Svclrc
Kumara Sambhavam ( Sarga - 1)
Front matter
2.2
श्री
महाकवि कालिदासविरचितन
कुमारसम्भवम
प्रथमः सर्गः
(विशदया व्याख्यया सहित.)
चाव
समा
रचयिता
विठलदेवुनि सुन्दर शर्मा
*
प्रकाशिका
संस्कृतभाषाप्रचारिणी सभा,
चित्तूरु - 517001
"This Book is Published with the
financial assistance of Tirumala Tirupati
Devasthanams, under their scheme aid
to publish religious books "
SFER
विजय मुद्राशाला, चित्तूरु. पोन् 2113
,Paper used for the printing of the
made avuzbable at concessiona
by the Government,
धीतरम्प-पै नम महाकवि कालिजापविरचितम कुमारसम्भव प्रथमः सर्गः 1, अमन्यतस्या दिशि देवतामा हिमालयो नाम नगाधिराजः । एपिरो चारिनिधी दिशा न्थिन पथिच्या इच मानदण्ड । ずです उत्तरम्या दिन देवतात्मा हिमालयो नाम नगगिज : घानिनिधी विग य पृशिव्या मान दा f. न । %3D अर्थ उनरया दिणि उदीनी दिग्भाग, देवतात्मा = देवतास्वरूपी, हिमालयो नाम = 'हिमालय इति प्रसिद्ध , नगाधिराज पर्वताना अधिग (पर्वन- श्रेष्ठ इत्यर्थ ) पूर्वापरी प्राक्पश्चिमो, वारिनित्री समुद्रौ, विगाह्य = प्रविश्य, पृथिव्या = भूमे भूमे मानद आयामपरिकलेदक दण्ड इव, स्पिन - विराजमान , अस्ति = वर्तते । इव - 2 नात्पर्यम् भारतवर्षम्योन र दिग्भागे दवता- म्वरूपी हिमालयो नाम पर्वतराज प्राक्पश्चिमी ममुद्री प्रविण्य पृथिव्या मानदण्ड इव विराजमानो वर्तते । विग्रहा - । देवता आत्मा यम्य स देवतात्मा, हिमस्य आलय , न गच्छन्तीति नगा , नगाना मधिराज , पूर्वश्च अपरच पूर्वापरी, वारणा निधी वारिनिधी, मीयतेनेनेति मान , मानश्चासौ दण्डञ्च । २. यं सर्वशैला परिकल्प्य वत्स मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदो। भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पथपदिष्टां दुहुर्धरित्रीम ।। अन्त्रय - सब शैला य वन्य परिकल्प्य दोहदो मंग दारधरि (मति) पपदिाटा धरित्री भारन्ति रत्नाति महीप बीपच दुहु । अर्म मर्वशैला मव पर्वता , य = हिमालय, वत्स परिकन्य वत्मत्वेन विधाय, दोहदक्षे दोहन- क्रियाच रे, मेरी = मेरुप बने, दोग्धरि (मति) = दोहन- कर्म कुर्वति मति, पृथपदिष्टा = बैन्येन राजा प्रदर्शिता, चरित्रों = (गोल पधारिणो) भूमि, भाम्वन्ति द्युति- मन्ति, रत्नानि = रत्नानि, महौषधीच = ओषधि- अदुहन् । विणेपारच, दूदु?
3 -- तात्पर्यम् सर्वे शैला य हिमालय वत्मत्वेन विधाय दोहनक्रियायासमर्थ मेरुपर्वन दोग्धरि मति वैन्येन राजा प्रणिता धरित्री गोरूपधग) भाम्वन्ति रत्नानि महोप धीश्चादुन् । - - विग्रहा मर्वे च ते शैलाश्च सर्वशैला । दोग्धीति दोग्धा, तस्मिन् । दोहे दक्ष दोहदक्ष तस्मिन् । महत्यच ना ओषधयश्च महौषधय., ला । दिला, पृथपदिष्टा ताम् । पृथुना उप- १. अनन्तरत्नप्रभवम्य यस्य हिम न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसग्निपाते निमज्जतीन्दो किरण वगः ।। न प्रसन्न रत्त र पवम्य यस्य दिन मौभाग्यवतोपि न जान, (नया) fT दोष गण मनिपान इन्ा फिरणेष अव एव निमनि । , अर्थ अनन्त रत्नप्रभवम्य = अपरिमितश्रेष्ठ वस्तूना जन्मस्थानभूतस्य, यस्य = यस्य हिमाद्रे , हिम नृपार , गौभाग्य विलोपि = मौन्दर्य विघातक, न जात = नाभूत्, ( नथा) हि तद्युक्तमेव, एक दोष = एक दोप, गुणमाते, इन्दो - चन्द्रस्य, गणम विपाते किरणेषु मयूखेष, अङ्क एव = कल इवत्, निमज्जति - अन्न- लीयते । नात्पर्यम् अपरिमिताना अष्टवस्तुना जन्मस्थान म हिमालय , तप्य हिम मौन्दर्यविघातक नाभन् नद्युक्तमेव, एको दोप गुणसमुदाये यथा चन्द्रस्य मयूखप कलङ्क (मोनाविरोध्यपि ) अन्तीयते तथा अन्तर्लोयते । हम हिमाद्रे शोभाविघातक नाभूदित्यर्थ । विग्रहा नास्ति अन्न येपा तानि अनन्तानि, अनन्तानि च च तानि रत्नानि च, अनन्तरताना प्रभव., तम्य । मुभगस्य भाव सोभाग्य, सौभाग्य विलुम्पतोति मौभाग्यविलोपि । गुणाना सन्निपान तस्मिन् । 1. यश्चाप्सरोविभ्रमभण्डताः। सम्पादयित्री शिखरैबिति । बलाहक च्छेद विभक्तरागा मकालसन्ध्यामिव धानुमत्ताम् ।। अन्वय - य अमरो तिमममण्डताना सम्पादपि वसाहका उदविभतरागा धानुमत्ता अका वसन्न्यामिव शिखरे विति। अर्थ य यो हिमाद्रि., अप्सरोविनम- अप्सर = अप्ससरसा, विभ्रम = त्वरया काले मण्डनाना 5 - == खण्डमा रागा - भपास्थान विपर्ययेण, धताना, मण्डनाना = भपणाला, मम्पादयित्री = योजयित्री, बलाहकच्छेद विभक्तगगा बलाहकाना - मेघाना, छेदेव विभक्त सक्रान्त, रक्तवर्णा, धानुमना (गेरिकादि) धातुयोगिता, अकालमध्यामिव -समय प्राप्त सध्या- काल मिव, शिवरै = है . विति तात्पर्यम य हिमाद्रि. अमरना वरया अकाले भवास्थानविपर्ययेण धताना मण्डनाना सम्पादयत्री, (धातु- गंगदर्शनन मन्च्याभ्रमेण प्रसाधनाय त्वग्माणा अमरस इत्यर्थ ) मंप्रत ण्डेप सक्रान्त गार थक्त परिकादि धातु- ममदाय अकालमध्यामिव शिखरंधले । धनं! - हिमाद्रो गैरिकादि धातवो वर्तन्ते, ने च मेघ खण्डेषु म कामन्ति, तद् दृष्ट्वा नगन्या अप्सरस सन्ध्याकाल- भ्रान्या स्वप्रमाधन क्रियाया मम्भ्रमयक्ता स्थाविपर्यापन मपणानि योजयन्ति इति भाव । विग्रहा अप्सरमा विभम अध्म रोविधम , तेन माइनानि, वारीणा वाइका बलाहका , नेपा छेदा , तेप विभक्त राग यस्या मा, ताम। अकाने, प-या, ताम। बात वोऽस्य सन्तीनि धानुमान् नभ्य भाग धानुमना, वाम। + कु-2 6 5 पधारतिधौतरक्त वभिन्न दृष्टवाऽपि हद्विपानाम् । विदन्ति मार्ग नखरन्ध्रपक्त । मुक्ताफलैः केनिणा किराता ॥ मन्त्र - यापन किराना नृपाररूति गौरत हदिपाना केसरित अदृष्ट्वाऽपि नखरन्ध्रमाने मक्ताफल माग विन्ति । - अर्थ - मार्ग D अस्मिन् = हिमाद्री, किराता = व्य पारतिधीत रक्न = हिम निष्यन्दआलितशोणित, दिगाना = निहल गजाना, केमरिणा सिहाना, प पाद प्रक्षेपस्थान, अदृष्ट्वाऽपि अनवलोक्यापि, नखर मुक्त नख विवर विसृष्टे , मस्ताफले मौकि = पन्थान, विदन्ति जानन्ति । तात्पर्यम् यस्मिन् हिमाद्रौ किगता तु प्रस्रवेण क्षाळिनरकन गजघातिना मिहाना पादप्रक्षेपर, म नवलोक्यापि मिहाना नवा धमक्तमा किनके जा नन्ति। गजरक्तमिक्त तुपारक्षाळिन च मिहाना पाइप्र म्यानमुत्सृज्य व्याधा गजमहारकाले नत्कुम्भस्यला नबन्धलग्नानि गमनकाले गलितानि च यानि मु। फगानि नेपा साहाय्येन मिहगमनपार्ग जानन्ति । फडिनस्थानानि मु 7 करी दजीमृतबगह गड- मन्म्याहि श्वत्यद्भबवेणु जानि । मुक्ताफलानि प्रथितानि लोके नेगा हि शुन्युद्वमेव भूरि ।। विग्रहा तुषारस्य भुति , तया धौत तुपारसुति- चौत रक्त यस्मिन् तत्, न दृष्ट्वा अदृष्ट्वा, द्वि पिबन्नीति द्विपा , हता द्विपा बस्ने, नेपाम् । नखाना रन्ध्राणि, नर्गक्तानि, तै नखरन्ध्रमुक्तै । केमग एपा सत्तीति कमरिण , नेपाम् । 8. आमेखलं सञ्चरतां घनानां छायामधस्सानुगतां निषेव्य । उद्वेजिता वृष्टिसिराश्रयन्ते शृङ्गाणि यस्यातपवन्ति सिद्धाः ।। अन्वय - सिद्रा मामेखल मञ्चरता घनाना अबस्मातृगता छापा निय वृमि उद्वेजिना यम्य आतपबन्ति शृङ्गाणि आश्रयन्ते । अर्थ सिद्धा देवयोनिविशेषा, आमेखल नितम्बपर्यन्त, सञ्चरता = सञ्चारवता, घनाना मघाना, अधस्मानुगना = अधस्नटभाग प्राप्ता, छाया = अनानप, निपेव्य = मेविन्वा, वृष्टिभि = वर्षे, उद्वेजिता (मन्त) इलेशिता त्वा, यस्य = हिमाद्रे, आतपवन्ति %3D
9
आतपसहितानि, शृङ्गाणि
भजन्ते ।
शिखराणि, आश्रयत्ने
मध्यभागाव
-
तात्पर्यम् देवयोनिविशेषा
मञ्चरता मेघाना मधम्सानुगता छाया से बित्वा,
वप्टिभिनितग कोश ता यस्य हिमाद्रे रातपबन्ति शि
राणि समाश्रयःने मघण्ण्डलादप्यत्युन्नतान्यम्य हिम
शिखराणीति भावः ।
विग्रहा. आमेखलाभ्य आमेखलम् अध सान।
अधस्सानूनि गता, ताम्, आतप एपापम्ति आतपनि
तानि ।
अन्वय
-
7, न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र
भूर्जत्वच. कुञ्जरबिन्दुशोणा ।
व्रजन्ति विद्याधर सुन्दरीणा
मनङ्गलेखक्रिययोपयोगम् ।।
यत्र धातुरमेन न्यम्नाक्षरा कुञ्जर बिन्द गाणा' भूजन्य
विधापरमुन्दरीणा अनगलखक्रिपया उपयोग व जन्ति ।
अर्थ हिमाद्रो, धातुरसेन = सिन्दूगा
द्रवेण, न्यस्ताक्षरा =
लिवर्णा (अत एव ) कुञ्ज
बिन्दुशोणा
= गजाना पद्म काम्य बिन्दुजालमिव रक्तवण
भूर्जत्वच भुजपत्रतरूवल्कला , विद्याधर सुन्दरीणा
यत्र -
७ काम- - - विद्याधरकामिनानाम्, अनङ्गलेख क्रियया व्य जकलेख करणेन, उपयोग उपकार, व्रजति प्राप्नुवन्ति ।। तात्पर्यम् यत्र हिमाद्रौ सिन्दूर द्रवेण लिखित- वर्णा अत एव गजाना पकाख्य बिन्दुजाल मिव रक्त वर्णा भजपत्रतरुवल्कला विद्याधर कामिनीना मान्मथ- देखक्रिययोपकार भजन्ते । विग्रहा न्यस्तानि अक्षराणि यामु ता न्यस्ताक्ष- ग , धातूना रस , तेन, भूर्जाना त्वच , कुञ्जस्य बिन्दव , कुञ्जरबिन्दव इव शोणा , विद्याधराणा सुन्दर्य , तासाम् नास्त्यङ्ग यस्य अनङ्ग , अनङ्गम्य लेखा , लेषा किया, तया। + 8. यः पूरयन् कीचकरन्ध्रभागान् दरीमुखोत्थेन समीरणेन, उद्गास्यतामिच्छति किन्नराणां तानप्रदायित्वमिवोपगन्तुम ।। अन्वय – य दरीमुखान्थेन समोरणन कोचकर पभागान पुग्यन् दागास्यता किन्न राणा तानप्रदायित्व उपगन्तु इच्छीव । यः - D गहा- अर्थ हिमाद्रि , दरीमुखोन्थेन सजादुत्पन्नेन, समीरणेन = वायुना, कीचकरन्ध्रभागान् = वेणना छिदप्रदेशान्, पूरयन् धमयन्, उद्गाम्यता कु-3 उच्चगान करिष्यता, किन्नराणा = देवगायकाना, ता प्रदायित्व = वशवा माध्यमवर विशे पदानणीलत्व (व वादन लन्द मिन्यर्थ ) उपग-तु मान, इच्छतीत्र अभिलपतीव ।। मम्ख - + तात्पर्यम् यो हिमाद्रि गहामखोत्थेन वाय वेणना रन्ध्रभागान् धमयन्, उच्चन करियता देवगार काना (बारामाध्य) स्वरविणेप दानशीलत्व प्रा मिच्छनीव भात ।। विग्रहा कीचकाना रन्ध्रा , तेषा भागाः, ता. दर्या तस्मादुत्थ , तेन , तानान् प्रददानी नानप्रदायी, तस्य भाव 9. कपोलकण्डः करिभिविनेतं विघट्टितानां सरलद्रमाणाम् । यत्र तक्षीरतमा प्रसूतः साननि गन्धः सुरभीकरोति ॥ पण करिम कसान फाड़ विनेन विरहिताना मानद । ग्यता र नया प्रपत गन्ध माननि सुरभीक गति । अर्ग यत्र - हिमाद्री, करिमि = गजै, कपो सरस्पर जाता कण्डत, = परित पिपट्टिताना घर्षास्पद कुताना सरतद्रुमाणा न वा FIT विनतु 2.
