·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·f 지50

·No text on this page.

·MAHAAMANSION INSTmuLED3: VERLOCALCIRTAL कुमारसम्भवम्। *3- पटमसर्गावधिसप्तदनसर्गपर्यन्तम् । महाकवि-श्रीकालिदास-प्रणीतम् । पक्षितकुलपतिमा वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येच पिरचितया व्यास्थया समलातमा पचनसंस्करणम्। RMIC LILAR Acc No.962 89121 CI... TA 30.57 NE Cars. Chacket DM कालिकातानगर कालिकाता यन्ने मुद्रितम्। Pree 1... --- --- R LIBRARY 390

·पडितकुलपतिः
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDITA KULAPATI
JIBANANDA VIDYASAGARA, B.A.
Superintendont, Free Sanskrit College, Calcutta

·* FCI विज्ञापनम् । पष्टमसर्गावधिसादयसर्गपप्यन्तस्य पवीत्तरभागस्य एवरेश प्रायशीऽनुपरमात्, तहव्यायाभिय प्रामाणिकः कैपिदप्यव्यायामात् सप्तमसर्गान्तमेव कुमारसम्बर्व काव्यमिति बहुभिर्मन्धते । किनु १८८४ संवत्सरे मासेबसाईवेन दारिचात्य देवादेक पुस्तकमाइतं तत्पुस्तकच कामी विद्यासुधानिधिसभासदेरितो मीत्वा खर- शौयपुसकेन सह संवाद्य कामीविद्यासुधानिधि बन्ने एतत् मुद्रितमासीत्। एतता रघुवंशकत्वाखिदासप्रणीतत्याप्रणीतत्वाभ्यो सन्देश यद्यपि विलशाखिय निर. साथि। तथापि ततोऽरिक हेतु प्रदर्शनेनेतस्य रघुवंशलत्कालिदासप्रीतव मिर्गीयते। तथापि यदि तेन वपिचूडामविना पन्धाधखडकाव्यवत् सप्तम- सर्गान्तमवेदं प्रपौतं स्यात् नाधिकं तदा एतस्य कुमारसम्भवनाममागिता न खात मत्युत शिवविवाहाभिधेयभागिता स्यात् नावता ग्रन्येन शिवविवारुपयन्तखेव वर्ष मात्। किस सप्तमसर्गाने “कौतुकागारमामात्" इत्यभिदधानेन कविना तदुत्तर ततस्थाने वर्णनीयमतीत्युपचिन तब तावत्पर्यन्तस्य व अन्यत्वेऽसातं स्यात्। तथा हितीयसमें तारकबधीपायचानार्थमेव देवानां सविधाने गमन तारबष एवं ग्रन्यस्य प्रधानफलल्या वर्णनीय इत्यपि तत्सगोलीकन प्रतिभाति । तखावर्णनीयत्वे शिवविवाहीपयोगिन्येव कथा देव: प्रस्ताविता स्यात्। विष तस्य महावास्यता सर्वे: व्याख्यादभिरौलता मन्जिनाथेन च "पाशीनमषि,या वस्तुनिदेशी वापि तमुखम्" इति वस्तुनिर्देशपस महाकाव्यवचरस्माभिधानात् महाकाव्यस्य "यगें- दिशभिर्यक्रमष्टादशभिरप्युत" इतिपादमस बमत्ववक्षयातिपादनाच तम सप्तमसर्गासत्वं मजिनाधादिभिकता महाकाव्यताऽख कषकार खात्। एतत् काम्यख प्रतिसर्गाने च "इति कुमारसम्भवे महाकाव्ये प्रत्यादि लिखनम् प्रायः सर्वत्र पुस्तकेषु दृश्यते । पतसस्य महावास्यतारणार्थमपि पटमसर्गाववव भामिल प्रतीयते । एतेन भोजदेवीयवाविदासन पवेन वा केचित् तहत्तर सहमित्वाचवावा अपि परास्ताः । "काव्य' यशसकते" इत्यादि शाख: जयापायवतमावास्येक कविभिः काम्या प्रत्यगात् "प्रयोजनमदिन ·[२] मन्दीऽपि प्रवर्तते" इत्याभियुक्तोतोश्च स्वप्रयोजनाभावे परकीययशःप्रख्यापनाव स्वकृति परतितया स्थापयन्तः तत् काव्यरचने कथकार प्रवर्तेरन कथं वा प्रेचा- वतामुपहाखता रचयितारी न गच्छेयुः। न च इतरस्य कवेर्नाबा ग्रन्सनिर्माणे किञ्चित् प्रयोजनं सिध्येत् येन तदपेक्षमाणतथा प्रपयेत् । किञ्च इतरारम्चस्व यन्यस्यासमाप्ता कवेर्लोकान्तरगममे तत्सम्बन्धि नव खनामख्यापन पुरःसरं सम्प पता नौयते यथा कादम्बरीषभागस्य वारकरुपरमे सत्पुर्वण परिपूरणम् । न भोजदेवकालिदासन इतरेण वा तत्सम्बन्धिना भवितव्यमित्यव किश्चित् प्रमाणमुप- सभामहे नापि तथाकरणेऽपि तस्य स्वनामीश्लेख: कापि दृश्यते। न च मल्लि- माथादिभिरव्याख्यानादेवीतभागस्या मामाण्यम् बइमामपि ग्रन्यानां तेरव्याख्याना. द प्रामाण्यापत्तेः। तस्याव्याख्याने कारणच विद ठलशास्त्रिणा यदुदृशितं सदपि भवितुमईति हरपायोः सम्भोगवर्णनस्य मातापिवीरिवानाखाद्यतया तथा वर्णन- स्याटम सत्त्वेन तखोपेक्षासम्भवात् तत उत्तरय न्यस्य सवागस्याव्याख्यानसम्मवाच्च । पतएष च कुमारसम्भवसमाख्यापि तब मूचिता भवीभूतिमहिमति नार्यान्तर' सम्य के भवः महिमातिशयः कुमार स्य महामहिमा वति न्यु पत्त्या तत्क ततारकबध- रूपमहामहिमवर्णनादस्य कुमारसम्भवनामता प्रसिद्धा सप्तमसर्गान्तस्य वैतत्काव्यत्वे तु शिवविवाहनामभागिता स्थादित्युक्त प्राक् । शिशपालबधादिवत् तारक बधादि- संशाभागित्व नास्य शङ्कयितुं शक्यम् सम्भवपदस्य मन्त्रोच्चारित न्यायेन उत्पत्तिमाहि- माविश्यरूपस्वार्थइयस्य उपन्य सार्थत्व न कुमारस्योत्पत्तिमहिमातिशयरूपतारक- अधरूपयोईयोरथयोवर्णनीयतया शिशुपालवधादो च तदुभयाभावान्न तहत् संज्ञा प्रसतिरिति सुधौभिभाव्यम्। उपादिहती उज्वलदोन भेरिशब्दत्य हखान्तवे रत: प्रगबाइतभेरिसम्भवः इति कुमारसम्भवः” इति वदता तत्पद्यस्य कुमारसम्भव सम्बन्धित्व प्रतिपादितम् । तस्य च एतत्वदीयचतुर्दशसर्गस्थवाविंशत्मख्यकनीकतया भय प्राचीनत्व प्रतीयते, प्रतीयते चास्य कालिदासकतत्व सिद्धान्तकौमुद्या "शावरख तमसो निषिड़ये इति कालिदास इति लिखनात्। तस्य श्रीकस्य च एतदीयाष्टम सर्गस्थाष्टचत्वारिंशत्संख्यक योकत्वादत: सव्यतमय कुमारसम्भवामिधानत्व कालिदासप्रणीतत्वञ्च ॥" अस्मिश्च खण अष्टम हरपार्वत्योः सम्बोगवर्णनं, सध्यावर्णमच, नवम तयोः सम्भोगखानेककालिकतया कुमारीत्पत्तौ विलम्बाधिक्यमाशय तारकबधाय त्वर- माणन शक्रेण प्रेषितस वई: भित्रयोः सङ्गमस्थाने कपीतरूपेण प्रवेशवर्ष नमू, ग्रन्यस्य ततः .

·. । ई ] तथा कंपटरूपदर्शन कस्य शिवस्य पक्रिना सात्या कोपोपशमनवर्णनम्, जुन्या सन्नीषितं शिवं प्रति अकादेशकथनम, शिवेन च कुमारीत्पत्तये वही खवीर्याधान- वर्णनम्, वडिप्रति पार्वत्या अभिपः, दंशम पुनस्तयोः सम्भोगवर्णने, नानाविध- জীৱন। হায় যিৰীধাৰাব শফি মুজীগইল মাৰি तोत्र:सहमणम् । तथापि तारं वोढुमसमानय - कनिकासु नखे सामवर्णनम् । साभिरपि तस्य वीर्यस्य धारणासामर्थेन शरवणे त्यागे सर्व व कुमारीत्पत्तिवर्षनम् । हादरी शिवयोनदर्शनेन स्वामवीर्यजतया प्रत्यभिचातस्य पुरवे न ग्रहण, कुमारस्थ कशोरलीलावर्षनन् । शक्नेष शिवसन्निधाने खाभिभवस्य वर्षनम्, सेन चानु- कम्पि मा शिवम षड्दिनदेशीयस्यापि पुषस्य सैनापत्यार्थे दामाग्रीकरणम् । चतुर्दशे कुमारस्य सैमापयाभिषेकवर्णनम्। पञ्चदी युद्धार्थ मुरासुरसेनानियवर्णनम् । षोड़शे देवासुरसेनयोई नइयुद्धवर्णनम् । सप्तदशे तारकेष सह कुमारस्य यु-२ वर्णनम्, तेन च तारकासुरस्य वधः, इन्द्रादीमा पुनः स्वखस्थानलाम इत्येते पदार्था पत्र वर्णिताः। नेपालदेशात् मया कुमारसम्भवस्य वौणि पादर्श पुस्तकानि अधिगगतानि तेषां पाठामराणि सम्यक् विविध पष्टमसर्गावधि सप्तदशसर्गपर्यन्त शत्राणां सुख- बोधाय स्वरचितया व्याख्यया समलहत्य प्रकाशितम् । श्रीजीवानन्दविद्यासागर-भट्टाचार्यस्य

·No text on this page.

·कुमारसम्भवम्। उत्तरखण्डम्। अष्टमः सर्गः। पाणिपौड़नविधेरनन्तरं शेलराजदुहितुहरं प्रति । भावसाध्वसपरिग्रहादभूत् कामदोहदमनोहरं वपुः ॥ १॥ व्याहता प्रतिवचो न सन्दधे गन्सुमैच्छदवलम्बितांशका । सेवते स्म शयनं परामुखी सा तथापि रतये पिनाकिन: ॥२॥ । । पापीति। पाणिपीड़नविधे: विवाहविधानात् पनन्तरं परं शैलराजम्य हिम- बत: दुहितुः पार्वत्या इत्यर्थः । हरं प्रति भाव: कामाभिलाष: काममनितमनी- विकारविशेषी वा साध्वसं भयं तयोः परिग्रहात् ग्रहणात् मुग्धत्वेन उभयोरपि पाश्रयणादित्यर्थः । भातः स्वभावेऽभिप्राये चेछासत्तात्मजन्मखिति विश्वः । निर्वि- बारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रियेति दर्पणः। भौतिभॊः साध्वस भयमित्यमरः । मुग्धालक्षणमुक्त दर्पणे। प्रथमावतीर्णयौवनमदनविकारा रतौ वामा। कषिता सदुप माने समधिकलज्जावती मुग्धे ति। वपुः शरीरं कामदोहदेन मदनाभि- साषेष पथ दोहदमिच्छाकाचैत्यमरः । मनोहरं मनःप्रीतिकर वभूव । काम- होगदसण मनोहरमिति पाठ मनोहर कामदीइदैन सुखमित्यर्थः । सर्गेऽलिन रयोजना राबराविक रथोडता खगाविति तलपणात् । स्वभावी किरबकारः तदुत' दपएं। खमायोतिर्दु सार्थखक्रियारूपवर्णनमिति ॥१॥ व्याहतति। सा पार्वती पाहता उखा हरेणेति शेषः । व्याहार सक्ति- पिवमित्यमरः। प्रतिवष: प्रत्युत्तरवचनं न मन्दर्य , दाती। अचम्विन अवम् पर्व वसनं यस्याः सथाभूता सती गन्तुम् एन्छन् ति भ तथा पग- ·२ कुमारसम्भव कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रति सुखं निपातितम् । चक्षुरुन्मिपति सस्मितं प्रिये विद्युदाहत मिब न्यमौलयत् ॥३॥ माभिदेशनिहितः सकम्पया शङ्करस्य करुधे सया करः। तद् दुकूलमथ चाभवत् स्वयं दूरमुच्छसितनोविबन्धनम् ॥४॥ एवमालि ! निग्रहोतसाध्वस शङ्करो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्मरत् प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥५॥ सुखी परिवर्तितवदना सती शयनं शय्यां सेवते स्म भय्यायामशेतेत्यर्थः। तथापि ताद शप्रतिकूलवर्तमऽपौत्यर्थः पिनाकिनः परस्य रतवे प्रीतये वभूवेति शेषः । भवापि स्वभावौक्तिस्तथा पनेकक्रियासु एक कर्तृत्वात् दीपकं तदुनम् अग्रस्तुत- प्रस्तुतयोर्दीपकन्तु निगद्यते। पथ कारकमेकं स्यादने काम क्रियास दिति दर्पणः ॥ २॥ कैतवनर्माता पार्वती कैतवन कपटेन शयित व्याजमुप्ते इत्यर्थः । प्रिये हरे कुतूहलात् पौत्सुक्यात् सुख प्रियस्येति शंषः। प्रति निपातितं निक्षिप्तं चतुः समितं समन्दहासं यथातथा इन्मिपति नयनविकाश कुर्वतीत्यर्थः तमिनिति श्रेषः। विद्युता पाहतमिव प्रतिहतमिव न्यमौलयत् सकीचममयत् उत्प्रेक्षा- सङ्कारः । भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परण यदिति दर्पणः ॥ ३ ॥ नाभौति। तया पार्वत्या शङ्करस्य नाभिदेश निहितः भर्पितः नौविमोच- नार्थमिति भावः। करः पाणिः, सकम्पया कम्पमानया सत्या रुरुधे प्रतिरुद्धः । पथ घ तथापीत्यर्थः। तस्याः पार्वत्या दुकूलं वसनं खयं दूरम् प्रत्ययम् उक- सितम् उमाटित मौविबन्धनं वसनयन्थि बन्धनं यस्य तथाभूतम् अभवत् साविकभानी- दयादिति भावः। भव वसमरीधेऽपि सत् खलनात् विरोधालङ्कारः परिहारच सात्विकत्वात् उक्तश्च विरोध: सोऽपिरीषेऽपि पिरुद्धत्वेन यहच इति ॥ ४ ॥ एवमिति। सा पार्वती है पालि ! सखि ! पाली सखी वयस्येत्यमरः । निग्रहीत सावसं भयं यत तद निर्भयं यथा तथेत्यर्थः । रहसि विजन पर मेन्यता परिचर्यताम् इति सखौभि: विजयादिभिः उपदिष्ट' शिक्षित प्रिये प्रार प्रमुखवर्तिनि सम्मु खोने सतीत्यर्थः । पाकला सम्भान्ता सती न पयरत् मुग्धभाव- मेगाखम्बतति फलितार्थः । ॥

·अष्टमः सर्गः। प्रयवस्तुनि कथाप्रहत्तये प्रत्रतत्परमननयासनम् । वीक्षितेन परिवौच्च पार्वती मूकम्पमयमुत्तरं ददौ ॥१॥ शूलिनः करतलहयेन सा सविरुध्य नयने हुतांशका। तस्य पश्यति ललाटलोचने मोधयत्नविधुरा रहस्यभूत् ॥७॥ चुम्बनेष्वधरदानवर्जितं खिबहस्तसदयोपगूहनम् । क्लिष्टमन्मथमपि प्रियं प्रभो र्दुलभप्रतिकतं बधूरतम् ॥२॥ यम्मुखग्रहणमक्षताधरं दानमवणपदं नखस्य यत् । यद्रतञ्च सदयं प्रियस्य तत् पार्वती विषहते स्म नेतरत् ॥८॥ पपीति । पार्वती पमङ्गशासनं मदनारि शहरं कथायां सम्भाषणे प्रवत्ताये प्रवर्तनाय अवस्तुनि तुच्छवस्तुनि अपि प्रश्नतत्परं प्रिय किमेतदिति पृच्छन्तमपी- त्यर्थः। वीचितम नेवेल परिवीक्ष्य सतत् निरीक्ष्य त्यर्थ: मूई कम्पमयं शिर- शालन रूपमित्यर्थः । उत्तरं न तु प्रतिवचनमिति भावः ददौ ॥ ६॥ शूलिन इति। रहसि विजने हुतांश का अपमीतवसना रतार्थमिति भावः सा पार्वती करतखड्येन पाणि युगलेन शूलिन: हरस्य मयने सबिमध्य समाच्छाद्य तख हरय लखाटलीचमे भालचतुषि हतीयनेचे इत्यर्थः । पश्यति सति मीधः निष्फलः यमः सखासम्बरणे इति भावः । यथास्तथाभूता अतएव विधुरा व्याकुला भभूत् । अब तृतीयपादवाक्यस्य हेतुत्वेन कीर्तनात् वाक्यार्थ हे तुकं कायलिकमलकारः । तदुक्त दर्पणन, हेतीक्षिपदार्थत्वं काव्यलिङ्ग निगद्यत इति ॥ ७ ॥ चुम्बनेष्विति। चुम्बनेषु अधरदानेन पधरापणेन अथवा पधरणानेन दी. विश्वेदे इत्यमादनट्प्रत्ययः वर्जितं रहितमपि खिन्नी सनयोनिर्दयमईनाशाभन दुःखितौ इस्तौ यब तादृश सदयम् प्रगाढ़ यथा तथा उपहनम् पालिङ्गन पत्र सचीतच, सनहस्तमदयीपगृहने ति पाठे पदयं मिर्दयं गाढ़मित्वर्थः। उप- गृपने पालिने सवान शिथिलितपाणि प्रपौत्यर्थः । अतएव लिष्टः खिनः अपरितोषादिति भावः। मन्मथः कामी, मस्मिन् तथाभूतं तथा दुर्लभ दुपार प्रतिकतं प्रतीकारी यस्य बलात्करणे रसाभासभियेति भावः । तथाविधमपि अपुरतं प्रियासरतं प्रभोः शारस्य प्रियं प्रौतिजमकम् भूदिति शेषः ॥ ८ ॥ परिति। पार्वती प्रियस्थ परस्य रखेति पाठान्तरम् पचत: पदष्टः पारी

·कुमारसको
रावित्तमनुयोत मुशतं सा प्रमातसमये सखीवनम् ।
नाकरोदपकुतूहलं शिया सितुन्तु इदयेन तवरे ॥ १ ॥
दर्पणे च परिभोगदर्शिनी पृष्ठतः प्रचयिनो निषेदुषः ।
प्रेस विम्बमुपविम्बमात्मनः कानि कानि न चकार लज्जया ॥११
नीलकण्ठपरिभुक्तायौवनां तां विलोक्य जननी समाखसत् ।
भर्ट वलभतया हि मानसीं मातुरस्यति शुचं बधूजनः ॥१२॥
यव सारा यत् मुखयहणं मुणचुम्बनं नास्ति द्रवपदं क्षतचिन यत्र तथाभूतं यत्
नखस्स दानं नखक्षतमित्यर्थः। तथा सदयं यत् रसं सरतं तत् विषहते
इतरत दष्टाधर घुम्बनादिकमित्यर्थः न विषहते मोति शेषः ॥६॥
राजीति। सा पार्वती राविहतं रजनोवृत्तान्त प्रियसङ्गविषयमिति भावः ।
अनुयीनु प्रष्टु सद्यतं सखोजनं द्रिया लचया पपगतं विमष्टं कुतूहलं कौतुक
राविहत्तअवधीत्सुक्यमित्यर्थः । यस्य सथाभूतं न पकरीत् रात्रितत्त' नाकथय-
दिति भावः हृदयेन तु मनसा तु शंसित कथयितुं तवरे स्वरान्विता पौत्सुक्यवती
बभूवेत्यर्थः। अथवा हृदयेन कणा तत्वरे त्वरित भावे लिट ॥ १० ॥
दर्पये ति। किञ्चेति चार्थः। दर्पणे मुकुरे परिभोगदर्शिनी सम्भोगचित्र
परिणी सा पार्वती पृष्ठत: पृष्ठदेशे निनेदुषः स्थितस प्रणयिनः प्रियस्य परस्य
विम्ब' छायाम् पात्मनः खस्य धनुविम्ब छायासमीपे प्रेक्ष्य दृष्ट्या लज्जया कानि
कानि चेष्टाविशेषाणि इत्यर्थः । न चकार पपि तु सर्वास्येव सलज्जचेष्टितानि धका-
रत्यर्थः । उपविम्वमिति पाठेऽपि स एवार्थः । कानि कान्यपि चकार लन्न येति
पाठेऽपि स एवार्थः ॥ ११॥
मौलति। जननी माता मैना ता पार्वती नीलकण्न हरेक परिभुक यौगर्न
यस्यालथाभूतां विलोक्य.. समावसत् सन्तोषमियायेति बावत् समावसौदिस्यपि
पाठः। हि यतः वधूजनः कामिनीजनः भ : स्वामिन: वल्लभतया प्रियतया
मातुः मानसौं अच' भोकं दुःखमित्यर्थः । षस्थति विपति निराकरीतीत्यर्थः ।
पव सामान्येन विशेषसमर्थनरूपीऽर्थान्तरन्यासः तदुक्त' दपंखे सामान्य वा विशेषेक
विशेषसेन वा यदि। कार्यच कारसेनेदं कार्य समयते। साध रोक्षरे-
पार्षाभरन्यासीऽस्या तत रति ॥ १९॥

·अष्टमः सर्गः। घासराणि कतिचित् कथञ्चन स्थाणुना रतमकारि चानया। जातमन्मथरसा शनैः शनै: सा मुमोच रतिदुःखशीलताम् ॥१॥ सखजे प्रियमुरोनिपौडनं प्रार्थितं मुखमनेन नाहरत् । मखलाप्रणयलोलतां गतं हस्तमस्य शिथिलं रुरोध सा ॥१४॥ भावसूचितमदृष्टविप्रियं दायभाकक्षपबियोगकातरम् । कैथिदेव दिवसैस्तथा तयोः प्रेम गूढ़ मितरतराश्रयम् ॥१५॥ तं यथात्मसदृशं वरं वधूरन्वरज्यत वरस्तथैव ताम् । वासराणोति । स्थाणु ना हरेग कतिचित् पाल्पानीति यावत् वासराणि दिव. मान पनया पावत्या सहेत्यर्थः । रतं मुरतं कथन केनापि प्रकारण मार्दव- भावनेति भावः पकारि ततम् । अथवा अनया कचा स्थाणुना मह कथञ्चन रतम् प्रकारि। अथ मा शनैः शनैः क्रमश: नातमन्मथरसा विदितकामास्वादा सती रतिदुःखशीलतां सुरत के शम्वभावतां मुमीच तत्यान क्रमेण खयमेव सुरत- मुख दिति भावः । स्थाणुना पदमकायत प्रिति पाठ म्याणुना हरण प्रिया पावती पद सभीगस्थानमित्यर्थः। अकायत कलत्यर्थः ॥ १३ ॥ सम्बजे इति। सा पार्वती उरमः वक्षस: निपोडन घम्मिन् तद् यथा तथा प्रियं हरं सखजे प्रालिलिग। उरो निपीडति पाठे उरमि वक्षमि निपीड़िता प्रालिङ्गिन्ता हरेणेति शेषः । अनेन हरण प्रार्थित चम्बनाद्यर्थमिति भावः । मुख नाहरत् न परावर्तयत्। तया मेखला काची तस्यां यः प्रपयः प्रियता तेन खोलता चपलतां गतं जिस चमिति यावत् अय्य हरस्य हस्त मिथिलं न तु, दृढमिति भाव: रुरोध । काञ्चीदामय हणोत्सुक प्रियहस्त पूर्ववत् न करीधेति यावत् ॥१४॥ भाबेति। भावेन चेष्टाविशेषेण चितं ज्ञापितं भाव: मत्ता स्वभावाभिप्राय- चेष्टामजन्मखिति मेदिनौ। म दृष्ट विप्रियं परम्पराप्रीतिकरं किमपीत्यर्थः । यस्मिन् तादृशं दार्च भाक् सुदृढम् पचलमित्यर्थः । क्षणवियोग कातरं ले शजनक सयोः पार्वतोपरमेश्वरथी: इतरतराश्यम् अन्यान्यविषयं प्रेम कश्चिदय दिवस: तथा तेन प्रकारेण गूढम् पन्तर्निविष्टमित्यर्थः । कढ़मिति पाठ जातमित्यर्थः । तत्वत्र नदेति पाठे तदा तस्मिन् काले इत्यर्थः ॥ १५ ॥ तमिति । पार्वती पात्मसदृश म्यानुरूपं तं वरं यथा येन प्रकारक - पः।

·4
कुमारसम्भव
सागरादनपगा हि जागवी सोऽपि तन्मुखरसैकत्तिभाक् ॥१६॥
शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः सरस्व रहसि प्रपत्रया।
शिक्षित युवतिनैपुणं तया यत्तदेव गुरुदक्षिणोकतम् ॥ १७ ॥
दष्टमुक्तामधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपक्षवा।
शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ॥१८॥
चुम्बनादलकचूर्णदूषितं शङ्करोऽपि नयन ललाटजम् ।
उछसत्कमलगन्धये ददौ पार्वतोवदनगन्धवाहिने ॥ १८ ॥
PA
अन्वरज्यत अन्वरचयत् वरः हरः तथैव तेनैव प्रकारेण तां
षषम्
अन्वरज्यतेति
शेषः। हि तथाहि जानवी गङ्गा सागरात् न अपम छतीति पनपगा अनिवत-
मानेत्यर्थः। सोऽपि सागरोऽपि तस्या जाव्या मुखरसे मुखचुम्बनास्वाद एका
केवला या वत्ति: वर्तनं तां भजते इति तथोक्तः । भव दृष्टान्तालजारः तदुक्तं
दर्पणे। दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिविम्ब नमिति। तन्मुम्बैकनिह सिरिति
पाठे तस्या मुखे मुखाबादे एका कैवला नि ति: सन्तोषः यस्य तथीक
इत्यर्थः ॥ १६॥
शिष्यतामिति। रहसि विजने निधुवनीपदेशिनः सुरतोपदेष्ट : शङ्करस्य शिष्य-
ताम् उपदेश्यतां प्रपनया तया पार्वत्या यत् युवतिनैपुणं युवतीनां रतिकौशल.
मित्यर्थः । शिक्षित तदेव गुरुदक्षिणोकतं गुरवे शङ्कराय दक्षिणात्वन दत्तं
तत्तत्मरतकौशलेन गुरुः शहर: सोषित इति भावः ॥ १७ ॥
दष्टे ति। अम्बिका पार्वती दष्ट मुक्तम् पादौ दष्ट पश्चात् मुक्त त्यत्रम्
पधरीष्ठ वेदनया व्यथमा देशमजनितयेति भावः । विधुत: कम्पित: इसपलवः
यया तादृशी सती शौसलेन शूलिनः दरम्य मौलिचन्द्रश करीन शिरःस्थचन्द्रखणेन
क्षणं च वैत्यर्थः। निरवापयत् शीतलीच कार ॥ १८ ॥
चुम्बनादिति। शारोऽपि चुम्बनात् पावत्या मुखस्थेति शेषः। अलकपून
कोशप्रसाधनचूर्णविशेषेण दूषितं पोड़ितं लकाटज नयनं हतीयनेत्रमित्यर्थः । उक-
सन् उदगछन् कमवस्येव गन्धी यस ताशाय पावत्या वदनगन्धवाहिने मुखमार-
वाव ददौ पार्वतीमुखमारुतेन चूर्णदूषितं नयनं मौरन चकाति यावम् ॥ १९ ॥

·पाष्टमः सर्गः। एवमिन्द्रियसबस्व वर्मन: सेवनादनुग्रहीतमन्मथः । थेलरावमवने सहोमया मासमात्रमवसदसषध्वजः ॥२०॥ सोऽनुमान्य हिमवन्तमात्मभूरात्मजाविरहदुःखखेदितम् । सत्र तत्र विजहार सम्पतवप्रमेयगतिना ककुमता ॥ २१ ॥ मेरुमेत्य मरुदाशुगोक्षकः पार्वतीस्तनपुरस्कृतः कती। हेमपनवविभङ्गसंस्तरानन्वभूत् सुरतमर्दनक्षमान् ॥ २२ ॥ पद्मनाभचरणासिताश्मसु प्राप्तवत्खमतविग्रुषो नवाः । मन्दरस्य कटकेषु चावसत् पार्वतीवदनपभषट्पदः ॥ २३ ॥ .. एवमिति। वृषध्वजः हरः एवम् त्यम् इन्द्रियसुखस्य वमन: पथः काम- व्यापारस्य सेवनात् वमन इत्यत्र प्रात्मन इति पाठे पाममः स्वस्थ त्यर्थः । ग्रहोसः पनुकम्पितः मन्मथः कामो येन तथाभूतः सन् खवपुषा सस्य योजनादिति परिमेष्यति पार्वतौं यदति पूर्वमुक्तमनुसन्धेयम्। शैलराजस्य हिमाद्र: भवने ग्रह हमया सह मासमा विशद्दिनानौत्यर्थः पवसत् ॥ २० ॥ स इति। स प्रात्मभः हरः प्रात्मनाया दुहितुः पावत्या विरहण दिसम् पाकुलितं हिमवन्तम् भनुमान्य ततः अनुजा ल त्यर्थः । पप्रमेया अपरिया गतिर्यस्य सादर्शन ककमता वृषेण तब तब अभिमतदेशचित्यर्थः । सम्पतन् सच्चर- माण: विजहार उमया सहेति अध्याहार्यम् ॥ २१॥ मरुमिति। मदिव पाशु शीघ्र गच्छतौति लयीतः उक्षा वृषः यस्य तथोकः ती सर्वकार्यकुशल: हरः मेरु सुमेरु गिरिमेत्य प्राप्य पावत्याः स्तनाभ्यां पुरस्कृतः सकतः मर्दनेन सन्तोषित इत्यर्थः । अथवा पुरस्कृतः सत्कतान् पाश्रयत्वेन महणेनेति भावः । अवार्थे किपप्रत्ययनिष्यनपुरस्न पदस्य हितीयाबहुवचना बोध्यम् । सरतेषु यत् मदनं दरन तत्क्षमान तत्सहान हेमपन्नवविभङ्ग संसरान् सौवर्षपल्लवच्छेदपश्य्या इत्यर्थः । पन्वभूत् सिषेवे गौवर्षपल्लवशय्यायां शामित्व विनहरिति निष्कर्षः ॥ २२॥ पचमाभिति। पत्र भाभी बस तख नारायणस्य चरणेन परिताविनिता पक्षानः प्रक्षराः येषु तथीको षु नवा पमतविपुषः सुधाविन्दून् प्राप्तवत्स समद्र- भवनकाले पनि प्रेषः । मन्दरख कटक नितम्येषु च कटवोऽस्त्री नितबी

·.
कुमारसम्भव
रावणवनितभीतया तया कण्ठसतादृढ़बाहुबन्धनः ।
एकपिङ्गलगिरौ जगहु निर्विवेश विशदा: शशिप्रभाः ॥ २ ॥
तस्व जातु मलयस्थलीरतेधूतचन्दनवनः प्रियाक्लमम् ।
पाच चाम स लवङ्गकेसरबाटुकार एवं दक्षिणानिलः ॥ २५ ॥
हेमतामरमताड़ितप्रिया तत्कराम्बुविनिमीलितेक्षणा।
सा व्यगाहत तरङ्गिणीमुमा मौनपङ्क्तिपुनरुक्तमेखला ॥२६॥
इंद्रेरित्यमरः । पार्वत्या वदनमेव पद्म तब षट्पदः भमरः सन् भवसत् धमर इव
पार्वतोवदन कमलं पिनन् तथावित्यर्थः ॥ २३ ॥
रावणति। जगतां गरुः हर: एकपिङ्गलस्य कुवेरस्य यक्ष कपिङ्ग लविलवीत.
पुण्य जनेश्वरा इत्यमरः। गिरी पर्वते कैलामे रावणम्य तदानौं दिग्विजयप्रवत्तस्य
पुलस्त्य नम्य ध्वनितेन सिंहनादेन भीतया शशिराया कैलासीद्धरणसममये इति
भावः तवा पावत्या कण्ठे सक्त दृढ' बाह्वोबन्धनं यस्य तथाभूतः सन् विशदाः
खछा निर्मला इत्यर्थः शशिप्रभाः कौमुदीरित्यर्थः निर्विवश बुभुज । कौमुदीषु
प्रियया सह विजहाति भावः ॥ २४ ॥
तस्येति । जातु कदाचित् धूतानि कम्यितानि चन्दनवनानि येन तथोक्तः
चन्दनलत इति पाठ धूताः चन्दनलतायन्दनतरवी यन तथेति विग्रह: एतन मान्य
त्य सौगभ्यञ्च चितम् । लवङ्गानां के शरैः किञ्चक: किचल्कः केशरी
स्त्रियामित्यमरः । सह वत्तं बानः एतेनापि सांगन्धामुक्तम् । दक्षिणानिल: चाटु
कार इव तोषामोदकारीव मलयम्थयां मलयपर्वततट रतिः सुरतं यस्य तथाभूतस्य
तस्य हरस्य प्रियायाः पार्वत्याः लमं सुरतजनितं श्रममित्यर्षः पाचचाम शोषया-
भास॥ २५॥
हेमेति। सा उमा हमतामरसेन काचनकमलेन ताड़ितः प्रहसः प्रियी यथा
तथोक्ता, तस्य प्रियस्य कराम्बु भि: करमहौतमलेरित्यर्थः विनिमोलिते विशेषण
सडीचिये ईक्षयं मेत्र यस्याः तथाविधा तथा मोनाना मत्सविषाणां पकि:
भाखि: पुनरुता हितीयेत्यर्थः मेखला रसना यस्याः तथाभूला मौनरामिमध्य-
वधि नौत्यर्थः सतो तरङ्गिणी नदी तरङ्गियौ शैवलिमीत्यमरः । व्यगाइत बिनगाई
जलकौडामकरोदित्यर्थः ॥ २६ ॥

·पिष्टमः सर्गः। 4 तो पुलोमतनयोलकोचितः पारिजातकुसुमैः प्रसाधयन् । मन्दने चिरमयुग्मलोचन: ससहं सुरवधूभिरीषितः ॥२७॥ इत्यभीममनुभूय शहरः पार्थिवच दयिताससः सुखम् । लोहितायति कदाचिदातपे गन्धमादनवन व्यगाहत ॥२८॥ तव काचनशिलातलाश्रयो मेवगम्बमवलोक्ष भास्करम् । दक्षिणेतरभुजव्यपाश्रर्या व्याजहार सहधर्मचारिणीम् ॥२६॥ पनकान्तिमरुणविभागयोः सामय्य तव नेत्रयोरिव । मङ्ये जगदिव प्रजेवरः संहरत्यहरसावहर्पतिः ॥ ३०॥ तामिति । अयुग्मलोचनः विलोचन: मन्दने देवीयाने पुखीमतनयाया: था: पुतीमजा प्रचौन्द्राणीत्यमरः । पल कापूर्णकुन्तला: बलकापूर्णकन्तवा इत्यमरः । तेषु उचितः अभ्यस्तैः अभ्यस्तेऽप्युचितं न्यायो इत्यमरः । पारिजातस्य देवताविशेषस्य कुसुमैः ता पार्वतौं प्रसाधयन् अलङ्कुर्वन् सुरवधूभिः देवाग नाभि: चिरं सुदीर्घकार्य सस्पृहं सरणम् ईचितः दृष्टः । दीर्घकालं नन्दनवने तया सह विहारति तापर्यम् ॥ २७॥ प्रतीति। शहरः शिवः दयितासखः प्रियासनचरः सन् इतीत्यम् बभौम दिव्य पार्थिवश्च सखम् अनुभृय भुक्त्वा कदाचित पातपे सूर्यनेजसि लोहितायति भारत तामापद्यमाने इत्यर्थः दिवावसानसमये इति यावत् गन्धमादनस्य पर्वतभेदस्य बन व्यगाहत प्रविवेश क्रीडामिति शेषः ॥ २८॥ तवेति। तब मधमादनवने काञ्चनशिखातलं सौवर्णपाखापखण्डम् पांययी यस्य तथोत: सवर्णशिलातलासीन इत्यर्थ: भास्करं सूर्य नेवगम्य दृष्टिगोचरख. मित्व: पवलोक्यं दक्षिणेतरभुन: वामहस्त: व्यपाश्रयः यस्यांसथाभूतो वामार वर्तिनीमिति भावः महधर्मचारिणी प्रिया व्याजहार उवाच ॥ २९ ॥ पति। है प्रिये ! सौ पहपतिः सूय: अरुषो रजी विमागी वतीयांशी संख्याशदस्य इत्तिविषये पूरणार्थत्वमिष्यते यथा शतांश: सहमांश प्रत्यादि। मौसमीः तव वयोरिव पनवानि कमलशोभा संप्रमथ्य संस्थान संपये कालान्त प्रजेवर प्रजापति; नदिन परिवर्स सहरति पय मम्योपचा।

·. कुमारसम्भव शोकरव्यंतिकर मरीचिभि दूं रयत्यवनते विवस्वति । इन्द्रचापपरिवेषशून्यतां निर्भरास्तव पितुर्व जन्त्यमौ ॥३१॥ दष्टतामरसकेसरमजोः क्रन्दतोविपरिवत्तकण्ठयोः । निघ्नयोः सरसि चक्रवाकयोरल्पमन्तरमनल्पतां गतम् ॥३२॥ स्थानमाहिकमपास दन्तिनः शनकोविटपभङ्गवासितम्। भाविभातचरणाय राहते वारि वारिरहबच्चषट्पदम् । पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे! विवखता । लम्बया प्रतिमया मरोऽम्भसा तापनीयमिव सेतुबन्धनम् ॥३४॥ शौ करेति। भवनले प्रस्ताभिमुख इति यावत् विवस्वति भास्करे मरीचिभिः खकिरणः शौकराणाम् अम्बुकणानाम् शौ करीऽम्बुकणाः स्मता इत्यमरः । व्यति- करं सम्पर्क दूरयति दूरीकुर्वति त्यजतीत्यर्थः सति अमी तव पितु: हिमाचलस्य निर्भराः इन्द्रचापेन शक्रधनुषा यः परिवेषः परिधि: वेट नमिति यावत् तेन शून्यता राहिन्य' व्रजन्ति गन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः निझरपतिताः मूर्यकिरणाः शक्रचापवद- भासम्ते इति मतमाश्रिन्योक्तमिदम् ॥ ३१ ॥ इष्ट ति । दष्टा भक्षिनेत्यर्थः तामरसस्य रत्तोत्पलम्य रत्तोत्पलं तामरसमित्यमरः । के शराणां किञ्चल्कानां सक् माला पङ्क्तिरित्यर्थः याभ्यां तथोक्तयोः विपरिहत्ती पराङ्मुखता मितौ कण्ठौ ययोः तथाविधयो : क्रन्दतीः रुदतो: निनयोः परस्पग- धीनयोः अधीनी निन पायते इत्यमरः । अन्योन्धमनुरतायोरिति यावत् चक्रवाकयोः सरसि पल्पम् पल्पकालिकमिनि भावः अन्तरं विरह: विरहकालस्य राबिमान. स्वाद पत्वमिति बोध्यम् अनल्पतां दोघं तामित्यर्थः गतं प्राप्तम् धनुरागिणोरल्पस्यापि विरहस्य दीर्घवत्प्रतीयमानत्वादिति भावः । ३२ ॥ स्थानमिति। दन्निनः गजाः शम कीनां गजप्रियचविशेषाणां विटपा: शाखाः तेषां भाः खण्डः वासितम् सरभितम् पाह्निकं दैनिकं स्थानम् पपाख बका पाविभात प्रभातपर्यन्त यत् धरणं देहयात्रार्थमाहार इति यावत् तस्म पारिकोषु कमलेषु बद्धाः बन्धन प्राप्ताः तेषां समुचितत्वादिति भावः षट्पदाः धमरा धव नादर्भ वारि जल सकमलजलमिति यावत् रहते पादहवे ॥ ३३ ॥ पोति । हे मितकथे ! मितभाषिषि ! पश्मिदिमन्तलम्बिनापखं गवतेति भावः ।

·पष्टमः सर्गः उत्तरन्ति विनिकौर्य पखलं गाढ़पकमतिवाहितातपाः । दंष्ट्रिणो वनवराहयूथपा दष्टभङ्गुरविसामुरा इव ॥ ३५॥ एष शिखरे तास्पदो नातरूपरसगौरमण्डलः हीयमानमहरत्ययातपं पौवरोरु ! पिवतीव वणिः ॥ ३६ ॥ पूर्वभागतिमिरप्रवृत्तिभियंतपकमिव जातमकतः । खं तातपजलं विवखता भाति किञ्चिदिव शेषवत्सरा ॥३७॥ विवस्खला मूर्येण लम्बया दीर्घयेत्यर्थः दीर्घयेति कचित् पाठः । प्रतिमया प्रति- विम्ब न निर्मितं मरीऽम्भमां सरोवरजलानां तापनीयं सौवर्ण तपनौयं शासकुम्भ- मित्यमरः । सेतुबन्धनमिव पश्य अवलोकध। उत्प्रेक्षालजारः। तदुक्त दर्पणे । भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मनेति तल्लक्षणात् ॥ २४ ॥ उत्तरन्नौति। दंष्ट्रिण: दोर्घदन्तवन्तः बनवरायूथपा: वन्धरकराधिपतयः गाढ़गङ पल्ललम् अल्पसरः वैशन्स: पल्वलचाल्पसर इत्यमरः । विमिकीर्य खाधि- वासन दलित्व त्यर्थः । प्रतिवाहितः प्रतिक्रान्त पातम: यै: तथाभूताः सूर्यातप. केश परिहरन्त इत्यर्थः। दृष्टः मुखनिहित इति यावत् भारः भङ्ग भोलः विसा- डुरः मणालप्ररोह: यैः तथाभूता पूव उत्तरन्ति उत्तिष्ठन्ति सरस पति शेषः । पवीत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ३५ ॥ एष इति। हे पौवरीक ! स्थूलोरदेशे ! हमशिखरे वृक्षोपरि कसास्पदः कतनिलयः जातरूपं सुवर्ण चामौकरं जातरूपमित्यमरः । तस्य यो रसः जसं तात् गौर पौतं मण्डल वई यस्य तादृशः सौरकिरण्योगादिति भावः । बहिणः मयूरः मयूरो वर्हिणो वहीत्यमरः। हीयमानं हीयतामापद्यमानम् बहरत्ययातप' दिवा- बसानसूर्यकिरणं पिवतीय। भव पिवतीव रति क्रियागतीत्प्रेक्षा ॥ २६ ॥ पूर्वति। पूर्वभाने पूर्वस्यां दिशि तिमिराणां तमसा प्रातिभिः प्रसरैः विव- खसा सूर्येण इतम् पासपी जलमिव यस्य तथाभूतं खम् पाकाशम् एकतः एकरयां दिशि व्यक्ताः स्फुटा: पड़ा यस्य तादृश मातमिव पन्यतः पपरस्यां दिशि विश्चित ईषत् श्रेषवत् नवशेषदित्यर्थः । सर इव सरीवरमिव भाति राजते उपमा- ·कुमारसम्भव आविशशिरुटजाङ्गणं मृगैर्मूलसेकसरसैश्च वृक्षकः । आश्रमाः प्रविशदग्राधेनवो बिभ्रति श्रियमुदीरिताग्नयः ॥३८॥ बच्चकोशमपि तिष्ठति क्षणं सावशेषविवरं कुशेशयम् । षट्पदाय वसतिं ग्रहोथते प्रौतिपूर्वमिव दातुमन्तरम् ॥३८॥ दूरमग्रपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना। भाति केसरवतेव मण्डिता बन्धुजीवतिलकेन कन्यका ॥४॥ सामभिः सहचराः सहस्रशः स्यन्दनाखहृदयङ्गमखनैः। भानुमग्निपरिकीर्णतेजसं संस्तुवन्ति किरणोपपायिनः ॥४॥ .. पाविशद्धिरिति। पाश्रमा: तापमनिवामाः उटजस्य पसांशालायाः पर्णशालो. टमोऽस्त्रियामित्यमरः। अङ्गण चत्वरम् अङ्गण चत्वराजिर इत्यमरः । प्रावि. शतिः प्रविशशि: मगैः तथा मूलषु यः सेकः तन सरसाः सिग्धा इत्यर्थः । तैः सच के सुद्रतभिश्च उपलचिताः उपलदरी हतीया । प्रविशन्त्य: अग्रवाः श्रेष्ठा धेनवः सवत्सा गावी येषु तथाभूताः तथा उदीरिता उद्दीपिता अग्नयः दक्षिण- माइंपत्याहवनीयाख्याः येषु तथोक्ताः सन्तः होमार्थमिति भावः । श्रियं शोभा विभ्रति दधति ॥ ३८ ॥ बडेति । बडः कोशी मुकुलीभाव: येन तथाविधमपि पवशषे कियदंश इति भावः । यत् विवरं छिद्र तन सह वर्तमानं कुशेशयं पद्म शतपत्र कुश- प्रयमित्यमरः । वसतिं वासस्थानं ग्रहोप्यते षट्पदाय भमराय प्रीतिपूर्व सप्रसयम् अन्तरम् अवकाशम् अन्तरमवकाशावधि परिधानान्तभिदतादष्वित्यमरः । दातु- मिव क्षण तिष्ठति सम्प समुकुलीभावनेति शेषः । उत्प्रे चालङ्कारः ॥ ३९ ॥ ..दूरेति। वारुणी वरुणाधिष्ठिता पश्चिमेत्यर्थः । दिक् दूरम् प्रत्यर्थं मग्रा: बिमष्टा इत्यर्थः। परिमेया: परिमातु शक्याय रश्मयः किरणाः यस्य तादृर्शन पहणेन रक्तम मानुमा सूर्येण शरवता किअल्कवता किचकः केशरोऽस्त्रिया- मित्यमरः । बन्ध नीवतिलकेन वधुजीवपुष्परूपललाटभूषणेन मण्डिता पखाता सबकव भाति रामते ॥ ४०॥ साममिरिति। सहस्रशः सहस सहन किरणामाम् उमा पिवन्तीति तथाभूताः सह परन्तीति तथोक्ता सााष्टपरिमिताः वालखिल्या उषय इत्यर्थः ।

·अष्टमः सर्गः। मोऽयमानतशिरोधरैईयैः कर्णचामरविहितेक्षणैः । प्रस्तमेति युगभुम्न के शरैः सविधाय दिघसं महोदधौ ॥ १२ ॥ खप्रसुप्तमिव संस्थिते रवी तेजसो महत ईशी गतिः । तत् प्रकाशयति यावदुगत मौलनाय खलु तावतचुतम् ॥३३॥ सध्ययाप्यनुगतं रवेवपुर्वन्धमस्तशिखरे समर्पितम् । येन पूर्वमुदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तमापदि ॥४४॥ नेषां मर्यसहचरत्वस्य शाम्ब सिद्धत्वादिति भावः। स्यन्दने रथे सौर रति भावः । व प्रश्वाः तेषां हृदयङ्गम: मनीरमः स्वनी ध्वनियेषां तैः सामभिः सामवेदः पनौ परिकोणम् अर्पितं तेजो यन तथोकम् अनावीषधीषु च तेजी निधाय रविरम्त यातीति युतः। भानु सूर्य संस्तुवन्ति । वन्दनेश ददयङ्गमखनैरिति पाठ हृदय- ङ्गमम्वन: मनीहरध्वनिभिवन्दनैः स्तुतिवचोभिश्च सामातिरिक्त रिति शेषः। संस्तु- .. वनीत्यर्थः ॥ ४१॥ । स इति। मीऽयं मय: दिवसं महोदधी सन्निधाय सस्थाप्य प्रतीयमानोत्- प्रेक्षा। सूर्यकिरणावच्छिन्न नभीभागस्यैव दिवसत्वेन सम्य महोदधौ स्थितरस- म्भवादिति बोध्यम् पानताः शिरीधराः येषां सथीक : कर्णयोर्य चामराः ते: पतित- रिति भावः । विघटिते सङ्कुचिते ईक्षण नेवे य: तथाभूतः तथा युगन स्कन्धधार्थ्य- रथकाष्टम भुग्नाः दलिता: केशरा: स्कन्धरीमाणि येषां तादृशैः अश्वः करणमत- रित्यर्थः । अस्तम् अस्ताचलम् एति गच्छति । पस्तम्तु चरमः मादित्यमरः ॥४२॥ खमिति। रवी संस्थित अन्त गते सति खम् श्राकाशं प्रसुप्तमिव भवतीति शेषः । महत: तेजमः गति: अवस्था ईदृशौ वत्यमाणरूपा, नत् महातेज: उद्गतम् उदितं सत् यावत् य परिमितं स्थानमित्यर्थः । प्रकाशयति दीपयति, च तं भ्रष्टम् अमितमित्यर्थः। खलु निश्चित तावतः तत्परिमितस्य स्थानस्येत्यर्थः । मौलनाय प्रकाशायेत्यर्थः भवः। ॥ ४३ ॥ सन्ध्ययेति। सध्ययापि प्रस्तशिखरे अस्ताचलशिरसि समर्पितं सविहितं वन्दा रवैः मूर्य्यस्य वपुः मण्डलमित्यर्थः । अनुगतम् अनुसृतम्। युक्त चैतदित्याह येनैति येन पूर्व प्राक् प्रातरित्यर्थः । उदय अभ्य स्थानसमये पुरस्कृता पये कृता सम्मा- मिता ध, पापदि अशगमनसमय पुरस्कारिण इति भावः। तं पुरस्कारिणमापन. २ ·१४ कुमारसम्भवे रक्तपीतकपिशाः पयोमुचां कोटयः कुटिलकेशि ! भान्यमूः । द्रक्ष्यसि त्वमिति मध्ययानया वर्तिकाभिरिव माधुमण्डिताः ॥ ४५ ॥ मिहकेशरसटासु भूभृतां पल्लवप्रमविषु द्रुमेषु च । पश्य धातुशिखरषु भानुना संविभक्तमिव साध्यमातपम् ॥१६॥ अद्रिराजतनये ! तपखिनः पावनाम्बुविहिताञ्जलिक्रियाः । ब्रह्म गृढमभिसन्ध्यमादृता: शुये विधिविदो एणन्त्यमौ ॥४७१ . मिति भावः कथं न अन्याम्यति ' अनुमिप्यति ? अपितु अनुयाम्पत्ये व ताद जनमनगन्त नुचितं मतोनामष एव धम इति भावः । अव ममन कार्यगा लिङ्गन न विमध्ययी नायक नायिकाव्यवहारममारीपात् ममामाक्तिरलङ्कारः। समामीति: मौर्य व कार्यनिङ्गाविशेषणः । व्यवहारममारोपः प्रतान्यम्य वस्तुन इति ॥५४॥ रनोति। है कुटिलकेशि । मनि कुन्तन । अमः परतो दृश्यमाना इति भावः । काय पीताय कपिशा: पिङ्गनाथ पयोमुचा मेघानां कीटयः अग्रभागाः, वटच्यमीति हती: अनया मधावा वत्तिकाभि: चित्रशलाकाभि: माधु मम्यक यथा तथा मण्डिता इव रञ्जिता इव भान्ति शोभन्ते । अब क्रिबीत्प्रेक्षा तदक्त भवेत् मम्भावनोत्क्षा प्रकृतस्य परात्मना । वाच्या प्रतीयमाना मा प्रथम द्विविधा मता। जातिगण: क्रिया द्रव्यं यदत्प्रेक्ष्य इयोरपौति ॥ ४५ ॥ मिहेति। हे प्रिय । इति सम्बोधनपदमूह्यम् । भानुना मर्येण भूभृतां पर्व तानां सिंह के शरसटामु सिंहानां केशरा इव किञ्जका इव याः सटा जटास्तास, पल्लवप्रसविषु सनातपाल वेषु द्रुमेषु तरुषु धातूनां गैरिकादीनां शिखरेषु उपरिभागेषु च साध्य मभ्याकालभवम् पातपं खतज इत्यर्थः । संविभक्तमिव सम्यक् विभज्य दत्तमिव पश्य अवलोकय । यथा कश्चित् निधनसमवे स्व जमेषु म्वधनं निधाय वियते तथा रविरपि स्वधनभूतं स्वातपं सिंहसटादिषु निक्षिप्य अत यातौति ध्वन्यते । पत्राप्युत्प्रेक्षालझारः ॥ ४६ ॥ प्रीति। अद्विराजतनये । पार्वति ! मी विधिविदः सायंकालकर्तव्याभिज्ञा इत्यर्थः । तपखिनः तापसा: पाहताः पादरवन्: यत्नवन्त इत्यर्थः । पाय पवित्र-

·अष्टमः सर्गः।
तन्मुहूर्तमनुमन्तुमर्हसि
प्रस्तुताय नियमाय मामपि ।
त्वां विनोदनिपुण: सखोजनो
वला वादिनि ! विनोदयिष्यति ॥ ४८ ॥
निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भत्तुरवधोरणापरा।
शेलराजतनया समोपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥४८॥
ईश्वरोऽपि दिवसात्ययोचितं मन्त्रपूर्वमनुतस्थिवान् विधिम् ।
पावतीमवचनामसूयया प्रत्युपेत्य पुनराइ सस्मितम् ॥५०॥
जनकं यत् अम्ब जलं गाझमिति भावः । तेन विहिता कता अनलिक्रिया तर्पणादि.
व्यापारः यः तथाभवाः सन्तः अभिमभ्य मन्ध्यामभिज्याप्यं त्यर्थः । शु इये पूतय गूढ
रहस्य ब्रह्म त्रों इत्ये काक्षरं मन्त्र गायत्री वा गुणन्ति जपनि ॥ ४७ ।।
तदिति । हे वन्ना वादिनि । मघरभाषिणि । तत् तस्मात् माध्यविधरवश्य-
कर्तव्य त्वादिति भाव: । महत हो दण्डावित्यर्थः । प्रस्तुताय प्रताय नियमाय सध्या
वन्दनविधानायत्यर्थ: । मामपि अनुमन्तुम् अनुज्ञातुम् अहसि, नाव त्वया एकाकिन्या
स्थातव्यमित्याह त्वामिति विनोदे चित्तरञ्जने निपुण चतरः सग्वीजन: त्वाम्
विनोदयिष्यति रञ्जयिष्यति ॥४८॥
निर्विभन्यति । तत: अनन्तरं प्रोन्नराजतनया पार्वती भक्त स्वामिनः वाचि
वचने अवधौरणापरा अवमाननार्थिनी भक्त वचनम गद तीति भावः । दशनच्छदम्
पोष्ठ' निविभुज्य कुटिलयित्वा ममीपगां सन्निहिता विजयां सहचरीम् पहेतु के
निष्कारणं सहेतुकमिति पाठ सकारणम् पाललाप वाक्येन पापितवती-
त्यर्थः । अनुजावचनं न दनवतीति भावः ॥ ४६ ॥
ईश्रर इति। ईश्वरीऽपि सर्वाराध्यो पौति भावः । यः सर्वैः सन्ध्यायामाराध्यते
सोऽपौति अपिशब्दार्थः । दिवसात्ययोचितं सायमित्यर्थः । मन्त्र पूर्व समन्वमित्यर्थः
विधिम् अनुष्ठानम् अनुतस्थिवान् कृतवान् सन् असूयया ईष्य या पवचमा मौन-
भावेन स्थितां पार्वतौं प्रत्युपेत्य अभ्ये त्य पुन: सस्मितं समन्दहासम् पाह
उवाचेत्यर्थः ॥ ३०॥

·कुमारसम्भव
मुञ्च कोपमनिमित्तकोपने ! सध्यया प्रणमितोऽस्मि नान्यया।
किं न वैदिम सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमवृत्तिमात्मनः ॥ ५१ ॥
निर्मितेषु पिटषु स्वयम्भुवा या तनुः सुतनु ! पूर्व मुनिकता।
सेयमस्तमुदयं च सेवते तेन मानिनि ! ममात्र गौरवम् ॥५२॥
तामिमां तिमिरहछिपीडितां शैलराजतनये ! ऽधुना स्थिताम् ।
एकतस्तटतमालमालिनी पश्य धातुरनिम्नगामिव ॥ ५३ ॥
साध्यमस्तमितशेषमातपं रक्तलेखमपरा बिभर्ति दिक् ।
सम्परायवसुधासशोणितं मण्डलाग्रमिव तिर्यगुजिकतम् ॥५४॥
.
भाव:
मुश्चेति। हे पनिमित्तकोपने प्रकार की पिनि। कीपं मुच्च त्यज, सध्यया
प्रणमितः प्रणतीकत: अस्मि, अन्यया नाति शेष: न, नाहमन्यनारीसत इति
चकवाकेश समा वृत्तिः व्यवहारः कान्तामाहवार्यरुपति भावः यस्य
तथाभूतम् प्रात्मनः स्वस्य सहधर्मचारिण सहचरं मां किं कथं नवमि न
जानासि ? ॥ ५१॥
निर्मितेष्विति। हे मानिनि। हे भतन । शुभाशि । पूर्व स्वयम्भ वा ब्रह्मणा
निर्मितेषु सृष्टेषु पिटषु अग्निष्वासादिषु या तनुः मूक्ष्मरूपा मध्या तम्या महन-
मावावयवत्वादिति भावः। उझिता व्यका अर्पितेति यावत् मा इयं देवी मन्धया
प्रस्तम् उदयन सेक्ते प्राश्रयति, तेन हेतुना अत्र सन्धयायाम् अवग्यपूज्यायामिति
भावः मम गौरवम् प्रादरः ॥ ५२ ॥
तामिति। हे शैलराजतनये । पार्वति । तामिमां सन्धधाम प्रधना एकतः
पूर्वस्यां दिशौत्यर्थः । तिमिराणां तमसां वह्या आविर्भावेन पौडिताम् पाहतामिति
भावः। प्रतएव तटेषु गिरिनितम्बंधु तमालानां तदाख्यतरणां माला राजिः तहतौं
धातूनां गैरिकाणां रसी द्रवः तस्य निमगां नदीमिव पश्य अवलोकय । उत्-
प्रेक्षालङ्कारः ॥ ५३॥
साम्बामिति। पपरा दिक् पश्चिमेत्यर्थः अस्तमित: विनष्टः शेषो यस्य
नथाभूतं साध्य सन्ध्याकालीनं रक्ता लेखा पाततिरित्यर्थः । यस्य तथाविधं पास
गरमयूण' सम्परायः संग्रामः तस्य वसुधा भूमिः रणक्षेत्रमित्यर्थः तस्याः
संशोषितं सर तिर्यक जईभावेनेत्यर्थः उत्थितम् उत्पतितम् मण्डलायमिव
अवयवाग्रमिव विभर्ति धारयति उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ५४ ॥

·अष्टमः सर्गः। --- यामिनीदिवससन्धिसम्भवे तेजसि व्यवहिते सुमेरुणा। एतदन्धतमसं निरङ्कुशं दिक्षु दोघनयने ! विजृम्भते ॥ ५५ ॥ नोवमोक्षणगतिन चाप्यधो नाभितो न पुरतो न पृष्ठतः । लोक एष तिमिरौघवेष्टितो गर्भवास इव वर्तते निशि ॥१६॥ शुद्धमाविलमवस्थितं चलं वक्रमाजवगुणान्वितं च यत्। सर्वमेव तमसा समौकत धिमहत्त्वमसतां तान्तरम् ॥१७॥ नुनमुन्नमति यज्वनां पति: शावरस्य तमसो निषिद्धये । पुण्डरीकमुखि ! पूर्वदिन,खं केतकैरिव रजोभिराहतम् ॥५८॥ यामिनोति। हे दोनयन । आयतनेन । यामिनी च दिवमय तयो: मन्धिः मां काल. तनमम्भव मान्या इत्यचं. ने जाम मय मयून सुमेरुणा व्यवहित पात्रत मति पतन निरा नियामित्यय अन्यतमम गाट तमः दिक्षुः विजृम्भते प्रम- रति। मन्धमाती तति भावः ॥ ५५ ।" नाई मिति। इतना नवाग्मा गतिः प्रमर इत्यर्थः न ज न च पध; निम्न न अभितः, उनी पायोरित्यर्थः । न परतः अग्रतः, नापि पृष्ठत: पशात, चलतीति क्रियाध्याहा । अतः एष लोक: अगत् लोकन्तु भवन जने इत्यमरः । तिमिगवन श्रम कार्गनचयन बष्टित: पादतः मन् निशि र जन्यां गर्भवाम इव उदरमध्ये इवत्यर्थः वर्तत तिष्ठति। यथा गर्भस्था: किमपि न पश्यन्ति तइत तिमिगवतत्वात् नी का अपोति भावः । राहमिति । शुद्ध निर्मलम् आविन मलिनम् अवस्थितं म्यावर चल जनम वा कटिनम् आज वगणान्वित सरत्नन यत बात इति शंषः तत् मर्वमेव तममा अन्न कारण समीकत तुल्यता नौतं तन्मात असतां दुर्जनानां हतं नाशितम् अन्तर प्रभेदः येन तादृशं मदमदविव कहितमिति भावः । महत्त्वम् श्रीदाय धिक धिक् निभम ननिन्दयोरिव नरः । यत्र गगणागविव को नास्ति तादृशं खलचरित्व निन्दा- मोत्यर्थः। अव मामान्येन विशषममर्थनरूपीऽर्थान्तरन्यासः। तदुकं मामान्य वा विशेषण विशेषस्तन वा यदि । कायच कारणेनेदं कार्येण च समयत । साधम्य गणेतरणार्थान्तरन्यासोऽध्या तत इति ॥ ५७ ॥ नूनमिति। ह युगडरी कमुखि । पद्म नेव । यज्वना दिजानां पतिः चन्द्रः उतप्रताग्नदार ॥ ५६ ।।

·१८ कुमारसम्भव मन्दरान्तरितमूर्त्तिना निया लक्ष्यते शशभूता सतारका। त्वं मया प्रियसखोसमागता पोथीव वचनानि पृष्ठतः ॥५॥ रुचनिर्गमनमादिनक्षयात्पूर्वदृष्टतनु चन्द्रिकास्मितम् । एतदुहिरति चन्द्रमण्डलं दिग्रहस्यमिव रात्रिनोदितम् ॥६॥ पश्य पक्कफलिनीफलत्विषा विम्बलाञ्छितवियारोऽम्भसा। 'विप्रकष्टविवरं हिमांशुना चक्रवाकमिथुन विडम्बाते ॥६१॥ हिजराजः शशधर इत्यमरः। नून निथितं शार्वरस्य नैशस्य तमसः अन्धकारस्य निषिद्धये निराकरणाय उवर्मात उदेति, यतः पूर्वदिश: प्राच्या मुख केतक: केतकसम्बन्धिभिः रजीभिः परागैः पाहतम् श्रापूरितं व्याप्तमिव दृश्यते इति शेषः । उत्प्रेक्षालझार. ॥ ५८॥ मन्दरैति। हे प्रिये । सतारका तारासहिता निशा मन्दरण तदाग्यन पर्वतेन अन्तरिता मूत्ति यस्य तादृशेन मन्दरमन्सर्धाय स्थिते नेत्यर्थः । शशभृता चन्द्रेण प्रिय- सखीभिः समागता सङ्गता व पृष्ठतः वचनामृतानि श्रोष्यतेव मया लक्ष्यते दृस्यते। रुद्ध ति। शयतोव। उपमालद्धारः॥५॥ भा दिनक्षयात् दिनावसानपर्यन्तमित्यर्थः। रूद्धनिर्गमं निवत्ती. दयम् उदयरहितमित्यर्थः । पूर्वस्यां दिशि दृष्टा तनुः अवयवः यस्य तादृशम् एतन् चन्द्र मण्डलं चन्द्रिका एव स्मित मन्दहासो यस्मिन् तद् यथा तथा रातिनीदित निशाप्रकटितमित्यर्थः। दिशः प्राच्या इत्यर्थः रहस्य गोप्य वस्तु उदगिरतीय प्रका- यथा काचित् कुपिता सपना रहस्य' केनचित् प्रकाशयति तहत् निशारूपा नायिका सपबीरूपाया: प्राच्या रहस्सं चन्द्रमण्डलेन प्रकाशयतीति भावः । उत्प्रेक्षालङ्कारः। स च राविप्रायौः सपत्नीव्यवहारसमारोपात् समासीत्या सङ्घीयते । ६०॥ पश्ये ति। पक्क परिणतं यत् फलिन्याः सदाख्यतरीरित्यर्थः। फलिन्यनि- शिखायाच फलिन्यामिति मेदिनी। फलं तहत् विट् कान्तिर्यस्य तादृशेन गुआंग- तथा विम्बेन प्रतिविम्ब न लाञ्छितं रञ्जितं वियत् अन्तरीक्ष सरसा तड़ागामाम् उपलक्षणमेतत् जलाशयानामिति भावः । पम्भः सलिलं येन तथा- भूतेन हिमांशना चन्द्रग विकष्ट दूरं गतं विवरम् अन्तरं प्रभेदज्ञानमिति यावत् नेत्यर्थः।

