·F ·दस्वरदराजाचार्यप्रणीता हिदान्तकौमुदी JANUA भीताप्रेस गोररवपुर-

·No text on this page.

·वरदराजाचार्यप्रणीता जी शुश्तिी गागरीम
पीर
लघुसिद्धान्तकौमुदी २६५
सयं
प्याफरणागार्येण पण्टितथीनागपणपत्रिपाटिना
पाण्यापापण्टिमधीगमनागपणदणगापिणा प
टिप्पणादिमि समलदान्य
सम्पादिता
जापान पनराम गा afe
गुमनार गोरे गुना
मा

·No text on this page.

·अथ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थविषयाणामनुक्रमः विषयाः विषयाः प्रणाम १७२ १९ ... १७८ १८३ १-संशाप्रकरणम् २-अचमन्धिः ३-हल्सन्धिः ४-विसर्गमन्धिः ५-अजन्तपुंलिशा ६-अजन्तस्त्रीलिमाः ७-अजन्तनपुंसकलिङ्गाः ८-इलन्तपुंलिकाः १-दलन्तम्पीलिनाः १. हलन्तनपुंगलिशा ११-भव्ययानि १२-म्यादयः १३-अदादयः १४-दोत्यादयः १५-दियादयः १६-स्वादयः १७.दादयः १८-सपादयः १ २५-यालक्यक्रिया २६-नामघातयः २७-कण्ड्यादयः २७ २८-आत्मनेपदप्रक्रिया ३१ २९-परस्मैपदप्रक्रिया ५१ ३०-भावकर्मप्रक्रिया ५६ ३१-कर्मप्रक्रिया ६० २२-सकारार्थप्रक्रिया ८२ १३-कृदन्ते कृत्यप्रक्रिया ८४ ३४-पूर्वकदन्तम् ८७ १५-उणादयः ९१ २६-उत्तरपदन्तम् १२५ ३७-विभक्यः १२८ २८-समागाः १४३ १९-अव्ययीमार: १४७ ४.-तरसुरुषः १४. ४१-नीति १५४ १५८ ... ... २०० ... २०८ ... ... -समासान्ताः २३७ २. पारयः २१-गुरादयः २२-पन्नपनिया २३-समन्तामविया २४-परन्ताि १९४ ४५-भरपाधिकारः १६९ मादपंग १६७ ४-पाधिया १६९ ४८-सरकाः ... २४८ ·(२) विषयाः पृष्ठावाः विषयाः पृछा ... ४९-विकागर्थकाः ५०-ठगधिकारः ५१-यदधिकारः ५२-उयतोरधिकारः ५३-ठअधिकारः ५४-त्वतलोरधिकार ५५-भवनाद्यर्थकाः ५६-मत्व या ५७-प्राग्दिशोयाः ५८-प्रागिवीयाः ५९-स्वार्थिकाः २५७ अथ परिशिष्टविषयसूची- २५९ ६१-लिङ्गपरिचयः २६१ ६२--लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थपूत्राणा- मकरादिवर्णानुक्रमः २६३ ६३-लघुसिद्धान्तकौमुदीस्यवार्तिका- २६४ नामकारादिक्रमेण सूची २६६ ६४-लघुसिद्धान्तकीमुदीसधातूनाम- कारादिक्रमेण सूची २६९ ६५-लघुकौमुद्यां गणेष्वपठिता- २७३ नामुत्तरत्र समुदाहतानां च २७५ धातूनां संग्रहः ६६-लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थगणपाठः २७९ ६७ रघुसिद्धान्तकौमुदीस्थपरिभाषा- २८३ पाठः ... २८६ ६८-लघुसिद्धान्तकौमुद्यां प्रभाः -V६०-स्त्रीप्रत्ययाः इति लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थविषयानुक्रमः P ·श्रीहरित निवेदनम् निखिलेऽस्मिन् पञ्चतत्त्वाचिते वैरिञ्चपञ्चेनादिकालतो भुपेत्य प्रारब्धपरिणति भुञ्जानानां जनानामाध्यात्मिकादितापत्रया चक्रव्यूहोत्पाटनपटीयो शानमेवामनन्ति भोजोपायतया निःश्रेयस कमतयो यसयो महर्षयश्च । सच ज्ञानमाम्नायवाझयतात्पर्यपालो सत्सद्विवेकोद्रेकादेव समधिगन्तुं शक्यत इति नास्ति परोक्ष प्रेशा तात्पर्यपालोचनं च तत्तच्छब्दानुवन्धितत्तदर्थबोधक शक्तिप्रहा दाक्तिग्रहस्तु शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशातवास्याद्यवहारतश्च वृद्धजनोक्या प्राधान्येन व्याकरणादेव बोमवालीति तदेव पागाश्रयणीयं निगमागमार्थसाथै परिचिचीपुभिः । किं च पडतो ऽध्येयो शेयश्च' इति विधिश्रवशात् पड्मिरः मंवलितस्यैव तत्वगनं श्रेयःसाधनमभिमतम् । तेम्बङ्गेषु च 'छन्दः पादौ तु वेदस- व्याकरणं स्मृतम्' इतिवचनाद् व्याकरणमेव मुखमिव प्रमुखता- मागध्येतन्यनो चैति नापिदितचरं गीर्वाणवाणीप्रणयिनाम् । व्याकरणं च मुख्यतो नरधानुश्रयने, 'ऐन्द्र चान्द्रं क- कौमार शाकटागनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ।।

·(२) रास्वनिधाधुर, हनुमनामुदिश्य मोऽयं मारातारति याल्मीकीयाचनाय । ननु हनुमनः काले पागिन्यादेरनुत्पत्या ने संगच्छत इति चेन्न 'याता यथापूर्वमकल्पयर' इति शुन्या पूर्वयंमलोन पाणिन्यादीनां व्याकरणसरगनुमानात् । तन्द्रव्याकरणे सामिन्द्रो मत्यतोपनम्य व्याकरोत् । तस्मादियं न्यारता यागुच्यते' इति श्रुतिरेय प्रमाणम् । 'चान्द्रारतु आमोदरकुधिष्यिति पेटुः' इत्यादियचनाबान्द्र- स्यापि सत्तानुमीयते । 'शताय टन्यतावशते' इति गमे माये नामतो निर्देशात् याशकृत्ससत्तापि निधीयते । फोमारं त्याग्नेयपुराणे पर्यवे, केचित्तु पागिनिकृतं प्रातिशाख्यसूत्रमेय कोमारमिति वदन्ति । सारस्वतन ऋतन्त्रापराभिधानं शाकटायनं चाद्यत्वे मुद्रितमुपलभ्येते । आपिशलं शाकलं च पाणिनिमूनेषु तन्नाग्नोरनुवादादनुमीयते । यद्यप्यद्यत्वे जैनेन्द्रासुबोधयातनाद्यभिधानानि विविधानि च्या- करणान्युपलभ्यन्ते तथापि नैतेपां वेदाङ्गत्वम् । निखिललौकिकालोकिक- शब्दानां व्युत्पादकतया पाणिनीयव्याकरणमेव सर्वेषां मूर्धन्य धन्य च सद् वेदाङ्गतामाधत्ते । 'इदमक्षरं छन्दोवर्णशः समनुकान्तं ब्रह्मा बृहस्पतये प्रोवाच, बृहस्पतिरिन्द्राय इन्द्रो भरद्वाजाय भरद्वाज ऋषिभ्य ऋपयो ब्राह्मणेभ्यः । तं सल्विममक्षरसमाम्नायमित्याचक्षते; न भुक्त्वा न नक्तं घूयाद् ब्रह्मराशिः।' इति ऋक्तन्त्रव्याकरणोक्तरीत्याक्षररूपस्यास्य चतुर्दश- सूत्रसमूहस्याम्नायत्वं निष्पद्यते, तन्मूलकत्वाचेदं वेदशरीरमभ्युपगम्यते । एतस्य प्रणेतुः पाणिन्यादेः परिचयजिज्ञासा स्वाभाविकीति तद्विषये किञ्चिनिवेद्यते-तत्रादिराचायों महानुभावः पाणिनिः दालनामधेयापि- तुदश्यां जन्म लेभे । यद्यप्येतस्याभिधानम् आहिकः' इत्यासीत्तथापि गोत्रा- श्रयपाणिनिनाम्नवायं प्रसिद्धिमापेदे । पञ्चापप्रदेशे सलातुराभिधो ग्रामोऽस्य जन्मभूरासीद् य एवेदानीम् 'सलातुर हलायुर-हलाहुर-लाहुर' इति क्रमेणापभ्रंशं गतः 'लाहौर' इति परिणतः । एतस्याद्यावधि कियान घालोऽतीत इति विषयमधिकृत्य मतानि बेभिद्यन्ते । पाश्चात्यो विद्वान् १-'पाणिनिस्वाहिको दाशीपुत्रः शाङ्गिपाणिनी' इति विकाण्टोपाव।

·(३) Cunninghamm कनिङ्गहममहोदयः खिताब्दप्रवृत्तेः साविशतवर्षपूर्व- भेव पाणिनिसमय सम्भावयति । अन्ये तु प्रायः सहसवर्षपूर्वमनुमन्यन्ते, अपरे च खिस्तान्दतः साईद्विसहस्रतोऽप्यधिकपूर्व पाणिनिकालमाकल- यन्ति । एतदन्तिम मतं युतिविमर्शमूलरुतया समीचीनं भाति । ये किल खिताब्दतः माक् सहस्रवर्याभ्यन्तर एवं पाणिनिसमय सम्मन्यन्ते ते पाणिनिकात्यायनी नन्दराज्यकालवर्तिनी समानकालिकावित्यूरीकुर्वन्ति । आख्यायिका वेमामुदाहरन्ति यत् 'मुग्धबुद्धिः पाणिनिर्योपाध्याय गुरु विद्यार्थमुपश्रितस्तत्र सतीप्येन कात्यायनेन धादे पराजितः पराभूतश्च सनिवेदमवाप्य भगवन्तं महेशान तपसा प्रसाद ढकानादसमुद्गत चतुर्दश- सूची स्याकृतिसूत्रनिर्माणशक्तिं विद्वत्तां चातुलामासमादेत्यादि ।' परन्तु विचारनिऋषोपरि कषणेन तपोदारकमहेश्वरप्रसादादिवरमाप्त्यन्त वृत्तान्त- मपहायान्यवृत्तं न विश्वासपदधीमधिरोहतिः यतः पाणिनिसूत्रेषु रातो जनमेजयादुतरकालिको न कश्चन सूयते, नैतायदेव, पाराशर्यव्याससूनो शुरूस्यापि नाम नोपन्यभान्सीत् सूत्रकृत् । पश्चात् किपकालानन्तरं शुक्रस्थ 'वैयासकि' रूपाम् अपत्यबोधकसंज्ञामनुश्रुत्य तत्साधनाय कात्यायनेन वररुचिना व्यासवरुडेति वार्तिकमारब्धम् । एवविधमत्रप्रमाणपर्या- लोवनयेदं निर्णेनुं शक्यते यजनमेजयकाले तदुत्तरसन्निहितकाले वा पाणिनिरासीत् । तदानी वैयासकिवारुडकिप्रभृतिपदानां लोकव्यवह्रिय- माणता नासीदतस्तदर्थ सूत्रं न प्राणायि पाणिनिना । यद्युभयोरेक काल- स्वमङ्गीक्रियेत ताई पाणिनिना यदनुक्तं दुरुक्तं च तत्कात्यायनेन पूरितं प्रत्याख्यातं चेति सीकर्तव्यं स्याहा एवं सति पाणिनेन्तावापत्तिरप- विद्यत्वापत्तिश्व स्याताम् । विभिन्न कालत्याङ्गीकारे तु पाणिनिना स्वसमयेऽव्यवदियमाणतया यदनुक्तं तद्वार्तिककृता स्वसमये व्यवहार- विषयतया धरितम् । तथा कालपरिवर्तनक्रमेण भाषायामपि किञ्चित्परि- वर्तनस्य सम्भावयितुं शक्यतपा तदानीन्तनपयोगानुसारेण यदुक्तं प्रतीत तत्कात्यायनेन प्रत्याख्यातमिति कल्पयितुं शक्यते । अतोऽनयोविभिन्न- कालयमेव विचारसहम् ।

·सपा न जनमे जानामिति कोपा ममा मिसादनः शिशिपूर्ण पाणिनेः काग: मंमाग्यो । कागाना- नु पागिनेः परमाननगंगोपामु गमामु कलेः महामनाय पानाम्या मसा ममागमil पगोपी पागनिमोनामिन शुगधरी परावति दे भमिषाने अम्ग भयो । अयं प्रयागन पश्चिमदिगि मलिन्द गााले त्रिमित कौशाम्बी नाम नगरीम् (वेदानीन कोशम' प्रामाभिधयाभिधीयते) सजन्मनादासार । गोमदनीसम्मति धादसा च मयूरामादिति प्रसिद्धिः । एतस्य वाति, समलनानि पाणिनिमूत्राणि प्रगमरप्रचाराग्यभूवन् ! कात्यायनवार्तिकानां प्रगयनात माक् पाणिनिगूयाणामध्ययनाध्यापनयोः प्रतिभावामीदिति नाविदितं चैयाकरणानाम् । यद्यपि म्यातिकादम्बंपरि श्रीन्याडि- विदुपा विरचितो लशरलोकारमको व्याख्यानन्य आसीनधान्येच कुण्यादि- भिरानायः प्रणीता गृत्तयोऽयासंम्नयापि नेतन्यः पूर्णतया तत्त्वमध्येतृगां दृदयङ्गमं योभूयते स्मेति लोकोपतिरसंवदो भगवान् पतञ्जलिविशदा. शयविवेचना मा महाभाष्यनामकं मन्यं निरमात् । श्रूयते यन्महेश्वरप्रेरणया भगवाञ्च्छेप एवास्मभ्यमहोपाधोपदेशार्य पतञ्जलिनानावत्तीर्ण आसी- दित्यहो भागधेयमस्मदादीनाम् । एतस्य भगवनः पतञ्जले: कले सप्तविंशतिशततमशतान्या खिस्ताब्दतः शतचतुष्टयवर्षपूर्व सत्त्वमासीदिति विदामनुमानम् । अस्य गोणिकाख्या जननी जन्मभूमिश्च गोनदंदेशो- ऽभवत् । अयं गोनर्ददेशः कश्मीरेऽस्तीत्येके । अवधशन्ते 'गोण्डा' नाना विख्यातं नगरमेव गोनर्द इत्यपरे मन्यन्ते । भाष्यकारमनु काले काले मर्तृहरिकैपटप्रभृतयोऽन्ये विज्ञसो महा- भाष्योपरि विवृतीर्वृत्तिमन्यांश्चालिखन् परन्तु तत्र तन प्रकरणसौष्ठवाद्य- भावादायासबाहुल्याहते सिद्धान्तज्ञानं सुदुःशकमेवासीदिति व्यारण- तत्यबुभुत्सूनां कृते परोपकृतिपरप्रकृतिपरतन्त्रतया धीलक्ष्मीधरतनुजनुपा भट्टोजिदीक्षितेन शब्दकोस्तुभा, तत्सारभूता वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी, तयाख्यानभूता प्रौढमनोरमा च प्राणायिपत; तथान्येऽपि बहवो ग्रन्था ·, अनेन निरमाथिपत । एतत्प्रणीतव्याकरणग्रन्थानामन्यतमा वैयाकरण- सिद्धान्तकौमुदी ससिद्धान्तसंग्रहात्मकतया सौविध्याधिक्याविरलपचारा. भवत् । परन्त्वियमपि प्रायेण विदुषामेव मनाकुमुदमोदिनी समजनि यत: पाकितासम्पर्ककातया स्वभावतः सुकुमारमतीनां बालकानां चेतसे भावीवेय- मरोचत । ततो चालानामपि बुद्धीयाकरणविषये निवेशयितुमनसा मट्टोजि- ইয়িরানি গরুগবনঘলন বিভাগ - कीमुदीमध्यकौमुदीलयुकौमुदीगीर्वाणपदमञ्जरीनामानो अन्याः समपादिपत । श्रोभट्टोजिदीक्षितः सारस्वतब्राह्मणोऽपि सन् महाराष्ट्रे निवसति स्मेति केचित् । अपरे नु सम्पति महाराष्ट्रियसारस्वतव्यपदेशभाजा विभागामृग्वेदीयाश्वलायन- शासान्तर्गतत्वाद् भट्टोजिदीक्षितस्य तु तैत्तिरीयसन्ध्याभाष्यनिर्माणादिना कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयशारिविप्रबंशावतंसतयानुमानानासो महा- राष्ट्रियसारस्वतः, मत्युत पञ्चद्राविडान्तर्गत आसीदिति सिद्धयति, सप्त- गोदावरीप्रदेदो चास्यावस्थानमभूत् । श्रीशेपकृष्णपण्डितराजजगन्नाथाप्पय्य- दोश्चितपतिदायिविद्धिः सह घनिष्टसहवासाधैतन्मतं पुष्यतीति वदन्ति। अर्थ शालिवाहनशकस्य पदशशतान्यामामीत् । एतस्यैवान्तेरासियाबरद- राजाचार्यस्थापि सत्तावाला पदाशताब्धेवेति बोध्यम् । एतत्मणीतप्रन्यानामन्यतमा सिद्धान्तकौमुदीयं सिद्धान्तकौमुदीयं तत्र भवता पाटकानो सम्मुखीनो समुहमति । लकलेवरायेा समासतः सिदान्त- कौमुदीसम्मवं समस्त शानं समुद्रावति । ननु सिद्धान्तकौमुया एवेद संक्षिसं संस्करणं किमत्र रदराजेन कृतम् न हि सम्पादनमात्रेणेव निर्माणयोभागित्वं तस्येत्यादिप्रकारेण नापाशेप गीयम् । महोजिदीक्षित. स्थापि यावरणसिद्धान्तकौमुवाः सम्पादनातिरिक्त निर्माणमोभागित्वा- मागत् । न हि मुनिप्रयानुक्समपूर्व किमपि घटेयं तेनाप्युक्तम् , महाभाष्य सिदान्तानामेसी कौमुदी, महाभाष्यतः सिद्धान्तान् संग्लग्य सम्माद- नादनिरिक्तं दीवितहानि किमपि तत्र नूतनं कर्म । यद्यपि सिद्धान्तकोमुरा एवेदं संक्षि संस्करणम् , तथापि ततो महा लग्य. भति पात्यती सूश्ममीक्षामिद मुभिः । 1 ·लघुसिद्धान्तकौमुद्या सिद्धान्तकौमुदीतः प्रकरणविपर्यासोऽवलोक्यते स च सहेतुकस्तथाहि-सिद्धान्तकौमुद्याम् अव्ययान् पश्चात् स्त्रीप्रत्ययादि- तद्धितान्तमभिधाय तिडन्तमारभ्यते तदनु च दन्तम् । लघुसिद्धान्त- कीमुद्यान्तु स्त्रीप्रत्ययप्रकरणं अन्यान्ते स्थापितम्, कारकादितद्धितान्तञ्च कृदन्तादपि परसाकृतम् । तिडन्तकदन्ताभ्या परस्तात्कारकप्रकरणपाठस्य प्रयोजनं तावद् दृश्यताम्-कारके 'अकथितं च कर्तृकरणयोस्तृतीया' इत्यादीनि बहूनि सूत्रागीत्थं वर्तन्ते के कारकस्य तिङन्तकृदन्तायनु पटनीयता समय॑ते, अन्यथा तिटन्तज्ञानाहते दुह्यादिधानूनाम्, तिकृतो. नि विनानभिहितकर्तृत्वादीनां च बोधः कुतः सात् ? किन क्रियान्व- यित्वं कारकत्वमित्युक्तदिशा कियाशापकप्रकरणोत्तरत एव कारकप्रकरण- मारब्धव्यम् । एवमेव 'उपपदमति कर्तृकरणे कृता बहुलम्' इत्यादीनि समासस्स, 'कृम्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि चिः' 'वर्मनित्यम्' इत्यादीनि च सूत्राणि तद्वितस्य तिइन्तकृदन्तोत्तरस्थिति ज्ञापयन्ति । 'टिदाणम् द्रयस' 'दिगो' श्यादीनि सूत्राणि न स्त्रीप्रत्ययस्य सर्वप्रकरणान्त- स्थिति समर्थयन्तीत्यालोन्येव श्रीमता वरदराजाचार्येणाध्येतृणां सोषिभ्यसम्पादनार्थ प्रकरणे व्यत्यय स्खीया सूक्ष्मदर्शितेय दर्शिता । कि चार विषये पूर्वप्रारणपनु परप्रकरणारम्मस्योपयोगिताबोधकमवतरणं तर तर टिप्पणे द्रष्टव्यम् । एकभियं मयिकान्तकौमुदी यमो म्वभावत एव पाठोपयोगिनी तयारि अविचचिर विरामसले सरखतापादनार्थ टिप्पणमायश्यकमसि । अवये पथरि विविधरिपोकलानि रायुमिदान्तकीमुथा नागा संरकरणानि मुद्रितानि सन्ति तगारि तानि मातीमोग्लोगित भरतीनि विशेषलो पालानामुरयोगमेयोदिया मानिदि नाटिप्पणमंत्रित संस्करण माकालि । सम्पति मुग्धः सियेग्यो यथा शान्ति सामेव মিনুষ্যকা নিরঙ্কাই স্পিণ কী? लिम् । भर दुपधानिां गयानाम भी शारीच का समन्वो दतिः। संस्कृतमाया पगाल्यलेपनानगपार ·नार्य च प्रतिप्रकरणं कठिनप्रयोगाणां सरलसंस्कृतगिरा साधनमपि न्यबन्धि । अनुवादोरयोगायात्रोदाहतानां पदानामर्था अप्युपन्यताः । कि च मन्यान्ते लिङ्गानुशासनोक्तदिशा लिपरिचयोऽङ्कितो यतोऽनुवादादी দিল্লীষ্ট ধ্যানুষ। অন্যখ করে মাথা मलितानि । विद्यार्थिनां सोवियार्थ सूपति कयान्ना सूचीभिः सहर सकर्मकाकर्मकले अपि पादर्शिगताम् । एवमयं मन्यः साम्प्रतिक- परीक्षार्थिना कृतेतीवोपयोगी संपत्तः । अप्रत्यटिपण्या अधिकागो मागः श्रीवायणमेयमारवाहीसंतृतकालेजप्रधानाध्यापकनाध्यापनकलागोविदेन অরিগা নাৰাৰামখানাগাস্থিঠিন দাৰূগোল प्याचीहि सिमोस यस्योपयोगिताम! सय गुणपशानिनम्नत्र भातोडम्यापकानध्ये धानुरुध्महे वयं यदिम प्रन्यमात्मात्य सम्लयन्तु भयन्तोमा परिश्रम तायन्नु माम्मान् । अस्मिन् मन्ये गाणि रथारपन्यम्नानि । सानिमानि विप. भूते ( ) को मुद्रितानि सन्ति । (ग• गु.) इनि गाया संकेतः (२०)ीन परिमाराचा त्यादि गम्यम् चिनीरम् । সয়া মমাং যাহী মশলা रिहामो मानसबभावमापारम्प शमन्ता मूनबन्नु न सायनोनिमे सरकारले संशोधयि पनियामति निरनि- निसिसिको अभिमानीयभाद्रपरमप्रतिदि गंबर १९९३ रामनारायगतमायः (गीताम, गोरखपुर)

·MA
शहां ब्रह्मविचारसारपरमामायां जगद्व्यापिनी
वीणापुस्तकधारिणीमभयदां जाड्यान्धकारापहाम् ।
हम्ने स्फाटिकमालिकां विदधती पमामने मंस्थितां
चन्द ना पामघरीं भगवती युद्धिप्रदां शारदाम् ।।

·श्रीगणेशाय नमः
গ্রাজুলীয়
नेला सरसती देवी सुद्धा गुण्यो करोम्यहम् ।
पाणिनीयप्रवेशाय रघुसिद्धान्तकौमुदीम् ।।
अथ संज्ञाप्रकरणम्
अउण १ ! कनक २ ए एच ४ । हयवस्ट
५। लण्६ । अमडणनम् ७ । समन् ८१ पटया ९ ।
जगदम् १० सापटच ११ का १२ । पमर
१३ । हल् १४ ॥
सहिरिपूर पासास एपिताम्।
गिरगिरं dir) मिनी
१-मां पादाभानार्यः गुदा मरिश मागणना
माती परेतीपा नमार पनीर साना
ना माझी सामी: AANोनुदान
--
-
བན

·गमिता पाम् नम: Hardiariनि । नया इनः । का माग in ! १-hitोगामि गमग हेपत. गानिirmiretiriri- गमा me RAIt tat RITrrम् । miri: Enीमा निthm REATM मोगर' infजापानी प्रमागम् || २-म गुपया-- भागमता पर जतिसोध र सुगम् , भारतिय मारविषमोनुगम् । मसोममरर र मूति Ageneru अणादिरांशावया शिरसारि संकायमा येथेति योयम् ॥ ३-किमयानि इमानि भत उक्तम्भमादौति । भण् आदियांमां ता अगादयनाथ सा: संज्ञा अगादिसंशाना अर्यः प्रयो मन मेरा लानि अगादिसंज्ञायानि ॥ ४-ननु कधकारमे सूत्रागामणादिसंज्ञायत्वम् इति चेत्तबाइएपामिति एक चतुर्ददापत्राणामन्ते मवा अन्या अन्तिमाचनुर्दश वर्गात इत्संहका इत्यर्थः। ततश्च 'आदित्येन' इति सूत्रप्रपया अणादिसिदिति तय स्पष्टीकरिष्यते ।। ५- हयपरट्' इत्यादिपून हकारादिप्रतिरोत्तरमकारो- च्चारणेन हशादिप्रत्याहारे अकारसहिता एवं हकारादयो गृझेरनिति शङ्काम- पाकरोति-हकारादिश्चिति; अयं मावः, यद्यपि तर तर प्रत्याहारेकार- सहितास्त उचार्यन्ते तथापि तेषु विषयेऽकारोन विवक्षितः ॥६-पूर्ववाक्येन लगोऽकारख्यो धारणार्थत्यमुपपद्यतेस्त आह-लगमध्ये विति; लमध्यवर्ती अकारस्तु इत्संशको नोचारणार्थः । इत्संज्ञापलं च दर्शयिष्यते- 'लणसूत्रस्थावर्णेन.' इत्यादिना ।।

·संशाप्रकरणम्
AM
हलन्त्यम् १।३।३॥
उपदेशेऽन्यं हलिस्यात् । उपदेश आयोच्चारणम् । सूत्रेवदृष्टं
पदं सूत्रान्तरादनुवर्तनीयं सर्वत्र ।।
अदर्शनं लोपः १।१।६० ॥
सक्तस्यादर्शनं टोपसंझं स्यात् ।
तस्य लोपः १३१९॥
तस्येतो लोपः स्यात् । णादयोगार्थाः ।
आदिरन्त्येन सहेता १।२ । ७१ ॥
अन्त्येनेता सहित आदिमध्यगानों स्त्रस्य च संज्ञा स्यात् ।
१-पाणिनिकात्यायनपतचलिकतकं प्रथममुच्चारणमित्यर्थः । वैचित्तु
उपदेशपदार्थमित्यमाहु:-
খালুখালবিলকিঙ্কায়ান,
भागमप्रत्ययादेशा उपदेशाः प्रकीर्तिताः ॥ इति ॥
२--ननु रामाधीना वृत्तिः सूत्रं तु हलन्त्यमित्येतन्माषम्, वृत्तावुपदेश
इति कथनमधिकमित्याराथाइ--सूवेष्विति, सूत्रेषु यत्पदं न दृष्टं
तदन्यस्मात्रादनुवर्तनीयम् इति सर्वत्र हेयम् ॥ ३-विद्यमानस्ये-
त्यर्थः ॥ ४-ननु यदि 'अहउस इत्यादिसूखेषु कारादीनामित्संगालो
क्रियेते तहिं तदुधारणमेव न कार्यमित्यत आह-गादय इतिः णकारादयो
लकारपर्यन्ताः सूत्रात्यवर्णा अणादिप्रत्याहारार्थाः ।। ५-यथाऽणामत्याहारे
साधनीयेऽन्त्य हत् णकारः, तसहित आदिः अकारोऽर्थाद् अणिति,
तद् अभूपदमकारणकारयोर्मध्यवर्तिनः 'उ' इति वर्णदयस्य संज्ञा
वरूपस्याकारसच।।
1

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ति अइउवर्णानां संज्ञा । एवमच्हल्झलित्यादयः* ॥ कंकालोऽज्यस्वदीर्घप्लुतः १ । २ । २७ ।। उश्च ऊश्च ऊ३श्च का; वां काल इव कालो यस्य सोऽच् हखदोर्घप्लुतसंज्ञः स्यात् । से प्रत्येकमुदात्तादिभेदेन विधा। उचैरुदात्तः १।२ । २९॥ नीचरैनुदात्तः १।२ । ३०॥ प्रत्याहाराणामकारादिक्रमेण परिसंख्या- अक अच अट् अण् अण् अम् अल् ८ अस्। १५ ऐच २२ जम् । २९ मा । ३६ रल् १६ सय २३ सय ३० मय् । ३७ वल् १०इन् । १७ खर् ! २४ झर् | ३१ यश् । ३८ व १८ डम् २५ झल ३२ यण ३९ शर १२ उक् | १९ चय १९चय २६ सय ३३ यम् । ४. शल् २० चर् | २७ सय ३४ यय् ३४ यय | ४१ हल 1 १४ एच् | २१ छन् २८ वा । ३५ यर् महेश्वरम्वसिद्धानां सार्तिकपाणिनिमूत्रव्यवहानामेव प्रत्याहारा- मयं संग्त्येति बोध्यम् ॥ १-एकमात्रिको प्ररोचारणकालसराकालकोऽन् वर्गसः, दिमाधि- कारोबारमालमहाकालकोऽच् दीर्घमंशा, निमात्रिकोकाधारण- महाकालको टुसंश इति मायः ॥ २-स लन्धदम्बादि- रकोः ॥ ३दाल्यारि साधमागे नियनोऽदातः ॥४-ताया. न्यानेयधोमागे निष्पभोजनुदानः॥

·समाहारः सरितः १।२।३१ ।। से नयवियोऽपि प्रत्येकमनुनासिकत्वाननुनासिकलाभ्यां द्विधा ।। मुखनासिकायचनोऽनुनासिकः १११।८॥ मुखसहितनासिक्योच्चार्यमाणो वर्णोऽनुनासिरसंज्ञः स्यात् । त्यम् ----अ इ उ ऋ एप यांना प्रत्येकमटादश भेदाः । वर्णन्य श तस्य दीर्घाभावात् । एचामपि द्वादश ते हवाभावात्। १-उदातावानुदात्तत्वयोरेकत्र समाहारो यत्र सोऽच् स्वरितः ।। 8 सचोदात्तादिसंशकः ॥ ३-मुपेन सहिता मुखसदिता, सा नासिकाच मुखनासिका, उच्यतेऽमाविति वचना, मुग्ननासिकया । इति विग्रहः ।। ४. पूर्वोत: 'उकालोऽन्' इत्यादिभिः पदपूर्य- मुक्तं तदित्थमनेन प्रकारेण शेयमित्यर्थः ।। चामष्टादाभेदविवरणम्-- .६ उभर अउएओ ऐ ओ अ इ उ अाल ए ओए ओ इम्बभेदाः। दीर्घभेदाः। मुतभेदाः। हातानुनामिक ७ उदात्तानुनासिका १३ उदात्तानुनामिका ताननुनामिकः ८ उदाचाननुनासिकः १४ उदात्ताननुनासिकः उदातानुनासिका ९ अनुदासानुनासिकः १५अनुदात्तानुनाधिक: दातामनुनासिकः | १० अनुदासाननुनासिकः २६ अनुदात्ताननुनासिका तानुनासिकः ११ स्वरितानुनामिक १७वरितानुनासिका रेताननुनासिका १२ स्वरितामनुनामिकः १८ स्वरिताननुनासिक ·६ গায়ালা तुल्यामप्रपन्नं सवर्णम् ॥१॥९॥ तानादिलानमायाप्रपनना या मेन तुर्य मिल: माणसं स्यात् । (नागीमिय: मारय यायन) भासिनापाना पदः । गुसाना तार । अदुरपागा धर्मा । गुलसाना दन्ताः । आम्मानीयानामोटी । अमहणनानां नासिका गाएदेतोः पात्रता । ओदीनाः फटीटम् । वारस्य दन्तोष्टम् । निमामूलीपस्य मिहामला । नासिकाऽनुसारस्य । यतो शि-आभ्यन्तरी याना | आपः पधधा-पृटेपरटेप- वितरिवृतरांगनभेदात् । तर राष्टं प्रया सानाम् । परपृष्ट- मन्तःसानाम् । परिश्तभूगणाम् । वितं मराणाम् । हवस्या. १-अस्यन्ति उपारयन्ति यर्णाननेनेति आरयम, आस्ये मयमास्य प्रकृयो या प्रयत्न आस्यं च प्रयतश्च आस्यप्रयत्री स्यावास्यायनी परस तत्तुल्यास्यमयनम् ॥ २-चकारेण स्वम्बवर्गानुकूलं वाल्यादि समुचीयने ।। वोद्भवस्थानकोडकम्-- अ य ट ठ त थ फ औ ख ख ग घ RANAM ण न चा ण प प स कण्ठ तालु मूर्धादन्ताः ओष्ठो नासिकाक ता.क.ओ.द.ओ. जि.मू. स्थानानि ·संशाप्रकरणम् वर्गम्य प्रयोगे संवृतम् । प्रक्रियादशायां तु विकृतमेव । याहाप्रयास्त्वे- कादाया----विचारः संधारः चासो नादो धोपोऽधोऽन्यप्राणी महाप्राण उदात्तोऽनुदात्तः सरितति | खरो विचाराः भासा अघोराध । हाः संवारा नादा घोराध । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यणमान्यप्राणाः । वर्गाणा द्वितीयचतुर्थी शलध्र महाप्राणाः। कादयो मावसानाः स्पर्शाः। यणोऽन्तःस्थाः । शल ऊमाणः । अचः स्वराः।* ४ क ख इति कखाम्यां प्रागविसर्गसदृशो जिह्वामूलीयः । । १-बाह्यप्रयत्ना यद्यपि सवर्णसंगायामतुपयुक्तास्तथापि वर्णानामान्तर- तम्यपरीक्षायामेपामुपयोगो बोभ्यः ।। • आभ्यन्तरवाह्यप्रयनशानार्थक कोष्टकम्-- -shelte स्पृष्टाः विवृताः গহিসূত্র: प्रयनाः संवृतः संशाः ऊष्माणः ईपतिवृताः বয়ঃ A24अन्तःस्था पस्पृष्टाः स्वरा: AA क स्व ग ह घ ध च छ ज ध ल ट है द ओ ऐ ओ तु थ द न घ प फ. म भ अ.भा.म.पा. मल्पप्राणाम, प्रा.अ.प्रा.म. प्रा.म. विवारा संवाराः मेवारा: संगरा: विचारा: म. उदात्तानुदात्तरद- श्वासाः | नादा. नादाः श्वामाना, अघोचा पोषाः घोषाः घोगः अघोपाःयो. हस्खोऽकारःप्रयोगे] ल रावयता: रिताः

·"प्रतीयते विधीयत इति
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
४. फ इति पफाभ्यां प्रागविसर्गसदृदा उपध्मानीयः । अं अः
इत्यचः परावनुखारविसर्गी ।।
अशुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः १॥ १ ॥ ६९ ।।
सवर्णस्य संज्ञा स्यात् । अत्रैवाण परेण णकारेण । कु चु टु तु पु एते
उदितः । तदेवम्-- इत्यष्टादशानां संज्ञा । तथेकारोकारी।
ऋकारस्त्रिंशतः । एवं लकारोऽपि । एचो द्वादशानाम् । अनुनासिका-
ननुनासिकभेदेन यवला द्विधा; तेनाननुनासिकास्ते द्वयोईयोस्संज्ञा ।।
परः संनिकर्षः संहिता १।४।१०९ ॥
वर्णानामतिशयितः संनिधिः संहितासंज्ञः स्यात् ।।
हलोऽनन्तराः संयोगः१।१।७॥
अमिरव्यवहिता हल संयोगसंज्ञाः स्युः ॥
मुप्तिङन्तं पदम् ११४।१४।।
सुबन्तं तिइन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ।।
इति मंशाप्रकरणम् ।
१-विधीपमानोऽण आदेशपत्ययागमरूपरतमिनो उद्देश्यभूतः
स्यमवर्गच संशयः ॥ २-अप्रेदं प्रमाणम्-
परेनरेगमाः स पूरापा मना।
कोहिमारवत्येतदेक पोण
-- व् , त्यै गति परः सैन हेतुना
नरनुन पटिहारते या योदश मयन्तीयः॥

·अथासन्धिः
इको यणचि ६।१।७७॥
इकः स्थाने यण स्यादचि संहितायां त्रिपये । सुपी उपास्य
। स्थिते ।
तस्मिनिति निर्दिष्टे पूर्यस्य १।१। ६६ ।।
सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्मान्तरेणाव्यवहितस्य
योध्यम् ॥
स्थानेऽन्तरतमः ११११५०.1..
*प्रसार सति सदशतम आदेशः स्यात् । सुध्य उपास्य इनि
अनचि च ८।४।४७॥
अचः परस्य यरोदे या नो न त्यचि । इति धकारस
न सुध्ध्य् आस्य इति जाते ||
सला जश् झशि ८।४।५३ ॥
स्पष्टम् । इति पूर्वधकारस्य दकारः ॥
संयोगान्तस्य लोपः ८।२।२३ ।।
संयोगान्तं यपर सदन्तम्य र स्पात् ।।
अलोन्यस १।१।५२।।

·मागिताकोगुणाम्
कति कामmifinमाग समानापः | अं अः
परानुसारियों ॥
नदिमवर्गम्य गाप्रत्ययः १।१।६९ ॥
लीको पीपर ही प्रयाः । नीयमानोऽगुदिन
- मंशा स्यात् । अगा परेग मारेग । मुगुटु त पप्ने
। संगा-- यहादशाना मंजा । सकारोकारी ।
शतः । एवं लयागेति। एगो द्वादशानाम् । अनुनामिका-
हाफमदन पाटा निधी तेनाननुनामिकास्ने यो योरसंज्ञा !
परः संनिकर्षः मंहिता १।४।१०९ ॥
वर्णानामतिशयितः संनिधिः मंहितामंज्ञः स्यात् ।।
इलोज्नन्तराः संयोगः १।१।७॥
अम्भिाव्ययहिता हल संयोगसंज्ञाः स्युः ॥'
सुप्तिङन्तं पदम् १।४।१४ ।।
सुबन्तं तिङन्तं च पदसंज्ञं स्यात् ॥
इति संशाप्रकरणम् ।
१-विधीयमानोऽण आदेशप्रत्ययागमरूपस्तद्भिन्नोऽण उद्देश्यभूतः
य संशा इत्यर्थः ॥ २-अत्रेदं प्रमाणम्-
परेणैवेण्ग्रहाः सर्वे पूर्वेणैवाणग्रहा मताः।
ऋतेऽदित्सवणस्येत्येतदेक परेण तु ॥ इति ।।
य् व् ल् ल् इत्येवंरूपेणेति बोध्यम्; तेन हेतुना
बासिका यादिषु पटितास्ते यवला यो योहिता भवन्तीत्यर्थः ।।

·अथाच्सन्धिः
इको यणचि ६।१।७७॥
इकः स्थाने यण् स्यादचि संहितायां विषये । सुधी उपास्य
इति स्थिते ।
तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य १।१ । ६६ ॥
सप्तमीनिर्देशेन विधीयमानं कार्य वर्णान्तरेणाव्यवहितस्य
पूर्वस्य बोध्यम् ॥
स्थानेऽन्तरतमः १ । १ । ५० ॥
..३ प्रसङ्गे सति सदशतम आदेशः स्यात् । सुध्य् उपास्य इनि
।
जाते | mur
अनचि च ८।४।४७॥
अचः परस्य यरो द्वे वा नो न त्वचि । इति धकारस्य
द्वित्वेन सुध्ध्य् उपास्य इति जाते ॥
झलां जश् झशि ८ । ४ । ५३ ।।
स्पष्टम् । इति पूर्वधकारस्य दकारः ।।
संयोगान्तस्य लोपः ८।२। २३ ।।
संयोगान्तं यत्पदं तदन्तस्य लोपः स्यात् ।।
अलोऽन्त्यस्य १।१।५२॥

·१० लघुसिद्धान्तकौमुपाम् पष्ठीनिर्दिष्टोऽन्त्यस्याल आदेशः स्यात् । इति यलोपे प्राप्ते - (यणः प्रतिषेधो वाच्यः ) । सुद्धथुपास्यः । मैवरिः । धात्रंशः । लाकृतिः ॥ एचोऽयवायाः६।१।७८ ॥ एचः क्रमादय अन् आय् आव् एते स्युरचि ॥ यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ११३॥१०॥ समसम्बन्धी विधिर्ययासंख्यं स्यात् । हरये 1 विष्णवे । नायकः । पावकः ॥ पान्तो यि प्रत्यये ६१११७९॥ । १-मुधी+उपास्य इति स्थित तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य' साने. न्तरतमः' इति खस्यसहकारेण 'इको याचि' इति गूण धकारेकारस्य यकारे 'अनचि च' इत्यनेन धकारस्य हित्ये 'साली जर शशि' इति पूर्य- धकारस्प दकारे 'भदानं लोपः' इति लोसंज्ञायाम् अवगतायाम् 'मलोs- रयस्य' इत्येतत्सहकारेण 'संयोगान्तस्य सोपः'त्यनेन यकारस्य लोरेमाप्ते पग प्रतिरोधो याच्यः' इति समिधे वारसम्मेलने च ते 'मुभयुपास्यः' इति शिम्। दित्यामापे 'मुध्युपास्यः' इति; अस्य पगिरगराधनीयः' इत्यर्थः । एवं 'दमयानया मशरः' इत्यापि मम ॥ २-मधुदैन्याभगशन विष्णुः ॥ १-प्रमाणो मागः ॥४-टुकारो देवजातीनां माता तस्या आलि: सम्पम् ॥ ५-संबन्धिन उद्देश्या एको त्रिया अपायन उमय एर यारधारापमंगया, तसगदीना कमेगापादयः ॥६-अधि. भूनाशो ने यमरः ।। ७'मनुः पावकोनमा' (मिः)

·अच्सन्धिः
यकारादी प्रत्यये परे ओदौतोरआय् एतौ स्तः । गव्यम्
नाव्यम् । (अध्वपरिमाणे च ) । गव्यूतिः ।।
अदेङ्गुणः १।१।२॥
अत् एङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ॥
तपरस्तत्कालस्स१।१। ७० ॥
तः परो यस्मान्स च तात्परचोच्चार्यमाणसमकालस्यैव संह
स्यात् ॥
आद्गुणः ६।१। ८७॥
अवर्णादचि परे पूर्वपरयोरेको गुण आदेशः स्यात्
उपेन्द्रः । गंगोदकम् ।।
उपदेशेजनुनासिक इत् ११३१२॥
उपदेशेऽनुनासिकोऽजित्संज्ञः स्यात् । प्रेनिज्ञानुनासिक्य
पाणिनीयाः । लणसूत्रस्थावर्णेन सहोचार्यमाणो रेफो रटयोः संज्ञा
रसोधिकारो दयादिः ॥२-भोकया तार्यम्-तरणीय जलम् ।। ३.
गोशन्दीकारस्य यूनिशन्दे परेऽवादेशो लोकेऽपि भवनि मार्गपरिमाणे गम्ये
गव्यतिरिति क्रोदयस्य संशा ।। ४-अस्योदाहरणम् 'अतो मिम ऐम्' इति
५-अस्योदाहरणम् 'भदे गुणः पदिरादे' इति ॥ ६ समकालर
सवर्णस्य संशा इत्यर्थः, तेन इरिमिरित्यत्र भिस ऐम् न ॥ ७-विष्णुः
८-गाजलम् ॥ १-प्रतिज्ञा आनुनासिक्यं येते तयोकाः पाणिनि
प्रतियोना ये पर्यास्ते प्रतिशाविषयानुनामिस्ययन्त इत्यर्थः । १०-ला
म त एवं तत्र लिहतीति हासः स नासाध लेन सह उपार्यमा
इत्यर्थः । एवं च 'उरण रपरः' इत्यत्र रवान्दो खन्याहारपोधारले
स्लयोहणे सिद्धम् ॥

