सवित्तावसवित्तिश्च प्रागेव साधितेति नासिद्धयाशङ्का । रसादिग्राहक यथेति चास्य भिन्नमिति वक्ष्य- माणेन सम्बन्ध इति ।। १७२६।। - ·औसतिकसूत्रे शून्यवाद । ग्राह्यं तद ग्राहकाच्चैव तत्परामशता यतः ॥१७३॥ न परामृश्यतेऽवश्यं रसादिग्राहक यथा । द्वयं परस्परेणैवं भिन्नं साध्यं रसादिवत् ॥ १७४ ।। ऐकरूध्येण विज्ञानात् सन्तानान्तरबुद्धिवत् । ज्ञानं स्वांशं न गृहाति ज्ञानोत्पत्तेः स्वशक्तिवत् ॥ ग्राह्यत्वप्रतिषेधश्च व्यहीना हिवासना । एवमेव ग्राह्य पक्षीकृत्य ग्राहकाद् भेदो दर्शयितव्य इत्याह --- प्राथमिति । अनापि रसादिग्राहकमेप दृष्टान्त । यथा हि तद्रूपत्राहक- नुमवेऽननुसूयमान ततो भियते, एव तद्ग्राह्यमपि रूप, तदपि स्वग्राहक- परामर्शे न परामृश्यत्त एव । तदपि न स्मरामी'या दर्शितमिति । एवमै कश्येन ग्राह्यग्राहकयोर्भद प्रसाध्येदानीभुभयोरपि समाहत्य दर्शयनि दूपमिति । ग्राह्यग्राहकद्वय परस्परभिन्नम् । इतरेतरपरामर्श इतरेतरापराम- शाद रसादिवत् । यथा रूपरसादयोऽन्यो-पपरामर्शऽपरामृश्यमानाः पर- सरेण मियन्ते, एवमेतदपि द्वयमिति ॥ १७ ॥ मकारान्तरेणेदानी ग्राह्यग्राहकयोमेद दर्शयति -- ऐकेति । ग्राह्य ग्राहकाद् भिन्न तेन सहैकरूप्येणाज्ञानात् । यद् येन सहकरूप्येण न ज्ञा- येते तत् ततो मिद्यते यथा सन्तानान्तरसुद्धि । नचासिद्धो हेतु., नीलादि- रूपत्वाद् ग्रावस्यानाकारस्य च ग्राहकस्य मोदनात् । एक्मेव ग्राहक पक्षीकृत्य हेतुर्दर्शयितव्य इति । प्रयोगान्तरमाह - ज्ञानमिति । ज्ञान धर्मि, न स्वाश गृहातीति साध्य, ज्ञानोत्तेरिति हेतु । तद्धि समनन्तर- प्रत्ययादुत्पद्यत इति योहा मन्यते । यद् ज्ञानादुत्पद्यने न तत् (१ स्वा) रद्धाति । यथा ज्ञानस्य स्वशक्तिः । स्वशक्तिरिति ज्ञानज(न्याद ?न्यां) वासनामपदिशतीति ।। १७५ ॥ एवमेव गायत्वप्रतिषप्रयोगा दर्शयित य इत्याह ---- सापति । ज्ञान स्वाशेन न गृह्यत इति दर्शयितव्यम् । तापेर इंतदृष्टान्ताविति । नय माध्यविकलो दृष्टान्तः । दूपहीनपासनाम्युपगमात् । योद्धाना हि स्वाश न शाति । न तेन गृह्यते । एतम चिरन्तनवौदाभिप्रायेण नानातिरिक्त ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । चैत्रज्ञानं तदुतज्ञानांशग्राह्ययोधकम् ॥ १७६ ॥ ज्ञानत्वान्न भवेद् यद्वत् तस्य देहान्तरोद्भवम् । एतयैव दिशा बाच्या शक्तिद्वयनिराक्रिया ॥१७७॥ प्रमाणान्तरसिद्धत्वादन्यत्रानेकशक्तिता। नत्वन कारणं ताक्छक्तिभेदकृदस्ति ते ॥ १७८॥ तस्मादुभयत्तिद्धत्वाल्लाधवायपरिग्रहः । वासनापक्षे स्थित्वोत्तमिति द्रष्टव्यम् । नतृपादानापरनाम्नो विशिष्टात् सम. नन्तरज्ञानादन्यां काचिद् वामनामर्वाचीना मन्यन्ते । तन्निरासोऽपि चास्मा- भिरक्त एतेति । अन्यथा प्रावग्राहकयाभेद दर्शयति --- चैत्रेति । चत्रज्ञान धर्मि । तचैत्रोद्भूतो यो ज्ञानांशो ग्राह्यस्तस्य बोधकं न भवतीति साध्यम् । ज्ञानत्वात् । यद् यद् ज्ञानं न तत् तदोषनं यथा देहान्तरो अवमिति । ग्रावग्राहकशक्तिनिराकरणं चैतेनैव प्रकारेण दर्शयितव्यमित्याह -- एतयै- वेति । एपा चात्र दिक् । न ज्ञानं द्विशक्तिक, ज्ञानोत्पत्तेः, स्यशक्तिवत् । तथा न ज्ञानं द्विशक्तिकं, ज्ञानवादन्यतरांगवन् । अन्यतरांशो हे ज्ञान- मेव । नचासौ द्विशक्तिकः, द्वैविध्याम्युपगमात् । इतरथा चातर्विध्यप्रसङ्ग इति ॥१७७॥ ननु शक्यभनेनैव प्रकारेण (ना? आत्मनोऽपि वस्तुत्वाद् घटवद् द्वि शक्तिकत्वं वारयितुमत आह- प्रमाणात । दर्शितं ह्यस्मत्प्रयोगमभिन्न- चौधयोध्यत्वादात्मनो द्विरूपत्वम् । न तदनुमानन वारयितु शक्यते, प्रत्यक्ष. बाधकप्रसङ्गादिति भावः । ज्ञाने तु नात्मवद् द्विशकिकत्व शस्यते कल्प. यितुं. प्रमाणान्तराभावादिति । एतदप्युक्तमित्याह- नत्वत्रेति । यत एव- मेस्य द्विरुपन्वमनुपपन्नम् . अतोऽवदयमेव ज्ञानाद् भिन्न नीलादि ग्राह्य- मेटयम् , एवच प्रमाणवलादापयमानो वस्तुभेदो न कल्पनागौग्यमापाद- यतीति ।। १७८ ॥ यदुक्तमनेककल्पनाया एककल्पना ज्यायोति, तन् परिहत, नखलु प्रत्यक्षसिद्धोऽर्थः कल्पनीयः । नच तदलभाविनी जानकल्पना शक्यते वार- चितुम् । प्रमाणपन्ति मुबहन्यप्रणानि यत्त्पनीयान्येव । स एवामय .

·औत्पत्तिकसूने शून्यवादः । उपायत्वाञ्च यत् तस्य पूर्वग्रहणकल्पनम् ॥ १७९ ॥ चक्षुरादीन्द्रियैरत्र तदनैकान्तिकं भवेत् । यदप्यप्रतिवद्धत्वादुत्पत्तौ गृह्यतामिति ॥ १८० ॥ तत्रात्मना न शक्यं तन्नान्योत्पत्तिस्तदस्ति वा । तेनैतत् कारणाभावात् तदानीं नानुभूयते ॥ १८१ ॥ सिद्धत्वाद् ज्ञानस्याकारकल्पना न्याय्येति यदुक्तं तदपि प्रत्याख्यातम् । यदि हि वयमाकारं दृश्य कस्यायमिति तदाश्रयमन्विच्छेम तदोभयसिद्ध- वाद जानाकारोऽयमित्युच्येतापि । प्रतिष्ठिताश्यमेव तु प्रत्यक्षसामर्थ्या- दाकारमवगच्छन्तो नास्याश्रयान्तरमहामहे । नचैवात्माकगसिद्धांकारे जानमपि पिद्धं येनोभयसिद्धं भवेत् । नहि तन्निराकारमनुभूयते । प्रत्यक्षे- गार्थ एव हि ज्ञातस्तस्य प्रगाणं भविष्यति । स चेदनिष्टो नास्य कल्प- नायां प्रमाणमस्तीति कथमुभयसिद्धत्वं, तदेतदाह -तस्मादिति । आदि. गब्देन शक्तिमानस भेद इति यदुक्तं तदुपादत्त इति । उक्तदोपपरि- हारप्रायम् अतः परमारभमाणः यत्तावदुक्तमुपायत्वाद् ज्ञानमेव प्रथममय- गन्तव्यमुपायाधीनसिद्धिलादुपेयानाम् , नर तदाकारमन्तरेण प्रतीयत इति ज्ञानाकार एवायमिति, तत् तापत् परिहरति ~~ उपायेति । मत्यम् अर्ध- सिद्धायुपायो ज्ञानं, न ववश्यमुपायग्रहणाधीनमुपेयावधारणम् । नति चस् सपपरिच्छेदेोपाय इति ततः पूर्वमनुभूयते । यत्वायत्वात् प्रथममय- गन्तव्यमिति, तत् तैरव चक्षुरादिभिरनेकान्तिकमिति नोपायरर मतो ना. गस्य पूर्वानुभव साधयितुमलामेति ।। १७९ ।।

·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । ' - नान्यथा ह्यर्थसद्भावो दृष्टः सन्नुपपद्यते। ज्ञानं चेन्नेत्यतः पश्चात् प्रमाणमुपजायते ॥ १८२ ॥ । नचापि प्रतिवन्धेन केवलेनाग्रहो भवेत् । विशिष्टकारणाभावेऽप्यों नैवानुभूयते ॥ १८३ ॥ व्यावृतं चार्थसंवित्तौ ज्ञानं नात्मानमृच्छति। तेन प्रकाशकत्वेऽपि बोधायान्यत् प्रतीयते ॥ १८॥ ईदृशं वा प्रकाशत्वं तस्यार्थानुभवात्मकम् । यदि स्वकाले नावगतं, कय तर्हि पश्चादवगम्यते । अत आह- नान्यथेति । अस्ति हि खलु पश्चाद् ज्ञानावधारणे प्रमाणमापत्तिः । ज्ञातार्यान्यथानुपपत्तिप्रभवा सा प्रागज्ञातेऽर्थे न जायते, पश्चादुपजायत इति युक्तमेव प्रमाणसद्भावादुत्तरकालमेव ग्रहणम् । परिचोदनापरिहारश्चोक्त ए- वेति नेह प्रतन्यत इति ॥ १८२ ॥ नन्वस्तु तावत् परस्तात् प्रमाणसद्भावः, पूर्वमपि त्वप्रतिवन्धस्य क. स्मादग्रहणमत आह-~-नचेति । नवप्रतिबन्धमित्येव वस्तुपलभ्यते । अप्रति- वन्धस्याप्यनुपलम्भनात्। कारणसामग्रीविशेपसमवधानसम्पादित हि भावानां ग्रहणम् । तदप्रतिवन्धानामपि तदभाव न भवति । किमनुपपन्नमिति ॥१८३।। का पुनानग्रहणे सामग्री । यदि ज्ञान, किम(न्य ? स्य)ज्ञानान्तरेण । नन्विदमेव स्वभावतो ज्ञान प्रकाशात्मकम् , अप्रकाशात्मनां तु भावान्तरा- णामप्रतिबद्धानामप्यस्तु प्रकाशान्तरापेक्षा । अत एवोक 'नचाप्रकाशरूप त्वम्' इति । अतो नोत्पन्नस्य ज्ञानस्याग्रहणे कारणमुपलमामहे आह-व्यागामिति । मत्यम् प्रकाशक ज्ञान , तथापि नात्मानं प्रकाशयति अर्थसंवित्तौ व्यापृतत्वात् । नहि बहिर्विषयप्रकाशने व्यापृतः प्रदीपः आत्मानमपि प्रकाशयति । तत्प्रकाशने चक्षुपोऽप्रेक्षणात् । अतो युक्तमेव प्रकाशात्मनोऽपि स्वयोधायान्यापेक्षणमिति ॥ १८ ॥ अथवा प्रकाशक ज्ञानमित्येव कुतः, अर्थापरोक्षीभावो हि तस्य तथात्वे प्रमाणम् । ततश्चार्यानुभवस्वभावमेव तत् मिध्यतीति न स्वात्मान- मपि प्रकाशयतीत्याह ईदृशमिति । एवमपि स्वात्मानं प्रकाशयेद अत ·स्मरणे तु यापदणमेप स्मरणव्यपस्थानाधानास्यनि वक्ष्यते । परनि दि एपमनुमापिते दूपणमाह ~~ नापीनि । यदेतदुष्यन तम तर औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः। नचारमानुभवोऽस्त्यस्येत्यात्मनो न प्रकाशकम् ॥ सति प्रकाशकवे च व्यवस्था दृश्यते यथा । रूपादौ चक्षुरादीनां तथानापि भविष्यति ॥ १८६ ॥ प्रकाशकत्वं बाह्येऽर्थे शक्त्यभावात् तु नात्मनि । अन्येन वानुभावेऽसावनवस्था प्रसज्यते ॥ १८७ ॥ तत्र तत्र स्मृतिं दृष्ट्वा सर्वानुभवकल्पना । एकेन त्वनुभूतत्वे सर्व तंत्रेव सम्भवेत् ॥१८८॥ तत्रापि स्मृतिरित्येतन्न लोकानुमतं वचः । नहि विज्ञानसन्तानं कश्चित स्मरति लौकिकः ॥ यद्यर्थवद् ज्ञानात्मापि ज्ञानजन्मन्यनुभूयते, न खसावनुभूयते इत्युक्तमवे. सभिप्रायेणाहनचेति । नय यदेकस्य प्रकाशक तेन सर्वस्यैव प्रकाश- केन भवितव्यम् । नहि चक्षुरादीनीन्द्रियाणि प्रकाशकान्यपि विषयतः सौर्यन्ते, व्यवस्थाया उक्तत्वात् । एवमिहापि वाह्यस्य प्रकाशकं ज्ञानं, नात्मन इति न नोपपन्नमित्याह ~ सतीति सार्धेन । प्रकाशकपदोपचारस्तु कयाचित् प्रकाशे कर्तृभावमाश्रित्य वक्तव्यः । अन्यथा हि प्रकाशनन्त्य भवे- दित्युक्तमेवेति ॥ १८६३ ॥ यत्तूतं- "तस्य तस्यापि चान्येन संवित्तावस्थितिर्भवत ।" इति, तद् पयितुमनुभापते---अन्येनेति सार्धेन । एवं हि परैरुक्तं यदि फिल ज्ञानान्तरेण ज्ञान ज्ञायते, ततस्तरय तस्य ज्ञानस्य स्मरणात् पूर्वानु- भयकल्पनापामावस्या भवेत् । एकेन तु ज्ञानेन विपयाकारे स्वाकार व प्रवेदिते सर्वमेव मायग्राहकाकाररमरणं तय स्यात् । तथापानवरया परि- हता भवति । तस्मान ज्ञानान्तरण वेद्यं ज्ञानमिति ।। १८८ ॥ 4 स्मरणदर्शनेन सर्वानुमयकत्पनायामनरस्पेनि, तदयुक्तम् । स्मृत्यमिदः । गतिविपया हि स्मृतिर्भवतीति नारदीतं ज्ञान स्मर्तु गम्यम् । गृहीन- ·4 १६८ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । घटादावगृहीतेऽर्थे यदि तावदनन्तरम् । अर्थापत्यावबुध्यन्ते विज्ञानानि पुनः पुनः ॥१९० ॥ यांवच्छ्रमं ततः पश्चात् ताव (यन्त्ये)व स्मरिष्यति । तदा त्वकल्पितेऽप्येवं स्मृतिवन्ध्यासुतादिवत् ॥ "स्मृतिभ्रान्तिश्च याप्यत्र पश्चाज्ञानेपु जायते । तदैवार्थस्मृतेरेयां तज्ज्ञानादिप्रमाणता ।। १९२ ।। यविच्छूमं च तद्बुद्धिस्तत्प्रवन्धे महत्यपि । श्रमाद रुच्यान्यसम्पाद विच्छेदो विषयेष्विव ।। कदाचिदेतद् द्विाणि ज्ञानान्यनुमूतपूर्वाणि स्मर्यन्त इति । विज्ञानसन्तान- स्मरणं त्वलौकिकमेवेति ॥ १८९ ॥ यदि त्वधज्ञाततान्यथानुपपत्त्या ज्ञानमनगम्य पुनस्तज्ज्ञाततावशेन ततिपय ज्ञानान्तरं कल्पयति, पुनश्चानेनैव क्रमेण यापच्छ्रम ज्ञानानि ज्ञा- तानि । ततो यापज्ज्ञातस्मरणाद' नाननरभेत्साह-वादाथिति सार्थेन । यत्तु प्रागनवगतानांभव ज्ञानानां स्मरणमुच्यते, तद् बन्ध्यासुतादिस्मरण तुल्यमशक्यमेव वक्तुमित्याह --- तदेति ॥ १९१ ।। यत्तु भिक्षुणा सिद्धवत् तनापि स्मृतरित्युक्त, तद्भ्रान्तभापित- मेव । अस्ति च भ्रान्तौ नियन्धनम् । अर्थो हि तन रमयते । तस्मरणान्यथा- नुपपत्त्या च तस्य प्राग ज्ञातत्वमेव कल्प्यते । ततोपे प्राचीनज्ञानकल्पना। तदिह ससर्गमोहितधियां जानेऽपि स्मृतिविभ्रमः । न त्वाद्यज्ञानस्मरणम- प्याशयम् । प्रागेव सन्तानस्मरण, तदेतदाह -~~ स्मृतिमानितरिति। अर्थस्मृतेः खल्विय तज्ज्ञानादिप्रमाणता विलसति, यदेतज्ज्ञानेऽपि स्मृतिप्रमो भवति । अर्थरमृत्या हि झाने प्रमीयमाणे स्मृतिविषयार्थसन्निकर्षाद् शानेऽपि स्मरणमिति भ्राम्यति । आदिशब्देन चार ज्ञानज्ञानमुपादीयत इति ॥१९२॥ स्मृत्यापि ज्ञानप्रमायां यावच्छ्रम तद्ग्रहणाद् विषयान्तरसञ्चारोप- पत्तिरित्यभिप्रायेणाह -- यावदिति । अयमभिप्रायः-~~ न तावन्ति ज्ञा- नानि जायन्ते यदि तु ज्ञातुमिष्यन्ते यापच्छम तद्बुद्धिर्भविष्यति या. यन्ति ज्ञानानि बुध्यमानी न श्राम्यति । स्मृत्यनुसारेणापि तावद् भोत्स्य and ·प्पेय तानि ग्रहणानि । शानमेव हि मनायं नायः । ज्ञानमेव विषयाकाज यदि तूच्यते, सत्यम् अस्त्पपं प्रहमाहः । फिन्सायनानगोचरा- औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । तत्रापि स्मृतिरित्येषा प्रथमे प्रत्यये यदि। तन्मात्रग्रहणादेवं नानवस्था प्रसज्यते॥१९४॥ स्मरणं त्वथ सर्वेषु तसिद्धय ग्रहणं तथा। प्रमाणवत्त्वादायातः प्रवाहः केन वार्यते ॥ १९५॥ अथ तान्यायविज्ञानविषयाणीति कल्प्यते । इत्यभिप्रायं विवृणोति--- तत्प्रबन्ध इति । यावच्छूमं तावद् बुद्धयो ज्ञा- पन्ते, ततो महत्यपि बुद्धिप्रवन्धे ज्ञाते श्रमाद् वा विषयान्तरामिलापण वा- न्यसम्पर्काद् बुद्धिज्ञानाद् विच्छेदो भवति । यथा विषयेष्वेव रमणीयेषु गीतादिष्वनुभूयमानेषु विषयान्तराभिलापात् पूर्वविषयविच्छेदो भवतीत्यनु- पपन विषयान्तरसञ्चारो न स्यादिति ॥ १९३ ॥ किञ्च यदेतदुक्तं तत्रापि च स्मृतिरिति, नत् किं प्रथमज्ञानाभिन्ना- येण, उत तत्रतत्रेति वीप्सामभिप्रेस । पूर्वस्मिन् कल्पे नानवस्या । एको हि प्रथमः प्रत्ययः । अतः का तद्ग्रहणेऽनवस्था, तदेतदाई - यदितु संविधवाहमेवाभिप्रेत्य तत्रापि स्मृतिरित्युच्यते, तन्न ताव- दस्तीत्युक्तम् । उपेत्यापि घूमः । यदि बहून्येव परस्ताद् ज्ञानानि स्मयन्ते, ततो ग्रहणकारणत्वात् स्मृतेस्तत्सिद्धये ग्रहणान्यपि कल्पयिष्यामः । कध- मपस्या गृहीतविषया स्मृतिर्मविष्यति । न त्वेवमपि ज्ञानान्तरनिरपेक्षमेव ज्ञानमवसीयत इति युक्ता कल्पना, स्वसंवित्तिप्रतिपेधात् । अतो वरं प्रमा- पलादायातः संवित्प्रवाहः, नयुनः स्वसवित्तिकल्पनेत्यभिप्रायेणाह - स्मरणमिति । पूर्व च घटादौ गृहीत इत्यत्र ययेव स्पाद, एवं सति समापि स्मृतिरित्युपपद्यत । तथा नानवस्या, यावदवगतस्मरणात् । न खेत- दप्पस्तीति तद् दर्शितम् । इदानी तु ययुत्तरोत्तरविषयाः स्मृतयो दृश्यन्ते ततस्तदर्शनाद ग्रहणप्रवाइकल्पनैव प्रमाणपती, न स्वसंवित्तिरुपति विक इति ॥ १९५ ॥ तत्रेति ॥ १९४ ।।

·! १७० मीमांसाश्लोकवाचिक काशिकाटीकापेतन् । नोत्तरोत्तरखुद्धीनां विशेष उपपद्यते ॥ १९६ ।।. विज्ञानविषयत्वं च यस्य सर्वासु बुद्धिषु ।' घटविज्ञानतज्ज्ञानविशेपस्तेन दुर्लभः ॥ १९७।। स्मरन् यथैव विज्ञानं निराकारं स्मरत्ययम् । तथा स्मरन् गृहीतार्थं निराकारतया स्मरेत् ॥ स्वाकारेण च निरूप्यते । तद्विषयं च तरस्मरणमन्यत् । एवमेवापरमिति न किञ्चिदर्थविषयज्ञानमित्याशझ्या सहाह-अथेति । अयमभिप्रायः-- सारूप्येण हि विषयमावः । तद् यदायविज्ञानविषयमेकम् , एवं सति तत्तावत् ततोऽविलक्षणं प्रथमवद् घट इत्येव भवेत् । एव तृतीयाद्यपीति नोत्तरोत्तरवुद्धयो भिघेरन् । अर्थवादिनस्तु प्रथममविषयं घट इति'ज्ञानं, द्वितीय तु ज्ञानविषय, तृतीयज्ञान तु ज्ञानज्ञानविषयम् । अनाकारत्वेऽपि चाकारवतामिव स्वाभाविकः सविदां भेद इत्युक्तमेवेसाकारपचयदर्शनमुप- पद्यते ज्ञानेपु जिज्ञासितेषु, नतु यौद्धस्येति विपरीतप्रसङ्गोऽमिहितः । एतच प्रथमज्ञानस्य स्वसंवित्तिमभ्युपेत्योच्यते । प्राङ् निराकृतोऽप्ययं ज्ञानविप. यत्वपक्ष इदानीं दूषणान्तराभिधित्सया पुनरूपक्षिप्त इति ॥ १९६ ॥ अयं चापरो विज्ञायते न विषये बुद्धीनां दोष इत्याह --विज्ञा नेति । अयमर्थः- :--यस्य सर्वा बुद्धयो विज्ञानविपयाः, तस्य घटज्ञानं घट- ज्ञानज्ञानं वा विज्ञानविषयत्वान्न भिद्यत इति ॥ १९७ ॥ अविशेपमेव दर्शयति-स्मरन्निति । एप हि ज्ञातपूर्वमर्थ कदाचित् प्रस्मृतवान् विज्ञानमनाकारं स्मरति अर्थ च सर्वदा साकारं घट इति, तन्नोप- पद्यते । प्रस्मृतार्थविषयविज्ञानस्मरणं घनाकारमेव दृष्टम् । एवं स घट इत्यपि स्मृतिविज्ञान विज्ञानविषयमेवेति तदप्यनाकारमेव भवेत् । साकारत्वे वा अस्मृतार्थविज्ञानस्मृतेरपि साकारत्वप्रसङ्गोऽविशेषात् । अतो योऽयं पटविष- यस्य स्मृतिविज्ञानस्य प्रस्मृतघटविज्ञानविषयस्य च स्मृतिविज्ञानस्य विशेषः, स विज्ञानविषयत्वे वुद्धीनां न भवेत् । अतः काचिद् विज्ञानविपया काचि- दर्थविषयेति साकारानाकारभेदसिद्धिरिति ।। १९८॥

·विपयविपयिभावोऽपि हि सम्बन्ध एव । अस्ति चासौ ज्ञानार्थयोः । ज्ञानो- न्यदयस्य मासनम् । संवित्तौ वा कथं विषयाकारों भासते । एवंतर्हि औतात्तिकसूत्रे शून्यवादः। ज्ञानप्रष्ठेन योऽप्यूवं परामर्शो भवत्यसौ । तस्यार्थेष्वभ्युपायत्वान्न तु ग्राह्यत्वकारितः॥ १९९ ॥ प्रत्यासन्नत्वसम्बन्धौ ग्राह्यत्वासम्भवाच्च्युतौ । विषयत्वेन वाप्येतौ स्तः किं देशाविभागतः ॥ २० ॥ यदपि प्राम् ज्ञानस्य संवेदनमित्यत्र कारणमुक्तं ज्ञानप्रष्ठेनें परामर्श- दर्शनं, तदपि न युक्तम् । न ह्ययं ज्ञानप्रष्ठेन परामर्शो ज्ञानस्य ग्राह्यताकृतः । किन्त्यस्थितौ ज्ञानमभ्युपाय इति तदनुसार्यर्थकथनं ज्ञातोऽसावयों मयेति । बदिदानीमेव च स्मृतेस्तत्र ज्ञानानुमानम् । न तु प्रागेव ज्ञानपुरस्सरमसौ जात. । यदा तु कश्चित् तथाविधार्थसदसझावयोः पर्यनुयुके, तदा ज्ञानो- पापवादर्थस्य ज्ञानपुरस्सरमर्थस्थापनं भवत्यासीदसावर्थः यस्नान्मया पूर्व- मवगत इति । अतो नानेन ज्ञानस्य पूर्वोपलब्धिः शक्या कल्पयितुम् । तदेतदाह ---ज्ञानप्रष्ठेनेति ॥ १९९॥ यत्तूक्तं ज्ञानाकारपक्षे प्रत्यासन्नं सम्बद्धं ग्राह्यं भवति, इतरथास- पन्धमतिदूरवर्ति च ग्रांद्यमभ्युपगतं भवतीति । तत् परिहरति --~-प्रत्या- सन्नेति । अयमभिप्रायः~~यथाकथञ्चिन्नैकात्म्ये ग्राह्यग्राहकभावः सम्म- वतीत्युक्तम् । तदा किं कुर्मोऽसम्बन्धमसन्निहितं च ग्राह्यमनुजानीमो न कुछ दूरदेशा(न्दी १ दि)वार्ताभ्यो हृदयमनुविपरिवर्तमाना भावा न गृह्यन्त इति शस्यते वक्तुं संविद्विरोधादिति । एवं तावदसम्भवादासत्तिसम्बन्धी न स्यातामित्युक्तम् । न वा हीयेत । नहि देशाविभाग एव सर्वत्र सम्बन्धः। सादौ सदवातेरिदमेव च तस्य सन्निधानमर्थेन यदुत्पन्ने तस्मिन्नयों भासत इत्यभिप्रायेणाह --विषयेति । किं पुनरिदमयों भासत इति । न ज्ञानाद- नास्ति तदभावे चान्यानयभासनादभाववाद एव । तदवश्यास्यमिदं बानो- पत्तावभूतपूर्वो भावानां कोऽपि भेदः सकलप्रमातृप्रत्यात्मवेदनीयः । ते तु माना ज्ञानाकारा यहित्यन्यदेतत् ! येऽपि फलभूतामर्थसंविदं स्वप्रका• यामाहुः, तरपि कोऽप्यनिर्वचनीयोऽर्थगतो विकारो दर्शयितव्य एव । कय.