·अष्टमः सर्गः। १८ शक्यमोषधिपतनवोदयाः कर्णपूररचनाशते तव । अप्रगल्भयवसूचिकोमलाछेत्तुमग्रनखसम्प टैः कराः ॥३२॥ अङ्गुलीभिरिव केशसञ्चयं सबिध तिमिरं मरीचिभिः । कुद्मलोकतसरोजलोचनं चुम्बतौव रजनीमुखं शशी ॥६३॥ पश्य पार्वति ! नवेन्दुरश्मिभिभिनसान्द्रतिमिरं नभस्तलम् । लक्ष्यते हिरदभोगदूषितं सप्रसादमिव मानसं सरः ॥६४॥ . -- यस्य तथीत हिमांशु विन्ध मेतत न फलिनीफनमित्य विवेकरहितमिति भावः । चक्रवाक मिथुन चक्र दन्द विडम्बाले प्रतार्यते । पश्य अवलोकय। सरसि प्रति- विम्बितं चविम्ब दृष्टा फलिनीफलभमेण चक्रवाकयुगनन सदग्रहणा) गच्छता विफलमनोरथेन प्रत्यासत्यते इति भावः । अव भान्तिमानलद्वारः। उपमया धन- प्राण्यते। सदुक्त साम्यादतस्मिंस्न बहिर्धान्तिमान् प्रतिभोत्थितेति। साम्यं वाच्य- मवैधम्यं वाक्य का उपमा इयोरिति च ॥ ६१ ॥ शका मिति। ह प्रिये । श्रीषधिपतयन्द्रस्य ओषधीशी निशापतिरित्यमरः मव: उदयो येषां तथीका: प्रत्यग्रीदिता इत्यर्थः । पप्रगल्भा अपरिणता यवानाम् भीषधिविषाणां सूचयः पङ्गरा इव कोमला: मृदवः करा: किरणाः कर्णपूरस्य कर्ण- भूषणस्य रचनाकृत रचनार्थमित्यर्थः । तव अग्रा य नखसम्प टा: नखावयवा इत्यर्थः । तैः नखारिति भावः । केत्तु खण्डयितुं शका चन्द्र कराणामतीव सान्द्र तया नखाग्रकत नस्थ सम्भाव्यमानत्वात् प्रतीयमानोत्प्रेक्षा। शक्यमित्यव भावे गयत् । अयं चन्द्र करीऽतिसान्द्रः येन त्वया इमं खण्डयित्वा कर्णपूरीक शक्यते इति भावः ॥ २ ॥ पङ्ग लौभिरिति। हे प्रिय । शशी चन्द्र: मरीचिभिः करैः अङ्ग लौभिश्च तिमिरं के शसञ्चर्यामव कुन्तलनिचयमिव मनिटद्य अपसार्य कुद्मलोकते मुकली- कृते सरोजे एव अन्यत्र मरोजे व लीचने यस्य तथाभतं रजनौमग्न निशामुख चुम्बतौव। प्रवीत्प्रेक्षया उपमया च शशिरजन्योनायक नायिकाव्यवहारसमारीप- रूपसमासोक्तिरलङ्कारः ॥ ६३ ॥ पोति। ई पार्यति ! मवेन्दुरगिाभिनवी दिलचन्द्रमयूखैः भिन्नम् अपनीत सान्दं गाढ़ तिमिरं यमात् तथाभूतं नभस्तलम् अन्तरीक्ष' हिरदाना मितमा ।

·कुमारसम्भव रक्ताभावमपहाय चन्द्रमा जात एष परिशुद्धमण्डलः । विक्रिया न खलु कालदोषजा निर्मलप्रकृतिषु स्थिरोदया ॥ ६५ ॥ उन्नतेषु शशिनः प्रभा स्थिता निम्नसंश्रयपरं निशातमः । ननमात्ममशी प्रकल्पिता वेधसा हि गुणदोषयोर्गतिः ॥६६॥ चन्द्रपादजनितप्रवृत्तिभिश्चन्द्रकान्तजलविन्दुभिर्गिरिः । मखलातरुषु निद्रितानमून् बोधयत्यसमये शिखण्डिनः ॥६॥ भीगन द ननेन दूषित पाक् श्राविलित पथात् मप्रसादं प्रसन्न म्वमित्यर्थः । मानम मर इवलच्यते दृश्यते । उपमालङ्कारः ॥ ६४ ॥ रतभावा मति। ह प्रिय । चन्द्रमा: रक्रभाव लौहित्यम अपहाय विमच्य परिशु विशद ममिययः । मण्डन यस्य तथाल. जातः । उकमर्थमा नरा दृदयति विकिति। कालदीपगा जाता विक्रिया विक्रतिः प्रकलेग्न्यथाभाव दार्थ.। निर्मला विशा प्रकृति स्वभावो चषां तथाभतेषु जनेषु मम्बित्यर्थः । खन नव स्थिरीदया चिरम्यायिनोत्यर्थः । अव मामान्य न विशषममर्थनरूपी न तरन्याम ॥६५॥ उन्नतविति। शशिन ट्रम्य प्रभा उनष उत्तरेष स्थनषु स्थिता, निशातमः नेश तिमिर निम्नमव मयः परं प्रधानं यस्य तथा निम्नगामीत्यर्थः । हि तथाहि गणदोषार्गति: व्यवस्थितिरित्यर्थः । वधसा विधिना प्रात्मन गपस्थ दोषम्य चेत्यर्थः । सटशी उपयुका प्रकल्पिता नूनं निर्धारितेत्यर्थः । नौचन मह नीचस्य सहतिकमेन मह उत्स्य सङ्गतिविधिव्यवस्थितति फलितार्थः। प्रवापि सामा- न्येन विशेषममर्थनरूपोर्थान्तरन्यासः ॥ ६६ ॥ चन्द्रति । गिरिः पर्वत: चन्द्रपादः चन्द्रमयूग्वैः जनिता उत्पादिता प्रक्ति: प्रमरगा येषां तथाभत: चन्द्रकान्तानां मणिविषाणां जलविन्दुभिः करण: मखला- नितम्वस्थ रक्षष निट्रितान् अमन् दमानिति वा पाठः शिखण्डिन: मयूगन् पसमये निद्राभङ्गातिरित कान वोधयति जागरयति ॥ ६७ ॥ -- तरुष ·अष्टमः सर्गः। कल्पवृक्षशिखरेषु सम्प्रति प्रस्फरगिरिव पश्य सुन्दरि !! हारयष्टिरचनामिवांशुभिः कर्तुमागतकुतूहल: शशौ ॥६८। उनतावनतभाववत्तया चन्द्रिका सतिमिरा गिररियम् । भक्तिभिर्बहुविधाभिरपिता भाति भूतिरिव मत्तहस्तिनः ॥ ६८ ॥ एतदुक्छसितपोतमैन्दवं वोढमक्षमिव प्रभारसम् । मुक्तषट्पदविरावमञ्जसा भिद्यते कुमुदमानिबन्धनात् ।। ७० ॥ कल्पति। है मन्दरि। सम्प्रति शशी प्रम्फरदभिर्विराजदृभि गुभिः किरण: हारयष्टिरचना मुक्ताहारनिर्माण कर्तु मिव भागतम् उपस्थितं कुतूहलम् श्रीतमय यस्य तथाभत व कल्पवृक्षाणां सुरतरूणां शिवगेष शिरीद गध वर्तत इति शेषः पश्य अवलोकन। यथा कश्चित् नीलकान्तमौक्ति कयोहारकत् एकं नीलकान्तं तती मौकिकमेक परोपाट्या हारं रचयति, तथा किरणानां वक्षपवासरालषु पतनात मौक्तिकनील कान्तमणिहाररचनौत्सुक्य मुत्प्रेक्षितमित्युतप्रेक्षालङ्कारः । शशिनि मालाकारव्यवहारसमारीपात् ममासीक्तिं परिपुणातीत्यनयोरङ्गाङ्गिभावः मङ्करः। प्रस्फ रहिरविकन्या सुन्दरीति पाठ है अविकल्पासुन्दरि । यम्याः सौन्दर्य सन्द हं नावगाइते सा अविकल्पासुन्दरी तत्सम्बद्धौ यथार्थसौन्दय शालिनी चन्द्रय त्यर्थः ॥ ६ ॥ उत्तेति । हे प्रिये ! गिरः पर्वतस्य उन्नतावनतभाव यत्तया बन्धु रत्वेन सूर्य सतिमिरा सान्ध कारा उन्नतेषु प्रदेशेषु सम्यक् चन्द्रालोकस्य पतनात् अवनतेषु च अप्रवेशादिति भावः । चन्द्रिका बहभिनानाविधाभिक्तिभिः रचनाभिरपिता अमिता मत्तहस्तिनः भूतिरिव बङ्गालग्न भमेव भूतिभन्मनि सम्पदौत्यमरः । भाति राजते। मोति विशेषणेन तादृशहस्तिमः गण्डादन खाङ्ग भन्मोत्क्षेपण- कारित्व सूचितम्। उपमालबारः ॥ ६ ॥ एतदिति। एतत् पुरोवतीत्यर्थः । उसितम् असिस्फीतम् अन्य समित्यर्थः । यथा तथा पौतम् ऐन्द चान्द्र प्रभारसं . किरणामृत वोद धारयितुमचममिव पस- ·२२ कुमारसम्भवे पश्य कल्पतरुलम्वि शुद्धया ज्योत्स्नया जनितरूपसंशयम् । मारत चलति चण्डिके ! बलाद व्यज्यते विपरिवृत्तमंशुकम् ॥ ७१ ॥ शक्यमङ्गलिभिरुत्थितैरधः शाखिनां पतितपुष्पपेशलैः । प्रत्रजजरशशिप्रभालवैरेभिरुत्कचयितुं तवालकान् ॥२॥ एष चारुमुखि ! योग्यतारया युज्यते तरलविम्बया शशी । माध्वमादुपगतप्रकम्पया कन्य येव नवदीक्षया वरः ॥७३॥ ममिव मनाः त्यक्तः षट पदम्य भमरस्य विरावी गुञ्जनमिति यावत् येन तथाभत भ्रमरगअन कलम मदित्यर्थः । श्रा निबन्धनात् सम्यक् बन्धमात् मुद्रणादिति यावत भिद्यते स्वयं विदलितं भवति विकसतीत्यर्थः । कमकर लट् । अत्रीत्- प्रेक्षालद्वारः । कुमुद बहुरसपायिनी जठरभङ्गरूपव्यवहारसमारोपात् समासोक्ति गमयतोति बोध्यम् ॥.०० ॥ पश्यति। हे चरिड के। अतिकोपने। चण्ड स्वत्यन्त कीपन इत्यमरः । शुद्धया विशदया ज्योत्सया जनित: उत्पादित: रूपम्य अवयवस्य संशय: सन्द हः यस्य तथाभतम् उभयोरपि शुभत्वादिति भावः । कल्पतरुषु लम्बि लम्बमानम् अशु क वस्त्र मारते वायो चलति वहति सति बलात् वेगात् विपरितक्तम् आन्दोलितमित्यर्थः सत् व्यज्यते व्यक्तत्वेन अंशुक मतम् न चन्द्रकर इति प्रतीयते इत्यर्थः ॥ ७१ ॥ शक्यमिति। हे प्रिय । अध:पतितानि पुष्पाणीव पैशाला: मृदुला: ते पतित- पुथ्य कोमलैरिति पाठ स एवार्थः । अतएव अङ्ग लिभि: उद्धृतः उ हुक्तुं शक्यैरिवे- त्यर्थः । एभिः पुरतः दृश्यमानरित्यर्थः । पाव जर्जगः पचान्तरपतिता इत्यर्थः । ये शशिन- चन्द न्य प्रभालवा: किरणविन्दवः तै: तव अलकान् चूर्णकुन्तलान् उत्कयितु रचयितु शक्यम् । एतेन चन्द्रकिरणस्यातीव सान्द्रत्वमुक्तम्। काचित्तव सखौ एतान् वक्षाध.पतितचन्द्र करान् ग्रहीत्वा तव कथान् रञ्जयविति परिहासोक्ति- रिति भावः ॥ ७२॥ एष इति। हे चारुमुखि । सुवदने ! एष प्रशी चन्दः साध्व सात् नवसङ्गमभया- दि यर्थः । उपगतप्रकम्पया कम्पमानया नादीक्ष या नवीढया कन्यया वरः प्रिय इव - - ·अष्टमः सर्गः। २३ पाकभिन्नशरकाण्डगौरयोगलमप्रतिजप्रसादयोः । रोहतौव तव गण्डले खयोश्चन्द्रविम्बनिहिताक्षिचन्द्रिका ॥४॥ लोहिताकमणिभाजनापित कल्पवृक्षमधु बिधति स्वयम्। वामियं स्थितिमतौमुपागता,गन्धमादनवनाधिदेवता ।७६॥ आदिकेसरसुगन्धि ते मुखम् मत्तरतनयनं स्वभावतः । अब लब्धवसतिगान्तरं किं विलामिनि ! मद: करिष्यति ॥ ७६ ॥ मान्यभक्तिरथवा मखोजन: सेव्यतामिदमनङ्गदोपनम् । प्रम्फ रती तरत्मविम्वया चञ्चनमण्डलतया योग्या अनुरूपा या तारा तया युज्यते मग कुनै मङ्गमन शामते इत्यर्थः । उपमानदारः ॥ ७३ ॥ पाकति। च विम्व निहि। अर्पित अतिणो नेत्र यया त थी का तबाम्बड़ी हे चन्द्रदणि नीत्ययः । चन्द्रिका पार्कन परिणान्या भिन्नः वर्णान्तर गत: य: शरकाण्ड मणविशेषाययवानरत गंगे तयोः नमन् स्फरन् प्रकृति नः स्वाभाविकः प्रमादः वैशय योम्नयाभतयां स्तव गगड यया: कपीलवी: गहतीव वत्यथः ॥ ७४ ॥ नीहितीत। यं गभमादनम्य अत: वनाधिदेवता काननाधिष्ठात्री देवी पयं लोहित रक्तवणं यत प्रकगिभाजनं मयकान्तमणिपावं तव अर्पित स्थापित कन्यवक्षमध सुरतरूप परम बिथती दधाना सतो स्थितिमतीम् पत्र तिष्ठन्तौं त्वाम् उपगता पानार्थ तुभ्य दात प्राप्त्यर्थः ॥ ७५ ॥ भाद्रीत। हे विलासिनि । त तब मुग्वं स्वभावत: आद्रं मधुमयोगादिति भावः । यत् के गरं वकलक ममं तात सुगन्धि समाग्भं तथा मत्ते चपन्ने र नयने यस्य तथाभृतम् अतः अत्र मुख लब्धा वसतिगयो येन तीनः त्वया पोत इति भाव: मदः किं गणान्तरं करिष्यति । न किमपौत्यर्थः । ये ये मदगुणास्ते सर्व एव स्वभावतस्त्व नमुखे वर्तनी अत: कि मदन फलमिति भावः ॥ २६ ॥ मान्धेति । अथवा सखीजन: मान्या आदरणीया भक्तिरनुरागो यस्य तथाभू नः ॥

·कुमारसम्भव
इत्युदारमभिधाय शरस्तामपाययत पानमम्बिकाम् ॥ ७७ ॥
पार्वती सदुपयोगसम्भवां विक्रियामपि सतां मनोहराम् ।
अप्रतक्य विधियोगनिर्मितामामतेव सहकारतां ययौ ॥७८॥
तत्क्षणं विपरिवर्तितहियोथतोः शयनमिहरागयोः ।
मा वभूव वशवत्तिनो हयोः शूलिनः सुवदना मदस्य च ॥ ७८ ॥
घूर्णमाननयनं स्वलल्कथं खेदविन्दु मदकारणस्मितम् ।
पाननेन न तु तावदोखरचक्षुषा चिरमुमामुखं पपो॥८० ॥
प्रामः स्वभाव
मरयोजनादरी माननीयः न त्वबहेलनोय इत्यर्थः । तस्मात् अनङ्ग दोपनं कामोद्दीपन
करम् इद मन्या वनदेवतया नीतं मध्वित्यर्थः । सव्यता पौयताम् इतौल्यम् उदार
मनोहरं यथा तथा अभिधाय अनुनौयेत्यर्थः । शङ्करः ताम् अम्बिकां पीयते इति पान
मध अपाययत पायितवान् ॥ ७७ ॥
पावतीति। पार्वती तग्य मधुन: उपयोगन पानेन मम्भवः जननं यस्यास्तथीका
मद्यपाननितामित्यर्थः । विक्रिया विकृतिमपि आमता रमालत्वम् अप्रतकण प्रचि-
न्य न विधियोगेन दंवगन्या निमिता जनिता मतां माधूनाम् उपलक्षणमतत
मवषामित्यर्थः । मनोहरा चित्त हारिगों सहकारतामिन अतिसौरभवमिव ययों
प्राप। श्राम यूती रसानीऽमा महकारीऽतिसौरभ इत्यमरः ।
मनीहरीऽपि यथा विधियोगन सहकारत्व प्राप्तया प्रतिमनोहरत्व लभते तथा पार्वत्या
विततिरपि नितरा हरमनीहारिगो अभूदिति भावः ॥ ७८ ॥
तत्क्षणमिति। सा सुवदना सुमुखो पार्वती तत क्षणं मद्यपानानन्तरक्षण
एवेत्यर्थः । विपरिवर्तिता विहीना होलज्जा याभ्यां तथोक्तयोः त्यतत्र पयोरित्यर्थः ।
इः दीप्तः राग: कामावश रत्यर्थः । याभ्यां तथाभूतयोः प्रतएव शयनं नेष्यती:
प्रापयिष्यती: शलिन: हरम्य मदस्य च हयो: वशवर्तिमी अधीना वभ्व ॥ ७९ ॥
घूर्णमानेति। ईश्वरः शम्भुः घूर्णमाने नयने यस्य तथोक्त स्खलन्ती कथा यस्य
तथा तं खेदविन्दुभिः सह मदकारणं मोहन मित्यर्थः । थितं मन्दहास: यत्र
तादृशम् उमाया मुखम् भाननेन न तु तावत चिरमिव्यर्थः ।
चक्षषा चिरं पपी.
सातिशयादरं ददर्शेत्यर्थः ॥ ८ ॥

·पष्टमः सर्गः। २५ तां विलम्बितपनीयमेखलामुहहन् जघनभारदुर्वहाम् । ध्यानसभृतविभूतिरीक्षरः प्राविशमणिशिलाठई रहः ॥ ८१॥ तब हंसधवस्त्रोत्तरपदं जागवीपुलिनचारुदर्शनम् । प्रध्यशेत शयन प्रियासखः शारदाभ्रमिव रोहिणीपतिः ॥ २ ॥ क्लिष्टकेशमवलुप्तचन्दनं व्यत्ययार्पितनख सममरम्। तस्य तच्छिदुरमेखलागुणं पार्वतौरतमभून हप्तये ॥ ८ ॥ केवलं प्रियतमादयालुना ज्योतिषामवनतासु पङ्क्तिषु । तामिति। ध्यानेन योगेन सम्भूता समारता विभूति: सम्पद उपभोगसामग्री- त्यर्थः। येन तथाभूत: विभूतिभूतिरैश्चर्यमिन्यमरः । ईश्वरः शिवः विलम्बिनी विशेषेण लम्बमामा तपनीयस्थ काञ्चनस्य मेखला रशना यस्यासपीतां जघनस्य भारेण गौरवेण दुर्वहां वोढुमशकाामित्यर्थः। विशालजघनामित्यर्थः। तां पार्व- सौम् उरहन ग्रहन रह: एकान्त मणिशिलाग्टई प्राविशत्। ध्यानसम्भूतविभूति- भषिसमिति पाठ ध्यानसम्मृताभिर्विभूतिभिभूषितं सचिसं मषिशिलासहमित्यस्य विशेषणम् ॥ १॥ तवति। तब मणिशिलायहे प्रियाया: पार्वत्याः सखेति प्रियासख: कासा. सहचर इत्यर्थः । हर इति शेषः। रोहिणीपतिः रोहिण्या साहितचन्द्र इत्यर्थः । शारदं शरत्कालीनम् पदमिव मेघमिव निर्जलवामिति भावः । ईसबत् धवल उत्तरदः पातरणं यस्य तथाभूतं नाङ्गव्या गाया: पुलिनमिव चारु शोभन दर्शनं यस्य तादृशं शय्यते पस्मि निति शयनं शय्याम् अध्यशेत अधिशिश्य । उपमालगरः॥८२ लिष्ट ति। विष्टा: पर्यस्ता प्रत्यर्थः । केशा यखिन् तत् अवलुप्त' निर्मट चन्दनं यस्मिन् नयोत व्यत्ययेन विपरीतभावेन पर्पिता नखा: यव तादशम् पतएव समत्सर सप्रणयवोपं तथा विदुरः छेद गतः मेखलागुणः काचीव' यस्मिन् तथा. भूतं पार्वस्या रतं सुरतव्यापारः तस हरस्य हप्तये परितोषाय म प्रभूत्। भीग- हमाया पानिमय्यादिति भावः ॥ ३॥ केवखमिति। ज्योतिषां परतिषु नक्षवमहलवियर्थ: पवनतास पक्ष गताखिति यावत् प्रभातकापायां शामिति भावः। केवलं प्रियतमायां पार्वव्यो

·२१
कुमारसम्भव
तेन तत्प्रतिग्रहीतवक्षसा नेत्रमौलनकुतूहलं कृतम् ॥ ८४ ॥
स व्यबुध्यत बुधस्तवोचितः शातकुम्भकमलाकरैः समम् ।
.मूछनापरिग्टहीतकैशिकः किरैरुषसि गौतमङ्गलः ॥ ८५ ॥
तो क्षणं शिथिलितोपगूहनो दम्पती रचितमानसोर्मयः ।
पद्मभेदपिशुनाः सिषेविर गन्धमादनवनान्तमारुताः ॥ ८ ॥
॥
.
दयालमा अत्यन्तसम्भोगे इयं क्लिष्टा स्यादिति दयावतेत्यर्थः। न तु म्वयमशत मेति
भावः । तेन हरेण तथा कान्तया प्रतिग्टहीतम् पाश्लिष्ट' बक्षी यस्य सादृशेन वक्षस
प्रियतमां वहतेति भावः । सता नेवाणां मौलनस्य मुद्रणव निद्राया इत्यर्थः ।
कुतहन कृतं निद्रितमित्यर्थः ॥ ८४ ॥
म दति। बुधानां ग्दुिषां नवे स्तुत्याम् उचितः सवयोज्य: बुधैर्देवन्दैः
नयमान इति भावः । उपसि प्रत्यूषे मुर्छनया खरारोहावरोहकमभेदेन परि-
गृहौता: कैशिका वीणातन्तवः यः तादृशे: किश्वरैः देवयोनिभेदैः गौतं मडलं
शुभ यम्य तथाभूतः सन् शातकुम्भकमलानां सवर्णपद्मानाम् पाकरः समूहै: समं सह
व्यबध्यत जागरितवान् ।
स व्यबध्यत तया निशाचर्य शातकुम्भकमलाकरः समम् ।
मुर्छनापरिग्रहीतवंशिकैः किन्नरैः समुपगौतमङ्गलः ॥
इति पाठान्तरम्।
तव मुनया परिग्टहीता वंशी वे गायः तथाभूतः किवरैः समुपगीतं सम्यक् समीपे
गौतं मङ्गलं यस्य तथाभूत: स हरः तथा शावकुम्भकमखाकरः स्वर्णपद्मनिलयः
मानस सर इत्यर्थः। समं युगपत् निशाक्षये प्रभाते व्यबध्यतेत्यन्वयः ॥ ५ ॥
ताविति। रचिता अनिता मानसस्य सरसः जर्मयस्सरसा येन तयाभूत:
चलितमानसोर्म य इति पाठ चलिता: कम्पिता मानसम्य जर्मयः येनेति स एवार्थ:
एतेन वायोः शैत्य सूचितम्। पचाना भेदस्य दलविसारणस्य पिथनाः सूचकाः
पनगन्धव हा इति भावः। एतेन मान्द्य' सौरभच सूचितम्। गन्धमादनस्य पर्व-
तस्य वनाममारता: क्षणम् अल्पकालं शिथिलितं त्यक्तम् उपगूहनम् पालिानं याभ्यां
नारी तो दम्पती पार्वतीपरमेश्वरी सिषिविर सेवितवन्तः। गाव पक्ष मुखो-
खारिवर्थः ॥ ८॥

·अष्टमः सर्ग: २७ जरमूलनखमार्गराजिभिस्तत्क्षणं इतविलोचनी हरः । वाससः प्रशिथिलस्व संयम कुर्वती प्रियतमामवारयत् ॥ ८७ ॥ स प्रजागरकषायलोचनं गाददन्तपरिताड़िताधरम् । पाकुलालकमरंस्त रागवान् प्रेक्ष्य भिवतिलकं प्रियामुखम् ॥८॥ तेन भिवविषमीत्तरच्छदं मध्यपिण्डितविसूवमेखलम् । निर्मलेऽपि शयनं निशात्यये नोकित चरणरागलाञ्छितम् ॥ ८ ॥ स प्रियामुखरसं दिवानिशं हर्षवृषिजननं सिषेविषुः । दर्शनप्रणयिनामदृश्यतामाजगाम विजयानिवेदनात् ॥ ४० ॥ -- अर्जिति। हर: जरमूले ये मखमार्गा नखक्षतानीत्यर्थः । तेषां राजिभिः पक्रिभिः तत्वण' तदर्भ नक्षले नैवेत्यर्थः इतानि विश्लीचमानि यस्य तथाभूतः सन् मशिथिखस्य प्रकर्षण स्वलत इत्यर्थः । वाससः वसनस्य संयम संवरष समिति पाठे स एवार्थः। कुतौं प्रियतमा पार्वतीम् पवारयत् मा वसनेमाजमाछादयति निवारितवान् ॥ ८७॥ स रति। रागवान् अनुरागप्रवणः स हरः प्रजागरेण कषाये कलुषे लोचने यस्य तथोक्त गाढ यथा तथा दन्तैः परिताड़ितः चतः पधरी यस्य तथाभूत गाढ- दन्तपदताड़िताधरमिति पाठे गाद यथा तथा दन्नपदैः दशनपतेः ताड़ित : अधरी यस्ख तथाभूतम् पाकखा: व्यत्यस्ता पलकाथूर्ण कुन्सला यस्मिन् तादृश भिन्नतिलक निर्मटतिखक प्रियामुख प्रेक्ष्य दृष्टा परत तुतोष पुनर्विजहार ना ॥८८ ॥ तेनेति। निशाया प्रत्यये पवसाने प्रभात इत्यर्थः। निर्मले प्रकटेऽपि तेन पर भिन्न: विपर्यस्तः पतएव विषम उन्नतामत इत्यर्थः । उत्तरछदः पारसरण यह ताह मध्ये पिहिता मिलिता विसूबा बिनसूवेत्यर्थः । मखसा काची यस्मिन् नयीत तथा चरण्योः रागेण पक्षकद्रवेणेत्यर्थः । खान्छितं चिह्नित रजितमिति वा जयन शय्या न उन्मित त्यम् ॥ ८ ॥ स रति। सहर: दिवानिई हडविजननम् बामदातिशयदं प्रियायाः पार्वत्याः सखरस बदमामत सिविषुः पिपासुरित्यर्थः । विषयायाः पार्वतीसख्या निवेदनात् ·२८ कुमारसम्भवे. समदिवसनिशोथ सङ्गिनस्तत्र शम्मीः पतमगमहतूनां साईमेका निरीव । नच सुरतमुखेभ्यग्छिवयो बभूव ज्वलन इव समुद्रान्तर्गतस्तन्वतेभ्यः । ८१ ॥ इति श्रीमहाकविकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये उमासुरतवर्णनं नाम अष्टमः सर्गः । नयमः सर्गः तथाविधनगरसप्रसङ्ग मुखारविन्दे मधुपः प्रियायाः । सम्भोगवेश्म प्रविशन्तमन्सर्ददर्श पारावतमकमीशः ॥ १॥ जापमात् विजयानिवेदित इति पाठे विजयया निवेदित: भवदर्शनार्थिनः पागता इति विज्ञापितीऽपीत्यर्थः। दर्शनप्रणधिना दर्शनार्थिनां देवानामिति शेषः । भपिरवाध्याहार्य: । पदृश्यताम् पाजगाम न दर्शनं ददौ केवलं प्रेमासक्ती निभृतं तस्थाविति भावः ॥ १०॥ समेति। सब गन्धमादनाद्री सनिग्नः पार्वतीसङ्गमयत इत्यर्थः शम्भी: समी तुल्यौ दिवसनिशीथी दिवारजन्यौ यव तादृशं साईम् अतूनां शतम् एका मिशेव भगमत् सुखातिशयम सादृशदीर्घकालस्य पणिकत्वावगमादिति भावः। समुद्रान्त- गंतः ज्वलनः वाड़वापिरित्यर्थः । तस्य समुद्रस्य जलभ्य व मुरतसुखेभ्य: चित्रा विगता टणा यस्य तादृशः विकृष्ण इत्यर्थः न च वभूव। भीगढमाया पामयादिति भावः ॥२१॥ इति षष्टमः सर्गः तथाविध इति। प्रियायाः पार्वत्या मुखारविन्द मधु पिमतीति तथोक्त: मधु- पामरत: भमरभूत इत्यर्थः। ईशः शम्भ: तथाविधे पूर्वोकप्रकारे बनारसमसङ्गी कामरसप्रसक्तौ सम्भोगवेश कौडाहम् पनः प्रविशन्तमक पारावत कपोतं ·नवमः सर्गः। २८ मुकान्तकान्तामणितानुकार कूजन्तमापूर्णितरक्तनेत्रम् । प्रस्फारितोवमविनमकण्ठ' मुहुर्मु हुञ्चितचारुपुच्छम् ॥ २ ॥ विशृङ्गलं पक्षतियुग्ममौषधानमामन्दगति मदेन। शुधांशवणं जटिलाप्रपादमितस्ततो मण्डलकैश्चरन्तम् ॥ ३ ॥ रतिद्वितीयेन मनोभवेन दात्सुधायाः प्रविगाद्यमानात् । तं वौच्य फेनस्य चयं नवोत्थ- मिवाभ्यनन्दत् क्षणमिन्दुमौलिः ॥ ४ ॥ ददर्श। उपजातिहत्तमच सर्गे तदुक्त स्यादिन्द्रवजा यदि तो जगी गति उपेन्द्र- वजा प्रथमे लघी सेति प्रमसरोदौरित लाभाजी पादी यदीयापनासयता इति च ॥१॥ हाभ्यां पारावतं विशिष्टि मकान्तेति । सकानम् पतिमनोहरं यत् कानाया मणितं मरतकूजितं मणितं रतिकूजितमित्यमरः । तस्य अनुकारः अनुकरण यस्मिन् तद यथा तथा कूजन्तं भवन्तम् पाणित रक्त मेध यस्य तथी- कम्। प्रस्फारितः विस्तारित: उनमः कदाचित उन्नत: विनभः कदाचिहिनत: कण्ठी यस्य तथाभूतं मुडमुड: पुन: पुन: न्यश्चितः सह चितशामपुक्षः येन नाहशम् ॥ २॥ विटामिति । विशाल शालारहित निगडशून्यमित्यर्थः । खेछा- चारिणमिति यावत् ईषत् पल्प पक्षतियुग्म पक्षमलइय तथा मदन समासेन भानन्दगतिं दधान पति: पक्षमूलं स्यादित्यमरः । घभा धबला अंशव: प्रभा यस्व तादृशी वर्णी यस्य तथोक्त श्रेसकान्तिमित्यर्थः। अटिली जटायुको अग्रपादौ यस्य तथोक्तम् । तथा मण्डलक: मण्डलाकारगतिविशेषेण चरन विचरन्नम्। सं कपीतं ददर्रेत्यन्वयः। चिभिः श्रीकै: विशेषकम् ॥३॥ रतीति। इन्दुमौलि: शिवः तं पारावतं रतिहितीयन कानासहचरेस मनी भवेन प्रविगाधमानात् पालीद्यमानात् सुधाया अमृतस्य दात् सरस: नवीत्या अभिनव मुत्यिर्थ फेनस्य चयं पुग्नमिव वीक्ष्य दहा पभ्यनन्दत् तुतीष ।।

·कुमारसम्भव तस्याक्कति कामपि वीक्ष्य दिव्यामन्तर्भवश्वविहङ्गामग्निम् । विचिन्तयन् संविविदे स देवो भ्र भङ्गभीमच रुषा बभूव ॥ ५ ॥ खरूपमास्थाय सतो हुताशस्त्रसन् बलस्कम्पक्वताञ्जलिः सन्। प्रवेपमानो नितरां स्मरारिमिदं वचो व्यतामथाध्युवाच ॥ ६ ॥ असि त्वमको जगतामधीश: खगौंकसां त्वविपदो निहंसि । तत: सुरेन्द्रप्रमुखाः प्रभो ! त्वामुपासते दैत्यवरैर्विधूताः ॥ ७ ॥ त्वया प्रियाप्रेमवशंवदेन शतं व्यतौये सुरतादृतूनाम् । रहः स्थितेन त्वदवीक्षणा” दैन्यं परं प्राप सुरैः सुरेन्द्रः ॥८॥ 96211 वास- तस्येति । स देवो भव: शाम्भ : तस्य पारावतस्य कामपि अनिर्वचनोवामित्यर्थः । दिव्याम् आकृतिम् अवयवं तदाक्रतिमिति पाठ स एवार्थः। वीत्य दृशा विचिन्न यन् ध्यायन् सम् छद्मना" विहङ्ग' विहगारुतिम् अग्निं देवमिति शेषः । मनसा संविविद ज्ञातवान् । रुपा कोपेन भूभङ्ग भीमः भुकटोभीषणश्च बभूव । असमयीपस्थितरिति भावः ।। स्वरूपमिति। ततः हरस्थान्तः स्वज्ञानानन्तरं हुताश: अग्निः खरूपं मिन- मूर्तिम् आस्थाय आश्रित्य वमन् बिभ्यत् बलता प्रबलेन कम्पेन कृतः प्रचलियेन तथोक्त: सथा नितरामत्यर्थं प्रवेपमान; प्रकम्पमान: सन् अथ मरारि हरम् इदं वक्ष्यमाणं वचः व्यक्त प्रकाशं यथा तथा अध्य वाच अभ्युवाचेति वा पाठः । सूबलत् कम्पकताञ्जलिरिति वा पाठे वासन भयेन सवलन् वियोग गच्छनित्यर्थः । कम्य म क्तत: अञ्जलिर्येन तथाभूत इत्यर्थ: असोति। हे देव ! एकास्त्र जगताम् अधीशः अधीश्वरः असि, नान्य इति शेषः, त्व स्वर्ग भीक : स्थानं शेषां तेषां देवानामित्यर्थः । विपदः निहंसि भाश- यसि। हं प्रभो! तत: कारणात् विपत्पातादित्यर्थः। दैत्यवरैः तारकादिभिः विधूनाः कम्यिता स्पद्रुता इत्यर्थः । मुरेन्द्रः देवराजः प्रमुखोऽग्रौर्येषां ते देवाः त्वाम् उपासते सेवन्ते ॥ ७॥ त्वयेति । त्वया प्रियायाः कान्तायाः प्रेमवशंवदेन प्रण्यासन अतएव रहसि एकामस्थितेन सता सुरतात् सुरतमाश्रित्येत्यर्थः। यवर्थे पचमी। ऋतूनां शतं व्यतीये अविवाहित बहवः काला पतीता इत्यर्थः, सुरेन्द्रः शचीपतिः सुरैः देवः ·नवमः सर्गः । त्वदीय सेवावसरप्रतीक्षरभ्यर्भितः शक्रमुखैः सुरैस्त्वाम्। उपागतोऽन्वेष्टुमहं विहङ्गरूपेण विहन् ! समयोचितन ॥ ८॥ इति प्रभो ! चेतसि सम्प्रधार्य तन्नोऽपराधं भगवन् ! क्षमस्व । पराभिभूता वद किं क्षमन्ते कालातिपातं शरणार्थिनोऽमौ॥ १०॥ प्रभो! प्रसौदाशु सुजात्मपुत्रं यं प्राप्य सेनान्यमसौ सुरेन्द्रः । स्वर्लोकलक्ष्मीप्रभुतामवाप्य जगत्त्रयं पाति तव प्रसादात् ॥ ११ ॥ मह तव प्रवीक्षणेन अदर्श नेन प्रात: व्यथितः सन् परम् प्रत्यर्थ दैन्य वैक्तव्यं प्राप । व्यतीयेऽवभवन्नृतनामिति पाठे हे अवभवन् पूज्य । इत्यर्थः । त्वदनीक्षणति पाठे तव अनीक्षणेन प्रदर्शनेनेति म एवार्थः ॥ ८ ॥ त्वदीयेति। है विहन् जानन् । सर्वान्तयामिप्रित्यर्थः । त्वदीय: यः सेवावसरः मेवासमय: तं प्रतीक्षन्ते इति तथोक्त: त्वमेवार्थि भिरित्यर्थ :। शकमुखैः इन्द्रा- दिभि: मरैः अभ्यर्थितः भवासकाशं गन्तु प्रार्थित: अह समयोचितेन विहङ्गकपण पक्षिम नेत्यर्थः । त्वाम् अन्वेष्टुम् उपागतः प्राप्तः ॥ ६ ॥ इतीति । हे भगवन् ! हे प्रभो ! निग्रहानुग्रहसमर्थ । इति चेतसि सम्प्रचार्य सम्यक् विद्यार्य न: प्रमाकं तम् अपराधं छद्ममा भवहिहारदेशगमनरूप क्षमस्व सहख । कथं यूर्य समयं न प्रतीक्षाचकावे इत्याशयाह परति परः शत्रुभिः अभिभूताः प्रपौडिताः अतएव शरणार्थिनः श्रमी देवा: कि कालातिपातं कालविलम्ब समन्त सहन्ते वद व इत्ययः। प्रातः कालविलम्बी न सह्यते इति भावः ॥ १० ॥ प्रभो इति। हे प्रभो! पाए शीघ्र प्रसीद प्रसन्नी भव, पात्मनः पुत्र सन उत्पादय, असौ सुरम: देवराज: यं भवत्सष्ट' पुत्र सेनान्य सेनापतिं प्राप्य पाश्रित्य त्यधः स्वीकस्व या लजीः औः तस्याः साम्पसं परताया इति भावः । प्रभुताम् अधिकारित्व भवुजये नेति भावः । नवाप्य अधिगम्य लव प्रसादात् अनु.

·३२ कुमारसम्भव स शङ्करस्तामिति जातवेदो- विज्ञापनामर्थवती निशम्य । प्रभूत् प्रसन्नः परितोषयन्ति गोभिगिरीशा रुचिराभिरीशम् ॥ १२ ॥ प्रसवचेता मदनान्तकारः स तारकारजयिनो भवाय । शक्रस्य सेनाधिपतेर्जयाय व्यचिन्तयञ्चेतसि भावि किञ्चित् ॥ १३ ॥ युगान्तकालाग्निमिवाविषद्यं परिच्यु तं मन्मथरङ्गभङ्गात् । रतान्तरेतः स हिरण्यरतस्यथोर्वरतास्तदमोघमाधात् ॥ १४ ॥ ग्रहात् जगा वयं विभुवनमित्यर्थः । पाति पालयति भविष्यत्सामीप्य लट् । प्रसौदाथेति पाठ अथ प्रसादानन्तरमित्यर्थः । स्वर्ग कल मोप्रभुतामिति पाठ स्वर्गस्य एक: पहितीयः यः लक्ष्मीप्रभुः तस्य भावस्ता खर्गस्यै काधिपत्यमित्यर्थः ॥ ११ ॥ स इति । स शङ्करः इति उक्त प्रकारां ताम् अर्थवती सत्यामित्यर्थ: जातवेदसः अग्ने: विज्ञापना निवेदनं निशम्य श्रुत्वा प्रसन्नः प्रोतः अभूत् । तथाहि गिरो वाचाम् ईशा: वागीश्वराः सुवक्तार इत्यर्थः । रुचिराभि: मनोहराभिः गौर्भि: वाग्भिः ईश प्रभ परितोषयन्ति प्रसादयन्ति । सामान्येन विशेषसमर्थ नरूपोऽर्थान्तरन्यासीऽल- हारः॥१२॥ प्रसन्न ति। प्रसनं घेतो यस्य तथोक्तः स मदनान्तकारः पारारि: जयिनः जय- शीलस्य जयाय शव जयार्थं शक्रस्य सेनाधिपते: तारकारः तारकासुरघातकस्य वपु- वस्येत्यर्थः। भवाय जन्मने चेतसि भावि भविष्यत् किञ्चित् व्यचिन्तयत् विशेषण चिन्तितवान् ॥ १३ ॥ युगान्त ति। अथ चिन्ननानन्तरमित्यर्थः ऊईम् अगामीत्यर्थः नवधीगामि तेम पार्वतीयोनी न पतितमिति भावः रेतोवोय यस्य तथाभूतः स हरः मन्मथ- रङ्गभङ्गात् कामक्रीड़ाया: भङ्गादित्यर्थः । परिच सं स्वलित युगान्तकालाग्रिमिव पविषय' सीढुमशक्यं तत्प्रसिद्धम् अमोधम् भव्यर्थे रतान्तरत: सुरतालवीय हिर सरेतसि भनी पाधात् निहितवान् ॥ १४ ॥ J ·नवमः सर्गः प्रयोगशवाष्पानिलदूषिताम् विश्णमादमिवामदेहम्। भार भूबा सहसा पुरारिरीतः परिक्षेपकुवर्णमग्निः ॥ १५ ॥ वं सर्वभयो भव भौमकर्मा कुष्ठाभिभूतोऽनल ! धूमगर्भः। इत्य शणापादिमुता कुता शरतानन्द सुखस्य भात् ॥१६॥ दक्षस्य शापेन भयो भयौव मुटो हिमेमेव सरोजकोशः । वहन् विरूपं वपुरुपरेतश्येन वक्रिः किल निजगाम ॥ १७ ॥ स पावकालोकरुषा विलक्षां स्मरत्रपास्मेरविनमवताम्। . अथेति । प्रधानन्तर रेतीनिधानात्परमित्यर्थः। विण्ड' पवित्र समुज्वल- मित्यर्थः । घामम: देह सहसा उन वापानिलेन मुखमारुतेन दूषित: मलिनी- कृतः पन्न: उपरिभाग: यस्य तथोक्तम् पादर्शमिव दर्पणमिव भूबा पतिशयम पुरारीहरस्य रेतःपरिचे पेण वीर्यसेकेन कुवर्ण मलिनवर्ण बमार दी। कुवर्ण- मित्यव विवर्णमिनि पाठान्तरम् ॥ १५ ॥ त्वमिति । पद्रिसता पार्वती रतामन्दस्य सरतपय भङ्गात् नाशात् रेन खली- मेति भावः । कष्टा कुपिता सती है पनल ! व सर्व खाधमणाय वा भत्य यस्य नयाभूतः भीमं भयारं कर्म यस्य तथोक्त: कुष्ठेन रोगविशेषेण पभिभूतः प्रपौषितः तथा धूमो गर्भे अभ्यनारे यस्य सादृशः भव प्रत्यम् बनेन प्रकारण हुताशनम् अग्नि शशाप अभिशप्तवती ॥१६॥ दचस्पेति। पति दक्षस्य प्रजापतेः शापेन यो क्षयरोगवान् शशीष चन्द्र व हिमन शिशिरेष शुधः दग्धः चयित इत्यर्थः। सरोजकोश इव पप्रमोश इव उयस्य रस्य उग्रः कपी श्रीकण्ठ इत्यमरः । रतसा वीय्यां चयेन सहतिन विरूपं सिताकारं वपुः परीर' पहन विलति प्रसिबी निर्मगाम तत: सभीग- रादिति शेषः १७॥ सरति। सहरः पाववस्य पणेः पाखीवन सम्भोगसमये इति भावः । या बट कोपः नया विकत: बसि भाव इत्यर्थः । यस्थासाथीको तथा अरष- राभ्यो कामलजायो मेरं विनयविनतब व बदन यहाखाहमी गिरीन्द्र पुषौं

·३४
कुमारसम्भव
विनोदयामास गिरीन्द्रपुत्रीं शृङ्गारगर्भमधुर्वचौभिः ॥ १८ ॥
हरो विको धमधमतोय वाचनादयप्रियायाः।
हितोयकोपोनचलाचलेनाहरन्मुखेन्दोरकसहिनोऽस्था: ॥१८॥
मन्देन खिवाङ्गलिना करेण कम्प्रेण तस्यां वदनारविन्दात् ।
परामशन् धर्मजलं अहार हरः सहल व्यजनानिलेन ॥ २० ॥
रतिश्नथं तस्कवरीकलापमंसावसत विगलबसूनम् ।
स पारिजातोशवपुष्यमय्या सजा बबधामृतमूर्तिमौलिः ॥२१॥
पार्वतौं अङ्गारः सुरत गर्ने मध्ये येषां तथोक्तः मधुरः मनोहारिभिः वचीभि: विनी
दयामास प्रसादितवान्। पावकालोकरुषेयंत्र पावकालोकनत इति पाठे पावकर
प: पालीकमतः दर्शमात् तादृशसमय इति भावः । विलक्षां विललिता
मित्यर्थः ॥१८॥
हर इति। हरः उदयप्रियायाः हृदयादपि प्रिया तस्याः प्राणप्रियाया इत्यर्थः ।
अस्याः पार्ययोः प्रकलशिम: निष्कलङ्गस्य मुखेन्दीवंदनचन्द्रस्य सम्बन्धिनं घन
धर्मतीयः घनानि सान्द्राणि यानि धर्मसोयानि प्रखे दविन्दव इत्यर्थः । तैः विकीर्ण
व्याप्त नेवयोरञ्जनमेव पर कलशतं द्वितीयस्य उत्तरीयभूतस्ये ति भावः। कौपी-
नस्य स्कन्धलम्बिनी वस्त्रखण्ड स्य कौपीनं सादधीवस्त्र योगिनः स्कन्धलम्बि चेति
मेदिनी। बलेन पञ्चलेन प्रान्तदेशेन पहरत् अपनीतवान्। हृदयप्रियाया इत्यव
सदयं प्रियाया इति पाठान्तरम्। महरदित्यव हरनिति पाठे परशोकमान्वयः
कार्य इत्यलम् ॥ १९॥
मन्द मेति। इरः मन्द न लघुप्रचारण खिन्ना धर्माता पणालयः यस्ख साह-
शेन कम्प्रेण वेपथुमता करेण तस्या: पार्वत्या बदनारविन्दात् धर्मजलं परामशन्
अपनयन् सहेल सबिलासं व्यजनानिलेन जहार शोषयामास ॥२०॥
रतिनधमिति। पमतमूर्तिचन्द्रः मौलो शिरसि यस्य स चन्द्रशेखर इत्यर्थः ।
पारिजातात् उद्भवतीति तथोक्त यत् पुष्य तन्मय्या सजा पारिजातकुसुममालये-
व्यर्थ: । रस्या मुरतविहारण नथ खलितमित्यर्थ: पतएव विगन्ति चीतन्ति ।
प्रसूनानि पुपागि यस्मात् तथाभूतम् असावसक्त स्कन्धपिलम तस्याः पार्वत्याः
कवरीकलापं केशचयं बबन्ध संयमितवान् ॥ २१ ॥

·नवमः सर्ग: । रथस्य कर्णावभि पोलपाख्यां मृगनाभिचिवपवावलोमिन्दुमुखः सुमुख्याः । मारस्य सिहस्य जगहिमोहमन्वाक्षरणिमिवोभिलेख ॥ २२॥ तन्मुखस्त्र ताटङ्गचक्रहितयं न्यधात् सः । जगजिगीषुर्विषमेपुरेष ध्रुव यमारोहति पुप्रचापः ॥ २३ ॥ तस्याः स कण्ठे पिहितस्तनाग्रां न्यधत्त मुक्ताफलहारवलोम्। या प्राप मेरुहितयस्य मूर्ध्नि स्थितस्य गङ्गौघयुगस्य लक्ष्मीम् ॥ २४ ॥ कपोलति । इन्दुश्चन्द्रः मुखे शिरसोति यावत यस्य तथोकः अथवा इन्दुरिव मुख यस्य तथोक्त: हरः सुमुख्या: सुवदनाया: पावत्याः कपीलपाल्यां गहलेखायो गनाभः कम्त व्या: चिवा ममीहारिणी विविधप्रकारा पा या पत्रावली पवरचना सां सिंहस्थ प्रभौष्टविषये सिडि गतस्य कामस्य जगतां विमुद्यते पनिमेति विमोह: म: मन्त्र: तस्य अक्षराणां वर्णानां श्रेणिमिव पतिमिव उल्लिलेख उत्कण लिखि तवान् ॥ २२ ॥ रथस्येति। स हर: कौँ अभि कर्णसमीपे कर्णयोरिति यावत् तस्या: पावस्या खस्य रथस्य रथभूतस्य ताटङ कर्णाभरणविशेषौ एक चक्र तयोहि तयं न्यधात् निहितवान् अर्पितवामित्यर्थः । एष विषमेषुः पञ्चशरः पुष्पचाप: कुसुमधन्ना काम: गत् जिगीषुर्जतुमिछुः सन् यं पार्वतोमुखरूपं रथम् पारीहति ध्र वमुत्प्रेक्षे । नाटक भूषितेन पार्वतोमुखेन कामी जगत् जयतीति सम्भाव्यते इति भावः । उम् क्षिालद्वारः ॥ २३ ॥ तस्या इति । स हरः तम्या: पार्वत्याः कण्ठे पिहितम् पावतं स्तनयोरम' यया थाभूतां स्तनावरणकारिणीमित्यर्थः । मुक्ताफलानां मालिकानां हारवलौं हार- ष्टि न्यधन अर्पितवान् । या हारवल्ली सरुहितयस्य सुमेरुपर्वतइयस्य मूर्धि शिरसि स्थितस्य गङ्गाया श्रीघयुगस्य प्रवाहायस्य लक्ष्यों प्रियं प्राप उवाह। पत्र एक स्य मि: कथमन्यत्र गच्छतौति असम्भवहस्तुसम्बन्धेन लमौमिव लौमित्यौपम्य पर्य- सानात् निदर्शनालङ्कारः तदुक्त सम्भवन् वन्तुसम्बन्धी सम्भवन् वापि कुचित् । यत वस्थानविम्बत्व बोधयत् सा निदर्शनेति ॥ २४ ॥ - ·कुमारसाये नखवणवेषिवर बबन्ध नितम्बविम्बे रशनाकलापम् । चलखचेतोमगबन्धमाय मनोभुवः पाशमिव मरारिः ॥ २५ ॥ भालेषणानौ खयमचनं स भला दृशोः साधु निवेश्य तस्याः । नवोत्पलाया: पुलकोपगूढे कण्ठे विनोले गुलिमुजघर्ष ॥ २६ ॥ अलताकं पादसरोरुहाग्रे सरोरहाक्ष्याः किल मविपश्य । खमौलिगनासलिलेन हस्तारणत्वमक्षालयदिन्दुचूड़ः ॥ २७' भस्मानुलिप्त वपुषि खकौये सहलमादर्शतलं विमृज्य । नखेति। मरारि: भान : नखानां व्रण लिमिः चतपतिभि: वरे मनीहरे धरेति पाठ नखवणय गौनां धरे नितम्बविणे तस्या इति शेषः चलं चञ्चल यत स्वस्य चेतः चित्त नदेव मृगः तस्य बन्धनाय मनोभुवः कामस्य पामिव बन्धन- रब मिव रशमाकलाप काचौदाम बबन्ध पर्पितवान् । सत्प्रेक्षालझारः ॥ २५ ॥ भालक्षणाप्राविति। स हर: भालक्षणं ललाटनेवमेव अनि: दीपति यावत तत्र स्वयम् पञ्जनं कन्जलं भडका पातयित्वा म्वाज, लाविति भावः । मवीपलाक्ष्या तस्याः पार्वत्या: दृशी: नैवयोः साधु सम्यक् चार यथा तथा निवेश्य अर्पयित्वा कन- लम दृशौ रजयित्वे ति भावः। पुलकर्लोमाञ्चैः उपगूढ़ व्याप्ते विशेषेण नीले. श्यामले कई स्वस्येति शेषः पजलिस उशधर्ष उदष्टवान्। यथा कशिद्दीपको- परि कजल पातयित्वा खस्य कान्ताया नेवे रञ्जयित्वा खाग लि केशादावहर्षति तहदिति भावः । स्वभावोतिरलङ्कारः ॥ २६ ॥ अलताकमिति। इन्दुचड़: हर: सरोरुहात्याः पानेवाया: पादसरोरुहायं चरणारविन्दप्रान्ने पलतकं लाचाराग' सनिवेश्य लालारागण धरणी रयित्व त्यर्थः। स्वस्थ पावन: मौली या गङ्गा तस्याः सखिलन हस्तस्य परुषत्वम् पल- ककरागम् पक्षालयत् चालितवान्। अपनीतवानित्यर्थः। इन्दुः इत्यनेन्दु मौलिरिति पाठान्तरम् ॥ २७ ॥ भनेति। सहर: समभिर्विभूतिभिरनुलिप्त पाशादिते खकीये वपुषि शरीरे भादवल' दर्पणाना विस क्य परिफाय विनदीका ति यावद मेपथ्यखादेश- ·नवमः सर्गः। नेपथ्यलमाः परिभाषनार्थमदर्शयन्जीवितवनमा सः ॥२६॥ प्रियेण दत्ते मणिदर्पणे सा सभोगपिक खवपुर्विभाव्य । वपावती तत्र धनानुरागं रोमाघदोन वहिबंभार ॥ २८ ॥ नेपथ्यलक्ष्मी दयितोपकृप्ता सम्मेरमादर्शतले विलोक्य। अमस्त सौभाग्यवतीषु धुर्यमामानमुतविलक्षभावा ॥ ३ ॥ अन्तः प्रविश्यावसरऽथ तत्र सिग्ध वयस्ये विजया जया च । सुसम्पदोपाचरतां कलाना- मस्थितां तां शशिखण्डमौलेः ॥३१॥ श्रियः परिभावमार्थं परिदर्शनायें जीवितवल्लभा प्राणेनरौं पार्वतों सईल सविलासम् पदर्शयत् पर्पयामासेति भावः । नेपथ्यलाः परिमावनार्थमित्यव नेपथ्यखजीपरि- भावमार्थमिति पाठान्तरम् ॥ २८ ॥ प्रियेणेति। सा पार्वती प्रियेण हरेण मणिदर्पणे मणिमये पादर्श सम्भोगस्य चितानि नखक्षतादीनि यव ताश खस्था वपुः शरीरं विभाव्य निरीक्ष्य चपावती लजिता सतो सब प्रिये हरे रोमाञ्चदम्भेन पुलकमलेन धनं निविड़म अनुराग प्रेम वहि: वाघदेश बभार प्रतवती हदयस्थ प्रेम रोमाञ्चव्याजन प्रकटयामासति भावः। अपहविरलजारः तदुक्त प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापन स्यादपति- रिति ॥ २९॥ नेपथ्ये ति। दयितेन प्रियेण हरेण उपकप्तां विन्यसां नेपथ्यलभीम अलसरप- श्रियम् पादर्शतले दर्पणविम्ब समितम्, समन्दहासं विलोक्य उदभूत: जात: विलक्ष- भाष: सलमभाव: यस्खास्तथाभूता सती पात्मानम् सौभाग्य प्रियवाजन्य' विद्यते | यासों सथोकास पतिप्रियतमाम नारीष्वित्यर्थः। मध्ये निहरि सप्तमी धुर्य पग्रजी पमत मेने ॥ ३०॥ पन्तरिति । पण धमतर नेपथ्यरचनात् परमित्यर्थः । सिग्ध प्रणयवन्यौ वयम्य सख्या विजया नया च पालिः सखी वयस्या चैत्यमरः । पन्तः अभ्यन्तरं प्रविश तब पनवेमनि शशिखामौल: हरस्य पर उमा स्थित ता पार्वतों कखाना कामीपकरण विशेषाणां सुसम्पदा शोभनया समृद्ध्या उपाचरतां सेवित. ४ ·कुमारसम्भव अगुष महखरो मानसराज पर्वहिमङ्गलगानमुच्चैवैतालिकाचिवचरितचारु । गन्धर्वगणाः सशाखम प्रमोदाय पिनाकपायेः ॥ ३२ ॥ ततः स्वसेवावसरे मुराणां णांस्तदालोकमतत्पराणाम्। * प्रविश्य प्रणतोऽथ नन्दौ हारि मास शताबलिः सन् ॥ ३३ ॥ निवेदय हंसी करे दधानस्तनयां हिमाद्रः। लं हरो वहिस्तानभि निर्जगाम ॥३४॥ सम्भोगलौलालयतः सह दूर स्थितां तां शशिखण्डमौलरिसि पार्ट वत्यौ। उमां तदीपाचरतां कलामां 'तस्य हरस्य दूरे शिरीव्यतिरिक्त दे तां शशिखण्डः चन्द्र कला मौलौ यस्य तथा 'कलासदृशौं ताम् उमाम् उपाचर समापे इत्यर्थः । कोड़े वा स्थिता कलाभां चन्द्र सामित्यन्वयः ॥ ३१॥ नवपाठ काः पिनाकपाणे ईरस्य नीज मङ्गलगाने मालिक व्यधुद्धिति। वहिः वाह्यप्रदेश वैतालिका स शाखने शावाद्यपुरः- प्रमोदाय हषाय चिव ण चरिवेग तदीयेन चारु म मिति पाठे चिविता गौतम् उ तारखरेणेत्यर्थः। व्यधुः चक्र : गन्धर्वगणाय तभूमिस्तव स्थित- बरं जगुश गौतवन्तश्च । चिवरिवचावित्यत्र चिविसचारवेश इत्यस्ख विशेष- अलङ्गता सुसज्जितेत्यर्थः। चारुम नीहारिणौ या वेदिः परिष्क, खेति श्रेषः । पिनाकपाविशेषणं स्थितायेति शेषः । वैतालिका तर कता- पम् । सशस्वनमित्यच सशक्षध्वनिमिति पाठ स एवार्थः ॥ ३२ ॥ । शेषः। सत इति । ततः पनन्तरं नन्दी हारि प्रविाय प्रणतः पथ प्रणामाम বা लिः सन् स्वस्य पालमः हरस्येत्यर्थः सेवावसरे परिच-समये पागतानिदि दालाकनसन्धराणां हरदर्शनाभिलाषुकाथामित्यर्थः । सुराणां देवानां । निवेदयामास ॥ ३५॥ । महेश्वर इति। महबरी हर: तो नामसं चित्तमेव मानसं सर: सब राजईसौं दर्यावहारिणीमिति भावः । पने सनयां पार्वतौं करे दधानः सन् सम्भोगखोलाख अतः सम्धीमखोलामहात् सहेलं सलील यथा तथा तान् देवान् अभि अभिलक्ष्य व्यर्थः । ॥

·नवमः सर्गः। क्रमामहेन्द्रप्रमुखाः प्रथमः शिरोनिवहालयो महेशम् । मालेयशैलाधिपतेस्तनूजा देवों च लोकत्रयमातरं ते ॥ ३५ ॥ 'यथागत तान् विबुधान् विराज्य प्रसाद्य मानक्रियथा प्रसस्खे। स नन्दिना दत्तभुजोऽधिका वृष वृषाः सह शैलपुत्वया ॥ ३ ॥ मनोऽतिवेगेन ककुप्रतास प्रतिष्ठमानो गगनावनोऽन्तः । वैमानिकैः साञ्जलिभिर्ववन्द विहारहलागतिभिगिरीशः ॥ ३७ ॥ खर्वाहिनीवारिविहारचारी रतान्तनारीश्रमशान्तिकारी। . वहि: मिजंगाम देवानां समीपमागमदित्यर्थः। हर इत्यव इसनिति पाठे महेशर- विशेषणम् ॥ ३४ ॥ क्रमादिति। महेन्द्र प्रमुखा इन्द्रादयन्ते देवाः शिरसि निबद्धः पञ्चलिः यस्तथा- भूता: सन्तः यथा हदक्रमेणेति भावः। महेशं सम्भु प्रालयशैलाधिपतेः हिमाद्र: सनूनां कन्यां लीक वयस्य विभुवनस्य मातरं जननी देवीम् उमाश प्रणेमुः नम- शक : ॥ २५ ॥ यथागतमिति । स वषाः इरः तान् विवधान् देवान् मामक्रियया सम्मान- नेन प्रसाद्य परितोष्य यथागतं विमृज्य प्रस्थाप्य च नन्दिमा दंतमुजः दाहस्ताव- लम्ब: सन् मैलपुवधा पार्वत्या सह वषम् पधिरुह्य प्रतस्थ चचाल ॥ ३८ ॥ मन इति। मनसोऽपि पतिरिक्ती वेगी यस्य ताहीन ककुमाता वर्षण गगम- मेवाध्या लस्य अन्त: मध्ये प्रतिष्ठमाम: गच्छन् गिरीश: हरः विहारे क्रीड़ायां इलया विलासन गतिर्येषां मथाभूतैः वैमानिकः खेचरः सामलिभिः समिः ववन्द नम- स्कृतः। कर्मणि लिट् । गगनावनोऽन्तरित्यव गगनाध्वनीन इति पाठे गगम- भार्गवारीत्यर्थः ॥ २०॥ खरिति। खर्वाहिन्या मन्दाकिन्या वारिभिर्यो विहारः तेन चरतीति तधीका ·कुमारसम्भव तो पारिजातप्रसवप्रसकी मरुत् सिर पिरिणागिरीशौ ॥३॥ पिनाकिनापि स्फटिकाचलेन्द्रः कैलासनामा कलिताम्बरायः धृताईसोमोऽज तभोगिभीगो विभूतिधारी व इव प्रपेदे ॥ ३८॥ विलोक्य यत्र स्फटिकस्य भिती सिद्धाङ्गनाः स्वं प्रतिविम्बमारात्। भ्रान्या परस्या विमुखीभवन्ति प्रियेषु मानग्रहिला नमसु । ४० ॥ - मन्दाकिनीशीकरवानित्यर्थः एतेनास्य प्रत्योक्तिः। रसान्त सुरतावसाने नारीणां यः अमः सस्य शान्तिकारी शमयिते स्यर्थः । एतेन मान्द्योक्तिः, तथा पारिभासस्य प्रसवैः पुष्प : प्रसङ्ग पास तिर्यस्य तथासूतः एतेन सौगयोक्तिः। महत् वायुः तो गिरिजागिरिशी उमामहेश्वरी सिषेवे परिचरति स॥ ३८॥ पिनाकिनेति। पिनाकिना हरेणापि कलिमः स्पृष्टः पम्बरस्य पाकाशस्य अंश: स्कन्धदेश येन सथीत: पभाषः इति भावः । अन्यत्र कलितः व्याप्तः अम्ब- रांश: पाकाशभाग: येन तथाभूत: पाकाशमय कमूर्तित्वादिति भावः । पर्स: सोमबन्दः यव सोऽईसीमी हर: धनः पर्षसीमी हरी येन स: परस्य कैलास- वासित्वादिति भावः। अन्यत्र स: रहीमः पईसीमः शिखण्ड: येम तबाभूतः, पात: विचिव : भोगिना सुखभोगरतानां भीग: भोग्य वस्तु इत्यर्थः । भूत: देवनिलयत्वादिति भावः । पत्र पडत: भोगिन: भुजङ्गस्य भीग: कायः फणी वा यव सथाभूत: भुजङ्गभूषवत्वादिति भावः । भूतभोगिभीग रति पाठेऽपि स एवार्थः। विभूतीः सम्पदः धरतीति तथोक्त: विविधसमसियुक्तः पन्यव विभूतिधारी भगवतशरीरः भूतिर्भमनि सम्पदीयमरः। कैलासमामा मटिका- चलेन्द्र: रजतगिरिः स्व व निजस्वरूपमिव प्रपेदे प्राप्तः। कर्मवि खिट । उपमा सहार। विभूतिधारीवच विभूतिधार रति पाठे स एवार्षः ॥ ३८ ॥ यब तथा ·नवमः सर्गः। ४१ सुविम्बितस्य स्फटिकांशुगुप्त । बन्द्रस्य चिहप्रकरः करोति । गौ-पितस्येव रसेन यत्र कस्तूरिकायाः शकलस्य लीलाम् ॥ ११ ॥ यदीयभित्तो प्रतिविम्बितान- मात्मानमालोक्य रुषा करोन्द्राः । मत्तान्यकुम्भिधमतोऽतिभीम- दन्ताभिघातव्यसनं वहन्ति ॥ ४२ ॥ शासु यत्र प्रतिविम्बितानि ताराकुलानि स्फटिकालयेषु। भान्या विलोका ति। यव कैलामे स्फटिकस्य भित्तो कुछ पारात् समीपे ख' निन प्रतिविम्ब विलोक्य सिद्धानाः परस्या: परकीयायाः सपत्नया इति भावः । भमण सपनी वा अन्या कामिनोति भभबुद्धेप्रत्यर्थः । प्रियेषु पतिषु नमत्म, माह- मन्यासता इति प्रणतेष्वपौति यावत् मानहिला: मानवत्यः सत्यः विमुखीभवन्ति कम्यन्ति ॥ ४०॥ सुविम्बितस्येति। यब कैलासे सविम्बितस्य सुष्ठ प्रतिविम्ब गतस्य पतएव म्फटिकानाम् अंशुभिः गुप्तिर्गोपनं यस्य तथाभूतस्य उभयोरपि समवर्णत्वात् पार्थक्ये - नाप्रतीयमानस्येति भावः । चन्द्रख चिऋप्रकरः कलानिलयः गौर्या पार्वत्या पर्पितस्य कुवचिन्निहितस्य कस्तूरिकाया ममनाभः शकलस्य खण्ड स्य रसेन रागेष लीला साम्यशोभा करीतीवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ४१ ॥ यदीयेति । यदीयभित्तो यस्य कैलासस्य भित्तौ करोन्द्रा: गजपतयः पात्मानं खस्वरूप प्रतिविम्बिताङ्गम् पालोक्य दृष्टा मत्तानाम् अन्येषां कुभिनां मजेन्द्राणां धमत: धान्या रुषा क्रोधेन पतिभीमः पत्यु नकट: यः दन्तरभिघात: भितिषु ताइमं तेन व्यसनं दुःखं दलभन्नत्वादिननिता व्यथितामित्यर्थः। वहन्ति भुनते धमज्ञानस परिणामदुःखमनकवादिति भावः । पत्र भ्रान्तिमानलबारः सदुनं साम्यादतस्मिंस्तबुद्धिर्धान्तिभान् प्रतिभीत्यि सेति ॥ ४२ ॥ निशाखिति। या कलासाद्री सिद्धबध्यः सिद्धानां देवयीनिविरिषाणां नमः