·मपुगिमायकोमुधाम् उरण रपरः१।११५१॥ कति ति: गहे गुहग । तस्थाने योग र रान्नेय प्रानने । गर्मि: तन्कारः ॥ लोपः माकन्यम्स ८।३।१०॥ अपर्णपूर्वयोः पदान्तयोर्ययोलोजी याऽगि परे । पूर्वप्रासिद्धम् ८॥२॥१॥ गगदरामप्यारी प्रति निरापसिद्धा, रिसापारि प्रति परं शासममिदम् । हो, यिह । विष्णा इ. विष्णविह ।। वृद्धिरादच १ । १ । १॥ आदेश धृद्धिसंज्ञः स्यात् ॥ वृद्धिरेचि ६।१।८८॥ आदेचि परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । गुणापवादः । कृष्ण कत्यम् । गहीवः । देवैर्यम् । कृष्णोत्कण्यम् ।। एत्येधत्यूठस ६ । १ । ८९॥ अवदिजाधोरेत्येधत्योरूठि च परे वृद्धिरेकादेशः स्यात् । उपैति । उपैवते । प्रठीहः । एजायोः किम् ? उपेतः । १-कृष्णस्य समृद्धिः ॥२-'आद्गुणः' इति प्राप्ते यलोपस्यासिद्धत्वान्न भवति, एवमन्यत्र ।। ३-हे हरे ! विष्णो ! अस्मिन् स्थाने खितो भव इति शेषः ॥ ४-कृष्णस्यैकरूपता ।। ५-गङ्गाथा जलस्य वेगः ॥६-देवाना- भैश्वर्यम् ॥ ७-कृष्णस्य कृष्णे वा उत्कण्ठा 11 ८-अवर्णाद् एजादिः 'इ' धातुः 'ए' धानुश्च यत्र पर:, एक्मवर्णाद् या ऊठ परसत्र पूर्वपरयोवृद्धि- रेकादेशः ॥ ९-समीपं गच्छति प्राप्नोति था॥ १.-निकटे वृद्धिशीलो भवति ।। ११-दमनकाले कण्ठारोपितकाष्ठवाहको वत्सः प्रष्ठवाडित्युच्यते, अथवा प्रष्ठमग्रेसरं यहतीति प्रष्ठबाट ।।

·१. अच्सन्धिः मो भवान्प्रैदिधत् । ( अक्षादूहिन्यामुपसंख्यानम् ) । अक्षौहिणी सेना । (प्रादूहोढोट्येपैष्येषु ) प्रौहः । प्रौढः । प्रौढिः । प्रैपः । प्रैष्यः । (ऋते च तृतीयासमासे) । सुखेन ऋतः सुखातः । तृतीयेति किम् ? परमतः । (प्रवत्सतरकम्वलवसनार्णदशानामृणे)। प्रार्णम् । वत्सतरार्णम् , इत्यादि । उपसर्गाः क्रियायोगे १ । ४ । ५९ ॥ प्रोदय' क्रियायोगे उपसर्गसंज्ञाः स्युः । प्र परा अप सम् अनु अब निस् निर् दुस् दुर् वि आइ नि अघि अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप-एते प्रादयः ।। भूवादयो धातकः १।३।१॥ क्रियावाचिनो भ्वादयो धातुसंज्ञाः स्युः ।। उपसर्गाहति धाती६।१ । ९१ ॥ १- भवान् वृद्धिं करोतु ॥ २-पूर्वपदात् संशायामगः इति णत्यम् । महाभारतेऽधौदिणी प्रमाणं यथारपाः २१८७० गजाः २१८७०, अश्वरः ६५६१०, पदातयः १०९३५०- दयनी शेनामोहिणी 1 -प्रहादिशब्दाना क्रमेणार्थ:-प्रकृयतार्किकः। विंगतः। प्रोदता । प्रेषणम् । दासः ||४-मुग्न गतः॥ ५-परमधामातथेति कर्मधारयः, न नु तृतीयाचपुरुष इति भावः । अस परमो मुक्तोऽर्थः ॥६-माधम पागम् ॥ ७-यत्सतरनिमित्तकम् ऋणम्।। ८-आदिपदात् कम्बलार्णम्, वसनाणम्, गार्णम, दयानों देशइत्यादीन्यु. दाहरणानि यानि ॥९-'प्रादपः' इति सूत्रमनुसर्या प्रादयति ।। १०-भूधवाथ भूयो,आदिश्व आदिश आदो, भूवादी येग वे भूवादय इति विग्रहः । तथा च भूमभयो वासा इत्यन्वयः भूमादनाद यारान्दी- उनपर गहते, यामाश्चर्याद भूगन्दोऽसत्यवाची ग्धते । नयाभूतो भूपारादी कियावाचकायेवेति फरितार्थमार-कियानाचिन इति ।

·ler
wrainer
1९५॥
httETTE
मनोनमादिति।।१५॥
th hinीम व
(Hrit
का I Rimanimismमनः॥
प्रामाप६।१।१५॥
आम मो नमः
सि॥
-TEAR-मन-THE-m
मनम् सपा मगनदास मारोगा नागराइएम,
सोग मननारोगरागरः, समापिंग मनुशार तारमनुताप
"मम्' ति, तर रिमंस तानुदायः मारकर
एप प्यादेशिमलान ॥५-पाक्षिणात सिपमतमी, राय
रामादिगणतिय पूरल टेक्तलाच परे पूर्वपरयोः
परस्पमित्यर्थः । न्' इति पदरा-हस्य देशरिपस्य भन्युःका
इत्यर्थः । 'क' पदरीफलम् 'मनोग' बुद्धिः ॥६-भारल्या सरूपेण
गग्यते इत्यारतिगगः, भयं मार:--एन एय शब्दाभत्र गणे एवंरूपम
निर्दिश इत्येवं नियमो नास्ति; किन्नु, यत्र शम्दे परस्पं श्यते तनिधारक
च शास्त्रं नास्ति स शरदः शान्वादिः, एवं रीत्यान्यत्रा पारतिगण
इत्यस्सायों शेयो यथा-चादिषु स्वरादिशु ॥ ७-मार्तण्डः मूर्यः,
मृताग्दादागद इति विप्रहे 'तत आगतः' इत्यपिपये एव पररूपम् ।

·पच्सन्धिः
अन्तादिचन६।१८५॥
योऽपमेयादेशः म पूर्वम्यान्नबन्धरम्पादिवत् । शिवहि ।।
अकः गवणे दीपः ६।१।१०१॥
अकः मर्गेऽचि परे पूर्वारयादी एकादश. म्यात ।
ग्यारिः । श्रीशः । पियूट्य । होतकारः ।।
पडः पदान्तादति ६।१।१०९ ॥
पदालारोऽति परे पूर्वपमेमागः स्यात् । हरे ।
रियो ।
मर विमापा गोः६।१।१२२ ।।
ग्दो ये जानन गोगति का प्रातिमार पहाने ।
गोभर, पम् । पालम्प किम ! भिरम ! पाने
किग 1

·१
६
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
अनेकाल् शित्सर्वस्य १ । १ । ५५ ॥
इति प्राप्ते ॥
ङिच्च १।१।५३ ॥
डिदनेकालप्यन्त्यस्यैव स्यात् ।।
अवङ् स्फोटायनस्य ६ । १ । १२३ ।।
पदान्ते एङन्तस्य गोरवङ् वाऽचि । गत्रामम् , गोऽप्रम् ।
पदान्ते किम् ! गवि ।।
इन्द्रे च ६।१ । १२४ ॥
गोरवङ् स्यादिन्द्रे । गैवेन्द्रः ॥
दूराद्भुते च ८ । २ । ८४ ॥
दूरात्सम्बोधने वाक्यस्य टेः प्लुतो वा ।।
प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम् ६।१।१२५ ॥
एतेऽचि प्रकृत्या स्युः । आगच्छ कृष्ण ३ अत्र गौश्वरति ।।
ईदेद्विवचनं प्रगृह्यम् १ । १ । ११ ॥
ईदूदेदन्तं द्विवचनं प्रगृह्यं स्यात् । हरी एती । विष्णू
इमी । गङ्गे अम् ॥
अदसो मान १ । १ । १२॥
१-अनेकालशियादेशी सर्वस साने भवनः ॥ २-अस्य सदियो'
रस्यादिः ॥३-गयां पतिषभः ॥ ४-सम्यग्बोधनं सम्यम् शारनं न
त्वमिनुसीकरणमात्रम् ॥

·भनन्धिः १७ अस्मारामती प्रधा मनः । अमी ईशाः । रामकृष्णायम् माने । भान्त्रिम् ! अमुकेश चादयोऽमचे १।४।५७ ॥ अन्यायाचादयो निताः स्युः ।। प्रादयः १।४।५८॥ एनेऽपि तपा॥ निपात एकाजनाइ १११११४॥ एक निरान आइजः प्रगाः रसत् ।। ल ।ई उमेशः । पापम्मरणयोरहित'; आएवं नु मन्यमे । आएवं रिल नन् । अन्यत्र ति; आणिम् ओणम् ॥ आत् ।।१।१५॥ औलो नि मग गा ! matini १- मनोमादिप:14-gri' ritोधमा वन-wीत भर ctren' पE: 11-11- मानुषी, मासाने APri mireranaart-Irrarmः ।। मिरे ८-7 , Tehru-4 कप +kumari TR- . - withort meerentre are -x reir- Aryan १५-temyres

·१८
मागिमागकोपाम्
मम्मुदी मान्यगायना ११ १६ ॥
राम्बुदिनिमिया ओमारी का प्रpasदिके
पिणो हनि, विनिति ||
मय उपाया।३।३३॥
मपः परस्य उत्रो यो यानि बिरुम्, किमु :
इकोसवर्ण शाकल्यस हम्म ६ 1१1१२७
पदान्ता सो हवा या स्परसवणेऽचि सविधि
स्वरसन्धिः । चकि अत्र, प्रायन । पदान्ता इति रिम् !
अची रहाम्या ८।४।४६॥
अचः पराभ्यां रेफहकाराभ्यां परस्य यरोदे या स्त:
(न समासे)। बाप्पश्चः ॥
ऋत्यकः ६।१।१२८ ॥
ऋति परे पदान्ता अकः प्रॉम्वद्वा । ब्रह्म ऋषिः,
१-शाकल्पमते प्रगद्यसंज्ञायां मायामपि मतान्तरे तरभा
तत्राप्येतन्मते घलोगः ॥२-अत्र 'पूर्वत्रासिद्धम्' इत्यनेन घत्वः
सिद्धत्वात् 'मोऽनुस्वारः' इति नानुस्वारः । वत्वाभावपशे
एकाजना इनि प्रगृह्यत्वे प्रकृतिमायः ॥३-यदि कृतेऽपि हस्खे
स्यात्ताई हम्वविधानमेवानर्थक स्गद्दीपस्यापि यूणि रूप
भावादिति भावः ॥ ४-अत्र चक्री चक्रपाणिर्विष्णुर्वर्तत हर
५- एडः पदान्तात्' इत्यतः 'पदान्तात्' इति, 'इको
प्रत्यतः शाकल्यस्य हसः' इति च वर्तते तदाह-प्राग्वदिति पूर्ववः
हस्व इत्यर्थः ] ६-अनापि हस्खविधानसामा 'आद्गुणः' इति गुण

·इल्सन्धिः पदान्ताः किम् ! आर्छत् ॥ हत्यच्सन्धि' । अथ हल्सन्धिः सो थुना थुः ८।४।४०॥ सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे शकारचवर्गी स्तः । रामौते । रामधिनौति । सञ्चित् । शाहिलाय ।। शात् ८१४४४॥ शातपरस्य तवर्गस्य चुवं न स्यात् । विभः । प्रभः । हुना टुः८१४॥४१॥ स्तो हुना योगे धुः स्यात् । रामण | रामटीकने । पंथा। सहीका । चक्रिण्टीकरी ॥ न पदान्ताहारनाम् ८।४।२॥ । " ·3 ४ १० २० लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् पदान्तावर्गापरस्यानामः स्तोः एर्न स्यात् । पट् सन्तः । पद् ते । पदान्तात्किम् ! ई? । टोः किम् ? सर्विष्टमम् । (अना- नवतिनगरीणामिति वाच्यम् ) ! पण्गाम् । पंण्णवतिः । पण्यगर्दाः ।। तोः पि८।४।४३ ।। न टुत्वम् । सन्पष्टः।। झलां जशोऽन्ते ८१२।३९ ।। पदान्ते झलां जशः स्युः । वागीशः ।। यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको या ८।४।४५॥ यरः पदान्तस्यानुनासिके परेऽनुनासिको वा स्यात् । एतन्मुरारिः, एतद् मुरारिः। (प्रत्यये भापायां नित्यम् ) । तन्मात्रम् । चिन्मयम् ॥ १-अत्र धुत्वनिषेधामाये "फ्ट पन्तः' 'प? इति स्यात् ।। २-मन्तो महात्मानः ॥ ३-६ ते इत्यरस्थायां डकारस्य पदान्तत्यामायेन धुत्वनिषेधामा टुत्वेन तारन्य टकारे चत्वेन दकारस्य ८कारे सिद्ध रूपम् । स्तुति करोनीति तदर्थः ॥ ४-टोहणाभारे पदान्ताभ्यां पकारटवगाम्यां परम्प नोः नेत्यर्षे सर्पिपः पारस्प पदान्तस्यात् वत: तकारस्य दुत्वं न सादिति 10 ५-मातिन ॥ ६-गान्ताहगांपरेप नाग्नचनिनगरीशदानोलो: ध्रुस्यांगोधो मे यः, तथा च पह+नाम' पदनियनिः' 'पान गर्यः' इत्यते। नम्प छुत्वेन पारे, आये 'प्रत्यो माया नित्यम्' इति धारा नियमनुनामिचे, अन्यया: 'परोऽनुनामि' इत्यनुनामिक स्ववियर्थ मन्ये मिदिःपाधिका नय॥८-नापतिः ॥ -बिगुः ॥ १.-भनुनामिकादी प्रयोपरे पदान्न रो नियमनु. नासिको मापा (सं.) इत्यर्थः ।। ११ नम्वरूपम् ।। तमरः भाय:

·No text on this page.

·मgframaiगुपा
यो होपनामा ८।५। ६२ ।।
Fr: पम्पहार या मार्गः नारस
महामाण IITit:. गाडतिः ॥
माछोटि1४१६३॥
अपः परम् शम्याटि नगद शिरापर दम भुगेन
जकारे यले गरि गरि नारम्य पार: धाः, तन्शियः ।
(मीति याप्यम् ) तनानि ||
मोज्नुस्वारः ८।३ । २३ ॥
मान्तस्य पदस्पानुसारी हलि । हरि बन्दै ।
नयापदान्तस्य झलि ८।३।२४ ।।
नस्य मस्य चापदान्तस्य अन्यनुसारः। यशांसि । आम्स्यते।
झलि किम् ! मन्यते ॥
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः ८।४ । ५८ ॥
१-एवं चवर्गटवगतवर्गपवर्गभ्यः परस्य हस्य शकारदकारघकारमकारा
भवन्ति । उदाहरणच क्रमेण-अन्सीनम् । पदलानि, तद्धविः, गुड्मसति;
इति योध्यम् । 'पाग्धरिः' इत्यम्य वाणीश्वरः' इत्यर्थः॥२-तस्य शिवः ।।
३-इठोट' इत्यस्य स्थाने 'शरछोऽमि' इति वक्तव्यमित्यर्थः ।। ४-अत्र
'अलोऽन्त्यस्य' इति परिमाणपत्रेण मस्यानुस्वारः ॥ ५-आक्रमण
करिष्यति ॥६-अपदान्तस्यैशनुस्वारस्थानेन परसवर्णः, स च नित्यस्तस्माद
गङ्गादिशब्देऽनुवारसहितः प्रयोगः प्रामादिकः।।

·4
ܕܙ ܕ
ܪ ܪ ܪ
ܙܛ
ܪ
ܟܕ
ܙܫ ܐ
܀
s
fr
܂
ܫ 1
܀
ܢܫ܀ ܢ *
ܙ -- ܀
ܙ
;x܃ ܃܇ ܕ
ܦܬܙ ܣ: ܐ: ܐܕܘ }}
܀
܀ 8ܬܕܪ ܪܬܫܪ ܕܐ
4
:2ܬ| ܝܰ| ܠܬܝܬ ܐ. ܐ 1 ;€ ܬ݁ܬ݁ܽ ܙܫܫܳܠܐ܀ ܀܀ ܢܺܚܶܬ ;t
ܪ
+++r:& ܨܲܪ 14 ܘܐ ܙܙܬ ܕ ܐ -- ti ܙܬ:2
1'
ܕܐܪ܆ ܀܃ ܃ ܃ ܃ :: (i
1
ܫܝܚܺܬܐ ܐ ܬܨܐܬ: 34
ܐܩܝܬ;ܫܐܐ

·। २४ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् प्राङ्ख् पष्ठः, प्राइष्ठः, प्राङ् पाठः । सुगण्ट् पाठः, सुगण्ट् पाठः, सुगण पष्ठः ॥ डासि धुट् ८ ॥ ३ ॥ २९ ॥ डात्परस्य सस्य धुड्वा । षट्सन्तः, पट् सन्तः ॥ नश्च ८।३।३०॥ नान्तात्परस्य सस्य धुड्या । सेन्सः, सन्सः ।। शि तुक् ८।३।३१॥ पदान्तस्य नस्य शे परे तुग्या । संञ्चम्भुः, सञ्च्छम्मः, सञ्च्शम्भुः, सञ्शम्मुः।। डमो हस्वादचि इमुण् नित्यम् ८।३ । ३२ ॥ हखात्परो यो डम् तदलं यत्पदं तस्मात्परस्याचो मुट् । प्रत्यङ्डामा । मुंगण्णीशः । सत्रच्युतः ॥ १-धुदागमे सति 'पड्++सन्तः' इति जाते तत्र पूर्वं धकारस्य चत्वेन तकारे कृते तस्मिन्परे हकारम्य पुनथान टकारे कृते 'पटसन्तः' इति सिध्यति ॥२-विद्यमानोसावित्यर्थः ।। ३-सन्+शम्भुः' इत्यत्र 'शि तुक इत्यनेन नकारस्य धैकसिके नुगागमेऽनुबन्धलोरे तकारस्य चुत्वेन चकारे नकारपारि युन्येन प्रकारे कृने रछोऽटि' हरयनेन वैकल्पिके सकारे 'मरोहारिप इत्यनेन चकारस्य कत्यिकलोरे सम्भः, गभावाधे सभ्यम्मु दोग्योरमाचे महामु, मुगागमामा सम्यम्भुरिति ४-मसन्याहारयोग्या कारणकारनापरले प्रत्येकनुरा Bा सम्बन्धेन 'ए' 'गु' 'नु इत्यागमय शेयम् । ५-अन्तरामा || ६-मुन्दरगणनाशीलानां पतिः ॥ ७-मद्रूपो विणः ||

·No text on this page.

·लघुसियामुपाम् गरि । चनियस, पनिायस । अप्रशान् विम् ! शान्तनोति । पदरति किम ! हलि ।। नन् पे ८ ॥ ३ ॥ १० ॥ ननित्यस्य रुका ॥ कुप्वोः कपाच ८.३३७॥ काय, पवर्गे र मिर्गस्य पीतः, चाद्विसर्गः । " पाहि न पाहि, न पाहि, न पाहि। न पाहि॥ तस्य परमानेडितम् ८ ॥ १ ॥२॥ द्विरुक्तस्य परमानेडितं स्यात् ।। कोनाडित ८।३।१२॥ कानकारस्य रुः स्यादानेडिते । कॉस्कान, कांस्कान् ।। १-'प्रायख' इत्यत्राम्पदयो यो रेफस्तत्परकरछन् तकारो शेयः । रक्षां कुरु, इति तदर्थः ।। २-प्रशमनशीलो विस्तारयति ॥ ३जन इति नशब्दस्य द्वितीयान्तानुकरणं लुतपष्टीकं पदम् ॥ ४-'नून पाहि' इत्यत्र 'नन् पे' इत्यनेन नकारस्य वैकलिलके रुत्वेऽनुनासिकेऽनुस्वारे च 'नर पाहि' 'नूर पाहि' इति जाते, उभयत्राप्यनुबन्धलोरे रेफस्स विसर्गे 'कुप्पोक पौ च' इत्यनेन विसर्गस्योपध्मानीयत्वे, उभयत्रापि चकायद् विसर्गर विसर्गेऽनुनासिकपचे न पाहि, :: पाहि' अनुसारपक्षे च न पाहि नः पाहि' इत्येवं रूपचतुष्टयं सिद्धम् रुत्वाभावे 'नून पाहि' इति पञ्चमं रूपम् । नरान् रक्षेति तदर्थः । 'नन् पे' इत्यत्र पशब्दऽकारो न विपश्चितः ॥ ५-कानिति 'किम्' शब्दस्य द्वितीयाबहुवचनान्तानुकरणं दुराषष्ठीकं पदम् ।।

·No text on this page.

·।
लपुरिदारतको मुद्याम्
ऐतर्वस्य रोपदिशोऽशि । देवा इत, देवायिह । मोम्
गोर अघोम् इति गान्ता निपाताः । नेगी रोपवे कृते ॥
हलि सपाम् ८।३ । २२ ।।
भोमगोअघोअपर्यम्य यस्य स्टोरः स्यादलि । मो देवाः । भैगो
मरते । अयो याहि॥
रोऽपि ८।२।६९॥
अहो रेफादेशो न तु सुधि । अहरहः । अहर्गणः ॥
रोरि८।३।१४॥
रेफस्य रेफे परे लोपः ।।
ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः ६।३ । १११ ।।
रेफयोर्लोपनिमित्तयोः पूर्वस्याणो दीर्घः । पुँना रमते । हरी
म्यः । शम्भू राजते । अणः किम् ? तूंढः । वृदः । मनस् स्य
त्यत्र रुत्वे कृते हशि चेत्यु रो रीति लोपे च प्राप्ते ।।
१-भोपूर्वस्य भगोपूर्वस्य अघोपूर्वस्य अवर्णपूर्वस्ये यर्थः ॥
२-मोस्प्रभृतीनामित्यर्थः ॥ ३-भगवन् ॥ ४-हे अघवन् (पापपरायण)
गच्छ इत्यर्थः ।।५-अहन् अहन् इति अलौकिक रूपम् । प्रतिदिनमित्यर्थः ।।
६-अत्र 'अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः' इति विसर्गापवादवार्तिकम्, तेन
अहर्पतिः, गीपतिः, धूपतिः-इत्यादौ रेफस्य न विसर्गः, पक्षे तु विसर्गो-
पध्मानीयोस्तः। अहर्गण इत्यस्य दिनसमूह इत्यर्थः ।। ७-टकारलोपनिमित्त
ढकारे परे रेफलोपनिमित्ते रेफे च परे पूर्वस्याणो दीर्ध इति स्पष्टार्थः॥८-अत्र
पूर्वग्रहणमुत्तरपदाधिकारनिवृत्यर्थमत एव व्यस्तप्रयोगमुदाहरति-'पुना
रमते' इत्यादि ।। ९हिंसितः॥ १०-उद्यतः॥

·बिसगंसन्धिः विप्रतिपंधे परं कार्यम् १ १ ४ १ २ ॥ न्यापिरोध परं काय म्यात् । इति गोपे प्राप्त । पूर्वप्रा- मिमिति ग यग्यामिदन्यायमेर । मनोरणः ।। एनपदीः गुलोपाकानिममासे हलि ६.१६१३२॥ अकयारपोरेनटायः एमाम्य गोरोटिन नामामे । र विष्णु. । माग्नः । अयोः किम 'एएफोरमः । अनम्ममामे विम' र शिर: दरि रिम् || गानि गाएं पत्पादपरपम् ६१ ११ १३४ ।। dra Nोस मेक- १-भरा II गरITrities HTRATEHimonaras पर run . rner Fair In Entiem medmi 1 atri is firria' Main Trearriarh mins, RArr.tirinr rearmath Prem Riter: twinmFire METERE Minimurti ~ucturerrrrrrrrtone hte me ni mrit Tartime ·Pramjाम 4. १-पथमपिस पिनापी-नर पयजातीयाना यांना स्पाने सन्धि- यंसन्धानम् । सवारहरूलयिमगंगापयः प्रसिदाः । चतुर्मः स्वादिसन्धिः । यद्यपि स दस्सन्धिरैय शिवोऽयं इत्यादी रिमनिसकागदेहसम्पत्यान, तथापि तत्र प्रायो विभक्तिसानिमार्यस्यैर 'स्वोत्रममोर' इति मुप्रत्यय रत्येयं प्रत्यभिधानेन गोवलायन्यायेन इसन्धितः पृययनम् । पञ्चमः कः इति प्रश्ने केचित्प्रकृतिमारस्य तत्त्वमाचक्षते, तन्ना सन्धमेलन- रूपस्य तत्राभावात् । वयं तु घूमः पञ्चमोऽनुस्वारसन्धिः परसवर्णरूपः, हल्सन्धो तदिधायकसूत्रोलेसल मकारनगररूपाल्वर्णयोलत्र प्रकरणे. अनुस्वारे सम्पन्ने एयानुस्वारस्य वर्णान्तरसन्धानात् ॥

·छन्दस्वरूपं -- उम्म्य- द्वितीया । दुर्यो । असि डि ओस् करणपटक মামলা দুখি মারজি মানসম্মান বাৰিখ पत्रमार-अदिति धनं वनम्' इत्यादी प्रतिवर्ण संगवारणाय-अर्थ- वदिति । 'अन्' इत्यादी नन्दोपाधापत्तिवारणाय--अधातुरिति ॥२-- अशय पत्र भरथमपदमावन्यने तक प्रत्यारोपरम प्रत्ययान्तार: प्रत्ययप्रणपरिभाषया प्रत्याशदात्तदन्तरिधिरत भार--प्रत्ययं प्रन्यपान्तं घेत्यादि । प्रत्ययपदामात् 'दरिषु' इस गेनं पानिरदिकत्यम् । प्रत्य पान्तपदासेन समुदायस्य न संग ।। -प्रातिदिकमंशाः स्थुरित्यर्थः ।। ४-अवार्य परमो मायान-पूर्षम् 'प्रत्य', 'परम', 'माति- पनि त्यधिशारत्रयं सता पोजनमोर' पति गंध सतो 'स्पना रन्तात् 'मिनिमः मुभी अन् इति मयमा' इत्यादतियोमम् ।।

·३२ শাখা परम ३।१।२॥ इत्यधिपत्य । उपनादारन्तामानिमिाग परे मादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ मुपः १।४।१०३॥ मुपलीणि श्रीगि यचनान्येकश एकवचन द्विवचनबहुवचन- संज्ञानि स्युः ॥ द्वय कयोदियचनकवचन १ । ४ । २२ ॥ द्वित्वकत्लयोरेत म्तः॥ विरामोऽवसानम् १ । ४ । ११० ।। वर्णानामभावोऽवसानसंज्ञः स्यात् । रुत्यविसर्गी । रामः ।। सरूपाणामेकशेप एकविमती १।२।६४ ॥ एकविभक्ती यानि सरूपाण्येव दृष्टानि तेषामेक एव शिष्यते ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः ६।१।१०२ ॥ अकः प्रथमाद्वितीययोरचि पूर्वसवर्णदीर्घ एकादेशः स्यात् । इति प्राप्ते ॥ नादिचि ६।१।१०४ ॥ आदिचि न पूर्वसवर्णदीर्घः । वृद्धिरेचि । रामौ ॥ १-यथा 'सु' इत्येकवचनम्, 'औ' इति द्विवचनम्, 'जस्' इति बहुवचनम् एवमन्यत्रापि ।। २-घटादिपदार्थद्वयविवक्षायां द्विवचनम्। एवं तदर्थैकत्वविवक्षायामेकवचनम् ॥ ३-यदुचारणानन्तरमव्यवहितो चरकाले वर्णान्तरं नोचार्यते तत्र पूर्वोचारितान्तवर्णोऽवसानसंशक इति भावः ॥

·३
my
अजन्तपुंल्लिकाः
बहुपु बहुवचनम् ११४ । २१ ॥
बहुवचित्रक्षायां बहुवचनं स्यात् ।।
चुटू १।३।७॥
प्रत्ययाची चुटू इती स्तः ॥
विमक्तिश्च १४११०४॥
सुप्तिडी विभक्तिसंज्ञा स्तः ॥
न विभक्ती तुस्माः १।३।४॥
विभक्तिस्थास्तवर्गसमा नेतः । इति सरय नेत्वम् । रोमाः ।।
एकवचनं सम्युद्धिः २॥ ३॥ ४९।।
सम्बोधने प्रयमाया एकवचनं सम्बुद्धिमझें स्यात् ॥
यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्पपेशा १ । ४ । १३ ॥
या प्रत्ययो यस्मात् क्रियते तदादिशन्दवरूपं तस्मिन्ना स्यात् ।।
एहस्वात्सम्बुद्धेः६ । १।६९॥
१-मारमकारा इत्यर्थः । सर्वस्मात्, रामाः, रामान, रामम्
इस्दाहरणानि ॥ २-रामान्दस अक्युपरिपसे 'अर्थमन्' इति व्युगति-
परे च 'शत्तद्धितसमामाथ' रति प्रातिपदिकरशा परवरिवसायां
‘মমম মম'র নিই মিমামাপদৰ বাগা’
इत्यनेने करप दोरे मामचनम्' इतमामानेन 'सोजममोट' हति
सूक्षण जमि सपनेन जरदेचे 'सर'तिलेच ते सकार
लियम्' नि माशयाः विर्भात इति विर्भावभशपुरस्म 'न
मि' तानेन निधे "पो पूर्वसनीय सरय.
विसयोः 'एमा'शी मुनरमम् ।।

·प्रतिक्षामा
पहला देगा
अमि पूर्णः६।१।१०७॥
भोप Firmir ! ! !
सगफदितं ।।३।८॥
मदिनाप्रपमा Enशुः ।
तस्मान्छसो नः पुंगि ६।१।१०३ ।।
पूर्वगार्गीपरी यः शमः गन्नम्य न. म्यामि !!
अकृप्यानम्ययायपि ८४२॥
सम्बोधन कारविरलत्यायोगे प्रायः पूर्य राम्दप्रयोगः, एक
'यि, २' इत्पनयोरपि प्रयोगः, पुत्मया धेन या याक्सोयाएं
मादधिक्तमपोररि सम्बुद्धी प्रयोगो यथा- मूर्ग, घिरी रवि
शनिस्वरायां" शन्ददाब्दयोः सम्मुदी दिवचनम्, यथा--
रावल दी अनकमा
'हे हे यशोदे तर बालकोऽसी'
इत्यादौ । कचिदन्तेऽपि 'हे' शब्दयोः प्रयोगः, कचिद् हशब्दादिकं
विनापि सम्बोधनप्रयोगः, यदुक्तम्-
देशमी विनाशि स्पास्कचिदन्ते तयोः स्थितिः ।
यथा राम प्रसीद व राम हे खा भजाम्यहम् ॥ इति ॥
२-'को यणचि' इत्यतोऽचीति 'एफः पूर्वपरयोः' इति च वर्ततेऽत
आह-अचीति 1 तथा चामोऽवययेऽचि परे पति फलितार्थः ।।

·अजन्तपुंलिङ्गा
अट् कवर्गः पवर्ग आङ् नुम् एतैर्व्यस्तैर्यथासंभव मिलितैश्च
व्यवधानेऽपि राम्या परस्य नस्य णः समानपदे । इति प्राप्ते ।।
पदान्तस्य ८।४।३७॥
नस्य णो न । रामान ॥
टाङसिङसामिनात्स्याः ७।१।१२।।
अदन्ताहादीनामिनादयः स्युः । णत्वम् । रामेण ।।
सुपि च ७।३।१०२॥
यादी सुपि अतोऽङ्गस्य दीर्घः । रामाभ्याम् ॥
अतो भिस ऐस् ७१११९॥
अनेकाशित्सर्वस्य । रामैः ।।
उपः ७११ । १३॥
अतोऽलापरस्य हेदिवशः ।।
स्थानिवदादेशोऽनविधी १।१।५६ ॥
आदेशः स्थानियस्याने तु सापलाश्रयविधी । ति स्थानि-
पस्चात् पुरि चेति दोषः । रामाय । रामाभ्याम् ।।
१-अट्रगः परयं भार नमित्यरामो प्रयोगमावाने पा-
मामामिलामयादिपरभानेर रवान्यां परम्प नस यमित्यर्थः ।।
२-
नाननाय 'हे' पसरवर्षः ॥ -यानिगम्बन्धी पोस
सममित निधी (प) मानिसमा नेयः॥

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
बहुवचने झल्येत् ७ ३ ॥ १०३ ।।
झलादी बहुवचने सुप्यतोऽङ्गस्यैकारः । रामेभ्यः । सुपि
किम् ! पचवम् ।।
पावसाने ८१४१५६ ॥
अवसाने झलां चरो वा । रामात् , रामाद् । रामाभ्याम् ।
रामेभ्यः । रामस्य ।
ओसि च ७१३१ १०४ ॥
अतोऽङ्गस्यैकारः । रामयोः ।।
हसनद्यापो नुट् ७ १ १ १ ५४ ॥
हखान्तान्नद्यन्तादायन्ताचाङ्गात्यरस्यामो नुडागमः ।।
नामि ६।४।३॥
अजन्ताङ्गस्य दीर्घः । रामाणाम् । रामे । रामयोः । सुपि-एत्वे
कृते॥
आदेशप्रत्यययोः ८।३। ५९ ॥
इथुम्या परस्यापदान्तस्यादेशस्य प्रत्ययावयवच यः सस्तस्य
मूर्धन्यादेशः । ईपद्विधूतस्य सत्य नाश एव । रामेछु । एवं
कृष्णादेयोऽयदन्ताः ॥
१-ऑमि पर चले शेरः ॥ २-आदिदादाद् देवखटपटवभ
सम्मनागरागरामनयादा माता।

·। अजन्तपुंल्लिङ्गाः सर्वादीनि सर्वनामानि १।१ । २७ ॥ सर्व विश्व उम उभय डतर डतम अन्य अन्यतर इतर त्वत् न नेम सम सिम । पूर्वपरारदक्षिणोत्तरापरोधराणि व्यवस्थायाम- ज्ञायाम् । खमज्ञातिधनाख्यायाम् | अन्तरं बहियोगोपंसंन्यानयोः । पद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक द्वि युष्मद् अस्मद् भवतु कम् ॥ जसः शी ७।१।१७॥ अदन्तासनानो जसः शी स्यात् । अनेकालवात्सर्वादेशः। ॥ सर्वनाम्नः स्मै ७।१।१४॥ अतः सर्वनाम्नो स्म । सर्वस्मै ।। असिङयो स्मास्मिनी ७।१।१५॥ अतः सर्वनाम एतयोरेती स्तः । सर्वस्मात् ॥ आमि सर्वनाम्नः सुट् ७।१ । ५२ ।। अवान्तागरस्य सर्वनानो विहितस्यामः मुडागमः । एत्वान्वे । बंगाम् । सम्मिन् । शेष रामवत् । एवं विधादयोऽन्यदन्ताः ।। शम्दो निन्यं दिवचनान्तः । उभी २। उभान्याम् ३ । १-गदोनि दादसम्पागि सर्वनामसंशनि स्तुरित्यर्थः ॥२- समान्दान्यायाचिनी ।। -सिमरामदः सर्वपर्यायः ॥ ४-अवर- -दोमनामकः॥५-अपरमादो नीचार्यः ॥६-उपमंग्यानसन्दा भागाकः ॥

·लघुसिद्धान्तकौमुधाम् उभयोः २ । तस्येह पाटोऽकजर्थः । उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्ति । उभयः । उभये । उभयम् । उभयान् । उभयेन । उभयैः । उभयस्मै । उभयेभ्यः । उभयस्मात् । उभयेभ्यः । उभयस्य । उभयेषाम् । उभयस्मिन् । उभयेषु ॥ इतरडतमी प्रत्ययी, प्रत्ययग्रहणे तदन्त- ग्रहणमिति तैदन्ता प्रायाः । नेम इत्यर्थे । समः सर्वपर्यायस्तुल्य- पर्यायस्तु न, यथासंख्यमनुदेशः समानामिति ज्ञापकात् ।। पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञा- याम् १।१।३४॥ एतेषां व्यवस्थायामसंज्ञायां च सर्वनामसंज्ञा गणसूत्रात्सर्वत्र या प्रासा सा जसि वा स्यात् । पूर्वे, पूर्वाः । असंज्ञायां किम् ! उत्तराः कुरवः । स्वाभिधेयापेक्षावधिनियमो व्यवस्था । व्यवस्थायां किम् ! दक्षिणा गाथकाः, कुशला इत्यर्थः ॥ १-ननु सर्वनामसंज्ञानिमित्तकं कार्यमेकवचनबहुवचनविमक्त्यो- दृष्टम् , उभशब्दश्च दिवचनान्त इति तस्य पाटो व्यर्थ इत्यत आह-- तस्येति । 'अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक्टेः' इति सूत्रेणेति शेषः ॥२-'उमयो मणि, उभये देवमनुष्याः' इति भाष्यकृता द्विवचनस्यादर्शितत्वात् । तेनैकवचनबहुवचनयोरेव तत्प्रयोगः, द्विवचने तु तयप्रत्ययान्तस्य, तथा च-उमयः, उभतयो, उभये । उमयम्, उमतयो, उभयानि इत्यादि ।। ३. कतर-कतम यतर-यतम-ततर-ततम-एकतर-एकतमान्दाः ॥४-समान्दा सर्यायवाची तुल्यार्थवाचीच, तत्राद्यस्यैव सर्वादिगणे पाठो न द्वितीयस्य, अत एव समानामिति सूत्रकृयोक्तम् । तुल्यपर्यायस्य ग्रहणे समेगामित्युक्तं भवेत्।। ५-रवस्य पूर्वादिशब्दस्याभिधेयो दिग्देशकालरूपोऽस्तेनापेक्ष्यमाणो निशास्यमानो योऽवधेनियमः काशी पूर्वा, कुतः पूर्वा ! मयागात्' इत्येवंरूपः स व्यवस्थेति ॥ १ ·अजन्तपुंलिका ३९ खंमज्ञातिधनाख्यायाम् १ । १ । ३५ ॥ ज्ञातिधनान्यवाचिनः स्वशब्दस्य प्राप्ता संज्ञा असि वा । स्वे, स्वाः, आत्मीयाः आत्मान इति वा । ज्ञातिवनवाचिनस्तु, खाः; झालयोऽर्श का अन्तरं पहिर्योगोपसंन्यानयोः १।१ । ३६॥ बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य प्रासा संज्ञा जसिधा । अन्तरे, अन्तरा वा गृहाः; बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः; परिधानीया इत्यर्थः ।। पूर्वादिभ्यो नंम्पो या ७११।१६।। एभ्यो उसिड्योः स्मास्मिनौ वा स्तः । पूर्वस्मात् , पूर्वात् । पूर्वस्मिन् , पूर्वे । एवं परादीनाम् । शेषं सर्ववत् ।। प्रथमचरमतपाल्पा कतिपयनेमाश्च १११ । ३३ ॥ एते जसि उक्तसंज्ञा या स्युः । प्रथमे, प्रथमाः ॥ तयः प्रत्ययः । द्वितये, द्वितयाः। शेपं रामवत् ॥ नेमे, नेमाः । शेपं सर्ववत् ।। १-स्वशब्दस्य चत्वारोऽर्था आत्मात्मीयज्ञातिधनरूपाः, तश्राद्ययार्थे सर्वनामसंशा, नान्यद्यार्थे । उदाहरणे मूले स्पष्टम् ।। २-'पूर्वपरावर' इतिसूत्रपटितवाससन्दाः 'स्वमशाति' इत्यत्र पठितवान्दः "अन्तरं बहिः' इतिग्नपटितान्तरदाब्दश्वेत्येते नव पूर्वादयः । प्राप्तचिमापेयम्; तेन संशोपसजनयोन प्रयतते ॥ ३-लेन तया प्रत्ययान्ता दितयत्रिलयचतुष्टय- पतपप्रभृतयः रादा मायाः ॥४-एवमस्मार्थकतिपयन्दाना जसोऽन्यत्र रामवद्रूपम् । इयमुभयत्र विभाषा; प्रथमादिशन्देऽप्राप्ता सर्वनामसंशा नेमसन्दे च प्रासा॥ - --

·पिसागुम्
(Irrfan) Iftwitor:-
अंगणा
जागत
नियतायाम् ७१२।१०१ ॥
AAIR am
FEAR मनामनगदिनि नाम:
।
निगपातिकमा
सिधाः |
दोर्याअगि श६।१।१०५ ।।
दीर्घा नमि इनि परे पूर्णगों न स्यात् । wिil
पिपाः । पिसाः । विश्वमा । पिनी ॥
गुडनपुंसकस्य १११) ४३ ।।
१-तीपप्रत्ययान्तम्य रिति मुरि परे सर्वनाममंशा या मानि ।
२-जगमान्दम्य जरम् या स्मादजादौ विपत्तावित्यः श्यमेवामातविमापा
३-ननु सूत्रेण जराशादास्येव अरसादेशः प्राप्यते, निशब्दरतुन तथा
तत्कयं तत्रास्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः । इति त्तवार--पदेति, पदाधिकारे-
ऽनाधिकारे च तस्य सूत्रोचारितस्य 'जरा इत्यादेः, तदन्तस्य सूत्रोधारित
शम्दान्तस्य 'परमजरा' इत्यादिकस्य च महणं भवति ।। ४-मनु
'पदाङ्गाधिकारे' इति परिभाषया तदन्तग्रहणे निरति समुदायस्य
जरसादेशः स्पादित्याशङ्कायामाह-निर्दिश्यमानस्येति; सूत्रे उच्चार्यमागरयै-
यादेशा भवन्तीत्यर्थः -नन्वेवं सूत्रे जराशब्द उच्चरितो न तु
जरशब्दतत्कथमत्र जरसादेशः । इति चेत्तत्राह-एकदेशेति; एकदेदोन
चिकृतं रूपान्तरमापनमन्यसदृशं न भवतीत्यर्थः, छिनपुच्छेऽपि शुनि
स्वत्वव्यवहारबत् ॥

·अजन्तऍडिशाः ४१ खादिपञ्चवचनानि सर्वनामस्थानमंज्ञानि स्युरलीवस्य ।। स्वादिष्वसर्वनामस्थाने ११ ४ १७ ॥ कप्प्रत्ययावधिषु सादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व पदं स्यात् ।। यचि भम् १।४।१८॥ यादिवजादिषु च कप्प्रत्ययावविघु स्वादिप्वसर्वनामस्थानेषु पूर्व भसंई स्यात् ॥ आकडारादेका संज्ञा १।४।१।। इत ऊर्च कडाराः कर्मधारय इत्यतः प्रागेकस्यैव संज्ञा ज्ञेया । या पराऽनकाशा च ॥ १-'मुट्' इत्ययं मुमारम्य औटटकारपर्यन्तं प्रत्यार:, 'असबुद्धी' इति विशेषणसामात् । 'शि सर्वनामस्थानम्' इत्यतः 'सर्वनामस्थानम्' इति वर्ततेऽत आह-स्वादीति (१ २-मपदमेशयोरयं विवेकः--'स्वीजसमोर इत्येतत्बपठित्तशस्प्रत्ययमारभ्य चतुर्थपश्चमाध्यापयोः पठितेषु झप्प्रत्ययान्तेषु प्रत्यथेषु ये यकारादयोऽजादयश्च ते परतः प्रकृतेर्भसंशा । तद्भिन्नेषु प्रत्ययेषु परतः प्रकृतेः पदसंज्ञा। छचिदजादावपि सिति च' इत्यनेन पदसंशाः इति बन्यत् । नपुंसके प्रथमाद्वितीयाविषचने प्रकृतेर्भसंशा तत्र सर्वनामसंहाया अभावात् । अत एव सुपथी इत्यत्र टिलोपो- भवति, मुपुंसी इलाहादेशश्च न भवति ।। ३-ननु 'आकडारादेका इति सूत्रमेकस्मिहश्ये संज्ञादयाभावस्य बोधकम्। न त्वा मसंज्ञा मवति पदस्शा वेत्यरधारयति इति कर्थ जानीया विश्वाशब्दे मसंज- न पदसंशात्याराडमानम्मत्यादयेति; तर उभयोः संशयोरन्यवान्य लभावकाशवे विरोधिनि लक्ष्ये परसंशैव भवति विप्रतिवेधशास्त्रात् तयोमध्ये एकस्म निरपकाशत्ये तु या निरवकाश सेव भवति निरवकाशत्वं च उत्सर्गाप्राप्तिस्थले चारिताप्योभावरूपम् । उत्सर्गश्वास प्रतिबन्धके वर्तमानः, उन्मुज्यते बायकसदाये त्यज्यत इति नव्युत्पत्तेः भश्ते परा निरवकाश च मसंशव ।।

·मnिeta
आगा मानाः १४१४०॥
आमामा गोपामगा!
fairs from ! मिया: । गामा:
धानो:
मिहान :
It
अगिग ७।३।१०॥
हान्नमास्य गुणः Iml
इसस्य गुणः ७।३।१०८॥
मैन्युनी । हरे। हरिम् । गहरीन् ।
शेपो ध्यसखि १।४।७।।
शेरपति स्पार्थम् । हमी यापिदुती तदन्तं समित
घिसंज्ञम् ।।
आङो नास्त्रियाम् ७ १३ । १२० ।।
१-विश्वपादान शामि, अनुबन्धलारे 'स्वादिष्वसर्वनामस्याने
इति माता पदसंश बाधित्या 'आरुद्वारादेका संशा' इति असहकारेण
•परत्वानवाशत्वाभ्यां 'यचि मम्' इति विश्वपाशम्दस्य मसंशायाम् 'अलो-
ऽन्त्यस्य इति सूत्रसहकारेण 'आतो धातोः इत्याकारलारे विभक्तिसकारस
सत्वे विसर्गे च 'विश्वप' इति सिद्धम् । विश्वासदस्य विश्वपालकोऽर्यः ।।
.२-हाहाशब्दस्यदर्श रूपम्-हाहाः, हाही २, हाहाः, हादाम, झहान ।
हाहा हाहाग्यः ३, हाहामिः, हाहै। हादाम्यः २, हाहाः २, हाहौः २,
.हाहाम्, हाहे, हादासु, इति । हाहा इति गन्धर्वविशेषस्य संज्ञा ॥
३-हस्वान्तस्याङ्गस्य गुणः स्यादिति शेषः ॥
A

