·WAMVI ws VIDYA BHA S. TRE WORKS or SRI- Sri Sankaracharya YANI VILAS -EDITION B. linn

·DG
THE WORKS OF
SRI SANKARACHARYA
VOLUME
19
PERJAN
SANDELLO

·XX.
TO
HIT ROLI PSSSTE JAGADGURO
SRI SACCHIDANANDA SIVABHINAVA
NRISIMHA BHARATI SWAMI
IN 110 TOM TIP TROP OF TUT SRLYCERLI MUTT
AS TAU VOI TILY REPT PENTATIVE OF THE
GI BAT ERAT (CBARIA
מאג
THAN WHOM IT IS IMPOSSISLF
TO COME ACROSS A HOLIER PRRSONAGE
4 TRUER MAHATMA A NOBLER SAINT
AND A MORE RIGOROT'S ASCETIC
T THE HUMBLEST OF ALL DIS DISCIPLES
TK BALASUBRAHMANYAM
***
grote

·मानाजन्ममु संचितेन सपला पूर्तन चित्ताममा
मिण प्रतिपाधिनेन कुतुकारसर्वाः कृतीः शांकरीः ।
संमुख प्रथमं जगद्गुरपदै भक्त्या मयाद्यार्पिताः
स्वीकृत्योपद्धति करोतु गुरराट् धन्यं तमं जनम् ॥
भीमकरदेशिकन्दरचितान्सर्वान्प्रयन्धान्मुक्ष
सरप्रात्य परिशोप पुस्तकचयः संमुद्य माकं पुध.।
तरमानप्रवरालिमप्यविरसग्लादशिकन्देषु ता.
मायापोपद्धति सममिविनयं नूनं कृतार्थोऽस्म्यहम् ।
माम्यादमाघानपक्षराजसूर्यातिध्यातिसोमवारे ।
धाकराय प्रतिमाप्रतिकाल मयपोपद्धतियधापि
धीशंकरतिमाग गुग्मतुष्टयं समपिता मादात् ।
पासादिमपदमाता मुमण्यन गनिनग्रंण ॥४॥

·CONTENTS.
RIJI
1304
t'uTANCIANARA.
CATALA ).
2
35
..
.
7.
107
1.
12
13
21:
1
778

·विषयाः - पृष्टम् . प्रपञ्चसारः १ मथमः पटलः द्वितीयः पटलः तृतीयः पटलः चतुर्थः पटलः पञ्चमः पटलः १६ २६ ... ४९ ६३ पष्टः पटला सप्तमः पटलः अष्टमः पटलः नवमः पटलः ... दशमः पटलः एकादशः पटलः द्वादशः पटलः त्रयोदशः पटलः चतुर्दनः पटलः १०७ १२७ १४३ १५९ १७४ १९५ २१५

·(२)
पश्चदशः पटलः
२
२
पोटसः पटलः
२५६
सप्तदयः पटल:
अपादनः पटलः
२६४
२७६
२९२
एकोनविंशः पटलः
V

·FATITA
Prapanchasara
VOL. I.
tor

·॥प्रपञ्चसारः॥
प्रथमो भागः ॥

·SN........ श्रीः ।। प्रपञ्चसारविषयविवेकः॥ पृष्ठम् খান, 1. नानावतारक्रमम् , प्रकृतिव्याप्तिम्, लवादिका. लम् , भुवनसृष्टिम् , भूतमण्डलम् , भूतोद- यम, इन्द्रियाणि, तत्त्वानि, गुणत्रयव्या- प्तिम् , शब्दब्रह्मोत्पत्तिम् , चतुर्विधप्राणिस- टिम, शरीरोत्पत्तिम् , नाडीचक्रम् , प्रा. चैतन्यागतिभेदान्तःकरणचतु. टप चेयेवमाद्यानुपदिशति प्रथमपटलेन ... २..गर्भवृदिम्, गर्मरक्षाम् , गोत्पत्तिविधानम् , दशासून् , सप्त धातून् , पङ्कीन्, षट् को- शान् , क्षेत्रशव्याप्तिम् , मूतेन्द्रियात्मताम् , हाम्, मूलाधारम् , षड्रसान्, वात्प- त्तिम् , कुण्डलिनीम् , प्रणवम् , भुवनेश्वरी- व्याप्ति चेत्येवमाद्यानुपदिशति द्वितीयपटलेन 1. अक्षराणामनीपोमाद्यात्मकताम्, अष्टाशिक- लाः, तारपञ्चाशत्कलाः, केशवादिपञ्चाश- 'P..

·न्मूर्तिदान, कीर्यादितच्छक्तिभेदान्, श्री- कण्ठादीनेकपश्चाशदर्णान्, पूोंदर्यादित- च्छक्तिभेदान् , पञ्चाशदक्षरोपधानि, अक्ष- रोत्पत्तिम् , भूतलिपिचक्रम् , भूतलिपि चे. स्येवमाद्यानुपदिशति तृतीयपटलेन ४. हालेखाम्, तयाप्तिम्, अजपाम् , आत्मवि. द्याम् , ततः प्रणवोत्पत्तिम् , मातृकाक्षराणां महात्मकताम् , हलेखायाः सवितृत्वम् , त्रै- नाभिक कालचक्रम् , मातृकावणेभ्यो राशि. सृष्टिम् , राशीनां वर्णजातिभेदान् , राशि- वेधम्, नक्षत्रवेधम्, मातृकाक्षरतो नक्षत्रो. त्पत्तिम् , नक्षत्रदेवताम् , नक्षत्रयोनिम् , नदषिदेवताः, सप्त करणानि चेत्येवमाद्यानु- पदिशति चतुर्थपटलेन बलि- ५. दीक्षाशन्दनिर्वचनम् . मन्त्रशन्दनिर्वचनम् , दीयाकालविधानम्, वास्तुपुरुषम् , तदेहस. स्थाना त्रिपञ्चाशद्देवताना मण्डलम् , प्रदानम् , दीक्षामण्डपमानम् , पालिकावि- शेषान् , अरार्पणवीजानि, अरार्पणम् , तत्सेकप्रकारम् , बलिदेवता, बलिद्रव्याणि, बलिमन्त्रान् , चतुर्दिननिधेयकुण्डविशेषा- ·४९-६२ ... न्, चतुरश्रकुण्डमानम्, मेखलायोन्योर्मा- नम्, एककुण्डविधानम् , स्थण्डिलकरणम् , दीक्षामण्डलप्रकारान्, तत्कर्णिकादलाधव- यवमानानि, मण्डलानामन्यथाकरणे देवता- वाहनाचने वैधरीत्ये च प्रत्यवायम् , मण्ड- लनिर्माणवर्णद्रव्याणि चैवमायानुपदिशति पञ्चमपटलेन, १. प्यादिनिर्वचनम् , पडङ्गनिर्वचनम्, कर. न्यायम् , पूजाद्रव्याण, पीठक्लासिम , पीठ शतोः, कलशस्थापनम् , गन्धाष्टकविध्यम्, तारोद्भवऋषपञ्चकम् , कलशेष्वच्यांश्चतुर्न । वतिदेवताः, प्राणप्रतिष्ठामन्त्रम्, उपचार- भेदान्, अर्घ्यद्रव्याणि, पायाचमनीयपुष्प विशेषनिषिद पुष्पधूपद्रव्याणि, त्रैलोक्यमो- हनपूजाम् , भोगापूजाम् , पडङ्गदेवता- ध्यानम्, लोकपालमत्रान्, तवर्णभेदान्, बदायुधानि, वर्णमेदान् , होमप्रकारम्, ज्वलनमन्त्रम्, उपस्थानमन्त्रम्। सप्तजिहा. न्यासस्थानानि, साविपराजसतामसभेदा- न्, तासामेषर्विशतिभेदान् , ठासां मन्त्रान् , तदिनियोगम, दयानम् , तहवताः, अ.

·[४] मेः घडङ्गमन्नान्, अष्टमूर्तिन्यासस्थानानि, अष्ट मूर्ती:, तन्मन्त्रान् , परिस्तरणम् , अ- न्यावाहनमन्त्रम् , अग्निध्यानम्, पुरस्ता- चन्नम्, गाणापत्यम्, दशविघहोमम्, उद्देश्यमन्तहोमसख्याम, महाव्याहृतिम- न्वान्, बझार्पणमन्त्रम् , नक्षत्रादिलिम- न्वान् , बलिस्थानानि, अष्टागपञ्चाङ्गपणा. मम् , होतृदक्षिणाम् , अभिषेकम् , तजला- पसरणदिग्यलिम्, मन्त्रोपदेशक्रमम् , मन्त्र. स्वीकरणप्रकारम् , अभिषेकफल चैवमाद्या. नुपदिशति पाठपटलन । 0. भातृकाविद्याम् , भारतीयानम् , मातृकान्या. सम्, वर्णान्जम् , पाझयाग्रष्टशक्तीः, कवि. तासिदिप्रयोगम् , कवितासिद्धिघृतम्, अ- भिषेकफलम्, आरोग्यप्रयोगम्, तारकला. न्यासफलम् , मन्त्रोदारणसकेतम् , अर्धनारी- श्वरध्यानम् , मातृका-यासचातुर्विध्यम् , अप- श्चयागम् , तदन्नमन्त्रवासनातदर्थनिर्वचनम्, मातृकादशविधन्याठम्, सर्वसिद्धिकराष्टद्रव्य- होमम् ,तद्रहस्यम्, अन्यथामजनप्रत्यवायम् , तच्चान्तिम् , अपस्माभिचारादिशान्तिहो.

·मम, ऐश्वर्यावाप्तिहोमम् , त्रैलोक्यम्यहो. मम्, नानाकाम्यहोमम्, पञ्चाशदीपधम- सप्रयोगम् , होवृदक्षिणासंख्यां चौपदिशति ससमपटलेन .... ८. प्राणामिहोत्रविद्याम्, तत्र पञ्च कुण्डानि, नव रतानि, पयाहुन्यक्षराणि, पराभूतहोमम् , पञ्चप्राणाहुतिमन्त्रान् , पूर्णाहुतिमन्त्रम् , मा- तकावरमालाम, त्रिपुराविद्याम् , तन्मन्त्र- योगान्, नवयोनि चक्रम् , त्रयोदश शकीः, गुरुपरम्पराम, अष्टयोनिशक्ती, माझ्या. पाष्टमिथुनानि, वाग्भवसाधनम्, तत्सिद्धि- लम्, कामराजसाधनम् , तेनाकर्षणम्, यसाधनम् , राजनिलोकवशीकरणहो. ., कविताकरहोमम् , राजवशीकरणमन्त्र- योगम् , ऐश्वर्यपाप्तिहोमम्, परागुपद्रवा- पमृत्युशान्तिहोमम् , लक्षपदहोमद्रव्याणि, वैरूप्यावररोगदारिद्यादिशान्तिकरयोगम् , वाग्भवसिदियोगान्, सारस्वतदशावरीम् , एकादशाक्षरीग, अनमन्त्रम् , अष्ट शकीः तस्तोत्रम्, चोपदिशत्यष्टमपटलेन १.७ ९. मुवनेश्वरीम् , तदसम्, सद्योगम्, तदयानम्, - ...

·[४] मेः पडङ्गमन्त्रान् , अष्टमूर्तिन्यासस्थानानि, अष्ट मूर्तीः, तन्मन्त्रान्, परिस्तरणम् , अ. न्यावाहनमन्त्रम् , अग्मिध्यानम्, पुरस्ता. तन्त्रम्, गाणापत्यम्, दशविघहोमम् , उद्देश्यमन्त्रहोमसख्याम्, महाव्याहृतिम- त्रान् , ब्रह्मार्पणमन्त्रम् , नक्षत्रादिवलिम- न्त्रान् , बलिस्थानानि, अष्टागपञ्चानप्रणा- मम् , होतृदक्षिणाम् , अभिषेकम् , तजला- पसरणदिग्पलिम्, मन्त्रोपदेशक्रमम् , मन्त्र- स्वीकरणप्रकारम् , अभिषेकफलं चैवमाद्या- नुपदिशति पष्ठपटलेन ६३-८३ .. मातृकाविद्याम् , भारतीध्यानम् , मातृकान्या- सम्, वर्णाजम् , ग्राझयाद्यष्टशक्तीः, कवि. तासिद्धिप्रयोगम् , कवितासिद्धिघृतम् , अ- भिषेकफलम, आरोग्यप्रयोगम् , तारकला- न्यासफलम् , मन्त्रोद्धारणसकेतम् ,अर्धनारी- श्वरध्यानम् , मातृका-यासचातुर्विध्यम् , प्रप- चयागम् , तदनमन्त्रवासनातदयनिर्वचनम्, मातृकादशविन्यासम्, सर्वसिदिकराष्टद्रव्य- होमम् , तद्रहस्यम्, अन्यथाभजनप्रत्यवायम्, तच्छान्तिम्, अपस्माराभिचारादिशान्तिहो- ·[५] 1 मम्, ऐश्चयावासिहोमम्, त्रैलोक्याम्यहो मम्, नानाकाम्यहोमम्, पञ्चाशदोपधभ सप्रयोगम् , होतूदक्षिणासल्यां चोपदिशति सप्तमपटलेन ܢܘܕ पलम्, ८. माणामिहोत्रविद्याम्, तत्र पञ्च कुण्डानि, नव रवानि, पश्चाहुत्यक्षराणि, पञ्चभूतहोमम् , पञ्चप्राणाहुतिमन्नान , पूर्णाहुतिमन्त्रम्, मा- तृकाक्षरमालाम, त्रिपुराविद्याम, सन्मन्त्र- योगान् , नवयोनिचक्रम् , नयोदश शकी., गुरुपरम्पराम्, अधयोनिशक्ती, माझ्या बष्टमियुनानि, वाग्भवसाधनम्, तत्सिदि- कामराजसाधनम्, तेनाकर्षणम्, यसाधनम् , राजतिलोकवशीकरणही- भम् , कविताकरहोमम्, राजपशीकरणमन्त्र योगम् , ऐश्वर्यपातिहोमम्, वरामुपद्रवा- पमृत्युशान्तिहोमम्, लक्षपदहोमद्रव्याणि, वैरूप्यज्वररोगदारिद्यादिशान्तिकरयोगम् , वाग्भवसिदियोगान, सारस्वतदशासरीम्, एकादशाक्षरीम् , अजमन्त्रम् , अष्ट शकी: वस्तोत्रम्, चोपदिशत्यष्टमपटलेन १.७--14 ९. भुवनेश्वरीम् , तदङ्गम् , तद्योगम् , तदयानम्, ...

·पावाद्यायुधनिर्वचनम्, विगुणितयन्त्रम्, ' लसादिपञ्चकन्यासम्, ब्रह्मादितिमूर्ति- न्यासम् ,ब्रह्माण्याद्यष्टशक्तिन्यासम्, जयादि-, नवशक्तिकलशस्थापनद्रव्यविकल्यान्, पञ्च- गव्यमानम्, तद्योजनमन्त्रान्, गायत्र्यादि- ध्यानम् , अभिषेक क्रमम् , मन्त्रवीर्ययोगम् , मन्त्रसिद्धिलक्षणम् , द्वादशौषधानि, तन्मा- नादीनि, अभिषेककालम् , अभिषेककालम्, तत्फलम् , पड्गुणितयन्त्रम् , तत्र साध्याशरविन्यासप्र. कारम्, तस्मिन्नर्चनीया देवताः, पूजकस्य फलं चोपदिदाति नवमपटलेन १२७-१४२ ... १.. द्वादशगुणितयन्त्रम् , षोडश शक्ती, दात्रि- शचतुःषष्टिशक्तीः, अभिषेकयोग्यान् , घटा. गंलयन्त्रम् , पाशाशाक्षरोद्धारम्, शक्त्य- धाक्षरयुगलम् , शक्तिपोशाक्षरम् , दिजा. नां गुरूणा द्रव्यविशेषम् , अभिषेकफलम् , मधुरनयम्, पूजाफलम् , यन्त्रलेखनद्रव्या- णि, तत्स्तोतं चौपदिशति दशमपटलेन ... १४३-१५८ ११. एकाक्षरीम्, श्रीविद्याम् , तदनानि, तक्ष्या- नम्, नव शक्तीः, वामुदेवादिचतुव्यूहभे- रान्, दमकादिगजान्, अष्ट शक्तीः, अल- ·मीनाशफरहोमम् , लक्ष्मीखरूपापरोसफर ". होमम् , कमलवासिनीविद्याम् , महालक्ष्मी. विद्याम् , लक्ष्मीप्राणाष्टकम् , श्रीसूकन्यास- क्रमम्, अष्ट शक्तीः, साधनाइंपुष्पाणि, अनन्तैश्वर्यप्राप्तिहोमम् , दात्रिंशद्वलिदेवता,, श्रीकरवतम्, श्रीकामवर्जनीयानि, श्रीकाम- कर्तन्य चोपदिशत्येकादशपटलेन ... १२. विपुटमन्त्रम्, तदङ्गानि, तदयानम् , भुवनवश्ययोगम् , घराहृदयमन्त्रमहासिद्धि- होमम् , पण्मासादिष्टप्राप्ति होमम् , स्वरिता विद्याम् , तन्नामनिर्वचनम् , वर्णाष्टशक्तीः, नानाकाम्यहोमद्रव्याणि, एकविंशत्यधिक शतकोष्ठरक्षामन्त्रम्, एकाशीतिकोष्ठनिग्रह चक्रम् , कालीमन्त्रम् , यमराजमन्मम् , मारणक्रियाम्, चतु.पष्टिकोष्ठनिमहननम् , यन्त्रलेखनविषद्रव्यम्, एकाशीतिकोढरनु प्रहचक्रम् , चतु-पष्टिकारनग्रहचक्रम् , य- प्रप्रस्तारिणीम् , नित्याम् , तमाशशक्तीः, नित्यक्लिन्नाम्, तदष्टशक्तीः, षोडशनित्या- मजनपलानि चोपदिशति द्वादशपटलेन १३. दुर्गामन्त्रम्, तनवदात्तीः सिंहमन्त्रम्, ·[८] सिंहयन्त्रम्, अष्ट शक्तीः, अभिषेकफलम् , वनदुगांमन्त्रम् , अष्टभुजध्यानफलम् , अष्ट- शक्त्यायुधान्, निमहज्वरादिशान्तिम्, ध्यानम् , अपसारशान्तिम्, शकलहोमम् , सेनोचाटनम् , शरसाधनोचाटनभस्म, सेना- खम्भनमारणहोमम् , पुत्तल्लयोन्मादमारण- तच्छान्तिम् , मारणभ्यानम् , उच्चाटनध्या- नम्, गजपीडाम्, तच्छान्तिम्, तदुच्चाट- नम् , गजाश्ववृद्धिकरहोमम् , पञ्चायुधपश्च- गव्यप्रतिष्ठाम्, वशीकरणम् , पुत्तलिकावि- धानम्, शूलिनीम् , तदष्टशक्तीः, महविषा- दिशान्तिम् , सेनोबाटनम्, बाणवेधम् , अरिमरणहोमम् , क्षुरिकादिसाधनविद्वेषक- रीपहोमम्, सर्ववशीकरण- होम चौपदिशति त्रयोदशपटलेन १९५-११४ १४. चतुरक्षरसौरविद्यातदनदेवीध्यानमन्त्रसाधन- विध्यय॑विधानानि, पञ्चशकिनवशक्तिपीठ. मन्त्रावरणपूजासौराय॑मन्त्रद्रव्यतत्फलानि , चतुरक्षरीयोगम् , अजपाविद्यातदङ्गतदया- नदीशाभिषेकान्, अजपायोगम् , विषहर- गाभिषेकम् , तक्षकादिविषहरणप्रयोजनति- सेनास्तम्भनम्, ·... लकतदगतदधानतत्साधनानि, सावरणपूजा- म्, नवग्रहपूजाम् , नवग्रहवर्णध्यानार्घ्यद्र- व्याणि, ग्रहशान्यभिषेकी, नवग्रहसमिदिशे. पान्, ग्रहशान्तिामविधितत्फलानि, सौरा- धाक्षरतदनानि, पञ्चान्यासतद्वथानतत्सा- धनपञ्चाशक्तिपूजाफलानि, दिनेशपूजाफल चोपदिशति चतुर्दशपटलेन २१५--२३५ १५. चन्द्रविद्यातदङ्गतदयानानि, अष्टशक्त्यावर- णश्रीकरहोमशाल्यादिलाभदोममहासिद्धिदो- मान् , अमित्रतदातत्यानानि, पदव्य- गुरुदक्षिणाद्रव्यहोमप्रकाराष्टपुष्पहोमचतुर्मि- फशान्तिहोमान् , ग्रहज्वरहराभिषेकम्, आ- युध्मत्तासिदिजाठराग्निविदिविधीन् , श्री- करकमलहोमम , चौपदिशति पञ्चदशपटलेन २३२-२४५ १६. महागणपतिमन्नतधानवदमिघुनतद्धया- नानि, पङ्गणेशशसपद्मनिधितच्छक्त्यष्टहोम. द्रव्याणि, नवशक्यासनमन्त्रदीक्षाभिषेकान, का योषधनानाद्रव्यहोमान् , नानापालाश्य- भीष्टदतर्पणानि, गजसिदिहोमम् , मेखला. लेण्यवरमन्त्रम् , नवधाविभन्यहोमम् , गुरु- दक्षिणाम् , भूम्येकावरवैनायकैकारत- , ·[१०] . तख्यानतत्साधनानि, पञ्चविनेशाष्टविनेशव- भ्यहोमान् , 'कन्यावरसिद्धिहोमम्, पुनम होमद्रव्यविशेषफलविशेषान् , इष्टदतर्पणन- वनीतमश्चणवशीकरण विधानानि, क्षिप्रगण- पतिमन्त्रतदातद्ध्यानानि, चतुर्विग्नेशाख ण्डनालिकेरहोमाष्टद्रव्यहीमान् , श्रीकरतर्प- णम् , इष्टापत्तितर्पण चोपदिशति पोडश- पटलेन २४६२६३ १७. मन्मथमन्त्रतदङ्गतद्धयानानि, नव गतीः, पञ्चबाणमन्त्रम् , अष्ट शक्तीः, मदनमन्त्र तगायत्रीमालामन्त्रषडङ्गानि, पोडश श- ती:, स्मरपरिचारिकाः, स्त्रीवश्यमन्मथयो- गतदशीकरणयन्त्राणि, पतिसवननमन्त्रम् , कन्यावरसिद्धिम् , सर्वलोकवश्यगोपालमन्त्र- तदङ्गध्यानसाधनानि, प्रातःकालध्यानम- ध्याहध्यानसायकालध्यानानि, भोजनसि. दिभिशासिद्धिमन्त्रसिदिफलानि चोपदि- शति सप्तदशपटलेन । १८. प्रणवतदन्नध्यानसाधनानि, चतुर्वृहतच्छ- किचतुर्विधामदेववाशक्तिप्रयोगान् , पड्डि- धयोगप्रत्यूहान्, । अष्टयोगानशोषणदहन- २६४-२७५ ...

·[११] पावनयोगाभ्यासस्थानादिविधानानि, विष- हरणाक्षरयोगपरकायप्रवेशभूतवर्णशक्तिकाल- पश्चकविधीन् , अष्टविषसिद्धिसूचकावस्थाः, अणिमाद्यष्टसिद्धीचोपदिशत्यष्टादशपटलेग २७६-२९१ १९. श्रीमदष्टावरमन्त्रदीक्षाविधिम् , नवशक्तयष्टा- युवपयापरणजपगुणविधीन् , गुरुपूजादभि. गाद्रव्यावरणवीरचतुष्टयाक्षरवर्णाक्षरमूर्ती: , आयुधध्यानमन्त्रवर्णचतुः राष्टिकरणपूजावर- गाटनागावरणानि, मत्स्यायाविर्भावम् , अक्षरमूर्तिपूजाफलानि, चोपदिशत्येकोनविं. शपटलेन ।। २९२-३.४ ·॥ प्रपञ्चसारः॥ अकचटतपयायैः सप्तभिर्वर्णवगै. विरचितमुखबाहापादमध्याख्यहत्का। सकलजगदधीशा शाश्वता विश्वयोनि- वितरतु परिशुद्धिं चेतसः शारदा वः ।। १ ।। अथाभवन्ब्रह्महरीश्वराख्याः पुरा प्रधानात्प्रलयावसाने । गुणप्रभिन्ना जगतोऽस्य सृष्टि- स्थितिक्षयस्पष्टनिविष्टचेष्ठाः ।। २ ॥ स्वनिप्पत्तिं च कृत्यं च ते विचिन्त्य समाविदन् । वक्तारमजमव्यक्तमरूप मायिनं विभुम् ॥ ३॥ 1. ...हत्कुक्षिमध्या. •P.1 ·प्रपञ्चसारे मूर्याभासेन दुग्धान्धौ झपशङ्गसमाकुले । मरुत्संघटनात्कीर्णलहरीकणशीसले ॥ ४ ॥ उद्यदादित्यकिरणप्रशान्तशिशिरोदये । पूर्णचन्द्रकरामर्शप्रतिक्षुब्धजलाशये ॥ ५ ॥ अनन्तभोगे विमल फणायुतविराजिते । शयितं शाङ्गिणं शवशौरिपद्मभुवस्तदा ॥ ६ ॥ तुष्टुवुहृष्टमनसो विष्टरश्रवसं विभुम् । सूक्तिभिः स्तुतिभिः प्रीतः स्वमूर्ति स व्यदर्शयत् ॥ नीलोत्पलदलप्रख्यां नीलकुञ्चितमूर्धजाम । अष्टमीचन्द्रविभ्राजल्ललाटामायतध्रुवम् ।। ८ ।। रक्तारविन्दनयनामुन्नसीमरुणाधराम् । मन्दस्मिताधरमुखी लसन्मकरकुण्डलाम् ॥ ९॥ कम्युग्रीवां पृथुद्वयंसविसर जमण्डलाम'। अनेकरत्नप्रत्युप्तवलयाङ्गदमुद्रिकाम् ॥ १० ॥ हारतारावलीराजत्पृथूराव्योममण्डलाम् । कौस्तुभोद्भासितोरस्कां श्रीवत्सद्युतिदीपिताम् ।। 1 ...विलमजमण्डलाम्,

·प्रथमः पटलः ।
'लसदौरिकाबन्धभास्वरां संभृतोदरीम् ।
गम्भीरनाभिं विपुलजघनां पीतावाससम् ॥ १२ ॥
पृथुवृत्तोरुमापूर्णजानुमण्डलबन्धुराम् ।
वृत्तजहां गूढगुल्फां प्रपदाजितकच्छपाम् ।। १३ ।।
तनुदीर्घानुलीभास्वन्नवराजिविराजिताम् ।
चक्रस्वस्तिकशङ्खाब्जध्वजाङ्कितपदद्वयाम् ।। १४ ।।
तां दृष्ट्वा तरलात्मानो विध्यधोक्षजशंकराः ।
अतिष्ठन्नितिकर्तव्यमूढास्तत्राब्रवीदजः ।। १५ ॥
स्वामिन्प्रसीद विश्वेश के वयं केन भाविताः।
किंमूला: किंक्रियाः सर्वमस्मभ्यं वक्तुमर्हसि ॥
इति पृष्टः परं ज्योतिरुवाच प्रमिताक्षरम् ।
यूयमक्षरसंभूताः सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः ।। १७ ।।
वैरेव विकृति यातास्तेपु वो जायते व्यः ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा तमपृच्छत्सरोजमूः ॥ १८ ॥
अक्षरं नाम किं नाथ कुतो जातं किमात्मकम् ।
इति पृष्ठो हरिस्तेन सरोजोदरयोनिना ॥ १९॥

·४ प्रपञ्चसारे मूलार्णमणविकृतीविकृतेर्विकृतीरपि । तत्प्रभिन्नानि मन्त्राणि प्रयोगांश्च पृथग्विधान् ।। २० ॥ वैदिकांस्तान्त्रिकांश्चैव सर्वानित्यमुवाच ह । प्रकृतिः पुरुपश्चेति नियौ कालश्च मत्तम ।। २१ ॥ अणोरणीयसी स्थूलात्स्थूला व्याप्तचराचरा । आदित्येन्द्वादितेजोमद्यद्यत्तत्तन्मयी विमुः ॥ २२ ॥ न श्वेतरक्तपीतादिवनिर्धार्य सोच्यते । न गुणेषु न भूतेपु विशेषेण व्यवस्थिता ॥ २३ ॥ अन्तरान्तर्वहिश्चैव देहिनां देहपूरणी । स्वसंवेद्यस्वरूपा सा दृश्या देशिकदर्शितैः ॥ २४ ॥ ययाकाशस्तमो वापि लब्धा या नोपलभ्यते । नपुंसकयोस्तुल्याप्यङ्गनासु विशिष्यते ॥ २५ ॥ प्रधानमिति यामाहुर्या शक्तिरिति कथ्यते । या युष्मानपि मां नित्यमवष्टभ्यातिवर्तते ॥ २६ ॥ साई यूयं तथैवान्यद्यद्वयं तत्तु सा स्मृता । प्रलये व्याप्यते तस्यां चराचरमिदं जगन् ।। २७ ॥ 1. ...विकृतिविकृति विकृतरपिः 2. ...स्थूलव्याप्त...

·प्रथमः पटलः। सैवं स्वां वेत्ति परमा वस्या नान्योऽस्ति वेदिता । सा तु कालात्मना सम्यायव ज्ञायते सदा ॥ २८ ॥ लवादिप्रलयान्तोऽयं कालः प्रस्तूयते हज । नलिनीपतसंहत्यां सूक्ष्मसूच्यभिवेधन ।। २९ ।। दले दले तु यः कालः स कालो लववाचकः । लवस्त्रुटिः स्यात्रिंशद्भिः कलां तावत्रुटिं विदुः ।। ३० ।। काष्ठा तावत्कला ज्ञेया तावत्काप्टो निमेपकः । सोऽहलिस्फोदतुल्यश्च मात्राष्टाभिस्तु तैः स्मृता ।। कालेन यावता स्वीयो हस्तः स्वं जानुमण्डलम् । पर्येति मात्रा सा तुल्या स्वयैकश्वासमात्रया ॥ ३२ ॥ षष्टयुत्तरैस्तु विशनिश्वासैर्नाडिका स्मृता । द्विनाडिका मुहूर्त: म्यात्त्रिंशद्भिस्तैरहनिशम् ।। ३३ ।। त्रिंशद्विरप्यहोरावैर्मासो द्वादशभिस्तु तैः । संवत्सरो मानुपोऽयमहोरात्रं दिवौकसाम् ॥ ३४ ॥ तथा दिव्यैरहोरात्रैस्त्रिशतैः पष्टिसंयुतैः । दिव्यः संवत्सरो ज्ञेयो दिव्यैः संवत्सरैस्तु तैः ।।

·६ प्रपञ्चसारे मवेडादशसाहस्रमिन्नरक चतुर्युगम् । तैः सहस्रः शतानन्द तर्क दिनमिष्यते ॥ ३६ ।। तावती तव रात्रिश्च कथिता कालबेदिभिः । तथाविधरहोरात्रंस्त्रिंशद्भिर्मासमृच्छति ॥ ३७ ।। तथाविधैादशभिर्मासरन्दस्तव स्मृतः । तथाविधानामब्दानां शतं त्वमपि जीवसि ॥ ३८ ॥ तवायुमम निश्वासः कालेनैवं प्रचोद्यते । स जानाति विपाकांश्च तस्यां सम्यग्व्यवस्थितान् ।। सोऽन्वीक्ष्य त्वादृशामायुः परिपाकं प्रदास्यति । प्रकृतेश्च कचित्कालो विकृति प्रतिपादयेत् ।। ४० ।। सा तत्त्वसंज्ञा चिन्मानज्योतिपः संनिधस्तथा। विचिकीर्षुधनीभूत्वा कचिदभ्येति विन्दुताम् ॥ ४१ ॥ कालेन भिद्यमानस्तु स विन्दुर्भवति त्रिधा । स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन तस्य त्रैविध्यमिप्यते ॥ ४२ ॥ स बिन्दुनादीजत्वभेदेन च निगद्यते । विन्दोस्तस्माद्भिद्यमानाद्रवोऽव्यक्तात्मको भवेत् ॥ ४३।। 1. सनिधस्तदा.

·प्रथमः पटलः । स रवः श्रुतिसंपन्नैः शब्दब्रह्मेति कथ्यते । तद्विस्तारप्रकारोऽयं यथा वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥४४॥ अव्यक्कादन्तरुदितविभेदगहनात्मकम् । महन्नाम भवेत्तत्त्वं महतोऽहंकृतिस्तथा ॥ ४५ ॥ भूतादिकवैकारिकतैजसभेदक्रमादहंकारात्। कालप्रेरितया गुणपोपयुजा शब्दसृष्टिरथ शक्त्या । शब्दायोम स्पर्शतस्तेन वायु- स्ताभ्यां रूपाद्वद्विरत रसाश । "आपस्त्वेभिर्गन्धतोऽभूद्धराद्या भूताः पञ्च स्युर्गुणानां क्रमेण ।। ४७ ।। खमपि सुपिरचिदमीरणः स्या- चलनपरः परिपाकवान्कृशानुः । जलमपि रसवद्धना धरा ते सितशितिपाटलशुभ्रपीतभासः ॥ ४८ ।। पृत्तं व्योम्नो विन्दुपटकाश्चितं तद्वायोरः स्वस्तिकोनिकोणम् । 1. ...त्रिभंदगहनारमकम् : ". भम्भांस्येभिर्गन्धतो; 3. स्युगुणाना..

·८ प्रपञ्चसारे अब्जोपतार्धेन्दुमद्विम्बमाप्यं स्याद्यज्ञोद्यञ्चातुरनं धरायाः ॥ ४९॥ निवृत्तिसंज्ञा च तथा प्रतिष्ठा विद्याहया शान्तिसशान्त्यतीते । स्युः शक्तयः पञ्च धरादिभूत. प्रोत्याः क्रमान्नादकलादिभूताः ॥ ५० ॥ पुटयोरुभयोश्च दण्डसंस्था पृथिवी तोयमधः कृशानुरूर्ध्वम् । पवनस्त्वथ पारोऽपि सध्ये गगनं भूतगतिस्तनूद्भवयम् ।। ५१ ।। व्योनि मरुदत्र दहनस्तत्रापस्तासु संस्थिता पृथिवी । सचराचरात्मकानि च तम्यां जातानि सर्वभूतानि ।। । श्रोत्रत्वगििजह्वाम्राणान्यपि चन्द्रियाणि बुद्धः स्युः वाक्पाणिपादपायूपस्थानि च कर्मसंज्ञानि तथा ॥ ५३ ।। वचनादाने सगती सविसर्गानन्दको च संप्रोक्ताः । वागाद्यर्थाः ममना बुद्धिरहंकारश्चित्तमपि करणम ।।

·प्रथमः पटलः। 04 भूतेन्द्रियेन्द्रियार्थरुद्दिष्टस्तत्त्वपञ्चविंशतिकः । व्यानन्दकैश्च तैरपि तत्त्वचतुर्विशतिस्तथा प्रोक्ताः ॥ ५५ ॥ करणोपेतैरतैस्तत्त्वान्युक्तानि रहितवचनाद्यैः। भूतानीन्द्रियदशकं समनः प्रोक्तो विकारपोडशकः ॥ अन्यक्तमहदहंकृतिभूतानि प्रकृतयः स्युरष्टौ च । तन्मात्राहंकाराः समहान्तः प्रकृतिविकृतयः सप्त ।। ५७ ।। सत्त्वं रजस्तम इति संप्रोक्ताश्च त्रयोगुणास्तस्याः । वत्संबन्धाद्विकृत दत्रितयैस्ततं जगत्सकलम् ।। ५८ ॥ देवाः सश्रुतयः स्वराः समरुतो लोकाश्च वैश्वानरा: कालाः शक्तियुतास्त्रिवर्गसहितास्तिनस्तथा वृत्तयः । नाहयोऽन्यच जगत्रयेऽत्र नियतं यद्वस्तु संयध्यते विश्वेषां स्थितये परन्त्यविरतं सूर्येन्दुवैश्वानराः ।।५९॥ एष सर्गः समुत्पन्न इत्यं विभं प्रतीयते । विभप्रतीतो हि यतः प्रपश्चस्त्ववगम्यते ।। ६०॥ शन्दमति यत्माकं तदुरंशः प्रवर्तते । अत: परमवाच्यं हि समंवयस्वरूपतः ॥ ६१ ।।

·प्रपञ्चसारे शब्दब्रह्मेति शब्दावगम्यमर्थ विदुर्बुधाः । स्वतोऽर्थानववोधत्वात्प्रोक्तो नसादृशो रवः ।। ६२ ।। स तु सर्वत्र संस्यूतो जाते भूताकरे पुनः । आविर्भवति देहेपु प्राणिनामर्थविस्मृतः ।। ६३ ।। प्रकृती कालनुन्नायां गुणान्त:करणात्मनि । देहश्चतुर्विधो ज्ञेयो जन्तोरुत्पत्तिभेदतः ॥ ६४ ।। आद्भिदः स्वेदनोऽण्डोत्थश्चतुर्धस्तु जरायुजः । उद्भिद्य भूमिमुद्गच्छत्याद्भिदः स्थावरस्तु सः ।। ६५ ।। निर्दिष्टस्कन्धविटपपत्रपुष्पफलादिभिः । पञ्चभूतात्मकः मर्वः क्ष्मामधिष्ठाय जायते ।। ६६ ।। अम्बुयोन्यग्निपवननमसां समवायतः । स्वेदजः स्विद्यमानेभ्यो भूवहयद्यः प्रजायते ।। ६७ ।। यूकमकुणकीटाणुस्त्रुट्याद्याः क्षणभङ्गुराः । अण्डजो वर्तुलीभूताच्छुछशोणितसंपुटात् ।। ६८ ॥ कालेन भिन्नापूर्णामा निर्गच्छन्प्रक्रमिष्यति । अहिंगोधावयोभदगिंशुमारादिकश्च म: ॥ ६९ ॥ 1. अहिंगोधावयोमेदाः शिशुमारादिकच्छपा..

·प्रथमः पटलः। जरायुजस्तु प्राम्यातः क्रियातः स्यतिसंभवः । स जायते चतुर्विशत्तत्त्वसंयुकदेहवान् ॥ ७० ॥ स्वस्थानतश्च्युताच्छुछाद्विन्दुमादाय मारुतः । गर्भाशयं प्रविशति यदा तुल्यं तदापरः ।। ७१ ।। आवासरमं वीजमादायास्याश्च मूलतः । यदा गर्माशय नेप्यत्यय संमिश्रयेन्मत् ।। ७२ ।। मायायं नाम योपोत्यं पौरुपं कार्मणं मलम् । आणवं नाम संप्रत मिलितं तन्मलद्वयम् ।। ७३ ॥ सूक्ष्मरूपाणि तत्त्वानि पतुर्विशन्मलद्वये । तत्र युक्ति नयत्याशु ततस्तदर्भमामतः ॥ ७४॥ संक्षोभ्य मंवर्धयति तन्मलं गोणिताधिकम् । श्री स्यान्छुष्ठाधिकं ना स्यात्मममाग नपुंसकम् ॥७५ ।। स्वगाभिमदग्न्यादिः लेद्यते काध्यते च तत् । मान्द्रीभूतं सददेव मातुरहुष्ठसमितम् ॥७६ ॥ आयामि युद्दाकारं परेऽहनि विजृम्भते । पण चतुरनं स्यान्मातुभुक्तरमात्मवन् ।। ७७ ॥ 1. समबन्ध ·१२ प्रपञ्चसारे मिलितादपि तस्मात्तु पृथगेव मलद्वयात् । किट्टभूतद्वयं पूर्व बीजयुग्मं समुन्नमेत् ॥ ७८ ॥ ऊवं तु मरुता नुन्नं तस्मादपि फलद्वयात् । उभयात्मिक्यघोवृत्ता नाडी दीर्घा भवेजुः ॥ ७९ ॥ अवाङ्मुखी सा तस्याश्च भवेत्पक्षद्वये द्वयम् । नाड्योस्तत्संधिबन्धाः स्युः सप्लान्या नाडयो मताः ।। ततो या प्रथमा नाडी सा सुपुग्नेति कथ्यते । या वामेडेति सा ज्ञेया दक्षिणा पिङ्गला स्मृता ।। ८१ ।। या वाममुप्कसंवन्धा सा शिष्यन्ती सुषुम्नया । दक्षिणवृक्कमाश्रिय धनुर्वक्रा हृदि स्थिता ।। ८२ ।। वामांसजवन्तरगा दक्षिणां नाडिकामियात् । तथा दक्षिणमुष्कोत्था नाडी या वामरन्ध्रगा ।। ८३ ॥ अन्या धमन्यो याः प्रोक्ता गान्धारीहस्तिजिविका । सपूपालंबुषा चैव यशस्विन्यपि शशिनी ॥ ८४ ॥ कुहूरिति च विद्वद्भिः प्रधाना व्यापिकास्तनौ। काचिन्नाही यहिर्वक्त्रा या मातुईदि बध्यते ।। ८५॥

·प्रथमः पटलः" OM my यथा तत्पुष्टिमानोति केदार इव कुल्यया । मातुराहाररसजैधातुभिः पुष्यते क्रमात् ।। ८६ ॥ क्रमवृद्धौ परंज्यातिष्कला क्षेत्रज्ञतामियात् । सक्षेत्रनं मलं तत्तु सभूतं सगुणं पुनः ॥ ८७ ॥ सदोष दूष्यसंपनं जन्तुरित्यभिधीयते । फलकोशद्वयं तत्तु व्यक्तं पुंसो न तु स्त्रियः ॥ ८८ ॥ नपुंसकस्य किंचित्तु व्यक्तिरत्रोपलक्ष्यते । मध्यस्थायाः सुपुम्नायाः पर्वपञ्चकसंभवाः ॥ ८९ ।। शाखोपशाखतां प्राप्ताः सिरालक्षत्रयात्परम । अर्धलक्षमिति प्राहुः शरीरार्थविशारदाः ।। ९० ॥ तद्भेदांश्च बहूनाहुस्ताभिः सर्वाभिरेव च । व्यानोति सर्वतो वायुयेन देहः प्रवर्त्यते ।। ९१ ।। देहेऽपि मूलाधारे तु समुदेति समीरणः । नाडीभ्यामस्तमभ्येति प्राणतो द्विपडगुले ।। ९२ ॥ अहोरात्रमिनेन्दुभ्यामूर्धाधोवृत्तिरुच्यते । वामदक्षिणनाडीभ्यां सादुदग्दक्षिणायनम् ॥ १३॥ I. भेदः प्रवर्तते.

·प्रपञ्चसारे अत्रापि चेतनायातारागति बहुधा विदुः । रेत:शोणितजं प्राहुरेकेऽन्ये मातुराहतात् ।। ९४ ।। आहाराद्रसजं प्राहुः केचित्कर्मफलं विदुः । कश्चिदस्य परं धाम्नो व्याप्तिमेव विवक्षति ॥ ९५ ।। कश्चित्कर्मप्रकारज्ञः पितुर्दैहात्मनासकृत् । संवध्य मथनोंद्रकविधिना शुकृधातुतः ॥ ९६ ।। तत्परंधाम सौजस्कं संक्रान्तं मारुतेन तु । ग्रूते रक्तव्यतिकृताद्दीपादीपान्तरं यथा ।। ९७ ॥ कश्चित्तु भौतिकव्याप्त जन्मकाले वपुष्यथ । कुतश्चिदेत्य जीवात्मा निष्पन्न इति शंसति ।। ९८ ॥ बहुना किं पुनः पुंसः सांनिध्यात्प्रविजृभिता । प्रकृतिर्गुणसंभिन्ना त्रिदोपात्मा महीयसी ।। ९९ ॥ पञ्चभूतमयी सप्तधातुभिन्ना च भौतिकः । पञ्चमिश्च गुणयुक्ता पञ्चेन्द्रियविचारिणी ।। १०० ।। पञ्चन्द्रियार्थगा भूयः पञ्चवुद्धिप्रभाविनी । पञ्चकर्मेन्द्रियगता पञ्चत्वादा प्रवर्तते ॥ १०१ ॥ I. त्रिसध्यमथनोदकविलीना; 2 पर 3. त्रिदोषा, सा.