11
दाविशेषाणा (वृक्षागा), नोरतया = क्षरितक्षीरन्वेन
कारणेन,
प्रस्त
- उत्पन्न ,
परिमतान्ध,
सान् नि = सानप्रदेशान्, सुरभीकरोति = अत्यन्त सुरनि-
गन्ध
-
गन्धयुक्तान् करोति।
तात्पर्यम् यत्र हिमाद्री गर्ज गण्डस्थ कण्डति
परिहारार्थ विघट्टिताना देवदाम्वृक्षविशेषाणा क्षरित
श्रीरब वेन हेतुना उत्पन्नो गन्ध तस्यैव नगम्य मानप्रदेश
अन्यन्तसुरभिलान् करोति ।
विग्रहा कपोलयो कण्डव , ता , मरला इनि
दुमा , तेपाम्, जुतामि क्षीराणि येभ्यस्ते त्रुतक्षीरा , तेपा
भाव , तया, असुरभी नि सुरभीनि सम्पद्यमानानि करोति
सुरभीकरोति ।
10 वनेचगणा वनितासखाना
दरीगृहोत्सङ्गनिषक्त मासः ।
भवन्ति यत्रौषधयो रजन्या
मतलपूग. सुरतप्रदीपाः ।
८ प रजन्या ग्रहा मग निषक्न भाम जोपय बनिनामत्राना
बन चगणा अन्नपूग गुरत प्रदीपा. भवन्ति ।
अर्थ
हिमाद्री, रजम्या
वरीनहोत्सगनि रक्त गान जगृहमध्य पागपु मकान्त
रात्री.
12 कान्तयः, ओपधय तृण ज्योती पि, वनिनामखाना - ललनासहायाना (रममाणानामित्यर्थ ), वनेच गणा = किराताना, अतेलपूरा अनपेक्षिततेलसेका , सुरत- प्रदीपा = मुरतकालिकप्रदीपा , भवन्ति जायन्ते । तात्पर्यम् हिमाद्री रात्री कुञ्जगृहमध्य- भागेषु सक्रान्त कान्ति पुजवन्ति तृणज्योतीपि रम- अनपेक्षित तैलमेका मुग्तकालिक प्रदीपा भवन्ति । यय माणाना यामा विग्रहा वने चरन्तोनि बनेचग , तेषाम् । दर्य एव गृहा , तेपामुन्मगा , तेषु निपक्ता भाप ना , तलस्य पुर , न विद्यते नै लार येषु ते, सुरते प्रदीपा । 11. उद्वेजयत्यंगुलिपाणिभागान् मार्गे शिलीभूतहिमेऽपि यत्र । न दुर्वह श्रोणिपयोधरार्ता श्छिन्दन्ति मन्द गतिमश्वमयः ।। अन्वय यत्र शिलीमन हिम (अत्र पाव) अगलिपाणिभागान उद्धजयन्यपि माग दुर्वमाणिपाधगता अश्वमुग्ध मन्द गत न छिन्दन्ति ।
13 यत्र हिमाद्री, अर्थ शिलीभून हिमे घनीभूततुपारे, (अत एव), अगुलिपाणि मागान् = अगुलि- पार्श्वभागान्, उद्वे जयत्यपि=(अतिशैत्याद्धेतो ) क्लेशयन्यपि मार्गे = माग, दुर्वह श्रोणिपयोधराती (पीनत्वा- देतो ) दुर्भर नितम्बाभ्या स्तनाभ्या च पीडिता , अरबमुख्य किन्नर्य, मन्दा = मन्थग, र्गात = गमन, न छिन्दन्ति न्यजन्ति । - तात्पर्यम् यत्र हिमाद्री घनीभताहिम, अन एत्र अगलिपार्श्वभागान अतिशैत्याद्धेतो क्लेशयत्यपि माग ( अतिपीनत्वाद्धेतो ) दुर्भराभ्या नितम्बाभ्या स्तनाभ्या न पीडिता किन्नरस्त्रिय मन्दगमन न त्यजन्ति । हिमपीडिताना द्रुतगमन तूचितम् , किन्तु दुर्भरनितम्ब- तनवत्यस्ता किनर्य, अतोहेतो हैमे मार्गे क्ले ण्यत्यपि महज मन्दगमन न न्यजन्तीति भाव । विग्रहा अगलीना पाठर्णय , अगुलिपाष्णाना भागा., तान् , अशिला शिला सम्पधन भूत शिलीभूत शिलीभत हिम यस्मिन् स , तम्मिन् शिलीभूतहिम, श्रीण्यौ च पयोधरौ च श्रोणिपयोधरम् दुखेन बोढ़ योग्य दुबह नत् श्रोणिपयोधर च, दुर्वयोणि पयोधरेण मार्ता , अश्वाना मुखानीव मुखानि यागा ना । कु-4 12 आकार जति को गुहामु नी दिया बीमित्रान्धकारम । क्षनेपि नूनं शरणं प्रपन्नो मालाच्चैः शिरमा सतीष ।। उगवद -- य दिवा मोतनिर गहामु नोन अन्धकार दिवारुगन् रक्षात उन EिTTER T प्राने मुद्रापे मती ममत्व (अस्नि) । य %3D दिवाकरान् अर्थ हिमाद्रि, दिवाभोतमिव = दिवसे नयाविष्टनिन (उ. इव), गुहासु = (पर्वत) कन्दरेप, लीन प्रविश्य म्यिन, अन्धकार = ध्वान्त, दुर्यान्, रक्षति = प्रायने, उच्च शिरसा - उन्नताना, गरण भरने = शरण गा. मुद्रम अन्नज्जनेऽपि मति इस = मनने इव, ममन्त्र - ममायपिन्य भिमान अग्नि)। तापर्यम् य हिमालय नियम भीतनिव (दिवामीन उनकपच, उनुकमिव) पर्वतकन्दरेप { मा दिदाति, वर मलितम्य हिमालयन अदरकाण निन चत् सवोतन । शरणागते मुद्रपि T : 1 ममा पनिति ममता व जागीत ममनन । । - 15 विगहा विवा करानानि दिवाकर , दिवाकर , तस्मात, ( उलू कपक्षे। दिदामीन दिवा मोत , तम्, ममेति भाव + मत्वम्, उच्च गिरामि येषा ते उच्च शिरम , नेपाम् । र नविक्षेपवितपिशोमै रिस्तत चन्द्रमरीचिगौरः । गस्या पुदन गिरिगाजशब्द कुर्वन्ति वालव्यजनैश्वमर्यः ।। चिय चमग. इतस्तर लाड गूलविर विपिशोभैः चन्द्र मरीचिगौर वातत्यजनै यम्य गिरिराज शब्द अर्थयुक्न कुर्वन्ति . अर्थ चमर्य' = मृगोविशेषा, इतस्तत - इतस्तत , लागूल दिक्षेपविसपिशाभ = वालधीता धृनन- विसमग्कान्तिवद्भि., चन्द्र मरीचिगौरै चन्द्रकिर रणवत् स्वत , वालव्यजनै चामरे , यस्य = हिमाद्रे , गिरि- गिरिराज इति सज्ञा, अर्थयुक्त मार्थक, कुर्वन्ति = विदधति । राजगद = तात्पर्य चमरीमृगा इतनात मञ्चरन्त लागलचालतेन प्रनरत्कान्तिवद्धि, चन्द्रिकाधवले बाल- व्यजन (चामरे ) यम्य हिपाटे पर्वत गजशब्दं मार्थक कुर्वन्ति। राजा ना हि छत्रचामरादिचिह्निता भवन्ति ।
16 तानि, विग्रहाः लागूलाना विक्षेपा , ते विर्मा शोभा येपा ते लागूलविक्षेपविपिश चन्द्रस्य मरीचय वन्द्रमरीचय इव गौराणि ते युक्तः अर्थयुक्त , गिरीणा राजा गिरिराज गिरि इति शब्द , तम् , अर्थेन युक्त तम् वालान्येव व्यजना 14. यत्रांशुकाक्षेपविलज्जितानां यदृच्छया किंपुरुषाङ्जनानाम् । वरीगृहद्वार विलम्बिबिम्बा स्तिरस्करिण्यो जलदा बभूवुः ।। अन्वयः - यत्र अंशकाक्षेपविलज्जिताना, किपुरुपाङ्गनाना दरीगृहद्वारविलम्बि बिम्बा. जलदा तिरस्करिण्य भवन्ति । यत्र = ताता - नाना - अर्थ हिमाद्रौ, अशुकाक्षेप दिल वस्त्राकर्षणेन भृश लज्जिनाना, किपुरुषा किन्नरस्त्रीणा, यदृच्छ या दवगत्या, दरी बारविलम्बि बिम्बा गुहा रूपा ये गृहास्तेषा नरबमानदेहा , जलदा तिरस्करिण्य पवनिका , भवन्ति = जायन्ते । %3D द्व मेघा, तात्पर्यम् यत्र हिमाद्री वस्त्राकर्षणेन लजावतीना किन्नर ब्राणा देवगत्यागत्य गुहामु नम्बमाना मेघा यवनिका भवनि ।
17 - विगहा अंशुकानामाक्षेप , नेन विलज्जि ता , नामाम्, किपुरुपाणा अगना , तामाम् दर्य एव गृहाः नेपा द्वाराणि, नेपु बिलबीनि बिम्बानि येषा ते दरीगृहद्वार दिल बिबिम्बा , जल ददति इति जलदा । 16. भागीरथीनिझरशीकराणां घोढा यह फरिपतदेवदारुः । यद्वायरविष्टमगैः किरात रासेव्यते भिन्नशिखण्डिबहः ।। अपम. वोहा मह भागीरथा निझर ग्रीकराणा, पिनदेवदार भिन्नशिखण्डिवह , यहायः, अन्विा टमग किराले आमेगते । - - अर्थ भागीरथीनिझरशीकराणा - गगाप्रवा- हाम्भ.