·अजन्तपुंलिमा
४३
घेः परस्याडोना स्यादस्रियाम् । आङिति टासंज्ञा । हरिणा।
रिभ्याम् । हरिभिः ॥
धेडिति७।३।१११॥
घिसंज्ञस्य डिति सुपि गुणः । हरये । हरिभ्याम् । हरिभ्यः ।।
ङसिङसोच ६।१।११०॥
एडो सिटसोरति पूर्वरूपमेकादेशः । हरेः २ । हयोंः २ ।
हरीणाम् ॥
अच्च घे: ७।३।११९ ।।
इदुद्भयामुत्तरस्य डेरीत्,
धेरैञ्च । हरौ । हरियु । एवं
केल्यादयः ॥
अनङ् सौ ७१११ ९३ ॥
सख्युरङ्गस्यानडादेशोऽसंबुद्धी सौ।।
अलोऽन्त्यापूर्व उपपा १ । १। ६५ ।।
अन्त्यादलः पूर्वी चैर्ण उपधासंज्ञः ।।
सर्वनामस्थाने चासंयुद्धौ ६।४।८॥
नान्तस्योपधाया दीर्थोऽसम्बुद्धौ सर्वनामस्थाने ।
अपृक्त एकाल प्रत्ययः १।२।४१ ।।
एकाल् प्रत्ययो यः सोऽपृक्तसंज्ञः स्यात् ।।
हल्ङ्याभ्यो दीर्यात्सुतिस्यपृक्तं हल ६ । १ । ६८ ।।
१-घिसंहकरपारपस्याकारादेश इत्यर्थः ।। २-अमिगिरिरविविधि
विप्रभृतय आदिशब्दार्थः ॥ ३-चरमावयवाल्वर्णमात्रोऽवधिस्तापूर्वी
नयाल्सजातीय एव माझा, स च वर्ष

·लासिमान्तकीमुखाम् देसन्तापरं दीया यी यापी तदन्ताच परं सुतिसीत्येनदपक्कं हए लप्यते ॥ नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य ८।२।७॥ मातिपदिकरांज्ञकं यत्पदं तदन्तस्य नस्य लोपः । सेखा ।। सख्युरसंबुद्धौ ७ । १ ॥ १२॥ राख्पुरणापर संबुद्धिवर्ज सर्वनामस्थानं गिवल्यात् ।। अगो गिति ७।२।११५ ।। अयन्ताइप निर्मिति णिति च परे । सवायौं । तरः। हेराले । सतारन् । सायौ । सबीन् । सख्या । सहये ।। स्मत्वात्परस्प६।१।११२ ॥ मिशिदादा सोनीशदान्यां वृनयनादेशान्यां पर तिसरयुः।

·জক্কিা पतिः समास एव ११४१८॥ विसंज्ञः । पत्युः २। पत्यो । शेपं हरिवत् । समासे भूपतये । कतिशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः ।। बहुगणवतुडति संख्या ११ ११२३ ।। इति च१।१।२५॥ डत्यन्ता संख्या पदसंज्ञा स्यात् ।। पड्म्यो लुक् ७ १ १ १ २२ ॥ दशसोः॥ प्रत्ययस्य लुकलुलुपः १।१।६१॥ टुक्लल्लप्शब्दैः कृतं प्रत्ययादर्शनं क्रमात्तत्तसंज्ञ स्यात् ॥ प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षपाम् १ । ११६२ ।। प्रत्यये लुप्ते तदाश्रितं कार्य स्यात् । इति जसिचेति गुणे प्राप्ते।। न लुमताऽङ्गस्य १११।६३ ॥ मता शब्देन लुसे तनिमित्तमङ्गकार्य न स्यात् । कति २। भिः । कतिभ्यः २ । कतीनाम् । कतियु । युष्मदस्मत्प- १-पतिशब्दः समास एव घिसशको न तु केवल इत्यर्थः ॥२-मोदी मुखि' इत्यतः घि' इत्यनुवर्ततेत आइ-घिसंज्ञ इति ॥ ३-बहुगण- हो वतुतिप्रत्ययान्तौ चैत्येते संख्यासंशकाः स्युरित्यर्थः ॥ ४-पट: केन्यः परयोर्जासोटुंगित्यर्थः ।।५-शब्दमुच्चार्य यत्र प्रत्ययादर्शनं एक्सजेत्येवं कमेणार्यः ॥६-'लुक इलु टुप् एते एमन्तः ॥ ७-कृति- राजसि 'बहुगणचतुति संख्या' इत्यनेन कतिशब्दस्य संख्यासंशांविधाय च' इत्यनेन पसशां च कृत्या 'मत्ययस्य लुक्लल्पः' इति गुस्संता- , 'पड्म्यो लक' इति असो कि 'प्रत्ययलोरे प्रत्ययलम्' इत्यनेन स्य अनिमित्तकस्य गुणश्य 'न भताङ्गस्य इति निषेधे सिद्धू रूपम् ।।

·रुपियानोगुणा yि in ॥ विमो नि बासनाला प्रमः । श्रीन् । प्रिभिः । यि: २॥ गगः ॥१॥५३॥ धिरामय प्रागः पादामियाना विवि नियत्रधागाम् ॥ त्यदादीनामः ७।२।१०२॥ एमागे मिली । (विपीनानामधिः ) द्वी२॥ दाम्पाम् ३ । द्वयोः २॥ पानि लोकामिनि वर्ग: गूर्यः ।। दीअसि ६।१ । १०५ ।। पी २ । पयः । है पपीः । पपीम् । पपीन् । पया। पपीभ्याम् ३ । पपीभिः । पथ्ये । पपीभ्यः २ । पप्यः २१पयोः। दीर्यवान्न नुट्, पप्याम् । हो तु सर्गदीर्घः, पपी । पप्योः । पपीए। एवं धातप्रम्यादयः ।। बहुपः श्रेयस्यो यस्य स बहश्रेयसी ।। यू स्याख्यौ नदी १६४।३॥ ईदूदन्ती नित्यस्त्रीलिङ्गो नदीसंज्ञो स्तः । (प्रथमलिङ्गग्रहणं च)। ख्याख्यस्योपसर्जनत्वेऽपि नदीत्वं वक्तव्यमित्यर्थः ।। १-पुंलिङ्गस्त्रीलिङ्गनपुंसकलिङ्गेषु समानरूपाः, यथा-कति पुरुषाः ? कति स्त्रियः कति फलानि ? इत्यादि । २-जन त्रिशब्दो नित्यं बहुवचनान्त इत्युक्तम्, तत्कथं पाठयेकवचने प्रेरिति रूपम् । इति चेदुच्यते; यत्रार्थपरस्त्रि- शब्दस्तत्रैव बहुवचनान्तः, अत्र तु विशब्दः त्रिशब्दस्वरूपस्य बोधकः ।। ३-स्वार्थमुत्सृज्य परार्थावलम्बनत्यं गोणत्यम् ॥ ४-यातग्रमीः शीघ्रगामी हरिण इत्यर्थः ।।५-पूर्व समासादिवृत्तेः प्राक् स्याख्यस्य नित्यत्रीवाच. कस्य सम्प्रति समासादिवृत्तायुपसर्जनत्ये सत्यपि नदीसंशा भवतीत्यर्थः।

·४७ अजन्तऍलिगाः अम्बार्थनछोईस्वः ७।३।१०७ ।। सम्बुद्धौ । हे बहुश्रेयसि ।। आनद्याः ७।३।११२॥ नधन्तात्परेषां डितामाडागमः ।। आटव६।१ । ९० ॥ आटोऽचि परे वृद्धिरेकादेशः । बहुश्रेयस्यै । बहुश्रेयस्याः । बहुश्रेयसीनाम् ।। हरानद्याम्नीम्यः ७।३ । ११६ ।। नधन्तादानन्तानीशब्दाच्च परस्य डेराम् । बहुश्रेयस्याम् । शेर्प पपीवत् ।। अडथन्तत्यान्न सुलोपः । अतिलक्ष्मीः । शेपं बहुश्रेय सीबत् ॥ पँधीः॥ अचि नुधातुभ्रुवां योरियडुवा ६ । ४ । ७७ ।। रनुप्रत्ययान्तस्येवोवर्णान्तस्य धातो इत्यस्य चागस्येयडुबडौ स्लोऽजादौ प्रत्यये परें । इनि प्राप्ते ।। एरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्य ६ । ४ । ८२॥ धात्ववयवसंयोगपूर्वो न भवति य इवर्णस्तदन्तो यो धातुस्त- दन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य यणजादौ प्रत्यये । प्रध्यौ । प्रध्यः । प्रध्यम् ।प्रध्यौ। १-अम्बार्थाना नद्यन्तानां च हत्वः स्यात्सम्बुद्धावित्यर्थः ।। २- तथा चोक्तम्-- भवीतन्त्रीतरीलक्ष्मीधीही मीणामुणादितः अपि त्रीलिङ्गवृत्तीना सोलोपोन कदाचन ॥ इति ॥ इचित् 'सतानामिति शब्दानाम्' इत्येवं तृतीयपादपाटः ३-प्रकृष्टबुद्धियुक्त इत्यर्थः ॥४-अधाशब्दे धीचातुस्तदवययोधकारःसन संयोगसंज्ञकः स पूर्व- मोकारस्य, तदन्तस्ताहदोकरान्तो धीधातुः तदन्तस्यानेकाचोऽङ्गस्य-स घातुः अन्तो यस्य अवस्य लाददाम् अहं प्रधीदाब्दरूपं तथालेकाच् इत्येवं समन्वयः।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
प्रध्यः । प्रयि । शेषं पपीवत् । एवं ग्रामणीः । डौ तु ग्रामण्याम
अनेकाचः किम् ? नोः 1 नियौ । नियः । अमि शसि
परत्वादियङ्, नियम् । राम्; नियाम् ॥ असंयोगपूर्वस्य किम
सुश्रियो । यवनियो ।
गतिश्च १।४।६०॥
प्रादयः क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्युः । ( गनिकारकेतरपूर्वपदर
यण नेष्यते ) । शुद्धधियो ।
ने भूसुधियोः ६ । ४ । ८५॥
एतयोरचि सुपि यण्न । सुषियो। सुधिय इत्यादि।। सुखमिच्छनी
सुखीः । सुतीः । सुख्यो । सुन्यौ । सुख्युः । सुयुः । शेपं प्रधीवत्
शम्मुर्हरिवत् । एवं भान्यादयः ।।
राज्यकोष्टुः ७११।९५ ॥
अर्सम्बुद्धी सर्वनामस्थाने परे । कोष्टुशम्दस्य स्थाने मोटुशम्दः
प्रयोक्तम्य इत्यर्थः॥
१-प्रामनायकः । 'मी' स्पस्य तु नेता इत्यर्थः ॥२-'गाग्राम'
হৰি ৰৈমাই -মন ঘুরে ‘দুখমযী: বুধrশষ
परत्यादित्यः || जानिशा पामिना भि पंपदं यस्य तमा
स्वस्यः ।।५-"को यानिलिया मामलं याधि वा 'विग्नु' ही
पहुवा मोठी अभिया ' 'ओ: मु' पनि गुमायां यम्
नामाशिषः ॥ अमरका पोदशदरनालया समो,

·अजन्तऍलिका प्रत्तो डिसर्वनामस्थानयोः ७१३३ ११० ॥ ऋतोऽङ्गस्य गुणो डौ सर्वनामस्थाने च । इति प्राप्ते-- दुशनस्पुरुदंसोज्नेहसां च ७।१।९४ ॥ ऋदन्तानामुशनसादीनां चानङ् स्यादसम्बुद्धौ सौ ॥ अप्ठन्टच्वसुननेष्टुत्वष्ट्राव्होसपोप्रशास्तृणाम् अबादीनामुपधाया दीर्थोऽसम्बुद्धी सर्वनामस्थाने । कोष्टा । कोष्टारौ । मोटारः । क्रोष्टून् । विमापा तृतीयादिप्वचि ७१११ ९७ ।। अजादिषु तृतीयादिषु कोष्टुर्था तृवत् । क्रोष्ट्रा । क्रोष्ट्रे ॥ अत उत् ६११ । १११॥ ऋतो ङसिङसोरति उदेकादेशः । रपरः ॥ रात्सस्थ८।२।२४॥ रेफासंयोगान्तस्य सस्यैव लोपो नान्यस्य । रस्य विसर्गः । क्रोष्ट: २ क्रोष्ट्रोः २। (मचिरतृत्वदावेभ्यो नुट् पूर्वविप्रतिषेधेन)। १-भोष्टशब्दात्सो 'तृज्वन्धोष्टः' इति सूत्रण तृज्वद्भावेन मोष्ट- शब्दस्य श्रोष्ट्रमारे जाते अनो डिसर्वनामस्थानयोः' इति प्राप्त गुणं बाधित्वा अदुशनस्' इति सूत्रेण ऋकारस्यानड्डादेशेऽनुबन्धलोपे 'अप्तृन्तृच्' इत्यादिनोपधादीघे नलोपे च छोटेति सिद्धम् । औजसादिषु तृज्यद्भावोत्तरम् 'ऋतो डि' इति गुणे कृते 'अप्तन्' इति दीयों बोध्यः1 कोटु- शब्दस्य शृगालोऽर्थः ॥२-गुम्, 'भचि र उता, दृग्वदावश्च एतान् बाधित्वा नुडागमो भवति पूर्वविप्रतिषेधेनेत्यर्थः ।। ४ ·.. 1 मागिदारीमुणाम मोहमाम् । मोnare 1 ग.याति ॥ निगमतीमा अतिमु । निमा । पिपा । भीगनाम् ॥ ॥ और मुपि ६।४। ८३॥ धासपोगो न माति य उार्गमाइलो यो धावणदलमानकापानमा गम् स्यादगि सुनि । पानी । रागः । नादयः । मभूः । समुनी । सगुवः ॥ भूः ॥ यम्।६।४।८४॥ अस्य यण् स्यादनि मुवि । यावाविपादि ॥ भूः । (करपुनःपूर्वस्य गुयो यण पकन्यः ) । हवी । एवं केरमः ।। धाता । है धातः । धातारी । धातारः । (ऋयनस्य णचं वाच्यम् ) । धातृणाम् । एवं नयादयः। नपत्रादिग्रहणं ध्युपतिपक्षे नियमार्थम् । तेनेह न । पिता 1 शिनरी । पितरः । पितरम् । शेयं १-हूहूर्गन्धर्वविशेषम्य संशा ॥ २-शब्दादित्यस्यादिः । अस्य रोनाविजयीत्ययः ॥ ३-खलं भूमिं पुनातीति विग्रहः ॥ ४-मुडु सुनातीति मुन्नः ॥ ५-स्वेनैव भवतीति विग्रहः । प्रत्यर्थः ॥६-भेक्यां पुनर्नवायां स्त्री वर्षाभूर्द१रे पुमान्' इति कोषः ॥ ७-'म भूमुधियोः' इत्यस्यापवा. दोऽयम् ॥ ८-अस्य नृपो व सूर्यः सर्पचकं पार्थः ॥ १-कराद्भवनीति विप्रहः ॥ १०-'उणादिनिष्पन्नानां तृन्तुच्प्रत्ययान्तानां संशाशब्दाना- मुपधादीपश्वेतर्हि नप्त्रादीनामेव' इति नियमार्षम् । एवं च पित्रादिशब्देषु न दीर्घः, यदाहुः- "पिता माझ ननान्दा च सम्येष्भातपातरः । जामाय इंहिता देवा सहजभ्या रहिता नव ।।' इति ।

·अजन्तस्त्रीलिङ्गाः
धातृवत् । एवं जामात्रादयः ॥ना नरी ।।
नृ च ६।४।६॥
अस्य नामि वा दीर्घः । नृणाम् । नृणाम् ।।
गोतो णित् ७१११९०॥
ओकाराद्विहितं सर्वनामस्थानं णित् । गौः । गावी ! गावः ।।
औतोऽम्शसोः ६१११ ९३ ॥
औतोऽम्शसोरचि आकार एकादेशः । गाम् । गावी ।
गाः । गया | गवे । गोः इत्यादि ।
रायो इलि ७।२।८५॥
अस्याकारादेशो हलि विभक्तौ । रोः । रायो । रायः ।
राभ्यामित्यादि ॥ ग्लौः । ग्लायौं । ग्लाबः । ग्लौम्यामित्यादि ।
इत्यजन्तलिङ्गाः।
अथाजन्तस्त्रीलिङ्गाः
रैमा।
औड आपः७११।१८।।
आवन्तादङ्गापरस्यौडः शी स्यात् । औजित्यौकारविभक्तः
संज्ञा । रमे। रमाः॥
१-रा धनम् ॥ २-चन्द्रमाः ॥ ३-२मते विष्पना साकमिति
विग्रहे पचाद्यजन्तः 'अजायतधाप्' इति टाप्रत्ययः, अत्र प्रकरणे माय
आकारान्तशब्देषु टाप् । रमा लक्ष्मीः ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
सम्बुद्धौ च ७।३।१०६ ॥
आप एकारः स्थासम्बुद्धौ । एंड्खादिति संवृदिलोपः ।
हे रमे । हे रमे । हे रमाः । रमाम् । रमे । रमाः ॥
आङि चापः ७।३।१०५ ॥
आडि ओसि चाप एकारः । रमया । रमाभ्याम् | रमाभिः ।।
याडाप: ७।३।११३ ।।
औपो छितो याद । वैद्धिः । रमायै । रमाभ्याम् । रमाभ्यः ।
रमायाः । रमयोः । रमाणाम् । रमायाम् । रमासु । एवं
दुर्गाम्बिकादयः॥
सर्वनामः स्याड्स्वश्च ७१३ । ११४ ॥
आयन्तासर्वनानो द्वितः स्याट् स्यादापम हसः। सर्वस्यै ।
सर्वस्याः । सर्वासाम् । सर्वम्याम् । शेष रमावत् ।। एवं विधादय
आवन्ताः॥
विमापा दिवसमासे पाहुनाही १।१।२८॥
सनामता या । उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वाय । तीयस्येति या
-ग' इति बाधिना परस्यात् गरी चति
गोगे ता पदयात्' ती सम्बुदेलो यः ॥ २-मातारा-
हसास निगम्य या मादित्ययः ॥ ३-'परिचि' योगेन्यः
एवं गमय भी न तु 'माय' इत्यनेनी माग
माटोमारत् ।। ४-भादिका मामेEिTESमालालारपो
Pr: १५-दिपाच परिसमा सर्वनाम या पदाः ॥
२-उतर: पूर्वस्यादिमिति विप्राः

·अजन्तस्त्रीलिङ्गाः
सर्वनामसंज्ञा । द्वितीयस्यै, द्वितीयायै ॥ एवं तृतीया ॥ अम्बार्येति
हवः । हे अम्ब । हे अक । हे अल्ल ॥ जैरा । जरसौ इत्यादि ।
पक्षे रमावत् ॥ गोगः, विश्वपावत् ॥ मैतीः । मत्या ।
डिति हस्खश्च १।४।६॥
इयवस्थानी स्त्रीशब्दमिन्नी नित्यत्रीलिङ्गात्रीदूतौ, हवी
चेत्रोवर्णी, स्त्रियां वा नदीसंज्ञा स्तो डिति । भत्यै, मतये ।
मन्याः २। मतेः २॥
इंदुद्भथाम् ७ । ३ । ११७ ॥
इदुद्यां नदीसंज्ञकाभ्यां परस्य डेराम् । मस्याम्, भतौ ।
शेष हरिवत् ।। एवं बुद्धयादयः ।।
त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ ७१२ । ९९ ।।
स्त्रीलिङ्गयोरेती स्तो विभक्तौ ।।
अचि रमतः ७१२ ११०० ।।
१-'अम्बा, अक्का, मला' इति सर्वेऽपि मातृवाचकाः ||
२-नृद्धावस्था ।। ३-गोपालिका ४-मतिशब्दो धुद्धिपर्यायः ॥ ५-ननु
नदीसंज्ञापचे मत्यामित्यत्र 'डेराम् नद्याम्' इति सूत्रेणैव डेरामि सिझे
'इदुद्भ्याम्' इति व्यर्थमिति चेना गोर्यामित्यादौ 'डेराम्' इत्यस्य, सख्यो
पत्यावित्यत्र च औत्' इत्यस्य चारितार्येन परवात् प्रश्ते 'और'
इत्यस्य प्रत्यापत्तेः । सति त्वस्मिन् निरवकाशन अनेन 'औत्' इत्यस्य
बाध इत्याशपेनाह-दुम्यामिति ॥ ६-आदिना मतिभूतिधृतिकान्ति-
गतिचिदीप्तिश्रुतिस्मृतिप्रभृतयो ग्राह्याः ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् तिसृचतर एतयोर्ककारस्य रेफादेशः स्यादचि | गुणदी खानामपवादः । निसः । तिसः । तिसृभिः । निसृभ्यः। निसृभ्य आमि नुट् ।। न तिसृचतम् ६।४।४ एतयोनामि दीर्घो न । तिसृणाम् । तिसृषु ॥ । है भ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वाभ्याम् । द्वयोः । द्वयोः ।। गौरी । गौयं Nः । हे गौरि । गौर्य इत्यादि । एवं नद्यादयः ।। लक्ष्मीः गौरीवत् ।। एवं तरीतन्त्र्यादयः ।। स्त्री । हे स्त्रि। स्त्रियाः ६१४ । ७९॥ अस्येयङ् स्योदजादौ प्रत्यये परे । स्त्रियो । स्त्रियः ॥ वाम्सोः ६।४।८० ॥ अमि शसि च स्त्रिया इयड् वा स्यात् । खियम्, स्त्रीम् पः, स्त्रीः । स्त्रिया । खियै । खियाः । परत्याभुट् । स्त्रीणाम् । पु॥ श्रीः । श्रियो । श्रियः ।। नेयङ्वस्थानावली १ ॥ ४ ॥ ४ ॥ १-तिसः' इति प्रथमाया 'तो डि' इति प्राप्तम् 'जसि च इतिवा गुणम्, 'तिम्नः' इति द्वितीयायां 'प्रथमयोः पूर्वसवर्णः' इति प्राप्त म प्रियतिस इत्यादी 'जन उत्' इति प्रातमुत्वं च यायत इत्यर्थः ।। दि औ' इत्यत्र स्यदाद्यत्वे टापि, 'औड आपः' इति शीभाषे च सिद्धम् ॥ ३-आदिना सरस्वतीनदीबामणौमारीनारीसारङ्गी- तयो प्राह्याः ।।४- नौकायां तगणिस्तरी' इत्यमरः । तन्त्री, वीणा || -

·।
अजन्तस्त्रीलिङ्गा
इयडबडोः स्थितियोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञो न स्तो न तु स्त्री।
हे श्रीः । धिौ, श्रिये । श्रिपाः, श्रियः ।।
वामि १।४।५॥
इयावस्थानौ स्याख्यौ यू आमि या नदीसंज्ञौ स्तो न तु
स्त्री । श्रीणाम्, श्रियाम् । श्रियि, श्रियाम् ॥ धेनुर्मतिवत् ||
स्त्रियां च ७१११९६ ॥
स्त्रीवाची कोप्टुशब्दस्तृजन्तवद्रूपं लभते ।।
ऋन्नेम्यो ङीप् ४ । ११५॥
ऋदन्तेभ्यो नान्तेभ्यश्च स्त्रियां डीप् । क्रोष्ट्री गौरीचत् ।।
भ्रूः श्रीवत् ।। खयम्भूः पुंवत् ।।
न पट्यत्रादिभ्यः४।१।१०।।
डीप्टापौ न स्तः ।।
खैसा तिसश्चतस्रच नैनान्दा दुर्हिता तथा ।
याता मातेति सौते वसादय उदाहताः ।।
खसा । सारौ ॥ माता पितृवत् । शसि मातृः ।।
घोर्गोवत् ।। राः पुंवत् | नौग्लीवत् ।।
इत्यजन्तबीलिङ्गाः।
१-वधूजाकरभोरूमभृतयोऽपि शन्दाः मुभिन्न विभक्ती गौरीव.
शेयाः ॥ २-नयनोरोमराजिः ॥ ३-भूटपतिः ॥ ४-भगिनी ।।
५-पत्युभगिनी ॥६-पुत्री ।। ७-पतिभ्रातृपनी ॥८-आकाशम् ॥ ९ नौका ।।

·अयाजन्तनपुंसकलिङ्गाः अगोम् ॥ १॥२४॥ अHisarमोम् । अमिशान परमारिति दोषः । मान नपुंसकाग ७१।१९।। जीपाशी या संज्ञायाम् ॥ यस्पति घ६।४।१४८॥ ईकारे नदिने च परे भरपेयावर्गालो। यद्योपे प्रासे (और: या प्रतिपयी यायः )। ज्ञान ।। जन्शसोः शिः ७।१।२०।। वीवादनयोः शिः स्यात् ।। शि सर्वनामस्थानम् १ । १ । ४२ ।। शि इत्येतदुक्तसंज्ञ स्यात् ॥ नपुंसकस्य झलचः ७॥ १ ॥ ७२ ।। झलन्तस्याजन्तस्य च ग्लोवस्य नुम् स्यात् सर्वनामस्थाने । मिदचोऽन्त्यात्पर-१११४७॥ १-अत्र परत्वात् सोरमादेशपूर्वरुपयोः कृतयोः 'एङ् हस्यात्' इत्यनेन मकारस्य लोप इत्यर्थः ।। २-नपुंसकत्वेन औडः सर्वनामस्थान- त्वाभावात् 'यचि भम्' इति भसंशायामित्यर्थः ॥ ३-औड्यानिकश्यों विभक्तो यस्येति च इति लोपो न प्रवर्तत इत्यर्थः ।।

·अजन्तनपुंसकलिङ्गाः अचां मध्ये योऽन्त्यस्तस्मात्परस्तस्यैवान्तावयबो मित्स्यात् । उपधादीर्घः । ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ॥ एवं धनवनफलादेयः ।। अहतरादिभ्यः पञ्चभ्यः ७१११२५ ॥ एन्यः क्लीवेभ्यः स्वभोरद्डादेशः स्यात् ।। टे:६।४।१४३ ॥ डिति भस्य टेलोपः । कतरत् , कतरद् । कतरे। कतराणि। हे कतरत् । शेपं धुंवत् ॥ एवं कतमत् । इतरत् । अन्यत् । अन्यतरत् । अन्यतमस्य बन्यतममित्येव । (एकतरात्प्रतिषेधो वक्तव्यः) । एकतरम् ॥ हस्त्रो नपुंसके प्रातिपदिकस्य ११२ । ४७॥ अजन्तस्येत्येव । श्रीपं ज्ञानवत् ।। स्वमोनपुंसका ७ । १ । २३ ॥ लुंछ स्यात् । वारि ॥ १-ज्ञानशब्दाजसि 'जशसोः शि:' इत्यनेन जस: श्यादेशे "शि सर्वनामस्थानम्' इत्यनेन सर्वनामस्थानसंज्ञायां 'मिदयोऽन्त्यात्परः' इति शास्त्रत्रलेन नपुंसकस्य झलचः' इति शास्त्रेण शानशब्दान्त्यस्याच: परत्र नुमागमेऽनुबन्धलोपे 'सर्वनामशाने' इति दीधे ज्ञानानीति सिद्धम् । २-आदिना मूलपत्रपुष्पकुलकुटुम्वादयो प्रायाः ।। ३-अन्यतरान्यतम- शब्दायव्युत्पन्नौ स्वमावाद् द्विबहुविषये निर्धारणे वर्तते । तान्यतम- शब्दस्य इतरादिमध्ये पाठाभावाद् अद्दादेशो न ।। ४-एकतरदान्दा- स्परयोः स्वमारहादेशो नेत्यर्थः ।। ५-नपुंसके विद्यमानस्याजन्तस्य पातिपदिकस्य हस्व इत्यर्थः ।। ६-लीवादशात्परयोः बमोर्दक स्वात् ।।

·। लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् इकोचि विभक्ती ७।१। ७३ ।। इगन्तस्य क्लीवस्य नुमचि विभक्ती । वारिणी । पारीणि । न लुमतेत्यस्यानित्यत्वात्पक्षे संबुद्धिनिमित्तो गुणः । हे वारे, हे वारि । घेर्डितीति गुणे प्राप्ते ( बृद्धयोत्त्वतृवद्भावगुणेभ्यो नम् पूर्वविप्रतिषेधेन ) । वारिणे । वारिणः । वारिणोः । नुमचिरेति नुट् । वारीणाम् । वारिणि । हलादी हरिवत् ॥ अस्थिदधिसक्थ्यक्ष्णामनङदातः ७ । १ । ७५ ।। एषामनङ् स्याहादावचि ॥ अल्लोपोनः ६।४।१३४ ।। अङ्गावयवोऽसर्वनामस्थानयजादिखादिपरो योऽन् तस्याकारस्य लोपः । दधा । दने । दनः । दनः । दोः । दोः ।। विभाषा डिश्योः ६।४।१३६ ॥ अङ्गावययोऽसर्वनामस्थानयजादिस्वादिपरो योऽन् तस्याकारस्य १-'इकोचि विभक्तो' इत्यत्र अचिमणात् 'नलमता' इति निषेधो- नित्यसपा हि अग्रहणं हलादिव्याश्यर्थम् । तत्र नुमि सत्यपि 'स्वादिषु' रवि पदत्ये नखोरे यारिग्यामित्यादौ स्पे विशेषाभायः। सम्बोधने नुमिन दिसम्बुद्धपोः' इति निषेधेन नकारलोभावे तत्र नकारयषणापत्तिरितिन पाप्यम्, सम्बुदेलुका सत्येनतय प्रन्ययलणाः। एवं च हल्दी दोगमायन 'भचि' प्रवर्ण व्यर्थ सन् 'न एमता' इति निशेषस्यानित्य च कर पनि । तथा मति प्रापमान सम्मांधने नुमि नकारयणं स्वादतरत- वारणाय 'अधि' तिम्बाशे चरितार्थम् । फल न शासनस्य--१ पोहे 'रति माध्ययोगसिद्धिरित्यादि ॥२-अतिससीनि, यारिणि, प्रिया कोनि, यारिणे हायादीनि स्यादेख्दारमानि॥३-मालोपोनाति गृहशिविदेर कार्यपरिकल्पति मायः॥

·अजन्तनपुंसकलिङ्गा लोगो वा स्यात् डिस्योः परयोः । दनि, दधनि । शेषं वारिवत् ॥ एवमस्थिसंक्थ्यक्षि ।। सुधि । सुधिनी । सुधीनि । हे सुधे, हे सुधि॥ तृतीयादिषु भापितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य ७११ । ७४ ॥ प्रतिनिमित्तैक्ये भाषितपुंस्कमिगन्तं की पुत्रद्वा टादावचि । सुधिया, सुधिनेत्यादि । मधु । मधुनी । मधूनि । हे मधो, हे मधु ।। सुलु । मुलुनी । सुन्दनि । सुलुनेत्यादि ॥ धात् । धातूणी । धातृणिं । हे धातः, हे धातू । धातृगाम् ।। एवं ज्ञात्रादयः ।। एच इनस्वादेशे १।११४८॥ आदिश्यमानेषु हस्वेषु एच इगेव स्यात् । प्रैधु । प्रधुनी । प्रधूनि । प्रद्युनेत्यादि । प्ररि । प्ररिणी । प्ररीणि । परिणा। एकदेशविकृतमनन्यवत् । प्रराभ्याम् । प्ररीणाम् ।। सुनु । सुनुनी । सुनूनि । सुनुनेत्यादि । इत्यजन्तनपुंसकलिङ्गाः । - १-सक्थिशन्द ऊरौ शकटाव च। अक्षि नेत्रम् || २-सुधी. दाब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तं शोभनभ्यानकर्तृत्वम्, तच पुंस्त्रीलीयेषु समानम् । तस्मिन्सति भाषितपुंस्कसुधीशब्दस्योक्तस्थले वा पुंवद्भाव इति । एवं सुखशब्दे शोभनलवनकर्तृत्वम् । धातृदाब्दे धारगपोषणकर्तृवं त्रिपु तुल्यम् । प्रद्युप्रभृति तु नानेन पुवागविकल्पः, इगन्तस्य प्राशब्दस्य भापित- पुस्कत्वाभावात्। भाषितपुंस्कस्य प्रद्योशब्दस्यगन्तवामावात् ॥ ३-प्रयोशब्दस्य हवे प्रक्षु इति, प्रष्टा धौस्मिंस्तदिति विग्रहः ।। ४-परेशब्दस्य परीति, प्रकृयो रा:-धन यस्मिंस्तदिति विग्रहः ।। ५-सुनी- शब्दस्य सुनु इति, शोभना नौसिन्बुले तदिति विग्रहः ।। - ·अथ हलन्तपुंलिङ्गाः हो दा८॥२॥३१॥ हरपद: Cr पाने म । दिद, हि । दी। fre: दिमाग । लिग, निदा ॥ दादांनार्यः ८१२॥३२॥ प्रतिपदाने गोश दादर्शनोहम्म घः ।। एकाची यशो मा झपनस स्वी: ८ ॥२॥३७॥ धागापरस्यकाचो मान्नन्य यशो मञ् से थे पदाले थे। धुप, धुम् । दुही । दृहः । भुरभ्याम् । शु || या दुहमुहष्णुहप्णिहाम् ८।२। ३३ ॥ एग हस्य या घो मलि पदान्ते च । ध्रुक, ध्रुग्, भुद् भुट् । दुही। दुहः । धुम्याम् । भुम्यार, भुक्षु, भुसु, भुमु ।। एवं मुंक, मुग् इत्यादि ।। धोत्यादेः प स ६ । १ । ६४ ॥ खुक, स्नुगः स्नु, स्नुड्। एवं निक, निग; मिद् , निड्।। विश्ववाद , विश्ववाड् । विश्ववाहो । विश्ववाहः । विश्ववाहम् । विश्ववाही। १-सपादसताध्यायीस्थकार्यत्वा प्रथमं हल्डयादिलोरे कृते दत्वम् ।। २-'स्वादिषु' इति पूर्वभागस्य पदत्वाड्ढल्वम् ।। ३-डः सिधुर' इति धुविकरूपः ॥ ४-'होदः' इत्यतः इति वर्तते । दादिपदं चौपदे- शिकदादिपरम्, इत्याह झलीति ।। ५-'हो ढा' इत्यादिवत्र झलीवि पदं न सम्बध्यते स्वोर्ग्रहणात् ॥ ६-दोग्धा ।। ७-द्रोही। -मुग्धः ।। -पात्वादेः पकारस्य सकारः स्यात् ।। १०-वमनकर्ता ॥ ११-स्नेही । १२-विश्ववाहकः ।।

·हलन्तपुंलिका
इश्यणः संप्रसारणम् १।१।४५ ॥
यणः स्थाने प्रयुज्यमानो य इक् स संप्रसारणसंज्ञः स्यात् ।।
वाह ऊठ ६।४ । १३२ ॥
मस्य पाहः संप्रसारणमूट ।।
संप्रसारणाच्च ६।१।१०८।।
संप्रसारणादचि पूर्वरूपमेकादेशः । एत्येधरस्तिति वृद्धिः ।
विश्वौहः, इत्यादि ।
चतुरनडुहोरामुदात्तः ७ । १ । ९८॥
अनयोराम् स्यात्सर्वनामस्थाने परे ॥
सावनडहः ७/१८२||
अस्य नुम् स्यात् सौ परे । अनड्वान् ।।
अम् संबुद्धौ ७१११ ९९ ॥
हे अनड्वन् । हे अनध्वाही । हे अनड्वाहः । अनडुहः ।
।
अनड्डहा ॥
वसुसंसुध्वंस्खनडहां दः ८१२ । ७२ ।।
१-एवं प्रठवाभारवाह इत्यादयः शब्दा शेयाः ॥ २-अत्र नलोपो
न संयोगान्तलोपस्यासिद्धावात् । अनड्यानित्यस्य दाकटवाहो वृषभ
इत्यर्थः ॥ ३-चतुरनडुहोरम् स्यात् सम्बुद्धी परे ॥ ४-अत्र 'एडा
पदान्तात्' इति पूर्वरूपं तु न, 'हेहेमयोगे हैहयोः' इति प्लुते प्रतिभावात,
एवं सर्वाजादिशब्देषु सम्बुद्धी सन्धिकार्यामायः॥

·। लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् सान्तवस्वन्तस्य संसादेच दः स्यात्पदान्ते । अनडुया- मित्यादि । सान्तेति किम् ! विद्वान् । पदान्ते किम् ! सस्तैम् । ध्वस्तम् ॥ सहेः साडः सः ८।३ । ५६ ॥ सापस्य सहेः सस्य मूर्धन्यादेशः । तुरापाट, तुरापाड् । तुरासाहौ । तुरासाहः । तुरापाड्भ्यामित्यादि । दिव औत् ७।१।८४॥ दिविति प्रातिपदिकस्यौत्स्यात्सौ । संधौः । सुदियौ । दिय उत् ६ । १ । १३१ ॥ दिवोऽन्तादेश उकारः स्यात् पदान्ते । सुदुभ्यामित्यादि । चत्वारः । चतुरः । चतुर्मिः । चतुर्दाः ।। पट्चतुर्ग्यश्च ७ ॥ १ ॥ ५५॥ एभ्य आमो नुडागमः ॥ रंपाभ्यां नो णः समानपदे ८।४।१॥ अचो रहाम्यां वे ८।४।४६॥ अचः पराम्यां रेफहकाराम्या परस्य यरो द्वै या स्तः । चतुर्णाम्, चतुर्णाम् ।। -अन यस्वन्तवेधी सान्तन्याभायान दत्वम् ॥ २-अत्र "सुनिन्दम्' इति ममुदायस्य पदान्त यम् । समम्-भ्रष्टम् । ध्वस्तम्- गरम् ॥ ३- अपदान्तस्य मूर्धन्यः' इत्यधिकृतम् || ४-तुरा । ५-तकार उद्याग्गाः, उयारणापांनामिसंगालोगभ्यां विनेय नितिः । एवम विष उत्' ल्यत्रापि ॥६-शोमना द्योम्मिन्दिवमे ग मुयोः । -रेरकाराभ्यां परस्यनस्यनारयादेकरहे। .

·हलन्तपुंल्लिका
रो सुपि ८।३।१६ ॥
रोरेवं विसर्गः सुपि । पवम् । पस्य द्वित्वे प्रासे ।।
शरोऽचि ८।४।४९॥
अवि परे शरो न द्वे स्तः । चतुर्यु ॥
मो नो धातोः ८।२।६४ ॥
धातोर्मस्य नः पदान्ते । प्रशान् ।।
किमः कः७१२।१०३ ।।
किमः कः स्याद्विभक्तौ । कः । कौ । के, इत्यादि । शेष
सर्ववत् ।।
इदमो मः ७ १२१ १०८॥
सौ । स्यदायत्वापवादः ।।
इदोऽय् पुंसि ७ १२ । १११॥
इदम इदोऽय सौ पुंसि । अपम् । त्यदायत्वे ।।
अतो गुणे ६१११ ९७ ॥
अपदान्तादतो गुणे पररूपमेकादेशः ।।
दश्च ७।२।१०९॥
1-समीबहुवचने सुपि रोरैव रेफस्य विसगों नान्यरेफस्य इति
सष्टः सूत्रार्थः ॥ २-नत्वस्यासिद्धत्यानलोपोन, ससमीबहुवचने 'प्रशान्मु'
हत्यत्र 'नश्च' इति धुडागमस्तु न 'मो नो धातोः' इत्यस्यासिनत्वात् ।।
३-इदमो मस्य मः स्यालो । भकारस्य मकारविधानम् 'त्यदादीनाम'
इत्यत्वाधनार्थम् ।।

·६५ মুরিয়াম, इदमो दम्य मः स्यानिमरती । इमी । इमे । यहादेः संबोधन नानी युसर्गः ॥ अनाप्यकः ७।२।११२॥ अककारस्येदम इदोऽनारि मिक्ती । आविनि प्रयाहारः । अनेन ॥ हलि लोपः ७।२।११३ ॥ अककारस्येदम इदो टोप आपि हलादी । ननिर्यकेऽटोऽत्य- विधिरनम्यासविकारे॥ आद्यन्तयदेकस्मिन् १।१।२१।। एकस्मिन्क्रियमाणं कार्यमादाविधान्त इव स्यात् । मुपि चेति दीर्घः । आभ्याम् ।। नेदमदसोरको ७।१।११॥ अककारयोरिदमदसोर्भिस ऐस् न । एभिः । अस्मै । एम्यः । अस्मात् । अस्य । अनयोः । एषाम् । अस्मिन् । अनयोः । एषु ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः २।४ । ३४ ॥ १-'या' इत्याकारमारभ्य सुपः पकारपर्यन्तम् 'आप' इति प्रत्याहार इति व्याख्यानादिति भावः ॥ २-अनर्थक लोऽन्यसूत्रन प्रवर्तते, अभ्यासविकारे त्वनर्थकेऽपि तत्प्रवर्तते यथा बिभर्ति ॥ ३-'सुपि च' इत्यनेनाकारान्तस्य दीर्को विधीयते, हलि लोपे जाते 'अ भ्याम्' इत्यवस्थायामिदंशब्दोऽकारान्तो नास्ति, अतोऽनेनाकारान्तबुद्धी दीर्घः।। ४- इदम् ए' इत्यत्र त्यदाद्यत्वे पररूपे स्मैभावे ते हलि लोपः। एवम् अस्मात् अस्य, एषाम् अस्मिन् इत्येतेषु विभक्तिकार्ये कृते ततो हलि लोपः॥

·हलन्तपुंलिङ्गाः इदमेतदोरन्यादेशे । किंचिकार्य विधातुमुपात्तस्य कार्यान्तरं विधातुं पुनरुपादानमन्यादेशः । यथा--अनेन व्याकरणमधीलमेनं छन्दोऽध्यापयेति । अनयोः पवित्रं कुलमेनयोः प्रभूतं स्वमिति ।। एनम् । एनौ । एनान् । एनेन । एनयोः । एनयोः ॥ राजा न डिसम्बुद्धयोः ८।२।८॥ नस्य लोपो न डौ संबुद्धौ च । हे राजन् । (डीवुत्तरपदे प्रतिषेधो वक्तव्यः)। ब्रह्मनिष्ठः । राजानौ । राजानः । राज्ञः ॥ नलोपः सुपस्वरसंज्ञातुम्विधिपु कृति ८ १२१२॥ सुचिधौ स्वरविधी संज्ञाविधी कृति तुग्विधौ च नलोपोऽसिद्धी नान्यत्र राजाश्व इत्यादी । इत्यसिद्धत्वादोत्वमेत्त्वमैस्त्वं च न । राजभ्याम् । राजभिः । राज्ञि, राजनि । राजसु । बच्चा । यचानौ । यज्वानः ॥ न संयोगाद्वमन्तात् ६ । ४ । १३७ ।। यमन्तसंयोगादनोऽकारस्य लोपो न । यवनः । यज्वना । यचभ्याम् ।। ब्रह्मणः । ब्रह्मणा ॥ १-किश्चित्कार्य व्याकरणाध्ययनादिरूपं विधातुमपूर्व बोधयितुमुपात्त- रयोचरितस्पेदमादिशब्दस्य पुनः कार्यान्त छन्दोऽध्ययनादिरूपं विधातुम पूर्व बोधयितुमुपादानमिदमादिशब्दोचारणम् अन्वादेशः ॥२-'न लोपः प्रातिपदिकान्तस्य' इति सूत्रमेवानुवर्तते ॥ ३-उत्तरपदपरके डी नकारलोपस्याप्रतिरोधः, विधिरेवेत्यर्थः ॥ ४-एवं चर्मतिला, कर्मनिष्ठ इत्यादि ।।५-'राजभ्याम्' इत्यत्रात्वम् , 'राजभिः' इत्यत्रस्त्वम् , 'गजन्यः इत्यत्रत्वं च नेत्यर्थः ॥ ६-सविधिकृतयशो यजमानः ।।

·६ AN -- लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् इन्हन्पूपार्यम्णां शौ ६ । ४ । १२ ॥ एषां शादेवोपधाया दी? नान्यत्र । इति निषेचे प्राप्ते--- सौ च ६।४ । १३ ॥ इन्नादीनामुपधाया दीर्घोऽसंबुद्धौ सौ । वृत्रहा । हे वृत्रहन् एकाजुत्तरपदे णः ८१४१ १२ ।। एकाजुत्तरपदं यस्य तस्मिन्समासे पूर्वपदस्थानिमित्तात्परट प्रातिपदिकान्तनुविभक्तिस्थस्य नस्य णः । वृत्रहो । हो हन्तेणिन्नेषु ७।३ । ५४ ॥ मिति णिति प्रत्यये नकारे च परे हन्तेर्हकारस्य कुत्वम् वृत्रनः इत्यादि । एवं शोझ्न् ि, यशस्विन्, अर्थमन्, पूषन् । मघवा बाहुलम् ६ । ४ । १२८ ।। मघवन्शब्दस्य वा त इत्यन्तादेशः । इत् ।। उगिदची सर्वनामस्थानेधातोः ७११।७॥ अधातोरुगितो नलोपिनोऽधतेच नुम् स्यात्सर्वनामस्थाने परे । मपत्रान् । मधयन्ती । मघन्तः । हे मरवन् । मघवद्भ्याम् । तृत्वाभाचे प्रयया । मुटि राजयत् ।। १- भार' इति नियमेन सी दीपा विध्यमिदमित्या--- दागे गम्मुदायटयादि ॥२-एकानुनपई ही मस्मिन् ममागे पृषमिति समुदायको पूर्वर ति, तग्य निमित्तं रेफर, सम्माारस मानिरिकाननगरस्य इनो नपारम्प कार: । वृत्रहा इन्द्रः ॥ 1-aifreeः । पराभी कीर्तिमान पुण। अयंमा पूरा गर्यः । मया R॥४- उयादार दिगो उगिता, ते भय अगिश्य- तेसम्॥