·प्रथम पटलः । परेण धाम्ना समनुप्रवद्धा मनस्तदा सा तु महाप्रभावा । यदा तु संकल्पविकल्पकृत्या यदा पुनर्निश्चिनुते तदा सा॥ १०२ ।। स्थाढद्धिसंज्ञा च यदा प्रवेत्ति ज्ञातारमात्मानमहकृतिः स्यात् । तदा यदा सा त्वभिलीयतेऽन्त- श्चित्तं च निर्धारितमर्थमेषा ।। १०३ ।। यदा स्वयं व्यस्त्रयितु यतेत महीयसी सा करणे क्रमेण । तदा तु बिन्दुस्फुटनोद्भवस्य रखस सम्यक्मविजम्मितं स्यात् ।। १०४ ।। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवा पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमकरभगवतः कृतो प्रपञ्चसारे प्रथमः पटलः ॥

·द्वितीयः पटलः ॥
अथ व्यवस्थिते स्वेवं मासात्पक्षाद्दिनादपि ।
मुहूर्तानाडिकायाश्च क्षणादपि च वर्धते ॥ १ ॥
जन्तुः पडङ्गी पूर्व स्याच्छिरः पादी करावपि ।
अन्तराधिश्चेति पुनः पडङ्गेपु प्रवर्तते ॥ २ ॥
अक्षिनासास्यकर्णधूकपोलचिबुकादिकम् ।
प्रकोष्टकोपरांसाद्यं कट्यूरूपपदादिकम् ।। ३॥
उरः कुझिस्तनाद्यं च ततः सर्वाङ्गवान्विभुः।
कालेन जन्तुर्भवति दोपास्त्वनुगुणा यदि ॥ ४ ॥
प्रसूतिसमये सोऽथ जनित्रीं क्लेशयन्मुहुः ।
मंवृताम्यसुपुम्नाख्योऽवाङ्मुखोऽनिलचोदितः ॥ ५ ॥
तस्यां प्रहिण्यां शकृतिमन्नवक्त्राक्षिनासिकः ।
पुरावानां पापानामयुतं संस्मरन्मुहुः॥ ६ ॥
तस्याः कायामिना दुग्धः केदैः क्विन्नागबन्धनः ।
प्रत्युद्गारपरीतश्च तत्पायुद्वारगोचरः ॥ ७ ॥

·द्वितीयः पटलः । तदा प्रक्षुभितैः स्वीयवायुभिर्दशतां गतैः । संपिण्डितशरीरस्तु मोक्षमेव किलेच्छति ॥ ८ ॥ प्राणाद्या वायवस्तत्र पूर्वमेव कृतास्पदाः । परस्परमपानश्च प्राणश्च प्रतिवध्यते ॥९॥ प्रयायूज़ यदा प्राणस्तदापानोऽप्यधस्तथा । यदा समानः कायाने संधुक्षयति पाचितुम् ॥ १२ ॥ सदा तत्पाकमुक्तं तु रसमादाय धावति । व्यानो जन्तोस्तु तदेहमापादतलमस्तकम् ॥ ११ ॥ उदानः प्राणसहितो निमेषोन्मेषकारकः। उद्गारकारको नाग उन्मीलयति कूर्मकः ।। १२ । श्रुतकृत्कृकलो देवदत्तो जृम्भणकर्मकृत् । धनंजयाख्यो देहेऽस्मिन्कुर्याद्रहुविधाववान् ।। १३ ॥ स तु लौकिकवायुत्वान्मृतं च न विमुञ्चति । इत्यमी मारुताः प्रोक्ता दश देहाधिगामिनः ॥ १४॥ वयश्च दशान्ये स्युस्तेषां सप्त तु धातुगाः । त्रयस्त्रिदोपगाः प्रोक्ताः स्वेदलेदान्त्रगाश्च ते ॥ १५ ॥ 1 दशधागते'; 2 प्रतिबाध्यते. *P.2 ·प्रपञ्चसारे त्वगसृड्यांसमेदोऽस्थिमज्ञाशुक्वानि धातवः। ते दूष्याः कफपित्तेरा दोपास्तत्प्रेरको मरुत् ।। १६ ।। समवायी स विश्वात्मा विश्वगो विश्वकर्मकृत् । स दोपो वा स वा दुप्यः क्रियातः संप्रधार्यते ॥ १७ ॥ बुभुक्षा च पिपासा च शोकमोही जरामृती। पडूर्मयः प्राणबुद्धिदेहधर्मे व्यवस्थिताः ॥ १८ ॥ मजास्थिस्नायवः शुक्लाद्रतात्त्वड्यांसशोणिताः । इति पादकौशिकं नाम देहे भवति देहिनाम् ।। १९ ।। रमादितः क्रमापाकः शुकुान्नेषु तु धातुपु । शुक्लपाकात्स्वयं भिद्येदोजो नामाष्टमी दशा ॥ २० ॥ क्षेत्रज्ञस्य तदोजस्तु केवलाश्रयमिप्यते । यथा स्नेहः प्रदीपस्य यथाभ्रमशनित्विपः ।। २१ ।। बहुद्वारेण कुम्भेन संवृतस्य हविर्भुजः । यथा तेजः प्रसरति समीपालोकशक्तिमत् ॥ २२ ॥ तथा देहावृतस्यापि क्षेत्रज्ञस्य महाविपः । इन्द्रियैः संप्रवर्तन्ते स्वं स्वमर्थग्रहं प्रति ।। २३ ।। 1. स दोषोऽथवा दूष्यः; 2. देहधर्मेष्वस्थिताः ·द्वितीयः पटलः । नभः प्रोत्रेऽनिलचर्मण्यमिश्याप्ययो रसः । जिह्वायामवनिर्घाण इत्यमर्यप्रवर्तनम् ॥ २४॥ यदा पित्तं मरुन्नुनं विलीनं प्रविलापयेत् । घातूंस्वदा क्रमाद्रकं लसीको द्रावयेक्षणात् ॥ २५ ॥ "द्रुता सा तु लसीकाहा रोमकूपः प्रवर्तते । वहिः सर्वर कणशस्तदा स्वेदः प्रतीयते ॥ २६ ॥ यदा कफो मरुत्पित्तं नुनोमीन(१) प्रवर्तते । ऊर्वीभूतं दृढो वाप्पं प्रसेकं च प्रवर्तयेत् ॥ २७ ॥ कफात्मिकास्तु विकृती: कर्णशष्कुलिपूर्विकाः । गण्डमालादिका वापि कुर्याजन्तोस्तु कर्मजाः ॥ २८ ॥ मणी नाम सा पात्री प्रस्तावलिसंनिभा । अधस्तस्याः प्रधानामिः स समानेन नुद्यते ॥ २९ ।। तस्याघस्तात्रिकोणाभं ज्योतिराधारमुत्तमम् । विद्यते स्थानमेतद्धि मूलाधारं विदुर्युधाः ॥ ३० ॥ अथाहृतं पडूसं वाप्याहारं कण्ठमार्गगम् । श्लेष्मणानुगतं तस्य प्रभावान्मधुरीभवेत् ॥ ३१ ।। 1. अविचालयेत्; 2. एका सा तु लसीकालादोमकूपैः: 3. ऊर्वभूतान्तको बाप्प.

·प्रपञ्चसारे । तन स्वादुम्ललवणतितोपणकपायकाः । पडूसाः कथिता भूतविकृत्या द्रव्यमाश्रिताः ॥ ३२ ॥ तथैवामाशयगतं पश्चापित्ताशयं प्रजेत् । तदा तस्यानुगमनात्कटुकत्वं प्रपद्यते ॥ ३३ ।। तत्रान्त्रान्तरसंश्लिष्टं पच्यते पित्तवारिणा । पच्यमानाद्रसं भिन्नं वायू रक्तादिकां नयेत् ॥ ३४ ॥ तस कि पृथग्मिन्नं ग्रहण्यां चिनुतेऽनिलः । तचीयमानं विण्णाम ग्रहणी पूरयेन्मुहुः ॥ ३५ ॥ सा तेन शकृता पूर्णा पलिता प्रतिमुञ्चति । पुरीपं पायुमार्गेण तत्पाकेऽच्छांमसा ततः ।। ३६ ॥ अङ्गं स्वेदवदभ्यन्ताप्तः सूक्ष्मैः सिरामुखैः । वस्तिमापूरयेद्वायुः पूर्णे मुञ्चति धारया ।। ३७ ॥ मूत्राशयो धनुर्वको वास्तरित्यभिधीयते । मूत्रमित्याहुरुदकं वस्तेमेहननिर्गतम् ॥ ३८ ॥ अपध्यमाजामनयोर्मार्गयोर्दोषदुष्टयोः । प्रमेहमूत्रकृच्छादेहण्यादेश्व संभवः ॥ ३९ ॥ 1. अच्छांमसस्वत..

·द्वितीयः पटल.।
२१
इत्यंभूतः स जन्तुस्तु जरायुच्छन्नपायवान् ।
अपत्यवर्ती संगम्य सज्यते वायुना मुहुः ॥ ४०॥
जायतेऽधिकसंविनो जुम्भतेऽः प्रकम्पितैः ।
मूर्योदणं न श्वसिति भीत्या च परिरोदिति ।। ४१ ॥
अथ पापकृतां शरीरभाजा.
मुदरानिष्क्रमितुं महान्प्रयासः ।
नलिनोद्भवधीविचित्रवृत्ता
नितरां कर्मगतिस्तु मानुषाणाम् ।। ४२ ।।
जायते पुनरसौ निजाङ्गकै-
जृम्भते जनितमीति कम्पते।
उल्वणं श्वसिति रोदिति बरा-
लागनेकशतदुःखभावितः ॥ ४३ ॥
मूलाधारात्प्रथममुदितो यस्तु भावः पराख्यः
पश्चात्पश्यन्यथ हृदयगो चुद्धियुड्यध्यमाख्यः ।
बक्त्रे वैसर्यथ रुरुदिपारस्य जन्तोः सुषुम्ना
बद्धस्तस्माद्भवति पवनप्रेरितो वर्णसङ्घः ॥४४॥

·२२ प्रपञ्चसारे स्रोतोमार्गस्याविमक्तत्वहेतो. स्तत्रार्णानां जायते न प्रकाशः । तावद्यावत्कण्ठमूर्यादिभेदो वर्णव्यकिस्थानसंस्था यतोऽतः ॥ ४५ ॥ झावास्मीति यदा भावो मनोऽहंकारबुद्धिमान् । जातश्चित्पूर्वको जन्तोः स भावः क्रमवर्धितः ॥ ४६ ॥ बध्नाति मातापिनोस्तु पूर्व बन्धुपु च क्रमात् । स पीत्वा बहुशः स्तन्यं मातरं स्तन्यदायिनीम् ॥ ४७ ॥ इच्छनोदिति तां वीक्ष्य तत स्यादितरेतरम् । चन्यस्तत्राधिकर्तरमतिस्निग्धमनन्यगम् ।। ४८ ।। पितरं वीक्ष्य तत्रापि तथा भ्रातरमेव च । पितृव्यमातुलादीश्च समुद्वीक्ष्य प्रमोदते ॥ ४९ ॥ एवं संवन्धसंसारवान्धवो विस्मरिष्यति । पूर्वकर्म च गर्भस्थित्युद्भूतशमेव च ॥ ५० ॥ अय स्वमुत्तारयितुमाइयेजननी मुहुः । अवैशद्यान्मुखस्रोतो मार्गखाविशदाक्षरम् ।। ५१ ॥ 1. सन्धिसमारवान्धवा ·द्वितीयः पटलः । अप्यन्यक्तं प्रलपति यदा कुण्डलिनी तदा। मूलाधाराद्विसरति सुषुम्ना वेष्टनी मुहुः ।। ५२ ॥ त्रिचतुःपञ्चपदसप्ताष्टमो दशम एव च । तथा द्वादशपञ्चाशद्भदेन गुणयेत्क्रमात् ॥ ५३॥ यदा त्रिंशोऽथ गुणयेत्तदा 'त्रिगुणिता विभुः । शक्ति: कामाग्निनादात्मा गृढमूर्तिः प्रतीयते ॥ ५४॥ नदा तां तारमित्याहुरोमात्मेति वहुश्रुताः । तामेव शक्तिं ब्रुवते हरेरात्मेति चापरे ॥ ५५॥ त्रिगुणा सा त्रिदोषा सा त्रिवर्णा सा प्रयी च सा । त्रिलोका सा त्रिमूर्तिः सा त्रिरेखा सा विशिष्यते ॥५६॥ एतेषां तारणात्तारः शक्तिस्तद्धृतशक्तितः । यदा चतुर्धा गुणिता सूक्ष्मादिस्थानवाचिका ।। ५७ ॥ चाचिका जायदादीनां करणानां च सा उदा। यदा सा पञ्चगुणिता पञ्चपञ्चविभेदिनी ।। ५८ ॥ पञ्चानामक्षराणां च वर्णानां मरता तथा । गुणिता सा यदा घोढा कोशामिरसभेदिनी ।। ५९॥ 1. द्विगुणिता.

·२४ प्रपञ्चसारे सदा पड्गुणिताख्यस्य यन्त्रस्य च विभेदिनी । यदा सा सप्तगुणिता तारहल्खयोस्तदा ॥ ६० ॥ भेदैरहाचैः शान्तान्तभिद्यते सप्तभिः पृथक् । अकारश्चाप्युकारश्च मकारो विन्दुरेव च ।। ६१ ॥ नादः शक्तिश्च शान्तश्च तारभेदाः समीरिताः। हकाररेफमायाश्च बिन्दुनादौ तथैव च ॥ ६२ ॥ शक्तिशान्तौ च संप्रोक्ताः शक्तछंदाश्च समधा । अङ्गेभ्योऽस्यास्तु सप्तभ्यः सप्तधा भिद्यते जगन् ।। ६३ ।। लोकाद्रिद्वीपपातालसिन्धुग्रहमुनिस्वरः । धात्वादिभिस्तथान्यैश्च समसंख्याप्रभेदकैः ॥ ६४॥ यदाष्टधा सा गुणिता तदा प्रकृतिमेदिनी। अष्टाक्षरा हि वस्वाशा मातृका मूर्तिभेदिनी ।। ६५॥, दशया गुणिवा नाडी मर्माशादिविभेदिनी । द्वादशात्मिक्यपि यदा तदा राश्यकमूर्तियुक् ।। ६६ ।। मन्त्रं च द्वादशाास्यमभिधत्ते स्वरानपि । तत्संख्यं च तदा यन्त्रं शक्तम्तद्रुणितात्मकम् ।। ६७ ।।

·द्वितीयः पटलः ।
पञ्चाशदंशगुणिताथ यदा भवेत्सा
देवी तदात्मविनिवेशितदिव्यभावा ।
सौपुनवर्त्मसुपिरोदितनादसंगा
सञ्चाशदीरयति पटिश एव वर्णान् ।। ६८ ॥
इति औमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ
प्रपञ्चसारे द्वितीयः पटलः ॥

·तृतीयः पटलः॥
अयोभयात्मका वर्णाः स्युरमीपोमात्मभेदतः ।
स एव स्युविधा भूयः सोमेनाग्निविभागशः ॥ १॥
स्वराख्याः पोडश प्रोक्ता: स्पाहाः पञ्चविंशतिः ।
व्यापकाश्च दशैते स्युः सोमेनाग्न्यात्मकाः क्रमात् ॥२॥
एषु स्वरा हस्वदीर्घभेदेन द्विविधा मताः ।
पूर्वो हूस्वः परो दीर्घा विन्दुसर्गान्तिकौ च तौ ॥ ३ ।।
आद्यन्तस्वरपद्कस्य मध्यगं यचतुष्टयम ।
वर्णानामागमधनस्तनपुंसकमीरितम् ॥ ४ ॥
तञ्चतुष्कं सुपुम्नास्थे कुर्यात्प्राणेऽयनस्थितिम् ।
दक्षात्तरस्थे प्राणाख्ये म्यातां दक्षोत्तरायणे ।। ५ ।।
दक्षः सव्यस्थित इस्वदीर्याः पञ्चोदयन्ति च ।
भूतभूतकलाभिस्तदुदयः प्रागुदीरितः ॥६॥
बिन्दुसौ तु यौ प्रोक्तो तो सूर्यशशिनौ क्रमात् ।
तयोर्विकारविस्तारः परस्तासंप्रवक्ष्यते ॥ ७ ॥

·तृतीयः पटलः । स्पर्शाख्या अपि ये वर्णाः पञ्चपञ्चविभेदतः। भवन्ति पञ्चवर्गास्तदन्य आत्मा रविः स्मृतः॥८॥ चतुर्विंशतितत्त्वस्थास्तस्माद्वर्णाः परे क्रमात् । तेन स्पर्शाद्वयाः मौरा: प्राणानीळाम्बुखात्मकाः ॥९॥ व्यापकाच द्विवर्गाः स्युस्तथा पञ्चविभेदतः। शशीनाम्न्युत्थिता यस्मात्स्वरस्थग्व्यापकाक्षराः ॥ १० ॥ तप्रिभेदसमुद्भूता अष्टत्रिंशत्कलाः स्मृताः । स्वरैः सौम्याः स्पर्शयुग्मैः सौरा याद्यैश्च वहिजाः ।। ११ ॥ पोडशद्वादशदशसंख्या: स्युः क्रमश: कलाः । वणेभ्य एव तारस्य पञ्चभेदैस्तु भूतगैः ॥ १२ ॥ सर्वगाश्च समुत्पन्नाः पञ्चाशत्संख्यकाः कला ताभ्य एव तु तावत्यः शक्तिभिर्विष्णुमूर्तयः ॥ १३ ॥ तावत्यो मातृभिः सा तेभ्यः स्यू रुद्रमूर्तयः । तेभ्य एव तु पञ्चाशत्स्युरोषधय ईरिताः ॥ १४ ॥ यामिस्तु मन्त्रिणः सिद्धि प्राप्नुयुर्वाञ्छितार्थदाम् । अमृना मानदा पूपा तुष्टिः पुष्टी रतिधृतिः ॥ १५ ॥ 1. पञ्चाशद्वर्णसख्यका:.

·२८ प्रपञ्चसारे शशिनी चन्द्रिका कान्तिज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गना. पूर्णापूर्णामृताकामदायिन्यः सस्वराः कलाः ॥ १६ ॥ तपिनी तापिनी धूम्रा मरीची ज्वालिनी रुचिः । सुषुम्नाभोगदाविश्वाबोधिनीधारिणीक्षमाः ।। १७ ।। 'कामाद्या वसुदाः सौराः पडान्ता द्वादशेरिताः । धूम्राचिरूपमा ज्वलिनी ज्वालिनी विष्फुलिगिनी ॥ १८॥ सुश्रीः सुरुपा कपिला हव्यकव्यवहे अपि । याद्यर्णयुक्ता वहयुत्था दश धर्मप्रदाः कलाः ॥ १९॥ सृष्टि ऋद्धिः स्मृतिमेंधा कान्तिर्लक्ष्मीर्युतिः स्थिरा। स्थितिः सिद्धिरकारोत्था: कला दश समीरिताः ॥ २०॥ अकारप्रभवा ब्रह्मजाताः स्युः सृष्टये कलाः । जरा च पालिनी शान्तिरेश्वरी रतिकामिक ॥ २१ ॥ वरदा हादिनी प्रीतिदीची चौकारजा: कलाः । उकारप्रभवा विष्णुजाताः स्युः स्थितये कला: ।। २२ ।। तीक्ष्णा रौद्री भया निद्रा तन्द्री क्षुत्कोधिनी क्रिया । उत्कारी चैव मृत्युश्च मकाराक्षरजा: कलाः ।। २३ ।। 1. प्रीतिरदा. " कमायाः समुधाः सीयाः पडान्ता; 3. कम- सा; 4. कोधनी.

·तृतीयः पटलः । २९ मकारप्रभवा रुद्रजाताः संहृतये कलाः । बिन्दोरपि चतस्त्रः स्युः पीतश्वेतारुणा: सिताः ॥ २४ ॥ निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । इन्धिका दीपिका चैव रोचिका मोचिका परा ॥ २५ ॥ सूक्ष्मा सूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा । व्यापिनी व्योमरूपा चेत्यनन्ता नादसंभवाः ।। २६ ॥ नादजाः पोडश प्रोका भुक्तिमुक्तिप्रदायकाः । केशवनारायणमाधवगोविन्दविष्णवः ॥ २७ ॥ मधुसूदनसंशश्च सप्तमः स्यात्तिविक्रमः। वामनः श्रीधरश्चैव हृषीकेशस्वनन्तरः ॥ २८ ॥ पद्मनाभस्तया दामोदरातो पासुदेवयुफ् । संकर्षणश्च प्रद्युम्नः सानिरुद्धः स्वरोद्भवाः ।। २९ ।। ततश्चक्री गदी शानी खड्गी शशी हली तया । मुसली शूलिसंशश भूयः पाशी घ साङ्कुशी ॥ ३० ॥ मुकुन्दो 'नन्दजो नन्दी नरो नरकजिद्धरिः । कृष्णः सत्यः सात्वतश्च शौरिः शूरो जनार्दनः ।। ३१ ।। 1. नन्दनो.

·प्रपञ्चसारे भूधरो विश्वमूर्तिश्च वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः । वली बलानुजो वालो कृपन्नश्च वृपस्तथा ॥ ३२ ॥ हंसो वराहो विमलो भूमिही मूर्तयो हलाम् । कीर्तिः कान्तिस्तुष्टिपुष्टी धृतिः क्षान्ति क्रिया दया ॥३३॥ मेधा च हपी श्रद्धाहा रजा लक्ष्मीः सरस्वती । प्रीती रतिश्च संप्रोता: क्रमेण स्वरशक्तयः ॥ ३४॥ जया दुर्गा प्रभा मत्या चण्डा वाणी विलासिनी । विजया विरजा विश्वा विनदा सुनदा' स्मृतिः ।। ३५ ॥ ऋद्धिः समृद्धिः शुद्धिश्च बुद्धिर्भक्तिर्मतिः क्षमा । रमोमा दिनी किन्ना वमुदा वसुपापरा ।। ३६ ।। परा परायणा सूक्ष्मा संध्या प्रज्ञा प्रभा निशा । अमोधा विद्युता चेति मूर्याद्याः सर्वकामदाः ।। ३७ ।। एकपश्चाशदुद्दिष्टा नमोऽन्ता वर्णपूर्विकाः । सधातुप्राणाक्यात्मयुक्ता यादिपु मूर्तयः ॥ ३८ ॥ श्रीकण्ठोऽनन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः । अर्घाशी भारभूतिश्च स्थितीश: स्थाणुको हरः ॥ ३९ ॥ 1. च तथा; 2. रमा मा; 3. पारा, 4. निधीशः, तियीशः, अतिथीस:.

·तृतीयः पटलः । झण्डीशी भौतिकः सद्योजातवानुमहेश्वरः । अरश्च महासेनः स्युरेता: स्वरमूर्तयः ।। ४० ॥ तत: क्रोधीशचण्डीशपञ्चान्तकशिवोत्तमाः। तथैकरुद्रकुमकनेवाहचतुराननाः ॥ ४१ ॥ अजेशशर्वसोमेशास्तथा लागलिदारुको । अर्धनारीश्वरश्चोमाकान्तश्चापाढिदण्डिनौ ।। ४२ ।। अनिर्मानश्च मेपश्च लोहितश्च शिस्त्री तथा। छगलण्डद्विरण्डी च समहाकालचालिनौ' ।। ४३ ॥ भुजङ्गेशः पिनाकी च खड्नीशश्च वकस्तथा । श्वेतो भृगुश्च लकुलिः शिवः संवर्तकः स्मृतः ॥४४॥ पूर्णोदरी च विरजा तृतीया शाल्मली तथा । लोलाक्षी वर्तुलाक्षी च दीर्घघोणा तथैव च ॥ ४५ ॥ सुदीपमुसिगोमुख्यौ नवमी दीपंजिटिका । कुण्डो_यकेशी च मुसी विकृतपूर्विका ।। ४६ ।। सवालोल्कश्रियाविधामुख्यः स्युः स्वरशकयः । महाकालीसरस्वत्यो सर्वसिद्धिसमन्विता ॥४७॥ 1. कोशः; 2. समहाकालपालिनी; 3. मुदोघां सुमुखो व, मुदीपा मुमुखी चव, 4. कुण्डोदयूषेयो न: 5 .. मुसा:, ।

·३२ प्रपञ्चसारे गोरी त्रैलोक्यविद्या च तथा मन्त्राणशक्तिका। भूतमाता लम्बोदरी द्राविणी नागरी तथा ॥४८॥ खेचरी मखरी चैव रूपिणी वीरिणी तथा। कोदरी पूतना भद्रकालीयोगिन्य एव च ॥ ४९ ॥ शशिनी गर्जिनी कालरात्री कुदिन्य' एव च । कपर्दिनी तथा वजा जया च मुमुखेश्वरी ॥५०॥ रेवती माधवी चैव वारुणी वायवी तथा । रक्षोऽवधारिणी चान्या तथैव सहजाहया ।। ५१ ।। लक्ष्मीश्च व्यापिनी मायेत्याख्याता वर्णशक्तयः । इत्युक्तत्रिविधी न्यासः क्रमात्सर्वसमृद्धिदः ।। ५२ ॥ चन्दनकुचन्दनागरुकपूरोशीररोगजलघुसृणाः । तकोलजातिमांसीमुरचोरप्रन्धिरोचनापलाः ॥ ५३॥ पिप्पलबिल्वगुहारुणतृणकलववाहकुम्भिवन्दिन्यः । सौदुम्बरीकाप्मरिकास्थिराजदरपुष्पिकामयूरशिखाः ।। प्लक्षाग्निमन्यसिद्धीकुशाहदर्भाश्च कृष्णदरपुष्पी । रोहिणडुण्डुमबृहतीपाटलचित्रातुलस्यपामार्गाः ॥ ५५ ॥ 1. मश्रात्मशक्तिके; 2. कर्दिन्य%3; 3. शैवेत्याख्याता.

·तृतीयः पटलः । ३ शतमखलताद्विरेफो विष्णुकान्ती मुसल्ययासलिनी। दूर्वा श्रीदेविसहे तथैव लक्ष्मी सदाभद्रे ॥५६॥ आदीनामिति कथिता वर्णानां क्रमवशादथोषधयः । गुलिफाफपायभस्मप्रभेदतो निसिलसिद्धिदायिन्यः ।। यथा भवन्ति देहान्तरमी पञ्चाशदक्षराः । येन येन प्रकारेण तथा वक्ष्यामि तत्वतः ।।५८॥ समीरिता: समीरेण सुषुम्नारन्ध्रनिर्गताः । व्यक्ति प्रयान्ति वदने कण्ठादिस्थानघट्टिताः ॥ ५९॥ उचरुन्मार्गगो वायुरुदात्तं कुरुते स्वरम् । नीचैर्गतोऽनुदात्तं च तिर्यक् स्वरितविस्तृत्तिः ॥ ६॥ अर्धकद्वित्रिसस्याभिर्माताभिलिपयः कमात् । सव्यसना इस्वदीर्घष्ठतसज्ञा भवन्ति ताः ॥ ६१ ॥ भकारेकारयोर्योगादेकारो वर्ण इप्यते । तस्यैवैकारयोगन स्यादेकाराक्षरस्तथा । ६२ ।। 1. स्वरिसमीरित. •P.3 ·३४ ३ प्रपञ्चसारे उकारयोगात्तस्यैव स्यादोकाराहयोऽक्षरः । तस्यैवौकारयोगेन स्यादौकाराक्षरस्तथा ॥ ६३ ।। संध्यक्षराः स्युश्चत्वारो मन्त्राः सर्वार्थसाधकाः । लवर्णवर्णयोव्यक्तिलरोः सम्यक् प्रदृश्यते ।। ६४॥' बिन्दुसर्गात्मनोव्यक्तिममसोरजपा वदेत् । कण्ठात्तु निःसरन्सर्गः प्रायोऽचामेकतः परः ॥ ६५ ॥ नश्वरः सर्ग एव स्यात्सोमा सप्राणकस्तु हः। स सर्गः श्लेपितः कण्ठे वायुनाकादिमीरयेत् ॥ ६६ ।। सर्गस्पर्शनमात्रेण कं खरस्पर्शनात्तु खम् । स्तोकगम्भीरसंस्पशाद्धो डन बहिर्गतः ॥ ६७ ।। ससर्गस्तालुगः सौम्यः शं च वर्ग च यं तथा । ऋटुरेफषकारांश्च मूर्धगों दन्तगस्तथा ॥ ६८ ।। लतवर्गलसानोष्ठादुपूपध्मानसंज्ञकान् । दन्तोष्ठाभ्यां च वं तत्तत्स्थानगोऽर्णान्समीरयेत् ।। ६९ ॥ * 1. प्रदिश्यते

·तृतीयः पटलः ।
३५
स्वाः पञ्च परे च संधिविकृताः पश्चाथ बिन्द्वन्तिका;
काद्याः प्राणहुताशभूकखमया याद्याश्व शान्तिकाः ।
हान्ताः पक्षळसाः क्रमेण कथिता भूतात्मकास्ते पृथ-
तैस्तैः पञ्चभिरेव वर्णदशकैः स्युः स्तम्भनायाः क्रियाः ।।
उद्गादिलळाः कोर्णसौ चतुर्थार्णकावसोवारः ।
दृष्टचैव द्वितीयरक्षा वहेरद्वन्द्वयोनिकादिवर्धाः ॥ ७१ ।।
मरुतः कपोलबिन्दुकपञ्चमवर्णाः शहौ तथा व्योन्नः ।
मनुपु परेप्वपि मन्त्री करोतु कर्माणि तस्य संसिध्यै ॥
स्तम्भनामथ पार्थिवैरपा-
मक्षरैश्च परिवर्षणादिकम् ।
दाहशोषणसशून्यतादिका-
न्वहिवायुवियस्थितैश्चरेत् ।। ७३ ॥
दशभिर्दशभिरमीभि-
नमोऽन्तिकर्द्वन्द्वशश्च बिन्दुयुतैः ।
योनमध्ये कोण-
त्रितये मध्ये च संयजेन्मत्री ॥७४ ॥

·प्रपञ्चसारे
पूर्वोक्ताद्विन्दुमात्रात्स्वयमय रखतन्मात्रतामभ्युपैता-
कारादीन्यष्टकादीनपि तदनुगतापञ्चविंशत्तथैव ।
यादीन्संयुक्तधातूनपि गुणसहितः पञ्चभूतश्च ताभि-
स्तन्मानामियतीत्य प्रकृतिरय हसंज्ञा भवेयाप्य विश्वम् ।।
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृतो
प्रपझसारे तृतीयः पटलः॥
Simi

·चतुर्थः पटलः ॥ अथ व्यवस्थिते त्वेवमस्य शक्तित्वमिप्यते । कृतकृत्यस्य जगति सतत रूढसंस्थितेः ॥ १॥ प्राणात्मकं हकाराख्यं बीज तेन तदुद्भवा. । पडूर्मयः स्यू रेफोत्था गुणाश्चत्वार एव च ॥ २ ॥ पवनाद्याः पृथिव्यन्ताः स्पर्शाद्यैश्च गुणैः सह । करणान्यपि चत्वारि सङ्घातश्चेतनेति च ।। ३ ।। ईकारस्य गुणाः प्रोक्ताः षडिति कमतो' बुधैः । ऊकारान्तास्त्वकारायाः पड्वर्णाः पड्भ्य एव तु ॥ ४ ॥ प्रभेदेभ्यः समुत्पन्ना हकारस्य महात्मनः । अकारावास्तु चत्वारो रेफोत्या लपराः स्मृताः ।।५।। एकारादिविसर्गान्त वर्णानां पद्कमुद्गतम् । ईकारख्य पडनेभ्य इतीदं षोडशांशवत् ॥ ६ ॥ येभ्य: संजज्ञिरेशेभ्यः स्वराः षोडश सर्वगाः। तेभ्यो वान्तराः सर्वे ततो मूलमिदं विदुः ।।७।। 1.कमते.

·३८ प्रपञ्चसारे गतो वो वीजतामेष प्राणिप्वेव व्यवस्थितः । ब्रह्माण्ड प्रस्तमेतेन व्याप्तस्थावरजङ्गमम् ।। ८॥ नादः प्राणश्च जीवश्च घोपश्चेत्यादि कथ्यते । एप पुंषीनियमितैलिङ्गश्च सनपुंसकैः ॥९॥ रेफो मायावीजमिति त्रिधा समभिधीयते । शक्तिः श्रीः संनतिः कान्तिलक्ष्मीर्मेधा सरस्वती ॥१०॥ शान्तिः पुष्टिः स्मृतिः शान्तिरित्यायैः स्वार्थवाचकैः। . नानाविकारतां प्रातः स्वैः स्वैभावविकल्पितैः ॥ ११ ॥ तामेनां कुण्डलीत्येते सन्तो हृदयगां विदुः । सा रौति सततं देवी भृती संगीतकध्वनिः ।। १२ ॥ आकृति स्वेन भावेन पिण्डितां बहुधा विदुः । कुण्डली सर्वथा झेया भुपुम्नानुगतव सा ।। १३ ।। घराचरस्य जगतो वीजवान्मूलमेव तत् । मूलस्य बिन्दुयोगेन शतानन्द सदुद्भवः ॥ १४ ॥ रेफान्विकाराकारयोगादुत्पचिरेतयोः । इंकाराख्यो मवांस्तन हरिरित्येए शष्यते ॥ १५ ॥ 1. सचिनी:

·चतुर्थः पटलः । ३९ हरत्वमस्य तेनैव सर्वात्मत्वं ममापि च । अस्य विन्दोः समुद्भूत्या तदन्तो हं स उच्यते ।। १६ ।। स इंकारः पुमान्प्रोक्तः स इति प्रकृतिः स्मृता । अजपेयं मता शक्तिस्तथा दक्षिणवामगा ॥ १७ ॥ बिन्दुदक्षिणभागस्तु वामभागो विसर्गकः । तेन दक्षिणवामाख्यौ भानौ पुंखीविशेषितौ ॥ १८ ॥ बिन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रकृतिमता। घुप्रकृत्यात्मको हंसस्तदात्मकमिदं जगत् ॥ १९॥ पुरूपं सा विदित्वा स्वं सोऽहंभावमुपागता। स एप परमात्माख्यो मनुरस्य महामनोः ॥ २० ॥ सकार च हकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत् । संपिं वै पूर्वरूपास्यं ततोऽसौ प्रणयो भवेत् ।। २१ ॥ ताराद्विमक्काचरमांशतः स्यु- भूतानि सादीन्यथ मध्यमांशात् । इनादिवेजांमि च पूर्वभागा- च्छब्दाः समन्ताः प्रभवन्ति लोके ॥२२॥ 1. तदन्तोऽमी हमुच्यते, तदन्त- मोऽहमुच्यते; १. मागी ·प्रपञ्चसारे एवमेषा जगत्सूतिः सवितेत्यभिधीयते । यदा तदैति स्वैस्तत्वैश्चतुर्विंशतिधा भिदाम् ।। २३ ॥ तपूर्णभिन्ना गायत्री गायकत्राणनाद्भवेत् । सप्तग्रहात्मिका प्रोक्ता यदेयं सप्तमेदिनी ॥ २४ ॥ तदा स्वरेशः सूर्योऽयं कवर्गेशस्तु लोहितः। चवर्गप्रभवः काव्यष्टवर्गादुधसंभवः ।। २५ ॥ तवर्गोत्थः सुरगुरुः पवर्गोत्थः शनैश्चर. । यवर्गजोऽयं शीतांशुरिति सप्तगुणा त्वियम् ।। २६ ।। यथा स्वरेभ्यो नान्ये स्युवर्णाः पर्गभेदिताः । तथा सवित्रनुस्यूतं गृहपद्कं न संशयः ।। २७ ॥ इति संलीनसूर्याशे वर्गपदके तु पद्गुणाः । हल्लेखेयं तथा यत्रं स्मयते स्मृतिकोविदैः ॥ २८ ॥ सर्वव्याप्ता हि सा शक्तिः शश्वद्भास्कररूपिणी । स्वभासा क्रमते यत्र तत्रास्या स्थितिरिष्यते ।। २९ ।। अस्यास्तु रजसा चैव तमसा च दिवानिशम् । सत्त्वावष्टब्धविन्द्वात्मा मेरं चरति भास्करः ।। ३० ॥ 1. मेश्वरति ·चतुर्थः पटलः । अस्या विकाराद्वर्णेभ्यो जाता द्वादशराशयः। लवादिकालोपचितैस्तैः स्यासक्रगतिस्त्रिया ॥ ३१ ॥ ऋक्षराश्यादियुतया चक्रगत्या जगस्थितिः । वक्ष्यामि चक्ररूपं च प्रवन्धं राशिभिर्यथा ॥३२॥ अन्तर्वहिविभागेन रचयेद्राशिमण्डलम् । भूचक एप मेपादिः प्रविझयोऽथ मानुपः ॥ ३३ ॥ आयुर्मपाइयो राशिरीकारान्तः प्रजायते । ऋकारान्तै सकाराद्यैर्वृपो युग्मं ततखिभिः ॥ ३४ ॥ एदेतोः कर्कटो राशिरोदौतोः सिंहसंभवः । अमः वर्गलभ्यश संजाता कन्यका मता ॥ ३५॥ पझ्यः कचटतेभ्यश्च पयाभ्यां च प्रजज्ञिरे । वणिगाद्यास्तु मीनान्ता राशयः शकिजृम्भणात् ॥ ३६ ।। चतुभिर्यादिभिः सार्ध म्याभकारस्तु मीनगः । स्यातामर्याधिक पश्चनाडिको चापकर्कटौ ।। ३७ ॥ पादाधिका मकरयुक्सिहपृश्चिकसझकाः । पादोनो कुम्भयपमो वणिकन्ये च पञ्चके ॥ ३८॥ 1. पातामवादिय

·४२
प्रपञ्चसार
त्रिपादोनौ मीनमेपो संख्योक्ता राशिसंश्रिता ।
चापनीरजयुक्कन्याः पीताः स्युरुभयास्त्वमी ॥ ३९ ॥ .
वणिड्यकरमेपाहकुलीरा रक्तरोचिपः ।
चरावशिष्टाश्चत्वारः स्थिरा: श्वेताः पृथड्यताः ।। ४० ।।
स्युः कर्कटो वृश्चिकमीनराशी
विप्रा नृपाः सिंहकधन्वमेपाः ।
तुला सकुम्भा मिथुनं च वैश्याः
कन्या वृपोऽयो मकरश्च शूद्राः ॥ ४१ ॥
अङ्गारावजवृश्चिको वृपतुले शुक्रस्य युक्कन्यके
चौधे कर्कटकाहयो हिमरुचः सिंहस्तथा गोपतेः ।
पापाजावपि धैपणौ मकरकुम्भाख्यौ च मान्दी प्रहाः
प्रोक्ता राश्यधिपा बली च कलशे सोऽयं क्रमो दर्शितः ॥
लमो धनभ्रातृवन्धुपुत्रशत्रुकलनकाः ।
मरणं धर्मकर्मायन्यया द्वादशराशयः ॥ ४३ ॥
ततस्तदूर्ध्वमागस्यो भुवश्वकः समस्तथा ।
स तु सिंहादिको यस्मिन्पैतृकी नियता गतिः ॥४४॥

·चतुर्थः पटलः । तवंभागसंस्थः स्यात्स्वश्वक्रश्चापि तादृशः । स तु चापादिको देवश्चक्रबैनाभिकस्त्वयम् ॥ ४५ ॥ धनुस्तु देवलमत्वात्समासाल्लग्नमुच्यते । वेध्या धनुर्मेपसिंहमकरर्षभकन्यकाः ॥ ४६ ।। सकुम्भयुग्मवणिजो मीनकर्कटवृश्चिकाः । अयं तु राशिवेधः स्यादतो वेधस्तु भात्मकः ।। ४७॥ मूलाश्विनीमज्येष्ठारेवत्याश्लेपकास्तथा । याम्यपूर्वानुपूर्वाहियुनिपुष्यानुराधकाः ॥ ४८ ॥ स्वातीशतभिपाद्री च श्रोणारोहिणिहस्तकाः । पादं पादत्रये युध्यायोजयेदर्धमर्धकः ॥४९॥ चरस्थिरोभयात्मानश्चातुर्वर्ण्यगुणात्मकाः । राशिं राश्यधिपास्त्वेवं बुध्युर्वेधविधानतः ॥ ५० ॥ एभ्य एव तु राशिभ्यो नक्षत्राणां च संभवः । स पाप्यक्षरभेदेन सप्तविंशतिधा भवेत् ।। ५१ ।। आभ्यामश्वयुगेर्जाता भरणी कृत्तिका पुनः। लिपित्रयाद्रोहिणी घ तत्परस्ताश्चतुष्टयात् ।। ५२॥ 1. आभ्यामश्वयुनेत्रांता.

