·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २१७ स्थानमुरःकण्ठादि । तच्चित्रं यथा- 'अगा गां गाङ्गकाकाकगाहकाधककाकहा। अहाहाङ्गखगाङ्कागककागखगकाककः ॥' कश्चित्पुरुषः स्तूयते-हे गागकाकाकगाहक गङ्गासंवन्धीपज्जलकु- टिलगतिविलोडक, त्वं कुत्सितपापान्येव वायसास्तेपां हन्ता । जिहीतेः विपि हानं हाः । न हां गतिं जहाति यत्तथाविधमङ्गं यस्य स खगः सू. यश्चिहूं यस्य स गिरिरर्थान्मेरुस्तत्र कङ्काख्याः पर्वतपत्रिणः काककाः ग- ब्दकारिणो यस्य स त्वं पापहा मेरुनिवासिभिः पक्षिभिरपि प्रख्याप्यमान- कीर्तिर्गामगाः वगै गतोऽसीत्याशंसायां भूतवन्निर्देशः । कायति अर्थम- भिधत्ते इति काकः शब्दः औणादिके । तं करोति इति णिचि तदन्तादके च काककः ॥ कण्ठस्थानम् । एवं द्विव्यादिस्थाननियमे उदाहार्यम् । गतिर्गतप्रत्यादिका । तच्चित्रं यथा- 'वारणागगभीरा सा साराभीगगणारवा । कारितारिवधा सेना नासेधा वरितारिका ॥ - भरिभिीरा भूभारैरभिरेभिरे । भेरीरेभिभिरभ्रामैरभीरुभिरभिरिभाः ॥' बहुभिः । कङ्कटपताकादिभारयुक्तैः। भयप्रदा.।भुवो भारभूतैः । डुढौकिरे। सजग्मिरे इति यावत् । दुन्दुभिवन्नदनशीलैः । मेघश्यामैः । निर्भयैर्गजैः । गजाः ।। त्रिव्यञ्जननियमे यथा- 'देवानां नन्दनो देवो नोदनो देवनिन्दिनः । 'देव दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः॥' देवो विष्णुः । वर्गमुपतापयामास किमित्युपजातशामकरोत् । नादेन वक्षोस्थिश- ब्देन । दाने विदारणे । दानवनन्दिनो हिरण्यकशिपोः ॥ आदिग्रहणातुजनादिनि- यमेऽप्यभ्यूह्यम् ॥ द्विव्यादिस्थाननियम इति । द्विस्थाननियमे यथा-'अनन. लानालमनानातका सदङ्गना । सदानघ सदानन्दिन्नतागासगसगत ॥' कंचिरकामिन- मन्यासक्तनिजवधूनिमित्त सानुनयं काचिदाह-हे सततमपाप,सतामानन्दकारिन् ,प्रप- ताङ्गेष्वनुरागयुक्त सा सल्लना कामाक्रमणविलग्नानेकपीडा वर्तते । तत्तां रक्षेलयः ॥ दन्तकण्ठलक्षण स्थानद्वयमत्र ॥ त्रिस्थाननियमे यथा-'अलिनीलालकलतं क न हन्ति १. 'प्रत्यागता' स्यात. १. "रिभैरिभाः' स्यात. २. 'दिवं' स्साद. ३. 'सक' साद. ४. 'सालना' सात, २८ ।

·२१८ काव्यमाला। करिगिरिदुर्विगाहा । उत्कृष्टा । अभीगानामप्राप्तभयानां भटसमूहानां जयध्वनिना युक्ता । विहितशत्रुक्षया । खार्थे णिग् । अविद्यमान आसेधो यस्याः। मया सह युध्यध्वमिति परिताः प्रार्थिता अरयो यया सा यदूनां सेना । द्विपतां वलं प्रयातेति पूर्वेण संवन्धः । अत्रायुक्पादयोर्गतिः यु- क्पादयोः प्रत्यागतिरित्यर्षे ते एवेति पादगतप्रत्यागतम् । एवमर्धगतप्रत्यागत-श्लोकगतप्रत्यागत-सर्वतोभद्र-अर्धभ्रम-तुरगपद-गो- मूत्रिकादीन्युदाहार्याणि । । धनस्तनि । आनन नलिनच्छायनयनं शशिकान्ति ते ॥' अलिवनीला अलका एव चपलत्वादिना लता यत्र ॥ दन्ततालुकण्ठलक्षण स्थानत्रयमत्र ॥ एवं चतु:स्थाना- दिनियमेऽप्युदाहार्यम् ।। अर्धगतप्रत्यागत यथा-'वेदापने स शक्ले रचितनिजरुगुच्छे- दयनेऽरमेरे देवासक्तेऽमुदक्षो वलदमनयदस्तोददुर्गासवासे।सेवासर्गादुदस्तोऽदयनमद- लवक्षोदमुक्त सवादे रेमे रत्नेऽयदच्छे गुरुजनितचिरक्लेशसन्नेऽपदावे ॥' स कश्चित्कस्मि- द्रने रत्नभूते पुरुपे रेमे निर्वृतोऽभवत् । वेदापन्ने । प्रियवदे। कृतः सहजाया अविद्याख्य- रुज उच्छेदयनो येन । न रमन्ते सुजनेयु धर्मे चेयमरान् दुर्जनानीरयति यः । देव- भक्त । अविद्यमानहोण्यक्षाणि यस्य सः । जितेन्द्रिय इत्यर्थः । शक्त्युपशमनीतीनां दाता । व्यथायाः परकताया दुर्गा इव दुर्गाः । शूरा इत्यर्थः । तानपि क्षिपन्ति ये तेपां स्थाने । राजप्रणतिकरणानिवृत्तः । अदयया दोशेन हिसया च त्यक्ते । प्रमाणशास्त्र- कुशले । अयमनुकूलं देवं ये द्यन्ति खण्डयन्ति तान्व्यति छिनत्ति यः । यदि वा अ- यन् अयच्छन् अच्छा नैर्मल्यं नाम गुणो यस्य तस्मिन् शुद्धचरिते । गुरुभिः शुश्रूष्य- माणः जनितो यश्चिरं फ्लेशस्तेन श्रान्ते तत्र वा सक्ते । पदरहितानवति यः ॥ श्लोकग- तप्रत्यागतं यथा-'निशितासिरतोऽभीको न्येजतेऽमरणा रुचा । सारतो न विरोधी ने खाभासो भरवानुत ॥ तनुवारभसो भाखानधीरोऽविनतोरसा । चारुणा रमते जन्ये कोऽभीतो रसिताशिनि ।' कुमारेण गणा जगदिरे इति प्रक्रान्तम् । हे अविद्यमान- रणाः । तीक्ष्णखड्गप्रसक्तः । भीरहितः । वलात् । न न विरोधी । सुष्टु आभासत इति स्वाभासो दर्शनीयः । धुर्यश्च । उत्त चार्थे । वर्मणा वभस्ति । तेजस्वी । रुचा तेजसा हेतुना न्येजते न कम्पते । निशब्दः प्रतिषेधार्थः । कः पुनरधीरो भयवान् । सिंहना- देनादशीले समरे कमनीयेनोगतवक्षसा । क्रीडतीति ॥ सर्वतोभद्रं यथा-'जितानया १. 'अच्छो' रुद्रटालकारव्याख्याने. २. 'नोऽस्माकम्' इति व्याख्यानस्योपलम्भेन 'नः' इति सविसर्गपाठः किरातार्जुनीये. ३. 'मरणरहिताः' इति घण्टापथसवादात् 'अविद्यमानमरणाः' स्यात्. ४. 'नोऽस्माकम्' घण्टापथे. ५. 'रसितेन शब्दितेनैवाश्नाति प्रसतीति रवेणैव विश्वप्राणहारिणीत्यर्थः' इति घण्टापथे.

·५ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २१९ या नताजितारसाततसारता । न सावना नावसानयातनारिरिना(?)तया ॥' जिता ब- नीतयोऽननुकूलदैव वा यया । प्रणतानां रणान्तरे आतननमाततं सह देनेति सवि. स्तरा दृढतया । वहुतरं दाद्यमित्यर्थः । न न सरक्षणा । अर्थाद्भकानाम् । अन्तकाल- दुष्कर्मविपाकताडनायाः वैरिणी खामिनी(?)तयेत्युजरणे संबन्धः ॥ अत्र न केवल मधोधःक्रमेण स्थितानां पादाना प्रातिलोम्येन स्थितिर्यावर्धभ्रमस्यापि । तत्र हि प्रथमादिपादानां प्रथमैश्चतुर्थतृतीयद्वितीयप्रथमपादानामष्टमैश्चाक्षरैः प्रथमपाद । एव द्वितीयसप्तमैस्तृतीयपष्टैश्चतुर्थपञ्चमैश्च द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाः । इह च सर्व तदेवोपल. भ्यत इत्यर्धभ्रमस्याप्यवस्थानात्सर्वतोभद्रम् ॥ अर्धभ्रमं यथा-'समत्वरतिंटे नित्य सदरामर्पनाशिनि । त्वराधिककसन्नादे रमकत्वमकपति ।।' सपारुयाणा रागप्रदे । सभ- याना कोपाहारिणि । त्वरयाधिकप्रसरसिहनादे रणरतिकत्वमपनयति ॥ तुरगपदागत यथा-सेना लीलीलीना नाली लीनाना नानालीलीली। नालीनालीले नालीना लोलीली नानानानाली ॥' सेना अहं ना पुरुषो लड़योरेकत्वस्मरणमिति ईले स्तोमि । लीला विद्यन्ते येषा तान् लीलिनः 'ईले स्तौतीत्येवशीलो यः स खामी यासाम् । शुद्धवि. षये सविलासानरानर्चयति यासा प्रभुरित्यर्थः । आलमनर्थो विद्यते यत्य स नाहम् । लीनानि अनासि रथादौ यस्य सः । नानाप्रकारा या आल्यो व्यूहरचनास्तामु या ली. लयन श्लेषस्ता लान्ति गृह्णन्ति ये ते विद्यन्ते यस्य । न आलीनामाश्रितानामली भृतः उपजीवकः । आलीनाः श्लिष्टाः। लीलिनी लीलावती इला भूर्येपा ते नृपा विद्यन्ते यस्येति मत्वर्थीयः । नानाप्रकारा नरो यस्य । आलवान् मूर्खः । न आली मनाली अमूर्खः ॥ अनेन तुरगः खेल्यते । तथाहि-'खाद्यो व्यनिर्विधुशरः स्तनाश्वः सागरा- ष्टमः । त्रिषष्ठोऽध्यम्बुधिख्यभिः खामिद्वीषुः खसप्तमः ।। ज्यन्तोऽधिपष्टरुयम्भोधि- स्तुर्याक्षिस्तनचन्द्रमाः । व्यग्निरब्धिखमद्यद्रिःखाम्भोधिर्वहिसायकः ॥ वेदाश्वो द्विवपुः खर्तुत्यश्वः खान्तोऽशिषष्ठकः । तुर्येपुर्चब्धिराद्यद्रिख्याद्योऽध्यग्निर्ययोर्गमः ॥' खादि- भिरेकादीनि लक्ष्यन्ते । अत्र समासस्थ पूर्वपदं पझेरुत्तरपद तु कोष्टकस्य प्राहकम् । ययोरश्वस्य गमः संचारपदमिति यावत् । एवमेव च तुरगफलकस्यापारधैर्धे पेल. नीयाः ॥ गोमूत्रिका यथा-'कान्पुलोमतनयास्तनताडनानि वक्षःस्थलोच्छितरया- वनपीडनानि । पायादपायभवतो नमुचिप्रहारी मायामपास्य भवतोऽम्युमुचा प्रसारी॥' पादे गोमूत्रिकेयम् ॥ अर्धगोमूत्रिका यथा-'चूडाप्रोतेन्दुभागद्युतिदलिततमःकन्दली. चक्रवालो देवो देयादुदारं शममरजनतानन्दनोऽनन्यधामा । क्रीडाधूतेशभामा एस- १. 'दृढता' स्यात्. २. 'सेनाः, लीलीलीनाः, न, आली, लीनानाः, नानालीलाली, न, आलीनाली, ईले, ना, आलीनाः, लीलीली, नानाना, अनाली' इत्येव पदाना विभागो रुद्रटव्याख्याने दर्शितः. ३. 'ई' स्यात्. ४. 'भालीनाना' रुद्रटव्याख्याने. ५. 'सी- लीली' स्यात्. ६. 'परे' स्यात्.

·२२० काव्यमाला। आकारः खग-मुरजबन्धाद्याकृतिः। तचित्रं यथा- 'मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा । सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा ।। माता नतानां संघट्टः श्रियां वाधितसंभ्रमा। मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिमा ।' मारारिः शिवः । रामो मुशली । आसारवेगतुल्येन सर्वेषामाद्या ॥ खगः॥ तथा च-द्राढिकान्तरे साधारणो माशब्दः । तस्य दक्षिणतोऽधः क्रमेण वर्णाश्चतुर्दश । शिखायां साशब्दः । ऊर्ध्वक्रमेण । वामतस्तावन्त एव यावन्माशब्दः साधारणः । एतत्फलम् । तस्यैव माशब्दस्य दक्षिणतो निःसरणक्रमेण गण्डिकायां वर्णत्रयम् । उपरि माशब्दः साधारणः । तस्य दक्षिणतो वामतश्च तथैव चत्वारश्चत्वारो वर्णाः । एतच्च कुलकम् । तत- स्तस्य माशब्दस्योपरि वर्णद्वयम् । एतन्मस्तकम् । सामामाशब्दा द्विःप- श्वकृत्वो द्विरावृत्ताः॥ 'या दमानवमानन्दपदमाननमानदा। दानमानक्षमानित्यधनमानवमानिता ।' या इन्द्रियजयेन उत्तमो य आनन्दस्तस्य पदम् । विद्यया हि शमसु- खलामः । मुखस्य पूजां ददाति । निरपभ्रंशभाषणाद्धि मुखं पूज्यं भवति । दनतनिमच्छेदनीव ध्रुवा णो देहे देवी दुरीरं दममरतनानन्दिनो नान्यधामा ।' शं सुखम् । असाधारणस्थानः । क्रीडया अपनीतः शिवक्रोधो यया । भुवा भूक्षेपेण अस्माकं शरीरो दुरपसार्यमुपशमं संततप्रणता प्रतीहारेण । उमा च अपूर्वद्युतिः ॥ श्लोके गोमूत्रिका यथा-'पायावश्चन्द्रधारी सकलसुरशिरोलीढपादारविन्दो देव्योरुद्धा. नभागः पुरदनुजदवः स्त्यानसंविनिधानम् । कन्दर्पक्षोददक्षः सरससुरवधूमण्डलीगी- तगों दयाधीशान्धकेनानतचरणनखः शकरो भव्यभाव्यः ॥' घनज्ञाननिधिः । भव्यै- ध्येयः ॥ 'देयानचण्डधामा सलिलहरकरो रूढकन्दाभविम्बो देहे रुग्भगरागः सुर- मनुजदमस्वागसंपनिधानम् । भदं दिग्क्षोभदश्रीः सदसदरवधूखण्डनागीरगम्यो दन्यधी वन्धहानावततरसनयः शंपरो दिव्यसेव्यः ॥' तिग्माशुः । रुजा विनाशे आसक्तः । भदं कल्याणम् । दिशां क्षोभदा श्रीर्यस्य । सत्योऽत एव निर्भया या वध्व- स्तनिर्भर्सनवचसामविषयः । न दैन्यमेधयत इत्येवंशीलः । कर्मवन्धपरित्यागे विस्तीर्णो . १. 'अस्माकं' इति व्याख्याकरणात् 'नो' स्यात्. २. 'नता नन्दिनानन्य' स्यात. ३. 'शरीरे स्यात.

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २२१ दानमानक्षमा एव शाश्वतं धनं येषां तैः पुरुषैः पूजिता । मानं ज्ञानम् ॥ मुरजवन्धः ॥ तथा हि-पादचतुष्टयेन पतिचतुष्टये कृते प्रथमादिपा- देभ्यः प्रथमाद्यक्षराणि चत्वारि । चतुर्थादिपादेभ्यः पञ्चमादीनि च १. त्वारि गृहीत्वा प्रथमः पादः । द्वितीयात्प्रथमं प्रथमाद्वितीयतृतीये द्विती- यतृतीयाभ्यां चतुर्थे चतुर्थात्तृतीयद्वितीये तृतीयात्पादात्प्रथममक्षरं गृहीत्वा द्वितीयः पादः । द्वितीयादष्टमं प्रथमात्सप्तमपष्ठे द्वितीयतृतीयाभ्यां पञ्चमे चतुर्थात्षष्ठसप्तमे तृतीयादष्टमं च गृहीत्वा चतुर्थः पादः । एवं मुसल- धनु:-बाण-चक्र-पद्मादय उदाहार्याः ॥ नयो यस्य । श पिपति पूरयति ॥ आदिग्रहणाद्गजपदरथपदादीनि ज्ञातव्यानि ।। मुस- लेत्यादि । मुसलधनुपी यथा-'मायावित्त महाहावा रसायातं लसद्धजा । जात- लीलायथासारवाचं महिषमावधीः ॥ 'मामभीदा शरण्या मुन्सदैवास्वप्रदा च धीः । धीरा पवित्रा संत्रासाबासीष्ठा मातरारमः ।।' संदानितकमिदम् । महान् हायटाल- कारो यस्याः । वीररसेनागतम् । सारादपानतं यथासारं यथासार वाग्यस्य । प्रतिज्ञा- भ्रष्टमित्यर्थः । हे मातः, हतवती त्वम् । एवभूता या सा त्वमारमः व्यापारान्तराभिव. खि मा भयात्रासीष्टाः रक्ष्याः । अभियं ददाति या मुत् हर्षरूपा । धीः सविता ॥ मुसलस्य न्यासो यथा-'मा' इत्यतः प्रभूत्यधोधः क्रमेण वर्णसप्तकम् । ततो वर्ण- देशमात्र दक्षिणपार्श्वे प्रसत्याधोधः क्रमेण हस्तग्राह्यस्थानार्थ वर्णत्रयम् । ततो वान. पार्थे प्रसत्य वर्णपश्चकम् । ततो मध्ये 'जा'शब्दः साधारः । तदुपरि दक्षिणपश्चि प्रमृत्योर्वक्रमेण वर्णपञ्चकम् । तदुपरि वामपार्श्व प्रसृत्य साधारं वर्णप्रयम् । ततो दक्षिणपाबें प्रसत्य वर्णसप्तकम् ॥ धनुषो न्यासो यथा--'मा'शब्दः शिसा । ततो 'म'कारात् प्रभृत्याद्यम कुटिलमधः क्रमेण विन्यास्यम् । ततो'धीशब्दात्साधारात्प्रभृति 'त्रा'शब्दान्तमूर्धक्रमेण न्यासः । तत. 'सं'शब्दः । पार्श्वे ततः 'मा' इति साधारः । त- तोऽपरपार्श्वे 'सा' इति । ततः 'ना'शब्दः साधारः । ततोऽक्षरपटमूर्ध्वक्रमेण न्यासम् । ततो 'म'शब्दः साधारः॥ वाणो यथा--'माननापरुषं लोकदेवी सदस सनम । मनसा सादरं गत्वा सर्वदा दास्यमद्ग ताम् ॥' पूजयापगतो रोपो यस्यात्ताम् । त्रिभुवनदे- वीम् । हे शोभनभक्तिरस । सम्यक् प्रणम । मनसा दास्यं गत्वा । तो देवीम् । भ- १. 'मायाविनं' रुद्रटे. २. 'दनपेत त्यात. ३. 'न यथासारं स्वाद.

·२२२ काव्यमाला। । - देति प्रियादाने ॥ न्यासो यथा-अधोधः क्रमेण वर्णचतुर्दशकम् । ततोऽक्षरद्वयं फ. साधु साधारम् । तत ऊर्यक्रमेणाक्षरचतुर्दशकम् ॥ यथा वा-प्रथमपादेन ऊर्ध्व- प्रमेण भरः । तत ऊर्च फलस्यादौ 'दे'। तच च वामभागे 'वीम्' । मध्ये 'सः'। दक्षिणतो '.'। ततो मध्यसकार एव द्विः । तदुपरि फलाने 'नमौं । अटने मत ऊ- बंक्रमेण 'मनी । मूले 'सा' साधारः । दक्षिणतोऽध क्रमेण 'दरम्' । दक्षिणवाजे ऊधम्मेण 'गत्या सवें । ततः शरे 'सामा'वर्णयोरन्तरे 'दा' साधारः । वामवाजेऽधः क्रमेण 'स्यमद्दताम् ॥ चक्रं यथा--त्वं वादे शास्त्रसगिन्यां भासि वाचि दिवौकसः। तबादशास्त्रसंस्कारानयन्ति वरदे द्विपः ॥' हे अभिलपितदायिनि, वादे खपक्षपरपक्षप- रिग्रहे गात्रसकाया भारत्यां त्वम् । शोभसे । तथा देवा रिपून् अभिभवन्ति । कुतः तवानवान्न विनाशायाभिमन्त्रितं द्रव्यं तद्भावनाया हेतोः ॥ अत्र पश्चाक्षरयमने- ऽप्यप्रत्यभिज्ञानादप्रत्यभिज्ञायमकम् ॥ 'सदाव्याजवशिध्याताः सदात्तजपशिक्षिताः । टदास्यजस्रं शिवता. सूदत्तोजदिशि स्थिताः ।।' सर्वदा अव्याज जितेन्द्रियैर्ध्याताः । शोभनं कृत्वा गृहीतमन्त्रवर्तनैरभ्यस्ताः । श्रेयस्त्वानि सुष्टुर्जितं विष्णुस्थान पर ब्रह्म तत्र स्थिताः ॥ गोमूत्रिका धेनुरियं क्रमव्युत्क्रमाभ्यां चतुर्विंशतिप्रकाराः । तथा हि- चतुर्वपि पाटेषु पतिशो लिखितेषु प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोश्च क्रमवैपरीत्याभ्यां प्रकाराश्रत्वारः । एवं प्रथमतृतीययोः शिष्टयोश्च प्रथमचतुर्थयोः शिष्टयोश्च द्वितीय- तृतीययोः शिष्टयोश्च द्वितीयचतुर्थयोः शिष्टयोश्च तृतीयचतुर्थयोः शिष्टयोश्च चत्वारश्च- स्वार इति साकल्येन पट्चतुष्का इति ॥ 'हरेः खसारं देवित्वा जनताश्रित्य तत्त्वतः । वेत्ति स्वसारं देवि त्वा योगेन क्षपिताशुभा ॥' हे देवि, भगवती गोविन्दस्य भगिनीमु- पास्य जनसमूहो निजमुत्कर्ष परमार्थतो जानाति । कथम् । चित्तवृत्तिनिरोधेन व्यवहत्य । कीग्जनता । विनाशितकिल्विपा । तथा च मनु:-'प्राणायामैर्दहेदोषान्प्रत्याहारेण संगतिम् । ध्यानेनानीश्वरान्भावान्धारणाभिश्च किल्विपम् ॥' अनियतावयवं यमक- मेतत् ॥ 'सदानोति पतिज्योतिस्तादृशं त्वत्प्रभावतः । प्रभावतः समो येन कल्पते मोहनुत्तितः ॥' शोभनम् । आदित्यस्य तुल्यः । मोहविनाशात् । एतेन ज्योतिःस्वरूपा भगवतीति प्रतिपादितम् । यदुक्तम्-'यदादित्यगत तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चामा तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥' मध्ययमकमन्तादिकमिदम् ॥ त्व सद्गतिः सितापारा परविद्योत्तिवीर्पतः । 'संसादत्र चाम्ब त्वं [सत्व पासि विपत्तितः] ॥ त्वं शोभना गतिः । निर्मला अनन्ता प्रकृष्टं तत्त्वज्ञानम् । अत्र भवे। हे मातः ।प्राणिनामा- पदः । गूढचतुर्थः ॥ 'परमा या तपोवृत्तिरायर्यायास्तां स्मृति जनाः । परमायात पोपाय वियं शरणमादृताः ॥' हे जनाः, अत्यर्थ सादराः सन्तः देव्यास्तां स्मृति शरणमागच्छत । १. 'सूदात्ताज' इति देवीशतके. २. 'यति' इति देवीशतके. ३. 'परावि-' इति देवीशतके. ४. 'ससारा' इति देवीशतके. ५. 'प्राणिनम् । आ' स्यात्. ६. 'या' इति देवीशतके.

·। ५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २२३ किंविधा । या स्मृतिः प्रकृष्टा तपोवृत्तिः । देवीस्मरणमेव परमं तप इत्यर्थः । अनि- यतावयवं यमकमिदम् ॥ "प्रवादिमतभेदेषु दृशास्ते महिमाश्रयः । मान्ति त्वत्रिगि. खस्येव शिखानामसमाश्रयः ।।' दर्शनानि महिनामाश्रयः । यानि प्रवादिनां भिन्नानि ज्ञानानि तास्त्वदीया दृष्टय इति तात्पर्यम् । भवत्रिशूलस्य कोटीनां विपमधारावाअन्त. यमकम् ॥ 'यच्चेष्टया तव स्फीतमुदारवसु धामतः । तच्चेतो यात्सवहित मुद्रा रवमु. धामतः ॥' यच्चेतस्तव श्रवणचिन्तनाध्ययनादिव्यापारेण विकसित सावधान च । अत एव शाश्वतधनरूपम् । तच्चेतो हर्षेणोपलक्षित धामतोऽनो मोक्षलक्षणात् खसुधा शब्दामृतं शब्दब्रह्मोदय याति । गोमूत्रिकावन्धो यमक वा ॥ 'सुरदेगस्य ते कोतिर्म- ण्डनत्वं नयन्ति यैः । वरदे शस्यते धीरैर्भवती भुवि देवता ॥' वर्गस्य । ते पुमामः । हे वरदे । धीरैरविकृतचित्तैः । तेषां कीर्तिः खग यातीति भावः । अनियतावयव यम- कम् ॥ पादपरावृत्त्या गोमूत्रिकापि ॥ 'तत्त्व वीतावततनुत्तत्त्वं ततवती तत.। वित्त चित्तं च वित्तत्व वीतावीतवता वत ॥' यतस्त्वं भवती तत्तत्वं परब्रह्मखरपम् । वीताव. ततनुत् विगतविस्तीर्णव्यथम् । विस्तारितवती । साख्यानां त्वमेव यस्मात्मर्वत्र प्रमान- मित्यर्थः । ततो हेतोहें वित् विद्ये, 'वीतसंज्ञाश्च सांख्यानां प्रधानपुरुषसद्भावका दस हेतवस्तेद्वत्तां साख्याना तव वित्तत्वं वित्त भवत्या धनत्वं प्रतीतम् । व धन प्रसिद्ध- मित्यर्थः । वतेत्याश्चर्ये । यक्षरः ॥ 'तारे शरणमुच्यन्ती सुरेशरणमुद्यमः । त्व दोषापासिनोदप्रखदोपा पासि नोदने ॥' हे ताराख्ये देवि विमले, वस्त्व शरण सती आश्रितत्राणायोत्तिष्ठमाना।शकस्य सग्रामम् ।व्यापारैः। दोपक्षेपिणा निजवाहुना रक्षति। प्रेरणकाले पलायितारो देवा भवतीं शरणमेत्य पुनः सप्रामसमर्धाः संपद्यन्त इति वाक्यार्थः । उद्यन्तीत्यत्र मुंन् चिन्त्यः । अनियतावयवं यमकम् । पादगोमृत्रिगापि ॥ प्रागुक्तेन 'सुरदेशस्य ते कीर्ति.' इत्यनेन पादपरावृत्तिगोमूत्रिकायन्धेन गह भमुना पादगोमूत्रिकावन्धनतूणवन्धेयम् । तथा हि । प्राक्तनश्लोकस्य प्रथमतृतीयपादाक्षर रधोधः क्रमेण पशिद्वये कृते गोमूत्रिकया नालिरुत्पद्यते । अनावृत्त्यान्त्यवर्णाभ्या बुनम् । तदुपरिष्टाच्च 'तारे' इत्यादिश्लोकपादैरूवक्रमेण पनिचतुष्टये कृते पादगोमू- त्रिकया मुखम् । अन्त्याना वर्णानामनावृत्त्या शराकर्षणार्थ द्वारप्रादेगदर्शनम् । इति ॥ 'सुमातरक्षयालोकरक्षयात्तमहामनाः। त्व धैर्यजननी पाति जननीतिगुणशितीः॥' अक्षयज्ञानरक्षणेन । गृहीत महन्मनो यया । धैयोत्पादिका । अनियताक्यव मध्यादिया मकम् ॥ 'ख्यातिकल्पनदर्तका त्व सामय॑जुषामितः । सदा सरक्षसां मुम्बदानवाना. मसुस्थितिः ॥ ख्यातिरेकत्र वेदानामन्यत्र दानवाना कल्पनं छेदनमिति । अद्वितीया । - १. 'शस्ते' इति देवीशतके. २. "वित्तव' इति देवीशतके. ३. 'वीतसमागवीत. संज्ञा च साख्यानाम्' इति देवीशतकव्याख्यायां कैयटः. ४. 'सद्भाया चेदया देशहे-' इति देवीशतकव्याख्यायां कैयटः. ५. 'तद्वता' इति देवीशतकच्चारया- ६. 'मुद्यन्ती' इति देवीशतके. ७. 'नुम्' स्यात्, ·२२४ काव्यमाला। । ३ त्रयाणां वेदानां परिपूर्णत्वभाजामपि । इतोऽस्मिल्लोके । अमाजगतश्च । सरक्षणाभि- मुल्यप्रदा । अकृतकानां वेद विशेषणमिदम् । जीवितरूपा सती । सराक्षसानां प्रधानदै- लानां दुःखासिका सत्यपि । रेफविवर्तिकोऽयम् । 'य' इत्यत्र रेफ उपरिष्टादधश्च परिवृत्तः ॥ "सिता संसत्तु सत्तास्ते स्तुतेत्ते सततं सतः । ततास्तितैति तस्तैतिसूतिः सूति- ततोऽति सा ॥' हे देवि, यतो निर्मला । सभासु। शोभनता। तिष्ठति । स्तवात् । तव । सदा। साधोः। तथा विस्तीर्ण विद्यमानता। एति। दीर्घायुर्भवतीत्यर्थः। क्षिप्ता ईतिसूतिरु- पद्रवप्रभवो यस्यामस्तितायाम् । ततो हेतोः शोभना ऊतिः सुरक्षा।सा प्रसिद्धा।भवसि त्वम् । यक्षरः ॥ त्वदाज्ञया जगत्सर्वं भासितं मलनुद्यतः । सदा त्वया सगन्धर्वससिद्धम- रिनुत्तितः ॥' हे मलनुत् आवरणनिवारिणि, त्वच्छासनेन त्रैलोक्यं वर्तते । यतो रिपुले- पणात्वया प्रकाशितम् । अर्धगोमूत्रिकावन्धः ॥ 'यतो याति ततोऽत्येति यया ता तायतां यतेः । मातामितोत्तमतमा तमोतीतां मतिं मम ॥' यया मत्या यतो निवर्तते ततो विमुच्यते ता मम मतिं विगततमस्का तायता पालयताम् । भवतीत्यर्थः । या मतिश्चतुर्थाश्रमस्थस्य जननी । अपरिच्छिन्ना । अत एव प्रकृष्टतमा । त्र्यक्षरः ॥ एते पोटश श्लोकाचके रेमेरारभ्य नामि यावत् अनुलोमतो लिखितः पोडशाराः । अत एव च नाभेरारभ्य पुनरनुलोमतो लिखिता अन्ये पोडश । इत्थ द्वात्रिंशदराः ॥ 'महतो त्व श्रिता दासजन मोहच्छिदावस । यः शुद्धत्वं गतः पापमन्यस्य प्रसभं जयाँ । माहात्म्यम् । हे मोहच्छिदशाननाशिनि । आवस अधिष्ठाय । इति द्विविधो हि जनः, अपापः सपापश्च ॥ 'त्व साज्ञासु जगन्मातः स्पष्टज्ञाता सुवर्मसु । प्रज्ञा मुख्या समुद्भासि तत्पृथुत्व प्रदर्शय ॥' हे जगन्मातर् , विविक्त विदिता सतीत्व शोभनवर्त्मसु सन्मार्गेषु विपये आज्ञासु निरुपणासु सा मुख्या प्रज्ञा वर्तते । तस्याः प्रज्ञायाः पृथुत्वं समुद्भासनशीलं प्रकटी कुरु । अस्मादेव चेयमार्या प्रादुर्भवति । 'आज्ञासु जगन्मातः स्पष्टज्ञाता सुवर्मसु प्रज्ञा । भासि त्व सा मुख्या समुत्पृथुत्वं प्रदर्शय तत् ॥' शोभनं वम येपा तद्विपयासु राजा सः । स्पष्टं समुत्प्रकटमानन्दरूपं महिमानं तस्मात् । शेषं तथैव ॥ 'हन्यो रुपः क्षमा एताः सदक्षोभास्त्वमुन्नतः । सतेहितः सेवते ताः सततं यः स ते हितः ॥' क्रोधस्य विनाशिन्यः एताः क्षमाः शोभना अविकाराश्च त्वमसि । भतो हेतोर्य उन्नतः प्रकृष्टः सता शोभनेन मार्गेण इंहितो व्यापारितः सततं ताः सेवते स तेऽनुक्लः ॥ 'करोपि तास्त्वमुत्सातमोहस्थाने स्थिरा मतीः । पदं यतिः मुतपसा लभतेऽतः सशुक्लिम ॥' हे उन्मूलिताज्ञानपदे यतस्ता मतीमैत्रीप्रभृदितादिकाः अचलास्त्वं करोपि, अतो हेतोः यतिर्मुमुक्षुः सह शुक्लिना वर्तते यत्तत्पदम् । तमोमल- १. 'तता स्यात्. २. 'वै समिद्धम-' इति देवीशतके. ३. 'तैः' इति देवीशतके. ४. 'नेमे' स्यात्. ५. 'ता' इति देवीशतके, ६. 'यच्छुद्र-' इति देवीशतके. ७. 'य' इति देवीशतके. ८. 'अधितिष्ट' इति देवीशतकव्याख्यायाम. ९. 'टं ज्ञा' इति ·- ५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २२५ च्युतं मात्रार्धमात्राविन्दुवर्णगतत्वेन चतुर्धा । तत्र मात्राच्युतकं यथा- 'भूतियोजितभर्तव्यः कृपाणाक्रान्तमण्डलः । महापदशुभावास त्वत्समः कुपतिः कुतः ।। अत्र कृपणेति । विभूतिर्भस्म च । महापदेति शुभावासेति संवोधने पदद्वयम् । महापदोऽशुभस्यावासेति पदमेकं च ॥ अर्धमात्राच्युतं यथा- 'पयोधरभराक्रान्ते विद्युल्लेखाविराजिते । कान्तः सर्वजनाभीष्टो वाले दुःखेन लभ्यते ॥' अत्र 'न्दु' इत्यत्र नकारो व्यञ्जनं च्युतम् ॥ बिन्दुच्युतं यथा- 'सहंसा नलिनी ताराशारिता गगनावनिः । शोभते भूमिपालानां सभा च विवुधाश्रिता ॥ सह हसेन विकाशेनेत्यपि ॥ हीनमित्यर्थः । चत्वार एते नेमिश्लोकाः। एभ्यश्च प्रथमं प्रथमं त्रीणि त्रीण्यक्षराणि लिख्यन्ते । चतुथै चारश्लोकप्रारम्भाक्षरं भवति । इत्य नेम्यर्धनिमीलनम् । पुनरनुलो- मलिखिताच्छोकषोडशकाच्चैवमेवान्त्यमक्षरं त्रिषु लिखितेपु चतुर्थ भवतीति नेमे₹ि- तीयम मीलित भवति । एवमेव चान्तलिखितैस्तैरेव नेमिश्लोकैर्नाभिनिमीलन भवति । अत एव चारद्वात्रिंशतो नेमिस्थानान्नाभितो वा तृतीय तृतीयं चाक्षरमादाय वर्णद्वा- त्रिंशतः श्लोकोऽयमुत्पद्यते ॥ 'देव्या खप्नोद्गमादिष्टदेवीशतकसंज्ञया । देशितानुपमामा- धादतो नोणसुतो नुतिम् ॥' देव्या वागीश्वर्या स्वप्नाविर्भावे आदिष्टा या देवी शतकमिति संज्ञा तया देशो निर्देशो विद्यतेऽस्यास्तस्या भावो देशिता तथानुपमां देवीस्तोत्रतया सर्वातिशायिनी नोणसुतः श्रीमानानन्दवर्धननामा स्तुतिमिमामकार्षीदिति ॥ पद्म यथा- 'भासते प्रतिभासार रसाभाताहताविभा । भावितात्मा शुभा वादे देवाभा यत ते सभा ॥' हे प्रज्ञातिशयोत्कृष्ट, वादे रसेन समन्ताद्दीप्ता हता अशोभा यया। एकाप्री- कृतहृदया वादे एव । देवैर्विजिगीषुभिः पण्डितैराभा यस्याः । यतेत्याचा निपातः । एषोऽष्टदलपद्मवन्धः । तथा हि-भाशब्दः कर्णिकास्थाने । ततोऽक्षरद्वयेनैकं दिग्दल निःसरणक्रमेण विदिग्दल चाक्षरद्वयेन प्रवेशक्रमेण । ततः स एव भाशब्दः। ततोऽक्षर- द्वयन दिग्दल निर्गमप्रवेशाभ्यां भाशब्द यावत् । ततोऽक्षरद्वयेन विदिग्दल निर्गमेण तावतैव दिग्दल प्रवेशेन भाशब्द यावत् । पुनर्भाशब्दो निर्गमेण च तदेवासरमि- त्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पाद्यमिति दिग्दलवर्णाना द्विर्भाशब्दत्य चाकृष्टव मारत्तिः ।।

·२२६ काव्यमाला। . वर्णच्युतं यया- 'सितनृशिरःखजा रचितमौलिशिरोमणिमौक्तिकैस्तथा शिखिरुचिरोलहक्पृथुललाटतटे तिलकक्रिया च सा । स्फुटविकटाट्टहासललितं वदनं स्मितपेशलं च त- दभिनवमीश्वरो वहति वेषमहो तुहिनाद्रिजार्चयुक् ॥' अत्र गौरीश्वरवर्णने सिद्धिच्छन्दसि प्रतिपादमाद्याक्षरद्वयपातेऽन्त्याक्षर- सप्तकच्युतौ चेश्वररूपवर्णनमेव प्रमिताक्षरावृत्तेन । यदि वा आद्याक्षरसप्त- कच्युतौ अन्त्याक्षरद्वयपाते च गौरीवर्णनं द्रुतविलम्बितवृत्तेन ॥ गूढ़ क्रियाकारकसंवन्धपादविषयत्वेन चतुर्धा । क्रियागूढं यथा-- 'स्तनजघनाभिराममन्दं गमनमिदं मदिरारुणेक्षणायाः । कथमिव सहसा विलोकयन्तो मदनशरज्वरजर्जरा युवानः ॥' 'हे युवानः, कथमिव यूयं न स्त' इति क्रियागूढम् ॥ कारकगूढं यथा- 'केनेमौ दुर्विदग्धेन हृदये विनिवेशितौ । पिवतस्ते शरावेण वारिकहारशीतलम् ॥' अत्र 'शरौ' इति कर्मणो गूढत्वम् ।। संवघगूढं यथा- 'न मया गोरसाभिज्ञं चेतः कस्मात्प्रकुप्यति । अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षणे ॥ अत्र 'मे चेतसागोरसाभिज्ञम्' इति संवन्धगूढम् ॥ पादगूढं यथा- (२)(१) (७) (6) (6) (4) (७) (6) 'द्युवियद्दामिनीतारसंरावविहतश्रुतिः । हैमेपुमाला शुशुभे..... ॥" अत्र 'विद्युतामिव संहतिः' इत्यस्य गूढत्वाद्रूढत्वम् ॥ १. 'मे, चेतः, आगोरसाभिज्ञम्' स्यात्. । .

·९ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २२७ गूढादीत्यादिपदेन प्रश्नोत्तर-प्रहेलिका-दुर्वचकादिपरिग्रहः ॥ एतच्च कष्टकाव्यत्वात्क्रीडामात्रफलत्वाच्च न काव्यरूपतां दधातीति न प्रतन्यते ॥ अर्थभेदभिन्नानां भङ्गाभङ्गाभ्यां युगपदुक्तिः श्लेपः । 'अर्थभेदाच्छब्दभेदः' इति नयेन वाच्यभेदेन भिन्नानामपि शब्दानां तन्त्रेण युगपदुच्चारणं भिन्नखरूपापहवनं श्लिष्यन्ति शब्दा अत्रेति श्लेपः। स च वर्णपदलिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययवचनविभक्तिरूपाणां शब्दानां भगाद- भङ्गाच द्वेषा भवति । यथा- 'अलंकारः शङ्काकरनरकपालं, परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी, वसु च वृष एको बहुवयाः ।, अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ वक्र मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ।' अत्र विधुर्विधिश्चेत्युकारेकारयोर्वर्णयोर्भङ्गः ॥ 'ते गच्छन्ति महापदं भुवि पराभूतिः समुत्पद्यते तेषां तैः समलंकृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूषिता नित्यशो ये दृष्टाः परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुप्टेन वा ।।' आदिग्रहणात् हल-शक्ति-शूल-खस्तिक-नागपाशादयो ज्ञेयाः ॥ प्रश्नोत्तरेति । तथा चाह-'यस्तु पर्यनुयोगस्य निर्भेदः क्रियते बुधैः । विदग्धगोष्ठयां वाक्यैर्वा तद्धि प्रश्नोत्तरं विदुः ॥' यथा-'काहमस्मि गुहा वक्ति प्रश्नेऽमुष्मिन्किमुत्तरम् । कथमुक्कं न जानासि कदर्थयसि यत्सखे ॥' अत्र कदर्थयसीत्येतत् कथवर्णाभ्यां मुक दर्यसीति उत्तरम् ।। एतच्च अन्तःप्रश्न-बहिःप्रश्न-जातिप्रश्नादिभेदैरनेकप्रकारं प्रकृता- नुपयोगात्कविशक्तिख्यापनफलत्वान्न प्रतन्यते ॥ प्रहेलिका यथा-'पयखिनीनां धेनूनां ब्राह्मणः प्राप्य विंशतिम् । ताभ्योऽष्टादश विक्रीय गृहीत्वैकां गृहं गतः ॥' धेन्वा ऊनाम् ॥ एवमन्येऽपि प्रहेलिकाप्रकारा अभ्यूह्याः ॥ तथा दुर्वचं दुःश्रवं दुर्योधमपि क्रीडायां न विरुध्यते । यथा-'नांदा त्वाष्ट्रारिराष्ट्र न भाष्ट्रे नादष्ट्रिणो जनाः । धा. तराष्ट्राः सुराष्ट्रे न महाराष्ट्रे तु नोष्ट्रिणः ॥' नांष्ट्राः राक्षसाः । त्वष्टुरपसमिति त्याष्ट्रो ·२२८ काव्यमाला। अत्र महतीमापदं महत्पदं वेत्यादि पदानां भङ्गः॥ 'भक्तिग्रहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पधिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैनीते हितप्राप्तये । लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशैमिनी नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥ अत्र च 'नीता ईहितप्राप्तये' इति च स्त्रीनपुंसकलिङ्गयोः श्लेषः ।। 'कुरु लालसभूलेहे महिमोहहरे तुहारिविच्छिन्ने । हरिणारिसारदेहे वरे वरं हर उमे भावम् ॥' कश्चिद्युयुत्सुानोनीनां भवानी खकान्तां च संस्कृतीकृतया वाचा तुष्टुवे हे उमे, हरे रुद्रे भावं श्रद्धां विधेहि । अर्थान्मम । कीदृशे हरे। लालसमर्थान्मनस्तद्भुवं कामं लेढि स यस्तत्र । महिम्मैव वितर्कहर्तरि । हरसंनिधौ हि सर्वज्ञानामिभव इति श्रुतिः । तोहन्त्यर्दन्ति येऽरयस्तैर्वि- रहिते सिंहवलशरीरे परिणेतरि श्रेष्ठम् । उमाया एव इमानि संवोधनप- दानि ॥ माकृते तु--हे वरे कान्ते, ते तव संवन्धिनि कुरुलालसभूलेखे महीमोहगृहे हारिणि विच्छिन्ने च तनुमध्यत्वात् । हरिप्रियाप्रधानवपुपि(?) यद्वरं नयनाननस्तनजधनादि तन्मेऽमिलापं हरतु कामं पूरयतु ।। एवं भापान्तरभङ्गेऽप्युदाहार्यम् ॥ मस्तस्यारिरिन्द्रस्तस राष्ट्रे खर्गे ॥ भापान्तरभङ्गेऽपीति । संस्कृतभाषाया माग- ध्या समावेशो यथा-'कुललालिलावलोले शलिले शे शालशालिलवशूले । कमलाशव- लालिवले मालेदि शमन्तके विशमे ॥ कश्चिजातसंसारभयो वक्ति-कुललालिनो महापु- १. 'शमन' का० प्र०. २ 'ध्यानोनीता' सात्. ३. 'कुरु लालसभूलेहे महिमो हहरे नुहारिविच्छिन्ने हरिणारिसारदेहे वरे वरं हरे उमे भावम्' इत्येव संस्कृतपक्षे पदानि. ४. 'कुरुलालसचूलेरो महीमोहगृहे ते हारिविच्छिन्ने । हरिनारीसारदेहे वरे वरं हरतु मे भावम् ॥' इति प्राकृतपक्षे छाया. १. 'कुररालिरावलोलं सलिलं तरसारसालिरवशूरम् । कमलासबलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥ इति मागधीच्छाया.

·५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २२९ । रुषान् लुनातीति । कर्मण्यण् । स चासौ लम्पटश्च तस्मिन् । शलं वज्रं तदुपलक्षितः खङ्गो येषां तान् लिशत्यल्पीकरोति यस्तस्मिन् । गृहशालिनां छेदनशूले । लक्ष्म्याः शवानि अस्पृष्टतया दरिद्राखल्लालनशीलं बलं यस्य । क्षमारहिते । मलन मालो धारणं क्षमेति यावत् । यमे एवंभूते सति ए विष्णौ दिशमविशम् । विष्णुविषयं मार्गमहमास्थित इत्यर्थः । अपरोऽर्थो मागध्याम् । कुररपशिरवलोलं व्याप्तम् । रवश- ब्दस्य प्राकृते दीर्घः । सलिलं तत् । सारसश्रेणिकूजितेन शूरं विरहिणां मारणसमय- त्वात् । कमलसौधुग्राहकैरलिभिः श्रेष्ठम् । मारयति शाम्यतो मुनीनपीत्यर्थः । विषम वियोगिभीषणम् । अनेकपक्षिसंकुलं सलिल दृष्ट्वा मुनयोऽपि क्षुभ्यन्ति किमु विरहिण इत्यर्थः ॥ सस्कृतस्य पैशाच्या यथा-'कमनेकतमादानं सुरतनरजतुच्छल तदासी- नम् । अप्पतिमान खमते सोगनिकान नरजेतुम् ॥' कस्यचित्केनचित्पीरुपे स्तुते. न्योऽसहमान आह-हे सुरते धानपुरुष, न तु रणे । खमते शून्ययुद्ध स त्वया वर्ण्यमानो राजादिः कं नरं जेतुमजतु गच्छतु । नास्त्येवासौ यं सोऽभिमवति । कीदृशं वहुतमोत्पत्तिस्थानम् । मायां प्रसिद्धामाश्रयमाणम् । अर्थान्तरवृत्तित्वेन सकर्मक- ता। यद्वा मूर्तच्छद्मरूप लब्धरूपं च । अपां पत्युर्वरुणस्येव मानो यस्य । पर्वतस्येव नि. कानः कान्तिर्यस्य । 'कनी दीप्तिकान्तिगतिपु' इति हि पठ्यते । अथ वा न गच्छतीत्यगो- ऽनश्वरः। अभ्रष्टकान्तिमित्यर्थः । एवविधा यदा नराः सन्ति तदा स त्वदुकः कमिव जयत्विति वाक्यार्थः। अथ वा एवविधा यदा न सन्ति सर्व तेन जितमतः स के नरं जेतुमजस्विति एवात्र । परार्थः पिशाचभाषायाः-कामे कृतमदाः सुरत्नरजतोच्छल- दासीः । अप्रतिमाः क्षमते म गणिका न रजयितुम् ॥' अत्र हि द्वितीयार्थे पष्टी । केन- चिद्वेश्यानामुपचारः कृतः, ताभिस्तु तस्य न कृत इति सोऽत्र वर्ण्यते ॥ सस्कृतस्य सूर- सेन्या यथा-संवादिसारसपत्ती सदागोरिजयेसुदे।भवसत्तीरदे सत्तेसंसारे सुसमानद।' हे देवि प्राणदायिनि, तव संवन्धिन्यौ सत्ते सतो विद्यमानस्य शोभनस्य च भाव इति १. “यावत्' इत्युत्तरं योग्यम्. २. 'पविष्टौ' क. ३. 'मधु' इति स्यादासवशब्दा. र्थत्वात्. ४. 'कम् अनेकतमादानम् सुरतनः अजतु छल तदा आसीनम् अप्पतिमान खमते सः अगनिकानं नरं जेतुम् ॥ इति संस्कृतपक्षे पदानि. ५. निधुवनपुरुप-' इति रुद्रटव्याख्यायाम. ६. 'वु' इति रुद्रटव्याख्यायाम. ७. 'शंवातिसारसप्राप्तिः सदा गौरि जगत्सु ते । तपः शकी रते सत्त्वे शंसारे सुशमानते ॥ इति शूरसेनीच्छाया. 'सवादिसारसंपत्ती सदागोरिजये असुदे तव सत्तीरदे पत्ते संसारे नुसमानर्दे इति संस्कृतपक्षे पदानि. ८. 'तव' इति देवीशतके 'रव' ख. ९. 'सन्तु' इति देवीशतके.

·२२० काव्यमाला। 'आत्मनश्च परेषां च प्रतापस्तव कीर्तिनुत् । भयकृद्भपते हुर्द्विषां च सुहृदां च ते ॥ अत्र नौतिनुदत्योः करोतिकृन्तत्योश्च प्रकृत्योर्भङ्गः ॥ 'त्वदुद्धृतामयस्थानरूढवणकिणाकृतिः । विभाति हरिणीभूता शशिनो लाञ्छनच्छविः ॥' हरिणीभूतेति मृगीभूता, श्यामा संपन्नेति च । अत्र विङीप्रत्यय- योर्भगः॥ द्वौ भावी विद्यमानतोज्वलतालक्षणी विद्यमानापराधरिपुजयविषये विज्ञायमाना वलस्य समृद्धिर्ययोः ते तथाविधे वर्तेते इत्यर्थः । अरिविजये जनस्य तव सांनिध्यमौज्ज्वल्यं च लक्ष्यत इति भावः । अन्यत्ते सत्ते भवसागरे शोभनपारप्रदे त्वयि सत्यां त्वत्प्रभावेण संसारसागरादुत्तीर्यत इत्यर्थः । तथा सुसमामनपभ्रशमानं शब्दं यदि वा ब्रह्मस्तम्भपर्यन्त- चतुर्दशभूतसगें नियोदिततया सुगम साधारणबेनावस्थितं शब्दब्रह्म दत्तो ये ते तादृश्यो। अपरोऽर्थः सूरसेन्याः-हे गौरि, जगत्सु सर्वदा देवतपःशक्तिर्वजवदतिढर्धाचिः ।अन- पायिनी वर्तत इत्यर्थः। कीदृशिारदे आसक्ते।क।संसारे। सत्ते श्रेयःप्रधाने सत्वे सुस- मंश्चित्तोद्रेकजयिभिर्मुमुक्षुभिः प्रणते चित्तजय एव हि मोक्षः । तथा च-'चित्तमेव हि संसारो रागादिश्क्लेशदूषितम् । तदेव तद्विनिर्मुक्तं मोक्ष इत्यभिधीयते ॥' संस्कृतस्यापभ्रं- शेन यथा-'आगममणिसुदमहिमसमसंमदकृदपरजस्सु । किर सविभयवदितोसमय उनलभावसहस्सु ॥' हे देवि, अपरजस्सु विगलितमोहेयु उत्तान्तजडतायां सत्यां वलं येषां तेषु पुरुषप्वनवसरे आगमा एव प्रकाशकत्वान्मणयस्तथा शोभनो दमश्चित्तोपशम एव निर्वापकत्वात् हिमं तयोः संवन्धी योऽसौ समोऽनाकुलो हर्पस्तं कृन्तति यत् तद- दिज्ञानम् इतः संसारात् फिर क्षिप । सविभयवत् यज्विनां भयं यथा किरसि तद्वद- ज्ञानं किरेत्यर्थः । परोऽर्थः-जस्सु पर यस्य केवलमागमाश्वेतसि तथाश्रुतमहिमा शानाववोधशमादिविषयनिग्रहाः एते च सर्व साम्यमनाकुलत्वं ददानाः कृताः । किल सापि भगवती तोपमयं निर्मलपदार्थसहस्रं सहस्रशब्दो वाहुल्यार्थे । देवी प्रसादविल- १. 'संप्राप्तिः' इति देवीशतकव्याख्यायाम्. २. 'सुशमै स्यात्. ३. 'भागमा मनति श्रुतमहिमा शमः साम्यदाः कृताः परं यस्य । फिल सापि भगवती तोपमयमुज्ज्वलभावसहस्रम् ॥' इसपभ्रंशच्छाया. 'आगममगिमुदमहिमसमसंमदकृत् अपरजस्सु किर सविमयवत् इतः असमये उज्न. समावसहस्म' इति सस्कृतपक्षे पदानि.

