·No text on this page.

·FINITICS
DoraHALIVELIHOJGCILMMARTHANIm
3.muuNkrit
".
श्रीः
-> हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला -
१४
कविराज
राजशेखरविरचिता
काव्यमीमांसा।
memes
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटो।
Sxe

·No text on this page.

·HARIDAS SANSKRIT SERIES,
14.
THE
KĀVYA MĪMĀMSĀ
01
RAJA SE K H ARA
BAL
Com
Edited with
THE MADHUSUDANI COMMENTARY
By
SAHITYACHARYA
Pandit Madhusudana Mis're
BENAR S.
JAI KRISHNA DAS-HARIDAS CUPTA,
The Chorokhambo Sanskrit Series office
1984.

·[ Registered According to Act
wit
A Rights Reserpent bach Pahor.)
PRINTED, BY
JAL KRISHNA DAS GUPTA
Vidyo Vilu. Press,
Benares City,
1934

·- हरिदास-संस्कृत-ग्रन्थमाला -
१४
roor
कविराज
राजशेखरविरचिता
काव्यमोमासा
महामहोपाध्याय पं० श्रीरामजीलालशाक्षिणां तनुजानुपा साहित्याचार्यपदवीजपा
भूतपूर्वाच्युतग्रन्थमाला-सम्पादकेन भूतपूर्व वाराणसेय-मारवाडी-सांस्कृत
महाविद्यालय साहित्यशाखाध्यापकेन पं० मधुसूदनमिश्रेण निर्मितया
मधुसूदनीविवृत्या समुद्भासिता । तेनैव संशोध्य सम्पादिता ।
प्रकाशक
SUGHAR
जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस,
मनारस सिटी।

·ant- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त:---- चौखम्बा संस्कृत लीरिज आफिस, बनारस सिटी। जयकृष्णदास गुप्तः-- विद्याविलास प्रेस, बनारस सिटी ·श्री: के भूमिका । हरेः खरनखाघातस्तैः करिमिरीडितः । पातुं दधौ गजास्यत्वं तस्मै श्रीगणपे नमः ।। "सतां सकाशतो भिक्षाकरणान् संगृह्य यत्नतः । चरणे शिवयोः प्रीत्या उपदा काचिदर्यते" !! सुपरिशोलितमेवेदं सारेतरविचारचर्यालोचनचतुरचेतसां सुमे. घसां यद्-गभीरशास्त्रसागरावगाहने दलाणामदक्षाणां समेषामेव विचक्षणानां चक्षुः सुखपक्षमन्वीक्षामाणं तन्मूलं धर्मार्थकाममोक्षेति- पुरुषार्थचतुष्टयसम्पत्तिमेव लोकयति स्म । नहि मूलेापायमन्तरेण उपे- यप्राप्तिः सुकरेति प्रथमं तदुपायमन्वेष्टुं प्रसरति । प्रसृतं च तत् पुरुषार्थष्वेव प्राग् दृष्टादृष्टतया द्वैतभावमाकलयति । तत्र धे- घु चिरकालानुगतार्यव्यवहारसिद्धान्वयव्यतिरेकाधिगतसाधनभावेषु स्नानाशनेषु अनाकलितशास्त्रस्यैव लोकस्य दृश्यते स्वाभाविकी अबाधितप्रवृत्तिः । नहि कमपि “मलिनः स्नायात्" "बुभुक्षितो वाश्नीयादि"ति शास्त्रमुपयुनक्ति अवरुणद्धि वा। अदृष्टे च विषये यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्वःपदास्पदम् ।। इत्युक्तलक्षणे स्वर्गे अपवर्गे च नैसर्गिकाज्ञानतमोविलुप्तालोकस्य लोकस्य आलोकः शास्त्रमेव । यत उक्तं च- स्वर्गापवर्गपुण्यानां पापस्य च विनिणये । आचाण्डालं मनुष्याणां शास्त्रमेवास्ति साधनमिति ।। तदेवास्पदादीनां सकलसदुपायदर्शने दिव्यत्वसम्पादकम् , नहि युक्तयोगितामिव विलक्षणान्तरप्रयत्नसमुद्भूतज्ञानाद्युपायान्तर- कौशलमिति ।

·[ २ ] तस्मात्पुरुषार्थसाधनेापायभूतस्य शास्त्रस्यैवाधिगमे प्रयत्न विधेयः । तच्च शास्त्रं चतुर्दशविधम् । यथा चोक्तम्- पुराणतर्कमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः। वेदा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ! इति ।। अङ्गानि वेदाश्चत्वारा मीमांसान्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। इति ।। किन्तु उपवेदानां चतुर्णा सम्मेलनादष्टादशविधम् । यथोङ्कितं नैषधे- अमुध्य विद्यारसनाअनर्तकी त्रयीव नीताङ्गगुणेन विस्तरम् । अगाहताटादशतां जिगीषया नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ।। इदमपि वाध्यं यद् अलङ्कारः सप्तममङ्गमिति" "सकलविद्या- स्थानकायतनं काव्यं पञ्चदशं विद्यास्थानमिति" च राजशेखरोक्तः । तथा वा दण्डनीत्योश्च ग्रहणेन द्वाविंशतिविधम् । तथा च एवमत्र बोध्यम्-- पुराणतर्कमीमांसाधर्मकाव्याङ्गवार्तया। वेदोपवेदा दण्डश्च विद्या द्वाविंशतिर्मताः।। नाशङ्कनीयम्-सर्वत्र विद्यानां चतुर्दशत्वमिह कुतो द्वाविंशति- विधत्वमिति । पृथग्प्रस्थाना हीमा विद्या न परस्परमन्तर्भावमर्हन्ति, साक्षात्परम्परया वा पुरुषार्थसाधनोपायत्वमासां सर्वासां विद्यानां समानमेवेति । तत्र वेदाः ऋग्यजुःसामाथाख्याश्चत्वारः । एतेषां मध्ये कस्य प्राधान्यम्, उत प्राथम्यमिति संख्यायां संख्यावतां यावन्तो वेदा- स्तावन्ति सतानि । तथाहि- ऋचा वै ब्रह्मणः प्राणा इति, ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेद सामवेदमाथर्वणमिति च छान्दोग्य, ऋग्वेदो(ऽथ) यजुर्वेदः साम वेदोऽ(झ)थर्वण इति मुण्डके; ऋग्यजु:सामाथर्वाणश्चत्वारो वेदा: साङ्गाः सशाखाश्चत्वारः पादा भवन्तीति तापनीये ;

·L- . । ३ तस्माद्यज्ञात्सबहुत ऋच' सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्म.गजुम्तस्मादजायतेति यजुषि च !! सर्वत्रात्र ऋग्वेदस्यैव प्रथमपाठात् , "यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तद्, ऋचा तद् दृढ"मिति तैत्तिरीयाणां यज्ञाङ्गदा. ढर्यसम्पादकत्वेन, सर्वब्राह्मणानां च तदेतहचाभ्युक्तमिति विश्वास दायकारकत्वेन गृहीतत्वात् , यजुरादीतरवेदैस्तत्र तत्र यज्ञकाण्डे. प्वाहततयाऽभ्यहितत्वाञ्च सर्वेषु वेदेपु तस्यैव प्राधान्यम् उत प्राथ. म्यमिति । केचित्पुनरिस्थमाचक्षते-'तस्य यजुरेव शिरः, ऋग्दक्षिणः पक्ष:, सामोत्तरः, आदेशः आत्माथर्वाङ्गिरसः पुच्छं प्रतिष्टे'त्यादिश्रुतिषु य. जुषः शिरस्त्वाभिधानेन प्राप्त मुख्यत्वात् , स्तोत्रशस्त्रादिरूपाणामित- रेषामृगादिवेदानां तस्य यज्ञशरीरत्वेनोपजीव्यत्वात् , स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्य वेदं न विजानात्यर्थम ! योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ।। यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कंधो न तज्ज्वलति कहिचित् ।। इत्यादिस्मृतिभिः यज्ञानुष्ठानफलकार्थबोधस्यैव प्रधानत्वाङ्गी- काराद् यजुषश्च यज्ञशरीरत्वाच सर्वेषु वदेषु यजुर्वेदस्यैव तथात्वं निष्पद्यत इति । इतरे वेवञ्चातुर्यचय मञ्चयन्ति-यथा प्रधाने प्रस्तुते तदनुयायिनः परे क्षणं सावहितीभावमाकलय्य तन्मुखप्रेक्षितामाचरन्ति तथा साम- प्रस्तावे अन्यान्यवेदनिप्पाद्यक्रियाणां तावत्प्रतिबन्धः प्रत्युत तेषां तदु. न्मुखत्वमिति सामवेदस्यैव तथात्वं सुस्थितं भवति-इति । अन्यैः दृढवद्धपरिकरै रिदमावुष्यते-यदि पुनर्वेदानामौत्तराधर्य विचार्य चेत्तदा अथर्ववेद एव सर्वेषु वेदेषु प्राथम्यं प्राधान्यं वाऽ. वनाहते । तेषां युक्तयश्च-- ·'ब्रह्म ह वा इदमग्र आसीदि'त्युपक्रम्य ='अथर्वणं वेदमभ्याश्ना- स्यदभ्यतपत्संतपत्तस्माच्छान्तात्संतप्तादोमिति, मन एवोर्ध्वमक्षरमुद- क्रामदि'त्यादिश्रुतिभिरथर्ववेदादेव परमस्य मन्त्रस्य ब्रह्मणः प्रणव- स्याभिव्यक्तिः तथा महाव्याहृतीनां शाखान्तरप्रसिद्धानामप्रसिद्धानां च बृहतीत्यादीनां तत एवोत्थानम् । अथर्ववेदीयपद्धतिकृतोपनयन- संस्कारस्य वेदान्तराध्ययनमविरुद्धम् । अन्यवेदोपनीयमानस्य तु ( आथर्वणोपनयनसंस्कारमप्रापितस्य ) नाथववेदाध्ययनेऽधिकारः । तदुक्तम्-'भृग्वगिरोविदा संस्कृतो अन्यान् वेदानधीयीत नान्यत्र संस्कृतो भृग्वाङ्गिरसोऽधीयीते'ति । वय्येकशरणैरपि चैतदवश्याश्रयणीयम् , अथर्ववेदविहितं स्वकर्मभ्रंशे प्रायश्चित्तमा- चरद्भिरित्यथर्ववेद एव ज्यायानिति अलमप्रकृतेन । एते चत्वारो वेदाः । 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, आत्मा वा अरे ज्ञातव्यः श्रोतव्यो मन्तव्या निदिध्यासितव्य' इतिप्रभृतिश्रुतिभिः स्वस्य साक्षादेव पुरुषार्थसाधनोपदेशस्वभावत्वमाविष्कुन्ति । म. न्वाद्युपनिबद्धं स्मृत्यपरपर्यायं धर्मशास्त्रमपि अष्टका-शिखाकर्म-प्र- पाप्रवर्तनादीनामेव श्रूयमाणफलानाम् तथा अश्रूयमाणफलानां च कर्मणां "सों हि शास्त्रार्थः पुरुषार्थसाधनोपयोगी न स्वरूपनिष्ठ" इति न्यायेन पुरुषार्थसाधनत्वमेवोपदिशति ! पुराणेन तद्विशेषभूतेतिहासेन च आख्यायिकाख्यानादिवर्णनविधया वैदिकपदार्थ एव समुपबृह्यते । तथाचोक्तम्- इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यतीति । महाभारते आ. ५० अ०१ श्लो० २६५ । वेदस्य च स्वत एव पुरुषार्थसाधनो- पदेशस्वभावत्वादस्यापि तदर्थसमुपबृंहकस्य तथात्वं सुतरामुप- पन्नम् । अतिगभोरस्य वेदस्यार्थमवबोधयितुं प्रवृत्तानि शिक्षा कल्पे। व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमलं कारः इति सप्ताङ्गानि परम्पर- या पुरुषार्थसाधनोपदेशीनि । अङ्गत्वं नामोपकारकत्वम् । वर्णस्वरमात्राबलसामसन्तानोच्चारणप्रकारोपदेशिकायाः शिक्षायाः वर्गास्वराद्यपराधपरिहारकत्वम् । आश्वलायनादिप्रणीतसूत्रस्व- - ·[ ५ ] रूपय कल्पस्य ( कल्प्यते समर्यते यागप्रयोगोऽत्रति तस्य मन्त्रविनियोगेन क्रत्वनुष्ठानोपदेशकत्वम्। प्रकृतिप्रत्ययादिद्वारा पदस्व. रूपतदर्थनिश्चायकस्य व्याकरणस्य रक्षोहागमलध्वसन्देहसहायकत्वम्। निरुक्तस्य वेदार्थावबोधकत्वम् । छन्दस: गायत्र्यादिछन्दोज्ञापकत्वम् । ज्योतिषः यज्ञादीनां कृते कालविशेषफलविशेषावगमयितृत्वम् । अलङ्कारस्य शोभासम्पाइकत्वम् । समेषामेषामेकाकारानुगतो धर्मों- ऽनुगामित्वमङ्गसमाख्ययैव लभ्यते इत्यास्तामन्तरालाविषयः । विचारणामन्तरेण महतो वेदराशेः शब्दस्तोमः स्वार्थमवधार- यितुं न प्रभवति । यतो हि विचारसहाय एव सङ्केतपुरस्कृतः शब्द : खार्थ निराकांक्ष बोधयितुं क्षाम इति वेदार्थविचारात्मिका मीमांसा वेदस्येतिकर्तव्यतां निरूपयति । तथाचोक्तम्- धर्मे प्रमीयमाणे तु वेदेन करणात्मना इतिकर्तव्यतामागं मीमांसा पूरयिष्यति । इति !! ततश्च प्रत्यासन्नत्वेन वेदैकदेशभूता सापि वेदसमानैव पुरुषा- शंसाधनोपदेशस्वभावा। आन्वीक्षिकी न्यायविद्या हि- प्रदीपः सर्वशास्त्राणामुपायः सर्वकर्मणाम् । इयमान्वीक्षिकी विद्या विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ।। इति कीर्तनात् सर्वशास्त्रकर्मणां प्रदीपोपायस्वरूपा वेदस्य दृढत- रप्रामाण्य सम्पादकस्तम्भतया प्रधान प्रतिष्ठाननिबन्धनम् । अन्यथा कथमिव कुतार्किकदुस्तकाकुलीकृतप्रामाण्येषु वेदेषु शिथिलितास्थाः विपुलधनश्रमादिसम्पाद्यं तदर्शमनुतिष्ठेयुस्तदेकशरणा ब्राह्मणाः, कुतो वाचाद्रियेत्साधवो माधवानुयायिनः । किं च कुर्युः परिवृढेऽढे धर्म- शास्त्रमीमांसादिपरिकरनिकराः । तस्मात्सकलकुताकिकतर्कविकलन- पूर्वकप्रबलतरतत्प्रामाण्यप्रत्ययाभिधायि न्यायमुपादिशदिमक्षपादोप- दिष्टं न्यायशास्त्रं परम्परया पुरुषार्थसाधनोपदेशि ।

·. दृश्य श्रव्यादिभेदभिन्न रसवकाव्यं पुनः-- कचनानुकारपरिपाट्या प्रत्यक्षं विधिनिषेधौ प्रदशर्ययन् कुहचि. प्रख्यातरामरावणादिनायकप्रतिनायकाश्रयेण अमृतेन संसिक्ता- भिरिव चन्दनेन चचिताभिरिव हिमांशुकलाभिरामृष्टाभिरिव सूक्तिभिः प्रसिद्धविधिनिषेधास्पदं चरितमुपवर्णयन् सुकुमारमतीन असुकरशास्त्रश्रवणविमुखान् कुतर्ककण्टकनिकरनिरुद्धसञ्चरमा- र्याभासपरिभ्रान्तान् स्वरक्षणक्षमामेकपदीमवलम्बयितुमकुशलान् वालिशान अधिकृतान् स्त्रीनृत्यातोद्यप्रसक्तान् , "यौवनं धनसम्प- त्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय क्रिमु यत्र चतुष्टयमिति नीत्या संभावितमहदनर्थसंघान् राजपुत्रप्रभृतीन् ; तथाव्युत्पादयितु. मशक्यान् जडमतींश्च अभिमतवस्तुपुरस्कारेण गुडमिव रसा- खादसुखं मुखे दत्वा कटुकोषधपानादाविव शास्त्रे पवर्त्तयति विन- यति व्युत्पादयति च । न तादृशी सामर्थ्यकणिकाऽपि अन्य- शास्त्राणामुदीते, काव्यस्यैवादः सर्वातिशायि माहात्म्यम् । यद् यदस्यातिशय्यं तदेतत्सर्व प्रथिततममिति न तिरोहितं विदुषां समेषामपि । तथा 'न स शब्दो न तद्वांच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्यानमिति पर्यालोचयतां मनसि स्वत एव समुच्छल- ति यदेतदेव पूर्वोक्तसकलविद्यास्थानानामेकमात्रमायतनम् , एतस्यैव पुरुषार्थचतुष्टयसम्पत्तिसाधकत्वं मुख्यमित्येतस्यैवोपेयस्य ग्रहणे यत्नो विधेय इति । तत्र किं तावत्काव्यम् , किमात्मकम् , कीडग्विधम्, कुत्रास्य विचार इति प्रयततां सौकर्यार्थमेव आमूलचूडं सर्वाङ्गसुन्दरैः सुभा- षितः स्वविषयमुपस्थापयता सरलतया व्युत्पत्त्यै संजातलालसान भृश- मुपकत्तपूर्वोत्तरपक्षप्राचुर्य पदर्शयता तदनुकूलहृदयंगमोपपत्तिविन्या- सकौशलेनाधीतविद्यानामपि मनांसि समुल्लासयता क विशेखरेण राज- शेखरेण काव्यस्य विचाररूपाकाव्यमीमांसा प्राणायि । मन्ये इयम्- काव्यत्वमधिसंगन्तुं साहित्याध्वनि तिष्ठते । मार्गदर्शकता काव्यमीमांसा सत्करिष्यति ।। इति :

·.. तदस्यां काव्यमीमांसायामष्टादशाध्यायाः । तत्र च ये ये विष- याः प्रत्यध्यायं प्रतिपादितास्ते संक्षेपेण जिज्ञासुजनसौकर्याय अस्माभि संग्रथिताः तद्यथा---- प्रथमोऽध्यायः-श्रीकण्ठस्य परमेष्टिवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये "शिष्येभ्यः काव्यशास्त्रोपदेशः सारस्वतकाव्यपुरुषात्काव्यविद्या प्रवृत्तिः । सहस्राक्षादिभ्यो दिव्येभ्यः काव्यविद्यास्नातकेभ्यः काव्यविद्याया अष्टादशाधिकरणीप्रवचनम्-तेषां पृपक्पृथक् स्वशास्त्रविरचनम् ! प्रकीर्णवात्तेषां किञ्चिदुच्छेदेन ग्रन्थकत्रों सङ्क्षेपेणास्य ग्रन्थस्य प्रणयनम् , एतद्ग्रन्थाध्यायनिर्देशश्च । (पृ.१-७) द्वितीयोऽध्यायः-शास्त्रं काव्यं चेति वाङ्मयं द्विधा । शा- स्त्राणां परिसङ्खयानं, लक्षणं, सूत्रादिभिश्चेषां प्रणयनम् । वृत्तिप- द्धतिमाध्यसमीक्षाटीकापब्जिकाकारिकावाति का इति शास्त्रभेदाः, तेषां व्याख्याश्च । साहित्यविद्याया व्याख्या । (पृ० ८-५२३) तृतीयोऽध्यायः-सरस्वत्याः पुत्रेच्छा। स्वयम्भूवरदानम् । सरस्वत्याः काव्यपुरुषोत्मत्तिः । तस्य छन्दस्वद्वागुच्चारणम् । काव्य- पुरुषस्य स्तुतिवर्णनं च । सारस्वतेयस्य उशनसे वाल्मीकये च छन्द. -स्वद्वाक्सञ्चारणम् । काव्यपुरुषस्य सरस्वत्या ब्रह्मलोकेऽनुगमनम् । तन्निवर्तनाय तद्वशीकरणार्थ साहित्यविद्यावधूत्पादनं, तस्य काव्य- पुरुषानुवर्तनाय, काव्यविद्यास्नातकेभ्यश्चैतयोः चरितस्तवनायादेशः । प्रथमं प्राची प्रति चलनम् । तत्र काव्यपुरुषमभियुजाना सा औमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरनुकृतः । सा औड्मा. गधी प्रवृत्तिः । गौडाङ्गनावेषवर्णनम् । तयोरनुसारेण भारतीवृत्ति- -गौडोरीत्योः प्रादुर्भावः । ततः पाञ्चालान् प्रति चलनम् । पाञ्चाल. मध्यमाप्रवृत्ति लावतीवृत्तिपाञ्चालीरीतीनां प्रादुर्भावः । ततोऽवन्ती प्रति चलनम् । तन्नेपथ्यानुसारेण आवन्तीप्रवृत्तिसात्वतीकशिकी- वृत्तीनां प्रादुर्भावः । ततो दक्षिणां प्रति चलनम् । तत्र दाक्षिणात्य प्रवृत्तिकैशिकीवृत्तिवैदर्भीरीतीनां प्रादुर्भावः । सम्पूर्णतया च काव्य- पुरुषस्य वशीकरणम् । विदर्भेबु वत्सगुल्मे तयोगान्धर्ववत्परिण- ·नम् । ततो विनिवृत्य तेषु प्रदेशेषु विहृत्य तुषारगिर्यागमनम् । गौरी- सरस्वतीभ्यां वन्दनम । तयोराशीर्वादेन कविमानसनिवासकरणं कविलोकस्वर्गसर्गश्च । (पृ०२४-३९) चतुर्थोऽध्यायः-शिष्यो द्विविधः बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च । ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्बुद्धिः । समाध्यभ्यासयोव्याख्ये । तयोः शक्त्यु. द्भासनम् । शक्तिकर्तृके प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । प्रतिभाव्याख्या। तस्याः कारयित्रीभावयित्रीभेदेन द्वैविध्यम् । सहजाहार्योपदेशिकीति त्रिविधा कारयित्री । तासां व्याख्या । तदनुसारेण सारस्वतः आभ्यासिकः औपदेशिक इति त्रिविधाः कवयः । तेषां लक्षगानि । भावयित्रीव्याख्या । भावकत्वकवित्वयोः पृथक्त्वम् । अरोचकिन:, सतृणाभ्यवहारिणः, मत्लरिणः, तत्त्वाभिनिवेशिनश्चेति चत्वारः भावकाः। तेषां लक्षणानि । तत्त्वाभिनिवेशिनः विरलत्वम् । भावक- विषये सङ्ग्रहश्लोका: । (पृ० ४०-५४) पञ्चमोऽध्यायः-व्युत्पत्तिप्रतिभयोर्व्याख्ये । तयोः कतरा श्रेयसीति विचारः । उभययोगः श्रेयानिति यायावरीयमतम् । शास्त्र. कविः, काव्यकविः, उभयकविश्चेति कवयस्त्रिधा । तेषां स्वस्वविषये गरीयस्त्वमिति यायावरीयमतम् । त्रिधा शास्त्रकविः---यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं विधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते । काव्यकविः पुनरष्टधा-रचनाकविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कार- कविः, उक्तिकविः, रसकविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । रचना- कवेरुदाहरणम् । त्रिधा शब्दकवि माख्यातार्थभेदेन । तेषामुदाहर. रणानि । अर्थकवेरुदाहरणम् । द्विधाऽलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन तयोरुदाहरणे । उक्तिकविरसकविमार्गकविशास्त्रार्थकवीनामुदाहर. णानि । दश च कवेरवस्थाः । बुद्धिमदाहार्यबुद्धयोः सप्त, तिसश्चौ- पदेशिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यास्नातको, हृदयकविः, अन्यापदेशो, सेविता. घटमानो, महाकविः, कविराजः, आवेशिकः, अविच्छेदी, सङ्क्रामयिता च । तेषां लक्षणानि । पाकविवेकः । पिचुमन्दपाकं, बदरपाकं, मृट्टीकापाकं, वार्ताकपाकं, तिन्तिडीकपार्क, सहकारपाक, ·[ ९ ] क्रमुकपाकं, पुसपाकं, नालिकेरपाकमिति नवधा काव्यम् । तेषां त्रिकत्रये आद्यानां हेयता इतरेषाञ्चोपादेयता। अनवस्थितपाकस्य कपित्थपाकता। ( पृ०५४-७२ षष्ठोऽध्यायः--पदस्य व्याख्या । तस्य सुन्वृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृवृत्तिः, तिबृत्तिश्चेति पञ्च वृत्तयः । पदजातस्या- नन्त्यम् । वाक्यस्य व्याख्या। तस्य त्रिधाऽभिधान्यापारः वैभक्त, शाक्तः, शक्तिविभक्तिमयश्चेति । तेषां व्याख्या उदाहरणानि च । एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम् (सान्तरं निरन्तरञ्च ), श्रावृत्ता. ख्यातम्, एकाभिधेयाख्यातम् , परिणताख्यातम् , अनुवृत्ताख्यातम् , समुचिताख्यातम् , अध्याहृताख्यातम् , कृदाभिहिताख्यातम् , अन. पेक्षिताख्यातमिति वाक्यं दशधा । गुणवदलङ्कृतञ्च वाक्यमेव काव्यम् । असत्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतनिरास: । असदुपदेशकस्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतनिरासः । असभ्यार्थाभि- धायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतत्य अतौ च शास्त्रे चैतदर्थस्योप. लब्धनिरासः। (पृ०७३-९४) सप्तमोऽध्यायः-बाह्म, शैवं, वैष्णवमिति प्रणेतृभेदेन पुराणा- दिमतेन वाक्यं त्रिधा। स्वायम्भुवं, ऐश्वर, आर्षम् , आर्षीकम् , आर्षिपुत्रकं चेति ब्राह मं वचः पञ्चधा । तेषां व्याख्याः । सारस्वत- कवीनां मते तु ब्रहमविष्यवादिशिष्येषु चतुःषष्ट्रावुपदिष्टं वचः पार- मेश्वरम् । क्रमेण चैतस्य देवैर्देवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानत्वा- दिव्यत्वेन व्यपदेशः । तच्च वैबुध, वैद्याधरं, गान्धर्व, योगिनीगतं चेति चतुर्धा । तेषां सव्याख्योदाहरणानि । वैष्णवस्य मानुषत्वेन व्यपदेशः । तच्च वैदर्भी, गौडीया, पाञ्चाली, चेति रोतित्रयभेदेन त्रिधा : काकुवक्रोक्तिर्नाम शब्दालङ्कारोऽयमिति रुद्रटमतस्य निरासः । काकोः पाटधर्मत्वम् । साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा चेति तस्या द्वैवि. ध्यम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा, चेति त्रिधा साकाङ्क्षा । निराकाङ्क्षाऽपि विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति त्रिविधा । तासामुदाहरणानि । अभ्युपगमानुनयकाकूदाहरणम् । अभ्यनुज्ञोप- ·[ १० ] हासकाकूदाहरणम् । त्रिचतुरकाकुयोगोदाहरणे । काकुकलनायां सामान्यपाठप्रतिष्ठायां च सङ्ग्रहश्लोकाः । मगधगौडकर्णाटद्रविड- लाटसुराष्ट्र काश्मीरोत्तरापथपाञ्चालोद्भवानां कवीनां पाठप्रतिष्टायां परिकरश्लोकाः । (पृ० ९५-११०) अष्टमोऽध्यायः-श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाण- विद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकोर्णकम् , उचितसंयोगः, योक्तृसंयोग , उत्पाद्यसंयोगः, संयोगविकारः इत्येताः काव्यार्थानां षोडश योनयः । श्रोत स्मार्त-ऐतिहासिक-पौराणिक- मैमासिक-सांख्यीय-न्यायवैशेषिकीय-बौद्धीय-लोकायतिक-आईत-शैव सिद्धान्तीय-पाञ्चरात्र बौद्धसिद्धान्तीय-नाट्यशास्त्रीय-कामसूत्रीय- लौकिक-विरचनाविषयक-हस्तिशिक्षीय-रत्नपरीक्षीय धनुर्वेदीय-योग- शास्त्रीयाणामुचितसंयोगयोक्तृसंयोगोत्साद्यसंयोगसंयोगविकाराणां काव्यार्थानामुदाहरणानि । (पृ० ११०-१३१) नवमोऽध्यायः--दिव्यः, दिव्यमानुषः, मानुषः, पातालीयः, मर्त्यपातालीयः, दिव्यपातालीयः, दिव्यमर्त्यपातालीयश्चेति सप्तधा अर्थः । दिव्यमानुषश्चतुर्धा दिव्यस्य मांगमनेन मर्त्यस्य स्वागत- नेन, दिव्यस्य मर्त्यभावेन मत्यस्य दिव्यभावेन, दिव्येतिवृत्तपरिकल्प- नया, प्रभावाविभूतदिव्यरूपतया च । तेषामुदाहरणानि । मयं पाता- लीयमयपातालीय-दिव्यपातालीय-स्वय॑मर्त्यपातालोयानामुदाहरणा- नि । निःसीमार्थसाथै रसवत एव निवन्धो युक्तः । सरिद्वर्णनरसवत्ता, अद्रिवर्णनरसवत्ता, सागरवर्णनरसवत्ता, विप्रलम्भेऽप्यतिरसवत्ता। तासामुदाहरगानि ! वस्तुस्वरूपविचारः । मुक्तकप्रबन्धविषयत्वेना- र्थस्य द्वैविध्यम् । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा-शुद्धः, चित्रः, कथोत्थः, संविधानकभूः, आख्यानकवांश्चेति । तेषामुदाहरणानि । संस्कृत वत्सास्वपि भाषासु अवधानावश्यकता। (पृ. १३२-१५५) दशमोऽध्यायः-नामधातुपारायणादिकाव्यविद्यानां मातरणां च परिगणनम् । शुचिशीलनं कवेरावश्यकम् । तस्य भत्र- नस्य, परिचारकस्य, मित्राणां, लेखकस्य च वर्णनं, तस्य गृहे भाषा- । काव्य- ·[ ११ ] । नियमश्च । शिशुनागकुविन्दसातवाहनसाहसाङ्कानां प्राक्तननृपाणां स्वभवने वर्णमापानियमः । कवेर्लेखनसाधनानि, काव्यन बन्धे भाषा- नियमश्च । कवेराहोरात्रिकम् । असूर्यम्पश्यनिषण्णदत्तावसरणा- योजनिकानां चतुविधानां कवीनां लक्षणानि ! पुरुषवत् योषितामपि कवीभवनम् । सिद्धस्य प्रबन्धात्यानेकादर्शकरणम् । प्रबन्धविनाश- करणानि । राज्ञः कविसमाजवर्णनम् । काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ महा- नगरेषु ब्रह्मसभाकरणम् । ( पृ० १५५-१७८) एकादशोऽध्यायः-पञ्चविधं शब्दहरणं पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतच । श्लिष्टस्य श्लिष्टपदेन हरणम् , लिष्ट- पदैकदेशेन हरणम् , श्लिष्टस्य यमकेन हरणम् , श्लिष्टस्य प्रश्नो. तारे हरणम्, यसकस्य यमकेन हरणम् । अप्रसिद्धादिकारणैः शब्दार्थहरणेऽभिरमेत इत्यवन्तिसुन्दर्या मतम् ज्यधिक- पदहरणं हरणं न वेति विचारः । पादहरणं स्वीकरणापरनामधेयं हरणम् । तद्वर्धप्रयोगे व्यस्ताप्रियागे च पाद एवान्यथा- बकरणं पादोनहरण वा न स्वीकरणम् । भिन्नार्थानां १.दानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव, तद्वत् कतिपयपदैकदेशप्रयो. व्याक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं वा परकीयस्य स्वीयत्वेन बिलपनं दोषोदाहरणम् । मूल्यक्रयोऽपि हरणम् । नास्त्यचौरः कविजनः, परं तु यो निगुहितु जानाति, स विना वाच्यं नन्दति । कविः कश्चिदुत्पादकः, कश्चित्परिवर्तकः, कश्चिदा- च्छादकः, कश्चित्संवर्गकः, परं तु यः शब्दार्थोक्तिषु किञ्चन नूतनं पश्येत , प्राच्यं किञ्चन चोल्लिखेत् , स महाकविः । (पृ० १७९-१९५) द्वादशोऽध्यायः-अर्थहरणस्य विचारः । अन्ययोनिनिहनुत- योनिरयोनिरिति त्रयो भेदाः । अन्ययोनिर्द्विधा प्रतिबिम्बकल्प आले- व्यप्रख्यश्च। निद्भुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवेशसदशश्च। अयोनिः पुनरेकादश एव । व्याख्या उदाहरणानि च प्रतिबिम्ब- कल्पादिचतुर्णामर्थानाम् । अमीषामर्थानामयस्कान्तवाच्चान्वर्थाः ·[ १२ ] भ्रामकचुम्बककर्षकद्रावकाः चत्वारः लौकिकाः कवयः । पञ्चमश्च चिन्तामणिरलौकिकोऽदृष्टचरार्थदर्शी। तेषां व्याख्याः। चिन्तामणे: लौकिकालौकिकमिश्रत्वेन त्रयो भेदाः । तेषामुदाहरणानि । प्रतिवि- म्बकम्पादिचतुर्णामर्थानां प्रत्येकमाष्टक्यवशाद्वात्रिंशद्धरणोपायाः । तत्र प्रतिबिम्बकल्पस्याष्टौ विकल्पाः व्यस्तकः, खण्डं, तैलबिन्दु, नटनेपथ्यं, छन्दोविनिमयः. हेतुव्यत्ययः, संक्रान्तकः, सम्पुटश्च । तेषामुदाहरणानि । सोऽयं कवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः। (पृ० १९५-२१०) त्रयोदशोऽध्यायः-आलेख्यप्रख्यतुल्यदेहितुल्यपरपुरप्रवेशसह- शाना प्रत्येकमष्टौ भेदाः । तत्र समक्रमः, विभूषणमोषः, व्युत्क्रमः, वि. शेषोक्तिः, उत्तंसः, नटनेपथ्यम्, एकपरिकार्यः, प्रत्यापत्तिः इति आले. ख्यप्रख्यस्य अष्टौ भेदाः । विषयपरिवर्तः, द्वन्द्वविच्छित्तिः, रत्नमाला, सङ्घयोल्लेखः, चूलिका (संवादिनी विसंवादिनीति द्विरूपा), विधानापहारः, माणिक्यपुजः, कन्द इति तुल्यदेहितुल्यस्याष्टौ भेदाः अनयोर्गियोरनुप्रायत्वम् । दूडुयुद्धं, प्रतिकञ्चुकं, वस्तुसंचारः, धातुवादः, सत्कारः, जोवञ्जीवकः, भावमुद्रा, तद्विरोधी इति परपुरप्रवेशसदृशस्य अष्टौ भेदाः । इति द्वात्रिशद् हरणोपाया: । अर्थवपरीत्येन च तेषां प्रतियोगितः । एतेषां हानोपादानविज्ञाने कवित्वम् । (पृ० २११-२३३) चतुर्दशोऽध्यायः-कविसमयलक्षणम् । स्वयंभौमपातालीय- भेदै कविसमय–विध्यम् । तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रिया- रूपतया चतुःप्रकारत्वम् । तेषां प्रत्येकम् असतो निबन्धनात् , सतो. प्यनिवन्धनात् , नियमतश्चेति त्रैविध्यम्। (पृ० २३४--२४२) पञ्चदशोऽध्यायः-गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निबन्धन, सताप्यनिबन्धनं, नियमतश्चेति त्रैविध्यम् । (पृ० २४५-~-२५३) षोडशोऽध्यायः-भौमवत्स्वोऽपि कविसमयः, विशेषस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि । भौमस्वयंवत् पातालीयः कविसमयः । विशेषस्तु नागसर्पयोः देत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम् ।

·[ १३ ] । . सप्तदशोऽध्यायः एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविशतिरिति पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन भेदाः । भूलोकस्य द्वोपाः समुद्राश्च । जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च । भारतवर्षस्य नव भेदाः सम्राट्चक्र- वतिनोाख्ये। आर्यावर्त्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चाद्देशः, उत्तरापथः, मध्यदेशरचेति पञ्च विभागाः। विभागपञ्चके जनपदानां पर्वतानां, सरितामुत्पन्नद्रव्याणां च निर्देशः । दिग्विचारः । पौर- स्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्यादीच्याना देहवर्णनियमः । (पृ०२६३ -२९३) अष्टादशोऽध्यायः-सौरचान्द्रमसे माने । ऋतुषु वायुदिग्वि- चारः। वर्षाधर्मवर्णनम् । शरद्धर्मवर्णनम् । हेमन्तधर्मवर्णनम् । बसन्तधर्मवर्णनम् । ग्रीष्मधर्मवर्णनम् । सन्धिः, शैशवः, प्रौढ़िः, अनु- वृत्तिश्चेति ऋतूनां चत्वारोऽवस्थाः । तासामुदाहरणानि । शोभान्धो- गन्धरसः । फलार्चनाभ्यां च पुष्पस्य घोढा उपयोगः। अन्ताजं, बहिर्याजं, बाह्यान्ताज, सर्वव्यांज, बहुव्याज, निर्व्याजमिति फलानां घोढा भेदः । (५० २९३-३२८) अथ ग्रन्थकर्तुः परिचितिः । किं नाम करबदरसहशमखिलं लोकवृत्तमालोकमानानां ज- नानां पुरतो निवेदनीयं वस्तु, तथापि परीक्षापार जिगमिषूणां यूनां कुमाराणां च कृते किमपि कविराजराजशेखरपरिचितिमधिकृत्य कृतकृत्यतामाधातुं प्रयत्यते । अयं कविकुलमणिः कस्मिञ्जनपदे, सपये, वर्णे च समभूत, चाऽस्य ग्रन्थाः, कीदृशं पाण्डित्यम् , स्वभावो, रचनाशैली चेति प्रत्येक क्रमशः प्रस्तूयते । तत्र देशः। अयं राजशेखरः कान्यकुब्जाधिपतेः श्रीमतो महेन्द्रपालस्य, त. सूनोः श्रीमहोपालदेवस्य च सदसि प्राप्तप्रधानासनः कृताजीवनः स- मवसदिति सुप्रतीतम, परमस्य वास्तव्यभूमिमहाराष्ट्रप्रान्तीयं चेदि- मण्डलमेय। के ·[ १४ ] HINDI यथाऽयम्-- समूतॊ यत्रासीद्गुणगण इवाकालजलदः सुरानन्दः सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा । नचान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो- महाभागास्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले ।। इति बालरामायणप्रस्तावनोक्त्या प्रतीतं स्वपूर्वपुरुषं सुरानन्द चेदिमण्डलमण्डनत्वेन वर्णयाञ्चके । तथाहि- नदीनां मेकलसुता नृपाणां रणविग्रहः । कवीनां च सुरानन्दश्चेदिमण्डलमण्डनम् ।। तथा, "तदामुष्यायणस्य महाराष्ट्रचूडामणेरकालजलदस्य चतुर्थः (प्रपौत्र: ) दौटुंकिः शीलवतीसूनुरुपाध्यायः श्रीराजशेखरः” इत्य- नेनात्मनो महाराष्ट्रप्रान्तीयत्वं साधयामास । सुव्यक्तमेतेन-यदस्य कुलपुरुषाः सुरानन्दतरलप्रभृतयो विद्वांसः प्रख्यातपाण्डितीकाः समभूवन् । तत्राकालजलदः प्रपितामहः, दुई- कः पिता, तरलसुरानन्दौ च कौचिद्वंशपुरुषो । तथाचाकालजलदादीनामात्य स्मरणेनेदमपि प्रतीयते, यदे. रयं स्वकुलस्य महद्गौरवभनुभवति स्म । तथा च पद्यम्- अकालजलदश्लोकैश्चित्रमात्मकृतैरिव । जातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविरिति । तस्य वर्णः । उपाध्यायो यायावरीय श्रीराजशेखरः" इति बालरामायणीयप्रस्तावनावाच्यादुपाध्यायत्वयायावरत्वप्र-- तीत्या अस्य ब्राह्मणत्वमेवावसीयते। तथाहि-यजनयाजनदानप्रतिग्रहाध्ययनाध्यापनेति षट्सु कर्म- वलंकर्तृत्वं ब्राह्मणस्यैव इतरेषां तु यथायथं यजनदानाध्ययनेषु त्रिष्वेव कर्मस्वधिकारविधेः श्रुतिसिद्धत्वात् । तथा च ब्राह्मणम- ·न्तर नोपाध्यायत्वं सिद्धयेद्राजशेखरस्य । अथ च द्विविधा ऋ. षयः शालीना यायावराश्च । त एव हि ऋषयो यायावरा ये न नियतमेकत्र स्थायिनः। ते च प्रायशा ब्राह्मणा अथ च तद्वंश्यत्वा- दयमपि ब्राह्मण एव। परम् चाहुानकुलमौलिमालिया राअसेहरकइन्दरोहिणी मत्तुणेकइमवन्दिसुस्दरी, साउञ्जयिदु मे अमिच्छइ । इति कर्पूरमजरीसट्टकोक्तपद्यात् पृथ्वीराजहम्मीरादिप्रख्यात. राजभिः प्रसिद्धिमुपागते चौहानेतिक्षत्रान्ववाये समुत्पन्ना "अवन्ति- सुन्दरी" पत्नी प्रासीदित्येतस्य क्षात्रत्वशंकां जनियति सा च विदु. पी प्रासीदिति न तिरोहितमेतद्ग्रन्थद्रष्टृणाम् तत्र समयः। "कान्यकुब्जाधिपस्य श्रीमहेन्द्रपालस्य तत्सूनाः श्रीमहोपालस्य सदसि प्राप्तमहासन इति प्रतीत्या इत्थं निश्चीयते-या ८० नि. स्ताब्दतः ९२० मितखिम्ताब्दानामन्तरालवत्तिनि समये प्रादुरा. सेति । यतो महेन्द्रपालः ९०३ निस्ताब्दं यावनमहीपालश्च ९१७ ख्रिस्ताब्दं यावद् भूमण्डलं (कान्यकुब्जप्रान्तीयं) शशास, तथा चाने. न स्वकृतकाव्यमीमांसायां वाक्पतिराजोद्भुटानन्दवर्धनादोनां स्मरण कृतम् । तेषु च वाक्पतिराजोद्भटौ काश्मीराधिपतेः श्रीजयापीडस्य समकालिको, स च ७७९ निस्ताब्दतः ८१३ ख्रिस्ताब्दं यावत् का. श्मीरान शशास । आनन्दवर्द्धनश्च शासति काश्मीरानवन्तिवर्मणि स्वस्थितिमुपलेभे । तस्य समयश्च ८५७ ख्रिस्ताब्दतः ८.४ ख्रिस्ताब्द यावदासीत् । अथ च यशस्तिलकचम्पूकारेण सोमवेदेन स्वकीयत्र. न्थे समुपटीकितोऽयं कविकुलशेखरीभूतो राजशेखरः । एवं चाऽस्य समयो वाक्पतिराजप्रभृतिभ्योऽर्वाक् सोमदेवाच्च प्राक् ८८० एवं ९२० ख्रिस्ताब्दानामन्तराले प्राप्त इति निश्चप्रचम् ।

·, केचास्य ग्रन्थाः। एतत्प्रणीता ग्रन्थाः कर्पूरमजरी, काव्यमीमांसा, हरविलास, बालरामायण, बालमहाभारत, विद्धशालभब्जिकादयो वर्तन्ते । तत्र तद्ग्रन्थावलोकनदत्तशेमुषीकाणां सचेतसां स्फुटमवगतं भवति यद्वालरामायणबालमहाभारतविद्धशालभब्जिकादयो ग्रन्थाः पूर्व प्रणीताः काव्यमीमांसा-कर्पूरमजरीप्रभृतयस्तु तस्य भारत्याः पूर्णप्रौढत्वपरिचायका उत्तरं प्रणीताः । पाण्डित्यम् । अस्य पाण्डित्यं सर्वतोदिकमासीत् । यतस्तत्र तत्र च ग्रन्थे महतां विदुषां नामोल्ले खनात्तथा तत्तद्ग्रन्थीयप्रतीकोद्धरणात्तद्ग्रन्था- वलोकनन्यसनित्वं सुतरां प्रकटीभवति प्रतिभावतां सताम् अन्यथा पाण्डित्यस्यातथात्वे तत्तद्ग्रन्थावलोकनमसुकरं स्यात् , तथा संस्कृत वत् प्राकृतभाषासु, अथवा प्राकृतभाषास्वेव विपुलानुरक्तिस्तस्यासीत्- परुषा संस्कृतबन्धाः प्राकृतबन्धो भवति सुकुमारः । पुरुषमहिलानां यावदन्तरं तावदिति मानम् ।। इति तत्पद्येन कर्पूरमञ्जरीस्थेन स्फुटमेव बोभवीति । स्वभावः। सरसः, प्रकृतिपर्यवेक्षणचातुरीधुरीणः, शान्तो मृदुरनाग्रही च । यतोऽयं शिवादित्रयेऽप्यैक्यमनुभवन् हरविलासग्रन्थे स्वमतमुटङ्क- याञ्चकार | तथा स्वाभिमानी चेत्यपि अवगच्छामः । तथाहि-- बभूव वल्मीकभवः कविः पुरा, तत: प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम् स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया, स वर्त्तते सम्प्रति राजशेखरः ।। तथा चायमपूर्ववस्तुसमुद्भासनरसिकः । यस्माद्ग्रन्थादी अह- टचरमश्रुतपूर्व वस्तु उपस्थापयताऽनेन जनमन सि विस्फारितानि क्रियन्त इति ग्रन्थमवलेोकयतां सुविदितमेवाऽस्ते । - ·, रचनाशैली। अभिनवबस्तुसमुत्प्रेक्षणेन ग्रन्थेषु पदे २ प्रतीता भवति। परं काव्य मीमांसयास्य रचनाशैली केवलमुपसन्धारयामः । अस्य भाषा प्रसाद वती अर्थमाहात्म्यनिर्भरा वर्तते । तथाचात्रत्वत्रन्थपर्यालोचनेने प्रतीमो यदयं प्रन्थकार: समालोचनवस्त्रया प्रगत्या जगति विलक्ष- णव्यक्तित्वमाकलयितुम् , अपूर्वभारतीभूरिवैभव सन्दिहक्षुः, परप्रणो- तानि वचांसि चिन्वन , अपरादर्शमनुतिठासुः, अपूर्वपदार्थग्रामपरि- सरे जगामति । यद्यपि अत्रत्यं वस्तु नापूर्व लानाकलितं तथापि रामणीयकतया विलक्षणतया ससंगतिकतया च अपूर्वमिव अनाकलितमिव प्रतिभासत् विषयस्य प्रौढिभावमाचामयति स्वान्तमापाततः । परं तत्वाकरलोच- नवणेभ्यो न निभतं यत् कियद्रुद्भिन्नं स्वमलभदयमिति । नात्र बहु बक्ष्यामः कामसूत्रार्थशास्त्ररुद्रटकाव्यालकारकाव्यपुरुपावतारप्रभृतित- त्तद्ग्रन्थसमीक्षाकाणां सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षयता समक्षम् । ते तन- न्थानेव साक्षीकुर्वन्तु इति प्रार्थयामहे । एवंसत्यपि नाव- मानना नासूयापि स्मरणीया भवति, किन्तु श्रुतेः सनाम्नोऽस्य अस्थस्य राजशेखरत्वमेवावगमयति । अस्या वितिः। उपर्युक्तस्वरूपे ग्रन्थे निरालोके सन्तमसावृतं पथि बजतः सर्वत्र- ईश्वरानुस्यूतिरिव टीकाविरहिते मूलप्रन्थलेखकप्रमादात् कलिताण्ड- वाद्वा यन्त्रालयीयभूतलीलया वा स्थले२ जटिलवहुलदोषाकुले विवृति कुर्वतो मम गुरुवर श्रीवाल कृष्णमिश्र चरणदर्शितप. थानुभूतिरेव शरणं वलं चासीत् । तथापि मदीयधर्मपल्ल्याः श्रीमत्याः साग्रहोत्साहप्रदानं मुख्यतमम स्या विवृतेः निर्माणकारणम् । हा हन्त सा अस्या पूर्तिमदृष्दैव दुःखत्र. हुलमिदं जगद्, नश्वरं शरीरं शोकविकलान् अस्मांश्चासमय विहाय देवभूयमापत् । तच्छोकविधुरैरस्माभिः कथं कथमपि संस्खलितया +

·[ १८
المسمة
मत्यापूरितया अनया कृत्या सावश्यं पसत्स्यति एवं विकलानस्मान
स्वात्मकलया शोकादुद्धरिष्यति----
"अपि दोषपरम्परावृता जयकृष्णेन हि श्रेष्ठिनोद्धृता ।
विबुधैर्हठतापराङ्मुखैः कथमालोच्य सुनिश्चितीकृता ।।
पदलब्धिकृते समादराद् बहुशश्छात्रशतेन घोषिता।
विवृतिर्मुदमाद्धात्वियं तव यत्नस्तवकैः विनिःसृता" ।।
पथमतः शोकेन वैकल्यमेव स्खलित: प्रधानं कारणम् । परं
दृश्यते च स्वाधीनस्यापि-
गच्छतः स्खलनं कापि भवत्येव प्रमादतः ।
किन्तु--
इसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सज्जनाः । इति
विदुषामाश्रवो
मधुसूदनमिश्रः।
राधाकृष्ण-संस्कृतमहाविद्यालय
खुरजा (बुलन्दशहर)

·ॐ
श्री:॥
काव्यमीमांसा -
मधुसूदनी-विवृति-सहिता।
कविरहस्यम् ।
সুখময়া।
शास्त्रसंग्रहः १
तः काव्यं मीमांसिष्यामहे, यथोपदिदेश श्रीकण्ठ: परमेष्टिवै-
॥ श्रीः ॥
अग्निष्टोममुखा यज्ञाः संस्कारा देवता अपि
यमाश्रित्योपजीवन्ति सोग्निः शं विदधातु मे।
मीमांसान्यायशास्त्रज्ञ वेदवेदान्तपारगम्
पितरं रामजीलालं नमामि गुणिनां वरम् ॥
सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां श्रीदामोदरशास्त्रिणाम्
गुरूणां चरणौ वन्दे मध्वाचार्यपद स्थिती।
स्तौमि देवीप्रसाद यश्छात्राणां वृन्दशः कृते
तरणिः संतितीर्पूणां साहित्यामृतसागरम् ॥
वालकृष्णगुरून्नौमि सर्वविद्यास्वरूपिणः
अज्ञानासुरनाशाय कृष्णो व्याजेन सोतरत् ।
यहचोमन्थमादाय गम्भीर शाखवारिधिम्
निर्मथ्य विपुलं रत्नं प्रापुश्छान्नाः सद्यशः॥

·२ काव्यमीमांसा कुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः । सोऽपि भगवान्स्वयम्भूरिच्छाजन्मभ्यः दुव्याख्या काव्यमीमांसां पुरविवृतामपि विवृणोमि यथाबुद्धि वालव्युत्पत्तिहेतवे । आरिप्सितस्य ग्रन्थस्य निरन्तरायपरिसमाप्तये सदाचारपरस्परापरिप्राप्तं श्रुत्या श्रेयःसाधनं मंगलं शिष्यशिक्षायै ग्रन्थघटकीकुर्वन् श्रोतृप्रवृत्यशें विषयसम्बन्धप्र- योजनान्याह--*अथेति । अथशब्दो ऽत्रारम्भार्थः । तथाच काव्यस्य मीमांसा आ- रभ्यत इति पवसितम् । मगलं तु नास्याभिधेयोर्थः, किन्तु श्रुत्यास्य मंगलप्रयोज- कता । तदुक्तम् । शारीरकभाष्ये 'अर्थान्तरप्रयुक्तोऽथशब्दः श्रुत्या मंगलप्रयोजनो भवतीति । ओंकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मा- मांगलिकावुभावित्यनेनापि तस्य श्रवणेनैव मंगलसाधनत्वमुक्तं भवति । अतः शब्दो हेतुवचनः । एवं हि शब्दसाधुत्व-पदार्थज्ञानादिकारणी भूतपाणिनीय-कणभुजी- यादि-मतपर्यालोचनानन्तरं यतः काव्यं निमातुमालोचयितुं च जिज्ञासोदयः, अतो हेतोः काव्यं लोकोत्तरं कविकर्न ! यदुक्तम्--- प्रज्ञानवनवोन्मेषशलिनी प्रतिभा मता तदनुप्राणनाजीवद्वर्णला-निपुणः कविः ॥ तस्य कर्म स्मृतंकाव्यम् । इति । मीमांसिष्यामहे कथमिदं काव्यामृतमादौ लोके प्रसृत, कान्यस्य कारणानि, कोशो न्तेवासिनोऽस्य ग्रहणे योग्याः, के चाल्यारचनोपायाः, कियन्तोऽस्य भेदाः, किमात्मकं वेदमित्यादि ला विवक्ष्यानहे। एवं मीमांस्य काव्यं विषयः, तज्ज्ञानं प्रयोजनम् , प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धः । अस्य शास्त्रस्य परस्पा सूचयन्नागमविशुद्धयर्थ गुरूपूर्वक्रमं दर्शयति-यथेतिर यथा यारो काध्यं, श्रीः हलाहलधारणजन्या शोभा कण्ठे यस्यासौ महेश्वरः, परमेष्ठी ब्रह्मा विगता कुण्ठा प्रतिबन्धिका शक्तिर्यस्यासौ विष्णुः । अनयोरितरेतरयोगद्वन्दः । तो आदी येषां तेभ्यः तथाभूतेभ्यः । आदिशब्दात् रुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादीनां ग्रहणम् । चतुः षष्ट्ये “विशत्याचाः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययो” रिति कोषादेक- वचनम् । शिष्येभ्य उपदिदेश अनुशशास, तादृशं काव्यं, मीमांसिष्यामह इति पूर्वे- णानुपंगः । *सोपीति*-सोप श्रीकण्टाद्गृहीतोपदेशोऽपि भगवान् षडैश्वर्यसम्पन्नः, तदुक्तम्। ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ इति । स्वयम्भूमा । इच्छातो जन्म येषां तेभ्यो मनसा निमितेम्यो मरीच्यादिभ्यः ।

·मधुसूदनी -विवृति-साहिता। for " " स्वान्तवासिभ्यः । तेषु सारस्वतेयो वृन्दीय सामपि वन्द्यः काव्य पुरुप आसीत् । तं च सर्वसामयविदं दिव्येन चक्षुपा भविष्यदर्थदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्थितग- वत्तिनीयु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्याप्रवर्तनायै प्रायुक्त । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्यः काव्यविद्यास्नातकेभ्यः सप्रपञ्च प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष: समा नासीत् , औक्तिकमुन्तिगर्भः, रीतिनिर्णय स्वे आत्मीया अन्तेवाजिनः छात्रास्नेभन्या, उपदिदेशेति शेषः । *तेष्वितिनेषु शिष्येपुसारस्वतेयः सरस्वतीपुत्रः । स्त्रीभ्यो ठन् । वृन्दीयवां देवानाम् । वृन्दारक. शब्दादियन्नुनि प्रियस्थिरोख्वहुलेति वृन्दादेशः । बन्छः पूज्यः । काव्यप्रवर्तकः पुरूपः काव्यपुरूषः । अमेवादी लोके काव्यं प्रवर्तितवान् । तथाव वक्ष्यति ग्रन्यकृन्न् अनुपदमेव तमित्यादिना ! त्वदुपज्ञमथात छन्दस्यद्वचः प्रवत्यति, इत्यादिना सरस्व- त्युत्तत्वाच्च । अथवा काव्यरूपः पुरुषः काव्यपुरुषः । कासकरूपत्वाच्च सारस्वते. येऽपि काव्यपुरुष इति भक्त्या प्रयुज्यत इति ग्रन्थकारोक्तः । आनीत् अभवत् । *तंचेति । सर्वान् समयान् सिद्धान्तान् “समयः शपथाचारकालासिद्धान्तकोविदाः इत्यमरः वेत्तीति तम् । अखिलसिद्धान्तमातारम् । दिव्येन चक्षुषा दिव्यदृष्ट्या भविष्यदर्थस्य दाशनं दर्शक तं पूर्वोक्तम् । भूर्भुवःस्वस्त्रयोलोकाः । तत्रितयतिनीषु प्रजासु आसां मध्य इत्यर्थः । हितकाभ्यया आसामेवोपकारेच्छया । काव्यस्योप. योगिनी विद्या काव्यविद्या काव्यनिर्माणपर्यालोचनोपदेशिकेति यावत् । तस्याः प्रम- नायै तां प्रसारयितुमित्यर्थः । प्रजापतिब्रह्मा प्रायुक्त न्यायुक्त सेति । स प्रजा- पतिनियुक्तः । अष्टादश अधिकरणानाम् । अधिक्रियन्ते विषयीक्रियन्तेऽवान्तरप्रमेय- रूपाणि प्रकरणानि येषु तेषां समाहारस्तामष्टादशाधिकरणीम् , अष्टादशाधिकरणेषु विभक्तावयवाम् । काव्यविद्यां दिव्येभ्यः ल्वर्गसमुद्भुतेभ्यः । ये कवित्वकासा: काव्य- विद्योपविद्याग्रहणाय गुरुकुलमुपासते ते तद्विधायां स्नातकास्तेभ्यः । सप्रपच सवि- स्तर प्रोवाच उपदिदेश । तेभ्यः प्रोवाचेति सम्मुग्धाकारेणोक्तम् , कस्मै कि प्रोक्तं तत्र कन किमभ्य- स्तमिति जिज्ञासायामाह-तत्रेति । तत्र तेषां काव्यविद्यास्नातकानां मध्ये सहस्राक्ष इन्द्रः कवीनां रहस्यं मार्मिक वस्तु यस्मिन्नस्तीति । अादित्वादन् । तन्नामाधिकरणं समाम्नासीत् अम्यास्थत । समाम्नासोदित्यस्य सर्वोत्तरत्रानुषंगः । तत्र कविभिः कथं व्यवहत्तव्यम् कथं कीदृशे च काव्यानिर्माणादौ प्रयतनीयम् , इत्याद्युपदेशकं यत् शास्त्रसंग्रह इत्यारभ्य भुवन कोश इत्येतावत्पर्यन्तं ग्रन्थकृन्निर्दिष्ट प्रथमाधिकरणं कविरहस्यं तादृशं किमपि पपाठेत्यर्थः । उक्तिः उच्चारणक्रियालक्षणं "पठन्ति लभ लाटाः” इत्यादिपाठप्रतिष्टारूपमभिधानं सा व्याख्यायतेऽस्मिस्तदधि- ·काव्यमीमांसा सुवर्णनाभः, आनुप्रासिकं प्रचेता, यमकं यमः, चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेषः, वास्तवं पुलस्त्यः, औपम्यमोपकायनः; अतिशयं पाराशरः, अर्थश्ले- षमुतथ्यः, उभयालङ्कारिकं कुवेरः, वैनोदिकं कामदेवः, रूपकनिरूपणीयं करणमौक्तिकम् , उक्तिगर्भस्तन्नामा शिष्यः। रीयते क्षरति वाङ्मधुधारानया वा रिणन्ति गच्छन्ति गुणा अनयेति रीतिर्मागः । तस्या निर्णयः। त्रिविधा षड्विधा वेत्यादिरूपः यत्रास्तीति । अर्शाद्यच् । तन्नामाधिकरणं सुवर्णनाभः । रसाधनुमतत्वेन वर्णानां प्रकृष्ट आसः अनुप्रासः । स व्याख्येति पूर्ववत्। आनुप्रासिकमधिकरणं प्रचेता वरुणः । प्रचेता वरूणपाशीत्यमरः । यस युग्मभावं कायतीति यमकं तदस्मिन- स्तीति । अाद्यच् । यमकाधिकरणं यमो यमराजः । मुद्रितपुस्तकेषु तु अत्रमहानप. पाठः । मन्ये जीर्णपुस्तकाक्षरेषु सम्भ्रान्तत्वाद् विभिन्नयोः यमप्रचेतसोः प्रचेतायन इत्येकीकृत्य, तथा यमकानि चित्रं चित्रांगदः इति च मुद्रणा विहिता। अधिकरण- नियतसंख्यासमसंख्याकत्वेन शिष्याणां परिगणनायां तेषां सप्तदशत्वमेव भवति । अतः प्रचेता यम इति विभज्य पाठयम् । यमकानि, इत्यत्र यमकमित्येकवचनान्तेन भवितव्यम् , अधिकरणस्यकत्वात् । तत्रापि यमकं यम इत्येव सुपाठः । यतोत्र पूर्व द्वितीयान्तस्य पश्चात्प्रथमान्तस्य पदस्य पाठो विहितः अतस्तथैव पाठो ज्यायान्, अन्यथा भग्नप्रक्रमाख्यो दोषः प्रसज्येत । यो हि आत्मानं कविराजे मनुते तस्य तु दोपकणिकापि निकारास्परदं किमुत साक्षादोषः। वर्णस्थानस्वराकारगतिवन्धानुकू- लो नियमश्चित्रमेतन्नामालङ्कारः। पद्मद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यत इति दर्पणोक्तः। तदस्मिन्नस्तीति पूर्ववत् । तदधिकरणं चित्राङ्गन्दः । शब्दस्य श्लेपः संभेदः । सो- ऽस्मिन्नस्तीति तदधिकरणं शेषः शेषनागः । वस्तु भावः । भावश्च क्रिया । एवं वस्तु भावं क्रियामितियावत् , वर्णनीयत्वेन अधिकृत्य कृतमधिकरणं वास्तवं स्वभावोक्ति- सम्बन्ध्यधिकरणं पुलस्त्यः ब्रह्ममानसपुत्रातिरिक्तः कश्चनान्यः शिष्यः । तस्य तु काव्यपुरुषस्य सतीर्थ्यत्वात् । औ(१)पम्यमुपमैव (चतुर्वर्गादित्वात् स्वार्थ प्यञ् ) तदस्मिन्नस्तीति तदधिकरणम् , औपकायनः। अतिशयोऽस्मिन्नस्तीति सोतिशयः, अत्यन्तातिशयोक्तिनामकालंकारः तनिरूपकाधिकरणं पराशरो व्यासपिता। अर्थस्य श्लेपोऽस्मित्रस्तीति तदुतथ्योवृहस्पते ज्येष्ठभ्राता। उभयालंकारिक शब्दार्थोभय- निटोऽलङ्कारो व्याख्यायतेऽस्मिस्तत्कुरः। विनोदो यासु ता दैनोदिकाः चतुःषष्टिक- लाद्यास्ता अस्मित्रधिकरणे सन्ति तदधिकरणं चतुः पष्टिकलानाञ्चतुःशतोपकलाना. चोपदेशकमिति यावत् कामदेवः। रूपकाणां नाटकप्रकरणादीनां निरूपणं प्रयोगः । (१) औपम्यं हि नाम अन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनम् । इति चरके ।

·मधुसूदनी-विवृति- साहिता । भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं धिषणः, गुणोपादानिक- मुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः, इति । ततस्ते पृथक् पृथक् स्वशास्त्राणि विरचयाञ्चक्रुः । इत्थङ्कारञ्च प्रकीर्णत्वात् ला किञ्चिदुञ्चिच्छिदे । इतीयं प्रयोजकाङ्गवती सक्षिप्य सर्वसथमल्पग्रन्थेन अष्टादशप्रकरणी प्रणीता। । अभिनय इति यावत् रूपकनिरूपणम् । तदधिकृत्य कृतमधिकरणं भरतो नाटयशास्त्र- प्रणेता। रसस्याधिकारः प्रकरणम् । तद् व्याख्यायत इति पूर्ववत् । एवं साधिका- रिकमधिकरणं नन्दिकेश्वरः। दोपस्य निरूपकमधिकरणं दोषाधिकरणं धिषणः । गुणानामुपादानं ग्राह्यत्वं । गुणोपादानम् तद् व्याख्यायत इति पूर्ववत् । उत्तरपद - वृद्धिश्च । उपमन्युः । उपनिपद् रहस्यम् । सा व्याख्यायतेस्मिस्तदधिकरणमौपनिष दिकम् । कामस्य शास्त्रं द्विविध । तंत्रावापभेदाभ्याम् । तत्र तन्त्र्यते जन्यते रतियेन तत्तंत्रमालिंगनादि। समन्तादावाप्यन्ते स्त्रियः पुरुषाश्च येन स आवापः संगमोपायः । ते यैरधिकरणरूपदिश्यते तान्यपि ताभ्यां व्यपपदिश्यन्ते । तदर्थत्वात् । सांप्रयोरिक कन्यासंप्रयुक्तक-भार्याधिकारिक-पारदारिक-वैशिकाधिकरणानि तंत्राबा पाभ्यां व्यपदिश्यन्ते । आस्थामांसद्धे योषिदभिमुखी करणरूपकर्मणि औपनिष- दिकं प्रयुज्यते । तच्च नायकयोः सुभगंकरण, वशीकरणम् , वृष्यो योगाः, यत्र येषां स्वभावतः अवस्थाया वा नष्टो लागः प्रयोगात् प्रत्यानीयते तल्लष्टरागप्रत्यायनप्रकर- णम्, लिंगवृद्धिविधयः अन्तर्धानादिसंपत्तये चित्रा योगाः, इत्येवंरूपविपविभाट गसम्बलितमधिकरणम् । तत्कुचुमारः समाम्नासीत् अधिजगे। इतिः समाप्तौ अध्ययनफलमाह-*तत इति । ततोव्यानानन्तरं ते सहस्राक्षादयः पृथक् . पृथक् स्वाधीतविद्यां स्वेच्छाविषयीभूतविद्यां वावलम्ब्य शास्त्राणि ग्रन्था विरच यांचक्रुः । स्वस्य शास्त्रप्रणयनप्रवृत्तिकारणमाह--*इत्थमिति* । एवं पार्थक्येन शास्त्र प्रणयनात् प्रकीर्णत्वात् ग्रन्थानां विच्छिन्नत्वात् । प्रकीणं ग्रन्थविच्छेदः इति जटाधरः ! सा काव्यविद्या किचिदल्पमुच्चिच्छिद उच्छिन्ना। क्वचिदृश्यमानत्वात् किञ्चिदिति निर्देशः । इति हेतोः प्रयोजकानि काव्यव्युत्पत्तौ कारणानि यानि अंगानि तदीयप्र- धानफलजनकव्यापारजनकत्वे सति तदीयप्रधानफलाजनकत्वविशिष्टरूपाणि तद्वत्ती इयं काव्यमीमांसा सर्वमर्थं संक्षिप्य अखिलं काव्यौपयिक पदार्थजातं सूक्ष्मया दिशा निर्दिश्य अल्पग्रन्थन स्वल्पसन्दर्भण अष्टादश प्रकरणानां प्रक्रियन्ते प्रकर्षण व्युत्पा- द्यन्ते अर्था येषु तेषां समाहारः । अष्टादशप्रकरणी प्रणीता। प्रणीतेति स्वीयकविर- हस्याधिकरणस्य पूर्णता सूच्यते ।

·Car काव्यमीमांसा तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः । १ शाखसङ्गहः २ शासनिर्देश: ३ काव्यपुरुषोत्पत्तिः ४ शिष्यप्रतिभे । ५ व्युत्पत्ति-कवि-पाकाः, ६ पद्वा- क्यविवेकः, ७ वाक्यविधयः, ८ काकुप्रकाराः, ९ पाठप्रतिष्ठा, १० काव्यार्थ- सोनयः । ११ अर्थानुशासनं, १२ कविचर्या, १३ राजचर्या, १४ शब्दार्थहर- गोपायाः, १५ कविविशेषः, १६ कविसमयः, १७ देशकालविभागः, १८ भुवनकोश, इति कविरहस्यं प्रथममधिकरणमित्यादि। इति सूत्राण्यथतेषां व्याख्याभाष्यं भविष्यति । समालव्यालविन्यास: लैप शिष्यहिताय नः । *तस्मा इत्यादिना* स्वप्रन्थस्यार्थावयवाना वष्टे---तस्या अष्टादशप्रकरणेषु स्वस्वरूपमाविर्भावयन्त्या काव्यमीमांसायाः अयं सन्दर्ग्यमाणः प्रकरणेटितस्य अधिकरणस्य । मध्यमपदलोपी समायः । समुद्देशः संक्षेपेण निदेशः संक्षिप्तस्वरूप क्रमेयत्ताख्यानमित्यर्थः क्रयते इति शेषः । *शासनग्रह इति । इमानि अष्टादशप्रकारणार्थबोधकानि तत्संख्याकानि सूत्रा. णि ! अन्न मुद्रिनपुर के त्रुटितः अस्तव्यस्तश्च पाठः, तथा पंचदश सूत्राणि वर्तन्ते, अस्माभिस्तु अध्यायान्त ग्रन्धकनिदिष्ट नाम अध्यायोक्तविषयञ्चाकलय्य यथेषां सूत्राणां विच्छेदो माभवेत्तमा अष्टादशप्रकरणीयं प्रमोनेति प्रतिजानुसारेण अष्टादश सूत्राणि सत्रुटिपूरणं यथाक्रम निर्दिपनि सामान्यतो निगदव्याख्यातान्येतानि तत्त- स्प्रकरणव्याख्यावसरे विशेष व्याख्यास्यासः । इदन्तु अवधेयम्। अन्न कविरहस्ये अष्टादशाध्यायः शास्त्रसंग्रह इत्यारभ्य देशकालविभाग इत्यन्तानि सप्तदश सूत्राण्येव ग्रन्थका व्याख्यातानि केवलं भुवनकोश इति सूत्रं व्याख्यातुं पृथग्रन्थो विनि- मितः तदुक्तं तेनैव पत्तदशाध्यायान्ते । इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूचितः - धियाम् । वस्तु जिगांपत्यधिकं पश्यतु म वनकोशमसौ । इति इतिः स्वरूपे । कविरहस्यलामकं प्रथमधिकरणम् । इतिः समाप्तौ ग्रव्यमानस्य विशृङलतानिरासपूर्वकं स्वरचनाशैलीमाह--*इतीति इति एव- मुकप्रकारेण सूत्राणि अर्थात् ग्रन्थस्य प्रकरणानि सूत्ररूपेण निर्दिष्टानि । अथ सूत्रा- नन्तरमेतेषां सूज्ञाणां व्याख्या भाष्यं च भविष्यति अस्माभिर्निमास्यत इति भावः । ल एप नोऽस्माकम् । समासश्च व्यासश्चेति समासव्यासौ ताभ्यां विन्यासो विरचनं शिष्या छात्राणां हिताय बुद्धिवेशद्यरूपेष्टसाधनाय वर्तत इति शेषः। कथं समा- ।

·मधुसूदनी- विवृति-साहिता । चित्रोदाहरणैर्गुर्वी अन्थेन तु लघीयसी।। इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् । इयं सा काव्यमीमांसा सीमांसा यत्र वाग्लवे । वाग्लवं न स जानाति न विजानाति यस्त्विमाम् ॥ यायावरीयः सक्षिप्य मुनीनां मतविस्तरम् । व्याकरोल्काव्यमीमांसां कविभ्यो राजशेखरः ।। ॥ इति राजशेखरकतो काव्यमीमांमायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोऽध्यायः शास्त्र सङ्ग्रहः ।। सव्यालाबित्यत आह--*चित्रेति । चिन्ना नाभेइप्रभेडभिन्लेख्दाहरणैः प्रकृतार्थोप- पादकदृष्टान्तैः गुर्वी सहती अनेन व्यासो निर्दिष्टः । ग्रन्थेन तु शास्त्रेण (प्रथ्यने विरच्यते इति ग्रन्थः शास्त्र कर्मणि धञ् ) लघीयसी अल्पायसी ! तु दे नन्थोदा- हरणयो भेदोऽस्तीति भावः । एवं समासोप्युक्तः । प्रकरणान्तःपातिपदार्यक्र मनिश्चि. तत्वाव्यामोहः समा लफलम् । जीप्स्यमानप्रतिपदार्थस्फुटविचारो व्यासफलम् । इदमेव समासव्यासविन्यास्तत्वम् । ग्रन्थस्य फल माह-~*इयमिति इयं बुद्धिस्था नोऽस्माकं काव्यमीमांसा काव्य- व्युत्पत्तौ काव्यस्य विशिष्टज्ञाने कारणं हेतुः । अधीतमानया काव्यस्य विशिष्टज्ञान भवतीति सारः । एवं काव्यस्य फलसुना सप्रतिजं काव्यमीमांसापदं निर्धक्ति-इयमिति: इयं विरच्यमाना सा काव्यमीमामा वर्तते इति शेपः ।यत्र यस्यां वाचो वाण्या लो खण्ड एकदेश इतियावत् अर्थात् महावाङ्मयस्यैकदेशे काव्ये मीनांया पुज्यविचारः । किं नाम काव्यम् , उपदेषुव्य नोपदेव्यं वा, काव्येषु वर्णनीयार्थाः कीदृशाः, तन्निर्मा तारश्च कीदृशाः, इत्यादिविचारो ग्रन्धका करिष्यते । प्रतिज्ञामाह--*य इति* यस्तु (तु समुच्चये) यः कोपि इमां मया निर्मास्यमाणां काव्यमीमांसां न विजानाति स काव्यं न जानाति कविकाव्ययोः सूक्ष्माणां विधानां ज्ञानमेतदव्ययनेनैव भावि नान्य. था । तस्मात् काव्यबुभूत्सुभिरियमवश्यमादर्तव्येति भावः । अत्र मुद्रितपुस्तके मीमांसा यत्र वाग्लब इत्यत्र वाग्लव इति प्रथमान्तः पाठोऽपपाठः । सप्तम्यन्तः पाठःसाधीयान् । 'तसिसोधयिषया मीमांस्य इति कल्पने ययभंगापत्तिर्दुबारा । तस्मात्स एवं साधुः । स्वकीर्त्यनुवृत्तये स्वकुलनाम्नी सूचयन् स्वकपोलकल्पनाव्युदासार्थ पूर्वाचार्य- सम्मतत्वमेतद्ग्रन्थस्य व्यवस्थापयति--*यायायावरीय इति । यायावरीयो याया- ·८ काव्यमीमांसा । द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रनिर्देशः २ इह हि वाङ्मयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च । शास्त्रपूर्वकत्वात काव्यान वरकुलोत्पन्नः राजशेखर एतन्नामा कविः मुनीनां मतस्य शास्त्रस्य विस्तर संक्षिप्य समा- सीकृत्य काव्यमीमांसां काव्यविषयकपूज्यविचारं कविभ्यः काव्यनिर्मातृपालोचयि- तृभ्यः व्याकारोत् व्याख्यत् । यायावरस्य गोत्रप्रवत्तकस्य कस्यचिन्महापुरुषस्या- पत्यं यायावरीयः एषा कुलाक्रमादागता संज्ञा । राजशेखर इति सांस्कारिकी संज्ञा । इतिः अध्यायसमाप्तिसुचकः। अध्यायः प्रमेयविरतिस्थानम् । प्रमेयविरतिस्थानम. ध्यायश्च प्रपाठक इति वैजयन्ती। इतिप्रथमोऽध्यायः । शारदां सारदां देवीं वन्दे वन्द्यपदां सदा विशदा कौमुदी यस्याः सादयत्यनिशं तमः । अथ समुदेशनिर्देशक्रमेण सूत्राणिव्याचिख्यासुः “न स शब्दो न तद्वाच्यं न सा विद्या न सा कला। जायते यत्र काव्यांगमहो भारो महान् कोरित्यभिप्रायवान् अवसरप्राप्तं सूत्रमासूत्रयति---*शातिर अनेन अनन्तरवक्तव्यत्वरूपावसरसंगतिरपि दर्शिता । शास्त्राणां निर्देशः शास्त्रनिदेशः क्रियत इति शेषः। तत्तत्प्रसंगेन काव्येषु पृथक् पृथक् शास्त्रीयविषयस्य वर्णितत्वेन तेषां काव्यानां ज्ञानं दुर्लभम् । यथा साध्ये निश्चितमन्वयेन घटितमित्यत्र न्यायसिद्धान्तस्य, फलभाजि समोक्ष्योक्त बुद्धे भांग इवात्मनीत्यत्र सांख्यस्य, स्वेद्यमा मज्वरं प्राज्ञः कोम्भसा परिषचोदित्यायुर्वे. दस्य, मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृतिर्जीवनमुच्यते बुधैरिति वेदान्तस्य ज्ञानमन्तरा एषां पद्यानां ज्ञान दुर्लभमेव । अतस्तदथ शास्त्राणां नामतो निर्देशोऽस्माभिः क्रियते। प्रमेयभागस्तु तत्तद्गुरुभ्यो ज्ञेयः । इति भावः । तत्कि शास्त्रमित्यकांक्षायां वाङ्मयमुखेन तयति--*इइ हीति इह लोके वाङ्मयम् ( स्वरूपाथें मयट् ) वाणीस्वरूपम् , उभयथा द्विविध शासं काव्यञ्चेति, शास्त्रकाव्यभेदादित्यर्थः । केचित्तु शब्दस्य प्राधान्ये शास्त्रम् , अर्थस्य तत्त्व आख्या. नम् , द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यम् , इति त्रिविधंवाङ्मयमाचक्षते । तदुक्तम् । शब्दप्रधानमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः । अथें तत्वेन युक्त तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ॥ द्वयोर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत् ॥ इति ।। केचिदस्य शतुविध्यनाचक्षते । तथा चोक्तम् । शास्वं काव्यं शास्त्रकाव्यं काव्यशाचंच भेदतः । " ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । पूर्व शास्त्रोवभिनिविशेत । नवप्रवर्तितप्रदीपास्तमसि तत्त्वार्थसार्थमध्यक्ष- यन्ति । तच द्विधा अपौरुषेयं पौरुषेयं च । अपौरुषेयं श्रुतिः । सा च मन्त्र- ब्राह्मणे। विवृतक्रियातन्त्रा मन्त्राः । मन्त्राणां स्तुतिनिन्दाव्याख्यानविनियो- गादिग्रन्थो ब्राह्मणम् । ऋग्यजुःसामवेदास्त्रयी। अथर्व तुरीयम्: । तत्रार्थ- चतुःप्रकारः प्रसरः सतां सारस्वतो मतः ॥ इति ॥ शासति । काव्यानां, शास्त्रं पूर्व प्रथमं येषां तेषां भावस्तत्वं तस्मात् विद्याप्राथ. म्यात् पूर्व शास्त्रेषु न्यायादिषु अभिनिविशेत अध्यवस्येत्। पूर्वोक्तमर्थ दृष्टान्तेन समर्थयति नहीति । अप्रवर्तितः प्रदीपो यैस्ते अप्रज्वालितप्रकाशसाधनाः पुरुषा स्तमसि अन्धकारे तत्वं वस्तुनस्तादात्म्यम् , अर्थी वस्तु, तयोः सार्थ समूह नाध्यक्ष यन्ति न प्रत्यक्षयन्ति । अन्धकारे पदार्थज्ञानाय प्रदीपानामिव काव्यार्थज्ञानाय शास्त्रणामावश्यकता इति भावः। शास्त्र विभजते तच्चेति । तच्छामपौरुषे. यमेकम् , पौरूषेयमेकमिति द्विधा । अपौरुषेयं कर्तृत्वेन पुरुषसम्बन्धरहितम् , तथात्वादेवास्य अदुष्टत्वमनभिशंकनीयत्वञ्च । पौरुषेयं कर्तृत्वेन पुरुषसम्बन्धसहितम् । तथात्वादेवास्य दुष्टत्वम् , पुरूषाणां रागादिभिरविद्यया चोपप्लुतत्वात् । "किमिदं सत्यं मिथ्या वेति” अभिशंकनीयत्वं च । तथाचाहुः । दोपाः सन्ति न सन्तीति पौरुषेयस्य युज्यते । वेदे कर्तुरभावात्तु दोषशंकैव नास्ति नः ॥ इति ॥ अपौरुषेयस्य भेदोपभेदानुपवर्णयति *अपौरुषेयमिति । अपौरुषेयम् पुरुपनिर्मित यन्नभवतीति तत् श्रुतिवेंदः । सा च मीनशरीरावच्छेदेन भगवद्वाक्यरूपा, नैयायिकाःधर्मब्रह्मप्रतिपादकापौरुषेयवाक्यरूपा, इति वेदान्तिनः, ब्रह्मसुखनिर्गतधर्म. ज्ञापकशास्त्रमिति पौराणिका वदन्ति । सा च । चोप्यर्थकः । श्रुतिरपि मंत्रश्च ब्राह्मणं चेति ते । विवृतो विस्तृताः क्रिया यागादयस्तंत्राणि वेदशाखाविशेषाश्च यैस्ते मन- नान्मंत्राः । यत्राभियुक्तानां विषयतासम्बन्धेन मंत्रपदवाच्यत्वप्रकारिकोपस्थितिः स मंत्रत्वमखण्डोपाधिवेंदत्ववत्, इति तच्चोदकेषु मंत्राख्येति मीमांसासूत्रानु- सारि लक्षणम् । मंत्रार्णा स्तुतेः प्रशंसायाः, निन्दायाः, व्याख्यानस्य निर्वचनस्य, विनियोगस्य विधः, आदिशब्दात् हेतु संशय परक्रिया-पुराकल्पा नां ग्रहणम् । तथा- चैतेपांवोधको ग्रन्थो ब्राह्मणम् । वस्तुतस्तु ब्राह्मणस्य लक्षणं निर्देष्टुमशक्यम् । स्तुत्यादीनां मंत्रेष्वपि दृष्टतया अव्याप्त्यतिव्याप्त्योरनिराकरणीयत्वात् । तद्यथा वायुर्वे क्षेयिष्ठा देवता इति स्तुतिः, अमेध्या वै माया इति निन्दा, यदधात्तनो दधित्वमिति व्याख्यानम् (निर्वचनम् ) यजमानतसम्मितौदुम्बरी भवतीति विनियोगः । इत्यादयो यथा ब्राह्मणे तथा g ·१० काव्यमीमांसा व्यवस्थितपादा ऋचः। ताः संगीतयः सामानि । अच्छन्दांस्यगीतानि यजूषि। ऋचो यजूपि सामानि चाथर्वाणि त इमे चत्वारो वेदाः । अग्निधादिव इति स्तुतिः, मोघमन्नं विन्दते अप्रवेता इति निन्दा, उदानिपु मही. रिति तस्मादुदकमुच्यते इति व्याख्यानम् (निर्वचनम् ) वसन्ताय कपिझलाना- लभेत इति विनियोग इत्यादयो मन्त्रेष्वपि तस्मात् “शेपे ब्राह्मणशब्दः” इति मीमांसासूत्रानुसारि मंत्रातिरिक्तवेद एव ब्राह्मणम् । ऋक्च यजुश्च साम चेति ग्य- सुःसामानि तान्येव वेदास्तथा । त्रयी गद्यपद्यगीत्यात्मकरचनाशाली वेदसायीशब्देन व्यवाहियत इति भावः। तत्र गद्यात्मको यजुर्वेदः । पद्यत्मके ऋगथर्वणी। गातिरूपं साम । तथाचोक्तम् । विनियोक्तव्यरूपश्च त्रिविधः सम्प्रदश्यते । ऋग्यजुःसामरूपेण संत्रो वेदचतुष्टये ॥ इति ॥ *अथति । अथ लोकमंगलाय अयंते प्रस्तूते यत् (अथपूर्वस्य अर्जतः कर्मणि अनिप् शकन्व्यादित्वात्पररूपम् ) तत् भैषज्यराजनीत्यादिप्रतिपादको वेदः अथर्व तुरीयं चतुथम् । नपुंसकमथर्वपदाभिप्रायेण । अगादीनां स्वरुपं निर्दिशति-तत्रेति । तत्र त्रय्या मध्ये अर्धन अर्थवशेन अर्थात् एकान्वयित्वेन व्यवस्थिताः शास्त्रनिरूपितविधानमापन्नाः पादा अनष्टुबादयो यामु ता यन्ते प्रस्तूयन्ते देवा आभिरिति ऋचः । यदुक्तम् ,ऋप्रातिशाख्यवृत्ती- यः कश्चित्पादवान्मन्त्रो युक्तश्चाक्षरसंख्यया । स्वरयुक्तोऽवसाने च ताचं परिजानते ॥इति॥ ता ऋचः संगीतयः गीतिभिः सहिताः स्यति छिनत्ति दुःख गेयत्वात् वा स्यति दुःखयति दुरध्येयत्वात् , वा स्थति पापं ब्रह्मानननिर्गतत्वात् साम । पोन्तकर्मणि इत्यस्मात् सातिभ्यां मनिन् मनिनौ- इति मनिन् । अच्छन्दांसि गद्यमयत्वात् अगीतानि गोतिरहितानि इज्यत एभिस्तानि यजपि । तदुक्तं तिथ्यादिततो । यन्मंत्रजातं प्रश्लिष्य पठितं गानादिविच्छेदरहितं तद्यजुरिति। परिगणय्यदर्शयति *ऋचइति ।* ऋचो यपि सामानि चार्वाणि त इमे पूर्वोक्ताश्चत्वारो वेदाः । वेदशब्दस्य बहुप्रकारा व्युत्पत्तयो वर्तन्ते तासु काश्चित प्रदर्श्यन्ते, विद्यन्ते ज्ञायन्ते धर्मादिपुरुषार्थचतुष्टयोपाया एभिरिति वा विद्यन्ते ज्ञायन्ते लभ्यन्ते धर्मादिपुरुषार्था एभिरिति वेदाः । अस्मिन् करणघजन्तपक्ष उज्छादीनां चेत्यन्तोदात्तत्वम् । इष्टानिष्ट - प्राप्तिपरिहारयोरलौकिकमुपायं यो ग्रन्थो वेदयति स वेद इति कर्तृवनन्तपक्षे बृषा दोनां चेत्यायुदात्तत्वं वोध्यम् ।

·१ मधुसूदनी-विवृति-सहिता । इतिहासवेधनुर्वेदौ गान्धर्वायुर्वेदावपि चोपवेदाः । “वेदोपवेदात्मा सार इत्थं वेदान् प्रदश्योपवेदान् प्रदर्शयति--*इतिहासेति ।* इति ह पारम्पर्योपदे आस्ते ऽस्मिन् , इति इतिहासः। (आधारे घड़) तदुक्तम्- धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितम् । पूर्ववृत्तकथायुक्तमितिहासं प्रचक्षते ॥ इति ॥ सचासौ वेदः । धनुपो वेदः धनुर्वेदः । द्वयोरितरेतयोगद्वन्द्वः । गन्धर्वस्येदं गान्धर्व तल्लक्षणं यथा। पदस्थस्वरसंघातस्तालेन संगतस्तथा। प्रयुक्तश्चावधानेन गान्धर्वमभिधीयते ॥ इति॥ शरीरेन्द्रियसत्वादिसंयोगधारि जीवितमायुः । तस्य वेदः । आयुर्वेदः । वेत्ति विन्त रेकस्मात् करणे घञ् । गान्धर्वञ्चायुर्वेदश्च तौ। उपवेदास्तद्वत्पूज्यत्वात् तत्तुल्या इत्यर्थ वेदनिर्देशक्रमेण उपवेदानां निर्दिष्टत्वात्तेषां क्रमशस्तदुपवेदत्वं सूचितम् । ऋग्वेदस्य इतिहासवेदः । यजुषोः धनुर्वेदः । साम्नो गन्धर्ववेदः, अथर्वण आर वेंदः । चरणव्यूहेतु-ऋग्वेदस्यायुर्वेद इत्युक्तम् । अस्माकन्तुल्लेखः, इह खल्वार वेंदोनाम यदुपांगमथर्ववेदस्येति, विधाताथ-सर्वस्वमायुर्वेद प्रकाशयन् , इ सुश्रुतभावप्रकाश गोमताभ्याम् । एवं वेदोपवेदान् प्रदी परकीयमतेन नाटयस्यापि वेदत्वं व्यवस्थापयति- श्वेदेति वेदाश्चोपवेदाश्चेति वेदोपवेदाः । ते आत्मानः जनकतया यस्यासौ । सवै पठितुं योग्यः । ( तदर्हतोति ठक् ) सार्ववर्णिकः पंचमो नाट्यवेदः नाटयसंझ्यो वेद इति द्रुहिणस्य ब्रह्मण अयं द्रौहिणिः तदनुयायी भरतः। द्रौहिणिनामग्रहणं पुज र्थम् । अनेनंतदुक्तं भवति वेदेषु शूद्रादीनामनधिकृतत्वात् वेदोपवेदेभ्यः सारमाकृत तैरप्यध्येतुं शक्यः पंचमो नाट्यवेदः ब्रह्मणा पृथक् ससृजे । तदुक्तं नाट्यशास्त्रे । महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । क्रीडनीयकमिच्छामो दृश्यं श्रव्यं च यद्भवेत् ॥ न व्यवहारोयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सुजापरं वेदं पंचमं सार्ववर्णिकम् ।। एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराज विसृज्य च । सस्मोर चतुरो वेदान् योगमास्थायतत्ववित् ॥ धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥

·१२ काव्यमामांसा वर्णिकः पञ्चमो नाटयवेदः" इति द्रौहिणि: । शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिषं च षडङ्गानि" इत्याचार्याः । "उपकार- कत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्" इति यायावरीयः । ऋते च तत्स्वरूपपरिज्ञाना- द्वेदार्थानवगतिः । .0 सर्वशास्त्रार्थसम्पन्न सर्वशिल्पप्रदर्शकम् । नाट्य संयमिम वेई सेतिहासं करोम्यहम् ॥ एवं संकल्प्य भगवान् सर्ववेदाननुस्मरन् । नाट्य वेद ततश्चक्रे चतुर्वेदार्थसम्भवम् ॥ जग्राह पाठयमृग्वेदात सामभ्यो गीतिमेव च । यजुर्वेदादभिनयान् रसानाथर्वणादपि ॥ वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना । एवं भगवता सृष्टो ब्रह्मणा ललितात्मकः ॥ इति ॥ मुद्रित पुस्तकेषु त्वत्र गेयवेद इतिपाठो वर्त्तते । स तु अनवधानमूलः । नोटय-- बेकदेशस्यापि तस्य गान्धर्ववेदरूपेण स्वतन्त्रतया स्वीकारात्, प्रत्युत एवमुपवर्णित- स्वरूपस्य नाट्यवेदस्यैव द्रौहिणेरुतत्वाच्च । तथाहि । पप्रच्छुस्न्ते महात्मानो नियतेन्द्रियबुद्धयः । नाट्यवेदः कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति । श्रूयतां नाट्यवेदस्य संभवो ब्रह्मनिर्मितः । इति । एवं वेदोपवेदान् परिगणय्य अंगानि परिगणयति शिक्षेति । एषां लक्षणमz वक्ष्यति ग्रन्थकृत् स्वयमेव। षट् षट्संख्याकानि, अंग्यते उपक्रियत उपपाद्यते वेदार्थ एभिरिति अङ्गानि वेदार्थापकारकाणि इति, आचार्य्याः धमार्थकाममोक्षवादिनः बदन्तीति शेषः । तदेवहि शिक्षादीनामङ्गत्वं नाम यद्वेदार्थस्योपपादकत्वमुपकारकत्वं वा । एवं चैतादृशमुपकारकत्वमलंकारेष्वपि वर्तते । तस्मादलंकारोऽपि। वेदस्य सप्तम- मंगम्-इत्याशयेनाह-*उपति* उपकारकत्वाद्वेदार्थोपपादकत्वादलंकारोऽलंकारशास्त्रं सप्तममंगम् । इति,यायावरीयः। स्वनामकीर्तनेन मदुयज्ञ एवायमर्थ, इति ध्वन्यते । कथमलंकारस्यांगत्वमित्यत आह--ऋतेचेति । तस्य स्वरूपं तत्स्वरूपं तस्य परिज्ञानं तस्मात् काव्यस्वरूपाववोधाद् ऋते विना वेदार्थस्यानवगतिरपरिज्ञानम् । यथा यं द्वासुपर्णावितिरूपा शास्त्रीया श्रौती उक्तिः दुर्वाधेति शेषः । अयं भावः विरूद्धशोका- ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १३ MAIN .७ . यथा "द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥" सेयं शास्त्रोक्तिः। प्रत्यधिकरणं च ऋचं यजुः सामाथर्वणं ब्राह्मणं चोदाहृत्य भाषामुदाहरिष्यामः । तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयत्नादिभिः नन्दधर्मिणोरेकस्मिन् शरीरे नियम्यनियन्तृभावेन स्थितयोर्जीवेश्वरयो_लक्षण्यं भगवती श्रुतिरतिशयोक्तिनामालंकारेणोपदिशति । यावञ्चातिशयोक्तः स्वरूपं न विज्ञायते तावदस्याः श्रुते वाकलनं दुःसकम् । तज्ज्ञानं च, अलंकारशास्वाधीनम् । तस्मात् सुष्टुक्तम् उपकारकत्वादलंकारः समर्मगमिति । *द्वा सुपर्णाविति । द्रा द्वावित्यर्थः । अत्र सर्वत्र सुपां सुलुगिति सूत्रेण औ स्थाने आ--इत्यादेशो विहितः । द्वित्वसंख्याविशिष्टौ पक्षिणौ जीवेश्वररूपौ सुपर्गों शोभनपक्षशालिनौ। पक्षान्तरे वृक्षात् पृथग्भूतपक्षिणाविव देहात् पृथग्भूता । सयुजौ मिलितो। पक्षान्तरे सदृशौ चिद्पत्वात् । सखायौ समानशीलव्यसनौ। पक्षान्तरेऽपि तथैव, अवियोगादुपकार्योपकारितया स्थितत्वाच्च । समानमेकम् । वृक्ष तरुप् पक्षान्तरे वृश्च्यत, इति वृक्षो देहः । ऊर्ध्वमूलमधः शाखमवत्थं प्राहुरव्ययम् । इति स्मृतेः। तं परिषस्वजात आश्रित्य स्थितावित्यर्थः । तयोर्मध्येऽन्यो जीवरूपः । स्वादु मधुरं पक्षान्तर आपातरमणीयम् पिप्पलं पिप्पलस्य फलम् पिप्पलम् (फले लुक्) पक्षान्तरे कर्मफलं सुखदुःखादिकमत्ति भक्षयति अनुभवति । अन्य ईश्वररूपः अनश्नन् , अखादन् कर्मफलविषयोपभोगरहितः सन् अभिचाकशीति प्रकाशते नित्यानन्दतृप्त- त्वात् अत्र जीवेश्वरयोः पक्षितादात्म्येनाध्यवसानात्तयोरतिशयः प्रतीयते, इति "नि- गोर्याध्यवप्लानं तु प्रकृतस्य परेग यदिति स्वरूपातिशयोक्तिः । अप्रस्तुताभ्यां पक्षि- भ्यां प्रस्तुतयोः जीवेश्वरयोः निगीर्य पृथगनिर्दिश्य अध्यवसानमाहाभेदनिश्चय इति लक्षणसंगतिः। भेदेऽभेदाध्यवसायात्मिकातिशयोक्तिरियम् । एनमेवार्थमधिकृत्य - श्रीमद्भागवतेऽप्युक्तम् । सुपर्णावेतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृतनीडौ च वृक्षे । एकस्तयोः खादति पिप्पलान्नमन्यो निरन्नोऽपि वलेन भूयान् । इति ।। प्रत्यधिकरणम् , अधिकरणमधिकरणं प्रतीति तथा । प्रत्येकाधिकरणे । भाषां लोकोक्तिम् । उदाहरिष्यामो निरूपयिष्यामः । प्रानिर्दिष्टपडंगानां लक्षणं निर्वक्ति *तत्रेति । तत्र पडंगेषु वर्णा; कचटतपादीनां स्थानं ताल्वादि, करणे वाह्यप्रयत्नः, यत्न आभ्यन्तरप्रयत्नः, त आदयो येषां तैः । । .

·१४ काव्यमामासा निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा आपिशलीयादिका । नानाशाखाधीतानां मन्त्रा विनियोजक सूत्रं कल्लः। सा च यजुर्विद्या । शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम् । निर्वचनं निरुक्तम् । छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दाविचितिः। ग्रहगणितं ज्योतिषम् । अलङ्कारव्याख्यानं तु पुरस्तात् । पौरुषेयं तु पुराणम् , आन्वी- . निष्पत्तेः निर्णयिनी निश्चायिका शिक्षा। सा च आपिशलीयादिका। आदिपदात पाणिनीययाज्ञवल्क्यादिनिमितानां ग्रहणम् । नानाशाखामु नेकविधवेदभागेषु। एक- विंशतिः शाखा ऋचः, शतं शाखा यजुषः, सहस्रं शाखाः साम्नः, नव शाखा अथर्वणः, इत्येवं शाखानां नानात्वम् । अधीतानां पठिताना मंत्राणां विनियोजक यो यमर्थम- भिधानेन संस्कर्तुं समर्थी मंत्रस्तस्य तत्र विनियाग इत्येवं वोधकं सूत्रं कात्याय. नबोधायनाश्वलायनापस्तम्बप्रभृतिनिर्मितं शास्त्रं कल्पो यागक्रियासमर्थक इतियावत् । सा पूर्वोक्ता कल्परूपा इज्यत इति यजुर्यजनं तस्य विद्या शास्त्रम् । शब्दानां सुप्ति अन्तपदानामन्याख्यान ( कर्तरि ल्युट् ) साधक व्याक्रियन्ते व्युत्पाद्यन्ते साधुशब्दा अस्मिन् , इति व्याकरणम् , तदुक्तम् । प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः पदान्याख्यानकरणं शास्त्रं व्याकरणं विदुः । इति । निर्वचन मिति । निर्वचनं निश्चयेन कथनं निरूक्तम् । वर्णागमादिभिनिश्चये. नोक्तमित्यर्थः । उक्तञ्च यतः, वांगमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशी धातोस्तद्रातिशयेन योगस्तदुच्यते पंचविधं निरूक्तम् । नन्वेवं निरूक्तं व्याकरणान्नातिरिच्यते वर्णागमादीनां तत्रापि दृश्यमानत्वात् । सत्यम् । किन्तु अर्थाभिधानसंयोगान्मंत्रेषु शेषशेषिभावः कल्प्यते । न हि निरूक्ता- हतेऽन्यदंग वान्यच्छास्त्रमस्ति तात्पर्येण यदशेषान् शब्दान् निर्ब यात् । यच्च व्याकर- गेषु निर्वचनं तच्छब्द मात्रस्यैव । तस्माच्छब्दमात्रनिर्वचनं व्याकरणम् । तात्पर्येण शब्दनिर्वचनं निरूक्तमिति भेदः । छन्दसामिति । चन्दयंत्यालादयन्ति (चदि आह्लादे "चन्देरादे श्च छः” इत्यसुन् चकारस्य छः ) छन्दांसि हस्वदीर्घयति. नियमबोधकवाक्यानि । तेषां प्रतिपादयित्री बोधिका छन्दोविचितिश्छन्दःप्रत्यायकं शास्त्रम् । ग्रहेति। ग्रहाणां गणितम् , ज्योतिः सूर्यादिग्राहाणां गत्यादिक प्रतिपाद्यतयास्त्यस्मिन्निति ज्योतिषम् । अलंकारस्य काव्यशोभाकरधर्मस्य व्याख्यान पुरस्तादग्रे पुस्तकान्तरे वक्ष्याम इतिशेषः । अस्मिन्नधिकरणेऽस्यादृष्ट- त्वा पौरुषेयमिति । यद्यप्यमानामपि पौरुषेयत्वं वर्तते तथापि शास्त्राभिप्राये- । ।

·- - मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १५ क्षिकी, मीमांमा, स्मृतितन्त्रमिति चत्वारि शास्त्राणि । तत्र वेदाख्यानोप- निबन्धनप्रायं पुराणमष्टादशधा । यदाहुः- "सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्वन्तराणि वंशविधिः । जगतो यत्र निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति ॥" "पुराणप्रविभेद एवेतिहासः' इत्येके । स च द्विधा परक्रियापुराकल्या- म्याम् । यदाहुः "परक्रिया पुराकल्प इतिहालगतिर्दिया । यमुक्तिः । अंगानां तूपशास्त्रत्वमतोऽतिक्रम्य पौरुषेयमित्युक्तिरिति न भ्रमि. तव्यम् । पुरा भवं पुराणम् । वेदव्यासप्रणीत सर्गादिचलणान्वितं शास्त्रम् । श्रवणात् प्रत्यक्षपरोक्षाभ्यां वैक्षितस्यार्थस्य अनु पश्चादीक्षा पर्यालोचनमन्वीक्षा। सा प्रयोजनमत्याः सा आन्वीक्षिकी अनुमानविद्या। मीमांसा पूज्यविचारका रिशास्त्रम् । वेदार्थस्मारकात्वात् स्मृतिः । तस्यास्तन्त्रं मन्वादिप्रणीतधर्मशास्त्रम् । इतीत्थं- चत्वारि चतुः संख्याकानि शास्त्राणि विद्याः । तत्र पौरुपेयशास्त्रमध्ये । वेदसम्ब. न्ध्युपाख्यानस्य निबन्धननहुलं पुराणं ब्राह्मपामशैवभेदादृष्टादशप्रकारम् । यदाहुः भारत इतिशेष । *सर्गइति । यत्र येषु ग्रन्थेयु सगो महदकारतन्मात्रादिनवधा सृष्टिः । प्रतिसंहार: प्रतिरूपः सर्गः । ब्रह्माणः सृष्टयनन्तरं दक्षादीनां सृष्टिः । तथाचोक्तम् । रुद्रो विराड् मनुर्दक्षो मारीच्याद्यास्तु मानलाः यं यं सगं पृथक् चक्र : प्रतिसर्गः स सम्मतः । *कल्पइतिकल्पयति नाशमिति कल्पः ससंधिचतुर्दशमनुसमयसम्मितः । स च श्वेतवाराहनीललोहितवामदेवप्रभृतित्रयस्त्रिंशत्संख्यात्मकः । मनोः स्वाय- म्भुवादेरन्तराणि अवसराः । वमत्यु गिरति पूर्वपुरुषान् विद्यया जन्मना धनेन वाख्यातानां प्राणिनामेकलक्षणः संतानः, अपत्यधारा वा वंशः । तस्य विधिः । एतत्प. चकं निबद्धं तत्पुराणं विज्ञेयमिति । *पुराणेति । पुराणप्रविभेद एव पुराणविशेष एव इतिहासः। इत्येक अचार्या बदतीति शेषः । *सचेति । सच पुराणविशेष इतिहासः परक्रियापुराकल्पास्या द्विधा द्विप्रकारः। परिक्रियेतीकारघटितः पाठोऽपपाठः स्तुतिनिन्दापरकृतिपुराकल्प इत्यर्थवाद इति गौतमसूत्रादिपु अकारवटितस्यैव दर्शनात् । एकानुवन्धी कथावि. शेषः परक्रिया। अनेकानुवन्धी कथानिशेषः पुराकल्पः । यहादुराचार्या इति शेपः । *परेति । इतिहासः पुरावृत्तं तस्य गतिः स्वरूपम् । गतिशब्दोत्र स्वरूपार्थः ।

·१६ काव्यमीमांसा स्वादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका !" तत्र रामायणं भारतं चोदाहरणे । आन्वीक्षिकीं तु विद्यावसरे वक्ष्यामः । निगमवाक्यानां न्यायैः सहन्त्रेण विवेक्त्री मीमांसा। सा च द्विविधा विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च । अष्टादशव श्रुत्यर्थस्मरणास्मृ- तयः । “तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वारः, पडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि" इत्याचार्याः । तान्येतानि कृत्स्नामपि भूर्भुवःस्वस्त्रयीं व्यासज्य वर्तन्ते । तदाहु:--- "विद्यास्थानानां गन्तुमन्तं न शक्तो जीवेद्वर्षाणां योऽपि सानं सहस्त्रम् । तस्मात्माक्षेपार्थसन्दोह उक्तो व्यास: संत्यक्तो ग्रन्थभीरुप्रियार्थम् ॥" किरातऽपि तदाँ गतिशब्दो दृश्यते यथा---"चरतस्तपस्तव बनेपुसट्टा, न वये निरूपयितुमस्य गतिम् तव वनेषु तपश्चरतोऽस्य गतिं स्वरूप निरूपयितुं न सहा इति मल्लिनाथः । द्विधा । परक्रियापुराकल्पभेदाभ्याम् । पूर्वा इतिहालगतिः पर- निया, एको नायको नेता कथाया यम्यां सा एकनायका स्यात् । द्वितीया गतिः वहयो नायकाः कथाया यस्यां सा बहुनायका । *तत्रेति । तत्र तयोर्मध्ये रामस्य चरितान्वितमयन शास्त्रं रामायणम् । अत्र सपा कथाभागानां राममनुप्रवृत्तत्वात् स एवैकः प्रधानो नायकः । क्रियास्वरूपम् । भरता भरतवंशीया व्याख्यायन्तेऽस्मिन् । “तस्य व्याख्यान" इत्यधिकारऽगयनादिभ्य इत्यण् । तद् भारतम् । अत्रत्याः कथाभागास्तत्तभीमा- दिनायकाननुप्रवृत्तास्ततो भीष्मद्रोणकर्णप्रभृतयो वहवो नायका अत एवेद पुराकल्प- स्वरूपम् । निगलो बंदः । तस्य वाक्यानां पदोच्चयानां सहस्रेण (एकवचन विंशत्याद्या इतिवचनात् ) लहसमित्यनकोपलक्षणम् तेन अनेकैरिति यावत् : नीयले प्राप्यन्ते विवक्षितार्या येनासौ न्यायो युक्तिस्तैः विवक्त्री परस्परविरोधव्यावृत्या वस्तुस्वरूप- निर्णत्री मीमांसा ! सा मीमांसा द्विप्रकारा । एका विधेरहरहः संध्यामुपासातति वाक्य- समुदायल्य विवेचनी विचारयित्री। द्वितीया ब्रह्मणो निदर्शिनी प्रतिमादिकेति यावत् । श्रुत्यर्थस्मरणात् स्मृतयो मन्वादिप्रणीतधर्मशास्त्राणि अष्टादशैव । एक्शब्दः सादृश्ये तेन मन्वाद्यष्टादशप्रगीतस्मृतिसदृशा अन्या अपि स्मृतयो गृमन्ते। तानी- मानि निर्दिश्यमानानि चतुर्दश विद्यानां स्थानानि अधिकरणानि । कृत्स्नां सर्वाम् । भूरिति भूरादिलोकत्रयीं व्यासज्य व्याप्य वर्तन्ते । तदाहुराचार्या इति शेषः । *विति । यः कश्चित् साग्रंप्र धाने । अग्रां पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च ।

·मधुदसूनी-विवृति-सहिता । १७ "सकलविद्यास्थानका यतनं पञ्चदशं काव्यं विद्यास्थानम्" इति यायाव- रीयः । गद्यपद्यमयत्वात् कविधर्मवात् हितोपदेशकत्वाच्च । तद्धि शास्त्राण्य- नुधावति । वार्ता कामसूत्रं शिल्पशास्त्रं दण्डनीतिरिति पूर्वैः सहाष्टादश विद्या- आलम्बने समूहे च प्रान्ते च स्थानपुंसकम् अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत् । इति मेदिनी । वर्षाणामब्दानां "पुन्नपुंसकयोवर्ष जम्बूद्विपाब्दवृष्टिषुः" इति रुद्रः । सहस्त्रमपि दिव्यं वर्षसहस्त्रमिति यावत् जीवेत् प्राणान्धारयेत् । तथापि विद्यास्थानानां शास्त्राधिकर- णानामन्तं पारं गन्तुं यातुं न शक्तः समर्थः । तस्मात्, शास्त्रपाराप्रापणात् संक्षेपात् समासेन अर्थानां सन्दोहः समूहः । “समूह निवहव्यूहसन्दोहविसरबजाः” इत्यमरः । उक्तः कथितः ग्रन्थाच्छास्त्रात्, अर्थात शास्त्रपठनादू भीरवः सभयाः तज्जन्यायासेनेत्यर्थः। प्रियाः सुकुमारा वालाः। वालानामतिशयप्रोणनकारित्वात्प्रियेत्युक्तिः । तेभ्य इदम् । अर्थेन नित्यसमासो विशेष्यलिंगता चेत्यस्वपदविग्रहो नित्यसमासः । व्यासो विस्तरः सत्यक्तः। वालानां सुखबोधाय व्यासमुत्सृज्य संक्षपेण सर्वे काव्योपयिकाः पदार्था निर्दिष्टा इति भावः । अथवा ग्रन्यात् ग्रन्थाध्ययनाद्, विषयवाचकपदेन विषयी लक्ष्यते । भीर्या प्रियावन्तिसुन्दरी तदर्थम् । इति । काव्यमपि विद्यास्थानेष्वन्यतममिति व्यवस्थापयति । सकलेति सकलानां सांगानां विद्यास्थानानां वेदादीनां वर्णनाकोटिनिविष्टत्वात् एकायतनं काव्ये पञ्चदर्श विद्यास्थान शास्त्राधिकरणम् । कथं काव्यस्य विद्यास्थानत्वमित्यत आह-*गद्येति । गद्यं च पद्यं चेति गद्यपद्येत एव स्वरूपसस्येति स्वरूपाधै मयट् । तस्य तथ्यभावस्तत्वं तस्मात् । कवेर्धर्मो रचतात्मा । तस्य भावस्तत्वं तस्मात् । हितमुपदिशतीति कर्तरि ण्वुल। तस्य भावस्तत्वं तस्मात् । तद्धि काव्यं वि शास्त्राणि विद्या अनुधावति अनुसर. ति। शास्त्रपूर्वकत्वात्काव्यानामित्युक्तेः । अनुधावन्तीति बहुवचनान्तोऽपपाठः । एतादृशपाठे शास्त्राणि काव्यसमुलरन्तीत्यनेन काव्यपूर्वकत्वं शास्त्राणामायाति तत्र युच्यागमविरोधः स्वोक्तिविरोधश्च । केचिदृष्टादश प्राहुः विद्यास्थानानि तनिर्दिशति- *वार्त्तति । वृत्ति विका यस्यामस्तीति ( प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तिभ्यो णः इति णस्तत. टाप् ) वार्ता कृषिगोरक्षवाणिज्याकुलीदरूपा। काम्यतेऽसौ ( कर्मणि धन् ) कोमस्तस्य सूत्रणात् सूत्रम् । शिल्प कलादिकं कर्म । तस्य शास्त्रम् । इकारमध्यपाठे शिल्पिनां शास्त्रं शिल्पमेव । दण्डः आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षमेसाधनः । तस्य- नीतिः नयः, अर्थात् तदुपदेशक शास्त्रम् । इत्यादीनि चत्वारि विद्यास्थानानि । वेदत- दंगादिभिः सह सम्भूयेत्यर्थः। विद्यास्थानान्यष्टादश इत्यपरे जगदुरिति शेषः । २ का० मी० ·काव्यमीमांसा स्थानानि" इत्यपरे। आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः । “दण्ड- नीतिरेका विद्या" इत्यौशनसा दण्डभयाद्धि कृत्स्नो लोकः स्वेषु स्वेषुकर्मख वतिष्ठते । “वार्ता दण्डनीतिद्वै विद्य" इति वाहस्पत्याः । वृत्तिविनयग्रहणं च स्थितिहेतुर्लोकयात्रायाः । "त्रयीवा दण्डनीतयस्तिस्रो विद्याः” इति मानवाः । त्यो हि वा दण्डनीत्योरुपदेष्ट्री । “आन्वीक्षिकीत्रयीवा दण्ड- नीतयश्चतस्रो विद्याः” इति कौटल्यः । आन्वीक्षिम्या हि विवेचिता त्रयी वार्तादण्डनीत्योः प्रभवति । "पञ्चमी साहित्यविद्या” इति यायावरीयः । सा हि चतसणामपि विद्यानां निस्यन्दः । आभिर्द्धनार्थी यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । तत्र त्रयी व्याख्याता । द्विधा चान्वीक्षिकी पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम् । अर्हद्भदन्त- *आन्वीति-एषां स्वरूपं पूर्वमुक्तम् । परेषां विद्याविकल्पान्दर्शयति-दण्डेति ।* केवलं दण्डनीतिरका विद्येति औशनसाः शुक्रशिष्याः। कुतः। हिरेवार्थः । तद्या. देव सर्वा त्रिलोकी निजकर्मसु सावहिता प्रवर्तते । नत्वितरथा । अत एवाहुः । दण्डः सुप्तेषु जागति। सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिः क्वचित् । दण्डस्य हि भयात्कृत्स्नं जद् भोगाय कल्पते । इति । बृहस्पतिशिष्याणां मतमाह-वार्तादण्डेत्यादि । कुतः विनयमूलो दण्डः लोकानां- योगक्षेमावहः । इति भावः । मनुशिष्याणां मतं व्याकरोति--त्रयीति । त्रय्या उपयोग माह * त्रयीति * कौटल्यमतमवतारयति * आन्वीति * कुटलो नाम कश्चिदपिस्तस्य गोत्रापत्यं यञ् कौटल्य इति । इकारघटितस्तु कुञ्चितत्त्वार्थकः । यथाचोक्तं नानार्थार्णवे अथ स्यात् कुटलो गोत्रकृषौ पुंसि नप् पुनः । विद्यादाभरणेऽथ त्रिः कुटिलं कुञ्चिते भवेत् । इति । आन्वीक्षिक्यति । वातांदण्डनीत्योपदेशे प्रभवति। एवं प्रसंगात् साहित्यस्यापि चतुर्विद्यातिरिक्तत्वमुपदिशति । * पंचेति * साहित्यविद्या हि आन्वीक्षिक्यादिचत- सूणामपि विद्यानां निस्यन्दः सारः । कथमिमा विद्या इति शंकामपमुदन निर्वचनभङ्ग्या तत्वमास्थापयति---आभिरिति* । विद्यात्वं धर्माद्यर्थवेदनकरणत्वम् । तत्पंचस्वपि समानम् । त्रयीव्याख्यानमुपसंहरति । *तत्रेति:--व्याख्याताः स्वरूपेण निर्दिष्टाः । एवं त्रयीं व्याख्यायान्वीक्षिकां निरूपयति--द्विधेति पूर्वोत्तरयोर्द्वन्द्वः। ततः कर्मधारयः । एवं द्वन्द्वान्ते श्रयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते । इत्यनुसारात् । पूर्वपक्षण, उत्तरपक्षेणेथः । तत्र पूर्व पूर्वपक्षं दर्शयति--*अति । अहंद्भदन्ताभ्यां निर्मिते दर्शने। मध्य पदलोपी समासः। लोकेष्वायतं विस्तीर्णमिवेति । चार्वा.

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । १९ दर्शने लोकायतं च पूर्व: पक्षः । साङ्खयं न्यायवैशेषिको चोत्तरः । त इमे षट् तर्काः । तत्र च तिस्रः कथा भवन्ति वादो, जल्पो, वितण्डा च । मध्य- स्थयोस्तत्त्वावबोधाय वस्तुतमपरामर्शो वादः । विजिगीषो: स्वपक्षसिद्धये छलजातिनिग्रहादिपरिग्रहो जल्पः । स्वपक्षस्यापरिग्रहित्री परपक्षस्य दूषयित्री वितण्डा । कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता । आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तत्त्य नीतिदण्डनीतिः । तस्यामायत्ता लोकयात्रेति शास्त्राणि । सामान्यलक्षणं चैषाम्- कादिसम्मतं तर्कशाखम् । चः समुच्चये । उत्तरपक्षमाह---*सांख्येति । सम्यक् ख्यायते प्रकाश्यते वस्तुतत्वमनयेति संख्या सम्यक्ज्ञानम् । तया प्रकाशमानमात्म- तत्वं सांख्यं प्रकृतिपुरुषान्यताख्यातौ मोक्ष इति प्रतिपादकं कापिलं शास्त्रम् । नीयन्ते प्राप्यन्ते पदार्था अनेनासौ न्यायः । गौतममुनिप्रणीत शास्त्रम् । विशेषमधिकृत्य- कृतो ग्रन्थो वैशेषिकः कणभुप्रणीतं शास्त्रम् । न्यायश्च वैशेषिकश्च न्यायवैशेषिको संगृहोते----*त इम इति पूर्वोक्तपटतर्कविषय दर्शयति । तत्रेति । तत्र घटताणां मध्ये तिस्रः कथा नानावक्तृकपूर्वपक्षसिद्धान्तवद्वाक्यसंदर्भा भवन्ति । ताश्च वादेत्यादिकाः। वादादीनां स्वरूपं कथयति-मध्यस्थेति। मध्यस्थयोर्वादि- प्रतिवादिशास्त्रार्थनिर्णतृत्वेन मव्यगतयोः। परामर्शा निश्चयः । विजिगिषो जये. षिणोः स्वमतस्थापनाय छलस्य, जातेः, निग्रहस्य, आदिशब्दात्स्थानस्य परिग्रहः । स्वीकरणं यत्रासौ जल्पः । अपरिग्रहित्री अस्थापयित्री छलादिभिरन्यमतविदूषिका वितण्ड्यते विहन्यते परपक्षोऽनयासौ वितण्डा स्वपक्षास्थापना परपक्षव्युदास इति- यावत् । इदमासा तत्वम् जल्पवितण्डे तु विजगिपोः शक्तिपरीक्षामात्रफले । वादस्तु- वीतरागयोरपि गुरूशिष्ययोर्वा तत्वनिरूपणफलः इति । वार्तादीनां स्वरूप निदिशति *कृपातिक । कृषिः क्षेत्रवीजवापारिकमापदेशकं शास्त्रं पाराशरम् । तथा चोक्तम् । फलत्यवेक्षिता स्वर्ण दैन्यं सैषानवेक्षिता। कृषिः कृषिपुराणन इत्युवाच पराशरः । इति । पशुपाल्यं गवाचादिक्षाप्रकारोपदेशकं शास्त्रम् । गौतमशालिहोत्रादिप्रणीतम् । अनयोरितरेतरयोगहन्दः । वणिज्या क्रयमिक्रयव्यवहारः। तत्तन्नं विदेहराजप्रगीत- मिति बोध्यम् । योगेति । अलभ्यलाभो योगः । लब्धसंरक्षण क्षेमः । तयोः साधनः सिद्धिकर्ता । तस्यां दण्डनीत्यामायत्ता अधीना लोकराना लोकव्यवहारः। इत्येवं रूपाणि शास्त्राणि वर्तन्ते इति भावः । एषां शाखाणां सान्यलक्षणं साधारणलक्ष- णमपि यथा-- ·काव्यमीमांसा Compu "सरितामिव प्रवाहास्तुच्छाः प्रथमं यथोत्तरं विपुलाः । ये शास्त्रसमारम्भा भवन्ति लोकस्य ते वन्द्याः।।" सूत्रादिभिश्चैषां प्रणयनम् । तत्र सूत्रणात् सूत्रम् । यदाहुः-- "अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् । अस्तोभमनवद्यञ्च सूत्रं सूत्रतो विदुः ॥" सूत्राणां सकलसारविवरणं वृत्तिः । सूत्रवृत्तिविवेचनं पद्धतिः । आक्षिप्य भापणाझाष्यम् । अन्तर्भाष्यं समीक्षा । अवान्तरार्थविच्छेदश्च सा। यथास- । *सरितामिति । सरितां नदीनां प्रवाहा जलस्रोतांसीव पूर्व प्रथम निझरनिर्ग- मनावसरे । पक्षान्तर आरम्भे तुच्छा हस्वाः सूत्ररूपेण स्थितत्वात्संक्षिप्ताः यथो. त्तरमुत्तरोत्तरं विपुला दीर्घा व्याख्याभाष्योदाहरणैर्विस्तृता ये शास्त्राणां समारम्भा उपक्रमा भवन्ति वर्तन्ते, ते लोकस्य जनस्य वन्द्या वन्दनीयाः। यथा सरिता प्रवाहा निझरनिर्गमनावसरेऽल्पाः स्थलविशेषं प्राप्य महान्तश्च भवन्ति, तथैव शास्त्रसमा. रम्भा अपि संक्षिला विस्तृताश्च भवन्तीति भावः । पूर्वमुक्तं शास्त्रसमारम्भाः प्रथमं लववस्ततो विपुलाः, तत्कथं लघुत्वविपुलत्व इत्यभिप्रायवानाह--सूत्रादिभिरिति । एषां शास्त्राणां प्रणयनं रचना सूत्रादिभिरादि शब्दाद्भाष्यवार्तिकवृत्तिप्रभृतिभिः भवतीतिशेपः । अयं भावः । सूत्रादिभिः सूक्ष्मता व्याख्यामाध्यादिभिः वैपुल्यं शास्त्राणां प्रणयने भवतीति । किंतत्सूत्रादिकमिति प्रसंगाच्छिष्यजिज्ञासायामुत्तरयति--तत्रेति । सूत्रादीनां मध्ये सूत्रणात्पदार्थस्थवेष्टनात् सूत्रम् ( सूत्र वेटने इति अच् ) यथावेष्टने स्थितं वस्तु अविश्रखलं सत् संकुचितं सुरक्षितं तथा कीटादिकृतविकृतिशंकारहितं च भवति तथैतदपि सूत्रं अस्तोभमल्पाक्षरमसंदिग्धमनवयं वर्तते । यदाहरग्निपुराणे व्यासपादाः। *अल्पेति । अल्पाक्षरम् , असन्दिग्धम्, बहूनानपि लक्ष्याणां साधुत्वबोधनात् सारवत् , क्वचिदनुवृत्या क्वविच्चापकर्षणात्पूर्वत्र परत्र चानुग्राहकत्वाद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभ निरर्थकशइशून्यम्, अत एवानवद्यम्, एवंम्भूतं सूत्रं सूत्रकृतो विदुः । *आक्षिप्येति । लक्ष्यानुरोधानवनियमनिर्माणमन्यथा स्थितस्य खण्डन व्याख्यानान्तरं चाक्षेपः । तं कृत्वा । समीक्षा भाष्यमध्ये भवति। किंतस्याः स्व. रूपमित्याकांक्षायामाह--*अवान्तरेति । सा च समीक्षा च अवान्तरस्य प्रधानान्त:- पातिनोऽर्थस्य विशेषेण (छेदनं छेदः) छेदने कल्पनम्, “छेदनं कर्त्तने भेदे कल्पने वर्द्धनेऽपिच" इति हेमचन्द्रः । भाष्यमध्येऽवान्तरार्थविशिष्टकल्पनं समीक्षा, इति निष्कर्षः। यथास्थितपाठेयमर्थः । परन्त्वत्रत्यः पाठो विच्छिन्न इव प्रतिभाति ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २१ म्भवमर्थस्य टीकनं टीका । विषमपदभन्जिका पञ्जिका । अर्थप्रदर्शनकारिका. कारिका । उक्तानुक्तदुरुक्तचिन्ता वात्तिकमिति शास्त्रभेदाः । "भवति प्रथयन्नर्थ लीनं समभिप्लुतं स्फुटीकुर्वन् । अल्पमनल्पं रचयन्ननल्पसल्पं च शास्त्रकविः ।।" शास्सैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणम् । अध्यायादयस्त्ववान्तरविच्छेदाः कृति- नाश्चर्यम् । बहुकालात्यये दृढानामपि जीर्णता सम्पद्यते का कथा तालपत्राणां कर- स्पर्शेऽपि मर्मरितानाम् । एवमत्र पाठो भवेत् । यथा अवान्तरार्थविच्छेदश्चूर्णिः । तथाच चूर्णिः महाभाष्यम् । चू यति खण्डयति निखिलपण्डितानां तर्कमिति "घृणि- पृश्निपाणिचूर्णिभूर्णि" ! इत्युणादिसूत्रेण निपात्यते । चूर्णिः पातञ्जलं व्याकरणं महाभाष्यम्, इतिलिंगादिसेग्रहटी कायां भरतः । चूर्णि भाष्यं करोतीति चूर्णिकृत् भाष्यकारः गोनदीयः पतञ्जलिः इति त्रिकाण्डशेषः । इत्थं च सामान्यविशेषाभ्यां भाष्यलक्षणं निरुक्तमिति पूर्वापरमबिरुद्धम् । टीकनमिति । टोकेरीत्यर्थत्वाहीकन बोध- नम् । विधमेति । विषमाणि दुरुहाणि पदानि भनक्ति, इति पंजिका । पच्यन्ते व्यक्तीक्रियन्तेऽर्था अन्येति । पृषादरादित्वात्साधु । उक्ततिर । उक्ताश्चानुक्तान दुरुक्ताश्चेति, उक्तानुक्तदुरुक्तास्ने पां चिन्तन चिन्ता बार्तिकम् । एवमुपदर्शितस्वरूपाणि शास्त्राणि कवनविषयभूततयाश्रित्य काव्यमार्ग विहरति स शास्त्रकविर्भवतीत्यभिप्रायेणाह । *भवतीति । लीनं प्रच्छन्नमर्थ प्रथयन् विशदयन् समभिप्लुतमाकीणं सङ्गतिरहितमिव ज्ञायमानमस्फुटमिति यावत् स्फुटीकुर्वन् स्पष्ट कुर्वन् अनल् सविस्तर वस्तु ( यथाप्रयोजनम् ) अल्पं रवयन् निर्मिमाणः, अल्पं च संक्षिप्तं च वस्तु ( यथाप्रयोजनम् ) अनल्पं सविस्तरं रचयन् निर्मिसाणः शासकविर्भ. वति । तमुपाधि लभत इति भावः । अथ शास्त्राणि प्रदर्य शास्त्रशदेशान् निरूपयति-शारोति । शास्त्रस्यैकदेशः शास्त्रैकदेशः । तस्य प्रक्रिया प्रस्तावोऽधिकारो वा । अध्यायेति-अवान्तरे मध्ये विच्छेदा विरामाः । एतत्स्वरूपा अध्याया इत्यर्थः । त आदिभूता येषां ते अध्याया. दयो ग्रन्थसन्धिप्रभृतयः । आदिशब्दात् सर्गादयोपि ग्राह्माः, तथाच संग्रहश्लोकः । सर्गो वर्गपरिच्छेदोधाताध्यायाधुसंग्रहाः । उच्छ्वासः परिवर्तश्च पटलः काण्डमेव च स्थानं प्रकरणं चैव पर्वाल्लासालिकानि च स्कन्धश्च स्तवकोद्योती पादोऽमी अन्य संधयः । इति । स्वतन्त्रतया यदृच्छया प्रणीता निर्मिता इत्यतोऽपरिसंख्यातुं योग्या गणायितु. मशक्याः, अनाख्येया आख्यातुं दुःशकाः। । - ·काव्यमीमांसा भिः स्वतन्त्रतया प्रणीता इत्यपरिसङ्घचेया अनाख्येयाश्च । शब्दार्थयोर्यथावत्स- हभावेन विद्या साहित्यविद्या । उपविद्यास्तु चतुःषष्टिः । ताश्च कला इति विद- । ननु पञ्चमी साहित्यविद्येति प्रोक्तं किन्तु स्वरूपं न निर्दिष्टं तत्कि तस्याः स्वरूप- मिति जिज्ञासायामुत्तरयति-*शब्दार्थयोरिति । यथावत् सहभावेन सहृदयालादका- रिपरस्परसुभगसाम्येन स्थितयोः शब्दार्थयोविद्या शास्त्रं साहित्यविद्या अलङ्कारा- दिप्रतिपादकशास्त्रम् । ताश्चेति । ताश्चतुःषष्टिरुपविद्याः कलाः सन्तीतित्येवं विदग्धानां वादः । चतुःषष्टयुपविद्यानामेव कलात्वेन विद्वत्समाजे प्रसिद्धिरिति भावः । स विदग्धवादः काव्यस्य भक्त्या काव्यकर्तराजीव उपजीवनम् । कलानां पहुशो वर्णनीयत्वाम् । अयं भावः । यथा विद्या अवश्यशुपादेया एबमधीतिबोधाचरणप्रचार- गैरुपयोज्यास्तथैव कला अप्युपादेया उपयोज्याश्चेति विद्वत्समाजे प्रसिद्धिः । तथा प्रसिद्धचैव ता उपगृह्म अधीत्यादिभिरुपयुज्यन्ते स्थलविशेषमनुवर्यन्ते च । अन्यथाऽ ज्ञाने कलानां तत्तत्स्थलेपूपनिबन्धनमशक्यमसम्भवि च । इति । इदं तु बोध्यम् य. था कलास्तथा उपकला अपि वर्तन्ते । तत्र कलाश्चतुःषष्टिः । उपकलास्तु चतुःश- तम् । तत्र प्राधान्यत्केवलं कलानां निर्देशोऽस्माभिः क्रियते। अन्यान्तु आकरेन्यो- ज्ञातव्याः । विस्तरभीतैस्तु विरम्यते । यथा । नृत्तं गीतं तथा वाद्यमालेख्यं मणिभूमिका । दशनाद्यङ्गरागश्च माल्यगम्फविचित्रता ।। वेणुवीणादिकालापपाटवं शेखरक्रिया नेपथ्यं गन्धयुक्तिश्च कर्णपत्रक्रियाभिधाः ॥ विशेषभेद्यक्लुप्तिश्च नानाभूपणयोजनम् । इन्द्रजालं कौचिमारे सामुद्रं हस्तलाबत्रम् ॥ सूचीवानक्रिया सूत्रक्रिया सलिलवाद्यकन् । सूदशास्त्रपरिज्ञानं शारिकाशुकवादनम् ॥ रसवादो वास्तुविद्या तक्षण मेचिकोत्करः ! सजीवनिर्जीवद्यूतशास्त्रसम्पाद्यपाटवम् ॥ धोरणा मातृकायंत्रं मातृकाकाव्यलक्षणम् । आकर्षकक्रीडितं च निमित्तागमवेदनम् ॥ अग्न्यम्बुसेनादिस्तम्भो विषप्रतिविषागमः । पांचालीनृत्तकरणं तण्डुलादिबलिक्रिया ॥ प्रहेलिका दुर्वचकप्रतिमायादियोजनम् । मन्त्रवादपरिज्ञान विशीर्णाक्षरमुष्टिका ॥

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। ग्धवादः । स आजीवः काव्यस्य । तमोपनिषदिके वक्ष्यामः । इत्यनन्तोऽभियुक्तानामत्र संरम्भविस्तरः । त्यक्तो निपुणधीगम्यो ग्रन्थगौरवकारणात् ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रनिर्देशः ॥ सर्वाभिधानकोशोक्तिः परकायप्रवेशनम् । जयव्यायामचित्राप्तिः पत्रिकाचित्रकर्तनम् ॥ रत्नोत्पत्तिस्थानशास्त्रं दर्पणादिलिपिक्रिया। तिरस्करिण्याद्यावाप्तिः पुष्पशादकिकागमः ॥ हस्त्यचलक्षणज्ञानं तिग्वृदयवेदनम् । परेंगितपरिज्ञानं जलयानागमज्ञता ॥ परचेतःप्रवेशश्च चतुःपष्टिरिमाः कलाः । अन्या उपकलाः प्रोक्तास्तासां संख्या चतुःशतम् ॥ आभिरेव प्रपंचोयं वर्त्तते विजयी स्फुटम् ॥ इति । उपसंहरन्नाह--*इतीति । इत्येवमत्र लोकेऽभियुक्तानां पण्डितानाम् । संरम्भः कृतिः । तस्य विस्तरः । अनन्तो वर्तते । निगुणा कुशला धी येषां ते निपुणधियस्तेषां गम्यः, सूक्ष्ममतिसंवेद्यः कृतिविस्तरः, वैशयन निरूपणे ग्रन्थविस्ताराद्धेतो स्त्यक्तः । "व्यासः सत्यक्तो ग्रन्थभीरुप्रियामिति” पूर्व प्रतिज्ञातत्वाडुपेक्षितः । अयं भावः । ये कुशाग्रबुद्धयस्तैस्तु यन्त्र यस्योल्लेखस्तत एव तद्विषयो ज्ञास्यते । ये पुनर्बुद्धयस्तेषां कृते कैमर्थक एवोल्लखोपि, केवलं परतो ग्रन्थगौरवं पर्यवस्यति अतो यथाप्रयोजन संक्षिप्य पूर्व वर्णितो वर्णयिष्यते चेति । इति आहिताग्नि श्रीमधुसूदनशास्त्रियः कृतौ मधुसूदनीविवृत्तौ द्वितीयोऽध्यायः ।

·काव्यमीमांसा तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः३ एवं गुरुभ्यो गिरः पुण्याः पुराणीः शृणुमः स्म, यत्किल धिषणं शि- ध्याः कथाप्रसङ्गे पप्रच्छुः, कीदृशः पुनरसौ सारस्वतेयः काव्यपुरुषो वो गुरु: ? इति । स तान बृहताम्पतिरूचे । पुरा पुत्रीयन्ती सरस्वती तुषारगिरौ तपस्यामास । प्रीतेन मनसा तां विरिश्च: प्रोवाच पुत्रं ते स्तृजामि । अथैषा काव्य पुरुषं सुपुवे । सोऽभ्युत्थाय सपादोषग्रहं छन्दस्वती वाचमुदचीचरत् । ॥ श्रीः॥ चिरानुशीलनाद्यस्य मन्दाश्च गुरुतां गताः। साहित्यविद्यानुगतं वन्दे तं काव्यपूरुषम् । अथ पूर्वाध्याये शास्त्रकाव्यभेदेन वाङ्मयस्य द्वैविध्यमुपवर्ण्य शास्त्र तभेदा वोपदर्शिताः । इदानी काव्यनिरूपणं परिशेषात्प्राप्तम् । तत्र काव्यनिरूपणप्रसङ्ग सिंहावलोकनवत् “सारस्वतेयः काव्यपुरुष आसीत्" इत्युक्तं संस्मयं तस्य सरस्वत्या उत्पत्तिप्रकारमाख्यातुमुपक्रमते । *काव्येति । इयं प्रकरणसंगतिरपि दशिता। का. व्यपुरुषोत्पत्तिः, काव्यपुरुषस्य काव्यप्रवर्तकस्य काव्यरूपस्य वा पुरुषस्य उत्पत्तिर्जन्म, उपवयतेऽस्मिन्नध्याये । इति सूत्रार्थः । काव्यपुरुषस्योत्पतिविषयककथाप्रसङ्गं दर्शयति *एवमिति * एवमित्थं कदा- चित्कथाप्रसङ्गे पुण्याः पवित्राः। महापुरुषस्थावतारविशेषस्य जन्मप्रसङ्गिका इति पुण्यात्वनिर्देशो वाचाम् । पुराणीः प्राचीनाः। गिरो वाचः शणुमः स्माश्रीष्म । यत् यथा । किलेति ऐतिथे । धिषणं वृहस्पिति शिष्याः कथाप्रसङ्गे वार्तालापे यदा कदा- चिसादरं भवद्भिरूपवर्ण्यमानः सरस्वतीवरतनयो वो युष्माकमाचार्यो गुरुः काव्य. पुरुषः कीदृशो ऽस्ति । इति एवं पप्रच्छुः पृथ्वन्तः। एवं पृष्टः स वृहतां पति चिां पतिः, "बृहती वा तस्या एष पति " । इति छान्दोग्योपनिषत् । ऊचे जगाद । किमूच इत्याह-पुरेति । पुरा पूर्वस्मिन्काले पुत्रीयन्ती आत्मनः पुत्रमिच्छन्ती सरस्वती ( सरतीति सरो ज्ञानम् । तदास्यास्तीति सरस्वती ) ज्ञानाधिष्ठात्री देवी तुपारस्य गिरिस्तस्मिन् हिमाद्रौ तपस्यामास तपश्चकार । प्रीतेन तपसा प्रसन्नेन मनसा तां सरस्वती विरिञ्चो ब्रह्मा । (विरञ्च विरिञ्च विरञ्चि विरिञ्चि-इति चत्वारोऽपि ब्रह्मपर्याया इति शब्दानुशासने हेमचन्द्रः ) हेसरस्वति ? ते त्वयि पुत्रं ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । २५ “यदेतद्वाङ्मयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको ।।" तामाम्नायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससम्ममङ्कपर्यङ्के- नादाय तमुदलापयत् । "वत्स ! सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः ! वाङ्मयमात- रमपि मातरं मां विजयसे । प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति । त्वत्तः पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम् । त्वदुपज्ञ. मथातः छन्दस्वद्वचः प्रवर्त्यति । अहो श्लाघनीयोऽसि । शब्दार्थो ते शरीरं, सृजामि, ते भक्तया तुष्टोहं पुत्रकारणं बीजं निपिञ्चामि, गर्भमादधामीति भावः । अथ निषेकानन्तरमेषा पुत्रकामा सरस्वती काव्यपुरुषमेतन्नाम पुत्ररत्नं सुषुवे जन- यामास । स जातमात्र एव, अभ्युत्थायाभ्युत्थानं कृत्वा । पादयोरुपग्रहेण सहित चरणवन्दनपुरःसरम् । छन्दस्वतीं पद्यवद्धां वाचमुदचीचरत् अजीगदत् । उच्चारिताया वाचः स्वरूपं निर्दिशांत-यदेतदिति । * हे अम्ब ? मातः ? यदेत. त्पुरो दृश्यमानं विश्वमखिलं वाङ्मयं वाग्यास्ते स्वरूपं कर्तृ, अर्थमूर्त्या पदार्थस्वरूपेण विवर्त्तते समवायिकारणविलक्षणं कार्यमुत्पद्यते । सोस्मि विलक्षणकार्यख्योहम् । अस्मीति अहमर्थकं विभक्तिप्रतिरूपकमव्ययम् । काव्यपुमान् काव्यपुरुषः ताबको ( तबेमौ तवकममकावेकवचन इति तवकादेशस्तस्येदमित्यण ) त्वदीयौ पादौ चरणौ वन्देय नमस्येय प्रणत्यै तव पादयोः पतामाति भावः । आम्नायेषु वेदेषु पूर्व दृष्टाम् इदानों भापाविषयेऽपि छन्दोबद्धों तां वाणीपमु- लभ्य परिज्ञाय, देवी दिव्यस्वरूपा सरस्वती, सम्मदेन सहितं सानन्दम् । अङ्क उत्संग एव पर्यकस्तेन आदाय गृहीत्वोदलापयत् उपाललत् । “वत्स ! सछन्दस्काया पद्य- रूपाया गिरः प्रणेतः ? वाङ्मयमातरपि वाङ्मयजननीमपि। मातरं स्वजननी मां पराभवसि मदपक्षेया उत्कर्ष लभस इति भावः । अत्यन्तप्रशस्तमिदं आभा. णकमुदाहरन्ति यदुत पुत्रात् “पुन्नास्नोनरकात्त्रायते ऽसौ पुत्रः तस्मात् सूनारपक्षेया अपकर्षः परामवः द्विती पुत्रस्य जन्म । पुत्रस्यात्कर्षे द्वितीयपुत्रोपलब्धिरिति भावः । इत्युदलापयदिति पूर्वेण सम्बन्धः । एवमुल्लाप्य तस्मा आशीर्वदति-त्वत्त इति । त्वत्तो युष्मत् पूर्व प्रथमे विद्वांसो विचक्षणाः गद्य अनित्रद्धं काव्यं ददृशुः । न पा श्लोकं ददृशुरिति योगः। त्वदुपझं त्वया प्रथम ज्ञातम् । 'उपज्ञा ज्ञानमाद्यं स्यात्, इत्यमरः। उपज्ञोपक्रम तदाद्या चिख्यासायामिति समासः । इदै छन्दस्वचः । अथातः त्वदुत्तरं लोके, प्रवत्स्यति अहो इति सम्बोधने। अहो पुत्र ? श्लाघनीयोऽसि शब्दार्थों ते शरीरमस्तीति शेषः ।

·काव्यमीमांसा । संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहुः, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो भिन्नम्। समः प्रसन्नी मधुर उदार ओजस्वी चासि । उक्तिचणं ते वचो, रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्निकादिकं च वाकलिः, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलङ्कुवन्ति । भविष्यतोऽर्थस्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति ।। गीर्वाणी ते मुखम् । प्राकृतं वाहुः । अपभ्रंशो जघनं सक्थि । पैशाचं पादौ । मिश्रमुरः । संस्कृतादिमिश्रान्ता इमाः सर्वा भाषाः काव्यपुरुषस्यांगप्रत्यङ्गानि । तदुक्तं । संस्कृतं प्राकृतं मिश्रं विकृतं भूतभाषितम् । काव्यस्याङ्गत्वमायान्ति भाषाश्चैताः पृथक् पृथक् । इति । त्वं यथावसर सम उदासीनेषु, प्रसन्नो मित्रेषु, मधुरः कथाप्रसङ्गेपु, उदारोऽर्थिषु ओजस्वी शन्नुषु चासि भविष्यसि । उक्तिचणं वक्रोक्तिरूपमिति यावत् ते वचः, ते वाक्यं वक्रोक्तिरलकार इति भावः । रस आत्मा अर्थात् आत्मस्थानीयः । छन्दांसि वृत्तानि रोमाणि रोमस्थानीयानि । प्रश्नोत्तरेति । प्रश्नोत्तरं च प्रवाहिकाचति प्रश्नो- त्तरप्रबलिके । प्रवलिका प्रहेलिका इत्यमरः । इमे शब्दालंकृती । तदुक्तम् । चित्रबक्रोक्त्यनुमासगूढश्लेषप्रहेलिकाः । प्रश्नोत्तरं च यमकमष्टालंकृतम्रो ध्वनौ । इति । ध्वनतीति व्युत्पत्या ध्वनौ शब्दे । तत्र प्रश्नोत्तर वहिरन्तभेदेन द्विविधम् । इदमेव वहिरोपिकान्तलापिकाभ्यां व्यवहियते । उदाहरणं सुभाषितेपु विततं तत्र दृष्टा- व्यम् । प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः । सा च पोढा । तदुक्तम् । प्रहेलिका सकृत्प्रश्नः सा च पोढा च्युताक्षुरा । दत्ताक्षरोभयं मुष्टिविद्रुमत्यर्थवत्यपि ॥ इति । कैश्चितु प्रहेलिकानां पोडश भिदा दर्शिताः । दुष्टप्रहेलिकाश्च चतुर्दश । तदुक्तम् । एताः षोडश निदिष्टाः पूर्वाचाय: प्रहेलिकाः। दुष्टप्रहेलिकाश्चान्यास्तैरधीताश्चतुर्दश ॥ इति । उदाहरणे सुभाषितेषु विततं द्रष्टव्यम् । ते आदी यस्येति तत् । प्रश्नोत्तरप्रव- ह्निकादिकं वाचां केलिः वाक्कलिः । अनुप्रासश्चोपमाचेति, अनुप्रासोपमे । ते आदि येषां तेऽनुप्रासोपमादयोऽलंकारास्त्वामलङ्कुर्वन्ति, अल रिष्यन्ति । कंटककुण्डलस्थानीया भविष्यन्ति इति भावः । अत्र वर्तमानसायीप्ये वर्तमानवद्वेति भविष्यदथें वर्तमान प्रयोगः । नायं वृत्तान्त इदानीमेव प्रतीयते किन्तु भगवत्या श्रुत्या पूर्वमेव वचनभंग्या प्रतिपादित इति प्रस्तौति-*भविष्येति । भाविनं पदार्थजातमभिदधती श्रुतिरपि अलङ्कारा स्ते '.