कणाना, वोढा = वाहक, मुह पुन पुन, कम्पितदेवदार चालिनदेवदातरु , भिन्न शिखण्डि जह विश्लेषितमयू पिञ्छ , यद्वायु = यस्य हिमाद्रे वायु., अन्विष्टमृगै मागितमृगै, किरात दया आसेव्यते = अनुभूयते । तात्पर्यम् गगाप्रवाहाम्भ कणबाहक , पुन पुन चालितदेवदारुवक्ष , विश्ले पितमयर पिञ्छ यस्य हिमारे- वायु (शैत्यमारभ्य मान्द्य गुणसम्पन्न इत्यर्थ ) मगानन्विय आन्तधि रनुभयने । कृ-5 18 विग्रहा -- भगीरथनानीता भागीरथी, तस्याः निर्झर , तम्य भीकराणि, नेपाम, कम्पिता देवदारव येन स कम्पित देवदार , अन्विष्ट मगा येस्ने अन्विष्ट- मृगा , ते . शिखण्टीना वहीं , भिन्ना शिवण्डवहीं येन म भिन्न शिखण्डिबह । -- 16. सप्तर्षिहस्तापचितावशेषा पधो विवस्वान् बरिवर्त्तमान । पद्मानि यस्याग्रसरोकहाणि प्रबोधयत्यूर्ध्वमुखैर्मयूखैः ।। अवर मप्न पहातापविरावशेषाणि यस्य अयमगण्हाणि पदमानि ना. परिबन मान विदम्बान् उध्वं मर्ग' मघग्दै 'प्रबोधयति । अर्थ सप्तपिहस्तापचितावशेषाणि - सप्तर्षीणा (अत्रिभरद्वाजादीना) हस्तल्नेभ्योऽवशिष्टानि, यस्य हिमाद्रे , अग्रसरोव्हाणि = उपरितले यानि मरामि नमो- पन्नानि, पद्यानि = कम नानि, अब अधोभागे, परि- वर्नमान परिभ्रमन्, विवम्वान् = सूर्य , ऊर्ध्वमुग्दै ऊर्ध्व प्रसते , मयूखै = किरण , प्रबोधयति = विकामपति। तात्पर्यम् सप्तर्षिहस्तलू नावाशिष्टानि हिमाद्र उपरितले विद्यमानेषु मरम्मु जातानि कमलानि अत्रो नमन् सूर्य ऊर्वप्रमृतं स्वकीय किरणविक्रामयति। यस्य 19 अनेन हिमादी उपरि भागे संगमि, तत्र च कमलानि, नेपा मातषिभिग्रहणात् सार्थक्यम्, गुर्गा चाधोभमणकयनेन हिमाद्रे परमोन्नत्यम्, अतिमातंण्ड मण्डलत्व च मूवितम् ।। विग्रहा ऊर्च . सप्त च ते नहप यश्च सातपय , नेपा हाला ते अचितानि, तेभ्योऽवशेषाणि, तानि , अग्र मगसि, तेषु रोहन्तीति अगपरोकहाणि, तानि , मुख येषा तानि ऊर्ध्वमुखानि, नै । यज्ञाङ्गयोगित्व मवेक्ष्य यस्य मार धरित्रीधरणक्षम च। प्रजापतिः कल्पितयज्ञभागं शैलाधिपत्य स्वयमन्वतिष्ठत् ।। IT न - या यजादगमागिन्य पौरपोचणजम मार च अवेक्ष्य पजापति म कनियज्ञभाग गनाधिपत्य जत्यतिष्ठन । अर्थ यस्य हिमाद्र , यज्ञाङ्गयोगित्व = यजमाधन मतमोमलतादीना प्रभवस्थानता, धरि श्रीधरणक्षम भू मारधरणयोग्य, मार च = बन च, अवेक्ष्य = ज्ञात्वा, प्रजापति = ब्रह्मा, वय = स्वयमेव, कल्पिनयनभाग = पवस्थापिनयज भाग, लाधिपत्य पर्वतराजत्व, अन्व- निष्टत् = ददौ।
20 तात्पर्यम् ब्रह्मा यस्य हिमाद्रे यजमाधन सोमलतादि प्रभवस्थानता भूभारवहनक्षम बल त जाया यज्ञभागकल्पनपूर्वकं पर्वतराजत्व तस्मै ददौ । 'मोमस्य रान सिन्धोशिशशुमारो हिमवतो हम्ती' इति श्रुति ।। . विग्रहा यज्ञाना अगानि तेपा योनि , तम्प भाव यज्ञाङ्गयोनित्वम्, तत्; धरित्र्या धरण, तस्मिन् क्षमं धरित्रीधरणक्षम तत्, प्रजाना पति. प्रजापति , यज्ञेषु भाग , कल्पित यज्ञ भाग यस्मिन् तत् कल्पित- यज माग तत्, शिलानां समूहा, तेषामधिपति , तस्य भाव शैलाधिपत्यम् 18. स मानसीं मेरुसायाः पितमा कन्यां कुलस्थ लियत स्थितिज्ञः । मेनां मुनीनामपि माननीया - मात्मानुरूपां विधिनापय में ।। मेमन स्थितन म पिन्गा मानी मुनीता अणि माननाया आत्मानुरूपा मेना कन्या कुनम्य स्थितये विधिना उपर्य में । अर्थ मेरुसख = मेरो (पर्वतस्य) मुहत् स्थितिज्ञ मर्यादाभिज्ञ , म हिमवान्, पितृणा-पित देवताना, मानसी = मकल्पमात्र जाता, मनीनामपि महर्षीणामपि, माननीया = [ज्गा, आत्मानन्पा कुल- अन्य 21 - जील मौन्दर्यादिभि आत्मन सदशी, मेना = मेनकानाम्नी, कन्या - उद्वाहयोग्या कन्या, कुलस्य = स्ववशम्य, स्थितय प्रतिष्ठायै, विधिना = शास्त्रप्रकारेण, उपय मे -परिणिनाय । तात्पर्यम् मेगे मखा मर्यादाभिन स हिमवान पित देवताना मकल्पमात्र जाना मनीनामपि पूज्या, कुल- शीलमौन्दर्यादिभिरा-मन सदशी पेनका नाम कन्या बकुलभ्य प्रतिष्ठाय यथाविधि परिणिनाय । विग्रहा मन सि जाता मानसी, ताम् , मेरो सखा मेरुमख., स्थिति जानातीति स्थितिज , माननाया योग्या माननीया, ताम् , आत्मन अनुरूपा, ताम् । - 19. कालक्रमेणाथ तयो प्रवृत्ते स्वरूपयोग्ये सुरतप्रसङ्ग । मनोहरं यौवनमुद्वहन्त्या गर्मोऽभवद्ध धरराजपत्न्याः ॥ अन्वय. - अथ कालक्रमण नया स्वरूपाय सुरतप्रमगे वन (नति। मनोहर पौवन उद्वहन्या. मृध र राजपत्न्या गर्भ अभवत् । %3D अर्थ परिणयानन्तर, कालका मेण गच्छता कालेन, तया मेनका हिमवतो , स्वपयोप स्वसौन्दर्यानुगुणे, सुरतप्रसङ्ग सुरतकर्मणि, प्रवन्ने D कु-6
-
22
,
(मति) सबने मति, मनोहर = पनो त, यौवन
=नारुण्य,
उद्वहन्न्या = व न्या., भूध र गजपत्त्या = पर्वत राजपन्या'
मेनकाया , गर्भ = गर्भ , अभवत्
= अजायत।
गचन्दना
तात्पर्यम् परिणयानन्तर
कालेन
नयोर्मेनाहिम यतो स्वसौन्दयानुगुण मरतकर्मणि प्रवृने
मति मनोज ताण नहन्ती सा पर्वतराज धर्मपन्नी
अन्तर्वन्नी बमव ।
विग्रहा कालस्य क्रम , तेन, स्वस्य रूप,
नम्य योग्य , तस्मिन् , सुरतम्य प्रसङ्ग , तस्मिन् , मन.
हरतीति मनोहर नन् , यूनो भाव यौवनम्, तत्, भुव
धन्नोति भूवग , नेपा राजा भूधर राज , तस्य पन्नी,
तम्या ।
211
अभूत सा नाय भोग्य
मनाकमा तोनिधि बद्धपटपम ।
अपि पक्षच्छिदि वृत्रात्रा
पवेदनाम कुतिशक्षतानाम् ।।
सन्न
- माना गया नोग्य अमोनिधिय द्वमन्य, प.नादि वत्रण गौ कर्वे
(मति ) अपि कुलिणताना अबदनाज मैनात।
23 सा - - अर्थ मेनका, नागवधूपभोग्य - ताग- कन्योपभोगयोग्यं, (नागकन्या।। नारमिति भाव) अम्भोनिधि बद्धमख्य = समुद्रेण कृतमैत्रीक, पक्षठिदि १ लच्छेदके, वृत्रगत्री वृत्रासुरसहारके देवेन्द्र, कट्टे मन्यपि = कुपिते मन्यपि, कुलि गझनाना प्रहरणाना, अवेदनाज = वेदनाया अवतार, मैनाक नामान पुत्र (मेनकाया अपत्य पमान मैनाक ) अमूत = प्रमूतवती। % 3D वज्राध- मनाक - तात्पर्यम् मा मेनका नागवधपरिणेतार, अम्बा- निधिना मह मख्यममन्वित (समुद्रे निमज्ज्य वर्तमान) पर्वताना पक्षच्छेदके देवेन्द्र कुपितेऽपि व नघाताना वेदना- नमन मैनाकनामान सुत प्रसूतवती । विग्रहा नागाना वध्व , उपभोग प्याह उप- भाग्य , नागव धूभिपभोग्य , नम्, मनकाया अपत्य पुमान्, मनाक , तम्, अम्भमा निधि , तेन बद्ध सख्यं यम्प म , अम्मोनिधिबद्ध पख्य , तम्, पक्षी छिनत्तीति पक्षच्छिन्, तमिन, वृत्रय शत्रु , तस्मिन् , वेदना जानातीति, वेदनाज न वेदनाज्ञ., तम् ; कुलिशस्य क्षता तयाम् । - 24 21. अथावमानेन पितुः प्रयुक्ता दक्षस्य कन्या भवपूर्वपत्नी । सती सती योगविमृष्टदेहा ता जन्मने शैलवधू प्रपेदे । मन्वय - अथ दक्षम्य कन्या भव पूर्वपत्नी मती मती पितु अवमानेन प्रजनन विनृष्टदहा जन्मने ना गैलवधू प्रपदे । - अर्थ अथ = मेनाक जननानन्तर, दक्षस्य दक्षप्रजापते , कन्या = पुत्री, भवपूर्वपत्नी = हरस्य पूर्वा भार्या, सती = पतिव्रता, सती = सती नाम्नी देवी, पितु जनकस्य दक्षप्रजापते , अवमानेन - अवज्ञया, (म्बभर्तुरवमाननेन) प्रयुक्ता = प्रेरिता सती, योगविसृष्ट- देहा = योगमार्गेण त्यक्तगरीग सती, जन्मने पुन- भंत्राप, ता शैतवधू = ता पर्वन राजपत्नी मेनका, प्रदे: प्राप्तवती । - तात्पर्यम् मैनाकजननानन्तर दक्षम्य पुत्री शक- रस्य पुर्वपत्नी सतीनाम्नी पनिवता पिता दक्षेन कृता स्वभतरवमानना अमहाना योगेन स्वदेह त्यक्त्वा पुनर्जन्मने ना गैलवधू मेनका प्रावती:, (अत्र पुरा किल मनादेवी (हरपत्नी) दक्षाध्वरे दक्षता स्वभत्रवज्ञाममह-
25
माना पितरं वीक्ष्य मकर्तव्यकार्य त्वज्जामानव रिप्यती-
त्यक्त्वा देवकार्याणि साधयित् च स्वर र योगाग्निना
ददाहेति कथा अनुसन्धेया)।
विग्रहा
पूर्वा च मा पत्नी च पूर्वपत्नी, भवम्य
पूर्वपत्नी, योगेन विसृष्ट देह यया मा योगविमृष्ट देहा,
शिलाना समूह गैल , तम्य वधू , ताम् ।
-
-
22.
सा भूधराणामधिपेन तस्या
समाधिमत्यामुदपादि भव्या ।
सम्यक्प्रयोगादपरिक्षताया
नीताविवोत्साहगणेन सम्पत् ॥
न्वय
- भव्या मा भधारणा धिप व समाधिमन्या तम्या सम्यक् प्रयागान
अपरिक्षनाया नीतो उन्माहाणेन सम्पदिव उदगादि ।
भव्या
अर्थ
कल्याणी, सा
= सतीदेवी
भूधराणामधिपेन = हिमवता, समाधिमत्या = नियमवन्या,
तम्या = मेनकाया, सम्यक्प्रयोगात् = साध्वाचरणात् हेता .