·हलन्तपुंलिहा
६७
अयुश्मयोनामतद्धिते ६१४ । १३३ ॥
অল্পলানা মানামাছিন সনা। সম্মান।
मान्याम् । एवं अन् , युगन् ।
न मंप्रसारणे संप्रमारणम् ६ १ १ १ ३७ ॥
मंप्रमाणे पग्नः पूर्वम्य यः मममारणं न स्यात् । इति
पकारस्य नेत्रम् । अत एव क्षारयादन्यस्य यणः पूर्व संग्रसारणम् ।
गुनः । यना | गुयभ्याम् इत्यादि ॥ अवा । है अर्थन् ।
अर्पणसमायनरः ६१४१ १२७ ॥
नमा रहित यानियस्यानस्य म इत्यनारंगो न नु मी।
। अतः । अस्यामियादि ।।
पधिमध्यमुक्षामान् ७११ । ८५॥
मागरोदेवा पाउमा परे ।
इनान्गनामन्याने ७१११८६ ।।
पपरियामपामार. स्माईनामदान परे ।
पोन्मः ७११८७॥
पापमपम मा नामानी।
-
कमान:॥
१-girl- 'दुर भन्स
Sum narri गुरा
tet-AT-भर . ४-मारिका हर
८ मारना
mmer-Rat-Fi |

·मानिसकोगुणाम् मम्म देलापः ७/१1८॥ म Im | पगिया । गॉगल, सिन् । प्णान्ता पर ।।१।२४॥ पानामाना गया दमंग पार । मनमो नि घरगनमान्तः । १ II पाभिः पमन्यः । पमन्यः । नुन् । नौपचाया: ६।४।७॥ नातस्योपधाया दोण नामि । मानाम् । परामु॥ अष्टन आ विमती ७१२१८१ ॥ हेलादी या स्यात् ॥ अष्टाम्य आँश ७॥१॥२१॥ कृताकारादप्टनी जायसोरी । अदम्य इति वक्तव्ये कृनाव- १-मन्था मन्यनदण्डः । ऋभुझा इन्द्रो नेता च ॥ २-पश्चन् आमित्यत्र 'पट्चनुयश्च' इति नुटि 'नोपधायाः' इति दी 'स्वादिष' इति पदसंज्ञायां नलो पचानामिति सिद्धम् ।। ३-अरशदस्य आत्वं वा स्थाद् हलादो विमती ।। -यस्मिमष्टनान्दे आत्वं कृतं तस्मात् कृताकारददिष्टाशब्दात्परयो श्वासोरोश् इत्यर्थः ॥ ५-ननु जरदासोर्ज- काराकारयोरित्संगालोपयोहलादित्वामावात् 'अष्टाभ्यः' इत्योश् न स्यादित्याशङ्कयाह-अष्टभ्य इति । अष्टभ्य इति कथनेऽन्शदात्परयो नयोरोदा इत्यर्थः स्यात्, अष्टाम्य इति कथने अष्टा इत्यस्यानुकरण- शब्दत्वाद् अष्टाशब्दापरयोरनयोरोग् इत्यर्थः स्यात्, एवं च तथा सूत्र- भणादनयोः परत आत्वमतुमीयत इत्यर्थः ।।

·।
हलन्तऍतिहार
निर्देशो जससोविपये आवं ज्ञापयति । अरी । अष्टौ । अष्टाभिः ।
अाभ्यः । अशम्यः । अष्टानाम् । अाम् । आचामाये अर,
पश्चात् ॥
ऋविन्दधृवसादिगुणिगनयुजिकुचा च३।२।५९॥
एभ्यः किन् अञ्चेः मुनुपरदे, युजियोः फक्थ्योः,
कुश्य भाव निपात्यने । पनाविनी ।।
कदाविङ् ३ । ११९३॥
अाधाधिकार तिमिनः प्रापयः क्रमशः स्यात् ।।
पेरपत्तास्य ६।१।६७॥
आप्तस्य यस्य ॥
फिन्प्रत्ययस्य पु. ८।२।६२॥
शिन्यायी पम्मानम्र पोंगा. पदाले । अस्या-
१-imaratriमोर.
It'मा मिन'RER HIT
titaरे 'भार भोर' रन
PM मोmti irrinit-'भा १ मार ॥
t-rent प६. भर पाश
यि Erect
Ag

·1 लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् सिद्धत्वाचोः कुरिति फुत्वम् । ऋविक्, ऋत्विम् । ऋविज ऋत्विाभ्याम् ॥ युजेरसमासे ७ १११७१॥ युजेः सर्वनामस्थाने नुम् स्यादसमासे । सुलोपः। संयोगान्तलोप कुत्वेन नस्य ङः । युङ । अनुस्वारपरसवर्णी । युञ्जौं । युञ्जः युग्भ्याम् ॥ चोः कु. ८।२।३०॥ चवर्गस्य कवर्गः स्याझलि पदान्ते च । सुयुक्, सुयुम् सुयुजी । सुयुग्भ्याम् ॥ खन् । खनौ । खन्भ्याम् ।। प्रधभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां प.८।२ । ३६ । हलि पदान्ते च । जश्त्वचर्वे । राट् , राड् । राजी 1 राज: १-ऋतुराब्दे उपपदे यज्धातोः 'स्विग्दधक्' इत्यादिना रिनि ककारस्य 'लशकतदिते' इति सूत्रेण नकारय हलन्त्यम्' इत्यनेनेसंशाय तयोगि, कारस्योचारणार्थकत्वे-यजेः सम्प्रसारणे यणि 'कृदतिङ इति प्रत्ययस्य कृत्संशापाम् 'वेरएतस्य' इति षस्य लोरे कृदन्तत्वाताति- पदिकत्ये हो तस्य 'हल्हयाम्या' इति लो किन्प्रत्ययस्य रति- कुत्यस्यासिदत्वात् 'चोः कु.' इति पुत्वेन गकारे 'वायसाने' इति चाविको 'त्यिक, ऋविम्' इति रूपद्यं सिद्धम् । अस्स याजक इत्यर्थः ॥२-किनभायपस्य' इति सूत्रेणेत्यर्थः । 'योः कुत्यस्य तुन प्रातिप्रवर्गामागत् ।। ५-योगी ॥ ४-अत्र भुवन नबारस अकारण न, अनुम्बारे कर्तव्ये धुरवस्यासिदत्यात् ।। ५-योगी ।। ६-सा॥ प्रभादीनां मानो एवान्तपोध पकारोत्तादेशः स्यामझोल पदान्ते सग 'सर' दादः। विरेण भाजन इति रिचार । देवर ·हलन्तपुंलिकाः राइम्याम् ॥ एवं विभ्राट, देवेट, विश्वसद् ।। (परी बजे: पः पदान्ते )। परावुपपदे बजेः किए स्यादीर्घश्व पदान्ते पवमपि । परिपाट् । परिमाजी॥ विश्वस्य चमुराटोः ६।३।१२८ ।। विश्वशन्दम्य दीर्योऽन्तादेशः स्याक्सी सदसग्दै च परे । विराट, निधारा । विश्वराजी । विचाराभ्याम् ।। स्कोः संयोगाचोरन्त घ८॥२॥ २९ ॥ पाते प्रति यः संपोगनदायोः स्वागः । भृट् । मभ्य चुन दाः शि इति शस्य जः । मनी । मदम्याम् ।। रपटापावं परमप च तदोगः सारनन्स्पयोः ७१२११०६ ।। रपटातीनां समापदफारपारनग्ययोः म म्यान्मी । सः । पा। सः ।। ॥ ५। पी। पे॥ पर। पनी ने प्रियमयोरम् ७११॥२८॥ सुषमा परश्य परम्प प्रमादितय.॥ मारवामी ॥ २समा परे cिar *रिपy' o पोरस Mar ima- धार पर ॥ -Neur'मर' त 'ल Hi refa II next REArram ratara आरोपपपर भार भा॥

·गपितधाम स्वाही गो७१२।१४।। अनगोही आशीम सोलापः ७।२।१०॥ एतयोजिम संग । अहम् ॥ गुयायी पिनने ७।२॥ १२ ॥ पोरस्कानगोमार्यन्तम्य गुमा स्नो जिभरती ।। प्रथमायाम द्विवगने माषायाम् ७१२ । ८८ ॥ आरपतपारायं लोके । युवाम् । आवाम् ॥ श्यक्या जसि ७ । २।९३ ॥ अनयोर्मपर्यन्तस्य । यूयम् । क्यम् ।। त्यमायकवचने ७१२।९७ ॥ ऐकस्योक्तायनयोर्मपर्यन्तस्य त्यमी तो विभक्ती ॥ द्वितीयायाश्च ७।२।८७ ॥ अनयोरात्स्यात् । त्याम् । माम् ॥ शसोन ७॥१॥ २९॥ -युष्मदलच्छब्दयोनि लिनेषु समान रूपम् | त्वं पुमान्, अहं पुमान् । त्वं स्त्री, अहं स्त्री । त्वं कुलम्, अहं कुलम् ॥ २-इयोरुतावनयोः, द्वित्वार्थयाचिनोयुष्मदस्मदोरित्यर्थः ॥ ३-प्रथमाया द्विवचने औविभक्ती परतो युष्मदरसदोरन्न्यस्यात्वं स्यालोके ॥ ४-अनयोर्मपर्यन्तस्य यूयवयो स्तो जसि परे ॥ ५-एकार्थवाचिनोयुष्म- दस्सदोरित्यर्थः ॥६-युष्मदरसदोरात्स्याद्धितीयायो विमलो परतः ॥

·इलन्त पुंल्लिका ७३ आभ्यो शसो नः स्यात् । अमोऽपवादः । आदः परस्य । संयोगान्तोषः । युष्मान् । अस्मान् । योऽचि ७।२१८९॥ अनयोर्यकारादेशः स्पादनादेशेऽजादी परतः । त्वया। मया ।। युप्मदस्मदोरनादेशे ७१२१८६ ॥ अनयोगस्यादनादेशे हटादी विभक्ती । युवाभ्याम् । आपराभ्याम् । युष्माभिः अम्माभिः ।। तुम्पमझो इयि ७१२।९५ ॥ अनयोमार्यन्तम्य । टिलारः । तुभ्यम् । मनम् ।। म्पमोऽम्पम् ७११॥३०॥ अन्य पराय । गुप्मभ्यम् । अम्मभ्यम् ।। एकपचनस्य ५७।१।३२ ।। आभा बसेरत् । बा । मत् ॥ पभम्पा अन् ७११॥ ३१॥ आन्या पाया म्यमोऽस्यात् । मुष्पत् । अम्मत् ।। तयममा टगि ७१२ । ५६ ।। १- Twitter नया सारे दपि गुमा'मा पदोन गार मारे मारि मिस्म ॥२- भर पोसिनी परत. ॥ १-गुममा पा Tar mat are मनोरम -RRIERENT MITH ·नापियrmiगुणा अनामनामा मोसम | गुप्मदम्माम्मो सन ७१।२७ ॥ ना म गुपोः । आrit: || गाम आरम् ७॥१॥३३॥ आगो पर माम आज सात् । गुंभारम् । अम्मारन् । गमि । गपि । गुगाः । भागयोः । गुप्मा । अस्मान ।। गुप्मदस्मदोः गाठीचतुरितीयाम्ययोघांनावी ८।१। २०॥ पदापरयारपादादी गिनयोः पष्टपातिविशिष्टयोवा नी इत्यादेशी साः॥ पहुवचनस्य यससी ८॥१॥२१॥ उक्तविधयोरनयोः पष्टयादिबहुवचनान्तयोर्वरनसी स्तः। तेमयावेकवचनस ८।१ । २२ ॥ उक्तविधयोरनयोग्यष्टीचतुर्येकवचनान्तयोस्ते में एतौ स्तः ॥ स्वामी द्वितीयायाः ८।१।२३ । द्वितीयकवचनान्तयोस्त्वा मा इत्यादेशौ स्तः॥ १-'युष्मद् आम्' इत्यत्र आमः साम्बुद्धया 'साम आक्रम्' इत्याकमादेशे 'शेपे लोपः' इति टिलोपे निर्दिष्टं रूपं सिद्धम् ॥ २-उक्त- विधयो:--पदात्परयोरपादादौ स्थितयोरित्यर्थः ।।

·हलन्तपुंल्लिङ्गाः श्रीशलाऽवतु मापीह दत्तात्ते मेऽपि शर्म सः । स्वामी ते मेऽपि स हरिः पातु वामपि नौ विभुः ।। सुखं वां नौ ददावीशः पतिर्यामपि नौ हरिः । सोऽव्यावो नः शिवं वो नो दद्यात् सेव्योऽत्र वः सनः।। ( एकवाक्ये युष्मदस्मदादेशा वक्तव्याः ) । एकतिड् वाक्यम् । ओदनं पच तवभविष्यति । ( एते वान्तावादयोऽनन्वादेशे का वक्तव्याः) अन्यादेशे तु नित्यं स्युः धाता ते भक्तोऽस्ति, धाता तब भक्तोऽस्ति वातस्मै ते नम इत्येत्र ।। सुपात् , सुपाद् । सुपादौ ।। पादः पत् ६१४१ १३० ।। पाच्छन्दान्तं यदहं में तदवयवस्य पाच्छन्दस्य पदादेशः ॥ १-श्रीशो विष्णुः त्वा-वाम् अवतु रक्षतु, इइ लोके मा-माम् अपि अक्तु । स श्रीसते-नुभ्यम्, मे-मह्यमपि शर्म मुख दत्ताद् ददानु । स हरिः ते-तव, मे मम अपि स्वामी अस्ति । इति द्वितीयाचनुपीपष्टयेकवचनानां क्रमेणोदाहरणानि । विभुोपको हरिः वाम्-युवाम् , नी-आवाम् अपि पातु रखनु । ईशो हरिः वा-युवाभ्याम् , नो-आवाम्यां मुखं ददातु । हरिः धाम्-युवयोः, नी आवयोरपि पती रक्षकोऽस्ति । इति सर्वासाप्रमेण द्विवच- नोदाहरणानि । सहरिः वा-युष्मान् , न:-अस्मान् अन्यात् पायात् । सहरिः वा-युष्मभ्यम् नअस्मभ्यं शिवं मङ्गलं दद्यात् । अत्र लोके स हरिः :- युष्माकम् , न:-अलार्क सेन्यो भजनीयः । इति सर्वासां अमेण बहुवच- नोदाहरणानि । अरोध्यम्-दितीयैकवचने 'त्यां माम्' इत्यत्र 'वा मा' इत्यादेशो। चतुष्पकवचने 'तुभ्यं मह्यम् इत्यनयोः स्याने ते मे' इत्यादेसी । एपं पकवचने "तच मम' इत्यत्राशि । सर्थासां दिवचने था नौ' इत्यादेशो, बहुवचन दोमनी पादौ यस्य म मुगत् ॥

·।
।
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
सुपदः । सुपदा । सुपाद्भयाम् ॥ अग्निमत्, अग्निमद् । अग्निमयौ ।
अग्निमथः ॥
अनिदितां हल उपधाया:विति ६।४।२४ ।।
हलन्तानामनिदितामङ्गानामुपधाया नस्य लोपः किति डिति ।
नुम् । संयोगान्तस्य लोपः । नस्य कुत्वेन ङः । प्राङ् । प्रायौ ।
प्राञ्चः॥
अचः ६।४।१३८ ।।
लुप्तनकारस्थाश्चर्भस्याकारस्य लोपः ॥
चौ ६।३ । १३८ ।
लुप्ताकारनकारेऽञ्चतौ परे पूर्वस्याणो दीर्घः । प्राचः । प्राचा ।
ग्भ्याम् ॥ प्रत्यङ् । प्रत्यञ्चौ । प्रतीचः । प्रत्यग्भ्याम् । उद
दञ्चौ ॥
उद ईत् ६।४ । १३९ ॥
उच्छब्दापरस्य दप्तनकारस्याश्चतर्भस्याकारस्य ईत् । उदीचः।
दीचा । उदग्भ्याम् ॥
समः समि ६।३।९३ ।।
शम्यादिमन्यनेनामिमुत्पादयति सोऽमिमदित्युन्यते ॥
-प्रकग अवतांति विग्रहे 'अन्' इत्यस्माद् 'अस्थि इत्यादिसुषेण
प्रत्यये वस्य मापारिस्टोपे रुदन्तत्वात् प्रातिपदिकत्येन सो 'अनिदि-
' इत्यनेन नदी 'उगिचाम्' इति नमागमे सोयादिली
परम्प संयोगान्तदोष नकारस्य दुत्वेन स्कारे 'माई पनि निद्धम् । एवं
पर। उदा सम्यासभपा, तिर्य, न्यड् , अयार यादयः ।
स्प प्राचीन इत्यर्थः ।। ३-नाचीनः ॥४-उदीचीनः ॥ ५-यप्रय
लेतो परे महान्दम्य ममिरादेशः ।।

·KITT
}
半
******y
4
当
R
v4.HT='Y
*
4
11
-
* fi
T
电 ¥ 左
JP
th
民意
i

·मधुलिमारतोगुणाम् पूजा प्रगदादाः ॥ छ । नी । फुयाम् ॥ गोमुर, पयोगम् । पयोमुनी । गोमुग्भ्याम् ॥ उगितात्रुमि-- सान्तमहतः गयोग६।४।१०।। मानमयोगम्य मातम यो नयारमायोपवाया दीगोडमबुद्धी सर्वनामम्बाने । महान् । महान्ती । महानः । हे महन् । मद्रयाम् ।। अत्वसन्तस्य पाधातोः ६।४।१४।। अन्यन्तस्योपधाया दीयों धातुभिन्नामन्नस्य चामंबुद्धी सी परे । उगिस्वानुम् । धीमान् । धौमन्ती । धामन्तः । ६ धामन् । शसादी महत् ।। भातेर्डवतुः । विमामादमस्यापि टेलोपः । मवान् । भवन्ती । भवन्तः । शत्रन्नस्य भवन् ।। उभे अभ्यस्तम् ६ । १॥५॥ पाष्टद्वित्वप्रकरणे ये द्वे विहिले ते उभे समुदिते अभ्यस्तसंज्ञे स्तः ॥ नाभ्यस्ताच्छतुः ७।१ । ७८ ॥ १-कुञ्चधातोः 'ऋत्विग्' इत्यादिना किन्प्रत्यये तदिधानसामर्थेन अस्य भकारोपधत्वेन नलोपाभावे कृदन्तत्वेन प्रातिपदिकत्वात् सो तस्य हल्डन्यादिलोपे चस्य संयोगान्तलोपे अस्य कुत्वेन डकारे 'कु' इति । अस्स सुपि पूजार्थ प्राञ्च'शब्दवद्रुपम् । अस्य अपत्यादेव च्यादित्यत्र नलोपो न । वकजातीयः पक्षिविशेषः 'कु' इत्युच्यते ॥ २-पयोमुग् मेघः ॥ ३-बुद्धिमान् ॥ ४-'यचि भम्' इत्यनेन चतुर्थपञ्चमाध्यायविदित- प्रत्ययेषु परतो भसंशाविधानाद् डवतुप्रत्ययस्योगादित्वेन तृतीया- ध्यायस्थ वात् सस्मिन् परे भावाभाव इति भावः ॥ ५-शत्रन्तस्या- त्वन्तत्वाभावान्न दीर्घः ॥

·स इलन्तऍलिका ७९ अभ्यस्तापरस्य शतुर्नुम् न । ददत्', ददद् । ददती । ददत्तः ॥ जक्षित्यादयः पट ६ ॥ १॥६॥ पधातयोऽन्ये जक्षिनिश्च सप्तम एते अभ्यस्तसंज्ञाः स्युः । जैक्षद, जक्षद् । अक्षनौ । जनतः ॥ एवं जाग्रत् । दरिदत् । शासत् । चकासत् ॥ गुप्, गुब् । गुपौ। गुपः । गुब्भ्याम् ।। त्यदादिपु दशोऽनालोचने कश्च ३१२१६० ।। त्यदादिषपदेष्वज्ञानार्थावशेः कञ् स्यात् । चात् किन् । आ सर्वनाम:६।३१९१ ।। सर्वनाम्न आकारोऽन्तादेशः स्यादृष्टशक्तुषु । तादृक्, ताम् । तादृशौ । तादृशः । तादग्भ्याम् ॥ वश्चेति पः । जस्वचवें । विट्, विड् । विशौ । विशः । विड्भ्याम् ॥ २-दानं कुर्वन् ॥२-जार, दरिद्रा, शासुचिकामा दीधी, बेवी पति पट् धातयः । जाग्रत् दरिद्रत्, शामत् , चकासत् , दीध्यत् , चैव्यत्-इति प्रमेणैषां प्रथमैकवचने रूपं बोध्यम् ।। ३-भक्षयन् हसश्च ॥ ४-जागरणं धुर्थन् ।। ५-दुर्गतिं प्राप्नुवन् || ६-शासनं कुर्वन् ॥ ७-शोभमानः ।। ८-रक्षकः ।। -तद्दा हत्यस्मात् 'त्यदादिषु' इति चिन्प्रत्यये तस्य सापहारिलो, 'या सर्वनाम्नः' इति तदो दकारस्याकारे दोघ च प्रातिपदि. कत्वात्सो सोलोपे शकारस्य विश्व इति पत्वे तस्य जश्त्वेन डकारे 'किन् प्रत्ययस्य' इति कुत्वेन गकारे 'पावसाने' इति चविकल्पे 'ताहक ताहम् इति रूपदयम् । सुपि 'खार च' इति चत्वन गस्य ककारे ययापासकायै 'ताक्षु' इति शेयम् । एवम् 'ना' इत्यत्र कुत्यपक्षे षडगकानां प्रक्रिया उन्लेया । एवं 'घृतस्य' इत्यत्रापि ॥ १० वैश्यः ॥

·८०
लघुसियाकोमुपाम्
नया ८।२।६३ ॥
नशेः कोऽन्तादेशी या पदान्तं । नेका, नग; नद
न । नसी । नशः । नरम्यान , नभ्याम् ।।
स्पृशोऽनुदक किन् ३१२१५८ ॥
अनुदके गुप्युपपदे रशः किन् । तरया, धृतरम् ।
कृतस्पृशी । पृतरपृशः ॥ देशक, थम् । कृपो । दाभ्याम् ।।
रमुपी । रजमुभ्याम् ॥ षट्, पड़ । पद्भिः । पम्पः ।
पण्णाम् । पद्सु | रुवं प्रति क्त्वस्यासिद्धवाससपोरुरिति त्वम् ।।
चोरुपधाया दीर्घ इकः ८।२।७६ ॥
रेफयान्तयोर्धात्रोरुपयाया इको दीर्घः पदान्ते । पिपटीः ।
पिपटिपी । पिपटीयाम् ॥
नुविसर्जनीयशय॑वायेऽपि ८।३१५८ ।।
एतैः प्रत्येकं व्यवधानेऽपि इण्कुम्यो परस्य
मूर्धन्यादेशः । ष्टुत्वेन पूर्वस्य पः । पिपटीयु, पिठीःषु ॥
१-नश्वरः 11 २-घृतस्पर्शकारी ॥ ३-'ऋत्विम्' इत्यादिना किनन्त
दधृपशब्दात् सौ तस्य लोपे पस्य जश्त्वेन डकारे कुत्वेन गकारे वैकल्लिकचत्वे
निर्दिष्टरूपद्रयं सिद्धम् । दधृक्-धर्पणकारकः ॥४-रलापहारको ॥ ५-पठितु
मिच्छुः ।। ६-पिपठिपशब्दात् मुप्यनुबन्धलोपे 'स्वादिध्वसर्वनामस्याने' इति
पदसंज्ञायाम् 'पूर्वत्रासिद्धम्' इति पत्वस्यासिद्धत्वात् 'ससञ्जयो रु.' इति
रुत्वेऽनुबन्धलोपे 'वोरुपधाया दीर्घ इकः' इति दीर्घ रोः सुपि' इति रोविसमें
तस्य वा शरि' इत्यनेन पाक्षिकस्थिती तदभावे विसर्गस्य सकारादेशे
'पिपठी:सु, पिपटीसमु' इति रूपदये जाते 'नुविसर्जनीय' इति सूत्रेणोभयत्र
मुपः सकारस्य पाये द्वितीयलये धुत्वेन पूर्वसकारस्य पकारे निर्दिष्टरूपदयं
सिद्धम्।।

·लन्तपुलिस
चिसोः । चिकोष । चिकाभ्याम् । चिकीर्षु ।। विद्वान् । विद्वांसी ।
हे विद्वान् ।।
यसोः सम्प्रसारणम् ६१४१ १३१ ।।
वस्वन्तस्य भस्य सम्प्रसारणं स्यात् । विदुषः । वसुसंस्थिति
दः । विद्वद्भयाम् ॥
पुंसोऽसुङ् ७।१।८९॥
सर्वनामस्थाने विवक्षिते मुंसोऽभुङ् स्यात् । पुमान् । हे पुमन् ।
पुमांसौ । पुंसः । पुम्भ्याम् | पुंसु ॥ ऋदुशनेत्यनङ् । उशना ।
उशनसौ। (अस्य संबुद्धौ धानङ्, नलोपश्च वा वाच्यः) हे
उशन, है उशनन् , हे उशनः । हे उशनसौ । उशनोभ्याम् ।
उशनस्तु ।। अनेहा । अनेहसौ । हे अनेहः ॥ वेधाः । वेघसी।
हे वेधः । वेधोम्याम् ॥
अदस औ सुलोपश्च ७।२ । १०७॥
अदस औकारोऽन्तादेशः स्यात्सौ परे सुलोपश्च । तदोरिति
सः । असौ । त्यदायत्वम् । पररूपत्वम् । वृद्धिः ॥
अदसोऽसेदु दो मा ८१२८॥
१-चिकीपदान्दात् सो तस्य लोये धत्वस्यासिद्धत्यात् 'रात्सस्य' इति
संयोगान्तलो रेफस्य विसर्ग चिकी' इति । एवं चिकीयोमित्यत्रापि
'रात्सस्य' इति संयोगान्तलोपः । अस्प सुपि रेफस्य विसर्गस्तु न, 'शे: सुपि'
इति नियमात् । 'शरोऽचि' इत्यनेन द्वित्वाभावश्च । अस्य कर्तुमिच्छु-
रित्ययः ॥ २-चस्प्रत्ययावयवत्वेनात्र सस्य पः ॥ ३-पुरुषः ॥
४-शुक्राचार्यः ।।५-कालः ॥६-ब्रह्मा !

·।
-
तिनामारेर मुखममा प्राप्त 'नमुने यनेन निसियो,
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
अदसोऽसान्तस्य दात्परस्य उदूतौस्तो दस्य मश्च । आन्तरतम्या-
दूखस्य उः, दीर्घस्य ऊः । अम् । जसः शी । गुणः ।।
एत ईद्रहुवचने ८ । २ । ८१॥
अदसो दात्परस्यैत ईदस्य च मो बयोक्तौ । अमी ।
पूर्वत्रासिद्धमिति विभक्तिकार्य प्राक् पश्चादुत्वमन्वे । अमुम् । अम् ।
अमून् । मुत्वे कृते घिसंज्ञायां नाभावः ॥
न मु ने ८।२।३॥
नाभावे कर्तव्ये कृते च मुभावो नासिद्धः । अमुना ।
अमूभ्याम् ३ । अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः २ । अमुष्मात्
अमुष्य । अमुयोः २ । अमीषाम् । अमुस्मिन् । अमीषु ॥
इति हलन्तलिना
अथ हलन्तस्त्रीलिङ्गाः
नहीं घः ८।२।३४॥
नहो इस्य धः स्याम्मलि पदान्ते च ॥
नहितिपित्यविरचिमहितनिए कौ ६ । ३।११६ ।।
१-अदम्' उदार दारिमनायनुरुभयो स्थान परस्प
सदनो मे ही मुनु भा'बाधिमणायाम् 'माणे गाम्बियाग'
मारेको अनुमा हति नियम् । मुनामि दवात् 'मुगी बही
पटनाः, दोर नरेग नामा गरेकी मुचणामिनिभात !!

·, इतन्तस्त्रीलिङ्गाः ८३ शिवन्तेषु पूर्वपदस्य दीर्घः । उपानत्, उपानद् । उपानही । उपानत्सु ॥ किनन्नत्वात् पुग्वेन ३ः । उणिक, उप्णिम् । उरिणाही । उष्णिग्भ्याम् ॥ चौः । दिवौं । दियः । युभ्याम् ॥ गी। गिरौ । गिरः ।। एवं पुः ॥ चतस्रः । चतसृणाम् ॥ का। के । काः । सर्वावद ॥ यः सौ ७१२१ ११०॥ इदमो दस्य यः । इयम् । त्यदायत्वम् । पररूपत्वम् । टाप् । दश्चेति मः । इमे । इमाः । इमाम् । अनया हलि लोपः। आभ्याम् । आभिः । अस्यै । अस्याः । अनयोः । आसाम् । अस्याम् । आसु॥ त्यदायत्वम् । टाप् । स्या । त्ये । त्याः ।। एवं तद्, एतद् ॥ वाक्, वाम् । बाचौ । वारभ्याम् । वाक्षु ! अपशब्दो नित्यं बहुवचनान्तः । अतृन्निति दीर्घः । आपः । अपः ।। अपो मि७।४।४८॥ अपस्तकारो भादौ प्रत्यये । अदिः । अद्भ्यः । अद्भ्यः । १-एवं नीत, मादृट, मर्मावित, नीरु , अभीर, ऋतीपट, परीतत् इत्येतेयुपूर्वपदस्य दीयों बोध्यः । 'उपानद्' इत्यस्य पादत्राणम् अर्थः।। २-महाप्राणसंवारादिप्रयत्नसाम्यात् ।।३-वेदमन्नेपलभ्यमानब्छन्दोविदोए ११ ४-धौः खगों नभश्च ॥५-चाणी ॥६-ग्रामः ॥ ७-इदमदाब्दान् हौविभक्ता- वनुबन्धलोपे त्यदाद्यत्वे पररूपे टापि दी डेराम्' इति डेरामादेशे 'सर्वनाग्नः स्वाइ' इति आमः स्याडागमे आपो हखे हलि लोपे आमा सह सवर्णदीय च 'अस्याम्' इति सिद्धम्।।८-साते, ताः। एपा एते, एताः इत्यादिरूपाणि, १-वाणी ।। १०-जलम् ।। १.

·लघुसिद्धान्तकोमुधाम् अगम् | अप्सु ॥ दिक, दिग्। दिशी । दिशः । दिग्भ्याम् ॥ त्यदादिष्विति दृशेः किन्विधानादन्यत्रापि पुत्वम् । ईक्, हुन् । दशी । हाभ्याम् ।। चिंट, स्विड् । विती । विड्भ्याम् ।। ससजुयो- रुरिति रुत्वम् । संजूः ! सजुयी । साम् ॥ आशीः । आशिपी । आशीाम् ॥ असौ | उस्त्रमन्चे | अमू । अमूः । अमुया । अमूभ्याम् ३ । अमूभिः । अमुध्यै । अमूभ्यः २ । अमुप्याः । अमुयोः २ । अमूपाम् । अKप्याम् । अमूषु ।। इति हलन्तस्त्रीलिङ्गाः। डा अथ हलन्तनपुंसकलिङ्गाः स्वमोलृक् । दत्वम् । खनडुत्, खनडु । खनही । चतुरनडुहोरित्याम् । खननांहि । पुनस्तद्वत् । शेपं पुंवत् ।। १-अत्र 'चयो द्वितीया' इति तु न प्रवर्तते, पकारस्य जश्त्येन वकारे तस्य चत्वेन पकारः क्रियते, तस्यासिद्धत्वात्। एवं 'गुप्सु' इत्यादावपि शेषम् ।। २-ऋत्विम्' आदिना किनन्तदिशाब्दात्सो तल्लोपे 'वश्व' इत्यादिसण शस्य पत्वे जरत्वे किनन्तत्वात्कुत्येन गकरे ध्यसाने पाधिकचत्वं निर्दिष्ट- रूपदयं सिद्धम्, एवं दृगित्यत्रापि सर्व कार्यम् । दिक्छन्दः माच्यादिषु स्दः । हान्दो नेत्रपायः ॥ ३-विन्यत्ययो यस्माद् दृष्टस्तस्य कुत्वम् इति चिन्प्रत्ययस्स कुः' इत्यस्मार्थस्वीकारात् । किन्प्रत्ययश्च 'ताहग त्या दूर इति मावः ||४-लोचनम् ॥ ५-कान्तिः ॥ ६-राजूशन्दो मिश्वाची त्रिलिङ्गः ॥ -आशीः शाशंसनम् ॥ ८-अदम् सन्दान् हो त्यहाद्यत्वे पररूरे टापि दीपें हेरामादेशे स्याहागमे पूर्यस्य हस्बै आमा सह दीधै मुत्वे रत्वे च अमुच्यामिति ॥ ९-शोमना मनपा यस्य तत्वनायुसम्॥

·- छलन्तमपुंसकलिङ्गा वोः । वारी। धारि । वार्ष्याम् ।। चत्वारि ॥ किम् । के। कानि ॥ इदम् । इमे । इमानि ।। ( अन्वादेशे नपुंसके वा एनद्वक्तव्यः)। एनत् । एने । एनानि । एनेन । एनयोः ॥ अहः । विभाषा डियोः । अही, अहनी । अहानि ।। अहन् ८।२१६८॥ अहनिल्यस्य रुः पदान्ते । अहोभ्याम् ॥ दण्डि । दण्डिनी। दण्डीनि । दण्डिना । दण्डिभ्याम् ॥ सुपथि । देलोपः । सुपथो । सुपन्थानि ॥ ऊँ, ऊर्ग । ऊर्जी । ऊर्जि। नरजानां संयोगः । तत् । ते । तानि ॥ यत् । ये । यानि ॥ एतत् । एते । एतानि । गंवाक्, गवाम् । गोची । गवाचि । पुनस्तद्वत् । गोचा। गवाभ्याम् । १-चा:-जलम् ॥ २-खमोकि 'न सुमताङ्गस्य' इति निषेधेन प्रत्ययलक्षणामा विभक्तिपरत्वाभावात् कादेशो न । एवम् इदम्, त्य, तद्, यद् एतद् इत्यत्र स्वमो कि अत्वसत्याधमावः ।। ३-इदमेतदी तीये द्वितीयैकवचने एनादेश बाधित्वा 'अन्वादेदो' इति वार्तिकेन एलदा- देशः । अमो लुकि चर्षविकल्येन 'एनत् एनद्' इति रूपद्धयम् । द्वितीया- द्विवचनादी एनादेश एव ॥ ४-अन 'रोऽमुपि' इति रेफादेशः । अस्य दिनमित्यर्थः ॥ ५-सुपथिन् शब्दानश्शभोः श्यादेदो सर्वनामस्थानत्वेन 'इतोऽत् सर्वनामसाने' इति अरचे 'पो न्यः' इति थत्य न्यादेशे 'सर्वनाम- स्थाने इति दीधे 'मुपन्यानि' इति रूपं सिध्यति । प्रथमैकवचने सुपथी- त्यत्रात्वादिकं नु न, सोलुका लुप्तत्वात् ।। ६-बलं तेजश्च ।। ७-ऊर्ज- शब्दाजरशमोः श्यादेशे झलन्तलक्षणे उकारात्परनुमागमे नकाररेफ- जकाराणां रमेण सन्निधानमतः तवर्गस्य चवगेगा योगाभावात् श्रुत्वं न । ८-गबाक्छन्दे गविपूजाभेदेन रूपबाहुल्यान् मूलानुसारेण केवलगतिपक्ष रूपाणि लिख्यन्तेवाका गवाग २ । गोची २ । गवाञ्चि २। गोचा। गवाग्भ्याम् ३ । गवाभिः । गोचे । गवारम्यः २ । गोचः ३ ॥ गोचोः । गोचाम् । गोचि । गवाक्षु ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् शंकृत् । शकृती । शन्ति ।। ददत् ।। वा नपुंसकस्य ७।१। ७९ ॥ अभ्यस्तात्परो यः शता तदन्तस्य लीवस्य वा नुम् सर्वनाम- स्थाने । ददन्ति, ददति ॥ तुदत् ।। आच्छीनद्योर्नुम् ७ । १ । ८० ॥ अवर्णान्तादङ्गात्परो यः शतुरवयवस्तदन्तस्य नुम् वा शीनद्योः । तुदन्ती, तुदती । तुदन्ति । शपश्यनोनित्यम् ७।१।८१॥ शंप्यनोरात्परो यः शतुरयययस्तदन्तस्य नित्यं नुम् शीनयोः । पचन्ती। पचन्ति ॥ दीव्यत् । दीन्यन्ती। दीव्यन्ति ॥ धनुः । धनुपी । सान्तेति दीर्घः । नुम्विसर्जनीयेति पः । धनूंषि । धनुषा । धनुर्ध्याम् । एवं चक्षुर्ह विरादयः ॥ पयः । पयसी । पांसि । पयसा । पयोभ्याम् || सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि ।। अदः । विभक्तिकार्यम् । उत्वमत्वे । अमू । अमूनि । शेपं पुंवत् ॥ इति हलन्तनपुंसकलिनाः । इति पड्लिङ्गप्रकरणम् | १-शकृत् पुरीपपर्यायः ।। २-अवर्णान्ताङ्ग 'तुद' इति ततः परः शतुरवयवस्तकार तदन्तः 'तुदत्' इति ॥ ३-'पचत् "दिव्यत् ई' इत्यत्र शपोऽकारश्चकारोत्तरः, इयनोऽकारो यकारोत्तरः, तस्मात् पर शनुरवयव उभयत्रापि तकारस्तदन्तस्य पचत् दीव्यत्' शब्दस्य शीपरे नित्य नुमागमः ।। ४-'मुघुम्' शब्दानासोः श्यादेशे सर्वनामस्थानवे "पुंसो. ऽमुद्' इति अमुडादेो 'मुपम्स्' इति जाते हलन्तलक्षणनुमागमे 'सान्तमहतः' इति दीघे 'नश्यापदान्तस्य' इति नरयानुस्वारे 'मुघुमांसि' इति|| ५-'अदम्' शब्दाखमोकि ठुका एसयेन प्रत्ययलक्षणाभावात् 'अदस औ' ले न प्रवनने, 'अदसोऽसेर्दादु दो मः' इति मुत्यमपि न, अद. सान्त वात् । सकार सत्ये विसगेच 'अदा' इति ।

·अथाव्ययानि स्वरादिनिपातमव्ययम् १।१।३७॥ खरादयो निपाताचाव्ययसंज्ञाः स्युः । खर् । अन्तर् । प्रातर् । पुनर् । सनुतर् । उच्चैस् । नीचैस् । शनैस् । ऋधक् । ऋते । युगपत् । आरात् । पृथक् । ह्यस् । श्वस् । दिवा । रात्रौ । सायम् । चिरम् । मनाक् । ईपत् । जोपम् । तूष्णीम् । बहिस् । अवस् । समया । निकया । स्वयम् । वृथा । नतम् । नञ् । हेतौ । इद्रा । अद्धा । सामि । बत् । वामगवत् । क्षत्रियवत् ।। सना । सनत् । सनात् । उपधा । तिरत् । अन्तरा । अन्तरेण । ज्योक् । कम् । शम् । सहसा । विना । नाना । १-अत्र स्वरादीनाम निर्दिश्यन्ते स्वरिति स्वर्ग परलोके च । अन्तरिति मध्ये प्रातरिति प्रत्यूरे । पुनरित्यप्रथमे विशेरे च । सनुतरित्यन्त- (ने । उच्चैरिति महति । नीचरित्यये । शनैः क्रियामान्ये । ऋधक सत्ये । ऋते वर्जने । युगपदित्येककाले । आगदूरसमीपयोः । पृथग मिने। बस् अतीतेऽहि। श्वोऽनागतेति । दिवा दिवसे | रात्री निशि । सायमिति निशामुखे । चिरमिति बहुकाले । मना, इंपत् इमावस्ये | जो सुख मौने च । तूष्णीमिति मौने । बहिस, अवस् इमो बाये । समयेति समापे मध्ये च । निकरेत्यन्तिके । स्वयमिति आन्मनेत्यर्थे । वृथेति व्यर्थे । नत्तमिति रात्री निति निरोधे । हताविति निमिते। इद्धेति माकाश्ये । अद्धति स्फुटयवधारगयोः । सामि इत्यर्थे जुगुप्सिते च । यत् इति तुल्यैर्षे तदित- प्रत्ययः, ठस्य 'प्राझावत्, क्षत्रियवत्' इत्युदाहरणे | सना, सनत्, सनात् एते नित्ये । उपधेति भेदे । तिरस् अन्ती तिर्यगर्थे परिमये च। अन्तरेति मध्ये विनार्थं च । अन्तरेणेति वर्जने । ज्योगिति कालाधिक्ये प्रश्ने शीघ्र सम्प्रत्ययं च । कमिति बारिमूर्धानन्दासुग्नेयु । शमिति मुसे। सहसेति आकस्सिकाविमर्शयो । विनेति वर्जने । नानेत्यनेमविनार्थयोः ।

·wgfmarTIYधाम मनित | HINDI II म । अन्यत् । अलि! THE IMATE free me मुगायुग। निमोनित म । गुहा प्राम प्रा । आम | माम् । माम् । नमम । द्विार || If I भा । अम | आम् । प्रनाम | प्रशETHI मामाई! infrjar ॥ सर IT I Traitritiig पर भोर मोरने मगा। माम् । उtin भारोमा: । रातिशाली। शिमा पनि मादी गो की भी। पुरा रिस fruit RATI wifrafमयम् एतो र मदायो । पापम्हशी पारी मुनि पुनर, मिति समान- पाले ऊपायमा प्रगतिशिपाटानभायामिति पलाकार (भापति मसिस, ही प्रति परिवादगा)। अभी शामिनि पीनापुन्चे । माकं माधौनी सहा । नमम् नती। दिसा यने । विनिन्दा भनयोः । अम् मोपेडलले च । आम मनीगरे । प्रवाम् न्यानो । प्रशान समानार्थे । प्रनान निमारे । मा, मारएनी निरोधामाङ्गयोः ।। १-तेनान्येऽपि शेयाः । तथा हि-कामं स्वाच्छन्ो। प्रकाममित्य- तिराये । भूय इति पुनर । साम्प्रतमिति न्यार। परमिति किन्त्वयें । साक्षात् प्रत्यक्षे । साचौति तिर्यगर्थे । सत्यमित्यानीकारे । मञ्ज, आशु एतो शेमये । संवत् प । अयश्य निश्चये । उति रात्री । ओमित्यजीकारे ब्रह्माणि च । भूरिति प्रषिव्याम् । भुपरित्यन्तरिछे । कटिति, सागिति, तरमा -एते शैनथे । सुष्टु प्रशंसायाम् । दुष्टु निकृष्टे । मु पूजायाम् । कुत्सितेषदर्थयोः । अञ्जसेति तत्त्वशीपार्ययोः । मिथु इति द्वावित्यर्थे । असमिति विनाशे । स्थाने इति युक्ते । वरमिति पिदुस्कर्षे । मुदि गुलपर्छ। यदि कृष्णपक्षे इत्यादि ।।

·अव्ययानि ८९ चं। या । है । अह । एव । एवम् । नूनम् । शश्वत् । युगपत् । भूयस् ! कूपत् । कुवित् । नेत् । चेत् । चण् । कचित् । यत्र । नह । हन्त। माकिः माकिम् । नकिः । नकिम् । माइ। नञ्। यावत् । तावत् । वै। दैवारा श्रीपट वापट् स्वाहाविधा। वषट् । तुम् । तथाहि खिल। किट अयो। अथ । मुटु । स्म । आदह । (उपसर्गविभक्तिसरप्रतिरूप- पाश्च)। अवदत्तम् । अहंयु: । अस्निक्षीरा । । आ । ३।ई। उ । २-चेति समुघयान्याचयेतरेतरयोगममाहारेषु । चा स्वादिकल्पोप- मयोरिवापि समुपये।इति प्रसिद्धी अहमति पूजायाम् । एवेत्यरधारणे- नवादमी च । एयमित्युक्तपरामरों । नूनमिति निश्चये त च । शवदिति पीनापुन्ये नित्ये सहाथै न । युगपदित्येककाले । भूयम् पुनरये आधिक्ये च । पदिति मझे प्रशंसाया च । विदिति भूर्य प्रशंमा न। मेदिति पायां प्रतिरोधविचारसमुधरेतु च । वैदिति यधय । चा चेदर्थे । कपिदिनीप्रभे । यति अनादरयमर्पगहथियेषु । नइति प्रत्यारम्भ। न्तति हरिदेनुकम्पाया धाग्यारम्भे च । माकिः माकि नगि मरिमिति पत्यारोपी पर्जने । माइनत्री स्वरादिनी । यावत्तावदेती सामाधिमानारधारणे। विशिरोः ! ति। इति पाटान्तरम् । रे दाने नादरे च । भीषट्। धाडिति स्वरादिप्ती । म्यादा देयवाग्यो दाने गति रिम्पः । मिति तुकारे (गुरुदाय हारप)। यहि निदर्शनास इति निवासलवारनिश्चरेषु । रिति पातासमटी । अयी अति मगनन्तगम्भभवाधिसर- प्रतिशसमुपोषु । मामासायाम् । स्मेयतीने पादपणे च । आदति उपसमरियागने ।। अयचमभारद उपमर्गसमानाकारो न साधारमः, मा उपगनिम्परगनस्मम्मच भी। एवमेष रिस प्रदमित्यादि। उमगभियादेव 'भन उपन्यांनादेशों नावाचीनन्- HTO सिमित निति -भाभिमांकारेर भिरपरमान ४-dसनेमाप माशीसार

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
ऊ (ए।ऐ ओ औ। पशु । शुकम् । यथाक्याच । पाट्। प्याट अ
है।हे। भोः अये। छ । विए। एकपदे। युत्। आतः ! चादिरयो
गणः । तसिलादयः प्राकपाशपः । शस्प्रभृतयः प्राक् समासान्तेभ्य:-
अम् । आम् । कृत्वोर्थाः। तसिवती । नानाञौ । एतदन्तमप्यव्ययम् ॥
कृन्मेजन्तः १।१।३९॥
कृद्यो मान्त एजन्तश्च तदन्तमव्ययं स्यात् । स्मारं स्मारम्
जीवसे । पिबध्यै ।।
तवातोसुन्कसुनः १।१।४०॥
एतदन्तमव्ययम् । कृत्वा । उदेतोः। विसृपः ॥
अव्ययीभावश्च १।१।४१॥
अविहरि ॥
अव्ययादाप्सुपः २।४।८२॥
अन्ययाद्विहितस्यापः सुपश्च लुक् । तत्र शालायाम् ।
सदृशं त्रिपु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिः ।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ।।
वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः ।
आपं चैव हलन्तानां यथा वाचा निशा दिशा ।।
धेगाहः, अवगाहः । पिंधानम् , अपिधानम् ॥
१ यत्ययानि ।
सम्बोधनजुगुप्साविस्मये । ई उ ऊ ए ऐ ओ औ सम्बोधने । पशु इति
मम्पगथे । शुकं शेभ्ये । यथाक्याचेत्यनादरे । पाझमृतयः सत सम्बोधने ।
घेति हिंसामानियोग्यपादपूरणेषु । विशु नाना । एकपदे इत्यामादित्य।
युत् बुलायाम् ! आत इनि हतोऽपत्य ।।
-तद्यथा-पत्तदिति देनी । माहोधिदिकलो। सीम सर्वतोभाये।
गुरमविधये । अनुकं विन । नांवद् अन्तःकरणे आमिमुखी चय
पारपूरणे दवायें नारिपत्यानन्दे। चद, चाद इत्येनो प्रिया।
दुति ममने । ति सारस्य । भवति यानीमन्यये, इत्यादि ।
२-यगातारगावन्दीमानार्थ-मिशानारिधानन्यभामादनायो!!

