·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT TORKS EDITED BY THE PANDITS OF THIC BENARES SANSKRIT COLLEGE, UND ICR THE SUPERINTENDENCE OF RTH. (RIFFITH, MA,C.LE AND G THIBAUT, Ph. D. No 131. 17 at 1067 -I'S RESERVED. I श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या। गूढार्थदीपिका। पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिकृता । श्रीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वर-श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितशुद्धाद्वैत- संप्रदायविदुषा रत्नगोपालभट्टेन परिशोधिता । GUDHARTHADIPIKA, A Commentary on Rasa Panchadhyâyî of the Tenth Chapter of Srimad Bhagawata, BY Pandit DHANAPATI SŪRI EDITED BY RATNA GOPÂL BHATTA, Fascuulus I BENARES: Published by the Propructures dIe»?'s, Rru) B. Das & Co. AND SOLD BY HD GUPTA, Secretary, Chowl.hımı Sanskrit: Book D-pot. Printed at the Vidya Vilâs Press, BENARES. 1907.

·O Voor o ou सूची पत्रम् । रू०आपा गणपाठः गोलप्रकाश, गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्त्वम् तत्त्वदीप तर्कसंग्रहः दत्तकमीमांसा धर्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठः ( शिला ) धातुरूपावली परिभाषापाठ. ६ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् ( प्रश्न विचार का बहुत उत्तम प्रन्थ) बीजगणितम् (म०म० पं० सुधाकर कृतटिप्पणीसहित) १ मनारमा शब्दरत्नसहिता ( टाइप) लघुकीमुदी टिप्पणीहिता लघुकौमुदीभाषाटीका (पं० मथुराप्रसाद मिश्र कृत) (टिप्पणीसहित) लक्षणावली लीलावती ( म०म० पं० सुधाकरर्ताटप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः ६ विष्णु सहस्रनाम ૨ or * . कादरूपावला १ १ १ ३ शृङ्गार सप्तशती समासचक्रम् ममासचन्द्रिका मरस्वतीकण्ठाभरणम् माजन्यचन्द्रिका टिप्पणीमहिता मिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपमर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी क्षेत्रमंहिता ३ ३ १ ६ ૨

·श्रीकृष्णाय नमः।
श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या ।
गूढार्थदीपिका।
श्रीधनपतिसूरिकृता ।
गोपाङ्गनागुणाऽऽकृष्टचेता वेत्ताऽखिलस्य यः ।।
तस्य कृष्णस्य पादाब्जमाश्रयेऽभीष्टसिद्धये ॥ १॥
नुमः श्रीबालगोपालतीर्थान् व्यासमुखान मुनीन
विघ्नहर्तन गणेशादीन् पण्डितांश्च विमत्सरान् ॥ २ ॥
अथ पञ्चभिरध्यायै रासक्रीडामहोत्सवः ॥
वर्ण्यते मुनिना सम्यक् सदगुणाकृष्टचेतसा ॥ ३ ॥
उनत्रिशे कलं वेणोः श्रुत्वा गत्वा व्रजस्त्रियः ।।
वनं वादादिकं प्रापुः कान्तेनेति निगद्यते ॥४॥
इन्द्रवरुणादिविजये किं चित्रं, ब्रह्मादिजयसंरूढदर्पः कामो-
ऽपि भगवता पराजित इति ख्यापनाय क्रमप्राप्तां भगवत्कृतां
रासक्रीडा वर्णयितुमुपक्रमते ।
श्रीशुक उवाच ।
भगवानपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ॥
वीक्ष्य रन्तुं मनश्चके योगमायामुपाश्रितः ॥ १ ॥

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । भगवानपीति ॥ कामकृतो हि ब्रह्मादिपराजयः प्रसिद्धः । तदुक्तम्-अहल्यायां जारः सुरपतिरभूदात्मतनयां प्रजानाथोऽयासी- दभजत गुरोरिन्दुरवलाम् * इति प्रायः को वा न पदमपथेऽकार्यत मया श्रमो मबाणानां क इत्र भुवनान्माथविधिष्विति । ये तु ज्यादिकं विहाय तपश्चर्यायां रता, न तैः कामः पराजितः, कि- न्तु तस्मात् पलाय्य ते गताः ।श्रीकृष्णस्तु शतकोटियूथगोपाङ्गना- रूपसैन्यवता कामेन युद्धयमानोऽपि आत्मन्यवरुद्ध सौरतत्वाद् विजनवानियनेन ग्रन्थेन रूपाप्यते । योगमायामुपाश्रितः, आ- त्मारामोऽप्यरीरमतू, साक्षान्मन्मथमन्मथः, आत्मन्यवरुद्धमौरत इसा- दिषु स्वातन्त्र्याभिधानात् । रासलीलोत्सवश्च नववर्षवयस्त्वे ससा- ऽऽश्विनपूर्णिमायाम् । यतः सप्तवर्षे वयसि वर्तमाने भगवति कुमा- रिकाणां व्रतचर्या । ततः सप्तमवर्षोत्तरकार्तिकस्यामावास्यायाम इन्द्रमखभङ्गः । तच्छुक्लपतिपदि गोवर्द्धनमखोत्सवः । द्वितीया- यां भ्रातृभोजनोत्सवः तृतीयामभूति इन्द्रकृतोपद्रवमवलोक्य नवमी- पर्यन्तं गोवर्द्धनधारणम् । दशम्यां गोपानां विस्मयकथाबाहुल्यम् । एकादश्यां गोविन्दाभिषेकः । द्वादश्यां वरुणलोकगमनादि । पौर्णमास्यां नन्दादीनां ब्रह्महूदनयनादि । ततश्च शरदः समाप्ति- रिति । शुक उवाचेसनेन कोमलालापवच्छुकोक्तिरूपमिदं भागव- सं कोमलचित्ततयैव श्रोतव्यं चित्ताकर्षकं च । तत्रापि रासक्रीडो- त्सववर्णनं सर्वस्यापि श्रीमद्भागवतस्य सारभूतमिति ध्वनितम् । परमहंसशिरोमणिना श्रीशुकेन परमप्रेम्णा वर्णितोऽयं रास- क्रीडोत्सवोऽतः परमहंसैरप्यादरेण श्रोतव्य इसपि सूचितम् । भगवानपि, ऐशर्य्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैरा- ग्ययोश्चैव षण्णां भगइतीङ्गनेत्युक्तषविधैश्वर्यवानपि रन्तुं मनश्चक्रे श्रृङ्गाररसालम्बनशिरोमणिभूतानां शतकोटियूथविलासिनीनां सौ.

·3 . गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। स्वर्यसौकुमार्यसौन्दर्याऽधराऽमृतसौरभ्याणि परमशोभनानि स्त्री- यश्रोत्रादीन्द्रियैरनुभवितुं स्वायानि तानि तदीयश्रोत्रादिभिस्ता अनुभावयितुमिच्छितवान् । एतावन्तं कालं गोप्य एव वर्द्धमानानु- रागचलचित्तनया रन्तुं मनश्चक्रिरे । भगवाँस्तु वयोविशेष प्र. तीक्षमाणो न चक्रे, संप्रति प्राप्तवयास्ताः, मयेमा रंस्यथ क्षपा इति पूर्वप्रतिज्ञाता रात्रीश्च वीक्ष्य भगवानपि रन्तुं मनश्चक्र इ. त्यपेरर्थः। पूर्णाऽपि ता रात्रीरुद्दीपनत्वेनानुभूय किमुत गोपी- क्ष्यिति तासां सौन्दर्यप्रेमाद्यतिशयो व्यज्यते । यद्रा ता इति प्रसिद्धार्थकतत्पदप्रयोगान्नानागुणवतरिति तासामुत्कर्षों बोधि- तः । ता इति बहुवचननिर्देशाद्, ब्रह्मरात्र उपावृत्त इति वक्ष्यमाणत्वाचैकस्यामपि राज्यां तादृशविलासानुकूलपसंख्यात- रात्री स्वसंकल्पिता वीक्ष्येति बोषितम् । तथाच तादृशरमणा- ऽनुकूलाः कोटिकोटिरात्रीः स्वसंकल्पिता वीक्ष्ये सेव तत्त्वम् । अन्यथा (पूर्णाया) राकारात्रेश्चन्द्रात् पूर्वमप्रवेशाच्चन्द्रोदयस्य च वीक्षणानन्तरं वर्ण्यमानत्वाद वीक्ष्येत्युक्तिरसंगता स्यात् । अथ वृन्दावनशोभामप्युद्दीपिकामाह ॥ शरदिति ॥ शरदा हेतु- भूतया । यद्वा शरदति टाबन्तत्वात् । शरदायामपि उत्फुल्ला मल्लिका यासु । उत्फुल्लाश्च ता मल्लिकाश्चेति वा । एतद्राक्या- द, कुन्दसूजः कुलपतरिह वाति गन्धः, रेमे तत्तरलानन्दिकमला- मोदवायुनति वक्ष्यमाणत्वाच्च वृन्दावनमाहात्म्यात् सर्वकाले सर्वपुष्पविकासो बोधितः । रन्तुं मनश्चक्रे इत्युक्त्या आ- न्तरमिदं रमणं, न तु बाह्यं नरविडम्बनमानमिति सूचितम् । अ- न्यथा, रेमे, रन्तुमारेभे इति वा ब्रूयात्। तत्रापि, चक्र इत्यात्मनेपदप्र- योगात् तदपि न गोपिकानुरोधेन तदर्थमेवापि तु स्वस्य मुखार्थमपी. तिसूचयतिीयथा, आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे*कुर्व- ।

·४ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । न्सहैतुकी भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिरिसत्रात्मारामाणामपि मुनीनां चित्ताकर्षणसामर्थ्यवद् गुणाकृष्टचेतसां भगवद्गुणेषुरमणमुक्तम् । तद्वद्गोपाङ्गनानांतादृशगुणाकृष्टचेतसोभगवतोऽपितासु रमणमुक्त- म् । ननु खल्पकाले कथमनल्पकालसमावेशः, कथञ्च स्वल्पदेशे सावयूथगोपाङ्गनाक्रीडनसंभवः, कथञ्चकस्याऽसंख्यातगोपिकाभि- रभिरमणसम्भवः, कथश्च अमनस्कभगवतस्तद्रमणासक्तमनस्त्वमि- सादिशङ्काजालं, तन्निरासायाह ॥योगमायामुपाश्रित इति|अघटि- तघटनापटीयसी, मायां तु प्रकृति विद्यात, मम मायादुरसयेसा- दिनोक्तां योगमायाम् उपाश्रितः । स्वाश्रितां तां कर्तव्यलीलोप- करणसाधनत्वेनाश्रितवान् । यद्वा योगः स्वन गोपीनां संयोग- स्तदर्थं मायां कृपाम् उप आधिक्येनाश्रितः।यद्वा स्वस्मिन् वात्सल्य- रसाक्रान्तचेतसां नन्दादीनां तया तया लीलया आनन्दसागरे निमज्जितवान् । पुनश्च ब्रह्महदप्रवेशादिना स्वस्वरूपानन्दमाप्तिप- यन्तामप्यवस्थां दर्शितवान् । यास्तु सखीभावमाश्रिय चिरका- लमारभ्य स्वेन रमणोत्कटोत्कण्ठावत्यस्तासां गोपङ्गनानां मनोरथ- पूर्ति कथं कृतवानित्यपेक्षायामाह॥भवानपीति ॥ यद्यप्यासौ पूर्ण- कामस्तथापि पूर्वकोटिजन्मखऽस्मिँश्चजन्मनि उपाश्रितो रमणार्थमेव सम्यगाराधितो यस्ताभिः स, तास्तासामभिलषितवितरणानुरूपा रात्रीश्चक्रे, एकस्यां रजन्यामसंख्यातरजनीमदर्शनसङ्कल्पं कृतवान्। कथंभूताः? शरदोत्फुल्लमल्लिकाः । यासु शरदोत्फुल्लमल्लिकाश्च चक्रे इति वा । मल्लिकेति पुष्पान्तराणामप्युपलक्षणम् । तथा अमना आप भगवान् रमणानुरूपं मनोऽपि चक्रे । इदञ्च सर्वम् अघटित घटनापटीयस्या स्वयोगमायाशक्त्या सम्पादितवानित्या- शयेनाह । योगमायां वीक्ष्य सर्वसम्पादनाय कटाक्षेणोद्बोध्य । मम योगमायाशक्त्या एतासां मनोरथपूर्तिर्भविष्यति, तत्र मम ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः। (२९)। का हानिरित्याशयेन ता वीक्ष्येति वा । यद्वा तासां योगार्थ मायाँ वीक्ष्य । तथाच मायिकेन संयोगेन नास्ति मम पूर्णकामत्वादिस्व- रूपहानिरिति भावः । यद्वा भगवानपि योगमायामुपाश्रितो योग- मायाम् अधिष्ठाय प्रकटीकृतनन्दनविग्रहस्ताः स्वस्मिन्नासक्तस्वा- न्ता गोपीक्ष्यिालोच्य तन्मनोरथपूर्त्यर्थं राज्यादिकं चक्र इत्यर्थः। यद्वा ता रात्रीर्वीक्ष्य तासां मनश्चक्रे रन्तुं योगमायामधिष्ठा- य स्थितः । योगमायया. कृष्णेन साई सम्यग्रमणं कृतवत्यो वयमिति तासां मनस्सु दृढतरां प्रतीतिमुत्पादयितुं प्रवृत्त इत्यर्थः पञ्चाध्याय्यात्मकोऽयं सर्वशास्त्रसारसर्वस्वभूतो ग्रन्थ इति सूचयितुं मङ्गलाचरणार्थमादौ भगवानिति पदं प्रयुक्तम् । अत्र भक्तिशान्ति- रसप्रधान श्रीमद्भागवते पारमहस्यां संहितायां प्रसङ्गात् परशा. स्वार्थशृङ्गाररसमनुवदता मुनीन्द्रेण स्वासद्धान्तोऽपि गूढतया नि- दिष्टः । अत एव शृङ्गारकथापदेशेन विशेषतो निवृत्तिपरय पञ्चा ध्यायीति श्रीधरस्वामिभिरप्युक्तम् । निवृत्तिमार्गसंभक्तचेतसां विदुषां मुदे । व्यक्तीकरोम्यहं पक्षामिमं कृष्णप्रसादतः ॥ सविशेषसुखं निखिलमपि दुःखसंभिन्नमेव । ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते * आधवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुध इति भगवद्वाक्यादतो विवेकवता निर्विशेषब्रह्मानन्दाविर्भावाभिलाषुकेण तत्पतिपित्सानिवृत्तिरेव सर्वोपायैः संपाद्यति ब्रह्मराम्यवच्छिन्न- कालपर्यन्तं तुच्छीकृतकोटिकन्दपविग्रहेण भगवताऽपि रममाणानां गोपाङ्गनानां दुःखनिवृत्तिस्तृप्तिश्च न संपन्नेति वर्णयता भगवता मुनिना सूचितम्।तदुक्तं-न जातु कामः कामानामुपभोगेन शा- म्यति * हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्द्धत इति । एवंविध- विवेकोत्पत्तियोग्ये इह जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्तनपुर:- ·६ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सरनित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन नितान्तनिर्मले स्वा- ऽनुग्रहपात्रेऽन्तःकरणे श्रुतिरूपस्वकान्ताभिरभिरन्तुं भगवानपि मनश्चक्रे । यमेवैष वृणुते तेन लभ्य इत्यादिश्रुत्या भगवदनुग्रहादेव श्रुसविचारे प्रवृत्तिर्भवति, नान्यथेति भावः । भगवदनुग्रहपात्र. ताबोधनायाह । ता रात्रीरसख्यातजीवजन्मसु अनुभूता अहंकार- चित्तमनोबुद्धिरूपा अन्तःकरणवृत्ती रात्रीरज्ञानरूपतमोव्याप्तत्वाद् आत्मतत्त्वाऽऽवरणरूपत्वाद् रात्रिमशाः संप्रति शरदोत्फुल्ल- मल्लिकाः शरत्स्थानापन्नेन भगवदाराधनलक्षणेन निष्कामकर्म- णा अन्तःकरणशुद्धिसाधनेन फुल्ला विकसिता मालसादिपुष्प- स्थानापन्नाः शान्सादयो यासु ता वीक्ष्य । शान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धावित्तो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्यदिति श्रुतेः । ननु निर्गुणस्य जातगुणादिशब्दप्रतिनिमित्तरहितस्य श्रुतिप्रतिपाद्यत्वासम्भवात् कथं ब्रह्मणि तासां रमणमिसाशमाह। योगमायामुपाश्रित इति ॥ तथाचातन्निरसनेन निर्विशेषब्रह्मोप- लब्धिलक्षणमेव तासां रमणमिति भावः ॥ १ ॥ तदैव चन्द्रमा अपि भगवद्भावमुद्दीपयन्नुदगादिसाह । तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः ॥ स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः ॥ २ ॥ तदेति ॥ तस्मिन्नेव क्षणे स प्रसिद्ध उडूनां नक्षत्राणां राजा चन्द्र उदगादुदयं प्राप्तः । उडुपदेन नक्षत्राणामपि तत्परिवारत्वेन उदयः सूचितः । किञ्च, मनसापि न गन्तव्याः परदाराः कदा.

·गूढार्थदीपिकायाम् । १. अध्यायः । (२९)। चनेति निषेधमनुसंधाय महत्समक्षे लज्जया वा रमणाच्चेतसः प- रात्तिमपि निराकरोदिसाशयेनाह ॥ ककुभ इति॥ प्राच्या इन्द्रा. ऽधिष्ठिताया दिशो मुखं शतमैः परमसुखकरैः करैः किरणलक्षणह- स्तै तेनारुणेनोदयरागेण विलिम्पनरुणीकुर्वनातथाचानया प्रवृत्त्या कृष्णमेवमुपदिशति स्म भगवाँश्चन्द्रः-भो यदुकुलावतंस, अपेतदोष- शङ्क आरमणाचिनं मा निवर्त्तय, मटुंश्यत्वात् । यथाऽहं तवकुला- दिपुरुषो द्विजराजस्तत्रापि पुरातनस्तत्रापि राजयक्ष्माऽऽक्रान्तस्त- त्रापि परमसुन्दरानेकस्त्रीपतिः प्राच्या दिशः परस्त्रिया मुखं स्पृ- शन्नेव स्वयं तस्यामनुरक्तस्तामप्यनुरागवतीं करोमि तद्वत् त्वमपि मद्रंश्यस्तत्रापि नववयास्तत्राप्यविवाहितत्वात् स्वभार्यारहितस्तत्रा- पि सर्वदोषविनिर्मुक्तपरमसुन्दरविग्रहस्तत्रापि सम्प्रति गोपजाति- निविष्टो यथेष्टं गोपाङ्गनाभिरभिरमगं कुरु, नास्ति तव दोष- गन्धोऽपि । यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः * स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुर्वतत इति न्यायात्तु, तेजीयसो न दोषायेत्युक्तत्वा- देतावता नास्ति मम दोषसंपर्कस्तव त्वतितेजस्वित्वात् सुतरामित्यपि स एव बोधितवानिसाशयेनाह ॥ चर्षणीनामिति ॥ अर्यम्णा मा- तृकापत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः * यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा परिकल्पितेति षष्ठस्कन्धोक्तमानुषजातीनां शुचः शरदर्कजसं- तापदुःखानि मृजन अपनयन् । तथाच समस्तजनतापनिवर्तकस्य नास्ति तादृशदोषजनिततापावाप्तिसम्भावनेति भावः । तत्रानुकूलं दृष्टान्तमाह ॥ प्रिय इति ॥ दीर्घकालेन दर्शनं यस्य स प्रियः स्व- रमणः प्रियायाः स्वरमण्या मुखम् अरुणेनानुरागेण स्वकरधृतेन कुङ्कुमेन च यथा लिम्पति तद्वत् । यद्वा मनःकरणसमकालमेव चन्द्रोऽपि तादृशाऽसंख्यातराव्यनुकूल एवोत्पादित इत्याह ।। तदोति ॥ तदा तस्मिन्नेव क्षणे स्वसंकल्पितश्चन्द्र उदगात् । स च