·१७२ मीमांसाश्लोकवार्षिक काशिकाटीकोपेतम् । अर्थाकारस्य योऽप्युक्तो मिथ्याज्ञानेष्वसम्भवः । । देशकालान्यथामात्रसम्भवः केपुचित् कृतः ॥२०१॥ प्रत्यक्षादन्यविज्ञानमतीतानागतैरपि । मन्यथा संविप्रकाशेऽर्थः सिध्येत् । न ह्यन्यप्रकाशेऽन्यत् सिध्येद्, अति- प्रसङ्गात् । अन्या च संविदान्तरा, अन्यो पहिरर्थः । सोऽपि भासत इति चेत्, तद्वदेव तर्हि सोऽपि स्वप्रकाश एव । संविदायतो न स्वप्रकाश इति चेद्, नन्विदमेवास्माभिर्जिज्ञास्यते किमस्य संविदायत्तत्वमिति । स्वरूपं तावत् स्वकारणसामनवायत्तमेव । प्रकाशोऽपि तस्य संविदेव न तदायत्तः । तदवश्यमप्राप्तपूर्वस्य काचित् फलोत्पत्तावस्ति प्राप्तिरित्यास्थेयं यदायत्तोऽस्य संवेदनं नान्यस्येति विवेकः । सैव चास्माभिशेततादिपदै- रभिधीयते । अतः सिद्धं विषयलेनापि प्रत्यासत्तिसम्बन्धी स्त इति ॥२०० ।। योऽपि मिथ्याज्ञानेष्वकारसम्भव उक्तः, तमनुभाष्य परिहरति अथेति । अयमर्थः-- योऽयं द्विचन्द्रादियोवेवर्धाकारासम्भव उक्तः, सोऽयुक्तः । तथाहि । सम्यगज्ञानेषु तावन्नार्याकारासम्भवः । केपुचित्त मिष्याज्ञानेपु देशान्यपात्वमात्रेण कालान्यथात्वमात्रेण वाकारसम्भयो- ऽस्माभिः कृतः निरालम्वनवादे वर्णित इति यावत् । अतो न कचिदर्या- कारासम्भवः तत् पुनरिदं प्रतिभासविपरीतमभिधीयते । देशान्तरादिस्यो- अर्थो भासते, अन्यत्र स्थितवार्थोऽन्यत्रालगन्यत इति संविदनुसारेण हि भवन्तो पहिरर्थमवस्थापयन्ति । सा च देशान्तरादिगोचरा कथमन्यत्रार्थमा- लम्वत इति शक्यते वक्तुम् । एवं हि स्वांशालम्पनत्वन किमपराद्धं येन तनिक्रियते । मैवम् । उक्तमस्माभिनिरालम्रनवाद एव पाषकानुसारिणी हि मिध्यात्वकल्पना । पाधकं च देशादिसंसर्गमेव वारयति, नहि पहि- प्रस्तुसत्ताम् । तद्धि न द्वौ चन्द्राविति चन्द्रद्वित्वं निषेधति, न हिरवं चन्द्र वेति कथं ती पहिर्भासमानावपहास्यामः । अतो नेह संविधिपरीत विधि- दिति ।। २०१॥ स्यादेतत् । कयमतीता अर्घा असन्तो ज्ञानावलम्पनमिति । उक्त- पारिहारत्वात् । उक्तं हि प्रत्यक्षधर्मो वर्तमानसनिहित्तविषयता ज्ञानान्तरामा - ·यदि तु अनारसय वासना भानोलातिरानीयते, एवातादि पचिरन्तन- सन्तिकवासनासम्मप्रकटनाष, नतु भविष्यतोऽनुमवस्य कभि पामना. औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः। जन्यतेऽर्थे भवन्तीषु वासनास्वसतीषु वा ॥ २०२ ॥ यः पुनर्नानुभूतोऽर्थो न चाप्यनुभविष्यते । वासनाभावतस्तत्र तवाप्यनुभवः कथम् ॥ २०३ ॥ विनापि वासनातश्चेद् बुद्धिरुत्पद्यते ततः। नेति निरालम्बन एव, तदेतदाह - प्रत्यक्षादिति । यत्तावल्लैङ्गिकमतीता. दिगोचरं ज्ञानं तत् प्रत्युत्पन्नलिङ्गादिजनकमसतीष्वेव वासनासु भवति । यत्वन्यजामत्स्मृति ज्ञानं स्वप्रज्ञानं वा, तद् भवन्तीषु वासनासु भवति प्रत्युसनकारणान्तराभावादिति ॥ २०२ ॥ ये हत्यन्ताननुभूता अर्था अनुभूयन्ते, तत्र वासनादिकारणान्तरा- सम्भवासास्ति ज्ञानाकारत्वादन्या गतिरत आह-य इति । अयमभि- प्रायः ~~ तथापि तथाविधानुभवे किं कारणं, वौद्धोऽपि वासनामेव ज्ञान- कारणं मन्यते । नचात्यन्ताननुभूतपूर्वेऽथे वासना सम्भवति, अर्थज्ञानाहि- तसंस्काराभिधानत्वाद् वासनाशब्दस्य । स्यादेतत् ! न ज्ञानजन्मा संस्कारो वासना । किन्तु ज्ञानमेव किञ्चिदनवगतपूर्वाधसंवेदनकार्योन्नेयशक्तिभेद- मिति । तन्न । ठोके तथानवगमात् । ज्ञानयोनिरेव संस्कारो वासनेति लौकिका मन्यन्ते, न ज्ञानमेव । अपिच, समनन्तरज्ञानमतदाकार, तत् कषं तदाकारां धियगुपजनयितुमलं "तदतपिणो भावास्तदतद्रूपहेतुजाः । इति वः सिद्धान्तः । यदि त्वयमपि कार्यकारणभावो नेप्यते, अस्तु ताई कादाचित्कमप्यनपेक्षमेव ज्ञानम् 1 किं समनन्तरप्रत्ययाधीन व्यसनेन । अ- तोऽवश्याश्रयणीया काचिज्ज्ञानाद् मिजा वासना, पोद्भूता सती विसरा. सन्तानतिरोधानेन सदृशमेव ज्ञानमारमत इति भवहिरप्यास्थयम् । नचा- सन्ताननुभूतेषु सा सम्भवतीति तुल्यत्यमावयो । नाप्यनुभविष्यत इत्या- पामुपयोग इति ।। २०३ ॥

·मीमांसाश्लोकवार्चिकं काशिकादीकोपेतम् । 1. वासनायां निमित्तत्वमभ्युपेतं विरुध्यते ।। २०४॥ वासना,चेद् भवेत् तत्र सा च संवित्तिपूर्विका । तथा सति च पूर्वत्र गृहीतः वाप्यसौ ध्रुवम् ॥ २०५ ॥ एवं च नैव वक्तव्यमत्यन्ताभवनं क्वचित् । अन्यथानुपपत्त्या हि सिद्धाजन्मान्तरेऽस्तिता॥२०६॥ दुष्टत्वेन च विज्ञानमन्यथापि व्यवस्थितम् । पृथिव्यादिपु गृह्णीयादाकारं तन्निवन्धनम् ॥ २०७॥ पौद्धर्वासनायां निमित्तत्वमाश्रितं तद् विरुध्यत इत्याह---विनेति॥२०४॥ तत्रापि तु वासनाभ्युपगमे तस्याः संवित्कारणत्वादसावननुमूतो- ऽप्यर्थ इह जन्मनि क्वापि जन्मान्तरादावनुभूत इत्यभ्यपेय इत्याह-वास- नेति ॥ २०५॥ किमतो ययेवमन आह - गपंचेति । अभवनमभावः । दुःस्वप्ने- अनुभूयमानस्य संसर्गस्य न कस्यचिदत्यन्ताभाव इति । किं पुनस्तद्भावे प्र- माणमत आह -- अन्यथेति । ज्ञानं हि कार्य न तावदकारणकं निष्पद्यते । न चास्य प्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणं किश्चिदुपलभ्यते । स्वमे न चेद् वासनापि कारणं न स्यादेव । न चासौ पूर्वज्ञानमन्तरेण भवति । तद् यदि नेहासा- वर्थों ज्ञातः, नूनं जन्मान्तरेऽनुभूत इति ॥ २०६ ।। ये तीत्यन्तासम्भावनीयज्ञानार्थीः स्वशिरश्छेदादयः, तेऽसम्भव- द्वासनाः कथमवसीयन्ते । आस्तत्र ज्ञाना(कार)कल्पनैव साधीयसी नार्या- कारकल्पना, अत आह ---दृष्टत्वेनेति । अयमभिप्रायः -यदा न कथ- वित् स्वसंवेदन ज्ञानमित्युक्तं तदा य एवैते पृथिव्यादयोऽर्था पहिरवस्थिता गृह्यन्ते, तेप्वेव कुतश्चित् कारणदोपाद् दुष्ट विज्ञानमन्यथास्थितमाकारं गृह्णाति । अदुष्टं तु यथावस्थितम् । न कचिदपि ज्ञानाकारानुभवः । तन्निव- न्धनमिति । पृधिच्यादिनिबन्धनमित्यर्थः । पृथिव्यादिसूक्ष्माण्येव हि स्थूला- रम्भे कारणम् । एतेन कल्पनानिवन्धनसं प्रधाननियन्धनत्वं च निराकरोति । न तावत् कल्पनानिबन्धनत्वमयाधितत्वात् । न प्रधानानिबन्धनत्वमप्रमाण- फत्वात् । दृश्यते तु सूक्ष्मतरादिक्रमेण पृथिव्यादीनामेव कार्यद्रव्येवारम्म- - ·पदितहिं सरंगविदामेप याबालाघनत्व, तिदि पायकन पाध्यन थत आह-ततधेति ! साधन न पायं प्रतिक्षियने, किन्तु यापके सतीयं वायुक्तिपनि यदन्यया मत्यप्पउँपनासंग दुष्टकारगजाननपा पिया प्रतीयते न वनायिस्य धीगि। ।। २११॥ औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद। १७५ तानपास्य तु नैवार्थे कचिदाकारकल्पना। नज्ञानं ह्यनवष्टम्भमात्मानं लब्धुमर्हति ।। २०८ ॥ विज्ञानस्यैव वाकारो यद्येयोऽन्ये च कल्पिताः । विशेषः कोऽत्र येनायमत्यन्तासन्नितीष्यते ॥ २०९॥ तस्माद् भ्रान्तिरपि त्वेषां कल्पयन्त्यर्थमेव नः । कल्पयत्यन्यथा सन्तं न त्वात्मानं व्यवस्यति ॥२१०॥ ततश्च वाधकज्ञानाद वाचोयुक्तिरियं भवेत्। अर्थेऽन्यथापि सत्येव धियाकारः प्रतीयते ॥ २११ ॥ कत्वमिति तदेव दूधणुकादिक्रमेणाधीयते । शिरवलेदश्चान्यगोचरोऽवगतः स्वसम्बन्धितयावगम्यत इत्यन्यथा व्यवस्थानमिति ॥ २०७ ।। तांस्त पृथिव्याद्यानपास्य न क्वचिदर्थान्तरे शब्दात्मके ज्ञानात्मके वाकारकल्पना युक्तेश्याह - तानिति । कारणमाह --- नेति । पृथिव्याधु- पष्टम्भशून्यं न किञ्चिज्ज्ञानमात्मानं लभते । किन्चिद्धि पृथिव्यादिद्रव्यगो- चरं, किञ्चिद्धि रूपादिगुणविषयं, किञ्चिद् गवादिसामान्यगोचरम्, अन्य- शोत्क्षेपणादिकर्मगोचरमवगतमिति ॥ २०८ ॥ अपिच यदि सोऽयं ज्ञानमनुभासमान आकारा ज्ञानस्यैवान्यं च पृथिव्यादयो भावाः कल्पिताः, एपन्तहिं सर्वसंविदामेवात्यन्तासन्वर्य इति केन विशेषेणार्य स्वमादिप्रमाणामत्यन्तासचर्य इप्यते येनयभुपालभ्येमदि कपगत्यन्तासन्नयः स्वमादिविज्ञानऽवसीयते इति तदेतदाह-पिता- नस्येति । अत्र स्वप्मादिज्ञान इत्यर्थः ।। २०९।। अतः सिद्धं भ्रान्तिज्ञानान्यप्यर्थमेवान्यया स्थितमन्यथा कम्पयन्ति, न पुनरात्मानमवस्यन्तीत्याह -तस्मादिति ।। २१० ॥

·1 मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकारीकोपेतम् । द्विचन्द्रादावपि त्वेवं तारकादिमती तथा।। स्त्रीत्वाद्यन्यत्र दृष्टं स्यात् कथञ्चिद् वेह सम्भवेत् ॥ शब्दमात्रप्रतीत्या वा दृष्टेर्वा कश्चिदिगनात् । संस्त्यानप्रसवस्थानैर्यथा पातञ्जले मते ॥२१३॥ एवं तावद् वासनानिवन्धनेषु स्वप्नादिविनमेषु अर्थाकारो दर्शितः । बाधकप्रत्ययार्थश्च व्याख्यातः । एतदेवेन्द्रियविभ्रमेपु द्विचन्द्रादिविषयेष्वति- दिशति -द्विचन्द्रादावपित्येवमिति । यत्तूक्तं नकबाथै लिङ्गाने- कत्वं सम्भवतीति । तत्र परिहारमाह -~- तारकादीति स्यादन्तेन । अयम- भिप्रायः तारकादिमतावपि स्त्रीत्वादिप्रत्ययो प्रान्तिरेव । प्राणिध- मत्वालिङ्गभेदानामप्राणिध्वसम्भवाद् भ्रान्त्यैवान्यत्र दृष्टमन्यत्रारोप्यते । अतोऽन्यत्र दृष्टमेव स्त्रीत्वादि तारकादिमतावालम्बनमिति । कथं पुनस्ता. रकादिषु स्त्रीत्वादिप्रत्ययो भ्रान्तिरित्युच्यते । न झत्र द्विचन्द्रादिधोधेप्तिव पापको दृश्यते । तमन्तरेण तु भ्रान्तिवादिनामेव भ्रान्तिरापायेत, अत आह- कथमिति । अयमभिप्रायः सत्यम् । न भ्रमस्तारकादिपु, वास्तवाना- मेव स्त्रीत्वादीनां सम्भवात् । ते हि स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गेभ्यस्तारका तिष्यो नक्षत्रमिति शब्देभ्यः प्रतीयन्ते । नच प्रतीयमाना न सन्तीति युक्तं वक्तुम् । यत्तु प्रमाणान्तरान्नावगम्यते, नायं दोपः । शब्दैकप्रमाणकत्वात् । नचैक- प्रमाणावगताऽर्थः प्रमाणान्तरेणानवसीयमानोऽसन् भवति । अतो येयं शन्द- मात्रादुपजाता प्रतीतिस्तयैव स्त्रीत्वादयः संविदिता इति पारमार्धिका एवेति । अयमपि तु शब्दैकप्रमाणकत्वपक्षोऽतितुच्छ एव । न खलु पदतद्भागानाम गृहीतसम्बन्धानां प्रतिपादकत्वमस्ति । नच प्रमाणान्तरायेन वस्तुना सम्बन्धी ग्रहीतुं शक्यः । अतो मन्द एवायमपि पक्ष इत्यपरितुष्यन् परि- हारान्तरमाह-~दृष्टैरिति । न तारकादावदृष्टपूर्व लिङ्गं, दृष्टैरेव कैश्चिद्रूपैरिङ्ग- नात् । वक्ष्यमाणान्येव दृष्टानि रूपाणि लिङ्गमिति यावदिति । किं पुनर्द रूपं येनात्मना स्त्रीत्वादीनीष्यन्ते अत आह-संस्त्यानप्रसवस्थान(रिति।) सत्त्वरजस्तमसां गुणानां यथोत्तरमुपचयः संस्त्यानप्रसवस्थानानि । ते च गुणाः प्राण्यप्राणिसद्भावसाधारणा एव सर्वेषु तद्रूपप्रत्यभिज्ञानात् । सुख- ·तत् पुनरिदमुक्तप्रकारं लिहस्वरूपं नानुमन्यामहे पारमार्यिक्रममा गि लिङ्गमनुपलममानाः । पाण्यवान्तरजातिमेव तु लि सहिरामहे । पश्यामो हि वयं