·४२
कुमारसम्भव
दृष्ट्या रतान्तबुततारहारः
मुक्ताश्रम विधति सिद्धबध्वः ॥ ४३ .
नभश्वरीमण्डनदर्पणचौः सुधानिधिमूनि यस्य तिष्ठन् ।
अनयंचूड़ामणितामुपैति शैलाधिनाथस्य शिवालयस्य ॥ ४४
समीविवांसो रहसि स्परार्ता
रिरंसवो यत्र सुराः प्रियाभिः ।
एकाकिनोऽपि प्रतिविम्बभाजो
विभान्ति भूयोभिरिवान्विताः स्वैः ॥ ४५ ॥
'बङ्गमा: निशास रजमीषु स्माटिकालयेषु स्फटिकमयहम्थेषु ताराकुलानि नक्षत
जन्दानि प्रतिविम्बितानि हा रसान्त सुरतावसाने च्युतानां बुटितानां तारहाराण
समुज्ज्वलहाराणां या मुन्ना मौक्तिकानि तेषो धर्म नेतास्तारा: प्रतिफलिताः पर
मम्माकं हारमौक्तिकान्यतानीति भान्ति' विभति वन्ति। अवापि भान्तिमान
लडारः ॥४३॥
नभरीति। मभवरोगा खेचरीणां मण्दनस्य पलहरणस्य विलासस्य वा यः
दर्पणः भादर्श: तस्य व श्रीः शोभा यस्य तथाभूतः सुधानिधिश्चन्द्रः यस कलासस्य
मूई नि शिरसि तिष्ठन् सद्यब्रित्यर्थः शैलाधिनाथस्य गिरीशस्य हरस्य भिवः शोभन:
बालयः निकेतनं तस्य पनय' : पमूल्यः यथूडामणि: शिरीरव तस्य भावस्ताम्
उपैति प्राप्रीति । अथवा यस्य शैखाधिनाथस्व कैलासव मूई नि तिष्ठन्
शिवालयस्य हरमन्दिरस्य पनर्धचूडामथिताम् सपैतीति योजना। रूपकीपमयी:
संसृष्टिः॥४४॥
समौधिवास पति या बैलासाद्री परानाः कामपौड़िताः मुराः देवाः
प्रियाभिः कान्ताभिः सह रहसि विजने रिसवः रमिच्छवः पमएव समीयि-
बांसः साताः सन्तः एकाकिनीऽपि प्रतिविमभाज: स्फाटिकभित्तो प्रतिफलिताना
इत्यर्थः। पतएव भूयोभिडभिः खरिव खद हरिवेत्यर्थः पन्विताः अनुगताः
विभान्ति राजले उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ४५ ॥

·नवमः सर्गः। ३ देवोऽपि गौर्या सह चन्द्रमौलि- यदृच्या स्फाटिकशेल गरे। शृङ्गारचेष्टाभिरनारताभि- मनोहराभिर्व्यहरश्चिराय ॥ ४६ ॥ देवस्य तस्य स्मरसूदनस्य हस्तं समालिन्य सुविधमधीः । सा नन्दिना वेत्रभृतोपदिष्टमार्गों पुरोगेण कलं चचाल ॥४७॥ चलच्छिखायो विकटाङ्गभङ्गः सुदन्तुरः शुक्ला सुतीक्षणतुण्डः। भुवोपदिष्टः स तु शङ्करण तस्या विनोदाय ननत भृङ्गो । ४८॥ कण्ठस्थलोलोलकपालमाला दंष्ट्राकरालाननमभ्यन्टत्यत् । देव इति । देवः चन्द्रमौलिहरोऽपि गौर्या सह स्फाटिकशैलस्य कैलासस्थ शों यदृच्छया खेच्या पनारताभिः सन्तताभिर्मनीहराभिः राजारचेष्टाभिः चिराय चिरं कालं व्यहरत् विजहार ॥ ४६ ॥ देवस्येति । सष्ठ, विधम: विलासी यस्यास्तादृशी श्रीर्य स्यास्तथाभूता सा पावती मरसूदनस्य कामशवी: तस्य इरस्य हस्तं समालिन्य समाशिष्य पुरोगेष अग्रगामिना वेवभता वेवधारिणा मन्दिना उपदिष्ट: प्रदर्शितः मार्गः पन्था यस्य माधौ सतो कलं मधुर यथा तथा चचाल भमति मत्यर्थः ॥ १७ ॥ चलखिाय इति। शारण हरण तस्या: पार्वत्या विनोदाय पानन्दवईनाय भु वा ध चाल नसङ्ख ते मेत्यर्थः । उपदिष्टः नृत्य कुर्विति नियुक्त इत्यर्थः । सुदन्तुरः बहिर्गतदन्त इत्यर्थः । शुकशुद्ध' सुतीच्य मुण्डक यस्य तथाभूतः भनी चखन्नि शिखायाणि चूड़ायाचि यस्य तथाविधः तथा विकटः अङ्गामा भङ्गः यस्य साहशः सन् नमतं नृत्य चकार। चलहिषाय इति पाठ चलत् विषाण एङ्ग यस्य तथील इत्यर्थः । ४८॥ कण्ठस्थचोति। प्रौतेन पटन प्रसारण प्रियस्य दयितस्य कखनस ·४४ कुमारसम्भव प्रौतेन तेन प्रभुणा नियुक्ता काली कलवस्य मुदे प्रियस्य ॥ ४८ ॥ भयकरौ तौ विकटं नदन्तौ विलोक्य बाला भयविलागी। सरागमुत्सङ्गमनङ्गशत्रोर्गाढ़ प्रसाध स्वयमालिलिङ्ग ॥ ५० ॥ उत्तुङ्ग पौनस्तनपिण्डपौडं ससम्भ्रमं तत्परिरम्भमौश: प्रपद्य सद्यः पुलकोपगूढ़ः स्मरेण रूढ़प्रमदो ममाद ॥ ५१ ॥ इति गिरितनुजाविलासलीला- विविधविभङ्गिभिरेष तोषितः सन्। अमृतकरशिरोमणिगिरीन्द्र कतवसतिर्वशिभिर्गखैननन्द ॥ ५२ ॥ इति श्रीकालिदासकृतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये कैलासगमनो नाम नवमः सर्गः । कान्तायाः गीर्याः मुदे आनन्दाय नियुक्ता काली कण्ठस्थ ल्यां कण्ठदश लीला निश्चला कपालमाला मुण्डमाला यस्यास्तथाभूता सतो दंष्ट्राभिः कराल भीषणम् बाननं यस्मिन् तद यथा तथा अभ्यनृत्यत् अभिती नृत्यति स्म। मियुक्तोत्यव प्रणबेति पाठ स एवार्थः ॥ ४ ॥ भयङ्काराविति। बाला मुग्धा गौरी तो कालौभृङ्गिणो भयडरौ तथा विकट नदन्ती शब्द कुर्वन्तो विलोक्य भयेन विश्वलानि विवशानि अङ्गानि यस्याः ताहशी सती प्रसह्य बलाम् अनङ्गशत्रीः मदनारहरस्य उत्सङ्ग क्रोड गाढ तथा सरागं यथा तथा पालिलिङ्ग पालिष्ट वती। सरागमित्यत्र सरगामिति पाठे सरङ्ग सविलास- मित्यर्थः ॥ ५० ॥ उत्तुङ्ग ति । ईश: शिव: उत्तुङ्गाभ्याम् उत्तभ्यां पीनाभ्यो पुष्टाभ्यां स्लम- पिण्डाभ्यां पीड़ा यव तादृशं ससम्भ, म सभयं तस्याः गो-: परिरम्भम् पालिङ्गम प्रपद्य प्राप्य सद्य: तत्क्षणात् पुलकेन लोमाशेन उपगूढः गृहीतः रोमाञ्चितान इत्यर्थः। स्मरमा कामेन रूढः जातः प्रमदः उल्लास: यस्य तथाभूत: कामीसित इत्यर्थः । ममाद मत्ती वभूव ॥ ५१ ॥ इतीति। अमृतकरचन्द्र: शिरोमणि श्रूडारन यस्य तथोक्ता गिरीन्द्रे पर्वतराजे

·शमः सर्गः।
8.
दशमः सर्गः।
पाससाद सुनासौर सदसि बिंदशः संह।
एष वैयम्बकं तीव्र वहन् वहिर्महमहः ॥ १
सहस्रेण दृशामौयो कुलितापं च सादरम् ।
दुर्दर्शनं ददामि धूम्बधूमितमण्डलम् ॥ २॥
दृष्ट्वा तथाविधं वहिमिन्द्रः सुब्धेन चेतसा ।
व्यचिन्तयञ्चिरं किञ्चित्कन्दर्पदं पिरोषजम् ॥ ३ ॥
कैलासे वशिभिः जितेन्द्रियः गणेः प्रमथैः सह कृतवसतिः कृतावस्थानः एष हर:
इतीत्य गिरितनुजाया गौर्या विलासम या लीला विहारः तस्या विविधाभिमक-
विधाभिर्भणिभिः प्रकार: सोषितः पौणितः सन् ननन्द पानन्दमलभत। गिरि-
तनुजे त्यत्र गिरिसुतयेति पाठासरं तब गिरिसुतवेति पृथक् पदं तोषित इत्यस्य
कत कारक बोध्यम् पुचितानाइत्तम् ॥ ५२ ॥
इति नवमः सर्गः।
पाससादति। एष वक्ति: तीव्रतीक्षा वाम्ब कास्य पदं पेयम्बकं वमित्यर्थः ।
महत् महः तेजः वहन् दधानः सन् सदसि सभायां विदर्शदेवः सह स्थिसमिति
भषः सनासौरम् इन्द्रम् पाससाद प्राप। एष रस्य व गत्वे ति पाठान्तरम् ॥ १ ॥
सहसणेति ईश: देवेन्द्रः दशा मेवाणां सहस्रक कुत्सितानाम् अतएव
दुर्दर्शनम् असुदर्शनमित्यर्थ: धूम लामालोहितवर्स भूमितं सनातधूम धूमीहारी-
त्यर्थः । मण्डलम् पश्यत्री यस्य तादृशम् अपि सादर ददर्श । कुमितानाच
सादरमित्यव घुसदा सोऽतिसादरमिति पाठ दिवि सौदन्तीति घुसदः देवाः
लेषाम् ईशः स देवराज इत्यर्थः । पतिसादरं क्रियाविशेषणम् ॥ २ ॥
होति। बन्दः वहिं तथाविध विपमिति भावः । वटा शुधन व्यथितन
घेतसा कन्दर्पषिणी परस्य रोषज कीपज' किश्चित् एतत् वैरू प्यमिति शेषः ।
चिर बहुचम व्यचिन्तयत् चिन्तयामास ॥३॥

·कुमारसर्व ! से विलंयमुखैर्देवै:खमाणः वर्ण क्षणम् । उयाविशत् सुरेन्द्रेणादिष्टं सादरमासनम् ॥ ४ ॥ हव्यवाह ! त्वयासादि दुर्दशेयं दशा कुतः । इति पृष्टः सुरेन्द्र ण म निखस्य वचोऽवदत् ॥ ५ ॥ अनतिक्रमणीयात्ते शासनात् सुरेनायक !। पारावतं वपुः प्राप्य वेरमानोऽतिसावसात् ॥६॥ अभिगोरोरतासँक्क जगामाई महेश्वरम् । कालस्येव स्परारात: स्वरूपमहमासदम् ॥ ७॥ दृष्ट्वा छद्मविहङ्ग मां सुज्ञो विज्ञाय जम्भभित् !। ज्वलनालानले होतु कोपनो माममन्बत ॥८॥ म रति। स वह्निः विलक्ष्याणि वैकृतदर्शनेन सानामि मुखानि येन तथाभ देवैः क्षगणं क्षणं प्रतिक्षणं वीक्ष्यमाण: दृश्यमानः सन् सुरेन्द्रेण सादरम् पादि निर्दिष्टम् आसनम् उपाविशत्। स विनक्ष्य मुखरित्यत्र सबज्जल मुखैरिति प सवत् गलत् जलम् पशु वारि यस्मात् सादृशं मुख' येषां तथाभूतेः देवरित्य विशेषणम् ॥ ४ ॥ हव्यवाहेति । हे हव्यवाह ! अग्ने । त्वया इयं दुर्दशा दशा कुत: समासा प्राप्ता इति सुरेन्द्रण पृष्टः सः अग्निः निवस्य वचः वक्ष्यमाणं वाक्यम् अवदत् दुर्दशेयं दशेत्यव सुमहादुर्दशति पाठ मुमहती दुर्दशेत्यर्थः ॥ ५ ॥ अनतिक्रमणीयादिति । हे सुरनायक ! सुरेन्द्र ! अनतिक्रमणीयात् प्रतिकार समशक्यात् ते तव शासनात् प्रादेशाई तोः अहं पारावतं वपुः कपीतशरीरं प्रार धृत्वा प्रतिसाध्वसात् प्रतिभवात् वेपमान: कम्पमानः सन् अभि गौरि गौयामि त्यर्थः । विभक्तार्थे पव्ययीभावः । रसासत रममाणमित्यर्थः । महबरं जगाम अहं स्मराराते: मदनार हरस्य कालस्येव खं हपम् पतिभयङ्गरमिति भावः । पास दम् अपश्यम् । अभिगौरि रतासक्तमित्य व पति गौरीरतासमिति पाठे गौर्या अतिशयेन रतासक्तमित्यर्थः । ख रुपमहमासदमिन्यव उपान्तमहमासदमिति पाठे उपान्तं समीपमित्यर्थः । युम्मकम् ॥ ६ ॥ ७॥ होति। हे जम्माभित् जम्भासुरारे । सष्ठ जानासोति सुजः सर्वान्तर्यामीत्यर्थः । - - ·दशमः सर्ग। ॐ पचोभिर्मधुरैः साथैविनम्रण मया स्तुतः । प्रौतिमानभवहे वः स्तोत्र कस्य न तुष्टये ॥८॥ शरण्यः सकलनाता मामवायत शङ्करः । क्रोधाम्नेज्जलसो ग्रासाचासतो दुर्निवारतः ॥ १० ॥ परिहत्य परीरभरभर्स दुहितुगिरेः । कामकैतिरसोदा काद बौड़या विरराम सः ॥ ११ ॥ रणभङ्गच्युतं रेतस्तदामोघं सुदुर्वहम् । त्रिजगहाहक सद्यो महिग्रहमधि न्यधात् ॥ १२ ॥ : हर: छद्मविहङ्ग कपटकपोतं मां दृष्टा कोपनः क छः सन् मां ज्वलन् यः लिस्य ललाटस्य बनल: निः तब होतु दग्ध मित्यर्थः । अमन्यत यष। जम्म- दित्य व ज्ञानदिति पाठे हे ज्ञानभृत् जानिनिति इन्द्रसम्बोधनम् । कोपनी ममन्यते त्यत्र कीपतोऽयममन्यतेति पाठे अयं हर: कीपत: कोपात्। पन्यत् मानम् ॥ ८॥ वचीभिरिति। मया विनम्र विनतेन सता साथैः यथार्थः मधुरैः वचीभिः तः स देवः प्रोतिमान प्रसन्न: मयोति शेषः । अभवत् तयाहि स्तोव कस्य जमस्य ध्ये सन्तोषाय न १ अपि तु सर्वस्यैव तुष्टये भवतीत्यर्थः । सामान्य म विशेषसमर्थ- त् अर्थान्तरन्यासीऽलङ्कारः ॥ ६ ॥ शरण्य इति। शरण्यः शरणे रणणे साधुः सकलानां जगतां बाता रक्षिता इरः ज्वलत: दीप्यमानस्य क्रीपाने: दुर्निवारत: निधारयितुमशक्यादित्यर्थः । सात् यस्वास: भयं तस्मात् माम् पवायत रक्षितवान्। यासाचासत इत्यत्र यास- सत इति पाठे ग्रासवासत इति समस्तं पदम् पर्थम्तु स एव ॥ १० ॥ परिहत्येति । सः महेश्वरः गिरेः दुहितुः पावत्याः परीरम्भरभसम् लिङ्गनावेग परिहत्य विज्ञाय द्रौड़या लज्जया परपुरुषदर्शनममितयेति भावः । मिकेली सुरतव्यापार यः रसः राग: तस्य उत्से कात् उद्रेकात् विरराम वहते ॥ ११॥ रगति । सदा तस्मिन् समये रङ्गस्य सुरतव्यापारस्य भङ्गात् व्यपगमाव च्यते पलितम् पीधम् व्यः सुदुवा बीमशका विजगता दाहक रेतः एकः मम

·कुमारसम्भव
दुर्विषयेण तेनाहं तेजसा दहनात्मना।
निर्दग्धमात्मनी देहं दुर्वहं वोढ़मचमः ॥ १३ ॥
रौट्रेण दह्यमानस्य महसातिमहोयसा।
मम प्राणपरित्राणग्रगुणो भव वासव ! ॥१४॥
इति श्रुत्वा वचो बह: परितापोपशान्तये ।
. हेतु विचिन्तयामास मनमा विबुधेश्वरः ॥ १५ ॥
तेजोदग्धानि गात्राणि पाणिनास्य परामशन्।
किञ्चित् कपोटयोनि तं दिवस्पतिरभाषत ॥ १६ ॥
प्रोतः स्वाहावधाहन्तकारैः प्रीणयसे स्वयम् ।
देवान् पितृन् मनुष्श्रांस्वमेकस्तेषां मुखं यतः ॥ १७ ॥
..
.
विग्रहं शरौरम् अधि मदात्मनौत्यर्थः सद्यः तत्सद्यात् न्यधात् निहितवान्। सुदुवा
मित्यत्र सुदुर्धरमिति पाठे स एवार्थः ॥ १२ ॥
दविषद्य गति। अहं तन दविषय गण मोढुमशक्य न दहनात्मना अग्निस्वरूपे
तेजसा निदंग्धम् अतएव दुर्वहम् श्रात्मनः स्वस्य देई वोढुं धारयितुम् पक्षा
संवत्त इति शेषः ॥ १३ ॥
रोट्रेणेति । है वासव। इन्द्र ! रोट्रा रुद्रसम्बन्धिना अतिमहीयसा महर
तेजसा दह्यमानस्य मम प्राणानां परिवाणे परिरक्षणे प्रगुणः पनुकूल: तत्प
इत्यर्थः भव ॥ १४ ॥
इतौति। विबुधानां देवानामीश्वरः इन्द्रः इति वचः श्रुत्वा मनसा वर्ज
परितापस देहदाहस्येत्यर्थः । उपशान्तये हेतुम् उपायं विचिन्तयामास ॥ १५ ॥
तेजीदग्धामीति । दिवस्पति: देवराजः पाणिना बस्य बा: तेजसा रोट्रेप
शेषः । दग्धानि गावाणि परामशम् स्पृशन् सं कृपौटथीनिम् पनि कपीटयोगि
बलम इत्यमरः । किश्चित् वक्ष्यमाणं वच इत्यर्थः प्रभाषत उकवान् ॥ १८ ॥
प्रौत इति। ई पनी त्व' वाहाखचाइन्तकारः खाहाकारः स्वधाकार
इन्तकारैः मनभेदैः स्वयं प्रीतः सन् देवान् पितन तथा मनुष्यान् पौषयसे सर्पयसि
यतस्वम् एकः केवलः तेषां मुखम् पसीति ध्याहार्यम् ॥ १७ ॥

·दशमः सर्गः। 82 त्वयि जुद्धति होतारी हवींषि ध्वस्तकल्मषाः। भुचन्ति स्वर्गमेकस्व वर्गप्राप्तौ हि कारणम् ॥ १८ ॥ हवींषि मन्त्रपूतानि हुताश ! त्वयि जुद्धतः । सपखिनस्तपःसिद्धि' यान्ति त्वं तपसां प्रभुः ॥१८॥ निधत्से हुतमर्काय स पर्जन्योऽभिवर्षति । ततोऽवानि प्रजास्तेभ्यस्तेनासि जगत: पिता ॥ २० ॥ अन्तबरोऽसि भूतानां तानि त्वत्तो भवन्ति च । ततो जीवितभूतस्त्व जगतः प्राणदोऽसि च ॥ २१॥ त्वयोति। होतारः याज्ञिकाः त्वयि हवींषि जुकति समन्ध प्रक्षिपन्ति, तेन ध्वस्त नष्ट कलाधं पापं येषां तथाभूताः सन्तः वर्ग भुञ्जन्ति प्रसस्व हि त्वमेव खर्गप्राप्ती कारणम् । भुञ्जन्तीत्यव भुञ्जते इति पाठान्तरम् ॥ १८ ॥ हवौंषौति । हताश ! भने ! तपस्विनः त्वयि मन्त्रपूतानि हवौषि जुतः पर्पयन्तः सन्त: तपसा सिद्धिं साफल्य यान्ति प्रापुवन्ति प्रस: त्व' तपसा प्रभुः अधीशरः ॥ १९॥ निधर्म इति । त्वम् अर्काय सूर्याय सूर्यदेवीद्देशेनेति भावः । प्रतिनं हविरित्यर्थः । निधर्म तस्मै ददासीति यावत् स: पर्कः पर्जन्यः जलदः सन् अभिवर्षति ततः वर्षणात् अन्नानि उत्पद्यन्ते इति शेषः, तेभ्यः पन्नेभ्यः प्रजा लोका जीवन्तीति शेषः । तेन हेतुना व जगत: पिता पालकोऽसि उतश्च पनी प्रास्ताहुति: सम्यगादित्यमुपतिष्ठते। श्रादित्यान्जायते दृष्टि टरनं ततः प्रजा इदि। जिधर्म इत्यत्र नयसे इति पाठ स एवार्थः। प्रजास्तेभ्य इत्यव प्रजायन्ते इति पाठातरम् ॥ २०॥ बसवर इति। व भूतानां देहिनाम् पन्तवर. प्रतापी पसि, तानि भूतानि त्वत: मवि सम्पद्यन्त च। तत: कारणाम् त्वं जगत: जीवितभूत: जीवनस्वरूपः प्रापदः नौवनदशासि। त्वत्तो भवन्ति चेत्यत्र त्वद बलवन्ति चेप्ति पाठे तानि भूतानि त्वत् त्वत्त: सकाशादित्यर्थः। बलवन्ति तेजस्खलामि भवन्ती. वर्थः। ततो जीवितभूयस्वमिति पाठ त्वत: सकाशात् जगत: भौवितभूयस्व प्रायेष नौवनधारयमित्यर्थः ॥ २१ ॥ ५ ·५. सुमारसम्भव जगतः सकलस्वास्थ त्वमेकोऽस्युपकारकत्। कार्योपपादने तत्र त्वत्तोऽन्यः कः प्रगल्भते ॥ २२ ॥ प्रमोषां सुरसानां त्वमेकोऽर्थसमर्थने विपत्तिरपि संबायोपकारबसिनोनस!॥२३॥ देवी भागीरथी पूर्व भक्त्यास्माभिः प्रतोषिता। निमन्नतस्तवोदीण तापं निर्वापयिष्यति ॥ २४ ॥ गङ्गां तच्छ मा का विलम्ब हव्यवाहन !। कार्येष्ववश्यकाय मिहये क्षिप्रकारिता ॥ २५ ॥ शम्भोरम्भोमयौ मूर्तिः सैव देवी सुरापगा। खत्तः स्मरहिषो वौज दुर्धरं धारयिष्यति ॥ २५ ॥ इत्यु दीर्य सुनासौरो विरराम स चामलः । जगत इति । त्वम् पस्थ सकलस्य जगतः एकः केवल: मुख्यी वा एक मुख्यान्य- केवला इत्यमरः । उपकारकत् उपकारक: प्रसि, त्वत: पन्यः की जमः लव जगति कार्यस्य उपादाने साधने प्रमलते समर्थयते शनीतीत्यर्थः न कोऽपीत्यर्थः ॥ २२ ॥ अमीषामिति। है अनल एकः त्वम् अमौषां सरसङ्घानां देवबन्दामाम् पर्थसमर्थने कार्यसाधने समर्थ इति शेषः, मनु सत्यमेतत् किन्तु विपनमा बाधते इत्यत पाइ विपत्तिरिति उपकारजतिन: सपकारपरस्य जनस्य विपत्तिरपि सम्यक् साध्या प्रशंसनीया परोपकारसाधने विपदपि वरमिति भावः ॥ २३ ॥ देवौति। पूर्वम् पश्याभिः भक्त्या प्रसोषिता प्रसादिता देवी भागीरथी गङ्गा निमज्जत: सानं कुर्वत: तव उदौर्णम् प्रत्युत्कटं तापं निर्वापयिष्यति माश- यिष्यति ॥ २४ ॥ गङ्गामिति। हव्यवाहन ! अग्रे! सन् सन्मात गङ्गा गछ विलम्ब' मा कार्षीः म कुरु। अवश्य कार्येषु कार्येषु क्रियास चिपकारिता दुतकारिख सिाये भवतीति शेषः । विलम्बमित्या विषादमिति पाठे विषाद दुःखमित्यर्थः । काय बित्यव अष्विति पाठ स एवार्थः ॥ २५ ॥ मोरिति। सेव देवी मुरापगा गङ्गा शम्भोईरस पम्मीमयो नसामग्री ·दशमः सर्गः । तहिस्ष्टस्तमारच्या प्रतले खर्धनीमभि ॥ २० ॥ हिरवरेससा तेन देवी खर्गतरङ्गिणी तोर्णाध्वना प्रपेदे सा नि:शेषल शनाशिनी ॥२८॥ खर्गारोहणनिःश्रेणिर्मोचमार्गाधिदेवता। उदारदुरितोहारहारिणौ दुर्गतारिती ॥ २८ ॥ महेखरजटाजूटवासिनी पापनाशिनी। सरागान्वयनिर्वाणकारिणी धर्मधारिणी॥३०॥ विष्णुपादोदको ता ब्रह्मलोकादुपागता। ॥ मूर्तिः, अतएव त्वत्तः सकाशत् मरहिषः कामशमी: शिवस्य दुर्धर दुई वीजं धारयिष्यति ॥ २६॥ इतीति। मनासौरः देवेन्द्रः पति वाचम् उदीयं का विरराम। सध अमलः अमिः तेन सुनासोरेण विसृष्टः विमुक्तः तं देवेन्द्रम् पाल्य समाय खधुनौं गडामभिप्रतस्थे चलितः । तमाच्येत्यव तमामन्याति पाठ स एवार्थः ॥ २७ ॥ हिरण्यरेत सेति। तेन हिरण्यरेतसा वह्निना तीर्णध्वमा गतमार्गेप सता सा देवी नि:शेषले शमाशिनी पशेषतापनिवारिणी खर्गतरङ्गिणी गमा प्रपेदे प्राप्ता । निःशेषकेशनाशिनौत्य व नि:शेषाघविनाशिनीति पाठे सर्वपापनाशिनीत्यर्थः ॥ २८ ॥ विभिगङ्गा विशिनष्टि खर्गेत्यादि । वर्गस्य पारोहरो निःश्रेणी सोपानपति:, मोधमार्गस्य मुक्तिपथस्य पधिदेवता पधिष्ठावी देयौ। उदारामां महता दुरि. सानो पापानाम् उहारस्य प्रसरस्व हारिणी नाशिनी। दुर्गस्य संसाररूपस्य सारिणी मिसारकारिणी ॥ २९ ॥ भोवरैति। महेश्वरस्य अटाजूटे कपर्दै वसतीति तथोक्ला, पापनाशिनी दुरितचयकारिणी, मरागापो विषयाभिलाषिताम् बन्धयस्य वखापि निर्वाण जास्तिो मीचसाधनी, धर्मधारिणी धर्मरक्षिणीयर्थः । सरागान्वयनिर्वाचकारिणी- त्या सागरावयनिर्वाणकारिणीति पाठे सागराग्वयम् समरवंशस निवाबकारिती मुक्तिदायिनीत्यर्थः ॥ ३० ॥ विचिति। वियोः पादोदयात् पादसलिखान छाता अमलोकात् उपागता ·१२ कुमारसमावे विभिः स्रोतोभिरधान्त पुनाना भुवमवयम् ॥ ३१ ॥ जातवेदसमायान्तमूर्मिहस्तैः समुत्थितः । प्राजुहावार्थसिव तं सुप्रसादधरेव सा ॥ ३२ ॥ सम्मिलजिमरालैः सा कलं कूजबिरुन्मदैः । ददे श्रेयांसि दुःखानि निहन्नौति तमभ्यधान् ॥ ३३ ॥ कल्लोलैरुगतैरवाचीनं तटमभिद्रुतैः । प्रोतव तमभौयाय स्वधुनी जातवेदसम् ॥ ३४ ॥ अथाभ्युपेतस्तापा” निममन्नानलः किल । सम्यक पसिता, तथा विभिः सोतीभिः स्वर्गमर्त्यपातालगामिभिरिति भावः । भुवनवयम् पश्चान्न' सततं पुनाना पवित्रीकर्वतीत्यर्थः । पुनानेस्य व पुनातीति पाठे पुनाति पवित्रीकरीतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ जातवेदसमिति। सा भागीरथी सुप्रसादधरैव सुप्रसने व समुत्थितः जर्मयः हस्ता इव तैः पायान्तम् भागवन्त सं जातवेदसम् अग्निम् अर्थसिद्धे। कार्य- सिधार्थम् पाजुहाव पाहतवती। समुस्थितरित्यच समुक्तिरिति पाठे स एवार्थः । अर्थसंसिद्धा इत्यत्र पस्य संसि इति पाठे अस्य अमे: संसिर सिद्धये इत्यर्थः। सुप्रसादधरव इत्यत्र सुप्रसादादरवेति पाठ सुष्ठ प्रसाद पादरय यस्या- स्नाशी बेत्यर्थः ॥ ३२ ॥ सम्मिलनिरिति। सा सम्मिलनिः सङ्ग कमाने: कलं मधुरं कूजनिः शब्दायमानः उन्मदैः सञ्जातोलासैः मराल: हसै: उपलक्षिता सती श्रेयांसि शुभानि दर्द तुभ्यमिति शेषः । दुःखानि निहन्मि नाशयामि मवेति तम् अप्रिम् अभ्यधात् हसानां रुतव्याजेन उवाचेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ कल्लोलैरिति। स्वधु नौ गङ्गा प्रौतेव प्रसन्नेव उगतैः उत्थितैः पानन्दादिति भावः। वटम् पभिद्रुतैः पभिधावितै: कल्लील: तरः तम् पर्वाचीनं जड़ रौद्र- तेजसा विमूढमिति यावत् जातवेदसम् पग्निम् अभीयाय उपाजगाम । प्रौतेवेत्यय प्रौल्य वेति पाठ प्रौस्या प्रणयेनेत्यर्थः ॥ ३१ ॥ अथ पनन्तरम् अभ्युपेत: अभितः समुपेत: गङ्गायति शेषः। तापा: अनलः निममज्ज किर्लति प्रसिद्धौ। तथाहि विपदा परिभूता: पार्ता जनाः . अर्थति।

·दशमः सर्गः।
विपदा परिभूताः किं व्यवस्थन्ति विलम्बितुम् ॥ ३५ ॥
गावारिणि कल्याणकारिणि अमहारिणि ।
स मग्नो नितिं पाप पुण्यभारिणि सारिणि ॥ २६ ॥
तत्र माहेश्वर धाम मञ्चकाम हविर्भुजः।
गङ्गायामुत्तराणायामन्तस्तापविपद्धृति ॥ ३७ ॥
कशानुरेतसो रेतस्यादृते सरिता तया।
निश्चक्राम तत: सौख्य हव्यवाहो वहन् बहु ॥ ३८ ॥
विलम्बित कि व्यवस्यन्ति पारयन्ति । नवेत्यर्थ: येन केनापि प्रकारेण तापशान्तये
यतन्ते एवाविलम्ब मित्यर्थः । सामान्येन विशेषममर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः ।
अभ्य पेत इत्यवाभ्य पेत्ये ति पाठ अनल: तापात: अभ्य पेत्य समीपं गत्वेति
योग्यम् ॥ ३५ ॥
गङ्गति। सः अनलः कल्याणकारिणि शुभकारिणि श्रमहारिणि सापनिया-
रिणि पुण्यानां भार सम्हः विद्यते अस्या इति पुण्यभारिणि पविवकारिणीत्यर्थः ।
तारिणि पापन्यः उद्यारिणीत्यर्थः । गङ्गावारिणि गङ्गाजले मनः पवगाढ़ः मन्
निति सुख मन्तापाभावमित्यर्थः प्राप। पुण्यभारिणौत्यत्र पुण्यकारिणीति
पाठः ॥ ३६॥
तवेति । हविर्भजः अग्निः तत्र उत्तरङ्गायां कल्लोलिन्याम् अन्तस्ताप: मनो-
व्यथा एव विपद तां हरति नाशयतीति अन्तम्तापविपद्धृत् तस्यां गङ्गायां माहेश्वरं
रौद्र धाम तेजः सचक्राम सन्निदधै। अन्ये तु द्वितीयाई गङ्गायामिभङ्गाया-
मन्तस्तापविपत इत्येवं पठन्ति तत्र इवाः समृडा वहन्त इत्यर्थः । भङ्गासरा
यम्यास्तथाभूतायां भङ्गास्तरङ्ग जमित्यमरः । अन्तस्ताप एव विपद तया भृतः
अभिभूत इत्यर्थः ॥ ३७॥
कशान्विति। कशानुरेतमः शम्भी: रेतसि एक तया सरिता गया पाहते
सादरं रहोते इत्यर्थः । हव्यवाहः पग्निः बहु सौख्यम् पानन्द वहन् लभमानः
तत: गङ्गायाः निश्चक्राम चचाल । पाहते इत्यवाहते प्रति पाठे पाहते संग्ट होते
इत्यर्थः ॥ ३८॥

·कुमारसम्भव सुधासारैरिवानीभिरभिषिलो हुताशनः । यथागत जगामाथ परी निई तिमादधत् ॥ ३८ ॥ सा मुदुर्विषहं गा धाम कामजिती महत् । आदधाना परोतापमवाप व्योमवाहिनी ॥४॥ वहिरार्ता युगान्ताग्न स्तप्तानीव शिखाशतैः । हित्वोष्णानि जलान्यस्या निर्जग्म जलजन्तवः ॥ ४१ ॥ तेजसा तेन रौद्रण तप्तानि सलिलान्यपि । समुदञ्चन्ति चण्डानि दुर्धराणि बभार सा॥ ४२ ॥ जगञ्चक्षुषि चण्डांशी किञ्चिदभ्युदयोन्मुखे । जन्म : षट् कृत्तिका माघे मासि खातु सुरापगाम् ॥४३॥ . मुषेति। पथ पनन्तर हुताशन: सुधाया अमृतस्य भासारैरिव धाराभिरिव अभीभिर्गाजयः सलिलै: अभिषिक्तः कृतम्नानः पतएव परां महतौं नि ति सन्तोषम् पादधत् लभमानः सन् यथागतं जगाम। अभिषिकम इत्यव परिषिक्त इति पाठा- तरम् ॥ ३॥ सेति। सा व्योमवाहिनी श्राकाशचारिणी गङ्गा मन्दाकिनीत्यर्थः। दुर्विषहम् असह्य कामजितः शहारस्य महत् धाम वीर्य म् पादधाना धारयन्ती परिता सन्तापम् पवाप प्राप्तवतो। गत्यात काममिति पाठे कामं सम्यगिति पादधामेति भवापेति च क्रियाविशेषणं दृष्टव्यम् ॥ ४० ॥ वहिरिति। जल जन्तवः जलचराः प्राणिनः पाता: व्यथिताः सन्तः युगान्ताः कल्पालामलस्य शिखाशतः तप्तानीव उष्णानि पस्या मनाया जलानि हित्वा परि. त्यज्य वहि: निजग्म : प्रस्थिताः ॥ ४१ ॥ तेजसेति। सा गङ्गा तेम रौद्रेण तेजसा तप्तानि समुदञ्चन्ति समुत्पतन्ति पहानि उपाणि प्रतएव दुर्घराण्यपि दुर्वहाबपि सलिलानि बभार इतवती ॥४२॥ जगदिति। माघे मासि जगतां चक्षुषि नयनखरूपे चकांची उपविरणे सूयें किञ्चित् ईषत् अभ्युदयोन्मुख प्रत्यूष इति भावः । षट् लतिकाः तदाख्य- मचवाधिदेव्यः सातु मुरापगो गो जग्म:। ४३ ॥

·दशमः सर्गः।
सुरभषेकर्मियतः खर्गनिवासिनाम् ।
कथयन्तौमिवालोकावगाहाचमनादिकम् ॥ ४४ ॥
सुखाताना मुनीन्द्राणां बलिकर्मोचितैरतम् ।
वहिः पुष्पोत्वरैः कीर्णतौर दूर्वाक्षतान्वितेः ॥ ४५ ॥
ब्रह्मध्यानपर्योगपरबासनस्थितैः ।
योगनिद्रागर्योगपट्टवन्धरुपाश्रिताम् ॥ ४६ ॥
पथ सुरापा विशिष्टि चतुर्भिः शीक: परित्यादिभिः। शुभः पार्ष:
गगनस्पशिभिः जर्मिशतैः सरणानिचयरित्यर्थः । स्वर्गनिवासिनी देवामाम् पालोकः
दर्शनम् अवगाह: मानम् पाचमनं पानम् धादिना स्पर्शमपरिग्रहः एतत् सर्व
कथयतीमिव मामवलोकयत, मयि प्रवगाहध्वं मा पिवत सशत च प्रत्येवं तरङ्ग-
हस्तसंजया वदनीमिवेत्यर्थः । खर्गनिवासिनामित्यत्र स्वर्गमनं सतामिति तथा
कथयन्तीमिवालोकावगाहाचमनादिकमित्यन कथयनीमिवालीकावगाहाचममा-
दिनेति पाठे भालोकावगाहाचमनादिना सप्त साधूनां स्वर्गगमनं कथयन्तौमिव मे
मम पालीकादिकं कुर्वन्ति ते स्वर्ग गच्छन्तीति तरङ्गहस्तसंचया बेदयन्तीमिवे.
त्यर्थः ॥ ४४॥
सुनातानामिति । समासानां मुखेन कृतनामाना मुनीन्द्राणां देवर्षीणां बलि-
कर्मणि पूजनक्रियायाम् उचितैः दूर्वाभिरक्षताभिरातपता लैश्च पन्धितः युक्तः
पुषाणाम् उत्करैः समूह: वहि: पलम् प्रत्यर्थं कीर्णं व्याप्त तीर यस्यास्त था.
भूताम् ॥ ४५ ॥
अद्धति। ब्रह्मणः परमात्मनः ध्यानं परं प्रधानं येषां साह: परमात्मचिन्तन-
पररित्यर्थः। योग: जीवब्रह्मणोरक्यचिन्तनं पर प्रधामं येषां तथाभूसैः योगिभि-
रित्यर्थः । ब्रह्मासनम् पासनविशेषः नव स्थितैः योग एव निद्रा अभिनिवेशविशेष:
तां गतः प्राप्त : तथा योगपट्ट बधन्ति धारयन्नौति तथाविधः पुरुरिति शेष: सपा
त्रिता सेविताम् । ब्रह्मासनस्थितरित्या पन्नासस्थितैरिति पाठे पद्मासनम् पासन-
विशेषसत्र स्थितरित्यर्थः। योगनिद्रा गसौंगिभीगवा रिति पाठ योगनिद्रा गरी-
रिति घसमस्त पदम्। भोगिनां भुजमाना भीमैः परः बद्धाः युत्तातः कात-
सर्पयज्ञोपवीतरित्यर्थः ॥ ४६॥

·कुमारसम्भवे पादाङ्गष्ठानभूमिस्थैः सूर्य सम्बदृष्टिभिः । ब्रह्मर्षिभिः परं ब्रह्म रणशिरुपसेविताम् ॥ ४७ ॥ अथ दिव्यां नदी देवीमभ्यनन्दन् विलोक्य ताः। के नाभिनन्दयत्येषा दृष्टा पीयूषवाहिनी ॥ १८ ॥ चन्द्रचूड़ामणिर्देवो यामुद्दहति मूर्धनि । यस्या विलोकनं पुण्यं श्रद्दधुस्ता मुदा इदि ॥ ४८ || दिव्यां विष्णुपदों देवों निर्वाणपददेशिनीम् । निर्धू तकल्मषां मूर्धा सुप्रास्ता वन्दिरे ॥ ५० ॥ सौभाग्यः खलु सुमापां मोक्षप्रतिभुवं सतौम् । । पादाङ्गुष्ठ ति। पादाङ्गठन भूमिस्थैः स्पृष्टभूतलैरित्यर्थः । मूर्ये सम्बद्धा निहिता दृष्टियस्तयाभृतेः अनन्यदृष्ट्या सवितारं निरीक्षमाणेरित्यर्थः। परं ब्रह्म परमात्मानं गुणनि जपनि ब्रह्मर्षिभि: उपसेविताम् अधिष्ठितामित्यर्थः । मूर्य- सविष्टदृष्टिभिरिति पाठ तथैवार्थः ॥ ४७ ॥ अथति। पथानन्तर ताः कृत्तिकाः दिव्यां नदौं विलोक्य अभ्यनन्दन् सन्तोष- मलभन्त, तथाहि एषा पौयूषवाहिनी अमृतनिष्यन्दिनी गङ्गा दृष्टा सती कं जन न अभिनन्दति ? सवर्मवेत्यर्थः । सामान्येन विशषसमर्थनरूपीऽयमथान्तरन्यासः । दिव्यां नदौमित्यव देवी धुनौमिति पाल धुनी नदी देवौं गङ्गामित्यर्थः ॥ ४८ ॥ चन्द्रचूड़ामणिरिति । देवश्चन्द्रचूडामणिः शः मूईनि शिरसि याम् उदहति धत्ते, तथा यस्या विलीकनं दर्श नं पुण्य पवित्वं ता: तत्तिकाः मुदा भानन्दन तां गङ्गा हदि मनसि श्रद्दधुः विश्वसितवत्यः पूज्येयमिति विश्वासं जग्मुरित्यर्थः ॥ ४ ॥ दिव्यामिति । ताः कृत्तिकाः सुप्रहा: प्रतिविनताः सत्यः मूडा शिरसा दिव्यां खर्गीयां नि—तकलाषां पापनाशिनीम् अतएव निर्वाणपदर्देशिनौं मुकिदायिनी देवौं विपदी विणुपादोमवां गङ्गां ववन्दिरे प्रणेमुः। दिव्यामित्यत्र दिष्ट्ये ति पाठे दिल्या भाग्येन। निषू तकल्मषा भूत्वं ति पाठे निर्धू तकलाषा ध्वस्तपापा रति ता इत्यस्य विशेषणम् ॥५॥ सौभाग्यरिति। ताः कृत्तिकाः पत्र गङ्गातीर स्थिता इति शेषः। सौभाग्य: खलु शुभादृष्टरेव समापी सुलभा मोक्षस्य प्रतिभुवं दानप्रतिभूस्वरूपामित्यर्थः ।

·देशमः सर्ग:। ५७ भत्यात तुष्टुवुस्ता ता: श्रद्दधाना दिवो धुनीम् ॥ ५१ ॥ मुक्तिस्त्रीसङ्गदूत्यस्तत ता विमलै लैः । प्रक्षालितमला: सब सुनातास्तपसान्विताः ॥ ५२ ॥ नात्वा तत्र सुलभ्यायां भाग्य : परिपचेलिमैः । चरिताधे स्वमात्मानं बहु ता मेनिरे मुदा ॥ ५३ ॥ कशानुरेतसो रेतस्तासामभिकलेवरम् । अमोघं सञ्चचाराथ सद्यो गङ्गावगाहनात् ॥ ५॥ रौद्र सुदुर्धर धाम दधाना दहनात्मकम् । सतौं शीभनो दिवः खर्गस्य धुनी नदी तां गा श्रद्दधानाः सत्य: तुष्टुवुः स्तुतवत्यः । सुपापामित्यत्र सम्प्राप्तामिति पाठ सम्यक् प्राप्त लब्धामित्यर्थः। सतौमित्यव सतामिति पाठ सतत साधूनां मोक्षप्रतिभुवमित्यन्वयः । दिवी धुनौमित्यव सिषे- घिरे इति पाठ सिषेविरे सेवितवत्यश्चेत्यर्थः ॥ ५१ ॥ मुक्तीति । सम्राताः शीमने यथाविधौति भावः सात नानम् पवेगाहनं भावे प्रत्ययः । यासां विधिपूर्वकसानकारिण्य इत्यर्थः । तपसान्विताः तपःपरा- यणास्ता: कृत्तिका: तव गङ्गाया मुक्तिरेव स्त्री तस्या: सड़े समागमे यत् दूत्य दूतकर्म सब जानन्तौति तथानी: मुक्तिसाधनेरिति भावः। विमलैः निर्मलैः जलै: प्रचालितमला: प्रवकष्ट कलषा: सत्यः सन : सानं चक्र रित्यर्थः ॥ ५२ ॥ खात्वति। साः लतिका: परिपचेलिम: परिपक: भाग्य : मुलभ्यायो सुप्रापायां तव गङ्गायो सात्वा मुदा हर्षेण बम पात्मानं बहु यथा तथा चरितार्थ कृतार्थ मेनिरे अमन्यन्त । मुलभ्यायामित्यव सुरम्यायामिति पाठे सुरम्यायां मनो- हारिण्यामित्यर्थः। चरितार्थ खमात्मानमित्यत्र चरितार्थमिवामानमिति पाठे धात्मानं चरितार्थमिवेत्यर्थः । नत्तु न शोभनं धरितार्थताया वास्तविकत्वेन सभा- बनाया पयुक्तत्वादिति ध्येयम् ॥ ५३॥ कशानुरेतस इति। पथ गङ्गायाम् अवगाहनाडेती: नासा षां अत्तिका- नाम् अभिकलेवर कलवरेषु शरीरेषु विभत्यर्थे पत्र्ययीभावः । सद्यः तत्क्षणात् शानुरेतसः शम्भी: अमोघम् अभ्यर्थं रेत: शुक्र सञ्चार प्रविवेशेन्यर्थः ॥ १४ ॥ रौद्रमिति,। ताः कत्तिकाः रौद्रवं दहमामकम् अनिमयम् पतएव सुदुर

·re
कुमारसर्व
परितापमवापुस्ता मग्ना व विषाम्बुधौ॥ ५५ ॥
पक्षमा दुवैई वोनुमन्य नो पहिरातुराः ।
अग्नि ज्वलन्तमन्तस्ता दधाना व निर्ययुः ॥ ५४॥
अमोघ शाम्भव बी सद्यो नद्योकित महत्।
तासामभ्युदरं दीप्त स्थितं गर्भखमागमत् ॥ ५७ ॥
सुना विज्ञाय ता गर्भभूतं तहोदमक्षमाः ।
विषादमदधुः सद्यो गाढ़भ भिया डिया ॥ ५ ॥
ततः शरवणे साधै भयेन बौड़या च ताः ।
तर्भजातमुत्सृज्य स्वान् ग्टहानभिनिर्ययुः ॥ १८ ॥
मुखेन पर्तुमशक्य धाम तेजः दधानाः सत्यः विषाम्बु धौ विषसागरे मना इव
परितापम् षवापुः प्राप्तवत्यः ॥ ५५ ॥
पक्षमा इति। दुर्वहं वोढुमशक्य नाम बोढुमक्षमाः पशनाः पतएव
पातुरा यथितालाः कृत्तिकाः पन्तज्वलन्तम् पनि दधाना रव धारवन्य इब
भन्ना नलात् पहिः निर्ययुः उत्तस्थुरियर्थः। पन्तला इत्वन पन्त स्थमिति पाठे
अन्तस्थ शरीरातमारिणमित्यर्थः ॥ ५६ ॥
अमीषमिति। तासां कृत्तिकानाम् अभ्यु दरम् उदरेषु विभत्यर्थे भव्ययी.
भावः । सधः अवगाहनक्षणेनैवेत्यर्थः नद्या गाया उभितं परित्यक्त' मात्
अमोघम पयर्थ दीप्तं बखत् शाम्भवं रोड़ वौज स्थितं सत् गर्भव कृषिस्थनीव-
खम् पागमत् प्राप। नद्योभितमित्यव नधो स्थितमिति पाउः। दीप्तमिष्यत्र
तौमिति वा पाठः ॥ ५७॥
सुज्ञा इति। सुनाः सुष्टु ज्ञानवत्यः तत् तेज: वीढं धारयितुम् पक्षमाः ताः
त्तिकाः गर्भभूत विज्ञाय सद्यः तत्क्षणं भर्तृ भिया पतिभयेन सज्जया च गाढ़म
प्रत्यर्थ विषादम् पदधुः पगमन् ॥ ५ ॥
तत इति। ततः पनन्तरं वाः शत्तिका: घरवसे तवये रास्थलकानने
भयेन भर्तुरिति शेषः । द्रौपया लचया च साई सातत् गर्भजातं गर्भस्य-
नीवमित्यर्थः। त्वज्य त्यक्षा सान् कान् अभिनिर्ययुः पश्चगछन्। माई
भयेनेत्यच शापभयगति पार भापभयेन भर्तुरभिसम्पातभयेनेवाः ॥ ५५॥

·एकादयः सर्गः।
५८
ताभिस्तबामृतकरकलाकोमल भासमानम्
तहिक्षित क्षणमभिनभोगर्भमभ्युबिहामः ।
खैसेजोभिर्दिनपतियतस्पर्धमानरमान-
व: षड्भिः स्मारकरगुरुस्पर्धयेबाजनीव ॥१०॥
इति श्रीकालिदासातौ कुमारसम्भव महाकाव्ये
कुमारोत्पत्तिर्नाम दपमः सर्गः।
सर्ग:
एकादशः
प्रभ्ययं माना विबुधैः समग्रैः प्रहः सुरेन्द्रप्रमुखैरुपेत्य ।
सं पायवामास सुधातिपूर्ण सुरापगा ख स्सनमाशु मूर्त्ता ॥१॥
:
ताभिरिति। ताभिः कृत्तिकाभिः तव शरवसी विक्षिप्त विमुक्तम् अमतकरस्व
चन्द्रस्य कलेव कोमलं मदुलं भासमान जलोपरि विष्टदित्यर्थः। अभिनभी गर्भ
गगनान्तरे इत्यर्थः विभत्यर्थे अव्ययीभावः । पन्युबिहानैः अभ्यत्यितैः दिनपति-
शतपर्वमानैः शतसूर्यानियिभिरिस्यर्थः। प्रमान: पपरिमितः खः निः तेजीभिः
तथा षड्भिर्वक : वदनैः उपलचितं सत् भरहर: शिव शिव एव गुरुः पिता तस्य
स्पायव जिगीषयवेत्यर्थः पजनीव उदपद्यतेव पितुः पचामनत्वादिति भावः ।
दिनपतिशतस्पर्षमारित्थुपमाया प्रजनीवेत्यु त्प्रेक्षाया इयोरन पेवतया स्थित
संसृष्टिः।
उतच मिथोऽनपेचयेतेषां स्थिति: संसृष्टिरचते लि। मन्दाक्रान्ता.
gri, मन्दाक्रान्ताव घिरसनगैर्मों भनौ तौ गयुम्ममिति ॥१०॥
इति दशमः सर्गः।
पवर्षमानवि। समयः सर्वेः प्रहः विमतः सुरेन्द्रप्रमुखः इन्द्रादिभिर्वियुधः
देवः उपेत्य उपगम्य अभ्ययमामा प्रार्थमाना अनुरुध्यमानेत्यर्थः । रापगा मन्दा-
किनी मूर्ना सूर्तिमती सती पाय ' तं सुन सुधातिपूर्णम् पमतरसं ख' सन
पावधामास । वसनमारा मूत्यव वसनमारा धावौति पाठे धावो रुपमाता
जातो वसनं पाययामासति सम्बन्धः । सचिन उपजातिहत्तम् ॥ १॥

·खामारसम्भव -- पिवन् स तस्याः स्तनयोः सुधौधम् क्षण क्षणं साधु समेधमानः । प्रापाकृति कामपि षड्भिरेत्य निषेव्यमाणः खलु अत्तिकाभिः ॥२॥ भागीरथीपावककृत्तिकानामानन्दवाष्याकुललोचनानाम् । तं नन्दनं दिव्यमुपात्तुमासीत् परस्पर प्रौढ़तरो विवादः ॥३॥ अचान्सर पर्वतराजपुत्त्रया समं शिवः स्त्रैरविहारहेतोः । नभो विमानन विगाहमानो मनोऽतिवेगेन जगाम तव ॥४॥ निसर्गवात्सल्यवशाहिद- चेतःप्रमोदौ गलंदश्रुनेखी। अपश्यतां तं गिरिजागिरीशी षडाननं षड्दिनजातमात्रम् ॥ ५ ॥ पिबबिति। सः अर्भक: तस्याः सुरापगायाः स्तनयोः सुधौधम् पम्मतचयं पिवन क्षण क्षण प्रतिक्षण साधु सम्यक् समधमान: संवर्धमानः तथा षड़भिः कृत्तिकाभिः एन्य भागत्य निषेव्यमाण: लाल्यमान: सन् कामपि पनिर्वचनीयाम्। पारुति प्राप खलु प्राप्तवानेव। षड् भिरेत्ये त्यव षड्भिरेवेति पाठान्तरम् ॥ २ ॥ भागीरथौति। पानन्दवाष्येण आकुलानि पूर्णानीत्यर्थः । लोचनामि यासां तथाभूतानां भागीरथी च पावकच कृत्तिकाथ तासां तं दिव्यं मन्दनं पुवम् उपा प्राप्त परस्परं प्रौढ़तरः पतिप्रबल: विवादः विरोध: ममायं पुव: ममायं पुव इत्येवंरूप इति भावः पासीत् || ३ ॥ भवान्तरे इति। भवान्तरे पनिवसरे शिवः पर्वतराजपुचा गौ• समं सह खरविहारहतीः यथेच्छविहारार्थं मनीजवेन विमानम देवयानेन नम: पाकाश विगाहमानः सवरन् तब भागीरथौतौरे जगाम ॥ ४ ॥ निसर्गेति। गिरिजागिरौशौ गौरीहरी निसर्गेण खभावेन यत् वात्सल्य नेहः सशात् विद्धः विशेषेण बनि गतः चेतसः प्रमोदी ययीः सथोक्तौ पतएव गलम्ति पत्र शि येभ्यः साहमानि चापि ययीतथाभूती सन्तौ षदिनमातमात्र तं पड़ा.

·एकादशः सर्गः। अथाह देवी शशिखण्डमौलिम् कोऽसौ शिशुर्दिव्यवपुः पुरस्तात् । कस्याथवा धन्यतमस्य पुंसो मातास्य का भाग्यवतीषु धO॥६॥ स्वर्गापगासावनलोऽयमेताः षट् कत्तिकाः किं कलहायमानाः । पुत्रो ममायं न तवायमित्यम् मिथ्येतिवैलक्ष्यमुदाहरन्ति ॥ ७ ॥ एतेषु कस्येदमपत्यमौशाखिलत्रिलोकौतिलकायमानम् । अन्यस्य कस्याप्यथ देवदैत्यगन्धर्वसिद्धोरगराक्षसेषु ॥८॥ श्रुत्वेति वाक्यं हृदयप्रियायाः कौतूहलिन्या विमलस्मितश्रीः । कः सौ ननम् अपश्यतां दृष्टवन्तो। निसर्गवात्सल्यवशादिवडचेत:प्रमोदी इत्यत्र निसर्ग वात्मल्यविवरचेतःप्रथुपमीदाविति पाठे निमर्गवात्मन्येन विज्ञानः चेतमः पृथ- महान् प्रमोदः ययीताशावित्यर्थः । षड् दिनजातमात्रमित्यत्र तदिन जातमात्र मिति पाठान्तरम् ॥ ५॥ अथिति। अथानन्तरं देवी गौरी शशिखण्डमालिं चन्द्रशेखरम् पाह अनवीन पुरस्तात् अग्रतः दिव्यवपु: शिशः दृश्यते इति शंषः। अथवा कस्य धन्य समस्य प्रतिभाग्यवतः पुसः प्रयमिति शेषः, भाग्यवतीषु - अग्रगण्या पस्य माता का ? कोऽसावित्यत्र कोऽयमिति पाठः। मातास्य त्यत्र माता चेति पाठः ॥ ६ ॥ खर्गापगेति। पसौ खापगा मन्दाकिनी, भयम् पनल: एताश्च षट् कत्तिका: अयं मम पुवः, नायं तव, इत्यं कलहायमानाः कलहं कुर्वत्यः सत्यः किं कथं मिया इति वैलक्ष्यम्। विसंवादम् उदाहरन्ति कथयन्ति । मिथ्ये ति वैलक्ष्यमित्यत्र मिथोऽसिवलक्ष्य मिति पाठे मिथः परस्परम् प्रतिदलक्ष्यम् पतिविसंवाद यथातर्थ- । त्यर्थः । ॥ एतविति । है ईश। अखिलविलीकौतिलकायमान समस्त विभुवनललाट- रबभूतम् इदम् अपत्य पुत्रः एतेषु कृत्तिकादिषु मध्ये कम्प ? प्रथापि पथवा देव- दैत्यगन्धर्वसिडोरगराक्षसेषु मध्ये पन्यस्य कस्य ? ॥ ८ ॥ ६ ·१२ कुमारसम्भव सान्द्रप्रमोदोदयसौख्य हेतुभूतं वचोऽवोचत चन्द्रचूड़ः ॥८॥ जगत्रयीनन्दन एष वीरः प्रवीरमातस्तव नन्दनोऽस्ति । कल्याणि ! कल्याणकरः सुराणाम् त्वत्तोऽपरस्याः कथमेष सगः ॥१०॥ देवि ! त्वमेवास्य निदानमार सर्गे जगन्मङ्गलगानहतोः । सत्वं त्वमेवेति विचारयख रखाकर युज्यत एव रखम् ॥ ११ ॥ अतः शृणुष्वावहितेन वृत्तं वीज यदन्नौ निहितं मया सत्। सङ्गान्तमन्तस्त्रिदशापगायां ततोऽवगाहे सति कत्तिकास ॥१२॥ शु वेति । चन्द्रचूड़ः शिवः कौतूहलिन्याः कौतुक वत्याः हृदयप्रियायाः गौय्या इति वाक्य त्वा विमला स्मितस्य अल्पहासस्य वीर्यस्य सथाभूतः इषइसनित्यर्थः । सान्द्रेण निविड़ेन प्रमोदोदयेम पानन्दीदयेन बत् सौख्यं मुख सन्तानः तस्य हेतुभूत कारणमित्यर्थः । वधः वाक्यम् भवीचत उक्तवान् । वाक्यमित्यत्र वाचमिति पाठान्तरम् ॥१॥ जगत्त्रयौनन्दन इति । हे कल्याणि । अगतां बय्या मन्दनः पानन्दवईनः एष सुराणां देवाना कल्याण कर: वीर: प्रवीरमातुः प्रनष्ट वौरजनन्याः तवैव नन्दनः सुतः पस्ति भवति, एष सर्ग: अपत्यरूपा सृष्टिरित्यथः । त्वतः अपरस्था: नाय्याः कथ सम्भवतीति शेषः । नायमन्यस्याः कस्या अपि तनयतवैवायमिति भावः । प्रवार। मातुस्तव नन्दनीऽस्तीत्यव प्रवीरमातम्तव नन्दमोऽयमिति पाठ है प्रवीरमात: ! अयं तव नन्दन प्रति योजना ॥ १० ॥ देवीति । हे देवि ! जगतो मङ्गलाय यानि गानानि तेषां हेतीतदर्थ- मित्यर्थः। अस्य शिशी: सर्गे सृष्टी त्वमेव निदानम् पादिकारणम् पास उपविशसि, भवसीत्यर्थः । तथाहि त्वमेव रवाकर एष रवं युज्यते इति सत्य विचारयख अवधारयेत्यर्थः। मिदानमाझ इत्यत्र निदानमाये इति पाठे है पायें । साध्धि ! इति सम्बोधनम् ॥ ११ ॥ पत इति। पतः कारणात् भवहितेन प्रवधानेन भावे प्रत्ययः । द्वतं विवरणं वृत्तान्तमित्यर्थः । पण, मया अग्नौ यत् वीजं तेजः निहितं, तत् विदया- ·एकादयः सर्गः। गर्भवमाप्त सदमोघमेतत्ताभिः परस्तम्बमधि न्यधायि । बभूव तवायमभूतपूर्वो महोत्सवोऽशेषचराचरस्व ॥ १३ ॥ प्रवेषविखप्रियदर्शनेन धु- त्वमेतेने सुपुत्रिणीनाम् । प्रलं विलम्बाचलराजपुचि ! स्वयुबमुत्सङ्गतले निधेहि ॥१४॥ प्रथेति वादिन्यतामौलौ शेलेन्द्रपुत्री रभसेन सथः । सान्द्रप्रमोदम सुपौनगात्री धात्री समस्तख चराचरस्थ ॥१५॥ किरीटबहानलिभिनभःस्थ- नमस्कता सत्वरनाकिलोकः । विमानतोऽवातरदात्मजं तम् प्रहौतुमुत्कण्ठितमानसाभूत् ॥ १६ ॥ पगायो मन्दाकिन्याम् पन्तः संक्रान्तम् अग्निमेति शेषः । तत: तस्याम् पवगाह सति जत्तिकासु संक्रान्तमिति काकाक्षिगोलकन्यायेन सम्बन्धः । ततोऽवगाहे इत्यत सती विगाह इति पाठे स एवार्थः ॥ १२ ॥ गर्भवमिति । तत् अमोघम् भव्यर्थ वीज गर्भवम् भाप्तं, प्राप्त कुचिस्थ जीव- रुपेण एरिणतमित्यर्थः । ताभिः कत्तिकाभिः एतत् गर्भरूपेण परिणत वौमि- त्यर्थः । शरतम्बम् पधि शरवणोपरीत्यर्थः । बधायि निहित त्यमित्यर्थः । तत्र भयम् पशेषचराचरस्य समम्तस्थावरास्थावरमबजगत इत्यर्थः। अभूतपूर्व: पूर्वम् अभूतः महोत्सवः महानन्दभूत इत्यर्थः । पुत्र इति शेषः वभूव । सदमीध- मित्यद यदमीघमिति पाठान्तरम् ॥ १२ ॥ पशेषेति। पचलरामपुति ! अशेषविश्वप्रियदर्भ मम सर्वजगत्सुदर्शनेम एतेम पुवेग त्व' सुविणीना शोभनपुवस्तीमा धुऱ्या अग्रगोरसीति शेषः । तस्मादलं विलम्बा विलम्ब नास विलम्ब मा कुर्वित्यर्थः । स्वपुर्व निजतमयम् उत्सङ्गतले कोडदेश निषेकि रहाणत्यर्थः। स्वपुवसत्मजातले निहीत्या सुपूर्णमुस्मनलाल विधेहीति पाठे सुपुविणीनो धुर्थी त्वम् अशेषवित्रप्रियदर्शनेन एतेन समतल सुपूर्ण विधेहि कुरुति योजना ॥ १४ ॥ अथेति। पमतांगमौखो चन्द्रचूड़े इति वादिनि सति समस्तस्य चराचरस्य धावी भेलेन्द्रपुवी पार्वती सयः तत्रवर्ष रभसेन सवेगेन उत्कटेनेत्यर्थः । सान्द्रप्रमो- - ·कुमारसम्भव स्वर्गापगापावकवत्तिकादीन् कृताञ्जलीनानमतोऽपि भूयः । हित्योमुका तं सुतमाससाद पुत्रोत्सवे माद्यति का न हर्षात् ॥ १७ ॥ प्रमोदवाष्पाकुललोचना सा न तं ददर्श क्षणमग्रतोऽपि । परिस्पृशन्तो करकुद्मलेन सुखान्तरं प्राप किमप्यपूर्वम् ॥१८॥ मुविस्मयानन्दविकखरायाः शिशुगलहाष्यतरनिसायाः। विकृवात्मस्थरसोत्तराया देव्या दृशोर्गोचरतां जगाम ॥ १८ ॥ देन अविहर्षेणेत्यर्थः । सुपौनं स्फीतं गावे यस्यास्तथाभूता तथा किरीटेयु बद्द अञ्जलयो यैस्तथोक्त : नभःस्थ : खेचरैः सत्वरैः त्वरावद्भिः नाकिलीक: देववन्द नमस्कता सती विमानत: देवयानात् अवातरत् तम् पात्मज पुव' ग्रहीतुम् उत्क- ण्ठितं मानसं यस्यास्तथाविधा प्रभूच । अथेतीत्य व तथेतीति पाठान्तरम्। नाकि लोकरित्यत्र नाकलीकैरिति पाठ स एवार्थः ॥ १५ ॥ १६ ॥ युग्मकम् । स्वर्गापगेति। स्वर्गापगा सुरनदी पावकः अग्निः कृत्तिकादयश्य तान् कता. अलीन् भूयः अतिशयेनेत्यर्थः । पानमतः प्रणमतः अपि हित्वा अनभिनन्दति भावः । उत्म का सती तं सुतम् पाससाद जग्राह तथाहि का नारी पुत्रीत्मव हर्षात् न माद्यति ? सामान्येन विशेषसमर्थनरूपीऽयमर्थान्तरन्यासः । भय दूस्थत भूने ति पाठ स एवार्थः। हित्वोत्म का तमित्यत्र हित्वा सकान्तमिति पाठे सुकान्त सुमनोहरमिति सुतमिन्यस्य विशेषाम् । केत्यव क इति पुलिङ्गनिर्देशः कापि ॥ १७॥ । प्रमीदेति। सा पार्वती प्रमोदवायेण प्रानन्दागुणा भाकुले लीवने यस्खा. तथाभूता सती अग्रतोऽपि स्थितमिति शेषः। तं पुत्रं क्षण न ददर्श। किन्तु करकुद्मलेम करकलिकया परिपशन्नी सती किमपि अनिर्वचनीयम् अपूर्व पूर्व मननुभूसमित्यर्थः । सुखान्तरं मुखविशेष प्राप पनुवभूव । करकुद्मलेनेवर करकुद्मलाभ्यामिति पाठान्तरम् ॥ १८ ॥ सुविस्म येति । शिशुः सुष्टु विस्मयेन पानन्दन च विकतराया: प्रफुल्लायाः गलन् सवन् वाष्पाणां तरङः पशुजलप्रवाहः जातः प्रख्या इति तथोक्षायाः इसीऽस्य