·अथ तिङन्ते भ्वादयः
लट् लिट् सुद् लट् टेट् लोट् लङ् लिङ् लङ् लङ् । एषु
मोकारश्छन्दोमात्रगोचरः।
ले कर्मणि च भावे चाकर्मकम्यः३।४।६९ ॥
लकाराः सकर्मकेम्पः कर्मणि कर्तरि च स्युरफर्मकम्यो भावे
वर्तमाने लट् ३ । २ । १२३ ।।
पर्तमानकियावृतेर्धातोर्टट् स्यात् । अटाविती । उच्चारणसा-
डिस्प नेत्वम् । भू संत्तायाम् ॥ १॥ कर्तृविवक्षायां भू लू
तिमदिमियमधमिध्वसमस्तानापथासाघान्ध्यमि-
हेमहिट ३ | ४१७८॥
एतेऽटादश देशाः स्युः॥
ला परस्मैपदम् १ । ४ । ९९ ।।
१-पतशे या समंदा अमंगामा तप सकर्मवेभ्यो धातुभ्यः
रिप, भमरम्पी भारे पतरि चटवारा भवन्ति ।
मिधारणानगे पागरः सत्ता ।। -अनु एकस्य सस्प स्थाने
या मोडि से प्रतिपानं गुणागिरिति न्यायेन
देशानुरोधन एकरदेव इस पुनः पुनस्पारणात् ॥

·मधुमिमानकीमुपाम् अनी दीर्घा यत्रि ७।३।१०१ ।। अतोऽस्य दीपों यादी साधानुक । मवामि । मगारः । भवागः । स भवति ।ती भवतः । ते मान्निा भवमि । शुषो भयपः । गूपं भया । अई भगामि । आपा मवावः । वयं भवामः ॥ परोक्षे लिट् ३ । २ । ११५॥ भूतानपतनपरोक्षार्गवृत्तानोलिट् स्यात् । लस्य निवादयः ॥ . परस्मैपदानां णलतुसुम्यलयुमणल्बमाः ३ | ४ १८२॥ लिटस्तिबादीनां नवानां गलादयः स्युः । भू अ इति थिने- भुवो घुग् लुब्लिटोः ६।४।८८ ॥ भुवो युगागमः स्यात् ललिटोरचि ॥ लिदि धातोरनम्यासख ६॥ १॥८॥ लिटि परेऽनभ्यासधात्वायरस्यैकाचः प्रथमस्य वेस्त आदि- भूतादचः परस्य तु द्वितीयस्य । भूद भूम् अ इति स्थिते- पूर्वोऽभ्यासः ६१११४॥ अत्र ये द्वे विहिते लयोः पूर्वोऽन्याससंज्ञः स्यात् || • अत्रेदं तत्त्वम्-यत्र सा त्वम् इति कर्तृपदद्वयम्, तत्र मध्यम- पुरुषद्विवचनान्तप्रयोगो भवः' इति, यत्र सः त्वम् अहम् इति त्रयाणां कर्तृत्वम्, तर भवामः इति उत्तमपुरुषबहुवचनम् । एवं त्वम् अहम् इत्यनयोः कर्तृत्वे 'भवावः' इति । त्रयाणां प्रथममध्यमोत्तमपुरुषाणां द्वयोः सर्वेषां वा प्रयोगे यः परः पुरुषः स एव प्रयोक्तव्यः । परत्वं चात्र व्यवस्थितम् मयमा पेचया मध्यमः परः, उभयोरपेक्षया उत्तमः पुरुषः पर इति बोध्यम् । अनया रीत्या व्यत्ययेनापि प्रथमादीनां प्रयोगे परः पुरुषो निर्धारणीयः ।।

·भ्यादयः ९५ हलादिः शेपः ७१ ४१६०॥ अभ्यासस्यादिईल शिष्यते अन्ये हलो तृप्यन्ते । इति वलोपः ॥ इरसः ७४।५९।। अभ्यासस्याचो हवः स्यात् ।। मयतेरः ७।४।७३ ॥ भवतेभ्यासोकारस्य अः स्याल्लिटि । अम्यासे पर्च८१४१५४ ॥ अभ्यासे झलो चरः स्युर्जशम। झदा जशः खयां चर इति विवेकः । मभूष । बभूवः । बभूवुः ।। लिट् च ३।४ । ११५॥ द्विादेशनिवार्थधातुकर्मज्ञः ॥ आर्धधानुकस्येवलादः ७।२ ॥३५॥ वादेरार्धधातुकस्यहागमः स्यात् । भूदिए । यभूम्युः । बभूष । यभूव । यभूचित्र । मभूमि ।। १- भूपातोः परोसे लिट् नि लिखनुपन्ध तोरे कारर मिबदेश सालिरत्याभानुमती परस्मेरदानान' ति सिम्पादेवो भव' हत आओ पानिमन पराभायात् 'भाभारनादेः' तीसगो भयो पुल भुको मुगागमे 'भू' सदरमर पातो- निम्यागरमी योग्यास:ती पूर्वस्यायाम weta सपनेनपारपनन भासामे पती भरत गरे पभूती गिरम् ॥ ।

·अनद्यतने लुट
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
३।३ । १५॥
भविष्यत्यनद्यतनेऽर्थे धातोर्लट् ।।
स्थतासी ललुटोः ३।१ । ३३॥
धातोः स्यतासी एतौ प्रत्ययौ स्तो लल्टोः परतः ।
शबाद्यपवादः । ल इति लङ्लटोर्ग्रहणम् ॥
आर्धधातुकं शेषः ३।४ । ११४ ॥
तिशिद्भ्योऽन्यो धातोरिति विहितः प्रत्यय एतत्संज्ञः
स्यात् । इट् ॥
लुटः प्रथमस डारौरसः २।४। ८५॥
डा री रस् एते क्रमात् स्युः । डित्त्वसामादभस्यापि टेर्लोपः।
भविता ॥
तासस्त्योर्लोपः ७१४ । ५०॥
तासेरस्तेश्च सस्य लोपः स्यात्सादी प्रत्यये परे॥
रिच ७।४।५१॥
रादौ प्रत्यये तया। भवितारौ । भवितारः । भवितासि ।
भवितास्थः । मरितास्थ । मषितास्मि । भवितासः। भवितास्मः ॥
१-भतीतयः पश्चानागामिन्याः पूर्याधन च सहितः कालोऽय.
सनमानिनोनयतनः ॥ २-भूधातोः 'अनद्यतने सुर' इति दि सस
तमादे भू तम्' इनि जाने सप्रमाभ्य 'स्यनामी ललुदीः' इत्यनेन धातोः
सामि प्रत्यरे ताम 'भारंधानुकं शेषः' या धानुकर्मशायामिहागमे
पानीगंगापादेशयोः भवितास् तम्'शी जाते तमः 'टः प्रपमरपति
प्यामल्यममारयग रोमारे चयन सय लो मरिता*
इति मिदम् । भागामिनि पादिनारी सुरमयोगः नः वर्तमानदिनस्या-
गामिनिकाले।

·}
At
دوهمهم من و همة 1..* هم و بيه ::
منيشرفنا متانة ۱۰
:
۱۶۱
45
مانا ده }}
به ر ة ، و به همه دانا مهما في شد اما مرة :
المللذهوتهتسشنط 11:15
1
عنترة نفايا 54
11
انا دنا بخية 45
دولة ط 444
29
15
انستند و از همه ۱ از شماره ۱ ارشد االلمنن !
، از جمله اعدامتها مؤشتو4 اغنية |
انزلت شعبية ما بين انه شلبشر المشلت المشتافتم دا
ن پلبا ما ۱۱}} !!

·मगिदातागुम आदममम पिय ३१४।१२॥ दुराम fri sairi, गारग- । ने प्राग्यात 11८.॥ गुरम: Hri | आनि सोट ८१४॥ १६॥ मानिमिया मानापम नस का स्यात् । प्रभगान । (दुरः भागमो यान्या)। दुःमितिः । दुर्भमानि । । अन्नशमन्या इद्धिीविणवेपसर्ग याच्या ) । अन्तयागि ॥ निन्यं द्वितः ३।४।९९ ।। समारान्तस्य हिदुत्तमस्य नियं सोरः । अरोऽस्यन्येति रामेरः । भगर । भवाम ॥ अनघतने लङ्३।२।१११ ।। अनयतनभूतार्थवृत्तानोर्लङ् स्यात् ॥ १-भू धातोः 'खोट च' इति 'आशिषि' इति या लोभ्यनुबन्धलोरे तस्य उत्तमपुरुषैकवचने मियादेदो तस्य सार्वधातुकत्वेन शारि गुणेध्यादेोच 'मेनिः' इत्यनेन मिशब्दस्य निशब्दादेशे 'आइत्तमस्य विच' इति आडागमे दीर्षे 'मवानि' इति जातमा 'एक' इत्युतुन, 'मर्निः' इत्यत्रकारोचारण- सामर्थ्यात् । तस्मात् 'ते प्राग्धातोः' इति सूत्रेण प्रशब्दस्य पाक्प्रयोगे 'आनि लोट्' इति सूत्रेण नस्य गत्वे 'प्रभवाणि' इति सिद्धम् । लोट आशिषि प्रयोगो यथा-भवान् पण्डितो भवतात, विधी तु-मम सहायको भवतु, इत्यादि ।

·शारा
हा
६।१।७॥
Luminattawalpatti
11 MERITI
HAm111"
terirearrial :
।
H: Trimiresi.॥
1.61MIRRHEARS
.
title
24
*H

·।
१००
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
लिझे झेर्नुस् स्यात् । भवेयुः । भवेः । भवेतम् । भवेत ।
भवेयम् । भवेव । भवेम ।।
लिङाशिपि ३।४।११६ ॥
आशिषि लिङस्तिडार्धधातुकसंज्ञः स्यात् ।।
किदाशिपि ३।४ । १०४ ॥
आशिषि लिडो यासुट् कित् । स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपः ।।
ङिति च १।१।५॥
गिकिन्डिनिमित्ते इग्लक्षणे गुणवृद्धी न स्तः । भूयात् ।
भूयास्ताम् । भूयासुः । भूयाः ! भूयास्तम् । भूयास्त ! भूयासम् ।
भूयास्त्र । भूयास्म ॥
लुङ् ३ । २ । ११०॥
भूतार्थे धातोर्लङ् स्यात् ॥
माङि लुङ् ३ । ३ । १७५ ॥
सर्वलकारापवादः ॥
स्मोत्तरे लङ् च ३।३ । १७६ ।।
१-भवतेः विधिनिमन्त्रण' इत्यादिसूण लिहि तस्य प्रथमपुरुष
बहुवचने झ्यादेशे सार्वधातुकले च तस्य 'शेर्नुस्' इति गुमादेशे 'न
विमतो' इति निरेधेन सस्येत्याभावे जस्यैरसंशालोपयोः यामुट् परस्मैपदेषु'
इति यामुढागमे धातोः शपे गुणादेशयोः 'मन थाम् उ इनि जाने
'अतो येषः' इति यास दयादेदो गुगेरुये विमन मोयुः इति सिदा ॥
२-माझब्दे उपपदे धातो स्यात् ।।

·No text on this page.

·मधुगिदारतकीमुपाम्
माम निगिनं नर मनिणय लङ्
क्रियाया अनिमा गम्यमानायाम् । अमरिष्यत् । अमरिचना-
अरिथन् । अमवियः । अमरियतम् । अभरिणत अमरिय
अभविष्या ! अमीथाम | पुष्टिश्चमनियवा मुभिटट
भविष्यत्, इत्यादि क्षेपम् ।। अत सातत्यगमने ॥२॥ अतति ।।
अव आदः ७।४।७० ॥
अम्पारास्यादेरतो दीवः स्यात् । आन | आतुः । आतुः
आतिय । आतशुः । आत | आत । आति। आनिम । अनित
अतिष्पति । अतत।
आडजादीनाम् ६ | ४ | ७२
अजादरजस्याट लुक्ललक्षु । आतत् । अतेत् । अत्यात
अत्यास्ताम् । लुङि सिचि इडागमे कृते-~-
अस्तिसिचोक्ते ७।३।९६ ।।
विद्यमानात् सिचोऽस्तेश्च परस्यापृक्तस्य हल ईडागमः ।
इट ईटि.८।२१२८॥
इटः परस्य सत्य लोपः स्यादीटि परे । (सिल्लोप एकादेशे
सिद्धो वाच्यः)। आतीत् । आलियाम् ॥
सिजम्पस्तविदिभ्यश्च ३।४।१०९॥
१-सातत्यगमनं सर्वदा गमनम् ॥ २-रह 'आत इंद्' इति
दशायां पादिकत्वैन सिल्लोपत्यासिद्धत्वात् सकारेण व्यवधानात्
सवर्णदीघों न प्रामोति, अत आह-सिलोप इति ।।

·No text on this page.

·१०४ लघुसिद्धान्तकौमुधाम् नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिव- पतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च ८।४।१७ ॥ उपसर्गस्थानिमित्तात्परस्य नेर्नस्य जो गदादिषु परेषु । प्रणिगदति ॥ कुहोरचुः ७१४ । ६२॥ अभ्यासकवर्गहकारयोश्चवर्गादेशः ।। अत उपधायाः ७।२।११६॥ उपधाया अतो वृद्धिः स्यात् निति णिति च प्रत्यये परे । जगाद | जगदतुः । जगदुः । जगदिय । जगदथुः । जगद ॥ गलुत्तमो वा ७/११९१ ॥ उत्तमो गल् वा णिस्यात् । जगाद, जगद । जगदिव । जगदिम । गदिता । गदिष्यति । गदतु । अगदत् । गदेत् । गद्यात् ॥ अतो हलादेर्लयो ७१२१७॥ हलादे घोरकारस्य वृद्धिवेडादी परस्मैपदे सिचि। अगादीत, अंगदीत् । अगदिश्यत् ॥णद अव्यक्ते शन्दे ॥७॥ णो ना६।१।६५॥ धायादेर्णस्य नः । गोपदेशास्चनई नाटिनायनानन्दन- कनन्तः ॥ उपसर्गादसमासेपि गोपदेशस्य ८।४।१४।। उसस्यानिमित्तास्य गोपदेशस्य धातानीय णः । प्रगति । प्रगिनदति । नाति । ननाद । र- प्रपारणे, नरः।

·No text on this page.

·लघुसियाकोगुणाम् निहलो सानोदी नारय मुद् स्यात् । अनर्थ आनर्मनुः । अचिंता । अनियनि । अर्चतु । आर्गद । अन् अर्थात् । आनी । आर्भिध्यत् ।। बज गती ॥ १०॥ ब्रजति यवान । प्रजिता । प्रनिति । अननु । अजत् । व्रजेत् मम्पात् ।। पदग्रजहलन्तस्साचः ७१२।३।। एपामची धृद्धिः सिचि परस्मैपदेषु । अाजीत् । अप्रजिष्यत् ।। कटे यावरणयोः ॥ ११॥ कटति। चकाट | चकटतुः । कटिता । कटिभ्यति । कटतु । अकटत् । कटेत् । कट्यात् ।। नयन्तक्षणथसजागृणिश्व्येदिताम् ७ १२१५ ॥ हमयान्तस्य क्षणादेर्ण्यन्तस्य श्चयतेरेदितव वृद्धिनँडादौ सिचि । अफटीत् । अटिप्यत् ॥ गुपू रक्षणे ॥ १२ ॥ गुपधूपविच्छिपणिपनिम्य आयः ३ ॥ १ ॥ २८॥ स्यात् सैनाधन्ता धातवः ३ ॥१॥३२॥ सनादयः कमेर्णिडन्ताः प्रत्यया अन्ते येषां ते धातुसंज्ञकाः । धातुत्वालडादयः । गोपायति ।। आयादय आर्धधातुके वा ३।१ । ३१ ।। १-वों वृष्टिः, आवरणम् आच्छादनम् ।। २-प्रत्ययः' इत्यधि- क्रियते । 'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे भवन्ति' ।। ३-सनादयो द्वादश । सन्क्यचकाम्यच्क्यङ्ग्यषोऽयाचारकिणिज्यौ तथा । यगाय ईगड् णिङ् ति दादशामी सनादयः॥ इत्युक्तेः॥ एभ्य आयः प्रत्ययः खायें। H ·१०७ भ्यादयः आर्धधातुकविवक्षायामायादयो वा स्युः । ( कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः) । लिटि आस्कासोराविधानान्मस्य नेत्वम् ।। अतो लोपः६।४।४८ ।। आर्धधातुकोपदेशे यददन्तं तस्यानो लोप आर्धधानुके ।। आमः२।४।८१॥ आमः परस्य लुक्॥ कृञ् चानुप्रयुज्यते लिटि ३।११४०॥ आमन्ताल्लिट्पराः कृभ्यस्तयोऽनुप्रयुज्यन्ते । तेषां द्वित्वादि ।। उरन् ७।४।६६॥ अभ्यासस्वर्णस्यात् प्रत्यये । रपरः । हलादिः शेषः । दिः । गोपायाचकार । द्वित्वात्परत्वाधणि प्रासे-- द्विर्यचनेऽचि १ । १ । ५९ ।। द्विलनिमित्तेऽचि अच आदेशो न द्वित्वे कर्तव्ये गोपायाचक्रतुः। १- वाम् धातोः, अनेकानधातोश्याम् स्यालिटि' इत्ययः । २-दलत्यमिति मूत्रेण आमो मगरस्त्वंशापाता। वाह-आरकामो- रिल्यादि । मकारस्येसायां मियात् 'मिदचोग्न्यात्' रति नियमेनाकारतः परसामागमे आपापस्य सवर्णही सापारिधान पर्थमेव स्वादिनि भारः ||-सणार्थवस्य इत्यस्वानुगन्धलो 'भूवादयः इति धातु. संशायाम् 'भायादय आर्धधातुके या' इत्यनेन वैकल्पिक आयत्यये तमाधानुकरपेन मिमिसेसपथगुणे गोपाय' ही जाते सनाचन्ताः' इति पानुत्ये लिटिकास्पनेशन इति भान्सत्यो 'भतो होः इति यकारोतराकारली 'आमः' इत्यनेन लिटोक पियानुप्रयुज्यते लिटि' दलिटपोग्नुपयोग लिटमसादेश तम्यानुवादे गोरापार अनुस्' raat रोगपचिस समिरित्वे च पाले "दिपचनेन' इति एकादेशान्तिरे हिचे ' उतिभाशामुराररयाकारे परत्ये सादिक shrirami 'पुरोभुः किरण नकारे मामो भकारयानुगारे धामपणे मागय गणि सकाररप पत्ये विमों का गम:' थापामारसे 'गुरादि।

·1 लघुसिमान्तकोगुणाम् एकाग उपदर्शनुदानाद ७।२।१०।। उगदेश यो धायरेकाननुराध तन आर्धधातुकम्येन उदग्नपीविरुष्णुशीनुनधिताधिभिः पृश्यां च निकाचोऽजन्तेषु निहताः स्मृताः ।। कारो शोकः । चान्तेषु पच्मुशिययविसिच पद् । यान्तेषु प्रच्छकः । जान्तेषु स्यग्निजिर्भमा মূমূহ মূৰসূৰিসিংহাস: মুহ दान्तेषु প্রস্তুতি নিমিলিবৰিনকিয়া खिचस्कन्दूहदः पोडश । धान्तेषु क्षुम्युष्ययन्ध्युधधा न्यसाध्शुसिच्या एकादश । नान्तेषु मन्यहनी द्वौ । पान्ते- आप्टुक्षिप्ततितृप्यदृष्यलिप्लुप्वप्रशस्वप्स्पस्त्रयोदश भान्तेषु यमभ्लभस्त्रयः । मान्तेषु गम्नम्यम्मश्चचारः । शान्तए कुश्दंदिशश्मृश्रिश्रलिविश्पृशो दश । पान्तेषु कृति- प्रतुद्विप्दुप्पुष्यपिविशिशुपलिया एकादश ॥ सान्तेषु घस्वसती द्वौ । हान्तेषु ददिगुह्नमिड्लिबहोऽटौ । अनुदात्ता हलन्तेषु धातवस्त्र्यधिकं शतम् । गोपायाञ्चकर्थी गोपायाञ्चक्रथुः । गोपायाञ्चकार गोपायाचकार, गोपायाञ्चकर | गोपायाश्चकृय । गोपायाञ्चकम | गोपायाम्बभूव, गोपायामास । जुगोप । जुगुपतुः । जुगुपुः ॥ १-'उपदेशे' इति देहलीदीपकन्यायेनोमयान्वयि । 'नेड् वशि' इत्यतः 'न, इट्' इति वर्तते । सोऽयं निषेधः 'पुरस्तादपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्' इति न्यायेन 'आधानुकत्येड्बलादेः' इत्यस्यैव बाधकः, न तु 'तीपसह-' इत्यादिविहितस्यैट इत्यभिप्रेत्याह- देश इति ॥

·स्वादयः " स्वरतिमतिसूयतिधूनूदितो वा ७ । २ । ४४ ॥ स्वरत्यादेरूदितश्च परस्य बलादेरार्धधाकस्येड् वा स्यात् । जुगोषिय, जुगोप्थ । गोपायिता, गोपिता, गोप्ता । गोपायिष्यति, गोषिष्यति, गोप्स्यति । गोपायतु । अगोरायत् । अगोपायेत् । गोपाय्यात, गुप्यात् । अगोपायीत् ॥ नेटि ७।२।४॥ इडादौ सिचि हलन्तस्य वृद्धिर्न । अगोपीत् , अगौप्सीत् ।। झलो झलि ८।२।२६॥ झालः परस्य सत्य लोपो झलि । अगौप्ताम् । अगौप्सुः । अगोप्सीः । अगौतम् । अगौप्त । अगौप्सम् । अगौरख । अगौरम । अगोपायिष्यत्, अगोपिप्यत्, अगोप्स्यत् ॥ क्षि क्षये ॥१३॥ क्षयति । चिक्षाय । चिक्षियतुः । चिक्षियुः । एकाच इति निषेधे प्राप्ले-- कृसभ्यस्तुदुखुश्रुवो लिटि ७ १ २ । १३ ।। क्रादिभ्य एव लिट इएन स्यादन्यस्मादनिटोऽपि स्यात् ॥ अचस्ताखत्थल्यनिटो नित्यम् ७।२।६१ ॥ उपदेशेऽजन्तो यो धातुस्तासौ नित्यानिट तनस्थल इण् न ।। उपदेशेऽत्वतः ७।२।६२ ॥ उपदेशेऽकारवतस्तासी नित्यानिटः परस्य यल इण न स्यात् ।। तो भारद्वाजस्य ७१२१६३ ।। १-यो नाडकर्म ·लघुमिदाराकीमुपाम् सामी नियानिट ऋदन्लादेश गयो नेट भारद्वाजन्य मते तेग अन्यस्य स्यादेय । अंपगत मंपड:--- घेडयम् । ऋदन नियानि मायया निटि रोड् भवेत् ।। विक्षयिय, विशेष चिशियथुः चिक्षिय । विक्षाय, चिक्षय चिक्षियिय चिशियिम । क्षेता शेयनि । क्षयतु । अक्षयत् । क्षयेत् असाधातुकयोदीर्घः ७ १ ४ । २५ ॥ अजन्तास्य दीपों यादी प्रत्यये न तु कृत्माधातुक्योः क्षीयात् ॥ सिचि पृद्धिः परस्मैपदेषु ७ । २।१॥ इगन्ताङ्गस्य वृद्धिः स्यात् परस्मैपदे सिचि । अषोत् । अक्षेष्यत् । तप संतापे ॥ १४ ॥ तपति । तताप । तेपतुः । तेपुः । तेपिथ, ततप्थ । तपिव । तेपिम । तप्ता । तप्स्यति । १-सूबचतुष्टयकलितार्थसंग्रह पति मावः । यो धानुः अजन्तः क्षि, जि, नी, इत्यादिस्तासो नित्यानिट च, तस्य थलि वा इड् मवति एवं योऽकारवान् यथा-मच्छ, प्रज्, त्यमरन, इत्यादिस्तासौ निया- निट चास्ति, तस्यापि थलि वा इड् भवति, यो धानुईस्वागन्तो ह प्रभृतिस्तासी नित्यानिट च, तस्य थलि नेट् । यमादिपु तु इड् भवत्येव । 'कृस्' इतिमूत्रपटितेभ्यो धातुभ्यो लिटि कुधानि इड् न भवति । केवल वृधातोस्थलि 'वरिय' इत्यत्र निपातनादिड् भवति । 'कृस' इति सूत्र पठितधातुभिन्नेभ्योऽनिड्भ्योऽपि धातुभ्यो लिट इड् भवत्येव ।। २-अर द्वित्वादिकार्योत्तरं भारद्वाजमतेन इडागमे चिक्षयिष' इति रूपम्, मतान्तरे 'अचस्तास्वत्' इति तन्निरेधे 'चिशेय' इति रूपम् ॥ ३-सन्तापः क्लेशः ॥

·मग्नु । अनात् । नत् । नयात् । अवामीन् । अनाप्ताम् । अनसत् ।। प्रमु परिविक्षये ॥ १५ ॥ या मानम्मानमत्रमुल मुत्रमित्रुटिलपः३ । १९७० ।। य...पा मारधागो परे । पक्षे | प्रमः परमपदा ७।३।३६ ।। मामोता. पारामा मिनि काम्यति, मात । पकाम। मामि । फमिनि । प्रापत प्राम] अकादा, अगमा । मात्र, प्रामा । अपार । असार । असमिया ॥ पा पान ॥१६॥ ধশ্লয়াতেষনিসবিহ বিভিন্ন निमनयमान्यभापदः ७१३॥७॥ का किर iframmar परे। दिन म ॥ मापनः ।।१४।। inा भागोलारदिप६।४।६४ ॥ 16. Ir. Ire...Civ. ratm trika

·1
मघुसिद्धान्तकौमुधार
अंजापोरार्धधानुको विस्टिीः परयोगतो सोपः । परतुः ।
परः । परिष, पार I पासुः पर। पपी। परिपत्र | पपिम ।
पाता । पास्यति । पियतु । अपियत् । पिवेत् ॥
पलिंशि६।४।६७ ॥
घुगंज्ञकाना मास्थानां च एवं स्याहार्धधातुके किति लिछि ।
पेयात् । गातिरथेति सिचो लुक् । अपात् । अपाताम् ।
आत: ३।४।११०।।
सिग्लुकि आदन्तादेव शेर्नुस् ॥
उस्यपदान्तात् ६।१ । ९६ ।।
अपदान्तादकारादुसि पररूपमेकादेशः । अपुः । अपास्यत् ।।
ग्लै हुर्पक्षये ॥ १७ ॥ ग्लायति ॥
आदेच उपदेशेऽशिति ६।१।४५ ।।
उपदेशे एजन्तस्य धातोरात्वं न तु शिति । जग्यौ । ग्लाता ।
ग्लास्यति । ग्लायतु । अग्लायत् । ग्लायेत् ॥
वाऽन्यस्य संयोगादेः ६।४ । ६८।।
१- आर्धधातुके' इत्यधिक्रियते 'दीडो युट्' इत्यतः 'अचि,
विति' इति वर्तते विशेषणे तदादिविधिफलितमर्थमाह-अजाद्योरिति ।
अजादौ विडति आर्धधातुके, आर्धधातुके इटि चेत्यर्थः ॥ २-'झेर्नुस्'
इति वर्तते । 'सिजभ्यस्त' इत्यनेनैव सिक्लुकि प्रत्ययलक्षणेन शेर्जुसि सिद्धे
'आतः' इति सूत्रं व्यर्थ सन्नियमार्थमित्याइ-सिज्छकि इत्यादि ।।
औ३-६पक्षयो ग्लानिः ॥

·धुमास्याटेग्न्यम्य गंयोगानोरात एवं वार्धधातुके मिति लिहिया, ग्यात् ।। यमामनमानां स १७१२१ ७३ ।। मम् मादल मिग पर या परमादेषु । अग्लागान् । अग्लाम्पा कोटिको ॥१८॥दरनि ।। प्रतय मंयोगादेगुगः ७।४।१०।। ऋतर मोगर गुजो मिटि । उभाग जमिः। जदा नमानसः । नदी जद । जदर । जदार, सर । हरिन । जरिमाना मदनी ये ७।२१ ७.! कोयम् । प्रिपा अन् । तर गुणानियोगापोः ७ । ४ । २० ॥ ओमेगा आप परे Petri x any 10१॥ धुसप३११७४॥ ge Mr. MARARH गारंभापति ११२॥४॥ श ram striR. RArtrain the forms ·११४ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् हुश्नुवो सार्वधातुके ६ । ४ । ८७ ॥ हुस्नुबोरनेकाचोऽसंयोगपूर्वस्योवर्णस्य यण् स्यादचि सार्वधातु शृण्वन्ति । शृणोपि । शृणुथः । शृणुध । शृणोमि ।। लोपश्चास्यान्यतरस्यां म्बोः ६१४ । १०७ ॥ असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययोकारस्य लोपो वा म्बोः परयोः । शृण्व शृणुवः । शृण्मः, शृणुमः । शुश्राव । शुश्रुवतुः । शुश्रुवुः । शुश्रीय शुश्रुवथुः । शुश्रुव । शुश्राव, मुंश्रव । शुश्रुव । शुश्रुम । श्रोता श्रोष्यति । शृगोतु, शृयुतात् । शृयताम् । शृण्वन्तु ॥ उतश्च प्रत्ययादसंयोगपूर्वात् ६ । ४ । १०६ ॥ असंयोगपूर्वात्प्रत्ययोतो हे क् । शृगु, शृणुतात् । शृणुतम् शृणुत । गुणाबादेशौ । शृणवानि । शृणवाव शृिणवाम ! अशृणोत् । अशृणुताम् । अशृण्वन् । अशृणोः । अशृणुतम् । अशृणुन अशृणवम् । अशृश्य, अशृणुष । अशृण्म, अशृणुम । शृणुपाद । शृगुयाताम् । शृगुयुः । शृगुयाः । शृणुयातम् । शृगुयात । शृणुयाम् । शृणुपाव । शृणुयाम | श्रूयात् । अश्रीपीत् । अनोप्यत् ।। गली ॥२०॥ इपुगमियमां छः ७१३ । ७७ ॥ एवं य: स्यात् शिति । गच्छति । जगाम || १-भाभासान्यवरयां म्योति याचिन्या पागदगुणः॥ २-'ग' इस्पादिना निन्डमारः ||३-गावामा गुगे देशे च तेत. मिर-अकारादेशोत्तरम् चरति नुगागमः धुचंच योग्यम् ॥ R ·स्वादपः गमहनजनखनषसां लोपः विडत्यनङि ६।४।९८ ॥ एयामुपधाया लोपोऽजादौ विकति न त्वङि । जग्मतुः । जग्मुः । जगमिथ, जगन्य । जग्मथुः । जन्म ! जगाम, जगम । जग्मिव । जग्मिम | गन्ता ।। गमेरिट परस्मैपदेपु ७ । २ । ५८ ॥ गमेः परस्य सादेरार्धधातुकस्येट् स्यात् परस्मैपदेषु । गमिष्यति । गच्छतु । अगच्छत् । गच्छेत् । गम्यात् ।। पुपादिद्युतालदितः परस्मैपदेषु ३ । १ । ५५ ॥ श्यन्विकरणपुपादेर्युतादेलदितश्च परस्य च्लेरन परस्मैपदेषु । अगमत् । अगमिष्यत् ॥ इति परस्मैपदिनः।। एध वृद्धी ॥१॥ टित आत्मनेपदानां टेरे३।४।७९ ॥ दिनो लम्यात्मनेपदानां टेरेत्वम् । एधते ।। आतो डितः ७।२।८१।। अनः परस्य जितामाकारस्य इय् स्यात् । एधेने । एन्ते ।। थासः से ३।४।८०॥

·गhिarmगुणा
nि गास से मामे
।। ६il
ein jगे। भाजामहे ।।
हनादेश गुम्मतीनुन्छ। ३।१।३६॥
नारिमाराम भार भाटि ।
आम्प्रत्ययकोग्नुप्रयोगश १1३।६३ ।।
भाप्रपो यम्मागिदिशनी यहीदिः । आप्रात्या
उपगनुपपुग्यमानात मोऽध्यामनेपदम्।।
लिटलमयोरगिरेन् ३।४।८१ ॥
दिशाशयोमानयोरेश् होती माः। एमागका प्यायकाने ।
एभातकिरे । पारे । एधानका ॥
इणः पीलुलिटां घोमान् ८१३ । ७८ ॥
इणन्तादशापरेषा
पापंछिटो
एंधाचपद्धे । एधावके । एवाशहरहे । एषाधमहे । एधान्यभूव ।
एधामास । एधिता । एधिता। एपितारः। एपितासे। एधितासाथे ॥
१-आम्प्रकृतिः 'एच' धानुमतस्मात् 'एधने त्यादौ यया आत्मनेपदम्,
तदत् तस्मादनुपयुज्यमानात् कृतोऽप्यात्मनेपदम, 'गोरायाञ्चकार' इत्यादि।
परस्मैपदे गुष्प्रभृतिधातुभ्यो यत्राम्प्रत्ययस्तधाम्प्रकृतिभूतगुष्प्रभृतिधातु-
तुल्यं कृतोऽपि परस्मैपदमेव ।। २-मृद्धयर्थकात् 'ए,' धातोलिटि 'इजादेश्व
गुरुमतोऽनृच्छः' इत्याम्प्रत्यये लिटो कि लिट्परककृतोऽनुप्रयोगे
लिटः स्थाने कृषो नित्यादुभयपदे प्राप्ते 'साम्प्रत्ययवत् कृत्रोऽनुप्रयोग
इति नियमेन लिटः साने आत्मनेपदसंशकध्यमादेशे द्वित्यादिकायें जाते
'एधां च कृप्यम्' इति दशायाम् 'टित आत्मनेपदानाम्' इति टेरेत्वे 'इणः
पीलुङ्लिटा धोऽङ्गात्' इति धस्य ढादेशे निर्दिष्टरूपं सिद्धम् ।।.
धस्य
द:
स्यात् ।

·भ्वादयः
घि च८।२।२५॥
धादी प्रत्यये परे सस्य लोपः । एधिताचे ।।
है एति ७।४। ५२॥
तासस्त्योः सस्य हः स्यादेति परे । एविताहे । एधितास्वहे ।
एवितास्महे । एधिप्यते । एविष्यते । एधिष्यन्ते । एविष्यसे ।
एवियेथे । एविष्यध्वे । एधिये । एविष्यावहे । एविष्यामहे ॥
आमतः ३।४।९०॥
टोट एकारस्याम् स्यात् । एधताम् । एघेताम् । एधन्ताम् ।।
सबाम्यां वामी ३१४ १९१॥
सवाभ्यां परस्य लोडेत: कमावामी स्तः । एधख । एधेयाम् ।
एचभ्यम् ।।
एक ऐ३।४।९३ ॥
लोहुत्तमस्य एत ऐ स्यात् । एथे। एधावहै । धामहे ।।
आटश्च । ऐधत । ऐधेताम् । ऐधन्त। ऐधषाः । ऐधेपाम् । ऐधण्यम् ।
ऐथे । ऐधारहि । ऐधामहि ॥
लिङः सीयुट् ३ | ४११०२॥
सलोपः । एधेन । एधेयाताम् ॥
झस्य रन् ३।४।१०५ ॥
लिडो प्रस्य न स्यात् । एधेरन् । एधेयाः । एषेयाषाम् ।
एधेवम् ।।
१-लित भोपोन्ना पस्य' स्यनेन सीपुर निष

·लघुसिद्धान्तकीमुषाम् इटोऽत् ३ । ४ । १०६॥ लिडादेशस्य इटोऽत्स्यात् । एधेय । एघेवहि । एपेमहि ।। सुट् तिथोः ३ । ४ । १०७॥ लिजस्तयोः सुट् । यलोपः । आर्धधातुकत्वात्सलोपो । एधिषीष्ट । एधिषीयास्ताम् । एघिपीरन् । एधिपीठाः । एधिषीर- स्थाम् | ऐधिपीध्वम् । एधिषीय । एधिपीवहिं । एधिषीमहि ऐधिष्ट । ऐधिषाताम् ॥ आत्मनेपदेष्वनतः ७१११५॥ अनकारात्परस्यात्मनेपदेषु झस्य अदित्यादेशः स्यात् ऐधिपत । ऐधिष्ठाः । ऐधिषायाम् । ऐपिढ्वम् । ऐधिषि ऐधिष्वहि । ऐधिष्महि । ऐधिष्यत । ऐधिष्येताम् । ऐधिष्यन्त ऐधिष्ययाः । ऐधिध्येथाम् । ऐधिष्यध्वम् । ऐधिष्ये । ऐधिष्यावहि ऐधिष्यामहि ॥ कमु कान्तौ ॥२॥ १-लिकाचिपि' इति सूत्रेणेति शेषः ॥ २-सीध्वंप्रत्ययस्य डागमे एधमात्रस्याङ्गत्वेन इणन्तानात्परत्याभावेन 'णः पीध्वम्' इति दत्वं न भवति ॥ ३-हत्याकामिन्नात्परस्येत्यर्थः ॥ ४-अत्र देधिस्' इति समुदायोऽदसंसा, तत्र सिचः सकारस्य विच' इति लरेऽपि एफदेश- तिन्यायेन अप्रत्याशल्या 'इणः पीध्वम्' इत्यादिना दत्यं पोयम् । पतु स्वामिदयानन्देन सन्लोपस्य स्थानियदान हणन्तत्वाभावाद् दत्यन मामोनीयुक्तन्तन्न विचारणहम्, 'स्थानित-' गरेण आदेशप्रयुक्यारणा- संभवात्, अन्यथा 'नायकः पावकः त्यादी भायाद्यादेगावाप्तिः प्रसायन। ५-कान्तिरिच्छा !!