अपरिक्षताया = अभ्रप्टाया, नीतौ = निन्या, उत्साहगणेन
उत्साहश क्तिरूपेण का, सम्पदिव = समृद्धिरिब, उदपादि
उत्पादिता।
%
3D
26 नापर्यम् नी-या उत्साह गुणेन उत्पादिता सम्पदिव तेन हिमवता नियम बन्या साध्वाचरणाद्धेनो अभ्रष्टाया तस्या मेन काया सा सतीदेव उत्पादिता अभूत् । विग्रहा – भुव धरन्तीति भूधरा , तेषाम् , समाधि- रस्या अस्तीति समाधिमती, तस्या, न परिक्षता अपरिक्षता, नस्याम् , उत्साह रूप गुण उन्माइगुण , तेन । 23 प्रसन्नदिक गंसुविविक्तवातं शवस्वनानन्तरपुष्पवृष्टि । शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव ।। प्रमनदिक पासुविविक्तवात शवम्बनानन्तर पुष्पवृष्टि, नजरम- दिन स्थावर जगमाना शरीरिणा मुगाय बभूव । -- वृष्टि अर्थ प्रसन्नदिक् = विनिर्मल दिक्वान्नवत्, रा. विविक्तवात धूलीरहितवातवत्, शव स्वनानन्तर पुरुष गावनिनादोनर पुष्पवर्षबच्च, तज्जन्मदिन - नम्या (पावत्या ) जन्मदिन, स्थावरजङ्गमाना चमकाना, शरीरिणा सुखाय वमत्र अभूत् । - = चर- प्राणिना, - आत दा 27 नात्पर्यम् - पार्वन्या जन्मदिन चराचरात्मकाना देहभृतामानन्दायाभून्, तस्मिन् दिने दिश प्रमन्ना (निर्मना) अभवन्, वातश्च पामुरहित आमात्, शड्यध्वनेरनन्तर पुष्पवृष्टिप्रचाभून् , एतादृश शभलक्षणोपेत तज्जन्मदिन सवेषामेवानन्दायाकल्पतेति भाव । विग्रहा प्रमन्ना दिग यस्मिन् तत् प्रसन्न दिक पामुमि विविक्ता वाता पम्मिन् तत् पासुविविक्तवान, गजस्य स्वन , शसस्वनान तर पुष्पवृष्टि यस्मिन् तत नव-वनानन्तरपुष्पवृष्टि, शरीरमे पामम्तीति शरीरिण , नेपा, स्थावराश्च जङ्गमाञ्च, नेपाम्, नस्या जन्मदिन तज्जन्मदिनम् । तया दुहिता सुतरां सवित्री स्फुरत्प्रभामण्डलया चकाशे । विदूरभूमिर्नवमेघशब्दा दुद्भिन्नया रत्नशलाकयेव ।। मन्त्र प. म्फर प्रभामण्डलया तया दुहिता मवित्री विद्रममि नवमेघ- गब्दात हिम्नया रत्न गला या इव मुतरा चकाशं । अर्थ. स्फुरन्प्रभामण्डलया = प्रकाशमान कान्ति- मण्डल वत्या, तया दृहित्रा = तया पुत्र्या पार्वन्या, सवित्री जनयित्री (मेनका), विदूरभमि % 3D अद्रे प्रान्तभूमि , D - 8 उद- नवमेघणब्दात् = तननमे घगर्जनात्, उद्भिन्नया भतया, रत्नशलाकयेव रत्नाकुरेणव, मुतग = अन्यन्न, चकाण = राज । तात्पर्यम् प्रकाशमानकान्तिपुञ्जयुक्ता मा पार्वती, तादृश्या दुहिता तज्जननी मेनका नन्न मेघगर्जना- दुद्भत रन्नाकुरेण युक्ता पर्वतप्रान्तभ मिरिव र राज । प्रभाया विग्रहा मण्डल, स्फुरत् प्रभामण्डल यस्या मा, तया, विदूरस्य भूमि , नवश्चामौ मेघश्च, नवमेघस्य शब्द , तस्मात् , रत्नम्य शलाका, तया । - 25 दिने दिने मा परिवर्धमाना लब्धोदया चान्द्रमसीव रेखा । पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् ज्योत्स्नान्तराणीव कलान्तराणि ।। -विन लन्चोदया दिन दिने परिवरमाना मा चान्द्र ममी लेखेव लावण- मयात् विशेषान् ज्याम्नानगणि कलालगणीव पुपाय । अर्थ लब्धोदया प्राप्तोदया (उत्प नेत्यर्थ ) (योनापक्षेपि जातोदयेत्यर्थ ), दिने दिने = प्रतिदिन, परिवर्धमाना = विवर्धमाना, सा = बाला (पार्वती), , 29 %3D चान्द्र मसी = चन्द्रसम्बन्धिनी, लेखेव कलेव, लावण्य- मयान् = कान्निविशेषप्रचुगन्, विशेषान् अवयवान्, ज्योत्स्नान्तराणि = ज्योत्स्नयाहितानि, कलान्त राणीव अन्या कला इव, पुपोष = उपचितवती । तात्पर्यम् उत्पन्ना मती प्रतिदिन विवर्धमाना सा (पार्वती) चन्द्रस्य कान्तिरेखव अत्यन्ताधिककान्ति विशेष- शोभिनोऽवयवान् (लावण्ययुक्तानित्यर्थ ), ज्योत्स्नाया- मन्तहितानि कलान्तगणीव उपचितवती। ज्योत्स्नाया- मन्तहिता कला क्रमेण यथा वृद्धि यान्ति तथैव पार्वत्या अवयवा लावण्ययुक्ता ववृधिरे इत्यर्थ । विशेष - मुक्ताफलेषु च्छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यदङ्गेषु तल्लावण्य मिहोच्यते ।। विग्रहा लब्ध , उदय यया सा लब्धोदया, चन्द्रमस इय चान्द्रमसी, ज्योत्स्नया अन्तहितानि ज्योत्स्ना- न्तराणि, अन्या कला कलान्तराणि । 28. तां पार्वतीत्याभिजनेन नाम्ना बन्धुप्रियां बन्धुजनो जुहाव । उमेति मात्रा तपसो निषिद्धा पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम ॥ कु-8 30 अन्वय अत्यपिया ना बाजन आभिजनन पार्यनीति नाम्ता आजहाव पश्चात् माया ( उ मा इति) तपम निपिद्धा मुमुखी मनि जास्या जगाम । D , D , अर्थ बन्धुप्रिया पित्रादिजनप्रीतिविपया, ता = वाला, बन्धजन पित्रादिजन , आभिजनेन पूर्वमम्बन्धोपाधिकेन, पार्वतीति = पार्वतीत्याकारण, ताम्ता - नामधेयेन (पर्वत यापन्य स्त्री पार्वती इनि), जुहाव = आहूतवान् , पश्चात् = आभिजननामप्रवृत्य- नत्तर, मात्रा = जनन्या मेनकया, उ = हे कन्ये, मा = मा कुरु, इति इत्येव रूपेण, तपस = तपश्चर्यात निविद्रा निवारिता सतो, मुमुखी = गोमन मुखममा सा वाला, उमाख्या - उमति नाम, जगाम = प्राप्तबनी। , , , % 3D 35 तात्पर्यम् पित्रादिजनप्रीतिविप या ता बाला पित्रादि जन पूर्वसम्बन्धोपाधिकेन (माम्प्रदायिवेन) 'पार्वती' इति नाम्ना आइतवान्, पश्चात् जनन्या उ मा इति नपनो निवारिता मनोमा वाला 'उमा' इति नाम भजे । - विगहा. पर्वतम्यापत्य स्त्री पार्वती, अभिजना दागत आभिजन, तेन , बन्ना प्रिया, ताम् , बन्धवाना जनश्च, उमा इनि आख्या उमाख्या, नाम्, शोभन म । यस्या मा, मुखो। -- 31 27 महीमृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टि - स्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुष्पस्य मधोहि चने द्विरेफमाला सविशेषमझा। नवर - पृत्यवतोऽपि, महोभन दष्टि तन्मिन् अपत्ये नप्ति न जगाम (नया) हि जनन्नपुरपय मत्रा दिरक माना चूने मविगेप सगा। %3D अर्य पुत्रवतोऽपि पुत्रीबदमापन्यवनोवि, म यो गत = पर्वतराजस्य तम्य हिमवन , दष्टि च, नम्मिन् अपत्ये = तस्या अपत्य भूताचा पार्वन्या, तृप्नि निति, न जगाम = न ल में, (न पा) हि = तयुक्तमेव, अन तपुष्पम्य नानावित्रकुसुमभ्य, मधो = बनन्नस्य, दिरेफमाला भ्रमरपक्ति , चते = चतकुमुमे, मविणेप- सहा अन्यन्तामक्तिमती। नात्पर्यम् बह्वपत्यवतो पि पर्वत राजम्य हिमवन तघ्या पावत्या दृष्टि न तृप्तिमियाय, तद्युक्नमेव, वमन्त- काले बहूनि पुष्पाणि भवन्ति, तथापि मा वमन्तकालीया भ्रमरप किन चूतकुसुमे अन्यन्नासक्तियक्ता भवति । नद्वत् अनेकापन्यवतोऽपि तस्य हिमवन तम्या पावत्या प्रीत्यानिशय आसीदिति भाव ।
32 विग्रह। मही बिभर्तीति महीभत्, तम्य , पुत्रा अम्य सन्तीति पुत्रवान्, तस्य नास्त्यन्त येषा तानि अनन्तानि, अनन्तानि पुष्पाणि यस्य स , तम्य , द्विरेफाणा माला, विशेषेणसहित सविशेष सङ्ग यस्या सा मविशेष- सगा। 28 प्रभामहत्या शिख येव दीप स्त्रिमार्गयेव त्रिदिवस्य मार्गः । सस्कारवत्येव गिरा मनीषी तया स पूतश्च विभूषितश्च ॥ अन्वय प्रभामहत्या शिखया दाप इव श्रिमाया त्रिदिवम्य मार्ग. इव तया म पूत च विभूषित च । अर्थ प्रभामहत्या प्रकाशाधिकया, शिखया = ज्वालया, दीप इव = दीपो यथा, त्रिमार्गया = त्रिपथया (गङ्गयेत्यर्थ ), त्रिदिवम्य स्वर्गलोकस्य, मार्ग इव = पन्था इव, सस्कारवन्या व्याकरणजन्यशुद्धिमत्या, गिरा = वाचा, मनीपी इव = विद्वनिव, स = हिमवान्, पार्वन्या, पूतश्च = शुद्ध श्च, विभूपिनश्च अल कृतश्च (अभृत् = अभवत्) । नया तात्पर्यम् – अत्यन्तप्रकाशवन्या ज्वालया दीप यथा शुद्र अलकृतश्च भवति, त्रिपथगया गगया यया स्वर्गस्य 38 मार्ग श्ड अल कृतश्च भवति, एव व्याकरण शुधा गिरा यथा विद्वान् शुढ अलकृतश्च भवति तथा स हिमवान नया दुहिता पार्वत्या णद्र अन्न कृतश्चाभन् । तया, सरकार अस्या विग्रहा प्रभया महती, वयो मार्गा यम्या सा त्रिमार्गा, नया, अम्तीति मस्कारवती, तया, मनम ईपा, मनीपा अभ्यास्नीनि मनीषी, विशेषेण भूपित विभ पिन । - -- 29. मन्दाकिनीमकतवेदिकासु सा कन्दुकै. कृत्रिमपुत्र कैश्च । रेमे मुहुर्मध्यगता सखीनां क्रीडारस निविशतीव बाल्ये ॥ अन्वय. मा बान्य करारम निविपानीव मीना म यगता मन्दाकिनी- मैकतवदिकामृ कन्दुक निमपुरकैश्च , महु. रमे । सा - %3D अर्थ पार्वती, बाल्य = शैशवे वयमि, कोडारस = स्वादोच, निविशनीव भजानव, सखीना = चेटीना, मध्यगता मती = मध्य प्रविष्टा मती, मन्दाकिनी मैकनवेदिकासु = भागीरथ्या में कनिमिन- वैदिकासु, कन्दुक = काडामाधने , कृत्रिम पुत्रश्च कु.- 11 म्वनिर्मित पाञ्चालिका भिन्च, मुहु चिकीड । - पुन पुन , रेप तापर्यम् मा पार्वती बाल्ये वयमि क्रीडारम ममग्र भुजानेव मखीना मध्य प्रविष्टा मनी मन्दाविनो- पुलिनवेदिकागु कन्दुकै स्वनिर्मिनपाञ्चालिकाभित्र पुन पुन रिच क्रीड। विग्रहा मन्दाकिन्याः सैकतानि, तेपा वेदिका , नामु, क्रियया निवना कृत्रिमा., कृत्रिमाश्च ते पुप्रकारच, नै , मध्य गता मध्यगता, बीडाना रस , तम् , बाता।। भाव वाल्य तस्मिन् । " - 30 तां हंसमाला' शरदी व गङ्गा महौषधी नवतमिवात्मभासः । स्थिोरोपदेशा मुपदेशकाले प्रपंदिर प्राक्तनजन्मविद्या ।। जन्वा - स्पिसंदेगा ना उपदेनकाले प्रातिन जन्मविद्या नाद । हममाना व नवन मापनी मान्मनाम इव प्रपंदिरे । अर्थ स्यिरोपदेणा = अस्खलितोपदेशा (मेना- विनी मित्यर्थ ), ता = पार्वतो, उपदेशकाले वितोपदेश- त्रेताया प्राक्तनजन्मविद्या पूवस्मिन् जन्मनि अन्धः ।