नराधमहिपगोवराहादिभेदमित्तानेकपाणिगणसाभार १७७ - औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । तेन लिङ्गत्रयस्यात्र सद्भावः स्यात् प्रमाणवत् । अपेक्षाभेदतश्चात्र विरोधोऽपि न विद्यते ।। २१४ ।। दुःखमोहादिभेदवन्तो हि सर्वे भावाः आश्रयतया जनकत्वेन च प्राणिनः धाश्रयतयापाणिनः जनकतया रमणीयादिभावव्यवस्थिता हि विषया प्रार्थिनोऽपि सुखयन्ति दुःखयन्ति मोहयन्ति च । सुखादयश्च सत्त्वादि- धर्माः, नदर्शनात् त्रैगुण्यं सर्वभावानामवसीयते । तद् यदा सत्त्वोपचयः संस्त्यानाभिधानोऽवगम्यते तदा पुंस्त्वं प्रतीयते । रजसस्तूपचये प्रसवे गम्यमाने स्रीत्वं, तमस उपचये स्थाने नपुंसकत्वम् । सा चोदासीनावस्या भावानां न कस्यचित् कार्यस्य सवित्री स्वरूपावस्थानमात्रं, तञ्चैतद्रूपं दृष्टमेव सर्वभावेषु । प्राणिनो हि पुमांसः सत्त्वोत्कटा दृश्यन्ते । रजोमय्यो नार्यः । तमोमयाः पण्डाः संमुग्धनिरूद्धानिलचेयाः । एवं तिष्यादीनाम- प्यापेक्षिकः सत्त्वादीनामुपचयो दर्शयितव्यः । अल्पप्रकाशनक्षवान्तरापेक्षया हि पटुप्रकाशः पुमानिति तिष्यो लक्ष्यते । यदा तु तस्यैव रजस उद्भवो लक्ष्यते तदा त्रीत्वेन तारकेति । तमसस्तूपचये नक्षत्रमिति नपुंसकत्वेन । एवमेव तटस्तथी तटमित्यादिष्वपि गुणोपचयापचयात्मा लिङ्गभेदोऽनुस- पातयः । एवञ्च सर्वव पारमार्थिक लिङ्गवयमुपपन्नं भवति । पाध- विरहोऽप्यत एवेति सिद्ध नानर्थकास्तारकादिपु लिमप्रत्यया इति । अत्रैव वृद्धानुमति दर्शयति यति । पतमलिना हि किं पुनरिदं लिङ्गमिति पृष्ट्वा पहुधा विकल्प्य प्राण्यप्राणिषु दर्शनादविपर्यया(चोपयो)मयान ययोक्तमेव लिङ्गमुपवर्णितमिति ॥ २१३ ।। एकचोपपन्नं लिङ्गप्रयमपीत्याह --- तेनेति । नन्वस्त्तेवमात्मको भिन्नाधिकरणो लिङ्गभेदः, एकाधिकरमं तु लिङ्गभेदं न मृष्यामहे यस्य हि गुणस्योपचये रक्ष्यमाणे नैकवापि अपेक्षेति । यत् स्वरूपमुचितं तेनैव तनित्यं व्यपदिश्येत । अत आहे तत्तद्भावभेदापेक्षया हि तस्य तस्य लिङ्गभेदावसायोऽनुपपत्रः पुत्रादिभाव इवैकस्य पुंस इति ।

·१७८ मीमासालोकवानिक काशिकाटीकोपेतम् । स्त्रीत्वादिभेदभिन्नं विविवमान्तराकारमप्राणिभ्यो व्यावृत्तं यमानन्दसार- (ना? नस्तनवदनादिसनिवेशविशषा दर्शयन्ति । नच ते अप्राणिष्विति न लिङ्गभेदं प्रतिपद्यामहे । किमिदानीमप्राणिषु लिङ्गावगमो भ्रान्तिरेव । ननु साप्यसति याधकोदये दुर्भणैव । सत्यम् । गौणस्त्वप्राणियु लिङ्गवादः प्रस्तरै- ककपालयारिव यजमानवादो माणवक इव ज्वलनवादः । नासौ भ्रान्तिः, अभ्राम्यतामेन तथावभासात् । कः पुनर्गुणः यतोऽप्राणिपु गाणो लिङ्ग- वादः । पहल्यादयो ह्यनिगुणा माणवके वर्तमाना गुणवादहेतवः । नविह तथा प्राणिगुणाः कचिदप्राणिय दृश्यन्ते यद्वशेन गुणवादः समाश्रीयते । मैवम् । इहापि गुणागतेः । उपचयापचयधर्माणो हि स्त्रीपुमांसौ, अतस्त- द्धर्मविवक्षया स्त्रीलिङ्गादिशब्दप्रयोगोऽमाणिवपि यथेहैव प्रकृते वर्णितम् । अपक्षाभेदत याविरोधः समान एव । अत्यन्तापचयविवक्षया च नपुंसक- लिङ्गशब्दप्रयागः, तद्रूपत्वात् तजातेः । स्यादेतत् ---- नाप्राणिपु गौणाव- गतिरतः कथ गौणत्वमिति । अस्ति वा प्राण्यप्राणिनोः समानाकारा बुद्धिरायु- पाताम् । शब्दसल्लापमानादेव हि नो वाक्सगादिषु स्रीत्वादिमतिरापि- रस्ति । गंतु माणिपिक प्वप्यनुस्यूत आकारो दृश्यते । अतः शब्द- सव्यवहारमानसिध्ययनप्राणिपु लिङ्गानुशासनम् । किं पुनर्लिङ्गानां वाच. कम् । न तायदेतदनोपयुज्यते , तत्सद्भावमात्रस्य प्रकृतोपयोगिकत्वात् । यदि तु प्रयोजनमभिधीयते श्रूयताम् । ये तावदप्राणिवाचिनः स्त्रीलिङ्ग- तया मर्यन्ते, तेष्वनुशासनकायं श्री अय पुमानिदं नपुंसकमिति गुण- पादेनेव त्यादिशब्दाः प्रयुक्तास्तद्वचनपदान्तरसमभिव्याहारसिद्धयर्थम् । त तु स्वभावतः स्वार्थमानमभिदधति । गुणवाद एव स्मर्तृणामत्यन्तं निरू- ढतया लिजऽपि वाचकमान्तिमेव जनयति । एपा च निर्भागपदेपु स्थितिः वास्वादिषु । सभागेषु तु तारकादिशन्देषु प्रत्ययभागः स्त्रीत्वमभिधाय प्रकृत्यर्थे तदसम्भवाद् गौप्या वृत्त्या तत्समभिव्याहारं लभते । गुणवाद- समाधानं चक्तिमेव । येऽपि नक्षत्रमित्यादिषु प्रत्ययविकारविशेपास्तेष्व. पीयर्मय वितिः । विकाराणां नपुंसकलिङ्गेऽनुशासनादम्भावादीनाम् , 'तोऽम्' (७. १. २४) इति यथा । ये प्राणियाचिनाऽश्योऽयेत्येवमा- दयः, तेषा स्त्रीप्रत्ययान्तेषु तावत् स एव प्रत्ययः स्त्रीत्वमभिदधाति । स ५ ·मौत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । १७९ कुणपादिमतौ चैव सार्वरूप्ये व्यवस्थिते । वासनाः सहकारिण्यो व्यवस्थाकारदर्शने ॥ २१५ ॥ स्वप्रत्ययानुकारो हि बलाकारेषु वस्तुषु। माग्मवत्खायों मुख्ययैव वृत्त्या प्रकृत्या समभिव्याहियते । अक्ष इत्यादावपि प्रत्ययविकारादेव लिङ्गविशेषावगतिः । प्रातिपदिकवाच्या एव स्त्रीत्वादयः प्रत्ययेन द्योत्यन्ने इति नानुज्ञायते । प्रत्ययोपजनापाययोरेप लिझापगतेः सदसद्भावदर्शनात् । प्रकृतेश्यान्वयव्यतिरेकनिर्धारितस्वार्थमात्रवचनत्वात् । बत्तः स्त्रियामभिधेयायां (धात्वा ? टाचा)दयः इत्येतदेव साम्प्रतम् । वाति- कारण च 'स्रोत्वादन्यत्र दृष्टं स्यादिति वदता प्राणिपु दृष्टं लिङ्गमभिद- धना शब्दानां गौण्यैव वृत्त्यापाणिवाचिप्रकृतिसममिव्याहारोऽभिहित इति वेदित यम् । न पुनरन्यत्र दृष्टारोपेण भ्रान्तिरुक्ता । अतो पाधकामावोऽपि ने परिचोदनीयः । गौणे तदर्शनात् । अतस्तारकादिमती तथा 'सीत्वा- दन्यत्र दृष्टं स्यादि'त्ययमेव परिहार: साधीयान् । परयोस्तु कविच्छन्दः । परमतत्वोपन्यासाग्यामेवासाधुता प्रकटितत्यवधातव्यमिति ।। २१४ ।। यत् पुनरुक्तम् --- एकस्यामेव प्रमदातनी कथं परिव्राजकादीनां कुणपादिप्रत्ययाः सदी मविष्यन्तीति । तत् परिहरति ---- पापा- दीति । अस्यार्थ. --- नानाकार वस्तु नानाकारमेवानुभूयत इति नानुप- पन्नम् । यस्तु कधिदेव व्यवस्थया कम्चिदाकार प्रतिपद्यते न सर्न सर्व, तेत्र सहकारिवासनासदसद्भावो नियन्धनम् । परिवाजकादीनां दिकस्य- चिदेव काचिद् वासना कुतश्चिदन्यासाद् हृदयमनुविष्टोद्भूता सती कान- देवाकार कस्यामेव प्रमदातना दर्शयति । परिमाजको दि देहाद निरिक्त- मात्मानमभ्यस्यस्तद्वासनावासितान्तःकरणो मृतशरीरसत कुणपरत्वेव का- मिनी चिन्तयति । कामुकरतु कामाभ्यामाहिनपासनामाको देहागनी- विरेकम्पयन देह एवाहकृतः कामिनीति । थानन्तु जात्यनुवन्धिमिशि- नागनान्यामातिशयाहितयासनासनायाः पृशुलनियोग्पनयनशालिनी करतायतुमभिलपन्ति शामिनीमिति यामनार मानुगरिलो मरिया स्थैक विषया परिवानादीनामिनि ।। २१५ ।।

·१८० मीमांसाश्लोकवार्तिक, काशिकाटीकोपेतम् । निर्धारणे भवेद्धेतु पूर्वाकारकल्पने ॥२६॥ तथा दीर्घघटत्वादौ भिन्नापेक्षानिवन्धना। आकारभेदसंवित्तिरविरुद्धा भविष्यति ॥ २१७ ॥ नानेकाकारसवित्तनिराकारत्वकल्पना । युक्ता प्रतीतिभेदात् तु बह्वाकारत्वसम्भवः॥ २१८ ।। संवित्तेश्चाविरुद्धानामेकस्मिन्नप्यसम्भवः । एकाकारं भवेदेकमिति नेश्वरभापितम् ॥ २१९ ॥ स्वेति । अयमभिप्रायः न वासना (ना)मान्या काचित् समनन्तर- प्रत्ययरूपेति भाणितमसकृत् , यस्यैव च प्राचीनप्रत्ययजनितस्य संस्कारस्य तेनैव प्रत्ययेनानुकारः सादृश्यं स एव वासनेति चौरिका मन्यन्ते, स च संस्कारो यहाकारे वस्तुन्यकस्याकारस्याभ्यस्तपूर्वस्य निर्धारणे कारणं भवति इति युक्तम् । न त्वननुभूतमेवाकारमसन्तं वासना दर्शयतीति साम्प्रतम् । पया भवन्तो मन्यन्त इत्यस्ति महानावयोर्विशेष इति ॥ २१६ ॥ दीर्घादिप्रत्ययोऽप्येकगोचरोऽपेक्षाभेदादेव परिहर्तव्य इत्याह - तथेति । दीर्घहसबोधे भिन्नोपाध्यपेक्षा । घटपार्थिवादिभेदे तु कालाद्यपेक्षा- एकोऽपि हि कदाचिद् घट इति तमर्थ बुद्धयते कदाचित् पार्थिवोऽय- मिति । भिन्नकालाद्यपेक्षया बोधचिन्योपपत्तिरिति ॥ २१७ ॥ अपिच, इपमपूर्वा युक्तिः यत् किलानेकाकारात्मकं भासते, तस्मा- दनाकारमेव वस्तु ज्ञानाकार एवायमिति । एवं हि प्रतीतिभेददर्शनादनेका फारकल्पनैवाश्रयितुमुचिता । न त्वनाकारकल्पनेत्याह-नेति ॥२१८॥ स्यादेतत् । सन्त्वेकस्मिन्नप्यविरुद्धानेकाकाराः, कथं तु विरुद्धा- नामनेकेषां सम्भवोऽत आह मंचित्तेरिति । इदमनेन विरुध्यत इति सवित्साक्षिक तद् यत्रैव भवतो विरुद्धाभिमानः तत्र सविघलादविरोधमेव यक्ष्याम इत्यभिप्रायः। एतचान्वारुधवचनमपेक्ष्य, भेदात् त्वविरोधो दर्शित एवेति । भवेदप्यनेकाकारदर्शनादेकस्यानाकारकाना यकमेकाकारमित्यत्र ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः। तथाहि तदुपेतव्यं यद् यथैवोपलभ्यते । न चाप्यैकान्तिकं तस्य स्यादेकत्वं च वस्तुनः॥ तस्माद् देशादिसद्भावनिमित्तैः प्रत्ययैः पृथक् । वस्त्वाकाराःप्रतीयेरन्नुद्भवाभिभवात्मकाः॥२२१ ॥ युगपद् ग्राहकाणां च यो यदाकारवाचिनम्। शब्दं स्मरति तेनासावाकारः सम्प्रतीयते ॥ २२२ ॥ नित्यं सत्सु तथा लोके रूपादिषु घटे पृथक् । चक्षुराद्यनुरोधेन संवित्तिर्व्यवतिष्ठते ॥ २२३ ॥ युक्तिर्भवेत् । तामन्तरेण विदमीश्वराज्ञातुत्यमेव भापितं भवेत् । तच्चायुक्त- मित्यभिप्रायेणाह- एकाकारमिति ।। २१९ ॥ संविदेकाधीनता हि वस्तूनां व्यवस्थितिः । अतो यदेव येनात्मना संविदा व्यवस्थाप्यते तत् तेनैव रूपेणाम्युपेतव्यमित्याह - तथाहीति । किचकत्वेऽपि वस्तुनो नास्माकमेकान्तवादः येनवमुपालन्यमहि कयमेक- मनेकाकारमिति । तदपि घेकानेकात्मकमेवानेकान्तवादिनामस्माकमित्या- ह-न चेति ॥ २२० ॥ अतः सिद्धं देशकालावस्थोपाधिसद्भावनिमित्तः प्रत्यपर्विद्यमाना एव स्वाकारा उद्भवाभिभवात्मकाः पृथग् भेदेन गृह्यन्त इत्युपसंहरति तस्मादिति । देशादयश्चाकारोद्भवामिमवद्वारेण प्रत्ययानां निमित्चमिति ॥२२१॥ ये तर्हि युगपदेव ग्रहीतॄणां घटत्वायाकारा निर्मासन्ते तत्र कयम् । न हि त आपेक्षिकाः, स्वामाविकत्वाम्युपगमात् । उक्तं च 'पटत्वपार्थिव- द्रव्येति । तत्र कः परिहारः अत आह-युगपदिति । ययप्यत्र नौ. पाधिकत्वान्न चोद्भवाभिभवौ, तथापि नानाकारे वस्तुनि यो यस्य वस्तु- (नि? नः) (यो १) यस्य वस्तुमागस्य शब्दं स्मरति, स तं विकल्प्यामुको ऽयमिति जानाति नेतर इति व्यवस्थासिद्धिरिति ।। २२२ ॥ अत्रैव दृष्टान्तमाह -नित्यमिति । रूपादयो हि घटे नित्यं सन्त - ·१८२ मीमासाश्लोकवार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । एवमेव घटत्वादौ सर्वान् प्रति भवत्यपि । वाचकस्मृतिभेदेन सवित्तिय॑वतिष्ठते ॥ २२४ ॥ तस्माद् वहिः स्थितोऽप्यात्मा नराणां चक्षुरादिभिः। 