·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।
किञ्चिद्विज्ञापयन्निवोदगादित्याशयेनाह ॥ ककुभ इति ॥ तथाच,
चन्द्रमा मनसो जात इति श्रुतेस्त्वत्त उत्पन्नस्य त्वत्प्रसादलब्ध.
प्रतापस्य ममापि नास्त्येवंविधकर्मलेपः । तव तु सर्वेश्वरस्य कुत-
स्त्योऽतः स्वभक्तानामासां मनोरथं पूरयेति बोधयन्निवेति भावः ।
किञ्च, सर्वसन्तापनिवृत्त्यर्थं प्रवृत्तौ लोकदृष्टया प्रतीयमानोऽपि
दोषो न संस्पृश्यत इत्यपि विज्ञापयन्नित्याशयेनाह॥ चर्षणीनामि-
ति ॥ यद्वा यथा मम पाच्याः ककुभः सम्बन्धः परदारसंपर्कवत्
प्रतिभाति, न तु वस्तुतस्तत्सम्पर्कः, किन्तु सर्वजनतापनित्यर्थं
भाच्यां दिशि समुदयमात्रं, तथा भगवतोऽपि स्वजनसन्तापनिरासा-
ऽथ कृतावतारस्य तत्तल्लीलया भक्तसुखसंपादकमवृत्तौ मूढजनानां
लौकिकरमणादिमतीतावपि नास्ति किश्चिद बायकमिति विज्ञाप-
यन्निवोदगाादयाशयेनाह ॥ ककुभ इति ॥
निवृत्तिपक्षे-तदा भगवत्प्रसादोदयक्षण एवोडूनां तत्स्थाना-
पन्नानां शुभवृत्तीनां राजा विवेकाख्यश्चन्द्र उदगात् । किं कुर्व-
नित्यपेक्षायामाह । ककुभ इति ॥ प्राच्या अनेकजन्मप्रवृत्ताया
अविवेकदशाया मुखं जाड्यलक्षणं करस्थानापन्नस्तत्तद्विचारैः
संपादितनारुणेन तत्वंपदार्थावबोधलक्षणेन रागेणलिम्पन् तिरोहितं
कुर्वन् । अत एव चर्षणीनामधिकारिजनानां तत्तद्वस्तुविषयकान
मृजन अपनयन् । तत्र दृष्टान्तमाह ॥ प्रिय इति ॥ २॥
तथा विज्ञापयन्तं चन्द्रमवलोक्य यत् कृतवाँस्तदाह ।।
दृष्ट्वा कुमुदन्तमखण्डमण्डलं
रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् ॥
वनं च तत्कोमलगोभिरञ्जितं
जगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् | १ अध्यायः । (२९)। ९ दृष्ट्वेति ॥ कुमुदेऽपि कुमुत् मोक्तमिति विश्वात् कुमुद कुमुदं वि- कासनीयत्वेन विद्यतेऽस्यति । यथा स्वभक्ताः कुमुदिन्यः समुदयं माप्तेन मया विकास प्रापितास्तथा स्वभक्ता गोप्यस्त्वयाऽपि वि- कासनीयाः । उदयन्नेव सविता पझेष्वर्पयति श्रियम् * विभावयन् समृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रहामित्युक्तेरिति विज्ञापयन्तमिव । पुनश्चा- ऽखण्डं मण्डलं बिम्बं यस्य तम् । परोकारशीलस्य काऽपि हानि भवतीति सूचयन्तमिव । अनेन राकेति ध्वनितम् । पुनश्च रमाया लक्ष्म्या आननाऽऽभावदः आभा कान्तिर्यस्य। तभ्रातृत्वात् । त- थाच लक्ष्म्याः स्मारकत्वेन रमणेच्छामुद्दीपयन्तमिव । स्वभार्याभ्रा- तृत्वाच्छयालकस्य मम सन्निधौ संकोचो न विधेय इति वा सूच- यन्तमिव । यद्वा, सर्वलक्ष्मीः सर्वकान्तिः सर्वसंमोहिनी परा * इ- ति स्मृतेः, रमा श्रीराधा । रमन्ते रमयन्तीति वा रमा गोप्यश्च तासामाननस्याभेवामा यस्य तम् । स्वदर्शनेन ताः स्मृतिपथमा- रोहयन्तमिव । तथा उदयरागव्याप्तत्वान्नवकुङ्कुमापेण्डवदरुणं विवाहसमये यल्लक्षम्यादिमुखं तत्तुल्यत्वान्नूतनकाममुद्दीपयन्तमि- व । वनं च तस्य तथाभूतस्य चन्द्रस्य कोमलैर्गोभिः किरणैरभि- रजितं, गोभिः अअितं व्याप्तमिति वा। यद्वा भावेक्तः। तत्कोमल- गोभिररमिअनं यत्र । किरणानां सुधादोग्धृत्वं, वन एव पाल्यमा- नवं च ज्ञापयितुं गोपदम् । तत्रापि शीतबाधाकरत्वनिरासाय कोमलपदम् । तथाच यथोक्तविशेषणविशिष्टं चन्द्र रमणयोग्यं वनं च दृष्ट्वा, कलं जगौ॥ अत्र विशेष्यस्याऽनुक्सा आत्मा मुखं वापि विशेष्यं ज्ञातव्यम् । अस्मिन् पक्षे, कोः पृथिव्या अपि मुत् क- तव्यत्वेन विद्यते यस्य तमात्मानम् । मुखपक्षे कुमुद्रदिति लिङ्ग- विपरिणामः । अनेन भूचरमुखार्थं कृतावतारेण मया मदासक्त- मानसा गोप्योऽपि मयाऽभिरमणेन सुखिन्यो विधेया इति ध्वनि- ૨ ·१० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तम् । पुनश्चाखण्डमन्यूनानतिरिक्तं मण्डलं नासाकर्णाद्यङ्गचक्रं य- स्मिन् । अनेन गोप्यर्थमेव तुच्छीकृतकोटिकन्दर्पविग्रहस्य पादुष्क- तत्वात् ता अवश्यं रमयितव्या इति सूचितम्। पुनश्च रमाणां ता- सामाननानामामा यस्मिन् । अनेन स्वस्मिंस्तासां खचितत्व- दर्शनेन तत्फलप्रदानस्यावश्यकत्वं सूचितम् । पुनश्च ताभिलिप्तेन नवकुङ्कुमेनारुणम् । यद्वा, अत एव तन्मुखलिप्तेन नवकुङ्कुमेन प्रतिविम्बितेनारुणम् । अनेन स्वविग्रहस्य तद्विग्रहगतरागरञ्जितत्व दर्शनेन तन्मनोगतरागेण स्वमनसोऽपि रञ्जितत्वमावश्यकमिति ध्वनितम् । तद्विकसितकुमुपायलङ्कृतम् । पुनश्च स्वस्य स्वमुखस्य वा कोमलगोभिरभिरञ्जितम् । एवमुद्दीपनालम्बनविभावौ दृष्ट्वा, कलम्, अव्यक्तमधुराक्षरं यथा स्यात् तथा, जगौ गानं कृतवान् । तदपि वेणुनेति ज्ञातव्यम्। कलपदाऽमृतवेणुगीतेति वक्ष्यमाणात् । तत्र मधुरमिति मनोहरणशक्तिमत् । अव्यक्तमिति सर्वासां स्व- वाह्वानज्ञानोत्पादकमन्येषां तदाबानानिश्चायकं चेति बोधितम्। मधुरत्वात् सर्वाकर्षणं वारयति ॥ वामेति ॥ वामा मनोहरा दृशः कटाक्षा यासां, वामं सुन्दरं दृग् दर्शनं यासामिति वा । तासा युवतीनां सौन्दर्यादिगुणगणालंकृतानामेव मनोहरं यथा स्यात् तथा । गायन्तं स्त्रियः कामयन्त इति श्रुतेः।वामाः स्वस्मिन् कुटि- ला दृशो यासां तामां मनोहरामिति श्लेषेण सर्वदा स्वस्मिन् कुटिलमेव पश्यन्तीनां सर्वेन्द्रियप्रवर्तकमनस आकर्षणेन तथा दर्शनाभावाय चेसपि द्रष्टव्यम् । कलं वामदृशामिसत्र श्लेषान्तरण कामविजं, क्लीम्- इसाकारकं जगाविसपि ज्ञेयम् । तथाहि । कलं ककारलकारौ । वामदृशेति टाबन्तम्। वामदृशा ईकारः । मन्त्रशास्त्रे वामागेति चतुर्थस्वरस्य संज्ञाईकारश्च म् च वामदृशामिति समा- हारद्वन्द्वे अमो लुकि रूपम्। तथाच ईमिति च तेन क्लीमिति सिद्धस् ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ११ निवृत्तिपक्षे, अथ भगवत्कृतमनुग्रहान्तरं दर्शयति ॥ दृष्ट्वेति ॥ कुत्सिता अनिसाऽशुचिविषयप्राप्तिजन्या मुत् कुमुद्, नकुमुद् अकु- मुत् = तदभावः कर्तव्यत्वेन विद्यते यस्य विवेकलक्षणचन्द्रस्य तम् । तत्राप्यखण्डं मण्डलं वैराग्यशान्सादिसाधनसमूहो यस्य तं पूर्ण वैरा- ग्यादियुक्तम् । यतो, रमाननाभं रमायाः संपत्पम्दादिरूपेण परिण- ताया आनने मुखे अभा अदीप्तिर्यस्मात् तम् । विषयमात्रसौन्द- र्यबुद्धिनिवर्तकम् । पुनश्च, नवकुङ्कुमारूणम् । पूर्वं हि अनात्मव- र्ग एवानुरागः स्थितः। संप्रति नवीनेन कुङ्कुमस्थानापन्नेनात्मा. ऽनुरागेणाऽरुणं वनं कामक्रोधाद्यनेककण्टकदुमाधाक्रान्तत्वात तत्स्थानापन्नमन्तःकरणं, संपति, तत्कोमलगोऽभिरञ्जितं तस्य विवेकलक्षणचन्द्रस्य कोमलैः सर्वसुखकरैस्तत्तद्विचार दलक्षणैः किरणैरभिरञ्जितम् यद्वा तदन्तःकरणलक्षणं वनं कोमलैस्याग्रह- भावैः शास्त्रश्रवणसत्पादस्पर्शभगवन्मूर्तिसज्जनदर्शनभगवन्नैवेद्या- स्वादनभगवच्चरणारविन्दार्पिततुलस्याघ्राणभगवन्नामस्मरणार्चना- दिपरैर्गोभिरिन्द्रियैस्तज्जन्याभित्तिभिरभिरजितं शोभितं च दृष्ट्वा कलम् अनेकार्थसूचकं मधुराक्षरम्, अयाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा, जन्मा- ऽऽद्यस्य यतः, शास्त्रयोनित्वाव, तत्तु समन्वयादियादिसूत्रजातं कृष्णद्वैपायनात्मनाऽऽविर्भूय जगौ । कथं भूतं कलं, वामदृशां वा- मस्य परमसुन्दरस्य परमात्मनो दृग् ज्ञानं याभ्यस्ता उपनिषदः। तं त्वौपनिषदं पुरुषं कुच्छामीति श्रुतेस्तासां परब्रह्मणि तात्पर्याऽव- धारणकारणम् । वामा सुन्दरा दृग् ज्ञानं यासा तासामिति वा । यद्वा कुटिला दृशो यासामस्पष्टब्रह्मलिङ्गभेदाद्यनुवादिकाना, मनो- हरं प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि तात्पर्यापहरणपरम् । यद्वा कुटिलज्ञाना- नां वादिनां मनोहरं तदभिप्रेतार्थनिरासकरम्। यद्वा वामदृशां शोभन- ज्ञानवतां विवकिनां वेदान्तशास्त्राधिकारिणां सतां मनोहरं मनो- ·रामपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ज्ञम्, अमनोज्ञं तु विषयासक्तचेतसाम् । यद्वा, आत्मा वा अरे द्र- व्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञामितव्य इसादिरूपं कलं जगौ । कीदृशं ? वामदृशामनात्म- पदपदार्थविषयाणां कुटिलत्तीनां मनोहरम् । तत्कारणभूता- ऽनात्मप्रवणमनस उपशामकम् । यद्वा यथोक्तविवेकिनां मनोज- मिसर्थः ॥ ३ ॥ अथ तादृशगानानन्तरं यद वृत्तं तदाह निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनं ब्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः ॥ आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ ४ ॥ निशम्येति॥तद्गीतमनङ्गस्य कामस्य वर्द्धनम् अङ्कुरितस्य कामस्य सर्वाङ्गसंपूर्णतापादकमाएतेन तस्याऽमृतसेकरूपत्वं सूचित- म् । यद्वा । तद् गीतमनङ्गस्य सर्वाङ्गरहितस्यानङ्कुरितस्यापि कामस्य वर्द्धनं = तत्क्षणमेवोत्पाद्य अभिद्धिपर्यन्तं नयनसमर्थम् । तास्तु व्रजस्त्रियश्चिरकालमारभ्य तद्विषयककामाविष्टस्वान्तास्तादृशं गीतं निशम्याऽऽकर्ण्य कलगीतलक्षणसूत्रगुम्फिताः पाञ्चालिका इ- वाऽऽजग्मुः । जग्मुरिति वक्तव्ये स्वस्य कृष्णसन्निधानावेशादा- ऽऽजग्मुरित्युक्तम्।ननु किं सर्वा अपि व्रजस्त्रिय आजग्मुस्तत्राप्यन्यो- न्यमऽलक्षितगमनविरोधइतिचेत्तत्राह|कृष्णगृहीतमानसाः॥कृष्णेनैव पूर्वमेव गृहीतं मानसं मनोयासां तास्तत्राप्यन्योन्यमलक्षितो भगवतः पतित्वेन स्वीकारलक्षण उद्यमो यासां ताः । प्रसकमेव भगवन्तं पतित्वेनाङ्गीकृतवसः । संभ्रमः स्नेहमाख्यातीत्युक्तत्वात् स्नेह- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः। (२१)। १३ ख्यापकं तासां संभ्रममाह ॥ जवेन लोले सकम्पे कुण्डले यास ताः । अनेन कर्णव्यथानुसंधानाभावः सुचितः । यद्वा, मां ग- च्छन्तीमालक्ष्येयमपि यास्यतीति सापत्नभयात् कृष्णगृहीतमानस- त्वेन विचाराऽस्फूर्तेर्वा अन्योऽन्यमलक्षितगमनोद्योगाः । अत एव जवेन चञ्चलकर्णाभरणाः । कुत्रेसत आह ॥ सः पूर्वमुपागतः कान्तो यत्र स्थितस्तत्र । यद्वा चोरचक्रवर्तिना श्रीकृष्णेन गृहीतानि मानसानि तत्सम्बन्धीनि, धृतिस्मृतिविवेकलज्जाभीतिमलादीनि च यासां ता आजग्मुः । अनेन कृष्णो हि महाचौराधिराजो वेणुगी- ताख्यस्वभृसमहाचोरं व्रजे प्रेषितवाँस्तेन च वजाङ्गनानां वितक- द्वारेण अन्तःकरणं कोशागारंपविश्य धैर्यादिमहारत्नपूरितमनोम- जूषामपहृस झटिसेवानीय स्वस्वामिने दत्तां तां कृष्णात् प्रायितु- मिवेति सूचितम् । अत एव महाचोरं धर्तुं व्यग्रत्वात् सूचकमनआ- देरपहृतत्वाद्वा अन्योऽन्यमलक्षितोधमाः । अत एव जबलोलकुण्ड- लाः। कुण्डलेति कङ्कणकिङ्किण्यादेरप्युपलक्षणम् । अनेन बाहहस्था- नापन्नस्थूलदेहस्थधान्यादिस्थानीयभूषणान्यल्पत्वबुद्धया ।चैरेण- तेन नापहृतानीति ध्वनितम् ॥ नितिपक्षे एवं भगवदनुगृहीनस्य विवेकवैराग्यादिसाधन- संपन्नस्यान्तःकरणे परब्रह्मणा श्रुतिरूपकान्तानामभिरमणं सर्वतो वृत्तिनिरोधनं च संपन्न मिसाह॥निशम्येति।तद्यथोक्तं गीतं व्रजस्त्रियः श्रुतीनां गवामवस्थितिस्थानं वेदो ब्रजशब्देनाभिधीयते।तत्संबन्धि- न्यः स्त्रियः श्रुतयः श्रुत्वा स कान्तः कमनीयः परमपुरुषार्थभूतः परमात्मा यत्र विवेक्यन्तःकरणलक्षणे वने वर्तते तत्र आजग्मुः । ब्रह्मप्रतिपादकत्वेन स्फूर्ति गताः । तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजे समः * नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वतेति भगवद्वा- क्यात् स्वभक्तान्तःकरणस्थितः श्रुतिभी रममाणस्तदज्ञानं नाश- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । यतीति विज्ञायत इयर्थः । आजग्मुरित्युक्त्या स्वान्तःकरणवर्तिपर- मात्मन्येवाजग्मुरिति सूचयति । गीतं विशिनष्टि ॥ अनङ्गवर्द्धनम् ॥ अथात आदेशो नेति नेतीत्युक्तस्य मूर्तामूर्तलक्षणाङ्गविनिर्मुक्तस्य निर्विशेषस्य ब्रह्मणो वर्द्धनमज्ञानातस्य तस्याज्ञाननिवर्तनेनावि- र्भावकर, यद्वा अङ्गानां देहानां वर्द्धनमसंख्यातदेहोत्पत्तिकारण- मज्ञानमङ्गवर्द्धनं तद्विरोध्यनङ्गवर्द्धनम् । कथम्भूता व्रजस्त्रियः ? कृष्णेन सदानन्दस्वरूपेण परमात्मना गृहीतं मानसं तात्पर्य यासां ताः कृष्णे तात्पर्येण समन्विताः । पुनश्चान्योन्यमलक्षित उद्यमः परमात्मप्रतिपादनरूपो यामां ताः । परस्पराकाङ्क्षारहिताः । - सेकं स्वत एव प्रमाणभूता इति यावत् । पुनश्च जवेन लो- लानि चलानि झटिति नाशोन्मुखानि कुण्डलानि आशादिरूपाः पाशा याभ्यस्ताःविचारिताःसस आशु जीवात्मपाशनिवर्तिका इति यावत् । कुण्डलं कर्णभूषायां पाशेऽपि वलयेऽपि चेति मेदिनी । मनसो वृत्तयोऽपि इन्द्रियलक्षणगवां वासस्थानत्वादेहोब्रजशब्देनो- च्यते । तदन्तरवस्थानाद् व्रजस्त्रियः, कृष्णेन गृहीतं कारणभृतं मानसं यासां ताः कृष्णासक्तमनःसम्बन्धिन्यः । यद्वा कृष्णेन गृ. हीतः स्वीयत्वेनाङ्गीकृतः कृष्णानुगृहीतो विवेकादिसाधनसंपन्नस्तस्य मानसा मनासम्बन्धिन्यो, न त्वनधिकारिणः । परस्परं निरपेक्ष- व्यापारवसस्तत्तदिन्द्रियद्वारा निःसृस स्वस्वविषयप्रकाशने स्वत- न्त्राः, स कान्तो यत्र वर्तते तत्र आजग्मुः । बहिर्मुखतां विहा- याऽन्तर्मुखतां प्राप्तास्तदानी जवेन झटिति लोलानि कम्पितानि कुण्डलानि पाशा याभ्यस्ताः । समानमन्यत् ॥ ४॥ आजग्मुरित्युक्तावपि प्रतिबन्धकानां तत्तदव्यापाराणां स- त्वात् कथं स्वस्वगृहात् तासां निःसरणमिसपेक्षायां प्रेष्टमूचक- शब्दश्रवणमात्रेण तत्पवणमानमानां तत्क्षणमेव त्रैवर्गिकक मनि- - ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। १५ वृत्तिर्जातेति सूचयँस्तासां निर्गमनप्रकारमाह ।। दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद्दोहं हि हित्वा समुत्सुकाः ॥ पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययुः॥५॥ परिवषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः ॥ शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिदश्चन्त्योऽपास्य भोजनम्।।६॥ लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने॥ व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः॥७॥ दुहन्त्य इति ॥ दुहन्यो दोहयन्त्यस्तक्रियामध्ये एव दोहं दोहनं हित्वा काश्चिद् अभिययुः वेणुगीतकृतप्रेष्ठाभिमुखं ययुः । यद्वा दोहनपात्रं गृहीत्वा काश्चित् स्थितास्तत्समये गीते श्रुते तत्पात्रं विहायाभिययुः । यद्वा दोहनानन्तरं दुग्धपात्रं गृहीत्वा काश्चित स्थितास्तत्क्षणे वेणुगीते श्रुते तत् त्यक्त्वाऽभिययुः । काश्चित स्थालीस्थं पयश्चुल्लयामधिश्रित्य तत्क्वाथार्थं तदधिसेचननिहत्त्य- थं च तत्सन्निधौस्थितास्तत्समये वेणुगीतमन्तःप्रविष्ट, ततस्तत्ववाथ- मप्रतीक्षमाणास्तद्रक्षणं विहायाभिययुः । अपराः संयावं पक्वं गो- धूमकणान्नमनुद्रास्य तन्नाशमप्यननुसन्धायाभिययुः । यतः समुत्सु- का उत्कटोत्कण्ठावत्यस्तद्विलम्बसहनासमर्थाः । एतेन स्वजाति- धर्मं विहायाभिययुरित्युक्तम् ॥ ॥ अथ स्त्रीमात्रधर्मत्यागमाह । परिवेषयन्त्यो बन्धुभृत्याद्यग्रे परिवेषणं कुर्वत्यस्तत्परिवेषणं विहाय काश्चिदभिययुः । अतिस्निग्धान् शिशून् पयो दुग्धं स्तन्यमितरद् वा पाययन्त्यस्तत्पायनं हित्वा काश्चिदभिययुः । पतीन् सर्वथा सेवनीयान् शुश्रूषन्त्यः पादप्रक्षालनादिसेवां पा ·रामपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । . कुर्वत्यस्ता सेवां विहायाभिययुः । काश्चिद् भोजनं कुर्वसो भोजनं सक्त्वा अनाचान्ता एवाभिमुखं ययुः। कृष्णान्तिकं य- युरित्युत्तरत्र चान्वयः । एतेन बन्धुभृसत्यागः, अतिस्निग्धत्यागः, स्वधर्मत्यागः, स्वदेहपोषणयागश्चोक्तः ॥ काश्चिञ्चन्दनकुङ्कुमादिना भगवदङ्गसङ्गसम्भावनयाङ्गराग कुत्रयोऽप्युत्कण्ठया तल्लेपनं हित्वा आकर्षकस्य मेष्ठस्य समीपं ययुः । अन्याः प्रमृजन्त्यः अङ्गोद्वर्तनादिकं कुर्वत्यः । गृहं वा लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्य इति वा पात्रभूषणादि वा प्रमृजन्त्यः । का- श्चिल्लोचने अञ्जनेन शोभिते कुर्वसः । अनेनावश्यकदेहवेषादि- त्याग उक्तः । कासाञ्चिद् गमनत्वरावेशवशाद् देहावयवविशेषा- ऽनुसन्धानाभावमाह ॥ व्यसस्तेति ॥ स्थानतः स्वरूपतश्चोर्ध्वाधो. धारणेन विपर्यय प्राप्तानि वस्त्राभरणानि यासांताः विल्लभप्राप्ति- वेलायां मदनावेशसंभ्रमाव * विभ्रमो हारमाल्यादिभूषास्थानविप. र्यय इत्युक्तो विभ्रमाख्योऽनुभावोऽयम् । अनेन भगवत्तुष्टयर्थं कर्म तदासक्तचेतमामन्यथाकृतमपि फलत्येवेति ध्वनितम् ॥ निवृत्तिपक्षे आगमनप्रकाराकाङ्क्षायामादौ, तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन, सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरिति श्रुतिसूत्राभ्यां सर्वकर्मणामिव संयोगपृथक्त्वन्या- येन तत्प्रतिपादकश्रुतीनामपि परमात्माभिमुख्यमाह । दुहन्त्य इति । जुहुयाद् यजेद्दद्यादित्यादिश्रुतयस्तत्तत्कर्मफलमाप्ति प्रतिपादयन्सो दोहं तत्फलं हित्वा तत्प्रतिपादने मुख्यं तात्पर्य विहायाभिययुः । ब्रह्मणिसमन्वयं गन्तुं प्रवृत्ताः। सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीत्यादिश्रु- तेः। काश्चित्तु समुत्सुकाः, यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्य. न्त एवमेवंविदि पापकर्म न लिष्यते तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्र- द्यत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इत्याद्याः श्रुतयः। पयः- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९ )। स्थानीयं क्रियमाणं सञ्चितं च कर्माधिश्रित्य तत्परिपाकं तद्भो- गपर्यन्तप्रतीक्षानिरासं प्रतिपाद्याभिययुः । तस्य तावदेव चिरं या- वन विमोक्षे अथ संपत्स्य इत्याद्या, अपराः परिपक्वगोधूमकणान- स्थानीयं प्रारब्धकर्म अनुदास्य भोग विना तत्क्षयाभाव प्रतिपा- ध, अपरा-सूर्याय जुष्टं निर्वपामि अग्नये जुष्टं निर्वपामीत्याद्या- स्तत्तद्धविः परिवेषयन्सस्तत्र तात्पर्य हित्वा, तथा अपरा-अक्षय्यं वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति, अपाम सोमममृता अभूमेत्या- द्याः, शिशून अज्ञान, पयःस्थानीयं कर्मफलमक्षयत्वेन प्रतिपाद- यन्त्यस्तत्र तात्पर्य हित्वा । यद्वा, सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरस इत्याद्याः, परिवेषयन्त्यः, ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके इत्याद्याः पय स्थानीयं सुकृतफलपानं चेतनकर्तृकं प्रतिपादन्त्यः, काश्चितू, स होवाच प्राणोऽहमस्मि प्रज्ञात्मानं मामायुरमृतमित्यु- पास्वत्याद्या पतीन् स्वर्गादिपतीन् इन्द्रादीन प्रतिपादयन्त्यस्तत्म- तिपादनतात्पर्य हित्वा, काश्चित्तु, यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवत ओदनः मृत्युर्यस्योपतेचनं क इत्था वेद यत्र स इत्याद्या अन्या- दिकर्तृकाऽशनं प्रतिपादयन्त्यो भोजनं मृत्वादिरूपमपास्य तत्पति- पादनं विहाय, तथा अन्याः, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्याद्याः, लिम्प- त्यो लेपनमध्यारोपं प्रतिपादयन्त्यः । अन्या, अथात आदेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किञ्चन, अस्थूलमनवित्याद्याः प्रमृज- न्त्यः प्रकर्षण माजनमपवादं प्रतिपादयन्त्यः। काश्चन, अनीशया शोचति मुह्यमानः, यः सर्वज्ञः सर्ववित् सर्वस्य वशी सर्वस्येशान इत्याद्या, लोचनस्थानीये जीवेशचैतन्ये अअयन्त्य उपाधिमत्तया प्रतिपादन्त्यः । काश्चित्तु, त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते, अहं वै स्वमसि, तत्त्वमनि, अहं ब्रह्मास्मीत्याद्याः, व्यत्यस्तवस्त्राऽऽभरणाः ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्वस्वरूपाच्छादकम्-अहं कर्तेत्यादिप्रतीत्यापादकं जीवत्वं वस्त्र- स्थानीयम् । ऐश्वर्याद्यलकृतिप्रतीसापादकमीश्वरत्वमाभरणस्था- नीयम् । व्यसस्त व्यतिहारेण प्रतिपादित वस्त्राभरणे याभिस्ताः । यदा व्यसस्तौ सम्यकपरिक्षिप्तौ वस्त्राभरणस्थानीयौ आवरणवि- क्षेपौ याभिस्ताः । वृत्तयोऽपि वहिर्मुखतां विहायान्तर्मुखा जाता इसपि द्रष्टव्यम् ॥ ५॥ ६॥७॥ ननु, रक्षेत् कन्यां पिता विन्नां पतिः पुत्रस्तु वार्द्धके *. अ- भावे ज्ञातयस्तेषां न स्वातन्त्र्यं क्वचित स्त्रिय, इत्युक्तानां रक्षका- णां विघ्नभूतानां सत्त्वे कथं कृष्णान्तिकं ययुरियाशय, त्वया- ऽभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकपमूर्द्धसु प्रभो * इत्यु- क्तत्वात् कृष्णाकृष्टचेतसां न विनाः प्रभवन्तीसाशयेनाह । ता वार्यमाणाः पितृभिः पतिभिर्धातृबन्धुभिः ॥ गोविन्दापहनात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः ॥ ८ ॥ .. ता इति ॥ तत्र चतुविधा गोप्यः पद्मपुराणेऽभिहिताः। तत्र गोपकन्याः काश्चिन्निससिद्धाः । काश्चित्साधनसिद्धाः। तत्र निससिद्धा ल्हादिनीशक्तिरूपाः । आनन्दचिन्मय- रसप्रतिभाविताभिस्ताभिरिति * ब्रह्मसंहितायामुक्तत्वात् । ह्लादिनी या महाशक्तिरिति * बृहदगौतमीयाच्च । तथाच सच्चिदानन्द- घनः परमात्मा गोपालरूपमसंख्यातगोपालिकारूपं चादाय क्री- डार्थ प्रकाटत गोलोके क्रीडति । स चात्र ताभिः सार्द्धमवतीर्णस्त- तस्तासां निससिद्धत्वादिकमुच्यते। द्वितीयास्तु काश्चिद् गोपीजन- वल्लभोपासनया प्राप्तगोपीभावा गोलोकं प्राप्य भगवता लब्धक्री- डा अत्रावतीर्णाः । काश्चित् सम्पति गोकुले एव प्राप्तगोपीभावा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। १२ स्ताः पूर्वोपासनकासायिनीव्रताचरणादिसाधनसिद्धत्वात् साधन- सिद्धाः । श्रुखादयस्तु सर्वा अपि साधनसिद्धा एव । साधनं च प्रार्थनादि । तदुक्तं बृहद्वामनपुराण । कन्दर्पकोटिलावण्ये त्वयि दृष्टे मनांसि नः * कामिनीभावमासाद्य स्मरक्षुब्धान्यमंशयः * यथा त्वल्लोकवासिन्यः कामतत्त्वेन गोपिकाः * भजन्ति रमणं मत्वा चिकीर्षाऽजनिता तथेति ऋषीणां श्रीमद्रामचन्द्रप्रसादाद् गोपिकाजन्मप्राप्तिरुक्ता । पामोत्तरखण्डे, पुरा महर्षयः सर्वे दण्ड- कारण्यवासिनः * दृष्ट्वा रामं हरितत्र भोक्तुमैच्छन् स्वविग्रहम् * ते सर्वे स्त्रीत्वमापन्नाः समुद्भूताश्च गोकुल * हरिं सम्प्राप्य का- मेन ततो मुक्ता भवार्णवादिति । श्रीमद्राममवलोक्य स्वोपास्यगोपा- लविग्रहं हार स्मृत्वा तमेव भोक्तुमिच्छावतां लज्जया तदतवतां कल्पतरोरिवादत्तापि श्रीरामादभीष्टसिद्धिर्जालेयर्थः । सम्भवन्तु मुरास्त्रिय * इति प्राग्भवीयभगवदाराधनलब्धब्रह्माज्ञयावतीर्णत्वाद् देवाङ्गनानां साधनसिद्धता । तत्र, नते मुरेशा ऋषयो नचैत * इत्युक्तत्वात् सुराणामृषीणां च गोपालादिरूपेणावतीर्णत्वाद्देवाङ्ग- नानां स्वपतिभिर्देवौर्विवाहादिकम् । ऋषिचरीणां तु ऋषीणां द- म्पतीरूपेणावतीणत्वात् स्वस्वरूपभूतैरेव पतिभिर्विवाहादिकम् । श्रुतीनां कासाञ्चित्तु तत्तत्प्रतिपाद्याथैः प्राप्तगोपालरूपैः । भगव- प्रतिपादिकानां निससिद्धगोपीनां च स्वममानमायामयविग्रहाणां गौपैर्मायया प्रकटीकृतैर्गोपैर्वा विवाहादिकं सातम् । तत्र ऋषि- चर्यो भगवत्प्रतिपादिकाः श्रुतयश्च सर्वा अप्यभिज्ञाः, साधनसिद्ध- गोपीनां देवकन्यानां च मध्ये काश्चिदभिज्ञाः, काश्चिदनभिज्ञा- श्च । निससिद्धानां मध्ये भगवत्सङ्कल्पानुसारेण नरनाट्यमवलम्ब्य काश्चिन्मानिन्यः, काश्चिदक्षिणाः । भगवत्स्वरूपप्रतिपादकश्रुतीनां मध्येऽपि अतन्निरसनाऽखण्डार्था गृहीलमानिनीस्वरूपाः। अन्या- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्तु गृहीतदक्षिणारूपाः । तत्रैवंभूतानां गोपाङ्गनानां मध्ये का. श्चित पितृभिः, काश्चित् पतिभिः, काश्चिद् भ्रातृभिः, काश्चिद् बन्धु भिः, काश्चित् पुत्रैरियपि द्रष्टव्यम् । वार्यमाणा अपि न न्यवर्तन्त यतो गोविन्देन वेदोद्धारकेण गोलोकविहारिणा गवेन्द्रेण प्रेष्टेन भगवता अपहृत आत्मा अन्तःकरणं यासां ताः । तथाचान्तःकर- णाऽऽरूढेन भगवताऽपहनान्तःकरणानां श्रौत्रं निवारणमकिञ्चि- करम् । प्रवाहपनितनौकायां स्थितस्य तिष्ठतिष्ठेति निवारणं यथा । ननु भयात् स्वधर्माद्वा ताः स्वान्तःकरणं निरुद्धय किमिति न निवृत्ता इसाशङ्ख्याह ॥ मोहिता इति ॥ भगवत्स्वरूपासक्त्युत्कट- दशया भयाघनुसन्धाननिवर्तकं व्यामोहं गताः । ननु तैः पित्रा- दिभिः सर्वथा किर्मिति न निवारिता इति वाऽऽशङ्याह ॥ मो- हिता इति ॥ तथाच मूच्छी मृत्यु वा गन्तुं प्रवृत्ता अतस्तैस्तन्मू- जमरणादिभयान्न प्रसह्य बारिता इति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे ताः श्रुतयः पितृपयादिस्थानीयवैदिकत्वाभिमा- निभिर्वादिभिर्वार्यमाणाः । गोविन्देन वेदैकगम्येन परमात्मना अपहृतात्मानः स्वीकृताभिप्रायाः, न न्यवर्तन्त । यतो मया - प्रमयाप्रमायै वा अहिनाः। वृत्तयोऽपि पित्रादिभिर्विषयैर्वार्यमाणा अपि गोविन्द निलीनस्वरूपाः, मया प्रमया अहिता अनुकूलतर्क- वसो न न्यवर्तन्त विषयाभिमुख्यं न प्राप्ताः ॥८॥ अथ जन्मान्तरेषु मोक्षाभिकाङ्या कृतया गोपीजनवल्लभो- पासनया लब्धगोपीभावानामवस्थामाह ।। अन्तहगताः काश्चिद्गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः ॥ कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युमीलितलोचनाः ॥ ९॥ अन्तरितिकाश्चिद गोप्यो मोक्षपदभमवत्सङ्कल्पानुसारेणपतिभिर्दा :

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २१)। राणांमुद्रितत्वादन्तहगता अलब्धविनिर्गमाः कृष्णं दध्युःमरणदशो. पस्थितौ तमेव भेष्टं दध्यायनो यस्य सर्वदा भावना भवति नदेवान्त- काले ध्यानपथमारोहति । ताश्च सर्वदा कृष्णभावनायुक्ता आस- निसाशयेनाह॥तद्भावनायुक्ताः ।। नेत्रद्वारान्यत्र चित्तवृत्तिगमनम- यान्मीलितानि लोचनानि यासां ताः । ध्यानावेशेन मुद्रितनेत्रा इति वा। यद्वा मीलितानि लोजनानीतरज्ञानानि यासां ताः केचि. तु-काश्चिन्निसांसद्धादिगोपीसङ्गभाग्याभावादलब्धप्रेमवाददग्ध- कषाया गोपैन्यूढा गोपोपभुक्ता अपत्यवसो बभूवुःताः खलु तदन- न्तरमेव निससिद्धादिगोपीसङ्गभूम्ना कृष्णमङ्गम्नेहोरेकात् तासां कृपापात्रीभवन्सोऽपि कृष्णाङ्गसङ्गायोग्यदेहत्वेन योगमायया सा. हाय्यकरणात् पतिभिर्वारिताः कृष्णमभिमर्तुमक्षमा महाविपदन- स्ताः पतिभ्रातृपुत्रादीन स्वप्राणचौरत्वेन पश्यन्यो मरणदशाया- मुपस्थितायां सखां, यथाऽन्या मात्रादिस्वबन्धुजनं स्मरन्ति तथैव स्वप्राणकवन्धुं कृष्णं सस्मरुरिति वर्णयन्ति । नितिपक्षे. स एष रमानां रसतमः परमः पराद्धर्योऽष्टमो यदुद्गीथ इसाद्या उद्गीथादिरूपान्तहगता अपि काश्चिद् गोपस्य भगवतः सम्बन्धिन्यः, अलब्धो विशेषेण निर्गमः प्रतिपादनं या- भिस्तास्तस्य परमात्मनो भावनायामुपासनायां युक्ता नियुक्ताः कृष्णं दध्युः परमात्मध्यानं विदधुः । यतोऽविचारेण मुद्रितयथा- श्रुतार्थप्रकाशाः। तथाचोद्गीथादिस्तुतिपरतायां निरुद्धा अपि तत्र न तस्थुरियर्थः । वृत्तयोऽपि काश्चिदसन्तप्रियवस्तुरूपगृहान्तर्गता अलब्धविनिर्गमा अपि तत्र कृष्णभावनायुक्ताः कृष्णं दध्युर्मु- द्रितविषयप्रकाशा इति ॥ १॥ तथाच वर्तमानकालीनविरहध्यानाभ्यां पूर्वोपामन या लब्धा- भ्यां स्वाभिसन्धितं फलं प्रापुरित्याह ।

·२२ रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दुःसहप्रेष्टविरहतीव्रतापधुताऽशुभाः ॥ ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिवृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ १० ॥ दुःसहेति ॥ दुःसहो यः प्रेष्टविरहो महानग्निस्तेन यस्तीव्र- स्तापः = कोटिब्रह्मकल्पेषु कुम्भीपाकादिनरकेषु यावद दुःखं भवेत् ततोऽप्यधिकं भगवद्विरहक्षणमात्रेण जातं दुःखं, तेन धुतानि निर्धू- तानि भस्मसात्कृतानि अशुभानि यासाम् । तथाच सर्वपापफलभो. गसमाप्तिः । पुण्यक्षयप्रकारमाह । ध्यानेन प्राप्तो योऽच्युतस्य स- दैकरसस्य परमात्मन आश्लेषः सम्यगालिङ्गनम् । तदानीं न जारत्वेन आश्लेषः, किन्तु परमात्मत्वेनेति बोधयितुमच्युतपदम् । तेन या निर्वृतिः = सुखं-कोटिब्रह्मकल्पेषु स्वर्गादौ यावत्सुखं भवेत् ततोऽप्यधिकभगवत्संश्लेष क्षणमात्रेणानुभूतं, तया क्षीणानि मङ्गलानि पुण्यानि यासाम् । तथाचैवं पुण्यस्यापि क्षयः संपन्नः के- चित्तु-दुःसहेन प्रेष्टविरहेण यस्तीवस्तापस्तेन धुतानि कम्पितानि अशुभानि याभिस्ताः । यासां प्रियविरहतापस्य तीव्रतां वीक्ष्य कोटिब्रह्माण्डस्थवाडवानलमहाकालकूटादिरूपाणि परःसहस्रा- ण्यपि अशुभानि स्वतीव्रताहङ्कारं परिसत्य पराजयबुद्धया चक- म्पिर इत्यर्थः । ध्यानेन प्राप्त आगतो योऽच्युतस्तेन तदैवोद्भू- तस्य प्रेमपूर्णचिन्मयस्य तादृशस्वभावदिमतोदेवस्य य आश्लेषस्तेन या नितिस्तया क्षीणानि कृषीकृतानि मङ्गलाान प्राकृतानि यासां ताः । यासां स्फूर्तिप्राप्तेष्टा श्लेषोत्थमुखं वीक्ष्य कोटिब्रह्माण्डगत- विषयसुखानविषयब्रह्माऽनुभवमुखसहस्राणि मङ्गलशब्दवाच्यानि क्षीणानि । यदपक्षया निकृष्टानि बभूवुरित्यर्थ इति वर्णयन्ति । तत्र परमपुरुषार्थत्वेन प्रतिपादितस्य निरतिशयस्य ब्रह्मानुभवानन्दस्य क्षीणत्ववर्णनं, यं लब्ब्बा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं तत * इ.

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। २३ त्यादिशास्त्राज्ञानविजृम्भितमिति ॥ नित्तिपक्षे-दुःसहो यः प्रेष्टस्य परमात्मनो विरहः-अत्र परमात्मोपासना नास्तीति केनचिन्निरूप्यमाणस्तेन जातो यस्तीत्र- तापस्तेन धुतानि अशुभानि याभिस्ताः । तथा ध्यानेन परमात्मो- पाम्त्या योऽच्युताश्लेपस्तेन केनचिद्विदुषा वर्णितेन या निर्दृति- स्तया हेतुभूतया क्षीणानि क्रोडीकारितानि मङ्गलानि याभिः । यद्वा अक्षीणानि न नाशिनानि च मङ्गलानि याभिस्ताः। वृत्तिपक्षे स्पष्टोऽर्थः ॥ १० ॥ तमव परमात्मानं जारबुद्धयापि सङ्गताः ॥ जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ ११ ॥ यत एवमतः सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥ तत्क्षण एव प्रकर्षण क्षीणं प्रारब्धकर्मकृतं बन्धनं यासां तास्तथाभूताः सयो गुणमयं देहं जहुः। त्रिगुणमयं स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यशरीरत्रयं जहुर्विमुक्ता इसर्थः । ननु प्रसगभिन्नब्रह्मसाक्षात्काराभावात् कथं तासां मुक्ति- रिसपेक्षायामाह ॥ जारबुद्धयेति ॥ यद्यपि तासां भगवति जार- बुद्धिरासीत् तथापि वस्तुमाहात्म्याद्भगवत्प्रसादो जातः । न हि वस्तुशक्तिबुद्धिमपेक्षते । अन्यथा बुद्धयापि पीतममृतं यथा । जाते तु भगवत्प्रसादे तमेव प्रसगाभिन्नपरमात्मानं सङ्गतास्तत्प्रसाद- लब्धप्साक्षात्कारेण तदाभिन्नतां प्राप्ता इयर्थः । अपिशब्दस्तद्- बुद्धिनिन्धत्वाभिव्यञ्जनद्वारा वस्तुमहिम्ना तदतिप्राशस्त्यमभिव्य- नक्ति । यथा प्रथमं जारबुद्ध्यापि भगवता सङ्गताः पश्चाद्विरह- दशायां ध्यानादिना भगवत्स्वरूपं ज्ञात्वा ततः प्रक्षीणबन्धना: सयो विमुक्ता इसर्थः। तथाच सर्वमपि निकृष्टमुत्कृष्टसम्बन्धादुत्कृ- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । एं भवति । यथा भगवत्सम्बन्धागोपा ब्रह्मादीनामपि दर्शनीयता भाप्ताः । तत्कृतं चौर्य कर्म स्मरणादिनाऽप्यनेकांशुभनाशकरम् । तत्सम्बन्धाद्गोवर्द्धनस्येन्द्रादेरप्युत्कर्षः । शान्तिरसादतिनिकृष्टस्य शृङ्गाररसस्य तत्राप्यौपपस्यसम्बन्धिनः सर्वपरमहंसचूडामणिशुक- मुखन गीयमानत्वम्। गुजागैरिकशिखिपिच्छादेब्रह्मादिभिः स्तूय- मानव सारथ्यादः परमश्रियेक्षणीयत्वं चेति भावः ॥ निवृत्तिपक्षेतमेव, रसो वै सः रस ह्येवाऽयं लब्ध्वाऽऽन- न्दी भवतीसादिश्रुतिप्रतिपादितं परमरसरूपं जारबुद्ध्या ततच्छृति- तौ या उपाप्तनाबुद्धिस्ताद्विधायकतयाऽपि सङ्गतास्तस्मिन् स- अतिमसः । अत एव सद्यो विचारक्षण एव प्रक्षीणं बन्धनं श्रूय- माणार्थबन्धनकारणं यासां ताः। गुणमयम् उद्गीथादिगुणस्तु- तिमयं देहं तत्परत्वं जहुः। तिपक्षे जारबुद्धयापि सङ्गता गुणमयं दहं यदा जहुस्तदा किमु वक्तव्यं प्रेष्टबुद्धथा सङ्गता विवक्य- ऽन्तःकरणवृत्तय इति योज्यम् ॥ ११ ॥ ननु तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमति नान्यः पन्था विद्यतेऽयना- य, यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः* तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति, ऋते ज्ञानान्न मोक्षइसादिश्रुया ज्ञानस्यैव मोक्षसाधनवाभिधानम् । तच ज्ञानमहं ब्रह्मास्मीयादिरूप, स्वा. स्मानमात्मात्मतया विचक्षते*इत्युक्तत्वात् तत्त्वमस्यहं ब्रह्मास्मीसादि- श्रुतश्च । तत्साधनं च भक्तियोगः । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ * तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः, यमेवैष वणुत तेन लभ्यः, मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् * कथयन्तश्च मां निसं तुष्यन्ति च रमन्ति च * तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते * भक्सा मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः * पुरे ह भूमन् ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। बहवोऽपि योगिनस्त्वदर्पितेहा निजकमलब्धया * विबुद्धय भक्सा कथयोपनीतया प्रपेदिरेऽओऽच्युत ते गति परामियादिशास्त्रात् । सथाच कृष्णे ब्रह्मबुद्धयभाववतीनां जारबुद्धया कथं मोक्षः । न हि पतिपुत्रादीनां वस्तुतो ब्रह्मभूतानामाप भजनेन मोक्षो भव- सीति शङ्कानिवृत्त्यर्थ राजा पृच्छति ॥ राजोवाच । कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने ॥ गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥ कृष्णमिति ॥ कृष्णं परं केवलं कान्तं कमनीयं पति वा जारं वा विदुः । यद्वा परं परपुरुष कान्तं स्वरमणं विदुः । न तु ब्रह्मरूपं विदुः । अतो गुणधियां गुणकार्यविषयाक्रान्तबुद्धीनां गुणमवाहस्य संसारस्योपरमो मोक्षः कथम् । मुनिर्भवानेतन्निर्णय कर्तुं समर्थोऽसीति सूचयन संबोधयति । हे मुन इति ॥ विषय- बुयापि मोक्षसिद्धौ श्रवणमननादेर्वैयर्थ्यं स्यादिति वा सं- बोधनाशयः॥ नितिपक्षे कृष्णं सदानन्दरूपं परं कान्तं परमरस ब्रह्म- सया गुणबुद्धया न विदुः नावेदयन्ति। अतो गुणमात्रधियां तासां श्रुतीनाम् उद्गीथादिगुणवर्णने यो प्रवाहस्तस्योपरमः कथम् । वृत्तयोऽपि याः कृष्णं ब्रह्मतया न विदुस्तासां गुणप्रवाहोपरमः कथम् । न हि ब्रह्माकारतां विना गुणप्रवाहोपरमो भवतीति भावः ॥ १२ ॥ अहो एवंविधरसवत्यां कथायां प्रतिबन्धकमात्रम् उक्कोचरं प्रश्नं करोतीत्यभिप्रेत्य सामर्षमाह श्रीशुकः ॥