·एकादशः सर्गः।
समीक्षमाणा क्षणमौक्षणानां सहसमाप्तु विनिमेषमैच्छत्।
सा नन्दनालोकनमङ्गलेषु क्षणं क्षणं तप्यति कस्य चेतः ॥२०॥
विनम्रदेवासुरपृष्ठगाभ्यामादाय ते पाणिसरोरुहाभ्याम् ।
नवोदयं पार्वणचन्द्रचार गौरी स्वमुत्सङ्गतलं निनाय ॥२१॥
खमङ्गमारोप्य सुधानिधानमिवात्मनो नन्दनमिन्दुवक्त्रा ।
तमेकमेषा जगदेकवोरं वभूव पूज्या धुरि पुत्रिणीनाम् ॥२२॥
।
जाते इति इतप्रत्ययः । विवडः विशेषेण वृद्धि गत: वात्सल्य रस: बहरम:
उत्तरः प्रधानं यस्याम्न थाविधायाः देव्या गोश्या दृशोर्नेवयो: गोवरता दृष्टितिषयतां
जगाम प्राप। सुविस्मयानन्दविक म्बराया इत्यत्र म विस्मयानन्दविक खराया इति
पारी स इति शिशुरित्यम्य विशेष गाम् ॥ १६ ॥
तमिति ।
मा पार्वती क्षगां तं सुतम् ईक्षमाणा पश्यन्ती मती विनिमेषं निर्मष-
शन्यम् ईक्षणानां नेत्राणां सहस्रमाप्तं प्राप्तम् ऐच्छत् इच्छति स्म । क्ष क्षण
पतित्तणं नन्दनम्य आलोकनं दर्शनमव मगलानि तेषु कस्य अनस्य चेतः मन:
कृप्पति परितोषमैतिर न कस्यापोत्यर्थः । मामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽयमघात।
धामः। मा नन्द नालोकनमङ्गले वित्यत्र सुनन्दनालीकन कौतु कैनेति पाठ ममन्द-
मस्य सुपुवस्य आलोक ने दर्शने यत् कौतुकम् श्रीत्म क्य तेन इति करण तो वा
तोया ॥ २० ॥
विनम्र ति। गौरी विनम्राणां चरणपतितानामित्यर्थः देवामराणां पृष
छितः पशत इति तथोक्ताभ्यां पाणिसरोरुहाभ्यां करपनजाभ्यां नवोदयं पावण-
इन्द्रचार पूर्णचन्द्र मनोहरं तं मुतम् श्रादाय ग्रहोत्वा स्वम् उत्मगतलं क्रीडदक
मनाय। नवोदयमित्यत्व महोदयादित पाठे महान् उदयः महोदयः तम्मान
वीरित्यर्थः ॥ २१ ॥
म्वमिति। रन्दुवा चन्द्रमुखो एषा गौरी तं जगताम् एकवीर मधानिधान-
वि अमृतनिधिमिव तकम् पात्मन: खस्या नन्दनं वम् अङ्क कोड़म् भारोप्य
वा पुषिणीनां पुत्रवतीनां धुरि भये पूज्या माननीया बभूव । तमेकमेषा जन
कषोरमित्यव तमकदेवं जगदेकदेवौति पाठे जगताम् एका पहितीया मुख्य त्यर्थः
तम् एकमहितीयं देवं मन्दनमित्यस्य विशेषणम् ॥ २२ ॥

·कुमारसम्भव निसर्गवासस्यरसौघसिता सान्द्रप्रमोदामृतपूरपूर्णा । समेकपुत्र जगदेकमाताभ्य सङ्गिन प्रसविणौ वभूव ॥ २३ ॥ अश्येषलोकत्रयमातुरस्याः पाण्मातुरः स्तन्यसुधामधासीत् । सुरस्रवस्या किल कत्तिकाभिमुहुर्मुहुः समुहमीच्यमाणः ॥२१ सुखाश्रुपूर्णेन मृगामौलेः कलत्रमेकेन मुखाम्बु जेन । तस्यैकनालोहतपञ्चपद्मलक्ष्मी क्रमात् षड्दनीं चुचुम्ब ॥ २५ ॥ . निसर्गलि। जयतामेका अहितीया माता जननी गौरी निसर्गेण स्वभावेन : वात्सल्य रसौषः सहरससमूहः तेन सिक्का पातित्यर्थः । तथा सान्ट्रेण घनः प्रमोदामृतपूरण पानन्दामृतप्रवाहण पूर्णा प्रतएव उन्मद्भिनं क्रीड़स्थितं तम् एक पुवम् अभि प्रसविणौ दुग्धवर्षिणीत्यर्थः वभूव । अभ्य सङ्गिनमित्यव सोत्मनि मिति पाठ सा जगदेकमातेत्यस्य विशेषणम्। तम् एकपुत्रं प्रतीति अध्या हार्यम् ॥ २३ ॥ अशेषेति । षसां मातृणाम् अपत्यमिति षामातुरः स बालक: सुरतवन्ध देवनद्या गङ्गया कृतिकाभिश्च मुहुः मुहुः पुनः पुनः सस्पहं साभिलाषम् अस्माकं स्तर पिवत्वयं बालक इत्यभिलाषसहितम् ईक्ष्यमाणः दृश्यमानः सन् अशेषलीकवयमातु विजगज्जनन्याः अस्या गो-: स्तन्यसुधां पयोधरामतम् पधासीत् पपौ। धेटपान इत्यस्य लुङि रूपम्। किलति प्रसिद्धौ। सुरस्रवत्या किल कृत्तिकाभिरित्यत्र सर सवन्त्यानलकृत्तिकाभिरिति पाठ सुरस्रवत्या अनलन पग्निना कृत्तिकाभिश्च सम्पहर ईक्ष्यमाण इत्यन्वयः ॥ २४ ॥ सुखेति। मृगामौन्ले: चन्द्रशेखरस्य कलब कान्ता गौरौ सुखाश्रुपूर्णे पानन्दवाष्पसलिलेन एकेन मुखाम्ब जेन वदन कमलन वस्य मुतस्य एकस्मात् नाला? 'उहतानामुत्थिताना पचानां पद्मानां लक्ष्मीरिव लक्ष्मी: शोभा यस्यासाहौं पस बदनानां समाहारः षड्वदनी तां क्रमात् चुचुम्ब चुम्बिधवती। मेन्यव सुखासपूर्णनेति पाठे स एवार्थः। तस्य कनालीवतेत्यव सस्य कमालीगर्मति पाठे एकमात् नालात् उद्गमी येषां तथोक्तानि पञ्चामि पानि तेषां लचौरिव सौर्यस्यास्तथीकामित्यर्थः । एकनालीगतपञ्चपद्मलचौमिति प्रामादिकः पाठः। पझ्दनौमिव्यस्य पञ्चपाल नीयोगस्यायुतत्वात् प्रत्युत षट्पझलमीयोगस्यैव वक्तव्य सुखात्र पूर्ण

·एकादशः सर्ग:
रेमो फल हेमगिरेलसेव विकस्वर नाकनदीव पद्यम्।
पूर्वेव दिनूतनमिन्दुमाभात्तं पार्वती नन्दनमादधाना ॥२६॥
प्रीतात्मना सा प्रयतेन दत्तहस्तावलम्बा शशिशेखरण।
कुमारमुत्सङ्गतले दधाना विमानमन लिहमारोह ॥ २७ ॥
महेखरोऽपि प्रमदग्ररूढ़
रोमोहमो भूधरनन्दनायाः ।
अकादुपादत्त तदकतः सा'
तस्यास्तु सोऽप्यात्मजवस्मलत्वात् ॥ २८ ॥
७
सा
त्वात् तस्मात् एक नालीगतपद्मषट्कलनौति पाठः साधुतया युज्यते इति सुधौभि-
भर्भाव्यम् ॥ २५ ॥
हैमौति। हेमगिरेः कनकानेहमी काञ्चनमयी लता फलमिव हैममिति
शेष:, नाकनदौ खर्गगङ्गा विकखरं प्रफुल्ल पद्ममिव, तथा पूर्वा दिक् नूतनं मवी-
दयम् इन्दुमिव पार्वती सं नन्दनम् पादधाना सती प्राभात् शुशुभे । इमोत्यत्र
हममिति पाठे हैमफलमित्यस्य विशेषणम् ॥ २६ ॥
प्रौतात्मनेति । सा पार्वती प्रौतात्मना प्रसत्रमनसा प्रयतेन प्रवाहितेम शशि.
शेखरण हरण दत्त: इस्तावलम्बः यस्यास्तथाभूता कुमारम् उगमतल क्रीडदेश
दधाना धारयन्ती सती प्रभ लिहम् अत्युच्च विमानं देवरथम् पारीह।
प्रयते मेत्यव सुप्रयतेनेति पाठान्तरम् ॥ २७ ॥
महेश्वर इति। महेश्वरोऽपि प्रात्मजवत्सलत्वात् पुरवात्सल्यात् हती: प्रमदेन
हर्षेण प्ररूढः सनात: रीमोगमः रोमाञ्चः यस्य तथाभूतः सन् भूधरनन्दनायाः
पार्वत्याः अङ्गात् क्रीड़ात् उपादत्त जग्राह तं पुवमिति शंषः । सा पार्वतो तस्य
महेश्वरस्य असत: कोड़ात् उपादनेति सम्बन्धः । तु पुन: सोऽपि तस्याः पावत्याः
पहादिति शेषः । उपादत्तेति क्रिययान्वयः। अहादुपादत्त तदडतः मा तम्बास्तु
सोऽप्यात्मजवत्मलत्वा पत्यव प्रकाण्डमादत्त तमझत: स तस्यान्तु सौम्यामजवमलवा-
दिति पाठे स महेशरः सौम्यः सुदर्शनः य पात्मन: तस्य वत्सलत्वात् तस्या भूधर-
मन्दमाया: गौर्याः प्रजास: क्रीड़ात् तं पुवम् प्रकाण्ड' सहसा पादत राहौत-
वान् ॥२८॥

·कुमारसम्भ दत्त्वानया नेत्रसुधैकपात्र पुत्र पवित्र सुतया तथाऐः। संश्लिष्यमाण: शशिखण्डधारी विमानवेगेन एह जगाम ॥ २६॥ अधिष्ठितः स्फाटिकशैलशृङ्ग तुङ्गे निजं धाम निकामरम्यम् । महोत्सवाय प्रमथप्रमुख्यान् पृथून गणान् शम्भु रथादिदेश ॥३०॥ पथ प्रमोदः प्रगुणो गणानां गण: समग्रो वृषवाहनस्य । गिरोन्द्रपुत्ववास्तनयस्य जन्मन्यथोत्सवं संवहते विधातुम् ॥३१॥ स्फुरन्मरीचिच्छरिताम्बराणि सन्तानशाखिप्रसवाञ्चितानि। दत्त्वेति । शशिखण्डधारौ चन्द्रशेखरी हर: अनया प्रदे: सुतया गाया नेवमुधाया एकमद्वितीयं पाव तथा पवित्रं पुत्रं दत्त्वा संश्लिष्यमाणः समालिङ्गामान: मन् विमानवेगेन गृहं जगाम । दत्त्वानवत्यत्र दधानति तथा रित्यत्र तयारिति पाठे नया बद्र: सुतया नेवमुधेकपात्रमित्य व नेवमधे कसबमिति पाठे नेव सुधाया एकं सब यजम उत्सवरूपमित्यर्थः पवित्र पुत्र दधानया धारयन्त्या मत्या भविष्यमाण इत्यन्वयः । गृहमित्यव गृहानिति बहुवचनान्त पाठान्तरम् ॥ २६ ॥ अधिष्ठित इति। अथानन्तरं शम्भ : तुङ्ग उन्नते स्फाटिकशैलस्य कलासस्य । रङ्ग निकामरम्यं निजं धाम ग्रहम् अधिष्ठित: सन् प्रमथा: प्रमुखा: प्रधानानि वेषां तथी तान् पृथून महत: गणान् स्ववान् महोत्मवाय आदिदेश पानापया- मास। निज धाम निकामरम्यमित्यव निजे धानि कालरम्ये इति पाठे कालन रम्ये मनोहरे निजे धाममि रहे अधिष्ठित दूत्यन्वयः। प्रमथप्रमुख्यानित्यंत्र प्रमथान् स नाथ इति गणान् शम्भु रथादिदेशेत्यत्र महिना स्वमुदादिदेशति पाठे स नायः हरः स्वस्य मुदा हर्षण प्रमथान् गणान् महिना माहात्मेपन महासमवेत्यर्थः । महोत्सवाय शदिदर्शयन्वयः ॥ ३० ॥ पृथुप्रमीद इति । अथ आर्दशानन्सरं पृथु महान् प्रमीदो हर्षों यस्य तथोक्तः प्रगण: पनुकूलः समग्री. गणानां गणः प्रमथ वर्ग: वृषवाहनस्य हरस्य गिरीन्द्रपुवधा: गौयाय तनयस्य पुषस्य जन्मनि उत्सव विधातु क संवत ते प्रवृत्तः ॥ ३१ ॥ पय साभिर्म होताव वर्णयति स्फुरदित्यादिभिः। गणा: प्रमथा: स्फटिका. लयेषु स्फरन्तीभिर्मरीचिभिः किरण: कुरितं व्याप्तम् अम्बरम् पाकाशं बेः तादृशानि ·एकादशः सर्गः। उश्चिक्षिपुः काञ्चनतोरणानि गणा वराणि स्फटिकालयेषु ॥३३॥ दिक्षु प्रसपै स्तदधोखराणा- मथामराणामिव मध्यलोके । महोत्सवं शंसितुमाहतोऽन्यै- दध्वान धीरः पटहः पटीयान् ॥ ३३ ॥ महोत्सवे तत्र समागतानां गन्धर्वविद्याधरसुन्दरीणाम् । सम्भाविताना गिरिराजपुत्रया गृहेऽभवन्मङ्गलगीतकानि ॥३४॥ सुमङ्गलोपायनपावहस्ताः ते मातरो मावदभ्यपेताः। निधाय दूर्वाक्षतकानि मूनि निन्य स्वमङ्गं गिरिजातनूजम् ॥ ३५ ॥ सन्तानशाखिमां देवताविशेषाणां प्रसवैः पुणे : पुष्पमालाभिरिति यावत् पञ्चितानि शोभितामि वराणि उत्कष्टानि काचनतीरणानि सौवर्णवाहिराणि उमिक्षिपः उतक्षिप्तवन्त: उत्तीलितवन्त इत्यर्थ: गणा वराणीत्य व गणालानीति पाठे चलानि चञ्चलानि स्फ रन्तीत्यर्थः । काञ्चनतीरणानीत्यस्य विशेषणम् ॥ ३२ ॥ दिविति। अथ काञ्चनतीरणोत्क्षेपानन्तरं दिक्षु पाशास प्रमपन् विस्तार गछन् तदधीश्वराणां तासां दिशामधिपतीनाम् अमराणां देवानाम् इन्द्रादीनां सम्बन्धी पटीयान् महान् धौरः गौरः पटहः वाद्यभेदः अन्धर्देवभय रित्यर्थः । पाहतस्ताड़ित: सन् मध्यलोके भूतल महोत्सवं शमितुमिव दध्वान ध्वनि चकार ॥ ३३ ॥ महोत्सव इति। तत्र महोत्सवे हे समागतानां गिरिराजपुत्वा सम्भावितानां सनसताना गन्धर्वविद्यापरमुन्दरीणां मङ्गलगीतकानि मङ्गलसङ्गीतानि अभवन् ॥३४॥ 'मुमङ्गालेति । समगलानाम् उपायनामाम् उपढौकनाना पात्राणि हस्तषु यामां तथो ताः अभ्य पेताः उपस्थिता: मातरः ब्राझोत्यादयः दूर्वाक्षतानि माई शिरसि बालकस्येति शेषः। मारवत् मातर इस सं. गिरिजातनजं कुमार स्वम्, पर ·कॅमारसम्भव वनसतूर्येषु सुमन्द्रमाद्यालियोकवसरसो रसैन । सुसन्धिबन्ध नटतुः सुहत्तगौतानुगं भावरसानुविधम् ॥ १५ ॥ वाता वेवुः सौख्यकराः प्रसेदु. राशा विधूमो हुतभुग्दिदीपे। जलान्यभूवन् विमलानि ततो- सवेऽन्तरिक्षं प्रससाद सद्यः ॥ ३७॥ गम्भौर शहध्वनिमित्रमुच्चे- होगवा दुन्दुभयः प्रणेदुः। दिवौकसा व्योनि विमानसखा विमुच्च पुष्पप्रचयान् प्रससुः ॥ ३८ ॥ 1 क्रीड़ निन्यः नौतवत्यः। मारपदभ्य पेता इत्यत्र माटवदभ्य पेत्येति पाठ अथुपेत्य समागम्ये त्यर्थः ॥ ३५॥ ध्वनत्स्विति। अयालिङ्गयोई केषु अङ्गाम् पालिङ्गाम् जई कञ्च तेषु तदाख्ये वित्यर्थः । तूर्येषु वाधर्भदेषु समन्द्र गम्भौरं यथा तथा ध्वना नदम, सम्म अमरस: रसेन अनुरागेण बालकने हेनेत्यर्थः। मुटु सन्धिबन्धः खरसंयोगबन्ध यव तादृशं महत्तं सुरचित यत् गीतं तदनुगं तदयुनमित्यर्थः । तथा भावेन रत्या दिना रमेन शारादिना पनुबिद्ध मुसङ्गतं यथा तथा नमृतः नृत्य चक्र :। मुबत्तगीतानुगमित्यव सुतम्बोगीतानुगमिति पाठे सुसन्चना मीतेन अनुगम् अनु. गतमित्यर्थः ॥ २६॥ वाता इति। तव उत्सवे सद्यः तत्तणं वाता: वायवः सोय करा: . सुखस्पश इति भावः। सन्तः वः वहन्ति स्म, पाशा दिश: प्रसेदुः प्रसना निर्मला बभूवुः हुसभुक् अग्निः विधूमः धूमशून्यः सन् दिदीप प्रजज्वाल। जलानि विमला निर्मलानि प्रभूवन् पन्तरीक्षम् पाका प्रससाद प्रसनमभूत् ॥ ३० ॥ गम्भीरति । ग्रहोडवाः बिरयाई वाद्यमाना इत्यर्थः । दुन्दुभय: सदाव्य वाधर्मदाः गम्भीरण शशध्वनिना मित्र यथा तथा उच्च: प्रणेदुः दध्वगुः । ध्योति बसरीचे दिवौका देवानां विमानसहाः देवयाननिचयाः पुष्पप्रचया विमुच्य अभिहष्येत्यर्थः प्रसनः विवेकः । एकीङ्गवा इत्यव दिविध वा इति पाई तथा

·एकादशः सर्गः।
तस्य महेशाट्रिसुतासुतस्य जन्मोत्सव सम्पदयाञ्चकार ।
चराचरं विश्वमशेषमेतत्परं चकम्ये किल तारकत्रीः ॥ ३८ ॥
सतः कुमारः सुमुदां निदान:
स बाललीलाचरितैर्विचिवैः।
गिरीशगौर्योई दयं जहार
मुदे न द्या किमु बालकेलिः ॥ ४० ॥
महेश्वरः शैलसुता च हर्षात्
सतर्षमेकेन मुखेन गाढ़म्।
अजातदन्तानि मुखानि सूनो-
मनोहराणि क्रमशथुचुम्थ ॥ ४१॥
दवि खर्गे
ध्रुवाः
यथार्थाः अन्वर्थनामान: दुम् दुमिति शब्दकारिण इति भावः ।
अमुच्य पुचपचयानित्यत्र विमुखतां पुष्य चयानिति पाठे पुचचयान् विमुखता वर्षतां
दवौकसामित्यन्वयः ॥ ३८॥
त्यमिति । महंशाद्रिसुतयोः हरपार्वत्योः सुतस्य इत्य जन्मोत्सवः एतत्
शेषं समय चराचरं स्थावरजङ्गमं विश्व जगत् सम्पदयाञ्चकार समामन्दयत् ।
र कैवलं तारकस्य पसरराजस्य श्री: चकम्मे किल कम्पितवव्येव ॥ ३९ ॥
सत इति । ततः अनन्तरं स कुमारः मुमुदां शीमनानन्दानां निदानः हेतु-
विचित्रः विविधः बाललीलाचरित: बाला क्रीडानुष्ठान: गिरीभगीर्योः हर-
वित्योः हृदयं जहार प्रानन्दयामासेत्यर्थः । तथाहि उद्या मनीहारिणी बालकलिः
ल्यलीला किमु मुदे न? पानन्दाय न लोकपेति शेषः। अपितु सर्वस्य व मुद्दे
बसौत्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपीऽर्थान्तरन्यासोऽसङ्कारः। समुदा निदाने-
त्यव स मुदो मिदानैरिति पाठ स कुमारः मुदः हर्षस्य व्यर्थ: । स बालखीला
रितरित्यव खपाललीलामलितरिति पाठे खस्य बाललीलाया ललितरित-
पर्थः ॥ ४०॥
महवर इति। महेभरः शैलसुता पार्वती च वर्षात् भानन्दात् एकेन मुखेन
की पुत्रस्य प्रजातदन्नानि मनोहराणि मुखानि सतर्ष सटए गाढ़' यथा तथा
शः उम्म॥ ४१॥

·कुमारसम्भव कचित् स्खलशिः क्वचिदस्वलजिः कचित्रकम्यैः कचिदप्रकम्यः । बालः स लीलाचलनप्रयोगै- स्तयोर्मुदं वर्धयति स्म पित्रोः ॥ ४२ ॥ प्रतुहासच्छुरिताननेन्दु हाङ्गणक्रीड़नधूलिधूमः । मुहुर्वदन् किञ्चिदलक्षितार्थ मुदं तयोरङ्कगतस्ततान ॥४३॥ एलन् विषाणे हरवाहनस्त्र स्पृशत्रुमाकेशरिणं सलीलम्। स भृङ्गिणः सूक्ष्मतरं शिखाग्रम् कर्षन् वभूव प्रमदाय पित्रोः ॥ ४४ ॥ एको नव हौ दश पञ्च सप्ते त्यजीगणनात्ममुखं प्रसार्य । । कचिदिति । स बालः शिशुः क्वचित् सूखलभिः क्वचित् अस्वलभिः क्वचित प्रकम्य : कम्पनसहितः क्वचित् अप्रकम्य' : कम्परहितः लीलया चलनप्रयोगः सञ्चर- णव्यापारैः तयोः पित्री: मातापिभी: गौरीहरयी: मुदम् प्रानन्द वयति स्म मलौलेत्यत्र सलीलमिति पाठे सलील मविलासमित्यर्थः । वईयति स्म पिवीरित्या कन्दलयाञ्चकारीति पाठे कन्दलयाञ्चकार अवीवधदित्यर्थः । ४२ ॥ अहेविति। अहेतुना अकारणेन हासेन कुरितः शोभितः पाननेन्दुः मुखचन्द्र यस्य तथोक्तः यहाङ्गणेषु ग्रहचत्वरेषु यत् क्रीड़नं तेन धूलिधूमः रेगुरुषित इत्यर्थ तथा महः पुनः पुनः अस्लक्षितार्थम् प्रसङ्गतार्थ किञ्चित् यत् किञ्चिदित्यर्थः । वदन अजगतः स बालकः तयो मर्मातापियो: मुदम् आनन्द ततान विस्तारयामास ॥४३॥ गृहविति। स बालः हरवाहनस्य वृषभस्य विषाणे एङ्ग रहन् आक्रमन उमायाः केशरिणं सिंहं वाहनमिति शेषः। सलीलं स्पृशन ग्रहम् तथा भृङ्गिए म्चमातरम् अतिसूक्ष्म शिखाय कर्षन् पाक्षिपन् सन् पिबी: गौरीगिरीशयो: प्रम दाय पानन्दाय बभूव । उमाकै शरिणं सलीलमित्यत्र उमाकेशरिणः सटालीरिति पाठे उमाकेशरिणः, सटाली: जटापतौः स्पृशनित्यनेन सम्बन्धः ॥ ४४ ॥ एक इति। तस्य महेशस्य पजागः क्रोस्थईशस्थापत्यम् ऐशिः हरसुत ·एकादशः सर्गः। महेशकण्ठोरगदन्तपङ्क्ति तदङ्गगः शैशवमोग्धामैशिः ॥४५॥ कपर्दिकण्डान्तकपालदानोऽङ्गुलिं प्रवेश्याननकोटरेषु । दन्तानुपात्तं रभसी वभूव मुक्ताफलम्भ्रान्तिकरः कुमारः ॥४६॥ शम्भो शिरोऽन्तःसरितस्तरङ्गान् विगाह्य गाढ़ शिशिरान् रसेन । स जातजाद्य निजपाणिपन- मतापयशालविलोचनाग्नौ ॥ ४७ ॥ किञ्चित्कलं. भङ्गरकन्धरस्य नमज्जटाजूटधरस्य शम्भोः भौशवेन मौग्धा सौन्दर्य' यस्मिन् तद यथा तथा प्रात्ममुखम् पात्मना मुखम् उग्गस्येति भावः । प्रसार्य विस्तार्य महेशम्य कण्ठे य उरगः भुजङ्ग: मालारूप इति भावः । तस्य दन्तपङक्तिम् एकः नव हो दश पञ्च सप्त प्रजोगणत् संख्यात- वान् । श्रात्म मुखमित्यत्व मञ्ज, मुखमिति पाठे मञ्ज मनीहरं मुखं खमिति शेषः । शैशवमीग्धामित्य व शैश्वमुग्धमिति पाठे स एवार्थः ॥ ४५ ॥ कपर्दीति। कुमारः कपर्दिन: शिवस्य कण्ठान्ने गलदेशे यत् कपालदाम नृ कपालमाला, तस्य पाननकोटरेषु मुखगहरेषु अङ्ग लिं प्रवेश्य मुक्ताफलमान्तिकरः मौक्तिकममवानित्यर्थः। सन् दन्तान् कपालस्थानिति भावः उपात्तुं ग्रहीतु रभसी वेगवान् यत्नवानित्यर्थः । व्यग्र इति यावत् रभसी वेगहर्षयोरित्यमरः । वभव मुक्ताफलभान्तिकर इत्यत्र मुक्ताफलधान्तिकरानिति पाठे मुक्ताफलधान्तिकरान् दन्तानित्यस्य विशेषणम् ॥ ४६ ॥ शम्भीरिति। स कुमारः शिशिरान् शीतलान् शम्मी: शिरोऽन्तः तःसरित: मूई स्थितनद्याः शिरश्चारिण्या गङ्गाया इत्यर्थः । तरङ्गान् रसेन पानन्देन गाढ़' यथा तथा विगाच जातं जाद्य शैत्य यस्य तादृशं निजपाणिपनं भालविलोचनानी ललाट: नेवानल प्रतापयत् उषा चकार। स जातजाधमित्यव सनातजाह्य इति पाठे सञ्जातजाड्यः शीतलदेह इति भावः ॥ ४७ ॥ किञ्चिदिति। किञ्चित् ईषत् कलं मधुरं यथा तथा भङ्गस कन्धरा ग्रीवा यस्य तथोक्तस्य नमस् यत् जटाजूट तस्य धरतीति परः तस्य भन्मीरस्य प्रलम्बमानं ·७४ कुमारसम्भव प्रलम्बमानं किल कौतुकेन चिरं चुम्ब मुफुटेन्दुखण्डम् ॥ ४८ ॥ इत्य शिशोः शैशवकेलिहर्मनोऽभिरामगिरिजागिरीशौ। मनोविनोदैकरसप्रसतो दिषानिशं नाविदतां कदाचित् ॥४८॥ इति बहुविधं बालक्रीडाविचिवविचेष्टितम् ललितललितं सान्द्रानन्दं मनोहरमाचरन् । अलभत परां बुडि षष्ठे दिने नवयौवनम् स किल सकलं शास्त्र शस्त्र विवेद विभुर्थया ॥ ५० ॥ इति श्रीकालिदासकती कुमारसम्भवे महाकाव्ये कुमारोत्पत्तिर्नामैकादशः सर्ग: .. मुकुटभूतम् इन्दुखण्डम् अर्धचन्द्र कौतु केन चिरं चुचुम्ब किल। भङ्गरकन्धरस्य नमज्जटाजूटधरस्य त्यत्र भङ्ग र कण्ठे रम्ये नमज्जटाजूटधरस्वति पाठ भङ्ग रे कर्ण नमत् यत् जटाजूटं तस्य धर: तस्ये त्यर्थः ॥ ४८ ॥ इत्यमिति। गिरिजागिरौशी इल्यम् एवं प्रकाररित्यर्थः । मनोऽभिरामः शिशी: शैशवकेलिवतः बाखालीलाचरितैः मनस: विनीदे एकः अहितीयः यः रस: स्वाद इत्यर्थः । तत्र प्रसक्ती सन्तौ कदाचित् दिवानिशं न प्रविदतां दिवाराव कुतो गतमिति न विज्ञातवासावित्यर्थः। मन इत्यव मुदेति पाठे मुदा होत्यर्थः ॥४६॥ इतौति । इति इत्य बहुविध ललितललितम् प्रतिमनोहर सान्द्रामन्द मनो- हर बालक्रीड़ाया विचित्रम् अद्भुतं विचेष्ठितं विहारम् पाचरन् विदधत् स कुमारः षष्ठ दिने पर महतौं बुद्धि प्रज्ञा नवं यौवनच्च पलभत प्राप, यया बुधा स विभुः समर्थः सन् सकल समय शास्त्र' शस्त्रञ्च विवेद किल ज्ञातवानेव । बुद्धिमित्यत्र वृद्धिमिति पाठ इद्धिम् अभ्य दयमित्यर्थः । विभुर्य येत्यव विभीरपौति पाठे विभोः पितुहरात् शास्त्र शस्त्रमपीत्यर्थः ॥ ५० ॥ इति एकादशः सर्गः।

·बादशः सर्ग: हादशः सर्ग: अथ प्रपेदे विदभेरशेषैः क्रूरासुरोपनवदुःखितात्मा । पुलोमपुत्रौदयितोऽधकारिं पत्रीव तृष्णातुरितः पयोदम् ॥१॥ हप्तारिसन्यासधिलोक्तात् स कथचिदम्भोदविहारमार्गात्। प्रवासताराभि गिरि गिरीशगौरीपदन्यासविशुद्धमिन्द्रः ॥२॥ सहन्दनः स्वन्दनतोऽवतीर्य मेधात्मनो मातलिदत्तहस्तः । पिनाकिनोऽयालयमुच्चचाल शुचौ पिपासाकुलितो यथाम्भः ॥ ३ ॥ अथेति। श्रथ कुमारस्य विद्याशिवानन्तरं क रस्य अमरस्य तारकस्य उपवन उपद्रवेशया अत्याचारण दुःखित भामा यस्य तथाभूतः पुलीमः तदाख्यस्य असुरराजस्य पुवी शची सखा दयितः प्रियः देवराज इत्यर्थः । तृषा या पिपासया पातुरित: विष्टः पत्री पक्षी चातक इत्यर्थः । पयोदमिव मेघमिव अशेष: समस्त : विदर्श: देवैः सह अन्धकारिं परं प्रपद प्राप। पवीव सृष्णातुरित इत्यत्र हषातुरश्चातकवदिति .. पाठे स एवार्थः । उपमालकारः। उपजातिहत्तमम्मिन् सर्गे ॥ १ ॥ दृप्तारौति। स इन्द्रः हप्तात् परेलारकात् यः सन्त्रास: सेन खिलौकतात् गद्धौकतात् पम्मीदाना मेघानां विहार: विचरणं तस्य मार्गात् पन्तरीक्षादित्यर्थः । गिरीशस्य गौर्याच पदन्यासन विशुद्ध पूतं गिरि कैलासम् अभि कश्चित् अति- कटेन भयेनेति भावः वाततार पवारुरीह। हतारिसन्चासखिलौकतादित्यत्र हप्तासुरवासखिलोकतादिति पाठान्तरम् ॥ २ ॥ सरन्दन इति। पथ अवतरणानन्तरं सान्दनः इन्द्रः सहन्दमो दुश्वन- तुराषामघवाहन इत्यमरः । मातबये व सूताय दत्त: इसी येन तथाभूतः सन् मातलिहस्तमवलम्बमान इत्यर्थः। मेघात्मनः मेघकपिण: स्यन्दमतः रथादित्य य: मेघवाहनत्वादिति भावः । अवतीर्य प्रची ग्रो पिपामाकुलित: पम्मः जलं यथा पिनाकिम: शिवस्य पालयम् उचाल गतवान्। पिनाकिनोऽथालयमित्यत्र पिनाकिरम्यालयमिति पाठे पिनाकिनः रम्यम् भालयमावासमित्यर्थः । .

·कुमारसम्भव इतस्ततोऽथ प्रतिविम्बभाजं विलोकमानः स्फटिकाद्रिभूमी। प्रात्मानमप्येकमनेकधा सा व्रजन् विभोरास्पदमाससाद ॥ ४ ॥ विचित्रचञ्चन्मणिभङ्गिसङ्ग सौवर्णदण्ड दधतातिचण्डम् । स नन्दिनाधिष्ठितमध्यतिष्ठत् सौधाङ्गणहारमनङ्गशत्रोः ॥ ५ ॥ ततः स कदाहितहमदण्डो नन्दौ सुरेन्द्र प्रतिपद्य सद्यः । प्रतोषयामास सुगौरवण गत्वा शशंस स्वयमीखरस्य ॥ ६ ॥ भूसंजयानेन कृताभ्यनुज्ञः सुरेखरं तं जगदीवरेण । प्रवेशयामास सुरैः पुरोगः सम स नन्दी सदनं सदस्य ॥ ७ ॥ पिपासाकुलितो यथाम्भ इत्यव पिपासा कुलवज्जलौघमिति पाठ स एवार्थः । उपमा- लङ्कारः ॥ ३॥ বুনন্দন সুমি। अथ अनन्तरं म इन्द्रः स्फाटिकाद्रिभूमौ कैलासतले इतस्ततः व्रजन् गछन् प्रतिविम्वभाजप्राप्तप्रतिविम्बम् प्रात्मानम् एकमपि अनेकधा अनेक मित्यर्थः। विलोकमानः पश्यन् मन् विभी' शङ्करस्य आस्पदम् आवासम् श्राम- साद प्राप। इतम्ततोऽथेत्यत्र इतस्ततोऽपीति पाठान्तरम् ॥ ४ ॥ विचित्र ति। स इन्द्रः विचिवाणां नानाविधानां चन्नतां स्फरतां मणीनां रत्नानां भङ्गिभिः रचनाभिः सङ्गः सम्बन्धः यम्य तथोक्त बहुरत्न रचितमिति याव अतिचण्डम् अतिविकटं सौवर्णदण्ड हेमयष्टि दधता नन्दिना अधिष्ठितम् अनङ्गा- शत्रीः हरस्य सौधाङ्गण हार हयंचत्वरहारम् अध्यतिष्ठत् प्राप ॥ ५ ॥ तत इति। ततः अनन्तरं स नन्दी सुरेन्द्र प्रतिपद्य प्राप्य सद्य: तत्क्षणं कई भुजाधस्तले पाहितः निहित: हेमदण्डो येन तथाभूत: सन् सुगौरवेण सुसत्कारण प्रतीषयासास प्रकर्षेगा सन्तोषयामास खयं गत्वा ईश्वरस्य हरस्य शशंस निवेदयामास च। शशंस स्वयमीश्वरस्ये त्यत्र सदी मण्डलमीश्वरस्यै ति पाठ मुरेन्द्र प्रतिपद्य प्राप्य नौवेम्यर्थः ईश्वरस्य सदीमण्डल ग्रहं गत्वा सुगौरवेण प्रतोषयामास देवराजागमन- निवेदनेनेश्वरमिति शेषः ॥ ६ ॥ भू संजयति। अनेन जगतामौश्वरेण भूसंज्ञया चवचालनसतेन कता अध्य- सुशा अनुमतिः सुरेन्द्र प्रवेशायति भावः । यस्य तथाभूत: नन्दी पुरीग: अग्रगामी सन् तं सुरेन्द्र मुरैः देवैः समं सह अस्य जगदीश्वरस्य सत् शोभनं सदनं ग्टई प्रदे.

·हादशः सर्गः। ७७ स चण्डिभृङ्गिप्रमुखैगरिष्ठेगणेरनेकेविविधस्वरूपैः अधिष्ठितं संमदि रत्नमय्यां सहस्रनेत्रः शिवमालुलोके ॥ ८ ॥ कपदमुहमहोनमूर्द्धरत्नांशुभिर्भासुरमुल्लसद्भिः । दधानमुच्च स्तरमिद्धधातोः सुमेरुशृङ्गस्य समत्वमाप्तम् ॥ ८ ॥ बिभ्राणमुत्तुङ्गतरङ्गमालां गङ्गां जटाजूटतटं भजन्तीम् । गौरों तदुत्सङ्गजुषं हसन्तीमिव स्वफेनै: शरदचशम्भैः ॥१०॥ गङ्गातरङ्गप्रतिविम्बितैः खर्बहभवन्तं शिरसा सुधांशम् । - यामास । भ्र मन याने नेत्यत्व तेनेति पाठान्तरम् । सदस्ये न्यव हरस्येति पाठा तरम् ॥ ७॥ म इति । म महमनेवः इन्द्रः चण्डिभृङ्गिमखै: गरिष्ठ : महडिः विविध- तरूप: नानाविध पैअनकैर्गणैः सह रत्नमय्या संसदि मभायाम् अधिष्ठितम् पासीनं शवम् पातलो के ददर्श । रत्रमय्यामित्य व रत्नवत्यामिति पाठान्तरम् ॥ ८ ॥ अथ त्वयोदशभिः शिव विशिनष्टि कपर्देन्यादिभिः। उल्लसदभि: म्फ रहि: महीनां भजगानाम् उना: म्दामिनः वामकिप्रभृतयः तेषां मईस शिरस यानि 'बानि तेषाम अंशुभिः किरणै: भारं मम चलम् उहवम् उत्क्षिप्त सयतं कपर्द नटाजूट दधानं धारयन्तम् उच्चम म्तरम् अतिशयन उन्नतम्। अतएव उडादीपा तव: गैरिकादयः यत्र तथाभतं समेरुशङ्गम्य काचनाचलस्य ममत्व मादृश्यम पान' प्राप्तम्। कपर्दमहलमहीनम् ईरांगभिर्भामुरमाल मडिरित्यव कपर्दम स्थ- हाहिम ईरदाशुभिभासुर मतसहिरिति पनि उलमद्भिः कपर्दम्य मुजमि शिरमि ग्रे इत्यर्थः । तिष्ठन्तीति तथोकानां महाहीनां महानागानां मर्द्धरत्नानाम गिभि: भासुरं समुज्वलमिति शिवविशेषणम ॥ ६ ॥ बिभ्राणमिति। उत्तुङ्गा प्रहद्धास्तरङ्गमाला यस्यास्तथीनां जटाजूटनटं कपर्द- शं भजन्ती सनरन्तीमित्यर्थः। शरदभ्रशुभैः शारदीयमघधवल: स्वफनैः तम्य शवस्य उत्मङ्गजुषं क्रोड स्थितां गौरौं सपत्नी मिति भावः । हसन्दीमिव त्व' पत्य- 'भगवतिनौ, अहन्तु शिरचारिणी अतस्त्वत्तोऽतिवल्लभाई भर्नुरिति उपहसन्तीमिव जां बिधाणं धारयन्तम् ॥ १० ॥ गगति। गङ्गायाः शिरशारिण्या इति भावः । तर प्रतिविम्वित: प्रति ·कुमारसम्भव चलन्मरीचिप्रचयैस्तुषारगौरैर्हिमद्योतितमुद्दहन्तम् ॥ ११ ॥ भालस्थले लोचनमेधमानधामाधरीभूतरवीन्दुनेत्रम् । युगान्तकालोचितहव्यवाई मौनध्वजलोषणमादधामम् ॥१२॥ खवडया कण्ठिकयेव नौल- माणिक्यमय्या कुतुकेन गौर्याः । नोलस्य कण्ठस्य परिस्फुरत्या काम्या महत्या सुविराजमानम् ॥ १३ ॥ महारत्नाञ्चितयोरुदारम् स्फरप्रभामण्डलयोः समन्तात्। कर्णस्थिताभ्यां शशिभास्कराभ्या. मुपासितं कुण्डलयोश्छलेन ॥ १४ ॥ .. फलित: स्त्र : निजावयवैः बहूभवन्त तथा नषारगौर: हिमशुभैः चलङ्गिः स्फ रद्भिः मरीचीनां मयू खानां प्रचयैः समूह: हिमस्खे व द्योतः दीप्तिः जातोऽस्येति तथोक्न हिमवत् द्योतमानमित्यर्थः। सुधांशु चन्द्र शिरसा उदइन्तम्। क्षलनमरीचि- प्रचस्तुधारगौरैर्दिगद्दयोतिनमिति पाठ तुषार: शीतैः गौरवलैः चलनगरीचि प्रचय: दिक्षु उद्यीतिनं दीप्यमानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ भालस्थले इति । एधमान वईमानं धाम तेजः तस्य तादृशम् अधरीभूत निर्जिते रवीन्दू सूर्याचन्द्रमसौ एव नेवे जगत इति भावः । येन तथीत युगान्त काल कल्पान्तसङ्गटे उचितः अभ्यस्तः निर्गलित इति भावः । हव्यवाहः अग्नि यस्मात् तथाविधं मौनध्वजस्य कामस्य पोषणं दहनं लोचनं हतीयमिति भावः । भादधानं धारयन्तम् ॥ १२ ॥ स्ववडयेति। गौर्याः कुतुकेन इच्छयेत्यर्थः खेन पात्मना बद्धया परिहितया नौलमाणिक्यमय्या कण्डिकयेव कण्ठाभरणेनेव नौलस्य कण्ठस्य परिम्फ रन्या विक- सन्या महत्या कात्या सुविराजमानम्। स्ववद्धयेत्यव सुबडया इति गौर्या इत्यत्र मौर्येबि पाठे गौर्या कर्चा सुवद्धया सुष्टु परिहितया मले निहितयेति याव दित्यर्थः। सुविराजमानमित्यत्र च विराजमानमिति पाठान्तरम् ॥ १३ ॥ महारेति। महाहरवी: महामूल्य मणिभिः पश्चितयोः उदासितयीः स्फ रत ·हादयः सर्गः ७८ कालादिताना विदशासुराणाम् चितारजोभिः परिपाण्डुराङ्गम् । 'महन्महेभाजिनमुहताच- प्रालेयशैलश्रियमुद्दहन्तम् ॥ १५ ॥ पाणिस्थितब्रह्मकपालपात्रं वैकुण्ठभाजापि निषेष्यमाणम् । मरास्थिखण्डाभरणं रणान्तमूलं त्रिशूलं कलयन्तमुच्चैः ॥ १६ ॥ । प्रभामण्डलं ययोस्तादृशयी: कुण्डलयी: कर्णालङ्कारविशेषयोश्चलेन कर्णयो: स्थिताभ्यां शशिभास्कराम्यां चन्द्रयाभ्यां समन्तात् उपासित सेवितम्। उदारं महान्तम्। उदारं स्फुरत्प्रभामण्डलयीरित्यत्र उदारस्फ रत्मभामण्डलयोरिति पाठ उदारं यथा तथा स्फ रत्प्रभामण्डलयोरित्यर्थः ॥ १४ ॥ कालार्दितानामिति। कालेन अर्दितानां निहताना विदशासुराणां देव- दैत्यानां चितारजीभिः चिताभस्मभिः परिपागड राणि श्वेतौकतानि पङ्गानि यस्य तथोक्ता महत् वृहत् महेभस्य गजामुरस्य अजिनं चर्भ उद्दहन्तं दधानम् प्रतएव सद्गतम् उदितम् अभ मेघ: यव तथाभूतः यः प्रालयशैल: हिमाट्रिः तस्य व श्री: शोभा यस्य तादृशम् ॥ १५ ॥ पाणीति। पाणी स्थितं ब्रह्म कपालं ब्रह्माण: कपालमेव पाव यस्य तथोक्त परा किल ब्रह्मणः कन्यायां जातानुरागस्य विरूपं चेष्टितमालोक्य भगवान् शङ्कार- म्नस्य पञ्चानां मुखानामकं चिच्छंद। ततम्नच्छिरस्तस्य हस्ते लग्रमासीत् ब्रह्महत्या च तं देवमधावत्। स तु देव: कश्चिदपि ब्रह्म हत्यामतिक्रमितमशन वन विभवनं बधाम। तती भगवती नारायणस्य परामर्शन वाराणसौं जगाम, ब्रह्माहत्या न वाराणसौं गन्तु' नाशकत् । हस्तलग्न शिरश तदानी हसात् पपात । प्रति तत् ब्रह्म कपालं स्वायत्तं जातम् । तेन च भगवान् हरी भिक्षामकरीत् । तम तस्य भिक्षापात्रत्वेन प्रसिदमासीदिति पौराणिकी कथावानुसन्धया। वैकुण्ठ भाजापि विश्णु नाटिका कथा अन्यदेव रिति अपिशब्दार्थः । निषेव्यमाणम् पाराध्यमानम्। नराणाम् अस्थिखण्डान्येव प्राभरणानि यस्य तथाभूतम्। रण संग्रामे यः पन्त: अवसानं निधनमित्यर्थः वीराणामिति भावः । तस्य मूलं साधन- मिव्यर्थ: उच्चैः महत् विशूलं कलयन्त धारयन्तम् । वैकुण्ठभाजापि निषेव्यमाष. ततः ·कुमारसम्भव पुरातनी ब्रह्मकपालमालां कण्ठे वहन्तं पुनरावसन्तीम् । उगीतवेदां मुकुटेन्दुवर्षसुधाभरौघालवलब्धसंज्ञाम् ॥ १७ ॥ सलोलमङ्कस्थितया गिरीन्द्रपुत्वा नवाष्टापदवलिभासा । विराजमानं शरदभ्रखण्डं परिस्फ रन्वाचिररोचिषेव ॥ १८ ॥ हप्ताधकप्राणहरं पिनाकं महासुरस्त्रीविधवत्वहेतुम् । करेण ग्रहन्तमग्यमन्यैः पुरा स्मरप्लोषणकलिकारम् ॥ १८ ॥ मत्यर्थः । मित्यत्र वैकण्ठकङ्कालकराल कायमिति पाठ वैकुण्ठस्य नारायणस्य कङ्गालन प्रस्था कराल: भीषण: कायो हः यस्य तथाभतं सर्वसंहारकत्वात्तस्येति मावः। नरास्थि खण्डाभरणमित्यव सुरास्थि कण्ठाभरणं सुराणां देवानाम् अस्थीन्येव कण्ठाभरणानि गलमाल्यानीत्यर्थः यस्य तथाभूतमित्यर्थः ॥ १६ ॥ परातनीमिति। मुकुट शिरीभूषणभूतं यदिन्दुःशुन्द्रः तस्मात् वर्षन् गलन् यः मधाभराणाम् अमृतचयानाम् श्रीघ: प्रवाह: तस्मिन् प्राप्तवन सन्तरणम तत्सङ्ग लब्धा संज्ञा चैतन्य यया तीताम् पतएव पुन: प्राश्वसन्तीम् उनी । वन्ती ततश्च उगीत: वेदी यया तथाभृतां पुरातनौं पूर्वकालीनां ब्रह्म कपालानां मालां सज युगे युगे बहना ब्रह्मणां संहारकलादिति भावः। कण्ठ उदहन्त धारयन्नम्। उद्गीतवेदामिन्यव उदगीर्य वेदामिति पाठ स एवार्थः। मुकटेन्दवर्षत 'सुधाभरी घालवलब्धसंज्ञामित्यव मुकुटन्दु वर्षसुधौघसप्लावनलब्धसज्ञामिति पाठ मुकुटेन्दोः वर्षन् य: मुधौष: अमृतचयः तस्य सप्लावनेन सङ्गन लब्धसंज्ञा- मित्यर्थः ॥ १७ ॥ सलीलमिति। सलील सविलासं यथा तथा पद्धस्थितया उत्सङ्गवर्तिन्या नवा या अष्टापदवलिः वर्सलता तस्या इव भा: कान्तिय स्यास्तादृश्या गिरोन्द्रपवना गौय्यो परिस्फरन्त्या परितः विकसन्या चिररोचिषा विद्यु ता शरदधखण्ड मिव शारदं ममिव विराजमानम्। नवाष्टापदल्लिभामत्यत्व नवाष्टापदतुल्यभासति पाठ नूतनकाचनसमकान्त्ये त्यर्थः ॥ १८ ॥ हप्तति । दृप्त: यः अन्धक: सदाख्योऽसुरः तस्य प्राणहरं प्राणनाशनं महा- सुराणा याः स्त्रियः तासां विगता धवाः पतयः यासां तामा भावः विधवत्व वैधव्यमित्यर्थः। तस्य हेतु साधनम् अन्यैः अग्राह्यं ग्रहीतुमशक्य पिनाकं ख ·बादशः सर्गः। भद्रासन काञ्चनपादपीठ महामाणिक्य विभंङ्गिचित्रम् । अधिष्ठितं चन्द्रमरोचिगौरैरुहोज्यमानं चमरैर्गणाभ्याम् ॥ २० ॥ शस्त्रास्त्रविद्याभ्यसनैकसको सविस्मयैरेत्य गणैः सदृष्टे । नौराज्यमाने स्फटिकाचलेन सानन्दनिर्दिष्टदृश कुमारे ॥२१॥ सथाविधं शैलसुताधिनाथम् पुलोमपुत्रोदयितो निरीक्ष्य। प्रामौत् क्षणं क्षोभपरो नु कस्य मनो न हि शुभ्यति धामधानि ॥ २२ ॥ धनु: करण गइन्त तथा पुरा पूर्व स्मरस्य कामस्य प्लोषणं दहनमेव केलि: क्रीड़ा तं करीतोति तथोक्त कामनिम्दनमित्यर्थः। महामुरस्त्रीविधवात्व हेतुमिति पाठ तर्थ वार्थः। अग्रामन्य रित्यवासनाशूनमिति पाठे श्रम केनापि मोढुमशाक्य शुलं यस्य तथामूतमित्यर्थः । पुरा गरप्लोषणकलि कारमित्यत्र पुरासुरलोषण केलि. कारमिति पाठे पुरामुराणां त्रिपुरवासिनामसराणां प्लोषण केलि कार दहनकेलिकर- मित्यर्थः ॥ १९॥ .. भद्रासममिति। काञ्चनं सौवर्ण पादपीठं यम्य तथोक्त महाहाणां महामूल्यानां माणिक्यानो विजिभि: रचनाभि: चित्र विचित्ररूपं भद्र शभमासनम् अधिष्ठितं तथा चन्द्रमरोचिगौरैः चन्द्रकिरणधबल्ले. चमरैः वालन्यजन: गणाभ्याम् उभय- पार्श्व यो: स्थिताभ्यामिति भावः । उनीज्यमा मेव्यमाममिति भावः ॥ २० ॥ शस्त्रास्त्र ति। शस्त्रास्त्रयोविद्यानाम् अभ्यसने शिक्षायाम् एका केवला पास- निरनुरागी यस्य तथाभूते अनवरतं शस्त्रविद्याम् अस्त्र विद्याश्च अभ्यस्यतोत्यर्थः । सविस्मयैः असम्भवमेतत् षड्दिन जातम्यार्मिकस्य ति चमत्कृतरित्यर्थः । गणैः प्रमथ - वर्ग: एत्य उपत्य सुदृष्ट मुनिरीक्षिते तथा स्फटिकाचलन केलामेन तदधिप्ताति भाव: । नौराज्यमाने दीपमालया मेव्यमाने इति यावत् कुमार मानन्द यथा तथा निर्दिष्ट निहिते दृशौ नेवे येन तादृशं सादरं कुमारं पश्यन्तमित्यर्थः । नौराज्य. माने स्फटिकाचलेनेत्य व संवौज्यमानेऽम्बिकयाञ्चलनेति पाठे अम्बिकया गोष्या अञ्जलन वसनमान्नन संवोज्यमाने वायुमच्चालनेन सम्यक् सेव्यमान इत्यर्थः ॥२१॥ तथाविधमिति। पुलीमपुचीदथितः शचीपतिः तथाविध पूर्वोकप्रकार भेल.

·कुमारसम्भव
विकखराभोजवनथिया तम्
दृशां सहमेण निरीक्षमाणः ।
रोमालिभिः खर्गपति भास
पुष्पोत्कराकीर्ण वामशाखौ ॥ २३ ॥
दृष्ट्या सहस्रेण दृशां महेशमभूत् कतार्थोऽतितरां महेन्द्रः ।
सर्वाङ्गजातं तदथो विरूपमिव प्रियाकोपकर विवेद ॥ २४ ॥
सत: कुमारं कनकाद्रिसारं पुरन्दरः प्रेक्ष्य धृतास्त्रशस्त्रम् ।
महेश्वरोपान्तिकवर्तमानं शवोर्जयाथां मनसा बबन्ध ॥ २५ ॥
सु ताधिनार्थ पार्वतौनार्थ निरीक्ष्य क्षणं क्षीभपरः सम्भान्तचित्त इत्यर्थः । पासीत्
सथाहिनु भी: धाबा तेममा धामि निलये कस्य जनस्य मनः न हि शुभ्यति ? न
क्षीमं गच्छति पपि तु सर्वस्य व ममःक्षोभ: जायते इत्यर्थः ॥ २२ ॥
विकवरेति। स्वर्गपतिरिन्द्रः विकखरं प्रफुल्लं यत् अम्मीजवनं पावनं तस्येव
श्रीर्यस्य सथाभूतेन दृशां चक्षुम्नां सहस्रग तम् ईश्वरं निरीक्ष्यमाण: पश्यन् पुष्पाणाम्
उत्करण समूहेन भाकीर्ण: शमशाखीव रसालतरुरिव रीमावलिभिः रोमात्र :
उपलक्षितः सन् वभासे गुशुभे । रीमालिभिः खर्गपतिर्वभासे इत्यत्व सर्वाङ्गनेत्री
धुपति बभास इति पाठे सर्वेषु अषु नेवाणि यस्य तथाविधी द्यु पति: दिवस्पति.
रिन्द्र इत्यर्थः ॥ २३॥
दृष्येति । महेन्द्रः दृशां चतुषां सहस्रेण महेशं दृष्ट्वा अतितराम् अतिशयेन कतार्थ:
अभूत् । अथो महेशदर्शनानन्तरं सर्वेषु अङ्गेषु जातम् उरतं विरूपमिव विरुद्धरूप-
मिव प्रतएव प्रियायाः शयाः कोपकर मामजनकं सत् रोमहर्षणमिति श्रेष: विवेद
मझे। सपबीसम्बन्धात् रोमाञ्चोऽयमिति भङ्गाकुलितत्वादिति भावः । कतार्थो
सितरा महेन्द्र प्रत्यव कतार्थः खलु तेन शक्रः इति पाठ शक इन्द्रः तेन दृश
सहलेणेत्यर्थः
तत इति । ततः पनन्तरं पुरन्दर इन्द्रः कनकाद्रिसार मुमेरूगिरिसुलावर
कृतानि शिचितानि पस्त्राणि शस्त्राधि प येन तादृशं कुमार महमरस्य उपानि
समीपे वर्तमान प्रेक्ष्य पवलोक्य मनसा शनीस्तारकस्य जयाशा मेष्यामि शव
मिध्य वरुपा प्रत्याशी वबन्ध हतवान् ॥ २५ ॥
:॥२४॥

·द्वादशः सर्गः। ३ चीनीलकण्ठ ! घुपतिः पुरोऽस्ति वयि प्रणामावसरं प्रतीच्छन्। सहस्रनेत्रेऽत्र भव विनत्र ! दृष्ट्या प्रसादप्रगुणो महेश ! ॥२६॥ इति प्रवडाचलिरेत्य नन्दी निधाय कचामभि हिमवेत्रम्। प्रसादयात्र पुरतो भविष्णु- रथ स्मरारातिमुवाच वाचम् ॥ २७ ॥ पुरा सुरेन्द्र सुरसङ्घसेव्यम् त्रिलोकसेव्यस्त्रिपुरासुरारिः। प्रोत्या सुधासारनिधारिणेव ततोऽनुजग्राह विलोकनेन ॥ २८ ॥ इतौति। अथ युग्मन देवमनुकूलयबाह श्रौति । हे श्रीनीलकण्ठ ! |पति: देवराजः य प्रणामस्य पवमरं समयं प्रतीक्छन् प्राप्तुमिच्छवित्यर्थः । पुरः पयत: पति छति । है विनेब! हे महल ! पत्र सहस्र नेवे इन्द्रे दृष्ट्या दर्शनदाननेत्यर्थः । मादप्रगुणः प्रसादप्रवणः प्रसन्न इत्यर्थः भव। प्रणामावसर प्रतीकब्रिस्थव प्रणामा- रिश्च पृच्छबिति पाठातरम् । प्रसादप्रगुण इत्यत्र प्रसादप्रवण इसि पाठा. रम् ॥ २६ ॥ अथ नन्दी ईमवेव स्वर्णदण' कथाम् पभि प्रकोष्ठे निधाय प्रकल ': हतः पनलिः येन तथाभूवः पुरतः एत्य भागस्य प्रमादपाव भविश्य: सन् राति हरम् इति उत्तप्रकारां वाचम् उवाच ॥ २७ ॥ पुरति। ततः मन्दिवाक्यानन्तरं विलोकसेव्य: विभुवमवन्दा: त्रिपुरासुरारिः : प्रोत्या के हेग सुघामाम् पासारः धारासम्पातः धारासम्पात पासार इत्य- । तं निधारयति वर्षतीति तथीत नेव विलोकनेन दर्शनेन सुरसासेम्य सर- वन्दनौर्य सुरेन्द्र पुरा प्राक् अनुजग्राह प्रथम दृष्टिदानेनानुग्रहीतवानित्यर्थः । । सुरेन्द्र मित्धन मुद्दा मुरारिमिति पाठे मुद्दा हर्षे पसराणाम् परि भनु मिन्द १

·कुमारसम्भव
किरीटकोटिच्युतपारिजातपुष्पोत्करणानमितेन मूर्ती ।
खर्गकवन्द्यो जगदेकवन्ध तं देवदेवं प्रणनाम देवः ॥ २८॥
अनेकलोकैकनमस्कियाहम्
महेश्वरं तं विदशेखरः सः ।
भक्त्या नमस्कृत्य कृतार्थतायाः
पात्र पवित्रं परमं वभूव ॥ ३० ॥
सुभक्तिभाजामधि पादपीठम्
प्रान्तक्षिति नम्रतरैः शिरोभिः ।
ततः प्रणेमुः पुरतो गणानाम्
गणा: सुराणां क्रमतः पुरारिम् ॥ ३१ ॥
गणोपनौते प्रभुणोपदिष्टे
नृपासन हेममये पुरस्तात् ।
-
मित्यर्थः। बिली कमेव्य इत्यत्र वैलीका मेव्य इति पाठान्तरम् । सुधासारनिधा-
रिणे वेत्यव सुधासारविसारिगवति पाठे तयवार्थः ॥ २८ ॥
किरीटेति। स्वर्गक वन्द्यो देवः शचीपति: जगतार्म कवन्य तं देवदेवम् आन
मितेन अतएव किरीटस मुकुटस्य कोटिभ्यः पग्रेभ्यः च्युता: पतिता: पारिजातस
पुष्पोत्कराः कुमुमचया यस्य तादृशेन मूनी शिरसा प्रणमाम । किरीटकोटिच्य त
पारिजासपुष्पोत्करणेत्यत्र किरीटकोटिच्य तपारिजातपुष्षण भत्त्ये ति पाठान्तरम्
जगदेकवन्द्यमित्यत्र जगदेकदेवमिति पाठान्तरम्। तं देवदेव प्रसानाम देव इत्यः
नमाम देव: स सहस्रनेव इति पाठान्तरम् ॥ २९ ॥
बनेकेति । स विदशानां देवानामौश्वर: अनेकलोकानां सर्वजगतामेकनम
स्कियाहम् एकवन्द्य तं महेश्वर भक्त्या नमस्कत्य कृतार्थताया: मनोरथसिद्ध: परम
पविच पात्र भाजनं वभूव ॥ ३० ॥
मुभक्तीति। तत: इन्द्रप्रणामानन्तरं सुभक्तिभानाम् अतिभक्तिमतः सुराणा
गणा: गणानां प्रमथानां पुरतः अग्रत: पादपीठस्य चरणासनस्य प्रान्सक्षितिम्
अन्ति कमिम् अधिकत्ये त्यर्थः । नमसरैः अतिशयेनावमतैः शिरोभिः क्रमतः यथाः
क्रमं पुरारिं शम्भ प्रणेमः प्रपतवन्तः ॥ ३१ ॥

·हादशः सर्गः। ८५ प्रापोपविश्य प्रमदं सुरेन्द्र: प्रभुप्रसादो हि मुदे न कस्य ॥ ३२ ॥ 'क्रमेण चान्येऽपि विलोकनेन सम्भाविता: सस्मितमोखरेण । उपाविशंस्तोषविशेषमाप्ता दृग्गोचरे तस्य सुरा: समग्राः ॥ ३३ ॥ अथाह देवो बलवैरिमुख्यान् गीर्वाणवर्गान् करुणाई चेताः । कताञ्जलौकानसुराभिभूतान् ध्वस्तश्रियः श्रान्तमुखानवेक्ष्य ॥ ३४ ॥ . दत्ताभ्य नन्न इत्यर्थः गणोपनो ने इति। सुरेन्द्रः प्रसुणा हरेण उपदिष्टे निर्दिष्टे गणोपनौते प्रमया नौते हेममये मौवणे नृपासने परस्तात् प्रभुसमक्षमित्यर्थः । उपविश्य प्रमदं प्रकट आनन्द प्राप, हि तथाहि प्रभुप्रसादः कस्य जनस्य मदे पानन्दाय न ? पपि तु म. म्यवानन्दाय भवतीत्यर्थः । मामान्धेन विशेषसमर्थनरूपोऽयमर्थान्तरन्यासालङ्कारः । प्रमणापदिष्ट इत्यत्र प्रभुणोपदिष्ट इति पाठे प्रभुणा हरेण उपदिष्टः इतो निभीदेनि । नृपासने इत्यत्र शुभासने इति पाठान्तरम् । प्रममित्यव प्रमुदमिति पाठे तथैवार्थः ॥ ३२ ॥ क्रमणेति। अन्ये पि समयाः सुराः ईश्वरेण समितं विलोकनेन सम्भाविता: सम्मा निता: अतएव तोषविशेषं शांतिशयमाप्ताः सन्तः क्रमेण तस्य ईश्वरस्य दृग्गोचर समच मित्यर्थ: उपाविशन्। सरा: समग्रा इत्यत्र पुरः ममता इति पाठान्तरम् ॥ ३३ ॥ अथाहसि। पथ सर्वेषामुपवेशनानन्तरं देवः शङ्करः बलवरी बलासुरशन- रिन्दः मुख्यः प्रधानं येषां तान् गीर्वाणवर्गान् देवगणान् कसानलोकान् अमुरभि मतान् निर्जितान् प्रतएव ध्वमा विलुप्ता श्रीः येषा सथाभूतान् तथा श्राम्मानि कान्नानि विषमानीत्यर्थः । मुखानि येषां तथाविधान भवेत्य दृष्ट्वा करुणया कृपया पाने चेतः यस्य तथाभूतः सन् श्राइ अब्रवीत्। गौशेषवर्गानित्यव गीर्वाणमुख्या- निति पाठ मीर्वाणमुख्यान् देवश्रष्टा नित्यर्थः। श्रमराभिभूतान् ध्वस्तश्रियः यान्त मुखानियव असुरविधूतान् वानप्रियान मेग नुवानिति पाठे असुरैः तारकादिभिः ·! कुमारसम्भव पहो वतानन्तपराक्रमाणां दिवौकसो ! वीरवरायुधानाम् । हिमोदविन्दुग्लपितस्य किं वः पन्नस्य दैन्यं दधते मुखानि ॥३५॥ स्वर्गौकसः ! स्वर्गपरिथुताः किं स्वपुख्थराशौ समहत्तमेऽपि । चिचिरोढ़ न त यूयमेते निजाधिपत्यस्य परित्यजध्वम् ॥३६॥ दिवौकसो ! देवराहं विहाय मनुष्यसाधारणतामवाप्ताः । यूयं कुतः कारणतयरध्व' महीतले मानभृतो महान्तः ॥३७॥ अनन्यसाधारणसिद्धमुच्चैस्तई वतं धाम निकामरम्यम्। कस्मादकस्माविरगाद्भवनाचिराजितं पुण्यमिवापचारात् ॥३८॥ विधूतान् शितान् । ध्वस्तानि विनष्टानि प्रियाणि खच्छन्दविहारादीनि येषा तान् । शौर्णानि चोखानि मुखानि येषां तथोक्तान् इति पर्यवसामम् ॥ ३४ ॥ पही इति। यही भावयम्। दिवौकसः देवाः ! वीर प्रिंयन्त काम्यन्त इति बीरारापि पारः स्पृहणीयामोधर्षः। प्रायुधानि अस्त्राणि बजादौनीति यावत् वैवां वारयानाम् अतएव पनन्तपराकमाणाम् असौमसामयानां व: यु मार्क मुखानि पिमीदविन्दुभिः शिशिरवारिबिन्दुभिः बलपितस्य ग्लानि नौतस्य पनस्थ दे दीर्गकिं कथं दधते धारयन्ति ? वत खेद एवंरूपान् युमान् दृष्टा दं गतोऽस्मोति भावः ॥१५॥ खोकस इति। है खौकसः ! खर्गवासिनः ! स्वपुण्यराशी निजपुण्यपने समहत्तमऽपि समषिकेऽपि पचयेऽपीत्यर्थः । सति किं कथ' स्वर्गात् परिच्युताः भष्टाः ? यूमिति शेषः । तु किन्तु एते यूयं निजाधिपत्य स्वपदस्य चिरीट चिरग्रहीतं चि झवचामरादिकं न परित्यजध्यन परित्यजथ । चिङ्गधारणेऽपि कव' पदमश इति भावः । न तु इत्या वतेति पाठे एते यूयं चिरोढ़ निशाधि. पत्वस्य चिर परिषजध्वं परित्यक्तवन्त इत्यर्थः । पतौते लोटप्रयोग पात्मनेपद महाकविप्रयोगात् सोढव्यम् । वत खेदे एतद्दर्शनेन खेदमनुभवामीति भावः ॥१६॥ दिवौकस ति। ति। विौकसः ! कत: कारपत: कमात्ती: मानभतः मानवत: महान्नः यूर्य देवर विज्ञाय परित्यज्य मनुष्यसाधारपताम् पामाः गन्तः महीतले घर परष?॥३०॥ पनवसाधारपस्विमिति पयेषां साधारवं सत् सिहं नमवतीबनसाधार ।