·। स्यादयः कमणि'३ । १ ॥३०॥ खार्थे । ङित्त्वात्तङ् । कामयते ॥ अयामन्ताल्वाम्येल्विष्णुपु ६१४ । ५५ ॥ आम अन्त आल आय्य इन्नु इष्णु एषु रयादेशः स्यात् । कामयाञ्चके | आयादय इति णिइ वा । चक्मे | चकमाते । चकमिरे । चकमि । चकमाये । चकमिध्वे । चकमे । चकमित्रहे। चक्रमिमहे । कायिता । कामयितासे । कमिता । कामयिष्यते, फामिष्यते । कामयताम् । अकामयत । कामयेन | कामायपीट ।। विमापेटः ८१३१७९ ॥ इणः परो य इट् ततः परेषा पीवंलुलिया धस्य या दः । कामयिरोयम् । कामगिरीध्वम् । कामिरीष्ट । कमिपीध्वम् । मिश्रिशुभ्यः कर्तरि चङ् ३ । १ । ४८ ॥ एयन्तात् श्यादिभ्यर्थ प्लेधङ् स्यात् कर्व सुद्धि परे । घकामि अत इति स्थिते--- णेरनिटि ६।४। ५१॥ अनिहगार्थधातुके परे गेटोपः स्यात् ।। गो पशुपधाया इस्वः ७।४।१॥ घरे जी पर तस्योपधाया हसः स्यात् ॥ चडि६।१।११।। १- भत उभापारपरभामनेत्या -

·मधुमिसारतकीमुथाम्
परि परे अनभ्यामय धायरी कारः प्रपमध्य
मोडमादिनीपरय॥
सन्चालनि नपरेनन्लोपे ७ । ४ । ९३ ।।
संदरे णी यदा तस्य योऽभ्यागी रघुपरः तम्य सन
कार्य स्याणाचालोपति!)
सन्यत: ७।४।७९ ।।
अभ्यासस्यात इत् स्यात् सनि ।।
दीपों लपो. ७१४।९४ ।
लघोरभ्यासस्य दीर्घः स्यात् सन्वदायविषये । अंचीकमत
पिडभावपक्षे-( कमेच्लेश्चङ्वाच्यः) । अचमत। असामयिष्यत
अकमिभ्यत ।। अय गती ॥ ३॥ अयते।।
उपसर्गस्यायती ८।२।१९।।
अपतिपरस्योपसर्गस्य यो रेफस्तस्य लत्वं स्यात् । प्लायते । पलायते
१-'अ चकम् अत' इत्यत्र चड्परगिपरम् अङ्गम् 'अचकम' इति
तस्याभ्यासः 'च' इति, स च ककारोत्तराकाररूपलघुपरः, तस्याभ्यासस्य
सनि परे यत्कार्यम् इत्वदीर्घरूपं तद् भवति । यत्र च णिनिमित्तकोऽस्लोपः
'अचकयत्' इत्यादौ तत्र न तत्कार्थम् । अत्र तु उपदेशा एव उकारलोपो
न णिनिमित्तः ।। २-इच्छार्थकालुप्तानुबन्धकात् 'कम' धातोः 'आयादयः"
इति वैकलिके गिडि अत उपधायाः' इति वृद्धौ ‘सनाद्यन्ताः' इति धानुत्वे
लुङि तादेश लौ तस्य मिश्रिद्रुश्रुभ्यः कर्तरि चड्' इति चड्डादेशे
परनिटि' इत्तीकारलोपे 'गौ चड्युपधायाः' इति उपधाहस्ये 'चडि
इति द्वित्वे अभ्यासकार्य 'अबकम अद' इति दद्यायाम् 'सन्वल्लथुनि'
इति सन्वारे 'सन्यतः' इतीत्ये 'दीपों लयोः' इति दीपं सिद्ध रूपम् ॥

·भ्वादयः १२१ दयायासश्च ३११॥ ३७॥ दय् अय् आस् एभ्य आम् स्यालिटि । अयाचके । अथिता । अयिष्यते । अयताम् । आयत । अयेत । अयिपीट । विभाषेटः । अयिषीदरम्, अयिपीध्वम् । आविष्ट । आयियम् , आयिध्वम् । आयिष्यत ॥ द्युत दीप्तौ ॥ ४ ॥ द्योतते ॥ द्युतिस्थाप्योः सम्प्रसारणम् ७ । ४ । ६७ ॥ अनयोरभ्यासस्य सप्रसारण स्यात् । दिद्युते ।। युद्भयो लुङि १ । ३१ ९१ ॥ घुतादिभ्यो लुङः परस्मैपदं वा स्यात् । पुपादीत्यड् । अधुतत्, अयोतिष्ट । अयोतिप्यत ॥ एवम् धिता वणे ॥५॥ जिमिदा मेहने ॥ ६॥ निविदा स्नेहनमोर्चेनयोः ॥ ७ ॥ मोहनयोरित्येके । जिश्विदा चेत्येकै ॥ रुच दीप्ताबभिप्रीनौ च ॥८॥ घुट परिवर्तने ॥९॥ शुभ दीप्तौ ॥ १० ॥ क्षुभ संचलने ॥ ११ ॥ भ तुभ हिंसायाम् ।। १२-१३ ॥ संसु भंसु ध्वंसु अवस्रंसने ॥१४-१५-१६ ॥ध्वमु गतौ च । सम्भु विश्वासे ॥१७॥ धृतु वर्तने ।। १८ ॥ वर्तते । ववृते । वनिता ।। द्भयः स्यसनोः ११३१९२॥ १-बहुवचनमाद्यर्थम् ॥ २-वगों रागकरणम् । यथा प्रासादं श्वेतते, सुधादिभिरुपरिष्यवेतं करोतीत्यर्थः॥३-स्नेहन निग्धत्वकरणम् ।।४-मोचनं त्यागः ॥ ५-मोधनम् आकुटीकरणम् ।। ६-दीनिः मका: अभिपीतिः इच्छाविषयीभवनम् ।।७-परिवर्तनम् एकस्यैव वस्तुनः सर्वतोभावेन घर्षणम् ।। ८-संचलन स्वभावत्यागेन धनम् ॥ १-अवसंसनं स्सलनम् ॥ १०-वर्तन सुत्ता।

·૧૨૨
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
वृतादिभ्यः पञ्चभ्यो वा परस्मैपदं स्यात्स्ये सनि च ॥
न वृद्धयश्चतुर्म्यः७ १ २ १५९ ।।
वृतुवृधधुस्यन्दुभ्यः सकारादेरार्धधानुकस्येण न
तडानयोरभावे । वर्त्यति, वर्तिभ्यते । वर्तताम् । अवर्तत । व
चर्तिपीष्ट । अवर्तिष्ट [ अवय॑त्, अवर्तिप्यत ।।दद दाने॥१९॥द
न शसददवादिगुणानाम् ६ । ४ । १२६ ॥
शसेर्ददेर्वकारादीनां गुणशब्देन विहितो योऽकारस
एत्याभ्यासलोपौ न । दददे । दददाते । दददिरे । ददित
ददिप्यते । ददताम् । अददत । ददेत । ददिपीष्ट । अददि
अददिष्यत ) अपूप् लजायाम् ॥ २० ) पते ।।
तफलमजत्रपश्च ६।४।१२२॥
एपामत एत्वमभ्यासलोपश्च स्थात् किति लिटि सेटि थलि E
नेपे । प्रपिता, प्रता। पिप्यते, प्रप्स्यते । अपताम् । अत्रपत
अपेत । त्रपिपीर, अप्सीष्ट । अनपिष्ट, अनप्त । अत्ररिष्पत, अत्रस्य
त्या.मनेपदिन।
दिन सेवायाम् ॥ १ ॥ श्रपति, अयते । शिवाय, शिप्रिये
श्रपितामि, अपितामे । श्रयिष्यति, अयिष्यते । प्रयतु, अयताम
अश्रपत् , अध्यन । अपेत, अपेत । श्रीयात्, यिषीष्ट
चंह । अशिश्रियत्, अशिनियत । अपिश्यत, अविश्थत
१-fभियः परि या' यान ।।
--

·भ्वादयः १२३ भृम् भरणे ॥ २ ॥ भरति, भरते । बभार । बभ्रतुः । बभुः । बमर्थ । बभूव । बभूम । वभ्रे । वरे । भासि, भासे । भरिष्यति, भरिष्यते । भरत, भरताम् । अमरत् , अभरत । भरेत्, भरेत ।। रिङ् शयग्लिक्षु ७१४ । २८ ।। शे यकि याद्यार्धधातुके लिङि च ऋतो रिङ आदेशः स्यात् । रीडैि प्रकृते रिड्विधानसामर्थ्यादी| न । श्रियात् ।। उश्च१।२।१२।। ऋवर्णात्परौ झलादी लिङ्सिची किती स्तस्तङि । मृपोष्ट । भूपीयास्ताम् । अभापत् ।। हखादङ्गात् ८।२।२७ ।। सिचो लोपो झलि । अमृत । अपाताम् । अमरिष्यत् , अभरिष्यत ।। हन् हरणे ॥ ३ ॥ हरति, हरते ! जहार | जहर्ष । जहिव । जहिम । जहे । जहिरे । हासि, हर्तासे । हरिष्यति, हरिष्यते । हरतु, हरताम् । अहरत, अहरत । हरेह, हरेत । हियात् । हरीष्ठ । हषीयास्ताम् । अहार्यात्, अहत । अहरिष्यत् , अहरिप्यत ॥ धृञ् धारणे ॥ ४॥ धरति, धरते ।। पीन् प्रापणे ॥ ५॥ नयति, नयते ।। डुपचः पाके ॥ ६ ॥ पचति, पचते। पपाच । पेचिय, पपक्ष | पेचे । पक्तासि, पक्कासे ।। १-भरणं यस्वालादिना साहाय्यकरणं पूरणकरणं च २- रीड ऋतः' इति सूत्राद् रीडोऽनुत्येव सिझे प्रातसूत्रेण हरिद विधानामात् 'अल्सावधातुकयो' इत्यादिना दीयों ना तदेव सूचयति- 'रोहि'इत्यादिना ॥ ३-हरणं मापणं स्तेयो नारानं स्वीकार ।। ॥

·१२४
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
भज सेवायाम् ॥ ७ ॥ भजति, भजते । वभाज, भेजे । भक्त
भक्तासे । भक्ष्यति, भक्ष्यते । अमाक्षीत् , अभक्त । अमक्षाना
यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु ॥ ८॥ यजति, यजते ।।
लिट्यभ्याससोभयेपाम् ६।१ । १७
यच्यादीनां ब्रह्मादीनां चाभ्यासस्य सम्प्रसारणं लिटि । इया
बचिस्वपियजादीनां किति ६।१।१५॥
वचिस्वप्योर्यजादीनां च संप्रसारणं स्यात् किति । ईजत
ईनुः । इयजिथ, इपष्ट । ईजे । यहा।
पंढोकासि ८।२।४१॥
यस्यति, यक्ष्यते । स्यात् , यक्षीष्ट । अपासीत्, अपक्ष
यह पणे ॥९॥ वहति, यहते । उगाह । ऊहतुः । ऊहु
उपदिय ।।
शपम्नयापोऽधः ८१२१४० ॥
हा: परपोम्नगोधः म्यान मुदधाले ।
टोटेलोपः ८।३।१३ ॥
महिपहोगदवर्गम्य ६१३१ ११२ ॥
famirikना मंत्र ।
frify या ना
समसारो - हत्या

·यदादयः अनयोरवर्गस्य ओत्स्यावलोपे । उबोट । उहे । वोढा । त्यति । अआक्षीत् । अवोदाम् । अवाक्षुः । अवाक्षीः । अबोढम् । नरोट । अवाक्षम् । अवाश्च । अवाश्म | अबोट । अवक्षाताम् । वक्षन | अबोदाः । अवक्षायाम् । अबोवम् । अपक्षि । पहि। अवश्महि ।। इति म्यादयः ॥१॥ अथादादयः अद भक्षणे ॥१॥ अदिप्रभृनिम्या गपः २ । ४ । ७२ ।। ऐन स्यात् । अति । अत्तः । अदन्ति । अन्सि । अत्यः । । अपि । अत: | अमः ।। रिटान्यतरम्याम् २ । ४ । ४० ॥ अदो पल का स्वालिटि । जधाम । उपचालोपः। वामिरमियानां प८।३।६०॥ गुन्या परस्पा सभ्य १: स्यात् । धन्य चर्चम् । जैतुः । I. 1 जमिल । जक्षयुः । ज । जयराम, अधम । जमिव । EMI आता आतुः । आदः॥ १-भरपर गएपरिपः॥२-गमहनजनापनघमां -enter १-' भटि तस्वननादेशसमोनुमि ARE नुसन्धानोरे रियाणवाये a Tering मा सो पार भान पारे antariegaमारे समय ये रिममें re: भा"म्॥

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
इडत्यतिव्ययतीनाम् ७ १२१६६ ॥
अद् ऋ व्यञ् एभ्यस्थलो नित्यमिट् स्यात् । आनि
अत्ता । अत्स्यति । अत्तु । अत्तात् । अत्ताम् । अदन्तु ॥
हुझल्भ्यो हेर्थिः ६ । ४ । १०१ ।।
होईलन्तेभ्यश्च हेर्थिः स्यात् । अद्धि । अत्तांत् । अत
अत्त । अदानि । अदाब । अदाम ॥
अदः सर्वेपाम् ७१३११००॥
अदः परस्यापृक्तसार्वधातुकस्य अट् स्यात्सर्वमतेन । आद
आत्ताम् । आदन् । आदः । आत्तम् । आत्त | आदम् आई। अ
अद्यात् । अद्याताम् । अद्युः । अद्यात् । अधाम्ताम् । अचान
लुङ्सनोर्घस्ल २।४ । ३७ ॥
अदो घरल स्याल्लुङि सनि च । सृदित्वादङ् । अघस
आत्स्यत् ।। हन हिंसागत्योः ॥२॥ हन्ति ।
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झ
विति ६।४ । ३७ ।।
अनुनासिकान्तानामेयां बनतेश्च लोपः स्याङ्गलादी कि-
द्विनि परे । यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्तोपदेशाः ।।
क्षगु शिर ऋयु तृणु गु पनु मनु तनोत्यादयः । हतः
प्रन्ति । हंसि । हयः । हय । इन्मिाइन् । हन्मः | जपान
जमतुः। जमुः।
अम्यामाध७।३।५५ ।।
अन्यामागरम्य हन्तेईस्य कुत्वं स्यात् । जवनिय, जपा

·यदादयः जनयुः । जप्न । जपान, जंचन । जमिव । जनिम । हता। दनियति । हन्तु, हनात् । हताम् । पन्त ।। इन्तः ६।४ । ३६ ।। दो परे ॥ अमियदनामा ६ । ४ ॥२२॥ इन अर्धमापदामामेरामीयम, मानाप सम्मिन्यतध्ये मामिदम् । ति जग्गागागनाईक जदि, हनात् । हनन् । हना नानि । दना । नाम | अहम् । अइनाम् । अनन् । अन् । अहनम् । अहन। अहनम् । अहन्न । अहन्मान्यात् । दन्पाताग दियः ।। आधधानुक २।४।३५॥ राय हनी पप निहि।४।४२ ॥ सुधि प२४। ४३॥ This । आधा मिमी, भेन आधारमोबमान गर । यात REET | t-in mirr: रो॥ -मान-भार॥ ५-'textinut-metroMari ME Imranicenreat t+rti Partm carrhtermirat - Trimur ·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् आदेशम्यानेकाच्यादेका उनीनियामावादि । 'अनोहलादः' इति पुदी प्रामायाग अचः परस्मिन् पूर्वविधा १।१ । ५७ ॥ पनिमित्ताऽजादेशः सानियत, मानिभूनादचः पूर्ववेन दृष्टस्य विधी कर्तये । इन्यल्लोपस्य स्थानियस्वेनोपवायाभाशन वृद्धिः । अवधीत् । अहनिष्यत् ।। यु मिश्रेणामिश्रणयोः॥ ३ ॥ उतो वृद्धिलकि हलि ७।३ । ८९ ॥ लुग्विषये उतो वृद्धिः पिति हलादी मार्वधातुके नत्वन्यस्तस्य । यौति । युतः । युवन्ति । यौगि । युथः । युथ । योनि | युवः । युमः । युयाय । यविता । यविष्यति । यौतु, युतात् । अयौत् । अयुताम् । अयुवन् । युयात् । इह उता वृद्धिर्न, भाष्ये-'पिंच डिन्न ङिच्च पिन्न' इति व्याख्यानात् । युयाताम् । युयुः । यूयात् । यूयास्ताम् । यूयासुः । अयावीत् । अययिष्यत् ॥ या प्रापणे ॥ ४॥ याति । यातः । यान्ति । ययौ । याता । यास्यति । यातु । अयात् । अयाताम् ।। लङः शाकटायनस्यैव ३।४।१११ ॥ , आदन्तात्परस्य लडो झेर्नुस् वा स्यात् । अयुः, अयान् । यायात् । यायाताम् । यायुः । यायात् । यायास्ताम् । यायासुः अयासीत् । अयास्यत् । वा गतिर्गन्धनयोः ।। ५ ।। भादीप्तौ ॥६॥ १-मिश्रण मेलनं तद्विरुद्धममिश्रणम् ॥२-'अयौत्, अयोः' इत्यत्र लो डिवाद् वृद्धिर्न स्यात् 'युनात्, युयाः, युयाम्' एयु तिप्सिम्भिर पित्वाद् वृद्धिः स्यात्, इत्याशङ्कायामाह--भाष्ये' इति । यदोपदेशिक पित् तद् डिन्न भवति एवं यदीपदेशिकं डिन् तसिन भवति, इति तदर्थः ॥ ३-मापणं गनिन तु नयनम् ।। ४-गन्धनं कुत्सनम् ।। ।

·यदादयः १२९ प्णाशाचे' ।। ७॥ श्रापाके ॥ ८॥ द्रा कुम्मायो गती ॥९॥ मा भक्षणे ॥ १०॥रा दाने ॥ ११ ॥ ला आदाने ॥ १२ ॥ दापू टैबने ॥ १३ ॥ पा रक्षणे ॥ १४ ॥ ख्याप्रकथने ॥ १५॥ अयं सार्वधातुक एवं प्रयोक्तव्यः ।। विद हाने ।। १६ ॥ विदोलटो वा ३।४१८३॥ तेरीटः परस्मैपदानां णलादयो या शुः । वेट। विदतः । रिदः । ये । रिशु. । विद । घेद । विद । पिन। पथे- बेति। वित्त: । सिन्नि । उपविजागृम्पायनरस्ताम् ३ | ११३८ ॥ एम्पो टि आम्या स्यात् । दिदिलयोनिशानादानि सिकार, दिपेरिना । पेरिपनि । विदायिन्यन्यनरम्यम् ३।१।४। मेरि आम् गुगाभागे सो एक घन्तरोपन. प्रयोगमा निरायने सपने म मिचिने । मनादिरम्य उ.३।११७९ ॥ -TE२-नेशनन । reiration भी था। मिरा-भावामान:, हेनर Prera (जन सर नपारेर RTI मोर सेतो मगर R. पुसामनाror Re TO Purn ·लघुमिसातको मुद्याम् तनादेः अथ उः प्रत्ययः स्यात् । शोऽरयादः । गुगी । मिदाहरोतु ॥ अत उत्सार्वधातुकै ६।४ । ११०।। उप्रययान्तस्य योऽन उसाधागुके सिंहति । विदौड्दुस्तात् । विदाङ्कुरुताम् । विदाकुर्यन्तु । विदाकुरु । विदाकरवाणि । अवेत् । अपित्ताम् । अविदुः ॥ दर ८।२।७५॥ धातोर्दस्य पदान्तस्य सिपि सका । अवे, अवेत् । विद्यात् । विद्याताम् । विद्युः । विधात् । विद्याम्ताम् । अवेदीत् । अवेदिष्यत् ॥ अस् भुवि ॥ १७ ॥ अस्ति । नसोरल्लोपः ६।४।१११ ॥ श्वस्यास्तेश्चातो लोपः सार्वधातुके विडति | खः । सन्ति । असि । स्थः । स्थ । अस्मि । स्वः । स्मः ।। उपसर्गप्रादुामस्तियच्परः ८१३ । ८७ ॥ उपसर्गेणः प्रादुसश्चास्तेः सत्य पो यकारेऽचि च परे । निष्यात् । प्रनिपन्ति । प्रादुःपन्ति । यच्चर' किम् ! अभिस्तः ।। १-कारस्य गुण आर्धधानुकनिमित्तः । उकारस्य गुणः सार्वधातुक- निमित्तः ।। २-ज्ञानार्थकाद् 'विद्' धातोर्लोटि परे 'विदाकुर्वन्तु' इत्यादिना लोटि परे आम्प्रत्यये गुणाभावे लोटो लुकि लोडन्तकोऽनुप्रयोगे 'विदाम लोट्' इति जाते लोटस्तिवादेशे एका' इत्युत्वे दशर्ष प्रवाध्य 'तनादिकृष्य उ.' इति उमत्यये तस्य आर्धधातुकत्वे गुणे 'तुह्योः' इत्यादिना तुराब्दस्य तावड्डादेचे 'अत उत्सावधानुके' इति फकारोत्तराकारस उत्वे मकारस्यानुस्वारे परसवणे च 'विदास्तात्' इति सिद्धम् ।।

·अस्त ः २१४ । ५२ ॥ आर्धधातुके । वभूव ! भविना । भविष्यति । अस्तु, स्तात् । म्वाम् । सन्तु ॥ ध्यसारदारभ्यामलापथ६।४।११९ ।। घोगस्लेम एवं न्यासी परे अभ्यास टोपच । एत्वस्यामिद्ध- वार्षिः । भमोरियलोपः नापने एतन, परेण ताता पाधार । ऐधि, ममात् । म्नम् । स । अमानि । अमात्र । अमाम | आगीत् । आम्ताम् । आमन् । स्यात् । स्याताम् । स्युः । भूपात् । अभूत् । अमरिष्यत् । इण् गती ॥ १८ ॥ एतिलः ॥ ईपी यम् ६१ ४१८१॥ अजाती प्रत्यये परे। पन्ति ।। अम्पामस्मामयले ६।४ । ७८ ॥ अभ्यासभ्य होवोरिपरी मारोऽचि पाय | -पसाभम् Raff Raf 'भ'को amiriti ire सो भनित गरेपरमार' rip Irrirrj mairinari परन-XT wrimirmirkut-trarietart ने लवY-RE REntrir मन मा efortun in En Ruru ·मधुगिजामामुग्राम दीर्घ णः किनि ७।४।६९ ॥ इणोऽभ्यागमा दोधः स्यात् किति डिटि । ईपनुः । युः । इयपिय, इयेग । एता पयति । एतु । ऐन् । पेनान । आफ्न् । इयात् ।। पतलिडि ७।४ । २४ ॥ उपसर्गापरस्य इणोऽगी इस आर्धधातुके किति दिद्धि । निरियात् । उभयत आश्रयणे नान्तादियन् । अभीयात् । अगः किम् ! सैमेयात् ॥ इणो गा लुङि २।४।४५।। गातिस्थेति सिचो लुक् । अगात् । ऐप्यत् || शीङ खने ॥ १९॥ शीङ सार्यधातुके गुणः ७।४ । २१ ॥ दिति चेत्यस्याफ्यादः । शेते । शयाते ।। शीडो रुट ७।१।६।। शीङः परस्य झादेशस्यानो रुडागमः स्यात् । शेरते । शेरे । शयाथे । शेध्ये । शये । शेवहे । शेमहे । शिश्ये । शिश्याते । शिपियरे । शयिता । शयिष्यते । शेताम् । शयाताम् । अशेन । अशयाताम् । अशेरत । शयीत । शयीयाताम् । शयीरन् । शयिपीष्ट । अशयिष्ट । अशयिष्यत ॥ इङ् अध्ययने ॥२०॥ १-द्वित्योत्तरं परेकारस्य यणि पूकारस्य दीर्घः ॥ २-उपसर्गत्वस इण्धातुत्यस्योभयस्याश्रयणमत्राभीष्टमिति नान्तादिवदिति; हवो नेति भावः ।। ३-'सम् आङ् ईयात्' इति स्थिती आडा सह गुणे परादि. यदायेने कारे णत्वात् प्राप्तो हस्खोऽगमहणानुवर्तनान्न ।

·।
ক্তিৰাগ্ৰথনা ন দিল। অধীন। সমীযান।
ওখান |
মা বিবি ২।৪।৪ৎ ॥
তী গন্তু যাভিষ্টি। সখিনা। খিলান। তিনি
সনা। অবন। নাম। খালা । সাহিনা।
মাল। পাশা। লিমু। অধ। অব্যশই ।
জয়াম। সন। সালাদ। সবগন। স্কঃখ।
এখাদ্ধা। ঔপ। স্ববি। ফুলছি। অগছি।
সাবা। সখীর্যবানান। স্বাধীনে। সাঃ |
‘নি শুনতাঃ ২।৪।।
इदो गावा स्यात् ।।
মাম্মিাদি । ।
হায্যশুদি বলি: এনা : বস্তু
নামাবারাবি নি । ৪। ।
মান্ত হাসি। বলে, ২
শ্বাস, শশ। মমূণ। ২ 1 টি।
- ও ৪ খ
- “ ' • 'শ
*** গ গ , ''
খাপ ‘ম' সিনেমা
( হ যদি

·मधुगिसाकीमुयाम् दुहन्ति । धौक्षि । दुग्धे । दुहाते। दुहते । धुझे। धुरवे । दुहे । दुइहे । दुलहे । दुदोह, दुदुहे ।। दोग्धासे । धोश्यति, धोश्यते । दोग्ध, दुग्धात् । दुग्धाम् । दोग्धि, दुग्धाय । दुग्धम् । दुग्ध । दोहानि । दोहाव । दुग्धाम् । दुहाताम् दुहताम् । धुस्सा दुहायाम् ।। दोहै । दोहायहै । दोहामद । अधोक् । अदुग्धाम् । अदोहम् । अदुग्ध । अदुहाताम् । अदुहत । अधुरध्वम् । दुहीत। लिड्सिचावात्मनेपदेषु ११२॥११॥ इक्समीपादलः परी झलादी लिङ्सिची किती स्त धुक्षीष्ट ॥ शल इगुपधादनिटः सः ३१११४५॥ इगुपधो या शलन्तस्तस्मादनिटरच्ले क्सादेशः र अधुक्षत् ॥ लुग्या दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये ७।३।। एषां क्सस्य लुग्वा स्यादन्त्ये तङि । अदुग्ध, अधुक्षत ।। क्सस्याचि ७।३।७२।। अजादौ तङि क्सस्य लोपः । अधुक्षाताम् । अधुक्ष প্রশ্নঃ, অগ। অধ্যায়। প্রশ্রম, অদ্ভুত अधुक्षि ! अदुहृहि, अधुक्षावहि । अधुक्षामहि । अधोक्या ·अदादयः १३५ एवं दिह उपचये ॥ २२ ॥ लिह औखादने ॥ २३ ॥ लेढि । लोढः । लिहन्ति । लेक्षि । ली। लिहाते लिहते। रिक्षे। लिहाथे। लीड्वे । लिलेह, लिलिहे । लेदासि, लेढासे । लेक्ष्यति, लेख्यते । लेदु । लोढाम् । लिहन्तु । लोटि । लेहानि । लोढाम् । अलेट्, अलेड् । अलिक्षत्, अलीढ, अलिक्षत । अलेक्ष्यत् , अलेक्ष्यत ॥ व व्यक्तायां वाचि ॥ २४॥ ब्रुवः पञ्चानामादित आहो चुपः ३।४।८४ ॥ ब्रुवो लटस्तिवादीनां पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युर्बुवश्वाहा- देशः । आह । आहतुः । आहुः ॥ आहस्थः ८॥२॥३५॥ झलि परे । चलम् । आत्य । आहथुः ।। त्रुब ईट् ७।३ । ९३ ॥ ब्रुवः परस्य हलादैः पित ईट् स्यात् । प्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । द्यूते । बुवाले । ब्रुवते ॥ ध्रुवो यचिः २।४ । ५३ ॥ आर्धधातुके । उवाच । ऊचतुः । ऊचुः । उबचिय, उवक्थ । ऊचे । यतासि, वक्तासे । वक्ष्यति, वक्ष्यते । प्रवीतु, ब्रूतात् । १-उपवयो वृदिः । देग्धि, दिग्धे। दिदेह, दिदिहे । देग्धाधेिश्यति, धेश्यते । देशु, विधाम् । अधैक्, अदिग्ध । दिद्यात्, विहीत । विह्यात्, विशीष्ट । अधिव, अदिग्ध, अधिक्षत अधेश्य, अधेश्यत ॥२-भास्वादन स्निग्धम्य वस्तुनो जिया रसानुमाः ।। ३-'दलोइति दीर्घः ॥ ४-आहो हरयासाकलि पर इति सूत्रार्थः ।। । ---

·१३४
लघुसिद्धान्तकौमुधाम्
दुहन्ति । धोक्षि । दुग्धे । दुहाले । दुहते । धुक्षे। दुहाथे ।
धुरम्वे । दुहे । दुल्हे । दुमहे । दुदोह, दुदुहे । दोधासि,
दोग्धासे । धोत्पति, धोश्यते । दोग्धु, दुग्धात् । दुग्धाम् । दुहन्तु।
दोग्धि, दुग्धाद । दुग्धम् । दुग्ध । दोहानि ! दोहाच । दोहाम ।
दुग्धाम् । दुहानाम् । दुहताम् । धुन्न । दुहापाम् । धुग्धम् ।
दोहै । दोहायडू । दोहामहे । अधोक । अदुग्धाम् । अनुहुन् ।
अदोहम् । अदुम्भ । अहाताम् । अतुत ! अधुग्धम् । दुहार,
दुहीत।
लिसिनावात्मनेपदेश १।२ । ११ ॥
हासमा परी मादी विशिची किती सस्तहि।
।
।

·। एवं दिह उपचये ॥ २२ ॥ लिह औखादने ॥ २३ ॥ लेढि ! ली। रिहन्ति । लेक्षि । लीदे। लिहाते लिहते। लिक्षे! बिहाथे। लीवे । लिलेह, लिलिहे । लेढासि, लेदासे । लेक्ष्यति, लेव्यते । लेदु । लोढाम् । लिहन्तु । लोहि । टेहानि । लीदाम् । अलेट, अलेड् । अलिक्षद, अलीढ, अलिक्षत । अलेक्ष्यत् , अलेक्ष्यत ।। बृञ् व्यक्तायां वाचि ॥ २४ ॥ ध्रुवः पञ्चानामादित आहो अवः ३१ ४ १८४ ।। ब्रुवो लटस्तिबादीनां पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युचुवश्वाहा- देशः । आह ! आइतुः । आहुः ॥ आहस्थः ८।२ । ३५॥ झलि परे । चर्वम् । आत्य । आहथुः ।। ब्रुव ईट् ७।३ । ९३ ॥ ब्रुवः परस्प हुलादेः पित ईट् स्यात् । प्रवीति । ब्रूतः । ब्रुवन्ति । ब्रूते । बुवाते । ब्रुवते ॥ अवो यचिः २।४।५३ ॥ आर्धधातुके । उवाच । ऊचतुः । ऊचुः । उबचिथ, उवक्थ । ऊचे । वक्तासि, बतासे । पश्यति, वक्ष्यते । प्रवीतु, व्रतात् । १-पचयो पृदिः । देधि, दिग्धे । दिदेह, दिदिहे । देग्धाधेिश्यति, धेल्यते । देषु, दिग्धाम् । अधेक, अदिग्ध । दिह्यात विहीत । दिद्यात् विशीष्ट । अधिशत्, अदिग्ध, अधिसत (अधेश्यत्, अधेश्यत १२-आस्वादनं निन्धम्य यस्तुनो जिहया रसानुभवः ॥३-'दलोपे' इति दीर्घः ॥ ४-भाहो इन्स या शहलि पर पति मूत्रार्थः।। , ।

·अधुक्षि । अदुहहि, अधुक्षावहि । अधुक्षामहि । अधोक्ष्यत ॥
१३४
मपुसियान्तकीमुषाम्
दुहन्ति । धौक्षि । दुग्थे । दुहाते । दुहने । धुक्षे । दुहाये ।
धुरवे । दुहे । दुदहे । दुहे । दृद्रोह, दुदुहे । दोग्धामि,
दोग्धासे । धोश्यति, धोश्यते । दोग्धु, दुग्धात् । दुग्धाम् । दुहन्तु।
दोन्धि, दुग्धात् । दुग्धम् । दुग्ध । दोहानि । दोहाव 1 दोहाम |
दुग्धाम् । दुहाताम् । दुहताम् । घुश्य । दुहापाम् । घुग्यम् ।
दोहै । दोहायहै । दोहामहै । अधोक् । अदुग्धाम् । अदुहुन् ।
अदोहम् । अदुग्ध । अदुहाताम् । अदुहत । अधुग्वम् । दृह्यात,
दुहीत ।
लिङ्सिचावात्मनेपदेषु १।२ । ११ ॥
इक्समीपालः परी झलादी लिङ्सिची किती स्तस्तद्धि ।
धुक्षीट ॥
शल इगुपधादनिटः क्सः ३।१।४५ ॥
इगुपधो यः शलन्तस्तस्मादनिटश्च्लेः क्सादेशः स्यात् ।
अधुक्षत् ॥
लुग्वा दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये ७।३।७३ ॥
एषां क्सस्य लुग्वा स्यादन्त्ये तङि । अदुग्ध, अधुक्षत ।।
क्सस्याचि ७।३।७२॥
अजादौ तङि क्सस्य लोपः । अधुक्षाताम् । अधुक्षन्त ।
अदुग्धाः, अधुक्षयाः । अधुक्षायाम् । अधुग्ध्वम् , अधुक्षयम् ।
न

·अदादयः । एवं दिह पचये ॥ २२ ॥ लिह आँखादने ।। २३ ।। लेढि । ली। लिहन्ति । लेक्षि । लीदे। लिहाते। लिहते। लिक्षे। लिहाथे। लीवे । लिलेह, लिलिहे । लेडासि, लेढासे । लेक्ष्यति, लेक्ष्यते । लेटु । लोढाम् । लिहन्तु । लीदि । रोहानि । लीटाम् । अलेट, अलेड् । अलिंक्षत्, अलीद्ध, अलिक्षत । अलेक्ष्यत् , अलेक्ष्यत ।। चू व्यक्तायां वाचि ॥ २४ ॥ ब्रुवः पश्चानामादित आहो वः ३।४। ८४ ॥ अवो लटस्तिबादीनां पञ्चानां णलादयः पञ्च वा स्युर्जुवश्वाहा- देशः । आह । आहतुः । आहुः ।। आहस्थः ८१२१३५॥ झलि परे । चर्चम् । आत्य । आहथुः ॥ ध्रुव ईट् ७ । ३ । ९३ ॥ ब्रुवः परस्य हलादेः पित ईट् स्यात् | प्रवीति । भूतः । भुवन्ति । ब्रूते । बुवाते । बुबते ।। अयो यचिः २।४।५३ ॥ आर्धधातुके । आच 1 ऊचतुः । ऊचुः । उपचिथ, उवक्य । ऊचे । वक्तासि, यक्तासे । वक्ष्यति, वक्ष्यते। ब्रवीतु, तात् । १-उपचयो वृदिः । देग्धि, दिग्धे । दिदेह, दिदिः । देग्धाधेिश्यति, धेश्यते । देषु, दिग्धाम् । अधेक्, अदिग्ध । दियात्, विहीत । दिल्ह्यात्, पिशीट 1 अधिन्, अदिग्ध, अधिक्षत अधेश्यत अधेश्यत॥२-आस्वादन निम्धस्य वरतुनो निहया रसानुभवः ।। ३-'टूलो' इति दोषः। -आदो इस्र य: स्याहालि पर इनि मुत्रार्थः ।। -

·श्रूयात्, मुधोत् ।
रघुसिद्धानकोमुधाम्
मुवन्त । यूहि । अागि । मूनाम् । अथे। अयोत, अन ।
उन्माद, यक्षीर॥
अस्थतियत्तिख्यातिभ्यो ३११। ५२ ।।
एम्यश्लेरङ् स्यात् ॥
वच उम् ७।४।२०॥
अहि परे । अयोचत, अयोचत । अप्रत्यत्, अवश्यत ।
(ग० सू०) चरीतं च । चर्यरीममिति यद्यगन्तस्य संज्ञा,
तददादी बोध्यम् ।। ऊर्जुन आच्छादने ॥ २५ ।।
ऊोतेर्विभापा ७।३।९०॥
या वृद्धिः स्याद्धलादौ पिति सार्वधातुके । ऊर्गीति, उति ।
ऊर्गुतः । ऊर्गुवन्ति । ऊर्गुते । ऊर्गुबाते । ऊवते ।
(ऊोतेराम्नेति वाच्यम् ) ॥
नन्द्राः संयोगादयः-६ ११ । ३ ।।
अचः पराः संयोगादयो नदरा द्विर्न भवन्ति । शब्दस्य
१-चच उमागमोऽडि परे ॥ २-जुशब्द एवात्र णत्वेन 'गु इतिभूयते,
नकारजावनुवारपञ्चमी शलि भातुषु ।
सकारजशकारश्चेवर्गस्तवर्गजः
इत्यभियुक्तोत्तोः अस्यायमर्थ:-धात्ववयवझलि परे कुत्रचिदनुस्वारः
कुत्रचित् पञ्चमवर्गों डकारादिश्च दृश्येते तो नकारजी। अनुस्वारी यथा-
संसु, ध्वंसु, भंसु इत्यादौ । पञ्चमो यथा-अङ्क, अञ्च हुन्ठ, मन्या नाफ
इत्यादौ । चकारे परे यः शकारो दृश्यते ओवश्' इत्यादौ स श्रुत्वनिष्पन्नः
सकारजः । रेफषकाराभ्यां परष्टवर्गस्तवर्गजः, यथा-रेफात् परः 'उणु' इति
पकारात्पर: टवर्गस्तवर्गज: 'टु''या' इत्यादौ ।।
॥

·अदादयः द्वित्वम् । ऊर्णनाव । ऊर्युनुवतुः । ऊर्गुनुवुः ।। विभाषीणोंः १।२।३॥ इडादिप्रत्ययो का हिस्यात् । ऊर्गुनुविध, ऊर्जुनविष । ऊ[विता, ऊर्णविता । ऊर्शविष्यति, ऊर्गविष्यति । ऊौतु, जर्णोतु 1 ऊर्णवानि । ऊर्ण । गुणोऽपृक्त ७१३ १९१॥ ऊतिर्गुणोऽक्त हलादौ पिति सार्वधातुके । वृद्धयपवादः । औोत् । और्णोः । अणुयात् । ऊर्जुयाः । ऊर्गुबीत । ऊँणूयात् । ऊ विपीट, ऊर्णविपीष्ट । अतिर्विभाषा ७१२१६॥ इडादौ सिचि वा वृद्धिः परस्मैपदे परे । पक्षे गुणः । औणाचीत् , औ पीत्, और्णवीत् । और्णाविष्टाम् , औषुत्रिष्टाम् , औविष्टाम् । औgविष्ट, और्णविष्ट । और्णविष्यत् , औद्युविष्यत् ।। और्णविष्यत, और्णविष्यत ।। । इत्यदादयः ॥२॥ १-'अणुज्' धातोर्टष्टि 'ओणु इस ईन्' इति दवायाम् 'जगातेर्वि- भाषा' इति वृद्धिपशे ययामातशास्त्रका 'ओवीत्' इति । "विभाषोणों।' इति डिझावपक्षे उबहादेशे 'ओ वीत्' इति । डिझापामावपक्षे गुणे और्णवीत्' इति ।।

·अथ जुहोत्यादयः दानादनयोः ।।१।। जुहोत्यादिभ्यः ग्लुः २।४।७५ ॥ शपः खः स्यात् ॥ ली ६१1१०॥ धातो स्तः । जुहोति । जुलतः ॥ अदम्यस्तात् ७॥१॥४॥ झस्यात्स्यात् । हुस्नुबोरिति यण् । जुहति ॥ भीहीभृगुवां लुपच ३॥ १॥ ३९॥ एभ्यो लिटि आम् वा स्यादामि श्लाविव कार्य च । हवाञ्चकार, जुहाव । होता । होष्यति । जुहोतु, जुहूतात् । जुहुताम् । जहतु । जुहुधि । जुवानि । अजुहोत् । अनुहुताम् ।। जुसि च ७।३। ८३॥ इगन्ताङ्गस्य गुणोऽजादौ जुसि । अजुहदुः । जुहुयात् । हूयात् । अहौपीत् । अहोष्यत् ॥ जिभी भये ॥२॥ विभेति ।। भियोऽन्यतरस्याम् ६१४ । ११५ ॥ इकारो वा स्याद्धलादी विङति सार्वधातुके । विभितः, विभीतः । बिभ्यति । विभयाञ्चकार, बिभाय । भेता । भेष्यति । विभेतु, बिमितात्, विभीतात् । अबिभेत् । विमीयात् । भीयात् । १-अभ्यस्तात् परस्थ झस्य अत् स्यात् ।। २-अत्र 'उभे अम्यानम्' इनि अभ्यस्तसंज्ञा। ।

·जुहोत्यादयः अभैषीत् । अमेष्यत् ॥ ही लजायाम् ॥३॥ जिहेति । जिहीतः । निहियति । जिहयाञ्चकार, निहाय ! हेता । हेभ्यति । जिहेतु । अजिहेत् । जिहीयात् । हीयात् । अहैषीत् । अहृष्यत् ॥ पृ पालनपूरणयोः ॥ ४॥ अतिपिपत्योश्च ७।४ । ७७ ॥ अभ्यासस्य इकारोऽन्तादेशः स्यात् श्लौ । पिपर्नि । उदोष्टयपूर्वस्य ७।१।१०२॥ अङ्गावयवौष्ठयपूर्वो य ऋत् तदन्तस्याङ्गस्य उत् स्यात् ।। हलि च८।२।७७॥ रेफयान्तस्य धातोरुपधाया इको दीर्थो हलि । पिपूर्तः । पिपुरति । पपार॥ सृदृप्राइसो वा ७ । ४ । १२ ॥ एपा लिटि हलो वा स्यात् । पप्रतुः । ऋच्छत्युताम् ७।४।११॥ तौदादिकऋच्छेधातोर्वतां च गुणो लिटि । एपरतुः । पपरः।। वृतो या ७ । २ । ३८॥ 1- ऋतः' इति पदच्छेद।'' इति निरनुसन्धर पहणेन 'वृष्ट श्री उमयोप्रवर्ण भरति ।। ।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
वृवृभ्यामृदन्ताचेटो दीर्घा वा स्यान्न तु लिटि । परीता,
। परीष्यति, परिम्यति । पिपतु । अपिपः । अपिताम्
परुः । पिपूर्यात् । पूर्यात् । अपारीत् ।।
सिचि च परस्मैपदेपु ७ । २॥ ४०॥
अत्र इटो न दीर्घः । अपारिष्टाम् । अपरीप्यत् , अपरिष्यत् ।।
कि
त्यागे ॥५॥ जहाति ।।
जहातेश्व६।४) ११६ ॥
इद्वा स्यादलादौ विडति सार्वधातुके । जहितः
ई हल्ययोः ६।४ । ११३ ॥
भाभ्यस्तयोरात ईत् स्यात् सार्वधातुके खिति हलादी न
। जहीतः ॥
नाम्यस्तयोरातः ६।४।११२ ॥
अनयोरानो लोपः शिवलि साशातुके । जहति । जही।
। हास्यति । जहानु, जहिलात्, जहीलात् ।।
आच ही ६।४।११७॥
नहातेही परे आ स्याधादिदीती। जहादि, जहिदि नहीहि ।
त् । अजः॥
सोपी पि६।४। ११८॥
जहानेगोरे यादी सार्यधातुके । जगत् । ।
। अहामीत् । प्रशस्यत् ।। मामाने शादं च ॥ ६ ॥

·। जुहोत्यादयः १४१ भृआमिद ७१४ । ७६ ॥ भृन् माङ् ओहाड् एप त्रयाणामभ्यासस्य इस्यात् श्लौ । मिमीते । मिमाते । मिमते । ममे । माता । मास्यते । मिमीताम् । अमिमीत । मिमीत । मासोष्ट । अमास्त । अमास्थत ॥ ओहाङ् गतौ ॥ ७ ॥ जिहीते । जिहाते । जिहते । जहे । हाता । हास्यते । जिहीलाम् । अजिहीत । बिहीत । हासीप्ट । अहास्त । अहास्यत ।। डझन् धारणपोपणयोः ॥ ८ ॥ विभर्ति । बिभृतः । बिभ्रति । विभृते । बिभ्राते । बिभ्रते। विभराञ्चकार, बभार । बभर्थ । वन । विभराञ्चके, बने । भर्तासि, भर्तासे । भरिष्यति, भरिष्यते । बिभर्तु । बिभराणि । त्रिभृताम् । अविभः । अविभृताम् । अबिभरुः । अविभृत | विभूयात् , विनीत । नियात् , भूपीष्ट । अभापीत्, अमृत । अमरिष्यत् , अभरिष्यत ॥ डुदाञ् दाने ॥९॥ ददानि । दत्तः । ददति । दते। ददाते। ददत्ते । ददौ, ददे । दाताप्ति, दातासे । दास्यति, दास्यते । ददातु !! दाचा ध्यदा १ । ११२०॥ दारूपा धारूपाश्च धातवो घुसंज्ञाः स्युर्दाप्दैपी विना । ध्वसोरित्येत्त्वम् । देहि । दत्तम् ! अददाद, अदत्त । दद्यात् , ददीत । देयात् , दासीष्ट । अदात् । अदाताम् । अदुः ।। स्थाघ्योरिच ११२.१७॥ अनयोरिदन्तादेशः तिच्च कित्स्यादात्मनेपदे । अदित । अदास्यत्, अदास्यत ।। दुधान धारणपोषणयोः ॥ १० ॥ दधाति ।। १-अत्र 'रिड्शयग्लिइक्षु' इति रिड्भावः ॥२-'उश्च' इति कित्त्वाद्गुणाभाषः ।। ३-इत्त्वे हवात्परत्वात्सिवः सकारस्य लोपः ॥

·मागियातकोषाम दधम्मयांग ८।२।३८॥ दिरुगस्य मातस्य धात्री वा मा स्यातमाः स्वाय परतः । धराः । दधति । दधागि। धयः । धधरी । दक्षाने । दाते। धरसे । घ । मोरेदारभ्यामशेषम । धेहि | अदयात् । अधा । दगाव, दीन । धेयात् , धासीर । अधाद, अधित । अधाश्यत् , अधास्पन ॥ णिजिर शोषणयोः ।। ११ ।। (र इत्संज्ञा वाम्या)। णिजां प्रयाणां गुणः श्ली ७ । ४ । ७५ ।। णिन्धिविधामभ्यासस्य गुणः स्यात् नी । नेनेति । ननिक्तः । नेनिजति । नेनिक्तं । निनेज, निनिजे । नेक्ता । नश्यति, नश्यते । नेनेक्तु । नेनिधि ॥ नाम्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ७१३ । ८७ ॥ लघूपधगुणों न स्यात् । नेनिजानि । नेनिक्ताम् । अनेनेक् । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । अनेनिजम् । अनेनिक्त । नेनिज्यात् । नेनिजीत । निग्यात् , निक्षीष्ट । इरितो वा ३।११५७ ॥ इरितो धानोरच्लेरङ् वा परस्मैपदेषु । अनिजत् , अनैक्षीत् । अनिक्त । अनेक्ष्यत् , अनेक्ष्यत ।। इति जुहोत्यादयः ॥३॥ १-अस्मिन्सूत्रे 'दधः' इत्यनेन कृतस्य द्विवचनाम्यासकार्यस्य 'दुधा इत्यस्यैव महणं भवति न तु दध धारणे' इत्यस्य इति ॥ २-दोचपदेनात्र वस्त्रशालनं बोध्यम् ।।

·अथ दिवादयः दिवु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारधुतिस्तुतिमोदमदसमकान्ति- गतिधु ॥ १॥ दिवादिभ्यः श्यन् ३ । १।६९॥ शपोपवादः । हलि चेति दीर्घः । दीव्यति । दिदेव । देविता । देविष्यति । दीन्यतु । अदीव्यत् । दीव्येत् । दीव्यात् । अदेवीत् । अदेविष्यत् ॥ एवं पियु तन्तुसन्ताने ॥ २ ॥ नृवी गात्रविक्षेपे ॥ ३ ॥ नृत्यति । ननत । नर्तिता ॥ सेऽसिचि कृतचूतच्छृदवदनृतः ७ । २ । ५७ ॥ एभ्यः परस्य सिभिन्नस्य सादेरार्धधातुकस्येड्वा । नर्तिष्यति, नर्त्यति । नृत्यतु । अनृत्यत् । नृत्येत् । नृत्यात् । अनीत् । अनतिष्यत्, अनय॑त् ।। त्रसी उद्वेगे ॥ ४॥ वा भ्राशेति श्यन्या । अस्यति, सति । तत्रास ॥ वा जनमुत्रसाम् ६ । ४ । १२४ ।। एषां किति लिटि सेटि थलि च एत्वाभ्यासलोपौ वा । सतुः, तरसतुः । सिथ, तत्रसिप । सिता ।। शो तनूकरणे ॥५॥ १-प्रीडा खेलनम् । विजिगीषा जयेच्छा । व्यवहारः क्रयविक्रयरूपः । द्युतिः प्रकाशः । स्तुतिः प्रशसा । मोदो हर्षः । मदो गर्वः । स्वमः दायनम् । कान्तिरन्छा न तु श्रुतिस्तस्याः पृथगुपादानात् ॥ २-यनः शकारः सार्वधानुकसंज्ञार्थः । तस्य डिवाल्लघूपधगुणो न । नगरः स्वरार्थः १५ ३-तन्नुमन्तानं सूचीच्यापारेण वस्त्रसंयोजनम् , सीव्यतीत्यादि रूपाणि ।। ४-उद्वेगो भयम् ॥५-सूक्ष्मकरण इत्यर्थः।।