'प्राप्य वाप्राप्य वा बुद्धेविषयत्वेन कल्प्यते॥२२५॥ वदन्ति लौकिका यच्च यादृग् ज्ञानं तथा बहिः। तेऽपि न ज्ञानसंवित्त्या तथार्थ प्रतिजानते ॥२२६॥ ग्राहकत्वेन विज्ञानं यथार्थ नः समर्पयेत् । ताइगर्थः स इत्येव तेषां वा तदुपायतः ॥ २२७ ।। एव, तथापि न सर्व सवरनुभूयन्ते ग्राहकाणा चक्षुरादीनां विषयव्यवस्था- नादिति ॥ २२३ ॥ एवं दृष्टान्ते दर्शयित्वा दान्तिके योजयाते-एवमिति॥२२॥ नतु बाहिदेशमथ तावदिन्द्रियाणि न प्राप्नुवन्ति अप्राप्यप्रकाशे नै वानवस्था । अतो न पहिस्सतोऽर्थस्य कथञ्चिदवगरिरपपद्यते, अत आह- तस्मादिति । अयमाभप्राय -सिद्ध तावत् प्रतीतिवलाद् घाटालम्पन ज्ञानमिति, स पायोऽर्थात्मा प्राप्यैवेन्द्रिय प्रकाश्यत इत्युक्तम् । प्राप्यकारिता चापपादिता यदि कृत न निर्वहति काम, तथापि नानालम्धन ज्ञान, स विद्विरोधात् । अप्राप्यकारिणामेवेन्द्रियाणा कचित् कार्यवशोन्नीयमानमतिशय वक्ष्याम , यद्वलेनाप्राप्तमपि वाघमर्थ प्रकाशयन्ति, न पुन स्वाशालम्पन्न ज्ञानमिति कल्पना प्रमाणवतीति ।। २२५ ।। यदप्युक्त 'वक्तारश्चापि दृश्यन्ते' इति, तत् परिहरति वद- न्तीति यदेतलौकिका वदन्ति नीलोऽयमों यनस्तद्र्या मतिरुत्पद्यते इति, तेऽपि न ज्ञानाकारपरिचयपुरस्परोऽर्धसम्मांध इति तथा वदन्तीति ।। २२६॥ कथनाम बदन्ति अत आह त्राहकनेति । विदिते खलु नीलेऽन्येनोत्थापिताशक स्वय वा जातविचिकित्स प्रमाणतथात्वनिश्चय पुरस्सरमर्थतधात्व निश्चिनोति, नेदमन्यादृश हि ज्ञान नोऽर्याना ग्राहक तद् यथार्थ समर्पयति तथासा तदुपापिकत्वात् तस्य । इह च प्रथम ताव- - ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः । १८३ लैङ्गिकासत्त्वमप्राप्तैरेतैर्वाह्यार्थवादिभिः ज्ञानानुभवमुत्क्रम्यवाह्य एव प्रयत्यते ॥ २२८ ॥ यथा लोके च तद्बुद्धिर्वाच्यमेवं परीक्षकैः । न याहगन्तराकारस्ताहग बाह्योऽवकल्पते ॥ २२९ ॥ उत्पद्यमाना गृह्येत धीरर्यग्रहणे यदि । पूर्वपक्षस्य किं सिद्धं कथं चार्थान्तरं वदेत् ॥ २३०॥ ज्ज्ञानेन नील समपितम् । तथैव चाद्ययावदनुवर्तमान ज्ञानमस्ति यन्नी- लमेव प्रकाशत । तस्मानीलमेघदमित्युपायता पपादपि ज्ञात ज्ञानं पुर- स्सरीकरोतीति नानेन ज्ञानस्य पूर्वग्रहणमापादयितु शक्यत इति ॥२२७ ।। एवं तावत् परीक्षिता प्रत्सनशक्तिः । निति, च यथा बाह्य एवं प्रवर्तितुं शक्तमिति । एवं चानुमानस्य प्रत्यक्षमा सिद्ध लगिक तावद् पाहासत्त्वमप्राप्तं पाह्यार्थवादिमिः । अतश्च तदभावद्वारिकां ज्ञानानुभवक- स्पनामतिक्रम्य ताह्य एव यत् प्रयत्यते तद् युक्तमित्याह - लेशिय:- ति।। २२८ ।। स्यादतत्-पहिस्सन्तमवार्थ लौकिका बुध्यन्ते, परीक्षकास्तु यु- क्तितोऽवस्थापयितुमशक्नुवन्तः स्वाशालम्बनत्व संविदा प्रतिपद्यन्ते अत थाह-यथेति । अयमर्थः-यथा तस्यार्थस्य लोके बुद्धिरुत्पद्यते, परी- क्षकरपि तथैव वाच्यम् । अयथार्थ ज्ञानं हि वदन्तो न परीक्षका एव भ- वेयुः । इदं तु परीक्षकाणां तत्त्वं यत् प्रमाणशरणत्वम् , असति तस्मिस्तत्त्वहा- निरव तेपामिति । लौकिकाश्च नान्तराकारव बाह्यं वस्तु युध्यन्त इति । प्रतीतिमेवानु(सा? स्मा)रयति-न यादगिति । अन्तराकारो याहगवगम्यते न ताशो घाद्यार्थः स द्ययमिदमिति पररूपेण निरुप्यत इत्युक्तम् । अन्तराकारस्य त्वमिति निरूपणं भवेदस्माकमिवात्मन इति ।। २२९ ।। अत्र भाष्यं 'ननूत्पद्यमानवासी ज्ञायते ज्ञापयति चान्तरं प्रदीपव. दिति याच्येते'त्येवमादि, तदाक्षिपति --- उत्पद्यति । अयमभिप्रायः- ·मीमांसासोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । चाह्यार्थवादिनं ब्रूते भवान् किं नैवमिच्छति । प्रतिवन्धो न तस्यास्ति गृहणात्यर्यान्तरं यदा ॥२३१॥ उत्तरं ग्राहकाभावाल्लिङ्गाभावाच नास्ति नः । तदा ग्रहणमित्येतदन्यतपु चोच्यते ॥ २३२ ।। तेपु तर्केषु विज्ञानमर्थकालेऽवगम्यते । तद् पाधापसापवादिना वक्तव्यं यत् तदमावानुगुणम् , इह चोत्पद्यमा- नाया युद्धेरर्थस्य च ग्रहणमाचक्षाणो नामावं दर्शयतीति नेदं पूर्वपक्षवा- दिनो वक्तुमुचितमिति । स्यादेतत् । नेदं पूर्वपक्षानुगुणतयोच्यते, किन्तित दमर्यान्तरमूतमपरमेव बुद्धावागतं सिद्धान्तिनोऽसम्मतमित्येतावनैवोच्यते सिद्धान्तान्तरमस्य दूषयितुमत आह --कथमिति । पूर्वपक्षानापयिकम - न्तरं अवाणस्य सिद्धान्तान्तरदूपर्ण निग्रहस्यानमिति भावः ।। २३०॥ एवमाक्षिप्य समादधाति-पाहोति । इदमनेन अन्येन बाद्यार्थवा- दिनं पूर्वपक्षवादी मीमांसकं ब्रूते --- किं भवान् पादार्थग्रहणसमये ज्ञानस्य प्रतिवन्धाभावं नेच्छति येनार्याकाराऽयमिति प्रवीति । कथं घप्रतिबन्ध स्याग्रहणं भविष्यति । कथंचानाकारस्प ग्रहणम् । अतो ज्ञानाकारक- सनैव साधीयसीत्यभिप्रायः ।। २३१ ।। अनोत्तरं माष्यं 'तन्न । न हाज्ञातेऽर्थे कश्चिद् बुद्धिमुपलमते । बाते'लनुमानादवगच्छती स्यादि । तस्यामभिप्रायमाह-उत्तरमिति । अस्याः-विदितपूर्वपक्षवायभिप्रायः सिद्धान्तवादी वदति । सत्यमु- सत्तौ बुद्धरप्रतियन्धः, ग्राहकामावात् तु तदानीमग्रहणं, तदभावश्च तत्का. रणस्प लिङ्गस्य ज्ञाततादिपदासदस्याभावादिति । अन्ययोत्पद्यमानैवेत्सादि- माप्यामिप्रायमाह-~~अन्येति । अन्यतर्केषु स्थित्वेद भाष्यकारेणोच्यते उ. समानवेत्यादि । एतदुक्तं भवति-~याशार्थवापेकदेशिमतोपन्यासोऽयं भाष्यकारेण कृतस्तन्निराकरणार्थमिति ॥ २३२॥ एकदेशिमतमेवोपन्यस्यति-ते(प्यिति ।) तर्कान्तरेष्वर्षज्ञान- काल एव ज्ञानमवगम्यत इतीप्यते । एवं हि मन्यन्ते स्वप्रकाशमेव विज्ञान- ·प्युक्तस्यार्यस्य पुनर्वचनमनर्यक मवेत् । एवमपि प्रकारान्तरण म एवार्यवा- भौत्पतिकसूने शून्यवाद । १८५ तथा सत्यर्थनाशः स्यादित्येतदुपदिश्यते ॥ २३३ ॥ नन्वित्येतदसम्बद्धं परेप्टस्यैव चोदनात् । पौर्वापर्यविभागोऽपि प्रागुक्तेन विरुध्यते ॥ २३४ ॥ क्षणिकत्वेन युक्तं स्याज्ज्ञातत्वमथ चेत् तदा । भूतकालाश्रयाद् ब्रूयाद् वृथोक्तस्य पुर्नवचः॥ २३५॥ मात्मान विषयं च व्यवस्थापयतीति । एतचास्माभिः प्रागेव प्रपश्चितमिति । यपेवं किमस्य निराकरणे प्रयोजनम् । एवमपि द्वैत सिध्यत्येवात आह- तथेति। यदि हि समसमयमुभयमुपलभ्यत इत्याश्रीयते, ततो युद्धरनाकाराया बोद्धुमशक्यत्वादेकाकारोपलम्भाच एकमेव साकार भवेत् सहोपलम्भनिय- माचामेदः परोक्तो नापाकर्तुं शक्यते। तत्रार्थनाश एवापयेत । नद्यम्युपगम- मात्रेणार्थः सिध्यतीत्येतन्मतनिराकरण माष्यकारेणोपदिश्यत इति ॥२३३ ।। अपरमपि- 'ननूसन्नायामेव बुद्धावर्थो ज्ञात इत्युच्यते नानुत्पन्ना- याम् । अतः पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते पश्चाद् ज्ञातोऽर्थ' इति भाप्य, तदाक्षि- पति- नन्वितीति । परिचोदना हि नामानिष्टापादनेन भवति । न चेदमनिष्ट मीमांसकस्य यदुत्पन्नायां युद्धावर्थो ज्ञात इति । तस्मादनुपपन्ना परिचोदनेति । पूर्व बुद्धिर्भवति पश्चाद् ज्ञातोऽर्थ इति च पौर्वापर्याभिधानं पूर्वोक्तेन युगपदुपलम्भेन विरुध्यते इत्याह -पौर्वापयति । 'उत्पद्यमानैया- सावि'त्यादिना भाष्येण युगपद् ज्ञानार्थयोरुपलम्भोऽभिहितः । तत् कथमि- दानी पौर्वापर्यमभिधीयते इति ।। २३४ ॥ यदि तूच्यते-पूर्वमुत्सद्यमानैव बुद्धिर्ज्ञायते ज्ञापयति चायमित्यु- क्तम् , इह च बुद्ध्युत्पत्तिसमयेऽयों ज्ञायते इत्युच्यते । उत्पन्नायां वसी ज्ञातः सहैव ज्ञानेनातिकान्त इति यावत् । क्षणिकलेन हि धर्मेणासी युक्तः कथमय यावदवस्था(प्य? स्य)ते । अयं चार्थो ज्ञात इति निष्ठार्थभूतका- साश्रयणेन माष्यकारेणोक्तः । अतो न कधित् पूर्वापरनिरोध इति, तथा- 2 ·--- - मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । 1, अत्रापि न स्वसिद्धान्तमूचे वाक्यात् परस्य तु । भ्रान्तत्वादन्यथा पक्षं गृहीत्वेति स्म पृच्छति ॥२३॥ सहोत्पत्त्युपलब्धा हि ज्ञानस्यैकान्ततः स्थितिः । प्रागूचं वार्थसंवित्तेर्युगपद् वेति चिन्त्यते ॥ २३७ ॥ एप चार्थस्य संवित्तेः पश्चाद ज्ञानावबोधनम् । ब्रवीति नूनमेतस्य पश्चादुत्पद्यतेऽपि तत् ।। २३८ ।। नर्चतच्छक्यते तस्मादुत्पत्तेरपकर्षणम् । नयोर्युगपदुपलम्भोऽभिधीयते । स चोरत एव । न चास्य प्रकारान्तरवच- नस्य स्वरूपेण कश्चिदुपयोगः तदेतदाह --क्षणिकत्वेनेति ॥ २३५ ।। एवमाक्षिप्य समादधाति - अनापीति । अयमयः -- यथोत्स- धमानवासावित्यत्र न पूर्वपक्षिणा स्वसिद्धान्तस्थित्या पूर्वपक्षितम्, एवमि- हापि न बौद्धः स्वसिद्धान्तमुक्तवान् यदुत्पन्नायां बुद्धावर्धस्य ज्ञाततामाह । एवं हि परमतमेवान्युपगतं भवेदिति । केनाभिप्रायेण तींदमुक्तमत आह- वाक्यादिति । अयमर्थः -यदा परेण सिद्धान्तिना इदमुक्तं न पूर्व बुद्धिर्ज्ञायत इति, तदास्य तद्वाक्यनाविणो भ्रान्तिर्जाता यदयं सिद्धान्ती बुद्धः पूर्व ज्ञान प्रतिषेधति, तदस्य मन्ये युद्ध्युत्पत्तिरपि न प्रागनुमता । नहि भवति स्वप्रकाशं सूत्पन्नमपि न गृह्यते । तदेवं परस्य सिद्धान्तिनो वाक्याज्जातविभ्रमः सिद्धान्तिमतमेवान्यथा बुद्ध्वा ननूत्पन्नायां बुद्धावि- तीदृशं पृति स्म । श्रुतं मया प्राग वो मीमांसकानां बुद्ध्युत्पत्तिः सम्मता। तत् किमित्येवं यन्न प्राग बुद्धमिति ।। २३६ ।। पूर्वपक्षवाघभिप्रायमेव विवृणोति --सहत्यदर्शनमन्वेन । इयं किलास्य बौद्धस्य मृष्ट्याशा सहैव ज्ञानस्योत्पत्त्युपलम्भी, उत्पन्नानुपलब्ध- स्यासम्भावनीयत्वात् । तदिहैतावदेव विमतिपदं किं नो बुद्धरुत्पत्त्युप- लम्भावविनेः प्रागूल या आहोस्थित् सहैवार्थवित्येति । एप च मी. मांसकः पश्चादवित्तेना॑नस्यावयोधमाह । तन्नूनमेतस्य ज्ञान पश्चादेवो- त्पद्यते । कथमपरथा प्रकाशस्वभावस्याग्रहणम् । तदेनमितः पक्षामासाद् च्यावर्तयामीति प्राक तावदुत्पत्तेरपकर्पणं करोति । नदीदं शक्यते वक्तुं " " - ·१८७ औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः। 'करोमि तावत् तत्काला संवित्तिरपि सेत्स्यति॥२३९॥ प्राक् च तद्ग्रहणे सिद्धे बाह्याभ्यन्तरयोध्रुवम् । विवेकादर्शनं तस्मादिदं पूर्व च चोदितम्॥२४०॥ युगपद् गृह्यमाणेऽपि नाकारोऽर्थस्य लक्ष्यते । तस्मादर्थस्य संवित्तिः पूर्वं यत्नेन साध्यते ॥ २४१॥ यस्त्वेतस्योत्तरो ग्रन्थः प्रागेवासौ निरूपितः । च प्रागु- - यदनुत्पन्नायामेव युद्धावर्थो ज्ञातो भवतीति, अतिप्रसङ्गात् । त्पन्नस्य तदैव संवित्तिरिति सुसाधमेव । प्राक् च तत्संवित्तौ सिद्धायां ध्रुव- मापनं पाद्याभ्यन्तराभिमतयोस्तत्त्वयोविवेकादर्शनम् । अर्थ एव हि प्रारबुद्धेः साकारे तत्सामर्थ्यादनाकारा संवित्तिः । अतो विविक्ताकारता सिध्यति । इतरथा त्वाकारविवेकस्यानुपलब्धत्वादद्वैतं सिद्धमेवेति । युगपद्ग्रहणपरिचोदनाप्येवमभिप्राया शक्या वर्णपितुमित्याह - तस्मा- दिति ।। २४० ॥ एतदेव विवृणोति- युगपदिति । ज्ञानेन सह युगपद् गृह्य- माणेऽप्यर्थे नार्थस्याकारो लक्ष्यते। उक्तं हि 'नाकारविवेको लक्ष्यते' इति । अपिचैवं सहोपलम्भनियमो बौद्धस्यानिवारितप्रसरो ज्ञानाद् भिलं साका. रमर्थं निराकरोतीत्युक्तमेवेति । यत एव प्राक् समकालं वा ज्ञानानुभवेऽर्थ- नाशो भवति, तस्मादर्थसविद एव ग्राम्माविता भाष्यकारेण सिद्धान्तावसरे यलेन साध्यत इत्याह - तस्मादिति ॥ २४१ ।। एवं तावद् 'ननूत्पन्नायामित्यादिभाष्याक्षेपपरिहारो वर्णिती । अय- मपरोऽस्योत्तरग्रन्थः 'सत्यम् । पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते न पूर्व ज्ञायते । भवति हि कदाचिदेतद् यज्जातोऽर्थः सन्नज्ञात इत्युन्यते' इति । तस्य यथाश्रुतगृहतिस्य तावदर्थमाह - गस्त्यिति । योऽस्याः परिचोदनायाः सिद्धान्तग्रन्यः स प्रागेर निरुपितः केवलग्राहकप्रहणप्रतिपादनावसरे । एवं हि नत्रोक्तं- •न पूर्व ज्ञायते युद्धिरित्यौतद् पदिप्यते । ग्राहकस्यैव संवित्तिर्दश्यते ग्रहणे पचित् ॥"