·२६ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । श्रीशुक उवाच । उक्तं पुरस्तादेतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः ॥ द्विषन्नाप हृषीकेशं किमुताऽधोक्षजप्रियाः ॥ १३ ॥ उक्तमिति ॥ पुरस्तात् सप्तमस्कन्धे उक्तमप्यमुमर्थं पृष्टत्वात् करुणया पुनः स्मारयति ।चैद्यः शिशुपालो हृषीकेशं भगवन्तं द्वि- पपिसिद्धिं गतः। हृषीकाणामिन्द्रियाणामीशं नियन्तारमित्यनेन यथाधिकारं द्वेषादिकं भगवत्प्रेरणयैव भवतीति भूचितम् । यद्वा- जानैश्वर्यं द्विषन्नित्यनेनावृतब्रह्मभावानां जीवानां परस्परं द्वेषा- दिना सिद्धयभावेऽपि कृष्णेऽनाइनब्रह्मभावे यथाकथञ्चिन्मनःप्रवेशे सिद्धिभवतीति ध्वनितम् । यथैवं तथा पुरस्तान्मयोक्तम् । तथाच कृष्णे विरोधिवृत्त्यापि यदि सिद्धिर्भवति तर्हि परमानुकूलत्या- सक्त वेनसां गोपीनां सिद्धिप्राप्तौ किं चित्रमियाह ॥ किमुतति ।। अघोऽसजः प्रियो यास ताः अधोक्षजस्य प्रियाइति वा। अधः अक्षजन्यं ज्ञानं यस्मादित्यर्थकेनाधोऽक्षजपदेन, अशब्दमस्पर्शमरूप- मव्ययमित्यादिश्रुत्या सर्वगुणातीतम् आवरणविनिर्मुक्तं परमात्मानं जारबुद्धयापि सेवन्तीनां या बुद्धयस्ता वस्तुमाहात्म्याद ब्रह्मबुद्धय एव, न गुणबुद्धय इति ध्वनितम् । मप्तमस्कन्धे चेत्थमभि- हितम् । तस्म.द्वैरानुबन्धेन नि.रेण भयेन वा * स्नेहात कामेन पुण्यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् * कामाद नेपाद्भयात् स्नेहाद्यथा- भत्त्येश्वरे मनः * आवेश्य तदधं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः * गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृप * संबन्धाद वृष्णयः स्नेहाद यूयं भत्त्या वयं विभारिति । यद्वा पूर्व, ब्रह्मन् ! परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् * यो ऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यतामिति पृष्टवतस्तवैतदुत्तरं तदुत्तरकथनेन मया वै ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। २० उक्तम् । सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः । * इतरेऽपत्य. वित्ताद्यास्तद्वल्लभनयव हि * कृष्णमेनमवैहि स्वमात्मानमखि- लात्मनाम् * जगद्धिनाय सोऽप्यत्र देहीवाभाति माययेत्यादिना । किञ्च । सप्तमेऽप्यभिहितमित्याह यथा वा ॥ चैद्य इति ॥ नित्तिपक्षेऽपि गमानमिदं पञ्चश्लोकात्मकं प्रकरणम् ॥ १३ ॥ भक्तितत्त्वज्ञानानधिकारिणोऽप्युद्धर्नव्या इतीच्छयैव भगवद- ऽवतरणमतो यदर्थं भगवदवतारस्तस्मिन्नेवार्थे भवतः शङ्का न यु- ज्यत इसाशयेनाह। नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।। अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥ नृगामिति ॥ भगवतः षड्गुणैश्वय्यसंपन्नस्याभिव्यक्तिकार- गरहितस्याभिव्यक्तिः प्रादुर्भावो नृणामविशेषेण सर्वेषां निःश्रेय- सार्थाय साक्षात्परम्परया वा मोक्षरूपपरमपुरुषार्थलाभायैव, नतुभू- भारभूतकंसादिवधाय । रूविजृम्भमात्रेणानन्तकोटिब्रह्माण्डसंहार- समर्थस्य क्वचित्लहारकशक्तिलेशमात्रावतारेणाऽपि तस्य मुकर- त्वात् । न च नृगांनिःश्रेयसमन्यथा सुकरम्। भक्तितत्त्वज्ञानयार- धिकारिणोऽन्त्यतदुर्लभत्वात् । मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये * यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वत्ति तत्त्वत इत्यादिवा- क्यात् । न च भगवदिच्छया तत्सुकरम् । तस्या अपि जीव- कर्मसापेक्षत्वात् । अन्यथा वैषम्य पृण्यापातात् । तस्मात् करुणासागरो भगवान् संसारानले पापच्यमानाजीवाना- लोच्यावतरतीति भावः । यथा नृपरूपेण भगवतोऽवतरणं नृणां पालनाय, तद्वदिति सम्बोधनाशयः । अनेन जीवनात्मनाऽनुम- ·२८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुत्या परमात्मनो जीवरूपेण प्रवेशो नामरूपात्मकसंसारविस्तारायोक्तः । प्रविष्टस्य तिरोहितस्य परमात्मनः पतिपुत्रादिरूपेण स्थितस्य संमृतिचक्रारूढस्य स्नेहादि- संबन्धेन संमृतिचक्रे भ्रमणातिशय एव, न तु तन्नित्तिः । भगवतस्तु अभिव्यक्तिरित्युक्तमतो यत्स्वरूपसाक्षात्कारेण मोक्ष: श्रुतिमस्तकेष्वभिहितस्तत् स्वरूपं भगवति अभिव्यक्तमेवास्तीसाशयेन भगवन्तं विशिनष्टि ॥ अव्ययस्येसादि ॥ अव्ययस्यापक्षयरहितस्य ससस्य यतोऽप्रमेयस्य प्रसक्षादिप्रमाणजन्यवृत्तिप्रतिफलितचैतन्या- ऽविषयस्याऽदृश्यस्य दृग्रूपस्य, तत्रापि हेतुमाह, निर्गुणस्याप्रसक्षा- दिप्रवृत्तिहेतुगुणविनिर्मुक्तस्य, सत्यं ज्ञानमनन्तं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म विज्ञातारम् अरे केन विजानीयात, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत् केन कं पश्येत्, यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म, साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चेसादिश्रुतेः । तथाच सयज्ञानानन्दात्मकस्यानातस्य पर- ब्रह्मणो नन्दनन्दनादिरूपेणाभिव्यक्तिर्न तु जीवस्येव जडदेहाव- भिमानेन तिरोधानम्।तस्माद्विषबुद्धयापि पीतममृतं यथा अमरत्वा- यैवावकल्पते तथा जारत्वादिबुद्धयाप्याराधितो भगवान्मोक्षायै- वावकल्पते इति, न कोऽपि विरोधः। ननु यथोक्तस्य निर्गुणस्य परमात्मनो महावाक्यजन्याखण्डार्थवृत्त्या आवरणभङ्गमात्रं सम्पा- द्यते । स तु स्वयंप्रकाशत्वात् स्वयमेव प्रकाशते । तस्मात् कथं चक्षुरादीन्द्रियजन्यत्तिविषयाकारणाभिव्यक्तिः। न हि दृश्य- मानघटपटाद्याकारं ब्रह्माभिव्यक्तमित्युच्यते । अतो भगवद्विग्रहस्य दृश्यमानत्वमभिव्यक्तब्रह्मरूपत्वं चेखेतदुभयं विरुद्धमितिचेत् तत्रा- ह ॥ गुणात्मन इति ॥ गुणानां सत्त्वरजस्तमसां वदात्मिकाया महामायादिशब्दप्रतिपाद्यायाः प्रकृतेरात्मनो नियन्तुः सचास्फूर्ति- पदस्याधिष्ठानचैतन्यस्य। तथाच सचिदानन्दरूपे परब्रह्माणिसर्वथा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । ' अध्यायः । ( २९)। २९ ऽघटितमप्यज्ञानाहङ्कारादिकं यथा प्रतीयते, तथा साधकाऽनुग्रहा- थै भगवतस्तत्तद्विग्रहरूपेण भानमपि न विरुद्धयते । तत्राज्ञानादी- नां संसारकारणत्वात् तद्भानं संसारापादकम् । भगवद्विग्रहस्य तु मोक्षार्थ प्रकटितत्वात् तदर्शनादिकं मोक्षकरमिति विशेषः । प्र. कृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया * माया ह्येषा मया स- या यन्मां पश्यसि नारदेसादिशास्त्रात्स्वेच्छोबोधिततद्विग्रहभाना, नुकूलमायाशत्त्या तथाभूते परमात्मनि तत्तदाकृतिभानमिति सर्व- मनवद्यम् ॥ १४ ॥ अतो यथाकथञ्चित् तदासक्तिर्मुक्तिकारणत्वात् सम्पा. घेखाह ॥ कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव वा ॥ नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥१५॥ कामं प्रेममयं रिरंसामयं वा । गोप्यादयः । क्रोधं द्वेष शिशु- पालादयः । भयं कंसादयः । स्नेहं पाण्डवादयः । ऐक्यं सम्बन्धं वृष्ण्यादयः । सौहृदं भक्ति नारदादयः । ऐक्यमभेदमात्मारामा इति व्याख्यानं तु सम्बन्धाद वृष्णय इति पूर्वोक्तविरोधादस्य यथा- थत्वेन यथाकथञ्चिद्रूपत्वाभावात् स्वामिभिर्न कृतम् । निसं हरौ बन्धहरणायावतीर्णे भगवति विदधतः कुर्वाणा येते तन्मयतां म- च्चिदानन्दस्वरूपभगवत्स्वरूपतां यान्ति । एवकारेण प्रयेकं स- म्बन्धित्वेन कामादीनां मध्येऽन्यतमस्य यथाधिकारमवश्यकर्नव्यता बोधयति । वाकारेण कामादीनां तन्मयताप्राप्तौ प्रसेकं स्वातन्त्र्यं ज्ञापयति । एवकारस्य यान्तीसनेनापि सम्बन्धः। तथाच यान्ये- वेसैकान्यं बोधितम् । निसमिसनेन शूर्पणखादिवद् व्यभिचरि- बकामादिव्यावृत्तिः । यान्तीति वर्तमानापदेशेनेदानीमप्येनं विद- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । धतो यान्सवेति द्योतयति ॥ १५ ॥ ननूक्तेऽप्यर्थ विस्मयाच्छिष्येण पुनः प्रश्नः क्रियतेऽतः कि- मिति सामर्ष भवद्भिरुत्तरं दत्तमिति चेदप्रसिद्ध ह्ययं उक्तऽपि क- दाचिद्विस्मयवशात् पुनः प्रश्नो भवेदनेकवारमनुभूते समस्तशास्त्रे- घु प्रसिद्ध परमात्ममुखात् सम्यक्श्रुते समनस्कस्य विस्मयोऽपि कर्तुमयोग्य इसाशयेनाह ॥ नचैवं विस्मयः कार्यों भवता भगवत्यजे ॥ योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद्विमुच्यते ॥ १६ ॥ नचेति ॥ गुणप्रवाहेत्रमसम्भावनालक्षणो विस्मयो, भवता तु गर्भवासकालादारभ्यैतावत्कालपर्यन्तं भगवन्नाहात्म्यमनुभूनवता, अबारितमपि ब्रह्मास्त्रं यो वारितबॉस्तस्य सेन निवर्तनीयसंसार- निवर्तने कः परिश्रन इति सर्वविस्मयनिवारकजन्नता जन्मकाले अनौ मद्रक्षक इति परीक्षणेन परीक्षदिति न.मवता न च कार्य: कदापि न कर्तव्यः । एवम्भूनो विस्मयस्त्वज्ञानामश्रद्धधानानां सं- शयाविष्टचेतसांवा भवति, न तद्विलक्षणानां भवादृशानाम् । अज्ञत्वा- दिकं तु सर्वानर्थकारणत्वाद् दूरतः परिहणीयम्। तदुक्तम्-अज्ञ- श्वाश्रयानश्च संशयात्मा विनश्यति * नायं लोकोऽस्ति न परो न मुखं संशयात्मन * इति । तत्रापि भगवति पइगुणैश्वर्यम- म्पन्ने, येन तस्योद्धारो यद्विषयकाङ्या वा तस्य प्रतिबन्धस्तदावि- भीवेन तदाकाङ्क्षापूर्या वा मोचनसमर्थे । अत एवाऽजे जन्महेत्र ऽविद्याकामकर्मवासनादिविनिर्मुकत्वाजन्मशून्ये, लोकानुप्रहाया- विर्भूतत्वादिव्यजन्मादिसत्त्वऽपि नास्यजत्वादिव्याघात इति भावः। किञ्च, योगेश्वरेश्वरे॥योगेश्वरा ब्रह्मादयस्तेषामपीश्वरे आदिकारणे नियन्तरि स्वाजत्वमहेश्वरत्वादिज्ञानवतोऽपि मुक्तिपदे । तदुक्तम्- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। अहमादिहि देवानां महर्षीणां च सर्वशः * यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् * अमम्मूढः, स मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यत इति। यद्वा, यत्प्रसादाद्योगेश्वरा अपि मोक्षदानक्षमास्तेषामीश्वरे को वि- स्मयः । एवं त्रिभिः पर्मोचनसामर्थ्यमभिधाय, किञ्च मुक्तपाप्यो- ऽपि स एवेसाह ॥ कृष्णे सदानन्दस्वरूपे यतो येन केनापि प्र. कारणाश्रितादेतच्चराचरं सर्वमाप विमुच्यते । तथाच लुप्तश्वर्थे, प्रादुर्भूतजन्माद्यनर्थसमूहे, स्वस्यापि मो- क्षोपाय योगादिशून्ये, आततदानन्दस्वरूपे, अनृतजडदुःखदेहादि- तादात्म्यापने जीवेऽस्त्वे विस्मयो, न तु यथोक्ते परमात्मनि, तत्रापि भवत इति भावः ॥ १६ ॥ अहो बडूक्तम्, इतः परम् अलं प्रश्नोत्तराभ्यां लोकोत्तरमुखाया भगवद्रासक्रीडाकयाया विच्छेदकाभ्यामिति बनयन स्वयमेव प्र. कृतमनुसरति । ता दृष्ट्वाऽन्तिकमायाता भगवान् ब्रजयोषितः ॥ अबदद् वदनां श्रेष्ठो वाचः पेशैविमोहयन् ॥ १७ ॥ ता इति ॥ ताः स्वयं कलगीतेनाहूताः, अतो ब्रजयोषितो व्रज एवं वासयोग्या अपि झटिति स्वतमीपमागता उपलभ्य । यद्वा ता ब्रजयोषितः सर्वदा ब्रज एवोपलब्धास्तदानीं स्वस्य वने स्थितस्यान्तिकमायाना दृष्ट्वा, वाचः पेशर्विलासैः स्वचित्तानुसारेण निषेधार्थनार्थ नीतिजनकैः पूर्व कलगीतेन मोहिताः पुनर्विशेषेण मोहयन अभाषत । यतो वदतां सर्वेषां वक्तृणां मध्ये श्रेष्ठः । यतो भगवान् । इदं च व्यामोहोत्पादनं विशेषरसोद्भवाय । तथाच याः स्वात्मानं धैर्याभावाद् बहिपि प्रार्थयन्ति तामां प्रेम्ण उपे- क्षावाक्यैरवोद्दीपनं भवति । यास्त्वन्तरतः प्रार्थनावसोऽपि धैर्यव- :