·मधुसूदनी-विवृति-साहता । २७ ܩ , । । "चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो सानाविवेश ।।" "बथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टस्व” इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहायिणि गण्डौलतलतल्ले स्नातुमभ्रगङ्गां जगाम । तावञ्च कुशान् सभिधच समाहत्तु निःसृतो महामुनिरुशनाः परिवृत्ते पूषण्यु- प्रस्तावमारचयति । श्रुतिस्वरूपं दर्शयति । चत्वारीति अत्र गौणीलक्षणया उपमया चान्वयोपपत्तिः । तेनायमर्थः । चतुः संख्योपलक्षिता वृत्तयः प्रवृत्तयश्च क्रमश उभे शृंग इव । अयं भावः । शब्दार्थों शरीरमित्युक्तम् । तत्र यथा वेषभाषाचारैरयं गौडो मैथिलो दाक्षिणात्य आङ्गल इत्यापाततः शृङ्गग्राहितयानुसन्धीयते तथैव वृत्ति. प्रवृत्तिभ्यां काव्यगतः शब्दोर्थश्च । तथाहि । अभद्रेत्यनेन गौडमहिलारूपोर्थः, ताट- इकेत्यत्र महोदयमहेलारूपोथः परिचीयते । तादृग्वेषस्तासामेवेति । एवं समासवा- हुल्ये गौडीयः, तद्धितवाहुल्ये दाक्षिणात्यः । पाठोनुमीयते । यतो बल्लभसमासवृत्तयो गौडाः, प्रियतद्धिता दाक्षिणत्याः, इति स्वभावपरिस्थिते वक्ष्यमाणत्वात् । त्रयोऽस्य- पादाः । अभिधालक्षणाव्यञ्जनाशक्तयः पादा इव । यथा पादाः शरीरिणं सह कुर्वन्ति तथा शक्तयोऽपि पदजन्यपदार्थापस्थितौ सहकारिण्यः ! तदुक्तम् । “वृत्तिधीः सहका- रिणी" । इति । द्वे शीपें । द्वौ प्रकृतिप्रत्ययौ शिर इव । यथा अवयवेषु शिरः प्रधान तथा काव्यस्यापि तौ शब्दार्थशरीरकाव्यस्य तावत्र शीर्षे भवितुं शकुतः। सप्तहस्ता- सोऽस्य । आज्जतेरसुक् । नामाख्यातोपसर्गनिपातकर्मप्रववनीयगत्यव्ययानि सप्त हस्ता इव । तादृशकार्यकारित्वात् । त्रिधा बद्धः । माधुर्यादिगुणत्रयविशिष्टपदरचना- त्मिकाभिस्तिसभी रीतिभिः क्वचित्पद्यप्रकारेण कुत्र चिद्गद्यप्रकारेण कुहचिञ्च उभयथा बद्धो रचितः ( कव्यपुमान् ) यशः प्रभृतिकामान् वर्षतीति वृषभः । महो देव । महादेवः काव्याधिष्ठाता । मानाविवेश । मत्येषु प्रादुर्वभूव । यद्यपि श्रुत्यादिभिरयमों ज्ञातप्रायः, यदुन काव्यस्य तदिद्यायाश्च प्रवर्तनाथ कश्चन देवांशभूतो महापुरुषोऽवतरिष्यति। एवं च त्वं महापुरुषोऽसि । तथापि प्रग - ल्मस्य धृष्टस्य पुंसः कर्म चेष्टां संवृणु अवरुन्धि । वालोचितं वालस्वभावसुलभं चेष्टस्व । येन चिरान्निरपत्यत्वेन निर्विण्णाया मम निरतिशयितानन्दधारा प्रबहतु, इत्येवमेन- मुपदिश्य, अनोकहमाश्रयते तस्मिन् । भूरुहसमाश्रयणशीतल इत्यर्थः । गण्डशैलस्य च्युतस्थूलोपलस्य तलमेव तल्पं तस्मिन् । गण्डशैलास्तु च्युताः स्थूलोपला गिरेः, तल्पं शय्याद्वारेषु इति चामरः । निवेश्यशाययित्वा स्नातुं स्नानार्थं अभ्रगङ्गां आका- शगङ्गां जगाम । तावच्छब्दस्तदेत्यर्थकः इति शब्दार्थरत्नावली । यावत् सा स्नातुं गता तावच्च तदैव तस्मिन्नेव क्षणे कुशान्दर्भान् समिधश्च समाहर्त्तमाचिनोतुं वहिनिः ।

·२८ काव्यमीमांसा मोपप्लुतं तमद्राक्षोत् । कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन्स्वमाश्रमपदमने- पीत् । क्षणादाश्चत्तश्च स सारस्वतयस्तस्मै छन्दस्वती वाचं समचारयत् । अकस्माद्विरमापयन्स चाभ्युवाच । "या दुग्धाऽपि न दुग्धेव कविदोग्वृभिरन्वहं । हृदि नः सन्निधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ।।" इति तत्पूर्वकमध्येतणां च सुमेधस्त्वमादिदेश । ततः प्रभृति तनुशनसं सन्तः कविरित्याचक्षते । तदुपचाराच्च कवय इति लोकयात्रा! कविशब्दश्च कट । सृतो महामुनिस्शना शुक्रः । पूषणि सूयें परिवृत्ते उद्याचलात्किञ्चिद्दरते सति ऊष्मणा पण उपप्लुतमभितलं तमद्राक्षात् अपश्यत् ! दर्शनोत्तरे कस्यायमनायोडर. क्षितो बालः शिशुरित्येवं चिन्तयध्यायन्द स्वस्याश्रमस्तस्य पदं स्थान ( पद व्यय. सितत्राणस्थानलक्ष्माद्विवस्तुपु, इत्यमरः) अतैषीत् प्रापयत् । शैत्यादिप्रान्त्या क्षणात् मुहूत्तेनैवावस्तः सुखितः स सारस्वतयः ( स्त्रीभ्यो ढक् ) सरस्वत:पुनः । तस्मा उशनस छन्दस्वती वाणी समचारयत् समजिज्ञपत् । स गत्ययो घाना ज्ञानाथाः । इति सिद्धान्तात् । तस्मा आशीर्वादमदात् त्वामपि छन्दस्वामी उपति- वृतादिति भावः । चोऽप्यर्थे । सोपि तथोपदिष्टोपि विस्माएयजाश्चयं प्रापयन् , एक- रूमादित्युवाच । श्येति या सूक्तिधेनुः सूक्तिरूपिणी कामधेनुः कवय एव दोग्बार दोहदक्षाः तैरन्नई प्रत्यहं दुग्धापि न दुग्धेव । ईषदोत्र इव शब्दः । तेनेपदपि न दुग्धा इत्यर्थः । सासू- क्तिरूपिणी कामयनुः नोऽस्माकं हदि सन्निधत्ताम् । अस्माकं हृदयस्थले संचार कन्या, सकलापदार्थान् प्रसूताम् प्रादुर्भावयतादिति भावः । तत् छन्दस्वदचोदशनं पूर्व यस्य सुमेधस्त्वस्यादस्तत्पूर्वकं पूर्वोक्तच्छन्दस्वर- चोदर्शनपूर्वकमित्यर्थः । एतच्छन्दस्वचसः अव्वेतृणां पाठकाना मुमेधस्त्वं च धारणा वद्धीत्वंच । धारणावती मेधा इत्यमरः । अथवा चोप्यर्थः। ततोऽध्येतृणामपि समे वस्त्वम् , आदिदेश अनुशशास। यः पूर्वमेतत्पधमध्येष्यते स सुमेधाः सम्पत्स्यत इति भावः । उशनसि कविशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं दर्शयति *तत इति । ततः प्रभृति शोकोचा- रणादारभ्य सन्तो विद्वांसस्नमुशनसं शुक्र कविरित्याक्षते समाख्यान्ति । उपचारो लक्षणाः । लोकयात्रा लोकस्थितिः । तादृशच्छन्दस्वद्वचसो दर्शकेपु वर्णयितृयु च कवि- रिति व्यवहारात् लोकेऽपि कवयः कवय इति व्यवहरन्ति । इति भावः । तदुक्तम् । नानृषिः कविरित्युक्तमृषिश्च किल दर्शनात् । विचित्रभावधर्माशतत्वप्रख्या च दर्शनम् ॥ । . ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । । वर्ण इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम् । काव्यैकरूपत्वाञ्च सारस्वतेयेऽपि काव्यपुरुष इति भक्त्या प्रयुञ्जते । ततश्च विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपश्य- न्ती मध्येहृदयं चक्रन्द । प्रसङ्गागतश्च वाल्मीकिमुनिवृषा सप्रश्रयं तमुदन्त- मुदाहृत्य भगवत्यै भृगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत् । सापि प्रस्नुतपयोधरा पुत्राया- ऋपाली ददाना शिरसि च चुम्वन्ती स्वस्तिमता चेतला प्राचेतसायाऽपि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छन् । अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहत- सहचरीकं क्रौञ्चयुवानं करुणक्रेङ्कारया गिरा, क्रन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान श्लोकमुज्जगाद। स तत्वदर्शनादेव शास्त्रेषु पठितः कविः । दर्शनावर्णनाचाथ रूढा लोके कविश्रुतिः ॥ इति । प्रसङ्गागतं कविशब्दै निर्वक्तिकवीति । कवीतिशब्दः कव वणे, इति काव्यं कर्म क्रिया यस्य तस्य धातोः रूपम् । तेन हि कवते सर्वे जानाति सर्व वर्णयति सर्व (सर्वतो ) गच्छति प्राप्नोति, इति कविः । नन्वेवं कवेः कर्म काव्यमिति पर्यवसन्नम् तथाच काव्यपुरुष इत्यत्र कः समासो- भ्युपेयताम् काव्यस्य पुरुष उत काव्याधिष्ठाता पुरुषः इति संदिहानमुत्तरयति- *काव्येति-काव्यैकरूपत्वात् काव्याभिन्नत्वात् सरस्वतीपुत्रेपि काव्यपुरुष इति भक्त्या भज्यते सेव्यते मुख्यार्थीनयेति भक्तिलक्षणा । तया प्रयुञ्जते व्यपदिशन्ति । एवं प्रसक्तानुप्रसक्तं प्रदर्य पूर्वानुस्यूतं व्याघुटय दर्शयति । *तत इति । ततोऽ. अगङ्गास्नानात् विनिवृत्ता प्रत्यावृत्ता। तत्र अनोकहायिणि गण्डे शैलतलतल्पे ! *मध्येति । हृदयस्यमध्ये । पारे मध्ये षष्ट्या वेति समासः । प्रसङ्गोति--किमितिकारणाद्ध तोः समागतः । मुनीति । मुनिषा मुनीन्द्रः इन्द्रो मरुत्वान्नघवा वासको वृत्रहा वृषा इत्यमरः। वाल्मीकिरिति । बल्मी. कप्रभवः। प्रश्रयेण सहितं सविनयन् । तप्प्रौशनसमुदन्न वृत्तमुदाहृत्य कथयि. त्वा भगवत्यै सरस्वत्यै मृगुस्सुतेः भार्गवस्योशनसः, उशना भार्गवः कविः, इत्यमरः । आश्रमस्य बसलेः पदं स्थानमदर्शयत् दर्शयामास सापि श्रुतपुत्रवृत्तान्ताऽपि प्रस्तुतौ स्नेहात्प्रस्कन्नौ पयोधरौ स्तनौ यस्याः सा पुत्राय काव्यपुरुषाय । अस्य पाली इच अङ्कपाली तास् । आलिंगनं ददाना कुर्वती शिरसि च सूनि च चुम्वन्ती आबान्ती ! स्वस्तिमता कल्याणयुक्तेन चेतसा हृदयेन प्राचेतसायापि वाल्सीकये महर्षये निभृतमे - कान्ते । छन्दांसि छन्दस्वन्ति वांसि वाक्यानि प्रायच्छत् अदात् । दत्वा तया देव्यानुप्रेषितो विसर्जितश्च । स ऋषिः निपादेन व्याधेन निहिता सहचरी यस्यासौ निषादनिहितसचरीकः । शेषे विभाषेति कप् । तम् । क्रौंचयुवान क्रौञ्चतरुण करुणो ·३० काव्यमीमांसा "मा निषाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपि श्लोकाय वरमदात् , यदुतान्यदनधीयानो यः प्रथममेनमध्येष्यते स सारस्वतः कविः संपत्स्यत इति । स तु महामुनिः दीनः कारः क्रोशनं यस्याः सा तया करुणक्रेकारया वाण्या क्रन्दन्तं रुदन्तमु- दीक्ष्य दयाहृदयतया शोकवान् श्लोकं पद्यम् । पद्ये यशसि च श्लोकः इत्यमरः । उजगाद प्रोच्चचार ।-मानिषादेति--इदं रामाणार्य पद्यम् । नारदात्स्वगुणश्रवणानन्तरं सुनेः स्ववर्णनेच्छां ज्ञात्वा स्वचरित्रस्य च करुणरस. मयत्वेन तत्प्रधानकाव्येऽतिकरुणचित्तस्यैवाधिकारात् ऋषेः करुणचित्तत्वजिज्ञासयेव पूर्व भृगुदत्तशापस्य पुनरुक्तत्वकरणेन दार्यसम्पादनाय मुनेरीक्षणाय च भगवान् राम एव निषादरूपेण पश्यतो मुनेः पुरत्तस्तमनादृत्य क्रौञ्च रक्षा विशेएं जवान । ततस्तदिच्छावशादन्तर्यामितया तथा प्रेरणाच्च यदयं कामोपहितपक्षिणमवधीत तदेष महानधर्माऽनेन कृत इति संजातकरुणत्वात् परिपूर्णकुम्भोच्छलनवञ्चित्तवृत्ते स्तस्य शोक एवाकृतकतया इव आवेशवशात् समुचितछन्दोवृत्तादिनियन्त्रितश्लोकरूपता प्रातः । हे निषाद ? यद्यस्मात्त्वं कामेन मोहितं मुग्धं कौञ्चयोमिथुनं तस्मात् मिथुनी- भूतान् कौञ्चयुगात् विभक्तमेक पुरुष कौञ्चमवधीहंतवान् । तस्मात्त्वमपि शाश्वती नि- रन्तराः समा वर्षाणि आयुः शेषभूतानि वर्षाणि यावत् । प्रतिष्ठां स्वस्तीसाहित्येन स्थि. तिम् । इह लोके मागमः माप्नुहि । अगम इत्यत्र माङयोगेप्यडागमस्त्वापः । अर्थ भावः । सहचरविरहकौञ्च्याक्रन्दश्रवणशाकाप्लुतो मुनी रुपा यदेकमवधीरता यथा त्व. यायं स्त्रीविरहितः कृतः सा च नायकहीना कृता तथा त्वमपि प्रियया स्वभार्यया हानो भव साच त्वया हीना भवतु इति शशाप। ततःलोकोक्तरुत्तरं दिव्या दृष्टियस्याः सा देवी तस्मै वाल्मीकिसुखोद्गतःलो- काय । यः कोपि द्विजः । यदुत यदि अन्यत् किमपि वर्णान्तरम् । अनधीयानोऽपठन् । एनं श्लोकं प्रथमं प्रागध्ये ध्यते तहि स सा स्वतः सरस्वतीप्राप्तवरप्रसादः कविः सम्पत्स्यते काव्यकर्ता भविष्यति, इत्येवं वरमाशिषमदात्। अथ श्लोकप्रभावं दर्शयति । *सत्विति* स तादृश श्लोकोद्गाता महामुनि वाल्मीकिः प्रवृत्तं वचनं यस्यासौ पद्यनिर्माणविषये प्रवृद्धभारतोकः सन् रामायण- मितिहासमिवृत्तं समभत् अग्रन्थीत् । श्लोकं प्रथममधीतेऽसौ श्लोकप्रथमाध्यायी द्वैपायनो व्यासोपि। तुरप्यर्थे । तस्य श्लोकप्रथमाध्ययनस्य प्रभावेणानुभावेन शतं सहस्त्राणां यस्यां सा शतसाहस्री ताम् , एकलक्षसंख्यापरिच्छिन्नां संहितां भारत समदृभत् इति पूर्वेण सम्वन्धः ।

·सजा- मधुसूदनी-विवृति- सहिता । ३१ प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहासं समभत् ; द्वैपायनस्तु श्लोकप्रथमाध्यायी त- प्रभावेन शतसाहस्री संहिता भारतम् । एकदा तु ब्रह्मर्षिवृन्दारकयोः श्रुतिविवादे दाक्षिण्यवान्देवः स्वयम्भूस्ता. मिमां निर्णेत्रीमुद्दिदेश । उपश्रुतवृत्तान्तश्च मातरं व्रजन्तीं सोऽनुवब्राज। वत्स!परमेष्ठिनाऽननुमतस्य ते न ब्रह्मलोकयात्रा निःश्रेयसायेत्यभिदधाना हठान्न्यवर्तयदेनमात्मना तु प्रववृते । ततः स काव्यपुरुषो रुषा निश्चक्राम। प्रियं मित्रमस्य च कुमारः साक्रन्दं रुदन्नभ्यधीयत गौर्या तात ! तूष्णी- मास्स्व साऽहसेषा निषेधामीति निगदन्ती समचिन्तयत् । प्रायः प्राणभृतां प्रेमाणमन्तरेण नान्यद्वन्धनमस्ति, तदेतस्य वशीकरणं कामपि स्त्रियं मीति विचिन्तयन्ती साहित्यविद्यावधूमुदपायदादिशचनामेप ते रुषा अनन्तरित वृत्तं व्याकुटय दर्शयिष्यमाणः साहित्यविद्यावधूकाव्यपुरुषयोरुद्वाह बोज प्रस्तौति एकदेति । एकदा कदाचित्तु ब्रह्मपिश्च वृन्दारकश्चेति ब्रह्मर्षिवृन्दारको तयोः श्रुतौ वेदविषये विवादे कलहे प्रवृत्तो दाक्षिण्यवान् चतुरो देवः स्वयम्भूर्ब्रह्मा तामिमां सरस्वती निर्णैत्रीमुदिदेश माध्यस्थ्य सम्पादयितुं सन्दिदेश। उप श्रुतो वृत्तान्तोऽनेनासौ श्रुतवार्तः सोपि । चोऽप्पथें । व्रजन्ती ब्रह्मलोके गच्छन्तों मातरं जननीमनुवाजानुजगाम । अनु गच्छन्तमेनं हे वत्स ! ब्रह्मणाऽननुमोदितस्य ते ब्र- झलोकयात्रा तल्लोकगमन न निःश्रेयसाय कल्याणाय, इत्येवमभिवदन्ती हठान्न्य. वर्तयन्न्यवारयत् । किन्तु स्वयं प्रववृते जगाम । ततः निवर्तय्यममनात् स काव्यपु. रुपो रुपा क्रोधेन निश्चक्राम निर्जगाम । एवं गते तस्मिन् अस्यु काव्यपुरुपस्य प्रियं मिन्नं सुहृद् कुमारः कार्तिकेयः साक्रन्दं सफूत्कार रुदन् गौर्या पार्वत्याऽस्मघाय- तागादि। तात ! प्रियपुत्र ! तूष्णीं जोषमारुव निष्ठ साहमेपा इदानीमेवाहं निवा- स्थानीत्येवं निगदन्ती त्रुटती समचिन्त यत् , अध्यासीत् । चिन्तितं प्रकाश- यति--प्राय इति । प्रायः प्राणभृतां सजीवानां प्रेमाणमन्तरण स्नेहं विना नान्यद्वन्ध- नमवरोधकमस्ति । अयमेवार्थी भणयन्तरेणोक्तमन्यत्र--यथा बन्धनानि खलु सन्ति बहूनि प्रेमरज्जुकृतवन्धनमन्यत् । दारुमेदनिपुणोऽपि पडेहि निष्क्रियो भवति पंकजकोशे । इति । तदिति--तंत्तस्मादेतस्य काव्यपुरुषस्य वशीकरणं कामपि विलक्षणसौन्दर्यशा- लिनी स्त्रियं रमणीं सृजामित्येवं ध्यायन्ती। साहित्यविद्या शब्दार्थयोः सहभावेन विद्या सैव वरिति साहित्यविद्यावधूः । तामुदपादयत् असृजत् ! एनां वधूमादिशदाज्ञपयञ्च । किमादिशदित्याह--एप त इति--एप गच्छन्नयं ते धर्मपतिः, त्या पुरोऽये प्रति- टते तत्तस्मादेनमनुवर्तस्व, निवर्तय च । हन्त हे भवन्तो ? मुनयः ? यूयमपि एतयो ।

·३२ काव्यमीमांसा ! धर्मपतिः पुर: प्रतिष्ठते तदनुवर्तस्वैनं निवर्तय च । भान्तोऽपि हन्त! मुनयः ! काव्यविद्यास्नातकाचरितमेतयोः स्तुध्वमेतद्धि वः काव्यसर्वस्वं भवि- ध्यतीत्यभिधाय भगवती भवानी जोषमासिष्ट । तेऽपि तथा कुत्तमवतस्थिरे । अथ सर्वे प्रथमं प्राची दिशं शिश्रियुयंत्राङ्गवङ्गसुझब्रह्मपुण्डाद्या जनपदा: तत्राऽभियुञ्जाना तमोमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट, स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरन्व क्रियत । सा प्रवृत्तिरौडमागधी । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः- "आन्द्रचन्दनकुचापितसूत्रहारः सीमन्तचुम्बिसिचयः स्फुटबाहुमूलः । दूर्वाप्रकाण्डरुचिरास्वगुरूपभोगाद्गौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्तु वेषः॥" र्वधूबरयोश्चरितं स्तुध्वम् नुवथ । एतत्स्तवनं वो युष्माकं काव्यसर्वस्वं भविष्यति- इत्येवमभिधाय भवानी पार्वती जोपम् तूष्णोमासिष्ट तस्थौ । ते मुनयो वधूश्व सर्वे तथा कर्तुमनुगन्तुं निवर्तयितुं स्तोतु च अवतस्थिरे व्यवसिष्यिरे । भगवान् काव्यपुरुषो रुष्टः सन् चतुर्पु दिक्षु बभ्राम, तमनुप्रसादयितुं वधुर्मुनयश्च जग्मुः । तत्र वधूवराभ्यां ब्राह्मणवसिष्टन्यायेन विभिन्नाभ्यां काव्यसाहित्याभ्याम् यन्न यत्र देशे यो यो वेषः सेव्यते स्म तत्रत्यानां स्त्रीपुरुपाणां स स वेपः समजनि । तदेव वेषप्रवर्त्तनं प्रवृत्तिशब्दभाग् । यच्च तया नृत्तवाद्यविलासादिकमनुवृत्यते सैव वृत्तिः । या तेन तदनुरक्तनाननुरक्तेन च बारभंगी अनुशीलिता सैव रीतिः । एवं तयोश्चतुर्दिश्च वेषभाषादीनां मध्ये चतुष्प्रकारत्वात् वृत्तिप्रवृत्तीनां चातुर्विध्य रीतिनां पुनस्रत्रि. ध्यमेव । एषां लक्षणादिकमग्रे वक्ष्यते । तत्र कुत्र, कथं, का, प्रवृत्ति, वृत्तिः, रीतिः, समुत्पन्नेति तत्प्रकारो निर्दिश्यते दिगनुसारेण । तत्र पूर्व प्रांच्या दिश: *अथेति अथ भवान्या आज्ञानन्तरं सर्वे ते प्रथमं प्राक् प्राची दिशं शिश्रियुः श्रितवन्तः । यत्र प्राच्या अंगवंगसुझब्रह्मपुण्ड्रप्रभृतयो जनपदाः सन्तिः । तत्र तेषु जनपदेषु तं काव्यपुरुषमभियुञ्जाना अभियाक्तुमीहमाना औमेयी ( उमामा अपत्यमोमेयी--स्त्री- भ्यो ढक् । ढस्य एय् । टिड्ढाणनिति डोपि ) साहित्यविद्यावधूः यथेष्टं यदृच्छया यं वेप नेपथ्यमसेविष्ट । ल वेपः तत्रत्याभिः तदिग्भवाभिः स्त्रीभिरन्वक्रियत । सा प्रवृत्तिः पानुकरणम्, औड्रमागधी । तदुक्तम् । अङ्गवङ्गकलिङ्गाश्च वत्साश्चैवौड्रमागधाः इति । अन्येपिदेशाः प्राच्यां ये पुराणे संप्रकार्तिताः तेषु प्रयुज्यते त्वेपा प्रवृत्तिश्चौड्रमागधी इति । तां प्रवृत्ति मुनयोऽभितुष्टवु: ननुवुः । आदिति । आमत्या चन्दनं ययोरेवंभूतयोः कुचयोरपितो धारितः । सूत्रण ·मधुदसूनी-विकृति-सहिता । यहच्छयाऽपि चाहनेपथ्यः स सारस्वतेय आसीत् तद्वेषाश्च पुरुषा ब- भूवुः । साऽपि सैव प्रवृत्तिः । यदपरं नृत्तवाद्यादिकमेषा चक्रे सा भारती वृत्तिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्पयापि तया यद- ऽवशम्बदीकृतः समासवदनुप्रासवद्योगवृत्तिपरम्परातद्गर्भ ( वाक्यं ) जगाद सा गौडीया रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेग । वृत्तिरीतिस्वरूपं यथावसरं वक्ष्यामः। सूत्रं ग्रथनम् । सूत्र प्रथन इत्यस्मात् तदप्यास्तीति अशांघच् । सूत्रो ग्रथितो हारो यत्रासौ सान्द्रमलयजविलेपनधवलितस्तनमण्डलकलितललितपुष्पमाल्यः । सीमन्त केशवेशं "सीमन्तः केशवेशे स्यात्" इत्यमरः । चुम्बतीति, एवं भुतः लियोऽशुकं यत्रासौ केशवेशस्थितांशुकः । स्फुट बाह्वोर्मूलं यत्रासो दृश्यमानभुजयुगलमूलस्तत्रा. नाच्छादनात् । स्वयं गौरीवपि । अगुरुगः उपभोगो राजाहस्य निवेशः । अगुड़गहरा जाईम्, इति हैमः, निर्देश उपभोगः स्यात, इत्यमरः। तस्मात् अगरूपलेपात् । प्रशस्ता दूर्वा दूर्वाप्रकाण्डा तद्वत् रुचिरासु मनोहरासु श्यामासु गौडानामंगनासु, एष आदी. द्रेत्यादिना वर्ण्यमानो वेशो नेपथ्यचिरं बहुकालं चकास्तु शोभताम् । कुचयोः सान्द्रमलयजानुलेपेल कामताधिक्यं प्रकाश्यते । यतस्तापापनुत्तये शैत्यवस्तूपभोगो लोके दृश्यते । पौष्पदाम्ना सौन्दर्योपासकत्वं व्यज्यते । बाहुमूलस्य स्फुटतया कुचमा गावलोकनेनाकर्षकत्वं व्यज्यते। अगरूपलेपेन सर्वदा श्यामात्वमस्मासु प्रतीयतामि. त्याकांक्षा ध्वन्यते । श्यामा षोडशवार्षिकी इति । वेषस्य भावानाञ्च स्वाभाविकत्वानाकलनादवशंवद इत्युच्यते---*यहच्छयेतिर काव्यपुरुषानुकूलवेषाः पुरुषा अभूवन् । सापि पुरुषाणां व्यवहृतिरपि लैबोड्रमागधी प्रवृत्तिः । तदनुरञ्जनाय औमेयीकृता नृत्तवाधादयो भारती वृत्तिः । भरतेन तु भिन्न- रूपैवोक्ता-- या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या स्त्रीवर्जिता संस्कृतवाक्ययुक्ता। स्वनामयैर्भरतैः प्रयुक्ता सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः। इति । ताशवेषयाक्तिया यत्तु स्ववशेऽकृतः सन् समस्तमनुप्रासयुतम् । वृत्तेः शक्तः परम्प- रा अनादिप्रवाहो यस्यां सा वृत्तिपरम्परा रूढिः । स योगो गर्भ कुक्षौ यस्य स तद्गर्भः। योगश्च वृत्तिपरम्परा च तद्गर्भश्चेति योगवृत्तिपरम्परातद्गर्भाः। ते यस्मिन्वाक्ये तत्तथा । अभिधाप्रधान वाक्यं जगाद सा गौडीया रीतिः। तां रीति मुनयोऽभि तुष्टुवुरिति सर्वत्रानुसन्धेयम् । *यथावसर इति-अस्मिन्ने वाध्याये काव्यपुरुषभ्र- मणविश्रान्तौ । ३ का० मी० ·काव्यमीमांसा ततश्च स पञ्चालान्प्रत्युच्चचाल ! यत्र पाञ्चालशूरसेनहस्तिनापुरकाश्मीर- वाहीकवाहीकवावेयादयो जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमोमेयीति समानं पूर्वेण । सा पाञ्चालमध्यमा प्रवृत्तिः । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवु:- 'ताटङ्कवल्गनतरङ्गितगण्डलेखमानाभिलम्बिदरदोलिततारहारम् । आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितान्तरीयं वेषं नमस्यत महोदयसुन्दरीणाम् ॥" किञ्चिदाद्रमना यन्नेपथ्यः स सारस्वतेय आसीदिति समानं पूर्वेण । सा- -- इत्थं प्राचीदिशो भ्रमणं निरूप्योत्तरदिग्गमनमुपक्रते-*तत इति । ततः प्राचीदि. शो भ्रमणानन्तरं ल काव्यपुरुषः पञ्चालान् उत्तरदिग्भवान् देशान् प्रति उच्चचाल । यत्रो- शरदिशि पाबालप्रभृतयो जनपदाः । तत्र तं काव्यपुरुषमभियुनाना औमेयी साहि- त्यविद्यावधूः वं वेषमसेविष्ट स वेषस्तद्देशभवाभिःस्वीभिरन्वक्रियत इति सर्वत्रानुसन्धे- यम् । ला प्रवृत्तिः पांचालमध्यमा। तदुक्तं भरतेन-- पाञ्चाला शौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः । इति । हिमवत्संश्रिता ये तु गङ्गायाश्चोत्तर दिशम् ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाञ्चालमध्यमा । इति तां ते इति पूर्ववत्। *ताटङ्केति । ताटङ्कस्य कर्णभूषणस्य, "ताटङ्कः कर्णभूषणम्” इत्यमरः । वलनेन संचलनेन तरंगिता संजातोमिकेव गण्टुलेखा यस्मिन् तम् । आ नाभिं अभिव्याप्येति आमर्यादभिविध्योरिति समासः । नाभिपर्यन्तम् लम्वते इति ताच्छाल्ये णिनिः आनाभिलम्बी। स च दरं यथा तथा दोलितः ईषदोलायमानः तारः शुद्धः "मुक्ताशुद्धौ च तारः स्यात्" इत्यमरः । हारो यत्र तम् । श्रोणिश्व गुल्फश्चेति श्रोणि- गुल्फो । तौ क्रमश आरभ्य अभिव्याप्येति आश्रोणिगुल्फम् । गुलफोघुटिका। तद्ग्रन्थी धुटिके गुल्फो, इत्यमरः । अनाङ् उभयार्थकः । परिमण्डितमन्तरीयमधोवस्त्रं यस्मिन् तम् । अनोत्तरीयमित्यपपाठः । तस्योर्ववस्त्रत्वात् । अत्र चाधोवस्त्रस्यैव वर्ण- नीयत्वात्। नाभौ धृते च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी । अन्तरीय प्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः ॥ इति । इत्युक्तलक्षणमन्तरीयमेवात्रापेक्षितम् । एवंभृतम्। महोदयाः कान्यकुब्जाः। तेषां सुन्दरीणां रमणीनां वेषं नेपथ्यं नमस्यत । तरङ्गितेत्यनेन रोमाञ्चरूपसात्विकभावावि- भांवो व्यज्यते। तेन च कामासक्तिय॑ज्यते । हारस्य दरदोलनेन चाजल्यं व्यज्यते आश्रोणिगुल्फेति पदेन परिधानविन्यायसौन्दर्य प्रतीयते । किनिदीषत् आमना अनुरक्तः । यन्नेपथ्य इति समा पूर्वेण । सापीति समानं ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ऽपि वैति लगानं पूर्वेण ! यदीपन्नत्तगीतवाद्यविलासादिकमेषा दर्शयांव- भूव सा सास्वती वृत्तिः । आविद्धगतिमत्त्वात्सा चारभटी। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । तथाविधाकल्पयापि तया यदीषद्वशम्वदीकृत ईषदसमासं ईषदनुप्रासमुपचारगर्मञ्च ( बाक्यं ) जगाद सा पाञ्चाली रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । ततः सोऽवन्तीन्प्रत्युच्चाल । यत्राबन्तीवैदिशसुराष्ट्रमालवार्बुदभृगुकच्छा- दयोजनपदाः । तत्राऽभियुजाना तमोमेचीति समानं पूर्वेण । सा प्रवृत्ति- रावन्ती । पाञ्चालमध्यमादाक्षिणात्ययोरन्तरचारिणी हि सा। अतएव पूर्वेण । यदीपदिति । यत् ईचद् किंचित् नृत्तं गीतं वाद्यं दिलास आदियेषां तत् । कि. जिदीपत्पदाभ्यामनुरक्तिः प्रकाश्यते ! एषा साहित्यवधूः दर्शयामास सा सास्त्वती वृत्तिः । भरतेनास्याः स्वरूपमित्थमुक्तम्- या सात्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च । हत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः ॥ इति । सैषा सात्वती एव आविद्धा कुटिला गतिविद्यते यस्यां सा। तस्या मावस्त. स्मात् । आरभटी । आविद्धं कुटिलं भुग्न वेल्लितं वक्रमित्यपि, इत्यमरः । तथाचोक्त भरतेन। पाञ्चालमध्यमायान्तु सात्वत्यारमटी श्रिता। प्रयोगस्त्वल्पगातार्थ आविद्धगतिविक्रमः ॥ इति । आरभटीलक्षणमुक्तं तेनैव- प्रभावयातप्लुतलचितानि चान्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् । चित्राणि युक्तानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभर्टी वदन्ति ॥ इति । युक्तमिति वचनविपर्यासेन पद्ये योजनीयम् । तां ते इति समाने पूर्वेण । तादृशने- पथ्ययापि तयेषद्वशंवदोकृतः स काव्यपुरुषः किञ्चिदसमस्तम् अल्पानुप्रासिक लाक्षणिक वाक्यं जगाद सा पाञ्चाली रीतिः । इति समानं पूर्वेण । ततः उत्तरदिगनुशीलनोत्तरं स काव्यपुरुषोऽवन्तीन् पाश्चात्यप्रदेशान प्रत्युज्जगाम यत्र प्रदेश आवन्त्याइयो जनपदाः। तति समानं पूर्वेण । सा प्रवृत्तिः तद्देशीयानां प्रवर्तनमावन्ती। तथाचोक्तं भरतेन । आवन्तिका वैदिशिका सौराष्ट्रा मालवास्तथा । इति । कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्ति नित्यमेव तु । इति ॥ सा हि आवन्ती प्रवृत्तिः, उत्तरीयप्रवृत्तः पाञ्चालमध्यमायाः, दक्षिण्यात्यप्रवृत्त: - ·काव्यमीमांसा सात्वतीकैशिक्यौ तत्र वृत्ती। तां ते मुनयोऽभितुष्टबु:- "पाञ्चालनेपथ्यविधिनराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः । यजल्पितं यच्चरितादिकं तदन्योन्यसंभिन्नमवन्तिदेशे ॥" ततश्च स दक्षिणां दिशमाससाद यत्र मलयमेकलपालमंजराः पर्वताः। दाक्षिणात्याया अन्तरालवर्तिनी । अन्तरालवर्तित्वादेव सात्वतीकौशिक्यौ तन्त्र अव. न्तीषु वृत्ती । उक्तञ्च । सात्वती कौशिकी चैव वृत्तिमेषां समाश्रितः भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सर्वः कार्यः प्रयोक्तुभिः । इति तो प्रवृति तेऽनुगता मुनयोऽभितुष्टुवुः ॥ पाञ्चालेति । नराणां पुरुषाणां पाञ्चालनेपथ्यविधिः वर्तते । स्त्रीणां पुनर्दाक्षिणात्यो नेपथ्यविधिर्वर्तते । एवं स्वीयो नेपथ्यविधिः स्वं ( स्त्रीपुंसौ) नन्दतु प्रीतिप्रदो भवतु । वैपरूपप्रवृत्तेः पाञ्चालमध्यमादाक्षिणात्ययोरन्त चारिणीत्वात्स्त्रीपुंसयोः संभित्रो वेपः । यच्चानावन्तिदेशे चरितादिकं यच्च जल्पितं तत्सर्वमन्योन्यसंभिन्नम् परस्परसम्मिश्रम् । उत्तरदेशीयसात्वत्या दक्षिणदिग्भवाया कौशिक्याश्च वृत्तेः संमिश्रणात चरितादिष्यपि सम्मिश्रत्वम् । एवं हि जल्पितस्य सम्मिश्रत्वोक्तया रीतेरपि उत्तरदाक्षिणात्ययोः पाञ्चालीवैदोरन्तरचारिणीत्वं ध्वनितम् । स्फुटत्वात्तु नोका रीतिः । एपैवान्तरा- लिका रीतिराधुनिकैाटीति व्यपदिश्यते । यदाह- लाटी तु रीति.दीपाञ्चाल्योरन्तरेस्थिता । इति सर्व निरवद्यम् । एवं नासंगतं नानुक्तप्रायं च किञ्चित् ॥ ततः पश्चिमदिगनुप्रचरणोतरं स दक्षिणां दिशमाससाद । यत्र मलयमेकलपालम- अराः पर्वताः। कुन्तलकेरलमहाराष्ट्रगाङ्गादयो जनपदाः । अत्र मुद्रितपुस्तके मल- य-मेकल-कुन्तल-केरल-पाल-मञ्जर-महाराष्ट्र-कलिंग-गङ्गादयो जनपदाः । इति म- हानपपाठः । तदित्थम् । मलयादयः पर्वता नतु जनपदाः। सलय-मेकलयोः पाल-म अरयोः पर्वतयोर्मध्ये कुन्तल-केरलयो जनपदोविन्यासः अशुद्धः । कलिङ्गः प्राच्यो देशः न तु दाक्षिणात्यः । एवसत्र गाङ्गो देशः नतु गङ्गः । ननु पूर्व कुत्रापि पर्वतानां निर्दे- शो न कृतः, सर्वत्रापि जनपदानामेव निदेशः कृतः तथैवात्रापि सर्वे जनपदा एवेति चेत्, सत्यम् । अयं राजशेखरो भरतानुसारी । एवं हि भरतेन प्रवृत्तिवृत्तीनामुद्गसक्रमे यथा यल्लिखितं तथैवायं तदुल्लिलेख । यग्न केवलं जनपदा निर्दिष्टास्तत्रायमाप तथैव निर्दिदेश तथा यत्र पूर्व पर्वता उत्तर जनपदास्तथायमपीति । एवमत्रत्यो भरतीयः पाठः । महेन्द्रो मलयः सह्यो मेकलः पालमञ्जरौ। एतेषु ये श्रिता देशा स ज्ञेयो दक्षिणापथः ॥ इति ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । ३७ कुन्तल केरलमहाराष्ट्रगाङ्गादयो जनपदाः । तत्राभियुखाना तमोमयीति समान पूर्वेण । सा दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः । तां ते मुनयोऽभितुष्टुवुः । "प्रामूलतो वलितकुन्तलचारुच्डचूर्णालकप्रचयलाञ्छितभालभागः । कक्षानिवेशनिविडीइतनीविरेष वेपश्चिरं जयति केरलकामिनीनाम ॥" तामनुरक्तमनाः स यन्नेपथ्य: सारस्वतेय आसीदिति समान पूर्वेण । साऽपि सैवेति समानं पुर्वेण । यद्विचित्रनृत्तगीतवाद्यविलासादिकमेषाविर्भा- वयामाल सा कैशिकी वृत्ति: । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । यदत्यर्थ च स तया वशम्बदीकृतः स्थानानुप्रासबदसमासं योगवृत्तिगर्भ च (वाक्यं ) जगाद सा वैदर्भी रीतिः । तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण । । एतेषु पर्वतेषु ये देशाः श्रिताः स्म दक्षिणापथः । देशाश्व तन्न । कुन्तला केरला गाङ्गाः कोहणा पण्डयदण्डकाः । इमिडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैष्णा व वानवालिकाः ॥ इति । अन्यस्तु पाठः पुत्र दर्शितः । इति सर्व निस्वद्यम् । तत्रेति समान पूर्वेण । सा प्रवृत्तिः दाक्षिणात्या। तां त इति सम्मानम् ! आमूलत इति । आमूलतो मुलादेव वलितैः सुग्नैः कुन्तलै केशैः । दलित भुग्नमित्यपि, चिकाः कुन्तलो वाल: कचः केशः शिरोरुहः--इत्यमरः । चाललोहरा चूड़ा धम्मिल्लो यस्मिन् । अमौ वेषः । चूर्ण वासयोगः। तदुतानामलकानां कुञ्चि. तकेशानां प्रचयेन (किंचिच्छिथिलसंयोगवना तेन ) लांछितं स्तुशोभं भालं ललाट. प्रदेशो यत्र वेपेऽलौ । कक्षाया अन्तरीयाञ्चलस्य निवेशो विन्यासः । तेन निविडीता नीविर्जधनवस्त्रग्रन्धिर्यस्मिन् वेपेऽलो । नीविः संग्रथनं नार्या जवनस्थस्त्र वासमः, इति- नाममाला । केरलकामिनीनां वेपो नेपथ्यं चिरं जयति सर्वोत्कण वर्तने । जयतीत्यु- क्या वेपस्योत्कृष्टत्वं तेन च काव्यपुरुषस्य पूर्वापेक्षयाऽनुरक्तत्वं द्योत्यते । तामनुरक्तति पूर्ववत् । सापीति । सापि प्रवृत्तिः सैव । यद् विचित्रं नृतं गीतं बाई विलासादिकमेपा दायामास सा कैशिकी वृत्तिः । यथोक्तं भरतेन । या श्लक्ष्णनेपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता। कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकी वृत्तिमुदाहरन्ति ॥ इति । तां त इति पूर्ववत् । यच्च तया अत्यर्थं वशीकृतः स स्थानानुप्रासवत् युक्तानुप्रास- वत् , असमस्तं योगवृत्तिरभिधा तद्गर्भ तन्मूलं (विवक्षितान्ययावाच्यो ध्वनिरभि धामलो भाति ) एवं च व्यग्यमय वाक्यं जगाद सा बैदी रीतिः । तां त इति पूर्ववत् ।

·काव्यमीमांसा , तत्र वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः, विलालविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचनविन्या- सक्रमो रीतिः । “चतुष्टयी गतिवृत्तीनां प्रवृत्तीनां च देशानां पुनरानन्त्यं तत्कथमिव कान्येन परिग्रहः” इत्याचार्याः । अनन्तानपि हि देशांश चतुर्धे- वाकल्प्य कल्पयन्ति "चक्रवर्तिक्षेत्र सामान्येन तदबान्तरविशेषः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः । दक्षिणात्समुद्रादुदीची दिशं प्रति योजनसहस्रं चक्रवतिक्षेत्रं, तत्रैष नेपथ्यविधिः । ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमधिव- सेयुस्तद्देश्यं वेषमाश्रयन्तो निबन्धनीयाः । स्वभूमौ तु कामचारः । द्वीपान्त- रभवानां तदनुसारेण वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयस्तु तिम्नस्तास्तु पुरस्तात् । । पूर्वप्रतिज्ञातप्रवृत्यादिस्वरूपं दर्शयति-तत्रेति* । अत्र सर्वत्र पष्ठीसमासोत्तर बहुव्रीहिः । वेषस्य विन्यासो निवेशस्तस्य क्रमो यत्रासौ प्रवृत्तिः । विलासस्य विन्या- सस्तस्य क्रमो यत्रासौ वृतिः। वचनस्य विन्यासस्तस्य क्रमो यत्र सा रीतिः । तदुक्तं विष्णुपुराणे। वेषभाषानुकरणात् तथाचारप्रवर्तनात् । संक्षेपेण व्याख्याता वृत्तिरीतिप्रवृत्तयः ॥ इति । वृत्यादीनां चतुष्टयीत्वे विप्रतिपत्ति परमतेन दर्शयति । एवं प्रवृत्तीनां वृत्तीनां च चतुष्टयी चतुः प्रकारा गतिर्व्यवहारः देशास्तु अनन्तास्तथैव वेपमापाचारप्रवर्तनान्य- पि। तस्मात्तेषां साकल्येन परिग्रहः कर्तुमशक्यः इतिभावः । स्वमतेन व्यवस्था. पयति । अनन्तानपि देशान् चतुधैव विभज्य वृत्यादीनां चतुष्टयीत्वं कल्पयन्ति । भवतां मते तु देशभूयस्त्वेन तासासपि भूयस्त्वादज्ञानं स्यात् । अत्राथें दृष्टान्तयति- चक्रवर्तीति । कुमारीपुरात्प्रवृति विन्दुसरोवधि योजनसहस्रं चक्रवर्तिक्षत्रं सामान्येन एकयति । तदेवान्तःपातिदेशविशेषैरनन्तयति । विदर्भदेशस्थैः कविवरैः रेवमासा रीतीनां स्वरूपं दृष्टमिति वैदर्भीपाञ्चालीगौडीरीतयः । नतु देशायत्तास्ताः , तेषामानन्यात् । इति स्वाभिप्रायः कुतस्त्यो देशश्चक्रवत्तिक्षेत्रमित्याकांक्षायामाह-*दक्षिणादिति | *तत्रेति । त. न चक्रवतिक्षेत्रे एष आमूलत इत्यादिनोक्तो नेपथ्यविधिर्जातः । *तत इति । ततः परं उक्तदेशेभ्य उत्तरं दिव्याद्या देवा अपि ये देशमधिवसेयुः तद्देश्य वेषमाश्रयन्तो वर्णनीयाः, किन्तु स्वीये प्रदेशे यथेच्छम् । *द्वीपति-अन्यद्वीपोत्पन्नाना तत्तद् द्वीपानुकूले वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयान्तु वैदर्भी - गौडीपाञ्चाल्याख्यास्तिस्रः तास्तु पुरस्तात्सप्तमाध्याये नामतो निर्देष्यन्ते इति शेषः ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । तत्रास्ति मनोजन्मनो देवस्य क्रीडादासो विदर्भेषुवत्सगुल्मं नाम नगरम् । तत्र सारस्वतेयस्तामौमेयीं गन्धर्ववत्परिणिनाय । ततस्तद्वधर्वरं विनिवृत्त्य तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं तुषारगिरिमेवाजगाम, यत्र गौरी सरस्वती च पिथ: सम्बन्धिन्यौ तस्थतुः । तो च कृतवन्दनौ दम्पती दत्त्वाशिषं प्रभावमयेन व- पुषा कविमानसनिवासिनौ चक्रतुः । तयोश्च तं सगै कविभ्यः स्वर्गलोकम- कल्पता, यत्र काव्यमयेन शरीरेण मामधिवसन्तो दिव्येन देहेन कवय आकल्पं मोदन्ते । इत्येष काव्यपुरुषः पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा । एवं विभज्य जानानः प्रेत्य चेह च नन्दति ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः ॥ वृत्तिप्रवृत्तिप्रसक्तानुप्रसक्तं प्रदर्य प्रकृतं दर्शयति । तत्रेति। तत्र विदर्भेषु का. मस्य केलिभूमिः वत्सगुल्मं नाम नगरमस्ति । इदं नगरमधुना आकोलाजनपदे वासि- मनाम्ना वर्तते । तत्र वत्सगुल्मे सरस्वतीपुत्रः तामुमापुत्री गन्धर्वविधिनोपमेये । तत उपयमनानन्तरं तस्य वधूः, अथवा सा चासौ वधूश्चेति तद्वधूः साहित्यविद्यावधूः । तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं क्रीडन्तं वरं काव्यधुरुषं विनिवृत्य तुषारगिरि हिमस्याद्रिम् । तुषारस्तुहिनं हिममित्यमरः । हिमाद्विमेवाजगाम । यत्र हिमाद्रौ विथः परस्परं स म्बन्धिन्यौ पुत्रयोरुद्वाहस्थ वृत्तत्वात् गौरी पार्वती सरस्वती च तस्थतः । कृतप्रणामो तौ दम्पत्ती, आशिष दत्वा प्रभावमयेन शरीरेण कवीनां मानसे वस्तुं शीलमेषां तौ क विमानसवासिनो चक्रतुः। *तयोश्चेति । तयो बंधूवरयोस्तं सगं सृष्टि कविभ्यः स्वर्गलोकमकल्पतां कल्पि- तवत्यौ ते देव्यो। असत्यः पाठो.विशेखलितः। एवमाभाति । तयोश्च तं सर्ग कविभ्यः स्वर्गलोकमकल्पतामिति। यत्र स्वर्गलोके कवयः काव्यरूपेण शरीरेण मर्त्यलोक मधिवमन्तोऽपि दिव्येन देहेन कल्पपर्यन्तं मोदन्ते नन्दन्ति । तदुक्तम् । आसेदुषामपि दिवं कविपुंगवानाम् तिष्ठत्यखण्डमिह काव्यमयं शरीरम् । इति । उक्तसुपसंहरन्नाह-*इत्येषेति । स्वयंभुवा ब्रह्मणा पुरा एवमेष काव्यपुरुषः सृष्टो निर्मितः । एवं विभज्य काव्यसाहित्ये पृथक्कृत्य जानानः प्रेत्यामुत्र इह लोके च नन्दति समृद्धो मोदते । इति आहितानि श्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदनी-विवृतौ तृतीयोऽध्यायः ।

·काव्यमीमांसा चतुर्थोऽध्यायः शिष्यप्रतिभे ४ द्विविध शिष्यमाचक्षते यदुत बुद्धिमानाहायवुद्धिश्च । यस्य निसर्गतः शास्त्रमनुधावति बुद्धिः स बुद्धिमान् । यस्य च शास्त्राभ्यासः संस्कुरुते बुद्धि- मसाबाहार्यबुद्धिः । त्रिधा च सा, स्मृतिर्मतिः प्रज्ञति । अतिक्रान्तस्यार्थस्य स्मी स्मृतिः । वर्तमानस्य मन्त्री मतिः । अनागतस्य प्रज्ञात्री प्रज्ञति । सा त्रिप्रकाराऽपि कवीनामुपकी । तयोर्बुद्धिमान शुश्रूषते शृणोति गृहीते धारयति विजानात्यूहतेऽपोहति तत्त्वं चाभिनिविशते । आहार्यबुद्धेरप्येत एव ॥ श्रीः ॥ सदलंकारगुणाक्तां सन्वृत्तां वृत्तिरीतिललितान्ताम् सरसां सुभावभरितां नौमि प्रतिभा शिवा शान्ताम् । अथ ग्रन्थस्य विषय काव्यमामूल निर्दिश्य तदुपर्दष्टव्यशिष्यनिरूपणपुरःसरं तत्कारणं च निरूपयितुमध्यायद्वयमेत्रामासूत्रयति । शिष्येति । विषयनिरूपणा- नन्तरमधिकारिनिरूपणमुचितमिति प्रकरणसङ्गतिः। शिष्यप्रतिभेइति सूत्रम् । शिष्य- श्च प्रतिभा चेति। शिष्यप्रतिभे व्याख्यातव्य इति । काव्यं कस्मा उपदेष्टव्यम् । तत्काध्यं कथमुत्पद्यते तस्य कारणे किमित्याकांक्षायामाह--*शिष्येति । तदुक्तस्व. रूपं कादं शिष्यायोपदेष्टव्यम् । ल तदधिकारी । तत्कारण प्रतिभा एवं शिघ्याः कीदृशाः । काहि प्रतिभा इति व्याख्यातव्या अस्माभिः । इति सूत्रार्थः । को नाम शिष्य इत्याकाङ्क्षायां विकल्प्य दर्शयति विद्वांसः शिष्यं द्विविधमाच- क्षत कथयन्ति । एको बुद्धिमानपरी हि आहार्यबुद्धिः। यस्य शिष्यम्य बुद्धिः प्रज्ञा निःसर्गतः स्वभावादेव शास्त्रमनुधावति अनुसरति स बुद्धिमान् । यस्य शिष्यस्य बुद्धि शास्त्रसम्बन्ध्यभ्यासः संस्कुरुते शोधयति उत्तेजयत्ति असो आहायबुद्धिः । लक्षस्यकदेश विशिनष्टि-*विधेति* : सा बुद्धिः त्रिधा। भूतभवद् भविष्य. दर्थस्य पर्यालोचयितृत्कात्तस्थाविध्यम्। स्मृत्यादिभेदेन त्रिप्रकारापि सा कमायि- तृणामुपकारिणी । तयोः शिष्ययोर्मध्ये बुद्धिमान् शिष्यःशुश्रूषते उपासते, । शृणोति, । गृहीते स्वीकरोति, धारयति पदाथें चित्तं स्थिरीकरोति । विजानाति बुद्धयते । उहते तर्कते । अपोहति समाधत्ते शङ्कारहितो भवतीत्यर्थः । तत्वं वस्तुस्थितिमभिनिविशते अध्यवस्यति । एतेऽष्टौ बुद्धगुणा उक्तं च- शुश्रूषा श्रवणे चैव ग्रहण धारण तथा । उहापोहोऽथविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः । इति । - ·मधुसूदनी- विवृति-सहिता । गुणाः किन्तु प्रशास्तारमपेक्षन्ते । अहरहः सुगुरूपासना तयोः प्रकृष्टो गुणः । सा हि बुद्धिविकाशकामधेनुः । तदाहुः-- "प्रथयति पुरः प्रज्ञाज्योतियथार्थपरिग्रहे तदनु जनयत्यूहापोहक्रियाविशदं मनः । अभिनिविशते तस्मात्तत्त्वं तदेकमुखोदयं सह परिचयो विद्यावृद्धैः क्रमादमृतायते ।।" ताभ्यामन्यथाबुद्धिर्दुर्बुद्धिः । तत्र बुद्धिमत: प्रतिपत्तिः । स खलु सकृद- भिधानप्रतिपन्नार्थः कविमार्ग मगयितुं गुरुकुलमुपासीत । श्राहार्यबुद्धेस्तु द्वयमप्रतिपत्तिः सन्देहश्च । स खल्वप्रतिपन्नमर्थ प्रतिपत्तुं सन्देहं च निराक- अन्यस्यापि एत एव गुणा धीगुणा भवन्ती । यधुभयोरपि समाना एव गुणास्तहि कोनयो दः इत्यतआह---*किन्तु-इति*। यद्यपि तस्थापि एत एव गुणाः किन्तु प्रशास्तारं शिक्षकमपेक्षन्ते । शिक्षकमन्तरा स्वयं तानाधातुं न शक्नोति सर्वसामान्यगुणान्निर्दिश्य विशेषगुणं निर्दिशति-*अहरह इति । अहरहः प्रत्यहं सद्गुरोः सेवा तयोर्बुद्धिमानाहार्यबुद्धयोः प्रकृष्टो गुणः उत्तमो गुणः । साहि सुगुरुपासना हि बुद्धर्विकाशस्य स्फूतः कामधेनुः । तदाहुः । सद्गुरूपासनाया बुद्धिविकाशकामधेनुत्वे प्रावादुकपद्यमवतारयति-प्रथयतीति। विद्यावृद्धैः विचक्षणैः साकं परिचयः प्रणयः क्रमादुत्तरोत्तरममृतायतेऽमृतमिवाज रति । विद्याबृद्धोपासनाऽमृतमिव जीवनस्य बुद्धेः संदीपनीतिभावः । क्रमं दर्शयति । पुरः प्रथमं यथार्थस्य यथावस्थितवस्तुनः परिग्रहे परिज्ञाने प्रशैव बुद्धिरेव अज्ञानतमो- नाशकत्वाज्ज्योतिस्तेजः प्रथयति विशदयति । तदनु प्रज्ञाज्योतिःप्रथनमनु मनः अन्तः करणम् , ऊहस्तकः, अपोहः समाधानम् , तयोः क्रियायां विशदं चतुरे जनयति विदधाति। सदसदविवेचनसमर्थ करोति, इति भावः । तस्मात् विवेचनसामर्थ्यात् । तन्मनः, एकमुखोदयम् एकं केवलं मुखं प्रधानमुदयत उत्कृष्टं भवति यस्मिन् । तत् तत्व सिद्धान्तमिति यावत् अमिनिविशतेऽध्यवस्यति निश्चिनोति । अभिनिविश. श्चेति तत्वस्य कर्मत्वम् । वृद्धोपासनया धीगुणा वर्द्धन्ते: वृद्धाश्च ते बुद्धिं स्फावयन्ति, इति भावः। *ताज्यामिति । बुद्धिमदाहार्यबुद्धिभ्यां विपरीतो दुर्बुद्धिः । एवं त्रिविधानां तेषां क्रियाभेदं दर्शयति-*तत्रेति* ! प्रतिपत्तिानम् । *सदिति --एकवारकथनेनैव ज्ञातार्थः । मृगयितुमन्वेषयितुम् । उपासीत सेवेत । अप्रतिपत्तिरज्ञानम् । सन्देहः शङ्का । अज्ञातं ज्ञातुम् । शङ्का निराकत्तुरीकर्तुम् । उपतिष्ठेत सेवेत । सर्वत्र वस्तुनि .. - ३ ·काव्यमीमांसा तुनाचार्यानुपतिष्ठेत । दुर्बुद्धस्तु सर्वत्र मतिविपर्यास एव । स हि नीलीम चकितासचयकल्पोऽनाधेयगुणान्तरत्वात्तं यदि सारस्वतोऽनुभावः प्रसादयति तमोपनिषदिके वक्ष्यामः । “काव्यकर्मणि कवेः समाधिः परं व्याप्रियते" इति श्यामदेवः । मनस एकाग्रता समाधिः । समाहितं चित्तमा पश्यति "सारस्वतं किमपि तत्सुमहारहस्यं यद्गोचरं च विदुषां निपुर्णकलेव्यम् । तत्सिद्धये परमयं परमोऽभ्युपायो यच्चेतसा विदितवेद्यविधेः समाधिः ॥" "अभ्यासः" इति मङ्गलः । अविच्छेदेन शीलनमभ्यास: । स हि सर्व- गामी सर्वत्र निरतिशयं कौशलमाधत्ते । समाधिरान्तर: प्रयत्नो बाह्यस्त्व- । . मतिविपर्यास: बुद्ध न्यथाभावः । नीलीति । नीली च मेचकश्चेति नीलीमेचकौ । तो स. जातौ यस्मिन् असौ नीलीमेचकितः एवम्भूतः यः सिवयस्तत्सदृशः। *अनुभाव इति* सरस्वत्यास्तेजः । प्रसादयति अनुगृहाति । *काव्येति*--काव्यक्रियायां कवेः समा- धेरेद व्यापारः । इति श्यामदेवः। एतन्नामा कश्चिदाचार्यः । तदुक्तम्, मनसि सदा सुसमाधिनि विस्फुरणमनेकधाभिधेयस्य । इति । समाधेः स्वरूपं कथयति--*मनस इति*--मनसः चित्तस्य एकाग्रता वाह्यार्थनिवृत्तिः समाधिरवधानम् । चहिरिन्द्रिय- व्यापारविरामान्मनलो वाह्याथांनुपरक्तिर्भवति । सैव समाधिपदव्यपदेश्या। समाधानस्य फलं कथयति--समाहितमवहिते चित्तामर्थान्पश्यति अभिनवपदा- र्थान् अप्रतिवन्धमुल्लिखतीत्यर्थः । प्राच्याचार्यमतं प्रमाणयति---उक्तंचेति । सारस्वतमिति । यत्तत्वं विदुषां देवतुल्यानामित्यर्थः । विद्वांसो हि देवा इति स्मृ. तेः । गोचरं विषयम् । तेषामेव गम्यमितिभावः ।। च पुनः निपुणेन केवल सेव्य मस्ति ! तत्प्रसिद्धं सुमहारहश्यं किमप्यनिर्वचनीयं सारस्वतं सारं ते इति शेपः तस्य सारस्वतसारस्य सिद्धये प्राप्तये अयं परम् , अयमेव । परमितिमान्तमव्य- मेवकारार्थम् । परमः पराकाष्टापन्नः अभ्युपायो हेतुः। यत् विदितो वेद्यस्य विधियन तस्य चेतसो मनसः समाधिरवधानम् । काव्यकर्मणि परमतं दर्शयति--*अभ्यास इति । अभ्यासः काव्यकर्मणि व्या, पारः। मङ्गलो वात्स्यायत्नसूत्रोपरि भाष्यकर्त्ता जयमंगलः । अभ्यासलक्षण वक्ति *अविच्छेदेति । सततं प्रवृत्ति काव्यविच्छिक्षयाऽभ्यासः अभ्यास- प्रयोजनमभिधत्तो--*सहीति* । सहि अभ्यासः सर्वगामी सर्वन कर्मणि निरतिशयं कौशलं चातुर्यमाधत्ते । समाधिर्वा अभ्यासो वा न काव्यस्य साक्षात्कारणम्। किन्तु शक्तिमुपकृत्यैव ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहता। भ्यास: । तावुभावपि शक्ति मुद्भासयतः । “सा केवलं काव्ये हेतुः” इति या- यावरीयः । विप्रसृतिश्च सा प्रतिभाव्युत्पत्तिभ्याम । शक्तिकर्तृके हि प्रतिभा- व्युत्तिकर्मणी । शक्तस्य प्रतिभाति शक्तश्च व्युत्पद्यते । या शब्दग्राममर्थसार्थ- मलङ्कारतन्त्रमुक्तिमार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृदयं प्रतिभासयति सा प्रति- भा। अप्रतिभस्य पदार्थसार्थः परोक्ष इव, प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि प्रत्यक्ष इव । यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते । किञ्चन महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रत्यां व्यवहति निबध्नन्ति साक्षात्तु शक्तिरेवेति अभिप्रायवानाह---*समाधिरिति । समाधिरान्तरो मानसिकः, अभ्यासस्न्तु वाह्य प्रयत्नः । तावुभौ समाध्यभ्यासौ अपि शक्ति कवित्ववीजभूतां का- र्यकल्पनीयां कांचिद्वासनामुद्भासयतः उत्तेजयतः। काव्ये लैव शक्तिरेव हेतुः। इति स्वभावतो दर्शितः प्रतिभाव्युत्पत्तिभ्यां चास्याः शक्तः विप्रतिः वृद्धिः । प्रवृद्धप्रस- ते। इत्यमरः । पाठविकल्पो वर्तते। विप्रतिश्वास्याः प्रतिभाव्युत्पत्तिभ्यामिति । विप्रसृतिनासा प्रतिभाव्युत्पत्तिभ्याम् । अथवा । आभ्यां भेदं प्रदर्य शक्तरन्यतोऽपि भेदं दर्शयति । *विप्रसतिरिति सा शक्तिः, प्रतिभा च व्युत्पत्तिश्चेति ताभ्यामपि विप्रसृतिभिन्ना । चोप्यर्थे । दृष्टान्तेन विवेकेन वा भेदसुपपादयति-शक्तीति । प्रतिभाव्युत्पत्तीक्रिये शक्तिजन्ये । कथं तज्ज- न्यत्वं तस्या इत्यत आह *शक्तेति । शक्तः शक्तिमान् व्युत्पद्यते लोकशास्त्रकाव्येषु निपुणो भवति । शक्तिमतः शक्तस्य प्रतिभाति काव्यघटनाकूलशब्दार्थोपस्थिति । । र्जायते। .. प्रतिभा व्यनक्ति--या कावनानिर्दिष्टनाम्नी शब्दार्थम्ममूहमलारसिद्धान्तं तन्नि- यम वान्यदपि तादृशमुक्तिमार्ग भणितिप्रकार।अधिहहृयम् हृदये प्रतिभासयति समु- द्भावयति सा प्रतिभा। अस्याः प्रयोजनमभिधत्ते---*अप्रतिभेति । प्रतिभादरिद्रस्य पदार्थसमृहः प्रत्यक्षोऽपि अप्रत्यक्षः । तद्युक्तस्य तु अपश्यतोऽपि चर्मचक्षुषेति शेषः । ज्ञानदृष्ट्या तु पश्यत्येव । अन्यथा अक्ष्णोः प्रतीति प्रत्यक्षत्वव्याघातः स्यात् । प्रत्यक्ष इव परोक्षवत्तिविषयोऽपि साक्षादिवेत्यर्थः । अत्रा) दृष्टान्तयति-श्यत इति । यतो मेधाविप्रभृतयो जात्यन्धा अत एवापश्यन्तः कवयो लोकोत्तरवर्णनानिपुणाः श्रूयन्ते। किम्चेति* दर्शनेन ज्ञानेन । व्यवहृतिमाचरणपद्धतिम् । चर्मचक्षुषा दर्शन न सापेक्षम् । तदर्शनस्य जात्यन्धेषु कविषु तथा महाकविकृतदेशद्वीपन्तरादिव्यवहारव- र्णनेषु चाभावाद्वयभिचारः। दिव्यदर्शनवतां तु तेषां सकलं जगत् प्रत्यक्षम् । एतदेवोदा- ·काव्यमीमांसा Postana स्म । तत्र देशान्तरव्यहार:- "प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काञ्चनपझरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्काङ्क्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी ॥" द्वीपान्तरव्यवहारः-"अनेन सार्द्ध विहराम्बुराशेस्तीरेषु ताडीवनमर्मरेषु । द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा सरुद्भिः ॥" हृत्य दर्शयति-तत्रेति । कविना निवद्ध इति । *प्राणानामिति*- शाकुन्तले सुरकार्य निर्वयं प्रत्यागच्छतो दुष्यन्तस्य मारी- चाश्रमदर्शनेन जातविस्मयस्योक्तिः । सत्कल्पवृक्षेऽपि वने यत्र सङ्कल्पमात्रेण मनोरथानां सिद्धिर्भवति तस्मिन् । तेपा- मपि वने वृक्षसमूहे । एकस्यापि सद्भावे सकलेष्टसिद्धिर्भवति किम्पुनः समुहस्या- स्तित्वे । तत्रापि उचिता शरीरमाद्यं खलुधर्मसाधनमिति कृत्वा शरीरधारणार्थमवश्य कत्तव्या न तु राजादिवद्यथेष्टम् । तत्रापि प्राणानां वृत्तिः न तूपभोगः । अनिलेन वायुना न तु कल्पवृक्षोत्थापितदिव्यवस्तुना। प्रार्थयित्वामृतादिद्वारा तु दूरापता। काञ्चन पद्माना रेणुभिः कपिशे पिङ्गवणे ताये धर्मार्थम् । न तु स्त्रीभिः सार्क क्रीडा- र्थम् , अभिषेकक्रिया त्रैकालिकस्नानविधिः । रत्नशिलातलेषु ध्यानं न तु तत्वेन तत्र क्रीडादिकम् । आधारमात्रपर्यवसितत्वात्। विवुधानां स्त्रियस्तासां सन्निधौ संयमः इन्द्रियाणि विरम्य वाह्यार्थानुपरकिः । अन्यलनिधावेव संयमो न मिद्ध्यति विशेषतः स्त्रीसन्निधौ ततोऽपि विबुधस्त्रीसन्निधौ, आश्चर्य महदाश्चयम् । अन्यमुनयो यत्स्थान तपोभिः कांक्षन्ति तपःफलत्वेनेच्छन्ति तस्मिन्स्थानेऽमी मारीचप्रभृतयः तपस्यन्ति तपश्चरन्ति । 'कर्मणो रोमन्थतपोभ्यां वर्तिचरोः, इति क्यङ् । तपसः परस्मैपदे चेति परस्मैपदम् । अन्न सत्कल्पवृक्षादीनां कारणानां सद्भावेऽपि राजादिसमुचितोपभो. गादिकार्याभावोक्तिरिति विशेषोक्तिः । सा च निमित्तस्य कल्पवृक्षादिविरुद्धानिल- प्राणवृत्तित्वाद्युक्तरुक्तनिमित्ता । मारीचाश्रमतपस्यारूपहेतुमतस्तपसो हेतोः स्पष्टमन- भिधानानिरतिशयतपःकरणोत्कर्पपर्यवसायी हेत्वलारो व्यग्यः । अत्र कविना स्वनेत्राभ्यामदृष्टोऽपिस्वर्गीयवहारः कल्पनयोपनिवद्धः । द्वीपान्तरव्यवहारो यथा-*अनेनेति* । रघुवंशीयं पद्यम् । अत्र सुनन्दाद्वारा कलिङ्गनाथमुपवर्णयता कविना स्वाननुभूतः । समुद्रतटीयद्वीपस्य व्यवहारः द्वीपा- न्तरे लवंगाना सद्भावः तत्सौरभाभावितेन मस्ता सुरतकालीनश्रमजन्यस्वेदानामपा- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ४५ कथापुरुषव्यवहारः-"हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥" आदिग्रहणात्-"तथागतायां परिहासपूर्व सख्यां सखी वेत्रभृदावभाषे । बाले बजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥" सा च द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कारयित्री । साऽपि त्रिविधा सहजाऽऽहार्योपदेशिकी च । जन्मान्तरसंस्कारापेक्षिणी स- हजा। इह जन्मसंस्कारयोनिराहार्या । मन्त्रतन्त्राद्युपदेशप्रभवा औपदेशिकी। करणाम् इत्यादिरूपो निवद्धः, तत्प्रतिभाया माहात्म्यम् । अनेन साधं ताडीवनमर्मरेषु अम्बुराशेस्तीरेषु द्वीपान्तरानीतलवंगपुष्पैः मरुद्भिर- पाकृतस्वेदलव सती विहर क्रीडेति योजना सुगमा। काव्यपुरुषव्यवहारो यथा--हरोपीति । अत्र स्वप्नेपि त्रिलोचनमप्यनवलोकयता किमुत तच्चेष्टां तथापि कविना उमामुखे तदवलोकनजनितधैर्यस्खलनतया सामिला- पलोचनव्यापारो हरस्योपनिवद्धः, सोहि प्रतिभाप्रभावः । हरोपि चन्द्रोदयारम्मेऽम्बुराशिरिव किंचित्परिवृत्तधैर्यः न तु प्राकृतवदत्यन्तलुप्त- धैर्यः, विम्वफलाधरोष्ठ उसामुखे विलोचनानि व्यापारयामास साभिलाषमद्राक्षीदि. त्यन्वयः सुगमः । देशद्वीपादीत्यादिग्रहणादाकारस्य प्रासङ्गिकस्योपनिबन्धनम् । तथागतोयामिति- अनेन्दुमत्या अजविषयकाभिलाषदर्शनेन परिहसन्ती सखी प्रत्यसूयया कुटिल. दर्शन कल्पनयोपनिबद्धं, तत्समसमयाभूतेन कविना । सख्या तथाभूतायां जातानुरागायां सत्याः सखी वेनभृत्सुनन्दा हेआयें ! अन्यतो व्रजाम इत्याबभाषे। अथ वधूरेनामसूयया कुटिलं यथा तथा ददर्शति सरलैव व्याख्या। इत्थं प्रतिभा समर्थ्य तस्या विकल्पान्दर्शयति-*साचेति* सा प्रतिभा द्विप्रकारा। एका कारयित्री अपरा भावयित्री। कवेः काव्यकर्मणि साहाय्यमादधती प्रथमा । तामपि विकल्पयति *सापीति । एता अपि संक्षेपविस्तराभ्यां लक्षयति । *जन्मा. न्तरेति । या जन्मान्तरस्य संस्कारमपेक्षते सा प्रथमा सहजा स्वाभाविकी । इह जन्मनः संस्कारो योनिः कारणं यस्याः साऽऽहार्या उत्पाद्या । मन्प्रतंत्रादीनामुपदेशेन उत्पन्ना औपदेशिकी । प्राच्यास्तु प्रतिभायाः सहजोत्पाधेति वैविध्यं स्वीकुर्वन्त इत्थमूचुः। प्रतिभेत्यपरैरुदिता सहजोत्पाद्या च सा द्विधा भवति । पुंसा सहजातत्वादनयोस्तु ज्यायसो सहजा ।

·काव्यमीमांसा एहिकेन कियतापि संस्कारेण प्रथमां तां सहजेति व्यपदिशन्ति । महता पुन- राहावी । औरशिक्याः पुनरंहिक एव उपदेशकालः, ऐहिक एव संस्कारका- लः । त इमे त्रयोऽपि कवयः सारस्वत, आभ्यासिक, औपदेशिकच ! जन्मा- तरसंस्कारलवृत्तसरस्वतीको बुद्धिमान्सारस्वतः । इह जन्माभ्यासोद्भासित- भारतीक श्राहार्यबुद्धिराभ्यासिकः । उपदेशितदर्शितवाग्विभवा दुर्बुद्धिरौ- पशिकः । तस्मान्न तरी तन्त्रशेयमनुतिष्ठताम् । “नहि प्रकृातेमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते" इत्याचार्याः । “न” इति यायावरीयः । एकार्थ हि स्वस्यालो संस्कार परमपरं मृगयते यतो हेतुम् । उत्पाद्या तु कथं चिद व्युत्पत्या जन्यते परया। एषां मते उत्पाद्यायामेव आहार्योपदेशिक्योरन्तभावः । ननु एवं जन्मान्तरस्यादृष्टचरत्वादासां ज्ञानमेव दुर्लममिति शंकमानमाह-*ऐहि. कनेति । या जन्मान्तरसंस्कारापेक्षिणी अपि एतजन्मनोऽल्येनापि संस्कारेणोद्धा तां प्रथमा सहजेति निर्दिशन्ति । या पुनः महता संस्कारेणोत्पद्यते सा आहायति व्यपदिश्यते । सिंहावलोकनवत् पूर्वोक्तान कविप्रभेदान संगमयति । *त इम इति* एक्सुपदशि- तप्रतिभावात् त इमे पूर्वोक्ताः कवयोऽपि यः सारस्वताभ्यासिकोपदेशिकमेदात् । व्याचष्ट-*जन्मेति* : जन्मान्तरसंस्कारेण प्रवृत्ता सरस्वती यस्यासौ बुद्धिमान सार- स्वतः । इह जन्मनोऽभ्यासेनोद्भासिता भारती यस्यासौ (उभयत्र शेषेविभाषेति कप्) आहार्यबुद्धिान्यासिकः । उपदेशितेमन्त्रतन्त्रादिभिः दर्शितो वाचां विभवो येन स दुर्बुद्धिरोपदेशिकः । तस्मादिति । तस्मात् सारस्वताभ्यासिको यथायोग्य वह्वल्पाभ्यासन लब्ध- सारस्वतप्रभावौ तस्मात् दुर्बुद्धेरितसैतौ न तन्त्रशेषमनुतिष्टताम् । उक्तायें पूर्वाचार्य- मंतनुपस्थापयति *नहीति* । निसर्गेण मधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमवित्तितेक्षु- रसप्रयोगम् । फाणितलक्षणमुक्तंभावप्रकाशे- इक्षो रसस्तु यः पक्कः किंचिद्गाढो वहुदवः । स एवेक्षुविकारेषु ख्यातः फाणितमंज्ञया॥ इति न अपेक्षते । इत्याचार्याः। स्वमतं दर्शयति-*नेति* । सारस्वताभ्यासिको तन्त्रादि नानुतिष्टतामिति यदुक्तं तन्न समीचीनम् । यतो हि एकार्थमुद्दिश्य कृतं क्रि- यादयं द्विगुणभावमाधातुं शक्नोति । ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । क्रियाद्रयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते । “तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्" इति श्यामदेवः । यतः- MON sume "सारस्वतः स्वतन्त्रः स्याद्भवेदाभ्यासिको मितः । औपदेशकत्रिस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ।।" "उत्कर्षः श्रेयान्" इति यायावरीयः । स चानेकगुणसन्निपाते भवति । किञ्च- "बुद्धिमत्वं च काव्याङ्गविद्यास्वभ्यासकर्म च । कवेश्चोपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ॥ काव्यकाव्यानविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः । मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्टा कविराजता।" कवीनां तारतम्यतश्चष प्रायोवादः । ( यथा "एकस्य तिष्ठति कवेह एव काव्य- मन्यस्य गच्छति सुहृद्भवनानि यावत् । ram एतेषामुत्कर्षापकर्षों परमतेन विचारयति। *तेषामिति । तेषां मध्ये पूर्वः पूर्वः श्रेयान् औपदेशिकादाभ्यासिकस्तस्माञ्च सारस्वतः श्रेयान् । इति श्यामदेवः । पूर्वपूर्वस्य श्रेयस्त्वे हेतुमुपन्यस्यति-*यतः इति* यतःसारस्वतः स्वतन्त्रः स्यात्, यथेच्छति तथाऽल्पं महत् सुन्दरं कर्तुं शत। आभ्यासिको मितो, भवेत् , औपदशि. ककविस्तु वल्गु सुन्दरं फल्गु निःसारं च जल्पति । कदाचिद् घुणाक्षरन्यायेन सुन्दर मितरथा तु निःसारमेव वल्गाति । अतः पूर्वः पूर्वः श्रेयान् अधिकः । स्वमतं दर्शयति । *उत्कर्ष इति । उत्कर्षः अतिशयः श्रेयान् अतिप्रशल्यः । इतियायावरीयः। तस्य कारणं दर्शयति सचीत्कर्षश्च अनेकेषां गुणानां सन्निपाते संघाते भवति। किञ्चेति गुणान्दर्शयति-*बुद्धिमत्वमिति* । काव्यस्य अंगिनीषु विद्यासु वुद्धिमत्वं नैपुण्यम् , अभ्यासकर्म च काव्यक्रियायामितिशेषः, कवेः जातित्वादेकव. चनम् । कवीनामुपनिषदहस्यं शक्तिश्च । एतत्रयमेकत्र पुरुषे दुर्लभम् दुष्प्राप्यम् । *काव्येति । काव्ये काव्यांगविद्यासु कृताभ्यासस्य मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य धीमतो बुद्धिमतः कविराजता कविराजपदं नेदिष्ठा समीपे वर्त्तते । *क नामिति* । तरतमभावादियं प्रसिद्धिः । यथा *एकस्येति । एकस्य कवेरौपदेशिकस्य काव्यं गृह एव स्वगृहभित्तावेव तिष्ठति।

·काव्यमीमांसा न्यस्याविदग्धवदनेषु पदानि शश्व कस्याऽपि सञ्चरति विश्वकुतूहलीच ॥" सेयं कारयित्री भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री । सा हि कवे; श्रममभि- प्रायं च भावयति । तया खलु फलितः कवेापारतरुः । अन्यथा सोऽवकेशी स्यात् । 'कः पुनरनयोदा यत्कविर्भावयति भावकश्च कविः' इत्याचार्याः । तदाहु:--- "प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा भुवि भूरिधा। भावकस्तु कविः प्रायो न भजत्यधमां दशाम् ।।" - न कोपि तदादरबुद्धया पश्यति । अन्यस्याभ्यासिकस्य काव्यं सुहृद्भवनानि यावत् तद्भवनपर्यन्तं गच्छति तेषामेवानन्दजनकत्वात् । सर्वोपकारित्वजनसाधारणरम- णीयत्वयोरभावाच । श्रुतिरमणीयतया मूर्खजनमारभ्याऽऽविदग्धानां भावुकानां बदनेषु पदानि न्यस्य तैः सादरं सेव्यमानं कस्य धन्यस्य काव्यं विश्वस्य दर्शने कुतुहलि इव शश्चन्निरन्तर सञ्चरति । रसास्वादेन तेषां शिरोचूर्णय भ्रमति । एवं यस्य काव्य जनसाधारणग्राह्य विदग्धहदायवर्जकं च भवति स एवं कविः श्रेयान् नान्यः । तयाच त्रयाणां मध्ये कस्यापि भवेत् नात्र सम्बन्व्यादिकं हेतुः । प्रतिपादित दृष्टान्तेन स्पष्टयित्वा उपसंहरबाह--*सेयमिति* सेयमुपदर्शितप्र- कारा प्रतिभा कारयित्री। अन्यां व्युत्पादयनि । भावकस्थ सहृदयायोपकारिका भावयित्री । तस्याः प्रयोज- नमभिधत्ते । *साहीति । भावयित्री हि कवेः काव्यकर्तुः श्रमं शब्दयोजनाजन्यमाया- सन् । अभिप्राय भावं च भावयति पर्यालो वयति । तया भावयित्र्या कवेव्योपारतरुः काव्यं फलितो भवति । अन्यथा भावयित्र्याभावे स कापारतरुः काव्यरू- पोऽवकेशी स्यात् वन्ध्यो भवेत् । अफलः । इति यावत् । कारयित्रीभावयित्र्यौ व्याख्याय प्रसंगात् तदाश्रयौ भेदपूर्व व्यन्जयतुं परमत दर्शयति । *क:पुनरिति-अनयोः कविभावकयोः कः पुनर्भेदः । नास्ति कोपि भेदः यतः कविरपि भावयति । भावकोपि कविः। इत्याचार्याः प्राहु- रिति शेषः । तदाहुरिति मतपोषकं पद्यमवतारयति । *प्रतिभेति,* भुवि प्रतिभायास्तरतमभावेन भूरिधा बहुप्रकारा प्रतिष्ठा आस्पदम्, (आस्पदं प्रतिष्ठायामिति पाणिनीयाः) भवति । भावुकस्तु विचारशीलस्तु कविः प्रायः अधमां निकृष्ट दशामवस्था न भजति न प्राप्नोति इति भावः।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । " । "न" इति कालिदासः । पृथगेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भावकत्वाच कवित्वम् । स्वरूपभेदाद्विषयभेदाच । यदाहुः- "कश्चिद्वाचं रचयितुमलं श्रोतुसेवाऽपरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति । नोकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः ॥" "ते च द्विधाऽरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणश्च" इति मङ्गलः। "कवयो- पि भवन्ति" इति वामनीयाः । "चतुर्धा' इति यायावरीयः मत्सरिरणस्तत्वा- पूर्दविरुद्धमतं दर्शयति-नेतिर । कविभावकयो दोऽस्तीत्युक्तं तन्न इति कालि. दासः कथयति । तदेव स्पष्टयति-*पृथगितिः कवित्वाद्धावकत्व पृथगेव, भावकत्वाच्च कवित्वं पृथक् । हेतूपन्यासं करोति-*स्वरूपति* । यः कवते काव्यं कुरुते स कविः । यस्तु काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद्विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयाभवनयोग्य- हृदयसंवादभाक् स भावकः, इति स्वरूपभेदः । एकस्य शब्दार्थो विषयः । अपरस्य रसास्वादो विषयः इति विषयभेदः । तदुक्तन् , लरस्वत्यास्तत्त्वं कविसहृदयाख्यं विज- यतात् । इति। यदाहुरिति प्रतिपादितऽथे केषां पधं प्रमाणयति कश्चिदिति- । कश्चित्कारयित्री- प्रतिभाविशिष्टः कविः वाचं शब्दरूपां वाणी स्वयितुमलम् योजयितुं समर्थः। अपरो भा. चयिन्त्रीप्रतिमायुक्तः तां वाचं श्रुत्वा भावयितुमित्यर्थः समर्थः । किन्तु उभयथा का- रयित्रीभावयित्र्युभयरूपेण स्थिता काव्यकर्तृतद्विवक्त शक्तिशालिनीति यावत् अत एव कल्याणी ते मतिर्बुद्धिः नोऽस्माकं विस्मयमाश्चर्य तनोति । ईशामलौकिकी बुद्धि- मनुभवन्तो बयं विस्मयामहे । विस्मयकारणमर्थान्तरन्यासेन दर्शयति-*न हीति- । हि यतः, एकस्मिन् वस्तुनि अतिशयनतां सोत्कर्षागां गुणानां सन्निपात: संघातो न भवत्येवेति सामान्येन पू. बक्तिविशेषसमर्थनम् । अत्रापि समर्थनाकांक्षायां विशेषरूपमर्थान्तर न्यस्यति-- *एक इति* । एक उपलः सौमेरवः पापाणः कनकं सूते नुवर्णमुत्पादयति । अन्य उपली निकपादिभवः सुवर्णपरीक्षासमर्थः । अत्र पूर्व विशेषसमर्थनाय सामान्यस्योपा. दानं कृतं तस्यापि समर्थनापेक्षित्वे विशेषस्योपादानादन विकस्बरालङ्कारः । 'यस्मिन् विशेषसामान्यविशेषाः स विकस्बरः" इति तल्लक्षणम् ।। *ते चेति । ते भावकाः द्विविधाः, केचिदरोचिकिनः, केचित् सतृणाभ्यवहारिणो भवन्ति, इति मंगलः प्राह । एजेभूताः कवयोऽपि भवन्तीति वामनमतानुयायिनः । स्वमतं दर्शयति । *चतुर्धा इति* । केचित्मत्सरिणः केचित्तत्वाभिनिवेशिनः ४ का०मी० . .. । । . - ·काव्यमीमांसा भिनिवेशिनश्च । "तत्र विवेकिनः पूर्वे तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः” इति वामनीयाः । "अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी, ज्ञानयोनिर्वा । नैसर्गिकी हि संस्कारशतेनाऽपि वङ्गमिव कालिका ते न जहति । ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशि- शेयवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव" इति यायावरीयः । किञ्च सतृणाभ्य- वहारिता सर्वसाधारिणी । तथाहि-व्युत्पित्साः कौतुकिनः सर्वस्य सर्वत्र प्रथ- समालोचकाः। पूर्वयोर्द्वयोरुत्तरयोट्ठयोः सङ्गत्या चतुर्धा । तेषामुत्कर्षापकों दर्शयति स्वपरमताभ्याम्--*तत्रेति । तत्र तेषां मध्ये पूर्वेऽरो. चिकिनो विवेकिनः, ततोऽनन्तराः सतृणाभ्यवहारिणोऽविवेकिनः, इति वामनीया वामनमतानुयायिनः अयमभिप्रायः । इह द्वये कवयः संभवन्ति अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च । न रोचयति, न प्रीणयति, इति अरोचकः । (रुच्-णिच-दुल्---नसमासः) एतन्नामा कश्चिद्रोगः । यस्मिन् सति भोजने प्रीतिनं जायते, यथाकथंचिदा- स्वादितममृतमयमपि अन्न मिष्टे न लगति। स येषामस्तीति तेऽरोचकिनः, अरो- चकव्याधिशालिनः। इति वस्तुस्थितिः । कविषु तु सादृश्याद् भक्तयास्य पदस्य प्रयोगः । अरोचकितया तेषामपि स्वरचिते मनोहरेऽपि पद्ये तुच्छत्वप्रत्ययः, परैः प्रशं. सितेऽपि यावन्मदीयं पद्यं न कालीदासीयति न वा भवभूतीयति तावन्न मनसस्तोपः । एवं पदविन्यासे रसः, एवं चालंकारो भवतीत्येव मतिरुदेति । इयं च मतिः विवेका- धीना । अत एते विवेकिनः । तृणमप्यपरित्यज्य सतृणम् । सतृणमभ्यवहरन्ति खाद- न्ति । ते सतृणामभ्यवहारिणः । एषां भोजने तात्पर्य न तु मधुरामधुरविवके । एवं हि ये च वा हेति पादपूरकाव्ययघटितपदयोजनेनैवात्मानमिन्द्रपदाधिष्टितं मन्यमानाः रसादीन पर्यालोचयन्ति तस्य कारणमविवेकः । अत एवैतेऽविवेकिनः । इति । स्वमत विवृणोति । *अरोचेति । तेषां भावकानामरोचकिता नैसर्गिकी स्वाभा. विकी, ज्ञानयोनिः ज्ञानकारणं वा । वाशब्दोत्र विकल्पार्थः । नैसर्गिक्यास्तु तस्याः संस्काराणां शतनापि अपरित्यागः। यथा वंगाद्धातुविशेषात् शोधनमारणदिपुटपाकाद्यने. केषां संस्काराणां कृतेऽपि कालिकाया कृष्णिन्नस्त्यागो न भवति । तथा स्वाभाविका- रोचकिताशालिनामपि पुसां विद्वधुरीणैः समाहतेऽपि स्वाहते विषये चेतसोऽप्रत्ययमेव । ज्ञानयोनौ ज्ञानकारणीभूतायां तस्यामरोचकितायां सत्यां तु विशिष्टप्रमेयवति वाक्ये रोचकितावृत्तिरेव प्रेमपूर्वकव्यवहार एव । तद्ग्रहणे मनसि प्रीतिरुत्पद्यत एवेति- भावः । इतिराजशेखरः । द्वितीयां दर्शयति । *सतृणेति । सर्वजनसमानाधिकरणा । तथाहि दर्शयति । व्युत्पत्तुमिच्छोः सर्वस्याखिलस्य कौतुकिनः काव्यनिर्मिमित्सया चेष्टयतः सर्वत्र प्रथम सह ·मधुसूदनी--विवृति - सहिता । -- मं सा। प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुणयोविभागसूत्रं पातयति । ततो बहु त्यजति बहु च गृह्णाति । विवेकानुसारेण हि बुद्धयो मधुनिष्टांद- न्ते । परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात् । विभ्रमभ्रंशश्च निःश्रेयसं सन्निधत्ते । मत्सरिणस्तु प्रतिभातमपि न प्रतिभातं, परगुणेषु वाचंयमत्वात् । स पुनर- मत्सरी ज्ञाता च विरलः । तदुक्तम्-- "कस्त्वं भोः कविरस्मि काप्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यता त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कस्मादिद् श्रूयतां । यः सम्यग्विविनक्ति दोषगुणयो: सारं, स्वयं सत्कविः सोऽस्मिन्भावक एव नास्त्यथ भवेदेवान्न निर्मात्सरः ।।" तत्त्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्रं यद्येकस्तदुक्तम्-- "शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभिः सा सतृणाभ्यवहारिता । प्रतिभायाः विवेकस्य विचारस्य च विकलता राहित्यं दोप- गुणयोर्विभजनकारि सूत्रं न पातयति, सत्यां च तस्यां गुणागुणविवेकं कर्तुमसमर्थी भव- तीति भावः। *तत इति। ततस्तद्राहित्यादेव । निष्यन्दन्ते स्त्रावयन्ति । *विभ्रमेति* वैकल्यविध्वंसः कल्याण समीपयति प्रापयति । *मत्सरिण इति मत्सरोऽन्यशुभद्वेषः । सोऽस्यास्तीति तस्य। परगुणेषु परोत्कर्षेषु वाचंयमत्वात् । सेति । स भावकः पुनर्विरलो योऽमत्सरी सन् प्रतिभासंपन्नो भवेत् । तदुक्तमित्युक्तार्थे प्रावादुकपचे प्रमाणयति-*कस्त्वमिति* । भोः ? कस्त्वम् , कविरस्मि । प्रश्रः । हे सखे । कापि अनिर्वचनीया रसभावभरिता अभिनवा अनालो- चितपूर्वा सूक्तिः मधुरार्थमयं काव्यं पठ्यतां निगद्यताम् । *उत्तरति । मया सम्प्रति काव्यकथैव त्यक्ता । प्र० इदं काव्यकथापरित्यजनम् कस्मात् । उ० श्रूयताम् । यः स्वयं सत्कविः सन् । दोषश्च गुणश्चेति तयोः । यद्यप्यभ्यर्हितत्वाद्गुणानामेव प्राङ् निर्देशः कत्तुं समुचितः तथापि “इष्टानुवर्तनात्कुर्यात्प्रागनिष्टनिवर्त्तनम्” इति नीत्या गुणादानात्पुर्व दोषसमीक्षेव कविना कर्त्तव्येति सूचयितुं प्रथमतो दोपस्य परतो गुणस्य उपादानं कृतम् । यत उक्तं च "स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्” इति । दोप- गुणयोः सारं सम्यक् विविनक्ति, निर्धारयति स एवंविधो भावकोऽस्मिन् जा नास्त्येव । अभ्युपगम्योच्यते । अथ यदि कदाचित् भवेत् तदा निर्मत्सरः परगुणोत्क. र्षसहिष्णुर्नास्ति । *तत्वेति । तत्वाभिनिवेशी समालोचकस्तु यदि सहस्राणां मध्ये कश्चिद्भवेत् तर्हि एकः । तदुक्तमिति दर्शयति । शब्दानामिति । यः शब्दानां गुम्फनविधीन , विवि- -- ।

·काव्यमीमांसा सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः । पुण्यैः सङ्घटते विवेक्तृविरहादन्तर्मुखं ताम्यता केषामेव कदाचिदेव सुधियां काव्यश्रमज्ञो जनः ।। स्वामी मित्रं च सन्त्री च शिष्यश्चाचार्य एव च। कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावकः ।। काव्येन किं कस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना। नीयन्ते भावकर्यस्य न निबन्धा दिशो दश ॥ सन्ति पुस्तकविन्यस्ताः काव्यवन्धा गृहे गृहे । द्विवास्तु भावकमनःशिलापट्टनिकुट्टिताः ॥ सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्भावस्योलसन्ति ताः ।। भक्ति, इदं पदं यदि तत्र न्यस्येत् तर्हि सोऽत्रालंकारो रसो वा निपतेत्, अस्य निष्कासनेऽसौ दोषोऽपि निर्गच्छेत् । इत्यादि विचारयति । यः सूक्तिभिरामोदते । अहो अपूर्वा दृष्टिः । ( अनोखी सूझ ) इत्यादिप्रकारे हष्यति। रसमेवामृत सान्द्रं यथा स्या- तथा लेढि आस्वादयति। तात्पर्यस्य मुद्रा किमर्थवोधनेच्छयेदं पदमत्र विन्यस्त को वास्य भावः । इति विचिनुते मृगयते । विवेक्तुविरहस्तस्मात् विवेचकाभावात्परिज्ञातृ. दौर्लभ्यात् इति यावत् । जुखस्यान्तः अन्तर्मुखम् श्रोतुरभावे मुखादनिःसरणेन दुःखा. जाम्यतां ग्लायताम् केषामेव न तु सर्वेषां कदाचिदेव न तु सर्वदा पुण्यैर्न तु पुण्येन काव्यकरणे श्चमं जानातीति काव्यश्रमज्ञो जनः सङ्कटते संयुनक्ति । *स्वामीति* । भावको निरन्तरकाव्यभावनापरिपक्वबुद्धिः, कवेः स्वामी दोषाप. वादरक्षणात् , मित्रं समादिषु गुणप्रख्यापनैरुपकारित्वात् । मन्त्री धीसाचिव्यकरणात्। शिप्यः तल्लिखितेषु जिज्ञासुत्वात् । आचार्यः, गुणागुपदेशकरणात् । ही चित्रमाश्र- र्यम् । किन्तत् , यत् कर्भावको न भवति। *काव्येनेति । तन्मनस्येव तिष्ठता काव्येन तस्य कवयितुः किम्फलं व्यर्थमेवेत्यर्थः । यस्य निबन्धाः ग्रन्थाः भावसार दश दिशः : (नयतेर्दिकर्मकत्वाद्वितीया ।) दशसु- द्विक्षिवत्यर्थः । न नीयन्ते न प्राप्यन्ते । *सन्तीति । पुस्तकविन्यस्ताः लिपिरूपेण स्थिाः काव्यवन्धाः प्रवन्धाः गृहे गृहे प्रतिगृहं सन्ति । भावकानो मन एव निकपाख्यं शिलापट्ट तस्मिन् निकुहिताः खचिता- स्तु द्विना एव द्वौ वा ब्रयो वा न तु वहवः । ये भावकैः समादर्तव्या भवेयुः तेऽल्पा एव इति भावः। *सत्काव्य इति । भावकस्य काव्यबन्धान भावयतो हृदये सत्काव्यमध्येऽपि ताः ·मधुसूदनी-विवृति- साहिता । सर्वामिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा न, याः ।। वाग्भावको भवेत्कश्चित्क्रश्चिद्धदयभावकः । सात्त्विकैराङ्गिकः कश्चिदनुभावश्च भावकः ।। गुणादानपरः कश्चिदोषादानपरोऽपरः । गुणदोषाहृतित्यागपर: कश्चन भावकः ।। अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः । तेन विद्मः, प्रसादेऽत्र नृणां हेतुरमानुषः ॥ न निसर्गकविः शास्त्रे न क्षुण्णः कवते च यः । विडम्वयति सामानमाग्रह महिलः किल ।। कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः । तस्य सिद्धि: सरस्वत्यास्तन्त्रमन्त्रप्रयोगतः ।। यदान्तरं वेत्ति सुधीः स्ववाक्यपरवाश्ययोः । -- काश्चित् अत्यन्त निमृताः काश्चन विक्रिया विकारा प्रादुर्भवन्ति लक्षयन्ति ! याः नाट्य- सृजा ब्रह्मणापि आंगिकादिलर्वविधाभिनयनिर्णयकर्मण्यपि न दृष्टाः न पालोचिताः । भावकानां विविधल्यं दर्शयति । बागिति*पुणेति*। कश्चित् शब्दशुमनावि- धिपरामर्शकः । कश्चित् इदमल्य हृदयमिति विवेचकः । कश्चिदांगिकसात्विकानुभा. वान् प्रदर्शयन् विचारको भवति । अथवा धान्येन धनानितिबदभेदे तृतीया । तेन सा- त्विकभावानामालोचकः। कश्चिद्गुणग्राही। कश्चिदू पुरोभागी। कश्चिद्गुणादानपुरः सर दोषहानपरो भावको भवति । भावकानां विविधत्व औचिती संभावयति । *अभीति- । अभियोगे अभिनिवेशे समानेऽपि यतोयं विचित्रो अन्य प्रकारक्रमः । एकस्मिन्नेव काव्ये नानापुरुषाणां नाना- भावाः स्फुरन्ति । तेन हेतुना विनः । अघ्र प्रलादे प्रसन्नतायां नणाममानुषोऽलौकिको हेतुः । कस्यचिदोषे दृष्टिः, कस्यचिद्गुणे पक्षपातः, कस्यचन रसे भावावेशः, कस्यच. नालंकारे धारणा भवति । अतः सहृदयानां प्रसन्नतायाः कारणमलौकिकमेव । कवित्वं न सुलभमिति निदिशति । *न निसगेति* । यस्य प्राक्तनवासनाख्यम्, प्रतिभान नास्ति, न च शाखे क्षुण्णः अर्थात् श्रुतं निर्मलं नास्ति । स आग्रहे पहिलो हठी आत्मानं विडम्बयति वञ्चयति। तहि कथं तस्य सिद्धि रित्याह । प्राक्तनवासना नास्ति, काव्यं कर्तुं ज्ञातुं चेहते। तस्य सारस्वतानुभावात् सिद्धिः । सोऽनुभावस्तंत्रमंत्राणामनुष्टनात् भवति । । . । ।

·काव्यमीमांसा तदा स सिद्धो मन्तव्यः, कुकवि: कपिरेव वा" कारयित्रीभावयिच्यावितीमे प्रतिभाभिदे। अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्ति काव्यमातरम् ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ कोव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे शिष्यप्रतिभाव्याख्यानः चतुर्थोऽध्यायः । Ltd -- पञ्चमोऽध्यायः व्युत्पत्तिकविपाकाः ५ "बहुज्ञता व्युत्पत्तिः" इत्याचार्याः । सर्वतोदिका हि कविवाचः । तदुक्त- यदेति । यदा सुधीविद्वान् स्वावाक्यपरवाक्येषु स्थितानां पदानामन्तर विभेदं वेत्ति तवा स सिद्धो मन्तव्योऽन्यथा कवयिता कुत्सित एव । अन्यथा स्वपरवाक्यवटकपदा- न्तवेदनाभावे। इत्यर्थः । वा अथवा कपिरेव । कपिर्यथा चापल्येन जडतया च स्वपरकृत्य- विचारमूढो भवति तथैवायमपि स्वपरवाक्यान्तःपातिपदान्तरवेदनानभिज्ञो भवति । इति प्रदर्शितमुपसंहरति । इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण इमे कारयित्रीभावयित्रो प्रति- भाया भिदे भेदौ निरूपिते । अथानन्तरं यतो व्युत्पत्तिः काव्यकारणमतो मातृवदुप- जीव्यां तां कथयिष्यामः निरूपयिष्यामः । इति आहिताग्निश्रीमधुसूदनशास्त्रिगः कृतौ मधुसूदनोत्रिवृतौ चतुर्थोऽध्यायः । ॥ श्रीः॥ वैबुधपदमासीनो भवति कवियत्प्रसादतो भुवने। वाणीकलया कलितां व्युत्पत्ति काव्यमातरं वन्दे ॥ पूर्वस्मिन्नध्याये "अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्ति काव्यमातरम्” इति प्रतिज्ञया अध्यायद्वयमैत्रीमासूत्र्य अनन्तरवक्तव्यत्वरूपावसरसंगत्या व्युत्पत्ति निर्दिदिक्षुर्ग्रन्थकारः प्रसङ्गसंगत्या कविपाको निर्देक्ष्यन सूत्रमारचयति व्युत्पत्तीति। व्युत्पत्तिश्च कविश्व पाकश्च इति व्युत्पत्तिकविपाकाः भाष्योदाहरणैः क्रमशो व्याख्यास्यन्ते । इति सूत्रार्थः । पूर्व विस्तीर्ण व्युत्पत्तिं दर्शयितुमाचार्याणां मतमाचिनोति । वहुज्ञतेति । वहु जा- नातीति वहुज्ञस्तस्य भावो वहुज्ञता सर्वज्ञता वर्णनीयवस्तुविषयोपयोगिसमस्तवस्तु- पौर्वापर्यपरामर्शकौशलम् । इत्याचार्याः । समर्थयति । *सवेंति। हि यतः कवीनां वाचः सर्वदिशि गमनशीलाः । सर्वविषयवर्णनकारिण्य इत्यर्थः॥

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। । म्--"प्रसरति किमपि कथञ्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य । इदमेव तत्कवित्वं यद्वाचः सर्वतोदिकाः ॥" "उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः” इति यायवरीयः। "प्रतिभाव्युत्पत्त्योः प्रतिभा श्रेयसी" इत्यानन्दः । सा हि कवेरव्युत्पत्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादय- ति । तदाह- "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संत्रियते कवेः । यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्येवावभासते ॥" तदुक्तमिति प्रकृतोपपादकं पद्यसुपन्यस्यति । *प्रसरतीति ! अभ्यस्ते शीलिते गोचरे विषये कथञ्चन कृच्छ्रात् किमपि वक्तं कस्य जनस्य वचो वाणीर्न प्रसरति प्रवल. ति। सर्वस्यारीति भावः । तत्प्रसिद्ध कवित्वमिदमेव, यद् वाचः सर्वविषयवर्णनका- रिण्यः । सत्यामेव बहुज्ञतायां वहुविषयवर्णनसामथ्यं सम्पयेत काव्ये च बहवो विष. या दृश्यन्ते वर्णिताः । तामन्तरा कथं वयेरन् । अतो वहुज्ञतैव विस्तीर्णा व्युत्पत्ति- रित्याचार्याणामाशयः। संक्षिप्ता तां दर्शयितुमिदानी स्वमनं प्रस्तौति । *उचितेति । युक्तायुक्तविचारो इदं छन्द इदं पदमयं रस अत्र उचितोऽनुचितो वेति विवेको व्युत्पत्तिः, इति यायावरकु- लोत्पन्नो राजशेखरः । अत्र व्युत्पत्तिविषये आचार्यैः स्वग्रन्थे समासव्यासतया द्विविधः स्वाशयो लक्षितः । तत्र राजशेखरेण एकस्तदुक्त्या दर्शितः । अन्यः स्वोक्त्या । तथा चेमौ तेषां श्लोको- छन्दोव्याकरणकलालोकस्थितिपदपदार्थविज्ञानम् । युक्तायुक्तविवेको व्युत्पत्तिरिवं समासेन ॥ विस्तरतस्तु किमन्यत्तत इह वाच्यं न वाचकं लोके । न भवति यत्काव्याङ्ग सर्वज्ञत्वं ततोन्यैषा ॥ प्रतिभाव्युत्पत्त्योस्तरतमभावं परमतेन दर्शयति । प्रतीति । उभयोमध्ये प्रतिभा श्रेयसी। इत्यानन्दः । आनन्दवर्द्धनाचार्यः । नामैकदेशे नामग्रहणम् । श्रेयस्त्वे हेतुमुप- न्यस्यति । प्रतिभा हि वर्णनीयवस्तुविषयनूतनोल्लेखशालिता हि कवेः कवयितुरव्युत्पत्ति. कृतमनिपुणताजन्यं दोषं संवृणोति । तदाहेति प्रकृतसाधकं पद्यमुपन्यस्यति । तदाह आनन्दवर्द्धनाचार्य इति शेषः । *अव्युत्पत्तीति । अव्युत्पत्तिकृतोऽव्युत्पत्तिजन्यः कवेर्दोषो दूषणम् शक्त्या प्रतिभया संत्रियत आच्छाद्यते। यस्तु दोषस्तस्य कवेः अशक्तिकृतः स झगित्येव झटि- त्येव अवभासते प्रतीयते । इति । - ·काव्यमीमांसा mindian शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्त्तते । (प्रतिभा यथा) "एतत्किं ? शिरसि स्थितं मम पितुः, खण्डं सुधाजन्सनो लालाट किमिदं ? विलोचनमिदं, हस्तेऽस्य किं ? पन्नगाः । इत्थं क्रौञ्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससः शूलिनः प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्याः स्मितं पातु वः ॥” "व्युत्पत्तिः श्रेयसी" इति मङ्गलः ।। सा हि कवेरशक्तिकृतं दोपमशेष- माच्छादयति । तथा हि--- "कवेः संत्रियतेऽशक्तियुत्पत्त्या काव्यवमनि । वैदग्धीचित्तचित्तानां हेया शब्दत्य गुम्फना।" ननु प्रतिभा प्रस्तूय किमिति शक्त्येति अप्रस्तुतमुच्यते, इति किमानमाह- *शतीति । अयं श्लोकस्थः शक्तिशब्दः प्रतिभाने प्रतिसायामुपरितः लक्षणया प्रयुक्तो वर्तते । शक्तिशब्दस्य सामथ्ये रूटेः। उदाहृत्य दर्शयति एतदितिश । दिग्वालसः शिवस्याभुषणादिविषये पार्वतीगु- योरुक्तिप्रत्युक्तिरूपं पद्यम् । मातरं पार्वती प्रति गुहस्य प्रश्नः । हे मातः। मम पितुः शिरसि स्थित एतदृश्यमानं किमस्ति । उ० । सुधाजन्मनश्चन्द्रस्य खण्डम् । प्र० इदं लालाटं ( ललाटे स्थितम् ) किम् । उ० । इद विलोचनम् । प्र० । अस्य हस्ते किम् । उ० । पन्नगाः सर्वाः । इत्थे क्रौञ्चरिशेर्नुहस्य प्रश्ने क्रमाद क्रमश उपगते शिर. स्तः कटिपर्यन्तं प्राप्ते सति दिग्वासस ननस्यः शूलिनः वामकरणोपरोध आच्छादनम् । ( अग्रे पुंव्यञ्जनविषये माकदाचित्प्रश्नं कुर्यादिति बुद्ध्या क्रौञ्चरिपोर्मुखस्याच्छादन शुलिना कृतम् ) तेन सुभगं सुन्दर देव्या गौर्याः स्मितमनुपलक्षितदशनो हासः । “अ. श्यानो हासो मधुरः स्मितमुच्यते” इत्युक्तः । वो युष्मान् पातु । इदं व्युत्पत्तिजन्यदोषसंवारिकाया शतरुदाहरणम् । इदं तत्वम् । अत्र कविना प्रतिभावशात् हास्यानुगुणोर्थः कल्पितः, किन्तु शब्दैर्यथावत्प्रकाशयितुं ने समर्थः । तथाहि वामकरेणोपरोधः शूलिना किमर्थं कस्य च कृतः इत्याधर्थस्य स्पष्टप्रतिपत्तये आक्षेप एवं शरणम् । एवमस्य कवेरव्युत्पत्तिः सहृदयचेतस्युद्गच्छन्त्यपि शक्त्युत्थापि- तार्थसौन्दर्यवलाच्चमकारान्तविलीना भवतीति । व्युत्पत्तिोषवारिकेति पूर्वविपरीतं मतं निर्दिशति । *व्युत्पत्तिरिति । शक्यपे- क्षया व्युत्पत्तिनिपुणता श्रेयसी सातिशया हेतुं वदति । यतः सैव कवयितुरशक्तिकृतं दूपणमावृणोति । तथाहीति तदुपष्टम्भ के पधमवतारयति-*कवेरिति* । काव्यमार्गे व्यत्पत्त्या कवयितरशक्तिः अर्थानकल- । -- ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । -- व्युत्पत्तिर्यथा--"कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं श्रवसि निहितं कुण्डलमुचि । न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनविलासे वनितया।।" "प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ” इति यायावरीयः । न खलु शब्दयोजनाऽसामथ्थं संत्रियते। तस्मात् । वैदग्धी चातुर्यम् । साचित्ता सम्ग्यज्ञाता यै रेवंभूतानि चित्तानि अन्तःकरणानि येषां तेषां परिचितचातुरीकाणाम् (कृत्या- नां कर्तरि वेति षष्ठी) तैरित्यर्थः । शब्दस्य गुम्फना । हेया। यमकानुप्रासयान विशे- पादरो विधेयः कविभिः, अर्थ एवं विशिष्य प्रयतनीयम् । एतन्मतेऽर्थ एव चमत्कारस्तदने शब्दगुम्फनमकिञ्चित्करम् । अत्र मुद्रितपुस्तकेषु शब्दार्थगुम्फनेति अर्थ घरितः पाठो- ऽपपाठ इतीपनिमीलितलोचनैः सुधोभिविवेचनीयम् । अशक्तिकृतदोपनिवारिका व्युत्पत्तिर्यथा-*कृत इति । बालकलजाया वर्णनमिदम् निधुवनविलाशेऽनंगोत्सव विधौ समासत्नीभूते प्राप्ले सति । वनितया उत्पनरामया लिया। वनिता जातरागा खो इति शब्दकल्पद्रुमः । कण्ठे निष्कोपि न हि कृतः तन्वी नमिलता कर्तव्येति किमुत किं वक्तव्यम् । आलिङ्गनव्यवधानकारित्वात्तन्धी मणि लता अपि हृदये न धार्यते । बुण्डलं मुंचतीति तस्मिन् कुण्डलमुचि कुण्डलरहिते। श्रवलि को । जातित्वादेकवचनम् । कर्णयोरिति । यावत् । एकस्मिन् कणं भूषणधारणं न परं प्रतिक. मविधिविरुई सौन्दर्यविघातकमपि । चित्रं नानावर्ण कई रन् । 'चित्रे किनीरकल्माष. शवलेताश्च कर्पर इत्यमरः । कौशेयं कृमिकोशोत्थं वसनमंशुर्क न वलितं नावधारितं तु किन्तु अवदात सितं बलले वसितम् । “अवदातः सितो गौरः” इत्यमरः । इद पचन शक्तिजन्यदोषसंवारिकाया व्युत्पत्तेदाहरणम्। अयं भावः । बासकसजायाः संभोगलं. गारवर्णने तदुचितकोमलवोपन्यासो योग्यः । तथैव तस्य पुष्टिरन्यथा तत्पुष्टिवर्वायत्त । तदेष दोपः कारणान्तरैस्तिरोधीयेत तर्हि नास्तिकल्पः स्यात्। तथावात्र, "तः क," इत्यत्र जिह्वामूलीयस्य "छ,” इति मूर्धन्यस्य "त तन्वी" इत्यत्र तकारस्य स्वानन्तर्य वर्गतयाऽश्रव्यत्वस्य "" इति श्रुतिकटुत्वस्य श्रृंगारपरिपन्थ्योजोव्यञ्जकतया को रसानुकूलनिर्माणाशक्तिः परिस्फुरन्त्यपि व्युत्पत्त्या तिरोधीयते । स्वसतं परिष्करोति-प्रतिभेति । प्रतिभा च व्युत्पत्तिश्चेति ते प्रतिभाव्युत्प- ती। मिथः परस्पर सङ्गन्ते । आत्मनि समवायेन वत्तेते उभौ इति तात्पर्याथः । प्रतिभा व्युत्पत्ती सातिशये । इति यावावरकुलीनः । दृष्टान्तयति। *न खल्बिति । लावण्य- लाभाद्विना रूपसम्पडू न महते सौन्दर्याय । रूपसम्पदो वा ऋते लावण्यलब्धिर्न महते सौन्दर्याय। । ।

·५८ काव्यमीमांसा लावण्यलाभाहते रूपसम्पहते रूपसम्पदो वा लावण्यलब्धिर्महते सौन्दर्या- य। उभययोगो यथा- "जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकामाप्रसरकिसलयो मञ्जमजीरभृङ्गः । भर्तुर्नृत्यानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विधभिनवो दण्डपादो भवान्याः ॥" अत्र लावण्यरूपसौन्दर्यशब्दाः यद्यपि लोके सामान्येन एकार्थ एव प्रयुज्यन्ते तथापि विशेषरूपेण भिन्नार्थका एव । तथाहि अवयवनां निर्दोषता वाभूषणयोगो वा न लावण्य - पदार्थः । यतः काणादिदोषशून्यशरीरावयवयोगिन्यामप्यलंकृतायामपि लावण्यशून्येय- मिति, अतथाभूतायामपि लावण्यामृतचन्द्रिकेयमिति सहदायानां व्यवहारस्तस्मात् । मुक्ताफलेषु च्छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदड़नेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ॥ लावण्यातिरिक्तधर्मान्तरमेव रूपम् । यतः सत्यपि लावण्ये नात्र सम्पदिति स. हृदयानां व्ययहारः तस्मात् । अङ्गान्यभूषितान्येव केनचिपणादिना । येन भुषितवद् भान्ति तद्रूपमिति कथ्यते ॥ सतोरपि रूपलावण्ययोनेंटेशः संस्थानानुरिधमा इति सहृदयानां व्यवहारः परि- स्फुटो दृश्यत तस्मात् । अङ्गप्रत्यङ्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । संश्लिष्टसन्धिबन्धः स्यात्तत्सौन्दर्यमुदाहृतम् ॥ इति एवं शोभाकान्तिलडहादीनां प्रातिस्विकवैशिष्टयेन भिन्नत्वं ज्ञेयम् । उभयजन्यदोपनिवारिकयोरुभययोर्योगः । यथा-*जवनकाण्डेतिर । वाणभट्ट कृते चण्डीशतके पद्यमिदम् । भर्तुर्म हेश्वरस्य नृत्तानुकारे “पदार्थाभिनयो नृत्यं नृत्तं ताललयाश्रितम् , इतिलक्षणकनर्तनानुकरणे भवान्या अभिनव इदंप्रथमतया नृत्यप्रवृत्तः दण्डपादः "प्रसह्योीकृतः पादो दण्डपादोऽभिधीयते," इत्युक्तलक्षणश्चरणः जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते । इति योजना । किंभृतः । निजा भवनी सम्वन्धिनी तनुरेव स्वच्छा लावण्यस्य वापी । अत्र तनोर्वापीत्वे लावण्यं जलं तत एवाग्रेऽम्भोजेत्युक्तिः । तस्यां सम्भृतं यदम्भोजं तस्य शोभां विदधत् विशेषेण धारयत्। दण्डपादस्या. म्भोजत्वमुपपादयति । *जोति । जङ्घाकाण्डमेवोरुमहानालो यत्र । नखकिरणा एव लसन्ति केसराणि तेषामाल्या पंक्तया करालो नतोन्नतः । प्रत्याग्रस्यालक्तकस्य तत्का- लयोजितस्य जतुनो भानां कान्तीनां प्रसरा एव किसलयानि यस्य । मन्जुमंजीरः सुन्द- ।

·। मधुसूदनी-विवृति-साहिता। प्रतिभाव्युत्पत्तिमांश्च कविः कविरित्युच्यते । स च त्रिधा । शास्त्रकविः काव्यकविरुभयकविश्च । “तेषामुत्तरोत्तरीयो गरीयान्" इति श्यामदेवः । "न" इति यायांवरीयः । यथा स्वविषये सवों गरीयान् । नहि राजहंसश्चन्द्रि- कापानाय प्रभवति, नापि चकोरोऽद्भयः क्षीरोद्धरणाय । यच्छास्त्रकविः काव्ये स्ससम्पदं विच्छिनत्ति । यत्काव्यकविः शाने तर्ककर्कशामप्यर्थमुक्तिवैचि- रपादभूषणमेव भुंगो यत्र सः । एवं सति उपमानधर्मस्याम्भोजशोभाया दण्डपादे समा. रोपः समर्थितो भवति । तथाचान रूपकनिर्दर्शनयोः सम्भवः । किन्तु यत्रारोपस्योपमा. नारोपस्वरूपत्वं तत्ररूपकम् । यत्र तु तदभावस्तत्र निदर्शना । यतः कविकल्पितोपमाने. नापि बहुत्रोपमा दृश्यते । एवं चात्रनिदर्शना तदुपपादकं तु जबेतिरूपकचतुष्टयम् । उ. भयदोषनिवारकोमययोगे दृष्टान्तः । इत्थमन्त्रावधेयम् । अन्न यद्यपि विपूर्वकस्य दधातेः करणे शक्त्या धारणे शक्तयभावादवाचकत्वं दोषः । तनुपदार्थस्य भवान्या योगोऽभि मतः किन्तु ससम्बन्धिनां निजस्वात्मादिपदार्थानां प्रधानक्रियान्वयिकारकपदार्थ एवान्वयः, इति नियमवलाद्दण्डपाद एवं निजपदार्थस्यान्वयः प्रतीयते न तु भवान्याम् । एवमत्राभवन्मतयोगो दोषः। तथापि कवयितुः शक्तिव्युत्पत्तिस्यां रूपकनिदर्श- नान्तीनाविव प्रतिभातः । प्रतिभेति ! आभ्यां युक्त एव कवयिता कविरिति शब्दभाक् । तं विभजति ! *स- च त्रिवेति । तेषामुत्तममध्यमाधमत्वं परमतेन वक्ति ! *तेषामिति । स्वमतं विशद्य दर्शयति । *नेति । श्यामदेवेन यदुक्तं तन्न । कुत इत्यत आह-*स्वविषय इति । स्वानुगुणे विषये सर्वः श्रेष्ठः । दृष्टान्तं प्रस्तौति । *यथेति** । राजहंसाः, "राजहंसास्तु ते चञ्चूचरण लॊहितैःसिताः, इत्युक्तलक्षणाः कौमुदीं पातुं न समर्थाः किन्तूदकात् क्षीरोद्धरण एव । तथैव प्रसिद्धिर्यथा । हंसो यथा क्षीरनिवाम्बुमध्यात् । इति नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत- विचस्मिन्नधुनान्यः कुलवतं पालयिष्यति कः । इति । चकोरोऽपि जलेभ्यः क्षीरोद्धरणाय न समर्थः । किन्तु चन्द्रिकामेव पातुं समर्थः । इत्येव प्रसिद्धिर्यथा चकोर्य एवं चतुरा श्चन्द्रिकाचामकर्मणि । विनावन्तीनं निपुणाः सुदृशो रतनमणि ॥ इति उक्तत्रिविधकवीनां भेदं विवेचनापूर्वकं दर्शयति । *यदिति । यद्यतः । शास्त्रकविः काव्ये रससम्पदो विच्छेदं जनयति । यद्यतः काव्यकविः (वक्ष्यामाणाष्टप्रकारस्वरू. पः) शास्त्रे शास्त्रीयपदार्थप्रणयने कठिनमप्यर्थं कथनवैलक्षण्येन शिथिलीकरोति । ।

·६० काव्यमीमांसा ज्येण श्थयति । उभयकविस्तूभयोरपि वरीयान्यधुभयत्र परं प्रवीण: स्यात् । तस्मात्तुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी । उपकार्योपकारकमावं तु मिथः शा- स्त्रकाव्यकव्योरनुमन्यामहे । यच्छास्त्रसंस्कार: काव्यमनुगृह्णाति शास्त्रकप्रक- णता तु निगृह्णाति । काव्यसंस्कारोऽपि शास्त्रवाक्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैक- प्रवणता तु विरुणद्धि । तत्र त्रिधा शास्त्रकविः । यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शा- खे काव्यं संविधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते। काव्यकविः पुनरष्टधा। तद्यथा रचनाकविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कारकविः, उक्तिकविः, र- सकविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति । तत्र रचनाकविः- "लोलल्लालवल्लीवलयितबकुलानोकहस्कन्धगोल- गोलाङ्गुलै दद्भिः प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु । -- - उभयकविस्तु शास्त्रकाव्यकव्योः श्रेष्टः, यदि स काव्ये शास् च परं प्रवीणः स्यात् । एवं तौ तुल्यप्रभावावेव । किन्तु उपजीव्योपजीवकत्वं परस्परं तयोरनुमोदामहे । यतः शास्त्रस्य संस्कारः काव्यं चारु करोति । केवलशास्त्रानुसारित्वं तु काव्यचारुत्वस्य निग्रहं करोति । यदाह-- विद्वत्कवित्वमिव केकिरतं नरेजे । इति काव्यसंस्करोऽपि शास्त्रीयवाक्यस्य पाकं परिणतिसौष्ठवं अनुरुणहि अनुवर्तते । काव्यमात्रज्ञानाधीनत्वं तु विरुणद्धि विपरिवर्तते । यदाह-- शास्त्रेषु भ्रष्टाः कवयो भवन्ति । इति । उक्तभेदभिन्नानपि प्रतिस्वं विकल्प्य दर्शयति-*तन्नेति । विधत्ते करोति । अपि. शब्दस्य काव्ये अनुषंगः । काव्येऽपीत्यर्थः । शास्त्रार्थं तदीयप्रमाणप्रमेयविचार निधत्ते स्थापयति। अष्टधा अष्टप्रकारः । सुतिङन्तपदमेव कवतेऽसौ शब्दकविः । मार्गो रीतिः । क्रमशः एतान् उदाहरति-तत्रेति* । रचनाकविः, उदाह्वियते, इति सर्वत्रात्रि योज्यम् । *लोलदिति । येन राज्ञा, वेलां समुद्रस्येत्यर्थः। आलंध्य षण्डेषु पद्मादिसंघातेपु "घण्डं पद्मादिसंघाते न स्त्री स्यात् गौपतौ पुमान्” इति मेदिनी । गन्धवाहाः वायवः, (स्वसनः स्पर्शनो वायुः गन्धवाहानिलाशुगाः,” इत्यमरः।) प्रापिरे प्राप्ताः। कीदृशेषु पण्डेषु । लोलच् चंचलं यल् लाङ्गलं तदेव वल्ली लता (वल्लीतु व्रततिर्लता, इत्यमरः) तया वलयिततं वेष्टितं वकुलानोकहानां वकुलवृक्षाणां स्कन्धगोलम् शाखामण्डलं यस्तैः (अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धःस्यान्मूलाच्छाखावधिस्तरोः, इत्यमरः गोलं तु मण्डले प्रोक्तं गोलः स्यत्सर्ववर्तुले,। इतिशब्दकल्पद्रुमः ।) निनद्भिः शब्दकुर्वनि गोर्लाङ्गलव. , ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ६१ MAHARINA पण्डेषूद्दण्डपिण्डीतगरतरलनाः प्रापिरे येन वेला- मालङ्घयोत्तालतल्लस्फुटितपुटकिनीबन्धवो गन्धवाहाः ॥" त्रिधा च शब्दकवि माख्यातोभयभेदेन । तत्र नामकविः- "विद्येव पुंसो महिमेव राज्ञः प्रज्ञव वैद्यस्य दयेव साघोः । लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो विभूषणं तस्य नृपस्य सैव।।" आख्यातकविर्यथा- उच्चस्तरां जहसुराजहषुर्जग राजनिरे भुजतटीनिकरैः स्फुर द्भिः । सन्तुष्टुवुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च वाचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भाम् ।।" नामाख्यातकवि:- "हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांशवाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव । न चुक्रुशुनों रुरुदुर्न सस्वनुन चेलुरासुलिखिता इव क्षणम् ।।" MEDIAS ल्लाङ्गुलं येषां तैः, कृष्णावानरैः, ( गोलाशूलः कृष्णावानरः, इति राजनिर्धण्टः) अत एव प्रतिरलितेन जरन्त्यः कन्दरा एव मन्दिराणि येषु तेयु । कीदृशा वायवः । उद्दण्डेघ. नतेषु पिण्डीतगरेषु, (पिण्डीतगरः खजूरविशेषः, इति शल्पद्रुमः ।) तरलनाः चंचलाः । पुनश्च कीदृशाः । उत्ताला: ये तल्ला जलाशयाः, (तल्लो जलाशये, इति मेदिनी। ) तेपु स्फुटिता विकसिता याः पुटकिन्यः पद्मिन्यस्तासां वन्धवस्ताभिः सुगन्धयः ( पुटकिनी पद्मिनी पमलता चेति हेमचन्द्रः । ) निधेति । नाम+आख्यत+उभयभेदेन शब्दकबिस्त्रिप्रकारः। अत्र नामाख्या- ताथेति अर्थघटितः पाठोपाठः । अर्धकवेः स्वतन्त्रं वक्ष्यमाणत्वात् । तत्र त्रिप्रकारकशब्द- कदिभेदानां मध्ये प्रथमो नामकविः । नाम केवलं संज्ञाशब्द कवतेऽसौ नामकविः । यथा विद्येति । स्पष्टम् । अत्र विद्याप्रभृतीनां संज्ञाशब्दानामेव संघटना कृता । नान्येषाम् । आख्यातं तिङन्तं कवते रचयति यःस आख्यातकविःयथा ! *उच्चस्तरामिति । अमृतस्य स्वनामप्रसिद्धस्य देवासुरैर्मथ्मानसमुद्रादुत्थितव्यविशेषस्य सम्भव उत्पत्तिः, तस्य लाभा गर्ने यस्यास्ताम् । समुद्रमथनानवद्भयोऽमृतलाभो भविष्यतीति साभिप्रायां गुरोर्वृहस्पतेर्वाचं श्रुत्वेति शेषः । शिष्ट रूपष्टम् । भुजतटानि करैंरित्येव पाठः समीचीनः । मणिबन्धावधिपञ्चाङ्गुलीसमेतस्य हस्तस्याख्या कर इति, तदुपरि- तनस्यांसावधेराख्या भुज इति, एवं च हर्षादीनामुद्रेक करेण भुजस्यास्फोटनं भवतीति लोकवृत्तम् । अन्न जहसुरित्याद्याख्यातानामेवाधिक्येन रचना। बामाख्याते उभौ कवते रचयति जयति सो नामाख्यातोभयकविः । *हतेति ।

·काव्यमीमांसा अर्थकविः "देवी पुत्रमसूत नृत्यतगणाः किं तिष्ठतेत्युद्भुजे हर्षाङ्गिरिटावुदाहृतगिरा चामुण्डयाऽलिङ्गिते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिधनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ॥" द्विधाऽलङ्कार कविः शब्दार्थभेदेन । तयोः शब्दाऽलङ्कार:- "न प्राप्तं विषमरणं प्राप्तं पापेन कर्मणा विषमरणं च । न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगुह्य मन्दभागी रथ्याम् ।।" । स्त्रियः भर्तुमरणे निष्प्रभाः, अन्धाः दुःखात्कुत्रापि गन्तुमसमर्थाः किमपि कर्तुमश. ताश्चेत्यन्धसादृश्यम् । शिथिलो असौ वाहू यासां ताः । विषादेन गतचेतना इव । अन्यत्स्पष्टम् । पूर्वाधं नाम्नामुत्तरार्ध आख्यातानां रचना । तत्तद्रचनाकारिषु तत्तन्ना- मनिर्देशः कृतः। अर्थमात्रमलङ्कारादिशून्य कवते वर्णयति यः सोऽर्थकविर्यथा । *देवीति । देवी गौरी पुत्रमसूत सूते स्म । ततो हे गणाः ! । नृत्यथ नृत्यं कुरुत । किं तिष्ठत ? । कथमुपविष्टा भवथ इति कृत्वा उभुजे ऊर्ध्ववाहौभृगिरिटो, एतनामके गणे हत्प्रेमतोः जातःभृगि- रिटिचामुण्डयो स्वः शब्दो वो युस्मान् पायाद्रक्षतु। किम्भूतो रवः । परस्पराङ्गानिपातन जर्ज स्फुटितं यज्जरजीणं स्थूलास्थि तस्माजन्मोत्पत्तिर्यस्य सः । जिता देवदुन्दुभे- देवभेयाः । भेामानकदुन्दुभी इत्यरः । धनध्वानस्य निविडध्वनेः प्रवृत्तियेन सः । अत्र देवीपुत्रमसूतेति परिष्कृतः चामुण्डा,गिरिटिपरिष्वंगसंघट्टितपरस्परहृदयास्थि- जन्यरवोऽर्थ एवं वर्णितः। यद्यप्यत्र "द व स त” "नृत्यत” इत्दादिषु सर्वत्र-- "उच्चार्यत्वाद्यदेकन स्थाने तालुरदादिके। सादृश्र व्यञ्जनस्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्यते ।” इत्युक्तलक्षणः श्रुत्यनुप्रासः, कविनिष्ठचामुण्डा गिरिटिविषयकरतिरूपभावश्च स्तः तथापि कवेस्तात्पर्याभावादकिञ्चित्करः । अर्थ एव कवेः संरम्भान् । *द्विधेति । शब्दालङ्कारार्थालंकारभेदेनालंकारकविदिप्रकारः । तयोः शब्दालं- कारार्थलंकारयोर्मध्ये शब्दालकारो यथा । *न प्राप्तमिति* । विषमं च जयाजययोरनवस्थितत्वाद्, हेतिहतीनां दुःखद- त्वाचासमानञ्च तद्रणं युद्धं न प्राप्तम् । किन्तु पापेन कर्मणा विषेण हालाहलेन मरण प्राप्तम्। भागीरथ्यां गङ्गायां लक्षणया गंगायाः सविधे न मृतः । किन्तु मन्दभागी अर्हस्थ्यांप्रतोलीम् । रथ्या प्रतोली विशिखेत्यमरः। उपगुह्यालिंग्य । रथ्यायामेवेत्य. थ: । मृतः। प्रथमद्वितीययोः, तृतीयचतुर्थयोः पादयोर्मध्ये व्यपेतत्वात् मध्ययमकम् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । अर्थाऽलङ्कारः- "भ्रान्तजिह्वापताकस्य फणच्छत्रस्य वासुकेः । दंष्टाशलाकादारिद्य कत्तुं योग्योऽस्ति मे भुजः ॥" उक्तिकविः "उदरमिदनिन्धं मानिनीश्वासलाव्यं स्तनतटपरिणाहो दोलता लेह्यसीमा ! स्फुरति च वदनेन्दुईक्प्रणालीनिय- रतदिह सुशि कल्याः केलयो यौवनस्य ॥" अर्थालंकारः, उदाहियत, इति शेषः । *भ्रान्तेति । प्रान्ता निःसरणानिःसरणेना- स्थिरा जिद्वैव पताका यस्य तस्य । कण एव छत्रं यस्य तस्य वासुकेः शेषनागस्य । दंष्ट्रव शलाका छत्रपताकाधारणार्थ दण्डः तस्या दारिद्यमभावं कर्तु सम्पादयितुं मे भुजो वाहुः एक एव (न तु द्वौ)योग्यः समर्थः । अत्र जिवायां पताकाथाः फणे छन्त्रस्य, दंष्ट्रायां शलाकायाचारोपापकालेकारः । "उक्ति म यदि स्वार्थी भन्या भयोऽभिधीयते । एवंरूपामुक्ति द्विधा वक्रोक्तिमेव कवते वर्णयति यः स उदाहियते यथा। किचन वनितासर्वस्वं विलोक्य सखा सखायं वक्ति । *उदरमिति । इदं मम सर्वस्व, मानिन्याः न तु विरहिण्यास्तस्याः सन्तापाधिक्याज्ज्वलितिप्रसंगात् । स्वश्वा- सेनापि लाव्ययम् । अवश्यलवितुं योग्यम् अतिलघु इति भावः । अनिन्छ प्रशंसनीय कृशमिति यावत्-स्त्रीणामल्पोदरस्यैव प्रशस्तिः । उदरम् । स्तन. तटस्य परिणाहो विशालता । परिणाहो विशालता, इत्यमरः । दोरेव लता तस्या लेह्यस्य सीमा स्थितिः । तद्वेष्टनयोग्यस्थानम् विशालत्वात् । हगेव प्रणालो तया निःशेषेण पातुं योग्यः । वदनमेवेन्दुः । स्फुरति प्रकाशते । अत्रोक्तावेव वैचित्र्य. योगितयाभिधान एव वेस्तात्पर्यम् । तद्यथा । मदर्शनातिथित्वमस्मदीयदृष्टिगम्यत्वं वानुवनिवद्धय इदमा निर्देशः, कवः संवृत्तिवक्रतायां तात्पर्य गमयति । यदर्थ प्रयत्ययमा. ना अपियं न अद्राक्ष्म । तदिदमनिर्वचनीय कामिना सर्वस्वं वस्तु गोचरीक्रियत इति प्र. त्यक्षनिर्देशकशब्देन प्रतीयते । मानिनीचासलाव्यमिति पदं लघुतरमित्यर्थे प्रयुक्तम् । यन्मानिन्या श्वासलाव्यत्वमुदस्य तत् सहृदयहृदयालादकारित्वं गमयति अहो लवु. त्वमनितरसाधारणम् । कुचयोः सुपीनत्वकठिनत्वकृते दोलताले सीमेति भणितिः यथा लता द्रुमपरिवेष्टिता सुस्थसात्मानं मनुते द्रुमे च तद्धरमान्थर्य नातिचकास्ति तथैव तद्भुजेऽपि तिष्ठेतां नाम कथंचिदपि तयोभुनतावकाशो न संभावनीयः । इति कवे- ।

·काव्यमीमांसा यथावा- "प्रतीच्छत्याशोकी किसलयपरावृत्तिमधरः कपोलः पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणतिं । परिन्लानमायामनुवदति दृष्टिः कमलिनी- मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ।।" । वचनचातुर्याः परावधि गमयति वदने चन्द्रत्वारोपार्थमिन्दुपदोपादानम् । सहजसौन्दर्य- सम्पदुपेत्तस्य चन्द्रल्यानेकसंख्याकपर्यायेषु सत्स्वपि सहृदयहृदयामोदजनक कमपि सातिशयं पुष्णाति यतो हि उनत्ति अमृतधारया भुवं क्लिन्नां करोत्यर्थकमिदं पदं सद्यो दर्शनेन विरहवाडवाप्तिसमुद्यज्वालावलीढागान् युवजनान् समुल्लमद्विमललावण्यामृत- बारिधिशीकरसम्भारेण निर्वाप्याप्लावयितुं सा समर्थति स्फोरयति सचेतम्मा चेतसि । हप्रणालीनिपेयः, यथा प्रणाल्या आवश्यकतानुगुणं शनैः शनैरातृप्तिक्षम जल प्रपायां- पीयते तथैवास्या बदनेन्दुरपि आसे वनकतानुगुणं किमपि त्रिभुवनातिशायिसौन्दर्य- झालीति प्रतीयते। तत्तस्मात् इहास्मिन् सुदृशि सुनयनायां यौवनस्य कल्या मादकाः केलयः स्फुर- न्ति । स्फुरणं हि द्रवद्रव्यमधर्मवस्तु। ततः सकललोकविलक्षणं चांचल्यं तस्याः प्रतीयते । तत्रापि अचेतनेसु केलिपु चेतनत्वाध्यारोपेण कविना कर्तृत्वमुपनिवद्वम् तद्वनि तेषामनुभवैकगोवरत्वेन व्यपदेशदवीयसीपदवीप्रापणं ध्वनयति । स्थावति अतृप्यन पुनस्तामेव दर्शयति । * प्रतीच्छतीति * अवरः, आ- शाकोमशोकलम्बन्धिनों किललयपरावृत्ति प्रतीच्छति प्रतिवाञ्छति । कपोला, पाण्डुत्वात् ताडीपरिणतिमवतरति । दृष्टिः परिम्लानप्रायां कमलिनीमनुत्र- दलि, इतीत्थमियं नायिका मायुयं स्पृशति तनुत्वं च मजति । अन्न प्रतीच्छति- अवतरति-अनुवदति-स्पृशति इत्यादिचेतनकियाधर्माणामचेतनेप्यधरा दिवध्यारोप उपचारवक्तत्वं प्रत्याययति । अधरोऽतीचारुण: कोमलोपि इति वक्तव्ये अधरः अशोके दर्तमानकालिककिसलयाना परावृत्तिमीहते । यद्येतानि जन्मान्त्तरत्वमितानि स्युः। तदा मया सहोपनीयेरन् । इति नूतनोल्लेखविलक्षणत्वेनामिधानमतिरमणीयम् । तदितोऽधरतः किसलयच्छविरपकर्पवती इति ध्वन्यते । तत्राप्यचेतने घरे दीय- मानग्रहणरूपप्रत्येपणक्रियाकर्त्तत्वोपनिबन्धोऽतितरां विच्छित्तिमाचिनोति । परि- पतताडीसौन्दर्य संवादसुभगा कापि कशेलयोः कान्तिरवतरतीति वर्तमान- निदेशेन प्रतिदिवस पर परिपोपमासादयति । अलसा दृष्टिरित्यभिधाय म्ला- नीतां पशिनीमनुवदतीयं दृष्टिरित्युक्तिः सर्वानपि औपम्यपथभ्रममाणागतिशेरते यतः पर्युषितकमालविच्छित्तिमात्मनो भावयति सचेतलां चेतसि । परप्रकाभिमु. ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । रसकवि:- "एतां विलोकय तनूदरि ताम्रपर्णीमम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामध्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु।।" मार्गकविः-- "मूलं वालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचः सारश्चन्दनशाखिना किसलयान्यााण्यशाकस्य च। शैरीषी कुसुमोद्गतिः परिणमन्मोचं च सोऽयं गण: ग्रीष्मेणोष्महर: पुरा किल ददे दग्धाय पञ्चेषवे ॥" - । । खेऽपि विप्रलम्भे कदाचित्संकल्पोपस्थापितप्राणनाथायां दृष्टौ कान्तिर्भवतीति प्रायः पदेन सूचितम् । रसमेव कवतेऽसौ उदाहियते । एतामिति । नदीविहारकालिका नायकस्योक्तिः हे तनूदरि! अयि ! कृशोदरि! एतां ताम्रपर्णीमेतन्नाम्नी नर्दी विलोकय पश्य । अम्मां- सिनिधीयन्तेऽस्मिन् समुद्रे विवृतेभ्यः शुक्तिपुटेस्यः समयाद्विकासितेभ्यः शुक्तिकासमुद्र केभ्यः उद्धृतानि उत्थापितानि, यस्यास्तानपाः एयांसि जलानि । समुद्रगतशुक्तिम. ध्यपतितत्वेन मौक्तिकतां गतानि हारार्थमुद्धतानि इत्यर्थः । वामझुवां सुन्दरझुकुटीनां रमणीनां परिणाहिषु विशालेषु पयोधरेषु स्तनेषु हारमा हाररूपेण परिणमन्ति परिणति प्राप्नुवन्ति । अत्र तन्दरीविषयकनायकनिष्ठा रतिः दुग्धदध्यादिन्यायेन संभो. गशृंगार रसतां प्राप्ता प्रतीयते । हे तनूदरीत्यत्र तनूदरी आलम्वनविभावः । परिणाहि- पयोधरा उद्दीपनविभावः । ताम्रपर्णीनदीवर्णनमनुभावः । तद्गम्यं विहरणोत्सुक्यं व्यभिचारिभावः इति ज्ञेयम् । मायन्तेऽन्वेष्यन्ते गुणा अस्मिन्निति मार्गो रीतिः । तमेव कवते वर्णयति यः सः मार्गकविल्दाहियते । मूलमिति । बालकाश्च ता विरुधश्चेति तासां वालकवीरुधां कोम- ललतानाम् । लताप्रतानिनी वीरुद् इत्यमरः । मूलं वीजम् । जात्यास्तरवः, जातीतरव- स्तेषां मालतीवृक्षाणाम् । सुमना मालती जाती इत्यमरः । सुरभयः सुगन्धयस्त्वचा, चन्दनशाखिनां मलयजतरुणां सारः परिमलः । अशोकस्याणि प्रत्यपाणि किसलया- नि नूतनदलानि च । शैरीषी शिरीषसम्बन्धिनी कुसुमोद्गतिः प्रसूनसमुद्भवः । शिरी- अपुष्पाणि चेत्यर्थः । परिणमत् पाकं गच्छन्मोचं कदली च । सोयं पूर्वोक्त उष्महरो गणः ग्रीष्मेण ग्रीष्मर्तुना पुरा दग्धाय हरक्रोधाग्निज्वलिताय पंचेषवे ददे दत्तः । अन "कोमलवर्णासमासयो” “चोरु" "सुरसार" "गण" "मन" इत्यत्र । । । ५ का०मी० ·काव्यमीमांसा पञ्चषैर्मध्यमः, शास्त्रार्थकविः- "आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधी ज्ञानाद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्टाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसा ज्योतिषां वा परस्ता- तं मोहान्धः कथमयममु वेत्ति देवं पुराणम् ॥" एषां द्विवर्गुणः कनीयान्, सर्वगुणयोगी महाकविः । दश च कवेरवस्था भवन्ति । तत्र च बुद्धिमदाहार्यबुद्धयोः सप्त, तिम्नश्च औपदे- हस्वान्तरितयो रेफणकारयोः "ल"infन्दै चञ्चपञ्च”इत्यादिमूर्तिस्थानुस्वा रस्य च रचनया वैदर्भीरीतिघटितं पद्यम् । शास्त्रीय पदार्थ कवते: वर्णयति यः सः उदाहियते । *आत्मारामा इति । वेणसं- हारनाटकीयं पद्यम् । श्रीकृष्णवन्धनोद्यतं दुर्योधनं श्रुत्वा, 'आर्य किमसौ दुरात्मा सुयो- धनो वासुदेवमपि भगवन्तं स्वेन रूपेण न जानाति, इति पृच्छन्तं सहदेवं प्रति भीम. स्याक्तिः । मोहेनाज्ञानेनान्धः वस्तुतत्वप्रतिपत्तिरहितः अयं दुर्योधनः पुराण प्रकृतेरपि प्राग्वर्तिनं तममु देवं श्रीकृष्ण कथं वेत्ति केन प्रकारेण जानातीति सम्बन्धः । ते कम् । यं श्रीकृष्णमात्मनि आरमन्ति प्रत्याहृतेन्द्रियाः सन्तस्तदेकताना भवन्ति । यद्वा आत्मेवारामः क्रीडास्थानं येषां ते योगिनः निर्विकल्पे भेदावभासशून्ये समाधौ विहिता रतियस्तादृशाः । ज्ञानस्यात्मसाक्षात्कारस्य उद्रेकात् रजस्तमसी अभिभ्य सत्वावि- र्भावात् विघटितस्तमोग्रन्थियस्तादृशाः, नाशितमिथ्याज्ञानजन्यसंस्काराः सत्वनिष्ठाः सत्वद्रव्यमात्रनिष्टाः सन्तः ये कमपि वाङ्मनोगोचरं वीक्षन्ते पश्यन्ति साक्षात्कुर्व- न्तीत्यर्थः । कथं योगिभिरेव दर्शनीय स इति हेतुगर्भं यत्पदार्थविशेषणमाह-*तम- सामिति । तमसां तामसानां ज्योतिषां राजसाना वा परस्तात् वर्तमानमिति । रज स्तमोऽभिभूतैरलम्यमित्यर्थः । अत्र आत्मारामनिर्विकल्पादिशब्दा योगशास्त्रीया एव निवद्धाः । एवमन्यत्रापि शास्त्रीयशब्दवन्धेषु ज्ञेयमस्यैवोदाहरणम् । ननु पूर्वोक्तैकादशकविभेदेषु कश्चिदस्ति मिथस्तरतमभाव उत समाना एवेति जिज्ञासमानमाह-एषामिति । एषां पूर्वोक्तानामेकादशकवीनां मध्ये द्वाभ्यां त्रिभिर्वा गुणै शब्दार्थालंकाररचनामयः विशिष्टः कनीयान् अधमः । पञ्च वा षड्वा परिमाणं येषां तैः पंचषैः गुणैर्युक्तः मध्यमः। सवैर्गुणैर्युज्यतेऽसौ महान्तं अर्थराशि कवते वर्णयति यः सो महाकविः । रचनायामपि मध्यमाधमभावं भवतीति दर्शयितुमाह-*दशेति* कवेः काव्यनि, बद्धः दश अवस्था भवन्ति। तत्र दशावस्थानां मध्ये बुद्धिमाश्चाहार्यवुद्धिश्चेति तयोः ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। 5 शिकस्य । तद्यथा काव्यविद्यास्नातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानः, महाकविः, कविराजः, आवेशिकः, अविच्छेदी, सङ्क्रामयिता च । यः कवित्वकामः काव्यविद्योपविद्याग्रहणाय गुरुकुलान्युपास्ते स विद्यास्ना- तकः । यो हृदय एव कवते निहते च स हृदयकविः । यः स्वमपि काव्यं दोषभयादन्यस्येत्यपदिश्य पठति सोऽन्यापदेशी । यः प्रवृत्तवचनः पौरस्त्या- नामन्यतमच्चायामभ्यस्यति स सविता । योऽनवयं कवते न तु प्रबध्नाति स घटमानः । योऽन्यतरप्रवन्धे प्रवीण: स महाकविः । यस्तु तत्र तत्र भाषावि- शेषे तेषु तेषु प्रबन्धेषु तस्मिंस्तस्मिंश्च रसे स्वतन्त्रः स कविराज: । ते यदि जगत्यपि कतिपये। यो मन्त्राद्युपदेशवशाल्लब्धसिद्धिरावेशसमकालं कवते स आवेशिकः । यो यदैवेच्छति तदैवाविच्छिन्नवचनः सोऽविच्छेदी। यः कन्या- कुमारादिषु सिद्धमन्त्रः सरस्वती सङ्क्रामयति स सङ्क्रामयिता । । सारस्वताभ्यासिकयोः सप्तावस्था भवंति। औपदेशिकस्य दुर्बुद्धेः तिस्त्रोऽवस्थाः सन्ति यद्यप्यत्र अवस्थानामेव निर्देशावसरस्तासामेव प्रसंगात् तथापि धर्मस्यान्यथानुपपत्या धर्मिणमेव ज्यायाले मत्वात दानेव दर्शयति-*तद्यथेति। यः, कवित्वस्य कामो यस्यासौ काव्यस्योपयोगिनी विद्या आन्वीक्षिक्यादिचतस्रः, उपविद्याः चतुःषष्टिकलाः ग्रहीतुं गुरूणां कुलानि सेवते स काव्यविद्यायां स्नातक आप्लुतव्रती। काव्यविद्याः समाप्य स्नानकर्ता तत्पदव्यपदेश्यो भवति इत्यर्थः । यः स्वहृदय एव लज्जाविनयादितः इति भावः । कवते पदार्थ वर्णयति । निहते गोपायति च स हृदयकविः । यः स्वकीयमपि कवित्वं दोषाशंकयान्यस्यैव कस्यचिदिति अपदेशं कृत्वा पठति जनानां समक्षं कविरन्यापदेशी । प्रवृत्तं काव्यघटनानुकूलं वचनं वाक्यं यस्यैवेभूतो । यः प्रावीनानां कवीनां मध्ये अन्यतमस्यैकस्य भावं गृहीत्वा काव्यं कर्तुं पुनः पुनः प्रवर्त्ततेऽसौ सेवि. ता । यः शुद्धान् पदार्थरसभावादीन् सुघटयितुं जानाति तान् वर्णयति वा, न तु ग्रन्थघटकीकरोति ग्रन्थरूपेण वास्थापयति सोघटमानः । यो गद्यपद्यान्यतरग्रथने प्रवी- णो दक्षः स महाकविः । यस्तु तत्र तत्र पिशाचीसौरसेनीमागध्यादिभाषाविशेषे गद्यपद्यचम्पूप्रभृतिषु ग्रन्थेषु तस्मिस्तस्मश्च भंगारादिरसे स्वतन्त्रः तत्तद्विषयकरचनायां स्वाधीनःस कविराजः। ते यदि जगति संभाव्येरन तर्हि कतिपये द्वित्राः। अपिशब्दः सं. भावनायाम्। मन्त्रादीत्यादिशब्देन तंत्रगुरुप्रसादर्षिदेववरदानानि ग्राह्याणि । य आवेश- समकालं यदाभिनिवेशस्तस्मिन्काले कवते स आवेशिकः । यो यस्मिन्काले वाञ्छति ·काव्यमीमांसा सततमभ्यासवशतः सुकवेः वाक्यं पाकमायाति । "क: पुनरयं पाक: ?" इत्याचार्याः । “परिणामः” इति मङ्गलः । “कः पुनरयं परिणाम: ?" इत्याचार्या: । "सुपां तिङ च श्रवः सैषा व्युत्पत्तिः” इति मङ्गलः । सौशब्द्य- मेतत् । “पदनिवेशनिष्कम्पता पाकः” इत्याचार्याः । तदाहु:- कामाख्याप्रभृतिसिद्धपीठेषु लिद्धमन्त्रः कृतजपः सन् वाग्देवीं संक्रासयति स्वस्मि. न्स्यापयति स संक्रामयिता । इत्थं कवीनां स्थूलसूक्ष्मभेदान्प्रदर्य तत्कृतरचनायाः अर्थगाम्भीर्य स्वरूप प्रौढि. भावं ब्याविख्यासुराह-*सततमिति । अयमत्र भावः । व्युत्पत्तिप्रतिभे काव्यकारणे काव्यवीज इति पूर्वमुक्तम्, । तयोवींजत्वेन काव्यस्यापि फलत्वमर्थात् सिद्धम् । तथाचाम्रादिफलेषु यादृशो परिणतिः सहयैरनुभूयते फलसाधारण्यात् कि तादृशी वान्याहशी वेति स्वपरमतेन विवेत्तुमुत्तरं वाक्यमवतारयति । निरन्तरं पौनः पुन्येन प्रवृत्तिकारणात् पदानामावापोद्वापाभ्यां सन्निवेशेनाभ्यासकारणात् कवयि. तुर्वाक्यं पाकमाप्नोति । ननु विक्लित्यनुकूलव्यापारे पधात्वथें सिद्धावस्था प्राप्ते सति यद्भवति स एवार्य पाक उत अन्य इत्यभिप्रायेणाशंकन्ते। *क इति । मंगलो- क्या उत्तरयति परिणाम इति । पाकपरिणामयोः पर्यायवुद्ध्या पुनः प्रश्नः । *कः पुन- रिति* { पुनः मंगलवाचा प्रतिवदति । *सुपामिति* सुपां सुबन्तानां तिङां तिङन्तानां च पदानां श्रवः श्रुतिः संस्कारः इति यावत् । सैषा व्युत्पत्तिः विशिष्टा उत्पत्तिः । चादिविना रचनासौन्दर्यसमपंकतया चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । अयमेव वृन्ताकपाकः प्राक्तनैरुच्यते । *यदुक्तम् । सुप्तिडसंस्कारसारं यत् क्लिष्टवस्तुगुणं भवेत्। काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्सन्ते जनास्ततः ॥ इति ननु भवदुक्ता व्युत्पत्तिः, "व्युत्पत्तिः सुप्तिडां या तु प्रोच्यते सा सुशब्दता" इत्यु- तलक्षणः सुशब्दाख्यो गुण एव न तु पाक इत्याशयेनाह-*सौशब्द्यमिति ! कस्त- हि पाक इति प्रतिवदन्त्याचार्याः । *पदेति पदस्य सुप्तिडन्तरूपस्य निवेशने रचने निष्कम्पता स्ौयं पाकः पाकशब्दवाच्य इति । तदाहुरिति प्रतिपादितेथें प्रावादुकपद्यं प्रमाणयति । *आवापेति । ताव- कालमेव, आवापः सन्दर्भानुकूलपदनिवेशनम् । स च । उद्धरणं चेति अवापोद्धरण आधानापसारणे, यावत् एतादृशं पद, प्रयोगयोग्यं वा एतादृशमित्येवं मनसो दोला चाबल्यं जायते। पदानां स्थैये निष्कम्पतायां स्थापिते कृते सति, स्थैये सत्येव एवमन्य- त्पदं नास्तीति सहृदयानां व्यवहारो जायते इति भावः। हन्त हर्षे सरस्वती वाग्देवी ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । MANLOAD "आवापोद्धरणे तावद्यावदोलायते मनः । पदानां स्थापिते स्थैर्य हन्त सिद्धा सरस्वती ।।" "आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्य पर्यवसायस्तस्मात्पदानां परिवृत्तिकै मुख्य पाकः” इति वामनीयाः ॥ तदाहुः- “यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुतां । तं शब्दन्याय(स)निष्णाता: शब्दपाकं प्रचक्षते ।।" "इयमशक्तिर्न पुन: पाकः' इत्यवन्तिसुन्दरी । यदेकास्मिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति, तस्माद्रसोचितशब्दार्थसूक्ति- निबन्धनः पाकः । यदाह- "गुणालङ्काररीत्युक्तिशब्दार्थप्रथनक्रमः । स्वदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति ।" " - । सिद्धा । एवमस्मिन्मते पूर्वापेक्षया किञ्चिदुत्कृष्टो वदरपाक एवं पाकाभिधेयः वामनमतं निर्दिशति । *आग्रही न्यासः ( परिगतो हो ग्रहणे यस्मादिति ) परिग्रहोऽपसारणम् । तस्मादपि पदानां स्थैर्य भवति । अतः पदानां परिवृते: मुख्य पर्यायपरिवर्तनासहत्वं पाकः पाकाभिधेयः । तदाहुरिति उपष्टम्भकं शास्त्रवाक्यमवतारयति यत्पदानीति । यत् इति अव्ययम् यद् पाके पदानि । परिवृत्ति पर्यायशब्दोपस्थिति सहन्ते इति सहिष्णवस्तेषां भाव- स्तत्ता तां त्यजन्ति एव सर्वथा पर्यायशब्देनोपस्थापनवैमुख्यं कुन्तीत्यर्थः । ते पाक शब्दानां न्यासे निष्णाताः कुशलाः पण्डिताः शब्दपाकं प्रचक्षते कथयन्ति । एवमास्मि. न्मते नालिकेरीपाकः पाकाभिधेयोर्थः । परमतेन खण्डयति इत्यमिति* । यच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्ते तद्रिय कवाय- तुरशक्तिरमामर्थ्यमेव किन्तु न पाकः । इति अवन्तिसुन्दरी । एतन्नाम्नी चौहाँणवेशो- अवा राजशेखरपत्नीत्दै तिह्यम् । हेतुं दर्शयति यदिति। यद् यतः एकस्सिन् वर्णनीये वस्तुनि पदार्थे महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान् भवति । कस्तहि पाक इत्याकांक्षायां वक्ति *तस्मादिति* पूर्वोक्तहेतोः रसयोग्यस्य शब्दस्य अर्थस्य सुभाषितानां च निवन्धनं यत्र भवति स पाकः काव्यपाक इत्यर्थः । यदाहेति परोक्तं लक्षणं संवदति । येन पाकेन विदुषां गुणानाम् , अलंकारणाम्, रीतीनाम् , उक्तीनाम् , शब्दानाम् , अर्थानाम्, रचनापरिपाटी स्वदते आनन्दयति स मां प्रति मन्मते वाक्यस्य पाकः काव्यस्य पाकः। एवमस्मिन् मते सहकारपाकः पाका- . भिधेयः । तदुक्तम् ·काव्यमीमांसा तदुक्तम्-"सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रले सति । अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाङ्मधु ।।" "कार्यानुमेयतया यत्तच्छब्दनिवेद्यः परं पाकोऽभिधाविषयस्तत्सहृद्य- प्रसिद्धिसिद्ध एव व्यवहाराङ्गमसौं” इति यायावरीयः । स च कविग्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति । तत्राद्यन्तयोरस्वादु पिचुमन्दपाकम् , आदा- वस्वाद परिणामे मध्यमं बदरपाकम् , अादावस्वादु परिणामे स्वादु मृद्वी- कापाकम्, आदौ मध्यममन्ते चास्वादु वार्ताकपाकम, आद्यन्तयोर्मध्यम । गुणस्फुटत्वसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते । चूतस्य परिणामेन स चायमुपमीयते । इति । तदुत्तमिति अस्य सकललावण्यशालितया कविकुलशीलनीयतामालयति । *स- तीति। सच्छब्दोत्र साध्वर्थः । सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यहिते च सत्' इत्य. मरोक्तः । वक्तरित्यादीनि सतिसप्तम्यन्तानि बोध्यानि। वक्तरि कवयतरि, अर्थ नूतनो- ल्लिखिते पदार्थे अनुशिष्टे शब्देरसे च सति साधौ सत्यपि येन विना वाचां मधु न परिवति न स्यन्दते, तद्वाक्यपाकनामक किमपि वस्तु अस्ति । इत्थं पाकविषये परमतान्यनूद्य स्वमतं दर्शयति----*कायेति । परं केवलं कायेंण काव्यरूपेण तेन अनुमेयः अनुमातुं योग्यः । तस्य भावस्तत्ता तया अत एव यत्तच्छ- ब्दाभ्यां निवेद्यः प्रतिपाद्यः यादग्धनापरिपाटीविशिष्ट काव्यं तादृशः पाकः पाकशब्देन अभिधातुं योग्यः । इदं तत्त्वम् । यत्र पदानां परिवृत्त्यसहिष्णुता वर्तते तत्काव्यं पदपाकयुक् । यत्र गुणालङ्कारदीनां सुन्दरो रचनाक्रमः तत्काव्यं वाक्यपाकयुक् भवति । तत्तस्मात् सहृदयानां भावकानां प्रसिद्धया सिद्धो निष्पन्नः अर्थात् यत्र सहृदयानां तत्तत्पाकपदवाच्यत्वप्रकारिकोपस्थितिर्जायतेऽसौ व्यवहाराङ्ग सहकारनालिकेरादि- पाकपदव्यपदेशे बीजम् । इति ग्रन्थकृतः स्वोऽभिप्रायः । स च पाकः काव्यं पौनःपुन्येन शीलयतः कविसमुदायस्य नवप्रकारोऽस्ति । पाक- स्य नवप्रकारान् सलक्षणान् व्याख्याति *तत्रेति । तत्र तेषां नवप्रकारपाकानां मध्ये आद्यन्तयोः आद्यन्तावस्थायां अस्वादु अमधुरम् । पिचुमन्दस्य निम्बस्य। अरिष्टः सर्व- तोभद्रहिंगुनिर्यासमालकाः, पिचुमन्दश्च निम्बे, इत्यमरः । पाक इव पाको यस्मिन् काव्ये तत् । आदौ चय॑माणोऽस्वादु परिणती मध्यम वदरस्य पाक इव पाको यस्मिन् यस्य वा तत्। आदौ प्रथमचर्वणायां परिणतौ च स्वादुं मधुरं मृद्वीकायाः, 'मृद्धीका गोस्न्तनी द्राक्षा, इत्यमरः । पाक इवेति पूर्ववत् । आदौ स्वाद्वस्वादु परिणतावस्वादु वार्ताक- स्येव वृन्ताकस्येव पाको यस्य तत्। आद्यन्तयोर्मध्यमम् अर्थान् मध्येस्वादुतिन्ति- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। ७१ . । . aur -- तिन्तिडीकपाकम् , आदौ मध्यममन्ते स्वादु सहकारपाकम् , आदावुत्तममन्ते चास्वादु क्रमुकपाकम्, आदाबुत्तममन्ते मध्यमं युस कम, आद्यन्तयोः स्वादु नालिकेरपाकमिति । तेषां त्रिध्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः । वरमकविर्न पुन: कुकविः स्यात् । कुकविता हि सोच्छवासं मरणम् । मध्य- माः संम्कार्याः । संस्कारो हि सर्वन्य गुणमुत्कर्षयति । द्वादशवर्णमपि सुवर्ण पावकपाकन हेमीभवति । शेषा प्राद्याः । स्वभावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते । न मुक्तामणेः शाणस्तारतायै प्रभवति । अनवस्थितपाक पुनः कपित्थपाकमा डीकस्येव चुकल्येव । तिन्तिडीकं च चुक्रं च वृक्षाम्लमित्यमरः । सहकारोऽतिसौर- भानः । सहकारोतिसौरभः । इत्यमरः । ऋमुकः पूगः। युवं कर्कटी । नलिकेरम्न् प्रसिद्धम् । एवमेतेषां पिचुमन्दवदरमृद्दीकापाकानामेकस्त्रिका ! बात्तीकतिन्ति- डीकसहकारपाकानां द्वितीयस्त्रिकः । क्रमुकत्रपुसनालिकेरपाकानां तृतीयस्त्रिकः । अथैतेषामुत्तमादिभाव विभजति--तेषामिति । तेषां नवपाकानां मध्ये त्रिवपि त्रिकेषु प्रथमे पिचुमन्दवाकिक्रमुकानां पाकास्त्याज्या अग्राह्या अधमा इति । एत- त्पाकानामधमत्वादेतत्पाकविशिष्टानि काव्यान्यपि अधमानीत्यर्थात्प्राप्तम् । काव्यानामधमत्वान्तादृशकाव्यकर्तणामप्यधमत्वं व्यंग्यम् । तादृशपाकविशिष्टकाव्यकर्तृन्निन्दयति-*कुकविरिति । अकविवरम् । किन्तु कुत्सितः कविन भूयात् । कवितां कत्तुं न जानातीति ज्ञानाभानो वर पकुकाव्यं न कुर्यात् , इति भावः ! हेतुमुपन्यस्यति कुत्मितकवित्वं सोच्छ्वास सजीव मरणम् ॥ तदुक्तम् । नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा । कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीषिणः । इति । मध्यमा वदरतिन्तिडीकत्रपुसानां पाकाः संस्कृत्य ग्राह्याः । संस्कारो हि प्रतियत्रं हि । दृष्टान्तयति द्वादशेति । शेषाः मृढीकासहकारनालिकेराणां पाकाः स्वच्छन्द ग्राह्याः। किमत्र संस्कारोऽपेक्ष्यो नवेत्यत आह-स्वभावेति ! शाणः मण्यादिपु- समुत्कर्षाधायको यन्त्रविशेषः । तारतायै मुक्ताशुद्धयै । मुक्ताशुद्धौ च तारः स्यादित्य. मरः । *अनवस्थितेति । अनवस्थितः असुनिर्भेदः स्पष्टत्वेन प्रतिपतिरहितः इत्यर्थः । पाको यस्मिन् काव्ये तत्काव्यं कपित्थपाकं कथयन्ति । यथाह भामहः । अहृद्यमसुनिभेंदें रसवत्त्वेप्यपेशलम् । काव्यं कपित्थपाकं तत् केषांचित्सदृशं यथा । इति । ।

·काव्यमीमासा मनन्ति ! तत्र पलालधूननेन अन्नकणलासवर धुभाषितलाभः । सम्यगभ्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते । हानेोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान् ।। अयमत्रैव शिष्याणां दर्शितस्त्रिविधो विधिः । किन्तु विविधमप्येतत्रिजगत्यस्य वर्तते । ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे व्युत्पत्तिकविपाकानां निरूपणं पञ्चमोऽध्यायः ॥ । *तनेति । तत्रानवस्थितपाके पलालस्य सस्यशून्यवान्यनालस्य धूननेन निष्प. वनेन सुभापितलाभः सूक्तिलाभः । यथा पलालधूननेन कदाचित् अन्नकणलाभ- स्तथैव ताशकाव्यात्कदाचित् सूक्तिलाभः स्यात् । उक्तमुपसंहरति-सम्यगिति* ! सततप्रवृत्या शीलयतः कवेः काव्यं नवधा परि- पाकमायाति । किन्तु सर्वे पाका नानुशीलनीया इत्याह । हानेति । हानञ्चोपादा- नञ्च तयोः सूत्रम् । तेन दोषवद्वस्तु सर्व हेयम् गुणवत्सर्वमुपादेयमितिसूत्रेण बुद्धिमान तत् काव्यं विविच्य पृथक्कुर्यात । *अयमिति। अत्र काव्यमीमांसायर्या शिष्याणां कृते तेषामेव विनेयत्वात् । एतन्त्रिप्रकारमेव विधानं दर्शितम् । स्वादुकाव्यरसोन्मिश्र शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिवन्ति कटुभेषजम् । इति नीत्याल्पमेवोक्तम् । किं वह्वपि विधानं भवतोत्याह । *किन्विति । किन्तु त्रिजगति अस्य काव्यस्थानेकप्रकार विधानं वर्तते । इति आहिताग्नि श्रीमधुसूदनशास्त्रिणःकृतौ मधुसूदनीविवृतौ पञ्चमोऽध्यायः ।। समाप्तश्चायं सुद्यमाणः पञ्चाध्यायीरूपः प्रथमोभागः । इति शम् । R सर्वविधपुस्तकप्राप्तिस्थानम् जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी।

·। मधुसूदनी-विवृति-साहिता । ७३ * श्री* षष्टोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः। व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दो निरुक्तनिवण्ट्वादिभिर्निर्दिष्टस्तदभिधे- योऽर्थस्तौ पदम् । तस्य पञ्च वृत्तयः सुववृत्तिः, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, * श्री: * पद वाक्य विवेकज्ञान्पाणिन्यादीन्मुनीन्नुमः येषां विरचनामाण्य मूर्खाः पाण्डित्यमाश्रिताः । अथ पूर्व काव्यस्य परिणाम (पाकं ) व्याख्यातम् । तत्र क्रमप्राप्त काव्य- लक्षणं निर्दिदिश्शुर्ग्रन्थकारः प्राक् काव्यलक्षणगतवाक्यं तल्लक्षणवटकं पदं चोभयमपि व्याख्यातुं सूत्रमवतारयति-पदवाक्येति । पदं च वाक्यं चेति इतरेतरयोगद्वन्द्वः । तयोविवेको विशद्य व्याख्यानं करिष्यते । गुणवदलंकृतं च वाक्यमेव काव्य- मिति काव्यलक्षणघटकवाक्यविषयकशिष्यजिज्ञासानिरासाय पदसन्दर्भो वाक्य- मित्युत्तरेऽपि किं तावत्पदमित्याकांक्षाया वर्तमानत्वात्ततो मूलत एव तद् व्याख्यान- मस्माभिः करिष्यते इति भावः । तत्र पदस्वरूप निर्दिशति-व्याकरणेति । व्याकरणस्य स्मृतिः व्याकरणस्मृतिः शब्दान्वाख्यानवोधकोऽष्टाध्याय्यादिर्ग्रन्थः । तया निर्णीतः सिद्धान्तसिद्धप्रकृति. प्रत्ययविकरणत्वेनावधारितः शब्दः, निरुक्तं च निघण्टुश्च तो निरुक्तनिघण्टू आदी- येषां ते निर्दिष्टस्तद्वाच्योऽर्थः, तौ शब्दार्थो । अर्थात् अर्थवच्छब्दस्वरूपं पदम् । तथाभूतस्यैव प्रातिपदिकसंज्ञया स्वाद्युत्पत्तौ सुप्तिङन्तं पदमिति पदत्वमुक्तम् । तस्ये. ति । तस्य पदस्य पञ्च वृत्तय वर्ततेऽर्थो यासु ता वृत्तयः । प्रत्ययान्तर्भावन परपदार्था- न्तर्भावेन वा विशिष्टार्थाभिधानं वृत्तिशब्दार्थः । यथा विष्णोः पू: विष्णुपुरमित्यत्र ऋपूरब्धूरित्यच् । अत्र विष्णुपुरच्प्रत्ययानां प्रत्येकार्थो न विवक्षितः किन्तु विशि. टार्थो वैकुण्ठरूपो विवक्षितः । ताश्च सुब्बुत्तिप्रभृतयः । सुव्वृत्तिपदेनात्र एकशेषरूपा वृत्तिर्गृह्यते । तद्धितवृत्तिरर्थात् तद्धितवटितसमुदायरूपावृत्तिः । कृद्धत्तिः कृदन्तरूपा- वृत्तिः । तिबृत्तिपदेन गन्ताद्यन्तधातुरूपा वृत्तिर्गृह्यते । यतस्तत्रैकार्थीभावानभ्युपग. मतया तिङन्तरूपाया वृत्तेरभावात् । यदि तत्रापि एकार्थीभाव आश्रीयेत तर्हि पति- पोरेकार्थीभावेन फलरूपपच्धात्वर्थे मृदुत्वादीनामन्वयस्यासिद्धतया मृदु पचति प्रभृतीनां प्रयोगाणामनापत्तिः स्यात् । अतो यथोक्तमेव सत् । अत एव दोक्षितैः कृत. द्धतसमासैकशेषसनाद्यन्तधातुरूपाः पञ्चवृत्तय इत्युक्तम् । आसु वृत्तिव्यवहारः गचीनानां समुदायस्य तदधीनतयौपचारिकः । एतच्च सर्व समर्थः पदविधिरिति परि ६ का० मी.