·३ .१८८ मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । न त्वेतत् साधनं साक्षात् पूर्व बुद्धेरबोधने॥२४२॥ न परामृश्यतेऽर्थात्मा ज्ञातोऽप्यज्ञातवद् यतः । तस्मान्न ग्रहणं पूर्व बुद्धेः किं केन सङ्गतम् ॥२४॥ अतः पूर्वोपलव्ध्या यो बुद्धथाकारोऽन्न वाञ्छितः । 1. तन्निराकरणेनैव फलत्वाद् अन्धवर्णना ॥ २१ ॥ कामं बुद्धेरिति त्वेतदर्थाधीनत्वमुच्यते । इति । तदिदमुक्त 'भवति हि कदाचिदेतद् यद् ज्ञातोऽर्थः सन्नज्ञात इत्यु- भ्यत' इति । अर्थाकारविविक्तं ज्ञानमात्रमेव स्मर्यत इति यावत् । उक्त च नि स्मरामीति । एवमुक्तार्थ भाष्यमाक्षिपति-न त्वेतदितिसार्थेन । सित्यम् । पूर्व बुद्धिरुत्पद्यते नतु पूर्व ज्ञायते' इति प्रतिज्ञायामयं हेतुरुक्तः 'यत् किल ज्ञातोऽप्यर्थः कदाचिदज्ञातवन्न स्मर्यते, तस्मान्न पूर्व बुद्धिज्ञीयते' इति । इदं च वालप्रलपितप्रायम् । किं खल्वत्र केन सम्बध्यते यज्ज्ञातो न मर्यते तन पूर्व बुद्धिन ज्ञायत इति, तस्मान्न तावदेतस्यां प्रतिज्ञायां साक्षात् साधनमिति ।। २४३ ॥ तत् किं हेयमेवेदं भाष्यं, नेत्याह -~-अत इति । सत्यम् । नेदमस्या प्रतिज्ञायां साक्षात् साधनं, किन्त्वनेन ग्रन्थेन फलद्वारेण प्रतिज्ञानिराकर- णमुक्तम् । पूर्वपक्षवादिनाप्यन ज्ञानस्य पूर्वोपलध्या बुद्ध्याकारो वा. न्छितः । तदनेन निराक्रियते । यदि बुद्धिः साकारा भवेत् सा तर्हि तथैव स्मर्यंत । नचैवं केचिदवसरेषु , केवलग्राहकस्मरणात् । अतः किं मुधा मुग्धैः प्रागुपलन्धौ प्रयस्यते । एवमपि हि धीरनाकारैव यदसावाकारवियुक्ता स्मयते न पूर्व ज्ञायत इति । किमुक्तं भवति । नानेन प्रकारेण सिसाधयि- पित बुद्धः साकारत्वं सिध्यति, अनाफारस्मरणात् कदाचिदिति ।। २४४ ॥ अत्रापरं भाप्यम् 'अपिच काममेक(रूप)त्वे बुद्धरेवाभावो न त्वर्यस्य प्रत्यक्षस्येति । तदयुक्तम् । कथ हि द्वैतसिद्धान्ती ज्ञानापलापमाह । एव- मपि हि न तस्य पक्षः सिध्यति । न चासति ज्ञाने निष्प्रमाणिका अर्थ- सिद्विरवसातु शक्यत । अतो व्याख्येयमेतदत आह- काममिति । नान - , ·तदाक्षिपति-निमित्तेति । यदेतन्निमित्तानां तन्त्वादीना नियतत्व कार्येषु औत्यत्तिकसूत्रे शून्यवादः । १८९ न चार्थरूपाद् भेदेन धियामस्ति निरूपणम् ॥२४५॥ पररूपनिरूप्यं च न मेयं मृगतोयवत् । असद्ग्राह्यानुसारेण ज्ञानसंवेद्यता तव ॥ २४६ ।। स्वच्छत्वात् तु स्वरूपस्य कल्पिता ग्राह्यता धियाम् । वासनोपप्लवात् तेन न मेयं पारमार्थिकम् ॥ २४७॥ निमित्तनियतत्वं तु समानमुभयोरपि । बुद्ध्यभावे तात्पर्य , किन्तु नासत्यर्थे बुद्धिः सिध्यतीत्येवंपरमिदम् । वर- मेकरूपत्वे बुद्धिपहनुता यदसौ प्रत्यक्षार्थसामर्थ्यसमधिगम्या । यधीना बुद्धिर्न तस्यैव प्रत्यक्षसिद्धस्यार्थस्य तामादायाभाववर्णनमिति । अपरमपि 'न चार्थव्यपदेशमन्तरेण युद्धेः रूपोपलम्भनम् । तस्मान्नाव्यपदेश्या बुद्धिः । अव्यपदेश्यं च नः प्रत्यक्षं तस्मादप्रत्यक्षा बुद्धिरि ति भाष्यम् । तद् व्या- चष्टे ---नचेति । बुद्धयो हि नार्थरूपाद् विना निरूप्यन्ते । नहि जातु नीलरूपादियं नामेति विविच्य बुद्धिरुपलभ्यते । अर्याकारेणैव तु नीलादिना व्यपदिश्यते नीलज्ञानं पीतज्ञानमिति । एवञ्च नित्यपररूपनिरूप्या बुद्धिः कथं प्रत्यक्षप्रमेयं भविष्यतीति । नहि मृगजलज्ञाने ऊपरं जलत्वेन ज्ञायमानं प्रत्यक्षप्रमेयमिष्यते, प्रान्तिविषयत्वात् । तस्याश्चाप्रत्यक्षत्वात् । अर्थस्तु नित्यं स्वरूपेण संवेद्यमानः प्रत्यक्ष इति युक्तमव्यपदेश्यं च नः प्रत्यक्ष- मिति पररूपाव्यपदेश्यमिति भाष्यार्थ इति ।। २४५: ।। एवं तावत् सतापि पररूपेण निरूप्यमाणं न प्रत्यक्षमित्युक्तम् । त्व- न्मते चायमपरो दोपः, यदसद्ग्राह्यानुसारेणैव तद् ज्ञानं सवेद्यते, स्वभाव- स्वच्छत्वात् ज्ञानस्य, नीलाद्याकारण ग्राह्यता वासनोपप्लवात् कल्पितैव यत स्तदेतदाह -- अमदित्युपप्लवादन्तेन । अतो न कथविज्ञानमेव प्रत्यक्षप्रमेयं पारमार्थिक वक्तुं शक्यत इत्याह-तेनेति ॥ २४७॥ अनापरम् 'अपि च, नियतनिमित्तस्तन्तुप्येवोपादीयमानेपु पटप्रत्ययः इतरथा तन्तुपादानेऽपि कदाचिद् घट्बुद्धिरविकलेन्द्रियस्य स्यादिति माष्प, - ·मीमासालोकयार्तिक काशिकाटीकोपेतम् । निजशक्त्यनुसारित्याज् ज्ञानवाह्यार्थवादिनोः॥२४८॥ तन्त्वथैरपि कस्माद् वः क्रियते केवलः पटः। नारभ्येत घटः किं तैर्मृत्पिण्डार्थेन वा पटः॥ २४९॥ तन्तुमृत्पिण्डविज्ञाने ह्यनुयोज्ये मते यदि । अर्थपर्यनुयोगोऽपि तद्वदेव प्रसज्यते ॥ २५० ॥ अर्थारम्भव्यवस्था चेत् सामर्थ्यनियमाश्रया। ज्ञानारम्भव्यवस्थायां सामर्थ्य केन वार्यते ॥२५१॥ तस्माद् यत्रोभयोोप. परिहारोऽपि वा समः । नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥ २५२ ।। देशकालनिमित्तानि व्यक्षकान्यर्थवादिनः । किश्चिदेव निमित्त किचिदेव कार्यमुपजनयति नापरमिति, तदुभयोरपि ज्ञान वाद्यार्थिवादिनो समानम् , उभयोरपि निजशक्त्यनुसारित्वात् कार्यसिद्धे । निजयैव हि शक्त्या किश्चिद् विज्ञान तन्वायाकार किश्चिदेव तु पटाद्याकार ज्ञान जनयति तन्तब इव पटम् । नचानान्यतर शक्योऽनुयोक्तुमिति भाव. ॥ २६८॥ तुल्यतामेवानुयोगस्य विवृणोति -तन्त्वरितिद्वयेन । निगद- व्याख्यानो ग्रन्थाविति ॥ २५० ।। यदि तु सामर्थ्यनियममाश्रित्यार्याना तन्यादीना कार्यव्यवस्थोन्यत इति, तज्ञानानामपि ज्ञानान्तरारम्भे न दण्डवारितमित्याह --- अति ॥२५१॥ अतो दोषपरिहारसाम्ये नान्यतर शक्योऽनुयोक्तुमित्याह --त- सादिति ॥ २५२ ॥ अपरिहारमाह-देशेति । अयमभिप्राय ---यदपि यस्य कारण तदपि कदाचिदेव कार्यमारभमाण दृष्ट न सर्वदा वीजमिवाकरम् । नहि तत् कुसूठाधिकरणमकुरमारमते, किन्तु देशविशेष क्षेत्रादि कालविशेष च ग्रीष्मादि निमित्तविशेषमुदकादिमासाद्य कदाचिदेव देशादिव्यगपत्वात् ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवाद । शक्तीनां कारणस्थानां स्वकार्यनियमं प्रति ॥२५३॥ शक्तयोऽपि च भावानां कार्यार्थापत्तिकल्पिताः । प्रसिद्धाः पारमार्थिक्यः प्रतिकार्य व्यवस्थिताः ।। भवतस्तु न विज्ञानाद् भिन्नाभिन्ना निरूप्यते । शक्तिः संवृतिसद्भावमुत्सृज्य परमार्थतः ॥ २५५॥ वासनैव च युष्माभिः शक्तिशब्देन गीयते । निमित्तनियतत्वं च वासनाया यदुच्यते ॥ २५६ ॥ कारणशक्तीनाम् । नैतद् ज्ञानवादिनां सम्भवतीति वक्ष्यते । अतः कस्य- हेतोरुत्पन्नमृत्पिण्डविज्ञानस्यापि कदाचिदेव घटप्रत्ययो न सर्वदा । कस्मा- चोत्पन्नव्रीहिबीजपरिचयस्यापि ज्ञातुर्भाव्यकुराकारपरिचयः । नहि तत्र दण्डोदकादि किञ्चिदस्ति कारणशक्तीनां व्यञ्जकं, यदपेक्षया कारणानि वि- लम्बन्ते । स्यान्मतं मा भूवन् याद्या देशादयः । तज्ज्ञानान्येव च कारणानामनुग्राहकाणि भविष्यन्तीति । तन्न, क्षणिकत्वेनानुमाद्यानुग्राहकयोः साहित्यासम्भवादिति ।।२५३ ॥ न केवल कारणशक्तीनां व्यञ्जकान्यर्थवादिनां सन्ति, शक्तयोऽपि कार्यार्थापत्तिप्रमाणिकाः प्रतिपटादिकार्य तन्त्वादीनां व्यवस्थिताः प्रसिद्धा इत्याह -शक्तयोऽपीति ॥ २५४ ॥ भवतस्तु बौद्धस्य (ना? न वि)ज्ञानाद् भिन्ना अभिन्ना वा पारमार्थिकी शक्तिनिरूप्यते येन कार्यारम्भव्यवस्था घटत इत्याह - भवत इति । संवृतिसद्भावमुत्सृज्येति । संवृत्या यः सद्भावस्तमुत्सृज्य न पारमार्थिकी शक्तिरस्ति । नव संवृतिसत्तया व्यवस्थायाः सिद्धिरित्युक्त निरालम्बन- वाद इति ।। २५५ ॥ अपिच शक्तिरिति वासनामेव भवन्तो गायन्ति । सा च पूर्वानु- भवयोनिन तत्सदृशज्ञानान्तरोपजननादन्यत्र समर्धेत्यभिप्रायेणाह-वास- नेति । ननु वासनानुसारेणैव निमित्तानां तन्त्वादीनां कार्यविशेपनियतत्वं भविष्यति शब्दवासनानामिनार्थबुद्धी भवन्मते, अत आह-निमित्त ये- तदन्तेन । वासनाया इति हेतौ पञ्चमी । यदेतद् वासनाहतुकं निमिचनिय- - -- म ·६२ मीमांसाश्वाकयार्चिक काशिकारीकोपेतम् । । तस्याश्चासम्भवेनैतदपारार्थ्याच्च दुर्लभम् । देशकालनिमित्तादि नच तेऽस्ति नियामकम् ।। मत्वैतदपिचेत्साह भाष्यकारः परं प्रति । तस्मादपरिहारोऽयं तन्तुभ्यस्ते यथा पटः ॥२५८ ॥ तथा मे तन्तुबुद्धिभ्यः पटबुद्धिरितीदृशः। एवमाद्यप्रमाणाभ्यां न तावद् बाह्यशून्यता ॥२५९॥ आगमस्य तु नैवेह व्यापारोऽतोऽन्यथापि वा। नोपमा सहशाभावान्नार्थापत्तिविपर्ययात् ॥ २६० ॥ तलं तद् वासनाया एवाभावादयुक्तम् । तदभावश्च क्षणिकलेनासाहित्याद् वास्यवासकयोरनाश्रित(त्या' या)सनाभावा(दा)श्रयानुपपत्तिथोक्ता । दु. लभमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति । अपिचेयं वासना न परस्य कस्य- चिदनुग्रहे वर्तते । अस्थिरानुग्राद्यानुग्राहकत्वानुपपत्तेः । अतः स्वतन्त्रैव कार्यमारभमाणा सर्वान् प्रत्यारभेताविशेषादित्यभिप्रायेणाइ --- अपारार्थ्या- दिति । एवं तावत् शत्यभावादेव न तस्कृता कार्यव्यवस्थेत्युक्त, येऽपि चास्माक देशकालादयः कारणशक्तीनां व्यजकत्वेनाभिमताः, तेऽपि तन्नि- यामका न सन्तीत्याह -देशेति ॥ २५७ ।। सर्व चेदमभिप्रेत्यापिचेत्यादि भाष्यकारेणाभिहितमित्याह ---मस्वै- तदिति । एवं चेत् परिहत पर्यनुयोगतुल्यत्वमित्युपसंहरति-तस्मादिति । एवं चानुमानदूपणात् प्रत्यक्षस्य च स्वस्मिन् वर्तितुमशक्तेन तावद् भव- दभिमतान्यामाद्याभ्यां प्रमाणान्यां वारशून्यता सिध्यतीत्याह --- एव- मिति ।।२५९॥ आगमस्त्यनुमाननिष्ठो नेरजातीय प्रमाणमित्याह - स्येति । न वायसनावे अभार चेत्यर्थः । उपमान तु सिद्धवस्तुन. सार- श्यविपयं न वस्तुसदसनावयोप्रियते, नच किषिच्छून्यं नाम ज्ञाना- तिकि सिद्ध यन्यतया मानगुपमीयते गृहणेर प्रोपितचैत्रेण शून्य मन्दि- -- -आगम- ·औत्पत्तिकसूत्रे शून्यवादः तस्मादभावगम्यत्वं शून्यतायाः स्थितं हि नः। एवं प्रमाणतोऽसिद्धा यैः प्रमेयाश्रयोच्यते ॥२६१॥ घायस्याणुसमूहादेाह्यस्यासम्भवेक्षणात् । तैरान्तरासम्भवतो यथोक्ता ज्ञेयं स्वमन्यस्य कलादुपेयम् । ग्राडा नचेष्टाः परमाणवोऽनः सत्यः समूहः प्रतिपादनीयः॥ २६२ ।। रान्तरमित्यभिप्रायेणाह --- नोपमेनि । अर्थापत्त्या तु तत्तद्भावभेददर्शनानु- पपत्तिप्रभवया पृथिव्यादयो भावा व्यवस्थाप्यन्त एवेति मा परिपन्थिन्येव शून्यतायामित्याह --- अर्थापत्तिरिति ।। २६० ॥ एवं चापन्नं पष्ठप्रमाणगोचरत्वं शून्यताया इत्याह-तस्मादिति । एवं तावन्न प्रमाणानुसारेण शून्यता सिध्यतीत्युक्तम् । इदानी यत्तदुक्तं 'तत्रास्तां यः प्रमेयतः' इति, तदुपन्यस्य दूपयति - एवमित्युपेयमन्तेन । अयमर्थः-- न तावज्ज्ञानालम्बनाः परमाणवः अतीन्द्रियलात् । तत्सद्भावे प्रमाणाभावाच । न तत्समूहः, तदतिरिक्तस्यानिरूपणात् ! अवयविनश्च वृत्तिविकल्पातिरिक्तादिपरिचोदनादुरीकृतनिरूपणत्वात् । अतो याबस्या- ग्वादेः ग्राह्यस्यासम्भवादेव पारिशेष्यसिद्धमात्मालम्बनत्वं सर्वसंविदामिति प्रमेयाश्रया च शून्यता यैरुच्यते, तैरपि वादिभिर्ययोक्तादान्तरस्य ग्राह्य- स्यासम्भवात् स्वात्मनि वृत्तिविरोधादिदमिति च पररूपनिरूपणादवश्यमेवा- न्यस्य ज्ञानाद् प्राद्यत्वं वलादुपेयमनालम्बनज्ञानासम्भवादिति । (द्वयोरपि समानो निराकरणमार्ग इत्याह ?) स्वांशवदण्वादयोऽपि ग्राह्या न सम्भवन्ती- त्युक्तमत आह-ग्राह्या इति । अयमभिप्रायः -- यत्तावदणूनामग्राह्यत्वं तदस्माकमपि सिद्धमेवेति किं तनिराकरणेन । समूहोऽपि वनादितुल्योऽन- भ्युपगमनिराकृत एवेति । यस्तु समूहापरनामावयवी स यथा सत्यः, वनोपन्यासावसरे प्रतिपादयिष्याम इत्याह - सत्य इति ॥२६२३॥ तथा ·मीमांसाश्लोकवार्तिकं काशिकाटीकोपेतम् । इति बहिर्विपयप्रतिपादना- न्न तदभावकृता मतिसंवृतिः। उभयतत्त्वविदो परमार्थतः क्षममिदं धुरि धर्मविचारणे ॥ २६३३ ।। एवं तावद् बाह्यसिद्धिरुस्ता । इदानीं यत्सन्माध्यमिकमते बाप- ज्ञेयामावाद (या ? यज्ञानाभावोऽपीत्युक्ते, तच्च याद्यसिद्धिप्रतिपादनेन परिहतमित्याह ~~ इति । याद्यामावकृता मतौ सवृतिकल्पना नास्ती त्यर्थः । य एव तु ज्ञानज्ञेयात्मकस्योभयस्य तत्त्वं परमार्यतो जानन्ति मीमां- सकाः, तेपामेव चेदं धर्मविचारणे धुरि समर्थमित्याह -~-उमयेति । अय. मभिप्रायः- धर्मो रथोऽस्यावययो युगापरसोयो धूर्विचारः । तेन हि धर्म- रथो घटितः, तद्वहनाय चेदं ज्ञानज्ञेयात्मकनुभयं तत्वतो ज्ञातं क्षम भवति । संवृतिकल्पितं तु न धुरं वोढुं क्षममिति धर्मरथोऽवसीदेत् । नवसमाग्यो धुर्याभ्यां धूरुह्यते । नहि परमार्यतोऽसतोः संवित्मवेधयोः सामर्थ्यमस्ति । भतो यदुक्तं 'यदा संवृतिसत्येने ति, पितं च 'संवृतेनं तु सत्यत्वमिति तदेवानोपसंहृतमित्यनुसन्धातव्यमिति ।। २६३१ ।। বস্তুহামুনিয়া কারিকা न्यवाद समाह ॥ शुभं भयान ·स्मृतग्रन्थाधनुक्रमणी। वाक्यानि ग्रन्थनाम कर्तृनाम स्मृति " . श्रुति " ३ आचारक्षेत्र साधूनाम्' ६'स्वर्गकामो यजेत' न भिरारम्बन ज्ञान 'नियोगसिद्धौ सर्व तदनुगुणम्' २२ 'न प्रत्यक्षविरुद्धकारणविषयमनुमा- नम्' 'औदुम्बरो यूपो भवति' "'सोऽरोददि यदरोदीत्' " बर्हिदेवसदन दामि २६ । 'अनुष्ठाने पदार्थाना हिरण्यमात्रेयाय ददाति' 'अरणया मीणाति' | 'अध्वर्युर्गृहपति दीक्षयित्वा' " | 'अमिहोत जुहोति यवागू पचति' "'समिधो यजति ३१ | 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गवामो यजेत' "मासमाग्निहोत्र जुहाति' 'सत्ये समुपाश्नित्य | श्रुति " " ... ... " अक्षपाद भिक्षु ८१ " श्रुति " 'नाय हेतुबैधय॑वचनरवात्' "भेदप्रपञ्चविल्यद्वारेण 'विद्या चाविद्या च' 'स एप नेति नेति' 'अपशवोऽन्ये गोऽश्वभ्य ५६ 'स कि वा बुद्धिजन्मापि' 'अर्थात्मनश्व साधारणत्वात्' 'तद् द्विविध सम्यग्ज्ञान' ९८ भविभत्तो हि बुद्ध यामा' १०१ 'एकदेशेन सारूप्ये "

·पृष्ठम्
चाक्यानि
ग्रन्थनाम
कर्तृनाम
१.१) नान्योऽनुभाव्यो बुद्धयास्ति
१०३ विषयान्तरसञ्चार
५.४ पूर्व सगृह्यते पश्चात्'
अप्रत्यक्षोपरम्भस्य
भिनकाल क्थ मद्य
110 अयधवस्य भावस्य
कमारस्वामी
तुति
१२८ बुद्धीन्द्रियशरीरभ्य
न त्वेवमामैवा मानम्
१२९ एक्म द्वितीयम्
जानात्येवाय पुरव
नहि तदा ज्ञातुर्मत
प्रपाहारादिक योगम्-
निज यत्त्वामचैत यम्
अक्षय कल्पित कृवा'
१६१ तदतपूपिणाभावा
पैद्धा
भिक्षु
पतार

·खिलपूरणी। पृष्टम् पतिः खिलांशः पूरतांशः ३ १ " " ७ ७ १२ अधर्म+ स्तु ७ (हण+स्व?) नेन्द्रि १६ नहि का+ + कम् १८ हि+++ वर्त २२ वि+ + + का | यो ..धी ९ ट .. रयते म १७ निव.. तमावा न..म २.दा..स्य ११ व...पा २. वृ...व " १५ य.. अधर्ममाहुः । आर्यास्तु ग्रहणं तु प्रत्युत्पन्नेन्द्रि नहि तत्र विपयो भियत इत्युक्तम् । हि वयं वर्त विषयानेका योग्ययागादिधा लाभे लभ्यते यं योग्य पात्वर्थम निशिते तदेव वा न प्र ब्दार्थस्य |वं भजते लिहादिव्यापा वृत्तेः कश्चासाब चेत् नैवमपि स सर्वव्यापाराणां प्र मेऽनवस्थापातःवि पायोऽयं ध्या न्ति प्रवर्तनाम् । अतः कम् । एतदेवाभिप्रेस ८ ४ " २६ / चेत् . " " २८ २ | मेन प..वि १३टो १६न्ति ... अतः १५ क्तम्। हि..त्य ..मम्या " ·18 19. No. -प्रद्युम्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE Henri Bhaktimanjari (Stuti) by H. H Svāti Srī liämı Varmı Mahāraja. i 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्धः Syanandurapuravarnanaprabandha (Kavya) by H H Svati Sri Rama Varma Saharaja, with the commentary Sundarī of Rajaraja Varma Koil Tampuran. 200 Trivandrum Sanskrit Series. No 1- Daiva (Vyakarana) by Deva with Purusahara of KỊşnalīlasukamuni (out of stoch). 100 No 2-अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवो Abhinavakaustubhamala and Dakshinamurtistava by Krsmalílasalamumi (out of stock) 0 2 0 No 3- Teas Nalabhyudaya (Kavya) by Vāmana Bhatta Bàma (second edition) 0 1 0 No tradicinia Sixalılarnava (havy v) by Nilnhantha Dilşıta (met of stock) 2 0 0 No 5-oaferaceVyaktiviveka (Alanları) b Mahan Bhattı with commentary (out of stock? 2 12 0 No 6-arte. Durghatavrtti (Vjáhorina) by Simmder: (out of stock), 2 0 0 No 7-ब्रह्मतत्यप्रकाशिका Brahmatattvaprakasika (Vedanta) by Sudadvendrnsaraspati (od of stock) 0 Natha) by Ravi Varma Bhapa (out of stock). 1 0 0 2 ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE PS 18 1 Hiana Bhaktimanjarı (Stut:) by H H Svāti Srí i ama Varmaa Maharajı 100 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्ध Syanandurapuravarmanaprabandha (hāpy) by H H Sváti Sri Rama Varma Mahāraj?, with the commentary Sundari of Rajaraja Varma Koil Tampuran 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series No la Daiva (Vsabarana) by Deva with Parusahars of brsmlılāśukamuni (out of stock). 1 0 0 No 2-अभिनवकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवौ Abhinavakaustubhamala and Dakshinamurtistava by Krsnılılabukumunz (out of stock) 0 2 0 No 3- rette Nalabhyudaya (Kivya) by Vāmına Bhatta Bana (second edition) 040 No 4-farcture Sıvalılarnava (havyn) by Nihkantha Dilşita (out of stock) 2 0 0 No oraz malacote Vyaktiviveka (Alanbara) by Mahuna Bhatte with commentary (out of stock 9 12 No 6-stelt Durghateyrttı (Vyakarana) by Suranadey 1 (out of stock), 2 0 0 Μο 7-ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvaprakasika (Vedānta) by Sadāśivendrasara spati (out of stock) 2 40 No 8-~प्रद्युम्नाभ्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Națak 1) by Kuvi Varma Bhüpa (out of stock) 1 0 1 ·RS AS 1'. No 9-fenyeget Virupakshapanchasika (Vedanta) by Virupaksanatha with the commentiry of Vidyacakra vartin (out of stock) 0 8 0 Nu 10-15IET Matangalıla (Gigalaksin) by Nilalıntha (out of stock) 0 80 No 11-aara Tapatısamvarana (Natala) by kulisekliira Varmı with the commentary of Sivarama (ord of stock) 2 lo 12-TAPATCH Paramarthasara (Vedinta) by Adißeşr with the comment iry of Raghavanındı (out of stock) 0 8 0 1) 1}--सुभद्राधनञ्जयम् Subhadradhananjaya (Natuhi) by hulisebb iri Varini with the commentary of Siyarām. (out of stock) 2 0 0 \o 11 - Nitisara (Nity) by Kåmandiba, With the commentary of Subarárga (out of stock) 3 8 0 No 10-स्वप्रवासवदत्तम् Svapnavasavadatta (Natha) by Bhasa (second edition) 180 No 16-TariTETITUTĄ Pratijnayaugandha rayana (Nataha) by Bhaca (out of stuk) 1 8 0 No 17--- Pancharatra (Nataka) by Bhása (out of stock) 1 0 0 No 18-ATTI Narayaniya (Stuti) bi Varijana Bhatta with the comment nry of Desaining zlasının (out of stock) do 14-AART Manameyodaya (Wimas) by Varijana Bhatta and Narayanı Pindita (nut af dock) 0 No 20.