·हादशः सर्गः। ८७ दिवौकसो ! वो हृदयस्य कस्मात् तथाविधं धैर्यमहार्य मार्याः ।। अंगादगाधस्य जलाशयस्य ग्रीभातितापादिवशादिवाम्भः ॥ ३८ ॥ सुराः ! सुराधीशपुरःसराणाम् समोयुषां वः सममातुराणाम् । तदबूत लोकत्रयजित्वरात् किम् महासुरात्तारकतो विरुधम् ॥ ४॥ पराभवं तस्य महासुरस्य निषेधुमेकोऽहमलं भविष्णुः । दावानललोषषिपत्तिमन्यो महाम्बुदात् किं हरते वनानाम्॥४१॥ गसिद्ध निकामरम्यम् पतिमनोहरं सत् उच्च रुन चिरानितं देवनं देवसन्धि धाम स्थानम् अपचारात् पापानुष्ठानात् पुण्यमिव भवदभ्यः कमात् परमात् सहसा मिरगात् भष्टमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ दिवौकस। है पायो मान्या दिवौकसः ! वो युपाक, तथाविधम् पलीकसा- मान्यमिति यावत् अहार्य हृदयस्य धैर्यम् अगाधस्य पसलस्पर्शस्य नसाशयस्य ग्रीष्मस्य पतितापादिवशात् पम्म व जलमिव कस्मात् अगात् विनष्टम् ॥३९॥ सुरा इति। हे सुरा: ! सुराधीशः देवराजः पुरःसरी येषां तथोक्तानाम् पन. ययानामिति भावः । सम युगपत् समीयुषां समागतानां पातुराणां विक्लवानां वः युग्माकं लोकवयस्य विभुवनस्य जित्वरात् जेतु: महासुरात् तारकतः तारवान् विरुद्ध विरीधः किं ? तत् ब्रूत कथयत ॥ ४० ॥ पराभवभिति। एक: केवल: पई तस्य महासुरस्य पराभवं निषेध निमर- यितुम् घले भविणु: समर्थों भवामि । तथाहि महान दात् महामघात् पत्रः पपरो जनः वनानां दावानलेन यः शोषः दाहः स एव विपत्तिः पापद ना हरत किम् ? हर्नु भनीति किम् ? नैवेद्यर्थः । प्रतिवम पमालबार तदुक्क प्रतिवसा, सा स्वाद वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धर्म: सामान्यो यव निर्दिष्यते पृथ- मिति। महान दात् किं करते बनानामिलवारण्यस्य हत्तुं जसदात् प्रमः विमिति ·कुमारसम्भव इतीरिते मन्मथमर्दनेन सुराः सुरेन्द्रप्रमुखा मुखेषु । मान्द्रप्रमोदाश्रुतगणितेषु दधुः श्रियं सत्वरमाखसन्त: ॥१२॥ ततो गिरोशस्य गिरा विराम जगाद लोऽवसरे सुरेन्द्रः । भवन्ति वाचोऽवसरे प्रयुता ध्रु वं फलाविष्टमहोदयाय ॥४३॥ जानप्रदीपेन तमोपहेनाविनखरणास्खलितप्रमेण भूतं भवद्भावि च यच्च किञ्चित्सर्वन ! सर्व तव गोचरं तत् ॥४४॥ दुर्वारदोरुद्यमदुः :सडेन यत्तारकणामरघस्मरण । तदीशतामाप्तवता निरस्ता वयं दिवोऽमी वद किं न वेसि ॥४५॥ पाठे जलदात् मेघादन्यः परण्यस्य दावानलप्लोषविपत्ति हन्तुं प्रभुः समर्थ: किम् ? नेवित्यर्थः ॥ ४१॥ . इतीति । मन्मथमर्दनेन कामशामनेन हरेण इति ईरिते कथिते मति सुरेन्द्र प्रमुखाः सुराः पाशसन्त: पाश्वास लभमाना इत्यर्थः । सान्द्र: निविड : प्रमोदा- शुभिः हर्षवार्य स्तरङ्गित घु प्राप्त तेषु मुर्खषु सत्वर सद्य: श्रियं शोभाम् उल्लामि त्यर्थः । दधुः कृतवन्तः ॥ ४२ ॥ तत इति। ततः पनन्तरं गिरौशस्य हरस्य गिरां वाचा विराम अवसान लम् प्रा अवसरे सुरेन्द्र: जगाद उक्तवान् । युक्त तदित्याह अवसरे समय प्रयुक्ता: उना वाचः फलाविष्ट: फलपूर्णः यः महोदयः तस्मै ध्रुवं निशितं भवन्ति । फलं साधयन्ति खलित्यर्थः ॥ ४३ ॥ ज्ञानप्रदीपेनेति । हे सर्वज्ञ सन्तियामिन् ! यत् किश्चित् वस्तु भूतम् पतीनं भवत् वर्तमान भावि भविष्यच, तत् सर्व तमोपन मोहान्धकारध्वंसिमा अधिनश्वरेण पक्षयेण स्खलिता पक्षीणा प्रभा यस्य तादृशेन ज्ञानप्रदीपन तत्त्वज्ञानरूपालीकन तव गोचरं विदितम् ॥ ४४ ॥ दुर्वारेति। दुरिण निवारयितुमशक्य न दोणीहोरामेन बलविक्रमेणेत्यर्थः । दुःसहः दुर्धर्षः तेन ईशता विलीकाधिपत्यम् पाप्तवता प्राप्त न पतएव अमराणा देवानां घम्मरेण भव केण जेवेति भावः । सारण मी वयं दिवोऽपि खर्गादपि यत् निरस्ता निराकृताः, तत् किं न वेलि न जानासि वद पपितु जानास्य व सर्वशत्वादिति भावः। दुर्वारदीरद्यम्दुःसनित्यव दुरदीददासनैति पाठे

·हर्दिशः सर्गः।
विधरमोघं स वरप्रसादमासाद्य सद्यस्त्रिजगजिगीषुः ।
सु रानशेषानहकप्रमुख्यान् दोर्दण्डचण्डी मनुते बणाय ॥४६॥
स्तुत्या पुरास्माभिरूपासितेन पितामहेनेति निरूपितं नः ।
सेनापतिः संयति दैत्यमेतं पुरः स्मरारातिसुतो निहन्ति ॥४७॥
अहो ततोऽनन्तरमद्य यावत् सुदुःसहां तस्य पराभवार्त्तिम् ।
विषेहिर हन्त हृदन्तशल्यमाञानिवेशं त्रिदिवौकसीऽमी॥४८॥
.
दुर्वारः यः दीगो दुष्टो मद: लेजः तेग दु:मह: तेन । तदीशतामाप्तवनेत्यव सदीश-
नन्बात्मपदादिति पाठे वदेत्यव वतेत्यत्र च पाठे ननु सम्बोधने, ननु ईश !
अमी वयम् पात्मपदात् यत् निरस्ताः तत् कि न वेसि ! तव सर्वमतया एतद जाने
मम्मदुपेक्षणं बंद करमिति भावः ॥ ४५ ॥
विरिति ।
स तारक: विधे: ब्रह्मणः सकाशात् पमोघम् अव्यर्थ वरप्रसाद
प्रसन्नतया दतं वरमित्यर्थः । प्रासाद्य प्राप्य सद्यः तत् क्षणं जगतां जिगीषुः
जयाभिलाषी तथा दोणीहोर्दगडे न प्रतापेन चण्डः अतितीक्षा: सन् अई प्रमुख्यः
प्रधानं येषां तथीमान् अहक प्रनुख्यान् प्रशेषान् सर्वान् सुरान् गाय मतने
गणयति । स वरप्रसादमित्यत्र सुवरप्रसादमिति पाठ सुवरप्रसादं शोभनं वर-
प्रसादमित्यर्थः। सुरानशेषानहकप्रमुख्यान दोर्दण्डचण्ड इत्यव सुरान् स नम्मारि-
मुखान् प्रचण्डदोर्दण्डचण्ड इति पाठान्तरम् अर्धस्तु सुगन एव ॥ ४६ ॥
स्तुत्य ति। पुरा पूर्वम् प्रमाभि: स्तुत्या उपासितेन भाराधितेन पितामहन
नः भस्माकम् इति निरूपितं निर्धारित किं तदित्याच सेनापतिरिति स्पराराते:
हरस्य सुत: संयति संग्नामे रीमापतिः सन् एतम् दैत्य तारकं पुरा निहन्ति
हनिष्यतीत्यर्थः । निकठागामिके पुरम्यमरः पुरायोगे. भविष्यदर्थे , सट्-
प्रयोगः ॥४७॥
पही इति। पायं सतोऽनन्सर तत: प्रभृति ब्रह्मणो वरदानादार-
ग्ये ति यावत् पद्य यावत् एतत्कालपर्यन्तम् पमी विदिवौकसः देवा: सस्य वारकस
सदुःसहा पराभवाति पराजयपौड़ा तथा हदम्तशल्यं हृदयान्तःशल्यरूपमित्यर्थः ।
धाज्ञानिवेशम् पानादानं विषेहि सोढ़वनः । इन्तेति खेदमूचकम् एतत्
तत्पीड़नमतिखेदकरमिति भावः ॥ ४८ ॥

·कुमारसम्भव निदाघधामलमबिलवानां नवीनमम्भोदमिवौषधीनाम् । सुनन्दनं नन्द नमात्मनो नः सेनान्य मतं स्वयमादिश त्वम् ॥४८॥ त्रैलोक्यलक्ष्मौहृदयैकशल्य स्मूलमुत्खाय महासुरं तम् । अस्माकमेषां पुरतो भवन् सन् दुःखापहारं युधि यो विधत्ते ॥५०॥ महाहवे नाथ ! तवास्य सूनोः शस्तैः शितैः कत्तशिरोधराणाम्। महासुराणां रमणीविलापैर्दिशो दशैता मुखरीभवन्तु ॥५१॥ महारणक्षौणिपशूपहारोकतेऽसुरे तत्र तवात्मजेन । वन्दिस्थितानां सुदृशां करोतु वेणिप्रमोक्षं सुरलोक एषः ॥५२॥ इस्य सुरेन्द्रे वदति स्मरारिः सुरारिदुश्चेष्टितजातरोषः । कृतानुकम्पस्त्रिदर्शषु तेषु भूयोऽपि भूताधिपतिर्वभाषे ॥ ५३ ॥ निदानेति । है देव निदाघम् उषा धाम यस्य तस्य निदाघधामः सूर्यस्य कमेन तापेन विक्लवानां क्लान्तानां शुष्काणामिति यावत् श्रीषधीनां लताविशेषा. णाम् श्रोषध्य: फलपाकान्ता बहु पुष्यफलोपगा इति मनुः। नवीनम् अम्भीमिव न: अम्माकं तापनिवार्य इति भावः । आदानः स्वस्य सुनन्दनम् एतं मन्दनं कुमार व स्वयं सेनान्य सेनापतिम् श्रादिश प्राज्ञापय ॥ ४६ ॥ चलीक्य ति। यः कुमारः एषामम्माकं पुरत: युधि अग्रगामी भवन् मेनापतिः भयन् सनित्यर्थः । वैलीका लक्ष्याः हदयस्य एकमहितीयं शमं शल्य भृतं तं महा- सरं समूलं यथा तथा उम्खाय उन्मूल्य दुःखापहारं तापशान्ति विधसे करीति अविलम्ब मेव विधास्यतीति वर्तमानसामीप्ये लट्प्रयोगः। एतं नन्द नमिति पूणाम्बयः । भवन् महित्वव भविष्णुरिति पाठान्तरम् ॥ ५० ॥ महाहवे इति। हे नाथ ! महाहवे महारणे अस्य तव सूनी: पुवस्य शित तीक्ष्ण : शस्त्र : कृत्तशिरोधराणां छिन्द्रग्रीवाणां महासुराधा रमणीविलापैः एता दश दिशा मुखरीभवन्तु ध्वनिता: सन्तु ॥५१॥ महारणेति। तत्र पसरे तारके तव पात्मजेन सुतेन महती या रणदौसी रणभूमिः तस्याः पशवत् टपहारीकते सति निहते सतौति भावः । एष मुरलीक: देवगण: वन्दि स्थितानो बन्धनागारमिनीनां सदा सुराजनानामिति यावत् ·हादशः सर्गः। अहो अहो देवगणाः ! सुरेन्द्रमुख्याः ! शृणुध्वं वचनं ममैत विचेष्टते शङ्कर एष देवः कार्याय सज्जो भवतां सुताद्यैः ॥५४॥ पुरा मयाकारि गिरीन्द्रपुत्रधाः प्रतिग्रहोऽयं नियतात्मनापि । तत्रैष हेतुः खलु तडवेन वोरेण यद्दध्यत एष शत्रुः ॥ ५५ ॥ अत्रोपपत्रं तदमी नियुज्य कुमारमेनं पृतनापतित्वे । निघ्नन्तु शवं सुरलोकमेष भुनक्तु भूयोऽपि सुरैः महेन्द्रः ॥५६॥ वणीप्रमीक्षं वेणीमोचनं करीतु। वेणीप्रमीनमित्यव वणीप्रमीक मिति पाठ स एवार्थः ॥ ५३ ।। इत्यमिति । सुरेन्द्र द्रव्य वदति सति स्मरारिः भूतानामधिपति: मरारे म्नारकम्य दुश्चेष्टितेन अत्याचारण तच्छ व गणेति भावः। जातरोषः कुपित इत्यर्थः तथा तेषु विदर्शष देवेष कृतान कम्पः सदय: सन् भूयोऽपि पुनरपि बाघ उवाच॥ ५३॥ अहो इति। अहो अही इति सम्बोधनद्यीतनकं हं सुरेन्द्र मुख्याः देवगणा: एत यूयं मम वचनं शणध्वम् । एष शबरी देवः मताद्यैः पुत्रादिभिः साईमित्य घ. भवतां काव्य सज्जः मन् विचेष्टते प्रवर्तते । अहं सान्वय एव भवतां काथ्यार्थी विचरामीति भावः। दवः कार्यायेत्यव देव कार्यविति भवतां मुताचरित्य व मगण: गभावति पाठान्तरम् ॥ ५४ ॥ पुरेति। पुरा पूर्व मया नियतात्मनापि वशिनापीत्यर्थः योगिनां दारपरि- ग्रहाकर्तव्यत्वेऽपीति भावः । मिरीन्द्र पुवा: गीाः अयं परियहः स्वीकारः पाणि- ग्रहणमित्यर्थः अकारि कृत: तदभवेन तस्यां जातेन वौरेण एष शत्रुम्नारकः यद वध्यते, एष खलु एष एव तब गिरीन्द्र पुनद्याः परिग्रहे हेतुः कारणम्। तवैष हेतरित्यत्र तवैकहेतुरिति पाठान्तरम् । यदवध्यत इत्यव यन्यत इति . पाठान्तरम् ॥ ५५॥ प्रवेति । भव विषये तत् युग्माकं सत्पुवाभ्यर्थन मित्यर्थः । उपपन्न युक्तम् उचितमित्यर्थः प्रमी भवन्त: एनं कुमार पृतनापतित्व सैनापत्ये नियुज्य शब तारकं मिनस्तु नाशयन्तु। एष इन्द्रः सुरः सह भूयोऽपि पुनरपि सुरलीक स्वर्ग भुन पालयतु । तदमी इत्यत्र नदित इति पाठातरम्। निन्वित्यव निरन्तु इति पाठ एष सेनापति: शत्रु निहन्त्विस्यर्थः ॥ ॥ ५८ ·८२ कुमारसम्भव इत्युदीर्य भगवांस्तमात्मजं घोरसङ्गरमहोसवोत्मकम् । नन्दनं हि जहि देवविद्विषं संयतीति निजगाद शङ्कारः ५७॥ शासनं पशुपतेः स कुमारः स्वीचकार शिरसावनतेन। सर्वथैव पिढभक्तिरतानामेष एव परमः खलु धर्मः ॥ ५८ ॥ असुरयुद्धविधौ विबुधेश्वर पशुपती वदतीति तमात्मजम् । गिरिजया मुसुदे सुतविक्रमे सति न नन्दति का खलु वौरसूः ॥५८ . सुरपरिसदः प्रौढ़ वीरं कुमारमुमापते- बलवदमरारातिस्त्रीणां गज्जनभञ्जनम् । ३ इतीति। भगवान् शङ्करः इति उदीर्य उत्ता धीरसगारः महासंग्राम एवं महोत्सवः तत्र उत्म कं तं नन्दनम् भानन्दजनकम् आत्मजं कुमारं संयति युई दवशचं तारकं जहि नाशय इति निजगाद उवाच हिशब्दः पादपूरणार्थः । मन्दनं हि जहि देवविदिमित्यत्व नन्द नेहि जय देवविहिष इति पाठे. हे नन्दन । एहि पागच्छ देवविदिषः देवशत्रून् जय इति निजगादेत्यन्वयः रथीद्धता- इत्तम् ॥ ५८॥ शासनमिति । स: कुमारः अवनतेन शिरसा पशुपते: शासनम् प्रादे खौचकार अग्राह। तथाहि सर्वथैव सर्वेण प्रकारेगा पितरि भक्तिमतां जनानाम् एष एव पिवाजापालनमेव परमः महान् धर्म: सल। शिरसावमतेनेत्यत्र शिरसा विनतेनेति पाठान्तरम् स्वागता वृत्तम् ॥ ५८ ॥ असुरेति। विधानां देवानामीश्वर पशुपती पसरैः सह युद्धविधी संग्राम- व्यापारे पात्मन पुषन् इति वदति नियुञ्जाने इत्यर्थः । सति गिरिनया नौय्यां मुमुद हष्ट तथाहि का दौरसूः वौरजननी सुतस्य विक्रमे लच्छवसे इति यावत् सनि न नन्दति न इष्यति ? अपि तु सर्वेव नन्दतीत्यर्थः। पूर्ववाव छ सामान्थेन विशेष- समर्थनरूपीऽर्थान्तरन्यासालङ्कारः। बदतीति तमात्मनमित्वव वदति प्रियमामज- मिति न नन्दति का खलु वीरसूरिधध न किमु नन्दति संयति. वौरसूरिति पाठा- तरम् द्रुतविलम्बितं उत्तम् ॥ ५९॥ मरति। मुराषा परिहदः प्रभुरिन्द्रः प्रौढ़ प्रकष्ट' वीरम् उमापते: परख ·त्रयोदशः सर्गः। जगदभयदं सद्यः प्राप्य प्रमोदपरोऽभवद् ध्रुवमभिमते पूर्णे को वा मुदा न हि माद्यति ॥ ६ ०.१. इति श्रीकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्य कुमारसैनापत्यवर्णनं नाम बादशः सर्गः । बयोदशः सर्गः । प्रस्थानकालोचितचारुवेषः म स्वर्गिवगैरनुगम्यमानः । तत: कुमारः शिरसा नतेन त्रैलोक्यमतुः प्रणनाम पादौ ॥१॥ जहोन्द्रशत्रु समरेऽमरेश पदं स्थिरत्व नय वीर ! वत्स ! । इत्याशिषा तं प्रणमन्तमोशो मूर्धन्युपाघ्राय मुदाम्यनन्दत् ।।२।। कुमारं बलवताम् अमरारातीमाम् असुगणा याः स्त्रिय: तासां हशा वाणाम अननस्य कजलस्य भञ्जनं निराकरणमित्यर्थः । असुरघातमिति भाव: । अत- एव जगताम् अभयदं परिवाणकरं प्राप्य सद्यस्ततक्षणं प्रमोदपरः हनिर्भरः भवन हि तथाहि अभिमते मनीरथे ध्र व निश्चयेन पूर्ण सति को वा मम: मदा पान न्दन म माद्यति न उल्लसति ? सर्व एव माद्यतीत्यर्थः । सामान्येन विशेषममर्थन रूपोऽर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। हरिणीवृत्तम्, न समरसलाग: षड्वेदै यह चि गां मतेति लक्षणात् ॥ ६ ॥ इति हादशः सर्गः। प्रस्थानेति। यच तत: अनन्तरं स कुमारः प्रस्थानं प्रयाणं युद्धयावेनि यात्रस् तस्य काले उचितः चाममनोहर: वेषः धनुःशरवादिधारणकप इति भावः । तथाभतः स्वर्गियां देवानां वगैर्गणे: अनुगम्यमानः सन् मसेन शिरसा त लोकस्य पत्त ईश्वरस्य पादौ प्रणमाम। पस्मिन् सर्गे उपजातिवत्तम् ॥ १॥ अहौति। सः शम्भ : हे वत्स ! बीर ! समरे युडे इन्द्रस्य पवनारक महि नाशय, पमरमख इन्द्रस्य पदम् इन्द्रत्वमित्यर्थः । स्थिरत्वम् पचयत्व' नय ·८४ कुमारसम्भव प्रह्रोभवव्रमतरेण मूर्धा नमयकाराडियुगं स्वमातुः । तस्याः प्रमोदाशुपयःप्राष्टिस्तस्याभवहीरवराभिषेकः ॥ ३॥ तमसमारोप्य सुता हिमादेराश्लिष्य गाढ़ मुतवत्सला सा। शिरस्युपाघ्राय जगाद शत्रुजित्वा कृतार्थीकुरु वीर माम् ॥1 उद्दामदैत्येशविपत्तिहेतुः बहासुचेताः समरोत्सवस्य । पापृच्च्य भक्त्या गिरिजागिरीशी ततः प्रतस्थ ऽभि दिवं कुमारः ॥ ५ ॥ देवं महेशं गिरिजां च देवीं ततः प्रणम्य विदिवौकसोऽपि । प्रदक्षिणोक्वत्य च नाकनाथपूर्वाः समस्तास्तमथानुजग्म: षेकः प्रापय । इति इत्यम् पाशिषा प्रणमन्त तं पुव' मूई नि शिरसि उपाघ्राय मुदा हर्षेण पभ्यनन्दत् पभिनन्दयामास अन्तर्भूतण्यर्थोऽयं नन्दधातुः ॥ २॥ प्रहोमवविति । स कुमारः प्रतीभवन् नमः सन्नित्यर्थः ममतरेक पतिविनतेन मृर्धा शिरसा मातुः जमन्या गौ- पद्धि युग चरण युगल नमथकार। तस्याः मातुः प्रमोदाथुपयसाम् पानन्दवाप्पयारीणां प्रष्टिः प्रपूर इति पाठान्तरं प्रवाह इत्यर्थः । सस कुमारस्य वौरवरस्य सेनापतेः सेनापत्यवेत्यर्थः। भावप्रधामी निर्देशः पभि- पभवत् ॥ ३॥ तमिति। सतवत्सला सा हिमाद्रः सुता पार्वती ने सुतम् पम् पारीप्य गाढम् पाविष्य प्रावित शिरसि उपाघ्राय च जगाद उवाच हे वत्स ! शव निवा वीरम्मा कतार्थीकुरु पन्वर्थनाबौं कुरु । हिमा रिबन महाटे रिति पाठा- कारम् ॥ ४॥ उद्दामति। ततः पिचोराशीर्वादानन्तरम् उहामस्य उहतस्य देवख तार- कस्य विपत्तिहतुः माशकारण तथा समरोत्सवस्ख श्रद्धालु प्रियमिति यावत् पेतः यस्य तथाभूतः संग्रामोत्सवप्रिय इत्यर्थः। कुनारः गिरिजागिरिमी मौरीमहरी भत्या पापा सम्माष्य अभिदिव खर्गम् पभिप्रतस्थे चचाल ॥ ५॥ देवमिति । तत: पनन्तरं माकनाथः सुरपति: पूर्वः प्रथमः येषां नीता ·त्रयोदशः सर्गः। २५ अथ व्रजनिस्त्रिदशैरशेषः स्फरत्प्रभाभासुरमण्डलस्तैः । नमो बभासे परितो विकोणं दिवापि नक्षत्रगणैरिवोः ॥७॥ रराज तेषां व्रजतां सुराणां मध्ये कुमारोऽधिककान्तिकान्तः । नक्षत्रताराग्रहमण्डलानामिव त्रियामारमणो नभोऽन्ते ॥८॥ गिरीशगौरीतनयेन साधं पुलोमपुबोदयितादयस्ते । उत्तीर्य नक्षत्रप थं मुहर्तात् प्रपेदिरे लोकमथा त्मनीनम् ॥६॥ ते स्वर्गलोकं चिरकालदृष्टं महासुरवासवशंवदत्वात् । सद्यः प्रवष्टुं न विषेहिरे तत्क्षणं व्यलम्बन्त सुराः समग्राः ॥१०॥ समस्ता: विदिवौकस देवा पपि देव महेश देवी गिरिजाश्च प्रणम्य प्रदक्षिणौकन्य च पथ पनन्तरं तं कुमारम् पनुजन्म : पन्वगच्छन् ॥ ६ ॥ पथेति। पनन्तरं व्रजद्भिः गच्छदभिः अशेषैः समस्तैः स्फुरदभिः प्रभामण्डले: कान्तिपुचैः भासुराः उज्ज्वलाः तथोक्त : तै: विदर्श: देवः दिवापि दिवसेऽपि उग्र': दोप्ने: नक्षवगणेरिव परितः समन्तात् विकीर्ण व्याप्त नभः पन्तरीक्ष बभामे दिदीपे। उपमालारः ॥७॥ रराजति। व्रजतां गच्छता तेषां सुराणां मध्ये अधिकाभि: कान्तिभि: प्रभामिः कालः समुज्जवल: कुमारः नभीऽन्ने गगनान्तर नक्षचतारायइमण्डलानां मध्ये वियामारमण व निशानाथ इव रराम भे। वियामारमण इत्यत्र वियामादयित इति पाठान्तरम्। नमोऽसे इत्यव नभोऽन्तरिति पाठान्तरम् । उपमालबारः ॥८॥ गिरोगेति। बथानन्तरं पुलोमपुवोदयितः शचीपतिरादिषो तथोक्ताने हैवा: गिरीशगीर्याः समयेन कुमारण साई सहर्चात् पचात् नक्षत्रपथम् पाकाशम् चौर्य पतिकम्य पालनी- खोयं खोकं वर्गमित्यर्थः प्रपंदिर प्राप्ताः। लोक- धामनीनमिबन खोकमधी मनौनामिति पाठान्तरम् ।। ते इति। ते समयाः सुराः महासुराय यः वासः भयं तस्य ववदत्वात् चोवावात् पिरवालात् बहकावात् परं पर पत्र सामधिक्ततत्वादिति भावः । वर्गलोक सदः सहसा प्रवेष्ट न विहिर न शेकुः, नन् तथात् पथ' व्यलयत ·कुमारसम्भव पुरो भय त्वं न पुरो भवामि नाहं पुरोगोऽसिम पुरःसरस्वम् । इस्य सुरास्तत्क्षणमेव भीताः स्वर्ग प्रवेष्ट कलहं वितेनुः ॥११॥ सुरालयालोकनकोतुकेन मुदा शचिस्मेरविलोचनास्ते दक्षः कुमारस्य मुखारविन्दे दृष्टि विष साध्वसकातरान्ताम् ॥१ सहेलहासाच्छुरिताननेन्दुस्ततः कुमारः पुरतो भविष्णुः । म तारकापातमपेक्षमाणो रणप्रवीरो हि सुरानवोचत् ॥ १३ भौत्यालमद्य त्रिदिवौकसोऽमी स्वर्ग भवन्तः प्रविशन्तु सद्यः । अत्रैव मे दृक्पथमेतु शत्रुमहासुरो वः खलु दृष्टपूर्वः ॥ १७ ॥ " विस्तु व चक्र : समया रस्य व समस्ता इति पाठान्तरं पदार्थ हित के काव्याल इमार झारः तदुक्त तोवोक्यपदार्थत्व कायलिनिगद्यत इति ॥ १० ॥ पर इति। सुराः देवा भीताः सन्तः तत्क्षणमेव त्वं पुर. अग्रता भव गई त्यर्थः । पुरः प्रयत: भवामि ग कामि, अहं परोगः अग्नगामो नास्मि न भवामि । पुर:सरः अग्रगामी इत्यम् पनेन प्रकारगण स्वर्ग प्रवेष्ट, कलह विवादं परस्परमि शषः वितनुः चक्र :। मरमतत्क्षणमे व भीताः स्वर्गमित्य व विषा तेन तते खवर्ग वर्ग इति पाठे तेन हिषा शत्रणा तारकेण खर्गे खवश्य स्वाधौने कृते सतीत्यर्थ. ।। मरालयेति। ते देवाः सुरालयस्य स्वर्गस्य पाली कने दश ने यत् कौतुक श्रौत्स क्य बहकालानधि कारणादर्शनादिति भावः । तेन हेतुना मुदा अग दर्शनं प्राप्यते इत्यानन्देनेति भावः । शुचिराणि विशुद्धविकासानीत्यर्थः । विवं चनानि येषां तथाभूताः सन्तः कुमारस्य मुखारविन्दे विषदभ्यः शत्रुभ्यः यत्साम भयं तेन कातरः अन्तः प्रान्तभागः यस्यास्तादशौं दृष्टि दधुः पातयामासरित्यर्थः ।। वाक्यार्थ हेतु क काव्य लिङ्गमलङ्कारः। सरालयालोकन कौतुकेन मुदा शुक्षिम विलीचनास्ले इत्यव सुरत्वरालोकन कौतुकेन मुदा शुचिमेरविलीचनस्य ति पर सर' विषत्साध्वस कातरासामित्यत्र विषत्साध्वम कातरास्ते रति पाठामरक्षण सहलेति। ततः पनन्तर' रणप्रवोर: सहेलेन मविलासेन हासन कुति शोभित: भाननमेव इन्दुशन्दी यस्य तथाभूत: स कुमारः पुरत: पग्रस: भनि अग्रगामौ भवितुमिछुः वारकस्य पापातम् उपस्थितिम् भवेक्षमाणः सन् मात्र प्रत्यर्थः। सुरान् देवान पवोचत् भयौन हिशब्दः पादपूरलायः ॥ १३ ॥ भीत्व ति। भौया भयेन पलं भयं मा कुरत, अमी विदिवौकसः स्वर्मवाणि ·पयोदयः सः 20 खोकलचोकचकर्षणाय दोमण्डल वसति यस्य चण्डम्। इहैव तच्छोणितपानकैलिमहाय कुर्वन्तु भरा ममैते । १५ । शक्तिर्ममासावहतप्रचारा प्रभावसारा सुमहाप्रसारा। खोकलक्ष्मया विपदावहारः शिरो हरन्तौ दिधताभुदं वः ॥६॥ इत्यन्धकारातिसुतस्य दैत्यवधाय युद्धोन्म कमानसस्य । सर्व भूचिस्मेरमुखारविन्दं गौर्वाणवन्दं वचसा ननन्द ॥ १७ ॥ वन्त: सद्यः सत्वर वर्ग प्रविशन्तु । व: युमाकं दृष्टपूर्व: पूर्व दृष्टः भव : मा. पुरस्तारक: पत्र व पस्मिन्नेव स्थाने मे मम दृक्मथ नेत्रपथम् एतु पागच्छतु खलु । इष्टपूर्व इत्यव कालदृष्ट अति पाठे कालेन दृष्टः अवलोकितः भासनकाल त्यर्थः ॥ १४ ॥ वों कैति । यस्य पहम् उब दीमण्डल बाहुमण्डल स्खलोकस्य समा: या कचाना केशानां कर्षणाय वनानि चलति यः खर्गपियं महारति भावः । हम एते शरा: इहैव पहाय झटिति तस्य शोणितपानं रसपानमेव कलि: कौड़ा कुर्वन्तु शक्तिरिति । पसौ पहल: अव्याहत: प्रचारः गतिः यस्यातादृशी कचिदप्य - वलितेति भावः । प्रभावः सामर्थ्य सारः स्थिरांश: यस्खा: सधोका सारी बल थरांश चेत्यमरः । सष्ठ महसा तेजसा प्रसारः फरणं यस्या: तथाभूता खखों. लियाः वर्गश्रियः विपदम् पापदम् अवहरन्तीति तथाविधा विपनाशिनीत्यर्थः । कि: पस्त्र विशेषः पर: शवोः तारकस्ख शिरः हरन्ती पातयन्तो वः युमाकं मुदम् नन्द दिशतात् ददातु। विपदावहाररित्यव विपदा सहाररिति पाठे विपदा परे: शिर: विपदम् परिशिरसे व्यर्थः । रबीत्यन्वयः । दिमतान्मुदं दिया मिति पाठान्तरम् ॥ १९॥ सौति । सर्व गीर्वाण मन्द देवगवः दस्यबधाय युरोन्म के मानसं यख तथा- तख पधकारि: भारः तस्य मतस्य इति एवंरूपेच वचसा चिनेरापि सनि. सहसिताति मुखारविन्दषु यस्य तयाभूतं सत् ननन्द महर्ष। युगोत्सवमान- व त्या वचीत्सवमानसस्पेति तथा चिोरमुखारविन्दमियन मधिकारमुखारविन्द तिच पाठातरम् । १॥ - 2

·८८
कुमारसम्भव
सान्द्रप्रमोदात्य लकोपगूढः सर्वाङ्गसम्फ असहस्रनेवः ।
सस्योत्तरोयेण निजाम्बरेण निरष्छनं चार चकार शक्रः ॥१८॥
धनप्रमोदाश्रुतरङ्गिताक्षेर्मुखैश्चतुर्भिः प्रचुरप्रसादः।
अथो प्रचुम्बहिधिरादिः षडाननं षट्स शिरःसु चितम् ॥१६॥
तं साधु साध्वियभित: प्रशस्य मुदा कुमारं त्रिपुरासुरारीः ।
पानन्दयन् वीर ! जयेति वाचा गन्धर्वविद्याधरसिहसजाः ॥२०॥
दिव्यर्षयः शत्रुविजेष्यमाणं तमभ्यनन्दन् किल नारदाद्याः ।
निरुच्छनं चक्र रथोत्तरीयैश्चामीकरोयैर्निजवस्कलैश्च ॥ २१ ॥
सान्द्र ति। शक्रः इन्द्रः सान्द्रात् प्रमोदात् प्रहर्षात् पुलकेन रोमाञ्चन उपगूढः
पावसशरीर इत्यर्थः । सर्वषु पन षु सम्फुल्लानि सहस्राणि नेत्राणि यस्य तथोक्तः
सन् तस्य कुमारस्य उत्तरौयेण निजाम्बरेण निजवसनेन चार मनो यथा तथा
निरुच्छनं वाससः परिवर्तनम् चकार । सान्द्रप्रमोदादित्यव सान्द्रप्रमोद इति सवा-
उसम्फुल्लसहस्रनेत्र इत्यव सर्वाङ्गसंलग्रसहस्रनेव इति पाठान्तरम् ॥ १८ ॥
घनेति। अथो पनन्तरम् धादिवतः वृक्षाग्रणी विधि: ब्रह्मा प्रचुरः समधिक
प्रसादः प्रसन्नता येषां तथोक्तः प्रसादस्तु प्रसन्नतेत्यमरः । घनेन सान्द्रेण प्रमोद
সক্স আনি অসুব্যি বাম্বাবি ন: লতিনালি আত্ন নালি অৱীঘি লাৰি
येषां तथाभूतैः चतुर्भिः मुखैः षडाननं कुमारं षट्सु शिरःसु ामनेषु चित्र मनोर
यथा तथा पचुम्बत् । प्रचुरप्रसादरित्यव प्रचुरप्रमीद इति बही अचुम्बदिल्या
क्रमाभुचुम्बे इति चिवमित्यव हर्षादिति च पाठान्तरम् ॥ १८ ॥
तमिति। गन्धर्वविद्याधरसिद्धानां सहाः गणा: मुदा इर्षेण तं विपुरासुरार
शम्भी: कुमारम् अभितः समन्तत: साधु साधु इति प्रशस्य है वीर! जय इति वाचा
भानन्दयन् हर्षयाचक : ॥ २०॥
दिव्यर्षय इति ! दिव्या राषयः नारदाद्याः शत्रु विजेष्यमाणं शव जेष्यन
तं कुमारम् अभ्यनन्दन् पभित: पानन्दयामामुः किल.। पथ पभिमन्दनानन्तरम्
चामीकरौयैः सौवर्ण: उत्तरीयैः कल्पतरुणवत्वादिति भावः। निजवल्कले: नि
पानं बधताय वासःपरिवर्तनम् चक्र च ॥ २१ ॥

·चयोदशः सर्गः
तत: सुराः शक्तिधरस्व तस्वावष्टम्मत: साध्वसमुत्सृजन्तः ।
उसे हिरे वर्गमनन्तगतर्गन्तु वनं यूथपतेरिवभाः ॥ २२ ॥
प्रथाभिपृष्ठं गिरिजासुतस्य पुरन्दरारातिबधं चिकोर्षोः ।
सुरा निरौयुस्त्रिपुरं दिधक्षोरिव स्मरारः प्रमथाः समन्तात् ॥२३॥
सुराङ्गनानां जलकेलिभाजां प्रक्षालितः सन्ततमगारागैः ।
प्रपेदिरे पिञ्जरवारिपूजां स्वर्गौकसः स्वर्गधुनी पुरस्तात् ॥ २४ ॥
दिग्दन्तिनां वारिविहारभाजाम्
कराहतीमतरैस्तरङ्गैः।
पानावयन्ती मुहुरालबाल-
श्रेणिं तरूणां निजतौरजानाम् ॥ २५ ॥
तत इति। ततः पमन्तरं सुरा देवा: अनन्त शक्त: सोमबलस्य तख शक्ति-
बरस्य कुमारस्य अवष्टम्मतः साहाय्यत: साध्वसं भयम् उत्तमन्तः स्यजन्तः सन्तः
थपर्गजेन्द्रस्य अवष्टम्भत: इभा हस्तिनः वममिव खर्ग गन्तुम् उसे हिरे शेकुः ।
उपमालङ्कारः॥ २२ ॥
अथिति।
पथ सुरा: देवा: पुरन्दरम्य इन्ट स्य परिसारकः तस्य व चिकीर्षो:
क मि छोः गिरिजासुतस्य कुमारस्य अभिपष्ठ पश्चात् विपुरं दिधची: दग्ध -
मच्छीः स्मरार: हरस्य समन्तात् पशादिति यावत् प्रमथाः भूतगणाः व निरोयुः
नग्म :। अभिपृष्ठमित्यव अभिपृष्ठ इति पुरन्दरारातिवमित्याच पुरन्दराराति-
नयमिति पाठान्तरम् ॥ २३ ॥
सुराजनानामिति । स्वर्गीकस: सुराः पुरस्तात् अग्रत: प्रथममित्यर्थः । अन्न-
केलिभाजा जलेषु कौड़न्तीनी सुराजनानां प्रक्षालित: चौत: पगाराग: कुडमा.
देभि: सन्तसं सततं पिञ्जर: पौत: वारिपूरः जलप्रवाहः यस्याः ताही खर्गधुनी
मुरनदौं मन्दाकिनौमित्यर्थः । प्रपेदिरे प्रापुः ॥ २४ ॥
रदानौं चतुर्भिः वर्गधुनों विशिष्टि दिग्दनिमामित्यादिभिः । वारिविहार-
माजो जलक्रीड़ारताना दिग्दन्तिनां दिग्गजामा बराइतएखादयाक्षिप्त :
गौमतर: भीषरीः तम्: निजतौरजानां तरूणाम् बालबालयपि मूलदेशेषु
जलाधारवेष्टनपति मुहः पुनः पुनः पाशावयनों पूरयन्तीम् ॥ २५ ॥

·कुमारसम्भव
सोलारसामिः सुरकन्यकाभिहिरण्मयीभिः सिकताभिरुचैः
मापिक्सग भिरयाहिताभिः प्रकीर्णतौरा वरवैदिकाभिः ॥२
सौरभ्यलुब्बभ्रमरोपगीतहिरण्यसावलिकलिलोलेः ।
चामौकरीये: कमलैर्विनिद्रप्रतैः परागैः परिपिङ्गतोयाम् ॥२
कुतूहलाइष्टुमुपागताभि-
सौरस्थिताभिः सुरसुन्दरीभिः ।
अभ्यूमिराजि प्रतिविम्बिताभि-
मुंदं दिशन्ती बजता जनानाम् ॥ २८ ॥
ननन्द सचिरकालदृष्टां विलोक्य शक्रः सुरदीर्घिकां ताम्।
प्रदर्शयत् सादरमद्रिपुत्रीमहेशपुत्राय ततः पुरोगः ॥ २८ ॥
लोखति। लीखाया कौड़ायां रस: अनुराग: यासो तथाभूताभि: कीड़नौमि
रित्यर्थः । सरकन्यकाभिः हिरण्मयौ भि: स्वर्गमयीभि. माणिक्यानि गर्भेषु अभ्यन्तर
यासां तथाविधाभि: माषिकारबखचिताभिरिति यावत् सिकसाभिर्वालुकाम
उपाहिताभिः कल्पिताभिः इच: महतीभिः परवेदिकाभि: उत्कष्ट देदिभि
प्रकोणनि व्याप्तानि तौराणि यस्यास्तथीकाम् ॥ २६ ॥
सौरम्य ति। सौरम्य गा सौगन्ध्येन स्लुब्धा ये भमरा: : उपगीते: मुखरित.
तथा हिरवहसावलीमा सौवर्णसिराजीना कैलिभिः क्रीड़ाभि: लोल: चच
धामीकरीयैः सौवर्ग: विनिद्र: विकसित: कमखे: पद्म: च्यु तैः निर्गलित: पराग
रमोभिर तेषामिति शेषः परिपिङ्गाणि परितः पिबराणि तोयानि जलानि यस्खा
सथाभूताम् ॥ २७॥
कुतूहलादिति। कुतूहलात् कौतुकात् द्रष्टम् उपागताभिः उपस्थितामि
तौरस्थिताभिः सुरसुन्दरीभिः अभ्य मिरामि जर्मिराजिषु विभक्त्यर्थे भव्ययीभावः
सरमाखाखित्यर्थः प्रतिविमिताभिः सतीभिः करणः प्रजा मकता बनान
द्रष्ट्यामिति भावः। मुदम् पानन्द दिशन्नों जनयन्तीम् ॥ २८ ॥
ममन्देति।
शक इन्द्र: चिरकालात् परं दृष्टी तां सरदीर्घिका देक्वापों :
मयः तत्पर्ष ननन्द मार्ष। ततः स्वयं दर्शमानन्तर पुरीग: पयगामी सन् ी
वीमहेशपुपाय कमाराय सादरम् पदयत् तामिति शेषः ॥ १८ ॥

·योदशः सर्गः। . स कार्तिकेयः पुरतः परोतः सुरैः समस्त सुरनिमगां साम्। अपूर्वदृष्टामवलोकमानः सविस्मयः स्मेरविलोचनोऽभूत् ॥ ३० ॥ उपेत्य तां तत्र किरीटकोटिन्यस्ताञ्जलिभक्तिपरः कुमारः। गीर्वाणन्दैः प्रणुतां प्रमुत्य नम्र ण मूर्धा मुदितो ववन्दे ॥३१॥ प्रणर्तितस्मेरसरोजराजिः पुरः परीरभमिलहोर्भिः। कपोलपालिश्रमवारिहारो भेजे गुहं तं सरित: समीरः ॥३२॥ सतो व्रजचन्दननामधेयं लीलावनं जम्भजितः पुरस्तात् । विभिन्नभम्नोड तशालसा प्रेक्षाचकार स्मरशत्रुसूनुः ॥ ३३ ॥ स इति। स कृत्तिकानाम्, अपत्य कार्तिकेय: तासां गर्भेषु धारणादिति भावः । कुमारः समन्तः सुरैः परितः परिवत: सन् पुरतः पयत: तां सुरनिमगाम् अदृष्टपूर्वी पूर्वमदृष्टाम् अवलोकमानः पश्यन् सविस्मय: तया खोरे सीमासे विलोचने यस्य तथाभृत: अभून विस्मयं समुल्लासम्म प्रापेति भावः ॥ ३०॥ उपेन्येति । कुमारः त गङ्गाम् उपेत्य प्राप्य तत्र गङ्गायां भक्तिपरः भकिमान पतएव किरौटकोटिषु मुकुटायेषु न्यस्तः अर्पितः पञ्चलियेन तथाभूतः तथा मुदित: दृष्टः मन् नम्र स विमतेन मूर्खा शिरसा गीर्वाणहन्दः देवगणैः प्रणुता प्रशंसिता ता प्रपत्य स्तुत्वा ववन्द प्रपनाम ॥ ३१ ॥ प्रपार्तितेति। प्रणार्तिताः प्रकम्पिता: मेराः विकखरा' मारोजाना पनामा राजयः समूहा येन एतेन सौगन्थ्यो लिः । परीरम्भस संश्ने पे गा मिलत्यः महामय. महातरजा यस्य सथाभूतः एतेन शैयाक्तिः। तथा कपोलपामिष गर्दशेषु यानि शमदारौणि धर्मोदविन्दवः तेषां हारी शमयितेत्यर्थः । एतेन मान्द्योक्तिः । एवम्भूत. विविध मुणयुक्त इत्यर्थः। सरित: नद्या: समौरः मन्दाकिनीवायुः परितः भगत: खिसमिति शेषः तं यह भेजे सिषेचे ॥ ३२ ॥ तत इति। ततः पमन्नर परशवी: हरस्य दूतः कुमारः ब्रमन् मन् पुरस्तात् पयवः नन्दननामधेयं नन्दयनीति तथोक बाब यस्ख नार्थ ममानिनः ·१०९ कुमारसम्भव सुरहिषोपल तमेवमेत- हनं बलसहिषतो गतथि। इत्य विचिस्यारुणलोचनोऽभूद भ्र मङ्गदुष्प ख्यमुखः स कोपात् ॥ ३४ ॥ मिलू नलीलोपवनामपश्यदुःसञ्चरीभूतविमानमार्गाम् । विध्वस्तसौधप्रचयां कुमारो विश्वकसाराममरावतीं स: ॥३५॥ गतश्रियं वैरिवराभिभूतां दशां सुदीनामभितो दधानाम् । नारीमवौरामिव तामवेक्ष्य स वाढमन्तः करुणापरोऽभूत् ॥३६॥ दुवेष्टिते देवरिपो सरोषस्तस्याविषम्मः समराय चोल्कः । तथाविधा तास विवेश पश्यन् सुरैः सुराधीश्वरराजधानीम्॥३७॥ शेषः। जम्भासुरशी: इन्द्रस्य लीला वनं क्रीड़ोद्यानं विभिन्न: चूर्णित: भग्नः खण्डित: उड़त उत्पाटितश्च शालसहः शालतरुनिचय यस्य तथाभूतं प्रक्षाकार ददर्श ॥ ३३ ॥ सुरहिषेति। स कुमारः बलस्य विषत: बलाराते. इन्द्रस्य एतत् वनं सुरक्षिा पमुरेण एवम उपप्न त विध्वम्तम् अतएव गता विनष्टा श्रीर्यस्य तथाभूतं जातमिति इत्य विचिन्य कोपात् अरुण रतो लीचने यस्य तथोक्तः तथा भ भरुन दुष्प्रेक्ष्य दुर्दर्श मुखं यस्य तादृश. अभूत् ॥ ३४ ॥ निनू नेति। स कुमारः निलूनं नि:शेषेण छिन्नं लीलोपवनं क्रौडोद्यानं यस्यास्ता दुःसच्चरीभूतः दुर्गम इत्यर्थः भयादिति भावः। विमानमार्गः देवयानपथी यस्याः तादृशौं विध्वम्ता विपर्यासिता नाशिता इत्यर्थः । सौधानां राजभवनानां मौधोऽम्बी रानसदनमित्यमरः। प्रचयाः समूहा यत्यास्तथाविधां विश्लेषु विभुवनेषु एक: पहितीय: सार: इकर्षः यस्यास्तादृशौम् अमरावतीम् अमराः सन्ति पस्यामिति अमरावती देवनगरीम् अपश्यत् ॥ २५ ॥ गतस्त्रियमिति। स कुमारः गता श्री: शोभा यस्यास्तां वैरिवरैः शत्रुश्चेष्टः अभिभूता विध्वस्ताम् अभितः समन्तात् सदीनां दशां दधानाम पतएव पौरां पति- पुतविहीनाम् प्रवीरा निष्पतिसुनेत्यमरः। नारीमिव ता अमरावतीम् प्रवेत्य दृष्टा वाढम् पतिशयेन पन्त: करुणापर: कपाद्रचेता इत्यर्थः प्रभूत् ॥ २६ ॥ दुवेष्टित इति। स कुमार: दुष्ट' चेष्टितं यस्य तादृशे देवरिपो तारके सरीषः .

·त्रयोदशः सर्गः।
१०३
दैतेयदन्त्यावलिदन्तघातैः
रुपान्तराः स्फाटिकहयपतीः ।
महाहिनिर्मोकपिन जाला:
स वीक्ष्य तस्यां विषसाद सद्यः ॥ ३८ ॥
उत्कोणचामौकरपङ्कजानां दिग्दन्तिदानद्रवदूषितानाम् ।
हिरण्यहंसव्रजवर्जितानां विदीर्णवैदूर्य्यमहाशिलानाम् ॥३८॥
आविर्भवहालांञ्चितानां तदीयलीलाग्रहदीर्घिकाणाम् ।
स दुर्दशां वीक्ष्य विरोधिजातां विषादवैलक्ष्यभरं बभार ॥ ४० ॥
तन्तिदन्तक्षतहेमभित्ति
सुतन्तुजालाकुलरत्नजालम् ।
मकीध. तथा तस्य समराय लेन सह ममर कर्तमित्यर्थ: उत्क: उन्म क: तथा
अविषम्म: निर्भीक इति यावत् मुरै: माई तथाविधां तां मुराधीश्वरस्य देवेन्द्र म्य
राजधानीम् पमरावतौं पश्यम् विवश ॥ ३७॥
दैतयति। स कुमारः तस्याम् अमरावत्यां देतेयानां दितिसुताना दन्त्या वस्नयः
हस्तिसहाः नासां दन्तघातैः दशनप्रहाः क्षम्म दलितम् अकरम् अवकाशी यासा
ता: तथा महाहीनां महासाणां निर्माकैः परित्यक्त गावत्वग्भिः पिनहानि पृणानि
जानानि गवाक्षाः यासा सथीनाः स्फाटिक हयपती: स्फटि क निर्मितमाधनियान
नौक्ष्य सद्य: तत्क्षणं विषसाद अतिदु:ग्वं प्रापित्यर्थः ॥ ३८ ॥
उत्कीर्ण ति। पाविर्भवदिति च । उत्कौगनि उपरि विक्षिप्तानि चामी.
करपद्धजानि सौवर्णकमलानि यासां तथोक्तानां दिग्दन्सिना दिग्गजानां दानद्रयगा
मदजलक्षरगेन दूषितानां कलुषिताना हिरण्यैः मागणी हसन जराजहमचर्य:
वर्जितानां विहोनानां शत्रुभिन तित्वादिति भावः। विदी: पाटिता: वैदूर्याशा
मणिविशेषाणां महाशिला: यासु तथाविधानाम् भाविभवहि: जायमानैः बालन ग:
ञ्चिताना धुक्तानां तदीयलीलाग्रहदीविकाणाम् अमरावतीयको डाभवन कापीमा
विरोधिभिः शव मिर्जातां दुर्दशा दुरवस्था वीच्य विषादश वैलक्यं लम्मा च
तयोर्भरमतिशयं बभार प्राप। युग्मकम् ॥ ३९ ॥ ४० ॥

·१०३ कुमारसम्भव H निन्ये सुरेन्द्रेण पुरोगतेन से वजयन्ताभिधमात्मसौधम् ॥ ४१ । निर्दिष्टवर्मा विबुधेश्वरेण सुरैः समग्रैरनुगम्यमानः । स प्राविशत्तं विविधाश्मरश्मि- च्छिवेन सोपानपथन सौधम् ॥ ४२ ॥ निमर्गकल्पद्रुमतोरणं तं स पारिजातप्रसवनगाव्यम् । दिव्यैः कृतवस्त्ययनं मुनीन्द्ररन्तःप्रविष्टप्रमदं प्रपेदे ॥४३॥ पादौ महर्षेः किल कश्यपस्य कुलादिवृद्धस्य सुरासुराणाम् । प्रदक्षिणीकृत्य कृताञ्जलि: सन् षड्भिः शिरोभिः स नतैर्ववन्दे ॥ ४४ ॥ -- सदिति। परीगतिन अग्रगामिणा सुरेन्द्रेण स कुमारः तस्य तारकस्य दन्तिना दन्तैः बता दलिता मभित्तयः काञ्चनकुद्यानि यस्य तादृशं सुतन्तव: लूताना शोभमम्वाणि तेषां जालैः समूहै: प्राकुलानि व्यानानि रवजालानि मणिमय- गवाक्षा यस्य तथोक्त वैजयन्तम् अभिधा पाख्या यस्य तथाविधम् पात्मनः तस्य सौध प्रासादं नित्ये नौत: ॥ ४१ ॥ निर्दिष्टे ति। सः कुमार: विबुधानां देवानाम् ईश्वरेण इन्टेष मिर्दिष्ट' प्रद र्शितं वत्म पन्था यस्य तथाभूत: तथा समग्र : सरैः देवैः अनुगम्यमानः सन् विवि धाना विचित्राणां पश्मनो मणौना रश्मिभि: किरणैः छिन्नम कुरितेम सोपान- पथेन पधिरोहणीमार्गेण सं सौध राजसदनं प्राविशत् ॥ ४२ ॥ निसर्गेति। स कुमार: निसर्गेण खभावेन कल्पद्रुमा एव तोरणा: यस्य तथीक पारिजाताना प्रसवस्रग्भिः पुष्पमालामि: पाव्यं रमितमित्यर्थः । दिव्ये: मनोन्द्र : नारदादिभिः कत खल्ययनं मङ्गलपाठी यस्मिन् तथोक्तम् पन्तः अभ्य सारे प्रविष्टाः कुमारदर्शनार्थमिति भावः । प्रमदाः देवानमा यस्य तादात सोध प्रपेदे प्राप ॥४३॥ पादाविति । स कुमारः सरासराबो कुखस्य वंशव पादिहहः मटेति यावत्

·बयोदशः सर्गः।
.
स देवमातुर्जगदेववन्धी
पादौ तथैव प्रणनाम कामम्।
मुनेः कलवस्य च तस्य भल्या
प्रहौभवन् शैलसुतातनूजः ॥ ४५ ॥
स कश्यपः सा जमनी सुराणं तमेधयामासतुराशिषा हो।
तया यया नैकजगजिगीषु जता सधे तारकमुग्रवीर्यम् ॥४॥
स्वदर्शनार्थं समुपेयुषीणां सुदेवतामामदितिश्रितानाम् ।
पादौ ववन्दे पतिदेवतास्तमाशीर्वचोभिः पुनरभ्यनन्दन् ॥ १७ ॥
पुलोमपुत्री विबुधाधिभर्तुस्ततः शचीं नाम कलत्रमेषः ।
नमश्चकार स्मरशत्रुसूनुस्तमाशिषा सा समुपाचरश्च ॥ ४८ ॥
इति शेष:।
लस्य कश्यपस्य महर्षेः पादौ प्रदक्षिणीतत्य कतावलिः सन् षड्भिः मतेः गिरीभिः
वबन्दे प्रपनाम ॥४४॥
स इति । स शैलसनातनः पार्वनौ नन्दन: देवानां मातुः तस्य सुने: कश्यपस्य
कलवस्य पवधाः पदितेरित्यर्थः। जगताम् एकवन्द्यौ पादौ तथैव पूर्ववदेव भत्त्या
प्रहीभवन् पवनतः सन् काम सम्यक् प्रपनाम ॥ ४५ ॥
सति।
स कश्यपः सा च सराणां जननी हो यया मधे युद्ध नैकागती
विजगतामित्यर्थः । जिगीषु जेतारम् उगवीर्य तारक मेता मेष्यति कुमार
तया पाशिषा पाशीवादन तं कुमारम् एधयामासतुः वयाच-
क्रतुः ॥ ४६॥
खदर्शनेति। स कुमारः खस्य पात्मनः दर्शनार्थे ममुपेयुषीणां समागतानाम्
पदितिषितामाम् पदित्यनुगताना सुदैवतानां प्रक्लष्टदेवीनां पादौ क्वन्दं । ताव
पतिदेवताः पतिव्रता: पुन: तं कुमारम् पाशीर्वचीभिः पामीर्वादः अभ्यनन्दन
पाबन्दयामासः॥४७॥
पुस्लीमेति। तत: अनन्तरच एषः परशवी: परस्य मनुः विबुधाधिम:
देवेन्द्रख कलव पी शची नाम पुखीमपुवौं नमय कार ।
सा च पाशिषा तं
कुमार समुपाचरत् ममवायत् ॥४८॥

·कुमारसम्भव प्रथादितौन्द्रप्रमदाः समेताः ता मातरः सप्त धनप्रमोदाः । उपत्य भत्त्या ममते महेश- पुवाय तस्मै ददुराशिषः प्राक् ॥ ४ ॥ समेत्य सर्वेऽपि मुदं दधाना महेन्द्रमुख्यास्त्रिदिवौकसोऽथ । पानन्दकलोलितमानसं सं समभ्यषिञ्चन् पृतनाधिपत्ये ॥ ५० ॥ सकलविबुधलीकः सस्तनि:शेषशोकः कतरिपुविजयाश: प्राप्तयुद्धावकाशः । प्रजनि हरसुतेनानन्तवीर्येण तेना- खिलविबुधचमूनां प्राप्य लक्ष्मीमनूमाम् ॥ ५१ ॥ इति श्रीकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये कुमारसैनापत्याभिषेको नाम वयोदशः सर्गः। अथेति। अथानन्तरम् अदितीन्द्रस्य पदितिपते: कश्यपस्य प्रमदाः अपराः पवा इत्यर्थः। दित्यादय इति भावः । ता: प्रसिक्षाः सप्त मातरः ब्रामीप्रभृतयः घनप्रमीदाः अतीव हर्षान्विताः समेताः सङ्गता: सत्यः उपेत्य उपगम्य भन्या ममते तस्मै महेशस्य पुत्राय कुमाराय प्राक् पूर्वम् भाशिषः पाशीवादान् ददुः ॥ ४ ॥ समेत्येति । अथामन्तर मुदम् पानन्द दधानाः सर्वे महेन्द्र मुख्याः इन्द्रादयः विदिवौकस. देवाः पानन्देन कल्लोलितं तरङ्गितम् उच्चलितमित्यर्थः । मानसं यस्य सादश तं कुमारं पृतमापति वे सैनापत्य समषिञ्चन् अभिषिक्तवन्तः ॥ ५० ॥ सकलेति। अनन्तवीर्येण प्रसौमशक्तिमा तेम हरसुतेन कुमारण पखिलानां समस्ताना विबुधचमूमा देव सेनानाम् अनूना सम्पूर्ण खनौं श्रियं प्राप्य स्थितेनेति शेषः । सेनापसिना सतेति भावः । सकलविबुधलोकः समसदेवगणः कता रिपीः तारक स्य विजयाशा येन तथाविधः तया प्राप्तः युशाय अवकाशः अवसर: येन तथा- ·चतुर्दशः सर्गः। चतुर्दशः सर्गः। १ . सुकेनान्धकशत्रुसूनुमा समं प्रयुक्त विदशैजिगीषुणा। हासुरं तारकसंचकं विषं प्रसाछ हन्तु समनद्यत द्रुतम् ॥१॥ दुर्निवारं मनसोऽतिवेगिनं जयश्चियः सबयनं सुदुःसहम् । जित्वरं नाम तदा महारथं धनुर्धरः शतिधरोऽध्यरोहत ॥२॥ सुरालयबीविपदां निवारणम् सुरारिसम्पत्परितापकारणम् । केनापि दधेऽस्य विरोधिदारणम् सुचारु चामौकरधर्मवारणम् ॥ ३ ॥ भूतः प्रतएव सतः गत: निःशेषः शोकः शत्नुपराजयजनित इति भावः । यस्थ तादृशः अनि कतः ॥ ५१ ॥ इति त्रयोदशः सर्गः। रणीम केनेति। रणे संग्राम खत्म कः कौतुको तेम जिगीषुणा जयार्थिना नयैषिति पाठ स एवार्थः। पन्धकशती: शडारस्य मनु ना कुमारण प्रयुक्ती : प्रव- तितः विदः देवैः इन्द्रादिभिः समं युगपत् तारकशकं तारकाख्य महासुरं हिषं श प्रसाच्च बलात् इन्तु नाशयितु द्रुतं शौघ्र समनयत सन्नाम् उद्युक्त भावे लङ्। खर्गेऽस्मिन् वंशस्थविल इत्तम् ॥ १ ॥ स इति । तदा तस्मिन् समये स कुमारः धनुर्धरः शतिर्गम बस्वविशेषः सख धरतीति धर: सन् दुर्निवार वारयितुमशक्य मनसः प्रतिवेगिनं चित्तापि अधिकवेगमित्यर्थः । जयश्रियः जयव मनाः सवयनं सम्यक् प्रापणं सुदुःसहं मोढुमशक्यवेगमिति भावः । विजिवर विशेषेण जब जयसाधनमित्यर्थः। नाम महारथ महान स्यन्दनम् अध्यरोहत अधितष्ठौ । सनयनमित्यव सङ्गमन मिति पाठ स एवार्थः। अथरीच्यदिति पाठ खार्थे णिजन्माप्रयोगः ॥ १॥ मरालयति। केनापि देवेनेति शेषः । परख कुमारस्य शिरसौति थेध : सरावयत्र वर्गस्य गी: तस्याः विपदा शत्रुतानामिति भावः । निवारयतीति ·१.८ कुमारसम्भव अरचरचन्द्रमरीचिपाण्डुरैः स वीज्यमानी वरचारधामरैः। पुरःसरे; किवरसिहचारणे रणेच्छुरस्तूयत वाग्मिरुत्वणैः ।। प्रयाणकालोचितचारवेषभद वचं वहन् पर्वतपक्षदारणम् । ऐरावतं स्फाटिकौलसोदरम् ततोऽधिरुद्ध युपतिस्तमम्वगात् ॥ ५॥ तमन्वगच्छहिरिशृङ्गसोदरम् मदोहतं मेषमधिष्ठितः शिखी विरोधिविद्वेषरुषाधिकं ज्वलन् महोमहीयस्तरमायुधं दधत् ॥ ६ ॥ । निवारवं विपत्राशन सरारी: तारकम्य सम्पदः श्रियः परितापस्थ नाशस्येति भावः । कारणम् अतएव विरोधिना शर्णा दारयतौति दारणं ध्वसन सुचारु सुन्दर चामौ. करधर्मवार सौवर्णमातपन दः धृतं विगंगदारपमिति पाठ विरागस्य सन्मापस्य दारण नाशनमित्यर्थः ॥ ३ ॥ शरारदिति। शरदि चरन् उद्यन् यचन्द्र : तस्य मरौधय व पाखराः धवला: ने: वरैः श्रेष्ठ : चारुभिः मनोज : चामरैः वौज्यमान: रणछु: संग्रामार्थी स कुमारः पुरःसरः पय गामिभि: किनरैः सिईशारश्च देवयोनिविशेषैः उखः सच्चस्बर रित्यर्थः। सहिः वाभिः पयत स्तुतः । शरहलचन्द्रमरीचिरीचिभिरिति पाठे स एवार्थः ॥ ४॥ प्रयायेति। ततः अनन्तर दिवः पतिः य पतिरिन्दः प्रयापकाले युद्धयावा. समये उचितः यथारमनोज: बेशः विभाति तथोक्तः तथा पर्वताना पचदार पश्चिद वनवान् साटिकवस केलासगिरः सोदरं सहयमित्यर्थः । ऐरावतम् अधिरा सं कुमारम् पवमात् अनुससार । पवगादित्यवाभ्यगादिति पाठा- . तमिति। भिखो पनि: गिरिएजसोदर' पर्वतयणसहर' मदीदतं मर्व खवा. जनम् पधिष्ठितः, विरोधिषु मनुषु यः विहेवः तेन या रुट रोष: सया अधिक वचन वा महसा वेबसा महीयतरम् पविमान भायुधम् धनम् धान यमित्यर्थः ।