·प्रपञ्चसारे एदेतोमगशीर्षाढ़े तदन्ताभ्यां पुनर्वसू । अमसोः केवलो योगो रेवत्यर्थ पृथग्गतः ॥ ५३॥ कतस्तिप्यस्तथाश्लेषा खगयोपडयोर्मधाः । चतः पूर्वाय छजयोरुत्तरा झबयोस्तथा ॥ ५४॥. हस्तश्चित्रा च टठयोः स्वाती डाक्षरादभूत् । विशाखास्तु ढणोद्भूतास्तथा देऽभ्योऽनुराधकाः ॥ ५५ ॥ ज्येष्ठा धकारान्मूलाख्यो नपफेभ्यो वतस्तथा । पूर्वाषाढा भतोऽन्या च संजाता श्रवणो मतः ।। ५६ ।। श्रविष्ठा चापि यरयोस्तथा शतभिषग्लतः । वशयोः प्रोष्ठपात्संज्ञा पसहेभ्यः परा स्मृता ।। ५७ ।। वाभ्याममोभ्यां लार्णोऽयं यदा वै सह वत्स्यते । वदेन्दुसूर्ययोर्योगादमावास्या प्रतीयते ।। ५८ ।। कपतो भुवनं मत्तः कपयो: संगमो भवेत् । वतः क्षकारः संजातो नृसिंहस्तस्य देवता ।। ५९ ॥ स पुनः पसंहः सार्ध परप्रोष्ठपदं गतः। कारस्कराख्यामलकोदुंबरी जम्युसंज्ञकः ।। ६० ।।

·चतुर्थः पटलः ।
खदिरः कृष्णवंशौ च पिप्पलो नागरोहिणौ।
पलाशः पक्षकाम्वष्ठबिल्वार्जुनविकताः ॥ ६१ ।।
वकुलः शवरः सों वजुल' पनसार्कको ।
शमीकदम्पनिम्बाम्रो मधूकान्ता दिनाद्मिपाः ।। ६२ ॥
आयुष्कामः स्वकं वृक्षं छेदयेन कदाचन ।
सेचयेद्वर्धयचापि पूजयेत्प्रणमेदपि ।। ६३ ।।
तिथिनक्षत्रवारेषु स्वेषु मब्रजपो वरः ।
तस्मादेषां दिनादीनां वक्ष्यन्ते देवता अपि ॥ ६४ ।।
अश्वियमानलधाता शशिरुद्रादितिसुरड्यसपश्चि
पिनर्यमभगदिनकृत्त्वष्टारो मारुतस्तथेन्द्रानी ।
मित्रेन्द्रौ निर्गतिर्जाले विश्वे देवा हरिस्तया वसवः
वारुणोऽजैकपादहिर्बुनिः पूपा च देवता भानाम् ।।
अश्वेभाजभुजद्गसर्पसरमा माजीरकाजा बिली
मूपा मूर्षिकरुद्रयानमहिपी व्यानो यमारोहणम् ।
व्याघ्रणी हरिणी श्ववानरपशुःशासामृगी स्त्री यो
मयों गौः करिणीति साधु
कथिता नक्षत्रयोन्य कमात् ।।

·६
प्रपञ्चसारे
एभ्योऽमावास्यान्ता
वर्तन्ते प्रतिपदादिकारितथयः ।
राशिभ्योऽथ तिथीना.
मध्यर्धयुगं तु राशिरेकं स्यात् ।। ६७ ॥
तेन विंशत्तिथयो
द्वादशधा वर्णतो भिन्नाः।
ता एच स्युद्धिविधाः
पुनरपि पूर्वान्त्यपक्षभेदेन ।। ६८॥
पक्षः पञ्चदशाहः
स्यात्पूर्वः प्रतिपदादिकः शुष्ठः ।
तज्ज्ञेयोऽप्यपरः
कृष्णः प्रतिपदादिकः प्रोक्तः ॥ ६९ ॥
संज्ञासाम्ये सत्यपि
सौम्यात्तु हासद्धितस्तिथयः ।
न समाः पक्षद्वितये
त्रिंशदास्तथा हि संप्रोक्ताः ॥ ७० ॥

·चतुर्थः पटलः ।
अग्न्यश्व्युमा सविघ्ना
नागा गुहसवितृमातरो दुर्गा ।
ककुमो धनपतिविष्णू
यमहरचन्द्राः क्रमेण तिथ्यधिपाः॥ ७१ ॥
राशिभ्यः सदिनेभ्यः स.
तिथिभ्यः शक्तिजृम्भणसमुत्थानात् ।
अक्षरभेदविकारा-
करणान्यपि सप्तभेदकान्यभवन् ।। ७२ ।।
सिंहळ्याघ्रवराहा:
खरगजवृषकुक्कुटाः प्रतिपर्धात् ।
अन्त्यां तिध्यर्धेऽर्धे
तिष्ठन्याः कृष्णगोश्चतुर्दश्याः ।। ७३ ॥
एवं संग्रहराशिक
दिनतिधिकरणप्रभेदकाः कथिताः ।
अस्मात्पश्चाविभेदा-
विज्ञया पञ्चवर्णनिप्पचिः ॥ ७४ ॥

·४८ प्रपञ्चसारे वर्णाः पीतश्वेता- रुणांसितश्यामकास्तथा काद्याः । इति मूलाक्षरविकृति कथितमिदं वर्णविकृतिवाहुल्यम् ॥ ७ ॥ सचराचरस्य जगतो मूलत्वान्मूलतास्य वीजस्य ।। ७६ ॥ यां ज्ञात्वा सकलमपास्य कर्मवन्धं तद्विष्णोः परमपदं प्रयाति लोकः । वामेनां त्रिजगति जन्तुजीवभूतां हल्लेखां जपत च नित्यमर्चीत ॥ ७७ ।। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृती प्रपञ्चसारे चतुर्थः पटलः॥

·पञ्चमः पटलः॥ अथ प्रवक्ष्ये विधिवन्मनूनों दीक्षाविधानं जगतो हिताय । येनोपलब्धेन समाप्नुवन्ति सिद्धि परह च साधकेशाः ॥ १॥ दद्याच दिव्यभावं क्षिणुयाहुरितान्यतो भवेद्दीक्षा । मननात्तत्वपदस्य वायत इति मन्त्र उच्यते भयतः ॥ २॥ देवादिकस्याप्यथ मानुपादेः पैनादिकस्याप्यथ वत्सरस्य । आदि समारभ्य समग्रमंप. रानेन दीक्षाविधिमारभेत ॥ ३ ॥ •P.4 ·५० प्रपञ्चसारे शुभकर्मणि दीक्षायां मण्डपकरणे गृहादिविधिपु तथा । विहितो वास्तुबलिः स्या- दक्षाविघ्नोपशान्तिसंपद्धयः ।। ४ ।। अभवत्पुराथ किल वास्तुपुमा- निति विश्नुतो जगदुपद्रवकृत । चतुरश्रसंस्थितिरसौ निहिती पनिहतः क्षितौ सुरगणैदितिजः ॥ ५॥ तहसंस्थिता ये देवास्ते विश्रुतात्रिपञ्चागन् । मण्डलमध्यायच्या यथा तथोक्तकमेण कश्यन्ते ॥६॥ कृत्वावनि समतल चतुरश्रसंस्था- मटाष्टकोद्यतपदां च सकोणसूत्राम् । तम्यां चतुप्पदसमन्वितमध्यकोष्ठे ब्रह्मा तु साधकवरेण समर्चनीयः ॥ ७ ॥ 1. निहित ·पञ्चमः पटलः । प्राग्याम्यवारुणोद. ग्दिकोष्टचतुष्पदेषु समभियजेत् । आर्याख्यं सविवस्त्र- संज्ञं मित्रं महीधरं क्रमशः ।। ८ ।। । कोणद्वयार्धकोटे- प्वाः सावित्रसवितृशकाहाः । सेन्द्रजयरुद्रतजय- सापश तथापवत्सकोऽग्न्याद्याः ॥ ९॥ अश्रेः पार्वोत्थपद- द्वन्द्व शर्व गुहार्यमणौ च तथा । जम्मकपिलिपिञ्छाख्यो घरफिविदार्यों च पूतनाः प्रोकाः ॥ १० ॥ अर्धपदाद्यन्तासु च चतमपु दिक्षु क्रमेण बहिराः । वासषयमजलशशिना- मष्टायष्टौ च मन्त्रिणा विधिना ।। ११ ।। 1. भामक

·प्रपञ्चसारे
ईशानाख्यः स पर्जन्यो जयन्तः शक्रभास्करौ ।
सत्यो वृपान्तरिक्षौ च देवताः प्रागुदीरिताः ॥ १२ ॥
अमिः पूपा च वितथो यमश्च प्रहरक्षकः ।
गन्धवों भृङ्गराजश्व मृगो दक्षदिगाश्रिताः ॥ १३ ॥
नितिदौवारिकश्चैव सुप्रीवो वरुणस्तथा ।
पुष्पदन्तासुरौ शोपरोगो प्रत्यग्दिगाश्रिताः ॥ १४ ॥
वायु गश्च मुख्यश्च सोमो भल्लाट एव च ।
अर्गलाख्योऽदितिस्तद्वद्दितिः सौम्यदिगाश्रिताः ॥ १५ ॥
इतीरितानामपि देवतानां
चित्राणि कृत्वा रजसा पदानि ।
पयोऽन्धसा साधुवलिविधेयो
दव्यश्च वा तन्त्रविशेषसिद्धः ।। १६ ॥
भूयो भूमितले ममे विरहिते लोमास्थिलोष्टादिभिः
फर्तव्यं नवसप्तपश्चकमितहस्तै: परीणाहतः ।
युक्त द्वारचतुष्कल्पितपोभूगट् चतुस्तोरणं
दर्भग्नपरिवीतमुज्ज्वलतलं स्यात्मपृतं मण्डपम् ॥१७॥

·पश्चमः पटलः।
सप्ताहतो वा नवरात्रता वा
प्रागेव दीक्षादिवसायथावत् ।
सपालिकापञ्चमुखीशराव-
चतुष्टये वीजनिवापमुक्तम् ॥ १८॥
अन्यस्मिन्भवने सुसंवृतवरे शुद्ध स्थले मण्डलं
कुर्यात्प्राग्वरुणायत पदचतुष्कोपेतभानूदरम् ।
पीतारकसितासितं प्रतिपदं वहयादिशान्तिकं
याम्यादीच्यसमायतं प्रणिगदन्त्यन्ये च तन्मन्त्रिणः॥
वैष्णव्यस्त्वथ पालिका अपि चतुर्विशालोच्यायकाः
वैरिफच्यो घटिकास्तु पञ्चवदना व्यष्टाहुलोच्छायकाः ।
शैवाः स्युषिडङ्गुला अपि शरावाद्वा जलक्षालिताः
सूत्रैश्च प्रकलय्य परिषु च ताः प्रोतक्रमाद्विन्यसेत् ।।
पृथगपि शालीतण्डुल.
पूर्णासु सदर्भवद्धकूर्चासु।
मृद्वालुकाकरीपैः
क्रमेण पूर्णानि तानि पात्राणि ॥ २१ ॥

·प्रपञ्चसारे
शालीकमुश्यामा-
तिलसर्पपमुद्गमापनिष्पावाः ।
खल्वाढकीसमेवा
वीजानि विदुः प्ररोहयोग्यानि ॥ २२ ॥
प्रक्षाल्य तानि निवपेदभिमन्य मूल-
बीजेन साधकवरस्त्वपि पात्रकपु ।
विमाशिपा च विधिवत्प्रतिपाद्यमान-
शादिमुख्यतरपञ्चमहास्वनैश्च ।। २३ ।।
हारिद्राद्भिः सम्यगभ्युक्ष्य वस्दै-
राच्छाद्याद्भिः सिञ्चता पञ्चपोपः ।
सायंप्रात: शार्वरीषु प्रदद्या-
दुकैव्यैस्तदलि साधकेशः ॥ २४ ॥
भूतपितृयभनाग-
प्रमशिवा देवताश्च विष्ण्वन्ता:।
वाभ्यः क्रमेण रात्रिपु
सप्तसुधा नवसु पलिदेयः ॥ २५॥

·पञ्चमः पटलः । लाजतिलनतरजो दधिसक्वन्नानि भूतकूराख्यम् । पित्र्यं तिलतण्डुलकं सोडुम्बिकधानलाजकं याक्षम् ॥ २६ ॥ केरोदसक्तुपिष्टं नाग पद्माक्षतं च वैरिकच्यम् । अन्नापूर्वं शैवं गुलोदनं वैष्यावं च दुग्धान्नम् ॥ २७ ॥ कुसरं च वैष्णवेयं यदि नवरात्रं क्रमेण बलिरुतः। तारादिकैनमोऽन्तः स्वैः स्वैरपि नामभिश्च बलिमन्त्रः ॥२८॥ पावाणि विविधान्यपि परितः पुनरष्टदिक्षु बलिक्लप्तिः । यीजारोपणकर्म प्रथितमिदं मार्वकामिकं भवति ॥ २९ ।।

·१ प्रपञ्चसारे प्रागेव लक्षणयुतानि च मण्टपेऽस्मि- न्कुण्डानि कारयतु सम्यगथो दिशासु । आखण्डलार्कभववारिपभाधिपानां दोर्मात्रकाणि विलसद्गुणमेखलानि ॥ ३० ॥ चतुरश्रमर्धशशिबिम्बविलसितमथ त्रिकोणकम् । पद्मदलरुचिरवृत्तमिति ब्रुवते सुधाविधिपु' कुण्डलक्षणम् ॥ विंशद्भिश्चतुरधिकाभिरङ्गलीभिः सूत्रेणाप्यथ परिसूत्र्य भूमिभागम् । ताभिश्च प्रखनतु तावतीभिरेका त्यक्त्वा चाङ्गुलिमपि मेखलाश्च कार्याः ॥ ३२ ॥ सत्त्वपूर्विकगुणान्विताः क्रमा. द्वादशाष्टचतुरडलोच्छ्रिताः। सर्वतोऽङ्गुलिचतुष्कविस्तृता मेखलाः सकलमिद्धिदा मताः ॥ ३३ ॥ 1. बुधा विधिषु ·पञ्चमः पटलः । योनिस्तत्पश्चिमस्यामथ दिशि चतुरप्रस्थलारव्धनाळा तन्मध्योल्लासि रन्ध्रोपरिपरि वितताश्वत्थपत्रानुकारा । उत्सेधायामकाभ्यां प्रकृतिविकृतिसंज्ञालाष्टाङ्गुला स्या- द्विस्तुत्या द्वादशार्धाङ्गुलमितनमिताप्रा निविष्टेव कुण्डे ।। अथवा दिशि कुण्डमुत्तरस्यां प्रविभ्याञ्चतुरश्नमेकमेव । गदितैरपि लक्षणैः समता- पचनं दृष्टिमनोहरं च कान्या ।। ३५ ।। ततो मण्टपमध्ये तु स्थण्डिलं गोमयाम्बुना । उपलिप्य यथान्यायं तस्य मध्ये निधापयेत् ।। ३६ ॥ सूत्रं प्राक् प्रत्यगात्तामं विपाशीर्वचनैः सह । गुणितेनाभितो मत्स्यौ मध्यादारभ्य विन्यसेत् ॥ ३७ ।। सन्मध्यस्थितयाम्योदग सूत्रं निधापयेत् तवो मध्यात्सपद्धस्तमानेन च दिशं प्रति ॥ ३८ ॥ सूत्रेषु मकरान्यस्येत्स्पष्टानन्योन्यतः समात् । सूत्राप्रमकरेभ्यस्तु न्यसेत्कोणेपु मत्स्यकान् ॥ ३९ ।। 1. प्रत्यगाशा 2. मात्.

·प्रपञ्चसारे 4 कोणमत्स्यस्थिताप्राणि दिक्षु सूत्राणि 'पातयेत् । ततो भवेचतुष्काष्ठं चतुरश्रं च मण्डलम् ॥ ४० ॥ तत्रानिमारुतं सूत्रं नैर्ऋतेशं निपातयेत् । प्राग्याम्यवारुणोदीत्र्यसूत्राप्रमकरेषु च ।। ४१ ॥ "निहिताप्रयुगं सूत्रं चतुष्कं प्रतिपातयेत् । कृत एवं भवेयुस्ते कोणकोप्ठेषु मत्स्यकाः ॥ ४२ ॥ एषु प्राग्वारुणात्सूत्रान्याम्योदीच्यां निपातयेत् । पद्पश्चाशत्पदानि स्युरधिकानि तद्वयात् ॥ ४३ ॥ यदा तदाजो विभजेत्पदानि क्रमशः सुधीः । पदः पोडशभिमध्ये पद्मं वृत्तत्रयान्वितम् ॥४४॥ तैरष्टचत्वारिंशद्री राशि: स्याद्वीध्यशीतिभिः ।। सद्वादशः शतपदैः शोभायुग्द्वारकोणकम् ॥ ४५ ॥ द्वाराणि पदपटकाणि शोमाख्याः स्युचतुष्पदाः । चतुप्पदाचोपशोभाः पदपदं कोणकं भवेत् ॥ ४६ ।। वृत्तवोध्योरारचयेन्मध्ये सूत्रचतुष्टयम् । प्राग्याम्यवारुणोदीच्यसूत्राप्रमकरेषु च ।। ४७ ॥ 1. सूत्राग्निपातयेत्; 2. निहतं च युगं सूत्रचतुष्कं. 3. तयो.

·पश्चमः पटलः। निहिताप्रयुगं सूत्रं तद्भवेद्राशिमण्डलम् । कर्णिकायाः केसराणां दलसंधैर्दलस्य च ॥ १८ ॥ दलामवृत्तराशीनां वीथ्या: शोभोपशोभयोः । वृत्तानि चतुरश्राणि व्यक्तास्थानानि कल्पयेत् ॥ ४९।। भवेन्मण्डलमध्यार्धे कर्णिका चतुरङ्गला । व्यङ्गुलाः केसराश्च स्युः संधिश्च चतुरङ्गुला ।। ५० ॥ तथा दलानां मानं तदप्रयङ्गुलकं भवेत् । अन्तरालं पृथग्वृत्तत्रयस्य दाङ्गुलं भवेत् ।। ५१ ।। ततश्च राशिचकं स्यात्स्वं स्वं वर्णविभूषितम् । राशिमङ्गलकैः कुर्यात्पड्भिर्नवभिरेव वा ।। ५२ ।। द्वात्रिंशदगुलं ह्येतत्सरस्तात्तावदिष्यते । वृत्तचक्रमुशन्त्येके चतुरनं च तद्विदः ।। ५३ ।। यदि वा वर्तुलमराः स्युश्च द्वादशराशयः । से स्युः पिपीलिकामध्या मातुलगानिमा अपि ॥ ५४॥ चक्रं च चतुरश्रं च त्र्यश्रा द्वादशराशयः । भवेयुः पजदलनिभा या कथिता बुधैः ॥ ५५ ॥ 1. निहताप्रयुत; 2. पृथत्ते त्रयस्य; 3 पङ्गिरष्टाभिरेव वा.

·प्रपञ्चसारे तही रुचिरान्कुर्याश्चतुरान्कल्पशाखिनः । ललितारूढकुसुमान्फलपल्लवयोभितान् ।। ५६ ॥ जलजैः स्थलजैर्वापि सुमनोभिः समन्वितान् । हंससारसकारण्डशुकभ्रमरकोकिलैः ॥ ५७ ॥ मयूरचक्रवाकाद्यैरारूढविटपानतान् । सर्वर्तुनिष्कृतिकरान्विलोचनमनोहरान् ॥ ५८ ॥ तद्वहिः पार्थिवं कुर्यान्मण्डलं कृष्णकोणकम् । मण्डलानि तु तत्वज्ञो राश्यन्तान्येव कारयेत् ॥ ५९।। राशेरन्यत्र रचयेप्रमोहादन्यमण्डलम् । आवाह्य देवतामन्यामर्चयेदन्यदेवताम् ।। ६० ॥ उमाभ्यां लभते गापं मन्त्री तरलदुर्मतिः । कालात्मकस्म देवस्य राशिव्याप्रिमजानता ।। ६१ ॥ कृतं समस्तं व्यर्थ स्यादर्शन ज्ञानमानिना । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राशीन्साधिपतीक्रमात् ।। ६२ ।। अवगम्यानुरूपाणि 'मण्डलानि च मान्यधीः । उपक्रमेदयितुं होतुं वा मर्वदेवताः ॥ ६३ ।। 1. पर्वनितिकरान् : ". मण्डलानित ·पञ्चमः पटलः। ६ १ रजांसि पश्चवर्णानि पश्चद्रव्यात्मकानि च । • पीतशुक्लारुणशितिश्यामान्येतानि भूवशः ॥ ६४ ॥ हारिद्रं स्याद्रज: पीतं तण्डुलं च सितं भवेत् । तथा दोषा रजःक्षारसंयुक्तं रक्तमुच्यते ॥ ६५ ॥ कृपणं दग्धपुलाकोत्यं श्याम विल्वदलादिजम् । सितन रजसा कार्याः सीमा रेखा विपश्चिता ॥६६॥ अङ्गुलोत्सेधविस्तारा: सर्वमण्डलकर्मसु । पीता: स्यात्कार्णका रक्तशुकृपीताश्च केसराः ॥६७ ॥ दलान्यच्छान्यन्तरालं श्यामचूर्णेन पूरयेत् । सितरक्तासितैर्युत्तत्रयमुदीरितम् ॥ ६८ ॥ नानावर्णविचिना स्युश्चित्राकाराश्च वीथयः । द्वारशोभोपशोभाश्राः सितरकनिशासिताः ।। ६९ ।। राशिचक्रावशिष्टानि कोणानि गृणु यानि वै पीठपादानि तानि स्युरगणान्यपि तानि वा । तत्तत्पादोक्तपर्णानि तत्तदाफारवन्ति वा ॥ ७० ॥ 1. अलोत्पविटपाः; 2. श्याम चूर्णन पूरयेत् ; श्यामचूर्णन भारयत्

·प्रपञ्चसार
अथवारणानि च दलानि तथा
ठसंधिरप्यसितमग्भवति।
असितामणाच्छरजमा
विहितान्यपि यतुलानि कथयन्त्यपरे ।। ७१ ।।
इति श्रीमत्परमहमपरिमाजकाचार्यस्य
भीगोविन्दभगवत्स्यपादशिप्यस्य
भीमकरमगधनः कृती
प्रपञ्चसार पञ्चमः पटलः ।

·षष्टः पटलः। अथ पुनराचम्य गुरुः प्राग्वदनो विष्टरोपविष्टः सन् । प्राणायाम सलिपिन्यास कृत्वा न्यसेत्तदृष्यादीन् ॥ १॥ ऋषिगुरुत्वाच्छिरसव धार्य- श्छन्दोऽक्षरत्वाद्रसनागतं स्यात् । धियावगन्तव्यतया सदैव हदि प्रदिष्टा मनुदेवता च ॥२॥ ऋषिवर्णादिको धातू स्तो गत्या प्रापणेन च । यात्याभ्यां यत्स्वरूपं म गुरुः स्यादपिवाचकः ॥ ३॥ इच्छादानार्थको धातू स्तश्छदायश्च दादिकः । सयोरिच्छां ददातीति छन्दो मन्त्राणवाचकम् ॥ ४॥ आत्मनो देवताभावप्रधानाद्देवतेति च । पदं समस्तमन्त्रेषु विद्वद्भिः समुदीरितम् ।। ५ ।।

·प्रपञ्चसारे हृदयशिरसोः शिखायां कवचाक्ष्यस्त्रेषु सह चतुर्थीपु । नत्याहुत्या च वषड्ढुं वौषट्फट्पदैः पडङ्गविधिः ॥६॥ हृदयं बुद्धिगम्यत्वात्प्रणामः स्यान्नमःपदम् । क्रियते हृदयेनातो बुद्धिगम्यनमस्क्रिया ॥ ७ ॥ तुङ्गार्थत्वाच्छिरः स्त्रे स्वे विषयाहरणे द्विठः । शिरोमन्त्रेण चोत्तुगविपयाहृतिरीरिता ॥ ८ ॥ पशिखादेशसमुद्दिष्टा वपडित्यगमुच्यते । तत्तेजोऽस्य तनुः प्रोक्ता शिखामन्त्रेण मन्त्रिणः ॥ ९॥ 'कचग्रहण इत्यस्माद्धातोः कवचसंभवः । हुंतेजस्तेजसां देहो गृह्यते कवच ततः ॥ १० ॥ नेत्रदृष्टिः समुद्दिष्टा वौषड् दर्शनमुच्यते । दर्शनं दाश यन स्यात्तत्तेजो नेत्रवाचकम् ।। ११ ॥ अमुत्रसादिको धातू स्तः क्षेपचलनार्थको । ताभ्यामनिटमाभिप्य पालयत्फट्पदाग्निना ॥ १२ ॥ प्रोक्तानीसद्गमन्त्राणि सर्वमन्त्रेषु सूरिभिः । पञ्चव यम्य मन्यम्य भवन्त्यनानि मन्त्रिणः ॥ १३ ॥ 1. शिगा: समुदिश, क्यप्रहण ·पठः पटलः । सर्वेष्वपि च 'मन्त्रेषु नेत्रलोपो विधीयते । अङ्गुलीषु क्रमादरेरष्ठादिषु विन्यसेत् ॥ १४ ॥ कनिष्ठान्तासु तद्बाह्यतलयोः करयोः सुधीः । अत्रेण तालत्रितयं कृत्वा तेनैव बन्धयेत् ।। १५ ॥ दिशो दश क्रमादगपट्क वा पञ्चकं न्यसेत् । 'जपारम्भे मनूनां तु सामान्ययं प्रकल्पना ॥ १६ ॥ शवं सगन्धपुष्पाक्षततोय वामतः प्रविन्यस्य । माझं मन्त्रं पूजामून्यस्येद्गुरूपदेशेन ॥ १७ ॥ न्यस्येच दक्षमागे सुमनःपात्रं तयाभितो दीपान । स्मन्यत्साधनमखिलं पुरतो गन्धाक्षतादिक मन्त्री ॥ १८॥ प्रथम निजसव्यतो यथाव- स्त्रयजेवमयान्महागुरून्स्वान् । गणनायमन्यवश्व पाशा- शदन्ताभयहस्तमुज्ज्वलाद्गम् ॥ १९ ॥ रकं धर्म पतनुमयानो हरि श्यामवर्ण झाने रनो दिशि मरुति पीतं च वैराग्यसझम् । 1. सश्रेपु. 11.5 ·६ ur प्रपञ्चसारे भूताकारं द्विरदतनुमैश्वर्यमीशे च कृष्णं नपूर्वैस्तैर्यजतु दिशि चित्राणि गात्राणि पीठे ।। २०॥ मध्येऽनन्तं पद्ममस्मिंश्च सूर्य सोमं वहि तारवणविभक्तः । सत्त्वादीश्च त्रीन्गुणानात्मयुक्ता. शक्तिः किंजल्केपु मध्ये यजेच ॥ २१ ॥ श्वेता कृष्णा रक्ता पीता श्यामानलोपमा शुक्ला । अशनजपासमाने तेजोरूपाश्च शक्तय. प्रोकाः ।। २२।। विन्यस्य कणिकोपरि शाली- स्तदुपरि च तण्डुलानि तथा । नेपामुपरि च दर्भा- न्पूर्वोपरि चमक्षतोपेतम् ।। २३ ।। त्रिगुणेन च तन्तुरूपभाजा परितोऽसौ परिवेष्टितं यथावत् । 1. ...नवोपमा.

·0 षष्ठः पटलः। लघुनालघुधूपितं च कूचों परिकुम्भं निदधातु तारजापी ॥ २४ ॥ . न्यस्य दर्भमयं कूर्चमक्षता. द्यायुतं सनवरत्नकं घटे। पूरयेत्सह कपादिकान्तगै- रक्षरोपधिविपाचितै लैः ॥ २५ ॥ अथवा दशमूलपुष्पदुग्धा- हिपचर्मोत्कथितैः कपायतोयैः । स्तनजद्रुमचर्मसाधितैवी सलिलैः संयतधी: शुभोदकैर्वा ॥ २६ ॥ शझे कपायोदकपूरिवे व विलोड्य सम्यग्विधिना सगन्धम् । फलाः समावाह्य विनिक्षिपेत्त- स्कायोदकापूर्णमुसे च कुम्भे ॥ २७ ॥ त्रिवियं गन्धाष्टकमपि शाय वैष्णवं घशैवमिति ।

·६८. प्रपञ्चसारे गन्धाष्टकेन शक्तिः स्यात्कलशे मन्त्रिणा कृतेऽनन्ता ।। २८॥ चन्दनकर्पूरागरु- कुटुमकपिमांसिरोचनाचाराः। गन्धाष्टकमपि शक्तः सांनिध्यकरं च लोकरक्षनकृत् ॥ २९ । चन्दनहीवेरागरु- कुष्ठामृगशीरमांसिमुरमपरम् । चन्दनकर्पूरागरु- दलरुधिरकुशीतरोगजलमपरम् ॥ ३०॥ अष्टत्रिंशत्प्रभेदेन याः कलाः प्रागुदीरिताः । गुरूपदेशक्रमवस्ता विद्वान्विनियोजयेत् ।। ३१ ॥ याः पञ्चाशत्कलास्तारपश्चभेदसमुत्थिताः। पञ्चपश्चकसंमिन्ना विदुस्तास्तत्त्ववेदिनः ॥ ३२॥ सप्तात्मकस्य वारस्य परी द्वौ तु वरी यतः । उत्तस्तु शक्तिशान्ताख्यो न पठ्यते परैः सह ॥ ३३ ॥ 1....रोपजमपरम्.

·षष्ठः पटलः । ६९ प्रथमप्रकृतेर्हसः प्रतद्विष्णुरनन्दरः । त्रियम्बकस्तृतीयः स्याश्चतुर्थस्तत्सदादिकः ॥ ३४ ॥ विष्णुयोनिमयेत्यादिः पञ्चमः कल्प्यतां मनुः । चतुर्नवतिमन्त्रात्मदेवमावाह्य पूर्यताम् ।। ३५ ।। अत्र याः पश्च सप्रोक्ता ऋचस्तारस्य पञ्चभिः । कलाप्रभेदश्च मिथो युज्यन्ते ताः पृथक्मात् ।। ३६ ॥ कुर्यात्प्राणप्रतिष्ठां च तत्र तत्र समाहितः । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण पुनस्तोयं फलात्मकम् । उचारयन्मूलमन्त्रं कलशे संनिधापयेत् ।। ३७ ।। अन्यत्यचूतपनस. स्तबकैः सुनामबालरीमुक्कैः। सुरतरुधिया पिधाय कुम्भमुख वेष्टयीत वासोभ्याम् ॥ ३८ ॥ पुनस्तोयगतं देव साध्यमत्रानुरूपतः। सकलीकृत्य च गुरुरुपचारान्समाचरेत् ॥ ३९ ॥ 1. ...देवतावाय.

·प्रपञ्चसारे आसनखागते सायंपाचे साचमनीयके । मधुपकांचमस्नानवसनाभरणानि च ॥४०॥ सुगन्धसुमनोधूपदीपनैवेद्यवन्दनान् । प्रयोजयेदर्चनायामुपचारांस्तु पोडश ।। ४१ ।। मर्यपाद्याचमनकमधुपर्काचमान्यपि । गन्धादयो निवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् ।। ४२ ।। गन्धादयो निवेद्यान्ता पूजा पञ्चोपचारिकी । सपर्याखिविधाः प्रोक्तास्तासामेकां समाश्रयेत् ।। ४३ ।। गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्पपाः दूर्वा चेति क्रमादर्घ्यद्रव्याष्टकमुदीरितम् ।। ४४ ।। पाचं श्यामाकदूर्वाजविष्णुकान्ताभिरुच्यते । जातीलवङ्गतकोलमतमाचमनीयकम् ॥ ४५ ॥ मधुपर्क च सक्षौद्रं दधि प्रोक्तं मनीषिभिः । शुद्धाभिरद्भिर्विहितं पुनराचमनीयकम् ॥ ४६ ।। चन्दनागरुकर्पूरपर्चा गन्धमिहोच्यते । अथवा लघुकाश्मीरपटीरमृगनाभिजम् ॥ ४७ ।।

·षष्ठः पटलः। . तुलस्यो पजे जात्यौ केतक्यौ करवीरको। शस्तानि दश पुष्पाणि तथा रजोत्पलानि च ॥ ४८ ॥ उत्पलानि च नीलानि कुमुदानि च मालती। महिकाकुन्दमन्दारनन्द्यावादिकानि च ॥ ४९ ॥ पलाशपाटलीपार्थपारन्त्यावर्तकानि च । चम्पकानि सनागानि रक्तमन्दारकानि च ॥५०॥ अशोकोद्भवविल्वाब्जकर्णिकारोद्भवानि च । सुगन्धीनि सुरूपाणि स्वागमोकानि यानि वै ॥५१॥ मुकुलैः पतितम्लीनर्जीर्णवी जन्तुदूषितैः । माघ्रातरङ्गसंस्पृष्टैरुषितश्चापि नार्चयेत् ।। ५२ ॥ सगुग्गुल्वगरूशीरसिताज्यमधुचन्दनः । सारागारविनिक्षिप्तमन्धी नीचैः प्रधूपयेत् ॥ ५३॥ गोसर्पिपा का तैलेन वा च लघुगर्भया । रोपित सुरभि शुद्धं दीपमुच्चैः प्रदापयेत् ॥ ५४॥ सुसितेन सुशुद्धन पायसेन सुसर्पिषा । सितोपदंशकदलीद याद्यैश्च निवेदयेत् ।। ५५ ।। 1. ...सस्पृष्टः पर्युषितैय; 2. यायतेन, ·૨ प्रपञ्चसारे वर्त्तमनुप्रफुटितैः क्रमशः शताधैं. यासक्रमादभियजेत्सकलासु मन्त्री। गन्धादिभिः प्रथमतो मनुदेवतासु वलोक्यमोहनामिति प्रथितः प्रयोगः ॥५६॥ हृदयं सशिरस्तथा शिखायो कवचं चेत्यनलादिकाश्रिपु। पुरतो नयनं दिशां कमात्स्या- पुनरलं च समर्पयेत्क्रमात् ॥ ५७ ॥ हारस्फटिककलाया- खनपिङ्गलवहिरोचिपी ललनाः । अभयवरोधतहस्ताः प्रधानतनवोऽङ्गदेवताः कथिताः ।।५८ ।। आदावगावरणं सकलविधानेपु पूजनीयं स्यात् । अन्ते च लोकपाला- तिरय कुलिशादिकान्तं वा ।। ५९ ॥

·षष्ठः पटलः 1 ३ इन्द्रामियमनिशाचर- वरुणानिलशशिशिवाहिपतिविधयः। जात्यधिपहेतिवाहन परिवारान्ताः क्रमेण यष्टव्याः ।। ६०॥ पीतः पिङ्गः कृष्णो घूमः शुक्छश्व धूम्रसितशुक्लाः । काशारुणाम्बुजाभा लोकेशा वासवादयः प्रोक्ताः ।। ६१ ।। वसः सशक्तिदण्डः खड्गः पाशाङ्कुशौ गदाशूले। रयचरणनलिनसंज्ञे प्रोकान्यस्त्राणि लोकपालानाम् ।। ६२ ।। पीतहिमजलदगगना- चिरप्रमारतकुन्दनीलरुचः । करवन्दारुणवर्णाः प्रोक्ताः स्युर्वर्णतोऽपि वखाद्याः ॥ ६३ ॥ 1. अरविन्दारुण ..

·प्रपञ्चसारे कृते निवेधे च ततो मण्डलं परितः क्रमात् । मङ्गलागुरपत्राणि स्थापनीयानि मन्त्रिणा ॥ ६४ ॥ उपलिप्य कुण्डमत्र स्वचरणयोग्या विलिल्य रेखाश्च । अभ्युक्ष्य प्रणवजपेन प्रकल्पयेद्योगविष्टरं मन्त्री ॥ ६५ ॥ अथवा पदकोणावृत. विकोणके गुरुजनोपदेशेन । प्राणामिहोत्रविधिना- प्यावसथीयाह्वयेऽनलस्थाने ।। ६६ ।। तत्रायो सदृतुमतीमथेन्द्रियामां स्मृत्वा तो सकल जगन्मयीं च शक्तिम् । तद्योनौ मणिभवमारणेयकं वा तारेण क्षिपतु गृहोत्थमेव वानिम ॥ ६७ ।। चिपिङ्गलपदमुक्त्वा इनदहपचयुग्मकानि सर्वज्ञम् । 1. प्रणवजलेन.

·षष्ठः पटलः ।
आशापयाग्निजाये
प्रभाष्य मनुनानलं ज्वलयेत् ॥ ६८ ॥
अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् ।
सुवर्णवर्णमनलं समिद्धं विश्वतोमुखम् ॥ ६९ ।।
अनेन ज्वलितं मन्त्रेणोपतिप्ठेद्भुताशनम् ।
ततः प्रविन्यसेहेहे जिवामन्त्रैर्विभावसोः ॥ ७० ॥
सलिङ्गगुदमूर्धास्यनासाने त्रेषु च क्रमात् ।
सङ्गिषु च जिद्वाश्च वक्ष्यन्ते त्रिविधात्मकाः ।। ७१ ॥
हिरण्या गगना रक्ता कृष्णा चैव तु सुप्रभा ।
बहुरूपातिरका च जिहाः सप्तेति सात्त्विकाः ।। ७२ ॥
'पद्मरागा सुवर्णा च तृतीया भद्रलोहिता।
लोहिताख्या तथा श्वेता धूनिणी सफरालिका ।। ७३ ॥
राजस्यः कथिता ह्येताः क्रमाकल्याणरेतसः।'
विश्वमूर्तिस्फुलिङ्गिन्यो धूम्रवर्णा मनोजवा ।। ७४ ॥
लोहिता च करालाख्या काली तामसजिहिका ।
अनलेरापिंबिन्द्वन्तसादिवान्ताक्षरान्विताः ॥ ५ ॥

·, प्रपञ्चसारे सात्त्विक्यो दिव्यपूजासु राजस्यः काम्यकर्मसु । तामस्यः क्रूरकायेंषु प्रयोक्तव्या विपश्चिता ॥ ७६ ।। सुराः सपितृगन्धर्वयक्षनागपिशाचिकाः । राक्षसाश्च क्रमादग्राश्रिता रसनास्वमी ॥ ७७ ।। जिह्वासु त्रिदशादीनां तत्चत्कार्यसमाप्तये । जुहुयाद्वान्छितां सिद्धिं दास्ता देवतामयाः ॥ ७८ ॥ स्वनामसदृशाकाराः प्रायो जिता हविर्भुजः । मन्त्री प्रविन्यसेद्यो वढेरङ्गानि वै क्रमात् ।। ७९ ।। सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठपुरुपस्तथा । धूमव्यापी सप्तजिड़ो धनुर्धर इतीरिताः ॥ ८० ॥ अङ्गमन्त्राः क्रमादष्टमूर्तिश्चाथ प्रविन्यसेत् । मूर्घा सपार्श्वकट्यन्धुकटिपावीसकेषु च ॥ ८१ ।। प्रादभिण्येन विन्यस्येद्यथावदेशिकोत्तमः । जातवेदाः सप्तजिहो हव्यवाहन एव च ॥ ८२ ॥ अश्वोदरजसंज्ञश्च म वैश्वानर एव च । कौमारतेजाश्च तथा विश्वेदेवमुसाहयौ ।। ८३ ॥ 1. विश्वदेवमुसाइयो.

·षष्ठः पटलः । स्युरष्टमूर्तयो वहेरपये पदपूर्विकाः । प्रणवादिनमोऽन्ताच पुनर्दर्भचतुष्टयैः । ८४ ॥ दिक्क्रमात्संपरिस्तीर्य सम्यग्गन्धादिभिर्यजेत् । मध्य च कोणपदके च जिहाभिः केसरेषु च ॥ ८५ ॥ अङ्गमन्त्रस्ततो बाघ अष्टाभिमूर्तिमिः क्रमात् । ततोऽमिमनुनानेन मन्त्री मध्ये च संयजेत् ।। ८६ ।। वैश्वानरं जातवेदमुक्त्वा चहावाहेति च । लोहिताक्षपदं सर्वकर्माणीति समीरयेत् । ध्यान साधयेत्यन्ते वहिजायान्तिको मनुः ।। ८७ ।। त्रिणयनमरुणतावद्धमालिं मुशुष्ठयां. शुकमरुणमनेकाकल्पमम्भोजसंस्थम् । थमिमतवरशफिस्वस्तिकाभीतिहस्तं नमत कनकमालालंकृतांसं कृशानुम् ।। ८८।। जिहा ज्वालारुषः प्रोक्ता पराभययुतानि च । अङ्गानि मूर्तयः शफिस्वस्तिफोचतदायाः ॥ ८९॥ संस्कृतन पृतनाभिगोतनापोतिन च। च्याहत्यनन्तरं सन जुहुयान्मनुना विशः ।। ९० ॥ 1. मिपातितोद्योर्तितेन.

·७८
प्रपञ्चसारे
गर्भाधानादिका वहः समुद्वाहावसानिकाः ।
क्रियास्तारेण वै कुर्यादाज्याहुत्यष्टकैः पृथक् ।। ९१ ॥
जिह्वाङ्गमूर्तिमनुभिरेकावृत्या हुनेत्तथा ।
जिह्वायां मध्यसंस्थायां मन्त्री ज्वालावली तनौ ।। ९२ ।।
ताराद्यैर्दशभिर्भेदैः पूर्वैः पूर्वैः समन्वितः ।
मनुना गाणपत्येन "हुनेत्पूर्व दशाहुतीः ।। ९३ ।।
जुहुयाच चतुर्वारं समस्तेनैव तेन
आज्येन संध्यमनुना पञ्चविंशतिसंख्यकम् ।। ९४ ।।
जुहुयात्सर्वहोमेषु सुधीरनलतृप्तये ।
तान्त्रिकाणामयं न्यायो हुतानां समुदीरितः ।। ९५ ।।
पुनः
साध्यन मनुना हुनेदष्टसहस्रकम् ।
अथवाष्टशवं सर्पिः संयुक्तेन पयोन्धसा ।। ९६ ॥
द्रव्यविधानप्रोक्ता महाव्याहृतिपश्चिमम् ।
पुन: समापयेद्धोमं परिपेकावसानिकम् ।। ९७ ।।
भूर्भुवःस्वर्भूर्भुवस्वःपूर्व स्वाहान्तमेव च ।
अग्नये च पृथिव्यै च महते च समन्वितम् ।। ९८ ।।
1. ताराभिर्दशभिः प्रोकः; 2. जुहुयात् ; 3. जुहुयात्सर्वधर्मेषु.

·पठः पटलः। वायवे चान्तरिक्षाय महते च समन्वितम् । आदित्याय च दिवे च महते च समन्वितम् ॥ ९९॥ चन्द्रमसे च दिग्भ्यश्च महते च समन्वितम् । महान्यातयस्त्वताः सर्वशी देवतामयाः ॥ १०॥ ब्रह्मार्पणाख्यमनुना पुनरावयाहुतीः । जुहुयान्मन्नवर्येण कर्मधन्धविमुक्तये ॥ १०१ ।। इतः पूर्व प्राणबुद्धिदेहधर्माधिकारतः । जामत्वमसुपुप्तानामन्तेऽवस्थावितीरयेत् ।। १०२ ॥ ततश्च मनसा वाचा कर्मणति प्रभापयेत् । हस्ताभ्यां च तथा पद्यामुदरेण तु भापयेत् ।। १०३ ॥ शिक्षा च यत्कृतं प्रोक्ता यदुक्तं यत्स्मृतं तथा । तत्सर्वमिति संभाष्य ग्रह्मार्पणपदं वदेत् ॥ १०४ ।। भवत्वन्ते दिटश्चार्य प्रसार्पणमनुमतः । हुते तु देशिक: पशान्मण्दले वलिमारभेत् ॥ १०५ ।। नक्षत्राणां सराशीनां सवाराणां ययाक्रमम् । पपालि गन्धपुष्पधूपपूर्वकमादराम् ।। १०६ ॥

·प्रपञ्चसारे ताराणामश्विनादीनां राशी: पादाधिकद्वयम् । मेपादिमुक्त्वा नक्षत्रमंझा पूर्वमनन्तरम् ।। १०७ ।। देवताभ्यः पदं प्रोक्त्वा दिवानक्तपदं तया । पारिभ्यश्चाथ सर्वेभ्यो भूतभ्यश्च नमो वदेत् ॥ १०८ ॥ एवं राशी तु संपूर्णे तस्मिंस्तद्वत्प्रयोजयेत् । तया राश्यधिपानां च प्रहाणां तत्र तत तु ॥ १०९॥ साप्तानां करणानां च दद्यान्मीनावमैपयोः । अन्तराले बलिस्त्वेवं संप्रोक्तः कलशात्मकः ॥ ११०॥ पुनर्निवेद्यमुद्धृत्य पुरोवत्परिपूज्य च । मुखवासादिकं दत्त्वा स्तुत्या तयुक्तया पुनः । स्तुत्वा यथावत्प्रणमेद्भक्तियुक्तस्तु साधकः ।। १११ ॥ दोभ्यो पदाभ्यां जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा। वचसा मनसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग इरितः ।। ११२ ।। याहुभ्यां च सजानुभ्यां शिरसा वचसा धिया । पञ्चाङ्गकः प्रणामः स्यात्पूजासु प्रवराविमौ ।। ११३ ।। गुर्वाधास्तारादिका यागमन्त्रा रोकेशान्तास्ते पतुर्थीनमोऽन्ताः ·षष्ठः पटलः । ८१ पूजायामप्यग्निकार्य द्विठान्ता बीजैः पूजा साद्विभक्त्या वियुक्तः ॥ ११४ ।। वाससी च पुनरगुलिभूषां होमकृत्सु मुखंजप्रवरेपु। ईश्वरार्पणमिति प्रतिदत्त्वा वधितो द्विजमुखेरितवाग्भिः ॥ ११५ ॥ नत्वा ततस्तनुभृते परमात्मने स्वं द्रव्यामेव गुरवे पतुरंशकं वा । दत्त्वा दशांशमथवापि च वित्तशाध्यं हित्वार्पयन्निजतनुं तदधीनचेताः ॥ ११६ ।। अथ पटुरवमुख्यवाद्यपोप- द्विजमुसनिप्पतदाशिपां रखेण । मुनियतमपि मुस्थितं प शिप्यं फलशजलेरभिषेचयेद्यथावत् ।। ११७ ॥ यया पुरा परितमारपटः मुधामयः शिष्यतनी तयैव तः। । •P.G ·प्रपञ्चसारे प्रपूरयन्मन्त्रिवरोऽभिषेचये. दवाप्तये मड्क्षु यथेष्टसंपदाम् ॥ ११८ ॥ विमले परिधाय वाससी पुनराचम्य गुरुं प्रणम्य च । निकटे समुपासतो वदे- दथ शिप्यख मर्नु त्रिशो गुरुः ।। ११९ ॥ गुरुणा समनुगृहीतं मन्त्रं सद्यो जपच्छतावृत्त्या । गुरुदेवतामनूना- मैक्यं संभावयन्धिया शिघ्यः ॥ १२०॥ मन्त्र मन्त्रगुरावपि मन्त्री मन्त्रस्य देवतायां च । विपु विहितसततभक्तिः प्रत्येह निजेप्सितं फलं लमते ।। १२१ ॥ संक्षेपादिति गदिता हिताय दीक्षा जमृणां प्रवरफलप्रदा चिराय ।

·षष्ठ पटलः ।
प्राप्यैनां जपविधिरादरेण कार्यों
विद्वद्भिः सहुतविधि निजेष्टसिद्धयै ।। १२२ ।।
प्रोक्तनैवं कलशविधिनैकेन वानेककुम्भै-
भक्त्या यो वा सुमतिरभिषिञ्चेन्नरो मन्त्रजापी ।
कामान्प्रामोत्ययमिह परत्रापि किं तत्र चित्रं
लोकश्चिन्त्यो न खलु मणिमन्वौषधीनां प्रभावः ।।
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमछकरभगवतः कृती
प्रपञ्चसारे पष्ठः पटलः॥
.

·सप्तमः पटलः ॥ अथाक्षराणामधिदेवतायाः समस्तबोधस्थितिदीपिकायाः । अशेषदुःखप्रशमाय नृणां वक्ष्येऽजपादेः प्रवरं विधानम् ॥ १॥ ब्रहा स्यादृपिरीरितः सुमतिभिर्गायत्रमुक्तं च त- च्छन्दस्त्वेऽपि सरस्वती निगदिता तन्त्रेषु तद्देवता । आद्यन्तस्वरपट्कलघ्वपरयोरन्तस्थितैः कादिभि- वगैर्यान्तगतैः क्रमेण कथितान्यस्या: पडङ्गानि च ॥२॥ पञ्चाशद्वर्णभदैविहितवदनदोःपादयुकुक्षिवलो- देशी भास्वत्कपोकलितशशिकलामिन्दुकुन्दावदाताम् । अक्षनकम्मचिन्तालिखितवरकरां प्रीक्षणां पद्मसंस्था- मच्छाकल्पामतुच्छस्तनजधनमरां भारती तां नमामि ॥३॥ 1 देहां.