·। ANI । काव्यमीमांसा कृवृत्तिः, तिवृत्तिश्च । गौरश्वः पुरुषो इस्तीति जातिवाचिन: शब्दाः । हरो हरिहिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति द्रव्यवाचिन: । श्वेत: कृष्णो रक्तः पीत इति च गुणवाचिनः । पाचक: पाठक इति क्रियावाचिन: प्रादयश्चादयश्चासत्त्ववचनाः । नगरमुप प्रस्थितः पन्थाः, वृक्षमनु द्योतते वि- धुदिति कर्मप्रवचनीथाः । “सेयं सुवृत्तिः पञ्चतय्यपि वाङ्मयस्य माता" इति विद्वांसः । सुबवृत्तिरेव समासवृत्तिः । व्याससमासावेवानयो दहेतू । सा च घोढा द्वन्द्वादिभेदेन । तत्र षट्समासीसमाससूक्तम्- "द्वन्द्वोऽस्मि द्विगुरस्मि च गृहे च मे सततमव्ययीभावः । तत्पुरुष कर्म धारय येनाऽहं स्यां बहुव्रीहिः ।।" भाषाबललभ्यम् । तत्र समासतद्धितयोः पदोद्देश्यकविधित्वस्य स्पष्टतया प्रमाणा- न्तरसिद्धैकार्थीभावस्य च सत्वेन परिभाषाप्रवृत्तिः स्पष्टा । कृतामप्युपपदनिमित्तका- नां पदविधित्वं स्पष्टमेव । पदविधिशब्देन पदविधिसहचरितोपि गृह्यते । अत एकशेषे सनाद्यन्तधातुषु चैकार्थीभावः । यत एकशेषे द्वन्द्वानुवृत्या पदविधिविधानेनैकार्थीभाव आवश्यकः । सनादिषु क्यजादेः पदविधित्वं स्पष्टमेव । तत्र शब्दानां विधां दर्शयति--गौरश्च इति । गौरव इत्यादयो जातिवाचिनः शब्दाः । अर्थात् एषां शब्दानामर्थे प्रवृत्तिकारणं जातिः अत एते जाति कथयन्तीति जातिवाचिनः शब्दाः। हरो हरिरित्यादयो व्यवाचिनः शब्दाः । यदृच्छाशब्दः संज्ञा- शब्द इति यावत् । श्वेतः कृष्ण इत्यादयो गुणवाचिनः शब्दाः। पाचकः पाठक इत्यादयः क्रियावाचिनः शब्दाः । प्रादयश्चादयस्तथा । नगरमुप नगराद्धीनः अर्थात् अधः पन्था मार्गः प्रस्थितः, उपोऽधिके चेति उपस्य कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् वृक्षसंवन्धि द्योतनमित्यर्थः । लक्षणेत्थंभूतेति अनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । इति कर्मप्रवचनीयाश्च असत्ववचनाः अद्रव्यवाचिनः । सेयमिति । जातिगुणक्रियाद्रव्या- द्रव्यभेदेन पंचप्रकारापि सुव्वृत्तिः वाङ्मयस्य माता मातृवदुपकारिका । इति विद्वांसः पण्डिताः कथयन्तीति शेषः । सुव्वृत्तिरेव । एवकारोप्यर्थः । सुवृत्तिरपि समासवृत्तिः । एकशेषस्य समासान्तर्भूतत्वात् । यदि ऐक्यं तईि कोनयो |दस्तदाह-व्यासेति । समा. सव्यासौ विस्तारसंक्षेपौ अनयोरेकशेषसमासवृत्योभेदहेतू पार्थक्यकारणे । साच समासवृत्तिश्च द्वन्द्वादिभेदेन पोढा षट्प्रकारा। तत्र षण्णां समासानां समाहारः पट्- समासी । द्विगोरिति डीप् । तस्याः समाससूक्तं संक्षेपवोधकपद्यम् । द्वन्द्वोऽस्माति । कश्चिदर्थार्थी भक्तो भगवन्तं पुरुष परमेघरं प्रार्थयति । अथवा वेत. नार्थी कश्चिजनः समितेरधिकारिणं प्रार्थयति । अहं द्वन्द्वः स्त्रीपुरुषयोः युग्मरूपोऽस्मि, अथ द्विगुरस्मि द्वौ गावौ यस्यासौ द्विगुः । मे मम गृहे सततं निरन्तरम् । अव्ययी । ।

·मधुसूदनी-विकृति-साहिता । तद्धितवृत्तिः पुनरनन्ता । तद्धि शास्त्रप्रायोवादो यदुत तद्धितमूढाः पाणिनीयाः । माजिष्ठं रोचनिक सौरं सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः । प्रातिपदिकविषया चेयम् । कृवृत्तिश्च धातुविषया ! कर्ता हर्ता कुम्भकारो नगरकार इति कृदन्ताः । तिबृत्तिर्दशधा दशलकारीभेदेन । द्विधा च सा धातुसुब्धातुविषयत्वेन । अपाक्षीत् पचति पक्ष्यतीति धातवीयान्या. ख्यातानि । अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवयिष्यतीति सौब्धातवीयानि । तदि- दमित्थङ्कारं पञ्चप्रकारमपि पदजातं मिथः समन्वीयमानमानन्त्याय क. ल्पते । तज्जन्मा चैष विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समासहस्र बृहस्पतिर्वक्ता शतक्रतुरध्येता तथापि नान्तः शब्दराशेरासीत् । तत्र दयितसुवृत्तयो वि. दर्भाः । वल्लभसमासवृत्तयो गौडाः । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । कृत्प्रयो- गरुचय उदीच्याः । अभीष्टतिबृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः । तेषां च विशेषलक्ष- । भावः । न व्ययः, अव्ययः । अव्ययो व्ययः सम्पद्यमानः । अव्ययीभावः। पूर्व मद्गृहे. व्ययो नासीत् , इदानी सततं व्ययो वर्चते इति विप्रत्ययस्य तत्वम् । अतः हे पुरुष ? परमपुरुष ? परमात्मन् ? अथवा समितेरधिकारिपुरुष ? तत्तादृशं कर्म धारय प्रापय अर्थात् कर्त्तव्यत्वेन मह्यं देहि । येन कर्मणाहं बहुव्रीहिः । वहवो बीहयो यस्यासो प्रचुरधान्यसंपन्नः स्याम् भूयासम् । परमार्थस्तु द्वन्द्वः, द्विगुः, अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, कर्मधारयः, बहुव्रीहिरिति षट् समासाः । तद्धितवृत्तिस्तु अनन्ताः । यस्या अनन्तत्वाद्धि । शास्त्रप्रायोवादः । प्रायः वाहुल्येन वादः प्रसिद्धिः शास्त्रेषु प्रायोवादः वाहुल्येन प्रसिद्धिः । यदुत तद्धितविषये मूर्खाः पाणिनीयोः । उदाहरति-माञ्जिष्ठमिति । मञ्जिष्ठेन रक्तं माञ्जिष्ठम् । रोचनेन रक्तं रौचनिकम् । सूरस्येदं सौरम् । सिन्धौ भने सैन्धवम् । व्यासेन प्रोक्तं वैया सीयम् । इयं तद्धितवृत्तिः प्रातिपादिकविषया प्रातिपदिकादेव परतो भाविनी न धातोः परतो भाविनीति भावः । कृवृत्तिस्तु धातुमुदिश्य प्रवर्तते । उदाहरणं कृधातोः परत स्तृच् प्रत्यये कर्ता । एवं हतप्रभृतयः। तिबृत्तिपदेन अस्मदुक्तमेव ग्राह्यम् । एवं तिङन्तरूपवृत्तिस्वीकारस्तु व्याकरणशास्त्ररहस्याज्ञानमूलकम् । पंचवृत्तिभेदेन पंच. विधमपि । समन्वीयमानं संयोज्यमानम् । तजन्मा पदानन्त्यकल्पनाजन्यः । शतं क्रतवो यज्ञा यस्यासौ शतक्रतुरिन्द्रः । अथ देशभेदेन वृत्ती विविनक्ति-तत्रेति । दयिता सुब्बृत्तिर्येभ्यस्ते दयितसुबवृत्तयः । वल्लभा समासवृत्तियेभ्यस्ते वल्लभसमास. वृत्तयः । प्रियास्तद्धिता येभ्यस्ते प्रियतद्धिताः। कृदन्ता ये प्रयोगास्तेभ्यो रूचियषां ते कृत्प्रयोगरुचयः । अभीष्टा तिवृत्तियभ्यस्तेऽभीतिवृसयः । सन्तः सजनाः .

·काव्यमीमांसा रणानुसन्धानेनावद्धताख्यातगणः । उक्तञ्च---- "विशेषलक्षणविदा प्रयोगा: प्रतिभान्ति ये। आख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं ह्युपचीयते ॥" पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकरः सन्दर्भो वाक्यम् । “तस्य च विधा- ऽभिधाव्यापारः" इत्यौद्भटाः । वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्तिमयश्च । प्रतिपदं श्रूयमाणानुपपदविभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः । लुप्तास्वपि विभ- क्तिपु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगतौ शाक्तः । उभयात्मा च शक्तिविभक्तिमयः । तत्र वैभक्त:- Dema "नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् । खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरुः खणखणायते ॥" शाक्त:-"वित्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोकः प्रपन्नसामन्त उदग्रसत्त्वः । अधिष्टितौदार्यगुणोऽसिपत्रजितावनिर्नास्ति नृपस्त्वदन्यः।। सन्ति । तेषामभीष्टतिवृत्तीनां विशेषाणां लक्षणानामनुसन्धानेन विचारेण आख्यात गण आख्यातसमुदायोऽवर्द्धतोपाचीयत । उक्तमिति उक्तार्थे प्राचाम्पद्यमुपन्यस्यति विशेषेति विशेषलक्षणानि विदन्तीति तेषां विशेषलक्षणविदाम् ये प्रयोगा प्रतिभान्ति । तैः प्रयोगैः प्रत्यहमेष आख्यात. राशिरुपचीयते वर्द्धते । एवं पदविवेक कृत्वा वाक्यविवेकं प्रस्तौति-पदेति। पदानाम् । अभिधातुमिष्टोऽर्थो- ऽभिधित्सितार्थः। तस्य ग्रन्थनां गुम्फनां करोतीति अभिधित्सितार्थग्रन्थनाकरः (सन्ह. भ्नातीति) सन्दर्भः समूहो वाक्यम् । तस्य वाक्यस्य त्रिधाऽभिधाव्यापारः । वाक्ये त्रिप्रकारेणाभिधाशक्तिः प्रवर्तत इति भावः । प्रतिपदं श्रूयमाणासु अलुप्तासु अनुपह- तासु वा विभक्तिषु सुप्लिङ्सु वा तथाभूतासु कारकविभक्तिषु सत्सु वैभक्तः । विभ- क्तिषु लुप्तास्वपि समाससामर्थ्यात् समासशक्त्या तदर्थावतौ विभक्त्यर्थावगतौ शाक्तः । भक्तमभिधाव्यापारं दर्शयति-नम इति । लालया कौतुकेन महीमुद्ध रते तस्मै पुराणप्रसिद्धाय वराहाय नमः । यस्य खुल्योर्मध्यगो मध्यगतो मेरुः खणखणायते खणखण इवाचरति । अत्र तस्मै, वराहाय, उद्धरते, इत्यत्र न मोयोगे नमः स्वस्तिस्वाहा- स्वधेत्यादिना चतुर्थी । महीमिति उद्धरणक्रियाकर्मत्वम् । लीलयेति करणे तृतीया । इ. यान विशेषः पूर्वपदत्रये उपपदविभक्तिः । उत्तरत्र कारकविभक्तिः । एवमुत्तराधे वोध्यम् । शाक्तमभिधाव्यापारं दर्शयति-वित्रस्तेति । वित्रस्तः उद्वेजितः शत्रुर्यनासौ । स्पृहयालुः वाच्छाकरः लोकोऽस्मिन्नसौ। प्रपन्नाः शरणागताः सामन्ताः यमसौ । उदप्रमुत्कर्ट सत्वं वलं यस्यासौ। अधिष्ठित औदार्य रूपो गुणो येनासौ । असिपत्रेण ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । Nama । यथावा "कण्ठदोलायितोदामनीलेन्दीवरदामकाः । हरिभीत्याश्रिताशेषकालियाहिकुला इव ।। शक्तिविभक्तिमय:- "अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखयुतिः । तं ब्रह्मेव शरत्कालः प्रोत्फुल्लकमलासनः ।। तत्र वाक्यं दशधा । एकाख्यातम् , अनेकाख्यातम् , आवृत्ताख्यातम् , एकाभिधेयाख्यातं, परिणताख्यातम् , अनुवृत्ताख्यातं, समुचिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातं, कृदभिहिताख्यातम् , अनपेक्षिताख्यातमिति ।। जिताऽवनिर्यनासौं । एवंभुतो नृपो राजा त्वदन्यो भवद्व्यतिरिक्तो नास्ति । अत्र सर्वत्र पदेषु बहुव्रीहिसमासेन विभक्तिलोपे समाससामथ्यात् तदर्थावबोधः । यथा वेति पुनरुदाहरति-कण्ठेति । कण्ठेपु दोलायितं नीलेन्दीवरस्य दाम येषां ते तथाभूताः ! स्त्रियः पुरुषा वा राजन्ते । सादृश्यं दर्शयति-हरीति । हरेगरुडस्य या भीतिस्तथा आश्रितमशेष कालियस्याहे कुलं यत्र ते हरिमीत्याश्रिताशेषकालियाहि कुलाः। त इव । अत्रोभयदलयोस्तत्पुरुषबहुव्रीहिसमालवलादू विभक्तीनां लुप्तावपि वाक्यार्थावगतिः । उभयात्मानं दर्शयति-अथेति । अथ एकदा कदाचित् । स्पटा स्वच्छा चतुरा- शानां मुखद्युतिः एकस्मिन् पक्षे प्रारम्भकान्तिः, ब्रह्मपक्षे वक्त्रच्छविः यत्र । प्रोत्फु. ल्लानि कमलानि असनवृक्षाश्च यत्रेति शरत्पने। ब्रह्मपक्षे प्रोत्फुल्लं कमलासनं यस्या. सौ । शरत्काल: शरत्समयः ब्रह्मा वेधा इव तं पुरुषमगात् प्रापत् । अन्न स्पष्टचतुराशा मुखद्युतिरिति । प्रोत्फुल्लकमलासन इत्यत्र च शाक्तोऽभिधाव्यापारः। तं ब्रह्मादिषु वैभक्तोऽभिधाव्यापारः। वाक्यविधा स्पष्टयति-तत्रेति । वाक्यं दशप्रकारम् । एकमाख्यातं तिङ्ङस्मिन्नि- ति एकाख्यातं एकतिङ् वाक्यम् । अनेकानि वहुनि (द्वे वा त्रीणि) आख्यातानि यन्त्र । आवृत्तं पुनः पुनरभ्यस्तं पुनः कृतमिति यावत् । आख्याते यन्त्र । एकोऽभिधेयोथी यस्य तत् । एवंभूतमाख्यातं यत्र । परिणतम् । एकद्विवहुवचनान्तानां पदानां तथा भूतैः पदैः व्यस्तं समस्तं वा यः परिणामस्तं प्राप्तमाख्यातं यत्र । अनुवृत्तमनुगतम् , अर्थात् पूर्वस्थानादुत्तरस्थाने आकाङ्क्षापूरणार्थमन्वितमाख्यातं यत्र । समुचितं योग्यमाख्यातं यत्र । अध्याहियते ज्ञानायानुसन्धीयत इत्यध्याहृतमादपूर्वोत्प्रेक्षितमाख्यातं यत्र । कृता कृदन्तेनाभिहितमाख्यातमन्त्र । अनपेक्षितमननुरुद्धम् । अपेक्षाशुन्यमिति- यावत् । इतिशब्दः भेदसमाप्तिसूचकः । ।

·काव्यमीमांसा AAAAHIRWA तत्रैकाख्यातम्- "जयत्येकपदाक्रान्तसमस्तभुवनत्रयः । द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिवः ।। अनेकाख्यातम् । तच्च द्विधा सान्तरं निरन्तरम् । तयोः प्रथमम्- "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विरामे पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च । प्राग्भेजिरे च परितो बहु मेनिरे च स्वाग्रेसरं विदधिरे च ववन्दिरे च ।।" द्वितीयम्- "त्वं पासि हंसि तनुषे मनुषे बिर्षि विभ्राजसे सजसि संहरसे विरोषि । आस्से निरस्यसि सरस्यसि रासि लासि सङ्क्रीडसे ब्रुडसि मेधसि मोदसे च॥" "आख्यातपरतन्त्रा वाक्यवृत्तिरतो यावदाख्यातमिह वाक्यानि" इत्या- चार्याः । “एकाकारतया कारकग्रामस्यैकार्थतया च वचोवृत्तरेकमेवेदं वा- क्रमश एतान् भेदानुदाहरति-तत्रेति । जयतीति । एकेन पदेन आक्रान्तं स्वोप- रिंगत्या व्याप्तं समस्तं निखिलं भुवनत्रयं येन सः । द्वितीयस्य पदस्य विन्यासे व्या. कुलोऽभिनयो हृद्भतभावव्यंजकशरीरचेष्टारूपानुकारो यस्यासौ शिवो जयति सर्वो- -त्कर्षण वर्तते । अत्र जयतीत्येकमेवाख्यातं तिङ् वर्तते । अनेकाख्यातं च द्विधा । सान्तरं सुवन्तादिपदव्यवधानसहितम् । निन्तरं तद्र- हितम् । तयोः सान्तरनिन्तरयोर्वाक्ययोर्मध्ये प्रथम पूर्वमुदाहरतीति शेषः । देवा इति । अथ मन्थस्य गिरस्तासाम् । आलोडनजन्यशब्दानां विरामेऽवसा. ने सति देवासुराः सुरासुराः । तं पदमासनं जय जयेति हे पद्मासन ? त्वं जय ? जय इतीत्थं बभाषिरे व्याजदः । द्राक् झटिति तं परितो भेजिरे सिषेविरे । बहु बहुलं मे- निरे सम्मान चक्रुस्तस्येति भावः । स्वाग्रेसरं निजाग्रगामिनं विदधिरे चक्रुः । व- वन्दिरे प्रणेमुश्च । अत्र बभाषिरे+भेजिरे+इति क्रिययोर्मध्ये च+द्राक् + इति पदयोः स्थितिः । भेजिरे + मेनिरे+इतिक्रिययोर्मध्ये च+परितो+बहु+इति पदानां स्थितिः। विद. धिरे+ववन्दिरे+इतिक्रिययोमध्ये चकारस्य स्थितिः। तस्मादिदै सान्तरमनेका स्थातं ( अनेक्तिक) वाक्यम् । निरन्तरं स्वभिन्नपदव्यवधानरहितमनेकतिङ् वाक्यं यथा-त्वं पासीति । हे प्रभो ? त्वं पासि । सुगम सर्वम् । निरस्यसि क्षिसि । ब्रुडसि मजसे । मेध- सि संगच्छसे । सुगमा सङ्गतिः । एकतिङ् वाक्यमिति प्राचां वाक्यलक्षणानुसारेण तु त्वं पासीत्येकस्मिन्पद्येनेकानि ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । ७९ onate क्यम्" इति यायावरीयः ।। आवृत्ताख्यातम्-"जयत्यमलकौस्तुभस्तबकितांशपीठो हरि- जयन्ति च मृगेक्षणाश्चलदपाङ्गदृष्टिक्रमाः । ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पञ्चमस्य ध्वनिः ॥" एकाभिधेयाख्यातम्- "हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरुति । इह हि माधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी ।।" परिणताख्यातम्- "सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पञ्चेषोः पञ्चमध्वनिः । तेच चैत्रे विचित्रलाकक्कोलीकेलयोऽनिलाः ।।" अनुवृत्ताख्यातम्- "चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । वाक्यानीत्यभिप्रायेणाशंकन्ते-आख्यातेति। आख्यातस्य परतन्त्रा वाक्यवृत्तिः वाक्यव्यवहारः तिङ्ङधीनः, अतो वाक्यवृत्तेस्तिधीनत्वात् यावन्ति आख्यातानि तावन्ति वाक्यानि । इत्याचार्याः । स्वयमुत्तरति एकेति । कारकग्रामस्य त्वमिति का- रकसमुदायस्य एकाकारतया त्वमिति एकस्वरूपतया वचोवृत्तरेकार्थतया एक पुरुष. मुद्दिश्य उच्चारितत्वादिदं त्वं पासीति एकमेव वाक्यम् । इति यायावरीयः । आवृत्ताख्यातमुदाहरति-जयतीति । अमलो निर्मलो यः कौस्तुभो मणिः । तेन स्त. बकितश्चित्रितोंसपीठः स्कन्धपीठो यस्यासौ हरिर्जयति। चलन्तश्चंचलाः अपाङ्गा या- सु तासामेवं भूतानां दृष्टीनां क्रमा व्यवहारा यास ता मृगेक्षणा मृगलोचना- जयन्ति ततो मल्लिका जयति । तदनु सर्वासां संवेदनानां यातनानां विनाशकरणे क्षमः समर्थः पञ्चमस्य पंचमस्वरस्य ध्वनि जयति । अत्र प्रथमपाद उक्तस्य जयतिपदस्यो- तरवाक्येषु आवृत्तिः। एकार्थतिङमुदाहरति-हृष्योति । अन्वयः सरलः । अत्र हृष्यति तुष्यति मोदते प्रीयते इत्याख्यातानां प्रसन्नो भवति इत्येकमेवार्थः । परिणताख्यातमुदाहरति-सोऽस्मिन्निति । अस्मिन् चैत्रे (वसन्ततौ) पंचेषोः का. मस्थ जीवातुः प्राणभूतः स पञ्चमो ध्वनिर्जयति। ते प्रसिद्धा विचित्रासु एलासु कक्को- लीषु केलयः क्रीडा येषां तेऽनिलाः वायवो जयन्ति । अत्र पूर्वदलोपाजस्य जयतीत्ये. कवचनान्तस्य वहुवचनान्तेन विपरिणामः । अनुवृत्ताख्यातमुदाहरति-चरन्तीति चतुर्णामम्भोधीनां वेलोः । तासु । ।

·काव्यमीमांसा चक्रवालाद्रिकुलेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते ।।" समुचिताख्यातम्-- "परिग्रहभराक्रान्तं दौर्गत्यगतिचोदितं । मनो गन्त्रीव कुपथे चीत्करोति च याति च ॥" यथाच-"स देवः सा दंष्ट्रा किटिकृतविलासस्मितसिता द्वयं दिश्यात्तुभ्यं मुदमिदमुदारं जयति च । उदञ्चद्भिर्भूयस्तरलितनिवेशा वसुमती यने यच्छ्वासैगिरिगुडकलीलामुवहत् ।।" अध्याहृताख्यातम्- "दोर्दण्डताण्डवभ्रष्टमुडुखण्डं विभर्ति यः । व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूड: श्रिये स वः ।।” - -- यान्युद्यानानि तेपु दन्तिनो गजाः चरन्ति । कुन्दवद्भासन्त इति कुन्दभालो माध्यकु. सुमवदुज्वला ते गुणाश्च चक्रवालाद्रेः कुब्जेपु लताच्छन्नदेशेषु चरन्ति । अन्न पूर्वा- ोपात्तस्य चरन्तीत्याख्यातस्योत्तरार्धऽनुवृत्तिः । समुचितं तिङ ( आख्यात) मुदाहरति+परिग्रहेति । परिग्रहस्य स्वीकृतद्रव्य. स्य भरेण भारेपाक्रान्ता, पक्षे परिजनपत्न्यादीनां भरेणाक्रान्तम् । दौर्गत्वेन दारिद्रो. ण या गतिर्दशा तया चोदितं प्रेरितम् । पक्षे दुर्गतिरेव दौगत्यं दुःस्था स्तस्मिन्या गतिर्गमनम् । तस्यै चोदिता प्रेरिता । गन्त्रीव शटीव मनः कुपथे कुमाग गर्त सञ्चीत्करोति ( चीत् चीत् शब्दं करोति ) दुखमनुभवतीत्यर्थः तत्रैव याति च । अत्र यथा गन्त्री गमनसमये चीत्कारं कुर्वती गच्छति तथैव मनसोप्यवस्था इत्यतः मनोगन्त्र्योः साम्येन चीत्कारस्य गमनस्य च निर्देशो नितरां समुचितः । तत्रैव पुनरुदाहाति-स देव इति । स पुराणादिप्रसिद्धो देवो वराहः । तेनैव भग- बता किटिना वराहेण कृतं यत् विलासस्मितं तेन सिता धवला सा दंष्ट्रा इदमेतद् देव. दंष्ट्यो यं तुभ्यं सुदमानन्दं दिश्यात् दद्यात् । तथा उदारमुत्कृष्टं यथा स्यात्तथा जयति च। यस्य वराहस्य श्वासाः यच्छ्वासास्तैः । उदञ्चदिरुदतै र्यच्छ्वासै वराह- भगवतश्छ्वासैः । तलितश्चञ्चलो निवेशः स्थितिर्यस्या सा वसुमती पृथ्वी । यस्या दंष्ट्राया अग्रे यदने गिरिगुडकलीलामुदवहत् । अन्नापि लीलाया उद्वहनीयत्वेन "उदवहत्” इति समुचितैव क्रिया निर्दिष्टा । अध्याहृताख्यातमुदाहरति-दोर्दण्डेति। यः । दोर्दण्डाभ्यां भुजदण्डाभ्यां यत्ताण्डवं तस्मिन् भ्रष्टम् । उदुखण्डं चन्द्रखण्डम् । व्यस्तं विपरीतं यत्पुष्पाञ्जलिपदं पुष्पाञ्जलि.

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । Maries कृदभिहिताख्यातम्- "अभिमुखे मयि संहृतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथोदर्थ । विनयवाधितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः ।।" अनपेक्षिताख्यातम्- "कियन्ममात्रं जलं विप्र ? जानुदघ्नं नराधिप । तथापीयमवस्था ते न सर्वत्र भवादृशाः ।।" गुणवदलङ्कृतञ्च वाक्यमेव काव्यम् ।। "असत्यार्थाभिधायित्वान्नोपदे- स्थानम् तस्मिन् । वित्तिं दधाति । स चन्द्रचूडः शिवः वो युष्माकं श्रियेऽस्तु । अन्न अस्तुक्रियामध्याहृत्य समन्वयः कृतोऽतः इदं वाक्यमध्याहृतास्यातं वर्तते । कृदभिहिताख्यातमुदाहरति-अभिमुख इति । मयि अभिमुखे सति ईक्षितं संहृतं परावतितम् । अन्यनिमित्तेन कारणान्तरेण कथाया उदयो यस्मिन् एवंभूतं हसित. म् । अथ विनयेन वाधिता वृत्तिरस्ति । अतः कारणात्तया मदनः कामोन विवृतः प्रकाशीकृतः । न च संवृत्तः अप्रकटितः । अन्न भावार्थकेन कृतसंज्ञकप्रत्ययेन तेनैव क्रियाया निर्वाहः । अनपेक्षिताख्यातमुदाहरति । कियदिति । हे विप्र! ब्राह्मण ! कियन्मान किय- त्परिमितं जलम् । उ०। हे नराधिप ! जानुदन्नं जानुप्रमाणकम् । पारमाणे मात्र दध्नच्प्रत्ययौ। प्रतथापि ते इयंमीहशी अवस्था दशा। उ० सर्वत्र भवादशा न सन्ति । अत्र वर्ततेऽस्ति सन्तिप्रभृतीनां क्रियाणामपेक्षा नास्ति' आभिविनापि समन्वयस्य सत्त्वात् । एवं वाक्यलक्षणं निर्दिश्य । तदुपयोगं दर्शयति । गुणवदिति । गुणाः सन्त्यस्मि. निति गुणवत् गुणयुक्त अलंकारेण युक्तमलंकृतम् । चकारान्निदोषं वाक्यमेव काव्यम् । बहूपकारकत्वात्काव्यलक्षणमालोच्यते । तन्त्र लक्ष्यत ज्ञायत इतरव्यावृत्ततया लक्ष्य- पदार्थोऽनेनेति लक्षणम् । तच्च- सामान्यं च विशेषश्च लक्षणस्य द्वयोगतिः । सामान्यं सर्वविषयं शेषः क्वापि प्रवर्तते । किन्तु निर्विशेषं न सामान्य भवेच्छशविषाणवत् । तथाचात्र केषांचिन्मते कवि- कौशलकल्पितकमनीयताशाली शब्द एव काव्यम्, केपाञ्चन तादृशौ उभौ तदिति सामान्यम् । विशेषलक्षणेञ्च- १ शरीरं तावदिष्टार्थ व्यवच्छिन्ना पदावलिः । इति काव्यादर्श दण्डी २ एवमेव काव्यदीपिकायां कान्तिचन्द्रश्च । - A ।

·काव्यमीमांसा । ३ काव्यं रसादिम वाक्यं श्रुते सुखविशेषकृत् इति अलंकारशेखर शौद्धोदनिः । ४ वृत्तिकृत केशमिश्रश्च ६ निर्दोष गुणवत्काव्यमलंकारैरलंकृतम् । रसात्मकं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रीति च विन्दति इति सरस्वती कण्ठाभरणे भोजः । ६ वाक्यं रसात्मक काव्यम्-इति सा० द. विश्वनाथः । निर्दोषालक्षणवती सरीतिर्गुणगुम्फिता । सालंकाररसानेकवृत्तिर्वाक् काव्यनाममाक् । इति चन्द्रालोके जयदेवः। ८ रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् । इति रसग जगन्नाथपण्डितराजः । इत्येवं शब्दस्य काव्यत्वं वदतां मतानि प्रायः अष्टौ । शब्दार्थों सहितौ काव्यम्---इति चिरन्तना अलंकारप्रजापतयः १ भामहः २ उदटः ३ रुदटः ४ आनन्दवर्द्धनः । काव्यशब्दोयं गुणालंकारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोर्वर्त्तते ॥ इति काव्यालंकारे ५ वामनः । शब्दार्थों सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि । वन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्लादकारिणि ॥ इति वक्रोक्तिजोविते ६ कुन्तकः । तददोषौ शब्दाथों सगुणावनलंकृती पुनः कापि इति मम्मटः ७ । एवमेव ८ हेमचन्द्रः काव्यानुशासने साधुशब्दार्थसन्दर्भ गुणालंकारभूषितम् । स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कीर्तये ॥ इति ९ वाग्भटः । एवमेव १० वाभटः । "शब्दार्थों वपुरस्य, शब्दार्थवपुस्तावत्काव्यम्" । इत्येकावल्यां विद्या(१)धरः ११ wom (२) शाणोत्कीर्णमिवोज्वलद्युति पदं वत्योर्धनारीश्वर- लाघालङ्घनजाडिको दिवि लतोनिनवचाोंदतिः ।। किंचित्पीडितचन्द्रमण्डलगलत्पीयूषढ्यो रसः । तत् किंचित् कविकर्म मर्म न पुनर्वाग्डिण्डिमाडम्वरः ॥ एतदस्य मुख्यत्वेन निर्दिष्टं लक्षणम् ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । गुणालंकार सहितौ शब्दार्थो दोषवर्जितौ। गद्यपद्योभयमयं काव्य काव्यविदो विदुः ।। इति प्रतारुद्रीये विद्यानाथः १२ तत्र निर्दोषशब्दार्थगुणवत्त्वे सति स्फुटम् । गद्यादिवन्धरूपत्वं काव्यसामान्यलक्षणम् ।। इति साहित्यसारे अच्युतराय: १३ सगुणालंकृती कोव्य पदार्थों दोषवर्जितौ। इति साहित्यरत्नाकरे धर्मसूरिः १४ काव्यं विशिष्टशब्दार्थसाहित्यसदलंकृति । इति कविकण्ठाभरणे क्षेमेन्द्रः । १५ गुणालंकार संयुक्तौ शब्दार्थों रसभावगौ नित्यदोषविनिर्मुक्तो काव्यमित्यभिधीयते ॥ इति अलंकारचन्द्रिकायां न्यायवागीशः १६ इत्येवं शब्दार्थयोः काव्यत्वं वदतां मतानि प्रायः षोडश । तत्र प्रथमेषामसौ सारः कवयते ( वर्णयति ) इति कविः तस्य कर्म काव्यम् । तच्च कर्म काव्यशब्दस्य वर्णनार्थक शब्दप्रकृतिकत्वरूपसामर्थात् वर्णनात्मकमिति समाख्यावलात्, काव्यमुच्चैः पठयते, काव्यादर्थोवगम्यते, काव्यं श्रुतमर्थो न ज्ञातः इत्यादिविश्वजनीनव्यवहारतश्च योजनाश्रयस्य शब्दविशेषस्यैव काव्यत्वम् । उभयवादिनामयं भावः । काव्यं हि वक्तः हार्दभावप्रतिविम्वरूपम् । यतोहि हृद्- ता एवं भावा रमणीयतया काव्ये पनिवध्यन्ते । दृश्यते चैतत्, इमे भावा अध्यक्ष सम्प्रतिपन्ना अपि नैवं वैचित्र्यमाधातुं प्रयतन्ते यथा त एव सुकविना वागविष- यता प्राप्ताः। उक्तञ्च । कविशक्त्यर्पिता भावास्तन्मयीभावयुक्तितः । यथा स्फुरन्त्यमी काव्यान्न तथाध्यक्षतः किल ।। इति । अत एव तन्नास्ति काव्यम् यत्रान्ततो विभावादिकं न भवेत् । एवं च हार्दभा- वानां विभावादीनां वर्णना एव काव्यम् । यदुक्तम् अनुभावविभावानां वर्णना काव्यमुच्यते ॥ इति ! अतः समाख्यया लब्धस्य वर्णनात्मकस्य कविकर्मणः सङ्गतिरप्यत्रैवानुकूला श- ब्दस्तु तदुपायभूतः । इयं च वस्तुस्थितिः । यत् प्रश्नोर्थविषयः । उत्तरं च शब्दे- न। यद्विषया च स्मृतिः "प्रत्यर्थं हि शब्दाभिमनिवेशः। दृढीकृता च "शब्दार्थ योनित्योऽभिसम्बन्धः" इति वदद्भिराचायैः । कविप्रौढोक्तितन्निवद्धप्रौढोक्तिया क. ल्पितत्वस्य चार्थ एव सद्भावात् । काव्यमुच्चैः पठ्यत इत्यादिव्यवहारस्तु अर्थस्यापि ।

·काव्यमीमांसा aula - टव्यं काव्यम्" इत्येके | यथा- "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्ति: मध्येक्षीराब्धि मन्नाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीहक्प्रकारः । इत्थं दिग्भित्तिरोधक्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभिः स्तोकावस्थानदुस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः ॥" यथा च- "भ्रश्यद्भभुग्नभोगीश्वरफणपवनाध्मातपातालतालुः त्रुट्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखरखरास्फाललोलाम्बुराशिः । शब्दद्वाराप्रतीतिविषयत्वान्नानुपपन्नः । काव्यं वुद्धमित्यादिव्यवहारश्च अर्थस्य काव्य. त्वसाधकः । अर्थचित्रस्य अभ्यहितत्वं चास्ति । तस्मादुभौ काव्यम् । तत्र शब्दयो. जनावैचित्र्ये शब्दः काव्यम् । अर्थवैचित्र्येऽर्थः । उभयपैचित्र्ये द्वयमपि । न तु काव्यत्वं व्यासज्यवृत्तिायोजनारूपस्य अलंकारादिवैशिष्टयरूपम्य वा व्यासज्यवृत्तित्वायोगात्। "एको न द्वौ” इति व्यवहारस्येव श्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारस्याप्यापत्तः । अर्थाऽज्ञानेऽपि शब्दावलीमात्रे काव्यत्वानुभवानुपपत्तेश्च । व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रकारक- निश्चयस्य यावदाश्रयविषयकत्वनियमात् । उभयगतत्वे काव्यद्वर्यामति चेन्न, विजा- तीयेकचमत्कृतिजनकत्वेन एकत्वस्यैव व्यवहारात् । सहकारित्वं तु उभयत्रापि उभयोः अथ काव्यलक्षणकथनोत्तरं तस्योपदेश्यत्वानुपदेश्यत्वे चिन्तयति-असत्येति । एके पांच आचार्याः कथयन्ति यत् काव्यमसत्यार्थाभिधायि । तस्मात्तदुपदेशानहम् । यथोदाहरणमसत्यस्य । स्तम इति । राजानं प्रति चाटुकारोक्तिः। दिश एव भित्तयस्ताभिर्योऽवरोधः । तेन या क्षतविसरता तया । स्तोकमल्पं यदवस्थानं स्थितिकरणं तेन दुस्थैः स्थातुमशक्तः मांसलैः पीनस्त्वद्यशोभिः। त्रिजगति त्रैलोक्ये धवले जाते सति मृगाक्ष्य इत्थंविस्मयन्ते विस्मयप्रकार दर्शयति । स्तेम इति । अहेऽवयवे स्तोकोऽपि अल्पोपि स्तेम आीभावो नास्ति । स्वसितं वासवायुरविकलं निरन्तरं प्रवहति । चक्षुषां वृत्तिः प्रेक्षणव्यापारोपि सैव तथैवेत्यर्थः । अथच वयं मध्येक्षीराब्धि मग्नाः इति स्फुटम् । किन्तु ईदृगयं कः प्रकारः । अर्थात् समुद्रमन्नानामंगेषु आर्द्रत्वम् , यासावरोधः, दृष्टि प्रतिघातश्च भवति किन्तु वैचित्र्यमेव यत्तव यशःसमुद्र मन्नानां नैतत्सर्वे जायतेऽतो लोकोत्तरं ते यशः । अत्र यशसा त्रिलोकीधवलीकरणत्वनिबन्धनम् , ततश्च मृगाक्षीणां विस्मयकर्तृत्वनिवन्धनं सर्वमसत्यभुतम् । यथा च-भ्रश्यदिति । कल्यः सज्जः । "कल्यौ सजनिरामयो" इत्यमरः । उद्योगो यस्य । उद्योगे सजत्वं वद्धसन्नाहादित्वम् । यस्य भगवतः । भ्रश्यन्ती नमन्ती या भू.

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता। ८५ उद्यन्नीरन्ध्रधूलीविधुरसुरवधूमुच्यमानोपशल्यः कल्योद्योगस्य यस्य त्रिभुवनदमनः सैन्यसम्मई आसीत् ॥" आहुश्व-"दृष्टं किञ्चिदृष्टमन्यदप वाचालवाार्पित भूयस्तुण्डपुराणतः परिणतं किञ्चिच्च शास्त्रश्रुतं । सूक्त्या वस्तु यदत्र चित्ररचनं तत्काव्यमव्याहतं रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधेनों रोहणादा गिरेः॥" "न" इति यायावरीय:- "नासत्यं नाम किञ्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः । स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च ।।' तत्र श्रौत:-"पुष्पिण्यौ चरतो जङ्के भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः । शेरेऽस्य सर्व पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः ।।" स्तया भुनो जीगी यो भोगीधरस्तस्य फणपवनेन आध्मातः पाताल एव तालुयंत्र स । त्रुटयन्ती विशोर्णा या नानागिरोन्द्राणामावलिः तस्याः शिखराणां खरः कदिनो य आस्फालः पातः । तेन लोल चञ्चलाउबुराशिः समुद्रो यत्र स । उद्यन्ती उदीयमाना या नोरन्नधूलो तया विधुरा दुःखिता याः सुरवध्वः । ताभिर्मुच्यमानमुपशल्यं मुपकण्ठम् । उपशल्यमुपकण्ठं स्यादिति त्रिकाण्ड शेषः । यत्र स । त्रिभुवनं दमय- तोति त्रिभुवनदमनः सैन्यस्य सम्मईः सेनासंवर्ष आसीत् । अन सैन्यसम्मदैन आध्मातपातलितालुत्व-लोलाम्बुराशित्व-मुच्यमानोपशल्यत्वभवनकथनमसत्यम् । असत्यार्थकाव्यविषये आहुश्च । दृष्टमिति । अत्र काव्ये किंचिद् वस्तु दृष्टं स्वच. क्षुषा प्रत्यक्षीकृतम् । अन्यद् अदृष्टं स्वकल्पनयोत्प्रेक्षितम् । अपरं वाचालवात्तर्पितम् कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिकल्पनाप्रसूतम् । भूयः पुनः तुण्डपुराणतः परिणतम् । किंचिद्र शास्त्रश्रुतमागमदृष्टम् । इतरत सूक्त्या चित्ररचनं विचित्रकल्पनं जातम । त. काव्यमव्याहतम् । तस्य काव्यस्यजन्म रत्नस्येव न जलधेः नो वा रोहणाद्विररस्ति । एवमसत्यार्थाभिधायित्वानोपदेष्टव्यमिति । उक्तं प्रतिक्षिपति-नेति । कैश्विद्यदुक्त पूर्व तन्न । यतः-नासत्यमिति । काव्ये किञ्चन असत्यं नाम नास्ति । यस्तु स्तुत्येधु अर्थवादः । सोर्थवादः, न केवलं काव्य एव । अपि तु श्रुतौ वेदे । शास्चे न्यायवैशेषिक- मीमांसादिषु, लोकेऽपि वर्तते। तत्र श्रौतोर्थवादः परिदश्यते । पूर्वप्रतिज्ञातहानेन वरुण कृतोदररोगवन्तं पितरं हरिश्चन्द्रं श्रुत्वा वनाद् द्रष्टुमागच्छन्तं रोहितमिन्द्रः पुरुषरूपेण पर्यत्यावोचत् , सर्वत्र पर्यटतो मनुष्यस्य श्रीर्भवति गृहेषु केवलं वसन् तुच्छो भवति । अतस्त्वं चरैवेति क । । " ·८६ काव्यमीमांसा शास्त्रीयः--"आपः पवित्रं प्रथमं पृथिव्यामपां पवित्रं परमं च मन्त्राः । तेषां च सामय॑जुषां पवित्र महर्षयो व्याकरणं निराहुः ॥" किञ्च-"यस्तु प्रयुक्त कुशलो विशेष शब्दान्यथावद्व्यवहारकाले । सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविदुष्यति चापशन्दैः । वाक्यं श्रुत्वा ब्राह्मणोयमरण्ये चरैवेत्येवं मामुक्तवानिति मनसि तद्वाक्ये महान्त मादरं कृत्वा पुनरप्येकमब्दमरण्ये चरित्वा पश्चापितरं द्रष्टुं ग्राममागच्छन्तं तं पुनरपीन्द्रो ब्राह्मणरूपेणाऽऽगत्यावोचत पुष्पिण्याविति । चरतः पर्यटनं कुर्वतो मनुष्यस्य जो पुष्पिण्यौ भवतः । यथा पुष्पयुक्ता वृक्षल. तादिकाः सुगन्धोपेताः सेव्याश्च भवन्ति । एवं चरतो मनुष्यस्य जो श्रमजयेन सेव्ये ( दृढे) भवतः । तथैवात्मा मध्यदेहः भूष्णुर्वधिष्णुः फलेग्रहिरारोग्यरूपफलयुक्तो भवति । यथा वीजादिदीपनादि पाटवेनवर्धमानो वृक्षःकालेन फलानि गृह्णाति एवं चरतः पुरुषस्य आत्मा (मध्यदेहः) आरोग्यरूपं फलं गृह्णाति । चरतः पुरुषस्य सर्वे पाप्मानः सर्वपापानि प्रपथे प्रकृष्टतीर्थक्षेत्रादिमार्गश्रमेण तत्तद्देवतादिदर्शने तीर्थयात्रादिप्रयासेन हता विनाशिताः सन्तः शेरे शेरते शयाना इव भवन्ति । यथा शयानाः पुरुषाःस्वकार्य कृषिवाणिज्यादिकं कर्तुमशक्ता एवं पुण्येन विनष्टाः पाप्मानो नरकं दातुमसमर्था इत्यर्थः । तस्मात्सर्वथाऽरण्ये चर, न पितुर्गृहेऽवतिष्ठस्व । शास्त्रीयोर्थवादो यथा-आप इति । पृथिव्यां प्रथमं पवित्रं वस्तु आपो जलानि मताः । तासामुत्तरं च परमं पवित्रं वस्तु मन्त्राः। मन्त्राणां मध्येपि सामय॑जुषां मन्त्राः पवित्रा मताः। ततोपि पवित्रं व्याकरणमिति महर्षयः निराहुः, तेषां वैदिकश ब्दानामपि संस्कारकत्वात् । अत्र व्याकरणस्य वेदापेक्षया पवित्रत्वकथनं न भूता. र्थवादः । किन्तु अत्र शास्त्रे जनानां रूचयः समुद्यन्तु इति तात्पर्यतया फलार्थवादः । तथा च फलश्रुतिः । यद्यपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र?व्याकरणम् । स्वजनः श्वजनो मामृत् सकलं शकलं सकृत् सकृत् । अपरमपि शास्त्रीय स्तुतिनिष्टार्थवादं दर्शयति-यस्तु प्रयुक्त इति । इदं व्याकरणा. ध्ययनस्यानुषङ्गिकप्रयोजनेष्वन्यतमाभ्युदयहेतुरूपप्रयोजनभाष्यम् । यस्तु । तुशब्दोऽ ब्र हेरर्थे । योहि कुशलोऽधीतव्याकरणः लक्षणस्मरणपूर्वकलक्ष्यप्रयोक्तेति भावः । व्यवहारकाले शब्दोच्चारणसमये विशेषे वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यरूपार्थविशेषे शब्दान् यथा. वत् सनिष्टीवादिदोषरहितम् प्रयुक्त उच्चारयति । स वाग्योगवित्. वाचो योगः प्र. कृतिप्रत्ययविभागेनार्थविशेषपरत्वम् । तं वेत्तीति तथा। परन्त्र परलोकेऽनन्तमतिशयि- तं जयमुत्कर्षमाप्नोति, तथा अपशब्दैर्दुष्यति दोषमेति ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता "क: ? । वाग्योगविदेव । कुत एतत् ? । यो हि शब्दाजानात्यपशब्दा- नप्यसौ जानाति । यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म, एवमपशब्दज्ञानेवधर्मः । अ- थवा भूयानधर्मः प्राप्नोति । भूयांसो ह्यपशब्दा अल्पीयांसः शब्दाः । एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः । तद्यथा'। गौरित्यस्य शब्दस्य गावो गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः । अथ योऽवाग्योगवित् अज्ञानं तस्य शर- । पृच्छति-क इति। कोऽपशब्दैर्दुध्यति किं ? यथावच्छब्दप्रयोक्ता वाग्योगविद्, अ. न्यो ? वा । प्रष्टा एव परमतमाशंक्याह-वाग्योगविदेव। आक्षिपति कुत-इति। वाग्यो. गविदेव दुष्यति इति कथं सगच्छते । आक्षेपं निरस्यति-योहीति । यो हि वित् शब्दान् जानाति, असौ अपशब्दान् अपि जानाति ! एवं चापशब्दवेत्तृत्वात्स दुष्यति । ननु एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग् ज्ञात इत्यादिश्रुतिभिः सुशब्दवेत्तृत्वस्य यथा ध. मप्रयोजकतोक्का न तथा श्रुत्यादिभिरपशब्दवेत्तृत्वस्याधर्मप्रयोजकतोताऽतो न दुष्य. ति सेत्यत आह-यथेति । यथा शब्दज्ञाने साधुशब्दवेत्तृत्वे धमः तथा अपशब्दज्ञानेऽसा. धुशब्दवेत्तृत्वेऽधर्मः । अर्थात् धर्मप्रयोकसाधुशब्दज्ञानविरोधितया अपशब्दज्ञानमवर्म प्रयोजकम्, यद्यद्विरोधि तत्तद्विरोधिफलजनकं यथा श्लेष्मिणः श्लेष्मनाशकद्रव्य. सेवेति अनुमानमेव प्रमाणम् । एवं च शास्त्रस्याधर्महेतुतया तत्र प्रवृत्तिर्न स्या- दिति नेदं वचो व्याकणाध्ययनानुष्ठापकत्वं स्यादिति तात्पर्यम् । ननु भवत्वध. र्मोपि तथापि धर्माधिक्यायाध्येयं व्याकरणमत आह-अथवेति । अपशब्दै यान. धर्मः प्राप्नोति भवति । भूयोऽधर्मभवने हेतुमाह-भुयांस इति । यत भूयांसोऽसाधु- शब्दाः, अल्पीयांसः शब्दाः। ननु इदानीन्तनव्यवहाराय संकेतितापशब्दार्ना कथं साधुशब्देभ्यो भूयस्त्वमि- त्युपपादयति-एकैकस्येति । अर्थात् देशकालपुरुषतदीयशक्तिवैकल्यानां बाहुल्यादेकै. कस्यापि शब्दस्य वहवोऽपभ्रंशाः किमुतानेकेषां शब्दानाम् । तद्यथेति दर्शयति । गौ. रित्यस्य (इति शब्दोत्र स्वरूपार्थकः) शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्यादयो वहवोऽसाधुशब्दाः। एवं च एकस्य साधुशब्दस्य वह्वपशब्दव्याप्तत्वादू भूयानधर्म अल्पीयान् धर्मः । तस्माच्च व्याकरणशास्त्रविज्ञानमनुपादेयमेव । नन्वेवं वाग्योगविदोऽधर्मबाहुल्यात् व्याकरणशास्त्रविज्ञानस्यानुपादेयत्वम् । तथा- चास्य वचनस्य व्याकरणाध्ययनाननुष्ठापकतापत्तौ दुष्यतीत्यत्र सामर्थ्यादवाग्योविदेव कर्तास्त्वत आह-अथेति । अथेति पक्षान्तरमवतार्यते । योहि अवाग्योगविद् वाचो योगं प्रकृतिप्रत्यविभागेन अर्थविशेषपरत्वं न जानाति । सोपशब्दैर्दुष्यति । विद एव सर्वत्राधिकारदर्शनादुक्तमपवदति अज्ञानमिति । तस्याविदुषोऽज्ञानं निषेध- शास्त्राज्ञानमेव शरणं पापाद्रक्षकम् । यथाज्ञानवतां तिरश्वो ब्रह्महत्यादिदोषाभावः तथाऽ - ·८.८ काव्यमीमांसा रणम् । विषम उपन्यासः । नात्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमर्हति । यो ह्यजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिबेत्सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तहि सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविदुष्यति चापशब्दैः । कः ?। अवाग्योगविदेव । अथ यो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम् ? । भ्राजा नाम श्लोकाः । किञ्च भोः श्लोका अपि प्रमाणम् ?। किचातः ? । यदि प्रमाणमयमपि श्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति ।" 'यद्यदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत् । विदुषामपीतिभावः । बाधकमुपन्यस्यति-विषम इति । विषमोऽनवस्थाकरः उपन्यासः कथनं दृष्टान्तो वा । यतोऽवाग्योगविदो नाज्ञानमात्रेण निस्तारः, किन्तु निषेधाधिक्यमपि इत्यत आह-नात्यन्तायेति । अत्यन्तायेति अत्यन्तमित्यर्थेऽव्ययम् । अत्यन्तमज्ञानम् । अथवा पापायेति अध्याहार्यम् । अत्यन्ताय पापायाज्ञानं शास्त्राज्ञानं न शरणं भवि. तुमर्हति । अयं भावः । तिरश्चामत्यन्तायोग्यत्वादस्त्वज्ञानं शरणम् । मनुष्याणां तु विधिनिषेधयोर्योग्यत्वात्तैनिषिद्धानुष्ठानवर्जनार्थमवश्यं शास्त्रपरिज्ञानं कर्त्तव्यम् । अ- तोऽवाग्योगविदो महाननर्थः । उक्तार्थे हेतुमाह-यो हीति । यो हि पुरुषः निषेध शास्त्रमजानन्नेव ब्राह्मणं हन्यात् सुरां वा पिवेत् सोपि मन्ये (मन्य इति पदम् नि. श्चयार्थ तम्) पतितः स्यात् । अथ सिद्धान्ती यथार्थोत्तरं दातुं पुनरनुवदति--एवमिति । एवमवाग्योगविदोs न्यथा निर्वाहाभावेन दोषवत्वस्य सुवचत्त्वे, तर्हि । सोनन्तेति । सन्निधेरपेक्षया योग्यताया वलीयस्त्वाद् दुष्यतीत्यत्र 'अवाग्योगविदेव कतति भावः । नन्वेवमवाग्यो- गविदो दोषकर्तृत्वाङ्गीकारें चाग्योगविदोपि अपशब्दज्ञानादधर्मः स्यादत्त आद- अथेति । योहि वाग्योगवित्, तस्य विज्ञानं विधिनिषेधात्मकशास्त्रादिज्ञानपूर्वक प्रयोगः शरणम् । इदमत्रत्यं तत्वम् । वाग्योगवित् शब्दानपशब्दानुभयं जानाति । अतः शब्दान् प्रयुत नापशब्दानिति ज्ञानपूर्वकशब्दप्रयोगादभ्युदयभाग्भवति । एवं च नापशब्दज्ञानमधर्मसाधनं किंतु तत्प्रयोग एवेति न दोषः । श्लोकस्यापरिज्ञानात्पृच्छति-व पुनरिति । कस्मिन् पुस्तक इदं वाक्यं पठितम् । समाधत्ते-नाजा इति । भ्राजानाम कात्यायनप्रणीताः श्लोकाः । आलोक्तत्वापरि. ज्ञाना दाह-किचेति । चकारः प्रश्नसमुच्चयार्थकः। भोः। किं श्लोका अपि धर्माधर्मयोः प्रमाणम् । अभिप्रायस्फुटीकरणार्थं पृच्छति-किंचेति । अतः किं, श्लोकाः प्रमाणमिति प्रश्नात् किं विवक्षितं कोऽभिप्रायः । अभिप्रायं स्फुटीकरोति-यदीति । यदि श्लोकाः पद्यान्यपि प्रमाणम् । तर्हि अयमपि अस्माभिरुपस्थापितश्लोकः प्रमाणं भवितुमर्हति। यादुम्बरेति । अयं श्लोकः सौत्रमाणियागे सुरापानस्य दुष्टत्वमुद्भावयति । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । GALINomar पीतं न गमयेत्स्वग किं तत्ऋतुगतं नयेत् ।।' इति "प्रमत्तगीत एष तत्रभवता यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणमेव' इति गोनीयः। लौकिक:-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातमकस्माद कुङ्कुमम् ।।'' "असदुपदेशकत्वात्तहि नोपदेष्ट्रव्यं काव्यम्” इत्यपरे । यथा एवं- "वयं वाल्ये डिम्भाँस्तरुणिमनि यूनः परिणता- वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधेस्तु स्थितिरियं । यदि उदुम्बरवर्णानां तान्नवर्णानां वटीनां कलशीनां महदू विशालं मण्डलं लक्षणया तत्स्थं सुराद्रव्यम् । स्वरूपतो घटीमण्डलस्य पानक्रियाकर्मत्वायोगात् । पीतं सत् पातारं स्वर्ग न नमयेत् , तत्तहि सौत्रामणिग्रहपात्रस्थं स्वल्पं तत् सुराद्रव्यं पीतं किं नयेत् न नेष्यत्येवेत्यर्थः । उक्तं चैतत्तैतरीयब्राह्मणे । परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पाता ब्राह्मणो त्वा(?) हत्वा उच्छेषणस्य पाता यदि ब्राह्मणं न विन्देत् वल्मीकवपायामव. नयेत् सैव ततः प्रायश्चित्तिरिति । एवं च स्वर्गसाधनत्वेव श्रुता सुराल्पत्वात्सम्यक् स्वर्ग गमयितुमशक्का । तस्मात्सौ. त्रामणी हित्वा पानागार एव मद्यं पातव्यमिति भावः । एतन्निराकरोति---प्रमत्तेति । तत्र भवत एष श्लोकः प्रमत्तेन प्रमादेन अर्थात् वेद विषयकविप्रतिपत्त्याश्रयत्वेन गीतः । ननु कथमस्यापि न प्रामाण्यम् , अत आह-यस्त्विति । यस्तु श्लोकोऽप्रमत्तगी- तः वेदविषयकविप्रतिपत्यनाश्रयत्वेन गीतः, तत्प्रमाणम् । इति गोनीयो भाष्यकार: शाब्दिकानां शब्दज्ञानादनन्तजयप्राप्तिकथन रुच्युत्पादनार्थमन्यथा पारलौकि. कालन्तजयाप्तिः केन प्रत्यक्षीकृता । लौकिकोऽर्थवादो यथा-गुणेति । गुणश्चानुरागश्चेति गुणानुरागो ताभ्यां मित्रं तेन सर्पता सर्वतो गच्छता तव यशसा। दिग्वधूनां आशावधूनां मुखेऽकस्मात् अर्द्धकुंकु . मम् गुणमिश्रतया अर्द्ध श्वेतमनुरागमिश्रतया अर्द्धं रक्तम् । जातम् । अत्र यशसा गुणानुरागमिन्नतया कुंकुमप्राप्त्युक्ती राज्ञः शौर्यप्रख्यापनार्थम् नहि निरवयवपदार्थानां संमिश्र सम्भवति । संमिश्रणस्य सावयवत्वात । असदिति । दुष्टार्थोपदेशकत्वानोपादेयं काव्यम् । इत्यपरेषामाशयः । यथोदा- हरणम् । वयमिति । पातिव्रत्येनैव स्वजीवन निर्वक्ष्ये इति प्रतिज्ञात्री स्वपुत्री काचन वेश्या उपदिशति हे पुत्रि ! वयं बाल्ये एतस्यामवस्थायां डिम्भान वालान इच्छामः तैः सह मैथुन कर्तुमभिलषामः । तरुणिमनि युवावस्थायां यूनः इच्छामः । परिणतौ वार्द्ध- ७का० मो० ।

·काव्यमीमांसा त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं न नो गोत्रे पुत्रि कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत् ।।" "अस्त्ययमुपदेशः किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन” इति यायावरीयः । य एवंविधा विधयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबुध्येतेति कवीनां भावः। किञ्च कविवचनायत्ता लोकयात्रा । "साच निःश्रेयसमूलम्” इति महर्षयः । यदाहु:- "काव्यमय्यो गिरो यावञ्चरन्ति विशदा भुवि । तावत्सारस्वतं स्थानं कविरासाद्य मोदते ॥" किञ्च- "श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिनां याः । ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः प्रसूताः ।।" क्ये वृद्धान् अभिलषामः । इयमस्माकं परिणयविधेर्विवाहस्य स्थितिमर्यादा । त्व- या पुनः किमिदं किमर्थमेतजन्म अमार्गेण अपथेन क्षपयितुं यापयितुमारब्धम् । हे पुत्रि नोऽस्माकं गोत्रे क्वचिदपि सतीलान्छनं पतिव्रतेति कला नाभूत् । अत्र पवित्र- परिणयविधेरित्थं दुर्मर्यादाकत्वेन बोधनतया विनेयानामसन्मार्गप्रवर्तकत्वादुपदेशानहँ काव्यमिति। स्वीकृत्योक्तं परिहरति ग्रन्थकार:-अस्तीति । अयमेतादृशः उपदेशोऽस्ति । कि- न्तु प्रतिपेष्यत्वेन अकर्तव्यत्वेनोपदेशः । न तु कर्त्तव्यत्वेन । तदेव स्पष्टयति । ये एवंविधा दुष्टाः प्रकाराः परस्त्रीषु विषये पुंसां सम्भवन्ति तान् प्रकारान् विज्ञाये त । अर्थात् विज्ञाय स्त्रियो रक्ष्या हि यत्रत इतिसूक्तिरनुसतव्या । इत्येवं कवयितृणां भावः । किञ्च कविवचनाधीना संसारयात्रा। कविवाक्यानुसारित्वेन सम्पादिता संसारयात्रा निःश्रेयसस्य मूलम् कल्याणस्य कारणम् । इति महर्षयः कथयन्ति । यदाहुरिति कतिपयपद्यैस्तद्दर्शयति । काव्यमय्य इति । भुवि यावत् काव्यरूपाः स्वच्छा गिरश्वरन्ति वर्तन्ते । ताव- कविः सारस्वतं स्थानं प्राप्य मोदते आनन्दं करोति । श्रीमन्तीति । यानि श्रीमन्ति प्रशंसितानि राज्ञां भूपालानां चरितानि सन्ति । याश्च सुधाशिनां देवानां प्रभुत्वलीला आधिपत्यव्यवस्था इति भावः । ये च ऋषी- णां तत्सम्बन्धिनां तपसां च प्रभावा अलौकिकानुभावाः । ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः त- त्तल्या वाचः इत्यर्थः । प्रसूताः ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । " ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सहशः सहायः ।। वल्मीकजन्मा स कविः पुराणः कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च । यस्य प्रणेता तदिहानवचं सारस्वतं वर्त्म न कस्य वन्द्यम् ? ॥" "असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इति च केचित् । यथा--- "प्रसर्पन्प्रप्रीवैभृतभुवनकुक्षिणभरण- करालः प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु। विलासव्यत्यासाजघनफलकास्फालनवन. स्फुटच्छेदोलिक्तः कलकनककाञ्चीकल कलः ।।" अपि च--- "नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपत्रभङ्गीताटङ्कताडनविपाण्डुरगण्डलेखाः । यत उक्तं च । ख्याता इति । कवीनामाश्रयेण नराधिपतयो राजानः ख्याताः प्रसिद्धाः। राज्ञामाश्रयेण च कवयः प्रसिद्धिं गता प्राप्ताः। तस्मात् कविना सश. स्तुल्यः राज्ञो नृपतेः सहायः संसारे कीर्तिसम्पादकत्वेन उपकारी नान्योऽस्ति । कवेरपि राज्ञा समः परमोपकारी सहायोऽन्यो नास्ति । वल्मीकेति । यस्य सारस्वतवम॑नः प्रणेता निर्माता स लोकप्रसिद्धः पुराणः प्रा. चीनः वाल्मीकिः कविरस्ति । कवीश्वरः कविश्रेष्ठः सत्यवत्याः पुत्रो व्यासश्च वर्चते । तडू अनवधं निर्दोष सारस्वतं वर्त्म कस्य पुंसो न वन्द्यं प्रणस्यम् । असभ्येति । असभ्यमश्लीलमर्थमभिधत्ते इत्यसभ्यार्थाभिधायी। तस्य भावस्त. त्वं तस्मात् काव्यं नोपदेष्टव्यम् । इति केचिद्वदन्ति । यथोदाहरणम्-प्रसर्पन्निति । प्रगता ग्रीवा येषु तैः प्रयोवैः वातायन: मुख्यशालाभिर्वा प्रसपत् प्रकर्षण प्रसरत् । (प्रग्रीवो वातायनमिति सुभूतिः । मुख्यशालेति भानुजिदीक्षितः। वृक्षशीर्षमिति गोवर्द्धनः । सुन्दरगल इति त्रिकाण्डशेषकारः ) भृता पूरिता भुवनानां कुक्षियन सः। झणझणाभिः कराल उन्नतः। विलासस्य व्यत्यासस्तस्मात् रतिवैपरीत्यात् । जव. ना एव फलको । तयोरास्फलनं संचलनं तेन घनो निविडः स्फुटः स्वच्छो यच्छे- दस्तेन उत्सित उद्विक्तः । कलकनकेन निर्मलसुवर्णेन निर्मिता या काञ्ची। त. स्याः कलकलो मधुरस्वनः प्रणयिधु विषये तरुणीनां प्रागल्भ्यं सुरतरष्टतां वदति कथ. यति । अस्य पद्यस्य कस्याश्चित्कामिन्या विपरीतसुरतवर्णनामयत्वादश्लीलार्थकत्वम् । नित्यमिति । हे सखे? प्रचुरा बहुला चित्रका ( स्वार्थ कन् ) विचित्रा पन्नभङ्गयो .. । 1 । ।

·९२ काव्यमीमांसा स्नियन्तु रत्नरशनारणनाभिरामकामातिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः ॥" "प्रक्रमापन्नो निवन्धनीय एवायमर्थः” इति यायावरीयः । यदिदं श्रुतौ शास्त्रे चोपलभ्यते । तत्र याजुपः-- “योनिरुदूखलं शिश्नं मुशलं मिथुनमेवैतत् प्रजननं क्रियते ॥" आर्च:-"उपोप मे परामृश मा मे भ्राणि मन्यथाः । सर्वाऽहमस्मि रोमशा गान्धारीणामिवाविका ॥" शास्त्रीयः--"यस्याः प्रसन्नधवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलं । नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम् ।।" यासु (गण्डलेखासु ) ताः । एवंभृतास्तथा ताटङस्य ताडनेन विपाण्डुरा गण्डलेखा थासां ( तरुणीनाम् ) ताः। रत्नखचितानां रशनाना रणनया अभिरामाः सुन्दराः कामाा नर्तिताचंचला नितम्बतटा यासा ताः। तरुण्यो युवत्यस्त्वयि नित्य स्निह्यन्तु। अस्यापि तथैवासभ्यार्थकत्वम् । एवं चासभ्यार्थकत्वान्नोपादेयम् काव्यमिति स्वीकरणपूर्वकमुक्तं प्रतिक्षिपति ग्रन्थकार:-प्रक्रमापन्न इति । अयमेवंभूतोर्थः प्रक्रमप्राप्तो निबन्धुसुचित एव । यस्मादिदमसभ्यार्थवर्णनं श्रुतौ वेदे शास्त्रे लक्षण शाछे च प्राप्यते । तत्र श्रुत्यादिषु याजुषोऽसभ्यार्थः । योनिरिति । उदूखलं योनिः मुशलं शिश्नो मेद्रः । एतदेव मिथुनम् । एतेन प्रजननं क्रियते । आर्च ऋग्वेदोक्तोऽसभ्यार्थी यथोदाहयते । संभोगाय प्रार्थितं किन्तुत्वमजात. लोम्नीति बुद्ध्या परिहसन्तं स्वामिन भावव्ययं प्रति ब्रह्मवादिन्या बृहस्पतेः पुत्र्या स्तझाया रोमशाया उत्तरवाक्यम् । उपोपेति । हे स्वामिन् ! मे माम् । द्वितीयार्थे चतुर्थी । उप उपेत्य । द्वितीय उपशब्दः पादपूरणः । परामृश सम्यक् स्पृश । भोग. योग्यां विद्धि इति भावः । यहा मे मम गोपनीयममुपोप परास्मृश । नाजातलोम्न्या सह संविशेदिति परामर्शमकुर्वतः परामर्शनीयाभावशंका परिहरति । मा म इति । मे दभ्राणि मा मन्यथा, मदंगसंभूतानि रोमाणि अल्पानि मा वुध्यस्व इति भावः । दभ्रशब्दोऽनाल्पार्थकः दभ्रमर्भकमित्यल्पस्येति, दनं दभ्नोतेरिति च यास्कः । अद- भ्रत्वं विशदयति । अहं रोमशा बहुरोमयुक्तास्मि । यतोहमीदृशी अतः सर्वा सम्पू. र्णावयवाऽस्मि । रोमशत्वे दृष्टान्तः । गांधारीणामविकेव । गंधारो देशः तत्सम्बन्धिन्यविजा तरिव । तद्देशस्था मेषा यथा रोमशास्तथाहमस्मि । यद्वा गांधारीण्णां गर्भधारिणीनां स्त्रीणामविका अत्यर्थ तर्पयन्ती योनिरिव । तासामाप्रसर्व रोमादिवर्जनस्य शास्त्रे निषिद्धत्वाद्योनी रोमशा भवति । अतः सोपमीयते । ततोहमीदृशी अतो मामप्रौढां मावबुध्यस्वेति भावः । -- ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिला । शास्त्रीयः शास्त्रोक्तोऽसभ्यार्थ उदाहियते। यस्या इति । यस्या नायिकामाचक्षुः प्रसन्न स्वच्छ धवलं भवेतं पर्यन्तयोः प्रान्तयोः पक्ष्मलं रोमबहुलं भवति । तस्याः स्मरमन्दिरं योनिः नवनीतोपमं हैयंगवीनतुल्यं भवति । अन्नापि योनिरूपोऽसभ्या. थो वण्यते । अयं भावः । यदि असल्यास यार्थवर्णनात्मकतया काव्यानामनुपदेश्यत्वं व्यव. स्थाप्यते तर्हि स्तुत्यादिष्वपि तादृशार्थस्योपलभ्यमानत्वात्तेपामपि तथात्वापत्ति?. रैव । तस्मात् आवर्जनाथस्य क्रमप्राप्तस्य वा ताशार्थस्योपनिवन्धो न दोपावहः । अन्यच्च- काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलान्यगि । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥ इति विष्णुपुराणोक्तदिशा भगवच्छब्दब्रह्मणोंशभूतानां तेपामनुपदेश्यत्वकथन ब्रह्मण एव तत्कथनं स्यात् । इति । अथ याच्यते "काव्यालापांश्च वर्जयेत्" इति प्रतिषेधवाक्यगौरवात् तदनुपदेश्यम् काव्यमिति, तदप्यविचारितरमणीयम् । यतस्तस्य वाक्यस्य असत्काव्यविषयत्वेन व्यवस्थापनात्। यदाह विद्यानाथ: “यन्त्र पुनरुत्तमपुरुषचरितं न निवध्यते तत्काव्यं परित्याज्यमेव । तद्विषया च स्मृतिः "काव्यालापांश्च वर्जयेदिति । इति । असत्का- व्यमपि उपदेश्यं भवति किन्तु प्रतिषेध्यत्वेन न विधेयत्वेनेति पूर्वमेवोक्तम् । किन्च दुष्टत्वमपि काव्यस्य न केवलं दुष्टप्रतिपाद्यतया, किन्तु निबन्धुः प्रतिभाऽऽवल्य- कुलवैकल्याभ्यामपि तत् । तस्मात्काव्येदुष्टत्वं सर्वथा परिहर्त्तव्यम् तदुक्तं दण्डिना ! तदल्पमपि नोपेक्ष्य काव्ये दुष्ट कथञ्चन । स्थाद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणकेन दुर्भगम् ॥ यत्पुनरुत्समनायककथाश्रय काव्यं तत्तु ग्राह्यमेव । यदुक्तम्- कवेरल्पापि वाग्वृत्तिद्वित्कर्णावतंसति । नायको यदि वयेत लोकोत्तरगुणोत्तरः ॥ इति । किं वहूक्तेन । आश्रयसंपत्या आश्रयिणः प्रशस्तिरिति सर्वशास्त्राणां तुल्यकक्षा- निक्षिप्तमेतत् । तथाहि । न्यायवैशेषिकयोरीश्चरप्रतिष्टापकतया पूर्वोत्तरमीमांसयो. धर्मब्रह्मप्रतिपादकतया सांख्ययोगयोः प्रकृतिपुरुषवर्णनात्मकतया च महनीयत्वम् । तत्त्वचिन्तायां तु शास्त्राणामपि काव्यमुखप्रेक्षितया कार्यकारित्वम् । यदाहुः । स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्जते । प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥ इति । अथ मन्यसे ऋषिप्रणीतत्वाभावान्नोपदेष्टव्य काव्यमिति । तदप्यनालोचित- ARMA ·काव्यमीमांसा पदवाक्यविवेकोऽयमिति किञ्चित्प्रपञ्चितः । अथ वाक्यपकारांश्च कांश्चिदन्यान्निबोधत ॥ ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसाऱ्या कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे पष्टोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः ।। me चतुरम् । वाल्मीकिव्यासबोधायनपाणिनिप्रभृतिरपि महर्षिभिस्तस्य प्रणयनात् । नापि च वक्तव्यम् पुरुषप्रणोतत्वादिति । शास्त्राणामपि तथात्वेन तत्वं स्यात् । का- ध्यत्वादेव तन्नोपदेष्टव्यमिति चेत् । न । रामयणादौ व्यभिचरितत्वात् । तेषामपि तथा- त्वमेवेति चेत् । तर्हि एकैकमक्षरं पुसा महापातकनाशनमिति । एकैकाक्षरोच्चारणजन्यफलविशेषवोधकवाक्यविरोधः स्यात् । ननु दृष्टादृष्टप्रयो. जनाभावानानुपदेष्टव्यमिति चेत् । न । दृष्टप्रयोजनानां काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षये। सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मितयोपदेशयुजे । इत्यादीनाम् । अष्टप्रयाजनानाञ्च- धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च करोति कीर्ति प्रीति च साधुकाव्यनिषेवणम् । इत्यादिन बहूनामुक्तत्वात् । किंच शास्त्रकाव्ययोरन्योपि विशेषः । यत् शास्वं जडधियामपि गुरूपदेशाद्विज्ञातु. मलम् , काव्यं तु कस्यचिदेव प्रतिभावतो निर्मितिविषयम् । यदाह भामहः गुरूपदेशादध्येतुं शास्त्रं जडधियोप्यलम् । काव्यं तु जायते जातु कस्यचित्प्रतिभावतः ॥ तथा शारूं कटुकौषधवदज्ञानतिमिरापहम् , काव्यं तु अमृतवदालादकतयेति विशेषः । तदुक्तमभियुक्तः। कटुकौषधवच्छास्त्रमविद्याव्याधिनाशनम् । आह्माद्यमृतवत्काव्यमविवेकगदापहम् ॥ तस्मात्सर्वथा काव्यं प्राह्य मिति सर्व निरवद्यम् । अध्यायोक्तविषयमुपसंहरति-पदेति । इति इत्थमयं पदवाक्ययोविवेकः किञ्चित् प्रपञ्चितः । अथ पदवाक्यविवेवकरणानन्तरं कांश्चिदन्यान् वाक्यप्रकारान् वाक्य. भेदान् निवोधत । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशास्त्रिणः कृतौ मधुसूदनीविवृतौ पदवाक्यविवेको नाम षष्ठोऽध्यायः । ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । सप्तमोऽध्यायः वाक्यविधयः, काकुप्रकाराः, पाठप्रतिष्ठा । वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति । तच्च त्रिधा प्रणेतृभेदेन ब्राह्म, शैवं, वै- रणवमिति । तदिदं वायुप्रोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यदुत ब्राह्मं वचः पञ्चधा स्वायम्भुवमैश्वरमार्षमा कमार्षिपुत्रकं च । स्वयम्भूब्रह्मा तस्य स्वायम्भुवम् । तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पुत्रास्ते ईश्वरास्तेषामेश्वरम् । ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम् । ऋषीणामपत्यानि ऋषीकास्तेषामाकम् । ऋपीकाणां सूनव ऋषिपुत्रकास्तेपामार्षिपुत्रकम् । स्वयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः, श्रुतेर- न्यच्च स्वायम्भुवम् । तहाहुः "सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्भवेत् । कचिन्निरुक्तमोक्षार्थ वाक्यं स्वायम्भुवं हि तत् ॥" तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उक्तञ्च--- "व्यक्तक्रसमसंक्षिप्तं दीप्तगम्भीरमर्थवत् । ॥ श्रीः ॥ पाठस्थापनसिद्धयै वाक्यविधात्री सकाकुवक्रोक्त्या। देवीं यतिगणसुहितां नत्वा विवृणोमि वाक्यादीन् ।। अथ पूर्वाध्यायप्रतिज्ञातान् वाक्यप्रकारान् व्याख्यातुं सूत्रमातनोति । वाक्य- विधय इति । वाक्यस्य विधयः प्रकाराः अस्मिन्नध्याये व्याख्यास्यन्ते । वाक्यमेव वचनमिति व्यवहरन्ति कथयन्ति । तचं वाक्यं च प्रणेतुर्निर्मातु देन ब्राह्मं ब्रह्मणा प्रोक्त, शैवं शिवेन प्रोक्तं, वैष्णवं विष्णुना प्रोक्तमित्येवं त्रिप्रकारवत् । तदिदं वाक्यं वज्रप्रोक्तेभ्यः पुराणादिभ्यो विष्णुधर्मोत्तरप्रभृतिभ्य उपलब्धं प्राप्तम् । तस्य ब्रह्मणो मनसः सकाशात जन्म येषां ते ब्रह्ममानसपुत्राः । स्वायम्भुदवाक्यलक्षणं प्रस्तौति सर्वभूतेति । यत् वाक्यं सर्वेषु भूतेषु क्ष्मादिषु स्थलेष्वित्यर्थः । भूतं स्मादौ पिशाचादौ जन्तौ क्लीवे निषूचिते । इति कोषः। आत्मा स्वरूपं यस्य तत् । भूतमुचितं सत्यमित्यर्थः । परिवादं च भवेत् । क्वचित्स्थलविशेषे निरुक्तः प्रोक्तो मोक्षमुदिश्यार्थी यत्र तत् । तत् स्वायम्भुवं स्वयम्भुवा प्रोक्तं ज्ञेयम् । तदेव स्वायम्भुवमेव अल्पस्वरूपान्तरं प्राप्तं सत् ऐश्वरं भृगुपुत्राणां सम्बन्धि वचो ज्ञेयम् । व्यक्तमिति । निगदव्याख्यातः ।

·९,६ काव्यमीमांसा प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्यतामैश्वरं वचः ।।" आर्षम्- "यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः । प्रत्यक्षाभिहितार्थ च तदृषीणां वचः स्मृतम् ।।" आर्षीकम्- "नैगमैविविधैः शब्दनिपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहद्वाक्यमृषीकाणां वचस्तु तत् ।।' आर्षिपुत्रकम्-"अविस्पष्टपदप्रायं यच्च स्याद्वहुसंशयम् । ऋषिपुत्रवचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम् ।।" तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलभेत । सारस्वताः कवयो न: पूर्वे इत्थं- कारं कथयन्ति । ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुःपटावुपदिष्ट वच: पारमेश्वरम् । क्रमेण च सञ्चर देवैर्दैवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते । देवयोनयस्तु- "विद्याधरोप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः । सिद्धगुह्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः ॥" आर्षं यथा-यत्किञ्चिदिति । मन्त्रैः स्युक्तम् । नाम प्रातिपदिकम् । विभक्तयः सुप्तिपाः । स्पष्टमन्यत् । आपकं ऋपिपुत्रसम्बन्धि वचो यथा । नैगमैरिति नैगमै वैदिकैः । युक्तमि. त्यध्याहार्यम् । अविस्पष्टेति । ससर्वः सर्वपर्यायः । तत्त्वसतत्व-गोत्रसगोत्रवत् । परिदेवन विलापः । विलापः परिदेवन मित्यमरः । पूवें प्राचीनाः कवयो नोऽस्मभ्यमिति योजना । उपजीव्यमाने सेव्यमानम् । विद्याधरेति । विद्याधरोप्लरोयक्ष इति पाठः शुद्धः । विद्याधराप्सरोयक्षाणां परस्परं लिंगभेदं वोधयितुं विद्याधराप्सरसोरित्यन्त्र द्वन्द्वो न कृतः कोषकारेण । यत अग्रे क्वापि विद्याधरशब्दस्यानभिधानात् । यथाचोक्तं लिंगज्ञा- नोपायभूतासु परिभाषासु- (१)भेदाख्यानाय न द्वन्द्वो नैकशेपो न सङरः । । । । । - । to (१) अत्र कोशे अनुक्तानों स्वपर्यायध्वपठितानाम् ( भिन्न लिङ्गं येषां तेषां ) भित्रलिङ्गानां श ब्दानां भेदाख्यानाय लिङ्गभेदमाख्यातुं द्वन्दः एकशेषश्च न कृतः । किन्तु स्वपर्यायेषु पठितानां स. मानलिङ्गाना द्वन्दुः एक शेषश्च कृत एव । तथा तेषां शब्दानां क्रमाहते क्रमं विना संकरो भिन्नलि. जाना मिश्रत्वं न कृतः।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । mom aamanam तत्र पिशाचादयः शिवानुचराः स्वभूमौ संस्कृतवादिनः, मत्थे तु भूत- भाषया व्यवहरन्तो निवन्धनीयाः। अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया । तदिव्यं वच- श्चतुर्की | वैबुध वैद्याधरं गान्धर्व योगिनीगतं च । शेषाणामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसादृश्येन । तत्र वैबुधम्- "समासव्याससंहब्धं शृङ्गाराद्भुतसम्भृतम् । सानुप्रासमुदारं च वचः स्यादमृताशिनाम् ।।" यथा- यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम बभ्रुणि जटाकुहरे हरस्य । तद्वः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्जझात्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः।।" वैद्याधरम्-"स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्तिप्रसादि च । द्राघीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः ।।" यथा- "प्रणतसुरकिरीटप्रांशुरत्नांशुवंशच्छुरितनखशिखाम्रोद्भासमानारुणाझे । कृतोत्र भिन्नलिङ्गानामनुक्तानां क्रमाहते ॥ इति । भूतभाषया पिशाचभाषया । शेषाणां यक्षरक्षःकिन्नरादीनान् । समासेति । संक्षेपविस्ताराभ्यां प्रथितम् । शृंगाराश्चर्याभ्यां परिपूर्णम् । अनुप्रास- वत् । उदारं महार्थम् । वचो वाक्यम् । अमृतमश्नन्ति इति तेषां विधानाम् । भवति । यथोदाहियते---यच्चन्द्रेति । चन्द्रस्य कोटिकरा एव कोरकाणां भारः मुकुलीनां समुदायः । तद्भाजि तद्युक्ते । बभ्रुणि पिङ्गाले । वर्ना नकुले विष्णौ विपुले त्रिपु इति बलशर्मा । हरस्य जटाकुहरे जटाविवरे। अथ कुहरं शुधिरं विवरमित्यमरः । यदम्भो बभ्राम भ्रमणं चकार । तत् हिमाद्रेः शिलानिकुश्लेषु दृषन्मध्यगतकुक्षेषु । शिला हप- दित्यमरः। झात्कारस्य झादितिशब्दस्य डम्बरेण आयोजनेन आडम्वेरणेति यावत् । विरौतीति तत् । सुरापगाया अम्भो जलं पुनानु रक्षतात् । अन्न चन्द्रकोटीत्यत्र समासः, बनाम बभ्रुणि जटाकुहरे हरस्येति पदानि व्यस्ता- नि । पूर्वपादे ककाररेफयोः भयोः, द्वितीयपादे भरेफयोः हकाररेफयोः । तृतीये शलयोर. नुप्रासः । सुरापगायाः शिवजटासुभ्रमणं हिमाद्रिकुलेषु औद्धत्यञ्चौदार्यमिति लक्ष- संगतिः। वैद्याधरं वदति विद्धि वचः स्वरूपम्-स्तोकेति । अल्पानुप्रासेन मनोहरलक्ष्मी- कम् । चतुरोक्त्या प्रसन्नतामयम् । बहुलेन समासेनोपलक्षितं वचो वैद्याधरं जानीहि । प्रणतेति । प्रणतानां सुराणां ये किरीटयस्तेषां प्रांशव उन्नता ये रत्नांशवो मणिम. । ।

·९८ काव्यमीमांसा उदिततरणिवृन्दोहामधामो नेत्रज्वलननिकरदग्धानमूते नमस्ते ।।" यथा वा-"भ्रमति भ्रमरकरम्वितनन्दनवनचस्पकस्तबकगौरः । वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहणीरमणः ॥" गान्धर्वम्-"हस्वैः समासैर्भूयोभिर्विभूषितपदोञ्चया । तत्त्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरस्वती ।।" यथा--"नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे ॥" योगिनीगतम्-"समासरूपकप्रायं गम्भीरार्थपदक्रम। यूलाः । किरणोस्रमयूखांशुगभस्तिणिरश्मयः । इत्यमरः । तेषां वंशेन वृन्देन च्छुरि. ता संसृष्टा ये नखानां शिखाग्राः । तैरुद्धासमानो देदीप्यमानोंऽहिर्यस्य तत्संबुद्धौ तथा। उदिता उदयं प्राप्ता ये ताणिवृन्दाः सूर्यनिकराः । तद्वदुद्दाम धाम उत्कृष्टं तेजो यस्यैवं भूत उर्ध्वनेत्रज्वलनः लालाटाग्निः । तस्यनिकरेण दग्धानङ्गस्य मूर्तिः शरीरं येन तत्स. मबुद्धौ । एवंभूत हे शिव ! ते तुभ्यं नमः । अत्र प्रणतेत्यत्र रेफशकारखकाराणां सक्क- दनुप्रायः । तथैतत्पदं लम्बायमानं समस्तं प्रसादगुणानुयोगि च । उदितेतिपदं लम्बा- यमानं समस्तं "उच्चार्यत्वाद्यदेकन स्थाने तालुरदादिके। सादृश्यं व्यञ्जनस्यैव श्रु. त्यनुप्रास उच्यते” इति लक्षणकानुप्रासश्रुतिमनोहरम् । सरलार्थपदत्वात्प्रसाद- गुणानुवन्धि च। उदाहरणान्तरमुपन्यस्यति-भ्रमतीति । भ्रमरैः द्विरेफैः करम्वित आलिङ्गितो यो नन्दनवनीय चम्पकस्तम्बकः तद्वत् गौरः पाण्डरः। गौरो विशदश्वेतपाण्डराः । इत्यमरः । स्फुट लक्ष्म चिन्ह यस्यासौ। रोहिण्यारमणश्चन्द्रः वात्याहत इव विय. त्याकाशे भ्रमति। उदाहरति बोद्धव्यं गान्धर्व वाक्यलक्षणम्- हस्वैरिति । हस्बैलघुभिः किन्तु भूयोभिः बहुभिः समासैः विभूषितः पदोच्चयः पढ़समुदायो यस्याः सा। तत्त्वार्थस्य मुख्यार्थस्य ग्रन्थनेन गुम्फनेन ग्राह्या ग्रहीतुं योग्या । एवंभूता गन्धर्वाणां सरस्वती वाणी भवति । तदुदाहरणं यथा । नमः शिवायेति । उमया सहितः सोमस्तस्मै । गणैः सहितः सगणस्तस्मै । सूनु- भ्यां सहितः ससूनुस्तस्मै । वृषश्च व्यालश्च शूलश्च ते वृषव्यालशूलाः । तैः सहित- स्तस्मै। कपालेन सहितः सकपालस्तस्मै। इन्दुना सहितः सेन्दुस्तस्मै । शिवाय नमः । अत्र सोमादिषु पदेषु हस्वः समासः। शिवसन्बन्ध्युमागणसूनुप्रभृतीनां वस्तूनां गुम्फनं च वर्त्तते । योगिनीवाक्यलक्षणमुदाहरति-समासेति । समासरूपकबहुलम् । गम्भीरोथों ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ९९ सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वचः ।।" यथा- ? "दुःखेन्धनैकदहनामृतवर्षमेघ ? संसारकूपपतनैककराबलम्ब ? । योगीन्द्रदर्पण ? जगद्गतकृत्स्नतेजः-प्रत्यक्षचौरवर ? वीरपते ? नमस्ते ।।" महाप्रभावत्वाझौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यते । "प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यासभागवन् । अनोजस्विपदप्रायं वचो भवति भोगिनाम् ।।" यथा- "सुसर्जितां श्रोत्रसुखां सुरूपामनेकरत्नोज्ज्वलचित्रिताङ्गीम् । विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि ।।" यस्मिन् पदक्रमे । स तथाभूतः पदक्रमो यस्मिन् वचसि तत् । सिद्धान्तो निर्णीतो यः समयः कविसम्प्रदायसिद्धाचारः । तस्मिस्थातुं शीलमस्येति तत् । एवंभूतं बचो योगिनीनां मतम् । -- -- दुःखेति । दुःखान्येव इन्धनानि । तेषामेकदहन ? अमृतवर्णणे मेघस्वरूप? संसार एव कूपः तस्मिन पतितानामेककराबलम्ब ! योगीन्द्राणां मध्ये दर्पण! जगद्गतल्य कृत्स्नतेजसः प्रत्यक्षगौरवर ? साक्षाचौर श्रेष्ट ? हे वीरपते ! ते नमः । दुःखे इन्धनत्वारोपः । राज्ञि च तन्नाशकत्र्तृत्वेन अग्नित्वाशेपः । एवं सर्वत्र बो- ध्यम् । समस्तानि सर्वाणि पदानि । अग्निर्यथा इन्धनानि भस्मसात् करोति अल्प, मपि नावशिनष्टि तथा हे वीरेन्द्र त्वमपि दुःखानि निरवशेषी करोसीति गम्भीरोर्थः । एवं सर्वत्र बोध्यम् । दुःखेन्धननाशकतया राजादिषु अग्नित्वारोपः कविसम्प्रदाय सिद्धः । एवमन्यत्र । महान् प्रभावो यस्य तस्य भावस्तत्वं तस्मात्। महातेजस्त्वात् । भुजंगमानामिदं भौजङ्गमं सार्पम् । साणां वाक्यमित्यर्थः । तदपि दिव्यं स्वर्गीयमित्यारोप्यते। तल्लक्षणं यथा प्रसन्नेति । प्रसादगुणयुतम् , मधुरम् , उदात्तम् , समासं व्यस्त भागेन सम्बद्धम् , प्रायः ओजस्विपदरहितं वचो वाक्यं भोगिनां सर्पाणां भवति तदुदाहरणं यथा । सुसजितामिति । सुन्दरं यथास्यात्तथा सर्जितां तंत्रा (तारा) णामारोहावरोहेण गायनयोग्यतां नीताम् । श्रोत्रयोः सुखकर कर्णमधुराम् । सुन्दरस्वरूपां सुलक्षणामित्यर्थः । अनेकरत्नैरुज्वलानि चित्रितान्यङ्गान्यस्याः सा ताम् । वीणां प्रतिगृह्य । विद्याधराणामिन्द्रस्तेषामधिपतिः। पिनाकिने शिवाय अर्थात् तमनुकूलयितुं तोषयितुमिति यावत् । मंगलानि स्तुती: गायति । । ।

·काव्यमीमांसा । "किमर्थं पुनरनुपदेश्ययोाह्मपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्यासः ?” इ- त्याचार्याः ! “सोऽपि कवीनामुपदेशपरः" इति यायावरीयः । यतो नाटका- दावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वाक्यानि विधेयानीति दि- व्यम् । इह हि प्रायोवादो यदुत मावतारव्यवहाररुचेर्भगवतो वासुदेव- स्य वची वैष्णवं तन्मानुपमिति व्यपदिशन्ति । तच त्रिधा रीतित्रयभेदेन किञ्चिद् विभेदवान् अयमेषां संग्रहो विष्णुधर्मात्तरे---- तत्राज्ञायुक्तमद्वैध दी गम्भीरशब्दवत् क्वचिनिरुक्तसंयुक्त वाक्यमेतत्स्वयम्भुवः ॥ यत्किञ्चिन्मिश्रसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः प्रत्यक्षाभिहितं यच्च तहषीणां वचः स्मृतम् ॥ गविविधैः शब्दै निपातबहुलं च यत् । न चापि सुमहद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् ॥ अविस्पष्टपदे ज्ञेयमृषिपुत्र वचो नृप । भूतभाविभवज्ज्ञाने जन्मदुःखविकुत्सनम् ॥ मित्राणां तद्भवेद्वाक्यं गर्भेषु च प्रवर्त्तनम् । आज्ञायुक्तं च वचनं तथा हेतुविवर्जितम् ॥ राजपीणां तु विज्ञेयं वह्व) वहुविस्तरम् । वह्नभिधानं वह्वर्थे देवतानां प्रकीर्तितम् ॥ वह्वभिधानमल्पार्थ दानवानां प्रकीर्तितम् । अल्लाभिधानमल्पार्थ गन्धर्वाणां तथा भवेत् ॥ दुवोध विषमं चैव राक्षसानां प्रकीर्तितम् । गूढाक्षरं तु यक्षाणां किन्नरूक्तवत्तथा ॥ नागानामतिविस्पष्टं पुनरुक्तसमन्वितम् । रागद्वेषसमायुक्तं हेतुमत्पौरूपं भवेत् ॥ इति एषां वाक्यानां काव्यादिष्वनुपयुक्तत्वादाशंकन्त आचार्याः किमर्थमिति । अनु- पदेश्ययोरनुपयुक्तत्वात्तथाभूतयोः । उपन्यासः कथनम् । उत्तरति-सोपीति । उपदेशपरः उपदेशदाने तत्परः । हेतुश्चात्रभवति । यतो हेतोः । प्रवेशे आगमने । तच्छायावन्ति ईश्वरदेववाक्यच्छायायुक्तानि वाक्यानि कथान - कवचनानि कर्त्तव्यानि । इतिः समाप्तौ। इह लोके । प्रायोवादः प्रसिद्धिः। मावतारं, व्यवहतुं रूचियुक्तस्य भगवतो वासुदेवस्य हरेः यद् वैष्णवं वचः, तद्वचो मानुषम् , ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। "वैदर्भी गौडीया पाञ्चाली चेति रीतयस्तिनः । आशु च साक्षान्निवसति सरस्वती तेन लक्ष्यन्ते ।। रीतिरूपं वाक्यत्रितयं काकुः पुनरनेकयति ॥" "काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दाऽलङ्कारोयम्” इति रुद्रटः ।। "अभिप्रायवान्पा- ठधर्मः काकुः, स कथमलङ्कारी स्यात् ?" इति यायावरीयः । सा च द्विधा साकाङ्क्षा निराकाङ्क्षा च । वाक्यान्तराकाक्षिणी साकाङ्क्षा, वाक्योत्त- रभाविनी निराकाक्षा ! तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्क्षम् । तदेव काकुमन्तरेण निराकाङ्क्षम् । आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति सा. काङ्क्षा । विधिरूपा, उत्तररूपा निर्णयरूपेति निराकाङ्क्षा । तत्राक्षेवगर्भा- "यदि मे वल्लभा दूती तदाऽहमपि वल्लभा । यदि तस्याः प्रिया वाचः तन्ममाऽपि प्रिय? प्रियाः ।।" इति एवं कथयन्ति । तन्मानुषं वाक्यं रीतीनां विभेदत्वात् त्रिप्रकारम् तदाहुरिति दर्शयति । वैदर्भीति । येन साक्षात् सरस्वती भारतो आशु यथातथा निवसति आवास करोति । तेन हेतुना वैदर्भी गौडीया, पाञ्चाली चेतिनाम्न्यस्तित्रो रीतयो लक्ष्यन्ते काव्येषु । एवं च रातिरूपं वाक्यं त्रिभेदवत् । काकुः पुनरेकैव । यदा हर्षशोकमयादिभिः कण्ठस्वरः विकृतिमापद्यते, तदा वाक्यल्योच्चारणमन्य- था भवति । तादृशमुच्चारणमेव काकुपदेन व्यवहियते, इत्यतो वाक्यप्रस्तावे काकुप्र- कारान् वक्तुमुपक्रमते। काकुरिति । वक्रोक्तिशब्दालङ्कारान्तःपातिनी अर्थात् तद्भेदः काकुः । अतोयं शब्दालङ्कारः । इति रुद्रटाशयः । तत्र स्वमतं प्रस्तौति-अभिप्रायेति । वाक्यस्योच्चारणमेव वक्ता स्वाशयेनान्यथा करोति न पुनस्तेनोच्चारणेन वाक्यस्थ- कापि शोभानिष्पत्तिः सम्पद्यते । केवलं वक्तुरभिप्रायभेदेनार्थभेदोतः काकुरुच्चारण. धर्मः (पाठधर्मो ) नालङ्कारत्वकोटोमाटीकते इतिग्रन्थकारशयः। यत्र वाक्यं स्वाकांक्षा- निवृत्त्यर्थ वाक्यान्तरोपादानमाकाङ्कति सा काकुः साकाङ्क्षा। यत्र वाक्योच्चारणान्तरं सम्पद्यते सा निराकाङ्क्षा काकुः । एवं च तदेव वाक्यं काकुविशेषग सम्बद्ध सत् सा. कांक्षम् । काकुमन्तरेणेति पाठः । तस्यार्थः काकुं विना । (काक्वन्तरेणेति पाठे सामान्य. काका) जातं तदेव वाक्यं निराकांक्षम् । तां विभिनत्ति-आक्षेपेति । आक्षेपो निषेधो गर्ने यस्याःसा आक्षेपगर्भा । तत्राक्षेपगर्भामुदाहरति-यदि म इति । यदि मे दूती ते वल्लभा, तदाहमपि ते वल्लभा । यदि तस्या वाचः प्रियास्तदा हे प्रिय ! ममापि । .

·काव्यमीमांसा 59 AL एवमेव निर्देष्टुविधिरूपा । प्रश्नगर्भा- "गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म वल्लिषु । वर्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ।। इयमेवोपदेष्टुरुत्तर तररूपा । वितर्कगर्भा "नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकपस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥" इयमेवोपदेष्ट्रनिर्णयरूपा । ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिबन्धाः । तद्विपरी- ताः पुनरनन्ताः । तत्राभ्युपगमानुनयकाकू- वाचः प्रियाः । अत्र यदि दूतीवल्लभा तदाहमपि वल्लभेत्यादिसरलोक्त्या शठना- यकविषया कृत्रिमा प्रीतिः प्रतीयते काका तु दूतीनां वल्लवात्वे कुतोऽस्माकं वल्लभात्वमित्याक्षेपः प्रतीयते यद्येतद्वाक्यं निर्देशकर्तुः, तर्हि इवमेव विधिरूपा गत इति । स समयो गतः । यत्र काले मुक्तानां जन्म वल्लिषु लतासु आसीत् । साम्प्रतं ताला मुक्तानां हेतवः कारणानि शुक्तिसम्पुटाः शुक्तीनां समुद्रकाः वर्तन्ते । अत्र गतः किमिति स्यात्तहि प्रश्नगर्भा साकांक्षाकाकुः । गत एवेति चेत्तहि उत्त- ररूपा निराकांक्षाकाकुः। नवजलेति । विक्रमीवशीये चतुर्थ) उर्वशीविरहे पुरुरवसो मेघादौ निशाचरादि- भ्रमानन्तरं विशेषदर्शने सति उक्तिरियम् । अयं सन्नद्धः उद्यतो नवोजलधरो मेघो वर्त्तते । न दृष्यनिशाचरो सन्नद्धो हन्तुमुद्यतोऽस्ति । इदं दूरमाकृष्टं सुरधनुरिन्द्रधनुः, वर्तते न तस्य राक्षसस्य शरास वाणासनं धनुरित्यर्थः । अयमपि पटुस्तीवः धारा- सारो धारावर्षः वर्तते न वाणपरम्परा पतति इति शेषः । इयमपि कनकस्य निकष: कषणरेखा, तद्वत् स्निग्धा दीप्ता विद्युत् तडित् वर्तते, न मम प्रिया उर्वशी अस्ति । अत्र सैनह्यत्वात् नवजलधरोयं वा दृप्तनिशाचरो वा इति वितर्कमूलत्वाद्वितर्क- गर्भा । इयमेव नवजलधर एव न हानिशाचर इति कृते उपदेष्टुः निर्णयरूपा निरा- काकाकाकुः । ततः पूर्वोक्ता इमास्तिस्रोः नियतनिबन्धाः निश्चितग्रथनाः । आभ्यो विपरीता भिन्नास्तु अनन्तसंख्याकाः। तत्र एतद्भिन्नासु काकुषु । अभ्युपगमश्च अनुनयश्च । ते च ते काकू इति अभ्युपगमानुनयकाकू । स्वीकारविनयविशिष्टे काकू। तत्रो- दाहरणं युष्मदिति।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता १०३ SHARMADAM "युष्मच्छासनलङ्घनाम्भसि मया मन्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा. नौकं दिवसं ममाऽसि न गुरुर्नाऽहं विधेयन्तव ॥" अभ्यनुज्ञोपहासकाकू- "मध्नामि क्रौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।।" इयं युधिष्ठिर प्रति क्रुद्धस्य भीमस्योक्तिः । युष्माकं शासनं युष्मच्छासनम् । तस्य लड्डनमेवाम्भः । तस्मिन् । मग्नेन मज्जता मया स्थितं नाम । अर्थात् भवदाज्ञोल्लहुने नाकरि । मया भवदाज्ञां लडयितुं चेष्टितम् , पर न तत्कृतं गौरवात् अनुजैरर्जुन. प्रभृतिस्तु तथा चेष्टितमपि नैव, अतएव ते स्थितिमन्तः । तेषामनुजानामपि मध्ये विगर्हणा निन्दा प्राधा नाम । क्रोधेनोल्लासितं यच्छोणितं तेन अरुणा रक्ता गदा यस्य तस्य कौरवानुच्छिन्दतो विनाशयतो मम भीमस्य, स्वमद्य एक दिवसं यावत् न गुरुरसि, अहं तव युधिष्ठिरस्य विधेयो विनयग्राही नास्मि । अत्र पूर्वार्धे मया मग्नेन स्थितं नामेति, विगर्हणा प्राप्ता नामेति चाभ्युपगमकाकुः, तया काका भवदाज्ञोल्लंघनमकारीति प्रतीयते ! अद्यैव केवलं त्वं गुरुनासि, अहं च तव विधेयो नास्मीति अनुनयकाकुः, तया काका अध यत्किमपि कुयों तत्क्षन्तव्यं ततः पर भवान् गुरुरहं दास इति प्रतीयते। अभ्यनुज्ञा च उपहासश्चेति । ते च ते काकू चेति । अभ्यनुज्ञोपहासकाकू । तयो. रुदाहरणं यथा--मथ्नामीति । वेणीमहारे प्रथमांके संधिश्रवणकुपितस्य भीमसेनस्य सहदेवं प्रत्युक्तिरियम् । अहं समरे युद्धे कोपात् कौरवाणां दुर्योधनप्रभृतीनां शतं न मथ्नामि । मथ्नामीत्यत्र क्रोधातिशयाद्वर्तमानताव्यपदेशः । यद्वा वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवत्प्रयोगः । दुःशासनस्य उरस्तः हृदयात् रुधिरं रक्तं न पिवामि । सुयोध. नस्य दुर्योधनस्य ऊरू सक्थियुग्मं गदया न संचूर्णयामि । भवतां नृपतिः, राजा युधिष्ठिरः न तु मम प्रजानां वा नृपतिः । पणेन ग्रामपञ्चकरूपेण संधि मैत्री करोतु । अन्न प्रतिज्ञातकुरुकुलक्षयस्य भीमस्य न मन्थामीत्युक्तिविरुद्धेति नजि अभ्यु पगमकाकुः प्रतीयते । तया काक्वा प्रतीयमानं नजान्तरं "न मन्थामीति न" इत्ये. वरीत्या प्रकृयतान्वियि, इति अभावाभावरूपं मथ्नाम्येवेत्यवधारणं व्यज्यते । भवतां नृपतिरित्यत्रोपहासकाकुः प्रतीयते ॥ ! ७ ·१०४ काव्यमीमांसा RS एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि । तत्र त्रियोग: "सेयं पश्यति नो कुरङ्गकवधूत्रस्तवमुद्रीक्षते तस्याः पाणिरयं न मारुतवलत्पत्राङगुलिः पल्लवः । तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यते सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिलः कूजति ।।" चतुर्योगः- "उच्यतांस वचनीयमशेष नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः ॥" "सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ । एवं तिसृणां चतसृणां काकूनां योगोपि भवति । तत्र तिहणां काकूनां योगो यथा-सेयं पश्यति-इति । सर्वतः पुष्पितं वसन्तमालोक्य "अपश्यत्तन्मयं विरहे। इति दशापन्नः कश्चिद्विरही नायिकाकर्तृकदर्शनादौ मृगवधूकत्तकदर्शनभ्र मानन्तरं विशे. पदर्शने सति कथयति । सेयं मत्प्राणेश्वरी पश्यति, नो कुरङ्गकबधू मृगवधूः, जस्ता सती एवमुद्रीक्षते । अर्थ प्रत्यक्षभूतः तस्या नायिकाया पाणिः करोऽस्ति । न तु मारुतेन वलन्ति पत्राण्येवाङ्गु- लयो यस्मिन् स । एवम्भूतः पल्लवो वर्तते । सैव नायिका एव तारं यथास्यात्तथा रो- दिति, न तु एष वेणुः कीचको मरुता वायुना समापूर्यते । सेयं प्रियतमा मामभिमा- पते हथति नो कोकिलो कूजति शब्दायते । अत्र निर्देष्टुः सेयं प्राणेश्वरी पश्यति किमु ? यतो मृगवधूरेवं नोदीक्षते इत्येवंवितकेंगी काकुः । इयमेवोपदेष्टः “सेयमेव पश्यति नान्या" इत्येवं रूपानिर्णयकाकुः । चतुसणां का कृनां योगो यथा-उच्यतामिति । नायिका स्वसखी प्रति कथयति । मया स ( तस्मै, ) अशेष सम्पूर्ण वचनीय निन्दावाक्यमुच्यताम् उक्तः । तदेव वाक्यं सखी काक्वा प्रतिवदति-उच्यतां स वचनीयमशेषम् किमु ? नोच्यता मित्यर्थः । सेत्यत्र उच्यतामिति बून् धातोः द्विकर्मकतया तदः सम्प्रदानाविवक्षया अकथितं चति कर्मसंज्ञा, तत्रैव गौणे कर्मणि दुह्यादेरिति स्मृत्या लकारः । सखी वदति हेसखि ! ईश्वरे स्वामिनि परुषता निष्ठुरता साध्वो उचिता न । तदेव वाक्यं द्वितीया काक्या सखी वक्ति-नेश्वरे परुषतासखि? साध्वी अपितु साध्वी एवेत्युभ्युपगमकाकुः । अपरा सखी वदति यद्ययं निन्दावाक्येन रुष्टस्तहि एनमनुनीय आनय । विप्रियाणि विरुद्धा. नि जनयन् स कथमिवानुनेयः । वा शब्दः इवाथें । "इवधायथाशब्दौ” इति कोषः अत्र पूर्वोक्ते द्वे काफू उपदेष्ट्रनिर्देष्ट्रभेदेन चतुर्विधे । एवमत्र सखीनां भूयसीनां मिथः संलापो वर्तत अत एवोक्तं प्रन्यकृता सख्यावति । .

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता। २०५ सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता ।। पदवाक्यविदां मार्गो योऽन्यथैव व्यवस्थितः । स त्वाङ्गाभिनयद्योत्यः तं काकुः कुरुतेऽन्यथा ।। अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलं । शास्त्रेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम् ।। कामं विवृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता ! स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम् ॥ इत्थं कविर्निबध्नीयादित्थं च मतिमान्पठेत् । यथा निवन्धनिगदश्छायां काञ्चिन्निषिञ्चति ।। करोति काव्यं प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा । पठितुं वेत्ति स परं यस्य सिद्धा सरस्वती।। इह उच्यतामिति पद्ये सख्या वाक्ये काकुः, नायिकाया वाक्ये च काकुः । अथ अनन्तरं सखीनायिकयो वाक्ये काकुः । अथवा भूयसीनां सखीनां वाक्ये काकुः स्थिता। ननु काकु: किमर्थ स्वीक्रियत इति चेत्, अन्याभिप्रायकं वाक्यमन्यथाकरणार्थ मिति दर्शयति-पदवाक्येति । यः पदवाक्यविदां वैयाकरणमीमांसकानां मार्गो री- तिः अन्यथा एवं विभिन्न सिद्धान्तत्वेन व्यवस्थितः, स आगामिनयद्योत्ये वर्चते, किन्तु तमाङ्गाभिनयद्योत्यं मार्ग काकुरन्यथा कुरुते । नन्वियं स्वरविकाररूपा काकुलौकिकानां वाक्येषु एव दरीदृश्यते, कोऽत्रास्य प्रदर्शनावसर इति चेत् । न । न केवलं लोकवाक्ये शास्त्रादिष्वाप तस्या स्थितिरिति निदिशति-'अयमिति । जीवितं प्राणः चमत्कारजनकमिति यावत् । काममिति । अतन्द्रिता आलस्यरहिता शुद्धोच्चारितेति भावः । भावाभिनय. चातुरीम् भावानामभिनये प्रकाशन इति यावत् चातुरौं वैदग्धीम् । अभिप्रायवत्पाठधर्मरूपायाः काका निर्देशप्रसङ्गेन पाठप्रतिष्ठा व्यवस्थापयति । यत्सूत्रं पाठप्रतिष्ठा ! पाठस्य विशेषस्योक्तत्वात् सामान्यस्य उच्चारणस्य प्रतिष्ठा आस्पदं मर्यादेति यावत् । निर्दिश्यते । इत्थमिति । निवन्धनिगदः प्रबन्धपाठः । का. ञ्चिच्छायां सुषमाम् । निषिञ्चति वर्षति आलोकयतीति यावत् । पाठवेत्तृत्वं क्वाचित्कमिति प्रकटीकरोति-करोतीति । संस्कृतः काव्यस्य निर्माणे तद्गतपदार्थानां युक्तस्थाननिवशने च परिपक्कः आत्मा चित्रं यस्यासौ संस्कृतात्मा । काव्यज्ञ इति यावत् । प्रायेण वाहुल्येन । । । ८का०मी० ·१०६ काव्यमीमांसा यथा जन्मान्तराभ्यासात्कण्ठे कस्यापि रक्तता। तथैव पाठसौन्दय नैकजन्मविनिर्मितम् ।। ससंस्कृतमपभ्रंशं लालित्यालिङ्गिवं पठेत् । प्राकृतं भूतभाषां च सौष्ठवोत्तरमुद्गिरेत् ।। प्रसन्ने मन्द्रयेद्वाचं तारयेत्तद्विरोधिनि । मन्द्रतारौ च रचयेन्निाहिणि यथोत्तरम् ।। ललितं काकुसमन्वितमुज्वलमर्थवशकृतपरिच्छेदम् । श्रुतिसुखविविक्तवर्ण कवयः पाठं प्रशंसन्ति ।। अतितूणमतिविलस्बितमुल्वणनादं च नादहीनं च । अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदुपरुषं च निन्दन्ति ।। तत्र दृष्टान्तः । यथेति । यथा जन्मान्तरीणपौनः पुन्येन प्रवृत्तेः कस्यापि धन्यस्य पुंसः कण्ठे रक्तता अनुरागता लालिमा वा । तथैव पाठसौन्दर्यमुच्चारणकौशलम् । नैकेन बहुना जन्मना विनिर्मितम् । उच्चारणशैली निर्दिशति-ससंस्कृतमिति । संस्कृतेन सहित ससंस्कृतम् , अप- भ्रंशम् । ललितं यथा स्यात्तथा पठेत् । प्राकृतं भूतभा पैशाची उत्तरोत्तर सुन्दरं यथा स्यात्तथा उद्विरेत् पठेत् । प्रसन्न इति । प्रसन्ने प्रसोदगुणयुक्त काव्ये अर्थात् ताशकाव्योच्चारगप्रसङ्गे वाच मन्द्रयेत् गम्भीरयेत् तद्विरोधिनि ओजस्विनि वाचं तारयेत् उच्चैः कुर्यात् । यथोत्तर निर्वाहिणि काव्ये मन्द्रतारे वाचौ रचयेत् । प्रशस्तपाठस्वरूपं प्रकटीकरोति-ललितमिति । ललित सुन्दरे, काका युक्तम् , उज्वलं महार्थम् , अर्थवशेन कृतः परिच्छेदो विभागो यत्र तम्, श्रुतिसुखकराः विविक्ता व्यक्ता वर्णा यत्र तं पाठं कवयः प्रशंसन्ति । तथा चोक्तम्- माधुर्यमक्षरव्यक्तिः पदच्छेदस्तु सस्वरः। धैर्य लयसमर्थं च षडेते पाठका गुणा ॥ इति । प्रसंगानिन्दितपाटस्वरूपं दर्शयति-अतितुर्णमिति । अतितूर्ण शीघ्रम् । अति- विलम्वितं अतिशनैः कृतम्, । उल्वणनादमुत्कटध्वनिम् । नादहीनम् ध्वनिरहितम्, अपदच्छिन्नं पदच्छेदरहितम् । अनावृतमावृतिरहितम् अव्यक्तमिति यावत् । अति. मृदु कोमलं परुषमतिकठिनं पाठं निन्दन्ति । तथा चोक्तम्- शोकतं भीतमुद्द्युष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । । me ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। । गम्भीरत्वमनैश्वर्य नियूंढिस्तारमन्द्रयोः । संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणाः स्मृताः ।। यथा व्यानी हरेत्पुत्रान् दंष्टाभिश्च न पीडयेत् । भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्पूयोजयेत् ।। विभक्तयः स्फुटा यत्र समासब्याकर्थितः । अम्लानः पदसन्धिश्च तत्र पाठः प्रतिष्ठितः ।। न व्यस्तपोरक्यं न भिदा तु समस्तयोः । न चाख्यातपदम्लानिं विदधीत सुधीः पठन् ।। आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेयता । इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः ।। येऽपि शब्दविदो नैन नैव चार्थविचक्षणाः । विस्वर विरसं चैव विश्लिष्टं विसमाहितम् । काकस्वर निरसितं तथा स्थानविवर्जितम् ।। व्याकुलं तालहीनं च पाठदोषाश्चतुर्दश । संगीतं शिरसः कम्पमल्पकण्ठमनर्थकम् ॥ इति मार्कण्डेयपुराणे। गम्भीरत्वमिति । गम्भीरत्वम्, अवैस्वयंम् विस्वरतारहितम् । तथा तारम. न्द्रयोः स्वरयोनियूठि निर्वहणम् । संयुक्तवर्णानौ लावण्यम् । इति पाठगुणाः स्मृताः । तत्रोदाहरणं पाणिनीयशिक्षागतम्-यथेति । यथा येन प्रकारेण पतनभेदाभ्यां भीता। दंष्ट्राणां शैथिल्ये पतनभयं किञ्चिद् दाढयें छेदभयमतो मध्यमभावमाश्रिता: पुत्रान् हरेत् हरति, दंष्ट्राभिश्च न पीडयति । तद्वद्वान प्रयोजयेत् प्रयुञ्जीत । विभक्तय इति । अकर्थितोऽकुत्सितीकृतार्थः अम्लानोऽविकृतः । यथा “चलण्डा- मरवेष्टितः," "उर्व्यसावत्र तर्वाली" इत्यादौ । न व्यस्तेति । व्यस्तपदयोः पृथक्पदयोः । भिदा भेदम् । आख्यातपदस्य तिङ- न्सपदस्य म्लानि विकृतिम् । आगोपालकमिति । आगोपालकम् , आयोषिदित्यत्राभिक्याप्तावाङ् । लेह्यता आस्वाद्यता। उच्चारणप्रियतेति भावः । येपि शब्दविद इति । ये जना शब्दविदो न शब्दज्ञा अर्थात् वैयाकरणा न । के अर्थे पदाथै विचक्षणाः कुशलाः, पदार्थज्ञा नैयायिका न वर्तते । तेषामपि शब्दार्थो- भयाज्ञानिनामपि सतां संगीतविदुषां पाठः कर्णे रसायनमिवोपकारीभवति । : m ·काव्यमीमांसा Imasha तेषामपि सतां पाठः सुष्टु कणरसायनम् ।। पठन्ति संस्कृतं सुष्टु कुण्ठाः प्राकृतवाचि तु । वाराणसीत: पूर्वेण ये केचिन्मगधादयाः ।।" आह स्मा -"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरस्वती ।। नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न तो नातिकोमलः ! न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडवः ।। रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोऽप्यस्तु वा गुणः । सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिनः ।। गये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि । गेयगर्भ स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविडः कविः ।। पठन्ति लटभ लाटाः प्राकृतं संस्कृतद्विषः। जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया ।। सुराष्ट्रप्रवणाद्या ये पठन्त्यर्पितसौष्टवम् । पठन्तीति । कुण्ठा अनभिज्ञा उच्चारणशक्तिरहिता इत्यर्थः । पूर्वेण पूर्वम् । द्विती. याया एनप् । एनपा द्वितीया । इति सुत्रद्वयस्य लक्ष्यम् । आह स्मेति उक्तार्थ ढयति । ब्रह्मनिति । स्वस्य शब्दाधिष्ठातृत्वरूपाधिकारस्य जिहासया हातुमिच्छया । गाथां गाथोच्चारणम् । अथ देशभेदेन पाठप्रतिष्टां दर्शयति-नातिस्पष्ट इति । नातिस्पटः नातिस्वच्छः । न च अश्लिष्टः श्लिष्ट एव मिलित एव । रूक्षो न अर्थात् अस्निग्धः । नातिकोमलः ना. तीवपेशलः । न मन्द्रो गम्भीरः । नातितारो नात्युच्चैः पाठी पठनशीलो वाडवो ब्राह्मणो गौडेषु गौडदेशेषु वत्तते । रसः कोपोति । सगर्व गर्वसहितम् । सर्वकर्णाटदेशवासिनः । टमिति शब्द उत्त- रकाले पठितुं शीलमेषां ते टंकारोत्तरपाठिनः । गद्ये पद्ये-इति । गद्ये पद्ये अथवा मिश्रे काव्ये सर्वत्रवेत्यर्थः काव्यमनाः अपि काव्यमिदंमिति जाननपि इत्यर्थः । सो द्रविडः कविः गेयगर्भ पाठे स्थितो वर्तते स्वरेणैव पठन शीलो भवति । इत्यन्वयः । पठन्तीति । लटभं मनोज्ञम् । ललितो य उल्लापः उच्चारणं तेन लब्धा सौन्दर्यस्य. मुद्रा यथा तथा। सुराष्ट्रेति । त्रवणो देशः । ट्रावनकोर इति प्रसिद्धः । अपभ्रंशेन अपभ्रंशभाषया अवदश्यते भक्ष्यन्ते चर्व्यन्ते यानि तानि अपभ्रंशावदंशानि अपभ्रंशभाषास- । । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। । अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचास्यपि।। शारदायाः प्रसादेन काश्मीरः सुकविजनः । कणे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठक्रमः किमु ! ।। ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे। ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः ।। मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्तः । पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किञ्चन काव्यपाठः ।। ललल्लकारया जिह्माजर्जरस्फाररेफया। गिरा भुजङ्गाः पूज्यन्ते काव्यभव्यधियो न तु ।। पञ्चस्थानसमुद्भववणेषु यथास्वरूपनिष्पत्तिः । अर्थवशेन च विरतिः सर्वस्वमिदं हि पाठस्य ॥” म्मिलितानि। शारदाया इति । गुडच्या अमृताया इव गण्डूषो यस्य । किमुः विमर्श । किमु. संभावनायां स्याद्विमर्श चापि दृश्यते । तेषां पाठक्रमः कर्णे गुडूचीगण्डूष इति विम.. श: सिद्धविचारः । इति तत्वम् । तत इति । ततः पुरस्तात् काश्मीरात्पूर्वस्यां दिशि । संस्कारे व्याकरणजनित. शब्दोच्चारणविषयकविशोधने जातेऽपि । मार्गानुगेनेति । मार्ग रीतिमनुगच्छतीति तेन निनदेन ध्वनिना गुणानां निधिराक- रो भवति । एतेन पाठगतं सौस्वय॑मभिहितं लयसामयं च । सम्पूर्णा वर्णानां रचना यत्रासौ। एतेन अक्षरव्यक्तिरता। यतिभिवछेदैविभक्तः प्राप्तविभागः । एतेन पद- च्छेदो गुणः समथितः । अत एव सुभगः सुन्दरः पाञ्चालमण्डलोत्पन्नानां कवीनां काव्यपाठः श्रोत्रे कर्ण किञ्चन मधु माधुयं क्षरति निषिञ्चति । ललल्लकारयेति । ललन्तो लकारा यासु तया जर्जरा खण्डिता अर्धा इति यावत् । स्फाराः विस्तृता सम्पूर्णा इत्यर्थः रेफा यासु तथा । गिरा वाण्या । जिह्या इति पाटः । जिया कुटिला भुजंगा भुजंगसदृशकठोरा नैयायिका वैयकरणा पूज्यन्ते आद्रियन्ते । तेषां तथावचसामेवादरः। काव्यभावनापरिपक्कबुद्धयस्तु न पुज्यन्ते । तेषां तु को- मलममृणमधुरवचसामेवादरः । पक्षस्थानेति । पञ्चस्थानेभ्यः स्वजनकपञ्चधाविभक्तस्थलेभ्यः समुद्भवो येषां वर्णानां तेषु । वर्णानां पञ्चस्थानसमुद्भवत्वमुक्तं यथा- स्वरतः कालतः स्थानात्प्रयलानुप्रदानतः । इति वर्णविदः प्राहुनिपुणं तन्निवोधत ॥ इति ।

·काव्यमीमांसा सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रतिष्ठिता। अर्थानुशासनस्याथ प्रकारः परिकीर्त्यते ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः वाक्यविशेषाः काकुकलना पाठप्रतिष्टा च ॥ अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः। "श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहास:, पुराणं, प्रमाणविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लाको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः" इति आचा- यथास्वरूपनिष्पत्तिः स्वस्वरूपसम्प्राप्तिः। अर्थवशेन अर्थानुरोधेन विरतिः परि- च्छेदश्च कर्तव्यः ! हि यतः इई सर्व पाठस्य सर्वस्वं प्राणभूतम् । उपसंहरति सकाकुकलनेति । काकाः कलनया सहिता इयं पाठप्रतिष्ठा प्रतिष्ठिता प्रतिष्ठापिता । अन्तर्भावितणिजर्थः । अथोनन्तरमष्टमाध्याये अर्थानुशासनस्य प्रकारः परिकीयते । परिकीर्तयिष्यामहे इति भावः वर्तमानसमीप्ये वर्तमानवद्वेति लट् । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशास्त्रिणः कृतौ मधुसूदनीविवृतौ वाक्यविधि काकुलना पाठप्रतिष्ठानामसप्तमोऽध्यायः संपूर्तिमगात् । । ॥ श्रीः॥ अभिनन्द्य नन्दवालं काव्ये सर्वार्थवीजरूपं तम् व्याख्याम्यष्टमकाध्याये काव्यार्थकारणान् मासान् । अथ सप्तमाध्यायपर्यन्तमाचूडं काव्यविषयमालोचितम् । अतः परं तद्वर्णनीयोर्थः कीहक्, कचोपलभ्यते इति विवेचयितुं सूत्रमासूत्रयति-काव्यार्थयोनयः । काव्यस्यार्थः काव्यार्थस्तस्य योनयः कारेणानि वक्ष्यामहे इति सुत्रार्थः । श्रुतिवेदः। स्मृतिः मन्वादिप्रणीतधर्मशास्त्रम् । इतिहासः स्वनामख्यातः । पुराण प्रसिद्धम् । प्रमीयन्ते प्रमाविषयोक्रियन्ते पदार्थाः अनेनेति प्रमाणं मीमांसा षड्विध. स्तर्कश्च तस्य विद्या । समयप्राप्तविद्या समयविद्या तात्कालिकराष्ट्रविद्या । यथा स्वस्व. समये राष्ट्रभाषाया हिन्धाः, राजभाषाया अंग्रेजीति प्रथिताया, यवनभाषाया उर्दू इति प्रसिद्धाया विज्ञानमावश्यकम् । अथवा समयः सिद्धान्तस्तस्य विद्या । राजसिद्धान्तानां अर्थनाट्यकामशास्त्राणां वा प्रभावोत्साहमन्त्ररूपाणांशक्तीनां वात्रयो । लोको लोक- तम्। विरचना महाकाव्यानि। प्रकीर्णकम् उक्तभ्योऽन्यद् गजतुरगखड्गवृक्षलागायुर्वे.