35 विद्या , शरदि = जरत्काले, गङ्गा = भागीरथी, हममाना दव - हसपकतय इव, नवन सत्री, महौषधी - तण- विशेष, आत्मभास इव स्वकोगदोप्लग इव, प्रपेदिरे 3D 2 प्राप् । तात्पर्यम् अनिता पदणा मेनाविनी ता पार्वती विद्योपदेशवेलाया पूर्वमन् जन्म लि अभ्यम्ना मकला विद्या काले हमपक्तयो भागीरथी मिव, तदा गवा तणविशेष म्बी प्लय इव च (उपदेश मन्तरेणैवेति भाव ) प्रा । निग्रहा हंमाना माला , महती चामौ ओप- भीरच, ताम् , आन्मन भाम , स्थिर उपदेश यस्या सा स्थिरोपदेशा, ता, उपदेश य काल तम्मिन् , प्राक् भत प्राक्तन, प्राक्तन च तत् जन्म च प्राक्तनजन्म, प्राक्तन- जन्पनि विद्या प्राक्तनजन्म विद्या । - 1. असम्भृतं मण्डनम गयष्ट रनासवाख्यं करण मदस्य । कामस्य पुष्पव्यतिरिक्तमस्नं बाल्यात्पर साऽथ वय. प्रपेदे ॥ नन्याय जप गा गयाटे अमममन माटन जनामबाप मरम्य करण कामस्य पापव्यतिराित अस्त्र बान्यान् पर वय पाद ।
१ % 3D अर्थ अथ पश्चात्, सा पार्वती, अङ्ग- पाटे = यप्टिसदृशम्यागम्य, अमम्मत अयन्त गिह, मानन - प्रासाधन मद प्य मदाख्यम्य दुर्गणस्य, अनाम- वास्य = 'आसव' नाम रहित, करण = साधन, कामस्य = मन्मथ म्य, पुष्पव्यतिरिक्त = पुरपाद्भिन्न, अम्ब = अस्त्र भूत , बात्यात्पर - शैशवानन्तरभा।व, वय = यौवन, प्रपद प्राप। - तात्पर्यम् अनन्तरं सा पार्वती शैशवानन्तर- 'भावि, यौवन बय प्राप्त वती, यौवन च कीदश मिति चेन् यटिसदृशस्य गात्रस्य अयन्नमित भूषण, मदम्य 'आमव' इत्याख्याशून्य साधन मन्मयस्य पुष्पाद्भिन्नमस्त्रम् , तादृश यौवनं पार्वती प्राप । विग्रदा न सम्भत असम्भत, तत् , अङ्ग यष्टि- रिव अगायरिटः, तम्या न आसव मित्याग्या यम्य तत्, नन् , पुप्पेभ्यो व्यतिरिक्त पुष्प व्यतिरिक्त, तत् । 1 तुर उन्मीलितं तूलिकोव चित्र सूर्यांशुभिभिन्न मिदार विन्दम् । बभूव तस्याश्चतुरश्रशोषि वपुविभक्तं नवयौवनेन ।।
37 चिन नवयौवन विभक्त तम्या वा किया उमालिन नियमिव मागनि मिन्न अरविन्द मिव चार गाभि नराव । तस्या पार्वत्या , नवयौवनन प्रथमपोवनेन, विभवन अभिव्यजित, वपु गरीर, नलिकया = कचिकया, उन्मीलित = रजनद्रव्यमद्भामित, विनामिव आलेख्यमिव, सूर्याशुभि = गर्यकिरण, विकासित, अरविन्दमिव पअभिव, चतुर- गोभि = अन्यूनाननिरिक्त यथा तथा शोममान, बभव = अमत् । %3D भिन्न = तस्या रुद्रासित विग्रहा है। चतन्त्र अप्रयो तात्पर्यम् प्रथमयौवनेनाभिव्यजिन पार्वत्या शरीर शलाकया रजनद्रव्यादिभि रु चित्रमिव, सूर्य किरणविकासित पद्ममिव अन्य नाननिरिक्त 'तथा म्यानथा गोभमानम भृत् । सूर्यम्य अशव , यग्य नत् चतुर यया तथा शोभते इति चतुग्धशोभि । युनो भाव यौवन, नव च तन् योवन च नवयौवन , तेन । 83. अभ्युम्नतागुष्ठनखप्रभाभि - निक्षेपणाद्रागमिवोदगिरन्तौ । आजह्रतुस्तच्चरणौ पृथिव्या स्थलारविन्दाश्रियमव्यवस्थाम् ।। कु-10 - 98 मन्वय - ग -1पना गुप्टनरप्रमाभि , निक्षेपणात उदगिरत्नाचिय न चरणों पृथिव्या जत्र्यवस्था स्पलाविन्द श्रिय अजह रतु । %3D अर्थ अभ्यन्नतागुष्ठनख प्रभाभि अभ्युनतयो अगुप्टनखयो कान्तिभि (निमिनेन), विक्षेपणात् निर्भरन्यासान् हेतो , गग = अन्तर्गत रक्तवर्ण, उ गिरन्ता- वित्र = वमन्ताविव स्थितौ, तच्चरणी = पार्वत्या पादी, अव्यवस्था = एकत्रावस्थानरहिता (मञ्चारिणीमित्यर्थः), स्थलारविन्दप्रिय स्थलपद्मशोभा, आज हतु प्रापन । तात्पर्यम् उन्नतयोर गुष्ठनम्बयो कान्निभिनिमि- तेन निर्भर यया तथा भूम्या न्यामाद्धेतो रक्तवर्ण वमन्ना- विव स्थितौ तम्या पार्वन्या पादौ सञ्चारिणी स्थलपद्म- श्रिय प्रापतु । विवहा अन्ननो च तो अगष्टो च अभ्यन्नता- गाठो, तयो नवौ, तबो प्रभा , नानि अभ्युनता गुप्टनव- भाभि , तम्या रणौ तच्चरणों, स्थले अवि-दानि, नेपा श्री , ता, न विद्यते व्यवस्था य या मा, ता अव्य. वस्थाम । - 31 मा नाजहमेंग्वि मन्नताजी गतेदु लीलाञ्चितविक्रमेषु ।
30 लीगत प्रत्युपदेशल रादित्मुभिर्ने पुर शिजितानि ।। अन्य र. - अन्य पद शतःन पुरणिजिनानि गादिमि जहां सन्नतागी मा नी नाचिनविफमप गोप व्यनापनेव । % 3D पर्थ प्रत्युपदेशलुब्धै प्रत्युपदेशे आसक्त , नपर गिजितानि - मजीरणिजिनोपदेशान्, आदि- मभि प्राप्तुमिच्छावद्भि, राजहरी हमधेप्टै, पन्न नाङ्गी = नम्रागी (कुचभारात्), = पार्वती, नानाचितविक मेघु = बिलामै पूजितपादन्यासेषु, व्यनीय- बिलीना किम् । सा नव - -नन वा । नात्पर्यम् राजहमा पार्वत्या सकाशात् नूपुर- पगिजिनोपदेश लब्ध्वा 'गुरुशुश्रूषया विधा पुष्कलेन अपवा विद्यया विद्या चतुर्थो नोपलभ्यते ।' इति न्यायान् प्रत्युपदेशासक्ना मन्त नल्या मविलासगति- प्रकारेवाचार्यक वहन्ति किमु, अन्यथा कथमस्या हमगति- गित भाव । - विग्रहा हसाना राजान राजहमा , ले., सम्यक् नत मन्नत, सन्नत अङ्ग यस्या सा मनताङ्गी, लीनाभि अचिना विक्रमा येषु ते लीलाचितविकमा , - - ते, प्रन्युपदेशे लुब्धा , ने , आदमियन जाति-मत्र , नै । नुपुराणा शिजितानि नपुर्गणजितानि । 55 वृत्तानुपूर्व च न वातिदी जघे शुभे सृष्ट वतस्तदीये। शेषाङ्गनिर्माण विधौ विधातु लावा उत्पाद्य इवास यत्नः ।। सन्ध्यः वृत्तान पूर्व च, न अतिदीर्घ न शुभे नदाये जाने सृष्टवन विमान: गोपागनिर्माण विद्यौ उत्पाद्य लावण्ये यत्न आम इव । अर्थ वृत्तानपुर्व पूर्व वर्तुले ब्रमेण कृशे (लोाच्छाकारतया) नानिदीप च = अनतिदीर्घ च, शुभे = मगले, तदीये पात्रतासम्बन्धिन्यौ, जई = प्रमृते, निमितवत , विधातु पाङ्ग- निमाण विधो = जड्वाव्यतिरिक्ताङ्ग निर्माणार्थ, उत्पात्र पुन सम्पाद्ये, लावण्य = कान्तिविणेपे, - प्रयत्न. जागेव बभूव किमु । मरदान %3D = ब्रह्मण, यन्न - तात्पर्यम् वृत्तानपूर्व शुभलक्षणयुते तभ्या पाया जड्डे लावण्य गर्व मपयोज्य वह्मा मृष्टवान्, पमान जडाव्यतिरिक्ताबय निर्माणार्थ सम्पाद्य यना- बच्च तत्र (ब्रहा) यलवान् बभूव किम् ।
41 - विगहा वृने च ते अनुप वे च वृत्तानुपूर्वे, ते, अन्यन्त दाघ अतिदीयं, तम्या इमे नदीये, ने, पाणि च नानि अङ्गानि च जपाङ्गानि, तेपा निर्माण विधि , नम्मिन, उत्पनेयोग्य उत्पाद्य, तस्मिन् । 16 नागेन्द्रहतास्त्वचि कर्कशत्वा देकान्तशेन्यान्कदलीविशेषा. । लब्ध्वापि लोके परिणा हि रूपं जातास्तदूर्वायमाझाहा ॥ वय नागेन्दरता त्वनि वर्गगवान् मदनीविषा कान्लन्यात् नने परिणादिप 'वामितवा उगम,नबा त्या जाना । करा, - %D 3. अर्थ नागेन्द्रहस्ना = गवन! दाना गजश्रेप्टाना त्रि = चर्मणि, कर्क गन्वात् कर्कशन्वरूप- कारणात्, कदलीविणे - राजरम्भादप सदनास- बिपा, एकानगंन्यात = नियमगेन्याटेगो, लोके जगति, परिणादि वैपुचयन, प आलि. लकवाणि तरवा = लम्घा (पार्वत्पा) समातवाहा उपमाननिपान , जाता = बन्न । तात्पर्यम् पार्वत्या रुपमानक्रियायोगमा- ऐरावनादि गन श्रेष्ठ रम्ना , राज कदत्य च । %3D प्राथापि, जो स्तावत् - तु-11
12
कर्कग वाडेनो नागेन्द्रहस्ता , नित्यगैन्य पदोपान कदली-
विणेपाच तापमानावहाँ वायु निरुपमानो
तदूल इत्यर्थ । नदुर्वा न कार्कश्य न चैकान्त शैन्यमिति
।
भाव ।
-
विग्रहा नागानामिन्द्रा , तेपा हस्ता., कर्क.