·सप्तमः पटलः।
काननवृत्तद्वयक्षि
श्रुतिनोगण्डोष्ठदन्तमूर्धास्य ।
दोपत्संध्यपु च
पार्थद्वयरचनाभिजठरेषु ॥४॥
हृदोर्मूलापरगल-
कक्षेपु हृदादिपाणिपादयुगे।
जठराननयोयापक-
संज्ञा न्यस्येदयाक्षरान्कमशः॥५॥
संदीक्षितो विमलधौर्गुरुणानुशिष्टी
लक्ष न्यसेत्सुनियतः प्रजपेच तावत् ।
अन्ते हुतं प्रतिहुनेन्मधुरत्रयाक्तः
शुद्धैस्तिलैरभियजेदिनशोऽक्षरेशीम् ।। ६ ॥
-
--
व्योमाविः स चतुर्दशस्वरविसर्गार्णस्फुरत्कर्णिक
किसल्कालिखितम्वर प्रविदलप्रारब्धवर्गाष्टकम् ।
क्ष्माविम्वेन च सप्तमार्णवयुजानाशासु संवेष्टितं
वर्णाज शिरसि स्मृतं विषगदप्रध्वंसि मृत्युंजयम् ॥७॥

·प्रपञ्चसारे
प्रविधाय पद्ममिति पीठमथो
कथितक्रमेण विधिनाभियजेत् ।
नवभिश्च शक्तिभिरमुत्र समा-
वरणैः समर्चयतु वर्णतनुम् ॥ ८॥
मेघा प्रज्ञा प्रमा विद्या
धोधृतिस्मृतिबुद्धयः ।
विद्येश्वरीति संप्रोक्ता
भारत्या नव शक्तयः॥ ९॥
अङ्गान्यादी तदनु च कलायुग्मशश्चाष्टवर्गा-
न्ब्रह्माण्यादीञ्छतमखमुखानप्यथो लोकपालान् ।
मुख्यन्यैः प्रवरकुसुमेधूपदीपनिवेद्य-
वर्णातापी यजतु दिनगो भारती भक्तिनम्रः ॥ १० ॥
ब्रह्माणी माहेशी
कौमारी वैष्णवी च वाराही ।
इन्द्राणी चामुण्डी
समहालक्ष्मीति मावरः प्रोक्ताः॥ ११॥

·सप्तमः पटलः ।
८७
वर्गस्वरयायशाः
क्रमेण कलधौतरजतताम्राः स्युः ।
इति रचितं रुचकमिदं
साधकसर्वार्थदायि सततं स्यात् ।। १२ ।।
त्रिवारमम्मः परिजप्तमेतया
पिबेदिनादावपि विद्यया सुधीः ।
अनेडमूकोऽपि कवित्वगर्वितः
परांच कीर्ति लभतेऽर्कमासतः ॥ १३ ॥
कमलोद्भवोपधिरसेव च या
पयसा च पक्कमथ सर्पिरपि ।
अयुताभिजप्तममुना दिनशो
लिहतां कविर्भवति वत्सरतः ।। १४ ॥
वर्णीयध्याश्रिताभिः कलशममलधीरद्भिरापूरयित्वा
प्रातस्तेनाभिपिद्दशशतपरिजप्तेन यं वापि मासम् ।
स स्यान्मेधेन्दिरायुःप्रशमकवियशो विश्वसंवादयुक्तो
नारी वन्ध्यापि नानागुणगणनिलयं पुत्रवर्य प्रसूते ॥१५॥

·८८ प्रपञ्चसारे आधारोद्यच्छक्तिविन्दुत्यिताया वक्त्रे मूर्धेन्दुप्रसन्त्याः प्रभायाः । क्षाद्यान्तार्णान्पातयेद्वहिसोम- प्रोतान्मन्सी मुच्यते रोगजातः ॥ १६ ॥ विन्यासैरय सजपैहुताशनाद्यै- ध्यानश्च प्रभजति भारती नरो यः । स श्रीमान्भवति च मधु काव्यकर्ता स्वेलादीनयति जरापमृत्युरोगान् ।। १७ ।। कला: कलानादभवा वदन्यजा: कचादिवर्णानुमवाष्टतादिकान् । पयादिकान्माक्षरजाश्च बिन्दुजाः क्रमादनन्तावधिकास्तु पादिकान् ।॥ २८॥ कुर्यात्कलाभिरभि. मन्त्री दिनशस्वनी तथा न्यासम् । सांनिध्यत्समर्थः प्रतिमाकलशादिपु प्रविजेयः ।। १९ ॥

·सप्तमः पटलः ।
८९
मन्त्रोद्वारविधाने
वर्णव्यत्यासक्लतिरुद्दिष्टा।
आभिः श्रीकण्ठादि-
प्रोक्ता नामभिर्विशेषज्ञैः ॥२०॥
अष्टाक्षरोक्तमनुवर्यविशिष्टमूर्वि
संस्मृत्य विष्णुमपि मन्त्रितमो यथावत् ।
वर्णेयंसेदपि पुरैव च केशवादि-
मूर्त्या युतैर्वपुषि भक्तिभरावनम्रः ॥ २१ ॥
रुद्रादीञ्छक्तियुतान्न्यस्ये-
धावांस्त्वगादिधातुयुगान् ।
श्रीकण्ठादौ विद्वा-
न्वर्णान्प्राग्वीजसंयुतान्वापि ॥ २२ ॥
सिन्दूरकाञ्चनसमोभयभागमर्ध-
नारीश्वरं गिरिसुताहरभूपचिहम् ।
पाशाभंयाक्षवलयेष्टदहस्तमेवं
स्मृत्वा न्यसेत्सकलवाञ्छितवस्तुसिद्धये ॥ २३ ॥

·प्रपञ्चसारे शक्त्या शक्तिश्रीभ्यां शक्तिश्रीक्लीभिरन्वितैर्वणः । श्रीशघियुगशरायै- रथवाभिहितः समृद्धये न्यासः ॥ २४ ॥ अथानया पञ्चविभेदभिन्नया प्रपश्चयागस्य विधिः प्रवक्ष्यते । कृते तु यस्मिनिह साधकोत्तमाः प्रयान्ति निर्वाणपदं वदव्ययम् ॥ २५ ।। पूर्व महागणपति स्वविधानसिद्ध- रूपं च साङ्गमपि सावरणं विचिन्त्य । वीजेन मंयुतमृचा प्रजपेत माला- मन्त्रं निजष्टविधयेऽवहितो यथावत् ।। २६ ।। स चतुश्चत्वारिंश- द्वारं वीजं तथैकवारमृचम् । प्रजपेचतुरावृत्त्या मालापूर्व मर्नु च मन्त्रितमः ॥ २७ ॥ 1. प्रजपन.

·सप्तमः पटलः । स मुनिश्छन्दोंदवत- मपि साझं मातृकां च विन्यस्येत् । भागभिहितेन विधिना वारबितयं गृहांश्च सप्त तथा ॥२८॥ चदने च बाहुपाद- द्वितये जठरे च वक्षसि यथावत् । अकोधान्विन्यस्ये. स्क्रमेण मन्त्री स्वरादिवर्गेशान् ।। २९ ।। तारश्च शक्तिरजपा परमात्मबीजं वहे:प्रिया च गदिता इति पञ्चमन्त्राः। एभित्रितीयलिपिभिः कथितः प्रपञ्च- यागाहयो हुतविधिः सकलार्थदायी ॥ ३०॥ ब्रह्मा स्यापिरस्य च्छन्दः परमान्विता च गायत्री। सकलपदार्थसदर्थ परिपूर्ण देवता परंज्योतिः ।। ३१ ।।

·१
३
प्रपञ्चसारे
जायाफेहदयमयो शिरश्च सोऽहं
हंसात्मा त्वथ च शिखा स्वयं च वर्म ।
ताराख्यं स्वमुदितमीक्षणं तथाखं
प्रोक्तं स्याद्धरिहरवर्णमयमेवम् ।। ३२ ।।
अत्राकारहकाराद्यावाद्यौ शान्तान्त्यको मनू ।
हकारश्चाप्यकारश्च विन्दुः सर्गी च साक्षरः ।। ३३ ।।
साकारश्चात्ममत्र: पडिन्द्रियात्मक उच्यते ।
सकारौकारहकारा विन्दुः पञ्चाणको मनुः ।। ३४ ॥
करणात्मसमायुक्तः परमात्माह्वयो मनुः ।
स्वाकारैईदीर्घाभ्यां वहिजायामनुर्मतः ।
वागादीन्द्रियसंभिन्नः सोऽयं पञ्चाक्षरात्मकः ।। ३५ ।।
ब्रझा बृहत्तया स्या-
परमपदेन प्रकाशितः प्रवरः ।
गायकसंत्राणनतो
गायत्रं समुनिनिगदितं छन्दः ।। ३६ ॥
परमन्यदतिमयं वा
ज्योतिस्तेजो निरूपितेऽन्यद्यत् ।

·सप्तम परल । अतिशायि च नितरामिति कथितैव देवता परज्योति ॥३७ ।। खेति स्वर्ग स्वेदि चात्मा समुक्तो हेत्याहुतिहेति विद्यादति च । स्वर्गात्मानध्यातता धामशासा वढाया यत्र हूयेत सर्वम् ॥ ३८ ॥ स इति परतत पर तु तेज- स्त्वहमिति मय्युदिते मनोऽस्य यत्र । तदिति सकलचित्प्रकाशरूप कथितमिद शिरसोऽपि मन्त्रमेवम् ।। ३९ ।। हमिति प्रकाशितोऽह स इति च सकलप्रकाशनिर्वाणम् । अतुलमनुष्णमशीत यत्तदितीत्य प्रकाशितेह शिखा ॥ ४०॥ प्रतिमध्य गुणत्रयानुबद्ध सकल स्थावरजङ्गमामिपूर्णम् । 1 स्वस्त्रारमास्याततापामशाखा

·९४
प्रपञ्चसारे
स्वगुणनिजविन्दुसन्ततात्मा-
खिललोकस्थितिवर्ममन्त्रमुक्तम् ।। ४१ ।।
आद्यैत्रिभेदैस्तपनान्तिकैर्य-
रसृजत्यजत्रं जगतोऽस्य भावम् ।
तेजस्तदेतन्मनुवर्यकस्य
नेत्रत्रयं सन्त उदाहरन्ति ॥ ४२ ॥
हुंकाराख्या धातु-
हरणार्थे साधकानभीष्टानि ।
संहरतीह यदेत-
त्तेजोरूपं तदस्त्रमन्त्रं स्यात् ।। ४३ ॥
यदा लिपिविहीनोऽयं तदात्माष्टाक्षर स्मृतः।
एतत्सर्वप्रपञ्चस्य भूलमष्टाक्षरं स्मृतम् ॥ ४४ ॥
प्रपक्षयागस्त्वमुना कृतो न्यासविधिः स्मृतः।
वर्णदेऽनले द्रव्यः कुर्याद्भुतविधि द्विधा ।। ४५ ॥
मातृकान्यासवत्सार्थ लिपिनाष्टाधरेण तु ।
नित्यं न्यसेत्संयतात्मा पञ्चाशद्वारमुत्तमम् ॥ ४६॥

·सप्तम पटल । ९५ पञ्चज्ञानेन्द्रियाबद्धा सर्वास्तु लिपयो मता । ताभिरारात्तन सर्व तत्तदिन्द्रियगोचरम् ।। ४७ ।। स्मर्वव्याशेषलोकान्तर्वति यत्तेज ऐश्वरम् । ब्रह्मानौ जुहुयात्तस्मिन्सदा सर्वत्र वर्तिनि ।। ४८ ॥ ब्रह्मात्मभिर्महामन्त्रैर्ब्रह्मविद्भि समाहितै । ब्रह्माग्नौ ब्रह्महविषा हुत ब्रह्मार्पण स्मृतम् ।। ४९ ॥ एव वर्णविभेदभिन्नमदृढ मासात्रमज्जावृत देह तत्क्षरमक्षरे सुविशदे सर्वत्र वर्तिन्यथ । हुत्वा ब्रह्माहुताशने विमलधीस्तेज स्वरूपी स्वय भूत्वा सर्वमनु जपेदभियजेद्ध्यायेत्तथा सर्पयेत् ॥५०॥ शुद्धश्चापि सबिन्दुकस्त्वथ कलायुकेशवाद्यस्तथा श्रीकण्ठादियुतश्च शक्तिकमलामारैस्तथैकैकश । न्यासारते दशधा पृथड् निगदिता स्युब्रह्मयागान्तिका सर्वे साधकसिद्धिसाधनविधौ सकल्पकल्पद्रुमा ।। प्रपञ्चयागस्तु विशेषतो विप अपञ्चससारविशेषयापक ।

·६ प्रपञ्चसारे परश्च नित्यं भजतासयत्नतः परस्य चार्थस्य निवेदकस्तथा ॥५२॥ द्रव्यैर्यथा यैः क्रियते प्रपञ्च- यागक्रिया तानि तथैव संपत् । यास्वप्यवस्थासु च ताश्च कृत्वा प्राप्नोति यत्तत्कथयामि सर्वम् ॥ ५३॥ प्रोक्तक्रमेण विना- दिकमपि हुत्वा क्रमेण मन्त्रितमः । एकावृत्त्या जुहुया- प्रपञ्चयागाद्वयं धृतेन ततः॥ ५४॥ अश्वत्योदुम्बरजाः प्लान्यग्रोधसंमवाः समिधः । तिलसर्पपदोग्धधृता- न्यष्ट द्रव्याणि संप्रदिष्टानि ।। ५५॥ एतजुहोति नियुताधिकलक्षसंख्यं मन्त्री मोऽधमयवापि उदकं यः ।

·सप्तमः पटलः । स लैहिकी सकलसिद्धिमवाप्य वाञ्छा. योग्या 'पुन: परतरां च परत्र याति ॥५६॥ ::: एकद्विकनिकचतुष्कशताभिवृत्त्या तांस्तान्समीक्ष्य विकृति प्रजुहोतु मन्त्री। क्षुद्रप्रहारिविषमज्वरभूतयक्ष- रक्षःपिशाचजनिते महति प्रकोपे ॥ ५७॥ - द्वादशसहस्रमथवा तहिगुणं वा चतुर्गुणं वाथ। जुहुयात्क्षुद्रग्रहरिपु- विषमज्वरभूतसंभवे कोपे ॥ ५८ ॥ :: अयथाप्रतिपत्तिमन्त्रकाणां प्रजपात्स्यादिह विस्मृतिनराणाम् । शमयेदचिरात्सहस्रवृत्त्या मतिमान्वस्तुभिरभिरेव जुन् । ५९ ।। 1. पद परतर. *P.7 ·प्रपञ्चसारे .:: एतैः सहस्रद्वितयाभिवृत्त्या जुहोति यस्तु क्रमशो यथावत् । जयत्क्षणेनैव स विस्मृतीश्च सापस्मृती: शापभवांश्च दोषान् ।। ६० ।। मधुरत्रयावसिक्तै- रेतैलक्षं जुहोति यो मन्त्री। तस्य सुराधिपविभवो सहदशा पलवरयते सचिरात् ॥ ६१॥ लक्षं तदर्धकं वा मधुरमयसंयुतै? नेदेतेः। अन्दनयादया:- वित्रभुवनमखिलं वशे कुरुते ।। ६२ ।। वश्यादीन्यपि कर्मा ण्यभिकााग्नेभिरेव सहव्यैः । जुहुयात्कार्य गुगता- लापवमभिवीक्ष्य योग्यपरिमाणम् ।। ६३॥

·सप्तमः पटलः।
.. लक्षं तिलानां जुहुयाद्यवानां
शान्त्य श्रियेऽथो नलिनैश्च तावत् ।
दोग्ध्यन पुष्टचै यशसे घृतेन
वश्याय जातीकुसुमैश्च लोणैः ।। ६४ ॥
.
शालीतण्डुलचूर्णकत्रिमधुरासिक्तः स्वसाध्याकविं
कृत्वाष्टोवंशताख्यमस्य शितधीः प्राणान्प्रतिष्ठाप्य च ।
न्यासोक्तक्रमतो निशासु जुहुयात्तां सप्तरानं नरो
नारी वा वशमेति मक्षु विधिना वेनैव लोणेन वा ।।
पञ्चाशदोपधिविपाचितपञ्चगव्य-
जाते घृतेन शतवृत्ति हुनेटामौ ।
तावत्प्रजप्य विधिनाभिसमय॑ सिद्ध
भस्माददीव सकलाभ्युदयावहं तत् ।। ६६ ।।
... अनुदिनमनुलिंम्पचेन किंचित्समद्या-
चिलकमपि विध्यादुत्तमाङ्गे क्षिपेच ।
अनुवतदुरितापस्मारभूतापमृत्यु
"पहिविपरहितः स्यात्प्रीयते च प्रजामिः ॥ ६ ॥

·प्रपञ्चसारे
एकादशार्घकणिकां वरकाञ्चनस्य
दद्यात्तदेव गुरवेऽथ सहस्रहोमे ।
अर्थोपचकणिका विकणा च सार्धा
स्यादक्षिणेह कथिता मुनिभित्रिधैव ॥ ६८ ॥
निजेप्सितं दिव्यजनैः सुरद्रुमा-
समस्तमेव प्रतिलभ्यते यथा ।
प्रपञ्चयागादपि साधकैस्तथा
करप्रयाः सकलार्थसंपदः ।। ६९।।
अय हितविधये विदुपां
वक्ष्य प्राणाग्रिहोत्रविहितविधिम् ।
बड़ा पद्मासनमृजु
कायो मन्त्री विशेत्पुरोवदनः ॥७॥
शक्त: मत्त्वनियद्धमध्यमथ तन्मायारजोवेष्टितं
प्राप्रमोऽनिलदिग्गतामजठरं मध्ये च नाभेरधः ।
मध्यप्राग्वणन्द्रयाम्यलसितैः कुण्डवलदहिमिः
मूलाधारमनार ममदलं योगी स्मरसिद्धये ॥१॥

·सप्तमः पटलः। मध्येन्द्रवरुणशशियम- दिग्गतानि क्रमेण कुण्डानि । मावसथजसभ्याहवनी. यान्वाहार्यगाहपत्यानि ॥७२॥ चिद्रूपात्सकलप्रमाप्रभवकान्मूलप्रकृत्यात्मनः फल्पाकोत्प्रतिलोमतोऽमृतमयी ज्योतीरुचाच्छां धिया । स्पृष्टामझरमालिकां तु जुहुयात्कुण्डेषु तेषु क्रमा- कस्पान्तामिशिसास्फुरत्कुहरकेप्वालावितां वर्णशः ।। क्षाधास्त सप्तवर्गा मरफतपशुमेदाइनीलामवर्णा भूयः स्युर्विद्रुमाभाः कुलिशसमरुचः पुष्यवैडूर्यभासः । सर्वे ते पयशोमी नवदमृतमया व्यापफाः स्पर्शसंज्ञा मुक्कामाणिक्यरूपाः मुमतिभिरुदिताश्चाष्टश:स्युःस्वराल्यः ।। एतानि केसारमृत्ताकरारे मन्दस्य रकस्य च भार्गवस्य । गुरुमसोमांशुमतां क्रमण नयानि रमानि विदुर्नवानाम् ।। ७५ ॥ 1. ...भाावितो.

·प्रपञ्चसारे इत्येवं हुतविधिमन्वहं दिनादौ ये सम्परिवदधति मन्त्रिणः शताघम् । वे रनरपि कनकांशुकैः सधान्यैः संपत्रा: सकलजगत्प्रिया भवन्ति ॥ ७६ ॥ अन्त्यशवन्यासे वामप्रवणान्ययावसथजाते। भसितपवर्गचतुर्थी- सूक्ष्मा: सभ्याइये च सश्रोत्राः ॥ ७ ॥ इलयुतर्गतृतीयो पराः सशान्तीश्च पश्चिमे वहो। भूगुरेफफादिपञ्चक सद्यातिथिटोचनानि सन्येऽग्नौ ।। ७८ ॥ मजात्वग्वर्गादिक मौतिकमाराद्यप्रतिष्ठांश्च । गाईपये जुहुया. दित्युक्त होमकर्मवर्णानाम् ।। ७९ ॥ 1. भन्सावान्त्यासा; 2. मूक्ष्मान् : १. सोपान, ·सप्तमः पटलः। न्योना मध्ये स्थितऽमावखिलमविरतं शब्दमैन्द्रेऽनिलेन स्पर्श स्वेनैव रूपं पुनरपरमवे सौम्यजेदी रसं ध। याम्ये गन्धं पृथिव्योभयरुचिकचिौरक्षरौघहुँनेद्यो' मन्त्री म्यात्सर्ववेद्यप्रतिमथनसमुद्भासितप्रत्यगात्मा ।।" सतारशक्त्याधजपान्तमेवं हुत्वा महात्माथ शतार्धसंख्यम् । विन्यस्य तथैव सूत्र मात्रातिनित्यतनुश्च भूयात् ।। ८१ ।। तावच फस्पादित्यमुखस्वमूलविलसत्कल्पानलान्तस्फुर. चन्द्रार्कमहकालभूतमुवनप्र शविष्ण्वादिक । अव्यक्तोऽक्षरसंशकोऽमृतमयस्तेजोदयोद्यत्प्रमो नित्यानन्दमयस्त्वनादिनिधनो यः खात्म हंसात्मकः । मनुदिनममुना भजतां विधिनाहारकियामु मन्त्रविदां । प्राणायाः स्युमरुतो गाईपन्यादिकानि कुण्डानि ॥ ८३॥ 1. ., रविरषारोप...

·प्रपञ्चसारे सप्तम्यन्तां च कुण्डाख्यामाख्यां च मरुतामपि । हिरण्या गगना रक्ता कृष्णाभिर्वर्णमौरयेत् ।। ८४ ।। ससुप्रभाभिः सहिताः शुचयः पावका इति । अनि विहृत्य चेत्येवमात्मानमुपचर्य च ।। ८५ ।। ऊर्ध्वाधस्तिर्यगूर्वाधस्तिर्यक्सममथो वदेत् । गच्छतूक्त्वा ठयुग्मं च पञ्चानीन्संस्मरेत्ततः ।। ।। ८६ ॥ हुताहुतिसमुदीप्तशिखासंयुक्तरोचिषः । गाईपत्यादिकं भूय उपचर्यान्तमेव च ॥ ८७ ॥ मन्त्रं सर्वमनुक्रम्य जिह्वाः संस्मृत्य सर्वशः । बहुरूपां तु संकल्प्य पश्चानलशिखायुताम् ।। ८८ ।। अहं वैश्वानरो भूत्वा जुहोम्यग्नं चतुर्विधम् । पचाम्येवं विधानेनेत्यापूर्ण संयतेन्द्रियः ।। ८९ ।। तूणी हुत्वा पिधायाद्भिरपस्पृश्य विधानतः । भारभ्य मूलाधारं स्वमामस्तकमनुस्मरेत् ।। ९०॥

·सप्तमः पटलः । क्षेत्रज्ञसंज्ञकममुं प्रकृतिस्थमाचं व्यातद्विसप्तभुवनान्तमनन्तमेकम् । पञ्चाननानिरसनापरिदत्तशुद्ध- सांनाय्यतर्पितमतर्कितमात्मरूपम् ॥ ११ ॥ संचिन्त्य भरितामृताक्षरशतार्धाम्भोऽवसिकं हवि. स्तैर्जप्त्वा कुटिलान्तराधिरधिकं संदीप्तपश्चानलः । सायंप्रातरनेन होमविधिना मांज्यानि नित्यं भज- प्राणी न प्रमदोदरं प्रविशति प्राणानिहोत्री पुनः ॥१२॥ इति तव सपडशावेदशाना- द्युपहितसर्वविकारसंघमाहुः । तनुरियमुदिता विरिश्चविश्व- स्थितिलयसृष्टिकरीह वर्णमाला ॥९३ ॥ इति जगदनुपक्कां तामिमां वर्णमाला न्यसत जपत मक्त्या जुताभ्ययीत । निरुपमकवितायु:कीर्तिकान्तीन्दिराप्त्यै सकलदुरितरोगांच्छित्तय मुफये च ॥ ९४ ।।

·प्रपञ्चसारे
इतीरिता सकलजगत्प्रभाविनी
क्रमोत्क्रमक्रमगुणिवार्णमालिका ।
अभीष्टसाधनविघय च मन्त्रिणां
मवेन्मनुप्रतिपुटिताक्षमालिका ।। ९५ ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृती
प्रपञ्चसारे सप्तमः पटलः ॥
ॐ

·अष्टमः पटलः॥ अथ प्रवक्ष्यामि सुदुर्लमात्यै विद्यां विशिष्टां त्रिपुराभिधानाम् । धात्रीप्रभेदापि जगत्यवाप्त- त्रिंशत्प्रकारा त्रिदशाभिवन्द्या ॥१॥ त्रिमूर्तिसर्गाच पुरामवत्वा. प्रयीमयत्यार पुरैव देव्याः। लये त्रिलोक्या अपि पूरणत्वा- प्रायोऽम्बिकायात्रिपुरेति नाम ||२॥ व्योमेन्दुवयधरविन्दुभिरेकमन्य- दफाच्छफेन्द्रशिखिभिः सरमार्धचन्द्रः। अन्यत्यु शीतकरपावकमन्वमन्न- जिरमीभिरुदिता त्रिपुरवि विद्या ॥३॥ 1. सातिभेदापि 9. प्रिंशत्रभेदा.

·प्रपञ्चसारे वागैश्वर्यातिशयदतया वाग्भवं बीजमुक्त त्रैलोक्यक्षोभणवशताकृष्टिदं कामराजम् । शाकं श्वेलापहरणकविताकारकं मन्त्रमेत- प्रोक्तं धर्मद्रविणसुखमोक्षप्रदं साधकानाम् ॥ ४ ॥ नाभेरथाचरणमाहृदयाच नाभिं मूर्धस्तथा हृदयमित्यमुना क्रमेण । बीजैखिभियंसतु हस्ततले च सव्ये दक्षाह्वये द्वितयमप्युभये तृतीयम् ॥ ५ ।। मूर्धनि गुह्यहृदोरपि नेत्रितये च कर्णयोरास्य । अंसद्वये च पृष्ठ कूपरयो भिमण्डले न्यस्येत् ॥ ६ ॥ वाग्भवेन पुनरॉलीप्वयो विन्यसेर पुनरुक्तमार्गतः । अगषट्कममुना विधाय त- विवां विशदधीविचिन्तयेत् ॥ ७ ॥ 1

·अष्टमः पटलः ।
भाताम्राळयुतामा कलिसशशिकलारक्षिततां त्रिणेसां
देवी पूर्णेन्दुवां विधृतजपपटीपुस्तकामीत्यभीष्टाम् ।
पीनोत्तुद्गस्तनावी वलिलसितविलनामसृक्पङ्कराज-
न्मुण्डस्राण्डिताङ्गीमरणतरदुफूलानुलेप नमामि ॥८॥
दीक्षां प्राप्य विशिष्टलक्षणयुजः सत्संप्रदायाद्गुरो.
लब्ध्वा मन्त्रममुं जपेत्सुनियतस्तत्त्वार्धलक्षावधि ।
स्वाद्वक्तश्च नवैः पलाशकुसुमैः सम्यक् समिद्वेऽनले
मन्त्री भानुसहस्रकं प्रति हुनेदश्वारिसूनैरपि ॥ ९॥
प्राणायामैः पवित्रीकृततनुरथ मन्त्री निजाधारराज-
योनिस्यां दिव्यरूपां प्रमुदितमनसाभ्यर्चयित्वोपचारैः ।
आवद्धा योनिमुद्रामपि निजगुदलिङ्गान्तरस्थां प्रदीमां
भूयो द्रव्यैःसुशुद्धररुणानिभिरित्यारभेद्वाह्यपूजाम् ॥१०॥
वामादिशक्तिसहितं परिपूज्य पीठं
तत्र प्रकलय विधिवन्नवयोनिचकम् ।
योनौ निधाय कलशं त्वथ मध्यगाया-
मावाह्य तो भगवती प्रयजेत्क्रमेण ॥ ११ ॥

·प्रपञ्चसारे
वहेः पुरद्वितयवासवयोनिमध्य-
संबद्धवहिवरुणेशसमाश्रिताश्री।
देव्यर्चनाय विहितं मुनिभिः पुरैव
लोके सुदुर्लभमिदं नवयोनिचक्रम् ।। १२ ।।
वामा ज्येष्ठा रौद्रिका साम्बिकच्छा-
ज्ञानाभिख्या सक्रिया कुब्जिकाहा ।
पही चान्या स्थाद्विपनी च दूत-
यहा सर्वानन्दका शक्तय: स्युः ।। १३ ।।
प्राध्यध्ययोन्योः पुनरन्तराले
मंपूजयेत्प्रागगुरुपादपङ्खिम ।
पराभिधानामपरायां च
परापराख्यामपि वाग्भवादिम् ।। १४ ।।
तेनैव चाङ्गानि विदिग्दिशामु
मन्त्री ययोजकमतः प्रपूज्य ।
तन्मध्ययोनेरभित: गरांश्च
मपूजयेत्यश्चममप्रमागे॥ १५ ॥

·अष्टमः पटलः सुभगा भगा भगान्ते सर्पिणि भगमालिनी अनङ्गाहा । तत्पूर्वकुसुमसंज्ञा तदादिक चाय मेखलामदने ।। १६ ॥ संपूज्य योनिपु च मातृगणं सचण्डि- कान्तदलवभियजेदसिताङ्गकाद्यैः । वैभैरवैः सह सुगन्धसुपुष्पधूप- दीपादिकैर्भगवर्ती प्रवरैर्निवेद्यैः ।। १७ ॥ असितागाख्यो रुरुरपि चण्डः क्रोधाहयस्तथोन्मत्तः । सकपालिभीपणाख्यः महारश्चाष्टभैरवाः कथिताः ॥ १८ ॥ इति क्रमाप्त्या विहिताभिषेकः संप्रीणयित्वा द्रविणैर्गुरुं च। जस्वार्चयित्वोक्ततयाथ हुत्वा युजीत योगांश्च गुरुपदिष्टान् ॥ १९ ॥ 1. भगा; 2. भगमालिनीमनाहा.

·प्रपञ्चसारे अच्छाभः स्वच्छवेपो धरणिमयगृह वाग्भवं लक्षमेकं यो अप्यात्तद्दशांशं विहितहुतविधिमन्त्रजप्तासनादिः । काव्यैर्नानार्थवृत्तैत्रिभुवनमखिलं पूरयेन्मन्त्रजापी' मारा. विहलाभिः पुनरयमनिशं सेव्यते सुन्दरीभिः ॥ रकाकल्पोऽरुणतरदुकूलातवालेपनाढ्यो' मौनी भूसद्मनि सुखनिविष्टो जपेल्लक्षमेकम् । बीज मन्त्री रतिपतिमयं प्रोक्तहोमावसाने योऽसौ लोक म मुरमनुजैः पूज्यते मेव्यते च ।। ससुरासुरसिद्धयक्ष विद्याधरगन्धर्वभुजंगचारणानाम् । प्रमदामदंवेगतो विकाणी- भरणाः सस्तदुफूलकेशजालाः ॥ २२ ॥ 'अतिदुःसहमन्मथव्ययामिः प्रथितान्तःपरितापवेपिताङ्गपः। पनपर्मजदोयविन्दुमुक्ता- फलसकोसकुचान्तयाहुमूलाः ।। २३ ।। 1. मच्छभूषो; 2. पूरयेच्च स्वकीयः; 3. ...लेपहचो. 4. अतिदुःमहमन्मपाभिषातव्ययिता...

·अष्टमः पटलः । रोमाञ्चकन्चुकितगात्रलताधनोय. दुत्तुगपीनकुचकुम्भनिपीडिवाइयः । औत्सुक्यभारपथुवेपथुखेबसन्न- पादारविन्दचलनस्खलनाभियाता: ।। २४ ।। -मारसायकनिपातदारिता रागसागरनिमममूर्तयः । श्वासमारुततरङ्गिताधरा बाष्पपूरभरविहलेक्षणाः ।। २५ ॥ मस्तकारचितदोर्द्वयालि. प्राभृता हरिणशावलोचनाः । बाञ्छितार्थकरणोद्यताश्च त- दृष्टिपातमभि संनमन्ति ताः ॥ २६ ॥ धरापवरके तथा जपतु लक्षमन्यं मनु सुशुक्लकुसुमांशुकाभरणलेपनाच्यो वशी। अमुष्य वदनादनारततयोचरेद्धारती विचित्रपदपद्धतिसवति चास्य लोको वशे ॥ २७ ।। *P.8 ·११४ प्रपञ्चसारे पलाशपुष्पैमधुरत्रयाक्त- होमं विदध्यादयुतावधिं यः सरखतीमन्दिरमाशु भूया. सौभाग्यलक्ष्म्याश्च स मन्त्रजापी ॥ २८ ॥ राजीकरचादशमीवटोत्यैः समिद्वरैविल्वभवः प्रसूनैः । त्रिवादुयुक्तहवनक्रियाशु नरेन्द्रनारीनररचनी स्यात् ।। २९ ।। मालतीवकुलजैदलदल- श्वन्दनाम्भसि घने निमजितः । श्रीकरीकुसुमकैहुंतक्रिया सैव चामु कविताकरी मता ॥ ३० ॥ अनुलोमविलोममन्वमध्य- स्थितमाध्यायुतं प्रजप्य मन्त्री । पटुसंयुतया जुद्दौतु राज्या नरनारीनरपान्वशे विधातुम् ।। ३१ ।। ,

·अष्टमः पटलः ।
मधुरत्रयेण सह विल्वजैः फलै-
हवनक्रियाशु जनतानुरखनी ।
अपि सैव साधकसमृद्धिदायिनी
दिनशो विशिष्टकमलाकरी मता ॥ ३२ ॥
खण्डैः सुधालतोत्यै-
खिमधुरयुक्त होतु मन्त्रितमः।
सकलोपद्रवशान्त्यै
जरापमृत्युप्रणोदनाय वशी ।। ३३ ।।
फुल्लविल्वप्रसूनैस्तदभिनवदलै रक्तवाहिपुष्पैः
प्रत्यौवन्धुजीवैररुणसरसिजैरुत्पलैः कैरवाद्वैः ।
नन्द्यावतैः सकुन्दैर्नृपतरुकुसुमैः पाटलीनागपुप्पैः
स्वाद्वकैरिन्दिराप्त्यै जुहुत च दिनशः सर्पिषा पायसेन ।।
मूलाधारात्फुरन्ती शिखिपुरपुटवीतां प्रभां विद्युदाभा-
मात्तिन्मध्यगेन्दोः स्रवदमृतमुचा धारया मन्त्रमय्या ।
सधः संपूर्यमाणां त्रिभुवनमखिलं तन्मयत्वेन मन्त्री
ध्यायन्मुच्येत वैरूप्यकदुरितजरारोगदायिदोपैः ॥ ३५ ॥

·११८ प्रपञ्चसारे मध्ये वधक्षरयोः सदवदवाग्वक्षरा निचन्द्रयुगे। प्रोक्ता दशाक्षरीयं कण्वविराजौ च 'वागृषिप्रभवाः ।। ४४ ॥ कश्नोत्रनयननासा- वदनान्धुगुदेषु विन्यसेद्वर्णान् । स्वरपुटितैरथ हल्भिः कुर्यादङ्गानि पट् क्रमान्मन्त्री ।। ४५ ।। ममलकमलसंस्था लेखिनीपुस्तकोद्य- त्करयुगलसरोजा कुन्दमन्दारगौरा । धृतशशधरखण्डोहासिकोटीरचूडा भवतु भवभयानां भङ्गिनी भारती वः ॥ ४६॥ अक्षरलक्षजपान्ते जुहुयात्कमल: सितः पयोभ्यक्तः । त्रिमधुरयुतैः सुशुद्ध- रयुतं नियतात्मकस्तिलरथ वा ॥ ४७ ।। 1. बागृषिप्रमुखाः. 2. कोटीरजूटा.

·अष्टमः पटलः । मातृकोक्तविधिनाक्षराम्बुजे शक्तिभिश्च विनियुज्य पूर्ववत् । पीठमन्ववचसा महेश्वरी पूजयेत्प्रथममङ्गमन्त्रकैः ॥ ४८ ] ' योगा सत्या विमला ज्ञाना बुद्धिः स्मृतिस्तथा मेधा । प्रजेत्याभिर्माभि- रपि लोकेशः प्रपूजयेत्क्रमशः ॥ ४९ ।। इति सिद्धमनुमनोजदूरो नचिरादेव कविभवेन्मनस्वी । जपहोमरत: सदावगच्छे- द्वनितां वागधिषेति गौरवेण ॥ ५० ॥ न्यासान्वितो निशितधीः प्रजपेत्सहस्त्र- महो मुखेऽनुदिवसं प्रपिवेत्तदापः। तन्मन्त्रिताः 'पुनरयनस एव पाचः सिद्धिर्भवेदभिमता परिवत्सरेण ॥५१॥ 1. भयन्त्रितमेव.

·१२० प्रपञ्चसारे । हृदयद्वयस स्थितोऽथ तोये रविविम्ब प्रतिपद्य वागधीशाम् । जपतलिसहस्रसंख्यमा कविता मण्डलतो भवेत्प्रभूता ॥ ५२ ।। पलाशविल्वप्रसवैस्तयोश्च ममिद्वरैः स्वादुयुतैश्च होमः ।। कवित्वसौभाग्यकरः समृद्ध लक्ष्मीप्रदो रखनकृच्चिराय ॥ ५३ ॥ चतुरगुलजैः समित्प्रसून- जुहुयाद्यो मधुरत्रयावसिक्तः । मनुजः समवाप्य घीविलासा. नचिरात्काव्यकृतां भवेत्पुरोगः ॥ ५४॥ सुविमलनखदन्तपाणिपादो मुदितमनाः परदूपर्णपु मौनी । हरिहरफमलोद्भवालिमको भवति चिराय सरस्वतीनिवामः ।। ५५ ॥ , ·अष्टमः पटलः। १२९ आपन्तप्रणवगशक्तिमध्यसंस्था वाग्भूयो भवति सरस्वतीचन्ता। नत्यन्तो मनुरयमीशसंख्यवर्णः संमोको भुवि मजमानपारिजातः ।। ५६ ॥ स सुपुम्नाने भ्रूयुग- मध्ये नवके तथैव रन्ध्राणाम् । विन्यस्य मन्त्रवर्णा- न्कुर्यादङ्गानि घट्कमाद्वाचा ।। ५७ ॥ हंसाख्दा हरहसितहारेन्दुकुन्दावदाता वाणी मन्दस्मितयुतमुखी मौलिबद्धेन्दुलेखा । विद्या वीणामृतमयघटाक्षसगादीप्तहस्ता शुभ्राजस्था भवदभिमतप्राप्तये भारती स्यात् ।। दिनकरलभ प्रजपे. न्मन्वमिम सयतेन्द्रियो मन्त्री । द्वादशसहस्रकमथो सितसरसिजनागचम्पकैजुहुयात् ।। ५९ ॥ 1. पौषमाप्रे, 2. कमान्मन्त्री; 3. भसितहरहारेन्दु.

·१२२ प्रपञ्चसारे पूजायां पार्श्वयुगे ससंस्कृता प्राकृता च वाग्देव्याः। केवलवाड्मयरूपा संपूज्याद्गश्च शक्तिभिस्तदनु ॥ ६० ॥ प्रक्षा मेधा श्रुतिरपि शक्तिः स्मृत्याह्वया च वागीशी। 'सुमतिः स्वस्तिरिहाभि- मातृमिराशेश्वरैः क्रमात्प्रयजेत् ।। ६१ ॥ इति निगदितो वागीश्वर्याः सहोमजपार्चना- विधिरनुदिनं मन्त्री त्वेनां भजन्परिमुच्यते । सकलदुरितर्मेधालक्ष्मीयशोभिरवाप्यत परमपरमां भक्ति प्राप्योमयत्र च मोदते ॥ २ ॥ इति भावकाविर्भदा. प्रभजन्मन्त्रलयं च मन्त्रितमः । प्रजपेदेनां स्तुतिमपि । दिनशो वाग्देव्यनुग्रहाय चुधः ।। ६३ ।। 1. मुमतिस्वस्तिमिरामिः ·अष्टमः पटलः । अमलकमलाधिवासिनि मनसो वैमत्यदायिनि मनोज्ञ । सुन्दरगात्रि सुशीले तव परणाम्भोरुहं नमामि सदा ॥ ६४॥ अचलात्मजा च दुर्गा कमला त्रिपुरेति भेदिता जगति । या सा त्वमेव वाचा- मीश्वरि सर्वात्मना प्रसीद मम ॥ ६५ ॥ त्वचरणाम्भोरुहयोः प्रणामहीनः पुनर्द्विजातिरपि । भूयादनेडमूक- स्त्वद्भको भवति देवि सर्वज्ञः ।। ६६ ।। मूलाधारमुखोद्गत- दिसतन्तुनिभप्रमाप्रमावतया । विधृतलिपिन्नाताहित- मुखकरचरणादिके प्रसीद मम ॥ ६ ॥ 1. अयश्लोक. प्रक्षिप्त इति कधियाख्याता.

·प्रपञ्चसारे वर्णतनोऽमृतवणे नियतमनिवर्णितेऽपि योगीन्द्रः। निर्णीतिकरणदूरे वर्णयितुं देवि देहि सामर्थ्यम् ।। ६८॥ ससुरासुरमौलिलस- न्मणिप्रमादीपितादियुगनलिने । सकलागमस्वरूपे सर्वेश्वरि संनिधिं विधेहि मयि ॥ ६९।। पुस्तकजपवटहस्ते घरदाभयचिहचारुबाहुलते । कर्पूरामलदेदे वागीश्वरि शोधयाशु मम चेतः ॥ ७० ॥ सीमाम्बरपरिधान मुक्तामणिभूषणे मुदावासे । स्मितचन्द्रिकाविकासित: मुखेन्दुविम्वेऽम्बिके प्रसीद मम ।। ७१ ॥

·परमां परमेश्वरि प्रसाद मम ॥ ७॥ अष्टमः पटलः । १२६ विद्यारूपेऽविद्या- नाशिनि विद्योतितऽन्तरात्मविदाम् । गद्यैः सपद्यजाते. राद्यैर्मुनिभिः स्तुते प्रसीद मम ।। ७२ ॥ निमुखि त्रयीस्वरूपे त्रिपुरे त्रिदशाभिवन्दिताधियुगे । त्रीक्षणविलसितवक्त्रे त्रिमूर्तिमूलात्मिके प्रसीद मम ॥ ७३ ॥ वेदारिमके निरुक्त- ज्योतिाकरणकल्पशिक्षाभिः । सच्छन्दोभिः सतत- क्लप्तपडङ्गेन्द्रिये प्रसीद मम ॥ ४ ॥ त्वचरणसरसिजन्म- स्थितिमहितधियां न लिप्यते दोषः। भगवति भक्तिमतस्त्वयि

·१२६
प्रपञ्चसारे
वोधात्मिके चुधानां
हृदयाम्बुजचारुरगन्नटनपरे।
भगवति भवभङ्गकरी
भक्ति भद्रार्थदे प्रसीद मम ॥ ७६ ।।
वागीशीस्तवमिति यो
जपार्चनाहवनवृत्ति प्रजपेत् ।
स तु विमलचित्तवृत्ति
देहापदि नित्यशुद्धमेति पदम् ।। ७७ }}
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिप्यस्य
श्रीमच्छ करभगवत्तः कृतो
प्रपञ्चसार यष्टमः पटलः॥
क

·नवमः पटलः। १२९ शिरसि निपतिता या विन्दुधारा सुधाया भवति लिपिमयी सा ताभिरङ्गं मुखाद्यम् । विरचयतु समस्तं पातितान्तश्च तेज- स्यनल इव धृतस्योद्दीपयेदात्मतेजः ॥ ८॥ संहत्य चोत्पाद्य शरीरमवं तेजोमयं व्याप्तसमस्तलोकम् । संकल्प्य शक्त्यात्मकमात्मरूपं तचिह्नमात्मन्यपि संदधीत ॥९॥ उद्यद्भास्वत्समामां विजितनवजपामिन्दुखण्डावनद्ध- द्योतन्मौलिं त्रिणेत्रां विविधमणिलसत्कुण्डलां पद्मगां च । हारप्रैवेयकाचीगुणमणिवलयाद्यैर्विचित्राम्बराव्या- मम्वा पाशाङ्कुशेष्टामयकरकमलामम्विकां तां नमामि ।। धातू द्वौ स्त्रो रक्षणव्यापकार्थी पायोऽशाद्यस्तत्प्रभावात्तयोश्च । सबै संरक्ष्याथ सर्वात्मना यो व्याप्नोत्यंशं स्यादसौ पासवाची ॥ ११॥ 1. न्यय *P. 9 ·१२८ प्रपञ्चसारे नेत्रकरण दिनकर भुवनविकारस्वराग्निविन्दुयुजा । व्योम्नाङ्गपटकक्लप्ति जातिविभिन्नन चापि संप्रोता ॥४॥ अमीन्दुयोगविकृता लिपयो हि सृष्टा- स्ताभिः प्रलोमपठिताभिरिदं शरीरम् । भूतात्मकं त्वगसृगादियुतं समस्त संध्यापयेनिशितधीविधिना यथावत् ।। ५ ॥ अन्यायूप्मस्वमून्वादिषु सलिपि' तांताश्चतुर्वर्गचणे- प्वतानसम्यदस्तद्दति तदपि परेषु स्वरेषु क्रमेण । संहत्य स्थानयुक्त क्षापितसकलदेहो 'ललाटस्थितान्तः प्राप्तिव्याप्तद्विसप्तादिकभुवनतलो यातु मदावमेव ॥६॥ मूलाधारात्फुरिततटिदामा प्रमा सूक्ष्मरूपो. दृच्छन्त्यामस्तकमणुतरा तेजसा मूलभूता । मोपुप्राध्यापरणनिपुणा मा सवित्रानुयद्धा ध्याता सद्योऽमृतमथ रवः घावयेत्मार्थमामात् ॥ ७॥ 1. मारिपु. १.ललादस्थितस्त प्राप्य व्याप्त माति.