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ११ । and याः । “उचितसंयोगेन, योकसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोडश” इति यायावरीयः । तत्र श्रोतः । “उर्वशी हाप्सराः पुरूरवस. मैडं चकमे" | अत्रार्थ- "चन्द्राबुधः समभवद्भगवान्नरेन्द्रमाद्यं पुरूरवसमैडमसावसूत । तं चाप्सराः स्मरवती चकमे किमन्यत्रोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः ॥" यथा वा-"यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लो- कोऽथ यदेतदचिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स सान्नां लोकोऽथ य दज्योतिषप्रभृति शास्त्रम् काव्यार्थानां काव्यगतत्वेन वर्णनीयार्थानां योनयः कारणानि द्वादश द्विरावृत्ताः षट् । इत्याचार्या भामहादयः । तदुक्तं भामहेन- शब्दश्छन्दोऽभिधानार्थी इतिहालाश्रयाः कथाः। लोको युक्तिः कलाश्वेति मन्तव्याः काव्ययोनयः ॥ इति । लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि । इति । लोको लोकवृत्तमिति वामनाचार्यः । स्वमतं प्रस्तौति-उचितेति । वर्णनीयकाव्या- नां मिथः उचितो योग्यः सम्बन्धो यत्र तेन । योक्तसंयोगेन उत्तरोत्तरं सम्बन्धका- रिसम्बन्धेन । उत्पाद्यसंयोगेन संभाव्यमानतया संपाद्यसम्बन्धेन । संयोगविकारेण संयोगस्य लक्षणया संयुक्तस्य अथवा संयोगेन विकारस्तेन ! इत्येवं चतुभिः काव्या- यः सह पूर्वे द्वादश मिलिताः षोडश इति ग्रन्थकारः । तत्र षोडशकाव्यार्थेषु श्रौतः श्रुतिप्रतिपाद्योों यथा-उर्वशीति । एतन्मंत्रभा- गः ऐतरेयब्राह्मणस्य । उर्वशी नामाप्सरा देववेश्या ऐडं (लं) पुरूरवसे एतनामक चन्द्रवंशसम्भूतं राजानं चकमे। ग्राम्यधर्माय इयेष । अन्नास्मिन् श्रुतिप्रतिपादि. तार्थविषये काव्यार्थी यथा। चन्द्रादिति । चन्द्राद् बुधः समभवत् । असौ भगवान् बुधः आद्यं नरेन्द्रमैडं पुरू. स्वसं प्रासोष्ट । तमेडं स्मरवती कामाता असौ उर्वशी चकमेऽत्राप्सरोविषये किमन्यद वक्तव्यम् । साप्सराः स्मितेन अलक्ष्यदन्तमुकुलहास्येन वशीकृतं शक्रस्य चेतो यया सा । वर्तते । यथा वेति तैत्तिरेयारण्यकस्य चतुर्दशानुवाकसुदाहरति यदेतदिति । आदित्यमण्डले परब्रह्मोपसनां कथयति । यद् एतदस्माभिदृश्यमानं मण्डलं वर्चुलाकारमुष्ण तेजस्तपति तत्तत्र महत् वृहत् उक्थं सामविशेषः । (तत्र मण्डले ). ता अध्यापकप्रसिद्धा "अग्निमीले” इत्यादिका ऋवो वर्तन्ते स ऋग्भिनिष्पादितो मण्डलभागः ऋचामृगभिमानिदेवतानां लोको निवासस्थानम् । । - अन्न ·११२ काव्यमीमांसा एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः सैषा त्रय्येक विद्या तपति। अत्रार्थे---"एतन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोऽचीषियानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यज पि । एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्ग:स्वर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः॥" तच्चेदं वेदहरणं यदित्थं कथयन्ति- "नमोऽस्तु तस्यै श्रुतते यां दुहन्ति पदे पदे । ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामति ।" । यजू एवमृगात्मकत्वं मण्डलस्य ध्यात्वा अथानन्तरं सामात्मकत्वं तत्र ध्यातव्यम् । कथमिति तदुच्यते-यदेतदचिर्दीप्यते भास्वरं तेजः प्रकाशत, तन्महानतम् तानि अचिस्वरूपाणि वृहद्रथन्तरादिसामानीति ध्यायेत् । सोडचिर्भागः सास्तां सामाभिमानिदेवतानां लोको निवासस्थानम् । अथ सामध्यानानन्तरं तस्य य- जुरात्मकत्वं ध्यातव्यम् । कथमिति तदुच्यते । य एष शास्त्रप्रसिद्ध एतस्मिन् दृश्यमाने मण्डले पुरुषो देवतात्मा वर्तते । सो ऽग्निः तानि देवतास्वरूपाणि इमेरवोर्जेत्वेत्यादीनि ध्यायेत् । स यजुर्भागो यजुषां यजुरभिमानिदेवतानां लोको नि- वासस्थानम् । सैषा मण्डलतदस्तिनत्यपुरुषरूपा त्रयी एव ऋग्यजुःसामात्मिका एक विद्या तपति प्रकाशते । इति । तैत्तिरेयारण्याकस्य चतुर्दशानुवाकप्रतिपाद्यार्थविषये काव्यार्थी यथा । एतद्यदिति । ख आकाशे यदेतद् दिनकृतः सूर्यस्य मण्डलं तपति । ता ऋचः सन्ति । यानि अची षि द्योतन्ते तानि सामानि । अयमपि अणुः पुरुषो मण्डले वत्तते । तानि यपि सन्ति । एवममुना प्रकारेण वेदत्रितयमयम् ऋग्यजुःपामलक्षणां यं सूर्य वेद। अयं स श्रुत्यादिषु प्राथितो वेदवेदो वेदज्ञः, समग्रः सम्णः धर्मार्थकामानां वर्ग: समुदायः, स्वर्गापवर्गयोस्त्रिदिवमोक्षयोः प्रकृतिः कारणम् । अविकृतः सर्वपां प्र. कृतिरूपत्वादकार्यरूपः सूर्यः वो युष्मा श्रिये लक्ष्म्यै अस्तु भवतात् । अत्र निगद- व्याख्यासङ्गतिः- तच्चेदं पूर्वोक्तं वेदहरणं श्रुत्यर्थापहरण, वर्तते। यद्यस्मिन् वेदहरणविषय इत्थं जनाः कथयति । नमोऽस्त्विति । तस्यै श्रुतये नमोऽस्तु, यां श्रुतिं ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः, शास्त्रकाराः कणादगौतमप्रभृतयः, कवयो वाल्मीकिव्यासादयश्चः पदे पदे स्थले २ वस्तुनि २ लक्ष्मणि २ काव्यव्यवसाये च दुहन्ति । . । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ११३ स्मार्त:--"वह्वर्थेष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना । विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते ॥" अत्रार्थे----"हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हृता। सम्भावितकदेशेन देयं यदभियुज्यते ।।" ऐतिहासिकः-"न स सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः ॥" अत्र-"मदं नवैश्वर्यलवेन लम्भितं विसज्य पूर्वः समयो विमृश्यताम् । जगजियत्सातुरकण्ठपद्धतिन वालिनैवाहतवृप्तिरन्तकः ॥" पौराणिकः-"हिरण्यकशिपुर्देत्यो यां यांत्मित्वाऽप्युदैक्षत । स्मातः स्मृतिप्रतिपाद्यार्थो यथा वह्वष्विति । वहुषु अर्थेषु विषयेषु अभियुक्तन अभियोगिना सर्वत्र अभियोगेषु व्यपलापिना निह्नवकारिणा नैवं धारयामि नैवं कृतमित्युक्तिवतेति भावः । विभावितो दृष्ट एकदेश चारितद्रव्यांशो यस्मिन्नेतादृशेन धोरण तद्देयं यस्मिन्नौरे स्वामिना अभियुज्यते चोरितत्वेनारोप्यते । एतदर्थविषये काव्यार्थी यथा हंस प्रयच्छति । हे हस! मे मम कान्तां वल्लभां प्रयच्छ देहि । कथं त्वया ज्ञातं यन्मया तव कान्तापहृतेति अत आह-गतिरिति यत इत्यध्याह-य वाक्यं पूरणीयम् । यतस्त्वया अस्याः मे कान्ताया गतिर्गमनं हृता अपनीता अतो ज्ञायते सापि त्वयैवापहृता । एवं च विभातैकदेशेन दृष्टचोरित. द्रव्यांशेन चौरेण तद्वस्तु देयम् । यदस्योपरि अभयुज्यते चोरितद्रव्यस्य स्वामिना चोरितत्वेनारोप्यते । चौर्या एकदेशो यस्य सविधे दृष्टस्तेन तत्सर्वं प्रदातव्यमिति धर्मशास्त्रीयसिद्धान्तनुसारेण चोरितगतिना त्वया मे वल्लभा प्रदातव्येति भावः । ऐतिहासिकार्थो यथा--न स सङ्कुचित इति । रामायणे किप्कन्धाकाण्डे सुग्रीवं प्रति लक्ष्मणोक्तिः हे सुग्रीव । स पन्थाः मार्गो न सङ्कुचितः न हस्वतां गतः । येन पथा वाली तव ज्येष्ठनाता हतःसन् गतः । तस्मात् समये शपथपूर्वककृतप्रतिज्ञायां तिष्ठ स्थिति कुरू वालिपथं वालिद्वारानुसृतमागं मा अन्वगाः मा गच्छ । अस्मिन्नर्थे काव्यार्थों यथा-मदमिति। नवैश्चर्यलवेन नूतनराज्यसमृद्धिलेशेन लम्भितं मर्द विमृज्य पूर्वः प्राचीनः समयः कालो विमृश्यतां विचार्यताम् । नो चेत् शुणु । जगजिघत्सातुरकण्ठपद्धतिः। जगतो लोकस्य जिघत्सायामत्तुमिच्छाया- मातुरा लोलुपा कण्ठपद्धतिः गलदेशो यस्यासौ। अन्तको यमः। वालिनैव न आहिता कृता तृतियनासौ । न कृततृप्तिकोऽस्ति । पौराणिकाओं यथा-हिरण्यकशिपुरिति । श्रीमद्भागवतीय पद्यम् । हिरण्यकशिपु- ॥

·११४ काव्यमीमांसा । भयभ्रान्तैः सुरैश्चक्रे तस्यै तस्यै दिशे नमः ।।" अत्र-"स सञ्चरिष्णुर्भुवनत्रयेऽपि यां यहच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्करैत्रिसन्ध्यं त्रिदशैदिशे नमः।।" अत्राहु:-"श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः । अर्थग्रन्थः कथाभ्यास: कवित्वस्यैकमौषधम् ।। इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुर्ष्यामिव सत्कविः । विवेकाञ्जनशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते ।। वेदार्थस्य निबन्धेन श्लाघ्यन्ते कवयो यथा । स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा ॥" दैत्यः स्मित्वापि यां दिशमुदैक्षत अवालोकिष्ट । भयेन भ्रान्तैः पूर्णितैः सुरैर्देवैस्त. स्य दिशे नमश्चक्र। तस्य स्मितावलोकनेनैव अत्यन्तभीताः सुरा तस्यै दिशेऽपि प्रणेमुः किमुत साक्षात्तं दृष्ट्वा कुयुरिति भावः । अत्रार्थ काव्यार्थी यथा-स संचरिष्णुरिति । श्रियः सुरराजलक्ष्म्या आश्रयः स हिरण्यकशिपुः यदृच्छयाऽपि स्वेच्छयैव न तु युद्धकाम्यया सायं प्रातर्विहमित्यर्थः । भुवनश्रये संचारष्णुः सन् या दिशमशिश्रयत् अध्यतिष्ठत् । तदा मुकुटोपलेषु किरीटर. नेषु स्खलन्तः ससंभ्रमेण पतन्तः करा येषां तैत्रिदशैदे तस्यै दिशे तद्गमिकर्मीकृतदिशे नर्मोऽकारि। एवमुपयुक्तदिशा श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासानां भावार्थमुपगृह्य काव्यार्थी निरू. पणीय इत्यत्र प्राची सम्मतिमुद्धरति अत्राहुरित्यादिना-श्रुतीनामिति । अंग:- शिक्षाकल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दसाञ्चयः । ज्योतिषामयनं चैतत् षडङ्गमिति कीर्तितम् ॥ इत्युक्तरूपैः षडंगैः शाखाभिश्च सहितानां श्रुतीनामर्थग्रन्थः पदार्थसार्थः । इति हासपुराणयोः कथाभ्यासः तत्प्रोक्तकथानामनुशीलनं कवित्वस्य काव्यस्य एक केव. लमौषधम् तन्निर्माणविषयकाज्ञानगदनाशकत्वात् स्फूर्तिदायकत्वाच्च भेषजमिव । इतिहासेति। सत्कविः विवेकरूपिणाञ्जनेन शुद्धाभ्यां इतिहासपुराणाभ्याम् । विवेकतुल्याञ्जनेन शुद्धाभ्यां चक्षुभ्यामिव । सूक्ष्ममपि अर्थमीक्षते पश्यति । वेदार्थस्येति । यथा वेदार्थस्य निवन्धेन निर्माणेन श्रुत्युक्तप्रसंगमनुरुध्य पद्यस्य ग्रन्थस्य वा प्रथनेनेत्यर्थः । कवयः श्लाघ्यन्ते । तथेति द्विरुक्ति: निश्चयाथा। तथैव स्मृतीनाम् , मन्वादिप्रणीतधर्मशात्राणाम् । इतिहासस्य महाभारतादेः पुराणस्य पद्मादेनिवन्धेन कवयः श्लाघ्यन्ते सत्ख्याति लभन्ते ।

·मधुसूदनी--विवृति-सहिता। ११५ MSRANDOM द्विविधः प्रामाणिको मैमासिकम्तार्किकश्च । तत्र प्रथमः शब्दस्य सामा- न्यमभिधेयं विशेषश्वार्थः । अत्र "सामन्यवाचि पदमप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिधेयविशेषनिष्टम् । स्त्री काचिदित्याभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति ॥" तर्केषु साङ्ख्यीय.-"नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि होऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥" करोति। प्रमाणविद्ययाधिगतीर्थः, मीमांसानिरूपित-तर्कनिरूपितभेदेन द्विप्रकारः । तत्र तयोरर्थयोर्मध्ये प्रथमो मैमालिकः । शब्दस्य अभिधेयमभिधया प्रतिपाचं सामान्य जातिः, उपाधिर्वास्ति । जातिरेव शक्यतावच्छेदकं सर्वेषां शब्दानामिति वादिनां मते अमिधया प्रतिपाद्यं जातिरिति बोध्यम् । इतरेषां मते उपाधिरि बोध्यम् । उपाधिश्च जातिरूप: गुणरूपः क्रियारूपः यदृच्छाशब्दरूपः । विशेषभूतो व्यक्तिरूपोथः । अन्नाथै यथा सामान्यचाचीति । अभिधीयमानं सामान्यवाचि अपि पदम् । मां प्राप्य अर्थात् मत्कथनावसरे अभिधयविशेषनिष्ठं जातम् । अर्थविशेषप्रतिपादनं भ. वति । यतः काचित्स्त्रीति अभिहिते कथिते सति मे सनो हृदयं सतत निरन्तर तामेव प्रागनुभूतां वामनयनां सुन्दरनेत्रां वामे नयने यस्यास्ताम् । विषयीकरोति गोचरी- अन मीमांसासिद्धान्तः अर्थस्य सामान्यविशेषवोधरूप: काव्ये शृङ्गारलानुगुण- तया परिणीय निरूपितः । अर्हद्भदन्तदर्शने लौकायतं च पूर्वपक्षः, न्यायवैशेषिको साख्यं चोत्तरः । इमे पट तर्का इति प्रागुक्तषट्तर्कानुरोधेन तर्कष्विति बहुवचनम् । तर्केषु प्रागुक्तषट्तकंधु सांख्यीयः सांख्यैः प्रोक्तोर्थः । नासत इति । असतो. विद्यमानस्य भावो भवनमस्तिता न निद्यते । न हि शीतोष्णादि सकारणं प्रमाणैर्निरूप्यमाणं वस्तु सद्भवति । विकारो हि सः । विकारश्च व्यभिचरति । यथा धादिसंस्था चक्षुषा निरूप्यमाणं मृदयतिरेकेणानुपलब्धेरसत्तथा सर्वो विकारः कारण तिरेकेण अनुपलब्धेरसत् प्रागूर्व जन्मप्रध्वंसाभ्यां चानुपल. धेः । आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । इत्युक्तः । सतः सद्वस्तुनोऽभा- वोऽसत्वं कदाचिदपि न विद्यते । सुषुप्त्यादावपि न विद्यते । सुषुप्त्यादावपि अनुभूत यो सुखाज्ञानयोः “सुखमहमस्वाप्सम्” “न किञ्चिदवेदिषम्" इत्युत्थाने परामशदर्श. नात् । तदनुभवमन्तरेण तयोः परामर्शासंभवात् । अतः सतोऽसत्त्वं नास्ति। ननु सत आकादेः क्वचिदपि देशे काले चाभावो यद्यपि नास्ति तथापि सत एव परिमाणो. देशान्तरेऽभावोस्ति, प्रागसतो घटादेर्भावश्च दृष्टः तत्कथमुच्यते "नासतो विद्यते भा- - ।

·काव्यमीमांसा RANI । - अत्र-"य एते यज्वानः प्रथितमहसो येऽप्यवनिण मृगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया। अभी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनत्राश्च तरवो जगत्येवंरूपा विलसति मृदेषा भगवती ।।" न्यायवैशेषिकीयः-स किंसामग्रीक ईश्वरः कर्ता ? इति पूर्वपक्षः । निरतिशयैश्वर्यस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र- "किमीहः किंकायः स खलु किमुपायस्त्रिभुवन किमाधारो धाता सजति किमुपादान इति च । बा नामावो विद्यते सतः” इत्याशंस्य विद्वदनुभवेन निरस्यति-उभयोरपीति । तत्त्वद. शिभिः, तदिति सर्वनाम, सर्वं च ब्रह्म तस्य नाम ! तस्य भावस्तत्त्वं ब्रह्मणो याथा- त्म्यम् । तद्दष्टु शीलं येषां ते तत्त्वदर्शिनस्तै तत्वदर्शिभिः ब्रह्मविद्भिः न तु कुताकि- । उभयोरपि अनयोः सतश्चासतश्चान्तो मर्यादा नियतरूपत्वं यत्सत् तत्सदेव यदस- व तदसदेवेति दृष्टः श्रुतिस्मृतियुक्तिभिर्विचार पूर्वकं निश्चितः । अनार्थे काव्यार्थी यथा--य एत इति । य एते प्रविता यज्वानः याज्ञिकाः, येपि प्रसिद्धतेजसो राजानः याश्च एता मृगाक्ष्यो हरिणनयनाः स्त्रियो वर्तते । अपरस्य सं. सारस्य जंगमलोकस्य कथया कृतमलम् । कृमिति अलमर्थेऽव्ययम् । अमो ये स्था- वराः फलैः कुसुमेश्च ननाः नीचे तास्तरवश्च दृश्यन्ते दृष्टि थिमवतरन्ति । तत्र जगति. लोके एवंरूपा जंगमेषु यज्वादिरूपा स्थावरेषु तरुप्रभृति स्वरूपा एषा प्रत्यक्षा भगवती मृद् विलसति तस्या एव विलासः सर्वमिदं स्वावरजंगमात्मकं जगत् वर्त्तते । अत्र नासतो विद्यते भाव इत्यांशिकभावमुपगृह्य एतत्पद्य प्रणीतम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति श्रुत्या विकारस्यासत्यत्वादसतश्च भावाभा- बात् यज्वादिरूपा मृदेव न तु तद्विकार इति तात्पर्यम् । न्यायश्च वैशेषिकश्च तो न्यायवैशेषिको तयोर्भवः । लक्षणया तदाचार्याभ्यां प्रोतः प्रकाशितोर्थः । स श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रसिद्ध ईश्वरः। का सामग्री यस्य स किंसाम- श्रीकः सन् कर्ता जगत् करोति । इति शंकाकर्तुः पक्षः । निरतिशयश्वर्यन लोकोत्तर- सामयन स जगत्कराति । अत्रार्थे काव्यार्थो यथा । किमीह इति। एतच्च महिमस्तोत्रीय पद्यम् । क्षित्यादिकं सकतृकं कार्यत्वात् वटवदित्यनुमानेन आत्मप्रत्यक्षमपहनुवन्तः वेदं चान्यथा वर्णयन्तो निराकार्या इति जगदुदयरक्षाप्रलयकृदित्यनेन सूचितम् तत्र "विहन्तुं व्याक्रोशी विदधत इहैके जडधियः” इति पूर्वश्लोकोक्तव्याक्रोशीवीजमतिकूलतर्कमुद्भावयन्तः पूर्वपक्षि- यो निराकुर्वन् स्तौति । किमिति । तवैश्वयमित्यत्र अभव्यानामस्मिन्वरद- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। अतक्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतधियः कुतर्कोऽयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः।। बौद्धीयः-विवक्षापूर्वा हि शब्दास्तामेव विवक्षा सूचयेयुः । अत्र-"भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरवति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति । न न न म म मा मा मां स्पाक्षीनिषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम् ॥" रमणीयामरमणीमित्यतःवरदेति सम्बोधनमनुषज्यते । हे वरद ? अतयं तांविष- यमैश्चर्य यस्य तस्मिन्नतक्ये श्वर्य सर्वतकांगोचरे, यत्र यः कश्चित्तः स्वातन्त्र्येण उपन्यस्यते स सर्वोप्याभासतां गच्छति तस्मित्त्वयि विषये प्रमाणानां स्वगोचरशू- न्यत्वात् स्वागोचरे प्रामाण्याभावो युक्त एवेति भावः । अनवसरदुः स्थः । नास्त्यव. सरोऽवकाशो यस्येत्यनवसरः, अत एव दुःस्थः दुष्टत्वेन स्थितः।विचित्रनानाशक्तिमा. यावशेन सर्वनिर्मातरि सर्वतकांगोचरे त्वयि नास्ति कुतर्कस्थित्यवकाशः इत्यर्थः । अचि. न्त्याः खलु ये भावा न तांस्तकेंण योजयेदित्युक्तः । अयं कुतर्कः तर्कामासः कांश्चिद्धत. धियःकानपि दुष्टवुद्धीन् मुखरयति वाचालान् करोति । कोयं कुतर्क इति तमेवाह-कि- मोह इत्यादिना । स धाता परमेश्वरस्त्रिभुवनं सृजति । खलु किन्तु किमीहः सन् सुज. ति। एवं सर्वत्र योजनीयम् । का ईहा चेष्टा यस्येति । कः कायः शरीरं कर्तृरूपं यस्येति किंकायः । क उपायः सहकारिकारगमस्येति किमुपायः । क आरोऽधिकरणमस्येति किमाधारः । किमुपादानं समवायिकारणं भुवनाकारेण निष्पाद्यमस्येति किमुपादानः । सवत्र किंशब्द आक्षेपे । इति शब्दः प्रकारे । चकारः शंकान्तरसमुच्चयायः । न्यायवैशेषकीयपूर्वपक्षसिद्धान्तौ उपर्युक्तौ विशद्य दर्शितौ । वौद्धीयः बुद्धदेवेनोपज्ञातोर्थः । वक्तुमिच्छा विवक्षा । सा पूर्व येषां ते विवक्षा- पूर्वाः । हि यतः शब्दा विवक्षितपूर्वाः विवक्षितार्थमनुसन्धाय प्रवृत्ताः । अतः तामेव यामिच्छां हृदि निधाय वक्ता शब्दान् प्रयुञ्जीत तामेव विवक्षा शब्दाः सूचयेयुः प्रका. शयेयुः । इत्ययं वौद्धानां सिद्धान्तः । अस्मिन्नर्थे काव्याओं यथा-मवत्विति ! शब्दा वक्तुः प्रयोक्तुर्विवक्षितार्थसूचकाः सन्ति इति भवतां विदितं भवतु । कुत्त एतदिति बक्ति-स्मरवतीति । यतः स्मरवति कामा कान्ते कामुके वलाद्धठात् कान्तां परिचुम्बति सति मम मेऽङ्गत्वं न न नास्पाक्षीः मा मास्माक्षीरिति यत निषेधपर निषेधात्मकं वचोऽस्ति तदेव वचो मा- नग्रन्थौ मानरूपे ग्रन्थौ शिथिले सति विधायकं प्रवर्तकम् भवति । अत्र नापिकाया निषेधात्मकमपि वचस्तात्पर्येण विधौ प्रवर्तते । an । अन्न - ·काव्यमीमांसा mula लौकायतिकः-- भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत् । अत्र- "बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यदितः कलेवरात् । अपि च सुदति ते सचिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया ॥" आर्हतः-शरीर परिमाण आत्मा, अन्यथा शरीराफल्यमात्माफल्यं वा "शरीरमात्रमात्मानं ये वदन्ति जयन्ति ते। तचुम्बनेऽपि यजातः सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे ॥" सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यांश्वार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत । लोकायतिकः लोकायतेनोपज्ञातोर्थः । भूतेभ्यः पृथिव्यवेजोवायुभ्यश्चतुभ्यो भूते- भ्यश्चैतन्यमुपजायते इति शेषः । तत्र दृष्टान्तः मदेति । मदशक्तिवत् । यथा अन्नजल गुडेभ्यः पृथक्स्थितेभ्यो नहि काचिन्मदजनिका शक्तिरूपजायते किन्तु संयुक्तभ्यस्तेभ्य एव सा शक्तिरुपजायते तथैव संयुक्तेभ्यः पृथिव्यादिभ्यश्चतुभ्यश्चैतन्यमुपजायत पृथक्- स्थितास्तु तच्छक्तिशून्या एव । अस्मिन्नर्थ काव्यार्थी यथा-वहुविधामति । इह लोके साक्षिणः सकलपदार्थ- सार्थसाक्षिभूतस्य चैतन्यस्य परब्रह्मणश्चिन्तका आलोचकाः अर्थात् साक्षि भासकं ब्रह्म किञ्चिदस्तीति वादिनः इतः कलेवरात् शरीरात् अन्यदू बहुविधं केचित् ब्रह्म । अन्ये घुरुषः। अपरे तद्विशेष ईश्वरः । इतरे आत्मा इत्यादि वहुप्रकारं प्रवदन्ति कथयन्ति । अपिच हे सुदति ! ते सचिन्तकाः, चिन्तया तादृशया मत्या सहैव प्रलयं यान्ति निरन्तर गच्छन्ति । गता, गमिष्यन्ति इत्यपि बोध्यम् । किन्तु नहि तैरद्यापि तादृशं किमपि निश्चित्य दर्शितम् । अतो वाय्वादिचतुर्विधभूतानां संयोगश्चैतन्यम् । अर्हतामयमाहंतः तन्मतसिद्धोथः । यथा-शरीरपरिमाणो यावच्छरीरं तावाना. त्मा, अन्यथा अल्पत्वे शरीराफल्यं देहवैयर्थ्यम् । अधिकत्व आत्मन आफल्यम् फ. लराहित्यम् । अयं भावः । यदि शरीरापेक्षया आत्मनोऽल्पत्वं तदा यावति शरीरे आत्मा तावति सुखदुःखादिकानुभवः, व्यतिरिक्तं तदफलम् । यदि तस्याधिक्यं तदा शरीरानुपयोगित्वाद्विफलः सः । अत यावच्छरीरं तावानात्मेति आर्हतसिद्धान्तः अत्रार्थे काव्यार्थी यथा-शरीरेति । ये जैनाः आत्मानं शरीरमानं शरीरपरिमा- गंपरिमाणे मात्रच् । वदन्ति । ते जयन्ति सर्वोत्कृष्टाः । सर्वोकृष्टत्वे हेतुं दर्शयति- तदिति । यद्यस्मात् तस्य अंगविशेषस्य चुम्बनेजप अस्य मे मम सर्वाङ्गे पुलको रोमहर्षणं जातम् । अत्र शरीरपरिमाण आत्मेति अहतां मतमुपगृह्म शृङ्गारपक्षनि- क्षिततया उपवर्णितम्। ननु हस्तिना ताड्यमानोपि न गच्छेज्जैनमन्दिरम् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता amindian आश्वः "यास्तककर्कशानन्सुक्तिवाद्रियते कविः । सूर्याशव इवेन्दौ ते काञ्चिदर्चन्ति कान्तताम् ॥" समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीयः- "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः । परापरपदव्यापी पायाद्वः परमेश्वरः।” पाञ्चरात्र:- मूर्तीनी नग्नभावेन क्रियावैगुण्यदर्शनात् ।। इत्यादिस्मृतिभिः मन्दिरगमनस्यापि निषिद्धत्वात्तेषां शास्त्राध्ययनं तु सुतरां निषेधयोग्यमिति कथं तदध्येयमिति चेदुच्यते । काव्यविद्यायाः सर्वपार्षदत्वात् पुर्वे निखिलविषयविदो विचक्षणाः पार्षदाः सभ्या यल्या ला सर्वपार्षदा तस्या भावस्तत्वं तस्मात् । सर्वपार्षदत्वाकाव्यविद्याया इत्युभे चैते पदे "सर्ववेदपारि. पदं हीदं शास्त्रम्" इति भाष्यप्रयोगं सम्वदति अतस्तदनुसन्धानकल्पितमिति ना. पूर्वम् । तानिमान् पूर्वनिर्दिष्टान अन्यान्ननिर्दिष्टांश्चार्थान् व्युत्पत्य तत्तदर्थकौशलं लब्धं प्रत्यवेक्षेत सम्यगालाचयेत् । आहुश्चेत्यनेन प्रायुक्तार्थोपष्टम्भकं पद्यमवतारयति-यानिति । तति शाखो. पलक्षणम् । तकसम्बन्धिनः तकीदिशास्त्रसम्बन्धिनः कर्कशान् यानान् कविः सूक्तिषु आद्रियते सरसतापादनेन कोमलीकृत्य काव्येषु प्रदर्शयते ते अर्था इन्दौ चन्द्रे संगताः सूर्योशव इव भानुभानव इव काञ्चिदनिर्वचनीयां कान्तता रमणीयतामचन्ति पूजयन्ति तत्कान्तिमुत्कृष्टा सम्पादयन्ति अतः तत्तच्छास्त्रप्रतिपाद्यानामर्थानामाकलन- मावश्यकम् । समयः सिद्धान्तो भाषा च । समयः शपथाचार सिद्धान्तेषु तथा धियि । क्रियाकारे च निर्देशे संकेते कालभाषयोरिति मेदिनी । तस्य विद्यास्तासु । शैवसिद्धान्ते भवः काव्यरूपेण परिणतोथः । घोरेति । घोरघोरतरेभ्योऽतीता ब्रह्मविद्या उपनिषद्विद्या तस्या कलामतिक्रम्य गतः ! परं चापरं चेति परापरे । तेच ते पदे स्थाने । तयोापी परमेश्वरः शिवः वो- युष्मान् पायात् अव्यात। पञ्च पञ्चसंख्याकानि रात्राणि ज्ञानानि यत्र तत्पंचरात्रं नारदादिप्रणीतं ज्ञानोपदे- शकं पुस्तकम् । तदुक्तं ब्रह्मपुराणे- रात्रं च ज्ञानवचनं ज्ञानं पञ्चविधं स्मृतम् ।

·काव्यमीमांसा "नाद्यन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूचना बृहन्तोऽप्यनुशासितारः । सर्वज्वरान्नन्तु ममानिरुद्धप्रद्युम्नसङ्कर्षणवासुदेवाः ॥" ENIOR तेनेदं पंचरानं च प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति । ज्ञानस्य पंचप्रकारता च यथा तन्नेव- प्रथमं सात्विक ज्ञान द्वितीयन्तु तदेव च नैर्गुण्यं च तृतीयं च ज्ञानं च सर्वतत्परम् । चतुर्थ च राजसिके भक्तस्तन्नाभिवाञ्छति पंचमं तामसं ज्ञानं विद्वांस्तन्नाभिवाञ्छति ॥ ज्ञान पंचविधं प्रोक्तं पंचरानं विदुव॒धाः । इति । तञ्च पंचरात्रं सहापिभिरूपदिष्टत्वात् सप्तविधं यथोक्तं नारदपंचराने पंचरानं सप्तविधं ज्ञानिनां ज्ञानदं परम् । ब्राह्म शैवं च कौमारं वाशिष्ठं कापिलं परम् ॥ गौतमीयं नारदीयमिति साविधं स्मृतम् । इति कौमारं सनत्कुमारीयमित्यर्थः । तत्र भवः पाचरात्रोथः काव्यरूपेण परिणतः । यथा नाद्यन्तवन्त इति । नायन्त- वन्तः आद्यन्तरहिताः पुराणाः प्राचीनः कवयः, सूक्ष्माः अपि । बृहन्तः षड्गुण- सम्पूर्णाः अनुशासितारः जगच्छिक्षयितारः । न केनापि प्रादुर्भवेषु निरुद्ध इत्यनिरुद्धः चतुर्गृहस्थ परमेश्वरस्य कथमप्यनिषेध्यस्य अत्यन्तवलस्य चेतसोऽधिष्ठाता, अंशः । प्रकृष्टं द्युम्न वलं यस्येति प्रमुम्नः चतु! हेष्वेकः । संहारसमये युगपत्प्रजाः संकर्षतीति संकर्षणः तेष्वेकः । वसति वासयत्याच्छादयति वा स्वयमिति वासुः, दीव्यति क्रीडति विजिगीषते व्यवहरति द्योतते स्तूयते गच्छताति वा देवः। वासुत्रासौ देवो वासुदेवः । तदुक्तम्- छादयामिजगत्सव भूत्या सूर्य इवांशुभिः । सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततः स्मृतः । वसनात्सर्वभूतानां वसुत्वात् देवयोनितः । वासुदेवस्ततो ज्ञेयो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ इति उद्योगपर्वणि महाभारते । सर्वनासो समस्ते च वसत्यति वै यतः । सर्वाणि तत्र मृतानि वसन्ति परमात्मनि ॥ भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस्ततः स्मृतः ! इति विष्णुपुराणे ।

·मधुसूदना-बात-साहता। बौद्धसिद्धान्तीयः--- "कलिकृतकलुषाणि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोकः ! मम हि सुचरितेन सर्वसत्त्वाः परमसुखन सुखावनी प्रयान्तु ॥" एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि । राजसिद्धान्तत्रय्यामर्थशास्त्रीय:- "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतकातकरिव । बतुपुं व्यूहेषु एकः । तदुक्तन्- संकर्षणो बासुदेवः प्रद्युम्नश्वानिरुद्धकः । व्यूहश्चतुर्विधो ज्ञेयः सुक्ष्मः सम्पूर्णषड्गुणः ॥ इति । व्यूहकारणं व्यूढानां तेषां कार्य चान्यत्रोक्तं तद्यथा । व्यूह्यात्मानं चतुर्दा वै वासुदेवादिभूतिभिः ।। सृष्ट्यादीन् प्रकरोत्येष विश्रुतात्मा जनार्दनः । मूलं तु कारणं वासुदेवाख्यं व्यूहसूत्रके ॥ द्वितीया पृथिवीं मूनी शेषाख्या धारयत्यधः । तामसी वा समाख्याता तिर्यस्त्वे समुपाश्रिता ॥ तृतीया:कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्वोद्विक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी ॥ चतुर्थी जलमध्ये तु शेते पन्नगतल्पगा। राजसी तद्गुणं लग सा करोति सदैव हि ॥ इति । बढचोपनिषदि तु शरीरपुरुष-छदः पुरुष-महापुरुपेत्येवं चतुर्गृहस्वरूपं निर्दिष्टम् । चतुर्वृहस्वरूपा अनिरुद्धादयो मे मम सर्वज्वरान् विषमाजीर्ण-संतत-सतत-सं. यरैकाहिकद्वयहिक-त्र्यहिक-प्रभृतीन् अशीतिप्रकारान् ज्वरान् उनन्तु नाशयन्तु । दयाप्रधानो वौद्धानां सिद्धान्तभूतोर्थः काव्यरूपण परिणतः । कलीति । लोके संसारे यानि कलिकृतकलुपाणि कलिकृतकल्मषाणि वर्तन्ते तानि मयि निए. तन्तु । स लोकः तस्यः पापेभ्यो विमुच्यताम् । हि यतः सर्वसत्वाः सर्वप्राणिनः न सुचरितेन पुण्येन तद्वारा परमसुखेन परमालादपूर्वकं सुखावनी सुखमयी भूमिं प्रयान्तु गच्छन्तु । भूमिवाचको दावकारान्तोपि अवनीशब्दः । नेपये यथा । सुममृद्धवनी वृथाऽवनी सुवनी संप्रवदत्पिकापि चेति । अर्थशास्त्रसंभवोथैः काव्ये व्यवस्थितो यथा-शमव्यायामाभ्यामिति । शमेन शान्त्या लक्षणया शान्तिपूर्वकविचारेण व्यायामेन परिश्रमेण निश्चितकानुष्ठानेन प्रतिकि. हितः कृतस्तन्त्रो स्वराष्ट्रचिन्ता येनेति तस्य प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः प्रत्यावापः पर- । ३ ९ का० मो० ·१२२ काव्यमीमांसा बहुव्याजं राज्यं न सुकरमराजत्रणिधिभि- दुराराधा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छल यति ॥" नाट्यशास्त्रीय:- "एवं धारय देवि बाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गक मात्युच्चैर्नम कुञ्चयात्रचरणं मां पश्य तावस्थितं । देवी नर्तयतः स्ववक्रमुरजेनाम्भोधरध्वानिना शम्भोर्वः परिपान्तु लम्बितलयच्छेदाहतास्तालिकाः ॥" कामसूत्रीयः-"नाश्चर्य त्वयि यल्लक्ष्मीः क्षिप्त्वाधोक्षजमागता । असो मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया ॥" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च । तयोः प्रथम:--- राष्ट्रचिन्ता । कृतः सेको यस्येति कृतसेको विहिताभिषेकस्तरुयृक्ष इव फलति फलितो भवति । स्वस्मिन सुरक्षिते सति परचिन्ता कर्त्तव्या, सैव फलति मूले कृतो यत्नः क. लवान् भवतीति सिद्धान्तादिति तत्वम् । वहुव्याज बहुच्छलमिदं राज्यं राजकर्म ! अराजप्रणिधिभिः राजकीयचरैविना नृपतेर्न सुकरम् दुष्करम् । राज्ञां चारैकचक्षुष्ट्वात् तैविना तेषामन्धवस्थितिः। उक्कं च-चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षुामितरे जना इति भावः । दुखेन आराधयितुं शक्या लक्ष्मीरनवहितचित्तं प्रमादिनं पुरुपं छलयति स्वपदात्पुमा च्यावयतीत्यर्थः । नाट्यं नटकर्म । तच्छास्त्रातोर्थः काव्ये निरूपितो यथा---एवमिति । देवि ? वाहुलतिकां भुजवल्लीमेवं धारय स्थापय । अङ्गकं कोमलमङ्गमेवं कुरूप्व संपादय । अत्युच्चैरत्यधिक मा नम नो नम्रीभव अग्रचरणं पादाङ्गुलि कुञ्चय । तावस्थित ताशरूपेणावस्थितं मां पश्य । इत्येवम् । अम्भोधरवत् ध्वनितुं शीलमस्येति तेन । स्ववक्रमेव मुरजस्तेन निजवदनमृदङ्गेन देवी गौरी नञ्जयतः नृत्यं कारयतः शम्भोः शिवस्य । लम्बितेषु लयच्छेदेषु आहतास्ताडितास्तालिकाः करतलध्वनयः । वो यु. धमान् पान्तु रक्षन्तु । कामसुत्रप्रतिपादितोर्थः काव्यतां गतो यथा-नाश्चर्यमिति । एतन्त्र आभयं न वि. स्मयः । यत् एषा लक्ष्मीः अधोक्षजं विष्णुं क्षिप्त्वा त्यक्त्वा त्वयि समागता । यतो- ऽसौ विष्णुः तया लक्ष्म्या मन्दरतोऽल्परतः । स्वापेक्षया स्वल्पमैथुनशक्तिस्त्वं तु तया समरतः स्वसमानग्राम्यधर्मनिपुणः प्राप्तः । स्वेष्टसाधनप्राप्त्यप्राप्ती अनुरागवि. रागयोहंतू । पक्षान्तरे मन्दरतो मन्दराचलात् । समरतो युद्धात् । लौकिको लोकवृत्तं द्विधा द्विप्रकारः प्राकृतः स्वभावसिद्धः । व्युत्पन्नो व्युत्पत्ति निप्पन्नः । तयोः प्राकृतव्युत्पन्नयोर्मध्ये प्रथमः पूर्वः स्वाभविकः । .

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। "स्फुटितपिठरीबन्धश्लाघ्यो विपक्षगृहेप्यभूत् प्रियतम ययोः स्नेहप्रन्थिस्तथा प्रथमं स नौ। जनवदधुना समन्यावां वसाव इहैव तो धिगपरिचिते प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम् ।।" यथा वा--"इक्षुदण्डस्य मण्डत्य दध्नः पिष्टकृतस्य च । वाराहस्य च मांसत्य शेषो गच्छति फाल्गुने ।।" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यश्च । तयोः प्रथमोऽनेक- धा देशानां बहुत्वात् । तत्र दाक्षिणात्यः- "पिवन्त्यास्वाद्य सरिचं ताम्बूलविशदैमुखैः । प्रियाधरावदंशानि मधूनि द्रविडाङ्गना." name । स्फुटितेति । हे प्रियतम ? प्रथम प्राग ययोनी आवयोः स वाल्यवस्थायां जातः स्नेहनन्धिः प्रेमवन्धनम् । विपक्षगृहेपि स्वस्वापक्षया विपरीतगृहेऽपि । स्फुटिता या पिटरी स्थाली। पिटरः स्थाल्युखा कुण्डम् । पिठरः स्थाल्यांना क्लीवं मुस्तामन्यान- दण्डयोरित्यमरनुमेदिनीभ्यां तस्य पिठरशब्दस्य पुंस्त्वमेव ! बन्धनञ्छलाध्यः प्रश- स्योऽभूत् । तौ एव आवां अधुना इह सद्मनि जनबद् प्राकृतजनवद वसावस्तिष्टावः । अतः अपरिचिते जने प्रेम धिम् । तथा स्त्रीणां चिराय जीवितं च धिक् । यथा वेतीतरमुदाहरणमुपन्यस्थति-इक्षुदण्डस्वेति । इषणां रसालानाम् । रसाल इक्षुरित्यमरः । दण्डस्य यष्टेः । मण्डस्य पंयद्रव्यविशेषस्था दनः । पिष्टकृतस्य विष्टद्वारासम्पादित वस्तुनः कचौरीप्रभृतः । वाराहल्य वराहसम्बन्धिनो मांसस्य । फाल्गुने फाल्गुनमासि गच्छति व्रजति सति शेषः समाप्ति भवति । शिशिर भोग्य- पदार्थानां गुरुत्वात् वसन्ते नोपयोगः । फाल्गुनचैत्रो वसन्तः इति मतेन । अतो फा. ल्गुने लघूनामुपयोज्यत्वात् गुरुभूतानां तेषां समातिरेव जायते इति भावः । अस्य श्लोकस्य "सैष गच्छति फाल्गुनः" इति चतुर्थवरणीयपाठोऽपपाठः । “शेपो गच्छति फाल्गुने" इति पाठ एवार्थ संगतिः। द्वितीयो व्युत्पन्नो द्विधा । समस्तजनेभ्यो जन्य उत्पाद्यः कतिपयजनेभ्यो जन्यः । तयोः समस्तजनजन्य-कतिपयजनजन्ययोर्मध्ये प्रथमः समस्तजनजन्यः देशाना मानन्त्यात् वहुप्रकारः । तत्र देशभेदेषु दाक्षिणात्यः दक्षिणदिग्भवजनजन्यः । पिवन्तीति । द्रविडाङ्गनाः ताम्बूलै विशदानि ताम्बूलविशदानि तैः ताम्बू, लविशदैः ताम्बलभक्षणेन स्वच्छः मुखेः मरिचमास्वाद्य उपभुज्य प्रियाधरे. णावशानि उच्छिष्टानि पीतानीत्यर्थः । मधूनि मद्यानि पिवन्ति । ताम्बूलभक्षणाव्य- । .. ।

·काव्यमीमांसा यथा वा-"विरम सदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमबाणाः कुण्ठितायाः स्खलन्ति । हृदयभुव इमास्ताः कुन्तलप्रेयसीनां प्रहतिकिणकठोरप्रन्थयो वज्रसाराः ॥" उदीच्यः-"नेणल्यो वल्लभैः सार्द्धमाणमदमण्डनाः । प्रन्थिपर्णकपा(ले)लीषु नयन्ति ग्रीष्मयामिनीः ।।" द्वितीयः-"मिथ्यामीलदरालपक्षमणि वलत्यन्तः कुरङ्गीहशो दीर्घापाङ्गसरित्तरङ्गतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि । वहितोत्तरं मद्यपानस्य अनास्वाद्यतया मध्ये मरीचभक्षणम् ततो मद्यपानम् । इति द्रविडपुङ्गवाः। विस्मेति । हे मदन ? विरम विस्तो भव । चैत्र त्वं कोसि । इन्दोः का शक्तिः किं सामर्थ्यम् । इह कुन्तलदेशे कुसुमवाणाः पुष्पशराः कुण्ठिताग्राः सन्तः स्खलन्ति स्खलिता भवन्ति । यतो हि कुन्तलप्रेयसीनां कुन्तलदेशवासिप्रियाणां इमास्ताः हृदयभुवः चित्तभूमयः । प्रहत्या कामस्य प्रहारेण किणैः बणजन्यचिन्है कठोराः अन्थयः पर्वाणि । ग्रंथिर्ना पर्वपरुयीत्यमरः । यासु ता अत एव वज्रसाराः कुलिशस्थि. रांशतुल्याः सन्ति । अत्र कुन्तलदेशाङ्गनामु कामादीनां कुण्ठितप्रयासो वर्णितः । कुन्तलदेशो हि दक्षिणदिशि एवं चायं दाक्षिणात्योर्थः । उदीच्या उत्तरदेशवासिजनजन्योर्थः । नेपाल्य इति । आर्द्रः क्लिन्न : ऐणमदः मृग. मदः कस्तुरोपंक इत्यर्थः मण्डनमलंकरणं यासां ताः आर्द्रणमदमण्डना नेपाल्या नेपा. लदेशाङ्गनाः वल्लभैः प्रेयोभिः साई सह ग्रन्थिपर्णानां वहिंपुष्पाणाम् । कुक्कुरवद्रा इति ख्यातानाम् । “अन्थिपूर्ण शुकं वर्हिपुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे” इत्यमरः कपालीषु बजेषु । ग्रन्थिपर्णवृक्षसमूहेष्वित्यर्थः । कपालोऽस्त्री शिरोऽस्थिन स्थात् घटादेः शकले बजे इति मेदिनीकोशात्तु कपालेषु” इति पुमान् पाठो युक्तः । ग्रीष्मयामिनीः ग्रीष्म- तुरात्रीः नयन्ति यापयन्ति । अत्र नेपालीनां वर्णनमय उदाच्योर्थः । द्वितीयः कतिपयजनजन्यो यथा---मिथ्यामीलदिति । मिथ्यैव मृपैव मीलन्ति म. कुचन्ति अरालानि वक्राणि पक्ष्माणि यत्र तस्मिन् । दीर्घा अपांगा: कटाक्षा यस्मिन् तत् दीर्वापाङ्गम् । सरितस्तरंगवत्तरलं चञ्चलम् । दीर्वापाङ्ग च सरित्तरंगतरलं च दी- ोपांगसरित्तरंगतरलम् । तस्मिम् । कुरंगीवत् दृशौ अथवा कुरंग्या शाविव चञ्चले दृशौ यस्याः तस्या मृगनयनायाः चक्षुषी नेत्रेतल्पोन्मुखं शयनोन्मुखम् अन्तर्वलति अ. न्तपूंर्णति सति । आलीजनः सखीजनः अन्योन्यस्मिन् परस्परस्मिन् कण्डूयनात् के. लिमतः क्रीडावतः क्रीडासक्तस्य कथां वार्ताम् विस्मयन् निवर्तयन् सन् । अयं को मा । । .. ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । Rana पत्युः केलिमतः कथा विरमयन्नन्योन्यकरडूयनात् कोऽयं व्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सव्याजमालीजनः ।।" कविमनीषानिर्मितं कथातन्त्रमर्थमात्रं वा विरचना । तत्राद्या- "अस्ति चित्रशिखो नाम खड्गविद्याधराधिपः । दक्षिणे मलयोत्सङ्गे रत्नवत्याः पुरः पतिः ॥ तस्य रत्नाकरसुता श्रियो देव्याः सहोदरी । स्वयम्वरविधावासीत्कलनं चित्रसुन्दरी ।।" द्वितीया-"ज्योत्स्ना लिम्पति चन्दनेन स पुमान्सिञ्चत्यसौ मालती- मालां गन्धजलैमधूनि कुरुते स्वादून्यसौ फाणितः । यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रथयति श्रीवीरचूडामणेः तारत्वं स च शाण्या मृगयते मुक्ताफलानामपि ।।" व्याहरति इत्येवमुद्रीय उच्चार्य सव्याज सकपट निरगात् । अत्र कल्यत्कामिनः केलिकौतुकासक्तस्थ वर्णनं कश्चित्करोति । कविना स्वमनीषया कल्पितं कथाया इतिवृतम् , अथवा केवलमों विरचना ॥ तत्र विरचनायाम् आद्या कथातन्त्ररूपा प्रथमा विरचना। अस्तीति । दक्षिणे दक्षिणदेशे मलयोत्सङ्ग मलया।रुपत्यकायां वर्तमानाया र त्नवत्याः पुरो नगर्या पतिः खङ्गाविद्याया धराणामधिपः स्वामी चित्रशिखो नाम्नास्ति। तस्य चित्रशिखस्य राज्ञो रत्नाकरनास्नो राज्ञः पुत्री श्रियो देव्याः लक्ष्म्या सहोहरी भ गिनी सदृशीति यावत् चित्रसुन्दरी एतन्नाम्नी राजकन्या स्वयम्वरविधौ स्वयन्वरकर्मपि कलनं पत्नी आसीत् अभवत् । एतयोः श्लोकयोः चित्रशिखकथोपयोगीतिवृत्तं वर्तते । द्वितीया अर्थमात्र रूपा विरचना यथा--ज्योत्स्नामिति । यः पुमानत् तस्य लो. कप्रसिद्धस्य श्रीवीरचूडामणेः प्रथितान् लोकप्रसिद्धान् गुणान् धैर्यगाम्भीर्य सौजन्य सौशील्यौदार्यप्रभृतीन् प्रथयति विस्तारयति स पुमान पुरुषः चन्दनेन मलबजेन ज्यो. स्नां कौमुदी लिम्पति । असौ पुमान् मालतीमालां जातिस्रज गन्धजलैः गन्धोदकैः सिञ्चति सुरभीकरणाय आ करोति । असौ पुमान फाणितैः फाणितद्रव्यविकारैः मधुनि मद्यानि स्वादूनि मधुराणि करोति तथा च मुक्ताफलानामपि मौक्तिकानामाप तारत्वमौज्वल्यं शाणया रत्नादिकपणयन्त्रेण मृगयते शाणयन्त्रद्वारा तानि उज्वली कर्तुम् अन्वेषणानुकूलव्यापार करोति । अत्र कविगतो राजविषयकरतिरूपभावः प्रतीयते । ।

·१६६ काव्यमीमांसा widAmawa अत्राहु:-"नीचैर्नार्थकथासगै यस्य न प्रतिभाक्षयः । स कविग्रामणीरत्र शेषास्तस्य कुटुम्बिनः ॥" अभिहितेभ्यो यदन्यत्तत्प्रकीर्णकम् । तत्र हस्तिशिक्षीयः "मेघानां क्षणहासतामुपगतो हारः प्रकीणों दिशा- माकाशोल्लसितामितामरवधूपीतस्तनास्फालकः । क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्वणो मदवशादैरावणप्रेरितः पायाद्वः परिपाकपाण्डुलवलीप्रीतस्करः शीकरः ॥" रतपरीक्षीय:-- "द्वौ वज्रवणा जगतीपतीनां सद्भिः प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यो यः स्याज्जपाविद्रुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारससंन्निकाशः ।।" .. अत्राहुरिति प्राचीनाचार्यपद्यमवतारयति-यस्य पुंसः र्नीचै नीवस्य अर्थस्य अर्थमात्र. रूपविरचनायाः तथा नीचायाः कथायाः कथातन्त्ररूपविरचनाया सग प्रतिभासयो न ! स दुष्टार्थकथे परित्यजन् सुन्दरार्थकथयोःप्रणेताअन लोके साहित्येवा कविग्रामणीः कविप. रिवृढः शेपास्तदतिरिक्ताः कवयः तस्य कविमूर्धन्यस्य कुटुम्बिनः सहकारिण इत्यर्थः ।। यानि श्रुतिस्मृत्यादीनि काव्यविद्याया अङ्गानि अभिहितानि उक्तानि तेभ्यो यद. न्यदू भिन्नमङ्गम् , तत्प्रकीर्णकम् । तत्र प्रकीर्णके हस्तिशिक्षानुकूल भूतोर्थः । मेघानामिति। मदवशात् स्वगतस्वाभाविकोन्मादवशात् ऐरावणेन अनमुस्वामि- ना प्रेरितः उच्चालितः अत एव क्षुण्णः शीर्णः शीकरो जलकणः । शीकरोऽम्बुकणः स्मृतः इत्यमरः । बो युप्मान पायात् अव्यात् । कीदृशः स शीकरः, तस्योच्चैः प्रेरणेन मेवानां जलदानां क्षणहासतां मुहूर्तहासताम् ( विद्युत्लमानतामित्यर्थः कदाचिद्भवेत् ) उपग- तः प्रायः दिशामाशानां तत्स्वामिकः प्रकीर्णः त्रुटितो हारः । पुनः कीदृश आकाशे गगने विहर्तुमुल्लसिताः समागताः अमिता अगणिता या अमरवध्वः देवाङ्गनाः तासां पी. नस्तनानां पावरकुचानामास्फालकः संस्पर्शकः । पुनः कीदृशः। चन्द्र इवोल्वणो नि. मैलः । पुनः कीदृशः परिपाकेन पाण्डवी या लवली तस्याः नियो लक्ष्म्यास्त. स्करोऽपहारकः । अत्र ऐरावणप्रेरितजलविन्दोः मेघादिपु क्षणहासत्वादीनामुपगमन. प्रभृतयः तस्य शिक्षापाटवं सूचयन्ति । रत्नपरीक्षीयः मणितत्वसमीक्षाप्रादुर्भूतीर्थः। द्वाविति । सद्भिः रत्नपरीक्षकैः वैक. टिकैः द्वौ वजयोः वर्णी रूपे (वर्णद्वयविशिष्टौ वनौ) जगतीपतीनां राज्ञामेव कृते प्रदिष्टौ निर्दिष्टो, न तु सार्वजन्यौ विश्वजनीनौ । कीदृशौ तौ द्वौ वर्गों तत आह-यः स्या- दिति । यो वर्ग: जपायाः विद्रुमस्य च भङ्गवत्खण्डवच्छोणः रक्तः अथवा यः हरि- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । धनुर्वेदीयः "स दक्षिणापाङ्गनिविष्ठमुष्टिं नतांसमाकुञ्चितसव्यपादं । ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यत्तमात्मयोनिम् ।।" योगशास्त्रीयः--"य: सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस स्त्वं जागर्षि स्वपिषि च मुहुर्बुध्यसे नापि बुद्धः । तं त्वाराध्य प्रविततधियो बन्धभेदं विधाय ध्वस्तातका विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति ।" एवं प्रकीर्णकान्तरमपि। उचितसंयोग: -- । sa द्राया रसेन सन्निकाशः तुल्यः पीतः स्यात् भवेत् । जगतीपतोनां कृत रक्तपीती एव वजावुपयोगाही नानीहशौ इति वैकटिकवे- घोर्थोऽनोपनिवद्धः। धनुर्वेदशिक्षासम्पन्न काव्यगतोर्थः । सेति । स श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रसिद्धो भग वान् शिवः दक्षिणापा दक्षनेत्रप्रान्ते । निविष्टा स्थापिता मुष्टियन तम् । नतासः स्कन्धो यस्य तम् । आकुञ्चितः इष मुग्नः सव्यपादो वामचरणो यस्य तम् । आलीढाख्यस्थानक स्थितमित्यर्थः । यथोकमालीढलक्षणं यादवन- स्थानानि धन्विना पंच तत्र वैशाखमस्त्रियाम् । वितस्त्यन्तरगौ पादौ मण्डलं तोरणाकृति । समानौ स्यात्समपड़मालीढं पदमप्रतः दक्षिण वाममाकुञ्च्च प्रत्यालीड विपर्ययः । इति । चक्रीकृतः चक्राकारं नीतः चार्सनोहरश्वापो येन तम् । प्रहर्नु प्रहारं कर्तुमभ्यु. द्यतमुत्थितम् आत्मयोनि कामदेवं ददर्श दृष्टवान् । योगशान्योपदिधविधया काव्यार्थो यथा-य इति । यस्त्वं सर्वेषां समेषां प्राणिनां जीवानां हृदयकमले एका हलोऽसि । त्वमेव जागर्षि । स्वपिषि शेषे च त्वमेव । तथा तत्रमुहुः वारम्बार बुध्यसे ज्ञायसे । तथापि न बुद्धः नहीदानं यावत्करपि ज्ञा. तः । ते भवन्तः पूज्याः प्रविततधियो दूरदशिनो मुनयः तमेदृशं त्वा त्वामाराध्य सेव- यित्वा, बन्धस्य अनानजनितग्रन्थेः भेद विश्लेषं कृत्वा । ध्वस्तः निरस्त आतंको मयं येषान्ते निर्भया: । बिमलं निर्मलं महो येषां ते । निर्मलज्ञाना भवन्ति सम्पद्यन्ते । प्रकीर्णान्तरं यथोक्तम्- अष्टमीचन्द्रकः कुन्द-चतुर्थी सुवसन्तकः । आन्दोलनचतुर्थंक-शाल्मली मदनोत्सवः ॥ । - ·१२८ काव्यमीमांसा उदकवेडिका शोकोत्तंसिका चूतमक्षिका । पुष्पावचायिका चूतलतिका भूतमातृका ॥ कदम्बयुद्धानि नवपत्रिका विसखादिका। शकाचर्चा कौमुदी यक्षराविरभ्यूषखादिका ॥ नवेक्षुभक्षिका तोयक्रीडा प्रेक्षादि दर्शनम् । धतानि मधुपार्ने च प्रकीर्णानीति जानते। अस्यार्थः-प्रकीर्णकेषु स्पृहयन्ती व्रतमष्टमीचन्द्रकः, सहि चैत्रचतुर्थीतोऽष्टमच. तुर्थ्यामुपादीयमानः कामिनोभिरय॑ते । यस्यां यवस्रस्तरेयु अबला लोलन्ति क्रीडन्ति सा कुन्दचतुर्थी । केचिदेनां यवचतुर्थी इति कथयंति, वैशाखशुक्लचतुर्यो नायाकानां परस्पर सुगन्धयवचूर्णप्रक्षेप इति । इयं पाश्चात्येषु प्रसिद्धा। वसन्तावता- रदिवसः सुवसन्तकः । यस्यां स्त्रियो दोलामारोहन्ति सा आन्दोलनचतुर्थी । अपरे आलोलचतुर्थी मन्यन्ते सा च क्रीडा श्रवणशुक्ल तृतीयायां भवति । एकमेव सुकुसुमनि- भरशाल्मलीवृक्षमाश्रित्य सुनिमीलितकादिभिः तन्त्रत्यकुसुमाभरणैर्वा खेलता या क्रीडा सा एकशाल्मली। कामदेवपूजा मदनोत्सवः । गन्धोदकपूर्णवेशनाडीभिः, वंशनाडी स्मृता क्ष्वेडा सिंहनादश्च कथ्यते-शृङ्गादिभिर्वायूनां प्रियजनाभिषेककड़े मेन क्रीडा उदकवेडिका । सा मध्यदेश्यानाम् । यत्रोत्तमस्त्रियः पदाभिधातेनाशोक विकाश्य तत्कुसुममवतंसयन्ति सा अशोकोत्तंसिका। यत्राङ्गनाभिधूतमायोवचित्यानङ्गाय वालरागवेनैव दायं दायमवतस्यन्ते सा चूतभंजिका । यत्र युवत्यो मदिरागण्डुपदो. हदेन वकुलं विकाश्य तत्पुष्पाण्येव चिन्वन्ति सा पुप्पावचायिका । यन्त्र कस्ते प्रिय तम इति पृच्छद्भिः पलाशादिनवलताभिः प्रियो जनो हन्यते सा चूतलतिका ! पञ्चा. त्मानुनयन्ती भूतमातृका । वर्षासु कदम्बनीपहारिद्वकादिकुसुमैः प्रहरणभूत विधा वलं विभज्य कामिनीनां क्रीडा कदम्वयुद्धानि । कदम्बग्रहणं कुसुमसुकुमारप्रहरणसूचना- र्थम् । प्रथमवर्षणप्ररूढनवतृणाङ्कुरासु स्थलीषु शाहलभ्यर्च्य भुक्तपीतानां स्त्रीणां कृत्रि- मविवाहादिक्रीडा नवपत्रिका सा प्रायेण अटबीसमीपवासिनामाटविकानाम् । अभि. नवविसाङ्कुरोद्भेदाभिरामसरःसमाश्रित्य कामिमिथुनानां विसभक्षणम् विसखा- दिका । शक्रोत्सवदिवसः शक्रार्चा । आधिने पौर्णमासी कौमुदी, आश्चयुज्यां हि पौर्णमास्यां कौमुद्याः प्रकर्षण प्रवृत्तः । तत्र दोलाछूतप्रायाः क्रीडाः। कुत्रचित् कौमुदी जागर इति प्रसिद्धम् । दीपोत्सबो यक्षरात्रिर्थात् सुखरात्रिः । यक्षाणां तत्र सन्नि . धानात् । तत्र प्रायशो लोकस्य द्यूतक्रीडा । शमीधान्यानां विटपास्थानामत एवा. णामनौ पक्कानामभ्यवहारोऽभ्यूषखादिका । प्रथमत एवेक्षुभक्षणं नवेक्षुभक्षिका । ग्रीष्मादौ जलाशयावगाहनं तोयक्रीडा । नाथादिदर्शनं प्रेक्षा । आलिङ्गनादि ग्लहा दुरोदरादिक्रीडा द्यूतानि । रागोद्दीपनाय माध्वीकादिसेवा मधुपानम् ।

·मधुसूदनी--विवृति-सहिता । १२९ "पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लृप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन । आभाति बालातपरक्तसानुः सनिझरोद्गार इवाद्रिराजः ।।" योक्तसंयोगः--"कुर्वद्भिः सुरदन्तिनो मधुलिहामस्वादु दानोदकं तन्वाननमुचिद्रुहो भगवतश्चक्षुः सहस्रव्यथां । वात्स्यायनीयकामसूत्रे ऽपि क्रीडाद्वैविध्यं प्रदर्शितं समस्या देश्याश्वेति भेदात् । तत्र किञ्चिद्विभेदवत्य एता एव प्रायेण सर्वा विनिर्दिष्टाः । कन्दर्पचूडामणावपि- कुर्याच्च यक्षरात्रि सुखरात्रिः साच कथ्यते लोके । ऐक्यं कोजागरया कौमुद्यास्तत्र निर्दिष्टम् ।। सुवसन्तकोत्र शाखे भवति वसन्तस्य वासरः प्रथमः । विसखादिका सरस्यां विसभुक्तिः कोर्तिता लोकैः ।। मदनार्थिनानकुसुमैरवतंसे चानभजिका प्रोक्ता । अभ्यूषखादिकैवं ज्ञातव्या ग्रन्थतः परतः ॥ अन्योन्य जलसेकः पानीयक्ष्वेडिकरिता विबुधैः । कृत्रिमविवाहलीला कथिता नवपत्रिका तन्तः । कृत्रिमपुत्रकलीला स्यादनुयानं तथा तु पाञ्चाल्याः। शाल्यल्यामधिरुह्य क्रीका शाल्मली कथिता।। युद्धं कदम्बमुकुलैः प्रविभज्य वलं परस्परं यन्त्र स्यात्तत्कदम्बयुद्धं कुर्यादन्यास्तथा लीलाः। इति । उचितः काव्यवर्णनीयपदार्थानां मिथो योग्यः संयोगः सम्बन्ध उपमानोपमेय. भावादिरूपो यत्रासो। तदुदाहरणं यथा- पाण्डय इति । अंसयोरपितो लम्बो लम्बायमानो हारो येनासौ। हरिचन्दनेन क्लृप्तोऽङ्गरागो येनासौ। अयं पाण्डयः, वालातन रक्ताः सानवो यस्यासौ निर्झर. स्योद्वारेण सहितोऽसौ। अद्विराज इव हिमादिरिव आभाति । अत्र अंसार्पितलम्बहारस्य हरिचन्दनेन क्लाङ्गरागस्य पाण्डयस्य वालातपरक्त. सानुना सनिझरोद्वारेण अद्विराजेन सह उपमानोपमेयरूपः सम्बन्ध उचिता। हरि- इन्दनवालातपयोनिझरहारयो सादृश्यात् । विशेषणयोः विशेष्ययोरौपस्यम् । योक्ता योजनकर्ता संयोगः सम्बन्धो यत्रासौ योक्तृसंयोगः उत्तरोत्तरसम्बन्धकारी सम्बन्ध इति भावः । यथा- कुवैद्भिरिति । सुरदन्तिनो देवहस्तिनो दानोदकं मदजलम् । उभयत्र पदयोः षष्ठीसमासः। मधुलिहां भ्रमराणां कृतेऽस्वादु कुर्वद्भिः सम्पादयद्भिः । भगवतो । ..

·काव्यमीमांसा मज्जन्स्वर्गतरङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुमि. यशात्राव्यसनं निनिन्द विमनाः स्वोंकनारीजनः ।।" उत्पाद्यसंयोगः- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेतां । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ।।" संयोगविकार:--"गुणानुरागभिश्रेण यशसा तव सर्पता । दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम् ।।" यथा वा--"उन्माद्यत्यम्बुराशिविदलति कुमुदं सङ्कुचन्त्यम्बुजानि ( ननुचिं द्रुह्यति नमुचिद्रुट् तस्य ) नसुचिद्रुह इन्द्रस्य चक्षुषां सहस्रस्य व्यथां पीडां तन्वानः विस्तारयद्भिः पांमुभिः धूलिभिः पङ्कीकृते कदमभावं प्रापिते । स्वर्ग: तरङ्गिण्या मन्दाकिन्या जलभरे जलसमुदाये मन्जन स्नानं कुर्वन् विमनाः सपङ जलाबगाहेन उदस्तचेताः स्वलॊकस्य नारीजनः देवानाजनः यस्य तव यात्रा व्यसने निनिन्द। अन यात्रया पासूनामुत्थानम् , तैश्च मन्दाकिन्याः पङ्गीकरणम् , तेन च तन्त्र मजतां विमनस्कता, विमनस्कतया च यात्रानिन्दा इत्येवं रूपेण उत्तरोत्तर सम्बन्धकारी सम्बन्धः हेतुहेतुमद्भावरूपः । उत्पाद्यः ममाव्यत्वेन लम्पायः संयोगः सम्बन्ध उपमानोपमेयभावरूपो यत्रा- सो। उदाहरणं यथा- उभाविति । यदि व्योम्नि आकाशे आकाशगंगायाः पयसो मन्दाकिनीनीरस्य उभौ द्वौ प्रवाहो पृथक् पतेताम् । तदा तेन पृथक् पतता प्रवाहेण तमालवन्नील कृष्णम् । आमुक्ता ता सुक्तालता मौक्तिकमाला येन तत् । अस्य श्रीकृष्णल्य वक्ष उरस्थलमुपसोयेत प्रतियोगितया निरूप्येत । अर्थात् आमुक्तमुक्कालतं श्रीकृष्ण वक्षः पृथक्पतन् मन्दाकिनीनीरप्रवाहव्योमसदृशम् इत्युपमातुं शक्येत । अन्न व्योमवक्षसोः मुक्तालताप्रवाहयोरुमापनोपमेयरूपः सम्बन्धः सम्भाव्य. निरूप्यते। संयोगस्य लक्षणया संयुक्तस्य विकारः संयोगविकारः संयुक्तद्रव्यविकारः । संयोगस्य गुणतया क्रियाश्रयत्वाभावात् । द्रव्यस्यैव तदाश्रयत्वात् । उदाहरणं यथा---गुणानुरागमिश्रेणेति । व्याख्यातं प्राक् । अत्र सौजन्यादिगुणा- नुरागाभ्यां संयुक्तस्य यशसः दिग्वधूनां मुखे अर्द्धकुङ्कुमत्वप्राप्तिरूपविकारो जातः । अथवा स्योगेन विकारः संयोगविकारः इत्यर्थबुद्ध्या उदाहरति द्वितीयं पद्यं यथा- वेति । उन्माद्यतीति । कर्पूरवगौरां द्युति विभौ ति कर्पूरगौरद्युतिभृत् । तस्मिन् क. - ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। स्यन्दन्ते चन्द्रकान्ताः पतितसुमनसः सन्ति शेफालिकाश्च । पीयन्ते चन्द्रिकाम्भ: क्रमसरलगलं किं च किञ्चिञ्चकोरा- श्चन्द्रे कर्पूरगौरद्युतिभृति नभसो याति चूडामणित्वम् ।।" इदं कविभ्यः कथितसर्थोत्पत्तिपरायणम् । इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहल्ये प्रथमेऽधिकरणे (अर्थानुशासने ) पोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः ॥ me र्पूरगौरद्युतिभृति चन्द्रे चन्द्रमसि नभस आकाशस्य चुडामणित्वमापीडरत्नत्वं याति गच्छति लति अम्बुराशिः समुद्रः उन्माद्यति उद्वेलो भवति । कुसुई कैरवं विदलति विकसति । अम्बुजानि कमलानि सङ्कुचन्ति गन्लानानि सम्पयन्ते । चन्द्रकान्ताः स्यन्दन्ते श्च्योतन्ति । शेतालिका निर्गुण्डयः पतितनुमनसः गलितप्रसूनाः सन्ति । किंच चकोराः, क्रमेण सरलः सुन्दरः स्वच्छ इति यावत् गलो येन तत् चन्द्रिकवा. म्भो जलं किंचित् पीयन्ते । पीपाने इत्यस्य देवादिकस्थ कत्तलटि प्रयोगः ! अन्न च उदीयमानचन्द्रसम्बन्धेन अम्बुराशिप्रभृतीनामुन्मादादयो भावविकाग: प्रादुर्भवन्ति । एवमस्मिन् व्याख्याने पूर्वस्मिन् गुणानुरागेत्युदाहरणेऽपि-गुणा. नुरागयोः संयोगेन यशसोऽई कुडमत्वप्राप्तिको विकारो जात इति सङ्गतिरनुसन्धेया। उपसंहरमाह-इदमिति । इदमुपरिनिर्दिष्टमर्थानामुत्पत्तेः परायणमुत्कृष्ट स्थानम् । अष्टमोध्याय इत्यर्थः । ऋथितम् । इह अर्थात्पत्तिरायण नेऽष्टमाध्याये प्रगल्भ - मानस्य सृष्टस्य जातु कदाचिपि अर्थविषयिणी कदर्थना कुत्ला न भवति । .. इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशास्त्रिगः कृतौ मधुसूदनी विवृतौ अष्टमोध्यायः समवगात् पूर्तिम् ।

·काव्यमीमांसा नवमोऽध्यायः अर्थानुशासनम् (अर्थव्याप्तिः) "स त्रिधा” इति द्रौहिणिः; दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च । “सप्तधा" इति यायावरीयः; पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्यपातालीयो, दिव्यम- @पातालीयश्च । तत्र दिव्यः- "स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमं तुम्बुरो- रुगीतं नलकूवरस्य विरहादुत्कञ्चुलं रम्भया ! 04 ॥ श्रीः॥ अर्थरूपं महादे पार्वतीशं नमाम्यहम् यत्कृपातोऽत्रनवमे व्याख्याम्यर्थानुशासनम् । पूर्वास्मिन्नष्टमाध्याये काव्यार्थानां घोडश योनी: उदाहरणदिशा समन्वयपूर्वक प्र. दश्य संप्रति काव्यार्थानां सावान्तरभेदान् भेदानुपदर्शयितुमासूत्रयति-अर्थति । अ- र्थानां काव्यार्थानामनुशासन विद्यार्थिभ्योऽनुशिक्षणम् क्रियते। काव्यार्थानां भेदोपभेद- द्वारा काव्यसाहित्यविद्याधिजिगीपूणामन्तेवासिनां ज्ञानसौकर्याय अनुशासनं कुर्मः । मुद्रितपुस्तकेत्वत्र अर्थव्यासिरिति मूर्द्धन्यलेखः । सेति । स काव्यार्थः त्रिधा त्रिप्रकारः । इति द्रौहिणिः दुहिणानुयायी काश्चिदा- चार्यः, भरतो वा । दिवि भवो दिव्यः स्वर्गीयः एकः (दिगादिभ्यो यदिति यत् )दिव्य. मानुषोभयप्रकारो द्वितीयः । मानुषो मनुष्यलौकिकस्तृतीयः। ग्रन्थकृत्स्वमतं दर्श- यति- सप्तधेति । काव्याथी न केवलं निप्रकारः किन्तु सप्तधा सप्तप्रकारः । इति ग्रन्थ- कारः । पाताले भवः पातालीयोर्थः । मर्त्यपातालाभयलोकसमुत्थो मर्त्यपातालीयः । धुलोकपाताललोकोभयसमुत्थो दिव्यपातालीयः । धुलोकमृत्युलोकपाताललोकेषु भवोर्थः दिव्यमर्त्यपातालीयः तत्र सप्तविधकाव्याथें दिव्यार्थः । स्मृत्वेति । वारस्य अवसरस्य वासः स्थानं वारवासः संकेतस्थानमितियावत् । वासो वेश्मन्यवस्थाने वासा स्यादाटरूपके” इति हेमः । वारः सूर्यादिदिवसे वारोऽवसरवृन्दयोः । कुब्जवृक्षे हरे द्वारे वारं मद्यस्य भाजने । इति विश्वः । निजो यो वारवासः निजवारवासः। तस्मिन् गतया प्राप्तया रम्भया स्वनामप्र- सिद्धाप्सरसा। विरहात् वारवासे नलकूवरवियोगात् । नलकूवरस्य कुवेरपुत्रस्य स्मृत्वा- कुवेरपुत्रसम्बन्धि स्मरणं कृत्वेत्यर्थः । मातुः स्मरतीतिवत् नलकूवरस्येति सम्ब.

·मधुसूदनी-विवृति सहिता । तेनैरावणकर्णचापलमुषा शक्रोऽपि निद्रा जह- द्भूयः कारित एव हासिनि शचीवके शां सम्भ्रमम् ।।" दिव्यमानुषस्तु चतुर्की । दिव्यस्य मांगमने, मर्त्यस्य च स्वर्गगमन इत्येको भेदः । दिव्यस्य मयभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । न्धसामान्ये षष्ठी। उक्तं च दीक्षितैरपि-कादीनामपि सम्बन्धमात्र विवक्षायां षष्ठये- वेति । उत्कञ्जुलं रम्भायाः सरोमाञ्चतया उद्गतकञ्चुलिक यथा स्यान्तथा ( उत्कञ्चुल. मिति उद्द्वानक्रिया विशेषणम् ) तुम्बरोः एतन्नामकयक्षस्य वीणासमं कलावतीबीणा- तुल्यम् । तुम्वरूप्रभृतीनां वीणायाः संज्ञा वैजयन्त्यां निर्दिष्टा तद्यथा । विश्वावसोस्तु वृहती तुम्वुरोस्तु कलावती महती नारदस्य स्यात् सरस्वत्यास्तु कच्छपी। इति । यदुद्गीतम् उत्कृष्टगाने कृतम् । रमणीनां स्वरमाधुर्यस्य वीणास्वरतुल्यत्वमन्यत्रापि दृश्यते । यथा कण्ठे बसन्ती चतुरा यदस्याः सरस्वती बादयते विपञ्चीम् । तदेव वारभूय मुखे मृगाक्ष्याः श्रोतुः श्रुनौ याति सुधारसत्वम् । इति ।। ऐरावणस्य इन्द्रहस्तिनः कर्णयोश्चापलं चांचल्यं मुष्णातीति तेन । ऐरावणकर्णचा पलमुषा, तेन उत्कृष्टगानेन शक इन्द्रोर निन्द्रां स्वापं जहत् भूयः वारंवार हासिनि सहासे शचीवन इन्द्राणीमुखे दृशा दृष्टीनां सम्नमम् संवेगम् संचलनमिति यावत् । ससौ संवेगसंभ्रमौ इत्यमरः। (६)कारितः । अत्र अर्थस्य रम्भानलकूवरादिदिव्य . पात्राश्रयतया दिव्यत्वम् । दिव्यमानुषस्य चतुःप्रकारान् दर्शयति-चतुर्द्धति । दिव्यः पुरुषः कदाचिन् सत्यलोकमागच्छेत् । मया वा कदाचित् स्वर्ग गच्छेत् । इत्येकः प्रकारः । दिव्यस्य .. । (१) कारित इति यन्तात्कृधातोः कर्मणि क्तप्रत्ययः । तेन शक्रस्य प्रथमान्त ता । एदमत्र बो- ध्यम् । शक्रः ( दृशां ) संचममकापीत संभ्रम कुर्वन्तं शक्र ऐरवणकर्णचापलमुट् गानं प्रेरिरत इति- स्थित हक्रोरन्यतरस्यामिति अण्यन्तावस्थस्य कर्तृभतम्य शक्रस्य कर्मन्वम् । तथा च ऐरावणकर्ण चापलमुषा गानेन शक्रं [ निद्रां जहन्नम ] सन्ध्रममचीकरत । ततश्च प्रयोज्यकर्मणि (शके) तप्रत्ययः तथा च उक्तेतु प्रथमैव स्यादिति नियमवलेन शक्र शब्दे प्रथमा । अत्र प्रयोजककर्तृगा- नयू । प्रयोज्यं कर्म शक्रः । लादिकानां प्रत्ययानां विधिवनियामक कारिका- यथा-गौणे कर्मणि दुह्योदः प्रधान नाहकव हाम् । दुद्धिभवार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छाया । प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ण्यन्तानां लादयो मतः ॥

·काव्यमीमांसा दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । प्रभावाविभूतदिव्यरूपतया चतुर्थः । तत्र दिव्यस्य मागमनम्- "श्रियः पतिः श्रीमति शासितुंजगज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि । वसन्ददर्शावतरन्तमम्बराद्धिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनि हरिः ।।" जन्मतो मानुषत्वे । मर्त्यस्य प्राणविमोचनादिना स्वर्गीयत्वे सति द्वितीयः प्रकारः । अदिव्ये दिव्यसम्बन्धिकथानकपरिकल्पनायाम् तृतीयः प्रकारः । मत्यस्य सतः प्रभावेण स्वतेजोमाहात्म्येन दिव्यत्वप्रकटने चतुर्थः प्रकारः। तत्र चतुर्यु प्रकारेषु स्वर्यस्य मर्त्यलोकागमनं प्रथमस्य प्रथममुदायते । श्रियः पतीति । कदाचिद् हरिर्मुनि ददर्श । ननु हरयो दश संख्याता वर्तन्ते--- अर्कमर्कट मण्डूक विष्णु वासववायवः । तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ इति । तत् कोयं हरिरित्याह-श्रियो लक्ष्म्याः पतिः विष्णुः कृष्ण इत्यर्थः । अनेन रुकमि. णीरूपया श्रिया समेत इति सुचितम् । यथोक्तं विष्णुपुराणे-राववत्वेऽभवत्सीता रुकमि- णी कृष्णजन्मनी । इति मुनि कमित्याह-हिरण्येति । हिरणस्थ गर्भो हिरण्यगर्भो ब्रह्मा ब्रह्माण्डप्रभवत्वात् तस्याङ्गादुत्सङ्गारूपावयवात् । भवतीति भूस्तं हिरण्यगर्भाङ्गभुवं ब्रह्मतनयं नारदमित्यर्थः उत्सङ्गानारदो जज्ञे दोगुष्टात्स्वयम्भुवः इति विष्णुपुराणात् । यद्यपि हरिणा ब्रह्मपुत्र- त्वेन तदा नाज्ञाथि, अन्यथा क्रमादमुंनारद इत्यवोधि स इत्यस्य निष्प्रयोजनत्वं स्यात् तथापि कविना तु ज्ञात एव तस्य चैतद्वचनम् तस्मात्तथोक्तावपि न दूपणम् । वाद्रा- क्षीदित्याह । वसुदेवेति । वसुदेवस्य शूरसेनपुत्रतां गतस्य वसुदेवरूपिणः कश्यपस्या समनि वेश्मनि श्रीमति सर्वसमृद्धियुते वसन् तिष्ठन् । ननु बैकुण्ठनिवासी श्रीविष्णुः किमिति तत्रोवासेत्याह-जगदिति । जगत् शासितुं दुष्टशियानिग्रहानुग्रहो कुर्वन् त्रिभुवन शिक्षयितुम् । एतेन भगवतः कर्नाधीनत्वं निरस्तम् । ननु श्रीनाम्न्याः क. स्याश्चन स्त्रियः पतित्वात्कथं हरे विष्णुत्वमित्यत आह-जगदिति जगतां भुवनानां निवासः आधारः । निवसन्त्यस्मिन्निति निवासः । कुक्षिस्थाखिललोक इत्यर्थः । एतादृशस्य विष्णुत्वमेव नान्यत्वम् । किमवस्थं मुनि ददशैंत्यत आह-अम्तरादिति । अम्बरादाकादवतरन्तं पतन्तम् । अत्राल्पीयसि वसुदेवसमनि निखिललोकाधारतया महीयसो हरेराधेयत्वकथनादधिकालंकारः । तदुक्तं- महत्तोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्र यायिणौ स्थार्ता तनुत्वेप्यधिकं तु तत् ॥ इति । जगनिवासस्य जगदेकदेशनिवासित्वमिति विरोधश्च । तथा तकार सकारादेः केव- NP ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता मत्वस्य स्वर्गगमनम्-- "पाण्डोर्नन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः शीधुभिः क्लुप्तापानककेलि कल्पतरुपु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम् । अप्यनेन्दुशिलालबालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्स्नासंगलदच्छनिरजलैर्य विना पूर्यते ॥" दिव्यस्य मर्त्यभावः- "इति विकसति तस्मिन्नन्ववाचे यदुना समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलनम् । किमपरमथ तस्मात्षोडशस्त्रीसहस्र- प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव ।।" स्यासकृदावृत्या जगजगदिति सकृद्वर्णनद्वयसादृश्याच्च वृत्यनुप्रासभेदो शब्दालंका. रौ एषां चान्योन्यनैरपेक्ष्येणकत्र समावेशात् संसृष्टिः । सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिरित्युक्त। पाण्डोरिति । हे पाण्डोनन्दन ? अर्जुन ? इदं नन्दनं बनम् इन्द्रोद्यानम् । अत्र वने कल्पतरुधु कल्पवृक्षेषु सुधालेहिनाममृताशिनी द्वन्द्वै मिथुनः कर्तृभिः संकल्प इदं मम भवतु इति मानस कर्मणा प्राप्ः । संकल्पः कर्म मानसम् इत्यमरः । शीधुभि- मद्यैः पवेक्षुरसोद्भवैः। तदुक्तम्- शीधुरिक्षु रसैः पक्वैरपक्वैरासनं भवेत् । मैरेये धातकीपुष्पगुडधानाम्बुसंहितम् ॥ इति । कुप्ता रचिताः आपानकेषु पानगोष्टीपु । स्वार्थ कन् । आपानं पानगोष्टिका इत्यमरः । केलयो यस्मिन् तत् । अपि चात्र सन्तानकानां सुरद्रुमविशेषाणाम् । संता. नः संततौ गोने स्यादपत्ये सुरद्रुमे । इति मेदिनी । तले नीचैः । इन्दुशिलया चन्द्र. कान्तमणिना निर्मितमालवालवलयं ( आसमन्ताजलल्य लवमालातीति आलवालं तस्य वलयं मण्डलम्) आवालमण्डलम् । “स्वादालबालमावालमावापः" इत्वनः। ज्योत्स्नया संगलन्ति चन्द्रिकासम्पर्कण द्रवीभवन्ति यानि अच्छानि निर्मलानि नि. झरस्य प्रवाहस्य जलानि तैरेव । यत्नमायासं विना पूर्यते पूर्ण भवति । इदं मत्त्ये पाण्डुगुने अस्त्रविद्याशिक्षणार्थ स्वर्गत कश्चिदिन्द्रमृत्यः नन्दनवन परिद. र्शयति-इत्यतः मर्त्यस्य स्वर्गगमनविषयकसुदारणम् । इति विकसतीति । इतीत्थं विकसति प्रसरति तस्मिन् प्रसिद्धे यदूनां यदुवंशीयाना. मन्ववाये कुले वासुदेवः समजनि । यत्कलनं देवकी वर्तते । किमपरं वक्तव्यम् । अथ तस्मात् देवकीवसुदेवमिथुनात् षोडशस्त्रीणां सहस्र प्रणिहितः कृतः परिरम्भः गाढालि.

·२३६ काव्यमीमांसा mase मर्त्यस्य दिव्यभावः- "आकाशयानतटकोटिकृतकपादास्त मदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः । कौतूहलात्तव तरङ्गविघट्टितानि पश्यन्ति देवि मनुजाः स्वकलेवराणि ॥" दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना- "ज्योत्स्नापूरप्रसरविशदे सकतेऽस्मिन्सरय्वा वादद्यूतं चिरतरमभूसिद्धयूनोः कयोश्चित् । एको व्रते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ।।" प्रभावाविर्भूतदिव्यभावः- "मा गाः पातालमुर्वि स्फुरसि किमपरं पाश्चमानः कुदैत्य ? त्रैलोक्यं पादपीतप्रथिम, नहि बले ? पूरयस्यूनमद्धेः । न येनासौ । तथाभूतः । पद्मं नाभौ यस्यासौ विष्णुः साक्षाद् वभूव आविरास । इदै दिव्यस्य भगवतो वसुदेवात् देवक्यां जन्मग्रहणात् मयत्वे उदाहरणम् । आकाशेति । हे देवि ? हे ग ? त्वन्मजनेन निर्धूतकल्मपत्वात् स्वर्गगमनसम- य आकाशयानस्य विमानस्य तटः उत्सेधः । तस्य कोटौ कोणे कृत एकः पादो यैस्ते आकशयानतटकोटिकृतै कपादाः मनुजाः । तस्य आकाशथानस्य हेमदण्डयोयुगला- नि हस्तैरवलम्व्य दण्डाश्रयेण तत्र स्थित्वेत्यर्थः तव तरङ्गैविघट्टितानि विलोडितानि स्वकलेवराणि निजशरीराणि कौतूहलात् कौतु- कात्-पश्यन्ति अवलोकयन्ति । इदं मरणसधर्मणः पुंसो गङ्गास्नानजन्यपुण्यलब्धदिव्यत्व उदाहरणम् । ज्योत्स्नेति । ज्योत्नायाः पूरस्य समूहस्य प्रसरेण विशदे स्वच्छे अस्मिन् स. सैकते सिकतामये तटे कयोश्चिदनिर्दिष्ट नामयोः सिद्धयूनोः चिरतरं चिरकालं वाद- द्यूत वाग्विवादोऽभूत् जातः । एकः तयोर्मध्ये प्रथमः कैटभं प्रथमनिहतं पूर्वमारितं ब्रूते कथयति । अन्यो द्वितीयः कंसं प्रथमनिहतं ब्रूते । अर्थादेकेनोक्तं भगवता पूर्व कैटभो मारितः पश्चात्कंसो हतः । अन्येनोक्तं यत् पूर्व कसो निहतः पश्चात्कैटभो निहतः ।। अतो हे भगवन् स त्वं कंसकैटभयोनिहन्ता भवान् तत्त्वं वस्तुस्थिति कथय । तत्र त. योर्मध्ये पूर्व भवताको हतः को मारितः । अत्र राज्ञि दिव्यकथानकं परिकल्पितम् । मा गा इति । हे उवि ? पातालं रसातलं मागा मा गच्छ । हे कुदैत्य ? पाटयमा- नः किमपरं स्फुरसि इदानी पाटित एव मारित एवेत्यर्थः । हे बले ? त्रैलोक्यं पादेन चरणे- पी नतः प्रथिमा वैपुल्यं यस्य तत् पादपीतप्रथिम जातम् । अत । एव अङ्ग्रेश्वरणादून रख्वाः ·MEDIAS मधुसूदनी-विवृति-साहिता! इत्युत्स्वप्नायमाने भुवनभूति शिशाबकसुप्ते यशोदा पायाचकाङ्कपादप्रणतिपुलकितत्मरगण्डस्थला वः॥" मर्य:-"विधूः श्वश्रूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे पदे रिक्त रिक्त विनिहितपदार्थान्तरमिति। नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रमधनं न च प्रत्यावृत्तिः प्रवहति जगत्पूर्णमथ च ।।" पातालीय:- "ककोट: कोटिकृत्वः प्रणमति पुरतस्तक्षके देहि चन: सज्जः सेवाञ्जलिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौति च स्वस्तिकस्वां। पद्मः सझैष भक्तरवलगति पुरः कम्बलोऽयं वलोऽयं सोत्सर्पः सर्पराजो ब्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्खपालः !" न्यून्न नहि पूरयलि पूर्ण नहि करोलि। इतीत्थम् । उत्स्वप्नायमाने स्वप्नमादढ़ाने सति । भुवनभूति त्रैलोक्यधारके अमुले शिशौ श्रीकृष्णे । चाडो यौ पादौ तयोः प्रणतिसमये पुलकित सरोमाञ्चं स्मेरम् ईपद्धासं गण्डयोः स्थलं यस्याः सा यशोदा वो युप्मान पायात् रक्षेत् । अत्र यशोदाइसुप्तः शिशुरपि भगवान श्रीकृष्णः नृसिह्मावतारीय वामनावतारीयविषयौ उत्स्वप्नवचमा निदर्शयन् दिव्यत्वमाविश्वकार । वधूरिति । वधूः स्नुपा श्वश्रूस्थाने (गृहस्वामिनीपदे ) व्यवहराते काय सम्पादयति । पुत्रः पितृपद व्यवहरति । एवं रिक्त रित शुन्ये शून्ये पदे स्थाने । वि. निहितं यत्पदार्थान्तरे धृतवस्त्वन्तरमित्यवरूपानदीलोतन्याचात ( एक स्त्रोत आग. च्छति अपरं गच्छति पुनरत् इति गतागतप्रवाहपरम्परारूपो नदीस्रोतोन्यायः) विवेकस्य क्रमः विवेकक्रमः । अकलितोऽनुसन्धानरहितः विवेकालस्य विचारपार- पाटया, वो विस्तारः परम्परेति यावत् । अथवा दार्च यत्र तत् जगत् लोकः प्रवहति । न च तस्य प्रवाहीभूतस्य जगतः प्रत्यावृत्तिः पुनरावर्तनम् । अथच तथापि पूर्ण निरवच्छिन्नं च । अत्र मत्येलोकसम्भूतानां प्राणिनामयं व्यबहार इति दर्शितम् । कोट इति। ककाटः एतन्नामकः सर्पः कोविकृत्वः । कोटिकृत्व इति पाठः समी- बीनः । कोटिकुण्ठः इति तु अशुद्धः पाठः । अस्तु वा कोटिकुण्ठमिति पाठः । कोटि कोटिसंख्या कुण्ठा अकिंचित्करा यस्मिन् कर्मणीति कोटिकुण्ठमिति प्रतिक्रिया. शेषणम् । अयं भावः । ककौटेन इयन्तः प्रणामाः सम्पादिता यगणनायां कोटिः संख्या- ऽपि अपास्ता । कोटिवारं प्रणमति । हे भगवन् ? पुरतोऽने स्थिते तक्षके एतन्नामक स चक्षुर्देहि । ते तुभ्यं तव कृते कपिलकुलिकयोः सर्पयोः सेवाजलि: सेवार्थमंजलि: सजः । अथ च स्वस्तिका सर्पः स्तौति । एष पद्मः सर्पः भक्तः सन्म गृहम् । अयं वलो .. । । 1 - १० का०मी० ·काव्यमीमांसा mukce मर्त्यपातालीयः- "आर्द्रावले ? ब्रज नवेत्त्यपकर्ण ? कर्ण द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्यः । तत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन मत्यैः शरैरपि किरीटिकिरीटमाथम्।।" इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीयः-- "स पातु वो यस्य शिखाश्मकर्णिकं स्वदेहनालं फणपत्रसञ्चयम् । विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिनः कर्णभुजङ्गपङ्कजम् ।।" बलवान् कम्बलः पुरोऽवलगति । सर्पराजो वासुकिः सोत्सपं यथा तथा बजतु गच्छतु । शपालो निजगृहं प्रेष्यताम् । अन्न पातालोद्भवसाणां वर्णनात्मकः पातालीयोऽर्थः । आवल इति । इयं च महाभारते कर्णाजुनसङ्ग्रामे सर्पकर्नुकस्वस्यन्दनाकर्षणसमये सान् प्रति कर्णस्योक्तिः । हे आवले ? एतन्नामकसर्प ? व्रज गच्छ । हे अपकर्ण ? कर्णशुन्यसर्प ? का मां न वेत्सि । अरे हरशिष्यशिष्यः पशुरामान्तेवासी। एतेन वस्यास्त्रादिविद्यायां प्रौदिः, सप्रदायशुद्धिः उच्चवंश्यता च ध्वन्यते । द्विः द्विवार शरं वाणं न खन्दधाति न सन्धरति । तत्तस्मात् साम्प्रतं समिति युद्ध मत्त्यैरपि शरैः किरीटिसम्वन्धिनः किरीटल्य मुकुटस्य माथं मथनं पतनमिति यावत् । कुतूहलेन कौतु. केन पश्य। अत्र कर्णसर्पविषयकानिवन्धनतया सर्त्यपातालीयोर्थः इहापीति । इहापि मर्त्यपातालीयेऽपि पूर्ववत् दिव्यमानुषवत् समस्तानां सम्पू. नां मिश्रभेदानामनुगमो वोधः कार्यः। तद्यथा मर्त्यस्य पातालगमने, पातालीय स्मय मांगमने इत्येको भेदः । मत्त्यस्य पातालीयत्वे पातालीग्रस्य मर्त्यत्वे इति द्वितीयः मत्त्य तिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः । सतोपि पातालीयत्वे प्रभावाविर्भूतमयरू. पतया चतुर्थः । उदाहरणानि तु समेषामेषा ग्रन्थान्तरेभ्य उह्यानि। अस्माभिस्तु ग्र. ज्यविस्तरभिया नोदाहियन्ते । दिव्यश्वासौ पातालीयश्चेति दिव्यपातालीयोर्थः । स पात्विति । स पिनाकी शिवो वो युष्मान् पातु । यस्य पिनाकिनः कर्णभुजङ्ग पङ्कजम् कर्णपावस्थितसर्परूपं कमलम् विभाति शोभते । कीदृशं कमलम् शिखाश्मकर्णि- कम् । ये मणिसर्पत्वेन प्रसिद्धा नागास्तेषां शिखायां मणयः सम्भवन्ति । अत्राश्मपदेन लक्षणया मणिर्गृह्यते । शिखामणिरेव कणिका पद्मवीजकोशी । कणिका कर्णभूषणे । करिहस्ताङ्गुलो पद्मवीजकोश्याम् , इत्यमरः । यस्मिस्तत् । पुनः कीदृशं स्वदेह एवं नालं कमलदण्डो यस्मिस्तत् । फण एव स्फटा एव पत्रसंचयो यस्मिस्तत् । फणशब्दः पुंस्यपि स्फटायां तु फणा द्वयोरिति कोशप्रामाण्यात् । पुनः कीदृशं जिह्वायुगलोलकेसरम् । जिह्वयोर्युग एव लोलाश्चञ्चलाः केसरा यस्मिस्तत्। अन्न दिव्यः शिवः, पातालीयः सर्पः । उभयसम्बद्धोों वर्णितः । । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता! R दिव्यनत्यं पातालीयः आस्तीकोऽस्ति मुनिः स्म विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- त्राता तक्षकलदनराः फगमृतां वंशस्य शकस्य च । उद्वेलन्मलयाद्रिचन्दनलतास्वान्दोलनप्रक्रमे यस्यावापि लविभ्रमं फणिवधूवृन्दर्यशो गीयते ।।" "सोऽयभित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःलीमोर्थसार्थः सन्पद्यते इ. त्याचार्याः । अस्तु नाम निःसीमोर्थसार्थः । किन्तु द्विरूप एवासौ विचारित- सुस्थोऽविचारितरमणीयश्च । तयोः पूर्वमाश्रितानि शास्त्राणि तदुत्तरं का- आस्तीकोऽस्तीति । विस्मयकृतः आश्चर्यकारिणः पारीक्षितीयात् परीक्षित्सम्ब- धिनो मखाद्यज्ञात् । फणामृतां सर्माणां मध्ये तक्षकलक्ष्मण: तक्षकेति लक्षितस्य वैशस्य कुलस्य, शक्रस्येन्द्रस्य च नाता रक्षक आस्तीक एतन्नामा मुनिरस्ति । उद्वेल्ल- त्यो या मलयादिलसुद्भवाश्चन्दनलतास्तालु सञ्चलन्सलयाद्रिचन्दनबल्लीषु । आन्दो- लनप्रक्रमे दोलाक्रीडालसारम्भे फणिवधूनां वृन्दैः समूहैः । अद्यापि यस्य यश: आस्ती- बल्य कीर्तिः । सविभ्रमं सहारम् । विभ्रमो भ्रान्तिहाक्योरिति हेमः । गीयते कीर्त्यते । शको दियः, आस्तीकमुनिः मर्त्यः, सपाः पातालीयाः। एतचितवसम्बद्धार्थव. जनादन दिव्यमर्त्यपातालीयोर्थः । नन्वेवमर्थस्य निःसीसत्वं प्रसज्ये ततः को नाम गणयितुं शक्यते इयन्तोऽर्थी इत्यारान्ते-सोयमिति ! सोयमर्थात् इत्थेकारं उपर्युक्तप्रकारेण उल्लिख्य उदृड्य प्रति. भया प्रादुर्भाव्य उपजीव्यमानः संसेव्यमानः अर्थसार्थः अर्थसमूहःनिःसीमः सम्पद्यते । इत्याचार्याः । आचार्योक्तं स्वीकृत्य निःसीमत्वमर्थस्य परिहरति । नामेति । अस्त्विति स्वीकारा- धेऽव्यय, क्रिया वा ! अस्तु नाम भवतु नाम अर्थसार्थः निःसीमः । किन्तु असावथः द्विरूपः एव । द्वे रूपे बल्यालौ ! एको विवास्तिऽधि सुस्थः स्थि- तिमासादयति झोदाम इति यावत् । अपरो विचारित एव रमगीयः सुन्दरः । आपातरमणीयः इत्यर्थः । तयोः विचारितसुस्थाविचारितरमणीययोर्मध्ये पूर्व विचा- रित पुस्थं शास्त्राणि आश्रितानि । अस्मादुत्तर विचारितमुस्थात्परमविचारितरमणीयं काव्यान्याश्रितानि । अयं भावः शास्त्रीयः पदार्थो यथा यथा विचायते तथा तथा नवीभवति क्षोदं सहते च । अतो विचारितसुस्थः। काव्यवर्णित, पदार्थ आपाततश्चमा- स्कृतिमुत्पादयति विचार्यमाणे तुषानां कण्डनमिव पलालिधूततमिव वा भवति । अत आपातरमणीयः । इति औद्भटा, उद्भश्लोकपाठिनः पण्डिताः । । -- ·काव्यमीमांसा व्यानि" इत्यौद्भटाः । यथा- "अपां लचयितुं राशिं रुचा पिजरयन्नमः । खमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलदलद्युतिः ।।" यथावा--"त आकाशमसिश्याममुत्पस्त्य परमर्षयः । आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंहसः ।।" यथा च-"तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्थेमाचिषामिति" इत्यादि ।। "न स्वरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेवा किन्तु प्रति- भासनिबन्धनम् । न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते, यदि तथा स्या- सूर्याचन्द्रमलोर्मण्डले दृष्ट्या परिच्छद्यमानद्वादशाङ्गुलप्रमाणे पुराणाद्याग- अपामिति । हनुमान् मारुतिः। अपां राशि समुद्रं लवयितुं उत्प्लुत्य पारं यातुम् । नीलोत्पलदलघुति नभ आकाशं रुपा कान्त्या पिञ्जरयन् पीतीकुर्वन् । पिञ्जरोऽश्वान्त पीते क्लीवं स्वर्ण चपीतने इति कोषः । खमाकाशमुत्पपात । अत्र नीलोत्पलदलस्येव द्युतिः यस्येति वाचकलुखोपमा । रुचा नभसः पिञ्जरत्वोच्या स्वकीयनीलिमगुणत्यागेन हद मतः पीतिमगुणग्रहणात्तद्गुणालङ्कारः। “तद्गुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणग्रहः" इति लक्षणात्। अत्र नभसो नीलोत्पलद्युतिकथनं रुवा पिञ्जरीकरणत्वकथनमापातरमणीयम् । यतो नमसः शून्यरूपतया निस्वयवत्वात् गुणानां च सावयबद्व्याश्रितवान् । त अकामिति । ओषधिप्रस्थं हिमालयन् । अलिश्याममित्वत्र असिवच्छया. मिति वाचकलुप्तोपमा । मनसा समरंहस इत्यत्र च पूर्णापमा। अत्रापि अलिश्याममिति पूर्ववत् । परमीणां मनसा समरहस्त्वं तु भवितुं युज्यते तपसोऽलौकिकमाहात्म्यात् : तदेवेति। सिन्धूनां नदीनां तद् वारि एव । अर्विषां तेजसा सहद विपुलं स्थेन स्थानम् । न स्वरूति। आकाशस्य नदीजलादेर्वा इदमुपरिवर्णितं रूपं सान्दर्यम् । “हा तु श्लोकशब्दयोः पशावाकाशे सौन्दर्य नाणके नाटकादिके” इति हैमः, न स्वरूपनिब. न्धनम् न तादृशरूपकथने स्वभाव एव कारणम् , किन्तु तादृशक्कथने प्रतिभास एवं आभास एव कारणम् । यतोहि प्रतिभासः तादात्म्येन अभेदेन वस्तुनि द्रव्ये नावतिष्ठते यदि तथा स्यात् प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्टेत तर्हि दृष्टया चक्षुषा परिच्छिद्यमापरिमि- तत्वेन ज्ञायमानं द्वादशाङ्गुलानां प्रमाण ययोस्ते सुर्याचन्द्रमसोः चन्द्रसूर्ययोः मण्डले । पुराणादिभिरागमेन च निगदितं धरावलयं महीमण्डलं प्रमाण ययोस्ते। प्रसाणे मात्रचू। पुराणाद्यागमनिवेदितधरावलयमात्रे न स्तः न स्याताम् । अयं भावः । पुराणादिसु सू.

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । s मनिवोदितधरावलयमात्रे न स्तः इति यायावरीयः । एवं नक्षत्रादीनां सरि- सलिलादीनामन्येषां च । यथाप्रतिभासं च वस्तुनः स्वरूपं शास्त्रकाव्ययो- निबन्धोपयोगि । शाख्ने यथा- "प्रशान्तजलभृत्पो विमले वियदम्भसि । ताराकुमुदसम्बन्धे हंसायत इबोडुराट् ।।" काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । “अस्तु नाम नि:सीमार्थसार्थः । किन्तु रसवत एव निबन्धो युक्तो न नीरसभ्य" इति आपराजितिः यदाह- "सज्जनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवास्यमिह । र्याचन्द्रमसो मण्डलस्य धरावलयलानत्वमुलं किन्तु दृश्यते द्वादशाङ्गुलयस न्। अथ यदि पथादर्शमनुमन्यते तहि पुराणागमादीनाललन्यत्वं स्यात् । तस्मानावतिष्ठते तादा. त्म्येन वस्तुनि प्रतिभासः । एवं सूर्यादिमण्डलयत् । अन्येषां पर्वतादीनां च प्रमाणा- दिविषये नेयम् । चथाप्रतिभासं चति। अत्र चकार एवार्थः । यथाप्रतिभासमेव य. थादर्शमन वस्तुनो यस्य स्वरूपं शास्त्राव्ययोरन्तराले निबन्धोपयोगि ग्रथना. योपयुज्यते। प्रशान्तेति । प्रशान्तः क्षीणः जलवृदेव मेव एव! जातिवादेकवचनम् । पंको यस्मि. न तस्मिन् पोऽस्त्रीशादकढमावित्यमरः । अत एव विनले अनाविले स्वच्छे । तारा एवं कुमुदानि तेषां सम्बन्धो यस्मिंस्तमिन् । वियदम्मलित आकाशरूप जले । उडुराट् चन्द्रः हसायत इव हिंससदृशावरणं करोतीव । अत्र जलभृति पइत्वारोपे तारामु कुमु. दत्वारोये सति वियति अम्भस्त्वारोपः । वियति अम्भस्त्वारोप सति चन्द्रे हंससदृश- बिहाररूपाचरणकर्तत्वारोपो युज्यते । इति मालारूपं भेदभाजि परस्परितं रूपकम् । तदुक्तं प्रकाशे। नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ! इति एवमत्र रूपकानुप्राणिते उपोत्प्रेक्षे । एतयोश्च परस्परं भेदेन स्थित्या संसृष्टिः। एतन्मयान्येव अविचारितरमणीयमयान्येन । रसवत एव सरसस्य अर्थस्ट एक निवन्धो ग्रपनम् । आपराजितिरिति कश्चिद्ग्रन्थकारः । हेमचन्द्रकृतकाव्यानुशासने लोल्लवीयत्वेन यस्य पद्यस्योपन्यासः कृतः तदेव पद्यमनेन आपराजितीयत्वेन उपन्यस्त. सतः सम्भाव्यते यदयम् अपराजितेरपत्यत्वाल्लोलुटमापराजितिपदेन व्यवहरति । प्रका. शीकृतश्चायमाशयो यदाहेति कथनेन मजनेति । मजनं च पुष्पावचयनं च सन्ध्या च चन्द्रोदयादिशति सर्वेषामितरेतर.

·काव्यमीमांसा । सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रच येन ! यस्तु सरिदद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यत्नः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह ।।" 'आम्' इति यायावरीयः । अस्ति चानुभूयमानो रसस्यानुगुणो विगु- गश्चार्थः, काव्ये तु कविवचनानि रसयन्ति विरसयन्ति च नार्थाः; अन्वय- व्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते । तत्र सरिद्वर्णनरसवत्ता- "एतां विलोकय तलोदरि ताम्राणी- मम्मोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धृतानि । यस्याः पयांसि परिणाहिपु हारमूर्त्या वामध्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु ।।" अद्रिवर्णनरसवत्ता- "एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि ? रोधोभुव- श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजत्मनः । योगद्वन्द्वः । तेषां वाक्यं सरसमपि प्रस्तुतरसानन्वितं प्रस्तुतरसासम्बद्ध मतिबहुलं अ. तिप्रचुर न रचयेत् कुर्यात् । यस्त्विति। तु किन्तु योहि सरितो नद्याः। अद्रेः सागरस्य पुरस्य तुरगस्य रथा- देश्च वर्णने यत्नः । स कवयितुः शक्तः ख्यातिमात्रफलः अतो विततधियां बुद्धिमतां नो मतः सम्मतः। स्वीकृत्य संवदति ग्रन्थकार:-अस्त्विति । कश्चिदी रसस्वानुकूलः कश्चिदर्थस्त. द्विपरीत इत्यनुभवसिद्धवान्ता । किन्तु अन्वयव्यतिरेकाव्यामिदमुपलभ्यते यत् काव्ये कवीनां वाक्यानि एव सरसाणि विरसाणि वा भवन्ति । नार्थीः सरसाः विरसा वा। यतः प्रतिभासम्पन्नः कविः लामान्यभूतमकिञ्चित्करं तुच्छं । अर्थ सरस वैचित्र्यावह च सम्पाद्य दर्शयति प्रतिभाशून्यस्तु सरसमपि विकरोति । तत्रार्थेषु सरितो वर्णनस्य सरसत्वं दर्शयति-एतामिति। पद्यमेतद्व्याख्यातं प्रापञ्च. माध्याये। अत्र नदीवर्णनं प्रस्तुतं तत्र नदीजलानि वामनुवां पयोधरेपुहारत्वेन परिणतानी- ति शृंगाररसोद्दीपनविभावोन स्वीकृतः । अवर्णनस्य रसवत्तां दर्शयति-एतास्ता इति । इयं च कस्यचित्कामुकत्य कामिर्नी प्रत्युक्तिः । एणवच् चञ्चले अक्षिणी यस्यास्तत्सम्बुद्धौ हे एणाक्षि ? मृगनेत्रे ? एताः पुरो दृश्यमानास्ताः पूर्वानुभूता मलयस्य मलयारूपकण्ठं समीपे याः सरितस्तासां रोधो भुवस्तीरभूमयो वर्तन्ते । या च भगवतो मनो- .

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । MI यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचञ्चु विचलत्कण्ठं चकाराङ्गनाः ।।" सागरवर्णनरसवत्ता- "धत्ते यत्किलकिञ्चितैकगुरुतामणीदृशां वारुणो वैधुर्य विद्धाति दम्पतिरुषां यच्चन्द्रिका नभः । यच्च स्वर्गसदां वयः स्मरसुझुन्नित्यं सदा सम्पदा यल्लक्ष्मीरधिदैवतं च जलधेस्तत्कान्तमाचेष्टितम् ।।" एवं पुरतुरगादिवर्णनरसवत्तापि । विप्रलम्भेप्यतिरसवत्ता- जन्मनः कामस्य प्रेयः प्रियतरम् । चापाभ्यासस्य निकेतन धनुर्विषयविज्ञानदाध्याय पुनः पुनरावृत्तेर्गृहम् वर्तते । यासु तीरभृमिघु श्यामनिशासु बहुलपक्षीयरात्रिषु चको. राङ्गनाः जीवंजीववध्वः कः पीतं तमोयाभिस्ताः। मुक्ता एव मुक्तामय्यः । स्वरूपाणे मयट् । मुक्तास्वरूपाः चन्द्रिकाः कर्मभृताः। विवृताः प्रसृता अर्व चञ्चवो यस्मिन् कमणि तत् । विचलन कण्ठो यस्मिन् कर्मणि तत् । यथा तथा पायन्ते पिबन्ति । पी पाने इत्यस्मात्कर्तरि लट् । अन्नाद्रेः भंगाररसोद्दीपनविभावत्येन वगिततया सरस. त्वमाविष्कृतं पद्यस्य। धत्ते इति । यत् वारुणी मदिरा । एणीशां नायिकानां किलकिञ्चितै कगुरुतां किल्ला किञ्चितेपु अभीष्टतमवस्तुसंगमजन्यहर्षात् स्मितशुल्करुदितादीनां सायेषु ! किलकि. ञ्चितलक्षणं यथा-- स्मितशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । साडूर्य किलकिञ्चितमभीष्टतमलंगमादिजाद्धर्यात् ॥ एकगुरुतां प्रधानाचार्यत्वं धत्ते स्थापयति । यञ्च चन्द्रिकया आई सरसं नम आकाशं दस्पतिरूषां प्रणयकलिकलहजनितानां जायापत्योः क्रो. धानां वैधुर्य क्षीणतां विदधाति करोति । यच्च स्वर्गसदां देवानां सदा त्रिकाले नित्यं ध्रुवमविनश्चरं स्मरसुहत्कामायतनं वयोऽवस्था यच्च लक्ष्मीः सम्पदामधिदैवतन् । तत् सर्वं जलधेः समुद्रस्य कान्तं मनोहरमाचेष्टितम् कृत्यम् । अत्र जलधिवर्णनप्रस्तावे तदुत्पन्नवस्तुनां कामोद्दीपकतया संभोगङ्गारोऽनुभु- यते सरसैः। पुरवर्णनरसवत्ता-यथा-- यत्रोन्मदानां प्रमदाजनानामलिहः शोणमणोमयूखः । संध्याभ्रमं प्राप्नुवतामकाण्डेप्यनङ्गानेपप्यविधि विधत्ते । इदं पुरप्रासादीयशोणमणीनां सुरतोत्सवोपयुक्तवेपरचनाविधायकत्वाच्छृङ्गाररसा- ·काव्यमीमांसा "विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तन वृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः । ततः स्वच्छं पूर्वेष्वसजदितरेभ्यः प्रतिहतं क हीनं प्रेयस्या हृदयमिदमन्यत्र रमताम् ।।" कुकविविप्रलम्भेऽपि रसवत्तां निरस्यति । अस्तु वस्तुपु मा वा भूकविवाचि रसः स्थितः ।। "यथा तथा वास्तु वस्तुनो रूप, वक्तप्रकृतिविशेषायत्ता तु रसवत्ता । वथा च यमर्थ रक्त: स्तौति तं विरक्तो विनिन्दति मध्यस्थस्तु तत्रोदास्ते" इति पाल्यकीर्तिः। Main जुकूलं पद्यम् । तुरगवर्णनस्य सरसता-यथा- अलक्षितगतागतैः कुलवधूकटारिव। क्षणानुनयशीतलैः प्रणयकेलिकारिख । सुवृत्तमरणोन्नतै {गशासुरोजैरिव त्वदीयतुरगैरिदं धरणिचक्रमाक्रम्यते । अस्य तुरगाणां नायिकाकटाक्षादिसादृश्योहावनया शृगांररसानुस्यूतत्वमित्र उद्यल्यानुभूयते । स्थवर्णनरसवत्ता--यथा विच्छिना रथचक्रपद्धतिरिय हेलाप्लुताजिनां मायान्तीव जवेन संमुखममी मार्गस्थिताः शाखिनः खेदं पादतलाहतेरिव पुरो गन्तुं गतो नेहते पादानामनुकूलमारुतभरोद्धृतोपि धूलिवजः । शाख्यादोनांजवात्संसुखमागमनादीनामुक्तेः विस्मयजनकतया अद्भुतरसोत्रानुभूयते । विधर्माण इति। तस्यां नायिकायामुपहिता दत्ता वृत्तिर्भावो येन तस्य नायक- स्य कृते विधर्माणो प्रतिद्वन्द्विनो भावाः पदार्थाः कृतये धैर्याय नालम् । अन्ये तद्विप- रीताः अर्थात् सधर्माणो भावाः । सरूपत्वात्तुल्यरूपत्वात् विहितं कृतं यद्विफलं फ- लशून्यमौत्सुक्यमौत्कण्ठयं तेन विरसा नीरसाः। ततः कारणात् पूर्वेपु विधर्मभावेषु स्वेच्छं निसर्गत एव असजत् सम्वन्धमकुर्वत् । इतरेभ्यः सधर्मभ्यः प्रतिहतं वहुलौ. त्सुक्यसम्पादकतया दुःखाधिक्यसंभवानिवृत्तमिदं प्रेयस्या प्रियया हीनं मे हृदय मानसं अन्यत्र जागतेषु पदार्थेषु व रमतां सुखं विश्रान्ति वा अनुभवतु लभताम्वा । ।

·मधुसूदनी-विवृति- सहिता । "येषां वल्लभया समं क्षणमिव स्फारा क्षपा क्षीयते तेषां शीततरः शशी विरहिणांमुल्केव सन्तापकृत् । अस्माकं न तु वल्लभा न विरहस्तेनोमयभ्रंशिना- मिन्दू राजति दर्पणाकृतिरयं नोष्णो न वा शीतलः ।।" अन विप्रलम्भरसः परा परिपोषपदवीमाप्तः सहदौरनुभूयते । विप्रलम्भे रसवत्ता आवश्यिकाति दयितुं श्लोकमवतारपति कुकविरिति । कुरिलतः कवयिता विप्रलम्भेऽपि रखवत्तां निरस्थति दुरीकरोति । वस्तुषु रसोऽस्तु वा मा वास्तु नान व्युद्यते । किन्तु विवाचि रसो वर्तते इति तु निर्विवादसिद्धम् । स्वमतसंवादकमन्यमतमवतारयति-यथा तथेति । वस्तुस्वरूपं की हगेवास्तु रसवत्ता तु कवयितुः स्वभावविशेषनिता । यतोहि अनुरक्तो जनः यमर्थविशेष स्तौति प्रशंसति तमेवार्थमन्यो विरत्तो विनिन्दति, मध्यस्थ उदासीनस्तत्रार्थ उदास्ते मा ध्यस्थमवलम्बते । इति पाल्यकीतर्सतम् । पाल्यकीर्तिः कश्चिज्जैनसाधुरासीत । यस्य अभय चन्द्रवादीभसिंहप्रभृतयः शिष्या आसन्निति तयोर्ग्रन्थीयपद्मावलोकनेन ज्ञायते । तौ श्लोकाविमौ क्रमश:- सुनीन्द्रमभिवन्द्याहं पाल्यकीति जिनेश्वरम् । मन्दबुद्धनुरोधेन प्रक्रिया संग्रहं ववे ।। इति प्रक्रियासंग्रहे अभयचन्द्रः । कुतस्त्या तस्य सा शक्तिः पाल्यकीसमहौजसः श्रीपदश्रवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जनान् । इति पार्श्वनाथचरित्रे वादीमसिंहः । नाट्यविद्यासूत्रधारेण भगवता भरतेनापि सरसासरसवस्तुनिर्माणे कवयितु राधिपत्यमुद्घोषितम्-यथा- अपारे काव्यसंसारे कविरेकः प्रजापतिः यथास्मै रोचतं विश्वं तथेदं परिवर्तते । शृङ्गारी चेत्कविः काव्ये जातं रसमय जगत् सचेत्कविवर्वीतरागो नीरसं व्यक्तमेव तत् । इति उपर्युक्तार्थीपष्टम्सकपद्यमवतारयति-येषामिति । येषां पुरूषागां स्फारा दीवा- पिक्षपा रात्रिः वल्लभया प्रेयल्या समं सार्क क्षगसिव क्षीयते । तेषां कृते शशी चन्द्रः शीततरः। तथा विरहिणां कृते उल्केव स्फुलिङ्गमित्र सन्तापकृत् । अस्माकं तु न वल्ल. भा प्रेयसी अस्ति । नच तदभावजन्यो विरहः । प्रतियोगी एव नास्ति कुतोऽभावः । तेन हेतुना उभयभ्रंशिनामस्माकं कृते तु इन्दुरयं दर्पणाकृती राजति शोभते । एवं व wade -- ·काव्यमीमांसा "विदग्धभरिणतिभगिनिवेद्यं वस्तुनो रूपं न नियतस्वभावम्” इति अव. न्तिसुन्दरी । तदाह- "वस्तुस्वभावोऽत्र कवेरतन्त्रो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये। स्तुवन्निवधनात्यमृतांशुमिन्दुं निन्दस्तु दोषाकरमाह धूर्तः ॥" "उभयमुपपन्नम्" इति यायावरीयः । स पुनर्द्विधा । मुक्तकप्रबन्धविषय- त्वेन । तावपि प्रत्येकं पञ्चधा । शुद्धः, चित्रः, कथोत्थः, संविधानकभूः, आ- ख्यानकवांश्च । तन्न मुक्ततिवृत्तः शुद्धः । स एव सप्रपञ्चश्चित्रः। वृत्ततिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावितेतिवृत्तः संविधानकभूः । परिकल्पितेतिवृत्तः आख्यान- कवान् । तत्रा नोष्णः, न शीतलः । तादृशमवान्यमतं प्रदर्शयति--विदग्धेति । विदग्धानां भणितेः भङ्गिभिनिवेद्य चतुरोक्तिशैलीप्रतिपाद्यं वस्तुलो रूपं वर्तते न तु नियतस्वभाव एताहगेवेति न नि- श्चितस्वरूपम् । इत्यन्तिसुन्दर्या मतम् । इयं च चौहाणवंशोद्भवा राजशेखररमणी- ति अनुश्रूयते । तदात्यनेन तदीय पद्यं निदिशति वस्त्विति । अत्र लोके वस्तुस्वभावोऽतन्त्रः अनियतस्वभावः । काव्ये वस्तुगुणागुणौ कवेः कवयितुरुक्तिवशेति ज्ञेयो। यतः स्तुवन् कविः तमेव प्रसिद्धमिन्दुममृतांशुरिति निव- नाति । निन्दन धूर्तः कविस्तमेवेन्दु दोषाकर इति कथयति । अधुना स्वमन्तव्यं प्रकाशयति-उभयमिति । पाल्यकीर्ति + अवन्ति सुन्दरीभ्यां यदुक्तं तदुपपत्तिमत् । स पुनद्विधेति । स सप्तप्रकारेणोक्तीर्थः द्विधा द्विप्रकारः । मुक्त- कगतत्वेनैकः । प्रवन्धगतत्वेन द्वितीयः । तावपि मुक्तकप्रवन्धावपि एकैकं पंचप्रका- को । मुक्तं त्यक्तमितिवृत्तं यस्मिन्नसौ मुक्तेतिवृत्तः शुद्धः। स एव सप्रपञ्चः सविस्त- श्चित्रः । वृत्तं भूतमितिवृत्तं यस्मिन्नसौ वृत्तेतिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावित संघ- टितम् अर्थात घटनयाप्राप्तम् । घटना च क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगः । अस्या- र्थः-इदं कृत्वा इदं कर्त्तव्यमिति क्रमः। कौटिल्यं वक्तता । अनुल्वणत्वम् अतिमात्र या प्रतिभासाभावः । उपपत्तिः कथमेवमर्थः संगच्छत इत्यनुपपत्तिसमाधानौपयि. कविशेषनिवेशनम् । तथाच क्रमेण कौटिल्येन अनुल्वणत्वेन उपपत्या अर्थस्य योगो घटना । अथवा उत्प्रेक्षितम् इतिवृत्तं यस्मिन्नसो सम्भवितेतिवृत्तः संविधानकभूः । (संविधीयते भूर्यस्मिन्निति विग्रहात् ) परिकल्पितं रचितमितिवृत्तं यस्मिन्नसौ परि. कल्पितेतिवृत्तः अख्यानकवान् । दिव्यादिसप्तविधार्थेषु मानुषमपहाय षण्णामुदाहरणानि मुक्तकप्रवन्धविषयाणि ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। १४७ मुक्तके शुद्धः-“सा पत्युः प्रथमापराधकरण शिक्षोपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमावलना वक्रोक्तिचित्र गतिम् । स्वच्छरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलोदकैरश्रुभिः ।।" चित्र:--"दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भापिणि स्फारितं क्रमशः कुमारसंभवे भगवतोरुमामहेश्वरयोर्वर्गनायाम् , वैषधीयचरित नलेन्द्रादीनां वर्णनायाम् , महाभारते पातालीयेतिवृत्तवर्णनायाम् , पातालविजये अर्जुनकर्तकत. द्विजययात्राप्रसङ्गे, भागवते यशोदाप्रार्थितपुत्रानानेतुं गतवतस्य श्रीकृष्णस्य वर्णने, रामायणे रावणकृतपातालयात्रायां वैरोचनिरावणकालपुरुषाणां वाकोवाक्थे, अन्यत्र वा काव्येषु यथायथमुपलभ्यमानेषु यथा ज्ञानमूलानि । सुधीभिर्गवेषकैः अस्माभिस्तु ग्रन्थविस्तरभिया नोदाहृतानि । तत्रार्थेषु मुक्तके शुद्धो यथा--- सा पत्युरिति । अमरूशतके काचित् नवोढायाः स्वप्रेयस्याः दुःखमसहमाना कांचित्प्रति वृत्तान्तं कथयति । साबाला यस्याः पतिरन्याङ्गनालंलाः। पत्युः स्वा मिनः न तु प्रियस्य । प्रियत्वे तु अपराधाऽयोगात् । प्रथमे आई। प्रथमत्वेनात्यन्तासाता। द्वितीयादौ चातुर्यसंभवाद्वा प्रथमोक्तिः । अपराधकरणे । अपराधोऽन्याङ्गनासंगमरूपः । सत्येन सौहादेन (करणेन ) य उपदेशः । तं विना तदभावात् । सवित्रमं सहावं यथा स्यात्तथा अङ्गस्य चुकुट्यादया वलना वक्रीकरणादिः याश्च वक्तोक्तयः अनृजुर्माणतयः ताभिः चित्रां नानाविध गतिम् अर्थान्नानस्य प्रकाशनं नो जानाति वत्ति । तहि कि करोति इत्यत आह-स्वच्छेरिति । लुटल्लोलोदकैः निमेषतया अर्द्धवद्धविन्दुमालतया लुठत् पतनशीलतया लालमुकं येषां तैः । अत एव अभ्रूणां नैरन्तर्येण पतनशीलतया प्रथममेवोन्मृष्टकज्जलत्वात्स्वच्छैः। अथवा ईष्यामानेप्यनुपन्यस्तवक्रोक्त्यादेनोविकायाः स्वच्छतानुमापकैः उपचारेणाश्रुभिरपि स्वच्छैः । अच्छयोरतिनिर्मलयोः कपालयो मलेन गलितैः अञ्जनपत्रावलीनां गमनादश्रुझपोलयोः स्वच्छता, उत्तानशयनान्मूलेन गलनम् । अश्रुभिरिति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । अर्थादश्रुज्ञाप्यम् । केवलमेव रोदनं करोति । रोदन हि अश्रुजनकीभूत आन्तरो व्यापारः । अश्रुभिरित्युक्तिः शब्दप्रयोगादिज्ञापकान्तर. व्यवच्छेदाय । कीदृशी वाला, पर्यस्ते परदर्शन लज्जया परितो विक्षिले नेत्रोत्पले यया सा पर्यस्तनेत्रोत्पला । अत्र केवलमितिवृत्तविनिर्मुक्तं नायिकाया वर्णनाच्छुद्धमुक्तकोदाहरणम् । दूरादिति । अमरूकशतके निराकरणेन प्रसादनानिवृत्तस्य नायकस्य पुनरागमे. जातभावाया मानिन्याश्चक्षुःक्रियावर्णनमिदम् । उत्सुकमित्यादिविशेषणानि चक्षुरित्य- ·१४८ काव्यमीमांसा संशिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाञ्चितघलतम् । मानिन्याचरणानतिव्यतिकरे बाप्पा-छुपूर्ण क्षणा चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ।।" कथोत्थ:-"दत्त्वा रुद्धगतिः खसाधिपतये देवीं ध्रुवस्वामिनी यस्मात्खण्डितसाहसो निववृते श्रीशर्मगुप्तो नृपः । नान्वियन्ति । तानि च प्रपञ्चचतुरे चक्षुजातमित्यस्योपपादकानि । जातम् आग अपराधो यस्मात् प्रसङ्गतस्तथाभूते न तु कृतागसि "मलोऽसून्नतु मया कृतम्” इति न्यायात् । अत एव प्रेयसि प्रीतिपात्रे न तु स्वामिमात्रे सानिन्या मानवत्या चक्षुः प्रपञ्चे विचित्रव्यापारबाहुल्ये चतुरं कुशलं जातम् । अहो इति चातुर्यदर्शनाद्विस्मये। प्रपञ्चचातुर्यमेव प्रपञ्जयति दूरादित्यादिना । दूराद् दृष्ट इति शेषः । सर्वससम्यन्तानां प्रेयसीत्यन्न सम्बन्धः । उत्सुक इतोऽन्यत्र वा यातीति शंकया उत्कण्ठासूचकचेष्टा विशेषशालि । अथवा यदि तसपराधकारिणं पश्येयम् तदा शिक्षा ग्राहयानि इत्यु- त्पन्नकोपावेगेन दूरस्थे तस्मिन्नुत्सुकम् । आगते समापं प्राले विचलितं दूरतः पश्य- त्या मम औत्सुक्यमनेन ज्ञातमिति लजथा तिर्यकृतम् । अथवा पूर्वनिराकरणलजया संकुचितम् अथवा अवधीरणयाऽन्यतो नीतम् । संभापिणि वक्तुं प्रवृत्ते निराकरणेपि अवैमुख्येन अपूर्वालापेन वा हर्षोदयात् स्फारितम् । अथवा अद्यापि निःशडो वदन्व- र्सत इत्याक्षेपवुद्धया स्फारितम् । पश्लिष्यति चाटु बिनव आलिङ्गिन्तुमुपनते अरुण रक्तम् । अप्रलाचैव स्पर्शमिच्छसि इति क्रोधाविर्भावादरुणम् । अत एव सविध त्यक्त्वा स्थानान्तरं गच्छन्त्याः गृहीतवसने तबके कोपाञ्चितभूलतम् । अञ्चितेत्यस्य कुटिलीकृतत्वमर्थः । तथाभावश्च चाटुकरणं विनवोत्तरोत्तर तत्तच्चेष्टाप्रवृत्तिजन्यासूमो- दयात् । अत्राणतासकाशादञ्चितचूलतत्वस्योद्भटत्वेन सर्वेष्वपि भावेषु कोपहेतुकेषु सत्स्वपि विशेषतः कोपाञ्चितेत्यमुना कोपशब्दप्रयोगेण बहुमानरोप एव पोषं प्रापितः । चरणयोरानतिः प्रणामः । तस्य व्यतिकरः सम्धन्धः समूहो वा यस्य तथाभूते । त्वया एवमावरितं मया कठिनया तत्लोढमित्येवंरूपप्रसादोदयाद्वाष्पाम्वुना ततः पूर्वम- सूयाभिः कठिने चेतसि द्रवीभावाभावात् । अश्रुजलेन पूर्णमीक्षां यस्य तथाभूतम् । अम्दुपदं वाहुल्यसूचनाय । ईक्षणपदं गोलकाधिष्ठानतेजः परम् । गोलकस्थाश्रुपूर्णतयेव तत्पूर्णत्वोपचारः । चक्षुः पदं गोलकपरम् । अतो भेदात् वहुव्रीहिसङ्गतिः । अथवा विपरीतं । आचे बाष्पाम्बुपूर्णत्वं परम्परया वोध्यम् । अन्त्ये औत्सुक्यादीनां तेजसि सत्वं परम्परया वोध्यम् । वाष्पाम्पूर्ण क्षणादिति तु सुगमः पाठः। कथोत्थमुदाहरति-दत्येति । खण्डितः साहसं यस्यासौ खण्डितसाहसः । अत एवं रुद्धगतिः श्रीशर्मगुप्त एतनामको नृपो राजा देवीं महिषर्षी ध्रुवस्वामिनी ध्रुवदेवीम् ।

·। मधुसूदनी-विवृति-सहिता। तस्मिन्नेव हिमालये गुरुगुहाकोणकणकिन्नरे गीयन्ते तव कात्तिकेयनगरस्त्रीणां गणैः कीर्तवः ।।" संविधानकभू- "दृष्ट्वैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देवस्या नयने निमील्य विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्वति ॥" यथा च--"कुवा कुङ्कुमाम्भः कपिशितवपुषं यत्तदा राजहंसी या चन्द्रगुहापरपर्यायविक्रमादित्यस्य पत्नी कुमारगुप्तस्य माता वर्तते । तां खसा- धिपतये चन्द्रगुप्ताय दत्वा यस्मात् हिमालयात निववृते पराभूय निवृत्तः । तस्मिन्नेद हिमालये कातिकेयस्वामिकस्य नगरस्य याः नियोजनाः । तासां गणैः समुहैः । तव कीर्तयो गीयन्ते । कीदृशे हिमालये :गुणां गुहाना कोणेपु प्रान्तदेशेषु वणन्त किन्नरा यस्मिन् तस्मिन् । चन्द्रगुप्तस्य कथामनुरुध्य तच्चाटूक्तौ पचमेतद्विनिर्मितम् ! संविधानकभुवमुदाहरति-~दृष्ट्वेति । एकं च तदा सनमेकासनं तल्लिन् संस्थिते उपविष्टे द्वे प्रियतमे प्रेयस्यौ दृष्ट्वा । एका नायिका, अपरा नायिका तत्सखी प्रच्छन्न नाययप्रेमपात्रं तेनैकासनसंगतिः । तदनुरञ्जनमेव जीवितसर्बल्व- मिति मन्यमानस्य तत्र युगयत्प्रवृतिश्च । पश्चात् पृष्टदेशम् आदरात् नित- पदन्यासतया सप्रयत्नम् उपत्यागत्य । विहितनीडानुबन्धव्याजः एकस्या नयने निमील्य पिधाय । निभृतपदन्यासो भूत्वा युगपत्कराभ्यां नयनपियानं लोकप्रसिद्धः केलिः । ईषद् वक्रिता कन्धरा ग्रीवा येनासो । इपदिति कन्धरामानं यथा चलते न तु शरीरमपि । अन्यथा चलनज्ञाने नायिकायाः कवायभावः स्यादिति प्रतीयते । सघुलकः प्रच्छन्नरागोन्मुद्रणात्सरोमाञ्चः । धूर्त: वञ्चनाचातुय्येण स्वमनीषितसम्पाइको वञ्चकः । प्रेम्णा स्वगोचरलोकोत्तरदासिमानरूपया प्रीत्या उल्लसत् तत्तइनेकभावोनिभिरान्दो- लत् मानसं चेतो यस्याः सा ताम् ।। अन्तहाँसेन साधुवञ्चनमपि नेयं जानातीत्याभि- प्राधिकसपत्नीगतधिक्कारभावनया निवृतहासन ललन्ती शोभमानौ रूपोलालको गण्डस्थले यस्याः सा ताम् । अपरा चुम्वति । अत्र पश्चादुपेत्यादरादिति अनः । विहितक्रीडानुवन्धच्छल इति उपपत्तिः । एकासने संस्थितयोरकस्या नयनालला. कर्मणा वञ्चनम् । अन्यल्या बडनबुन्बनेन रञ्जनमिति कौटिल्यम् । इपद्धक्रितनन्धरः सपुलकः इत्यादि अनुल्वणत्वम् । कुर्वत्येति । हे दयित ? यत् तदा क्रीडाकाले राजहंसी । राजहंसास्तु ते चञ्चरण लोहितेः सिताः इत्यमरः । कुंकुमाम्भसा कुङ्कुमजलेन कपिशितं कृष्णपीतीकृतं वपुः । ।

·काव्यमीमांसा क्रीडाहंशो मयासावजनि विरहितश्चक्रवाकीभ्रमण । तस्यैतत्पाप्मनो परिणमति फलं यत्तुरे प्रेमबन्धा- देकत्रायां वसावो न च दचित हशाऽप्यस्ति नौ सन्निकर्षः ।।" आख्यानकवान- "अर्थिजनार्थवृतानां वनकरिणां प्रथमकल्पितैर्दशनैः । चक्र परोपकारी हैहयज यजन्मा गृहं शम्भोः।।" .... । । । -- शरीरं यस्यास्ताम् । कुर्वत्या सम्पादयत्या मया असो क्रीडाहंसः चक्रवाकीभ्रमेण वि. रहितो वियोजितोऽजनि । कपिशितवपुष्ट्वात् चक्रवाकीयमिति भ्रान्त्या क्रीडाहसेन हंसी परित्यक्तेति भावः । तल्य दम्पतीवियोजनजन्यस्य मे मम पाप्मनः पापस्य एतत्फलं परिणमति । यद् आवाम् । प्रेमवन्धात् एकत्र पुरे वसावः । चः किन्तोर) । किन्तु हे इयित ? दृशापि चक्षुपापि न नौ आवयो सन्निकर्पः सम्बन्धो नास्ति । पूर्वनोदाहरणे वटनयानुस्यूतमितिवृत्तम् अन्न उत्प्रेक्षितमितिवृत्तम् । इति विशेषः । अर्थिजनार्थीति । अर्थिजनार्थधूतानां याचकजनकृते बद्धानां वनकरिणां वनहस्ति. नां प्रथमकल्पितः दशनै रदनैः परोपकारी हैहयजन्मा सहस्त्रार्जुनः शम्भोगुहं चक्रे । स्तिमितिविकसितानामिति । मालती माधये मकरन्दं प्रति मालतीकर्तृकं स्ववि- श्यक हावहेलादिकं माधबो वर्णयति । पूर्वत्र “अत्रान्तरे किमपिवाग्विभवातिवृत्तचि- प्रमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः। इति पद्येन हावो वर्णितः । सम्प्रति "हेला हावा- समुत्थिता इति भरतमतानुसारेण हावानन्तरम् । नारीणां प्रियसम्भोगलजासाध्वसकौतुकैः । स्वभावाविष्कृतो वेगो हेलेति परिकीर्तितः ॥ इत्युक्तलक्षणां हेलां प्रकाशीकरोति । ततोऽनन्तरं तस्या मालत्या आलोकितानां सहसा दर्शनाना विविध पात्रं भा. जनं ( योग्यभाजनयोः पात्रम् इत्यमरः ) अहमभूवम् वृत्तोऽस्मि । सहसा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमुच्यते इति भरतः । आलोकितानि विशिष्टि-स्तिमितानासुन्मीलनानन्तरमेव पुरोवत्तिनि मयि निपत्य तत्रैव दर्शनलाभेन निश्चलानाम् । अनेन स्तिमितं नाम इग्विकार उक्तः । स्वगोचरान्न चाल्येत यत्तस्तिमितमुच्यते । इति। ततो विकसितानां विषयगताशेषविशेषग्राहिणाम् । अनेन विकसिताख्यो ह- ग्विकार उक्तः। यषा- विकसितं यद्विषये विशेषमवगाहते । इति ।

·मधुसूदनी-विवृति--सहिता १५१ निवन्धे शुद्धः--"स्तिमितविकसितानामुलसद्धूलतानां मसरणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजां। प्रतिनयननिपाते किञ्चिदाकुञ्चितानां सुचिरमहमभूवं पात्रमालोकितानाम् ।।'' इयं च स्तिमितविकसिता दृष्टिरभुतेति नाम्ना व्यपदिश्यते । समाकुञ्चितपक्ष्माया विस्मयोद्भुततारका । सौम्या विकसितान्ता च दृष्टिः स्यादभुताभिधा । इति । अतः परं विषयात्वाइजम्मानन्दभावनया उल्लसन्तो वाला भ्रूलनेव येषु तेषाम् । उनेन कान्ता भंगारदृष्टिः प्रदर्शिता-तदुक्तम्- हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थं समन्मथा । विचलभृकटाक्षा च शृंगारे दृष्टिरिष्यते इति । अतः परं महणानामनुरागपेशलानाम् । अनेन महगो हावकारः प्रकटितः । मसृणं तत्तु बिज्ञेयमनुरागकवायितम् । इति । ततः सुखपारवश्यान्मुकुलितानामनुन्मीलिताताम् । अनेन सुकुलिता दृष्टिरुका। स्फुरितालिटपक्षमाप्रा मुकुलो-पुटोच्छ्रिता । सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते ॥ इति । ततः पुनशनस्पृहया प्रान्तेऽपानदेशे विस्तारभाजां विस्तृत्वराणाम् । सम्यगा. शिलटविषयाणामिति यावत् । अपाङ्गदृष्टिहि तत्रैव निपतन्ती सम्यग्विषयं परिच्छि. त्ति एतेन विस्तारी सम्पृहवेति विकारद्वया दृष्टिराविकृता। तयोर्लक्षणं यथा- येनाश्लिष्टो हि विषयस्तद्विस्तारीति कथ्यते । भूयोभूयः स्पृहा यन्त्र हटेस्तत्सम्यहं भवेत् ॥ इति । ततः प्रतिनयनस्म तदवलोकनाय प्रहितस्य भन्नेत्रस्य निपात आभिमुल्येन यु. गपदुपस्थाने लजया किञ्चिदाकुञ्चितानाम् । ईपन्सुद्रितानाम् । दृष्टिरियमाकुचिता नाम। तल्लणं यथा- अनाकुञ्चितपक्ष्माया पुरैराकुञ्चितैस्तथा । संनिकुञ्चितवारा च कुञ्चिता दृष्टिरुच्यते ॥ इति । आलोकितानां बहुत्वाभिधानेन धारावाहिकन्यायेन प्रवृत्तिप्रतीतेः लोलाख्यो ह- विकार उक्तः। धारावाहिकसंचारो यस्य तल्लोलमुच्यते । इति । विविधपदेन अन्यानपि मधुरप्रसन्नचतुरसाभिलाषोत्कुण्ठितमोत्सुकसमन्मयविकू. तद्यथा- MAHAANIA ·काव्यमीमांसा चित्र:--"अललितनुन्धस्तिन्धनिष्पन्दमन्दै- रक्षिकविकसदन्तावस्मयस्सेरतारः । हृदयमशरणं मे पदमलायाः कटाई- रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च ।।" मितप्रणयिप्रेमगर्भविकोचललितकोमलशंकितमुखान् दृष्टिविकारविशेषान संग्रहाति। लक्षणानि एषां नाव्यशाळे विलोकनीयानि । बिस्तरभयादनपक्षितत्वाच न लिखि तानि। अलसनलिनेति । पल्मले अतिलान्द्रपश्ममाले झिनी यस्यास्तस्याः कटाक्षः। "अपाड़े तार आक्षेप कटाक्ष इति कथ्यत इत्युलक्ष हरिविवार में हदय. मशरगं सत्तदा सम पावश्यनाकिचित्तरत्वादन्याच रक्षणस्याशश्वात् शा- भाच रक्षितारमलममान सत् अपहृतं बलादाच्छिा गृहीतम् । कटाक्षानां कहा- त्वातड़ा मनः शून्य इबाभवत् । चोरितप्रनत्वात्ततस्तैपत्य तदा विहम् अतिती. क्ष्णत्वाचेषां नाराचैरिव विक्षतम् । निशितशलाकाग्रकृतरन्ध्रनिव व्यथामन्वदित्यर्थः सतहमदननाराचकल्पत्वात्तेषां तदुपयधन नासूर तत्रैव धाराजलन्याये। विलीनत्वाः पीतस्वि। यथा पीतं सल्लिादिकं पातुरन्तक्लिीयते, एवं बटाले मन्मनो विलीनन् । ततश्च मदीयदयालयाले लोनस्यापि मगलः पुनरंकुरोदयशंकया तन्मूलितत्वातमूलं कृतम् । अपुनहगारय तमित्यर्थः । एतन मनलः अतीव ए. खाता सूचिता । कोहौः कटाईरलसवलितमुग्धस्निग्धनिष्पन्दमन्दः अलाः प्रथ- मपातिताः । पुरतः प्रसारिताः। पुरोवतिनि मावि निपातिताः। पश्चाद्विमान बीडयेव प्रतिनिवृत्ताः । अलसादयः शृङ्गारष्टिविज्ञास:--- अलसं तदभीष्टार्थाद्वीडायनि- वर्तते । इति । ततो लिताः पुनर्शनाण्या निधनुचिताः । वलितलक्षणं यथा-वलि. तं तन्निवृत्तस्य यस्यनावलोकितन् । ऋ तिगुदाचित-इति त्यस्त्रलणम् : ततो सुग्धाः सव्याजमावगर्भस्वभावाः । सुधा लक्षण यथा-स्वभावालोकित मुग्धे भावगममपि च्छलात् । इति । ततः स्निग्धाः प्रावतिनाबाशुद्धिाः अनेन , स्निग्धत्दमुल्लिखितम् । तलक्षण ययासिनावं यद्रतिसावेद सहायेण सँयुत्ता। अथवा। किचित्तहामेव रूविस्मयेव ससमशेजकटाक्षान्ता । स्निग्धा निकामं प्रमदेव निष्टा भंगारजा हथिरह प्रदिष्टा । ततो निष्पन्दा विषयादन्यत्र छापि न चलन्तः । निम्पन्दं यथा-निष्पन्दं तबाद. न्यत्र दृष्टान्ते स्पन्दते क्वचित् । इति । ततो मन्दा विषयान्तरे गमनानुद्युक्ताः । एतेन दृष्टेः मान्थय सूचितम्-यथा मन्थरा मन्दसंचारा इत्युक्तः। अधिकम् आश्चर्यकारिवस्तु. - ·। मधुसूदनी-विकृति-साहिता। अनास्थ:-अभिलायमुदीरितेन्द्रियः स्वतायानकरोमजापतिः अथ तेन निगृह त्रिक्रियामनिशतः कल्मेतदन्वभून् । संविधानक:-"धं प्रभो लहर संहति वावद्भिरः के नस्ती चरन्ति । वत्स बहिन वनेत्रजन्ना भस्मावशेष मदन चकार ।।" याख्यानमाल- पत्यु: शिरश्चन्द्रकलाननेत स्पृशति संख्या परिहासपुवम् । ता रयित्वा चरणो कृताशीमास्चेन तां निर्वचनं जवान !" दर्शनरूपादुद्दीपनाहिल्नृतं यथातथा विकसत् स्लभावोन्मुखत्दसुमनयन ! अन्तः करणे यो विल्नयः अदृसुदनलस्थायी देन मेरा स्फुरत्यसपङ्किभित्फुल्लतारा येषां ते त- योता। एतेन दृशः स्मरत्वमाविष्कृतम् । नवधा "प्रस्फुरत्तानताई यत्तत्रमिति क. थ्यते । इति उभयम् श्रृंगारो रसः परिकरचालङ्कारः । पूर्वन निवन्वगतः शुद्धोर्थः ! उत्तन टियारागाप्रपञ्चतानिदेशात चित्रोधः कयोधमनिलयमतिअभिलाषमिति। कुमारसम्भवे कालस्य हरलोचनाचि. शलमत्वमाएकाहेत्वारिकामााशवाणी कविः कथयति। उदारितन्द्रियः करमेन प्रेरिते- न्द्रियः प्रजापतिया बलुतायां सरस्वत्याममिलापननु रागनकरात् । अथ तेन प्रजा. रलिना वित्रियाद् इन्द्रियविकारं भिगृह लिय अभिशतः । तस्याभिशापस्य एतद्र जाहात्मकं फलं स्वकर्मफलम् अन्नभूत् । संविधानसुदाहरति ! ऋो प्रलोरिति । अयमति तत्रैव जामो विगमतया विवृद्धभन्योः विपरलोचनमय तृतीयन्यलात्कामोपरि ऋशानोः पतदातर देवानाना- मुतिस्माइलोक। हे प्रभो। बानिन? कोल्हर संहर निवर्तय शिवतंय इत्येवं रूपा मस्तां देवानां वावा वाण्यः खे व्यानि यावचान्ति प्रवर्तन्ते । तावत्तत्का. लमेव भवस्य नेत्राज्जन्म यस्य स भवनेत्रजन्मास बहिः मदनं कामं सस्नमात्र- अवशेषो यस्य तं भस्मावशेषं चकार इवाहत्यथैः । आख्यानकवन्तसुदाहरति-पत्त्युरिति । अयपि तुर लामो याः चन्मयों लावा रञ्जितीकरणोत्तरं प्रसाधिकायाः सख्यातां प्रति परिहासोनिः सहया प्रेयल्या का चरणौ रक्षयित्वा लाक्षारसातौ सवाद्य ततः अनेन रक्षिताशेन । अवधि पूर्व चरमाविति द्विवेतमा इदशनापित्तयोः हनओरेव यशानो नितामुचित पारिता. इनकमणि औचित्यादनेनेति एकवचनोतिः। रञ्जनींग व जकन्योपयोगोऽत्यन्त- मनुचितः शृङ्गारविवातकतया इति चरणानिति द्वित्वोकिः । स्युशेश्वरम्य शिरश्चन्द्र मलाम् सुरतसमये तालाटेन्दुकला श ताइयेति परिहासपूर्व कृतासीः उक्ताशी- यंदा सा पाती तां लखीं माल्येन मालया निच यया स्यात्तथा तूणीमिति भा- ११ कामो ·। १५४ काव्यमीमांसा किञ्च । संस्कृतवत्सर्वास्वपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारुचि यथाकौतुक चावहितः स्यात् । शब्दार्थयोश्वाभिधानाभिधेयव्यापारप्रगुणतामवबुध्येत । तदुक्तम्- एकोऽर्थः संस्कृतोक्त्या स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन् अन्योऽपभ्रंशगीभिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण । द्वित्राभिः कोऽपि वाग्भिर्भवति चतसभिः किश्च कश्चिद्विवेक्तुं यस्येत्थं धीः प्रपन्ना स्नपयति सुकवेस्तस्य कीतिर्जगन्ति ।। वः । जघान ताडयामास । निर्वचनमित्यनेन विहृताख्यः भंगारानुभावः प्रादुर्भावितः। यथाचोक्तं प्राप्तकालं तु यद् व्याकुर्याद्वा विहृतं तु तत् इति । एवं संस्कृते अर्थविषयकानुशासनं विस्तरशो दृष्टान्तरुपदर्य अन्यभाषाविषये तदनुजानाति । किजेति । संस्कृतवत् यथा संस्कृते तथा सर्वास्वपि निखिलास्वपि भाषासु यथासामर्थ्य शक्तिमनतिक्रम्य यथारुचि स्वेच्छं यथाकौतुकं कुतूहलानुसारि विरचयेत् किन्तु अप्रमत्तः स्यात् । शब्दार्थयोः अभिधानाभिधेयव्यापार प्रगुणतां वा. च्यवाचकनिष्टसम्बन्धप्रौढिम् अवबुध्येत अवजानीयात् । तदुक्तम् । एकोर्थ इति । अस्मिन् पद्ये एकः कश्चिदर्थः संस्कृतोतया संस्कृतवाण्या सुकवे र- चनाविषयीभृतः । अपरोर्थः प्राकृतेन प्राकृतवाण्या सौरसेनीमागधीप्रभृतिभा- षया । सुकबीति समानं पूर्वण। किमपरं वक्तव्यम् ।अपरोर्थः भृतभाषाक्रमेण पिशाचभा- पाशैल्या सुकविरचनो भवति । किति । किञ्च कोपि द्विवाभिः द्वौ त्रयो वा द्वित्रास्ताभिः वाणीभिः । कोपि चतसृभिः वाग्भिः विवेक्तुं भवति यस्य सुकवेरित्वं पूर्वोक्तप्रकारेण धीर्बुद्धिः प्रपन्ना जाता तस्य सुकवेः भावकस्य च कीतिर्जगन्ति स्नपयति स्नानं कारयति। उक्तं चान्यन्नापि संस्कृतेनैव कोप्यर्थः प्राकृतेनैव वापरः शक्यो रचयितुं कश्चिदपभ्रंशेन जायते । पैशाच्या सौरसेन्यान्यो मागध्याऽन्यो निवध्यते द्विवाभिः कोपि भाषाभिः सर्वाभिरपि कश्चन ॥ अस्तीदं तथापि- नात्यन्तं संस्कृतेनैव नात्यन्तं देशभाषया । कथा गोष्ठीषु कथयंल्लोके बहुमतो भवेत् ॥ नमलेच्छितव्यं यज्ञादौ स्त्रीषु नाप्राकृतं वदेत् । संकीण नाभिजातेषु ना प्रवद्वेषु संकृतम् ॥ । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। इत्यङ्कारं धनैरथैर्युत्पन्नमनसः कवेः। दुर्गमेऽपि भवेन्मार्गे कुण्ठिता न सरस्वती ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथनेऽधिकरणे अर्थानुशासने ( अर्थव्याप्तिः) नबमोऽध्यायः ।। दशमोऽध्यायः कविचर्या राजचर्या च । गृहीतविद्योपविद्यः काव्यक्रियायै प्रयतेत । नामधातुपारायणे, अभिधा- ततः कथं कुत्र व्यवहत्तव्यम् तत्रोच्यते देवाद्याः संस्कृतं प्राहुः प्रकृितं किन्नरादयः वैशाचाद्यं पिशाचाद्याः मागधं हीनजातयः ।। अध्यायोक्तविषयं संहरति । इत्थंकारमिति । धनैर्विपुलैरथैः व्युत्पन्नमनसः । कवेः सरस्वती वाग्देवी दुर्गमऽपि अतिविषमेऽपि मागे सरणौ कुंठिता अवरूद्धा न भव. ति न जायते । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदनीविवृतौ अर्थानुशासनं नाम नवमोऽध्यायः पूर्णः । ७ *श्रीः * कलयामि कलानिधिचन्द्रमसं परिभासितलोकपदं शुभम् । विवृणोमि कर्वपतेश्चर्या कविराजहिताष सुनिग्रंथिताम् ॥ अथ पूर्वस्मिन्नध्याये काव्येषु वर्णनीयार्थानामनुशासनं विधाय संप्रति दर्शित- सरण्या काव्यं कर्तुं प्रवृतस्य कवेः चर्यामाचरणं प्रथमतो निवनाति । अर्थात् कवि- ना कुत्र, कदा, कथं स्थातव्यम् , व्यवहर्त्तव्यम् कस्यां परिस्थित्यां कीडशो पद्धतिनु. सर्त्तव्या, पाश्र्वानुचराः कीदृशाः सखायः कीदृशाः, आत्मनोऽवेक्षणं च कर्तव्यमित्या. दीनि आचरणानि कवयित्रे अनुशासितुमध्यायविषयोपसंग्राहक सूत्रमाचिनोति- कविचयति । गृहीते विद्योपविद्ये येनासौ (विद्या च उपविद्या चेति विद्योपविद्ये गृहीविद्योपविद्यः । काव्यस्य क्रिया तस्य काव्यं कर्तुं प्रयतेत प्रयत्नवान् भवेत् । ननु पूर्वमुक्तं गृहीतविद्यापविधः काव्यक्रियायै प्रयतेतेति--तत्र का नाम वि. धा काश्च उपविद्या इत्यत आह--नामधातुपारायणमिति। नाम च धातुश्च नामधात तयोः पारायणम् । “द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते” इति न्यायात्पा. रायणस्य नामधातुभ्यामुभाभ्यां सम्बन्धः। तेन नामपरायणम् धातुपारायणम् । REND ।

·काव्यमीमांसा
नकोशः, छन्दोविचितिः, अलङ्कारतन्त्रं च काव्यविद्याः । कलास्तु चतुःषष्टि-
अर्थात प्रातिपदिकमुद्दिश्य सुवादिप्रत्ययानां साकल्येनान्वाख्यापकम् । धातुमुदि.
श्य तिडादिप्रत्ययानां साकल्येनान्वाख्यापकम् । साकल्यासङ्गवचने पारायणतुरायणे.
इत्यमरः । व्याकरणनिति निष्कपः सिद्धान्तकौमुद्यादिकम् । अभिधानानां शब्दाना
कोशा संग्रहः अमरादिप्रणीतः । छन्दसां विचितिः छन्दःसंग्रहः वृत्तरत्नाकरप्र
ऋति । अलङ्कारस्य तन्त्रं शास्त्रम् काव्यप्रकाशादिकम् ।
तन्त्रं कुटुम्बकृत्ये स्यात् सिद्धान्ते चौपधोत्तमे ।
प्रधाने तन्तुबाये च शास्त्रभेदे परिच्छदे। इति मेदिनी।
बकारोऽनुक्तसंग्राहकः । तेन प्रमाणविघयोः शिक्षाकल्पनिरुक्तज्योतिषां च ग्रहणम् ।
एवं विद्या प्रदर्थ उपविद्या दर्शयति-कलास्त्विति । चतुःपष्टिः कला उपविधाः ।
यास्ताश चतुःषष्टिः कला उपविद्येति कीर्तिताः
ता उद्धरामि क्रमतो वालानां स्वस्य बुद्धये ।
गानशिक्षा गायकत्वं तालरागस्वरज्ञता
स्वरादिमेलनमिति गीताख्या पद्विधा कला ॥१॥
ततं वीणादिकं ज्ञेयमानद्धं मुरजादिकम् ।
वेशादिकं च सुषिरं कास्यतालादिकं धनम् ।
वाद्योध्येतेषु वाद्याख्या गीतवत्षड्विधा कला ॥२॥
अङ्गविक्षेपणं नृत्यं पोढा प्राग्वञ्च तत्कला ।
भट्टोजिदीक्षितेनैतन्नृत्तरूपसुदाइत्तम् ॥ ३ ॥
नाटक्रिया नाट्यकला नाटकाभिनयात्मिका ।
वाक्यार्थाभिनयो नाय्यमिति भेदो न दीक्षितात् ॥४॥
उक्तवत इति शेषः ।
चित्राणां पुस्तकानां च लेख आलेख्यजा कला ॥ ५ ॥
विशेषकच्छेद्यकला स्तनादौ कुङ्कुमादिभिः ।
मत्स्याद्याबाररचना तिलकस्य विधिस्तथा ॥६॥
पूजाप्रकरोदिकला कुसुमैस्तण्डुलादिभिः ॥ ७ ॥
शय्यादे रचना पुष्पादिभिरास्तरणे कला ॥ ८॥
दशने वसनेऽड्डे र रञ्जनं रागजा कला ॥ ९ ॥
पाण्डवादिसभातुल्यमणिभूरचना कला ।
विलायते गोलमेजप्रभृते रचना यथा ॥ १० ॥
मञ्चकादिकनिर्माण कला शयनकल्पना ॥ ११ ॥