·५ अध्यायः काव्यानुशासनम् । 'विषं निजगले येन वने च भुजगप्रभुः। देहे येनाङ्गजो दधे जाया च स जयत्यजः ॥' अत्र गिलितं, निजे गले ।दग्धो वपुषि चेति स्यादित्यादिविभक्त्योभङ्गः॥ 'प्राज्यप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः। ददतां निर्वृतात्मान आद्योऽन्येऽपि मुदं जिनाः ॥ अत्रैकवचनबहुवचनयोर्भकः॥ एषामेव वर्णादीनामभङ्गाद्यथा- 'असावुदयमारूढः कान्तिमात्रक्कमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभिः करैः ।। उदयः शक्त्युपचयो गिरिविशेषश्च । रक्तमण्डलोऽनुरक्तप्रकृतिररुणवि- म्बश्च । राजा नृपतिश्चन्द्रश्च । मृदुभिरखेदावहैः करैर्दण्डादिभिः किर- णैश्चेत्यभङ्गः शब्दश्लेषः ॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्यौँ वाच्यौ ॥ न चायमर्थालंकार इति वाच्यम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दगतत्वेन प्रतीयमानत्वात् । तथा हि-उदयादिशब्दप्रयोगेऽलंकारः, तदर्थशक्त्युपचयगिर्यादिप्रयोगे तु नेति तद्भावतदभावानुविधायित्वात् शब्दालंकार एवायम् ॥ 'खयं च पल्लवाताम्रभाखत्करविराजिनी । प्रभातसंध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ॥' इत्यादौ तु संकरत्वमेव युक्तम् । अथ वा न्यायपरीक्षायामुपमात्रमेव । तथा हि-यथा गुणक्रियासाम्ये उपमा, तथा शब्दमात्रसाम्येऽपि दृश्यते- 'सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सितांशुविम्वमिव ।' इत्यादौ । न च तत्र शब्दश्लेषत्वं युक्तम् । पूर्णोपमाया निविषयत्वा- सितं तत्तस्येति वाक्यार्थः॥ ननु खरितादिगुणमेदाद्भिन्नप्रयत्नोचार्याणां तदभेदादभि- नप्रयत्नोच्चार्याणां च शब्दाना वन्धेऽलंकारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शब्दश्लेषोऽश्लेषवेति द्विविधाप्ययमर्थालंकारमध्ये गणितोऽन्यैरित्याशङ्कयाह-नचायमर्थालंकार इति ।। खयं चेति । गौरीपक्षे--किसलयवद्दीप्यमानाभ्यां शोभते सुखेनाप्तुं यन्न गक्य फलं तत्र लुब्धानामीहित प्रददाति । संध्यापक्षे-उब्वलस्तया मरीचिभिः शोभिता साप- १. 'कराभ्या' त्रुटितं स्यात. २. 'उज्ज्वलसूर्यमरी' स्यात.

·२३२ काव्यमाला। पत्तेः । गुणक्रियासाम्ये सा भविष्यतीति चेत्, न । अर्थश्लेषस्य निर्वि- पयत्वप्रसगात् । अथ 'दिशः प्रसादयन्नेपः' इत्यादौ वक्ष्यमाण उपमावि- रहितोऽर्थश्लेपस्य विपयः कल्प्यते । तदा द्वयोरप्यन्यत्र लब्धसत्ताकयो- रेकन संनिपाते संकरतैव प्रामोति । गुणक्रियासाम्यमुपमा शब्दसाम्यं तु श्लेप इति विशेषस्यानभिधानात् शब्दसाम्यमुपमाया विषयः । श्लेषस्य तूपमया विरहित इति 'स्वयं च पल्लवा-' इत्यादौ उपमैव न्याय्या ॥ एवं च- 'अविन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लाचण्यविन्दुका ।' इत्यादौ न विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपि तु श्लेषप्रतिभोत्पत्ति- हेतुर्विरोध एव । अत्र हि श्लेपस्य प्रतिभामानं न पुनः प्ररोहः । न च विरोधाभास इव विरोधः श्लेषाभासः श्लेषः । तस्मादेवमादिपु श्लेषप्रतिभो- त्पत्तिरलंकारान्तरमेव ॥ फले विश्रान्ती यो न लुब्धस्तद्विपये हितं प्रददाति ॥ अलंकारान्तरमिति । समा- सोच्यादिरूपम्, न तु क्षेप इत्यर्थः। तथा च-'अनुरागवती संध्या 'दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो देवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥' इत्यत्र समासोक्तित्वम् । तत्पुरःसर इति आगच्छन्त्या इव संध्यायाः कामुक इव दिवसः पुरः संमुखं सरतीति व्याख्ये. यम् । न तु पदातिन्यायेनाग्रे दिवसो गच्छति संध्या पश्चादिति । एवं हि वर्षशतैरपि समागमो न भवतीति किं चित्रम् ॥ 'नालस्यप्रसरः' इत्यादी अन्योक्तित्वम् ॥ 'यो गोपीजनवल्लभः स्तनतटव्यासद्गलब्धास्पदइछायावानवरक्तको बहुगणश्चित्रश्चतुर्हस्तकः । कृष्णः सोऽपि हताशया व्यपहतः कान्तः कयाप्यद्य मे कि राधे मधुसूदनो नहि नहि प्राणाधिकचोलकः ॥' इत्यत्र ससंदेहत्वम् ॥ यदि वान्योक्तेः सारूप्यादिः, ससंदेहस्य च सादृश्यादिः, शेपव्यतिरेकेण विविक्तोऽप्यस्ति विपयस्तदात्रापि शेपस्यान्योक्ति- ससंदेहानुग्राहक्त्वेन प्रवृत्तवात्संकरत्वं भवतु श्लेषत्वमिति । 'अलौकिकमहालोकप्रकाशि- तजगत्रय । स्तूयते देव सद्वंश मुकारत्नं न कैर्भवान् ॥' 'आदाय चापमचल कृत्वा- हीनं गुण विषमदृष्टिः। यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभावीन्नमस्तस्मै ॥' अचलं पर्वत निश्चलं च । महीनां सपणामिनं खामिनं हीन च । विपमा त्रिरूपा अस्थिरा च । अच्युतः कृष्ण गतिग्न्यश्च ॥ 'अखण्डमण्डलः श्रीमान्यस्यप पृथिवीपतिः । न निशा- वरवनानु क्लाकल्यमागतः ॥' इत्यादी च एकविपयरूपकविरोधव्यतिरेकानुप्राहकः १. रहिः स्यात्. २. 'पश्यप' का०प्र०. । - ·- ५ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३३ अर्थैक्ये ब्यादिभाषाणां च । द्वित्रिचतुःपञ्चषण्णां भाषाणामर्थाभेदे युगपदुक्तिर्यादिभापालेपः। तत्र संस्कृतप्राकृतमागधपिशाचशूरसेनापभ्रंशभाषाणां द्वियोगे पञ्चदश, त्रियोगे विंशतिः, चतुर्योगे पञ्चदश, पञ्चयोगे पट्, पड्योगे एकः । सर्वमीलने भाषाश्लेषस्य सप्तपञ्चाशद्भेदाः । एते च पूर्वोक्तभाषाश्लेषे भिन्ना- र्थत्वेऽपि द्रष्टव्याः ॥ संस्कृतप्राकृतयोर्योगो यथा- 'सरले साहसरागं परिहर रम्भोरु मुश्च संरम्भम् । विरसं विरहायासं वोढुं तव चित्तमसहं मे ॥' संस्कृतमागध्योर्यथा- 'शूलं शलन्तु शं वा विशन्तु शबला वशं विशङ्का वा । अशमदशं दुःशीला दिशन्ति काले खला अशिवम् ॥' शलन्तु गच्छन्तु । अधिरोहन्त्वित्यर्थः । शं शुभं वा यान्तु । संकीर्णाः पापकारिण इति यावत् । विशङ्काः सन्तो वशं वन्धनं वा विशन्तु । यतो- ऽविद्यमानोपशमावस्थं यथा भवत्येवमेते खला अकल्याणं दिशन्त्येव । संस्कृतपैशाच्योर्यथा- 'चम्पककलिकाकोमलकान्तिकलापाथ दीपिकानगी । इच्छति गजपतिगमना चपलायतलोचनालपितुम् ।। संस्कृतशूरसेन्योर्यथा- 'अधरदलं ते तरुणा मदिरामदमधुरवाणि सामोदम् । साधु पिबन्तु सुपीवरपरिणाहपयोधरारम्भे ॥' सुपीवरेत्याद्यपि संबोधनपदम् । संस्कृतापभ्रंशयोर्यथा- 'क्रीडन्ति प्रसरन्ति मधु कमलप्रणयि लिहन्ति । भ्रमरा मित्र सुविभ्रमा मत्ता भूरि रसन्ति ।' एवं द्वियोगान्तरे त्रिचतुर्णा च योगेषु चोदाहार्यम् । १. 'कपोला' रुद्रटे. २. 'परिणाहि' रुद्रटे.

·काव्यमाला। पड्योगो यथा- 'अलोलकमले चित्तललामकमलालये। पाहि चण्डि महामोहभङ्गभीमबलामले ॥ हे चण्डि देवि, रक्ष । अचपललक्ष्मि, मनःप्रसाधनपद्मालये । महामो- हस्य जन्मलक्षाभ्यस्ताया अविद्याया भञ्जने उग्रं यहलं तेन अकलके ॥ उक्तस्यान्येनान्यथाश्लेषाक्तिर्वक्रोक्तिः। अन्येन वक्रान्यथोक्तस्यान्येन प्रतिवत्रा श्लेषाद्भङ्गाभगरूपादन्यथाभि- धानं वक्रोक्तिः। भङ्गाद्यथा- 'किं गौरिमा प्रति रुपा, ननु गौरहं किं, कुप्यामि का प्रति, मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य- मित्थं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ।' अमगाद्यथा- 'कोऽयं द्वारि, हरिः, प्रयायुपवनं शाखामृगस्यात्र किं, कृष्णोऽहं दयिते, विभेमि सुतरां कृष्णादहं वानरात, । कान्तेऽहं मधुसूदनो, व्रज लतां तामेव मध्वन्विता- मित्य निर्वचनीकृतो दयितया हीतो हरः पातु वः ॥' काकुवक्रोक्तिस्त्वलंकारत्वेन न वाच्या । पाठधर्मत्वात् । तथा च शेष इति संकर एवायम् । एवंमन्यत्राप्यूयमिति । अत इति । अस्सादनुमानात् । न उमा अनुमा अर्थात्संध्या तस्या नत इत्यपि ॥ काकुवक्रोक्तिरिति । 'कक लील्ये' इत्यस्य धातोः काकुशब्दः । तत्र हि साकाहनिराकाहादिक्रमेण पठ्यमानोऽसौ शब्दः प्रकृतार्थादतिरिकमपि वाञ्छतीति लोल्यमस्याभिधीयते । यदि वा ईपदर्थे कु- शब्दतत्व कादेशः, तेन हृदयस्थवस्तुप्रतीतेरीपद्भुमिः काकुः। काकुळ जिला तथा- पारसंपायलात्काः । तद्रूपा वक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिरिति ॥ पाठधर्मत्वादिति । १.हरिः स्यात्, २. "विस्पष्ट क्रियमाणादलिया खरविशेपतो भवति । अर्था- न्तरप्रतीतिर्थनासी काकुचक्रोफिः ॥ इति रुद्रटे तल्लक्षणं ज्ञेयम्. ३. 'पाठ्य' स्यात्, १. 'अनुपमा' इत्येवं कश्चित्पश्चाच्छोधितः पाठः, २. 'पाट्य' इति स्यात्, अत ।

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३६ अभिप्रायवान् पाठधर्मः काकुः स कथमलंकारी स्यादिति यायावरीयः गुणीभूतव्यङ्गयप्रभेद एव चायम्, शब्दस्पृष्टत्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात् । यदाह ध्वनिकारः- 'अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते । सा व्यङ्गयस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥' तथा च भरत:--'सप्त खरास्त्रीणि स्थानानि चलारो वर्णी द्विविधा काकुः पडलकारा: पडङ्गानीति पाठ्यगुणाः । तत्र काको खरा एव वस्तुत उपकारिणः । तत्परिकरभूतं तु स्थानादि । खरेषु प्रकृतिभूतेषु काकुरूपता जन्यते । तत्र स्थानशब्देनैपां खरुपनि- पत्तेराश्रयो दर्शितः । उदात्तानुदात्तखरितकम्पितरूपतया खराणां यद्रकप्रधानत्व- मनुरणनमयं तत्त्यागेनोच्चनीचमध्यमस्थानस्पर्शित्वमात्रं पाठ्योपयोगीति दर्शितम् । यदि हि खरमतारक्तिः पाठ्ये प्राधानान्येनावलम्च्यते तदा नागक्रियासौ स्थाद, न पाठः। अत एव गानवैलक्षण्ये संपन्ने वाद्यार्थसमर्पणेन चित्तवृत्तिसमर्पणया वामिन- यानुभावरूपतालाभाय काकुरर्थरसभेदेनाभिधीयते। तत एव काकुरूपत्वमेव सर्वत्रा. नुयायि, अभिनयत्वे मुख्यापयोगात् । तथा चोचदीप्तायलंकारेष्वपि काकुशन्देनेव मुनिर्व्यवहरति । काकोरेव हि प्रकारसंपादकाः परिपूर्णताधायिनोऽलंकाराः । अलमिति पर्याप्त्यर्थ इह, न भूषणार्थः । महानि तु विच्छेदादीनि समर्थ शोभादिकं च पोपयितुं काकोरेवोपकारीणीत्येवं परमार्थतः काकुरेवेयं पैश्चमी रूपान्तरै. पूर्णोक्रियते । काका च पठ्यमानस्य खोचितचिजडरूपार्थाभिमुख्यनयनेनाभिनयतादीयत इति काकुरेवान प्रधानमिति । तत्र च सप्तखराः-षड्जऋषभगान्धारमध्यमधैवतनिपादवन्तः । एते रसेषूपपाद्याः-'हास्यशृङ्गारयोः कार्यों खरौ मध्यमपञ्चमौ । षड्जर्पभी तु कर्तव्यो वीर. रौद्राइतेवथ ॥ निषादवान् सगान्धारः करुणे सविधीयते । धैर्वतश्चापि कर्तव्यो ची- भत्से सभयानके ॥' त्रीणि स्थानानि-उरः कण्ठः शिर इति। अयमय:-शा. रीयों वीणायां केवलमुरःशिरःकण्ठलक्षणेभ्यस्त्रिभ्यः एव स्थानेभ्यो न तु पद्जटः(३), खरः परित्यकरञ्जनात्मकगानोपयोगिखव्यापारः काकुभूतः संप्रवर्तते । वायाया हि १. 'पाठ्य' स्यात्. एव 'पाठ्यगुणानिदानी वक्ष्यामः' इत्युपक्रम्य 'तद्यथा-सप्त खराः तु इलाय. भिधानमुपलभ्यते. १. 'मुख्योप' क. २. "रेवाप' क. ३. 'पञ्चमी' त्याव. ४. 'पबम'पद त्रुटितं भरते. ५. 'निषादाः । त एते भरते. ६. 'यथा' इत्यपीतःप्रारभरते. ५. 'पुच' भरते. ८. 'गान्धारथ निषादश्च कर्तव्यः करुणे रसे' भरते. ९. "धैवतधव' भरते, १०. 'षड्भ्योऽष्टभ्यः(१)' स्यात. ।

·commuter १ २३६ काव्यमाला । वीणायां प्रतिविम्बात्मिकायां रञ्जनात्मकखरखरूपव्यतिरेकेण न काकुसंपत्तिः ॥ य- दाह-शीरार्यामय वीणायां त्रिभ्यः स्थानेभ्य एव तु । उरसः शिरसः कण्ठात्खरः वाकुः प्रवर्तते । तत्र उरोनिष्पन्नेन तारेण दूरस्थानामाभापणविधिः कार्यः । यद्वा मन्द्रसरेण पाठमारभ्य क्रमेण तारं गत्वा मध्येन परिसमाप्नुयादित्यभिप्रायः ॥ उदात्ता. नुदात्तसरितकम्पिता वर्णाः । तत्र हास्यशृङ्गारयोः खरितोदात्तैर्वणेः पाठ्यमुपपाद्यम् । वीर दाहतेपूदात्तकम्पितः। करुणवीभत्सभयानकेष्वनुदात्तकम्पितैरिति ॥ द्विविधा तु काकुः साक्षादत्रैव प्रतिपादयिष्यते ॥ "उच्चो दीप्तश्च मन्द्रश्च नीचो द्रुतविलम्बितौ । पाध्यायते ह्यलंकारी:-' इति । उच्चो नाम शिरःस्थानगतस्तारः । स च दूरस्थामा- पणविस्मयोत्तरोत्तरसंजल्पत्रासनावादायेषु ॥ दीप्तो नाम शिरःस्थानगतस्तारतरः। स चाक्षेपकलहविवादामोत्कुष्टाधर्षणशौर्यदर्पतीक्ष्णरूक्षाभिधाननिर्भर्त्सनाकन्दादिषु ॥ मन्दो नामोरःस्थानस्थः निर्वेदग्लानचिन्तीत्सुक्यदैन्यव्याधिगाढशस्त्रक्षतमू मदादियु ॥ नीचो नामोर स्थानस्थो मन्द्रतरः । स स्वभावाभापणव्याधितप:श्रान्तत्रस्तपतितमू- यदिषु ॥ द्रुतो नाम कण्ठगतस्त्वरितलल्लमन्मनभयशीतज्वरातंत्रस्तायस्तासयिक- कार्यावेदनादिपु । लल्ल सविलासम् । मन्मनमव्यक्तम् । अहमेव मनो मन्ता यत्रेत्यनेना- धूयमाणम् । ललमन्मनी नायिकागतावेव वालविनोदनसान्त्वनादौ। मुश्च मुश्चेत्येवंप्रायप- राभियोगानदीकरणादौ वेति । आसयिकं शीघ्रसंपाद्यं यत्कार्य तस्यावेदनम् ॥ विल- म्बिता नाम कण्ठस्थानस्थो मन्द्रः । शृङ्गारवितर्कविचारामासूयिताव्यतार्थप्रवादल- आचिन्तातर्जितविस्मितदीर्घरोगनिपीढनादिषु । 'हास्यहारकरुणेष्विष्टा काकुर्विल- म्बिता । वीरगदाहतेपूचा दीप्ता चापि प्रशस्यते ॥ भयानके सवीभत्से द्रुता नीचा च कीर्तिता । एवं भावरसोपेता काकुः कार्या प्रयोकृभिः ॥' अङ्गानि-वि- रछेदोऽर्पणं विसर्गोऽनुवन्धो दीपनं प्रशमनमिति ॥ तत्र विच्छेदो नाम विरामकृतः । अर्पणं नाम लीलायमानमधुरवल्गुखरेण पूरयतेव रगं यत्पठ्यते । विसर्गो नाम वाक्य- न्यासः । अनुवन्धो नाम पदान्तरेष्वविच्छेदोऽनुच्छ्सनम् । दीपन नाम विस्थानशोभि वर्धमानखरं च । प्रशमनं नाम तारगतानां खराणामेवैश्वर्येणावतरणम् ॥ तत्र हास्य. नारयोरर्पणविच्छेददीपनप्रशमनसंयुक्तम् । करुणे विच्छेदप्रशमनार्पणदीपनानुवन्धवहु- लम् । वीररांद्राद्भुतेषु विसर्गविच्छेदार्पणयुक्तम् । वीभत्सभेयानकयोरिति । सर्वेषामप्ये- तेषां मन्दमध्यतारकृतः प्रयोगस्त्रिस्थानस्थो भवति । तत्र दूरस्थाभापणे तारं शि- रसा, नातिदूरे मध्यं कण्ठेन, पार्श्वतो मन्द्रमुरसा प्रयोजयेत्पाट्यमिति ॥ मन्द्रात्तारं गच्छेत्ताराद्वा मन्द्रमिति । तदेवं ध्वनिधर्मविशेषस्य काकोः पाठः । धर्मत्वमवस्थितम् ॥ १. 'वात्सल्य भरते. २. 'इस्ख' भरते. ३. 'पाव्यस्यते' भरते. ४. 'लक्षण च नियोधत' इत्यस्याने भरते. ५. 'वासनार्थ वाद्येपु' भरते. ६. 'खो' भरते. ७. 'विल- म्बितो' भरते. ८. 'त्रिस्थान' भरते. ९. 'भयानकयोर्विसर्गविच्छेदाकाविण(?)- प्रायम्' इति भरते उपलम्मादन पाठनुटितः प्रवीयते. १०. 'पाठ्यधर्मत्व' स्यात्, ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३७ सा च काकुर्द्विधा-साकाड्ला निराकाड्डा च । वाक्यस्य साकाड्डनि- राकासत्वात् । यस्माद्वाक्यात् यादृशः संकेतबलेनार्थः प्रतीयते, न तादृश एव, किं तु न्यूनाधिकः प्रमाणवलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्यं साकाटम् । तद्विपरीतं निराकासम् । वक्तृगता ह्याकाड्ढा वाक्ये उपचर्यते । सा च प्रकरणबलान्निश्चीयते । विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते ॥ विषयोऽपि त्रिविधः-अर्थान्तरम्, तदर्थगत एव विशेषः, तदर्था- भावो वा । यथा- 'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर- इति । अत्र साकासकाकुप्रभावात् 'ततोऽभ्यधिकं कुरुते' इत्यर्थान्तरे गतिः ॥ साकाड्वमिति । मन्द्रादितारान्तर्मपरिसमाप्तवर्णालकारं कण्ठोरःस्थानगत यथा भवति तथैतत्पठनीयम् ॥ तद्विपरीतमिति । यादृशो वाक्यात्सकेतवलेनार्थः प्रतीयते तादृश एव यत्रान्यूनाधिक प्रमाणवलेन निर्णययोग्यस्तदति ॥ निराकासमिति । मन्द्रादितारान्त परिसमाप्तवर्णालकारं शिरःस्थानगत यथा भवति तथेदं पठनीयमि- त्यर्थः ॥ काकुप्रभावादिति । उदात्तकम्पितवर्णस्योच्चदीप्तालकारस्य वासमात्या या काकुपठितिस्तत्प्रभावादित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि साकासकाकूदाहरणद्वये व्याख्येयम् ।। ननु श्रुतमर्थमनादृत्य कथ काकुरर्थान्तर प्रतिपादयेत् । तत्रोकमन्यैः-वस्तुखभाल वोऽत्र द्रष्टव्यः, न हि दृष्टेऽनुपपन्नं नाम' इति । वय तु चूमः-इह येयं प्रयमेन सवित्स्यन्देन प्राणोल्लासया वर्णादिरूपविशेषहीना वाग्जन्यते सा नादरूपा सती हों. स्कादिचित्तवृत्ति विधिनिषेधाद्यभिप्रायं वा तत्काय लिङ्गगतया तादात्म्येन वा गमय. तीति तावस्थितम् । तथा च प्राण्यन्तरस्य मृगसारमेयादेरपि नादमाकर्च भयरोप- शोकादि प्रतिपद्यते तदयं नादाञ्चित्तवृत्त्याद्यवगमोऽनुमानं तावत् । ये त्वेते यवि. शेषास्ते तन्नादरूपसामान्यात्मकवाक्तन्तुप्रन्थिमया इव प्राच्यप्रयत्नातिरिकनिमित्तान्त- 'यस्मिन्रदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशप्रहात् । तान्येवाहितहेतिघसरगुरूण्यत्राणि भाखन्ति मे यद्रामेण कृत तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥' इति शेषपूरणे संपूर्णः श्लोको वेणीसंहारे. २. 'ततोऽप्यधिकं स्यात्, १. 'अनियुक्तार्थमनिर्यातितवर्णा' भरते. २. 'तदिति...' स्यात्. ३. "नियुक्तार्थ निर्यातित' भरते. १.

·२३८ काव्यमाला। 'स यस्य दशकंघरं कृतवतोऽपि कक्षान्तरे गतः स्फुटमवन्ध्यतामधिपयोधि सांध्यो विधिः । तदात्मज इहागदः प्रहित एप सौमित्रिणा क स क स दशाननो ननु निवेद्यतां राक्षसाः ॥' अत्र 'तदात्मज इहाङ्गदः' इति साकाझ्या काका खगता वालिपुत्रो- चिता विशेषा अर्घ्यन्ते ॥ 'निर्वाणवैरदहना:- इति । अत्र भवन्तीति साकाहाकाकुर्भवनाभावमाह । भवन्तीति व- चनोच्चारणं त्वर्थेऽसंभावनां विदधदभावस्य निषेधात्मनो विषयं भवनल- क्षणमर्पयति । न भवन्त्येवेत्यर्थः ॥ भिन्ना कृतेः शब्दस्यैकार्थतेव पुनरुक्ताभासः । भिन्नरूपाणां सार्थकानर्थकानां शब्दानामेकार्थत्वमिवामुखे, न पुनः परमार्थतः, पुनरुक्तवदाभासनं पुनरुक्ताभासः । यथा- 'सत्त्वं सम्यक्समुन्मील्य हृदि भासि विराजसे। द्विपामरीणां त्वं सेनां वाहिनीमुदकम्पयः ॥' , रापेक्षास्वत एवान्यनाप्यभिप्रेतेऽन्यथापि प्रयोक्तुं शक्याः । अत एव दृष्टव्यभिचाराः । नादस्तु झटित्युद्भिनमुखरागपुलकस्थानीयो नान्यथाकर्तुं पार्यत ईत्यन्यथासिद्धोऽन्यथा- सिद्ध शब्दार्थ वाधत एव वा यथोकं भीरु म भयमिति । भन्यप्रकारतां वा वाक्या- घस्य विशेपार्पणेन विधत्ते ॥ वचनोच्चारणमिति । वचनस्य भवन्तीति रूपस्य ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके पञ्चमोऽध्यायः। १. 'प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डतनयाः सह माधवेन । रकप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च खस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥' इति शेपयोजने संपूर्णश्लोको वेणीसंहारे द्रष्टव्यः. २.-३. 'भवन्त्विति' स्यात्, नाटके वा 'भवन्ति' इति स्यात्, विवेकसंवादात्. १. 'इत्यनन्ययासिद्धों' स्यात्. - ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २३९ हे देवि, विगतरजोविकारे हृदि सत्त्वाख्यं गुणं प्रकाश्य शोभसे । अरीणामखिन्नां सनायकां चमूमुत्कम्पितवती । अत्र 'भासि'-'विराजसे'- इत्यादिशब्दाः सार्थकाः । 'उदकम्'-'पयः'-शब्दौ निरर्थको ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायामलंकारचूडामणिसंज्ञखोपज्ञकाव्यानुशासनवृत्ती शब्दालंकारवर्णनः पञ्चमोऽध्यायः । - पछोऽध्यायः । अथार्थालंकाराणामेकोनत्रिंशतमाह- हृद्यं साधर्म्यमुपमा । कार्यकारणयोरसंभवादुपमानोपमेययोरेव साधर्म्यं भवतीति तयोरेव समानेन धर्मेण संबन्ध उपमा । हृद्यं सहृदयहृदयाहादकारि । तेन सत्त्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादिसाधये नोपमा । तथा 'कुम्भ इव मुखम्' इत्यादि शृङ्गारादौ । हास्यादौ तु न दोषः । हृद्यग्रहणं च प्रत्यलंकारमुपतिष्ठते । साधम्य च देशादिभिर्मिन्नानां गुणक्रियादिसाधारणधर्मवत्त्वम् । अभेदे धेकत्वमेव स्यात् । तेन 'पुरुष इव पुरुषः' इति सत्यपि पुरुपद्वयस्य पुरुप- त्वानुगमनलक्षणे साम्ये नोपमा । यदा तु द्वितीयः पुरुषशब्दः शक्ति- मूलव्यङ्गयपरतयावदातकर्मवचनः, तदानीं भिन्नत्वाद्भवत्येव । यथा- 'निघ्नन्नभिमुखः शूरोऽनेकशो बहुशः परान् । संग्रामे विचरत्येष पुरुषः पुरुषो यथा ॥ एवं च यत्रासाधारणताप्रतिपादनार्थमेकस्यापि भेदः कल्प्यते, तत्रा- प्युपमा भवति । एकोनत्रिंशतमिति । उपमोत्प्रेक्षारूपकनिदर्शनदीपकान्योक्तिपर्यायोकातिशयो- क्याक्षेपविरोधसहोक्तिसमासोतिजातिव्याजस्तुतिश्लेषव्यतिरेकार्थान्तरन्यासससंदेहाप- हुतिपरिवृत्त्यनुमानस्मृतिभ्रान्तिविषमसमसमुच्चयपरिसंख्याकारणमालासंकरान् ॥ अ. साधारणताप्रतिपादनार्थमिति । एतत्सदृशमन्य नास्तीत्वसाधारणता तत्प्रतिपाद- नार्थमित्यर्थः । यथा 'उभौ यदि व्योनि पृथक्प्रवाही' इत्यादौ कल्पितोपमायामन्य- रुत्पाद्योपमेयपरैरतिशयोक्तिरिति च व्यपदेश्यायां वर्णनीयत्स वस्तुनः प्राप्तोत्कर्षस ·काव्यमाला। यथा- 'न केवलं भाति नितान्तकान्तिनितम्विनी सैव नितम्विनीव । यावद्विलासायुधलासवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ॥' तत्र देगेनोपमानोपमेययोमेंदो यथा-'मधुरेव पाटलिपुत्रमाढ्यजन- पदम्। कालेन यथा--'वसन्त इव हेमन्तः कामिनीसुखहेतुः । क्रियया यथा-'नृत्यमिव गमनमस्याः सविलासम् । गुणेन यथा-गौरीव श्यामा सुभगा । जात्या यथा-'विप्र इव क्षत्रियः श्रोत्रियः' । द्रव्येण यथा-'तीर्थकर इव गणधरः पूज्यः' । समवायेन यथा-'विषाणित्वमिव दंष्ट्रित्वं हिंस्रम् । अभावेन यथा-'मोक्ष इव समाधौ दुःखाभावः । धर्मस्य च साम्यसमन्वयसमुद्भवसातिशयत्वविरहात्सर्वेपां पुराणानां पदार्थानां नूतनम- सद्भूतं किमपि काल्पनिकमुपमानं धर्मान्तरं वा विवक्षितसातिशयत्वसंपत्तये कवयः समुद्धिसन्ति तथानन्वयेऽपि वर्ण्यमानसौकुमार्यमाहात्म्यात्काल्पनिकमप्युपमानमुपप- मम् ॥ ननु वास्तवस्य द्वित्वस्याविद्यमानत्वात् उभयनिष्ठत्वाच्चोपमानोपमेयभावव्यव- स्थितरुपमया सह लक्षणानन्यत्वमनन्वयस्य न संभवतीत्याशङ्कयाह-एकस्यापि भेदः कल्प्यत इति । अयमभिप्रायः-समारोपितरूपस्य द्विवस्थाभ्युपगमादुपमानो- पमेयभावसंबन्धनिवन्धनत्वमुपमाया लक्षणं विद्यत एवेति नान्वयः पृथगलंकारत्वेन वाच्य इति ॥ विलासायुधः कामः । अत्र सैव नितम्बिनीवेत्येतत्तद्विलासा इवेत्येतच्चो- पमानतया विश्रान्तिमलभमानमन्यव्यावृत्ती लक्षणयावतिष्ठते ॥ विषाणित्वमिव दंष्ट्रित्वमिति । अत्र 'समासकृत्तद्धितेपु संवन्धाभिधानम्' इति वचनात्संयोगस्य चामावादर्थात्समवायत्य संभवाद्यस्य गुणस्य हि भावाव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने 'स्वतली' इति त्वप्रत्ययेन समवायस्याभिधानम् । तस्य च सत्यप्येकत्वे उपाधिनिवन्धनं भेदरल्पन न्याय्यम् । ततश्च विषाणोपाधिकः समवाय उपमानं दष्ट्रोपाधिकस्तूपमेय इति ॥ मोक्ष इवेति । मोक्षे दुःखाभाव इव समाधी दुःखाभाव इति भावः ॥ नित्यसमास १. 'नानन्वयः स्यात्. २. 'इत्यर्थः' ख. ३. अयं कोष्टकान्तर्गतः पाठोऽत्र लेराक्प्रमादात्पतितो भवेत्, अग्रे 'नेत्ररिवो-' इत्येतच्छोकप्रकरणे 'इवेन नित्यस. मामः' इत्यस्य व्याल्यारूपो भवेत.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २११ सोपमानोपमेयधर्मोपमावाचकानामुपादाने पूर्णा वाक्ये वृत्तौ च । सेत्युपमा । प्रसिद्धमुपमानमप्रसिद्धमुपमेयम् । प्रसिद्धयप्रसिद्धी च कविविवक्षावशादेव । धर्मो मनोज्ञत्वादिः । उपमावाचका इव-वा-यथा- शब्दाः सदृशसंनिभादयश्च । अमीपामुपादाने पूर्णा । सा च वाक्ये वृत्ती च भवति । वाक्ये यथा- 'क्षणं कामज्वरोच्छित्त्यै भूयःसंतापवृद्धये । वियोगिनामभूञ्चान्द्री चन्द्रिका वदनं यथा ।' परार्थाभिधानं वृत्तिः । सा च यद्यपि समासतद्धितनामधातुभेदेन त्रिविधा लुप्तायामुदाहरिष्यते, तथापीह समासतद्धितयोरेव संभवति । यथा- 'नत्रैरिवोत्पलैः पौर्मुखैरिव सर:श्रियः । तरुण्य इव भान्ति स चक्रवाकैः स्तनैरिव ।। अत्रेवेन नित्यसमासः। इति । ये विवेन समासं नेच्छन्ति, तन्मते वाक्योपमायामिदमुदाहरणम् । समा- सोपमाया तु-'अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः । मुरतरुतशः स भवानभिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य ॥' इत्युदाहार्यम् ॥] प्रसिद्धमिति । इन्दु. मुखी कन्या इत्यादी प्रसिद्ध चन्द्रादि उपमानम्, प्रसिद्ध तु मुखाद्युपमेयम् । ननु 'ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलकता।' इत्यादौ कामिनीगण्डादेरुपमानत्वं चन्द्रादेश्वोपमेयत्वमुपलभ्यते, तत्कयमुच्यते प्रसिद्ध. मुपमानमप्रसिद्धमुपमेयमिति आशङ्कयाह-प्रसिद्धयप्रसिद्धी चेति । तथा हि स्त्रीमात्रस्य गण्डपाण्डुतायाः कल्पनानुपपत्तेः । कामयते प्रियतममिति यौगित्वाप्रयो कामिनीशब्दात्प्रतीयमानहृदयस्थितदुर्लभमनोहारिप्रियतमाया गण्डश्चन्द्रादप्यधिकचम. कारदायित्वेन प्रधानतया प्रसिद्ध इति कविविवक्षावशादेव प्रसिधप्रसिद्धी मनीकि- येते ।न सर्वलोकप्रसिद्धयेत्यर्थः । यैरपि प्राकरणिकमुपमेयमप्राकरणिक्मुपमानमिति पक्षः समाश्रियते, तैरपि कविप्रसिद्धिरवश्यमगीकर्तव्यैव । तथा हि चन्दकामिनीगण्डा- दिना प्रसिद्धगुणेनाप्राकरणिकेन प्राकरणिक मुखचन्द्रायप्रसिद्धगुणमुपनीयते । उप समीपे मीयते क्षिप्यते खसादृश्यपरिप्रापणादुपमेयं येन तदुपमानम् । यत्तु तेन समीपे क्षिप्यते सौन्दर्यादिगुणयोगित्वेन तत्र प्राकरणिकेऽप्रसिद्ध वदनचन्द्रादि तदुपने- १. 'यौगिकत्वा' स्यात. ३१ - ·२४२ काव्यमाला। - 'गाम्भीर्यमहिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत् । दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥' अत्रेवार्थ तुल्यार्थे च वतिस्तद्धितः । एकद्वित्रिलोपे लुप्ता। उपमानादीनां मध्यादेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा यथासंभवं लोपे लुप्तो- पमा । सा च वाक्ये वृत्तौ च । एकलोपे वाक्यगता यथा- 'अनाधिव्याघिसंवाधममन्दानन्दकारणम् । न किंचिदन्यदस्तीह समाधेः सदृशं सखे ॥ अत्र यद्यपि सदृशशब्दाभिधेयस्योत्कृष्टतरगुणत्वेनाप्राप्यताप्रतिपादना- दुपमानत्वं बलादायातम्, तथापि तस्य साक्षादनिर्देशादुपमानस्य लोपः । तथा- 'धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिनः । करणीयं वचश्चेतः सत्यं तस्यामृतं यथा ॥ अत्राहादकत्वादिधर्मलोपः : । उपमेयोपमावाचकयोस्तु वाक्ये लोपो न संभवति । द्विलोपे यथा- 'ढुण्डैिल्लिन्तु मरीहिसि कण्टयकलियाई केयइवणाई । मालइकुसुमेण समं भमर भमन्तो न पाविहिसि ॥ अत्र धर्मोपमानयोर्लोपः। वृत्तौ एकलोपे यथा- 'अनाधिव्याधिसंवाधममन्दानन्दकारणम् । न किंचिदन्यदस्तीह समाधिसदृशं सखे ॥ अत्र समासे उपमानस्यानिर्देशः । - १. 'दुण्डुनन्त' का० प्र०, २. 'अन्वेषयन्मरिष्यति कण्टककलितानि केतकीवनानि । मालतीकमुमेन समं भ्रमर भ्रमनपि न प्राप्स्यसि ॥' [इतिच्छाया ।

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । तथा 'राजीवमिव ते वक्र नेत्रे नीलोत्पले इव । रम्भास्तम्भाविवोरू च करिकुम्भाविव स्तनौ ।' अत्रेवेन नित्यसमासे धर्मलोपः। तथा-- - 'शरदिन्दुसुन्दरमुखीकुवलयदलदीर्घलोचना सा मे । दहति मनः कथमनिशं रम्भाग भिरामोरूः ॥' अत्र बहुव्रीहौ उपमावाचकलोपः । तथा- 'मृधे निदाघधर्माशुदर्श पश्यन्ति ते परे । स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः । अत्र नित्यसमासे 'कर्मकोंर्णमि' इव-लोपः । तथा- 'हंसो ध्वाजविरावी स्यादुष्ट्रकोशी च कोकिलः । खरनादी मयूरोऽपि त्वां चेद्वदसि वाग्ग्मिनि ।' अत्र नित्यसमासे कर्तरि णिनि चोपमावाचकलोपः । यथा वा- 'पूर्णेन्दुकल्पवदना मृणालीदेश्यदोर्लता । चक्रदेशीयजघना सा स्वप्नेऽपि न दृश्यते ।' अत्र तद्धितवृत्तौ धर्मलोपः । इवार्थश्च कल्पवादिभिः साक्षादभिहितः । ईषदपरिसमाप्तः पूर्णेन्दुरिति पूर्णेन्दुसदृशमित्यर्थो न तु पूर्णेन्दुरेवेति ईपदप- रिसमाप्तिविशिष्टेऽर्थे कल्पवादीनां स्मरणात् । ईपदपरिसमाप्तः पूर्णेन्दुरिति वचनवृत्त्या यद्यपि रूपकच्छायां भजते, तथापि प्रातीतिकेन रूपेणोपमेव । यम् ॥ वचनवृत्त्येति । सामानाधिकरण्यरूपया । ननु कथनीपदपरिसमाप्तिपटते यावता पूर्णेन्दुशब्देन पूर्णेन्दुजातिरुच्यते तदाधारो वा द्रव्यम् । तत्र जातिस्तावदेका १. 'त्व' स्यात.

·काव्यमाला। - तथा पत्र पूर्णन्दुसदृशं वदनमित्ययमर्थः प्रतीयते, न त्वीषदपरिसमाप्तः पूर्णन्दुरिति । यथा वा- 'सूर्यायति सुधारश्मिमनाथति मृतायते । मृतस्तु कान्ताविरहे खर्गेऽपि नरकीयति ॥ अत्र नामधातुवृत्तौ कर्माधारयोः क्यनि कर्तुः विपि क्यङि च इव-लोपः। द्विलोपे यथा- 'दुण्डुल्लिन्तु मरीहिसि कण्टयकलियाई केयइवणाई । मालइकुसुमसरित्थं भमर भमन्तो न पाविहिसि ॥' अत्र कुसुमसदृक्षमिति समासे धर्मस्योपमानस्य च लोपः । तथा 'परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । संपराये प्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः ॥' अत्र समासे धर्मस्येवस्य च लोपः । निरवयवा चेति सर्वस्मिन्नाश्रये समाप्ता । द्रव्यमपि यत्तया संवद्धं तत्सर्वतः पूर्णवात्स. माप्तमेव । तस्मादसभव एवास्याः । सामानाधिकरण्यमपि पूर्णन्दुकल्पं वदनमिति वदन. शब्ढेन प्राप्नोति तस्यार्थान्तरवाचिसान्नैष दोपः । इह शब्दादुच्चरितद्वयं प्रतीयते । शब्दार्थो जातिव्यं वा । अभिधेयसंयन्धेन वा अशब्दार्थभूता अपि गुणाः । यत्र चतदुभयमस्ति तत्र परिसमाप्तिः । यत्र त्वन्यतरनास्ति तत्रेपदपरिसमाप्तिः। तत्रेह पूर्णेन्दुशब्दः पूर्णन्दुजातिहीने आह्लादनादिगुणहीने वा द्रव्ये वर्तत इत्युपपद्यते । ईप- दपरिसमाप्तिः । सामानाधिकरण्यमुपपद्यत एव कथ यदा तावत्पूर्णेन्दुजातिहीने केनचि. साधम्यण बदनशब्दाभिधेयेऽर्थे वर्तित्वात्पूर्णेन्दुशब्दः कल्पप्प्रत्ययमुत्पादयति तदा यदनगदेन मामानाधिकरण्यं भवति । उभयोरेकार्थवृत्तिलात् । यदा तु गुणहीने पूर्णे- न्दुजातीय एव पूर्णन्दुशब्दस्तदापि यथा गौर्वाहीनक इति । सामानाधिकरण्य तथा भवति । गुणहीनो हि पूर्णन्दुः पूर्णेन्दुकल्पशब्देनोच्यते तेन च तुल्य वदनमिति तदपि १. 'टुण्डनन्त' का० प्र०. 'अन्वपयन्मरिष्यसि कष्टककलितानि केतकीवनानि । मालतीकुमुममक्ष भ्रमर भ्रमन्नपि न प्राप्स्यसि ॥' [इति च्छाया ।

·१ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २४५ त्रिलोपे यथा- यथा वा- 'अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति ॥' अत्र नामधातुवृत्तौ सहस्रायुधमिवात्मानमाचरतीत्यात्मा उपमेयः । स चेवादिश्च लुप्तः । आचारलक्षणश्च धर्मः क्यप्प्रत्ययेन साक्षादभिहितः । तथा- 'सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि ।' अत्र नामधातुवृत्तौ धर्मस्योपमावाचकस्य च लोपः । -मृगनयनेति । मृगस्य नयने इति प्रथमं तत्पुरुषः, ततो मृगनयने इव नयने यस्या इति उष्ट्रमुखादित्वाहहुव्रीहिः । अत्र गुणद्योतकोपमानशब्दानां लोपः । यदा तु मृगशब्द एव लक्षणया मृगनयनवृत्तिस्तदा मृग एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्यैष विषयः, न त्वस्योपमासमासस्येति नास्ति स्थानमुप- मायास्त्रिलोपिन्याः । केचित्तु-अयःशूलेनान्विच्छत्यायःशूलिक इत्यादी क्रूराचारोपमेयतैक्ष्ण्यधर्मेवादीनां लोपे त्रिलोपिनीमुपमामुदाहरन्ति, तन्न युक्तम् । क्रूरस्याचारस्यान्वेिषणोपायादेरयःशूलतयाध्यवसानादतिशयो- क्तिरेवायम् । एवं दाण्डाजिनिक इत्यादिष्वपि द्रष्टव्यम् । पूर्णेन्दुकल्पशब्देनाभिधायिष्यते॥ङ्कराचारोपमेयेति । तथा पत्रायःशूलमुपमानम, अर्थान्वेषणोपायः कश्चिदुपमेयः, तीक्ष्णवादिः साधारणो धर्मः, उपमानोपमेयभावधेति चतुष्टयमवगम्यते तन्मध्याच्च शब्दस्पष्टमुपमानमयःशूलेनेति शिष्टस्य तु त्रितयस्यायसा- मादवगतिरिति ॥ दाण्डाजिनिक इत्यादिण्वपीति । तथा हि दम्भस्य दण्डा. जिनतयाध्यवासितस्य जीवनक्रियाकरणत्व दण्डाजिनेनार्थानन्विच्छति दम्भन जीवतीति दाण्डाजिनिकः । दाम्भिक इत्यर्थः । एवं पार्थेनार्थानन्विच्छति। अनृपायेन जीवतीति पार्श्वकः । कौसतिको जालिक इत्यर्थः । तथा शीतक उष्णक इत्यत्राप्यलसत्वशीघ्रत्वयो. शीतोष्णत्वाभ्यामध्यवसितयोः करणक्रिया प्रति विशेषणत्व कर्मत्व च । शीतं करोति शीतकोऽलसः।जड इत्यर्थः । एवमुष्णकः शीघ्रकारी दक्ष इत्यर्थः। तथैव च वा नुम- ·२४६ काव्यमाला। मालोपमादयस्तूपमाया नातिरिच्यन्ते इति न पृथग्लक्षिताः । तथा हि- 'सोह व लक्खणमुहं वणमाल व वियर्ड हरिवइस्स उरम् । कित्ति व पवणतणयं आण व वलाई से वैलग्गए दिट्ठी ॥ इयमभिन्ने साधारणे धर्मे 'ज्योत्लेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' इति भिन्ने वा तस्मिन्नेकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा । तथा- 'याम इव याति दिवसो दिनमिव मासोऽथ मासवर्षम् । वर्पमिव यौवनमिदं यौवनमिव जीवितं जगतः ॥' 'नभ इव विमलं सलिलं सलिलमिवानन्दकारि शशिविम्बम् । शशिविम्वमिव लसद्दयुति तरुणीवदनं शरत्कुरुते ॥ अन यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे रसनोपमा ॥ 'अलिवलयैरलकैरिव कुसुमस्तवकैः स्तनैरिव वसन्ते । भान्ति लता ललना इव पाणिभिरिव किसलयैः सपदि ।। तथा- 'कमलदलैरधरैरिव दशनैरिव केसरैर्विराजन्ते । अलिवलयैरलकैरिव कमलैर्वदनैरिव नलिन्यः ॥ पति, 'अश्मा लुलुठिपते, 'कूल पिपतिपति' इत्यादि ॥ भाष्यकारस्यापि चैवमादावति- शयोक्तिभेदत्वमेवेष्टम् । यदाह--'न तिइन्तेनोपमानमस्ति' । आख्यातं नोपमानं भव- तीत्यर्थः । एव वर्तमानसामीप्यादावतिशयोक्तिभेदत्वं यथाप्रतीति योज्यम् । तथा च- 'मुन्सामीप्ये सद्वद्वा' इति वर्तमानसमीपे भूते भविष्यति च वर्तमानवत्प्रत्यया भवन्ति । क्दा देवदत्त आगतोऽसि । अयमागच्छामि । आगच्छन्तमेव मा विद्धि । अयमागमम् । एपोऽस्म्यागतः । कदा देवदत्त, गमिष्यसि । एप गच्छामि । गच्छन्तमेव मां विद्धि । एप गमिष्यामि । एप गन्तास्मि । एवमन्यदपि । हरिपतेः सुग्रीवस्य । से इति १. 'गोभव लक्ष्मणमुख वनमालेव विकट हरिपतेः । कीतिरिव पवनतनयमाव बलान्यस्य विलगति दृष्टिः ॥ इति च्छाया । २. 'विलग्गइ' सेतुवन्धे. - ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २४७ अत्रोपमानोपमेययोरवयविनोः समस्तविपया, अवयवानां चैकदेश- विषया॥ 'तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम् । निलीनां नलिनीखण्डे कथं तु त्वां लभेमहि ॥ अत्रोभयोरुपमेयत्वे उपमानत्वे चोपमेयोपमा ।। 'त्वन्मुखं त्वन्मुखमिव त्वदृशौ त्वदृशाविव । त्वन्मूर्तिरिव मूर्तिस्ते त्वमिव त्वं कृशोदरि ।' अत्रैकस्येवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयः॥ 'उभौ यदि व्योमि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम् । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ अत्रासद्भूतस्योपमानसंभावनादुत्पाद्योपमा ॥ 'तासां तु पश्चात्कनकप्रभाणां काली कपालाभरणा चकागे। बलाकिनीनीलपयोदराजिः पुरः परिक्षिप्तशतहूदेव ॥ अत्र यथेष्टं विशेषणैरुपमेयं परिकल्प्य तादृशमेव सिद्धमुपमानमुपात- मिति कल्पितोपमेत्यादि । आसा हि पृथग्लक्षणकरणे एवंविधवैचित्र्य- सहस्रसंभवादतिप्रसङ्गः स्यादिति ।। असद्धर्मसंभावनमिवादिद्योत्योत्प्रेक्षा । प्राकरणिकेऽर्थे ये धर्मा गुणक्रियालक्षणास्तदभावलक्षणा वा तेषां संभावनं तद्योगोत्प्रेक्षणमुत्प्रेक्षा । सा चेव-मन्ये-शके-ध्रुवं-प्रायो-नूनमित्यादिभिः शब्दैोत्यते। रामस्य ॥ तदभावलक्षणेति । गुणक्रियामावलक्षणः । तद्योगोत्प्रेक्षणमिति । अन्यधर्माणां खधर्मीभूताद्वस्तुन उत्कलितानां रसभावाभिव्यचयनुगुणतया वस्त्यन्त- राध्यस्तत्वेन लब्धप्रकर्षाणामीक्षणमित्यर्थः । हृद्यग्रहणानुवृत्तलोंकातिकान्तगोचरत्वमस्या अभ्यनुज्ञातमेव । तेन यत्र कुतधिनिमित्तालौविक्येय धर्माणां संभावना, न तत्रोत्प्रेक्षा। न हि 'भारं वहतीव पुगवः', पयो ददातीव वीगवी' इत्युत्प्रेक्षा प्रवर्नते, लोरातिमान्त- ·२४८ काव्यमाला। यथा- --- 'वलं जगध्वंसनरक्षणक्षमं क्षमा च किं संगमके कृतागसि । इतीव संचिन्त्य विमुच्य मानसं रुषेव रोपस्तव नाथ निर्ययौ ॥ अत्र रोपलक्षणस्य गुणस्योत्प्रेक्षा । 'असंतोपादिवाकृष्टकर्णयोः प्राप्तशासनः । स्वधाम कामिनीनेने प्रसारयति मन्मथः ।।' अत्र संतोषगुणाभावस्य ॥ 'वियति विसर्पतीव कुमुदेपु बहूभवतीव योषितां प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डविपाण्डुपु गण्डभित्तिषु । अम्भसि विकसतीव हसतीव सुधाधवलेपु धामसु ध्वजपटपल्लवेपु ललतीव समीरचलेपु चन्द्रिका ।।' अत्र क्रियायाः ॥ 'कपोलफलकावस्याः कष्टं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीक्षा क्षामतां गतौ।' अत्र दर्शनक्रियाभावस्य ॥ एवं च- 'हिरण्मयी सा ललनेव जङ्गमाच्युता दिवः स्थास्नुरिवाचिरप्रभा । शशाङ्ककान्तेरधिदेवताकृतिः सुता दे तस्य सुताय मैथिली ॥' तथा- 'अकालसंध्यामिव धातुमचाम् । तथा- 'आवर्जिता किंचिदिव स्तनाभ्यां वासो वसाना तरुणार्करागम् । मुजातपुप्पस्तवकावनम्रा संचारिणी पल्लविनी लतेव ॥ तथा- 'अचिराभामिव विधनां ज्योल्लामिव कुमुदवन्धुना विकलाम् । रतिमिपमन्मथरहितां श्रियमिव हरिवक्षसः पतिताम् ॥' १. 'रतिमिव मन्मस्थान.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २४९ तथा- 'स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः।' इत्यादावुत्प्रेक्षाबुद्धिन विधेया ॥ यद्यप्येषु खरूपतो विशेषणतश्चोपपाद्य(8) कल्पितम् , तथाप्युपमैव । उपमानोपमेययोः साधर्म्यस्य तद्वाचकानां प्रतीयमानत्वात् ॥ सादृश्ये भेदेनारोपो रूपकमेकानेकविपयम् । सादृश्ये निमित्ते सति भेदेन विषयविषयिणोनिर्देशेन आरोपोऽतथा- भूतेऽपि तथात्वेनाध्यवसायो रूपयत्येकतां नयतीति रूपकम् । आरोप्य- माणरूपेणारोपविषयस्य रूपवतः क्रियमाणत्वात् । सादृश्यग्रहणं कार्यका- रणभावादिनिमित्तान्तरव्युदासार्थम् । तेन 'आयुर्घतम्' इत्यादौ न रूप- कम् । भेदग्रहणमभेदारोपनिरासार्थम् । तत्र ह्यतिशयोक्तिर्वक्ष्यते । तच्च एकमनेकं चारोपस्य विषयो यत्र तत्तथा ॥ तत्रैकविषयं यथा- 'कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिपु य- सखीः कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत् । गोचराया एव संभावनाया उत्प्रेक्षागोचरत्वात् ॥ विषयविपयिणोरिति । अर्थादु. पमानोपमेययोः ॥ तथात्वेनाध्यवसाय इति । 'मुखं चन्द्रः' इत्यादी गोणीरत्तिविप- यतयेत्यर्थः । तथा हि उपमेयशब्दो धर्मिवाची । द्वितीयेनोपमानशब्देन तथाभूतेनानुप. पद्यमानसामानाधिकरण्यस्तस्यैवोपमानपदस्य खाभिधेयाविनाभूतगुणवृत्तितां नियमयति। ततश्च सामानाधिकरण्यमप्युपपद्यते । अत एव च भेदेऽप्यभेदप्रतीतिरिय नापन्यायः । तथा यज्ञाते भेदे किलाभेदप्रतीतिरेव यत्र, तन्मिथ्याज्ञानम् । यथा शुफिकायां रजत. प्रतीतिः । तथा भेदे ज्ञातेऽपि यत्राभेदप्रतीतिरिव सोपमा । भेदे शातेऽप्चामुख्ये कि. लाभेदप्रतीतौ संजातायामपि पश्चादत्रैवविधे विशिष्टे सादृश्ये विधान्तिस्तटूपकम् । अन्यथा भेदेऽप्यभेदप्रतीतावन्याय एव स्यात् । ततश्च मिथ्याज्ञानसालंकाररूपत्व थ. मुच्यते । अत्र च केचिच्छन्दारोपपूर्वकमारोप त्रुवते । अपरे विपर्ययम् । अन्ये योग- पद्येनोभयम् । एष एव च युक्तः पक्ष इत्याहुः । तथा हि-'शब्दापचारात्ताप्य रूपके कैश्चिदुच्यते । ताद्रूप्यारोपतस्त्वन्यैः शब्दारोपोऽत्र कथ्यते ॥ उपमानगुणैस्त्वन्यानुप- पमेयगुणान्गुणान् । पश्यतां युगपद्भाति तत्र तच्छब्दरूपता ॥' तत्रेत्युपमेये । तच्छ- १. 'सखी' का०प्र०. ३२ ·२५० काव्यमाला। विनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेव्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥ यत्र चैकलिन्विषयेऽनेकान्यारोप्याणि, तदप्येकविषयम् । यथा- 'सौन्दर्यत्स तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्गमः कान्तेः कार्मणकर्म नमरहसामुल्लासनावासभूः । विद्या वक्रगिरां विघेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्रिया प्राणाः पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा प्रिया ॥' यत्र चैकत्र विषये आरोप्यं श्रौतं विषयान्तरे तु गम्यं तदप्येकविषयम्। व्देति । उपमानशब्दारोप उपमानरूपारोपश्च ॥ प्रेमलतिकेति । प्रेमैव लति- केति । मयूरव्यंसकादित्वादेवशब्दलोपी समासः ॥ ननु व्याघ्रादिद्वारेण इवशन्दलोपी समासो लप्तोपमाया दृश्यते । ततश्चोभयप्राप्तेरवश्यंभाविनीत्वाद्वक्ष्यमाणसंदेहसंकरः प्राप्नोति । उच्यते यत्रान्यतरपरिग्रहे साधकप्रमाणाभावस्तदितरस्य वा परिहारे न सादाधकं प्रमाणं तंत्रवोभयप्रसक्तिरनिवार्येति स एव संदेहसंकरोऽलंकारस्य विषयो वक्ष्यते । इह तु लतायाः सेवनमानुकूल्यादारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्ति तत्संकरशदा न कार्या । एवं बाधकेनापि प्रमाणेन संदेहांशापवर्तनादपरांशप्रतिष्ठायां निरवकाशतैव संदेहस्य । यथा---'मधुसुरभिणि पट्पदेन पुप्पे मुख इव साललतावधूरिव । मुस इव पुष्पे मधुकरेण चुम्च्यते स्म' इति विवक्षायामिवश. ब्दद्वयेन वाक्यार्थासंगतिर्वाधकं प्रमाण समासे लुप्तोपमायाः, न तु 'साललतावधूगु- णयोगिनी मुख इव पट्पदेन चुचुम्वे' इति रूपकस्य । तथा हि मुख इव पुष्प इत्यत्र सदृशस्य पुष्पस्य प्रतिपत्ती मुसाधीयमानविशेषता पुष्पाश्रिता पूर्वमेव प्रतीतौरस्यतयो. पारोहति । तेन मुखसामर्थ्याक्षिप्तया वध्या कयापि भवितव्यमिति । सान लताभिधी- यते । तस्मात्तेव वधूरियाजसी रूपके प्रतिपत्तिः । उपमाप्रतिपत्तेस्त्वनाजसत्वं मुखो- पमितिसामाक्षिप्तपुष्पगतरूपविशेषानुपयोगित्वात् । तथा चात्रोपमेये पुष्पविशेपे मुसोपमितिसामाक्षिप्त चुम्वनाधारत्वादी न सालताया उपयोगोऽस्ति, वध्या एव तत्रोपयोगित्वात् । तेन वधूरत्र प्रधानम्, तदुपयोगिनी तु साललता साललतैव वधूरि- सनया रूपमन्यायया संगतिः प्रतिपद्यत इति । तस्माद्यत्र विशेपावसाये निमित्तमस्ति, तत्र रूपकं समासाभिहितोपमा वान्यत्र सकर इति ॥ सौन्दर्यस्येति । अत्र तरङ्गि- १. 'अनिद्र' का०प्र०. १. 'गाललताया' स्यात्.