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । शान्मानवसो बहिर्नेति नेतीखेव वदन्ति तासां प्रेम्णःप्रार्थनावाक्यै- रेसतस्तन्त्रेणोमयार्थवाक्यान्यभिहितवान् । पृथग् यथोक्तार्थवा- क्यप्रयोगस्य परस्परकलहापादकत्वेन रसाभासकत्वात् । यद्वा सर्वत्रापिशब्दान्तर्भावनेत्थं व्याख्येयम् । ब्रजयोषितः साहजिक- प्रेमवयोऽपि, ताः प्रेममयकामविकारं प्राप्ता अपि, अन्तिकमायाता अपि, साक्षाद दृष्ट्वापि, स्वयं भगवाँस्तासां भावज्ञोऽपि, कपटवाक्यै- ामोहयन वैकल्यं प्रापयन्नवदत् । यतो नर्मोक्तिवादिषु श्रेष्ठः । तथाच नर्मविशेषार्थमेवमभाषतेत्यर्थः । निवृत्तिपक्षे भगवानेव वदतां श्रेष्ठस्तत्तद्वादिरूपेण वदतामग्र- गण्यः सन् वाचः पेशैरापातरम्यविलासैः, विमया विरुद्धमम- पा विपरीतसिद्धान्तेन ता अहस्तर्कयन्नुवाचेत्यर्थः । मोहितान मन्दमतीन् विशेषण मोहयन्निति वा ॥ १७ ॥ यदवदव तदुदाहरति । स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः ॥ ब्रजस्यानामयं कच्चिद बतागमनकारणम् ॥ १८ ॥ स्वागतमिति॥ तत्र त्रिविधां गोप्यास्वावतारं विज्ञाय रमणा- भिलाषवत्योऽभिज्ञाः प्रथमाः । जारबुद्ध्या तद्वत्योऽनभिज्ञा द्विती- याः । स्वप्रेमातिरेकेण वशीकृतपेष्टा मानवत्यस्तृतीयाः । तत्राभि- ज्ञापले, वो युष्माकं स्वागतं मुष्ठु शोभनमागमनं जातम् । प्रेष्टस- निधावागमनमात्रस्याप्यसन्तशोभनत्वात् । यद्वा, स्वागतमिति कुशलपश्नः । अतः परमप्रेम्णा समागतानां युष्माकं प्रसन्नोऽहं किं प्रियं करवाणि । युष्मन्मनोऽभिलषितप्रियकरस्तेन भवतीनां सन्तोषस्य सम्पादनीयत्वात् । अहो रमणेच्छयाऽऽराधनपराणाम- स्माकं मन्दभाग्यवादद्यापि सर्ववेनाप्यभिप्रायो न बुदो यत एवं ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। पृच्छति । यद्वा । अस्मत्प्रेमभरतामालोच्यैवं वदति तस्मादतः परं किं वक्तव्यमिति विचार्य खिन्नचित्ता आलक्ष्याऽऽश्वासयति । हे महाभागाः । महद्भाग्यं भवतीनाम् । यतो ब्रह्मादिभिरपि प्रार्थनी- यं मत्लानिधानं लब्धवसः । यद्वा, महान भागो भजनं यासाम् । मत्प्रेमातिरेकविनिर्मुक्तानां कथं मत्सम्बन्ध इति भावः । एवमु. क्ता अपि वक्तुमशक्ता बजाभिमुख्यः स्थिता दृष्टा पुनराह ।। बजस्येति ॥बजस्थसम्बन्धिजनस्योपद्रवोपस्थितौ भवतीनामागमनं जातं स्यादिति मया ज्ञातमतः पृच्छामि । बजस्य कचिदनामय- मुपद्रवाभावः संप्रति वर्तते । एवं श्रुत्वा अहो सर्वज्ञोऽपि भगवान् अज्ञवत् पृच्छतीति नरनाट्यमालक्ष्य विस्मयेन मन्दस्मितवतीरुप- लभ्य स्वयमपि मन्दहसितालंकृतमुखसरोरुह आह ॥ ब्रूतेति ॥ आगमनकारणं बन । किमिह तूष्णीमवस्थानेन सन्देहापादकेन । स्वाभिप्रेतप्रियप्रार्थनप्रतिबन्धकलज्जाभिभवकारणप्रेमातिरेकसंपाद- नार्थ भगवता ताः प्रसेवमुक्तम् । अनभिज्ञापले, स्वस्मिन्नासक्तचि- ता अस्मत्कलगीतश्रवणसमकालमेव बजाद बहिनिःसृस स्वसन्नि- धौ समागता, अत एव तासामन्तःकरणस्थो भावोऽपि बहिनिःसा- रणीय इसाशयेन दाक्षिण्य लक्षणनायकस्वभावं ता ग्राहयितुमव- हित्थालक्षणनायिकास्वभावमङ्गीकृस आह ॥ स्वागतमिति ॥व: शोभनमागमनं भवतु । युष्मदागमनं स्वस्य शुभसूचकमहं लक्षये । यतो, हे महाभागा महद्भाग्यलब्धो महान भागः स्वपतिभजनं यासा ताः पतिव्रता तथाच महाभागानां युष्माकमागमनं महद्भाग्यं सूच- यतीति भावः । अत आज्ञापयन्तु भवसो, वः प्रियं किं करवाणि। केन प्रियाचरणेन स्वात्मानं कृतार्थ करोमीयर्थः। एवं विपरीतमा- कोद्विग्नमानमाः शुष्यन्मुखारविन्दा, अहो तथैव धजात सहसा निःसृयात्र समागता इति पश्चात्तापेन ब्रजाभिमुखीरुपलभ्याह ।। ५ ·३४ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । बजस्येति।यदि ब्रजस्य कश्चिद उपद्रव उपस्थितस्तच्छान्सा च यु- ष्मप्रियं भवति तर्हि वक्तव्यम । झटिसेव तच्छान्ति करोमीति भावः । ननु भोः, चतुरशिरोमणे, तथा सति गोपा आगताः स्यु- रितिचेत् तत्राह ॥ ब्रूतेति ॥ युष्मदागमनेन तत्रसस्त्रीणामेव कश्चि- दुपद्रव उपस्थित इति तर्कवशान्मयैवमुच्यतेऽतः स्वमुखादपि झटिति तत्कारणं ब्रूत । अहो एतत्स्वरूपासक्तचित्ताभिरस्माभिर्बजस्य दत्तं जलाअलि जानन्नपि फलकाले किमस्मासु ब्रजासक्तचित्ततामारो- प्यैवं वदतीति स्वमुखारविन्दाभिमुखीरलोक्याह-ब्रूतेति, वा। तिष्ठतु मदुक्तस्तर्कः, स्वयं वक्तुमुद्यता यूयं स्वमुखादेव स्वागमन- प्रयोजनं चूनसर्थः । यद्रा, ससम्भ्रममाह ॥ स्वागतम् ॥ यतो भव- सः पतिपुत्रादिसकलसम्पत्सम्पन्नत्वेन महाभागाः। तथाभूताना- मागमनावकाशरहितानामत्रागमनेन महान ममातिविस्मयो जात इति भावः । तस्माद युष्माकं किञ्चित्प्रियाचरणे मम महत्युत्कण्ठा जातेखाशयेनाहाप्रियमिति॥यत्मियं भवसः प्रार्थयन्ति तदहं क- रवाणीसा एवमुक्तानर्मोक्तिमबुद्ध्वा लज्जया स्वाभिलषितं प्रियं पार्थयितुमशक्ता बजाभिमुखीरवलोक्याह-ज्ञातं मया, श्चिदुपद्रव उपस्थितः स्याद् यद्भयात् पलाय्य स्वत्राणार्थ मदन्ति- कमागता अतः पृच्छामीयाशयेनाह ॥ ब्रजस्येति ॥ तथाच तत्र स- म्भावितोपद्रवशान्तिरूपं प्रियं किं करवाणीति भावः । एवमुक्ता अहो अस्य धूर्ताधिराजस्याधापूर्वोऽयं वाग्विलासो द्रष्टव्य इति तर्कयन्तीः सस्मितं परस्परं विलोकयन्तीरालक्ष्याह ॥ तेति ॥ अहो भवतीनां मौनेन मिथः सस्मितनिरीक्षणेन चोपद्रवाभावो- ऽस्तीति मया ज्ञातमतः स्वमुखादेवागमनप्रयोजनं ब्रूतेसर्थः । मा. निनीपले, ता दुर्लभदर्शनसंभाषणाः स्वान्तिकमायाता दृष्ट्वा अतिवि- स्मितस्वान्तः सोत्कण्ठमाह ॥ स्वागतमिति ॥ अहो वो युष्माभिः व्रजेक- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। मुष्ठ समीचीनमागमनं कृतम् । एतादृशचन्द्रकराभिरभिते स- मस्तोद्दीपनसामग्रीविशिष्टे वने युष्मदागमनाकाङ्कया मदवस्थाना- द । ननु किमिसेवं ब्रवीषि, मन्दभाग्यप्रेरिता वयमत्र समागता इति कदापि न वाच्यमिसाह ॥ हे महाभागाः । एवंविषयौवना- दिवतीनामेवंविधे बने एवंविधेन प्रियेण समागमो महना भाग्येन लभ्यतेऽतो नाल्पस्य तपसः फलमिति भावः । अहो नाऽयङ्कोप- कालः, किन्तु कोपौदासामीन्यादिकं विहाय रमणस्य समयोऽतो येन प्रियाचरणेन भवत्यः प्रसन्ना भवन्ति तकि वर्तते तदहं करोमीति दैन्यं व्यज्यते । यदा, किमेवंमुद्रयाऽस्थिता, ययुष्माकं मनसः प्रियं तदहं जानामि, तदेव च ममापि प्रियं, तद्वः प्रियं देश- कालानुकूल्ये सति किं करवाणि । भवतीनामनुज्ञा वर्तते किमिति ससंभ्रमोक्तिः । एवमुक्ता बजाभिमुखीरवलोक्य तासां पलायन संभाव्याह । व्रजस्येति ॥ अहो पियाः ! प्रियाचरणानुज्ञा कि- मिति न दीयते, किमर्थं वा विकसितमुखपद्मा भवसः पुनव्रजमव- लोकयन्सऽतोऽहं पृच्छामि । व्रजस्य तु कच्चिदनामयम् । एवमु- ताः किञ्चिद्विकसितवदना ईषत्कटाक्षवतीरवलोक्य सस्मितमाह ॥ ब्रूतेति ॥ आगमनप्रयोजनं झटिति ब्रूत । प्रार्थनायां लोट् । किंवा वदिष्यन्तीति भयान्मद्भयकम्पमपाकुरुतेति दैन्यं व्यज्यते । स- म्प्रयभीप्सितकार्यनाशकरी लज्जां विहाय कथयतेति भावः ॥ निवृत्तिपक्षे, आस्तिको भूत्वा वदति ॥ स्वागतमिति ॥ व: श्रुतीनां सुष्टु आगतम् आगमनं भवति । यतो भवसो महाभागाः प्रमाणमूर्द्धभूता अतो युष्माकं किं प्रियं करवाणि । अभिधेयं किं धर्मः, किं वा ब्रह्म । तदपि किं सविशेषमुत निर्विशेषम्, ए. कमनेकं, कर्ममाप्यमुपासनापाप्यमुभयप्राप्यं केवलज्ञानप्राप्यं, क- मसमुच्चितज्ञानप्राप्यं वा प्रतिपादयामि । ननु यथाकथञ्चिद्य- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । , त्किञ्चित्मतिपादने को दोष इसाशल्याह ॥ ब्रजस्यापौरुषेयस्य वेदस्यानामयं कच्चित् । दोषगन्धोअप न सम्भाव्यते । पौरुषेय. वाक्येषु तथा चेदस्तु नामेति भावः । नन्वागता एव परब्रह्मणि षयमतः किमिसेवं पृच्छसीसाशङ्याह ॥ ब्रूतेति ॥ स्वागमनवती. नां युष्माकमागनकारणं विनाऽऽगमनं नोचितमिति कृत्वा तस्य कारणं जातिगुणसज्ञान्यतमं ब्रूतसर्थः ॥ १८॥ एवमुक्ता, लज्जाविष्टमानसाः किञ्चिदपि वक्तुमक्षमा अव- लोक्य प्रेमोद्दीपनार्थमीपत्कर्णकठोरं वाक्यमाह ॥ रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता ॥ प्रतियात व्रजं नेह स्थयंस्त्रीभिः सुमध्यमा॥१९॥ रजन्येषेति ॥ युष्माकं मौन्येन कारणाभावो मया ज्ञातः । अकारणं चागमनमुन्मत्तचेष्टितसमम् । तस्माद् वृथाऽऽगमनवदत्रा- वस्थानस्यानुचितत्वादिह वने न स्थेयम् । यज्जातं तत्तु जा- तमिति माऽस्तु वृथा चेष्टितमिति भावः । तर्हि किं चेष्टितमिसपे. क्षायामाह ॥ जं प्रति यात गच्छत । गत्वा गृहकृसपरता सम्पाये. ति भावः । व्रजमिसनेनावागमनवदन्यत्र गमनस्यापि निष्फलत्वं सूचितम् । ननु भवतु क्षणमात्रं स्थित्वा गमिष्याम इतिचेत् त- त्राह ॥ रजनीति ॥एषा उपलभ्यमाना । तथाच सम्यग् नेत्राण्यु- मील्य द्रष्टव्या, एषा रजनी वर्तते, न तु दिनम् । दिनादौ विल- म्बेऽपि कृते उत्तरोत्तरप्रकाशबाहुल्यसम्भवान्नास्ति बाधा, रजन्यां तूत्तरोत्तरान्धकारबाहुल्यसम्भवाद्विलम्बो नोचित इति भावः । किञ्च ज्योत्स्नाबहुलाऽपि घोररूपा रात्रित्वादेव । तथाच महा- निशीथाऽऽगमे गमनमत्रावस्थानं च दुर्घटें भविष्यतीति भावः । ननु भवत्वेवं तथाप्यकस्मादागताः फलमूलादिकं किञ्चिदादाय ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। यास्याम इति चेत् तत्राह ॥ घोरसत्त्वाघ्रसर्पदृश्चिकादिभिनि- विता । कालसम्बन्धाद् दृन्दावनेऽपि घोरसत्त्वसम्भावनयात्राव- स्थानं विहरणं वा नोचितमिति भावः । नन्वेवं तर्हि भवताऽपि किमर्थमत्रावस्थीयते, व्रज एव चलनीयमितिचेत् तत्राह ॥ स्त्रीभि- रिति ॥ तत्रापि हेतुः ।। मुमध्यमाः ॥ सुकुमारमध्यभागा भयोप- स्थितौ पलायनादावसमर्थाः । अत एव कोमलचित्तत्वाद् घोरस- त्वं द्रष्टुमप्यक्षमाः। एतेन तव सन्निधौ नास्यस्माकं किञ्चिद् दुःखमिति शङ्कापि निरस्ता । अनभिज्ञापक्षे एतच्छ्रुत्वा, अहो द्र- ष्टव्यं धूर्ताधिराजस्य वाग्विलासचातुर्य, लोकोत्तरसौन्दर्यक्रीडा- दिकं दयित्वा धैर्यकुललज्जादिकं नाशयित्वा सम्प्रति कल- गीतेन स्वयमाहूय कारणं पृच्छतीत्यपाङ्गचालनैरेव परस्परमाच- क्षाणासु तासु अहो मया बुद्धं, देवपूजोपयोगिपुष्पाद्याहरणाय भव- बः स्वागनाः स्युरतस्तथाचेच्च गुतसाह ॥ रजन्येषेति ॥ भोः, चतुर- शिरोमणे! किमेवमागमनकारणं पृच्छसि । भवानिव वयमपि क्री. डार्थ वने समागता इति छमनाऽवस्थानपरा आलक्ष्याह ॥ रज- न्येषा घोररूपेति ॥ भो विशालनेत्रा, नेदं दिनम् । अत एवंवि- धायां रजन्यां कुलवधूनां युष्माकं प्रासाद एव क्रीडोचिता, न तु बहिरागस बने । ननु घोररूपायां रजन्यां प्रासादेऽपि क्रीडा कथं स्यादितिचेत् तत्राह ॥ इह, बने एव घोररूपा, न तु व्रजे। सहाय- बाहुल्यादिति । ननु भोः कमलनयन ! एवंविधज्योत्स्नावत्त्वेन उपलभ्यमाना रजनी किमिति घोररूपेत्युच्यते त्वयेतिचेत् तत्राह॥ घोरसत्त्वनिषेविता ॥ अतो व्रजं प्रतियात । अहो भवतु, क्ष- णमानं विश्रम्य यास्याम इतिचेत् तत्राह ॥ नेति ॥ अवश्यकर्त- व्ये विलम्बो न युक्त इति भावः । ननु भवता कथं स्थीयते इतिचेत् तत्राह ॥ स्त्रीभिरिति ॥ ननु बहीनामस्माकं तव सन्निधौ " ·३८ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्थितानां का भयसम्भावनतिचेत् तत्राह|सुमध्यमा इति ॥ यद्वा, ननु त्वमेव भीरुरसि, न तु वयम् । वनमपि साधारणं, न तु तव पित्रा पितामहादिभिर्वा मौल्येन क्रीतम् । अतो वयमत्रैव विहरि- प्याम इति चेत् तत्राह ॥ नेति ॥ भवतु, यथेष्टं विहरन्तु भवसः, परन्तु रहो मत्पार्वे न स्थेयम् । आबालब्रह्मचारिणा मया स्त्रीस- ङ्गस्य परिहतत्वात् । तत्रापि बालद्धाभिः सहावस्थाने नास्ति दोषः । यूयं तु युवतयः सुन्दर्यश्चातो दूरतः परिहरणीया इसाशयेनाह ॥ मुमध्यमा इति ॥ तथाच सुन्दरीणां युवतीनां मु. न्दरेण मया रात्रौ निर्जने वने सहावस्थानं नोचितम् । यद्यपि यूयं परमपतिव्रता, अहं च ब्रह्मचार्यग्रगण्यो जितेन्द्रिय एवाऽतः सहावस्थानेऽपि नास्ति विकारशङ्का, तथापि मनसोऽविश्वसनीय- त्वादपकीयुद्भवाच्च नेदमुचितमिति भावः । यद्वा । अत्रागमने भ- वतीनां प्रयोजनमहं न पश्यामि । पृष्टेऽपि तूष्णीम्भावाद् भवसो- ऽपि न पश्यन्सतो यद् ब्रवीमि तत् कुरुध्वमिसाशयेनाह ॥ रजनी- ति ॥ सम्प्रति जं प्रतियात । यत एषा, दिवा तत्तव्यापार- वशादलब्धावसरयोर्दम्पयोः सुखजनकत्वन बहुशोऽनुभूयमाना रजनी रजनकरी वर्तते । ननु यद्येवं तथापि रजन्यां गन्तुमशक्ता इतिचेत् तत्राह ॥ अघोररूपा ॥ शरत्पूर्णचन्द्रचन्द्रिकया व्याप्त- त्वाद् दिनसादृश्यमापन्ना । अतो नास्ति भयसम्भावनाऽपीयर्थः । ननु रात्रौ निर्जन वने व्याघ्रादयो यदि स्युस्तर्हि किं कुर्म इति चेत् तत्राहाऽघोरसत्त्वैर्भमरकोकिलादिभिरेव निषेविता, वृन्दा- वनमाहात्म्यान तु घोरसत्वैाघ्रादिभिरियर्थः । किञ्च पति- भिः सार्द्धमत्र स्थितौ नास्ति क्षतिरिसाह ॥ नेति ॥ स्त्रीभिः पति- विरहिताभिरिह निर्जने वने तत्रापि मत्पावें केवलानामत्र पर- पुरुषसन्निधाववस्थानस्य मुखहान्यपकीर्यादिकरत्वात् । मम त्व- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ऽविवाहितस्य पुरुषस्य यत्र कुत्रापि स्थितौ नास्ति काचित् क्ष- तिरिसपि, स्त्रीभिरिखनेन ध्वनितम् । ननु एकस्यां रजन्यां वि- युक्ता एव स्थास्यामस्त्वं कस्मादस्मान् दृष्ट्वा ग्लायस इति चेत् तत्राह ॥ हे सुमध्यमा इति ॥ अहो क्षणान्तरे को वेद किं भविष्यति, एवंविधं सौकुमार्यादिक वृथा नक्षपणीयम् । ममापि भवतीनां सौन्दर्य्यादेवृथा नाशसम्भाव- नया दया ग्लानिर्भवतीति भावः । मानिनीपले, अथैवमुक्ता जं मति गन्तुमुद्यता आलक्ष्याह ।। रजनीति ।। अहो आगमनकारणं लज्जादिना नोच्यते चेत् तर्हि मा ब्रूत तथापि जं प्रति तु न यात । अत्रापि प्रार्थनायां लोट् । कुत इसत आह ॥ एषाऽनुभूय- माना रजनी रजनकरी । एवंविधा पुनर्मिलिष्यति न वेति भावः। यतो ज्योत्स्नाव्याप्तत्वादघोररूपा । पुनश्च क्रीडोपकरणभूतैरघोरै- भृङ्गमृगादिभिनितरां सेविता । यद्वा घोरं सत्त्वं बलं यस्य तेन मया निषेविता । अतो नास्ति भयसम्भावनाऽपीति भावः । यद्वा पित्राद्यागमनभयाविष्टमानसा वयं कथं न याम इतिचेत् तत्राह ॥ घोररूपा ॥ रात्रित्वात् । पुनश्च घोरसत्त्वनिषेविता, तस्मादत्र कोऽपि नायास्यतीति भावः । अतः सर्वशङ्का विहायेह मत्पार्चे स्थेयम् । यतः, स्त्रीभिः । स्त्रीणां एवंविधे देशे काले चैवंविध- रमणसंनिधाववस्थानं बहुयोग्यमिति भावः । तत्रापि न स्त्रीमात्रस्य अपि तु युष्मद्विधानामिसाशयेनाह ॥ हे सुमध्यमा इति ॥ निवृत्तिपक्षे, बतागमनकारणमित्युपक्षिप्य कारणाभावमुपपा- दयति ॥ रजनीति ॥ एषा अद्वैतवाद्यभिमता निर्विशेषा चित्, रजनी रात्रितुल्या। सर्वस्यापि तत्राध्यासात् । अत एव घोरं सर्व- विशेषविनिर्मुक्तत्वादयन्तशून्यारण्यवदसर्यभयङ्करं रूपं यस्याः सा । अत एव घोरं स्वपरात्यन्तदुःखकर सत्त्वं बलमन्तःकरणं ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । वा येषां सर्वनिषेधप्रतिपादनपराणां तैनितरां सेविता । अतो ब्रज प्रति यात बहुवेदवाक्यानुसरणं कुरुत । इह निर्विशेषचिति प्रति- पादकतया न स्थेयं, स्त्रीस्थानापबाभिः श्रुतिभिः । यतो हे सुम- ध्यमाः! शोभनार्थप्रतिपादनेन सुन्दर्यः । अयं भावः । ब्रह्माणि वेदान्ता न प्रमाणम् । तत्र तत्प्रामाण्यस्याशक्यनिरूपणत्वात् । तथाहि । ब्रह्म मानान्तरगम्यं न भवति, किं वा भवति । नायः। मानान्तरविषयलयोग्य एव सिद्धे शब्दप्रवृत्तिदर्शनात् । न द्वि- तीयः । वेदान्तप्रतिपाद्ये ब्रह्मणि मानान्तरानुपलब्धेः । ननु लोकेऽपि न वाक्यार्थे मानान्तरापेक्षा । वाक्यार्थस्य सर्वत्रापूर्व- त्वात् । सिद्धबोधि वाक्यमपि न स्वार्थप्रमितौ तदभावशङ्कानिट- चये वा मानान्तरमपेक्षते, किन्तु वाक्यस्य वक्तृदोषप्रवृत्तामामा- ण्यशङ्कानिदृत्तये ब्रह्म त्वऽपौरुषेयवेदान्तलक्ष्यमखण्डसद्वाक्यार्थ एवातस्तल्लक्षकवेदान्तानां न मानान्तरापेक्षा । अतः कथं ब्रह्मणि वेदान्तानामप्रामाण्यमितिचेन्न । अखण्डार्थत्वस्य लोकवेदयोरसि- द्धत्वात् । न हि नानापदार्थसंसर्गविषयस्य वाक्यस्यैकमातिपदि- कार्थविषयत्वं सम्भवति । वाक्य हि अभियां, गौणी, लक्षणां वा वृत्तिमादाय स्वार्थ बोधयतीति प्रसिद्धम् । नचास्वन्यतमयापि वृत्या वेदान्ता अखण्डमर्थ बोधयन्ति । मुख्यवृत्त्या पदानामे कार्यत्तित्वानुपपत्तेः स्पष्टवात् । गौणीलक्षणयोः स्वीकारे- ऽप्यन्यतरपदवाच्याल्लिक्ष्याद्वा अधिकालक्ष्यमाणगुणान्यतर- पदवाच्यार्ययोः सत्चाद्वाक्पार्थस्यैकपदार्थमात्रवृत्चित्वासिद्धिः । ननु पदद्वयेऽपि लक्षणाङ्गीकाराल्लक्षणापक्षे नास्ति दोष इति चेन्न । अर्थभेदाभावे पदानां पर्यायत्वादाकाङ्क्षादेरभावाद्वाक्यत्वभङ्गापत्ते- क्यिवैय्यापत्तेश्च । ननु वाच्यार्थभेदान्न पर्यायता । वाक्यस्य पदानतिरिक्तत्वेऽपि ममितिजनकत्वेनार्थववाद । नापि वाक्य- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। वैय्यामति चेन्न । वेदान्तानामनुदितानस्तमितचैतन्यमात्रस्वरूप- परब्रह्मविषयममितिजनकत्वाङ्गीकारेऽविषयसिद्धान्तभङ्गापत्तेः । प्र- माणवैफल्याच । तस्मान्न श्रुतिमस्तकप्रतिपाद्यत्वविवाद इति॥१९॥ ननुभवत्माप्तीच्छया समागतानां भवद्गीतादिनोद्दीपितस्मराणां विलम्बसहनाक्षमाणां स्वभक्तानामस्माकं सागो नोचित इति चेत् तत्राह॥ मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः ॥ विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृध्वं बन्धुसाध्वसम्॥२०॥ मातर इति ॥ कासाश्चिन्मातरः, कासाञ्चित् पितरः, कासाञ्चित पुत्राः कासाश्चिद भ्रातरः, कासाञ्चित् पतयः सर्वे गृहे अपश्यन्तो विचिन्वन्ति मृगयन्ते, न त्वन्वेषणानिवृत्ता अतो मात्रादिष्वेकोऽपि यद्यागस मत्पार्वे युष्मान् पश्येत् तदोभयेषां भयलज्जेस्यातामतो- ऽत्र स्थिया बन्धुभ्यः स्वस्य भयं, बन्धूनां मम चाऽपकीर्तिभयं च माकुरुताऽतो बन्धूनां साध्वसपरिहाराय ब्रजं प्रति यात, अन्यत्र वा चलत । तथाच संपसस्ति भवतीनां प्रतिबन्धकमतो मम को दोष इति भावः। अनभिज्ञापले, ननु नास्त्यस्माकंकिञ्चिदपि भयं समुदायनिविष्टत्वा- द् भवत्समीपस्थत्वाच्च । नाप्यपकीर्तिभयम् । संघश आगतत्वाद- अज्ञातस्थाने स्थितत्वाच्चेति चेत् तत्राह ॥ मातर इति ॥ भवतीनां नियामिका युष्मान् गृहेष्वदृष्ट्वा विचिन्वन्ति । अतस्तासां साध्वसं मा कृध्वम् । ननु ता अप्येवंविधा एवातः स्त्रीत्वाद्वा नागमिष्यन्ती- तिचेत् तत्राह॥ पितर इति ॥ ते स्वकुले कलङ्कपातशङ्कया विचि- न्वन्त आगमिष्यन्तीसर्थः। ननु ते ऽपि नागमिष्यन्ति, संघश आ- गतास्वस्मासु शङ्कानुत्थानात् । स्त्रीस्वभावस्य तैरपि ज्ञातत्वाचेति- चेत् तत्राह । पुत्रा इति । पुत्राणां रक्षणाग्रहे महती लज्जा वर्तते ws ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । इति भावः । ननु ते बाला इति चेत् तबाह ॥ भ्रातर इति ॥ ते झन्वषणे समर्था लज्जावन्तश्चातस्ते अदृष्ट्वा लज्जया कदाचिच्छ- रीरमपि सजेयुरिति भावः । ननु तरुणास्ते वयं च तरुण्योऽतो लज्जयान्वेषणार्थ नागमिष्यन्तीति चेत् तत्राह ॥ पतय इति ॥ य- द्वा, ननु रात्रौ पतिसन्निधौ स्थितिसम्भवानया तेऽन्वेषणाय न प्र- वर्तन्त इति चेत् तत्राह ॥ पतय इति ॥ते रात्रौ भोगापेक्षा भवन्य- तोऽदृष्ट्वा अन्वेषयन्तोऽत्रागमिष्यन्ति । तस्मात् तदीयो रसोऽन्य. स्मै न देयः । भोगसिद्धेस्तत एव मुकरत्वादिति भावः । नन्वेवं सहि ते यदा आगमिष्यन्ति तदा तैः सार्द्धमेव गमिष्यामोऽतस्ताव- स् त्वमस्मत्समीपे तिष्ठेति शङ्कानिरामाय, विचिन्वन्तीत्युक्तम् । सथाच गृहानिर्गता मध्ये स्फुटितैर्माान्तरैगताः सन्तो विचिन्व- न्येवानोऽत्रागमनं तेषां दुर्घटमतो विचिन्वन्तोऽतिखदं मरणं वापा- प्नुयुरिसर्थः । नन्वस्तु, किमस्माकं तैरितिचेत् तत्राह ॥मेति ॥ तैः सार्द्धमेवावस्थानयोग्यानां कुलाङ्गनानां युष्माकंतत्साध्वसोत्पादि- का प्रत्तिनोंचितेति भावः । मानिनीपक्षे, ननु किमिसेवं निर्ल- जः सन् बहुपरिवाररक्षिता लज्जावतीरस्मान् प्रति ब्रवीषि, वय- मत्र क्षणमात्रमप्यवस्थातुं न शक्नुमः । यतः परमप्रेमास्पदा अ- स्मानऽपश्यन्तोऽस्मन्मात्रादयोऽन्वेषणाय निःसृताः स्युरतस्तेषां म- ध्ये यधेकोऽप्यत्रागस वाऽस्मान् पश्येत् तर्हि महाननर्थो भवेत् तस्मा- त् तदागमनात् पूर्वमेव झटिसेवास्माभिर्गन्तव्यमिति चेत् तत्रा- ह॥ मातर इति ॥ बन्धुभ्यः साध्वसं मा कृध्वम् । यतस्ते मात्राद- योऽपश्यन्तः सन्तो विचिन्वन्त्येव, न तु गहनेऽस्मिन् वने तेषा- मागमनं सम्भाव्यत इति भावः। यद्वा, विचिन्वन्ति, न त्वत्रायान्ति, नाप्यायास्यन्ति। हि यतोऽपश्यन्तो न द्रक्ष्यन्त्येव वनस्यास्याति- निविडत्वान्मया तामस्या विद्यया एतत्स्थानस्याच्छादितत्वाच्च । ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ४३ अतस्तद्भयं विहाय मया साई यथेष्टं रमतेति भावः ।। निवृत्तिपक्षे, ननु निर्विशेषमखण्डं ब्रह्म यथोक्तरात्रिकल्पमि. वया कथं ज्ञातमियाशङ्ख्या बहुविद्वत्सम्प्रतिपत्तेरित्याह ॥ मातर इति ॥ ये मात्रादिस्थानापन्नाः सांख्याध्वरमीमांसकादयो विचि- न्वन्ति, यथोक्तं ब्रह्म श्रुतिप्रमाणकमस्ति ? न वेति ? विचारय- न्ति तथापि न पश्यन्येव । तथा च यदि स्यात् तर्हि परमविच- क्षणैरन्वेष्यमाणमवश्यमुपलभ्येत, नोपलभ्यते । स्फीतालोकवर्ति- घटानुपलब्ध्या घटाभाववत् तदभावो निश्चीयत इति भावः । त- स्माद् यथोक्तरात्रिकल्पत्वत्राणाय परमोद्योगवत्वादेते वो बन्धव- स्तेषां साध्वसं तन्मताननुमोदनेन वेदबाह्यत्वप्राप्तिभयं मा कृथ्व- म् । स्वरक्षकस्य रक्षणमेवोचितं, न तु भयप्रदानमिति भावः ॥२०॥ एवमुक्ता अहो भगवदनुग्रहालाभान्निष्फलमेवास्माकमागमनं जातमिति विचार्य खिन्नचित्ता आश्वासयति । दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् ॥ यमुनाऽनिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ दृष्टमिति ॥ युष्माभिरत्रागत्य वनं दृष्टमेव । नन्वेवं चेत् तर्हि कल- गीतेन किमर्थमत्र वयमाहूता इसाशङ्कापि अरिहृता । वनं दृष्ट्वाम- या विचारितमहो इदं वनं स्वभक्ताभ्योऽपि प्रदर्शनीयमिखाशयेन कलगीतेन मयाऽऽहूता इति भावः । ननु का वाऽत्र दर्शनीयतेति चेत् तत्राह । कुसुमितमिति ॥ ननु कुसुमितवनमेव यद्यस्माकं प्रदर्शयितव्यं तवाभीप्सितं स्थितं तदा दिने एव वयं कुतो ना. कारिता इतिचेत् तत्राह ॥ राकेशः पूर्णचन्द्रस्तस्य करैः किरणै रञ्जितम् । तथाच दिने राज्यन्तरे वा नास्त्येवंविधा शामति भावः । किञ्च, वायुरप्येवंविध समयान्तरदुर्लभ इसाशयेनाह !

·४४ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । यमुनास्पर्शिनोऽनिलस्य वायोलीला मन्दगतिस्तयाराजन्तः कम्प- मानास्तरूणां पल्लवास्तैः शोभितम् । तस्मानास्यागमनवैय्यर्थ्य- मिति भावः ॥ अनभिज्ञापले, ननु भवतु, तव निकटे न स्थीयते । अन्यप्रदेशे गत्वा स्थास्याम इसभिमायवतीरालक्ष्याह ॥ दृष्ट- मिति ॥ एवंविधप्रदेशान्तरं नास्ति । अयं च प्रदेशो दृष्ट एव भवतीभिरतोऽलं वृथा कालक्षेपेणेति भावः । यद्वा, किमे- वं मात्रादिबन्धुभयं प्रदर्श्यते, तत् त्वऽस्माकं दत्तजलाञ्जलि- प्रायमेवान्यथा ज्ञान परियज्य रात्रौ बहिरागमनं कथं भवेत् । वं विभेषि चेत् त्वमेवेतो गच्छेति प्रणयकोपवतीरालक्ष्याह ॥ दृष्ट- म् ॥ अहो मयापि ज्ञायते, निर्दोषाणां नास्ति कुतो भयम् । त- थापि बुद्धिमतीनां वृथा गृहान्निःसरणस्यायुक्तात्वाद्वनशोभेक्षणा- र्थमागताः स्युस्तच्च सम्पन्नमितो वृथाऽत्र न स्थेयमिति भावः । यद्वा, तच्छ्रुत्वा लज्जयेतस्ततो विलोकयन्तीरवलोक्याह ॥ दृष्ट- मिति ॥ अहो ज्ञातं मया, साध्वीनां भवतीनां गृहानिर्गमनं वने- क्षणाय, तच्च जातमतो गन्तव्यमिति भावः । ननु प्रसङ्गादत्राग- ताः फलानि गृहीत्वा यास्याम इतिचेत् तत्राह ॥ कुसुमितम् ॥ न तु फलितम् । एतच्छ्रुत्वोर्ध्वदृष्टीरालोक्याह॥राकेशकररञ्जि- तम् ॥ अतः शरत्पूर्णचन्द्रचन्द्रिकाशोभेक्षणाय भवसः समागताः स्युस्तदपि जातमिति भावः । यमुनाभिमुखीरालोक्याह ॥ यमुने- ति॥मानिनीपक्षे, ननु तथापि गृहाबहिरस्माकं मनो न रमतेऽतः कथमत्र तिष्ठाम इतिचेत् तत्राह ॥ दृष्टमिति ॥ कुसुमितमिदं वनं भवतीभिदृष्टम् । तथाच नास्ति गृहेष्वेवंविधकुसुमशोभाऽतोऽत्र क- स्य मनो न रमते । प्रसक्षोपलब्धस्यापलापो न युक्त इति भावः । किञ्चैवंविधं राकेशकररञ्जनं यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभा च गृहेषु क्वास्ति । तस्मादेतत् सर्वमवलोक्यैव प्रेयस्यो भवसो मया ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। स्मृताः । स्मृत्वा कलगीतेनाता भवसोऽप्यागस तथैव दृष्टवयो- ऽतो गमनाग्रहं विहायेह स्थेयम् । गोष्ठं प्रति मा यातेति परेणा- ऽन्वयः॥ निवृत्तिपक्षे, ननु भवन्तो विवेकचन्द्रानुदयाद्वैराग्यादिरहिता अस्मदभिप्रायं न जानन्ति । विवेकादिसाधनसम्पन्नान्तःकरणास्तु जानन्तीसाशयाह ।। दृष्टमिति ॥ राकेशस्य विवेकचन्द्रस्य करै- विचारभेदै रञ्जितं शान्यादिलक्षणकुसुमशोभितमन्तःकरणलक्षणं वनं दृष्टमित्युपहासः । नाममात्र श्रुसर्थाभासा ये विवेकादिमन्त इति भावः । यतो यमुनास्थानीयाऽविद्यासम्बन्धिनोऽनिलस्य तत्स्थानीयस्य विक्षेपस्य लीलया तत्तद्विषयलालसया एजन्तस्तरु- स्थानीयस्य वैराग्यस्य पल्लवास्तत्स्थानीया अविचारोत्था वैरा- ग्यभेदास्तैः शोभितम् । यद्वा, यथोक्तयमुनानिललीलया विलासेन एजन्तश्चलन्तः प्रवेपिताः संसारवृक्षस्य पल्लवा विषयप्रवालास्तः शोभितम् । तथाच श्रुतवेदान्तानामपि यथापूर्वसंसारोपलम्भे तेषां विवेकाद्याभासमवलोक्य तन्मतानुसरणं नोचितमिति भावः॥२१॥ अहो नाद्यापि भगवतस्तोषोऽस्मासु जातो वर्ततेऽतस्तदर्थ क- मुपायमनुतिष्ठाम इति चिन्तयन्तीाकुलचित्ता अवलोक्य, वर्णा- श्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् * विष्णुराराध्यते पन्था ना- न्यस्तत्तोषकारणमित्युक्तत्वात् स्वधर्माचरणमेव मम तोषोपायोऽत- स्तत्रैवाभ्यास उचित इसाशयेनाह ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः ॥ क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्व तान् पाययत दुह्यत ॥२२॥ तद् यातेति॥ यस्मादत्रावस्थानं निष्फलं, तत्र गमनं च स्व- धर्माचरणेन मम तोषकरत्वात् सफलं तत् तस्माद् गोष्ठं यात ।

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । तत्रापि, मा चिरं शुभकार्ये विलम्बो नोचित इति भावः । तत्र मत्वा पतीन सेवध्वम् । यतो, हे मसः ! पतिव्रतानांयुष्माकमिदमे- वानुष्ठेयमिति भावः । यद्वा, सतीः पतिव्रताः श्ववाद्याः स्त्री सेक- ध्वम् । संसर्गजा गुणदोषा भवन्तीति न्यायाद् गुणवतीनां सेवनेन भवसोऽपि तथाविधा भविष्यन्तीति भावः । ननु स्वधर्माचरणस्य भवञ्चरणाभिमुख्यमेव फलं, तस्य जातत्वात् ततो नित्तिरेवाधुना श्रेयसी । आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते * योगारूदम्य तस्यैव शमः कारणमुच्यत* इसादिशास्त्रादतस्त्वदाभिमुख्यमसह- मानास्ते कथं सेवनीयाः । ततस्तादृशं पातिव्रसं त्वदाधिपाथोरुह- यो राजनीकृस दूरतस्यक्तमस्माभिरित्याशय, दयया सर्वभू- तेष्विति दयाया मदाराधनाङ्गत्वात् सा त्ववश्यमपेक्षितेसाशयेना- ऽऽह || क्रन्दन्तीति ॥ अतस्तान् गत्वा दुग्धं पाययत, तदर्थ माश्च दुह्यत ॥ अनभिज्ञापले, एवंव्याजेनोद्दीपयित्वा निषेधेनासासक्तिमु- त्पादयति ॥ तदिति ॥ हि यद् यस्मादत्रावस्थाने फलं किञ्चि- दपि नास्ति तत् तस्माद गोष्ठं यात । तत्रापि मा चिरं, यतः पतिशुश्रूषासपयो वर्तते इयाशयेनाह ॥ शुश्रूषध्वं पतीन् ॥ यतो हे ससः, अतः क्षणमात्रमपि परपुरुषस्य मम पार्थेऽवस्थानं पति- व्रतानां युष्माकं नोचितमिति भावः । यद्रा, कथं भूतान् पतीन, सती।एते युष्मत्पतयः पूर्वजन्मनि पतिव्रताः स्त्रियः स्थिताः पुरुष- भावनया पुरुषत्वं प्राप्ता, भवसस्तु पूर्व पुरुषाः स्थिताः स्त्रीषु आ- सक्तचित्तत्वात् स्त्रीत्वं प्राप्ता, अतः पुनर्वैपरीसाथ पतीन् शुश्रूष- ध्वमिसाशयः । किञ्च, करुणाऽपि स्त्रीणां स्वाभाविकी भवति । अतः करुणावतीनां युष्माकं बाला वत्साश्च क्रन्दन्तीसतो गत्वा तान् पाययत, दुद्यत ॥ मानिनीपक्षे यद् यस्माद बन्धुभयं नास्ति, वनशोभादिरूपा रमणसामग्री चैतादृशी ततः शीघ्रं मा यात, कि- ।