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। जलस्तम्भो जले यानं जलबाईच तत्कला ॥ १३॥ चित्रयोगकलानेकाद्भुतदर्शनवेदिता ! १३ ॥ पुष्पहारादिरचना माल्यग्रधनजा कला ॥ १४ ॥ पुष्पादिभिः कला तद्वत् शेखरापीडयोजने ॥ १५ ॥ नेपथ्यस्य कला भूपावसाचैरङ्गसंस्कृतिः ॥ १६ ॥ कर्णादौ पत्रमयादिनिमितिस्तत्कला मता ॥ १७ ॥ सुगन्धियोजनभृकला पटवासादिपु स्मृता ॥ १८ ॥ भूषादियोजनकला स्वर्णकारनिया भवेत् ॥ १९ ॥ ऐन्द्रजालकला ख्याता मृदादेः स्वर्णतादिका ।। २० । कुचुमारपिकथिता कौचुमारकलान तु । धारणं भूरिवेषाणां पटूनामपि मोहनम् ॥ २१ ॥ शरादौ वस्तुगुप्त्यादौ हस्तलावबजा कला ॥ २२ ॥ सूदशास्त्रं चित्रशाकापूपक्ष्यादिकृतकला ! २३ ।। पानकादिकला नानापयमद्यादियोजना ॥ २४ ॥ स्यूतिर्वानं चित्रकृतिरित्यादिः सुचिजा कला ॥ २६ ॥ सूत्रक्रीडा कलासूत्रैः पुत्तल्यादिकचालनम् ॥ २६ ॥ वीणा डमरुवाधादिकला तद्यन्त्रनिर्मितिः ॥ २७ !! प्रहेलिका कलाटवाक्यार्थज्ञानिता यथा । पानीयं पातुमिच्छामि त्वतः कमललोचने । यदि दास्पति (दासी असि) नेच्छामि नो दास्यसि पिवाम्यहम् ॥२८. प्रतिमानां कला नानाप्रतिमानां विनिर्मितिः। छायया चित्रनिर्माणमिति केचित्प्रचक्षते ॥ २९॥ दुर्वेचककला दुष्टलोकानां वञ्चनं यथा । उपाया दुर्वचास्तावदिति केचित्प्रचक्षते ॥ ३० ॥ पुस्तकवाचनकला शीघ्र पुस्तकवाचनम् । यद्वा दृष्ट्वा हस्तचेष्टां लिखतोक्षरवाचनम् ॥ ३१॥ नाटकास्यायिकादीनां निर्माण तत्कला स्मृता ॥ ३२ ॥ समस्यापूरणकला श्लोकपादादिपुरणम् । पूरित केनचिचथा शतचन्द्रं नमस्तलम् ॥ व्रतेन कशितो गङ्गां शतनिश्रेणितोऽतरत् । दृष्टमारोहणे पाताच्छतचन्द्र नभस्तलम् ॥ ३३ ॥ पट्टिकावेत्रवाणादिकला तद्चना भवेत् ॥ ३४ ॥ - ·१५८ काव्यमीमांसा तर्कुकर्मकला सूत्रै नाववादिनिर्मितिः ॥ ३८ ॥ तक्षणस्य कला काष्टादिभिः स्तम्भादिकल्पनम् ॥ ३६ ॥ वास्तुविधाकला गेहप्रासादादिविनिर्मितिः ॥ ३० ॥ सुवर्णरूप्यरत्नादेः परीक्षायाः कला स्फुटा ॥ ३८ ॥ धातुवादकला ख्याता ताम्रादेः स्वर्णकारिका ॥ ३९ ॥ मणिरागज्ञानकला रत्नरञ्जनकौशलम् ॥ ४० ॥ आकरस्य कला स्वर्णरत्नादिखनिभूज्ञता ॥ ४१ ।। वृक्षरक्षाचिकित्सादिवृक्षायुर्वेदला कला ॥ ४२ ॥ मेषकुक्कुटलावादियुटरीतिस्तु तत्कला ॥ ४३ ॥ शुकसारिकयोः पाठकला तच्छिक्षणे विधिः ॥ ४४ ॥ उत्सादनकला शत्रोर्मन्त्रैरुचाटना विधिः । उद्वर्त्तनं शरीरस्य संस्कारमपरे जगुः ॥ ४५ ॥ स्यात्केशमार्जनकला रचना मानादिका ॥ ४६ ।। लुसाक्षराणां मुष्टिस्थवस्तूनां कथने कला॥ ४७ ॥ मलेच्छितादिकला तत्तद्धापाशाखेषु कौशलम् ॥ ४८ ॥ देशभाषाकला तत्तद्देशभाषणकौशलम् ॥ ४९ ॥ कला पुष्पशकटयाख्या सदसत्फलधोस्ततः ॥ १० ॥ पूजायन्त्रादिनिर्माण कलास्यादान्त्रमातृका । हीरकादेवध्यस्य वेव्यादिरपि सा मता ॥ ११ ॥ मातृका संवाच्यकला नानाभापाविनिर्मितिः ॥ १२ ॥ परचित्तार्थकविता कला मानसकाव्यजा ।। ६३ ।। कलाभिधानकोशस्य बहुकोशप्रवीणता ॥ ५४॥ छन्दोज्ञानकला नानाच्छन्दोविपयनैपुणम् ॥ १६ ॥ नानोपायरेकवस्तु भुरीण्येकेन कर्मणा । कुर्याक्रिया विकल्पाख्या सा कला भूरिपाटवा ॥ १६ ॥ कला छलितयोगाख्या चोरणावञ्चनादिका ।। ६७ ॥ वस्त्रगुप्तिकला तूलवस्त्रादौ पट्टतादिका ॥१८॥ सा हि द्यूतकला यत्र क्रीडनं शारिकादिभिः ॥ १९ ॥ यत्र दूरस्थवस्तूनामाकर्षः क्रीडनं भवेत् । कर्षक्रीडाख्यातकला नामतः सन्निदर्शिता ॥६० ॥ वालक्रीडाकला स्पष्टा क्रीडनं कन्दुकादिभिः ।। ६१ ॥ वैनायिकी कला भूतचेटादेमन्त्रसाधनम् ॥ ६३ ।।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । क RS रुपविद्याः । सुजनोपजीव्यकविसन्निधिः, देशवार्ता, विदग्धवादो, लोकयात्रा, विद्वद्गोष्ठ्यश्च काव्यमातरः पुरातनकविनिबन्धाश्च । किञ्च- स्वास्थ्यं प्रतिभाभ्यासो भक्तिविद्वत्कथा बहुश्रुतता। स्मृतिदा मनिवेदश्च मातरोऽटौ कवित्वस्य ।। अपि च । नित्यं शुचिः स्यात् । त्रिधा च शौचं वाक्शौचं, मन:-शौचं, कला वैजयिकी यत्र वादादौ ज्ञायते जयः ।। ६३ ॥ वैतालिकी कला सिद्धथै वेतालादेरुपासनस् ॥ ६४ ॥ विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोरितिवचनात् कलानां बहुत्वेऽपि चतुः षष्टिरित्येकवचनम् । एवमुपविद्याः प्रदर्य प्रसङ्गात् काव्यस्यातीवोपकारक विषयं संग ह्वाति-सुजनेति । सुजनैमहभिर्भावकैविद्वद्भिर्वा उपजीव्यस्य सेव्यस्य कवेः सन्निधिः । तेन संगत्य तदुपदेशग्रहणम् । देशवार्ता समाचारपन्नादिभिर्देशगतं राजनैतिक सामा- जिक वैज्ञानिकं भाषासम्बद्धं चित्रानुस्यूतं वृत्तं परिज्ञेयमित्यर्थः। विदग्धवादः। विदग्धा- नां विचक्षणानां वादः यस्येदानीन्तनी संज्ञा शास्त्रार्थ इति । स च मुखतो लेखतश्चेति द्विधा । वादे वादे जायते तत्वचिन्ता इतिनीत्या तत्राऽवश्यमनुप्रवेष्टव्यम् । लोक. यात्रा लोकव्यवहारः ! सर्दशास्त्राणामपि लोकव्यहारानुगतत्वात्काव्ये तु विशिष्यलो कव्यवहारस्यैवोपनिबद्धत्वाल् लोकव्यवहारोऽवश्यन्तया परिघेतव्यः। विदुषां गोष्ठयः । पुरातनकविनिबन्धाश्च पुरातनैः कालिदासादिभिः कथमुपवर्णितोऽयमर्थ इति बुध्या तेषां निबन्धाः अवश्य दृष्टव्याः। "तत्प्रतिभासाय परप्रवन्धेष्ववदधीत । तदवगाहने हि तदकयानयोऽर्थाः पृथक् पृथक् प्रथन्ते" "तत्रत्यानामा! छायया परिवृत्तिः फ. " "महात्मनां हि स्वादिन्यो बुद्धयः एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति तत्परित्यागाय तानाद्रियेत” इत्याहुक्तेश्च । काव्यमातरः यथा माता वत्समुज्जीवयितुं पोपयितुं सौन्दर्यमाधातुम् उत्कर्षयितुं कांस्कान् प्रयत्नान् करोति तथैव सुजनोपजीव्यकविस. निधिप्रभृतिरपि काव्यस्य तांस्तानुपकारान् करोति किञ्चेति पूर्वार्थीपष्टम्भकं प्रावादुकपद्यमवतारयति-स्वास्थ्यमिति । स्वस्मिन् निज. प्रकृतौ तिष्ठति स्वस्थः तस्य भावः स्वास्थ्यम् । शारीरिकसौख्यम् । प्रतिभा शब्दग्राममर्थसार्थमलारतन्त्रमुक्तिमार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृदयं प्रभासयित्री। अभ्यासः अविच्छेदेन शीलनम् । भक्तिः पूज्येष्वनुरागः । विद्वत्कथा विद्रोष्ठी। बहुश्रुतता बहुज्ञता व्युत्पत्तिरित्यर्थः । स्मृतिदाढर्यम् स्मरणशक्तः स्थैर्यम् । अनिवेदः विरक्त्यभावः उत्साह इति पारमार्थिकं तत्वम् । इति स्वास्थ्याद्यष्टौ कवित्वस्य काव्यस्य मातरः मातृवदुपजीव्याः। अपि चेत्यतः आचरणमनुशास्ति । नित्यं सर्वदा शुचिः शुद्धः । वाचो वाण्याः ।

·१६० काव्यमीमांसा कायशौचं च । पूथमे शास्त्रजन्मनी । तार्तीयीकं तु खनखन्छेदौ पादौ, स- ताम्बूलं मुखं, सविलेपनमात्रं वपुः, महार्ह मनुल्पणं च वासः, सकुसुमं शिरः इति । शुचि शीलनं हि सरस्वत्याः संवननमामनन्ति । स यत्स्वभावः क- विस्तदनुरूपं काव्यम् । याहशाकारश्चित्रकरस्तादृशाकारमस्य चित्रमिति पायो वादः । स्मितपूर्वमभिभाषणं, सर्वत्रोक्तिगर्भमभिधानं, सर्वतो रहस्यान्वेष- णं, परकाव्यदूषणवैमुख्यमनभिहितस्य अभिहितस्य तु यथार्थमभिधानम् । शौचं शुद्धिः । मनसः शौचं कायस्य शौचम् । प्रथमे वाक्शौचमनःशौचे शास्त्रजन्म नी। शास्त्राजन्म ययोस्ते तथा । शास्त्रपठनेन वाङ्मनसयोः शुद्धिर्भवतीति भावः । तातीयीक कायशौचं तु नखानां छेदेन सहितौ पादौ ताम्बूलेन सहितं मुखम् । विले. पनस्य मात्रा विलेपनमात्रा। विलेपनामात्रया सहितम् । सविलेपनमात्रम् अल्पवि. लेपनसहितम् । भाले वाह्वोरुरसि च विलेपनम् न सर्वत्रेति भावः । समालम्भो विलेपनम् , अथ गानानुलेपनी वत्तिर्वर्णिका स्याद्विलेपनम् । इत्यमरः । अथवा विले. पन एवं विलेपनमात्रम् तेन सहितम् । यथा स्वार्थिकः कन्प्रत्ययो निजप्रकृत्यर्थमेव अनुवदति तथाय मात्रशब्दः निजपूर्वपदार्थमेव अनुबदन्ति । तथा चोक्तं हेमेन- मानं त्ववतो स्वार्थ मात्रा कात्स्न्य परिच्छदे। अक्षरावयवे द्रव्ये मानेऽल्पे कर्णभूषणे । इति । "प्रातिपदिकार्थलिङ्ग परिमाणवचनमाने प्रथमा” इत्यत्रापि तादृश एव मात्रशब्दः । महाई बहुमूल्यम् । उल्वर्ण स्फुटं स्वच्छमित्यर्थः । स्पष्ट रूफुटं प्रव्यामुल्वणम् इत्यमरः । अनुल्वणमिति पाठे तु न विद्यमानमुल्वणं यस्मादिति बहुव्रीहिराश्रयणीयः अनुत्तम इति वत् । नमोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोसरपदलोपः । इति समासलोपौ। वासो वस्त्रम् । सकुसुमं सपुष्पं शिरः शीर्षम् । उत्तमाङ्गं शिरःशी मूर्धा ना मस्तको. ऽस्त्रियाम् । इत्यमरः। शुचित्वं प्रशंसति-शुचीति । शुचिशीलनं हि शुद्धस्वभावोहि सरस्वत्याः वाग्दे. व्याः सम्वननं वशीकरणम् । वशक्रिया सम्वननमित्यमरः। आमनन्ति कथयन्ति सङ्गमयति–स यदिति । स कविः यत्स्वभावः यादृशस्वभावात्मकः तदनुरूपं तादृशं काव्यम् । आमाणकेन सम्वदति-यादृशेति । यादृशाकारवान् चित्रकर्ता तादृशमल्य चित्रकर्तु: चित्रमालेख्यम् । प्रायोवादः प्रसिद्धिः । पूर्व स्मितं विधाय आलापः कर्त- व्यः । सर्वत्रालापेषु उक्तिगर्भ वक्रोक्तिमध्यं कथनम् । सर्वतः सर्वस्मात् रहस्यस्य अ. न्वेषणं मवेषणम् उच्चारणे गमने कर्तव्ये सर्वत्रैव कर्मणिवस्तुषुच गोपनीयवस्तुगवेषणा कर्तव्या परकाव्येषु दूषणेभ्यो वैमुख्यम् । अनभिहितस्य अनुक्तस्य । अभिहितस्य तु यथार्थ कथनम् । मत्काव्ये यानि दूषणानि भवेयुस्तानि निर्देश्यनीति यदा कश्चित्कथये- - ·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । तस्य भवनं सुसंमृष्टं, ऋतुषट्कोचितविविधस्थानम्, अनेकतामूलक- सितापाश्रयवृक्षवाटिक, सक्रीडापर्वतक, सदाधिकापुष्करिणीकं, ससरित्समु- मुद्रावर्तकं, सकुल्यापूवाह, सबर्हिणहरिणहारीतं, ससारसचक्रवाकहंसं, स- चकोरक्रौञ्चकुररशुकसारिकं, धर्मक्लान्तिचौरं, सुभू(ति)मिधारागृह्यन्त्रलता- मण्डपकं, सदोलाप्रेच च स्यात् । काव्याभिनिवेशखिन्नस्य मनसस्तद्विनि- . " - तर्हि यथास्थित दूषणमुद्धाटनीयम् , अन्यथा विमुखीभावः समाश्रणीय इति भावः । तस्य कवेः भवनं गृहं सुमम्मृष्टं परितः शुद्धम् । ऋतुषट्के उचितानि योग्यानि विविधानि स्थानानि यस्मिस्तत् । अनेकेषु तरुमूलेषु कल्पिता रचिता अपाश्रया आ. श्रयरहिता चतुरधिकाफलकादिशुन्या वृक्षवाटिका यस्मिन् । वाटी वास्तौ गृहोद्याने- स्कटयोरिति हैमात् गृहार्थकोऽत्र वाटीशब्दः । ततश्च वृक्षस्य मौला ( मूले भवा मौ. ला ) वृक्षमौला । वृक्षतोला चासौ वाटी च । वृक्षवाटी । शाकपार्थिवादीनां च” इति वार्तिकेन उत्तरपदस्य मौलस्य लोपः । ततश्च बहुवीही कम् । केण इति हस्के । अनेकतरूमूलकल्पितापाश्रयवृक्षवाटिका । वृक्षवाटिकेति अखण्डादस्वीकारे तु अमा- त्यगणिकागेहोपवने वृक्षवाटिका इति कोषादमात्यगणिकासम्बन्धिनोः गेहोपवनयोः संज्ञा स्यात् सा चानाननुकूलेति बोध्यम् । क्रीडायै पर्वतस्तेन सहितं बहुव्रीहौ कप् । दीर्घिकाभिः वापीभिः । पुष्करिणीभिः समचतुरस्त्रखातैः । पुष्करिण्यां तु खा- तं स्यात् इति कोषः । सहितम् । सरितां नदीनां समुद्राणां च आवत्तनेन जलानां भ्रमणेन सहितम् ससरित्समुद्रावर्तकम् । स्यादावाम्भसा भ्रमः इत्यमरः । कुल्यायाः कृत्रिमस्वल्पनद्या: प्रवाहेण सहितम् । कुल्याल्पा कृत्रिमा सरित इत्यमरः । वहिणश्च हरिणश्च हारीतश्चेति समाहारद्वन्द्वः । तेन सहितम् मयूरमृगहारीतमहितम् सारसश्च चक्रवाकश्च हंसश्चेति समाहारद्वन्द्वः तेन सहितम् । चकोरश्च क्रौञ्चश्व कुररश्च शुकश्च सारिका चेति समाहारद्वन्द्वः, अत्र पदम्रये विभाषा वृक्षमृगतृणधान्यव्यंजन पशुशकुन्यष्ववडवपूर्वापराधरोत्तराणामिति सूत्रेण समाहारे वैकल्पिक एकवद्भावः । धर्मस्य क्लान्तिं चौरयतीति तत् । भुत्या सहितौ सभूतीसौन्दर्याधायकोपकरणसहितौ। धारागृहत्य यन्त्रं धारागृहयन्त्रम् । लताभिनिमितो मण्डपः लतामण्डपः अनयोः समा- हारः । सुभृती धारागृहयन्त्रलतामण्डपौ यस्मिन् तत् । दोलायाः प्रेखा संचालनम् । तया सहितम् काव्ये अभिनिवेशेन खिन्नं यन्मनस्तस्य विरागदूरीकरणाय आज्ञायां मूकाः का आज्ञा किं कर्तव्यम् कथयन्तु किमवशिष्यते इत्यादिरीत्या अज्ञाप्रापणे अवाचः परि- जना यस्मिस्तत् । विनिर्गता जना यस्मात्तत् विजन निर्माक्षिकं वा तस्य कवेः स्थान सदनम् । भृत्यसमुदायः अपभ्रंशभाषणे प्रवणः प्रहःविनीतः शिक्षित इतियावत्। प्रवणः क्रमनिम्नोया प्रह्वे ना तु चतुष्पथे । इत्यमरः । मागधभाषया सहितेऽपभ्रंशभाषणेऽ:

·१६२ काव्यमीमांसा वेदच्छेदाय श्राज्ञामूकपरिजनं विजनं वा तस्य स्थानम। अपभ्रंशभाषगपूवणः परिचारकवर्गः, समागधभाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः। पाकृतसंस्कृत- भाषाविद आन्तःपुरिका, मित्राणि चास्य सर्वभाषाविन्दि भवेयुः । सदःसंम्कारविशुद्धयर्थ सर्वभाषाकुशलः, शीघ्रवाक् , चार्वक्षर, इङ्गिताकारवेदी, नानालिपिज्ञः, कविः, लाक्षणिकश्च लेखकः स्यात् । तद- सन्निधावतिरात्रादिषु पूर्वोक्तानामन्यतमः । स्वभवने हि भाषानियमं यथा पभुविधाति तथा भवति । श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुच्चारानष्टौ वर्णानपास्य भिनिविष्टुं शीलं यासां ता समागधमाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः दास्यः । अन्तः पुरे भवा अन्तः पुरचारिण्यः प्राकृतसंस्कृतभाषयोविदः। सर्वा भापा विदन्ति तानि सर्वभाषाविन्दि मित्राणि सुहृदः । सदसः सभायाः यः संस्कारस्तस्य विशुद्धयर्थं विशोधनाय सर्वासु भाषासु कुशल: प्रवीणः । शीघ्रं वक्तीति शोधवाक् । चारुणि मनोहराणि अक्षराणि यस्य स चर्वक्षरः । इङ्गितस्य चेष्टितस्य आकारस्य च वेदी । नाना संस्कृतहि. न्दीयावनी+ आङ्गलप्रभृतीनां लिपिलिविं। लिखिताक्षरविन्यासे लिपिलिविरुभे स्त्रि- यौ इत्यमरः । जानातीति नानालिपिजः । कविः कवियता लाक्षणिक: लक्षणको लेखकः ( इदानीं क्लर्क इति प्रसिद्धः ) लिपिकरः स्यात् । लिपिकरोक्षरचगोऽक्षरचुचु श्व लेखके इत्यमरः । अतिरात्रवेलायां तदसन्निधौ लेखकासन्निधौ पूर्वोक्तानां परिचारक परिचारिकाऽऽन्तःपुरिकाणां मध्ये अन्यतमो भवतु । अयं भावः । लेखकादीनां नियत समयस्थायितया नाधिकरात्रौ तेषां स्थितिः । अभिनिवेशिनश्च कवेः यदि अतिरात्र एव काव्यादिषु इच्छा अभिनिवेशो वा समुदीयात्तदा को नाम लेखकत्वं सम्पादयेत् । इत्यत उक्तं यत् तत्समये तत्समयोपस्थितैः परिगरकादिभिरेव लेखककृत्यं सम्पा. दनीयमिति । अन "अन्यतरः” इति पाठोऽशुद्धः। यतोहि डतरच् प्रत्ययस्तत्रैव भवति यत्र द्वयोरेकस्य निर्धारणं कर्त्तव्यं चेत् । तथा च पाणिनेरनुशासनं "किं यत्तदोनिर्धारणे द्वयोरेकस्य डरारच् । इति अत्र तु पूर्वोक्तानामिति वहुक्त्या बहूनां मध्ये एकस्य निर्धारणं कर्त्तव्यमतो डतमचा भाव्यं न डतरचा । यथा च पाणिनिमुनेरनुशासनम् “वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच्” । तस्मादन्यतमः साधुः अन्यतरः इति पाठोऽसाधुः । स्वभवने हि निजगेहे प्रभुः स्वामी यथा यादृशं भाषानियम प्राकृतादिभाषायन्त्रण करोति तथा तादृशमन्ये व्यवहरन्तीति भावः । दुरुच्चारान् दुःखेन उच्चारयितुं शक्यान् । अष्टौ वर्णान् अष्टाक्षरान् । अपास्य त्य- क्त्वा स्वान्तः पुर एव नान्यत्रेत्यर्थः । के ते दुरुच्चारा अष्टौ वर्णा इत्यत आह-टकारादय ·१ मधुसूदनी-विवृति-सहिता। स्वान्त.पुर एव प्रतितो नियमः टकारादयश्चत्वारो मूर्धन्यास्तृतीयवर्जमू- ध्माणस्त्रयः क्षकारश्चेति । श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा; तेन परुषसंयोगाक्षरवर्जमन्तः पुर एवेति समानं पूर्वेण । श्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन पाकृतभाषात्मकमन्तः पुर एवेति समानं पूर्वण। श्रूयते चोजयिन्यां साहसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषात्मकमन्तः पुर एवेति समानं पूर्वेण । तस्य सम्पुटिका सफलकखटिका, समुद्गकः, सलेखनीकमषीभाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वचोवा, सलोहकण्टकानि तालदलानि, सुसम्मृष्टाः भित्तयः, सततसन्निहिताः स्युः । "तद्धि काव्यविद्यायाः परिकरः" इति आचार्याः । "पतिभव परिकरः” इति यायावरीयः । कविः प्रथममात्मानमेव कल्पयेत् । कियान्मे संस्कारः, क भाषाविषये इति । मूर्द्धन्याः मूर्धनि भवाः टठडढाः चत्वारः चतुःसंख्याकाः । तृतीयं शल्प्रत्या- हारे ऊष्मसंज्ञके शपसदेत्यात्मके सकारं वर्जयित्वा शषदेतित्रयः । क्षकारश्च । टटडढ शषहक्षान् वर्णान् अपास्य अन्ये ककारादयो वर्णाः सर्वैः प्रयोक्तव्याः, इत्येवं रूपो नियमः मगधराजेन शिशुनागेन स्वान्तः पुरे प्रवर्तितः । परुषः कठोरः संयोगोयेषां तानि परुष. संयोगानि । तानि च तानि अक्षराणि वर्जयित्वा परुषसंयोगाअरवर्जम् ।ये वर्णाः संयुक्ताः सन्तः परुषा भवन्ति ते त्यक्तव्या इति भावः । प्राकृतभाषात्मक प्राकृतभाषामयम् । संस्कृतभाषामयम् । तस्य कवेः एते पदार्थाः सततं सन्निहिताः निरन्तरं सन्निधानाः स्युः । के ते इत्यत आह-सफलकेति । फलकेन काष्ठपट्टेन सहिता खटिका कठिनी "खडिया मट्टी” इति प्रसिद्धा । समुद्कः संपुटकः । दोना इति प्रतीतः । सलेखनीक मष्याः स्याहीतिप्र. सिद्धायाः भाजनं पात्रम् । दावात इति ख्याता । ताइयाः पत्राणि । भूर्जस्य त्वचः । लोहकण्टकेन आल्पिन इति प्रसिद्धेन पिनद्धानि तालदलानि । सुमम्मृष्टा सम्यक् परिशोधिता भित्तयः कुडयः। अत्र आचार्यसम्मतिं दर्शयति-तद्धीति । तत्पूर्वोक्त सर्वे काव्यविद्यायाः साहित्यस्य परिकरः सामग्री । स्वमतेनापवदति-प्रतिभेति । प्रतिभैवैका परिकरः यतो हि अन्येषां सद्भावेऽपि प्रतिभादरिद्रस्य कवित्वादर्शनात् । सप्रतिमस्य अन्येषामसत्तायामपि काव्यस्य दर्शनात् इत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां प्रतिभैव काव्यविद्यायाः परिकरः नान्यः । अथ कविना कथं स्थेयमिति दर्शयति-ऋविरिति । प्राग् कवयिता स्वमेव विरच- ।

·१६४ काव्यमीमांसा शक्तोऽस्मि, किंरुचिर्लोकः, परिवृढो वा कीडशि गोठ्यां विनीतः, कास्य वा चेतः संसजत इति बुद्ध्वा भाषाविशेषमाश्रयेत” इति आचार्याः । “एकदेश- कवेरियं नियमतन्त्रणा, स्वतन्त्रस्य पुतरेकभाषावत्सर्वा अपिभाषाः स्युः” इति यायावरीयः । देशविशेषवशेन च भाषाश्रयणं दृश्यते । तदुक्तम्-- “गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः पाकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशपयोगाः सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाञ्च । आवन्त्याः परियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिपएणः ।। जानीयाल्लोकसाम्यत्यं कविः कुत्र समेति च । असम्मतं परिहरेन्मतेऽभिनिविशेत च ।। जनापवादमात्रेण न जुगुप्सेत चात्मनि । जानीयात्स्वयमात्मानं यतो लोको निरङ्कुशः !! येत् । आत्मानमेव संस्कुर्यात् । कल्पनाप्रकारे वक्ति-कियानिति । कियान् पिरिमा. गकः मे संस्कारः लक्षणाभिज्ञत्वम् । कस्मिन भाषाविषये समर्थोस्मि । लोकः कीदृश वस्तुनि कृतरुचिकः । कीदृश्यां गोष्ठयां सभायां प्रभुः। विनीत; शिक्षितः । के अस्य लोकस्य चेतः संसजते संलग्नं भवति इति सर्व ज्ञात्वा भाषाविशेपं सौरसेनी मागध्यावन्तीकादीः समाश्रयेत् । यो हि एकदेशी कविः तस्य कृते इयं नियम. कृता तन्त्रणा अधीनता स्वतन्त्रस्य स्वाधीनस्य एकभापायास्तुल्यं सर्वा अपि भाषाः स्युरिति समन्वयः । गौडाद्या इति । गौडो देश आयो तेषां ते गौडाद्याः वांगाः अपिशब्दात् कलिङ्गा अङ्गा वा प्रायाः । संस्कृतस्थाः । लाटदेश्या लाटदेशोद्भवाः प्राकृते परिचितरुचयः। प. रिचिता रुचियषां ते । कृतप्रेमाणः । सकलमरुभूमिसमुत्पन्नाः । अपभ्रंशभापाया प्रयोग कुर्वाणाः टकारककारभकारान् आददति । आवन्त्याः उज्जैनीनिवासिनः, पारियात्राः पारियात्रोद्भवाः दशपुरोत्पन्नैः सह भृतभाषां पैशाची भजन्ते उच्चारयन्ति । योहिम- ध्यदेशे निवसति स कविः सर्वासु भाषासु निपण्णः निपुण इति परमार्थः । जानीयादिति । कविः लोकस्य साम्मत्यं अविरोधं जानीयात् । अथ च स्वस्य कुन्न साम्मत्यं वर्तते इति जानीयात् । असम्मतं विरुद्धं परिहरेत्परित्यजेत् । मते अनुमो- दितेऽर्थेऽभिनिविशेत । जनापवादेति । जनस्य लोकस्य अपवादमात्रेण तिरस्कारेणैव आत्मनि न जुगुप्सेत स्वावमाननं न कुर्यात् । आत्मानं स्वं स्वयं जानीयात् , स्वैनैव वस्तुनो याथात्म्यं वोध्यम् म .

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। गीतमूक्तिरतिक्रान्ते स्तोता देशान्तरस्थिते । प्रत्यक्षे तु कवौ लोकः सावज्ञः सुमहत्यपि ।। प्रत्यक्षकविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः । गृहवैद्यस्य विद्या च कस्मैचिद्यदि रोचते ।। इदं महाहासकर विचेष्टितं परोक्तिपाटञ्चरतारतोऽपि यत् । सदुक्तिरनाकरतां गतान्कवीन् कवित्वमात्रेण समेन निन्दति ।। वचः स्वादु सतां लेद्यं लेशस्वापि कौतुकात् । बालस्त्रीहीनजातीनां काव्यं याति मुखान्मुखम् ।। कार्यावसरसज्जानां परिव्राजां महीभुजाम् । काव्यं सद्यः कवीनां च भ्रमत्यहा दिशो दश ।। यतः कारणात् लोकोयं निरङ्कुशः । स्वच्छन्दवारी । उक्तं च जनानने कः करम. पष्यिति । प्रत्यक्षे विति । प्रत्यक्षे तु सुमहत्यपि कवौ अतिप्रशंसनीयेऽपि कवयितरि लोक; सावज्ञः निन्दाकारी इदं काव्यं सुन्दरं सुभाषितं वा इत्यादि काव्येषु तदा एव जायेत यदा कवयिता लोकान्तरगतो मृतो भवेत् अथवा देशान्तरगतः स्तोता वैदेशिकः ल. मालोचकः प्रशंसको वा भवेत् । प्रत्यक्षेति! प्रत्यक्षकवेः काव्य, कुलयोषितः कुलस्त्रियो रूपम् । गृहवैद्यस्य गृह- चिकित्सकस्य विद्या च । एतत्रयं यदि रोचेत तहि कस्मैचिदेव रोचेत न सर्वेभ्यः । इदमिति । इदमतीवहास्यास्पदं विचेष्टितम् यत् परोक्तीनां परमणितीनां पटचर - तायां तस्करताया। चौरिकागारिकस्तेनदस्युतस्करमोषकाः । प्रतिरोधिपरास्कन्दिपाटचरमलिम्लुचाः ॥ इत्यमरः रतोपि अनुरक्तापि सन् सदुक्तिषु विषये रत्नाकरतां गतान प्राभान महतः कवी समेन कनित्वमात्रेण केवलं काव्येनैव निन्दति । वचःस्वादु इति । वचसि स्वादु उच्चारणे मनोहर काव्यं सतामपि लेयं भव दि। लेशस्वापि अल्पमनोहरनपि काव्यं कौतुकात् बालबीह निजातीनां मुखात् मुख याति ।वालकाः स्त्रियः क्षुद्रा अपि प्रेम्णा तत्काव्यमुद्घोषयन्ति । कार्यावसरेति । कार्यस्यावसरे यदा कार्य तदैव सज्जानो काध्यकर्तृणाम् , परिमार्जा भ्रमत्संन्यासिनो, महीभुजां राज्ञां लद्यकवीनाम् आशुकवीनां काव्यं असा दिवसेनैव इश दिशो भ्रमति गौरवमपि प्राप्नोति । अङ्केति अपवर्गे तृतीया । ।

·१६६ काव्यमीमांसा । पितुर्गुरोनरेन्द्रस्य सुतशिष्यपदातयः ! अविविच्यैव काव्यानि स्तुवन्ति च पठन्ति च ।।" "किञ्च नार्द्धकृतं पठेद्समाप्तिस्तस्य फलम्” इति कविरहस्यम् । न नवीनमेकाकिनः पुरतः । स हि स्वीयं ब्रुवाण: कतरेण साक्षिणा जीयेत । न च स्वकृति बहु मन्येत । पक्षपातो हि गुणदोषौ विपर्यासयति। न च दृप्येत्। दर्पलवोऽपि सर्वसंस्कारानुच्छिनत्ति । परैश्च परीक्षयेत् । यदुदासीनः पश्य- ति न तदनुष्ठातेति प्रायो वादः । कविमानिनं तु छन्दोऽनुवर्त्तनेन रञ्जयेत् । कविम्मन्यस्य हि पुरतः सूक्तमरण्यरुदितं स्याद्विप्लवेत च । तदाह- "इदं हि वैदग्धरहस्यमुत्तमं पठेन्न सूक्ति कविमानिन: पुरः । न केवलं तां न विभावयत्यसौ स्वकाव्यवन्धेन विनाशयत्यपि ।।" पितुरिति । पितुः काव्यानि सुताः गुरोः शिष्या नरेन्द्रस्य पदातयः अविवि- च्यैव अविचार्येव स्तुवन्ति पठन्ति च । कवयित्रे अन्यनियमानादिशति-किचेति । अद्धं कृतं काव्यम् अर्थात् पादै पाद- द्वयं पादत्रयं वा कृत्वा कस्यचन पुरस्तात् न पठेत् , असमाप्तिस्तस्य पठनस्य फलम् । इति कवीनां गूढ तत्त्वम् । नवीनं प्रत्यग्रं काव्यमेकाकिन एकलस्य । एकाकी वेक एकलय इत्यमरः । पुरतः न पठेत् एकाकिनोऽग्रे पठितस्य दापमुद्भावयति । एकस्य यस्याग्रे श्लोकः पठितः स कदाचित्तं श्लोक स्वीयं ब्रूयात् इयं मदीया कृतिरिति कथयेहि कतरेण साक्षिणा प्रतिभुवा जीयेत जेतुं शक्येत । नापि स्व- कृति स्वरचनां बहु मन्येत प्रसां कुर्यात् । वहुमानने दोषं कथयति-पक्षपातो हि गुणदोषौ विपर्यस्तौ करोति । गुणो दोपतां गच्छति दोषस्तु नितरां दोप एव अथवा गुणतां व्रजति । न च दृप्येत् दर्प कुर्यात् । दर्पलेशोऽपि सर्वान् संस्करान् ममुच्छिन्नान् करोति । उदासीनः मित्रत्वशत्रुत्वशून्यः यत्काव्य पश्यति तत्काव्यं नानुतिष्टति इति वाहुल्येन प्रसिद्धिः। कविमानिनं स्वं कवि मन्तारं छन्दसः अभिप्रायस्य । छन्दोऽभिप्राय आशय इत्यमरः । अनुवर्तनेन रञ्जयेत् प्रवणयेत् । रञ्जनाभावे हि कविम्मन्यस्य पुरतः सूक्तं सुभाषितम् अरण्यरुदितं स्यात् अरण्यरोदनतुल्यं स्यात् अथ च विप्लवेत उप- द्रुतं नष्टमिति यावत् च स्यात् । तदाहेति स्वोक्त प्रमाणयति-इदं हीति । इदमेतदुत्तमं श्रेष्ठं वैदग्ध्यरहस्यं चातुन यमूलं कवित्वरहस्यत्यिर्थः । यत् कविमानिनः कविम्मन्यस्य पुरः सूक्ति सुभापितं- पठेत् नोच्चारयेत् । असौ कविमानी तां सूक्ति केवलं न विभावयति न पर्यालोचयति इति न प्रत्युत स्वकाव्ये वन्धेन विनाशयति ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । अनियतकालाः प्रवृत्तयो विप्लवन्ते तस्मादिवसं निशां च यामक्रमेण चतुर्दा विभजेत् । स प्रातरुत्थाय कृतसन्ध्यावरिवस्यः सारस्वतं सूक्तमधी- यीत । ततो विद्यावसथे यथासुखमासीनः काव्यस्य विद्या उपविद्याश्चानुशील- येदाप्रहरात् । न ह्येवंविधोन्यः प्रतिभाहेतुर्यथा प्रत्यग्रसंस्कारः। द्वितीये का- व्यक्रियाम् । उपमध्यान्हं स्नायादविरुद्धं भुजीत च । भोजनान्ते काव्यगोष्टी प्रवर्तयेत् । कदाचिच्च प्रश्नोत्तराणि भिन्दीत । काव्यसमस्याधारणा, मातृ. काभ्यासः, चित्रा योगा इत्यायामत्रयम् । चतुर्थ एकाकिनः परिमितपरिषदो अनियतकाला: समयव्यवस्थारहिताः प्रवृत्तयः विप्लवन्ते उपद्धता भवन्ति । अतः अहर्निशयोः यामक्रमेण प्रहरपरिपाटया चतुःप्रकारेण विभागं कुर्यात् । अथ दिवसनिशे यामक्रमेण विभजति-स प्रातरिति । स कविः प्रातः अहर्मुखे उ त्थाय कृते ( सध्या च वरिवस्या चेति ) संध्यावरिवस्ये संधिकर्सनमस्ये येनासौ तथा सारस्वतं सरस्वती-सम्बन्धि सुक् स्तोत्रमधीयीत पठेत् । ततः सन्ध्यादिकरणानन्तरे विद्याया अवसथे विद्यालिये यथासुखं सुखपूर्वकमासीनः स्थितिं कुर्वन् काव्यस्य विद्याः अलंकारकोशछन्दःप्रभृतयः उपविद्याः कलाः आप्रहरात प्रहरपर्यन्तमनुशीलये दभ्यसेत् । न हि एवंविधः एतादृशः अन्यः कश्चित्प्रतिभाहेतुः प्रतिभासमुत्तेजकं का- रणम् वर्तते यथा यादृशः प्रत्यप्रसंस्कारः नवीनः संस्कारः उद्धरणिः गुणनिति यावत् । यथाचोक्तं तत्प्रायम्। हेतुः परिचयस्थैर्य वक्तुर्गुणनिकैव सा । इति ॥ द्वितीये प्रहरे काव्यक्रियामनुशीलयेदिति शेषः काव्यरचनाभ्यासं कुर्यादित्यर्थः । उपमध्याई मध्याह्वात्प्रागेव द्वितीयप्रहरपूरणात्पूर्वमेव स्नायात्, अविरुद्धं प्रकृति. सात्म्यं यथा स्यात्तथा भुञ्जीत भोजनं कुर्यात् । भोजनोत्तरं तृतीयप्रहरे काव्यविषये कवीनां गोष्टी सभा कारयेत् । काव्यगोष्ट्या: कर्त्तव्यं निर्धारयति-कदाचिच्चेलि। कदाचित् प्रश्नानामुत्तराणि कुर्यात् , उत्तरभ्यश्च प्र. इनानुन्नयेत् । एतदेव प्रश्नोत्तरभेदनं नाम । काव्ये या समस्या पृत्तिजिज्ञासा कविशक्ति. परीक्षार्थमपूर्णतयैव पठयमानेति तत्वन् । तस्याः धारणा ग्रहणम् । मातृकाभ्यासः सुन्दरा राक्षिरलेखने पुनरावृत्तिः । चिन्ना योगाः । इत्यायामवयं प्रहरत्रयं यापयेत् । च. थेंतु प्रहरे एकाकिनः एकलस्य परिमितपरिषदो वा परिगणितसदसो वा कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी। . समज्या परिषदोष्टी सभासमितिसंसदः । आस्थानी क्लीवमास्थानं स्वी नपुंसकयोः सदः। इत्यमरः ·काव्यमीमांसा । वा पूर्वाह्यभागविहितस्य काव्यस्य परीक्षा। रसावेशतः काव्यं विरचयतो न च विवेक्त्री दृष्टिस्तस्मादनुपरीक्षेत । अधिकस्य त्यागो, न्यूनस्य पूरणम् , अन्यथास्थितस्य परिवर्तन, प्रस्मृतस्यानुसन्धानं चेत्यहीनम् । सायं सन्ध्यामुपासीत सरस्वती च । ततो दिवा विहितपरीक्षकस्यामिले खनमाप्रदोषात् । यावदाति स्त्रियमभिमन्येत । द्वितीयतृतीयौ साधु शयी- त । सम्यक्स्वापो वपुष: परमारोग्याय । चतुर्थे सप्रयत्नं प्रतिबुध्येत । ब्राह्म मुहूर्ते मनः प्रसीदत्ताँस्तानर्थानध्यक्षयतीत्याहोरात्रिकम् । चतुर्विधश्चासौ । असूर्यम्पश्यो, निषण्णो, दत्तावसरः, प्रायोजनिकश्च ! यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशान्नैष्टिकवृत्तिः कवते, असावसूर्यन्पश्यस्तस्य सर्वे पूर्वाहणे दिवसस्य पूर्वभागे । द्वितीये काव्यक्रियामित्युक्त्या द्वितीये प्रहरे इत्यर्थः । विहितस्य कृतस्य काव्यस्य कवितायाः परीक्षा पर्यालोचनम् । ननु कुतो विवेचनं कर्तव्यम् यतो विचिच्यैव काव्यं कृतम् इत्याशङ्कायामाह-रखावेशेति । रसावेशात् रसाभिनिवेशात् कवयितुः दृष्टिर्न विचारशीला इति काव्यरचनामनु परीक्षा विदध्यात् । ततः अधिकस्य निष्प्रयोजनस्य अविवक्षितस्य वा त्यागः । न्यूनस्य अनुपात्तस्य किन्तु विवक्षितस्य पदस्य वाक्यस्य अर्थस्य पूरणम् योजनम् । अन्यथा विपर्यासेन स्थितस्य पदस्य वाक्यस्य अर्थस्य वा परिवर्तनम् । प्रस्मृतस्य विस्मृतस्य अनुसन्धानम् अन्वीक्षणम् । इत्यहीनं चतुर्थयामपूरणम् । सायं सान्ध्यं कर्म कुर्यात् सरस्वती च स्तुतिनुतिद्वारा उपतिष्ठेत् । तत उपा. सनानन्तरम् । विहिता परीक्षा यस्य तस्य विहितपरीक्षकस्य आप्रदोषम् रात्रंः प्रथ- मप्रहरपर्यन्तम् अभिलेखनम् । अभिमन्यतेति अभिरमेत । द्वितीयतृतीयौ प्रहरौ साधु सम्यक् शयीत शयनं कुर्यात् । शयनस्यावश्यकतां द्योतयति-सम्पगिति । सम्यक् स्वापः साधुशयनं वपुषः शरीरस्य परमारोग्यप्रदम् । चतुर्थ प्रहरे सप्रयत्न जागृतिकारकवटीयन्त्रेण अन्येन केनाप्युपायेन वा प्रतिवुध्येत जागृयात् । यतो ब्राह्म मुहूर्ते प्रसीदत्स्वच्छं मनः ताँस्तानलौकिकानर्थान् पदार्थान् अध्यक्षयति प्रत्य- क्षीकरोति । चतुर्थाद्यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना । इति । इतिः समाप्तो। आहोरात्रिकम् अहोरानगोचरं वृत्तम् । चतुर्विधेति । असौ कविः चतुर्विधः चतुः प्रकारः । यः पुमान् गुहाया गर्भः । भू- मेहम् । गुहागर्भश्च भूमिगृहं च गुहागर्भभूमिगृहे ते आदी येषां ते गुहागर्भभूमिगृहा- दयः तेषु प्रवेशस्तस्मात् । तेषु प्रवेशाद्धेतोः नैष्ठिका निश्चला बृत्तिर्यस्यासौ नैष्टिकवृत्तिः तदुक्तं- ।

·मधुसुदनी-विवृति-साहता। । कालाः । यः काव्यक्रियायामभिनिविष्टः कवते न च नैष्टिकवृत्तिः, स निय- एणस्तस्यापि त एव कालाः। यः सेवादिकमविरुन्धानः कवते, स दत्तावसरस्तस्य कतिपये कालाः । निशायास्तुरीययामार्द्धः, स हि सारखतो मुहूर्तः । भोजनान्तः, सौहित्यं हि स्वास्थ्यमुपस्थापयति । व्यवायोपरमः, यदातिविनिवृत्तिरेकमेकाग्रतायनम् ! समाहितमनाः सन् । काव्यकर्मणि समाधिः परं व्याप्रियते इत्युक्तत्वात् । कवते कवितां करोति असौ कविः असुर्यम्पश्यः । तस्य असूर्यम्पश्यस्य कवयितुं सर्वे कालाः यदे. च्छेत्तदैव समय इति भावः । यः पुमान् काव्यक्रियायां काव्यकर्मणि अभिनिविष्टः सन् अर्थात्यदा अभिनिवेशः तदा कवते न तु नैष्ठिकवृत्तिर्भूत्वा ते असूर्यम्पश्यवत् गुहागर्भ- भूमिगृहादिषु प्रवेशकरणात्समाहितमनीभूय कवितां करोति स निषणाख्यः कविः । तस्य निषण्णनाम्नः कवरपि त एव पूर्वोपदिष्टाः अर्थात् सर्वे कालाः । यः पुरूषः सेवादिकम् , आधुनिकरीत्यो स्कूलकालेजपाठशालादिषु वेतनं गृहीत्वा पाटनादिकम् अविरुधानः विरोधमनाचरन तस्कृत नियमतन्त्रणादिषु । यथाविहितं कुर्वन्नित्यर्थः । कवितां कुरुते स कविः दत्तावलरःप्रासावसर इत्यर्थः । तस्य दत्तावसरस्य कवेः कतिपये कालाः यदा अवसरः तदा समयः । ननु दत्तावसरस्य कतिपये काला इत्युक्तं तत्र के तावत्काला इत्याकांक्षायां तान् कालानिर्दिशति-निशाया इति । निशाया रात्रेः तुरीययामार्द्धः । तुरीयश्चासौ यामः तुरीययामः चतुर्थप्रहरः । तस्याईः खण्डः । भि शकलखण्डे वा पुंस्यद्धः इत्यमरः । तुरीयो यामाई इति तु दुप्पाठः । यतः असमस्तपाठे हि तुरीयस्य अर्द्ध. विशेषणतया निशीथकाला आपतति । अयं भावः । अहदिवसयोः अष्टौ या. माः। तत्र चत्वारो दिवसस्य चत्वारो रात्रेः। एवं रात्रेः चतुग्णां यामानां अढे २ क्रियमाणे अष्टौ अर्धा भवन्ति । एवं रीत्या निशायास्तुरीयो यामार्द्धः निशीथकाल. एव । स च सर्वेषां स्वापसमयः भुक्तस्यान्नादेः परिणामसमयश्च, अतो नायं सारस्व. तो मुहतः एवं च न स काव्यकरणसमयः, अनुभवविरुद्धत्वात् चतुर्थाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतनेति प्राचीनोक्तिविरुद्धत्वाच्च । इति । सहि तुरीययामा.हि सारस्वतो मुहूर्तः । अयमेव मुहत्तोऽन्य ब्राह्म इत्युच्यते यथा च लक्षणसंवादः द्वौदण्डौ रात्रिशे- थे तु ब्राह्म मुहूर्तकं विदुरिति । अस्मिन् मुहूर्त भगवती वाग्देवी प्रसन्ना स्मर्तुः सर्वान- नुपस्थापयति इत्यागमरहस्यम् । अतोऽयं काव्यकरणकालः । भोजनस्य अन्तः चरमम् । अन्तो जघन्य चरममन्त्यपाश्चात्यपश्चिमम् । इत्यमरः । भोजनान्तः भोजनोत्तरम् काव्यकरणसमयः। भोजनान्तस्य काव्यकालत्वे हेतुं वदति- सौहित्यमिति । हि यतः सौहित्यं तृप्तिः। सौहित्यं तर्पणं तृप्तिरित्यमरः । स्वास्थ्य । ॥ -- १२ का०मो.

·काव्यमीमांसा याप्ययानयात्रा, विषयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तं यत्र यत्र प्रणिधीयते तत्र तत्र गुडूचीलागं लगति । (अथवा ) यदा यदा चात्मनः क्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः। यस्तु प्रस्तुतं किञ्चन सम्बिधानकमुद्दिश्य कवते, स प्रायोजनिकस्तस्य प्रयोजनवशात्कालव्यवस्था । बुद्धिमदाहार्यबुद्धयोरियं नियममुद्रा । औपदे- शिकस्य पुनरिच्छेव सर्वे कालाः, सर्वाश्च नियममुद्राः । चित्तस्थैयं शान्तिम् एकतानतामिति यावत् उपस्थापयति करोति । अथवा व्यवा- योपरमः व्यवाय इति आतिमानोपलक्षणम् । तेन येन येन कारणेन मनसोऽस्थैर्य भव- ति सवेंपां तेषां विरामकालः काव्यकरणकालः । तत्र हेतुं दर्शयति-यदिति । यद्यस्मा. कारणात् आत्तैः चित्तोद्वेगजनिकायाः पीडायाः विनिवर्त्तनम् एकं मुख्यम् । एके मु. पान्यकेवला: इत्यमरः । एकप्रतायतनम् अनन्यवृत्तेः स्थानम् । अथवा याप्ययान- यात्रा याप्ये प्राप्तव्ये स्थाने यद् यानं गमनम् । यानं स्यात् वाहने गतौ इतिमेदिनी। तदुद्देश्येन या यात्रा प्रस्थानम् । यात्रा व्रज्याभिनिर्याणं प्रस्थान गमनं गम इत्य. मरः । अथवा याप्यरधमै वाह्यं यानं याप्ययानम् शिविका याप्यमानं स्यादित्यमरः । तेन यात्रा गमनम् । तदपि काव्यकरणकालः । अये भावः । আন্ত गन्त- व्यस्थानप्राप्तः प्राक् अन्तरालर्तिनि समये विषयान्तव्यासक्त्यभावाच् चेतसः समाहिततया काव्यं कर्तुं प्रभवेत, समाधिः काव्यकर्मणि परं व्याप्रियते इत्युक्तरितिा एनमर्थं हेतुना विशदीकरोति विषयान्तरेति । हि यस्माइतोः विषयान्तरेभ्यः अन्यान्यविषयेभ्यः विनिवृत्तं चित्तं यत्र यत्र स्वेष्टविषयेषु प्रणिधीयते प्राप्यते । प्राप्तप्रणिहिते समे इत्यमरः । स्थाप्यते इति यावत् तत्र तत्र विषयेषु गुडू. चीलागं लगति, यथामृता( गुड्ची) रसायनं राजयक्ष्मिणोऽपि सर्वान् रोगान् निराकृ- त्य स्वास्थ्य सम्पादयति तथेदं विषयान्तरविनिवृत्तं चित्तं तांस्तान् लोकोत्तरचमत्का- रजनकान अर्थान् अध्यक्षयति। इति भावः। अत्र याप्ययान इति पदं स्वसदृशस्थिति. कारकयानोपलक्षकम् । तेन धूम्रशकटीये प्रथमश्रेणिके वा द्वितीयश्रेणिके वा द्वितीयेतर (इन्टर) श्रेणिके वा डयने (डब्बा ) स्वस्थानादन्यतो गच्छन् सावधानमनाः काव्यं कुर्यात् । यतः तदानीं सेवादिभ्यः कार्येभ्यः प्राप्तावसरः । एवं विशेषकालान् निर्दिश्य उपसंहारदिशा सामान्यकालं संकेतयति-यदा यदेति । यदा यदा यस्मिन यस्मिन् समये आत्मनः स्वस्य क्षणिकतां प्राप्तावसरतां मन्यते अवगच्छति स स काव्यविर. चनसमयः। चतुर्थ कवि लक्षयति-यस्त्विति । यस्तु पुरुषः प्रस्तुतं प्राकरणिकं किञ्चन किमपि संविधानकै सम्भावितेतिवृत्तम् उद्दिश्य लक्ष्यीकृत्य कवते कवितां करोति ·। मधुसूदनी-विवृति-सहिता। पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः । संस्कारो ह्यात्मनि समवैति, न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते । श्रूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुत्र्यो महामात्रदुहि- तरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रप्रहतबुद्धयः कवयश्च । सिद्धं च प्रबन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात् । यदित्यं कथयन्ति- "निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। त्रुटिको वहिरम्भश्च प्रबन्धोच्छेदहेतवः ।। स प्रायोजनिकः । तस्य प्रायोजनिकस्य कवेः समयव्यवस्था प्रयोजनानुसारेण ज्ञेया। संप्रति चतुर्थाध्यायोक्तान् कबीन् संगमयति-वुद्धिमानिति । इयं पूर्वोक्ता नियममुद्रा नियमतन्त्रणेति यावत् । बुद्धिमतः आहार्यबुद्धेश्च कृते निर्दिष्टा । बुद्धिमान् आहार्यवु. दिश्च असूर्यम्पश्यः निषण्णः दत्तावसरः प्रायोजनिकश्च भवेत् , अथ च तयोरेव कृते सर्वकालस्य, कतिपयकालस्य प्रयोजनवशात्कालस्य च व्यवस्था वर्तते । औपदे. शिकस्य पुनः इच्छेव सर्वे कालाः यदेव काव्यं कर्तुमीहा प्रादुर्भवत् तदव काव्यं करो. तु । न तत्कृते कालकृता नियमकृता वा मुद्रा वर्त्तते अथेदानी कवित्वस्थ व्यापकताम् , पुरुषत्वावच्छेदेन कवित्वं न तु स्त्रीत्वावच्छेदेन कवित्वमिति विशेषावच्छेदकशून्यता वा दर्शयति-पुरुषवदिति । यथा पुरुषाः तथा यो. षितोऽपि स्त्रियोऽपि कवीभवेयुः काव्यकर्त्यः स्युः । सहेतुकं विवेचयति संस्कार इति । कवित्वं संस्कारविशेषजन्यम् । संस्कारश्च आत्मनि समवैति समवायसम्बन्धेन वर्तते न स्त्रिया शरीरे वर्तते । अतश्च अयं स्त्रीत्वावच्छिन्नः अयं पुंस्त्वावच्छिन्न आत्मा इत्येवं रूपेण स्त्रिया आगतं खैणं पुरूषादागतं पौरुषं विभागंन अपेक्षते । दृष्टान्तेन उपपादयति- श्रूयन्त इति श्रूयन्ते कर्णाभ्यामिति शेषः। नहि श्रुतमात्रे सत्यता इत्यतो दाढायोच्यते--.. दृश्यते चक्षुर्ष्यामिति शेषः । राज्ञां सुताः ।महामात्राणाम् अमात्यसचिवादिकानां क. न्यका ! गणिकाः वेश्याः कौतुकीनां नटानाम् ऐन्द्रजालिकानांवा भार्याः, अथवा को. तुकिन्यो भार्याश्च । शास्त्रेषु प्रहताः क्षुण्णाः अथवा शास्त्रद्वारा प्रहता संमार्जिता उभयथापि निर्मला इत्यर्थः बुद्धयो यासां ताः शास्त्रप्रहतबुद्धयः । अथ च कवयः क. वयित्र्यः । इदानी काव्यस्य अविच्छिन्नत्वं कथं भवेदिति वक्तुमुपक्रमते सिद्धमिति । सिद्धं निष्पन्न प्रबन्धम् अनेकादर्शगतं कुर्यात् समाचारपत्रादिषु प्रहिणुयात् । अने- कादर्शगताकरणे दोषानिदर्शयति-यद् यस्मात् जनाः इत्थमेवं कथयन्ति-निक्षेपः न्या. सः । धरोहर इतिख्यातः । विक्रयः विपणः । विपणो विक्रय इत्यमरः । दानं स्वस्वत्व- निवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पादनम्। देशत्यागः विदेशगमनम् , न जाने तत्र कीदृशी चित्तवृ. त्तिः अवस्था च कीदृशी, परिस्थितिर्वा अनुकूला प्रतिकूला भवेत् ततो विदेशगमा ।

·काव्यमीमांसा दारिद्रयं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पञ्च काव्यमहापदः ।।" पुनः समापयिष्यामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुहृद्भिः सह विवेचयिष्यमी- ति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपप्लवश्च प्रबन्धविनाशकारणानि । "अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते ।। यथा यथाभियोगश्च संस्कारश्च भवेत्कवेः । तथा तथा निबन्धानां तारतम्येन रम्यता ॥ मुक्तके कवयोऽनन्ताः सधाते कवयः शतं । महाप्रबन्धे तु कविरेको द्वौ दुर्लभास्त्रयः ।।" नमपि। अल्पजीविता स्वल्पायुष्यम् । आर्द्ध काव्यं कृत मध्ये मृतः कविस्ततः सापि । त्रुटिकः स्वाथै कन अल्पता पूर्त्यकरणमित्यर्थः । वह्निः । जलम् । एते सर्वे प्रबन्धस्य उच्छेदे नाशे हेतवः कारणानि । दारिद्रयमिति । दारिद्रय दरिद्रभावः । व्यसनासक्तिः कुकर्मसंलग्नम् । अवज्ञा 'किमेतेन व्यायासेनेति एवंरूपस्तिरस्कारः । मन्दभाग्यता सर्वतः सुन्दरे काव्ये कृ. तेऽपि न तत्कश्चिच्छणोति न पठति नादरं करोति इत्येवरूपं दौर्भाग्यम् । दुष्टे ख. ले विश्वासः । द्विष्टे शत्रौ विश्वासः । एते पञ्च पञ्चसंख्याकाः काव्ये महत्य आपदः । पुनरिति । पुनः समापयिष्यामि पूरयिष्यामि, पुनः संस्कारिष्यामि शुद्ध करि- ध्यामि, एतत्काव्यं सुहृद्भिर्मिन्त्रैः सह विवेचयिष्यामि विचारयिष्यामि इत्येवंरूपा कराकुलता व्यग्रता राष्ट्रोपप्लवः राज्यविनाशश्च प्रबन्धस्य विनाशे कारणानि । उपसंहरति-अहरिति । यः कृती इत्थं दर्शितप्रकारेण अहर्निशयोः विभागं पार्थ. क्यं कृत्वा काव्यं करोति । तस्य काव्यं एकावलीव मौलिकमालेव सतां विदुषां कण्ठेषु लम्बते। इत्थंकारं कुर्वतः कवेरुत्तरोत्तरमुत्कर्ष साधयति यथेति । यथा यथा याहशो यादृशः कवेः अभियोगः अभिनिवेशः अथच संस्कारः परिमार्जनम् भवेत् जायते । तारतम्येन- तथा तादृशी एव प्रबन्धानां निबन्धानां रम्यता सौन्दर्यम् । तारतम्यं दर्शयति मुकेति । मुक्तके इतिवृत्ते इतिवृत्तरचनायामित्यर्थ । कवयः अ. नन्ता अपरिमिताः । सहगते प्रबन्धे कवयः शतम् । महाप्रबन्धनिर्माणे तु कविरेकः द्वौ वा, यस्तु दुर्लभाः।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। अत्राह स्म-- "वह्वपि स्वेच्छया कामं प्रकीर्णमभिधीयते । अनुज्झितार्थसम्बन्धः प्रबन्धो दुरुदाहरः ।। रीतिं विचिन्त्य विगणय्य गुणान्विगाह्य शब्दार्थसार्थमनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः । कार्यों निबन्धविषये विदुषा प्रयत्न: के पोतयन्त्ररहिता जलधौ प्लवन्ते ।। लीढाभिधोपनिषदां सविधे बुधाना मभ्यस्यतः प्रतिदिनं बहुश्वनोऽपि । किञ्चित्कदाचन कथञ्चन सूक्तिपाका द्वाक्तत्त्वमुन्मिपति कस्यचिदेव पुंसः ।। -~~ ॥ an- उक्तार्थमन्येन संवदति-अत्राहस्मेति । का(१)में निश्चितम् यत् स्वेच्छया आ. त्ममनीषया शाखराहित्येनेत्यर्थः प्रकाण सङ्गतिरहितम् असमञ्जसम् वह्वपि वनमपि अ. भिधीयते । किन्तु अनुज्झितोऽपरित्यक्तः अर्थसम्बन्धः पदार्थसमातिः यत्र ल प्रबन्धः सन्दर्भः दुरुदाहरः दुःखेन वक्तुं शक्यः । उक्कं च- अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहुभाषितुम् । इति । रीतिमिति । रीति वैदर्भीप्रभृति, गुणान् माधुर्योजःप्रसादान् विगणय्य गाय- त्वा, शब्दसमूहम् पदार्थसमूहं च विगाह्य आलोड्य, सूक्तिमुद्राः सुभाषितमुद्राः अ. नुसृत्य अनुगत्य निबन्धविषये काव्यरचनायां विदुषा यत्नः कार्यः । यतो हि पो. तयारहिता नावं विना के जना जलधौ प्लवन्ते समुद्रस्य पारं गच्छन्ति । लीटेति । लीढा लेह्यवद् हृदये स्थापिता अभिधोपनिषत् । अभिधानम् अभिधा नामधेयम् । आख्याहे अभिधानं च नामधेयं इत्य. मरः । तस्या उपनिषत् रहस्यम् यस्तेषां बुधानां सविधे समीपे स्थित्वेति शेषः प्रति. दिनं प्रत्यहम् काव्यकरणाभ्यास कुर्वतः बहुदृश्वनोऽपि बहुश्रुतस्यापि । बहुवा बहु. श्रुतः इति कोषः । कस्यचिदेव पुंसः न तु सर्वस्य सूक्तिपाकात् सुभाषितपरिणामात कदाचन न तु सर्वदा कथञ्चन कृच्छ्रात् किञ्चिदल्पं वाक्तत्वं वचसः परमरहस्यमुन्मि. पति उदयति। (१) इदम् वलदेवेन लाकुटिन्यायेनोकं मया तु नीतिशास्त्रान्वित मभिधीयत इत्याभिप्रायवत् उद्धवप्रतिवाक्यरूपं माघीयं पद्यं स्वीयानुकूलेथे संयोजितम् ।

·काव्यमीमांसा DANMa इत्यनन्यमनोवृत्तनिःशेषेऽस्य क्रियाक्रमे । एकप पत्नीव्रतं धत्ते कवर्देवी सरस्वती ।। सिद्धिः सूक्तिषु सा तस्य जायते जगदुत्तरा। मूलच्छायां न जानाति यस्याः सोऽपि गिरां गुरुः ॥" राजा कविः कविसमाजं विदधीत। राजनि कवौं सौं लोकः कवि उक्तंच मडकेन- परश्लोकान् स्तोकाननुदिवसमभ्यस्य ननु ये । चतुष्पादी कुर्युर्वहव इह ते सन्ति कवयः ।। अविच्छिन्नोद्गच्छज्जलधिलहरीरीतिसुहृदः । सुहृद्या वैशयं दधति किल केषांचन गिरः ॥ इति । अभियुक्तस्य प्राशस्त्य बोधयति-इतीति । इतीत्थम् अनन्या मनसो वृत्तिर्य स्य तस्यास्य कवेः निःशेषे सकले क्रियाक्रमे देवी सरस्वती एकः कविरेव पतिर्यस्या सा एकपत्नी तस्या व्रतं नियमं धत्ते धारयटि। सिद्धिरिति । तस्य एवमभियोगेनाभ्यस्यतः कवेः सूक्ति' काव्येषु सा जगदुत्तर सिद्धिः निप्पत्तिर्जायते भवति । यस्याः सूक्तेर्मूलच्छायां सो गिरां गुरुरपि वृहस्पति रपि न जानाति नावगच्छति । अथ एवमुपवर्णितदिशा बहुलायासेन निष्पादितमपि काव्यं यावद्भावकैनाभिन न्दितम् राज्ञां समासु वा न प्रशंसास्पदमभृत् प्रदेशान्तरेषु न नीतं न वा तैरुद् घुष्टर नवा विकृतीकृतम् । यथाचोक्तम्- काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना। नीयन्ते भावकर्यस्य न निबन्धा दिशो दश इत्यादि। तावद्वैयर्थ्यमेव तस्य काव्यस्य, महद्वैशसं च तस्य कोः इत्यतः भावकस्य। स्वामी मित्रं च मन्त्री च शिष्यस्त्वाचार्य एव च । कर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावकः । इत्युक्तदिशा नितरामावश्यकतामनुगृणन्- राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धि । राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी । इति। चाकलयन् राज्ञो भावकत्वं निर्दिदिक्षुर्ग्रन्थकारस्तत्वबोधनेच्छया सूत्रमातनोति- राजचयति । राजो नृपतेश्चर्या आचरणं प्रतिपाद्यते । कथं राज्ञा वर्तितव्यम् कथं व सभा कर्त्तव्या कुत्र के स्थापितव्या इत्यादीनुपदेष्यामः । राजेति । राजा नृपतिः कविः सन् कवीनां समाज वृन्दं विदधीत समुत्पादयेत् mes ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १७५ mar स्यात् । स काव्यपरीक्षायै सभा कारयेत् ! सा षोडशभिः स्तम्भश्चतुर्भिद्वारै- रष्टभिर्मत्तवारणीभिरुपेता स्यात् । तदनुलग्नं राज्ञः केलिगृहम् । मध्येसों चतुःस्तम्बान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका ! तस्यां राजासनम् । तस्य चोत्तरत: संस्कृताः कवयो निविशेरन् । बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिक प्रवीणः स तेन व्यपदिश्यते । यस्त्वनेकत्र प्रवीणः स सङ्क्रम्य तत्र तत्रोप- विशेत् । ततः परं वेदविद्याविदः प्रामाणिकाः पौराणिकाः स्मार्ता भिषजो मौहू- त्तिका अन्येऽपि तथाविधाः । पूर्वेण प्राकृताः कवयः; ततः परं नटनर्तकगायन कथं राजा कविवृन्दसम्पादक इत्यत आह-राजनीति । राजनि कवौ सति सवा लोको जनः स्वयमेव कविः स्यात् भवेत् । अयं भावः । सर्वारम्भास्तण्डुलप्रस्थमूलाः । वृत्या समा नास्ति शरीरपोषणा । इत्याद्यभियुक्तोक्त्या सर्वेषां जीवानां सर्वाः प्रवृत्तयः पठ- नपाठनादयोधर्मस्याद्यसाधनभूतशरीररक्षाकृतिकायै वृत्त्या एव । साहि वृत्तिश्च राजाश्र- या। तस्मात् वृत्यर्थ राजाश्रये कर्तव्ये यथाराजा तथा प्रजा इति नियमोप्यनुसर्तव्यः स्यात् सनैरिति । सहि राजा काव्यतत्वपरीक्षाय समां कारयेत् स्वानुरैः । सा- सभा षोडशसंख्याकैः स्तम्मैः, चतुर्भिः चतुः संख्याकैः द्वारैः अष्टभिः उन्मत्तकरेणु- भिरुपेत्ता युक्ता कर्त्तव्या । तदनुलग्नं समायाः समीप एवं राज्ञः केलिगृहं क्रीडावेश्म । यतः सभात उद्विरनं चेतः केलिगृहे विनोदयेत् । काव्यपरीक्षार्थकृतायाः सभाया मध्ये चतुःस्तम्वानां चतुर्गुल्मानाम् । “अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मौ" इत्यमरः । अन्तरा मध्ये । हस्तमात्रः करप्रमाण: उत्सेध उच्छ्रायः "नगाधारोह उच्छ्राय उत्सेधश्वोच्छ्र. यश्च सः" इत्यमरः । यस्या सा । मणयः प्रत्युप्ता यस्यां सा मणिप्रत्युप्ता। अशी या भूमिः । मध्यमपदलोयी समासः। मणिभूम्या सहिता या सा समणिभू- मिका वेदिका । तस्यां वेदिकायां राजासनम् राज्ञः सिंहासनम् । तस्य राजासनस्य उत्तरत उत्तरस्यां दिशि संस्कृताः संस्कृताभिज्ञाः कवयः निविशेरन् । बहुभाषाकवित्वे सति यः पुमान् यत्र यस्मिन् भाषाकवित्वेऽधिकमत्यन्तं प्रवीणो निपुणः स कविः तेन काव्येन व्यपदिश्यते संज्ञाप्यते । यस्तु कविः अनेकत्र अनेकभाषासु निपुणः स सत्यवसरे सम्य गत्वा तत्र तत्र तेषु तेषु भाषाकविषु उपविशेत् । स्थिति- कुर्यात् । ततः परं कावभ्य उत्तरं वेदविद्यवेत्तारः । प्रामाणिका मैमासिकाः,तार्किका। पौराणिकाः । स्मार्ताः धर्मशास्त्रिणः । भिषजो वैद्याः। मौहूतिका ज्योतिषिकाः । अन्येपि तथाविधाः । मान्त्रिकाः तान्त्रिका तथा ऐन्द्रजालिकप्रभृतयः। पूर्वण सिंहा. सनापेक्षया पूर्वतः । प्राकृतोः प्राकृतवेदिनः । कवयः। ततः परं प्राकृतदिनां कवीनां मुत्तरम् । नः शैलूषः । वाक्यार्थाभिनयरूपनाध्यकारी नटो भवति । नर्तकः स्नोबेष. धारी पुरुषः। पदाथांभिनयरूपनृत्त्यकारी गात्रविक्षेपमात्ररूपन्तकारी च नर्तको भवति । .. ।

·काव्यमीमांसा वादकवाग्जीवनकुशीलवतालापचरा अन्येऽपि तथाविधाः । पश्चिमेनापभ्रं. शिनः कवयः; ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका वैकटिकाः स्वर्णका- रवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतोभूतभाषाकवयः; तत: परं भुजङ्गगणिकाः प्लवकशोभिकजम्भकमलाः शस्त्रोपजीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः। तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोष्टी प्रवर्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च । वासु. . गायनः कर्त्तरिल्युट् । गायकः इत्यथः । वादकः वीणादिवंशादिमुरजादिकांस्यता. लादिवादिनोपजीवकः अथवा तेषां वादने प्रवीणः । वैणिक: वैणविकः मौरजिकः इत्यर्थः । वाचा वाण्या जीवतीति वारजीवनः कथकः । कुशीलवः चारणोवन्दिविशेष. इत्यर्थः । चारणास्तु कुशीलवाः इत्यमरः । तालापचरः तालापचरेति पाठः ननु ताला. वचरेति । कांस्यनिर्मितवाद्योपजीवकः, करतलगमनशीलो नटनिशेषो वा । करतालि. कावादनोपजीवको वा पाणिवादकः इत्यर्थः । तालः करतलेऽङ्गुष्टमध्यमाभ्यां च सम्मिते। गीतकालक्रियामाने करस्फाले द्रुमान्तरे ॥ वाद्यभाण्डे च कांस्यस्य त्सरी, ताली जटोषधौ क्लीबं तु हरिताले स्यात् । इतिमेदिनी!! अन्येपि तथाविधा नटसहशा उपविशेरन् । पश्चिमेन अपभ्रशभाषाविषयक कविताकारिणः । ततः परम् अपभ्रंशिकविनामुत्तरम् चित्रकृतः राजीवाः आले. ख्यकाराः । रङ्गाजीवश्चित्रकरः इत्यमरः । लेप्यकृतः पलगण्डाः सुधया भवनलेपकर्तारः पलगण्डस्तु लेपकः इत्यमरः । माणिक्यवन्धकाः रत्नप्रत्युप्तिकारिणः । वैकटिका जौहरी इति प्रसिद्धाः । स्वर्णकारः प्रसिद्धः । वकिः तथा बढई इति प्रसिद्धः । तक्षा तु वर्द्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतः । इत्यमरः । लोहकारः ध्योकारः लुहार इति प्रसिद्धः । व्योकारो लोहकारकः । इत्यमरः । दक्षि- णतः दक्षिणस्यां दिशि सिंहासनात् । भूतभाषाविदः कवयः ततः परं भुजङ्गो विटः । गणिका वेश्या । प्लवकः सन्तरणोपजीवी, खड्गधारादिनतको वा चाण्डालो वा इति शब्दकल्पद्रुमः । शौभिकः ऐन्द्रजालिकः । शौभिकस्त्वेन्द्रजालिकः । इति कोषः । जम्भकः दन्तोपजीवी । दन्ताजीवी जम्भकः स्यादिति कोषः । मल्लः प्रसिद्धः। शस्त्रोपजीविनः असिधावकप्रभृतयः ।। एवमुपदर्शितरीत्या सभास्वरूपं निर्दिश्य सभाकार्य प्रस्तौति । तत्रेति । तत्र सभायां यथासुखमासीनः स्थितः काव्यगोष्ठी साहित्यपरिषदं कारयेत् प्रवत्तयेत् , भावयेत् पुनः पुनरनुसंदध्यात् । परीक्षेत च समालोचयेच्च । वासुदेवप्रभृतीन सर्वान सभापतीन दानेन मानेन सत्कारेण च अनुकुर्यात् अनुलोमान् विदध्यात । तुष्टाः प्रस- .

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १७७ देवसातवाहनशूद्रकसाहसाङ्कादीन्सकलान्सभापतीन्दानमानाभ्यामनुकुर्यात् । तुष्टपुष्टाश्चास्य सभ्या भवेयु:- स्थाने च परितोषिकं लभेरन् । लोकोत्तरस्य काव्यस्य च यथार्दा पूजा कवेर्वा । अन्तरान्तरा च काव्यगोष्टी शास्त्रवादा- ननुजानीयात् । मध्वपि नानवदंशं स्वदते । काव्यशास्त्रविरतौ विज्ञानिष्व. भिरमेत । देशान्तरागतानां च विदुषामन्यद्वारा सङ्गं कारयेदौचित्याद्याव- स्थिति पूजां च । वृत्तिकामांश्चोपजपेत् । सगृह्णीया । पुरुषरत्नानामेक एव राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोऽप्यनुकुयुः । राज्ञ एव ह्यसावुकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः। महाननागरेषु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभाः कारयेत् । तत्र परीक्षो- । वाः पुष्टाः समृद्धाः अस्य राज्ञः सभ्याः सदस्याः स्युः स्थाने च समये च पारितोषिक परितोषजनक द्रव्यं लभेरन लोकोत्तरस्य अलौकिकस्य काव्यस्य कवितायाः कवे वा यथा यथायोग्या पूजा अर्चा कर्तव्या। अन्तरा २ मध्ये २ काव्यगोष्टी साहित्य परिपदं शास्त्रवादान शास्त्रचर्चाः अनुजानीयात तत्कृतेऽनुज्ञां दद्यात् । प्रस्यन्दते यदि मधुद्रवमुक्तिगोष्ठी (काव्यगोष्ठी) सक्सौमनस्यपि न पुष्यति सौमनस्यम् तच्छास्त्रवादविषये तु कथैव केति जिज्ञास्यपूरणकृते वदतीह(१)मध्वम् । मधु अपि मधुरमपि अनवदेशं रूचिजनकभक्षणं विना न स्वदते न स्वादु भवति। अतः काव्यविरतौ शाखेऽभिरमेत । उभयविरतौ विज्ञानिषु वैज्ञानिकेषु सङ्गच्छेत् । देशान्तरेभ्यः आगतानां विदुषाम् । अन्यैः सई कारयेत् सम्पादयेत् । औचित्यातु योग्यतया । यावती स्थितिः यावस्थिति । यावदवधारणे इत्यव्ययीभावः अर्थात् स्वभवने तान् उपवेशयेत् । पूजां च कारयेत् । वृत्तिकामान् उपजपेत् अन्य. राजा अपिणस्तान स्वास्थातुं प्रेरयेत् । संगृह्णीयात् स्वाश्रये स्थापयेत् । पुरुषा एवं रत्नानि तेपाम् । एक केवलं । राजा एव उदन्वान राजोदन्वान राजसमुद्रः एव भाजनं पात्रम् । राजचरितं नृपतिवृत्तं राजोपजीविनः राजाश्रयिणः अपि अनु. कुर्युः तथैव आचरेयुः । राजोपजीविनामनुकरणं प्रशंसति-राज्ञ एवेति । यदयं राजो- पजीविनां संस्कारः परिशुद्धिः असौ राज्ञो नृपतेरेव उपकारो लाभः । महानगरेषु वाराणसीसशेषु जनपदेषु काव्यपरीक्षार्थं शास्त्रपरीक्षार्थं च ब्रह्मस- । (१) मध्वमिति मध्वपीत्यस्य एकदेशमनुकृत्य कृतमिति बोध्यम् ।

·काव्यमीमांसा त्तीर्णानां ब्रह्मरथयातं पट्टवन्धश्च । श्रूयते चोजयिन्यां काव्यकारपरीक्षा--- "यह कालिदासमेण्ठावनामररूपसूरभारवयः । हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम् ।।" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा--- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः । वररुचिपतचली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ।। इत्थं सभापतिभूत्वा यः काव्यानि परीक्षते । यशस्तस्य जगद्यापि स सुखी तत्र तन्त्र च ।। ॥ इतिराजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविवर्या राजचया च दशमोऽध्यायः ।। भा: ब्राह्मणानां गोष्टीः कारयेत् । इदानीं तु प्रायः सर्वत्र भारते विदेशीयानां अज्ञात - भारतीयसमाचराणामाङ्गलानामनुकरणतत्पराअधिकारिणः पण्डिताच अवसरनियमेन एकदेव परीक्षा कारयन्ति सर्वेषां सहस्त्रावधिछात्राणां पण्डितानां च । अस्तु श्रूयते गायकवाडवडौदा-प्रान्ते सभास्थाः पण्डिता साक्षाद्भुताः परीक्षन्ते छात्रान् । तत्र ब्रह्मसभायां परीक्षोत्तीर्णानां परीक्षायामुत्कृष्टानां कृते ब्रह्मरथेन यानम् । पस्य परी. क्षोत्तीर्णतासूचकराजादिशासनमय क्षौमदुकूलस्य बन्धो धारणम् । श्रूयत इति । उज- यिन्यामवन्तीदेशीयनगर्या काव्यकाराणां कवीनां परीक्षा। इहेति । निगदव्याख्यातम् । विशाला उज्जयिनी। पाटलिपुत्रे इदानी पटना इति प्रसिद्ध नगरे शास्त्रकाराणां शास्त्रप्रणेतृणां परीक्षा । अत्रेति । निगदव्याख्यातम् । मन्यते परीक्ष्यापि ज्ञायते च अत्रत्यः कियानपि स्वल्पः पाठः एकादोऽध्याये प्र- न्यस्य जीणत्वहेतुकास्तव्यस्तया मुद्रापितः स्यादिति । संहरति इत्थमिति यो राजा इत्थं पूर्वोक्तप्रकारेण सभापतिः समितेः प्रधानाधि- काव्यानि परीक्षते आलोचति । तस्य राज्ञो यशो जगद्यापि । तथा स सर्वत्र सुखी भवति । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशास्त्रिणः कृती मधुसूदनीविवृतौ दशमोऽध्यायः समाप्तः। कारी भूत्वा ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। १७९ एकादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणोपायाः कविविशेषाः । तत्र शब्दहरणोपायाः। परप्रयुक्तयोः शब्दार्थयोरुपनिवन्धो हरणम् । तद्विधा परित्याज्यमतु- प्राह्यं च । तयोः शब्दहरणमेव तावत्पञ्चधा पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च । "तत्रैकपदहरणं न दोषाय” इति आचार्याः । “अन्यत्र अर्थप- ॥ श्रीः॥ नत्वा श्रीसंकटापाद शब्दार्थहरणे वृतिम् । वक्ष्ये कविविशेषान् प्राक कथ्यते शब्दहारणम् ॥ अथातः सामान्यतः काव्यरचनाशैली समुपदिदिक्षुः । प्रायः प्रवृत्तवचनः पौर- स्त्यानां प्राचां मध्ये अन्यतमस्य कस्यचित्कवेः छायां पद्यप्रतिकृति गृहीत्वा काव्य. रचनाम्यासं करोति स सेविता" इत्युक्तलक्षणः कविः कथं परप्रतिकृति गृह्णीयादिति मिषेण अध्यायमुपक्रयते । यस्येमाचं सूत्रमेकादशद्वादशत्रयोदशाध्यायत्रयोपात विषयोपसंग्राहक शब्दार्थहरणोपायाः । द्वितीयं च सूत्रः कविविशेषाः । शब्दश्च अर्थश्चेति शब्दार्थो । तयोर्हरणम् । तस्योपाया अस्माभिनिर्देष्टव्याः । तथा शब्दार्थोपहारकस्यः सेवितुः कोः विशेषा भेडाश्च निर्देष्टव्याः। तत्र एकादशाध्याये शब्दहरणस्य उपाया वक्तव्याः । ननु शब्दार्थ हरणोपाया इति सूत्रे कस्तावद्ध- रणशब्दार्थः हत्याकांक्षायां हरणशब्दं व्याख्याति-परप्रयुक्तति । परेण प्रयुक्ती यौ शब्दाथौं । तयोः स्वकाव्य उपनिवन्धः उपनिवेशः ग्रहणमिति यावत् हरणम् । तद्धरणं द्विधा द्विप्रकारः। एक हरणमेतादृशं यत् परित्याज्यम् अग्राह्यम् भवति, द्वितीय च अनुग्राहा स्वीकर्त्तव्यम् अर्थादनुमोदयितुं शक्यम् । तयोरिति तयोः शब्दार्थयोर्मध्ये शब्दहरणमेव पदहरणेन, पादहरणेन, श्लोकाईहरणेन छन्दोहरणेन, सम्पूर्णश्लोकहर- णेन च तावदादौ पंचप्रकारम् । कविकण्ठाभरणेतु हरणविषये इत्थमुक्त छायोपजीवी पदकोपजीवो पादोजीवी सकलोपजीवी। भवेदय प्राप्तकवित्वजीवी स्वोन्मेषतो वा भुवनोपजीव्यः ॥ इति । अत्र अचार्याणां सम्मतिं प्रकटीकरोति-तत्रेति । तत्र हरणोपायेषु एकस्य पद. स्यहरणं न दोषाय। आचार्योक्ते किंचिद् विप्रतिपत्या स्वानुकूलतां दर्शयति-अन्यत्रेति । द्वौ अर्थों annada यस्य ·काव्यमीमांसा mmarAR दात्” इति यायावरीयः । तत्र श्लिष्टस्य भिष्टपदेन हरणम् "दूराष्टशिलीमुखव्यतिकरानो किं किरातानिमा- नाराद्यावृतपीतलोहितमुखान्कि वा पलाशानपि । पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोग्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीविताति शरणं यात प्रियां देवताम् ॥" काम सद् द्वयर्थम् । द्वयर्थं च तत्पदं द्वयर्थपदम् । तस्मात् द्वयर्थपदादन्यत्र अर्थात् द्ध्यर्थं पर्द परित्यज्य एकपदहरणं न दोषाय द्वयर्थपदहरणे तु दोष एव । इति यायावरीयो न. बन्धकार । उदाहरति-तत्रेति । तत्र शब्दहरणेषु श्लिष्टस्य पदस्य । जातित्वादेकवचनमतो वक्ष्यमाणोदाहरणे शिलीमुखकिरातपदयोयोर्हरणमपि संगच्छते । श्लिष्टपदद्वारा ह. रणं यथा-- दूराकृष्टेति । हे पान्थाः पथिका दूरत आकृष्टः शिलीमुखानामलीनां वाणानां च । "मालवाणौ शिलीमुखौ” इत्यमरः । व्यतिकरः समूहो यैस्तान् । इमान् सन्निकृष्टा- न् । इदमस्तु सन्निकृष्टे समीपतस्वति चैतदो रूपम्। इति कोपः। किरातान भूनि- म्वतरून म्लेच्छभेदांश्च । किरातो म्लेच्छभेदे स्याभूनिम्वेऽल्पतनावपि । स्त्रियां चामरवाहिन्यां कुहनीदुर्गयोरपि । इति मेदिनी ॥ किं ? नो पश्यत । किं वा आरात् समीपे । आरादूर समीपयोरित्यमरः । व्यावृतानि प्रकटीकृतानि पीतानि लोहितानि मुखानि यैस्तान पलाशान् किंशुकान् सक्षसांश्च । पलाशः किंशुकः शटी- हरिद्वर्णो राक्षसश्च पलाशं छदने मतम् । इति मेदिनी। किं ?नो पश्यत । पुरोपि अग्रेपि वनेऽरण्ये वसन्तं स्थितम् । एनं समीपतरवर्तिन केसरिणं नागकेशरं सिहं च । केसरी तुरगे सिंहे पुंनागे नागकेसरे इति मेदिनी । नो पश्यत । हे मूढाः ? हे मूर्खाः जीवितानि प्राणानि रक्षत प्रियां वल्लभारूपां देवताम् , अन्यत्र इष्टदेवतां शरणं यात रक्षित्री प्रापयत । एवं कामोद्दीपके अथच कि- रातादिभिर्भयावहे काले जीवितार्थिभिर्भवद्भिर्नात्र चिरं स्थेयम्, किन्तु स्वीया- मिष्टां देवतामाश्रयत शरणतया रक्षत चायमात्मेति भावः । अस्मिन् पये शिलीमुख-किरात-पलाश-केसरि-पदानि श्लिष्टानि । तेषु शिली- मुखकिरातपदयोः हरणं कृत्वा केनचित कविना मागा इति पद्यं विनिर्मितम् । यथा- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। १८१ " EHIMa यथा च-"मा गाः पान्थ प्रियां त्यक्त्वा दूराष्टशिलीमुखम् । स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पश्यसि ।। श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्- "नाश्चर्य यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मयि । मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः ।।" यथा च-"कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतिरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणादयित नो वायोर्विकारादयम् । तस्मात्सुश्रु सुगन्धिमाहितरसं स्निग्धं भजस्वादरा- न्मुग्धे मांसरसं त्रुवन्निति तया गाढं समालिङ्गितः ।।" चेति तद्भुतपदक पधं दर्शयति । मागा इति । है पान्य ? पथिक ? प्रियां वल्लभां त्यक्त्वा मा गाः मा गच्छ । भोः कथं निषेधयसि इत्यत आह-दूरेति । दूरात् आकृष्टाः शिलीमुखाः अलयः वाणाश्च येन तम् । पन्थाने मार्गमावृत्य अवरुद्धय स्थित किरात किंशुक पक्षे राक्षसं च किं न पश्यसि । एवं कामोद्दीपके अथ च लुब्धकाकान्तमार्ग समये प्रियां देवीं विहाय कथं ते रोचते मनसि गन्तुम् । इति भावः । श्लिष्टेति । श्लियस्येति पदमनुषञ्जनीयम् श्लिष्टो यः पदैकदेशप्तेन हरणम् । नाश्चर्यमिति । यदयं जनः । अनार्यण दुटेनाप्तौ सङ्गते सति मयि आर्य अस्तपी. तिः गतप्रेमाजनि । इत्यत्र आश्चर्य न वत्तते इति शेषः । आश्चर्यकारणाभावं श्लेषज- न्यदृष्टान्तमुखेन दर्शयति-सेति । यत इत्यध्याहृत्यवाक्यं पूरणीयम् । यतः क्षुद्राणां हितो हितकरो जनः मा माम् उत्कृष्टं सोपयोग कार्यान्वित कथं कुर्वात पो क्षुधा रहितो जनः मांसस्य उपयोग साङ्गत्यं कथं कुर्वीत । यथा क्षुधा रहितो जनः । मांसस्य उपयोग न करोति तथा क्षुद्रहितो जनः उत्कृष्ट जन सोपयोग न करोति । इति -- --- अत्रत्यमांसोपयोगेति पदस्य एकदेशं मांस-इति हृत्वा काव्यकरणं यथा- । कोपादिति । हे मानिनि ? कोपने ? अयं शोभांधरतीति शोभाधरः सुन्दरस्तेऽधरः किं कोपाद्धतोरतितरामत्यन्तं स्फुरति । किम्बा चुम्बनकारणात् अतितरां स्फुरति । एवं नायकेन पृष्ट नायिकोत्तरति-दयितेति । हे दयित ? वल्लभ ? भवता यथोच्यते तथा न किन्तु वायोः पवनस्य विकारात् स्फुरति । पुनर्नायको वदति तस्मादिति । तस्मात्कारणात् हे सुभ्रु ? हे मुग्धे ? हे वाले ? सुगन्धिम् शोभनो गन्ध आमोदो ·काव्यमीमांसा निष्टस्य यमकेन हरणम-- "हलमपारयोनिधिविस्तृतं प्रहरता हलिना समाराङ्गणे । निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ।।" यथा च-"दलयता विशिखर्बलमुन्मदं निरवधीरितमाकुलमासुरम् । दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरितमाकुलमासुरम् ॥” श्लिष्टस्य प्रश्नोत्तरेण हरणम्- “यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीववदनं च ||" यस्मिस्तं । गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोरिति कोशः आमोदी हर्पगन्ध. योरिति च मेदिनी । सानन्दमित्यर्थः । आहितः कृतो रसः शृगारो येन तम् । स्निग्धं प्रेयसं सरस सरागं माम् । रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विपरागयोः । शृङ्गारादौ द वेवीय देहधात्वम्बुपारदे ॥ रसा तु शलक्की पाठजिह्वाधरणिकङ्गुषु । इति विश्वः पक्षे सुगन्धिम् घ्राणतर्पणम् । सुरभिाणतर्पणम् । इष्टगन्धः सुगन्धिः स्यादित्य- मरः । आहितरसं सस्वाद स्निग्धं वृष्यं मांसरसम् । आदरात् प्रेम्णा भजस्वेति भुव- न दयितया गार्ड सान्द्र समालिङ्गितः । शिलष्टस्येति । श्लिष्टस्य द्वयर्थस्य पादस्य यमकेन यमकालकारद्वारा हरणम् । ह- लमिति । अपरश्वासौ पयोनिधिस्तद्वत् विस्तृत प्रसृतं हलम् । समराङ्गणे युद्धभूमौ प्रहरता माझ्यता हलिना बलरामेण आकुलं व्यग्रम् , आसुरं अपुरसम्बन्धि बलम् नि- वधि अवधिरहितं यथा स्यात्तथा ईरितं कम्पितम् । तथा शशांकश्चन्द्रस्तस्य कलावदमलं शुभ्रं निरवधि विपुलं निजं यशश्च आकुलं कुलाचलपर्यन्तं भूम्या- म् । दिवि च आसुरं लक्षणाया सुरलोकपर्यन्तम् । ईरितम् प्रेरितम् प्रापितम् । इत्यर्थः । दलयतेति । विशिखैः वाणै ईलयता तेन विष्णुना उन्मदं सगर्वम् । आकुल. म् । कुलमभिव्याप्य कुलसहितं व्यग्रं वा आसुरमसुराणां सम्बन्धि वलं संन्यं निरख- घि अवधिरहितं यथास्यात्तथा ईरित कम्पितम् । तथा तेन दशसु दिक्षु सितं शुभ्रं निरवधि विपुलं यशश्च आकुलं कुचाचलपर्यन्तम् । आसरं सुरलोकपर्यन्तमीरितं प्रा- पितम् । अत्र पूर्वश्लोकीयः श्लिष्टः निरवधीत्यादिकः पादः उपहृत्य यमकालङ्कारवि- धया नियोजितः। शिलष्टस्येति । श्लिष्टस्य पदस्य प्रश्नोत्तरविधया उपनिवेशः । यस्यामिति । यस्यां पुर्या भुजङ्गवर्ग: क्षणं मुहूत्तं कर्णायते कर्णवदाचरति दानी

·No text on this page.

·काव्यमीमांसा यदित्थं कथयन्ति- "पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति । अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाक्चौर्य च न शीर्यति ॥" "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम् , अयमप्रतिष्टः प्रतिष्ठावानहम , अप्रक्रान्त मिदमस्य सम्विधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोऽयं मृद्वीकावचनोऽहम् , अ- नाहतभाषाविशेषोऽयमहमाहतभाषाविशेषः, प्रशान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरित- कत्त कमिदम् , उच्छन्ननिबन्धनमूलमिदं, म्लेच्छितकोपनिबन्धमूलमिदमि- त्येवमादिभिः कारणैः शब्दहरणेऽर्थहरणे चाभिरमेत” इति अवन्तिसुम्दरी। चौर्य शीर्यति जीर्यति । तु किन्तु वाक्चौर्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि न शीयेति शीर्णतामेति। इदं पूर्वोक्तं हरणविषयकं वत्मापि उपदेश्यं भवति अतः हरणीयमिति भावेन अ. वन्तिसुन्दरी चौहाणवंशोद्भवा राजशेखरस्य प्रन्थकर्तुः प्रेयसी समर्थयति-अयमि ति । इत्येवमादिभिः कारणः हेतुभिः शब्दस्य हरणे अर्थस्य हरणे च अभिरमेत मनो- निध्यात्। इतीति किम् । अयं यस्यैतद्धरणीयपदपादादिक काव्यं वर्तते स कविरप्रसि. छः । भुवि अस्य विश्रुतिनास्ति अहं च अतिविश्रुतः । यह हरेयं तर्हि सति सम्वा- दे प्रसिद्धीमामकीनमेव तत्पदादिकं जनाः कथयेयुः प्रत्युत तमेव निन्दयेयुरतः प्रसिद्धि- मता पुरुषेण अप्रसिद्धस्य कवेः पदादीनां हरणे कृतेऽपि न दोषावहमिति भावः । अ- यमप्रतिष्ठः अयं कविरनास्पदः, अहं च प्रतिष्टावान् । अयं भावः । मम च दैनंदिन- साप्ताहिकमासिकपत्रिकाप्रभृतीनि कविताप्रकाशनसाधनानि आस्पदानि वर्तन्ते, अस्य च नैतानि । एवं च एतत्कृतकाव्यात् पदानि अपहत्य पूर्व प्रकाश्येत मया तर्हि सर्व जना पश्चात्प्रकाशितेऽपि तेन मामकीनमेव पदादिकं कथयेयुरिति बुद्धया हरणं न दोषायेति। अनयोर्वाक्ययोः भावान्तरं चेत् सुधीभिर्विवेचनीयम् । अस्य कवेरिदं संवि- धानकं नाटकादिकमप्रक्रान्तमप्रचलितं मम च प्रचलितमिति हृतेऽपि न दूपणम् । गुडूचीवत वचनं यस्यासौ गुडूचीवचनः मृद्वीकावत् द्राक्षावत् वचनं यस्यासौ मृद्वी कावचनः । अस्य काव्ये गुडूची पाकः । मत्काव्ये मृद्वीकापाकः अतः पाकभेदे- नापि हरणं न लक्षितं भविष्यति यदनेनास्यापहरणं कृतमिति । न आहतो भाषाविशेषो येनासो अनादृतभापाविशेषः । आहतः स्वीकृतः भाषाविशेषो येनासो आतभाषाविशेषः । अर्थात् अयं भाषान्तरे कवते अहं च भाषान्तरे कवामि । अतोन- दितऽपि न दोषः । यथा श्रीमद्भगवता तुलसीदासेन वालिमकोरामायणादीनां भावा- थेनुपगृह्य हिन्या रामायणं लिखितम् । इदं तु बोध्य भाषान्तरकवितायां भावस्यैव अपहरणं भवति न तु पदादेः। प्रशान्ता मृताःज्ञातारो यस्म तत् प्रशान्तज्ञातृकम् , इर्द काव्यम् । पचहमपहरेयमपि तदपि शात्रभावाब दोषः । देशान्तरितः अन्यदेशे स्थितः ·मधुसूदनी-विवृति--सहिता। यथाच. म "त्रिभ्यः पदेभ्यः प्रभृति त्वनिष्टेभ्यो हरणम्" इति प्राचार्या:-- यथा--"स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्क: स्फुटहारगौरः । नीलोत्पलानामिव नालपुंजे निद्रायमाणः शरदीव हंसः !" "स पातु वो यस्य हतावशेषास्तत्तुल्यवर्णा उतरश्चितेषु। लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्याः स्वकान्तानयनोत्पलेषु ।।" "न" इति यायावरीयः । उल्लेखवान्पदसन्दर्भः परिहरणीयो न प्रत्य- भिज्ञायात: पादोऽपि । तस्यापि साम्ये न किञ्चन दुष्टुं स्यात् । M कर्ता यस्य तत् देशान्तरितकर्टकम् इदं काव्यम् । कर्तरि देशान्तरित जातरि च देशान्तरस्थिते अस्मद्देशे न तज्ज्ञाता न तत्कता अतोपि अपहरणे न दोषः । उच्छ- जमुत्सन् विशीणं यन्निवन्धनं काव्यं तन्मूलं तत्कारणमिदं काव्यम् मदीयम् । उत्सन्न- काव्यस्य पदादिक भावं वा अपहृत्य कृतेऽपि काव्ये विसम्बादान दोपायेति भावः । मलेच्छितेकरूपं निवन्धन रचनं यस्य काव्यस्य तन्लेच्छितकोपनिवन्धनम् तन्मूलं यस्य तम्लेच्छितकोपनिवन्धनमूलम् । स पात्विति । स शिवः वो युष्मान पातु रक्षतु ! यस्य शिवस्य जदाकलाये जटा- जूटे स्थितो वर्तमानः स्फुटहारवत् शुभ्रहारवत् गौरः सितः। अवदातः सितो गौरः इत्यमरः । शशांकश्चन्द्रः । इव उत्प्रेक्षायाम् । शरदि शरहतौ नीलोत्पलानां नीलकम लानां नालपुले निद्रायमाणः हंस इव विभाति । अत्रयां "स पातु वो यस्या इति चतुष्पदीमपहृत्य काव्यविरचनं यथा- स पात्विति । स विष्णुः वो युष्मान् पातु रक्षतु। यस्य विष्णोः हतावशेषा मा. रणावशिष्टाः दैत्या असुराः । तेन तुल्यः। तत्तुल्यः तत्तुल्यो वर्णो यस्य तत् । तत्तु. ल्यवर्णम् । तत्तुल्यवर्ण यदञ्जनं तेन रञ्जितेषु लावण्येन युक्तेष्वपि स्वकान्तानां नयना. न्येव उत्पलानि तेषु वित्रसन्ति विभ्यति । याशोऽञ्जनवर्णस्तादृशोः विष्णुवर्णः । इति अञ्जनवर्ण दृष्ट्वा विष्णोःस्मरणात भीता भवन्ति इति भावः । नेति आचार्ययुदुक्तं तन्न इति ग्रन्थकारः । यतः उल्लेखवान् प्रतिभानवान् यस्या. विष्करणे प्रतिमायाः क्षयों भवति स पदसन्दर्भः पदसमुदायः परिहरणीयः। यस्य पदसन्दर्भस्य प्रादुर्भावकरणे अन्येन स्वप्रतिभा व्ययीकृया स तु परित्याज्य न स्वी. कर्तव्य इति भावः । प्रत्यभिज्ञायातः स एवायमिति प्रत्यभिज्ञया यातः प्रातः पादोपि न परिहरणीयः तं न परिहरेत् स्वीकुर्यादेव । तस्य प्रत्यभिज्ञाप्राप्तम्य किन्तु उल्लेखव- ताशून्यस्य पादस्य साम्येऽपि सादृश्येऽपि न किमपि दुष्टं स्यात् । अत्र मुद्रितपुस्तके नाप्रत्यभिज्ञायात इति अकारघटितः पाठोऽपपाठः । तथा साम्येनेति तृतीयान्ततया १३ का०मो० ·RWARMIND । m १८६ काव्यमीमांसा यथा--"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः समाधाय जयोपपत्तो। उदारचेता गिरमित्युदारांद्वपायनेनाभिदधे नरेन्द्रः॥" यथाच "इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं रामानुजन्मा विरराम मानी। संक्षिप्तमाप्तावसरं च वाक्यं सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभुणाम् ।।" उल्लेखवान्यथा-"नमः संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने । सप्तलोकोर्मिभङ्गाय शङ्कर क्षीरसिन्धवे ॥ भ्रान्तः पाठः । साम्येइति ससम्यन्तः पाठस्तथा न इति निषेधार्थको नकारः पृथक् । यथा इत्युक्त्वानिति । इतीत्थमुक्तिविशेषरम्यम् उक्तिवैचित्र्यचारु यथास्यात्तथा उक्तवान् उदारं चेतो यस्यालौ महामनाः । उदारो दातृमहतोरित्यमरः । नरेन्द्रो युधिष्टिरः द्वैपायनेन व्यासेन । हिर्गता आपो यस्मिस्तद् द्वीपमयनं स्थानं यस्य स द्वीपायनः द्वीपायन एव द्वैपायनः । प्रज्ञादित्वात्स्वार्थे । तेन । जयोपपत्तौ मनः समाधाय जयासिन्द्धिमपेक्ष्य इतिवक्ष्यमाणप्रकारामुदारामर्थवर्ती गिरं वाणीमभि. दधे उवाच । अस्मिन् किरातीये पधे-- सवेगवान् वेगसमाहितात्मा हरिप्रवीरः परवीरहन्ता मनः समाधाय जयोपपत्तौ जगाम लङ्कां मनसा हनूमान् इति वाल्मीकीयपधगतं तृतीयपादे कविना स्वतः प्राप्तमुपनिबद्धम् । किरातीयं च "इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यम्” इति पाद स्वतः प्राप्तमुररीकृत्य श्लोकान्तरविरचनं यथा-- इत्युक्त्वानिति । इतीत्थमुक्तिविशेषरम्यम् कथनविच्छित्तिसुन्दरं यथा स्थात्तथा उक्तवान् मानी दी। मानो दोऽहंकार इत्यमरः । समस्यानुजन्मा लक्ष्मणः विरराम विरतो वभूव । यतोहि सेवाया विधिमनुष्ठानं जानन्ति तैः पुरुषैः प्रभूणां स्वामिनां पुरतः संक्षिप्तं समस्तम् । आप्तावसरं प्रातसमयं वाक्यं वचनं वक्तव्यम् । अयं भावः । इत्यु. तवानित्येतादर्श वाक्यं यः कोपि साधारणः पुरुषः रचयितुं शक्नोति अत एतादृशस्य साम्येपि न काचिद्दुष्टिरूद्भाव्या। यस्य साम्ये दोघस्तदुल्लेखवत्पदसन्दर्भस्थलं दर्शयति-नम इति । संसारश्च निर्वाणश्च संसारनिर्वाणौ जगन्मोक्षौ । तौ एव विपाऽमृते । तयोविधायिने करें । सप्त च ते लोकास्त एव ऊर्मयः । सप्तलाकोमय एव भङ्गा विछित्तयो यस्मिन् तस्मै। सप्तलो. कोमिनिर्माणजन्य सौन्दर्य शंकरे समुद्रे च वर्तते । भङ्गस्तरङ्ग भेदे च रुग्विशेषे पराजये. कौटिल्ये भयविच्छित्त्योरिति हैमः । शंकररूपिणे क्षारसिन्धवे क्षीरसागराय नमः । अत्र “शंकरक्षीरसिन्धवे" इति पदं प्रतिभाप्रसूतम् । न तु सामान्यजनमनीषासं. घटितम् । तथाहि-शंकरस्य क्षीरसमुद्रत्वं तदैव स्यात् यदा तस्य विषामृतयोविधाय- - . । 120 ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। यथा च -"प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने । नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे ।। "पाद एवान्यथात्वकरणकारणं न हररणम् , अपि तु स्वीकरणम्" इति आचार्याः। .. परम्परितं रूपकम् । यथा--"त्यागाधिकाः स्वर्गमुपाश्रयन्ते त्यागेन हीना नरकं ब्रजन्ति । न त्यागिनां किञ्चिदसाध्यमस्ति त्यागोहि सर्वव्यसनानिहन्ति ।।" कत्वं स्यात् । अतस्तत्सिद्धये समस्तवस्तुविषयरूपकालंकारविधया संसारनिर्वा- एव विधामृतत्वेन कल्पिती । शंकरो स्टः सन् संसाराभिन्नं विपं ददाति । तुष्टः सन निर्वाणाभिन्नममृतं ददाति। तथा सतलोकोर्मिभङ्गायत्यत्रापि शंकरस्य सिन्धु. त्वारोपे सहलोकानामूमित्वारोपो युज्यते । इति । अनत्यं "शङ्करक्षीरसिन्धवे" इत्युल्लेखवत्पदमुद्धृत्य श्लोकान्तरविरचनं यथा- प्रसरदिति । प्रसरन्तो विन्दुनादौ एवं जलझणध्वनी यन्त्र तस्मै । शुद्धामृतमय:- शुद्धपीयूषल्वरूपः आत्मा एव चक्षुरूपकलेवर एव शुनजलरूपशरीरो अस्य तस्मै । अनन्तायाः पार्वत्याः प्रकाश एव साहित्येऽतिप्रसिद्धिरेव अनन्तस्य शेषस्य प्रकाशा यत्र तस्म । शकर एव क्षीरसिन्धुस्तस्मै नमः । पूर्वापरयोः पद्ययोरियान विशेषः यत् पूर्वत्र समस्तवस्तुविषयं रूपकम् । उन्तरन्न आत्मा चिचे वृत्तौ यत्ने धिषणायो कलेवरे परमात्मनि जीवेक हुताशनसमीरयोः स्वभावे चेति मेदिनी कोशः अनन्तः केशवः शेषे पुमाननबधौ त्रिषु अनन्ता च विशल्यायां शारिवादूर्वयोरपि ! कणा दुरालमा पथ्या पार्वत्यामलकीच विष्वम्भरागुव्योः स्यादनन्त सुरवमनि ॥ इति मेदिनी । प्रकाशोऽतिप्रसिद्ध स्यात्प्रहासातपयोः स्फुटे । इति विश्वः । पाद एवेति । पाद एवं श्लोकपाद एव । यदीति शेषः। यदि अन्यथात्वस्य वैपरी. त्यस्य करणे कारणं हेतुस्तहि तदन्यथा करणं न हरणं न हरणशब्दवाच्यम् , तु स्वीकरणमनुग्राह्यम् । यथा त्यागाधिका इति। त्यागाधिकाः दानेन गरीयांसः स्वर्ग सुरलोकमुपाश्रयन्ते प्राप्नुवन्ति अर्थात् स्वर्ग स्थीयते । त्यागेन हीनाःदानमकुर्वन्तो नरकंनिस्य व्रजन्ति गच्छन्ति । त्यागिनां दानिनां कृते किश्चिदपि कार्यमसाध्यं दुष्करं नास्ति । हि यतः त्यागः सर्वव्यसनानि यावद्दुःखानि हन्ति निराकरोति । .

·काव्यमीमांसा यथा च -"त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्यलीकमेतद्भुवि सम्प्रतीतम् । जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनाया।।" तदिदं स्वीकरणापरनामधेयं हरणमेव ( इति यायावरीयः)। तद्वद्र्द्ध- प्रयोगेऽपि । यथा-- "पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्रे पादोऽन्यो हिमवति हेमकूटलग्ने । आक्रामत्यलघु महीतलं त्वयीत्थं भूपालाः प्रणतिमपास्य किन्नु कुर्यः॥" यथा चोत्तरार्द्ध-"इत्थं ते विधृतपदवयस्य राज- नाश्चर्य कथमिव सीवनी न भिन्ना॥ त्यागोहीति । त्यागोहि सर्वदुःखानि निराकरोति एत्तद्धृतं भुवि लोके अलीक- मेव मृषा एव सम्प्रतीतम् प्रसिद्धम् । यतोहि तस्याः मुग्धविलोचनायाः सुन्दरनेत्राया. स्त्यागेन दूरीकरणेन मे मम सर्वव्यसनानि जातानि । अत्र केवलं पूर्वश्लोकीयचतुर्थचरणमुपादाय पादत्रयस्य अन्यथाकरणेन श्लोका. न्तरम् प्रणीतम् तेन नात्र कश्चिद्दोषावकाशः, एतादृशः स्वीकारो भवितुं शक्यः । भेदोप्यनयोर्महान् जातः पूर्वं पद्यं त्यागप्रशंसार्थकम् इदं च त्यागनिन्दार्थकमिति । अत्रार्थं स्वसतं प्रकाशयति-तदिदमिति । तदिदं कृत्यं नामान्तरतो हरणमेव इति यायावरीयः । अन यायावरीय इति पाठस्त्रुटितः प्रतीयते । तदिति । तद्वत् पादवत् अर्द्ध प्रयोगेपि श्लोकार्द्धस्य अन्यथात्वकरणेऽपि न हरणं अपि तु स्वीकरणम् । अथवा तद्वत् पादवत् अर्द्धप्रयोगेपि स्वीकरणापरनामधेयं स्वीक- रणनामान्तरं हरणमेव परप्रयुक्तशब्दार्थोपनिवन्ध एव। यथा--- पादस्ते इति । हे नरवर ? हे राजन ? ते तव एकः पादः दक्षिणे समुद्रे वर्तते । अन्यो द्वितीयः पादः हेमकूटपर्वतसंलग्ने हिमवति हिमाद्रौ वर्तते । इत्थं त्वयि भवति अलघु महीयो महीतलं भूतलमाक्रामति सति भूपालाः राजानः प्रणतिमपास्य त्यक्त्वा किं नु कुर्युः । उत्तरार्द्धमन्यथाकृत्य पठति-इत्थमिति । हे राजन् ! इत्थममुना प्रकारेण विध. तपदद्वयस्य परस्परभिन्नस्थाने निहितचरणद्वयस्य ते तव सीवनी स्यूत्तिः । सेवन सीवनं स्यूतिरित्यमरः । स्त्रीत्वं तु टित्वप्रयुक्तं बोध्यम् । कथमिव न भिन्ना न त्रुटिता । अत्र पूर्वापरयोरियान् भेदः । पूर्वत्र पद्यं कर्तुराकुलत्वरूपं जाड्य वर्तते । उत्तरत्र चित्तविस्ताररूपो विस्मयः कर्नुराकुलता जाड्यमप्रतिपत्तिस्तथा मता । इति । विस्मयश्रितविस्तारो वस्तमाहात्म्यर्शनात । इति । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १८ ana एवं व्यस्तार्द्धप्रयोगेऽपि । यथा- "तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति । अभ्युद्गते सकलधामनिधौ तु तस्मिन्निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः।" यथा च-"तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न किञ्चिदपि गौरितरा हसन्ति । ताभिः पुनर्विहसिताननपङ्कजाभि. रिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः ।।" पाद एवान्यथात्वकरणं न स्वीकरणं पादोनहरणं वा । यथा-- "अरण्ये निर्जने रानावन्तवैश्मनि साहले। न्यासापह्नवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ।।" एवमिति । एवं पूर्वोक्तवत् व्यस्तस्य विपरीतीकृतस्य अर्द्धस्य प्रयोगऽपि शेयम् । तत्तावदिति । तत्तस्मात तावदेव तावत्कालमेव शशिनश्चन्द्रमसः स्फुरितं स्पन्द- नं महीयः उदारवत् अर्थवदित्यर्थः । यावत्तिरमरूचिः सूर्यस्तस्य मण्डलं न अन्युदेति उदयं न गच्छति । सकलानां धाम्नां तेजसा निधौ तस्मिन् सूर्य अभ्युदितं तु शशिनः सिताभ्रशकलस्य श्वेताभ्रकखण्डस्य च परस्पर को विशेषः । यथा सूर्यसन्निधाने सिताश्र. शकलं मन्दतेजः तथा शशिमण्डलमपि क्षीणप्रकाशमिति भावः । अस्य श्लोकस्य मध्यमौ पादौ विपर्यस्य श्लोकान्तरं विरचयति-तत्तावदिति : तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयः, यावत् गौरितरा अतिशयगौरवर्णवत्यो नार्यः किपि न हसन्ति । ताभिः पुनः ताभियंदा विहासताननपङ्कजाभिभूयते । तर्हि इन्दोः सिताम्रशकलस्य च को विशेषः । नाकिमप्याधिक्यं तयोरिति भावः । अनयोः परस्परमियान विशेषः । एकत्र वीरार्थी उक्तिः इतरत्र शृंगारार्थी उक्तिः पाद एवेति । यत्र पाद एव अन्यथात्वं विपर्यास करणमसाधारणं कारणम् , तत्र न स्वीकरणं अपितु पादोनहरणम् एकपादहीनं सर्वश्लोकापहरणमेव इति । हीनन्यूना ऊनगयों इत्यमरः । अन वाशब्द एवार्थकः । वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवाणे च समुच्चये । इति। अथवात्र वाशब्दो विकल्पार्थः तेन न स्वीककरणं न वा पादो- नहरणम् । अरण्य इति । अरण्ये क्ने निर्जने जनशून्ये रात्रौ निशायामन्तर्वेश्मनि मध्येगृह साहसे सहसाकर्त्तव्ये न्यासस्य निक्षिप्तस्य अपह्नवने गोपने च दिव्या अलौकिकी क्रिया कर्म सम्भवति । एतदेव पद्यं तृतीयपादोनं कृत्वा पठ्यते-यथा- अरण्ये निर्जने रात्रावन्तवमनि साहसे तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया। इति । ।

·काव्यमीमांसा यथा चोत्तरार्द्ध- "तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया ।" यथा वा-“यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिपु। कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥" यथा चोत्तरार्द्ध-“कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत स्मरानलम् ।" भिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव । यथा--- 'किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वाबजति दिनकरोऽयं यन्न नास्तं कदाचित् भ्रमति विहगसार्थानित्थमापृच्छमानो रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः ।।" एवमेतदन्यथात्वकरणेल परीक्षौपयिकमपि कामौपयिक सम्पद्यते । त्यागोहीत्यन्त्र पादत्रयस्यान्यथाकरणं वर्तते। अरण्य इत्यत्रैकपादस्यान्यथाकरणमिति भेदः । पादा- न्यथाकरणत्वं तूभयत्रापि समानमेव । यथावेति अन्यमुदाहरति-यस्येति । यस्य भगवतो विष्णोः केशेषु कचेपु जीमूताः मेधाः सर्वेषामङ्गानां सन्धिपु नधः सरितः, कुक्षौ चत्वारः समुद्राः सागराः तस्मै तोयात्मने जलशरीराय नमः । अस्य पद्यस्य चतुर्थंपादमन्यथाकृत्यप व्यते--यथा यस्य केशेषु जीमताः नद्यः सर्वाङ्गन्धिषु कुक्षौ समुद्राश्चत्वारः स सहेत स्मरानलम् । इति य एवम्भूतः स एव स्मरानलं कामाग्नि सहेत ! अनेवम्भूतस्तु न सोटुं शनोति । एवमेतत्प्रणामौपयिकमपि कामौषयिक जातम् । भिन्नार्थानामिति । यत्र भिन्नः अर्थो येषां तेषां नानार्थानां बहूनां पादाना- मेकेन पादेन अन्वयनं सङ्गमनं क्रियते तत्र न हरणमपि तु कवित्वमेव । यथा--किमिहेति । हे विहग ? किम् , इह लोके तादृशं किमपि स्थानं दृष्टमव- लोकितं श्रुतं वाऽस्ति । यन्त्र स्थाने अयं दिनकरः सूर्यः कदाचिदपि अस्तं तिरोहितत्वं न व्रजति न गच्छति । इत्येवं विहगसार्थान् पक्षिगणान् आपृच्छमानः आमन्त्रयन् , रजन्यां विरहेण भीतो वराकः चक्रवाको भ्रमति इतस्ततो गच्छति । जयतीति । सितः श्वेतः विलोलः लम्बमानः व्यालः सर्प एवं यज्ञोववीतं यज्ञसूत्रं यस्य सः । घनानां सान्द्राणां कपिलानां पिशङ्गीनां जटानामन्तमध्ये भ्रान्तः घूर्णनां कुर्वन् गङ्गाया जलौवः नीरसमूहो यस्य सः । अविदितं मृगस्य चिह्न कलंको यस्या- स्तामिन्दुलेखां दधानः धारयन् । परिणतः शितिः कालः कण्ठे यस्य सः । अत एवं श्यामकण्ठः कृष्णगलः पिनाकी रुद्रो जयति ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । १९१ यथाच- 14 "जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती धनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौधः । अविदितमृगचिह्नामिन्दुलेखां दधानः परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी।' यथाच- "कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजषण्डं त्यजति मदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उद्यमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिललिताना ही विचित्रो विपाकः।।" यथा च-"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा धनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः ! निवसति स पिनाकी यत्र यायां तदस्मिन्न् हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ।।" पादोनवत्कतिपयपदप्रयोगोऽपि यथा- "या व्यापारवती रसान रसयितुं काचित्कवीनां नवा दृष्टिा परिनिष्टिताथविषयोन्मेषा च वैपश्चिती। ते द्वे अप्यवलम्ब्य विश्वमनिशं निवर्ण यन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमब्धिशयन त्वद्भक्तितुल्यं सुखम् ॥" कुमुदति । अहिमाः उष्णाः रश्मयो यल्यासौ सूर्य: उदयं याति । शीताः अंशवो बस्यासौ चन्द्रोऽस्ते याति । कुमुदवने कैरवकाननम् अपनि निःश्रीकं भवति अपरम् अम्भोजषण्डं कमलवनम् श्रीमत् सश्रीकम् , उलूकः कौशिकः मुदं हर्ष त्यजति जहाति दिवा अन्धत्वात् । अपरः चक्रवाकः कोकः प्रीतिमान् सहर्षो भवति । विरहा. भावत्वात ! कथमेतद्वैषम्यं तत्राह-हतेति । हतविधिललिताना दुर्दैवचेष्टितानाम् ही अहा । "अहो ही च विस्मये" इत्यमरः । विपाकः परिणामः तत्तत्प्राणिकर्मा- जुरूएफलदानप्रकार इत्यर्थः । विचित्रो विविधः नत्वेकविधः । इत्येषां त्रयाणा पद्यानामेकैकं पादं गृहीत्वा सर्वेषा पुनः समन्वयः एकेन तृतीय पादेन सह क्रियते-यथाचेति दर्शयति । किमिहेति । किम् भोः । इहलोके किमपि तादृशं स्थानं दृष्टं श्रुतं वास्ति । यन्त्र स्थाने धनकपिलजटान्तर्धान्तगङ्गाजलौघः पिनाकी निवास करोति । तदस्मिन् स्थाने यायाम् गच्छेयम् । इत्येवं हतविधिल. लितानां ही विचित्रो विपाकः पादोनदिति । पादोननवत् पादोनहरणवत् कतिपयानां पदानां प्रयोगोपि न हर- णम् न वा स्वीकरणम्। या व्यापारखतीति । या काचिन नवा नूतना कवीनां दृष्टिः रसान् शृङ्गारादीन -- ·१९२ काव्यमीमांसा यथा च चतुर्थपादे- "श्रान्ता नैव च लब्धमुत्पलशा प्रेम्ण: समानं सुखम् ॥" पादैकदेशग्रहणमपि पदेकदेशोपलक्षणपरम् । यथा--- "असकलहसित्वात्क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्यक्तकर्णोत्पलानि । पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः ॥" यथा चोत्तरार्धे---"पिवतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः।' वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं वा । यथा-- were रसयितुमास्वादयितुं व्यापारवती। या च परिनिष्ठितेऽर्थविषये उन्मेषः प्रादुर्भावो यस्या सा वैपश्चिती वैदुपी वर्तते । ते द्वे दृष्टिवैपश्चित्यौ अपि अवलम्ब्य गृहीत्वा अनिश निरन्तरं विश्वं सर्व निर्विर्णयन्तो विचारयन्तो वयं श्रान्ताः । किन्तु हे अधि. शयन ? क्षीरसागरशायिन् ? त्वद्भक्तितुल्यं तवानुरागसमानं सुखं नैव लब्धम् । यथास्यैव चतुर्थंपादे चतुर्थचरणे कतिपयपदप्रयोगः, श्रान्तेति श्रान्ताः खिन्नाः। किन्तु उत्पलदृशां नायिकानां प्रेम्णः प्रियतायाः समानं तुल्यं सुखमानन्दो न लब्धंन प्राप्तम् । स्यादानन्दथुरानन्दः शर्मसातसुखानि चेत्यमरः । अत्र तिपयानि उल्पलशा प्रेम्णः समानमिति पदान्युपनिवध्य श्लोकोऽन्यथाकृत इति ज्ञेयम् । एवमेतद्भक्त्यौप- यिकमपि शृङ्गारौपयिकं जातम् । पादैकेति । पादोनग्रहणं पादैकदेशग्रहणं पदैकदेशस्य उपलक्षकम् । तेल पदैकदे. शविपर्यासोऽपि न स्त्रीकरणपदाभिधेयो न हरणपदाभिधेय इति भावः । असकलेति। हे अमात्य ? त्वयि भावके विनिहितभारः स्थापितस्वकृत्यः कु.. न्तलानामवीशः कुन्तलेश्वरः असकलहसितत्वात् असम्पूर्णहास्यतया कान्त्या शो. भया क्षालितानीव मार्जितानीव । मुकुलितनयत्वात् नेत्रयोः कुड्मलत्वात् , व्यक्ता- नि स्पष्टानि कर्णोत्पलानि । एतेन नेत्रयोः उत्पलसाम्यं व्यज्यते । मधुना सुगन्धीनि सुरभीणि प्रियाणाम् आननानि मुखानि पिबति । अत्रैव यदि पिबतेरेकदेशे लट्स्था. नीयतिपि लोट्स्थानीयतिपा तथा मयीत्यस्यैकदेशे मस्थाने त्वेन सता पदैकदेशहर- गोदाहरणं भवति । तथा चेदं आशंसावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति । यदि प्रथमत एव पिवतु इति त्वयि इति च यथास्थितः पाठः तदेतत् प्रार्थनावाक्यं भवतीति बोध्यम् । एवं पदादीनां हरणमिदां निर्दिश्य श्लोकस्य पूर्णस्य हरणं दर्शयितुमुपक्रमते- । .. ।

·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । १९३ "सुभ्र ? त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषिता दूरादेव मयोज्झिताः सुरभयः स्रग्दामधूपादयः । कोपं रागिणि मुञ्च मय्यवनते दृष्टे प्रसीदाधुना सद्यस्त्वद्विरहाद्भवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः॥" एतच्च कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं कुपितहष्टिपरतया व्याख्यातं, न स्वीकृ- तं हृतं वा । यत्तु परकीयं स्वीयमिति प्रोक्तानामन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम, अपि तु दोषोदाहरणम् । मुक्तकप्रबन्धविषयं तत् । मूल्य- क्रयोऽपि हरणमेव । वरमप्राप्तिर्यशसो न पुनर्दुर्यशः । (सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीवकश्च । तत्रोपजीवनमात्रेण न क. श्चिदोषः । यतः सर्वोऽपि परेभ्य एव व्युत्पद्यते, केवलं तत्र समुदायो गुरुः ) "तद्वदुक्तिहरणम्" इति आचार्याः। वाक्यस्येति | वाक्यस्य अन्यथा पूर्वापेक्षया विपरीतं व्याख्यानमपि अन्वयनमपिन स्वीकरणमुररीकरणं न वा हरणम् । सुम्विति । हे सुश्रु ? शोभनभृकुटीसम्पन्ने ? त्वं कुपिता इति अशनं भोजनम् त्यतम् । तथा योषितां कथा त्यक्ता । सुरभय सुगन्धयः स्वग्दामधूपादयः । समस्तेन स्त्रग्दामपदेन पुष्पमाला पाह्या अन्यथा दाम्नो बैंयथ्यमेव । दुरादेव मया उज्झिता. स्त्यक्ताः, रागिणि अनुरागवति मयि कोपं मुञ्च त्यज मयि अवनते दृष्टे सति माम्प्र. णतं दृष्ट्वा अधुना प्रसीद प्रसन्ना भव । हे दयिते ? त्वद्विरहाद् भवद्वियोगात ममकृते सर्वा दिशः सद्योऽन्धाः शून्या इत्यर्थः भवन्ति । एतच्च नायिकापक्षे । दृष्टिपक्षे दृष्टे इति रागिण इति च सम्बोधनम् । अन्धाः अप्रकाशाः । अन्यत्सम समम् । एतच्च अदश्च कान्ताया वल्लभायाः प्रसादने सन्तोषणे परमधीनं वाक्यं पद्यरूपं कुपितदृष्टिपरतया अन्वितं व्याख्यातम् अतो न स्वीकृतमुरीकृतम् न वा हृतं चोरितम् । ननु यद्येवं नापहरणमनुमन्यते तत्कीदृशो हरणपदार्थी विवक्षितः इत्यत आह- यत्त्विति । तु किन्तु यत् प्रोक्तानां कारणानामन्यतमेन एकेन कारणेन हेतुना परकीयं काव्यं स्वीयमिति विलपन्ति अनर्थक ब्रुवन्ति । तन्न केवलं हरणं चोरणम् । अपि तु किन्तु निजाकुलीनत्वप्रकटनम् । तदेतत्सर्व दूषणं मुक्तककाव्यप्रबन्धकाव्यविषयकम् । नान्यत्रेति भावः। मूल्येति । काव्यस्य मूल्येन योपिहरणशब्दवाच्यः । तत्र हेतुं वदति-वरमिति । यशसः कीरप्राप्तिः वरम् । न पुनर्यशः । अयं भावः । यः परकृतकाव्यं मूल्येन क्री. त्वा स्वनाम्ना प्रख्यापयेत् । तहि यशोऽपेक्षया तस्य मौर्यप्रख्यापकं दुर्यश एव ।

·काव्यमीमांसा यथा-"ऊरुद्वयं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि, यथाच. "उरूद्वयं कदलकन्दलयोः सवंशं श्रोणिः शिलाफलकसोदरप्सन्निवेशा। वक्षः स्तनद्वितयताडितकुम्भशोभं सब्रह्मचारि शशिनश्च मुखं मृगाक्ष्याः॥" उक्तयो वर्थान्तरसक्रान्ता न प्रत्यभिवज्ञायन्ते, स्वदन्ते च; तदर्थास्तु हरणादपि हरणं स्युः" इति यायावरीयः । "नास्त्यचौर: कविजनो नास्त्यचौरो वणिरजनः । स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगृहितुम ।। सभापतिस्तु इतः प्रभृति समुदायो गुरुरित्यन्तः पाठः कदाचिद् दशमाध्याय- स्थो भवेत। अत्र अस्य निःप्रयोजनत्वात्। तद्वदिति । तद्वद् मूल्यक्रयेण हरणात उक्तिहर वचोहर दोपोदाहरणम् । इत्यचार्याणामाशयः। उदाहरणं यथा---उरुद्रयमिति । उरूद्वन्य जरूयुग्मम् सरसैराः कालीकाण्डै कदलोस्कन्धैः सब्रह्मचारि तुल्यम् । एतस्या उक्त हरणोदाहरणं यथा--- उरुद्वयमिति । ऊख्युगं सक्थियुगं । मृगाक्ष्या इति सर्वत्र । कदलकन्दलयोः कदल्यंकुरयोः । कदला कदलौ पृश्न्यां कदली कदलौ पुनः । रम्भावृक्षेऽथ कदली पताकामृगभेदयोः कदला डिम्बिकायां च शाल्मली भूरुहेऽपि च। इति मेदिनी । कदलश्च कदल्यसौ। इति व्याडिः सवंशम्, सकुल्यम् । श्रोणिः कोटिः शिलाफलकसोदरः । पापाणपट्टसदृशः सनि- वेशो विरचनं यस्याः सा। वक्षः उरः स्तनद्वितयेन कुचयुग्मेन ताडिता निर्जिता कुम्भयोः शोभा येन तत्। मुखं च शशिनो मृगाङ्कस्य सब्रह्मचारि तुल्यम् । यथा पूर्वश्लोके कदलीसादृश्यमूरुद्वन्दुस्य उक्तं तथैव अत्रापि । अस्मिन्विषये स्वमतं प्रकटीकरोति। उक्तयो वांसि अर्थान्तरेषु संक्रान्ताः स- त्यो न प्रत्यभिज्ञायन्ते ता एव एता इति न प्रतीयन्ते। प्रत्युत स्वदन्ते सरसाभवन्ति । तदर्थास्तु हृतोक्तीनामुपनिबन्धास्तु हरणादपि हरण स्युः चोरितादपि चोरितवत् भ- विष्यन्ति । इति ग्रन्थकारः। नन्वेवं परोक्तीनां हरणेन काव्यं सिसक्षोः कवेर्वान्ताशित्वं ततश्च गर्हणीयत्वे प्रा. प्नोतीत्याह--नास्तीति । अचौरः अनपहारकः कविजनो नास्ति वैश्यापि अचोरो- ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। उत्पादकः कविः कश्चित्कश्चिच्च परिवर्तकः । आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः ।। शब्दार्थोक्तिषु यः पश्येदिह किञ्चन नूतनम् । उल्लिखेत्किञ्चन प्राच्यं मल्यतां स महाकविः ।।" ॥ इति सजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥ द्वादशोऽध्यायः । अर्थहरणोपायाः, कविप्रभेदाः, प्रतिविम्बकल्प विकल्पस्य समीक्षा च। "पुराणकविक्षुराणे वर्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव संस्कृत प्रयतेत' नास्ति । सत्यमेत् किन्तु स कविः विना वाच्यं निन्द्राराहित्येन नन्दति मोदते यो निगृहितुं निलोतुं जानाति । यत उक्तं च-उत्पादक इति । शब्दार्थति ! कश्चित्कविः उत्पादकः स्वबुद्धव काव्य प्रसूत । कश्चिञ्च कविः परिवर्तकः अन्योक्तीनां स्वोक्त्या विनिमयं करोति । अन्यः कदिः आच्छादकः निगूहकः । तथा अपरः संवर्गकः अनेककाव्यार्थग्राही भवति ! किन्तु--यः कविः इह शहार्थोक्तिपु पदाभिधेयवचःसु किंचन नूतनं पश्येत् । तथा किवनानिर्वचनीयं प्राच्यं प्रथममुल्लिखेत् प्रतिभायात् स महाकविः मन्यताम् अनुमोद्यताम्। इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसुदनशास्त्रिणः कृतौ मधुसूदनीविवृतौ एकादशोऽध्यायः । हरस्य मूनि संलीनां गङ्गां त्रिपथगां नुमः । यत्कृपातो द्वादशेऽस्मिन् विवृतिः क्रियते शुभा ॥ अथान्न शब्दार्थहरणोपाया इति सूत्रानुसारेण पूर्वन्नाध्याये शब्दहरणोपायान् वि. भज्य सप्तमीक्षं निर्दिश्य च अर्थहरणोयायान् वक्तुमुपक्रमते अर्थहरणोपायाः । प्राचीना. चायः ये येऽर्थाः स्वकाव्ये प्रादुर्भाव्य भासिताः । तान स्वीकृत्य सेवयिता आभ्या- सिकः कविः काव्यरचनायामभ्यसेत्, तदर्थमर्थानां भावानामित्यर्थः । हरणस्य उपा. याः साधकानि कारणानि उपदेक्ष्यामहे । पुराणेति । पुराणैः प्राचीनैः कविभिः क्षुण्णे ·काव्यमीमांसा इति आचार्याः । "न" इति वाक्पतिराजः। "आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि । अद्याप्यभिन्न मुद्रो विभाति वाचां परिस्यन्दुः ।।' तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववधीत । “तवगाहने हि तदेकयोन- योऽर्थाः पृथक् पथक् प्रथन्ते” इत्येके । “तत्रत्यानामर्थानां छायया परिवृत्ति फलम्" इत्यपरे । महात्मनां हि संवादिन्या बुद्धय एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, सभ्यस्ते वर्त्मनि मार्गे दुरापं दुःखेन प्रा शक्यम् मन्दधीभिराकलयितुमशक्यम् । सस्पृष्ट वर्णयितुं तेषां चित्तेऽनारूढ़ परन्तु वस्तुतो ग्रास्यं वर्णनीयं च यद् वस्तु पदार्थो "वर्तते भवितुं युज्यते” ( इति वा शेषः ) ततस्तस्मात्कारणात् तदेव दुरापमस्पृष्ट- भेव वस्तु संस्कर्तुं प्रयतेत यलवान भवेत् । इति आचार्याणामाशयः । नेति । आ- चाय यदुक्तं "दुरापास्पृष्टे वस्तुनी संस्कर्तुं प्रयत्नवान् भवेत् इति" तन्न यतः उक्तम्---- आसंसारमिति | आसंसारम् संसारप्रगति मर्यादीकृत्य । उदारैः महद्धिः । उदा. रो दातृमहतारित्यमरः। कविभिः । प्रतिदिनम् अन्वहम् । गृहीतः स्वीकृतः सारो- यस्य सः वाचां वाणीनां परिस्यन्दः प्रवाहः अद्यापि इदानीं यावत् अभिन्नमुद्रः अ- स्फुटितमुद्रः (मुद्रा मोहर इति ख्याता) विभाति शोभते । इयान् वाचां पारस्यन्दः यत् महानः कांवभिःप्रतिदिनं सारग्रहणे कृतेऽपि अभिन्नमुद्र एवास्ते तहि को नाम वराकः तं संस्कर्तुं प्रयत्नवान् भवेदिति भावः । उक्तं च-वाचस्पतिसहस्त्राणां सहस्त्रैरपि यत्नतः । निवापि क्षयं नैति प्रकृतिजगतामिव । इति । तदिति । तयोः दुरापास्पृष्टयोः प्रतिभासाय स्फुटीकरणाय परेषां प्रवन्धेषु अन्य- रचितेषु ग्रन्थेषु अवदधीत सावधानो भवेत् । कारणं च तत्र दर्शति-तदिति । तद- वगाहने हि परप्रणीतप्रवन्धालोचने हि तादृशा एकरूपा अर्थाः भावाः पृथक् पृथक् प्रथन्ते पार्थक्येन ज्ञाता भवन्तीति भावः । इति एकेषामाचार्याणां मतम् । तत्रत्येति । तत्यानां परप्रणीतग्रन्थगतानामर्थानां भावानां छायां गृहीत्वा पृथकू स्वकाव्यप्रणयनं परप्रणीतप्रबन्धालोडनफलम् । इत्यपरेषांचनाचार्याणां भावः। महात्मनामिति । महात्मनां सूक्ष्मदृशां बुद्धयः संवादिन्यः सदृश्यो भवन्ति । सम्वादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधासाम् । इति । तस्मादेव अर्थविशेष कंचन एकरूपमेव उपस्थापयन्ति प्रादुर्भावयन्ति । अतः कार- णात् एकरूपार्थपरित्यागाय तान् परप्रणीतप्रवन्धान आद्रियेत आलोचयितुं स्वी- कुर्यात इत्यपि केषांचिदाचार्याणामभिप्रायः ।

·मधुसूदनी-विकृति-सहिता। १९७ । तत्परित्यागाय तानाद्रियेत" इति च केचित् । "न" इति यायावरीयः । सा. रस्वतं चक्षुरवाङ्मनसगोचरेण प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चार्थजातं स्वयं विभजति। तदाहुः-सुप्तस्यापि महाकवेः शब्दार्थों सरस्वती दर्शयति तदितरस्य तत्र जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः । अन्यदृष्टचरे ह्यर्थे महकवयो जात्यन्धास्तद्विष. रीते तु दिव्यदृशः। न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा यञ्चर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्य- न्ति । मतिदर्पणे कवीनां विश्वं प्रतिफलति । कथं नु वयं दृश्यामह इति महात्मनामहम्पूर्विकयैव शब्दार्थाः पुरो धावन्ति । यत्सिद्धप्रणिधाना योगिनः पश्यन्ति, तत्र वाचा विचरन्ति कायः इत्यनन्ता महाकविषु सूक्तयः (इति)। "समस्तमस्ति" किन्तु त्रिपथमर्थमध्यगीष्महि । इति यायावरीयः । यदु- तान्ययोनिनिह्नुतयोनिरयोनिश्च । तत्रान्ययोनिद्विधा प्रतिविम्बकल्पः, आले- ख्यप्रख्यश्च । निन्हुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवेशसदृश्च । । । नेति । आचार्यैः पृथक् पृथक् यदुक्तं तन्न समीचीनामिति ग्रन्थकारः । यतोहि सारस्वतं चक्षुः ज्ञानमयं चक्षुः वाङ्मनलयोरपि विषयमतिक्रम्य वर्तमानेन प्रणिधानेन समाधिद्वारा स्वयं स्वेनैव विभागं करोति यदयमर्थसार्थः कुत्रापि पूर्व दृष्टः अयं व अदृष्टः नवीन एवेति। तदाहुरिति समर्थयति । महाकविः यदि स्वपन्नपि भवेत् तथापि सरस्वती भाग- वती वाग्देवी स्वमेव तस्मै काव्यानुकूलौ शब्दार्थों दर्शयति प्रतिभासयति । तदितर स्य महाकभिन्नस्य अकरित्येव तात्पर्यम् । तत्र शब्दार्थविषये जाग्रतोपि चक्षु. उन्ध अप्रकाशमिति यावत् । हियतो महाकवयः परप्रतिभासितेऽर्थे जात्यन्धाः जन्मान्धाः, तद्विपरीते स्वप्रतिभया प्रादुर्भावितेऽर्थतु दिव्यदृशो देवा इति भावः ! न तद्वस्तु दिव्यदृगपि त्र्यक्षः शिवः सहस्त्राक्ष इन्द्रो वा पश्यति । यदस्तु चर्मचक्षुषः कवयः साक्षात्कुर्वन्ति । कवीना मतिदर्पणे बुद्धिमुकरे विश्वं जगत् प्रतिफलति आ. लोक्यते । कथं केन उपायेन वयं महाकविभिः दृश्यामहे साक्षाक्रियामहे इत्येवें रूपेण अहंपूर्विकया अहमहमिकया शब्दार्थाः महात्मनां कवीनां पुरोऽये धावन्ति ! यद्वस्तु सिद्ध निष्पनं प्रणिधानं समाधियेषां ते योगिनः पश्यन्ति साक्षात्कुर्वन्ति । तत्र वस्तुनि कवयो वाचा वाण्या विचरन्ति विहरन्ति । यत उक्तञ्च कवयः किं न पश्यन्ति । इति । इत्येवंरूपा अनन्ता: विपुलाः सूक्तयो जनश्रुतयो महाकविषु तेषां समाजे प्रसिद्धाः । इत्याहुः। स्वयं संवदति--समस्तमिति । सर्व वर्तते । मन्यते अनुमोद्यते इति भावः । किन्तु ·काव्यमीमांसा maa अयोनिः पुनरेकादश एव । तत्र- अर्थः स एव सवों वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र । तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात् ।। यथा- "ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिता फणिनः स्फुरन्तः ! चन्द्रामृताम्बुकणसेकसुखारुढ पैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः ।।" यथाच---"जयन्ति नीलकण्ठस्य कण्ठे नीलाः महाहवः । गलद्गङ्गाम्बुससिक्तकालकूटाङ्कुरा इव ॥" । amme । । अर्थ त्रिपथं निमार्ग त्रिविधमित्यर्थः । अध्यगीमहि अपठिष्म । यथा अन्यःकविः यो- नि: कारणं प्रादुर्भावको यस्य स अन्ययोनिः । निहतः निगृहितः अस्पष्टः योनिर्यस्य सनिन्दुतयोनिः । अयोनिः नास्ति कोपि कुन्नापि वा योनिर्यस्य सोऽमोनिः स्वा. वधानमात्रकारणः । नगवान्यल्य गन्धोऽपि स्वयं प्रकाशितः। इति भावः तत्र निविधानामर्थानां मध्ये अन्ययोनिः प्रथमः प्रकारो द्विधा द्विप्रकारः । प्रतिबिम्बकल्पः एकः । आलेख्याख्यो द्वितीयः । निन्दुतयोनिः द्वितीयः प्रकारः तुल्यदेहितुल्य पुरप्रवेशसदृशभेदन द्विधा । अयोनिः पुनः अयोनिस्तु एकादृशः एकरूप एवा । तत्र तेषां मध्ये प्रथमस्य लक्षणं यथा-- अर्थ एव । यन्न काव्ये योर्थः अन्यकवेः काव्ये वर्तते स एव सर्वः अर्थः भवेत, कि. न्तु अपरमार्थविभेदं तात्विकभेदशून्यं वाक्यान्तराणां विरचनं वर्तते तत्काव्यं प्रति- विम्वकल्पम् एतदाख्यं स्यात् । एवं च एकार्थ बास्यतो भेदवत् काव्यं प्रतिविम्ब. कल्पनामकम् । यथोदाहरणम्-ते पान्तु व इति । पशुपतेः शिवस्य कण्ठप्रदेशे गले घटिता: संगताः अलिवन्नीला भाः कान्तिपां तेऽलिनीलभासः अत एव स्फुरन्तो देदीप्य. मानास्ते फणिनः सर्पाः वो युष्मान पान्तु रक्षन्तु । चन्द्रस्य अमृतमेव आम्बु । तस्या कणानां सेकेन सुखं प्ररूढंरङ्कुरव यः सर्वैः कालकूटो विराजते । अत्रार्थ वाक्यान्तरविरचनापरं काव्यं यथा----जयन्तीति । नीलकण्ठस्य शिवस्य कण्ठे गले वर्तमाना: नाला महाहयः महासर्पाः जयन्ति । के इव । गलता गङ्गाम्वुना संसिक्तस्य कालकूटस्य महाविषस्य अङ्कुरा इव । उभयत्रान नीलकण्ठकण्ठस्थितसर्पाणां जलकणसेकप्रादुर्भूतकालकूटाङ्करसाह. श्यमुद्भावितम् । एवमत्र एकार्थत्वं वाक्यभेदवत्वं वर्तते । तथा चेद द्वितीयं पधं प्रति- । विम्बकल्पनामकम् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता १९९ कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति । तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम् ।। तत्रैवार्थे यथा-- "जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोज टावलम्बिनः । गलगङ्गाम्बुसंसिक्तचन्द्रकन्दाकुरा इव !!" विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिनितान्तसादृश्यात् । तत्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बध्नन्ति सुधियोऽपि ।। यथा-अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो याववधि पशुधन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम् । अमीषां निर्माणं किमपि तद्भूदग्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृद्भवनमथवा येन शरणम् ॥” । किंयतापीति । यत्र काव्ये कियतापि अल्पेनापीत्यर्थः संस्कारकर्मणा वस्तु पदार्थः भिन्नवत् पृथगिव भाति । तत्काव्यमर्थचतुरैः पदार्थनिपुणैः पण्डितः आले. ख्यप्रख्यमिति कथितमुक्तम् । तत्रैवार्थ ते पान्तु व इति श्लोकार्थ एव कियत्संस्कारवत्काव्यं यथा--जयन्ति इति । शम्भोः शिवस्य जुटावलम्बिनः कपर्दावलम्बिनः । कपदौस्य जटाजूटः इत्य. मरः । धवलव्यालाः स्वेताहयो जयन्ति । के इव । गलता गंगागलेल संसिक्तस्य चन्द्रकन्दस्य अंकुरा इव । उभयत्र स एवार्थः किन्तु पूर्वन चन्द्रामृतजलसेक उत्तरन्न गंगाजलसेकः । तथा पूर्वत्र सेकग्ररूडकालकूटाकुराः । उत्तरन चन्द्रकन्दाकुराः । पूर्वत्र कण्ठे नीलाः सः उत्तरत्र जूटे धवला व्याला इति संस्कारः । विषयस्येति । यत्र काव्ये विषयस्य वस्तुनो भेदेपि नितान्तसादृश्यात् सादृश्या- तिशयमहिम्ना अभेदवुद्धिर्भवति । तत् तुल्यदेहितुल्यं नाम काव्यं सुधियोऽपि वि. द्वांसोऽपि वघ्नन्ति रचयन्ति । सुधिय इत्युक्त्यास्य विदुषामनुशीलयत्वं सूचयति । अवीनादाविति । यस्तुरगोऽयः यावदवधि यावत्कालम् , अवीन मेपान् आदौ अग्रतः कृत्वा भवति स्थिति करोति । तावत्कालं प्रवरसति सुखं यथा तथा जीवति च सः पशुरवः धन्यः । यः परमुपकुर्वन् वसति जीवति च स सर्वो धन्यः । अनीहशस्टर विफलं जन्म । यस्मिञ्जीवति जीवन्ति वहवः सोन जीवतीत्युक्तः । किन्तु अमीपा दग्धकरिणां येषां जन्म केवलं भारकारि न कस्यापि उपकारकारि अतएव दुष्टानां हस्तिनां किमपि तद् अवाच्यं निर्माणम् अभृत् , येन तेषां शरणं गृहम् । शरणं गृहर- क्षित्रोरित्यमरः । वनं स्यात् वा अथवा क्षोणीभूतो राज्ञो भवन सा स्यात् । नहि ·काव्यमीमांसा अत्राथे---- "प्रतिगृहमुपालानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्धिताः पूजिताश्च । स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धाम येन क्षितिपतिभवने वा स्वाकर वा निवासः ।' मूलक्यं यत्र भवेत्परिकरवन्धन्तु दूरतोऽनेकः । तत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम् ।। यथा-"यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जगजितनिजिताम्बुधिरवस्फाराभ्रवृन्दाकुलम । सर्वजनसाधारणतया उपभोग्यता समायातीति भावः । प्रतिगृहमुपलानामिति । प्रतिगृह सर्वत्र गृहेषु उपलानां पाषाणानामेक एक प्रकारः भेदः । मुहुरं वारम् । उपकरणत्वात् उपभोगसाधनत्वात् । अधिता: पूजिताश्च । किन्तु सर्वसाधारणोपभोगरहितानामत एव हतानां मणीनां तद अवाच्य धाम तेजः स्फुरति प्रकाशते येन तेषां क्षितिपतिभवने नृपवेश्मनि वा अथवा स्वाकरे यन्त्र ते उत्पन्नास्तत्र खनौ एव निवासः । न हि विश्वजनीनता तेषामाकलयाम इत्याकृतम् । पद्ययोरनयोः गजतुरगयोः मणिपापाणयोः वर्णितत्वेन परस्पर विषयगतो भेदः । किन्तु सकललोकसाधारणतया उपभोग्यत्वानुपभोग्यत्वस्य उभयत्रापि निष्कर्पतया नितान्तसादृश्य सचेतसां सहृदयानां चेतसि स्फुरतीति स्फुटम् । मूलैक्थमिति । यत्र काव्ये मूलतो वस्तुगत्या ऐक्यं भवेत् । किन्तु परिकरस्य आरम्भस्य वन्धो रचना दूरत अत्यन्तमनेकः विभिन्नः । भवेत्परिकरो वाते पर्यङ्कपरिवारयोः । प्रगाढगात्रिकाबन्धे विवेकारम्भयोरपि ॥ इति विश्वः तत् सुविभाव्यम् परपुरप्रवेशप्रनिसं परनगरप्रवेशसदृशं नाम काव्यं वर्तते । यथा एतस्य उदाहरणम्---यस्यारातीति । यस्य राज्ञः अरातिनितम्बनीभिः शत्रु. वनिताभिः । प्रावृषि वर्षासमये अभितः स्फूर्जद् यर्जितं स्फूर्जगजितं वज्रनिर्घोषयुत- मद्यनिर्घोष (टु ओ स्फूर्जा वज्रनिर्धाप इत्यस्माच्छतरि स्फूर्जनिष्पन: गर्जशब्दे इत्यस्मात् पचाद्यचि गजः । सः संजातो यस्य तत् गजितम् ) स्तनितं गर्जितं मेद्य- निर्घोषो रसितादि चेत्यमरः । तेन निर्जितः अम्वुधेः समुद्रस्य स्वरूफार: ध्वनिवि- स्तारो येन । सचासौ अभ्रवृन्दः । तेन आकुलं व्याप्तमम्बरं वीक्ष्य । उत्सृष्टं त्यक्त यद् प्रसभस्य हठस्य । प्रसभं तु वलात्कारो हठः । हटः स्यात्प्रसभे इति च कोषौ । अभिषेणनस्य जिगीषुकत्तकसे नयाभियानस्य । यत्सेनयाभिगमनमरौ तदभिषेणनम् । इत्यमरः । भयं भीतिः । भीतिीः साध्वसं भयम् । इत्यमरः । अत एव स्पष्टानि -- ·मधुसूदनी-विवृत्ति सहिता । इसृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किश्चित्कुञ्चितलोचनाभिरसकृद् ब्राताः कदम्बानिला: !!" अत्रार्थे-"आच्छिद्य प्रियतः कदम्बकुसुमभं यस्यारिदारनवं यात्राभंगविधायिनो जलमुचा कालस्य चिहूं महत् । दृष्यद्भिः परिचुम्वितं नयनयोन्यस्तं हृदि स्थापित सीमन्ते निहितं कथञ्चन ततः कर्णावतंसीकृतम् ॥" तदेतञ्चतुष्टयनिबन्धनाश्च कवीनां द्वात्रिंशद्धरणोपायाः । अमीषां चा - नामन्वर्था अयस्कान्तत्रचत्वारः कवयः पञ्चपश्चास्चरार्थदर्शी । तदाहु.-- "नामकश्चुम्बकः किञ्च कषको द्रावकश्च यः । स कविलोकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिक. !! -- । स्फुटानि प्रमोदजन्यानि अणि यास ताभिः । किञ्चित् कुञ्चितानि वक्राणि लोचना- नियामां ताभिः अरातिनितम्बनीसिः कदम्बानिलाः कदम्बवायवः असकृत वारे बारम् भ्राताः प्राणेनानुभूताः । अस्मिन्नर्थे कस्यचित्पद्यं यथा--आच्छिति । यस्य अरिदारैः सरवनारीभिः, यात्राया युद्धार्थप्रस्थानस्य भङ्गविधायिनः निवारकस्य जलमुचा कालस्य वर्षाया: महत् वृहत् चिन्हें लक्षणं नवं नूतनं कदम्बकुसुमं कदम्बपुष्पं प्रियतः । साविभक्तिक. स्तसिप्रियेणेत्यर्थः । वल्लभद्वारा आच्छि। घअन्तर्भावितण्यर्थः। कदम्बवृक्षात्वोटयित्वा तैश्च ताला भावमवुध्वा हृष्यद्धिः, सानन्दैः सरोमाञ्चैा परिचुम्बित, भागवतायोऽनु. ग्रहोयमिति दुध्या नयनयोय॑स्तम् । अतिप्रियत्वात् हृदि स्थापितम् । त्वत्प्रादुर्भा- घेणेव एतासां सीमन्तशृङ्गाररक्षेति भावेन सीमन्ते निहितं ततः कथञ्चन कृष्ट्रात अवि- वास्यतया कर्णावतंसीकृतम् कर्णभूषणीकृतम् । उभयोरनयोः पद्ययोः वर्षाकावर्णनपरतया मूलन ऐक्यं किन्तु रचनोपक्रमस्तु अत्यन्तं भिन्नः। तदित्थे एतच्चतुष्टयनिवन्धनाः प्रतिविम्बकल्पालेख्यप्रख्यतुल्यदेहि तुल्यपरपुर- प्रवेशसदृशेति चतुःसंख्याकार्थ हेतवो हि द्वात्रिंशत् हरणोपाया हरणसाधनानि कवीनां वर्तन्ते कवीनां कृते उपदिष्टा वा । अमोपां चतुर्णामर्थानान् । अन्वर्थाः यथानाम तथागुणाः अयस्कान्तप्रतिमाः चत्वारः कवया भवन्ति । पञ्चमो हि अदृष्टचरार्थदर्शी अभूतपूर्वार्थप्रत्यक्षकारी अयोन्यर्थदर्शक इत्यर्थः । तदाहुरिति तादृशकविसंग्राहक केषाचन पद्यमवतारयति-नामक इति । यो भ्रा. मा चुम्बकः कर्षको दावकः कविः स लौकिको ज्ञेयः अन्यः पञ्चमः अदृष्टचरार्थदर्शी कविः चिन्तामणिरिति ख्यातः। स च अलौकिकः । 1 १४ का० मी० ·काव्यमीमांसा CHANAware । तन्वानोऽनन्यदृष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः । योऽप्रसिद्धयादिभिर्धाम्यत्यसो स्याद् भ्रामकः कविः ।। यश्चुम्बति परस्याथै वाक्येन खेन हारिणा। स्तोकार्पितनवच्छायं चुम्बकः स कविर्मतः ।। परवाक्यार्थमाकृष्य यः स्ववाचि निवेशयेत् । समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षकः कविः । अप्रत्यभिज्ञयतया स्ववाक्ये नवतां नयेत् । यो द्रावयित्वा मूलार्थ द्रावकः स भवेत्कविः ।। चिन्तासमं यस्य रसैकसूतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः । अदृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामरिणरद्वितीयः ॥" तस्य चायोनिरर्थः । स च विधा लौकिकालौकिकभेदेन, तयार्मिरत्वेन च । तत्र लौकिक:- "मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्व किं डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन । तन्वान इति । यो हि पुरुषः पुराणस्व प्राचीनस्य वस्तुनो विषयस्य अनन्यष्टक स्वेनैव प्रादुर्भावितं नान्येनेति तन्वानः विस्तारयन् सन् अप्रसिद्धयादिहेतुभिः श्रा- यति जनान् भ्रान्तान् करोति सः भ्रामकनामा कविः । यश्चुम्बतीति । यः पुमान् स्वकीयेन हारिणा मनोहरेण वाक्येन परस्य अन्यस्य अर्थ विषयं स्तोकार्पितनवच्छायं अल्पार्पितनूतनकांति यथास्यात्तथा चुम्बति ग्रथना- तीत्यर्थ सः कविश्चुम्बको मतः। परवाक्येनेति । यः केनापि अनिर्देश्येन चमत्कारिणा इत्यर्थः । सुमुल्लेखेन प्रति. भानेन परवाक्यार्थमन्यरचितश्लोकार्थमाकृष्य स्ववाचि निजे लोके निवेशयेत स्थापयेत स कौवः कर्षकः स्मृतः । अप्रत्यभिज्ञेयतयेति । यो मूलार्थ कारणभूतमर्थ द्रावयित्वा निष्कृष्य प्रच्याव्य वा अप्रत्यभिज्ञेयतया स एवायमर्थ इति बोधराहित्येन स्वे वाक्ये नवतां नूतनतां नयेत् प्रापयेत् सः कविवको भवेत् । चिन्तासममिति । यस्य कवेः चिन्तासमं चिन्तयैव रसैकसूतिः रसप्रादुर्भावकः चित्राकृतिः सालङ्कारो निपुणै दक्षैरपि पुराणैराचार्यैरदृष्टपूर्च: अदृष्टवरः अर्थसार्थः पदार्थ. समूहोऽभ्युदेति उत्पन्नो भवति । सोऽद्वितीयश्चिन्तामणिः कविः । तस्य चेति । तस्य चिन्तामणिकवेः अर्थ: अयोनिः अवधानमात्रकारणः । सचार्थ: विधा त्रिप्रकारः । लौकिकालौकिकयो देन प्रकारेण । तयोर्लोकिकालौकिकयो: समिश्रणतया च। *. ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । पुण्ड्रेचयष्टिरियमेकतरा चकास्तु या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यन्त्रयोगात् ।" अलौकिक:-"देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्भुजे हर्षाभृङ्गिरिटाबुदाहृतगिरा चामुण्डयालिङ्गते । पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिधनवानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्कनिपातजर्जरजरत्थूलास्थिजन्मा रवः !" मिश्र:--"स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निःश्वासमरुतो जनन्यास्तन्नाभीसरसिजपरागोत्करमुचः । निपीताः सानन्दं रचितफरणचक्रेण हलिना समन्तादस्यासुः प्रतिदिवसमेनांसि भवतः ॥" तेषां च चतुर्णामर्थानाम्- चत्वार एते कथिता मयैव येऽर्थाः कवीनां हरणोपदेश । । । तत्र अयोन्यर्थे लौकिको भेदो यथा-मा कोशकारेति ! हे कोशकारलतिक ? वर्ण. गवं रूपविषयकाहङ्कारं मा वह नो कुरू । हे चणिके ? तव कौसुमेन पौष्पेण डम्बरेण औद्धत्येन किम् इयमेकतरा युवयोर्मध्ये एका एषा पुण्ड्रक्षुष्टिः चकास्तु शोभताम् । था यन्त्रयोगाते यन्त्रसम्बन्धाद्विना रस स्यन्दते क्षारयति । अयं कोशकारलतिकार णिकापुण्डे क्षुयष्टीनां सापेक्षिकौन्नत्यरूयो लौकिकोऽर्थः कविना स्वयमुनाक्तिः । अलौकिकोऽयोनिर्यथा-देवीति । प्राक्पञ्चमे व्याख्यातम् । देव्यादीनां स्वर्गीय- तयार्थस्य अलौकिकत्वम् ।। लौकिकालौकिकसङ्कीर्णो यथा--स्थिते इति । मुरजयिनि कृष्णे कुक्षेः मातुः गर्भ: स्थिते सति तस्य कृष्णस्य यन्नाभी सरसिजम् । तस्य यः पराग: मकरन्दः । तस्य उ. स्कर समूह मुंचतीति ते । रचितं फणचक्रं येन तेन हलिना बलदेवेन सानन्द सप्रेम निपीता जनन्या देवक्याः निष्चासवायव प्रतिदिवसं भवत एनासि समन्तादस्यासुः प्रक्षिपन्तु ! अत्र कृष्णस्य दिव्यत्वादलौकित्वम् , देवक्या मानुषीत्वाल्लौकिकत्वमर्थस्य । इदानीमर्थानां स्वमनीषाप्रादुर्भावितत्वं समुद्घाट्य तान् विभिनत्ति-तेपामिति । हरणोपदेशे अर्थहरणोपायव्याख्यानावसरे कवीनां कृते य एते चत्वारोऽर्था(१)मयैव ( १ ) प्रातबिम्बकल्पादयोऽर्था. ध्वन्यालाके निर्दिष्टाः परं तत्र प्रतिबिम्बकल्पालख्यप्रख्यतुल्या- देहितुल्येति य एव निर्दिष्टाः । परपुरप्रवेशप्रतिम एव केवलमने नोद्भावितः तथापि चत्वार एने कथितामयैवेत्ति कथनं साहसमात्रम् । आनन्दवर्द्धनाद् ध्वन्यालोककाराच्चायमचीनः। एतच राजशेखरस्थानेन पदोन प्रतीयते । ध्वनिनातिगभारण काव्यतत्वप्रकाशिना आनवनः कस्य नामीदानन्दवर्द्धनः । इति । :