·चतुर्दशः सर्गः।
१०८
प्रियेन्द्रनीलाचलचहविग्रहम्
विषाविध्वस्तमहापयोधरम्।
प्रधिष्ठित: कासरमुबरं मुदा
वैवखतो दण्डधरतमन्धमात् ॥ ७॥
मदोतं प्रेतमथाधिरूढ़वां-
समन्धकद्दे षितनूजमन्वगात् ।
महासुरहे षविशेषभीषणः
सुरोषणचण्डरलाय नै सः॥८॥
॥
दधत् दधानः सन् तं धुपति कुमार' वा अन्वगत् । मदोहतमित्यव मदोर-
मिति पाठे स एवार्थः। महीमहीयस्तरमायुध' ददित्यव महामहोमस्सरसा
युधे दधे इति पाठे युधे युद्धार्थ तरसा बलेन महामहोज: पतिमहत् तेम: दधे
दधार चैत्यर्थः॥
अथेति। अथानन्तरं वैवखत: विषखतः सूर्यस्य अपन्यं पुमान् वैवस्वतः यमः
इन्द्रनौलाचलः मौलगिरि: तहत् चण्ड: भीषणः वियही यस्य तादृश विषाणाभ्यां
साभ्यां विध्यस्ताचूर्णिताः महानः पयोधरा मेघा येन तथोकम् उब रम् डाट
कासरं महिष लुलायो महिषीवादविषत्कासरसैरिभा इत्यमरः । अधिष्ठित
धारूढ़: तथा दण्ड खमस्त्र' तस्य धरः सन् तं कुमारम् अन्वगात् । नवेन्द्रनीलाचल-
चहविग्री विषाणविध्वस्तमहाशिलीञ्चये स्थितोऽतिमते महिषऽसभीषणी रखोमको
दखधरतमन्वगादिति पाठ नवेन्द्रनौलाचलवत् भीषणाकती विषाशाभ्या विश्वस्त
शूर्षित: महान् शिलोश्यः पर्वतः येन तादृशे पतिमो महिष स्थितः असभीषणः
प्राधान्तकः दण्डधरः यमः रणोत्म कः सन् तं कुमारमन्वगादित्यन्वयः ॥ ७ ॥
मदीडमिति। अथानन्तर माईतः राचमः दक्षिणपसिमकोणाधिपतिरिति
यावत् महासरे तारकं यः षविशेषः वेन भीषण: भयारः सथा सरोषणः पति.
क्र.इ. मदोतं प्रेतं कोण खवाइनमिति श्रेषः । पठितवान् पारुढ़ः सन्
चहरबाय भौषषसंग्रामाय तम् अन्धकारोषितनूज कुमारम् अन्यगात् । मदीदतः
प्रेतबराधिरोहणसमन्धका वितनूनमभ्यगादिति पाठ मदोरतः मद्यपादेन उन्मत्त:
तथा प्रेतबर महानतम् अधिरोहतोति तथोकः। अभ्यगात् अनुसमारित्यर्थः ॥८॥

·कुमार नवोबदचोधरपोरदर्शन युद्धाय दो मावी मग दुर्वारपाशो वरको रणोख स्तमन्वियाव विपुसतकात्माजम् ।। दिगम्बराधिक्रमोखर क्षमा मृग महीयांसमबवित्रामम् । अधिष्ठित: सहरकैलिलालसो मरुमहेशात्मजमन्वगाद द्रुतम् ॥१॥ विरोधिनां शोणितयारणैषिणीम् गदामनमां मरवाहनो वहन् । महाइवाम्बोधिविमाहनोबतम् बियासुमन्दाममदोशनन्दनम् ॥ ११ ॥ नवेति। युताय तं नव उद्यम् उदयमानः य: अभीधरः मेघः तखेव घोर भीषर दर्शनं यस्य तादृशे महत्तरे पतिमहति मकर कढ़ः दुर्वारः दुर्धर्षः पाशः खमस्त यस्थ तथाविधः रशीलसः युजदुर्मदः वरुणः पपिमदिक्पाल व्यर्थः । विपुरान्तकख शश्रीराम तनयम् अविवाय अनुससार। नवोदयस्तोरणधीर- दर्शन युधेऽधिपढ़ो मकर महरमिति पाठ नव उदयो यस तथीना: युधे युद्धाय तोरणवत् घोरं भीषण दर्शन यख तथाभूतं महतर विशालं मकरमधिस्ट इत्य- न्वयः। अनात् समानम् ।। दिमम्बरेति। मरुत् वायुः पश्चिमोत्तरदिगधीर इत्यर्थः । दिशाम् पबरस चाकाशस्य च पविक्रम पाकमये उत्वपम् उत्साटम परदः दुवारः विक्रमी पख तथाभूतं महीयासम् पतिमहान्त मगम् पधिष्ठितः सारः संबाम एव कैलिः क्रोडा तब लालस: उत्मकः सन्चात् महशस्य पात्मन कुमार दुतम् परमात अनुससार। दिगम्बरादिक्रमणोलवमिति पाठ दिशाम् अम्बरख पट्र पर्वतल र क्रम अाक्रमणे उखब: उडटः तम्। स्यन्वयः ॥१०॥ विरोधिनामिति । नरवाहनः कवर: पौलस्मी भरपाहन इत्यमरः। विरोधिनी शबूला शोषितपारा रसापानम् वीति तयाभूताम् चमूनां सातों गदां बहन ·चतुर्दय :सर्गः। महाहिनिबंटापलापिनो ख्वसचिशूलप्रवलावुधा बुधे । रुद्रास्तुषाराद्रिसवं महाहवम् ततोऽधिकढ़ाहमयुः पिनाकिनः ॥ २ ॥ अन्योऽपिसाब महारपोशव- बहालवः सगिंगवामययुः। खवाहनानि प्रबलावधिष्ठिताः प्रमोदविस्मेरमुखाम्बुजधियः ॥ १३ ॥ उद्दण्डहेमध्वजदहसखा- समधिचिवातवारणोळवताः। यियास शबून दधानः सन् महान् पाश्वः संग्राम एव पयोधि: समुद्रः सचिन विमानाय सुचत प्रतीति शेषः ईशनन्दन कुमारम् पनाममत् अतुमनाम । नरवाइन इत्यस्य मरा वाहनानि यस्येति न्यु पत्या तमाम मरयागमागमन मूचितम् । पन्यागमदित्यवान्यगमदिति पाठान्तरम् ॥ ११ ॥ महादौति। ततः पनतर महडित पहिभिः भुजः निवा: संघता ये मटा कलापाः से सन्ति एषामिति तीक्षा: बलत् विराजमव प्रबलं भीषणम् बायुधम् पत्र येषां तथाभूताः पिनाकिम: पिनाकाव्यधनुपाषय: रुद्राः एकादशसंख्यका तदाख्यदेवा: तुषाराद्रिसमं हिमाद्रिसदृश' महाराषम् अधिटा: सन्त: युधे युद्धाय तं कुमार प्रयुः पनुनमुरित्यर्थः । बद्रा इत्यत्र स्पेति पाठे सपा क्रोनेन्यर्थः । युधे स्थव युधौति पाठे वृधि युके ॥ १२ ॥ अन्येऽपौति अम्बेऽपि स्वर्गिगणाः देमसा: महान रख एव उत्सव: पानन्द- जनकव्यापार: सस्मिन बहालव: अनुरागिय इत्यर्थः। अतएव प्रमोदन भावि- संग्रामोजासन किसोरा विषेष करनी सुखा जाना वदनारविदामा बोयेंची नयोकाः सनय समुधम्म प्रगलानि महान्ति सवाहनानि अधिष्ठिताः समाः नं इमारम् षत्व युः पतनमः। प्रक्वानोन्यव प्रवराणोति पाठान्तरम् ॥ १५ ॥ पच युग्म नाइ उहति। ततः पनन्तर स पिनाकपावरस्य तनयः

·११२
कुमारसम्भवं
चलहनस्यन्दनघोषभोषणा
करीन्द्रघण्टारवचलचीत्तताः । १४ ।।
स्फुरदिचित्रायुधकान्तिमहले-
रुद्योतिताशाक्लयाम्बसन्तराः ।
दिवौकसां सोऽनुवबहाचमूः
पिनाकपाणेस्तवयस्खतो यही ॥ १५
कोलाहलेनोचलता दिवौकसाम्
महाचमूना गुरुभिर्ध्वजवजैः ।
धनैर्निरुच्छासमभूदनन्तरम्
दिमण्डलं व्योमतलं महोतलम् ॥ १६ ॥
..
दिवौकसा देवानां महाचम्ः महान्ति सैनिकानि अनुवहन् ययौ मंग्राममिति
शंषः। महाचमूर्षिशिनष्टि सह त्यादिभिः षट्चरो। सहबई : उगतदर:
हमध्वजदर: सौवर्णवजयष्टिभिः सखा: पाकीणाः। चञ्चदभिः स्फ रदभिः
विधि : विविधाकारैः पातपवारणेः पातपर्व : उज्वला: उदभासमामाः। चलता
गछता घमानामिव स्यन्दनामा रथानां घोषण मिनार्दन भीषणा: भयानका::
करीन्द्राणां गजपतौना घटारवेण चखानि श्रुतिकटू नि चौत्ततानि कोलाहलानि
यासां तास्तथोक्ताः। स्फुरदभि: दीप्यमानः विधिवाणां विविधानाम् श्रायुधानाम
अस्त्राणां कान्तिमण्डलैः प्रभापुञ्ज : उदयीतितम् उद्भासितम् आशावलयं दिन
लम् अम्बरान्तरं गगनावकाशश यासा तालथाविधा: । चञ्चदविचिवानपवार-
गोज्वला इत्यव चलरिचिवानपवारणीवजा इति पाठ तथैवार्थः ।
घोषभौषणा इत्यव धनाधनाः स्यन्दनघोषभोषणा इति पाठान्तरम् ॥ १४ ॥ १५ ॥
कोलाहलति। कोलाहलेन उसलता दिवौकसां देवानां महाचमूनां महा
भटामा गुरुभिर्मशि: धनैः सान्द्र: ध्वनानां ब्रजे: समूह बनतर निस्वकाश
दिनखल यीमतलम् पाका महीतल भूतलब निरुवासं निकाप्राणम् अभूत्
प्रतीयमानीत्प्रेक्षा। पनम्तरमित्यत्र बलतरामिनि पाठे चलकरामविय-
चलहनस्यन्दन
नेत्यर्थः ॥ १॥

·चतुर्दशः सर्ग:। १२३ मुरारिलक्ष्मोपरिकम्पहतवो दिक्चक्रबालप्रतिनादमेदुराः। नभोऽन्तकुक्षिभरयो घनाः स्वना निहन्यमानः पटई वितेनिरे॥ १७ ॥ प्रमण्यमानाम्बुधिगर्जितर्जन: मुरारिनारोगगर्भपातनः। नभवमूधूलिकुलैरिवाकुलम् ररास माढ़ पटहप्रतिवनेः ॥ १८॥ क्षुम रथैर्वाजिभिराहतं खुरैः करीन्ट्रकणैः परितः प्रसारितम् । धुतं ध्वजैः काञ्चनशैलजं रजो बाते ईतं व्योम समारुहत् क्रमात् ॥ १८॥ मुरारोति। सुरारीणाम् असुराणां या लमी: श्रो: तस्या: परिकम्महतव; चायग्न्य कारणानि दिकचक्रवातेषु दिगड नेषु प्रतिनादेन प्रतिध्वनिना मैदुराः सिन्धाः पुष्टा इत्यर्थः ।. नमोऽन्त कुक्षिम्भरयः गगनोदग्व्यापिन इत्यर्थः । धनाः मान्दा म्वनाः नादा: सेना कलरवा इत्यर्थ: निहन्यमानः साद्यमानः पट: बाद्यभेदैः पानक: पटहोऽस्त्री स्यादित्यमरः। विर्तनिरे विस्तारिताः। घनाः बना इस्य व घनखना इति समस्तः पाठश्च दृश्यते ॥ १७ ॥ प्रमध्यमानेति। नभ: अन्तरीक्षं चमूनां सेनानां धूलिकुलै: रज:सहात: पाकुलमिव प्रमथ्यमानस्य मन्दरेणालोद्यमानस्य पम्बधे: समुद्रस्य गर्गिजनं तम्य तजन: जेभिः गर्मसर्जमैरित्यपि पाठः । मुरारीगा ये नारोगणा: तेषां गर्भपातन: गर्भपात करैः पटहानां रणवाद्यविशेषाणां प्रतिखनै: प्रतिनाद: गाढ ग्रास दध्वान । उत्प्रेक्षालकारः। गर्जितर्जनैरित्यत्र गां तखनैरिति सुगगैत्यत्र वरारोति च पाठान्तरम् ॥१८॥ पुणमिति । काश्चन शैलः सुमेरुः तस्मात् जायत इति सथीत रजः रथैः सह चर्णिन वानिभिः पश्वैः सुरैः पाहतं कुदित करीन्द्रायां गजपतीनां कर्णः परितः .

·११४ सामारसन खातं खुरै रष्यतापुर- रुपत्यकाहाटकमेदिनीरजः। गतं दिगन्ताभुवः समीरण: सुविधर्म भूरि बमार भूयसा ॥ २० ॥ अधस्तयो पुरतीय पृष्ठतो- ऽभितोऽपि चामौवारीमुरुचकैः । चमूषु सर्पमिरुदासतोऽहरत् नवौनसूर्यस्य च कान्तिवैभवम् ॥ २१॥ बलोवृतं काश्चनभूमिज रजो बभौ दिगन्तेषु नभस्तले स्थितम् । समन्मात् प्रसारितं विस्तारितं ध्वज : धुतं कम्पितं तथा वातैः वायुभिः हतं चालित सत् क्रमात् व्योम भाका समानहत् पाचक्राम। समारुदित्यव ससार सदिति पाठान्तरम् ॥ १२॥ खातमिति। रथ्या रथयोजिता ये तुरज पुनवाः महाशा: से: स्वरैः खात दलितम् उपत्यका पर्वतासना या हाटकमेदिनी कावनभूमि: तस्या रजः मुखरैः शब्दायमान: समीरणैः वायुभिः दिगन्तान् गतं प्रसारितम् अतएव भूरि बहुलं सत् भयसा बाहुन सुविधम मुटु भान्ति बभार दधार। उपत्यकाहाटकमंदिनौरन इत्यव उपत्यकानां कनकस्थलौरज इति पाठान्तरम् । मुखरैरित्यव प्रखरैरिति पाठान्तरम् । सुविधममित्यव दाहधममिति पाठान्तरम् ॥ २०॥ अध इति। उस महान् चामौकररेण' ममता वायुना पाहत: चालितः सन् चमूषु सेनाम पधः अई पुरतः अग्रत: पृष्ठतः तथा अभितः समन्तान् सर्पन विस्तार गच्छन् नवीनमूर्यस्य नवोदितस्य ताम्रवर्ण खेति भावः । सूर्यस्य कान्तिवैभव शोभा सम्पदम् बहरत् जहार। नवीन सूर्यस्य च कान्तिवैभवमित्यत्र सत्कालवालासप- वैभवमिति पाठान्तरम् । निदर्शनालद्धारः। तदुक्त दर्पणे। सम्भवन् वस्तुसन्ध धोऽसम्भवन् वापि कुवचित् । यब विम्बानुविम्बत्व बीचवेत् सा निदर्शनेति ॥२१॥ बलोड समिति । बलेः देवसैन्येरुदत कावनभूमिज सौवर्णचिनिज रजः ·चतुर्दशः सर्ग। प्रकालसन्ध्याधनरागपिालम् धनं घनानामिव हन्दमुवतम् ॥ २२ ॥ ईमावनौषु प्रतिविम्बमानो मुहुविलोक्याभिमुखं महागजाः। ৰামৰীনীষালমান दन्तप्रकाण्डप्रातानि तेनिरे ॥ २३ ॥ सुजातसिन्दूरपरागपिञ्जरैः कलं चलङ्गिः सुरसैन्यसिन्धुरैः। शहासु चामीकरशैलभूमिषु नादृश्यत वं प्रतिविम्बमग्रतः ॥ २४ ॥ . , अभस पाकाशस्थ तल दिगन्तेषु दिशामन प्रान्तभागेषु स्थित सत् पकाल असमय या सन्ध्या तथा धनेन गाढ़ेम रागेण लौहिन्यन पिङ्गलं पितरं धनं मान्द्रम उद्यतम् अस्थिसं घनानां मेघानां इन्दमिव सहामिव वभौ रराज। पिनसमिन्यव पिडितमिति पाठान्तरम् । उपमालकारः ॥ २२॥ हमारनौष्विति। महागजा: समाकरीन्दाः हेमावनौषु काधनभूमिषु पभिमुख सम्म खपतितम् पामन: स्वस्य प्रतिविम्ब प्रतिकति विलीका दृष्टा रसातवान् पासालात् उत्तीर्ण उत्थिताः गमाः तेषां धमात् धात्या कापा कोपेन महः पन: पुनः दन्त : प्रकार प्रशस्तम् उस्कटमित्यर्थः । यथा तथा प्रातानि प्रहारान् नप प्रतिविम्ब विति शेषः । मल्लिका मचर्चिका प्रकाण्डमुहतमानी। प्रशम्नवाचकाब- मूनीस्यमरः । तेनिरे विस्तारयामासुः चक्र रित्यर्थः। भ्रमात् क घेत्यव धर्मच ने इति दन्नप्रकाडतानीत्यत्र दन्तप्रकास प्रहतानौति पाठान्सरम्। भाम्तिमान- . सहारः तदुत दर्पणे । साम्यादतसिंतबुद्धिान्तिमान् प्रतिभीतिति ॥ २३ ॥ समातेति। सुमातेन शोभनेन सिन्दूरपरागच रक्तचूर्णकविशेषरममा सिन्दर सनुभेदे म्यात् सिन्दूरे रक्तपूर्गके इति मेदिनी। पिञ्चराः पौतरना: तैः कन्च मन्ट चलनिः सुरसैन्यसिन्धुरैः देवसेनागजैः सदास निर्मखासु चामौकरशैलभूमिप समक गिरिभूमिषु प्रयतः समचं खं प्रतिविम्म पतितमिति शेषः । न पश्यत न दृष्टं ·कुमारसम्भव अवातरत् काश्शनशैलतो इति क्रमेणामरराजवाहिनी महाहवाम्भोधिविलासलालसा । द्रुतम् कोलाहलाक्रान्तविधूतकन्दरा ॥२५॥ महाचमुस्यन्दनचण्डचौत्कृते- विलोलघण्टेभपतिय हितैः । सुरेन्द्रशैलेन्द्रमहागुहाशयाः सिंहा महत् स्वप्रमुखं न तत्यजुः ॥ २६ ॥ भावः। मुल्यवर्ष व नाधाराधेययो: पृथगर्भवभासमा वादिति मादृश्यतेत्यव व्य दृश्यतति पाठान्तरम् ॥ २४ ॥ इतौति । महाहव: महारण एव अम्भोधि: समुद्रः तस्य विलामे व्यापार लालसा समुत्म का पमरराजवाहिनी देवराजसेना इति इत्यं क्रमेय कोलाहलन भाक्रान्ता पभिभूता विधूता कम्पिता कन्दरा सुमेरगुहा यया तथाभूता मतो द्रुत सत्वरं काञ्चनशैलत: सुमरुपर्वतात् अवातरत् । महाहवाम्भोधिविलासलालसत्यत्व महाहवारम्भविलासलालमति कोलाहलाकान्तविधूतकन्दरेत्य व कोलाहलाक्ति- विभूतकन्दरेति ध पाठान्तरम् ॥ २५ ॥ महति । मुरेन्द्रस्य देवराजस्य यः शैलेन्द्रः सुमेरुरित्यर्थः । तस्य महत्यः गजाः गहराणि तासु शेरते इति सथोक्ता: सिंहा: महाचमूनां महासनानां यं स्वन्दना. रथाः तेषां चण्डानि कठीराणि यानि चीत्कतानि रविशेषाः तै: बिलोलाचञ्चला घण्टा यत्र तस्य इभपतः गजरामस्य ऐरावतस्य ति यावत् हितश्च महत् अत्यन्त खप्रमुख निद्रामुखन तत्यजुः । महासत्त्वा म केनापि विचलन्तीति भाव। महाचमूस्यन्दन चहचौस्त तैरिन्यव महाचमूनां करिषडचीत्करिति विलीस चभपतंश हितरित्यत्र विलोलघण्टा क्वणितीपहितरिति महत् वपसम्ब- मित्यव महास्वप्रमुखमिति च पाठान्तरम् । अव निद्राभकारये सत्यपि तदभावान विशेषोक्किरलकारः। तदुक्तं दपणे। सति हेतौ फलाभावो विशेषीनिवथा विति ·चतुर्दशः सर्गः । गम्भौरभेरीध्वनितर्मयबर- महामुहान्तप्रतिमादमेदुरैः। महारथानां गुस्नेमिनि:खनै- रनाकुलैस्तैमूंगराजताजनि ॥ २७ ॥ समुत्थितेन त्रिदिवौकसा महा- चमूरवेणाद्रितटान्तदारिणां। प्रपेदिर केशरिणोऽधिकं मदम् खवीर्यलक्ष्मीमगराजतावशात् ॥ २८ ॥ भिया सुरानीकविमर्दजन्मना विदुद्रुवुदुंरतरं द्रुतं मृगाः। गुहारहान्ताबहिरेत्य हेलया सस्थ विशङ्ख नितरां मृगाधिपाः ॥ २८ ॥ -- भम्भीरेति.। महत्यः या गुहाः तासाम पन्तः अभ्यन्तर प्रतिनादन प्रतिध्व - 'नना मैदुरैः परिपुष्ट: गौराभिर्भरौभिर्षाद्यभेदैः ध्वनितः परिनानि तषः। अतएव भयङ्करैः महारथानां महता स्यन्दनानां गुरुभिर्महशि: ननिमिम्बने: चक्रप्रान्तध्वनिभिः अपिरवाध्याहार्यः । अनाकुल: अव्यथितैः तः मिहै: मृगगजता गाधिपतित्वम् पजनि अनिता पन्वर्थेति भावः। शत्रुभ्यः सकाशादभौसिरव महा- मत्वानां राज्ञो खभाव इति भावः । अवापि भयहती सत्यपि भयानपतर्विशी कि - (लङ्कारः ॥ २०॥ समुत्थितेनेति । विदिवौका देवानाम् अद्रितटान्नदारिणा पर्वततरप्रदेश वन्दारके समुत्थितेन समुद्गतेन महाचमूना रवण कोलाहलन केशरिणः सिंहा: वस्य वौर्य पराक्रमः तस्य श्रीः शोभा यत्र सादृशी या मृगराजता मृगाधिपतित्व इशात् सई वी: अधिक मदं गर्व प्रपेदिरे प्रापु: गर्ववशात् भय न चक्रुरिति भावः । मुत्थितेनेत्यत्र समुच्छ्रितेनेति महाचमूरवेश त्यत्र चमूरवैग लेनेति च पाठा- परम् ॥२८॥ भयेति । मगा: हरिणादयः मुरामौकानां देवसेनानां विमर्द: सहर्ष: सेन ·अमारसम्भव विलोकिताः कौतुहिनामरावती- अलेन जुष्टप्रमादेन-दूस्तः। सेंराचलप्रान्तभुव: पेदिर सुविस्तृताया: प्रसरं सुसैनिकाः ॥१०॥ पौसासितास्तसितेः सुराचस- प्रान्तस्थितैर्धातरजोभिरबरम्। प्रयत्नगर्वपुरोदयनर्म बभार भूजोत्पतितरितसातः॥३१॥ . दृष्टाः सत्यः मना यस्ताः तथाभूतया भिया भयेन रितुमा द्रुतं श्रीष दूरतरम् प्रतिदूर विदुईयुः पलायाधक :। मृगाधिपाः सिंहां गुहा एव रहं तवं अन्तात् मध्यात् ईखया भवलीखया वहि: बहिर्देश एस्य :बायस्य मिसराम् प्रत्ययं निःश निर्भयं यथा तथा तस्थुः । गुहारहामाद परित्येत्यव गुहारहान्तामभिसत्य ति पाठ गुन रहस्य घन्तान उपरिभागान् पभिमृत्य चामत्य त्यर्थः। विक्ष नितरामिवा विनिःशहतरा ति पाठान्तरम् ॥ २९ ॥ विलोकिता सि। ससैनिकाः शीभना: सेनाः कौतुकिना दशमीम काक्ता नुष्ट: सेवितः प्रमदः प्रकष्टानन्दः येन तथाभूतेन सानन्दे नेस्यर्थः। पमरावतीजने * दिव्यजनेनेत्यर्थः दूरतः दूरान् विलोकिताः मुक्ति तायाः विशालाया: सुरावलस्य मुमेरीः प्रान्तभुवः पर्यन्तभूमेः प्रसर प्रदेश प्रपहिरे प्रापुः। भन्थे तु हितोयाई सुराचलप्रान्तभुवि प्रपेदिरे सुविस्तायां प्रसरंग सैनिका ति पठन्ति । अस्यार्थः सुराचलस्य मुविस्ट तायां मुराचखप्रान्तभुवि प्रसर स्थानमित्यर्थः । न प्रपेदिरे न प्रापुः सैनिकानामतिप्रभूतत्वादिति भावः ॥ ३०॥ । पौतेति । अम्बरम पाकाशं पीतानि सितानि कृणानि भारतानि सितार समावि च ते: सुराचलस्य सुमेरी: प्रान्सस्थितैः उपरिवर्तिभिः धातूना गैरिकादीना रजोभिः रेशभिः इतस्ततः चतुर्दिक्षु भूखा बाहुल्य न उत्पतितः उहीनः सात अयबेन बनायासेन गन्धर्व पुरस्य यः उदयः पाविर्भावः तसा धर्म धानि बार दधार। पम परीकवर्णमणितत्वसाम्यात् पम्वरस्य गन्धर्व पुरष या रुपमा कम चाग्निमानबहार: महब्बौवित इति बोध्यम् । भुवं विनाच प्रययौ महाचमूः कांचा ·चतुदयः सर्गः। बुखतरसवनो महाखनः सैन्यविमर्दसचषः कर्णान्तकूलरपताप्रेयिवान् । पयोनिधः वभूव भूत्वा भुवनीदरभरिः ॥३२॥ महागजाना गुरुह हिस्सा सुद्धेषिते?रतरेव पाजिनाम्। घनै रयावां गुरुचहचीत्कते स्तिरोहितोऽभूत्पटहवा निःखमः ॥ ३३ ॥ तो दिवमभ्यगात्ततः। पखर्वगन्धर्वपुरीदयसम भार भूना सतरामितशत रति ठान्तर ततः महाचम्: महती देवसेना भवं भूमि विगाह क्वचित् कुवापि न गन्तौ न पर्याप्त वतौ दिवं वर्गम पभ्यगात्। तथा इतक्षत: समन्नात् पर्वम् दिन यत् गन्धर्वपुरं तस्य उदयनस खस्य विविधवर्णवादिति भावः। भूवा बाह- पेन सतराम् प्रत्यर्थं बभार धृतवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ महाखन इति। सैन्यानां विमदात् सङर्षात् सम्भवः उत्पत्तिर्यस्य तथाभूत: हास्वनः कर्णान्तस्य श्रीवमूलस्य कूलरुषतां कूलभेदित्वम्। उपेयिवान् प्राप्तवान् पत्रिवरं स्फोटयनिति भावः। भूतलमापूरयन् उमवरस्य प्रतिमयनाखीड़ित- त्यर्थः । पयोनिधेः समुद्रस्य सम्बन्धविवधया अपेचाया परमीस्थाने बहौं । चतरात् पयोनिधरित्यर्थः। पयोनिधिमपेक्ष्य जि' गनित्यर्थः । मुक्नौदर। रति पूरयतीति तथाभूवः बभूव । महाखनः सैन्यविमर्दसम्भवः इत्यत्र रवः गल्भाहतभेरिसम्भव रति पाठातरम्। कर्णान्नकूलापतामित्या वर्षान्तमूखापता- ति बर्षन इत्यव मन्यम इति च पाठान्तरम्। पीपमानात् समुद्रात् सैन्बखन- धिक्यात् व्यतिरेकालबारः। एतच दर्पथे। पाधिक्यमुपमयस्यीपमानाच मता- । व्यतिरेक इति ॥ ३२॥ महागनानामिति । पटकस्य वायभेदस्य निखनः ततः विस्त: महागनामा भिर्मतिः स्तिः शब्दः वानिमाम् पचाना धोरतरै पतिभापये महपितः पारवेः रवाना धर्म: गौरः गुरुभिर्मविभावर चीनकर निरीक्षितः ..

·.
कुमारसम्भव
महासुराणामवरोधयोषितां कचाक्षिपमस्तनमण्डलेषु च ।
ध्वजेषु नागेषु रथेषु वाजिषु क्षणेन तस्थौ सुरसैन्यज रजः ॥३४॥
धनैर्विलोक्य स्थगितार्कमण्ड लैखमूरजोभिर्निचित नभःस्थलम् ।
अयायि हंसैरभिमानस धनश्रमेण सानन्दमनति केकिभिः ॥३॥
सान्द्रैः मुरानीकरजोभिरबरे
नवाम्बुदानीकनिभैरभित्रिते।
चकाधिर वर्णमया महाध्वजाः
परिस्फुरन्सस्तड़िता गणा इव ॥ २६ ॥
अन्तर्हितः विलुप्त इत्यर्थः अभूत्। ततरित्यव शतरिति गुर्वित्यत्र चलति च
पाठान्तरम् ॥ ३२॥
महामुराणामिति। सुरसैन्यजं देवसेनीत्यापितमित्यर्थः रजः रेनुः वर्णन
महासुराणाम् अवरोधयोषिताम् अन्तःपुरनारोया कचाविपत्मसनमण्डलघु कचेष
कैशषु अक्षिपभमु नेवलोमस तनमण्डलषु च तथा ध्वजेषु पताकासु नागेषु हस्तिष
रथेषु वाजिषु च तस्थौ स्थिति प्राप ॥ ३४ ॥
धनैरिति। धनैः सान्द्रः स्थगितं तिरीहितम् पर्कमण्डलं यः तथाभूतैश्चमूनां
रजोभिः रेग्नभिः निचितं व्याप्त नभःस्थलम् अन्तरीक्षं विलोक्य इंसै: धनधमेख
मेघोदयभान्त्या अभिमानसं मानसं सर: अभिलक्ष्य प्रयायि गतं जलधरसमये मानस
यान्ति इंसा इति कविसमयप्रसिद्धः । तथा केकिभिः मयूरैः सानन्द यथा तथा
अनर्ति मृत्य कृतम्। धनैरित्यन चलैरिति पयायौत्यव अवापीति च पाठान्तरम् ।
भान्तिमानलङ्कारः ॥ ३५ ॥
सान्दै रिति। सान्द्रः धनैः नवाम्बु दानीकनिभैः नवमेघचयसः सुरा-
नौकामा रजीभिः पम्बरे पाकाश अभिश्रित पाइते सति स्वर्णमया महान्तः याः
पताका: परिस्फ रम्नः परिती विकसन्तः तडितां विद्युतां गणा इव चकाशिर
गभिरे। भवाम्ब दानीकनिभरभित्रिते इत्यब नवाम्बुदानोकविलासिभिः वित
इति स्वर्णमया महावना इत्यत्र स्वर्णमयध्वनामा इति च पाठान्तरम्। उपमा-
लकारः ॥२६॥

·१२२
॥
चतुर्दशः सर्गः।
विलोक्य धूलोपटले शं मतं
खावापृथियोरलमन्तरं महत्।
किमूर्ध्वतोऽधः किमधस्त जातो
रजीऽभ्युपैतौति जनेरतर्षत ॥ ३७॥
नोवं न चाधो न पुरोन पृष्ठतो
न पार्वतोऽभूत् खलु चक्षुषोर्गतिः ।
सूच्यग्रभेद्यैः पृतनारजन्यै-
राच्छादिता प्राणिगणस्य सर्वतः ॥ ३८ ॥
दिगम्तदन्यावलिदानहारिभि-
विमानरन्ध्रप्रतिनादमदुरैः।
अनेकवाद्यध्वनितैरनारते-
जगज गाढ़ गुरुभिनभस्तलम् ॥ ३८ ॥
विलोक्येति। धूलीपटलैः रजःसहातैः भृशम् प्रत्यर्थं भतं पूरित द्यावा
पृथियो: महत् अन्तरम् अभ्यन्तरम् विलोक्य जनः लोकै: रजः प्रखम् अतिशीन
जईतः जईदेशात् पधः पधोदेशे किम् ? वा अधस्त: अधोदेशात् जईत: जई देशे
किम् ? अभ्यपैति अभिगच्छतौति प्रतयंत सर्किसम् ॥ ३७ ॥
नोई मिति। सर्वतः समन्तात् सूच्ययभेद्यैः पृतनामा सेमामा रजसा चयः
सजातेः पाशदिता प्रापिगणस्य चक्षुषोर्गतिः जईन, अधश्च न, पुर: अयतः न,
पृष्ठतः न, पार्थतत्र न खलु प्रभूत्। सूच्ययभरित्यत्र सूच्याभिन्नैरिति पृतनारज-
স্বৰিন্তন ঘনকালীন বিমি আন্ধানি লিলিনি দাতা ॥হন।
दिगन्तेति । नभस्तलम् पाकाशं दिगन्तदन्त्यावलौना दिग्गजानां दानहारिभिः
मदशोषक: विमानरन्धीषु देवयानविवरषु प्रतिमादन प्रतिध्वनिना मदुरैः परित-
रिति भावः। पनारत: पनवरत: गुरुभिमंहतिः पनेकवाद्यानां विविधवादिवाण
ध्वनित: निषैिः गाढ़म् प्रत्यर्थं अगर्भ दध्वान। दिगन्तदन्त्यावलिदानहारिभि.
रियन दिगन्तदमावलदानहारिभिरिति पनेकवाद्यध्वनितरित्यत्व पनिक वाहध्वनित-
रिति नभसमित्यव नभःस्थलमिति च पाठान्तरम् ॥ ३९॥

·१२२ कुमारसम्भव भुवं विगाध प्रययौ महाचमूः कचित्र मान्तो महती दिवं खलु । मुसकलायामपि तत्र निर्भरात् कि कान्दिशौकत्वमवाप नाकुला॥४०॥ उद्दामदानदिपवृन्दह हिते- नितान्तमुत्तुङ्गतुरङ्ग हेषितैः। चलबनस्यन्दननैमिनिखनै- ग्भूविरुच्छाममिवाकुलं जगत् ॥ ४१ ॥ महागजानां गुरुभिस्तु गजिते- विलोलघण्टारणित रणोल्वणे; भवनिति। महाचम्ः महती मेना भवं पृधिवौं विगाह्य मङ्गलौकत्ये त्यर्थः । काचदपि न मान्ती खलु न पर्याप्नुवती वेत्यर्थः । खन्नु उत्प्रेक्षायाम्। महतौम् प्रतिविशाला मानक्षमामिति भाव: दिवं स्वर्ग प्रययौ प्रचचाल। तत्रापि दिव्यपि निभगत् सङ्घर्षातिरेकादिति भाव: सुमङ्गलायां मुमशीर्णायां सत्याम् पाकुला कधमत्र एव सङ्कीर्णतायां स्थातव्यमिति व्याकुला सतो किं कान्दिशीकत्व भय द्रतत्व कान्दिशौकी भयद्रुत इत्यमरः। किं न प्रवाप न प्राप अपि तु प्रापैव वंशयन द्रवर्णछां चकार व्याप्त: प्रतिबाधकत्वेन द्रवणासम्मवादिति भावः । उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ ४० ॥ उद्दामति। जगत् उद्दामदानानाम् उच्छुड्लामां हिपहन्दाना गजसमूहानां वहितः उत्तुङ्गानाम् उन्नतानां तुरगाणाम् अश्वाना हषितैः हषार: तथा चलता घनानामि व मेघानामिव स्वन्द नानां रथानां नेमिनिम्बम : चक्र प्रान्तनिपोषैः निता- तम् अतीव निरुच्छासमिव निरुद्ध प्राणमिव भाकुलम् अभूत्। उद्दामदानपि- बन्दह हितरित्यत्र उद्दामदानपिन हित शतरिति। चलधनम्यन्दननैमिनिख ने- रित्यत्र चलद ध्वज स्यन्द न नैमिनिम्वनैरिति निमच्चासमिधाकुलमित्यत्र निकासमथा- कुलमिति पाठान्तरम् ॥ ४१ ॥ महागमामामिति । महाग जाना मुरुभिर्महडिः गर्जितः तथा विलीलाना चञ्चलानां घण्टानां रणितः रणषु उत्खण: उत्कटः प्रमदानां हर्षाणां शत्रुजयस्थेति

·चतुशः सर्ग:
१२३
बौरप्रसादः प्रमदप्रभेदुरै-
चालतामादधिरेतरां दिशः ॥ ४२ ॥
दन्तीन्द्रदानद्ववारिवीचिभिः
सद्योऽपि नद्यो वहुधा पुपूरिरे ।
धारा रजोभिस्तुरगैः आते ता
याः पततामत्व रथैः स्थलोकताः ॥ ४ ॥
निम्नाः प्रदेशा: स्थलतामुपागम-
विनत्वमुच्चैरपि सर्वतश्च ते।
तुरङ्गमाणां व्रजतां खुरैः क्षता
रथेगजेन्द्रः परितः समीकताः ॥ ४४ ॥
:
या:
भावः। प्रभदुरः प्रणाशिभिः वीराणां भटानां प्रणादैः कोलाहल: दिश: वाचालता
मुखरताम् पादधिरेतरां अतिशयेन दधुरित्यर्थः। रणीवपरित्यत्र रणीध्वनै रिति
वीरप्रणारिरित्यत्र वीरप्रभेदेरिति च पाठान्तरन् ॥ ४२ ॥
दन्तीन्ट्रेति। दन्तीन्द्राणां दानद्रवा: मदम तय एव वारीणि तेषां वौचिभि-
स्तरङ्ग : नद्यः सद्यस्तत्क्षणात् बहुधा विविधप्रकारण परिर पूरिताः ।
पूरिता नद्यः तरंगैरव : क्षत: उत्थापितैरित्यर्थः। धारारजीभिः प्रान्तरेणभि:
भृताः व्याशा: सत्यः पङ्गतां पद्धीभावम् एत्य प्राप्य रथ: म्यग्नीकृताः स्थलतामापा-
दिताः। प्रथमं मदवारिभिः पूरणं तती रजसां चर्याप्तत्वं न पद्धीभावप्रापन तती
रथस्त दुपरिगमनात् स्थलतापादनमिति हम्य व स्थानामती तसात्वमिति भावः ।
दन्नीन्द्रदानद्रवबारिवीचिभिरित्यत्र दनीन्द्रदानाम्य धिवारितीचिभिरिति बहधन्यत्र
वह ता इति च ता इत्यव क्षिति तेति च पाठान्तरम् ॥ ४३ ॥
मिना इति। बजतां चलतां तुरङ्गनाणां खरः शताः कुट्टिताः तथा रथः
गजेन्द्र व परितः समन्तात् समीक्तताः समतामापादिता: निम्राः प्रर्दशाः स्थलतां
समभूमित्व तथा सर्वतः उरपि उन्नता पपि ते प्रदेशाः निम्न त्वम् उपागमन्
प्रापुः। निम्ना: प्रदेशा इत्यव निम्रप्रदेशा इति सर्वतश से इत्यव सर्वतः स्थलमिति
क्षतेस्यत्र क्षिती इति च पाठान्तरम् ॥ ४४ ॥

·१२४ कुमारसम्भव नभोदिगन्तप्रतिघोषभीषणे- महामहीमत्तटदारणोखः। पयोधिनि— नमकेसिभिर्जगद बभूव भेरीध्वनिते: समाकुलम् ॥ ४५ ॥ इतस्ततो वातविधूतचञ्चलै- रिन्धितायागमनैर्ध्वजांशकैः । लः कणत्काञ्चमकिक्षिणोकुलै- रमजि धूलोजलधौ नभोगते ॥ ४६ ॥ घण्टार रौद्रतनिरन्तरं विसत्वरैर्गजरवैः सुभैरवैः । मत्तद्दिपानां प्रथयाम्बभूविरे न वाहिनीनां पटहस्य नि:खना: ॥४७॥ नभ इति। नभसि पाकाशे दिगन्त षु च प्रतिघोषणा प्रतिध्वमिना भीषणः महान्तः ये महीभमः पर्वनाः तेषां तटदारणे नटविदारणे उत्खणैः टै: समर्थ- रिति यावत् पयोधीनां समुद्राणां निडूननं कम्पमं केलिः क्रीड़ा येषां तैः सागर- कम्पनकररिति यावत् भरीवनितः वाद्यशब्द : जगन् समाकुलं सम्प रितमिति भावः बभूव। भेरौध्वनित रिस्य व भरोस्खनितरिति पाठान्तरम् ॥ ४५ ॥ इनस्तत पसि। इतस्ततः समन्तात् कतिन विधूतानि कम्पितानि अतएव चञ्चलामि सैः नौरन्धित सान्द्र' यथा तथा पाशासु दिक्षु गमनं सच्चारो येषां तै: क्व पन्ति शदायमानानि काञ्चनकिरिणीनां सौवर्णण्टिकानां कुलानि साता: तेषां तथोक : लक्षः लक्षपरिमाणे: प्रसारिति भावः । वजांमुकः नभीगते पाकाशसञ्चारिपि धूलिजलधौ रजःसमुद्र पनि निमग्रम् पलचितमिति भावः । नौरन्धितापागमरित्यवाराधिताशागमनैरिति लक्षरित्यय अधिति नभीगते इत्यत्र नभीगतेरिति च पाठान्तरम् ॥ ४ ॥ घण्टारवैरिति। वाहिनीनी सैन्यानो पटहल वाद्यभेदस्तु निखनाः निधीषाः मानदिपामा मदनाविणा गजाना रौद्रतरः पविभीषणः घण्टारकः तथा निरन्तरम पनारत विसत्वरः व्याघ्र वद्धिः सुभैरवः पविभीषणः गर्जरवः हितरित्यर्थः । न - .

·-
१२५
चतुर्दशः सर्गः।
करालवाचालमुखाचमूखनै-
वस्ताम्बरा वौख्य दिशो रजखलाः।
तिरोवभूवे गहनैर्दिनखरो
रजोऽन्धकारैः परितः कुतोऽप्यसौ॥४८॥
अाक्रान्तपूर्वा रभसेन सैनिक-
दिगङ्गना व्योम रजोऽभिदूषिता।
भेरीरवाणां प्रतिष्टितैर्धने-
जंगर्ज गाद धनमत्सरादिव ॥ ४८ ॥
प्रथयाम्ब भूविरे न प्रकटीचक्रिरे श्रीवपथं म प्रापिता इति भावः । निरन्तरमित्वत्र
निरन्तररिति पाठान्तरम् ॥ ४७ ॥
करालेति। असौ दिनेश्वरः सूर्यः चमूना सेनानां खनैः कोलाहलैः करणनि
भीषणानि प्रदर्शनीयानीति भावः । वाचालानि ध्वनितानि मुखानि पन्ता यामां
ना' ध्वन्न रजसापूरितमिति भावः । अम्बरम् पाकाशं वस्त्रा ति ध्वनि: यासां
तथाविधा: रजस्वला: रेणुपूर्णाः ऋतुमतोश्चेति ध्वनि: दिशः बौक्ष्य दृष्टा परित
ममन्तात् गहनै निविड: रजांसि एव अन्धकारा; तैः कृतोऽपि तिरीवभवे अन्तर्हितः
पश्यी वभूवति यावत्। रजम्बालाया नार्या दर्शनम्याशास्त्रीयत्वात् देवदर्शनेऽपि
तत्क्षणात् तिरोधानमुचितं सत्पुरुषाणामिति सूर्ये सत्पुरुषव्यवहारसमारीपान्
समामोक्तिरलङ्कारः। तदुक्त दर्पणे। समासोक्तिः ममर्यव कार्यलिङ्ग विशेषणैः ।
व्यवहारसमारोपः प्रन्तु तेऽन्यस्य वस्तुन इति। करालवाचालमुखा इत्यत्र करान
वाचालरवैरिति चमूख रित्यत्र घमूरवैरिति ध्वम्ताम्बरा इत्यव सम्ताम्बरा इति
गहनै रित्या गहने रजोधकारीरित्यत्र रजोन्धकारे इति च पाठान्तरम् ॥ ४८॥
पाक्रान्त ति । सैनिकः रभसेन वैगेन बलादिति यावत् रभसीवेगहर्षयाग्न्यि-
मर: पाक्रान्तपूर्वा पूर्वमाक्रान्ता चर्षिता व्योमरजीभिः पम्पररभिरभिटूषिता
दिगेव पणना स्त्री धनैः गम्मौरः भेरीरवाणां प्रतिशब्दितः प्रतिनाद घनमसरादित
अतिक्रोधादिव गाढम् अत्यन्त जगर्न गर्जितवती। दिगङ्गनेति रूपकेशोत्यापिता मन-
मत्सरादिवेत्युत्प्रेचा। धनमसरा दिवेत्यत्र गुरुमन्स रादिदेवि पाठानरम् ॥ ४५ ॥

·१२१ कुमारसम्भव गुरुसमौरसमीरितभूधरा इव गजा गगनं विजगाहिर। गुरुतरा इव वारिधरा रया भुवमितीह विवर्त इवाभवत् ॥ ५० ॥ बलवदसुरलोकानल्पकल्पान्तकाले निरवधय इवाम्भोराशयो घोरघोषाः । गुरुतरपरिमज्जभूभृतो देवसेना वधुरपि सुपूर्णा व्योमभूम्यन्तराले ॥ ५१ ॥ इति श्रीकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये देवसेनाप्रयाणं नाम चतुर्दशः सर्गः । गुर्विति । गजा हस्तिन: गुरुणा महता समौरेण वायुना समौरिताः सञ्चालिता भूधरा इव पर्वता व गगनं तथा रथा गरुतरा पतिमहान्त : वारिधरा: मेघा इव भुवं पृथिवौं विजगाहिरे अवगाहितवन्त: इति इत्यम् इह प्रयाण विवर्त इव विष यांस इव अभवत् । उत्प्रेक्षालङ्कारः । इव वारिधरा रथा इत्यत्र बहुवारिभवाद घना इति भुवमिसीह विवर्त इवाभवदित्यत्र भुवमतीव नमन्त इवाभवनिति व पाठान्तरम् । द्रुतविलम्बितं हत्त' द्रुतविलम्बितमाह न भौमराविति तमचणात् ॥५०॥ बलवदिति । बलवताम् अमुरलोकानाम् अनल्पे महति कल्पान्तकाल प्रलय समये निरवधयः अशेषाः पपारा इत्ययः। घोरघोषा विकटखनाः गुरुतरा अति- महान्त: परिमज्जन्त: भूभृतः पर्वता येषु तथाभूताः अम्मीराशय इस समुद्रा इव देवसेनाः व्योमभूम्यन्तराले आकाशपृथिवीमध्यभागे सुपूर्णाः प्रभूता अपि वहधः जग्मुः। :। उपमालङ्कारः । बलवदसरलीकानल्प कल्पान्त काले सरलोकानल्पसंहारकाल इति वरधुरपि मुपूर्णा व्योमभूम्यराले प्रत्यक बधरपि सुपूर्णब्योमभूम्यन्तराला इति पाठान्तरम् । मालिनी न न न म यययुतेयं मालिनी भोगिली कैरिति तल्लक्षणात् ॥ ५१ ॥ इति चतुर्दशः सर्गः इत्यत्र वरतर- ·पञ्चदशः सर्गः। १२७ पञ्चदशः सर्गः। सेनापति नन्दनमन्धकहिषी युधे पुरस्कृत्य बलस्य शात्रवः । सैन्यैरुपैतौति सुरद्विषां पुरो- ऽभूत्किं वदन्ती हृदयप्रकम्पिनी ॥ १ ॥ चमूप्रभु मन्मथमर्दनात्मजम् विजित्वरीभिर्विजयथिया चितम् । श्रुत्वा सुराणां पृतनाभिरागतम् चित्ते चिर चुक्षुभिर महासुराः ॥ २ ॥ सेनापतिमिति। बलस्य असुरभेदस्य शावव: मिहन्ता शव रव शास्त्रवः प्रज्ञा- दित्वात् स्वार्थे अण। इन्द्रः अन्धकदिषः हरस्य नन्दन कुमार सेनापति पुरस्कृत्य युध युडाथै सैन्यैः सह उपैति उपागच्छति इति हदयप्रकम्पिनी किंवदन्ती जमति: सरहिषाम् सुराणां पुर: अग्रतः अभूत् चचरित्यर्थः । युधे इत्यत्र युद्ध इति हृदय प्रकम्पिनीत्यत्व हृदयस्य कम्पिनीति पाठान्तरम् । सर्गेऽस्मिन् इन्द्रवंशा वंशस्थविलयों रुपजाति हत्त तन्द्रवंशा प्रथमाक्षरे गुराविति वदन्ति वंशस्थ मुदीरितं जराविति च तलक्षणम् ॥ १॥ चमूप्रभुतिति । महामुराः मन्मथमर्दनस्य हरस्थ प्रात्मजं कुमारं चमूना मनानां प्रभुम् अधिपं विजित्वरीभिः विशषेण जयशालिनीभिः सुराणां पृतनाभिर्देव- मेमाभि. विजय श्रया जयलस्मया युतम् पागतं श्रुत्वा चिन मसि चिरं चक्षुभिरे क्षोभं प्राप्ताः भयमाजग्मु रिति यावत् । विजित्वरीभिरित्य व विजि- त्वराभिरितिति युतमित्यव श्रितमिति चित्त इत्यव चित्तरिति पाठान्तरम् ॥ २ ॥ समेत्येति । ते महासुरा: समत्य समागत्य दैत्याधिपतिस्तारकस्य पुर: अग्रतः स्थिता: किरौटेषु षड्वा अनलयः यः सथाभूताः सन्तः प्रणम्य युयुत्स ना युआर्थिमा मन्मथशवी: शम्भो: मूगुना कुमारण सहागत अम्भजितम् इन्द्र न्यवेदयन् व्यज्ञा. पयन् । पुरः इत्यव पुरे इति पाठान्तरम् ॥३॥ सह ·१२८ कुमारसभषे समेत्य दैत्याधिपतेः पुरः स्थिताः किरीटबद्यालयः प्रणम्य से । न्यवेदयन्मन्मथशत्रुसूनुना युयुत्सु ना जम्भजितं सहागतम् ॥ ३ ॥ दासीकताशेषजगत्वयं न माम् जिगाय युद्धे कतिशः शचीपतिः । गिरीशपुत्रस्य बलेन साम्प्रतम् ध्रुवं विजेतेति स काकुतोऽहसत् ॥ ४ ॥ ततः क्रुधा विस्फ रिताधराधरः स तारको दर्पितदोर्बलोदतान्। युधे त्रिलोकीजयकलिलालसः सेनापतीन् सन्नहनार्थमादिशत् ॥ ५ ॥ महाचमूनामधिपाः समन्ततः सनह्य सद्यः सुतरामुदायुधाः । दासीकतैति । स तारकः शचीपतिरिन्द्रः कतिश: बहुनीत्यर्थः । युद्धे दासी कृताशेषजगत्वयं किङ्करौलतविभुवनं मां न जिगाय न जितवान्, साम्प्रतं गिरीश पुत्वस्य कुमारस्य बलेन ध्र व निश्चित विजेता विजेष्यते इति काकुतः काका भिन्न कण्ठध्वनिविशेषणेत्यर्थः । भिन्न कण्ठध्वनिधीरैः काकुरित्यभिधीयते इति दर्पण । अहसत् हास्यं चकार नैव विजेतेति भया उक्तवानिति भावः । नेत्यत्र तु इति । सकाकुतीऽहसदित्यच सकाकु सोऽहसदिति पाठान्तरम् ॥ ४ ॥ तत इति। तत: पनन्तरं विलोक्या जयकेली जयक्रोडायो जयन्यारार इत्यर्थः । लालस: लुब्धः जितत्रिभुवन इति भाव: स तारकः ऋधा क्रोधेन विस्फ रितः विकम्पित: अधराधरः निमाधरः यस्य तथाभूतः सन् युधे युद्धार्थ दर्पितेन दाणा बाहना बलम उडसान् सेनापतीन् सन्नहनाध सन्नडीभवना) समुदयोगार्थमिति यावत् आदिशत् प्राज्ञापयामास। दर्णितदीर्वतदीर्वलोद्धतानित्यव दर्पित दोवली बलादिति युधे इत्यत्र युद्ध इति च पाठान्तरम् ॥ ५ ॥ महाचमूनामिति। महाचमूना मातीना सेनानाम् पधिपाः सबः तत्क्षणात ·पादशः संगः। १२८ तस्थु विनम्रधितिपाससङ्गुले सदनमहारवरप्रकोष्ठके।।। स हारपालेन पुरः प्रदर्शितान् कतानतीन् बाहुवरानधिष्ठितान् । महाहवाम्भोधिविधूननोहतान्- ददर्श राजा प्रतनाधिपान् बहून् ॥७॥ बलो वलाराति बलातियातनम् दिग्दन्तिनादद्रवनाशनखनम् । महीधराम्भोधिनवारितक्रमम् ययौ रथ घोरमथाधिका सः॥८॥ प्रादेशमावणेति भावः । समन्तत: सर्वसः सबध मनवा भूत्वा मुतराम् अत्यर्थम् उदायुधाः उद्धृतशम्वाः सन्तः विनमः विनतः क्षितिपालैः पराजितपनिभि- रित्यर्थः । सङ्गुले सकोगें तस्य तारकस्य प्रङ्गनहार चत्वरप्रवेशहारं तस्य वर येष्ठ प्रकोष्ठ के अवकाशे तस्थुः प्रभुप्रतीच्या स्थितवन्त इत्यर्थः । तदननहारबर- प्रकोष्ठ के इत्यव सदानहारि वहि:प्रकोष्ठ के इति पाठान्तरम् ॥ ६ ॥ स इति। स राजा तारकः हारपालेन पुरः अग्रत: प्रदर्शितान् अयममिति प्रत्येकं दर्शितान् कतानतीन दर्शनमावेण कृतप्रणामान् बाहुवरान् महापाइन् श्रेष्ठ वाहवलानिति भावः । महाहवः महासंग्राम एव अम्भीधि. तस्मिन् बिधूमनेन विली. डनेन उडतान प्राप्तगर्वान् महायुद्धजयेन दर्पितामिति भावः । वरन् पृतनापतीन सेनानायकान् पधिष्ठितान् दण्डायमानान् ददर्श । बाहुवरानित्यत्र वाहवरानिति पाठे श्रेष्ठतमानि इस्त्यादीनि अधिष्ठितान् पाकढानित्यर्थः। ददर्श राजे त्यत्र ननन्द पश्यनिति पाठान्तरम् ॥ ७॥ बलौति । अथानन्तरं बली महाबलः स तारक: बलाराते: बलासुरनिमूदमस्य इन्द्रस्य बलातिशातनं बलनाशनं दिग्दन्तिनाम् ऐरावताना मादस्य इणस्य द्रवस्य मदवावस्य च नाशनः खनः निर्घोषः यस्य तथाभूतं महीधरः पर्वतः पोधिभिः सागरेच न वारित: निवारयितुमशक्य इत्यर्थः । क्रमः गतिर्यस्य साह घोर भीषणं रथम् अधिवध ययौ पचाल। दिग्दनिनादवनाशनसममिल्यन दिग्- ·कुमारसम्भव युगक्षयक्षुब्धपयोधिनिःस्वना- सलत्यताकाकुलवारितातपाः । धरारजोग्रस्तदिगन्तभास्कराः पतिं प्रयान्त' पृतनास्तमन्वयुः ॥८॥ चमूरजः प्राप दिगन्तदन्तिनाम् महासुरस्याभिसुरं प्रसर्पिणः । दन्तप्रकाण्डेषु सितेषु शुभ्रताम् कुम्भेषु दानाम्बु धनेषु पङ्कताम् ॥ १० ॥ महौभतां कन्दरदारणोवणे- स्तहाहिनीनां पटहखनैघनैः । उहेलितायुक्षुभिर महार्णवा नभःसवन्ती सहसाभ्यबईत ॥१५॥ . टन्निदानद्रवताननिखनमिति। महौधराम्भीधि निवारितक्रममिति च पाठ दिग- दन्तिनां दान द्रवस्व मदम् ते: तानः विस्तारक: बई क इत्यर्थः । निखनो यस तथा तमित्यर्थः। महीधराणाम् अम्भोधीनाञ्च निवारितः क्रमः सामर्थ्य गतिप्रति रोध इति भाव: येन तथाभूतमित्यर्थः ॥ ८॥ युगेति। पृतना: असुरसेनाः युगक्षये कल्पान्ते तुश्च: विचलितः यः पयोधि समुद्रः तहत् निखन: निर्घोषो यामां तथोक्ताः चलन्तीभिः पताकाभिः पाकुलं यथा तथा वारिता आतपा: सौरमयूखा याभि: तथाभूता: तथा धरारजोभि: पार्थिव- रणभिः यस्ता पाच्छादिता दिगन्ना दिगवकाशा भास्करश्च यैः तादृश्यः सत्यः प्रयान पति तं तारकम् अन्वयुः अनुजग्म :। पतिं प्रयान्तमित्व व प्रतिप्रयातुमिति पाठ न्तरम् ॥८॥ चमूरज इति । अभिसुरं सुरान् अभि देवान् प्रतीत्यर्थः । प्रसपिणः प्रया कुर्षत: महासुरस्य तारकस्य चमूना सेनाना रज: धूलि: दिगन्तदन्तिनाम् ऐरावताना सितेषु शुभेषु दन्तप्रकाण्ड षु दशनशाखासु प्रमतां तथा दानान्बु धनेषु मदजल सान्ट्रेषु कुम्भेषु पकता कर्दमत्व प्राप ॥ १० ॥ महीभतामिति। महीभृतां पर्वताना कन्दरदारणा गुहाविदारिणः अतएव ·पञ्चदशः सर्गः। सुरारिनाथस्य महाचमूखने- विगाह्यमाना तुमुलैः सुरापगा। अभ्युच्छ्रितैरूर्मिशतैः सवारिज- रक्षालयबाकनिकेतनावलीम् ॥ १२ ॥ अथ प्रयाणाभिमुखस्य नाकिनाम् हिषः पुरस्ताद शुभोपदेशिनी। अगाधदुःखाम्ब धिमध्यमज्जनम् वभूव चोत्पातपरम्परा वत ॥ १३ ॥ आगामिदैत्याशनके लिकाविणी कुपक्षिणां घोरतरा परम्परा । ॥ उवणाः उत्कट: तैः तदाहिनीनां तस्य तारकस्य वाहिनीनां सेनानां घन: गम्भोर पटहम्वनैः वाद्यध्वनिभि: महार्णवा: महासमुद्राः उद्देलिता: वेलामतिकान्ताः सन्तः भिरे क्षोभं गता: मञ्चलरित्यर्थः। नभःसवन्ती आकाशगङ्गा च सहसा अभ्य. बत वद्धि प्राप॥ ११ ॥ मरारोति। मुरारिनाथस्य तारकस्य तमुलै: महाचमूनो खने: विगाह्यमाना मचान्यमाना मरापगा वर्गनदी सवारिजैः सपद्म : अभ्य क्रितैः उत्पतितः बना. मिति शेषः । ऊर्मीणां तरङ्गाणां शतैः नाक निकेतनावलौं वर्गभवनयं णोम् प्रक्षा नयत क्षालितवतो। सवारिरित्यव अवारितेरिति नाकनिकै तनावलौमित्व नाकनिकतनावलीगिति च पाठान्तरम् ॥ १२ ॥ अति । अथानन्तरं प्रयाणाभिमुखस्य युद्धार्थं प्रस्थितस्य नाकिनां देवानां उषस्तारकस्य पुरस्तात् अशुभीपर्दशिनी अमङ्गलसिनी अगाधदुःखाम्ब धी पतल- पदःखसमुद्र. मजनं मन्ननकारणम् उत्पातपरम्परा उत्यातर्थ गी वभव च । तेति रदसूचकमव्ययम्। अशुभीपद शिनीयवाभीषदायिनीति अगाधद.खा. धिमध्यमज्जन बभूव चीत्पातपरम्परा वसेत्यव मुहमहारिष्ट परम्परा परा परापतन् महापताकिनौति पाठान्तरम् ॥ १३ ॥ आगामीति। घोरतरा प्रतिभीषणा कुपक्षिणां परम्परा श्रेणी पागामिनः विष्यतः दैत्यानाम् अशमकेले; मांसभोजनव्यापारस्य कालिपी अभिलाषियी मुरा- J

·१३२
कुमारसम्भव
दधौ पद व्योनि मुरारिवाहिनी-
रुपhपर्येत्यनिवारितातपा ॥ १४ ॥
मुहुविभग्नातपवारणध्वज-
चलपराधूलिकुलाकुलेक्षणः ।
धूताखमातामहारथाकरा
नवेक्षणोऽभूप्रसभं प्रभञ्जनः ॥ १५ ॥
सद्योविभिवाञ्जमपुजतेजसो
मुखैविषाग्नि विकिरन्त उच्चकैः ।
पुर: पथोऽतीत्य महाभुजङ्गमा
भयङ्कराकारभृतो भृशं ययुः ॥ १६ ॥
मिलन्महाभीमभुजङ्गभौषणम्
प्रभुर्दिनाला परिवेषमादधौ।
रीणां दैत्यानां वाहिनी: सेनाः उपरि उपरि एत्य भागत्य निवारित: पासप: यया
ताशी मती व्योमि आकाशे पदं दधी चचारेत्यर्थः। आगामिदैत्याशनकेलि.
काहिणी कुपक्षिणामित्यव भविष्यदैत्याशन के लिकामिनी युपक्षियामिति पाठा-
न्तरम् ॥ १४॥
मुहरिति । प्रभञ्जनः वायुः प्रसभ' सहसा विभमा विशेषेण भगा पातपवारणा
भावपत्रा: ध्वजाग येन वोक्तः चलगिधराधूलिकुलैः पार्थिवरजश्यैः पाकुलानि
ईचणानि नेवाणि येन तथाभूतः तथा धूवस्थ कम्पितस्य अश्वानां मातङ्गामा महतो
रथानाम् त्राकरस्य पनवेक्षणः पदर्शम: पदर्शनकर व्यर्थः प्रभूत्। विभग्रं त्याव
সিলিনি খুরানাঘান্ধৰাৰ লৰ অল আমঙ্গলঙ্কাক্সকাল-
वेक्षण इति पाठान्तरम् ॥ १५ ॥
सद्य इति । विभिन्न मर्दितं यत् पञ्चनपुन तहत् तेजी येषां ते मुखेः उसकैः
महान्त विषाग्नि विषरूपमनख विकिरसः उडमन्त: भयङ्कराकारमत: भीषण
भोगिमः महाभुजङ्गमाः पुरः अग्रतः पथ: मार्गान् प्रतीत्य पतिक्रम्य च त्वरितं ययुः
गच्छन्ति स्म। विभिवाचनपुनतेजस इत्या विभिन्नांचनपुवसनिभा इति पथोऽसौ.
ये त्यत्र परीपातेति पाठान्तरम् ॥ १६ ॥

·पञ्चदशः सर्गः।
महासरस्य हिषतरेऽतिमसरा-
दिवान्तमासूचयितुं भयङ्करः ॥१७॥
विषामधीशस्थ पुरोऽधिमण्डलम्
शिवाः समेताः परुषं बवासिरे।
सुरारिराजस्व रणान्सभोणितम्
प्रसह्य पातुं द्रुतमुसुका इव ॥ १८ ॥
दिवापि तारास्तरलास्तरखिनीः
परापतन्तीः परितोऽथ वाहिनीः ।
विलोक्य लोको मनसा व्यचिन्तयत्
प्राणव्ययान्तं व्यसनं सुरहिषः ॥ १८ ॥
ज्वलभिरुचैरभितः प्रभाभरै-
रुद्भासिताशेषदिगन्तराम्बरम् ।
मिलदिति। दिनानां प्रभुः दिनेश्वरः विषतः शवीमहासुरस्य पतिमात्मरादिव
अतिविषादिव अन्तं विनाशम् प्रामूचयितु प्रकटयितु भयकारः सन् मिलन्
सङ्ग छमानः कुण्डलीभवन् महाभौम: य: भुजङ्गः तहत् भीषण: तं परिवेषं परिधिम्
पादधौ दधार ॥ १७ ॥
विषामिति । विषाम् अधीशस्य तेजोनिधे: सूर्यस्य पुरः अग्रतः अधिमण्डन्न
मण्डलाकारण समेताः मिलिता: शिवाः एगाल्यः सुरारिराजस्य तारकस्य रणान्त-
शोणितं संग्रामान्ते रुधिरं प्रसह्य बलात् पातु द्रुतम् उत्सु का इव त्वरावन्त इव
परुषं कठोरं यथा तथा ववासिरे चुक्र शः। पधिमण्डलमित्यवाभिमण्डलमिति
पाठान्तरम् । १८॥
दिवेति। अथानन्तरं लीक: दिवापि सरलाः चपलाः तरखिनीः वेगवती:
तारा: नक्षवाणि वाहिनी: सेना: परित: सेनानां समन्तात् परापतन्तीः सम्पतन्तीः
विलोक्य दृष्ट्वा मनसा सुरविष: तारकस्य प्रायव्ययान्त विनाशावसानं व्यमनम्
বন অবিলয় বিশ্ব বিলিন। নৰণিীবির নালিমনিনি অন্ধ
वाहिनौरित्यव अभिवाहिनोरिति प्रापव्ययान्तमित्यव प्राचात्ययासमिति च पाठा-
तरम् ॥ १९॥

·कुमारसम्भव रवेण रौद्रेण दन्तदारणम् पपात वयं नमसो निरम्बदात् ॥२०॥ ज्वलहिरङ्गारचर्यनमस्तलम् ववर्ष गाढ़ सह शोणितास्थिभिः । धर्म ज्वलन्यो व्यसृजमुखै रजो दधुर्दिशो रासमकण्ठधूसरम् ॥ २१॥ निर्घातघोषो गिरिशृङ्गशातनो धनोऽम्बराशाकुहरोदरम्भरिः। वभूव भूना श्रुतिभित्तिभेदन: प्रकोपिकालार्जितगर्जितर्जनः ॥ २२ ॥ ज्वलनिरिति। अभितः समन्तात् उच्चैः पतिशयम ज्वलहिः प्रभाभरैः तेजः- पटले: उदासितम् उद्दीपितम् पशेषं समस्त दिगन्तरं दिशामवसर: पम्बरमाकाशवः यख तथोक्त तथा गैप दारुणेन रवेण हृदन्तदारण हृदयविदारण वज निर- ब,दात् मेघशून्यात् नभसः पाकाशात् पपात। जयलद्भिरित्यत्र चलरिनि पाठा- न्तरम् ॥ २० ॥ ज्वल तिरिति । नभस्तलम् अन्तरीक्ष शोपितास्थिभिः रुधिरैः कहालैश तथा ज्वलतिः बजारचयः सह गाढ़ क्या तथा ववर्ष रक्तास्थिमित्रमङ्गारचयम् अवर्ष- दित्यर्थः । तथा दिश: ज्वलन्त्यः सत्य: मुखैः धूमं व्यसृजन तथा रामभस्य कण्डवत् धूसर धूसरवर्ण रजः रेय दधुः ॥ २१ ॥ निर्घातेति। निर्घातः पन्तरीक्षात् पतन् शब्दविशेष: नथाची यदन्तरोने बलवाम् मारुती मरुताइतः । पतस्यधः स निघांती नायते वायुसम्भव इति । तहत् धोषी यस्य तथाभूत: गिरिशङ्गशातन: पर्वतशङ्गभेदी पचरस्य पाकाशस्य चाशनां दिशां कुहरं रथमेव उदर' विभौंति पूरयसीति तथोक्तः पाकाशदिन. सुस्वव्यापीयर्थः। घनः मघ: भूका बाहुल्येन अवि: कास्कुसी एव भिति: कुद्य' तभेदनः बहिदारणः प्रकीपिणा पत्रिक छन कालव यमेन पर्मिना कता या गजि. बजनं सकीपमिनाद इत्यर्थः। तं तर्जयति मत्स्यति जयतीत्यर्थ.. तथाभूतः वमूब दियाय। गिरिभाशातन इत्यत्र मिरिमायावन वि घनोऽबरामाकारीद्ध- .