·१
नवमः पटलः।
१३१
शक्त्याविःसाध्यमिन्द्रानिलनिऋतिगबीजाभिवद्धं पुरोऽमे-
स्तकोणोलासिमायं हरिहरविलसद्गण्डमेभिः समायैः ।
वणवावेष्टितं तत्रिगुणितमिति विख्यातमेवरसुयन्त्र
स्यादायुष्यं च वश्यं धनकरममितश्रीपदं कीर्तिदं च ।।
हृल्लेखाख्या गगनां
रतां च करालिकां महोच्छुम्माम् ।
मूर्धनि वदने गुह्ये
पदयोन्यस्येत्तदङ्गश्च ।। १७ ॥
गायत्रीं न्यसतु गले स्तनेऽथ सव्ये
सावित्री पुनरपरे सरस्वती च ।
सव्येसे सरसिजसंभवं मुकुन्द
हृदेशे पुनरपरांसके शिवं च ॥ १८ ॥
अलिकांसपार्श्वकुक्षिपु
पाचसापरगलहृत्सु च क्रमशः।
प्राण्याद्या विधिव-
न्यस्तव्या मातरोऽष्ट मन्त्रितमैः ॥ १९ ॥

·प्रपञ्चसारे अं स्यादात्मा कुर्धरा कुस्तनुर्वा भागार्थ: स्याच्छोऽथ वा वृत्तिवाची । भूश्चद्भूतान्यन्यथा चेच्छरीरा- ण्याकृष्यात्मन्याहरेदङ्कुशाख्यः ।। १२ ।। स्मृते यथा संसृतिचक्रचक्रमो- द्भवाद्धनापायसमुत्थितादपि । वियोजयत्यात्मतनुं नरं भया- त्तथाभयस्याभयमंनिता विभोः ।।१३।। मुख्यार्थवाची वरशब्द उक्तः स्याद्वान्छितार्थश्व वराभिधानम् । मुख्यं त्वभीष्टं स्मृतिमात्र केण ददाति योऽमौ वरदोऽवगम्यः ॥ १४ ॥ दीक्षाक्लप्त्यै पुरोक्त रचयतु विधिवत्मण्डलं मण्डपे त. व्यक्तं युक्कं च कान्या त्रिगुणितविलसत्कर्णिकं वर्णकीर्णम् । आपीतं फेसरवारचितहरिहराणेच मध्ये समाये. स्तै माययाव्यं कमलमय घहिः प्रातचिदम्पतम् ॥१५॥ 1. वर्गवीतम्.

·नयमः पटलः। मूत्रेणेन्द्र गोमयेनापि याम्य क्षीरेणाप्यं सौम्यज चैव दना । मध्यप्रोक्तं सर्पिषा 'पञ्च कुम्भा• संस्थाप्याप: पूरणीयाः क्रमेण ॥ २४ ॥ गोमूतगोमयोदक- पयोधिघृतांशकाः क्रमाप्रोक्ताः । एकार्धधातुसत्त्या- घेके सर्वाणि वा समानि स्युः ॥ २५ ॥ तारभवाभिरथग्भिः क्रमेण संयोजयेच गव्यानि । आत्माष्टाक्षरमन्न- रथ वा योग्यानि पञ्चभिः पञ्च ॥ २६॥ योककलशक्लप्ती विधिरपि पञ्चाशदोपधिक्वाथैः । पूरय पञ्चभिर्वा गव्यस्तोयात्मकेऽष्टगन्धाप्तिः ॥ २७ ॥ 1. मध्यप्रोत्यं: 2 पञ्च कुम्भा स्युश्चेदेव.

·१३२ प्रपञ्चसारे सजया विजया च तथा- जिताह्वया चापराजिता नित्या। तदनु विलासिनिदोग्ध्रयो 'साघोरा मङ्गला नव प्रोक्ताः ।। २० ।। एवं संपूज्य पीठं तदनु नव घटान्पश्च वा कर्णिकायां पत्रामेषु न्यसेत्काञ्चनरजतताम्रोद्भवान्मार्तिकान्वा । एक वा कर्णिकायां सुमतिरथ विनिक्षिप्य कुम्भं यथाव. संपूर्यावाहयेनिध्वपि विधिषु पुनर्वक्ष्यमाणक्रमेण ॥२१॥ मधुनाथ महारवैश्व साक विधिना मध्यगतं प्रपूर्य कुम्भम् । अभिवाह्य कला: प्रवेष्टयीत प्रवराभ्यामय उन्नवांशुफाभ्याम् ॥ २२ ॥ ऐन्द्रं घृतेन यमदिक्प्रभवं च दना क्षीरेण वारणमथो तिलजेन सौम्यम् । क्षीटुचर्मदशमूटकपुप्पसिद्ध- कायेन कोणनिलयानपि पूरयेच ॥ २३ ॥ 1. जितापरा; 2. सापोषा; 3. ताभूया. 1. •मपि.

·नवमः पटलः। रकारक्ताकल्पा चतुर्मुसी कुण्डिकाक्षमालऽन्जे। दधती प्राग्योजस्य गायत्री ताशोऽग्निगो ब्रहा ।। ३२ अरिदरगदाब्जहस्ता फिरीटफेयूरहारसभिन्ना। निशिचरवीजसमुत्था सावित्री वरुणगस्तथा विष्णुः ।। ३३ ॥ टसाक्षाल्यभयवरा- न्दधती पत्रीक्षणेन्दुफलितजटा। पाणी वायव्यस्था विशदाकल्पा तयेश्वरस्त्वैश ॥ ३४ ॥ যাখ্যান रनन्तरं वासवादिकाशेगा। पूज्याः पूर्वोक्स- चारैः सम्यनिजेष्टाप्यै ॥ ३५ ॥ 1, निशिश ·१३४ प्रपञ्चसारे अनोत्तरस्यां दिशि पङ्कजे च पलाशचोकथितैः पयोभिः । संपूरणीयः कलशो यथाव- रसुवर्णवस्त्रादियुतः सुशुद्धः ॥ २८ ॥ द्वारेषु मण्डपस्य द्वौ द्वौ 'कलशौ सुशुद्धजलपूर्णी । संस्थाप्य च वसनाद्यः प्रवेष्टयित्वाभिपूजनीयाः स्युः ॥ २९ ॥ ऊर्बेन्द्रयाम्यसाम्य- प्रत्यक्षु च भूतवर्णकाः क्रमशः । हल्लेखाद्यास्तदनु च पूर्ववदगानि पूजनीयानि ॥ ३० ॥ गायत्री शतमखजे निशाचरोत्य सावित्री पवनगत सरस्वती च । प्रमाणं हुनमुजि वागणे च विष्णु वीजेऽप्रेमममियजेदयशमगे ॥ ३१ ॥ 1. अम्यो.:". कुम्मा; 3 बजिये:.

·नवमः पटलः। रक्का रक्ताकल्पा चतुर्मुखी कुण्डिकाक्षमालेऽन्ने । दघती प्राचीजस्य गायत्री तादृशोऽनिगो ब्रह्मा ॥ ३२ अरिदरगदाजहस्ता किरीटकेयूरहारसंभिन्ना। अनिशिचरयोजसमुत्था सावित्री वरुणगस्तथा विष्णुः ।। ३३ ।। टाक्षाल्यभयवरा- न्दधती पत्रीक्षणेन्दुफलितजटा। वाणी वायव्यस्था विशदाफल्पा तयश्वरस्त्वैश ॥ ३४ ॥ प्रयाण्याचास्तहिः रनन्तरं वामवादिकाशाः । पूज्याः पूर्वॉफिरुप. पारः सम्पनिजष्टाप्यै ॥ ३५ ॥ 1. निशि.

·प्रपञ्चसारे यदि नवकलशास्तष्वथ संपूज्या मातरोऽष्टदिक्क्रमशः । हल्लेखाद्याः पूज्या मध्यादिपु पञ्च चेद्भवन्ति घटाः ॥ ३६ ॥ प्रथमं घृतजं ततः कषायं दधि पश्चात्कथितं पयः कषायम् । अथ तेलकषायकामधूत्यं द्विजवृक्षोत्कथितं ततोऽभिपिश्चत् ।। ३७ ॥ द्वारगकुम्भतरथ सलिलैः पुनरन्तरामेकम् । कुर्यान्मुखकरचरण- भालनमपि साचमादिक मन्त्री ॥ ३८ ॥ विधिवत्कृताभिषेको द्वाभिमथ जन्मन्त्रम। निजकरदत्तायांमृत. जलपापितभानुमत्प्रमोऽनुदिनम् ।। ३९ ।।

·नवमः पटलः। भूत्वा शक्तिः स्वयमध दिनेशेन्दुवैश्वानराणा- मैक्यं कुर्वन्प्रणवमनुना शफिबीजेन भूयः । आकृप्यान्तवहिरपि समाधाय बुद्धशैव तेजो जप्यान्मन्त्री ज्वलनहुतशिष्टान्नमुक्प्रोक्तसंख्यम् ।। ४० ।। अथ तु इविष्यप्राशी नकाशी वा जपेन्मनु वेवम् । परिपूर्णायां नियमित- जपमख्यायां समारभेद्धामम् ।। ४१ ।। जपादशांशं जुहुयादथाष्ट- द्रव्यैर्गुडनौद्रघृतावसिक्तः । वीपधीसिद्धजलाभिषेक कृत्वा द्विजानभ्यवहारये ॥४२॥ ततोऽस्य प्रत्ययास्त्वयं जायन्ते जपतोऽमुना। मधिष्ठिनं निश्शनी निस्तामिघं गृहं भवन् ।। ४३ ।। ताः फत्वा जपदामं ममुपामीत माफियः । पुरमा नित्यन्यागन प्रागुफायधिनापयेत् ।। १४॥

·प्रपञ्चसारे
अश्वत्थविप्राधिपविल्वनाम्नां
तारिकप्पक्षकसेव्यकानाम् ।
प्रसारिणीकामरिरोहिणाना.
मुदुम्बरीपाटलडुण्डुकानाम् ।। ४५ ।।
पलं पलार्ध त्वथ कर्पमध
तेषां तु भागः कथितः क्रमेण ।
एत: श्रितेनाथ जलेन वासौ
संपूरणीयः कलशो यथावत् ।। ४६ ।।
प्रत्यब्दसकाद्भविता शतायु.
मधेन्दिरावात्रहितश्च रोगैः ।
मासेपु जन्मस्वभिपेकतः स्या-
दुर्वीपत्तिमक्षु महाटथिव्याः ॥ ४७ ।।
भाभस्तेजमासो भवति नलिनजा संततं किंकरी स्या-
द्रोगा नश्यन्ति दृष्ट्वा तमय च धनधान्याकुलं तत्समीपम् ।
देवा नित्यं नमोऽस्म विदधति फणिनो नव दंशन्ति पुषाः
संपप्राः स्युःमपुत्रास्तनुविपदि परंधाम विष्णा: स भूयात् ।।
1. मागाः पिना.

·नवम पटल ।
शक्तिप्रप्रस्तसाध्य हरशरकलमायावृत वहिगेह-
द्वन्द्वाभिप्राप्तमाय प्रतिविवरलसच्छक्तिवर पहिश्च ।
कोणोद्दण्डदण्डि त्रिलिपि हरिहरावद्धगण्ड विलोमा-
गावीत कोयुगाष्टोदरनरहरिचिन्तात्मक पगुणाख्यम् ।।
पडङ्गुलप्रमाणेन वर्तुल कर्तुरालिखेत् ।
पडगुलावकाशेन तद्वहिश्च प्रवर्तयेत् ॥ ५० ॥
वर्तुल तावता भूयस्तदहिश्च तृतीयकम् ।
मध्यवर्तुलमध्ये तु हल्लेसावीजमालिखेन् ॥ ५१ ।।
द्वितीयवर्तुलारिष्टमीपक्लिष्टषडकम् ।
पुटित मण्डल बरस्पृशन्मध्यवर्तुलम् ।। ५२॥
इन्द्रागिरोवरुणवाय्वोशान्ताक लिपेत् ।
पदसु फोगान्तरालपु हतारापट्कमालिखेत् ॥ ५३॥
एककान्तरितास्तास्तु सवध्युरितरेतरम् ।
शियाभिरान्तरामिस्तु बाह्याबाह्यामिरान्तरा ॥५४॥
मध्यवर्तुलसस्थाया हल्लेखाया फपोलयो ।
अपरे साध्यनामार्ण सापकरणोत्तर लिखेत् ॥ ५५ ॥

·प्रपञ्चसारे
अन्तरामिश्रियोः कर्म साधकांश समालिखेत् ।
हरमायाः पञ्चकत्वः स्युर्बहिर्गर्भवतुलम् ।। ५६ ।।
तद्वहिः शरमायाश्च कलमायाश्च तद्वहिः।
लिखेन्मायां बिन्दुमती वढेः कोणेषु पद्वपि ।। ५७ ॥
वहे. कोणत्रये श्रीमत्पक्षीय वितयं लिखेत् ।
शक्तिश्रीकामबीजानां सदण्डं साधकार्णवन् ।। ५८ ॥
ग्वाहिस्तु वहिपक्षीये तान्येवादण्डवन्ति च ।
संसाध्य नामवर्णानि स्पष्टनिष्टानभाति च ।। ५९ ।।
वाह्यरेखामन्तरा स्युवर्णाः क्रमगताः शुभाः'।
तद्वहिः प्रतिलोमाश्च ताः स्युलेखकपाटवात् ।। ६०॥
ततो विदर्भितं भूममण्डलद्वयमालिखेत् ।
महादिकम्यनृमिहार्ण चिन्तारनाश्रिताश्रकम् ॥ ६१ ।।
पहिः पोडशशूलाई गोभनं व्यक्तवर्णवत् ।
एतद्यन्त्रं ममालिन्य पनमारचयेत्ततः ।। ६२ ।।
चिरद्वादशदलं 'पद्विशकैमरोगबलम् ।
पूर्वोक्तलमणोपेतं गुमं दृष्टिमनोहरम् ।। ६३ ॥
1. पोतुः १. स्युलेसाकाटवन्; 3. चिर; 4. पर्दिपत्.

·नवमः पटलः । अभ्यर्च्य पीठं नवशक्तिकान्त- मङ्गानि बीजेपु च पट्सु भूयः । गायत्रिसावित्रिसरस्वतीय बजेदथ श्रीरतिपुष्टिसंज्ञाः ।। ६४ ।। माणमथ च विष्णु महेश्वरं धनदमदनगणनाथान् । अभ्यर्चयेच्च पदस्वपि वहः कोणेषु तस्हिः क्रमशः ।। ६५ ।। रक्तामनग कुसुमां कुसुमातुरां च नित्यामनगमदनां मदनातुरां च । गौरी तयैव गगनां गगनस्य रेखां पमा मवप्रमथिनी शशिशेखरां ॥६६॥ एवा द्विपद् प्रतिदलं प्रतिपूज्य शक्ती- स्तद्वाहतो यजतु मातृगणं कमेण । इन्दादिकान्वाहिरतश्च सदायुधानि मपूज्य पूर्वविधिनामुमथाभिपिश्चेत् ।। ६७ ।।

·१४२
प्रपञ्चसारे
योऽमुमर्चयति मुख्यविधानं
सिद्धशक्तिरपि मतपहोमैः ।
स श्रियो निलयनं त्रिदशानां
वन्द्यतां व्रजति विष्णुसमानः ।। ६८ ॥
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिध्यस्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृतो
प्रपञ्चसारे नवमः पटलः ॥
關

·दशमः पटलः ॥ अथ वक्ष्ये समहतो द्वादशगुणिताख्यमद्य यन्त्रवरम् । संपूज्य येन शक्ति भुक्तर्मुक्तप्रजेन्नरोऽनुभवम् ॥ १ ॥ व्याहृत्यावीतशक्तित्रलनपुरयुगवन्द्वसंध्युत्थशक्त्या- वीत कोणात्तदुर्बीजकमनु च कपोलात्तगायत्रिमन्त्रम् । आग्नेयावीनमक्तमनुविगतभूपुराभ्यां च रन्प्रे क्षौचिन्तारत्नकं द्वादशगुणितमिदं यन्त्रमिष्टार्यदायि ।। पूर्वोक्तमानक्लप्या मन्त्री त्रितयं विलिख्य वृत्तानाम् । चिलिखेदन्तर्वर्तुल- मनु शक्ति सष्टविन्दुनिष्टानाम् ।। ३ ।। द्वादशमध्यमवर्तुल- रेखा बहिरालिखेभ शक्तीनाम् ।

·प्रपञ्चसार हरियमवरुणधनाधिप- दिक्षु द्वे द्वे च ताः क्रमेण स्युः ॥ ४॥ ईशाग्निनिऋतिमरुतां दिक्ष्वकैकं विलिख्य भूयश्च । वीजान्तरालनिर्गत- शूलाङ्कितकोणपट्कयुगमः ॥ ५॥ मण्डलयुगयुगलं स्या- दस्पृशदान्तरितवतुलं विशदम् । शक्ति प्रवेष्टये प्रतिलोमव्याहृतीभिरन्तःस्थाम् ॥ ६ ॥ रविकोणेपु दुरन्दा मायां विलिखेदयामचिन्दुमतीम् । एकैकान्तरिवारवाः परस्परं शक्तयश्व संबध्युः ॥ ७॥ गायत्री प्रतिलोमतः प्रविलिखेदः कपोलं पहि- द्वंद्वे चैव लिपी पहिश्च रचयेयस्तथा त्रिष्टुभम् ।

·आदावहावरणमनु हल्लेखिकाद्याश्चतस्रो सार्ध भूयश्चतसृभिरथो पष्टिभिर्लोकपालै- दशमः पटलः। ११५ वर्णान्प्रानुगतांश्च भूपुरयुगे सिंहाख्यचिन्तामणि लिख्याद्यन्त्रमशेषदुःखशमनायोक्तं पुरा देशिकैः ।। ८॥ वहिरपि पोडशपत्रं वृत्तविचित्रं च राशिवीथियुतम् । रचयेन्मण्डलमेव पुनर्ययोक्तं निधापयेत्कलशम् ॥ ९ ॥ ब्रह्माण्याद्याः पोडशविकृतिद्वन्द्वसंख्याक्रमेण । वनायरष्टममपि समभ्ययेद्भक्तिनमः ॥ १० ॥ कराली विकराली च उमा देवी सरस्वती । दुर्गा शची उपा लक्ष्मीः श्रुतिः स्मृतिधृती तथा ॥ ११ ॥ अद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्या घोडश शक्तयः । विद्याहीपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा ॥ १२ ॥ रुद्रवीर्या प्रभानन्दा पोषणी ऋद्धिदा शुभा। कालरात्री महारानी भद्रकाली कपालिनी ।। १३ ।। *P. 10

·प्रपञ्चसारे
विकृतिर्दण्डिमुण्डिन्यो सेन्दुसण्डा शिखण्डिनी ।
निसुम्मसुम्भमयनी महिषासुरमर्दिनी ।। १४ ।
इन्द्राणी चैव रुद्राणी शंकराशरीरिणी।
नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी ॥ १५ ॥
अम्बिका हादिनी चैत्र द्वात्रिंशच्छक्कयो मताः।
पिङ्गलाक्षी विशालाक्षी समृद्धिवृद्धिरेव च ।। १६ ।।
श्रद्धा स्वाहा स्वघाख्या च मायाभिख्या वसुंधरा ।
त्रिलोकधात्री गायत्री सावित्री त्रिदशेश्वरी ॥ १७ ॥
सुरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाताच्युतप्रिया ।
विमला सामला चव अरुणी वारुणी तथा ॥ १८ ॥
प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहतिरेव च ।
संध्या माता सती हंसा मर्दिका वत्रिका परा ॥ १९ ॥
देवमाता भगवती देवकी कमलासना ।
त्रिमुखीसप्तमुख्यो च सुरासुरविमर्दिनी ॥ २० ॥
सलम्बोष्ठयूर्ध्वकेश्यो च बहुशिमा वृकोदरी ।
रथरबाहया चव शशिरखा तथापरा ॥ २१ ॥

·देशमः पटलः । पुनर्गगनवेगाख्या वेगा च पवनादिका । भूयो भुवनवेगाख्या तयैव मदनातुरा ॥ २२ ॥ अनगानगमदना भूयश्वानङ्गमेखला । अनङ्गकुसुमा विश्वरूपासुरभयंकरी ॥ २३ ॥ अक्षोभ्यासत्यवादिन्यों वनरूपा शुचित्रता। परदा चैव वागीशी चतुःषष्टिः प्रकीर्तिताः ॥ २४ ॥ यथोक्तमिति तं कलशं निजं वा पुत्रं तथाप्तमपि शिष्यमथाभिपिञ्चेन् । आस्तिक्ययुक्तमथ सत्यरतं वदान्य विप्रप्रियं कुलकरं च नृपोत्तमं वा ॥ २५ ॥ विधानमेतत्सकलार्थसिद्धि- करं परं पावनमिन्दिराढ्यम् । मायुष्करं वश्यकर रिपूर्ण प्रध्वंसनं मुक्तिफलप्रदं च ।। २६॥ पाशाङ्कुशमध्यगया शक्त्याय अपार्चनाहुवादियुवम् ।

·१४८ प्रपञ्चसारे वक्ष्ये यन्त्रविधानं त्रैलोक्यप्राभूतायमानमिदम् ॥ २७ ॥ भष्टाशात्तागलाविईगलयवरगापूर्वपाश्चात्त्यपट्क कोष्ठोद्यत्सागसाष्टाक्षरयुगयुगलाष्टाक्षराख्यं बहिश्च । मायोपेतात्मयुग्मस्वरमिलितलसत्केसरं साष्टपत्रं पा सन्मध्यवर्तित्रितयपरिलसत्पाशशक्यनुशार्णम् ॥ पाशाशावृतमनुप्रतिलोमगैश्च वर्गः सरोजपुटितेन घटेन चापि । आवीतमिष्टफलभद्रघटं तदेत- धन्त्रोत्तमं भुवि घटार्गलनामधेयम् ।। २९ ॥ प्राक्प्रत्यगर्गले हल. मथ पुनराग्नेयमारुते च हयम् । दोत्तरे हवाणे नैऋतशैवे हरं द्विपति लिखेत् ॥ ३० ॥ विलिखेच कर्णिकायां पाशाङ्कुशसाध्यसंयुतां शक्तिम् । 1. अशाशातागलाविहलयवरयुतापूर्व.

·दशमः पटलः। अभ्यन्तराष्टकोष्ठे.. ध्वङ्गान्यवशपितेषु चाष्टा ।। ३१ ।। कोष्ठेषु षोडशस्वथ पोडशवर्ण तथा मर्नु मन्त्री। पग्रस्य केसरवथ युगस्वरात्मान्वितां तथा मायाम् ॥ ३२ ॥ एकैकेपु दलेषु विशनिशः कर्णिकागतान्वर्णान् । पाशाङ्कुशवाजाभ्यां प्रवेष्टयद्वायतश्च नलिनस्य ॥ ३३ ॥ अनुलोमविलोमगतैः प्रवेष्टयेदक्षरेश्च उदाही। वदनु घटेन सरोज स्थितेन तदमकेऽम्युजं घ लिखेत् ॥ ३४ ॥ पिन्द्वन्तिका प्रतिष्ठा संदिष्टा पाशयोजमिति मुनिभिः ।

·१५० प्रपञ्चसारे निजभूर्दद्दनाप्यायिनि- शशधरनण्डान्वितोऽडशो भवति ॥ ३५ ॥ पाशश्रीशक्तिस्वर- मन्मयशक्तीन्दिराङ्कुशाश्चेति । एकं कामिनिरतिनि ठद्वयमपरं विहाष्टवर्ण स्यात् ।। ३६ ।। अथ गौरि रुद्रदयिते योगेश्वरि सकवचानठद्वितयः । बीजादिकमिदमुक्कं शाक्तयं पोडशाक्षरं मन्सम् ।। ३७ ।। इति कृतदलसुविभूषित- मतिरुचिरं लोकनयनचित्तहरम् । कृतोज्ज्वलं मण्डलमपि पीठाचं पुरेव परिपूज्य ॥ ३८ ॥ पूर्वप्रोक्तः काथै- रेकेनापूर्य पूरयेत्कलशम् ।

·दशमः पटल.1 हल्लेखागहाल्यौ मानसुरेशादिको च फुलिशादिम् ॥ ३९ ॥ एवं सपूज्य देवी कलशमनुशुभैर्गन्धपुष्पादिकस्ता- न्दध्याज्यक्षौद्रसिक्तनिशतमय पृथग्दुग्धवीरुत्समिद्भिः। हुत्वा दत्ता सुवर्णाशुफपशुधरणीदक्षिणार्थ द्विजेभ्यः संपूज्याचार्यवर्य वसुभिरमलची: संयतात्माभिषिश्चेत् ।। इति कृतकलशोऽयं सिच्यते येन पुंसा स भवति कविरेनं नित्यमालिगति श्रीः । धनदिनरजनीशैस्तुल्यतेजा महिन्ना निरुपमचरितोऽसौ देहिनां स्यात्पुरोगः ॥ ४१ ॥ अपेञ्चतुर्विशतिलक्षमेवं सुयन्त्रितो मन्त्रवर यथावत् । इविष्यभोजी परिपूर्णसख्ये अपे पुनहोमविधिधेियः ॥ ४२ ॥ पोद्रुमाणां च समित्सहन पटकैर्दधिक्षौद्रपृतावसितः ।

·१५२ प्रपञ्चसारे तिलैश्च तावज्जुहुयात्पयोक्त- द्विजोत्तमानभ्यवहारयेच ॥ ४३ ॥ गुरुमपि परिपूज्य काञ्चनाये- र्जपति च मन्त्रमथो सहस्रमात्रम् । भजति च दिनशोऽमुमर्चनायां विधिविहितं विधिमादरेण भूयः ।। ४४ ॥ .:. संक्षेपतो निगदितो विधिरर्चनायाः शक्तेरमुं भजतु संसृतिमोचनाय । कान्त्यै श्रियै च यशसे जनरलनाय सिद्धये प्रसिद्धमहसोऽस्य परस्य धाम्नः ॥ ४५ ॥ गजमृगमदकाश्मीर- मन्त्रितमः सुरभिरोचनोपेतैः । विलिखेदलक्तकरसा- लुलितैयन्त्राणि सकलकार्यार्थी ॥ ४६॥ राज्या पटुसंयुतया सपाशशक्त्यकुशेन मन्त्रण ।

·दशमः पटलः। स्वाद्वक्तयाभिजुल- निश्युर्वीशांस्तथोर्वशी वशयेत् ॥ १७ ॥ • एभिर्विघानभुवनेश्वरी तां समीयत्वाथ जश्व मन्त्री। स्तुत्यानयाभिष्टुवतां समप्र- प्रात्यै समस्तातिविमखिकायाः ॥१८॥ :: प्रसीद प्रपश्चस्वरूपे प्रधान प्रकृत्यात्मिक प्राणिनां प्राणसंझे । प्रणोतुं प्रभो प्रारमे प्रावलिस्त्वां प्रकृत्याप्रतक्ये प्रकामप्रवृत्ते ॥ ४९ ॥ स्तुतिर्वाक्यवद्धा पदात्मैव वाक्यं पदं त्वक्षरात्माक्षरस्त्वं महेशि । ध्रुवं त्वां त्वमेवाक्षरैस्त्वन्मयस्तो. प्यसि वन्मयी वाक्प्रवृत्तियतः म्यात् ॥ ५० ॥ मजाघोक्षजश्रीक्षणाचापि रूप परं नामिजानन्ति मायामय ने ·प्रपञ्चसारे स्तुवन्तीशि तां त्वाममी स्थूलरूपां तदेतावदम्बेह युक्तं ममापि ।। ५१ ।। नमस्तै समस्तैशि बिन्दुस्वरूपे नमस्ते रवत्वेन तत्त्वाभिधाने । नमस्ते महत्त्वं प्रपन्ने प्रधाने नमस्ते स्वहंकारतत्वस्वरूपे ।। ५२ ।। नमः शब्दरूपे नमो व्योमरूपे नमः स्पर्शरूपे नमो वायुरूपे। नमो रूपतेजोरसांभास्वरूपे नमस्तेऽस्तु गन्धात्मिके भूस्वरूपे ।। ५३ ॥ नमः श्रोनचर्माक्षिजिताख्यनासा- सवाक्पाणिपत्पायुसोपस्थरूपे । मनोयुद्धयहंकारचित्तस्वरूपे विरूपे नमस्ते विभो विश्वरूपे ॥ ५४॥ . रवित्वेन भूत्वान्तरात्मा दधासि प्रजाश्चन्द्रमस्त्वेन पुष्णासि भूयः ।

·देशमः पटलः। दहस्यमिमूर्ति वहन्त्याहृतं वा महादेवि तेजस्त्रयं त्वत्त एव ।। ५५ ॥ चतुर्वक्रयुक्ता लसद्धंसवाहा रजः संश्रिता ब्रह्मसंज्ञां दधाना। जगत्सृष्टिकार्य जगन्मातृभूते पर तत्पदं ध्यायसीशि त्वमेव ॥५६॥ विराजकिरीटा लसराहा वहन्ती च नारायणाख्यां जगत्सु । गुणं सत्त्वमास्थाय विश्वस्थिति यः करोतीह सोंशोऽपि देवि त्वमेव ।। ५७ ।। সাধেছি। মিয়া जगत्संहरन्ती च कल्पावसाने । तमः संश्रिता रुद्रसंज्ञां दधाना वहन्ती परश्वक्षमाले विभासि ॥ ५८ ॥ सचिन्ताक्षमाला मुघाकुम्भलेखा- धरा त्रीक्षणार्धेन्दुराजकपर्दा ।

·प्रपञ्चसारे
मुशुलांशुकाकल्पदेहा सरस्व.
त्यपि त्वन्मयैवेशि वाचामधीशा ।। ५९।।
लसचशङ्खा चलत्खगभीमा
नदसिहवाहा ज्वलत्तुङ्गमौलिः।
द्रवदैत्यवी स्तुवत्सिद्धसंधा
त्वमेवेशि दुर्गा विसर्गाविहीने ।। ६० ।।
पुरारातिदेहार्धभागो भवानी
गिरीन्द्रात्मजावेन यैषा विभासि ।
महायोगिवन्द्यां महेशासुनाथा
महेश्यंविका तत्त्वतस्त्वन्मयैव ।। ६१ ।।
लसत्कौस्तुभोद्भासिते व्योमनीले
वसन्ती च वक्षःस्थले केटमारेः ।
जगदल्लमां सर्वलोकैकनाथां
श्रियं वां महादेव्यहं त्वामवैमि ।। ६२ ।।
अजाद्रीगुहाजाक्षपोत्रीन्द्रकाणां
महाभैरवस्यापि चिदं वहन्यः।

·१५७ दशमः पटलः । विमो मातरः सप्ततद्रूपरूपाः स्फुरन्त्यस्त्वदंशा महादेवि ताश्च ॥ ६३ ॥ • समुद्यद्दिवाकृत्सहस्रप्रभासा सदा संतताशेपविश्वावकाशे । लसन्मौलियद्धेन्दुरेखे सपाशा- कुशाभीत्यभीष्टात्तहस्ते नमस्ते ।। ६४ ॥ प्रभाकीर्तिकान्तीन्दिरारात्रिसंध्या- क्रियाशातमिनाक्षुधावुद्धिमेधाः । स्तुति मतिः संनतिः श्रीश्च शकि- स्त्वमेवेशि येऽन्ये च शक्तिप्रभेदाः ॥६५॥ हरे यिन्दुनादैः सशक्त्याख्यशान्त- नमस्तेऽस्तु मैदैः प्रभिन्नभिन्ने । सदा सप्तपाताललोकापलाधि. महदीपधातुस्वरादिस्वरूपे ।। ६६ ।। नमस्ते नमस्त समस्तस्वरूपे समस्तेषु यस्तुप्यनुस्यूतरा।

·१५८ प्रपञ्चसारे अतिस्थूलसूक्ष्मस्वरूपे महेशि स्मृते बोधरूपेऽप्यबोधस्वरूपे ॥ ६७ ॥ : मनोवृत्तिरस्तु स्मृतिस्ते समस्ता तथा वाक्प्रवृत्तिः स्तुतिः स्यान्महेशि । शरीरप्रवृत्तिः प्रणामक्रिया स्या- त्प्रसीद क्षमस्व प्रभो संततं मे ॥ ६८॥ - हल्लेखाजपविधिमर्चनाविशेषा- नेतांस्तां स्तुतिमपि नित्यमादरेण । योऽभ्यस्येत्स खलु परां श्रियं च गत्वा शुद्धं तद्रजति पदं परस्य धाम्नः ॥ ६९।। इति हृल्लेखाविहितो विधिरुक्तः संप्रहेण सफलोऽयम् । अस्मिन्निष्णातमना मन्त्री योगी स एव भोगी च ॥ ७०।। इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतो प्रपञ्चसारे दशमः पटलः॥

·एकादशः पटलः॥ अथ श्रियो मन्त्रविधिः समासतो जगद्विताय प्रतिवक्ष्यतेऽधुना । सहागभेदैः सजपार्चनाहुत- कमैः मम युद्धरणाय दुर्गवः ॥ १ ॥ वियत्तुरीयस्तु विलोमतोऽनल- प्रदीपितो वामविलोपनाचितः। सचन्द्रखण्डः कथितो रमामनु- मनोरयावाप्तिमझासुरद्रुमः ॥ २॥ अपिगुरछन्दसि चोदिवा निय. समीरिता भीरपि देवता पुनः । रगक्षिफर्णेनमनुम्बरानला. न्यितेन पारना विहितं पडलकम् ।।३।।

·प्रपञ्चसारे
भूयायो द्विपद्माभयवरदकरा तप्तकात स्वराभा
शुभ्राभ्राभेभयुग्मद्वयधृतकरकुम्भादिरासिन्यमाना ।
रनोपावद्धमौलिविमलतरदुकूलार्तवालेपनाढ्या
पद्माक्षी पद्मनाभोरसि कृतवसतिः पद्मगा श्री: श्रिये वः ।
संदीक्षितोऽथ गुरुणा मनुवर्यमेनं
सम्यग्जपन्निशितधीदिननाथलक्षम् ।
अभ्यर्चयनहरहः श्रियमादरेण
मन्त्री सुशुद्धचरितो रहितो बधूभिः ॥ ५॥
जपावसाने दिनकृत्सहस्र-
संख्यैः सरोजैर्मधुरम्रयाक्तः ।
हुनेत्तिलैवा विधिनाथ वैल्वः
समिद्वरमन्त्रियरषिभिवा ॥ ६ ॥
रपिराष्टपत्रमय वारिसहं
गुणवृत्तराशिचतुरप्रयुसम् ।
प्रविधाय पीठमपि वस पजे.
भवशक्तिभिः
सह
रमा तु ततः ॥७॥

·एकादशः पटलः। विभूतिरुन्नति: कान्तिइष्टिः कीर्तिश्च संनतिः। पुष्टिराकृष्टिद्धिश्च रमाया नव शक्तयः ।। ८ ।। आवाहा सम्यफलशे यथाव- समर्थनीया विधिना रमासौ । অন্য ব্যাঙ্কি ঘুমন্ত संसघयसयतमात्मशिप्यम् ॥९॥ अनः प्रथमावृतिरपि मूर्तीभचतुष्कनिधियुगैरपरा। शतपटकन घान्या घरमा कफीश्वरैः समभ्यया॑ ॥ १० ॥ धामुदेषः संकपणः प्रद्युम्नचानिरुद्धकः । दमकः शटलचैव गुग्गुलुश्च कुरण्हकः ।। ११ ॥ पलाकी विमला पव कमला पनमालिका । विमीपिका द्राविका पशगरी वमुमालिका॥ १२॥ 1.रान्तिः गरि ...

·प्रपञ्चसारे अयनव च पूर्वसेवया परितुष्टा कमला प्रसीदति । .धनधान्यसमृद्धिसंकुला- मचिरादेव च मत्रिणे श्रियम् ॥ १३ ॥ अम्भस्युरोजद्वयसे हि तिष्ठं- स्त्रिलक्षमेनं प्रजपेच्च मन्त्री। श्रियं विचिन्याकंगतां यथाय- हारेद्रताया भवति प्रमुक्तः ।। १४ ।। वसताबुपविश्य कैटभारेः कमलावृक्षतलेऽथ वा त्रिलक्षम् । जपतोऽपि भवेच काद्भितार्था- दधिकं वत्सरतो वसुप्रपञ्चः ।। १५ ।। जुहुयादशोकदइने मवृतैरपि तण्डुलैः सकलवश्यतमम् । सदिरानले त्रिमधुर- रपि धनदं प राजकुलवश्यमपि ।। १६ ।

·एकादशः पटलः । समधुरनलिनानां लक्षदोमादलक्ष्मी- परिगतमपि जन्तुं प्राप्नुयाच्छीः समप्रा घनविभवसमृद्धया नित्यमाहादयन्ती : त्यजति न करुणादः तस्य सा संतति ध॥ १७ ॥ बिल्वं श्रीसूक्तजापी निजभुवि मुखजो वर्धयित्वास्य पूर्व । पौनिस्तादुयुक्तः कुसुमफलसमिद्भिस्ततस्कन्धभेदैः। चन्मूलैमण्डलात्प्राक्सुनियतचरितोऽसौ हुवान्निर्मलमा रूपं पश्येद्रमायाः कथमपि न पुनस्तटकुले स्यादलक्ष्मीः ।। हृदयकमलवर्णतः परस्ता- दमृतमनन्तयुगं ततश्च सिन्यै । हुतवहदयितेत्यसौ रमायाः ।। प्रवरधनार्थिभिरथितो हि मन्त्रः ।। १९ दक्षोऽस्य स्यादपिश्छन्दसि सुमतिभिषको विराइवता च श्रीदेवीपदिनीभ्यां हृदयकशिरसी विष्णुपल्या शिखा च । मेदोरेफाइदाणैरपि च कमलरूपाक्षरैवर्मसाघां ताराद्याभिर्नमोन्दाभिरिति निगदितं जातियुक्तांभिरङ्गम् ।।

·१६.
प्रपश्चसारे
पदस्था पद्मनेत्रा कमलयुगवरामीतियुग्दोःसरोजा
देहोत्याभिः प्रभाभित्रिभुवनमखिलं भासुरा भासयन्ती ।
मुक्ताहाराभिरामोन्नतकुचकलशा रत्नमत्रीरकाञ्ची-
अवेयोHङ्गदाढ्या धृतमणिमकुटा श्रेयसे श्रीभवेद्वः ॥ २१ ॥
ध्यात्वैवं श्रियमपि पूर्वक्लप्तपीठे
पनादौ प्रथममथार्चयेत्तदङ्गैः।
अष्टाभिर्दलमनुशक्तिभिस्तदन्ते
लीफेरिति विधिनार्चयेत्समृद्धयै ।। २२ ॥
दीक्षातो जपतु रमारमेशभक्तो
लक्षाणां दशकममुं मनुं नियत्या ।
स श्रीमान्बहुधनधान्यसंकुलः स.
न्मेधावी भवति घ वत्सरेण मन्त्री ॥ २३ ॥
इति मन्त्रजपावधीमधुर-
सितयरयुतं जुहुयात्कमलः।
परिसुद्धमना नचिरात्स पुन-
लंमत निजवान्सिवमयंचयम् ॥ २४ ॥

·एकादशः पटलः।
समुद्रगायामवतीय नयां
स्वकण्ठमात्रे पास स्थितः सन् ।
लक्षजाप्यान्यतमोऽदमाना-
मन्त्री भवेन्नात्र विचारणीयम् ।। २५॥
मन्धावत हुत्त भगमेऽभ्यर्च्य लक्ष्मी सहस्रं
वावस्वैखिमधुरयुतैर्वा फलैः पौर्णमास्याम् ।
पथम्यां वा सितसरसिजैः शुक्रवारेऽच्छपुष्पैः
रन्यैर्मासं प्रतिहुतविधिर्वत्सरैः स्याद्धनान्यः ॥ २६ ॥
ताररमामायाश्रीः
कमले कमलालये प्रसीदयुगम् ।
घीजानि तानि पुनरपि
समहालक्ष्मीहृदिन्दिरामन्त्रः ॥ २७ ॥
विभिस्तु वर्णहृदयं शिरोभिः
स्यात्पश्चभिश्चाथ शिखा विवर्णा ।
निभिस्तथा वर्म चतुभिर
पृथक् त्रिबीजामुटितैस्तदगम् ॥ २८॥

·प्रपञ्चसारे.
हस्तोवहसुपात्रपङ्कजयुगादर्शा स्फुरनपुर- ।।
प्रैवेयाङ्गदहारकङ्कणमहामौलिज्वलत्कुण्डला ।
पद्मस्था परिचारिकापरिवृता शुक्लाङ्गरागांशुका
देवी दिव्यगणानता भवदयप्रध्वंसिनी स्याद्रमा ||२९|
.
लक्षं जपेन्मनुमिमं मधुरत्रयाक्त-
बैल्वैः फलैः प्रतिहुनेदयुतं तदन्ते ।
आराधयेदनुदिनं प्रतिवक्ष्यमाण-
मार्गेण दुर्गतिभयाद्रहितो भवेत्सः ॥ ३० ॥
श्रीधरच हपीकेशो वैकुण्ठो विश्वरूपकः ।
वामुदेवादयश्चाङ्गावरणात्समनन्तरम् ॥ ३१ ॥
मारतीपार्वतीचान्द्रीशचीभिरपि संयुता ।
दमकादिस्तृतीयानुरागाद्यैश्च चतुर्थ्यपि ॥ ३२ ॥
अनुरागो विसंवादो विजयो वल्लभो मदः ।
हों पलश्च तेजश्त्यष्टो वाणा महाश्रिय: ।। ३३ ।।
अनन्तप्रक्षपर्यन्तः पञ्चमीन्द्रादिभिमंता ।
पक्रपधान्तिकैः पष्टीवसाधरातिः धियः ॥ ३४ ॥

·एकादशः पटलः। १६७ संपूज्यैवं नियमनुदिनं यो जपेन्मन्त्रमेन प्रोका संख्यां सहुतविधिमप्युच्छ्रितां प्राप्य लक्ष्मीम् । द्विवादर्वाग्भवति पशुपुत्रादिभोगैः समृद्धो वदिहापदि च पदमभ्येति नित्यं स विष्णोः ॥ ३५॥ श्रीमन्त्रविति गदिवेषु भक्तियुक्तः श्रीसूकान्यपि च जपेद्यजेदुनेछ । सूक्के तु प्रथमतरे स्वयं मुनिः स्या- दन्येषां मुनय 'इमे भवन्ति भूयः ॥ ३६ ।। आनन्दः कर्दमश्चैव चिठीवश्चेन्दिरामुतः। अपामयो तदन्यासामृषयः समुदीरिताः ॥ ३७ ।। आधे सूक्तत्रये च्छन्दोऽनुष्टुष्कांसे यहत्यपि । सदन्त्ययोस्त्रिष्टुयाख्यां परस्वादष्टक पुनः ॥ ३८ ॥ अनुष्टुयन्त्ये प्रसारपटिश्छन्दांसि वै क्रमात् । भ्यास स्यातां देवते पन्यामागविधिहच्यते ॥ ३९॥ 1,अपी

·१६८
प्रपञ्चसारे
मूर्घाक्षिकर्णनासा-
मुखगलदोडैदयनाभिगुह्येपु।
पायूरुजानुजला-
चरणेषु न्यसतु सूक्तकैः क्रमशः॥४०॥
सहिरण्मयी च चन्द्रा.
रजतहिरण्यस्रजे हिरण्याख्या ।
अङ्गानि जातियुभ्यथ
हिरण्यवर्णावया तथा स्यात् ।। ४१ ।।
अरणकमलसंस्था तद्ज:पुसवर्णा
करकमलधृतष्टाभीतियुग्माम्बुजा च ।
मणिमकुटविचितालंकृताकल्पलाते-
मंवतु भुवनमाता संततं श्रीः श्रिय कः॥ ४२ ॥
प्रारभ्याच्छां प्रतिपदमय प्राप्तदीक्षो वियुक्त.
सन्वद्गीभिस्तनुविमलवासा: मुधौतद्विजापः ।
एकादश्यामपि परिममाव्यासानिकान्तं
जापं मन्त्री प्रयजतु रमा प्राकनप्रतिपीठ॥४३॥

·एकादशः पटलः ।
पद्या सपनवर्णा
पग्रस्थाच तर्पयन्यभिधा।
तृप्ता ज्वलन्यभिल्या
स्वर्णनाकारसंज्ञका चेति ।। ४४ ॥
मध्ये दिशाधिपाना-
वृत्यारतास्ततश्च दमादीन् ।
प्रयजेञ्चतुरावरण
निगदितमिति सूक्तफल्पितविधानम् ॥ ४५ ॥
अमताभ्यां जुहुया-
दर्यास्वष्टोत्तरं शतं मन्त्री।
आवाहनासनायक-
पाद्याचमनमधुपर्कसेकानि ॥ ४६॥
वासोमूषणगन्धा-
न्सुमनोयुतधूपदीपभोज्यानि ।
सोतासनानि कुर्या-
अधियुतः पञ्चदशभिरय मनुभिः ॥ ४ ॥

·१५० प्रपञ्चसारे व्यस्तैरपि च समस्तैः पूजायां संयतात्मकः सिद्धथै । पिकबिल्वसमिद्भिः पयोन्धसा सर्पिपा क्रमाज्जुहुयात् ॥ ४८ ॥ एकैकं त्रित्रिशतं द्वादश्यां भोजयीत विप्रांश्च 1 मन्दारकुन्दकुमुदक- नन्द्यावर्ताहमालतीजात्यः ।। ४९ ॥ कहारपद्मरतो- पलकेतकचम्पकायो ग्राह्याः । परिपिञ्चेस्त्रिशो नियं सूक्तैस्तैः स्नानकर्मणि ॥ ५० ॥ आदित्याभिमुखो अप्यात्तावत्तावञ्च तर्पयेत् । अर्चयेद्विधिना तेन दिनशो जुहुयास्त्रिशः ॥५१॥ एवं करोति पण्मासं योऽसौ स्यादिन्दिरापतिः । रहुद्धमात्रे नलिने नवनीतं विनिक्षिपेत् ।। ५२ ।। 1, पी.