·काव्यमीमांसा प्रत्येकमष्टत्ववशाद्भवन्ति द्वात्रिंशता तेऽनुगता: प्रभेदैः ।। तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः । स एवार्थः पौर्वापर्यविपर्यासाद्यस्तकः से -"दृष्ट्वान्येभं छेदमुत्पाद्य रज्वा यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय । गच्छन्दधे नागराजः करिण्या प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः॥" अत्रार्थे-"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः प्रेमबन्धनमशृङ्खलदाम । यत्प्रति प्रतिगजं गजराजः प्रस्थितश्चिरमधारि करिण्या।।" बृहतोऽर्थस्यार्द्धप्रणयनं खण्डम् । नान्येन कथिताः प्रोक्ताः, तेषां चतुर्णामर्थानां प्रत्येकमष्टत्ववशात् तेऽर्था द्वात्रिंशता प्रभेदैरनुगता भवन्ति । प्रतिविम्बकल्पः१-व्यस्तक १ खण्ड २ तैलविन्दु २ नटनेपथ्य ४ छन्दोविनिमय ५ हेतुव्यत्यय ६ सङक्रान्तक ७ सम्पुट ८ भेदादष्टविधः । आलेख्यप्र-- ख्यः २-समक्रम १ विभूषणमोप २ व्युत्कम ३ विशेषो ४ क्त्युत्तंस ५ नटनेपध्यै ६ कपरिकार्य ७ प्रत्यापत्ति ८ भेदाददष्टविधः । तुल्यदेहितुल्यः ३-विषयपरिवर्त१ द्वन्द्व- विच्छित्ति २ रत्नमाला ३ संख्योल्लेख ४ चूलिका ५ विधानापहार ६ माणिक्यपुन ७ कन्द ८ भेदादष्टप्रकारः । परपुरप्रवेशसदृशः ४-हुडयुद्ध १ प्रति कञ्चुक २ वस्तुसञ्चार ३ धातुवाद ४ सत्कार ५ जीवञ्जीवक ६ भावमुद्रा ७ तद्विरोधि ८ भेदादष्टधा । एवमेते चत्वारोऽर्थाः प्रत्येकमयतया योजनेन द्वात्रिंशत् भवन्ति । तत्र चतुर्णामर्थानां मध्ये प्रथमस्य प्रतिबिम्बकल्पस्य विकल्पा भेदा निर्दक्ष्यन्ते ।' स एव उभयत्रापि पद्ययोरेक एवार्थी वर्त्तते किन्तु पौर्वापर्यस्य विपर्यासाद् व्यत्ययात व्यस्तकनामा भेदः। तदुदाहरणं यथा--दृष्ट्येति । नागराजः गजराजः अन्ये मत्तमितरं हस्तिनं दृष्ट्वा, तत्क्षण एव रज्ज्वाः छेदमुत्पाद्य बन्धर्नी त्रोटयित्वा यन्तुः नियन्तुर्थात् आधोरणस्य । नियन्ता प्राजिता यन्तेत्यमरः । आधोरणा हस्तिपका इतिकोशः। वाचं वाक्यं तृगाय तुच्छे। तृणायेत्यन्न "मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा प्राणिपु" इति कर्मणि चतुर्थी । मन्यमानो गच्छन् वाक्यमनालोचयन् गच्छन् करिण्या करेण्या दधे। कुतएतदित्यक्त आह-प्रेम्णेति । जन्तोः प्राणिनः प्रेम्णा प्रियतया तुल्यं समं बन्धनं नास्ति। अनाथै श्लोकान्तरं यथा-निविवेकेति। निर्विवेक मनो यस्य तस्यापि किमुता सचेतस्यः जन्तोः प्राणिनः प्रेमवन्धनम् , शृङ्खलारहितं दाम रज्जुः । कथमित्यत आह- यदिति । यद्यस्मात प्रतिगजं प्रतिद्वन्द्विभूतं हस्तिनं प्रति प्रस्थितश्चलितो गजराजः करि- ण्या इभ्या चिरमधारि अवरुद्धः । उभयोरनयोपद्ययोः स एव गजरूपोऽर्थः । एकत्र पूर्वाद्धे अन्यत्र उत्तरार्द्ध उपासोऽतोत्र पूर्वावरीभावविपर्यासेन व्यस्तकनामा प्रतिबिम्बकल्पवि. कल्पः। निर्विवेकमनसोपीति जन्तुविशेषणेन पूर्वापेक्षया वैचित्र्यमपि सहृदयैरनुभूयते । वृहत इति । वृहतो महतोऽर्थस्य अर्द्धप्रणयने खण्डं कृत्वा रचनं खण्डम् । यथा- ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २०५ Team "पुरापाण्डुप्रायं तद्नु कपिशिना कृतपदं ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्गितवपुः । शनैःशोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामोदं बदरमरसत्वं कलयति।। अत्रार्थे-"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन संवर्गितारुणगुणं वपुषा निजेन । आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषादेतद्वने विरसतां बदरं बिभत्ति ॥" संक्षिप्तार्थविस्तरण तैलबिन्दुः । यथा--"यस्य तन्त्रभराकान्त्या पातालतलगामिनी। महावराहदंष्ट्राया भूयः सस्मार मेदिनी।" अत्राथे-यत्तन्त्राक्रान्तिमजत्पृथुलमणिशिलाशल्यवेल्लत्फणान्ते क्लान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा । पुरेति । पुरा पूर्व पाण्डप्राय पीतसंवलितशुक्लप्रायम् , तदनु उत्तरं कपिशिम्ना कृष्णपीतेन कृतपदं विहितस्थानम् । ततोनन्तरम् पाकोद्रेकात् पचनानुगुण्यात् अरुण गुणेन कृष्णलोहितगुणेन । अरुणः कृष्णलोहितः इत्यमरमाला। सम्बगितं पूरितं वपुः शरीरं यस्य तत् । शनैः शोषारम्भे शोषणप्रारम्भे स्थपुटेषु निम्नोन्नतेषु निजविष्क- म्भेषु स्वविस्तारेषु विषमं कृशम् । अत एव वीतामोद सौरभशून्यं वदरं वने अरसत्वं नीरसत्वं कलयति । प्राप्नोति । अत्राथें श्लोकान्तरं यथा--पाकेति । पाकस्य क्रियायाः परिचयेन सम्बन्धेन प्र. गुणीकृतं पुष्टं तेन निजेन स्वीयेन वपुषा शरीरेण सम्बर्गितः संहीकृतोऽरूणगुणो यस्मि- स्तत् । शोषपोषात् शोषणाधिक्यात् । आपादिता प्राप्ता स्थपुटा निम्नोन्नता स्थिति. येन तत् एतद्वदरं वने विरसतां शुष्कतां विभर्ति धारयति अनयोः पद्ययोरेकत्र वदरमाचूडमुपणितम् , उत्तरत्र अद्धं तद्वर्णितम्। अतोत्र खण्डनामा प्रतिबिम्बकल्पभेदः । संक्षिप्तस्य अर्थस्य विस्तरेण प्रणयने तैलविन्दुः एतन्नामको भेदः । यथा । यस्ये. ति । यस्य राज्ञः तन्त्रस्य सैन्यस्य भराक्रान्त्या भारप्राप्त्या पातालतलगामिनी अधोभुवनयायिनी मेदिनी पृथ्वी भूयः पुनः महावराहस्य महोपोतस्य दंष्ट्रायाः । मातुः स्मरतीतिवत् कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी । तामित्यर्थः । सल्मार स्मृतवती अत्रार्थे अस्मिन् संक्षिप्ताथै विस्तरेण वर्णनमयः श्लोको यथा-यत्तन्त्रेति । यस्य राज्ञः तन्त्रस्य सैन्यस्य आक्रान्त्या आरोहणेन मज्जन्त्यो या पृथुला स्थूला: मणिशिलाः । ता एव शल्यानि शवः तैवेल्लन् कम्पामानः फणान्तो यस्य तस्मिन् । अहीनां सर्पाणां पत्यो स्वामिनि शेषे क्लान्ते श्रमेण म्लाने सति चलन्तो येऽचलाः त एव महा. ।

·२०३ काव्यमीमांसा सस्मार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्ष:- स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकपरणसितमप्याश दंष्ट्राधमुत्रम् ।।" अन्यतमभाषानिवद्धं भापान्तरेण परिवर्त्यत इति नट नेपथ्यम् । यथा--"नेच्छइ पासासंकी काओ दिगण पि पहिअघरिणीए । ओहत्तकरयलोग्गलियवलयमज्झदिठि पिण्डम् ।।" अत्रार्थे- "दत्तं पिण्ड नयनसलिलक्षालनाधौतगण्डं द्वारोपान्ते कथमपि तया सङ्गमाशानुबन्धात् । वक्रग्रीवश्चलनतशिराः पार्श्वसञ्चारिचक्षुः पाशाशङ्की गलितवलयं नैनमश्नाति काकः ।।" स्तंभाः । तेषां सम्भारस्य धारणस्य सीमा मर्यादा चरमप्रदेशोऽवनिः पृथ्वी। तस्य पूर्वानुभूतस्य हिरण्याक्षस्य वक्षसः स्थूलानामस्थनां श्रेणिरेव शाणा कपणयन्त्रम् । तत्र निकषणेन घर्षणेन सितं धवलमत एव स्फारा विस्तीर्णा चन्द्रबद्धति यस्य तत् । उग्रमपि दंष्ट्राग्रम् आशु शीघ्र पुनः सस्मार स्मृतवती । स्पष्टा सङ्गतिः । प्राकृतादिष्वन्यतमभापायां निवद्ध ग्रथित वस्तु भापान्तरेण अन्यभाषाय परि- वयते विपरिणम्यते इति नटने थ्यं नाम प्रतिविम्बकल्पप्रकारः। उदाहरणं यया- नेच्छति । नेच्छति पाशाशङ्की काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या । अनवरतकरतलोद्गतवलयमध्यस्थितं पिण्डम् ॥ पाशाशी जालमाशङ्कमानः काकः पथिकगृहिण्या पान्यवनितया दत्तमपि प्रापि- तमपि । अनवरतं निरन्तरम् । यदा ददाति तदैवेति नैरन्तर्यमुलिखितम् । करतलाद् हस्ताद् उद्गलितं पतितं यद्वलयं तन्मध्यगत पिण्डम् नेच्छति । पतिः कदाऽऽमिष्य- तीति पिच्छिषया प्रोषितभर्तृकया। दत्तं पिण्ड किन्तु तस्या विरहशतया पिण्ड. दानकाले पतन्तं वलयं जालमाशमानः काको नापनाति । अत्रायें संस्कृतभाषया परिवर्तितं पद्यं यथा-दत्तमिति । तया नायिकया सङ्ग- मस्याशाया: पतिमिलनप्रत्याशायाः अनुबन्धात् सम्बन्धात् द्वारोपान्ते गृहद्वारसमीपे कथमपि कृच्छ्रण। नयनयोः सलिलेन अश्रणा या क्षालना तया धौतौ गण्डौ यस्मिन कर्मणि तद्यथा स्यात्तथा पिण्डं कवलम् दत्तम् । किन्तु वक्राग्रीवा यस्यालो असरलगल: चलं नतं शिरो यस्यासौ चञ्चलनम्रमूर्धा पार्श्व संचारि चक्षुर्यस्यासौ समीपप्रसारिनेत्रः । पाशमाशइत इति पाशाशंकी जालभीतः काको वायसः गलितं वलयं यस्मिन् त. मेनं पिण्ड नाश्नाति । अत्रापि पूर्वश्लोकार्थी निवद्धः केवल भाषाभेदः । Aaw ·मधुसूदनी-दिवृति-सहिता। छन्दसा परिवृत्तिश्छन्दोविनिययः । यथा--"कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी स्वयं बन्धनात तद्वासः श्लथमेखलागुणधृतं किञ्चिन्नितम्वे स्थितम् । एतावत्सखि वेद्मि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोऽसौ कास्मि रतं नु किं कथमिति स्वल्यापि मे न स्मृतिः ।। अत्राथें-- "धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवी प्रति प्रणिहितेतु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि ।।" कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः। छन्दसेति । छन्दसा वृत्तेन परिवृत्तिः परिवर्तनमर्थस्तु स एव यत्र वर्तते सके. न्दोविनिमयः प्रतिविम्वकल्पकाव्यभेदः उदहरण यथा- कान्त इति। रकेलिपराणां सखीनां मध्ये रतिकालिक निजवल्लभालाप कथितवती: काश्चिदुपहसन्त्याः त्वमिदानी निजसुरतवृत्तं श्रावयेति प्रेरिताया उकिरियम् । अम. रुकशतके पद्यमिदम् । हे सखि ? कान्ते वल्लभे तल्प शयनमुपागते प्राले सति नीवी वस्त्रपन्थिः स्वयमात्मनैव बन्धनात् विगलिता भ्रष्टा । तद्वासो नीवीवर्य श्लथन शि. थिलेन मेखलाया गुणेन सूत्रेण वृतं सत् किंचिन्मनाङ् नितम्वे स्थितम् । एतावदेवाह वेभि । पुनः तस्याङ्गसङ्गे कान्तस्य शरीरसम्पर्के जाते तु असौ कः वल्लयो वा अन्यो वा कास्मि काहम्, कि रतं नु निधुवनमेतत् , कथं केन प्रकारेण इति स्वल्पापि स्मृ. तिम मम नास्ति। अनार्थे छन्दसः परिवर्तनेन पद्यान्तरम् यथा-धन्यासीति । अत्रापि तदेव वृत्त के. वलं छन्दोविनिमयः । विजिकायाः पद्यमिदमिति शाङ्गधरपद्धतौ स्फुटम् । भोः सख्यः ? यूयं धन्याः स्थः। याः प्रियस्य नतु पत्युः सङ्गमेऽपि न तु साधारणे मिलनेऽपि तु स्वेच्छानुकूलप्राप्तौ । रतान्तरेषु न तिप्रारम्भकाले न वा रतेरन्तसमये अपि तु स्तानां मध्ये । तत्रापि नैकस्मिन् रते द्वयो स्तयोः किन्तु बहुषु रतेषु । तत्रापि विधानां विश्वासपूर्वकाणां मुग्धतया प्रथमरतो नायिकाया अजा. तभावत्वात् । चाटुकानां प्रियवाक्यानां नतु एकस्य द्वयो श्वाटुकयोा। शतानि नतु एकं द्वौवा । कथयथ बूथ अतो भवत्यो धन्याः । ममतु इत्थं वृत्तं वत्तते यत्-प्रियेण नीवी प्रति करे प्रणिहिते प्रणिधानविषयीकृत नीव्यां करोऽर्पयितव्य इति संकल्पविष यीकृते सतीति यावत् न तु अपितं अपित्तत्वं तु वक्तुमेवाशक्यम् तथा सति अभिप्रा. यस्य लाघवं स्यात् । यदि किञ्चिदपि स्मरामि तदा शपामि शपथं करोमि । भवतीना मेव शपथः नाहं किमपि स्मरामीति भावः । किं पुनस्तादृशवाक्यमित्यपि शब्दार्थः । कारणेति । कारणस्य हेतोः परावृत्त्या अन्येन केनचित्कविना एकाथै अन्यत्का. ।

·काव्यमीमांसा यथा-'ततोऽरुणपरिम्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी । दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम ।।" अत्रार्थे-"समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डना। उदयादिशिरः सीम्नि निहितं पदमिन्दुना ।।" दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र सङ्क्रान्तकम् । यथा--"स्नानाविधुतकवरीबन्धलोलेरिदानी श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम । अप्येतेभ्यो नभसि पततः पङ्क्तिशा वारिविन्दून स्थित्वोद्ग्रीवं कुवलयदृशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥" अत्रार्थे-“सद्यःस्नातजपत्तपोधनजटापान्तस्रुताः पोन्मुखैः रणमुपन्यस्तम् । तदितर: कविस्तमेवार्थमन्येन कारणेनोपन्यस्यति तत्र हेतुव्यत्ययः प्रतिविम्बकल्पकाव्यभेदः उदाहरणं यथा-तत इति । ततस्तस्मिन् समये । सार्व- विभक्तिकस्तसिः । अरुणस्य अनूरोः सूर्यसारथेः न तु सूर्यस्येति भावपरिस्पंदेन किंचिञ्चलनेन न तु पूर्णादयेनेति भावः । मन्दीकृता विरुचीकृता निष्प्रभीसम्पादिता रुचिः कान्तिः यस्य स शशी चन्द्रः । कामेन स्मरेण परिक्षामा कृष्णा या कामिनी तस्थाः गण्डवत कपोलवत् पाण्डुतां पीतिमानं दधे धारयामास । अस्मिन्नथें द्वितीयं काध्यं यथा-सममिति । गर्भिण्या अन्तर्वन्या गण्डवत् कपोलवत् पाण्डुना पीतेन इन्दुना चन्द्रेण कुसुममेव चापं धनुर्यस्य तेन कामेन समं साकम् । उदयाद्रेः उद्गममहीधरस्य शिरः सीमिन पदं चरणं निहितं स्थापितम् । अवेन्दुगतं पाण्डवं (पूर्वत्र पये कामकृशकामिनीकपोलेन उपमितम्, उत्तरत्र गर्मि- णीगण्डेन उपमितम् ) एकत्र अस्तमनवेलाकृतम् । अपरत्र उदयनोलाकृतम् । वर्तते इति कारणपरावृत्त्या पद्यप्रणयनम् । दृष्टस्य अन्यत्र क्वापि ज्ञातस्य वस्तुनः पदार्थस्य अन्यत्र विषयान्तर संक्रमितिः सङ्क्रामण संक्रान्तकम् । तदुदाहरणं यथा-स्नानादैरिति । इदानी स्नानाव्यव. हितोत्तरं स्नानेनारित्यन्तक्लिन्नैः । विधुता श्लथा या कवरी केशविन्यासः । अत एवं लोलैः चञ्चलैः कुन्तलानां कशानां पल्लवैः प्रान्तैः कृतपरिचयो विहितसम्बन्धः । श्रोणिभारो वर्तते । एतेभ्योः कुन्तलपल्लवेभ्यः । अपिः सम्भावनायाम् । अपि कदा- चित् । नभसि चञ्चपल्लवान्तरालसिन्याकाशे पंक्तिशः श्रेणि वद्धा पततो गलतो वारिविन्दून जलकणानू कुवलयदृशां कुवलयाक्षीणां केलिहंसाः क्रीडाहंसा उग्रीवं गलमुखमप्य पिवन्ति। मन्त्राथै पचान्तरं यथा-सयास्नातेति । सद्यः तत्कालंता अभिषिक्का जपन्तो- ·मधुसू ।। - विति-सहित memera पीयन्तेऽन्बुकमा: कुरङ्गशिशुभिन्मगाव्यधाविलयः । एतां प्रेमभरालसा च सहसा शुध्यन्मुश्वीमाकुल: श्लिप्यन रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शकुन्तः पियाम् ।। उभयवावयार्थापादानं सम्पुटः । यथा---“विन्ध्यस्याद्गः परिसरनदी नर्मदा सुश्रु सेवा गादोभत्तः पथमगृहिणी या विदुः पश्चिमात्य ! यस्यामन्तः स्फुरितशारत्रासहासाकुलानी खैरं स्वैरं कथमपि मया तीरमुत्तारितासि !" -"नामीगुहाबिलविशञ्चलवीचिजातम ध्वनिश्रुतिकणकलकुक्कुभानि। वाजलान्यविरलं पहिलोयिन्ते लाटागनाभिरपरावनिमजनेषु ।।" मनुजपं कुर्वाणा ये तपोधनाः । ते जानान्तेभ्यः सटापर्यन्तमागेभ्यः जुता पतिता अम्बुकणाः । तृष्णायाः पिपासाया व्यथया पीडया विश्वव्याकुलरत एवं प्रान्मुखै. रुग्रीवः कुरङ्गशिशुभिः मृगशा: पीयन्ते। तथा प्रेम्णो भरण अलसम् । सहसा ज्यो. तिषा ग्रीष्मेणत्यथः । सहो बले ज्योतिषि चेति शब्दार्णवः । शुष्यन्मुखीम् क्षामक, ण्ठाम् । एतां प्रिया शकुन्ती पक्षसम्पुटाभ्यां कृता च्छाया येन अत एव आकुल, शकुन्तः । लिप्यन आलिङ्गान् रक्षति गोपायति । अत्र पढे पूर्वश्लोकोक्त नारीणां स्मा. नादत्यन्तमाकेशप्रान्तेभ्यः पतद्विन्दून् केलिहंसाः पिबन्ति इति वस्तु उत्तरश्लोक तपस्विनां स्नानाईजटाप्रान्तेभ्यो गलदम्बुकणान् कुरङ्गशिशवः पिबन्तीत्येतदर्थ संक्रामितम् । उभयति । उभयोयोः श्लोकयोर्वाक्यार्थस्य एकत्र पद्य उपादानं ग्रहणं सम्पुर- नामा प्रतिविम्वकल्पविकल्पः । तदुदाहरणं यथा-विन्ध्यस्येति । हे सुन्नु ? सा एपा विन्ध्यस्य एतनामकस्य अः पर्वतस्य परिसरमवा नदीपर्यन्तभूमिचारिणी सरित् नर्मदा रेवा वर्त्तते । यो ननंदा पश्चिमस्य प्रतीच्यस्य यादोभर्तुः समुद्रस्य प्रथमगृहिणी महिषी विदुः जानन्ति ।। यस्यां सरिति अन्तर्मध्ये स्फुरितेभ्यः चञ्चलेभ्यः शफरेभ्यो मत्स्येभ्यः त्रासेन भयेन यो हासस्तेन आकुल कातरे अक्षिणी नेने यस्याः सा त्वं स्वर स्वैरं कथमपि कृच्हात् मया तीरं तरै प्रति उत्तारितामि। नाभीति । नाभी एव गुहारूपं विलम् । तस्मिन् विशतांग च्छतां चलानां वाचि. जातानां तरङ्गसमुदायानां मजुवनेः मधुर धानस्य श्रुत्या आकर्णनेन क्रान्तः शब्दाय मानाः अलकुदुभा! जलकुकाटा यस्मिस्तानि वाजलानि नर्मदानीराणि अपरानि. मजनलमये सोयन्तनम्नानवलाम लाटालाभिः। अविरलं निरन्तर अहिलीकि. ।

·२१० काव्यमामासा अत्रार्थ-"यद्वाभिर्जगाहे गुरुशकुलकुलाफा माया व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशिरसा दिया ! अम्भोगम्भीरनाभीकुहरकवली..... कल्लोलाबद्धमुग्धध्वनिफित कागित" सोऽयं कवेरकवित्वदायी सर्वक्षा प्राविधिपाः पतिः । यत:-"पृथत्त्वेन न गृह्णन्ति वस्तु का स्मिता । पृथक्त्वेन न गृहन्ति स्ववपुः प्रतिविम्तिमा ।" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरतम्य प्रश्रमेऽधिको शामरणो. पायाः कविप्रभेदाः प्रतिबिम्बकल्पविकल्प- समक्षा माननाय यन्ते आविलीक्रियन्ते। अन्नत्यार्थयोद्धयोः कृते एक पधं यथा-~यति राजन् ? n या भवतो दिशा जयप्रारम्भे दिशि दिशि प्रतिदिशम् । रामः समानासपाती लाभिः कामिनीभिः नायिकाभिः सरितां नदीनाममा जालं. जगाहालोमा चक्रे । कि भूताभिः कामिनीभिः । गुरु महतो शकुन्नानां मत्स्यान कुलमान स्य आस्फालनात् स्फुरणात् यो हासत्रासौ ताभ्यां नामिका यामांना भिः । कि भूतमम्भः गम्भीराया नाभ्याः कुहरस्य जाया ये कवलनामुनी । तया. पर्यायेषु लोलन्तो ये कल्लोलास्तरङ्गाः । तैराबाह, मघवनिभिः चकिता मात्र: ः अत एव रणन्तः शब्दायमाना कुकुभा यस्मिन् सन् । मन्त्र पूर्वयोरुमयोः श्लोकयोः गतस्य स्फुरितशफरनामहामालाक्षीत्यस्य ना भीगुहाविलविशालवीचिजातेत्यादिकस्य च वाक्यस्य अर्धमुपादाय अग्र्याभिरिनि श्लोको निर्मितः। सोयमिति । सोयं पूर्वनिर्दिष्टः, प्रतिविम्बकल्पो मागः कयेः कावितुर कविस्यदायी कवित्वोपहासकारी अतः सर्वथा दूरतः परिहरणीयः परित्याज्यः । यत उक्तञ्च । पृथक्स्वेनेति । काव्यान्तरस्थित द्वितीयकाव्यस्थितं तदेव बम प्रश बनेन पार्थक्येन न गृहन्ति । यथा प्रतिविम्वित दर्पणादौ प्रतिफलितं स्त्रगापुः स्वशरीर पृथक्त्वेन पृथक्तया न गृह्णन्ति न स्वीकुर्वन्ति । इति माहिस्थाचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतो मधुमुदनी. विवृतौ द्वादशोध्यायः सम्पूर्णः । men ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । অথবা अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः । आलेख्यप्रख्यपारसञ्जयः। सहशसञ्चारण समक्रमः । यथा- "अस्तादिवेश्मनि दिशो वरुणप्रियायास्तियकथञ्चिद्पयन्त्रणमास्थितायाः।१ । गण्डेकपार्श्वमिव कुङ्कुमपङ्कचुम्बि विन्वं रुचामधिपतेरगुणं रराज ।।" यथा च--"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुङ्कुमारुणकपोलतलेन । साम्यमेति कलितोदयरागः पश्य सुन्दरि तुपारमयूखः !!" HPAL । ॥ श्रीः।। सकलमनोरथदातॄन गुरुपादान् संप्रणम्यादौ । मधुसूदनो विवृणुते झालेख्यप्रख्यपरिसंख्याः ॥ अथार्थहरणोपायप्रकारेषु द्विविधान्ययोनेः सावान्तर विकल्पं प्रातविम्बकल्प नाम विकल्प द्वादशेऽध्याये परिकल्प्येदानी प्रवर्त्तमानेऽध्याये आलेख्यप्रख्यमाख्यातुमुपक्रमते आलेख्येति। आलेख्यप्रख्यस्य परिसंख्याः गणना भेदा इतियावत् आल्यायन्ते । त्र सदृशस्य तुल्यस्य संचारणं संक्रामणं समक्रमो नास आलेख्यप्रख्यस्य प्रथमो भेदः। अस्ताद्रीति । अस्तादिरूप वेश्मनि सद्मनि तिर्यक् अपयन्त्रणम् अनियमम् कथ. चित्स्वेच्छयेतिभावः । आस्थितायाः वरुणप्रियायाः प्रतीच्या दिशः कुङ्कुमस्य केशरस्य पंकस्तं चुम्वतीति तत् सकेशरतिलकमिति भावः । गण्डस्य एकपालमिव एक प्रदेश इव त्वां कान्तीनाम् अधिपतेः चन्द्रमलो विम्बन् । अगुणम् ईषद्गुणम् । अत्र नज ईपदर्थकता । अनुदरा कन्येतिवत् । गण्डैक पार्श्वमिव कुंकुमपङ्कचुम्बीत्यनेनाऽपि गुणस्येषत्वं प्रतीयते। नजश्चि- तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्य विरोधश्च नजाः पट् प्रकीर्तिताः ॥ इति । यथा स्यात्तथा रराज शुशुभे । प्रारिदश इति । हे सुन्दरि ? कलितः स्वीकृतः उदयकालिको रागो रक्तिमा येन स तुषारमयूखो हिमकरः, प्रतिकलं प्रतिक्षणं विलसन्त्याः क्रीडन्त्याः, अतएव कपोला- रुण्यम् प्राग्दिशः प्राच्याः कुकुमेन अरुणं रक्तं यत् कोलतलं तेन साम्यं तुल्यतामेति २५ का.मो. ।

·२१२ काव्यमीमांसा BAON अलङकृतमनलकृत्याभिधीयत इति विभूपणमाप: । यथा- “कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं तदनु खलु ततोऽने पाकपीताम्रपीतम । अभिनवरविरोचिधूमधूम्रशिखायामिति विविधविकारं दिद्युते दैपचिः।।" अत्रार्थे--"मनाङ मूले नीलं तदनु कपिशोन्मपमुदने ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तद्नु । शिखायामाधूनं धृतविविधवर्णक्रममिति क्षणादचिदपं दलयति तमः पुसितमपि ।।" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रमः । यथा तत्रैव-"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं तताऽधः स्तोकावपाण्डुरवनं च ततोऽप्यधस्तात् । याति इति त्वं पश्य । अनारदाहरणयोः क्रमस्य समत्व स्पष्टमेव । यन्त्र अलंकृत सालंकारं वस्तु अनलंकृत्य अभिधीयते स विभूपगमोपा नाम आलेख्यप्रख्यस्य द्वितीयो भेदः । कुवलयेति । कश्चित् प्रदीपस्य रूपं वर्णयति । मूले प्रथम वर्तिकायां ज्वलनप्रदेशे कुवलयवत् सिति नीलं; तदनु पुनः वालचन्द्रस्याङ्कुरवदामा यस्येति तत्। तत उपरीत्यर्थः पाकेन पीतो य आम्रचूतस्तद्वत् पीतम् पीतवर्णम् । अग्रे उपरीति भावः अभिनवरखेवालार्कस्य रोचिरिव रोचिर्यस्य तत् । ततः शिखायां धूमवदनं वर्तते इति सर्वत्राध्याहार्यम् । इत्येवं विविधो विकारो यस्मिन् तदनेकस्वरूपं देवं दापात्पन्चमी- रोचिः दिद्युते । दिदीप अत्र सर्वत्र पदेघूपमा लुला सती वर्त्तते । एतत्पद्यार्थमवलम्ब्य पद्यान्तरविरचना यथा-सनागिति । मुले मनाक किचिन्नीलं तदनु तदुत्तरमुदरे मध्ये कपिशवर्णस्य उन्मेप आविर्भावा यत्र तत् । ततः स्ताक मल्पं पाण्डु पीतम् । तदनु ततः पश्चात् स्फुरन्ती अरुणा रक्ता लेखा राजियस्मिस्तत् । शिखायामाधूनं धुम्रवर्णयुतम् । इति एवं पृतः विविधो वर्णानां नीलपीतादीनां क्रमः परिपाटी येन तत् । देवं प्रदीपोद्भवमचिः ज्योतिः क्षणात् पुजितमपि समूहाभूत मपि तमः अन्धकार दलयति विशीर्णयति निराकरोतीति भावः । पूर्वत्र पद्ये लुप्तोपमा अन्न च तस्या अभावः (किन्तु उभयत्रापि पा रूपस्यैव वस्तुनो वर्णनम् ) अत एतद्विभूषणमोपोदाहरणम् । क्रमेणेति । यन्त्र क्रमेण यथाक्रममभिहितस्योक्तस्य अथैल्य विपरीततया व्युत्क्र. मेणा भिधानं कथनं स व्युत्क्रमो नाम आलेख्यप्रख्यस्य तृतीयो भेदः । यथा तत्रैव उत्तपद्ययोरथ एव व्युत्क्रमत्वम् । श्याममिति । सर्वतः प्रथमं शिखा.

·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । आपितरं तदनु तस्य तले च नील- मन्धं तमः पटलमईति देपचिः ।।" सामान्य निवन्ध विशेषाभिधानं विशेषोक्तिः । "इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूतीसंलापस चलितन्तचनादम्माभिः । अत्राहि मण्डनविधिविपरीभूपाविन्यासहामितलखीजनसङ्गनाभि: ।।" अत्रार्थे--"चकार काचित्सितचन्दनाङ्के काञ्चीकलापं स्तन्दसार पृष्ठे । प्रियं प्रति प्रेपितचित्तवृत्तिनितम्वविन्वे च वबन्ध हारम !!" उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तमः ! यथा--- । भुवि शिखायां श्यामम् कृष्णम् । ततोऽधः मनाक किंचित् अलणं रचन् ! ततोप्यध. स्तात् स्तोकानल्पम् अबपाण्डस्चनम् पीतसाधनम् । तदनु तत उत्तरम् आपिचर कपिशवर्णम् श्वेतमितियावत् । तस्य आपिञ्जरवर्णस्य च तले नीलं देवमचिः प्रदीपज्यो- तिः अन्धं कृष्णं तमःपटलं अन्धकारसमूहमर्दति विदलति । प्रारपद्ययोः देवाधिपः क्रमेण वर्णनमत्र च तस्य व्युत्क्रमेण वानम् । सामान्यस्य निवन्धे उल्लेखे कर्तव्ये विशेषस्य बस्तुनः अभिधानं जयनं विशेषो. तिर्नाम आलेख्यप्रख्यस्य चतुर्थो भेदः । तदुदाहरण यथा-- इत्युद्गत इति । इत्येवं प्रकारेण शशिनि चन्द्रालि रहते उदयं प्राप्ठे सति पेशलो मनोहरः कान्तस्य वल्लभस्य दूत्याः संलाप: त्वहिरहदादामिनी परितापयति आगत्यं तं निर्वाप्य उज्जीवय त्वमेव शरणं ममेति तत्देशकथनम् तेन संचलितानि लोचने मानसं च यासां ताभिः । अङ्गनाभिः स्त्रीभिः। विपरीतोयो भूपायाः विन्यालो धारणं तेन हासितः उपहासितः सखीजनो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा स्यात तथा मण्डनविधिः प्रसाधनकत्यमग्राहि स्वीकृतः । चकारति ! काचिन् नायकं संगन्तुं त्वराकुलत्वेन विपरीतमात्मानं साधयित्री नवाडा सितस्य चन्दनस्य अंको यस्मिस्तस्मिन् स्तनभार वृष्टे काञ्चोकलापं संयोजयांचकार । तथा नितम्नविम्बे हारं बबन्ध विन्यास । कुत एतदित्यत आह प्रियमिति । प्रियं प्रेयांस प्रति प्रेषिताचित्तवृत्तिर्यया यस्या वा सा प्रियासक्तमानलतया भूषण- योजनस्य युक्तायुक्तत्वेऽविमर्श इति विमर्शः । पूर्वत्र सायन्तनीनशृङ्गारविधौ प्रिय प्रति प्रेरितचित्तरत्तिया भूषायोजन विपरीत तया कृतमिति यत्तामान्येन उक्तं तदेवान हारसंयोजनापयुक्तस्तवयोः काञ्चीकला- पस्य, तद्योग्यनितस्ये हारस्य च संयोजन कृतमिति विशिष्य उक्तम् । उपसर्जनस्य गुणीभूतस्य अर्थस्थ वाच्यस्य प्रधानतायां सत्यामुच्चस नान्नी an ·काव्यमीमांसा कुङ्कुमारूणपयोधरगौरः। यथा--"दीपयन्नथ नमः किरणौधेः हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधेरुन्ममज शनकैस्तुहिनांशुः ॥" अत्रार्थे---"ततस्तमः श्यामलपट्टकञ्चकं विपाटयत्किञ्चिदश्यतान्तरा ! निशातरुण्याः स्थितशेषकुङ्कुमस्तनाभिरामं सकलं कलावतः ।।" तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति नटनेपथ्यम् । यथा--"आननेन्दुशशलक्ष्मकपोले सादरं विरचितं तिलकं यत् । तस्त्रिये विरचितावधिमङ्गे धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः ॥" अत्रार्थे--"शोकाश्रुभिर्वासरखण्डितानां सिक्ताः कपालेषु विलासिनीनाम् । आलेख्यप्रख्यस्य पंचमो भिदा । सोदावियते यथा-दीपयनिति । अथ सूर्यास्तमना. नन्तरं किरणानामोधाः समूहास्तैः नभः आकाशं दीपयन् प्रकाशयन कुकुमेनारुणो यः पयोधरस्तद्वद्गौरः सितः तुहिनांशुः हिमांशुः पूर्वपयोधेः प्रागुदधेः सकाशात् हेम. कुम्भ इव सुवर्णवटो यथा उन्ममज निश्चक्राम उदयं गत इति भावः । ततस्तम इति । ततो निशाप्रवृत्वनन्तरं तम एवं श्यामल पट्टका पट्ट वस्त्रनिर्मित कञ्जुकं तत् विपाटयत् विनाशयत् कलावतः शकलं चद्रमसः खण्डं निशात रुण्या रात्रिनायिकायाः स्थित विद्यमानं शेषकुङ्कुम स्वकर्तृककुचमदनावशिष्टकाश्मीर यत्र एवंभूतो यः स्तनस्तद्वदभिरामं सुन्दरं यथा स्यात्तथा अन्तरा आकाशस्य मध्ये किञ्चित्स्वल्पमदृश्यत दृष्टमभूत् । पूर्वत्र पद्ये कुङ्कुमारुणपयोधरगौरस्तुहिनांशुरित्युक्त्या तुहिनांशोः प्राधान्यं पयो घरगौरत्वस्य विशेषणत्वम् । इदानीन्तु कलावच्छकलोद्देश्येन स्तनाभिरामत्वं विहि. मिति उद्देश्यविधेयभावेन विशेषणीभूतस्तनाभिरामस्य प्राधान्यम् । तदेवेति । तदेव एकमेव वस्तु अर्थः उक्तिवशात् कथनपरिपाट्या अन्यथा अर्थात् भिन्नं क्रियते इत्यतः तन्नटनेपथ्यम् । नटस्य नेपथ्यमिव नेपथ्यं शृंगारो यति व्युत्पत्या नूतनवेषभूपादिमन्नामा षष्ठः प्रकार आलेख्यप्रख्यस्य । तदुदाहरणं यथा-- आननेन्दुशशलक्ष्मेति । कयाचिन्नायिक्या कपोले गण्डस्थले आननम्मेवेन्दुस्तस्मिन् शश इव लक्ष्म विहं यत्तिलकं सादर प्रेमातिशयेनेत्यर्थः । विरचितं सम्पादितम् । त. तिलकं प्रिये प्रेयसि। विरचितोऽवधेर्भङ्गो येन तस्मिन् जाते सति तरलाल्याः चल- नयनायाः ईक्षणजलैः नेत्रनीरैः धौतम् प्रक्षालितम् । तस्मिन्समयेऽहमागमिप्ये इति कृतेऽपि संकेते वल्लभो नागत इत्यवमानशोक्तार्त्तनायिकारोदनाश्रुभिस्तिलकस्य धावनं जातमिति भावः । अत्र विप्रलब्धा तरलाक्षी वर्तते । यथोक्तम् प्रियः कृत्वाऽपि संकेतं यस्या नायाति संनिधिम् विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तमवमानिता । इति । एतदेव वस्तूक्क्यान्यथाकृत्य दश्यते यथा-शोकाश्रुभिरिति । वासरखण्डितानां ·मधुसूदनी-विवृति--साहिता । २१५ कान्तेषु कालात्ययमाचरत्स्लु स्वल्पायुषः पत्रलता बभूवुः ॥" परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्थान्यथात्वादेकपरिकार्यः । "अव्याद्जेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकीं यस्याइतेन गगने महता करेण । मूलावलग्नसितदन्तविसाङ्कुरेण नालायित तपनबिन्बसरोरुहत्य ॥" अत्रार्थे--"सरलकरदण्डनालं गजवपुषः पुष्करं विभाजयति । मूलविसकाण्डभूमौ यत्राभूदेकदंष्ट्रव ॥" । भ्रष्टावससणाम् । निष्टेति शास्त्रेण खण्डितेत्यस्य पूर्वनिपातो भवितुं न्याय्यस्तथापि आहितारन्यादित्वकल्पनात्साधुः । अद्य तदा आवयोः सम्मेलनसंकेतः इति कृत परन्तु नागतम् । एवं चात्र वञ्चिता नायिका नतु खण्डिता इत्यतः खण्डितान ना- यिका इति तु न भ्रमितव्यम् । यत्र प्रियः अन्यसंयोगचिह्नितः सम् आगच्छति सा खण्डिता यत्र तु आगच्छत्येव नहि सा वञ्चिता (विप्रलब्धा) यथोक्तम् पामेति प्रियो यस्याः अन्यसंयोगचिह्नितः सा खण्डितेति कथिता धार रीष्यां कषायिता। इति । प्रियः कृत्वापि सकेतं यस्या नायाति सन्निधिम् विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तमवमानिता । इति । विप्रलब्धानां विलासिनीनाम् रमणीनां कपोलेषु गण्डेषु विद्यमानाः पत्रलताः पत्रलेखाः कान्तेषु प्रियेषु कालात्ययं समयातिपातमाचरत्सु कुर्वत्लु सत्सु शोकाश्रुभिः सिक्ताः प्रक्षालिता सत्यः स्वल्पायुषो विशीर्णा बभूवुर्जाता। अनोभयश्लोकयोरेक एवार्थः किन्तु एकत्र ईक्षणजलेस्तिलकं धौतम् अपरत्र शोका श्रुभिः सिक्ता अत एव स्वल्पायुषः पन्नलता व बुरिति भिन्न इव भाति । परिकरेति । परिकरस्य उपायस्य अलंकारस्येत्यर्थः । साम्ये तौल्ये सत्यपि जाते. ऽपि परिकार्यस्य उपेयस्य अलंकायस्येत्यर्थः । अन्यथात्वात् भिन्नत्वाद् एकेन परिका. यः एकपरिकार्य इति आलोव्यप्रख्यस्य सप्तमो भेदः । उदाहरणं यथा- अव्यादिति । स पुराणादिप्रसिद्धो गजेन्द्रवदनो गणपति: इमां त्रिलोकीम् अव्या. त् पायात् । यस्य गणपतेः गगने आकाशे उद्गतेन उत्थितेन । मुलेऽवलनः सम्बद्धः सितदन्तः श्वेतदशन एव विसाङ्कुरो यस्मिन् तेन महता विशालेन करण शुण्डादण्डेन तपनबिम्ब एव सूर्यविम्ब एव सरोरुहम् तस्य नालायितम् पद्मदण्ड इवाचरितम् । एनमेवार्थमभिप्रेत्य परिकार्यभेदेन श्लोकान्तरं यथा सरलेति । सरलः करदण्ड एवं शुण्डादण्ड एव नालं यस्य तत् । गजवपुषः गजाननस्य पुष्करं हस्ताग्रमेव पुष्कर क. मलं जयति । कीदृशस्य गजवपुषः विभोर्व्यापकस्य । यत्र मूलावसकाण्डभूमौ मूला. . - ·काव्यमीमांसा विकृतेः प्रकृतिप्रापरणं प्रत्यापत्तिः । यथा--"रविसङ्क्रान्तसौभाग्यस्तुपारावृतमण्डलः । निःश्वासान्ध इवादर्शश्चन्द्रमा न प्रकाशते ।।" अत्रार्थे-"तस्याः प्रतिद्वन्द्रिभवाद्विषादात्सद्यो विमुक्तं मुखमावभासे । निःश्वासबाष्पापगमे प्रपन्न: प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः ।।" ता इमा आलेख्यप्रख्यस्य भिदाः । सोऽयमनुग्राह्यो मार्गः । आहुश्च-"सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः । नटवर्णिकायोगादन्यथात्वमिवार्छति ॥" . वलग्नविसकाण्डस्थाने एकदंष्ट्रा एवाभूत् । गजाननस्य "अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरमजा. नना” इति कोषप्रामाण्यादेकदन्तत्वम् । पूर्वत्र तपनबिम्वे सरोरुहत्वमारोपितम् । अत्र च निजहस्ताग्रे तत्वमारोपितम् । अन्यत्सम समम् । तथाचा तपनबिम्बहस्ताग्रयोः परिकार्ययो)दः परिकरसमुदायस्तु स एवेति लक्षणसंगतिः । विकृतेः विकृतभूतस्यार्थस्य प्रकृतौ नैसर्गिकावस्थायां प्रापणं स्थापनं प्रत्याप- त्तिः। खाविति । रवौ सूर्ये संक्रान्तं सौभाग्यं यस्यः स तुपारेणावृतं मण्डलं यस्य सः चन्द्रमाः निवासेन श्वासपवनेनान्धोऽप्रकाश आदी दर्पण इव न प्रकाशते। अत्र अन्धशब्दो मुख्या) दृष्टिहीनरूपे वाधित: : सन् चाकचिक्याभावरूपमर्थ प्रकाशयति तथा चात्र अत्यन्तनिरस्कृतवाच्यध्वनिः । तस्या इति । प्रतिद्वन्द्विनः प्रतियोगिनो भवात् जन्यात् विपादात् दुःखान् सद्यो झ. टिति विमुक्तं तस्या नायिकाया मुखमाबभासे शुशुभे । क इव । निःस्वासबाप्पस्य अपगमे दूरीभूते सति आत्मीयं स्वीयं प्रसादं स्वच्छतां प्रपन्नः प्राप्तः । आत्मा दृश्यते यस्मि- नसो आत्मदर्श इव दर्पण इव । निःश्वासवाप्पप्राप्तिरूपविकारेण दर्पणे आन्ध्यं प्रसकम् तस्यापगमे तु प्रसादः। इति पूर्वत्र पये दर्पणस्य अन्धत्वं विकृतिःः। उत्तरत्र प्र. सादः प्रकृतिः तयोश्च पूर्वोत्तरयोः पद्ययोः सत्वम् । ताः इमा पूर्वपद्येषु निर्दिष्टाः आलेख्यप्रख्यस्थ काव्यस्य भिदाः भेदाः निर्दिष्टाः । सोयमालेख्यप्रख्यात्मको मार्गः पन्थाः अनुग्राह्यः स्वीकार्यः । आहुश्चेति बहुवचनेन प्रामाणिकानां पद्यमेवावतारयति-सोयमिति । मोऽयं काव्यादि पात्तः समस्तो वस्तुविस्तरः पदार्थसंभारः भणितेः उक्तः वैचित्र्यात् वैलक्ष ग्यात् वर्णिकायाः रूपादेः योगात् सम्बन्धात् नटवत् अन्यथात्वं भिन्नत्वमिव अच्छति गच्छति । नटो यथा नानावेषभूषादेः संयोगादेकोपि नानात्वं भजते तथा काव्यो. पात्तो वस्तुविस्तरोपीति भावः । .

·मधुसूदनी विवृत्ति सहिता। - अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः । तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरयोजनादन्या- पापत्तिविषयपरिवर्तः। यथा--"ये सीमन्तितगात्रभस्मरजसो ये कुम्भकषिणो ये लीढाः श्रवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यद्रुहः ते कुप्यगिरिजाविभक्तवपश्चित्तव्यथासाक्षिण: स्थाणोदक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिलाः पान्तु वः ।।" अत्रार्थे--"ये कीर्णकथितोदराब्जमधवो ये म्लापितोरःसजो ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतापोभिताः । ते राधास्मृतिसाक्षिणः कमलया सासूयमारिणता गाढान्तर्दवथोः प्रतप्तसरलाः श्वासा हरेः पान्तु वः ।।" द्विरूपस्य वस्तुनोऽन्यतररूपोपादानं द्वन्द्वविच्छित्तिः । . । --- अथेति । अथ आलेख्यप्रख्यभदकथनानन्तरम् तुल्यदेहितुल्यभिदाः कथ्यन्ते तस्यैवेति । तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरस्य प्रमेयान्तरस्य योजनात्सम्बन्धा. त् अन्यस्य रूपस्य आपत्तिःप्राप्तिः यन्त्र भवति स विषयपरिवर्तः ये सीमन्तितेति । स्थाणोः शिवस्य दक्षिणल्या नासिकाया पुढाझवन्तीति ते वक्ष्य- माणगुणविशिष्टाः श्वासानिला निःश्वासवायवो वो युप्मान पान्तु रक्षन्तु । ते के ये, सीमन्तितानि केशवेशत्वं गतानि गात्रभस्मनां रजांसि येभ्यस्ते, पुनः कीदृशाः ये, कु. म्भकास्यं प्राणामायामं द्विषन्तीति ते! पुनः कीदृशाः श्रवणमाश्रयो यस्य तेन फणिना सण लीढा आस्वादिताः । पुनः कीदृशाः ये, चन्द्रस्य शैत्यं शीतलत्वं दुह्यन्तीति ते ! पुनः कीदृशाः ये, कुप्यन्ती या गिरिजा पार्वती तया विभक्तं वपुः शरीरं येषां ते। पुनः कीदृशाः ये, चित्तस्य मनसः व्यथाया साक्षिणः । अयमेव हरगौयोः सम्बद्धः श्वासांनिलरूपोर्थः लक्ष्मीनारायणरूपस्य विषयान्तरस्य योजनादन्यथात्वं गतो यथा-ये कीर्णति । हरेः श्रीकृष्णस्य ते वक्ष्यमाणगुणवि. शिष्टाः श्वासाः वो युष्मान् पान्तु रक्षन्तु । ते के । ये, कीर्णः इतस्ततो निपतितः क्व थितोदराब्जस्य मधुर्मकरन्दो येभ्यस्ते । पुनः के म्लापिता उसनक् येभ्यस्ते । पुनः के ये तापात् ऊष्म्णः सकाशात् तरलेन विसंष्टुलेन तल्पभूतेन फणिना सण पूर्व पीता: प्रतीपं विनिमयेनोज्झितास्त्यक्ताः । पुन कीडशाः, राधायाः स्मृतेः साक्षिणः प्रतिभुवः अत एव कमलया लक्ष्म्या सासूर्य सेष्यं सदुःखमाकर्णिताः श्रुताः। पुनः कीदृशाः गाढो गभीरो योऽन्तर्दवथुरन्तर्दाहः तस्मात् प्रतप्ता अत एव सरलाः लम्बायमानाः । द्विरूपस्येति । यत्र द्विरूपस्य यात्मकस्य वस्तुनोऽन्यतरस्य । अन्यतमस्येति ।

·काव्यमीमांसा यथा--"उत्क्लेश केशबन्धः कुसुमशररिपोः कल्मपं वः स मुष्या- द्यत्रेन्टुं वीक्ष्य गङ्गाजलभरललितं बालभावादभूताम् । क्रौञ्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहलोलेक्षणश्री: सद्यः प्रोद्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करश्च द्विपास्यः ॥" अत्रार्थे -- "दिश्याद्भूर्जटिजूटकोटिसरिति ज्योत्स्नालवोद्भासिनी शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिवशाद्राग इष्टनष्टा सुखम् । यां चञ्चत्सफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणाली मुहु- मुहल्लक्ष्यमहिजिघृक्षतितमामाकुञ्चनप्राञ्चनैः ।।" पूर्वार्थानामर्थान्तरैरन्तरणं रत्नमाला । अशुद्धः पाठः । यतो डतमज् प्रत्ययस्तत्रैव भवति यत्र बहूनां विषयत्वं स्यात अन तु द्विरूपस्येत्युक्तया द्वयोरेव निर्धारणमतो डतरचा भाव्यम् । रूपस्य वर्णस्योपादानं ग्रहण स द्वन्द्वविच्छित्तिः । उत्क्लेशमिति ! कुसुमान्येव शरा यस्य तस्य कामरिपोः शिवस्य स वक्ष्यमा- णगुणविशिष्टः केशबन्धो जटाजूटः। वो युष्याकम् । उत्पन्नः क्लेशो दुःखं येन तत् कल्मषं पापं सुध्यात् चोरयेत् नाशयेदित्यर्थः । यत्र केशबन्धे जटाजूटे गङ्गायाः जल- भरेण लुलितं लोलन्तमिन्दुं चन्द्रभसं वीक्ष्य दृष्ट्वा वालभावात क्रौञ्चारातिाद्वपास्यौ इत्थमभृताम् जाती। इत्थमिति कथम् । कौवारातिः कात्तिकेयः फाण्टं यथा स्यातथा अनायासं यथास्यात्तथा स्फुरिताः चञ्चलाः याः शफरिकाः । तासु मोहेन लोला ईक्षण. श्रीः दृष्टिशोभा यस्यासौ तथाभूतः । द्विपास्या गजाननः सद्यस्तत्क्षणे प्रोद्यन्त्या उद्- च्छन्त्या मृणाल्या विसिन्या: ग्रहणे उपादाने यो रसस्तेन लसन् शोभमानः पुष्करः शुण्डादण्डो यस्यासौ तथाभूतः । अनार्थे अस्मिन् काव्याथें द्वितीयं काव्यं यथा-दिश्यादिति । धूर्जटे: शिवस्य जूट- स्य कपर्दस्य कोटावेकदेशे विद्यमानायां सरिति नद्यां जलगतभ्रमेः वशात् द्राग् झ- टित्येव पूर्व दृष्टा पश्चान्नष्टा अत एव ज्योत्स्नायाः चन्द्रिकाया लवेन लेशेन उदासिनी शशांकसम्बन्धिनी कलिका सुखं दिश्यात् दधात् । यां शाशाङ्की कलिकां चञ्चन्तीनां स्फुरितानां सफरीणां भ्रमेण भ्रान्त्या मुहुर्वारवारम् फणाली मुकुलीकुर्वन् फणापति कुड्मलीकुर्वन् अहिः सर्पः । आकुञ्चस्तिर्यक्करणः प्राञ्चनैः मुघल्लभ्यं यथातथा जिघृक्ष. तितमाम् स्वीचिकीर्षतितमाम । अत्र पूर्वत्र पद्ये इन्दोः फाण्टस्फुटितशफरिकासादृश्य प्रोथन्मृणालीसाध्यमिति चन्द्रमसो द्वैरूप्यमुन्मीलितम् । तत्रान्यतरस्य चन्नत्सफरी- सादृश्यस्योहंकना अन्न पद्ये कृता । पूर्वेति । यत्र पूर्व केनचिदुक्तानामर्थानामन्यकर्तकमर्थान्तरद्वारा अन्तरण व्यवहि- ..

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । यथा--"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिनः तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करेणुः कलयति । रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ।।" अत्रार्थे--"ज्योत्स्नाचिर्दुग्धबुद्धया कवलितमसकृद्भाजने राजहंसैः खांसे कर्पूरपांसुच्छरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः । पुम्भिर्व्यस्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहः सम्भ्रमे वल्लभाना लीढं दाक्सिन्धुवारेवभिनवसुमनोलम्पटः षट् पदैश्च }}" तीकरण भवति सा रत्नमाला । कपाल इति । भासकवेः पद्यमिदमिति शाङ्गधरपद्धती स्पष्टम् । प्रभया का. न्त्या मत्तः क्षीबश्चन्द्रः इदं जगत् इति विभ्रमयति विप्लवयति सर्वस्यापि भ्रममुत्पादयतीत्यही महदाश्चर्यम् मत्ता हि स्वयं भ्रमन्ति न तु परान् भ्रम. यन्ति अयं परानेव भ्रान्तान् करोतीति । इतीति किम् । माजोरो विडालः कपाले ख परे स्थितानिति शेषः शशिन इन्दोः करान् मयूखान् पय इति इदं दुग्धमिति भ्रमेण लेढि आस्वादयति दुग्धास्वादानुपलब्धावपि भ्रमप्रमावशाजिह्वया कपालं वर्षतीति भावः । करी हस्ती तरूणां वृक्षाणां छिद्रेषु प्रोतान् प्रविष्टान् यद्वा वृक्षपल्लवाभ्यन्तरण भूमि प्राप्तान शशिनःकरान विषमिति मृणालमिति भ्रान्त्या संकलयति संगृह्णाति । स्प: शानुपलम्भेऽपि शुण्डादण्डेन आददातीत्यर्थः । वनिता योषिदपि रतान्ते सुरतावलाने तल्पस्थान् शय्यास्थान् जालमार्गेण शय्यायां प्राप्तान् शशिनः करान् अंशुकमिति भ्रान्त्या हति रतिकलहच्युतशुभ्रवस्त्रबुद्या गृह्णातीत्यर्थः । अस्मिन्नर्थ काव्यार्थी यथा-ज्योत्स्नाचिरिति । राजहसे ज्योत्स्नारूपमचि: भाज- ने पात्रे असकृत् मुहर्मुहुः कवलितम् । चञ्चूचरणाभ्यां लोहिताः स्वयं सितासविशे- पाः । राजहंसास्तु ते चञ्चूचरणैाहितैःसिताः इत्यमरः । दुग्धस्य पयसो बुद्ध्या भ्रमप्रम था। कर्पूरस्य पांसुधूलिः । तेषां छुरण आलेपने यो रभसो हर्षप्तस्मात् । रभसो वेग- हर्षयोरित्यमरः । ज्योत्स्नारूपमचिस्तेजः स्वांसे स्वकीयस्धन्धे सम्वृतं पुञ्जीकृतम् । क. पूरधूलिरियमिति बुद्ध्या आलेपनं करोतीत्यर्थः। आलेपनाभावेऽपि भ्रमेण पुञ्जीकरोतीति भावः । तदेव ज्योत्स्नाचिः रहासंघ्रमे एकान्तसम्मिलनसमये वल्लभानां प्रेयसीनां स्तना न्तात् कुचप्रान्तात् सिमिति वस्त्रमिति वुद्ध्या पुम्भिः पुरुषः व्यस्तं क्षिप्तम् । सिया भावेपि भ्रान्त्या क्षेपणं क्रियते कामिभिरिति भावः। अभिनवेषु नूततेषु सुमनःसु पुष्पेषु लम्पटैरासक्त षट्पदैः भ्रमरैः सिन्धुवारेषु । सिन्धुर्गजमदः तमपि स्वीयेन तिक्तरसेन वारयति तिरस्कुर्वन्ति-इति सिन्धुवारा निर्गुण्डीनाम्ना प्रसिद्धा वृक्षाः । तेषु द्राक् प्राटिति लीढमास्वादितम् । लेहनयोग्यव्याभावेऽपि भ्रमेण जिह्वाधर्षणं कृतम् । .. ।

·२२० काव्यमीमांसा सङ्ख्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्घयोल्लेखः । यथा--"नमन्नारायणच्छायाच्छुरिताः पादयोनखाः । त्वञ्चन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रेन्दवा दश ।।" अत्रार्थे--"उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरन्नख कृतागमा यम्य शिरः समागमे । षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमाः स नीलकण्टः प्रियमातनोतु वः।।" सममभिधायाधिकस्योपन्यासश्चलिका । द्विधा च सा संवादिनी विसं- वादिनी च। तयोः प्रथमा यथा--"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने सुप्तमिन्दुकरपुञ्जसन्निभम । राजहंसमसमीक्ष्य कातरा रौति हंसवनिताश्रुगद्गदम् ।।" *संख्येति । संख्याया वैषम्येण एकत्र या संख्या प्रोता तदपेक्षय वैधम्र्येण अर्थस्य काव्यरूपवस्तुनः प्रणयन रचनं यत्र भवति सख्योल्लेखः । नमदिति । हे रुद्र ? नमतो नारायणस्य प्रहीभृतस्य विष्णोः छायया कान्त्या छु . रिता: :: सम्बद्धाः पादयोनखा । दश एतत्संख्याका रुद्रेन्दवः रुद्ररूपा इन्दवः । त्वमेव चन्द्रः त्वञ्चन्द्रस्तमिव सेवन्ते भजन्ते । नारायणकान्तिसंक्रान्तियुक्तपादनखरूपदश. रुद्रेन्दवः एकादशं रुद्र भवन्तं भजन्ते इति भावार्थः । अनत्यमर्थमवलम्ब्य श्लोकरचनं यथा---उमैकेति । स एवं गुणको नीलकण्ठः शिवः वो युष्माकं प्रियनातनोतु । कीदृग्गुणकः शिवः कृतमागो येन स कृतागास्तस्य कृता पराधस्य यस्य नीलकण्ठस्य शिरः समागमे प्रणामकरणसमये भगवतीचरणयोः स्वशिरसः संयोगे जाते सति । स्फुरन्तो नखाः यस्मिस्तस्मिन् । उमाया एकस्मिन् पाद एवा. म्बुरुहे कमले चन्द्रमाः इन्दुः पडात्मतां पदस्वरूपतामाश्रयतीव भजतीव । पूर्वत्र द्वयोः पादयोर्नखानां दशत्वात् इन्दूनामपि दशत्वम् । अत्रतु पादस्यैकत या पञ्चतनखाड़िता इन्दवोऽपि पञ्चैव इति दशपञ्चसंख्ययोः वैषम्येण अर्थरचना । सममिति । समं तुल्यमर्थभिधाय प्रतिपाद्य अधिकस्य तदपेक्षया विशिष्टस्यार्थ स्योपन्यासः उल्लेखः चूलिका । साच चूलिका द्विधा द्विप्रकारा । एका संवादिनि स. दृशी द्वितीया विसंवादिनी विसदृशी। तयोः संवादिनोविसंवादिन्योर्मध्ये प्रथमा संवादिनी यथा-अङ्गण इति । शशि. मरीचीनां लेपनं शशिमरीचिलेपनं तदस्ति यत्रेति शशिमरीचिलेपने अङ्गणे प्राङ्गणे सुप्तं निद्रितं हन्दोः चन्द्रस्य करपुञ्जस्य किरणसमुदायस्य सन्निभम् तुल्यम् राजहंसं शशिमरीचिसन्निभत्त्वात्तस्येति । तमसमीक्ष्य अदृष्ट्वा अत एव कातरा दीना हंसव- निता वरटा। हंसस्य योषिरटेत्यमरः । अश्रुभिर्गद्गद यथा स्यत्तथा रौति रोदनं करोति । अन विरावे हेतुः राजहंसादर्शनं तत्र च शशिमरीचिसन्निभत्वमिति पदार्थ हेतुकः काव्य. ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। २२१ अनाथे---- "चन्द्रप्रभाप्रसरहासिनि सोधपृष्टे दुर्लक्षपक्षतिपुटां न विवेद जायाम् । मूढश्रुतिर्मुखरनूपुरनिःस्वनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः ॥" द्वितीया तत्रैवार्थे यथा-- "ज्योत्स्नाजलस्नायिनि सोधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम् । विवेद हंसी दयितं कथञ्चिञ्चलत्तुलाकोटिकलेनिनादैः ।।" निषेधस्य विधिना निवन्धो विधानापहारः । यथा--"कुरवक कुचाघातक्रीडारसेन वियुज्यले बकुलविटपिन् स्मर्त्तव्यं ते मुखालवसेचनम् । चरणघटानाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्त्रियः ।।" लिङ्गालङ्कारः। चन्द्रेति । चन्द्रस्य प्रभायाः कान्तः प्रसरेण विल्तारण हासिनि धलिते साधल्य पृष्ठे दुर्लक्षौ चन्द्रप्रभाश्चेतिमान्त तत्वात् द्रष्टुमशक्यौ पक्षत्योः पुटौ यस्यास्ताम तथा पुरोऽग्रे व्याहारिणीमपि भाषमाणानपि । व्याहार उक्तिर्लपित भापित वचनं वच इत्य- मरः । जायां स्वपत्नीन् । मुखराणां शब्दायमानानां नूपुराणां पादभूषगानां निः स्वनेन ध्वनिना मुढे श्रुती यस्यासौ इतका राजहंसः न विवेद न विज्ञातवान् । अनोभयोः पद्ययोः समान एवाथः स्वेष्टाविज्ञानरूपः । द्वितीया विसंवादिनी तस्मिन्नेवार्थे उदाहियते यथा-ज्योत्स्नेति । ज्योत्स्नारूपेण जलेन स्नातुं शीलमस्येति तस्मिन् सोधपृष्ठे विद्यमानं शुद्धानां मुक्ताफलानां पुञ्जवगौरं दयितं हसं चलन्तोनां तुल्यकोटीनां नूपुराणाम् । पादाङ्ग तुलाकोटिमञ्जीरो नूपुरोऽ- स्त्रिवामित्यमरः । कलैर्मधुरैः निनादैः शब्दैः कृत्वा नायं हेसस्वरः किन्तु नूपुरध्वनिः अ. यन्तु हंसस्वरः इत्येयं शब्दद्वारा कथञ्चित्कृच्छ्रेण विवेद ज्ञातवती । अत्रत्यश्वार्थ: पूर्वविलहशः स्वेटज्ञानरूपः । निषेधस्येति । निषेधस्य प्रतिषेधस्य विधिना विधिरूपण निबन्धः उल्लेखो यत्र भवति स विधानापहारो नाम षष्ठो भेदः । कुरवकति । हे कुरवक ? एतन्नामा कश्चिदृक्षविशेषः अचेतने चेतना- त्वाध्यारोपेण सम्बोध्यते । त्वं कुचयोराघातेन या क्रीडा तस्याः रसेन आन- न्देन वियुज्यसे वियुक्तो भवसि । अर्याच शत्रुभिराक्रान्तोयं देशः तेनात्र स्थातुमशक्यतयाऽस्मत्कत्तुककुचाहतिकेलिसमास्वादेन रहितो भवतीति पर दुःखा- ।

·२२२ काव्यमीमांसा अत्रार्थे--"मुखमदिरया पादन्यासविलालविलोकिते. बकुलविटपी रक्ताशाकस्तथा तिलकदुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमात्ककुभां जये झगिति गमिता यद्वाभिर्विकासमहात्सवम् ।।" बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपु: यथा--"शैलच्छलेन स्वं दीप भुजमुत्तम्य भूवधूः । निशासख्या: करोतीव शशाङ्कृतिलकं मुखे ।" यथो च- "फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तबकाभिरामदुरोल्लसत्किरणकेसरमिन्दसिंहम । दृष्ट्वोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकारदुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सभः ।। यते चेतः इत्येवंरूपेण निजस्य स्वस्य पुरस्य नगरस्य त्यागनमये यस्य भवतो राजो द्विषां रिपूणां स्त्रियो नार्यः जगदुः प्रोचुः । हे वकुलविटपिन् ? एतजामवृक्ष ? अतः परं ते त्वया अस्मत्कर्तृकम् मुखालवकरणकं सेचन स्मरणीयं स्मर्तव्यं भविष्यति न प्राप्त- व्यमिति भावः । हे अशोक ? चरणयोर्घटनया शून्यस्त्वं सशोकतां यास्यसि अम्मच्च- रणसम्बन्धजन्यमानन्दं न प्राप्तुं शक्ष्यसि । अत्र वियुज्यमे स्मर्तव्यमित्यादिपदैः त- सद्वस्तू नामभावः प्रकाश्यते अर्थात् युष्माभिस्तवस्तु प्राप्नु न शक्यते इति च्यानया निषेधस्योपनिबन्धः कृतः । यत्र च तद्विपरीतः तद्यथा-मुखेति । जलनिधेः समुद्रस्य तटीयकान्ताराणां तटीयव- नानां ककुभां दिशा जये विजये कृते सति यद्वर्गभवामिः कामिनीभिः क्रमात् मुखस्य मदिरया वकुलनामा विटपी वृक्षः, पादन्यासैः चरणघटनाभिः रक्ताशोकः, विला. सपूर्वकैः विलोकितैः दर्शनैः तिलकद्रुमः तिलकवृक्षः झगिटि झटिति विकासरूपं महो- सर्व गमिता प्रापयिता । अत्र च पूर्वपधे यः निषेध्यतयोपनिवद्धः स एवात्र विधिको- टिप्रविष्टतया आटीकित्तः । वहूनामिति । यत्र वहूनामर्थानामेकस्मिन् स्थले उपसंहारः समाहारीयदिशा निर्द वाः क्रियते सामाणिक्यपुञ्जनानी तुल्यदेहितुल्यस्य सप्तमी भिदा । तदुदाहरणं यथा शैलेति । भुरेव वधूर्नायिका भूवधूः, शैलस्य पर्वतस्य छलेन व्याजेन स्वं निज दीर्घ ल. म्बायमानं भुजं वाहुमुत्तम्य उत्थाप्य निशा एव सखी तस्णा मुखे आनने प्रारम्भे श- गाङ्करूपं तिलकं करोति सम्पादयति । भूवध्वादिपदेपु रूपकालंकृतिः । शैलन्छन्छरलेनेति नार्य शैलः किन्तु निशासख्यास्तिलकसम्पादनार्थमुत्थापितो भूवध्वा याहुरिति कैत वापन्हुतिः । उभयोरालंकारयोः श्लोकरूपैकवाक्ये संसृष्टिः । फुल्लेति । फुल्लानि विकसितानि यानि अतिमुक्तस्य वासन्तीलतायाः । अतिमु. .. .

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । प्रथाच -"संविधातुमभिषेकसुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलौघः । यामिनीवनितया ततचिहः सोचला रजतकुम्भ इवेन्दुः ।।" यथा च-"उदयति पश्य कृशोदरि दलितत्व(क)ज्ञीरकरणिभिः किरणैः । उदयाचलचूडामणिरेष पुरा राहिणीरमणः॥" यथा च-"उदयति नवनीतपिण्डपाण्डुः कुमुदवनान्यवययन्करात्रैः । क्तः पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता इत्यमरः । कुसुमानि प्रसूनानि । प्रसून कुसुम सुममित्यमरः । तेषां स्तबकवत गुच्छकवत् । स्याद्गुच्छकस्तु स्तबक इत्यमरः अभिरा- माः सुन्दराः दूरादेव उल्लसन्तो देदीप्यमानाः किरणा मयूखाः । किरणोत्तमयूखांशुग- भस्तिघृणिरश्मयः इत्यमरः । एव केसरा स्कन्धकेशाः । केसरो नागकेसरे तुरङ्गासिंहयोः स्कन्धकेशेषु वकुलद्रुमे । पुंनागवृक्षे किंजल्के स्यात्केसरं तु हिनि । इति हैमः ! यस्य तम् । इन्दुरेव सिंहस्तम् । उदयाद्रेः उदयाचलस्य शिखरे स्थित मुनि वि. द्यमानं दृष्ट्वा आलोक्य । अन्धकारा ध्वान्तान्येव । अन्धकारोऽस्त्रियां ध्वान्तं तमि तिमिरं तम इत्यमरः । दुर्वारा निरोधुमशक्या वारणा गजाः । तेषां पदाः समूहाः सद्यो झटिति व्यघटन्त निरभिवन्त । अत्रापि इन्द्रादौ सिंहादेरारोपतया सारूपकम् संविधातुमिति । मन्मथस्य कामस्य । अभिषेकं स्नानं संविधातुं कर्तुं लसन्तश्च. अन्तोऽशव एव जलौवो यत्र सः। यामिनी शनिव वनिता । तया ततं कृतञ्चिलं लक्ष- णम् । चि लक्ष्म च लक्षणमित्यमरः । यत्र सः । उत्पलेन सहितः सोत्पल, रजतनिर्मित कुम्भ इव इन्दुश्चन्द्र उदासे उदयं गतः । अत्र रजतकुम्भ इवेन्दुरिति-उपमालंकृतिः लस दंशव एव जलौघो यत्रेति रूपकानुप्राणिता । उदयतीति । हेकृशोदरि? हे अनुदरे ? दलिताया विमृदितायास्त्वचः क्षीर दुग्धं करणं हेतुर्विद्यते यत्र तैः । अत इतिठनाविति इन् । विमृदित वल्कलदुग्धजन्य रित्यर्थः । त्वक्षीरसदृशैरिति भावः । त्वक्षीरेत्यत्रत्यककारस्य झरो झरीति लोपः । करणं हेतुकर्मणोः। वानरादौ हसे लेप नृत्यगीतप्रभेदयोः । क्रियाभेदेन्द्रियक्षेत्रकायसंवेशनेषु च ।। कायस्थे व्रतवन्धे च पुमान् शूद्राविशोः सुते । इति विश्वः किरणरंशुभिल्पलिक्षितः। उदयाचलल्य चूडामणिः उदया शेखरवृतः एष रो. हिणीरमणश्चन्द्रः पुरोऽग्रे उदयति उदय गच्छत्तीति पश्य । उदयतीति । नवनीतस्य हैयंगवीनस्य पिण्डवत् पुङ्गवत् पाण्डुगौरः। उदयगिरे ·काव्यमीमांसा उदयगिरितटस्फुटाट्टहासा रजनिवधूमुखदर्पण: शशाङ्गः ॥" यथा च--."प्रोषित केन्दुहंसेऽस्मिन्नस्नाविव तमोऽम्बुगिः । नमस्तडागे मदनस्ताराकुमुदहाशिनि ।” अत्रार्थे- "रजनिपुरन्धिरोप्रतिलकस्तिमिरतिपयूथकेसरी रजतमयोऽभिषेककलश: कुसुमायुधमेदिनीपतेः । अयमुदयाचलेकचूडामणिरभिनवदपणा दिशा- मुदयति गगनसरसि हसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी ॥" कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानविशेपैरभिधीयत इति कन्दः । यथा-"विशिखामुखपु विसरति पुजीभवतीव सोधशिखरपु। स्तटं गतो यः स्फुटः स्वच्छः अट्टहामस्तत्वरूपः । रजनिरव बातम्या गुबाबलाका नार्थमुपस्थापितो दर्पण आदर्शः शशा इशनाः कराग : किरणप्रान्तः कुमुदवनानि कुम समूहानि अवघट्टयन उल्लासयन् सन् उदयति । प्रोपित केति । मदनः कामः प्रापितः अवामान इत्यर्थः एक इन्दरब हंसा यमा.. तस्मिन् । तारा एव कुमुदास्ते हासन हाययुतऽस्मिन् भभि एव तहागस्तम्मिन नर भस्तडाग आकाशतटाके । तमानि वाम्वृनि जलान तै: सस्त्राबिर सानं चकार च । प्रायशः एपुपधपु रूपकाल कारः अत्रेति । पृथक् पृथक् पद्येषु एवैकमा पन्नानां पद्यार्थानासुदभूतिराहिलाययश- क्तिसम्पन्नवनवृक्षवत एकत्रोपहारोऽत्रा सन् पधार्थ यथा-रजगाति । रजना गरि पुरन्ध्रिः कुटुम्बिनी । स्याक्टुम्बिनी पर घाइत्यमरः । स्वीकारावयनो सन्दी। दीर्घान्तस्तु कोशप्रामाण्यादेव । हस्वान्तश्च "तो स्नातः बन्धुमना च राजा पुरधिभित क्रमशः प्रयुक्तम् इति महाकविप्रयोगप्रामाण्यात् । तस्याराधनामतः ! लाना २०६ : रलयो क्यात् रोध इति परितः । तिः । राप्रपयध्वा सुख नानिलकः । :: शावरी लोध्र इति श्वेतलोघर नामनि शान् । दिमरायवपिा गाना (विनामायितुं तमिति भावः । शरी सिंहः । कुमुमायुधः काम गव दिनापतिमा पतिस्तस्य । रजतमसः रजतरितः । विकारार्थ मयट् । अभिपकायं मला : उदयाचलस्य एकश्चूडामणिः । दिशामा समभिनया नूतनो दषंण आदर्शः शशा : हंसस्य विभ्रम विलासं हसन्निव तिरस्कुर्वचिव गगनसर्रास उदयति । उदयं गयी। अत्रैकैकपादे पूर्वपद्योक्तानामर्थानां क्रमादुपसमाहारः कृतः। पादप्येषु सर्वत्र प्रकार कन्देति । कन्दभूतः मूलभूत एकोथः कन्दल व अर इवाचरमाणन: प्रकारैरभिधीयते निवध्यते यत्र स कन्दनामा तुल्यदहितुल्यस्याष्टमा विशेषः । उदाय दर्शयति । विशिखेति । शशिः कलानिधित्व किलशः तन्मात परिनता अभियान्ता ·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । कुमुदाकरेपु विक्रमति शशिकलशपरित्रता उयोरना ।। अत्राथे-"वियति विलपतीव कुमुदेपु बमवतीय चोयितां प्रतिफलतीय जरठशरकाण्डपान्डु कागडभिनिपु । अम्भसि विकलतीव ललतीय सुधाधवलेषु धामा ध्वजपट पल्लवेयु लदतीव नीरवतु चन्द्रिका । स्फटिकमणियः इवेन्दुस्तस्वानविधानमःलननिकः । क्षरति चिरं येन यथा ज्योलना धनसारलिरित : -- । ज्योत्स्ना चन्द्रिका । विशिखाया रथ्याया। रथ्या प्रतोली विशिवत्यमरः । मुखेषु प्रारम्भेषु । सुखं निम्मरणे वस्त्रे प्रारम्भादायमारपि सन्ध्यन्तर नाटकादेः शब्देऽपि च नपुंसकम् । इत्यमरः । विसरति विशीर्णा भवति । लोधानां राजलदनानाम् । सोधोऽन्त्री राजलदनम् इत्यमरः । शिखरेषु शिरःनु । शिरोऽयं शिखर वा ना इत्यमरः । पुनीभवति समूही- भवति ! कुसुदाना केरवाणाम्- कुमुद करवे रक्तपद्यो स्त्री अम्भिकोषधी जम्भायां पुंसि दिङ् नागे नागशाखामृगान्तरे इति मेदिनी । आकरेषु खनिषु विकसति प्रफुल्ला भवति । अत्रैव ज्योत्स्ना नाना स्थलघुविशी- र्णा इव पुञ्जीभूता इव विकसिताइव दृश्यत इतिदिशा उसमानुप्राणितं रूपकं व्यङ्ग्यम् । अत्र अस्मिन् श्लोकार्थे पद्यानि यथा-बियतीति । अम्नसाति : चन्द्रिका कौमुदी वियति गगने विसर्पति धावतिइब गगनभ्यातिविस्तृततया बिनणयान्यवनुत्प्रेक्षत ! कुमुदेषु कैरवेषु वहूमवति धनीभवनि इव । चन्द्रिकेव करवस मूहरूपण परिणतेबाभाति इत्युत्प्रेक्षते । जरया जीर्णा ये शरकाण्डास्तद्वत् पाण्डुपु धवलासु योषितामवलानां गण्ड- भित्तिषु गण्डेष्वित्यार्थः । प्रतिफलतीव प्रतिप्रसूत इव द्विगुणीभृतवति । अम्मलि जले विकसति इव प्रफुल्लति इव । जले यद् पुष्पाणां विकासो दृश्यते न नानि पुष्पाणि किन्तु चन्द्रिकैवेत्यनया रीत्या अपन्हुतिवनिर्वाध्यः । लुधया धवलपु गौरपु धाममुस- दासु लखतीव शोभत इव । समारण चलेषु वायुना प्रेरितेषु ! ध्वजाना पटरूपेषु पल्वेषु ललताव क्रीडतीव । स्फटिकति। तस्यां शरत्पूर्णिमायाम् । इन्दुः कलानिधिःस्फटिकमणिनिर्मितवट इव । मध्यमपदलोपी समासः । भाति । अइन्दुगतकलङ्कः । अपिधानम् विधानमाच्छादन तद्रहितम् । आननं कलशमुखमिव । यतो घटमुखमपिहितं तेन हेतुना, अतः क्षरतिलम्ब- न्धात्तेनेत्यत्र पञ्चम्या भवितव्यमिति नमितव्यन् । ज्योत्स्ना चन्द्रिका धन लारस्य कपूर ·काव्यमामासा सितमणिकलशादिन्दाहरिणहरित्तणपिधानतो गलितः । रजनिभुजिध्या निश्चति नमोऽङ्गणं चन्द्रिकान्माभिः ।। संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलोधः । यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः !!" ता इमास्तुल्यदेहितुल्यस्य परिसंख्याः । 'सोऽयमुल्लेखवाननुमाया मा र्ग:" इति सुरानन्दः। तदाह--"सरस्वती सा जयति प्रकामं देवी श्रतिः स्वस्त्यायनं कवीनाम । अनर्घतामानयति म्बभङ्गन्या योल्लिख्य यत्किञ्चदिहाथरत्नम ॥" अथ परपुरप्रवेशसशस्य भिदाः । उपनिबद्धस्य वस्तुना युक्तिमती परि- वृत्तिर्खड्डयुद्धम् । स्य धूलिरिव रेणुरिव ! रेणुः स्त्रियां तथा धूलि: पांसुर्ना न गयो रज इत्यमरः । यथा यथा योग्यमित्यर्थः । चिरं चिररात्राय। चिराय चिररात्राय चिरस्थाचाचिरार्थकाः इत्यमरः । क्षरति अभिष्यन्दते । स्वच्छत्वगुणयोगादिन्दुघट्योः सादृश्यम् । एवमेव ज्योत्साधन सारधुल्योः वटमुखगतच्छायेन्दुकलंकयोः कृष्णिना सारश्यं तथा चात्रोपमालारः । सितमणीति । रजनिरेव भुजिया किंकरी। नियोज्यफिरप्रेप्यभुजियपरिचारकाः इत्यमरः । हरिणरूपं हरितृर्ण पिधानं यस्य तस्मात् । मितमणिनिर्मितकलशरूपा- दिन्दोः गलितैः प्रसृतैः । चन्द्रिकारूपैरम्भोभिजलैः । नभ एवाणं मिजति आक- रोति । अत्र रजन्यादिषु भुजिप्यादीनां समारोपादत्र रूपकालं कतिः । संविधातुमिति । व्याव्यातमिदं प्रार। ता इति । ता इमाः अनन्तरमेवोकाः । परिसंन्याः परिगणिता: । सायमनन्तरो तः। उल्लेखवान् प्रतिभया प्रादुर्भावितोऽन एवानुमाया मार्ग: पारिशालनीयः पन्थाः उक्तार्थ प्रावादुकपद्यसुपस्थापयति । तदाहुत्यादिना । सरम्बतानि । सा श्रुतिस्मृति पुराणादिपु प्रसिद्धा श्रुतिरूपा । कवीनां कवयितृणां स्वस्त्ययनं प्रसिद्धिकारकत्वान् मङ्गलायतनं सरस्वती देवी प्रकाममत्यन्त जयति सर्वोत्कर्षण वर्तते । मा का देवी या यत्किञ्चिदर्थरत्नं पदार्थमपि स्वभङ्गया निजपरिपाय्या प्रतिभयत्ययः । उलिस उद्भाव्य अनर्धताममूल्यतामानयति प्रापयति । प्रतिभाया एप प्रभावा यत्मजनमा- धारणा अघि शब्दाथी कामपि अनर्घताकोटीमासादयतः । अथेति : अथ तुल्यदेहितुल्यनामकाव्यप्रभेदनिरूपणानन्तरं परस्य अन्यस्य पुरे नगरे प्रवेशेन सदृशस्तुल्यः तस्य भिदाः भेदाः निरूप्यन्ते । यथा लोके वैदेशिक पुमांस तत्रत्या जना परमिव मन्वते सोपि स्वं वदेशिकमिव मनुते तथैव तैरेव शरदयंत्रान्यार्थ ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । यथा--"कथमसो न भजत्यशरीरता इतविवेकरदो हतमन्मथः । प्रहरतः कदलीदलकोमले भवति यत्य दया न वधूजने ।' अबार्थे--"कथमसौ मदनी न लत्वतां स्थितविवेकपो मकरध्वजः । मगद्दशा कदलीललितं बपुर्वदनिन्ति शरैः कुमुमोद्भवः ।।" प्रकारान्तरेण विसदृशं बदन्तु तस्य निवन्यः प्रतिकञ्चुक्रम । तथा--"माञ्चकोरेजगतुल्यवान्नो धार दधाना मधुनः पतन्तीम् । चञ्च्यप्रदष्टोत्पलनालया हंसीव रंजे शशिरत्नपारी । उपस्थाप्यत तवा परसुर प्रवेशलहशः काव्यभेदः । अथ तदाः बोदाहरणाः मलक्षणाः प्रदान्त-उपनिबद्धति । उपनिवद्धस्य केनचिन् कविना पूर्व काव्यरूपेणोपस्थापितम्य वास्तुनो यस्य युक्तिमती सगतिका परिवृत्तिः विनिमयो यन्न भवति तद् हुड्युद्धं .. तामकाव्यम ma कथमिति । हतं नष्ट विवेकम्य ज्ञानस्य पदं स्थानमात्मेत्यर्थः । आत्मनो ज्ञानाधि. करणत्वात् । यस्बासौ ! हतमन्मथः दुष्टकामः अशरीरताम् अनत्वं कथं न म जति ! यतो यस्य कामस्य ह्रदय इति शेषः । दया अनुकम्पा न भवति नोंदति । कोशस्य तरूव कदलीदलबत्कोमले सुकुमारे वधूजन कामिनीलाक प्रहरतः स्वास्त्रान् विक्षि. पतः । य ईरिवधो निर्दयः सोऽवश्यमनङ्गत्वे गच्छतीति भावः। वेति । अनार्थ प्रागुतार्थविषये पद्यान्तर यथा-कयमिति । स्थित निश्चित दोष रहितं विकारशून्यमित्यर्थः । विवेकपद यस्यासौ मकरध्वजः नीनकतनी मदनः कामः । कथं नमस्यत्वं प्रणम्यत्वं न गच्छतीति शेषः। यद्यस्मादयं मुगड नायिकानां कद. लीललितं कदलीवत्सुन्दरं वपुः शरीरं कुसुमोङ्गदैः कुम्नु लजन्मस्थान तपैः शरवाणः । यद्यपि मदनस्य कुसुमायुधत्वाच्छरागां कुसुमरूपत्वमेव न तु अनुमजन्यद तथापि राहोः शिर इतिवत्काल्पनिक भेदमुररीकृत्य प्रयोगः इति भावः। पूर्वपो उपचात- कत्वेन निवद्धस्य मदनस्य अत्र युक्त्या यथायोग्यकारित्वरूपया निवन्धनं कृतमिति स्पष्टा लक्षणसंगतिः । प्रकारान्तरेणेति । विसशं विशिष्टसाश्यवत यद्वस्तु एकत्र वन तस्यैव वस्नु नोऽन्यत्र प्रकारान्तरेणोपनिवन्धो यन जायते तत्प्रतिकाचु नाम परपुरप्रवेशालश- स्य काव्यस्य द्वितीयः प्रकार। उदाहरणं यथा-माद्यदिति। माधन्तः क्षीबा ये चकोरास्तेपामीक्षणेन तुल्यं समानं धाम प्रभावो यस्य तस्य मधुनो मधस्य, पतन्ती भ्रश्यन्ती धारां दधाना शशि वदुज्वला रत्ननिर्मिता पारी पात्री, अथवा शगिरज चन्द्रकान्तमणिस्तेन निर्मिता पारी पात्री, चञ्च्चा भग्रेण दष्टं यदुत्पलं तस्य मालवद् हृद्या हंसी इव रेजे बभौ १६का०मी० ·काव्यमीमांसा अत्रार्थे---"मसारपारेण बभौ ददाना काचित्सुरां विद्रुमनालकेन । वल्लूरवल्लीं दधतेव चऊच्या केलीशुकेनालिना धृतेन !" उपमानल्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचारः । यथा-- "अविरलमिव दाम्ना पौण्डरीकेण बद्धः स्नपित इव च दुग्धोतसा निर्भरण : कवलित इव कृत्स्नश्चक्षुपा स्फारितेन प्रसभमसृतमधेनेव जान्द्रग सिक्तः ।।" अन्नार्थे-"मुक्तानामिव रज्जयो हिमाचेर्मालाः कलानामिव क्षीराब्धेरिव वीचय: लममुप: पीयूषधारा इव । दीर्घापाङ्गनदी बिलङध्य सहसा लीलानुभावाशिताः सद्यः प्रेमभरोलमा मृगहशो मामभ्यपिश्चन्दश: ।।" अभास्सिव काव्याविषये काव्यान्तरं यथा--मसागति। क्या बलदरम्य शुष्कमासस्य ! वल्लूरं शुष्कनासं स्यादित्यमरः । वल्ली लता दक्षता अलिया- लिशुकेन इव, विद्रुमनिर्मितं नाला प्रणालिका यत्र तेन मसारपाण इतालमणि निर्मितपानेण सुरां मयं ददाना दापयन्ती काचिन्नायिका बभौ रेजे। नोभयत्रापि पद्ये विशिष्ट सटामेव मापात्रं वस्तु वर्तते किन्तु पायोः चन्द्रकान्तेनालीलराणिनि- मितत्वेन श्रमात् हंसीशुकसाइयोझावदरूपप्रकारान्तरेण वर्णनं कृतम् । उपमानस्येति । उपमानस्य उपमानभूतस्य वस्तुनः उपमानान्तरेण परिन्तिः अ. यात् यस्योपमेपस्य यदुपमानं विन्यस्तं तदुपमानस्थानेऽन्यापमान दियो । परन्य अन्यपरिवृत्तिः सा यन जायते स वस्तुसंचारनामा परपुरत्येशमशस्य तृतीयो दः । उदाहरणं यथा-अविरलमिवेति । काश्रित्सखा सखायं धता तया नाम: यि दृष्टेनिपातः कृतः स विलक्षण प्रकार गुबानुभूयते । यतः पौण्डरी नितिन दाना रज्ज्वा अविरल यथास्यात्तथा वद्धोऽस्मोति आत्मनि अनुभवाशि। निर्भरण विपुलेन दुग्धस्त्रोतसा पयःप्रवाहेण स्नपित इव स्नान कारित इव । स्पारितेन वि- स्तारितेन चछुपा नेत्रेण कलित इव ग्रासोक्त इव, सान्द्रेण संघनेन मातिशयवता अमृतसम्भृतेन मेधेन जलदेन प्रसभ बलासित इव आत्मानं मन्ये । मुक्तानामिति । मुक्कानां मौक्तिकमणीनां रजब इव दानसशाः स्वच्छत्या । तेन चाकर्षकत्वम् । हिमरुचेः शीतगोः कलानां मालासदृशाः आहादा स्वात् । क्षी- राब्धः क्षीरसागरस्य वीचिसदृशाः चञ्चलत्वात् । कुमं मुष्णातीति हमद ताः पीयू- पस्य अमृतस्य धारासहशाः संतापनाशकत्वात् । लालायाः क्रीडायाः अनुभायन अजिताः पूजिताः। प्रेम्णः भरेण अतिशयेन उल्लमाः पूर्णाः शाशः कुरकुलो बनायाः *.

·मधुसूदनी-विवृति - साहिता । शब्दालङ्कारस्वाधीलङ्कारेणान्यधात्वं धानुबादः । न्यथा- "जयन्ति बाणानुरमौलिलालता: दशास्यचूडामणिचऋचुन्दिनः ! सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिन्यवक्रवाइयांशकः !" अत्रार्थे- समागीलाऋतप्रोदिनीरजीकृतजन्तवः । जयन्त्यपूर्वव्यापारा: पुरारे: पादानवः ।।" तस्यैव वस्तुन उत्करणान्ययाकरण सत्कारः । यथा-"स्नानाविधुतकवरीवन्धलालेरिदानी दृशो नेत्राणि ! दीयः अपाङ्ग एव नदी तां सहसा अकस्मात् विलय उत्तीर्य सयो झटिति मामभ्यपिञ्चत् । उभयन्न पायोः हम् उममे तथा उपमानायकन कमला. दीनि अररत्र तत्ल्यातीयानि मौक्तिकानि । शब्दातालडारल्य अर्थगतलंकारण अन्ययात्वं परीत्यं यथा सतिस धातु. जयन्तीति । वाणानुल्य मौलिना लालिताः सङ्गताः दास्यस्य चूडामणीन चक्रं चुम्वितुं शीलमेघा ते तयाकाः नुरानुराधीशान देवदैत्याधिरतीनां शिबान्तेषु शायिनः । भवं छिदन्तीति ते भवच्छिदः । याबदल्या शिवस्य पादपासवः वागणवो जयन्ति सर्वोत्कण वर्तन्ते । अन्न लिलालि इत्पन्न "कामणि "वऋयुन्वित इत्यत्र च तृतीयपादे "लायो सास्यात् वृत्वानुमानः । सन्मार्गेति । सत्ता मार्गल्याने अन्येभ्यः प्रदर्शन या प्रोतिया नोरजी. कृता जन्तवो यैस्ते तथोक्ताः । अत एव अपूर्वो जिसः व्यापारः कर्तलामध्यमे ते अपूर्वव्यापारः पुरहरे: शिवस्य पाइालको जयन्ति । ये बांसवः स्वमनेन रजोल्पा स्त कमान्यान् रजोरहितान् वा सायन्ति इति विशेषः, रजोगुगरहितानिति तत्परिहारः । तथा स्वयं रजोरूपा अदि रजोराहतान लोकान् कुर्वन्ति अत एव अपूर्व व्यापारा इति कायलिङ्गान् ! पूर्वत्र पाइनुचिशेपोषु शब्दालंकारः, अत्र च तेषु अर्थालंकारः इदेवाऽन्यथात्वम् । तल्यैवेति । तस्यद सामान्यस्य बस्तुनः उत्ताज विशेषेण अन्यथावरण पूर्वाड- क्षया विपरीतीशरणं बन सवति स सत्कारमा परमुरप्रवशाल शस्त्र कानय पञ्च. मी मिना उदाहरणं यथा-स्नानारिति । व्याख्याने छा! पल्लवैः प्रान्तरित्यर्थः ? अन माविज्ञान स्नानक्लिनशपाशेभ्यः पतितान जलटिन्यून हंसाः पिबन्ति” इति सामान्यभूतोर्थः उक्तः । अचमेवा यदा उत्कगाभिधीयते तदोदाहरग यथा-- FD ।

·२३० काव्यमामासा श्रोणीभारः कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम् । अध्येतेभ्यो नमप्ति पततः पङ्किो बारिबिन्दून स्थित्योद्ग्रीव कुवलयहशां केलिहंसाः पिबन्ति ॥" अत्रार्थे---"लक्ष्याः क्षीरनिधेरुदक्तवपुपो वेणीलताग्रजयुता ये मुक्ताप्रथनामसूत्रसुभगा: प्राप्ताः पयोविन्दनः । ते वः पान्तु विशेषसंस्पृहदशा दृष्टाश्चिरं शाक्षिणा हेलोद्ग्रीवजलेशहंसवनितालोढाः सुवास्वादवः ।।" पूर्व सदशः पश्चाद्भिन्नो जीवजीवकः । यथा "नयनोदरयोः कपोलमागे रुचिमद्रनगणेषु भूपणेषु । सकलप्रतिबिम्बितेन्दुबिम्बा शतचन्द्राभरणैव काचिदासीत् !!" अत्रार्थ- "भास्वत्कपोलतलकुण्डलपारिहार्यसन्मेखलामणिगणप्रतिबिम्बितेन । चन्द्रेण भाति रमणी रमणीयवक्त्रशाभाभिभूतवपुषेव निषेव्यमाणा ।।" लक्षम्याः इति । क्षीरनिधेः क्षीरसमुद्राद् उदक्तं प्रकटं वपुः शरीर यस्यास्तस्या ल. क्ष्म्याः, वेणीलतायाः केशपाशस्य अप्रात् च्युताः पतिताः, सूत्रं विनैव सुभगा: सुन्दराः, मुक्ताग्रथनां सुक्कामयीमालावत् गुम्नां प्राप्ताः जाता ये पयोविन्दयो जलकणाः वर्त्तन्ते ते, विशेपं यथा स्यात्तथा सस्पृहा सोत्सुकेति भावः, सा दृक् तया तद्वारा शाङ्गिणा विष्णुना दृष्टाः, सुधावत्स्वादवो मधुरा अत एव हेलया लीलया उग्री. वाभिः उत्कन्धराभिः जले शय्यमानानां हंसानां वनिताभिः लीला आरवादिताः पयोविन्दवो वो युष्मान् पान्तु रक्षन्तु । अन्न पूर्वपद्योक्त एवार्थी लक्ष्मीनारायणसम्ब. न्धेन उत्कर्पता नीतः। पूर्वमिति । यः पूर्वमारम्भे सदृशः पश्चादुपसमावर्तनसमये भिन्नः खः जावक्षोवक Rama नामा पष्ठः काव्यप्रकारः । - नयनेति ! काचिन्नायिका, नयनयोः नेत्रयोरुदस्योमध्यभागे कपो उभागे गण्डतले, रुचिमन्तः कान्तिमन्तः रवानां गणा येषु तेषु भूषणेपु आभरणेषु सकल एवं प्रति- बिम्वित इन्दुविम्बो यस्यां सा। शतं चन्द्रा एवाभरणानि यस्याः सा गुव आसीत् अभवत्। भास्वदिति । काचिद्रमणी, भास्वन्तो देदीप्यमानाः ये, कोलयोस्तले कुण्डले पारिहार्यो, सत्यां समीचीनायां मेखलायां स्थिता मणिगणाश्च, तेषु प्रतिविम्बितेन ·बारma मधुसूदनी-विवृति-साहिता। प्राक्तनवाक्याभिप्रायनिबंधो भावमुद्रा। यथा- "ताम्बूलवल्लीपरिणद्धपूनावेलालतालिङ्गितचन्दनानु । तमालपत्रास्तरणातु रन्तुं प्रसीद शश्चन्मल्यस्थलीषु ।।" अत्रार्थे--"निश्चेतनानामपि युक्तयोगदो नृनं स एनं सदनोऽधितिष्ठति । एला यदाश्लिष्टवतीह चन्दनं पूलद्रुसं नागल ताधिरोहति ।।" पूर्वार्थपरिपन्थिनी वस्तुरचना तद्विरोधी । यथा-हारो वक्षसि दन्तपत्रविशदं कर्ण दल कौमुई मालामूनि दुकूलिनी तनुलता कर्पूरगल्लो स्तनौ ! प्रतिफलितेन चन्द्रेण इन्दुना रमणीयस्य शोमनस्य बक्त्रस्य शोभया अभिभृतं वपुः शरीरं यस्य तेन, अत एवं निषेव्यमाणा इवाभाति शोभते । अत्र पचोरतारारम्भ- समये साम्यं स्पष्टमेव ! उपसंहारे च चन्द्रप्रतिविम्बकम्य नायिकामुम्बशोभानिर्जित- त्वात्तेन सेव्यत इति उत्प्रेक्षणं कृतमतो भेदः । प्राक्तनेति । प्राक्तनकविनिर्मितवाक्यानामसिमायस्य आशयस्य निवन्ध उल्लेखः यत्र क्रियते स भावमुद्रानानेति व्यवाहियते काव्यप्रकातः परपुरप्रवेशसशस्य सप्तमः । ताम्बूलेति। ताम्बूलस्य बल्ल्या लतबा परिणद्धाः संसनाः पृगाः अनुकाः । गुदाका क्रमुकः पूगः इत्यमरः । यासु तानु। एलाया लतया आलिहितानि चन्दनानि यासु तासु । तमालपत्राणामास्तरणानि यासु तासु । मल यस्याः स्थली शश्वदन्न निरन्तररमणाय प्रसीद। निश्चेतनानामिति । नूनमवश्यं निश्चेतनानां स्थावराणामपि युक्तं संबद्ध योगं अलभ्यलाभं ददातीति युक्तियोगदोः मदनः एनं वसन्तमधितिष्ठति । यद्यस्मादिह वसन्ते एलाचन्दनमाश्लिष्टवत्ती नागलता ताम्बूललता पृगगु ऋसुकवृक्षमधिरोहति अधितिष्ठति। अन्नोत्तरार्ध प्राक्तनस्य महाकविकालिदासग्रथितवस्तुनो रघुवंशस्य पद्यपूर्वार्धगताजाशयमनुरुध्य जग्रन्थ कविः कश्चित्पद्यमेतत् । पूर्वाति । पूर्व केनापि उक्तस्यार्थस्थ परिपन्थिनी विरुद्धा वस्तुनः काव्यार्थ- स्य रचना निर्मितिः यत्र जाथते स तद्विरोधी इत्याख्यां स्वीकरोति । हार इति । शुक्ला भिसारिकाया वर्णनपरमिदं पद्यम् । हे सुन्दरि ? नायिक ? किमेष वक्ष्यमाणो वेषो नेपथ्यम् त्वया शरच्चन्द्रात् शिक्षितः अधीतः ! चन्द्रस्य सर्वतो भावेन स्वेतत्वान्महानुभावत्वाच्च शिक्षितुंयुज्यते। वक्षसि उरः स्थले हारः मुक्तावलीः । कण अर्थात् कर्णयोः (जात्या एकत्वमभिहितं कर्णपदे एकस्मिन् कणं भूषणधारण श्राङ्गारिकरीतिविरुद्धम् ) दन्तपत्रवद्विशदं धवलंकौमुदं कैरवीयं दलं पत्रम् । पत्रं पलाश .. । ।

·काव्यमीमांसा : वक्त्रं चन्दनबिन्दुरिन्दुधवलं बालं मृणालं करे वेप: किं सित एष सुन्दरि शरचन्द्रावया शितितः ।। अत्राथे-"मूर्ति कूलदुलिनी मृगमदैः प्रत्यङ्गपत्रक्रिया वाहू मेचकरत्नकङ्कणभृतौ कण्ठे मसारावली । व्यालम्बालकवल्लरीकमलिक कान्ताभिसारात्सवे यत्सत्यं तमसा मृगानि विहितं वेपे तवाचार्यकम् ।।" इत्यर्थहरणोपाया द्वात्रिंशदुपदर्शिताः । हानोपादानविज्ञाने कवित्वं तत्र मा प्रति । छदनं दलं पर्ण छदः पुमानित्यमरः । मूर्ति मस्तके माला शेतपुष्पाणामावलीः । तनु लता देहयष्टिः दुकलिनी श्वेतोर्ववायती अर्थात् देदे दुकूलम् , स्तनौ करेण शुक्लौ पाण्डुरौ अर्थात् स्तनयोः कर्परधूलिः, उभयस्मिनस्मिन् वाक्ये प्रक्रमभः यतः पूर्वत्र उत्तरत्र व पदार्थानां परस्परसाधाराधेयभावोऽभिहितः अन तु विशेष्यविशेषणतया समानकुक्षिनिक्षिप्लौताविति । वक्त्रे मुखे इन्दुवादवलशचन्दनबिन्दुः । इन्धवल इति सपुंस्त्वपाठः समीचीनः यतो बिन्दुशब्दस्य पुंस्त्वात् तस्य चैतहिशेषणत्वात् । तथाच अभियुक्तानां समाचार: “यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिविशेष्यस्य तलि तवनं या च विभक्तिविशेषणस्यापि विहायाजहल्लिङ्गामिति । तत्पुस्त्वं च "परन्ति विन्दुश्पता पुमांसो विपः स्त्रियामिति कोपप्रामाण्यात् । इन्दुधरलम् , अथ च वालं मृणाल. मिति रीत्या तु कीव एव पाटः । करे ( करयोरिति तदर्थः । बालमभिनवं मृणा- लम् नलिनम्। मुर्तिरिति । इह कृष्णाभिसारिकाया वर्णनं कुतम् । हे मृगाक्षि ? एणनयने ? कान्ताभिसारोत्सवसामयिक बेपरचने तमसा अन्धकारेण तव भवत्या आवार्यकम् उपाध्यायकर्म विहितं सम्पादितं, सत्यमेतत्, यद्यतः मुर्तिः शरीरम् । गात्रं वपुः संहननं शरीरं वर्म विग्रहः । कालो देवः क्क्रीवयुसोः बिर्या मूर्तिस्तनुस्तनूरित्यमरः । नीलरंगवाद् दुकूलवतो, मृगलदकरणिका कस्तूरीकरणिका प्रत्यङ्ग पत्रक्रिया विशेषक :- त्यम् । मेचकरत्नं नीलमणिः । तैः प्रत्युप्ताभ्यां कणाभ्यां भृतो पूर्णी बाहू भुजे । कण्ठे गले मसाराणामिन्द्रनीलमणीनामावली माला । अलिकं ललाट पालम्वा अध: प्रसरन्त्य अलकवलयंचूर्णकुन्तललता यस्मिंस्तत् । इत्यर्थति । इत्येवं प्रकारेण द्वात्रिंशत् अर्थस्य काव्यार्थस्य हरणे प्रहणे उपायाः साधनानि उपदर्शिता प्राकट्य नीताः। तत्र द्वात्रिंशदुपायेषु अस्य हानं त्यागः कर्तः व्यम, अस्य च उपादानं स्वीकारः कर्त्तव्यमिति विशिष्टज्ञाने सत्येव मां प्रति मन्मते कवित्वं काव्यं सिद्धं भवतीति शेषः । -

·मधुसुदनी-विवृति-सहिता।
किं चैते हरणोपाया ज्ञेयाः सप्रतियोगिनः ।
अर्थस्य वपरीत्येन विज्ञेया प्रतियोगिता ।।
किञ्च---शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते
यद्वाङ्मयं श्रुतिधनस्य चकास्ति चक्षुः ।
किन्त्वस्ति वचसि वस्तु नवं सदुक्ति
सन्दर्भिणां स धुरि तस्य गिरः पवित्राः ।।
॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे
अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदास्थयोदशोऽध्यायः ॥
किंचेति । किंव अन्यञ्च एते पूर्वोक्ता हरणोपायाः लप्रतियोगिनः सप्रतिद्वन्दिनो-
ज्ञेयाः । कुतः सप्रतियोगित्वमत आह-अस्येति । अर्थल्य वैपरीत्येन एकत्र योऽर्थः
निर्दिष्ट उपपादितो वा तत्प्रतिकूलतया निर्देशे कृते प्रतियोगिता विज्ञेया विज्ञातव्या !
अन्यदपि उपसंहारदिशा निदर्शयति-शब्दार्थति ! कति : शब्दश्चार्यश्चेति शब्दार्थी
तयोः शासन विदन्तीति ते शाब्दिका नैयायिकाश्च नो कवन्ते काव्यं न कुर्वन्ति ।
अपि तु कुवन्त्येव किन्तु यद्वाङ्मयं यच्छावं श्रुतिधनस्य अध्ययनशीलस्येति भावः ।
चक्षुः नेत्ररूपेण चकास्ति शोभते । यथा चाकम् ।
चक्षुष्मत्ता तु शास्त्रेण सूक्ष्मकायार्थदर्शिना इति ।
तथा यद्वचसि यस्य वाक्ये नवं नूतनं सदुक्ति सुभासितं वस्तु अल्ति । स
सन्दर्भिणां ग्रन्यकाराणां धुरि अग्रे कीर्तनीयः, तस्य गिरः पवित्रा पूताः सन्ति ।
--
इति साहित्याचालीहिताग्निश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदन विवृतौ अर्थहरणेषु
आलेख्यप्रख्यादिविवरणं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।

·काव्यमीमांसा चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयः। तत्र जातिव्यक्रियासमयस्थापना। अशास्त्रीयमलौकिकं च परम्परायातं यमर्थमुपनिबन्नन्ति कवयः स क- विसमयः। ॥ श्रीः॥ भक्ते वान्छितदा वराभय करा पिहाधिरूदा शुभा कुर्वन्ती निजमजुहास्यकलया मन्द्रप्रभ शीतगुम् । माहेन्द्रों श्रियमातनोति तिला संसेवनाद्या हितां । तपस्वर्णनिभामद्विदलनी देवी सराये ।। अथ क्रमपरम्परायात कवीनां संप्रदायमाळ्यातुं सूत्रमवतारयति-कविसमय इति। कानां स्वकर्मणि यः समयः सिद्धान्तो रहस्यं सम्प्रदाय इति यावत् । समयः शपथा- चारकालसिद्धान्तकोविदाः इति कोपात समयशद्रयाने कार्यकत्यम् । तथाच कुत्रचित् समयपदेन आचारो वक्ष्यते--यथा मकरादीनां गङ्गादिसरित्स्वपि सम्भवः तथापि समुद्रे- व्येव ते वयते, तथा पाप्मादौ सम्भवतापि काफिलविरावस्य वमन्तत्तविक निवन्धा भवति एप कवानामाचारः । सचायमाचारी नियमपदेन वक्ष्यति अन्य कारः । क्वचिञ्च समयपदेन सिद्धान्तो गृहाते, यथा-कामस्य मृतत्वं हरनेत्रवद्भिस्मीकृतत्वेनानङ्गत्वेपि अत एव समयपदस्थ रहस्यपदेन विवरण कृतम् । सचाय कविसमयः चतुर्दशपञ्चदशपी- डशाध्यायः क्रमशः स्फुटीकरिष्यते अन्थकारणेति शेषः । सोयं कविसमयः किलक्षणक कतिभेदभिन्नः किमात्मकः इति ग्रन्यकृत्स्वयमेव कथयिष्यति-तत्र किंलक्षणक इत्याह-अशाखीयमिति । अशाम्रायं शाखभितम्, अलौकिकं लाकाविज्ञातपि। चकारोऽप्यर्थः समुच्चयाथका वा । परम्परायातं कविस- म्प्रदायसम्प्राप्तं यं कञ्चिदर्थ कवयः उपनिवघ्नन्ति काव्ये संजावटन्ति स कविसमयः काव्यकर्तृणां सिद्धान्त सम्प्रदाय आचारों वा। अन्न आचार्यविप्रतिपत्ति दर्शयति-नन्विति । ननु शानाम् । एष अशास्त्रीयाला- किकार्थापनिवन्धः दोषः, पुनरतः कथं काव्ये निवशयितुं याग्यः । आचार्याणामयं भावः यो हि पदार्थः शास्त्रसम्मतो नास्ति अथ च लोकविरूद्धोऽपिवर्तते अर्थान्नास्ति शास्त्र. लोकयोः कतरेणापि सम्मतः प्रत्युत विरोधितामापन्नः स कथं साहित्यशास्त्रे प्रवेश लन्छु शक्नुयात् , अन्यथा च उन्मत्तप्रलपितवदेतच्छा प्रेक्षावद्भिरुपक्ष्यं स्यात् । इति ।

·मधुसूदनी-विवृति- साहिता । "नन्वेष दोषः कथङ्कारं पुनरुपनिवन्धनाहः ?” इति आचार्याः । "क. विमार्गानुग्राही कथमेष दोषः?" इति यायावरीयः । “निमित्तं तर्हि वाच्यम्" इति आचार्याः॥ "इद्मभिधीयते" इति यायावरीयः । पूर्वे हि विद्वांसः सहस्रशाखं साङ्गं च वेदमवगाह्य, शास्त्राणि चावबुध्य, देशान्तराणि द्वोपान्तराणि च परिभ्रम्य, यानर्थानुपलभ्य प्रणीतवन्तस्तेषां देशकालान्तरवशेन अन्यथा- त्वेऽपि तथात्वेनोपनिवन्धो यः स कविसमयः। कविसमयशश्वायं मूलम- पश्यद्भिः प्रयोगमात्रदर्शिभिः प्रयुक्तो रूढश्च । तत्र कश्चिदाद्यत्वेन व्यवस्थितः कविलमयेनार्थः, कश्चित्परस्परोपक्रमायै Com है उत्तरति स्वयं ग्रन्थकार:-कविमागेति । एप एतादृश उपनिवन्धः कवीनां मार्गस्य अनुग्राही वर्तते, अतः कथं दोषः । अयं भाव -कव यः प्रबन्धयितुं वेटन्ते तत्र कनारि मार्गपरिदर्शकेनावश्यं भाव्यम् । अस्य च मार्गपरिदर्शकत्वान्न दोपवत्वमिति । एवं स्थितिश्चेत्तर्हि निमित्तं वाच्यम् ,अर्थात् शास्त्रासम्मतलोकविरुद्धपदार्थापनिवन्धे केनापि कारणेनावश्यं वक्तव्यं तच्च कारणं किम् इत्याशयन्त आचार्याः । कारणमिदमेतदभिधीयते प्रोच्यते इति ग्रन्थकारः । पूर्व प्राक्तनाः विद्वांसः प्रेक्षा वन्तः सहस्त्रशाखायुतमगैः सहितं वदे श्रुतिमब- गाह्य आलोड्य शास्त्राणि च अववुद्धय ज्ञात्वा देशान्तराणि अन्यदेशेषु द्वीपान्तराणि भिन्नभिन्न द्वीपेषु परिभ्रम्य आहिण्डय ये ये अर्थाः पदार्थाः उपलब्धा ते च तैः प्रबन्ध. रूपेण प्रणीताः तेषां पदार्थानां देशान्तर वशेन कालान्तरवशेन च भिन्नत्वेऽपि तथा त्वेन तद्रूपेणैव उपनिवन्धो ग्रथनं स कविसमयः । कविलमयशब्दप्रयोगे वस्तुस्थिति दर्शयति-कविसमय इति । अयं शब्दः मूलकारणापश्यद्भिः अजाननिः केवलं प्रयोग दर्शिभिः प्रयुक्तः प्रयोगतां नीतः पश्चाच्च रूढः । तन्त्रेति । कश्चिदर्थः आद्येन प्रथमेन प्राचीनेन कविसमवेन व्यवस्थितः, कश्चिक परम्प- रस्य अन्योन्यस्य उपक्रमार्थ आरम्भाय प्रसिद्धार्थमिति भावः । स्वार्थाय स्वार्थसिद्धि. करणाय धूत्तःप्रवर्तितः प्रचारितः । सचेति । सच कविसमयः । भौनः भूमिसम्बन्यवान् । स्वर्यः स्वर्गसम्बद्धः । पातालीयः पातालगतः। स्वर्गपातालगतयोः कविसमययो मध्ये भौमः कविप्लमयः प्रधानः । प्रधाने हेतुं दर्शयति-महाविषयः । इतरापेक्षया तव्य महाविषयत्वात्। सचभौमः कविसमयःजातिरूपायतया द्रव्यरूपार्थतया गुणरूपार्थतया क्रियारूपार्थतया चतुर्दा चतुः संख्याकः । तेपि जात्यादयोऽपि। असतो निबन्धादिति, यो हि पदार्थः लोकादृष्टः शास्त्रे अश्रुतः तस्य निवन्धः काव्यघटकतयोल्लेखात् । सतोप्यनि- ·२३६ काव्यमीमांसा " स्वार्थाय धूतैः प्रवर्तितः । स च त्रिधा स्वग्यों भौगः पातालीयन । स्वयंपा- तोलीययोमः प्रधानः । स हि महाविषयकः । स च चतुद्री जातिद्रव्यगु- रणक्रियारूपार्थतया। तेऽपि प्रत्येक त्रिधा असतो निवन्धनात, सतोप्यनि- बन्धनात, नियमतश्च । तत्र सामान्यस्यासतो निबन्धनम, यथा---नदी पद्मोत्पलादीनि, जलाशयमात्रेऽपि हंसादयो, यत्र तत्र पर्वतपु सुवर्ण- रत्नादिकं च । नदीपद्मानि यथा--"दीर्घाकुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूपेपु स्फुटितकमलामादमैत्रीकपायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमशानुकूल: शिनावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः।।" नदीनीलोत्पलानि--"गगनगमनलीलालम्भितान्स्वेदबिन्दून मुटुभिरनिलबारैः खेचराणां हर तीम् । बन्धादिति, यो हि पदार्थः उभयत्र शाशलाकयाः विद्यते तस्य अनिबन्धात् अनुले - खात् । नियमतश्चेति पदार्थविश्यको खानुहं खनियन्त्रणाच भिता अतः प्रिप्रकारवन्तः । नदीविति । नदीपु पद्यानाम् , उत्पलानाम् , आदिशब्दात मुदादीनां संग्रहः । अवर्तमानानामपि वर्तमानत्वेन निबन्धो भवताति कविसमसिद्ध संप्रदायः । यावन्तो जलाशयाः तत्र सर्वत्रापि हंसादीनां निवन्धः कार्य: एपो हि कवीनामागमः । यत्र तत्र पर्वतेपु न तु पर्वतमात्रे सुवर्णस्य रवानां च । नदीपु पद्मानामुल्लेखो यथा-दीर्वीकुर्वनिति यत्र यस्यामलकायां प्रत्यूपेषु अह. मुंखेषु पटु श्राव्यं मदेन कलं मधुरं सारसानां हंसविशेषानां कूजितं ध्वनित दी: कुर्वन् विशदयन् , स्फुटितानां विकसितानां कमलानामामाइन अतिनिहारिसौरभेण । "आमोदः सोतिनिहारी वायलिङ्गत्वमागुणात्" इत्यमरः । या मैत्री संसर्गः, तया कषायः प्रियतम इव प्रेयानिव प्रार्थनायां चाटु, मधुरालापं कराताति प्रार्थनाचाटुकारः अङ्गानामवयवानामनुकूल: शिप्रानाम्न्या नद्या वातः समीरः स्त्रीणां नायिकानां सुरत. जन्यां निधुवनभवित्री ग्लानि खेदं हरति दूरीकरोति । अन्न शिप्रावातस्य असतामपि कमलानामामोदमैत्रीकषायत्वमुपणितम् । नद्यां नीलोत्पलानां वर्णनं यथा-गगनेति : स अनिर्दिटनामा कश्चिद्दर्शकः, जासवीं गङ्गामपश्यत् ददर्श । किंभृतांगङ्गा,मृदुभिः कोमलैः,अनिलवारैः समीरसमुहैः खेचराणां गगनचारिणां गगने खेगमनसमये या लीला तथा लम्भितान् प्रापितान स्वेदसम्बन्धि विन्दून धर्मसम्बन्धिकणान्। धर्मो निदाघः स्वेदास्यादिति कोषोऽमरः। हरन्ती दूरीकु, ·मधुसूदची-विवृत्ति-साहिता । कुवलयवनक्रान्त्या जाहवीं लोऽभ्यपश्यत् दिनभतिसुतयेव व्यक्तदत्ताकपालीम् ॥" एवं नदीकुमुदाद्यपि । सलिलमा हंसा यथा-- अासीदन्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिकः यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुडुङ्गेश्वरम् । हेलान्दोलितहसलारलजुलकारतम्मूच्छितै- रित्याघोषयतीव तन्नवनदी योष्ठितं वारिभिः ।।" पर्वतमात्रे सुवर्ण यथा- "नागाबालश्चित्रपाताभिरामः स्वणस्फीतिव्याप्तदिचक्रवालः। साल्यात्सख्यं जन्मियानन्दुराशेरेब ख्यातस्तेन जीनूतभर्ता !!" न्तीन् । पुनः कोशी गङ्गां कुवलयाननुत्तला नाम्। स्यादुत्पलं दुबलयमित्यमरः। वनस्य काननस्य या कान्तिः शोमा तया । अव्यरः विपिनं गहने काननं वनमित्यमरः ! शोभा कान्तिद्युतिश्वविहित्यमरः । दिनयतः सूर्यस्य या सुता पुत्री कालिन्दी ! "का- लिन्दी सूर्यतनया यमुना शमनस्वला इत्यमरः । तयेव वमत स्कुटं यथा स्यात्तथा दत्ता अङपाली उत्सङ्गपाली यस्यै ताम् । पालिः कर्णलताप्रेऽस्त्रो पंजावंकप्रभेदयोः । छात्रादिदेये वी पाली यूकासश्मश्रुयोषितोरिति मेदिनी ॥ अपश्यत् अदालुलोके । एवं पूर्वोक्तकारण असदपि नदीगतत्वेन वणितं कुमुदादि । अपि दृष्टव्यम् । : सलिलेति । सलिलपदस्य स्वाधार (सलिलाशये ) लक्षणा बोध्या ! अन्यथा गेहस्थितवटगतजलपापि हलल्य व कर्तव्यं भविष्यति । मानन्दः कृत्वार्थका ! हला वर्णिता यथा---आसीदिति । यत् हेल्या लीलया आन्दोलितानि प्रेरितानि यानि हंसानां सारसानां कुलानि तेषां क्रेडारण के क्रेमिति शब्देन सम्म छिौः संपृक्तैः वारिभिर्जलैश्च बेष्टितं तत् नवा नूतना नदी सरित इतीत्थमाद्योषय, तीव डिण्डिमं कुर्वतीव । इतीति किम् , इह लोके । स जनः पुरुषः धन्यः प्रशस्यः, धनी आदयः धार्मिकः पुण्यात्मा आसीत् , तथा अस्ति, एवं भविष्यति च यः पुनः श्रीमत्कुडुङ्गेश्चरं कुटुङ्गदेशाधीचरं श्रिया बिललितकेशववत् श्रीकृष्णतुल्यं करिष्यति । अत्र सामान्येन उपात्तेषु जलेषु हलानां वर्णनं कविना कृतम् । पर्वतेति । पर्वतमात्रे यावत्पर्वते सुवर्ण वर्णनायं तद् यथा-नागावास इति । यत एव पुगे दृश्यमानो जोमूतानामद्रीणां मेघानां वा भत्ता अधीशः । जीवनस्य जलस्य ·काव्यमीमांसा रत्नानि यथा- "नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुक्तसूत्कारसीकरविसृजि तटान्तरपु ! आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनालाः सानन्दमम्बुधियाऽत्र मयूरनार्यः ।।” एवमन्यदपि । सतोऽप्यनिबन्धनम, तहाथा-न मालती वसन्त, न पुष्प- मूतः पट इति जीमूतः । गृषोदरादित्वात्साधुः । तेषां भता धारकः । उभथापि पवतः । भती धातरि पोष्टरीत्यमरः । जीमूतोऽद्रौ भृतिकरे देवताडे पयोधरे इति मेदिनी । ना. गान मेघान् आवासयतीति नागावासः । अम्बुराशिपक्षे च नागानां जलाजानामावा- सः निवासस्थानमिति यावत् । अथवा जीमुतश्चासौ भत्ता जोमतमा जीमूतवाहनः श्रीहर्षकृतवासवदत्तानाटकीयो नायकः । अरि-मन् पक्षे नागाः सः तान आवासयति गारुडीयभयरहित्येन निवासयतीति नागावासः । नागो मतगजे सर्प पुंलागे नागकेशरे क्रूराचारे नागदन्ते मुस्तके वारिदेऽपि च । देहानिलविशेषे च श्रेष्ठे स्यादतरस्मिानः नागं र सीसपने स्त्रीवन्ध करणान्तरे ॥ इति हमः पक्षान्तरे च पतिः हिनः । पक्षान्त पात: चाराभिः । पातैः क्रीडार्थमागतदंपतीनां गृहस्थानविशेषः । पोतः शिशौ वाहने च गृहस्थाने च वासमि। इति अजयः । चिनः नानावर्णः । अभिरामः सुन्दरः स्वर्णस्य शोभनाय जलम्म्य या स्फाति- दिः । तया व्याप्ठं दिशामाशानां चक्रवालं मण्डलं येनासी । चाचालं तु मण्डल. मित्यमरः । स्वर्ण सुवर्णम् । स्वण: शोमनाक्षरः व्यासं दिक्चकवाल यनामो । अम्भा जस्तोयपानीयमित्यमरः। अर्णसोऽक्षरपर्यायत्वे प्रमाणं तु नवाणों मंत्रो दर्गायाः । हाकली नामहाय विश्वे इत्यात्मकः । नव अर्णोलि अक्षराणि यस्मिन्नमौ । बहुदीहो उन्न । एनाशोवतं. तेऽतः साम्याद् अम्बुराशेः समुद्रस्टा सख्य मंत्री जग्मिवान् गतः तन हेतुना चाथ पढ़यानः प्रसिद्धः । पर्वतमात्रे रत्नानि मणयो वर्णनीयानि, हानि यथा--नीलामेति । अयमालाद्री सरलीकृतः अविषमीकृतः वक्रतारहितः कण्ट एवं नालो यासां ताः। मयूराणां नार्यः स्त्रियः । तटान्तरेषु पर्वतैकदेशेषु महेभैः महागजैः मुहात्या ये सूत्कारा जलमिश्रित सूदितिध्वनयः। तेभ्यः उगगत्य सन्तान् सीकरान् जलकणान् विसृजन्ति मुंचन्ति तानि सथोक्तानि । नीलाश्मन इन्द्रनीलमणेः रश्मिपटलानि किरणवृन्दानि बुधिया जल दवुद्धया सानन्दं यथा स्यातथा आलोकयन्ति । द्वितीयं नियमं दर्शयति-सत इति । सतस्तत्तत्काले तत्तद्वस्तुनः सद्भावेऽपि तस्य । ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । फलं चन्दनद्रुमेषु, न फलमशोकेषु । तत्र प्रथम:--"मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् । आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः ।।" द्वितीयः--"यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः । जाशोकऽस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपहावास्तुल्याः ।।" अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकनाचरणं नियमः, तद्यथा-समुद्रेष्वेव मकराः, ताम्रपामेव मौक्तिकानि । तयोः प्रथम:--"गोत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं स्वनाममुद्राङ्कितमम्बुराशिम् । दायादवर्गषु परिस्फुरत्सु दंष्ट्रावलेपो मकरस्य वन्द्यः ।।" । । काव्यघटकतया उल्लेखो न कार्यः । यथा-न स्याजातिर्वसन्त इति रोत्या वसन्ततौ समु- त्पन्नाया अपि मालत्या वर्णनीयतया काव्ये उल्लेखो न कर्तव्यः । एवमेव चन्दनद्रुमेषु पुष्पफलयोः, अशोकेपु फलस्य वर्णनं नाचरणीयम् । मालतीति ! मालत्या विमुखो रहितः चैत्रो सासः पुष्पसम्पदा पुष्पलक्ष्मीणाम् विकासी। चैत्रे मालती विहाय सर्वासा लतानां पुष्पाणि विकसन्ति इति भावः । जात्या मालत्या पक्षान्तरे जात्या ब्राह्मणरूपया हीनस्य रहितस्य चैत्रस्य, पक्षे च अधमस्य पुंसः । कथं सुनसः पुष्पाणि पक्षे देवाः प्रिया प्रेमाख्यचित्तवृत्तिविषयाः । इत्याश्चर्यम् । यद्यपीति । यद्यपि विधिना देशेन चन्दनविटपी चन्दनद्रुमः फलैः कुसुमैश्च वर्जितो रहितो विहितः कृतः, तथापि निजपा एवं स्वशरीरेणैव अपरेपा सन्तापमपहरतीति भावः । धनसमृद्ध्यापि रहितस्य किन्तु शरीरशैव केवलं महोपकृतवतः कस्यचिन्म- हापुरुषस्य समाचारः प्रतीयते । यः बारीरेणैव एवं परालुपकारोति तस्य यदि धनस- मृयादीनि भवेयुस्तर्हि कियदुपकारो न संम्भाव्यतास्मात्किन्तु देवायत्ते फले किं क्रियताम् । अन्नाशोकविषये एतत्तु वदामः । अस्याशोकस्य किस. लयः दलैः तुल्याः सहशाः वृक्षान्तराणां पल्लवा पलाशानि न सन्ति । एते व लवते कम कुर्वतोपि नैफल्यमाप्नुवता महापुरुपस्यापि खनाचारः प्रतीयते । यद्यपि अस्य कर्मणः फलसिद्धिनास्ति तथापि सादृश्यस्य शततमीमपि कलां नारो. दुमितरे प्रभवन्ति इत्यत्रा प्रस्तुतप्रशंसालंकारः । अनेकत्रेति । यद् बहुषु स्थलेषु प्रवृत्तवृत्तीनां संजातव्यवहाराणां केवलमेकस्मिन्नेव स्थले आचरण व्यवहर स नियमः । तद्यथा... समुद्रेषु एवं सागरेषु एव मकराः वर्ण नीयाः। तामपण्या नद्यामेव मौक्तिकानि वर्णनीयानि म ·काव्यममिांसा द्वितीयः-- "कामं भवन्तु सरितो भुवि सप्रतिष्टाः स्वानि सन्तु सलिलानि च शक्कया। एतां विहाय वरवणिनि ताम्रपर्णी नान्यत्र नाति मौकिक कामधेनुः ।।" असतोऽपि द्रव्यस्य निबन्धनम्, तत्वथा--मुष्टियामात्वं सूचीमात्वं च तमसः, कुम्भापवाह्यत्वं च ज्योत्स्नायाः । तत्र प्रथमम्--"तनुलना इव ककुमः भूवलग चरणचाममात्रामिल। दिवमिव चालिकनी मुष्टिया तमः कुमते ।। यथा च--पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमखाप्रनिर्भयो । मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं मम ।' । गोत्रेति । गोत्रायाः पृथिव्याः । गोत्रा : पृथिवी पृथ्वी मावनिमोदिनी माही त्यमरः। अम्र श्रेष्ट हारं मौक्तिकमालारूपम् । ( अथवा गोत्राणां समात्रागाम प्रथमो हारो भोजनं यत्र तम्) स्वनानी जुन्या मितम् । मकर लगत संगितम् । अ- म्बुराशि समुद्रं गृहत्वं नयतः प्रापयतः नकररथा, परिपुरत्यागामापति कार्यकर- णेन स्वौदि प्रख्यापयत्नु दायादवर्गषु स्वमपिण्डसमुदायेषु । दाया र भोत्पनि सपिण्डे तनयेऽपि चेति मेदिनी । ट्राया दो गवा वक्षः प्रस्नायः । काममिति । मुवि लोके सरिता नया काम सप्रतिहा: प्रशंसनाया भवन्तु तथा तत्र सलिलानि स्वादूनि मधुराणि, शुमा सन्तु, किन्तु दे चरणिनि ? एतां ताम्रपणी नर्दी विहाय अन्यत्र नदी मोतिकानां कागवेनु सम्भवति । मौकिक सवितृणां शुक्तीनां तु सम्भवोऽनति भावः । असत इति । अपतोऽपि लोकविधमानर-यापि द्रव्यम्य वस्तुनः कमिसम्य सिद्धत्वानिवन्धनमुल्लेखो भवति । यति मालि-गुष्टिमाद्यामनि । ११. न्धकारस्य अतिशयमानत्वप्रतिपादनामधारा प्रायताम् , मूच्या माछ- नीयत्वम् तथा ज्योत्स्नाया: कोबुमा बारपत्वं नयापन । तत्र तमोज्योत्सवामध्ये प्रथम तमाम मुष्टि प्रत्यं यथा-तनुलसा इति । ष्ष्या ग्राह्यमुपादात योग मासमिति माया नमान्धारा, मी दिशस्त तुलना व भारी संपृक्ता इन कुरुते । तया भुवा बलय महामण्डलम् । वरः। चार एर चारमा गन्त- व्यमामिव । दिनमाकाशम् । भाटिनीमिव भालपरिमाणामिद कुर त तगाति । एतेन अन्धकारेण सर्वे जग संकुचितामय जातामा प्रतायत । तमसः सूचीग्राह्यत्वोदाहरणं यथा--- पिहित दवि कचित् परमाव्यभिचारप्रया जककारागारावरोधदुःखितन प्रलप्यते । यपि का गार बन्धनागार मिहिन तलिच चोप्यर्थे । अन्धकारेऽपि सूध्या मुखाग्रेण भद्रायन ये जाते सति एवमपिच ! या समु.

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । २४१ . द्वितीयम्--"यन्त्रद्रावितकेतकोदरदलस्रोतःश्रियं विभ्रती येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधेयर्योग्यच्छविः प्रागभूत् । उत्सेच्या कलशीभिर अलिपुटैाहाा मृणालाङ्करैः । पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा वर्तते चन्द्रिका " द्रव्यस्य सतोऽनिबन्धनं, तद्यथा-कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्योत्स्नायाः, शुक्लपक्षे त्वन्धकारस्य ! तयोः प्रथमम्- "दहशाते जनस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः । बलभद्रहृषीकेशौ पक्षाविव सितासितौ॥" द्वितीयम्--"मासि मासि समा ज्योत्स्ना पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जये। निसीलिते नयने येन तस्मिन् जाते । तथापि कान्तानने व्यक्तम् प्रेयसीमुख स्पष्ट प्रतीयते । कान्तानलव्यञ्जनकारणानां कारागारापिहितत्वतमःसूचीमुखाग्रानिन द्यत्वानिमीलितनयनत्वानामभावेऽपि कान्ताननव्यक्तिर्मवत्यतोऽत्र विभावनालंकार च्छाया । उदाहरणसंगतिस्तु अन्न प्रकरणे सुपटातो न विशकलिता सुधीभिः पाठकैः स्वयं संयोज्या। द्वितीय ज्योत्स्नायाः कुम्भापबाहात्वं यथा---यन्नद्रावितेति । या इयं चन्द्रिका प्रागुत्पत्त्यवच्छिनकाले यन्त्रण बावित विलापितम्। विलीने विद्रुतद्रुते इत्यमरः । केत्तकस्य उदरगत दलं तजन्यस्य जोत सः श्रियं शोआं बिनती धारयन्ती मौक्तिकस्य दाम्नो गुम्फनविधाग्या तुल्या या व्यतिः कान्तिरसूत् आलीत्। सा चन्द्रिका श- शिनि चन्द्रे अमुनधविभवे पूर्णतां गते सति कलशीभिः घटीभिरुत्सेच्या अञ्जलिपुट प्रांधा समासाधा मृणालांकुनैः पाव्या पेया वर्तते। दशाते इति । तन यात्रायां गमनवेलायां सकुतुहलैः सकौतुकैः जनलोकः बल. भद्रहपीकेशौ । अन्न मुद्वितपाठन्तु बलभद्रप्रलम्बनो इति आसीत् स तु नितराम- शुद्धः । तथाहि-बलभद्रः प्रलम्बनो बालदेवोऽच्युताग्रजः इति कोशप्रमाणात् उभाभ्यां शब्दाभ्यां एकैव व्यक्तिरभिधीतते । एवं चलितत्वालितत्वयोः परस्परविरुद्धधर्मयोरे- कत्रासमावेशात् , पक्षाविवेति पक्षद्वयसाष्टायव्याघाताचेति । सितासितौ शुञ्जकष्णो पक्षौ पक्षती इव ददृशाते अवलोकिती। बलदेवे सितपक्षसामुश्यं तस्य शुक्लवर्णत्वात्. कृष्णे चासितपक्षस्य, तस्य तादृशवर्णत्वात् । यद्यपि ज्योत्स्नाया उभयगतत्वं वर्तते सितपक्षे रात्रः पूर्वभागगतत्वेन, असितपक्षे अपरान्चावलम्बितित्वेन, किन्तु तस्या वर्द्धमानत्वक्षीयमाणत्वधर्मवत्तया ताशो लोकानां व्यवहारस्तथैव च काव्ये । इति बोध्यम् । मासि मासि इति । मासि मालिप्रतिमालम् शुक्लकृष्णयोः सितासितयोः पक्ष- ·काव्यमीमांसा तत्रैकः शुक्लतो यातो यश: पुण्यैरवाप्यते ।।" द्रव्यनियमः, तद्यथा-मलय एव चन्दनस्थानं, हिमवानेव भूजोत्पत्ति- स्थानम्। तत्र प्रथम:-"तापाबहारचतुरो नागावास: सुरप्रियः । नाऽन्यत्र मलयादद्रर्दश्यते चन्दनद्रुमः ।।" द्वितीयः---"न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूर्जत्वचः कुशारमिन्दशोगाः । व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणामनङ्गलेखक्रिययोपयोगम ।।" प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु, तद्यथा-क्षीरक्षारसमुद्रयारक्यं, सागरम- हासमुद्रयोश्च । तयोः प्रथमः- "शेतां हरिभवतु रत्नमनन्तमन्तर्लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विवदामह है। हा दूरदूरसपयास्तृषितस्य जन्तोः कि त्वत्र कूपपयसः स मराजबन्यः ।।" sawanton- । योः ज्योत्स्ना समा तुल्या, तथापि एक पक्षः शक्ल तां यातो गतः । कृत एतदित्यात आह-यश इति । पुण्येयशो लभ्यते । अश्र शुक्लत्वरूपपदार्थ यशः पुण्य स्वाप्यत इति वाक्यार्थी हेतुरिति कायलिङ्गालंकारः । कविसमयेषु व्याणां नियमोऽपि वति । यथा तेषां तेषां न्याणां तसदनापति. स्थाने नान्यत् । यथा मलयपरत एव चन्दनजन्मभूः। हिमालयात एक भूर्माणाग- स्पत्तिस्थानमित्यादि बोध्यम् । तापापेति । तापस्य ऊपण: अपहारे विनाशने तुरः योग्यः। नागानां माणा- मावासभूतः सुराणां देवानां प्रिय इष्टः चन्दनद्रुमः मलयात् म मामकाः पर.. तात् अन्यत्र स्थानान्तरे न दृश्यते चन्दन तात्पद्यते नान्यत्र पर्वतादियु इति भावः। न्यस्तेति । अत्र हिमालये धातुरसेन गैरिकादिधातुद्रवेण न्यस्ताक्षरा दत्तवर्णाः कुमरस्य हस्तिनः विन्दुवच्छोणाः रक्ताः भुर्जत्वाच विद्याधराणां सुन्दरीणां नायिका. नाम् अनोवेश्यकलेखक्रियाद्वारा उपयोग सार्थकत्वं व्रजन्ति प्राप्नुवन्ति । प्रकीण कद्रव्यविषयकोपि कानां समयो दृश्यते यथा-क्षीरसमुद्रक्षारपमुदपी: दूरी विभेदेऽपि ऐक्यमेवोपलभ्यते वर्ण्यते च । तथैव सागरमहापयापि समानत्वम् । उभयोः पूर्वा यथा-शेतामिति । हे जनाः ? अन समुद्र हरिः नारायणः शेताम् , अनन्तं रत्नं भवतु उत्पद्यताम् , अयं लक्ष्म्याः प्रसूतिरिति विषये नो विवदामहे नहि विवादं कुर्मः, किन्तु एतदवश्यं धमहे, यद् दुष्टं रस दूरसम् । दूरमत्यन्तै दूरसं विरम प. योनीरं यस्यासौ समुद्रः तृपितस्य पिपासाकुलस्य जन्तोः प्राणिनः कृते, कृपः लक्षणया .