·६ अध्यायः]
काव्यानुशासनम् ।
२५१
यथा-
'जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलयम् ।
रससंमुही वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेणा ॥'
अत्र रणस्यान्तःपुरत्वारोपः श्रौतो मण्डलारलताया नायिकात्वं रिपु.
सेनायाश्च प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्यादवसीयते ।
अनेकविषयं यथा-
'यस्या बीजमहंकृतिगुरुतरो मूलं ममेति ग्रहो
नित्यत्वस्मृतिरङ्कुरः सुतसुहृज्जात्यादयः पल्लवाः ।
स्कन्धो दारपरिग्रहः परिभवः पुष्पं फलं दुर्गतिः
सा मे त्वच्चरणार्हणापरशुना तृप्णालता ल्यताम् ॥'
यथा वा-
'इन्द्रस्त्वं तव वाहू जयलक्ष्मीद्वारतोरणस्तम्भौ ।
खड्गः कृतान्तरसना रसना च सरखती राजन् ।'
एवं च येऽन्ये रूपकप्रभेदा वर्ण्यन्ते ।
यथा-
'ललनाः सरोरुहिण्यः कमलानि मुखानि केसरैर्दशनैः ।
अधरैर्दलैश्च तासां नवविसनालानि वाहुलताः ॥'
इदं सहजावयवं रूपकम् ।
'गजो नगः कुथा मेघाः शृङ्खलाः पन्नगा अपि ।
यन्ता सिंहोऽपि शोभन्ते भ्रमरा हरिणास्तथा ।'
इदमाहार्यावयवं च ।
'अलिकुलकुन्तलभाराः सरसिजवदनाश्च चक्रवाककुचाः ।
राजन्ति हंसवसनाः संप्रति वापीविलासिन्यः ।।
'यस्य रणान्तःपुरे करे कुर्वतो मण्डलाप्रलताम् ।
रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुतेना ॥' [इति च्छाया।
२. 'जिहा' रुटे.
१.

·२५२ काव्यमाला। इदमुभयावयवमित्यादि ॥ ते न लक्षिताः, उक्तग्रहणेनैव संगृहीत- वात् । एवंविधवैचित्र्यसहस्रसंभवाच्चातिप्रसङ्गः स्यात् । यदाह- न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोरतः । दिमानं दर्शितं धीरैरनुक्तमनुमीयताम् ॥' इति। इष्टार्थसिद्ध्यै दृष्टान्तो निदर्शनम् । इष्टस्य सामान्यरूपस्य विशेपरूपस्य वा प्राकरणिकस्यार्थस्य सिद्ध्यै यो दृष्टान्तः स निर्दिश्यते प्राकरणिकोऽर्थोऽत्रेति निदर्शनम् । यथा- "होइ न गुणाणुराओ जडाण णवरं पसिद्धिसरणाण । किरपण्हुवइ ससिमणी चन्दे पियामुहे दिटे ॥' यथा वा- 'उपरि धनं धनपटलं दूरे दयिता तदेतदापतितम् । हिमवति दिव्यौपधयः कोपाविष्टः फणी शिरसि ॥ प्यादेरारोप्यत्स प्रियालक्षण एक एव विषयः । रहसामिति हास्यानाम् ॥ इष्टस्ये ति । उत्तरत्र विशेषत्य सामान्येन समर्थनेऽर्थान्तरन्यासत्वं वक्ष्यत इत्यत्रार्थादर्थस सामान्यत्पस्य विशेषरूपस्य चेति लभ्यते । ननु चार्थान्तरन्यासोऽपि निदर्शनलक्षणे संग्रहिध्यते । किं तस्य पृथग्लक्षणकरणेनेसाशङ्कयाह-यो दृशान्त इति । दृष्टो ऽन्तो निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । निश्चयश्च विशेषादेव संभवतीति विशेषरुप एवासी वेन 'यत्र सामान्यस्य विशेषत्य वा विशेपेण समर्थनं तनिदर्शनम् । यत्र तु विशेपर सामान्येन समर्थनं सोऽर्थान्तरन्यासः' इति विवेक उत्पद्यते ॥ होइन गुणाए रामो इति । अत्र सामान्य विशेषेण साध्यते ॥ उपरीति । अत्र विशेपो विशेपे १.. 'भवति न गुणानुरागो जडाना केवलं प्रसिद्धिशरणानाम् । शशिमणिश्चन्द्र प्रियामुखे हटे । [इति च्छाया।] १. 'संग्रही यात्.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २५३ यथा वा- 'देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येपा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ॥ यथा वा- 'क्क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविपया मतिः । तितीर्घईस्तरं मोहादुडुपेनासि सागरम् ॥ यथावा- 'अत्युच्चपदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत् । आपाण्ड पतति पत्रं तरोरिदं वन्धनग्रन्थः ।।' एते साधर्म्यण निदर्शनप्रकाराः ।। वैधयेणापि यथा- 'गुणानामेव दौरात्म्याश्रुरि धुर्यों नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं जीवति गार्गलिः ॥' 'तवाहवे साहसकर्मनर्मणः पाणिं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भटाः परेषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ।। इति ॥ - साध्यते ॥ देवीभावमिति, क्क सूर्येति, अत्युच्चपदाध्यास इति । उदाहरण- त्रयस्यायमभिप्रायः । यथा कैश्चित्प्रतिवस्तूपमा, प्रकारद्वयेन निदर्शना च पृथक् लक्षिता तथा न लक्ष्यत इत्यर्थः । निदर्शनलक्षणेनैव व्याप्तत्वात् । तथा हि "देवीमाव-' इति 'क सूर्य-' इत्युदाहरणद्वये विशेष एव दृष्टान्तेन साध्यमान उपलभ्यते ॥ ननु प्रति- वस्तूपमान्तर्भवतु निदर्शने । निदर्शनाविशेषस्तु कथमन्तर्भविष्यति । तस्य 'अभवद- तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः' इत्येव लक्षणलात् । अत्रोच्यते-क सूर्येलादी दार्टा- न्तिके वस्तुसंबन्धस्य असंभवः, दृष्टान्ते वा, अल्पविषयमत्या सूर्यवंशत्य वर्णनमसं. भवदिति दार्शन्तिके वस्तुसंवन्धस्यासंभव इति चेत्, न । यत्र वाक्येऽसंभवग्नेवार्थः प्रतिपद्यते, तत्र कथमभवद्वस्तुसंवन्धता । स्यादेवं यदि प्रतिपद्यमानस्वार्थस्य पारये कश्चिदसंबन्धः स्यात् । तस्मान दार्टान्तिके वस्तुसंवन्धस्यासंभवः दार्शन्तिक्प्रतिवि. १. 'शर्मणः' का०प्र०. 'साहसकर्मणा शर्म सुख यस्येति विप्रहः' इत्युदाहरणा. चन्द्रिका.

·२५४ काव्यमाला। प्रकृताप्रकृतानां धर्मेक्यं दीपकम् । बहुवचनं समस्तव्यस्तपरिग्रहार्थम् । तेन प्रकृताप्रकृतानां प्राकरणिका- प्राकरणिकानामर्थादुपमानोपमेयत्वेन प्रकृतानामप्रकृतानां च केवलानां धर्मः क्रियादियदेक एव प्रयुज्यते तदा दीपवदेकस्थानस्थमनेकदीपनाद्दी- पकम् । यथा- चन्दमऊएहि निसा णलिणी कमलेहिं कुसुमगुच्छेहिं लया । हंसेहिं सरयसोहा कवकहा सज्जणेहिं कीरइ गरुई ॥ अत्र काव्यकथा प्रकृता शेपाण्यप्रकृतानि । गुरुकीकरणमेका क्रिया । म्वरूपत्ताच दृष्टान्तस्य दृष्टान्तेऽप्ययमेव न्यायः । 'उदयति विततोवरश्मिरनी-' इलादी तु अतिशयोक्तिभेदलं वक्ष्यते । 'अत्युचपदाध्यासः' इत्यत्र तु सामान्यं दृष्टा- न्तेन समय॑ते । साक्षालियापि तदर्थान्वयख्यापन कुर्वतीति न दृष्टान्तात्पच्यवत इति ॥ चन्दमऊपहिं इति । चन्द्रमयूखादीनामपि न निशादिना विना कोऽपि परभागलाभः । सजनानामपि काव्यकथां विना कीदृशी साधुजनता । चन्द्रमयूखैश्च निशाया गुरुकीकरण भाखरवसेव्यतादि यत्कियते, कमलैनलिन्याः शोभा परिमलल. भ्यादि, कुमुमगुच्छलताया अभिगम्यलमनोहरत्वादि, हंसैः शारदशोभायाः श्रुतिसु- राकरत्वमनोहरत्वादि, तत्सर्वं काव्यकथायाः सजनैरित्येतावानयमों गुरुकी क्रियते इत्येतद्दीपकवलाचकास्ति । कथाशब्द इदमाह-आसतां तावत्काव्यस्य केचन सूक्ष्मा विशेषाः, सबनर्विना काव्यकथा काव्यमित्येप शब्दोऽपि विध्वंसते । तेषु तु सत्सु आस्तां सुभगं काव्यं काव्यशब्दस्य व्यपदेशभागपि शब्दसंदर्भमात्रं तथा तथा तैः कि- यते यथादरणीयता प्रतिपद्यते ॥ ननु यदि क्रियापदोपनिबन्धो दीपकम, तर्हि न त- दलंकारः। क्रियापदे हि सति वाक्यपरिसमाप्तिः प्रतीयते, न पुनरतिशयः, विना क्रियापदं वाक्यमेव किंचिन्नास्ति यदवोचाम । 'सविशेपणमाख्यात वाक्यम्' इति आख्यातशब्देन चात्राख्यातान्तं पदमुच्यते, तस्यैव क्रियावाचकत्वात् । तेनान कुतः कस्यातिशयः, शास्त्रारम्भवैयचि । तथा हि-अलंकारशून्यं काव्यं मा भूदिति कवीनामलकारव्युत्पत्तिः क्रियते । क्रियापदस्य च दीपकत्वे सर्व काव्यं सालंकारमिति नार्योऽनेन अन्थेन । अलंकारभेदप्रज्ञापनार्थोऽयं अन्य इति चेत्, तेनैव तावज्ज्ञा. पितेन कोऽर्थः सर्वथा सालंकार काव्यं विधेयम् । तत्र यद्यलकारान्तरं काकतालीयेन 'चन्द्रमयूखनिशा नलिनी कमल: कुसुमगुच्छलता । हसः शारदशोभा काव्यकथा सजनैः क्रियते गुरुकी ।' [इतिच्छाया।]

·६ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २५५ - यथा वा- 'मदो जनयति प्रीति सानङ्गं मानभगुरम् । स प्रियासंगमोत्कण्ठां सासयां मनसः शुचम् ॥' अत्र मदादौ यत्प्राकरणिकतया विवक्ष्यते तदुपमेयं शेषाण्युपमानानि। न च क्रमैकत्वमुपमा रुणद्धीति वाच्यम् । 'राम इव दशरथोऽभूद्दशरथ इव रघुरजोऽपि रघुसदृशः। अज इव दिलीपवंशश्चित्रं रामस्य कीर्तिरियम् ॥' इत्यादौ क्रमैकत्वेऽप्युपमादर्शनात् । प्रकृतानां धर्मैक्यं यथा- 'पाण्डक्षामं वदनम्-' इति । यथा वा- 'हसाण सरेहिं सिरी सारिजइ अह सराण हंसेहिं । अण्णोणं विय एए अप्पाणं णवर गरुअन्ति ।।' । भवति तदा शोभनमेव, नो चेद्दीपकमवस्थितमेव । कि च संकरस्योच्छेदप्रसलाम कि- यापदं दीपकालकारः। पृथक् पृथक् लब्धात्मनामलकाराणामेकवाक्यसंसर्गे संकरः । न च क्रियापदस्य दीपकत्वे रूपकादयोऽलकारा दीपकात्पृथगात्मान लधुमुत्लहन्ते । त- स्मान क्रियापदं दीपकम् । सत्यम् । न क्रियापदमानमसाकं दीपकम् । किं तु बहुभिः समानजातीयैः कारकविशेषैरभिसंवध्यमानम् । तस्य चानेकप्वथैवभिसंवध्यमानस्या- दिन्वयिरूप यत्तत्साम्यमुच्यते । प्राकरणिकाप्राकरणिकत्वाभ्यां च तेपामर्धानानुपमा- नोपमेयभावो गम्यमानो न श्रौतः । अत एव दीपकमुपमातो भिद्यते । यत्रापि प्राकर- णिका एव अप्राकरणिका एव वा पदार्था एकधर्मानुगता वर्ण्यन्ते, तत्रापि तेपा परस्पर किंचित्साम्य विज्ञेयमेव ॥ ननु रुद्रटप्रभृतिभिर्वास्तवभेदतयापि दीपक प्रतिपादितम्, तत्र च कथमौपम्यं स्यादित्याशङ्कय निदर्शयति-मद इति । मदः नुरादिपानविकार- विशेषः । मानभङ्गुरं मानभजनशीलम् । यद्वा मानो भनुरो चनेति समासः ॥ किया- देर्धर्मत्यैकस्यैव वाक्यार्थेष्वनेकेष्वपि साधारणतयोपादीयमानत्वादनीपम्यं बलादाप- तति । तत्रापि यद्विवक्षितं तदुपमेयमितरस्तूपमानमिति । अत एव रुद्रटोक औपम्य- समुच्चयोऽपि दीपकमेव तुल्यखभावत्वादिति ।। हंसाणेति । अत्र इंसाना धीः स- 'हसाना सरोभिः श्रीः सार्यतेऽथ सरसा हसैः । अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गुरूकुर्वन्ति ॥ इति च्छाया ।) १.

·२५६ काव्यमाला। अप्रकृतानां यथा- 'कुमुदकमलनीलनीरजालिर्ललितविलासजुषोईशोः पुरः का । अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहतमेकपदे त्वदाननस्य । 'विद्यति कूणति वेल्लति विचलति निमिषति विलोकयति तिर्यक् । अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ।' इत्यादौ जातेरेव चमत्कारो न दीपकस्येति कारकदीपकं न लक्ष्यते । सामान्यविशेषे कार्य कारणे प्रस्तुते तदन्यस्य तुल्ये तुल्यस्य चोक्तिरन्योक्तिः। सामान्य प्रस्तुते तदन्यस्य विशेपस्य, विशेपे सामान्यस्य, कार्ये कार- णस्य, कारणे कार्यस्य, सदृशे सदृशस्य चान्यस्याप्रस्तुतस्योक्तिरभिधानम- न्योक्तिः । अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्याक्षेप इत्यर्थः । रोभिः सरसां च हंसः सार्यत इति साधारणक्रियया एकयैव हंससरसोः प्राकरणिकयोः संवन्ध इति अन्योन्यनामालंकारो न दीपकतामतिकामति ॥ यथा वा-कण्ठस्य त- स्यास्तनुवन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य । अन्योन्यशोभाजननाद्वभूव साधारणो भूपणभूप्यभावः ॥' इति । अत्र कण्ठमुक्ताकलापयोः प्राकरणिकयोरन्योन्यं भूष्यभूप- णभाव इति । कुमुदेति । अत्र कुमुदादीनि अमृतादीनि चापाकरणिकानि दृशोरान. नस्य च प्रकृतस्य वर्ण्यमानत्वात् । यथा वा-'यैदृष्टा सा नवा दृष्टा मुपिताः सममेव ते । प्त हृदयमेकेपामन्येपां जन्मनः फलम् ॥' अत्र प्रियतमां प्राकरणिकी प्रति अ. वलोकयितॄणामनवलोकयितॄणां च प्राकरणिकाना मुपितत्वमेको धर्म इति । एव च तुल्ययोगिता पृथक् न वाच्या इति । ननु कारकदीपकमन्यैरुक्तं तत्कि नोच्यते इत्या- शब्दयाह-विद्यतीत्यादि ॥ अप्रस्तुतस्येति । उपवर्णनावसरादपेतत्वादप्राकर- गिकस्येत्यर्थः । अमिधानमिति । स्तुतिनिन्दोभयानुभयरूपम् ॥ ननु चाप्रस्तुतप- दार्थसरूपोकावसंवद्धभापिता नालंकारगन्धोऽपि । तथा हि । पर्वतोपवर्णनायां कः समुद्रखरूपमुपवर्णयेत् । उपवर्णने वा शिष्टविगर्हणमवश्यं भावीत्याशङ्कय, अन्योक्ति- शब्दार्थ प्रस्टीचिकीर्षुराह-अप्राकरणिकस्याभिधानेनेत्यादि । सान्तरेण श- ब्दव्यापारेण गोचरीमियमाणः प्राकरणिको योऽर्थस्तेन सहाप्रस्तुतस्य कार्यकारणभा- वादी संबन्धे सति सहृदयहृदयावर्जकमलंकाररूपत्वमेतस्या इत्यर्थः । तुल्ये प्रस्तुते यत्र तुल्यस्याप्रस्तुतस्याभिधान तत्र विशेपो विशेपेण प्रतीयत इति पूर्वाभ्यो भेदः । १. 'तवा' का०प्र०.

·६ अध्यायः] काव्यानुगासनम् । २५७ - यथा- 'ऐरावणं स्पृशति मन्त्रयते मरुद्भि- र्वनं परामृशति पश्यति योघसार्थान् । मेरोस्तटानि विषमीकुरुते महेन्द्र- स्त्वच्छङ्कया निशि न याति नरेन्द्र निद्राम् ।' अत्र त्वय्युद्युक्ते न कश्चित्सुखं शेते इति सामान्ये प्रस्तुते विशेप उक्तः। 'अहो संसारनैपुण्यमहो दौरात्म्यमापदाम् । अहो निसर्गजिह्मस्य दुरन्ता गतयो विधेः ॥' अत्र कापि वस्तुनि विनष्टे विशेषात्मनि प्रस्तुते देवस्वातन्त्र्यं सर्वत्र सामान्यरूपमप्रस्तुतं वर्णितम् । थे यान्त्यभ्युदये प्रीतिं नोज्झन्ति व्यसनेषु च । ते बान्धवास्ते सुहृदो लोकः स्वार्थपरोऽपरः ॥ अत्र जरासंधः कार्यरूपां श्रद्धेयवचनतां प्रस्तुतामात्मनोऽभिव्यक्तुं सु- हृवान्धवरूपत्वमप्रस्तुतं कारणं वर्णयति । 'सग्गं अप्परियायं कुच्छुहलच्छिविरहियं महुमहस्स उरम् । सुमरामि महणपुरओ अमुद्धयन्दं व हरजटापन्भारम् ।। अत्र जाम्बवान् वृद्धसेवाचिरजीवित्वव्यवहारकौशलादौ मन्त्रिताकारणे प्रस्तुते कौस्तुभलक्ष्मीविरहितहरिवक्षःमरणादिकमप्रस्तुतं कार्य वर्णयति । तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्याभिधाने द्वौ प्रकारौ । श्लिष्टविशेषणता, सादृश्य- मानं वा तुल्यान्तरस्याक्षेपहेतुः । अन्योक्तौ च यद्वाच्यं तस्य कदाचिद्विवक्षितत्वं कदाचिदविवक्षितत्वं कदाचिद्विपक्षिता. विवक्षितत्वमिति त्रयी वन्धच्छाया। तत्र विवक्षितत्व यथा-परायें यः पीलामनुम- वति भङ्गेऽपि मधुरो यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः। न सप्राप्तो दि 'स्वर्गमपारिजात कौस्तुभलक्ष्मीविरहितं मधुमथनखोरः । स्मरामि मथनपुरतोऽमुग्धचन्द्रं च हरजटाप्राग्भारम् ॥ [इति राया। २. 'अपारिजाअं कौत्युह' सेतो. १. 'अप्रस्तुतप्रशसाया' ध्वन्यालोके. १.

·काव्यमाला। यथा- 'नालस्यप्रसरो जडेष्वपि कृतावासस्य कोशे रुचि- दण्डे कर्कशता मुखे च मृदुता मित्रे महान्प्रश्रयः । आमूलं गुणसंग्रहव्यसनिता द्वेपश्च दोषाकरे यस्यैषा स्थितिरम्बुजस्य वसतिर्युक्तैव तत्र श्रियः ॥' अत्राप्रस्तुतेनाम्बुजेन तुल्यविशेषणबलात्तुल्यः सत्पुरुष आक्षिप्यते ॥ 'आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन । क्षारीकृतं च वडवावंदने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ अवार्णवस्य गर्हणयान्यायोपार्जितधनत्वादिप्रतीयमानसादृश्यः कश्चि- सुरुपविशेष आक्षिप्यते ॥ यदि स भृशमक्षेत्रपतितः किमिक्षोःपोऽसो न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ इक्षी पीडनं पीडा, सत्पुरुपे तु परार्थोद्यते तदर्थ श्लेशः । भद्गोऽपीक्षौ प्रन्थिनोटनम् , सत्पुरुपे तु धनाभावनिमित्तो विप्लवः । इक्षोर्माधुर्यमाखाद्यलक्षणो गुणः, सत्पुरुपे त्वनुल्वणत्वम् । इसोर्विकारः शर्करागुढखण्डादि, रात्पुरुपे तु चित्तविक्रिया । न हि सत्पुरुपा विकृत्य- वस्थायामप्यसेव्याः । उल्वणत्वाभावात् । इक्षोरक्षेत्रमूपरम् , सत्पुरुपे निर्विवेकखाम्या- दिस्थानम् ॥ यथा वा-'अमी ये दृश्यन्ते ननु सुभगरूपाः सफलता भवत्येषां यस्य क्षणमुपगतानां विषयताम् । निरालोके देशे कथामिदमहो चक्षुरधुना सम जातं सवै सममथ वायरवर्यवः ॥' नन्विति । यर्जगदिद भूपितमित्यर्थः । यस्य चक्षुपो वि. पयता क्षण गतानामेपां सफलता भवति तदिद चक्षुरिति संवन्धः । आलोको विवे- कोऽपि । न सममिति । हस्तो हि वरं स्पर्शादानादावप्युपयोगी। अवयवैरिति । अतितुच्छपायरित्यर्थः । अत्र अविचारकजनाकुले काले कश्चिन्महापुरुपः कुखामिभि- रितरजनसमसत्कारतया ततोऽपि चाप्रयोजनया न्यूनसत्कारतया खलीक्रियमाणः प्रस्तुतः ॥ यथा च-'प्राणा येन समर्पितास्तव वलायेन त्वमुत्थापितः स्कन्धे यस्य चिर स्थितोऽसि विदधे यस्ते सपा पुरः । तस्यास्य सितमात्रकेण जनयजीवाप- १. 'शतेभ्यः' प्राग्लिसितम्. २. 'दहने' का०प्र०, १. 'न सममित्यर्थः' ख.

·१ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २५९ विशेष्यश्लिष्टता तु अन्योक्तिप्रयोजकतया न वाच्या । यथा- 'पुंस्त्वादपि प्रविचलेद्यदि यद्यधोऽपि यायाद्यदि प्रणयनेन महानपि स्यात् । अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीहशीयं केनापि दिक्प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ॥' . । हारक्रियां भ्रातः प्रत्युपकारिणा धुरि परं वेताललीलायसे ।' अन यद्यपि सारप्यवशेन कृतघ्नः कश्चिदन्यः प्रस्तुत आक्षिप्यते, तथाप्यप्रस्तुतस्य वेतालत्तान्तस्यापि चम- त्कारकारित्वं न ह्यचेतनोपालम्भवदसभाव्यमानोऽयमर्थ इति । एषु वाच्य विवक्षित- खरूपमेव, न तु प्रस्तुतम् । आद्ययोर्द्वयोमहागुणस्याविषयपतितत्वादप्राप्तपरभागस्य, तृतीये च कृतघ्नस्य कस्यचित्खरूप वर्णयितु तात्पर्येण स्तुतमिति ॥ अविवक्षितत्व यथा-'कस्त्व भोः कथयामि दैवहतक मा विद्धि शाखोटक वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यसे । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥' कथयामीत्यादि प्रत्युक्तिः । अनेन पदेनेद- माह-'अकथनीयमेतत्, श्रूयमाणं हि निर्वेदाय भवति, तथापि तु यद्यनुवन्धस्तरका थयामि' । वैराग्यादिति । काका दैवहतकमित्यादिना च सूचित ते घराग्यमिति यावत् । साधु विदितमित्युत्तरम् । कस्मादिति वैराग्ये हेतुप्रश्नः । इद कथ्यत इत्यादि सनिर्वेदस्मरणोपक्रमं कथं कथमपि निरूपणीयतयोत्तरम् । वामेनेति । अनुचितेन कुलादिनोपलक्षित इत्यर्थः । वट इति । छायामात्रकरणादेव फैलदानशून्यादुद्धरफन्धर इत्यर्थः। छायापीति । शाखोटको हि श्मशानाग्निज्वालालीढलतापल्लवादितरुविशेपः । न हि वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती सभवत इति अविवक्षिताभिधेयेनैवानेन श्लोफेन समृद्धासत्पुरुषसमीपे वासिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनखिनः परिदेवितं तात्पर्येण या. क्यार्थीकृतमिति प्रतीयते ॥ विवक्षिताविवक्षितत्व यथा-'उप्पहजायाए असोहि- णीए फलकुसुमपत्तरहिआए। वोरीए वह दन्तो पामर हो हो हसिजिहसि ॥' अत्र वाच्योऽर्थो नात्यन्तं संभवी ने वासंभवीति वा न वक्तु शक्यम्, व्यगपस्यापि भावात् । १. 'लेदपि का. प्र.. १. 'यदि निर्वन्ध' ध्वन्यालोकलोचने. २. 'फलदानादिशून्या' ध्वन्यालोकलोचने. 'उत्पथजाताया अशोभिन्याः फलकुसुमपत्ररहितायाः । वदर्या वृत्ति ददत्पामर भो भो हसिध्यते ।।' [इति च्छाया।] ४. 'हो ओहसिजिहसि' ध्वन्यालोके. ५. 'वाच्च एव नियमो नालीति' प. न्यालोकलोचने. । ३.

·२६० काव्यमाला। अत्र पुरुषोत्तमशब्दस्यार्थद्वयवाचकत्वेऽपि सत्पुरुषचरितस्य प्रस्तुत- त्वादमिधा एकत्र नियन्त्रितेति सत्पुरुष एव वाच्यो न विष्णुः, तच्चरितस्या- प्रकृतत्वात् । तत्प्रतीतिस्तु शब्दशक्तिमूलात् ध्वनेरेव । यद्यपि च सत्पुरु- तथा हि-उत्पथजाताया इति न तथा कुलोद्गतायाः। अशोभनाया इति लाव- प्यरहितायाः । फलकुसुमपनरहिताया इति । एवंभूतापि काचित्पुत्रिणी वा भ्रात्रादिपक्षपरिपूर्णतया संवन्धिवर्गपोपिका वा परिरक्ष्यते । पदर्या वृत्ति ददत्पामर भो भो हसिध्यसे । सकललोकैरिति भावः ॥ यथा वा-'सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्क- पंयोचापलं इष्टिः सा मदविस्मृतसपरदिकिं भूयसोक्तेन वा । सर्व विस्मृतवानसि भ्र. भर है यद्वारणोऽद्याप्यसावन्तःशन्यकरो निपेव्यत इति भ्रातः क एप ग्रहः ॥' रसना- विपर्ययोऽससभापित्वमपि । चापलमश्रोतव्यश्रवणमपि । मदो गर्वोऽपि । शून्यकरत्व- मपि । अन रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवने न हेतुः कर्णचापलं तु हेतुः मदः प्रत्युत सेवने निमित्तमिति ॥ ननु यत्राप्रस्तुतं वस्तु प्रस्तुतार्थानुवन्धि कथ्यते, तन यद्यन्योकित्वमभिधीयते, तदा सहस्रमायप्रयाणे भटीनां प्रियविरहोत्कण्ठिताना. मनेकविधव्यापारोपवर्णने भूतकालसंबन्धिनि प्रस्तुते औत्सुक्यगर्भा भ्रमतीव दृष्टिः पर्याकुला छापि मतिः प्रयाति । निरत्ययप्रेमनिवन्धनं च वियोगकाले द्रवतीव चेतः।।' इसप्रस्तुताभिधायिनि श्लोकान्तरे । तथा समुद्रेण रामं प्रति-त्वयंव मयमिय स्थितिर्दत्ता । यामनुपालयता मया भवान्विष्णुरारोपितः' इति प्रस्तुयोपन्यस्ते 'वि- असन्तरअक्सउरं ममरन्दरसुद्धमायमुहलमहुअरम् । उउणा दुमाण दिनन्ति हीरइ न उणा अप्पण चिन कुमुमम् ॥' इत्यप्रस्तुतार्थप्रतिपादके छन्दोन्तरे च अन्योक्तित्वप्र- सनः । अत्र हितद्वये उपवर्ण्यमानेनाप्रस्तुतेनार्थेन वृत्तान्तरोपनियद्धः प्रस्तुतोऽर्थों- अनुसंवध्य मैवम् । यत्र हि तस्मिनेव वाक्येऽभिधीयमानेनाग्रस्तुतेनार्थेन शब्दानुरूपारू- दसापि प्रस्तुतस्यार्थस्य सारूप्यादिभिराक्षेपः सोऽन्योकेर्विपयः, यत्र त्वेकस्मिन्नेव वाक्ये वाक्यद्वये वा समर्थ्यसमर्थकतया विम्बप्रतिविम्वभावेन वा प्रस्तुताप्रस्तुतयोर- भिधयेव संस्पशी वाक्यैकवाक्यता च सोऽर्थान्तरन्यासस्य निदर्शनस्य वा विपयः । एवं च औत्सुक्यगर्मा-' इत्यादी यद्यपि श्लोकान्तरे समर्थस्य वस्तुन उपक्रान्तत्वात् श्लोकान्तरेण तथाभूतमप्रस्तुतमेव प्रस्तुतार्थाभिसंवन्धि वस्तूपनिवध्यते, तथापि नान्यो- १. 'कुलोद्भूता' ध्वन्यालोकलोचने. २. 'विकसद्रजःकलयं मकरन्दरसामातमुसरमधुकरम् । ऋतुना द्वमाणा दीयते दियते न पुनस्तदात्मनव कुमुमम् ॥ इति च्छाया । (आ० ६ स्क० ११) सेतुटीकानुमारेण. ३. 'उगुणा' सेतो. ४. 'दिनई सेतो. ५ 'वो तमप्पण' सेतो. ६. 'शृत्तद्वये' मात्. ५. 'वध्यमेवेति चेत् । मैवम्' स्यात्. ।

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २६१ षस्य विष्णोरिव विश्वोद्धरणशक्तिर्नास्ति, तथापि गुणवृत्त्या संभवतीति न दोषः ॥ अन्योक्तिश्च कचित्स्तुतिरूपा । यथा--'नालस्य प्रसर-' इति । क्वचिनिन्दारूपा। यथा-'आदाय वारि-' इति । किरिति वक्तव्यम् । अपि त्वर्थान्तरन्यास एवासी । अत्र हि वृत्तान्तरेणोपक्षिप्तो योऽसौ भटीनां वियोगजनितो व्यापारो भूतकालसंवन्धी विशेषभूतः स कालमानस. वन्धिना सकलवियोगिनीव्यापारेण सामान्यरपेण समर्थितः ॥ यद्यप्युत्प्रेक्षाप्यत्रास्ते, तथापि प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायोऽत्रानुसतव्यः । यद्वा संकर एवातु, न तावदन्योक्तिरियम् । तथा 'वियसन्तरअरकैउर' इत्यत्रापि वृत्तान्तरोपनिवन्धनोपस्ति- तेऽर्थे रामसमुद्रव्यापाररूपे वृत्तान्तरेण ऋतुद्वमव्यापारात्मनस्तत्प्रतिविम्बस्य निदर्शित- लानिदर्शनालकारतैव । 'विकसदजःकवुर मकरन्दसाध्मातमुखरमधुकरम् । ऋतुर- माणां दीयते हियते न पुनरात्मनैव कुसुमम् ॥' इत्यर्थः । सतुरत्र वसन्तः । कुमुममिति जातावेकवचनम् ॥ अथान कोऽलंकारः-'लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः शो महा- न्खीकृतः खच्छन्दस्य सुख जनस्य वसतश्चिन्तानलो दीपितः । एपापि खयमेव तुल्य. रमणामावाद्वराकी हता कोऽर्थश्चेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्वनु तन्वता ॥' द्रवि. णशब्देन सर्वखप्रायत्वमनेकस्वकृत्योपयोगित्वमुक्तम् । गणित इति । चिरेण हि यो व्ययः संपद्यते न तु विद्युदिव झटिति, तनावश्यं गणनया भवितव्यम् । अनन्तकाल- निर्माणकारिणोऽपि (तु) विधेर्न विवेकलेशोऽप्युदभूदिति परमत्याप्रेक्षायत्वम् । अत एवाह-क्लेशो महानिति । अनेन प्रत्युतानर्धप्राप्तिरुक्का। एवमपि यदि परस्योपकास स्यात्तदा को दोष इत्याशङ्कयाह-खच्छन्दस्येति । परार्थोऽपि न कश्चित् । यतो वि. शृङ्खलस्य । जनस्यैतदभिलाषजननेन प्रथमेऽमिलापो द्वितीये चिन्तनमिति । चिन्ता. नलो दीपितः । येन सर्वमन्यत्परित्यज्यतत्प्राप्युपायान्वेषणपरः सजातः । न चाप्यस्या कश्चित्वार्थोऽनर्थलावण्यसुन्दरतरतनुलतानिर्माणे प्रत्युत समुचितवाहमलामाभावादसं. प्राप्तसभोगविफलमनोरथवश्चितैवेय वराकीत्साह-एषापीति । यत्खयं निर्मीयते तदेव १. 'क्खउरे' सेतो. २. 'न्दरसा' स्यात्. ३. "ऋतुना' स्यात्. ४.'स्वच्छन्द चरतो' ध्वन्यालोके. ५. 'सखीजनस्य' ध्वन्यालोके. ६. 'दये चिन्ताज्वरो निर्मित:' ध्वन्यालोके. ७. 'योग्यो यः' ध्वन्यालोकलोचने. ८. 'मस्य प्रेक्षा, 'मत्योत्प्रेक्षा.' ध्वन्यालोकलोचने.

·२६२ काव्यमाला। कत्रिदुभयरूपा । यथा- 'निष्कन्दामरविन्दिनी स्थपुटितोद्देशां कशेरुस्थली जम्बालाविलमम्बु कर्तुमितरा सूते वराही सुतान् । दंष्ट्रायां चतुरर्णवोमिपटलैराप्लावितायामियं यस्या एव शिशोः स्थिता वसुमती सा पुत्रिणी पोत्रिणी ॥ अत्र पूर्वार्धे निन्दा, अपरार्धे तु स्तुतिः ॥ च निहन्यत इति महद्वैशसमपिशब्देनैवकारेण चोकम् । कोऽर्थ इति । न खात्मनो न लोकत्स न निर्मितस्येत्यर्थः ॥ निन्दाद्वारिका स्तुतिरत्र प्रतीयत इति व्याजस्तुतिरिति फेचित् । तच न चतुरस्रम् । यतोऽस्याभिधेयस्यैतदलंकारखरूपमात्रपर्यवसायित्वेन गुलिटता । तया हि-न तावदय रागिणः कस्यचिद्विकल्पस्तस्य एपापि इत्येवंवि. धोनयनुपपत्तेः । रागिणो हि वराकी हता इति कृपालिङ्गितममगलोपहतं चानुचित वचनम् । तुल्यरमणाभावादिति खात्मन्यत्यन्तमनुचितम् । आत्मन्यपि हि तद्रूपासंभा- बनाया रागितायां च पशुप्रायतं स्यात् । नापि नीरागस्य तस्यैवविधविकल्पपरिहारै- कन्यापारत्वात् । ननु च रागिणोऽपि कुतश्चित्कारणात् परिगृहीतकतिपयकालव्रतस्य था, रावणप्रायस्य वा सीतादिविपये, दुष्टान्तप्रायस्य वा नितिजातिविशेपे कुन्तलादौ किमियं स्वसौभाग्याभिमानगर्भा तत्स्तुतिगर्भा चोक्तिर्न भवति । वीतरागस्यापि वा- नादिकालाभ्यस्तरागवासनादिवासिततयामध्यस्थत्वेनापि तां वस्तुतस्तथा पश्यतो नेयमु. तिन संभाव्या । न हि वीतरागो विपर्यस्तान् भावान् पश्यति । न यस्य वीणाक्कणितं काकरटितकापं भांति । तस्मात्प्रस्तुतानुसारेण उभयस्यापीयमुक्तिरुपपद्यते । अन्योक्ता- वपि प्रस्तुतः संभवनेवार्थो वक्तव्यः । न हि तेजसीत्यमन्योतिर्भवति-'अहो धिक ते कायम्' इति । स परंप्रस्तुतपरतयेति नात्रासंभवः, कि तर्हि सुश्लिष्टतैवेति । सत्यमे तत्। किंतु न वयं श्लोकः क्वचित्प्रवन्ध इति श्रूयते, येन तत्प्रकरणानुगुणार्थतास्य परिक- प्यते तस्मादन्योक्तिरेवेयम् । यस्मादनेन वाच्येन गुणीकृतात्मना निःसामान्यगुणा- चलेपाध्मातस्य निजमहिमोत्कर्षजनितसमत्सरजनज्वरस्य विशेपज्ञमात्मनो न किचिदे- वापर पश्यतः परिदेवितमेतदिति प्रकाश्यते । निःसामान्येनेति निजमहिमेति विशेष- । १. 'न' नाति लोचने. २. 'च'ध्वन्यालोके नास्ति. ३. 'शकुन्तलादी ध्वन्यालो- फलोचने. ४. 'उत स्तुतिगाँक्ति' ध्वन्यालोकलोचने. ५. 'न' लोचने तु नास्ति. १. 'प्रतिभासि' लोचने. ७. 'अप्रस्तुतप्रशसायामपि' लोचने. ८. 'सा' लोचने. ९ अनुतप्रयंसेय' ध्वन्यालोके. १०. 'न्येति' लोचने.

·६ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । २६३ क्वचिदनुभयरूपा। यथा- - 'इतो वसति केशवः पुरमितस्तदीयद्विपा- मितोऽपि शरणागताः शिखरिपक्षिणः शेरते । इतोऽपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तकै- रहो विततमूर्जितं भरसहं च सिन्धोर्वपुः ।।' अत्र निन्दा स्तुतिर्वा विस्मयोक्तावेवास्तमयत इत्यनुभयरूपा ।। व्यङ्गन्यस्योक्तिः पर्यायोक्तम् । व्यङ्गयस्य प्रतीयमानस्यार्थस्य अभिधानं यत्पर्यायेण भड्यन्तरेण कथनं पर्यायोक्तम् । अत एव चान्योक्तेरस्य भेदः । न हि तत्र गम्यमानस्यार्थस्य भङ्गयन्तरेणाभिधानम्, अपि त्वप्रस्तुतद्वारेण तस्या- क्षेप इति । ज्ञमिति परिदेवितमिति अमीपां चतुर्णा वाक्यखण्डानामर्थस्य क्रमेण पादचतुष्टयतात्पर्य. तया प्रतीयमानत्वात् । तथा चायं विनिश्चयवृत्त्यन्ते धर्मकीाचार्यस्य भोक इति प्रसिद्धिः । एतदर्थसंसूचकश्यापरो हि स्फुट एव तस्य श्लोको विद्वद्भिः परिपटयते । य- था-अनध्यवसितावगाहनमनल्पधीशक्तिनाप्यदृष्टपरमार्थतत्त्वमधिकाभियोगैरपि। मतं मम जगत्सलब्धसदृशप्रतिग्राहक प्रयास्यति पयोनिधेः पय इव खदेहे जराम् ॥' अवगा. हनमध्यवसितमपि न यत्र, आस्ता तस्य संपादनम् । परम यदर्थतत्त्व कौस्तुभादिभ्यो. ऽप्युत्तमम् । अलब्धं प्रयत्नपरीक्षितमपि न प्राप्तम् सदृशमस्य तथाभूत प्रतिग्राहम् एकैको ग्राहो जलचरः प्राणी ऐरावणोच्चैःश्रवो धन्वन्तरिप्रायो यत्र तदलब्धसमप्रति- प्राहकम् । इयति चाथै साम्यादुपमालंकारोऽनन्तर तु खात्मनि विलयधामतयाइते विश्रान्तिः, परस्य च श्रोतृजनस्यात्यादरास्पदतया प्रयत्नग्राह्यतया चोत्सादजननेन भूतमत्सन्तोपादेयं सत्कतिपयसमुचितजनानुप्राहक कृतमिति खात्मनि फुशलकारिता. प्रदर्शनया धर्मवीरस्पर्शनेन वीररसे विश्रान्तिरिति मन्तव्यम् । अन्यथा परिदेवितमात्रेण कि कृतं स्यात् । अप्रेक्षापूर्वकारिखमात्मन्यावेदित चेकिं ततः खार्थपराधासभवा. दिति । तदनेन निर्विवादतदीयश्लोकेनैव तदभिप्रायस्य परिदेवितविपयस्य संवेद्यमान- स्वात्पूर्वत्राप्यन्योक्तिरेव सभाव्यते । तत्रापि चाद्भुताखादपुरःसरा वीररसविश्रान्तिपर- १. 'अप्रस्तुतप्रशंसोपमालक्षणमलंकारद्वयम्' लोचने. २. 'नैवंभूत' लोचने. ३. 'उ- स्प्रेक्षा' लोचने. ।

·२६४ काव्यमाला। यथा- - 'शत्रुच्छेददृढेच्छस्य मुनेरुत्पथगामिनः । रामस्यानेन धनुषा देशिता धर्मदेशना ।' अत्र 'भीष्मेण भार्गवो जितः' इति व्यङ्गयस्य 'देशिता धर्मदेशना' इत्यनया भगया भणनम् ।। विशेपविवक्षया भेदाभेदयोगायोगव्यत्ययोऽतिशयोक्तिः। प्रकृतस्यार्थस्य विशेपवर्णनेच्छया भेदस्य व्यत्ययोऽभेदाभिधानं यत्त. दतिगयाभिधानादेकातिशयोक्तिः । यथा-- 'सुधाबद्धग्रासैरुपवनचकोरैरनुसृतां किरज्योत्लामच्छां लवलफलपाकप्रणयिनीम् । उपप्राकाराचं प्रहिणु नयने तर्कय मना- गनाकाशे कोऽयं गलितहरिणः शीतकिरणः ॥' अन मुखचन्द्रयोर्मेदेऽप्यभेदः ।। तानुसंधेयेति । तहि यत्र प्रकरणमेव किंचिनास्ति तन कोऽलंकारः । यथा-'निग्तण्ड? दुरारोहम्-' इति । उच्यते । तत्रोमयोरलंकारयोरन्यतरपरिग्रहेण दोपः, नापि साधक प्रमाणम्, तत्र संकरालंकारो वक्ष्यते । अत्र च शठतरपोटापाटलयोरन्यतरस्याः प्राकरणिकत्याभावान ज्ञायते । किमियं समासोक्तिरतान्योक्तिरिति संकरालंकार एव । अन्ये त्याहुः-यत एव प्रकरणापरिज्ञानमत एवात्र प्राधान्येन पाटलोपवर्णने क इव वस्तुपरिपोप इत्यन्यपरत्वे प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रत्युपदेशाय शास्त्रमिव श्लोकाः करपन्त इति समासोतिपरिग्रहे कुतो दोपाभावः । तस्मादन्योक्तिरेवेयमिति ॥ व्यङ्गयस्येति योग्यतया निर्देशः । अनया भगया भणनमिति । देशिताधर्मदेशनेति भङ्गयन्तर- रचितशब्दरित्यर्थः । तेन यद्भगवन्तरेणोच्यते तद्वयद्यम् । यथाप्येकघनरूपतात्मक- प्रकारेण व्यद्यं प्रतीयते, न तथा वक्तुं शक्यते । क्रमभाविविकल्पप्रभवानां शब्दानां तथाभिवानशकेरभावात् । चथा गवि शुक्र चलति दृष्टे गौः शुक्लश्चल इति विकल्पो यदेव दृष्टमभ्यासपाटवापेक्षी तदेव विकल्पयति न तु यथादृष्टम् । अशेषवि- शेपावच्छिन्नखलक्षणाकारतयानुभवस्योत्पत्तेः । तथा अभिन्नासंसृष्टत्वेन दृष्ट भेदसं- गाभ्यां विकल्पयति । निरशस्य वस्तुनो भेदसंसर्गयोरभावात् । तौ हि विकल्पस्यैव व्यापारः । स घभिन्नमपि वस्तु गौः शुक्लश्चल इत्येवं भिनत्ति । भिन्नमपि पदार्थजात- मय गारयमपि गौरियेवं संसृजति ॥ अमेदाभिधानमिति । गोण्या वृत्त्येत्यर्थः ॥ ।

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २६५ - . यथा वा- 'अयि दियर किं न पेच्छसि आयासं कि मुहा पलोएसि । जायाएँ बाहुमूलम्मि अद्धयन्दाण परिवाडिम् ॥' अन नखार्धचन्द्राणाम् ।। अभेदस्य व्यत्ययो भेदो द्वितीया । यथा- 'अण्णं लडहत्तणयं अण्ण च्चिअ कावि वत्तणच्छाया । सामा सामण्णपयावइस्स रेह च्चिय न होइ ।' अत्र लटभत्वादेरभिन्नस्यैव भेदेनाभिधानम् ॥ योगस्य संवन्धस्य व्यत्ययोऽसंवन्धस्तृतीया । यथा- 'मल्लिकामालमारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥' अत्राभिसारिकाणां लक्षणक्रियायोगेऽपि ज्योल्लावाहुल्योत्कर्षविवक्षया- योग उक्तः। यथा वा- 'अपाङ्गतरले दृशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम् । इति स्फुरितमङ्गके मृगदृशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ।। अत्र मदोदयस्य लक्षणेऽपि स्वाभाविकविभ्रमाणामुत्कर्पविवक्षया लक्षणस्यायोग उक्तः॥ 'अयि देवर किं न प्रेक्षसे आकाश (आयास वा) किं नुषा प्रोकयति । जायाया बाहुमूलेऽर्धचन्द्राणा परिपाटीम् ॥' [इति तस्कृतम् । २. 'अइ दिभर कि ण' गाथासप्तशत्याम्. ३. 'अन्यत्सौकुमार्यमन्यैव कापि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव न भवति ॥ [इति संस्कृतम् । ४. 'अण्णा' का० प्र०. ५. 'पआवश्णो' का०प्र०.

·कायनाए । . एवम् नमो वि ण सञ्चविओ जीसे पसरन्तपल्लवारुणराओ। मन्झणतम्येमु भओ तह मदातम्बेसु लोयणेसु शमरिशो ।' इनि। अयोगत्य व्यत्ययो योगश्चतुर्थी । यथा- 'पश्चात्पर्यस्य किरणामुदीर्ण चन्द्रमण्डलम् । प्रायोऽत्र हरिणाक्षीणामुदीणों रागसागरः ॥' अत्रानुगते चन्द्रे रागसागरवृद्धेरयोगेऽपि चन्द्रस्योद्दीपनविभावनाति- गयप्रतिपादनाथ योग उक्तः। यथा वा- 'पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्त्रं विलासाः कुसुमायुधस्य ॥ तथा- 'न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तयदलीनपटपदम् । न पट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न यो न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥' अत्र वराङ्गनादीनां पङ्कजादीनां च निःशेषतया पुरजलादिव्याप्तेरयो- गेऽपि योग उक्तः । यथा वा- - 'उदयति विततो रश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधानि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ॥ अत्र वारणेन्द्रलीलां गिरिर्वहतीत्यसंवन्धेति संवन्धः । यद्वा गिरिवार- णेन्द्रगतयोर्लीलयो देऽप्यैक्यमध्यवसितम् । एवमिति । मननाताम्रयोलाचनयोमंदरागे मदाताम्रयोः कोपोपरागे 'एपोऽपि न .... यस्याः प्रसरत्पाहवारुणरागः । मबनतात्रेयु भवस्ताथा मदातानेयु लोचनेयु ॥' [इति संस्कृतम् । २. 'फिरणानुदीण' स्यात्. १.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २६७ यथा वा- 'दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम् । रमयन्ति जगन्ति चिरं कथमिव कवयो न ते वन्द्याः ।। अत्र दिवंगतकविगुणानां रमणायोगेऽपि योग उक्तः । तथा- 'हृदये चक्षुपि वाचि च तव सैवाभिनवयौवना वसति । वयमत्र निरवकाशा विरम कृतं पादपतनेन ।' अत्रैकस्य युगपढनेकवृत्तित्वायोगेऽपि योग उक्तः ॥ एवंविधे च सर्वत्र विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते । तां विना प्रायेणालंक- रणत्वायोगादिति न सामान्यमीलितकावलीनिदर्शनाविरोपायलंकारोप- न्यासः श्रेयान् ॥ विवक्षितस्य निषेध इवोपमानस्याक्षेपश्चाक्षेपः । विशेषविवक्षयेत्यनुवर्तते । वक्तुमिष्टस्य प्राकरणिकत्वात्प्रधानस्याग- क्यवक्तव्यत्वमैतिसिद्धत्वं वा विशेष वक्तुं निषेध इव न तु निषेध एव । निषेधमुखेन विशेष एव तात्पर्यादित्येक आक्षेपः । उपमानस्य च य आक्षेपस्तिरस्कारः सोऽन्यः । लक्ष्यमाणेऽपि लक्षणायोगो दर्शनीयः ॥ अलंकरणत्वायोगादिति । तथा चार- 'सैषा सर्वेव वक्रोक्तिरनयाथों विभाव्यते । यत्नोऽस्या कविना कार्य. कोऽकारी. ऽनया विना ॥ इति ॥ सामान्येति । 'महिका-' इत्यादी सामान्यम्, 'अपारतरते.' इति 'ऐत्तोवि' इत्यनयोर्मालितम्, 'पुराणि' इति 'न तजलम्' इत्यनचोरेवापली. 'उद- यति-' इत्यादी निदर्शना, 'दिवमप्युपयातानाम्' इति 'हृदये चक्षुषी' दलन जोषितेर- स्वालकारो यथान्यैः प्रदर्शितस्तथा न दर्शनीय इति ॥ अशक्यवक्तव्यत्वमिति । वक्ष्यमाणविपयतामाह । अतिसिद्धत्वमिति । अतिप्रसिद्धत्यम् । अंगन उत्त. १. 'गिरः कथमिह' रुद्रटे. २. 'अतिप्रसिद्धत्व' का. प्र.. १. 'सर्वत्र' ध्वन्यालोके. 'यातिशयोकिलक्षिता नंय गर्वा' सोचने बारी- पलम्भात् 'सव सर्वात्र' इति पाटो भवेत्. २. 'एसी' मृटे.