शम्य भाव कमन्व, तम्मात् , शीतस्य भाव शैन्य,
एकान्त च तत् श य च एकान्तशत्य, तमान,
कदतीना
विणेपा कदलीविशेषा, यदि भवा बाह्या , उसमाना
वाहाा उपमानवाहा ।
-
एनायता नन्वनुमेयशोभि
कानी गुणस्थानमनिन्दितायाः ।
आरोपित यदगिरिशेन पश्चा
दत्यनारीकमनीयमङ्कम् ।।
अन्वर
माना-नापा वान गण पान तावना नन जनमे यणाभि
प- गिरिगेन अनन्वना कमनाय न आनापन । ति। पन ।
अर्य
अनिन्दितापा अनवद्यावा (नस्या
पार्व-त्रा ) काञ्ची ग ग-यान निनम् प्रविम्य एतावता
नन एताबनव, अन मे यगोनि = जयशोभामम्पनिमत
पञ्चान् = नरश्न निन्नर, गिरिगेन = गिवेन, अनन्यनारी-
%3D
1 % 3D कमनीय = अ यनारीभि वामनुचिमप्य गक्य, अङ्क - उन्मन, आरोपित इन पत् आंधनापिन पिनि यत् । नापर्यम् तपश्चनिनन्तर शिवेन अन्यनाभि कामयितुम यणक्यं स्वोन्मङ्ग मारोपिपिति यत् तेनंत्र लिङ्गन अनवद्याया तम्याः पार्वत्या नितम्ब विम्ब अनन्य- माधारणलाभासम्पनि मानिन्य हितु त्यत इति भाव । ताय स्थान विग्रहा अनमान योग्य अनुमेर, अनु मेय जो भत्य यस्य तन् अनु म य गोभि, काञ्च्या गुण काचीगण याची गणस्थानम्, न निन्दिता अनिन्दिता, तम्या , अन्याच ता नार्यश्च अन्धनार्म , कामगित योग्य कमनीय, अपनारीभि कम- नीय, नन्न भवतीति अनन्य नानीक मनोयम् तम्या प्रविष्टा नतना भिन्न र राज तन्वी नबरोमराजः । नीवीमतिक्रम्य सिलेतरस्य तामेखलामध्ययमणरिवाचिः ।। अन्वय नापी निकम्य नतनामिन- प्रमिटा नन्वी नापा: नवगम- राजि वितरम्य नाम नाम अमण न च रराज ।
41 , अर्थ नीवी = वम्वत्यि, अतिक्रम्य = अतीन्य, नतनाभिरत्न निम्न नायित्न, प्रविष्टा = प्रविणती, तन्वी - सुश्मा, तम्या = पार्वधा, नवरोमगजि नुतना रोमपक्ति , मिनतरम्य = अमितम्य (इन्द्रनीतम्य), तन्मेखलाम पमण = तम्या पार्वन्या मेखलाया मध्ये खनिता पो , अतिरिव = प्रभेव, रराज = रेजे । नात्पर्यम् वस्त्रग्रनियमनीत्य निम्न ताभिर नविगन्नी मुश्मा तस्या पार्वत्या नुतना रोमाजि ताया पार्यमा मेखलामध्यमण (इन्द्रनील म्य) नील कान्तिरिव र ज । विचहा नाभे रात्र, नन च तन नागिन्नं च नतना भिन्ध्र, तत् राणा गनि नोमगा। मितादि- न मिनेनर, तम्म, तम्पा मखना, म-चामा मणिश्च, तन्मयतावा मध्यमणि , तम्य तन्मखतामध्यमणे । 89 मध्यन सा वेदिविलग्नमध्या वलित्रयं चाह बभार दाला । आरोहणार्थ नवयौवनेन कामस्य सोपान मिव प्रयुक्तम् ।। कामन्य महणार्य नबावनेन प्रसस्त्र मागान इन दिननग्न- माया मा वाला मन चार बतिपावभार ।
15 अथ मामम्य 3D 31 मन्मथस्य, आरोहणार्थ आरोहणाय, नबयोवनेन = नृतनेन लावण्येत, प्रयकत चित, सोपानमिव आरोहणोपयोगि पादनिक्षेपम्थान- मिव, वेदिवि नग्न मध्या = परिष्कृत भूमिरिव कृशमध्या, पार्वती, मयन मध्य मागेन, चाफ = गुन्दर, वनिता वनीना त्रय, बभार = धृतवती । मा वाता %3D तापर्यम् मन्मथा गेहणार नतनेन तान कल्पित मोपान पबिताम व परिस्कृतभ मरि व क गमध्या या बाता पार्वती मध्यभागन वलि त्रय धृतवती। मा विगहा वेदिवत् बिलग्न म य यस्या वदिबिलात मध्या, बलीना त्रय वलिवय, नन्, आरोह- णाय आरोहणार्थम् , नव च तत् यौवन च नव यौवन, नन । - । 40. अन्योन्य मुत्पीड्यदुत्पनात्या स्तनद्वय पाण्डु तथा प्रदृद्धम् । मध्ये यथा श्याममखस्य तस्य मृणाल सूत्रान्तरमप्यलभ्यम् । अत्यन अन्योन्य उपाय पाए- उपना वा स्तनदा ना 44 - 1 - मखम्ब नग्य मध्ये या मृणा तस्मान्तरपि सनयन । कु-12 46 D . 3- अर्थ अन्योन्य = परम्पर, उत्पीडयन - उप. मन्थन्, पाइ गौरवर्ण, उत्पलाध्या = उत्पलपत्राध्या, तस्या. = पार्वन्या , स्तनद्वय = पयोधर युग्म, तथा नेन वद्धि प्राप, च्याममबस्य = कृष्णचच - कस्य तम्य स्तन हयस्य, मध्ये यथा - येत प्रकारेण, मृणा नसूत्रान्तमपि = बिमतन्नुमात्राबकाणे.पि, अलम्प - लव्युमणक्यम् (अभत्)। प्रकारेण, प्रवृद्ध पध्य भाग तात्पर्यम् परस्परम्परधन गौरवर्ण यात करण- चुचुक च तया पार्वत्या पयोधग्य गम येन प्रकारेण विमतन्तुमात्र म्यापि प्रवेशा न लभ्यत तथा प्रवृतम् , पीवरी स्तना जानाविति नारुण्यममहिमचनम् । विगहा - उपलमिवामिणी यम्या मा, उत्पलाक्षी, नभ्या , स्तनयो दृय श्याम मुम्ब यम्य तत्, नस्य श्याम- मनुस्य , मगातम्घ मुत्र, तम्य अन्तर, मृणाल मूवान्तर, नभ योग्य नग, न लभ्य अनभ्वम् । ।' शिरीधयुष्याधिक पोकुमायौ बाहू तदीयाविति मे वितर्क । पराजिलेनापि कृतौ हरस्य यो कण्ठपाशी मकरध्वजेन ॥
17 अन्वय - तापी बाः जिप पुरपारिक मौसमापी , इनि में पितर , यो पराजितनाम मका बजेन हररूप कण्ठपाशा कुनी । - अर्थ तदीया = तम्या पावत्या सम्बन्धिनी, बाह = भुजो शिरोप मुख्याधिकमी कु मार्यो = शिरीषपुष्पम्य चन्नौकमार्य (मार्दव) तदपेनपा अधिकमोकुमार्ययुक्ता, इति मे वित इति मपोह (कुत इति चेन्), परा- जिनेनापि = पूर्व निजितेनापि, मकरध्वजेन = म मथेन, यो = पार्बया बाहू, हरम्य = परमेय व रस्य, कण्ठपाशौ = कण्ठबन्धान र उजू, कृतौ (कण्ठातिङ्गन प्रापिता विन्यर्थ ) । तात्पर्यम् नम्पा पार्वत्या भजी शिरीपपुष्पा- दप्यधिकगौकुमार्य सम्पन्नाविति ममोह (इति कवेर्वचनम् ।। (लत्र कारणमपि कवि रित्ध विशद यति) कुत इति चेत, पराजितोऽपि मदन तौ बाहू परमेश्वरम्य कण्ठयारो कृतवान् किन (इति वारणाभ्यूह)। विग्रहाः गिरोषस्य पुष्प, सुकुमारस्य भाव माकुमाय, शिरीषपुष्पादधिक मौकु मार्य ययोस्तों शिरीप- पुष्पाधिकमौकुमायो , कण्ठस्य पाणौ कण्ठ पाशौ, मकर. बजे यस्य मकरध्वज , तेन । । 12 कण्ठस्य तस्या. स्तन बन्धुरस्य मक्ताकलापस्य च निस्तलस्य।
18 अन्योन्यशोभाजननादव साधारणो भूषणभूप्यभावः ।। अन्वय स्तनव-धरम्प तम्या काटम्प नितम्र मनानापन अन्य मा जननान् भूप गमाव साधारण अमव । अर्थ - %3D % 3D %3D स्तन बन्धुरम्य स्तनाभ्यामन्नताय, तस्या - पार्वत्या , कण्ठस्य गलम्य, निम्ततम्य वर्तुलस्य, मुक्ताकलापस्य च मक्ता मपण अन्योन्यशोभाजननान् = परम्पर गोमादायकत्वान् (हेलो ), भूपणभप्रभाव = अन कागलकामभाव , साधारण समान , बभव = अभवत् । - तात्पर्यम् स्तना-मामचन तम्या पाया कण्ठस्य वर्नतम्य मुन्नाभूषणग व परम्पर पलकागा- कार्यभाव ममानोऽभवत् । कण्ठायालका मक्ताभाण. मुवनाकलापस्यान कार काट-चेति परम्पर शोभाधायको अमतामित्यर्थ । विग्रहा स्तनाभ्या बन्धुर , तम्य मुक्ताना कलाप , तस्य , अन्योन्यम्य शोभा, नस्वा जनन, तम्मान , भपण च भूप्य च भूपणभप्य, नयोर्भाव भूपणभाय- - -- भाव ।
10
चन्द्र गता पागणार भरते
पद्माश्रिता चान्द्रमतीमभिइयाम् ।
उमामुख तु प्रतिपद्य तोला
विश्रां प्रीतिमवाय लक्ष्मीः ।।
दर - लोला न.मी नन्द गता पद्गगणान् न भटकते प मापना
(मना) बान्तममा अभिगा । न मनको) उमाम परिद्य त
विमाया प्रीति अवाप ।
सनी
चान्द्रमसी
%3D
अर्थ लाला - चपला, लक्ष्मी कापभि-
मानदेवता, चन्द्र गता = चन्द्र प्राप्ता मनी, पद्मगणात
पद्मगतमीगन्ध्यादिगणान्, न भत्ते = नानुभवति, पञ्चाधिना
पय प्राप्ता सनी,
चन्द्र पम्बधिनी,
अमिया = शोभा, (न भक्ते = नान मबति) उमामुग्ध
= प्राय तु, हिमश्रया
चन्द्रपन्नाथयजन्या,
प्रीति आनन्द, अवाप
प्राप्तवती ।
पार्वत्या मुरब,
मुरब, प्रतिपद्यतु
-
तात्पर्यम् चञ्चला लक्ष्मी चद्र गता सती
पमानितान् सौगन्ध्यादिकान् गणान् नान भवनि, पम
प्राता मती चन्द्राधया शोभा नानुभवनि, उमामरख नु
प्राप्य कान्तिमोगव्यादिमकल गण यवतत्वा तो नदुभा-
कु-18
50 अषणजन्या प्रीनिमवाप । पार्व-या मुन्द्र चन्द्र यन् कान्नि- युन पचपन् मांगन्ध्यादियुक्त चेत्यर्थ । विगहा पन्नस्य गुणा , नान् । पद्म आजिना, चन्द्र मम य चान्द्रमामी, ताम् , उमाया मुख, तत् , म श्रय यस्या सा हिमश्रया, ताम् । . 1. पुप प्रबलोपहित यदि म्या न्मुक्ताफल वा स्फुटविद्रुमस्थम् । लतोऽनर्याद्विसदस्य तया - साम्रोटपर्यस्तो स्मिताय ।। अन्वय - प प्राना दिन चान यदि सपना का विद्रमम् तत विनय नानासाचे नपा निरन नामनांत । %3D %3D %3D नामारपयरत- अप पुप पु डरीका दिक, बालोपहित पालवे निदिन, मावाद यदि भवन, मुक्ताफल बा = मास्तिक वा, स्फुटविद्रमस्थ निर्मल विद मे स्पिन (यदि वेदि', विगदम्य = भ्रम्प, না সাহস कने = अरुण जो व्यानका निमत , लस्वा = पाया, मितप्य अनर्यान् = म्मितमन कुर्यात् । नापर्यम् -- पुण्डरीका दपुष्प पल्लवे यदि निहिनं --, अथवा मुस्ताल निर्मल वितु मस्थित बा यदि भवेत् तदानी अमायरोप्ठयातकास्तियन पार्वन्या मित मन कर्गात् , नवा न भयत्, अन पावत्या स्मितानुकारि वस्तु नाम्न्यवेत्यर्थ । -- विगहा प्रवाले उपहित प्रबालोपहित, स्फुट- प्रचागी विद्रु नठच, म्हट विद्रुम तिटनीति स्फुट विद्रुमम्यम् , ना सञ्चामाबोटच, नामाप्ठे पर्यस्ता झवि यस्य तत् तामाठपर्यम्तरुचि नस्य । 15 स्वरेगा तस्याममृतनुरोल प्रजापिताया भभिजातवादि। अप्यन्यपुटा प्रतिकूलशया श्रोतुवितन्त्री रिव तायमाना । अन्वय - अभिजानाचि तम्या अमन नना हर म्बा प्रपिता वा अन्य- पुष्टा आप नाटसमाना वितन्योरिव प्रतिक तण दा (नपति) । = अर्थ अभिजातबाचि = मधुरभापिण्या, तस्या = पार्वत्या, अमृतपुतेव = अमनचाविणेव, २वरण = नादेन, प्रजल्पिताया = आलपन्न्या सत्या, अन्यपुष्टा अपि कोकिला अपि, नाइचमाना = वाद्यमाना, बितन्त्री रिव = विपमबद्धतन्त्री वीणेव, श्रोतु = श्रवणोत्पुकम्य जनस्य, प्रतिकूलशब्दा = कर्णवोरनादसम्पत्ता (भवनि)। - 12 नापर्यम् - मध र मापिण्या त-या पावत्या अमृत- नेव आत्मनो नादेन आनपन्या मन्या मह जमधरनाद बोकिलोऽपि वाघमाना विनमबहती वीणेन कर्णकटोर नादा भवति । विग्रहा अमृतम्य बुत्, तेन, अभिजाता वाक यम्या मा अभिजातवाक्, तभ्याम् , अन्यन पुष्टा , प्रतिकल मा प्रतिकलग-दा, विषमवढा तन्त्री यस्या. मा वितन्त्री। पुष्टा अन्य- शब्द यस्था 46. प्रवातनीलोत्पलनिविशेष मधीरविप्रेक्षितमायताया। तया गृहीत नु मृगाङ्गनाश्य - स्तमो गृहीत नु मृगाङ्गनाभि । जन्वर प्रदाननीनान्पानिविगंग जीर विपति जागनापा नया ममागनाभ्य गीत (अप वा ) मगागनाभि नत गीत न । अथा पवातनीलोत्पतनिविशप = प्रमतवातस्थले विद्यमान नातोपदेन सदण, अधीरविप्रेक्षित चकिन- वितोकन, आयना या = विणानने त्रया, नया = पार्वन्या मृगागनाभ्य हरिणीय , गृहीत न = अभ्यस्त नु,