·। २४२ लघुसिद्धान्तकौमुधाम् दधस्तथोश्च ८।२।३८॥ द्विरुक्तस्य झपन्तस्य धानो बशो भग् स्यात्तयोः स्वोश्च परतः। धत्तः । दधति । दधासि । त्यः । धत्य । धत्ते । दधाते । दधते । धत्से । धये । ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च । धेहि । अदधाद, अधत्त । दव्यात् , दधीत । धेयात् , धासीष्ट । अधात्, अधित ! अधास्यत् , अधास्यत || णिजिर शौचपोषणयोः ॥ ११ ॥ (इर इत्संज्ञा वाच्या)॥ णिजां त्रयाणां गुणः श्ली ७।४ । ७५ ॥ णिज्विविषामभ्यासस्य गुणः स्यात् श्लौ । नेनेक्ति । नेनिक्तः । नेनिजति । नेनिक्ते । निनेज, निनिजे । नेक्ता । नेक्ष्यति, नेस्यते । नेनेक्तु । नेनिन्धि । नाम्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके ७।३ । ८७ ॥ लघूपधगुणो न स्यात् । नेनिजानि । नेनिक्ताम् । अनेने । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । अनेनिजम् | अनेनिक्त । नेनियात् । नेनिजीन । निस्यात् , निक्षीट ।। इरितो वा ३।१।५७ ॥ इरितो धानोदच्लेरद वा परस्मैपदेषु । अनिजत् , अनैक्षीद अनिक्त । अनेस्यत् , अनेष्यत ।। इति शुहोयादयः॥ ३ ॥ । १-भनिन्थे 'दधः पान कृतम्यादिननाम्यामकार्यग'ग यो म भगति न धारणे इत्यस पति ॥ २-दो चाईनार ATM कोयन् । r ·। अथ दिवादयः বিহু গীতাবিনিদ্মানিনির্মীগন্ধানি- गतिः ॥ १॥ दिवादिभ्यः पन ३।१।६९॥ शपोऽयादः । इति चेति दीर्घः । दीव्यति । दिदेव । देविना । देविष्पनि । दीपनु । अदीपत् । दीयेत् । दीव्यात् । अदेवीद । अदेपिप्यत् ॥ एवं पियु तन्तुमैन्नाने ॥ २ ॥ नृती गारिशेपे ॥ ३॥ नृत्यति । नन । नर्तिता ।। समिति सततच्दरदनृतः ७१२१५७ ।। एम्पः परस्य सिभिन्नस्य सादेरार्धधातुफस्पेया । नर्तियति, नयति । इन्यतु । अन्नृत्यत् । नृत्येत् । मुन्यात् । अनीत् । अननिष्यत् , अनीत् ।। प्रमो उद्वेगे ॥ ४॥ या माशेनि स्यन्या । यस्यति, प्रगति । तत्रास ॥ पा भ्रमग्रमाम् ६ । ४१ १२४ ॥ एका किनि रिटि सेटि पनि र पल्लाभ्यामकी या प्रगतः, तमा गिय, तमिष । प्रतिा मो नम्बरो ।।५।। १-नम् सिम पर प्रतिस्पाय TREE ITERATIोशेषः । पनम् । पति न Fenः पृषगुगतना पर माधEMENT IN २ । RR MA: -THE चीज मांगोगनर, मोतर | -मार॥

·। : लसिमान्तकौमुपाम् ओतः श्यनि ७१३|७१ ।। लोगः स्यात् । श्यति । यतः । श्यन्ति । शशी । शशतः । शाता । शास्यति।। विमापा प्राधेट्माच्छामः २ । ४ । ७८ ॥ एम्यस्मिचो लुग्वा स्यातपरस्मैपदे परे । अशात् । अशानाम् । अशुः । इट्सको । अशासीत् । अशामियाम् || छो छेदने ॥ ६ ॥ छपति ।। पोऽन्तकर्मणि ॥ ७॥ स्यति । सेसी ॥दोऽवखण्डने ॥८॥ पति । ददी । देयात् । अदात् ॥ व्यय ताडने ॥९॥ अहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिश्चतिपृच्छतिभृतीनां डिति च६।१।१६।। एषां सम्प्रसारणं स्याकिति डिति च । विष्यति । विन्याध । विविधतुः । विविधुः । विन्यधिथ, विव्यद्ध | व्यहा । व्यत्स्यति । विष्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् ।। पुप पुष्टौ ॥ १० ॥ पुष्यति । पुपोष । पुपोषिय । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुपादीत्यङ्। अपुरद ।। शुप शोणे ॥ ११ ॥ शुष्यति । शुशोष । अशुपत् ॥ णश भदर्शने ॥ १२ ॥ नश्यति । ननाश । नेशतुः ।। रधादिभ्यश्च ७।२।४५॥ १-अन्तकर्म विनाशकरणम् ॥२-भत्र 'आदेच उपदेशेऽशिति' इति आत्वे 'आत औ गला' इति णल औकायदेशः ॥३-अवखण्डनं शकली. करणम् ॥ ४-याणादिना पीडाकरणमत्र ताडनम् ॥ ५-तुष्टिः पोरणम् ॥ • ६-विरसीमवनम् ॥

·। दिवादयः रथ् न त दृष् द्रुह् मुह् गुह् णिहा एभ्यो चलायार्धधा- तुकस्य चेट् स्यात् । नेशिय ॥ मस्जिनशोझलि ७१११ ६०॥ नुम् स्यात् । ननं । नेशिव, नेश्व । नेशिम, नेम { नशिता, नंधा । नशिष्यति, नक्ष्यति । नश्यतु । अनश्यत् । नश्येत् । नश्यात् । अनशत् ॥ पूङ् प्राणिप्रसवे ॥ १३ ॥ सूयते । सुषुवे । कादिनियमादिट् । सुपुरिष। सुषुविवहे । सुएविमहे । सविता, सोता !! दुङ् परितापे ॥ १४ ॥ यते ।। दीक्षये ॥१५॥ दीयते ।। दीडो युडचि विडति ६।४ । ६३ ।। दीडः परस्याजादेः विडत आर्धधानुकस्य युट् । (बुग्युटावु- वयणोः सिद्धी यतथ्यौ)। दिदीये ॥ मीनातिभिनोविदीड़ां ल्यपि च ६।११५०॥ एपामाचं स्यान्यपि चादेशित्येनिमिते । दाता । दास्यति । (स्थाध्वोरित्ते दीङः प्रतिषेधः ) । अदास्त ।। डीङ् विहायसा गती ॥ १६ ! डीयते । डिडये । उपिता ॥ पीङ् पाने ॥ १७॥ पोपते। पैता । अपेष्ट । माङ् माने ॥ १८ ॥ मायते । ममे ।। जनी प्रादुर्भाव ॥ १९॥ १-अनयो मागमः स्पाञ्जलि परे। -हमारे नेत्वाभ्यास- सोरो, नुमोऽनुम्बारे 'वाज नि शस्य पत्रवेन तसिदिः॥३-माफियमयो जीवजननम् ॥ ४-युटः सिदत्वेन न यण ॥ ५-शिद्धिने गुणद्धिनिमिते इत्यर्थः ॥ ६-आगोन गमनम् ॥ ७-मानं परिदकरणम् ।। ८-प्रादुर्भाव उत्पत्तिः ॥

·लघुसियारतको मुद्याम् झाजनी॥७॥३॥७९॥ अनयो देशः स्याश्चिति । जापने । । जनिता । जनिष्यते ॥ दीपजनयुधपूरितायियापिम्योज्यतरस्याम् ३१११६१ ॥ एभ्यालेषिण वा स्यादेकवचने तशग्दे परे ।। चिणो लुक् ६।४।१०४॥ चिणः परस्य लक् स्यात् ॥ जनिवध्योश्च ७१३॥ ३५॥ अनयोरुपधाया वृद्धिर्न स्याचिणि णिनि कृति च । अजनि, अजनिट || दीपी दीप्तौ ॥२०॥ दीप्यते । दिदीपे । अदीपि, अदीपिष्ट ।। पद गती ।। २१ ।। पद्यते । पैदे। पत्ता । पसीट ।। चिण ते पदः ३।१।६०॥ पदेश्च्लेश्चिण् स्यात्तशब्दे परे । अपादि । अपरसाताम् । अपत्सत || विद सत्तायाम् ॥२२॥ विद्यते । वेत्ता । अविच ।। बुध अवगमने ।। २३ ।। बुध्यते । बोद्धा । भोत्स्यते । मुन्सीष्ट । अबोधि, अबुद्ध । अभुत्साताम् ! युध संप्रैहारे ॥ २४ ॥ युध्यते । युयुधे । योद्धा । अयुद्ध ॥ सृज विसर्गे || २५ ।। सृज्यते । ससृजे । ससृजिपे १ अत्र 'गमहन' इत्युपधालोपे कृते श्रुत्वम् ।। २-अवगमनं शानम् ।। ३-सम्महारः संग्रामकरणम् ॥ ४-यद्यपि त्यागरूपो विसों धात्यों निर्दिष्टतथापि विपूर्वकसजधातोरेय सोऽर्थः । केवलस्य तु निर्माणमर्थः ।

·खादयः १४७ सृजिशोझल्यमकिति ६ । १ १ ५८॥ अनयोरमागमः स्याझलादावकिलि । सष्टा । स्रक्ष्यति । सूक्षीष्ट । असृष्ट । असक्षाताम् ॥ मृप तितिक्षायाम् ॥२६॥ मृष्यति, मृष्यते । ममर्प । ममर्पिथ । ममृपिये | मर्पितासि । मर्पिष्यति, मर्षिष्यते ॥ गह क्यने ।। २७॥ नानि, नह्यते। ननाह । नेहिय, ननद । नेहे । नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् , अनद्ध। इति दिवादयः॥४॥ अथ स्वादयः पुञ् अभिपवे ॥१॥ स्वादिभ्यः श्नुः ३१११ ७३॥ शपोऽपवादः । सुनोति । सुनुतः । हुस्नुबोरिति यण् । सुन्वन्ति । सुन्वः, सुनुवः । सुनुते । सुन्याते । सुन्वते । सुन्चहे, सुनुवहे । सुपाव, सुएचे। सोना । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनुरात् । सूयात् ।। स्तुमुधुम्या परस्मैपदेपु ७।२।७२॥ एभ्यस्सिव इट् स्पापरस्मैपदेषु । असावीत् , असोष्ट | चित्र चयने ॥२॥ चिनोनि, चिनुते ॥ १-तितिशा सहनम् ॥२-अत्र 'नदोषः' इतिधकार॥३-अभिषवः घरनं सानं पीने मुयमंधानं च ४-अप 'लोपश्चास्थान्यतरस्याम् इत्युकारली वेकल्पिकः ।।५-चयनं राशीकरणम् ॥

·१४८ मासिकातकीमुपाम् विमा ७।३।५८॥ अभ्यासापरस्य युसं या स्यामनि टिटि चा विकार, गिगाय; चिका, चिणे । अगीत , अवेट ॥ स्तुन् आग्छादने ॥ ३ ॥ रतुणानि, स्तृणुने ।। शः खयः ७ । ४ । ६१ ॥ अभ्यासस्य शाः पयः शिष्यन्तेऽये हटी लुप्यन्ते । सम्तार | तम्तरतुः । तसरे । गुणोऽनीति गुणः । नर्यात् ।। प्रतश्च संयोगादः ७।२। ४३॥ ऋदन्तासंयोगादेः परयोठिङ्सिचोरिड्या स्यातहि । स्तरिपीट, स्तृपोष्ट । अन्तरिष्ट, अस्तृत ॥ धूञ् कम्पने ॥ ४ ॥ घ्नोति, धूनुते । दुधाव । स्वरतीति वेट् । दुधविय, दुधोय ॥ युकः किति ७।२।११॥ श्रिन एकाच उगन्ताच गिकिलोरिण् न । परमपि खरत्यादि- विकल्पं वाधिल्या पुरस्तात्प्रतिपेधकाण्डारम्भसामादनेन निषेधे प्राप्ते क्रादिनियमानित्यमिट् । दुधुवित्र । दुधुवे। अंधावीत्, अधविष्ट, अधोष्ट । अधविष्यत् , अधोप्यत् । अधविष्यताम् , अधोष्यताम् । अधविष्यत, अधोष्यत ॥ इति खादयः ॥५॥ । १-अत्र 'बहुतश्च संयोगादेर्गुणः' इति गुणः ॥ २-'स्तुमुधुभ्यः' इति नित्यमिट ।। .

·अथ तुदादयः तुद व्ययने ॥ १॥ तुदादिभ्यः शः ३।१ । ७७ ।। शपोऽपवादः । तुदति, तुदते । तुतोद । तुतोदिय । तुतुदे । तोता । अतौत्सीत् , अतुत्त ॥ शुद प्रेरणे ॥ २ ॥ नुदति, नुदत्ते । नुनोद । भोत्ता । भ्रस्ज पीके ॥ ३ ॥ अहिज्येति सम्प्रसारणम् । सस्य श्चुत्वेन शः । शस्य जश्त्वेन जः । भृनति, भूजते ॥ भ्रस्जो रोपधयोरमन्यतरस्याम् ६।४ । ४७ ॥ भ्रस्जे रेफस्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्वादार्धधातुके । मित्वादन्त्यादचः परः । स्थानपष्टीनिर्देशाद्रोपधयोनिवृत्तिः । बमर्ज। बभर्जतुः । वर्जिय, बभई । बभ्रन । बभ्रमतुः । बभ्रनिय । स्कोरिति सत्येपः । अश्चेति षः । बभ्रष्ट । बभर्जे, वनजे । भी, भ्रष्टा । भीति, भ्रक्ष्यनि । विडति रमागर्म बाधित्वा सम्प्रसारणं पूर्वधिप्रतिषेधैन । भृश्यात् । भृग्यास्ताम् । भृउज्यासुः । भार, भ्रक्षीष्ट । अभाक्षीद, अभ्राक्षीत् । अभट, अभ्रष्ट ॥ कृप विलेखने ॥ ४ ॥ कृपति, कृपते । चकर्य, चकृपे ।। १-ययनं दुःखदानम् ॥ २-पाकोऽत्र भ्राष्ट्रेऽन्नादीना मर्जन- रूपो न योदनादेः पाकस्तत्र प्रयोगाभावात् ॥ ३-पवयं रम् आगम. स्तदा रोधियोः स्थाने न स्यात्, यदि चादेशस्तदारयादचः परोन स्राद् इत्याशद्धा समाधत्ते मित्यादित्यादि ॥ ४-भ्रस्जेराशीलिंद परत्वात सम्प्रमारणं बाधित्वा रमागमे 'मात्' इति स्थरत आह विडत्तीति ।। ५-रमागमस्कार:-'मर्श, मायति' इति सम्प्रसारणस्यायकार:- 'इण्यात्, उन्यात्' इति; सम्पसारणं मानि पूर्वविमतिरेधेनेति मायः ॥ ६-विटेलनं भूमिकरणम् ॥

·- १५० लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अनुदात्तस्य चर्दुपधसान्यतरस्याम् ६ ॥ ११५९ ॥ उपदेशेऽनुदात्तो यऋदुपधस्तस्याम्बा स्याझलादायकिति । क की। कृक्षीट । (स्पृहामृशकृपतृपापांच्ले सिवा वाच्यः)। अ क्षीत, अकाीत, अक्षत् । अकृष्ट अकृक्षाताम् । अकृक्षता क्सपदं अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृक्षन्ता मिल संगमे॥५॥ मिला मिलते । मिमेल ! मेलिता | अमेलीत् ॥ मुल्ल मोचने ॥ ६ ॥ शे मुचादीनाम् ७।१।५९ ।। मुच्लिप्स्विदलसिच्कृतिपिशां नुम् स्यात् शेपरे । मुञ्चति मुञ्चते । मोक्ता । मुच्यात् । मुक्षीष्ट । अमुचद, अमुक्त अमुक्षाताम् ।। लुप्त छेदने ॥ ७ ॥ लुम्पति, लुम्पते । लोप्सा अटुपद, अलप्त ॥ विल लाभे ॥ ८॥ विन्दति, विन्दते । विवेद विरिदे । व्यानभूतिमते सेट् । येदिता । भाष्यमतेऽनिट् । परिवेत्ती । पिच् क्षरणे ॥ ९॥ सिञ्चति, सिञ्चते ।। लिपिसिचिहश्च ३।१ । ५३ ॥ एम्पश्टेरङ् स्यात् । असिचत् ।। आत्मनेपदंपन्यतरसाम् ३ । १ । ५४ ॥ रिरिसिचिहः परस्य टेरा या । असिचन, अशिक्त । लिप उपदेहे ॥ १० ॥ अदेही वृद्धिः । लिपति, लिम्पते । लेसा । अलिपत, अलिपन, अलिप्त ।। इत्युमपादिनः।

·तुदादयः कृती छेदने ॥ ११ ॥ कृन्तति । चर्त । कर्तिता । कतिष्यति, कर्त्यति । अकीत् ॥ खिद परिघाते ॥ १२ ॥ खिन्दति । चिखेद । खेत्ता ! पिश अवयवे ॥ १३ ॥ पिंशति । पेशिता || ओवश्चू छेदने ॥ १४ ॥ वृश्चति । यत्रश्च । चत्रश्चिय, चत्रष्ट । वश्चिता, ब्रष्टा । वश्विष्यति, व्रक्ष्यति । वृश्च्यात् । अवचीत्, अनाक्षीत् ॥ व्यच व्याजीकरणे ॥ १५॥ विचति । विव्याच । विविचतुः । व्यचिता । व्यचिष्यति । विच्यात् । अव्याचीत, अन्यचीत् । व्यचेः कुटादित्वमनसीति तु नेह प्रवर्तते, अनसोति पर्युदासेन कृमानविषयत्वात् ।। उछि उञ्छे ॥ १६ ॥ उञ्चति । 'उञ्छः कणश आदानं कणिशाधर्जनं शिलम् ।' इति यादवः ॥ ऋच्छ गतीन्दियालयमूर्तिभावेषु ॥१॥ ऋच्छति । ऋच्छत्यतामिति गुणः। दिहलग्रहणस्यानेकहलपलक्षण- स्वान्नु । आनर्छ । आनछुतुः । ऋच्छिता ॥ उज्झ उत्सर्गे ॥१८॥ उज्झति । लुम विमोहने ।। १९ ।। लुभति ।। तीपसहलुभरुपरिषः ७ १२१४८ ॥ १-अत्र 'सेऽसिचि' इति इड्विकल्पः ॥ स-परिघातो दैन्यम् । ३-अवयवः पृथक्करणम् || ४-श्रुत्वस्यसिद्धत्वासंयोगादिलो 'नश्च' इति यत्वे टुत्वे च कृते सिद्धयति ।। ५-व्याजीकरण उपकरणम् ॥ ६-अत्र "अनसि' इति पर्युदासः, तथा च अस्मिन्ने अस्सहो प्रत्यये परे व्यचे कुटादित्वमित्यर्थः । एवं च 'गाइ कुठादिभ्यः' इति सूत्रेण तासादेविदावे *अहिन्या' इति सम्प्रसारणे 'विचिता' इत्यादि भविष्यति इति चेन यतः साहश्यं कृत्वेन गृह्यते तथा च अभिनत्प्रत्यये परे एव ताप्रवृत्तिरिति भावः ॥ ७-इन्द्रियप्रलयः स्थापः । मूर्तिभावः काटिन्यम् ।।

·-- । लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् इच्छत्यादेः परस्य तादेरार्धधातुकस्येड्वा स्यात् । लोभिता, लोधा । लोभिष्यति ॥ तृप हम्फ तृप्तौ ।। २०-२१ ॥ तृपति । ततर्प । तर्षिता । अतीत् । तृम्फति । (शे तृम्फादीनां नुम् वाच्यः ) । आदिशन्दः प्रकारे, तेन येऽत्र नकारानुषकास्ते तृम्फादयः । ततृम्फः । तृफ्यात् । मृड पृड सुखने ॥ २२-२३ ॥ मृडति । पृडति ॥ शुन गतौ ॥ २४ ॥ शुनति ।। इषु इच्छायाम् ॥ २५॥ इच्छति । एपिता, एटा । एविष्यति । इष्यात् । ऐपीत् ।। कुट कौटिल्ये ॥ २५॥ माङ्कुटादीति ङित्त्वम् ॥ चुकुटिय । चुकोट, चुकुट । कुटिता ॥ पुट संस्लेपणे ॥ २७ ॥पुटति । पुटिता। विकसने ॥ २८ ॥ स्फुटति । स्फुटिता ।। स्फुर स्फुल संचलने ।। २९-३०॥ स्फुरति । स्फुलति ॥ स्फुरतिस्फुलत्योर्निर्निविम्यः ८१३ । ७६ ॥ पत्वं वा स्यात् । निःपुरति, निःस्फुरति ।। णू स्तवने ॥ ३१ ॥ परिणूनगुणोदयः । नुवति । नुनाव । नविता ॥ दुमस्लो मुद्धी ॥ ३२ ॥ मनन । ममन । ममन्जिय । मस्जिनशोरिति नुम् । ( मस्जेरन्त्यापूर्यो नुम्बाभ्यः) । संयोगादिलोपः । ममक्य । मक्ता । मझ्यति । अमाझीत् । अमाइक्ताम् । १-भत्र 'तीपसहरति ये ।। २-संस्पर्ण पदापदय मेलाम् ।। २-सिमनं विकामः ॥ ४-धरे सर पा विमर्गयोगे धनम्पनी पनि वा शिमगंगोरे निपुति' मिगो शरिर शिन दिमाश्य दिममें मनी' तिदमा मनीगण्य' ति सकारे तग पुग्न पहारे मिया मित्रम् ॥५-'' भाधान्त हत्या मनं दांना भाषया रेशुन पनि सा ·तुदादयः अमाइक्षुः ॥ स्लो भङ्गे ॥ ३३॥ रुजति । रोता । रोक्ष्यनि । अरीक्षीत् ।। भुजो कौटिल्ये ॥ ३४ ॥ रुजिवत् ।। विश प्रवेशने ॥३५॥ विशति ।। मृश आमर्शने ॥ ३६॥ आमर्शनं स्पर्शः ।। अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्याम् ॥ अम्राक्षीत्, अमाक्षीत् , अमृक्षत् ॥ पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु ॥ ३७॥ सीदतीत्यादि ॥ शइल शीतने ॥ ३८॥ शदेशिशवः ११३।६०॥ शिक्षाविनोऽस्मातद्वानी स्त: ।शीयते । शीयनाम् । अशीयन । शीयेत । शशाद । शत्ता । शस्यति । अशदत् । अशास्यत् ।। विक्षेपे ॥ ३९॥ ऋत इद्धातोः ७।१।१००॥ भदन्तस्य धातोरङ्गस्य हास्यात् । किरति । चकार । चकरतुः । पकरः । करीता, करिना । कार्यात् ।। फिरवी सपने ६।१।१४० ॥ उकिरते मुद छैदने । उपस्किरति। ( अभ्यामन्यायी एट् फाद पूर्व इति यतव्यम् ) । उपास्किरत् । सरकार । हिंसामा प्रतेश ६।१११४१ ॥ उगमनेय शिरते: मुद् स्यात् हिंसायाम् । उपस्थिरनि । प्रनिस्किरति ।। निगराणे !! १०॥ १-मोनियम् || २-गिरणमारवाना रिमाग धमादनं दुगम् ॥२-शाने लिम् ॥ ४-नगरण मुगेमा ·लघुगियातकापाम् अनि विमा ८।२।२१ ।। गिरते रेकम्पीयानादी प्रगये। रिति, गिलति । जगार, जगाल । जगम्पि, नरिणागरीता, गरिमा, गीता, गरिता प्रच्छ हापापात् ॥ ११॥ महिन्यात सम्प्रसारणम् । पृञ्चति । पप्रच्छ । पप्रष्टतः । पप्रच्छुः । प्रष्टा । प्रश्यति । अमाहीत् ॥ मृङ् प्रागल्यागे॥४२॥ नियतललिडोय ? । ३ । ६१ ।। लुब्लिडोः शिनय प्रकृतिभूताम्मृद्धस्तङ् नान्यत्र । रिङ् । इयङ् । म्रियते । ममार । मर्ता | मरिष्यति । मृषीट । अमृत ।। पृङ् व्यायामे ।। ४३॥ प्रायेणायं न्यापर्यः । व्याप्रियते। व्यापप्रे । व्यापपाते । व्यापरिष्यते । व्याप्त । व्यापाताम् । जुपी प्रीतिसेवनयोः ॥ ४४ || जुपले । जुजुरे ।। ओविजी भयचलनयोः ॥४५॥ प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजते ।। १।२।१२॥ विजेः पर इडादिप्रत्ययो डिद्वत् । उद्विजिता ।। इति तुदादयः ॥ ६॥ विज इट् अथ रुषादयः रुधिर आवरणे ॥१॥ १-झीप्सा जिज्ञासा॥

·रुधादयः रुधादिभ्यः भम् ३ । १ १७८ ॥ सपोऽपवादः । रुणद्धि । नसोरल्लोपः । रुन्धः । रुन्धन्ति । रुपसि । रुन्धः । रुन्ध । रुपाध्मि । रुन्ध्यः । रुन्मः । रुन्धे । रुन्धाते । रुन्वते । रुन्से । रुन्धाथे । रन्ध्वे । रुन्थे । रुम्बहे । रुन्धमहे । रुरोध, रुरुधे । रोद्धासि, रोद्धासे । रोत्स्यति, रोत्स्यते । रुणदु, रुन्धात् । रुन्धाम् । रुन्धन्तु । सन्धि । रुणानि । रुणधाव रुणवाम रुन्वाम् । रुधाताम् । रन्धताम् । रुन्तस्व । रुणधै। रुणधावहै ।रुणधामहै । अरुणत्, अरुणद् । अरुन्धाम् । अरुन्धन् । अरुणः, अरुण , अरुणद् । अरुन्ध । अरुन्धाताम् । अरुन्धत । अरुन्धाः । रुन्थ्यात् । रुन्धीत । रुध्यात्, रूसीष्ट । अरुधव, अरौत्सीत् । अरुद्ध । अरुत्साताम् । अरुत्सत । अरोत्स्यद, अरोत्स्थत ॥ भिदिर विदारणे ॥ २॥ छिदिर द्वैधीकरणे ॥ ३ ॥ १-अनुकार्यस्य स्पष्टज्ञानाय रुधादिभ्यः' इत्यत्र जश्त्वं न कृतम्। साधुत्वे च सौत्रत्वं हेतुः, अमः दशकारः भसोरलोपः' इति विशेषणार्थो न तु सार्वधातुकसज्ञार्थः फलाभावात्। 'रुणद्धि' इत्यत्र रुमात्रस्याङ्गत्वाभावेन गुणा- प्रवृत्तेः, मित्वम् 'मिदचोऽन्त्यात्परः' इत्यस्य प्रवृत्यर्थम् ॥२-अत्र रुन घ्तस्' इत्यवस्थायां भसोरलोपः' इत्यकारलोपे 'झषस्तथोः' इत्यनेन तसस्तकारस्य धत्वे नकारस्य नश्व' इत्यनुसारे 'झला जदा शशि' इति धानुधकारस्य दकारे 'अनुस्वारस्य ययि' इति परसवर्णेन नकारे 'शरो झरि' इति पाक्षिकदकारलोरे रत्वे विसर्गे च 'या' इति लोपाभावे 'इन्धः' इत्यपि रूपम् । एवं 'मन्धे' इत्यादावपि प्रक्रिया शेया ।। ३-विदारणं भेदनम्। भिनत्ति भिन्ते, विभेद, विभिदे, भेत्ता, भेस्पति, भेत्स्यते, भिनत्तु, भिन्ताम् , अभिनन् । अभिन्त, भिन्द्यात्, भिन्दीत, भियात्, मिल्सीट, अभैसीत्। अभिदत, अभित्त, अभेत्स्यत्। अमेत्स्यत ।। -एकस वस्तनश्छेदनेन खण्डदयकरणम् ॥

·"
।
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
युजिर् योगे ।। ४ ।। रिचिर विरेचने ॥ ५ ॥ रिणक्ति, रिक्त ।
रिरेच । रेक्ता । रेक्ष्यति । अरिणक् ! अरिचत्, अरक्षात्,
अरिक्त । विचिर् पृथग्भावे ॥ ६॥ विनक्ति, विङ्क्ते ! शुदिर
संपेर्पणे ॥ ७ ॥ क्षुणत्ति, क्षुन्ते । क्षोत्ता । अक्षुदत, अक्षौसीत्,
अक्षुत्त । उच्छृदिर् दीप्तिदेवनयोः ॥ ८ ॥छृणत्ति, छुन्ते । चच्छर्द ।
सेऽमिचीति चेट् । चच्छृदिषे, चच्से । छर्दिता । छर्दिष्यति,
छप॑ति । अच्छृदय, अच्छीत्, अच्छर्दिष्ट । उत्तृदिर् हिंसीना-
दरयोः ॥९॥ तृणत्ति, तृन्ते ।। कृती वेष्टने ॥ १० ॥ कृणत्ति ॥
तृह हिसि हिंसायाम् ॥ ११-१२ ॥
तृणह इम् ७ । ३ । ९२ ॥
तृहः भमि कृते इमागमो हलादौ पिति । तृणेदि । तृण्ढः ।
ततह । तर्हिता । अतृणेट् ॥
भानलोपः ६।४।२३ ॥
नमः परस्य नस्य लोपः स्यात् । हिनस्ति । निहिंस ।
हिंसिना।
तिप्यनस्तेः ८।२। ७३ ।।
पदान्तम्य सस्य दः स्यात्तिपि न स्वस्तेः । ससनुप हरित्या
स्थापवादः । अहिनत् , अहिनदू । अहिंस्ताम्, अहिंसन् ।।
सिपि धानो वा ८।२।७४।।
१-योगः संयोजनम् ॥ २-विरेचन पक्करणम् ॥ १-मायो
विभागकरणम् ॥ ४-सम्प्रेषणं चूगीकरणम् ॥ ५-देवनं चौकः ॥
६-अनादरोऽयमानः ।।

·रुधादयः पदान्तस्य धातोः सस्य रुः स्याद्वा, पक्षे दः । अहिनः, अहिनत्, अहिनद्' ।। उन्दी क्लेर्दने ॥१३॥ उनत्ति । उन्तः । उन्दन्ति । उन्दाञ्चकार। औनत् , औनन् । औन्ताम् । औन्दन् । औनः,औनत् , औनद् । औनदम् ॥ अञ्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिए ॥ १४ ॥ अनक्ति । अतः । अञ्जन्ति । आना । आननिय, आनय । अञ्जिता, अङ्क्ता । अधि । अनजानि । आनक् ।। असिचि ७।२।७१।। अनेः सिचो नित्यमिट् स्यात् । आञ्जीत् ।। संकोचने ॥ १५॥ तनक्ति । तश्चिता, तक्ता ॥ ओविजी भयचलनयोः ॥ १६ ॥ बिनक्ति । विक्तः । बिन इडिति कित्त्वम् । पिविजिथ । विजिता । अविनक् । अविजीत् ॥ शिप्ल विशेषणे ॥ १७॥ शिनष्टि । शिष्टः । शिंपन्ति । शिनक्षिशिशेष। शिशेषिय । शेष्टा । शेश्यति । हेधिः । शिवि । शिनषाणि । अशिनः । शिश्यात् । शिष्यात् । अशिषत् ॥ एवम् ।। १-'झलां जशोऽन्ते' इरपनेन । २-लेदनमाकरणम् ॥३-व्यक्ति- विवेचनम् । म्रक्षणमभ्यङ्गविलेपनम् ।। ४-संकोचनं प्रकृतस्य वस्तुनोऽल्पदेदो करणम् ॥ ५-विपूर्वकस्यैव 'शि' धातोरितरल्यावृत्तिकरणरूपं विशेषण- मर्थः । केवलय स्वयशेषोऽर्थः ॥ ६-'शिन्यू हि' इत्यवस्थायाम् 'हुशम्यो हेधिः' इति हेर्धित्वे पुत्वेन तस्य दकारे नस्यानुस्वारे षस्य जसत्येन डकारे परसवर्णनानुस्वारस्य कारे 'इरो करि' इति पाशिके डस्प लोपे 'शिष्टि' इति, सोपामावपक्षे शिण्डि' इति ।।

·मधुसियाराफीमुवाम् पिप्लसंचूर्णने ॥१८॥मओओगर्दने ॥१९॥ मामलोपः। मनक्ति। यमग्निग, बगहाप। भदका । मयि । अभासीत् ।। भुज पोट- नाम्यवहारयोः ॥२०॥ गुनक्ति । भोरका । मोश्यति । अमुनक् ।। भुजोऽनवने १।३। ६६॥ तहानी मतः । ओदनं मुङ्क्ते । अनवने किम् ! महीं भनति । जिइन्धी दीसी ॥ २१ ॥ इन्द्र । इत्याते । इन्धने । इनसे । इन्ये । इन्धानके । इन्धिना | इन्धाम् । इन्धाताम् । इनधै । ऐन्ध । ऐन्धानाम् । ऐन्याः ॥ विद विचारणे ॥ २२ ॥ विन्ते । वेत्ता ।। इति धादयः ॥ ७॥ । अथ तनादयः तनु विस्तारे ॥१॥ तनादिकृञ्भ्य उः ३।१ । ७९ ।। शपोऽपवादः । तनोति, तनुते । ततान, तेने । तनितासि, तनितासे । तनिष्यति, तनिष्यते । तनोतु । तनुताम् । अतनोत्, अतनुत । तनुयात्, तन्वीत । तन्यात् , तनिपीष्ट । अतानीत्, अतनीत् ॥ १-पिनष्टि । पिपेप । पेश। पेक्ष्यति । पिनष्टु । अपिनट् । पिंष्यात् । पिप्यात् । अपिपत् । अपेक्ष्यत् । इति ॥ २-आमर्दनं त्रोटनम् ॥ ३--अम्यवहारो भक्षणम् ॥ ४-अवनं रक्षणं तद्भिन्नेऽयं 'भुज' धातो. रामनेपदं स्यात् ।। ५-'आदिडिया' इति रिसंशा ।। ६-तनादेः कृतश्च प्रत्यय: स्यात् ।।

·तनादयः तनादिभ्यस्तथासोः २।४ । ७९ ।। तनादेः सिबो वा लुक् स्यात्तथासोः । अंतत, अतनिष्ट । अतथाः, अतनिष्ठाः । अतनिष्यत् , अतनिष्यत ! पणु दाने ॥२॥ सनोति, सनुते ॥ ये विभापा ६।४।४३ ।। जनसनखनामात्वं वा यादी विडति । सायात, सन्यात् ।। जनसनखनां सञ्झलो ६।४।४२॥ एपामाकारोऽन्तादेशः स्यात् सनि झलादी विवति । असात, असनिष्ट । असाथाः, असनिष्ठाः ॥ क्षणु हिंसायाम् ॥ ३ ॥ क्षणोति, क्षणुले ।। झपन्तेति न वृद्धिः ।। अक्षणीद, अक्षत, अक्षणिध । अक्षयाः, अक्षणिष्टाः ॥ क्षिणु चे ॥४॥ उप्रत्यये धूपधस्य गुणो या । क्षेणोति, क्षिणोति । क्षेणिता । अक्षेणीत् , अक्षित, अक्षेगिष्ट ॥ तृणु अदने ॥ ५॥ तृणोति, तोंति; तृणुने, तर्णते । डुकृञ् करणे ॥ ६॥ करोति ॥ अत उत्सार्वधातुके ६।४ । ११० ॥ उप्रत्ययान्तस्य कृत्रोऽकारस्य उः स्यात् सार्वधातुके डिति । न मकुर्छराम् ८ । २ । ७९ ॥ भस्य कुछुरोरुपधाया न दीर्घः । कुर्वन्ति ॥ नित्यं करोतेः ६।४।१०८॥ १-अब 'अनुदातोपदेश' इति नकारलोपः ॥२-चकारेण पूर्वधात्वी हिंसानुकूष्यते ॥ ३-'संशाराषको विधिरनि यः' इति वादियते गुणाभानः । सदनङ्गीकडूमते गुणः स्वादेव ।।

·। लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् करोतेः प्रत्ययोकारस्य नित्यं लोपो म्योः परयोः । कुर्वः । कुर्मः । कुरुते । चकार, चक्रे । कर्तासि, कर्तासे | करिष्यति, करिष्यते । करोतु | कुरुताम् । अकरोत् । अकुरुत ॥ ये च ६।४।१०९॥ कृत्र उलोपो यादौ प्रत्यये परे । कुर्यात् , कुर्वीत । क्रिया, कंपीष्ट । अकार्षीत् , अकृत । अकरिष्यत् , अकरिष्यत ॥ सम्परिग्यां करोती भूपणे ६ । १ । १३७ ॥ समवाये च ६।१।१३८ । सम्परिपूर्वस्य करोतेः सुट् स्याद् भूषणे संघाते चाएँ । संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्ति । सधीभवन्तीत्यर्थः । सम्पूर्वस्य कचिदभूषणेऽपि सुट् । संस्कृतं भक्षा इति ज्ञापकात् ॥ उपात्प्रतियसवैकृतवाक्याध्याहारेषु च ६।१ । १३९।। उपाकृतः सुद् स्यादेवपु चाप्रागुक्तयोरर्थयोः । प्रतियो गुणाशनम् । विकृतमेर येतं विकारः । यास्याप्याहार आकाक्ष- तैरुदेशपूरणम् । उपसता कन्या। उपरता मानणाः। एंधोदकस्योप- एकते। उपरकृतं मुक्तं । उपरकृतं भूते ॥ वनु यायने || यनुते । क्यने । मनु अयोधने ॥ ८॥ मनुते । मेने । मनिता । मनिशते । मनुताम् । अमनुन मन्धीत । मनिअमन, अमनिष्ट | अमनियत!! हनिमनादयः॥८॥ । । --- 1-3'दति दिन गुल्मोन।। २-याशदोरामनगर Eि रासाद TRITI पापा गाई जाएग- ·अथ श्यादयः इक्रीञ् द्रव्यविनिमये ॥१॥ ज्यादिभ्यः श्वा३।१। ८१॥ शपोशादः । क्रीणाति । ई ल्यघोः । क्रीणीतः । शा- भ्यस्तयोरातः । क्रीणन्ति । क्रीणासि । क्रीणीयः । क्रीणीप । कीणामि । कीणीवः । क्रीणीमः । क्रीणीते । कोणाते। क्रीणते । कीणोपे। क्रीणाधे | क्रीणीचे क्रीणे । श्रीणीवहे । क्रीणीमहे । चिनाय । चिक्रियतः । चिनियुः । चिक्रयिथ, चिक्रेय । चिक्रिये । क्रेता । वेष्यति, ऋष्यते । कोणानु, कोणीतात् । क्रीपीताम् । अक्रीणा, अक्रीगीत । क्रीमीयाद् , श्रीगीत । क्रीयात् , गोगोष्ट । अमीद, अक्रेट : अक्रेभ्यत् , अष्यत्त । श्रीज् तर्पणे कान्ती च॥२॥ प्रीणाति, प्रीणीते ॥ श्री पाके ॥ ३ ॥ श्रीणाति, श्रीणीते ।। मीङ् हिंसायाम् ॥ ४ ॥ हिनुमीना ८१४ । १५॥ उपसर्गस्थानिमितात्परस्यैतयोर्नस्य णः स्यात् । प्रमीणानि, प्रमीणीते । मीनातीन्यायम् । ममी । मिभ्यतुः । ममिय, ममाय । मिम्ये । माता । मास्यति । मीयात्, मासोप्ट । अमासीत् । १-द्रव्यविनिमयो यस्त्वन्तरदानपूर्वकं वस्त्वन्तरप्रणम् । लोके त्वैवं शेयम्-केवलं प्रीधातुः पये प्रयोक्तव्यो विपूर्वक वित्रये ।। २-तर्पणे तृतिः सन्तुरिति यावत् ॥ १- असंयोगात्'इति सूत्रेण अनुमः किन्वेन एनिमितन्याभागभावम् ॥ ४-ट्पसे 'मातो लोप इत्याकारलो॥

·। ૧૬૨ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् अमासिष्टाम् । अमास्त ॥ पिञ् बन्धने ॥ ५॥ सिनाति, सिनीते । सिपाय, सिप्ये । सेता ॥ स्कुञ् ओप्लयने ॥ ६॥ स्तन्मुस्तुन्भुस्कन्मुस्कुन्भुस्कुभ्यः ३नुश्च ३ । १।८२॥ चात् श्ना । स्कुनोति, स्कुनाति । स्कुनुते, स्कुनीते । चुस्कार, चुस्कुवे । स्कोता । अस्कोपीत् , अस्कोष्ट स्तन्भ्वादयश्चत्वारः सौत्रोः । सर्वे रोधनार्थाः परस्मैपदिनः ॥ हल नःशानन्झौ३।१।८३ ॥ हलः परस्य भः शानजादेशः स्याद्धौ परे । स्तभान । वृस्तन्भु चुम्लुचुचुग्लुचुग्लुचश्विभ्यश्च ३ । १ । ५८ ॥ घलेरङ् या स्यात् ।। स्तन्मे ८।३। ६७ ॥ स्तन्भेः सौत्रस्य सस्य पः स्यात् । व्यष्टभत् । अस्तम्भीत् ।। युञ् बन्धने ॥ ७ ll युनाति, युनीते । योता ॥ ञ् शब्दे ॥८॥ नाति, नीते । कविता ॥ ञ् हिंसायाम् ॥९॥ दूणाति । दूणीते ॥ द विदारणे ॥ १० ॥ दृणाति, दृणीते ॥ पून पवने ॥ ११ ॥ १-आश्वनमत्र गतिविशेषः ॥ २-मूत्रपठिता इत्यर्थः । रोधन- मवयेषः ।। ३-मत्र 'भः' इति भाशन्दस्य पटकपचने रूपम् । 'आतो धातोः' इत्यत्र 'आतः' इति योगविभागादधातोरप्यागारलोपा ॥ ४-सन्म'धातोोटि समुस्तुन्मु' इत्यादिना भामत्यया मिन्म नाद' इत्यवस्थायां नाशब्दसामा इनि शानजादेो शिरमात्मा- धावस्ने भरियन हिरवे 'भनिदिताम्' इति नन्गोरे अतो है.' इति हेकि स्तिमान पति मिदम् ।। ।

·प्रयादयः पादीनां हस्वः ७ । ३ । ८०॥ पूलूस्तत्वञ्जशपभमझधनकऋगज्यारीलो- स्टीप्लीनां चतुर्विशतः शिति हस्यः । पुनाति, पुनीते । परिता ॥ लून् छेदने ।। १२ । लुनाति, लुनीते ।। स्तम् आच्छादने ॥१३॥ 'स्तृणाति । शर्पाः खयः । तस्तार । तेस्तरतुः । तस्तरे । स्तरीना, स्तरिता । स्तृणीयात् , स्तुणीत । स्तीर्यात् ।। लिङ्सिचोरात्मनेपदेषु ७ ॥२॥४२॥ वृभ्यामृदन्ताच परयोलिङ्सिचोरिड् वा स्यात्तङि ॥ न लिङि ७१२॥३९॥ इटो लिडि न दीर्घः । स्तरिपीष्ट । उश्चेति कित्यम् । स्तीपोष्ट । सिंचि च परस्मैपदेषु । अस्तारीत् । अस्तारिष्टाम् । अस्तारियुः । अस्तरीय, अस्तरिष्ट, अस्तीर्ट ॥ कर हिंसायाम् ॥१४॥ कृणाति, फणीने । चकार, चकरे ॥ वृ वरणे ॥ १५॥ वृणाति, धृणीते । यवार, ववरे । बरिता, बरीता । उदोष्ठयेत्युत्तम् । पूर्यात् । परिपीट, चूष्टि । अवारीत् । अवारिष्टाम् । अवरिट, अवरीष्ट, अपूर्ण ॥ धूप कम्पने ॥ १६ ॥ धुनाति, धुनीने । धचित्ता, धोता । अंधावीत् । अचविष्ट, अपोष्ट ।। ग्रह उपादाने ॥ १७ ॥ गृहाति, गृहीते । जमाह, जगृहे ।। १-भत्र मान्यताम्' इति गुणः ॥२-अध खतिमति' इत्यादिना विकल्यः ॥ ३-अत्र 'तुमुधम्म्यः' इति नित्यमिट ॥ ४-उपादान ग्रहणम् ॥ ।

·। लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ग्रहोलिटि दीर्घः ७।२।३७॥ एकाचो प्रहेर्विहितस्येटो दी? न तु लिटि । ग्रहीता | गृहातु । हलः सः शानज्झाविति नः शानजादेशः । गृहाण । गृह्यात्, ग्रहीपीष्ट । मयन्तेति न वृद्धिः । अग्रहीत् । अमहीष्टाम् । अग्रहीष्ट | अग्रहीपाताम् ॥ कुप निष्कर्षे ॥ १८ ॥ कुष्णाति । कोषिता । अश भोजने ॥१९॥ अनौति । आश । अशिता । अशिष्यति । अश्नातु । अशान ॥ मुष स्तेये ॥२०॥ मोषिता । मुपाण ॥ ज्ञा अव- बोधने ॥२१॥ जज्ञौ । वृङ् संभक्तौ ॥ २२ ॥ वृणीते । ववृपे । ववृट्वे । वरिता, वरीता । अवरीष्ट, अवरिष्ट, अवृत ।। इति ज्यादयः॥९॥ अथ चुरादयः चुर स्तेये ॥१॥ सत्यापपाशरूपवीणातूललोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्ण- चुरादिभ्यो णिच् ३ । ११२५ ॥ एभ्यो णिच् स्यात् । चूर्णान्तेभ्यः 'प्रातिपदिकाद्धात्या इत्येव सिद्धे तेपामिह महणं प्रपञ्चार्थम् । चुरादिभ्यस्तु स्वा । १-नलिडि'इति निषेधस्तु न 'यतो या' इत्यस्यैर म साधाः । एवम् 'अप्रहीटाम्' इत्यत्र 'मिचि च परस्मैपदेषु' इति निषेधोशी ने बोप्यम् ॥ २-निकोऽन्तर्गतम्प हिनिस्सारणम् ॥३-अत्र 'शा' इनि निरोपान भुवम् ॥ ४-स्तेयं चौर्यम् ।। ५-भनिः पुजा -प्रायो अन्यनिम्नारः॥