·काव्यमाला। २६८ नियों यथा- 'अहं त्वा यदि नेक्षेय क्षणमप्युत्सुका ततः । इयदेवास्त्वतोऽन्येन किमुक्तेनाप्रियेण ते ॥ अयं वक्ष्यमाणप्रकरणहृदयो निषेधात्माक्षेपः । उक्तविषयोऽपि यथा- 'ज्योत्ला मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रवः कर्परं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्याः स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न ब्रूमहे ॥ उपमानाक्षेपो यथा- 'तस्यास्तन्मुखमस्ति सौम्य सुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ च यदि ते किं नाम नीलोत्पलैः । किंवा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राघरे ही धातुः पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भप्वपूर्वो ग्रहः ।। यथा वा- 'गर्वमसंवाथमिमं लोचनयुगलेन वहसि किं भने । सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ।।' अत्र लोचनयुगलस्योपमानीकृतस्याक्षेपः । यथा वा- 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा स्म दृप्यः। ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ।। अत्र हालाहलस्योपमानस्याक्षेप इति न प्रतीपमलंकारान्तरम् ॥ विषयतामाह । 'विभुक्तनाप्रियेण ते' इति त्वददर्शनास्तास्ता अवस्था या वक्तुमपि न शक्यत इत्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तये ॥ किमनेनेति । त्वदप्राप्तौ ज्योत्स्नादयः स्फुलिङ्गव्या- १. 'मरण' स्यात. २. 'थे' वामनकाव्यालकारे. ३. 'चेत्' वामनालंकारवृत्ती ४. 'मद्रे न्द्रटे. १. "रिमुक्त' मूले. २. 'नात्तास्ता' स्यात्. - ·- ६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २६९ अर्थानां विरोधाभासो विरोधः । जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपाणां पदार्थाना सजातीयेन विजातीयेन वा वस्तुवृत्त्या विरोधेऽपि परस्परप्रतिवन्धलक्षणो व्याघातलक्षणो वाद्यो विरोधस्तद्वदाभासमानो विरोधः । तत्र जातेर्जात्या यथा- 'एकस्यामेव तनौ विभर्ति युगपन्नरत्वसिंहत्वे । मनुजत्ववराहत्वे तथैव यो विभुरसौ जयति ।।' गुणेन यथा- 'द्रोणाश्वत्थामयमेशु श्रुत्वा श्रुत्वा द्वयं स्थितम् । ब्राह्मण्यमथ शौर्य वा को नु चित्रीयते पुमान् ॥' क्रियया यथा -'सिंहोऽपि परिभूयते । द्रव्येण यथा- 'सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम् । अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥ गुणस्य गुणेन यथा- 'सत्यं त्वमेव सरलो जगति जराजनितकुलभावोऽपि । ब्रह्मन्परमसि विमलो वितताध्वरधूममलिनोऽपि ।' क्रियया यथा- 'पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सतत्त्वविदाम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्प्रमोदयति ॥' पारहेतवस्तस्या भवन्तीत्यतिप्रसिद्धोऽयमर्थ इत्यस्य प्रतिपादनाय ॥ व्यायात इति । एकतरप्रतिवन्धरूपः ॥ तद्वदाभासमान इति । अय भाव.--विशेषविवादमा. प्यनुवर्तमानत्वात्, यत्र भावान्तरेभ्यो वैशिष्टय स्यापयितुमानुरे विरोधप्रतीतिर न तु विरोधपर्यवसायि वचस्तत्राय विरोधालकारः, यत्र पुन. परिहाराममपन्न व्याहत दोष इति ॥ सत्यं त्वमेवेति । अत्र सरलविमलगब्दयोगार्थतार माना न समस्तीति संकराशङ्का न कार्या । चेतसो हि मरलन्याद्विगलवार सोऽपि गरत. १. 'रामेषु स्यात्' २. महदिद' का०प्र०.३ 'पेलब' का०प्र० 1. 'सतत्त्ववादी पर्यायौ' का०प्र०टी०. - ।

·२७०
काव्यमाला।
-
द्रव्येण यथा-
फौचाहिन्डामपट्टदोऽसौ यन्मार्गणानर्गलशातपाते ।
अभून्नवान्मोजदलाभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः ।"
मियायाः क्रियया यथा-
'बालमृगलोचनायाश्चरितमिदं चित्रमत्र यदसौ माम् ।
जडयति संतापयति च दूरे हृदये च मे वसति ॥'
द्रव्येण यथा-
'सीतां ददाह नैवामिहिमं दहति भूरुहः ।
ताप्यन्ते शशिना चित्रं विरहे कामिनो भृशम् ॥
द्रव्यस्य द्रव्येण यथा--
'समदमतङ्गजमदजलनिःसङ्गतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात् ।
क्षितितिलक त्वयि जटजुपि शंकरजूटापगापि कालिन्दी ॥
एवं दश भेदाः । एपु परस्परप्रतिवन्धो विरोधः ।
व्याघातो यथा-
'अप्यसज्जनसांगत्ये न वसत्येव वैकृतम् ।
अक्षालितविशुद्धेपु हृदयेपु मनीपिणाम् ।।
अत्र क्षालनाभावे विशुद्धिाहन्यते ।
१
यथा वा-
'महर्षिनि कुले जन्म रूपं स्मरसुहृद्वयः ।
तथापि न सुखप्राप्तिः कस्य चित्रीयते न धीः ॥
तथा
'स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः ।
हरतापि तनुं यस्य शंभुना न हृतं बलम् ॥'
विमलः ।। विभावनेति । 'अप्यसजनसागसे' इत्यादी विभावना, 'महर्धिनि' इति
१. निस्पन्द' का०प्र०.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २७१ . , - तथा- 'कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने ॥ एपु कारणसामग्र्ये फलाभावो व्याहन्यते । यथा वा-- 'सा बाला वयमप्रगल्भमनसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनं परिणाहिनं स्तनभरं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स इत्यद्भुतम् ॥ अत्रान्यदेशस्थितेन कारणेनान्यदेशस्थकार्योत्पाटो व्याहन्यते । यथा वा- 'दिशामलीकालकभङ्गतां गतस्त्रयीवधूकर्णतमालपल्लवः । चकार यस्याध्वरधूमसंचयो मलीमसः शुक्लतरं निजं यशः ।।' अत्र मलीमसेन शुक्लतरीकरणं व्याहन्यते । तथा- 'आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वम् । विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥' अत्रानन्ददानं शरीरतापेन व्याहन्यते । 'शिरीषादपि मृद्वङ्गी केयमायतलोचना । अयं क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानलः ॥' अत्र मार्दवं कार्कश्येन व्याहन्यते । - 'स एकः' इति 'कर्पूर इव' इति च त्रिपु विशेषोक्तिः, 'सा वाला' इलादायमंगनिः, 'दिशामलीकालक' इति 'शिरीषादपि' इति 'आनन्दममन्दनिमम्' इति विपुलेन' इति १. 'मकरकेतवे' का०प्र०. २. 'पीतोनतिमत्पयोधरयुग' वामनहत्ती :.' या प्र०.४ 'दु.सहो मलयानिल.' का०प्र०. ।

·'विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये । मदविनमासकलया पपे पुनः स पुरसियैकतमयैकया दृशा ॥' अत्र हीनन गुरुकार्यकरणं व्याहन्यते । 'किं ददातु किमश्नातु भर्तव्यभरणाकुलः । उदारमतिराप्तेऽपि जगत्रितयमात्रके ॥ अत्राधिकेन स्वल्पकार्याकरणं व्याहन्यते । यथा वा- 'अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदन ते ।। अत्र मानाशक्यत्वेन मानं व्याहन्यते । तथा- 'भवत्संभावनोत्थाय परितोषाय मूर्छते । अपि व्याप्तदिगन्तानि नाङ्गानि प्रभवन्ति मे ॥ अत्राङ्गानामतिविपुलतया परितोपाभानं व्याहन्यते । यथा वा- 'दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥ अत्र शेव दाहो जीवनं च व्याहन्यते । यथा वा- धवलोसि जइ वि सुन्दर तह वि तए मज्झ रञ्जिय हिययम् । रायभरिए वि हियए सुहय निहित्तो न रत्तोसि ॥ अत्र धवलेन रञ्जनं रागभृतहृदयेनारजनं च व्याहन्यते ॥ एवं च विभावनाविशेपोत्यसंगतिविपमाधिकव्याघातातद्गुणाः पृथगलंकार- कि ददातु' इति च पञ्चमु विषमम्, 'अहो विशालम्' इति 'भवत्संभावनोत्थाय' इति च द्वयोरविकम्, 'दशा दग्धम' इति व्याघातः, 'धवलोऽसि' इत्यत्रातद्गुणश्चेति पृथगलकारा न 'धवलोऽसि यद्यपि मुन्टर तथापि त्या मम रञ्जित हृदयम् । गगभरितेऽपि हदय मुभग निहितो न रक्कोऽसि ॥ [इति संस्कृतम् । -- १.

·६ अध्यायः] काव्यानुगासनम् । २७३ वेन न वाच्याः । विरोध एवान्तर्भावात् । उक्तिवचित्र्यमात्राद्धेदे च लक्षणकरणेऽलंकारानन्त्यप्रसङ्गः ॥ सहार्थवलाद्धर्मस्यान्वयः सहोक्तिः । धर्मस्य क्रियागुणलक्षणस्य सहार्थसामर्थ्याद्योऽन्वयः प्रतिपाद्यतेऽर्था- दनेकेषु वस्तुपु सा सहोक्तिः। क्रियालक्षणा यथा- 'रघु शं वक्षसि तेन ताडितः पपात भूमौ सह सैनिकाश्रुभिः । निमेपमात्रादवधूय तब्यथां सहोत्थितः सैनिकहर्षनिःस्वनैः ।। गुणलक्षणा यथा- 'सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः । पाण्डुराश्च ममैवाः सार्ध ताश्चन्द्रभूषणाः ।। श्लिष्टविशेषणरुपमानधीः समासोक्तिः । श्लेषवद्भिरुपमेयविशेषणैर्योपमानस्य प्रतीतिः सा समासेन संक्षेपेणार्थ- द्वयकथनात्समासोक्तिः। वाच्या इति ॥ रघु शमिति । अत्र रघुगता पतनझिया शाब्दी । अभृगता नु सहार्थसामर्थ्यादवसीयते ॥ एवं गुणोदाहरणेऽप्यूह्यम् । अनाभिधाव्यापारादमा नोभयान्वयिनः प्रतीयन्ते, प्राकरणिकत्वाप्राकरणिक्त्याभ्यां चोरमानोपमेयमायः, तेनास्याः सहोक्तेनॊपमादावन्तर्भावः । तथा ग्रुपमायामुभयोरुपमानोपमेवपोरनुया. यित्व धर्माणामिव वत्यायभिधाव्यापारात्प्रतीयते, इह तु तादृशोऽभिधाच्यापारी नो- पलभ्यते तेनात्रोपमात्वाभावः ॥कश्चित्तु-समासोक्तिः सहोत्तिय नालकारतमा मजा । अलंकारान्तरत्वेन शोभाशून्यतया तथा ॥' इति सहोकिरलकारो न भवतीति प्रतिपादय. ति । तत्र शोभाशून्यत्व हृद्यत्वं तत्र चोपमादयोऽप्यलंकारा न भवन्तीति मर्पसन. तमेव । अहृद्यत्वे च शिष्येण सहोपाध्यायः पठति, पुत्रेण सह पिता तितोलादी पो. किर्मा भवतु । 'संह दिअसनिसाहि दोहरा सासदण्डा सह मणिवलएहि पारधारा गनि। तुह सुहअ विओए तीए खेम्विरीए सह य तनुलदाए दुबला जीविदाना ॥ इत्यादी न हृद्यत्वे किमिति नेष्यते ॥ अथ तत्र परस्परसाम्यसमन्वयो मनोहारितानिपन्धननिनि प्र. १. 'सह दिवसनिशाभिदीर्घाः श्वासदण्टाः सह मणिदलबर्याप्पधारा गन्ति । तव सुभग वियोगे तत्या उद्वेगशीलायाः सह च तनुसतया दुर्बला जीविता' [इति च्छाया]. २. 'तीअरविग्गिरीएं' का० प्र० ·काव्यमाला। - यथा- 'उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ॥ अत्र निशाशशिनोरुपमेययोरुपोढरागादिसंश्लिष्टविशेषणवलान्नायकयो- रुपमानयोः प्रतीतिः ॥ तीयमानोपमाम्वरप नातिवर्तत इत्युपमैवेष्यते । हन्त तर्हि रुपकापहत्यप्रस्तुतप्रशंसाद- योऽपि पृथट्ट वक्तव्या. । तत्राप्युपमानोपमेयभावप्रतीतेरुपमैवकालकारो वाच्यो नाल- पारान्तरम् । यदाह वामनः-'प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्च.' इति ॥ अथ रूपकादिपु नत्यागेपाटिलक्षण विशेपमनीकृत्य स्पकादिव्यवहार. प्रवर्त्यते । तर्हि सहोत्यादावपि महार्यमामावसितसाम्बसमन्वयो विशेप. समस्तीति सहोत्यादिभि किमपराद्धमित्यल पहुना ॥ उपोढरागणेति । उपोढो धृतो राग साध्योऽरुणिमा, प्रेम च येन । विलो. लान्तारका ज्योतीपि, नेत्रविभागाश्च यत्र । तथेति झटित्येव, प्रेमरभसेन च । गृहीतमा- भागितम , परिचुम्बितुमाकान्त च । निशाया मुख प्रारम्भ ,वदनकोकनद च । यथेति । यथा अटितिग्रहणेन, प्रेमरभसेन च । तिमिर च अशुकाश्च सूक्ष्मा अंगवस्तिमिराशुक र- दिमगवलीकृत तम.पटलम् , तिमिर वाशुक नीलजालिका नवोढा प्रौढवधूचित्ता । नतु तिमिरमेवांशुक्रमिति व्याख्येयम् । एकविपयरुपकलापत्ते. । रागाद्रक्तवात्संभ्याकृतात्, तदनन्तर प्रेमरपाच हेतो. । पुरोऽपि पूर्वस्या दिशि, अग्रे च । गलितं प्रशान्तम् , पतित च । नया राज्या करणभूतया । समस्तं मिश्रितमुपलक्षणत्वेन वा ।न लक्षित रानिप्रा- रम्भोऽमौ इति न जातम् । तिमिरगवलतांशुदर्शने हि रात्रिमुखमिति लोकेन लक्ष्यते, न तु स्फुटे आलोके । नायिकापक्षे तु तयेति कर्तृपद रात्रिपक्षेऽपिशब्दो लक्षितमित्यस्या- नन्तरम् । अत्र च नायकेन पश्चाद्गतेन त्रुम्बनोपक्रमे पुरो नीलांशुकस्य गलन पतनम् । यदि या पुरोऽने तथा गृहीत नायकेन मुखमिति संवन्धः । एतस्याश्च समासोक्तर्न श्लेप- मन्तरेण विविक्तविपयता उपलभ्यते इति पेण मह संकरागहा न कार्या । येपां ह्यलं. काराणा विविक्तविपयतयाप्यात्मलाभ. संभवति तेपामेव परस्परसंकीर्यमाणतायां संक- रता युक्ता । यथा विरोधव्यतिरेकयो. शेपस्य च । लेपाभावेऽपि हि 'एकस्यामेव तनो-' इत्यादी विरोधो 'यस्यावर्जयतो नित्यम्' इत्यादी व्यतिरेकश्च दृश्यते । विरोधव्यतिरेका- भावे च 'असावुदयमारढ.' इत्यादी श्लेपश्चेति । भवतु विरोधलेपयोः श्लेपव्यतिरेकयोश्च भारतम् । समामोक्तिस्तु गमानविशेपणाभिधायिभिः श्लेपपदरेवात्मान प्रतिलभत इति नाम्या विविक्तो विषय उपलभ्यते । शंपापवाटेनेवास्याः प्रवृत्तेरिति ॥ नायकयोरिति । १. 'लितांशु' इति स्यान; 'मवलितांशु' ध्वन्यालोकलोचने.

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । -- - स्वभावाख्यानं जातिः। अर्थस्य तादवस्थ्यं स्वभावः । स च संस्थानस्थानकव्यापारादिस्तस्य वर्णनं जातिः। तत्र संस्थानं यथा- 'पर्याणस्खलितस्फिजः करतलोक्षिप्तोत्तरीयां चला वल्गद्भिस्तुरगैर्गता विधुरतामज्ञातवलगाग्रहाः। नेपथ्यैः कथयन्ति भूपतनयाहुःश्लिष्टसंपादितै- निर्लक्ष्यार्पितचक्षुपः परिचयोपात्तां श्रियं श्रोत्रियाः ॥ स्थानकं यथा- 'स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतां समाकुञ्चितसव्यपादम् । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम् ॥ व्यापारो यथा- 'ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरमुत्सङ्गनिपण्णधन्वनः । मधुना सह संमिताः कथा नयनोपान्तविलोकितं च तत् ॥' . । नायकश्च नायिका चेत्येकशेपः ॥ तादवस्थ्यमिति । मा अनुभवगोचग अपना यस्य स इत्यस्य भावस्तादवस्थ्यमिति । अयमर्थ -कविप्रतिभया निर्विकल्पकमरक्षकलग विपयीकृता वस्तुखभावा यत्रोपवर्ण्यन्ते स जातर्विषय. । एव व 'अलाहना गंगा खभावोक्तिरलकृति. । अलकार्यतया तेपाकिमन्यदवशिष्यते॥' इति चलमिप्रतिगदिनम, तन्निरस्तमेव । वस्तुनो हि सामान्यखभावो लोकिकोऽर्थोऽलकार्य. । कविप्रानभानाम- विशेषविषयस्तु लोकोत्तरार्थोऽलकरणमिति ॥ तथा चाह-'उच्चने पनुननावमा मिह विद्यते । तत्रैकमन्यसामान्य यद्विकल्पैकगोचर ॥ म एव नवगटाना विषय परि- कीर्तित । अत एवाभिधीयन्ते भ्यामल वोधयन्त्यलम ॥ विशिष्टमन्य यप नन्प्रदान गोचर । स एव सत्कविगिरा गोचर. प्रतिभाभुवाम ॥' यत 'रमानुगुणगसानिन्ना- स्तिमितचेतस । क्षण वरूपस्पर्शोत्या प्रनव प्रतिभा क्वः ॥ ला हि च भगवनम्नर. मिति गीयते । येन साक्षात्करोत्येष भावात्रकाल्यवर्तिनः ॥ अन्य न्यभावोनियां मार. कारतया मता । यत. साक्षादिवाभान्ति तत्राा. प्रतिभापिता. ॥ यथा । ऋजुतामि- त्यादि । 'सामान्यस्तु खभावो सोऽन्यालकारगोचर । टिमर्थनलानुनमा हो हि शक्नुयात् ॥ वस्तुमात्रानुवादत्तु पूरणकफलो हि य.। अर्थदोप स टोपरपुटनि में १ 'यानला' स्यात् २. 'तनया दु:-इति न्यान .

·काव्यमाला। सुतिनिन्दयोरन्यतरपरता व्याजस्तुतिः। नुतेनिन्दापरता निन्दायाश्च स्तुतिपरता यत्रोच्यते सा व्याजरूपा व्याजेन वा तुतिः व्याजस्तुतिः । यथा- 'दिनमवसितं विश्रान्ताः सस्त्वया मरुकूप हे परमुपकृतं शेष वक्तुं हिया वयमक्षमाः । भवतु सुकृतैरध्वन्यानामशेषजलो भवा- नियमपि धनच्छाया भूयात्तवोपतटं शमी ।' 'किं वृत्तान्तैः परगृहगतैः कि तु नाहं समर्थ- स्तूष्णीं स्थातुं प्रकृतिमुखरो दाक्षिणात्यखभावः । गेहे गेहे विपणिपु तथा चत्वरे पानगोष्ठया- मुन्मत्तेव भ्रमति भवतो वल्लभा हन्त कीर्तिः ।।' वाक्यस्यानेकार्थता श्लेपः। पदानामेकार्थत्वेऽपि यत्र वाक्यस्यानेकार्थता स श्लेपः। यथा- 'दिशः प्रसादयन्नेप तेजोभिः प्रसृतैः सदा । न कस्यानन्दमसमं विदधाति विभाकरः ।। अत्राभिधाया अनियन्त्रणात् द्वावप्यर्कभूपौ वाच्यौ ।। यते ॥' व्याजरूपेति । छद्मस्पा निन्दाद्वारिकेत्यर्थः ॥ व्याजेनेति । परमार्थेन तु निन्दवेत्यर्थः । यत्तु निन्दापूर्विकाया स्तुती केनचिदुदाहृतम्-'आसीनाथ पितामही तव मही माता ततोऽनन्तरं जाता संग्रति साम्बुराशिरगना जाया कुलोद्भूतये । पूर्ण वर्षशते भविष्यनि पुनः सवानवद्या न्नुपा युक्त नाम समग्रनीतिविदुषां कि भूपतीनां कुले ॥' इति, तटम्माक ग्राम्यं प्रतिभाति । अत्यन्तासभ्यस्मृतिहेतुलात् । का चानन स्तुतिः प्रकृता ल वगम्मण राजेति हि कियदिदमित्येवप्राया व्याजन्तुतिः सहृदयगोष्ठीपु निन्दितेत्युपेक्ष्यैव ॥ अनेकार्थतेति । निभा करोतीत्येकमेव हि यौगिकमर्थ प्रतिपादयन् विभाकरशब्दः माधारणाभूपलक्षणार्थद्वयप्रतिपादको भवतीति दिगादिशब्दा अप्येकार्थप्रतिपादका जगन्नोऽनेकार्था । तथाहि-दिग्लक्षण एक एवार्थ एकत्र, ककुभोऽन्यत्र तत्स्थाः प्रजा । प्रगाढन प्रकाशनग, हर्षाधान च । नजो ज्योतिः, प्रतापश्च ॥अभिधाया अनि- ·- ६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २७७ उत्कर्पापकर्पहेत्वोः साम्यस्य चोक्तावनुक्ती चोपमेयस्याधिक्यं व्यतिरेकः। उपमेयस्य प्राकरणिकस्य यदाधिक्यमर्थादुपमानात्स व्यतिरेकः । स चोत्कर्षापकर्पहेत्वोः क्रमेण युगपद्वोपादाने त्रिविधायामुक्तौ युगपदनुक्ती चैकविधायां चतुर्विधः । पुनश्च साम्यवाचकस्योक्तावनुक्ती वाष्टभेदः । यथा- 'यस्यावर्जयतो नित्यं रिपूनप्युज्वलैर्गुणैः । लक्ष्यते नेतरस्येव गाम्भीर्येकनिधेः मयः ॥ अत्र गाम्भीर्यकनिधित्वमुपमेयोत्कर्षहेतुरुक्तः । 'तुच्छस्यान्यजनस्येव न मयो हन्त लक्ष्यते' इत्यत्रैव पाठे तुच्छत्वमुपमानापकर्षहेतुर्भवति । 'असिमात्रसहायोऽयं प्रभूतारिपराभवे । नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्योऽयं धृतेनिधिः ।।' अत्रोपमानोपमेयगतौ युगपदुत्कर्षापकर्षहेतू उक्तौ । 'शीर्णपर्णाम्बुवाताशा कप्टेऽपि तपसि स्थिता । समुद्वहन्ती नापूर्वं गर्वमन्यतपस्विवत् ॥ अत्रोत्कर्षापकर्षहेत्वोयोरप्यनुक्तिः । एवं साम्योक्तौ चत्वारो भेदाः । साम्यानुक्तौ यथा- 'नवीनविभ्रमोद्भेदतरङ्गितगतिः सदा । मुखेन सितमुग्धेन जयत्येपा सरोरुहम् ॥ अनोपमेयोत्कर्षः । इवादिपदविरहात्तु साम्यस्यानुक्तिः । अत्रैव .. यन्त्रणादिति । द्वयोरप्यर्थयो प्राकरणिकतया विवक्षिनलादिति भाव. ॥ उपमेयस्या- धिक्यमिति । न तूपमानस्य ॥ यत्तु क्षीण क्षीणोऽपि शशी भूयो भूोनिने सत्यम् । विरम प्रसीद मुन्दरि यौवनमनिवर्ति यात तु ॥' इत्सादापनानगपाधि धिक्यमिति केनचिदुक्तम् , तद्युक्तम् । यौवनगतापर्यन्य हि अनाधिक्य विभिनमिति १. 'महाधृतिः' का०प्र०. 1. "नितराम्' का०प्र०; 'नित्यम्' सा० ट०.

·काव्यमाला। 'बिडन्वयति वक्त्रेण निश्येव स्मितमम्बुजम्' इति पाठपरिणाम उपमानापकर्षः । 'आननेनाकलङ्केन जयतीन्, कलङ्कितम्' अत्र युगपदुत्कर्षापको। 'अहो विडम्वयत्येपा वदनेन सरोरुहम्' अत्रोत्कर्षापकर्षहेत्वोरनुक्तिः । साम्यं त्वाक्षेपात्सर्वत्र प्रतीयते । श्लेप- व्यतिरेकन्तु संकरालंकारविषय इति तत्रैवोदाहरिष्यते ॥ विशेपस्य सामान्येन साधर्म्यवैधाभ्यां समर्थनमर्थान्तरन्यासः साधर्म्यण वैधम्र्येण वा विशेपो यत्र सामान्येन समर्थ्यते सोऽर्थान्तर- सेव न्यसनमर्थान्तरन्यासः। तत्र साधम्येण यथा- 'स्थस्थमालोक्य रथाङ्गपाणि स्थाने स्थिता श्रीरिति सोऽभिदध्यौ । वैराणि कार्योपनिवन्धनानि निर्मत्सरा एव गुणेषु सन्तः ।।' वैधय॑ण यथा- 'अन्ययान्यवनितागतचित्तं चित्तनाथमभिशङ्कितवत्या । पीतभूरिसुरयापि न मेदे निर्वृत्तिर्हि मनसो मदहेतुः ।।' यथोक्तनेव श्रेय. ॥ संकरालंकारविपयतीति । लेपव्यतिरेकयोरन्यत्रापि लब्धसत्ता- कलादिति भाव. । ततथ तद्भेदा अत्र न प्रदर्शयितुमुचिता । 'यद्यप्यनुपमचरितस्तथापि तब नाच्युतन्तुला लभते । म हरिनाम्ना देव स हरिवीरन्तुरगनिवहेन ॥' इत्यादयस्तु लिटोक्तियोग्यम्य पृथगुपादाने ये भेदा सभवति उक्तलक्षणेनैव सगृहीताः, तत्र हि कम्य पदम्य द्विरुपादानान लेप.। उपमानात्तूपमेयस्याधिक्यमस्तीति व्यतिरेको भवत्येव ।। अर्थान्तरस्येवेति । यत्र हेतोहंतुमता सह व्याप्तिगूढलात्कथचित्प्रतीयत, न तु गाष्टमवभागते, तत्रार्यान्तरस्येवाममानजातीयस्य वस्तुनो यन्न्यमनमसावर्थान्तरन्यासः । न तु यद्यकृतक तदनिलमित्येवप्रायमित्यर्थः ॥ नन्वन्योक्तिनिदर्शनाभ्यां नाय भिद्यत । नया हि-परायण म्पृशति-' टल्यादावन्योक्ती विशेषेण महेन्द्रवृत्तान्तेन वाच्येन खद्युक्तेन रथिन्मुस गेते इति नामान्य गम्यमान सनयंते । तया 'होइ न गुणाणुराओ' इत्यादी ५ निन्दनीन्दु करविनम' का० प्र० १ 'पय इनानि' म्यान ।

·। १ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २७२ स्तुत्यै संशयोक्तिः ससंदेहः । स्तुत्यै अलंकारान्तरगर्भीकारेण प्रस्तुतवस्तुवर्णनार्थ संगयत्योक्तिनि- र्णयान्ता अनिर्णयान्ता वा भेदकस्यानुक्तावुक्तौ वा ससंदेहः । - निदर्शने दृष्टान्तेन दार्शन्तिक समर्थ्यते, नेनाम्य लक्षणम्यातिव्याप्ति । मलम् । उभर त्रापि तत्र समर्थ्यसमर्थकभावो गम्यते किं तु यथार्थान्तरन्याने न तथा तगे. । अधां. न्तरन्यासे हि समर्थ्यस्य स्खकण्टेनोपात्तस्य ममर्थनम् । अन्योक्ती नु न तत्तथा । निदान च यद्यपि खकण्ठेनोपादान समर्थ्यस्य तथापि न नत्र विगंप प्रति मामान्यन्य ममर- भावः । अपि तु सामान्यविशेषी प्रति विशेषम्य । यतो दृष्टान्तन्य निरोपपतवर प्रतिविम्वभाव सगच्छत इति पृथगवस्थित एवायम् ॥ स्तुत्य इति । नुनये पन्नगर- वद्वच प्रयुज्यते तत्र सटेहालकारसना । यह मदेहेन अनिश्चयेन वनंत इति गुन्या । त्रिधा खलु सटेवद्वचो भवति । सटेहस्य प्रतिपादकत्वेन अलकारान्तरन्यापागभाहत्यमा देहेऽपि संदेहस्येव जननेन चेति । सगयश्च शुद्धसमीर्णमृटभेदात्रेधा । नत्र शुद्ध. पति- पाद्यो यथा-'वामेक्षणे स्फुरति धी. पुरुषस्य कष्ट म्याद्वा न वेति विदधाति गनागनानि । नार्या. पुन प्रमदनिर्भररुपमास्ते तनास्ति यद्विनिमयादशुभ शुभ या ॥'अन नंदनिशान मेवेति शुद्ध. संदेह । सकीर्णी यथा-'गिरिरयममरेन्द्रेणाद्य निर्मूलपल. धनगरदमी कि कृतो वैनतेय. । अपरमिह मनो मे य पितु. प्राणभूत किमुन यत म एप जानता. युर्जटायु. ॥' अत्र स्थाणुर्वा पुरुषो वेतिवत्पश्चात्पारमार्थिकेऽपि वन्नुनि पगर्म नीति सकीर्णः सदेह. । यथा किमेप जटायुरिति । पूर्वत्र तु कटन्य भविष्यत्वेन भावाभावार भावपि संदिग्धौ । कदाचन तृतीयस्याप्युपेक्षणीयन्यायेन मध्यम्पन्य प्रादुर्भावसभायनमिन- योविवेक । मूढो यथा-'स्पन्दते दक्षिण चक्षु फलकाट्दा न मे कनिन । न न मिया मुनिवच. कथयिष्यति कि खिदम् ॥' अत्र न सदेहनिष्टता नापि विद्यमानन्य पनुनोऽन परामर्श इति मूढ. सदेह. । यथा ह्यगृहीतसकेतन्यापूर्वपदार्थादर्शन मनि रिमिद न्या. दिति पदार्थानध्यवसानमित्येवरूप इत्यर्थः । तदेव प्रतिपाद्य. संदेहो निर्मित. ॥ उत्पागो यथा-व्यालवन्तो दुरारोहा रत्नवन्त फलान्विता । विपमा भृमृतन्तेभ्यो गगन प्रमादिनाम् ॥' व्याला सी., दुर्जनाथ।दुरारोहा दु.खोत्कलनीया ,चिरकालप्रवाननिताना. श्च । रत्नान्युपलविशेषाः, गुणवन्तश्च । भूभृत. पर्वता ,राजानचाइन्येनन्माउन प्रतिपन. पर्वतराजविषय सदेह उपजायते । अलकारान्तरन्छायागीकारेण जन्यम्नु 'मगेजप- इत्यादिना उदाहृतः । एतेषु सटेहवत्सु वचनेषु बहुधा प्रत्तपुप्रपनन्य प्रतिपारनपद रसभावतदाभासालकारेप्वन्तर्भाव । वितर्कस्य हि व्यभिचारिण मनापाटयार पनिटमंडर. ता भवत्यत एव रसादिसद्भावेनान्तरीयकत्वेन तदाभानतापि भवति । दिनीय न १. 'ससदेहा' स्यात् - ·काव्यमाला। यथा- 'मरोजपत्रे परिलीनषट्पदे विशालदृष्टेः खिदमू विलोचने । शिगेल्हाः स्युनतपक्ष्मसंततेविरेफवृन्दं नु निशब्दनिश्चलम् ॥ अगूढहासस्फुटदन्तकेसरं मुखं खिदेतद्विकचं नु पङ्कजम् । इति प्रलीनां नलिनीवने सखी विदांवभूवुः सुचिरेण योषितः ॥' अत्र रूपकगीकारेण निर्णयान्तः संशयः । यथा वा- 'अथ जयाय नु मेरुमहीभृतो रभसया नु दिगन्तदिदृक्षया । अभिययो स हिमाचलमुच्छ्रितं समुदितं नु विलवयितुं नमः ॥ अत्रातिशयोक्तिगीकारेणानिर्णयान्तः । यथा वा- 'अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो वैप नियतम् । जन्यसंदेहपक्षस्य प्रतिनियतप्रकरणाभावात्प्रकृतस्य कस्यचिदभावात्कस्य स्तुतिरुत्कर्षाभिधा- यिकेति सदेहो दोप एवेति दोपस्पतेति । तृतीयन्तु जन्यसंदेहाभासलक्षणः पक्षोऽस्य गसंदेहालकारम्य विषयोऽवगन्तव्य. ॥ सरोजपत्रे इत्यादि । अन्न प्रकृत विलोचनादि यका निश्चितमेव यदि परं स्पकालकारापादनमाहात्म्यात्संदेहस्येवशब्देन रूपेणावगतिः । तात्पर्यपर्यालोचनावशेन तूपमादावेव विधान्ति. । संदेहवर्णनभङ्गया तु तस्यैवालकारता ॥ अथ जयायेति । प्रतिकोन्यायेन मेरुजयसंभावना ॥ रसभयेति । लरितया । अ- न्यथा दिग्विजयेनोत्तरकाल मदिगवलोकनमर्जुनस्य भविष्यत्येव । हिमाचलमिति । हिमाचलकदेशमिन्द्रप्रस्थाग्व्य तपोधमिति तात्पर्यम् । समुदितमिति । पिण्डीभूतम् । अवा(?)जयादिव्यापारकर्तृत हिमाचलस्य व्याख्येयम् ॥ आतशयोक्तिगीकारेणेति । नया हि योऽमा परिपेयच्यापारतिरस्कारेण नुगब्दत्रितयावद्योत्यमानतया कोटित्रयोल्लेखे- नापानव समयः प्रतिपादित स स्वसिद्धिनिर्वाहाय तथाविधोत्कटोच्छ्रायशून्येऽपि पर्वते मरजयादिव्यापारत्रयसंपादनक्षमतयोच्छ्रायातिगयमाक्षिपनसंवन्धेऽपि संवन्धामिकामति- गयोतिमवगमयति ॥ अयं मार्तण्डः किमिति । अत्रोपमेयस्य तद्भावमुपमानेनोक्ला १. नर' का०प्र०. १ रनमयेति' म्यान् मृलानुगेवान , 'अत्र जयादि' स्यात.

·६ अध्यायः]] काव्यानुगासनम् । २८१ कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान्प्रतिमटाः ।। अत्र रूपकगीकारेण भेदस्योक्तौ संशयः ।। प्रकृताप्रकृताभ्यां प्रकृतापलापोऽपद्धतिः । प्रकृतेन प्रकृतस्यापलाप एका अपहुतिः । अप्रकृतेन प्रकृतम्यापला- पोऽन्या। तत्राद्या यथा- 'शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस- द्रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभगाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैर्दृष्टोऽवताद्वः शिवः ॥' अत्र गिरिजाकरस्पर्शकारणौ पुलकवेपथू सात्त्विकरूपी प्रकृती प्रकृते- नैव तुहिनाचलशैत्येनापहृतौ । द्वितीया यथा- 'नेयं विरौति भृङ्गाली मदेन मुखरा मुहुः । अयमाकृष्यमाणस्य कन्दर्पधनुपो ध्वनिः ॥ पश्चाद्भेदे उच्यमाने यद्यप्यामुखे रूपकावभासः पश्चाप्यतिरेकाकारता, तथापि नान्निन- कारद्वयविधान्तिः । अपि तु किमित्यादिशब्दोपादानात्सदेह एव वाक्यार्थता पपन्यति । तस्य परिकरवन्धार्थ रूपकव्यतिरेकावामुखे प्रतिभासेते इति तन्नकगमकान का ॥ भेदकस्योक्ताविति । पूर्वोदाहरणद्वये तु भेटकस्यानुक्तिरित्यर्थ. ॥ अप्रकुनेन प्रान स्थापलापोऽन्येति । अत्र पारमार्थिकस्यासत्यकरणमपारमार्षिकम्य सत्यतया मापन स्थूलदृष्टया बोद्धव्यम् । तात्पर्य तु वाक्यस्य सादृश्ये एव । तथा पन पायनियां- सोऽभिधीयते । न च तत्र स्वेच्छया पुरुषाणा सामग्रमन्नि तेनोन्मनदास्यता. प्रत सौन्दर्यशालितया सहृदयचमत्कारिता भवति । सोऽय वाक्यापिभापायसरा लाक्षणिकार्थपरिग्रहः । उपमेयस्यापहुतत्वात् न स्फुटेन रपेणोपमानोपनेयमापन रूपकाशका न कार्या ॥ व्यासमो निरोधस्तलाद्भको भयम् ॥ यं विगतीति । १. भेदकस्योक्ती' स्यात्. - ·काव्यमाला। यथा-- 'विलसदमरनारीनेत्रनीलाजखण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधाकृतानि । न तु ललितकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं वः ॥' यथा वा-'इदं ते केन-' इति । एवमियं भङ्गचन्तरैरप्यूह्या ॥ पर्यायविनिमयौ परावृत्तिः। एकस्यानेकत्रानेकस्य चैकत्र क्रमेण वृत्तिः पर्यायः । समेन समस्योत्कृ- ऐन निकृष्टस्य निकृष्टेनोत्कृष्टस्य वा व्यतिहारो विनिमयः । तावतौ परावृत्तिः। यथा- जो तीऍ अहरराओ रति उव्वासिओ पिययमेण । सो व्विय दीसइ गोसे सवत्तिनयणेसु संकन्तो ।। अत्रैकस्यानेकत्र वृत्तिः । रागस्य च वस्तुतो भेदेऽपि एकतयाध्यवसि- तत्वादेकत्वमविरुद्धम् ॥ 'तद्वहं नतभित्ति-' इति । अत्राने गृहायेकत्र द्विजे वर्तते । विनिमयः समेन समस्य यथा- 'आदाय कर्णकिसलयमियमस्मादत्र चरणमर्पयति । उभयोः सदृशविनिमयादन्योन्यमवञ्चितं मन्ये ।। अत्र मदमुसमधुकरावलीविरुत विरहिणा हृदयं भेदिला विशेषेण कामकार्मुकशेट्टतेन स- माननभ्यवगाव तर्दक्यारोपेण ते वापद्यत इति ॥ जो तीए इति । अत्र स एवेति ताम्बूलादिजनितरागकोपनिवृत्तरागयोरभेदोपचारः ॥ यथा वा-'ने लाश्रयस्थितिरिय तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागणवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना 'यन्नम्या अधररागो रात्राबुद्भासितः प्रियतमेन । ग एव दृश्यते प्रातः सपत्नीनयने मकान्तः ॥ [इति संस्कृतम् २. 'मन्न चरणमरणमर्पयति' वामनवृत्ती १ १. 'उदयभेदिलानिशेपेण' स्यात् २. 'नन्वा' का०प्र०, ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २८३ 'यो बलौ व्याप्तभूसीनि मखेन द्यां जिगीपति । अभयं स्वर्गसद्मभ्यो दत्त्वा जग्राह खर्वताम् ॥' अत्रोत्कृप्टेनाभयेन निकृष्टस्य खर्वत्वस्य । 'तस्य च प्रवयसो जटायुपः खर्गिणः किमिव शोच्यतेऽधुना । येन जर्जरकलेवरव्ययात्क्रीतमिन्दुकिरणोज्वलं यशः ।। अत्र निकृष्टेनोत्कृष्टस्य ॥ हेतोः साध्यावगमोऽनुमानम् । अन्यथानुपपत्त्यैकलक्षणाद्धेतोः साध्यस्य जिज्ञासितार्थस्य प्रतीतिर्यत्र वर्ण्यते तदनुमानम्। यथा- 'सानुज्ञमागमिप्यन्नूनं पतितोऽसि पादयोस्तस्याः । कथमन्यथा ललाटे यावकरसतिलकपसिरियम् ।।' यथा वा- 'निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि । अन्यथानुपपत्त्यैव पयोधरभरस्थितः ॥ यथा वा- 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रापिताकूलं लीलापमं निमीलितम् ॥ अत्र कमलिनीमीलनेन निशासमयः प्रतिपाद्यत इत्यनुमानमेवेदम् ॥ वससि वाचि पुनः खलानाम् ॥' खर्वतामिति । वामनताम् ॥ स्वर्गिण इति । या. शेषतां गतस्येत्यर्थः ॥ अर्थस्येति । भावरूपस्याभावरूपस्य वा । तर भापरुपमा गर्थ- प्रतीतिः 'सानुज्ञम्-' इत्यत्र निदर्शिता । अभावरपसाध्यार्थप्रतीतिलु यथा---'ज्या अव्वअच्छसि सव्व विअ सो तएण सव्व विओ। णहु होन्ति तम्मि दिदे ......."मन्ना. वच्छाई ॥' अत्रादर्शन साध्यते ॥ निर्णतुं शक्यमस्तीति । अत्र सननिनन्चोन में मध्य नोपलभ्यते, स्तनभरावस्थान च दृश्यते, तत्रेय पयोधरमरन्धिति. मान्दपारस- यमानाधारक मध्यमनुपलभ्यमान बोधयति । उदाहरणान्तरत्य चान्यायमानमा यथा केनचिदर्थापत्तिलक्षणोऽलकारः पृथग्लक्षितस्तथा न लक्षणयोऽपिजिला दनुमानस्येति । अनुमानमेवेदमिति । न तु सूक्ष्मम् , अनुमानान्नभंतता पम्मी १. 'कमलनिमीलनेन' इति स्यात् ·२८१ काव्यमाला। सहगदर्शनात्स्मरणं स्मृतिः। प्रापलब्धत्यार्थस्य ताशदर्शनासंस्कारोहोघे सति यत्स्मरणं सा स्मृतिः। यथा- 'अदृश्यन्त पुरस्तेन खेलाः खजनपतयः । अमर्यन्त च निःश्वस्य प्रियानयनविभ्रमाः ॥' विपर्ययो भ्रान्तिः । सशदर्शनाद्विपर्ययज्ञानं भ्रान्तिः । यथा- - 'नीलेन्दीवरशकया नयनयोर्वन्धूकवुद्ध्याधरे पाणी पद्मघिया मधूककुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः । लीयन्ते कबरीपु वान्धवकुलव्यामोहजातस्पृहा दुर्वारा मधुपाः कियन्ति भवती स्थानानि रक्षिष्यति ॥ न चैतद्रूपकं प्रथमा वातिशयोक्तिः । तत्र वस्तुतो अमस्याभावात् ॥ क्रियाफलाभावोऽनर्थश्च विपमम् । न केवलं क्रियाफलाभावोऽर्थात्कर्तुर्यावदनर्थश्च भवति यत्र तद्विपमम् । यथा- . 'उत्कण्ठा परितापो रणरणको जागरस्तनोस्तनुता । फलमिदमहो मयाप्तं सुखाय मृगलोचनां दृष्ट्वा ॥ अत्र मृगलोचनादर्शनेन न केवलं सुखं न प्राप्तम्, यावद्विच्छेदे उत्क- ण्ठादिरनर्थः प्राप्तः ॥ योग्यतया योगः समम् । उत्कृष्टमुत्कृष्टस्य निकृष्टं निकृष्टस्य योग्यमिति योग्यतया योगः समम्। यथा- 'धातुः गिल्पातिशयनिकपस्थानमेपा मृगाक्षी देवो रूपेऽप्ययमनुपमे दत्तपत्रः सरस्य । १. 'रूपो यो कान. ३. पमा' का.प्र..

·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २८५ -- जातं दैवादुचितमनयोः संगतं यत्र तसि- शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ यथा वा- । 'चित्रं चित्रं बत बत महच्चित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता । यन्निम्वानां परिणतफलस्फातिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥' हेतौ कार्ये चैकत्र हेतुकार्यान्तरोक्तियुगपद्गुणक्रियाश्च समुच्चयः। कस्यचित्कार्यस्य एकस्मिन्हेतौ साधके सति हेत्वन्तराभिधानम्, कार्ये चैकस्मिन्प्रस्तुते कुतश्चिन्निमित्तात्कार्यान्तराभिधानं च समुच्चयः । युगपद्गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च समुच्चयः । वहुवचनं व्याप्त्यर्थम् । हेतौ हेत्वन्तरं यथा- 'दुर्वाराः सरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिनाः प्राणाः कुलं निर्मलम् । भावः ॥ समुच्चय इति । अतुल्यकक्ष्यतामनपेक्ष्यैव समुच्चयन समुचय इति सामान्चेन व्युत्पत्ति. करणीया । एव हि 'समाधिः सुकरं कार्य कारणान्तरयोगत' इत्येव लक्षणलक्षित समाधिरपि समुच्चय एवान्तर्भवति । अन्यथा 'मानमन्या निराक- तुम्' इत्युदाहरिष्यमाणे तुल्यकक्ष्यत्वाभावान समुच्चयः स्यादिति । एप एव च समुपय. सद्योगे असद्योगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथग्लक्ष्यते। तथा हि-'कुलममलिन भद्रा मूर्तिमतिः श्रुतशालिनी भुजवलमल स्फीता लक्ष्मी प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिमुभगा येते भावा अमीभिरय जनो व्रजति सुतरा दर्प राजस्त एव तवाहुशा. ॥' अत्र मतां योग । 'दुराः' इत्यादौ त्वसतां योगः । नववय प्रभृतिहि सलपि शोभनत्वे सर्वपामप्यशोम- नवकथनम् , अशोभनत्वेनैव विरहिण्या भावितत्वात् । 'शशी दिवसधूमरो गलिनावना कामिनी सरो विगतवारिज मुखमनक्षर खाकृते । प्रभुधनपरायणः सततदुर्गत. सजनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥' अत्र शशिनि धूमरे शल्ये गत्यान्तरागाति शोभनाशोभनयोगः । तथा हि-शशिन. शोभनत्व प्रकृतिौन्दर्यात्, अगोभनत्य धून- १ 'यत्तदेतच्छ' का० प्र० १. 'श्रुति' का०प्र०.

·२८१ काव्यमाला। तीनं धैर्यविरोधि मन्मथसुहकालः कृतान्तोऽक्षमी नो सत्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्थं मैया ॥ अत्र विरहासहत्वं सरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तेषु सत्सु प्रियतमदूर- सित्याद्युपात्तम् । यथा वा-- 'मानमस्या निराकर्तु पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्ण घनर्जितम् ॥' कार्य कार्यान्तरं यथा- 'स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम् । विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च ॥ अत्र त्यां सृजतेत्येकस्मिन्कायें प्रस्तुते मनोभवादीनां कार्यान्तराणा- मुपनिवन्धः। युगपद्गुणौ यथा- 'विदलितसकलारिकुलं तव वलमिदमभवदाशु विमलं च । प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ।' क्रिये यथा- 'प्रतिग्रहीतुं प्रणयिप्रियत्वात्रिलोचनस्तामुपचक्रमे च । संमोहनं नाम च पुष्पधन्वा धनुष्यमोघं समधत्त वाणम् ॥ गुणक्रिये यथा- 'कलुपं च तवाहितेप्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोदरभि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुपि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ।। पृष्ठंऽपृष्टे वान्यापोहपरोक्तिः परिसंख्या । पृष्टेऽपृष्टे वा सत्यन्यव्यवच्छेदपरा योक्तिः सा परिसंख्यानात्परिसं- ख्या । उभयत्रोपमानस्य वाच्यत्वं प्रतीयमानता वेति चत्वारोऽस्या भेदाः। ग्न्वीपादान् । एव चास्य सदमद्रुपस्य तादृशे वापरेण योगादिह सदसद्योगः । गुणक्रि- याश्चेला यथा स्टेन 'व्यधिकरणे वा यस्सिन्' (७।२७) इत्यादिना व्यधिकरणे इति परन्निन्लेग इति च प्रतिपादितम् , न तथा प्रतिपादनीयम् । 'धुनोति चासिं तनुते न बोनिम्' इत्यादेः 'कृपाणपाणिय भवान्रणमिती ससाधुवादाच मुराः मुरालये' १ नो'मा० प्र०.२ गटः' का०प्र०.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २८७ पृष्टे यथा- 'कोऽलंकारः सतां शीलं न तु काञ्चननिर्मितम् । किमादेयं प्रयत्नेन धमों न तु धनादिकम् ॥ का विसमा दिव्वगई कि लद्धं जं जणो गुणग्गाही । किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुग्गे जं खलो लोओ॥ अत्र दैवगतिरेव विषमेत्यादिरन्यापोहः प्रतीयते । अपृष्टे यथा- 'धेहि धर्म धनधियं मा धनेषु कदाचन । सेवख सद्गुरूपज्ञां शिक्षा मा तु नितम्विनीम् ॥ 'कौटिल्यं कचनिचये करचरणाघरदलेषु रागस्ते । काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥' - यथा वा- 'राज्ये सारं वसुधा वसुंधरायां पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानासर्वस्वम् ॥' 'दानं वित्ताद्रसं वाचः कीर्तिधर्मों तथायुपः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् ॥' 'पोढमहिलाण जं सुटु सिक्खियं तं रएसु होवेइ । जं जं असिक्खियं नववरण तं तं दिहिं देई ।' एषु कौटिल्यं कचनिचये एवेत्यादि, राज्ये सारं च वसुधैवेत्यादि, इत्यादेश्चान्यथापि दर्शनादिति ॥ राज्ये सारमिति । अत्र सारालगारः पंधिदुकः, स चान्यापोहमन्तरेण न चमत्कारकारीति परिसख्यैव युक्तोऽलकारः॥दानं वित्तादिति. पोढमहिलाणेत्यत्रापि केनचित्सारालकार उकस्तत्रापि अन्यापोरकृत वारत्वमिनी- 'का विपमा दैवगति. किं लब्ध यजनो गुणग्राही । किं सौख्य सुकलन किं दु.ख यत्खलो लोक. ॥' [इति घाया] २. 'दुक्खं का. प्रदी०. ३ 'प्रौढमहिलानां यत्सुष्टु शिक्षित तद्रतेषु भवति । यद्यदशिक्षितं नववधूना तत्तत्".""ददाति ॥' [इति जाग. १ ·२८८ काव्यमाला। बित्तात्सारं दानमेवेत्यादि, प्रौढमहिलानां सुशिक्षितमेवेत्याचपोखमानस्य प्रतीयमानत्वमन्यापोहाभावे प्रश्नोत्तरोक्तौ न वैचित्र्यं किंचिदिति नोत्तरं यन्लक्षितम् ॥ उत्तरात्मनादिप्रतिपत्तिस्त्वनुमानमेव । यथा- वाणियय हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण वग्यकित्तीआ । जाव ललियालयमुही घरम्मि परिसप्पते सोण्हा ॥ अत्र विशिष्टोत्तरान्यथानुपपत्त्या प्रश्नानुमानम् । तथा- ॐ भणहतं सहीओ आम करेहामि तं तहा सव्वम् । जड़ सरहरु संभिडं मे धीरं संमुहागए तम्मि ।' तत्र भृकुट्यादिभिर्मानं कुर्विति सख्याः पूर्ववाक्यमनुमीयते ।। यथोत्तरं पूर्वस्य हेतुत्वे कारणमाला । उत्तरमुत्तरं प्रति पूर्वस्य पूर्वस्य कारणत्वे कारणमाला । यथा- 'निद्रव्यो हियमेति हीपरिगतः प्रभश्यते तेजसो निस्तेजाः परिभूयते परिभवान्निर्वेदमायाति च । निर्विण्णः शुचमेति शोकविवशो बुद्धया परित्यज्यते निर्बुद्धिः क्षयमेत्यहो निधनता सर्वापदामास्पदम् ॥ कारणमात्रं तु न वैचित्र्यमिति न हेतुरलंकारान्तरम् ॥ गमपि परिमान्यव युक्तेति ॥ अनुमानमेवेति । न तु रुद्रटोक्तः-प्रश्नादप्युत्तरं यत्र-' (१९३) इन्युत्तरालकारः ॥ एव जं भणहेलनापि वाच्यम् ॥ कारणमात्रं 'पाणिजक हलिदन्ताः कुनोऽन्माक व्याघ्रकृत्तयथ । यावरलिनालयमुनी गृहे परिमर्पत नुपा ॥ इति छाया] ..ालय शुटेर्नुद्वायनागेरागस्टनमसदिग्ध न स्मयते, तथापि समन्वयवाक्यानु- 1. गारेज तु- 'पणियन मन्य. सत्य करिग्यामि तत्तया मर्यम् । "मे धर्य समुशागते तन्मिन् ॥ इति कल्प्यते. : 'आनयन्युपगमराकु. गावाजोपहासा' इति ध्वन्यालोकलोचनम.