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः। (२९)। न्तु रासानन्तरं राळ्यन्ते यास्यथेसर्थः । ननु पतिशुश्रूषणादिबहु- व्यापारस्योर्वरितत्वान्नास्यस्माकं चिरतरकालमवस्थानाऽवकाश इति चेत् तत्राह ॥ पतीन मा शुश्रूषध्वम् । सतीः श्वश्रूप्रमुखा मा शुश्रूपध्वम् । सतीपदवीं वा मा सेवध्वम् । नन्वस्माकं बाला वत्साश्च क्रन्दन्यतः कथमत्र स्थेयमिसाशय क्षणं नेत्रे निमील्य सकैतवं ध्यात्वाऽऽह ॥ वत्सा बालाश्च मा क्रन्दन्ति ॥ अहमत्र स्थित एव सिंहकलया जानामि-ते सुखेन वर्तन्ते, न त्वाक्रोशन्ति तस्मान्मा पाययत । दासादिभिः पायितत्वात् तु, मा दुह्यत । तैरेव दोहनस्यापि कृतत्वादिसर्थः॥ निवृत्तिपक्षे, यस्मान्निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादनं न, तव तस्मादाशु गोष्ठं क्रियार्थकश्रुतिसमुदायं यात, स्वसमुदायनिविष्टा भवत, क्रि- यामेव प्रतिपादयत । तदुक्तम्-आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थ- क्यमतदर्थानामिति । ब्रह्मणः परिनिष्ठितरूपत्वात् परिनिष्ठिते वस्तुनि च प्रसक्षादीनामपि प्रवृत्तिसम्भवात् तैरंसवोद प्रामा- ण्यस्य दुर्लभत्वात् सार्थक्याय क्रियामेव प्रतिपादयतेखाशयः । ननु पौरुषेयवाक्यानि प्रामाणान्तरापेक्षत्वात् संवादविसंवादाभ्यां प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा लभन्ते । अपौरुषेयाणां वेदवाक्यानां तु प्रमाणान्तरानधिगम्यविषयतया चक्षुरादिवदनपेक्षमेव प्रामाण्य- मिति चेत् । ससम् । तथापि अनपेक्षाप्रामाण्ययोरपि चक्षुःस्पर्शन- योरर्थे विसंवादाद् यथाऽन्यतरस्याप्रामाण्यं तथा ब्रह्मैकत्वश्रुतीना- महं मनुष्य इसादिप्रसक्षस्य च परस्परव्याघाताच्छब्दस्यामामा- ण्यम् । तस्मात् तत्रैव स्थित्वा पतीनिन्द्रचन्द्रादिरूपान्, तत्कर्मप्रति- पादनेन शुश्रूषत्रम् । यतो, हे ससः ! स्वाध्यायविध्युपात्तत्वाद- प्रामाण्यशङ्काकलङ्काऽयोग्याः । किञ्च, सर्वमिथ्यात्वसिद्धान्तमा- कर्ण्य वत्सबालस्थानीयकर्माधिकारिणः सर्वेऽपि क्रन्दन्ति, अत- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । स्तान पाययत दुयत । तत्कर्मफलं ससमिति प्रतिपादनेन तत्स- न्तोषं सम्पादयतेसर्थः ॥ २२ ॥ एतच्छ्रुत्वाऽसन्तखिन्नचित्ता आलक्ष्य, अथवा नास्त्रि भवती- नां वनशोभेक्षणेच्छा, नापि मदपेक्षयाधिकं पुत्रादौ स्नेहोऽतो मदर्थमत्र समागता इसाह ॥ अथवा मदभिस्नेहाद् भवन्त्यो यन्त्रिताशयाः ॥ आगता ह्युपपन्नं तत् प्रीयन्ते मपि जन्तवः ॥ २३ ॥ अथवेति ॥ मयि यः स्नेहस्तेन यन्त्रिताशया वशीकृतचित्ता: सयो, मदर्शनार्थं यूयमागता इति स्यात् । तदेतदुपपन्नमुपपति- युक्तम् । न त्वयुक्तः पक्षः। हि यतः सर्वेऽपि जन्तवो मयि पीता भवन्ति । यद्वा उपपन्नं सिद्धम् । यतो मयि दृष्टे जन्तवः प्रीयन्ते अतो भवसो मद्दर्शनेन प्रसन्नाः ससो गच्छतेति भावः ॥ अनभिज्ञापले, एवं श्रुत्वा संरम्भक्षुभितदृष्टीरालक्ष्य ततोऽप्यधि- कक्षोभमुत्पादयति ॥ अथवा, वनादिकं द्रष्टुं नागताः, ते पक्षा वृथैव मया कल्पिताः। भवत्यस्तु माययो योजितः स्नेहः स्वाभा- विकी प्रीतिर्न तु कामायुपाधिका, तेन यन्त्रिताशया आगतास्त- दुपपन्नम् । अयमेव पक्ष उपपन्नः । हि यतः सर्वे प्राणिनो मयि पीयन्ते । तथाच सामान्यपीसतिशयवसो मद्दर्शनार्थमागताः । तस्यापि जातत्वाद् गन्तव्यमिति भावः । अथवा, यतो माये ज- न्तवः प्रीयन्ते अतो मत्स्नेहाद् भवसोऽपि यन्त्रिताशयास्तदेतदु- पन्नम् । यत आगताः ॥ मानिनीपक्षे, पूर्व यद्यपि प्रयोजनान्तरार्थ- मागता भवसस्तथापि मन्मनोरथपूर्त्यर्थमत्र तिष्ठतेत्युक्तमिदानी भवतीनां मयि स्नेहातिशयो वर्तते इति चिरकालान्मया बुद्धयते।ततः किमर्थं तत्तिरोधानं क्रियत इसाशयेनाह ॥ अथवा मदभिस्नेहाद ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। भवन्सो यन्त्रिताशया यत आगताः। भवसस्तु योग्या एव । म यि तु सर्वेऽपि जन्तवः पीयन्तेऽतो मत्स्नेहाकृष्टचेतसामत्रागमन- मुपपन्नम् । बहुयोग्यं जातम् । अतोऽत्र स्थिसा तत्फलं सम्पाद्य- मिति भावः। निवृत्तिपक्षे पूर्व श्रुतीनां समस्तानां क्रियापरत्वमुक्तमातत्र ब्रह्म- प्रतिपादकश्रुतीनां क्रियापरत्वासंभवादानर्थक्यं, हुंफडादिवज्जपमा- वोपयोगित्वं वाऽस्त्विति सूचितम् । इदानीमध्ययनविध्युपात्तानांवे- दान्तानामानर्थक्यायोगं, प्रतीयमानार्थस्य प्रत्याख्यानासम्भवं चा- भिप्रेत्याऽस्तु वा कर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रिया- विधिशेषत्वमुपनिषदामिति पक्षान्तरमाह ॥ अथवा मयि अस्म- पसयगोचर आत्मनि अभिस्नेहाद प्रतिपादनपरत्वाद्, यन्त्रिता- शया आनर्थक्यं जपोपयोगित्वं वा गमयितुमशक्यास्तार्ह, उपपन्न कर्मणा सम्बद्धं कर्तृदेवतादिरूपमात्मानमागतास्तत्स्वरूपप्रकाशने सङ्गताः। एवं रीसा प्रतिपाद्यमाने मयि आत्मनि सति जन्तवः सर्वेऽपि लोकाः प्रसन्ना भवन्तीयर्थः ॥ २३ ॥ यद्यपि भवसो मयि स्नेहातिशयवसो मद्दर्शनार्थमत्रागता इसहं जानामि, तथापि श्रुतिस्मृतिबोधितस्वधर्मत्यागोऽयमनिष्ट इ- त्याशयेनाह। भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया ॥ तबन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥२४॥ भर्तुरिति ॥ भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां पर उत्कृष्टो धर्मः । स्त्री- णामिति विशेषणेन, एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृ- तः * भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिरित्यादिशावाद ·५० रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । पुरुषाणां साक्षान्मद्भजनमभिहितम् । स्त्रीणां तु स्वपतिरूपस्य ममाराधनमुक्तम् । नैव यज्ञक्रिया काचिन्न श्राद्धं नोपवासकम् * पा तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्ग जयत्युतेसादिशास्त्राद। तत्राप्य- ऽमायया कपटराहित्येन । तस्य बन्धूनां स्वश्ववादीनांच शुश्रूषा, मजानां पुत्रादीनां चानुपोषणं स्तनादिदानेन पित्रादिभिः पोष्य- माणानां तदनु स्वेन पोषणमिति वा। हिशब्दो यथोक्तधर्मस्य लोक- वेदप्रसिद्धिं द्योतयति । श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे तदुल्लङ्घय प्रवर्तते * आज्ञाभङ्गी मम द्वेषी मद्भक्तोऽपि न वैष्णव * इसादिशास्त्रात् स्व- धमाविरोधेन मे सेवामार्गः कल्याणकर इति सम्बोधनाशयः ॥ अनभिज्ञापले, ननु मत्स्नेहाकृष्टमानसा मदर्थमागता इति यदि जा- नासि तर्हि प्रतियात व्रजं, तद् यातेति किमिति निष्ठुरं ब्रवीषि । न हि परमस्निग्धानामियं रीतिरिसाशक्य, पापान्निवारयति यो- जयते हिताय * इति मित्रलक्षणस्याभिहितत्वाल्लोकद्वयहितार्थ- मिदं मदीयं वाक्यमतिकोमलमिसाशयेनाह ॥ भर्तुरिति ॥ एतेन स्वाय स्निग्धत्वात् स्वच्छुश्रूषणमधुना कर्तुं प्रवृत्ता अतो भवता- ऽपि तदनुमोदनं कर्तव्यमिति शङ्कापि निरस्ता । यथायोग्यस्नेहस्य शुश्रूषणस्य च युक्तत्वात् । तथाच भरि कर्तव्यं स्नेहादिकमन्यत्र न कार्यमतो मय्यपि यथा जन्तवः प्रीयन्ते तथा प्रीतिः कर्तव्येति भावः । भवतीनां सर्वेऽपि सन्तीति सम्बोधनाशयः॥मानिनीपले, नचात्राऽधर्मः शक्यो, ममैव युष्मद्भर्तृत्वे मत्सेवनस्य परमधर्मत्वा- दियाशयेनाह ॥ अमायया भर्तुर्बालभावादारभ्य निष्कपटतया भर्तृत्वेन तृतस्य मम शुश्रूषणं परो धर्मो, न तु बन्धुभिर्बलात्कारे- णापादितस्य । भीष्मेणाऽम्बायाः परिसागेन बलापादितस्य धर्मतो भर्तृत्वासिद्धिज्ञापनायैतत्।तस्मात् कपटागतभर्तृतद्वन्ध्वादिसेवादिकं विहाय, मम मद्वन्ध्वादिसेवनादिकमेव भवतीनां धर्मतोऽपि प्राप्त- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। स्वादावश्यकमिसर्थः । एवं कृते नास्ति कदाप्यकल्याणमिति सं- बोधनाशयः॥ निवृत्तिपक्षे, तस्माद् भर्तृस्थानीयस्य प्रतिपाद्यार्थस्य सेवन तत्परत्वमेव स्वीस्थानापन्नानां श्रुतीनां धर्मः शत्त्यादिलक्षणः । ननु तात्पर्येणान्यपरत्वेऽपि स्वार्थपरता न हीयते इति चेत् तत्रा- ह ॥ अमाययेति ॥ यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायात् । त- थाच निर्व्याजेन स्वार्थपरत्वं परमो धर्मः । उभयपरत्वे वाक्यमे- दादेकपरत्वमावश्यकम् । सम्भवति स्वार्थपरत्वेऽन्यपरता न न्या- व्येति भावः । क्वचिच्छक्यार्थासम्भवे, तद्वन्धूनां शक्यार्थसम्ब- न्धिनां सेवा प्रतिपादनमपि धर्मः । प्रजानां तत्स्थानीयानां मता- नां विद्वद्भाविततः, पुष्टानामनुपोषणं, तत्रैव प्रमाणतयोपस्थितत- या पुनरतिपुष्टत्वसम्पादनं च । यतो हे कल्याण्यः सर्वकल्याण- कृत्पत्तिनिवृत्तिबोधनपरशास्त्ररूपाः । अन्यथा शास्त्रपदप्रतिपाय- त्वमेव भवतीनां न स्यात् । मतिर्वा निवृत्तिर्वा निसेन कृतकेन वा * पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते * इति शास्त्रलक्ष- णाभिधात् ॥ २४ ॥ यतः पतिरेव स्त्रियः परमं दैवतं, तदाराधनं च परमो धर्मः, तेनैव च लोकद्वयविजय इति लोके शास्त्रे च घण्टाघोषस्तस्माद् दुःशीलत्वाधनेकदोषयुक्तोऽपि न साज्यः। किमुत दोषविनिर्मुक्त इसाशयेनाह। दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा। पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥२५॥ दुःशील इति ॥ दुष्टं शीलं घूतादिव्यसनं यस्य सः। दुर्भगो मन्दभाग्यः । वृद्धो जराजर्जरीभूताऽङ्गः। जडो मूर्खः । रोगी म- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । हारोगग्रस्तः । अधनः स्वोदरपूरणेऽप्यसमर्थः । एवमुक्तदोषेष्वेकै- कदोषवान, किं वा सकलदोषयुक्तोऽपि पतिर्लोकद्धयविजयेच्छा- वतीभिः स्त्रीभिर्न हातव्यो नैव साज्यः। पातकी तु यावत् पातकं तावद्धातव्यः । पति त्वपतितं भजेत् * आशुद्धः सम्पतीक्ष्यो वै महापातकदृषित * इत्यादिवचनात् । अनभिज्ञापले, ननु अ- स्माकं पतयो नास्मदनुकूला अनुरूपाश्चातस्यक्ता एवातः किं त- सेवाद्युपदेशेनेति चेत् तबाह ॥ दुःशील इति ॥ षड्विधैश्वर्यययु- क्तमपि परपुरुषमवलोक्य षविधदोषयुक्तोऽपि स्वपतिनं हात- व्यः । ब्रजवासी तु सर्वसद्गुणयुतो निष्पापश्चातः कथं साज्यो भवेदिसाशयः। मानिनीपले- तस्माद बलात्कारेणाहृतयाऽप्य- ऽम्बया स्वमनसा वृतः पतिर्न सक्तो, यथा च सावित्र्या पितुर्वा- क्यात सत्यवान्न सक्तस्तथान्याभियुष्मदादिभिः स्त्रीभिर्मनसा वृतः पतिर्न हातव्यः । तत्रापि षड्विधैश्वर्यसम्पन्नोऽहं, न तु दुःशील- त्वादियुक्तः। वस्तुतः सर्वदोषयुक्तोऽपिन साज्यः। पतिरियेकवच- नाद, स्त्रीभिरिति बहुवचनात् स्वस्यैव सर्वासां पतित्वं दृढीकृत- म् । तथाच तेषां वस्तुतः पतित्वाभावान्न तत्त्यागे कश्चिद्दोष इति भावः ॥ निवृत्ति पक्षे तत्र दृष्टान्तमाह ॥ दुःशील इति ॥ वाशब्द इ. पार्थे । तथाच यथा पतिसम्पृक्तत्वं पतिव्रतायाः स्त्रियास्तथा वाचो- ऽपि स्वार्थसम्पृक्तत्वमिति भावः ॥ २५ ॥ ननु परमेश्वर आसक्तचेतसामस्माकं नास्ति जारपरमनसा- मिव पतियागादिकृतो दोष इसाशय मोक्षार्थ तथा चेदस्तु तथा, रमणेच्छया तु मय्यप्यासक्तानां स्वपतियागे दोष एवेसाशयेनाह । अस्वय॑मयशस्यं च फल्गु कृच्छू भयावहम् ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रियः ॥ २६ ॥ अस्वय॑मिति ॥ कुलस्त्रियः सर्वत्र सर्वस्मिन्नपि पुरुषे औप- पसम् अस्वयं परलोकनाशकम् । अयशस्यमेतल्लोकनाशकम् । तत्रापि फल्गु अतिक्षुद्रम् । तथाभूतमपि कृच्छ्रे महाप्रयाससाध्यम् । किञ्च, सम्भोगकालेऽपि भयजनकम् । पुनः साधुकर्मणि प्रवृत्ता- वपि जुगुप्सितं निन्दितम् । चकाराभ्यां नरकपातजातिबहिष्का- रादिसंग्रहः । तस्मान्मदाराधने यदि युष्माकमाग्रहस्तर्हि भगवद्बु- या तदनुष्ठेयं, न तुपपतिबुद्धयति भावः । अनभिज्ञापले, विपक्षे दोषमाह ।। अस्वय॑म् ॥ ननु नास्माकं स्वर्गापेक्षेति चेत् तत्राह॥ अयशस्यम् ॥ ननु तदपि नापेक्षितं, यद्वा रहसि नास्ति तन्नाश इति चेत् तत्राह ॥ फल्गु ॥ क्षणिकत्वात् । ननु मिथ्या ब्रवीषि, खया सह तस्यानन्तसुखजनकत्वनिश्चयादिति चेत् तत्राह ॥ कृ. च्छ्रम् ॥ पसादिवारणाद् दुःसाध्यम् । ननु निर्जनवने निवारक- स्यादर्शनान्नास्ति दुःसाध्यम, अस्तु वा, तथापि, वामता दुर्लभत्वं च स्त्रीणां या च निवारणाव * तदेव पञ्चबाणस्य मन्ये परममायु- धमियादिवचनाद् दुःसाध्यता प्रत्युतासत्त्यतिशयहेतुरितिचेत् त- त्राह ॥ भयावहम् ॥ लोकशास्त्रनिषिद्धत्वाद् यमराजादिदण्डजनि- तभयमापकम् । ननु त्वदधरसुधालोभाव सर्वमपि भयमस्माभि- स्यक्तम् । यद्वा, यत्र निषेधविशेषो दुर्लभत्वं च यन्मृगाक्षीणाम् * तत्रैव नागरीणां निर्भरमासाते हृदयमिति रसशास्त्रोक्तेर्भयमपि प्रत्युत रसाधायकमेवेति चेत् तत्राह ॥ सर्वत्र स्वपरदेशयोर्व्यवहार- परमार्थयोश्च निन्दितं तत्रौपपसं सौख्यम् । ननु स्वाभीष्टसिद्धौ निन्दाऽस्माभिः सद्यत इति चेत् तबाह ॥ कुलस्त्रियः ॥ कुलस्त्री- भिरेवं न वक्तव्यमिति भावः । अनेन यद्यप्यासक्तचित्तत्वाद्भव- ·रासपञ्चाध्यायीच्याख्यायाम् । तीभिः किमपि न गण्यते, तथाऽप्युत्तमवंशोद्भवेन मया कुलस्त्रियो नैव कलङ्कनीया इसपि ध्वनितम् । हे कुलस्त्रिय इति सम्बोधन वा ॥ मानिनीपले, पूर्वोक्तरीखाहमेव मुख्यः पतिस्त एवोपपतय इति तत्सङ्गमसुखमेवाऽस्वादिरूपम् । यद्वोत्लेक्षितानि स्मृति- वाक्यानि । अस्माभिस्तु भर्तृसेवादिः परो महानधर्म इत्युच्यते । स्वस्मिन्नासक्तचित्तस्य प्रेष्टस्य दुःखजनकत्वात् । तथा अपात- क्यपि दुःशीलत्वादिदोषविशिष्टः किं न हातव्योऽपि तु हातव्य एव । स्वस्य दुःखजनकत्वात् । तथाचैवंविधपत्युः सामीप्यमस्व- यादिदोषयुक्तमेवेति नर्मव्यअनपरत्वेन श्लोकत्रयं व्याख्येयम् । यद्वा मदासक्तचित्तत्वाद्भर्तृसेवादौ नास्ति भवतीनामधिकार इसाह ॥ भर्तुरिति ॥ अमायया निष्कपटतया, न तु भवतीनाम- न्यासक्तमानसत्वेन मायावतीनाम् ॥ तथा पतित्यागनिषेधेऽपि नास्ति भवतीनामधिकारो, मय्यनुरक्ततया लोकद्वयाभिलाषरहित- त्वादिसाह ॥ दुःशील इति । किञ्चापातकी चेन हातव्यो, यु- ष्मदभारस्तु पातकिन एव । जन्तुमात्रप्रीतिपात्रे जन्मप्रभृतिरक्षा- परायणे मयीव्वत्त्वेन साधुद्वेषपरत्वात् कृतघ्नत्वाच्च । कृतघ्ना- श्वातिपातकित्वेनोक्ताः । तदुक्तं, ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्न- व्रते तथा * निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिरि- ति । ननु तत्सेवादावनधिकारेऽप्यौपपसस्य निषिद्धत्वात् तदङ्गी- कारे स्वर्गादिबाधस्त्ववश्यम्भावीति चेत् तत्राह ॥ अस्वय॑मिति ॥ कुलस्य ब्राह्मणाद्युत्कृष्टकुलस्य स्त्रियस्तदस्वादिदोषावहं, न तु गोपाङ्गनानां युष्माकम् । तथाच तनिषेधवाक्यानि तत्पराणीति भावः॥ निवृत्तिपक्षे यथा कुलस्त्रिय औपपत्यं दोषावहं तथा श्रुतमर्थं प- रित्यज्याश्रुतार्थपरत्वं श्रुतहान्यश्रुतकल्पनादिदोषावहमित्यर्थः॥२६ ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। नन्वेतत् सर्व लोकदृष्टया भगवतोक्तम् । वयं तु पुरुषोत्तम त्वय्यासक्ता अतो नास्माकं स्वधर्मत्यागप्रयुक्तो दोषो, भगवदारा- धनस्य सर्वोत्तमधर्मत्वादित्याशङ्कथैवं तर्हि न लौकिकस्नेहस्योपायो विधेयः । कामशेषस्य लौकिकस्य हीनत्वादिशयनाह ॥ श्रवणाद दर्शनाद् ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् ॥ न तथा सन्निकर्षण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥ श्रवणादिति॥आदौ श्रवणं भगवत्मतिपादकवाक्यादीनां भगवति शक्तितात्पर्यावधारणम् । पश्चात् तेषामनुकीर्तनम् । अवधारितार्थस्य स्थिरीकरणायाभ्यासो मननमिति यावत् । ततो ध्यानं श्रुते मते- ऽर्थे चित्तस्य स्थिरीकरणं निदिध्यासनम् । ततो दर्शनं तदर्थ- स्यानुभवः । भगवत्कृपया साक्षात्कारस्तस्माद् यो मयि भाव: परमीतिलक्षणो यथा भवति न तथा सन्निकर्षेण भावो भवति । लौकिकसङ्गेन लौकिक एव कामशेषभूतो भावो भवतीसर्थः । ततस्तस्माच्छ्रवणाद्यर्थं गृहान प्रति यात । यता, न वयं सम्भो- गार्थिन्योऽपि तु मलक्षणभक्तिमात्रेच्छावसोऽतः सर्वं विहायात्राग- ता, अतस्तदर्थं भवत्सन्निकृष्टतया स्थास्याम इतिचेत् तत्राह ॥श्र. वणादिति ॥ स च मयि भावः श्रवणादिना यथा भवति, न तथा सन्निकर्षण । ततस्तदर्थं गृहान प्रति यात। यद्वा अहो भगव- सान्निधाववस्थानेऽपि वयमयोग्या इति खिन्नचित्ता आलक्ष्याह ।। श्रवणादिति ॥ मन्मुख्यभक्ताः सामीप्यसालोक्यादिकमाप न का- मयन्ते, किन्तु श्रवणकीर्तनादिभिरेव रमन्ते तेऽतो युष्माभिरपि श्रवणादिभिर्निरुपाधिको मायि भावः सम्पाद्यः, किंसन्निकर्षमार्थ- नयेति भावः। अनभिज्ञापले, अहो दैव, यस्मिन् वयमनुरक्तचित्ताः ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । प्रेमाभिकामाः कदापि वियोक्तुमयोग्यास्ताभ्यः स्वाङ्गसङ्गंन प्रयच्छ- ति स्वसन्निधाववस्थानमपि निषेधत्यतः किं कुर्मः क गच्छाम इति व्याकुलमानसा लिखितचित्रवदवस्थिता दृष्ट्वा तासां पूर्णभावमा- लक्ष्य तस्य परमदाळसिद्धयर्थमाह ॥ श्रवणादिति ॥ परिपाकपर्य- न्तं सम्पादनीयो भावो यथा श्रवणादिना भवति न तथा सनि- कर्षेण । सन्निकर्षस्योत्कण्ठाशथिल्यकरत्वादपक्वे भावे त्वङ्गसङ्गो न रसावहस्तस्मात् तत्परिपाकहेतूत्कण्ठाद्धयर्थं गृहान प्रतियाते- त्यर्थः । यद्वा, अथवा मदभिस्नेहादिसनेन मयि साधारणप्रीतिमयो भवस इत्युक्त्वा कामोपाधिकमीतौ भर्तुरिसादिकमुद्भावितवान् अथेदानीं तस्याभिवृद्धावुपायमाह ॥ श्रवणादिति । यद्यपि वर्त- मानकाले कुलस्त्रीणां युष्माकं निषिद्धो भावो नास्तीसहं सम्यग् जानामि तथापि शुद्धभावे दोषप्रवेशभयात् तत्र दोषोद्भावनं मया कृतम् । शुद्धभावश्च श्रवणादिना यथा पूर्णतां गच्छति, न तथा सन्निकर्षेण प्रत्युत सन्निकर्षण सन्निकटस्थिया मालिन्यं भजते । तोन्नन्दायुत्थानेन निवर्तत च । तस्मात् तदर्थं गृहगमनमेव युष्मा- कमुचितं, न त्वत्रावस्थानमिति भावः । यद्वा,कृष्णाङ्गसङ्गमोत्क- टोत्कण्ठायुतानां कोटिब्रह्मकल्पपर्यन्तकुम्भीपाकादिनरकपाताद- प्यभीतानां सक्तलोकद्वयानामस्माकमाशयमविज्ञाय किममनेन प्रलाप आरब्ध इति कोपेनव्याकुलस्वान्ता आलक्ष्य तत्कोपमन्यथा पक- ल्प्याह॥ श्रवणादिति ॥ अहो भतृशुश्रूषादिधर्मनिधिभूतासु यथो- क्तदोषगन्धेनापि विमुक्तास्वस्मासु दोषमारोप्यायं प्रलपतीति को- पो न कार्यः । उक्तवाक्यस्य प्रासङ्गिकत्वात् । युष्मदाभिप्रेतस्तु भावः शुद्ध एवेसहं सम्यग् जानामि । स च मपि यथा श्रवणा- दिना तिं लभते, न तथा सन्निकर्षणः। ततो गृहान् प्रतियातेस- र्थः । मानिनीपले, ननु किमेवं कल्प्यते,सद्भावगृहीतोऽहमेव भव- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९ )। लीनां भर्ता,न तु पित्रादिदत्ता गोपा इति । सद्भावस्यापि सम्पति सनिकृष्टेषु तेष्वेव सत्त्वादुत्पन्नस्याप्यऽसन्निकृष्टे त्वयि सम्पति नि- वृत्त्वादितिचेत् तत्राह ॥ श्रवणादिति ॥ यथा श्रवणादिना मयि भावो युष्मदन्तःकरणेषु वर्तते तथा सनिकर्षेण पतिम्मन्येषु तेषु नास्तीत्यहं सम्यग् जानामीत्यतः किमिति स्वभावतिरोधाने भ- चत्यः प्रवृत्तास्तस्माद् गृहान् प्रति न यातेति नमोऽनुषङ्गः। यद्वा, ततो गृहानिसबाऽकारमश्लेषे, अभावे न ह्या नो ना च * इस- मराद, अयात, न प्रतियातेसर्थः । यद्वा, ननु मदभिस्नेहाद्भवन्यो यन्त्रिताशया इति भवता कथं ज्ञातमितिचेत् तत्राह ॥ श्रवणादि- ति ।। अहर्निशं मच्छ्रवणादिना तथा सन्निकर्षण मनिकटागमनेन भवतीनां मयि भावो वर्तत इति मया ज्ञायते, ततः कपटेन पतिसेवा- द्यर्थं गृहान् प्रति न यातेसर्थः । यद्वा, ननु पसादिसन्निधावेव स- र्वदा स्थास्यामस्तत्सन्निकर्षेण च तत्र भावोऽपि भविष्यति, तत्पू- वकतत्सेवनादिना धर्मादिकमपि सेत्स्यतीति तत्राह ॥ श्रवणा- दिति ॥ तत्सन्निधाववस्थितानामपि युष्माकं यथा मयि भावो भविष्यति मच्छ्रवणादिपरत्वाद, न तथा पत्यादिषु तदभावादाततो गृहानियादि पूर्ववत् । एतेन किमिसेव स्वपसादिषु भाववतीनाम- स्माकं धर्माधिकाराभावं वदसीत्युपालम्भोऽपि निरस्तः ॥ निवृत्तिपक्षे, एवं वेदवचसा भूतेऽर्थे प्रामाण्यं नास्यतो वेदान्त- वाक्यानामपि क्रत्वर्थकादिप्रतिपादनपरत्वमभिहितमधुना तूपनि- षदां ब्रह्मणि मामाण्यं, तथापि स्वप्रकरणगतमनोव्यापारविधिशे- पतयैव । तथाच यथा यूपाहवनीयादीनि अलौकिकान्यपि शास्त्रेण समर्प्यन्ते तद्वद्विधिशेषतयैवोपनिषद्भिर्ब्रह्म समर्प्यत इसाशयेनाह ॥ श्रवणादिति ॥ आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्यः, आत्मा अपहतपाप्मा, सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासित- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । व्यः, आत्मत्येवोपासीत, आत्मानमेव लोकमुपासीत, ब्रह्म वेद ब्र- ह्मैव भवतीयादिना विहिताच्छ्वणाद्दर्शनान्निदिध्यासनान्मननाद यथा मयि आत्मनि भावः कार्यान्वितस्वार्थपरत्वविधया तत्परता प्रामाण्यं भवति, न तथा सन्निकर्षण = तत्त्वमस्याधभेदमात्रबोधनेन सिद्धार्थकथनमात्रेण प्रामाण्यं भवति । तथाच यथोक्तविधानेषु सत्सु, कोऽसावात्मा किं ब्रह्मेत्याकाङ्क्षायां, निसः सर्वज्ञः सर्वगतो निसतृप्तो निसशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमानन्दमिसेवमादितत्स्व- रूपसमर्पणेन सर्वा उपनिषद उपयुक्ताः । तदुपासनाच्च शास्त्रदृष्टो मोक्षः फलं भविष्यति । कर्तव्यविध्यननुप्रवेशे वस्तुमात्रकथने हानोपादानासम्भवातू,--सप्तदीपा बमुमती, राजाऽसौ गच्छतीसा- दिवाक्यवदुपनिषद्वाक्यनामानर्थक्यमेव स्यादिति भावः । तस्माद् गृहान कार्यसंसृष्टरूपान् यात गच्छत। तद् युष्माकं न्याय्यमि- सर्थः॥२७॥ एवं भगवद्वाक्यान्युदाहृय ततः किं वृत्तमिसपेक्षायां गोपिका- चाक्यान्युदाहाँ श्रीशुक उवाच ॥ श्रीशुक उवाच ॥ इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् ॥ विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥ इति यथोक्तप्रकारमत एव विगतं प्रियं यस्मात् तद्विप्रियम् । नच प्रियवचनेऽपि विप्रियत्वभ्रमः। यतो भाषितम् ।भाष व्यक्तायां वाचीति स्मरणाद् व्यक्तं-प्रतियात व्रजमिसादि स्पष्टनिषेधरूपम् । ननु यथावदश्रवणे, स्पष्टार्थकमपि वाक्यमन्यथा प्रतीयत इसाश- डानिरासायाह ॥ आकर्ण्य ॥ समन्तान्मनो दत्वा अक्षरशः श्रुत्वा ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। तत्रापि तात्पर्यावधारणपर्यन्तं श्रुत्वा । एतेन तद्वाक्यपरीक्षार्थत्व- मपि वारितम् । तत्रापि गोविन्दस्य, गां वेदादिरूपां वाणी वि. न्दतीति गोविन्दस्तस्य वेदार्थसम्प्रदायप्रवर्तकस्य सर्वज्ञस्य परमा- सस्य भाषितम् । प्रतारकभाषिते हि संशयो भवति-किमभिप्रा- येणानेन प्रयुक्तमिदं वाक्यम् इति, न तु परमाप्तभाषित इति भावः । एताश्च गोप्यः स्वीयत्वात् प्रतारणाऽयोग्यास्तस्माद्यथार्थ गमनमेव वदतीति तद्वाक्यानिश्चिस । अहो गृहादिकं सक्त्वा वयं समागता वान्ताशनमिव पुनस्तद् ग्रहीतुमशक्ता भगवद्वाक्योल्लङ्घने चाऽक्षमा इति विचार्योभयविरोधे शरीरपरियाग एवं कर्तव्य इति निश्चिस, विषण्णा = विषादम् इतिकर्तव्यतायां मूढतां गताः। यतो भग्नः सङ्कल्पो भगवत्सङ्कमानन्दविषयको यासां ताः । दुर- सयां जन्मान्तरेऽप्यनिवाँ चिन्ताम्-अहो अगवता किमिदमु- तं, परं किं भविष्यतीसेवमादिरूपां प्रापुः ॥ अनभिज्ञापक्षे, इति यथोक्तं गोविन्दस्य भाषितं प्रियार्थकमप्युत्कण्ठास्वभावादमियमेव मिर्धार्य। गोवर्द्धनधारणादिना सर्वदा रक्षापरायणस्य महात्मनः स्वामिन इदं वाक्यमतो नानृतमिति तासां चित्ते प्रतीतिर्जातनि. बोधयितुं गोविन्दपदम् । नैपुण्यराहिलेन यथाश्रुनार्थमात्रग्रहणस- मर्था इति द्योतनाय गोप्य इत्युक्तम् । ततो विषण्णाः परमखिन्ना, यतो भग्नस्तद्रतिविषयः सङ्कल्पो मनोरथो यासां ता दुरसयामनन्ता- चिन्तामापुः । अहो कलगीतमाकाह्वानभ्रमात् कुलधर्मधैर्य- भयलज्जादिकं विहाय वृथैवात्र ममागताः, प्रेमाऽप्ययमम्मदभा- ग्येन कठोरतां गतः, किं वाऽस्मत्परीक्षार्थं दाक्षिण्यं विहाय वामता- मङ्गीकृतवान, किं वाऽस्य मनसि प्रेमलेशोऽपि नासीद्, भ्रमादेव जन्मप्रभृति एतस्मिन् वयम् अनुरक्ताः, किंवाऽस्मदीयं कञ्चिदप- राधमनुसन्धाय तद्दण्डदानायोद्यतस्ततः किममुं नसादिभिरनुनयामः, .