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २४३ द्वितीयः- "रङ्गत्तरङ्गभ्र भङ्गस्तजयन्तीभिवापगाः । स ददर्श पुरो गङ्गा सप्तसागरवल्लभाम् ॥" असतोऽपि क्रियार्थस्य निबन्धनम्, यथा-चक्रवाकमिथुनस्य निशि भिन्न- तटाश्रयणं, चकोराणां चन्द्रिकापानं च । तत्र प्रथमः- "सङ्क्षिपता यामवतस्तटिनीनां तनयता पयः पूरान् । रथचरणाह्वयवयसां किं नोपकृतं निदाधेन ॥" द्वितीयः-"एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव. श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः। यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचञ्चु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः ।" तद्तं पयो यत्रासौ तस्य कूपपयसो मरोरपि जवन्यः । यद्यपि क्षीरसमुद्रे नेदृग् दौष्ट्य. म् , वर्तते च क्षारसमुदे, किन्तु श्रीरक्षारसमुद्रयारक्यात्ताशत्वमुपवर्ण्यते । सागरमहासमुद्रगोरक्यं यथा-*रङ्गादिति । स अनिर्दिष्टनामा कश्चिद्राजा पुरोऽग्रे रंगन्तः संचलन्तो ये तरङ्गास्त एवं भ्रूभङ्गास्तैः, आपगा इतरनधस्तर्जयन्तीमिव भस. यन्तीमिव सप्तसागराणां बल्लभां प्रेयर्सी गङ्गां ददर्श । अत्र तलवितलसुतलतलातल महातलपातालादिसप्त समुद्राः पृथक् । सागरश्च पृथक् । गङ्गायाः संगमश्च सागरेण न तु तैः; किन्तु तः साकं तस्य ऐक्याध्यवसायात् सप्तत्वं सागरे। तथा च तेषां वल्लभत्वं गङ्गायामिति । एवमुपयुक्तदिशो द्रव्यसम्बन्धि कविससयं निर्दिश्य क्रियागतं तं निदर्शयति-*अ. सतोपीति । असतोऽविद्यमानस्य क्रियार्थस्य क्रियारूपस्य पदार्थस्य निवन्धनमुल्लेखो यथा-निशि रात्रौ चक्रवाकद्वन्द्वस्य भिन्न देशसमाश्रयणं चकोराणां चन्द्रिकाचामकरणम् । तोः द्वयोर्मध्ये चक्रवाकस्य भिन्नदेशाश्रयणोदाहरणं यथा-*संक्षिपतेति । यामव- ती रात्रीः संक्षिपता, अल्पयता तटिनीनां नदीनां पयः पूरान जलौघान तनयता निदान ग्रीमत्तुंना स्थचरणमेवाह्वयोऽभिख्या येषां ते स्थचरणावयाः। ते च ते वयसः पक्षिण: तेषां कि नोपकृतम् । यामवतीसंक्षेपेण वियोगस्य अल्पकालत्वं ध्वन्यते । तटिनी- पयःप्रवाहतनूकरणेन भिन्नदेशस्थत्वेऽपि नैकटयं प्रतीयते । द्वितीयः चकोराणां चन्द्रिकाचामदृष्टान्तः । *एतास्ता इति । हे एणाक्षि? एताः पुरो दृश्यमानास्ताः प्रसिद्धाः मलयादेः उपकण्ठं समोपे वाहिनीनां सरिता नदीमा रो- धोभुवस्तटभृमयो वत्तेन्ते । यद् भगवतो मनोजन्मनः कामस्य प्रेयः प्रियतरं चापा. भ्यासस्य निकेतनमाश्रयः । यदि भूमिपु चकोरांगनाः (कर्व्यः) । श्यामाश्च ता निशा १७ का० मी " ·२४४ काव्यमीमांसा , सतोऽपि क्रियार्थस्यानिबन्धनम, तद्यथा-दिवा नीलोत्पलानमविकासा, निशानिमित्तश्च शेफालिकाकुसुमानामविस्वंस: । तत्र प्रथमः- "आलिख्य पत्रमसितागुरुणाभिरामं रामानुखे क्षणसभाजितचन्द्रविम्बे । जातः पुनर्विकसनावसराऽयमस्येत्युक्त्वा सखी कुवलयं श्रवणे चकार ।।" द्वितीयः- "त्वद्विप्रयोगे किरणस्तथोदग्धाऽस्मि कृत्स्नं दिवसं सांवत्रा। इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पवाप्पैः ॥" नियमस्तु, तद्यथा-ग्रीष्मादौ सम्भवतोऽपि कोकिलाना विरुतस्य वसन्त एव, मयूराणां वर्षास्वेव विस्तभ्य नृत्तस्य च निवन्धः । तयोः प्रथमः-“वसन्ते शीतभीतेन कांकिलेन वने रुतम् । अन्तर्जलगताः पद्माः श्रोतुकामा इवात्थिता. ॥" स्तासु पीतं नाशितं तमो याभिस्ता मुक्तामयाः मौक्तिकस्वरूपाः । स्वरूपाथ मयट् । चन्द्रिकाः (कर्म) विवृता प्रसृता ऊर्दा चवुयस्मिन् कर्मणि तत। विचलन् कालो यस्मिन् कर्मणि तत् यथा स्यात्तथा पीयन्ते आस्वाधन्ते । नीलोत्पलानां नीलन्दावराणां दिवा अलि विकसनं न वर्णनीयं, वर्णनीयं च राम्रो । निशायां शेफालिकाया निगुण्डिकाया विवंसनं न वर्णनायं वर्णकीय च दिया । उभयोः पूर्वः । *आलियेति* । काचित्सखी क्षण सुहतं यावत् समाजितं पूजितं चन्द्रविम्बं येन तस्मिन् रम्भामुखे रमणीवदने असितागुरुणा कालागुरूणा अभिराम सुन्दर पत्रं मकरप्रभृति आलिख्य अयमस्य पुरविकसनावसरो जातः क्त्वा श्रवणे कुवलयं नीलोत्पलं चकार कृतवती । *स्वद्विप्रयोग इति । हे नाथ ? त्वद्विप्रयोगे तव विश्लपसमये सवित्रा खूषण . स्नं दिवसम् , उग्रैः तीक्ष्णैः किरमियूखः दग्धाऽस्मि इति इत्थं शशिने दुःखमिय गदन्ती कथयन्ती शेफालिका पुष्परूपाप्पैः रोदिति । अत्र स्वाभाविकस्य पुष्पाणा मधः प्रतनस्य रोदनक्रियया उत्प्रेक्षणात् क्रियोत्प्रेक्षा बोव्या। क्रियाविषयको नियमस्तु ग्रीष्मादिसमये सम्भवतोऽपि जायमानस्यापि कोकिला. नां विरुतस्य वसन्तती एव निबन्धनम् । मयूरविरुतनृत्तयोनिवन्धन वर्षास्येव कार्यम् । *वसन्त इति । अन्तर्जलगताः पद्माः । यद्यपि पदस्य नपुंसके एवं प्रसिद्धिस्त- थापि वा पुंसि पद्ममिति कोशप्रामाण्यारपुंस्त्वमपि । वनेऽरण्ये शीतभीतेन शीतत्रस्तेन कोकिलेन कृतं स्तं रोदनं श्रोतुकामा इव उत्थिताः जलाद्वहिर्निगताः ।

·२४ मधुसूदनी-विवृति-सहिता । द्वितीयः- "मण्डलीकृत्य बोणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः । कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि ।।" कवीनां समयः सोऽयं जातिव्यक्रियागतः । गुणस्थै(?) स्यैष' ततः स्वर्ग्यः पातालीयश्च कथ्यते ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविसमये जातिव्यक्रियासमयस्थापना नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। , पञ्चदशोऽध्यायः। गुणसमयस्थापना। असतो गुणस्य निबन्धनं, यथा यशोहासप्रभृतेः शौवल्यम् , अयशसः *मण्डलीकृत्येति । कलापिनो मयूराः, जीमूता मेवास्तैर्मालते शोभते तस्मिन् काले समये वर्हाणि पिच्छानि मण्डलीकृत्य वलयीकृत्य मधुरा गीतयो येषु तैः कण्ठै- रुपलक्षिता नृत्यन्ति । अध्यायमुपसंहरति-कवीनामिति । सोय पूर्वोत्तः कवीनां समयः जातिगतः द्रव्या गतः क्रियागतो बोध्यः । तत उत्तरमेय कविसमयः गुणस्य गुणसम्बन्धी स्वरयः पा तालीयः । चः समुच्चये । तेन भौमः समुञ्चीयते । तथाच भौमः ६.थ्यते प्रतिपाद्यते । अत्र गुणस्थष इति मुद्रितः पाठाऽशुद्धः । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रामधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसुदनानिवृतौ कविसमयेषु जातिव्यक्रियासमयस्थापनाख्यश्चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तिमापत् । हेरेः खरनखाघातन्त्रस्तः करिभिरीडितः । पातुं दधौ गजास्यत्वं तस्मौ श्रीगणय नमः ।। अथ अवसरप्राप्तं गुणविषयकं कविसमर्थ व्यवस्थापयितुमुपक्रमते-*गुणेति* ! *स- । मयेति जाऊकदेशे नामग्रहणं भवतीति न्यायानुरोधात् समयपदेन कविसमयो गृहाते गुणे कविसमयः गुणाकविसमयः तस्य स्थापना । तस्येति कतकर्मणोः कृतिरिति शारूण ३.थापनेति कृदन्तनिमित्तिका कर्मस्थाने षष्टी, तेन कर्मत्त्वं तस्यार्थः, ल्युडर्थः कृतिस्त- स्याः स्थापनेनेति क्रियायामनुकूलत्वसम्बन्धेनान्वयस्तस्याश्च आश्रयत्वसम्बन्धेन ग्रन्थ- कतरि अन्क्ष्यः । तथा च गुणविषयककविसमयकर्मकस्थापनानुलकृत्याश्रयो ग्रन्थकारः । *असत इति । लोकेऽविद्यमानस्थ गुणस्य शुक्लनीलादेः निवन्धनमुल्लेखो.

·काव्यमीमांसा पापप्रभृतेश्च रक्तत्वम् । तत्र यश:शौक्ल्यम्- "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चतुपा संव पति- मध्येक्षीराब्धि मन्नाः स्फुटमथ च वयं कोऽयमीद कारः । इत्थं दिग्भित्तिरोधःक्षतविसरतया मांसलेस्त्वशाभिः स्तोकावस्थानदुःस्थैत्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगादयः ।।" हासशौक्ल्यम्-"अट्टहासच्छलेनास्याद्यस्य फनौघपाण्डुराः । जगत्क्षय इवापीताः क्षरन्ति क्षीरसागरा:।।" "प्रसरम्ति कीर्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्तया युगपत् । कुवलयदलसंवलिताः प्रतिदिनमिव मालतीमालाः ।।" पापकार्यम्- "उत्खातनिर्मलमयूखकृपाणलेखाश्यामायिता तनुरभूदय कन्धरस्य । सद्यःप्रकोपकृतकेशववंशनाशसङ्कल्पसंजनितापमलीमव ।।" अयशःकृष्णत्वम्- १.ne भवति । यथा-~-यशसि हासे च शुक्लत्वमदृष्टचरमपि काव्येपूपनिवन्धनं दृश्यतेऽत. स्ताहशनिवन्धनं न दोषाय । एवमयशसः पापस्य कृष्णत्वं क्राबस्य अनुरागस्य च रक्तत्वं वाध्यम् । यशसः शुक्लत्वनिवन्धने उदाहरणं यथा--*स्तेमः स्तोक इति । च्याख्यातमिदं प्राक् । अत्र यशोभिर्धवले 'ब्रिगति मृगाक्ष्यो विस्मयन्ते इत्यनया त्या यशसः शुक्लत्वमुपनिबद्धम् । हालस्य शौक्लये उदाहरण यथा-अट्टहासेति । याप्य शिवस्य आस्यान्मुखान् । जगतो लोकस्थ क्षये प्रलये आपीता निपीता इव अट्टहासल्य उलेन पाजेन फेनस्या- धवत्पाण्डुराः श्वेता क्षीरसागराः क्षरन्ति स्यन्दन्ति । नायमहासः किन्न जगत्क्षय- कालिकपानानुसंभाविताः क्षारसागरा इमे इति उत्प्रेक्षानुपाणिता पहातरल कतिः । अत्र हासस्य फेनौधपाण्डुरत्वोक्त्या धावल्यमाविष्कृतम् । अयशसः कृष्णिमा यथा-*प्रसरन्तीति । हे देव ? प्रतिदिनम् अनुदिवसम् कुबला- यानां नीलोत्पलानां दलैः संवलिताः संभिन्ना: मालत्या माला इव ते कोत्तयो यशांति तव रिपूणां शत्रूणां र्कीत्तयश्च युगपदेककालावच्छेदेन जगति प्रसरन्ति व्याप्नुवन्ति ! अकीर्तीनां कुलयदलसादृश्योद्भावनेन कृष्णत्वमुडितम् । पापस्य कृष्णिन्नि उदाहृयते-यथा *उत्खातेति । हयवत्कन्धरा यस्यासौ। तस्य तबुरुत्माता कोषान्निष्कासिता । निर्मला मयूखा यस्याः सा विमलकिरणा . ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। DURana क्रोधरक्तता-- "आस्थानकुट्टिमतलप्रतिविम्वितेन कोपप्रभागसरपाटलविग्रहेण । भौमेन मूच्छितरसातलकुक्षिभाजा भूमिश्चचाल चलतोदरवत्तिनेव ।।” अनुरागरक्तता यथा-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम् ।।" सतोऽपि गुणस्यानिबन्धनम्, (यथा)-कुन्दकुमलानां कामिदन्तानां च रक्तत्वं, कमलमुकुलप्रभृतेश्च हरितत्वं, प्रियङ्गुपुष्पाणां च पीतत्वम् । कुन्दकुमलाधरक्तता "द्योतितान्तःसभः कुन्दकुमलाग्रदतः स्मितः स्नपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरस्वती॥" या कृपाणलेखा तरवारिधारा तथा सामायिता कृष्णायिता अभूत् । श्यामायितत्वं से- भावनया दर्शयति-*सद्य इति* सध इत्यस्य जनितत्वेऽन्वयः। सद्यो झटिति प्रकोपेण तो यः केशववंशनाशार्थ संकल्प: तन्ननितेन पापेन सलीमसा मलिना इव । अत्र कृपागलेखाकान्तिसमुद्भुतरमामायितत्वे केशववंशनाशकृतपापमलीमसत्वं संभा- व्यतेऽतः संभावनमथोत्प्रेक्षेत्युत्प्रोक्षालंकारः । *आस्थानेति । गस्थानस्य सदसः । आस्थानी क्लीवमास्थानं स्त्रीनपुंसकयोः सदः इत्यमरः । कुहिमतलं दा प्रतिविम्वितेन । कोपस्य प्रभायाः प्रसरेण पाटलं रक्तं विग्रह शरीरं यस्यासौ तेन मूर्च्छितस्य रसातलस्य कुक्षि भजतीति तेन । उदरवर्तिना जठरग- तेन इव चलता संचरता भौमेन मंगलेन भूमिश्चचाल । उदरबनित्वं साहश्यं चलने उत्प्रेक्ष्यते । कोपप्रभाप्रसरमाहान्म्याटू भौमस्य पाटलबिग्रहत्वमिति पदार्थहेतुक कायलिङ्गललंकारः । तथा क्रोधल्य रत्तत्वेन निवन्धश्च वोध्यः । अनुरागरक्तत्वोदाहरण: यथा-~*गुणानुरागेति । समन्वितमिदं प्राक । अत्र यश- सोनुरागादिमिश्रतया दिग्वधूमुखे अर्द्धकुंकुमत्वप्राप्त्युत्प्रेक्षणं कविना कृतं रागस्थ रत्तत्वादेवेति। *सतोपीतिशास्तोपि विद्यमानस्यापि गुणस्य शुक्लादेर्निवन्धनमुल्लेखोन कर्त्तव्यः यथा कुन्दस्य माध्यपुष्पस्य कुड्मलानां कलिकानां, कामिनीदन्तानां च सत्यपिरक्तत्वे कमलीयमुकुलानां सत्यपि हरितत्वे तथा प्रियङ्गुपुष्पाणां सत्यपि पीतत्वे तादृश निबन्धन कविसमयविरुद्धं ततो न तेषां तादृशनिवन्धन कार्यमिति । कुन्दकुड्मलादीनामरक्तत्व उदाहरणं यथा-*योतितेति । तस्य श्रीकृष्णस्य शुद्धः स्फीत: वर्ण: ककारादिः शुलत्वं च यस्याः सा सरस्वती वाणी वाग्देवी च। घोतिता प्रकाशिता अन्तः सभा यैस्तैः। कुन्दकुड्मलाग्रवदन्ता यस्य तस्य कुन्दकुड्ग्रमला- । - ·काव्यमीमांसा woman पद्ममुकुलाहरितत्वम- "उद्दण्डोदरपण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्मशा दंग्या मग्नां लावणमैन्धवेम्भसि महीमुघन्छतो हेलया। तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं शौरेरादिवराहलीलमवतादभ्रंलिहात्रं वपुः ।।” 'प्रियङ्गुपुष्पापीतत्वम्-"प्रियङ्गुश्याममम्भोधिरन्ध्रीणां स्तनमण्डलम । अलङ्कर्तुमिव स्वच्छाः सूते मौक्तिकसम्पदः ।।” गुणनियमस्तु तद्यथा-सामान्योपादाने माणिस्यानां शागता, पुष्पाणां शुक्लता, मेघानां कृष्णता च । तत्रथमः maa "सोयात्रिकैरविरतोपतानि कूटः श्यामासु तीरधनराजिपु सम्भृतानि । रत्नानि ते दद्धति कञ्चिदिहायताक्षि मेघोदोदितदिनाधिपनिम्नशाम " दतः। वयसि दन्तस्य दत इति दनादेशः । स्मित: हालैः स्नक्तिव कृतम्नाना इव अभवत् आसीत्। *उद्दण्डेति। लावणसैन्धने लवणममुद्रोये अम्भसि जले मां बुडितां महीं पृथ्वीम् हेलया लीलापूर्वकम् । उदण्डं यदुदरस्थं पुटरीक तस्या मुकुलस्त्र सादृश्येन भ्रान्ति स्पृ. शतीति तथा दंष्ट्रया करणभूतया उद्यच्छतः आददानस्टा शोरः श्रीकृष्णस्य । तत्काले मह्या उघच्छनकाले आकुलानि यानि देवदानवानां कुलानि तत्कतकम् । उगतस्ताल: गीतकालक्रियामानं यस्मिस्तदुत्तालं कोलाहलं यस्मिन् कर्मणि ताथास्या- तथा आदिवराहस्य लीला यस्मिस्तत । अभ्रंलिहाय: वपुः शरीरमवतात् पायात् । अत्रदंष्ट्रायां पामुकुल सादृश्यहेतुकाया प्रान्तेरुन्मेपाद् भ्रान्तिमदलंकारः । पनामु फुलानां हारीत्याभावश्च सुस्पष्टः कस्यापि गुणस्यानुल्लेखात प्रत्युत्त दंष्ट्राया साम्येन रकमेव । प्रियङ्गोः पुष्पा पीतत्वाभावो यथा--*प्रियङ्गुश्याममिति । अम्भोधिः समुद्ः प्रियंगुवत् महिलह्वयालतावत् श्याम कृष्णम् , अन्ध्रदेशीय स्त्रीणां स्तनमण्डल कुत्रयुग मलंकर्तुमिव स्वच्छाः स्फीताः मौक्तिकसम्पदः मुकामणिसम्पत्तीः सूते जनयति । अत्र प्रियंगुपुष्याणां पीतत्वमनिर्दिश्य श्यामत्वं निवद्धम् । गुणानां नियमस्तु एवं बोव्यः । सामान्यतः उपादाने काव्यबटकतया वर्यमाने माणिक्यानां शोणत्वमेव रक्तत्वमेव । पुष्पाणां शुक्लत्वमेव मेघानां च कृष्णत्वमेव । कमेण चैतेषामुदाहरणानि-यथा माणिक्यानां श्यामत्वम् । *सायांत्रिकैरिति । हे आयताक्षि? विशालनेत्रे ? सांयात्रिकेः पोतवाणिग्भिः ।

·मधुसूदनी - विवृति - साहिता । २४९ पुष्पशुक्लता-"पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम् । ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ।।" मेघकार्यम्-"मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिविमानराट् । मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवावभौ ॥" कृष्णनीलयोः, कृष्णहरितयोः, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयोः, शुक्लगौर- योरेकत्वेन निवन्धनं च कविसमयः । कथं कृष्णनीलयोरैक्यम्- "नदी तूर्ण कर्णोप्यनुसतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः समुत्तीणों वर्णामुभयतटचलावद्धवानीरहाराम् । ततः सह्यस्योः स्वसलिलनिवहो भाति नीलः स यस्याः प्रियस्यांसे पीने लुलित इव धनः केशपाशः सुकेश्याः ॥" " । सांयात्रिक पोतवणिक् इत्यमरः । अविरतं निरन्तरं यथास्यात्तथा उपहृतानि झ्या- मासु कृष्णासु तीरगतवन्पंक्तिपु कूटैः यन्त्रैः । मायानिश्चलयन्त्रेषु कैतवानृतरा शिषु ओयधने शैलङ्ग सीरा कुटमस्त्रियाम् । इत्यमरः । करणे तृतीया । अथवा कुटैः समूहख्वैरित्यर्थः । सम्भृतानि संहीकृतानि रत्नानि माणिक्यानि ते तव मेवोदरादुदयं गतस्य दिनाधिपबिबस्य शंकां दधति जनयति कश्चित् । उद्यकाले खे रक्तत्वमेव भवति । रत्तानामपि सामान्यतः शोणत्व- निबन्धे नियमः । एवं च सादृश्यात् रत्नपुळे औदयिकसुर्यबिम्बशङ्कानुभचिक्की । *पुष्पमिति । पुष्पम् कुसुमम् यदि प्रबालोपहितसम् विद्रुमस्थं स्यात् । वा अथवा मुक्ताफलं स्फुटविद्रुमस्थं स्वच्छप्रचालोपहितं स्यात् । ततस्तदा विशदस्य स्वच्छस्थ तात्रौष्ठे रक्ताधरे पर्यस्ता व्याप्ता रुक कान्तिः यल्य तस्य तात्रौष्टपर्यस्तरुचस्तस्याः पार्वत्याः स्मितस्य अलक्षितदन्तमुकुलहासस्य अजुकुर्यात् अनुकूलत्वमुपगच्छेत् । *मेघेति* : मेघवत् श्यामेन कृष्णेन रामेण पूता पवित्रतावेदिः पकृिता भूमिर्य. स्यासो। वेदिः परिष्कृताभूमिरित्यमरः । विमानराद पुष्पकम् मध्ये स्थितेन महेन्द्र नीलेन पर्वतेन उपलक्षितो रत्नराशिः समुद्र इव आवभौ शुशुभे । एकत्वेन समानरूपत्वेनेत्यर्थः । उदाहरणं क्रमशो यथा-*नदीमिति । कर्णोऽपि एतन्नामकः कश्चिद्राजापि दाक्षिणात्याभिरङ्गनाभिः कामिनीभिः अनुसृतं प्रतिगतं पुलिनं जलादचिरनिर्गतम् । तोयोत्थितं तत्पुलिनम् इत्यमरः । यस्यास्ताम् । उभयोस्तटयोश्चलश्चलायमानः आवद्धः आमोचितः वानीररूपो हारो यया तां वर्णामेतन्नाम्नी नी तृणं समुत्तीर्णः । यस्या वर्णायाः ल नीलः स्वसलिलस्य नि- ·२५० काव्यमीमांसा कुष्णहरितयोरक्यम्- "मरकतसदृशं च यामुनं स्फटिकशिलाविमलं च जदयम् । तदुभयमुदकं पुनातु वो हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः ।।" कृष्णश्यामलयोरैक्यम्--- "एतत्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिस्निग्धालवालद्रुमं मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति । यत्र श्यामनिशासु मुञ्चति मिलन्मन्तःप्रदोपानिला- मुद्दामामरयोपितामभिरतं कल्पद्रुमश्चन्द्रिकाम ।।" पीतरक्तयोरैक्यम्- "लेखया विमलविद्रुमभासा सन्ततं तिमिरमिन्दुमदासे । दंष्ट्रया कनकभङ्गपिशङ्गया मण्डलं भुव इवादिवराहः ।।" जजलस्य निवहः प्रवाहः सदस्य सह्याद्रेः उसनते तटे तीर तथा भाति शोभते यथा पीने पुष्टे प्रियस्य प्रेयसः अंसे लुलित: आलुडितः मुकेश्याः सुन्दरचिकुरायाः केशपाश: कचसमूहो भाति नीलस्य जलस्य कृष्णेन केशपाशेन सह साम्य. मुपनिवद्धं कृष्णनीलयोरैक्याध्यवसायात । *मरकतेति । मरकतमणिना सह समानं यमुनासम्बन्धि जलम् । फाटिकशिला वद्विमलं जाह्नव्या सम्बन्धि जलम् । तदेतत्प्रसिद्धमुक जलम् हरिहारयोः त्रिविक्रमत्रिलोचनयोः वपुः शरीरमिव सङ्गन्तं वो युष्मान् पुनातु पवित्रमा चरतु । अत्र मरकतमणीनां हरितत्वेन यामुनजलस्य कृष्णत्वेन उभयोभिन्नत्वेऽपि कविनमया नुरोधादैक्यमुपनिवद्धन् ! *एतदिति । हे सुन्दरि ? शशिमणिनिर्मितेश्चन्द्रकान्तकल्पितः स्निग्धेरालावाले गुंता द्रुमा यस्मितदेतजन्दनं वनम् । मन्दाकिन्या वियद्या अभिपिता मौक्तिकानां शिलाः पापाणा यस्मिनुभूते मेरोस्तटे प्रान्तदेशे नन्दति समवर्तते । यत्र नन्दने श्यामनिशासु बहुलपक्षीयरात्रिषु कल्पद्रुमः पारिजातवृक्षः मिलन्तो मन्दगतयः प्रदो- पानिलाः प्रदीपकालिकवायवो यस्यां ताम् चन्द्रिकाम् । उद्यामानां यौवनेनोत्कटे- मदानाम् अमरयोषितां देवाङ्गनानां रतं निधुवनमभिलक्ष्यीकृत्य मुञ्चति अर्पयति । कल्पद्रुमस्य वाञ्छितफलदातृत्वशक्तिकत्वाच् चन्द्रिकामर्पयति । निशानां कृष्णत्वे. ऽपि श्यामत्वोपनिवन्धो द्वयोः कृष्णश्यामलयोक्यात् । *लेखयेति । इन्दुः विमलेन विद्रुमेण प्रवालेन तुल्याभाः कान्ति र्य प्यास्तया लेखया कलया सन्ततं व्याप्तं तिमिरं तम उदासे दूरीचकार । कः कमिव । आदिवराहः वराहत्वं ·। मधुसूदनी-विवृति-साहिता । २५१ शुक्लगौरयोरैक्यम्- "कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपुतपृष्ठम् । अवेहि मां किङ्करमटमूर्तेः कुम्भोदरं नाम निकुम्भपुत्रम् ।।" एवं वर्णान्तरेष्वपि । चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम् । तत्र चक्षपः शुक्लता- "तिष्ठन्त्या जनसङ्कुलेऽपि सुदशा सायं गृहप्राङ्गणे तद्वारं मयि निःसहालसतनौ वीवामृदु प्रेवति । बीनम्राननयैव लोलसरलं निःश्वस्य तत्रान्तरे प्रेमााः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ताः कटाक्षच्छटाः ॥" गतो विष्णुः कनकभङ्गवत् सुवर्णखण्डबत्पिशङ्गया पातया देष्ट्या भुवः पृथिव्या मण्डल मिव । अत्र दंष्ट्राया रक्तत्वेऽपि कनकखण्डसादृश्योपनिबन्धः पीतरक्कयोस्क्याव्य- वसायात्। *कैलासेति* । केलासवगौर शुक्ल वृषमारुरुक्षोरारोडुमिच्छोरष्टमूत्तः शिवस्य पादयोरर्पणमेवानुग्रहस्तेन पूतं पृष्ठं यस्य तम् । निकुम्भस्य जुन्नम् सुतम् । रघुबंशे निकुम्भमित्रमिति पाठः । किन्तु समुचितः पाठस्तु "निकुम्भपुत्रम्" इत्येव-यतोहि स्वपरिचयमाददानः सो जनः स्ववंशोद्घोषणेन पित्रादिनामोच्चारणेन च परस्मै स्वं बोधयति न तु मित्रादिनाम्ना अस्तु वा तथा । तथापि निकुम्भकुम्भोदरयोः कुम्भपद. घटितनाम्ना सादृश्यं तु सर्वश्यत्वमुद्घाटयति । इति । कुम्भोदरं नाम किङ्करे प्रेष्य मामवेहि जानीहि । अत्र कैलासस्य शुक्लत्वेऽपि गौरत्वोपनिवन्धः शुकुगौरयोक्याध्य. घसायात् । एवमुपदर्शितपथेन अन्योन्यवणेष्वपि ऐक्यमध्यबसेयम् । चक्षुरादेग्नेकवर्णशालितया उपवर्णनं कर्तव्यम् । तत्रानेकवणेषु चक्षुपः शुक्ल. त्वं यथा-*तिष्ठन्त्येति । सायं समये जनैःमनुष्यैः सङ्घले आकुलेऽपि गृहस्य गेहस्य प्राङ्गणे मध्यदेशे तिष्ठन्त्या सुदृशा नायिकया, तद्द्वारं नायिकागृहद्वारमभिलक्ष्य बीस या नर्तनेन अथवा गतिभेदेन मृदु मनोहरं यथा तथा प्रेसति गच्छति सति निःसहा प. तनशीला एवमलसा तनुः शरीरं यस्य तस्मिन्मसि । तत्रान्तरे गमनवेलायां हिया लज्जया नम्रमाननं यस्यास्तथाभूतयैव लोलं चञ्चलम् । एतेन नायकसम्मेलनकृते नायिकाया उद्वेगो व्यज्यते । सरलं कोमलम् । एतेन गुरुजननियन्त्रणत्वं लज्जालुत्वं च तस्या व्यज्यते । यथा तथा निःश्वस्य श्वासोत्क्षेपं विधाय प्रेमाः स्नेहसरसाः शशि खण्डस्य चन्द्रकलायाः पाण्डिमानं मुष्णन्तीति ते, तद्वत्स्वच्छाः कटाक्षच्छटाः मुक्ता नेत्रत्रिभागसमूहाः प्रेरिताः । अत्र कटाक्षाणां शशिखण्डपाण्डिमसदृशत्वोवपर्णनेन अवयविनो नेत्रस्यापि शुक्लत्वम् . कार्य निदानादि गुणानधीते इत्युक्तः । - ·२५२ काव्यमीमांसा श्यामता- HuawA "अथ पथिगमयित्वा रम्यक्लुप्तोपकार्ये कतिचिदवनिपालः शर्वरी: शर्वकल्पः । पुनरविशदयोध्यां मैथिलीदर्शिनीनां कुवलयितगवाता लोचनर जनानाम ।।” कृष्णता--"पादन्यासकणितरशनास्तत्र लीलावधूत रत्नन्छायाखचितवलिभिश्यामरैः कान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षात्रविन्द्र- नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरशिदीर्धान कटाक्षान ।।" मिश्रवर्णता-"तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलताविभ्रमाण पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभागाम । : चक्षुषः श्यामता यथा-*अथ पधाति । अथ प्रस्थानानन्तरं शवकल्पः सहदेश्या बनिपालः रम्यं मनोहरं यथास्यात्तथा क्लुप्ता विरचिता उपकापी राजमदनं या स्तस्मिन् पथि कतिचिद्यथेच शर्वरीः विभावरीः गमयिल्या नीचा पुनः नाप त्यावर्तनोत्तर मैथिल्या दर्शने समुत्युकानामगागानां वनितानां लोनी: करणभूती: कुवलयिताः सनातनीलोत्पला गवाक्षा यस्याः तामयोध्यां इक्ष्वाकश्यानां राजधानी सविशत् प्रविष्टः । अत्र लोचनानां कुवलयमाश्यवर्णनेन श्यामत्तमुपनिषतम् । चक्षुषः कृष्णताया उदाहरणं यथा-*पादन्यारिति । हे जलद नत्र तस्मिन् संध्या काले पादानां चरणानां न्यासास्त: क्वणिता:शब्दायमाना रशना का नया यानाः । स्वीकटयां मेखला काझी सप्तकी राना तथा इत्यमरः । लीलया दिलामेन नानि कम्पितानि तैः । रत्नानां मणीनां छायाभिः कान्तिभिः वनिताः युका बलयमर. दण्डा येपान्ते तथोक्ताः । वलिश्चामरद व जरा विश्लयचणि इत्यमरः । वासरः पाल व्यजनैः क्लान्ता हस्ता यांसां ताः प्रान्तकराः वश्याः वारनायिकाः । वास्ता गणिका वेश्येत्यमरः । त्वत्तो भवतो मेवादित्यर्थः । नमानां पदपु स्थाने सापान सरकारान् वर्षाणामग्रविन्दवस्तान प्राप्य अधिगम्य त्वयि मेधे मधुकराणां श्रेणिवत । एतेन कटा. क्षाणां कज्जलयुक्ततया श्यामत्वं ध्वन्यते । दीर्वान् लम्बायमानान् कटाक्षान् अपाङ्गान् आमोक्ष्यन्ते त्यक्ष्यन्तीत्यर्थः । अत्र अवयवस्य कटाक्षस्य श्यामत्वादवयविनोऽपि तथात्वम् , अवयविनोऽवयवारब्धत्वात । चक्षुषो मिश्रवणता यथा-*तामुत्तीयति । हे मेघ ? त्वम् । तां चर्मण्वत्यारख्या न. दीमुत्तीर्य पारङ्गत्वा आत्मबिम्बं स्वात्मानम् । परिचिता अभ्यस्ता लतासाभ्रणां (भ्रुवो लता इवेति भूलताः ) विभ्रमा विलासा यस्तेषाम् । पक्ष्मणां नेत्रलोचननाम् उत्क्षेपात् त्वां द्रष्टुमुन्नमनात् । उपरि त्वामवलोकयितुमाकाशे प्रेरितत्वात् ऊध्र्व विल- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। २५३ कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्ब पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ।।" ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांखायां कविरहस्ये प्रथममेऽधिकरणे गुणसमयस्थापना पञ्चदशोऽध्यायः ॥ छोडशोऽध्यायः । स्वयंपातालीयकविरहस्य(समय)स्थापना । भौमवत्स्वग्र्योऽपि कविसमयः, विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिणयोरैक्यम् । यथा--"मा भैः शशाङ्क ? मम सीधुनि नास्ति राहु: खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि। सन्त्यः शोभमानाः । कृष्णेन नेत्रपमीयकृष्णवर्णेन सह मिलिताः शास: शवलाः श्वेत. श्यामाः इत्यर्थः प्रभाकान्तयो येषां तेषाम् । अत एव कुन्दक्षेपस्य क्षेपितमाध्यपुष्पस्य अनुगानामनुधाविनां मधुकराणां भ्रमराणां श्रियं सुष्णन्तीति तेषाम् । दशपुराणां चध्वस्तासां नेत्रकौतूहलानां पात्रीकुर्वन् विषयीकुर्वन् व्रज गच्छ । अत्र क्षिप्तकुन्दा नुगमधुकरसादृश्याकलनेन नेत्रस्य मिश्रवर्णत्वं ( शवलत्वे) प्रतीयते । इति साहित्याचार्याहितानिधीमधुसूदनशर्मणाः कृतौ मधुसूदनीविवृतौ गुणसमयस्थापनाख्यो नाम पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तः । । भगवती प्रतिपद्य यथाविधि नियनतः परिचिन्तनया मुदा । यदिहलब्धपद क्रमतः कवेः समयकं विवृणोमि यथामति ।। अथेत्धं द्वाभ्यामध्यायाभ्यां जातिव्यक्रियागुणात भौम कविसमयं प्रपञ्च्य स्वयंपातालीयकविसमयं प्रपञ्चयितुमुपक्रमते-*स्वयति । स्वयंपातालीययोः कवि- समययोः स्थापना क्रियते इति । अन्न कविरहस्येत्यत्र रहस्यपदं समयार्थकम् । वस्तु तस्तु समय इत्येव पाठः उचितः पूर्वत्र सर्वत्र तथैव उल्लेखात् प्रसिद्धेश्च । *भौमवदिति । सामान्यतो भौमकविलमयवत् स्वरोपि गाविसमयो वर्ततेऽत स्तथैव ज्ञातव्य इति शेषः। विशेषस्तु चन्द्रमलि विधमानयोः शशहरिणयोरैक्ये यथा- *मा भैरिति । हे शशाङ्क ? माभैः भयं मा कुरु । ननु राहोः सकाशात् कुतो न विभेमि इत्यत आह-*ममेति । पेयत्वेन पुरो निहिते मम सीधुनि मद्ये प्रतिबिम्बितो am Hal ·काव्यमीमांसा प्रायो विदग्धवनितानवसङ्ग मेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ।।" यथा च---"अङ्गाधिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुरक्षिप्तमृगयूथो मृगाधिपः ।।" कामकेतने मकरमत्स्ययोरक्यं यथा- "चापं पुष्पमयं गृहाण मकरः केतुः समुच्छीयता चेतोलक्ष्यभिदश्च पञ्च विशिखाः पाणौ पुनः सन्तु ने । दग्धा कापि तवाकृतेः प्रतिकृतिः कामोऽमि कि गृहसे रूपं दर्शय नात्र शङ्करभयं सर्वे वयं वैष्णवा: ।।" शउपत्तः । "मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्वा केलिप्रकाश तब मन्मथता नथामि। राहुनास्ति किन्तु मन्मुखम् , अतो न भेतव्यम् । ततः समयान स्वास्थीभूतन निजाम- धर्मिणी स्मृत्वा अनवलोक्य पृच्छ्यते ननु रोहिणी कास्ते? इत्येतदुत्तरन्त्या-तव इति । रोहिणी तव प्रिया खे गगने वसति । हे कातर ? कि कुतो विभषि । विदरभवनितया धूर्तयोपिता सह नृतनसङ्गमसमये प्रायो वाहुल्येन मां पुरुराणां मनः चित्तं प्रचालति चकितं भवति इत्यतः अत्र विषये किं चित्रम् । अस्मिन्पो चन्द्रमसि अल्टन यथा च उदाहरणान्तरम् - अति । अर्को उत्सलने अधिरोपितो निहितो मृगो येनाम चन्द्रमाः मृगलाञ्छनः कथ्यते जनः । एतन्मादेवस्य फलम् । निष्टः यथा तथा क्षिप्तो मुगाणां यूथोऽनेनासौ केसरी मृगाधिपः प्रोच्यते लोकैः । एतन् छीर्यस्य फलम् अतः शौर्यमेवाश्रयणीयमिति वलोक्तिर्माधे। अन्न चन्द्रमसि सत्येन मृगपदमुपातम् । हेतुश्चात्र शशमृगयोरक्यम् । कामस्य केतने ध्वजायां मकरमत्स्ययोः समानत्वम् । यथा नापमिति । आत्मा गृहन्तं कामं प्रति वणवानामुक्तिः । त्वे कामोऽसि इत्यस्माभिर्जातमतः शंकरभयेन किमर्थ व्यर्थ स्वमात्मानं गृहसे अन्तरयसि । आत्मगृहनप्रयासेन अलम् । पुप्यमर्य पुष्पनिर्मितं चापं धनुहाण । मकरः केतुभूत: समुच्छ्रीयताम् । कामिचतीरूपस्य लक्ष्यस्य भेदका पञ्च विशिखाः वाणास्ते पाणौ करे सन्त्येव । ताकृतेः कापि प्रतिक्षतिः प्रतिमा हरेण ढग्धा भस्मीकृता । तथा स्वं रूपं दर्शय प्रकाश अत्र स्थले शङ्करभये नास्ति । ननु भवन्तः के इत्यत आह-~*सर्वे इति । वयं सर्वे अवल्या वैष्णवाः, शाङ्करा अपि न स्म कुतोत्र शंकरः साक्षात् । अत्र पद्ये कामकेतनत्वेन मकर उपात्तः ? यथा च उदाहरणान्तरम्-*मीनध्वज इति । हे केलिप्रकाश? क्रीडासहचरतया स्वा - ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २६५ meaniwww इत्थं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः कान्ताजनस्य जननाथ चिरं विलापाः ।।” यथा च- "आपातमारुतविलोडितसिन्धुनाथो हात्कारभोतपरिवचितमत्स्यचिह्नाम् । उल्लङ्घन्य यादवमहोदधिभीमवेलां द्रोणाचलं पवनसूनुरिवोद्धरामि ।।" अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नचन्द्रयोरक्यम्- “वन्द्या विश्वसजो युगादिगुरवः स्वायम्भुवाः सप्तये तत्रात्रिदिवि अन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत् । एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिर्देवस्य शम्भोः कला शेषाभ्योऽमृतमाप्नुवन्ति च सदा स्वाहास्वधाजीविनः ।।" त्मगोपनप्रकाशनस्वभाव? (इत्यर्थो वा) केलौ निजसहृदयता स्वसरसिकतांवा प्रकाश- यतीति तथाभूत ? त्वं भवान् मीनो ध्वजायां चिह्नत्वेन यस्यासौ मीनध्वजोऽपि नासि। तथा पुष्पं धनुर्यस्येति । वा संज्ञायामनङ । पुष्पधन्वाऽपि नासि। तथापि मीनध्वजत्वपुष्पधनुष्ट्योरभावेऽपि तव मन्मथता । मननं मत् चेतना संपदादित्वात् विप नलोपे तुगागमे। मतो मथः मन्मथः । चेतनाविनासित्वं वसंत। इत्याश्चर्यम् हे राजन त्वयि यत्कामसादृश्यं कविभिर्वण्यते तमो मीनध्वजत्वेन नापि पुष्पधनु- ट्वेन किन्तु सौन्दर्यसम्पत्त्या चेतनोन्मायकत्वेन अस्तीति भावः। इत्थं हेजननाथ ? बत्या विरहितस्य वियुक्तस्य कान्ताजनस्य चिरं बहुकालं बिलापाः रोदनानि मया उपलब्धा श्रुताः । अत्र कामकेतनत्वेन मीन उपात्तः । यथा वा उदाहरणान्तरम्-*आपात इति । अभिपतनमापात: तत्समये प्रादुर्भूतेन मारतेन वायुना विलोडितः विह्वलीकृतः सिन्धुनाथः समुद्रो येन सोऽहम् । हात्कारश- ब्देन भीतः अत एव परिवर्तितः विचलितः मत्स्य एव चिन्हं यस्यास्ताम् । यादवरू- पस्य महोदधेः भीमा वेलां तत्प्रान्तभूमिमुल्लध्य पवनसूनुरिव द्रोणाच मुद्धरामि- अत्र मत्स्यः उदात्तः । कामस्येव प्रद्युम्नरूपतया यादवेषु अवतीर्णत्वात् तवजायां मत्स्यचिन्हत्वमपेक्षितमेव । *अनीति* । अत्रिमहः नेत्रलमुद्भुतस्य समुद्रादुत्पन्नस्य च चन्द्रस्य परस्परमै. क्यम् । उदाहरणं यथा-वन्या इति । वन्द्याः विश्वस्य जनकत्वाद्वन्दनीयाः। विश्व- सृजः सृष्टिप्रवर्तकाः युगारिगुरवः । युगे आदिगुरवः अथवा युगादौ गुरवः । ये प्रख्या- ता साल स्वयम्भुवः ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः मरोच्यत्र्यङ्गिरोवशिष्ठाद्या ऋषयो व. तन्ते । तत्र तेषु अविनामा ऋपिः नयन नेत्रोत्पन्नं ज्योतिर्दिवि आकाशे सन्दधे स्थापयामास । स चन्द्रोऽभवत् । एतेन नेत्रोत्पन्नसमुद्रोत्पन्नयोश्चन्द्रयो दस्तैरोहित्य नीत इति वोध्यम् । यस्य देवस्य एका कला शम्भोः शिवस्य शिखण्डमण्डनार्थ मणिः ·२५६ काव्यमीमांसा बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो वालवम । "मालायमानामरसिन्धुहंसः कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य । दाक्षायणीविभ्रमदर्पणश्रि बालेन्दुखण्डं भवतः पुनीतात् ।।" कामस्य मूर्त्तत्वं च यथा--- "अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शहरा बित्ति वपुषाधुना विरहकातर: कामिनीम् । अनेन किल निजिता वयमिति प्रियायाः कर करेण परिताडयन जयति जातहासः स्मरः ।।" यथा च-"धनुर्माला मौर्वी कणदलिकुलं लक्ष्यमबला मनो भेद्यं शब्द्प्रभृति य इमे पच विशिखाः । शेषाभ्यः कलाभ्यः स्वाहाकारेण आजीविनो देवाः, स्वधाकारेण उपजीविनः पितरः सदा अमृतसाप्नुवन्ति प्राप्नुवति । *बहुकालेति । यस्य जन्मनि कालस्य बहुतां गतं तस्यापि शिबभालच्यचन्द्र मसो वालत्वं नवीनत्वमेव वर्णन यम् । यथा-*मालायमानेतिः । मालावदाममाणारा अमरसिन्ध्या मन्दाकिन्या हसः तम्र संचरणशीला राजहंसः । भवस्य ईश्वरम्न्य कोटीरवल्ल्या विजयलताया कुमर्म বসু। বাঘা বান; নিমার্ণ ক্লাসঙ্গি আস্তানা যাবে: तनुच्छ्री: शोसा यस्य तत् । बालशायौ इन्दुन्तस्य पहाडम भवतः श्रीमल: पुनीतान् पावयतु । अनादिकालावस्थायितया भवस्य तदीयवस्तुनाऽपि तथात्वमावश्यकं किन्तु तदीयवस्तुषु चन्द्रस्य केवलं नवीनत्वं कविभिरुपवण्यते । एतादृशः कवीनामाचारः । कामस्य मृतत्वं मृत्तिमत्वं शरीरित्वमिति यावत् वर्णनायम् । अन्य प्रकरणे सर्वत्र तस्य तादृशत्वं वर्णनायम् , तश यथोदाते इति स्वत उद्यम् । *अयं स इति । अयं पुरोवर्सी सासरः यस्य भुरनत्रये संगमः पथितः । कामस- म्बन्धिविकारहेतावपि अविकृतत्वं प्रसिद्धमानीत् । स एवाना विरहेण कातरः सन् थपूषा शरीरेण कामिनी प्रेयसी विति। मास्तु पुनरपि कदाचिद्वियोग इनि पिया स्वागत्वमानयति । हे प्रिये ! अनेन सहात्मना वयं निजिता इत्येवं प्रकारेण जातहासः प्रियायाः करं ताडयन सन् स्मरो जयति । अत्र कामस्य शरीरित्वं निबद्धम् । करण करस्य ताडनं जातहासत्वं तादृशस्यव सभाव्यते । यथा च उदाहरणान्तरम् *धनुरिति । माला पुष्पाणां तक धनुः, क्वणत् गुरुजद- शिकुल भ्रमरसमूहः मौर्वी प्रत्यञ्चा। अवलाः यानिर्वलत्वेन प्रसिद्धास्तासामपि मनः ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २५७ इयान जेतुं यस्य त्रिभुवनमनङ्गस्य विभवः स वः कामः कामान्दिशतु दयितापाङ्गवसतिः ।।" द्वादशानामप्यादित्यानामैक्यम- “यस्याधोऽधस्तथोपर्युपरि निरवधि भ्राम्यतो विश्वमश्चै- रावृत्तालातलीला रचयति रयतो मण्डलं चण्डधान्नः । सोऽव्यादुत्तप्तकार्तस्वरसरलशरस्पद्धिभिर्दामदण्डै. रुदण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतमः स्तोममस्तं समस्तम् ॥" नारायणमाधवयोश्च यथा- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो थो बर्हिपत्रप्रियः । यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः सोऽव्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥" परमाणुरूपमतीन्द्रियं लक्ष्य वेध्यम् । शब्दप्रभृति भेधम् । य इमे प्रसिद्धाः परिगणि. ताश्च उन्मादनतापनशोषणतापनसंमोहनाः पञ्चविशिखा वाणाः । इतीयान् एतावानेव यस्यानङ्गस्य कामस्य त्रिभुवनं भुवनत्रयं जेतुं स्वाधानीकत्तु विभवः सम्पत्तिः। स दयितायाः प्रेयस्याः अपाङ्गमेव कटाक्ष एववसतिर्यस्याऽसौ कामः वो युष्माकं कामान् अभिलाषान् दिशतु पुरयतु । अन्न मनोभवस्यामूर्तत्वमुपनिवद्धम् । द्वादशानामप्यादित्यानां सूर्याणामेकत्वमभेदत्वं वणनीयं यथा--*यस्याधोध इ. ति* । अधोधः उपर्युपरि निरवधि मर्यादाशून्यं विश्वं संसारं रयतो वेगात् अयैः करणभूतः भ्राम्यतः परिक्रामतो यस्य चण्डधाम्नः सूर्यस्य मण्डलम् । आवृत्तानामाघूर्णमानाना मलातानां स्फुलिङ्गाना लीलां रचयति प्रकटीकरोति । स श्रुतिस्मृतिपुराणादिप्रसिद्धः सूर्यः । उत्तप्तः अग्नौ तापितः यः कात्तस्वरः सुवर्णस्तद्वत् सरलान् स्वच्छान् शरान् स्पर्द्धितुं शीलं येषां तैः, उद्दण्डैः प्रचण्डै: धामदण्डैः तेजोदण्डैः किरणरित्यर्थः समस्त सम्पूर्ण प्रचुरतममधिकतमं तमःस्तोममन्धकारसमूहमस्तं विलयं प्राइयन गमयन् सन् वो युप्मान् अव्याद् रक्षेत् । नारायणमाधवयोश्च अभेदो वर्णनीयः । स च यथा-*येनेति । सर्वमभीष्टं ददातीति सर्वदो निखिलमनोरथपुरकाधवः पतिः। अथवा मधोरपत्यं माधवः श्रीकृष्णः । उमाया: "उ"मेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सततं गतायाः पार्वत्याः धवः स्वामी शिवः सर्वदा अथवा सर्वदाया उमाया शक्तः धवः । यः सर्वदाया स्वामी सोपि सकल. कामनापूरकः तस्याः तदधीनत्वात् । पायात् रक्षेत। कीदृशो माधवः, अभयेन अजेनाऽपि .

·काव्यमीमांसा एवं दामोदरशेषकूर्मादेः । कमलासम्मदोश्च यथा- "दोर्मन्दरितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या स्वर यां भूत्वा कमठः पुराणककुदन्यस्तामुदस्तम्भयन् । तां लक्ष्मी पुरुषोत्तमः पुनरसौ लीलाश्चितभ्रलता- निर्देशैः समवीविशत्प्रणयिनां गेहेपु दाणि क्षितिम् ।।" भौमस्वयंवलातालीयोऽपि कविसमयः । .. भक्तोद्धारगाय जन्म गृहीतवता येन अनः शकटं ध्यस्तं शकटासुरः पादेन मारिन: 0. त्वे । वलेरसुरराजस्य जेता कायः शरीरः । एतेन वामनाव तारो वर्णित: ! पुरा अगन परिवेषणावसरे स्त्रीकृतः। एतेन भगवतो माहिनारूपाचवारी दाशतः। अग. तार्थ कलहायमानानां सुरासुराणाममृतपरिवेषणाय मायया भगवता नारायणन मोहिनीरूपं कृतमिति पुराणवार्ताऽत्रानुसन्धया। यशोदत्तस्य दम्य भुजस्य अघासुरस्य यद्वा कालियस्य हन्ता नाशकरः पीडाकरा वा । अराणां समूह आरः ! आ. रञ्च तद्वलं सैन्य तत् यातीति अरवलयः। यहा उद्वत्तानां भुजाना हारे विनाश भक्षक वलं यस्य तेन गरुडेन शातिगच्छाति तत्तथा । अगं गोधनं पण गां पृथ्वी कूर्मरूपेण योऽधास्यत् । शशिन मध्नातोति शशिमा तम्य शिगारः । सुदर्शनचक्रेण सूर्याचन्द्रमोभ्यां निर्दिष्टेन भगवता नारायणेन अभनपरिषणावर हृतमिति पुराणवार्ता । इति स्तुत्य नाम यस्य अमरा: आहः ! अन् माना यादवाना क्षयकरः द्वारकास्यनिवाससम्पादकः । अन्धको याऽ इति । इन्दिरा याकमा ता मो इति । नवः क्षेमेथ संसार सत्तायां प्राप्तिजन्मनाः इति । नः कला शाक मातृस्यन्दनयोरपि इति । क्षयो गेहे च कल्पान्तऽपचय रति इति विधाम मंदिमायाः । उमाधवः कीदृशः । ध्वस्तमनोमवेन नाशितकन्दर्पण येन । पूरा परामराममय ।। लिजिता नारायणस्य कायः अस्वीकृतः वाणरूपता प्रापितः । वासुक्यादयः हारा वलयानि च यस्य तादृशः । य: गङ्गा भागाच्या अधारमा उमांग- नति शेपः । यस्य शिरः शशिमल्सचन्द्रकम् । यस्य हर दान पापादिसंहारकन स्तुत्यं प्रशंसनीयम् नामाहुरमराः । य: अन्धकासुरस्य क्षयर: नाराकासशिप: सदा पायात् । अव नारायणवामनभावतारमाहिनाश्रीना दामोदर नारायणयोः शेपकूर्मयारक्यमप्यूशम् । कमलासम्पदोध ऐक्यं यथा-* दामन्दरितति । अत्र गुम्नि दामन्दीरतान अपपाठः । या लक्ष्मीः दोभ्यर्थी भुजाभ्याम् । भुजवाहुप्रयष्टा दारितिकापः । मन्द यथा तथा ईरितेन प्रेरितेनेनमन्दराचलेन जलयः सकाशात् स्वयमुस्थापिता निसास्मिता पुराणेषु विष्णुप्रभृतिषु ककुदेन श्रेष्टेन । कद्वत् ककुदत् श्रेष्ठ पा राजलक्ष्मणे इति ।

·MAnama मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २५९ तत्र नागसपर रैक्यम्- "हे नागराज बहुमत्य निस्तम्बभागं भोजेन गाढमभिवेष्टय मन्दः। सोढाविषयवृषवाहनयोगलीलापर्यङ्कबन्धनविधेस्तव कोऽति भारः ।।" दैत्यदानवासुराणामेक्यम् , यथा तत्र हिरण्याक्षहिरण प्रकणिपुप्रह्लादवि- रोचनवलिवाणादयो दैत्याः, विप्रचित्तिशम्वरनमुचिपुलोम प्रभृतयो दानवाः, वलवृत्रविक्षुरस्त(?)वृषपर्वादयाऽसुराः । तेषामैक्यं यथा- "जयन्ति वाणासुरमौलिलालिता दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः । Meta १ विश्वः । पितामहेनेत्यर्थः । न्यस्ता स्थापितां यां क्षिति कमठो भूत्वा कूर्मो भूत्वा उदस्तम्भयत् उद्दधार । तां लक्ष्मी, तां क्षितिं पृथ्वी च । पुनरसौ पुरूषोत्तमो नारायणो, लीलया अञ्चिताः पूजिताः या भूलतास्तासां निर्देः 'क्रमशः प्रणयिनां प्रेमा- ब्राणां भक्तानां गेहेषु, दो िभुजे व समवीविशत् समवेशयत् । जलधेरूत्थापि. ता भगवदर्धाङ्गिनीरूपा लक्ष्मीः सम्पञ्च प्रणयिनां गेहेषु समावेशिता । तयोरुभ. योः ता (लक्ष्मी) मित्येकपदोपस्थापितत्वरूपेणक्यन निवन्धनमत्र कृतम् । इत्थं स्वयकविसमये विशेषमुल्लिख्य पातालीये विशेषमुपदर्शयति*भौमेति* भौमस्वार्यकविसमयाभ्यां तुल्यः पातालीयः कविसमयो ज्ञेयः । नागानां कावेयाणां सर्पाणां सामान्यजातिकानां परस्परमभेदः यथा-*हे नागरा. जेति* । हे नागराज! वासुके ! अस्य मन्दराद्रेः बहुमधिकं नितम्बभागं कटिदेशं भोगेन स्वशरीरेण । भोगः सुखे धने चाहेः शरीरफणयोर्मतः । पालनेऽभ्यवहारे च योपिदादि भृतावपि । इति मेदिनी । गाढं यथा तथा अभिवेष्टय । सोढः स्वीकृतः अविषह्मः सोढुमशक्यः वृषवाहनस्य शिवस्य योगलीलायां पर्यवन्धस्य विधियेन तस्य तवैष. मन्दरादिवेष्टनकः कः कियान् अतिभारः अतितुच्छः इत्यर्थः । अत्र मन्दरादिवेष्टनकर्ना मराजस्य सः शिवालङ्कारभूतैः सह ऐक्यम् । दैत्यानां दानवानाम् असुराणां च परस्परमभेदो निवन्धनीयः । क्रमशस्ता- दिशति तत्रेति । हिरण्याक्षविप्रचित्तिवलादीनां वाणपुलोमवृषपर्वान्तानां क्रमशः इतरेतरयोगद्वन्द्वः । वलवृत्रविक्षुरहयग्रीववृषपर्वादयोऽसुराः इति सुपाठः, विक्षुरस्त इति तु अपपाठः। *जयन्तीति । वाणासुरस्य मौलिना किरीटेन । मौलिः किरीटे धम्मिल्ले चूडाया- मनपुंसक इति हैमः। लालिताः पूजिताः दशास्यस्य चूडामणिचक्र चुम्बन्ति तच्छोलाः। सुरासुराधीशानां शिखान्तेषु शेरत इति तच्छीलाः शायिनः । भवं संसारं छिन्द- १८ का० मी० ..

·काव्यमीमांसा सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिद्स्त्र्यम्बकपादपांसवः ।।" यथा च-"तं शम्बरासुरशराशनिशल्यसारं केयूररत्नकिरणारुणबाहुदण्डम् । पीनांसलग्नदायिताकुचपत्रभङ्ग मीनध्वज जितजगत्रितयं जयेत्कः।” यथा च-"अस्ति दैत्यो ह्यग्रीवः सुहृद्वेश्मसु यस्य ताः । प्रथयन्ति बलं बाह्वोः सितच्छत्रस्मिताः श्रियः ।।" यथा च-हयग्रीवं प्रति- "दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते । सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्रायसिद्धिपु ||" यथा च-"महासुरसमाजेऽस्मिन् न कोऽप्यस्ति सोऽसुरः । यस्य नाशनि-निष्पेष-नीराजितमरःस्थलम् ॥” : न्सीति ते। त्र्यम्बकस्य त्रिलोचनस्य पादपांसवः चरणरणवः । अन्न पूर्नस्त्रिभिविशे- पणैः परमैश्चर्य, चतुर्थेन च तेन संसारतापनिवर्तकत्वं त्र्यम्बकपादपासूनामुद्योतितमिति भावः । जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते । अत्र वाणस्य दैत्यत्वेऽपि असुरत्वेनोपनिवन्धस्ते- पामैक्यात् । *तमिति । शम्दरासुरस्य, शरगताशनेः शल्यतुल्यः सारो वलं यस्य तम्। केयूरख्य मणिकिरणैररुणो रक्तो वाहुदण्डो यस्य तम् । पीनांसे पीवरांसे लग्नः दयितायाः कुचस्य पत्रमङ्गो यस्य तम् । जितं जगत्रितयं येन तं मीनध्वज कामं को जयेत् । अत्र शम्वरस्य दानवत्वेऽपि असुरत्वेन निवन्धस्तथात्वात् । *अस्तीति । हयग्रीवो दैत्यः अस्ति।यस्य वादोर्वलं सुहृद्वेश्मसु स्थिताः । सितानि छत्राण्येव स्मितानि यासां ताः प्रसिद्धाः श्रियो लक्ष्म्यः प्रथयन्ति । अत्र हयग्रीवस्य असुरत्वेऽपि दत्यत्वोपनिवन्धस्तथात्वात् । हयग्रीवं प्रति कश्चित्कथयति-*दानवेति । हे दानवाधिपते ? अयं भुजः भूयः पुनः कृतान्तस्य यमस्य विनाशाशयविषयकसिद्धियु सहायता किन्न नीयते प्राप्यते। अत्र तस्य दानवत्वं तथात्वात् । यथा च उदाहरणान्तरं-*महासुरेति। अस्मिन् महतामसुराणां समुदाये स ताश एकोपि असुरो नास्ति । यस्योरःस्थलं वक्षःस्थलं अशनेः वजस्य निष्पेषैस्तदाघातजनि- ताग्निसमुत्थज्वालैंरित्यर्थः । वहेयो ज्वालकीलावित्युक्तः ज्वालाशब्दस्य पुंस्त्वमपि । नीराजितं कृतारात्तिकं न भवेत् अयमत्र अध्यायद्वयोक्तसब्रह्मचारिपदार्थसङ्ग्रहः- असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च । : - ·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । . नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा। तन्त्र असतो निबन्धो यथा- रत्नादि यत्र तत्रादौ हंसाधल्पजलाशये । जलेभाचं नमो नद्यासंभोजाधं नदीष्वपि ।। तिमिरस्य यथा मुष्टिग्राह्य सूचीविभेद्यताम् । अञ्जलिग्राह्यताकुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः ।। शुक्लत्वं कीतिहासादौ काष्ण्यं दुष्कीय॑धादिषु । प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रस्तत्वं क्रोधरागयोः ॥ विभावः भिन्नतटाश्रय चक्रवाकयोः ज्योत्स्नावानं चकोराणां वर्णयेदसदप्यदः ।। सतोऽप्यनिबन्धो यथा- वसन्तो मालती पुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने। अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते शुक्लान्यपक्षयोः॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां कुड्मलेषु च रक्तताम् । प्रियङ्गु-पुष्पे पीतत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥ हरितत्वं दिवानीलोत्पलानां स्मरतां दिवा । शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन सदप्यदः ॥ नियमो यथा- मुक्तास्ताम्रपामेवाब्धिष्वेव मकरानपि। भूर्जदून हिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ सामान्यग्रहणे वारिसुचां कृष्णत्वमेव हि। रक्तत्वमेव रत्नानां पुष्पाणं शौक्ल्यमेव च ॥ तथा वसन्त एवान्यभूतानां ध्वनितोद्भवम् । वर्षास्वेव मयूराणां रूतं नृत्तं च वर्णयेत् ॥ यमगतविशेषो यथा- नीलकृष्णयोहरितकृष्णयोस्तथा श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुक्लगौरयो गसर्पयोः ॥ महार्णवसागरयाः क्षीरक्षारसमुद्रयोः। कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥ द्वादशानामप्यर्काणां वायंत्रिग्जचन्द्रयोः । चन्द्रे शशैणयोर्विष्णुशेषकर्मादिकस्य च ॥ नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि । - ·२६२ काव्यमीमांसा एवमन्येऽपि भेदाः-सोऽयं कवानां समयः काव्ये सुप्त इव स्थितः । स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथाबुद्धि विबाधितः ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे स्वर्य. पातालीयकविसम्यस्थापना पोडशोऽयायः ॥ दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभि संमतम् ॥ दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्वरो नमुचिस्तथा । प्रलोमादयोऽथ देत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ।। वाणो हिरण्यकशिपुलिप्रसादकादयः । अथाऽसुरा वृषपर्ववलवृत्रादयः स्मृताः॥ स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां शुक्लता कृष्णताऽथवा । श्यामताप्यथवा शुक्लन्यामता शुककृष्णता ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य वालता। मनोभवस्य मूर्त्तत्वममूर्तत्वं च वर्ण्यते ॥ देवदेवीस्थिति विद्यान्नायिकानायकक्रम । स्वभावान् सर्वजोवानां व्यवस्थां देशकालयोः ॥ इति । "चतुष्टत्वं समुद्रस्य वियोगः कोकयोनिशि। चकारोणां सुराणां च ज्योत्स्नावासो निगद्यते ॥ रमायाः पद्मवासित्वं राज्ञो वक्षसि च स्थितिः । समुद्रमथनं तत्र सुरेन्द्रश्रीसमुद्भवः" ॥ इति । "सामान्येन तु धावल्यं पत्रपुष्पाम्बुवाससाम् । अम्बुदाम्बुधिकाकाहिकेशभृङ्गेपु कृष्णताम् ॥ बिम्बबन्धूकनीरेषु सूर्यबिम्बे च रक्तताम् ॥ इति । नियमस्य विशेषोन्यः कश्चिदत्र प्रकाश्यते । शुभ्रमिन्द्वपं ब्रूयात्रीणि सध चतुर्दश । भुवनानि, चतस्रोष्टौ दश वा ककुभो मता:" ॥ इति ॥ "मानवा मौलितो वाः देवाश्चरणतः पुनः" । इति । उपसंहरनाह-*सोयमिति* । सोयं प्रानिर्दिष्टः कवीनां समयः, काव्ये सुप्त इव अज्ञात इव स्थितः आसीत् । साम्प्रतमिदानी स समयः इह ग्रन्थेऽव्याये वा अस्माभिः यथाबुद्धि यथाज्ञानं विबोधितः जागरितः। इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदनी-विवृतौ स्वयं. पातालीयकविसमयस्थापनाख्यः षोडशोध्यायः पत्तिमगात् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २६३ सप्तदशोऽध्यायः देशकालविभागः। तत्र देश विभागः। देशं कालं च विभजमानः कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्राति । जगज्जग- देकदेशाश्च देशः । द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगदित्येके । तदाहुः-- "हलमगु वलस्यैकोऽनड्वान्हरस्य न लागलं क्रमपरिमिता भूमिविष्णोर्नगौन च लाङ्गलम् । ॥ श्रीः ॥ साम्ब शिवं च सकलं नत्वा विद्यास्वरूपिणम् । देशकालविभागाख्यं सुन व्याख्यातुमुद्यते ॥ अथक्रमप्राप्त सप्तदशं सूत्रं व्याख्यातुं प्रक्रमते-देशकालविभाग* हति । देश कालश्च इति देशकालौ तयोः विभागो भेदेन प्रदर्शनम् अस्माभिः करिष्यते द्वाभ्याम. ध्यायाभ्याम् । तत्र पूर्वमत्र सप्तदशेऽध्याये देशानां भेदेन प्रदर्शन भविष्यति इति दर्शयितुं प्रतिजानीते *तन्त्र देश विभाग इति । ननु देशकालयोनिरूपणं ज्योतिषिप्रभृतीनां निवन्वेषु पुराणेषु च बहुतर वर्तते तन्नि - रूपणकर्तव्यतोऽपि तानेवानुरुणद्धि च तु भवन्तमतः किमिति अकाण्डताण्डवमारब्धस् । अनोच्यते। *देश कालं चेति । अयमाशयः । यथा सिंहस्थे गुरौ सर्वप्रदेशेषु विवाहो निषिद्धः किन्तु काशीप्रदेशे न स दोषभाम् । एवं सूर्य नेजस्थे तु तादृशे बृहम्पतावपि कुत्रापि देशे दोषो नास्ति । ततः तस्मिन्नेव काले थागः, उपनयन, विवाहादि कर्त्तव्यं कारयितव्यमिति कर्तव्यत्वेन उपदेश्यत्वेन वायथा तेषां विवेच्यमस्ति तथा कवेरपि अ- यमर्थः तस्मिन् एव देशे तस्मिन् एव काले वर्णनीयः इत्यालोच्यमस्ति अन्यधातु स उपहासास्पदो मूर्खतास्पदो वा भवेत्तन्मा भवतु इत्यर्थमयमारम्भः समुचित एवेति । *नार्थेति । अर्थस्य दर्शनदिशि तस्ट! पदार्थस्य तदा तस्मिन् देशे उपलम्मः अतः तस्य तदा तद्देशीयत्वेन वर्णने अतीव माहात्म्यमुदीते इत्येवरूपपदार्थविवेचनौल्या न दरिद्वाति विमूढो न हि भवति । जगल्लोकः । एवं जगत एकदेशोपि देशपदवाच्यः। कि लक्षणं जगदित्याकाङ्क्षायामाह-*द्यायेति । दिवस्पृथिव्यौ उभावपि मिलित्वा एक जगदिति एके वदन्तीति शेषः । तदाहुरिति तेषां जगदेकत्ववर्णनपरं पद्यमवतारयति-*हलमिति* । बलस्य बल. देवस्य हलम् अगु गोरहितम् । अतो गांविना हलमकिञ्चित्करम् । हरस्य शिवस्य एक ·काव्यमीमांसा प्रवहति कृषि चाप्येषां द्वितीयगवं विना जगति सकले नेदग्दष्टं दरिद्रकुटुम्बकम् ।।" "दिवस्पृथिव्यौ द्वे जगती" इत्यपरे । तदाहु:-"रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीतिरनश्वरी। तावत्किलायमध्यास्ते जुकृती वैवुधं पदम् ।।" "स्वर्गमयंपातालभेदात्रीणि जगन्ति” इत्येके । यदाहु:-"त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । एव अनड्वान् वृषः, लाङ्गलं हलं नास्ति । विष्णोः नारायणस्म कमेनिभिरिति शेषः परिमिता कृतपरिमाणा। एतेन भुमेरपि भिक्षालब्धत्वं प्रकाश्यते । भूमिः केवलं पृथिवी एव न गौः न च लालम् । एवं च एषां वलहरविष्णूमा द्वितीयगवं विना अद्यापि इदानीं यावत् कृपिन प्रवहति न प्रचरति । कृषिप्रचरणे कारण गोमिथुन, हलं भूमिरिति समुदितम् । तत्र वलस्य पाच यद्यपि हलं वर्तते किन्तु गोमिथुनं भूमिश्च न स्तः । अतः स तु तयोरभावात् कृषि कत्तुं न प्रभवति । अथ हरः कुर्यात्तदा तस्य पार्थ एक एव बृपः न तन्मिथुनम् , अधाति वा एकेनैव करोतु तदा हलं भूमिश्च नास्ति ततः सोपि कर्तुं न पास्यति । अथ विष्णोः पार्थ भिक्षातः प्राप्ता केवलं भूमिः न गोमिथुनं न च हलम् । अवशिष्टश्च वराको ब्रह्मा (स च कविना नोपात: स्वेच्छया) तस्य च सविधे एकमपि नास्ति । एकसत्वे तु ब्राह्मणतयो अन्ये भिक्षित्वाऽपि कृर्षि कुर्यात् । अतः सकले जगति भुवने ईदृग दरिद्रकुटुम्बकम् । कर्मधारयसमासः । न दृष्टम् नापि श्रुतम् । “सकठे जगति इति एकया उक्त्या जगतो निरूपणं तदेकत्वधियेति बोध्यम् । *दिवस्पृथिव्याविति । धावाभूमी उभे द्वे जगती इति अपरेपामाशयः । सर्वत्रैव तदाहुरित्यनेन इदं प्रदशर्यते यद्-एतदतां जनानामारायानुकूलं पद्ये वोध्यमिति । यथा लोकद्वयीवादिमतानुसारेण "रुणद्धीति"। *रुणीति । अस्य प्रक्रमप्राप्तस्य प्रागुपदर्शितस्य कवेः अनश्चरी अविनाशिनी कीर्तिः यशः, यावद् रोदसी दिवस्पृथिव्यौ रुणद्धि व्याप्नोति । किलेति ऐतिये। तावत्कालम् । अयं वर्णनोपक्रान्तः सुकृती कविः वैबुधं नैर्जरं पदं स्थानमध्या- स्ते तिष्ठति । *स्वर्गेति । स्वर्ग एकः । मयः एकः । पाताल एकः । मिलित्वा प्रयाणां भेदा. जगन्ति भुवनानि त्रीणि । इति एकेषामाशयः । *त्वमेवेति । हे देव ? विष्णो? त्वमेव पातालम् अधोभुवनम् । त्वम् आशानां । ७ ·मधुसूदनी- विवृति - सहिता । २६५ त्वं चामरमरुभूमिरेको लोकत्रयायसे ।।" "तान्येव भूर्भुवःस्वः” इत्यन्ये । तदाहु:--"नमस्त्रिभुवनाभोगभृतिखेदभरादिव । नागनाथाङ्गपर्यशायिने शाधिन्वने ।। "महर्जनस्तपःसत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे । तदाहुः-- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतटैधरित्र्याः संवाहिनी जलमुचां चलकेतुहन्तैः । हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोरुकीत्तेः प्रासादपङ्क्तिरियमुच्छिखरा विभाति ॥" "तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश” इति केचित् । दिशा निबन्ध नियमस्थानम् भूलोक इति यावत् ! भूलोक एव सूर्यगत्या दिशां नियमो भवति । चकारो भिन्नक्रमद्योतकः । त्वम् अमरमरुभूमिः । अमराणां देवानां मरुतां मरुद्गणानामेकोनपञ्चाशतो भूमिः आवासस्थानं चेत्यर्थः, स्वर्गलोक इति यावत् । एकोऽपि भवान् एवं लोकत्रयात्मकः भुवनत्रयस्वरूपः । इति विष्णुपनेर्थः । राजपक्षे यथा हे देव ? हे राजन् ? त्वमेव अलम्म् प्रत्ययं पाता रक्षकः । त्वम् आशानां मनोर- स्थानी निवन्धनं कारणम् । त्वां दृष्ट्वैव स्मृत्वैव वा याचकानां मनसि मनोरथाः सम्प. द्यन्ते । त्वम् चामराणां रोमगुच्छकानां ये वातास्तेपां भूमिः स्थानं पात्रमिति यावत् । एवमेकोऽपि लोकत्रयात्मकः जनत्रयस्वरूपः । लोकस्तु भुवने जने इत्यमरः । यथा विषयभेदाद्विषयो भिद्यते एवं पातृत्वदातृत्वचामरमरुद्गृहितृत्वानां धर्माणां भेदादेकस्यापि धर्मिणो भिन्नत्वमिवेति भावः । तानि त्रीणि जगन्त्येव भूर्भुवःस्वरिति अन्येऽभिदधति । *नम इति* ! प्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् तस्य आभोगस्य विस्तारस्य भृत्या धोरणेन यः खेदभरः दुःखातिशयस्तस्मादिव । इवः सम्भावनायाम् । नागनाथस्य वासुकेरङ्ग शरीरमेव पर्यवस्तत्र शायिने शार्ङ्गधन्वने विष्णवे नमः प्रणामोस्तु । महोलोकः, जनोलोकः तपोलोकः, सत्यलोक इति चत्वारो लोकाः, पूर्वस्तिभिर्मिलित्वा सप्त लोका भवन्ति इत्यपरे वदन्ति । *संस्तम्भनीति* । सप्त भुवनेषु भूर्भुवःस्वर्महजनस्तपःसत्येषु प्रथिता ख्याता उर्वी महती कीर्तिर्यस्य तस्य हर्षनृपतेः उद्गतानि शिखराणि यस्याः सा प्रासादपङ्कि: सौधश्रेणिः विभाति शोभते । कीदृशी प्रासादपडिः । पृथुभिर्विशाल: नितम्बतटैःधरि- त्र्याः पृथिव्याः संस्तम्भनी धारयित्री । चलाः केतव एव हस्तास्तैः जलमुचां मेघानां संवाहिनी संचालिका। .4 ·काव्यमीमांसा . । तदाहु:-"निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनुवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् । प्रथम इह भवान्स कूर्ममूतिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥" तानि सप्त भुवनानि सप्तभिर्वायुस्कन्धः प्रवहादिसपनातसमूहैः (वायुशरीरैर्वा)। स्कन्धः स्थान्नृपतावसे संपरायसमूहयोः । काय तरुप्रकाण्डे च भ्रानादौ छन्दसो भिदि । स्कन्धः प्रकाण्डे कार्यसे विज्ञानादिषु पञ्चसु । इति मेदिनी। नृपे समूहे व्यूहे चेति हेमः। सह सङ्गतानि चतुर्दश भवन्ति इति केचित्कथयन्ति । *निरवीति । निरवधि कालपरिच्छेदशुन्यम् । निराश्रयं च सर्वाधः स्थितत्वा. दाश्रयशून्यम् । अत एव अनुवर्तितः कौतुकल्याश्चर्यस्य प्रचो विस्तारो यस्मिन् तादृशं यस्य भगवतो कूर्मावतारधारिणः स्थितम् अवस्थानम् । स इइ जगति प्रथमः आद्यः कर्ममूर्तिः कमठाकृति: भवान् जयति। कीदृशः कृर्ममूर्तिः । चतुर्दश लोका भूर्भुवरादय एव उपर्यधोभावेन दीर्घत्वाद्वलिलता। तस्याः कन्दो मूल मित्यर्थः । विष्णुं प्रति भक्तस्य उक्तिरियमिति । अपरे तु-हे राजन् ? निरवधि निरवच्छिन्न कालम् । निराश्रयम् अनाधारम् । अनुवर्तितः कौतुकेम प्रपञ्चः संसारो यत्र तादृशं यल्य स्थितम् । पक्षे निरवधि निरन्तरम् , निराश्रयम् अपराधीनम् , अनुवर्तितः कौतुकानां विवाहनत्यादीर्ना प्रपन्चो नानाप्रकारता यत्र तादृशं यस्मा स्थितम् । स प्रथमः अनादिः, अथवा प्रथमः स्वत एव भूतः स्वत एवं लब्धराज्यादिश्च कूर्ममूर्तिः कमठात्मकः भवान् जयति । नाधुनिक इति भावः । कीदृशः, चतुर्दशलोका एव वल्लिस्तस्याः कन्दो मूलम् । त्वत्पराक्रमेणैव सर्व स्थिर- मिति भाव, इति व्याचख्युः । लोके वल्लित्वारोपो बिष्णौ कन्दत्वारोपे निमित्तमिति अश्लिष्ट परम्परितं रूपकमिदम् । अत्रेदं सप्तवायुस्कन्धानां वृत्तं पुराणेषु कापि इमे के कीडशा इति मया नोपलब्धम् ततः “तानि सप्तभिर्वायुस्कन्धैः सह चतुर्दश लोका इति केपांचिदुक्तिः कथै सङ्गच्छे त प्रत्युत चतुर्दशलोकानां परिगणने पुराणेपु एवं लभ्यते । यथाग्निपुराणे- चतुर्दशविधं ह्येतद्भुतवृन्दं प्रकीर्तितम् । भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनश्च तप एव च ।। सत्यलोकश्च सप्तैते लोकास्तु परिकीर्तिताः अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् ॥ महातलं रसातलं पातालं सतमं स्मृतमिति । भवेद्वा सिद्धचारणविद्याधरयक्ष (गन्धर्व किन्नर ) रक्षःपिशाचभूतप्रेतानां सप्त स्थानानि वायुना धार्यमाणानि भागवतेऽपि यथा-ततोऽधस्ताक्षरक्षःपिशाचप्रेत- .. wwww ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २६७ "तानि सप्तभिः पातालैः सहकविंशतिः" इति केचित् । तदाहु:-"हरहासहरावासहरहारनिभप्रभाः । कीर्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम् ।।" "सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। अविशेषविवक्षा यदेकयति, विशे- षविवक्षात्वनेकयति । तेषु भूलोंकः पृथिवी । तत्र सप्त महाद्वीपाः । "जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च प्लक्षो नाम्ना शाल्मलोऽतः कुशोऽतः । क्रौञ्च: शाक: पुष्करश्चेत्यथैषां बाह्या वाह्या संस्थितिमण्डलीभिः ।। गणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायुः प्रवाति यावन्मेधा उपलभ्यन्त इति । *तानीति* । चतुर्दश भुवनानि सप्तपातालैः सह संयोजितानि एकविंशतिरिति केचिद्वदन्ति । *हरेति । हरव्य हासः अट्टहासः । तस्य आवास: कैलाशः । तस्य हारः नाग. राजः । एतेषां निभा सदृशी प्रभा थासां ताः। तब कीर्तयः एकविंशति भुवनानि लि. म्पन्तु व्याप्नुवन्तु इति यावत् । *सर्वनिति* ! लोकानामेकत्वद्वित्वादिकं सर्वम् उपपन्नं युक्तिमत् , यतो हि अशेषविवक्षा सामान्येन प्रतिपादयितुमिच्छा एकयति एकत्वं साधयति । विशेष. प्रतिपादनेच्छा तु अनन्तयति अनेकयति । *तष्विति । तेषु लोकेषु भूर्लोकः पृथिवीनामधेयः । *तत्रेति । तन्न पृथिव्यां सप्त महाद्वीपाः जलमध्यस्थितानि महास्थानानि । हीपोऽखियामन्तरीपं यदन्तर्वारिणस्तटम् = इत्यमरः । नामतः क्रमतस्ते यथा-*जम्बूद्वीपः इति* जम्बूद्वीपः मेरोः दक्षिणपार्थस्थजम्बू. वनस्पतिनाम्नावस्थित द्वीपम् । यथा चोक्तं महाभारते सभापर्वणि-~- मेरोस्तु दक्षिणे पार्थे जम्बूर्नाम बनस्पतिः । नित्यपुष्पफलोपतः सिद्धचारणसेवितः ॥ आस्वर्गमुच्छ्रिता राजस्तस्य शाखा बनस्पतेः । यस्य नाम्ना विदं द्वीपं जम्बूद्वीपमिति स्मृतम् ॥ इति । अस्यैव अपरं नाम सुदर्शनद्वीप इत्यपि । साधितं च कुम्भघोणस्थ ---श्रीमन्नध्ववि. लास पुस्तकालयाधिपतिभ्यां टी० आर० कृष्णाचार्यप्रभृतिभ्यां स्वमुद्रापिते महाभारते भीष्मपर्वणि पञ्चमाध्यायीयत्रयोदशश्लोकस्थं सुदर्शन मिति पदं गृहीत्वोटेंक्य- किमस्य प्रमाण का वा आकृतिः तवाभिमता इत्याशङ्कयाह-सुदर्शनमिति । सुद- शनो नाम जम्वूवृक्षविशेषस्तन्नामाङ्कितोयं द्वीपः सुदर्शनद्वीपः तं प्रमाणत आश्व- तितश्च वक्ष्यामि । इति । - ।

·२६८ काव्यमीमांसा - - यथा च मूलपाठ:- सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं तु कुरुनन्दन ? परिमण्डलो महाराज द्वीपोसौ चक्रसंस्थितः। नदीजालप्रतिच्छन: पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः । पुरैश्च विविधाकारैः रम्य जनपदैस्तथा ॥ वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः सम्पन्नधनधान्यवान । लावणेन समुद्रण समन्तात्परिवारितः ॥ इति । इदं तु वोध्यम् । जम्बूवनस्पतिः, जम्बूः पर्वतः, जम्बूदा, एषां समाश्रयेणासो जम्बूद्वीपः प्रथितः । यथा जम्बूनदीवर्णनम्- ययौ जम्बूनदीतीरे नदी श्रेष्ठां विलोकयन् । स तां मनोरमा दिव्यां जम्बूम्बादुरसावहाम् ।। जम्बूपर्वतः, जम्बूवनस्पतिश्च प्रसिद्धः। तद्वाये ततो द्विगुणो लवणममुद्रः । ततस्त. द्वाो मण्डलीरूपेण स्थितः परिमाणे तता द्विगुणः प्लक्षी द्वीपः। एवं तदा तता द्विगु. णाः शाल्मलिः कुशः क्रौञ्चः शाकः पुष्करः इति द्वीपाः। तथा प्रत्ये काहीपवासप्रदेशे तत्तदपेक्षया द्विगुणः समुद्र इत्यपि वोध्यम् । यत उक्तं महाभारते । द्विस्तु ततः प्लक्षो द्विरंशः शाल्मलिमहान् । द्विरः पिप्पलस्तस्य द्विरंशव कुशो महान् ॥ इति । शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह पार्थिवः । जम्बूद्वीपप्रमाणेन द्विगुणः स नराधिपः । विष्कम्भेण महाराज सागरोपि विभागशः । क्षीरोदो भरतश्रेष्ठ येन सम्परिवारितः॥ इति । यथा च तत्रैव ततः पूर्वम् । लावणस्य समुद्रस्य विष्कम्भो द्विगुणः स्मृतः । विष्कम्भो विस्तार । भारते शाल्मलिरिति पाठः। भागवते शाल्मल इति पाठः । ग्रन्थकारेण तमेव गृहीत्वा शाल्मल इति अभिहितमिति बोध्यम् । एतनिष्कर्षों यथा-क्षेत्रफलतः पञ्चसहनायामो जम्बद्वीपः । एवं तद्भयतः पञ्चपञ्चमिः सहस्रेण समुद्रस्य विस्तारः । तेन संगुणितोद्वीपस्य समुद्रस्य चपंचविशति सहस्रयोजनो विस्तारः। द्विगुणः दशसहस्रायोजनश्च परिमण्डलस्तदितरद्वीपस्य। एवमु. भयतः समुद्रवेष्टनेन सह चत्वारिंशतसहस्त्रः । एवं तृतीयोऽशीतिसहस्रः। चतुर्थः पष्टि- सहस्राधिकं लक्षम् । पञ्चमो लक्षत्रयं विशंतिसहस्राणि । पष्ठो लक्षपई चत्वारिंशत्साह- वाणि । सप्तमो द्वादशलक्षाणि अशीतिसहस्राणि । एषां मियो मेलने पंचविंशति- लक्षाणि पंचत्रिंशत्सहस्राणि योजनानि सप्तानां समुद्राणां द्वीपानां च विष्कम्भः ।

·मधुसूदनी-विवृति--सहिता। २६९ india । लावरणे रसमयः सुरोदक: सार्पिषो दधिजलः पयःपयाः । स्वादुवारिरुदधिश्च सप्तमस्तान्तरीत्य त इमे व्यवस्थिताः ॥" "एक एवायं लावणः समुद्रः” इत्येके । तदाहु:-"द्वीपान्यष्टादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता स्वाङ्गखण्डै- रेकोम्भोधिर्दिगन्तप्रविसतसलिलः प्राज्यमेतत्सुराज्यम् । कस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकरविजयोपार्जिते वीरवीयें पर्याप्तं मे न दातुं तदिदमिति धिया वेधसे यश्चकोप ।।" "त्रयः” इत्यन्ये। तदाहुः- "आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं हेलामिभूतजलधित्रितयेन यस्य । सात समुद्राश्च *लावण इति लावणः लवणसमुद्रः । रसमयः इक्षुसमुद्रः । सुरोदकः सुरालमुद्रः । सार्पिषः धृतसमुद्रः । दधिजल: दधिसमुद्रः । पयो दुग्धमेव पयो जलं यस्मिन्नसौ पयःपयाः क्षीरसमुद्रः । स्वादुवारिः शुद्धोदकसमुद्रः सप्तमः त इमे पूर्वोक्ताः सप्त समुद्राः तान द्वीपान परोत्य परिवेष्टनं कृत्वा व्यवस्थिताः वर्तन्ते इति तात्पर्यम् । एकेषामाचार्याणामभिप्रायो यदेक एवं लवणसमुद्रः-तदाहुरिति एकत्वं दर्शयति- *द्वीपानीति* । अन लोके अष्टादश द्वीपानि तत्र सप्ठ महाद्वीपाः जम्बूद्वीपादयः, जन्बूद्वीपोपद्वीपाः स्वर्णप्रस्थादयो वक्ष्यमाणाः । त्रयोऽन्ये । अष्टादशहीपनिखातपूयः इति महाकविकालिदासोक्त्या- अमुष्य विद्या रसनाअनर्तकी त्रयीव नीतांगगुणेन विस्तरम् । अगाहताष्टादशतां जिगीषया नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ॥ इति नैषधाच्च ज्ञातव्याःसन्तीति । नवभिः स्वागखण्डै इलावृतादिनवाभिः वर्षे: विस्तृता क्षितिः । दिशामन्तेषु प्रविततं सलिलं यस्यासौ एकोऽम्भोधिः । एतत् प्राज्यं प्रभूतम् सुराज्यं च, तदिदं सर्वम् आजिरूपायां केलौ व्यतिकरण यो विजयः । स उपार्जितः स्वाधीनीकृता येनासौ तथा । यद्यपि आजिकेलिव्यतिकरे उपार्जितो विजयो येनेति उपार्जितस्य पदस्य विजयपदात्प्राङ् निपातो भवितुं न्याय्यस्यथापि कवीनां निरंकुशत्वाद्वाहिताग्ल्यादिष्विति वा समाधेयम् । कस्मिनपि वीरवये अप्रतिमसाहसशालिनि वीरप्रधाने तस्मै इत्यर्थः दातुं मे मम नपर्याप्तं नालम् इति धिया यो राजा वेधसे ब्रह्मणे चुकोप चुक्रोध। अत्र एकोऽम्भोधिरित्यनेन समुद्रस्य एकत्वमुराहृतम् । अन्ये कथयन्ति यत्त्रय एव समुद्राः । *आकम्पितेति । आकम्पिताः पूर्णिता: अष्टो and- ·काव्यमीमांसा वीर्येण संहतिभिदा विहतोन्नतेन कल्पान्तकालविसतः पवनोऽनुचके ।।" यथा वा--"मातङ्गानामभावे मदमलिनसुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रः जाते रत्नापहारे दिशि दिशि ततयो भान्ति चिन्तामणीनाम । छिन्नषूद्यानवापीतरुषु विरचिताः कल्पवृक्षा रिपूर्णा यस्योदञ्चधिवेलावलयफलभुजां मानसी सिद्धिरासीत् ।।" "चत्वारः' इत्यपरे । तदाहुः--"चतुः समुद्रवेलोमिरचितकावलीलतम् । मेरुमप्यद्रिमुलचन्च यस्य वापि गतं यशः।।" क्षितिमृतो राजानः पर्वताश्च येन तत् । हेलया अनायासेनेत्यः । अभिभूतं जलधीनां त्रितयं येन तत् । विहृतम् । अन्तर्भाव्य णिजथं प्रयुक्तः । नाशितम् । उन्नतमिति भाव- प्रधानो निदेशः । तेन औनत्यमौद्धत्य शत्रूणां दर्प इति यावत् । न त । संहनि भिन- तीति तेन पदार्थानां विश्लेषकारिणा यस्य महाराजन्य कार्यण । कल्पान्तकाले विस्तो विकीर्णः पवनोऽनुचक्रे । अन्न जलधित्रितयत्वोक्त्या सगुण्य त्रिन्वं साधितम्। तादृशमेव उदाहरणान्तरमवतारयति-मातानामिनि । गजन् ? यस्य भवतो रिपूणां मानसी संकल्पोपस्थिता सिद्धिः अभिलपितफलप्रापिराधी ! किंभू- तानां रिपूणाम्--उदयन्तीनां प्रिवेलाना पारदीयतटनगी लयस्मियतानि फलान भुञ्जते तेषां तादृशाम् ! सिद्ध स्वरूपं दर्शयति मातामिनि । मानावना हस्तिनाम् अभाव आशाकरीद्वैः दिग्गजैः अथवा आशया कलिगते गजेन्ः स्थान प्रासं गृहीतम् । रत्नानी मणीनाममहारे विनाशे जाने पनि दिशिदिशि चिन्तामणीनां रत्नविशेषाणाम् । अथवा चिन्तयोपकल्पितानां मणानां तारः परयो सान्नि शोभ न्ले । उद्यानगताया बाप्यास्तरुपु नुशंषु छिनेषु नयेषु सत्य लक्षा: विरचिताः कल्पिताः । अयाम मानवः । युद्धे सम्मुग्वमभियुद्धय मनास्ने शत्रगो हि - द्वाचिौ पुरुषों लोके सूर्यभण्डलभेदिनी । परिवाइ योगयुक्तका युद्ध चाभिमुग्ये हतः । इत्युक्त:- स्वः प्राप्य देवत्वं माना, तनः निमावि तदना संकल्पोपस्थितां मिलिभन्ते । अथवा तव भयात्पुगन्निगंला भ्रष्टराज्याः सगुन्द्रीयोलाल श्रमन्ताऽतिपमुन्मुश्तिया मानसोपकल्पितैस्तप्तसमिरात्मानं बिनोदयन्तः नाममनुभवन्तीति । अपरे मरदाः चत्वारः इति निगदन्ति । चतुरिनि* । यस्म्य राजः चतुः समुद्री- यवेलानामूमिभिस्तर रचिता एकावलीलता येन तत् यशः । मेरुमपि अदि पर्वत. मुलध्य वापि गतम् । सुमेरुं यावदपि यशः प्रस्तमिति भावः । चतुः समुद्रे- स्युपस्था तेषां चतुष्टं समाहितम् । ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । । "मिजावित्रपायतया सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः । सह .. पादि- नस्तु शारवाद पेता एव । तदाहुः-"श्रागस्त्यचुलुकोच्छिष्टमातबारिधिवारिणि । मुहूर्त केशवेनापि तरता पूतकायितम् ।। मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां रुर्नाम्ना काञ्चनः शैलबाजः । यो मूर्तानामौषधीनां निधानं यथावानः सर्वदार, गाम् ।। सर्वेशं मतानि सङ्गमयति ग्रन्थकार:-*भिन्नेति । भिन्नोऽभिप्रायो येशी तमिला- भिप्रायास्तेषां भावस्तत्ता तया आशयभेदेन सर्वे मतम् उपपन्न युक्तिमत् । समानां समुद्राणां समाहारः सप्लसमुद्री । तां वदन्तीति सप्तलमुनीवादिनः । ये तु पुनः ससस. मुद्रीवादिनः ते तु शास्त्रादनपेताः शास्त्रीयाः एव नतु तदपेता। *आगस्त्येति* ! अगस्त्यस्य इयमागस्त्या । लाचाली स्य इयमागत्या । सादाजी बुलुका आचानने तथा उच्छिष्टे समवारिधीनां वारिणि जले तरला केशवेनापि श्रीकृ गेलानि अनुसत क्षण यावत् पूतकायितम् अपगतवुषधान्यवदाचरितम् । इदं तावत्तपसो माहाट्स्मन् । अत्र सल. वारिधिवारिणीत्युक्त्या समुद्राणां समत्वं प्रदर्शितम् । *मध्येजम्बूद्वीपमिति । मध्येजम्बूद्वीपम् जम्बूद्वीपस्य मध्धे पारे ध्ये पप्ठ्याधेति समासः । गिरीणां सर्वपर्वतानाम् आधः प्रथमः काञ्चनः लौवर्गमयः सा मे शैल. राजः पर्वतराट् । यः पर्वतः मूर्तानाम् औषधीनां निधानं खनिः । यश्च वर्तवृन्दारकाणां सर्वदेवानामावासः स्थानम्। सर्वेषामेव वाणां मेहतातः स्थित इत्युकेरय. मुदीच्याम् । तद्ववर्णन यथा भारते- उदीचीमथरान्जेद्र ययौ पार्थो मुदान्वितः । स ददर्श ततो मेरुं शिखरीणां प्रभुं महत् ॥ तं काञ्चनमयं दिव्यं चतुर्वणं दुरासदम् । उन्नतं शतशाहस्त्र योजनानां तु संस्थितन् ।। ज्वलन्तमश्चलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम् । आक्षिपन्तं प्रभां भानोः स्वचङ्गः काञ्चनोज्वलः । काञ्चनाभरणं दिव्यं देवगन्धर्वसेवितम् । अप्रमेयमनाधृष्यमधर्मवहुलौर्जनैः ।। व्यालेराचरित दौरैदिव्योपधिविदीरितम् । स्वर्गमावृत्य तिष्ठन्तगुच्छ्रायेण महागिरिन् । अगम्यं मनसाप्यन्यैनंदीवृक्षसमन्वितम् ।

·२७२ काव्यमीमांसा तमेनमवधीकृत्य देबेनाम्बुजजन्मना । तिर्यगूलमधस्ताच्च विश्वस्य रचना जाता।" स भगवान्मेरुरायो वर्षपर्वतः । तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम । तम्या त्तरेण त्रयो वर्षगिरयः, नीलः श्वेतः शृङ्गवांत्र । रम्यकं, हिरगमयम . उत्तराः कुरव इति च क्रमेण त्रीणि तेषां वर्षाणि दक्षिणेनापि जग एव निषधो हेमकटो हिमवांश्च । हरिव, किंपुरुपं, भारतमिति । त्रीणि नानाविहगमेधैश्च नादितं सुमनोहरः ।। *तमेनमिति । तमेनं मेरुम् अवधिकृत्य मर्यादी इत्य । अम्जजन्मना प्रया देवेन तिर्यग् = ऊर्ध्वम् = अधस्ताच विश्वस्थ ब्रह्माण्दुस्था रचना कता । *म भगवानिति । स प्रसिद्धो मेरुः आगः प्रथमो वर्षपर्वतः वर्षाणां मर्यादाकारी शैलः। तस्य मेरोः । चतुर्दिशम् जम्बूद्वीपस्य प्रथम खण्डम् झालावृत्त वर्षम् । तम्य उत्तरे नीलो वर्षपर्वतः रम्यकं वपैम् । तथा तत्रैव छेतः वापवतः हिरण्मयं वर्षम् । एवं तत्रैव शृङ्गवान् वर्षपर्वतः उत्तरकुरुवर्षम् । इलावृतस्य दक्षिणे निपयो वर्धगर्वनः । सदाश्रय हारवर्षम् । हेमकूटो वर्षपर्वतः तदाश्रयं किंपुरुपम् । हिवान् वर्षपळतः सदा- अयं भारतवर्षम्- तल्लक्षणं यथा- उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणम् । व तदारतं नाम भारती तत्र संततिः ॥ इति ॥ इलावृतस्य पूर्वापरे भागे माल्यवद्गन्धमादनौ वर्षपर्वतौ । तदाश्रये भद्रायकेतुमा. लवः । इत्थं नव वर्षाणि । तत्र नवपु वर्षेषु इदमस्मदावासभूतं जम्बूद्वीपनवमांश भारतं वर्षम् । वसन्त्येषु तद् वर्पम् । वसन्ति तयु सत्वानि नानाजातीनि मवेश इत्युक्तः । अस्य भारतस्य नव भेदाः । इन्द्रद्वीपः इन्द्रानदी समीपस्थः। कसेरुमान् कसेस्मता क्षत्रियेण आवासितः। ताम्रपर्णः ताम्रपर्णी नदीसमन्वितः । एवं गभस्ति- मत्प्रभृतयो द्वीपाः स्वयमुखाःगवेपणया । यथाचोक्तं विष्णुपुराणे- भारतस्यास्य वर्षस्य नवभेदानिशामय इन्द्रद्वीपः कसेरुमान ताम्रपर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंभवः ।। अयमित्यनेन प्रकृतत्वात्कुमारीद्वीपी गृह्यते। इदमत्र वोध्यम्-श्रीमता परमभागविता प्रियव्रतेन स्वरथ भ्रामितम् तस्य च mea ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । वर्षाणि । तत्रेदं भारतं वर्षमस्य च नव भेदाः । इन्द्रद्वीपः, कसेरुमान , ताम्रपर्णो, गभस्तिमान , नागद्वीपः, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणः, कुमारीद्वीप- श्चायं नवमः। -- वारसप्तकभ्रामितत्वेन सप्त सिन्धवः संजातास्ततश्च सप्त द्वीपाः परिकल्पिता । ते च उपरि नामतो निर्दिष्टाः । तेषु जम्बूद्वीपो महान् द्वीपः। तस्य च नव भागाः इला- वृतम् १ भद्राश्चवर्पम् २ हरिवर्षम् ३केतुमालवर्षम् ४ रम्यकं ५ हिरण्मयं ६ उत्तरकुरु- वर्षम् ७ किंपुरुषवर्षम् ८ भारतवर्षम् ९ । वर्षाणां कल्पनास्वरूपं चेदम् । मेरुनामा पर्वतः सर्वतो महान् ऊर्ध्वं चतुरशीतिविस्तारः मुनि द्वात्रिंशत्परिमाणः, योजनानां पोडश- सहस्राणि मूले स्थितः योजनानां चतुरशीतिसहस्राणि तिर्यक् प्रविष्टः । उक्तं चः-- योजनानां सहस्राणि घोडशाधः किल स्मृतः । ऊर्ध्वं च चतुरशीति-त्रिशन्मूर्ति विस्तृतः ।। अधस्ताच्चतुरशीति योजनानां महीपते । ऊर्ध्वमधश्च तियंक्च मेरुरावृत्य तिष्ठति ।। तस्य मेरोः चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम् । इलावृतमुत्तरेण नीलः श्वेतः शृङ्गवान् , इति त्रयः क्रमशः रम्यकहिरण्मयोत्तरकुरूणां वर्षाणां मर्यादागिरयः प्रागायताः क्षारो- दसमुद्रावधयः द्विसहस्र पृथवः पूवस्मात्पुबस्मादुत्तर उत्तरो दैव्य हस्बाः एकैका: सहस्रयोजनान्तरविष्कम्भाः सन्ति । दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति अयो हरिवर्षकिंपुरुषभारतानां यथासंख्यं मर्यादागिरयो नीलादय इव प्रागायतप्र. तियुताः किन्तु अयुत योजनोत्सेध यथाचोक्तं महाभारते। प्रागायता महाराज घडेते वर्षपर्वताः। अवगाढा झुभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ। हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः । नीलश्च वैदूर्यमयः श्वेतश्च शशिसन्निभः ॥ सर्वधातुविचित्रश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः ॥ इति ॥ एवमिलावृतमपरेण पूर्वेण च माल्यवद्धन्धमादनौ आनीलनिषधायतौ द्विसहसं पप्रथतुः केतुमालभदासवर्षयोः सीमानं विदधाते । यथोकम् भारते- दक्षिणस्य तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु । प्रागायतो महाभाग माल्यवानाम पर्वतः ॥ ततः परं माल्यवतो पर्वतो गन्धमादनः ॥ इति ॥ धाः ।

·काव्यमामांसा पञ्चशतानि जलं, पञ्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येक योजनसहस्राव- धयो दक्षिणात्समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमग यारते। तान्येतानि यो जयति स सम्राडित्युच्यते । कुमारीपुरा ममृति चिन्दुस- रोऽवधि योजनानां दशशती चक्रवत्तिक्षेत्रम् । तां विजयमानायक- वर्ती भवति । चक्रवर्निचिह्नानि तु--"चक्रं रथा मणि निधिरत्रा गजस्तथा । प्रोक्तानि सप्त रत्नानि सर्वे पां चक्रवर्तिनाम ॥" अत्र च कुमारीद्वीपे-"विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शक्तिमानमा पर्वतः । महेन्द्रसुम मलयाः सप्तत फुलपर्वताः ।।" तस्यैव जम्बूमहाद्वीपस्य अष्टौ उपद्वीपाः, स्वर्णप्रस्थः १ चन्दाफः २ आवर्तकः । रमणकः ४ मन्दरहरिणः ५ पाञ्चजन्यः ६ सिंहल: ७ लड़ा ८ मति। अत्र भारते पन्नाशतानि जलम् । पन भागाः स्थलम् । इति जलस्थलयोविभागेन प्रत्येक द्वीयाः योजनसम्पावधयः दधिशास्थि. तं समुद्रमवधिकृत्य पर्वतराज हिमादि यावत् पर्यन्तम् परस्पर मगम्यास्तस्मात गन्तुमशक्याः जनः सन्ति । *तानीति | तानि एतानि वर्षाणि यो जयति स्त्रवशी कृत्य सर्वाटतया स्थि- तिं करोति स सम्राट् इति उच्यते । कुमारीपुरात् कन्याद्वीपात्मभूति बिन्दुसरः पर्य- न्तम् । एतत्तद्विन्दुसरो यत्र भगीरथेन गायतरणार्थ तपस्ततम् । A. sacred pool two miles of (Fanyatri in tilhe Rulr::-- Himalaya, where Bhagirat); is said ter hovedpuerfimod asceticism to bring down the Goddess (angit from Heaven. दशशतयोजनात्मकं चक्रवर्तिनामक क्षेत्रम्। तां योजनानां दशशतीम् । वस्तु तस्तु तामित्यस्य स्थाने तदिति समुचितः पाठः प्रतिभाति । ततस्तचक्रवत्तिक्षेत्र विजयमानो राजा चक्रवर्ती भवति । चक्रवत्तिनो राज्ञो लक्षणानि तु-*चक्रमिति | भार्या कृताभिपका, यस्या एवो रसः पुत्रः राज्याधिकारी भवेत् । अन्यनिगदव्याख्यातम् । अत्र अस्मदावासभूते कुमारीद्वीपे-विन्ध्यादयः सप्त प्रधानपर्वताः एपां कुलपर्व. तत्वोक्त्या इत्थमुच्यते यदन्ये ये सहस्रशः पर्वता भारतेऽस्मिन् प्रसृतास्ते सर्व एषां कुलपर्वतानां शाखाप्रशाखाभृता इति । नामतो यथा-*विन्ध्येति । । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २७५ तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतस्वरूपाः, सलयविशेषास्तु चत्वारः । तेपु प्रथमः----"आ मूलय : फणिवेष्टिताना सञ्चन्दनानां जननन्दनानाम् । कलोलकैलामरिचैर्युतानां जातीतरूणां च स जन्मभूमिः।।" द्वितीय:-"चस्योत्तमा मौक्तिककामधेनुरुपत्यकामाईति ताम्रपर्णी । रत्नेश्वरो रजमहानिधानं कुम्भोद्भवल्तं मलयं पुनाति ।। तन्त्र द्रुमा विद्रुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र । मदोत्कट: केसरिकण्ठनादः स्फुटन्ति तस्मिन्धनसारवृक्षाः।।" तृतीयः-"विलासभूमिः लकलामराणां पदं नृणां गौ निपुङ्गवस्य । सदाफलैः पुष्पलताप्रवालैराश्चर्यमूलं मलयः स तत्र ।।" चतुर्थ:-“सा तत्र चामीकररत्नचित्रैः पालादमालाबलसीविटकैः । द्वारालाबद्धसुरेश्वराङ्का लङ्केति या रावणराजधानी !! *तनेति । विन्ध्यादयः षट् पर्वताः प्रतीतस्वरूपाः प्रथितलक्षणाः, किन्तु मलयस्य विशेषा भेदाः चत्वारः । *आमूलयष्टेरिति । तेषु चतुर्पु मलयेषु प्रथमो यो मलयः स आमूलयप्टेः मृलभाग. मभिव्याप्य फणिभिः सर्गः वेष्टितानां जनानन्दनानाम् सञ्चन्दनानां श्रेष्टहरितय. न्दनानाम् । तथा ककोलकैः, एलाभिः, मरिचैर्युतानां जातीवृक्षाणां जन्मभूमिः अ. त्पत्तिक्षेत्रम् । *यस्योत्तमामिति । अलौद्वितीयः । यस्य मलयस्य उसमां श्रेष्ठाय् उपत्यकाम् अनेरासन्नभूमिम् । मौक्तिकमणीनां कामधेनुस्तान्त्रपर्णी नदी अर्चति पूजयति तत्र प्रवहतीत्यर्थः । असौ मलयो रत्नेचरः। किं वक्तन-रत्नानां मणीनां निधनमाकरः । अथ च तं मलयं कुम्भोद्भवमुनिरगस्त्यः पुनाति । दक्षिणदिशि तस्यर्परावासत्वात् । तत्रेति । तत्र द्वितीये मलयपर्वते विद्रुमनामधेयाः द्रुमाः प्रवालवृक्षाः स्फुरन्ति । तत्र वेशेषु वे मुक्ताफलानां जन्म । तस्मिन् मदनोत्कटः केसरीणां सिंहानां कण्ठना- दैः गलध्वनिभिः बनसारस्य कर्पूरस्य वृक्षाः स्फुटन्ति विकसन्ति । *विलासेति । सकलानाममराणां विलासभूमिः क्रीडास्थलम् । नृणां पदम् मयं. लोक इति यावत् । मुनिपुङ्गवस्य अगस्त्यस्य गौराशा । सदाफलैः प्रत्यर्लभगैः फलौः पुष्पवतीनां लतान वितानैद उपलक्षितः । एवं भूतः तत्र तेषु मलयेषु स तृतीयो मलयः आश्चर्यमूलम् आश्चर्यकारणम् । *सा तन्नेति । तत्र चतुर्थे मलये । द्वारस्यार्गलायां बद्धाः सुरेश्वराणामकाः प्रतिमा यस्यां सा लंकेति नाम्नी रावणस्य राजधानी वर्तते । सा राजधानी चामीकरः सुष. १९ का मो० . ।

·२७६ काव्यमीमांसा प्रवर्तते कोकिलनादहेतु: पुष्पप्रसूः पञ्चमजन्मदायी। तेभ्यश्चतुभ्योऽपि वसन्तमित्रमुदङ्मुखो दक्षिणमातरिश्वा ।" पूर्वापरयोः समुद्रयोहिमवद्विन्ध्ययोश्चान्तरमार्यावर्त्तः । तस्मिंश्चातुर्वण्र्य चातुराश्रम्यं च । यन्मूलश्च सदाचारः । तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तत्र वाराणस्याः पुरतः पूर्वदेशः। यत्राङ्गवंगकलिङ्ग- ः । तत्र प्रत्युप्तरत्नैः चित्रा विचित्रवर्णा वे प्रासादमालायाः वलभ्यो विटास्तैरु. पलक्षिता । *प्रवर्तत इति । तत्र पुर्या कोकिलानां नादहेतुः ध्वनिकारणम् , पञ्चमस्य ध्वनेः जन्मदायी पुष्पप्रसूः वसन्तः प्रवर्त्तते । तथा तेभ्यः पूर्वोक्तभ्यः चतुर्योऽपि मल येभ्यः । उदीचि मुखं यस्य स वसन्तस्य मित्रम् वर्द्धकत्वादुपकारी दक्षिणमातरिथा मलयमारुतः प्रवर्तते प्रवहति । *पूर्वापरयोरिति । एकत्र पूर्वापरौ समुद्रौ एकत्र हिमवद्विन्ध्यौ पर्वतौ एपा मध्य. मतो देशः आर्यावर्त्तः । आर्यावर्तः पुण्यभूमिमध्यं विन्ध्यहिमागयोरित्यमरः । आसमुद्रात्तु नै पूर्वादासमुद्राञ्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योरायवित्तं विदुर्बुधाः । इति मनुः । तस्मिन् आर्यावर्त चत्वारो ब्रायणक्षत्रियवैश्यशुदाः वर्णाः । ब्रह्माक्षत्रियविट्शदा. श्चातुर्वर्ण्यमिति स्मृतमित्यमरः । ब्रह्मचर्यगृहस्यवानप्रस्थ न्यासाः चत्वार आश्रमाः । चातुर्वर्ण्यचातुराश्रम्यमूलः सदाचारः। वर्णोच्छेदे आश्रमोच्छेदे च सदाचारोच्छेदः । तत्रत्य आवित्तीयो व्यवहारः प्रायेण कवीनां प्रवर्तते । तत्रावितै वाराणस्याः काश्याः पुरतः पूर्वस्यां दिशि पूर्वदेशः। यत्र पूर्वे देशे सोमवंशे अनुवंशोत्पन्नस्म बलिनामकस्य राज्ञो भार्यायां सुदेष्णायां दीर्घतमस ऋषेतिः अङ्ग-वङ्ग-कलिङ्ग-पुण्ड्-सुखैः सोदरभ्रातृभिनिर्मिताः तत्तन्नाम्ना ख्याता देशाः अंगादयः । तत्र अङ्गः अङ्गराजेन निर्मितः गङ्गासरबोर्मध्ये विद्यमानः देशः । अयमेव भागलपुरः। तस्य राजधानी चम्पापुरी । वङ्गराजेन निर्मितो देश वङ्गः, अर्थ वङ्ग प्रान्तः यस्य राजधानीदानी कलकत्ता । कलिङ्गराजेन निमितो देशः कलिङ्गः अन्ध्रदेशः तद्देशीया राजधानी राजपुरम् तत्रत्यो राजा पूर्वकाले दुर्योधनपशुरश्चित्राङ्गदः आसी- त् । इदीनीन्तनी राजधानी विजयपुरम् , अयं देशः वैतरण्या नद्याः दक्षिणे तथा उत्कलप्रदेशस्य कञ्चिभागमवलम्ब्य राजमन्द्री-विजगापहमगजमनगराणां पाश्र्वे प्रवहमानायाः कृष्णानद्या उत्तरे वर्तते ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । २७७ । । कोसलतोस(शष लोकलमगधमुद्गरविदेड्नेपालपुण्डप्राग्ज्योतिषतामलित- कमलदमल्लवर्तकसुमब्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः । कोसलो देशः, अवधप्रदेशे अस्याः पुरी अयोध्या । अयं देशः सरयूनदीकारणादेव द्वयोः प्रान्तयोः विभक्तः । उत्तरकोसलः दक्षिणकोसल इति तयोराख्या। तोषलः (अन तोसलशब्दे शकारः कबित् षकार क्वचित् सकारः कचिदिति त्रिविनोऽपि पाठो दृश्यते) तत्सविधवी देशः तस्य विवरणं स्कन्दपुराणे द्रष्टव्यम् । उत्कलः कलिङ्ग. देशादुत्तरतो विद्यमानो देशः उडीसा इति प्रसिद्धः । मगधः अयं विहारप्रान्तः । अस्य पुरात राजधानी राजगिरिरासीत् । शोणानदो अस्य प्राच्यप्रतीच्यसीमा सैव सीमस्वरूपेति भावः । सुदरः सुगर इति प्रसिद्धो भवेत् । तस्य विवरण पुराणे अन्वेष्यम् । विदेहः तिरडत इति प्रसिद्धः । अन्नत्यो राजा जनकः आसीत् । अयं पूर्वः कौशिकी नद्याः, पश्चिमः गण्डकीनद्याः, उत्तरः हिमालयात् , दक्षिणः गंगायाः । नेपालो देशः पर्वतश्च । अयं विदेहस्योत्तरतो हिमालयाद् दक्षिणतः । पुण्ड्रः पुण्डराजेन आवालितो देशः पुराणेषु ग्यः पुरणिया इति साम्प्रतं प्रसिद्धो भवेदिति । प्रारज्योतियम् पुरन् । तच आसामप्रदेशे कामरूपं कामा. ख्या चेति । तामलिप्तकः दामलितक इति वा तामलुक इति प्रसिद्धो देशः तत्रास्ति, यन्त्र हुगलीनामक नद्या सह सलेईनामझनदीलङ्गमो जातः । मलक, सलद. इति वा करुशदेशसमीपस्थो देशः । शाहावादेति जनपदस्य पाश्चात्यो भागः । मल्लौ देशौ द्वौ । एको मुलतान नगरात् पूर्वः । अपरो हि पारस नाथमन्दिरात्पश्चिमे, अयं हजारीबागस्य एवं मण्ढमस्टर च जिला नाना प्रसिद्धः । वर्तक इति अज्ञातः कश्चिद्देशः । बल्लवो बल्बो वा देशः वलिया जिला इति प्रसिद्धः। सुहाः सिन्धुनदीमान्ते विद्यमानो देशः । "ब्रह्मोत्तर इति नाना कश्चिजनपद का. स्तीति न ज्ञायते । अस्ति तु "ब्रह्मावत इति नामो देशः यल्या वर्णनं क्षेत्रत्वेनशन- पर्वणि महाभारते एकाशीत्यध्याये हुयशीत्यध्याये च अस्ति । तथा कालिदासेन्च मेव. दूते जनपदनास्ना उङ्कितः- ब्रह्मावपर्ने जगपाच उछायथा महाय इत्यादनः । अयं जनपदः सालमा द्वत्योरन्तरले विद्यते । तथा च मनुः । खरबतीपद्धत्योदेवनद्यार्यदन्तर ! तं देवनिर्मितं देश मावि प्रचक्षते !! इति । इदानीमय अल्बाला थामेशा विविक्षिणाजिनामावलम्ब पुनीया दिशि वर्तते। 441 ·२७८ काव्यमीमांसा बृहद्गृहलोहितगिरिचकोरद१रनेपालकामरूपादयः पर्वताः। शोणलौ- हित्यौ नदौ । गङ्गाकरतोयाकपिशाद्याश्च नद्यः । लवलीसन्धिपालगुरुद्राक्षा- कस्तूरिकादीनामुत्पादः । माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथ: । यत्र महाराष्ट्रमाहिकाश्मकविदर्भ- । कोहितो गिरिः यस्मात् लौहित्यो नदो. वहति । दर्दुरः पर्वतः । अयं पर्वतः पूर्वघाट इति प्रसिद्धस्य दक्षिणी भागः । नेपालः यदाश्रितो नेपालेति प्रसिद्धो देशः । कामरूपः आसामप्रदेशस्थः पर्वतः, यत्र स्थिता भग. क्ती कामाक्षी कृपामृतवृष्टिभिस्तत्रत्यान् मुखयति। शोगा अन्या लोणो ऽन्यः । शोणा तु सोन नाम्ना प्रथिता नदी मगधप्रदेशस्य उत्तरपार्श्ववादिन्या पश्चिमभूम्यां प्रवहति । लौहित्यो नदः लोहितगिरेः प्रस्तुतः । अयं अमापुत्रस्य एको भाग- स्तथा प्राग्ज्योतिषपुरादुत्तरे प्रवहति । लौहित्यः समुद्रोऽन्यः लौहित्या नदी अन्या। करतोया नदी= सैवास्ति । दीनाजपुररगपुरजनपदावालम्य वहति । तथेयं वङ्गराज्यस्य कामापुरस्य चान्तः पातिनी सीमानं विदधाति । अर्थात् इयमेव तयोरान्तलिंकी सीमा । कपिशा नदी। लवली । अन्यिपणम् कुन कुरवद्रा इति प्रसि- द्धर्मापधम् । ग्रन्थिपणं शुकं वहिंपुष्पं स्थौणेयकुक्कुरे । इत्यमरः । अगुरुः अगर इति प्रसिद्धम् । माहिष्मती नगरी तस्या अधिपतिः पुरा कातवीर्यः नीलशास्ताम् , इये नगरी इन्दौरनगरादक्षिणे विंशतिक्रोशदूरे नर्मदानद्या दक्षिणतटे विद्यते । तस्याः परतो दक्षिणापथः तत् पश्चिमस्यां दिशि गते अपाची दिग् प्रवृत्ता भवति । यन्त्र दक्षिणस्यां दिशि महाराष्ट्रः प्रसिद्धः प्रान्तः । माहिषः ( महीपका इत्यपि) मैसूर इति ये जनाः कथयति । अश्मको देशः पुरातनः पुराणेषु विवृतः । विदर्भः विन्ध्यपर्वतस्य दक्षिणतः, दशार्णदेशस्य पश्चिमतः, गोदावयाः उत्तरतः, सुराष्ट्रदेशस्य पूर्वतश्च विद्यमानो देशः । यो ही दानी वरार इति प्रसिद्धः । अस्य देशस्य राजा पुरा भीष्म आसीत् यस्य पुत्री रुक्त्रिी कृष्णेनोढा । अस्य राज्ये प्रधानपुराणि कुण्डिदनगरभोजकपुरकोलामरावतीलिवरप्रभृतीनि आसन् । Berar, the kingdom of Bhismha whose daughter Rukmini was married to Krishna. Its principal towns were Kundinanagara Bhojakatapura, A Kola, Amaroti Ellichpur, etc.. ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २७९ namna , कुन्तलक्रथकैशिकसूरिककाञ्चीकेरलकावेरमुरलवानवासकसिंहलचोलदण्ड- कपाण्ड्यपल्लवगाइनाशिस्यकोङ्कशा- कुन्तलो देशः, इदमस्य प्राचीन नाम ! यद्धि कुरुगोडमागत्वेन निरूप्यते । तथेदं स्थान मद्रासप्रान्तान्तगतविल्लौरी-जनपदस्य एको भागः ! The ancient of the province in which Kurugode is situated. A portion of the Bellary district in the Madras Presidency. ऋथकैशिकः विदर्भदेशान्तर्गतः, कमिश्चत्समये ऽग्रे विदर्भस्य राजधानी आसीत् In Berar, once the capital of Vidarbha. सूपारकोऽपि कबिदेशः ? काञ्ची लजपुरीष्वन्यतमा पुरी। विष्णुका यी अस्या को विष्णोः पीट तकानां लनुहन्छ । अपरो भागः शिकावी या शिवस्य लिङ्गम् सवार प्रधानान्दि इयं द्रविडदेशार प्राचीनराजधानी । अपरं नाम काजीवरम् । इयं नगरी मद्रासप्रान्ते चिंग्लिपुरजनपदेऽस्ति । तथा चौलराज्ञो राजधानी आसीत् । Conjeevaram, in Chingleput district in the Madras presideney. It was the capital of Chola kings. केरल: देशः प्रसिद्धः, यो हीदानी महात्मगान्विनो गुरूवयूरनामकल्य जमोरिनाभिवव्यमन्दि- रस्य कृते पत्याग्रहस्थलम् । अयं देशो मलावारलिकटे वर्तते । अस्यान्तर्गतानि मला वारट्रावरकोरकनारा स्थानानि 1 The Malabar coast. It comprises Malabar, Travancore, and Kanara.. कावेरो देशः कावीनदी. सन्निहितो भवेन्मृग्यः । मुरलोऽपि कश्चिद्देशः । वानवासिकः, अयमपि देशः प्राचीनो वर्त्तते । सिंहल उद्वीपो जम्बूद्वीपस्थ । तथा अर्यामदानी लड़ाद्वीपसविध वर्तते । चोलो देशः अस्य महाभारते भीष्मपर्वणि विवरणं वर्तते । दण्डकोऽपि पुरातनो देशः । पाण्डया देशः यः पाण्डुराष्ट्रपदेन पुराणे व्यवहृतः अर्थाधस्वापर नाम पाण्डुराष्ट्र । अयं देशो दक्षिणे टिन्निवेलीमधुरयोराधुनिक्योर्जनपदयोरस्ति । तथा समयसमयेऽस्य राजधानी उरगपुरम् , मधुरा च आलोत् । उरगपुरल्याधुनिकी आख्या “नेगपट्टम" इत्यस्ति । The modern districts of Tinnevelly and Madura in South India. Its capitals it different periods were Uragapura now called Negapatam and Madura, gat देशः पुरातनः । गाङ्गोपि भवेत्कश्चिद्देशः पुरातनः । नाशिक्यः नासिक क्षेत्रं मुम्बई इति प्रसिद्धनगरीसविधेऽधुना विद्योतते । कोणोः देशः अस्य नाम महाभारते भीष्मपर्वणि देशसङ्ग्रहे प्राप्तम् । ।

·२८० काव्यमीमांसा कोल्ल(लोगिरिवल्लरप्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यदक्षिणपादमहेन्द्रमलयमेकल- पालमञ्जरसह्यश्रीपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापीपयोगीगोदावरीकावेरीभैम- रथीवेणाकृष्णरेणीवजुरातुङ्गभद्राताम्रपण्युत्पलावतीरावणगङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पत्त्या व्याख्याता । देवसभायाः परतः पश्चादेशः । तत्र देवसभस्तुराष्ट्रदशरकत्रवणभृगुक- कोलगिरिनामा कश्चिददेशः सभापर्वणि भारते “दक्षिणदिग्विजये सहदेवेन जित', इतिमात्रं सूचितः । कृत्स्नं कोलगिरि चैव सुरभीपटन तथा । इति । लद्वित्वकस्तु गिरिरन्यः यस्य विवरणम् अश्वमेधपर्वणि भारते वर्तते । अतोऽत्र एकलकारकः पाठ समीचीनः । वल्लरोपि देशः पुराभवः । विन्ध्यस्य विन्ध्याचल इति प्रसिद्धस्य दक्षिणं चरण दक्षिणापथे वर्तते । महेन्द्रः कुलपर्वतः । यत्र परशुराम. स्थानम् । अयं महेन्द्रपर्वतः दक्षिणप्रदेशीय गंजमजनपदे स्थितः तथा पहाडीति व्यवहियते जनैः । कुलपर्वतत्वेन प्रसिद्धः। मेकल: प्रसिद्धः पर्वतः यस्यापरं नाम अमरकण्टक इति अस्मादेव मेकलन्यकेत्यपरामिधा नमदा नदी प्रसृता । पालमञ्जरौ पुरातनौ पर्वतौ । सह्यः कुलपर्वतत्वेन प्रसिद्धः । श्रीपर्वतः यस्य "श्रीशैला इति प्रथितं नाम । एप पर्वतः । कृष्णानदी तारे वर्तते । तदुपरि मल्लिकार्जुननाम्नः शिवस्य स्थानमस्ति । नर्मदा- इयं प्रसिद्धा नदी । कलिङ्गन्देशस्थादमरकण्टकापरनानो मेकलपर्वतात्प्रभवति । तापी नदी पूरना इति प्रसिद्धायां पयोगीनद्याः एको भागः, उभे तापीपयोष्णीनद्यौ वरारप्रान्ते प्रवहतः । गोदावरी प्रसिद्धा नदी । कावेरी प्रसिद्धा नदी। वेणा नदी तस्या वर्णसंकेतो बनपर्वणि भारते वर्तते । कृष्णवेणी नदी यस्या अपरं नाम वेणी इति एतस्या अपि तत्रैव वर्णनम् बञ्जरातुङ्गभन्ने अप्रसिद्ध नद्यौ पुरातत्यौ । त्रपर्णी प्रसिद्धा नदी दक्षिणप्रदेशे टिन्निवेली जनपदे वर्तते । In Tinnevelly (South-India. ) उत्पलावता नदी या अपरं नाम उत्पलिनी । इयं नैमिषारण्यसमीपे वहति । रावणगंगा इति, प्रसिद्धगंगाया देशभेदे. नापरं नाम अथवा काचिदप्रसिद्धा पुरातनी नदी। *देव लभाया इति । तत्र पश्चिमे देशे देवसभ अज्ञातो देशः । सुराष्ट्रः यस्य सुराट इति इदनीन्तनी आख्या। दशेरक इति मरुदेशः मरवस्तु दशेरको इतिहेमाक्तः। दशार्ण इति त्वन्यः प्रदेशः छत्तीसगढजिलायाः कश्चिदागः। श्रवणः कश्चिदेशः ब्राधनकोर इति त्वन्यस्तस्य दक्षिणदिग्भवत्वात्, अयं पश्चादेशस्थः । भृगुकच्छः भडौंच इति प्रसिद्धः नर्मदासागरसंगमस्थलीयः क्षेत्रविशेष: महर्षे भूगोः । ..

·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । २८१ च्छकच्छीयानगर्बुदब्राह्मणवायवनप्रभृतयो जनपदाः । गोवर्धनगिरिनगर- देवसभमाल्यशिखराबुदादयश्च पर्वताः । सरस्वतीश्वभ्रवतीवातन्त्रीमहाहिडि- म्वाद्या नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जूरकरभादीनामुत्पादः । पृथूदकात्परत उत्तरापथः । यत्र शककेकयवोकाणहूणवाणायुजकाम्बोज वाह्नीकवह्नवलिम्पाककुलूतकोरतङ्गणतुषारतुरुष्कबवरहरहूरवहूहुकसहुडहंस- मार्गरमठकरकण्ठप्रभृतयो जनपदाः । हिमालयकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचला- तपस्स्थली आसीत् । कच्छीयः अपरं नामास्य कच्छः । इदानीन्तनं नाम खाडा थो हि गुजराते वर्तते। इदं विशालं नगरं सम्प्रति अहमदावारस्य खेम्बईनगरस्य च अन्तरालेऽस्ति Khada in Gujrat, a large town between Ahmedabad and Cambay. आनतः सम्प्रति गुजराते सालवाभागस्थो देशः अर्बुदोऽप्रसिद्धो देशः । ब्राह्मणवाहोऽपि तथा । यवनो देशः भीष्मपर्वणि भारते देशपरिगणनायां निर्दिष्टः । गोवर्धनः यस्योद्धरणं श्रीकृष्णेन कृतं सोद्यापि तथैव प्रसिद्धः । गिरिनगर इति अप्रसिद्धः पर्वतः । देवलमोऽपि तथैव । माल्याशखर इति तु न ज्ञायते । किन्तु माल्यवान् इति अपरः पर्वतः यो हि ईटरनघाट इति प्रसिद्धस्य स्थलस्य उत्तरीयो मागः । एष गुडापा-करनल-लैलोर-गुण्टूरेति प्रसिद्धपु जिलेषु वर्त्तते । अर्बुदापि अज्ञातप्रायः सरस्वती प्रसिद्धा नदी वर्तते । श्वभ्रवती नदी अप्रसिद्धा। वार्तनी अपि अप्रसिद्धा । मही तथा हिण्डिवा नद्यौ अप्रसिद्ध । करीरादयः प्रलिद्धा एव । पृथूदकं तीर्थम् । अस्य पेहवा इति इदानीन्तनं नाम । यत्र प्रसिद्ध ब्रह्मयोनि तीर्थ वर्त्तते । एतत्तीर्थ स्थाण्वाश्चरात् ( थानेलर ) पश्चिमे सप्तकोशादुपरि स्थितम् । Pehaua where the celebrated Brahmayoni Tirtha is situated. It is four teen miles to the west of Thane- Sara. शकः प्रसिद्धो देशः । केकयः ::= अ देशः व्याससतलजयोर्मध्य- पाती । यत्रयो राजा दशरथपत्नीकैकेय्याः पिता The country between Bias and Sutlej. बोक्काण इत्यस्य वलख दुखारा इति अपभ्रंशं नाम । हूणो देश विशेषः भीष्मपर्वणि निर्दिष्टः। वनायुजः वाणायुजः वनायुरिति पुरुरवसः पुत्रेण स्थापितो देशः। यो हि भरेविया नाना इरानी प्रसिद्धः । परन्तु अयं देशः पश्चिमे न नूत्तरापथे ।

·२८२ काव्यमीमांसा दयः पर्वताः । गङ्गासिन्धुसरस्वतीशतद्रुचन्द्रभागायमुनेरावतीवितस्तावि- पाशाकुहूदेविकाद्या नद्यः । सरलदेवदारुद्राक्षाकुंकुमचमराजिनसौवीरस्रोतो. जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गारणामुत्पादः । तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः । न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य । यदाहुः- "हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्तितः ॥” हरह- काम्बोजः यस्यापर नाम काम्भोज इति । अयं देशः नियधपर्वतस्या दक्षिणतो विद्य. मानः । तत्रार्जुनस्य राजसूये दिग्वजयार्थ गमनम् । इदानीमटा देश अफगानिस्तान- नाम्रो व्यवहियते अफगानिस्तान इति अश्वस्थानेत्यस्य अपभ्रंशं नाम। अत्रत्या हयाः प्रसिद्धाः। परन्तु देशोय पश्चिमे न तूत्तरापथे ! वासीकः विपाशाशतवोमध्ये विद्यमानः केकयदेशस्य पूर्वोत्तरभागस्थः।। बल्लब इति अप्रासदः । लिम्पाकोऽपि तथा। कुलूतः अन्वेपणेऽ प्राप्तः । कीरोऽपि तथा । तङ्गणः यस्यापरं नाम तयुग इति । असौ भीष्मपर्वणि निर्दिष्टः । तुपारोऽप्राप्तः । तुरुको देशः तुर्किस्तान इति भवेत् परमय पश्चिमस्थः । प्रस्तुताश्च दाक्षिणात्याः देशाः । बर्बरो देश: भीष्मपजि निर्दिष्टः। स्वः हहुकः पुरातनौ कौचिद्भवेता देशौ । हिमालयः प्रसिद्धः पवतः यस्माद् गंगादयो नद्योऽवतीर्णाः। कलिन्दः यस्मात्कालिन्दो प्रस्ता। इन्द्रकीलोदिः यत्रार्जुनेन रुद्रो. पासना कृता । चन्द्राचलः पर्वतः यस्माञ्चन्द्रभागा नदी अवतीर्णा गदा प्रसिद्धा सिन्धुः इण्डस् नाम्ना प्रसिद्धा । सरस्वती प्रसिद्धा । शतद्रुः सतलजपदेन प्रसिद्धा । चन्द्रभागा प्रसिद्धा नदी । यमुना प्रसिद्धा । इरावती प्रसिद्धा । वितस्ता झेलमनाना प्रसिद्धा । विपाशा व्याला नाना प्रसिद्धा । कुदुदेवी अप्रसिद्धा नदी भारते । सरलादयः स्वनामप्रसिद्धा औपचयः प्रादुर्भवन्ति । *तेपामिति । तेषां सबदेशानां मध्ये अन्तराले विद्यमानो देशः मध्यदेशः इत्येवं रूपेण कवीनां व्यवहारः। * चेति । अयं मादेशाविषयक कविव्यवहार: शास्त्रोक्तार्थस्य अनुगन्ता न इति न किन्तु अनुसारी एव । मध्यदेशविपयककविव्यवहारे प्रमाण दर्शयति-हिमवदिति । यो हिमवतः पर्व. तस्य विन्ध्यपर्वतस्य च आन्तरालिकः, यः विनशनात् प्राक् पूर्वम् प्रयागादू इलाहा- वादेतिसमाख्यस्थानात् प्रत्यम् । एवेति सर्वत्र सम्बध्यते एवेन मध्यदेशस्य इतरत्रत्व- निवृत्तिपूर्वक दाढय सम्पाद्यते । पश्चिमे मध्यदेशः प्रकीर्तितः । अथ विनशनशब्दार्थः, विनशन तीर्थम् वालुकामयं मृत्तिकास्थानेऽस्ति अत एवात्र सरस्वती नदी स्थानेश्वरस्य पश्चिम भागमवलम्ब्य भ्रमन्ती (वहन्ती)अन्तर्हिता भवति। ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। तत्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धिसिद्धमिति न निर्दिष्टम् । द्वीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्था । नातिप्रयोज्याः कविभिरिति गान चिन्तिताः ।। "विनशनप्रयागयोगङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तरर्वेदी । तदपेक्षया दिशा विभजेत" इति आचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधीकृत्य” इति या. यावरीयः । “अनियतत्वादिशामनिश्चितो दिग्विभाग” इति एके । तथा हि यो वामनस्वामिनः पूर्वः स ब्रह्मशिलायाः पश्चिमः, यो गाधिपुरत्य दक्षिणः स कालप्रियस्योत्तर इति । "अवधिनिबन्धनमिदं रूपमितरम्वनियतमेव" इति थायावरीयः। । एतत् निषादाना राष्ट्रस्य द्वारे वर्तते । महाभारते वनपर्वणि अस्य परिचयो दर्शितः । The spot in the great sandy desert in the district of Sirhind where the river Saraswati loses itself after taking a westernly course from Thanesar. तन मध्यदेशे ये ये देशा: जनपहाः । द्रव्यागामिति पन्हें वस्तुमात्र निर्देशक न तु वैशेषिकाभिमतनवद्रव्यपरम् । उत्पादः उत्पत्तिः । वर्तते तत्सर्व प्रसि- द्वम् , अतोन ग्रन्थरूपेण निवद्ध मिति । *द्वीपान्तराणामिति । द्वीपान्तराणां जम्बूद्वीपापेक्षया अन्येषां प्लक्षप्रभृतीनां पर्वतादयो विद्यन्ते ते कवीनां नातिप्रयोक्तुं विषयाः इति गाढं सविस्तारमित्यर्थः । न चिन्तिताः विवेचिताः। *तदपेक्षयेति । अन्तवदीदेशस्याऽपेक्षया दिशां विभाग कुर्यादित्याचार्याः ! आ- चार्याक्ति स्वीकृत्या व्यवस्थापयति-तत्रापाति । लन्त्रापि अन्तबंद्यामपि महोदयं का- न्यकुब्ज मुलं सुख्यन्तम् अवधी कृत्य मर्यादतयाश्रित्येति ! यायवरीयःः ग्रन्थ प्रणेता । एकेषामयमाशयः । यत् दिशा विभागः कर्त्तव्यः । परन्तु पूर्व दिश एव अनियताः कुतो विभागः । इति । ननु दिशां कुतोऽ नैयत्यमिति चेत् । शणु । यो हि देशः एकस्मात् पूर्वः स एव इतरस्मात्पश्चिमः यथा वामनस्वामिनः पूर्वः स एवं. ब्रह्मशिलातः प्रत्यम् इति । उत्तरति ग्रन्थकारः । *अवधीति । अस्माभिर्यदुपरि निर्दिष्टं तत्सर्व रूपमवधिनिवन्धर्न कार्यसञ्चालनाय 'मर्यादानिदर्शनाय, कृतम् इतरत् ·२८४ काव्यमीमांसा ..... सर्वम् अनियतमेव । अयं भावः । अयमस्मात्पूर्वः प्रत्यग उपक, अपाक् इत्यादि व्यवहारः सापेक्षः स तु गृहकोणेऽपि सवितुं शक्नोति । पर नाशिकमर्यादासाध- कमतो दैशिकमर्यादाहेतवे एतद्रूपं निदिष्टमिति न अमितव्यं, न चाग्रहपहिलत्वं प्रकटनीयम् । इति । अस्माभिरन यथालाभप्रकारेण देशपर्वतसरिद्रादीनां स्वरूपनिर्देशः कृतः विशेष जिघृक्षुभिः भागवते ५ स्क० । ६६-२० अ० ॥ वहधार० ३॥ पा० १ । ३- ॥ वायु ३४-५० ॥ विष्णु० ३ । २-७ ॥ मात्स्य० १२१ । कूर्म० १॥ ४४-४९ ॥ मार्क० ६१-६७ ॥ वाराह०७४-८९ ॥ ब्रह्म० १८-२७ ॥ देवीभाग० ८।४-१३ ॥ लिपुल ४६॥ गरुड़पु० ५४-६७ ॥ शिवपु०१७-१८ । दृहलहितायाम् भूगोलवणने। महा- भारते भीष्मपर्वणि जम्बूनिर्माण पर्वणि । मभापर्वणि च ॥ हेमचन्द्रीयाभिधानचिन्ता- मणौ ॥ वाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्हे । कामसूत्रो। कोटलाये अर्थशारो । अन्य कारकृते वालरामायणे भारते च । आंग्लगुस्तकेयु जोगराफीप्रतिषु अभिधानचिन्तामणौ यथा-- प्राजज्योतिपाः कामरूपाः मालवास्युरचन्तयः । त्रैपुरास्तु डाइलास्युद्यास्ते चेदयते वङ्गास्तु हरिकेलिया अाश्चम्पापलक्षिता । साल्वास्तु कारकुशीया मरवस्तु दशेरकाः ॥ जालन्धरास्त्रिगर्ताः : स्थुः नायिकामाजिकाभिधाः । कश्मीरास्तु माधुमताः लारस्वताः विकर्णिकाः ।। वाहीकाष्टक्कनामानवाहीका वाहिकायाः । लम्पाकास्तु मुरुण्डाः स्यु सौवीरास्तु कुमालकाः ॥ तुरुकास्तु सात्वयाः स्युःकारूपाः स्यु वृहद्गृहाः। प्रत्यग्रथास्त्वहिच्छत्रा: कीकटा मगधाह्वयाः ॥ ओण्डाः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः ॥ इति वात्स्यायनकामसूत्रटीकायां जयमङ्गलायाम् । यथा-- बङ्गा लौहित्यात्पूर्वण ! अङ्गा महानद्याः पूर्वण ! कलिङ्गा गौडविषयाइक्षिणेन । वालीकदेश्याः उत्तरापथिकाः। आवन्तिका उजयिनीदेशभवाः। ता एव अपरमा- लव्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे अपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः । नमैदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः । तत्र कर्णाटविषयात् पूर्वण आन्ध्रविषयः । नर्मदा-कर्णाट- विषयोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः । कर्णाटविषयादक्षिणेन द्रविडविषयः । कोकणविषयात् वानवासकविषयः । इति संक्षेपेण सरिदद्रिदेशानां विवरणम् । - ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। "प्राच्यपाचीप्रतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः” इत्येके । तदाहुः--"चतलष्वपि दिक्षु रणे द्विषतः प्रति येन चित्रचरितेन । विहितमपूर्वमदक्षिणमपश्चिममनुत्तरं कर्म ।।" "ऐन्द्री, आग्नेयी, याम्या, नैर्ऋती, वारुणी, वायव्या कौबेरी, ऐशा- नी चाष्टौ दिशः” इत्येके। तदाहुः- "एकं ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यजजात्यैश्चतुभि- भूतानां पञ्चमं यान्यलमृतुपु तथा षट्सु नानाविधानि । युष्माकं तानि सप्तत्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भाञ्जि आनो योन्ति प्राओं नवत्वं दश धतु शिवं दीधितानां शतानि ।।" । का अथ दिशां विवरणम् । तत्र प्राचीप्रभृतयः चतस्त्रो दिश इति एकेषां मतम् । *चतसृष्वपीति | चित्रं चरितं यस्य तेन । चित्रचारितेन येन राज्ञा रणे संग्रामे द्विषतः प्रति तत्कर्म विहितं कृतम् । यत्कर्म चतसृष्वपि दिक्षु पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरासु अपूर्वम्, अदक्षिणम्, अपश्चिमम् , अनुत्तरम् जातम् । (पूर्वादीनां भावप्रधानस्वीकारण विरोधः, पूर्वत्वरहिता पूर्वदिग् । दक्षिणत्वरहिता दक्षिणदिग् । पश्चिमत्वरहिता पश्चि- मदिग् । उत्तरत्वरहिता उत्तरदिग् । परिहारः) अपूर्वम् इतः प्राग् यन्नाभूत् । अदक्षि. णम् असरलम् तीक्ष्णमिति यावत् । दक्षिणे सरलोदारौ इत्यमरः । अपश्चिमम् अतः (राज्ञः) परं न केनाप्यन्येन कर्तुं शक्यम् । अनुत्तरम् प्रतिवन्दितारहितम् । (लाज. बाब इतिहिन्द्याम् ) अपरे कथयन्ति यद् ऐन्द्रयादयोऽष्टौ दिशो विदिमिलिताः । *एवं ज्योतिरिति । अष्टौ दिशो भजन्ते तानि अष्टदिग्भाक्षि भानोःसूर्यस्य तानि दीधितीनां किरणानां दश शतानि सहस्त्राणीत्यर्थः सूर्यस्य "भानुहंसः सहस्रांशु स्तपनः सविता रविरित्युक्तः सहस्त्रकिरणत्वमागमेपूक्तमिति ज्ञायते । युष्माकं शिवं दधतु धारयतु पोषयतु वा । करोतु इत्यर्थस्वीकारे तु अवाचकत्वं काव्यदोषः प्रसज्येत विपूर्वकस्यैव दधातेः करोत्यर्थसकारात् । कीदृशो भानुः यदेकं ज्योतिः । यो द्वे दृ. शौ विष्णोः वामदक्षिणनेनरूपः । य: भूतानां पृथिव्यादिपंचभूतानां मध्ये पञ्चमे तेज स्वरूपः । कीशिकिरणानि । यानि चतुभिः अब्ज कमलं तस्माजात अब्जजो ब्रह्मा तस्य आस्यानि मुखानि तैः । गदितानि प्रशशितानि । तथा यानि घट्सु ऋतुपु नाना विधानि अनेकप्रकाराणि अलम् भूषणानि । अलं भूपणपलिवारणवाचकेपु इत्य मरः । तथा सप्तभिः त्रिदशभूतः देवरूपैः सुनिमिः ऋषिभिर्नुतानि । ते च ऋषयः म. रोचिः अत्रिः अङ्गिराः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः वसिष्ठः इति । केचन इत्थं पठन्ति कश्यपः ।

·काव्यमीमांसा "ब्राह्मी नागीया च द्वे ताभ्यां सह दशैतोः” इत्यपरे । तदाहुः--"दशदिक्तटपर्यन्तसीमसङ्कटभूमिके । विषमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः ॥" सर्वमस्तु, विवक्षापरतन्त्रा हि दिशामियत्ता : तत्र चित्रास्वात्वन्तरे प्रा- ची, तदनुसारेण प्रतीची, ध्रुवेणोदीची, तदनुसारेणापाची । अन्तरेणु विदि- शः, ऊर्व ब्राह्मी, अधस्तान्नागीयेति। " है अनिः भरद्वाजः विश्वामित्रः गौतमः जमदग्निः वसिष्ठः इति । नेपामेकोशिकी संज्ञा चित्राशिखण्डिनः इति । एवं माल प्रातःकाले व प्रत्यग्रत्वं यान्ति गन्ति पूर्वस्मिन्मते---"सासर्पयो महात्मान ; कश्यपश्च प्रजापतिरिति दिशा कश्यपरदा प्रजापतित्वान सहर्षिमध्ये गणना इति बोध्यम् । अपरे ब्राह्मी नागीया इति द्वे अन्ये अपि स्वीकृत्याभ्यां सह पता: अष्टौ पूर्वोक्ता ऐन्द्रयादयः दश मन्यते । *दशदिक्कटेति । स्थूलं कूट लक्ष्य यस्यासौ । अशवा सलेम दिलंध्यतेऽसौ । स्थूललक्ष्यो दानशौण्डः स्युर्वेदान्यस्थूललाक्षादानगोण्डा बहुप्रदे इत्यमरः । बहुप्रदस्त- स्थ महापुरुषस्य । ब्रह्माण्ड एव अल्पो ग्रामस्तस्मिन् अल्पार्थ कन् । स्थितिः विपमा दुःस्था । कुतः स्थितेः विषमत्वमित्यत आहनदिन्टोति । दश दिशां तटपर्य- न्तया सीमया मर्यादया। सीमसीमे उभे जियामित्यमरः । सहटा बाधा अल्पा भूमिल्मिस्तस्मिन् । अवाप्यमार्थ कन् । सर्वमिति । सर्वम् दिशां चतुष्टुम् अष्टत्तम् दशत्वं च सर्व भवतु न कापि विप्रति. पत्तिः । हेतुमाह---*विवक्षेति । यतो दिशामयत्तायां विवो सो प्रधाना अतो यथा वस्तुरिच्छा तथा व्यवहर्तव्यम् । दज्ञा स्वरूपमाह-*तोति । तत्रादिशुचित्रा नक्षत्रस्व स्वातेश्च अन्तराल प्राची दिव । तत्प्रतीपा किन्तु तदनुसारेण तदभिमुम्बीना प्रतीती दिक् । ध्रुवेण उपलक्षिता दिक् उदीची। तत्प्रतापा किन्तु नामग्याना दिक अपाची दक्षिणा । अवाचीति बकारमध्यगः पाठः असम्यक् । यतः अवपूर्वस्य अञ्चतेर- धामुखीभावे वृत्तः । अप इति मध्याथै अव्ययम् अपदिमितिवत् । तथा च अप मध्ये अञ्चति आप्नोति सूर्य या सा अपाची । एवं प्राचीत्वनापि । प्रशब्दः प्राथम्ये । प्रथम- मञ्चति सूर्य या सा। प्रति इति पश्चादथ अव्ययम् । प्रति पश्चात् दिनान्ते अञ्चति सूर्य या सा प्रतीची। उदिति उत्तरार्थे अयम् । उत उत्तरम् अञ्चति सूर्य या सा उदीची। सूर्योऽस्यामिति तु व्युत्पत्तिर्दुष्टा । अन्तरेषु दिशां मध्ये विदिशः। ऊर्च भूमेस्परि श्रोही । अधस्ताद् भूमेनी नागीया नागानां सणामियं स्थली सहपाताली । । ..