·६ अध्यायः काव्यानुशासनम् । २८९ स्वातच्याङ्गत्वसंशयैकपथैरेपामेकत्र स्थितिः संकरः। परस्परनिरपेक्षत्वं स्वातत्र्यम् । उपकारकत्वमङ्गत्वम् । एकस्य ग्रहेऽन्यस्य त्यागे साधकबाधकप्रमाणाभावादनिर्णयः संशयः । एकलि- न्पदेऽर्थाच्छब्दार्थालंकारयोः समावेश ऐकपद्यम् । एभिरेषां पूर्वोक्ताना- मलंकाराणामेकत्र वाक्ये वाक्यार्थे वावस्थानं संकीर्यमाणखरूपत्वा- संकरः। स्वातन्त्र्येण शब्दालंकारयोः संकरो यथा- 'कुसुमसौरभसौरपरिभ्रमझमरसंभ्रमसंभृतशोभया । वलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलशान्यया ॥' अत्र यमकानुप्रासयोः । विति। अमेधूम इत्येवरूपमित्यर्थः ॥ नन्वीदृशस्य हेतो«द्यत्वाभावादलकारत्व मा भवतु । यत्र तु-वपु.प्रादुर्भावादनुमितमिद जन्मनि पुरा पुरारे नैवास्मि क्षणमपि भवन्त प्रण- तवान् । नमन्मुक्तः सप्रत्यतनुरहमप्रेऽपि भविता महेश क्षन्तव्य तदिदमपराधद्वयमपि ।' इत्यादौ, 'भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु भवने रुद्राक्षमाले शुभ हा सोपानपरम्परा गिरिमुता. कान्तालयालकृतिम् । अद्याराधनरोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखालोकोच्छेदिनि मोक्ष- नामनि महामोहे निधीयामहे ॥' इत्यादौ च अपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनलक्षणो हेतुर्वाक्यार्थीभूतो महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वलक्षणश्च पदार्थीभूतो हृद्यतयावसीयते तत्र कथ सालकारत्वमिति ॥ सत्यमस्ति । हृद्यता पर न हेतोः, किं तर्हि अलकारान्त- रस्य । तथा हि प्रथमे उदाहरणेऽनुमानस्य रामणीयकम्, द्वितीये तु मोक्षस्य महामोह- तया रूपणमिति रूपकस्येति हेतु लकारः । तन्निराकरणेन तद्रूप काव्यलिझमपि निरा- कृतमेवेति । एव च 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः।' इत्येवरूपोऽपि हेतुर्न वाच्य । 'आयुर्पत नदी पुण्य भय चौरः सुख प्रिया । वर द्यूत गुरहान श्रेयो ब्राह्मणभोजनम् ॥' इत्येवरूपो ह्येष न भूषणता कदाचिदहति वैचित्र्याभावात् । गाणे [पचारे सादृश्यसप्रत्ययाद्वैचित्र्यम् । यत्र तु न सादृश्यसप्रत्ययस्तत्र नेति । अविरलकमल- विकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति सप्रति लोकोत्कण्ठाभरः कालः ॥' इत्यत्र तु काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमहिनैव समानासिपुः, न तु हेत्वलकारकल्पनयेति ॥ यद्यप्यव्यभिचारितयैव विकासादीना नैरन्तर्येण जननमिहोपचारप्रयोजन व्यापम् , १ 'तोषितेन' का०प्र०. २ -दकृद्भवेद्यत्र । सोऽलकारी हेतु. न्यादन्येन्यः पृथ- ग्भूतः ॥' इत्येव रुटे समुपलभ्यते. ३. 'पूजनम् रुदटव्याख्या. ४ 'करः' स्टे.

·काव्यमाला। - - - अर्थालंकाग्योर्यथा- 'लिम्यतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नमः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ अत्रोत्सेनोपमयोः। गब्दार्थालंकारयोर्यथा- 'सो नत्थि एत्य गामे जो एयं महमहन्तलायण्णम् । तरुणाण हिययलूडिं परिसंवन्ति निवारेइ ।' अत्रानुप्रासरूपकयोः। अगत्वेन संकरो यथा- 'कर्कन्धूफलमुच्चिनोति गवरी मुक्ताफलाकाड्या कुद्धोलूककदम्बकस्य पुरतः काकोऽपि हंसायते । कीर्त्या ते धवलीकृते त्रिभुवने क्ष्मापाल लक्ष्मीः पुनः कृष्णं वीक्ष्य बलोऽयमित्युपहितवीडं शनैर्जल्पति ।' अनातिगयोक्तिमपेक्ष्य प्रान्तिरुद्भूता । तदाश्रयेण चातिशयोक्तिश्च. मत्कारहेतुरित्यवयवयोरझाङ्गिभावः । 'स्वं समुद्रश्च दुर्वारौं महासत्त्वौ सतेजसौ । इयता युवयोर्भेदः स जडात्मा पटुर्भवान् ॥' अत्र श्वेपो व्यतिरेकस्याङ्गम् । 'कृष्णार्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्णावलम्बिनी । याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभापिणि ।' अत्र पो विरोधस्यागम् । नदमुन्दरमपि पाव्यम्य मध्यमवनिवन्धन भवति । तथाप्यलकारचिन्तायाः प्रक्रान्तत्वा- पनि रेनोग्लशरन्च निगक्रियते ॥ दुर्वाराविति । दुर्वारोऽव्याहतप्रसरः, दुष्ट धार पालन यन्य दुवाः । गत्व धर्यम, सत्त्याच प्राणिनः । तेजः प्रभावः, वटवान- मानामनि, उदयन्वभावोऽपि ॥ कृष्णार्जुनेति । कृष्णा असिताः । अर्जुनाः शुक्लाः। 'म गायन प्राम य एतां स्फुरगावण्याम् । नानां दबाउन्टन परिमपन्नी निवाग्यति ॥' इति गस्कृतम्.] ..'गपनि' का प्र. ३. वारिगब्दयोरकोपम्नु दुःशक इति ध्येयम्, १ ·६ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २९१ 'आक्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे तब मुखश्रियम् । कोशदण्डसमग्राणां किमेपामस्ति दुष्करम् ॥' अत्र श्लेषोऽर्थान्तरन्यासस्याङ्गम् । संशयेन संकरो यथा- 'निग्गण्डदुरारोहं मा पुत्तय पाडलं समारुहसु । आरूढनिवडिया के इमिए न कया इह ग्गामे ।।' अत्र शठतरपोटापाटलयोरन्यतरस्याः प्राकरणिकत्वाभावान ज्ञायते किमियं समासोक्तिरुतान्योक्तिरिति संशयः । तथा- 'नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतत्प्रसीदति । अधुना विनिरुद्धाशमपि शीर्णमिदं तमः ।।' अत्र मुखेन सहाभेदारोपात्किमतिशयोक्तिः, किमेतदिति मुखं निदि- श्येन्दुसमारोपणाद्रूपकम्, किं मुखनैर्मल्यप्रस्तावेऽन्योक्तिः, अर्थतयोः समुच्चयविवक्षायां दीपकम् , किं प्रदोषवर्णने विशेषणसाम्यात्समासोक्तिः, किं मदनोद्दीपकः कालो वर्तते इति तात्पर्यात्पर्यायोक्तमित्यनेकालंकार- , संशयः। तथा- 'शशिवदनासितसरसिजनयनासितकुन्ददशनपङ्किरियम् । गगनजलस्थलसंभवहृयाकारा कृता विधिना ॥' अत्र तु रूपकमुपमा वेति संशयः ॥ यत्र तु-मोहमहाचलदलने सा सुनिशितवज्रकोटिरेकापि' इत्यादावारोपितकुलिशकोटिरूपाया भक्ते- मोहस्य महाचलेनोपमितमात्रस्य दलने कर्तृत्वं न हृदयावर्जकं स्यादिति - अनुरक्ता लोहिताः । कर्णावलम्बिनी विपुलतया श्रोत्रसमीपसश्रिता । विगंधे तु रनो हरिः, अर्जुन. पार्थः, तत्र सानुरागा सा कर्ण राधेयं कथमालम्बत इति । अन्य च विरोधमङ्गया अविश्वास्यत्व निवद्धम् ॥ कोशदण्डसमग्राणामिति । योगो माया- १. 'निर्गण्डदुरारोह मा पुत्रक पाटलं समारोह । आरूढनिपतिताः केऽनेन न कृता इर ग्रामे ॥ इति संस्कृतम्] ·२९२ काव्यमाला। रुपकस्य, 'ज्योत्नेव हासद्युतिराननेन्दोः' इत्यादौ मुख्यतयावगम्य- माना हसितद्युतिर्वक्र एवानुकूल्यं भजत इत्युपमायाः साधकं प्रमाणमस्ति, 'मरन्ति ज्योलायाः शशिमुखि चकोरास्तव दृशि' इत्यादौ तत्त्वारोपे लरणानुपपत्ते रूपकस्य, 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिगति निर्भरम्' इत्यादी सदृशं प्रति प्रेयसीप्रयुक्तस्यालिङ्गनस्थासंभवादुपमायाध बाधक प्रमाणमस्ति, न तत्र संशयः । ऐकपद्येन संकरो यथा- 'मेरूरुकेसरमुदारदिगन्तपत्र- मामूललम्बिचलशेषशरीरनालम् । येनोद्धृतं कुवलयं ललना सलील- मुत्तंसकार्थमिव पातु स वो वराहः ।। अत्रैकपदानुपविष्टौ रूपकानुप्रासौ । यद्यप्यनेकविषयमिदं रूपकम- खिलपाक्पष्यापि (8), तथापि प्रतिपदं रूपकसद्भावादेकपदानुप्रवेशो न विरुध्यते ॥ इत्युक्ताः शब्दार्थालंकाराः ॥ कः पुनराश्रितत्वान्निःशेपेऽप्ययं शब्दस्यालंकारोऽयमर्थस्येति विशेषः। उच्यते-दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थोभयगतत्वव्यवस्थायामन्वयव्यतिरे- कावेव निमित्तम् । निमित्तान्तरस्याभावात् । ततश्च योऽलंकारो यदीयौ भावाभावावनुविधत्ते स तदलंकारो व्यवस्थाप्यते इति ॥ यद्यपि पुनरुक्त- बदाभासार्थान्तरन्यासादयः केचिदुभयान्वयव्यतिरेकानुविधायिनोऽपि दृ- श्यन्ते, तथापि तत्र शब्दस्यार्थस्य वा वैचित्र्यमुत्कटमिति उभयालंकारत्व- मनपेक्ष्येव नाटालंकारत्वेन नार्थालंकारत्वेन चोक्ताः । इह वापुष्टार्थत्वलक्ष- गदोपाभावमात्रं सामिप्रायविगेपणोक्तिरूपः परिकरो भग्नप्रक्रमतादोषा- गागेऽपि । दण्टधनुर्थोपायोऽपि । निर्गण्डेति । कठिनदुरारोहम् ॥ साभिप्रायवि. शेषणोक्तिम्प इति । तथा च 'विशेपणैर्यत्साकूतैरुतिः परिकरस्तु स' यथा-'की चूतन्छलाना जनुमयशरणोद्दीपन. सोऽभिमानी कृष्णाकेशोत्तरीय- ब्दपनयनपट दया यम्य दामाः । राजा दु.शासनादगुरुरनुजशतस्यागराजस्य मित्र गा दुर्योपनामी कथयत न रुपा द्रष्टुमभ्यागती स्त्रः ॥ इति । अत्र हि तच्छलकर्तृ- पादाना मिंयपानां मोधोद्दीपनविभावनया साभिप्रायत्वमित्यपुष्टार्थत्वदोषाभाव एवा- ·- । ६ अध्यायः]] काव्यानुशासनम्। २९३ भावमात्रं यथासंख्यं दोषाविधानेनैव गतार्थम् । विनोक्तिस्तु तथाविधह- द्यत्वविरहात् ॥ भाविकं तु भूतभाविपदार्थप्रत्यक्षीकारात्मकमभिनेयप्रवन्ध एव भवति । यद्यपि मुक्तकादावपि दृश्यते, तथापि न तत्खदते । उदात्तं तु ऋद्धिमद्वस्तुलक्षणमतिशयोक्तेर्जातेर्वा न भिद्यते । महापुरुपवर्णनारूपं च यदि रसपरं तदा ध्वनेविषयः ॥ यम् ॥ यथासंख्यमिति । तथा चाह-'यथासंख्यं क्रमेणैव ऋमिकाणां सम- न्वयः' इति । यथा-'एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमेव देव द्विपा च विदुपा च मृगीदृशा च । ताप च समदरस च रतिं च पुणगौर्योप्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ इति । अत्र न यथासख्यकृत किमपि वैचित्र्य किंतु एकत्रिधा वससीति आमुग्ने विरोधप्रतीतिकृतमेवेति ॥ विनोक्तिस्त्विति । तथा चाह-विनोक्तिः सा वि. नान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः' इति । सन् शोभन', इतरोऽशोभन. । यथा- 'मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्भः । अमृतातिसुन्दराशयोऽय सुहृदा तेन विना नयेन्द्रसूनुः ॥', 'अरुचिर्निशया विना शशी शशिना सापि विना मह- त्तम. । उभयेन विना मनोभवस्फुरित नैव चकास्ति कामिनो. ॥ इति उदाहरणद्वयेऽपि वदन्तु सहृदया. यदि किमपि विनोकिकृत वैचित्र्यभवभासते, सहोक्तौ तु सद्दार्थ- बलात्साम्यसमन्वयप्रतीतेर्युक्तमेव वैचित्र्यमिति । किंच-शब्दमात्रयोगेनालकारत्वकल्पने हा धिगायुक्तावप्यलकारत्वप्रसङ्गः प्रामोतीति ॥ भाविकमिति । भावः कवेरभिप्रायः स यत्रास्ति तद्भाविकम् । भूतभाविपदार्थप्रत्यक्षीकारात्मकमिति । प्रध्यसाभा- वप्रागभावक्रान्ता अपि भावाः खमहिनायः प्रसादवशाच्च यत्पुरः स्फुरन्त इव श्यमाना वध्यन्त इत्यर्थ. । भूतभाविशब्दस्य परोक्षोपलक्षणपरत्वे परोक्षाणा पुर.स्फुरदूपत्यहेतु. वर्णनमिति तु व्याख्याने खभावोक्तिर्न भिद्यते । अभिनेयप्रवन्ध एवेति । प्रवेपर- विष्कम्भकादिभिस्तत्रैव तत्र वर्ण्यमानत्वादिति भावः ॥ ननु-आसीदानमति प. श्यामि तव लोचने । भाविभूषणसभारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् ॥' अत्रायेऽधैं भूनस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनमिति मुक्तकविषयमपि भाविक दृश्यते, तत. कुतो न लक्ष्यत इला- शङ्याह-यद्यपीति ।। ऋद्धिमद्वस्तुलक्षणमिति । यदाह-'उदात्तं वस्तुनः संपत्' इति । यथा-'मुक्ता. केलिविसूत्रहारगलिता. समार्जनीभिर्हता. प्रात. प्रामप सीनि मन्थरचलद्वालानिलाक्षारुणाः । दूरादाडिमवीजशक्तिधिय. कपंन्ति फेदीमुपा यद्विद्वद्भवनेषु भोजनृपतेस्तैत्त्यागलीलायितम् ॥' न खतिगवैश्वर्योऽपि मुसारमानानया- करप्रायत्वेन पुञ्जीकरण सभवति । उक्त च-'असवन्धे सवन्धामिकामतिदायोरिमय- गमयति । तदाह-अतिशयोक्तिरिति । अतिशयोक्तेरलवारान भियत लर्थः॥ १. 'मन' का०प्र० २ 'चेत.प्रसाद' स्यात् ३. 'स्तद्दान' या०प्र० ४. भये स्यात् ५ तेरिति' मूलानुसारी. ।

·काव्यमाला। अथ तथाविधवर्णनीयवस्तुपरम्, तदा गुणीभूतव्यङ्गयस्येति नालं- कारः ॥ रसवत्प्रेयस्यूर्जस्विभावसमाहितानि गुणीभूतव्याचप्रकारा एवं !! आगीस्तु प्रियोक्तिमानं भावज्ञापनेन गुणीभूतव्यङ्गचस्य गया बादनवनु मभवदेव वर्णयिष्यते तत्रोदात्त भविष्यतीत्याशजयाह-खभावो- चति । मिन। यदि ऋद्धिनद्वन्तुवर्णनमलकारस्तदा ऋद्धिरहितवस्तुवर्णनमप्यलंकार पशिमगजनीनि । महापुरुपवर्णनास्पमिति । यदाह-'महतां चोपलक्षणम्' इति । गया-'तदिदमरप्य यन्लिन्दगरथवचनानुपालनव्यसनी । निवसन्याहुसहायधकार समय गमः ॥' गमो हि पितृवचनमनुतिष्टनयपराक्रमादिधर्मयोगादुत्साहयोगाय वीर- मानिनि मध्यनिरेवायम् ॥ ननु उपलक्षणमनभावोऽर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे । ततश्चोप- रक्षणीभूतम् रामचरितम्य वाक्याथीभावाभावादात्वमेव । दण्डकारण्योत्कर्षप्रतिपत्तिर्हि पारयार्थः गव प्रधान तत. कथ वनिविपयतेत्याशझ्याह-अथेति । गुणीभूतव्य- ग्यप्रकारा एवंति । मध्यमकाव्यप्रभेदविपयत्वेन ये प्रतिपादिताः। आशीस्त्विति। आगागनमप्राप्तप्राप्तीच्यारूपमाशीः प्रयोत्कृधर्मः । अथ वा आशास्यमानो योऽसावर्थोऽन- मात्यनर्थोपरमात्मकः स एव प्राप्तकालतयाभ्यनुज्ञात आशीविपयलादाशीरिति । तन पक्षद्वयऽपि महाभावे लोकव्यवहारमात्रानुसरणार्थत्वेनाशीर्यदि प्रयुज्यते तदा 'गतोऽस्त- मा' इलादियद्वातीवर्णनमात्रत्वाद्दरापैतवालकारतेत्याह-प्रियोक्तिमात्रमिति । सह- दयाना रिमप्यतमिति चमत्काराभावादित्यर्थः ॥ अथ स्नेहातिगयनोच्यते, तदा ध्वने- पिन । तथा हि कश्चित्कमचिल्नेहनिर्भरद्दयतया आशिप प्रयुद्धे तत्र च तस्य चेतो- गतिविशेषः रामा रतिभावविशेषरूप आशीद्वारेण प्रतीयत इति भाववनिरेवायम् । यथा-'अन्मिजहीहि मुहदि प्रणयाभ्यसूयामालिप्य गाटममुनानतमादरेण । विन्ध्य मानिव धन' गमयेऽभिवपनानन्दजैनयनवारिभिरुक्षतु त्वाम् ॥' कयोश्चिन्मत्रीसवन्धे पिशुनजनानुप्रवैगनविच्चार्य (?) कृते सति कम्यचिनायकस्य तत्स्नेहदाळसपादनाये- गमुक्ति । अत्र च महिदमप्यर्यप्राप्तिम्प मैत्रीमवन्धस्य प्रवर्धमानतयोपनियद्वम् । जहीलानि आरिलायेति च प्रार्थना पंचम्यन्ती । उक्षत्विति प्राप्तकालतायां पंचमी । तेनानागान्यमानस्य मग्रीगवन्यस्योपनिबन्नो न त्वमाप्तप्राप्तीच्छात्मिका आशिपः। तथा- 'मदानामानविभिन्नशाला हतप्रवीराद्भुतभीतपांग. । त्वत्तेजसा दग्धसमस्खलीला द्विपां पुगे पम्यनु राजलारः ॥' अत्र शत्रुनगरीविनागोपनिवन्धद्वारेणानर्थोपरमस्य दनितन्या- दागाम्ममानार्थोपनिवन्ध एव ॥ नन्विद भृयादिलेवमात्मिकायाः प्रयोत्कृधर्मत्वेनावस्थि- ना आणिोऽत्रोपदनम् । तथा विविधा शत्रुनगरी राजलोको दृश्यादिति नाय- मनाथ मपमन्यानन्यार्थम्य किंतु तथाविधानां गत्रुनगरीणा दर्शनमत्र प्राप्तकालतया- ५ मिन्ह'न्यात २-३ लोटो लकारम्य पननीनामाभिधेयन्व स्यात - - ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २९५ विषयः । प्रत्यनीकं च प्रतीयमानोप्रेक्षाप्रकार एवेति नालंकारान्तरतया वाच्यम् ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायामलकारचूडामणिसंनखोपनकाव्यानुशासनवृत्ती शब्दार्थालकारवर्णनः पष्ठोऽध्यायः । सप्तमोऽध्यायः । इह च काव्यं नायकादिप्रतिबद्धं भवतीति नायकादिलक्षणमुच्यते । तत्र तावदुत्तममध्यमाधमभेदेन पुंसां स्त्रीणां च तिस्रः प्रकृतयो भवन्ति । तत्र केवलगुणमय्युत्तमा । खल्पदोपा बहुगुणा मध्यमा । दोपवत्यधमा । तत्राधमप्रकृतयो नायकयोरनुचरा विटचेटीविदूपकादयो भवन्ति । उत्तम- मध्यमप्रकृतियुक्तस्तु- समग्रगुणः कथाव्यापी नायकः। समग्रगुणो नेतृत्वादिगुणयोगी वक्ष्यमाणशोभान्वितश्च । तत्र नेतृत्वा- दिगुणबाहुल्यात् मध्यमप्रकृतावपि समग्रगुणता । - भ्यनुज्ञायते । अत्रापि शत्रुविनाशलक्षणविभावद्वारेण हर्पात्मनो भावस्योपनियन्धात्पूर्व- वद्भावध्वनिरेवेति । तदाह-भावज्ञापनेनेति । प्रत्यनीकमिति । अनीस्पतिनि- धितुल्यत्वात्प्रत्यनीकम् । यथानीकेऽभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतमपर मूटतया केनचिद- भियुज्यते तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थः । तथा चाह- 'प्रतिपक्षमशतेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्य- नीकं तदुच्यते ॥' यथा-त्वं विनिर्जितमनोभवरुपः सा च मुन्दर भवत्यनुरचा । पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादथ कामः ॥' ता त्वय्यनुरक्ता मनोभवशाता- इयतीति वास्तवोऽर्थः । तत्र च मनोभवस्य त्वद्रूपेण विनिर्जितत्वाद्योऽसावनुशय स कारणत्वेनोत्प्रेक्षित इत्युत्प्रेक्षा । सा च प्रतीयमाना इवादिशब्दाप्रयोगात् ॥ जातिगतिरीति. वृत्तिच्छायामुद्रोक्तियुक्तिभणितिगुम्फनाशय्यापीति वाक्ये वाक्याध्येयाप्रेक्ष्यगेयामिन- यानि शब्दालकाराः संभवप्रत्यक्षागमोपमानार्था पलभावलक्षणाचार्यालकारा ये भोजरा. जेन प्रतिपादितास्ते केनचिदुक्तेष्वेवान्तर्भवन्ति । केचिच कचनापि चमत्कार नावन्ति, केचिच ये काव्यशरीरखभावा एवेति न सूनिता ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेके पष्टोऽध्यायः ॥ । १. 'दिव काम.' का० प्र०. २. 'भव' स्यात् ·काव्यमाला। . नेतृगुणाश्चमे- 'नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः । रक्तलोकः शुचिर्वान्ग्मी व्यूढवंशः स्थिरो युवा ॥ बुद्धयुत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः । शूगे दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥' कथाप्रवन्धस्तव्यापी । नयति व्यानोति इतिवृत्तं फलं चेति नायकः । तस्य सालिकान्गुणानाह- शोभाविलासमधुरललितमाधुर्यस्थैर्यगाम्भीयौदार्यतेजांस्यष्टौ स- चजास्तद्गुणाः। सत्त्वं देहविकारत्तस्माज्जाताः। क्रमेण लक्षयति- दाक्ष्यगार्योत्साहनीचजुगुप्सोत्तमस्पर्धागमिका शोभा। यतः शरीरविकाराद्दाक्ष्यादि गम्यते सा शोभेत्यर्थः । दाक्ष्यं यथा- 'स्फूर्जद्वजसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो रामस्य त्रिपुरान्तकृद्दिविपदा तेजोभिरिद्धं धनुः । शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक- स्तमिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥' शौर्य यथा- 'खरेण खण्डिताशेपगात्रेण रणमूर्धनि । रामव्याजेन लोकेषु शौर्यमुत्सारितं नृणाम् ॥ उत्साहो यथा- 'मूी जाम्बवतोऽभिवाय चरणावापृच्छय सेनापती- नाश्वास्याश्रुमुखान्मुहुः प्रियसखान्प्रेप्यान्समादिश्य च । आरम्भं जगृहे महेन्द्रशिखरादम्भोनिधेर्लइने रंहसी रघुनाथपादरजसामुच्चैः स्मरन्मारुतिः ॥ - ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २९७ - नीचजुगुप्सा यथा- 'उत्तालताडकोत्पातदर्शनोऽप्यप्रकम्पितः । प्रयुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥ उत्तमस्पर्धा यथा- 'एतां पश्य पुरस्तटीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः कोदण्डेन किरीटिना सरमसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डनम् ॥ धीरे गतिदृष्टी सस्मितं वचो विलासः। यथा- -- 'दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥' मृदुशृङ्गारचेष्टा ललितम् । यथा- - 'कश्चित्कराभ्यामुपगूढनालमालोलपत्राभिहतद्विरेफम् । रजोभिरन्तःपरिवेषबन्धि लीलारविन्दं भ्रमयांचकार ।' क्षोभेऽप्यनुल्वणं माधुर्यम् । महत्यपि युद्धनियुद्धव्यायामादौ क्षोभहेतौ अनुल्वणत्वं मधुरा चेष्टा माधुर्यम् । यथा- 'कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुपि स्मरसेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्रकमलम् । मुहुः पश्यन्शृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणा परिवृढः ।। १. 'सत्यपि' स्यात्.

·२२८ काव्यमाला। विनेऽप्यचलं स्थैर्यम् । मत्यपि विन उद्यमादपभ्रंशः स्थैर्यम् । यथा- 'यथा यथा समारम्मो देवात्सिद्धि न गच्छति । तथा तथाधिकोत्साहो धीराणां हृदि वर्धते ।' हादिविकारानुपलम्भकृद्दाम्भीर्यम् । यस्य प्रभावाबहिर्हर्पक्रोधादीनां विकारा दृष्टिविकासरागादयो नोपल- भ्यन्ते तन्निस्तिमितदेहखभावं गाम्भीर्यम् । यथा- 'आहतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥' स्वपरेपु दानाभ्युपपत्तिसंभापणान्यौदार्यम् । अभ्युपपत्तिः परित्राणार्थिनोऽङ्गीकरणम् । परजनविपयं दानादि चेष्टा- मकमेवौदार्यम् । स्वग्रहणं तु दृष्टान्तार्थम् । स्वेप्विव परेप्वपीत्यर्थः । दानं यथा- 'गिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्तिं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मान् ॥' अभ्युपपचिर्यथा- 'एते वयममी दाराः कन्येयं कुलजीवितम् । व्रत केनात्र वः कार्यमनास्था वाद्यवस्तुपु ।' संभाषणं यथा-- 'उत्पतिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरुः शौर्य यत्तु न तद्विरां पथि ननु व्यक्तं यतः कर्मभिः । त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः मत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥ पगविक्षेपाचसहनं तेजः। पराच्छचोर्न तु गुरोमिंत्रादेर्वाधिक्षेपापमानादेरसहनं तेजः । यथा- 'वृत नूतनकृष्माण्डफलानां किं भवन्त्यमी । अगुलीदर्शनायेन न जीवन्ति मनस्विनः ।।

·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । २९९ नायकभेदानाह- धीरोदाचललितशान्तोद्धतभेदात्स चतुर्था । स इति नायकः। धीरशब्दः प्रत्येकमभिसंवध्यते । तेन धीरोदाचः, धीरललितः, धीरशान्तः, धीरोद्धत इति । दक्षिणधृष्टानुकूलशठभेदादेकैकश्चतुर्धा । एते शृङ्गाररसाश्रयिणो भेदाः । इति पोडश भेदा नायकस्य । धीरोदात्तादील्लक्षयति- गूढगर्वः स्थिरो धीरः क्षमावान् अविकत्थनः महासत्त्वो दृढ- व्रतो धीरोदात्तः। गूढगर्वो विनयच्छन्नावलेपः । अविकत्थनोऽनात्मश्लाघापरः । महासत्त्वः क्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः। दृढव्रतोऽङ्गीकृतनिर्वाहकः । यथा-रामादिः । कलासक्तः सुखी शृङ्गारी मृदुर् निश्चिन्तो धीरललितः । कलासु गीताद्याखासक्तः। सुखी भोगप्रवणः । शृङ्गारप्रधानः सुकुमा- राकारः । सचिवादिसंविहितयोगक्षेमत्वाञ्चिन्तारहितः। यथा-वत्सराजः। विनयोपशमवान् धीरशान्तः । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौ-माधव-चारुदत्तादिः । शूरो मत्सरी मायी विकत्थनश् छद्मवान् रोद्रोऽवलिप्तो धी- रोद्धतः। मत्सरी असहनः । मन्त्रादिबलेनाविद्यमानवस्तुप्रकाशको मायी। छद्म वञ्चनमात्रम्। रौद्रश्चण्डः। अवलिप्तः शौर्यादिमदवान् । यथा--जामदग्न्य- रावणादिः । 'देवा धीरोद्धता ज्ञेयाः स्युर्षीरललिता नृपाः । सेनापतिरमात्यश्च धीरोदात्तौ प्रकीर्तितौ ॥ देवा धीरोद्धता इति । अत्र हि 'धीरोदात्त जयति चरित रामनानध विष्णोः' इत्यादेर्दर्शनाजनकप्रभृतीनां रामादीना च न धीरललितत्यानुचितत्वमिति धीरलनितत्वं राज्ञ एव वर्णनीय नान्यस्य । सेनापत्यमालयोधारोदात्तत्वमेव । देवाना धीरोद्तत्वमेव । द्वि- ·काव्यमाला। धीरप्रशान्ता विज्ञेया ब्राह्मणा वणिजस्तथा । इति चत्वार एवेह नायकाः समुदाहृताः ॥ उत्यन्तरलोकी। अब नायकस्य शृङ्गारित्वेऽवस्थाभेदानाह- ज्येष्टायामपि सहदयो दक्षिणः । कनिष्ठायां रत्तो ज्येष्ठायामपि समानहृदयो दाक्षिण्यशीलत्वादक्षिणः । यया 'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो रतक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः । सविसम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजनो न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतम् ।। व्यक्तापराधो धृष्टः। -- यथा- 'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले बके कजलकालिमा नयनयोस्ताम्वूलरागोऽपरः । दृष्ट्या कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो लीलातामरसोदरे मृगशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥ जादीनां धीरप्रशान्तन्यमेवेसेवं पर व्याख्येयम् । धीरोद्धतादिशब्दाथ यथोक्तगुणसमारोपि. तावस्थाभिधायिनो पापमहोक्षादिवन्न जात्या कधिदवस्थितरुपो धीरोद्धतादिरस्ति । तत्त्वे हि महाकविप्रयन्यु विन्दानेकरूपाभिधानमसगतमेव स्यात् । जातेरनपायित्वात् । तथा च भवभूतिना एक एव जामदग्न्यः 'कैलासोद्वारगार-' इत्यादिभी रामादीन् प्रति प्रथम धीरोद्तत्वेन, पुनः 'बामणातिकमत्यागो भवतामेव भूयते' इत्यादिना रावणं प्रति धीरोदातत्यन, 'पुप्या ब्राह्मणजातिः-' इत्यादिभिक्ष धीरशान्तत्वेनोपवर्णितः । न चाव- स्थान्तराभिधानमनुचितम् । अनभूतनायकानां नायकान्तरपेक्षया महासत्त्वादेरव्यवस्थित- लान् । अग्निस्तु रामाटेरेस्प्रवन्धोपात्तान् प्रत्येकरूपत्वादारम्भोपात्तावस्थातोऽवस्थान्त- रोपादानमन्याय्यम् । यथोदात्ताभिमतस्य रामस्य छमना वालिवधादमहासत्त्वतया खाव- स्थापरित्याग इति । वक्ष्यमाणाना च दक्षिणाद्यवस्यानां पूर्वी प्रत्यन्यया हत इति नित्यसा- पेक्षन्वनाविभागनुपात्तावस्यानोऽवम्यान्तराभिधानभहानिनोरप्यविरुद्धमिति । अन्तरलो. १ 'भूतये' म०प्र० ..'नगपेक्षया' म्यान ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३०१ एकमार्योऽनुकूलः। यथा- 'इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवृष्टिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शों वपुपि वहलश्चन्दनरसः । अयं कण्ठे बाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥' गूढापराध: शठः। यथा-'एकत्रासनसंगते प्रियतमे-' इति । नायकविजेयं प्रतिनायकमाह- व्यसनी पापकृल्लुब्धः स्तब्धो धीरोद्धतः प्रतिनायकः । यथा--रामयुधिष्ठिरयो रावणदुर्योधनौ । नायिकालक्षणमाह- तद्गुणा खपरसामान्या नायिका त्रेधा । तद्गुणा यथोक्तसंभविनायकगुणयोगिनी नायिका । सा च स्वकीया, परकीया, सामान्या, चेति त्रेधा । खस्त्रीलक्षणमाह- खयमूढा शीलादिमती स्वा। आदिग्रहणादार्जवलज्जागृहाचारनैपुण्यादिपरिग्रहः । शीलं यथा- 'कुलबालियाए पेच्छह जोवणलायण्णविव्भमविलासा। पवसन्ति व पवसिए एन्ति ब पिए घरम इन्ति ।' वयाकौशलाभ्यां मुग्धा मध्या प्रौदेति सा त्रेधा । वयः शरीरावस्थाविशेषः, कौशलं कामोपचारनैपुण्यम् , तान्यां मुग्धा। एवं मध्या प्रौढा चेति । 'कुलवालिकायाः प्रेक्षध्वं यौवनलावण्यविभ्रमविलासाः । प्रविशन्तीव प्रवसिते आगच्छन्तीव प्रिये गृहमागते ॥' [इति राग - १.

·काव्यमाला। नन वयना नुग्या यथा- 'दोर्नूलावधिसूत्रितस्तनमुरः लिखत्कटाक्षे दृशौ किविताण्डवपण्डिते स्मितसुधासितोक्तिपु झूलते । तः कन्दलितं स्लरव्यतिकरैलावण्यमझैधुतं तन्वनचास्तरुणिनि सर्पति गनैरन्यैव काचिद्गतिः ॥' कोशलेन यथा 'टदितो रसादमय वेपथुमत्सुदृशोभिभर्तृविधुरं त्रपया । वपुरादरातिशयशंसि पुरः प्रतिपत्तिमूढमपि वाढमभूत ॥' वयसा मध्या यथा- 'तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलधौ प्रथिनः प्रागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च । दृशोर्लीलारम्भाः स्फुटमपवदन्ते सरलता- महो सारङ्गाक्ष्यास्तरुणिमनि गाढः परिचयः ॥' कौशलेन यथा- 'स्वेदाम्भःकणिकाचितेऽपि वदने जातेऽपि रोमोद्गमे विसम्मेऽपि गुरौ पयोधरभरे कम्पे च वृद्धिं गते । दुर्वारसरनिर्भरेऽपि हृदये नैवाभियुक्तः प्रिय- स्तन्वद्या हटकेशकर्पणघनश्क्षेपामृते लुब्धया ।' वयसा प्रौढा यथा- 'नितम्बो मन्दत्वं जनयति गुरुत्वाद्रुतगते- महत्त्वाद्वृत्तः स्तनकलशभारः शमयति । विकासिन्या कान्त्या प्रकटयति रूपं मुखशशी ममागानीमानि प्रसभमभिसारे हि रिपवः ।। । काविति । जन्तरे मध्ये वसाव्यगेपाभिवायरी श्योकावन्तरश्लोकी । वयसामुग्धेति । परमाल । एप मांशलेनापि । वयसा मध्येति । किचिढसपूर्णत्यर्थः । वयसा ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३०३ कौशलेन यथा- 'उद्धृतैनिभृतमेकमनेकैश्छेदवन्मृगदृशामविरामैः । श्रूयते स मणितं कलकाञ्चीनूपुरध्वनिभिरक्षतमेव ॥ धीराधीराधीराधीराभेदादन्त्ये त्रेधा । अन्त्ये मध्याप्रौढे । त्रेधा धीरामध्या, धीराधीरामध्या, अधीरामध्या। एवं प्रौढापि त्रेधा। पोढापि ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदावादशधा । मध्यापौढयोः प्रत्येकं त्रि- भेदत्वम् । षड्डियापि ज्येष्ठाकनिष्ठाभेदावादशधा स्वस्त्री भवति । तत्र प्रथममूढा ज्येष्ठा । पश्चादूढा कनिष्ठा । अथासां क्रोधचेष्टामाह- सोत्मासवक्रोक्त्या सवाष्पया वाक्पारुष्येण क्रोधिन्यो मध्या- धीरायाः। मध्याधीराद्यास्तिस्रोऽपि यथासंख्यं सोत्पासवक्रोच्यादिभिः क्रोधं कुर्वन्ति । तत्र सोसासवकोत्या धीरामध्या यथा- 'न खलु वयममुष्य दानयोग्याः पिवति च पाति च यासको रहस्त्वाम् । ब्रज विटपममुं ददख तस्यै भवतु यतः सदृशोश्चिराय योगः ॥ सबाष्पया सोसासवक्रोच्या धीराधीरा यथा-'वाले नाथ-' इति । वाक्पारुष्येणाधीरा यथा- 'धिड्यां किं समुपेत्य चुम्बसि वलान्निर्लज्ज लज्जा क ते वस्त्रान्तं शठ मुश्च मुञ्च शपथैः किं धूर्त निर्वाधसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव या च प्रियां निर्माल्योज्झितपुप्पदाननिकरे का पट्दानां रतिः ॥'

·काव्यमाला। उपचारावहित्याभ्यामानुकूल्यौदासीन्याभ्यां संतर्जनघाताभ्यां पाहावीरायाः। पोदाराद्यास्तित्रोऽपि यथासंख्यमुपचारावहित्यादिद्विकत्रयेण क्रो- विन्यो भवन्ति । तत्र धीरा प्रौढा सोपचारा यथा- 'एकत्रासनसंगतिः परिहता प्रत्युद्मादूरत- स्ताम्बूलानयनच्छलेन रभसाश्लेषोऽपि संविप्नितः । आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्यान्तिके कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरयो कोपः कृतार्थीकृतः ॥ सैव सावहित्या यथा- 'वरं झूमनास्ते प्रकटितगुरुक्रोधविभवा वरं सोपालम्भाः प्रणयमधुरा गद्गदगिरः । वरं मानो येन प्रसभजनितोऽनादरविधि- नं गूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ॥ प्रोढा धीराधीरानुकला यथा- 'यत्पाणिर्न निवारितो निवसनग्रन्थि समुद्रन्थय. न्भूभेदो न कृतो मनागपि मुहुर्यत्खण्ड्यमानेऽधरे । यन्निःशङ्कमिहार्पितं वपुरहो पत्युः समालिगने मानिन्या कथितोऽनुकूलविधिना तेनैव मन्युर्महान् ॥' सेवोदासीना यथा- 'आयस्ता कलहं पुरेव कुरुते न बंसते वाससो भमभ्ररतिखण्यमानमधरं धत्ते न केशग्रहे। अङ्गान्यर्पयति स्वयं भवति नो वामा हठालिगने तन्व्या शिक्षित एप संप्रति कुतः कोपप्रकारोऽपरः ।। -- -- १. 'चनुग्या' म्यान, ·- ७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । प्रौढाधीरा संतर्जनेन यथा- 'तथाभूदसाकं प्रथममविमिन्ना तनुरियं ततोऽनु त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा । इदानीं त्वं नाथो वयमपि कलत्रं किमपरं मयाप्तं प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ।। सैव साघाता यथा-'कोपात्कोमलबाहुलोल-' इति । परस्त्रीलक्षणमाह- परोढा परस्त्री कन्या च । परेणोढा परस्य स्त्री परस्त्री । सा च नाशिनि रसे उपकारिणीति नास्याः प्रपञ्चः कृतः । ऊढेत्युपलक्षणम् । अवरुद्धापि परस्त्रीत्युच्यते । परोढा यथा---'दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि-' इति । कन्या तु पित्राद्यायत्तत्वादनूढापि परस्त्री । यथा- 'दृष्टिः शैशवमण्डना प्रतिकलं प्रागल्भ्यमभ्यस्यते पूर्वाकारमुरस्तथापि कुलयोः शोभां नवामीहते । नो धत्ते गुरुतां तथाप्युपचिताभोगा नितम्वस्थली तन्व्याः स्वीकृतमन्मथं विजयते नेत्रैकपेयं वपुः ॥' सामान्यां लक्षयति- गणिका सामान्या। कलाप्रागल्भ्यधौल्म्यां गणयति कलयति गणिका सामान्या सगुणस्य निर्गुणस्य च साधारणी केवलधनलोभालम्बनेन कृत्रिमप्रेमत्वात् । यथा-- 'गाढालिङ्गनपीडितस्तनतट खिद्यत्कपोलस्थलं संदष्टाधरमुक्तसीत्कृतलसद्भूभ्रान्तनृत्यत्करम् । चाटुप्रायवचोविचित्रभणितं घातै रुतैश्चारित वेशानां धृतिधाम पुष्पधनुषः प्रामोति धन्यो रतम् ॥ खपरस्त्रीणामवस्था आह- स्वाधीनपतिका प्रोषितमतका खण्डिता कलहान्तरिता वास- १. 'कुचयो.' स्यात.

·काव्यमाला। कमन्ना विरहोलण्ठिता विमलव्या अभिसारिका चेति स्वस्त्री- पामष्टावस्याः। रतिगुणाकृष्टत्वेन पार्थस्थितत्वात्स्वाधीन आयत्तः पतिर्यस्याः सा तथा। यथा- 'सालोए च्चिय सूरे परिणी घरसामियस्स वित्तूण । णेच्छन्तस्स य चलणे धुयइ हसन्ती हसन्तस्स ॥' इति । कार्याय प्रोपितो देशान्तरं गतो भर्ता यस्याः सा तथा । यथा- 'श्वासा वाप्पजलं गिरः सकरुणा मार्गे च नेत्रार्पणं केनेदं न कृतं प्रियस्य विरहे कस्यासवो निर्गताः । सख्येवं यदि नास्मि तेन कलिता पान्थः कथं प्रोपितः प्राणाः संप्रति मे कलङ्कमलिनास्तिष्ठन्तु वा यान्तु वा ॥' यनितान्तरव्यासगादनागते प्रिये दुःखसंतप्ता खण्डिता । यथा- 'नवनखपदमदं गोपयस्यंशुकेन स्थगयसि मुहुरोष्ठं पाणिना दन्तदष्टम् । प्रतिदिगमपरस्त्रीसद्भशंसी विसर्प- नवपरिमलगन्धः केन शक्यो वरीतुम् ॥ ईर्ष्याकलहेन निकान्तभर्तृकत्वाचत्संगमसुखेनान्तरिता कलहान्त- रिता । यथा- 'निःश्वासा वदनं दहन्ति हृदयं निर्मूलमुन्मूल्यते निद्रा नैति न दृश्यते प्रियमुखं नक्तंदिनं रुद्यते । अनं शोपमुपैति पादपतितः प्रेयांस्तथोपेक्षितः सख्यः कं गुणमाकलय्य दयिते मानं वयं कारिताः ।। १. 'गगगेके एव सूर्ये गृहिणी गृहन्यामिकस्य गृहीत्वा । अनिन्सनम चरणे धावति हमन्ती हगतः ॥ इति च्छाया.] २. ना पाए' इति पाठे 'अपि पादा' इलयं.. ३ 'नचादिव' स्यान्, ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३०७ 'परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा । दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः ।। उचित वासके स्त्रीणामृतुकाले तु वा बुधैः । द्वेष्याणामथ वेष्टानां कर्तव्यमुपसर्पणम् ।। इति नयेन वासके रतिसंभोगलालसतयाङ्गरागादिना सज्जा प्रगुणा वासकसज्जा । यथा- 'तल्पकल्पनविधेरनन्तरं भर्तृमार्गमवलोकते मुहुः । दर्पणेक्षणमुदीक्षते वपुर्हर्षभूपणमनिन्धभूपणा ॥' प्रियमन्या चिरयति भर्तरि विरहोत्कण्ठिता । यथा- 'अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहक्सुहृ- यो मां नेच्छति नागतश्च स हहा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितखान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥' दूतीमुखेन वयं वा संकेतं कृत्वा केनापि कारणेन वञ्चिता विप्र- लब्धा । यथा- प्रौढेति । संपूर्णेत्यर्थः । परिपाट्यामिति । परिपाटिर्यया कल्पितानुपूर्वी । अस्या एकेन दिनेन वारः अस्या द्वाभ्यामित्यादिः ॥ तदपवादमाह-फलाथै इति । ऋताविति यावत् । नव इति । नवत्वे प्रसवे वृत्ते चिरविरहखिना मुसयितुम् । दु रो तदीयवन्धुव्यापत्त्यादौ दु.खिता आश्वसनीयेति । प्रमोद इति । तदीयपुत्रोत्नपादा। उत्सवो हि माननीय इत्युक्तम् । वासयन्ति तत्र स्थाने रात्रिमिति वासका रात्र्युचिनाः कामोपचाराः। फलार्थ इत्यस्य हेतो. सत्त्वापवादकत्व दर्शयितु धर्मत्तिना राझा परिपाट्या दुर्भगापि सेव्येति च निरूपयितुमाह-उचिते वासके इति । आर्तववारी हि भूगगनपि फलतः परिमितीभवति । यथोकम्-'ऋतुः पोडश तेऽत्राद्यावतस्रो दशनारगः । त्रयोदशी च निन्द्याः स्युरयुग्माः कन्यकोद्भवाः । षष्ठ्यष्टमी च दशमी द्वाभ्यां वर्ग साधिका । युग्मा पुत्राय रात्रिः स्यात्' इति । तत्रापि नक्षत्रविशेषपरिवर्जनम् । पुत्र १. 'अनेककार्यव्यासझाद्यस्या नागच्छति प्रियः । तस्यानुगमदुःखाता दिरहो कन्टिता भवेत् ॥' इति भरतसंवादात् 'कार्यासत्या' इति भवेत् H ·१०८ काव्यमाला। 'तत्संकेतगृहं प्रियेण कथितं संप्रेष्य दूतीं स्वयं तन्यं सुचिरं निपेव्य मुशा पश्चाच्च भन्नाशया। स्थानोपासनसूचनाय विगलत्सान्द्राजनैरथुभि- भूमावक्षरमालिकेव लिखिता दीर्घ रुदत्या शनैः ।। मभिसरत्यभिसारयति वा कामात कान्तमित्यभिसारिका । यथा- 'उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती काची पादौ रणन्मणिनूपुरौ । प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे त्वमाहतडिण्डिमा यदि किमपरं त्रासोद्वान्ता दिशो मुहुरीक्षसे ॥ - 'न च मेऽवगच्छति यथा लघुतां करुणां यथा च कुरुते स मयि । निपुणमथैनमभिगम्य वदेरभिदूति कांचिदिति संदिदिशे ॥' अन्वर्थ एवासां लक्षणमित्याहत्य लक्षणं न कृतम् । अन्त्यव्यवस्था परस्त्री। परमियौ तु कन्योढे । संकेतात्पूर्व विरहोत्कण्ठिते, पश्चाद्विदूपकादिना सहाभिसरन्त्यावभिसारिके, कुतोऽपि कारणात्संकेतस्थानमप्राप्ते नायके विपलब्धे इति व्यवस्थतैवानयोरिति । नायिकानां प्रतिनायिकामाह- इDहेतुः सपत्री प्रतिनायिका । यथा-रुक्मिण्याः सत्यभामा । दूत्यश्च नायिकानां लोकसिद्धा एवेति नोक्ताः। अथ स्त्रीणामलंकारानाह सत्वजा विंशतिः स्त्रीणामलंकाराः । संवेदनरूपानसृतं यत्ततोऽन्यद्देहधर्मत्वेनैव स्थितं सत्त्वम् । यदाह- 'देहात्मकं भवेत्सत्त्वम्' इति । ततो जाताः सत्त्वजाः राजसतामसशरी- रेप्यासंभवात् । चाण्डालीनामपि हि रूपलावण्यसंपदो दृश्यन्ते न तु ·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३०९ चेष्टालंकारा इति । तासामपि वा भवन्तु । उत्तमतामेव सूचयन्ति । अलं. कारा देहमात्रनिष्ठा न तु चित्तवृत्तिरूपाः । ते यौवने उद्विक्ता दृश्यन्ते । वाल्येऽनुद्भिन्ना वार्धके तिरोभूताः । यद्यपि च ते पुरुषस्यापि सन्ति, तथापि योषितां न एवालंकारा इति तद्गतत्वेनैव वर्णिताः । पुंसस्तूत्साहवृत्तान्त एव परोऽलंकारः । तथा च सर्वेष्वेव नायकभेटेपु धीरत्वमेव विशेषणतयोक्तम् । तदाच्छादितास्तु शृङ्गारादयो धीरललित इत्यादौ । अलंकाराश्च केचन क्रियात्मकाः केचिद्गुणस्वभावाः । क्रियात्मका अपि केचन प्राग्जन्माभ्यस्तरतिभावमात्रेण सत्त्वोहुद्धेन देहमात्रे सति भवति ते अङ्गना इत्युच्यन्ते । अन्ये त्वद्यतनजन्मसमुचितविभाववशस्फुटी- भवद्रतिभावानुविद्धे देहे परिस्फुरन्ति ते खाभाविकाः । स्वस्माद्रतिभावात हृदयगोचरीभूताद्भवन्तीति । तथाहि कस्याश्चिन्नायिकायाः कश्चिदेव खभावबलाद्भवति अन्यस्या अन्यः कस्याश्चिद्वौ त्रयः इत्याद्यतोऽपि साभा- विकाः । भावहावहेलास्तु सर्वा एव सर्वाखेव सत्त्वाधिकासूत्तमाङ्गनामु भवन्ति । तथा शोभादयः सप्त । एवमङ्गजाः स्वाभाविकाः क्रियात्मानः । शोभादयस्तु गुणात्मानः । ते चायनजाः। यत्ताज्जाताः क्रियात्मकाः। इच्छातो यत्ततस्ततो देहे क्रियेति पदार्थविदः । ततोऽन्येऽयत्नजाः। तान्क्रमेण लक्षयन्ति- भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजा अल्पभूयोविकारात्मकाः। यद्यपि 'देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः । भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता ॥ इति भरतवचनात्क्रमेणैतेषां हेतुभावः, तथापि परम्परया तीव्रतमसत्व- स्याङ्गस्यैव करणत्वादङ्गजा इत्युक्ताः । एवं च परस्परसमुत्थितत्वेऽप्यमी- १. 'भवन्ति' स्यात.

·काव्यमाला। पामाजत्वमेव । तथा हि-कुमारीशरीरे प्रौढतरकुमार्यन्तरगतहेलावलोकने हाबोयो भावश्चेदुल्लासितपूर्वः । अन्यथानुभावस्यैवोद्भवः । एवं भावे- sir दृष्टे हावो हेला वा । यदा तु हावावस्थोद्भिन्नपूर्वा परत्र च हेला हृदयते तदा हेलातोऽपि हेला । एवं हावात् हावः, भावाद्भाव इत्यपि वाच्यम् । एवं परकीयभावादिस्मरणात्सरसकाव्यादेरपि हेलादीनां प्रयोगो मवतीति मन्तव्यम् । एतदन्योन्यसमुत्थितत्वं तत्राइस्याल्पो विकारोऽन्त- गंतवासनात्मतया वर्तमानं रत्याख्यं भावं भावयन् सूचयन् भावः । यथा- 'दृष्टिः सालसतां विभर्ति न शिशुक्रीडासु पद्धादरा श्रोत्रं प्रेपयति प्रवर्तितसखीसंभोगवार्तास्वपि । पुंसामेकमपेतशङ्कमधुना नारोहति प्राग्यथा वाला नूतनयौवनव्यतिकरावष्टभ्यमाना शनैः ॥ बहुविकारात्मा भूतारकचिवुकग्रीवादेर्धर्मः खचित्तवृत्तिं परत्र जुह्वती ददती कुमारी हावयतीति हावः । सा चाद्यापि स्वयं रतेः प्रबोधं न मन्यते केवलं तत्संस्कारबलात्तथा विकारान्करोति येईष्टा तथा कल्पयति । यथा- 'म्मितं किंचिन्मुग्धं तरलमधुरो दृष्टिविभवः परिस्यन्दो वाचामभिनवविलासोक्तिसरसः । गतीनामारम्भः किसलयति लीलापरिकरः स्पृशन्त्यास्तारुण्यं किमिव न हि रम्यं मृगदृशः ॥ यदा तु रतिवासनाप्रबोधानां प्रबुद्धां रतिमभिमन्यते केवलं समुचि- तविभावोपग्रहविरहानिर्विपयतया स्फुटीभावं न प्रपद्यते तदा तज्जनित- बहुतरानाविकारात्मा हेला हावस्य संबन्धिनी क्रिया प्रसरत्वावेगवाहि- स्वमित्यर्थः । वेगेन हि गच्छन् हेलतीत्युच्यते लोके इति । एवं चोद्भि- घोद्भिद्य विश्राम्यन् हावः । स एव प्रसरणैकखभावो हेलेति । यथा- 'करनीवाहानि-' इति ।

·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३११ अत्र हन्तर्गतिरतिप्रबोधमात्रमुक्तं न त्वभिलाषशृङ्गार इति मन्तव्यम् । तदेतद्राह्मणस्योपनयनमिव भविष्यत्पुरुषार्थसद्मपीठवन्धत्वेन योपितामा- मनन्ति । लीलादयो दश साभाविकाः। विशिष्टविभावलामे रतौ सविषयत्वेन स्फुटीभूतायां तदुपबृंहणकृता देहविकारा लीलाविलासविच्छित्तिविश्वोकविभ्रमकिलिकिंचितमोट्टायितकुट्ट- मितललितविहतनामानः । एते च प्राप्तसंभोगेऽप्राप्तसंभोगे च भवन्ति । शोभादयश्च सप्त वक्ष्यमाणाः प्राप्तसंभोगतायामेव । लीलादीन् लक्षयति- वाग्वेषचेष्टितैः मियस्यानुकृतिबला । प्रियगतानां वाग्वेषचेष्टानां प्रियवहुमानातिशयेन नत्वघट्टकरूपेणात्म- नियोजनमनुकृतिीला । यथा- 'जंज करेसि जं जं च जंपसे जह तुम नियंसेसि । तं तमणुसिस्किरीए दियहो दियहो न संवडइ ।' स्थानादीनां वैशिष्ट्यं विलासः । स्थानमूर्धतां । आदिशब्दादुपवेशनगमनहस्तभ्रूनेत्रकर्मपरिग्रहः । तेषां वैशिष्यं विलासः । यथा- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तं वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भरिसात्त्विकविकारविशेषरम्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥" गर्वादल्पाकल्पन्यासः शोभाकृतिच्छित्तिः । सौभाग्यगर्वादनादरेण कृतो माल्याच्छादनभूपणविलेपनरूपस्याल्पस्या- कल्पस्य न्यासः सौभाग्यमहिना शोभाहेतुर्विच्छित्तिः । यथा- १. 'यद्यत्करोपि यद्यच जल्पसे यथा त्व नियमयति । तत्तदनुखीकुर्वे दिवसो दिवसो न संवर्धते ॥ हति छाया] ·काव्यमाला। 'निहिपिच्छकण्णऊरा जाया वाहस्स गबिरी भमइ । मुत्चाहलरइयपसाहणाण मझे सवत्तीणम् ॥ हऽप्यवज्ञा विवोकः। सौभाग्यगर्यादिप्टेऽपि वस्तुन्यनादरो विव्वोकः । यथा- 'निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा । गैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥ बागगभूपणानां व्यत्यासो विभ्रमः। वचनेऽन्यथावक्तव्येऽन्यथाभाषणं हेस्तेवादातव्ये पादेनादानं रसनायाः कण्टे न्यासः । यथा- 'चकार काचित्सितचन्दनाके काञ्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे । प्रियं प्रति प्रेपितचित्तवृत्तिनितम्बविम्बे च ववन्ध हारम् ।। स्मितहसितरुदितभयरोपगर्वदुःखश्रमामिलापसंकरः किलिकि- चितम् । सौभाग्यगर्वात्मितादीनां संकरः किलिकिंचितम् । यथा- 'रतिक्रीडाब्ते कथमपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्या क्वणितकलकण्ठार्धमघरे । कृतभूभनासौ प्रकटितविलक्षार्धरुदित- लितकुद्धोन्द्रान्तं पुनरपि विदध्यान्मयि सुखम् ॥ प्रियकथादी तद्भावभावनोत्या चेष्टा मोडायितम् । प्रियस कथायां दर्शने वा तद्भावभावनं तन्मयत्वं ततो योद्भूता चेष्टा लीलादिका सा मदनागपर्यन्तागपर्यन्तागमोटनान्मोडायितम् । यथा- 'सारदवथुनिमित्तं गूढमन्येतुमस्याः सुभग तव कथायां प्रस्तुतायां सखीभिः । - १. 'गिगिपिन्टकणंग जाया व्याधम्य गर्विणी भ्रमति । गुफरनिगाभनाना म गे मपनीनाम् ॥ इति च्छाया] २ जानना' गा!