53
(अय वा = आहोस्वित्) मृगाङ्गनाभि
इरिणीभि,
तन = तस्या पार्वत्या., गृहीत न = अभ्यस्त वा ।
तात्पर्यम प्रभनवातस्थले यन्नीलोत्पल तन्मदृश
च किन विलोकन विशाल नत्रया तया पार्वत्या हरिणीभ्यो
गृहीत वा आहोस्वित् नादृश चकित विलोकन हरिणीभि-
स्तम्या पार्वत्या स्वीकृत वा इति सन्देह. । हरिणीव
चञ्चल नयना पार्वतीत्यर्थ ।
विग्रहा प्रकृप्टो वान प्रवात , नील च तदु-
त्पल च नीलोत्पल, प्रवाते नीलोत्पल प्रवातनीलोत्पल,
तेन निविशेषम् , न धीर अधीर, अधीर तद्विपेक्षित च
अधीर विप्रेक्षितम् । आयते अक्षिणी यम्या मा आयताक्षी,
नया, मृगाना अङ्गना , नाभ्य मगाङ्गनाम्य, मगाना-
मङ्गना , तामि ।
7
तस्याः शलाकाञ्जननिमितेव
कान्तिर्धवोरायतरेखयोर्या ।
तां वीक्ष्य लीलाचतुरामन हः
स्वचापसौन्दर्यमदं मुमोच ॥
अन्वय
आतडगो नम्या नवा नाकानिामनव या नाम
नीलान तुरा ता वादय अनग स्वचा पगौन्दरमद ममाच ।
फु14
11 %3D तम्या - याच अर्थ आयतरेखयो दीर्घ रेखयो , पार्वत्या , भ्रुवो = भ्रूसम्बन्धिनी, णलाकाञ्जननिमितेव णलाकया अञ्जने निर्मितेव मिथता, या कान्ति कान्तिर स्ति, लीलाचतुरा = विलास मुलभगा, ता = काति, वीक्ष्य = आलोक्य, आलोक्य, अनग = काम , स्वचापगौन्दर्य मद = स्वचापस्य यत्सौन्दर्य तेन जातो यो मद दर्प तम्, मुमोच = सन्यक्तवान । %3D नात्पर्यम् तम्या पार्वत्या दीर्घखयो भ्रवो शलाकया अञ्जनेन निमिनेव स्थिता या कान्ति , विला. मेन रमणीया ता कातिमालोक्य मन्मथ म्वनापसोन्दयण जात द त्यक्तवान् । मन्मय चापानिशायि मौन्दर्योप- शोभित भ्रमती पार्वतीति भाव । विगहा अजनेन निमिता, शलाकया अजन- निमिता पालाकाजननिमिना । आयना रेखा ययोम्ने आयत रख, तयो , लोल या चतुरा, ताम् , मु.दरम्य भाव मौ दर्य, स्वम्य चाप , स्वचापस्य सौन्दय, तन मद तम । 18 लज्जा तिरचा यदि चेतसि म्या दलशय पर्वतराजपुत्र्या ।
55 न के शपाशं प्रसमीक्ष्य कुर्यु लिप्रियत्व शिथिल चमर्यः ।। अन्वय तिरचा चेतनि लजा म्याद्यदि असणय पर्वनराम पुत्र्या न ने पापाय पसी.य चमर बातप्रियव शिक्षित वृप । अर्थ तिरश्चा = तिर्यग्जातीना, तमि लग्जा, म्याद्यदि ह्रीर्य दि स्यात्, असशय = निम्मणय, पर्वतराजपुत्र्या पार्वत्या , त = प्रसिट, केशपाश = प्रसमीक्ष्य दृष्ट्वा, चमर्य = मृगीविशेषा (चम र मृगस्त्रिय ), वालप्रियत्व = स्वस्ववाले प्रीति, गि थिन्न कुर्य = त्यजेयु । केशकलाप, तात्पर्यम तिर्यग्जातीना चतसि यदि लज्जा ग्यात् हि नि मशय पार्वन्या केशकलाप दृष्ट्वा चमर - मृगास्वय ववाले प्रीति परित्यजेयु । यतस्ता निज्जा जन एव स्ववान प्रियत्व न व्यजन्नोति मात्र । चमरी- वालव.मनोहरलेशपागवती पार्वतीति भाव । केगाना -- विग्रहा न मगय असणय, पर्वताना राजा पर्वत- राज , तस्य पुत्री, तम्या पर्वत राजपुत्र्या । पाण , तम्, वाला प्रिया यामा ता वाल प्रिया , वाल- प्रियाणा भाव वाल प्रियत्व, तत् । - 56 १. सर्वोपमाद्रव्य समच्चयेन यथाप्रदेश विनियेशितेन । सा निमिता विश्व सृजा प्रयन्ना - देकस्थमौन्दर्य दिदक्ष वेब ।। अन्वय - मा विश्वमृजा एकस्य मन्दिय दिदृक्षवा इव यवाप्रदेण विनिवेशितेन मापमाद्रव्यम मच्चयेन निर्मिना । अन सा - पार्वती, विश्वसना - बाणा एकस्थमो दर्य दिदृक्षयेव = एकत्र ममवेन मकलमान्दर्य- दर्शनेच्छयेव, य या प्रदेश योग्य थानान निक्रमात्, विनि- वगितेन स्थापितेन, सर्वोपमाद्रव्य समुच्चयन = चन्द्रा- रबिन्दादि निखिोपमा इनाणा समुद्रायन, निर्मिता मटा । तात्पर्यम् सा पार्वती व ह्मणा एकत्र समवेत मकल विधमोन्दर्यदर्शनेच्छयेव ततद्योग्य स्थानान तिक्रमात स्थापिनेन चन्द्रारविन्दादि मकलोपमाद्रव्यसमदायेन निमिताभत् । विग्रहा उपमार्थानि द्रव्याणि उपमाद्रव्याणि, मर्वाणि च तानि उपाद्रव्याणि च, नेपा समुच्चय , वेन , प्रदेशमनतिक्रम्य ययाप्रदेश, विश्व सजतीति विश्वमन्, नेन, एकत्र निप्टनीति एकम्थ, सुदरस्य भाव मौन्दर्य, 57 एनस्थ च नन् सौन्दर्य च तत् एकम्थमौन्दर्य, द्रष्टु इच्छा दिदृक्षा, एक स्थ सौन्दर्यस्य दिदृक्षा, तया । 10. तां नारदः कामचरः कदाचि त्कन्या किल प्रेक्ष्य पितुः समीपे । समादिदेशैकव- भवित्री प्रेम्णा शरीराधहरा हरस्य ॥ अन्वर कामचर नारत कदाचित् पिन समीप काया ना रेप किन प्रेम्णा हरम्य गरीराहरा फवध भाविनी ममादिदन । अर्थ कामचर - स्वेच्छासञ्चरणगील , नारद = नारद महर्षि , कदाचित् = एकदा, पितु = जनकन्य हिमवत , ममीपे निकटे, कन्या = अविवाहिता, ता = पार्वतों, प्रेक्ष्य किल = विलोक्य, प्रेम्णा = अन रागेण, हरस्य = परमेश्वरस्य, शरीगर्धहरा = रम्य अर्धभाग- हरा, एकवध असपत्नीका च भार्या, भवित्री = भाविनी. समादिदेश = आदिष्टवान् । - - तात्पर्यम् स्वेच्छामनारमीनो न, पदमहर्षि कदाचिन् पिहिमाद्रे निनटे कन्यका ता पार्वती विलोक्ता प्रेम्णा भगवन परमेजरल्ल जरी पुरा विनि कु-15 58 अनन्ती का च भविष्यतीति नोनवान। रहमि हरया- र्धानहारिणो एकपत्नी च भविष्यतीव्यक्तवानिति भार । - विग्रहा काम चरतीति कामचर , एका । सा वधूश्च एकवध , ताम् , शगेरम्य अर्ध, तन् हरताति शरीगर्धहरा, ताम् । गुरु. प्रगल्भेऽपि वयम्यतोऽम्या म्तस्थौ निवृत्तान्यवराभिलाए । ऋते कृशानोन हि मन्त्रपूत मर्हन्ति लेजास्यपराणि हव्यम् ।। 51. - अन्वय गर जन मस्या प्रग में वांग पि निवत्तालारामाप नायो (नया) हि मन्यपुन हग कगाना वल अपगगनेजाम न आईन्ति । गरु हिमवान, %3D -- अन वयस्य प - अर्थ (पार्वत्या ) पिता = ना र दवचनात् हेतो , अस्या = पाया , प्रगम यौवन ग यपि, निवृतान्यवरागिनाप - (पर. मेशात) अन्य स्मन् वर विपये त्यक्ताभिलाप सन्, तम्या : स्थितवान्, (नथा) हि नाचन मेव, मन्त्र'T = आज्या होम द्रव्य, गानो ऋते = अग्नि वना, अपराणि अन्यानि, तेजामि गुवर्णादीनि नेजामि, नाहन्ति = न भजन्ति । मान मस्कत, हवि D 59 तात्पर्यम् पार्वत्या पिता हिमवान् तम्या योवने वयस्यपि सदृशवरान्वेषण प्रयत्नात् विरन आसीत्, तहाक्त- मंब, मन्त्रपूत हवि. कृशान् विना इतराणि स्वर्णादि- नेजामि नाहन्ति खल्लु! अन नारदवाक्याद्धतो परमेश्वग- दन्यवरान्वेषणपरो नाभून हिमवान् इति भाव । विगहा अन्याचासो बरच अन्य वर , निवन अन्यवर अमिलाप य य स निनामबगनिनाग , मन्यं मृत मन्त्रातम , हनन इति हपम् । 52. अयाचितार न हि देवमाद्रि मुतां प्रतिग्राहयितु शशाक । अभ्यर्थनाभङ्ग भयेन माधु मध्यिस्थ्यमिष्टेडायबलम्बतेऽर्थे ।। न चप अदि. जयाचिनार व नु। पतिवाधित न ग तवा - ) मा अन्य पन। भग मयेन इन माप व अम्मने । = याचा अर्थ अति हिमवान्, अपाचिनार मन्त, देव = महादेव, मृता = पार्वनी, गादपिन = स्बा माय परिणाहवित, न गगाक = नोल (नथा हि नयुक्त मेव), मा गजन अभ्यर्थनाभ जनन %3D , UU याचनावैफल्यभीत्या, एप्टे अर्थ गि स्वाभीष्ट प्यर्थ, माध्यम्थ्य - औदासीन्य, अवलम्वते = आश्रयति । नात्पर्यम् स्वय कन्यायाचनामकुर्वन्त महादेव मता पार्वती याहयितु हिमवात् न प्रयन्नपरो बब, नद्यकामेव, सज्जन प्रार्थनावैफल्यभीत्या स्वाभीष्टे प्यथे औदासीन्यमेव भजति । विग्रहा न याचिता, अयाचिता, तम , अभ्य- र्थनाया भग , लम्मात् भय, तेन , मध्ये निप्टनीति मध्यस्थ , तस्य भाव माध्यय नन् । -- 53. यदैव पूर्व जनने शरीरं सा दक्षरोषात्पुरती समर्ज । तदान भृत्येव विमुक्तमङ्गः पनि, पशूनामपरिग्रहोऽभूत् ।। मा मुदती पूर्व जनने पदा दक्षरोपान् शरीर गगज तदाप मृगांव पणूता पति विमुक्तमग अपरिगह, नभूत् । मन्वय अर्थ -- मा सुदना = सा पार्वती, पुर्वे जनने पूर्वस्मिन् जन्मनि, यदा = यस्मिन् काले, दक्ष रोपान स्वपितरि दक्षे कोपात्, गरीर = काय, ममर्ज = त्यक्तवती, 61 तदा प्रभाव तदाद्यव, पशूना पनि महादेवः, त्यक्तविषमामिलाप मन्, अपरिग्रह विमानसन % 3D कलयरहित , अभूत् = जात । I तात्पर्यम् गा पार्वती पूर्व मन् जन्मनि यदा बपिनरि दो कोपात् स्वर्गर विममर्ज नदाद्येव पर- मेश्वर परिपकन विषयाभिलाप सन् कल ररहित अभूत् । अन्य स्त्रीपरिगहापोन्सको नाभूदिति भाव । - विग्रहा दक्षे गेप , तस्मान् , शोभना दन्ता यस्या मा मुदती, विमुक्त सङ्ग येन य विमुक्तमान न विद्यने परिग्रह यस्य न अपरिग्रह । - 51. स दृत्तिवामास्तपसे यतात्मा गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु । प्रस्थ हिमाद्रेमगनाभिगन्धि किञ्चित्ववण किन्नरमध्यानाम ।। काम हनिवामा यनमा म तपमे ना पत्राहोतिबदाम मगनाभि- गान व गकिलर चित हिमाद्र प्रम्ब अध्यवान । - अर्थ कृनिवामा -- चमाम्बर , तान्मा = निच- मितचिन , म = पशुपति , तपमे = तपार्थ, गङ्गाप्रवाहा- दु-10 62 प्रस्थ %3D %D शिन देवदारु = गङ्गाप्रवाहेण मिक्त देवदारूवृक्षवत्, मृग- नाभिगन्धि = कस्तूरिकागन्धवत्, क्वण किन्नर = किन्नरै क्रियमाण यद्गान तावत, किचित् = किमपि, हिमाद्रे हिमवत , मान, अव्युवास अध्यनिष्टत् (उवामेत्यर्थ )। तात्पर्यम् चर्माम्बर नियमिनचिनश्च स महे- तपोऽनुष्ठानार्थ कमपि हिमालयस्य सानुप्रदेश मध्यवास, यत्र देवदास्तविणेपा गङ्गाप्रवाहेण शिवता मन्ति, कस्तृरि कागन्धश्च मगाणा मञ्चागत् प्रमरति, किन्न राश्च स्वैर गायन्ति, तादृशे प्रदेश परमेश्वर म्बनपाउनु ठाना मुवास । तत्र महादेवतपोवने गङ्गा- शीकरशीतला वायव वान्ति, कस् रिकागन्ध प्रमरति, किन्नरगान श्रयते इति भाव । स्वर . - विग्रहा - कृति वाम यस्य म कृनिवामा , यत आत्मा येन म यनान्मा, गङ्गाया प्रवाह , तेन उक्षिताः देवदारव यस्मिन् तत् गङ्गाप्रवाहोक्षितदेवदारु, तत् , मृगनाभे गन्ध यस्मिन् नत् मृगनाभिगन्धि, नन् , क्वणन्त किन्नरा यस्मिन् तत् क्वणकिन्नर, तन् । 55. गणा नमेरुप्रसवावतमा भर्जत्वचः स्पर्शवतीर्दधानाः ।