·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । किं वा प्रतिवचनेन व्रज प्रति निवृत्त्या वैतदाशयं निर्धारयेम, एत- दाज्ञापालनं वा करवाम । एतदादिष्ट वान्ताशनसमं पत्याराधनं तु कथं कतु प्रभवाम । किञ्चैतत्समक्षे यमुनामवेशादिना सद्यः प्राणा- स्सजेम । एवं चेत् पुनरेतन्मुखसरोजं कथं पश्याम, एतदनुज्ञां विनाऽत्रापि स्थातुं कथं प्रभवाम । अहोऽतिकष्टं, किं कुर्मः, क्व गच्छाम इत्येवमादिरूपां चिन्तां प्राप्तवसः ॥ मानिनीपले, इति विशेषेण प्रियं गोविन्दभाषितमाकर्ण्य विषण्णा भग्नसङ्कल्पा इव दुरसयां चिन्तां प्रापुरङ्गीकृतवत्यः ।। नित्तिपक्षे, इसे विगतं प्रियं गोविन्दस्य वेदबाह्येभ्यो वेद- त्राणाय स्वीकृततत्तद्वादिविग्रहस्य भाषितमाकर्ण्य विषादं प्राप्ताः। यतो भग्नः प्रयुगभिन्नब्रह्मपतिपादनसङ्कल्पो यासां ता. । गोप्य: परमात्मसम्बन्धिन्यः श्रुतयो दुरत्ययां चिन्ताम्, आस्तिका अप्य- स्मन्नाशाय प्रवृत्ता, अहो कथं भविष्यतीसेंवरूपां प्रापुरिसर्थः॥२८ चिन्ताप्राप्तौ सत्यामवस्थानमाह ।। कृत्वा मुखान्यवशुचः श्वसनेन शुष्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः अजैरुपात्तमसिभिः कुचकुङ्कुमानि तस्थुम॒जन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥२९॥ कृत्वेति ॥ अवशुचः प्राप्तशोकाः श्वसनेन शुष्यबिम्बाध. राणि मुखानि कृत्वा । यद्वा मुखानि अव अवाञ्चि अधो मुखानि कृत्वा मुखानां तथा करणं च कासाश्चिदहोऽस्माकं नास्त्यद्या- पि प्रेमोद्रेको, नो चेत् तेन वशीकृतो भगवान्नै ब्रूयादित्यभिप्रा- येण १ कासाश्चिदहो परमप्रेमास्पदेन भगवतैवमनङ्गीकृतानामस्मा- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। कमूलमधो वा काप्यवस्थातुं योग्यता नास्तीसाशयेन २ कासा- चिदहो सर्वगुणगणालङ्कृतविग्रहस्य करुणासागरस्य सर्वज्ञस्य भगवत एवंविधोक्तिर्मन्दभाग्याऽस्मल्ललाटदर्शनजन्याऽतः स्वल- लाटमस्मै न प्रदर्शनीयमित्यभिप्रायेण ३ कासाश्चिदहोऽस्मदीयं क- चिदपराधं स्मृत्वा भगवानेवं वदतीत्यतो नम्रीभूय क्षमापनीय इ- साशयेन ४ कासाश्चिदहोऽस्माकं बनभूभौ निकृष्टजनवदागमन निष्फलमेव सम्पन्नमियाशयेन ५ । अधः कृतानि मुखानि वि- शिनष्टि ॥ शुचः शोकादुद्भूतेन शोकसम्बन्धिना वा श्वासवायुना शुष्यन्तः शोषं गच्छन्तो विम्बफलतुल्या अधरा येषु। शोकानल- ज्वालाव्याप्तवासेन शुष्यन्तः शुचः शुचेराघटस्य श्वसनेन वायुना शुष्यविम्बसदृशा अधरा येष्षिति वा । एवंभूतश्वसनेनाधरा- दिसमस्तशरीरं शोषयित्वा दीपयिष्याम इसाशयः । चरणेन वाम- पादाङ्गुष्ठै वं लिखन्यः । काश्चिदहो श्रसादिरूपं तिरोधाय भूमौ गोपाङ्गनाविग्रहो वृथैव अस्माभिराश्रित इति पश्चात्तापं सूचयन्स इव । अहो किं भूमिभारभूता अस्मानेव निश्चियानेन प्रकारेणास्मन्नाशायाऽयमवतीर्ण इति। काश्चिदहो भगवती सीता- मिवास्मानपि भूमि प्रवेशयितुं प्रवृत्तोऽसीति । तथा व्याप्तकज्ज- लैरश्रुभिः स्तनकुङ्कुमानि क्षालयन्यः । अहो नास्तीदानी नेत्र- स्थकज्जलस्य स्तनस्थलकुङ्कुमस्य च किमपि प्रयोजनमतः क्षा- लनीयमुभयम् । तत्क्षालनं चास्मिन् समयेऽन्यजलालाभादश्रुज- लैरेव कार्यम् । कुचेषु च इतः परं मषीलेपो विधेय इति सूचयन्स इव । मृजन्स इति वर्तमानापदेशेन मार्जनाय प्रवृत्ताभिरपि, यमा- ऽनुजाप्रवाहतुल्याभिरश्रुधाराभिस्तन्मार्जनं न सम्पन्नमेवादवानलम- तापसन्तापशोष्यमाणत्वादिति ध्वनितम् । उरुभरपदाभ्यां दुःख- स्य पराकाष्ठोच्यते । महादुःखातिशयवसो दुःख नागरनिमग्नाः ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ससः किञ्चिदपि वक्तुमशक्तत्वात तूष्णीं तस्थुः स्मामुखस्यावाक्- त्वेन भगवदाभिमुख्यस्य, शोकेनाऽन्तःकरणस्य, बिम्बाधरशोषण कामरसस्य, पदाभूमिलेखने शरीरस्य, अनैरिन्द्रियाणां, कुङ्कु- माभावेन कान्तः, उरुदुःखभरेणानन्दस्य, तूष्णींस्थिया चैतन्यस्य च तिरोभावाभिधानात् । श्वसनेनेति प्राणपीडाकथनान्मूच्छिताः केवलं स्थाणुरिव स्थिता इयर्थः । अनभिज्ञापले-मुखानामधः- करणं कासाञ्चिदहो वयमत्रागताः सम्मानार्दा अप्येतेन न स- म्मानिताः, प्रत्युत, प्रति यातेखादिवाक्यैरेव मानिता इति लज्जा- सागरनिमग्नहृदयत्वेन। कासाश्चिदहो पसादिकं विहायैवंविधं कर्म कर्तुं प्रवृत्तानामप्यस्माकं प्रवृत्तिनिष्फला जाता, इतः परं किं करिष्याम इति लज्जाव्याकुलचित्तत्वेन । कासाञ्चिदहो एतेना- ऽनाहूता वंशीशब्दमाकाहानभ्रमेणैव समागता, अतोऽस्माकं मौर्ण्यमेव प्रकटितमिति लज्जया । कासाश्चिदहो एवंविधां दशां प्राप्ता, इतः परं व्रजं गताः कथं तत्र सखीजनेभ्यो मुखं प्रदर्शयि- ध्याम इति लज्जया । कासाञ्चिदहो विनाऽऽह्वानमागता, इतः परं दृष्टो भवदीयसौभाग्यदर्प इति वदतोऽस्य कृष्णस्य समक्षे मुखं कथं करिष्याम इति लज्जया । कासाश्चिदहो सर्वालङ्कारालकृ- तमप्यस्मदीयं मुखमस्मै न रोचते, एतत्समक्षस्थापनाऽयोग्यामिति लज्जया । कासाश्चिदहोऽस्मन्मुखमवलोक्याऽस्य महानानन्दो भ- विष्यतीत्याशया समागतानां परं विपरीतं जातमिति लज्जया । कासाश्चिदहोऽस्मदन्तःकरणनिविष्टोमातिशयमनवबुद्धयैतेनैवमुक्त- मतोऽनभिज्ञसमीपे एवमागमनम् अनुचितं जातमिति लज्जया। कासाश्चिदहो नास्त्यय कान्तानां सर्वथा नेतिनेतीयेव वदन्तीनां स्वभाव एवम्भूताऽनर्थकरो योऽस्माभिरङ्गीकृतोऽतस्ताभिरुपहास्या भविष्याम इति लज्जाविष्टचित्तत्वेन । कासाश्चिदहो इयं मां किंव- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ६३ दिष्यतीयं मां किं कथयिष्यतीति परस्परप्राप्तलज्जया । कासा- चिदहो एतन्मुखनिःसृतैवविधोक्त्यनलज्वालया वृथाऽस्मन्मुख- दाहो मा भवत्विसाशयेन । कासाश्चिदहो यद्यप्ययमेवमस्मद्दुः- खायायुक्तस्तथाऽपि प्रज्ज्वलिताऽस्मदन्तःकरणान्मुखनेत्रादिद्वारा निःसृताभिरतिप्रचण्डज्वालामालाभिः सन्तापं न प्राप्नुयादिसा- शयेन । कासाश्चिदहो पूर्व प्रसन्नतस्तया वने विहरणपरो वंशी- वादनिरतोऽप्यस्मन्मुखं दृष्टैवविध क्षोभं गतोऽतोऽस्मै क्षोभकरं स्वमुखं न प्रदर्शनीयमियभिप्रायेण । कासाश्चिदहो नेत्रद्वारा का- चिन्मोहनशक्तिमस्मदन्तःकरणे प्रवेश्याऽस्मान् व्यामोहयतीत्येत- नेत्रसमक्षे स्वनेत्रस्थापनं न कार्यमिति भावेन । कासाञ्चिदहो शोकाक्रान्तमस्मन्मुखमवलोक्य कोपाक्रान्तमेतदीयं मुखमिति भ्रा- न्सेतोऽप्यधिकमस्यौदासीन्यं मा गच्छत्विसाशयेन । कासाञ्चित तथाभूनोक्तिजन्यशोकोदभूतममुद्रकल्पाश्रुजलप्रवाहभाराक्रान्तशि- रस ऊर्ध्वस्थापनाऽशत्त्या। कासाञ्चिदेवम्भूतमप्यस्मदीयं मुख- मस्य प्रीतिकरं न भवति, किमुताश्रुधारासम्पर्कमलिनीकृतमतः शोकोद्भूताश्रुप्रवाहोऽधः पातनीय इति प्रेष्टचेतसि प्रीत्युत्पत्त्याश- या। कासाञ्चिदहो धिक् स्त्रीचाञ्चल्यं, येन प्रीतिलेशेनापि हीन- स्य पाषाणवदतिकठिनस्वान्तस्य समीपेऽतिरभसा समागता, अतः परं त्वस्य स्वयमाहूयैवं वक्तुं प्रवृत्तस्य कृतनस्य मुखमपि नाव- लोकनीयमिसाशयेन । कासाञ्चिदहो विधातरऽतिकठोरान्तःकरण! परगुःखानभिज्ञ! दुःखपात्रभूता अस्मान् विनिश्चियाऽतिदुःखं दातुं प्रवृत्तोऽसि, भवतु, शपथोऽस्ति तक, यदि यावत्सामर्थ्य दुःखं न प्रदास्यसि, तस्मादितोऽप्यधिकं दुःखं यद्यस्ति तव समीपे तर्हि तदप्यस्मभ्यं प्रयच्छ, विलम्ब मा गच्छेदं शिरस्तवाग्रेऽस्माभिः स्थापितमिति विधातरि कोपावेशेन । कासाश्चिदहो परस्परनेत्रसं- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । योगवशाद परस्परभावविपर्ययो जात:-एतस्य कान्तस्य दाक्षिण्य- रूपः स्वभावोऽस्मन्चेतसि प्रविष्टः, कान्तानामस्माकमवहित्थालक्ष. णः स्वभावोऽस्य मनस्यऽतस्तथा मा भवत्तिसाशयेन । कासाञ्चिद् अहो बहूक्तं त्वया, भवत्वन्यदाप यद वक्तव्यं तद वदस्व, इदं शिरस्तवाग्रे स्थापितमिसभिप्रायेण । कासाञ्चिदहो एवंविधोक्ति- नाराचधारया पुनः पुनः किमर्थमस्मद्वेधने प्रवृत्तोऽसि, यदि मार- णीया एवं वयं तर्हि सकृदेव तीक्ष्णाऽसिना ग्रीवोपरि निपातितेना- ऽस्माकं शिरांसि छिन्धीसाशयेन । कासाश्चिदहो कृतम एवंविध- व्याहारप्रयासेन, तं विनैव नवसौन्दर्यशस्त्रोन्मूलितगवद्रुमाणा- मस्माकं सर्वदेव नम्रीभावोऽस्तीति भावेन। कासाश्चिदहो विधात: त्वया किमेवंविधमस्मदीयं मुखं रचितं, यदस्य गोपालबालस्या- पि पीसजनकत्वात् तत्समक्षे स्थापयितुमयोग्यमिति पश्चात्तापेन । कासाञ्चिदहो मानलेशेनापि विनिर्मुक्तानामेतासां धिक् स्त्रीत्वमिति विमानस्थदेवाङ्गनादिकृताऽवज्ञानभयेन । कासाच्चिदहोऽयं चोर- चक्रवर्ती वंशीवेणस्वभृसेनास्मदीयमनोरत्नमञ्जूषामपट्टस परम- साधुवदेवं वदतीयतोऽस्माद्विभेतव्यमिति भावेन । कासाश्चिदहो किमस्मानेवमुपदिशसि, न वयमुपदेशार्थ तव समीपमागताः, स्वय- मेव उपदिशसि चेत् सर्हि विषसम्पृक्तमिष्टान्नवत् तथाभूतोपदेशे कृते, त्वन्मुखं नावलोकनीयमियभिप्रायेण कासाश्चिदहो निरर्थ- कोऽयमुपदेशः, त्वत्सम्बन्धेनाऽधोगमनस्याप्यस्माकमिष्टत्वादिति योतनाय । कासाञ्चिदहो गोवर्द्धनाधस्तात् स्वहस्तेन वधार्थमेव किं वय रक्षिता इति सूचनाय । कासाञ्चिदहो सबै त्वत्तोऽधोभूतमेव ज्ञात्वा वयमागता, अतः किमर्थमेवं बहु भाषसे इति ज्ञापनाय । तथा शुचः शोकादुद्भूतेन श्वसनेनोष्णश्वासेन शुष्यन्तः, सूर्या- तपेन शोषे सति विगतस्थौल्यैः स्पष्टवालिमद्भिर्बिम्बफलैः सदृशा , ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। अधरा येषु । अस्मदधराऽमृतं प्रियो धास्यतीसाशया समागतानां तदाशाभङ्गोत्थशोकानलस्तच्छोषणे प्रवृत्त इति भावः । पुनश्चरणेन वामपादाङ्गुष्ठेन भुवं लिखन्यः । काश्चिदहो नास्ति तवापराधः, किन्त्वस्माकमेव । यतो यस्मिन् काले, याताऽबला बजे सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपा* इति त्वयोक्तं, तदा, कुहकशिरोमणेस्तव व- चसि कृतविश्वासाभिरस्माभिलेखापयित्वा न स्थापितमतोऽधुना किं कुर्मोऽस्मन्मौर्यमेवास्माकमनर्थकरं सम्पन्नमिति ध्वनयन्स इव । काश्चिन्मद्वचनसाक्षी कोऽपि नास्तीति निर्भयता नोचिता, किन्तु सर्वाधारभूता भगवती वसुन्धरा साक्षिभूना विद्यत एवेस- स्या एव विभेतव्यमिति सूचयन्स इव । काश्चिद भुवनैकसुन्दरेण जारेण गृहीतचेतसां नास्यस्माकं तथाविधं पातित्रयं किमर्थमेवं वक्तुं प्रवृतोऽसीति बोधनाय जारवतीलक्षणं स्वस्मिन् दर्शयन्स इव । काश्चिदहो तथैव मुखाद्यलंक्रियाऽतः परं मृदमुत्पाद्य तया सर्वाण्यङ्गानि लेपनीयानीति शोकोद्भूतमुत्कटवैराग्यं बोधयन्स इव । काश्चिदहो भूमिरपीयमस्मदपेक्षया वरा, यस्यामस्मत्प्रेष्टपा- दारविन्दसंस्पर्श. सदैवास्तीति ज्ञापयन्स इव । काश्चिदहो यादृशं दुःखमनेनास्मभ्यं दत्तं तादृशं दुःखमस्मै प्रदेयं, तचाऽस्मदङ्गसंस्प- देवास्य भविष्यतीसत्युग्रं तपः सम्पाय भूमिभावं प्राप्य स्वा. ङ्गसंस्पर्शनेनाऽयं पीडनीय इति ध्वनयन्स इव । काश्चिदहोऽस्या- मस्मद्ब्रजभूमावेवं विधातिकठोरचित्तः कोऽपि नास्यऽतोऽयमी- दृशः कथमत्र जात इति सूचयन्स इव । काश्चिदहो किमेवंविधम् अन्यायं कर्तुं प्रवृत्तोऽमि, किं भूशर्कराद्यपेक्षयाऽप्यस्मदीयानि स्तनाद्यङ्गानि कर्कशानि यत्संस्पर्शजन्मदुःखभयादेवं जल्पसीति सूचयन्स इव । काश्चिदहोऽस्मद्दुःखाय यत् त्वयाऽऽचरितुमार- ब्धं तदस्माभिलिखित्वा स्थाप्यतेऽस्मिञ्जन्मनि जन्मान्तरे वाऽस्य ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । प्रतीकारं करिष्याम इति ज्ञापयन्स इव । काश्चिदहोऽसाश्चर्य्यमेवं- विधमिथ्याप्रतिज्ञमियं भूमिर्धारयस्खेतदाधारण विदीर्णा न भवतीति सूचयन्स इव । काश्चिदहो मातर्वसुधे! नास्यस्मत्साहाय्यकृत् क- श्चिदऽतस्त्वयैवाऽयं बोधनीयोऽस्य त्वयिमीसतिशयस्य दर्शनादि- तिभूमि प्रार्थयन्स इव । काश्चिदहोऽस्य पाषाणवदन्तःकरणमति- कठिनमऽस्मत्प्रेमाद्रेकातिरेकं भूमिर्न जानायत एवंविधदुःखम् अव- लोक्यापि न द्रवतीति ध्वनयन्स इव । काश्चिदहोऽस्य हृदयं पा- पाणादाप कठोरं, यत एवम्भूतातिकष्टे सत्यपि न विशीर्यत इति म्हचयन्त्य इव । काश्चिदहो नास्तीतः परं जीवनकृत्यमतो, भो मातर्वसुन्धरे कृपयानिशीर्णा भव, त्वयि प्रावेशाम इति भूमिप्रवेशा- ऽऽभिभुख्यं बोधयन्स इव । पुनश्चोपात्तमषिभिः कज्जलाक्तैरनैः कुबकुङ्कुमानि मृजन्यः । अहो नेत्रस्थश्यामनैवानर्थकरी, यया- ऽतिनिष्ठुरान्तःकरणे कृष्णे स्नेहमुन्पायेवंविधां दशां वयं नीताः। आओ मस्या सह माऽपि निःमारणीया। यत एवंविधचक्षुष्मत्ता- ऽपेक्षयाऽन्यतवास्माकं श्रेयस्करीसाशयः । अनेन त्वत्प्राप्याशानि- वृत्त्या काष्ठभूतेष्वस्मच्छरीरेषु निःमीमतापक्रकचेन विदारणाय विरहतक्षकृतं श्याममूत्ररेखाद्यमियपि ध्वनयन्स इव । अझैरिति बहुवचनेन तत्प्रवाहधारा बोधिता । मृजन्स इति वर्तमानापदेशेन नयनोत्थयमुनाद्रयकल्पाऽश्रुधाराद्रियस्य कुङ्कुममार्जनायुयुक्तस्य हृदयोत्थसंतापानलस्य तच्छोपणोद्युक्तस्य विवादे कस्याऽपि जयो वा, पराजयो वा न संवृत्त इति घोतितम् । उरुदुःखस्य भ- रा भारो यासां नाः। भागसहिष्णुतयैवं चेतनापगमाव तूष्णीं पा- चालिका इव तस्थुरियर्थः ॥ मानिनीपले. मुखानाम् अधः करणं कामाञ्चित् परपुरुषमुखावलोकनमप्यस्मभ्यं न रोचते इति सूचना- ऽर्थम् । कासाञ्चिदऽस्मन्मुखावलोकनमपि तवाऽतिदुर्लभम्, अ- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। न्यत्तु दूरनिरस्तमिसतिदर्पख्यापनार्थम् । कासाश्चिदहो न वयं व्यभिचारिण्यः, किन्तु कुलाङ्गनास्तल्लक्षणस्यास्यामु सत्त्वादिति ज्ञापनाय । कासाश्चिदहो कृष्ण! त्वं त्वतिधूर्ताऽसि, परदाराने. वं प्रार्थयन् लज्जालेशेनापि विनिर्मुक्तोऽसि । वयं तु लज्जासागरे निमग्ना इति स्वस्य लज्जावतीत्वबोधनाय । कासाश्चिदहो अयो. गतिसम्पादकनौपपयं धर्मशास्त्राभिज्ञानानस्माकं सर्वथा परिहर- णीयमिति स्वस्य परलोकभयाविष्टताख्यापनाय । कासाश्चिदहो वयं लोकमर्यादाऽभिज्ञा अधे मुखनापादक कर्म कर्तुं नार्हाः, कि- मर्थमेवं बहु जल्पसीति स्वस्थापकीर्तिभयाविष्टताख्यापनाय । का- साञ्चिदन्तःकरणस्थामुन्कण्ठां मुखादिविकासमवलोक्यायं माऽव- गच्छत्विसाशयेन । अहो स्वपतिविरहजनिनशोकोद्भनौष्ण्यव्याप्त एतासां श्वास इति प्रतीतिजनकेन श्वमनेन, यद्यप्यस्मदधरपाना- ऽऽशा तव महती वर्तते तथापि तसिद्धिः स्वप्नेऽपि दुर्घटा, प्रबलेन त्वया बलात्कारेणाऽबलानामस्माकमऽधराऽमृतपाने क्रि- यमाणे तत्स्थं पीयूषं तु न लप्स्यसि, नस्य शोष्यमाणत्वादिसा- शयः ॥ चरणेन भुवं लिखन्यः ॥ काश्चिदस्मत्पादरजोऽपि तव दुर्लभतरम्, इतरत्तु दूरगतमिति ध्वनयन्स इव । काश्चिद् भूमिप्र- वशं करिष्यामस्तव वशीभूतास्तु न भविष्याम इति सूचयन्य इव । काश्चिद् बलात्कारेण स्पर्शादिकं करिष्यास चेत् तहि भूमि- पतये नन्दाय, कंसाय वा गत्वा कथयिष्याम इति द्योतयन्य, इव । अहो बलात्कारेणाऽयमस्मान् ग्रहीष्यतीति भयादिन मृषा- ऽश्रुभिस्त्वदर्थमस्माभिनेत्रेषु मपिर्न धृता, तब तथा भ्रमश्चेन्निसा- यते इसाशयेनोपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि सृजन्यः । न त्व- दर्थं कुचेषु कुङ्कुमान्यऽस्माभिरुपलिप्तानि, तव तथा भ्रमश्चेव तर्हि तानि प्रक्षाल्य तेषु मषिलेपोऽस्माभिः क्रियते इति सूचयू- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । . न्स इव । मार्जनादेरकृतत्वान्मृजन्स इत्युक्तम् । उरुदुःखभरा इव तूष्णीं तस्थुः स्म ॥ निवृत्तिपक्षे, यथोक्तवाद्युक्तयुक्तिभिः श्रुतीनां महती पीडा जातेखाशयेनाह ॥ कृत्वेति ॥ चरणेन मूलरूपेण भुवं स्वाग्रुत्प- त्तिस्थानं परमात्मानं लिखन्यस्तत्प्रतिपादने मुख्यतात्पर्यवसः सर्वाः श्रुतयः, अवशुचः प्राप्तशोकाः ससः, श्रुसन्तभागलक्षणानि मुखानि, वाद्युक्तस्वार्थलक्षणेन श्वसनेन शुष्यदाबिम्बाधरस्थानीया मोक्षप्रतिपादनभागा येषु तथाभूतानि कृत्वा, अझैः स्वरुधिरास्त्र- भूतै क्षारसैरुपात्तमषिभिस्तत्तद्वादिकरस्थलेखिन्यारूदैः, कुच- स्थानीयानां सन्दिग्धकठिनभागानां समीचीनाऽर्थलक्षणानि कुड- मानि मृजन्य उरुदुःखभरास्तूष्णीं तस्थुः स्म । उपरुद्धा जाता इत्यर्थः ॥ २९ ॥ ततो विनिवृत्तमूर्छ स्तूष्णी स्थितं भगवन्तमालक्ष्य किञ्चिद् विज्ञापयामासुरिसाह । प्रेष्टं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः ॥ नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्- संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवताऽनुरक्ताः ॥ ३० ॥ प्रेष्टमिति ॥ गोप्यो रुदितोपहते नेत्रेविमृज्य, अहो यद्भवितव्यं तद्भविष्यसेव, संपति भगवद्दर्शनं तु सम्यक् कर्तव्यमित्याशयः । कृष्णमब्रुवत स्म । भगवतः सदानन्दरूपत्वात् तदाभिमुख्यमेव सदानन्दाविर्भावकरमतः सर्वानर्थकरं तद्वैमुख्यं कथमपि नोचित- मिति भावः ॥ प्रेष्टं परप्रेमास्पदत्वादात्मानं, मियेतरमिवाऽना- ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। स्मवत् प्रतिभाषमाणं प्रसाचक्षाणम् । अहो सर्वात्मा सन् किमर्थ- मेवं वदतीति किंचित्संरम्भेण प्रणयकोपेन गद्गदा अस्फुटस्ख- लिताऽक्षरा गीर्याप्सां ताः । ननु भगवति ईषत्संरम्भोऽप्यनुचितः, तासां मुखाद् भगवद्वाक्यप्रत्युत्तररूपा वाणी च कथं निःसृता इ- तिचेत् तत्राह ।। अनुरक्ता इति ॥ स्वल्पस्यापि रागस्य भयनिव- तकत्वात् परमानुरागवतीनां तासां का भयप्तम्भावनेति भावः । यतः, तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: ॥ तदर्थ भगवदर्थ विशेषेण त- द्वासनासाहित्येन निवर्तिताः सर्वे कामा याभिस्ताः। तथाच भ- गवदतिरिक्तसर्वकामस्य तदिच्छायाश्च सक्तत्वाद्भगवद्विषयक- कामस्य च मोक्षकामवदकामरूपत्वात् तन्मात्रनिष्ठानां तदनुरक्तचेत- सां नास्ति किञ्चिदपि भयमिति भावः ॥ अनभिज्ञापले, तथाभूतां दशां प्राप्ता अपि ताः, अहो किमिसेवमरण्यरोदनं कर्तुं प्रवृत्ताः, स्वस्थाः प्रसन्नमुखाः ससः स्वस्वगृहं तूर्ण किं न गच्छत इसेवं प्रहसन् यदोचैरुवाच तदा तानि वाक्यानि तासां कर्णाऽध्वना- ऽन्तःप्रविष्टानि । ततश्च तैरेवोबोधितास्तत्सजातीयवाक्यैर्भगवद्वा- क्यानां प्रत्युत्तरं वक्तुमारेभिर इत्याशयेनाह ॥ प्रेष्टमिति ॥ बहु- कालमारभ्य परप्रेमास्पदत्वेन निश्चितमिदानी, प्रियेतरमिव, यथा प्रियेतरः शत्रुर्वदति तथा-प्रतियातेयादिवज्रादप्यतिकठोरं प्र. साख्यानरूपं वाक्यं भाषमाणम् । प्रियेतरमिव आमियवाक्यसदृशं वाक्यामिति वा । तत्रापि, कृष्णं सम्प्रत्यपि वेणुनादेन चित्तरत्नं मञ्जूषाया आकृष्य सौचित्येन स्थितम् । अत एव, तदर्थं विनि- वर्तितसर्वकामाः रुदितोपहते अन्धीभूते नेत्रे विमृज्य, अहो मरणसमयोऽयमस्माकमागतस्तस्मात् सकृदपि प्रेष्टस्य मुखपद्ममव- लोक्य मरिष्याम इसाकाङ्क्षयेति भावः । अहो प्रकृष्टत्वेनाश्रितो- ऽयं विनाऽपराधं कथमेवंविधप्राणान्तदण्डं दातुमुद्यत इति संर- ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । म्भः । स्वस्मिस्तदङ्गसङ्गायोग्यतां विचार्य तच्छैथिल्यमियतः किञ्चित्संरम्भेणेत्युक्तम्।ननु सर्वथाऽपि प्रेमशून्येन तेनालं भाषणा- दिनेति चेत् तत्राह ॥ अनुरक्ता इति ॥ अनुरागादन्यविचाररहि- तत्वात्मयाख्याता अपि पुनस्तत्रैवानुरज्यन्त इति भावः । मानिनी- पक्षे, वस्तुतः परममियं प्रियेतरमिव प्रतीयमानं वाक्यं प्रतिभा- षमाणं कृष्णमत्रुवत स्म । अहो कथमस्मानू परदारानित्थं वदसी- ति कोपेनाऽन्तःकरणस्थोत्कटोत्कण्ठया शिथिलीकृतत्वात् स्वल्पेन गद्गदभूता गिरो यासां ताः । यथोक्तं प्रार्थनारूपं वाक्यमाकर्ण्य ततोऽप्यधिकमनुरक्ताः॥ निवृत्तिपक्षे॥ प्रेष्टम् ॥ सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति वेदैश्वसर्वे- रहमेव वेद्य इसादिश्रुतिस्मृतिभ्यो वेद्यत्वेनात्यर्थमभिमतम् । तत्तद्वा- दिरूपेण श्रुतीनां ब्रह्मणि प्रामाण्यं नास्तीसेवमादिरूपं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं प्रसाचक्षाणं कृष्णं फलरूपं सदानन्दात्मकं परमात्मानं तदर्थं परमात्मप्राप्यर्थं विशेषेण निवर्तिता अधिकारिणां सर्वे कामा याभिः । तथाच श्रुतिः- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः * तदा मोऽमृतो भवसत्र ब्रह्म समश्नुत इसाद्याः। रुदितेन स्वार्थानभिज्ञवाद्यभिहिततकृतेन रुदितेनोपहते नेत्रे यथा- भूतार्थप्रकाशनसमर्थे शक्तिलक्षणालक्षणे विमृज्य किञ्चित्संरम्भेण, अहो आस्तिकरूपेण स्थितोऽपि भगवानित्थं वदतीति ईष. कोपेन गद्गदाश्छन्दसां गिरो यासां ताः । किञ्च, तस्मिन्नेवा- ऽनुरक्ताः॥ ३० ॥ ॥ तदुदाहरति । गोप्य ऊचुः ॥ मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयाँस्तव पादमूलम् ॥