·७ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । - हरति विनतपृष्ठोदग्रपीनस्तनाग्रा नतवलयितवाहुर्तृम्भितैः साङ्गभङ्गैः ॥ अधरादिग्रहादुःखेऽपि हर्पः कुट्टमितम् । अधरस्तनकेशादीनां ग्रहणात् । प्रियतमेनेति शेषः । दुःखेऽपि हर्षः कुट्टमितम् । यथा- 'ईषन्मीलितलोललोचनयुगं व्यावर्तितमूलतं संदष्टाधरवेदनाप्रलपितं मा मेति मन्दाक्षरम् । तन्वङ्गायाः सुरतावसानसमये दृष्टं मया यन्मुखं खेदाीकृतपाण्डुगण्डपुलकं तत्केन विस्मार्यते ।।' मसृणोऽङ्गन्यासो ललितम् । अगानां हस्तपादभ्रूनेवाधरादीनां मसृणः सुकुमारो विन्यासो ललितम् । यथा- 'सभ्रूभङ्गं करकिसलयावर्जनैरालपन्ती सा पश्यन्ती ललितललितं लोचनस्याञ्चलेन । विन्यस्यन्ती चरणकमले लीलया खैरपातै- निःसंगीतं प्रथमवयसा नर्तिता पकजाक्षी ॥ कर्तव्यवशादायते एव हस्तादिकर्मणि यद्वैचित्र्यं स विलासः । यत्र तु बाह्यव्यापारयोग एव न कश्चिदस्ति नादातव्यबुद्धिरय च सुकुमारकरादिव्यापारणं तल्ललितम् । अन्ये तु 'लड विलासे' इति पाठं प्रमाणयन्तो विलासमेव सातिशयं ललितसंज्ञमाहुः । व्याजादेः प्राप्तकालस्याप्यवचनं विहृतम् । व्याजो मौग्ध्यादिप्रख्यापनाशयः । आदिग्रहणान्मौर्यलज्जादिपरि- ग्रहः । ततो भाषणावसरेऽप्यभाषणं विहृतम् । यथा- 'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सा रञ्जयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जपान ॥ राज्ञां मुख्य फलम् । यथाह-'प्रजायै गृहमेधिनाम्' इति । अनेनेति । अलकोपर- ४० ·३१४ काव्यमाला। चिहाल्यकौमारयौवनसाधारणविहारविशेष क्रीडितम् । क्रीडितमेव न प्रियतमविषयं केलिं चालंकारावाहुः । यथा--- 'मन्दाकिनीसकतवेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्च । रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां क्रीडारसं निर्विशतीव बाल्ये ॥ 'व्यपोहितं लोचनतो मुखानिलैरपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिदुन्मनाः प्रियं जघानोन्नतपीवरस्तनी ॥ गोमादयः सप्तायनजाः। शोभाकान्तिदीप्तिमाधुर्यधैर्योदार्यप्रागल्भ्यनामानः सप्तालंकारा अय- लजाः। क्रमेण लक्षयति- रूपयोवनलावण्यैः पुंभोगोपबृंहितैर्मन्दमध्यतीवाङ्गच्छाया शोभा कान्तिीप्तिश्च । तान्येव रूपादीनि पुरुषेणोपभुज्यमानानि छायान्तरं श्रयन्तीति सा छाया मन्दमध्यतीवत्वं क्रमेण संभोगपरिशीलनादाश्रयन्ती शोभा कान्ति- दीप्तिश्च भवति । शोभा यथा- 'करकिसलयं धूत्वा धूत्वा विमार्गति वाससी क्षिपति सुमनोमालाशेपं प्रदीपशिखां प्रति । स्वगयति मुहुः पत्युनेत्रे विहस्य समाकुला सुरतविरतो रम्या तन्वी मुहुर्मुहुरीक्षितुः ॥' कान्तिर्यथा- 'उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरमुरगपती पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासो विगलितकवरीकेशमंसं वहन्त्याः । पम्य हि चन्द्रमान पर भागलामः । अनवरतपादपतनप्रमादनविना न पत्युझटिति यथे. शानुवर्तिन्या भाव्यनिति चोपदेशः। शिगेनिना च या चन्द्रकला तामपि परिभवेति पीलोकविजय उत्तः ॥ इलाचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचित विवरे सप्तमोऽध्यायः । - -

·७ अध्यायः]]
काव्यानुशासनम् ।
३१५
भूयस्तत्कालकान्तिद्विगुणितसुरतप्रीतिना शौरिणा वः
शय्यामालिङ्गय नीतं वपुरलसलसद्वाहु लक्ष्म्याः पुनातु ।'
दीप्तिर्यथा-
'आलोलामलकावली विलुलितां विभ्रञ्चलत्कुण्डलं
किंचिन्मृष्टविशेषकं तनुतरैः खेदाम्बुनः शीकरैः ।
तन्व्या यत्सुरतान्तकान्तनयनं वक्त्रं रतिव्यत्यये
तत्त्वां पातु चिराय किं हरिहरस्कन्दादिभिर्दैवतैः ।।
चेष्टामसृणत्वं माधुर्यम् ।
ललितेषु ब्रीडादिषु यथा मसृणत्वं चेष्टायास्तथा दीप्तेष्वपि क्रोधादिषु
यत्तन्माधुर्यम् । यथा-
'कृतो दूरादेव मितमधुरमभ्युद्गमविधिः
शिरस्याज्ञा न्यस्ता प्रतिवचनमत्यानतिमतिः ।
न दृष्टेः शैथिल्यं मिलितमिति चेतो दहति मे
निगूढान्तःकोपा कठिनहृदये संवृतिरियम् ।।'
अचापलाविकत्थनत्वे धैर्यम् ।
चापलानुपहतत्वमात्मगुणानाख्यानं च धैर्यम् । यथा-
'ज्वलतु गगने रात्रौ रात्रावखण्डकलः शशी
दहतु मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति ।
मम तु दयितः श्लाध्यस्तातो जनन्यमलान्वया
कुलममलिनं न त्वेवायं जनो न च जीवितम् ॥
प्रश्रय औदार्यम् ।
अमर्येा क्रोधाद्यवस्थाखपि प्रश्रय औदार्यम् । यथा-
'भ्रूभङ्गे सहसोद्गतेऽपि वदनं नीतं परां नम्रता-
मीषन्मां प्रतिभेदकारि हसितं नोक्तं वचो निष्ठुरन् ।
अन्तर्वाप्पजडीकृतं प्रभुतया चक्षुर्न विस्फारितं
क्रोधश्च प्रकटीकृतो दयितया मुक्तश्च न प्रश्रयः ।।

·काव्यमाला। " । प्रयोगे निःमाध्यसतं प्रागल्भ्यम् । प्रयोगे कामकलादौ । चातुःपष्ठिके इत्यर्थः । यदाह- 'अन्यदा भूपणं पुंसः शमो लज्जेव योपितः । पराक्रमः परिभवे वैजात्यं सुरतेष्विव ।' मनःक्षोभपूर्वकोऽद्गसादः साध्वसं तदभावः प्रागल्भ्यम् । यथा--'आशु लवितवतीष्टकराग्र-' इति । अत्र गोमाकान्तिदीप्तयो वाह्यरूपादिगता एव विशेपा आवेगचापला- मर्पत्रासानां त्वभाव एव माधुर्याद्या धर्मा न चित्तवृत्तिस्वभावा इति नैतेपु भावशकावकाशः । शाक्याचार्यराहुलादयस्तु-मौग्ध्यमदभाविकत्वप- रितपनादीनप्यलंकारानाचक्षते । तेऽस्माभिर्भरतमतानुसारिभिरुपेक्षिताः ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिनायामलकारचूडामणिसंजखोपज्ञकाव्यानुशासनहत्ती नायकवर्णनः सप्तमोऽध्यायः समाप्तः । अष्टमोऽध्यायः । अथ प्रबन्धात्मकान्काव्यभेदानाह- काव्यं प्रेक्ष्यं श्रव्यं च । नानृषिः कविः 'कवृ वर्णे' इति च दर्शनाद्वर्णनाच्च कविस्तस्य कर्म काव्यम् । एवं च दर्शने सत्यपि वर्णनाया अन्तर्भावादितिहासादीनां न काव्यत्वमिति तल्लक्षणं न वक्ष्यते । तथा चाह भट्टतोतः- 'नानृषिः कविरित्युक्तमृषिश्च किल दर्शनात् । विचित्रभावधर्माशतत्त्वप्रख्या च दर्शनम् ।। स तत्वदर्शनादेव शालेय पठितः कविः । दर्शनाद्वर्णनाचाथ रूढा लोके कविश्रुतिः ॥ तथा हि दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिक्रवर्मुनिः । नोदिता कविता लोके यावज्जाता न वर्णना ॥' निशानियम। - -- ·- ८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३१७ प्रेक्ष्यं विभजते- प्रेक्ष्यं पाठ्यं गेयं च । तत्र पाठ्यं भिनत्ति- पाठ्यं नाटकमकरणनाटिकासमवकारेहामृगडिमव्यायोगोत्सृष्टि- काङ्कमहसनभाणवीथीसहकादि । तथा च नाटकादीनि वीथ्यन्तानि वाक्यार्थाभिनयखभावानि भरतमु. निनोपदर्शितानि । सदृकश्च कैश्चिद्यथा- 'प्रख्यातवस्तुविषयं प्रख्यातोदात्तनायकम् । राजर्षिवंश्यचरितं तथैव दिव्याश्रयोपेतम् ।। । प्रख्यातेति । प्रख्यातमितिहासाख्यानादि वस्तु विषयो यस्य । तत्र हि लोकस्य क. थापरिचयादादरातिशयो भवति । यद्वा प्रकर्षेण ख्यात वस्तु विष्टित तथा विपयो मालवप- ञ्चालादिर्यस्मिन् । चक्रवर्तिनोऽपि हि वत्सराजस्य कौशाम्बीव्यतिरिक्त विपये कार्यान्तरो- पक्षेपेण विना यनिरन्तरं निवर्णनं तद्वरस्याय भवति । वस्तुविषययो. प्रख्यातिमुक्ता तृतीयां प्रख्यातिमाह-प्रख्यातोदात्तेति । उदात्त इति वीररसयोग्य उक्तः । तेन धीरललितधीरप्रशान्तधीरोद्धतधीरोदात्ताश्चत्वारोऽपि गृह्यन्ते । राजपिवश्येत्यनेन प्ररया- तमपि यद्वस्तु ऋषितुल्यानां राज्ञां वशेन साधुनोचित तथा प्रत्यातत्वेऽपि देव. चरित वरप्रभावादिवाहुल्येनोपायोपदेशायायोग्यमिति नैतदुभय नियन्धनीयमिति फलन प्रतिषेधो दर्शितः । राजान ऋषय इवेत्युपमितिसमासः। तद्वगसाधु चरित यन्मिमिति वहुव्रीहिः । न च सर्वथा देवचरित तत्र न वर्णनीयम्, कि तु दिव्यानामाश्रयत्वेनो- पायत्वेन प्रकरीपताकानायकादिरूपेणोपेतमुपगमोऽजीकरण यत्र । तथाहि नागानने भगवत्याः पूर्णकरुणाभरनिर्भरायाः साक्षात्करणे व्युत्पत्तिर्जायते । निरन्तरभक्तिभाचिना- नामेव नाम देवताः प्रसीदन्ति । तस्माद्देवताराधनपुरःसरमुपायानुष्ठान गमिति ॥ ननु दिव्यनायकाश्रययुक्तकथाशरीरमपि नाटक भवतीति कलान व्याख्यायते । व्याल्या. येत यद्येव लक्षणेन नाटकेन कश्चिदर्थो व्युत्पाद्येत । न चैतदेव दिव्याना विन्यप्रभापर्य- योगाद्दुरुपपादेष्वर्थेष्विच्छामात्रमेव प्रयत्नो नैव सिद्धी व्याहन्यते । तलाचरितं मलवि. धातुमशक्यमिति नैवोपदेशयोग्यम् । तथा युक्तम्-'देवानां मानसी सिदिरेणूपपनेर च । क्रियायत्नाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि मानुपाः । तन्माद्देवकृतपिनं विरान मानुष ॥' इति । तस्मादिष्टानिष्टदैवमानुपकोपपादितशुभाशुभफलभाजां नानानेव समुपभोगविपत्प्रतिविधानमत्युत्पादक चरितमाश्रित्य नाटक निवन्धनीयमिति नृपनय रख नाटकेषु युज्यन्ते । नायिका तु दिव्याप्यविरोधिनी । चयोर्वशी । नायवचारतेनैव तन- । ।

·काव्यमाला। नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिर्गुणैश्चापि । अप्रवेशकाव्यं भवति हि तन्नाटकं नाम ॥ 'यत्र कविरात्मशक्त्या वस्तु शरीरं च नायकं चैत्र । औत्पत्तिकं प्रकुरुते प्रकरणमिति तङधै यम् ॥ यदनार्पमयाहार्य काव्यं प्रकरोत्यभूतगुणयुक्तम् । उत्पन्नवीजवस्तु प्रकरणमिति तदपि विज्ञेयम् ॥ समाक्षेपान् । प्रसिद्धमपि वस्तु न निष्फल व्युत्पत्तये भवतीत्यत आह-नानाविभूति. भिर्युतमिति । धर्मार्थकाममोक्षविभावैः फलभूतैर्विचित्रस्पैर्युक्तम् । तत्राप्यर्थकामा गांजनाभिलपणीयाविति तद्बाहुल्य दर्शनीयमिति । ऋद्धिविलासादिभिरिति । प्रद्धिरयस्य राज्यादेः संपत्तिः । विलासेन कामो लक्ष्यते । आदिशब्द. प्रधानवाची । तप्रधानाभिः फलसपत्तिभियुक्तमित्यर्थः । तेन राता सर्व राज्यं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वा वानप्रस्थ गृहीतामन्येवप्राय फल नोपनियद्धव्यम् । धर्ममोक्षबहुलमिति । दृष्टमुखार्थी हि वाहुल्येन लोक इति तत्रास्य प्रतीतिर्विरसी भवेत् । गुणैरिति । अप्रधानभूतानि यानि चेष्टितानि हेवानि प्रतिनायकगतागतान्यपनयप्रधानानि तैर्युक्तम् । तेषां पूर्वपक्षस्थानीयानां प्रतिभे- पेण निद्धान्तरल्यस्य नायकचरितस्य निर्वाहात् जनकोशादिसंपत्ति;द्धिः । कौमुदीमहोत्स- वादयो विलामाः । संधिविग्रहादयो गुणा इति चाणक्यपरिया(?)वेदनमात्रफलम् । वस्तुश. दन राजर्पिवश्यचरितगन्दन च सर्वस्याप्यर्थस्य रागे. संग्रहात् । अवान्तरवस्तुसमाप्ती विधान्ताय ये चिच्छेदा अवास्तः पञ्चाद्यैर्दशाधरैः ये च निमित्तवलादप्रत्यक्षदृष्टानां चेष्टि- तानामावेदकाः प्रवेशकालश्चाट्य तनाटकं नाम स्पकम् ॥ आत्मशक्त्येति । इतिहासा- विपगिद्धि निरस्यति। वस्त्विति । साध्य फलम् । शरीरमिति । तदुपायम् । नायक- मिति । साधयितारम् । चकारः पूर्वसमुगये। द्वितीयस्वसमग्रसमुपये । एवकारः समु. पयाभावे । उत्पत्ती भवात्पत्तिक निर्मितम् । तदयमर्थ.-त्रितयमपि यत्र विकृत द्वयमेक वा, अन्यत्तु पूर्वोपनिषद्ध तत्सर्व प्रकरणम् । भेदराप्तकमयम् । वस्त्रादिकं का- च्याभिधेयमात्मगत्या प्रकुरते यत्र काव्ये तत्प्रकरणमिति वुर्नेयमिति संवन्धः ॥ यत्र सर्यमुत्पाद्यं भवति तत्र योऽनुपायोंऽगः म फुत्रस्थो ग्राह्य इति दयितुमाह-यद- नामिति । पुराणादिव्यतिरिक्तवृहत्कथाद्युपनियद्ध मूलठेवतचरितादि ॥ आहार्य- मिति । पूर्वत्रिकाव्याद्वाहरणीय समुद्रदत्तनयेष्टितादि ॥ ननु च तत्रागे कविकृतत्वाभा- पाकथ प्रकरणयात्रीयुक्तिरिलाह-उत्पन्नेति । पूर्वनिद्धे वीज वस्तु च यत्र तादृशमपि तयदिति यम्मादभूतकथादा काव्यान्तरे या प्रसिद्धगुणयुक्त प्रकरोति तदिति तस्माद्वैतो- रंतदपि प्रकरणम् । तेन वृहत्कथादितिद्वस्य मूलदेवादरधिकावापं कविशक्तिर्यदा विधत्ते ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३१९ यन्नाटके मयोक्तं वस्तु शरीरं च वृत्तिभेदाश्च । तत्प्रकरणेऽपि योऽयं सलक्षणं सर्वसंधिषु तु ॥ विश्वणिक्सचिवानां पुरोहितामात्यसार्थवाहानाम् । चरितं यन्नकविघं तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ नोदात्तनायककृतं न दिव्यचरितं न राजसंभोगः । बाह्यजनसंप्रयुक्तं तज्ज्ञेयं प्रकरणं नाम ॥ दासविटष्ठियुतं वेशरुयुपचारकारणोपेतम् । मन्दकुलस्त्रीचरितं काव्ये कार्य प्रकरणे तु ॥ तदा प्रकरणम् । एव पूर्वकविसमुत्प्रेक्षितसमुद्रदत्तचेष्टितादिवर्णनेऽप्यधिकावापं विदध- कविः प्रकरण कुर्यादिति तात्पर्यम् ॥ नन्वस्येतिवृत्तस्य कथ योजनेत्याशङ्कय पूर्वोचमे- वातिदेशद्वारेण स्मारयितुमाह-यन्नाटके इति । 'नानाविभूतिभिर्युतमृद्धिविलासादिभिः' इत्यादिना यत्फलचयमुक्त तद्वस्तुशरीरमित्यप्रवेशकाद्यम् ॥ वृत्तिभेदाश्चेति । नाना- रसभावचेष्टितैर्वहुधा सुखदु खोत्पत्तिकृतमिति ॥ सलक्षणमिति । लक्षणमापरिमाणम् । अकान्तरसनिधानहेतुषु च प्रवेशकेषु यत्प्रयोज्यमुक्त दिवसावसानकाय यद्योनोपपद्यत इत्यादि तत्सर्व प्रकरणेऽपि योज्यम् ॥ अतिदेशायातमतिप्रसङ्ग वारयत्याद्वियेन-विप्रे- त्यादि । अमात्योऽधिकृत. । सार्थवाहो दिगन्तरात्पण्यानामाहर्ता । तद्देशमन्यविनायतो वणिजोऽन्य एव । नेकविधमित्यनेकरसयुक्त इति । तदितिदेशमात्रमिति सूचित प्रख्या- तोदात्तेत्यतिप्रसक्त निषेधति । तनिषेधे चार्थान्नाटकवैपरीलमायातम् । नाटके च ठेवो नायकत्वेन निषिद्ध इति प्रकरणे कर्तव्यत्वेनापाद्यत इत्यत आह-न दिव्यचरित- मिति । तथा दिव्याश्रयमिति यदतिदेशाद्देवानामुपायत्वेन प्रयोज्यत्वं प्रनतम् , तदप्यनेन निषिद्धम् । नाटके देवानामिवेहापि राज्ञ. प्रवेश शङ्कमानो निराफरोति-नराजसंभोग इति । यदि वात्रौत्पत्तिकत्वेऽपि न राजोचितसंभोगोत्प्रेक्षा विप्रादिपु करणोयेसनेन शि. क्षयति । अत एव राजनि य उचितोऽन्त पुरजनःकमुकिप्रभृतित्तयतिरिको यापज- नोऽत्र चेटदासादिः प्रवेशकादौ कार्य इत्यर्थः । एतदेव दर्शयति-दासविटेति। कपु. किस्थाने दास., विदूषकस्थाने विटः, अमालस्थाने श्रेष्टीलयं वेश्यावाटो देशलन या सी तस्या उपचारो वैशिके प्रसिद्धः स कारणं यस्य जारस्य तेनोपेतम् । कुलस्त्रीविषय पेष्टि- १. 'कार्य केवलमुत्पाद्यवस्तु स्यात्' भरतकपुत्तके. - १. 'तदतिदेशमात्र' स्यात्. २. 'नोदात्तनायकेति' इति प्रतीकं त्रुटित भन्त्.

·३२० काव्यमाला। Lat. 'प्रकरणनाटकमेदादुत्पाद्यं वस्तु नायकं नृपतिम् । अन्तःपुरसंगीतककन्यामधिकृत्य कर्तव्या ॥ स्त्रीप्राया चतुरङ्का ललिताभिनयात्मिका सुविहिताङ्गी । वहुगीतनृत्यवाद्या रतिसंभोगात्मिका चैव ।। राजोपचारयुक्ता प्रसादनक्रोधदम्भसंयुक्ता । नायकदेवीदूतीसपरिजना नाटिका ज्ञेया ।' समवकारस्तु- 'देवासुरवीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव । व्यङ्कस्तथा त्रिकपटस्त्रिविद्रवः स्यात्रिशृङ्गारः । द्वादशनायकवहुलो ह्यष्टादशनालिकाप्रमाणश्च' ॥ इति । तम् । प्रकरणेति । वहुपु प्रकरणभेदेषु नाटकभेदेषु च स्त्रीप्राप्तिफलात्संभोगशृङ्गारप्रायात् कैशिकीप्रधानाच प्रकरणभेदानाटकभेदाच नाटिका ज्ञेयेति दूरेण संवन्धः॥ उत्पाद्यं वस्तुच- रितं नायकं च नृपतिमन्तःपुरकन्यां संगीतकशालाकन्यां वाधिकृस प्राप्यत्वेनाभिसंधाय कर्तव्या चावेन स्त्रीप्राप्तिःसभोगशृक्षारोऽभ्यन्तरः कैशिकी च वृत्तिः। तथावस्थासंध्यगाथै प्रकृतिपताकाप्रकरीपताकास्थानाविष्कम्भकप्रवेशकादीन्युभयभेदसाधारणानि नाटिकायां प्रयोज्यानि । यदपि किंचित्साधारणं तदपि योज्यते । अतश्च 'उत्पाद्य वस्तु' इति प्रकरणधर्मः । 'नायकं नृपतिम्' इति नाटकधर्मः । 'अन्तःपुरसंगीतककन्याम्' इति कन्यायोगे ईर्ष्याविप्रलम्भश्च नाटकधर्म एव । अथास्य विशेपलक्षणमाह-स्त्रीप्रा- येति । स्त्रियः प्रायेण वाहुल्येन यत्र । चत्वारोऽङ्का यस्याम् । कस्याश्चिदवस्थायाः सरसेऽवस्थान्तरे समावापः कर्तव्य इति यावत् । मुष्टु पूर्णतया विहितानि चत्वार्यपि कैशिक्यहानि यत्र । एतेन स्त्रीप्रायेति ललितेति बहुनृत्येति च कैगिकी वृत्तिं वाहुल्येन दर्शयति । रतिपुरःसरः संभोगो राज्यप्राप्त्यादिलक्षण आत्मा प्रधानभूतं फलं यस्याम् । अत एवाह-राजगतरुपचारैर्व्यवहार्युक्ता । अन्यां चेद्बुद्दिश्य तत्र व्यवहारस्तदा पूर्वनायि- कागतः क्रोधप्रसादनवञ्चनैरवश्यं भाव्यमिति दर्शयति–प्रसादनेति । आर्यानुरोधानो- वस्य पश्चात्पाठः । ननु यस्याः क्रोधो भवति सा न कदाचिदुतसागल्याह-नाय- केति । नायकस्य येय देवी आद्यनायिका तथाभिलपितनायकान्तरविषया येय दूती तत्कृतं सपरिजनं परिजनसमृद्धिर्यस्याम् ॥ देवासुरेति । देवासुरस्य यद्वीजं फलसंपा- दनोपायस्तेन कृतो विरचितः । देवासुरा अपि वा प्रख्याता वृहत्कथादौ श्रूयन्ते स्वयं वा केनचिदूह्यन्त इति तन्निरासाथै प्रख्यातपदम् । यद्यपि देवाः पुरुषापेक्षया दूतास्तथापि खापेक्षया गाम्भीर्यप्रधानतयोदात्ता उच्यन्ते भगवत्रिपुररिपुप्रभृतयः, प्रगान्ता ब्रह्मादयः, उद्धता नृसिंहादयः । अर्थत्रयस्य तावत्येव समापना(१)श्यक इत्युक्तम् । कपटो वञ्चना ·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३२१ 'दिव्यपुरुषाश्रयकृतो दिव्यस्त्रीकारणोपगतयुद्धः । सुविहितवस्तुनिबद्धो विप्रत्ययकारणश्चैव ॥ उद्धतपुरुषप्रायस्त्रीरोषप्रथितकाव्यबन्धश्च । संक्षोभविद्रवकृतः संस्फोटकृतस्तथा चैव ।। स्त्रीभेदनापहरणावमर्दनप्राप्तवस्तुशृङ्गारः । ईहामृगस्तु कार्यः सुसमाहितकाव्यवन्धश्च ।। । मिथ्याकल्पितः सत्यानुकारी प्रपञ्च इत्यर्थः । स त्रिधा यत्रानपराद्ध एव वचकेन वश्यते स एकः । यत्र तु वश्चनीयोऽपि सापराधः स द्वितीयः । यत्र तु द्वयोरपि न कथिद- भिसंधिदोषः काकतालीयेन तुल्यफलाभिसंधानवतोरप्येक उपचयेनापरस्त्रपचयेन युज्यते स देवकृतस्तृतीयः । चेतनकृतमन्यकृतमुभयकृत वा यदनात्मक वस्तु यतो पिद्रवन्ति जनाः स विद्रव इति । तत्र चेतन गजेन्द्रादि । अचेतन जलवाद्यादि । उभय नगरो- परोधादिति । तस्य युद्धाग्निदानादिसंपाद्यत्वात् । शृङ्गारनिधा-धर्मार्थकामभेदात् । धर्मो यत्र हेतुः साध्यो वा नायिकालाभे स धर्मशृङ्गारः । एवमर्थकामयोर्वाच्यम् । अघ नाय- कयोग कार्यनिष्पत्तिकालविभाग चाह-द्वादशेति । द्वादशनायकवहुलमिति प्रत्येकामिति केचित् । अन्ये तु प्रत्यक नायकप्रतिनायको तत्सहायौ चेति । चतुर आह—समुदायापे- क्षया हि द्वादशेति । बहुलग्रहणान्यूनाधिकत्वेऽप्यदोपः । अष्टादशेति । अष्टादशना- लिकमेव तत्र कार्य निवन्धनीयमित्यर्थः ॥ दिव्येति । दिव्याना पुरुषाणा च यदाश्रयण नायकतया तेन कृतः । दिव्यस्त्रीनिमित्तमुपगत युद्ध यत्र । दिव्यानुप्रवेगात्समवकारवदसं. वद्धार्थता मा प्रसाहीदित्याह-सुविहितेन सश्लिष्टेन वस्तुना निवद्ध. विगतानि प्रलय- कारणानि विश्वासहेतवो यत्र । मध्ये चान दिव्यानामपि प्रवेशो भवतीति दर्शयति । उद्धतेति । उद्धता उद्वृत्ताः पुरुषाः प्रायेण यत्र स्त्रीनिमित्तको रोप. । सतोम आवेगः । विद्रवो व्याख्यातः । संस्फोटो विरोधिना विद्याविक्रमसघर्पजो व्यासहः । तये- युक्तसादृश्यार्थः । च. समुच्चये । एवशब्दोऽधारणे । एतल्लक्षणयुक्त एवेत्यर्थः । कीनि- मित्तं भेदनापहरणावमर्दनानि यथायोगं स्त्रीविषयाण्यन्यविषयाणि वा तैः प्राप्तं वस्तधि. छानं प्रमदालक्षण यस्य तादृशः शृङ्गारो यस्मिन् । भेदसामदानादिना अवमर्दन दण्ड ईहा चेष्टा मृगस्येव स्त्रीमात्रार्था यत्र । सुसमाहितकाव्यवन्ध इसनेन वीभ्यानि योज्यानीति । अङ्कपरिमाणं नायकसंख्यं वृत्तिरसविभाग च व्यायोगातिटेशेनाह- अत्र wwein १. "प्रहितो' भरते. २. 'श्चतुरविभूषितश्चैव' भरतैक्पुन्तले १. 'दीति' स्यात् ४१ ·३२२ काव्यमाला। यद्ध्यायोगे कार्य ये पुरुषावृत्तयो रसाश्चैव । ईहामृगेऽपि तत्स्यात्केवलमत्र स्त्रिया योगः ॥ 'प्रख्यातवस्तुविषयः प्रख्यातोदाचनायकश्चैव । पडूसलक्षणयुक्तश्चतुरङ्कों वै डिमः कार्यः॥ शृङ्गारहास्यवजे शेषैरन्यै रसैः समायुक्तः । दीप्तरसकाव्ययोनि नाभावोपसंपन्नः ॥ निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः । युद्धनियुद्धाधर्षणसंस्फोटकृतश्च विज्ञेयः ॥ मायेन्द्रजालबहुलो बहुपुस्तोत्थानयोगयुक्तश्च । देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ॥ षोडशनायकवहुलः सात्वत्यारभटिवृत्तिसंपन्नः । कार्यों डिमः प्रयत्नान्नानाश्रयभावसंपन्नः ॥ । यदिति । कार्यशब्देनाङ्क उच्यते । तेन एक एवाङ्कः । नायकास्तु द्वादश समवकाराति- देशेन व्यायोगे तल्लाभात् । अत्र तु समवकारातिदेशेन सर्वासंपत्तेगौरवं स्यात् ॥ प्रख्या- तेति । पडूसा यस्मिन् तल्लक्षणं षड्रसं तेन युक्तः । नाटकतुल्य सर्वमन्यत्केवल सं- धीनां रसाना च समग्रतात्र शृङ्गारहास्यवर्ज षड्रसत्वे उक्त पर्यायेण शान्तस्य प्रयोगः स्यादित्याह-दीप्तरसेति । दीप्ता रसा वीररौद्रादयस्ते काव्ययोनियंत्र । नानाविधा- भावा व्यभिचारिणः । आधर्पण वलात्काररूपः पराभव. । माया शब्दरूपादीनाम- न्यथापादमसतां वा प्रकाशनम् । पुस्तं लेप्यं किलिङ्गचर्मवस्त्रकाष्ठकृतानि रूपाणि । देवा- दयो वाहुल्यैनात्र । बहुलग्रहणं व्यभिचारार्थम् । तेन न्यूनाधिका अपि नायकाः प्र- योज्याः । सात्वती चारभटी चेति 'द्वन्द्वेऽप्राणिपश्वादेः' इत्येकवद्भावो 'द्वन्द्वैकला- व्ययीभावी' इति नपुंसकलिङ्गता च । वृत्तिसमुदाये च वर्तमानेन वृत्तिशब्देन कर्मधारयः। तया संपन्नः । डिमो डिम्वो विद्रव इति पर्यायास्तद्योगादय डिमः ॥ नानाश्रयभाव- संपन्न इति । नानेत्येकस्यान्योऽपरस्यान्य इति नानारूप आश्रयो येषां ते नानाश्रया भावास्तैः सपनः । वहूनां नायकाना विभागेन हि भावा व्यवतिष्ठन्ते । अत एवेति वृत्त- १. 'नम् , असता' स्यात.

·-- ८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२३ 'व्यायामस्तु विधिज्ञैः कार्यः प्रख्यातनायकशरीरः । अल्पस्त्रीजनयुक्तस्त्वेकाहकृतस्तथा चैव ॥ बहवश्च तत्र पुरुषा व्यायच्छन्ते यथा समवकारे । न तु तत्प्रमाणयुक्तः कार्यस्त्वेकार एवायम् ॥ न च दिव्यनायककृतः कार्यो राजर्षिनायकनिवद्धः । युद्धनियुद्धाधर्षणसंघर्षकृतश्च कर्तव्यः । एवंविधस्तु कार्यों व्यायोगो दीप्तकाव्यरसयोनिः ।। 'वक्ष्याम्यतः परमहं लक्षणमुत्सृष्टिकाङ्कस्य । प्रख्यातवस्तुविषयस्त्वप्रख्यातः कदाचिदेव स्यात् । दिव्यपुरुषैषियुक्तः शेषैरन्यैर्भवेत्पुंभिः ॥ करुणरसप्रायकृतो निवृत्तयुद्धोद्धतप्रहारश्च । वैचित्र्यमानोपदिशन्ति । व्यायोगस्त्विति । व्यायोग. पुनर्डिमम्यैव शेपभूतो दिव्यना- यकाभावात् केवलमत्रोदात्तस्य राजादेर्न नायकता, अपि समात्यसेनापतिप्रभृतेदीप्तरसम्य । अत एव प्रख्यातनायकेत्यत्र उदात्तग्रहण न कृतम् । शरीरमितिसत्तम् । प्रख्यातो नायकः शरीरं च यत्र स तथा । अल्पश्च स्त्रीजनश्च तेन युक्त. । चेट्यादिना न तु ना- यिकादूत्यादिभिः कौशिकीहीनत्वात् । एकाहे कृत इति । एकदिवसनिर्वत्यै चन्याय तत्कृतम् ॥ यथा समवकार इति । द्वादशेत्यर्थः । तावदड्कपरिमाणाशझामिति देवा- प्रत्यासत्त्या वा प्रसक्तां वारयितुमाह-एकाङ्क एवेति । एवकारेण एकाहचरितविषय- खान्यायप्राप्तमेवात्रैकाङ्कलमित्याह-ननु प्रख्यातनायकशब्देन किमत्र गृहीतमित्यतिप्र- सङ्ग शमयतिन चेति । चो भिन्नक्रमः । दिव्यैर्देवैर्नृपैपिभिश्च नायकन नियद्धोऽय भवतीत्यर्थः ॥ ननु कस्मादय व्यायोग इत्याह युद्धनियुद्धेति । व्यायोगे युद्धनियुद्ध- प्राये युज्यन्ते पुरुषा यत्रेति व्यायोग इत्यर्थः । संघर्षः शौर्यविद्याफुलधनरूपादिकृता स्पर्धा । दीप्त काव्यमोजोगुणयुक्तम्, दीप्ता रसा वीररौदाद्याः, तदुभय योनिः का. रणमस्य । प्रख्यातेति । प्रख्याते भारतादियुद्धे विषये निमित्ते सति यत्तत्करणबहुल चेष्टित वर्ण्यते तत्ख्यातम् । श्रीपर्ववृत्तान्तवद्भवतु मा वा भूदित्यप्रग्यातग्रहणेनोचम् । तेनोभयोपादानस्य परस्परविरुद्धार्थवादकिंचित्करत्व नाशङ्कनीयम् । दिव्यपुरुर्वियुक्त इति । दुःखात्मकत्वात् । शेषैरन्यैरिति । अर्थापत्तिफलम् । करुणो नः प्रायो यति काव्यशरीरमुच्यते । तत्र कृतः । निवृत्तयुद्धा उद्धतप्रहाराः पुरुषा यन्लिन् । परिदेवितं १. 'व्यायोगस्तु' भरते विवेके च. १. सविसर्गपाठः प्रामादिकः, २. 'मतिदेशा' स्यात्.

·काव्यमाला। स्त्रीपरिदेवितबहुलो निर्वेदितभाषितश्चैव ॥ नानाव्याकुलचेष्टः सात्वत्यारभटिकैशिकीहीनम् । कार्यः काव्यविधिज्ञैः सततं घुत्सृष्टिकाङ्कस्तु ॥ 'प्रहसनमपि विज्ञेयं द्विविधं शुद्धं तथा च संकीर्णम् । वक्ष्यामि तयोर्युक्त्या पृथक्पृथग्लक्षणविशेषम् ॥ भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि हासवादसंबद्धम् । कापुरुषसंप्रयुक्तं परिहासाभाषणप्रायम् ॥ अधिकृतभाषाचारं विशेषभावोपपन्नचरितमिदम् । नियतगतिवस्तुविषयं शुद्धं ज्ञेयं प्रहसनं तु ॥ वेश्याचेटनपुंसकविटधूर्ता बन्धकी च यत्र स्युः । अनियतवेषपरिच्छदचेष्टितकरणं च संकीर्णम् ॥ 'आत्मानुभूतशंसी परसंशयवर्णनाप्रयुक्तश्च । विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यश्च ॥ देवोपालम्भात्मनिन्दादिरूपमनुशोचन यत्र । निर्वेदितानि येषु श्रुतेषु निवेदो जायते तादृशि भापितानि यत्र।व्याकुलाश्चेष्टा भूमिनिपातविवर्तिताद्याः।सात्वत्यारभटिकैशिकीहीन- मिति । समाहारद्वन्द्वगर्भद्वन्द्वान्तरगर्भस्तृतीयासमासः। उत्क्रमणोन्मुखा दृष्टिर्जीवितं प्राणा यासांता उत्सृष्टिकाः शोचन्त्यः स्त्रियस्ताभिरक्षित इति तथोक्तः॥ प्रहसनमपीति ।अपि- शब्दो भिन्नक्रमः । तथेति । सामान्ये लक्षणम् । तदयमर्थः । द्विविधमपि प्रह- सनरूपं हास्यरसप्रधानमित्यर्थः । लक्षणविशेष विशेषलक्षणम् । भगवत्तापसविप्रा यतिवानप्रस्थगृहस्थाः । अन्ये शाक्तादयस्तैरुपलक्षितं हास्यप्रधानवचनसंवद्धं शीला- दिना कुत्सितैः पुरुषैः अत एव प्रहस्यमानैः सामर्थ्यात्तैरेव भगवदादिभिर्युक्तम् । तथापि च भाषाचारौ यत्र न विकृतावसत्याश्लीलरूपौ तथा विशेपेण भावैर्व्यभिचारिभिरुपपन्नानि पदानि कथाखण्डानि यस्मिन् । नियतगति एकप्रकारं यद्वस्तु तद्विषयः प्रहसनीय- लक्षणोऽर्थो यत्र तच्छुद्ध प्रहसनम् । अत्र निर्वचनं यतः परिहासप्रधानांन्याभाषणान्यत्र वाहुल्येन भवन्ति । तेन यत्रैकस्यैव कस्यचिचरितं दुष्टत्वात्प्राधान्येन प्रहस्यते तच्छुद्ध- मित्यर्थः । यत्र तु वेश्यादिमिर्योगोऽत्युल्वण वा कल्पादि तदेकद्वारेणानेकवेश्यादिचारतेन हसनीयेन संकीर्णत्वात्संकीर्णम् । आत्मानुभूतशंसीति । एकेन पात्रेण हरणीयः सामाजिकहृदयं प्रापयितव्योऽर्थो यत्र स भाणः । एकमुखेनैव भण्यन्ते उक्तिमन्तः कि- यन्ते अप्रविष्टा अपि पात्रविशेषा यत्रेति स भाणः । तत्र स प्रविष्टपात्रविशेप आत्मा- १. 'सृष्टि' स्यात्. 1 ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । 'परवचनमात्मसंस्थैः प्रतिवचनरुत्तरोत्तरग्रथितैः। आकाशपुरुपकथितरङ्गविकारैरभिनयेच्च ।। धूर्तविटसंप्रयोज्यो नानावस्थान्तरात्मकश्चैव । एकाको बहुचेष्टः सततं कार्यों बुधैर्भाणः ।' 'सर्वरसलक्षणाढ्या युक्ता ह्यङ्गैस्तथा त्रयोदशभिः । वीथी स्यादेकाङ्का तथैकहार्या द्विहार्या वा ।। 'विष्कम्भकप्रवेशकरहितो वस्त्वेकभाषया भवति । अप्राकृतसंस्कृतया स सट्टको नाटिकाप्रतिमः ।। इति । आदिशब्दात्कोलाहलादिलक्षितास्तोटकादयो ग्राह्याः । नुभूत वा शसति परगत वा वर्णयति । तत्र च प्रयोगयुक्तिमाह-परवचनमिति । परसंवन्धि वचनं खयमनविकारैरभिनयेत् । (आहो)आकाशे गनि पुरुषकथितानि दृष्यान यत्र ह्यन्ये त पश्यन्त्येकश्च पश्यत्याकर्णयति च तन तद्वचन स एवानुवदन् सामाजिकान्यो- धयति । यथा रामाभ्युदये-'तापसः-(आकाशे ।) भावाद्वलेल्कावकागे(?) रानभद्रस्ति- छति । किं ब्रवीमि । तेऽस्या एव पथिकजनमनोहारिण्या. पुष्करिण्याः परिसरे सीतया ल- क्ष्मणेन च सह न्यग्रोधच्छायाया सुखोपविष्टस्तिष्ठति।' इति।न केवल परवचनमभिनयेत्। कि तु प्रतिवचनैः खोकैः सह । अत एवोत्तरोत्तरग्रयितर्योजनाभिरुपलसितः। ननु योऽसावेकोऽत्र प्रविशति स क इत्याह-धूर्तेति । नानाप्रकारावस्थाविशेषा लोकोपयोगि. व्यवहारात्मका आत्मा वाच्य यस्य । अत एव बहुचेष्ट. सततं कार्य इति । सकलसामा- न्यपृथग्जनोपयोग्यत्र लोकव्यवहारो वेश्याविटादिवृत्तान्तात्मा निरुप्यत इति । बाहुन्येन पृथग्जनव्युत्पत्त्युपयोगिरूपकमिदम् । राजपुत्रादीनामपि शंभलारत्तान्तो नेय एवावसनार्य- मिति स प्रयोज्य इत्यर्थः । सर्वरसेति । सर्वे रसः राजारादिभिलक्षणश्च विभूषणादिभिः पद्मिशता तत्साहचर्याद्गुणालंकारादिभिरपि सर्वैराळ्या । तदुपरि चार्जस्त्रयोदशभिर्युका तथाशब्दादुक्तप्रकारव्यतिरिक्तवक्रोक्त्यन्तरसहस्रसंकुलापीत्यर्थः । एकाङ्केति । विस्त- संक्षेपमस्यां दर्शयति-एकहार्येति । आकाशपुरुषभाषितरित्ययः । द्विहार्येति। उति- प्रत्युक्तिवैचित्र्येणेत्यर्थः। पुमर्थोपयोगश्चामीपां प्रदर्यते। तथा हि-नाटके धर्मकामाना. मन्यतमस्य गुणीभूतेतरार्थद्वयवृत्तेरधन राज्ञा वृत्त नाटये नामादिव पश्यन्त उपादेयता १. प्रमादपतित भवेत्. २. 'तस्या' स्यात्. ३ 'धर्मार्थकामाना' सात्. ४. 'रारा. 1 धन' स्यात्.

·। ३२६ काव्यमाला। प्रतिपद्यन्ते । तत्रापि धर्माराधने दानतपोयोगरूपमनुष्टानं यशस्करं दृष्टफलमामुष्मिकफलं च व्युत्पाद्यते । अर्थाराधने तु शत्रूच्छेदपुरःसरा यशोवतसा लाभपालनसमेधनफलवि- नियोगपर्यन्ता कपटातिसंधानवहुला संधिविग्रहात्मिका राजवृत्तिर्युत्पाद्यते । कामाराधने चानुपजातसंभोगासु च दिव्यासु कुलजासु कृतशौचासु च खाधीनपतिकादिषु अष्टासु परस्परावलोकनादि, दिवा संभोगो रात्रौ वा सोपचार इत्याभ्यन्तरः कामोपभोगो राजस्तासां च राजनि व्युत्पाद्यते । तथा राज्ञामभ्यन्तरोपभोगे महादेवी देवी खामिनी स्थापिता भोगिनी शिल्पकारिका नाटकीया नर्तकी अनुचारिकापचारिका प्रेषणकारिका महत्तरा प्रतीहारी कुमारी स्थविरा युक्तिकासु यथोचिता राज्ञो वृत्तिस्तासां च यथाखं राजनिवृत्तिः। तथा स्थापत्यकञ्चकिवर्षवरोपस्थायिकनिर्मुण्डादीनामन्तर्भवनकक्षासंचारः । तथा युवराज- सेनापतिमन्त्रिसचिवप्रादिवाककुमाराधिकृतानां बाह्यसंचारिणां वृत्तम् । तथा विदूषकशका- रचेटादिवृत्तं व्युत्पाद्यते । नायकप्रतिपक्षाणां च राज्ञामुक्तगुणविपर्ययादशुभोदय वृत्त त्याज्यतया व्युत्पाद्यते ॥ प्रकरणे तु सचिवसार्थवाहादीनां पूर्ववत्खोचिता त्रिवर्गप्राप्तिस्त- दर्जनस्थैर्यधैर्यादि, व्यापत्खमूढता, कुलस्त्रिया वृत्त कुलस्त्रियाश्च भर्तरि वृत्तिर्वेश्यासु संभोगो वैशिष्टनायकलक्षणं विटस्य गुणा दूतकर्मणि योज्यविवेको दूतकर्मसमागमे देश- कालौ नायिकाया रागापरागलिगानि नायकयोरपरागकारणानि नायका हृदयग्रहणमप्रयोगः। उत्तममध्यमाधमनायिकालक्षणयैव न लाभाः । चतुरोत्तममध्यमा नायकाः सामदानभेद- दण्डोपेक्षाणामुपायानां प्रयोगविभाग इत्यादि प्रयोगतो व्युत्पाद्यते ॥नाटिकायां तु विला. सपराणां राज्ञां धर्मार्थाविरोधिरतिफल वृत्त नाटक इव व्युत्पाद्यते ॥समवकारे च देवासुर- निमित्तो युद्धादिसंभवो विद्रवस्तथा कपटः संक्षिप्तश्च शृङ्गारो हास्यादि सर्वमेव लौकिकी- भिरुपपत्तिभिहीन दिव्यप्रभावसाध्यं व्युत्पाद्यते । पूर्वापरानुसंधानशून्यधियां प्रहसनकपट- विद्रवादिरुचीनां पुस्तावप्लुतलचनच्छेद्यमायेन्द्रजालचित्रयुद्धादि वहुलयारभव्या परितोष उत्पाद्यते । तथा चाह-'शूरास्तु वीररौद्रेषु नियुद्धेष्वाहवेषु च । वाला मूर्खाः स्त्रियश्चैव हास्यशोकमयादिषु ॥ तुष्यन्तीति गम्यते । इष्ट देवता कर्मप्रभावानुकीर्तनाच तद्भक्तानां प्रीतिः । यात्राजागरादिषु च प्रेक्षाप्रवर्तन च ॥ ईहामृगडिमयोरप्येवमेव ॥ व्यायोगेतु मन्त्रिसेनापतिप्रभृतीनां वृत्त युद्धनियुद्धाधर्षणसंघर्षवहुलं व्युत्पाद्यते ॥उत्सृष्टिकाङ्के चोत्त- मानां मध्यमाना च वैरस्यादितानां स्त्रीपरिदेवितवहुलं वृत्त प्रेक्षकाणां चित्तस्थेयं विधातुं व्युत्पाद्यते । एवंविधव्यसनपतितानां चित्तस्थैर्यात्पुनरुत्पत्तिदृश्यते इति तत्प्रयोगदर्शनात्प्र- तिपद्यमाना व्यसनेऽपि न विषीदन्ति ॥ प्रहसने तु स्त्रीवालमूर्खाणां हास्यप्रयोगदर्शनेन नाट्ये प्ररोचना क्रियते । ततः क्रमेण नाट्ये प्रवृत्ताः शेपरूपकैर्धर्मार्थकामेषु व्युत्पाद्यन्ते । प्रसङ्गतश्च भगवत्तापसविप्रादीनां वृत्तच्युताना कापुरुषाणां वृत्त शुद्ध तथा वेश्याचेटनपुसक- विटधूर्तवण्टकीप्रभृतीनां प्रवर्तकाख्यस्य च कामिनो वृत्तं संकीर्ण लोकवार्तादम्भधूर्तविवा- दबहुल त्याज्यतया व्युत्पाद्यते ॥ भाणे च धूर्तविटवेश्याशभलीनां परस्य वञ्चनपरं प्रेक्षr १ 'खोचिता' स्यात्. .

·८ अध्यायः काव्यानुशासनम् । ३२७ - गेयं विभजते- गेयं डोम्बिकाभाणमस्थानशिङ्गभाणिकापरणरामाक्रीडहल्लीस- करासकगोष्ठीश्रीगदितरागकाव्यादि । पदार्थामिनयनखभावानि डोम्बिकादीनि गेयानि रूपकाणि चिरंतनै- रुक्तानि । तद्यथा- 'छन्नानुरागगर्भाभिरुक्तिभिर्यत्र भूपतेः । आचर्यते मनः सा तु मसृणा डोम्बिका मता ॥' 'नृसिंहशूकरादीनां वर्णनं जल्पयेद्यतः । नर्तकी तेन भाणः स्यादुद्धतागः प्रवर्तितः ॥' 'गजादीनां गतिं तुल्यां कृत्वा प्रवसनं तथा । अल्पाविद्धं सुमसृणं तत्प्रस्थानं प्रचक्षते ।।' 'सख्याः समक्षं पत्युर्यदुद्धृतं वृत्तमुच्यते । मसृणं च क्वचिद्भूर्तचरितं शिङ्गकस्तु सः ॥' 'बाला क्रीडानियुद्धादि तथा शूकरसिंहना । धवलादिकृता क्रीडा यत्र सा भाणिका मता ॥' . काणामवश्चनीयत्वमववोधादापादयितु वर्ण्यते॥वीथ्यांतु बहुविधा वक्रोक्तिविशेपा व्युत्पा. द्यन्ते ॥ सट्टके च नाटिकायामिव रतिफल वृत्त व्युत्पाद्यते । एव नाटकादीनां खम्प तत्फलं च दर्शितम् । तच्छरीरभूतसधिसध्यगाधिलक्षण विस्तरतस्तु भरतादेवावसेयः ॥ मसृणेति । त्रिविधो हि गेयकाव्यस्य प्रयोगः । मसूण उद्धतो मिश्रश्च । तथा हि- डोम्बिकासु नरपतिचाटुकप्राधान्येन प्रपत्तासु सुकुमारमेव शुद्ध स्पम् ॥ भाणफेपु नृति- हादिचरितवर्णने उद्धतमेव । यत्पुनर्मसणेऽप्युद्धत प्रविशति तदुचितमेव । तत्राप्यल्पत्त- बहुलकृतो भेदः । पूर्वप्रस्थानप्रवन्धः । उत्तर. शिजटकभेदः । उद्धते तु मरणानुप्रवेशो. ब्राणिकाभेदः । अन्यदपि प्रेरणरामाक्रीडरासकहल्लीसकादिकमल्पवयहुलवचितमिदद प्रविष्ट वेदितव्यम् ॥ ननु डोम्विकाशिझटकादौ अन्योन्यानुचितलं वाक्याना ततधानन्वये कथ रक्षकत्वमिति चेत्, न । देवतास्तुतेः स्त्रीपुंभावसमाश्रयस्य च सारस सर्वत्रान- गमात् । तथा चाह-'देवस्तुल्याश्रयकृतं स्त्रीपुभावसमाश्रयम् । इति । तत एव चूडामणि- १ 'संध्यङ्गादिलक्षणविस्तरस्तु' स्यात्.