·एकादशः पटल। सकर्णिके सकिजल्कोदरे पत्रान्तरालके। पुनः पद्यं तदुद्धृत्य समिद्धे तु हुताशने ।। ५३ ।। जुहुयादन्ययाथर्चा शतमष्टोत्तरं जपेत् । चत्वारिंशच्छुक्रवारैर्महाश्रीस्तस्य जायत ।। ५४ ।। कांसोऽस्मीत्यनया सम्यगेकादश घृताहुतीः । पण्मासं जुहतो नित्यं भूयात्सायो महेन्दिरा ।। ५५ ॥ सूक्तैरेसेर्जुहुत जपताभ्यर्चयोतावगाहे- सिश्चके दिनमनु तथा संयतस्तर्पयीत । संशुद्धात्मा विविधधनधान्याकुलाभ्यन्तरोऽसौ मन्त्री सर्वे वि बहुमतः श्रीमतां स्यात्पुरोगः ॥ श्रीलक्ष्मीवरदा विष्णुपनी च सवसुप्रदा। हिरण्यरूपा सस्वर्णमालिनी रजतसजा ॥ ५७ ॥ ससुवर्णप्रभा स्वर्णप्राकारा पद्मवासिनी। पग्रहस्सा पद्मपूर्वप्रिया मुक्तापदादिका ।। ५८॥ अलंकारा तथा सूर्या चन्द्रा बिल्वप्रियेश्वरी । भुक्तिः प्रपूर्वा मुक्ति विभूत्यूद्धिसमृद्धयः ।। ५९ ।।

·१७२ प्रपञ्चसारे तुष्टिः पुष्टिश्च धनदा तयान्या तु घनेश्वरी । श्रद्धा सभोगीनी भोगदात्री धातृविधातुके ।। ६०॥ द्वात्रिंशदेवाः श्रीदेव्या ये मन्त्राः समुदीरिताः। वारादिका नमोन्ताश्च तरचीसु बलिं हरेत् । वर्पयेच महादेवी दिनादौ मन्त्रविचमः ॥ ६१ ॥ नाभ्यतोऽद्यान्न नग्नः सलिलमयतरेन स्वपेद्वाशुचिः स- नाभ्यज्यानैव चाद्याचिलरहलवणे केवले नैव दोषाम् । बके लिम्मेद्वन्नानृतमपि मलिनः स्यान्न बिम्बाम्बुजन्म- द्रोणान्नो धारयेत्के भुवमपि न पृथैवालिखेदिन्दिरार्थी । सुविमलचरितः स्याच्छुद्धमाल्यानुलेपा- भरणवसनदेही मुख्यगन्धोचमानः । सुविशदनखदन्तः शुद्धधार्विष्णुभक्तो विमलरुचिराप्यः स्याशिरायेन्दिरार्थी ।। ६३ ।। दुष्टां कष्टान्ववायां कलहकलुपितां मार्गदृष्टामनिष्टा- मन्यासक्तामसक्तामतिविपुलकशाङ्गीमतिहस्त्रदीर्घाम् ।

·एकादशः पटलः
रोगाती भोगलोला प्रतिपुरुषचला राजकान्तामकान्तां
काकाक्षीमेकचारां प्रहकुसुमयुतां न स्टशेदिन्दिरार्थी ।
शान्तः शश्वस्मितमधुरपूर्वाभिभापी दयाद्रों
देवाचार्यातिथिदहनपूजारतः पुण्यशीलः ।
नित्यनायो नियमनिरतः प्रत्यगाशामुखाशी
मन्त्री वर्णाश्रमहदरतिः स्थाखिरायेन्दिरार्थी ।। ६५॥
.
श्रीमन्त्रमत: नितविष्णुदीक्षः
श्रीसूकजापी शिनधाः सुशीलः ।
स्वदारतुष्टो मितभापणाशी
लोकप्रियः स्याधिरमिन्दिरार्थी ।। ६६ ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छंकरभगवतः कृतो
प्रपञ्चसारे एकादशः पटलः।

·द्वादशः पटलः ॥
अथ रमाभुवनेशिमनोभवै.
त्रिपुटसज्ञकमन्त्रमुदीरितम् ।
सकलवर्गफलामियशस्करं
जगति रखनकृत्कविताकरम् ॥ १॥
बीजेत्रिभिरिक्तः
कुर्यादङ्गानि साधकः सिद्धयै ।
पूर्वतररितयोवी
द्वयोरथैकं तदङ्गयोः प्रभजेत् ॥ २ ॥
नवकनकभासुरो:-
विरचितमणिकुट्टिमे सकल्पतरौ ।
रनवरबद्धसिंहा.
सननिहितसरोरुहे समासीनाम् ॥ ३॥

·द्वादशः पटलः। . आवद्धरनमकुटां मणिकुण्डलोध- केयूरफोर्मिरशनायनूपुराड्याम् । ध्यायद्धृताञ्जयुगपाशकशाङ्कुरेक्षु- चापां सपुष्पविशिरसां नवहेमवर्णाम् ॥ ४॥ चामरमुकुरसमुद्क- वाम्बूलकरहवाहिनीभिश्च । दूतीभिः समभिवृतां पश्यन्ती माधकं प्रसनदशा ।।५।। 'योगेश्वरीमिति विचिन्त्य जपेच मन्त्र. मादित्यलक्षमय मन्तितमो अपान्ते । श्रीराजयक्षसमियां सजपानवानां तावत्सहनसमिचं मधुरैर्जुहोतु ॥६॥ अद्गलक्ष्मीहरिगिरिसुताशवरत्यद्गजातः षट्कोणस्यैनिधियुगयुतैस्तदहिर्मातृभिश्च । योपियहिरपि यजलोकपालस्तदेव- स्त्रोक्तं देव्या अपि मुरगणैः पूजनीयं विधानम् ॥ ७ ॥ 1. गं.

·प्रपञ्चसारे
लक्ष्मीगौरीमनसिशयवीजानि कृत्वा कलायां
तां वा बिन्दौ तमपि गगने तञ्च सिन्दूरवर्णम् ।
स्मृत्वा बुद्धया भुवनमखिलं तन्मयन्वेन मन्त्री
देवान्वश्यानपि धितनुते किं पुनर्मय॑जातीन् ।। ८ ।।
य इमं भजते मर्नु मनस्वी
विधिना वा पुनरर्चयेद्विधानम् ।
स तु सम्यगवाप्य दृष्टभोगा-
परतस्तत्पदमैशमेति धाम ॥ ९॥
सहृदयभगवत्यै दान्तरण्य घरार्णाः
मणिधरशिवधाणारे द्विठान्ता ध्रुवावाः ।
गदितमिति धराया मन्त्रमुत्कृष्टधात्री-
सुखसुवधनधान्यप्राप्तिदं कीर्तिदं च ॥ १० ॥
ऋपिरपि वराह उक्त
रछन्दो निदस्य देवता धरणी।
मनुनामुनैव च पदैः
पोढा भिन्नेन निगदितोऽङ्गविधिः ॥ ११ ॥

·द्वादशः पटलः। मुल्याम्मोज निविष्टारुणचरणतला श्यामलाङ्गी मनोज्ञा पञ्चच्छाल्यप्रचुम्बच्छुकलसितकरा प्राप्तनीलोत्पला छ । रत्लाकल्पाभिरामा मणिमयमकुटा चित्रवखा प्रसन्ना दिश्याद्विश्वंमरा वः सततमभिमतं वल्लमा कैटभारः ॥ लक्षायता च सदशांशहुतावसाना प्रोता घराहृदयमन्त्रजपक्रिया स्यात् । सर्पिष्मता सुविमलेन पयोधसास्य होमो विधिः सकलसिद्धिफरः किलायम् ॥ १३ ॥ पीठे विष्णोः पूजयेत्पूर्वमन्त्रै- भूवयम्बुमाणसंश्च भूतैः । शान्त्यन्ताभिः शक्तिमिः साकमाशा- पालैः पृथ्वी संयतात्मोपचारैः ॥ १४॥ पुष्पैः प्रियङ्गोर्मधुरत्रया- नीलोत्पलैवापि तयारणेस्तैः । सइनमानं प्रतिजुतः स्या- दोर्गोमती सस्यकुलाकुला च ॥ १५ ॥ •P. 12

·१७८
प्रपञ्चसारे
पिङ्गलां पृथुलशालिमखरों
यो जुहोति मधुरत्रयोक्षिताम् ।
नित्यशः शतमथास्य मण्डला-
द्धस्तगा भवति विस्तृता मही ॥ १६ ॥
भृगोस्तु वारे निजसाध्यभूभृ.
द्विलोलिताम्भःपरिपकमन्धः ।
पयोध्ताक्तं जुहुयात्सहस्रं
दुग्धन वा तेन दिनावतारे ।। १७ ॥
पण्मासादनुभृगुवारमेप होमः
संपन्नान्समुपनयद्धराप्रदेशान् ।
पुत्रान्वा पशुमहिपेष्टजुष्टपुष्टा-
मिष्टामप्यनुदिनमिन्दिशं समप्राम् ।। १८॥
संक्षपतो हृदयमन्त्रविधिधरायाः
प्रोको हिताय जगतां रहितक्षमाणाम् ।
एनं भजनिति धराकमलासमृद्धः
स्यादन सिद्धिमपरत्र परां प्रयाति ॥ १९॥

·द्वादशः पटल.. अथ पुरुषार्थचतुष्टय- सिद्धिकरी मन्त्रजापनिरतानाम् । त्वरिताल्येय विद्या निगद्यते जपहुतार्चनाविधिभिः ।। २० ।। भक्तियुतानां त्वरया सिद्धिकरी चेति मन्त्रिणां सततम् । देव्यास्त्वरिताख्या स्या- त्वरितं श्वेलग्रहादिहरणतया ॥२१॥ वर्मद्धर्ये च तदन्त्यः शिवयुक्चरमेऽङ्गनायुसाधिलवम् । अन्त्यः स योनिरस्ता- न्तिकः सतारो मनुर्दशाणयुतः ॥ २२ तारान्तनादावपि मायाबाज प्रयोजयेन्मन्त्री । तेन हि काढितसिद्धि- भुयादचिरेण मन्त्रविदाम् ॥ २३ ॥ - ·प्रपञ्चसारे फूर्मादिभ्यां द्वाभ्यां द्वाभ्यामपि पूर्वपूर्वहीनाभ्याम् । कुर्यात्सप्तभिरण- रङ्गानि च पट क्रमेण मन्त्रज्ञः ॥ २४ ॥ कालिकगलहनाभिक- गुह्योरुयु जानुजन्योः पदयोः । देहे न्यासं कुर्या- न्मन्त्रेण व्यापकं समस्तेन ॥ २५ ॥ श्यामतनुमरुणपङ्कज- चरणतलां वृपलनागमतीराम् । स्वर्णाशुकपरिधानां वैश्याहिद्वन्द्वमेखलाकलिताम् ।। २६ ।। तनुमध्यटतां पृथुल. सनयुगलां करविराजदमयवराम् । शिखिपिञ्छनालवलयां गुलाफलगुणितभूपणारुणिताम् ।। २७ ।।

·द्वादशः पटलः।
नृपफणिकेयूरां तां
गलविलसद्विविधमणियुवामरणाम् ।
द्विजनागविहितकुण्डल.
मण्डितगण्डद्वयोमुकुरशोभाम् ॥ २८॥
शोणतराधरपद्धव-
विद्रुममणिभासुरां प्रसन्नां च।
पूर्णशशिविम्बवदना.
मरुणायतलोचनत्रयीनलिनाम् ।। २९॥
कुश्चितकुन्तलविलस-
न्मकुटापदिताहिवैरिपिञ्छयुताम् ।
कैराती चलकुसुमो-
ज्ज्वला मयूरातपत्रकेतनिकाम् ॥ ३० ॥
सुरुचिरसिंहासनगां
विनमसमुदायमन्दिर वरुणीम् ।
तामेनां त्वरिवाल्यां
ध्यात्वा कुर्याजपाचनाहोमान ॥ ३१ ॥

·प्रपञ्चसारे दीक्षां प्राप्य गुरोरथ लक्षं जप्यादशांशकं जुहुयात् । बिल्वसमिद्भित्रिमधुर. युक्ताभिः साधकः सुसंयतधीः ॥ ३२ ॥ अष्टहरिविधृतसिंहा- सने समावाह्य सरसिजे देवीम् । अङ्गैः सह प्रणीतां मायत्री पूजयेदिशां क्रमतः ॥ ३३ ।। हुट्काराख्या खेचरि चण्डेसच्छेदनी तथा क्षपणी । भूयः स्त्रियाह्वया हु- कारीसक्षेमकारिकाः पूज्याः ॥ ३४ ।। सश्रीबीजा लोके- शायुधभूषान्विता दलानेषु । फदकारी चाप्यप्रे शरासशरधारिणी च तद्वाह्ये ।। ३५ ।।

·द्वादशः पटलः ।
सस्वर्णवेत्रयष्ट्यौ
द्वाःस्थे पूज्ये पुनर्जयाविजये।
कृष्णो वर्वरकेशो.
लगुडधरः किंकरश्च तत्पुरतः ॥ ३६॥
अरुणैश्चन्दनकुसुमै-
वनजैरपि धूपदीपनैवेद्यैः।
प्रवरैश्च नृत्तगीतैः
समर्चयेद्भक्तिमारनम्रतनुः ॥ ३७ ।।
जपहुतपूजामेदै-
रिति सिद्ध मन्त्रजापिनो मन्त्र ।
नारीनरनरपतयः
कुर्वन्ति सदा नमस्त्रियामस्मै ॥ ३८॥
विद्याधर्यो यक्ष्यः
ससुरासुरसिद्धचारणप्रमदाः ।
अप्सरसश्च विशिष्टाः
साधकसक्तेन चेतसाकुलिताः ॥ ३९ ॥

·१८४ प्रपञ्चसारे स्मरशरविद्वलिवाइयो रोमाश्चितगात्रवत्सरीललिताः । धनधर्मबिन्दुमौक्तिक- विलसत्कुचगण्डमण्डलद्वितयाः ॥ ४०॥ विस्पष्टजघनवक्षो. रुहदोर्मूलाः स्खलत्पदन्यासाः । मुकुलितनयनसरोजाः प्रस्पन्दितदशनवसनसंभिन्नाः ।। ४१ ।। थमानांशुकचिकुरा मदविवशस्खलितमन्दभापिण्यः । मृदुतरमस्तकविरचित- नत्यनलयः प्रसादकाङ्किण्यः ॥ ४२ ॥ वीक्षस्व देहि वाचं परिरम्भणपरममौख्यमस्माकम् । एहि सुरोद्यानादिपु रंस्थामः स्वेच्छया निरातङ्कम् ।। ४३।।

·द्वादशः पटलः । इत्यादि पाणिनीभि- विलोभ्यमानो यदा न विक्रियते। मन्त्री तदेत्य वाञ्छित- मखिलं तस्मै ददाति सा देवी ॥ ४४ ॥ योनि कुण्डस्यान्तः प्रकल्प्य तन्नानलं समाधाय । संपूज्य पूर्वविधिना जुहुयात्सर्वार्थसिद्धये मन्त्री ॥ ४५ ॥ श्शकले समृद्ध दुर्वामिः स्वायुपे श्रिये घान्यैः। धान्याय यवैः पुष्टये गोधूमैदये तिल हयात् ॥ ४६ ॥ जम्यूमिः स्वात्यै राजीभिः शशान्तयेऽशतकः । अक्षयसिद्धये बकुलैः की कुन्दैमहोदयाय सया ॥४७॥ 1. वादिनीभि

·प्रपञ्चसारे
अरुणोत्पलैश्च पुष्ट्ये
मधूकरिष्टसिद्धयेऽशोकैः।
पुत्रात्यै पाटलजैः
स्वीसिद्धयै निम्बजैश्च विद्विष्टपै ॥४८॥
नीलोत्पलकैस्तुष्टयै
चम्पकजैः कनकसिद्धये पौः ।
सह किंशुकैश्च सर्वो-
पद्रवशान्त्यै स साधको जुहुयात् ।। ४९ ॥
हुतसंख्यासाहस्री
नियुता वाथायुतान्तिकी भवति ।
यावत्संख्यो होम-
स्तावजप्यश्च मन्त्रिणा मन्त्रः ॥ ५० ॥
अनुमन्त्रितैश्च वारिभि-
रासेकः श्वेलशान्तिकृद्भवति ।
तन्नप्तयष्टिघातो
मन्त्रितचुलुकोदकाइतिश्च तथा ॥ ५१ ॥

·द्वादशः पटलः। १८७ तत्कर्णरन्ध्रजापा- सद्यो नश्युर्विषग्रहादिरजः। तयन्त्रस्थापनमपि विपभूतादिप्रशान्तिकृद्भवति ॥ ५२॥ - माख्यां मध्ये सतारे मनुमय शवसंयुक्तविंशपुटेपु प्रादक्षिण्येन शादिकमनुविलिखेड्डादशावृत्ति मन्त्री । विशद्वन्द्वाष्टशूलाकलितविरचितं यन्त्रमेतत्सुजप्तं पद्धं श्वेलपहाति हरति विजयलक्ष्मीप्रदं कीर्तिदं च ।। आख्यां मध्यगतानले लिखतु दिक्पतिवथ स्युः सहूं मुंब्रू छू 'करणद्विषष्टिपदके शैवादि कालीमनुम् । नत्यादि तथा क्रमाक्रमवृतं वाह्येऽनलरावृतं प्रोक्तं निग्रहचक्रमन्तकपुरप्राप्तिप्रदं वैरिणाम् ।। ५४ ॥ कालीमाररमालीका लीनमोक्षक्षमोनली। मामोदेततदेमोमा रक्षतत्वत्वतक्षरः॥ ५५॥ 1. करणा- 2. कमायम

·प्रपञ्चसारे
यमापाटटपामाय
माटमोटटमोटमा ।
वामो भूरिरिभूमोवा
टररीस्वस्त्वरीरट |॥ ५६।।
वहेर्विण्णिम्बनिर्यासकविपमपिभिः सीसपर्टेशुके वा
शावे पापाणके वा विलिखतु मतिमान्काकपत्रेण यन्त्रम् ।
वल्मीके चत्वरे वा क्षततरविवरे वा निदध्यादराति-
मृत्युं प्राप्नोति भूयादवयवविकलो व्याधित: पातितो वा ।।
चक्रे चाष्टाष्टपदे
कालीशिवयातुधानखण्डाद्यम् ।
यमदहनानिलवीतं
विलिख्य विपदण्डिमर्कटीलिप्तम् ॥ ५८ ॥
जप्तमधोमुखमेत-
धन तु देशे विनिक्षिपेन्मन्त्री ।
तत्रोपद्रवमखिलं
दिनशः सर्वात्मना भवति ॥ ५९॥

·द्वादशः पटलः। १८९ खण्डेप्वकाशीतिपु मध्येन्दुगसाध्य झुंसः पूर्व दिस्यचतुष्पनिपु शैस्यम् । लिख्यालक्ष्मी शिष्टचतुःपष्टिपु विद्वा- नीशा फन्यादि च वाद्ये त्वरिताख्याम् ॥ ६॥ दिग्दिक्संस्थामस्त्रपदाभिर्वपडन्ता मेदामालावेष्टितविम्य घटवीतम् । पास्यं तत्पङ्कजराजद्वदनान्तं प्रोक्तं चक्रं सम्यगिहानुपदसंज्ञम् ।। ६१ ।। श्रीसामायायामासाश्री सानोयाझझेयानोसा। मायालीलालालीयामा यालालीटीलाया ॥ १२॥ लाक्षाभिः पृष्ठमा विलिसतु धवले धांशुके स्वर्णपट्टे टेखिन्या स्वर्णमया इदमपि गुलिकीकृत्य संघारयेद्यः । याभ्यो मृत्युरो वा महपिपरिवेभ्यो विमुफः स धन्यो जीयेत्स्वैः पुत्रपौनरपरिमितमहासंपदा दीपंपालम् ॥६शा ·प्रपञ्चसारे चतुःषष्ट्यंशे वा क्रमविदथ लक्ष्मीमनुममुं शिवायं नात्यादिकमपि चतुर्णामृतवृत्तम् । बहिः स्वच्छे पट्टे कनकविहिते पूर्वविधिना लिखित्वा जप्त्वा निक्षिपतु शितधीयत्र तदिदम् ॥६४॥ पक्रमनुग्रहसंज्ञ मन्त्री देशऽत्र संपदी विरतम् । शुभवरफलदायिन्यो भवन्ति सस्या कालवृष्ट्याद्याः ॥६५॥ हुंकारे साध्यसंज्ञां विलिखतु तदधः कर्णिकायां च शिष्टा- नष्टी वर्णान्दलेवारचयतु हरमायां त्रिशो 'वेष्टयित्वा । कुम्मस्थं यन्त्रमेतत्सरसिजपुटितं सर्वरक्षाप्रसिद्धये क्लप्तं सर्वोपसर्गप्रशमनफलदं श्रीकर वश्यकारि ।। ६६ ।। इति निगदितक्लुप्त्या पूजयेत्तोतलायां मनुमनुदिनमेनं मानयन्मानवो यः। स तु जगति समनां संपदं प्राप्य देहा. पदि मुदिततरात्मा युक्तधीर्मुक्तिमेति ।। ६७ ।। 1. वेष्टयीत।

·द्वादशः पटलः। स्मरदीपंधरकान्यों दीर्घाभ्यश्वेलद्रलान्तशिवाः । अभितः शक्तिनिरुद्धा द्वादशवर्णोऽयमीरितो मन्त्रः ।। ६८ ॥ द्वाभ्यां वा चकेन द्वाभ्यां द्वाभ्यां तथा पुनर्वाभ्याम् । मन्त्राक्षरविदध्या- दगविधि जातिसंयुनमन्त्री ॥ ६९ ॥ इन्दुकलाकलितोज्ज्वलमौलि. रमदाकुलितायुगनेत्रा। शोणितसिन्धुतरगितपोत- योनितभानुदलाम्युजसंस्था ॥ ७० ॥ दोधुतदाडिमसायकपाशा साशचापकपालममता । शाणदुफूलविटेपनमाल्या शोणवरा भवतोऽवतु देवी ।। ७१ ।। 1.दस.

·द्वादशः पटलः । १९३ दारिद्यरोगदुःखै- दौभाग्यजरापमृत्युदोषैश्च । अस्पृष्टो निरपायो जीवति मन्त्रं भजन्नमुं मनुजः ।। ७७ ।। इतीरिता लोकहिताय वक्ष- प्रस्तारिणी मन्दिरमिन्दिरायाः । या सर्वनारीनरराजवर्ग- संमोहनी मोहनबाणभूता ॥ ७८ ।। निद्रयोरन्तरा त्यछिन्ने मदाः स्युश्च वेशिरः । मायादिकस्तया वर्णद्वन्द्वैश्चाङ्गविधिः स्मृतः ॥ ७९ ॥ रकारतांशुककुसुमविलेपादिका सन्दुमौलि; स्विद्यद्वक्त्रा मदविवशसमापूर्णितवीक्षणा च । दोःसत्पाशाङ्कुशयुतकपालामया पद्यसंस्था देवी पायादमितफलदा नित्यशः पार्वती वः ॥८॥ दीक्षितः प्रजपेडझं मनुमेनं हुनेत्ततः । मकपुष्पैः स्वाद्वरयुतं हविषा तथा ।। ८१ ॥ 1. रफारागांक. 2. दोय. *P, 13 ·१९४ प्रपञ्चसारे पीठं पूर्ववभ्यर्च्य तत्रावाह्यापि पूजयेत् । अङ्गश्च शक्तिभिौंकपालवी समाहितः ।। ८२ ॥ नित्या निरखना किन्ना छेदिनी मदनातुरा । मदद्रवा द्राविणी च द्रविणा शक्तयो मताः ।। ८३ ।। प्रजपेत्प्रमदां विचिन्त्य यां वा शयनस्थो मनुवित्सहस्रमानम् । निशि मारशिलीमुखाहतागी नचिरात्सा मदवितला समेति ॥ ८४ ॥ नित्याभिः सहशतरा न सन्ति लोके सक्ष्मीदा जगद्नुरखनाश्च मन्ताः। तस्मात्ताशुभमतयो' भजन्तु नित्यं जापा_हुतसमुपासनाविशेषः ॥ ८५ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य भीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिम्यस्य श्रीमन्छकरभगवतः कृतो प्रपशसारे द्वादशः पटलः । 1.तिमतयो

·त्रयोदशः पटलः ॥
अथ वक्ष्यामि दुर्गाया मन्लान्साझान्सदेवतान् ।
सजपा हुतविधीप्रीत्यर्थ मन्त्रजापिनाम् ।। १ ।।
तारो मायामरेशोऽत्रिपीठो बिन्दुसमन्वितः ।
स एव च विसर्गान्तो गायै नत्यन्तिको मनुः॥२॥
दुर्गास्य देवता च्छन्दो गायत्रं नारदो मुनिः ।
तारो माया च दुर्गायै हामाघन्ताङ्गकल्पना ॥३॥
शरिचापशरमिन्नकरा लिणेत्रां
विग्मेतरांशुकलया विलसकिरीटाम् ।
सिंहस्थितां ससुरसिद्धनुतां च दुर्गा
दूर्वानिभा दुरितवर्गहरी नमामि ॥ ४ ॥
कृताभिषेकदीक्षस्तु वसुलक्षं जपेन्मनुम् ।
तदन्ते जुहुयात्सपिःसंयुक्तेन पयोन्यसा ॥ ५ ॥
अष्टसाहनसंख्यैस्तु तिला मधुराप्लुतैः ।
पीठार्चायां प्रयष्टव्याः प्रामात्तच्छत्तयो नव ॥६॥

·प्रपञ्चसारे
प्रभा माया जया सूक्ष्मा विशुद्धा नन्दिनी तथा ।
सुप्रभा विजया सर्वसिद्धिदा नवमी तथा ॥ ७ ॥
अर्ध्या हस्खत्रयकीवरहितैश्च स्वरैरिमाः ।
वारान्ते वनमाभाप्य नखदंष्ट्रायुधानि च ।। ८॥
महासिंहाय चेत्युक्त्वा वर्माखनतनः क्रमात् ।
सिंहमन्त्रोऽयमित्येवं संप्रोक्ता पीठकल्पना ॥ ९॥
अङ्गः स्यादावृतिः पूर्वा द्वितीया शक्तिभिः स्मृता ।
अष्ट्रायुधैस्तृतीया स्यालोकपालश्चतुर्थ्यपि ॥ १० ॥
तदायुधः पञ्चमी च दुर्गायजनमीदृशम् ।
जया च विजया कीतिः प्रीतिश्चाथ प्रभावया ॥ ११ ॥
श्रद्धा मेधा श्रुतिरपि शक्तयः स्वाक्षरादिकाः ।
चक्रगदगदाखड्गपाशाङ्कुशशरा धनुः ॥ १२ ॥
क्रमादष्टायुधाः प्रोक्ता दोगा दुर्गतिहारिणः ।
इत्यं दुर्गामनी जापट्टुतार्चाभिः प्रसाधिते ॥ १३ ॥
मन्त्रीन्दिरावान्भवति दीर्घायुदुरितायेत् ।
यान्यानिच्छति कामान्स्वांसांस्वान्यानोति यमतः ॥१४॥

·त्रयोदशः पटलः। १९७ विधाय विधिनानेन कलशं चाभिषेचयेत् । यमसा भूतवेवालपिशापार्विमुच्यते। राजाभिपिक्तो विधिना सपढ़ानमुना जयत् ।। १५ ।। अमुना विधिना कृताभिपेका ललना पुनमवामुयाद्विनीवम् । हवनातिलसप्पैः सहसा द्वितयेराशु मरेश गर्भरक्षा ॥ १६ ॥ अनयेय जपाभिषेकहोम- क्रियया स्यादनुर अनं जनानाम् । भजवां सफलासाधनार्य मुनिवर्हः परिकल्पितोऽयमादौ ॥ १७ ॥ असिष्ठपदं प्रथम पुष्पि यः पिपिपियुम् । भयमपि मेऽन्ते समुप मिमित्युताय यदिप प्रयन् ॥ १८ ॥ 1. विद्याप।

·१९८
प्रपञ्चसारे
शक्यमशक्यं वोक्त्वा
तन्मे भगवति निगद्य शमयपदम् ।
प्रोक्ता ठद्वितययुतं
सप्तत्रिंशाक्षरो मनुः प्रोक्तः ॥ १९ ॥
आरण्यकोऽत्यनुष्टु-
ब्वनदुर्गाख्याः क्रमेण भगवत्याः ।
ऋष्यादिकाः स्वमनुना
विहितान्यङ्गानि वाक्यभिन्नेन ॥ २० ॥
पड्भिश्चतुर्भिरष्टभि-
रष्टाणैः पद्भिरपि च पश्चाणैः ।
जातियुतैश्च विद्ध्या-
दङ्गानि च पद् क्रमेण विशदमतिः ।। २१ ।।
पठ्यसंधिगुदान्ध्वा-
धारोदरपाहत्तनेषु गले।
दो:संधिवदननासा-
कपोलकर्णयुग्भ्रुके न्यस्येत् ॥ २२ ॥

·त्रयोदशः पटलः । १९९ हेमप्रख्यामिन्दुखण्डात्मौलि शङ्खारिष्टाभीतिहस्तां विणेत्राम् । हेमाजस्थां पीतवस्त्रां प्रसन्नां देवी दुर्गा दिव्यरूपां नमामि ॥ २३ ॥ अरिशङ्ककृपाणखेटबाणा- सधनु.शूलकतर्जिनीर्दधाना। भवतां महियोत्तमाइसंस्था नवदूर्वासदृशी श्रियेऽस्तु दुर्गा ॥ २४ ॥ चक्रदरखगखेटक- शरकार्मुकशूलसककपालैः। ऋधिमुसलकुन्तनन्दक- बलयगदाभिण्डिपालशक्याख्यैः ॥ २५ ॥ उद्यद्विकृतिमुजाया महिपाङ्गे सजलजलसंकाशा। सिंहस्था वामिनिभा पद्यस्था वाथ मरकतमख्या ॥२६॥ 1. माहिष के ·प्रपञ्चसारे व्यानत्वक्परिघाना सर्वाभरणान्विता त्रिणेत्रा च । आहिकलिवनीलकुञ्चित- कुन्तलविलसकिरीटशशिशकला ॥ २७ ॥ सर्पमयबलयनपुर- काञ्चीकेयूरहारसंपन्ना। सुरदिविजाभयमयदा ध्येया कात्यायनी प्रयोगविघौ ॥२८॥ संयतचिचो लक्षच- तुष्कं जप्त्वा हुनेद्दशांशेन । ग्रीहितिलाज्यहविभिः सम्यक्संचिन्त्य भगवतीमनले ॥ २९॥ पीठे पूर्वप्राक्त पूज्यानैः शक्तिभिस्तयाष्टामिः । अष्टायुषैश्च मातृभि- राशेश: क्रमश एव दुर्गेयम् ॥ ३० ॥ 1. समिना।

·त्रयोदशः पटलः । आर्या दुर्गा भद्रा सभद्रकाली सयाम्बिकाख्या च । क्षेम्या सवेदगी क्षेमकरी चति शक्तयः प्रोकाः ॥ ३१ ॥ अरिदरकृपाणखेटक- चाणधनुःशूलसंयुतकपालाः । अष्टायुधाः मोक्ताः पूर्वविधानवदयोदितं शेषम् ॥ ३२ ॥ इत्थं जपार्चनाहुत- सिद्धमनोर्मन्त्रिणः प्रयोगविधिः। विहितो जपः प्रतिदिनं निजरक्षायै शतं सहस्रं चा ॥ ३३ ॥ उद्दिश्य यद्यदेनं मर्नु जपेदथ सहस्रमयुतं वा । तत्तन्मन्त्री लभ्य- दचिरातदनुमहादसाध्यमपि ।। ३४ ॥ *P. 134 ·२०२ प्रपञ्चसारे स्नात्वाकाभिमुखः स- नाभिद्वयसेऽम्भसि स्थितो मन्त्री । अष्टोवंशतं प्रजपे- निजवाञ्छितसिद्धये च लक्ष्म्यै च ॥ ३५ ।। ध्यात्वा त्रिशूलहस्तां ज्वरसर्पग्रहविपत्सु जन्तूनाम् । संस्पृश्य शिरसि जप्या- त्तजन्योपद्रवं शमयेत् ॥ ३६ ॥ अयुतं तिलैवनोत्थ राजीभिर्वा हुनेत्समिद्भिर्वा । मायूरिकी भिरचिरा- त्सोऽपस्मारादिकांश्च नाशयति ।। ३७ ॥ जुहुयाद्रोहिणसमिधा- मयुतं मन्त्री पुनः सशुद्गानाम् । सर्वापदां विमुक्त्यै सर्वसमृद्धधै प्रहादिशान्यै च ।। ३८ ॥

·त्रयोदशः पटलः ।
२०३
आर्केः समित्सहस्रः
प्रतिजुहुयादवारमारभ्य।
दशदिनतोऽग्विान्छित.
सिद्धिदेव्याः प्रसादतो भवति ॥ ३९ ॥
शुद्धैः सारिष्म-
खिदिनं वा सप्तरात्रकं वापि ।
प्रतिशकलं प्रतिजुहुया.
न्मनुना निजवान्छिताप्तये मन्त्री ॥४०॥
विशिखानां त्रिंशत्कं
पुरो निधायाथ तीक्ष्णतैलेन ।
जुहुयात्सहस्रकं वा-
युतमपि संख्यासु पूरितामु पुनः ॥ ४१ ।।
संपातिततैलेन च
शरान्समभ्यज्य पूर्ववज्ञप्यात् ।
तानथ शूरो धन्वी
शुद्धाचारः प्रवेधयेद्वाणान् ॥ ४२ ॥

·२०४ प्रपञ्चसारे प्रतिसेनाया मध्ये सा घावति सद्य एव संभ्रान्ता । भूयो गुरुं धनरपि धान्यैः परिपूजयेञ्च कारयिता ।। ४३ ।। अष्टोत्तरशतजप्तं यच्छिरसि प्रक्षिपेश्चिताभस्म । स तु विद्विष्टो लोके. देशादेशान्तरं परिभ्रमति ॥ ४४ ॥ कारस्करस्य पते. रष्टसहनर्निपातितैर्मरुता। जुहुयात्सपादपांसुमि- रुपाटकरं भवद्रिपोः सद्यः ॥ ४५ ॥ सेनां संस्तम्मयितुं विपदम्मुमनःसहस्रफं जुट्ठपात् । तावद्विरवसन. जुहुयान्मन्त्री पलां निवतयितुम् ।। ४६ ।।

·त्रयोदशः पटलः । २०५ विपतरुमयी च शत्रोः प्रतिकृतिमसफलतिष्ठिवप्राणाम् । छित्त्वा च्छिवा काको- कवसातैः सहसमष्टौ च ॥ ४७ ।। असितचतुर्दश्यां त- गार्जुहुयादरण्यकेऽपनिशि। निचतुर्दशीप्रयोगा- दर्वाङ् प्रियते रिपुन संदेहः ॥१८॥ 'स्ववसारकोपेते- र्जुहुयासत्रेगलूकवायसयोः। निपतेऽराविमच- स्तून्मत्तसमित्सहस्रहोमेन ॥ ४९ ॥ संस्थापितानिलांसा प्रतिविमुष्णोदके विनिक्षिप्य । प्रजपेदुन्मादः सा- घरमोटुग्धाभिषेकतः शान्तिः ॥ ५० ॥ 1.भरमा.

·२०६
प्रपञ्चसारे
रविविम्बगतामरुणां
करयुगपरिक्लप्तशूलतर्जनिकाम् ।
ध्यात्वायुतं प्रजप्या-
न्मारयितुं सद्य एव रिपुनिवहम् ॥ ५१ ॥
असिखेटकरार्कस्था
ऋद्धा मारयति सैव जपविधिना ।
सिंहस्था वाणधनु-
प्करा समुच्चाटयेदरीनचिरात् ॥ ५२ ॥
विपतरुसमिद्युतहुता-
दय करिणो रोगिणो भवन्त्यचिरात् ।
तत्पर्णेश्च विनाश-
स्तेषामुच्चाटनं च तत्पुष्पैः ।। ५३ ।।
आनित्यसमिद्धोमा.
द्रोगा नश्यन्ति दन्तिनामचिरात् ।
तत्पुप्पैर्मधुराक्त.
होमात्र वशीभवन्ति मातङ्गाः ॥ ५४॥

·त्रयोदशः पटलः ।
२०७
त्रिमधुरयुत्तरनित्यक-
पत्रैमत्ता भवन्ति ते सद्यः।
रक्षाकरस्तु करिणां
तज्जापितपश्चगव्यलेपः स्यात् ।। ५५॥
आज्यतिलराज्यनित्यक-
दुग्धोदकपञ्चगव्यतण्डुलकैः।
सघृतेश्च प्रत्येक
सहस्रहवनं गजाधवर्धनकृत् ॥ ५६ ॥
द्विजभूरुहं महान्तं
छित्त्वा निर्भिद्य पञ्चधा भूयः ।
आशाक्रमेण पञ्चा-
युधा विधेयाश्च साधुशिल्पविदा ।। ५७ ॥
शक्षः सनन्दकोऽरित
शाईः कौमोदकी दिशाकमतः।
पञ्चेति पञ्चगव्ये
निघाय जप्याच पञ्चसाहस्रम् ॥ ५८॥

·२०८ प्रपञ्चसारे ताबद्धृतेन जुहुया- त्तेप्वथ संपात्य साधु संपातम् । पुनरपि तावनप्त्वा मध्याघवटेषु पञ्चगव्ययुतम् ॥ ५९ ।। संस्थाप्य समीकृत्य च वलिं हरेत्तत्र तत्र तन्मन्त्रैः । पुरराष्ट्रप्रामाणां कार्या रक्षवमेव मन्त्रविदा ।। ६०॥ यस्मिन्देशे विहिता रक्षेयं तत्र वर्धते महालक्ष्मीः। धनधान्यसमृद्धिः स्या- द्रिपुचोराधाच नैव याधन्ते ॥ ६१ ॥ पोत्सलकुमुदहुते. पपनीमायणान्वशीफुरुते। कतारलोणहोंमे. विद्दान्जातिभिस्तथा प्रामम् ।। ६२ ॥

·त्रयोदशः पटलः। अथ वारिदरगदाम्बुज- करं मुकुन्दं विचिन्त्य रविविम्बे । व्यत्यस्तपुरुषभगवति. पदं मतुं जपतु सर्वसिद्धिकरम् ।। ६३ ।। साध्याख्याक्षरगर्भितं मनुममुं पत्रे लिखित्वा च त- चक्रीहस्तमृदा कृतप्रतिकृतविन्यम्य मन्त्री हृदि । सप्ताह स्वथ पुत्तलीमभिमुखे संस्थाप्य संध्यावये जप्यादष्टशतं चिराय वशतां गच्छत्यसौ निश्चयः ॥ ६४ ॥ बीहीणां जुहुयानरोऽष्टशतकं संवत्सराद्रीहिमा- न्गोदुग्धैः पशुमान्घृतैः कनकवान्दना च सर्वर्द्धिमान् । अनरन्नसमृद्धिमांश्च मधुभिः स्याद्रत्रवान्या- प्यायुप्मान्प्रतिपद्धतेन महती सद्यः श्रिय प्रामुयात ।। छान्तं मरुत्तरीयवर्णयुतं सवाय संवीपय शूलिनिपदं च सदुष्टशब्दम् । पश्चान्तकं सदनं परिभाष्य हान्तं हुफड्डुिठान्तामेति शुलिनिमन्त्रमेतत् ॥ ६५ ॥ *P.14 ·प्रपञ्चसारे ऋषिर्दीर्घतमाश्छन्दः ककुब्दुर्गा च देवता । दुर्गा हृद्वरदा शीप शिखा स्याद्विन्ध्यवासिनी ।। ६ वर्म चासुरमर्दिन्या युद्धपूर्वप्रिये तथा । त्रासयद्वितयं चालं देवसिद्धसुपूजिते ।। ६७ ।।। नन्दिन्यन्ते रक्षयुगं महायोगेश्वरीति च । शूलिन्याद्यं तु पञ्चाङ्ग हुंफडन्तमितीरितम् । अङ्गकमैव रक्षाकृत्प्रोक्तं ग्रहनिवारणम् ।। ६८ ॥ विभ्राणा शूलवाणास्यरिसदरगदाचापपाशान्कराजै. मेघश्यामा 'किरीटोल्लिखितजलधरा भीषणा भूपणाच्या । सिंहस्कन्धाधिरूढा चतसृभिरसिखेटान्विताभिः परीता कन्याभिभिन्नदैत्या भवतु भवभयध्वंसनी शूलिनी वः ।। एवं विचिन्य पुनरक्षरलक्षमेनं मन्त्री जपत्प्रतिजुहोतु दशांशातोऽन्ते । आज्येन माज्यहविषा प्रयजेश देवी- मङ्गाष्टशक्तिनिजहतिदिशाधिनाये. ॥ ७० ॥ 1. किरीटोलसितीशकलोलासिता ·त्रयोदशः पटलः । दुर्गा च वरदा विन्ध्यवासिन्यसुरमर्दिनी । युद्धप्रिया देवसिद्धपूजिता नन्दिनी तथा ) ७१ ।। महायोगेश्वरी चाष्ट शक्तयः समुदीरिताः । रथाङ्गशवासिगदावाणकार्मुकसंजिताः ॥ ७२ ॥ सशूलपाशा यष्टव्या दिनक्रमादष्ट हेतयः । दीक्षाजपहुताभिः सिद्धिः कर्म समाचरेत् । आमयोन्मादभूतापस्मारवेलशमादिकम् ।। ७३ ।। उद्धृणैः प्रहरणकैरुदीर्णवेगैः शूलायनिजमथ शूलिनी विचिन्त्य । आविश्य क्षणमिव जप्यमानमन्त्र- स्यावृत्त्या द्रुतमपयान्ति भूतसंघा: ॥ ७४ ।। अन्तराय पुनरात्मरोगिणा- मम्बिकामपि निजायुधाकुलाम । सविचिन्त्य जपतोऽरिमुद्रया विद्रवन्त्यवशविग्रहा प्रहाः ।। ७ ।। अहिमूर्षिकवृश्चिकादिजं वा बहुपाकुक्कुरलूतिकोद्भवं वा।

·प्रपञ्चसारे विषमाशु विनाशयेन्नराणां प्रतिपत्त्यैव च विन्ध्यवासिनी सा ।। ७६ ।। आधाय वाण निशितेऽथ देवी क्षेमंकरी मन्वमिमं जपित्वा । तद्वधनादेव विपक्षसंना दिशो दशाधावति नष्टसंज्ञा ।। ७ ।। आत्मानमार्या प्रतिपद्य शूल- पाशान्वितां वैरिवलं प्रविश्य । मन्त्र जपन्नाशु परायुधानि गृहाति मुष्णाति च बांधर्मपाम् ।। ७८ ॥ तिलसिद्धार्थजुहुया. ल्लभं मन्त्री मपत्रनामयुतम् । म तु रोगामिहतारमा मृतिमति न तत्र मंदेहः ॥ ७९ ॥ निमधुरयुक्तंश्च तिल- रष्टमय जुहोति योऽनुदिनम् । 1. भारमानमम्बा

·प्रयोदशः पटलः ।
२१३
अप्रतिहतास्य शक्ति-
भूयारमार्गव वत्सरतः ।। ८० ॥
मर्पिपाष्टशतहोमतोऽमुना
वाञ्छितं सफरमन्दतो भवेत् ।
दूर्वया निकयुजेप्सितं लभे.
सम्यगष्टशतसंख्यया हुतात् ॥ ८१ ।।
क्षुरिकाकृपाणनखरा
मन्वेणानन साधु
संजताः।
संपाताज्यमुसिक्का
अप्रतिहतशत्रयो भवन्ति युधि ।। ८२ ।।
गोमयविहितालिका
जुहुयाच्छतमष्टपूर्वकं मन्त्री।
दिवसः मसमिरिष्टी
द्विष्टौ च मिथो वियोगिनी भवतः ।। ८३॥
अस्पृष्टकुंगोमयमन्तरिक्ष
संगृह्य जत्वा निसहरमानम् ।