·पादशः सर्गः ११ भखलन्मभ प्रपतत्तुरामा परस्पराविजन समन्ततः । प्रक्षुभ्यदभोधिविमिबभूधरा- रख हिषोऽभूदवनिप्रकम्पात् ॥ २५ ॥ अर्थीकतास्या रविदत्तदृष्टयः समेत्य सर्वे सुरबिहिषः पुरः । खान खरीण श्रवणान्तशातिमा मिथो नदन्तः करुणन निर्ययुः ॥ २४ ॥ अपीति पश्यन् परिणामदारुणाम् महत्तमां गाढ़मरिष्टसन्ततिम् । रम्भरिरित्यव पराम्बराणाकुहरीदरम्भरिरिति प्रकीपिकालार्जितगर्जसजग इयर সীঘিালালিনালিল মি ব মাঠাল। अथवा यिरिङ्गशासनः घन: निविड़: अबराशाकुहरोदरचरिः भूमा शुसिभित्तिभेदमः प्रकीपिकालार्जित- गर्जितर्जनः निर्धान एव घोष: वभूवन्यन्वयः ॥ २२ ॥ सवलदिति । अक्षम्यन् प्रकर्षेण चोभं सञ्चालन गच्छन् अश्रोधि: समुद्रः सथा विधिनः विशिष्ट. भूधरः पर्वत: यस्मात् तथाविधात् प्रवनिप्रकम्पात् भूकम्पकपा- दुत्पातात् विषः शवोस्तारकस्य बन सैन्यं स्खलनः पतन्तः महमा: महागजा यस्य तथोक्त प्रपतन्तः तुरङ्गमा अश्वा यस्य तादृशं तथा समन्ततः सर्वतः परस्परम् पाश्लिष्टा उपयंपरि पतिता रति भावः । अमा: पदातय इति यावत् यस्य सथामृतम् अभत्। चलम हेभं प्रपतत्तुरङ्गमं परस्परानिष्टजम समन्ततः । संघभ्यदम्बोधि विभिनभधर पुरोहिषोऽमृदवनिप्रकम्पममिति पाठ विष: शवी: पुरः भवनिप्रकम्पनम् प्रभूत्। वाम हेममित्यादि सदविशेषष बोध्यम् ॥ २३ ॥ जहाँ कतास्था मि। सुरविहिष: तारक स्य पुरः सर्वे बहब इति यावत् नाम: कुकुराः समेत्य मिलित्वा की कतानि उनमितानि भास्थानि मुखानि ये: नथीताः रवी सूर्य तदभिमुखमिति भावः। दका पर्पिता दृष्टियबथासूताः तथा करुन कातरेण अतएव अषणानशातिमा शुतिकटुनेति भावः । खरेच मिथः परमाई पदन्नः क्रोशन्तः सन्तः निर्ययुः गच्छन्ति मा. २४ ॥

·१३६ कुमारसम्भव दुर्दैवदष्टो न खलु न्यवर्तत क्रुधा प्रयाणव्यवसायतोऽसुरः ॥ २५ ॥ परिष्टमाशय विपाकदारणम् निवार्यमाणोऽपि बुधैर्महासुरः । पुरः प्रतस्थे महतां वृथा भवे- दसद्ग्रहान्धस्य हितोपदेशनम् ॥ २५ ॥ क्षितौ निरस्तं प्रतिकूलवायुना सदीयचामौकरधर्मवारणम् । रराज मृत्योरिव पारणाविधी प्रकल्पतं हाटकभाजन महत् ॥ २७ ॥ " पौनि। दुर्दैवेन प्रतिकूलदैवेन दृष्टः कवलित इति यावत् अमुरः तारकः इति उक्तरूपा परिणामदारुणाम् अत्यन्तभीषणां महत्तमाम् अतिमहतीम् अरिष्टमन्न- तिम् अनुभपरम्पराम् अरिष्टन्तु अभाशुभ इत्यमरः। गाढम् अन्यर्थं पश्यन्नपि क्रधा कोपेन हेतुना प्रयाणव्यवसायत: युद्धयात्रोद्यमात् न खल नैव न्यवन्त निवतो. ऽभूत्। अपोति पश्यनित्यत इति प्रपश्यनिति महतमामित्यव महतरामिति खल्वि- त्यव इति न्यवर्ततेत्यव निवर्तते इति च पाठान्तरम् ॥ २५ ॥ परिष्टमिति। विपाकदारुणं परिणामभीषणम् परिष्टम् अमडलम् पाशमा मत्वा बुधैर्विद्भिर्मन्निभिरिति शेषः। निवार्यमाणोऽपि प्रयामिति घोषः। महा- सुरः तारकः पुरः अग्रतः शत्रूणामिति भावः । नगराहा प्रतस्थ प्रचचाल। पसदरहण दुग्रहेष पन्धस्य कार्याकार्यमजानत इति भावः। जनस्य महतो हितोपदेशर्म अभपरामर्शदान तथा भवेत्। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तर- न्यासः । निवार्यमाणोऽपि बुधर्म हासुर इत्यव निवार्यमाणी विविधमहासरैरिनि हितीपदेशनमित्य व हितोपदेशनेति च पाठान्तरम् ॥ २६ ॥ पुनश्च पच महोत्पाताम् वर्णयति चितावित्यादिना। प्रतिकूलबायुना प्रतीप- पवनेन चितौ भूमी निरस्त' निपातितं तस्य रद नदीयं नारकीय चामौकरधर्म वारणं कायनानपब' सायीः यमस्य पारणाविधौ अभ्यवहारव्यापार प्रकलित ·पञ्चदमः सर्गः। विजानता भावि शिरोनिकन्तनम् प्रजेन शोकादिव तस्य मौलिना। मुहुर्गलनिस्तरलैरलन्तरा- मरोदि मुक्ताफलवाष्पविन्दुभिः ॥ २८ ॥ निवार्य माणैरभितोऽनुयायिभि- ग्रहोतुकामैरिव तं मुहुर्मुहुः । अपाति सधैरभि मौलिमाकुलै- भविष्यदेतन्मरणोपदेशिभिः ॥ २८ ॥ सद्योनिकत्ताञ्चनसोदरद्युतिम् फणामणिप्रज्वलदंशमण्डलम् । स्थापितं महत् हाटकभाजनमिव सौवर्णपावमिव ररान शुशुभे । उपमालझारः । हाट कभाजनं महदित्यत्र राजतपानभाजनमिति पाठान्तरम् ॥ २० ॥ विजानतेति। भावि भविष्यत् शिरोनिकन्तन शीर्षछेदनं विमानता विशेषण গলাম। লিস্বিলন:। মনৰ সমল সালনা নন্য না শালিকা किगटन मौलि: किरौटधम्मिल्लावित्यमरः । शोकादिव तरतः प्रयाण वेगात् चञ्चलैः अतएव मुडः गलभिः स्खलदभिः मुक्ताफलान्येव वाष्पविन्दवः अथ निभाः तैः तदव्याजे नेति भावः । पलन्तराम् अतिशयन परीदि रुदितम् । रूपकानप्राणि- तोत्प्रेक्षालङ्कारः। शिरोनिकन्तनमित्यव शिरीविकसनमिति प्रा नेत्यव सन नति च पाठान्तरम् ॥ २८॥ निवार्य माणैरिति। पाकुलैः सम्भ्रान्तः अनुयाधिभिः धनुचरैः असुरराजस्थति शोषः पभिसः सर्वत: निवार्यमार्गरपि तायमानरपि र, पक्षिविशेषः भविष्यत् ए तस्य तारकस्य मरणम् उपदिशन्ति शंसन्तीति तथाभूतैः सदभिः त तारक ग्रहीत धर्तम् पाहारार्थमिति भावः । कामी येषां तादृशैरिव मौलिं किरीटम् अभि उप- रौत्यर्थः । अपाति पतितम् अभिमौलिमाकृतरित्यवाभिमौलिचाकुलैरिति भवि- यदेतन्मरणोपदेशिभिरित्यव तस्याननूल्यानविनाशदर्शिभिरिति च पाठान्तरम् ॥२९॥ सब इति। जनी लीकः तस्य तारकस्य ध्वज सद्यः तत्क्षण निकत्वं मृदित यत् पञ्जन कजल तस्य सीदरा सदशी द्यु निर्यस्य तथोक्त फणामयी फपरवे ·कुमारसम्भव निर्यविषोल्कानलगर्भफुत्कतम् ध्वज जनस्तस्य महाहिमक्षत ॥ ३०॥ रथाशकेशावलिकर्णचामरम् ददाह वाणासनवाणवाणधीन् । प्रकाण्डताण्डसरो हुताशन स्तस्यातनुस्यन्दनधुर्य गोचरः ॥ ३१ ॥ इत्याद्यरिष्टैरशुभोपदेशिभि- विहन्यमानोऽप्यसुरः पुनः पुनः । यदा मदान्धो न गताम्यवर्तता- बरात्तदाभूमरुतां सरस्वती ॥ ३२॥ प्रज्वलत् प्रस्फुरत् अंशुमण्डलं मयूखचयः यस्य तादृश' निर्यन् निर्गच्छन् विषमेव उल्कानल: गर्भ अभ्यन्तरे यस्य तादृशं फुत् कृतं फुत्कारः निश्वास इत्यर्थः । यस्य तथाभूतं महाहिं महाभुजङ्गम् ऐक्षत दृष्टवान्। सद्योनिकत्ताजनसोदरा मित्यत्र सद्योनिकत्ताजनसीदर' कचिदिति नियडिषोल्कानलगर्भफुतुक्कतमित्यत्र नियंडिषी- स्काततगर्भफुत्तमिति च पाठान्तरम् ॥ ३० ॥ रथावति। पकाण्डतः सहसा तस्य तारकस्य अतनुमहान् यः स्यन्दन: रथ तस्य धुर्य: अग्रभागः तदगोचरः सव लग्न इति भावः । चण्डतर: अतिभीषण' हुताशनः पग्रिः रथस्य पश्वानां के शावलि कर्णचामर लीमराज कर्णस्थितचामरञ्च तथा वाणासनवाणवाणधीन् धनुर्वाणतूणान् ददाह भनीचकार। रथावत्यत्र रथ- स्येति कैशावलि कर्णचामरमित्यव केशावलि कर्मचामरानिति वाणासमवाणवाण- चौनित्यत्र वाणासनबालबालधौनिति काण्डत इत्यवाखण्डन इति धुर्यगीचर इत्थव धूर्यगीगत इति च पाठान्तरम् ॥ २१ ॥ इतीति। इत्यादिभिः अशुभीपदेशिभिः पमङ्गलशंसिभिः परिष्ट : उत्पात: पुनः पुन: विन्यमान: प्रतिषिध्यमानीऽपि पसुरः येदा मदन बहारण पन्धः हिसाहितविवेकशून्यः सन् गतात प्रयाणात् न यवत म परावहते, तदा पम्बरात पाकामात् मरुतो देवामा मरुवी पवनामरावित्यमरः। सरखतौ पाकाशवार ·पञ्चदशः सर्ग: मदान्ध ! मा गा भुजदण्डचण्डि मा- बलेपतो मन्मथहन्तृसूनुना। सुरैः सनाथेन पुरन्दरादिभिः समं समन्तासमरं विजित्वरैः॥ ३३ ॥ गुहोऽसुरैः षड्दिनजातमात्रको निदाघधामेव निशातमोभरैः । विषह्यते नाभिमुखो हि सगरे कुतस्त्वया तस्य सम विरोधिता ॥ ३४॥ अभ्र लिहै: शृङ्गशतै: ममन्ततो दिक्चक्रवालैः स्थगितस्य भूभृतः । क्रौञ्चस्य रन्ध विशिखेन निर्मम 'येनाइवस्तस्य सह त्वया कुत: ॥ ३५ ॥ । त्यर्थः । अभन् उनचार। इत्याद्यरिष्टै रित्यत्र इत्याद्यनिष्ट रिति न गताध्यवर्तते- त्यव न च विन्य वर्ततेति अम्बरादित्य वाम्बरे इति च पाठान्तरम् ॥ ३२ ॥ मदाम्ब ति। र मदान्ध ! ऐश्वर्यमदमत्त ! भुजदण्डयो: वाहुदण्डयोहिमा प्रचण्डव सेन यः प्रवर्लप: गर्वः तस्मात् हेतोः समन्तात् सर्वतः विजित्वरः वियिभि: पुरन्दरादिभिः इन्द्रादिभिः सुरैः देवैः सनार्थ न सहायेन मन्म थहन्तुः शङ्करस्य मनुना कुमारण समं सह समर संग्राम मा गा: न गच्छ। मन्मथ- हन्त मनुनेत्यत्र मन्म शत्र मनुनेति सनाथेनेत्यत्र सनाथैरिति पुरन्दरादिभिरित्यक्ष विदिवेश्वरादिभिरिति समरमित्य व समरे इति च पाठातरम् ॥ ३३ ॥ गुह इति । षड्दिनजातमावकः गुहः कुमारः पार्वतीनन्दनः स्कन्दः समानौरनि- भग इत्यमरः। सगारे युई अभिमुख: निशातमोभरे. रजनीतिमिरमिचर्य: निदाघधामेव उगारश्मिरिव असुरैः न हि नैव विषयते सीढु शक्यते । त्वया सम सह तस्य गुहस्य विरोधिता कुतः कथं नैव विरीधः सम्भवेदित्यर्थः । गृहीऽमुरै- रित्यव महासुरैरिति विषयते नाभिमुखोहि इत्यत्र विमुच्यते सोऽभिमुखं मैति कुतस्त्वया तस्य व्यत्र कुलस्वियं तेनेति पाठान्तरम्। उपमालबारः ॥ ३४ ॥ अलिहेरिति । येन गुईन अमलिह: गगनस्पर्थिभिः पयतः शिखरनि- ·कुमारसम्भव लब्धा धनुर्वेदमनङ्गविहिष- स्त्रि:सप्तकत्वः समरे महीभुजाम् । कत्वाभिषेक रुधिराम्बुभिर्धनैः खक्रोधवष्टिं शमयाम्बभूव यः ॥ २६ ॥ न जामदग्न्यः क्षयकालरात्रिकत् सक्षत्रियाणां समराय वनाति । येन त्रिलोकोसुभटेन सेन ते कुतोऽवकाशः सह विग्रहग्रहे ॥ ३७॥ त्यजाशु गर्व मदमूढ़ ! मा स्म गाः स्मरारिसूनोर्वरशक्तिगोचरम् । चयः तथा दिशा चक्रवालैः मण्डल: समन्ततः सर्वतः स्थगितस्य पाच्छादितस्य पाच्छादितदिमण्डलस्य ति भावः । क्रौश्वस्थ तथा तदायस्थ भूभत्तः पर्वतस्थ रन्ध छिद्र विशिखेन एकेन शरे गोत्यर्थः । निर्ममे चक्र त्या सह तस्य गृहस्य पाहवः संग्रामः कुतः ? न सम्भवतीति भावः । दिक्चक्रवालैः स्थगितस्य त्यव दिक चक्रवालस्थगितस्यति विशि खेम निर्ममे इत्यत्र वशरैर्विनिर्मम इति तस्य सह त्वया कुत इत्यव तेन कुतः समी भवानिति च पाठान्तरम् ॥ ३५ ॥ पथ युग्मेनाह। लब्धं ति यः पनङ्गविहिषः कामशती: सकाशात् धनुर्वेद युद्धविद्यामित्यर्थ: । लधा प्राप्य वि:सप्तकत्वः एकविंशतिवारं समरे युद्धे महीभुजा राशा धनैः धिराम्ब भि: शोणितजलै: अभिषेकं खानम् उपलक्षणमेतत् पिटतर्पण चति भावः कृत्वा खस्य पात्मनः क्रोधवनि पिटनिधनजनितं कीपानलं शमया- बभूव निर्वापयामास । कृत्वाभिषे कमित्य व कृताभिषेक इति पाठान्तरम् ॥ ३६ ॥ नेति। क्षत्रियाणां क्षयकालराधिवत् प्रलयकर दूत्यर्थः। स जामदग्न्यः परपरामः येन कुनारेण सह समराय संग्रामाय न वनाति न चलति न समर्थो भवतीत्यर्थः । विलोकीसभटेन विभुवनैकवीरेण सेन गुहेन सह ते तब विग्रह- ग्रह संग्रामनिवन्ध अवकाश: उद्योगः कुतः ? नैव सम्भवतीति भावः । विलो की- सुभटेनेत्यव पिलोकोतिलकेनेति कुतोऽवकाशः सह विग्रहग्रह इत्यव कुतोऽवकेशी सह विग्रहया ति पाठान्तरम् ॥ ३७ ॥ व्यजेति । रे मदमूढ़ ! पाय शीघ गर्वम् अहसार बज सरारे: कामवो: , ·पञ्चदशः सर्गः १४१ तमेव नूनं शरणं व्रजाधुना जगत्सु वीरं स चिराय जीव तत् ॥३८॥ श्रुत्वेति वाचं वियतो गरीयसीम् क्रोधादहङ्कारपरो महासुरः । प्रकम्पिताशेषजगत्रयोऽपि सन् प्रकम्पतोचैर्दिवमभ्यधाश्च सः ॥ ३८ ॥ किं बूथ रे व्योमचग! महासुराः ! स्मरारिसूनुप्रतिपक्षवर्तिनः मदीयवाणवणवेदना हि सा- धुना कथं विस्मृतिगोचरीक्वता ॥ ४० ॥ ७ हरस्थ सूनी: पुत्रस्य वरा महती या शक्तिः सदगीचरं तस्या विषयं मा म गाः म ग छ, अधुना तमेव जगत्म वौरं भुवनैकवीर नूनं निशितं शरणं ब्रज, सत् तदा म तस्य शरणागतस्वं चिराय जीव चिरजीवी भव । अगम वौमित्यव जगत्प्रवीरमिति स चिरायत्यत्र सचिरायेति च पाठान्तरम् ॥२८॥ श्रुत्वेति। अहङ्कारपरः दर्पोद्धत: स महामुरः तारकः इति पूर्वोक्तां वियत: आकाशस्य गरीयसौं महतौं वाचं श्रुत्वा प्रकम्पितम् प्रषं समग्र जगतो वयं यम तथाभतोऽपि सन् क्रोधात् कम्पत कम्पितवान् दिवमाकाशम् उच्चैः अभ्यधाश अनवौच्च। सन्नकम्पतीच्चैर्दिवमभ्यधाच स इत्यत्र स नाकम्पती विमभ्यधात्तत इति पाठान्तरम् ॥ ३९॥ किमिति। रे व्योमचरा अन्तरीक्षचारिख: ! किं बूथ बदथ महामुगः महान्तः प्रमुराः परारिसूनी: गुहस्य प्रतिपक्षवर्तिनः विरोधिनः वन्ति इति भाषः । एतान् स्मरारिसुती नैव विहिष्यते इति भावः । अथवा रे मरारिखमी: प्रतिपक्ष- वर्तिनः भानुकूल्य कारिण व्यर्थः। व्योमचरा महासुरा. महान्तः सुराः देवाः । किं ब्रूधेत्यन्वयः। अधुना साम्प्रतं सा अमेकशः अनुभृतेति भावः। मदीयवाण- वणवेदना मच्चरक्षराज्याला कथं हि वितिगोचरीलता विस्थतेत्यर्थः युभाभिरिति शेषः। रे इत्यव है रति मारारीत्यव मखारीति मदीयवाणवेदना हि साधुना कप विस्तगीचरौलतव्यव मदीयवाचवणवेदनामहोऽधुनव विकृत्व गताः खपृष्ठत इति ·कुमारमन कटुखरैः प्रालपथाम्बरस्थिताः! शिशोबलात् षड्दिमजातकस्य किम् । खान: प्रमत्ता इन कार्तिक निशि और वनान्ते भृगधूर्सका इव ॥४१॥ मोन को भर्गतपखिनः शिशु- राक एषोऽन्तमवाशाति ध्रुवम् । पास्करस्तस्करसङ्गतो यथा तहो निहन्मि प्रथम ततोऽप्यमुम् ॥ ४२ ॥ इतौरयत्युग्रतरं महासुरे महाकपाणं कलयत्यलं क्रुधा। परस्परोत्पीड़ितजानवो भयात् नभचरा दूरसरं विदुद्रुवः ॥ ४३ ॥ तथा च पाठे मदीयवाणवणवेदनां विस्मृत्य अधुमा एव खपृष्ठतः गताः यूयमिति शेषः । बही पायमिनार्थः ॥ ४०॥ कटखरैरिति। रे अम्बरस्थिताः । पाकाशचारिणः । कार्तिके मासि प्रमत्ता: मदीडताः शान इब कुकरा इव शुना कात्ति के मासि मदौ इत्य प्रमि इस् । मिशि रात्रौ वनाम्ने परण्यमीमायां मृगधून का व प्रगाला व धूयं षड़ दिन जातकस्य शिशी: कुमारस्य बलात् बलमाश्रित्य त्यर्थः यवर्षे पञ्चमी। किं कथ कट स्वरैः कठोरनाद: प्राथपथ प्रलापं कुरुथ ।। प्रखापोऽनर्थकं वच इत्यमरः । प्रालपर्थत्य व ईरयथेति कालिके निशोषत्र कात्ति की निशौति च पाठान्तरम् ॥४१॥ स नेति। भर्गतपखिम: तपखिनो भर्गस्य हरस्य पराक: निर्दोष इत्यर्थः । शिशुः तस्कराणा चौराणां सङ्गतः संसर्गात् पतस्करः पचौरः साधुरित्ययः । वः युमाकं दुर्जनानामिति भावः। सजन नव निश्चितम् पन्त' नाशम् अवा- भाति प्राप्ताति। सेत् यस्मात् प्रथमम् पादौ वः युभान, बत: युभनिधनानन्तर मिबर्ष: अमुमपि शिवमपि निहन्मि नाश्यामि । सतोऽप्य मुमित्यत ततस्त्र मुमिति पाठान्तरम् ॥ ४२॥ इतीति। महासरे सारके इति इत्यम् रियति कथयति तथा उग्रतरम् यथा ।

·पञ्चदशः सर्ग: ततोऽवलेपादिकट विहस्यम व्यवत्त कोशादसिमुत्तम वहिः। रथ द्रुतं प्रापय वासवान्तिकम् मन्वित्यवोपविजसारबि रथी॥ १४ ॥ मनोऽतिवेगेन रथेन सारथिप्रणोदितन प्रचलन्ग्रहासुरः । ततः प्रपेदे मुरसैन्यसागरं भयङ्कराकारमपारमग्रतः ॥ ४५ ॥ पुरः सुराणां पृतनां प्रथौयसौम् विलोक्य वोरः पुलकं प्रमोदजम् । बभार भूनाथ स बाहुदण्डयो: प्रचण्डयोः सखारकेलिकौतुकी॥ ४६ ॥ औषण महाकपार्थ महान्तमसिं ऋधा कोपेन अलमत्यर्थं कलयति यति मति भिनराः पाकाशचारिणः देवाः परस्परम् उत्पीड़िता उर्षिता आनव: जम्- पवाणि यैः तथीका: जात प्रमता जानूकपर्वाष्ठोवदस्त्रियामित्यमरः। मन्तः यात् दूरतरम् पतिदूरम् विदुद्रुवुः पलायाश्चक्रिरे। कभेत्या ध्रुवमिति पाठान्तरम् ॥ ४३॥ तत इति। तत: पनन्तर' रथौ रथारूढः स तारकः पवलेपात् गर्वात् विकट प्रथा तथा विहस उच्चसं कृत्व त्वयः। उत्तम महानाम् असि कोशात् पाव- (विशेषात् वहि: व्यत्ति कृतवान् । ननु भोः द्रुतं शोघ्र रथ वासवस्य इन्द्र स्ख पन्तिकं समोपं प्रापय इति मिजसारथि' स्वमुतम् पवोचत् उक्तवान् । व्यपत्त कौशादसिमुत्तमं बहिरिषचाभिकोशमायादसिमंशुभासुरमिति ननित्यवीचनिज- जारथिं रथोत्यक वस्यवोचत् प्रति सारथि द्रुतमिति व पाठान्तरम्। अंगभिः भाभि: भासरं समुज्ज्वलम् असिम पभिको कोशे विभक्य अव्ययीभावः । भावात् निहितवानिति विशेषः ॥ ४४ ॥ मन इति। ततः पनन्तरं मनोऽतिवेगेन मनसाऽपि पधिकजवेन सारथिना पादितन चालिसेन रथेमा प्रचलन महासुरः अग्रत: अपारम् अशेष भयाराकार सिन्धसागर' प्रपेद प्रापः ॥ ४५ ॥ पुर इति । अथ सरसैन्धसागरप्राप्तानन्तर स वोरः तारक: पुरः सम्भवतः ·१४४ कुमारसम्भव ततो महेन्द्रस्य चराबमूचरा रणान्तलोलारभसेन भूयसा। पुरः प्रचेलुमनसोऽतिवेगिनो युयुत्सुभि: किं समरे विलम्बाते ॥ १७ ॥ पुरःस्थितं देवरिपोश्चमूचरा बलहिषः सैन्यसमुद्रमभ्ययुः। भुजं समुत्क्षिप्य परेभ्य आत्मनो- ऽभिधानमुरभितो न्यवेदयन् ॥ ४८ ॥ पुरोगतं दैत्यचमूमहार्णवं दृष्ट्वा परं चुक्षुभिरे महासुराः । ? प्रथीयसौम् अतिमहतौं सुराणां पृतनां सेना विलोक्य दृष्ट्वा सगरः संग्राम एव केलिः क्रीड़ा तत्र कौतु की उल्लासौ सन् प्रमोदजम् प्रानन्दज प्रचण्डयो: वाहुदल्ड्यी; पलक लोमहर्ष भमा अतिशयेन बभार दधार । भूमाथ स बाहुदण्डयोरित्यव भूम्मा बहुबाहुदण्डयोरिति पाठान्तरम् ॥ ४६ ॥ तत इति। तत: अनन्तर महेन्द्रस्य देवराजस्य चमूषु चरन्तीति चमूचराः सैन्य वर्तिन: मनसः अतिवेगिन: अतिवेगवन्तः प्रतिद्रुतगामिन इत्यर्थः । चराः स्पशाः पपसर्पश्चर: स्पश इत्यमरः। भूयसा समधिलेन रणान्तलीलारभसेन सङ्गारसीमामु बिलासहर्षेण रभसी वेगहर्षयोरित्यमरः । पुरः अग्रतः प्रचेलुः प्रचलन्ति था। तथाहि समरे युयुम भिः योडुमिछुभिः किं विलम्बाले ? विलम्बः क्रियते ? नैवे. व्यर्थः । ततो महेन्द्रस्य चरा इत्यत्र ततोऽसुरेन्द्रानुचरा इति पाठ अमरेन्द्रस्य तार- कस्य अनुचरा पनुगामिनः चमूचराः सैनिका इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ पुर इति । देवरिप्रोः देवानां शवो: तारकस्य चमूचराः सैनिकाः पुरः अग्रतः स्थित बलहिषः इन्द्रस्य सैन्यसमुद्रम् अभ्ययुः पभिगच्छन्ति स्म। तथा अभितः समन्तात् भुजवा समुत्निय समुद्यम्य परेभ्य: शत्रु भ्यः पात्मनः खस्य पभिधानं मामधेयम् अयमहमुग्रधन्वत्येवंविधमिति भावः । उच्च यथास्यात्तथा न्यवेदयन् व्यज्ञापयन् । पुरःखितमित्यत्र पुरःसरा इति बलहिप इत्यव सुरविष इति परम्य इत्यत्र सहेलमिति च पाठान्तरम् ॥४८॥ पुरीमतमिति। महान्तः सरा देवाः पुरोगत सन खर्तिन देवचमूमहाएंवम् ·पञ्चदशः सर्ग:। १४५ ॥ पुरारिसूनोनयनककोणके ममुर्भटास्तस्य रणेऽवहेलया ॥ ४८ ॥ विषदलवासविभौषितासमूर्दिवौकसामन्धकशत नन्दनः । अपश्यदुद्दिश्य महारणोत्सर्व प्रसादपीयूषधरेण चक्षुषा ॥ ५० ॥ उत्साहिताः शक्तिधरस्य दर्शनात् मधे महेन्द्रप्रमुखा मखाशनाः । अहं मृधे जेतुमरीनरीरमन् न कस्य वीर्य्याय वरस्य सङ्गतिः ॥५१॥ असुरसैन्यसागर' दृष्ट्वा परम् प्रत्यर्थं चुक्षुभिरे चकम्पिरे। तस्य पुरारिसूनी: कुमा- ग्स्य रण संग्राम अवहेलया अवलीलया विसारिते इति शेषः । नयनस्य एककोणके एकस्मिन् अशे इत्यर्थः। भटा: प्रसुरवीरा इत्यर्थः । ममः मान्ति स्म अवकाश प्रापरित्यर्थः । कुमारतान् न गणयामासेति भावः । दृष्ट्वा पर चुक्षभिरे महासुरा इत्य व दृष्टाभितशतभिरेऽखिलाः सुरा रति ममभंटानस्य रगोऽवहिल येत्यव ममी परीभावि रणे हि हेलयेति च पाठान्तरे ममौ दैत्यचमूमहार्णव इति का पद नान्वयः॥४९॥ विदिति। अन्धकश व नन्दनः कुमारः महारणीत्मवम् उहिय लक्षयित्वा प्रमादः अनुग्रह एव पीयूष अमृत तस्य धरतीति धर: तेन प्रसादाम तवर्षिणेत्यर्थः । चक्षुषा द्विषतां शव णां बलेभ्यः सैन्येभ्यः यस्त्रास: तेन विभौषिताः विशेषण भयं प्राप्ताः दिवौकसां देवानां चमूः सेना: अपश्यत् अवलोकयामास सासु कृपादृष्टि मकरीदिति भावः। हिषद बलवासविभीषितायमूरिषत्र हिषयन्न वासविसकुला चमूमिति महारगोमवमित्यत्र महाहवे बलमिति च पाठान्तरम् ॥ ५० ॥ उत्साहिता इति। शक्तिधरस्य कुमारस्य मधे युद्धे दर्शनात् कृपावलोकनात् उत्साहिता सञ्जातीत्साहाः महेन्द्रप्रमुखा: इन्द्रादयः मखाशना: यजभोजिनः देवा इत्यर्थः। अहं मध युद्ध परौन शत्रून् जेतुम् अलमिति शेषः। इत्येवम् परी. रमन् परस्पर' स्पईया रमन्ते मेत्य यः । वरण परस्य मङ्गति: समागमः साहाय्य- मिति भावः । कस्य जनस्य यौय्याय पराक्रमाय न ? अपितु मर्वम्यैव वौर्याय भवतो- त्यर्थः । बहसहायः कार्यान्तं क्षीदीयानपि गच्छतौति भावः। सामान्येन विशेष- समर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः । मखाशना इत्यव सुधाशिन इति पह मृधे इत्यत्र - १३ ·१४॥ कुमारसम्भव परस्परं वजधरस्य सैनिका हिषोऽपि योछु' स्वकरोड़तायुधाः । वैतालिकथाविततारधिक्रमाभिधानमीयुर्विजयैषिणो रणे ॥५२॥ सङ्ग्रामं प्रलयाय सविपततो वेलामतिकामतो वृन्दारासुरमैन्यसागरयुगस्याशेषदिग्व्यापिनः । कालातिथ्यभुजो वभूव बहलः कोलाहल: क्रोशमः शैलोत्तालतटौविघटनपटुब्रह्माण्ड कुक्षिभरिः ॥ ५३ ॥ इति योकालिदामकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये सुरासुरसैन्यसाट्टो नाम पञ्चदशः सर्गः । बहनष इति च पाठान्तरे मुधाशिन अमृतभोजिनः देवा इति तथैवार्थः । अष: अहमित्यव्ययम् अहमहमिकामित्यर्थं जुष्णुन्ति सेवन्त भावयन्तीत्यर्थः । तथीना: सन्नः परीन् जेतुम् अरीरमन् उद्यमं चक्र रित्यर्थः ॥ ५१ ॥ परस्परमिति। वज्रधरस्य इन्द्रम्य हिषीऽपि शवीरपि तारकख चेत्यर्थः । सैनिकाः म्वकर: निज वाहुभिः उद्धृतानि भायुधानि अस्वाणि यः तथाभूताः विजयषिण: विजिगीषवः सन्तः परस्परम् भन्धीन्य योद्ध' वैतालिकैः स्तुतिपाठ कैः भावितं तारस्य महतः विक्रमस्य पराक्रमस्य अभिधानं कौनं यस्मिन् तद् यथा तथा रण संग्रामभूमौ ईयुः समाजन्म:। स्वकरोड़ तायुधा इत्यत्र प्रवरीड तायुधा इति वैतालिकथाविततारविक्रमाभिधानमित्यत्र वैमानिकः श्रावितमानसत्क्रमाभि धानमिति च पाठान्तरम् ॥ ५२ ॥ सयाममिति। प्रलयाय विध्वंसाय संग्राम सनिपततः समागतः वेलां मयांदा सदाचारमतिकामतः प्रशंदिग्व्यापिन: कालस्य यमस्य पातिथ्यम् पतिथि- मत्कार भुङ्क्त इति तथोक्त स्य शमनसदनीद्यतस्येति भावः । बन्दारासुरसैन्ध- सागरयुगस्य देवासुरसैन्यसमुदयस्य बहल: महान् क्रीशन: अव्यकशब्दमय: शैलानां पर्वतानाम् उत्ताला इव्रता या तघ्यः प्रदेश: तासां विघटने विश्वेषणे विदारण वा पटुः समर्थः ब्रह्माण्डस्य जगतः कुक्षिमरिः उदरपूरक: कोलाहलः कलरवः वभूव । संयाम प्रलयायत्यव संग्रामप्रलयायति पशेषदिग्व्यापिन इत्यवारीहदिग्ग्यापिन प्रति कालातिथ्यभुजी बभूव बहला कोलाहलक्रोशन इत्यत्र कालातिथ्य पृथुप्रदान ·षोड़शः सर्ग: षोड़शः सर्गः अथान्योन्य विमुक्तास्त्रशस्त्रजालैर्भयङ्गः । युधमासीत् सुनासौरसुरारिबलयो महत् ॥ १ पत्तिः पत्तिमभौयाय रणाय रथिनं रथी तुरङ्गस्थ तुरङ्ग-स्थो दन्तिस्थं दन्तिनि स्थितः ॥२॥ युद्धाय धावतां धौरं वीराणामितरेतरम् । वैतालिकाः कुलाधोशा नामान्यलमुदाहरन् ॥ ३ ॥ पठतां वन्दितुन्दानां प्रवीरा विक्रमावलिम् । बहलः कोलाहल: क्रोधिन इति च पाठान्तरम् । शार्दूलविक्रीडितं सत्त' सूर्याश्र्यदि मः सजो सततगा शार्दूलविकोडिसमिति तल्लक्षणात् ॥ ५३ ॥ इति पञ्चदशः सर्गः। - अथेति । प्रधानन्तर सुमासीर इन्द्रः सुरारिम्तार क: तयोबलयो: मैन्ययो: अन्योन्य परस्पर भयरैः विमुक्कैः विक्षिप्तः अस्त्राणां शराणां शस्त्राणां तलवारा- दौनां जालैः समूहै: महत् अत्यन्त युद्धमासीत्। महदित्यव इयोरिति पाठा- न्तरम् । अनुष्ट व हत्तमस्मिन् सर्गे ॥ १ ॥ पत्तिरिति। रणाय संग्रामाय पतिः पदाति: पतिं पादचारिण' रथी रथा- कढ: रथिनं तुरङ्गस्थः पश्वारूढ़ः तुरडास्थं दम्तिनि हस्तिनि स्थितः दन्तिस्थ इत्या- रुटम् अभीयाय अभ्यधावत् ॥ २ ॥ युद्धायेति। कुलाधीशा: कुलाचार्याः कुलाभिज्ञा इति यावत् वतालिका: ग्तुतिपाठका: इतरेतरं पर पर' युमय धीर सावष्टम्पमित्यर्थः । धावता अभि. द्रवतां वौराणां नामानि प्रयममुकनामा बौरी धावतीत्येव' रूपाणि पलम् पति- शयन उदाहरन् समकौतयन् ॥ ३ ॥ पठतामिति। युद्धोत्ताकाः रयतत्परा: प्रवीराः महाभटा: विक्रमावलिं परा- क्रमपरम्पराम् अमुकीऽमुकयुद्ध जितवान् अमुक नायं पराजित इत्येव पामिति भावः। पठता स्तुवतां वन्दिमन्दानां वैतालिकगणानां पुरः अग्रतः क्षण किषित्

·१४८
कुमारसम्भव
घणं विलम्बा चित्तानि ददुर्युचोलकाः पुरः ॥ ४ ॥
सङ्घामानन्दवहिष्णौ विग्रहे पुलकाश्चिते ।
पासीत् कवचविच्छेदो वीराणां मिलतां मिथः ॥ ५ ॥
निर्दयं खङ्गभित्रेभ्यः कवचेभ्यः समुस्थितैः ।
आसन् व्योमदिशस्तूलैः पलितैरिव पाण्डः ॥६॥
खङ्गा रुधिरसंलिप्ताबण्डांशुकरभासुराः।
इतस्ततोऽपि वीराणां विद्युतां वैभवं दधुः ॥ ७ ॥
काल विलम्बा युतव्यापार मनोनिवेशात् तदयुद्धसमाधानकालमतौत्यति यावत्
चित्तानि मनांसि तेषां विक्रमावलिपाठवणे इति शेष:। ददुः दत्तवन्तः । पठतां
वन्दिवन्दानां प्रवौरा विक्रमावलौमित्य व पठिता वन्दिवन्दन प्रवौरवीरुदावलीति पुर
इन्यत्र पपीति च पाठान्तरम्। वन्दिनन्दन प्रवीराणां वीरुदावली स्त्रीवावलो
पठिता।
पतः युद्धीत्म का पपि वीरा इति शेषः । क्ष विलम्बा तच्छ वणीम क.
नया किञ्चित्कालम् अतीत्य चित्तानि मनांसि युद्ध इति शेषः ददरित्यर्थः ॥ ४ ॥
संग्रामेति। संग्राम य पानन्दः उन्माह: तेन वहिषा बई नशील स्फीतती-
त्यर्थः । पुल काञ्चिते रोमहर्षसमन्विते मिथः अन्योन्य मिलता सङ्गछमानानां युध्य-
मानानामित्यर्थः । वीराणां विय हे शरीरे कवचविच्छेदः वर्मविरह: आसीत् परस्पर
वर्म च्छेदः कृत इति भावः । पुल काञ्चिते इत्यत्र पुल काडिन इति पाठान्तरम् ॥ ५ ॥
निर्दयमिति। व्योमदिश: पाकाशं दिशश्चेत्यर्थः । निर्दय निष्ठर यथा तथा
खगः भिन्नेभ्यः विभ्यः कवचेभ्यः वर्मभ्यः समुत्थितैः समुडडौने: तूलैः कार्पामैः
पलितेरिव जराजनितशोक्त परिव पाण्डुरा: धवला पासन् समुत्थितरित्यव सम-
तिरिति पाठान्तरम् ॥ ६॥
खड्गा इति। वीराणां खङ्गाः पस यः कधिरः रक्त: संलिप्ताः पतएव इतस्तत:
बण्डांशीः सूर्यस्य करा इव किरणा इव भासुराः दीप्तिमन्तः स्थवा इतस्ततः
चण्डांशी: सूर्यस्य करैः भासुरा: दीप्यमाना इत्यर्थः । विद्युतां वैभवं प्रभाव
सादृश्यमित्यर्थः दधुः . प्रापुः ।
पवासम्भववस्तुसम्बन्धरूपा निदर्शना। तदुक्त
दर्पणे। सम्भवन् वस्तुसम्बन्धी सम्भवन् वापि कुवचित्। यब विम्बानुविम्बत्व
बोधयेत् सा निदर्शनेति । विद्युनामित्यव वैद्युतमिति पाठान्तरम् ॥ ७ ॥

·षोडशः सर्गः। १४८ विसृजन्तो मुखैाला भोमा इव भुजङ्गमाः । 'विसृष्टाः सुभटैरुष्टोम व्यानशिरे शराः ॥ ८॥ वाद वपंषि निर्भिद्य धन्विनां निघ्नतां मिथः । अशोणितमुखा भूमिं प्राविशन् दूरमाशुगाः ॥ ८ ॥ निर्भिद्य दन्तिन: पूर्व पातयामासुराशुगाः । पेतुः प्रवरयोधानां प्रोतानामाहवोत्सवे ॥ १० ॥ ज्वलदग्निमुखाणेनोरन्धरितरतरम्। उच्चमानिका व्योनि कोणे दूरमपासरन् ॥ ११ ॥ विभिन्न धन्विना वाणयथार्त्तमिव विह्वलम् । रराम विरसं व्योम श्येनप्रतिरवच्छलात् ॥ १२ ॥ : वाद- विम जन्त इति। रुष्ट : क्र है: मुभटः सुवीगे: विमृष्टाः विमकाः शगः भीमा भयङ्गरा भजङ्गमा इव मुखैः अग्रभागे: वदनेश ज्वालाः अग्निशिखाः विम. जन्तः विक्षिपन्तः सन्त: व्योम आकाशं व्यानशिर व्यापुः आच्छादयामासरित्यर्थः । सष्ट रित्यत्र तुष्टं रिति पाठान्तरम् । उपमानकारः॥८॥ वाढमिति। मिथः अन्योन्य निघ्नतां विध्यतां धन्विनां धनुर्धगणाम् आगगाः शारा: वपुषि शरीरे वाढ दृढम् इत्ययः निर्भिद्य प्रशोणितमखा शोणितानिभायाः मन्तः वेगातिशयादिति भावः। भूमि पृथिवौं दूरम् प्रत्यर्थ प्राविशन् । मित्य३ गाढ़मिति पाठान्तरम् ॥ ६ ॥ निभिद्य ति। पाहव: युद्धमेव उत्सवः तस्मिन् प्रोतानां प्रवरयोधाना महा- चौराणाम् आशुगाः शराः पूर्वं प्राक् निभिद्य विज्ञा दन्तिन: गजान् पातयामासः पेतुः पथात् स्वयमिति शेषः ॥ १० ज्वलदिति। इतरतरम् अन्योन्धं ज्वलन् अनिर्भव येषां ताही: नौर: घन: नाणैः शरैः उच्चरतिशयेन व्योमि भाकाश कौर्णे पाच्छादित सति वैमानिका: विमानेन व्योमचारिण त्यर्थः। दूरम् अपासरन् पलायानकिर इत्यर्थः ॥ ११ ॥ विभिनमिति। धन्विनां धानुष्काणां वाणैः शरैः विभिन्नम् पाहतमित्यर्थः । व्योम आकाशं व्यथातमिव वेदनार्दितमिव विह्वलं कातरं सन् श्येनानां पति- विशेषाणां प्रतिरवच्छलात् निर्घोषमिषेण विरसं कटु यथा तथा ररास दध्वान ।

·कुमारसम्भव चापेराकर्णमाकष्टे विमुक्ता दूरमाशगाः । प्रधावन् रुधिराखादलुब्धा इव रणैषिणाम् ॥ १३ ॥ एहोताः पाणिभिर्वोरविकोशाः खलराजयः । कान्तिजालच्छलादाजी व्यहसन् सम्मदादिव ॥ १४ ॥ खगाः शोणितसन्दिग्धा नृत्यन्तो वीरपाणिषु । रजोधने रणेऽनन्ते विद्युतां वैभवं दधुः ॥ १५ ॥ कुन्ताश्चकाभिर चण्डमुझसन्तो रणार्थिनाम् । जिलाभोगा यमस्येव लेलिहाना रणागणे ॥ १६ ॥ अपनुतिप्राणितोत्प्रेक्षालडारः । उसाच दर्पणे। प्रकृतं प्रतिषिध्यान्य स्थापन स्यादपङ्ग तिरिति ॥ १२॥ चापैरिति। पाकणं कर्णपर्यन्तम् पाकृष्टः चापैः धनुर्भिः दूरं विमुक्ताः विक्षिप्ता: आगगा: शराः रणैषिणां थोडणां रुधिरस्य रक्तस्य पाखाद लुभा इव अधावन अभ्यद्रवन्। उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १३ ॥ रहौता इति। पाजो युद्ध समित्याअिसमियुध इत्यमरः । वीरैः पाणिभिः गृहीता: विकीमाः कोशात् खाधारविशेषात् निष्काशिता इत्यर्थः । खगराजयः असिनिचया: कान्तिजालच्छलात् प्रभासमूह-पाजात् सम्मदादिव हर्षादिव व्यहमन् विशेषेण इसम्मि म विकास प्रापुरित्यर्थः। अपवीत्प्रेक्षा। कान्निबालच्छला- दाजावित्यत्र कान्यानन छलादाजेरिति सम्मदादिवेत्यत्र समदा वति च पाठा- । . न्तरम् ॥ १४॥ खगा इति। रजीभिः रेणभिः धने सान्द्र अनन्त अपार रणे संग्राम वीराणा पाणिषु भुजेषु नृत्यन्त: मृत्य' कुर्वन्तः शोणितसन्दिग्धाः रतलिप्ताः खगाः विद्यु ता वैभवं प्रभाव सादृश्यमित्यर्थः दधुः प्रापुः। रजोधने रणे इत्यव रजोधनरण इति वेभवमित्यव विभममिति च पाठान्तरम् । अव एकस्य धर्म कथमन्यो लभत इति सदसम्भवन् विम्बप्रतिविम्वभावत्रीधनात् निदर्शनालङ्कारः ॥ १५ ॥ कुन्ना इति। रणार्थिनी युयु म नाम उल्लसन्तः उभासमानाः कुन्ताः अस्त्र- विशेषाः रथाङ्गाये संग्रामचे वे यमस्य लेखिहामाः पुन: पुनलसम्स: जिह्वामीगम

·षोडशः सर्गः।
प्रज्वलकान्तिचक्राणि चक्राणि वरचक्रिणाम् ।
चण्डांशमण्डलश्रीणि रणव्योमनि बभ्रमः ॥ १७ ॥
केचिदौरैः प्रणादैश्च वीराणामभ्युपेयुषाम् ।
निपेतुः क्षोभतो वाहादपरे मुमुहुर्मदात् ॥ १८ ॥
कविदभ्यागते वो जिघांसो मुदमादधौ।
परावृत्य गते क्षुब्धे विषसादाहवप्रियः ॥ १८ ॥
बहुभिः सह युड्डा वा परिभ्रम्य रणोल्वणाः ।
उद्दिश्य तानुपेयुः केऽपि ये पूर्ववता रणे ॥ २० ॥
अभितोऽभ्यागतान् योडु वोरान् रणमदोद्दतान् ।
॥
रसनाविस्तारा इव चण्डम् उत्कट यथा तथा चकाशिरी शुशुभिरे। रणागणे'
प्रत्यत्र रणक्षये इति पाठान्तरम् उत्प्रेक्षालङ्कारः ॥ १६ ॥
प्रज्वलदिति । वरचक्रिणां चक्रावधारिणां वीराणा प्रज्वलन्त कान्तिचक्राणि
प्रभापचानि येषां तथा नानि अतएव चण्डा गुमण्डलस्य व सूय्यमण्डलस्य व शौ:
शोभा येषां तयाभूतानि सन्ति रण व्यानि मंग्रामगगने बदमः भ्रमन्ति स्म ।
उपमालसारः॥ १७॥
कैचिदिति । केचित् वौरा: अभ्युपेयुषाम् अभिधावतां वीराणां धौर: गम्भोग:
प्रणाद: सिहनादः क्षोमतः सन्त्रासात् वाहात् वाहनात निपेतुः। पपरे बोग:
मदात् मद्यपान जनितात् विकारात् मुसह। धौरेरित्यत्र धारैरिति पाठा-
न्तरम् ॥ १८॥
कविदिति। पाहवप्रियः युद्धदुर्मद' कथित वीरः जिघांसी इन्सुमिच्छी पौर
प्रयागते अभिधावति सति मुदं हर्षम् आदधी प्राप। किन्तु क्षुधे अशक्त अतएव
परातत्य गते सति विषसाद विषमी वभूव ॥ १९ ॥
बहुभिरिति। कपि रणोल्वणा युद्धदुर्मदा: वोराः बहुभिः सह युवा परिभ म्य
वा य रणे पूर्व उता: यैः सह पूर्वमयोधोति भावः । सानेव उद्दिश्य नाना पाय-
त्यर्थ: उपेयुः उपगच्छन्ति स्म।
सह युद्धा वेत्य व सहयुध्वान इति उद्दिश्य नानि-
त्यव नामग्राइमिति रणे इत्यव वयमिति च पाठान्नरम् ॥ २० ॥

·कुमारसम्भवे
प्रत्यनन्दन् भुजादण्ड रोमोहमभृतो भटाः ॥ २१ ॥
शस्त्र भिन्नेभकुम्भेभ्यो मौक्तिकानि च्युतान्यधुः ।
अध्याहवक्षेत्रमुप्तकोतिवौजाङ्गुरश्रियम् ॥ २२ ॥
वोराणां विष !विद्रुप्ता वारणा रणे ।
शास्यमाना अपि त्रासाझे जुळू ताशा दिशः ॥ २३ ॥
रमी वाणगणैर्भिवा भ्रमन्तो भित्रयोधिनः ।
निममज्जुर्मिलद्रक्तानिम्नगासु महागजाः ॥ २४ ॥
प्रत्य.
अभित इति। भुजादण्ड षु बाहुदण्डेषु रोमोगमभृतः रोमाञ्चधारिण: भटा:
वीरा: अमित: समक्षम् अभ्यागतान् उपस्थितान् रणमर्दन उद्धतान् वीरान् प्रत्य-
नन्दन् । अभितोऽभ्यागतान् योद्ध, वौरान रणमदीद्धतान्। प्रत्यनन्दन् भुजादण्ड.
रीमोगमभृती भटा इत्यत्र अभितोऽप्यागतान् वीरान् यीधी रणमदीव पान्।
नन् त जादगई रीमोद्गमभृती मदादिति पाठान्तरम् ॥ २१ ॥
शबेति। अध्याहवक्षेत्र रणक्षेत्रषु विभत्यर्थेऽव्ययीभावः। शस्त्र भित्रेभ्यः
विदीर्णोभ्यः इभकुम्भ भ्यः हम्ति कुम्म भ्यः च्युतानि पतितानि मौक्तिकानि उमानि
कृतवपनानि यानि कीर्तिवीजानि तेषाम् अङ्गराः प्ररोहाः तेषां श्रीः शोभा साम्
अधुः प्रापः। अध्याइवचेवमुनकौशिवीजापुर श्रियमित्यवाहवक्षेत्रमभ्य प्रकौनि
वीजोत्करश्रियमिति पाठान्तरम् ॥ २२ ॥
वीराणामिति। रणे संग्राम वीराणां विषमः विकट: घोषैः नादः विद्रुता:
पलायिता: वारणा मजाः शास्यमाना अपि निवार्यमाणा, अपि हस्तिपकैरिति शेषः ।
धूतानि निरस्तानि पद्धशानि यः तथोक्ताः पङ्गशाघातमगणयन्त इति भावः ।
वासात् भयाव दिशः भेजुः पलायिता इत्यर्थः ॥ २३ ॥
रणे इति। रणे वाणगणैः शनिचयैः भिवा विक्षता: तथा भिन्ना विद्या
योधिनः खपृष्ठस्थाः वीराः येषां तथाभूताः महागजाः भ्रमन्तः घूर्णमानाः सन्तः
मिलन्त्यः सङ्गच्छमाना या रकनिमगा: शोणितना: तासु निमम : निपेतुः ।
मिलद्रतनिममासु महागजा इत्यव गलद्र तनिममाः सुमहागजा इति पाठा-
करम् ॥ २४॥

·षोड़शः सर्गः।
१५३
अपार सक्सरित्य रे रथेषश्चेस्तरेष्वपि ।
रथिनोऽभिरिपु क्रुका दुर्व्यसृजन् शरान् ॥ २५ ॥
खङ्गनिज़ नमूर्धानो व्यापतन्तोऽपि वाजिनः ।
प्रथम पातयामासुरसिना दारितानरीन् ॥ २६ ॥
वीराणां शस्त्रभिवानि शिरांसि निपतन्त्यपि।
अधावन् दन्तदष्टोष्ठभौमान्यभिरिपु कधा ॥ २७ ॥
शिरांसि वरयोधानामचन्द्रहतान्यलम् ।
प्रादधाना भृशं पादैः श्येना व्यानशिर नभः ॥२८॥
क्रोधादभ्यापतद्दन्तिदन्तारूढाः पदातयः ।
-
अपार इति। रथिनः उच्च स्तरेषु स सुनतेषु अपि रथेषु पारे पजाधे श्रमक-
मरितपूरे रक्तनदौस्रोतसि निमग्नेविति शंषः। रिपु शत्रुम् अभि अभिलक्ष्य त्यर्थः
कडा: सन्तः हुने: हुङ्कारध्वनिभिः सहेति शेषः । शान् व्यजन् पमञ्चन्
अपारेऽमृक्सरितपूरे इयवापारेखमरित् परे इति पाठे म एवार्थः। अभिरिप-
मियत्व अभिक धेति क्र वा इङ्गतैरित्य व क्र इङ्गतैरिति च पाठान्तरम् ॥ २५ ॥
खड्ने ति। खनन निजूनाकिन्ना मूहानः येषां तथो का: व्यपतन्तः विशर्षण
धासम्यक् पतन्तः अपि वाजिनः अश्वाः प्रथम प्राक् अमिना दारितान् छिद्रान्
परीन् वपृठस्थानिति शेषः ।
पातयामासः पपात् म्वय पेतुरिति प्रथममिति पदेन
पोत्यते । व्यापतन्तोऽपौत्यव निपतन्तीऽपोति पाठान्तरम् ॥ २६ ॥
वीराणामिति। वौराणां शमत्र भिन्नानि दन्त : दष्टा पोष्ठा येषां तादृशानि
पतएव भौमानि भयङ्कराणि शिरांसि निपतन्ति अपि क धा रिपुं शवम् अभि प्रति
प्रधावन् अभिगच्छन्ति मा। दन्तदष्टी ठभीमान्धभिरिपुमित्यव दन्दष्टी ठभीषणा
यरिष्विति पाठान्तरम् ॥ २७ ॥
शिरांसौति । वरबोधानां महावीराणाम् पलं सम्यक् अई चन्द्र: शरविशे:
इतानि छिन्नानि शिरांसि पादश्शरणैः पादधाना: गृहन्तः श्ये ना: पचिविशेषा:
नमः श्राकाशं भृशम् पति शयन व्यानशिरे व्यापुः । पईचन्द्रहतान्य लमित्यवाई चन्द्र
तान्यपीति श्रादधाना इत्यवाददाना इति च पाठान्तरम् ॥ २८ ॥

·१५४ कुमारसम्भव अश्वारोहा गजारोहप्राणान् प्रासैरपाहरन् ॥ २८ ॥ शस्त्रच्छिद्रगजारोहा विभ्रमन्त इतस्ततः । युगान्तवातचलिता: शैला इव गजा बभुः ॥ ३० ॥ मिलितेषु मिथो योडुं दन्तिषु प्रमभं भटाः । अंग्टह्णन् युद्धामानाच शस्त्रैः प्राणान् परस्परम् ॥ ३१॥ रुषा मिथो मिलद्दन्तिदन्तसङ्घर्षजोऽनलः । योधान् शस्त्रवतप्राणानदहत् सहसारिभिः ॥ ३२ ॥ आक्षिप्ता अपि दम्तीन्द्रः कोपनैः पत्तयः परम् । तदसूनहरन् खगघातैः खस्य पुरः प्रभोः ॥ ३३ ॥ . क्रोधादिति । अभ्यापततां सम्मुखमाग छतां दन्तिमा हस्तिमा दन्तान पारूढा पदातयः अश्वारोहाच क्रोधात् प्रासे लदाख्य रस्त्र विशेषैः गजारोहाणां इम्तिपकान प्राणान् पाहरन् व्यनाशयन्। पदातय इत्यत्व नवाजिष्विति पाठान्तरम् ॥ ३८ ॥ शस्त्रेति। शस्त्र : विना गजारोहाः हस्तिपका येषां तथास्ताः गजाः इतस्ततः विभ्रमन्तः विचरन्तः सन्त. युगान्त प्रलयकाले वातैः चलिताः भेला इव पर्वता इव वभुः राजन्ति स्म ॥ ३०॥ मिलितष्विति। मिथः परस्पर' योद्धमिलिषु सङ्गम्छमानेषु दन्तिषु गजेप भटाः वीरा: प्रसभ बलात् युध्यमानाः सन्तः परस्पर प्राणान् परन् व्यनाशयन् युध्यमानाचे त्यत्र सहयुध्वान इति पाठान्तरम् ॥ ३१ ॥ रुषा क्रोधेन मिथः अन्योन्यं मिलतां सङ्गमानानां दन्तिनां दलानां सङ्घर्षेण जायत इति तथोक्तः अनल: परिभिः शत्रु भि: शस्त्र : इताः प्राणा येषा तथाविधान् योधान् पदहत् भनीच कार। रुषा मिथ इत्यत्र गजारूढानिति पाठान्तरम् ॥ ३२॥ पाचिप्ता इति । कोपन: क्र द्ध : द लौन्द्र : मजपतिभिः परम् अत्यधम् पाक्षिप्ताः | पाक्रान्ता अपि पत्तयः पादचारिणो भटाः स्वस्य निनस्य प्रभोईतिपकस्येति यादत् पुर: अग्रतः खड्गधात: प्रसिप्रहारैः षां दन्तीन्द्राणाम् असून प्राणान् बहन पनाशयन् । उचिप्ता पपि इस्तीन्द्रः कोपने पत्तयः करैः। तद्रिपूनहरण रुपेति ।

·-
घोड़मः सर्गः।
उत्क्षिप्य कपिभिर्दू रान्मुक्तानां योधिनां दिवि ।
प्रापि जीवात्मभिर्दिव्या गतिर्वा विग्रहमहो ॥ ३४ ॥
खड्नेधवलधारालेनिहत्य करिणां करान् ।
ते वापि समं विहान् सन्तोषं न भटा ययुः ॥ ३५ ॥
आक्षिप्याभिदिवं नीताः पत्तयः करिभिः करैः।
दिव्याङ्गनाभिरादातुं रक्ताभिट्ठ तमौषिरे ॥ ३६ ॥
दप्ता उद्धता
८
राजपातेः स्वस्थ पुरः प्रभोरिति पाठे कोपने: इस्लोन्द्रेः करें: पण्डाद: उत्-
ता अपि पत्तयः पदातयः खस्य प्रभी: पुरः पयतः सद्रिपून् तस्य प्रभी:
रघुन् शव न अहरनित्यन्वयः ॥ ३३ ॥
उत्क्षियेति। करिभिः गजः उचिप्य गण्ड डस्य दूरान् मुक्कानो विधि-
नां योधिनां भटानां जीवात्मभिः दिवि स्वर्गे दिव्या गतिः प्रापि प्राप्ता, विग्रह:
शरीरैः मही वा पृथिवी एव प्रापीत्यनेनान्वयः । हतो वा प्राप्सासे स्वर्गमिति भग-
गौतायामर्जनं प्रति युद्धहतस्थ स्वर्गगतिलाभकथनादिति भावः । दिवौत्यव दिव
ति दिव्या गति वा विग्रहमहीन्यव दिव्याङ्गनाकण्ठपरिग्रह रति पाठान्तरम् अर्थमनु
मुगम एवेति ॥ ३४ ॥
खरिति । भटा: - योधाः धवलधाराल: तीक्ष्णधार रिति भावः। खा:
भुवा पृथिव्या समं सह विद्वान् प्रहतान् करिणां इलिना कगन् गुण्डादण्डान्
नहत्यापि पातयित्वापि तैः तत्कार्य करणैरिति भावः । सन्तोष तिन ययु न
पुः भन्येषामपि घातन प्रहत्तिसगावादिति भावः । तैर्भुवापि समं विद्वान्
न्तोष न भटा ययुरित्य व यै वापि समं हुई शस्त्रया तान् पत्तयोऽहरग्निति
ठिान्तरम् ॥ ३५ ॥
प्राधियोति। करिभिहस्तिभिः करैः शुण्डादण्ड राचिप्य पावष्य अभिदिवं
उर्गमभि नौता: प्रापिताः पत्तयः पदातयः दिव्याङ्गनाभिः रक्ताभिरनरागिणोमि:
तौभि: द्रुतं शीघ्रम् भादातु' ग्रहौतुम् गायत्तीकमिति यावत् ईघिरे अभिलषिताः ।
पाक्षिप्याभि दिवमित्यत्व उत्थियाभि दिवमिति द्रुतमौषिरे इत्यव व्रतमम्बरमिति
पाठे मौता इति समापिका क्रिया। सतश्च रक्ताभिरनुरागिणौदिसामाभि-
दातुं तान् पत्तोनिति भेषः अम्वरम् अन्तरीक्ष इतं व्याप्त भावे प्रत्ययः ॥ २६ ॥

·१५६ कुमारसम्भव धन्विनस्तुरगारूढ़ा गजारोहान् शरैः क्षतान् ' प्रत्येच्छन् मूर्छितान् भूयो योछुमाश्वसतश्विरम् ॥ ३७॥ ऋदस्य दन्तिनः पत्तिजिष्टशोरसिना करम् । निर्भिद्य दन्तमुषलावारुरोह जिक्षया ॥ ३८ ॥ खङ्गेन मूलतो हत्वा दन्तिनो रदनदयम् । प्रातिपक्ष्य प्रविष्टोऽपि पदातिनिरगाद् द्रुतम् ॥ ३८ ॥ करेण करिणा वीरः सुग्रहीतोऽपि कोपिना। असिनासून् जहाराशु तस्यैव स्वयमक्षतः ॥ ४० ॥ सुरङ्गी तुरगारूढ़ प्रासेनाहत्य वक्षसि । । धन्विन इति। तुरगारुटा धन्विनः धनुधराः शरैः चतान् प्रहतान् अतएव मुर्छितान् मोई गतान् भूयः पुनः चिर' दीर्घकालात् परमिति यावत् योहम् पावसतजीवत: अभिलषत इति भावः । प्रत्यै छन् प्रतीक्षाश्चक्रिरे । प्रत्य छ- नित्यत्र प्रत्यक्षनिति पाठान्तरम् ॥ ३७ ॥ क इस्य ति। पत्ति: पादचारी भटः क डस्य कोपनस्य मिवृक्षोः ग्रहीतुमिच्छी- दन्तिनः हस्तिन: करं शुण्ड म् असिना खङ्गेन निर्भिद्य लवित्वा जिक्षया ग्रहौत- मिछया दन्तौ मुषलाविव तौ मुषलाकारदशनी पारुरीह । दन्तमुषलावित्यत्र दन्त- मुषलानिति पाठान्तरम् ॥ २८ ॥ गबङ्ग मेति। प्रातिपक्ष्य विपक्षमैन्यमध्ये प्रविष्टोऽपि पदाति: पादचारी भटः खङ्गे न दन्तिनः विपक्षोयगजस्य रदन इयं दन्तयुगलं म्लतमूलात् हत्वा विपाट्य द्रुतं शीघ्र निरगात् निश्काम शव सैन्यादिति शेषः। शवु सैन्यप्रविष्टस्य पुनः प्रत्या वनमसम्भवमिति अपिशब्देन द्योत्यते। खनन मूलत दूत्यत्व खड़े नामूलत इति रदनइयमित्यवाडिचतुष्टयमिति प्रातिपक्ष्य इत्यव प्रपतिणीरिति च पाठा- न्तरम् ॥ ३६॥ कारणेति । वौरः कश्चिदिति शेष: कोपिमा कु छन करिणा हस्तिमा करेष गुण्डादण्डन मुग्रहीतोऽपि समाकान्तोऽपि स्वयमक्षतः सन् पसिना तलवार तस्य व करिण: प्रसून् प्राणान् पाशु भौघं महार ॥ ४० ॥ तुरङ्गीति। तुरङ्गी अश्वारोही तुरगारूढ़ प्रतिवीरं वक्षनि प्रासेन पस्त्र विशेषेष ·षोड़शः सर्गः। पततस्तस्य नाज्ञासीत् प्रासघातं स्वके दि ॥ ४२ ॥ हिषा प्रासतप्राणो वाजिपृष्ठदृढ़ासनः । हस्तोवृतमहापासो भुवि जीवन्त्रिवाभमत् ॥ ४२ ॥ तुरङ्गमादिनं शस्त्रहृतप्राणं गतं भुवि । प्रबहोऽपि महावाजी न साश्रुनयनोऽत्यजत् ॥ ४३ भल्लेन शितधारण भिन्नोऽपि रिपुणाखगः । नामूर्च्छत् कोपतो हन्तुमियेष प्रयतबपि ॥ ४४ ॥ मिथः प्रासाहतौ वाजिच्युतौ भूमिगतौ रुषा। शक्त्या युयुधतुः कौचित् केशाकेशि भुजाभुजि ॥ ४५ ॥ पाहत्य प्रहत्य पततः तस्य प्रासाघातेनेति शेष: । खके हदि आत्महदये प्रामघातं प्रासाम्ब प्रहारं न प्रजासीत् ॥ ४१ ॥ विषेति। हिषा शत्रुमा प्रासेन हताः प्राणा यस्य तथाविधः पपिरत्राध्याहार्यः । वाजिनः अस्य पृष्ठे दृढ़ निश्चलम् प्रासनम् अवस्थानं यस्य तथोक्त: तथा हस्ते न उडत उबमितः महान् प्रासी येन तथाभूतः सन् जीवविय भुवि रणागग इति यावत् प्रधमत् विचचार। अश्वभ्रमणवशात् धमन् शवोऽपि प्रशव रव लक्ष्यते स्मति भावः । भवौत्व व भट यति पाठान्तरम् ॥ ४२ ॥ तुरङ्गसादिनमिति। अबडः पलसंयत अपि महावाजी महान् अश्वः साश्रुनयनः सजलनेव: सन् प्रभुने हादिति भावः। शस्त्र : इता: प्राणाः यम्य तथीकम् पतएव भुवि गतं पतितं तुरङ्गासादिनं वारोहिणमिति यावत् न पत्य जत् न त्यत्वा ययावित्वर्थः। भवडी पीत्यव अन्त्राव्य इति न साथ मयन इत्यत्र नाव मा. नयन इति पाठान्तरम् ॥ ४३ ॥ भर मेति। अश्वगः पश्वारीही रिपुणा शत्रणा शितधारंग तो साधारण भी न तदास्ये नास्त्रेण भिन्नः विड: पतएव प्रपतन् अपि न अमर्छन् न मोहमापदे प्रगत कोपत: कीपात् हन्तु शव मिति शेषः । इयेष पाच काह। भलेनेग्यव खनेति' प्रपतनपौत्यत्र स प्रपतनपौति पाठान्तरम् ॥ ४४ ॥ मिथ इति। कौचित् वीरौ मिथः अन्यान्यं प्रामन पायसी प्रती ततः वालि. शुतो अश्वात् भ्रष्टी पतएव भूमिगतौ भूतल स्थौ सन्तौ रुषा कपिन शक्या यथार्श... ७ ३