·३२८ काव्यमाला । 'हास्यप्रायं प्रेरणं तु स्यात्प्रहेलिकयान्वितम् ।' 'ऋतुवर्णनसंयुक्तं रामाक्रीडं तु भाष्यते ॥ 'मण्डलेन तु यन्वृत्तं हल्लीसकमिति स्मृतम् । एकस्तत्र तु नेता स्याद्गोपस्त्रीणां यथा हरिः ॥ 'अनेकनर्तकीयोज्यं चित्रताललयान्वितम् । आचतुःषष्टियुगलाद्रासकं मसृणोद्धतम् ॥ 'गोष्ठे यत्र विहरतश्चेटितमिह कैटभद्विषः किंचित् । रिष्टासुरप्रमथनप्रभृति तदिच्छन्ति गोष्ठीति ॥ । - । डोम्बिकादौ तु कामस्यैव प्रच्छन्नानुरागपरमरहस्योपदेशात् । यद्वामाभिनिवेशिखमित्यनेन मन्मथसारखेनाभिधानात् । सिंहशूकरधवलादिवर्णनेनापि भाणकप्रेरणमाणिकादावप्रस्तुत- प्रशसार्थान्तरन्यासनिदर्शनादिना पुरुषार्थस्यैवोपदेशदर्शनात् । अथ पाठ्यस्य गेयस्य च रूपकस्य को विशेषः । अयमाख्यायते-पाट्ये हि अङ्ग गीत चेत्युभयमप्रतिष्ठितम् । तथा हि करकरणचारी मण्डलादि यत्तत्रानोपयोगि तत्खरूपेण लयादिव्यवस्थया चानि- यतमेव यथारसं प्रयुज्यमानलेन विपर्यासात् । गेये तु गीतमङ्ग च द्वयमपि वप्रतिष्ठम् । तथा हि-यस्य यादृश लक्षयति खरूपादिक निरूपित तन्न विपर्ययेति मन्त्रादिवत् । यद्यपि क्वचिद्वर्णाङ्गप्राधान्यं यथा प्रस्थानादौ, क्वचिद्वाद्यप्राधान्य यथा भाणकादिषु भग्नतालपरि- क्रमणादौ, क्वचिद्गीयमानरूपकाभिधेयप्राधान्य यथा शिङ्गटकादौ, क्वचिन्नृत्यप्राधान्यं यथा डाम्विलिकादिप्रयोगानन्तर हुडुत्काराद्यवसरे । अत एव तत्र लोकभापया वल्लिमार्ग इति प्रसिद्धि । तथापि गीताश्रयत्वेन वाद्यादे. प्रयोग इति गेयमिति निर्दिष्टम् ॥ रागकाव्येषु च गीतेनैव निर्वाहः । तथा हि-राघवविजयस्य विचित्रवर्णनीयत्वेऽपि ढक्करागेणैव नि- हिः, मारीचवधस्य तु ककुभग्रामरागेणैवेति ॥ कि च पाव्ये साक्षात्कारकल्पानुव्यव- सायसंपत्त्युपयोगिनः पात्रं प्रति भापानियमस्य नियतस्य छन्दोलंकारादेश्वाभिधानं दृश्यते । गीयमानं च नाभिधीयते असंगत्यापत्तेरपि तु यादृशा लयतालादिना याइगर्थसूचन- योग्योऽभिनयः सात्विकादिः प्रभानरसानुसारितया प्रयोगयोग्यस्तदुचितार्थपरिपूरणं ध्रुवागीतेन क्रियते । गेये च स्तदादेरिव वस्तुभूतरूपरसादिमध्यपातिविषयविशेषयोजनया कृता प्रतीतिः साध्या।डोम्बिकादेर्न नटस्येवालौकिकरूपप्रादुर्भावनया। तथा हि-डोम्वि- कादौ च वर्णच्छटा वर्णादिप्रयोगे तावदभिनयकथैव नास्ति किं तत्र विचार्यते केवलवृत्त- खभाव हि तत् । तदनन्तरं तु धारापरिक्रमपूर्वकलयप्रयोगावसरे 'पाआलअलोससाहि- णिहु जय जय लच्छिवच्छमतिआ' इत्यादि यद्गीयते तत्कस्योक्तिरूपम् । यदि तावन्नति- १. 'विपर्येति' स्यात्. २: 'प्रधान' स्यात्. ३. 'सूदादे' स्यात्. ४. 'नंदस्येवा' स्यात्, ।

·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । ३२९ . 'यस्मिन्कुलाङ्गना पत्युः सख्यग्रे वर्णयेद्गुणान् । उपालम्भं च कुरुते यत्र श्रीगदितं तु तत् ॥' 'लयान्तरप्रयोगेण रागैश्चापि विवेचितम् । नानारसं सुनिर्वाह्यकथं काव्यमिति स्मृतम् ॥ आदिग्रहणात् शम्याच्छलितद्विपद्यादिपरिग्रहः । प्रपञ्चस्तु ब्रह्मभरत- कोलाहलादिशास्त्रेभ्योऽवगन्तव्यः । प्रेक्ष्यमुक्त्वा श्रव्यमाह- श्रव्यं महाकाव्यमाख्यायिका कथा चम्पूरनिवद्धं च । तुमागताया लौकिक्या डोम्बिकाप्रभृतेर्नर्तक्यास्तदा सेवेदानीमेवभूत वसुस्प लौकिक वचनमभिधत्ते । गायनादिसक्रमितखवास्तव्यतयेति कः साक्षात्कारकल्पलाध्यवसायगोचरी- कार्यत्वे च पाठ्यस्य प्रधानोऽशः। तेन यथा लोके कश्चित्कचिदन्योपदेशगानादिकमेण वस्तूद्वोधनकरणद्वारेण वा छन्दोनुप्रवेशितया वाक्यस्य चिन्मनस्यावर्जनातिशय विधत्ते नृत्यानपि गायनपि । तद्वदेव डोम्बिकाकाव्यादी द्रष्टव्यम् ॥ 'हठे वि दोन्बी' इत्यादायपि वचसि सैव । डोम्बिका नयपतिपरितोषकार्थाभिधायिवचननिष्ठेन गीतेन वाद्येन नृत्येन च राजानमनुरजयितु गृहीतोद्यमा वक्रीत्वेन पूर्वस्थिता मध्ये काचिदीदृशी चायकामुकरे. लिलालसमानसा, काचित्पुनरेवंविधा, कश्चिदेवभूतश्चौर्यकामुकः, कोऽप्येवभूतस्तत्र काचि- देव प्रौढदूतीत्येवमादिराजपुत्रहृदयानुप्रवेशयोग्य तत्प्रसादनेन धनाद्यर्जनोपायमभिदधनी तमेव राजपुत्र परत्वेन तथैव वा समुद्दिश्य अन्यदपि चेष्टितमभिधायान्ते टोम्बियाकल्य- मेवोपसहरति । गुणमालायां 'जामि तारा अनुडिअपुणुणम्वीसमि' इत्यादी । तत्र नु मा नृत्यन्ती डोम्बिका बहुतरोपरअकगीतादिपटपेटकपरिवृता ला प्रत्येवमहमुपलोकितपतीति तन्मध्यवर्तिगायनमुखसक्रमितनिजवचना लौकिकेनैव रूपेण तद्गीयमानम्पकगतलयताल- साम्येन तावनृत्यति । तद्गीयमानपदार्थस्य च सातिशयमावर्जनीये राजादी दृदयानुप्रवे. शितां दर्शयितु लौकिकव्यवहारगतहस्तस्तू(१) कर्मरोमाचालिविकारतुल्ययोगक्षेमत. वाझविकारादिसंभवमप्याक्षिपति । एवं गीतेन रसन प्राधान्येन विधाय तदुपयोगिन चागच्यापार प्रदर्श्य नृत्येन पुनश्चित्तग्रहण कुर्वती नृत्य प्रधानभाव गीत च तदुपनर्जनन्गवं नयन्ती तत एव तदभिनयमनाद्रियमाणा तद्गीयमानागभावालिप्ततत्समुचितभावनेपाषि क्षेपं करोति लयपरिष्वत्कणादौ । तत्रेयत्यशे लौकिकमात्रखभाव एव रामनटादिव्यपार- वत्वाप्रयोज्यप्रयोजकभावाशङ्का । तदनन्तरं च यथैव सा गीतनृत्यादि प्रायुर तव तन्म. दृश नर्तकी प्रयुके । न तु डोम्बिका साक्षात्कारकल्पेन दर्शयति तदीया हारिन खाल- । १. 'वा कस्यचि' स्यात् ४२ ·काव्यमाला। एतानि क्रमेण लक्षयति- पद्यं प्रायः संस्कृतमाकृतापभ्रंशग्राम्यभापानिवद्धभिन्नान्त्यवृत्त- सर्गाश्वाससंध्यवस्कन्धकवन्धं सत्संधि शब्दार्थवैचित्र्योपेतं महाका- व्यम् । - छन्दोविशेषरचितं प्रायः संस्कृतादिभाषानिबद्धैमिन्नान्त्यवृत्तैर्यथासंख्य सर्गादिमिनिर्मितं सुश्लिष्टमुखप्रतिमुखगर्भविमर्शनिर्वहणसंधिसुन्दरं शब्दार्थ- वैचित्र्योपेतं महाकाव्यम् । मुखादयः संधयो भरतोक्ता इमे- 'यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससंभवा । काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिचक्षते ॥ रूपप्रच्छादनाद्यभावात् । तत एव न डोम्बिकां साक्षात्कारकल्पेन सादर्शयति,अपितु तदैव नृत्यं साभिनय केवल च प्रदर्शयतीति सा लौकिकरूपान्तरप्रादुर्भावेनेति । व्युत्पत्त्यभि- संधान च गेये नास्ति । पाठ्ये तु तदेव प्रधान भरतमुनिप्रभृतीना तथैव मूलतः प्रवृत्ते- रित्यल बहुना अप्रस्तुतप्रपञ्चेनेति ॥ भिन्नान्त्यवृत्तरिति । उपक्रान्तवृत्तव्युदासेन सर्गादीनां वृत्तान्तररुपसहार. कर्तव्य इत्यर्थः । यथा कुमारसंभवे-'अथ स ललितयो- पिद्दूलता चारुङ्ग रतिवलयपदाढ़े चापमासज्य कण्ठे । सहचरमधुहस्तन्यस्तचूताङ्कुरास्त्रः शतमखमुपतस्थे प्राञ्जलि. पुष्पधन्वा ॥ यथा वा हरिप्रवोधे आर्यागीतिच्छन्दोवद्धाश्वास- कान्ते पुष्पिताग्रा--'भगवति शयिते विभावरीणा द्युतिमपहृत्य यशोविभावरीणाम् । गततमसतया विभावरीणा सघनमह. समता विभावरीणाम् ॥' संधिवन्धेषु च नाराचतो- टकादीनि विचित्राणि छन्दासि दृश्यन्ते ॥ यत्र वीजेति। वीजस्य यत्र समुत्पत्तिः कविप्रयत्नतो निवन्धः । नानारूपोऽर्थ. प्रयोजन येपा ते नानाथीः सभवन्तीति संभवः । नानार्थरसाः संभवो यस्याः सा तथा । काव्ये नाटकादौ । तत्र च संधीनां युक्ततयावभा- सात् । अत एव तत्रैवोदाहरिष्यते-शरीरानुगता इति । वृत्तानुगता इति वृत्तव्या- पिनी। तन्मुखम् । यथा वेणीसंहारे कुरुपाण्डवानामुभयेपा क्षेमप्रतिपादक स्थापकस्य वचन सहदेवः क्रुद्धस्य भीमसेनस्यानुकूल्येन शमनाय कुरुनिधनपर व्याचचक्षे–'निर्वाणवैर- दहना प्रशमादरीणाम्' इति । अत्र प्रशमोऽवसानमुदयनिरोधात् । यथा शान्तो वायुः शान्तोऽग्निरवसित इत्यर्थः । तदेवमरीणामवसानेन दाह्याभावानिर्वाणवैराग्नयः पाण्डुत- नया नन्दन्तु सह माधवेन । कुरुराजसुतास्तु सभृत्या रुधिरप्रसाधितभुव क्षतशरीराः खर्गस्था भवन्विति शत्रुक्षयपूर्वस्थस्य पाण्डवानां समृद्धिरूपस्य फलस्य वीज कविप्रयत्ना- १. 'संधिविधेषु' ख. २. 'शरीरानुगता' स्यात् ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । 'बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित् । मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम् ।। 'उद्भेदस्तस्य वीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा। पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः ।।' दुत्पन्नम् । नानारससभवा चास्योत्पत्तिः । नाटकानेकत्वेन पात्रानेकन्वविवक्षया नानार्थता रसानाम् । तथा हि-अत्र, 'एष कुरुसधानममृष्यमाणः पृथुललाटतटघटितमीपण. वृकुटिरापिवन्निव न. सर्वान् दृष्टिपातेन सहदेवानुयात. ऋद्धो भीम इत एवाभिवर्तते' इति पारिपार्श्वकवचनात्सूचितक्रोधस्थायिभावानुभावः 'लाक्षागृहानलविपानसभाप्रवेशः- इ- यादिखवचनप्रकाशितखविभावो भीमसेनस्य रौद्रो रसः कुरुक्षयप्रयोजनो वीजेन प्रकाशि- तत्वाद्वीजोत्पत्तेरेव सभवन्निवद्ध. । कुरुणा च कुलक्षयनिमित्तकः करुणः पाण्डवसिद्धि- प्रयोजनो बीजोत्पत्तेरेव संभवन्निवद्धः । यथा दुर्योधन शोचनाह-'अवावां रणमुप- गतौ तातमम्बां च दृष्ट्वा घ्रातस्ताभ्या शिरसि विनतो हन्त दु शासनथ । तम्मिन्याले प्रसभमरिणा प्रापिते तामवस्था पार्श्व पित्रोरपगतघृण किं नु वक्ष्यामि गत्वा ॥ तदेव भीमसेनस्येव क्रोधात्मक चेष्टित शत्रुक्षयफलमित्युपादेयम् । दुर्योधनस्येव च दारात्म्यभू. यिष्ठ चेष्टित शोकफलत्वात्त्याज्यमिति विधिनिषेधविषयव्युत्पत्ते नार्थता पात्रानेकन्याश्या रसानाम् । नाटकानेकत्वाद्यथा सागरिकाप्राप्त्यर्थो वत्सराजस्य झार बीजसमुत्पत्तिरिति । वीज समुत्पन्नमुक्तैर्विशेषणैर्विशिष्टमिष्यते । तथा हि चीजमेव काव्यशरीरव्यापि यतो मुखसधी तस्योत्पत्तिः । प्रतिमुखे दृष्टनष्टमिव तस्योद्घाटन गर्ने चोरेटस्तस्य अवमर्गे च गर्भनिभेदः । निर्वहणे च समानयनमिति काव्यशरीरव्यापिता ॥ वीजस्योद्घाटनमिति । अयमयं.- दृष्टनष्टमिव कृत्वा तावन्मुखे 'द्वीपादन्यस्मात्-' इत्यादिना न्यस्त भूमाविव वीजम् अमान सागरिकाचेष्टित वसन्तोत्सवकामदेवपूजादिना तिरोहितत्वानष्टमिय, नहि तनष्टमेव । सागरिकाचेष्टितस्य हि वीजस्येव तदाच्छादकमप्युत्सवादिरूप भूमिवत्प्रन्युत कार्यजननश- क्युद्बोधकम् । तस्य दृष्टनष्टतुल्यं कृत्वा न्यस्यते । एव कुहुमवीजस्य यदुद्घाटनं तत्कल्प यत्रोद्घाटन सर्वत्रैव कथाभागसमूहे स प्रतिमुखम् । प्रतिराभिमुल्ये । मुखस्याभिनु- ख्येन यतोऽत्र वृत्ति । परामुखता हि दृष्टनष्टकल्पता । तथा हि रत्नावल्याम्-'परपेमण- करिसिद पि सरीरमेदस्स दसणेण अज मे बहुमदं सपण्णम्' इत्यादिमागरिकोचरनन्तर मु. संगतारचितराजतत्समागमपर्यन्त काव्य द्वितीयागत प्रतिमुससधिरुद्धाटिन्वाहीजार्यन्य ।। उद्भेदस्तस्येति । प्राप्तिरप्राप्तिरन्वेषणमित्येवभूताभिरवस्याभि. पुन. पुनर्भवन्तीमिः युक्तो गर्भसधिः । प्राप्तिसंभवाख्ययावस्थया युक्तत्वेन फलस्य गीभावात् । तथा हि रला. १. 'परप्रेषणकर्षितमपि शरीरमेतस्य दर्शनेनाद्य मे यहुनद संपनम्' इति एन.

·३३२ काव्यमाला। वल्यां द्वितीयाङ्के सुसंगता-'सहि, अदक्खिण्णासि तुवम् । दाणी जा एवं भट्टिणा हत्थेण गहिदा वि कोवं न मुञ्चेसि' इति प्राप्तरूप उद्भेदः। ततोऽत्र 'सागरिका-(सभ्रूभङ्गम् ।) सुसगदे, इआणि पि न विरमसि' इति कुमारीभावसमुचितकृतकोपेनापि परिपूर्णरतिप्रका- शनादन्वेषणम् । ततो 'भो, एसा खु अवरा देवी वासवदत्ता' इति विदूषकोक्ते राजनि सचकित सागरिका मुञ्चति सागरिकासुसंगतयोश्च निष्कमाद्वासवदत्ताप्रवेशाचारभ्य तृती- याङ्के प्रवेशके 'साहु रे वसन्तय, साहु । अदिसइदो ते अमच्चजोअन्धराअणो इमाए संधिविग्रहचिन्ताएं' इति काञ्चनमालयोक्त यावदप्राप्तिस्ततोऽस्याः अज्ज क्खु मए राअउ- लाओ पडिणीव्वत्तन्तीए चित्तसालिआदुआरे वसन्तअस्स सुसंगदाए सह आलावो सुदो' इत आरभ्य 'ह्रिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदन द्वयोर्दष्ट्रालाप कवयति कथामा- त्मविपयाम् । सखीषु स्मेरस्ते प्रकटयति वैलक्ष्यमिति मे प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्क- विधुरम् ॥ तद्वान्वेिषणाय गतश्चिरयति वसन्तकः' इति वत्सराजोक्तिं यावदन्वेषणम् । ततश्च "ही ही । कोसम्वीरज्जलम्भेणावि ण तादिसो पिअवअस्सस्स परिदोसो आसि, जादिसो मम सआसादो पियवयण सुणिअ भविस्सदि।' इत्यादिविदूषकोक्तेन प्राप्तिरसो- ऽस्या समागमसकेतस्थानप्राप्ति यावदन्वेषणम् । ततः 'प्रिये, पश्य पश्य । उदयोभृित एष त्वद्वदनापहृतकान्तिसर्वखः । पूत्कर्तुमिवोर्ध्वकरः स्थितः पुरस्तानिशानाथः ॥' इति राजो- क्तिपर्यन्त परिपूर्णा प्राप्तिः। ततः 'दर्प. स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्वाधरे' इति वास- वदत्तामुखोद्धाटनादनन्तरम् 'राजा-कथ देवी वासवदत्ता। वयस्य, किमेतत् । विदूषकः- अह्माण जीविदससओ' इत्यादिना अप्राप्तिः । अस्या च "दिहिआ इमिणा विरइदभटिणी- वेसेण केण वि इमादो चित्तसालादो णिकमन्ती ण लक्खिदह्मि' इति सागरिकोक्त्या अन्वेष- णम् । ततश्च सागरिकाया लतापाशे कृते कह एसा देवी वासवदत्ता उध्वन्धिय अप्पा- णअ वावादेदि' इति विदूपकोक्ते राजनि च समुपेत्य कण्ठपाशमपनयति, सागरिकया अंज- १. 'सखि, अदक्षिणासि त्वम् । इदानी या एव भा हस्तेन गृहीतापि कोपं न मुञ्चसि' इति च्छाया. २. 'सुसंगते, इदानीमपि न विरमसि' इति च्छाया. एषा खलु अपरा देवी वासवदत्ता' इति च्छाया. ४. 'साधु रे वसन्तक, साधु । अतिशयितस्त्वयामात्सयौगन्धरायणोऽनया सविविग्रहचिन्तया' इति च्छाया. ५. 'अद्य खलु मया राजकुलात्प्रतिनिवर्तमानया चित्रशालिकाद्वारे वसन्तकस्य सुसगतया सह आलापः श्रुतः' इति च्छाया. ६. 'स्थाधो नयति' कलिकातामुद्रितपुस्तके. ७. 'मधिकम्' कलिकाता- मुद्रितपुस्तके. ८. 'आश्चर्यम् । कौशाम्बीराज्यलाभेनापि न तादृशः प्रियवयस्यस्य परितोष आसीत् ,यादृशो मम सकाशात्प्रियवचन श्रुत्वा भविष्यति' इतिच्छाया. ९ 'अस्माक जीवित- संशयः' इति च्छाया. १०. 'दिष्ट्या अनेन विरचितभत्रिवेषन केनापि अस्याश्चित्रशालि- काया निष्कामन्ती न लक्षितास्मि' इति च्छाया. ११. 'कथमेषा देवी वासवदत्ता उद्ध- ध्यात्मानं व्यापादयति' इति च्छाया. १२. 'आर्यपुत्र, मुश्च मुञ्च । पराधीनः खल्वयं जनः न पुनर्मतुमीदृशमवसरं प्राप्नोति' इति च्छाया. ३. 'भोः, ·필 -- । ८ अध्याय:] काव्यानुशासनम् । 'गर्भनिर्मिन्नवीजार्थों विलोभनकृतोऽपि वा। क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्शः प्रकीर्तितः ।। 'समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सवीजिनाम् । नानाभावोत्तराणां यद्भवेनिर्वहणं तु तत् ॥' इति । उत्त, मुश्च मुञ्च । पराहीणो क्खु अभं जणो ण पुण मरिदु इदिस अवसर पा. वेदि । (पुनः कण्ठे पाश दातुमिच्छति ।) राजा-(निर्वर्ण्य सहर्पम् ।) कथ प्रिया मे सागरिका । अलमलमतिमात्र साहसेनामुना ते त्वरितमयि विमुञ्च त्व लतापाशमेनम् । चलितमपि निरोद्धु जीवितं जीवितेशे क्षणमिह मम कण्ठे बाहुपाशं निधेहि ॥ इत्यादिना स्फुटमेव प्राप्तिरियेवं गर्भ: । अप्राप्त्यशश्चात्रावश्यभावी । अन्यथा हि संभावनात्मा प्राप्ति- संभवः कथ निश्चय एव हि स्यात् । विमर्श त्वप्राप्तेरेव प्रधानाप्राप्त्यशस्य च न्यूनतेति विशेषः । गर्भनिर्भिन्नेति । वीजशब्देन वीजफलम् । अर्थशब्देन नित्तिरुच्यते। तेन गर्भान्निभिन्न प्रदर्शितमुख वहिर्नि सरणोन्मुख यद्वीजफल तस्या योऽर्थी निवृत्तिः पुनस्त- त्रैव प्रवेश इव यत्र स विमर्शसंधिः । स इति। तच्छन्देन यत्रेत्याक्षिप्तम् । सा च निवृत्ति. क्रोधेन वा निमित्तेन लोभेन वा व्यसनेन वा शापादिना वा । अपिशब्दाद्विननि- मित्तान्तराणा प्रतिपदमशक्यनिर्देशानां सग्रहः । तत्र क्रोधाद्यथा रत्नावल्या तृतीयेऽ क्रोधोवेशेन वासवदत्तया कारानिक्षिप्ताया सागरिकायाम् । तथा हि तत्र चतुर्थेऽके प्रवेशकः सागरिकाप्राप्तिसंदेहेन करुणरसात्मकः । अत्रैव सागरिकाप्राप्तिसंदेह मन्यमान आह-'राजा-अम्भोजगर्भसुकुमारतनुस्तदासौ कण्ठाहे प्रथमरागधने विलीय । सद्यः पतन्मदनमार्गणरन्ध्रमागैर्मन्ये मम प्रियतमा हृदय प्रविष्टा ॥ योऽपि में विक्षा. सस्थानं वसन्तकः सोऽपि देव्या संयतः । तत्कस्याप्रतो वाप्पमोक्ष करिष्ये।' पुनरव 'अप्पिा दे ण पारेमि आचक्खिदुम्' इति विदूषकोक्ते राजा-(समाश्वस्य ।) प्राणाः परित्य- जत मां ननु सत्पथोऽय हे दक्षिणा भवत मद्वचन कुरुध्वम् । शीघ्र न यात यदि तन्मु. षिताः स्थ मूढा याता सुदूरमधुना गजगामिनी सा ॥' इति राज्ञ. सागरिकाप्राप्तिनैराश्य. रूपैव ‘भो,मा अण्णहा सभावेहि । सा खु देवीए उज्जेणि पेसिदा । अदो मए अप्पिसंति भणिदम्' इति विदूषकोक्त्या सदेहमानीता । तथा हि । तद्विसष्टा रनमाला हृदये विन्यन्य पुनराह-अहह । कण्ठाश्लेष समासाद्य तस्याः प्रभ्रष्टयानया । तुल्यावस्था सखी पेप तनुरावास्यते मम ।।' इतीन्द्रजालप्रयोग यावद्विघ्ने वासवदत्ताकोधो निमित्तम् । एव दो- भादाबुदाहार्यम् ॥ समानयनमर्थानामिति । मुखाद्याना चतुणी स्थानां येऽर्थाः प्रार. 1. "विकल्पन' भरतैकपुस्तके. १. 'क्रोधावेशेन' स्यात्. २. 'अप्रिय ते न पारयानि नाल्यातुम्' इति जपा. ३ " कलिकातामुद्रितपुस्तके. ४. 'भोः, मान्यथा संभावय । मा राल देयोजयिनी प्रेषिता । अतो मयाप्रियमिति भणितम्' इति च्छाया. . - ।

·३३४ काव्यमाला । शब्दवैचित्र्यं यथा-असंक्षिप्तग्रन्थत्वम् , अविषमवन्धत्वम्, अनति- विस्तीर्णपरस्परनिवद्धसर्गादित्वम्, आशीनमस्कारवस्तुनिर्देशोपक्रमत्वम्, वक्तव्यार्थतत्प्रतिज्ञानतत्प्रयोजनोपन्यासकविप्रशंसासुजनदुर्जनखरूपवदादि- - म्भयत्नप्रत्याशानियताप्तिलक्षणास्तेपा सह वीजिभिजिविकारैः कमेणावस्थाचतुष्टये भव- द्भिरित्युद्धाटनोद्भेदलक्षणैर्वर्तमानानां नानाविधैः सुखदुःखात्मक रतिहासशोकक्रोधादिभि- भीवरुत्तराणा चमत्कारास्पदत्वेन जातोत्कर्षाणां यत्समानयन्ति यस्मिन्नर्थराशौ समानीयन्ते फलनिष्पत्ती योज्यन्ते तनिवर्हण फलयोगोऽवस्थया व्याप्तम् । तत्र यदा सुखप्राप्तेः फलत्वं तदा रतिहासोत्साहविस्मयस्थायिभाववाहुल्य धृतिहर्षगौत्सुक्यमदादिव्यभिचा- रिभाववाहुल्य च प्रारम्भादीनाम् , दुःखहानेस्तु फलत्वे क्रोधशोकमयजुगुप्सास्थायिभाव- वाहुल्यम् । आलस्यौग्यव्यभिचारिभाववाहुल्य च द्रष्टव्यम् । रत्नावल्यामैन्द्रजालिकप्रवेशा- प्रभृत्यासमाप्तेरेपामवस्थासध्यादीनां नायकप्रतिनायकतदमात्यतत्परिवारनायिकादिमुखेनापि नियोजनम् । न त्वेकमुखेनैवेति । असंक्षिप्तग्रन्थत्वमिति । अनेन ग्रन्थगौरवमाचक्षाण: कथारसविच्छेदशकिनां मनांस्यावर्जयति । अविषमवन्धत्वमिति । अनेन शब्दसंदर्भ- वेदिनां मनो मुदमादधाति ।अनतिविस्तीर्णपरस्परनिबद्धसर्गादित्वमिति।अनेन ग्रन्थविस्तरभीरूणां चित्तमाकर्षति । सर्गादीना परस्परमेकवाक्यतया महावाक्यात्मकस्य प्रवन्धस्योपकारितां च दर्शयति । आशीनमस्कारवस्तुनिर्देशोपक्रमत्वमिति । तत्र आशीर्यथा हरविलासे-'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म श्रुतीनां मुखमक्षरम् । प्रसीदतु सता खान्ते- ध्वेक त्रिपुरुषीमयम् ॥ नमस्कारो यथा रघुवशे–वागर्थाविव-'इत्यादि । वस्तुनिर्देशो यथा हयग्रीववधे-'आसीईयो हयग्रीव ' इत्यादि । वक्तव्यार्थेत्यादि । वक्तव्यार्थ- प्रतिज्ञान यथा सेतुबन्धे -'त तिअसवन्दिमोक्खं समत्तलोअस्स हिअअसछुद्धरणम् । सुणह अणुराहइण्ह सीयादुक्खक्खय दसमुहस्स वहम् ॥' प्रयोजनोपन्यासो यथा-'परिवइ विनाण संभाविज्जइ जसो विटप्पन्ति गुणा । अव्वइसुपरिसुचरिअ कित्त जेण हरन्ति कव्वा- लावा ॥' कविप्रशसा यथा रावणविजये-'सयल चेव निवन्ध दोहि पएहि कलुसं पसण्ण- न्तविज । जाणन्ति कईण कई सुद्ध सहोवेहिं लोअणेहिं व हिअअम् ॥' सुजनदुर्जनस्वरूपं १. 'त त्रिदशवन्टिमोक्ष समस्तलोकस्य हृदयशल्योद्धरणम् । शृणुतानुरागचिद सीतादुःखक्षयं दशमुखस्य वधम् ॥' [इति च्छाया] . २. । . ॥ [इति च्छाया] .... . ....... ॥ [इति च्छाया ] ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । वाक्यत्वम्, दुष्करचित्रादिसर्गत्वम्, स्वाभिप्रायस्वनामेष्टनाममङ्गलातिस- माप्तित्वम्, इति । अर्थवैचित्र्यं यथा-चतुर्वर्गफलोपायत्वम्, चतुरोदात्तनायकत्वम्, रसभावनिरन्तरत्वम्, विधिनिषेधव्युत्पादकत्वम् , सुसूत्रसंविधानकत्वम्, नगराश्रमशैलसैन्यावासार्णवादिवर्णनम् , ऋतुरात्रिंदिवास्तिमयचन्द्रोदया- दिवर्णनम्, नायकनायिकाकुमारवाहनादिवर्णनम्, मन्त्रदूतप्रयाणसंग्रामा- यथा हरविलासे-'इतस्ततो भषन्भूरि न पतेत्पिशुनः शुन. । अवटाततया कि च न भेटो हसत. सतः ॥ दुष्करचित्रादिसर्गत्वमिति । आदिग्रणेन यमक लेपाट्यो गृह्यन्ते । तेच किरातार्जुनीयादौ दृश्यन्त एव । स्वाभिमायेत्यादि । तेप्वभिप्रायाङ्कता यथा-धैर्य मायुराजस्य, उत्साहः सर्वसेनस्य, अनुराग. प्रवरसेनस्येति । स्वनामाकता यथा-राजगेर- रस्य हरविलासे । इष्टनामाङ्कता यथा-लक्ष्म्यकता किराते भारवे, यक्षता शिशुपालवधे माघस्य । मगलाङ्कता यथा-अभ्युदय कृष्णचरिते, जय ऊपाहरणे, आनन्दः पनगि. खशूद्रककथायाम् इति । चतुर्वर्गफलोपायत्वमिति । अनेन चत्वारो वर्गा धर्मार्थका- ममोक्षा. त एव व्यस्ता. समस्ता वा फल तस्योपायतया महाकाव्य शापयन् मुक्तकादिभ्यो भेदमाचष्टे।चतुरोदात्तनायकत्वमिति । अनेन कथाशरीरव्यापिनो नायकम्य धर्मार्थका ममोक्षेषु वैचक्षण्यमभिदधान आशयविभूत्योरप्युत्कर्पमभिदधाति । रसभावनिरन्तरत्व. मिति। अनेन रसग्रहणेनापि तत्कारणभूताना भावाना परिग्रहे पृथग्भावग्रहणेन ग्लभावाना परस्परं कार्यकारणभावमभिदधद्रसेभ्यो भावाभावेभ्यो रसा रसेभ्यश्च रसा इति नरन्त- यस्य रसभावसाध्यत्वेन भोजनस्येवैकरसस्य प्रवन्धस्यापि वैरस्यमपाकरोति। विधिनिषेध- व्युत्पादकत्वमिति । अनेन गुणवतो नायकस्योत्कर्षप्रकाशनेन दोपवतचोच्छेदनानिन जिगीषुणा गुणवतैव भाव्य न दोषवतेति व्युत्पादयति।सुसूत्रसंविधानकत्वमिति। अनेन प्रोतलक्षणाः पदार्थास्तथा निवन्धनीया यथा प्रवन्धस्य शोभायै भवन्तीति क्वीन निक्ष. यति। नगराश्रमेत्यादिना देशप्रशसामुपदिशति । नगरवर्णन यथा हरिविजय-गवणपिज- य-शिशुपालवध-कुमारसभवादौ । आश्रमवर्णन यथा रघुवश-किरातार्जुनीयादी । गेलपर्णन किरातार्जुनीयादौ । सैन्यावासवर्णनं माघे।अर्णववर्णन सेतुबन्धादी।ऋत्वित्यादिनागला. वस्थापवर्णन लक्षयति । तत्र ऋतुवर्णने शरद्वसन्तप्रीप्मवर्गादिवर्णनानि सेतुपन्ध-रिपिज्य- रघुवंश-हरिवशादौ । रात्रिवर्णनं किरातार्जुनीय-कुमारसंभव-शिशुपालवध हयग्रीवधानी । दिवसवर्णनं प्रभातपूर्वाह्नमध्यादापराह्नवर्णनानि शिशुपालवध-किरातार्जुनीयादी । अर्ग- स्तसमयवर्णनं कुमारसभव-हरिविजय-रावणविजय-सेतुबन्धादौ चन्द्रोदयवर्णन गनारमनप- किरातार्जुनीय-शिशुपालवध-सेतुबन्धादाविति । नायकेत्यादिना पानिपाभिनन्दन सूचयति । तत्र नायकवर्णन हरिविजय-रावणविजय-जानकीहरण-रघुपशादी । नापिन्सवर्णन ।

·काव्यमाला। भ्युदयादिवर्णनम्, वनविहारजलक्रीडामधुपानमानापगमरतोत्सवादिवर्णन- म्, इति । । उभयवैचित्र्यं यथा--रसानुरूपसंदर्भत्वम्, अर्थानुरूपच्छन्दस्त्वम्, कुवलयाश्वचरित-कुमारसंभव-जानकीहरण-सुभद्राहरणादौ । कुमारवर्णन रघुवशादौ । वाहनवर्णने हस्त्यश्वगरुत्मत्पुष्पकावर्णनानि हरिविजय-रावणविजयादौ । मन्त्रेत्यादिना अर्थप्रधानचेष्टानामुपदेशाच्चतुर्वर्गफलत्वेऽपि भूयसार्थोपदेशकृन्महाकाव्य भवतीसभिधत्ते । तन मन्त्रः पञ्चाङ्गःप्रतिपादितः। स यथा-किरातार्जुनीय-शिशुपालवध-भट्टिकाव्य-हयग्रीव- वधादौ । दूतस्त्रिधानिसृष्टार्थः, परिमितार्थः,शासनहरश्च । निसृष्टार्थो यथा-उद्योगपर्वणि वासुदेवः, हरिविजये वासात्यकिः।परिमितार्थो यथा-रामायणेऽङ्गदः ।शासनहरो यथा- कादम्वों केयूरक इति । प्रयाण त्रिधा-खशक्त्यपचये, परव्यसने, अभिमतार्थसिद्धये च । तत्र खशक्त्यपचये यथा-रघुवशे। परव्यसने यथा--जरासंधव्यसनिनः शिशुपालस्योच्छे- दाय वासुदेवस्य शिशुपालवधे।अभिमतार्थसिद्धये यथा-विष्णोः पारिजातहरणाय हरिविज- जये, यथा वा-दिव्यास्त्रलाभायार्जुनस्य किरातार्जुनीये इति । संग्रामस्निधा-समः, विपमः, समविषम इति । तत्र समः-द्वन्द्वयुद्धे स्वतुरनयुद्धे च । द्वन्द्वयुद्ध यथा-रामरावणयोः । चतुरङ्गयुद्ध कुरुपाण्डवानाम् । विषमो यथा--रामस्य खरदूषणत्रिशिरोभिः सह 'चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः । हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना ॥' इति । समवि- पमो यथा--महेश्वरार्जुनयोः किरातार्जुनीये रघुमघोनोर्वा रघुवश इति । अभ्युदयस्त्रिधा- अरिविजयः,स्त्रीलाभः,पुत्रोत्पत्तिः । तत्रारिविजयो द्विधा-शत्रूच्छेदेन, तदुपनत्या च । स पूर्वो रावणवधादौ, द्वितीयो हरिविजयादौ । स्त्रीलाभो यथा-इन्दुमतीखयवरे। पुत्रलाभो दि- लीपस्य रघुवश इति । वनविहारत्यादिना सोद्दीपनविभावस्य संभोगशृङ्गारस्योपदेशात् । मन्त्रभूतप्रयाणसंग्रामाभ्युदयादिभिस्ताननधिगम्य तैस्तैर्विलासविशेपैः कामसेवया तदुप- योगः कर्तव्य इति शिक्षयति । तत्र वनविहारो द्विधा---मृगयादिः, पुष्पावचयादिश्च । द्यो यथा-दशरथस्य रघुवंशे । द्वितीयो यथा-यदूनां शिशुपालवधे, अप्सरसा वा किरातार्जुनीय इति । जलक्रीडा द्विधा-एकस्य वा वह्नीभिः खयोषाभिर्वहूना वा वह्वीभि- यथास्वमङ्गनाभिः। तत्राद्या यथा-कार्तवीर्यस्य नर्मदायाम्, कुशस्य वा सरय्वाम् । द्वितीया यथा-अप्सरसां सिद्धसिन्धौ, यदूनां रैवतकहद इति ।मधुपान द्विधा-गोष्टीगृहे, वासभवने च । तत्राद्यं हरिविजये शिशुपालवधे च । द्वितीय किरातार्जुनीये कुमारसंभवे च ॥ मानापगमो द्विधा-प्रायनिकः, नैमित्तिकश्च । प्रायनिको हरिविजये सत्यभामायाः । नैमि- त्तिको रामान्तिकान्निशाचरीणां सेतुवन्धे । रतोत्सवोऽपि द्विधा-सामान्यतः, विशेषतश्च । सामान्यतः किरातार्जुनीये शिशुपालवधे च । विशेषतः कुमारसंभवे जानकीहरणे च । रसा- नुरूपसंदर्भत्वमिति । अनेन रतिप्रकर्षे कोमलः, उत्साहप्रकर्षे प्रौढः, क्रोधप्रकर्षे कठोरः, शोकप्रकर्षे मृदुः, विस्मयप्रकर्षे तु स्फुटः शब्दसंदर्भो विरचनीय इति उपदिशन् 'नैकमोजः प्रसादो वा रसभावविदः कवेः' इति ख्यापयति । अर्थानुरूपच्छन्दस्त्वमिति । अनेन ·८ अध्यायः] काव्यानुशासनम् । समस्तलोकरजकत्वम् , सदलंकारवाक्यत्वम् , देशकालपात्रचेष्टाकथान्तरा- नुषञ्जनम्, मार्गद्वयानुवर्तनं च, इति । तत्र संस्कृतभाषानिबद्धसर्गवन्धं हयग्रीववधादि । प्राकृतभापानिबद्धा- श्वासकवन्धं सेतुबन्धादि । अपभ्रंशभापानिबद्धसंधिवन्धमधिमथनादि । ग्राम्यापभ्रंशभाषानिवद्धावस्कन्धकवन्धं भीमकाव्यादि । प्रायोग्रहणासंस्कृ- तभाषयाप्याश्वासकबन्धो हरिप्रबन्धादौ न दुप्यति । प्रायोग्रहणादेव राव- णविजय-हरिविजय-सेतुबन्धेष्वादितः समाप्तिपर्यन्तमेकमेव च्छन्दो भव- तीति । गलितकानि तु तत्र कैरपि विदग्धमानिभिः सिप्तानीति तद्विदो भाषन्ते । शृङ्गारे द्रुतविलम्वितादयः, वीरे वसन्ततिलकादय , करुणे वैतालीयादय ,रौद्रे स्रग्धरादयः, सर्वत्र शार्दूलविक्रीडितादयो निवन्धनीया इत्युपदिशति । समस्तलोकरक्षकत्वमिति । अनेनालौकिकतां परिहरन् प्रीतिनिवन्धनस्य प्रवन्धस्य लोके प्रतिष्टया प्रयासवैवर्यमपाररोति। सदलंकारवाक्यत्वमिति । अनेन यद्यप्युपात्तलक्षणानां गुणानामलकाराणा च सरप- सांकर्येणैव काव्यशोभाकरत्वम् तथाप्यलकारवनैवैन भार भूयसा उद्वोढुमलमिलेतदुपर्युपगे. नोपपादयति । देशेत्यादिना परिपूर्णाङ्गेऽपि सविधानके देशकालाद्यविरोधेन तद्वर्णनादिक निर्दिशति । तत्र देशान्तरानुषञ्जन यथा-'मुदे मुरारेरमरै. सुमेरोरानीय यस्योपचितस्य शझैः। भवन्तिनोद्दामगिरां कवीनामुच्छ्रायसौन्दर्यगुणा मृपोद्या. ॥ कालान्तरानुपजन या 'सपदि हरिसखैर्वधूनिदेशाद्धनितमनोरमवल्लकीमृदङ्ग । युगपदनुगुणस्य संनिधान विपति वने च यथायथ वितेने ॥' पात्रान्तरानुपजन यथा-'करिष्यसे यत्र मुदुपगणि प्रमत्त गोत्रभिदस्तपांसि । शिलोच्चय चारुशिलोच्चय तमेपक्षणानेष्यति गुखकस्वाम ॥' चंष्टान्तरा- नुषजनं यथा-'मदश्युतः श्यामितगण्डलेखाः कामन्तविक्रान्तनराधिस्टा' । सहिष्णवो वेह युधामभिज्ञा नागा नगोच्छ्रायमिवाक्षिपन्तः ॥' कयान्तरानुपअन यथा-'कुमुनानु. धपनि दुर्लभत्तव भर्ता न चिराद्भविष्यति । शृणु येन स कर्मणागतः सलभन्वररचना पाम् ॥' मार्गद्वयानुवर्तनमिति । अनेन महाकवीना समयमुपलक्षयति । तत्र 'गुणतः प्रागुपन्यस्य नायकं तेन विद्विपाम् । निराकरणमित्येप मार्गः प्रकृतिमुन्दरः॥ वंगरीता- दीनि वर्णयित्वा रिपोरपि । तज्जयानायकोत्कर्षकथन च धिनाति न.॥' इति । (संपा.का) एतानि नगरवर्णनादीनि समुच्चयप्रोज्यानि, उत विकल्पप्रयोज्यानि । समुपगंजा. नीति चेत्, किरातार्जुनीयादी किरातार्णवादियविवाहकुमारान्युदयादीनानमन्न् । १. 'धिनोति' स्यात्. २. प्रमादपतितं स्यात् ४३ ·३३८ काव्यमाला। नायकाख्यातस्ववृत्ता भाव्यर्थशंसिवनादिः सोच्यासा संस्कृता गद्ययुक्ताख्यायिका। धीरप्रशान्तस्य गाम्भीर्यगुणोत्कर्षात्स्वयं स्वगुणोपवर्णनं न संभवती- त्यर्थाद्यस्यां धीरोद्धतादिना नायकेन स्वकीयवृत्तं सदाचाररूपं चेष्टितं कन्यापहारसंग्रामसमागमाभ्युदयभूषितं मित्रादि वा व्याख्यायते, अनाग- तार्थशंसीनि च वापरवनार्यादीनि यत्र वध्यन्ते, यत्र चावान्तरप्रकर- णसमाप्तावुच्छासा वध्यन्ते, सा संस्कृतभाषानिबद्धा अपादः पदसंतानो गद्यं तेन युक्ता । युक्तग्रहणादन्तरान्तरा प्रविरलपद्यनिवन्धेऽप्यदुष्टा आख्यायिका । यथा-हर्षचरितादि । धीरशान्तनायका गद्येन पद्येन वा सर्वभाषा कथा । आख्यायिकावन्न स्वचरितव्यावर्णकोऽपि तु धीरशान्तो नायकः । तस्य तु वृत्तमन्येन कविना वा यत्र वर्ण्यते, सा च काचिद्गद्यमयी । यथा- कादम्बरी । काचित्पद्यमयी । यथा-लीलावती । यावत्सर्वभाषा काचित्सं- स्कृतेन काचित्प्राकृतेन काचिन्मागध्या काचिच्छ्रसेन्या काचित्पैशाच्या काचिदपभ्रंशेन बध्यते सा कथा । अर्थाविकल्पेन यथेष्टकल्पनाया मलत्वप्रसङ्गः । तत्र अनकलज(2)स्योभयापीष्टत्वात् । यदा कथाशरीरस्य परिपूर्णाङ्गसंभवस्तदा समुच्चयेन । यदान्यथा तदा विकल्पेनेति । तत्रापि केपाचिदङ्गानां विकल्पोऽपरेपां नियमेन प्रयोग । यानि पुरुपार्थस्यार्थकामादे- रासन्नोपकारीणि तानि नियमत. प्रयुज्यन्ते । यथा मन्त्रदूतप्रयाणादिनायकाभ्युदयादयः । यथा च शैलत्यानगमनजलक्रीडाचन्द्रोदयमधुपानरतोत्सवादयः । तानि च यदि कथाश- रीरे न स्युस्तदा कथान्तरानुपजनेनापि कर्तव्यानीति प्रचक्षते ॥ वृत्तमिति । वृत्तशब्दः सदाचार एव वर्तते । तदेव मनुराह-'न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यस्य वृत्तमिवोवेते तद्धि पात्र प्रकीर्तितम् ॥' इति । तदाह-वक्रेति । वक्रशब्देन वक्रप्रकरणं लक्ष्यते । तद्यथा-'अनुष्टभि नाश्वाश्चातुर्याद्यो वक्रम्' इत्यादि । नजज्ञा अपर- वक्रम् । दृगोपठो जोऽन्तो वा पूर्वेऽर्धे परे पष्ठो लार्यागाथेत्येव छन्दोनुशासनलक्षितानि । वक्रं यथा हर्पचरिते-'निजवाहितस्नेहा बहुभक्तजनान्विता । सुकाला इव जायन्ते प्रजा. पुण्येन भूभृतः ॥' अपरवकं यथा-'तरलयसि दृश किमुत्सुकामकलुपमानसवा- सलालिते । अवतर कलहसि वापिका पुनरपि यास्यसि पङ्कजालयम् ॥' आर्या 'यथा- ·८ अध्यायः]] काव्यानुशासनम् । प्रबन्धमध्ये परप्रबोधनार्थ नलाधुपाख्यानमिवोपाख्यानमभिनयन् पठन् गायन् यदैको ग्रन्थिकः कथयति तद्गोविन्दवदाख्यानम् । तिरश्चामतिरश्चां वा चेष्टाभिर्यत्र कार्यमकार्य वा निश्चीयते तत्पञ्चत- न्त्रादिवत् धूर्तविटकुट्टिनीमतमयूरमार्जारिकादिवच्च निदर्शनम् । प्रधानमधिकृत्य यत्र द्वयोर्विवादः सोऽर्धप्राकृतरचिता चेटकादिव- प्रवलिका। प्रेतमहाराष्ट्रभाषया क्षुद्रकथा गोरोचनानङ्गवत्यादिवन्मतल्लिका । यस्यां पुरोहितामात्यतापसादीनां प्रारब्धानिर्वाहे उपहासः सापि मतल्लिका । यस्यां पूर्व वस्तु न लक्ष्यते पश्चात्तु प्रकाश्यते सा मत्स्यहसितादिव- न्मणिकुल्या । एकं धर्मादिपुरुषार्थमुद्दिश्य प्रकारवैचित्र्येणानन्तवृत्तान्तवर्णनप्रधाना शुद्धकादिवत्परिकथा । 'सकलमहीभृत्कम्पकृदुत्पद्यत एक एव नृपवशे। विपुलेऽपि पृथुप्रतिमो दन्त इव गणाधिपस्य मुखे ॥' उपाख्यानमिति । यदाह-'नलसावित्रीपोडशराजोपख्यानवत्प्रधावन्तः । अन्यप्रबोधनार्थ यदुपख्यानं [पाख्यानम् ॥' आख्यानमिति । तथा चाह-आख्यान- कसज्ञां तल्लभते यद्यभिनयन् पठन् गायन् । ग्रन्थिक एक कथयति गोविन्दवदवाहिते सदसि ॥ निदर्शनमिति। तथा च "निश्चीयते तिरश्चामतिरश्चा वापि यत्र धभिः । कार्यमकार्य वा तन्निदर्शन पञ्चतत्वादि ॥ धूर्तविटकुटनीमतमयूरमार्जारिकादिक रोके । कार्याकार्यनिरूपणरूपमिह निदर्शन तदपि ॥' प्रवहिकेति । तथा च-चन द्वयोर्षि. वादः प्रधानमधिकृत्य ज्ञायते सदसि । सार्धप्राकृतरचिता प्रवहिका चेटक्प्रति ।' मैन्थल्लिकेति । तथा च–'क्षुद्रकथा मन्थल्ही प्रेतमहाराष्ट्रभापया भवति । गोरोचनेर कार्या सानङ्गवतीव वार्कचेटीभिः ॥' सापीति । तथा च–'यत्यानुपरासः स्यात्पुरोहि तामात्यतापसादीनाम् । प्रारब्धानिर्वाहे सापि हि मॅन्थल्लिका भवति ॥' मणिफुल्येति । तथा च–'मणिकुल्याया जलमिव च लक्ष्यते यत्र पूर्वतो वस्तु । पद्यात्प्रयागते सा मान- कुल्यामिवादि.॥ परिकथेति। तथा च–'पर्यायेण यहूना यत्र प्रतियोगिनांचयाःरालः। १. 'वद' स्यात् २. 'तन्त्रादि' मूले ३-४-५ 'मत' न्यान् .. 'मल्या निना' मूलानुरोधात्, ·- -- १ ३४० काव्यमाला। मध्यादुपान्ततो वा ग्रन्थान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्यां वर्ण्यते सेन्दु- मत्यादिवत्खण्डकथा । समस्तफलान्तेतिवृत्तवर्णना समरादित्यवत्सकलकथा । एकतरचरिताश्रयेण प्रसिद्धकथान्तरोपनिवन्ध उपकथा । लम्माङ्कितामृतार्था नरवाहनदत्तादिचरितवद्गृहत्कथा । एते च कथाप्रभेदा एवेति न पृथग्लक्षिताः । गद्यपद्यमयी साङ्का सोच्छासा चम्पू । संस्कृताभ्यां गद्यपद्याभ्यां रचिता प्रायेण यान्यनानि स्वनामा पर- नाना वा कविः करोति तैर्युक्ता उच्छ्वासनिबद्धा चम्पूः । यथा वासव- दत्ता दमयन्ती वा। अनिवद्धं मुक्तकादि। मुक्तक-संदानितक-विशेषक-कलापक-कुलक-पर्याकोश-प्रभृत्यनिवद्धम् एषां लक्षणमाह एकद्वित्रिचतुश्छन्दोभिर्मुक्तकसंदानितकविशेषककलापकानि । एकेन च्छन्दसा वाक्यार्थसमाप्तौ मुक्तकम् । यथा अमरुकस्य शृङ्गार- शते रसस्यन्दिनो मुक्तकाः । द्वाभ्यां संदानितकम् । त्रिभिर्विशेषकम् । चतुर्भिः कलापकम् । एतानि च विशेषानभिधानात्सर्वभाषाभिर्भवन्ति । पञ्चादिभिश्चतुर्दशान्तैः कुलकम् । छन्दोभिरिति वर्तते । मुक्तकानामेव प्रघट्टकोपनिवन्धः । अवान्तर- वाक्यसमाप्तावपि वसन्तायेकवर्णनीयोद्देशेन मुक्तकानामुपनिबन्धः । पर्या- सा कोशेपु प्रचुरं दृश्यते । स्वपरकृतसूक्तिसमुच्चयः कोशः । यथा सप्तश- श्रूयन्ते शूद्रकवजिगीषुभिः परिकथा सा तु ॥' खण्डकथेति । तथा च-ग्रन्थान्तरप्र- सिद्धं यस्यामितिवृत्तमुच्यते विवुधैः। मध्यादुपान्ततो वा सा खण्डकथा यथेन्दुमती ॥' सकलकथेति । चरितमित्यर्थः ॥ उपकथेति । तथा च-'यत्राश्रिल कथान्तरमति- प्रसिद्धं निवन्यते कविभिः।चरित विचित्रमन्यत्सोपकथा चित्रलेखादिः ॥' वृहत्कथेति ।

·अध्यायः] काव्यानुशासनम् । तकादिः । एकप्रघट्टके एककविकृतः सूक्तिसमुदायो वृन्दावनमेघदूतादिः संघातः । विप्रकीर्णवृत्तानामेकत्र संघानं यदुवंशदिलीपवंशादिवत्संहिता। एवमनन्तोऽनिबद्धगणः स आदिग्रहणेन गृह्यते । इह च सत्संघित्वं शब्दार्थवैचित्र्ययोगश्च महाकाव्यवदाख्यायिकाकथाचम्पूष्वपि द्रष्टव्यः ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायामलकारचूडामणिसज्ञखोपजकाव्यानुशासनसत्ता. वष्टमोऽध्यायः समाप्तः। तथा च-'लम्भाङ्कितामृतार्था पिशाचभाषामयी महाविपया । नरवाहनदत्तादेश्वरित- मिव वृहत्कथा भवति ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विवेकेऽष्टमोऽध्यायः । समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·中
由
4

·अकाराद्यनुक्रमेण सटीककाव्यानुशासनोदाहरणानुक्रमणिका । पृष्टाङ्काः ... ... ... ... . ... : : ... . . . :: . ... ... ... ... ... . . ... :: . ... .. ... .. पृटाकाः अकलिततपस्ते.. १५२ अनोपचार (टी.) अकुण्ठोत्कुण्ठ २०२ अथ जयाय १८० अखण्डमण्डल (टी) २३२ | अथ पथि (टी.) अगस्त्यचुल (टी.) १२७ अथ स ललि (टी.) अगा गां गाङ्ग २१७ | अदृश्यन्त पु २८॥ अगूढसाहसस्फुट २८० अद्यैवावा रण (टी.) अप्रादपि मध्या (टी.) .. १९८ | अधरदल ते अघौघं नोट १०९ अधरे विन्दु (टी.) अङ्काधिरोपि (टी.) १४ | अधिकरतल अङ्ग चन्दन (टी.) ७. अधिकृतभा ३२४ अगानि चन्दन (टी.) १९८] अनहः ९७ अङ्गानीत्येकमपि १०५ अनद्गमङ्गल अङ्गुलीभिरिव १०२ अनद्गलाल (टी.) अचिरभामिव २४८ | अनणुरणन्म (टो) १८५ अजित्वा साण ७८ अनध्ववसि (टी) अज्ञानाद्यदि (टी.) १९७ | अनाधिव्या अट्टहासच्छले (टी) १२ अनुत्तमानुभा अण्ण लडहत्तय. २६५ / अनुरागवती २३३ अतथ्यान्यपि (टी.) ७ अनेकनर्तकी अतन्द्रचन्द्रा ४२ अन्तर्व्याज (टी.) अतिक्रान्त (टी.) अतिथि नाम १५६ अत्रैः कल्पित (टी.) अतिनवधूरोष (टी) १३२ | अन्यत्र यूय अत्ता इत्थ... ३० अन्यत्र व्रज अत्युच्चपदाध्या २५३ अन्यदा भूष अत्रान्तरे किम.. ३११/ अन्ययान्यव अत्रान्तरे रणि (टी.) १९९ अन्याता गु अत्रावदात (टी.) १३१ / अपहिलत (टी) १. अस्यामनुक्रमणिकाया यत्र यत्र पड़ी (टी)' एतचितमुपलभ्यते, तदुदाहरण टीकायामन्वेषणीयम्. यत्र च पड़ौ चिह्न नास्ति, तदुदाहरण मूले मृग्यम् : : ... : ... . . ... .. ... . ... ... ... ... १३४ अनप्रोत . . ... ... :: ... . . ... १४८ ... ... ---- ·.. ... पृष्ठाकाः २५१ २१७ १४२ १४६ . ... ... ... . ... २३४ २३२ १७६ २४१ २८९ ... अयमहिमरु (टी.) अपाङ्गतरले (टी.) अपूर्वमधुरा अप्यवस्तुनि अप्यसजन अभिधाय अभिनवकु अमरसदनानि (टी.) अमी ये दृश्य अमुं कनक अमृतममृतं अम्भोजगर्भ (टी.) अयमेकपदे अय पद्मास अयं प्रसूनो (टी.) . ... . १०६ ८ १३४ २१४ २४८ .. ... ८७ अय मार्तण्डः पृष्ठाङ्काः २०१ | अलिकुलकुन्त २६५ अलिनीलाल (टी.) ... १८८ अलिभिराल ४० अलिवलयैर २७० | अलोलकमले १८३ अलौकिकमहा (टी.) १३५ अवन्तिनायो (टी.) ३ अवितथमनो (टी.) २५८ अविरलक ५२ अविरकर (टी.) ... १४८ अवीनादौ (टी.)... ३३३ | अशुच्यत (टी.)... ५५ असतामहि (टी.) १६७ / असंतोषदि १३३ | असंशयं क्षत्र २८० असावुदयमा १६ असिमात्रसहा १०५ असोढा तत्का (टी.) ७६ | असौ मरुञ्च २६५ अस्त्युत्तरस्यां (टी.) १४७/ अस्म(णत्य ९ अस्माकमद्य २४५ / अस्मान्साधु ... २९३ अस्मिञ्जहीहि (टी) १९३ | अस्मिन्नेवल ८ अहय उज्जुअ १८५/ अहमेव गुरुः ... ९३ | अहं त्वा यदि १३६ | अहिणवमण २२७ | अहो विशा १७ अहो संसार ५१ आकम्पितक्षि (टी.) .. २३१ ... ... ... अयं स भुवः (टी.) अयं स रस अयि जीवित अयि दीयर ... १०६ १७५ १२९ अयि पश्य ५४ ... ... १६. ... ... २९४ ... . ... .. ... ... . अरण्ये नि (टी) अरातिविक अरुचिनिश (टी.) अरे रामाह अर्थः स एव (टी.) अर्थित्वे प्रकटी अलसलुलित अलसविल (टी) अलंकारश अलंकृत (टी.) भनं स्थित्वा... ... ... ... ... ... .. .. .. १६८ २६८ १४१ २७२ २५५ १२७ ... ... ... ...