63 मनशिला विरफुरिता निषेदु शैलेवनद्धेषु शिलातलेषु ॥ . अन्वय - गणा न मापसावतमा स्पर्शवतो गर्ज-वच. दधाना ननशिणना- बिरफुरिता शैलपन द्धेप शिनातकप निषेद् । अर्थ गणा = प्रम यगणा , न मेरुप्रमवावतमा = मुरगुन्नागकुसुमग बग , स्पर्णवती = भबम्पर्शा., भृर्जत्वचः भुजपय वल्कलानि, दाना वमाना मनषिणला- विरफुरिता धातुविशेपेर नुलिप्ताङ्गा (मन्त ), शैलेय- नद्धेषु = गन्धौषधि विशेपव्याप्तेषु, शिनातलेषु = शिला- प्रदेशेषु, निषेदु = उपविविशु तात्पर्यम् प्रमथगणा सुरपुन्नागकुसुमानि शिर नि धृत्वा मुखस्पी भूर्जत्वचो बमाना धातुविशेपैरन- लिप्नाङ्गा गन्धौपधि विशेषव्यानेषु शिलाप्रदेशप उपाविशन् । - विग्रहा नमेगे प्रमवा , न मेम्प्रमवा अवतमा यपां ने न मेरुप्रसवावतमा भजम्य त्वच. भृर्जन्यच , ता , म्पर्श आमामस्तीति पर्श वन्य , ताः, मनगिलाभि विस्फुरिता , गिलाया भव गैलेय, तेन नवानि, शैलेय- नहानि, तेषु । -
68
नुवारनदानशिलाः शुगरोः
सहितयन् दर्षकत पानात् ।
दृष्टः कथञ्चिद्रावय विविग्न
रस सिंहध्वनिगन्ननाद ।।
अन्वय - पारममा नशिला कारागै समा गयन् दपन शिविरन गरः
क -छिन्वन् दाट गान् नपाडा - वनि मनाइ ।
32
शका ,
अर्थ
तुपारसवात शिला
हिमघना पत्र
शिला ता शिला ,
खुराग
ममलिलखन्
विदलयन्, दपकलः - द ग मधुरध्वनिमान, विनानै =
भीने, गवयं गोमद मृग , कथञ्चित् कृच्छ ण,
दष्ट = अवलोकित , ककुद्यान
वृषभ (नन्दी), अमोह
सिहध्वनि = सिहगर्जनममहन्, उन्ननाद = उच्चे जगज।
-
तात्पर्यम् मिलावद्विद्यमान तृपारसवातान
शफाविदलयन् दर्पण मधुरध्वनिमान् भीतंग बथै कथमपि
विलोकित वृपभराजो नन्दी मिहगर्जन मसन्निव उच्चै-
जगर्न ।
-
विग्रहा तुषाराणा मवाना, तुपारगड्वाता
एव शिला तुपारसवात मिला , ता खुराणामग्राणि
खुराग्राणि, तै , दर्पण कल कस्य स. दर्षकल , ककुदस्या-
65 र नीति ककुवान् । - मिहम्य त्रनि सिहध्वनि , न सोड अगोड, अमोड मिहत्वान यन स अमोढामिध्वनि । , 57. तत्राग्निमादाय समित्समिद्ध स्वमेव मुन्तिरमष्टमूर्तिः । स्वय विधाता तपस. फलाना केनापि कामेन त रश्वचार ॥ भन्म नगन फन्माना रचय निशाना अटमनि नप म्यमेत्र मयनर गमिद गमिः अस्ति मात्राय वेनापि म मन नप चनार । अर्थ तपम फलाना इन्द्रवादीना फलाना, स्वय विधाता = स्वय जनविता (इतरकर्नकाणा निखिल- नामा फलप्रदानेन पावत्), अष्टमनि = ईश्वर , नत्र = हिमाद्रे मानप्रदेश, म्ब मृधन्तरमेव = स्वकीयमेव मूर्ति- भा, समिद्भि ममिद्ध नमिद्भिदीपित, अग्नि कृपान, आधाय = प्रतिष्टाप्य, केनापि कामन कयागि कामनया, तप चचार = तपश्तक । - - - तात्पर्यम् सवानि नपानि तयन्ते नेपा मवेषा फल प्रदाना णिव नत्र हिमाद्रे सान प्रदेशे म्बकीमाप्ट. मातिए एका मृति अग्नि प्रतिष्ठाय त म मिटिव चिन्या अनिर्वचनी येन नापि कामेन ना चचार । 'प्रपोजन- कु-17 (1) मनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्नते' इनिन्यायात् मर्वस्यापि तपम फलेन केनापि भाव्यम्, सर्वोत्कृष्टस्य महेश्वरम्य मम्प्राप्नम कलकामन्यातसम्भाव्यते, अन केनापि कामन तपश्चचारेति तपन फलस्याकीननम् । विग्रहा मम्यक् द ममि , ममिद्धि ममिन्द्र समिन्समिट , तम् , अन्या मूनि मून्यन्तर, तत, आप्टी मृर्तय. यस्य स अष्टमूर्ति । - 53 अनयमध्यण तमद्रिनाथः स्वगोकसावितमचयित्वा । आराधनायास्य मखीसमेतां समादिदेश प्रयता तनूजाम् ॥ अन्वय अदिनाप जन स्वगानमा चिन न अयण मच पि-वा जम्प भार।धनाय माया गमता प्रपना तन जा समादिन । + % 3D ईश्वर, - - अर्थ - अद्रिनाथ हिमवान् , जनय = अमूल्य, स्वों कमा = देवाना, अचिन = पूजनीय, न = अध्यण = पूजोपकर णादि द्रव्येण, अर्चयिन्वा = पूजयिन्वा, अस्य = ईश्वरस्थ, आराधनाय = सेवार्थ, मखीसमेता जयविजयाभ्या मखीभ्या ममता, प्रयता नियता, नन्जा मुता पार्वती, ममादिदेग = जाजापयामाम। % 3D % 3D
67
तात्पर्यम् अदिगजो हिमवान् अमूल्य देवाना-
मपि पूजनीय (देवैरपि पूज्यमानमिति भाव ) त महेश्वर
पूजोपकरणादिद्र व्यवगः पूजयित्वा तस्य मेवार्थ स्वतनूजा
पार्वती जया विजयाख्यसनीयसहिता आनापयामान ।
विग्रहा अर्घ महनीत्यर्थ्य , अध्ययॊ न भवनी-
त्यनयं , नन्, अद्रीणा नाथ , स्वर्ग ओक यंपा ते
स्वगों कम , नेपाम्, सखोन्या ममेला, ताम्, तन्वा
जायन इति तन जा, ताम् ।।
-
-
69
प्रयविभतामपि ता समाधे.
शुश्रूषमाणा गिरिशोऽनुमेने ।
विकारहेतौ सति विक्रियन्ते
येषां न चेतासि त एव धीराः ।।
अन्वय
- गिग्णिः ममा प्रायमनामगि उपमाणा ना अन मन,
विकारहेतो मतियेचा नामि न त्रियि पन्ने ते त्र धीग ।
शिब ,
%3D
-
अर्थ गिरिश
ममाध - तपम
प्रत्यथि भतामपि प्रतिपक्षमतामपि,
शुपमाणा
मेवमाना, ता = पावनी, अनुमने (सेवार्थ) अङ्गी-
कुतवान्, विकारही सनि
प्रकृतेरन्यथा करणस्य हेतु-
भते स्त्रीम निधानादिकारणे विद्यमाने पि, येपा नेतामि
68 पा मनामि, न विकिपत्ते = न विकारमापद्यन्ने, न एव = घेणं वन्न । - ते गुरुपा एव, धीम तात्पर्यम् महेश्वर तपमो विरुनामपि मेवमाना ता पार्वती सेवार्थ मझीकृतवान्, तावता महेश्वर विकार- माप्तवानिति न नापर्यम् । विकारभ्य नो मत्यनियमा मनामि न विकारमापद्यन्ते त एव पुरुषा धीग इ-पच्यन्ते। अत एव महाधीगे महेश तप प्रयिम नापति अप- णाय अन मेने। विगहा विकारय विकारहेत , तम्मिन् । 61. अपचितदलिपुष्पा वेदिसम्मार्गदक्षा निय विधिजलानां हि पा चोपनेत्री । गिरिशमपत्रचार प्रत्यहं सा सुकेशी नियमितपरिखेदा नच्छिरश्चन्द्रपादैः ।। जन्वय मुमणी मा अपतितलिपा वदिमम्मार्ग दक्षा नियमविधिजताना बरिया च अनेत्री सनी तच्छिरश्चन्द्रपाद नियमितपरिवंदा प्रत्यह गिरिग उपचचार । - पार्वती, अर्थ मुकेशी शोभनमर्धजा, सा अपचितवलिपप्पा विल नपुजार्थ कु सुमा, वेदिसम्मार्ग- दआ = गमनिवेदिकासम्माजने सार्था, नियम विधि. - 69 - दर्भाणा च, जलाना - नित्यकर्मानाष्टानार्थ जलाना, बहिपां च = उपनेत्री मती = आहरणशीला सती, तच्छिरश्चन्द्रपादे = तम्य शिगमि विद्यमानस्य चन्द्रस्य किरण, नियमित परिखेदा प्रशमित परिचर्याश्रमा मती, प्रत्यह = दिने दिने, गिरिश = गिव, उपचचार - गुपा चके । - तात्पर्यम् जामनगजा गा पार्वती बिलन- जार्थकुममा तपादिका सम्मा जनचतुग नित्यकर्मानुष्ठा- नार्थ जलानि दर्भाचाहन्नी तम्य परमेश्वरम्य गिरनि विद्यमानस्य चन्द्रस्य किरण प्रणमिनपरिचर्याचदा च सती अन्यत्र महादेव गुपा चके ।। विग्रहा वन्यर्थ पुष्पाणि बलिपुष्पाणि, अपवि- नानि वलिपुष्पाणि यया या चितबलि पुष्पा, वेद्या मम्मार्ग , वेदिमम्माग दक्षा, नियमविवे जलानि, नेपा अहन्यन प्रत्यहम् , शोभना केगा पाया मा= सकेशी, नियमित परिखद यम्या मा नियमित परिसदा, तस्य गिर तच्छिर , तच्छिर सि च द्र , तस्य पादा , ने नन्दिर- चन्द्रपाद ।। - - इति कुमारसम्भवटीकाया प्रथम मर्ग -18 कुमारसंभवे प्रश्नाः * इलो स ? 18 ? ॥ 21 6) 6 ? 22 ? 1) हिमालय कुत्र कथ मस्ति? 2) हिमालय कीदृग (त 17 पर्यन्तम् ) 3) म. का कीदृशी उपयमे ? 4) मेनका क कीदृश अमृत का शेलवधू प्रपेदे ? किमर्थम् ? 6) मतीदेवा मेनकाया कथ मुत्पन्ना 7) पार्वत्या जन्मदिन कब बभूव 8) पार्वती कथ ववृधे ? 9) पार्वत्या नाम कथ सिद्धम् ? 10) हिमवान् पार्वत्या कथ विभपिन ? 11) पार्वती बाल्ये कथ रेम ? 12) प्रावतन जन्म विद्या पार्वती कथ प्रपेदिरे ? 13) पावत्या यौवन कीदृश मामीत् (31 त 49 पर्यन्तम्) 25 26 28 29 80 2 40 50 50 11) पार्वती विश्वमृजा कय निर्मिता? 15) पार्वनी प्रेक्ष्य नारद कि समादिदेश? 18) पाना पति अपरिगह कुतोऽभवत्' 17) कृनिवामा तपसे कि कीदृश स्थान मयुवास? 51 प्रमथगणा कुन निषेधु? 19) अद्रिनाथ तन जा किमर्थ समादिदेश? 20) पार्वती गिरिश कय मुपचचार' 18) 55 58 80 her ससन्दर्भ विवणत छत्ता म - . 2 12 एको हि दोषो गुण मनिपाते निमन्। तीन्दो किरणे विवाक क्षुद्रेऽपि नृन शरण प्रपन्ने ममत्व मुच्चे रिणरमा मतीव । नीता विवोन्माहगुणेन सम्पत् इद उपमानम्? 'अनन्तपप्पम्य मोहि चूने द्विरेफमाला म विशपमगा" प्रकृते योजयन । 3. कस्य 22
72
..
10
''माधारणो
भपण भूप्यभाव
निरुपयत ।
"बर ते कृशानो न हि मन्त्रातमह न्ति
तेजाम्यपराणि हव्यम् ।" ममर्थनीय
किम?
N
केनापि कामेन तपश्चचार ।' क
कुत्र कथम्?
67
8
विकारटेनौ मति विकियने या न
चेता मिन ब धीर ।