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता २८७ AuNuRA द्विविधो व्यवहारः कवीनां प्राक्लिछो विशिष्ट स्थानावधिसाध्यश्च । तन्त्र प्राक्सिद्धे प्राची- " द्वियोन्नि पुराणमौक्तिकारिणच्छायैः स्थितं तारके ज्योत्स्नापानमराल लेन वपुषा सुताश्च कोराङ्गनाः । यातोऽस्ताचलचूलमुद्रसमधुच्छत्रच्छविश्चन्द्रमाः प्राचो बालबिडाललोचनरुचां जाता च पात्रं ककुप ।।" दक्षिणा-"दक्षिणो दक्षिणामाशां विद्यासुः सोऽधिकं बौ। जिहासुदक्षिणामाशां भगवानिव आस्करः ॥" पश्चिमा--"पश्य पश्चिमदिगन्तलन्विना निर्मितं मितकथे विवस्वता । उक्तं प्रकृते योजयति-*द्विविध इति । दिशासु विषये कवीनां व्यवहारशैली परम्पराप्रासत्वेन प्रालिद्धा पुरातनी । विशिष्ट स्थानस्य अवधिना साध्या व्यव. हार्या च इत्येवं द्विविधा स्वरूपद्वयवतो । तत्र तयोः व्यवहारयोर्मध्ये प्रासिद्धे दिशा- बदारे प्राची दिक् । *दिनैरिति । व्योम्नि आकाशे पुराणानां मौक्तिकमणीनां छाया इव छाया येपा तैः । मणोना पुराणत्मोत्या तेषां निष्प्रभत्वमाविष्क्रियते तेन च लारामा स्तो न्मुखत्वं काश्यते। द्वि-तारकैः स्थितम् अवशिष्टम् । ज्योत्स्नायाः पानजन्येन भरेण हेतुना अलसेन वपुषा सुखाः चकोरान्नाः । उसो निर्गतो मधुर्यस्माच्छनात्तदुच्छ. विर्यस्य स चन्द्रमाः अस्तावलं यातः । प्राची कवर दिशा च, विद्यालकोवनपश कान्तीनां पानं जातम् । सूर्योदयकालिकरक्तिमा प्रादुर्भुत मिति तत्त्वम् । #दक्षिणेति । दक्षिणः उदारः । दक्षिणे लरलोदारी इत्यमरः । महानित्यर्थः । स राजा दक्षिणान् आशां दिशं यियासुः जिगमिपुः अधिक वभौ। दक्षिणा दक्षिणयोः स्वीईसयोरिव नैसर्गिक प्रेमत्वादिति भावः । क इन तामेव दिशं जिहानुः भगवान् भास्कर इव । उत्तरायणे भास्करस्य निसर्गसिद्धतापाधिक्यात् । अयं भावः। यां दिशं प्राप्य भास्करः क्षीणतेजाः भवति तामेव प्राप्यायमधिकं शोभते एसेनास्य भानोरपेक्षया प्रतापातिशयो ध्वन्यते । *पश्येति । मिता कथा यस्याः सा तत् सम्बुद्धौ हे मितकथे ! अल्पभापगस्त- भावे ? मानिनि ? पश्चिम दिग्धान्तमवलम्बति इति तेन विषस्वता सूर्यण दीघया विशा- लया सरोऽम्ससः प्रतिमया निर्मितं सेतुबनवं पक्व । अस्माल्लोकादपरलोकं गन्तुन् अन्तः पातिनां जलाशयानामुल्लङ्घनार्थं सेतुबन्या कृतमिति तात्पर्यम् । अ- स्तमानकालीनरक्तकिरणानां सरोऽम्भसि गतत्वेन तत्सौवर्णसम्भावनया सेतोः स्वरूप ·२८८ काव्यमीमांसा । .. दीर्घया प्रतिमया सरोम्भसस्तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ।। उत्तरा-"अस्स्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी बगाव स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ।।" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमौ यथा--- "यादांसि हे ? चरत संगतगोत्रतन्त्रं पूर्वेण चन्दनगिरेरुत पश्चिमेन । नो चेन्निरन्तरधराधरसेतुसूतिराकल्पमेष न विरस्यति वो वियोगः ।।" दर्शयति-तापनीयमिवेति । तपनीय सुवर्ण स्वर्ण सुवर्ण कनकं हिरण्यं हेम हाटकम् । तपनीय शातकु ( को) म्भ गाड्ये भर्म करमित्यमाः । भवः । भवार्थेऽण् । सौवर्णमिव तापनीयमिव *अस्त्युत्तरस्यामिति । उत्तरस्यां दिशि। एतेनास्यदेवावासतया देवत्वं साध्यते। देवता आत्मा अधिष्ठानं यस्य सः। एतेनास्य मेनकापरिणयपार्वतीजननादिचेतनव्य. वहारयोग्यत्वं सुच्यते । हिमालयो नाम तत्वेन प्रसिद्ध ः नगाधिराजः पर्वतसम्राट् । एतन : विन्ध्यपारियानप्रभृतिसधकुलपर्वतानामस्य माण्डलिकत्वं सूच्यते । दीर्घ विस्तारकथनव्याजेन तद्विक्षिप्यते----* पूर्वापराविति । पूर्व पश्चिमः तानिधी समु- अवगाहा स्थितः। एतेनास्य लम्वायमानत्वं प्रकटितम् । वगाहा इत्यत्रावस्या अकारलोपः। वष्टि भागुरिल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोरिति नियमेन । पूर्वापरसमुद्राव. गाहित्वेन प्रतीयमानं लम्बायसानमुत्प्रेक्ष्यते-*पृथिव्या इवेति । पृथिव्याः पृथु- राज्ञा निर्मितायाः। पुतेन निर्मिती मानसाधनस्यावश्यकत्वं दर्शितम् , अन्यथा धरिण्याः धरित्र्या वेति पदमुपादीयेत । मानस्य आयामपरिच्छेदकस्य दण्डः स्थित इति पूर्वणान्वयः । पूर्वापरसागरावगाहित्वमस्य प्रोकं ब्रह्माण्डे ---- कैलासोहिमांश्चैव दक्षिणे वपेपर्वतो। पूर्वशिरगावेतवर्णवान्तरूपस्थितौ ॥ इति । अत्र ( ब्रह्माण्डप) कैलास इतिदेमकूटस्थ नामान्तरं यथाचोक्तं भारते। हेमजूटस्तु सुमहान् कैलासो नाम पर्वतः । यव वैश्रवणो राजन् गुहाकैः सह मोदते ॥ इति । *यादांसीति । हे यादांसि ? जलजन्तवः ? यादाखि जलजन्तब इत्यमरः । चन्द नगिरेः पूर्वण भागेन अथवा पश्चिमेन आगेन । पूर्वण वन्दनगिरेः, पश्चिमेन चन्दनगिरे. रित्यत्र एनपा द्वितीयेति सूत्रगतस्या एनपेत्यस्य योगविभागात्षष्ठी वोध्या । यथेच ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २८१ दक्षिणोत्तरौ यथा-"कायाः पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशेः । कर्णान्तचक्रीकृतचारुचापो रत्या सर्व साधु बसत्यनङ्गः ।।" उत्तरादाबप्युत्तरदिगभिधानं, अनुत्तरादावपि उत्तरदिगभिधानम् । तयोः प्रथमम्-"तत्रागारं धनातिगृहानु(दु)त्तरेणास्मदीयं दूरालयं सुरपतिवनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वद्धितो मे हस्तप्रायः स्तनकविनतो बालमन्दारवृक्षः ।।” द्वितीयम्---"सह्याद्रेशत्तरे भागे यत्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ॥" संगतं गोत्राणां संवश्यानां तन्त्रं कुटुम्बकृत्यम् । तन्नं कुटुम्बकृत्ये ख्यादिति मेदिनी। यस्मिन् कर्मणि तत् यथा स्यात्तथा चरत भ्रमत । नो चेत् अन्यथा निरन्तरधरा- धराणां निरवकाशतया स्थापि तपर्वताना सेतुना सुतिर्जन्म यस्यासौ वो युस्मा. कमेष वियोगो विरहः आकल्पे आ प्रलयं न विरस्यति। अन्यथाऽऽप्रलयवियोगसं. भावना । आपद्यतेति भावः । *काञ्च्या इति* ! कायाः पुरो नगर्याः । कर्णान्तं कर्णपर्यन्तं चकीकृतं कुण्डली. कृतं सज्यत्वेन आकृष्टमित्यर्थः । चारु मनोहरं पुरमयमित्यर्थः । चापं धनुर्यनासौ । *तन्त्रागारमिति तन अलकायाम् । धनपतेः कुबेरस्य गृहान् उत्तरेण उत्तरस्या. मिति भावः । “एनपा द्वितीया" इति सूत्रेण गृहानित्यत्र द्वितीया, उत्तरणेति एनवन्य. तरस्यामित्यादिना वहितैनप्प्रत्ययान्तस्य योगे। गृहादिति पञ्चम्यन्तपाठे तु उ- त्तरेणेत्येत चारणा तोरणेनेति तोरणविशेष तृतीयान्तं नत्वेनबन्तमिति बोध्य म्। तथा अबेरस्य पुरी अलका स्वानुत्तरे तत्रापि उत्तरमाने अस्मदीय वस्तु मम अगारं गृहम् । गृहस्य लक्षणं वसुपकाम मेघपरिज्ञानाय । दूरादिति । सुर. पतेः महेन्द्रस्य धनुरिब चारुणा कम लोग भूपादेव को परिजनन् । तथा यस्य गृहस्य उद्याने मे मम कान्तया प्रेमस्या वर्द्धितः । वढने हेतुः । कृतकातलय লি: মুম্বনাল হলো ভূ িস ল দু মাত্র : হা- णां गुच्छर विनतो नमित बालजमारवृक्षः शिवहनतहस्ति। *सह्याद्ररिति निगमाया । जिवनीयात् पागमा वर्णन् । सा. धारणं क्रमस्वरूपं तु उभयत्र देशपर्वतनधादिषु दिग्विदिक्षु च यथाशावं लोकप्रति । M ·३०० काव्यमीमांसा एवं दिग-तरष्वपि । तत्र देशपर्वतनया नां दिशां च यः कमन्तं तथैव निबध्नीयान् । साधारणं तूमपत्र लाक लिान्तश्च । तद्ववर्णनियमः । तत्र पौरस्त्यानां श्यागा वर्णः, दामात्यानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पा" दु:, उदीमानां गौरः, मध्यदेश्यानां : शाम गौरश्च । पौरस्त्यश्यामता---'श्यामष्बजेपु गोडीनां सूत्रहारकहारिपु । चक्री कृत्य धनुः पौप्यमनङ्गो वल्गु वल्गनि ॥" दाक्षिणात्य कृष्णता--'इदं भासां भत्त दु तकनकगोलपतिति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसा बिम्बवलयम् । अर्थप प्राचीनः सरति मुरलीग मलिन- स्तरुन्छायाचक: स्तवकित इव ध्वान्तविसरः ॥" पाश्चात्यपाण्डुता-"शाखाम्मेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां भृङ्गत्रीणां बकुलगुकुल कुन्तलीभावमति । कि चेदानी यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीभ्यः कान्तिः स्तोकं रचयति पदं नागवहीन्देषु ।" द्धश्च ज्ञेयम् , निवधनीयावा । तद्वत् देशादिनियमादिक्रमवत् वर्णस्य गौरश्यामा. देरपि नियमः । *प्राविति । सूत्रमध्यगतत्वेन निर्मितः हार: हारिषु सुन्दरेषु । पौवं पुष्प- निर्मितम् । बल्गु सुन्दरम् । बल्गति प्राप्नोति । *इदं भासामिति । द्रुतस्य कनकस्य गोलकनुल्या प्रति मतिः यस्य तत् । मन्द ज्योतिर्यस्य तत् । इदं पुरोदृश्यमानम् भामां तेजमां भत् : सूर्यस्य । विपांपतिरहपं. तिरित्युक्तया तेजसां भतृत्वमस्त्येव तस्य । बिम्बवलयं ऋमाइलति पतति । अथ प्राधीतः सुरलीनां मुरलदेशवासिनीना स्त्रीणां गण्वन्मलिनः, तरूणां छाया चकैः स्तव- कित इव संहीभूत इवेत्यर्थः ध्वान्तस्य विसरः समूहः सरति गच्छति । *शाखास्मेमिति । शाखामु लताप्रकाण्डेषु स्मेरं विकसितं बकुलमुकुलम् । मधुक्वलनारूपायां केली लोलानि देक्षणानि प्राणि यासा तासां भृगस्त्रीणा कुन्तली. भावम् अलकत्वम् एति प्राप्नोति । किंच-इदानीं नागवल्लीदलानां पाकारम्भसमये यवनतरूणीनां पाण्दुभ्यो गण्ड- स्थलीभ्यः प्राप्ता कान्तिः पीतिमा नागवल्लीनां ताम्बूलीनां छदेषु पर्णषु । पत्रं पलाई छदनं दल पर्ण छन्दः पुमानित्यमरः । स्तोक पाईरचयति। यवनतरूणीकपोलवत्पीता. नि ताम्वुलदलानि जातानीति तत्वम् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २९१ उदाच्यगौरता--"पुष्पैः सम्प्रति काञ्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिङ्गिताः वाल्हीकीदशनवणारुणतरैः पत्रैरशोकोऽचितः । जातं चम्पकमप्युद्दीच्यललनालावण्यचौर्य क्षम माजिष्टैमुकुलैश्च पाटलतरोरन्यैव काचिल्लिपिः ।।" यथा वा--"काश्मीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु । द्रावयित्वेव विन्यस्तं स्वर्ण षोडशवर्णकम् ।।" मध्यदेश्यकृष्णता यथा-"युधिष्टिरक्रोधवढेः कुरुवंशकदाहिनः । पाञ्चालीं ददृशुः सर्वे कृष्णां धूमशिखामिव ।।" तद्वन्मध्यदेश्यश्यामता । न च कविमार्गे श्यामकृष्णयोः पाण्डुगौरयोर्वाद महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम । मध्यदेश्यगौरता--- "तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्र्याः । अवगतमलिके मृगाङ्कबिम्बं मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन ।।" *पुष्पैः संप्रतीति । संप्रति बसन्तसमये कांचनारस्य तरवो वृक्षाः प्रत्यङ्गं पुष्पैः आलिभिताः संसक्ताः । अशोकः, बाह्नीकदेशोद्भवाबलानां दशनवणैः । स्ववल्लभ- कृतदन्तक्षतैरिव अरूणतः अतिरक्तः परचितः । चम्पकमपि उदीच्यानां ललनानां लावण्यस्य चौय क्षमं जातम् । चम्पके अतिशुक्ला युप्पसमृद्धिः समभृत् । पाटलतरोः मञ्जिष्टवर्णतुल्यैः मुकुलैः कुड्मलैः अन्यैव पृथगेव लिपिः संजाता। *काश्मीरीति* । लोलन्त्यो लावण्यवीचयः सौन्दर्यतरङ्गा यासु तासु काश्मीरीणां मात्रलेखासु शरीरपंक्ति द्रावयित्वा इव षोडशवर्णकं स्वर्ण विन्यस्तम् । *युधिष्ठिरेति । कुरूणां वंशः अन्वय एव वंशो वेणुः तमेकं दाहयतीति तस्य। युधिष्ठिरस्य क्रोध एव वह्निस्तस्य धूमशिखामिव पाञ्चाली कृष्णां सर्वे ददृशुः । पाञ्चा- ल्यां धूमशिखात्वारोपो वंश एव वैशः क्रोध एवं वह्निः, इत्यारोपे निमित्तमिति शिल- टाश्लिष्टशब्दनिबन्धन परम्परितरूपकम् । *तव नवनवनीतेति । हे मृगाङ्क ? चन्द्र ? नवस्य तत्कालनिःसारिततया प्रत्यग्रस्य नवनीतस्य हैयङ्गवोनस्य यत् पिण्डम् तद् गौरे धवले उत्तर कौसलेन्द्रपुत्र्या अलिके भाले प्रतिफलत् संक्रामत् तव बिम्ब मृगमदस्य कस्तुर्याः पत्रनिभेन लान्छनेन चिह्नन अवगतम् । अथवा कोसलेन्दुपुत्रीति पाठस्वीकारे हे कौसलेन्दुपुत्रि ? तव अ- लिके प्रलिफलन्मृगांकबिम्बम् । अन्यत्समानम् । अथवा हे राजन् ? तवालिके लला टपट्टे प्रतिफलन्मृगाबिम्बम् । उत्तरकौसलेन्द्रपुत्र्या मृगमदसम्पादितपत्रक्रिया .. . । २० का. मी ·२९२ काव्यमीमांसा विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौरः पाण्डुर्वा वर्णः । एवं दक्षि- रणदेशेऽपि। तत्र प्रथमः--"कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुपि स्मरस्मेरस्फारोडुमरपुलके वक्त्रकमलम् । मुहुः पश्यञ्छुण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥" द्वितीयः--"तासां माधवपत्नीनां सर्वासां चन्द्रवर्चसाम् । शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वाल रुक्मिणी ।।" एवमन्यदपि यथासम्भवमभ्यूद्यम- निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांसः । तत्परिहार्य यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोपेषु ।। इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रित: सुधियाम् । सदृशेन कलनालक्षि। अथवा नवनवनीतपिण्डसदृशगौरवणे हे अवगतमलिके ? मेधस्विनि !(अवगतं ज्ञातं मलते धारयतीति तत्सम्बुद्वौ । मल धारण इत्यामात् अ. कारः स्त्रीप्रत्ययः । ततष्टापि । ततः स्वार्थ कनि प्रत्ययस्थादितीत्वे सम्बुद्धि विवक्षाया- मवगतमलिके) उत्तरकौसलेन्द्रपुत्र्यास्तव मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन प्रतिफलत् भेदेन ज्ञायमानं मृगाङ्कबिम्बं वर्त्तते । यदि चन्द्रमसि कलङ्को नाभविष्यत्तदा ते मुखस्य चन्द्रमास भेद एवं लोको नाज्ञास्यत् । अलिकनिष्ठ गौरत्वस्य चन्द्रगतगौरत्वस्य च ऐक्यात् तयोर्भेदो न बुद्धिपथमाराहेद्यदि लान्छन न भवेत् । *कपोले इति* । करिकलभस्य दन्तद्युति मुष्णातीति तस्मिन् स्मरेण कामोद्रेकेण स्मेरः प्रकाशमानः स्फारोडुमरोऽत्युत्कटः पुलको रोमहर्पणं यस्मिन् तस्मिन् जान- क्याः सीतायाः कपोले गण्डस्थले निजमुखकमल मुहुः पश्यन् । (अपरतः) रजनिचरसे- नायाः कलकल कोलाहलं शृण्वन् रघूर्णा परिवृढः प्रभुः । प्रभौ परिवृढस्य निपातनात् । जटाजटस्य ग्रन्थि ढयति । *तासामिति* । चन्द्रवद्वों द्युतियांसां तासां सर्वासा पोडशसहस्रस्य माधवप. त्नीनां कृष्णस्त्रीणां मध्ये। विद्यानाम् अष्टादशविद्यानांमध्ये शब्दविद्येव व्याकरणमिव. रुक्मिणी जज्वाल शुशुभे । *निगदितेति* । यदस्माभिः देशानां विभजनं कृतं तद्विपरीतं लोकविरुद्धं च यद्विद्वांसो वदन्ति । तत्सर्वं यत्नात्परिहार्यम् । तदुदाहृतयो विरुद्धोदाहरणानि दोषेषु परिगणनीयानि। *इत्थमिति । मुद्रामात्रेण केवलं संकेतेनेति तात्पर्यम् । जिगोषति अध्येतुमि- ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २९३ यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मद्भुवनकोशमसौ ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे देशविभागः सप्तदशोऽध्यायः ।। অgয়াগ कालविभागः। काष्टा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशञ्च काष्ठाः कथिताः कलेति । त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते। च्छति । भागवते पञ्चमस्कन्ध भुवनकोशवर्णनं वर्तते तदर्शनयं महात्माऽपि भुवनकोश इति नाम उटङ न हि एतत्प्रणीतो भुवनकोशः दृश्यते श्रूयते वा क्वापि अद्यावधि । इति साहित्याचार्याहिताग्निश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदनी-विवृती देशविभागविवरण नाम सप्तदशोऽध्यायः । । * श्री:* यतिगणशोभितपादामञ्चितवृत्तां द्विजातिसंयुक्ताम् । हर्षादिभावलसितामार्यो सारस्वती वन्दे ॥ अथ पूर्वमध्यायैकेन देश विभागेन निर्दिश्य कालं विभक्तुमिच्छुः प्रस्तावमार. चयति *कालविभाग* इति अत्र अध्याये केवलं कालस्य विभागः सप्रपदर्शनीयः । *काष्ठा इति* । दश पञ्च च पञ्चदश निमेषाः,-क्षणद्वययोलवः प्रोक्तो निमेषस्नु लव. द्वयः इति वचनात्-शिल्लवाः काष्ठा ज्ञातव्या इति शेषः । अर्थात् त्रिशल्लवरूपैः पञ्च- दशनिमेषैरेका काष्ठा भवति । एवं त्रिंशत्काष्ठाभिरेका कला कथिता । त्रिंशत् कला यस्मिन्नसौ त्रिंशत्कलो मुहूर्तो भवेत् । त्रिंशता नैर्मुहूत्र्तः समेते संगते रात्र्यहनी भवतः अहोरानो भवति । कोशकारेण निमेषादीनां भिन्न स्वरूपं क्रमोऽपि भिन्न उदाहृतः । "अष्टादश निमेषास्तु काष्ठा" ( अत्र स्वरूपभेदः) "त्रिंशत्तु ताः कला" "तास्तु त्रिंशत्क्षणः” (अत्र क्रमभेदः ) "ते तु मुहूर्तों द्वादशाऽस्त्रियाम्" "ते तु त्रिंशदहोरात्रः" इति (अत्र तु पूर्ववत ) । - तद्यथा HOM ·काव्यमीमांसा ते च चैत्राश्वयुजमासयोर्भवतः । चैत्रात्परं प्रतिमासं मौहूत्तिको दिव- सवृद्धिः निशाहानिश्च त्रिमास्याः; ततः परं मौहूर्तिकी निशावृद्धिः दिवसहा. निश्च । आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम् । राशितो राश्यन्तरसङ्क्रम- गमुष्णभासो मासः, वर्षादि दक्षिणायनं, शिशिराद्युत्तरायणं, द्वययनः संव- न्सर इति सौरं मानम् । पञ्चदशाहारात्र: पक्ष: । वर्द्धमानसोमः शुक्लो, वर्द्ध मानकृष्णिमा कृष्ण इति पित्र्यं मासमानम् । अमुना च वेदोदितः कृत्स्नोऽ ते रात्र्यहनी । चैत्रेतिपदै चैत्रादिषण्मासपरम् । आन्धयुजपदं आधिनादिषण्मास. जोधकम् । तेन चैत्रादिद्वादशमासेपु रानिरहश्च भवतः । चैत्रात्परं चैत्रमालादारभ्योत्तरो. तर त्रिमास्याः यावन्मासत्रयपूर्तिः तावत् प्रतिमासम् मासे मासे मोहर्तिकी दिवसस्य वृद्धिः निशाया हानिः हासः । इयं स्थितिः ज्येष्ठान्ता । ततः परं ज्येष्ठादुत्तरं आषाढादारम्य मौहूर्तिको निशाया वृद्धिः दिवसस्य हानिः । आश्वयुजात्परतः अश्व. युजमारम्य उत्तरोत्तर पुनरपि एतदेव पूर्वोक्तक्रम एव किन्तु विपरीतम् प्रतीपम् भिन्न- क्रममिति यावत् । एकाशित अपरराशि प्रति गमनम् संक्रमणम् उष्णमासो खेः मासः सौरमास इत्यर्थः । वर्षा आदिर्यस्य तत् वर्षादि अर्थात् वर्षाशरद्ध मन्तै स्त्रिभितुभिः सूर्यस्य दक्षिणायनं श्रावणभाद्रपदाचिनकात्तिकमार्गशीर्षषौपेषु घण्मासेषु अथवा कसिंहकन्यातुलवृश्चिकधनराशिपु सूर्य: दक्षिणदिशि प्रचति, तथा शिशिरवसन्तग्रीष्मैस्त्रिभिऋतुभिः सूर्यस्य उत्तरायण माघफाल्गुनचैत्रवैशाख ज्येष्ठापाढेषु षण्मासेषु अथवा मकरकुम्भमीनमेषवृपमिथुनेषु पाशिपु सूर्यः उत्त. रस्यां दिशि गच्छति, इत्यतो दक्षिणस्थामयतेऽर्कोनेनेति दक्षिणायनम् उत्तरस्यास- यतेऽकोनेनेति उत्तरायणम् । अयन गतिः । एतचायनं सौरमेव न तु चान्द्रं भवतीत्यतः उक्तं सौरमानमिति । द्वाभ्यामयनाभ्यां सम्वत्सरः। पञ्चदशभिरहोरात्र पक्षो निष्पद्यते अर्थात् पञ्चदशदिनात्मकः पक्षः । पक्षस्ते दश पञ्च चेत्युक्तम् । बर्द्धमानः सो- मो यस्मिन् पक्षेऽसौ वर्द्धमानसोमः शुक्लः पक्षः । वर्द्धमानः कृष्णिमा कालिमा यत्रासो वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्णः पक्षः । पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकुष्णावित्युक्तः । अत्र यदि वर्द्धमान. शुक्लिमा शुक्ल: वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्णः अथवा वर्द्धमानसोमः शुक्लः हस्थमान- सोमः कृष्णः इतिस्थात्तदा वरमन्यथा प्रक्रमभङ्गः प्रवर्त्तते । इत्येवमुक्तमेतत्पित्र्यं पितृणां मालस्य मानं परिगणनम् । अमुना पित्र्येण मासमानेन वेदैरुदितः प्रोक्तः कृ. स्नोपि क्रियाकल्पः कर्मकाण्डः सम्पद्यते । पित्र्यमेव व्यत्ययितः पक्षो यस्मिन् तत् मानं चान्द्रमसम् । अयं भावः। मासस्य कृष्णप्रतिपदमारभ्य शुक्लपूर्णिमान्त मासमानं पित्र्य. माने तिरोहितम् । तद्विपरीतं मानं शुक्ल प्रतिपदमारभ्य अमान्तं मासमानं चान्द्रमास भवति इति। इदं चान्द्रमसं मानम् आयावतस्य विम्ध्यहिमालयमध्यगभूमेः । वासि- ·। मधुसूदनी-विवृति-सहिता । पि क्रियाकल्पः । पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम् । इदमार्यावर्त्तवासि- नश्च कवयश्च मानमाश्रिताः। एवं च द्वौ पक्षों मासः। द्वौ मासावृतुः । घण्णामृतूनां परिवर्त्तः संवत्सरः । स च चैत्रादिरिति दैवज्ञाः, श्रावणादि- रिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च वर्षाः, ईष ऊर्जश्च शरत्, सहः NAYANA m नः स्थितिकारिणो मनुष्याः कवयो विद्वांसश्च आश्रिताः तन्मानमाश्रित्य चतु: ष्टि संस्कारान् कुर्वन्ति तथा व्यवहारमपि साधयन्ति । आर्यावर्त्तलक्षणमुक्तं मनौ-- आसमुद्रातु वै पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्यारावित्त विदुर्बुधाः । इति । एवं द्वौ पक्षो संगतो मासः द्वाभ्यां पक्षाभ्यां मिलित्वा एको मासो भवति । मासस्तु तावुभावित्युक्तः। द्वौ मासौ ऋतुः द्वाभ्यां मासाभ्यामृतुनिष्पद्यते । द्वौ द्वौ मार्गादिमासौ स्यादृतुरित्युक्तः । षण्णामृतूनामर्थात् द्वादशमासानां परिवर्त्त आ. वृत्तिः संवत्सरः । स च संवत्सरः चैत्रादिः चैत्रात्प्रवर्तते इति दैवज्ञा मौर्तिकाः गण- काः कथयन्ति । श्रावणादिः श्रावणात्संवत्सरःप्रवचते इति लोकयात्राविदः लौकिकाः । इदानीमपि वाङ्गी मैथिली पंचाङ्गपद्धतिः श्रावणादि-वत्सरिका दृश्यते । तथैव व्यव- हृयते तत्रत्यैः। तत्र बत्सरे नभाः श्रावणः । श्रावणे तु स्यान्नभाः श्रावणिकश्च स इत्य. मरः । नभस्यश्च भाद्रपदश्च । स्युनभस्यप्रौष्टपदभाद्रभाद्रपदाः समा इत्यमरः । वर्षाः प्रावृडतुः । स्त्रियां प्रावृड् स्त्रियां भून्नि वर्षाः इत्यमरः । इपः आश्विनः । स्यादाचिन इपोप्याश्वयुजोऽपीत्यमरः । ऊर्जश्च कात्तिकोपि । स्यात्तु कार्तिके । वाहुलोजों कार्तिकि कः इत्यमरः । शरत् शरदत्तुः । शरभवेच्छरदया प्रावृड् प्रावृषया सह । इति विश्वः भागुरिमते टापि शरदा चेति दैक्षिताः । सहः मार्गशीर्षः। मार्गशीर्षे सहा मार्गः आग्रहायणिकश्च स इत्यमरः । सहराध पौषोपि । पौपे तपसहस्योद्वावित्यमरः । हेमन्तस्तुहिनतुः । तपः माघः । तपा माघे इत्यमरः । यद्यपि मार्गशीर्षवाचकस्य सहसः पुंस्त्वात्सहा इत्येव न तु सहः, एवं माघवाचकस्य तपसः पुंस्त्वात्तपा इत्येव न तपः इति । तथापि द्विरूपए कोशप्रामाण्यात्, मार्ग सहः सहा इति शब्दार्णवात् तस्तपा उभौ माघे इति रुद्र. कोषाञ्च उभयमपि साधु ।। ग्रन्थकारेण तु महात्मना तैत्तिरीयसंहिताश्रुतिरेव अपच्छिद्य लिखिता तत्रच सह तप इत्येव पाठ तस्यास्तु स्वतः प्रामाण्यादेव साधुत्वम् । श्रुतिस्वरूपं तु ।

·काव्यमीमांसा an सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च शिशिरः, मधुर्माधवश्च वसन्तः, शुक्र: शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र “वर्षासु पूर्वो वायुः” इति कवयः । “पाश्चात्यः, पौर- स्त्यस्तु प्रतिहन्ता" इत्याचार्याः । तदाहु:--"पुरोवाता हता प्राट् पश्चाद्वाता हता शरत्" इति । तदाहु:--"प्रावृष्यम्भोभृताम्भोदभरनिभरमम्बरम। मधुश्च माधवश्च शुक्रश्च शुचिश्च नर्भश्च नभस्यश्चषश्चार्जश्च । सहेश्च सहस्यश्च तपश्च तपस्यश्चोपयामगृहातोडाम ॥ इति । अन्न नभा इत्यस्य स्थाने नम इति यदुक्तं तत्र न बभत्तीति जुहोत्यादिकाद् भस कान्तौ इति धातोः अन्यभ्योऽपि दृश्यन्ते इतिशास्त्राद्विचि सौ धातुरूपास. न्तत्वात् अत्वसन्तस्य वाधातोरिति दीर्घः । नभसं खं मेघवनं विहायसम् इति शुतेरदन्तोपि नभसशब्दः । अत एक नमसङ्गम इति पक्षिपर्यायः सङ्गच्छते । अलमप्रकृतेन प्रकृतमनुसरामः । तपस्यश्च फाल्गुनोपि । अथ फाल्गुने । स्यातपस्यः फाल्गुनिकः इत्यमरः । शि. शिरः तुषारर्तुः । मधुश्चैत्रः। मधु पुष्परसे क्षौद्रे मधे ना तु मद्रुमे वसन्तदेत्यभिचैत्रे स्याजीवन्त्यां तु योपिति । इति विधः माधवो वैशाखोपि । वैशाखे माधवो राधः इत्यमरः । वसन्तः पुष्पसमयः । व. सन्तः पुष्पसमयः सुरभिरित्यमरः । शुक्रः ज्येष्ठः । ज्येष्ठ शुक्रः इत्यमरः । अत्र प्रकरणे क्वचिज् ज्येष्ठोऽपि लिखितः तत्र संज्ञापूर्वकस्य विधेरनित्यवादवृद्धयभावेन सोपि भवती. ति वोध्यम् । शुचिरपि आषाढोपि । शुचिस्त्वयमापाढे इत्यमरः । ग्रीष्मः निदायतुः। ग्रीष्म ऊप्मकः निदाद्य उष्णोपगमः उष्ण ऊष्मागमस्तप इत्यमरः । त्रि ऋतूनां मध्ये वर्षासु ऋतुपु वायुः समीरणः पूर्वः प्रोक्तः पूर्वदिग्भवः प्रवहति इति कविसम्प्रदायः । आचार्यास्तु कथयन्ति यद्वांसु पाश्चात्यः पश्चिमदिग्भवो वा. युर्वाति पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता विनाशकः । इति । तदाहुभ्यो प्रमाणयन्ति च-*पुरो वातेति । *प्रावृपीति । पुरोवाता पूर्वदिग्भ. वसमीरणयुतेति भावः । प्रावृड् वर्षा हता, शरद पश्चाद्वाता पश्रिमदिग्भववायुयुता. हता नष्टा । वर्षासु यदि पौरस्त्यो वायुः प्रलेत्तदा वर्षाभावो जायते । शरदि च पाश्चात्यो बहेत्तदा तत्कालोत्पद्यमानद्रव्याणां नाश इति भावः । *प्रावृषीति । प्रावृषि वर्षौ अम्बरमाकाशम् , अम्भोभिर्जलै ताः परिपूर्णाः येऽम्भोदा जलदास्तेषां भरेण समूहेन निर्भरम् व्याघम् तथा कादम्बानां कुसुमास्ते ·मधुसूदनी- विवृति- सहिता । २६७ कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणाः ॥" "वस्तुवृत्तिरतन्त्रं, कविसमयः प्रमाणम्" इति यागावरीयः । तदाहु:---"पौरस्त्यस्तोयदत्तॊः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः । सन्ध्यानृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपार्नन्दिनान्दीनिनादः सौरस्याने सुखं वो वितरतु विनतानन्दनः स्यन्दनस्य ।।" शरद्यनियतदिक्को वायुयथा- "उषःसु ववुराकृष्टजडावश्यायशीकराः। शेफालीकलिकाकोशकषायामोदिनोऽनिलाः ॥" "हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः” इति एके । "उदीच्य” इति अपरे। घामामोदः अतिनिहारी मन्धो येषु ते वारुणा पाश्चात्या वायवो वान्ति प्रवहन्ति । एवं च प्रमाणाभ्यां प्रावृषि पाश्चात्यो वायुर्वहति न तु पौरस्त्यः इति सिद्धयति । अनोच्यते-वस्तुवृत्तिरिति । वस्तूनां पदार्थानां वृत्तिर्वर्तनं व्यवहारः अस्वतन्त्रः पराधीनो भवति अस्मिन् विषये। कविसमयः कविसंप्रदायः प्रमाणम् प्रमितिविष- यः, इति । तथाहुरित्यनेन स्वोक्तेर्थे प्राचां साम्मत्यमुद्घोषयति-*पौरस्त्य इति । तायदानां मेघानां प्रादुर्भावस्य ऋतुः कालः प्रावृट् तस्य तोयदत्तः पौरस्त्यः प्राच्यः पवन इव समीरण इव पावकस्य अग्नेः धूम इव । विश्वस्य सृष्टेरादिसर्ग इव प्रथमोत्पत्तिरिव । वेदराशेः श्रुतिसमूहस्य परं पावने प्रणव ओंकार इव । सन्ध्यायां नतितुमिच्छावतो मदनरिपोः शिवस्य नन्दिनां मङ्गलपाठकानां नान्धा नाटयप्रारम्भे मङ्गलपाठस्य निनादः घोषः इव । सौरस्य सूर्यसम्बन्धिनः स्यन्दनस्य स्थस्य अग्रे पतन् गच्छन् विनतानन्दनः वनतेयोऽरुणः वो युष्मभ्यं सुखं कल्याण वितरतु ददातु । अत्र वर्षत्तवायोः पूर्वदिग्वाहित्वम् । *शरदीति । शरदि तुहिनौ वायुरनियतदिक्क दिक्संचारनियमरहितत्वं वायोः । यथा-*उषः स्विति । शरदि उषःसु प्रातः आकृष्टा जडस्य शीतस्य मन्दस्य वा अव- श्यायस्य नीहारस्य । अवश्यायस्तु नीहारस्तुषारस्तुहिनं हिमम् इत्यमरः । शीकरा अम्बुकणाः । शीकरोऽम्बुकणः स्मृतः इत्यमरः । यैस्ते। शेफालीनां निर्गुण्डीनां शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सेत्यमरः । कलिकाकोशस्य कुङ्मलको. शस्य कषायेण सौरभेण आमोदिनः सुरमयः अनिला वायवो व: संवेरुः। हेमन्तत्तौ पाश्चात्यः प्रतीच्यो वायुः प्रचरति । इत्येवमेक आचार्या -- ·२९८ काव्यमीमांसा "उभयमपि” इति यायावरीयः । तयोः पाश्चात्यः- "भजन्भूर्जदुमालीस्तुहिनगिरितटेषुद्गतास्त्वकराला: रेवाम्भःस्थूलवीचीचयचकितचलनातकान् व्याधुनानः । पाश्चात्यो वाति वेगाद्रुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी मातङ्गक्षुण्णसान्द्रसुतसरलतरत्सारसारी समीरः ॥" उदीच्यः- "लैम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचना रलकाल्लासयन्तः चुम्बन्तश्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैकचण्डाः । एते कस्तूरिकणप्रणयसुरभयो वल्लभा वाल्हवीनां कौळूतीकेलिकारा: परिचयितहिमं वायवो वान्त्युदीच्याः।।" वदन्ति । अपरे वदन्ति यदुदीच्य उत्तरदिग्भवो वायुर्वाति । ग्रन्थकारः कथयति- उभयमपि कथनं साधु हेमन्ते पाश्चात्योऽपि उदीच्यापि वायुर्वाति । तयोर्मध्ये पाश्चात्यः Hear *मान्निति । तुहिनगिरेः हिमालयस्य तटेपुतीरेषु उद्गताः उत्पन्नाः, त्वचि कराला: कठोराः भूर्जद्रुमस्यालीः श्रेणीः भञ्जन् त्रोटयन् ! रेवाया अम्भयो जलस्य स्थूलानां वीचीनां तरङ्गानां चयेन समूहेन चकितान् साश्चर्यान् अत एव चलतः चातकान् व्याधु- नानः कम्पायमानः । द्रुताः अभिस्यन्दिता या तुहिनशिलाः तुषारपाषाणाः तासा शीकरान् आसारेण धारावृष्टया वर्षयतीति तथा । मातङ्गंजैः क्षुण्णा भग्नाः अन एवं सान्द्रं यथास्यात्तशा त्रुताः दुता: ये सरला पूतिकाष्टानि । पोतद्रुः सरल: पूतिकाष्टं चेत्यमरः । तेषां तरन्ती प्रवहन्तं सारं स्थिरांशं सौरभमिति यावत् सारयति विस्तार- यतीति तथा पाश्चात्यः समीरो वायुः वेगामसाद्वाति प्रवहति । उदीच्यो वायुर्थथा-*लैम्पाकीनामिति । लैम्पाकीनाम् । पृथूकादत्पुरतो भाविनः उत्तरापथस्य अन्तर्गतो देशो लिम्पाकः । तत्रत्यनायिहानाम् । चिकुराणां केशा- नाम् । चिकुरः कुन्तलो वाल: कचः केशः शिरोरुहः इत्यमरः । विरचना विन्यासम् । किरन्तः विलुपन्तः । रल्लकान् शिरः सिन्दूरसरणाः । शिरः सिन्दूरमणिः स्त्रीणामा- रल्लक स्मृतमिति हलायुधः । लासयन्तो ललयन्तः । चन्द्रभागाया नद्याः सलिलं जल मविकलं यथास्यात्तथा चुम्बन्त आचामन्तः। भूर्जानां काण्डेसु एकवण्डाः प्रचण्डाः । कस्तूरिकोत्पादकैरेणैर्मगैः सह प्रणयेन संसर्गण सुरभयः सुगन्धयः। वाहृवीनाम् वह्नवदेशोद्भवावलानां वल्लभाः अतिप्रियाः। कोलूतीनां कुल्लूतदेशोत्पन्नरमणीनां केलि. काराः क्रीडासम्पादकाः। एते अनुभूयमानाः उदीच्या वायवो हि परिचयितो ज्ञापितः हिमो हेमन्तः यस्मिन्कर्मणि तद्यथा तथा वान्ति संचरन्ति । ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । २९९ -- शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्यः पाश्चात्यो वा । वसन्ते दक्षिणः । तदु- क्तम्-"धुन्वंल्लङ्कावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्धीधम्मिल्लबन्धान्सपदि शिथिलयन्बेल्लयन्नागवल्लीः । उद्दामं दाक्षिणात्यो मलितमलयजः सारथिर्मीनकेतो: प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहन्मानचौरः समीरः ॥" "अनियतदिक्को वायुीष्मे” इत्येके । “नैऋतः” इत्यपरे । “उभय- मपि” इति यायावरीयः । तत्र प्रथमः-- "वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरभुवः स्थूला रजोदण्डकाः संग्रथ्नन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितकै नमः । हेमन्ते यथा उदीच्यः पश्चात्यश्च वायुर्वाति तयैव शिशिरविपि उदीच्यः पाश्चात्यः । अयं भावः शिशिरहेमन्तौ एक एव ऋतुः न पृथक् पृथक् द्वौ ऋतु । यतो हेमन्तगतचिन्हानां शिशिरे समुपलम्भात् । शिशिरगतानां तत्रोपलम्भात् । केवलं सौकर्यार्थ तयोः पार्थक्यमनुमतं कविभिः । वक्ष्यति च ग्रन्थ कृत्स्वयमेव हेमन्तशिशिर योरैक्ये सर्वलिङ्गानुवृत्तिरेव ( हेतुः ) उक्तं च । द्वादशमासः संवत्सरः, पञ्चर्तवो हेमन्त- शिशिरयोः समासेन : अतः हेमन्तवत् शिशिरेऽपि वायोः साधर्म्यमिति । बसन्तत्तौ दक्षिणः मलयानिलः वाति । तदुक्तमित्युदाहियते-*धुन्वन्निति । लढायाः वनाली वृक्षावलीः धुन्वन् केरलीनां दक्षिणप्रान्तान्तर्गतकेरल कामिनीनाम् । अलकलता चूर्णकुन्तलवल्लीः मुहुर्तासयन् प्रेरयन् । अन्ध्रीणां धम्मिल्लवन्धा के श. पाशरचनानि शिथिलयन् श्लथीकुर्वन् । नागवल्लीः ताम्बूलीः । ताम्बूलवल्ली ताम्बूली नागवल्ल्यपि इति कोशः । वेल्लयन कम्पयन् । मलितो मर्दितः मलयजो हरिचन्दले येन सः । मीनकेतोः कामस्य सारथिः त्रिभुवनविजयार्थमुद्यतस्य तस्य सूतः । मधु- समयसन वसन्तस्य सुहृत् मित्रम् । सीमन्तिनीनां कृतशृङ्गाराणां मानिनीनायिकानां मानचौरः गर्वापहारकः समीरः उदासं यथास्यातथा प्राप्त: अनुभूतः। ग्रीष्मे वायोः संचरणस्य दिनियमराहित्यमेक आचार्याः वदन्ति । अपरे वद. न्ति यदुत नेतो वायुर्वहति । राजशेखरः कथयति उभप्रायपि कथने साधु । नत्र उभयोमध्ये प्रथमोऽनियतदिको यथा--- श्वात्या चक्रकेति । वात्याचक्रकैः चक्राकारेण उत्थिताभिर्वात्याभिः चुम्बि- ताः स्पृष्टा अम्बरभूराकाशभूमिस्ते । स्थूलाः विपुला: रजोदण्डकाः वात्य- या दण्डाकारेण परिणतानि रजांसि । नभः आकाशम् , (नमोऽन्तरिक्ष गगनमनन्तं सुरवर्त्म खमित्यादिकोशः) भविष्यतः उत्पस्य शानस्य अभ्रपटलस्य मेवातस्य स्थूणायाः स्तम्भस्य वितकः सन्देहो यस्मिस्तत्तादृशं संप्रथनन्ति संगुम्फन्ति । ।

·काव्यमीमांसा .. किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्बुधिसरें: पात्राणि वीतार्णसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेप्वागामिनी सम्पदा ।।" द्वितीयः- "सोऽयं करैस्तपति वह्निमौरिवार्कः सागारविन्तरभरेव धरा समया। वायुः कुकूलमिव वर्षति नैऋतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्च हन्ति ॥" किञ्च- "गर्भान्वलाकासु निवेशयन्ता बंशाकरान्स्वैनिनदैः सृजन्तः। रजोऽम्बुदाः प्रावृपि मुद्रयन्तो यात्राद्यमं भूमिभृतां हरन्ति ।। स सल्लकीसालशिलीन्यथीप्रसूनदः पुष्पितलाङ्गलीकः । दग्धोर्वरासुन्दरगन्धवन्धुरर्घत्ययं वारिमुचामनेहा ।। किच इह वीतमर्णः तोयम् । अर्णाम्भस्तोयपानीयमित्यमरः यासां तासां सिन्धूना- मपगतजलानां नदीनां पात्राणि स्थलानि गर्तानाति यावन् । मृगतृष्णाम्बूनां विस- : प्रसरैः प्रसारैः दिवसेषु आगामिनी भविष्यती सम्पदं लक्ष्मी सूत्रयन्ति तन्वन्ति । सूचयन्तीति भावलेशः । द्वितीयो नेतो वायुर्यथा--*सोयमिति । सागमः सूर्यः वहिमगैरिव अग्निस्व रूपैरिव करैः किरण: तपति । समग्रा सम्पूर्णा धरा पृथिवी सांगारेविस्तरैः प्रच्छदैः अथवा विस्तारैः। यद्यपि अत्र विस्तार इत्येव पाठो भवितुं न्यायः यतः 'सच (विस्तारः) शब्दस्य विस्तर इति कोशप्रामाण्यात् शब्दविस्तारे विस्तरप्रयोगोऽ. न्यत्र विस्तारः तथापि छन्दोभंगभीत्या गतानुगतिकतया द्विरूपकोशप्रामाण्याद्वा एतादृशः प्रयोगः। नैतविदिग्भवो वायुः कुकूलं तुपानलमिव । कुकूलं शंकुभिः कीर्णे श्वभ्रे ना तु तुपानले इत्यमरः । वर्षति तुपानलस्येव वृष्टि करोति । मदनश्च कामश्च कोर्शानवैरिख अग्निनिमितरिख शरैर्वाणर्हन्ति ताब्यति । इत्थं प्रचण्डो ग्रीष्मर्तुः समुज्जम्भमाणो द्योतते । ग्रीष्मत्तॊरतितक्ष्ण्यात वह्निमयत्वादि उत्प्रक्ष्यते इत्युप्रेक्षालेकारः । किचेत्युत्तरं क्रमशः सवैतून वयितुमुपक्रमत । *ग निति प्रावृपि वर्षी अम्बुदाः मेघाः वलाकासु वकपंक्तिपुगर्भान् निवेशय- न्तः कारणात्मना स्थितान् जीवान कुक्षौ प्रवेशयन्तः । गर्भ बलाका दधतेऽभ्रयोगात् माके निवद्धावलयः समन्तादित्युक्तः। वर्षासु अभ्रसंयोगाद्वलाका गर्भ धारयन्ति । स्वैः मेघीयेनिनदैः शब्दः वंशाङ्कुरान् सृजन्तः उत्पादयन्तः । रजो धलीम् मुद्रयन्तः आ. च्छादयन्तः । जलाप्लावनेन गन्तुमयोग्यां कुर्वन्त इति भावः । अत एव भूमृतां राज्ञां यात्राविषयकोद्यम विदिग्विजयोपक्रम हरन्ति निवारयन्ति । •स सल्लकीति* सल्लकी गजभस्क्ष्या। । ..

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरयः स्फुरन्ति । पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्यः सान्द्रेन्द्रगोपानि च शालानि ॥ चकोरहर्षी यतिचारचौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवर्मा। (सिल्लकात्यापि) शल्लकी गजभक्ष्यातु सुवहा सुरभी रसा। महेरणा कुन्दुरुकी सल्लकी लादिनीतिचेत्यमरः ।। सालः सर्जः। सालो वरणसर्जयोः । इति रमसः । तालब्यो नृपझषयोः शालो वृक्षे वृतौ द्रुभेदे च । तालव्यदन्त्य उक्तस्तथा स्त्रियां वृक्षशाखायम् ! इत्यूष्मविवेकः । शिलीन्ध्रः कन्दलिका । यूयो मागधी । अथ गमाधी । गणिका यूथिकास्वष्ठा इत्यमरः । एषामितरतरयोगद्वन्दः । तासां प्रसूनं कुसुमं ददात्युत्पादयतीति तथा । पुष्पिता विकसिता लागली तायपिप्पली । लाङ्गली तोयपिप्पल्यां क्लीवं तु कुसुमान्तरे । गोदारणे तृणराजो गृहदारुविशेषयारिति मेदिनी । ( लागली नालिकेरो वा नालिकेरस्तु लागली इत्यमरः ) यस्मिन् शेषाद्विभा. पेति कप । दग्धा प्रज्वालिता या उर्वरा सर्वसस्यादया भूमिः । कृघ्या दहन्नपि खलु क्षितिमिन्नेद्धो । बीजप्ररोहजननी दहनः किरोतीत्युक्ते दग्धयां भूमौ जनकत्वशक्तिवर्द्धते ॥ तस्याः सुन्दरगन्धेन मनोमोहकसुरभिणा वन्धुरुन्नतोऽयं वारिमुचां जलदा- नामनेहा अर्धति अञ्चति । *वनानीति । वनानि अरण्यानि नील्या मधुपर्णिकायाः। नीली काला क्लीतकिका ग्रामीणा मधुपणिका। रजनी श्रीफली तुत्या दोला च नीलिनीत्यमरः । दलवत् पलाशवत् । पत्रं पलाशं छदनं दलं पण छदः पुमानित्यमरः । मेचकानि श्यामलानि। मेचकः श्यामले कृष्णे तिमिरे बहिचन्द्रक इति हैमः। जातानि । गिरथः पर्वताः धारसम्बुभिः संपातवृष्टिजलैः धौताः शुद्धाः सन्तः स्फुरन्ति स्फीता भवन्ति । तटिन्यो नद्यः पूरस्य ओघस्य अम्भसा जलेन भित्रं तट येषां ते भिनत्तटा जाता। शादलानि शादहरितानि स्थलानि । शाहलः शादहरिते इत्यमरः । सान्द्राः सघना इन्द्रगोपाः खद्योता येषु तानि । जातानि । *चकोरहर्षीति । चकोरान् हर्षयतीति चकोरहर्षी वर्षासु चकोरा माद्यन्त इति तत्वविदः । यतोनां सन्यासिनां चारं गमनं चोरयति अवरोधयतीति तथा । संन्या- ·-- ३०२ काव्यमीमांसा गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थः कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः ।। या केलियात्रा करिकामिनीभियाऽतुङ्गाग्रविलालशय्या। चतुःसमं (मो यो) यन्मृगनाभिगर्भ (भः) सा वारिदत्तों: प्रथमातिथेयो। चलञ्चटुलचातकः कृतकुरङ्गरागादयः सद१ररबोद्यमो मदभरागल्भोरगः । सिनां वर्षासु मासचतुष्टयं यावत् एकत्रैवावस्थानं भवति देशादेशान्तरगमनं शास्त्रेण निषिध्यते इति यतिधर्मनिर्णयाशयः । वियोगिनाभिः विरहाकुलाभिः वीक्षितं नाथ वर्त्म प्रेयोमार्गो यत्र सः । गृहान् प्रस्थितः पान्थसार्थः पथिकसमूहो यत्र स । पयोदैः जलदैराधमातं नमो यस्मिन् स एवं भूतोऽये कालः वर्षासमयः प्राप्तः । *या केलियात्रेति ! वपत्ती करिकामिनीभिः करेणुभिः या केलिकरणाय यात्रा की- दार्थ प्रस्थान क्रियते । या च अतुङ्गहम्याक्लिामसया, तुझाना उन्नतानां हाणां प्रासादानामग्रेषु गरि विलासार्थ शय्याऽभावः सतीषु कापापुतासा (शय्यानां) कि. नत्वं तेन विकृतत्वं संभाव्यतेऽतः तस्मिन् समये जनैः सा वस्तु अनाच्छादितदेशाद- पहियते साच्छादिते च स्थाप्यते । याऽतुङ्गेल्यत्र गमधः अकारः प्रश्लिष्टः तस्य च तुङ्ग- हामविलासशय्यायामन्वयः । तथा च---यश चतुःसमः चतुर्यु दिक्षु समः साधुः समीचीः इति यावत् । सर्वसाधुसमानेषु समं स्याद्वाच्यलिङ्गवत् इति विश्वः । मृगनाभेः मृगमदस्य कस्तू. रिकाया इत्यर्थः । मृगनाभिर्मगमदः कस्तूरिकापीति कोपः । गर्भः संधिः पलेपः इत्यर्थः गर्भो भ्रूणेऽर्भके कुक्षौ संधौ पनसकण्टके इति विधमेदिन्यो । संधिः झपे इत्यमरः । सा सर्वा वारिदानां जलदानां प्रादुर्भावकम्य ऋतोः प्रथमा प्रातिथेयी आवागतमिति- तत्वम् । दृश्यते च लोकेऽपि सहाजनसमागमने तमानेतुं लोकाना प्रत्युद्गतिसदाचारः तद्विषयकान्तरहर्षदर्शनार्थ गृहमार्गादिपरिष्कार: सौरभसंभारप्रचारश्चेति । अत्र मृगनाभिगर्भमिति पुंस्त्वविरहितः क्लीवः पाठः अमदन्तः प्रतिभाति । यतो हि गर्भशब्दगतपुंस्त्वस्य कोशकारैराम्नातत्त्वात्तथानामुचितम् । यदि तस्य क्लीवत्वं स्यात्तदा समासान्तःपातित्वेनैव एन्यात् एवं च तत्र समासेपु अव्ययीभावकर्मधारय- द्वन्द्वानामसंभवः । बहुब्रीहिरप्यन्यपदार्थ आम्नातस्ततः उदभावान्न प्राप्नोति अवशिष्टः पष्ठीतत्पुरुषः तत्र च पुंस्त्वमेव स्यात् । एवं च तद्विशेषणयोः यच्छन्दे चतुः समे चापि पुंस्त्वं न्याय्यम् । यलिलयरचनं या च विभक्तिविशेष्यस्य तल्लिङ्ग तद्वचनं सा च विभक्तिविशेषणस्यापीत्यभियुक्तोक्तः । अतः परं विद्वांसः प्रमाणम् । *चलदिति । चलन्तः इतस्ततः परिभ्रमन्तश्चटुला: चातकायस्मिन्नसौ । कृतः जनितः कुरङ्गेषु मृगेषु रागस्य प्रेम्णः उदयो येनासौ । दर्दुराणा स्वविषयकोयमेन ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । .. शिखण्डिकुलताण्डवामुदितमद्गुकङ्कायो वियोगिषु धनागमः स्मरविषं विषं मुञ्चति ।। दलत्कुटजकुड्मलः स्फुटितनीपपुष्पोत्करो धवप्रसववान्धवः प्रचितमजरीकार्जुन: । कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्वलन्निचुलसञ्चयो हरति हन्त धर्मात्ययः ।। वर्षाः ।। द्राग्गर्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररदिरेफान् । शरत्समभ्येति विकाश्य पद्मानुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि ।। सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकवाणासनकुङ्कुमेषु । सहितः । मदभरेण प्रगल्भाः उद्दण्डा उरगाः सा यन्त्र स । शिखण्डिनां मयूराणां कुलस्य ताण्डवेन नर्त्तनेन मुदिताः प्रसन्ना मद्दवः पक्षिणः । मद्गुः पानीयकाकिका इति रभसः । कङ्काढया कथाभिधानाः पक्षिणः । लोहपृष्ठस्तु कङ्कः स्यादित्यमरः । धनागमः घनानां मेघानामागमः समुदयो यस्मिन्नसौ मेघागमो वर्षः वियोगिषु वि. रहिषु स्मर एव विषमुन्मादजनकत्वाद्विषतुल्यं विषं जलम् । विषं तु गरले तोये इति विश्वः । मुञ्चति वर्षति । *दलदिति । दलन्तो विकसन्तः कुटजानां गिरिमल्लिकानाम् । कुटजो गिरिम- ल्लिका इत्यमरः । कुड्मलाः कलिका यत्रासौ। स्फुटिताः प्रफुल्लाः नीपानां पुष्पोत्कराः कुसुमसमूहा यत्रासौ । धवस्य प्रसवानां पुष्पाणां वान्धवः वन्धुसहशसहकारी । प्रचिताः समृद्धाः मञ्जयो यत्र एवंभूतोऽर्जुनो यत्रालौ । कदम्वैः कदम्बधूलिमिः कलुषं कालुष्यं प्राप्तमम्बरं यत्रासौ । कलिताः संताजा; केतका कोरकाः कुड्मला येन । चलन चञ्चन् निचुलानां वेतसाना सञ्चयः समुदायो यस्मिन्न पौ। धर्मात्ययः धर्मस्य अत्ययो नाशो यस्मिन्नसौ वर्षतुः मनो हरति । हन्तेति ह । इति वर्षाः। इति वर्पत्तौः संक्षेपेण वर्णनम् । *द्वारगर्जयन्तीति । विमदान् मदरहितान् मयूरान् द्राग् अहाय ससंभ्रमेणेत्यर्थः । गर्जयन्ती गर्जनों कारयन्ती । कुरराश्च ते द्विरेफाश्चेति कुररद्विरेफास्तान् । प्रगल्भ- यन्ती प्रगल्भान् कुर्वती । पद्मान् कमलानि । वा पुसि पद्ममित्यतः पुंस्त्वम् । विकाश्य प्रफुल्लान् कृत्वा कुमुदानि उत्पलानि च उन्मोलयन्ती विकासयन्ती शरद् समभ्येति आगच्छति । *सा भातीति । सा शरद् तेषु तासु च पुष्पाणि निवेशयन्ती उत्पादयन्ती भाति शोभते । बन्धूकः वन्धुजीवकः दोपहरिया इति ख्यातः । वाणा नीला झिण्टी । नीला. झिण्टो द्वयोर्वाणा दासी चार्तगलश्च सा इत्यमरः । असनः सर्जकः । विजयसार इति । ।

·३०४ काव्यमीमांसा । शेफालिकासप्तपलाशकाशभाण्डीरसौगन्धिकमालतीषु ।। सखञ्जरीटा सपयःप्रसादा सा कस्य ना मानसमाच्छिनत्ति ! कादम्बकारण्डवचक्रवाकससारसकाञ्चकुलानुयाता ।। उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष्ट्या पुनती पयांसि । मुक्तासु शुभ्रं द्धती च गर्भ शरद्विचित्रश्चरितैश्चकास्ति। क्षितिं खनन्तो वृषभाः खुराप्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः। शृङ्गं त्यजन्तो भरवश्च जीर्ण कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान् । ख्यातः । सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः इत्यमरः । कुङ्कुमम् केसर इति ख्या तम् । एषां प्राचामितरेतरयोगद्वन्दः । शेफालिका कृष्णपुष्पा निर्गुण्डी न्यवारी इति प्रसिद्धा । शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सेत्यमरः । सप्तपलाशः सप्तपर्णः । काशः तृणविशेषः । भाण्डीरः मॅजीठ इति प्रसिद्धः । भाण्डीरः भण्डिरी भाण्डीरी भण्डी भण्डीरिका इति पञ्चविधोल्लेखः कोपेषु लभते । मण्डूकपर्णी भण्डीरो भण्डी योजनवल्ल्यपि इत्यमरे, हैमपुष्पा च भण्डोरी इति रभसे, रक्ता भण्डीरिका च सेति इन्दौ । भाण्डीर इति चाजये । सौगन्धिकम् कहार: पद्मविशेषः । सौगन्धि तु कहार इत्यमरः । मालती लता । एषां सर्वपामितरतरयोगद्वन्द्वः । *सखारोटेति । खारीटैः सहिता । वञ्जरीटस्तु खञ्जन इत्यमरः । पयसो जलस्य प्रसादेन स्वच्छतया सहिताः । शरीद जलं स्वच्छतां गच्छति । कादम्वादिपक्षिगणैर. नुयाता शरदि कादम्बादीनां समुल्लासो भवति । सा शरद् कस्य पुंसो मानसं चित्तं नो आच्छिनत्ति भिनत्ति अपि तु भिनत्येव । पक्षे च खनननयना लावण्मयुता क्रीडा- र्थमनुपालितकादम्बादिकुलानुसृता नायिका कस्यति समान पूर्वण। कादम्वः कल- हंसः। कारण्डवः पक्षिविशेप: चक्रवाकः प्रसिद्धः सारसः प्रसिद्धः यस्यापरं नाम पुष्करात इति । क्रौञ्चः प्रसिद्धः । एषां पूर्व द्वन्द्वः पश्चात् कुठेन पष्टीतत्पुरुषः । पुन . स्तेन अनुयातेति कादम्बकारण्डबचवाकससारसकोच कुलानुयाता । *उपानयन्तीति । कलहंसानां कादम्बानां यूथ समूहम् उपानयन्ती प्रापयन्ती। वर्ष पु मानससरसि गताः हंसाः शरदत्तौ पुनरिह प्रत्यावर्तन्ते इत्येतियाः । अगस्त्य दृष्ट्या अगस्त्यदर्शनेन पयापि पुनती प्रसादयन्ती। अगस्त्योदये जलं प्रसन्नतां गच्छति इति तात्विकाः। मुक्तापु मौक्तिकसम्पादकशुक्तिषु शुभ्र गर्भ दधती धारयन्ती शरद विचित्रैश्चरितैः विविधाभिर्गतिभिश्चकास्ति शोभते । क्षिति खनन्त इति । खुराणामग्रिमभागैः क्षिति पृथिवीं खनन्तो दारयन्तो वृषभा महोक्षाणः। विषाणैः इभदन्तैः । विषाणं स्यात्पशुभंगेभदन्तयोरित्यमरः । रोधस्तर्ट रदन्त उत्खातयन्तो द्विरदा गजाः, जीर्ण चीर्ण शृङ्ग त्यजन्तो रुरवश्व, कृष्णसाररुरुन्या ।

·मधुसूदनी-विवृति-साहिता । ३०६ -- m अत्रावदातद्यति चन्द्रिकाम्बुनीलावभासं च नभः समन्तात् । सुरेभवीथी दिविसावतारा जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि ।। महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटाद्विपानाम् । दीपालिकायां विविधा विलासा यात्रोन्मुखैरत्र नृपैविधेयाः ।। व्योम्नि तारतरतारकोत्करः स्यन्दनप्रचरणक्षमा मही । भास्करः शरदि दीप्रदीधितिवुध्यते च सह माधवः सुरैः ।। केदार एव कलमाः परिणामनम्राः प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम् । एरिक स्फुटननिर्मातगर्भगन्धमम्लीभवन्ति च जरत्नपुसीफलानि ।। कुरङ्कुशंवररौहिषा इत्यादिद्वादशभृगभेदेषु अन्यतमोः मृगः । लोकान् जनान् । लोक- स्तु भुवने जने इत्यमरः । अवलोकने दर्शने उत्कान् उत्कण्ठितान कुर्वन्ति। *अनावदातेति । अत्र शरदि । चन्द्रिका च अम्बु चेत्यनयोः समाहारः । चन्द्रि काम्बु, अवदाता शुद्धा युतिः कान्तिः ययोस्तत् निर्मलकान्ति नभश्च आकाशश्च सम- न्तात् परितः नीले यथास्यात्तथा अवभासते तन्नीलावभासम् । सुरेभाणां देवगजाना वोथी पङ्किः । वीथ्यालिरावली पङ्किः श्रेणीत्यमरः । दिवि गगने सावतारा मेघविद्युदा. दिनिरुपद्रुते गगने संचरणशीला । अत्र "दिवसावतारो” इति पाठोऽसङ्गन्तस्तत एवा. शुद्धश्च । दिवि सावतारा इति निर्मलः पाठोऽनुप्लन्वेयः । जीर्णानामभ्राणां खण्डानि पाण्डुराणि धवलानि वर्त्तन्ते । *महानवम्यामिति । अत्र शरदि । यात्रोन्मुखः दिग्विजयोद्यतैः नृपः महानवम्यां विजयादशमीतः प्राग्भवदिवसे निखिलानामस्त्राणां पूजा, वाजिनामचानां भटानां योद्धृणां द्विपानां गजानां नीराजना मङ्गलाथेमारात्तिक्यम् । ततो दापमालिकायां दिग्विजयार्थप्रस्थानानन्तरं प्राप्लायाममायां विविधा अनेकप्रकाग विलासा क्रीडन कानि विधेयाः कर्तव्याः। *व्योम्नीति* । अत्र शरदत्तो व्योम्नि आकाशे तारतरः अतिशयनिर्मलः तारकाणा मुत्करः समूहो जातः । मही भूमिः स्यन्दनानां प्रचरणस्य क्षमा सहा अभवत्। भास्करः सूर: दीप्रा तेजस्विन्यो दोधितयो यस्यासौ बभूव । सुरैः देवैः सह माधवश्व बुध्यते जागर्ति । *केदार एवेति । कलमाः धान्यविशेषाः केदार एव क्षेत्र एव परिपाकेन नम्रा नम्रत्वं गताः। पाकेन पक्त्या नीलं नीलवर्ण प्राचीनं पुरातनमामलकम् अघति मूल्यवद्भवति । एर्वारूकम् कर्कटी। ईरणम् ईः संपदादित्वारिक्वप् । ईरं वृणोतीति ईर्वारुः । वाहुलका- दुण् । एवं च ईवारुरिति पदं कर्कटीवाचकं वर्तते । उकं च तुयस्वरादिरीर्वारु: । ..

·काव्यमीमांसा गेहाजिरेपु नवशालिकणावपातगन्धानुभावसुभगेपु कपीवलानाम । आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूतपाणिस्खललयपद्धतयों वधूयः !! तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिरागः शृङ्ग रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञः । तोयं प्रसीदति मुनेरिव धर्मचिन्ता कामी दरिद्र इव शापमुपैति पदम ।। नद्यो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तक्तिरेखाबालपुलिनादरसुप्ताः । अस्यां तरङ्गितनुतायपलायमानमीनानुसारिवकदत्तकग़लफालाः ॥ अपहिलतटावटः शफरफाराट फालोज्ज्वलः पतत्कुररकातरभ्रमभ्रमीनार्भकः । कर्कटयां पठ्यते बुधरिति । आडि उपसृष्टे तु एवारिति पदं निष्पन्नम् । उर्वारुक- मिव बन्धनादिति श्रुतेरवारिति पदमपि पोदरादित्वात्माशु । ततः सर्वस्मादपि स्वार्थ कन् । ततः ईर्वारुकम्, पस्किम्, उरिमिति बाण्याप मिहानि । -ट नेन अतिविकसनेन निर्गतो गर्भगन्धो मध्यस्थमभिर्यस्मात सत्तते । जरत्याग्न- पुस्याः फलानि अम्लीभवन्ति अम्लतां गच्छन्ति। गेहाजिरेब्विति । कृषीवलानां कपकाणां नवशालीनां नननशालानां कणानाम वपातजन्यगन्धस्यानुभावेन सुभगषु सुन्दरपु गेहाजिरयु गृहप्राण । मुसलानाम- लुसनेन उत्तोलनेन अवधूताभ्यां कम्पिताभ्यां पाणिभ्यां रावलन्त्यो बलयपातयः कङ्कणपंक्तयः । पद्धतिः पथि पंक्तौ चति हैमः । यामां ता वाट्यः - पितानानन्दन्ति प्रोन्मादयन्ति । तीक्षण रविरिति । अन्न शरद रविः सूर्यः अचिरायो नवममी नाच इय तीक्ष्णं यथास्यात्तथा तपति । शरदि रवितेजसोडवितापकरत्वादेव "न सेव्यः भारदा रौत" इति निषिध्यते वैयैः । रुरुमृगैः अनज्ञः कृतघ्नः मिमिा स्वविधाण त्यजति । मुनेः ऋपेः धर्मचिन्ता इव तोयं जलं प्रसाति यथा मुनेः धर्मचिन्तनगुप्त. रोत्तरं स्वच्छत्वमेति तथैव शरदि जलमपि स्वच्छ भवति । दरिद्रः निर्धनः कामी इव कामुको यथा पर शोपमुपैति शुष्क भवति । *नद्य इति । अस्यां शरदि नद्यो वहन्ति । कीदृश्यस्ताः, कटिलकमेण युक्ताः या शुक्तयस्तासां रेखाणामा एषु एवं भूता ये पुलिनोदरास्ता सुप्ताः कुर्मा या ताः। तर्राङ्गपु तनुष तोयेषु पलायमानाः धावमाना ये मीना मत्स्याः । तपामनुसारिभिः वाननु गच्छद्भिर्वक: दत्तः करालस्तीक्ष्णः फाल आस्फालनं यत्र ताः। *अपङ्किलेति । अपट्टिलः कदमरहितः तटस्य अवटो गतॊ यत्रासौ । शफराणां मीना नां फाण्टफालेन अनायासकृतोदलनेन उज्वलः । पतद्भिः कुरसे: कातरा भीता अत एवं भ्रमन्तोऽभ्रा बहुला मीनार्भकाः मत्स्यवाला यनासौ । लुटन्तः कमठा यत्र एवंभूत - ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । लुठत्कमठसकतश्चलवकोटवाचाटितः सरित्सलिलसंचयः शरदि मेदुरः सीदति ।।" "द्वित्रिमुचुकुन्दकलिकत्रिचतुरमुकुलः क्रमेण लबलीपु । पञ्चषफलिनीकुसुमो जयति हिमत्त वावतरः ।। पुन्नागरोधप्रसवावतंसा वामध्रुवः कञ्चककुञ्चिताझ्यः । वक्रोल्लसत्कुङ्कुमसिक्थकाङ्काः सुगन्धतैलाः कवरीवहन्ति ।। यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुषारचूर्णोत्करकीर्णवातः । तथा तथा यौवनशालिनीनां कवोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ।। वराहवाणि नवौदनानि दधीनि सन्नद्धशराणि चात्र । सुकोमलाः सर्षपकन्दलीश्च भुक्त्वा जनो निन्दति वैद्यविद्याम् ।। अत्रोपचारः सलिलैः कवोर्णयत्किञ्चित्र स्वदतेऽनपानम् । । सैकतं यत्रासौ। चलौः चञ्चलैः वकोटः वः वाचाटितः वाचालितः । मेदुरः पीनः सरि तां सलिलसञ्चयः जलौवः शरदि ऋतौ सोदति हसिमानं प्राप्नोति । *द्वित्रिमुचकुन्देति । द्वे वा तिनोवा द्वित्रा मुचुकुन्देषु कलिकाः कोरकाः यत्रालौ. लवलीषु क्रमेण त्रयो वा चत्वारो वा त्रिचतुरा मुकुलाः कुड्मलाः । कुङ्मला मुकुलोड स्त्रियामित्यमरः । यत्रासौ । पञ्चपाः फलिनीषु प्रियङ्गुषु । प्रियगुः फलिनी फलीत्य मरः । कुसुमा पुष्पाणि यत्रासौ । नवो नूतनोऽवतरो यल्यासौ हिमत्तः हेमन्तः जयति कुसुमसमृद्धया सर्वोत्कर्षण वर्तते। *पुन्नागेति । पुन्नागरोध्रयोः प्रसवनिर्मितोऽवतंसः कर्णभूपणमासां ताः । कञ्चकैः कुंचितानि अङ्गानि यासां ता चोलकनतावयवा वामध्रुवो वाला वक्र यथाल्यात्तथा उल्लसन्तः कुङ्कुमिश्रितसिक्थकानां मधूच्छिष्टानाम् । मधूच्छिष्टं तु सिक्थकमित्यमरः अड़ा यत्र ताः । सुगन्धीनि तैलानि यत्र ता कवरीः केशवेशान् वहन्ति धारयन्ति । *यथा यथेति । अत्र शरदि तुषारस्य हिमस्य चूर्णाकर कीर्णन्ते ये ते वाता य त्रासौ शीतकाल: हेमन्तः यथा यथा पुष्यति वृद्धि गच्छति तथा तथा यौवनाशालिनीनां युवतीनां कुचाः कवोष्णातामीषदुष्णत्वं लभन्ते प्राप्नुवन्ति । *वराहवर्धाणीति #! अत्र शरदि वराहस्य शंकरस्य वीणि चर्माणि । नबौदनानि नूतनसालीन् । सन्नद्धं विद्यमान । शरम् दध्यग्रजलम् । शरस्तेजनके वाणे दध्यग्रे ना शरञ्जले इति विश्वमेदिन्यो । येषु तानि दधीनि । सुकोमला पेशलाः सर्पपजन्दलीच भुक्क्त्वा जनः वैद्यविद्यामायुर्वेदं निन्दति तिरस्करोति । *अत्रेति । अत्र हेमन्तौ कवोष्णैरीषदुष्णः सलिलैः जलैरुपचारः स्नानादिव्यव- । । २१ का.मो.

·काव्यमीमांसा सुदुर्भगामत्र निपीड्य शेते स्वस्त्यस्तु नित्यं तुहिनतवेऽस्मै॥ विमुक्तवहाँ विमदा मयूराः प्ररूडगोधूमयवा च सीमा। व्यात्रीप्रसूतिः सलिलं सबाप्पं हेमन्तलिङ्गानि जयन्त्यमूनि ।। सशमीधान्यपाकानि क्षेत्राण्यत्र जयन्ति च । त्रिशङ्कुतिलका राज्यः पन्यन्ते लवणानि च ।। उद्यानानां मूकपुस्कोकिलत्वं भृङ्गस्त्रीणां मौनमुद्रा मुखेषु। मन्दोद्योगा पत्रिणां व्योमयात्रा हेमन्ते स्थालमर्पदपक्षयश्च ।। कर्कन्धूनां नागरङ्गीफलानां पाकोद्रेक: खाण्डवोप्याविरस्ति । हारः । एवमन्त्र यत्किञ्चिदनपानं बढ़ते स्वल्पमेव अन्नं स्वल्पं पानं स्वादु भवति पौष्टिकपदार्थानामाविक्येन सेवनादन्नादेः स्वल्पा स्वाभाविकम् । अत्र शीता. धिक्यात कुचानामुष्णत्वाः सुदुभंगामपि किमुत सुमा तान्त्यवश्यमेव निपीड्य- शयनं भवति -दिपीय गाढमालिय जनः शेते । अतोऽस्मै तुहिनती हेमन्ततः नित्यं नमोऽस्तु । *विमुक्तति ! अमुनि हेमन्तलिङ्गानि हेमन्त चिन्हानि जयन्ति । अत्र हेमन्ते मयूराः । विमुक्तानि बाँणि येषां ते विमुक्कबहाः, मुक्तपिच्छाः । अत एव विमदाः । सीमानामान्तश्च प्ररूढा प्रकर्षण समुत्पन्ना गोधूमा यवाश्च यस्यां सा तथाभूता। व्याघ्रीणां प्रसूतिः । सलिलं च सवाप्पम् । शीतकाले प्रत्युपसि वाप्पाणां स. मुद्गमो दृश्यते । *सशर्माति* । अन्न हेमन्ते शमीसहितानां धान्यानां पाको यत्र तानि क्षेत्राणि केदाराणि जयन्ति । त्रयः शकुवः पत्रशिराजालानि । शङ्खः पत्रशिराजशाले संख्या. कोलकशम्भुपु इति मेदिनी। तिलकास्तिलकभूता यासु ता रात्र्यो हरिद्राः। हरि- द्राया निशाहत्वाद्यावन्तो रानिपर्यायास्तावन्तो हरिद्राया अपीति वोध्यम् । लवणानि च पच्यन्ते। *उद्यानानामिति । हेमन्ते उद्यानानामारामाणाम् , मूकाः पुंस्कोकिला येषु तेषां भावस्तत्त्वम् । भृङ्गास्त्रीणां मुखेष्वपि मौनमुद्रा मूकत्वम् । पत्रिणां पक्षिणां व्योमया. श्राः गगनसञ्चाराः, मन्दोद्योगा मन्दोत्साहाः । साणां दर्पस्य क्षयश्च शीताधिक्या- त्सर्वेपि मन्दवलाः संजाता इति भावः । *कर्वन्धूनामिति । कर्कन्धूनां वदरीणाम् । कर्कन्धूः बदरी कोलिरित्यमरः । नाग. रङ्गोफलानाम् । नागः सिन्दूरः तस्येव रङ्गो यस्य यस्या वा । नागरङ्गः नागरङ्गीति । नारङ्गः नार्यङ्ग इत्यपि साधु । खाण्डवः पाकोद्रेकः खण्डविकारवन्मधुरः पाकोद्गमः । आविरस्ति । कृष्णेक्षणां पुण्ड्रकाणां च । एकः साधारणः इक्षुः । यं कृष्णेक्षुरिति च ·wor मधुसूदनी-विवृति-सहिता । कृष्णेखूणां पुण्डकाणां च गर्भे माधुर्यश्रीर्जायते काप्यपूर्वा ।। येषां मध्येमन्दिरं तल्पसम्पत् पाश्वे दाराः स्फारतारुण्यताराः । लीलावह्निनिह नुतोदामधूमस्ते हेमन्तं ग्रीष्मशेष विदन्ति ।।" इति हेमन्तः । हेमन्तधमः शिशिरः, विशेषस्तु ! "रात्रिविचित्रसुरताचितयामदैर्ध्या चण्डो मरुद्वहति कुङ्कुमपङ्कसाध्यः । तल्पस्थितिदिगुणतूलपटा किमन्यर्वन्ति चात्र विततागुरुधूपधूमाः ॥ आश्लेषिणा पृथुरतल्लमपीतशीतमायामिनी धनमुदो रजनी युवानः । ऊर्वोर्मुहुर्वलनबन्धनसंधिलोलपादान्तसंवलिततूलपटाः स्वपन्ति ।। पानेऽम्भसोः सुर सनीरसयोन भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन चात्र । व्यवहरन्ति कवयः । तद्भेदः पुण्ड क्षुः तस्य च पुण्डकः पौण्डकः इति नामदयी! गर्स मध्ये काप्यपूर्वा अनिर्वाच्या माधुर्य श्रीः जायते उत्पद्यते *येषामिति । येषां जनानां मध्येसन्दिरम् । मन्दिरस्य मध्ये पारे मध्ये षष्टया वेति समासः । गृहे तल्पसम्पत् सर्वोपस्करसंयुतो मञ्चः ! पार्थे सन्निधौ स्फारेण व नशी- लेन तारूण्येन यौवनेन तारा निर्मला: आकर्षकाः । दास: माः । लीला एव वलिः । निद्भुतोऽन्तहित उद्दामः ! भावप्रधाननिर्देशस्तेन उद्दामत्वमुद्दण्डता एव धूमोऽस्ति ते हेमन्तमृतुं ग्रीष्मशेषं ग्रीष्मान्तं विदन्ति जानन्ति । सुखसाधनसर्वसामग्रीसद्भावादति . शशिरेऽपि समये ग्रीष्मकालानुभवो भवतीति भावः । इति हेमन्तः हेमन्ततः संक्षेपेण वर्णनम् । शिशिरोपि प्रायेण हेमन्तधर्मः ये धमी हेमन्ते निरुतास्ते सवपि प्रायशः शिशिरे बाध्याः, विशेषस्तु इत्थम् ।। रात्रिरिति । अन्न शिशिरे रात्रिः = विचित्रेभ्यः सुरतेभ्यः उचितं यामस्य प्रह- रस्य दैव्यं वैपुल्यं यत्र सा। चण्डस्तीक्ष्णः अत एव कुङ्कुमपङ्गः साध्या प्रसोध्यो वा शो- प्योवा यत्र भवति असौ मरुद्वायुः प्रवहति । तल्पस्थितिः द्विगुणं तुलं यत्र एवंभूतः पटो यत्र सा । अन्यत्कि वक्तव्यम् । वितताश्चामी अगुरुणां धूमा अपि अर्घन्ति बहु. लोभवन्ति हृद्या भवन्तीति तत्वम् । *आश्लेषिण* इति ।धनमुदो निर्भरानन्दा युवानः पृथुरतजन्येन कुमेन श्रमेण पीते शोतं यस्मिन् कर्मणि तद् यथा स्यात्तथा आश्लेषिणः सन्तः आयामिनीं दीर्घयामां रजनी मांतवाहन्ति । तथा ऊर्वोः मुहुः वारं वारं वलने संचलनं बन्धनं योजनं संधि श्लेषः । तेषु लोलान्यां पादान्ताभ्यां संवलिताः संहोकृताः तूलपटा ( सोडिया ) यैस्ते । युवानः स्वपन्ति। *पान इति । अत्र शिशिरे सुरसनीरसयो अम्भसोः जलयोः पाने पानकर्णणि- ·काव्यमीमांसा नो दुर्भगासुभगयोः परिरम्भरणे च नो सेवने च शशिभास्करयोविशेषः ।। पुष्प्रक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा कुन्दान्यशेपकुसुमपु धुरि स्थितानि । सौभाग्यमेणतिलकाद्भजतेऽकविम्बं काले तुषारिणि दहन्ति च चन्दनानि ।। सिद्धार्थयष्टिपु यथात्तरहीयमानसन्तानभिन्न वनसूचिपरम्परासु । द्वित्रावशेषकुसुमासु जनिक्रमण पाकक्रमः कपिांशमानमुपादधाति ।। उदीच्यचण्डानिलताडितासु सुलीनमीनासु जलस्य भूले । नालावशेषाब्जलतास्विदानी विलासवापीपु न याति दृष्टिः ।। माद्यन्मतङ्गः पृषतैकतोपी पुष्यद्वराहो धृतिमल्लुलायः । दरिद्रनिन्द्यः सधन कवन्द्यः स एष कालः शिशिरः करालः ।। । विशेषो न भाति नोपलक्ष्यते । स्पर्शक्रियायु तुहिनानलयोः तुपारवह्नयोः विशेषो नो भाति । शिशिरेण सर्वस्यापि जडीकृतत्वात् । परिरम्भणे दुर्भगासुभगयोः विशेषो नोपलक्ष्यते कुचोष्मण: सामान्यात् । शशिभास्करयोः सूर्याचन्द्रमसाश्च सेवने नोप. लक्ष्यते विशेषः । शिशिराधिक्यात् भास्करोयन प्रतिभाति । वयस्थाश्लेपजन्यौ- ज्मणा शशिशैत्यमकिञ्चित्करमिव विज्ञायते । *पुष्पक्रियेति । तुपारिणि काले शिशिरता मरुवके मयनफलाख्यवृक्ष पुष्पविक- सनक्रिया वर्चते। जलकेल्यागिन्दा। कुन्दानि माध्यानि पुष्पाणि अशेपकुसुमेषु धुरि अग्रे स्थितानि । अविम्वम्, एणा गस्तिलकोऽभूतो यस्याऽसौ एणतिलको मृगाङ्कः । तस्मात् तदपेक्षया सौभाग्यं सुभगत्वं भजते शत्यापनोद कत्वात् । चन्दनानि अतिशीतलत्वादहन्ति असहानि भवन्तीत्यर्थः । सिद्धार्थति । तथोत्तरम् उत्तरोत्तरें क्रमश इत्यर्थः हायमानः क्षीयमाणः यः सन्तानः सुरद्रुमः तेन भिन्ना दारिता घना सान्द्रा सूचिपरम्परा शिरासन्तति योसु तासु । द्विवाण्येव अवशेषाणि कुसुमानि यासु तासु । सिद्धार्थयष्टिपु श्वेतसप. यष्टिपु पाकस्य क्रमः परारम्मः जानक्रमण उत्पत्तिक्रमेण कपिशिमानं यावत्व. मुपादधाति स्वीकरोति । *उदाच्येति । उदीच्येन उदग्भवेन चण्डेन तीक्ष्णेन अनिलेन ताडितासु आहतासु। जले मूले तले सुलीना मीन यासु तासु । नालस्य अवशेषा यासु एवम्भूता अब्जलताः झालन्यो यासु तासु विलासवापीषु क्रीडादीर्विकासु दृष्टिन याति तत्र दृष्टिनंगच्छति । *माद्यदिति । स एष अनुभूयमानः कराल कठोरः शिशिरः काल अतुः समायाति । यत्र मतङ्गा गजा माद्यन्तो वर्तन्ते । पृषता मृगाः । पृषतस्तु मृग विन्दौ इति हेमः । तोषिणो दृश्यन्ते । वराहाः शूकराः पुष्टा अवलोक्यन्ते । लुलाया महिषाः पृतिमन्तः ·मधुसूदनी-विवृति - सहिता । ३११ अभिनववधूरोषस्वादुः करीपतनूनपा. दसरलजनाश्लेषरस्तुषारसनीरः । गलितविभवस्याज्ञवाद्य द्युतिर्मसणा रखे विरहिवनितावक्त्रौपम्यं विभत्ति निशाकरः ।। स्त्रियः प्रकृतिपित्तलाः कथितकुङ्कुमालेपनै नितम्बफलकस्तनस्थलभुजोरुमूलादिभिः । इहाभिनवयौवनाः सकलरात्रिसंश्लेषित- हरन्ति शिशिरज्वरारतिमतीव पृथ्वीमपि ॥” शिशिरः ।। "चैत्रे मदद्धिः शुकसारिकाणां हारीतदात्यूहमधुव्रतानाम् । धीराः सन्ति । एषामूष्माधिक्यादतिशीते शिशरे प्रमोदवृद्धिरिति तत्वम् । दरिद्रा एनं निन्दन्ति शीतपीडितत्वात् । सधनाः वंदन्ते तनिवार सामग्रीसद्भावात् । *अभिनवेति । करीषस्य गोमयस्य यस्तनूनपातदग्निः अभिनववध्वा रोपवत्स्वादुः सुसहः । तुपारमिश्रितसमीरिणः असरलजनस्य कुटिललोकस्य आश्लेषवत् क्रूरो वर्तते । गलितावमवस्य नष्टधनस्य आज्ञा इव खेः द्युतिः दीप्तिः मसृणा कोमलातुच्छत्यर्थः । निशाकरः सोमः विरहवनिताया वक्त्रस्य औपम्य सादृश्यं विभर्ति धारयति । *स्त्रिय इति । इह शिशिरसमये प्रकृतिः स्वभावः तेन पित्तलाः सोष्णाः अभिनव यौवनमासां ताः स्त्रियः वालाः ! कथितकुङ्कमस्य आलेपने ये तैः। सकलासु रात्रिषु संश्लेषितास्तैः । नितम्वफलकः स्वीकटीपश्चाद्धागः। स्तनस्थलं कुजस्थलम् । भुजे वाहू ऊरुमूलं सक्थिमूलम् । एपा द्वन्द्वे प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । तदादियंपामवयवानां ते तथोक्ताः तैः हेत्तुभूतैः । अतीवीमपि अत्यधिकमपि शिशिरज्वरजन्याम् , आरति विरति हरन्ति दूरीकुन्ति । अतिविषयित्वाच्छिथिलेन्द्रियाणां पुरुषार्गा सत्यां कामेच्छा शीतज्वरप्राप्तिरित जायते उरोनि बोरूगां सामर्दस्पर्शाश्लेषणा- तच्छान्तिरिति वस्तुचिन्ता । इति शिशिरः संक्षेपकृतवर्णनं शिशिरस्य समापदित्यर्थः । *चैत्रे मदद्धिरिति* ! शुकाश्च जारकाश्च प्रसिद्धाः तासाम् । हारीतः पक्षिवि - : । दात्यूहः कालकण्ठकः । मधुव्रतः प्रसिद्धः । एषामितरेतरयोगद्वन्द्व : । तेषाम् । चैत्रे मदद्धिः मादकताधिकता । सहकार आनस्य बन्धुः। सहकारे चैत्रे एव मर्युत्पत्तेः वन्धुरिवोपकारकः । पुस्कोकिलान पुनः मदस्य वृद्ध रेष एव काल: समय: शेषः ·३१२ काव्यमीमांसा पुंस्कोकिलानां सहकारवन्धुः मदस्य काल: पुनरेप एव ।। मनोऽधिकं चात्र विलासलास्ये प्रेक्षालु दोलासु च सुन्दरीणां। गीते च गौरीचरितावतंने पूजाप्रपञ्चे च मनाभवस्य ।। घुम्कोकिलः कूजति पञ्चमैन बलाद्विलासा युवतौ स्फुरन्ति । स्मरो वसन्तेऽत्र नवेः प्रसूनः स्वचापयघटनां करोति ।। पिनद्धमाहारजनांशुकानां सीमन्तसिन्दूरजुपां वसन्ते । स्सरीकृते प्रेयसि भक्तिभाजां विशेषवेपः स्वदते वधूनाम ।। - wand *मनोऽधिकमिति । अत्र वसन्ते प्राप्ते सति सुन्दरीणां मनः स्वान्तं, विलासपूर्व के लीलापूर्वके । विलासो हावभेदे स्यालीलायामपि पुंस्ययम्" । लाये मृदुनृत्ये, प्रेवासु चञ्चन्तीपु दोलासु हिन्दोलिकामु च गौर्याः पार्वत्याः चरितम् अवतंसः प्रधा यस्मिन् तस्मिन् गीते गाने, सनोमवस्य कामस्य पूजाप्रपने अधिक वाहुल्येन रमते । *पुस्कोकिल इति । अत्र वसन्तता प्राप्ले सति । घुमांश्वासो कोकिलः पुंस्को. किलः पुरुषत्वजातिविशिष्टः कोकिलः पञ्चमेन स्वरेण कृजति शब्दायते । वलाद् हठाद् युवत्तिजने विलासाः । यौवनेऽभ्यधिकाः स्त्रीणां विकारा वक्त्रगावजा इत्यभि. युक्तोक्तः । प्रियसमीपगमने ये स्थानाशनगमाविलोकितेषु विकाराः अकस्माच क्रोधस्मितचमत्कारमुखविलवनानि वत्तन्ते विलासपदेन उच्यन्ते । तदुक्तं-- "विलासोऽङ्ग विशेषो यः प्रियाप्सावासनादिपु” इति । यस्मात्स्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ॥ विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसंदर्शनादिना इति विलासोदाहरणम् यथा- अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्तवैचित्र्यमुलसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भरिसात्विकविकारमपास्तधैर्यमाचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् इति ॥ स्फुरन्ति प्रादुर्भवन्ति । स्मरः कामः नधैः प्रसूनैः कुसुमैः स्वकीयधनुर्लतायाः घटना रचनां करोति सम्पादयति । *पिनद्धेति । वसन्ते पिनद्वानि धारितानि । महारजनेन कुमुम्भेन । स्यात्कुसुम्भ वह्निशिखं महारजनमित्यपि इति कोपः। रक्तानि । तेन रक्तं रागादित्यण । वृद्धिः । माहारजनानि कौसुम्भानि अंशुकानि वस्राणि यासाम् । सामन्ते केशवेपे सिन्दूर जुषन्ते तासाम् । स्मरीकृते कामत्वं प्राप्ते प्रेयसि प्राणवल्लमे भक्तिभाजाम् आदरयुक्तानाम् वधूनां वधूटीनां विशेषवेशः स्वदते रसं जनयति ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता। अयं प्रसूनोद्धरकणिकारः पुष्पप्रपञ्चार्चितकाञ्चनारः । विजम्भणाकोविदकोविदार: कालो विकाशोधतसिन्दुवारः ।। रोहीतकाम्रातककिङ्किराता मधूकमोचाः सह माधवीभिः । जयन्ति शोभाञ्जनकश्च शाखी सकेसरः पुष्पमरैर्वसन्त । यो माधवीमुकुलढष्टिषु वेणिवन्धो यः कोकिलाकलरुतेः कथने च लाभः । पूजाविधिर्दमनकेन च यः स्मरस्य तस्मिन्मधुः स भगवान्गुरुरङ्गनानाम् । नालिङ्गितः कुरबकस्तिलको न दृष्टो ना ताडितश्च चरणैः सुदृशामशोकः । सिक्ता न वक्त्रमधुना बकुलश्च चैत्रे चित्रं तथापि भवति प्रसवावकीर्णः ।। चैत्रे चित्रौ रक्तनीलावशोको स्वर्णाशोकस्तत्ततोयश्च पीतः । *अयमिति* । प्रसूनैः कुसुमैः, उद्धताः उधुराः कर्णिकाराः यस्मिन् सः । पुष्पाणां प्रपञ्चैन अचिताः युक्ताः काञ्चनासः यस्मिन् सः । विजृम्भणायां विकलने को विदाः पण्डिताः हृदयाकर्षकाः इत्यर्थः । विकाशे। विकशने विश्वाशो भावे धन । तस्मिन् । उद्यताः कृतोद्योगाः सिन्दुवारा यत्र सः । अयं कालो वसन्तः प्राप्तः। सिन्दुवारस्य पूर्णतया विकाशः ग्रीष्मता भवति वसन्ते च तदारम्भः । अत एव विकासोद्यतसि- न्दुवार इत्युक्तम् । कर्णिकारः "कठचम्पा” इति प्रसिद्धः । काञ्चनारः स्वनामप्रथितः । "कचनार" इति ख्यातः कोविदारः । सिन्दुवारः "स्योंडी" इति प्रतीतः । *रोहीतकेति! सुगमः सम्बन्धः । वसन्ते रोहीत कादयः पुष्पभरैः जयन्ति । एतेषु पुष्पसमृद्धिः वसन्ते जायते इति भावः । *यो माधवोति माधवीलतायाः। मुकुलेषु । दृष्टिदर्शनम् तासु सतीषु । यस्य च भावेन भावलक्षणमिति सप्तमी। यो वेणिवन्धः । मावीमुकुल दृष्ट्वा तत् सदृशं यद्वेण्यु- ग्रथन मङ्गनाभिः कृतमिति भावः। यश्च कथने भाषणे कोकिलायाः कलरुतेः लाभ: योगः कोकिला कलरववन्मधुरं भाषामति भावः । यश्च दमनकाप्पैः स्मरस्य पूजाकरण- प्रकारः तस्मिन् सर्वत्र स भगवान् मधुर्वसन्तः अङ्गानानां नायिकानां गुरुराचार्यः उप- देष्टा इति यावत्। *नालिङ्गित इति । सरलान्वयपद्धतिः । स्त्रीणां स्पर्शात्प्रियङ्गुर्विकसति वकुल: सीधुगण्डूपसेकात् पादाघातादशोकस्तिलककुरबको वीक्षणालिङ्गनाभ्याम् ॥ मन्दारो नर्मवाक्यात पटुमधुहसनाचम्पको वक्त्रवाताच् चूतो गीतान्नमेरुविकसति च पुरो नत्नात्कणिकाः । इति । कविसम्प्रदायसिद्धिः । किन्तु आश्चर्यम् । चैत्रे वसन्त (एतद्वसन्तोपलक्षणम् ) तत्तद्विदनाऽपि तेषु २ पुष्पविकाशः इति । *चैत्रे चित्राविति* । चेतोयोनेः मनोभवस्य भूर्भुवःस्वस्त्रयेऽपि लोके अन्य. । ।

·काव्यमीमांसा जैत्रं तन्त्रं तत्प्रसूनान्तरेभ्य: चेतोयोनेः भूर्भुवःस्वस्त्रयेऽपि ।। गुवाकानां नालिकेद्रुमाणां हिन्तालानां पाटलीकिंशकानामा खजूराणां ताडताडीतरूणां पुष्पापीडन्यासहतुर्वसन्तः ।। वसन्तः ।। विकाशकारी नवमल्लिकानां दलसिरीमानवाभिरामः । पुष्पप्रदः कासनकेतकीनां ग्रीष्मोऽयगुल्लासितधातकीकः ।। खजूरजम्बूपनसाम्रमोच-प्रियालपूगीफलनालिकेरैः ! द्वन्द्वानि वेदालसतामुपास्य रतानुसन्धान महादियन्ते ।। स्रोतांस्यनम्भांसि सकूपकानि प्रपाः कठोरऽहनि पान्थपूर्णाः । शुचौ समभ्यर्थितसक्तपाने प्रगे च नायं च वहन्ति मार्गाः ।। यत्कायमानेषु दिना निद्रा यत्स्नानकेलिदिवसावलाने । VAIL कुसुमापेक्षया तत् जैवं जयनशीलं तन्त्रमुत्तममोपचमिति यान । कितन्त्रम् । चैन्ने (एतदसन्तोपलक्षणम् ) प्राप्त रानोलौ अत एव चिया प्रशोको, नाभ्यां तृतीयः पीत: स्वर्णाशोकश्च । *गूवाकानामिति । गूवाकः सुपारीति प्रसिद्धः । अन्यनगमम् । इति वसन्तः संक्षेपण वर्णितः सुरभिवर्णनीयनिर्देशिकायर्या च-यथा--- सुरनौ दोलाकोकिलमारतमूगनितदलाभेदाः । जातीतरपुष्पचयाम्रमंजरीत्रमरक्ष ारा इति ।। अथ ग्रीष्मो ऽभिधीयते । *विकाशकारीति* । नवौलानां विकाः कशाला पति (णिन् ) तथा । दलभिः विकनिः शिरी पुरभिरामः सुन्दरः कान it.1 ईपपाणि प्रददातीति तथा । उल्लासिता.धातका का योर मन सोऽमा मसमय: प्राव । खजूरेति । इह ग्रीमेनानि गिनां शिशुनानि स्वरादिभिः सह क्रीड. येति शेप: २: खेदस्तन अलसतां निष्क्रियत्यम् उपाय प्राप्य र परापरक्राडासु असा- मर्थ्यमनुभूयेत्यर्थः । तस्यानुसन्धान सुरतकाच भव । इति तदन्वेषणमाद्रियन्ते सम्पादयन्तीति भावः । *स्रोतांसीति । समभ्यथित सताः पानं गमन तम्मिन् शुबी आषाढे एतद्ग्रीष्मोपलक्षणम् । कटोरे ऽहनि सध्या प्रपाः पानीयशालिकाः पान्धेः पूर्णाः । स. कूपानां स्रोतसामम्भस्त्वान् । प्रो प्रातः सायं च पाच्या मतारन्तीति तात्यम् । *यत्कायमानेष्विति । यत् या कायमानेषु तृगकुटीरपु पोशालासु इति यावत् ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । ३१५ यद्राविशेषे सुरतावतारः स मुष्टियोगो धनधर्ममाथी ।। या चन्द्रिका चन्दनपङ्कया या जालमार्गानिलवीचिमाला। या तालवृन्तरुदबिन्दुवृष्टि-जलाञ्जलिं सा शुचये ददाति ॥ कर्पूरचूण सहकारभङ्ग-स्ताम्बूलमाक्रमुकोपक्लुप्तम् । हाराश्च तारास्त नुवस्वमेतन्महारहस्यं शिशिरक्रियायाः ॥ मुक्तालताश्चन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुसता जलार्द्राः । सजश्च मौलौ स्मितचम्पकानां ग्रीष्मेऽपि सोऽयं शिशिरावतार:॥" अत्र हि-"पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पांसवः । कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव चादयः॥ एणाः स्थलीषु मृगतृष्णिकया ह्रियन्ते स्रोतस्तनुत्वजनिता जलवेणिबन्धाः । ताम्यत्तिमीनि च सरांसि जलस्य शोषाद्धारघट्टघटिकावलयाश्च कूपाः ।। दिने अर्द्धनिद्रा अर्द्धः स्वापः अर्दू जागरणम् सनिद्रं जागरणमिति तात्पर्यम् । यत् यो दिवसस्य अवसानसमये स्नानके लिः : यद् यः रात्रिशेषे ब्रह्ममुहूर्त्तात् किंचित्प्रागेव। तत्र सुरतस्य धर्मशाखेषु निषिद्वत्वात् । सुरतस्य अवतारः सम्पादनम् । अत्र यदिति अव्यय बोध्यम् । स सर्वः धनधर्मस्य सान्द्रस्वेदस्य माथी विनाशकारी मुष्टियोगः । यथाऽन्यो विपक्षः सुष्टिताडनेन निराक्रियते तद्वदिति भावः । *या चन्द्रिकेति । या चन्दनपङ्कलेपवद् हृद्या शीतलतया तापापनोदकत्वान्मनो- हरा चन्द्रिका कौमुदी। या जालमार्गसमागतानिलवीचिमाला। या तालवृन्तैरुद- विन्दुवृष्टिः जलक्लिन्नव्यजनवायोरनुभूतिः । सा शुचये आपाहाय जलाञ्जलिं निवा. पाञ्जलिं ददाति । एतेन शुविनिःशेषतां गतः इति ध्वनितम् । *कर्पूरचूर्णमिति । कर्पूरस्य चूर्णम् वासयोगः । चूर्णानि वासयोगाः स्युरित्यमरः सहकारस्य भङ्गः । आः क्रमुकैरुपक्लक्ष रचितं ताम्बूलम् । सुगममन्यत् । *मुक्तालता इति* ! चन्दनपः दिग्धा उपचिताः । मृगालनिर्मितैः हारैरनुसता सङ्गताः । सरलान्या युक्तिः । *अत्र हीति । अत्र ग्रीष्मे हि इत्थं जायते । इत्थं कथम् । *पच्यन्त इति* : लरलः पन्थाः । ग्रीष्मे सर्व सौरतापेन आकुलं जालमिति तात्पर्यम् । *एणा इति । मृगतृष्णा सरीचिका । हियन्ते नीयन्ते । प्रवाहाणां क्षीणत्वाज जलानि वेणितं प्राप्तानि इति भावः । वहा नद्धा अरघट्टयन्त्राणां वलय मण्ड- लानि येषु ते कूपाः । सरलमन्यत् । ।

·काव्यमीमांसा । । alumina करभा: शरमाः सरासमा मदमायान्ति भजन्ति विक्रियाम। करवीरकरीरपुष्पिणी: स्थलभूमीविजा चासते ॥ सहकाररसार्चिता रसाला जलभक्तं फलपानकानि मन्याः । मृगलावरसाः शृतं च दुग्धं स्मरमजीवनमोध निदावं : जलचन्दनचारवस्तरुण्यः सजला ः महतारहारमानाः । कदलीदलतल्पकल्पनल्था: स्मरमाहरा निवेशयन्ति पाय॥ ग्रीष्मे चीरीनादवन्तो वनान्ताः पाभ्यक्ताः मरिमा सेभकोला: । लोलजिह्वाः सर्पसारङ्गवर्गा गृलसम्तैः पत्रिगश्चाशदशैः ॥ हवें रम्यं चन्द्रिकाधौतपृष्ठं कान्तान्टिा बामा बारिमिश्रा । *करभा इति । करभादया मदमोद्धत्यसायान्ति गच्छन्ति । विकियां मैथुन भजन्ति सेवन्ते । करवीरादयः स्थलाए राहन्ते । *सहकारेति । निदाधे श्रीप्मे प्रतदीप, स्मरसंजीवन कामप्राणप्रदम् मतम् । एतत्किमित्याह--सहकारेति । सहकारस्य अतिभिनय मन । अनिता युक्ता रसाला शिखरिणी। स्सालायां तु गार्जितः । शिरिणीति मनाममाला। इयं चातिशयकामोद्दीपिका । तललक्षण मुद्रशास्त्रं यथा-- अर्धाढकः सुचिरपर्युषितस्य दनः व पाडशपलानि शशिधभस्य । सर्पिः पलं मधु पलं मारचं द्विकप शुण्ठ्या: पलार्धमपि चापलं चतुर्णाम् ।। सूक्ष्मे पटे ललनया मृदपाणिभृष्टा कपुरधूलिपुरमा तिपात्रमया । एषा वृकोदरस्कृता सरसा रसाला यास्वादिता भगवता मधुसूदने ।। इति । जलमत्तम् जलयुक्तमनम् । अन्नेन सम्पादित पाति म्रादिफलैनिर्मितानि पावकानि एलामरीचशाकपुरामिकादि स्तुपम्पादित पेयानि। मन्थाः सविकाराः। मन्यो ग्यो पथि साकर नेत्ररोग ननि हैमः। मृगाणां लावानां पक्षिविशेषाणां च मांसरमाः । शृतं पाकम् । शृतं पाक इति निपातनात्साधु । पयो दुग्धम् । *जलचन्दनेति* । आईचन्दनेन चारवा मनाहराः। निर्मलमौक्तिकमालावत्यः । कदलीदनिर्मिततल्पे स्थिताः तरुण्यो युवत्यः स्मरमाहृय काममाकार्य पा सन्निधौ सम्यग निवेशयन्ति । सजला इत्यनेन कृतस्नाना इत्युपलक्ष्यते । *ग्रीष्मे । चोरी झिल्लिका । भृङ्गारी चीरका चौरी झिल्लिका च समा इमा इत्यमरः । सरिभाः महिषाः । कोलाः शूकराः मूलनस्तरंशदेशः उरलक्षिताः नतांसा इति भावः । स्पष्टमन्यत । *हम्यमिति । रम्यं मनोजसंजीवनकारिसमनोहरवस्तुसमुचितमिति मावः । फलेरा ·MDM । मधुसूदनी-विवृति-सहिता । मालाः कण्ठे पाटला मल्लिकानां सद्यो ग्रीष्मं हन्त हेमन्तयन्ति ।। ग्रीष्मः ।। चतुरवस्थश्च ऋतुरुपनिवन्धनीयः । तद्यथा सन्धिः, शैशवं, प्रौढिः, अनुवृत्तिश्च । ऋतुद्वयमध्यं सन्धिः । शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा- "च्युतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोगमेष्वलासा द्रुमा मनलि च गिरं गृह्णन्तीने गिरन्ति न कोकिलाः । अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्वन्ते क्लमोदयदायिनीम ॥" हम्य प्रासादः । कान्तोच्छिष्टां पूर्व कान्तया पीताम् । सरलमन्यत् । इति वर्षाः संक्षेपेण वर्णिताः । इयमत्र वर्षासु वर्णनावपदार्थसंग्राहिकार्या- वर्षासु घनशिविरूपायहरनगमाः एडुकन्दलोटभेदौ । जातीकदम्बकेतकझझानिलनिस्नगाहलिप्रीतिः॥ * चतुरदस्थ इति । चतस्रोऽवस्था दशा यस्य । इति ! असौ ऋतुः मासव- यात्मक काल उपनिवन्धनीयः । काल्ताः चततोऽवस्था इत्याकाक्षायामाह---*त. यथेति। तदिति अव्ययम् । ता अवस्था यथा--प्रथमावस्था संधिः श्लेषः । जिगमिषोरा जिगमिषोः द्वयोः ऋत्वोः श्लेषः । तत्र जिगमियो ऋतोलिङ्गानि सोयमाणानि वर्ष. नीयानि आगन्तुकल्य च आरयमाणानि लिङ्गानि वर्णनीयानि तत अनन्तरे प्रवर्त. मानस्य द्वितीयावस्था शैशवं बाल्यम् । ततः पश्चात्तस्यैव ऋत्तोः प्रौढिः परिपूर्णता वर्णनीया। इयं तृतीया अवस्था । एवं च समालो द्वितीयाः प्रारभ्यमानस्य अनु. वृत्तिः अनुयायित्वम् । किं तावत्सन्धलक्षणमित्यत आह-ऋतुयेति । द्वयोः अत्वोमध्यं मध्यकाल: सन्धिः । शिशिरश्च वसन्तश्चेति तयोः संधिर्यथा- *च्युतसुमनसः इति । कुन्दा माध्या: । च्युताः सुमनसोः येषां ते च्युतसुमनसो जाताः । ननु माध्यं कुन्दमितिकोशोक्त्या कुन्दमाध्ययोनपुंसकत्वेन भाव्यं कुतो माध्याः कुन्दा इति । चेत् शृणु। एतन्नामकवृक्षाभिप्रायेणात्र पुंस्त्वम् । कोशे च पुष्पाभि प्रायण तत्त्वम् । फले लुगिति सूत्रेण प्रत्ययस्य लुकि कुन्दं माध्यमित्येवातो यथोक्तं साबु। एतदपि बोध्या-च्युताः सुमनसः इत्यत्रापि न भ्रान्तिः कार्या यतो हि सुमनसां स्त्रीत्व एव तत्रापि वहुत्व एव प्रवृत्तिः यथा चोक्तम्--- आपः सुमनलो वर्षाः अप्सरः सिकताः समाः स्त्रियामेते वहुत्वेस्युरेक्त्वेप्युत्तरत्रयम् । इति दुमा वृक्षाः पुष्पोद्गमेषु कुसुमप्रादुर्भावेषु अलसाः न तु सोत्साहा शीतस्य शेष- ..

·काव्यमीमांसा AR वसन्तशैशवम- "गर्भग्रन्थिषु विरुधां सुमनसो मध्येऽङ्करं पल्लवा वान्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकराठोदरे पञ्चमः ।। किं च त्रीणि जगन्ति जिष्ण दिवसैदिनमनोजन्मना देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यास(वश्य)नेयं धनः ॥" वसन्तप्रौढि:- "साम्यं सम्प्रति सेवत विचकिलं पारामासिकमाक्तिके कान्ति कर्षति काञ्चनारकसुमं माठियौतात्पटात। हूणीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलण्टाकतां लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतवृन्ताग्रतः केसरम ॥" तया तज्जडीकृतत्वात् । इमे महकारेपु स्थिताः कोकिलाः । मनसि गिरं गृहन्ति किन्तु न गिरन्ति नोच्चारयन्ति । अथ च सवितुः सूर्यस्यामराचयः किरणाः । किरणोऽस्तम. यूखांशुगभस्तिणिपुरश्मयः । भानुः करो मराचिः मना मन्चया दीधितिः ग्गियाम् । इत्य. मरः ।। शीतोल्लास शिशिरोद्गममेव लुगान्त निःशेष कुर्वन्ति । न च । चस्तो- स्थ । न तु क्लमस्योदयं क्लेशोद्गमें दातु शीलमस्या-ताम् । जस्ठता तीक्ष्णताम् आलम्बन्ते स्वीकुर्वन्ति । कुन्दानां न्युतसुमनप्त्वादि वमन्तप्रादर्भातम् , दुमाणां पुष्पोद्गमालस्यादि शं तावस्थायित्वं द्योतयति । एवंद्वयोः सन्धिः मूच्यते । वसन्तस्य शैशवं यथा---*गर्भग्रन्थिविति । वीरुधां लतानाम् । लताता. नानि वीदित्यमरः । गर्भनन्धिषु सुमनसः पुष्पाणि । मधुरम् अङ्करस्य मध्ये । पारेमध्ये पष्टया वेति समासः। पल्लवाः छद्राः ।, विकावा: कादरे कोकिलाया: कण्ठोदरे वाञ्छामात्रेण परिग्रहः इलामात्रेण स्वीकारी ययामा पामोनिः । किंच यदि मनोजन्मना देवरस्य कामप्रभाः द्विदिव आणि जगन्ति लोकप्रिय जिष्णु जयनशीलं चिरोशितं वहोः कालापरित्यक्त : चापम् । उपभ्यास क्रियासभिव्याहारेण वश्य स्वाधीन भवत् । एतेन वसन्तकालीनवस्तूनां समुद्रम्य मानत्वात्तस्यअल्पत्वेन शैशवं ज्ञायते । वसन्तस्य एतनामकाः प्रौढिः परिपूर्णता- *साम्यमिति । वि.किलं पुप्प सम्प्रतिविमन्तसमये पाण्माभिः षण्मासात्प्रा- दुर्भूतैः मौखिकः मुक्ताभिः साम्य तुल्यतां संक्ते भजते । यथा नायनानि मौक्तिकानि शोभन्ते तथा विभिलानि पुष्पाण्याप इति भावकाशनारस्य कुसुम माक्षिप्टेन गौत शोधित रक्तमिति यावत् तस्मात्पटाद्ववारा कान्ति शामा कति आगृहाति। म- कस्य महुआ इति विख्यातस्य पुष्पविशेषस्य मुकुलं कुङ्मलं हूणीनां हूणदेशीयस्त्रीणा । -- ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता । -- अतिक्रान्ततुलिङ्ग यत्कुसुमाद्यनुवर्तते । लिङ्गानुवृत्तिं तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकत: ॥ वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गाजविकाशानुवृत्तिः । यथा-खं वस्ते कलविङ्ककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं चर्चा पारयतीव दर्दुरकुलं कोलाहलैरुन्मदम् । गन्धं मुञ्चति सिक्तलाजसदृशं वर्षेण दग्धा स्थली दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहासेन भाला पतिः ॥" एव मन्याअपि। लावण्यस्य अवयवगतकान्तिविशेषल्य लुण्टाकतो वलाचार्य कुरुते सम्पादयति । लाटीनां लादेशीयान्नानां नाभेः निभं सदृशं केशरं काश्मीरजत्वेन प्रसिद्धं वृन्ता- अतः वन्धनमुखात् पतद् गलत् सत् चकास्ति शोभते । अन्न चतुषुपादेषु उपमालङ्कारः । सम्पूर्णपुष्पाणां विकसिततया वर्णनासन्तप्रौढिल्तु सुतरां स्फुटव प्रतीयते । *अतिक्रान्तति । अतिकान्तस्य व्यतीतस्य ऋताः लिङ्गं लक्षणं कुसुमादि यदनुवर्तते । ता लिङ्गानुवृत्ति प्राहुराचार्या इति शेषः । ननु कथं नाम लिङ्गानुवृत्तिः ज्ञातव्येत्यत आह *सेति । सा काव्यात लोकाच्च ज्ञेया। काव्येषु तस्यास्तथा वर्णन लोके च तस्यास्तथा स्थितिं दृष्ट्वा जानीयादिति भावः । तामुदाहरणमुखेन दर्शयितुं ग्रन्थकार उपक्रमते *वपीस्वित्यादिना* । वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गस्य निदाघलक्ष्मणः अब्जविकाशस्य कमलोत्फुल्लनस्य अनुवृत्तिः अनुसन्ततिः। *खमिति । कादम्बिनीरूप मेवातालापन् । कादम्बिनी मेघमाला विष मे- ववेऽनियमित्यमरः । प्रावार :कम्बलम् (क)। कम्बलो नागराजे स्यात्सास्नाप्रावारयोरपि ऋमावप्युत्तरासङ्ग्रे सलिले तु नपुंसकन् । इति । मेदिनी मेदिनी। कलविङ्कस्य चटकस्य । कलविङः पुमान् ग्राम चटकेऽपि कलि. झके । इति मेदिनी । कण्ठः दूगलवन्मलिनं मलोमसम् । मलीमसं तु मलि में कच्चर मलदूषितमित्यमरः । खमाकाशन (कर्म) बस्ते आत्मना आच्छादयति । उन्मदम् उन्म तन् । द१राणां भेकानां कुलं सन्तन्तिः कोलाहलैः कलकलैः चर्ची विचारणामध्य- यनमिति यावत् । चर्चा संख्या विचारणा इत्यमरः । चचं अध्ययने इत्यस्मात् स्त्रिया. मङ्टाप् । पारयतीव समापयतोव नाशयतीत्यर्थः । इग्धा दावाग्निता प्रज्वलिता स्थली पृथिवी वर्षेण वृष्टया । वृष्टिवर्पमित्यमरः ! हेतुला । “षष्ठी हेतु प्रयोगे" "सर्व नाननीया चेति देतो नृतीया । सिक्तानां लाजा ·कान्यमीमांसा किञ्च-ौष्मिकसमयविकासी कथितो पलीकदम्ब इति लोके । जलधरसमयप्राप्तौ स एव धाराकदस्त्र: स्यात !! यथा- "धलीकदम्बपरिधसरदिक मुखस्न मटारशरासनमानस्य । दीप्तायुधाशनिमुना नन नीलकण्ठ नो काठसे समग्वाग्धिगगमस्थ ॥" जलसमयजायमानां जाति या कादमीन निगदन्ति। सा शरदि महात्मविनी गन्धान्चितपट पदा भनि । -"म्यूलावश्यायबिन्दु यतिदलितहत्कारकापन्थिमाजी नां सदृशम् तुल्यम् । तुल्यायरतुलोपमाया जोमान्यतर भामिनि पाठविधामा षष्ट्या समालनिर्दशः । गन्ध मुगति त्यनि । योऽपि कादम्बिनी - साहा. दिततया निस्पयितुमराक्याऽपि मानां पतित: सूध: मलिनाना नलिनामा द्वारी विकासेन विभाव्यते परिज्ञायते । अत्र कादम्ल्यिामानां वालिम कमन्दि नीहासस्य वर्णनेन ग्रीष्मतारनुविधती इति प्रकाश्यते । अन्येऽपाति भ्रान्तः पाठ । अन्या अपानि रम् । समुपरिदर्शितरीत्या अन्या आप ऋतूनामनुवृत्तयों वोध्याः। किञ्च अन्यदपि इत्थं वोव्यम् । गौधिमकति प्रेमिक प्री ममो समय विक. सनशील कदम्बो घृलीकदम्बनाम्या लोके पितः । का एक कदम्बः चाराधयसमयय जलधरकालस्य वर्षाः प्राप्तौ सत्यां धारा कदम्यो भवति । *धुलीकदम्वेति । ननु हे नीलकण्ट ? मयूर ? यि च त्रिपुरारे ? धूलोकदम्वेन मिकससयविकासिना कदम्वेन । समस्पो-संन्यसम्मदात्थन धूल्याः कदम्बेन समू इन परिधूसरं संजातकाध्य दि मुखं यास्मस्तस्य । तस्य माणस्य छायया युत सुरशरासनस्येन्द्रधनुषामण्डलं यस्मिस्तस्य । समरपक्षे च-रक्तस्य सचिवम्य च्छायया समूहेन सङ्गतं शरासन धनुमंत्र तस्य। दीप्तं तीक्ष्णम् अायुधभुतमनिर्वन मुञ्चन्ताति। वर्पर्धा पक्ष मेघाः । समरपक्षे भटाः मुञ्चन्ति । समर एवं वारिधराणामागमा यस्मि. बसौ वारिधगगमस्तस्य । हेतोर्न उत्कण्ठसे तदर्थं नोत्सुको भवसि । पटी हेतुप्रयोगे. इति सूत्रेण समरवारिधरागमस्येत्यत्र देतो पष्टी। *जलसमयेति । यां जलसमये वर्षौ जायमाना प्रादुर्भूयमानां जाति माधवी. लता काईमीति पछिलेति निगदन्ति कथयन्ति । शरदि एतहतौ सा जातिः महोत्स. विनी अतीवोद्धववती तथा गन्धेन हेतुना अन्विता: सङ्गता:पट्पदा अमरा यस्यां सा भवति विद्यते। ।

·मधुसूदनी-विवृति-सहिता ३२१ ma जात्या जालं लतानां जरठपरिमलप्लावितानां जजम्भे । नानाहंसोपधानं सपदि जलनिधेश्चोत्ससापरस्य ज्योत्स्नाशुक्लोपधानं शयनमिव शशी नागभोगाङ्कमम्भ ! स्तोकानुवृत्ति केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति । यथा-"असूच्यत शरत्कालः केतकीधूलिधूसरैः । पद्मताननवायातश्चरणैरिव वासरः ॥" शरद्भवानामनुवृत्तिरत्र बाणासनानां सकुरुण्टकानाम् । हेमन्तवक्त्र यदि दृश्यतेऽपि न दृश्यते बन्धविधिः कवीनाम ।। यथेति उदाहृत्य तां दर्शयति - स्थूलावश्यायेति । स्थूलाः ये अवश्यायस्य तुषारस्य । अवश्यायस्तु नीहारस्तुपारस्तुहिनं हिममित्यमरः। विन्दवः पृषताः । पृषन्ति बिन्दुधपता इत्यमरः । तेषां छुत्या कान्त्या दलितानां तिरस्कृताना वृहता महतां कोरकाणां कुड्मलानां ग्रन्थयस्तान् भजन्तीति तस्याः जात्या माधव्याः । जरठेन कटोरेण परिसलेन विमदोत्थजनमनोहरगन्धेन । विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जन मनोहरे । इत्यमरः । प्लावितानां सङ्गतानां लतानां जालम् जजम्भे चकाल । अथ शशी चन्द्रः सपदि त्वरया अपरस्य पश्चिमस्य जलनिवेः समुद्रस्य । नानाहंसा पवताः । सो गुरु पर्वतः इति शब्दरत्नावली कोषः । एव उपधानानि यस्मिस्तत। अथवा नग्नासानां मानसा लयानामुपधान प्रणयः स्नेहो यत्र । उपधानमित्यरू। प्रणयोऽर्थः मेदिनी कोशानुनुसारी बोव्यः । नागानां सणां भोगः फण एव । भोगः सुखे धने चाहेः शरीरफणयोमतः । पालनेऽभ्यवहारे च योषिदादि भृतावपि । इति मेदिनी ।। अङ्क चिन्हं यस्मिस्तदम्भो जलम्प्रति उत्ससर्प अपससार। किमिव । ज्योत्स्नावञ्चन्द्रिकावत् शुक्लानि श्वेतानि उपधानानि उपवर्हाः। उपाधानं तूपवई इत्यमरः । यस्मिस्तच्छयनं शय्याम् । शय्था शयनीयवत् । शयनमित्यमरः । इव यथा । अत्र स्थूलेत्यादिना अर्धपादेन मालत्या जात्या सौरभाभावितत्वमुपवर्णितम् । *स्तोकेति । केचिदाचार्याः केतक्या अपि स्तोकानुवृत्तिम् अल्पानुवर्तनम् इच्छन्ति वाच्छन्ति। असूच्यतेति । यथा कस्मिश्चित्स्थानविशेषे नवायातः नूतनसम्प्राप्तः पुरुपः चरणैरसूच्यत । चरणचिह्नानि दृष्ट्वा नवपुरुषस्य आगमस्तय॑ते तथैव केतक्या धूल्या धूसरः पौराता रक्तैः वासरैः शरत्कालः असूच्यत पर्यज्ञायत । वासरस्य केतकीधूलो धुसरतया पद्माताम्रतया च शरत्कालस्थितिः सम्भाव्यते। *शरवानामिति । यद्यप्यत्र हेमन्तवक्त्रे हेमन्ततॊः मुखे शरद्भवानां शरस्तु- .. ।

·३२२ काव्यमीमांसा ॥ हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्व लिङ्गानुवृत्तिरेव । उक्तं च । “द्वादशमासः सं वत्सरः, पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन" । मरुबकदमनकपुन्नागपुप्पलिङ्गानुवृत्तिभिः सुरभिः । रचनीयश्चित्रश्रीः किञ्चित्कुन्दानुवृत्या च ॥ "गेहे वाहीकयूनां वहति दमनको मञ्जरीकर्णपूरा- नुन्मादः पामरीणां मरुति मरुबकामोदिनि व्यक्तिमति । सद्यो भङ्गानुसारचुतसुरभिशिराशीकरः साहकारः सर्पन्नम्भःशरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि ।। समुत्पत्रानां वाणानाम् असनानाम् कुरुण्टकानां च अनुवृत्तिः आगतिः दृश्यते पदवीमवतरात । तथापि कवीनां बन्धविधौ आसङ्गो न परिज्ञायते । कुत एतदित्याह---*हेमन्तेति । हेमन्तस्य शिशिरस्य च एकतायां हेतुः सर्वेषां लिङ्गानामनुवृत्तिरागतिरेव । उक्तं चेत्यनेन प्रमाणयति । द्वादशभिः मासैः संवत्सरः हेमन्तशिशिरयोः समासेन एककरणेन पञ्चैव ऋतवो भवन्ति । अतः शारदवानां लि. ङ्गानां हेमन्ते दर्शन न अपूर्वम् । सुरभिर्वसन्तः । वसन्ते पुष्पसमयः सुरभिरित्यमरः । *मस्वकेति । मरुवको मदनः । पिण्डीतको मरुवकः श्वसनः करहाटकः । शल्यश्च मदने इत्यमरः । दमनकः वृक्षविशेषः । पुन्नाग: केसरः । पुन्नागे पुरुषस्तुङ्गः केसरो देववल्लभः इत्यमरः । एतेषां पुष्परूपा लिङ्गानामनुवृत्तिभिः । तथा किञ्चिदल्प कुन्दस्यानुवृत्त्या च चित्रा नानाकारा श्रीः शामा यस्यासौ रचनीयः कर्तव्यः । *गेहे वाहीकेति । वाहीको नाम देशविशेषः पञ्जाब इति प्रसिद्धः । तत्रत्यः पुरुषो वाहीक इति केचित् । अन्ये तु वहिर्भवो बाहोकः इति व्युत्पत्त्या शास्त्रीयाबा- राहि त इत्यर्यः, “वहिषष्टिलोपो यञ्च” “ईकक् च” इति वात्तिकद्वयेन वहिः शब्दस्य टिलोपे ईकक् प्रत्यये च कृते बबयोरभेदावाहीकरूपमित्याहुः। ते चामी युवानस्तेषां गेहे दमनको वृक्षः मञ्जरीरूपान् कर्णपूरान् कर्णाभरणानि वहति धारयति उत्पादयती.. ति यावत् । मरुबकस्य मदनस्य आमोदो निर्यासः यस्मिन्नस्तीति तस्मिन् मरुति वायौ वहति सति पामरीणां नीचानाम् । विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश्च पृथग्जनः । निहानोपसदो जाल्मः क्षुल्लकश्चेतरश्च सः । इत्यमरः । उन्माद औद्धत्यं व्यक्ति प्राकय्यमेति गच्छति । सद्यो झटिति भङ्गस्य त्रोटनस्य अनुसारेण अनुमत्या स्त्रुता द्रुता सुरभिषु शिरासु सुगन्धासु नाडीषु शीकरा अम्बुकणा यस्यासौ। साहकारः सहकारसम्बन्धी रसः जलम् । अम्भसः शरावे ·मधुसूदनी-विवृति-सहिता ३२३ कुंद मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकलः कातरः किङ्किराते रक्ताशोके सशोकश्चिरमतिविकचे चम्पके कुंचिताक्षः । पान्थः खेदालसोऽपि श्रवणकटुरटचक्रमभ्येति धुन्वन सोत्कण्ठः षट्पदानां नवमधुपटलीलम्पटं कपटेन ॥" यथा वा-"धुनानः कावेरीपरिसरभुवश्चन्दनतरून मरुन्मन्दः कुन्दप्रकरमकरन्दानवकिरन् । प्रियक्रीडाकर्षच्युतकुसुममामूलसरलं ललाटे लाटीनां लुठितमलक ताण्डवयति ॥" । । - पात्रे सर्पन गच्छन् रेचक्रीचन्द्रका णि रचयति करोति । *कुन्दे मन्द इति । मार्गश्रमजन्यखेदेन अलसोऽपि किन्तु सोत्कण्ठः सस्पृहः पान्थः पथिकः । नवायां मधुपटल्यां मधुपिटके । अथ पटलं (लो) पिटके च परिच्छेद छदियोगतिलके क्लीवं, वृन्दे पुनर्नना । इति मेदिनी । लम्पट संसक्तम् अवणे श्रोत्रे कटु यथास्यात्तथा स्टद् गुञ्चद् षट्पदानां द्विरेफाणां चक्रं मण्डलं कपटेन वचेण धुन्वन् कम्पयन् शब्दं मा कुरुति धिया तान् उद्वेजयन् अतित्वराकुलो गृहे अभ्येति आगच्छ. ति । कीदृशः पान्थः । कुन्द मन्दः कुन्दाप, विकसितं गृहं नागमम् इति विचारयन् क्षीणप्रभः । मुकुलिनि संजातकुड्मले तमाले दृष्टिं ददन् विकलः विह्वलः । किकिराते चक्षुः पातयन् कातरो दीनो भवति । रक्ताशोके नयने प्रसारयन् चिरं सशोकः । अति विकचे चम्पके कुञ्चिताक्षः कुटिलचक्षुः संजातः । कुन्दभृप्रतिषु विकसितषु मान्ध. प्रासौ हेतुरयम्-यतो हि-मायकेन स्वागमनविषय नायिकाये समयः कृतः, यदह कुन्दप्रभूतानां विकसनात्पूर्वमेव भवतीसविधेऽवश्यं प्राप्स्यामि । तथापि स्वीकृत्य इदमुक्त यदि नायास्यते तदा मन्मरणमेव निश्चिनु अतः परं प्राणान् धारयितुन शक्ष्ये इति । मान्धस्येदं तत्वम्, समयस्तु अतिवाहितः परं तथापि अस्ति आशा। वैकल्य. स्यायं हेतुः यदू दुःखसहनमन्तरा नात्र कश्चिदुपायः । कातर्यस्य तात्पर्यम् यदीवार एवं शरणम् स एव परिरक्षिता स्यात् तदा जीवन विभृयामन्यथा मरणं निश्वप्रथम् । सशोकतायाः कुञ्चिताक्षत्वस्य भावमाधुरी स्पष्टैच । जाते ऽपि सर्वपुष्पाणां विकाशे सोत्कण्ठतया गृहाभिमुखमागच्छत्येव । इति सारम् । *धुनान इति । कावेरीनद्याः परिसरभूमौ पर्यन्तभुवि । पर्यन्तभूः परिसरः इत्य. मरः । लमुत्पन्नान् चन्दनतरून् धुनानः कम्पयन् । कावेरीपर्यन्तभूसंचारित्या वायोः शैत्यं व्यज्यते । कुन्दप्रकरस्य माध्यसमूहस्य मकरन्दान् परागान् अवकिरन विक्षि पन् । चन्दनतरुकुन्दमकरन्दसंपकितया वायोः सौगन्ध्यं प्रकाश्यते । मन्दः मन्दतया २२ का०मी० । ।

·काव्यमीमांसा ADHA । एवमन्याप्यनुवृत्तिः। विचकिल केसरपाटलिचम्पकपुष्पानुवृत्तयो ग्रीष्म ! तत्र च तुहिनतुभवं मरुबकमपि केचिदिच्छन्ति ॥ यथा- 'कर्ण स्मरं शिरीपं शिरसि विचकितनगलता: पाटलिन्यः कण्ठे मालहारा वलयितमसिताम्भोजनालं कलाच्याः । सामोदं चन्दनाम्भः स्तनमुवि नयने म्लानमाजिष्टपृष्ठ गात्रं लालज्जलाई जयति मृगहशां प्रेमिका वेष एपः ॥" प्रवहनशीलः । एतेन वायोः मां वाच्यमेव । मरूद्वायुः। प्रियेण सह क्रादायां कलौ, आकर्षण च्युतानि गलितानि कुसुमानि यस्मात् तत् । आमूलं सरलम् आडम् अजु । ललाटे भाले लुटितम् उपावृत्तम् लाटीनां तद्देशीयावलानाम् अलकम् चूर्ण- कुन्तलम् ताण्डवयति नर्तयति । एषु श्रिष्वपि पोषु मरुवकदमनककुन्दानां शिशिरतलिङ्गानां वसन्तेऽनुवृत्तिः कविभिर्वणिता । एवमुक्तरीत्या अन्या अपि उक्तरवशिष्टा अपि अनुवृत्ति: वोभिजि. ज्ञासुभिर्वाध्या वर्णयितृमिः कविभिवर्णनीया चति हृदयम् । एवं वासन्तिकामनुवृसिमुदाहृत्य प्रेमिकीमुदाहमुपक्रमत-*विचकिलेति । विचकिलो वृक्षविशेषः । केसर: पुन्नागः । पाटलिः पादली इति ख्याता । पार्टील: पाटलामोधा काचस्थाली फलेरहा । कृष्णवृन्ता कुवेराक्षात्यमरः । चम्पक हेमपुष्पकः । 'अथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पक इत्यमरः । एषां वासन्तिकवृक्षसम्बन्धिपुष्पाणा- मनुवृत्तयो ग्रीष्मर्ती सम्भाव्याः। केचिदाचार्याः तत्र ग्रीष्मे, तुहिन भवमुत्प मरुबके मदनमपि इच्छन्ति वाञ्छन्ति । *कर्णे इति । मृगदृशाम्-इत्यत्र द्विविधा समासगतिः । तथाहि-यदि मृग इव नयने यस्या सा मृगनयनेति समासे मृगशब्देन लक्षणया तन्नयने विवक्षितेनवतस्तथा केवलमृगस्यैवोपमानप्रातिपदिकत्वम् । मृगशाविव दृशौ यस्याः सा मृगट्टम् इति विवक्षायाम् “अनेकमन्यपदार्थे" इति भगवत्पाणिनिमहपिप्रणीतसूत्रस्थेन "सप्त- 'म्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्चेति कात्यायनकृतवासिकेन मृगगित्यु पमानपूर्वपदस्य दृक्शब्देन सह बहुब्रीहौ । लोकप्रसिद्धोपमानवाचिनि मृगदृशौ इति पूर्वपदे उत्तरपदभूतस्य दृक्शब्दस्य लोपस्तथा मृगगित्यस्योपमानत्वम् । मृग- पदं तद्दृशि लाक्षणिकमिति कातन्त्रकालापकौमारख्याकरणसम्मतम् । सप्तम्युपमा. नेत्यादिकं तु पाणिनीयव्याकरणानुसारीति बोध्यम् । नायिकानाम् । एष पुरो दृश्य- मानः पैष्मिको वेषः ग्रीष्मकालोद्भववस्तुसम्पादितनेपथ्यः जयति सर्वोत्कृष्टतया वर्तते । कीदृशो वेषः । यत्र काले कर्णयोः स्मेरमीपविकसितं शिरीषपुष्पम् । शिरसि an ·३२५ मधुसूदनी-विवृति-सहिता। यथा च-"अभिनवकुशसूचिस्पद्धि कणे शिरीषं मरुबकपरिवार पाटलादाम कण्ठे । स तु सरसजलादोन्मोलितः सुन्दरीणां दिनपरिणतिजन्मा कोऽपि वेशश्च कास्ति ।।" एवमुदाहरणान्तराणि। ऋतुभववृत्त्यनुवृत्ती दिङ्मात्रेणात्र सूचिते सन्तः । शेष स्वधिया पश्यत नामग्राहं कियब्रूमः ॥ देशेषु पदार्थानां व्यत्यासो दृश्यते स्वरूपस्य । तन्न तथा बध्नीयात्कविबद्धमिह प्रमाणं नः ।। मूर्ति पाटलिन्यः पाटलवर्णाः विचकिलकुसुमनिर्मितस्रजो लताः मालाः । कण्ठे ग्रीवा. याम् मृणालनिर्मितो हारः । कलाच्योः “कलाई" इति प्रसिद्धयोः पाणिमूलयोः । बलयित कटकाकारेण परिणतम् असिताम्भोजल्य नोलकमलस्य नालम् । स्तनभुवि कुचप्रदेशे सामोदें ससौरभ चन्दनाम्भः । म्लाने अलसीभूते माञ्जिष्टवके पृष्ठं चर मभागौ कटाक्षे इतियावत् ययोस्ते नयने नेत्रे वर्तते। *अभिनवेति । दिनस्य परिणतौ दिवसावसाने जन्म आविष्कारो यस्यासौ स प्रसिद्धः कोपि अनियर्वचनीयमहिमा सुन्दरीणां प्रेयसीनां वेषः चकास्ति । अभिनवा. नां प्रत्यग्रोत्पन्नानां कुशानाम् दर्भाणांम् सूचीः शिखाः स्पर्द्धितुं शोलमस्येति अभिनवकुशसूचिस्पद्धि शिरीषम् शिरीषपुष्पम् । कर्णे । जातिवादेकवचनम् । कर्णयोः स्थितम् । मरुवकस्य परिवार सहस्थायि पाटलाया दाम स्वक् कण्ठे गले वत्तते । किभूतो वेषः सरसजलेनाः एवमुन्मीलितः प्रकाशितः । एवममुना प्रकारेण अन्योन्यतनामनुवृत्तेरुदाहरणानि अन्यान्यपि मृग्यानि । *ऋतुभवेति । हे सन्त : ? सजनाः ? अस्माभिरिति शेषः ऋतुभवानां तत्तहतू. त्पन्नानां पुष्पाणां वृत्तिः, अनुत्तिश्च दिङमात्रेण शैलीप्रदर्शनधिया सूचिता। शेषं यच्चावशिष्टं वृत्तं तद् यूयं स्वधिया निजवुद्धया पश्यत अवलोकयत । नामग्राहं प्रत्येक नामग्रहणपूर्वक कियद्वस्तु बमः । वृहस्पतिरपि अनन्तस्य वस्तुराशेः नामग्राहं निरू पणेऽसमर्थः तहि कोन्यः पुमान् निरूपयेत् । *देशेष्विति । देशेषु नानादेशेषु पदार्थानां स्वरूपस्य आकारस्य लक्षणस्य व व्यत्यासो दृश्यते । तत्पदार्थस्वरूपं तथा व्यत्यस्तं न बध्नीयात् काव्यघटकतया नव- येत् । नूतनकवेः कृते शिक्षणासौ । यतः इह काव्ये प्राचीनकविनिवद्धस्वरूपं पदा. यांना नोऽस्माकं मते प्रमाणम् ।

·३२६ काव्यमीमांसा शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पमुपयानि । पोढा दर्शितमेतत्स्यात्सप्तममनुपयोगि ॥ यथा---यत्प्राचि मासे कुसुमं निवद्धं तदुत्तरे बाल फलं विश्यम् । तग्रिम प्रौढिधरं च कार्य तदनिमे पाकपरिष्कृतं च ॥ द्रुमोद्भवानां विधिरेप दृष्टो बल्लीफलानां न महाननेहा । तपा द्विमासावधिव कार्यः पुष्पे फले पाकविधौ च कालः ॥ अन्तयाज बहिया बाह्यान्तव्याजमेव च । । कतिधा पुष्पं वर्णनीयमिति निरूपयितुं प्राचीनाचार्यानुमनं स्वमतमुपधि- नोति-शोभान्ध इति । कानिचित्पु-पाणि शोभालम्पादकानि । बन्धूकप्रभृतीनां पुष्पाणि । कानिचिच्च अन्धसि भाजने उपयुक्तानि । यथा स्थल कमलाकादीनां पुष्पाणि । अपराणि च गन्धोपयोगीनि । यथा मालती काला. पलीप्रभृतीनाम् । इतराणि रसप्रदातृतया कार्यकराणि । यथा शिरीषप्रमृती नाम् । अन्यानि च फलरूपण परिणम्यमानानि भवन्ति । यथा सजीरजम्बूपनमान मोचप्रियालपूगीफलनालिकेरादीन्गम् । कानिधन अर्चनायामुपयुक्तानि भवन्ति यथा नवमल्लिकादीनाम् । एवं च षट्प्रकारेण पुष्पाणामुपयोगालोक दृश्यते । अत: पट धैव तानि वर्णनीयानीति भावः । तदवैतशितम् । सप्तमा यः प्रकारो वर्तत सोऽनुप- योगी स न कविभिद्यः । पुष्पाणां फलानां च वर्णनरीतिमुपदिशति । *यत्प्राचीति । यत्कमुभ प्रावि पूर्वस्मिन् मासि निवदम् वणितम् । तत्, उत्तर मामि बाल विधयम् । तस्माद. ग्रिमे मासि प्रौढिधरै कार्यम् । तत उतरस्मिन् मासे पाकन परिग्युत सुन्दरम् । कार्यम् । 4 । किं सर्वेषां पुष्पाणां फलानां कृतेऽयमुपदेश इत्यत आह-*दुमाद्भवानामिति । दुमोद्भवानां वृक्षोत्पन्नानाम् । एष उपरि निर्दिष्टो विधिः प्रकारो दृष्टः अन्तर्भावितणि- जर्थः । दर्शित इत्यर्थः । वल्लीफलानां लतोद्भवानाम् महान् एताहक चतुर्मासात्मकः अनेहा कालो न ज्ञेयः । तेषां वल्लीफलानां तु विधिः द्वौ मासा अवधिमर्यादा यस्य सौ कार्यः । एवं पुप्पे फले च पाकविधौ कालः समुद्दिष्टः । *अन्ताजमिति । केचित्फलेषु व्या क्षेपणार्य परिहरणीय वस्तु ( गुटली)- अन्तः स्थितं भवति । केषांचिद्वहिः । (छिलका) केषां च वहिपि अन्तरविय. केषांचनं सर्वत्र परिहरणीय किचिदेव ग्रामम् यथा सीताफरले । अपरेषा मध्ये तर तत् । कानिचन सर्वथा निर्व्याजानि । अयमर्थः विपूर्वकादज शेपणे इत्यस्मा सि । । - ·मधुसूदनी--विवृति-तहिता । सर्वव्याज बहुव्याज निर्व्याजं च तथा फलम् ॥ लकुचाद्यन्ताजं तथा बहिण्जमत्र मोचादि। आनाधुभयव्याजं सर्वव्याजं च ककुमादि । पनसादि बहुब्याज नीलकपित्यादि भवति निर्व्याजम् । सकल फलानां घोढा ज्ञातव्यः कविभिरिति भेदः ॥ एकद्विव्यादिभेदेन सामरत्वेनाथवा ऋतूम् । प्रबन्धेषु निबध्नीयाक्रमेण व्युत्क्रमेण वा ॥ न च व्युत्क्रमदोषोऽस्ति कवेरर्थपथपृशः । तथा कथा कापि भवेद् व्युत्क्रमो भूषणं यथा ॥ अनुसन्धानशून्यस्य भूषणं दूषणायते । द्धातोः घनि निष्पन्नस्य क्षेपणार्थकस्य व्याजशब्दस्य फलेषु परिहरणीयं वस्तु त्वगादि व्याजार्थः । यथोसरपद्ये स्पष्टम् । *लकुचादीति* ? लकुचः वडहर इति प्रसिद्धः । लिकुचो लकुचो डहुरित्यमरः । लंकुचादि फलम् अन्तः व्याज परिहरणीयम् । अग्राह्यमिति यावत् । यख्य तत् । मोचादि कदलीप्रभृति वहिाजम् क्षेपणीयं वस्तु बहिरेव । आम्रादि फलम् उभय. च्याजम् अन्तरपि वहिरपि अग्राह्य वस्तु । अन्तः गुठली इति प्रसिद्धम् । वहिः छि. लका इति ख्यातं वस्तु । ककुमादि अर्जुनादि फलम् सर्वव्याजम् अर्थात् ककुभादिषु किञ्चिदेव व्यं ग्राह्यं सर्व परिहरणीयमेव । पनसादि फलम् । पनसः कण्टकिफल मित्यमरः । कटहर इति प्रतीतं फलं पनसः बहुतरव्याजयुक्तम् । नीलकपित्थादि अन्तर्वहिरादिप्रदेशे सर्वत्रापि व्याजरहितम् । इत्येवं प्रदर्शितरीत्या कविमिः सकल फलानां षोढा भेदो ज्ञातव्यो वोध्यः । *एकेति । एकमृतुम् । द्वौ वा ऋतू । त्रीन् वा ऋतुनित्यादि भेदेन । अथवा सामस्त्येन संहीभावेन सर्वान् ऋतून व्युत्क्रमेण वा प्रबन्धेषु कविर्निबध्नीयात् । ननु व्युत्क्रमेण ऋतूनां निबन्धने कविरुपहासास्पदः अग्राह्यवचनश्च संभवेदिति निराकुर्वन्नाह-*न चेति* अर्थपथस्पृशः काव्यवर्णनीयपदार्थानुसारिपदे गच्छतः कवेः व्युत्क्रमेण ऋतूनां वर्णने दोषो नास्ति । व्युत्क्रमवर्णनस्य दोषोद्धारप्रकारं प्रकाश. यति--*तथेति । तथा कापि अनिर्दिष्टप्रकारा कथा इतिवृत्तमुपस्थातव्या यथा व्युत्क्रमोऽपि भूषणं भवेद् । ऋतूनां व्युत्क्रमवर्णने भूषणदूषणे कविनित्यते इति प्रकटयति-*अनुसन्धा. नेति । अनुसन्धानशून्यस्य पूर्वापरपदार्थालोचनरहितस्य कवेः भूषण दूषणायते सा ·३२८ काव्यमीमांसा सावधानस्य च कवेर्दूषण भूपणायते ॥ इति कालविभागस्य दर्शिता वृत्तिरीदृशी। कोरिह महान्मोह इह सिद्धो महाकविः ।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कालविभागो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ समाप्तमिदं प्रथमधिकरणं कविरहस्य काव्यमीमांसायाम् ॥ minion Mirra- । वधानस्य सर्वत्र जागरूकस्य कवेः दूषणमपि भूपणं भवति । अध्यायोपसंहाराशयेनाह-*इतीति । इत्येवं कालविभागस्या ईशशी वृत्ति: पद्ध तिः दर्शिता । ननु किमर्थमेतावान् प्रयासः त्वया कृतः इत्यत आइ--*कवेरिति । इह कालविषये कवेः महान् मोहः बुद्धिभ्रमः । इह सिद्धो निष्णातो महाकविभूर्यात् । इति साहित्याचार्याहिताग्रिश्रीमधुसूदनशर्मणः कृतौ मधुसूदनीविवृतो कालविभागव्याख्यान नाम अष्टादशोऽध्यायः संपूर्णः । समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।

·No text on this page.

·* साहित्याचार्य पं० श्रीनारायणशास्त्री सिस्ते जी संग्रहीत मर्वविधमध्यमपरीक्षापाव्यरूपा - अलङ्कारसारमअरी ५:१५. . इसमें अलङ्कारों की मूलकारिकायें चन्द्रालोक तथा साहित्य : उनकी स्वतन्त्र सरल विशदवृत्ति, चन्द्रालोगोय उदाहरणालया शादि ir से उदाहरण, तथा उनका समन्वय इत्यादि, विश्व संस्कृत में है। विमा इन सभी विषयों का सरल अनुवाद भी किया गया है। आदिमा ता. सूची, २ लक्षणकारिका सूवी, जन्मालोक तथा गादिसण से ३ उदाहरण सूची, तादल लार के उनदेख सहित भी दी गई है। हमारे या सकते हैं कि अलकारों के किसी भी संग्रह के अपेक्षया मFreferrat . विष्ट । विधाथियों के लिये यहा उपयुका है प्रयासमा की प्रामाणिकता प्रकट होगी। तर्कसंग्रहः- न्यायबोधिनी-दीपिका-मयूव टीकात्रय माहितः बनारस गवर्नमेण्ट संस्कृत कालेज में व्याकरण-साick HTTY में बोधिनी तथा दीपिकाटीका के साथ संपरा नयाfaning कोई उत्तम परीक्षोपयोगि संस्करण न होने से विaralini बनारस गर्वनमेण्ड कालेज के विद्वान् न्यायशास्त्र के अwurari-34 मीमांसशिरोमणि "मुक्तावलीमयूख पाणिनिमाकरमा' ni Hit निर्माता पण्डित सूर्यनारायण शुक्ल जी निमित-मयूम्पटी का नया न्याया दीपिकाटीक्षा युक्त तर्कसंग्रह ग्रन्थ का उत्तम परीक्षापयोग संस्कस या "मयूखटीका में मूलमन्थ-न्यायबोधिनी तथा दीपिका टाका . सरल व्याख्या की गई है। पण्डितजी के टीका-fact ले लिया मा ! सुग्धहै इसका उन्म प्रमाण धारो तरफ देश देशान्तर रो पनि विसं २ वली मयूखटीका की प्रशंसा पर निश्चय हो चुका है इसलिए इस UPL At , प्रशंसा करना सूर्य को दीपक दिखलाना चरितार्थ होगा। इसलिए निविदा कि यही मयूरवटका सहित तसंपदा विद्यार्थियों के लिए उपयुपाक होगा। अन्य अत्यन्त उसम मारो में मोटे सफेद कागज पर मा। भूक्षय लागल साथ। प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारम सि INMFNJAuspaperAHARMA

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.