·سی पृष्टादशः ... ... ... . ... ... ... .. ९ १२ ... आकाशयान (टी.) आक्षिपन्त्य आख्यानक (टी) आगच्छागच्छ (टी.) आगममणिसु (टी.) आच्छिद्य कुसु (टी.) आज्ञा शक आज्ञा जगन्मा (टी.) आतन्वत्सरसा (टी) आत्तमात्तमधि (टी.) आत्मनश्च परे आत्मानुभूत पृष्टाकाः १२३ आशुलम्बित २९१ | आश्लिष्टभूमि ३३९ आश्लेपिताः ९७ आश्लेषे ... २३० आसाइय आसीदन्ति भ (टी.) २० आसीदैत्यो हय (टो) २२४ आसीदअनम (टी.) आसीनायपिता (टी) आस्तीकोऽस्ति (टी.) २६० आस्थानकुहिम (टी) ३२४ | आहत कुचतटे (टी) २८२ आहूतस्याभि . ... ur ... . १२३ १२ १९७ २९७ ... आदाय कर्ण . . . ... ... २३२ आहूतेषु वि इतो वसति के... . १८६ ... ... १२९ ... ११९ . ... ... ... ... ... . आदाय चापल (टी.) आदाय वारिप... आदावञ्जनपु (टी.) आदित्योऽय आनन्दममन्द आनन्दसदोह (टी) आपातमारत (टी.) आपृष्टास्मि व्यथ आमूलयष्टेः (टी.) आयस्ता कलहं आयाते दयिते आरोग्यमाप्त (टी.) आर्द्राविले व्रज (टी) आर्यस्यास्त्र (टी.) आलिख्य पत्र आलिगितस्तत्र आलोकमार्ग आलोलामल आवर्जिता किचि आवर्तशोभी (टी.) २५८ | इतस्ततो भपन् (टी.) १३६ इदं ते केनोक ... २७१ इद भासं भ (टी.). १० इन्द्रस्त्वं तव वा.. १४ इय गेहे लक्ष्मी १०१ इय सा लोला (टो) १२७ ईदृशस्य भवतः (टी.) ३०४ | ईपन्मीलित ९१ | ईसाकलुस्स (टी.) ६२/ उचिणसु १२३ उत्कण्ठा परि ७/उत्कम्पिनी ११ | उत्कृत्योत्कृत्य १६६ | उत्कृत्योत्कृत्य ९. उत्सातनिर्मल (टी) ३१५ उत्तानोच्छ्न २४० उत्तालताडको ७ | उत्तिष्टन्सारता (टी.) ૧૯૪ ... ... ... ... ... ... ... .. . :: .. .. . ... ४४ ·- ४ - - पृष्टाकाः . ... ९ ... ... ९ १८१ .. ... उत्तिष्ठन्त्या रता. उत्पश्मणो... उत्पत्तिर्जमद उत्पादकः क (टी) उत्फुल्लकमल उत्सिकस्य तपः... उदयति वित उदान्वच्छिन्ना उदाररचना (टी.) .. २७५ ११९ ... .. ३०४ २९६ ७० . उदितो रसा ... ... २६९ १२९ ११९ १३३ ... १४ उदीच्यचण्डा (टी.) उद्दण्डोदर (टी) उद्दामोत्कलिका . उद्देशोऽयं... उद्धतपुरुपप्रा ... उद्धृतैनिभृत उद्भि ही च स (टी.) उद्भेदस्तस्य :: :: पृष्टाङ्का ३१४ | उपःसु वधुरा (टी) १००। ऊरुद्वन्द्व सरस (टी.) ... २९७ ऊरुद्वयं कद (टी.) १० ऊर्ध्वाक्षिताप (टी) १५१ | ऋजुतां नय ८६ | एकत्तो रुअइ (टी) २६६/एकनासनसग १५१ / एकत्रिधा वससि (टी.)... २०९ / एकस्मिञ्शयने ३०२ एकस्यामेव तनौ... १३२ एकं ज्योतिर्दृशौ (टी) ११ एक ध्याननि (टी)... १९ एण्यःस्थलीपु (टी.) ३६ / एतत्सुन्दरि (टी.) ३२१ | एतास्ता मल (टी.) ३०३ एता पश्य पु ५ एतेनाक्ष्णा प्रवि (टी.) ३३५ / एते लक्ष्मण १४५ | एते वयममी दा (टी.) १६४ | एते वयममी दा (टी.) . १३२ / एहमित्तत्थ ४२) एमे जाणाति (टी) १३७ एवमालि नि १७७ | एच वादिनि २५२ एप ब्रह्मा (टी.) १८९ | एसो वि ण स २५९ / एहि गच्छ ४ | एह्येहि वत्स (टी.) १३१ | ऐरावण स्मृ २७४ | औत्सुक्यगर्भा (टी.) २४७ | औत्सुक्येन कृ ३०८ कः कः कुत्र ५ । कण्ठालेप... (टी.) १३ २९७ ११९ ... . ... उद्यता जयि .. ... २०० २९७ उद्ययौ दीपिका... उद्यानाना (टी.) ४० ... उन्नत. प्रो १५० ... ८८ ९० ... :: ... . ... ... ... ... २६६ ११६ ... ... उन्मजन्मकर उपपन्नं ननु (टी.) उपरि धन उपपरिसर उप्पह जायाए (टी.) उपशमफला (टी.) उपानयन्ती (टी.) उपोढरागेण उभी यदि व्यो. उरसि निहित उर्वशीहाप्सराः (टी.) ९७ .. ... ... ... २५७ २६० १११ ૧૪૬ ... ... ... ... ... ... ...

·६ पृष्टाहा :: ... . २१९ १२९ ... . . कान्ते तल्प ... ... .. २२९ १४. २८७ कथमवनिप (टी.) कदा नौ सगमो... कनककलश कपाटविस्तीर्ण कपोले जानक्या (टी). कपोले जानक्या (टी.)... कपोलफलका कमनेकतमादा (टी.) कमलदलैरधरैः कमलिनी मिलि (टी.) करकिशलयं करभाः शरभा (टी.) करिष्यसे यत्र (टी.) करिहस्तेन संवा... करुणरसप्राय करेण ते रणे करोषि तास्त्व (टी.) कर्कन्धूनां ना (टी.) कर्कन्धुफलमु कर्कोटः कोटि (टी.) कर्णाभ्यर्ण (टी.) (टी)... कर्तुमक्षमया (टी)... . ... ... . .. पृष्ठाकाः २८ कस्माद्भारत (टी)... ४० कस्मिन्कर्मणि ७६ कस्स व न होइ १८७ | काइन्पुलोमत (टी.) १३० | कायाः पूरो (टी) २९७ | कातर्यकेवला २४८ २२९ / काम भवन्तु (टी.) २४६ कामे कृतमदा (टी.) २१४ काय खाइ ३१४ का विसमा १३३ | काश्मीरीगा (टी) ३३७ | काष्टानिमेपो (टो) १६१ काहमस्मि गुहा (टी.) ३२३ कि करोमिक २१२ | किं कि सिंह २२४ कि गौरि मा १३२ किंचिद्वच्मि न २९० कि १२३ किं लोभेन वि (टी) ७ किं वृत्तान्तः २९२ किमअनेनाय (टो) १७८ | किमपि किमिह (टा.) २७१/किमपि किमपि ... १३३ किमपेक्ष्य फल... ११९ / किमीह.किंका (टी) ६/किमुच्यतेऽस्य २८६ / कियतापि यत्र (टी) १९३ कियन्मात्र ज (टी) ९१ किशलयनिव २९७ कीति वर्गफ (टी) १४५ कुन्टे मन्दस्त (वी) २५% कुमुदकमल ... ... ... ... किं ददातु २०० २७२ १८३ . .. ... . . : ... कर्ता द्यूतच्छ १८० कर्पूर इव... .. ... ... 8 ... :: . ... ... ... कर्पूरचूर्ण (टी.) कर्पूरधूलिध (टी.) कलिकलुष (टी.) कलुष च तवा कल्लोलवेल्लि कश्चित्कराभ्या कश्चित्कराभ्या कष्टा वेधव्यथा कस्त्वं भोः कथ (टी.) ... ... ... ... ... ... . ... ...

·Rur ... पृष्ठाकाः १३१ २१६ २१५ ११५ २७७ ... . .. ... :: . ... १९७ .. ... ... . :: १२ १५२ ४३ १३४ २९६ १३३ २१९ २२३ १२ ... पृष्ठाकाः १० | क्षितिं खनन्तो (टी.) २४९ | क्षितिविजित (टी.) २२८ क्षितिस्थिति (टी.) ३०१ | क्षिप्तो हस्ताव २६ /क्षीणः क्षीणोऽपि (टी.)... २२९ क्षुद्रः कथा मन्थ (टी.) १६८ | क्षुद्रः कोऽय तप (टी)... २८९ | क्षेमः स्तोमो (टी) ३३७ खमिव जल १०४ ख येऽभ्युज्जल १७८ | ख वस्ते कलवि (टी) १५२ खरेण खण्डिता... ३१५ | खर्जूरजम्बू (टी) २९० | खाद्यो व्यग्नि (टी.) ८० ख्यातिकल्पन (टी.) १३१ गगनगमनलीला (टी.) २२६ / गगातीरे हिम ६६ / गजादीना गतिं... ... १४ | गजो नगः कुथा... २१ | गन्तव्य यदि ना (टी.) ९ | गर्भग्रन्थिषु (टी.).. २३४ | गर्भनिर्भिन्न १८६ गर्भ वलाकासु (टी.) २८७ | गर्वमसवाह्य २८७ गाढालिङ्गन :: ... ... ... कुमुदवनमप (टी.) कुरङ्गीवाङ्गानि कुरु लालस भू कुलवालिया ए कुलममलिन (टी.) कुललालिलाव (टी.) कुविन्दस्त्व ता ... कुसुमसौरभ कुसुमायुधप (टी.) कृच्छ्रणोरुयु (टी.) कृतककुपि (टी.) कृतवानसि कृतो दूरादेव कृष्णार्जुनरत कृष्णेनाम्ब केदार एव (टी.) केनेमो दुर्वि केलिकन्दलि कैलाशगौर (टी.) कोपात्कोमल कोपान्मानिनि (टी.) कोऽय द्वारि ह... कोराविऊण कोलकारः स कौटिल्य कच क्रीडन्ति प्रसर कोध प्रभो स (टी.) क्रौञ्चाद्रिरुद्दाम क्वचिदने प्रसर क सूर्यप्रमवो काय शशल क्षण कामज्य क्षणं स्थिता प (टी.) ... ३२७ २५१ ९ ... ... ... ... ... ... ... ... १३० २६८ . ... ... ... . १४० ... ... २३३ / गाढालिङ्गन १२५ / गाढालिङ्गन ... ... ... ... . ... ३०५ २४२ २०० २७९ २७० गाम्भीर्यमहिमा १६७ | गाहन्तां महिषा (टी) २५३ गिरिरयमपरे (टी.) ८६ / गुणत. प्रागुपन्य (टी.) २४१ / गुणानामेव दौ १९६ | गुणानुरागमिश्रे (टी.) :: ... ... ... ... ... ... ... २५३ १२ ...

·पृष्टादाः २३ ... ... ... ... . ... १३० ... ... ... ... ... ... गुरुगर्भभर गुरुवणपरवश गुर्वर्थमर्थी (टी.) गूवाकानां ना (टी.) गृहाणि नाम गृहीत येनाशी गेहाजिरेषु (टी.) गेहे वाहीक (टी) गोत्राग्रहार (टी.) गोमायवः श (टी.) टी ... ... ... ... ... .. ... ... ... गोरपि यद्वाह गोष्ठे यत्र . 4.. ... ११९ चत्रे चित्रीर (टी) ... ... ... पृष्ठाकाः १०१ चम्पककलि ३७ चरा वाल्ये डि (टी.) १७८चलचटुल (टी.) १३३ | चलति कर ६९ चलापानां... १८५ चापं पुष्प (टी) १३१ / चापाचार्य १३५ | चारुता वपुरभूप. ... १३ | चित्तमेव हि स (टी.) १९५ | चित्र चित्र वत १८३ | चिरकालपरि ३२८ चुम्बल्लका (टी) ३४० / चूअहुरावयस ७८ | चूडाप्रोतेन्दुमा (टी.) १३४ १३४ चैत्रे मदधिः (टी.) २१४ | च्युतसुमनस (टी) ६ / च्युतामिन्दोले (टी) ३१३ | छन्नानुरागपू १९० छायामपास्य १३० जगदेकगुरुयों (टी.) २११ / जाकाण्डोरु १२७ | जडचन्दनचार (टी) जनको जनको (टी.) १९. जनस्थाने भ्रान्तं .. १२९ / जम्बूद्वीपः... १२७ | जयति क्षुण्ण १६८ जयति सितवि (टी.) ४८ जयन्ति धवल (टी) १८६ जयन्ति नील (टी) ५ जयन्ति वाणासु (टी.) २५४ जय नदनगज ५० जयाशा यत्र (टी) ... ... ३ ... ... ... ... ... ... ... १६२ ... ग्रन्थान्तरप्रसि (टी) ग्रीवाभङ्गाभिरा ग्रीष्मी चीरीना (टी) प्रैष्मिकसमय (टी.) घनाघ नाय न (टी.) घोरघोरतरा (टी.) चकार काचित् चकास्ति वदन चकोरहषीं (टी) चक्र दहतार चक्र रथो मणि (टी.) चकी चकारपकिं. चञ्चद्धजभ्रमि चतसृष्वपि (टी.) चतुःसमुद्र (टी.) चतुरसखीजन चन्दनासक्त (टी.) चन्द्रं गता पद्म. चन्द्राधः समभव (टी.) चन्दम ऊ एहिं चमहियमाण (टी.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ...

·८ । पृष्ठाकाः ५५ १५३ ... ... ... १२१ १५६ १२ ... :: ९ ... . ... १६७ १८४ .. .. ... १२७ १५३ ३०२, . . . ... जलसमयजा (टी.) स्स रणन्ते उरदा जस्म पर यस्य (टी.) जहि शत्रुकुल जंज करे सि जं ज भणह तं जायेज वणुद्दे (टी.) जितानया यान (टी) जितेन्द्रियत्वं जीविताशा जुगोपात्मान जो तीए अहर. ज्योतीरसाश्म ज्योत्नापूर (टी.) ज्योत्स्ना मौक्ति . ज्योत्स्ना लिम्प ज्योत्नेव नयना ज्वलतु गगने ढुण्डिल्लिन्तु णह मुह प णोल्लेई अणो ततोऽरुणपरि तत्तावदेव शशि (टी.)... तत्तावदेव शशि (टी.)... तनागार (टी) तत्त्व वीतावत तत्सकेतगृहं (टी.) तथाभूतां तथाभूते त (टी.) तथाभूदस्मा तथा हि दर्शने तदाननं निजि (टी.) तदिदमरण्य य (टी) पृष्ठाङ्काः १३४ तदेहं नतभित्ति... २५१ तद्वक यदि सु २३० | तद्वकाभिमुख १८५ / तद्वफ्रेन्दुविलो (टी.) 3११ | तद्वेषोऽसदृशो २८८ तनुलग्ना इव (टी.) २१५ तन्वगी यदि (टी) २१९ | तपखिभिर्या १४४ तमालश्यामलं ३१ | तमेनमवधी (टी) १७२ तरद्गय दृशो २८२ तरन्तीवाङ्गानि १४६ | तरलयसि दृश (टी.) १२३ तल्पकल्पनविधे... २६८ तव कुसुमशर १४७ तव नवनव (टी.) २४२ तव प्रसादात्कु ३१५ तव शतपत्र (टी.) २४२ / तवाननमिवा ३३ | तस्य च प्रव ३६ तस्याधिमात्रे ... २०६ तस्यारिजात ९ तस्यास्तन्मुख त कृपामृद्ध १२९ ते ताण सिरि २२३ / त तिअसवन्दि (टी.) ३०८ त शभुरासुरसु (टी.) ३६ | ताताजन्मव (टी.) १२२ | तापापहारच (टी.) ३०५ तापीनेयं... ३१६ | तामुत्तीर्य व्रज (टी.) २०. ताम्बूलभूत २९४ ताम्यत्यामब (टी.) ... ... ... :: ... १५२ १३० १८७ १०५ २४७ २८३ १६० २०९ २६८ १७१ ... ... ... ... ... ... :: .. :: ४७ . ... १५ १७९ ... १३ :: . ... १५ ... १५८ २०० ... ...

·पृटावा: .. ... .. २२४ ... ... ... .. २०० १०१ . ... ... ८८ १४१ ... १३० १२९ . ... .. ते २८७ ... . .. तारे शरणमुच्य(टी.) ताला जायन्ति ... तालैः सिञ्ज तासा तु पश्चात्... तासा माधव (टी.) तिष्ठन्त्या जनसं तिष्ठेत्कोपवशा तीक्ष्ण रविस्त (टी) तीव्राभिपग तीर्थान्तरेषु ... तीर्थे तदीये तीर्थे तोयव्य तुह वल्लहस्स काकुत्स्थष्ट (टी) ते गच्छन्ति महा ते ताणहयच्छाय ते दृष्टिमात्र तेनावरोधप्रम (टी.) तेऽन्यैर्वान्त ते पाण्डवा (टी) ते हिमालय त्रासाकुल (टी.) त्वत्कटाक्षा त्वत्सप्राप्ति (टी) त्वदाज्ञया ज (टी) त्वदीयमुखमा त्वदुद्धृतामयस्था त्वद्विप्रयोगे कि (टी.) त्वन्मुख त्वन्मुख त्वमेव देव पा (टी) त्वमेव सौन्दर्या (टी.) त्वयि निवद्ध त्व वादे साधु (टी)... पृष्टाहाः २२३ त्व विनिर्जितम (टी.) १४४ | त्व समुद्रश्च ५४ , त्व साज्ञासु ज (टी) २४७ | दक्षिणो दक्षि (टी.) १३० | ददृशाते जन (टी) १५ ददृशुरदेश (टी) ८५ ददौ सरः पङ्कज १३१ दन्तक्षतानि ९३ दर्पणे चप १५९ दलत्कन्दल १४५ दलत्कुटज (टी) ९९ / दशदिछुट (टी) ५१ / दशरश्मिशतो १९७ दातारो यदि २२७ / दान वित्तादसं १०० दानवाधिपते (टी.) १०९ | दारुणरणे रण १५५/ दासविटश्रेष्टि १६१ | दिमातगघटा ८ दिनमवसित १५० | दिवमप्युपया ४८ दिवाकराद्रक्षति ... १०२ | दिव्यपुरुषाश्रय १२२ दिश प्रसादयन्... २२४ दिशामलीकाल १०२ दोघींकुर्वन् (टी) ०३० दुवारा. स्लरमा ... ११ दूराकर्णमोह २४७ | दूराकृष्टशिली १२६ / दूरावीयो १९९ दूरादुत्सुकमा १३९/दूरोद्दण्डतडित् (टी) ... २२२ दृढतरनिवद्ध . ... . . २३ ... ७६ ... ... .. ... ... . . ... ... ... ... ...

·१० ... :: पृष्ठावाः १२२ द्रविणभापदि १२२ द्रुमोद्भवाना (टी.) १९७ द्रोणाश्वत्थाम ३०५ द्वय गत संप्रति (टी.). ३१० द्वारोपान्त ३५ / द्विगुरपि सद्व (टी.) ८६ द्वित्रिमुचुकुन्द (टी.) १६४ | द्वियोन्नि (टी.) पृष्ठाकाः १४३ १३५ २६९ १३८ ३७ ५ १३१ १२९ ... ... ... ... ... ... .. :: ७. द्विषता मूल २१० ... १२८ १२७ ... .. ७ ... ... १६ ... ... ... ... ... ... ... . ... दृष्टा यूय नि (टी.) दृष्टि मृतवर्षि (टी) दृष्टिस्तृणीकृत दृष्टिः शैशवम दृष्टिः सालसता ... दृष्टिं हे प्रति दृष्ट लोचन दृष्ट्वा प्रयुज्य दृष्ट्वैकासन दृशा दग्ध (टी.) दृशा दग्धं दे आ पसीय देघीड्वेवीट् देयानश्चण्डधा (टी.) देव खस्ति वय देवा दैवी देवानां नन्दनो (टी.) देवाना मानसी (टी.) देवासुरवीज देवार्चनरतः देवि त्वा ये (टी.) देवीभावं गमि देवीस्वीकृत (टी.) देवे वर्पत्य (टी.) देव्या खामोद्ग (टी.) देशः सोऽयमरा (टी.)... देशः सोऽयम देवायत्ते हि (टी.) दोर्मन्दीरितम (टी) दोर्मूलावधि द्यामासौ... (टी.) द्युवियद्गामि द्योतितान्तप्र (टी.) ... २४२ १७० ८२ २७२ २८४ ३०३ १४७ ... ... ... १३९ द्वीपान्तराणां (टी.) २७२ द्वीपान्यष्टाद (टी.) ३२ द्वौ वज्रवर्णों (टी.) १६९ | धनुर्माला... (टी.) २२० | धन्यस्यानन्य १५७ | धम्मिलस्य २ धर्मार्थकाममो २१७ धवलोसि जई ३१७ | धातुः शिल्पा ३२० धिड्या किं स ८२ धीरो विनीतो २१३ धूर्तविटकु (टी.) २५३ धूर्तविटसं १२२ धूलीकदम्ब (टी.) ९७ धेहि धर्मधन २२५ धैर्येण विश्वा १७७ न केवलं भाति २०३ नखदलित (टी.) ११ न खलु वय १४ न च दिव्यना ३०२ न च मेऽवगच्छ... ७न तज्जल यन्न १२६ न स्वाश्रयस्थि (टी.) ११) नदीतूर्ण क (टी.) :: ... ... ३३९ ३२५ १३४ २८७ ... :: १५० . ... ... २४० ... ... ... ... ... ३०३ ३२३ ३०८ ... ... ... ... ... २८२ १३ ... ...

·११ पृष्टाहा: ... :: ३०२ ... :: ... - १२६ १५४ ३२२ २८३ ૨૮૮ १०३ १६२ २३० ३१२ ... :: :: :: ... ... नद्यो वहन्ति (टी.) ननोनुननो नभ इव विम न भवति भवति न मया गोरसा नमस्त्रिभुवना (टी.) नयनानन्द नवजलधर (टी.) नवनखपदम न विद्यया के (टी.) नवीनविभ्रमो नवसावित्री (टी.) न स शब्दो (टी.) न स संकुचि (टी) नानाकारेण का (टी.) नानावासश्चित्र (टी.) नानाविभूतिभिः... नानाव्याकुल नानृषिः कविरि नान्तर्वर्तयति नाभिवादन नारीणामलसं (टी.) ... . ... ... ... २१८ ... .. पृष्ठाकाः १३१ | नितम्बगुवी २१६ / नितम्बोमन्दत्वं... २४६ / निद्रानिमीलि २००/ निरवधि च (टी.) ... २२६ निर्घातोप्रैः कु ... १२६ / निर्घातोल्कापा २९१ निर्णेतु शक्यः १३९ निर्द्रव्यो ह्रियमे ... ३०६ | निर्माल्य नयन ... ३३८ | निर्वाणवैर २७७ | निर्वाणवैर ३३९ / निविभुज्यदश ७ निवेदितं नि ६ निशितासि रतो (टी.). २०९/ निश्चीयते (टी) १२ | निःशेपच्युत ३१८ | निःश्वासावद ३२४ निष्कन्दामर ३१६ / निहुयरमणम्मि १०२ / नीलाश्मरश्मि (टी.) १५३ नीलाश्मरदिम (टी.) २१३ नीलेन्दीवर २५८ / नीविराग्रन्थ (टी.) २३३ नृसिंहशूकर ९/नेरिवोत्पलैः ६ | नेय विरौति १० नोदात्तनायक २२७ न्यकारो ह्ययमे (टी.) ३१ न्यश्चत्कुश्चित २९१ न्यस्ताक्षरा (टी) १७७ | पट्टी विशन्तु २३९ | पच्यन्त इव (टो) ३३८ पणयकुवियाण ... ... २६३ ११२ १२ ... :: ... २८४ . ... नालस्य प्रसरो :कुर (टी.) .. ३२५ .. ... २८१ ... ... नालिङ्गितः नाश्चर्य यदि (टी.) नासतो वि (टी) (टी) .. नास्त्यचौरः कवि (टी)... नांष्ट्रा त्वाष्ट्रारि (टी.) निअदई निग्गणुदुरारोह निग्रहात्स्वसु (टी.) निघ्ननाभिसु निजवर्षाहित (टी.) ४५ ... ... .. :: ... ...

·१२ पण्णवसि अब्व (टी.) ... ... पृष्ठावाः १६८ २१२ पतिते पतङ्ग . ... ... १३२ २२० ९९ ... ... १३३ २१३ १२ ... . . ४९ ... . . . . . पत्त नि अम्ब पत्युः शिरश्चन्द्र.. पदद्वयं कपा पनसादि वहु (टी.) पन्थिय न एत्य... पयखिनीनांधे (टी.) पयोधरभरा पयोधरारवा (टी.) परमा या तपो (टी) परमा या समृ (टी.) परवचनमात्म परागतरुराजी परापकारनिपु परायें यः पीडा (टो) परिणतशतकाण्ड (टी)... परिपन्थिमनो परिभ्रमन्मूल (टी) परिवइ विन्ना (टी) परिस्फुरन्मीन परिहरति रति पर्याणस्खलित पर्याप्तपुष्पस्तव पर्यायेण बहना (टी) पश्चात्पर्यस्य पश्चात्पर्यस्य पश्यामि ता पक्ष्याम्यन पश्येत्कश्चित् (टी.) ... पृष्ठाकाः २८३ पातालमिव १६४ पातु वो भगवा १४६ / पादन्यासक्वणि (टी) ३१३ पानेऽम्भसोः सुर(टी.) २१३ | पायाद्वश्चन्द्रधारी(टो.) १३५ | पिअमुहससंक (टी.) ४१ पिनद्धमाहार (टी) २२७ | पिनाकिने नम. (टी.) २२५ पिहिते कारागा(टी) २१३ पुत्रक्षयेन्ध २२२ पुन्नागरोन (टी.) २१३ पुराणि यस्यां ३२५) पुष्पक्रिया म (टी) २१२ | पुष्प प्रवालो (टी.) १४९ / पुसः कालातिपा(टी.) २५७ पुस्कोकिल: कू (टी.) १९७ पुस्त्वादपि प्रवि... २४४ पूर्णेन्दुकल्प १३७ पृथुकार्तखर ३३४ पृथु शास्त्र (टी.) ९५ पृथ्वि स्थिरी (टी.) ११८ पृष्टेषु शल (टी.) २७५ / पेशलमपि ख (टी.) १०१/ पोढमहिलाण ३३९ पौरस्त्यस्तोय (टी) १८६ पौलस्त्यः ख (टी.) २६६ प्रकरणनाटक ९५ प्रख्यातवस्तु १६६ प्रख्यातवलु १०६ प्रज्ञा नव ७५ प्रणयकुपितां १२३ | प्रतिगृहमुपला (टी) २१० प्रतिग्रहीतुं प्रण ... १३१ २६६ १३२ १३ ९ १३३ २५९ २४३ १६७ :: . ... १५१ :: १९९ २६९ २८७ १३१ . :: ... .. ३१० ३२२ ... . ... ३ पाणी कङ्कण पाण्डोनन्दन (टी) पातयाशु रथं २८६ ·१३ पृष्टाः १ ... ... ... प्रतीच्छत्याशो (टी) प्रतीयमानं (टी.) प्रत्यप्रमजन प्रत्यग्रोन्मेष प्रयत्नपरिवो १४९ ... १८१ प्रवणः प्रणयो ... १३१ १९८ :: ... ૨૨૪ :: १३२ ... २६ ६ ... प्रवर्तते कोकिल (टी.) प्रवादिमतभेदे (टी) प्रसरन्ति की (टी) प्रसादे वर्तख प्रसाधितस्या प्रसीदत्यालोके प्रहसनमपि वि प्रागप्राप्त प्राज्यप्रभाव प्राणा येन सम प्राणाः परिसन (टी)... प्राणेश्वरपरि प्राप्तश्रीरेष प्राप्तावेकरथा (टी) प्राप्ताः श्रियः स... प्रावृष्यम्भोभृ (टी.) प्रियकुश्यामम (टी) प्रियेण संग्रथ्य प्रेक्षामृदङ्ग (टी) ... प्रेयान्साय (टी) प्रोन्मादयन्ती (टी.) प्रौढोच्छेदानु (टी) फुलकर... पृयाहाः १९८ | वालनीमूढ (टी) २६ | वाला क्रीडा १५६ वाले नाथ वि ९२ वाले मालेय १९३ | विप्राणः शक्ति(टी.) २१० | वीजस्योद्घाटन १२७ ब्रह्मचयोंपतप्तो (टी.) २२३ ब्राह्मणातिक्रम १२ ब्रूत नूतनकूप्मा ११२ | भक्तिप्रववि १८७ | भगत्तापसवि ३०० भगवति सहि (टी.) ३२४ भञ्जन्भूर्जद्रुमा (टो.) १४७ | भण तरुणि रम... २३१ भम धम्मि २५० भवतु विदित (टी) ३३३ | भवत्संभावनो १८८] भवानि ये निर... ३६ | भवानि श वि १८० भरा वर्म फ (टी.) १८८ भस्मोद्धूलन (टी.) १३१ भाति पतितो (टी.) ११ | भासते प्रति (टी.) १४४ | भूतियोजित १९६ / भूपतेरुपस २०० | भूरिभिर्भरि (टी.) १३१ | भूरेणुदिग्धा २०५ भ्रमर दुमपु (टी.) १५८ भ्रमिमरति १५० भ्रमझे सहसो ३२३ मजीरादिपु ६ मणिकुत्याया (टी.) २७० मण्डलीकृल (टी.) .. २१० . २१२ १९५ २८५ ... ... ... ... ... .. १६१ .. . . ... ... :: २.९ . . ... ... वभूव भस्मैव ... १९ ... वहवध तत्र बह्वर्थेष्वभि (टी) बालमृगलोचना... ...

·१४ पृष्टाका १३२ २१३ १३८ २२१ २८६ ५४ .. ४८ ... ... १३८ १४ २२१ ... . ३२२ २२० ११ १५ ११ मण्डलेन तु व मनाति कौरव मदमन्धर (टी) मदश्चतः श्या (टी.) मदं नवैश्वर्य (टी.) मदान्धमातङ्ग (टी.) मदो जनयति मधुसुरमिणि (टी.) मध्ये जम्बूद्वी (टी.) मनुष्यवृत्त्या मनोऽधिकं चात्र मनोरोगस्तीत मन्थायस्तार्णवा मन्दाकिनीसैकत मम दृष्टस्य राजेन्द्र (टी) मरकतसदृशं (टी.) मरुबकदमन (टी.) मलिकामाल महतां त्वं श्रि (टी.) महर्षिनि... महानवम्यां (टी.) महाप्रलयमा महासुरसमाजे (टी.) महिलासहस्स महुएहिम् महेश्वरो वा (टी) मा गर्वमुद्वह मा गाः पाताल (टी.) मा गाः पान्थ (टी.) मातहाः किमु माता नतानां मात्सर्यमुत्सार्य माद्यदिग्गज (टी) पृष्ठाका: ३२८ माद्यन्मतङ्गः (टी.) १०८माधवाय नम (टी.) १० मा धाक्षीन्मा (टी.) ३३७ / माननापरुषं (टी.) ६ मानमस्या नि (टी) २९४ मा पान्थं २५५ | मा भवन्तम (टी.) २५० मा भवन्तम (टी.) १२७ / मा भैः शशाङ्क (टी.) ५५ मामभीदा शरण्या (टी) १३३ मायावित्तं महा (टी) ... ८९ / मायेन्द्रजाल २०४ मारारिशक ३१४ | मालतीविमुख (टी) २०० ( मालायमान (टी.) १३ | मासि मासि (टी.) १३५] मीनध्वजस्व (टी.) २६५ मुक्ताः केलिवि (टी) २२४ मुक्तालताश्च (टी.) २७० मुक्तिभुक्तिक १३१ मुखं विकसित (टी.) १६३ मुदे मुरारेरम (टी) १५ मुमूर्षोः किं तवा (टी.) १०८मुह्यन्मुहु ३१ मूी जाम्वव १९९ मूर्धामुद्धृत्य १०२ | मूलैक्यं यत्र (टी.) १२३ मृगरूपं परि (टी) ९/मृगलोचनया १६९ मृदुपवनविभि २२. मृधे निदाघज्ञ १८६ | मेघश्यामेन (टी.) १८१/मेरुरुकेशर १४ ... २९३ १३३ ... :: ३३७ १० ... . :: २९६ २०३ ९ :: ... २९३. १६० २४३ ... .." १३ २९२ ·१५ पृटाक्षः ८ :: १७८ ... ... . . १६६ १२७ ... १८० ... ... ... ... . . १३३ ८५ ... ::: ... मनाकः किमयं य एते यज्वानः (टी.)... यश्चेष्टया तव (टी.) यतो याति ततो (टी.)... यत्कविरात्म यत्कायमानेषु (टी.) यत्कालागुरु (टी) यत्र द्रुमाविट्ठ (टी) यत्र द्वयोर्विवा (टी) यत्र वीजसमु यत्रानुलिखि यत्रानेक (टी.)... यत्राश्रित्य कथा (टी.)... यत्पाणिन निवा ... यत्प्राचि मासे (टी.) यथा यथा पुष्प (टी)... यथा यथा साप (टी.) यथाय दारुणा यदनार्षमथाहार्य यदा लामह यदादित्यगतं (टी) यदिन्दोरन्वेति (टी.) यद्यपि चन्दन (टी.) यद्यप्यनुपम (टी) यद्वश्चनाहित यद्वया॑भिर्जगाहे (टी)... यद्विश्रम्य विलो... यद्यायोगे कार्य यन्नाटके मयो यशोऽधिगन्तुं यस्मिन्कुलाङ्गना यस्य न सविधे यस्य पश्चिम (टी) पृष्टाहाः ८७ यस्य प्रकोप ६ यस्याधोऽधः (टी) २२३ यस्या वीजमहं २२४ यस्यामुपहास (टी.) ३१०/ यस्यारातिनि (टी.) १३३ | यस्यावमय गुरु (टी.)... ४९ / यस्यावर्जयतो १२७ | यस्याहुरति (टी.) ३३९ | यस्योत्तमा (टी.) ३३० | यः सर्वे कषति (टी.) १९२] य. स्थलीकृतः (टी.) ७ या केलियात्रा (टी.) ३४० | या चन्द्रिकाचन्द्र (टी.) ३०४ | याते गोत्रवि १३५ याते द्वारवती १३१ | यादमानवमान २०० | यादासि हे (टी.) १५० या निशा सर्व ३१८ | यान्त्या मुहुर्व (टी.) १६९) याम इव याति २२२ यावदथ पदा १४ युधिष्ठिरको (टी.) ११ | येन ध्वस्तम (टी) २७० येन ध्वस्तम १४३ येन स्थलीक (टी.) १९८ ये नाम केचिदि... ६७ | ये पूर्व यवसू (टी.) ३२२ ये यान्सभ्युद ३१९ येषां तानिद १५० येषां मध्ये म (टी.) १२९/ये संतोषसु (टी.) २०८ येईष्य सा न (टी.) १२९ चैः शान्तराग ... . ... . . ... ... :: २४६ :: :: :: १३० ... ६५९ . :: १७४ ... . ... : : ... ...

·१६ पृष्ठाकाः २५१ १९७ ९५ ... . १२७ १०४ . ... २६१ ५४ ... २९० ... ... ... १६० . ... १९६ १४ १०४ योगिगम्यं गुणा (टी.)... यो गोपीजनवल्ल (टी). यो बली व्याप्तः... यो माधवीमुकु (टी) यो यः गवं (टी) योऽविकल्प (टी.) योपितामति रइकेलिहि रकस्तं रक्ताशोककृशो रघु शं वक्षसि ... रगत्तरङ्गभग (टी.) रतिक्रीडायूते रथस्थमालोक्य रम्याणि वीक्ष्य (टी.) रविसंक्रान्त रागस्यास्पदं (टी) रागोपचारयु राजीवमिव ते राज्ञो मानधनं (टी.) राज्ये सारं वसु... रात्रिविचित्र (टी.) राम इव दशरथो राममन्मथ रुदता कुत एव (टी.)... रुधिरविसर रुणद्धि रोदसी (टी.) रेणुरक्तविलि (टी) रोहितकात्र (टी.) लकुचाद्यन्त (टी.) लग्न रागा लम्पाकीनां (टी.) लम्माविता (टी.) :: पृष्ठावाः २१३ लयान्तरप्रयो २३२ ललनाः सरो २८३ ललितमगमपा (टी.) १३३ लाक्षागृहान २०५ लाक्षालन १८२ | लावणो रसम (टी.) १३६ लावण्यकान्ति (टी.) ५६ लावण्यद्रविण (टी.) ..| लिखन्नास्ते १६९/लिम्पतीव तमो २७३ लीलातामरसा १५ लीलादाढ (टी.) ३१२ लीलावधूत २७८ | लीलाविलास (टी) ६३ लेख्यया विम (टी.) ४३ लोकोत्तराणि (टी.) ११४ वक्तारवीति ३२० वक्ता हर्षभया २४३ / वक्राम्भोजे ... १७६ वक्ष्याम्यतः परं... २८७ | वच्च मह विय १३२ वजेणान्तर्नु २५५ वत्सस्याभय (टी.) ११८ वदनं वरवर्णि १५१ वधूः श्वश्रूः (टी.) ४२ वनानि नीली (टी.) १२६ | वन्द्या विश्वस (टी.) १७९ | वपुः प्रादुर्भाव (टी.) १३३ वपुर्विरूपाक्ष १३५ वयं भ्रूभनास्ते १४५ वयमिह परितु १३२ वरं कृतध्वस्त ३४१ वल्मीकः किमु ... ... . १७३ १८९ १९२ ३२३ ३३ १९५ :: :: ... ... २०८ १२३ १३० ३ . १४ २९८ १७१ ३०४ ... ... ... १५२ १०४ ·१७ पृष्टादशः . ... २८ ... ... ... ... . . ... . :: १०१ ... ३२४ ३१४ ... ... ८८ ... वसन्ते शीत (टी.) वनायन्ते... वहलतमा... वाक्प्रपञ्चैक वागर्थाविव (टी.) वाच्या वैचित्र्य वाणियय वाणियय... वाणीरकुड वाणीव विमलं वाण्यर्थाविव (टी.) वाताहारतया ... वात्याचक्रक (टी.) वामेक्षणे स्फुर (टी) वारणागगभीरा वाराहवध्राणि (टी.) विअसंतरअक्ख (टी.) विकसद्रजःकलु (टी) विकसित (टी.) विकाशकारी (टी.) विचकिलकेशर (टी) विदलितशक विद्वान्दारस (टी.) विनेयानुन्मुखी विन्ध्यश्च पारि (टी.) विपदोऽभिभव विपुलेन सागर विप्रवणिक्सचि विभजन्ते न ये... विमानपर्य विमुकवहीं (टी.) वियति विसर्प विलसदमरनारी पृष्टाङ्काः १३ विलासभूमि (टी.) २०८ | विवरीयरए (टी.) ३० विविच्य वाधा (टी.) १५६ | विविधधव (टी) १० | विश्रद्धात्मा (टी.) १७१ | विषयस्य यत्र (टी.) ३० विष निजगले २८८ विष्फम्भकः प्र १०५ वीराण रमयी १५५ वृद्धास्ते न विचा १० वेणीभूतप्र... १९ वेदापन्ने स शु (टो.) १३४ | वेश्याचेटनपु २७९ | वैधेरैनैशै (टी.) २१७ | व्यपोहितं लोच ... १३१ व्यर्थ यत्र... २६. व्यायामस्तु २६१ / व्यालवन्तो (टी.) १२३ | व्यूतसुमनसः (टी.) १३३ / व्योम तारतर (टी.) १३५ बजतः कतात... २०६ शक्तिर्निस्त्रिंश १७६ | शहद्रावित (टी.) ११३ शत्रुच्छेद १२७ | शब्दप्राधान्य १५१ शब्दार्थोतिषु (टो.) २७२ | शंभोः केयं (टी) ३१९ शय्या शाहल १६५ शरदिन्दुसुन्दर ११४ | शरद्भवानामनु (टी) १३२ शरीरमात्र (टी.) २४८ शशिवदना... २८२ / शशी दिवस (टी.) ... ... १३४ . १५४ :: १४४ ... ... ... ... १७२ ... ... ६ ...

·१८ पृष्ठाहाः ६ ... ... . :: १९९ १३१ २५७ ... ... ... शाखास्मेरं (टी.) शिखरिणी क (टी.) शिजानमा शिरामुखैः स्यन्द शिरीपादपि शिशिरशनिश्च शीतांशोरम शीर्णघ्राणाभि शीर्णपर्णाम्बु शुन्यं वासगृह ... :: ... ... शूरास्तु वीररी ... ... :: ४६ १३८ ३१६. २६९ ११३ २३८ २११ २१२ २७५ २२२ १८४ २२२ ... ... . . ... . :: पृष्टाङ्काः १२९ सकलमहीभृत् (टी.) ४६ स किलेन्द्रप्रयु (टी.) २०२ | स खञ्जरीटा (टी) २९७ | सग्गं अप्परिया... २७१ स गतः क्षिति ४२ स च्छिन्नवन्ध (टी.) १९१ | सबेइ सुरहि (टी.) १७० | सततमनगो (टी) २७७ | स तत्त्वदर्शना १६ / सत्यं त्वमेव सर... ३२६ | सत्यं मनोरमाः २३३ / सत्वं सम्यक्स ३२२ सखारम्भरतो ११० | सलारम्भरतो १९८ | सदक्षिणापाङ्ग १५ सदाप्नोति पति (टी)... ७२ सदा मध्ये यासा २८१ | सदाव्याजवशा (टो.) संध्यां यत्प्रणि ५८ | सपदि पति १३५ सपदि हरिसखै (टी)... २१ स पातु वो यस्य (टी) १९३ | स पातु वो यस्य (टी.) १७ | सभायां तादृश्यां (टी) १२९ सभ्रूभङ्गं कर १३३ / समदमतगज १०७ समस्तगुणसंप (टी.) १९. समानयनमा १८९ समुत्थिते धनु ३०६ सम्यग्ज्ञातम ३२२ सयणं चेवणि (टी) २७० स यस्य दशकन्ध २०७ स रणे सरणेन ... ... ... ७३ ... ... ... शूलं शलन्तु श... शहारहास्यवर्जे शृङ्गारी गिरिजा... शृङ्गोत्खातभुवः (टी.). शेतां हरिभवतु (टी)... शैलात्मजापि शैलेन्द्रप्रतिपा शैशवेऽभ्यस्त (टी.) शोकेन (टी) शोभान्धौ गन्ध (टी.)... श्यामाखई श्यामां श्यामलि... श्यामां स्मित (टी) श्यामेष्वङ्गेपु (टी.) श्रियः पतिः (टी.) श्रीपरिचया श्रुतिसमधिक श्रुवेन बुद्धिर्व्य श्वासा वाष्पजलं... पोडशनायक स एकत्रीणि स एपभुवनन ... १६६ ३३७ १०६ १२३ २२ ३१३ २७० ... .. ... ... ... . ... ११३ १५८ ... ... ... ... ... ... २३८ २१४ ...

·१९ प्रधानाः १७३ ... ... १२६ ... ... ... ... १०६ . ... १६० . ... ... ... ... ... ... ... ... . पृष्टावाः २३३ / संरम्भः करि २१२ संवादिसारसंप (टी.) २१३ / संस्तम्भिनी (टी.) ६ सहयवकाय १५५ साकं कुरद (टी.) २८० सा तत्र चामी (टी) १५९ / सा दयितस्य (टी.) १२२ साधन मुमह २०१ साधु चन्द्रमनि ३२५ सानुज्ञमागमि २०७ सा वाला वय ... ५१ सा भाति पु (टी) २४५ साम्यं संप्रति (टी) १११ सा रक्षतादप १३२ सालोए शिय १३० सावशेषपद ११४ साहेन्ती सहि ६. सांयात्रिकर (टी.) २१९/ सिणिय वध २१४ सितनृशिरः स १५० सिता संसर १३३ / सिद्धार्थयष्टिपु (टी.) २७३ सीता ददाह २७३ सीतासमागम (टी.) सुधावद्धग्राम १२९ मुव्बई समा २२५ सुमातरक्षया (टी) २८३ सुरदेशस्य ते (टी.) १३ सुरालयोलास ३२७ सुरासुरतिरो (टी) १०० सुवर्णपुष्पा १११ / सूर्याचन्द्रमती (टी.) ९८ सूयायति सुधा २११/ सूजति च जग... सरले साहसरागं सरस्वति पद सरखति यथा ... सरखत्यास्तत्त्व (टी.) सरांसीवामल सरोजपने परि सर्वकार्यशरी सर्वत्र ज्वलितेषु (टी.) सर्वप्राणप्रगुण (टी.) ... सर्वः सलक्षणा ... सर्वाशारुधि द ... स वक्तुमखिला सविता विधवति सनीडा दयितानने सशमीधान्य (टी.) सशल्लकीशात्म (टी.) सशोणितैः कव्य स संचरिष्णुर्भु (टी.) स सत्वरतिदे नि (टी.) ससार साक (टी.) सन्तुः पयः पपुः... सहकाररसार्चि (टी.) सह दिअसनिसा (टी.) सह दीर्घा मम ... सहस्राक्षर सह्याद्ररुत्तरे (टी.) ... सहंसा नलिनी संकेतकाल संक्षिपता (टी.) संख्यासमक्षं संचारिणी संप्रहारे प्रहर संप्राप्तेऽवधि संयतं याच ४६ ... १२ ... ... ... ... ... १८३ . ... .. ... . ... ... ... ... ...

·२० सेना लीलाली (टी.) सो नत्थि एत्थ ... पृष्ठाकाः १० २५६ ३०२ :: ६ हंसो ध्वास ... ... :: ९६ २५५ २४३ ९ २०९ १८५ २२४ १२६ १९८ २२२ ... कं वामा ... ... पृष्टाहाः २१९ खास्थ्य प्रतिभा (टी.)... २९० खिद्यति कूणति... २६. स्वेदाम्भःकणि १३४ | हंस प्रयच्छ (टी.) २४६ | हंस प्रयच्छ १८२ हसाण सरोहिं २५० १६ हंहो स्निग्धसखे (टी.). २२६ हन्त हन्तरराती (टी.) १८० | हन्तुमेव प्रश हन्यो रुषः क्ष (टी.)... २१४ १०३ हरहासहरावास (टी.).. हरेः कुमारोऽपि (टी.) १३२ हरेः खसारे दे (टी.)... २०० हवें रम्यं (टी.) ३२० ३२१ हलमगुवल (टी.) १३४ हा धिक्सा कि ४४ हा नृप हा बुध... ३१२ / हास्यप्राय प्रेरणं १८१ हिअअहिअ (टी.) २७९ हिमवन्ध्य (टी.) १४२ हिरण्मयी सा २८६ | हिरण्यकशिपु (टी.) २९६ / हुमि अवह (टी.) :: ... ... :: सोऽपूर्वो रसना (टी.) सोऽय करस्त (टी.) सोह व्व लक्ख... सीधादुद्विजते (टी.) सौन्दर्यस्य तरङ्गि स्तनकपर (टी.) स्तनजघनाभिरा... स्तनयुगमथु (टी.) स्तेनतास्तेनता (टी.) स्तुमः स्त्रियः प्रकृति (टी.) स्त्रीणां केतक (टी.) स्त्रीप्राया चतुर स्त्रीभेदनापह स्थूलावश्याय (टी.) स्निग्धश्यामल निहिपिच्छकण्ण स्नेहं समादिश (टी.) स्पन्दते दक्षिण (टी.) स्पृशति तिग्मरु... स्फुरदद्भुत स्फूर्जद्वसहस्र स्मरदवथुनिमि स्मरनवनदी मित किचित् स्मृल्या यनिज (टी.). खस्तसग्दाम खस्तां नितम्वा स्रोतस्यम्भांसि (टी.) खश्चितपक्ष्म खपिति याच स्वयं च पल्ल १२६ १६२ १४८ ३२८ ... :: :: १२८ २४८ ... w ५२ ... ३१२ हृदये चक्षुषि २६८ ... ३१० १५३ ... १८ हृदये वससीति ... ७२ हे नागराज (टी.) हे लकेश्वर १२२ हेलापि कस्य (टी.) हे सततमपा (टी.) हे हस्तदक्षिण (टी.) १३३ हे हेलाजित (टी.) १८५ होई न गुणाणु ... २३१ दिया सर्वस्या (टी.) २१७ १७६ . २१ ... ... . २५२ ३३२ ...

·No text on this page.