·१५८
कुमारसम्भव
रथिनो रथिभिर्वाणे हतप्राणा दृढ़ासनाः ।
क्षतकार्मुकसन्धानाः सप्राणा इव मेनिरे ॥ ४६ ॥
न रथी रथिनं भूयः प्राहरच्छस्त्रमूर्छितम् ।
प्रत्याखसन्तमन्विच्छवातिष्ठदयुधि लोमतः ॥ ४७ ॥
अन्योन्यं रथिनी कौचिहतप्राणौ दिवं गतौ।
एकामप्सरसं प्राप्य युयुधात वरायुधौ॥ ४८ ॥
मिथोऽर्धचन्द्रनिलू नमूर्धानौ रथिनो रुचा।
खेचरौ भुवि नृत्यन्तौ वकबन्धावपश्यताम् । ४८ ॥
.
के शाशि केशेषु केशेषु च समाकृष्य यवत्त तत् तथा भुजाभुजि भुजाभ्यो भुजाभ्यां
प्रहत्य यह हतं तत् यथा तथा युयुधतुः युद्ध चक्रतुः । मिथ: प्रासाहतावित्यव मिथ:
प्रहारत इति पाठान्तरम् ॥ ४५ ॥
रथिन रति। रथिनः रथिभिः वाण: हृता प्राणा येषां तथाभूता; अतएव
क्षतं विनष्ट' काम कसन्धान धनुर्योजन येषां तथोक्ता अपि दृढ निश्चलम् प्रासनम्
अवस्थानम् गेषां तादृशाः रथादपतिता इति भावः । अतएव सप्राणा व जौविता
व मेनिरे अमन्यन्त लोकरिति शेषः । क्षरस्य व कृति पाठ कृतं काम कसन्धान
धनुषि शरयोजन यैः तथोक्ता: तादृशपूर्वभावे स्थिता इति भावः ॥ ४६ ॥
नेति। रथी शस्त्र : शस्त्रप्रहाररित्यर्थः मूर्छित रथिनं भूयः पुनः न प्राहरत् ।
प्रत्याश्वसन्त प्रत्युज्जीवन्तम् अन्विछन् पाकासन् लोभत: ताशवीरेण युद्ध लोभात्
युधि अतिष्ठत् वस्थी प्रतीक्षाञ्चक इति यावत् । अन्विच्छविल्यत्र मत्व नर्भाित
प्रतिष्ठदू युधि लोभत इत्यव नागमद युद्धखीभत इति च पाठान्तरम् ॥ ४७ ॥
अन्योन्यमिति। कौचित् वरायुधौ श्रेष्ठशस्त्रधारिणी रथिनौ अन्योन्य हताः
प्राणा याभ्यां तथोकी पतएव दिवं स्वर्ग गतौ सन्तौ पपिरवाध्याहार्यः ।
एकाम्
पसरसं सरसन्दरौं प्राप्य युयुधाते युद्ध कृतवन्तौ ॥ ४८॥
मिथ इति। कौचित् रथिनौ मिथः परस्परम् भई चन्द्रेण निलूनः किन्न:
मुड़ा ययोलथाभूतौ पतएव खेचरी देवत्व प्राप्तौ रुघा कात्या समन्विती चेति
शेषः। भुवि रणभूमी मृत्यती व कबन्धी निजी अपमुकलीवरी अपश्यता हर
वन्तौ। रथिनी रुचैत्यव रूषितौ रुषेति पाठान्तरम् ॥ ४६॥

·षोड़शः सर्गः । १५८ रणाणे शोणितपङ्कपिच्छिले कथं कश्चिन्त तायुधाः । नदसु तुर्येषु परतयोषितां गणेषु गायत्म कबन्धराजयः ॥३०॥ इति सुररिपुत्ते युद्धे सुरासुरसैन्ययोः रुधिरसरिता मज्जद्दन्तिबजेषु तटेवलम् । अरुणनयन: क्रोधाशीमनमङ्गकुटीमुखः सपदि ककुभामौशानभ्यागमत्स युयुक्मया ॥ ५१ ॥ इति श्रीकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये सुरासुरसैन्यसङ्गामवर्णनं नाम षोड़शः सर्गः रणागणे ति। मोणितपान सरककर्दमेन पिछले मसणे रणा सामभूमौ तुर्येषु रणवाद्यभेदेषु नदत्म, ध्वनाम, तथा परतयोषिता प्रेतनारीणा गणेषु गायत्म च एतायुधाः शस्त्रपाणयः कवन्धराजयः कबन्धनिचयाः कथं कचिन् अतिकष्ट न ममृतुः नृत्य चक्रुः । वंशस्थविलं इत्त वदन्ति वंशस्थ मुदोरितं जगरिति लक्षणात् ॥ ५॥ इतीति। इतीय सुरासुरसैन्ययीः युरे हत्ते चलि कधिरसरितां रतनदीनां तटेषु पलं सम्यक् मज्जन्तः दन्तिबजा: इस्तिसमूहाः येषु तादृशेषु सत्म, स सुररिप- तारकः क्रोधात् परणे रक्त मयमै यस्य तथोक्त: तथा भीमं यथा तथा भ्रमन्नी भूकटी भ कौटिल्य यस्य तादृशं मुखं यस्य तारश: सन् सपदि सद्यः युयुत्मया यीड मिक्या ककुभा दिशाम् ईशान् दिकपालान् इन्द्रादीन् अभ्यागमत् अभि- दुद्राव। क्रोधाभौमत्यत्व क्रोधापौनेति पाठान्तरम् । हरिणी हत्त न स मर- सलागः षड़ वेदहरिणी मतति तल्लक्षणात् ॥ ११ ॥ इति षोड़शः सर्गः ।

·११. कुमारसम्भव सप्तदशः सर्गः। दृष्ट्वाभ्युपेतमथ दैत्यपतिं पुरस्ता- सङ्गामकेलिकुतुकेन धनप्रमोदम् । योडु मदेन मिमिलुः ककुभामधीशा वाणान्धकारितदिगम्बरगर्भमेत्य ॥ १॥ देवहिषां परिहदो विकटं विहस्य वाणावलौभिरमरान् विकटान् ववर्ष शैलानित प्रवरवारिधरो गरिष्ठा- नद्धिः पराभिरथ गाढ़मनारताभिः ॥ २ ॥ जम्भविषप्रभृतिदिक्पतिचापमुक्ता वाणा: शिता दनुजनायकवाणसवान् । दृष्टसि। पथ पसरपतेः सम्म खागमनामन्तरं ककुभां दिशामधीशा: दिक्- पाला इन्द्रादयः संग्रामे केलिकुतुकेन रणकौड़ाकुतूहलेन घन: सान्द्रः प्रमीद: हर्ष यस्य तथोक्त वाणैः शरैः अन्धकारितः पाच्छादित: दिशाम् अम्बरस्य पाकाशस्य गर्भ: उदरम् अवकाश इत्यर्थः । येन तथाभूतं दैत्यपतिम् असुरेशर तारकं पुरस्तात् अग्रतः अभ्यु पेतम् उपस्थितं दृष्ट्वा एत्य भागत्य मदेन हर्षेण यो मिमिलुः समवेता: वभूवुः । वसन्ततिलकं वृत्तमस्मिन् सर्गे तदुनयं वसन्ततिलकं तभजा जगीग इति। दैत्यपतिमित्यव तञ्च पतिमिति पाठान्तरम् ॥ १ ॥ देवहिषामिति। अथानन्तरं देवदिषाम् असुराणां परिबढ़ः प्रभुः सारक: विकट विहस्य उच्च ईसित्व त्यर्थः प्रवरवारिधरः महामेघः पराभिः पत्यन्ताभिः पनारताभिः अनवरताभिः पतिः जले: गरिधान पतिशयगरुन् मैलानिव पर्वतानिव वाषा- बलोभिः शरनिकर: विकटान् प्रबलान् पमरान् गाढं दृढ़ यथा तथा ववर्ष छादया. उपमालङ्कारः। अमरान् विकटानित्यवाभितः कुपित इति प्रवरवारिधर इत्यत्र प्रबलवारिधर इति प्रतिः पराभिरित्य वाम्मततिभिरिति च पाठान्तरम् ॥ २ ॥ जन्भे ति। रणान्ते रणसीमायां जन्महिषन् जम्भारातिरिन्द्रः प्रभतिः प्रमुखः येषां तथोक्ता ये दिक्पतय: दिक्पाला: तेषां चापर्धनुर्भिर्मुक्ताः विचिताः शिता मास।

·सप्तदशः सर्गः। पहाय तार्य निवहा इव नागपूगान् सद्यो विचिच्छिदुरलं कणशो रणान्ते ॥ ३ ॥ तान् प्रज्वलत्फलमुखैविषमैः सुरारि- नामानितः पिहितदिग्गगनान्तरालैः । पाच्छादितस्तृणचयानिव हव्यवाह- विच्छेद सोऽपि सुरसैन्यशरान् शरौघैः ॥ ४ ॥ दैत्येखरो ज्वलितरोषविशेषभौमः सद्यो मुमोच युधि यान् विशिखान् सहेलः । ते प्रापुरुद्धटभुजङ्गमभीमभावम् गाढ़ बबन्धुरपि तांस्त्रिदशेन्द्रमुख्यान् ॥ ५ ॥ तीक्षणा: वाणा: शरा: ताय॑निवहाः गरुड़वजाः सद्यः झटिति नागपूगाम् भजन- महानिव अङ्गाय झटिति अलम् अतिशयन दनुजनाय कस्य दैत्य पतेतार कम्य वाण- सङ्गान् शरनिकरान् कमश: विचिच्छिदुः सवर्णयामासुरित्यर्थः। उपमानद्वारः । दनुजनायकत्यवामुरराज केति पाठान्तरम् ॥ ३ ॥ तानिति। पाच्छादितः मुराणां भरजालैरिति शेषः । सोऽपि असुरराज: हव्यवाह: अनिः तृणधयानिव तृणराशीनिव प्रज्वलत् फलं फलकं मुखे येषां त: विषम: दारुणैः सुरारिम्तारकः तस्य नामाजित: नामचिद्धितः पिहितम् पाच्छादित दिशां गगनस्य च अन्तरालं यः तथाभूतैः शरीघः शनिबई: तान् मुरसैन्याना शरान् चिच्छेद भरा साच्चकरित्यर्थः। उपमालङ्कारः। तान् प्रज्वलन्फलमविषम मुरारीत्यव ते: प्रज्वलत्फल मुखैर्विशिखः मुरारिमिति पाच्छादितम्त णचयामिव हव्यवाह इत्यव प्राच्छादयं म्हणचयैरिव हव्यवाहमिति च पाठान्तरं प्रज्वलल्फन्न- मुखैः नामाशितैः खखनामचिह्नितः पिहितदिग्गगनान्तराल: तै: विशिवः शर: तृणचयेहव्यवाहमग्निमिव सुरारि तारकं प्राच्छादयन् सरा इति शंषः । सोऽपि शरोधः सुरसैन्यशरान चिचेर्दति योजना ॥ ४ ॥ दैत्येवर इति। ज्वलितेन दौपितेन रोषेण विशेषभीमः प्रतिभयार: महल: लिया पवनया सह वर्तमानः देवानगथयने वेत्यर्थः। सद्यः झटिति युधि यान्

·कुमारसम्भव
ते नागपाशविशिखैरसुरेण बद्धाः
खासानिलाकुलमुखा विमुखा रणस्य ।
दिङ्नायका बलरिपुप्रमुखा: स्मरारि.
सूनोः समीपमगमन् विपदन्त हेतोः ॥६॥
दृष्टिप्रपातवशतोऽपि पुरारिसूनो-
स्ते नागपाशघनबन्धविपत्तिदुःखात् ।
इन्द्रादयो मुमुचिरे स्वयमस्य देवाः
सेवां व्यधुनिकटमेत्य महाजिगोषोः ॥ ७ ॥
अव एकस्य
विशिखान् शरान् मुमीच तत्याज ते विशिखा: उनटा विकटा ये भुजङ्गमाः तेषां
भीमभावं भीषणत्व प्रापुः उगटभुजङ्गमा इब भीषणा ववरित्यर्थः ।
धर्म कथमन्यो लमने इति विशिखभजङ्गमयोविम्वप्रतिविम्ब प्रत्यायनात् निदर्शना
नकारः। तदुक्त दर्पणे। सम्भवन् वमानम्बमी सम्भवन् वापि कुवचित् । यत
विम्बानविम्वत्व बोधयेत् सा निदर्श नति। तान् विदशेन्द्रमुख्यान् देवप्रवरान
इन्द्रादीन् गाढ मुदृढं यथा तथा बबन्धपि बहान् चक रपि नागपाशम्वरूपेणति
भावः । महल इराव सहेलमिति पाठान्तरम् ॥ ५ ॥
ते इति। असुरण तारकेण नागपाशविशिवः बवा: संयता: बलरिपुरिन्द्रः
प्रमुखो येषां तथीका: ते दिङ् नायकाः दिशामधीशाः श्वासानिलन निश्वासवायुना
पाकुलानि मुखा न येषां तथाभूताः दोघं निश्वम न इत्यर्थः । अतएव रणस्य विमुखाः
रण पराम खा इत्यर्थः । रणस्य ति मम्बन्धविवक्षया षष्ठी। विपदन्त ईती: विपन्ना-
शार्थ स्मरारिमूनीः कुमारस्य समीपम् अगमन् । श्वासानिला कुलमुखा इत्यव श्वासा-
कुला कुलमुखा इति रणस्य त्य व रणारादिति च पाठारम् ॥ ६ ॥
दृष्टौति । ते इन्द्रादयः दंवा: पुरारिम्नी: दामारस्य दृष्टिप्रपातवशनः अपि
दृष्टिपातमात्रेण एव नागपाश: धन: निविड. यः बन्धः स एव विपत्ति: विपत् तया
यत् दुःख तम्मात् मुमुचिर मुक्ता बभूवुः । ततश्च स्वयम् अस्य महाजिगोषी:
कुमारस्य निकटम् एत्य आगत्य सेवां स्तुतिमिति यावात् व्यधुः चक्र: । व्यधुनि-
काटा त्ये त्यन व्यवश पुनरेत्य ति पाठान्तरम् ॥ ७ ॥

·सहदशः सर्ग: । उद्दीप्तकोपदहनोऽथ सुरेन्द्रशव- रहाय सारथिमवोचत चण्डबाहुः । बच्चा मया सुरपतिप्रमुखाः प्रमाध बालस्य धूर्जटिसुतस्य निरीक्षणेन ॥ ८॥ मुक्ता बभूवुरधुना तदिमान् विहाय कर्तास्मामु समरभूमिपशूपधारम् । तत्यन्दन सपदि वाहय शम्भ मनम् ट्रष्टास्मि दर्पितभुजाबलमाहवाय ॥ ८ ॥ तत्स्यन्दनः सपदि सारथिमम्प्रणवः प्रक्षुब्धवारिधरधोरगभीरघोषः। चण्डश्चचाल दलिताखिलशवसैन्य- मामास्थिशोणितविपकविलुप्तचक्रः ॥ १० ॥ अथ युग्म नाह। उदीत्यादि । अथ सुराणां नागपाविमोचमानन्तरं चण्ड बाहुः उग्रभुजबल इत्यर्थः । सुरेन्द्राणां प्रवुः सारकः उद्दीप्त. कीपद- हन: क्रोधाग्निर्यस्य तथाभूतः सन् अङ्गाय झटिति मारथिम् अवीचत अनवौत् मया प्रस हा बलात् बद्धाः नागपाशेनेति शेषः। मुरपतिप्रमुखा इन्द्रादयः देवाः बास्नस्य शिशो: धूर्जटिसुतम्य हरसूनी: निरीक्षणेन कपावली कनेन मुक्ता बभव , तत सम्मात् अधुना साम्प्रतम् इमान् देवान् विहाय त्यका श्रम कुमारं समरभुमीय पशवः सगालादयः तेषाम् उपहा या उपहारोक्रियत इति उपहारः उपदोक नं कत्तास्मि एवं विनाश्य पशुभ्यः भक्षणोयत्वं न दास्यामोति यावत्। तत् तस्मात् पपदि शीघ्र स्यन्दनं रथं वाहय, दर्पित जाबलं जबलदर्पिमित्यर्थः। शम्भ : नम् पाहवाय संग्रामाय द्रटास्मि ट्रस्यामि . उपकीपदहन इत्यव उद्यत. प्रकोपदहन इति पाठान्तरम् ॥ ८॥ ६ ॥ तदिति। सारथिना सपाद तत्क्षणान् सम्प्रणुनः सबालितः प्रक्षुधम्य प्रकर्षण लिसस्य वारिधरस्य व मेघस्य व धार: वनः गभीर: घोषी घरध्वनिर्वस्व तथा- तः चण्ड: भीषणः दलितानां निहतानाम् अखि नानाम् अशेषाणा शवसन्यामां मांसास्थि शोणितैः यः विपडः पविशेषः तेन विलुप्तानि नष्टानि गूदानीत्यर्थः । ..

·कुमारसम्भव दृष्ट्वा रथं प्रलयवातचल हिरोन्द्र. कल्प दलहलविरावविशेषरौद्रम् । अभ्यागत सुररिपोः सुरराजसैन्यम् क्षोभं जगाम परमं भय वेपमानम् ॥ ११ ॥ प्रक्षुभ्यमाणमवलोक्य दिगौशसैन्यम् शम्भोः सुतं कलहकेलिकुतूहलोत्कम् । उद्दामदोःकलितकार्मुकदण्डचण्ड: प्रोवाच वाचमुपगम्य स कार्तिकेयम् ॥ १२ ॥ रेशम्भु तापसशिशो! वत मुञ्च मुञ्च दोर्दपमत्र विरम त्रिदिवेन्ट्रकार्यात् । चकाचि यस्य तथाकः तस्य तारक स्य स्यन्दन: रथः चचाल। प्रक्षधे त्यत्न प्रार यति चण्ड इत्यव चण्डमिति विपविलुप्तचक्र इत्यव सुपद्धविलुप्तवेग इति च पाठान्तरम् ॥१०॥ दृष्ट ति । सुरराजसैन्यं देवेन्द्र सेना प्रलये कल्पान्त यः वातः वायुः सेन चलन् यः गिरीन्द्रः पर्वतराजः तस्मादीषदूनः तं दलता वेगवशेन च भवतां बलामा सैन्यानां विरावेण पार्तनादन विशेषरौद्रम् प्रतिभीषणम् अभ्यागतं समागतं मुर- रिपी: तारकस्य रथं दृष्टा भयेन वेपमान कम्पमानं सत् परम वीभम् उई गम् पधैर्यमित्यर्थ: जगाम प्राप। विरावेत्यत्र विरामेति पाठान्तरम् ॥ ११ ॥ प्रक्षुभ्यमाणमिति। उद्दामाभ्यां दीयां बाहुभ्यां कलितेन धृतेन कार्मुकदण्डेन चणः भौषण: स तारकः प्रक्षुभ्यमाणं भयविचलित दिगौशानां दिक्पालानां सैन्यम् अवलोक्य कलहकलो रणकौड़ायां यत् कुतूहलम् कानन्दः तेन उल्कः उत्सु कः त शम्भी: सुप्त कार्तिकेयम् उपगम्य वाचं प्रोवाच ॥ १२ ॥ रे इति। रे इति अवज्ञासूचकं सम्बोधनम् । शम्भु तापसशिशो! तपखिशा- रतनय ! वर्तति खेदसूचकमव्यय तद्रव कथं मया व्यापाद्यसे इति भावः । अत्र माय दीदय बाहुबलगवं मुच्च मुच त्यज त्यज, विदिवेन्द्र कार्यात् देवेन्द्रसाहाय्यात् विरम निवस्व । भवतः प्रतीक अनुचितेः अयोग्य : बालवन कोमखयो नयीः चतुत भारभूतः अत्यन्तभारवद्भिरित्यर्थः । शस्त्र : अव संग्राम किम् ? न किमपि प्रयोजन- ·सप्तदशः सर्ग: शस्त्रैः किमत्र भवतोऽनुचितैरतीय बालत्वकोमलभुजातुलभारभूतैः ॥ १३ ॥ एवं त्वमेव तनयोऽसि गिरीशगौर्यो: किं यासि कालविषयं विषमैः शरै में। मंग्रामतोऽपसर जीव पितुर्डनन्या- स्तूणं प्रविश्य वरमझतलं विधेहि ॥ १४ ॥ सम्यक् स्वयं किल विमृश्य गिरीशपुत्र ! जनहिषोऽस्य जहिहि प्रतिपक्षमाश । एष स्वयं पयसि मज्जति दुर्विगाये पाषाणनौरिव निमज्जयते पुरा त्वाम् ॥ १५ ॥ - मम्तीत्यर्थः । त्व शिशु: विशेषेण तापसमतः तव शस्त्रधारणमनधितम् पशक्य ति निष्कर्षः । शम्भ ताप से त्यत्र शम्भु तान्न वेति दोर्दर्पमित्यव दोहदामिति विदिवेन्द्र यव विदिवे गति शम्ब रित्यव शश्वदिति अनुचितैरतीवेत्यवानुचितवरिवैरिति बाल- चकोमलभुजातुलभारभूत रिन्यव बालान कीमलभुजाक्रमभीरुभुतंरिति च पाठान्तरम् । एवमिति। एवं मया सह यो प्रवत इत्यर्थः। त्वं गिरीशगीर्योः तनयः प्रसि भवसि एव सत्यमित्यर्थः । पपरस्य एतादृशसाहस कार्ये प्रवत्त्यसम्मवादिति भावः। तथापि बालस्व मे मम विषमैः दारुणैः शरैः किं कथ कालविषय हमनसदनं यासि गम्छसि । अतः संग्रामत: रणात् अपसर पलायव जीव गाणिहि, तूर्ण शौघं पितुः जनन्या: मातुश्च प्रविश्य समोएं गत्वेत्यर्थः । प्रयतन कोड़ वरम् उत्कष्टम् उज्ज्वलमित्ययः विहि कुरु। एवं त्वमवेत्य व एक त्वम- कति संयामत इत्य व सत्वासत इति पूर्णमित्यव पूर्णमिति च पाठान्तरम् ॥ १४ ॥, सम्यगिति। है गिगैशपुत्र ! त्व' खयं सम्यक् विमृश्य विविन्य प्रम्य जम्म- इषः इन्द्रस्य प्रतिपक्ष शवं मामिति शेषः। पाशु शीघ्र जहिहि परित्यज किन नेथितं शीघ्रं मम साम्मुख्य त्य का पलायखे ति भावः । एषः जम्मारिपुः खयं विगाह्य भगा इति यावत् पयसि पाषाणनीरिव शिलातरिरिव मजति निमग्री भवति त्वा च कारोऽवाध्याहार्यः पुरा निमज्जयने निमज्जयिष्थतीत्यर्थः । निकटा ·कुमारसम्भव इत्थ निशम्य वचनं युधि तारक स्य कम्प्राधरो विकचकोकनदारुणाचः । क्षोभाचिलोचनसतो धनुरोक्षमाणः प्रोवाच वाचमुचितां परिमृश्य शक्तिम् ॥ १६ ॥ दैत्याधिराज ! भवता यदवादि गर्वात् तत्सर्वमप्युचितमेव तवैव किन्तु । द्रष्टास्मि.तु प्रवरबाहुबलं वरिष्ठ शस्त्र गृहाण कुरु कार्मुकमाततज्यम् ॥ १७ ॥ प्रत्युक्तवन्तमवदत् त्रिपुरारिपुत्रम् देत्यः क्रुधौष्ठमधरं किल निर्विभिद्य । युद्धार्थमुटभुजाबलदर्पितोऽसि वाणान् सहस्व मम सादितशत्रुपृष्ठान् ॥ १८ ॥ गामि के पुरत्यमरः । अव पुरायोगे भविष्यति लट । दुर्विगाय इत्यत्र दुर्वि गाह इति पाठान्तरम्। उत्प्रेक्षालगारः ॥ १५ ॥ त्यमिति। विलीचनसुतः हरकुमारः युधि युद्ध तारकस्य रत्थम् एव प्रकार सगर्वमिति भावः । वचनं निशम्य शुला क्षोभात् मनोविचलनात् कम्मा धरः कम्पिताधरीठ; तथा विकचे विकसित कोकनदे रक्तीपले व अरुणे रक अक्षिणी यस्य तथाभूत: धनुरोक्षमाणः पश्यन् शक्ति तदाख्य मस्त्र परिमृश्य स्पष्ट चिताम् अनुरूपां वाच प्रोवाच उतवान्। चीभादित्यव कीपादिति परिमृश्ये व्यव परिमृज्येति च पाठान्तरम्। उपमालडारः ॥ १६ ॥ दैत्याधिराजति। हे दैत्याधिराज ! भवता गर्वात् अहङ्कारात् यत् অবারি उक्त तत् सर्वम् अपि तवैव नान्यस्वेति एवकारार्थः। उचितमेव योग्यमेव किन्तु ते तष वरिष्ठ श्रेष्ठ प्रवरम् उत्कृष्ट' बाहुबलं द्रष्टास्मि द्रक्ष्यामि, शस्त्र' रहार, कार्मुकं धनुः पातता विस्तृता ज्या यत्र तथाभूतम् पधिज्यमित्यर्थः कुरु ॥ १७ ॥ इतीति। दैत्यः सारकः इति उजवन्त विपुरारिपुव कुमार ऋषा बोष्ठम् अधरं च निर्विभिद्य दहे व अवदत् । रेशियो ! इति' मध्याहार्य युद्ध की ।

·सप्तदशः सर्गः। दुष्प्रेक्षणीयमरिभिर्धनुराततज्यम् सद्यो विधाय विषमान् विशिखान्यधत्त । स क्रोधभीमभुजगेन्द्रनिर्भ खचापम् चण्डं प्रपञ्चयति जेवशरैः कुमारे ॥ १८ ॥ कर्णान्तमित्य दितिजेन विवष्यमाणम् कोदण्डमेतदभितः सुषुवे शरोधान् । व्योमाङ्गणे लिपिकरान् किरणप्ररोहै: सान्द्ररशेषककुभा पलितं करिष्णून् ॥ २० ॥ वाणैः सुरारिधनुषः प्रसृतैरनन्त- निर्घोषभौषितभटो लसर्दशुजालैः । - उइटेन उत्कटेन भुजयोबलिन दर्पित: गर्वितः प्रसि, ततः सादितानि खण्डि 'नि शवों पृष्ठानि यः तादृशान् मम वाणान् शरान् सहख । सादितशचपृष्ठा- स्थान शोणिसरत पृष्ठानिति पाठान्तरम् ॥ १८ ॥ दुष्प्रेक्षणीयेति। सः सारकः सद्यः तत्क्षणात् परिभिः शत्रुभि: दुष्प्रेक्षणीयं दशनीय धनुः पाततज्यम् अधिमौर्वी के विधाय कृत्वा ज्यया सङ्गमध्ये त्यर्थः । धेिन भीम: भीषणः यः भुजगेन्द्र: नागराजः तन्निभं तत्सदृश चण्डम् उयं चापं स्व'धनु: जैव: जयसाधनैः वाणः प्रपचयति योजयति कुमार विषमान् "रुणान् विशिखान् शरान् न्यधत्त निहितवान् प्रयुक्त वानित्यर्थः। स क्रोधभीम नगेन्द्र निमित्य व सक्रीधभौमभुजगेन्द्रनिभमिलि पाठे सक्रोधेत्यादि समस्तं पदम् । हे प्रपञ्चयति जैवशरः कुमारे इत्यत्र चण्डप्रभ' यशसि जैदशर कुमार इति कुमार इति पाठन्तु प्रसङ्गत एवेति चिन्त्यम् । उपमालद्वारः कर्णान्तमिति। दिसिजन तारण विकृष्यमाणम् एतत् कोदण्ड धनुः कर्णा- { एत्य पागत्य पाकर्णकष्ट सदित्यर्थः। पभित: सर्वतः सान्द्रः धनैः किरणामा खाना परोहै: पॉरैः ब्योमाङ्गणे गगनचत्वरे लिपिकरान् चित्रकर्म करामित्यर्थः । ।। अशेषककुमां सर्वदिशां पलितं जराजनितं शौला' करिणा न प्रतीयमामोत्- ।। शरौघान् शरसमूहान् सुषुवे जनयामास ॥ २० ॥ वारिति। ईशस्य शम्भोः सूनुः तनयः सुरारस्तारकस्य धनुषः प्रसन; नि.सतः .. -- - ·११८ कुमारसम्भव अन्धोकताखिलसुरेखरसैन्य ईश- सूनुः कुतोऽपि विषयं न जगाम दृष्टः ॥२१॥ देवेन मन्मथरिपोस्तनयेन गाढ़-. माकर्णकष्टमभितो धनुरासतज्यम् । वाणानमूत निशितान् युधि यान् सुजैत्रा- स्तैः सायका विभिदिर सहसा सुरारीः ॥ २२ ॥ रंजे सुरारिशरदुर्दिनके निरस्ते सद्यस्तरां निखिलखेचरखेदहेतौ। देवः प्रभाप्रभुरिव स्मरशनुसूनुः प्रद्योतनः सुघनदुर्धरधामधामा ॥ २३ ॥ वसन्ति स्फरन्ति अगुजालानि मयूखनिव हा येषां तथाभतेः अनन्ने; अशषैः असंभव्य - रित्यर्थः । वाणैः शरैः निर्घोषण रवेण वाणानामिति भावः । भौषिता भग प्रापिता भटा: बोधा यस्य तथाभूत: तथा अन्धोकतानि पाच्छादितानि पखिलानि समग्राणि सुरेश्वरसैन्यानि यम्य सादृशः मन् कुतोऽपि दृष्ट : विषयं न जगाम पारा नदेहतया प्रदर्शनोऽभदित्यर्थः । नि?षभोषितभट इत्यव निर्घोषभौषितभटेः रिति सुरेश्वरसैन्य ईश इत्यव सुरेश्वरसैन्य कोऽसाविति सूनुः कुतोऽपौत्यत्र छन्नानि । स इति च पाठान्तरम् ॥ २१ ॥ देवेनेति। मन्मथरिपोः इरस्य तनयेन कुमारेण देवेन गादं दृढ यथातया पाककष्टम् पाततज्य विम्टतमौर्वी कं धनुः युधि युद्धे अभितः समन्तात् यान निशिनान वाणान् शरान् पम्त उत्पादयामास से मुरार: तारकस्य सुजैवाः अति- जयसाधमामि सायकाः शराः सहसा सद्य: विभिदिरे खण्डिताः। निशितानित्यय विविधानिति सुजैत्रा इत्यव विजेवैरिति च पाठान्तरम् ॥ २२ ॥ रंजे इति। निखिलानां सकलानां खेचराणां व्योमविहारिणा खेदहर কী ঘহ্মাৰ দূৰদৰম্ভ মহিলৰ মুৰৰ বনি আৰ লিদ দিঘদি सति सद्यस्तरां झटिति देवः सारशवुमनुः कुमारः प्रभाप्रभुरिव मूर्य इव प्रकर्ष पोतते दौप्यते इति तथोनाः तथा सुघनानां सान्द्रामा दुर्धरामा दु.सहानामित्या ·सप्तदशः सर्गः। तबाथ दुःसहतरं समरे तरखी धामाधिकं दधति धौरतरं कुमारे। मायामयं समरमाशु महासुरेन्द्रो मायाप्रचारचतुरो रचयाञ्चकार ॥ २४ ॥ अनाय कोपकलुषो विकटं विहस्य व्यों समर्थ वरशस्त्रयुधं कुमारे। जिष्णुजगहिजयदुर्ललितः सहेलम् वायव्यमस्वमसुरो धनुषि न्यधत्त ॥ २५ ॥ सन्धानमात्रमपि यस्य युगान्तकाल- भूतभ्रमं परुषभीषणघोरघोषः उद्धृतधूलिपटलैः पिहिताम्बराश: प्रच्छन्न चण्ड किरणो व्यसरत् समीरः ॥ २६ ॥ ॥ धानां तेजसां धाम स्थानम् पाश्रयः सन्नित्यर्थः । रजे शुशुभे । सद्यस्तरामियत सद्यः स्वयमिति पाठान्तरम् ॥ २३ ॥ तवति। अथानन्तर तत्र समरे संग्राम कुमार कार्तिकेये दुःसहतरम् अति- दुःसहं घोरतरस् अन्युग्रम् अधिकं महत् धाम तेजः दधति पाश्रयति मति तरम्बो महाबलः महामुरेन्द्रलारकः प्राशु शीघं मायाप्रचारे चतुरः सत्वरः सन् मायामथं कपटमयं समर युई रचयाञ्चकार कल्पयामास । मायाप्रचार चतुर इत्यव माया- प्रपञ्चचतुर इति पाठान्तरम् ॥ २४ ॥ पहायति। जगतां विजयेन दुर्ललितः दुर्वि नीतः जिग्मुः विजयी स: प्रमुरः अङ्गाय सद्यः कोपेन कलुष: मलिनात्मा सन् कुमार वरशस्त्रयुधं प्रवराम्बाइ व्यथा विफलाम् अकिञ्चित्करोमित्यर्थः । समयं सम्भाव्य विकट विहस्य उच्चहसित्वत्यर्थः सहेल सावनं धनुषि वायव्य' वायुदैवतम् अस्त्र न्यधत्त निहितवान् त्यो जेन्यर्थः ॥२५॥ सन्धानमाव मिति । यस्य अस्वस्य सन्धानमावमपि धनुषि मंयोगमावण- वेत्यर्थः । परुषः श्रुतिकटः भीषणः भयर: घोरः गम्भौरः घोष: नादः यस्य तथा भूत: उद्यत: उत्क्षिप्ते. धूलिपटले: रजसा चयैः पिहिता पाछादिता अम्बर- माकाशम् पाशा दिशश्व येन तथोक्तः प्रतएव प्रच्छन्नः समानत: चहकिपर : सूर्यो ·कुमारसम्भव कुन्दोज्वलानि सकलासपवारणानि धूतानि तेन मरुता सुरसैनिकानाम् । उडीयमानकलईसकुलोपमानि मेघामधूलिमखिने नभसि प्रससुः ॥ २७ ॥ विध्वस्य सेन सुरसैन्यमहापताका नौता नभःस्थलमलं नवमलिकाभाः। खर्गापगाजलंमहौषसहस्रलोलाम् व्यातेनिरे दिवि सिताम्बरकतवन ॥२८॥ धूतानि तेन सुरसैन्यमहागजामाम् सद्यः शतानि विधुराणि दलकुथानि । येन तथाभूत: समौर: वायुः युगान्तकालस्य प्रलयकालस्य भूत: सशात: भ्रम: धान्तियस्मिन् तद यथा तथा व्यसरत् वहति स्म । सन्धानमावमपि यस्य त्यव सन्धानमावसममस्येति उतधूलिपटलैरित्यत्व उतधूलिपटल इति पिहिताम्ब राश इत्यव पिहिताम्बरान्त इति व्यंसरदित्यत्र व्यवहदिति च पाठान्तरम् ॥ २६ ॥ कुन्दीज्वलानीति। सुरसैनिकानां कुन्दवत् कुन्दपुष्पबत् उज्वलानि भूतानि স্বৰূলালি আমদানি আমনোবি না না নানা মুনালি জমিনালি पतएव उडडीयमानानाम् उत्पतता कलहंसाना कुलोपमानि कुलमहशानि सन्ति मेघाभ: मेघमलिनैरिति भावः। धूलिभि: रजोभि: मलिने नभसि पाकाशे प्रस: प्रसूतानि वभूवुः छिनानि जातानौति भावः । कलई सेत्यव वरहसेति मेघाभेत्यत्र मंग्रामेति च पाठान्तरम् ॥ २७ ॥ विध्वस्यति । नवममिकामाः नूतनमल्लिकासहश्यः सुरसैन्धानां महत्यः पताका: वैजयन्त्यः तेन वायुना पलम् पतिशयेन विध्वस्य खण्डयित्वा नभःस्थलम् पन्तरीच नौता: सत्यः दिवि पाकाशे सिताम्बरकै सबेन तवस्त्रच्छलेम स्वर्गापगाया मन्दा. किन्या: जलस्य ये महान्तः पीघा: प्रवाहाः तेषां सहसस्य लीला विलासं व्याते- निरे विस्तारयामासः प्रापुरित्यर्थः । पब कथमेकख लीलामपरी वविति विम्बानु- विम्बप्रत्यायनात् निदर्शनालकारः। नभःस्खलमित्यव नसलमिति दिवि सिता. बरकतवनेन्यत्र दिविचरौं चिरविधमेणेति च पाठान्तरम् ॥ २८ ॥ चलानौति। सरसेनोगा ये महान्तः गमालेषां सवानि तेन वायुगा भूतानि ·सप्तदशः सर्गः। पेतुः क्षितौ कुपितवासवववलून- पक्षस भूधरकुलस्व तुला वहन्ति ॥२८॥ तास्ताः परेण मरता रथराजयोऽपि दोधूयमाननिपतितुरङ्गमाव । विसस्तसारथिकुलप्रवराः समन्ताद व्याहत्त्व पेतुरवनी सुरवाहिनीनाम् ॥ ३० ॥ हित्वायुधानि सुरसैन्यतुरङ्गवाहा वातिन तेन विधुरा: सुरसैन्यमध्ये। शस्त्राभिधातमनवाप्य निपेतुर्व्याम् खोयेषु वाहनवरेषु पतत्म सन् ॥ ३१ ॥ कम्पितानि विधुराषि कातराणि दलन् च्छदं गन् कुथ: पृष्ठासरण कम्बल विशेष: येषां तथाभूतानि पतएव कुपितस्य वासवस्य इन्द्रस्य वर्ष कुलिशेन लूमाश्मिा: पदा यस्य तादृशस्य भूधर कुलस्व पर्वतबन्दस्य तुखो सादृश्य वहन्ति दधानानि सम्बि सितौ वृथिव्यां पेतुः पतन्ति स्म। सपमालबारः ॥ २९॥ ता इति । सुरवाहिनीनां देवचमूना ता: ता: रथानां राजय: समा: खोप उग्रेप मरुता वायुना दोधूयमाना: पुन: पुनः कम्पामानाः अतएव निपति एव: निपतनोन्मुखा: तुरङ्गमा पश्वा यासा तथोक्का: तथा विखसा: दिच्युताः साथि- कुषप्रवरा: सारथि श्रेष्ठा यासां तथाविधा: सत्वः समन्तात् व्याहत्य विपर्यस्ता भूत्व त्यर्थः । पवनौ पृथिव्यां पेतुः पतन्ति स्म। साता इत्यत्र धष्टा इति दीधय- माननिपति पुतुरङ्गामाचे त्यव दोद्यमाननिपतितुरजमध्ये प्रति विनवसारधि- प्रबरा इत्यत्र विवस्तसारधिवरप्रवरा इति व्याहत्य पेतुरित्या ग्याहत्तिमापुरिति च पाठान्तरम् ॥ ३०॥ हित्येति। सरसैबेषु तुरजवाहा पारीहिपः तेन वातेन विधुरा: व्याकुलाः सन्तः सरसैयाना मध्ये पायुधानि पस्वापि हित्वा त्या शस्त्राभिधात शस्त्र प्रहारम् पनवाष पप्राप्य बपिरवाध्याहार्यः । खीयेषु निमेषु वाइनवर पर पता सम सौ पृथिव्यां निपेतुः निपतन्निन। मुरसचतुपासारयव सुर- सैयतुरनधारा इति मातेन तेन विधुरा इत्यव वेगेन तेन विधुता इति व पाठा- नरम् । २१॥

·कुमारसम्भव तेनाहतास्त्रिदशसैन्यपदातयोऽपि सस्तायुधाः सुविधुराः परुषं रसन्तः । वात्याविवर्त्तदलवद भ्रममेत्य दूरम् निष्पे तुरम्बतलाइसुधातलेऽस्मिन् ॥ ३३ ॥ तेनोजिमतं सकलमेव सुरेन्द्रसैन्यम् वास्थ्य प्रपद्य पुनरेव युधि प्रहत्तम् । दृष्ट्वासृजद्दहनदैवतमस्त्रमिद- मुद्दीप्तकोपदहनः सहसा मुरारिः ॥ ३४ ॥ वर्षातिकालजलदद्युतयो नभोऽन्ते गाढ़ान्धकारितदिशो धनधूमसङ्काः । तैनेति। तेन वायुना पाहताः ताड़िताः विदश सैन्यषु पदातयः अपि सुविधुरा अतिव्याकुलाः सस्तानि हस्ते भ्यः च्युतानि श्रायुधानि येषां तथाभूताः तथा परुष कठीरं रसन्तः मदन्त. सन्तः । वात्याया विवर्तेन विघूर्णनेन दलवत् पत्रवत् दूरम् प्रत्यर्थं ममं घूर्णनं एत्य प्राप्य अस्मिन् 'वसुधातले रणक्षेत्रे अम्बरसलात् पाकाशात् निष्प तुः निपतन्ति स्म। वात्याविवर्तदलबद्धममत्ये त्यस वायोविन्तदलवन्दमिवे- त्य ति वसुधासलेऽस्मिन्नित्यत्र वसुधातलेऽपि ते इति पाठान्तरम् । उपमालङ्कारः ॥३२॥ इत्यमिति। अथी देवसैन्यपतनानन्तर खोकनाथस्य सुरपतेः कमलाया: श्रियाः कुशलस्य मङ्गलस्य स्थापनस्य ति भावः । एकः अहितीय: हेतुः कारणम् अतनुः महान् स देवः कुमारः इथम् अनेन प्रकारण दैत्येश्वरेण तारकेण पस्त्र- योगात् वायव्यास्त्र प्रभावात् अशेषं समस्त सुरसैन्य विधुरीकत विपर्यस्त विलोक्य दिव्यं प्रभावम् पतनीत् विक्षारयामास । पथी शेषमित्यवाशेषमेवेति कुशलैक- हेतुरित्यव कल ने कहे मिति अतनुरित्यवातनुमिति च पाठान्तरम् ॥ ३३ ॥ तमेति । सेन वायव्यास्त्रेण उझितं विधुक्त दिव्यप्रभावादिति भावः । सकल- मेव सुरेन्द्रसैन्यं स्वास्थ्य पूर्वावस्थामित्यर्थः । प्रपद्य प्राप्य पुनरेव युधि युद्धे प्रवृत्त' समुद्यतं दृष्टा सुरारिः तारकः सहसा उद्दीप्त कीपदहनः सवलितकीपानिः सन् ' दीप्त दहमदैवतम् भाग्ने यमित्यर्थः । अस्त्रम् पसृजत् तत्यान। तेनोझित- मित्यत्र तेनान्वितमिति युधौम्यव युधे इति उद्दीप्त कोपदहन इत्यत्र : प्रकोप- दहन इति च पाठान्तरम् ॥ ३४ ॥ - ·सप्तदशः सर्गः। १७३ सद्य: प्रससुरसितोत्पलदामभासो दृग्गोचरत्वमखिलं न हि सवयन्तः ॥ ३५ ॥ दिक्चक्रबालगिलनेमलिनस्तमोभि- लिप्तं नभःस्थलमलं घनसन्दसान्द्रैः । धूमैविलोक्य मुदिताः खलु राजहंसा गन्तु सरः मपदि मानसमौषुरुचैः ॥ ३६ ॥ जज्वाल वह्निरतुल: सुरसैनिकेषु कल्पान्तकालदहनप्रतिमः समन्तात् । प्राशामुखानि विमलान्य खिलानि कोला- जालेरलं कपिलयन् सकलं नभोऽपि ॥ ३७ ॥ वर्षति । वषासु प्रतिकाला प्रतिकणा ये मलदा मेघाः तेषां द्युतित्वि द्युतिर्येषां तथाभूता: गाद यथा तथा अन्धकारिता पाच्छादिता दिगो य: ताशाः तथा असितोपलाना नोली पलानां दामानि माल्यानि तेषामिव भास: प्रभा: यंपा सथाभूता: घनाः सान्द्रा: धूमसहा: धूमराजयः अखिलं समस्त जगत् दृशां दृष्टीना गोचरत्व विषयत्व नहि सन्नयन्त: मेव प्रापयन्तः दर्शनशक्ति नाश्यन्त इत्यर्थः । मभीऽन्त गगनावकाशे सद्य: तत्क्षणात् पाग्नेयास्त्रसन्धानमात्रवेत्यर्थ, । प्रसर विस्तार अग्म : । वर्षातिकालति सत्काल मातति गाढ़ान्धकारिदिश सत्यब तवाम्बकारितदिश प्रति नहि सन्नयन्त इत्यत्व द्युसदा हरन्त इति च पाठान्तरम् ॥३५॥ दिकचक्र ति। दिशां चक्र बालं मण्डल गिलन्ति ग्रन्ति पाच्छादयन्तोनि तथीती : धनानां मंघानां वन्दानोव सान्द्रा: घना. त: तमीभिः तिमिररूपैः मलिन: धूमः नभ:स्थतम् पलम् प्रत्यर्थ लिप्तम् पावतं विलोक्य खलु दृष्ट्व मुदिताः राजहंसा: सपदि सद्यः मानसं सरः गन्तुम् उरत्यर्थम् ईषुः इच्छन्ति स्म दिक्- चकवालगिलनैरित्यत्र दिक्चक्र बालमिलितरिति मभःस्थलमित्यत्र नभम्नमिति मुदिता इत्यत्र पिहिता इति च पाठान्तरम् ॥ २६ ॥ जज्वालति । सुरमैनिकषु देव से नाम कल्पान्ते प्रलये यः कालदहन: कालाग्नि: तत्प्रतिम: तनिभः प्रतुल: पसमः महान् वहि: कोलाजाले: शिखास है: बने था- निकौलावचिहति शिखा स्त्रियामित्यमरः। विमलानि निर्मलानि खिलानि पाशा- मुखानि दिइखानि तथा सकलं नभीऽपि अन्तरौपञ्च पलम् पतिपयन कपिलयन् ·१७४ कुमारसम्भव उज्जागरस्य दहनस्य निरगलस्य ज्वालावलौभिरतुलाभिरनारताभिः । कोणं पयोदनिवहैरिव धूमस- योमाभ्यलक्ष्यत कुलै स्तड़ितामिवोच्चैः ॥ ३८ ॥ गाढ़ानयाहियति विद्रुतखेचरण दीप्तेन तेन दहनेन सुदुःसहेन । दन्दधमानस खिलं सुरराजसैन्य- मत्याकुलं शिवसुतस्य समीपमाप ॥ ३८ ॥ इत्यग्निना घनतरण ततोऽभिभूतम् सहे वसैन्यमखिलं विकलं विलोक्य । सोरवक्त्रकमलोऽन्धकशत्रुसूनुः र्वाणासनेन समधत्त स वारुणास्त्रम् ॥ ४० ॥ पिचरौकुर्वन् समन्तात् जज्वाल दिदोष। पाशामुखानि विमलान्यखिलानीत्यत्रा- शामखान्यपिदनिखिलानौति पाठान्तरम् ॥ ३७ ।। उजागरस्येति । पयोदानां मेघानां निवहेरिव धूमसः धूमनिचर्यः कोण व्याप्तं नम: पाकाशम् उजागरस्य उद्दीप्तस्य निरर्गलस्य निर्बाधस्य दहनस्य भग्न: अतुलाभि: पसमाभिः पनारताभिः सन्तताभिः ज्वालावलीभि: शिखाराजिभिः उच्च : महडि: तड़िता विद्य तां कुलैरिव पथ्यलत्यत अदृश्यत। उत्प्रेक्षाल- गाढ़ादिति। गादात् प यन्तात् भयात् वियति पाकाशे विद्रुताः पलायिता: दाहभयादिति भावः। खेचरा: व्योमचारिणः यस्मात् तादृर्शन दौतेन सुदुःसहन तेन दहनेन अग्रिना दन्दह्यमानं पुन: पुनरतिशयन वा दह्यमानम् अखिलं समस्त। सरराजस्य सैन्यम् अतिशयेन पाकुलं सत् शिवसुतस्य कुमारस्य समीपं पाप भाज- गाम। गादाद भयाद वियति विद्रुतखेचरेण दौले नेत्यव तत्प्रान्ततो वियति चाद अतसतरण दोघेणेति पाठान्तरम् ॥ ३९ ॥ इतीति। तत: पनन्तरम् इति एवम् कारण धनतरण प्रबलतरण पप्रिना बभिभूतम् पतएव विकलम् बखि तत् देवसैन्यं विलोक्य सः बन्धक शत्रुम्नः ·सप्तदशः समः। १७५ घोरान्धकारनिकरप्रतिमो युगान्त- कालानलप्रबलधूमनिभो नभोऽन्ते । गर्जारवैर्विघटयववनोधराणाम् शृङ्गाणि मेघनिवहो धनमुनगाम ॥ ४१ ॥ विद्युल्लता वियति वारिदहन्दमध्ये गम्भौरभौषणरवैः कपिशौकताशा। घोरा युगान्तचलितस्य भयङ्कराथ कालस्य लोलरसनेव चमच्चकार ॥ ४२ ॥ कादम्बिनी विरुरुचे विषकण्ठि काभि- रुत्तालकालरजनौजलदावलीभिः । व्योम्मुच्चकैरचिररुक्परिदौपिताशा- दृष्टिच्छदा विषमघोषविभीषणा च ॥ ४३ ॥ कुमार: मम्मेर वव कमलं वदनपद्म यस्य तथाभूत: सन् वाणासनेन धनुषा वारु- पास्त्र समधत संहितवान् । वाणासनेनेत्यत्र वाणासनेऽथेति पाठान्तरम् ॥ ४० ॥ घोरेति। नभीऽन्त गगनावकाशे धीरं निविड़ यत् अन्धकारं तत्प्रतिमः प्रतएव कालानलस्य प्रलयाग्ने : प्रबल: उत्कट: य: धूमः तन्निभ: तत्सदृशः मेघ. निवहः जलदनिचयः गजारवै: गजनवनिभिः अवनीधराणां पर्वतानां शङ्गाणि विघटयन् विश्व षयन् सन् घनं सान्द्रं यथा तथा सजगाम उदियाय। विघटय. नित्यत्र विषमयनिति पाठान्तरम ॥ ४१ ॥ विद्यु संतति । पथ मेघीदयानन्तरं वियति भाकाशे वारिदानां मेघाना बन्दम्य समूहस्य मध्ये गम्भीरभोषणरवैः घोरा भीषणा: कपिशीलताः पिञ्जरीकता भाशा यया सथीका विद्य लता युगान्त प्रलयकाल चलितस्य जगदग्रामोद्यतस्ये त्यर्थः । कालख भयङ्करा लोला चञ्चला रसनेव जिह्वे व चमकार विस्मयं मनयामास । वारिदहन्दमध्ये इत्यत्र वारिदबन्दवर्गे इति भयङ्करायेत्यव भयङ्करस्य ति पाठा- तरम् ॥ ४२ ॥ कादम्बिनौति। विषाणि जलानि कण्ठे यास ताभि: विषं तुडवले तीये इति विशः । उत्तला भिरुवताभिः कालरजन्याः प्रलयरावेजलदावलिभिः मेघराजिभिः ।

·२७५ कुमारसम्भव व्योम्नस्तलं पिदधता ककुभां मुखानि गर्जारवैरविरतैस्तुदा मनांसि । प्रभोभतामतितरामनणीयसौभि- र्धारावलीभिरभितो वर्ष समू है: ॥ ४४ ॥ घोरान्धकारपटलैः पिहिताम्बराणाम् गम्भीरगर्जनरवैयथितासुराणाम्। वृध्या तया जलमुचां वरुणास्त्रजानाम् विखोदरम्भरिरपि प्रशशाम वह्निः ॥ ४५ ॥ दैत्योऽपि रोषकलुषो निशितैः क्षुरप्रै- राकर्ण कष्टधनुरुत्पतितेः स भौमः । तनौतिविद्रुतसमस्तसुरेन्द्रसैन्यो गाढ़ जघान मकरध्वजशत्र सूनुम् ॥ ४६ ॥ दृष्टि छदा दृष्टि प्रावरणी तथा प्रचिरमभि: विद्य दिः परिदीपिता भाशा दिशः यया तादृशी विषमेण घोषण गर्जनेन विभोषणा विशेषेण भयप्रदर्शिनी च काट म्बिनी मालारचना विशेषः उच्च कै: महति व्योम्नि पाकाशे विरुरूचे विदिद्य ते । यद्यपि कादम्बिनोशब्द: कादम्बिनी मंघमालित्य मराभिधानात् मेघमाला वाचक तथाप्य व केवलमालामभिधत्ते उतच विशिष्ट वाचकानां पदानां सति हि पृथग विशेषणसमवधाने विशेष्यमावपरतेति ॥ ४३ ॥ व्योम इति । व्योम्नः पाकाश स्य तलं ककुभां दिशा मुखानि च पिदधताम् पा छादयताम् अविरतैः पनवरत: गारवै: गजनध्वनिभिः मनांसि तदतां व्यथ यताम् अम्भीभृतां पयोदानां समूहै: मनणीयसौभिरतिमहतौभिः धारावलोभि अतितराम् अतिशयेन अभितः समन्तात् वहधे वृष्टम् ॥ ४४ ॥ घोति। घोरैः सान्द्रः पन्ध कारपटले तिमिरचयः पिहितम् पाहतम् अम्बरम् पाकाशं यैः तथोक्तानां गम्भौरगर्ज नरवः व्यथिता असुराः यैः तादृशानां वरुणास्त्र- जानां जलमुचा मेघानां तया वृथ्या विशृस्य जगत: उदरम्भरि: कक्षिभरिरपि जगद्व्याप की पौत्यर्थः। वह्निः प्रशशाम शान्ति प्राप ॥ ४५ ॥ दैत्य इति। स दैत्योऽपि रोषेण क्रोधेन कलुषः मलिन तथा सेभ्यः सुरमन्यः ·सप्तदशः सर्गः १७७ देवोऽपि देत्यविशिखप्रकरं सचापम् वाणैश्चकर्त्त कणशो रणलिकारी। योगीव योगविधिशुष्कमना यमाद्यैः सांसारिक विषयमवाममोघवीर्यम् ॥ ४७ ॥ भूभङ्गभौषणमुखोऽसुरचक्रवर्ती सन्दीप्तकोपदहनोऽथ रथं विहाय। क्रोडकरालकरबालकरोऽसुरेन्द्र स्तं प्रत्यधावदभितस्त्रिपुरारिसूनुम् ॥ ४८ ॥ अभ्यापतन्तमसुराधिपमीशपुत्रो दुर्वारबाहुविभवं सुरसैनिकस्तम् । . या भीति भय तेन विद्रुतं पलायितं समन्त सुरेन्द्रसैन्य यस्य तथाभूत: सन् লিমিন तोरणैः अतएव भौमै भयङ्करः आकर्ण कष्टात् धनुषः उत्पतितः क्षरम : तदाख्य : प्रस्त्रविशेष: मकरध्व जशती: हरस्य मनु कुमारं गाद दृढ यथा तथा जघान विव्याध । तनीतिविद्रुत नमस्त सुरेन्द्रसैन्य इत्यत्र तदभौतिविद्रुतसमस्त सुरेन्द्र सैन्य रिति पाठान्तरम् ॥ ४६॥ देव इति। रण के लिकारी संग्रामविहारी देवः कुमारीऽपि योगविधिना समा- धिनियमन शुष्कं निर्मलं मनी यस्य तादृशः योगी यमाः यमनियमप्रभृतिभिः सांसारिक विषयसवमिव वाणै: अमोघवीयम् अव्यर्थ बलं सचापं सकामुक दै त्यस्य विशिखप्रकरं शरसमूह क णश: चकत्तं चूर्णयामासेत्यर्थः। रणकेलि कारोत्यव रण. लिकार इति योगविधिशुष्क मना इत्यत्र योगविनिषकमना इति विषयसमित्यत्र वषयवर्गमिति च पाठान्तरम् ॥ ४० ॥ भूभङ्गति । अथानन्तरं भुवीभङ्गेन भीषणं मुखौं यस्य तथोक्तः सन्दीप्तः ममु- वलित: कीपदहन: क्रोधानलः यस्य तादृशः तथा क्रीड़न स्फरन् करालः भीमः रिवाल: खड: करे यस्य तथाभूतः असुरचक्रवत्तौं असुरेन्द्रः तारक: रथं विहाय विपुरारिमूनु कुमारम् पभितः प्रति प्रत्यधावत् पभिदुद्राव । असुरेन्द्र इत्याव धान इति तं प्रत्ययावदित्यत्र चाभ्यधावदिति च पाठान्तरे चर्म दधान इत्यन्वयः अभ्यापतन्न मिति । प्रमोदन हर्षेण विकसत् प्रसाद गश्त् वदनारविम्म ·कुमारसम्भव दृष्ट्वा युगान्तदहनप्रतिमा मुमीच शक्ति प्रमोदविकसहदनारविन्दः ॥ ४॥ उद्योसिताम्बरदिगन्तरमंशुजाल: शशि: पपातदितस्य महासुरस। हर्षाश्रुभिः सह समस्त दिगोखराणाम् शोकोणवाष्पसलिलैः सह दानवानाम् ॥ ५॥ शत्या ईतासुनसरखरमापतन्तम् कल्यान्तवातहतभिवमिवाद्रिशृङ्गम् । दृष्ट्वा प्ररूढ़पुलकाशितचारुदेहा देवाः प्रमोदमगमंस्त्रिदशेन्द्रमुख्याः ॥ ५१ ॥ यत्रापतत् स दनुजाधिपति: परामः संवर्तकालनिपतच्छिखरोन्द्रतुस्यः । मुखकमलं यस्य तथाभूतः ईशस्य शम्भाः पुत्रः सुराणां से निकै दुर्वार: निवारीयत- मशक्यः बाहोर्विभवः सामर्थ्य यस्य तादृशं तम् पसुराधिप तारकम् अभिधावसं दृष्ट्वा युगान्ते प्रलयकाले यः दहन: पनि: सत्प्रतिमां भक्ति तदाव्य- मस्त्र मुमीच तत्याज । पसुराधिपमित्यवासुरेश्वरमिति तमित्यव सैरिति च पाठा- तरम् ॥ ४॥ उयोतितेति। शक्ति: अंजालैः प्रभासमूहै: उदयोतितम् उदासितम अम्बरम् पाकाशं दिगन्तरं दिशामवकाश यखिन् तद यथा तथा तस्य महासुरत तारकस्य हदि वक्षसि समस्तदिगोश्वराणां सर्वेषां दिक्पालाना इषांश भि: पानन्द बाप्प : सह तथा दानवानां शो कोणवाष्यसलिलैः शो कोणामुभिः सह पपात।। भीकी त्या भोकोत्येति पाठान्तरम् ॥ ५० ॥ शत्ये वि। विदशेन्द्रमुख्याः इन्द्रादयः देवाः पापतन्तम् पागच्छन्तम् असुरेगा शत्या छता नाशिता पसवः प्राणा यस्य तथीकम् अतएव कल्पान्तवातेन प्रलयपन मन इतं ताड़ितम् पतएव भिन्न भेदं गतम् पट्रियामिव पर्वतशिखरमिव हा प्ररूढ़े समातेन पुनकेन रोमान चारवः मनोजाः देशाः येषां तथाभूता: सना प्रमोदं हर्षम् पयमन् प्रापुः । सल्या इतासमिसन सताय तारमिति विदशेन्द्राम इयत्र विदिवेधमुख्या इति च पाठान्तरम् । ५१ ॥ भ्यापसन्तम् ·सप्तदशः समः। १७८ तबादधात् फणिपतिधरणी फणाभि- मत रिभारविधुराभिरधो ब्रजन्तीम् ॥ ५२ ॥ वर्गापगासलिलयोकरिणी समन्तात्- सौरभ्यलुब्धमधुपावलिसेव्यमाना। कल्पद्रुमप्रसवकृष्टिरभूवभस्तः शम्भोः सुतस्य शिरसि विदशारिशतोः ॥ ५३ ।। पुलकभरविभिवंवारवाणा भुनविभवं बहु तारकस्य शत्रोः । सकलसुरगणा महेन्द्र मुख्या: प्रमदमुखच्छविसम्पदोऽभ्यनन्दन् ॥ ५४ ॥ । यवति। स दनुजानां दैत्यानामधिपति: परासः प्राप्तपञ्चत्व: पतएव संवर्त : काले प्रलयकाले मिपतन् यः शिखरौन्द्रः शैलेन्द्रः तेन तुल्यः सन् यव अपतत् पपात, तत्र फरिपतिः श्रेष: तस्य तारकस्य भूरिभारेण प्रभूतगौरवेष विधुराभि: कातराभिः फणाभिः पधो जन्नौं रसातलगामिनौं धरणीम् पदधात् यबेन दधारेति यावत् । संवर्तकालनिपतखिरीन्द्रतुख्य इत्यव संवर्त वातनिपतखिरौन्द्रकल्प इति पाठान्तरम् । ५२॥ खति। खर्गापमाया मन्दाकिन्याः सलिलशौकरिणी जलक पशाचिनी सम. सात् सर्वत: सौरभ्येण सोगध्ये न लुधाभिर्मधुपावलिभि: भमरराजिभिः सेव्यमाना नुगम्यमाना नभस्त: पाकाशात् कल्पद्रुमा प्रसवष्टिः पुष्पष्टिः विदशारे: भयो: तारकस्य शवोः सम्भोः सुतस्य कुमारस्य शिरसि प्रभूत् पपातेति यावत्॥५३॥ पुलकेति । महेन्द्रः मुख्यः प्रधान येषां तथोक्ताः सकलसुरगया: सर्वे देवा: पुलकाना रोमाखाना भरणातिशयन भिवानि भेदं गतानि स्फटितानीत्यर्षः। वार- भावानि वर्माणि येषां राधीकाः तथा प्रमदन प्रकष्ट हर्षेण मुखाना छविसम्पत् बोजवल्यसमडियेषां तादृश: इर्षोत्फुल्लमुखा इत्यर्थः । तारकस्य शवोः कुमारस्थ अविभवं बाहुबवं बड़ यथा तथा सगौरवमित्यर्थः। पश्यनन्दन् प्रशसुरिस्यर्थः । सकभरविभिनवारवाणा इत्यत्र पुलकभर विभिन्न चारदहा इति सकलसुरगया वन समरवरमया इति प्रम दाखविसम्पद इत्यव प्रमदमुमतिसम्पद इति " ·कुमारसम्भव . इति.विषमशरार: सूनुना जिष्णुनाजी विभुवनपरशये प्रोवृते दानवेन्द्रे । बलरिपुरथ नाकस्याधिपत्य प्रपद्य यजयत सुरचड़ारखष्टाग्रपादः ॥ ५६ ॥ श्रीकालिदासकतौ कुमारसम्भवे महाकाव्ये तारका- सुरबधो नाम सप्तदशः सर्गः समाप्तम्। च पाठान्तर १ ठान्तरम्। पताग्रावृत्तम् अयुजि नयुगरफती यकारा युजितु नर्ज नरगाश पुष्पताबास लक्षणात् ॥ ५४ ॥ इतीति । इति इत्य विषमशरस्य कामस्य अरि: शव : हर: तस्य मनुना जिष्णुना विजयवता कुमारण आजौ युद्धे विभवनस्य वरं महत् शल्य तसिन्। महाशालाभूते इत्यर्थः। दानवेन्द्र तारके प्रकर्षे सम्यक् उहले उन्मूलिते मति अथानन्तरं बलरिपः इन्द्रः ना कम्य स्वर्गस्य आधिपत्य' प्रपद्य प्राप्य सराणां देवाना चूडारब: शिरोमणिभिः सृष्टी अग्रपादी पादाय यस्य तथाभृतः देववन्दः प्रणत दूत्यर्थः । व्य जयत विशेषेण जयति स्म सर्वोत्कर्षण तस्थावित्यर्थः । विभवनवरशल्ये इत्यव विभुवनखन्नशन्य इति प्रीइते इत्यत्व प्रेरित इति च पाठ प्रेरित शमनम- दनं नीते इत्यर्थः । मालिनोवृत्त ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैरिति तल्लक्ष. .. पात्।। ५५ ॥ इति सप्तदशः सर्गः। इति पण्डितकुलपतिना वि, ए उपाधिधारिणा यौजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येस विरचिता कुमारसम्भवस्य उत्तरखण्ड याच्या समाप्ता।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·作

·No text on this page.