-FT HET Ayimaraka (Nasıba) by Bhas (cui nf stock) 1 8 0 To 9171* TÍ TL Bilasha rita (Natika) by Bhaca (out of stock) 1 0 0 1 1 ·3 RS. 18. P 1 No 22-मध्यमव्यायोग दूतवाक्य दूतघटोत्कच कर्णभारो- Sta Madhyamavyayoga-Data vakya-Dutaghatotkacha-Karnabhara and Urubhanga (Nitaka) by Bhásı (out of stock) 180 No 23-iarrafety Nanartharnayasam - kshepa (los) by Leśav stamm (Pirt I ist ind 2nd handas) (out of stock) 1 12 0 No 24-Fauftute Janakıparınaya (harya) by Chim hav (out of stock) 0 0 No 27-काणादसिद्वान्तचन्द्रिका Kanadasiddhanta. chandrika (Ny«v 1) by Gangadhar - mir (out of st 1) 012 () No 26-अभिषेकनाटकम् Abhishekanataka. bi Bhası ( ut of stock) 0 12 > No 27-HREFHE. Kumai asambhava (kwy 1) bu haldas? mith tht to commenttries, Prikasıki of Arunigirmath und Voir ind of Naray ina Pindit (Part I, 1st ind and bug24) (out of suck) 1 12 0 No 28-वेखानसधर्मप्रश्न Vaikhanasadharmapra sna (Dharmi atru) by Vikhains (out of tock) ( 150) No 29---efererereta Nanar tharnavasam - kshepa (host) by heśry isvämın (Part II, 3rd kandı) (o ut of stock) No 30—aregiae Vastuvidya (Sulp:1) (out of st k) 0 12 C No 31-नानार्णवसक्षेप Nanartharnavasam kshepa (kośı) keśavistimin (1 irt III 4th oth and Oth kindis) 1 30 No 32---YARETTA Kumarasambhava (hivy?) by kalidasi with the two comment iries, Pizbāśki of Aruminati ind Vivtrina of Nariyanı l'indit i (1'irt II, 3rd, ith and oth Sargns) (out of stch) ·1 1 RS. AS. P. No 33OTESTATE Vararuchasamgraha (Viikarun) wath the commentary Dīpıprabha of Narayını (out of stock) 08 0 No 34-forgius Manidarpana (Nyaya) by Rajzcüdımınmal hun 0 No 35-HTETT Manisara (jāra) by Gopinatha 8 0 No 31- The Kumarasambhava (kāvs 1) by Kálidasi math the two commentirie, Prahasika of frunagırınāthu and Vivirina of Nārāyana Pandita (Part III, 6th, 7th ind stb Sarg is) 3 00 No 37estrateh Asauchashtaka (Sport) by Jarrucı with commentary So 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana. (hoša) by Amarasimha with the commentary Tilasın isva of Vandya ghatīya Sarvanında (Part I, 1st hända) 2 0 0 No 39-ZA Charudatta (Natala) by Bhima (out of stock) 0 12 0 No 10-TALET Alankarasutra by Rajaudha Ruyula with the Alinlärisar sua of Innhala and its commentary by Sunudrabu dhia (second edition) No 41-WHEEL Adhyatmapatala (Vc dánta) by Apascamin nith l'arant of Sci Sinkarı Bhagavit Padı (ct1f of stock) 04 0 No 42-CAM# Pratimanataka by Bliási (out of stock) 18 0 No 13-नामलिङ्गानुशासनम् Namahnganusasana (bobn) by Ainarasimha with thu tuo commentaries, Am uralosdghatana of Ksfriståmin and Iſlasarıasm of Vandy nghntf\? Sari tanda (Pirt II, 2nd handi, 1 6 virgis) 9 No 44-तन्त्रशुद्धम् Tantrasuddha by Bhattarala Vecdottima ·5 RS AS P. 1 0 0 No 45-992647 Prapanchahridaya. No 146_taragia Paribhashayrittı (Vyakarina) by Nilakanthi Dikşıtı 0 8 0 No 47--सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana. (Vedartu) by Krsnānandı Sırisvati (Part I) 1 12 0 No 48-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Do Do (Part II) 200 No 49— Tenst Goladipika (Jyoti82) by Parmeávır 0 4 0 No 20-mariaga14 Rasarnayasudhakara (Ahnharı) by Singa Bhupala 3 0 0 No ol-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana. (Kośı) by Amırısımha with the two commentaries, Amirlośodghatanı of Lşīmsvamın and Tikasıryasya of Vandynghatiya Sarvanındı (Part III, 2nd Kandı, 7 10 virgus) 2 0 0 No 02-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana. (hosa) bv Amrsimhr with the com mentary Tikâsırı ist of Vandyn ghatiye Sırianand: (Part IV, 3rd Kinda) 180 No 23 -EAR Sabdanırnaya (Vedanta, by Prbaśatmayatındri 0 12 0 No 24-स्फोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhi. nyayavichara (Vyalıram) 04 0 No 55-मत्तविलासग्रहसनम् Mattavilasaprahasana. (Natah 2) by Vahendrummi 0 8 0 No 56-hunari Manushyalayachandrika (silp) lout of stock) 0 S 0 No 57-रघुवीरचरितम् Raghurnracharita (haiyi) No vs-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasradhanjana (Vedanti) by kfsnanındı Samsviti (Part III) 2 0 0 2r7an 1 0 ·$ 1 114. AS. P. No 33-चारमचसंग्रह Vararuchasamgraha (Vuhamm) wth the commentary Dippmbjå of Niriyani (out of stock) 080 No 34-go Manidarpana (Nyaya) .by Răjiçūdāmiņimahhın No 35--AfOrei Manisara (1y 12) bs Gopinatha 8 0 No 31-AET172 Kumarasambhava (havy 1) by Kalidasi with the two commenttries, Prlásila of Arurgirathn und Vırığını of Narayana Pandita (Part (II, 6th, 7th and 8th Sargs) 3 0 0 No 37-arregat Aşauchashtaka (Smptı) by larrucı with commentary 0 4 0 Ya 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (hoša) by Amameimba with the com. wentary Tihásarı isva of Vandya glintīja Sars ämnd1 (Part I, ist hinda) 200 No 39–4 Charudatta (Natala) by Bhosa (out of stock) 0 12 0 No 10-377ETTER Alankarasutra by Rajinika Rurriki with the Alınärevarusvi of Manhuka and its commentırı by Sunudrabu dhız (second edshon) 28 0 No 41-TZTETETT Adhyatmapatala (Ve dinta) by Apastamba with Va zrani of Sri Sinkari Bhagavat Padı (i ut of stock) 04 0 No 43-faamera Pratımanataka by Bhäst (out of stock) 180 No 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (hosa) by Ainarasimha with the two commentaries, Amirikosodghating of Kşiristimin and Tihácarist of Vaude glatfyn Siri anauda (Part II, 2nd Kadı, 1 G nrgas) ? 0 No 4-Tantrasuddha ly Bhattåriba Vedottama 0 40 ·5 RS AS P. 1 0 0 No 45--14TECH Prapanchahridaya No 1464-9fcher Paribhashayrıttı (Vya karam) by Nilakantha Dılşıtı 080 No 17--सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Verlarta) by Lșsnınandı Strisvatı (Part I) 1 12 0 No 48-सिद्धान्तसिद्धाजनम् Do Do (Part II) 2 0 0 No 49—Tee iftair Goladipika (Jyot152) by Parimesvari 0 4 0 No 20-रसार्णवसुधाकर Rasarnavasudhakara (Alankar) by Singh Bhupala 3 0 0 No 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (kosa) by Amarasimha with the two commentaries, A murakośodghātana of Lşırasvamın and Tihasarvasva of Vandyughatiya Sarvananda (Part III, 2nd Kanda, 7 10 vargas) 2 0 0 No 22-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Loša) by Amirisimha with the com mentary Tıkasırvasva of Vandya ghatiya Saranındı (Part IV, 3rd Káņda) 8 0 No 13 TERATURA Sabdanırnaya (Vedanta, by Prıkâsâtmıyıtındra 0 12 0 No 64-स्फोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhi nyayayıchara (Vyakının) 040 Non-मत्तविलासप्रहसनम् Mattarilasaprahasana (Natah ) by Mahendi uvikramı 0 8 0 No 56mAgora Manushyalayachandrika (Silpu) (out of stock) 0 80 No 57-रघुवीरचरितम् Raghuviracharta (I vya) 140 No 58-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana. (edant t) by hțsnånında Sarisyatı (Part III) 2 0 0 1 Vrnin ·RS AS P No 33-Nagananda (Nataki) by Hargades a witl the commentary litarßim of Sivaram, (out of stock) 3 No 60-yala Laghustuti by I aghubkuttåraha with the commentary of Raghavavandı 0 8 0 No 61-fergrafratha Siddhantasıddhanjana (Vedânta) by bfşnînanda Sarasvati (Part IV) 140 No 62-सर्वमतसग्रह Sarvamatasamgraha 0 8 0 No 63---Targah Kıratarjaniya (las ya) by Bhiaravi with the commentary S1 bdirthdıpıkā of Citrabhåmi (1 2 and 3 Sargus) 28 No 64-मेघसन्देश Meghasandesa Kalid isa with the coinmentary Prljpr of Dikşin'iyartanáth? 0 12 0 No 65--FATH Mayamata (Silpe) May! muni (out of stock) 3 No 66-HETTAT Maharthamanjarı (Durban) with the commentary Parimal of Mobesvarananda 24 0 No 67-Tage Tantrasamuchchaya(Tantri) by Nariyana with the commentary limaråını of Sınkırı (Part 1, 1-6 Patalas) (out of stock) 3 4 NO 68-ta Tattvaprakasa (Arama) by Sri Bhoja leva with the commentary Tatpxirfadipub 1 of Sri Kumari No 69-afranca Isanasıyagurudavapaddhati (Tantra) by Ikinnáva gurudevamýra (Part I, Sumány: pada) 1 No 70-आर्यमञ्जुश्रीमूरकल्प Aryamanjusrimula kalpa (Part 1) 2 S 0 No 71-Tantrasamuchchaya(Tantri) by Narây 112 with the coduncntiry Vimarsini of Sukur(Part II, 7-12 Patalas) (out of stoch) $ 80 1 12 0 8 ·7 KS AS P 1 0 No 72-aralara yata Isanasıvaguru devapaddhati (Tantra) by Ibanasıta 0 0 gurudes amisri (Part II Viintrapada) No. 73–fatuational Isvarapratipattı prakasa (Vedinta) by \Indhusūdına samstati 0 No 74 याज्ञवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti mth the commentary Balakrda of Visvarûpacarya (Part I - Acara and Vyavaham Adhyayıs) 3 4 No 7---Farah Silparatna (Silpa) by Sri bumâra (Part I) 2 12 0 No 76—आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्प Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 No 77-ईशानशिवगुरदेवपद्धति Isanasiyagurudevapaddhati (Tantra) by Isanısır ? gurudevamısra (Part III, kriyapadi 1–30 Patalas) 3 0 0 No 78-~आश्वलायनगृह्यसूत्रम् Asvalayanagrhya sutra with the commentary Anavili of Haradatticarya 2 6 0 No 79--- ---27&fallery Arthasastra of hautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T Ginapati Sastrı (Part 1-1 & 2 Adharanas) 3 12 0 No 80—372fTTETDo Do (Part II Adhikaranas) 1 0 0 No 81-याशवल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary BâJakrid, of $y'l rupacurya (Part II Prarascat tâdhyaya) 2 0 0 No 82—PERITETIL Arthasastra of hautalya with commentary by Mahamahopä dhyaya T Gumprte Sastri (Part III, 8--15 Aaluhuranas) 3 do 83—aritanezausta Isanasivaguru devapaddhati (Tantra) by Isana Siva urudevamıśm? (Part IV, kriya pada 3l-64 Patalas and Yogipāda) 3 8 0