·प्रपञ्चसारे
धियासतां वै निखनेन्नराणां
संस्तम्भनं द्वारि चमूमुखे च ।। ८४ ।।
पानीयान्धःपाणिमार्या प्रसन्नां
ध्यात्वा प्रामं वा पुरं वापि गच्छन् ।
जत्वा मन्त्रं तर्पयित्वा प्रविष्टो
मृष्टं भोज्यं प्राप्नुयामृत्यवगैः ।। ८५ ।।
आर्मन्त्री त्रिमधुरयुतैरर्कसाहस्रमिध्मै-
राश्वत्यैर्वा त्वतिविशदचेतास्तिलैर्वा जुहोतु ।
यानुद्दिश्यावहितमनसा वन्मय सम्यगनो
ते वश्याः स्युर्विघुरितधियो नात्र कार्यों विचारः ।। ८६ ।।
कुर्यात्प्रयोगानपि दावदुर्गा-
कल्पोदितान्वै मनुनामुना च ।
मन्त्री जपा_हुतितर्पणाचा-
नास्पा हिमत्वोरनयोर्विशेषः ॥ ८७ ।।
इति श्रीमत्परमहसपरिग्राजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमाछकरभगवतः कृतो
प्रपञ्चसारे प्रयोदशः पटलः ।।

·चतुर्दशः : पटलः ॥ अथ कथयिष्ये मन्त्रं चतुरक्षरसंज्ञकं समासेन ।' प्रणवो मुवनाधीशो दण्डिसमस्यादिको विसर्गान्तः ॥१॥ ऋपिरस्याजश्छन्दो गायत्रं देवता च भुवनेशी। अगानि पद क्रमेण प्रोक्तानि प्रणवशफिबीजाभ्याम् ॥२॥ भास्वदनौघमौलिस्फुरदमृतरुचो रखयबारु रेखां सम्यक्संदप्तकातस्वरकमलजपामासुराभिः प्रभाभिः । विश्वाकाशावकाश ज्वलयदशिशिरं पई पाशाङ्कुशेष्टा- भीतीनां भनितुद्गस्तनमवतु जगन्मातुराकै वपुर्वः ।।

·प्रपञ्चसारे
मंदीक्षितोऽथ प्रजपेच मन्त्रं
मन्त्री पुनर्लक्षचतुष्कमेनम् ।
पुष्पैस्तदन्ते द्विजवृक्षजातैः
स्वादुप्लुतैर्वा जुहुयात्सरोजैः ॥ ४ ॥
मनोरथाकात्मतया त्वनेन
प्रवर्यतेऽयेपहिता प्रपूजा ।
ममे सुभृष्टे रचयेद्विविक्ते
शुद्धे तले स्थण्डिलमङ्गणस्य ॥ ५॥
प्रयजेदय प्रभूतां
विमलां साराइयां समाराध्याम् ।
परममुखामग्न्यादि
प्वनिषु मध्ये च पीठफ्नः प्राक् ॥ ६ ॥
दस्य प्रयष्टीयवियोजिताभिः
ऋमात्कशान्विन्दुयुतामिरश्मिः ।
महामिपूज्या नव शक्तयः स्युः
प्रोचोदना: प्राश्यतरप्रमावाः ॥७॥

·चतुर्दशः पटलः । २१७ दीप्ता सूक्ष्मा जया भद्रा विभूतिविमला तथा । अमोघा विद्युता चैव नवमी सर्वतोमुखी ॥ ८ ॥ ब्रह्माविष्णुशिवात्मकं समीर्य सौराय योगपीठाय । प्रोक्त्वेति नतिमपि पुनः समापयेत्पीठमन्त्रमहिमरुचेः ॥ ९ ॥ आवाह्य हार्लेखिकमर्कमय- पायाचमाद्यैर्मधुपर्कयुक्तः । प्रपूजयेदावरणः ममस्त- संपत्यवाप्य तदधीनचेताः ॥ १० ॥ हल्लंखाद्याः पञ्च प यष्ट्रागस्तदनु मामिः पश्चात् । ओंकारावैराशा- पालरन्ययेरकमान्मन्त्री ।। ११ ॥ 1. अकाराचा *P. 14a ·२१८ प्रपसारे प्रतिपूज्य गतिमिति तत्र पुरः प्रणिधाय ताम्ररचित चषकम । प्रजपन्मनुं प्रतिगतक्रमतः प्रतिपूरयेत्सुविमलः सलिलः ।। १२ ।। अनतकुमयवदूर्वा- विलमर्पपकुसुमपन्दनीपतेः । प्रथमानिन्छ स्वैक्यं ममावयन्ममाहितधीः ।। १३ ।। अष्टा दिनेगमय पीठगतं तथैव घ्यामभितं परिपवावरणं विटाक्य । अष्टासरं शवमय प्रजन्मिनुं पूर्वोसरं निजकाज पिपाय पात्रम् ॥ १४॥ भूगोडादग्यं सुधामयं जरमया मदन्मपुष्पादिमि. जांनुस्यामपनि गफमायाम प्रोदरम । महटियो मायामानावर पनिरिपाकानि म मा ।। १५ ।।

·चतुर्दशः पटलः । अथ कृतपुष्पाञ्जलिरपि पुनरष्टशतं जपेन्मनु मन्त्री। यावद्रश्मियु भानो- याप्नोत्यम्भः सुधामयं वदपि ॥ १६ ॥ अमृतमयजलावसिक्तगात्रो दिनपत्तिरप्यमृतत्वमातनोति । धनविभवमुदारमित्रपुत्रं पशुगणजुष्टमनन्तभोगयोगि ॥ १७ ॥ तस्मादिनाय दिनशो ददताहिनादौ दैन्यापनोदितनवे दिनवल्लभाय । अध्ये समग्रविभवस्त्वथ वार्कवारे पारं स गच्छति भवाद्वयवारिराशेः ।।१८।। अनुदिनमर्चयितव्यः पुंसा विधिनामुनाथ वा रखये। दद्यादयद्वयमपि कुर्याद्वा वाञ्छितार्थसमवाप्यै ।। १९ ।।

·२२० प्रपञ्चसारे एकीकृत्य समस्तवस्त्वनुगतानादित्यचन्द्रानला- न्वदायेन गुणात्मकेन सगुणानाकृष्य हृल्लेखया । सर्व तत्पत्तिमध्य तायपि समावष्टभ्य हंसात्मना नित्यं शुद्धमनन्यमक्षरपदं मन्त्री भवेद्योगतः ॥ २०॥ अथ वदाम्यजपामनुमुत्तमं सकलससूतियापनसाधनम् । दुरितरोगविषापहरं नृणा- मिह परत्र च वाञ्छितसिद्धिदम् ।। २१ ॥ विष्णुपदं समुधाकरखण्डं चन्द्रयुगावधिकं वतुरीयम् । क्षेत्रविदा मनुरेष समुक्को यं प्रजपत्यपि संततमात्मा ॥ २२ ।। ऋप्याा प्रयदव्यादिगायत्रीपरमात्मकः । हंमाठीवकलादायुजानानि समाचरेत् ॥ २३ ॥ अगणकनकवर्ण पप्रसंग्धं प गौरी- हनियमिसपि मोम्य तानूनपातम् ।

·चतुर्दशः पटलः । २२१ भवतु भवदीष्ठावाप्तये पाशाटका- भयवरदविचित्रं रूपमर्धाम्बिकेशम् ।। २४ ॥ प्रजपदादशलक्ष मनुमिममाज्यान्वितैश्च दोग्धान्नैः । तावत्सहस्रमानं जुहुयात्सौरे समर्चनापीठे ।। २५ ।। निक्षिप्य कलमस्मि- न्पूर्वोक्तानामपामथैकेन । आपूर्य चोपचर्य च विद्वानहैः प्रपूजयेत्पूर्वम् ।। २६ ॥ अतवसुवरनरसंज्ञा- स्तथर्तधो बद्रिपूर्विकाजान्ताः। आशोपाशास्थया- स्ततो दिशापास्ततश्र वजाद्याः ॥ २७॥ इति परिपूज्य च कलश पुनरभिषिच्याय नियमितोऽयमपि ।

·२२२ प्रपञ्चसारे दद्यादिनाय चैहिक- पारत्रिकसिद्धये चिरं मन्त्री ।। २८ ।। इन्दुद्वयोदितसुधारसपूर्णसार्ण- संवद्धविन्दुसुसमेधितमादिवीजम् । संचिन्य यो मनुमिमं भजते मनस्वी स्वात्मैक्यवोऽथ दुरितैः परिमुच्यतेऽसौ ॥ २९ ॥ व्योमानुगेन च सुधाम्बुमुचा सुदामा प्रद्योतमानसविनिःसृतशीतरुग्भ्याम् । आबाधिता दहनचन्द्रलसन्महाभ्यां रोगापमृत्युविपदाहरुजः प्रयान्ति ॥ ३०॥ इंसाण्डाकाररूपं घुतपरमसुधं मूर्ध्नि चन्द्र ज्वलन्तं नीत्वा सौपुग्नमार्ग निशितमतिरथ व्याप्तदेहोपगाप्रम् । स्मृत्वा संजप्य मन्यं पलितविषशिरोरुग्ज्वरोन्मादभूता. परमारादीश्च मन्त्री हरति दुरिसदौर्भाग्यदारिद्रयदोपैः ।। विधाय लिपिपज मनुयुतोहसकर्णिक निधाय पटमा पूरयतु बारिणा तन्मुखम् ।

·चतुर्दशः पटलः । विधाय शशिनात्ममन्त्रयुतवामदोष्णा पुनः सुधायितरसैः स्वसाध्यमभिषेचयेत्तजलैः ॥ ३१ ॥ नारी नरो वा विधिनाभिषिक्तो मन्त्रण देनेति विषद्वयोः। रोगैस्तदाधिप्रमवैवियुक्त श्चिराय जीवत्करणैः सुशुद्धः ।। ३३ ॥ करण तेनैव जलाभिपूर्ण प्रजप्य मन्त्री करकं पिघाय । सुधायितस्तैर्विपिणं निपिञ्चे. द्विषं निहन्यादपि कालकूटम् ॥ ३४ ॥ गदितं निजपाणितलं विषिणः शिरसि प्रविधाय जलैः शिवधीः। अचिरात्पतिमोचयते विषतो मतिमानय तमकदृष्टमपि ॥ ३५ ॥ इत्यजयामन्त्रविधिः संप्रोक्तः संप्रदेश मन्त्रिवराः।

·२२४ प्रपञ्चसारे यं प्राप्य सकलवसुसुख. धर्मयशोभुक्तिमुक्तिभाजः स्युः ॥ ३६ ।। अरुणा शिखिदीर्घयुता हलेखा श्वेतया युतानन्ता । प्रोक्तः प्रयोजनानां तिलकस्तु यथार्थवाचको मन्त्रः ।। ३७ ॥ गुह्यादाचरणतलं कण्ठादागुदमागलं कान्तान् । विन्यस्य मन्त्रीजा. न्क्रमेण मन्त्री करोतु चाङ्गानि ॥ ३८ ॥ मन्त्रस्य मध्यमनुना दीर्घयुजाङ्गानि चेह कथितानि । ध्यायेत्पुनरहिमकरं मन्त्री निजवान्छितार्थलाभाय ॥ ३९ ।। अरणसरोगसंस्थ- निगमणोऽरुणसरोजयुगलधरः ।

·चतुर्दशः पटलः । कलिवाभयवरदो युति- विम्योऽमितभूषणस्त्वितोऽवतु वः ॥ ४१ ।। कृतसंदीक्षा मन्त्री दिनकरलक्षं जपेन्मनुं जुहुयात् । तावत्सहस्रमन्नैः सपृतैर्मधुराप्लुतैस्तिलरथ वा ॥ ४२ ॥ प्रागमिहितेन विधिना पीठाद्यं प्रतिविधाय तन्त्र पुनः । विन्यस्य कलशमस्मि- प्रपूजयेत्तरणिमपि च सावरणम् ॥ ४३ ॥ अङ्गैः प्रथमावरणं पहेर्द्वितीय तृतीयमाशेशैः। मुख्यतरगन्धसुमनो- धूपाद्यैरातमक्तिनम्रमनाः ॥ ४४ ॥ प्रागादिदिशासंस्थाः शशिबुधगुरुभार्गवाः क्रमेण स्युः। 'P. 15 ·२२६ प्रपञ्चसारे आनंयादिप्वश्रिपु धरणिजमन्दाहिकतव: पूज्याः ।। ४५ ॥ शुभ्रसितपीतशुक्ला रक्तासितधूम्रकृष्णकाः क्रमशः । चन्द्राद्या: केत्वन्ता वामोरुन्यस्तवामकरलमिताः ॥ ४६॥ अपरकराभयमुद्रा- विकृतमुखोऽहिः कराहितालियुक् । दष्टोपास्यो मन्दः मुवर्णमदशांशुकादिभूपश्च ।। ४७ ॥ संपूज्यैव विधिना विधिवदोरोचनादिमिदव्यैः । दद्यादर्घ्य रवये मन्धी निजवान्छितार्थलाभाय ।। ४८।। गोरोचनाप्रविलवणवराजिरक्त- शीतास्यमासिकरवीरजपाकुनापान ।

·चतुर्दशः पटलः । श्यामाकतण्डुलयुतांश्च यथाप्रलामा- न्संयोज्य भक्तिभरतोऽयविधिर्विधेयः ।। ४९ ॥ कृत्वा मण्डलमष्टपवलसितं तत्कर्णिकायां तथा पत्राग्रेषु निधाय कुम्भनवकं तत्पूरयित्वा जलैः । आवाह्य क्रमशो ग्रहान्नव समाराध्याभिषेकक्रियां कुर्याद्यो ग्रहवैकृतादि विलयं यान्त्यस्य लक्ष्मीर्भवेत् ॥ गृहपरिमितमिष्टा पूर्वक्लत्या दिनेशं प्रतिजुहुत निजः वैकृते वा प्रहाणाम् । शुभमतिरुपराग चन्द्रभान्वोः स्वभे वा रिपुनृपजभये वा घोररूपे गदे वा ॥ ५१ ॥ अद्विजातिपमयूरकपिप्पलाश्च सोदुम्बराः खदिरशम्यभिधाः सर्वाः । दर्भाहयाश्च समिघोऽष्टशतं क्रमेण सव्याहतीनि घृतहव्यघृतानि होमः ।। ५२॥ 1. सर्पिविभृतयुताः पृथगेव च स्युः ॥५२॥ आज्याहुत्या खादा- बन्त च व्याहृतीभिरपि जुहुयात् ।

·२२८ प्रपञ्चसारे सोमादीनां दिशि दिशि समाधाय वहिं यथाव. द्धोमे सम्यकृतवत्ति मुदं यान्ति सर्वे ग्रहाश्व । युद्ध सम्यग्जयमपि रुजः शान्तिमायुश्च दीर्घ कृत्वा शान्ति व्रजति पुनेरकत्र वा सर्वहोमः ॥ ५३॥ अमुना प्रविधिना हुतार्चनाद्यैः प्रभजेद्यो दिनशो नरो दिनेशम् । मणिभिः स धनश्च धान्यवयः परिपूर्णावसथो भवेचिराय ॥ ५४॥ स्ययन्त आर्यसूर्या मेधारेचिकया गुणः । व्यत्ययोऽष्टाक्षरः प्रोक्तः सौरः सर्वार्थसाधकः ॥ ५५ ॥ देवभाग ऋषिः प्रोक्तो गायत्री च्छन्द उच्यते । आदित्यो देवता पास्य कभ्यन्तेऽङ्गान्यतो मनोः ॥५६॥ सत्यमाविष्णुरुदैः मामिभिः मर्वसंयुतः । जोज्यालामणि हुंफट्रवाहान्तरङ्गमाचरेत् ।। ५७ ॥ 1. विभिनानानाप

·चतुर्दश. पटलः ।
२२२
आदिलं रविमानू
भास्करसूयौं न्यसेत्स्वरैलघुभिः ।
सशिरोमुखद्गुह्यक-
चरणेषु क्रमश एव मन्त्रितमः ॥ ५८ ॥
।
सशिरोमुखगलहृदयो-
दरनाभिशिवाधिषु प्रविन्यस्येत् ।
प्रणवाद्यैरष्टाणैः
कमेण सोऽयं तदक्षरन्यासः ॥ ५९ ।।
अरुणोरुणपङ्कजं निषण्णः
कमलेऽभीतिवरौ करैर्दधानः ।
स्वरुचाहितमण्डलखिणेनो
रविराकल्पशताकुलोऽवताद्वः ॥ ६० ।।
संदीक्षितस्तु मन्त्री
मन्त्रं प्रजपेत्तु वर्णलक्ष तम् ।
'! जुहुयात्रिमधुरसिह-
दुग्धतरुमभिरर्वमुसहस्रम् ॥ ६१ ॥

·प्रपञ्चसारे अथ वा सधृतरन्नैः समयन्नित्यशोऽयमपि दद्यात् । पूर्वोक्त एव पीठे कुम्भं प्रणिधाय साधु संपूर्य ॥ ६२ ॥ शुद्धाद्भिररुणवासो- युगन संवेष्टय पूजयेत्क्रमशः । अङ्गावृतः परस्ता. दादित्याद्यरुपादिशक्तियुतः ॥ ६३ ॥ मातृभिररुणान्ताभि- ग्रहः सुरश्चान्तसूर्यपरिपद्भिः । सोपा सप्रज्ञा च प्रमा च संध्या च शक्तयः प्रोक्ताः ॥ ६४॥ संपूज्ययं दिनेशं पटुमतिरथ जप्त्वा च हुत्वाभिपकं कत्ला दत्तेन मंख्यां वसुमपि गुरवे सांशुकं भोजये ।। विमानादित्यसंन्यानिति विदितमनु नित्यशोऽध्य प दद्या- द्वारे वा भास्करीये शुमसरचरितो घल्लभाय प्रहाणाम् ।।

·चतुर्दशः पटलः।
इतीह दिनकृन्मनु मजेति नित्यशो भक्तिमा-
न्य एप निचिवेन्दिरो भवति नीरुजो वत्सरात् ।
समस्तदुरितापमृत्युरिपुभुतपीडादिका-
नपास्य सुसुखी च जीवति परं च भूयास्पदम् ॥ /
इति श्रीमत्परमहसपारमाजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवत्यूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृतो
अपञ्चसारे चतुर्दशः पटलः ।

·पञ्चदशः पटलः॥
अथ चन्द्रमनुं वक्ष्य सजपा हुतादिकम् ।
हिताय मन्विणां सार्थ्यविधानं च समासतः ॥ १ ॥
भृगुः ससद्यः सार्धेन्दुबिन्दुहीनः पुनश्च सः ।
विषानन्तौ मान्तनती मन्त्रोऽयं सोमदैवतः ।।२।।
दधिभाजा स्वबीजन कुर्यादङ्गानि वै क्रमात् ।
विचिन्तयेत्पुनमन्त्री यथावन्मन्त्रदेवताम ।। ३ ।।
अमलकमलसंस्थः सुप्रसन्नाननेन्दु-
वरदकुमुदहस्तश्चारुहारादिभूपः ।
स्फटिकरजतवर्णों वाञ्छितप्राप्तये वो
भवतु भवदभीष्टोड्योतिताङ्कः शशाङ्कः ॥ ४ ॥
दीक्षितः प्रजपेन्मन्त्री रसलक्षं मनुं वशी ।
पश्चमीदशमीपश्चदशीषु तु विशेषतः ॥ ५॥

·पश्चदश पटल। -- - अयुत्त प्रजपेन्मन्त्री सायाहेऽभ्यर्त्य भाधिपम् । पयोनेन हुनझूयः सघृतेन सहस्रकम् ॥ ६ ॥ ससपिया पायसेन पट्सहस्र हुनत्तत । पाठक्लप्ता तु सोमान्त परिपूज्यायेद्विधुम् ।। ७ ।। फेसरवद्गापूजा स्या छक्तीस्तवहिरर्चयत् । रोहिणी कृत्तिकाख्या च रेवती भरणी तथा ॥ ८॥ रालिमाया ज्योत्स्ना कला न क्रमतोऽर्चयत् । दलानेषु महानष्टो दिशानाथाननन्तरम् ।। ९ ।। सुसिनैर्गन्धकुसुमै पात्रे रूप्यमयैस्तथा । शक्य फुल्लकुन्दाभास्तारहारविभूपणा ॥ १० ॥ सितमाल्याम्बरालेपा रचिताखलयो मता । इति मिद्धमनुमन्त्री शशिन मूर्ति चिन्तयेत् ।। ११ ।। विसहस्र जपेद्रात्री मासान्मृत्युजयो भवेत् । हृदयाम्भोजमस्थ त भावयन्मजपन्मनुम् ।। १२ ।। राज्यैश्वर्य वत्सरण प्राप्नुयादप्याकिंचन । आहाराचारनिरती जपेल्लभचतुष्टयम् ।। १३ ॥

·प्रपञ्चसारे असंशयतरं तेन निधानमुपलभ्यते । घोरा ज्वरा गराः शीपरोगा: कृत्याश्च कामिलाः ॥ १४ ॥ तन्मन्त्रायुतजापन नश्यन्ति सकलापदः । नित्यशः प्रजपेन्मन्नं पूर्णासु विजितेन्द्रियः ॥ १५ ॥ जन्मनु यथाशक्ति लक्ष्मीसौभाग्यसिद्धये । त्रितयं मण्डलानां तु कृत्वा पाश्चात्त्यपौर्विकम् ।। आसीन: पश्चिम मध्ये संस्थे द्रव्याणि विन्यसेत् । पूर्वस्मिन्पङ्कजोपेते पूर्ववत्सोममर्चयेत् ॥ १७ ॥ राकायामुदये राज्ञो निजकार्य विचिन्तयेत् । मंस्थाप्य राजतं तत्र चपकं परिपूरयेत् ।। २८॥ गव्येन शुद्धपयसा स्पृष्टपात्रो जपन्मनुम् । अष्टोत्तरशतावृत्त्या दद्यादय॑मर्थन्दवे ॥ १९ ॥ विद्यामन्त्रेण मन्त्रज्ञो यथावत्तद्गतात्मना । विद्याविद्यापदे प्रोक्त्वा मालिनीति च चन्द्रिणी ॥ २० ॥ चन्द्रमुख्यनिजायां व निगदप्रणवादिकम । प्रतिमासं च पण्मामास्मिद्धिमप्यति काद्भुितम् ॥ २१ ॥ . 1. निधानमपि लभ्यते। मध्यसम्थे

·पञ्चदशः पटलः ।
२३५
इष्टाय दीयते कन्या कन्यां विन्दनिजेप्सिताम् ।
अमितां श्रियमाप्नोति कान्ति पुत्रान्यशः पशुन् ।
सोमार्घ्यदाता लभते दीर्घमायुश्च विन्दति ।। २२ ॥
इति सोममन्वसिद्धिं
प्रणिगदितः संग्रहेण मन्त्रविदाम् ।
उपकृतयेऽमितलक्ष्म्यै
मेघाय प्रेत्य चैह संपत्त्यै ।। २३ ।।
अथानिमन्त्रान्सकलार्थसिद्धि-
करान्प्रवक्ष्ये जगतो हिताय ।
सादिक्लप्तीनपि सागभेदा.
न्सा विशेपान्सजपादिकांच || २४ ।।
वियतो दशमोऽघिंसर्गयुक्तो
भुवमौ भृगुलान्तपोडशाचः ।
हुनभुग्दयिता ध्रुवादिकोऽयं
मनुरुक्तः सुसमृद्धिदः कृशानोः ॥ २५ ॥

·प्रपञ्चसार
भृगुरपि तपिश्छन्दो
गायत्री देवतानिरिष्ठः।
प्राक्प्रोक्तान्यगानि
"विशः समुक्तेश्च मन्यवाक्यैर्वा ॥ २६ ।।
शकिम्वस्तिकपाशा-
न्मानुशवरदाभयान्दधिमुम्यः ।
मटादिविविधभूग.
ऽवतापिरं पावकः प्रमन्नो यः ।। २७ ।।
जपदिम मनुमनुलसमादरा
मांशतः प्रतिजुहुयात्म्यांन्धमा ।
ममर्पिपाप्पमिततरेश पाटिकः
ममर्षपदय विधिवनिमावसुम ॥ २८ ।।
पीता तामणा या भूमा
नीना गुलिङ्गिनी।
पिरा शालिनी पनि मानानंद गरयः ।। २९ ।।
1.fn..मारना

·पञ्चदशः पटल. 1
पोठ तनूनपातः
प्रागद्गरष्टमूर्तिभिस्तदनु ।
भूयश्च शतमखाये-
विधिनाथ हिरण्यरेतसं प्रयजेत् ॥ ३०॥
आज्यरष्ट्रोवंशतं
प्रतिपदमारभ्य मन्त्रविहिनशः।
चतुरो मासा जुहुया.
लक्ष्मीरत्यायता भवेत्तस्य ।। ३१ ।।
शुद्धाभिः शालीभि-
दिनमनुजुहुयात्तथान्दमात्रेण ।
शालीशालि गृहं स्या-
द्गोमहिपाद्यैश्च संकुल तस्य ।। ३२ ।।
शुद्धानघृतसिकैः
प्रतिदिनमानी समेधित जुहुयात् ।
अन्नसमृद्धिमदती
स्यादस्य निकेतनेऽन्दमात्रेण ॥३३॥

·२३८ प्रपञ्चसारे जुहुयात्तिलैः सुशुद्धैः पण्मासाजायते महालक्ष्मीः । कुमुदैः कहारैरपि जातीकुसुमश्च जायते सिद्धिः ॥ ३४ ॥ पालाशैः पुनरिध्मकः सरसिजैविल्वैश्च रक्तोत्पले- दुग्धारुिहसंभवः खदिरजव्यांधातवृक्षोद्भवैः । दुर्वाख्यैश्च शमीविककृतभवरष्टोवंयुक्तं शतं नित्यं वा जुहुयात्प्रतिप्रतिपदं मन्त्री महासिद्धये ।। तारं व्याहृतयश्चाग्निर्जातवेद इहावह । सर्वकर्माणि चेत्युक्त्वा माधयामिवधूमनुः ।। ३६ ।। ऋष्याद्याः पूर्वोका मन्त्रेणाङ्गानि वर्णभिन्नन । भूवर्तुकरणमेन्द्रिय गुणयुग्म तिमेदितस्तदपि ।। ३७ ।। अथ या शक्तिस्वस्तिक- दीशसक्युव गमयवरान् ।

·पञ्चदशः पटलः । दधदमिताकल्पो यो वसुरवतात्कनकमालिकालसितः ।। ३८ ॥ वत्सरादश्चतुर्दश्यां,दिनादावेव दीभितः । मन्त्रं द्वादशसाहस्र जपेत्सम्यगुपोषितः ।। ३९ ।। अर्ययेदङ्गमूर्तीश्च लोकेशकुलिशादिभिः । समिदाद्यममावास्यां परिशोध्य यथाविधि ॥ ४०॥ ब्राह्मणान्भोजयित्वा च स्वयं भुक्त्वा समाहितः । परेऽहि प्रतिपद्येतर्जुहुयादचितेऽनले ।। ४१ ॥ मन्त्री बटसमिद्रीहितिलराजिहविघुतः। अष्टोत्तरशतावृत्त्या हुनेदेकैकशः क्रमान् ॥ ४२ ॥ दशामेवं कृत्वा तु पुनरंकादशीतियौ । शक्त्या प्रतर्य विप्रश्न प्रदद्याद्गुरुदक्षिणाम् ।। ४३ ।। सुवर्णवासोधान्यानि शोणां गां च सतर्णकाम् । पुनरष्टोत्तरं मन्त्री सहस्रं दिनशो जपेत् ।। ४४ ॥ विधिनेति विधातुरमिपूजा.. मचिरेणैव भवेन्महासमृद्धिः।

·-२४० प्रपञ्चसारे धनधान्यसुवर्णरत्नपूर्णा धरणी गोवृषपुत्रमित्रकीर्णा ॥ ४५ ॥ प्रजपथ वा सहस्रसंख्यं दिनशो वत्सरतो भवेन्महाश्रीः । जुहुयात्प्रतिवासरं शताख्यं हविषाब्देन भवेन्महासमृद्धिः ॥ ४६॥ पालाशैः कुसुमैहुनेधित क्षौद्राप्तुतैर्मण्डलं नित्यं साष्टशतं तथैव करवीरोत्यैः समृद्धयै हुनेत् । पण्मासं कपिलाघृतेन दिनशोऽप्यष्टी सहस्रं तथा होतव्यं लभते स राजसी लक्ष्मी यशो वा महत् ।। उत्पूर्वात्तिष्ठशब्दात्पुरुषहरिपदे पिङ्गलान्ते निगद्य प्रोच्याथो लोहिताक्षं पुनरपि च वदेहि मेदान्क्रमेण । भूयो ब्रूयात्तथा दापय शशियुगलाणाश्चतुर्विशदर्णः प्रोको मन्त्रोऽखिलेष्टप्रतरणसुरसमाधिप: स्यात्कशानोः ॥ ऋष्याचाः स्युः पूर्वव.. हतुभूतदिशासिकरणयुगलाः ।

·पञ्चदशः पटलः । २४१ मूलमनुनाय कुर्या- दङ्गानि क्रमश एव मन्त्रितमः ॥ ४९ ॥ हेमाश्वत्थसुरद्रुमोदरभुवो निर्यान्तमश्वाकृति वर्षन्तं धनधान्यरलनिचयारन्]ः स्वकैः संततम् । ज्वालापल्लवितस्वरोमविवरं भक्कार्तिसभेदनं वन्दे धर्मसुखार्थमोक्षसुखद दिव्याकृति पावकम ॥५०॥ जप्याञ्च लक्षमानं मन्बी संदीक्षितोऽथ मनुमेनम् । जुहुयाय तदवसाने घृतसिक्तैः पायसैर्दशांशेन ॥ ५१ ॥ अटुंतवहमूर्तिभि- राशेशैः संयजेत्तदश्च । पावकमिति मन्त्रितमो गन्धारिनुदिनं तदुपहारः ॥ ५२ ।। दिनावतार मनुमेनमन्वहं जपेत्सहस्रं नियमेन मन्त्रावित् । 1. •फलदं *P. 16

·२४२
प्रपञ्चसारे
अधृष्यतायै यशसे श्रिये रुजां
विमुक्तये युक्तमतिस्तथायुपे ॥ ५३ ।।
शालीतण्डुलकैः सितैश्च पयसा कृत्वा हविः पावकं
गन्धायैः परिपूज्य तेन हविषा संवर्त्य पिण्डं महत् ।
आज्यालोलितमेकमेव जुहुयाजप्त्वा मर्नु मन्त्रवि-
साष्टोल प्रतिपद्यथो शतमतः स्यादिन्दिरा वत्सरात् ।।
अष्टोत्तरं शतमथो मृगमुद्रयैव
मन्त्री प्रतिप्रतिपदं जुहुयात्पयोन्नैः ।
साज्यभवन्न खलु तत्र विचारणीयं
मंवत्सरात्स च निकेतनमिन्दिराया: ॥ ५५ ।।
अष्टावंशतं हविषा
मन्त्रेणानेन नित्यशो जुहुयात् ।
पण्मासादायतमो
भवति नरा नात्र संदेह. ।। ५६ ॥
शालीभि: शुद्धाभिः
प्रतिदिनमष्टोत्तरं गतं जुहुयात् ।

·पञ्चदशः पटलः । धनधान्यसमृद्धः स्या- न्मन्त्री संवत्सरार्धमात्रेण !! ५७ ।। आज्यैरयुतं जुहुया. प्रतिमासे प्रतिपदं समारभ्य। अतिमहतो लक्ष्मीः स्या- दस्य तु पण्मासतो न संदेहः ॥ ५८ ॥ अरुणः पुनरुत्पलैः शतं यो मधुराक्तः प्रजुहोति वत्सरार्धम् । मनुनाप्यमुना दशाधिकं स प्रलमेन्मदु महत्चरां च लक्ष्मीम् ॥ ५९ ॥ जातीपलाशकरवीरजपाख्यमित्व- व्याघातकेसरकुरण्डमवैः प्रसूनः । एककशः शतमयो मधुरत्रयाक्कै- र्जुत्पतिप्रतिपदं श्रियमेति वर्षात् ॥ ६० ॥ सण्हैश्च समदिनमप्यमृतालतोत्यै- मन्त्री हुनेगुणसहस्रमयो पयोक्तः ।

·२४४ प्रपश्चसारे सम्यक्समय॑ दहनं नचिरेण जन्तु- श्वातुर्थिकादिविषमज्वरतो वियुङ्ग्यात् ॥ ६१ ॥ क्षीरदुमत्वगभिपकजलयथाव- संपूर्य कुम्भममिपूज्य कृशानुमत । जत्वा मर्नु पुनरमुं त्रिसहस्रमानं सेकक्रिया ज्वरहरी प्रहवैकृतनी ।। ६२ ।। पयसि हृदयदन्ने भानुमालोक्य तिष्ठ. न्प्रजपतु च सहस्रं नित्यशो मन्त्रमेनम् । स दुरितमपमृत्यु रोगजातांश्च हित्वा व्रजति नियतसौख्यं वत्सरादीर्घमायुः ।। ६३ ।। मनुनामुनाष्टशतजप्तमथ प्रपिबेजलं ज्वलनदीपनकृत् । गुरु भुक्तमप्युदरगं त्वमुना परिजापितं पचति कुष्यनलः ।। ६४ ॥ दुनेदगणपत्रिमधुराप्लुतैनित्यशः सहस्रमृतुमासतः पृथुतरा रमा जायते ।

·पश्चदशः पटलः।
२४५
प्रतिप्रतिपदं हुनेदिति बुधो धिया वत्सरा-
द्विनष्टवसुरप्यसो भवति चेन्दिरामन्दिरम् ।।
इति श्रीमत्परमहसपरित्राजकाचार्यस्थ
श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छकरमगवतः कृती
प्रपञ्चसारे पञ्चदशः पटलः ॥

·पोडशः पटलः॥
अथ संग्रहेण कथयामि
मनुमपि महागणेशितुः ।
यमवहितधियः समुपास्य
सिद्धिमधिकां प्रपेदिरे ॥ १॥
तारश्रीशक्तिमारावनिगणपतिचीजानि दण्डीनि चोक्त्वा
पश्चाद्विनं चतुर्ध्या वरवरदमयो सर्वयुक्त जनं च ।
मामाघ्य श्वेलमेन्तं वशमिति च तथैवानयेति द्विठान्त:
प्रोकोऽयं गाणपत्यो मनुरखिलविभूतिप्रदः कल्पशास्त्री ।।
ऋपिरपि गणकोऽस्य म्या-
च्छन्दोनिदन्विता च गायत्री ।
मकलमुगमुरवन्दित-
चरणयुगो देवता महागणपः ॥ ३॥

·२४७
षोडशः पटलः ।
प्रणवादिबीजपीठ-
स्थितेन दीर्घस्वरान्वितेन सता।
अङ्गानि पड्विदध्या-
न्मन्त्री विनेश्वरस्य वीजेन ॥४॥
मन्दारायः कल्पक
वृक्षविशेषर्विशिष्टतरफलदैः।
शिशिरितचतुराशेऽन्त-
लातपचन्द्रिकाकुले च तले ॥ ५ ॥
एक्षवजलनिधिलहरी-
कणजालकवाहिना च गन्धवहेन ।
संसेविते च सुरतरु-
सुमनःश्रितमधुपपक्षचलनपरेण ॥ ६ ॥
रनमये मणिवज-
प्रवालफलपुष्पपल्लवस्य सतः ।
महतोऽधस्तादृतुभि.
युगपत्संसेवितस्य कल्पतरोः ॥ ७ ॥

·२४८
प्रपञ्चसारे
सिंहमुखपादपीठग-
लिपिमयपने त्रिपदकोणोलसिते ।
आसीनस्त्वेकरदो
बृहदुदरो दशभुजोऽरुणतनुश्च गजवदनः ॥ ८॥
बीजापूरगदेक्षुकार्मुकरजाचक्राब्जपाशोत्पल-
ग्रामस्वविषाणरनकलशप्रोद्यत्कराम्भोरुहः ।
ध्येयो बल्लभया सपनफरयाश्लिष्टी ज्वलद्रूपया
विश्वोत्पत्तिविपत्तिसंस्थितिकरी विनो विशिष्टार्थदः ।।
करपुष्करधृतकलश.
घुतमणिमुक्ताप्रवालवर्षेण ।
अविरतधारा विकिर.
परितः माधकसमप्रसंपत्त्ये ।। १० ।।
मदजललोलुपमधुकर-
मालां निजकर्णवालनाहनया।
निर्वामयन्मुद्र-
रमररमुरेश मेवितो युगपन् ॥ ११ ॥

·घोडशः पटलः । अप्रेऽथ बिल्वमभितश्च रमारमेशो तक्षिणे वटपौ गिरिजापाको । प्रोऽय पिप्पलजुषा रतिपुष्पबाणौ सन्ये प्रियङ्गमभितश्च महीवराही ।। १२ ।। ध्येयो ध पायुगचक्रदरैः पुरोक्तौ पाशाङ्कुशाल्यपरशुत्रिगिखैरथान्यौ । युग्मोत्पलक्षुमयचापधरौ तृतीया. वन्या शुक्राहकलमाप्रगदारयाङ्गः ॥ १३ ॥ ध्येयाः पट्कोणाश्रिघु বনি: বাহাহাম सप्रमदा गणपतयो रक्ताकाराः प्रभिन्नमदविवशाः ॥ १४॥ अपात्रावामोद. प्रमोदमुमुखी च तदभितोऽश्रियुगे। प्रष्ट च दुर्मुखाख्य- स्त्वमुमभितो विनविभकर्तारौ ॥ १५ ॥ 1, शरी

·२५०
प्रपञ्चसार
मन्यापमव्यभागे
तम्य ध्येया च जापानिधी ।
मौक्तिकमाणिक्याभी
वपन्ती धारया धनानि मदा ॥ १६ ॥
मिदिममृद्धी पान्या
कान्तिमंदनावती मद्रयया ।
द्वाविणियमुधागस्ये
यमुमन्यपि पिप्रनिधियुगप्रमदाः ॥ १७ ॥
प्यात्ययं विप्नपनि
पत्याधिग्मायमंयुष्मा
प्रजापनुष्य
पतुःमर पनीति मात्रा ।।१८॥
मि. गपभावा
firmपतिमा
THAन मात्री
मापार समाष्टमिय:॥ १९॥

·पाडशः पटलः।
मोदकपृथुका लाजाः
ससक्तवः सेक्षुनालिकरतिलाः ।
कदलीफलसहितानी-
त्यंष्ट द्रव्याणि संप्रदिष्टानि 1॥ २० ॥
अनुदिनमर्चयितव्यो
जपता मनुमपि च मन्त्रिणा गणपः ।
प्रापप्रतिपद्मपीठे
मशक्तिक साधिका मनो विधिना ॥ २१ ॥
चीना चालिनिनन्दे
सभोगदा कामरूपिणी चोप्रा ।
तेजोवती च नित्या
संप्रोक्ता विघ्ननाशिनी नवमी ॥२२॥
सर्वयुतं शक्तिपदं
प्रोक्त्या कमलासनाय नम इति च ।
आसनमन्त्रः प्रोत्तो
नवशक्त्यन्ते समयेदमुना ॥ २३ ॥

·पोडशः पटलः । २५३ इति जपहुतार्चनायैः सिद्धो मन्त्रेण कर्म कुर्वीत । अष्टद्रव्यन्यै- हुनेश तत्तत्प्रयोजनावाप्त्यै ॥ २८ ॥ स्वर्णाप्य मधुना च गव्यपयसा गोसिद्धये सर्पिया लक्ष्म्यै शर्करया जुहोतु यशसे दना च सर्वहये । अन्नरन्नसमृद्धये च सतिलैव्याप्तये तण्डुलै- लाजाभिर्यशसे कुसुम्भकुसुमैः साश्वारिजर्वाससे ॥ पभूपतिमुत्पलैर्नृपवधूं तन्मन्त्रिणः करवै- रश्वत्यादिसमिद्भिरग्रजमुखान्वर्णान्वधूः पिष्टजैः । पुत्तल्यादिमिरन्वहं च वशयेज्जुननावृष्टये लोणैर्वृष्टिसमृद्धये च जुहुयान्मन्त्री पुनर्वेतसैः ॥ ३०॥ मन्मेणाथ पुरामुनैव चतुरावृत्त्या समातर्य च श्रीशक्तिस्मरभूविनायकरतानाम्नैव बीजादिकम् । आमोदादिनिधिद्वयं च सचतुःपूर्व चतुर्वारक मन्त्री तर्पणतत्परोऽभिलषितं संप्राम्यान्मण्डलात् ।।

·२५४ प्रपञ्चसार अथ गजलिप्मुर्नुपति. गंजवनमध्य प्रसाधयेद्वारि । तन्निकटे तु विशालं चतुरनं कारयेग गृहवर्यम ॥ ३२ ॥ परिवीतहढावरणं तम चतुद्वारतारणाल्लसितम् । तस्मिन्मण्डपवये चतुरश्रामुन्नता स्थली कृत्वा ।। ३३ ।। उत्तरभागे तस्याः कुण्ड रचयेद्यथा पुरा तत्र । चापजहरिभवमानुष चक्रप्रोक्तानथाक्षरान्मन्त्री ।। ३४ ।। ऊर्ध्वादिमेखलासु क्रमेण विलिखेत्रिजेष्टसमवात्यै । संप्रोक्तलक्षणयुतं प्रविरचयेन्मण्डलं स्थलीमध्ये ।। ३५ ।।

·घोडशः पटलः ।
२५५.
आवाह्य विघ्नेश्वरमर्चयित्वा
प्रागुक्तया तत्र विधानक्लप्त्या।
निवेदयित्वा सह भक्ष्यलयः
प्राज्यश्च साज्यैरपि भोज्यजातैः ॥ ३६ ॥
आधाय वैश्वानरमत्र कुण्डे
समय॑ मन्वैः क्रमश: कृशानोः ।
तैरेव पूर्व जुहुयाद्भुतेन
मन्त्री समृद्ध्या च ततरित्रवारम् ॥ ३७॥
तारेण लक्ष्म्यद्रिसुनात्मरक्ष्मा-
विनेशबीजैः क्रमशोऽनुबद्धैः ।।
पदत्रयेणापि च मन्त्रराज
विभज्य मन्त्री नवधा जुहोतु ॥ ३८ ॥
पुनः समन्तेन च मन्तवर्ण-
संख्यं प्रजुन्नपि सर्पिषैव ।
पूर्वप्रदिष्टेर्जुहुयादाट
द्रव्यैः प्रसिक्तैर्मधुरत्रयेण ॥ ३९ ॥

·२५६
प्रपञ्चमार
मचतुश्चत्वारिंश-
सहस्रसंख्यश्चतुःशतः श्रुतिमिः ।
दशकचतुष्क त्वा
चत्वारिंशद्भिरन्तरेण दिनः ॥४०॥
करिकलमा: करिणीभिः
संपात्यन्तेऽवटेऽत्र गणपतिना।
प्रतिदिनमभ्यवहार्य च
विप्रान्संवर्धितस्तदासीमिः ॥४१॥
तेषां मातङ्गानां
दयात्पञ्चांगदक्षिणां गुरव ।
सक्रिीतं वमुवा
प्रमादितायाध तरशां वा ॥ ४२ ॥
मिथुनानां गणपानां
निभ्योश्च तपाङ्गमातृलोकमानाम ।
मन्त्री पृतन हत्या
म्यन्य पदार्म ममापयेत्मम्यक् ॥ ४ ॥

·षोडशः पटल.. २५७ पुनरुद्धृत्य निवेद्या- दिकं समभ्यर्थ्य गणपतिं सावरणम । उद्वास्य स्वे हृदय विहरेदित्यर्चना क्रमोद्दिष्टा ।। ४४ ॥ प्रोक्तस्त्वेवं दशभुजमनुः संग्रहणाव भक्तो दीक्षा प्राप्तो विधिवदभिजवाथ हुत्वाचयित्वा । नुत्वा नत्वा दिनमनु तथा सर्पयित्वा स्वकामा- लंध्या चान्ते ब्रजति मुनिभिः प्रार्थनीयं पदं वत् ।। स्मृतिपीठः पिनाकी सानुग्रहो बिन्दुसंयुतः । बीजमेतद्भुवः प्रोक्तं संस्तम्भनकर परम ॥ ४६ ॥ चतुरीयो विलोमेन तारादिबिन्दुसंयुतः। वैनो मन्त्रो हृदन्तोऽचाविधौ होमे विठान्तकः ॥ ४५ ॥ गणकः स्याटपिश्छन्दो निवृद्विघ्नश्च देवता । बीजेन दोघंयुक्तेन दण्डिनाङ्गकियरिता ।। ४८ ।। रतो रक्ताङ्गरागांशुककुसुमयुतस्तुन्दिलचन्द्रमौलि- नेयुक्तधिभिर्वामनकरचरणो बीजपूरात्तनासः । *P. IT ·प्रपञ्चसारे हस्ताप्राक्लप्तपाशाङ्कुशरदवरदो नागयज्ञाभिभूपो देवः पद्मासनो वो भवतु नतसुरो भूतये विघ्नराजः ॥ दीक्षितः प्रजपेल्लक्षचतुष्कं प्राक्समीरितैः । जुहुयादष्टभिर्द्रव्यैर्यथापूर्व दशांशतः ।। ५० ।। पीठे तीवादिभिः पद्मकर्णिकायां विनायकम् । आवाह्य पूजयेद्दिषु चतुर्वपि यजेत्पुनः ।। ५१ ॥ गणाधिपगणेशौ च गणनायकमेव च । गणक्रीडं कर्णिकायामः किवल्कसंस्थितैः ॥ ५२ ॥ वक्रतुण्डैकदंष्ट्री च महोदरगजाननौ । लम्बोदरश्च विकटो विघ्नराधूमवर्णको ।। ५३ ।। ममर्चयन्मातृवर्ग याह्य लोकेश्वरानपि । इति प्रोक्ता संग्रहण गाणेशीयं समर्चना ।। ५४ ।। नालिकरान्वितैमन्त्री सक्तुलाजतिलर्डनेन् । आरभ्याच्छां प्रतिपदं चतुर्यन्तं चतुःगतम् ।। ५५ ॥ दिनशः मवश्य म्यात्मर्वकामप्रदं नृणाम् । तिलतण्दुलफलश्मीवश्यकच यशस्करम् ॥ ५६ ।। ! नागरकोऽदिभूपो ·षोडशः पटलः । २५२ 1 मधुरत्रयसिक्ताभित्जामिः सप्तवासरम् । जुहुयात्कन्यकार्थी वा कन्यका वा वरार्थिनी ।। ५७ ॥ चतुर्यो नालिकेरैस्तु होमः सद्यः श्रियावहः । हविषा घृतसिक्तेन सर्वकार्यार्थदो हुत: ।। ५८ ।। दध्यनलोणमुद्राभिहुनेन्निशि चतुर्दिनम् । इष्टार्थसिद्धयै मतिमान्सद्यः संवादसिद्धये ।। ५९ ।। ईदृशं गणपं ध्यात्वा मन्त्री तोयैः सुधामयः । दिनादौ दिनशस्तस्य तर्पयेन्मस्लके सुधीः ॥ ६ ॥ चत्वारिंशचतुःपूर्व तत्पूर्व वा चतुःशतम् । चत्वारिंशदिनात्तस्य काहिता सिद्धिरेप्यति ॥ ६१ ।। नवनीते नवे लिख्यादनुलोमविलोमकम् । उदरस्थितसाध्याख्यं तद्वीजं तत्प्रतिष्ठितम् ।। ६२॥ समीरणं प्रतिष्ठाप्य जप्त्वाष्टशतसंख्यकम् । सूणी प्रभक्षयेदेतत्सप्तराबादशीकरम् ॥ ६३ ॥ अन्त्यासनोऽथ सूक्ष्मो लोहितगोऽग्निः पुनः स एव स्यात् । 1. दध्यक्त. 2. तत्प्रवेष्टितम्.