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। ७१ भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजाऽस्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षुन् ॥ ३१ ॥ मैवमिति ॥ यद्यपि वयं निकृष्टास्तथापि सर्वोत्तमो भवान षविधेश्वर्यसम्पन्नः, प्रतियात सेवंरूपं नृशंसं क्रूरमस्मत्प्राणापहर- णसमर्थत्वाद् घातकम् । नृशंसमिति किञ्चित्संरम्भाविष्कारः। यद्य- पि भगवना प्रथम, स्वागतमिलादिना स्तुनास्तथाप्यऽग्रे,प्रतियाते- ति प्रतिगमनाभिधानात् तदपि नास्माकं प्रेमातिरेकवर्णनाभिप्रा- यकमपि तु व्यङ्गयोत्पत्त्योपहामपरमतस्तदपि नृशंसमेव । परिच्छि- नस्य परकीयान्तःकरणहत्त्यनभिज्ञस्यैवंविधोक्तिः कदाचिद घटते, न तु विभोर्व्यापकस्य सर्वाऽन्तरवस्थितत्वात् सर्वान्तःकरणत्ति- साक्षिण इसाशयेन सम्बोधयति ॥ विभो इति ॥ अत एव ब्रज- स्याऽनामयं कच्चिदिति प्रश्नोऽपि न संगच्छते । तत्कुशलाकुश- लयोरुदासीनभूताऽस्मदनःकरणत्तिज्ञत्वादिसाशयेनाहुः ॥ सं- सज्येति ।। ब्रजस्य का कथा, अस्माभिः शब्दस्पर्शादयः सर्वेन्द्रि- याणामपि विषयाः सम्यग्वासनोच्छेदपर्यन्तं सक्ताः । संसज्य च पाद मूलं भक्ताः । तत्त्यागस्तव पादमूलभजनार्थमेव, न तु फला- ऽन्तरमनाकमपेक्षितमिवर्थः । मर्वविषयानिसनेन त्वद्विषयकः का- मः कामो न भवतीति ध्वनयन्ति । अस्मदन्तःकरणात् सर्वे वि- षया यदि निस्सृता न स्युस्तव पादमूलभक्तिः कथं तत्राविर्भवेत तथाच मैव तत्त्यागताक्षिणीयप्यनेन द्योतितम् । यच्च भगवतो- तं पियं किं करवाणि वः, नागमनकारणमिति तत्राप्याहुः ।। भजस्वेति ॥ तथाच भवद्भक्तानामस्माकं स्वीयत्वेन ग्रहणमेवास्म- प्रिय भगवता कर्तव्यम्, एनदतिरिक्तं किमप्यस्माकं मियं नास्येतदे- वास्मदागमनप्रयोजनमतस्तदेव संपादयेसाशयः । तस्मात् प्रतिया- Trumsra ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । त बज, नेह स्थयमिति सागाग्रहो भगवतो नोचित इसाहुः ॥ हे दुरवग्रह, मा सजास्मान् । मद्भजनं न कर्तव्यमिसेवमाग्रहो दुष्टो भ- वति । सः कर्तव्यं भगवद्भजनं, न कार्यमिति दुष्ट आग्रहो जीवा- नां वर्तते । परमेश्वरस्याऽप्युक्त आग्रहश्चेत् तर्हि कथं जीवानामु- द्धारः । तस्मादस्माकमेव केवलमभाग्यवशादुक्त आग्रहो भगवता आश्रित इति सम्बोधनाशयः । ननु न मया स्वभजनं निषिद्धय- ते, किन्तु कामोपाधिकं तदिति चेत् तत्राहुः ॥ देव इति ॥ यथा, देव आदिपुरुषः = अवतारिपुरुषो, ये यथा मां प्रपद्यन्ते ताँस्तथै- व भजाम्यहमिति * प्रतिज्ञावान भगवान् यथा मुमुक्षून भजते तत्त- फलप्रदानेनाश्रयते स्वस्मिन्नेव स्थापयति, न तु पुनस्तेषां पूर्वाव- स्थां सम्पादयति तद्वदस्मदाद्यर्थं तदवतारभूतस्त्वमेवमप्यस्माँ- स्त्वदङ्गमङ्गोत्कण्ठाकाङ्क्षावतीर्मा त्यज, अपि त्वस्मदभिलषितफल- प्रदानेनाश्रय । तथाचमोक्षोपाधिकमपि भगवद्भजनं यथा मुमुक्षूणां भगवता शुद्धत्वेनैवाङ्गीक्रियते तथा त्वदङ्गसङ्गोपाधिकमपि तच्छु- द्धत्वेनैवाङ्गीकर्तुं योग्योऽसीति भावः । स्वसन्निधित्यागो न कर्तव्य इति वक्तुं स्वभक्तसागं च कर्तुं भवान्नाईति, नाऽपि स उपदेशः सफलो भविष्यतीयप्यनेन ध्वनितम्॥अनभिज्ञापले, भो विभो समर्थ एवं गदितुमपि भवान्न, आचरितुं नाहतीति किमु वक्तव्यमियर्थः । यद्यपि परमैश्वर्यवास्तथापि परमधार्मिकत्वेन प्रख्यातस्य श्रीनन्द- रायस्य पुत्रः स्वयं च रसाई इति सूचनाय भवानित्युक्तम् । नृशं- सं साक्षान्मारकम् ।तथाचास्मदुपदेशाय प्रवृत्तेन त्वयावाङ्नाराच- कृताऽसंख्यातस्त्रीवधजनितपातकोत्पत्तिन विचारितेति भावः । अथवा, हे विभो! अस्मत्प्राणनाथातथाच स्वनाथाऽस्मत्प्राणरक्षण- मेव तवोचितं, न तु तन्नाशनमिति भावः । तत्रापि भवान्, मये- मा रंस्यथ क्षपा * इति कृतप्रतिज्ञः । प्रतिज्ञाय करोमीति कर्तव्यं ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९ )। ७३ तदकुर्वतः * मिथ्यावचनदग्धस्य इष्टापूर्त विनश्यतीसादिशास्त्र. ज्ञो भवान् । तथाचास्मदोषोद्धाटनाय प्रवृत्तस्त्वं स्वप्रतिज्ञानाशादि- बृहद्दोषान्न पश्यसि । तदुक्तं शकुन्तलया-राजन् सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि * आत्मनो विल्वमात्राणि पश्यन्नपि न प- श्यसीति भावः । ननु, स्वागतं वो महाभागा इति परमकोमलमपि प्रथमं मयैवोक्तं तकिमर्थं विस्मयंत इति चेन्न । तस्याप्यलंकृत्य शिरश्छेदनवनिवर्तनार्थतया नृशंस एवान्तर्भावात् । भवतु भव. न्मुखचापनिःस्मृतवागस्त्रजालेन दग्धप्राणा वयमितः परं परलोक- मेव यामो, न तु व्रज, त्वं त्वसंख्याता अस्मान् हत्वा किं पदं प्रा. प्स्यसीति न विद्म इत्याशयेनाहुः । संसज्येति ॥ वान्ताशनवद पुनर्ग्रहणायास्माभिः सर्वविषया न सक्ता इति द्योतनाय समित्यु- क्तम् । तथाच, ब्रजस्यानामयम् * रजन्येषेखादिवाक्यजातं निर- र्थकमेवेति भावः । ननु किमिसेवमत्युपालम्भं दातुं प्रवृत्ताः। प्रियं किङ्करवाणि वः * ब्रूतागमनकारणमिति मदुक्तं श्रुत्वा तू- णी स्थिता भवतीदृष्ट्वा पुनर्गन्तुकामा निष्कामाश्चालक्ष्य, रजन्ये- पेसायुक्तं मया। ततोमाऽस्तु कोपो, यत् प्रार्थनीयं तन्निःशङ्कमा- र्थ्यतामितिचेत् तत्राहुः ॥ अस्मान् त्वदतिरिक्तविषयकाङ्खारहिता भजस्व स्वीयत्वेन समाश्रयस्व। सन्सज्येसादिना, ननु कथं गोप- गृहिणीर्वोऽहं भजामीति शङ्काऽपि निराकृता। तब पादमूलं भक्ता इसनेन, न वयं वनशोभादिनिरीक्षणार्थमागता इति-दृष्टं वनमिया- धुक्तं समाहितम् । पादे, पद्मत्वानुक्त्या किञ्चित्संरम्भेण नृशंसवा- क्यपादयोः काठिन्यं व्यञ्जयन्ति । ननु युष्माभिः सबै यथार्थमे- वाभिधीयते, तथापि नाहं भवतीर्भजामि, स्वतन्त्रत्वादितिचेत् त- वाहुः ॥ हे दुरवग्रहेति ॥ अयमाग्रहो दुष्टो भवति । स्वतन्त्रस्यापि तवैवविध आग्रहो नोचितः । चतुरशिरोमणित्वात् । दुराग्रहो हि ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । मूढधर्म इति भावः । अतोऽनन्यगतीरस्मान् मा सज, सागस्यानि- वांच्यदोषोत्पादकत्वाव । नन्वस्तु दोषस्तेन मम का हानिरिसाश- झ्याहुः । अहो किमेवंविधगर्वगिरिशृङ्गमारूढोऽसि । किमाप्तकामा- दात्मारामात् परमेश्वरादप्याधिक्यं प्राप्तोऽसि, यतः सोऽप्येवं न करोतीयाशयेनाहुः ।। देव इति ॥ यथा धर्माद्यनपेक्षः सर्वलोकसं- हारकृत् पापाऽसम्पृष्टः सकलैश्वर्यसम्पन्नः स्वयम्प्रकाशो ब्रह्मा- दिकारणभूतः स्वभक्तान मुमुक्षून भजते तत्पदानेन सेवते, तथा लं स्वतन्त्रोऽप्यस्मन्मनोरथपूर्ति कर्तु योग्योऽसीत्यर्थः । मुमुक्षूनि- सनेन ते मुमुक्षयो, न तु तदेकेप्सव इति तेषां स्वतो निकृष्टतां सूचय- न्ति । यद्धा, अमुमुक्षून् मोक्षाद्यनिच्छ्न् । यद्वा, मुमुक्षून तदन्यद सर्व सक्तुमिच्छन् शरणागनान् । दुरवग्रह इसनेन, हे विषमात्रव- पकमेघेसप्युक्तम् । अवग्रहो दृष्टिप्रतिबन्ध इति पाणिनिस्मरणात् । दुष्टः-- अवग्रहो यस्मिन् स प्रतिषिद्धष्टिर्मेधः । तस्य दुष्टत्वं च ऊष्मवायुवर्षकत्वात् । तथाचेतरजलस्थानीयस्वपयभिकाङ्क्षाविनि- मुक्ता मेघस्थानीयत्वदेकशरणाश्चातकीकल्पा वयं त्वदधराऽमृत- पानार्थमागतास्त्वं त्वस्मदभाग्योदयात् सम्प्रति विषं वर्षसि । भवतु, विषमेव पीत्वा मरिष्यामो, न तु व्रज यास्यामः । चातकी- स्वभावत्वात् । तस्माद् अस्मान् मा यज । कृतज्ञस्य तव च नेद- मुचितामात भावः । ननु चातकीसमानां भवतीनां मरणेन मम चातक्यपेक्षारहितमेधकल्पस्य का हानिरिति चद, नत्वं केवलं जड- मेघसदृशः, किन्तु परमाभिज्ञदुःखमोचकमात्रकचेतनरूपपरमात्मस- दृशोऽपीसाशयेनाहुः ॥ देव इति ॥ यद्वा, भक्ता अस्मान् भजस्व दुराग्रहम् आसमन्तात् यज । बुद्धः फलमनाग्रह * इत्युक्तत्वात परमबुद्धिमतस्तबाग्रह एव नोचितो, दुराग्रहस्तु दूरनिरस्त इति भावः ॥ मानिनीपले, एवं = प्रियं किं करवाणीत्यादिरूपं, नृशसं ·गढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। क्रूरं गदितुं नाहसीति । यद्यपि भवान् सौन्दादिगुणसागर- स्तत्रापि विभुः परमसमर्थस्तथापि परदारा एवं न वक्तव्या इति भावः । यदि परदारेरेव तव रमणेच्छा तर्हि याः सर्वविषयान् संसज्य तव पादमूलं भक्तास्ना दुरवग्रहं स्वच्छन्दं यथा स्यात् तथा भजस्व । अस्मान् आसमन्तात् सर्वप्रकारेण सज । यद्रा अस्मान् दुःमाध्याः प्रति दुराग्रह सज । प्रभवोऽपि भजमानमेव भजन्त इसाशयेनाहुः ॥ देव इति ॥ आदिपुरुषो देवो, यदपेक्षया- ऽपिकप्रभुत्वविशिष्टः कोऽपि नास्ति, स यथेयर्थः ।। नित्तिपक्षे, एवं प्रतिरुद्धाः श्रुतयः साक्रोशमाहुः ॥ मैवमि- ति ॥ एवं ब्रह्मणि श्रुतीनां प्रामाण्यं नास्तीत्येवमादिरूपं नृशसं सर्वधातुकं गदितुं भवान् नार्हति । ननु नाहं ब्रवीमि, किन्तु शास्त्र- तत्त्वाऽनभिज्ञास्ते से वादिन एवं जल्पन्सऽतो नाऽहमुपालम्भविषय इति चेत् तत्राहुः॥ हे विभो! व्यापक । तथाच, अनेन जीवनात्मना- ऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुत्या नामरूपात्मकसंसार- विस्तराय तादृशजीवात्मना त्वमेव ब्रवीषीति भावः। यतः, संस- ज्य सर्वविषयाँस्तव पादमूलं भक्ता अस्मान भजस्व ! दुरवग्रहम् आसजानायं मोक्षमार्गः, किन्तु परमानाऽमद्भावप्रापकः । अस- नेव स भवति असद् ब्रह्मेति चेकैदेत्यादिश्रुतेः । तस्माद् यथा मुमुक्षूणां माक्षः स्यात् तथा करुणो विधेयखाशयेनाहुः ॥ देव इति ॥ यथा आदिपुरुषो देवो भवान् मुमुक्षून् भजते मोक्षदाता भवेत् तथाऽस्मान् भजस्व । तथाच परमपुरुषार्थमोक्षलाभाय ब्रह्म- ण्यस्मत्प्रामाण्यमवश्यमास्थयमित्यर्थः । अयमाशयः। सर्वान् वि- षयान् प्रतिपाद्यान् सम्यक् परियज्य ब्रह्मणि समन्वितानां श्रु- तीनामन्यपरत्वाभिधानं साहसमात्रम् । तत्र श्रुतिवाक्यानां द्विविधा ब्रह्मणि प्रवृत्तिः । एका ब्रह्मात्मनोरेकत्वविषया, अपरा ससज्ञाना- - ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दिलक्षणब्रह्मविषया । तत्राद्या यथा, सोऽयं देवदत्त इति पदत्र- यस्यैकस्मिन् देवदत्ते पर्यवसानं तद्वत् । तथाहि । यथोक्तवाक्यं, सोऽयमिति विशिष्टाभिधायिभ्यां पदाभ्यां स्वार्थैकदेशव्यक्तिमा. त्रलक्ष्यपरम् । तथा, तत्त्वमसिवाक्यमपि विशिष्टाभिधायिभ्यां पदाभ्यां स्वार्थैकदेशचैतन्यव्यक्तिमात्रपरम् । ननु पूर्वतन्त्रे पदा- र्थानां संसर्गः, संसृष्टाः पदपदार्था वाक्यमिति वाक्यार्थलक्षणमु- क्तम् । तच्च द्विविधमप्यखण्डाथ न सम्भवति । ततः कथं वाक्या- र्थलक्षणशून्यमखण्डं ब्रह्म वाक्यार्थः स्यादितिचेन्न । वेदान्तशास्त्रा- ऽचार्यश्रीबादरायणानुयायिभिः, संसो वा विशिष्टो वाचाक्यार्थों नात्र संमतः * अखण्डैकरसत्वेन वाक्यार्थो विदुषां मत इति वद- द्भिरखण्डस्य वाक्यार्थत्वाभिधानात् । नचैवं सत्युक्तलक्षणस्य त- त्राव्याप्तिः । सामान्यलक्षणस्यैव यावद्विशेषव्याप्तिनियमाद् विशे- पलक्षणयोरेतयोः परस्पराव्याप्तेरदूषकत्वात् । सामान्यलक्षणं तु वाक्यप्रमेयत्वमत्राप्यस्येव । नचाखण्डवाक्यार्थस्य विशेषलक्षणा- भावः। अपर्यायानेकपदैरेकमातिपदिकार्थमात्रपरत्वस्यैव तल्लक्ष- णत्वात् । ननु तत्त्वम्पदलक्षितरूपे भिन्ने ? किं वा न?। आधे ऐक्यप्रमियसम्भवः । द्वितीये पदार्थवाक्यार्थयोरेकत्वापत्तिरिति चेन्न । द्वितीयपक्षोक्तदोषस्येष्टापत्तिग्रस्तत्वात् । नच पदद्वयवैय्य- र्थ्यम् । लक्षणयैकार्थबोधनार्थत्वात् । त्वम्पदस्य वाच्यार्थपरिसा- गेन चिल्लक्षकत्वं तत्पदसामानाधिकरण्ये सति घटते । तथा तत्- पदस्यापि वाच्यार्थपरियागेन चिल्लक्षकत्वं त्वम्पदसामानाधि- करण्य इति न पदद्वयवयर्थ्यम् । एवं सत्यज्ञानाद्यवान्तरवाक्ये- ऽखण्डार्थत्वम् । यथा केन चित् पृष्टोऽस्मिञ्ज्योतिर्मण्डले कश्चन्द्रो नामेति ?। तस्य प्रतिवचनं-प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यस्य । अत्र प्रकृष्टशब्दान चन्द्रप्रातिपदिकार्थसिद्धिः।प्रकृष्टं तम इति - ·गूढार्थदीपिकायाम् ! १ अध्यायः । ( २९)। कृष्टशब्दस्य प्रकृष्टसन्तमसेऽपि प्रयोगदर्शनात् । तथा प्रकाशशब्दा- दपि न तसिद्धिः । खद्योतादावपि तत्प्रयोगदर्शनात् । तस्माद्वा- च्यार्थपरित्यागेनाऽप्रकर्षाऽप्रकाशविरोधी चन्द्रप्रातिपदिकार्थः पद- द्वयेन प्रतिपाद्यत इस खण्डार्थत्वसिद्धिः । अन्यथा चन्द्रप्रातिपदि- कार्थमात्रप्रष्णोत्तरतया विशिष्टमर्थ बोधयतो वक्तुरनवधेयवचनता स्यात् । तथा, विमतम् अखण्डार्थम् । लक्षणवाक्यत्वात् । प्रकृष्ट- प्रकाशश्चन्द्र इति वाक्यवदिांत सिद्धम् । यद्यपि प्रमाणान्तराभा- वाद् ब्रह्मण्युपनिषदां प्रामाण्यमुक्तं, किमवाधलक्षणप्रामाण्यं, किं वा प्रमाणान्तरसम्भिन्नार्थविषयत्वात् पौरुषेयं वेसाक्षेपे प्रामाण्यं, किं वा प्रमाणान्तरयोग्यार्थविषयत्वात् तत्सिद्धयर्थानुवादरूपमप्रा- माण्यम् । नायः। गृहीतमङ्गतिकस्य पुंसः सत्यादिवाक्यश्रवणे अबाधितानधिगतार्थप्रमितिदर्शनात् । प्रमाणेन हि प्रमीयमाण- स्यार्थस्य प्रमाणान्तरासंवादो न मिथ्यात्वापादकः । सर्वप्रमा- णानामनधिगतार्थगन्तृत्वात् । अन्यथा चक्षुषा गृह्यमाणस्य रूपस्य त्वचाऽग्रहणान्मिथ्यत्वाशङ्का स्यात् । न द्वितीयः। प्रमाणान्तरम- म्भिन्नार्थवाभावात् । पौरुषेयवचनप्रयुक्तत्वे हि सम्भेदस्य भूता- र्थपयुक्तत्वे प्रसक्षादीनामपि सम्भेदः स्यात् । नापि तृतीयः। स्पर्श- ज्ञानयोग्यद्रव्यविषयस्य चक्षुषोऽनुवादकत्वादर्शनात् । एवं सिद्ध उपनिषदां ब्रह्मणि प्रामाण्ये तद्गतानां पदौनामर्थान्तरकल्पना न युक्ता । श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् । नच तेषां कर्तृस्वरूपप्रति- पादनपरता वक्तुं शक्या। तत् केन कं पश्येत्, एकमेवाद्वितीयमि- त्यादिना क्रियाकारकफलादनिराकृतत्वात् । नापि ब्रह्मण उपा- सनाविधिशेषत्वं सम्भवति । एतेन हेयोपादेयशून्यत्वेन क्रिया- कारकादिद्वैतविज्ञानोपमोपपत्तेः । यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां वि- घिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं, तथापि ब्रह्मात्मविज्ञानस्य ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । फलपर्यन्तत्वात् तत्तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रसाख्यातु- म् । हितशासनाच्चोपनिषदां शास्त्रत्वमिति सङ्क्षपः । एतेन, स्वा- गतामियाद्याक्षेपो निरस्तः। यत्तु- रजन्येषेखादि, तत्तु यथार्थमेव । तत्र निद्रितानामज्ञानामपेक्षया ब्रह्मणोनिशातुल्यत्वात् । तदुक्तं- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी* इत्यादि । यत्तु-मातर इत्यादि, तदपि तु. असन्नेव स भवति असद् ब्रह्मेति चेद्वेदेसादिना मात्रादितुल्यत्वाभिमानिनामास्तिकम्मन्यानामसवामिधानेन तेषां भयोत्पादनस्य समुचितत्वात् । योऽपि- दृष्टवनमियादिनोपहा- सः, सोऽपि साहसनिबन्धनः। अन्तःकरणतद्धर्माणां ह्यसंवेद्यत्वा- द । अधिकार्यभावे, निचाय्य लोकान् कर्मचितान ब्राह्मणो नि- वेदमायान्नास्यकृतः कृतेनेसादिश्रुतीनां निरालम्बनतापत्तेश्चेति दिक् ॥ ३१॥ यदप्युक्तं, तद् यात मा चिरं गोष्टं शुभूपध्वं पतीनू सनी, भर्तु शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमाययेत्यादि तत्राप्याहुः यत् पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग ! स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ॥ अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्टो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥ यदिति ।। यत्पत्यपसमुहृदामनुत्तिः स्त्रीस्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तमेतदुपदेशपदे त्वय्येवमेवाऽस्तु । अङ्ग ? हे भगवन्निति कोमलामन्त्रणेन, न वयं प्रतिकूलं वदाम इति सूचयन्ति । त्वं हि उपदेशविषयः । त्वबुद्धयैव पसादिसेवनम् उत्कृष्टफलप्रदमतः साक्षाद्भगवति सनि कि परम्परयेति भावः । यत, ईशे, विविदिषा- %3D ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः। ( २९)। वाक्येत सर्वोपदेशानामीशपरत्वावगमादिति भावः । यद्वा, ईशे अन्तर्यामिणि । जीवो हि यत्रान्तर्यामिरूपेण त्वया प्रेर्यते तत्रैव प्रवर्तते । अतः स्वमङ्गमार्थ त्वयैव प्रेरिता वयं त्वदाराधनं समीहा- महे । तस्मादन्तर्यामिरूपेण स्वाराधने प्रेरणं, श्रेष्टरूपेण पसा- धाराधने इसस्मव्याकुलताऽऽपादिका प्रवृत्तिर्भगवतो नोचिता। अन्तर्यामिकृतप्रेरणस्यैव प्रबलत्वादिति भावः। किञ्च, उपदेश- नियोज्य उपदेशविषयश्च त्वमेवातस्त्वदाराधने नास्ति किमपि बायकमियाशयेनाहुः । श्रेष्टः परमप्रेमास्पदम् । अत एवात्मा, परमप्रेमास्पदस्यैवात्मत्वात् । स च तनुभृतां सर्वेषां तनुन तु यस्य कस्य चित् । अतः सर्वेषां बन्धुरूपो भवानेव यः सम्प्रसऽस्मदनु- ग्रहार्थं नन्दनन्दनविग्रहस्तस्मादुपदेशकर्तृतदनुष्ठातृतद्विषयात्मनस्त- वाराधनमेव मुख्यं सर्वाराधनमिति भावः। यद्वा, त्वय्युपदेशपदे धर्मोपदेशकर्तरि सति अस्मासु धर्म जिज्ञासमानासु सतीषु एतत् त्व- योक्तमेवमस्तु । न तु वयं तथा, नापि भवान, किन्तु भवानात्मे- ति । अथवा, एतदुक्तमुपदेशपदे पुरुषेऽस्तु नाम, त्वयि तु ईशे स्वामिनि सति एवं क, नैवमिसर्थः । यद्वा, उपदेशपदे उपदेशेन न निवर्तनीये लौकिकयुरुषे आसक्तचित्तत्वे एतदेवमस्तु, ईश्वरे त्वयि तु नैवनिसर्थः । यतस्तनुभृतां त्वमात्मा फलरूपः । अथवा एवमे- तत् त्वय्येवाऽस्तु । कुतः । उपदेशपदे आराधनीयत्वेनोपदिश्य- मानाना पसादीनां पदे अधिष्ठाने । यतः, ईशे। न हीश्वरमधि- ठानम् ऋते कोऽपि पतिपुत्रादिर्नाम । अध्यस्तस्याधिष्ठानान- तिरेकात् । तस्मान्न वयमनुचिते कर्मणि प्रत्ता इति भावः । यद्वा, यत् त्वयोक्तमेतदेवम् आदावुपदेशकर्तरि आचार्ये त्वय्य- ऽस्तु । आचार्यसेवनपूर्वकस्यैवं धर्मानुष्ठानस्य सफलत्वप्रतिपाद- नात । तत्रापि ईशे परमेश्वरे । एवमप्याचार्यः स्यात् तर्हि किमु ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । वक्तव्यम् । ईश्वरत्वादेव तनुभृतामात्मा । तत एव प्रष्टस्तत एवं बन्धुः सुहृत् । सात्मकानामेव पसादीनां सेवनं दृश्यते, न तु मृ- तानां तेषाम् । तदाहविधानात् । अतोऽस्मद्भाग्यवशात् सदानन्दा- ऽऽत्मैव प्रकटितस्तस्मात्त्वत्सेवने प्रवृत्तानामस्माकं किं तैरिति भावः। अनभिज्ञापक्षे, अधिकारमबुद्ध्वैव धर्ममुपदेष्टुं प्रवृत्तोऽसि । निव- गुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषध *इत्युक्तत्वाद ब्रह्मज्ञा- नामस्माकं विधिनिषेधाधिकाराभावादियाशयेनाहुः ॥ यदिति ।। इति यद्धर्मविदा वयोक्तमेतदुपदेशास्पदे तदेकस्वभाव एवमस्तु क्रियताम् एवमुपदेशो, न वयं निवारयामः। परन्तु स्वाधिकाराभा- वान्न तं गृह्णीम इति भावः ॥ धर्मविदेति ॥ धर्मस्वरूपमा वेत्सि, न तु तदुपदेशाधिकारम् । यद्वा, अथापि धर्मविदास, न तु ब्रह्म- वित् । अत एव ब्रवीषीति सोपहासं व्यङ्ग्यम् । यद्यपि निवारण- मुचितमधिकारं विनाऽरण्यरोदनप्रायस्योपदेशस्य निषिद्धत्वात् । तथापीश्वरत्वात् तव नास्यस्माकं निवारण सामर्थ्यमिसाशयेनाहुः ।। ईश इति ॥ यदा, अधिकारं विनोपदेशकर्तृत्वमनुचितमपि प्रभु- सानो विरुद्धयते । ननु, वामैव विभुतेत्युक्तत्वेन विभुतायाः कुटि- लप्रवृत्तिजनकत्वावगमाद् अधिकाराऽभावसाधकमात्मानुभवमावेद- यन्ति ॥ प्रेष्ट इति ॥ अस्मन्प्रेष्टो भवानेव । सर्वेषां तनुभृतां बन्धु- हितैपी परमात्मा आत्माचीयद्वा, सर्वेषां परप्रेमास्पदभूतोय आत्मा यश्च सुहृत् परमेश्वरः स, तत्त्वमसिवाक्ये तत्त्वम्पदोपलक्षितो भवानेव । तथाचाखण्डवाक्यार्थबोधवतीनां कुतस्त्वदुक्तधर्मेऽधि- कारः, कुतश्वाऽशुभसम्बन्धः । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थामु सर्वदा * ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाऽशुभस्योपपद्यत इसादिशास्त्रादि- ति भावः । ब्रह्मज्ञम्मन्यानां पक्षमवलम्ब्येयमुक्तिद्रष्टव्या । तेषां तदभिमानेन यथेष्टाचरणे प्रवृत्तिदर्शनात् । तदुदाहरणन्तु-ब्रह्मैव ·गदार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९ )। सर्वमिति वेदविदो वदन्ति तस्मान्न मे सखि पराऽपरभेदबुद्धि: * जारेऽथवा निजवरे सदृशोऽनुरागो व्यर्थ किमर्थमसतीति कदर्थ- यन्तीयादि । यद्वा, स्त्रीणां स्वधर्म इति यत् त्वयोक्तमेतदुपदेशपदे त्वय्यस्तु । एतदुपदेशविषयो भवानेवाऽतो न वयमुपदेशनीयाः । ननु मम कुत उपदेशविषयत्पमियाशङ्का सौन्दर्यमाधुर्यादिगुण- गणालङ्कृतस्यास्मच्चित्तकर्षक स्य तवैवंविधत्वमेवास्मद्धर्मनाशे प्र- योजकमिति भावः । यद्रा, इति यत् त्वयोक्तं तदस्माकं मनसि न प्रविशति । यतस्त्वं धर्मविन्न तु तदनुष्ठाता । यो यस्य धर्मस्यानु- ष्ठाता न भवति, केवलं धर्म जानाति, न तद्वाक्यात कस्यचिव तस्मिन् धर्मे प्रवृत्तिर्भवति । अतः काचिन्महाभागा पातिव्रस- धर्मानुष्ठानपरा योपिद्वीराऽस्मानुपदिशेच्चेत् तस्मन्मनसि तद्- वाक्यं प्रविशेदतः किमर्थं जल्पसीति भावः । अस्मद्वाक्यमेतासां हृदि प्रविशत्तिति यदि तवाग्रहस्तषेतदुपदेशपदे गुरौ त्वय्यस्तु। तथा- च विष्णुना यथा मोहिनीरूपं धृतं तथा त्वमपि स्त्रीरूपमादाय स्त्रीधमाचर, ततोऽस्मानुपदिशति गुर्वनुष्ठिते कर्मणि शिष्यभूताना- मस्माकमपि प्रवृत्तिः साकय्र्येण भविष्यतीति भावः । नन्वनुष्ठा- याऽप्यहं दर्शयामि, परन्तु किं कर्तव्यं !! स्त्रीत्वं नास्ति ममतिचे तत्राहुः ॥ ईश इति ॥ सर्वकलासमर्थे त्वयि स्वीभावोऽपि न दुर्घट इति भावः ।। ननु कपटेन गृहीतस्त्रीभावस्य मम पाणिग्रहीतुरल- भ्यत्वात् कथं पातिव्रसधर्मानुष्ठानमिति चेत् तत्राहुः ॥ प्रेष्टो भ- वान् ॥ स्वभावत एव पियो मनोहरात्मा च । तथाच यथा मोहिन्या जानन्नपि कपटस्त्रीभावं, स्वाभाविकस्त्रीभावां परमप्रियामुमां विहाय सन्दग्धकामः परमजितेन्द्रियोऽपि श्रीरुद्रस्तद्ग्रहणायाधावत्, तथा लोकोत्तरसौन्दर्य्यवति त्वयि कपटेनापि गृहीतस्त्रीभावे जानन्तोऽपि कोटिशः स्वस्खदारान् परित्यज्य वदग्रहणाय धाविष्यन्सऽतो न ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । पतिदौर्लभ्यमिति भावः । अनेनाहो विधात्रा धर्मविनाशायैव त्वं रचितोऽसि । पुरुषत्वे स्त्रीणां धर्म नाशयसि, गृहीतस्त्रीभावे पुरु- पाणां तन्नाशयिष्यत्ति धर्ममनुष्ठातुं तु त्वं कदापि न समर्थोऽसि । यथेदानी पुरुषधर्ममेकपनीतलक्षणमनुष्ठातुमशक्तो, बहीनां स्व- स्मिन्नासक्तत्वात् । तथा गृहीतस्त्रीभावेऽप्यसंख्यातपुरुषाणामा- सक्तिजनकत्वात् । तस्मादनुष्ठाय उपदेष्टुमशक्तस्त्वं किमर्थं वृथा कण्ठशोषणाय प्रवृत्तोऽसीसपि ध्वनितम् । यद्वा धर्मविदा त्वया इति यदुत्वमेतदुपदेशपदे त्वयि एवमस्तु, त्वदनेष्वेव जीर्ण भवतु । ग्राहकाभावात् । अहो ज्ञातमस्माभिनवीनं धर्मवित्वं त्वया सम्पा- दितमतः शिष्याः सम्पादनीयाः । यथोक्तधर्मश्चोपदेष्टव्य हात तव महत्युत्कण्ठा वर्तते । ततोऽस्मानेवमुपदेष्टुं प्रवृत्तोऽसि । परन्तु न वयं त्वां गुरुं कर्तुं नमागता, अतः किमर्थमपात्रदानात् स्वधनं ना. शयसि । अप्रतिपित्सितमर्थं प्रतिपादयन्ननवधेयवचनो भवति । त- थाच धर्मविद् यद्यपि जातोऽसि, तथाप्यधिकारानधिकारविवेकले- शेनापि विधुरोऽस्यऽतः सम्प्रत्येतत् त्वयि तिष्ठतु। गुरोः सकाशाद् यथोक्तविवेकमपि लब्ध्वैतदधिकारलाभे मुत्वेनोपदेशं करिष्यसीति भावः । यतस्त्वमीशः ॥ यथोक्तोपदेशधारणेऽधिकारस्वीकारेऽधि- कारिसम्पादने च समर्थः । भवसस्तहि किमर्थमागता इतिचेत् त- बाहुः ॥ तनुभृतां सर्वेषां चतुर्दशभुवनस्थानां मौन्दर्यादिविशिष्ट- विग्रहवनां मध्ये भवान् मनोहरस्वरूपोऽतोऽस्माकं प्रेष्टः । तथाच त्वयि रमणबुद्धया समागता वयमतो न यथोक्तोपदेशार्हा इति भावः ॥ मानिनीपले, पत्याअनुत्तिलक्षणःस्त्रीणां स्वधर्म इति त्व- योक्तम् एतदुपदेशकर्तरि समर्थे त्वय्येवमस्तु । सर्वदैवमेव त्वया वयमुपदेशनीयाः। धर्मविदेयनेन अहो ज्ञातम् अद्यास्माभिः- वं धर्मविद पीति भूचितम् । योग्यं चैवमुपदेशकर्तृत्वं तब, यतः स्व- ·गूढार्थदीपिकायाम् ! ! अध्यायः । (२९)। GAIN स्मिन् प्रेमकृतः शुभपथ्येव प्रवर्सन्ने सज्जनैरिसाशयेनाडुः ॥ प्रेष्ट इति ॥ भवान् प्रेमविषयो यतो बन्धुः । यथाक्तोपदेशकर्तृत्वाद् हितैषी । अत आत्मा स्वात्मतुल्यः । तथाच, कः सखभर्ता, श्रुश्रूष- णीयः क., को वा कपटभर्नेयादिविवेकवतीनाम् अस्माकमग्रे स्व- पाण्डिसं नोद्घाटनीयमिति भावः । यद्वा इति यत् त्वयोक्तमेतदेव- मुपदेशपदे त्वय्यऽस्तु । त्वमपि स्वधर्ममाश्रिय तिष्ठ, न त्वस्माकं स्वस्य च धर्म नाशयति भावः । यतस्त्वमीशो नाशसंरक्षणयोः समर्थः । यदि तुमदभिस्नेहवतीनई नः स धर्मः, कपटपूर्वकृत्वादिति तत्राहुः ॥ प्रेष्ट इति ॥ तनुभृतां सर्वेषां प्राणिनां भवान् आत्मवद प्रेष्टः । यतः सर्वेषां हितैषी । तथाच सर्वेषां तनुभृतां यथा त्वयि. प्रीतिस्तथाऽस्माकमप्यतो विशेषप्रीतिभ्रमादस्मासु दोषमारोप्या- ऽस्मद्धम नाशायितुमयोग्योऽसीति भावः ।। नितिपक्षे, एवं साक्षाद्ब्रह्मप्रतिपादकश्रुतिभिः स्वस्य ब्रह्म- णि समन्वयोऽभिहित इदानीम्, इन्द्रो यातोऽसितस्य राजा, अ- ग्निर्मूर्द्धा दिव इसादिका श्रुतयः स्वाभिप्रायं ब्रह्मण्यावेदयन्ति । यदिति ॥ यत् स्त्रीमधर्भिकाणां श्रुतीनामिन्द्रादिप्रतिपादिकानाम- स्माकमिन्द्राद्यनुवृत्तिस्तात्पर्येण तत्र प्रवृत्तिः स्वधर्म इति धर्मविदा स्वयोक्तम्, एतदेवं त्वय्यस्तु । यत उपदिश्यमानानामिन्द्रादीनां पदे अधिष्ठाने, यत ईश्वरे सर्वकारणभूते । यतश्च भवान् प्रेष्टत्वात तनुभृतां सर्वेषामिन्द्रादीनामात्मा तद्वन्धुस्तत्सम्बन्धीन्द्रादिविग्रह- रूपश्च । तथाच किमपि विकारजातं प्रतिपादयन्यः श्रुतयः सर्वा- धिष्ठानभूतं सर्वात्मानं सर्वस्वरूपं परमात्मानं तमेव प्रतिपादयन्ति । सर्वे वेदा यत् पदमामनन्तीसादिश्रुतेरिति भावः ॥ ३२ ॥ सन्मार्गे प्रवत्ता वयं प्रशंस्या, न तूपालम्भयोग्या इत्याशयेन, सदाचारं प्रदर्शयन्ति ॥

·रामपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् ।। कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्म- नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरातिदैः किम् ॥ तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या- दाशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ! ॥ ३३ ॥ कुर्वन्तीति ॥ कुशलाः कर्तव्याकर्तव्यादिविवेकवन्तः, किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्मा लोक इसादिशास्त्रतत्त्वविदः पुरुषधौरेया नारदादयो, योषिद्वरा गार्गीसुलभाद्याश्च त्वयि रति कुर्वन्ति । यतः, स्वे स्वस्वरूपभूने आत्मनि, अत एव निसपिये। अन्यत् सर्वं यदा स्वात्माऽनुकूलं भवति तदा प्रियं भवति, न तु सर्वदा । स्वात्मा तु सर्वदैव प्रियः । तथाचैवम्भूते त्वय्येव रतिरुचि- ता। तत्संस्थोऽमृतत्वमेति, यदात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः * आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते * इसादिशा- स्वात् । अतः पतिमुनादिभिः किं मोक्षप्रतिबन्धकः, कि प्रयोज- नम् । बन्धवो दृढबन्धनम् * इत्युक्तत्वात् । प्रत्युतातिदैः सम्पति वियोगादिना जन्मादिसंमृतिचक्रानिक्षेपणादिना चाऽऽतिमदाय- कैः । ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते * इत्यादिशा- स्वाद । एवं यथोक्तनिर्देष्ट्रत्वमुपपाद्य पूर्वदिस्थाः प्रार्थयन्ते । तदिति ॥ यस्मात् पतिपुत्राद्यनुवृत्तिर्निन्दिता, त्वदनुत्तिर्विहिता सदाचारप्राप्ता चाऽतोऽस्माभिर्योग्यमेव कृतम् । तस्मानोऽस्मान प्रति प्रसीद । ननु मयि प्रसन्ने किं भवतीति चेत् तत्राहुः ॥ हे परमेश्वर! ब्रह्माद्यधीश्वरे त्वयि प्रसन्ने पुरुषार्थचतुष्टयमपि सिद्धय- ति । अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधी *तीत्रेण भक्ति- योगेन मजेत पुरुषं परम् * इत्युक्तत्वात् । ननु भवतु, प्रसन्नोऽहं ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। युष्मभ्यं मोक्षं ददामीति चेद्, न वयं सम्पति मोक्षकामा इसाशयेन आहुः ॥ मा स्मेति ॥ चिराद् रामाऽवतारादाराभ्य त्वयि धृताम् अस्माभिः सह रमणं करिष्यतीसेवं रूपाम् आशां भवान् माच्छि. न्यात् । आशापूर्तिरेव प्रभुभिः क्रियते, न तु तच्छेद इति प्रसिद्धि- योतनाथ- स्मेति ॥ ननु सर्वात्मभावं जानतीनां युष्माकं स्व. पतिरूपेण मया रमणेन सन्तोषःकिमिति न भवतीतिचेत् तत्राहुः ।। हे अरविन्दनेत्र ॥ अनावृतब्रह्मात्मभावेन तुच्छीकृतकोटिकाम- विग्रहेण पुण्डरीकाक्षेण भगवता त्वया रमणाभिकाङ्क्षावसो वयं, न वास्तब्रह्मात्मभावैर्मलमूत्रादिविग्रहैः स्वपतिभिः । अत एत- स्वरूपेणैवास्मदाशापूर्तिर्विधेयेति भावः। यद्वा, अरविन्दनेत्र !श्री. रामचन्द्रविग्रहदर्शनजन्यैतद्विग्रहसङ्गमाऽऽशापूर्तिमेतद्विग्रहेणैव कर्तुं योग्योऽसीति सम्बोधनाशयः ॥वरदेश्वर इति पाठे वरदानामी- श्वरः । श्रीरामचन्द्रात्मना बने स्थितस्य तव दर्शनमात्रेणैव वर- स्य लब्धत्वादिदानी तत्साफल्यमपेक्षितमिति भावः ॥ अनभिज्ञा- पक्षे, यथोक्तात्मज्ञपक्षमवलम्ब्य यदुक्तं तत्र सदाचारंप्रमाणमाहुः॥ कुर्वन्तीति ॥ कुशला मनीषिणो निसप्रिये स्वात्मभूते त्वय्येव रतिं कुर्वन्ति, पतिपुत्रादिभिरातिदैः किमिति विचार्य, तत् त- स्मानः प्रसीद । यतस्त्वं परमसमर्थः, त्वत्प्रसादो न निष्फल इति भावः । वरदेश्वर इति पाठे, मयेमा रंस्यथ क्षपा* इति त्वया वरो दत्तस्तं सार्थकं कर्तुं समर्थ इति भावः । तस्मादाशाच्छेदोऽसन्त- निषिद्ध इसाहुः ॥ मा स्मेति ॥ चिराद्, बालभावमारभ्य त्वयि धृतामाशां भवान् मा च्छिन्द्यात् । हे अरविन्दनेत्र ! परमसुन्दर । तथाच लोकोत्तरसौन्दर्यादिविशिष्टो भवानेव अस्मदन्तःकरणे प्रविश्याऽऽशामुत्पादितवान् । अतः स्वेनोत्पादितां स्वगुणैर्वद्धितां स्वेनैव परयितुं योग्यामाशालक्षणां लता फलकाले कर्णकठोरो- ·रामपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । सयादिकुठारेण च्छेत्तुं नाईसि । यतो, विषक्षोऽपि संवर्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतम् * इति न्यायं जानास्येवेति भावः । स्वस्मिन्नात्म- ज्ञत्वोच्छेषेण यदि त्वं भूतिकामस्तीशापूर्तिरूपमस्मत्पूजनमवश्यं कुरु । आत्मज्ञमर्चयेद् भूतिकाम इति श्रुतेरिति ध्वनितम् । यद्वा, य एतस्मिन् महाभागा* इसादिग!क्तिमनुस्मृसाहुः ॥ कु- वन्तीति ।कुशला महद्भाग्यलबसारासारविवेकास्त्वयि ति कुर्व- न्ति । यतः स्वीये आत्मनि अन्तःकरणे नियप्रिये, यद्वा नित्य- प्रिये स्वस्मिन् परस्मिंश्च नित्यप्रिये त्वयि । अतस्तद्विपरीतः स्वीये आत्मनि चार्तिदैर्दुःखपदैः पयादिभिरस्माकमपि कुशलानां कि प्रयोजनम् । तत् तस्मान्नः प्रसीद । त्वयि चिराद् धृतामाशां भ- वान् मा च्छिन्द्यात् । सर्व परियज्य त्वदाशया जीवामः । तदु- च्छेदे त्ववलम्बनाभावात् सद्य एव मरिष्याम इति भावः । ननु भवतीनां नाद्यापि तथाविधप्रेमातिरेको दृश्यत इसत एवं ब्रवी- मीति चेत् तत्राहुः ॥ हे अरविन्दनेत्र ! अहो ज्ञातमस्माभिः, भोः सखे! रजनीयं, भवाँश्चारविन्दनेत्रः । अतो मुकुलितनेत्रकमल- वादस्माकं प्रेम्णः परां काष्ठां न पश्यसीति सनर्म व्यङ्ग्यम् ॥ मानिनीपक्षे, ननु सर्वेषां प्राणिनामहं प्रेष्ट इति यदि भवत्यो जा- नन्ति तर्हि स्वाधिकारानुरूपां रतिं कुतो न कुर्वन्तीसाशयाहुः ।। कुर्वन्तीति ।। कुशलाः स्वधर्मनिपुणाः साध्व्यः, आतिदैः-दो अवखण्डने। दुःखच्छेदकैः पसादिभिहेतुभूतैः स्वीये गृहादौ आत्म- नि च नित्यप्रिये सति, त्वयि रति रमणबुद्धिं कुर्वान्त किम् । अपि तु न कुर्वन्तीत्यर्थः । तत् तस्मान्नः प्रसीद । हे परमेश्वर ! बजाधीश्वरपुत्र! त्वां त्वत्प्रसादं प्रार्थयाम इति भावः। पाठान्तरे, वाञ्छितमद । प्रसादमेवाहुः ॥ चिराद् वयमत्र, मा आस्म = न तिष्ठाम लिटि रूपं छान्दसम् । शीघ्रं गृहान गन्तुमनुजानीहीयर्थः ।

·८७ गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । (२९)। ननु चिरकालमारभ्य ममाऽऽशा वर्ततेऽत एवं न वाच्यमिति चेत् तबाहुः ।। आशामिति ॥ चिरात् त्वयि धृतां स्थिताम् । धृङ् अ. वस्थाने अस्मत्सङ्गाशाम्, अतः परं भवान् छिन्द्यात् । यतो, हे अरविन्दनेत्र ! ॥ कमलवाद्विशालनेत्रस्य प्रसहमस्माकं स्वधर्मनि- ठतां पश्यतोऽसन्ताऽसाध्येऽर्थे प्रार्थना नोचितेति भावः । यदा कुशलाः स्वीये आत्मवन्निसप्रियेऽपि त्वयि पसादिभिःखनिवा- रकैहेतुभूतै रतिं कुर्वन्ति किम्। अपि तु न कुर्वन्ति । समानमन्यत् । यद्वा, साध्वी बलयुता भ्रातृमती भर्तृप्रिया बहु * असाध्या सा भवेन्नारी वर्जनीयाऽपमृत्युदेत्युक्तमसाध्यालक्षणं स्वास्मिन् सूचयन्स आहुः ॥ कुर्वन्तीति । अहो कुशला अस्मदाद्याः पत्यादिभिः खीये आत्मनि देहादौ नियप्रिये तत्करणीयप्रीतिविषये सति रतिं कुर्वन्ति किम् । तत्रापि आर्तिदैः॥पापसम्भावनयापि परम- पीडापदैः । समानमन्यत् । यद्वा, तिष्ठतु पतित्वविचारः, प्रीतिवि- चारश्च । अस्माकं तु सर्वतो विरक्ति सम्पाद्यात्मरतिः कर्तव्यति सतां प्रत्तिदर्शनेन सम्प्रति मनीषा वर्तत इत्याशयेनाहुः ।। कुर्व- न्तीति ॥ तु अयि इति च्छेदः । अयि, हे सौम्य ! हि प्रसिद्धम् । कुशलास्तु खे वस्तुतः स्वरूपभूते आत्मनि निसाप्रिये तिं कुर्व- न्ति, न तु तद्विपरीते देहादौ । नोऽस्माकम् आर्तिदैरपसादिभिः किं प्रयोजनमिति विचार्य कथं तिं कुर्वन्तीसपेक्षायामाहुः ।। तदिति ॥ यतः सर्व दुःखस्वरूपं तस्माद, हे परमेश्वर ! त्वं प्रसीद । प्रसन्नो भूत्वा वयं विषयाऽऽशया त्वयि मा आस्म ! त्वदन्यभूता वयं न स्थितास्तामाशां, हे अरविन्दनेत्र ! भवान छिन्द्यात् । हे ईश्वर परब्रह्मविषया मा प्रमा छिन्द्यादिति वा । यद्वा, हे अरविन्दनेत्र ! परमेश्वरविषयिणी मा ममा चिराव काल- मारभ्य धृतां स्वीकृतां विषयाशां छिन्द्यात् । ततस्त्वयि, आस्म स्व- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । दनन्या भवामेत्येवम्प्रकारेण रतिं कुर्वन्तीत्यर्थः । यद्वा, भोः चतुरशिरोमणे, नेयं परदारेषु रत्याशा शोभना । कुशलास्तु स्व- पतिमार्यादावपि रतिं विहाय स्वात्मन्येव रति कुर्वन्तीत्याशयेना- ॥ कुर्वन्तीति ॥ तस्मात् त्वमपि प्रसीद, किमर्थं ग्लायसीति भावः । प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते * इति प्रसिद्ध्या प्रसादे सति, हे परम ! हे अरविन्दनेत्र ! ईश्वर ! परमा चिराव त्वयि अवस्थितां सर्वदुःखनिदानभूतामाशां छिन्द्यादित्यर्थः ।। निवृत्तिपक्षे, प्लवा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म * एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति * पुरुष एवंदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म पराऽमृतम् * एतद्यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रथिं विकिरतीह सोम्य * तद्वि- ज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति * भिद्यते हृदयग्रन्थिरियायाःश्रुतयो वैराग्यादिसाधनसम्पन्नास्त्वय्येवात्मनि परमात्मस्वस्वरूप प्रत्यगभिन्ने, यतो निसपिये रति, आतिपदैः पसादिभिर्नः किं प्रयोजनमिति विचार्य, तस्माद् हे परमेश्वर ! चिरादनादिकालादारभ्य त्वयि धृतामाशामभिप्रायं कश्चिदपि मा च्छिन्द्यात् ।छेदनपरः परमेश्वरेण त्वया दण्डनीय इति सम्बोधना- ऽऽशयः । यद्वा, तदन्तःस्थितेन त्वया तच्छेदनाय स न प्रेरणीय इसाशयेनाडुः॥हे अरविन्दनेत्र! सर्वहृत्कमलप्रकाशन ! इति ॥३३॥ यदपि वनदर्शनार्थमागतास्तस्य च जातवादितः परं पति- यातेत्युक्तं तत्राऽऽप्याहुः। चित्तं सुखेन भवताऽपहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ॥ पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् ·गूढार्थदीपिकायाम् । १. अध्यायः । (२९)। यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥ चित्तमिति ॥ ग्रहादिषु यश्चित्तं सुखेन निर्विशति तत् त्वयाऽपहृ- तम् । एवमग्रेऽपि । यदा, तदपहारे न भगवतः प्रयास इसाशयेन आहुः॥ मुखेनाऽऽनन्दस्वरूपेण । तथाच साक्षादानन्दस्वरूपे त्वयि लब्धावस्थानं चित्तं गृहेऽपि न निर्विशति दृरेवनदर्शनादौ तत्प्रवे- शः। तथा करावपि गृहोचितऋत्ये न निर्विशनः । दुरे पुष्पफला- ग्रुपचयः। न हि तस्करहतः कस्मिंश्चित कणि केनचिनियुज्य- त इति भावः। तथाच तव पादमूलात् तत्समीपात् पादौ पदं न चलतः । नाऽन्यत्र गच्छतः । तव पादमूलादिसनेन स्वत्पादसा- हिसं चेत् तदा सर्वत्र गन्तुं शक्ताविति सूचितम् । अतो गमन- साधनाभावादब्रजंकथंयामः । ननु भवतीनां पद्भ्यां गमनसामर्थ्य नास्ति चेत् तर्हि शकटादिना भेषयिष्यामीति चेत् तत्राहुः ॥ कर- वायति । अथो अथ तत्र गत्वा किं करवाम तत्तव्यापार- साधनचित्तादेस्त्वयाऽपहृतत्वादिति भावः ।। अनभिज्ञापले, न वयं वनशोभाऽऽशादिदर्शनार्थमागता, नापि तव सङ्गमार्थमपि तु चोरितं स्वचित्तं ग्रहीतुमागता इति नर्म व्यञ्जयन्स आहुः ।। चित्तमस्माकमपहृतम् ॥ केनेति चेत् तत्राहुः ॥ भवता ॥ चोर- चक्रवतिना। ननु भवयोऽसन्तं मिथ्यावादिन्यः। वनस्थेन हि मया तदायासरहितेन कथमपहृतमिति चेत् तत्राहुः ॥ मुखेनाऽना- यासेन । वेणुवादिभ्ससद्भावे तदपहरणे को वा तव प्रयास इति भावः । न चेदं स्वल्पम्, एदपहारेण सर्वस्यापि गृहादेर्लुण्ठितत्वाद् इखाशयेनाहुः ॥ यश्चित्तं गृहेषु सर्वेषु बायेषु इन्द्रियरूपेषु च निर्विशेषेण विशति तदपहृतमित्यर्थः । अतः करावपि यो गृहकृ- त्येषु निर्विशतः । उत्तेत्यनेन नेत्रादीनामाप संग्रहः । ननु संपति ૧૨ ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । गच्छत, श्वः परश्वो वा दास्यामीति चेत् तत्राहुः ॥ पादौ तद्विना तव पादमूलात् पदं न चलतः । धृतस्य चोरस्य त्यागो न न्याय्य इत्यपि ध्वनितम् । अथा अनो कथं याम, गत्वा च कर- वाम । सर्वसाधनचित्तरूपधनाभावादिसर्थः। यद्वा, किं वा करवा- म । चित्तादः सर्वस्यापहारात् । चौरं भवन्तं प्राप्यापि तदादातुं, खां ग्रहीतुं, नेतुं, राजाधग्रे, आक्रोशनार्थं गन्तुं चाशक्तत्वात् । स्त- म्भनादिमन्त्रज्ञेऽलौकिकचौरे किंकरवामेति भावः। यद्वा, मुखरूपे- ण भवता चित्तादेरपहृतन्वाद् गृहादीनि ज्वलन्तु, समृद्धयन्तु, कि- मस्माकं तैरतस्तन्नामाप्यसादग्रे नोच्चारणीयमितिभावः।मानिनी- पक्षे, ननु तिष्ठतु वादः, संप्रत्येव भवत्यः समागता रात्रावत्र विश्रम्य प्रातर्गमिष्यथेति चेत् तत्राहुः ॥ चित्तमिति ॥ सत्यमुक्तं त्वया, तथापि गृहेषु भवता जायमानेन मुखेन चित्तमस्माकमपट्ट- तम् । यद्यस्माद्गृहकृत्येषु निर्विशति, करावपि तत्र निविंशतः। ननु भवतु तथाप्यतिमुकुनारत्वात् पदमपि गन्तुमशक्ताभ्यां पद्भ्यां कथं गमिष्यथोति चेत्तत्राहुः ।। पादौ तव पादमूलात् कथं पदं न चलतः, किन्तु चलत एव । ततः कथं वजं न याम । अत्र स्थि- त्वा च किं करवाम । यद्वा, यद्यपि पादौ पदमपि गन्तुं न शक्ती, तथापि तव पादमूलात् कथञ्चिद् ब्रजमेव शनैः शनैर्याम । अ- न्यथाऽत्र स्थित्वा किं करवामेत्यर्थः॥ निवृत्तिपक्षे, ननु सर्वामां श्रुतीनां ब्रह्मपरत्वे कर्मणस्तत्तात्प- विपयत्वात्तदनुष्ठानादेर्वैयर्थं प्राप्तमिसाशय, तत्त्वज्ञानात् पूर्व तद्वैयर्यमाशङ्यते ? तदुत्तरं वा ? नाद्यः । यत्र तु द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतीसादिना संसारदशायां क्रियाकारकादेः स- द्भावाभिधानात् तद्वैयर्थ्याऽनवगमात् । न द्वितीयः। यत्र त्वस्य सर्वम् आत्मैवाभूत तत् केन कं पश्येदिसादिना तदुत्तरं तद्वैय- ? ?

·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९ )। र्थ्यस्येष्टत्वादियाशयेनाहुः ॥ चित्तमिति ॥ सुखरूपेण भवता चित्तं यदाऽपहृतं सच्चिदानन्दघने प्रसगभिन्ने परमात्मनि चित्तं यदा लीनं तदा गृहेषु बाह्येष्वभ्यन्तरेषु च न निर्विशति । अत एव करावपि गृह्य कृसे न निर्विशतः । पादौ पदमपि न चलतः । तथाच सर्वेन्द्रियव्यापारनिवृत्त्या तत्त्वविदः कर्माधिकाराभावाद तदपेक्षया कर्मानुष्ठानार्वैयर्थे नास्ति दोषः । नैव तस्य कृतेना- ऽर्थो नाकृतेनेह कश्चन * नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्र. य * इत्यादिशास्त्रादिति भावः । अतस्तव पादमूलाद् वयं व्रजं. कथं यामः । कर्मकाण्डश्रुसानुगुण्यं कथं भजामः । तासामप्यस्म- दतुयायित्वात् । गत्वा च किं करवाम । क्रियाकारकादिप्रतिषेध- बोधिकानामस्माकं तदानुगुण्यासम्भवादिति भावः ॥ ३४ ॥ एवं दक्षिणदिग्गता उक्ताः प्रार्थयन्ते ॥ सिञ्चाङ्ग ! नस्त्वधराऽमृतपूरकेण हासाबलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।। नो चेद् वयं विरहाजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदवीं पदयोः सख ! त ॥ ३५ ॥ सिञ्चेति । अङ्ग ! हे भगवन! अस्मदहृच्छयानिसिञ्च, न तु निर्वापय त्वद्विषयकामस्य परमसुखरूपत्वात् । यतस्त्वयैवोत्पादित इसाहुः ॥ हासेति ॥ तव योऽयं हासपूर्वकोऽत्रलोकः कलगीतं च ताभ्यां जातो यो हृच्छयः कामः स एवाग्निः । तत्र हासः काम- जनकः, अवलोकः सन्धुक्षणकर्ता, गीतं वायुरिव । तत्रापि कल- गीतं सर्वतो वायुः । सिञ्चनं च न वा घृतादिना, स्वर्गस्थाऽमृ- तेन, चन्द्रस्थसुधया वा सम्भवति । तेपां यथाकथञ्चिदुदरप्रवेश- ·९२ रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । योग्यानामप्यनभिलपितत्वेन हृदये प्रवेशायोगादित्याशयेनाहुः ।। त्वदधराऽमृतपूरकेण ॥ अलौकिकेन पूरकेणाऽपि सिञ्चनोत्तया यथोक्ताग्नेः परममहत्त्वं सूचितम् । सिञ्चनप्रार्थनया भगवद्विषयः काम एवास्पज्जीवनं जठराग्निवदिति ध्वनितम् । अन्यथा स्वस्य यदनुष्ठेयं, तदावेदयन्ति । नो चेदिति॥ सिञ्चनेन यदि न जीवयसि तर्हि विरहजाग्निना उपयुक्तदेहा दग्धशरीरास्ते पदयोः पदवीम् । अन्तिकं योगिवद् याम प्राप्नुयाम । उपयुक्तपदेन, त्वयोपभोग्य- देहानां यथोक्ताग्निनोपयुक्तलमयुक्तमिति ध्वनितम् । ननु सिञ्च. नेनातिप्रवृद्धःकामाग्निर्दाहको भविष्यतीत्याशङ्कानिरासाय विरहा- ऽग्निनेत्युक्तम् । तथाचाऽतिप्रद्धोऽपि जाठराग्निर्यथेष्टभोजन- लाभे सति न दहति, अनशनादिना तदलाभात्तु दहति। तथा हृ- च्छयाग्निरपि स्वभोग्यालामे तदाशानिवृत्त्या विरहाग्निरूपेण परिणतो दहतीति भावः । यद्यपि तव प्राप्तौ नास्यस्माकं कि. चिदपि प्रतिबन्धकं तथापि भगवदुपभुक्तदेहानां भगवत्माप्तिरभि- लषिता, तद्विपर्यये महद्दुःखमतः सखिरूपेणावतीर्णस्य तव यथा- ऽस्मन्मनोरथपूर्तिर्भवेत् तथाऽनुष्ठानं योग्यमिति सूचयन्यः सम्बो- धयन्ति ॥ हे सखे इति ॥ अथवा यद्यप्यस्मन्मरणे तव नास्ति का- चिद्धानिस्तथापि सखित्वात् पश्चात्तापस्तुभविष्यसेवेति सम्बोधना- ऽऽशयः॥अनभिज्ञापले, अनेन निर्वस्त्राङ्गदर्शनार्थं यथा वस्त्राहरण- लीलाऽऽरब्धा, तथा निर्लज्जवचनश्रवणामियं लीला समा- रब्धति विज्ञाय विस्पष्टं प्रार्थयन्ते । सिञ्चति ॥ आदौ क्रियापद- प्रयोगेणोत्कण्ठाधिक्यं सूचयन्ति । अङ्ग ! हे प्रिय ! नः कामाऽग्नि सिञ्च। निर्वापय। यतस्तव हासा- ऽवलोककलगीताभ्यां जातश्चोद्दीप्तः । तथाच अस्मदहृदयशयमेव कामाग्निं हासावलोकाभ्यां कलगीतलक्षणेन मन्थानदण्डेन प्रबोध्य ·गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। hd वाचः पेशैः प्रदीप्य तत्रास्मान् अस्मत्पाणान दग्धुमवक्रान्तोऽसि । नेदमुचितमतस्तज्जनितपापाद विभेषि चेत् तर्हि तं निर्वापय। येनै- वाऽग्निः प्रदीप्यते तेनैव पश्चात्तापेन झटिति यदि निर्वाप्यते तर्हि तदैव तत्पापं निवर्तते इति भावः । ननु सम्प्रति ममान्तिके जल- पूर्णभाजनाभावात् कथं सिञ्चामि तथा चेद् भवतीनामाग्रहस्तर्हि यमुनासन्निधौ चलनीयमिति सोपहासमाशङ्कयाहुः ॥ अमृतेन, स- त्राप्यग्नेः परममहत्वात् नत्पूरकेण । स्वार्थे कन् । ननु जलमपि यत्र दुर्लभं तत्राऽमृतं कुतस्यं तदबिन्दोरपि दुर्लभत्वात् तत्पूरः कुत इयाशङ्कय कथमस्मज्जीवनसाधनं गोपायसि !! प्रत्यक्षोप- लभ्यमानस्य गोपनाऽयोगादिसाशयेनाहुः ॥ त्वदधरेति ॥ अहो नाल्नाऽमृतसमुद्रेणापि तच्छान्तिरतोऽस्तु तद्दौलभ्यं, येनाऽमृतेन तच्छान्तिस्तत् तव मुखचन्द्र एवास्य ऽतो नास्ति सब कोऽप्यायास इति भावः । अनेन ज्वालनोपशमनयोरुभयोरपि स्वायत्तत्वादुम- यविधा क्रीडोचिता, न त्वेकविधा । दुर्लीलाकर्तृषु राजकुमारेष्वपि तथा दर्शनादिसपि ध्वनितम् । हृच्छयाग्निरियनेनान्तरोऽयं दाहा- स्मको रोगविशेषस्त्वदधराख्यपात्रविशेषं मुखे निधाय पीतेना- ऽन्तःप्रवेशसमर्थेन तत्रस्थाऽमृतपूरकेणौवोपशान्ति गमिष्यति, न तु अन्यैः कोटिभिरभ्युपायैरिति ध्वनितम् । ननु मम स्वाभाविकै- हासादिभिर्यदि युवसो ज्वलेयुस्तहि कुत्र कति वा स्वाधराऽमृत- दानेन चिकित्स्या इति चेत् तत्राहुः ॥ नो चेदिति ॥ यदि न सिञ्चसि तबयमेकोऽग्निस्तेन शोषितदेहास्तथा विरहजाग्निना दग्ध- शरीरास्ते पदयोः पदवीं सान्निध्यमधुनैव ध्यानेन प्राप्नुयाम । अन्ते मतिःसागतिरिति न्यायात प्राणान् विहायाऽपि मेष्टसन्निधान संपाद्यमिति स्वप्राणेभ्योऽपि स्नेहाधिक्यं सूचयन्त्यः संबाधय- न्ति ॥ हे सखे इति ॥ यद्वा, पूर्वजन्मन्यऽकृततपस्का वयमतो वि- ·रासपश्चाध्यायीव्याख्यायाम् । रहाग्निना प्राणान् जुहुमः । ततस्तत्र पादयोः पदवी मार्ग प्राप्नुया- मस्तद्रूपा भविष्यामः । ततोऽनिच्छतोऽपि तव पादौ अस्मत्स्त ने वेव पतता, न तु भूमौ । ततश्च त्वत्पादभारेणैवोपशान्तहृच्छ- याग्नयो वयं सिद्धमनोरथा भविष्यामः । त्वं चानिच्छन्नप्यस्मत- कुचस्पर्श मुखं प्राप्नुवन्नपि स्त्रीवधानुतापमेव भूयांसं प्राप्स्यसि । तथाच सखीरस्मास्त्वमेव संतापयसि चेत् तर्हि वयम् अपि त्वां सखायमेवं कथं नानुतापयामः । परन्तु प्रेमहतकस्तदनुतापदुःखम- पि कोटिगुणीकृस अस्मभ्यमेव दास्यते इति जानीमः । किं कु. मोऽस्माकं दग्धललाटमेवंविधमेव विधात्रा सृष्टम् । तस्माद भोः ! पारेणामादर्शन कृपासागर स्वानुतापवल्लीबीजं किमर्थं वपसि, कथं वा फलभोगाभागिनीरस्माँश्च करोषि । मुक्त्वाऽसदाग्रहम- ऽङ्गीकुरु अस्मानित्याशयः । यद्रा, अकर्तव्यप्रार्थनामाकर्यापि विमुखमालक्ष्याहुः ॥ नो चेद्द्वयामिति ॥ नन्वतावत्पर्यन्तं कामा- ऽग्निना कथं न दग्धा इसाशङ्कय तसिञ्चनाऽऽशया संजीविता वयमितः परं तन्नित्या सोऽग्निविरहाजाऽग्निश्चेसग्निद्रयसत्त्वे जीवनं दुर्लभमिति भावः । नन्वस्तु, तेन मम का हानिरिति चेत् तत्राहुः ॥ ध्यानेनेति । तथाच निरवधि दुःखं दातुं प्रवृत्तोऽसि । तादृशं दुःखं तुभ्यं दातुं नास्माकं सामर्थ्यम् । अस्मद्विरहेण तक दुःखानुदयात् । संयोगस्य तादृशदुःखजनकत्वेऽप्यस्मिान्मनि तस्य दुर्लभत्वादिदं शरीरं दग्ध्वा तव पादयोर्गिभावं याम। तेन च सर्वदा स्वसंयोगेनैवंविधं तव दुःखं दास्याम इति भावः । त. थापि परस्परदुःखप्रदानं न सख्यधर्म इसाशयेनाहुः ॥ हे सखे इति ॥ यद्वा, नन्विदानीमिदं दुर्घटं जन्मान्तरे स्यादिसाशङ्कयाहुः ।। नो चेद,इदं दुर्घटमेवेति चेत् तर्हि ध्यानेऽपि ते पदयोः सान्निध्यं न याम । यतो विरहजाग्नरेवोपयुक्ता उचिता, न तु संयोगाऽमृत- ·९५ गूढार्थदीपिकायाम् । १ अध्यायः । ( २९)। योग्या देहा यासां ताः । अधुनेव जन्मान्तरेऽपि विरहस्यैव नि- श्चयादिति भावः। तस्माचया सम्पादितं सख्यं वृथैव सम्पन्नमिति सम्बोधनाशयः ॥ मानिनीपले, अङ्ग हे लम्पट ! नोऽस्माकं सह- जेन हासादिना जातो यस्तव कामानलस्तं त्वदधराऽमृतपूरकेणैव सिञ्च । तादृशाग्न्युपशामकतादृशाऽमृतदानयोग्यायाः कस्याश्चिद- स्पास्वभावात् । इष्टे मधुरादिवस्तुनि दुर्मिले दृष्टे सति स्वोष्टपुटी लोके यथा लिखते तद्वदिति नर्मव्यञ्जनम् । यद्वा, नोऽस्मत्तस्त्व- ऽन्यासामेत्राधाराऽमृतपूरकेणेत्यर्थः । वलात्कारमालक्ष्याहुः ॥ नो चेद्, बलादस्मदधराऽमृतपानाय प्रवयंसे चेत् तर्हि वयं स्वपति- विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा भवेम, म्रियेमहि । तथापि ध्याने चिन्तने- ऽपि ते पदयोर्मार्गमपि, न याम = न यास्याम । आलक्षसख्याद- ऽस्मत्स्वभावं जानासीति सम्बोधनाशयः ॥ निवृत्तिपक्षे, तरति शोकमात्मवित, ब्रह्मविदाप्नोति परं, नाऽन्यः पन्था विद्यतेऽयनाय इत्यादिश्रुसा परमपुरुषार्थाऽनन्यसाधनतत्त्व- ज्ञानस्यास्मदवलोकनादिना यथाकथञ्चिदपि जातस्य करुणाऽमृत- धारयाभिषिञ्चनेन वर्द्धनम् उचितमिति प्रार्थयन्ते ॥ सिञ्चेति ॥ अङ्ग हे परमात्मन् ! नोऽस्माकं श्रुतीनां हासपूर्वकं प्रसन्नतापूर्वकम- ऽवलोकनं = श्रवणपूर्वकं मननम् । कलयति सर्वतश्चित्तवृत्तीराकर्षती- ति कलं, तच्च तद् गीतं गानं = निदिध्यासनं च, ताभ्यां जातो यो हृच्छयस्य सवासनस्य कामादेर्दाहकत्वादग्निस्तं ज्ञानाग्नि त्व- दोष्टपुटनिःमृतवाङ्मयाऽमृतपूरकेण कृष्णद्वैपायनाद्यात्मना त्वं सिच वर्द्धय । यथा यथोक्ताग्निस्तत्तद्वादिकल्पितकुतर्कजलप्रवाहै- नोपशाम्येत तथा कुर्विसभिप्रायः । कृष्णाद्यात्मनाऽवतीर्णस्य भ- गवतो वचनाऽमृतत्वमुक्तम् । प्रपन्नपारिजाताय तोववेकपाणये * ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीताऽमृतदुहे नमः * । जयति पराशरसूनुः ·रासपञ्चाध्यायीव्याख्यायाम् । ससवतीहृदयनन्दनो व्यासः * यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मय. ममृतं जगत् पिबतीत्यादिना ज्ञानस्याग्निरूपत्वमुक्तं भगवता। यथै- धांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुते तथा * ज्ञानाग्निः सर्वकर्मा- णि भस्मसात कुरुतेऽर्जुन * यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्प- वर्जिताः * ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः * इसा- दिना तत्सेचनं तेनैव कृतम्। न हि ज्ञानेन सदृशं पवितमिह विद्य- ते * तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिविशिष्यते * उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मव मे मतामयादिना । विपक्षे दोषमाहुः॥ नो चेद, न सिञ्चसि चेत्, तर्हि वयं, तत्तद्वादिप्रतिपादितेन- श्रुतिषु प्रसगभिन्नपरमात्मनिरूपणं नास्तीत्यादिरूपेण तव विरहलक्षणा- ऽग्निनोपयुक्तदेहा भक्षितस्वरूपा नष्टा भवेम । तथापि ते पदयोः पदवीं तत्त्वं, ध्यानेन याम = लत्राभिप्रावयसो भविष्यामः। वस्त्व- ऽन्यथाभावस्य वादिसहस्त्रैरपि कर्तुमशक्यत्वादिति भावः । यस्मा- द् वागर्थयोः सख्यं वर्ततेऽतस्तो कदापि न वियुक्तौ भवत इति सम्बोधनाशयः ॥ ३५॥ ननु यद्यपि निःसीम प्रेमवसो भवसस्तथापि मर्यादापालनार्थ पसादिसन्निधौ स्थित्वैव मदाराधनं कर्तव्यमिति चेत् तत्राहुः यमुम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य ॥ अस्पाक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग ! (१) स्थातुं त्वयाऽभिरमिता बत पारयामः ॥ ३६ ॥ यहाँति ॥ हे अम्बुजाक्ष ! यहि यत्प्रभृति तव पादतलं वयम् (१) अञ्ज इति पाठान्तरम् ।

·विज्ञापनम् । बनारससंस्कृतसीरीज़नाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली। इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यैा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य कृते ॥ मूल्यं प्रापणव्ययश्च :) देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानिसंग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डाना कृते १, मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। १ or सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्पिप्रणीतं शुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाध्यं ख० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्डानि ३ । द्वितीयभागः तृतीयाका- छडम् हेलाराजटीकासहित खण्डानि ३) ६ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नष्कर्यसिद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम् खण्डानि ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ ૨ २ २ ·४ २ नत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम् ) स्व०८ वदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुपटीका खण्डानि ४ থানন্তহীনমার্গাহালালাবরuসনালি ও व्याकरण मिताक्षरा । श्रीमदनभट्टप्रणीता खण्डानि १० १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकोमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३ ३ भदधिक्कारः व्याख्यासहित. श्रीमदप्पयदीक्षितत उपक्रम पराक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारो नरहरिकृतः तच्छिष्यदिवाकरकृत टीकया म० ख०१० ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्द भगवद्विचिता खण्डे २ २ देवक्षकामधेनु. अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाध्यप्रकाशाख्य. व्याख्या समेतम् खण्डानि १५ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-नत्वप्रयचुलुक. संग्रहः । कुमारवंदान्नाचार्यश्रीमद्वरदगुरुविचितः। श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । भूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपश्चाध्यायी ३ ब्रजभूषण दास और कम्पनी चाइनीचोक के उत्तर नई सडक बनारस सिटी

·No text on this page.