·प्रपञ्चसारे सादान्तेनायाौँ नत्यन्तो मनुरयं स्वयीजाद्यः ॥ ६४॥ ऋषिदेवते तु पूर्वे च्छन्दस्तु विराडमुख्य मंत्रोक्ता । वीजन दीर्घमाजा कथितोऽङ्गविधिः क्रमेण बिन्दुमता ।। ६५ ॥ धृतपाशाङ्कुशकल्पक- लतिकास्वरदश्व बीजपूरयुतः । शशिशकलकलितमौलि. खिलोपनोऽरुणतनुश्च गजवदनः ।। ६६ ।। मासुरभूषणदीप्तो वृहदुदरः पविष्टरी ललितः। ध्येयोऽनायतदा:पद मरसिरुदः मंपदे सदा मनुजः॥ ६७ ॥ दीक्षायुक्तः प्रजप- हम मनुमनमय तिलेरयुतम ।

·षोडशः पटलः। त्रिमधुरसिक्तैर्जुहुया- पूर्वोक्तैर्वाथ वाष्टभिर्द्रयैः ॥ ६८॥ विनविनायकवीराः सशूलवरदेभवक्त्रकैकरदाः। लम्बोदरश्च मात. ङ्गाबृत्योरन्तरा च लोकेशाः ॥ ६९ ॥ पूज्या: सितघृतपायस- हवनात्संजायते महालक्ष्मीः। केवलघृतहुतमुदितो वित्रः मद्यो वशीकरोति जगत् ॥७॥ एकमपि नालिंकर सचमलोष्टेन्धन हुनेन्मन्त्री। दिनशश्चत्वारिंश- हिनतः स तु वानियतार्थमभ्यति ॥७१ ॥ सह पृथुकसक्तुलाजै. स्तित्रभीष्वार्थसिद्धये जुहुयात् ।

·२६२ प्रपञ्चसारे सापूपमालिकरे- क्षुककदलीभिस्तथा सुमधुराभिः ।। ७२ ॥ अष्टमिरेतैर्विहितो होमः सर्वार्थसाधको भवति । दिनसः सघृतान्नहुतो गृहयात्रायापको गृहस्थानाम् ॥ ७३ ।। अन्वहमन्वमादौ गणपं सतर्पयेचतुःपूर्वम् । चत्वारिंशद्वारेः शुद्धजलैरिन्दिराप्तये मन्त्री ॥ ४ ॥ समहागणपतियुक्त विघ्नादेशभिराद्वयैदिनशः। सर्पणपूजाइतविधि- रपि वान्छितसिद्धिदायको भवति ।। ७५ ॥ विम्यादम्बुदवत्ममेत्य मवितुः मोपान राजते. मोयं तोयजविष्ट प्रवलवादन्तं मपातासम् ।

·षोडशः पटलः ।
नासां साध्यनृके निधाय सुधया नद्रन्ध्रनिर्यातया
सिधन्वं वपुरन्वहं गणपति स्मृत्वामृतस्तर्पयेत् ॥
प्रारभाषितानपि विधीविधिवद्विदण्या-
मन्त्री विश्वेषविदथान्वइमादरेण ।
एकत्रका
गणपतो
मनुजा: स्वरुच्या
नामानुरूपमनुमेनममी भजन्तु || ७७ ।।
इति जपहुतपूजातर्विधराज
प्रमजति मनुजो यस्तस्य शुद्धिविशाला।
अवति सधनधान्या पुनमित्रादियुक्ता
विगतसकलविभा विश्वसंचादिनी च ७.७८
इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यस्य
श्रीगोविन्दभगवापूज्यपादशिष्यम्य
श्रीमच्छकरभगवतः कृती
प्रपसारे पोडशः पटलः ॥

·सप्तदशः पटलः ॥
अथ मन्मथमन्त्रविधि विधिना
कथयामि सहोमविधिं सजपम् ।
मथनस्य पुरामपि मोहकरं
व्यथिताखिलमिद्धसुरादिगणम् ।। १ ।।
अजकलाप्रथमावनिशान्तिभि-
युतसुधाकरखण्डविकामिभिः ।
निगदितो मनुरेप मनोमुवः
मकलधर्मयशार्थसुखावहः ॥ २ ॥
ऋष्यादिकाच मंमो.
हनगायत्रीमनोमवाः प्रोक्ताः ।
योजेन दीर्घमाजा
कथिनान्यमान्यमुप्य जानियुजा ॥ ३ ॥

·.
सप्तदशः पटलः ।
२६५.
अरुणमरुणवासोमाल्यदामाङ्गरागं
स्वकरकलितपाशं साकुशावेपुचापम् ।
मणिमयमकुटाद्यैर्दीप्तमाकल्पजाते-
ररुणनलिनसंस्थं चिन्तयेदङ्ग योनिम् ।।४।।
तरणिलझममुं मनुमादरा-
समभिजप्य हुने दशांशकैः ।
तदनु किंशुकजैः प्रसवैः शुभै-
निमधुरार्द्रतर्निजसिद्धये ॥ ५ ॥
मोहिनी क्षोभिणी त्रासी स्तम्मिन्याकर्षिणी तथा ।
द्राविणीहादिनीक्किन्नाकुदिन्यः स्मरशक्तयः ।।६।।
आशान्तिद्वयवाम.
श्रुतिसगैयुगकलवलैश्च ससैः।
गोषणमोहनसंदी-
पनतापनमादनान्यजेत्कमशः ॥ ७ ॥
अननरूपा मानगमदनानङ्गमन्मथा ।
अनगकुसुमानङ्गकुसुमातुरमज्ञका ॥ ८॥

·प्रपञ्चसारे
अनङ्गशिशिरानङ्गमेखलानङ्गदीपिका ।
अङ्गाशापालयोर्मध्ये वाणानगावृतीर्यजेत् ॥ ९ ॥
आलिख्यात्कणिकायामनलपुरपुटे मारवीजं ससाध्यं
तद्रन्ध्रेष्वङ्गपट्कं वहिरपि गुणशो मारणाय त्रिवर्णान् ।
मालामन्त्रं दलाप्रेवपि गुहमुखशः पार्थिवाश्रिप्वननं
कुर्याद्यन्त्रं तदेतद्भुवनमपि वशे का कथा मानवेषु ॥ १०॥
प्रोक्त्वाथ कामदेवा.
य विद्महे तदनु पुष्पवाणाय ।
तथा च घीमान्ते
तन्नोऽनङ्गः प्रचोदयादायत्री ॥ ११ ॥
नत्यन्त कामदेवाय प्रोक्त्वा सर्वजनं वदेत् ।
प्रियायेति तथा मर्वजनसंमोहनाय च ।। १२ ॥
वीप्सयित्वा ज्वलपदं प्रज्वलं च प्रभापयेत् ।
पुनः मर्वजनस्येति हृदयं मम चेत्यथ ॥ १३ ॥
वामुक्त्वा कुमं वीप्स्य कथयेद्वहिवल्लभाम् ।
प्रोक्तो मदनमन्त्रोऽष्टचत्वारिंशद्भिरक्षरैः ॥ १४ ॥

·सप्तदशः पटलः। इति यन्त्रक्लाफलशो बहुशः । कत्तम नरं न परिमोहयति । अमदावनीश्वरसभानगरा- दिफमाश्वरीनपि वशे कुरुते ॥ १५ ॥ वक्ष्ये विधानमन्य. मनोमवस्याथ मोहनं जगतः ! येनाचिंत: स देवो वाञ्छितमखिलं करोति मन्त्रविदाम् ।। १६ ।। अमृतोद्भवो मकरके- तनश्च संकल्पजाद्याक्षररुपौ। इक्षुधनुर्धरपुप्पश- राख्यावङ्गानि वहिजायान्तानि ।। १७ ॥ अरुणतरवसनमात्या- गुलेपनाभरणामिपुशरासपरम् । न्यरतशरबीजदेही ध्यायेदारमानमगज रुचिरम् ॥ १८ ॥ 1. क्षतरूपा.

·२६८ प्रपञ्चसारे अङ्गबाणावृतेरूवं पूज्याः पोडश शक्तयः । युवतिर्विप्रलम्भा च ज्योत्स्ना सुभ्रूमदद्रवा ।। १९ ॥ सुरता वारुणी लोला कान्ति: सौदामिनी तथा । कामच्छना चन्द्रलेखा शुकी च मदनाढया ॥ २० ॥ योनिर्मायावती चेति शक्तयः स्युर्मनोभुवः शोको मोहो विलासश्च विभ्रमो मदनातुरः ।। २१ ।। अपत्रपो युवा कामी चूतपुष्पो रतिप्रियः । प्रीमस्तपान्त ऊर्जश्च हेमन्तः शिशिरो मदः ॥ २२॥ चतुर्ध्यामावृतौ पूज्याः स्युर्मारपरिचारकाः । परभृत्सारसौ चैव शुकमेघाहयौ तथा ।। २३ ।। अपाङ्गभ्रूविलासौ द्वौ हावभावौ स्मरप्रियाः । माधवी मालती चव हरिणाक्षी मदोत्कटा । एताश्चामरहस्ताः स्युः पूज्या: कोणेषु मंस्थिताः ।। २४ ॥ हल्लेखया स्वनाना च शक्त्यादीनां समर्चनम् । इन्द्रायैः सप्तमी पूज्या स्मरार्चाविधिरीदृशः ॥ २५ ॥ 1. मायामयी ·सप्तदशः पटलः । मदनविधानमितीत्थं प्रोक्तं योऽनेन पूजयेद्विधिना । स तु सकललोकपूज्यो भवन्मनोज्ञश्च मन्दिरं लक्ष्म्याः ॥ २६ ॥ विलसदहंकारतनु- मन:शिवो विभ्रमास्पदीभूतः । बुद्धिशरीरां नारी नरः सदा चित्तयोनिमभिगच्छेत् ।। २७ ।। इति मदनयोगरत्या यो रमयेन्नित्यशो निजां वनिताम् । स तु भुक्तिमुक्तिकामी वनिताजनहृदयमोहनो भवति ।। २८ ॥ आत्मानं मदनं ध्यायेदाशुशुक्षणिरूपिणम् । तीजा शिवश्वालात, तन्वीतर्नु तथा ॥ २९॥ सुधामयों च तद्योनि नवनीतमयं स्मरेत् । संगच्छेच शिवज्वालालीढं तद्धृदयादिकम् ॥ ३०॥ 1. ०क्लप्त्या ·प्रपञ्चसारे आलिनेदप्रिसंस्पर्शद्वततद्रुपकामृतम् । रसनाशिखया कर्पत्तद्दन्तवसनामृतम् ।। ३१ ।। कुसुमाधिया बाह्ये स्पृशेत्कररहेरपि । हानि न कुर्याजीवस्य मन्त्री विशदमानसः ॥ ३२ ।। रतावथोऽधोमध्योर्ध्वक्रमेणैवं समाहितम् । निजप्रियां भजेदवं सा भारशरविह्वला । छायेवानपगा तस्य भवेदेवं भवान्तरे ।। ३३ ।। साध्याख्या कामवर्णैः प्रतिपुटितलसत्कर्णिक पत्रराज- त्तारविपक्षजाष्टादशसमिहतुगण्डान्तगान्ताक्षराव्यम् । आशाशूलाङ्कितं तद्विपतिरिपुदले सम्यगालिख्य सेरं मारं जस्वास्य यामाशयति वशगता सा भवेत्सद्य एव ।। हसारूढो मदन- त्रैलोक्यक्षोभको भवेदाशु। द्युयुतो रखनकृत्स्या- जीवोपेतस्तथायुपे शस्तः ।। ३५ ॥

·सप्तदशः पटलः। तारयुजा स्वमुनासो हुत्या संपातितेन चाज्यन । संभोजयेत्पति वं वनिता स नितान्तरञ्जितो भवति ॥ ३६॥ दध्यक्ताभिर्जुहुया ल्लाजाभिः कन्यकां समाकाइन । कन्यापि वरं लभते विधिना नित्यानुरक्तममुनैव ।। ३७ ॥ अभिनवैः सुमनोभिरशोक दधितिविहिता वनक्रिया । परमवश्यकरी परिकाश्तिा. मपि लभेदचिरादिव कन्यकाम् ।। ३८ ॥ अभीष्टदायो स्मरणादपि स्मर. तथा जपादनया विशेषतः । प्रमादतोऽस्याखिललोकवर्तिन- चिराय वश्याश्च भवन्ति मन्विणः ॥ ३९ ॥ 1 मभिवहे.

·प्रपञ्चसार कृठा मध्यगताः प्णायगाव्या यल्लमध्यगाः । गोपीजनवकाराः स्युर्मायस्वाहात्मरादिकाः ।। ४० ॥ ऋषिस्तु नारदोऽस्य स्याङ्गायत्रं छन्द इप्यते । मन्त्रस्य देवता कृष्णस्तदङ्गविधिरुच्यते ।। ४१ ॥ मूलमन्त्रचतुर्वर्णचतुष्कण द्विकेन च । प्रोक्तान्यङ्गानि भूयोऽमुं चिन्तयेद्देवकीसुतम् ॥ ४२ ॥ अव्यान्मीलत्कलापातिरहिरिपुपिञ्छोल्लसत्केशजालो गोपीनेत्रोत्पलाराधितललितवपुगोपगोवृन्दवीतः । श्रीमद्वक्त्रारविन्दप्रतिहसितगशाङ्काकृतिः पीतवासा देवोऽमो वेणुवाद्यक्षपितजनधृतिदेवकीनन्दनो वः ।। अयुतीद्वतयावधिर्जपः स्या- दरुणरम्बुरुहतो दशांशः। मुरजिद्विहिते तु पीठवये दिनमो नन्दमुतः ममर्चनीयः ॥ १४ ॥ अङ्गारोहमायः परिपत्य च पायसेन मुसितैन ।

·सप्तदशः पटलः। २७३ हैयङ्गवीनकदली. फलद्धिभिः प्राणयेश गोविन्दम् ॥ ४५ ॥ जुहुयाहुग्धहविर्भि- विमल: सर्पि:सितोपलोपेतः । इष्टो तुष्टी लक्ष्मी समावहेत्सद्य एव गोविन्दः ॥ ४६ ।। वालं नीलाम्बुदा नवमणिविलसत्किङ्किणीजालनद्ध- श्रोणीजहान्तयुग्मं विपुलरुरुनसमोल्लसत्कण्ठभूपम् । फुलाम्मोजाभवानं इतशकटपतत्पूतनाय प्रसन्नं गोविन्द वन्दितेन्द्रायमरवरमजं पूजयेद्वासरादा ।। वन्धं देवेमुकुन्द विकसितफरवन्दामिन्दीराक्ष गोपीगोयन्दवीतं जिसरिपुनिवई कुन्दमन्दारहामम् । मालपोवापिन्छाफलन मुविस्मयुन्तलं भानुमन्नं देवं पीताम्बरावं यजतु प दिनशा मध्यमको रमाय ।। विमान्या वस्तवैरिमजमजिवमशस्तावनीमारमाय. रावीतं नारदामुनिभिरनुदिनं तत्वनिीतिहसीः । .P. I0

·प्रपञ्चसारे
सायाह्ने निर्मलं तं निरुपममजरं पूजयेन्नीलभासं
मन्त्री विश्वोदयस्थियपहरणपरं मुक्तिदं वासुदेवम् ।। ४९ ॥
निकालमेवं प्रविचिन्त्य शाणि
प्रपूजयेद्यो मनुजो महामनाः।
स धर्ममर्थ सुसुखं श्रियं परा-
मवाप्य देहापदि मुक्तिमाप्नुयात् ।। ५० ।।
प्रामं गच्छन्नगरमपि वा मन्त्रजापी मनुष्यो
देवेशं तं मुखमनु मुहुस्तर्पयेदुग्धबुद्धपा ।
शुद्ध स्तोयैः स तु बहुरसोपेतमाहारजातं
दद्यानित्यं प्रचुरधनधान्यांशुकाद्यैर्मुकुन्दः ।। ५१ ॥
भिक्षावृत्तिर्दिनमनु तमेवं विचिन्त्यात्मरूपं
गोपनीभ्यो मुहुरपहरन्तं मनोभिः सहव ।
लीलावृत्त्या ललितललितैश्चेष्टितैर्दुग्धसर्पि-
दध्यायं वा स पुनरमितामेति भिक्षां गृहेभ्यः ।। ५२ ॥
ध्यानी मन्त्री मन्त्रजापी च नित्यं
यद्यद्वाञ्छन्यत्र यत्र प्रयाति ।

·सप्तदशः पटलः। तत्तत्प्राप्त्वा तत्र तत्र प्रकार्म प्रीत: क्रीडेद्देववन्मानुषेषु ॥ ५३॥ एव देवं पूजयन्मन्त्रमेनं जप्यान्मन्त्री सर्वलोकप्रियः स्यात् । इष्टान्कामान्प्राप्य संपन्नवृत्ति- नित्यं शुद्धं तत्पर धाम भूयात् ।। ५४ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यस्य श्रीमन्छकरमगवतः कृतौ प्रपञ्चसारे सरावशः पटलः ।

·अष्टादशः पटलः ॥
अथ प्रणवसंज्ञक प्रतिवदामि मन्त्रं परं
'सजापमपि सार्चन सहुतक्लप्ति सोपासनम् ।
अशेषदुरितापहं विविधकामकल्पद्रुमं
विमुक्तिफलसिद्धिदं विमलयोगिसंसेवितम् ॥ १॥
आद्यस्वरः समेतो.
ऽमरेण मधसप्तमश्च विन्दुयुतः ।
प्रोक्त स्यात्प्रणवमनु-
खिमात्रिकः सर्वमन्त्रसमवायी ॥२॥
मन्त्रम्यास्य मुतिः प्रजापतिरथ च्छन्दश्च देव्यादिका
गायत्री गदिता जगत्सु परमात्माख्यस्तथा देवता ।
अश्लीयुगमध्यगध्रुवयुतरङ्गानि कुर्यात्स्वर-
मन्त्री जातियुतश्च सत्यरहितवा व्याहतीभिः क्रमात् ॥३॥

·२७७ अष्टादश पटल । विष्णु मास्वकिरीटागदवलययुगाकल्पहारोदराधि 1ोणीरूप सवक्षोमणिमकरमहाकुण्डलामण्डितागम् । हस्तोद्यच्च क्रशद्धाम्बुजगदममल पीतकौशेयमाशा- विद्यातासमुद्यदिनकरसदृश पद्मसस्थ नमामि ॥ ४ ॥ दीक्षिवो मनुमिम शतलक्ष सजपेत्प्रतिहुनेञ्च दशाशम् । पायसैघृतयुतेश्च तदन्ते विप्रभूरुहभवा समिधो वा ॥ ५ ॥ सर्पि पायसशाली तिलसमिदाद्यैरनेन यो जुहुयात् । एहिकपारत्रिकमपि स तु लभते वाञ्छित फल नचिरात् ॥ ६ ॥ अभ्यर्य वैष्णवमथो विधिनैव पीठ मावाह्य तत्र सकलार्थकर मुकुन्दम् । अ समूर्तियुगशक्तियुगै सुरेन्द्र- वनादिकैर्यजतु मन्सिवर क्रमेण ॥ ७॥ 1 श्रोणीभूष ·२७८ प्रपञ्चसारे वासुदेवः संकर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः । स्फटिकस्वर्णदूर्वेन्द्रनीलाभा वर्णतो मताः ॥ ८ ॥ चतुर्भुजाश्चक्रशङ्खगदापकजधारिणः । किरीटकेयूरिणश्च पीताम्बरधरा अपि ॥ ९ ॥ मशान्तिश्रीसरस्वत्यौ रतिश्चाश्रिदलाश्रिताः । अच्छपद्मरजोदुग्धदूर्वावर्णाः स्वलंकृताः ॥ १० ॥ आत्मान्तरात्मपरमज्ञानात्मानस्तु मूर्तयः । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिश्च शक्तयः ।। ११ ॥ ज्वलज्ज्वालासमामाः स्युरात्माद्या मूर्तिशक्तयः । इति पञ्चावरणकं विधानं प्रणवोद्भवम् ॥ १२ ॥ इत्यं मन्त्री तारममुं जापटुता - भेदैरगीकृत्य च योगानपि युज्यात् । यः संलव्ध्या चेह समप्रां श्रियमन्ते शुद्धं विष्णार्धाम परं प्राप्स्यति योगी ॥ १३ ॥ 1. शक्तिमूर्तयः.

·अष्टादशः पटलः ।
२७९
करपादमुखादिविहीनमना-
रतदृश्यमनन्यगमात्मपदम् ।
यमिहात्मनि पश्यति तत्त्वविद-
स्तमिमं किल योगमिति त्रुवते ॥ १४ ॥
योगाप्तिदूषणपरं त्वथ कामकोप-
लोभप्रमोहमदमत्सरतेति षट्कम् ।
वैरि जयेत्सपदि योगविदेनमङ्ग-
योगस्य धीरमतिरधभिरिष्टदैश्च ।। १५ ।।
यमनियमासनपवना-
यामा: प्रत्याहृतिश्च धारणया।
ध्यानं चापि समाधिः
प्रोक्तान्यङ्गानि योगयोग्यानि ॥ १६ ॥
सत्यमहिंसा समता
धृतिरस्तयं क्षमार्जवं च तथा ।
वैराग्यमिति यमः स्या-
स्वाध्यायतपोऽपनाप्रतानि तथा ॥ १७ ॥

·૨૮૦
प्रपञ्चसार
मंतोषश्च सशाची
नियमः स्यादासनं च पञ्चविधम् ।
पद्मस्वस्तिकभद्रक.
यसकवीराहय क्रमाचदपि ॥ १८ ॥
रंचकपूरककुम्भक-
भेदात्रिविधः प्रमत्रनायामः ।
मुदक्षिणयानिल
मयानयद्वामया प मध्यमया ॥ १९॥
मम्गापर्यप नाय.
त्येवं प्रोमानि रेपकादीनि ।
पादादिगुणपतुः-
पष्टिकमाागि सानि प प्रमाः ॥२०॥
বিষয়ক
মার খাননি: থানাস।
माय.
भंम्पपुवाय गम्पनिमाय ॥२१॥

·२८१ अष्टादशः पटलः। स्यानस्यापनफर्म प्रोफा स्याद्वारणति तत्त्वज्ञः । यो मनसि देवताया भावः स्यात्तस्य मन्त्रिणः सम्यर ॥ २२॥ संस्थापयेच तले- त्यवं ध्यानं वदन्ति तत्त्वविदः । सत्तामातं नित्यं शुद्धमपि निरसनं च यत्प्रोक्तम् ।। २३ ॥ तत्प्रविचिन्त्य स तस्मि- श्चिचलयः स्यात्समाधिरुद्दिष्टः । महारैरिति कथितः पुनराशु निगृह्यतेऽरिरात्मविदा ॥ २४ ॥ अय वा शोषणदहन- प्लावनभेदेन शोधिते देहे। पञ्चाशद्भिर्मात्रा- भेदैविधिवत्समायमेत्प्राणान् ॥ २५ ॥ *P. 18a ·२८३ अष्टादशः पटलः। सुजीर्णमितभोजनः सुखसमाचनिद्रादिकः मुशुद्धतलसद्गृहे विरहिते च शीतादिभिः । पटाजिनकुशोत्तरे सुविशदे च मृद्वासने निमीलितविलोचनः प्रतिविशेत्सुखं प्रामुखः ॥ ३० ।। प्रसारितं वामकरं निजाके निधाय तस्योपरि दक्षिणं च । ऋजुः प्रसन्नो विजितेन्द्रियः स. न्नाधारमत्यन्तसमं स्मरेत्स्वम् ॥ ३१ ॥ तन्मध्यगतं प्रणव प्रणवस्थं बिन्दुमपि च बिन्दुगतम् । नादं विचिन्त्य तारं ययावदुचारयेत्सुषुम्नान्तम् ॥ ३२ ।। तन्मध्यगतं शुद्ध शब्दब्रह्मातिसूक्ष्मतन्तुनिभम् । तेजः स्मरेच तारा- स्मकमपि मूलं चराचरस्य सदा ।। ३३ ।।

·२८५
भष्टादशः पटलः।
अथ वा बिन्दु वर्तुल-
मावतैत्रिभिरुपेतमेवमिव ।
प्रोतं रविविम्बेन च
समभ्यसत्त्रुतसुधामयं तेजः ॥ ३८ ॥
अपमृत्युरोगपापजि-
दचिरेण सुसिद्धिदो नृणां योगः।
अथ वा मूलाधारो-
स्थिता प्रभा विसविभेदतन्तुनिमा ।। ३९ ।।
वदनामृतकरविम्ब-
स्यूता ध्यातामृताम्बुलवललिता ।
स्थावरजङ्गमविपह
द्योगोऽयं नात्र संदेहः ॥ ४०॥
अथ वा त्रिवलयबिन्दुग-
धाम प्रणवेन संनयेदूर्ध्वम्
पोतोणतन्तुनिभं
सौपुग्नेनैव वर्मना योगी ॥ ४१ ॥

·अष्टादशः पटलः
अथवा योगोपेवाः
पश्चावस्थाः क्रमेण विशाय ।
ताभिर्युखीत सदा
योगी सयः प्रसिद्धये मुक्केः ॥ ४६॥
जाप्रत्स्वप्नसुषुप्ती
तुरीयतदतीतको पुनस्तामु।
वैरिन्द्रियर्यदात्मा
मुझे भोगान्स जागरो भवति ।। ४७ ॥
संज्ञारहितैरपि तै-
स्तस्यानुभवो भवेयुनः स्वमः ।।
मात्मनिरुद्युक्तया
नराकुल्यं भवेत्सुषुप्तिरपि ।। ४८ ॥
पश्यति परं यदारमा
नितमसा जसा तुरीयं तत् ।
भारमपरमात्मपदयो-
रभेदत्तो व्याप्नुयाद्यदा योगी ॥ ४९ ॥

·२८८ प्रपञ्चसारे तच तुरीयातीतं तस्यापि भेवन दूरतो मुक्तिः । अथ वा सूक्ष्माख्यायां पश्यन्त्यां मध्यमाख्यवैखर्योः ॥ ५० ॥ ससुपुग्नाप्रकयोरपि युतीयाजाग्रदादिभिः पवनम् । बीजोच्चारो जाग्र. द्विन्दुः स्वनः सुपुमिरपि नादः ॥ ५१ ॥ शक्त्यात्मना तुरीयः शान्वे लय भात्मनस्तुरीयान्तम् । अङ्गुष्ठगुल्फजङ्घा- जानुद्वितयं च सोवनी भद्रम् ।। ५२ ।। नाभिहृदयं प्रीवा सलम्बिका तथैव नासाप्रम् । भ्रूमध्यललादाप्रसु. पुनाम द्वादशान्तमित्येवम् ।। ५३ ।।

·अष्टादशः पटलः । उत्क्रान्ती परकाय. स्वतनो। प्रवेशने चागतो पुनः स्थानानि धारणायाः प्रोक्तानि मरुत्प्रयोगविधिनिपुणेः ।। ५४ ।। स्थानेष्वेवात्ममन:- समीरसंयोगकर्मणोऽभ्यासात् । अचिरेणोकान्त्याचा भवन्ति मंमिद्धय: प्रसिद्धतराः ॥ ५५ ॥ कण्ठे भ्रूमध्य हदि नाभी मानके स्मरेक्रमशः । उवरसमीरखवणे रनिलमहाकालवञ्चनेयं स्यात् ।। ५६॥ अवनिजलानलमारुत- विहायस शक्तिभिश्च तद्विम्यः । मारूप्यमात्मनश्च प्रतिनीत्वा सत्तदाशु जयति सुधीः ।। ५७ ॥ ..."

·अष्टादशः पटलः । २९१ ज्योति:प्रकाशनं चे- सप्टौ स्युः प्रत्ययायुजः सिद्धेः। मणिमा महिमा च तथा लघिमा गरिमशिता वशित्वं च ।। ६२ ।। प्राप्तिः प्राकाम्यं चे- त्यष्टश्वर्याणि योगयुक्तस्य । अष्टश्वर्यसमेतो जीवन्मुक्तः प्रवक्ष्यते योगी। योगानुभवमहामृत- रसपानानन्दनिर्भरः सततम् ॥ ६३ ।। इत्येवं प्रणवविधिः समीरितोऽयं भक्त्या व प्रभजति यो जपादिभेदैः । संप्रामोत्यनुततनित्यशुद्धयुद्धं तद्विष्णोः परमतरं पदं नराम्यः ।। ६४ ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमन्छकरभगवतः कृतो प्रपञ्चसारे अष्टादशः पटलःn ·एकोनविंशः पटलः । २९६ ऋषिरस्य मनोः साध्यनारायण इवीरितः । छन्दश्च देवी गायत्री परमात्मा च देवता ॥४॥ अय क्रुद्धमहावीरासहस्रपदादिकैः । उल्कैर्जातियुतैः कुर्यात्पश्चाङ्गानि मनोः क्रमात् ।। ५ ।। अष्टाक्षरेण व्यस्तेन कुर्याद्वाष्टाङ्गक सुधीः । सहच्छिर:शिखावर्मनेवास्त्रोदरपृष्ठके ॥ ६॥ अायाभं किरीटान्वितमकरलसत्कुण्डलं दीप्तिराज- केयूरं कौस्तुभामाशवलरुचिरहारं सपीताम्बरं च । नानारत्नांशुभिन्नाभरणशतयुजं श्रीधराश्लिष्टपार्श्व वन्दे दोसकचक्राम्बुरुहदरगदं विश्ववन्धं मुकुन्दम् ।। - संदीक्षितो मनुममु प्रतिजनुमिच्छ- न्कुर्यान्निजेन वपुषैव तु योगपीठम् । अंसोरुयुग्मपदमानननाभिमूल- पार्धद्वयैर्विहितगानसमुज्ज्वलं च ॥८॥ मध्येऽनन्तायैरपि संज्ञानात्मान्तिकर्यजेन्मन्ती ।

·१९४
प्रपञ्चसारे
पाठाख्यमन्त्रपश्चिम-
मथ गन्धायैश्च सम्यगुपचारैः ॥ ९॥
प्रणवं हृदयं चैव प्रोक्त्वा भगवतेपदम् ।
विष्णवे च समाभाष्य सर्वभूतात्मनेपदम् ॥ १० ॥
वासुदेवाय सर्वात्मसंयोगपदमुचरेत् ।
योगपशपदं प्रोक्त्वा ततः पीठात्मने नमः ॥ ११ ॥
अनमन्त्रप्रबद्धाशो मन्त्रीस्तनौ न्यसेत् ।
विन्यस्तै भवन्मन्त्री मन्त्रवर्णात्मको हरिः ॥ १२ ॥
वाधारहद्वदनदोःपदमूलनाभी
कण्ठे सनाभिहृदयस्तनपार्थपृष्ठे ।
कास्येक्षणश्रवणगन्धवहे घ दो:प.
संध्यहुलीपु दि धातुषु सानिलेषु ।। १३ ।।
मूर्भेक्षणास्यहदयोदरसोरुजहा-
पादयेपु लिपिशो न्यसतु क्रमेण ।
गण्डांसकोरुपरणेपु रयागरा
श्रीमद्रदाम्युजपर्दपु ममाहितारमा ॥ १४ ॥

·एकोनविंशः पटलः ।
२९५
ततोऽष्टाक्षरपूर्त्यय स्मर्तव्यो द्वादशाक्षरः ।
मन्त्री द्वादशमूर्तीस्तु तत्प्रभिन्नास्तनौ न्यसेत् ।। १५ ।।
मष्टप्रकृत्यात्मकश्च संप्रोक्तोऽष्टाक्षरो मनुः ।
मष्टानां प्रकृतीनां च चतुर्णामात्मनामपि ॥ १६ ॥
द्वादशानां तु संयोगो मन्त्रः स्याहादशाक्षरः ।
आदित्या द्वादश प्रोक्ता युक्ता द्वादशमूर्तिभिः ॥ १७ ॥
केशवादिप्रदिष्टानां मूर्तीनां द्वादशादितः ।
आदिस्वरयुता न्यस्येत्ताः स्युादश मूर्तयः ॥ १८ ॥
ललाटोदरहत्कण्ठदक्षपाश्वासनद्गले ।
सथा वामत्रये पृष्ठे ककुदोन यथाक्रमम् ।। १९ ॥
द्वादशाक्षरमन्त्रं च मन्त्रविन्मूर्ध्नि विन्यसेत् ।
मूर्धस्थो वासुदेवस्तु व्यामोति सकलां तनुम् ॥ २०॥
पुनस्तत्प्रतिपत्त्यर्थ किरीदादिमन जपेत् ।
किरीटकेयूरहारपदान्याभाज्य मन्त्रवित् ।। २१ ॥
मकारान्ते कुण्डल च चक्रगदादिकम् ।
अजहस्तपदं प्रोक्त्वा पीताम्बरधरेति च ॥ २२॥

·२९६
प्रपञ्चसारे
श्रीवत्साडिवमामाध्य वक्षःस्थलमथो वदेत् ।
श्रीभूमिसहितं स्वात्मज्योतिद्वयमथो वदेत् ।। २३ ।।
दीप्तिमुक्ताकरायति सहस्रादित्यतेजसे ।
हृदन्तः प्रणवादिः स्यास्किरीटादिमनुः स्वयम् ।। २४ ।।
कृत्वा स्थण्डिलमस्मि-
निक्षिप्य निजामिकां समुपविश्य ।
पीठादिकं निजाङ्ग
प्रपूज्य गन्धादिभिः सुशुद्धमनाः ॥ २५ ।।
मद्वादशाक्षरान्त
प्रपूज्य विधिवकिरीटमन्त्रेण ।
कुर्यात्पुष्पावलिमपि
निजदेह पञ्चशोऽथ वा प्रयशः ।। २६ ।।
इति दीक्षितविहितविधिः
मंप्रोकोऽटाक्षरस्य मन्त्रस्य ।
शुद्धानां विमलधियां
दीक्षा प्रविवक्ष्यतऽय संक्षेपात् ।। २७ ।।
1. दीसिमुतवापरायेति.

·एकोनविंशः पटलः । कृत्वा त्रिगुणितादीनामेकं मण्डलमुज्ज्वलम् । आत्मार्चनोक्तविधिना शक्तिभिः पीठमर्चयेत् ॥ २८॥ विमलोत्कर्षिणी झाना किया योगेति शक्तयः । प्रही सत्या तथेशानानुमहा नवमी तथा ॥ २९ ॥ निघाय कलश तत्र पञ्चगव्यन पूरयेत् । पयोभिर्वा गवां प्रोक्तः क्वयिताष्ठगन्धकः ।। ३० ।। अष्टाक्षराङ्रष्टाष्टवणैरवाक्षरान्विते. । दलमूले यजेद्यो वासुदेवादिकान्क्रमात् । सशक्तिकांस्ततो बाह्ये संपूज्या हरिहेतयः ।। ३१ ॥ चक्रसशगदाम्बुज- कौस्तुभशागीः ससद्वनमालाः । रक्ताच्छपीतकनक- श्यामलकृष्णसुलभामः स्युः ।। ३२ ।। वजन वैनतेयश्च शापग्री दिगाश्रिताः । विनायको नया दुर्गाविष्वक्सनौ विदिग्गवाः ।। ३३ ।। 1. कपिगोषिताद ·२९८ प्रपञ्चसारे ध्वजः श्यामो विपी रतो निधी शुक्लारुणप्रमो। अरुणश्यामलश्यामपीता विनादयो मताः ॥ ३४॥ इन्द्रादयस्तद्वहिश्च पूज्या गन्धादिभिः क्रमात् । इति विष्णोविंधानं तु पञ्चावरणमुच्यते ॥ ३५ ॥ एवमभ्यचिते विष्णावुपचारस्तु पूर्ववत् । अमिमाधाय कुण्डे तु ब्रह्मयागसमीरितः ।। ३६ ।। जुट्ठयादष्टभिद्रव्यैर्मनुनाष्टाक्षरेण तु । पृथगष्टशतावृत्या हुत्वा दत्वा बलिं ततः।। ३७ ॥ अभिपिच्य गुरुः शिष्यं प्रवदेत्पूर्ववन्मनुम् । द्वात्रिंशल्लक्षमानेन स तु मन्त्र जपेत्ततः । तदर्धसंख्यकं वापि शुद्धाचारो जितेन्द्रियः ॥ ३८ ॥ पनामनः प्राग्वदनोऽप्रलापी तन्मानसस्तनिवर्जिताभिः । अक्षस्रजो बाङ्गुलिभिजेपेत नातिद्रुतं नातिविलम्बितं च ।। ३९ ।।

·एकोनविंशः पटलः ।
प्रागीरितैरपि जुहोतु दशांशकं वा
द्रव्यैः शुभैः सरसिजैर्मधुराप्लुतैर्वा ।
रनाशुकप्रवरकाञ्चनगोमहीभि-
धान्यैर्ययाविभवत: प्रयजेद्गुरुंश्च ॥ ४० ॥
विप्रान्प्रतयं विभवैरथ मन्त्रजापी
संहादयेन्नपविधिं च ततः क्रमेण ।
नित्यार्चना च विहिता विधिनामुनव
प्रोतक्रमेण विदधात्वथ वात्मपूजाम् ॥ ४१ ।।
इति जपहुतार्चनायै-
मन्त्री योऽष्टाक्षरं समभ्यस्येत् ।
स वैहिकी च सिद्धि
संप्राप्यान्ते प्रयाति परमपदम् ॥ ४२ ॥
अगानि पूर्व त्वथ मूर्तिशतीः
सकेशवादीश्च पुरंदरादीन् ।
समर्चयेद्यस्तु विधानमेत-
मरोऽचिरात्काशितमेति कामम् ॥ ४३ ॥

·प्रपश्चसारे.
यष्टव्यः स्याद्वासुदेवादिरादौ
चकाद्याः केवादिकाः केशवाद्याः ।
इन्द्राद्याश्वेत्येवमेव प्रदिष्टं
तुष्टपायुःश्रीकीचिसिद्धयै विधानम् ॥ ४४ ।।
स वासुदेवादिकमर्चयित्वा
भूयो ध्वजादींश्च पुरंदरादीन् ।
क्रमेण विद्वान्विधिनायीत-
त्ययं क्रमश्च निदशामिपूज्यः ।। ४५ ।।
इत्युक्तविधिचतुके
पूजयितुरयैकमपि यथाशक्ति।
अचिरेण भवति लक्ष्मी-
हस्तगता मकलवर्गसिद्धिकरी ।। ४६ ।।
अष्टाक्षराक्षराष्टक-
मूर्तिविधानानि भेदभिन्नानि ।
वक्ष्याम्ययितृणां
वान्छितसकलार्थसाधनानि सदा ॥ ४ ॥

·एकोनविंश: पटल ।
सिन्दूरकुन्दकविन्दकबन्धुजीव-
काश्मीरपामकरन्दरुचः क्रमेण ।
नीलोत्पलाम्बुरुहरागसमानवर्णा:
स्युर्मूर्तयोऽष्ट कथिता मनुवर्णजाताः ॥ १८ ॥
अरिदरगदाजहताः
सर्वास्तु नकारमोर्णयोर्मन्त्री।
शहारिगदाब्जकरे
लक्षणमन्यत्समानरूपं स्यात् ॥ ४९ ॥
या मूर्तिरर्च्यतेऽस्य
ग्रजन्ति परिवारितां तदवशिष्टाः ।
अवशिष्टेऽन्येऽयांशे
स्वयं च परिवारितां प्रयाति तदा ॥ ५ ॥
इयमेवावृतिरधिका
ध्रुवजे वजापुरा समुद्दिष्टात् ।
मवति विधानादिति पुन-
रेषां प्रथमं विधानमुष्टिम् ॥५१॥

·प्रपञ्चसार अथ द्वितीयाक्षरतोऽङ्गतोऽन्ते' वर्णाष्टमूर्तीरपि मूर्तिशक्तीः । यजेद्विधाने च सकेतुलोक- पालादिकानुक्कविधानक्लत्या ।। ५२ ।। मोकारजे रतिधृती च सफान्तितुष्टि- पुष्टिस्मृतीरपि च दीप्त्यभिधां च कीर्तिम् । केत्वादिकं च सशतक्रतुपूर्वकं च संपूजयेद्विमलधीः पुनरन्वितोऽन्ते ।। ५३ ॥ नाकारजेऽङ्गतोऽन्ते प्रपूजयेन्मूर्तिशक्तिलोकेशान् । रावर्णजेऽङ्गमूर्ति- श्रीभूमायामनोन्मनीस्तदनु ॥ ५४ ।। हीः श्री रतिः सपुष्टि- मोहनिमाये महादियोगाये। माये च तृतीयावृति- रन्यदशेषं पुरैव निर्दिष्टम् ॥ ५५ ।। 1. जेतो ·एकोनविंशः पटल । यकारजेऽरिशसौ च सगदाहलशाहकाः । मुसलः सगशूलौ च तृतीया साक्षरोद्भवे ।। ५६ ।। शेषो वासुकितक्षक- फाकोटकपङ्कजमहापद्माः । वरपालगुलिकसंझा. स्तृतीयमन्यत्सम विधानेऽन्त्ये ।। ५७ ॥ मङ्गः प्रथमावरणं मूतिभिरपि शक्तिभिद्वितीयमपि । भन्यैः केशवकत्वा- दिभ्यां स्यात्पश्चमं च मत्स्यायः ।। ५८॥ मत्स्यः कूर्मवराही नृसिंहकुजसिरामकृष्णाय । फल्कि: मानन्तात्मा पुनरमृतात्मा प पप्पमहिपारीः ॥ ५९॥ ममममपि लोकरी रटममपि तदायुधा मोच्म ।

·प्रपंञ्चसार प्रागुञ्षु विधाने. 'प्वालक्ष्यं नोचमन यत्तदपि ॥ ६ ॥ अष्टाक्षराक्षरविधानचतुष्कयुग्म प्रोतक्रमण विधिनामियजेद्य एनम् । भक्त्या मुकुन्दमनुजापरतो नराग्य: प्राप्नोति वाञ्छितमयरत एव कामम् ।। ६१ ।। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दमगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमछकरभगवतः कृती प्रपञ्चसारे एकोनविंशः पटलः ॥