·। घुरादयः पुगन्तेति गुणः । सनायन्ता इति धातुत्वम् । तिप्शवादि । गुणायादेशौ । चोरयति ।। णिचश्व ११३७४॥ णिजन्तादात्मनेपदं स्यात्कर्तृगामिनि क्रियाफले । चोरयते । चोरयामास । चोरयिता । चोर्योत्, चोरयिपीट । णिश्रीति चङ् । णी चडीति हसः । चङीति द्वित्वम् । हलादिः शेषः । दीर्थों लघोरित्यभ्यासस्य दीर्घः । अचूचुरत्, अचूचुरत ॥ कथ वाक्य- प्रबन्धे ॥२॥ अॅल्लोपः।। अचः परस्मिन्पूर्व विधी १ । १ । ५७ ।। अविष्यर्थमिदम् । परनिमित्तोऽजादेशः स्थानिवत् स्यात्स्यानि- भूतादचः पूर्वत्वेन दृष्टस्य विधी कर्तव्ये । इति स्थानिवत्यानो- पधावृतिः । कथयति । अग्लोपित्यादीर्घसन्वद्भाचौ न । अचकयत् ।। गण संरूपाने ।।३॥ गणपति ।। ई च गणः ७१४।९७॥ गणपतेरभ्यासस्य ई स्याचपरे गौ चौदत् । अजीगणत, अजगण॥ इति चुरादयः॥१०॥ -गिव भाचानुकत्वारिति शषः ॥२-गेलोरे निमितापाये' पनि न्यायेन गुणामावल ने, प्रत्ययलक्षणेन निमितस्य गिचः परत्य. समझायान् ।। ३-'भतो लोपः' इत्यनेन । ४-'कथयति' इत्यत्र पर गिन् तनिमित्तोमादेशो कारय होस्प: स सानिरतः शानिभूनोऽन् पकारोतराकारममतः पूर्व लेन सः कारोत्तराकारम्नस्य विधिदिरूप- सालिन कर्तव्ये ति समन्वयः ॥५- सन्वसनि' इति मन्यमानव पर मिनिमितोलोगे ना मिनिमित्तोटो सोनिमावः॥ ६-माने गणना || ७-चारारवारस अकार देयः ।।

·अथ पर्यन्तमक्रिया मनन्त्रः का।४।५५ ॥ famat Inforshi || गत्प्रयोजकों हेतुभ ?।४।५५ ।। पर प्रमोनकोyi गगंजय गात् ॥ तुमति ३१ । २६ ॥ प्रपोगपल्यारे प्रगादी पारणे मागिन् स्यात् । मान्नं प्रेरनि भारयति । १-मन प्रारणे भूवादया पातरः सनायना धारा यूपश्यविनिपातुसंशामापः प्रयोजकन्यागरे गिप्रत्ययो रिधीयते । प्रयोजकम फ: मेरको यथा नः परिक्षती भाति, भवन्त तं मैत्रो यापनादिना प्रेरपति, तत्र माननियामतां चैत्रः राप्रयोम्यो गिमात्ययल प्रेपणादिकमेवव्यागरे भवति । तत्र गिचि असे गत्याद्यर्यधावना प्रयोज्यकर्तुः स्वतन्त्रः कर्ता' इत्यनेन प्रातां कसंज्ञा बाधित्या 'गतियुमिप्रत्ययमानार्पशब्दकर्माकर्मकाणाणिकता स गौ इत्यनेन कर्मसंशयां 'कर्मणि दितीया' इत्यनेन द्वितीया विधीयते । एवञ्च 'मेत्रो मावति' इति प्रयोगो भवति । यत्र र चैत्रो भवति भवन्तं तमुभी प्रेरयवस्तत्र चैत्रमुभी भावयना, एवं चैत्रमन्ये भावयन्ति, चैत्रो भवति त्वं प्रेरयसि, युवा प्रेरययः, यूयं प्रेरयय, अहं प्रेरयामि इत्यादौमावयसि, भावपयः, भाषपथ, भावयामि, इत्यादि स्वयमूहनीयम् । गत्याद्यर्थभिन्नेभ्यः सकर्मकेग्यो धानुभ्यः परिप्रभृतिभ्यो ज्यन्ते प्रयोज्य- कर्तरि तृतीया-यथा चैत्रेण तण्डुल मैत्रः पाचयति । अत्र प्रकरणे प्रयोजकानुसारेणेव प्रथममध्यमोत्तमपुरुषाणां व्यवस्था शैया ॥ २-णिच. श्वेति कर्तृगे फले आत्मनेपदम् भावयते ।।

·सनन्तप्रक्रिया ओर पुपणज्यपरे ७ १ ४ ! ८० ॥ सनि परे यदङ्गं तदवयवाभ्यासोकारस्य इस्यात् पवर्गयम्ज- कारेश्वर्णपरेषु परतः । अबीभवत् ।। ष्ठा गतिनिवृत्तौ ।। अर्तिहीन्लीरीफ्नूयीक्ष्माय्यातां पुणौ ७।३ । ३६ ॥ स्थापयति ॥ विष्ठतेरित ७ । ४।५॥ उपधाया इदादेशः स्याचपरे गौ । अतिष्ठिपन् । घट चेष्टायाम् ॥ मित इस्त्रः ६।४।९२ ॥ घटादीनां झपादीनां चोपधारा हसः स्याण्णौ। घटयति ।। ज्ञप ज्ञाने ज्ञापने च ।। ज्ञापयति । अजिज्ञापत् ।। इति प्यन्तप्रक्रिया ।। अथ सन्नन्तप्रक्रिया धातोः कर्मणः समानकर्वकादिच्छायां वा ३।१।७।। १- भू' पातोर्णव्यत्ययेऽनुबन्धसोपे 'सनाधन्ताः' इति धातुत्वे ीि तस्स तिवादेशे अागमे 'अभूत्' इति दशायाम, जेलोंपे 'चडियनेन भूशन्दस्य द्वित्वेऽभ्यासकार्येऽभ्यासोत्तरभूशब्दस्य वृद्धभावादेशयोः 'अ बू भाष अत्' इत्यवस्थायाम् णो चर्डि' इत्युपधाहरवे 'ओः पुरगूज्यपरे' इत्यनेनाम्यासोकारस्येचे दीर्घा स्पोः' इति दी 'अभवत्' इति सिद्धम् ।।

·fাগীতা Ainmarri: यो पाम्यादि पटपकाया धामि। मन्योः६।१।१॥ गमगा गहनाभग्नम्पामा प्रामस्य कालो है मोना लिपरग 1 मागतः । निमिति लिपिति । फर्मगः गिम् ! मनेनेति । समानांकात् किम् ! शियाः पनितांति गुरः । गा महणाशा ॥ रानोम्न ।। गः सार्पघातुर्फ ७ ४ १९ ॥ सस्य नः स्थासादायधातुके । अतुमिश्चति निक्सति । एकाच इति नेट् ॥ अज्झनगमां सनि ६।४।१६॥ १-'गुप्तिकिझपः--' इत्यतः 'मन्' इत्यनुवर्तते । कर्मत्वं समान- कर चोपस्थितत्यादिपरेपभिरया-पिकर्मण इत्यादि । समन्वयपुर- एसरस्तदों यथा-धातोराद् धातुमात्रात् सन् प्रत्ययो वा स्यादिच्छायाम् । कीवाद्धातोः इपिकर्मणः इच्छाक्रियाकर्मभूतान पुनम हरयाक्रियाकर्तृ- कर्नुमात् 'पटितुमिच्छति' इति विग्रहे छानियाकर्म पटनम् इच्छा- क्रियाकर्ता चैत्रादिः स एव पटनस्यापि । 'पटनेन इच्छति' इत्यत्र तु सन् प्रत्ययो न, पटनस्येच्छाकर्मत्याभावात् । एवं शिघ्या. पटन्तु, इतीच्छति गुरुः' इत्यत्र पठेः सन् न, शिष्याणां पदनकर्तृत्वाद् गुरोरिन्छाकर्त- स्वात्समानककत्वाभावात् ॥ २-'पठितुमिच्छति' इति विग्रहे 'धातोः कर्मणः' इत्यादिना पठेः सन्प्रत्यये 'सन्योः' इत्यनेन 'पट्' शब्दस्य द्वित्वेऽभ्यासकायें सन्यतः' इत्तीय 'सनाद्यन्ताः' इति उन्नन्तस्य धातुत्वे लटि तिपि शपि पररूपे सस्य पत्वे 'पिपटिपति' इति सिद्धम् ॥

·पङन्तप्रक्रिया अजन्तानां हन्तेरजादेशगमेश्च दीर्घा झलादी सनि ॥ इको झल् ११२१९॥ इगन्ताग्झलादिः सन् कित् स्यात् । ऋत इद्धातोः । कर्तुमिच्छति चिकीर्षति । सनि ग्रहगुहोश ७॥२॥१२॥ प्रहेणुहेरुगन्ताच सन इण् न स्यात् । बुभूपति ।। इति सन्नन्तप्रक्रिया अथ यडन्तप्रक्रिया धातोरेकाचो हलादे क्रियासममिहारे यङ् ३११॥२२॥ पौनःपुन्ये भृशार्थे च घोत्ये धातोरेकाचो हलादेर्यड स्यात् ।। गुणो यङ्लुकोः ७ १ ४ १८२ ॥ अभ्यासस्य गुणो पङि यङ्लकि च परतः । द्विदन्तत्वादात्मने- पदम् । पुनः पुनरतिशयेन वा भवति बोभूयते । बोभूयासके । अबोभूविष्ट । १ अस्य 'एकाच उपदेशे' इतीनिधेि 'इको सल्' इति कित्वेन गुणामावे 'अन्मन' इति दोघे 'ऋत इद्धातोः' इतीत्वे रपरत्वे द्वित्यादि- कायें परस्कारस्थ हलि च' इति दो यथोक्त कार्य सिद्धिया ।। २-'अतिदायेन पुनः पुनर्वा मवति' इति वियदे 'भू' धातोः 'धातोरेकाच." इति यड्पत्यये 'सन्यो' इति द्वित्वे अभ्यास हृम्बे जावे 'गुणों यड्कोः' इति गुणे च 'बोभूय' इत्यस्य 'सनाचन्ताः' इति धानुत्वे डिवादात्मनेपदे श्यादिकार्य यथोक्तरूपं सिद्धम् । अत्र क्रियासमभिहारे देशच्ये' इति धार्तिकेन 'स्मारं स्मारम्' इतिवत् 'भूयते' इत्यस्य द्वित्वं तुम उकार्यानामपयोगः' इति न्यायेन सदा रियासमभिहारस्य उत्तात्यात् ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् नित्यं कौटिल्ये गतौ ३।१।२३ ॥ गत्यर्थात्कौटिल्य एव यङ् स्यान तु क्रियासमभिहारे । दीर्घोऽकितः ७ । ४ । ८३ ॥ अकितोऽभ्यासस्य दी| यङ्यङ्लुकोः । कुटिलं ब्रजति बाबध्यते ।। यस्य हलः ६।४।४९ ।। यस्येति संघातग्रहणम् । हलः परस्य यशब्दस्य लोप आर्थ- धातुके । आदेः परस्य । अतो लोपः । वात्रजाञ्चके । बाजिता ।। रीगृदुपधस्य च ७ । ४१९० ॥ ऋदुपधस्य धातोरभ्यासस्य रीगागमो यङ्यङ्लुकोः। वरीवृत्यते । परीवृताञ्चके | वरीवर्तिता ।। क्षुम्नादिपु च ८।४ । ३९ ॥ णत्वं न । नरीनृत्यते । जरीगृह्यते ।। इति यहन्तप्रक्रिया ॥ १-अत्र 'अतिशयेन पुनः पुना मजति' इति वियहे 'धातो. रेहाचः' इति यह तुन, गत्यर्यानो कोटिल्य एय यविधागात् ॥ २-भारसदिनो यशरी सिविता, न तु अकारस्योधारणापतम्, एवर 'अर्थपणे नानकस्य प्रणम्' इति परिमारया अर्थति यदे एवारय प्रवृत्तिः, तेन पुषमाम्यामार' यत्र योपो न ।।

·अथ यङ्लुक्प्रक्रिया यडोचि च २।४।७४ ।। यहोऽचि प्रत्यये लुक् स्यात्, चकारात्तं विनापि कचित् । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादी भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यङन्त- वाद्वित्वम् । अभ्यासकार्यम् । धातुत्वाल्लडादयः । शेषाकर्तरीति परस्मैपदम् । चरीतं चेन्यदादौ पाठाच्छपो लुक् ।। यडो बा ७१३ १९४॥ यड्गन्तात्परस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्येड् वा स्यात् । भूसुबोरिति गुणनिषेधो यङलुकि भाषायां न, बोभोतु तेतिक्ते इति छन्दसि निपातनात् । बोभवीति, बोभौति । बोभूतः । अदम्यस्तात् । बोर्भुवति । बोभवाञ्चकार, बोमवामास । बोमविता । १-अयम्भावो यड्लुग् विविधः पापच' इत्यादावनिमित्तक एका सूत्रस्य 'च' शब्देनाचं विनापि भवन् अनैमित्तिको द्वितीयः । एवञ्च असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति परिभाषया लुक्यनैमित्तिकत्वरूपान्तरङ्गत्वसत्त्वाद् द्वित्वादिकार्यषु निमित्तसापेक्षत्वरूपबहिरङ्गत्वसत्त्वारलकि कर्तव्ये तेषामसिद्धिरिति ।। २-'अतिशयेन पुनः पुनर्वा भवति' इति विग्रहे 'भू' धातोर्यडि अन्तरङ्गत्वात्तस्य 'यहोऽचि च' इति टुकि प्रत्ययलक्षणेन यडन्तत्वमाश्रित्य भूशब्दस्य द्विरवेऽभ्यासकायें जाते 'बो भू' इत्यस्य धातुत्वालटि शोपात्कार' इति सूत्रसहकारेण लटः परस्मैपद- संज्ञके तिपि शषि यान्टुम्बीधकस्य 'चरीत' शब्दत्यादादिपाठाच्छयो टुकि 'यडी या इतीविकल्ये गुणावादेशयोः बोभवीति' इवि, इडभावपक्षे 'बोभोति' इति रूपदयम् । 'भूमुदोस्तिति' इति गुणनिषेधस्तु न बोभोतु' हति छन्दसि गुणनिपातनेन भाषायां यकि गुणस्पेष्टत्यात् ॥ ३-अत्र 'अचि नु' इति उपादेशः ।

·१७२
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
बोभविष्यति । बोभवीतु, बोमोतु, बोभूतात् । घोभूताम् । बोभुवतु
वोभूहि 1 बोभवानि । अबोभवीत् , अनोभोत् । अबोभूताम्
अबोभवुः । योभूयात् । बोभूयाताम् । बोभूयुः । बोभूयात्
बोभूयास्ताम् । बोभूयासुः । गातिस्थेति सिचो लुक् । यई
वेतीट्पक्षे गुणं बाधित्वा निन्यत्वामुक् । अबोभूवीत्, अबोभोत
अबोभूताम् । अबोभूवुः । अबोभविष्यत् ।।
इति यक्प्रक्रिया ॥
श्रथ नामधातवः
सुप आत्मनः क्यच् ३ । १।८॥
इषिकर्मण एपितुः संबन्धिनः सुबन्तादिच्छायामय क्यच्
प्रत्ययो वा स्यात् ॥
२
७१
एतयोरयवस्य सुपो लुक् ।।
१. प्रतिपक्षणे यालगन्तस्यापि ग्रहणम्' इति वचनेन यालगना
स्यापि भूमहणेन प्रहमादिति वाक्यतः ॥२-परनित्यान्तरद्वापरासनानु
त्तरोत्तरं पन्द्रीयः' इति न्यावेन परयुगापेक्षया तारतप्रसङ्गित्यरूपनित्यत्वप
दुमि सन्चात् ।। ३-इच्याक्रियाकसंबन्धिनः इन्छाफियास्मीभूतात्मुमन्तारि-
छापामय पजियादिः स्पष्टाला: ! 'आत्मनः पुमिच्छति' इति मिहे
'पुत्रम्' इति मुबन्तमिच्छामर्नुसंबन्धिइसक्रियाकर्म च । तत्र 'पुत्रम् पनि
द्वितीयान्तालगन् । परम्य पुअमिम्तीत्या स्यन् मा पुश्रप परसंबन्धि
स्यात् । पुगेन' या न. पुपरयेम्छाकर्मत्यामागत् ।। ४-अत्र
भयषवारपपिगारसंपन्यापपर्यंतदाद-एतपोरयपरस्यति ।
।

·नामधानपा
पचि ७१४। ३३ ।।
अर्गम्य : 1 आमनः पुत्रमिति मुंगीपति ॥
नःपये १।४।१५॥
वधि कति र नालमेर पर मान्यत् । नदारः । गजपति ।
नमेति रिन् । पाप्यति । हदि । गर्यति । पूर्वनि ।
বি। -নিয়নি গিনি।
स्पस्य पिमाषा ६।४।५०॥
हनः परयोः पयसालों बाधातुके । आहे. पाम्य ।
घोरः । सम्य मानिनगुना न । मिरिना
याम्प३।११९॥
उत्तरिय कम्पम् मात् । पुमा मन पनि पुति ।
उपमानादाजार ३।१।१०॥
-imire 'T भम' RTE 'Tर मन'
प'मा' H 'T
पी.एपी र
पता.
Sareer Tune rigमा.'
aritram
TETTER HTTrmurt
TIMEGRANER.frane
antarwari
REPRENERAR, Kergre
Arrifixe* *RATE
Writwamirmir Trren
4

·मापिसानीगुपाम
नगाँहिंगामा।३।१५।।
गनिमानिsiral
नर्विमः ११३११७॥
निशिने ॥
पग्गियेम्गः क्रियः १।३।१८।।
परिमानाना रितीति । अमीनी ।।
विपगम्यो । ३ । १५ ।।
जिपने पराजपते ॥
समवप्रविम्यागः१1३1२२॥
संनिएने । अवनिएले । प्रतिष्यते । रितिटने ।।
अपनवेशः१।३।४४॥
शतमपजानीते । पलपतीत्यर्थः ।।
अकर्मकाम १३१४५॥
सर्विषो जानीते । सर्पियोपायेन प्रवर्तत इत्यर्यः ।।
उदश्वरः सकर्मका १ । ३।५३ ।।
धर्ममुचरते । उल्लइय गच्छतीत्यर्थः ।।
१-गत्यर्थकेयो हिंसाभ्यश्च कर्मयनिहारे आत्मनेपदं न।।
२-अर्थवद्ग्रहणपरिभाषयावतो निसदस्य महणात् "मधुनि विशान्ति
भ्रमणः' इत्यात्मनेपदं न ।। ३-विसाहचर्या सराशब्देनोपपपराशब्दस्सैर
महणं तेन 'परा जयति सेना' यत्र पराशब्देन योगे नात्मनेपदप्रसङ्गः॥

·आत्मनेपदप्रक्रिया समस्तृतीयायुक्ताद १ । ३ । ५४ ॥ रथेन संचरते॥ दाणच सा चेचतुर्थ्यर्थे १ । ३ । ५५ ॥ सम्पूर्वादाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात् तृतीया चेचतुर्थ्यथ । दास्या संयच्छते कामी ।। पूर्ववत्सनः ११३१६२॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादप्यात्मनेपदं स्यात् । एदिधिपते ।। हलन्ताच १।२।१०॥ इक्समीपाद्धलः परो झलादिः सन् कित् । निविविक्षते ॥ गन्धनावक्षेपणसेवनसाहसिक्यप्रतियत्नप्रकथनोपयोगेषु कृजः १।३।३२॥ गन्धनं सूर्चनम् । उत्बुरुते । सूचयतीत्यर्थः । अवक्षेपणं भर्सनम् । श्येनो वर्तिकामुत्कुरुते । भर्सयनीत्यर्थः । हरिमुपकुरुते । सेवन इत्यर्थः । परदारान्प्रकुरुते । तेषु सहसा प्रवर्तते । एंधी दक- स्योपस्कुरते । गुणमाधत्ते । कथाः प्रकुरुते । प्रकथयतीत्यर्थः । शतं अकुरुते । धर्मार्थ विनियुक्त । एषु किम् ? कटं करोति ॥ भुजोनवने १ । ३ । ६६ ॥ ओदनं भुङ्क्ते । अनयने किम् ? महीं भुनक्ति । इत्यात्मनेपदप्रक्रिया ॥ १-तृतीयान्तेन युकासम्पूर्वाञ्चरतेरामनेपद स्यात् ।। २-'अशिष्ट परदारे दामः प्रयोगे चतुर्य) तृतीया' इति वार्तिकेन दास्था' इत्यत्राशिष्ट- यवहारे चतुर्य तृतीया शेया॥३-गधनाव पु कृपयात्मनेपदं स्यात् ।। :-सादसिय घटात्कारेण वशीकरणम् ।। ५-उपयोगो धमांदर्य द्रव्य- नियोगः ।।६-भूननं परदोगविवरणम् ॥ ७-काष्टं जलस्य गुणमायत्त ति चास्यार्थः॥ १२-

·अथ परस्मैपदप्रक्रिया
अनुपराभ्यां नः १।३ । ७९ ।।
कर्तृगे च फले गन्धनादी च परस्मैपदं स्यात् । अनुकरोति ।
पराकरोति ।।
अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः १।३।८० ।।
क्षिप प्रेरणे । स्वरितेत् । अभिक्षिपति ॥
प्राद्वहः १।३।८१॥
प्रवहति ॥
परेमपः १।३। ८२ ॥
परिमृपति ॥
व्यापरिम्यो रमः १।३। ८३ ॥
रमु क्रीडायाम् ॥ रिमति ॥
उपाच १।३।८४॥
यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमयतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्यर्थोऽयम् ॥
इति परस्मैपदप्रक्रिया ॥
इति पदव्यवस्था ॥
१-भौवादिकः 'भूप तितिक्षायाम्' इति धातुः ॥ २-उपपूर्वस्य
'रम' धातीनिंतिम्पोपरामोऽर्थः,
तदर्थेऽकमंकवाद् यशदत्तमिति
वर्मनोनौचित्यमाशय परिहरति-अन्तभवति । अन्तर्माविाः
म्या बायो ग्यः प्रयोजकम्यागये ये स हत्यय: । एवच पाते
अपनागस्य पात्वयं गात् सम्मायनुमानम् ॥

·अंथ भावकर्मप्रक्रिया भौवकर्मणोः ११३ । १३ ॥ लस्यात्मनेपदम् ॥ सार्वधातुके यक् ३ । १ । ६७ ॥ धातोर्यक् भावकर्मवाचिनि सार्वधातुके । भावः किया । १-'ल: कर्मणि' इति सूत्र भाषकर्मकर्तृरूपा लत्यार्थी उक्तास्त- सावपर्यन्तं धातुमात्रम्पः कर्तरि सकारमभिधाय सम्प्रति अकर्मकेम्यो भावे सकर्मकेभ्यः कर्मणि च लकारं विधातुं प्रकरणारम्भः ।। २-मावे कर्मणि च यो लतस्यात्मनेपदं स्यात् ।। ३-जनु अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे लो विधीयते तत्र भावपदार्थः क इति चेद् ? भावः क्रिया भावना व्यागर इति स पर्यापवचना इति गहाण । मन्येवमपि धातुमात्रस्य भाररूपोऽयः स च धानुनैव लब्धः तत्किमिति तदर्थे पुनर्ल कारों विधीयते इति च्णु यो हि भावो धातुनोच्यते स एव लकारेणान्यते न तु लस्य तदतिरिक्तभावोऽर्थः । ननु भावे लकारे प्रथमादिपुरुपत्रयमध्ये कस्य प्रयोग इति चेत्कृणु, तिड्याच्यकारकवाचिनोयुष्मदस्मदोः सत्त्वे एच मध्यमोत्तमयोः प्रयोगो भवति, भावे लकारे तिड्वाच्यकारकाभावेन तयोरप्रयोगः । ननु ताई किम् प्रथमपुरुषस्यैव सर्वाणि पचनानि भवेयुः । न, लकारणानूद्यमानस्य भावस्याद्रव्यरूपत्वेन द्वित्वाद्यमानान प्रथमपुरुषस्यापि द्विवचनबहुवचने स्यानाम् । तईि प्रथमपुरुषैकवचनमपि न स्यात् तस्मिन् भावे एकत्वस्याप्रतीतेरित्ति चेत्र, भावे प्रत्यये सर्वत्रौत्सर्गि- कैकवचनस्वीकारात् । एवं च मावे लकारे कर्तुरनुत्तत्वात् 'कर्तृ- करणयोः' इति तृतीया, सर्वस्मिलकारे प्रथमपुरुपेकवचनन । स्वयर मया अन्यैश्च भूयते' इत्यायुदाहरणमिति, कींग लकारे तु कर्तुरनुक्त- स्वातृतीया) कर्मगा उत्तत्त्वात्तत्र प्रथमा, किन्तु सर्वेषां पुरुषाणां सर्वेषां वचनानामत्र पर्मानुमारेण प्रयोगः । अत्र दिङ्मात्रमुदाहरणम्-चैन ·ifrarratang #r tritrimsaneelirr *TNE Trfarmarr: wrriti Fert Attit. am ! म ।। मगिगापदनानि मारमा শমানা गापिनदिन प ६१४५२॥ th : Heart Afrien PREETभापमान निमार པrལfi ने काममा म | सम: NREE TREETसानो पसमिtaineri सेमंग -रा. Inा भूपाय TTAR पच য়ে শীর্মে যা লিখে পানি म्यागर: 'प' पाणी, निसले, पूकार- ग्यार: तीर पर मामए पानाधि पागम्यानम् मरमंपन्यम् पलारियासारवावाचे सकमरयम् । फेनिदेयमकपारपार संगति- सासमितिकागाने शिक्षा विभाग বনানীহবধ पानुगणालमरशमाति १-गुष्मदस्मदोर्भाववाचकत्याभाषास्तकारस्य मापवावाचामा- नासीति भाषः ॥२-चिगि परे यथास्य वृयादिकार्य सदस्य शादिशु परेवपि ॥ -- ·. - मावकर्मप्रक्रिया भावपक्षेऽयमिट् । चिण्वद्भावाद् वृद्धिः । भाविता, भविता । भाविष्यते, भविष्यते । भूयताम् । अभ्यत । भाविपीट, मविपोष्ट ।। चिण भावकर्मणोः३।११६६॥ च्छेधिम् स्याद्भावकर्मवाचिनि तशब्दे परे । अभावि । अभावियत, अभविष्यतो अकर्मकोऽप्युपसर्गवशासकर्मकः । अनुभूयते आनन्दथै नेण त्वया मया च । अनुभूयते । अनुभूयन्ते । स्वानुभूयसे । अहमनुभूपे । अन्वभावि । अन्वभाविपाताम् , अन्यमविपाताम् । गिलोपः । भाव्यते । भावयाश्चक्रे, भावयाम्बभूवे, भावयामासे । चिण्वदिट् । आभीयत्वेनासिद्धत्वाणिलोपः । १-'भू' धानोर्भाव लटि तस्य वादेशे तासि प्रत्यये 'भू ताम् न' इति जाने 'स्वसिभीयुट्' इति चिवदावे तासेरिडागमे च चिण्या- याद्री आबादेशे भावि ताम् तति स्थिते तम्य डादेवे टिलो 'भाविता' इति चिम्पदावामावरसे 'आबंधानुकरय' इतीडागमे गुणादिवाथै भविता' इति ॥ २-तेन पगि प्रत्यये युष्मदस्मदोलेकार- ययामकारकयाचित्लात् तिसामानाभिकरण्येन रित्यत्वसंख्या- भंवरपाणि सत्येन न पुरुषपचनानुग्पत्तिरिति भावः ।। -भाग- धातुम्यो यत्र मणिच् सत्र शिजन्तारायां प्रमोन्यस्य गनिबुद्धि' इत्यादिगण मंत्र्य प्रयोजनस्य कर्तृत्वम् एव गिनि अमायामा मरमंत्वन्। ता प्रयोग्यामगि प्रत्यो तम्य प्रथमान्तवा प्रयोजकरय नुनीयान्ता यथा वेश भावयनि, चैश्रेण मैत्री माम्यते, स्वा मानि या स्मारपमे, यो मां भापनि चैवेशाई भायो वि. मराणायूपानि ॥

·।
ফিগাধা
मोदिता, मागिता | मायने, भागिने | आयनामान।
माnिir, मापिभट । अभारिश मामिलाम, अभाविसलाम!!
{ष्यते । युग । युभूपिला । युनियने ।। बोज्यते ।
धोभूपते ॥ अगाभानुमोदीः । सपने पिशुः । माप्तिा,
मोना । मापिथ्यो, मोप्यने । अनाति । अम्मारिकतान,
अमोरानाम् ॥ गती॥ गुमोऽनानि गुणः । अर्पते ।। म्म
रमरणे । स्मर्यने । सम्मरे । उदिशमहणाचिन्ट् ि। आरिला,
अर्ता । स्मारिता, रमा । अनिदिनामिनि नापः । यत्यते ।
इदितस्तु मन्यते । संप्रसारणम् । इम्यने ।।
तनोतर्यकि६।४।४४ ॥
आमारोऽन्नादेशो वा स्यात् । तायने, तन्यते ॥
तपोऽनुत्ता च ३।११६५॥
१-यन्ताभावयतेः कर्मणि लटि तादिकाये जाते 'भावि वास्त'
इत्यवस्थायाम् 'स्यसिच्' इति चिवदावे इटिच 'भादि द तास् ।' इति
जाते 'गैरनिटि' इति गेलोपो न स्यादिट्परत्वादिति न रायम् 'असिद्ध
वदत्रामात्' इत्यनेन चिवदिटोऽसिद्धत्वात् । तथा च गिलोो डादेशादि-
काय तसिद्धम्। चिपदावविरहे 'आर्धधानुकस्य' इति इडागमे तत्र
णिलोपाभावे गुणायादेशयोः 'भावयिता' इति निष्पन्नम् ॥ २-अकर्मक
प्रवृत्तिरास्तु सन्नन्ता अकर्मका एव, सकर्मकास्तु सन्नन्ता: सकर्मकाः॥
३-यड्यड्लुकोस्तु प्रकृतिवत्मकर्मकाकर्मकतेति बोध्यम् ॥ ४-''
धातोलंटि 'क तास त' इति दशायां परत्यात् 'सार्वधातुक' इति
गुणेऽजन्तत्वाभावाचिण्यद्भावो न स्यादिति न शङ्कयम्, उपदेशे 'ऋ'
1 -तपन सम्मति हलन्तत्वेऽपि तत्प्रवृत्तेः ॥

·कर्मकई प्रक्रिया
तपश्च्लेश्चिण न स्यात् कर्मकर्तर्यनुतापे च ( अन्वतप्त पापेन ।
धुमास्थेतीलम् । दीयते । धीयते । ददे ।।
आतो युक् चिण्कृतोः ७ । ३ । ३३ ॥
आदन्तानां युगागमः स्यादिणि प्रियानि कृति च । दायिता,
दाता । दायिपीट, दासीष्ट । अदायि । अदायिपानाम् ।। भन्यते ।।
मञ्जुश्च चिणि ६।४।३३ ॥
नटोपो वा स्यात् । अभाजि, अभनि ।। लभ्यते ॥
विभाषा चिष्णमुलो.७११६९ ।।
लमेर्नुमागमो वा स्यात् । अलम्भि, अलामि ।।
इति भावकर्मप्रनिया ॥
अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया
यदा कर्मव कर्तृत्वेन स्विक्षितं तदा सकर्मकाणामप्यममाया-
कर्तरि भाचेच सकार: ॥
१-पार किल्वियं कर्त पुरुषमन्यतासीन् तेन पापेन पुरुषाध्यतन
अप धर्मगि प्रत्ययः । 'तपोऽनुतारेच' इति निम्तिो पो मिन् ।।
२-एकस्मिन्नेव पनादिधानुप्रयोगे क्षेत्रो बहिना स्थाल्यो तादुत पचति'
फरीकरणाधिकरणकर्मकारवाणी मेलनं यते तत्र क्षेत्रम
कत्याशियां करणादीनामेव कस्यविनवागन् विद्धिः पचति'
शाही पनी', 'वः पच्पने' इति प्रयोग सम्पवानदानको
“না না বানি, মানি' বা টি কাব্য,
अनुभवपिरोसत् । एवं ोि या पर्मणः कवविधा तकनीर
प्रत्यये पच्यने ताला' पति, भाये मायो 'तारेन पयते' त,
परामंकरलेन भारेिय 'शा ममि त नियमेन प्रायम्सी.
রিয়া, ইরান ধৰি লেম।

·मगुमिमाकोगुमामा कर्मयकमंगा तुम्पनियः ३।१।०७॥ फर्ममा पिया गुजः फी काग्यात् । कार्यनि- देशोऽपग | नेन मानिनियटिः स्युः । पंचने परम्। निघते गाण नि | अमे: । माये, नियनं काहेन । पनि मंसिया॥ । अंथ लकारार्थप्रक्रिया अभिज्ञायचने लट् ३ । २ । ११२॥ स्मृनियोधिन्युपपदे भूतानयनने धानोर्द । उद्योऽपवादः ।। यस निवासे || स्मरसि कृष्ण गोकुले यस्यामः । एवं बुभ्यसे, चेतबसे इत्यादिप्रयोगेऽपि॥ १-ननु पचेः कर्मणः फलस्य कर्तृत्वविवशायाम् “फलं पति' इति प्रयोगः स्याद् इति चेन कर्तृरूपस्य फलस्य कर्मवदायरातिदेशेन कर्मशि लकारवत् 'पच्यते फलम्' इत्येव प्रयोगस्येप्टत्वात् तथा च सूत्रं कर्मवदिति-कालः फल पचति' इत्यत्र कर्मस्या किया फलनिडा पाक- क्रिया तया क्रियया तुल्यक्रिया फलस्य कर्तृत्वविक्शायां फलनिष्ठा पाक- क्रिया तस्याः कर्ता फलरुपसस्य फलस्य कर्मवद्भावः इति सूत्रायें जाते कर्तुरेव कर्मत्वाकर्मणि लकारे यगादिकार्य कृते पच्यते फलम इति रूपम् । अब कर्मवद्भावपक्षे सर्वेषां प्रथमादियुरुषाणां यथायथं प्रयोगाः 'वं पच्यसे, अहं पच्ये' इत्यादयो योध्याः। भाये लकारे च क्षेत्रेण भूयते' इतिवत् प्रथमपुरुपैकवचनमेव 'फाटेन, स्वया, मया च परमते' टत्येतत्प्रकरणतात्पर्यम् ॥ २-सामान्यत उक्तोऽपि लकारार्थे कतिपयानां * विशेषार्थदर्शनाय प्रकरणारम्भः |

·लकारार्थप्रक्रिया
न यदि ३।२।११३ ।।
यद्योगे उक्तं न । अभिजानासि कृष्ण यहने अभुमहि ॥
लट स्मे ३ १ २ १११८ ॥
लिटोऽपवादः । यजति स्म युधिष्ठिरः ।।
वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वा३ । ३ । १३१॥
वर्तमाने थे प्रत्यया उक्तास्ने वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति
च वा स्युः । कदागतोऽसि । अयमागच्छामि, अयमागमं वा ।
कदा गमिष्यसि । एष गच्छामि, गमिष्यामि या ।।
हेतुहेतुमतोर्लिङ् ३ । ३ । १५६ ।।
का स्यात् । कृष्णं नमेचेरसुखं यायात् । कृष्णं नस्पति
चेत्सुखं यास्यति । (भविष्यत्येवेप्यते ) । नेह । हन्तीति पलायते ।।
विधिनिमन्त्रणेति लिइ । विधिः प्रेरणं मृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्तनम् ।
यजेत ॥ निमन्त्रणं नियोगकरणम्, आवश्यके श्राद्धभोजनादौ
दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । इह भुञ्जीत । आमन्त्रण कामचारानुज्ञा ।
इहासीत ॥ अधीष्टं सत्कारपूर्वको व्यापारः । पुत्रमध्यापयेद्भवाम् ॥
संप्रश्नः संधारणम् । किं भी बेदमधीयीय उत तर्कम् ॥ प्रार्थन
यात्रा । भो भोजनं लभेय । एवं लोट् ।
इति लकारार्थप्रक्रिया ।।
इनि तिङन्तं समाप्तम् ॥
१-स्मशब्दयोगे लट् स्ात् ॥२-हेतुः कारणे हेतुमत् कार्यम्,
तोगम्यमानत्वे भविष्यति लिट् या स्यात् पचे लट् । अघ कृष्णनमनं
यारणं मुखप्रातिः कार्यस्य ॥ ३-परवीयाभिलपितविषयेऽनुमति-
प्रदानम् ॥ ४-निश्चयारणम् ।।

·अंथ कृदन्ते कृत्यप्रक्रिया धातोः ३।१।९१॥ आरतीयाध्यायसमा प्रत्ययारले पातोः परे स्सुः । पदतिहिनि संक्षा ॥ वासरूपोऽसियाम् ३ | १ | ९४ ॥ अस्मिन्धात्यधिकारेऽमरूपोऽपवादप्रत्यय उमर्गस्य बाधको वा स्यात् स्यधिकारोक्तं विना कृत्याः ३ [१ । ९५॥ ण्वुल्चाविन्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः ॥ कर्तरि कृत् ३ । ४ । ६७ ।। कृत्प्रत्ययः कर्तरि तयोरेव कृत्यक्तखलाः ३।४ । ७० ॥ एते मावकर्मणोरेव स्युः ॥ तव्यत्तव्यानीयरः ३१११ ९६ ॥ १-'सुतिडन्तम्' इत्यत्र निर्दिष्टरमेण सामान्यतः मुवन्तत्वा- भिधानानन्तरं लिइन्तजातमभिधाय सम्प्रति 'कृत्तद्धित' इति सूत्रे प्रथमोपातग्रातिपदिकसंज्ञोद्देश्यं कृदन्तं साधयितुं प्रकरणारभः ॥ २-'त्रियां क्तिन्' इत्यधिकारोक्तप्रत्ययं विनेत्यर्थः । 'अप्रत्ययात्' इत्येत- द्विषये तिन् न प्रवर्तत इति भावः ।। स्यात् । इति प्राप्ते-- ..

·कृत्यप्रक्रिया धातोरेते प्रत्ययाः स्युः । ऐधितव्यम् , एवनीयं त्वया । भावे सर्गिकमेकवचनं क्लीबत्वं च । चेतव्यथयनीयो वा धर्मस्त्वया लिमर उपसंख्यानम् ) । पचेलिमा मापाः । पक्तच्या इत्यर्थः । दलिमाः सरलाः । मेत्तव्या इत्यर्थः । कर्मणि प्रत्ययः ।। कृत्यल्युटो बहुलम् ३ । ३ । ११३ ।। कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्तिः क्वचिद्विभाषा कचिदन्यदेव । विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं वाहुलकं वदन्ति ॥१॥ त्यनेनेलि सानीयं चूर्णम् । दीयतेऽस्मै दानीयो विप्रः ।। अचो यत् ३ । १ । ९७॥ अजन्तादातोर्यत् स्यात् । चेम् ।। ईद्यति ६।४।६५॥ १-स्यमेधम्ब एधेश ति, त्वया एभ्यताम् एथेन वेति त्वया एधि. व्यम्-लिस्टोटपन्यप्रत्ययाः समानार्थ एवंथ 'ए' धानोरकमाया- भावे 'तयोरेव' इनि नियमार त्यसंमत-यम त्ययेऽनुने, कतरि 'कार- यो पनि नृतीया, अत्यानां कर्तरि या' इति कतरि षष्ठपि पक्षे विनि, भावे यये तस्त्र प्राधान्यान् तत्र दिल्या प्रतीतेः पुंस्वाधीने वोत्लनिकमावचनम्, 'मामान्ये नपुमकम्' शी नपुंसवधा एवम् एधनीयम्' यत्रापि स शेयम् ॥ २-'परिमाः' त्यस्य मं. स्तन पत्ता'तमारे विवरणशंना दिल भारः ॥ पर शयत्यया स्युर च यत्र रिदितामतोऽन्यत्रापि यदु भनिन । तेन हानीयम्दानीयः'त्यादिपुराणमासानासार प्रत्ययत्ययः ॥४-वं. चनु, खानीयान् नि 'त्यया यन्' नि, एवं मम्' STR' पनदार विहयोरिदं पर समय परयो पानुन हिरनामा

·।
समियासको मुद्याम्
यति परे आन स्यात् । देणंम् । ग्लेयम् ।।
पोग्नुपधान् ३ । १।२८॥
पवर्गान्ताददुषधाप स्यात् । ण्यतोडावादः शन्यम् । टन्यम् ॥
ऐतिम्तुशास्यूटनुपः क्यप् ३ । १ । १०९ ।।
एभ्यः क्यप् स्यात् ॥
हस्सस्स पिति कृति तुक ६।१।७१ ॥
इत्यः । स्तुत्यः ॥ शामु अनुशिष्टी ॥
शास इदहलोः ६ । ४ । ३४ ॥
शास उपधाया इन्स्यादहि हलाटी क्विति । शिष्यः । वृत्यः ।
आइत्यः । जुष्यः ॥
मृजेर्विमापा ३ । १ । ११३ ॥
मृजेः क्यया । मुंग्यः ।
ऋहलोर्ण्यत् ३ । १ । १२४ ॥
ऋवर्णान्ताद्धलन्ताच धातोर्ण्यत् । कार्यम् । हार्यम् । धार्यम् ॥
चजोः कु घिण्ण्यतोः ७।३।५२ ।।
१-आकारस्य ईकारे 'सार्वधातुक' इति गुणः ॥ २-अत्र 'भार
आक्रोशे' इति भौवादिको देवादिकश्च उभयपदी धातुः । 'लभ्यम्' इत्यत्र
'डुलमा प्राप्ती' इति भ्या आ० ॥ ३-अत्र क्रमेण 'पण गती' पर
धुम् स्तुतौ' उभ०, 'पतु अनुशिष्टौ पर०-एते अदादयः । 'वृन्।
वरणे'
खा० उम०, 'दृ आदरे'तु आ, 'सुपरी प्रीतिसेवनयोः'नु. आ० ॥
४-'मृजू शुद्धौ' अदा पर० ॥ ५-"डुम्
करणे तना० उभ.॥
६-"ह हरणे' भ्वा० उभ० ॥ ७-'धृञ् धारणे' भ्वा० उभः ||

·पूर्वकदन्तम्
चजोः कुन्वं स्यात् घिति ण्यति च परे ।।
मृद्धिः ७।२।११४ ।।
मृजेरिको वृद्धिः सार्वधातुकार्धधातुकयोः । मार्यः ।।
भोज्यं भक्ष्ये ७१३।६९ ।।
भोग्यमन्यत् ॥
इति कृत्यप्रक्रिया ॥
अथ पूर्वकृदन्तम्
प्लतची ३।१ । १३३ ।।
धातोरेती स्तः । कर्तरि कृदिनि कत्रये ॥
युवोरनाको ७।१।१॥
गु वु एनपोरनाकी स्तः । कारकः । ॥
नन्दिग्रहिपचादिम्पो ल्युणिन्यचः ३ । १ । १३४ ।।
नन्धादेयुः, प्रादेणिनिः, पचादेरच् स्यात् । नन्दयनीति
दनः । जनमर्दयतीति जनार्दनः । सँवणः । ग्राही । स्थायी।
१-'भुत पालनाभ्यवहारयोः था. उभः ॥२-पाटनीयमुपभोग्य
धि: ।। ३-बियों वारिका हीरे कारकम् ॥ ४-वियों की प्रारे
1॥५-यन्तस्य नदि समूती'त्यस धातोणिसोरे ने
वति ।। ६-विष्णुरायो जनादनगन्दः । अत्र 'भदं गतो याचने पनि
न्तिो भानु: सा. १०॥ ऐदने' या• उम. निगतनादत्र
सम् ॥ ८- उगदाने • उम• ॥ ९-27 मानिती'
1.पर.॥

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
मन्त्री । पचादिराकृतिगणः ॥
इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ३ । १ । १३५ ।।
एभ्यः कः स्यात् । बुधः । केशः । ज्ञः । प्रियः । किरः ॥
आतथोपसर्ग ३।१।१३६ ।।
प्रज्ञः । सुग्लः ॥
गेहे कः ३।१।१४४ ॥
गेहे कर्तरि ग्रहः कः स्यात् । गृहम् ।।
कर्मण्यण ३ । २।१॥
कर्मण्युपपदे धातोरण् प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोनीति
कुम्भकारः ॥
आतोऽनुपसर्गे कः ३।२ । ३ ॥
आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । अणोऽपवादः ।
आतो टोप इटि च । गोदः । धनदः । कम्बलदः । अनुपसर्गे
किम् ! गोसन्दायः । (या.) मूलविभुजादिभ्यः कः । मूलानि
विमुजति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणोऽयम् । महीध्रः । कुधः
चरेष्टः ३।२।१६ ॥
१- मवि गुप्तभारणे' चुरा. भा० । 'मन्यते' इति विग्रहः ॥
२-शा भयबोधने' या उम0, 'प्रीम् तणे' क्रया उम०, 'क विशेष
पु. पर० ॥ ३-युधः पण्डितः । अत्र 'युध अवगमने दिया. आ० ।।
४-'य तारणे' दिवा. पा.-गले हरे' या. पर• ॥
६- धान्यादिकम्' इति वित्रः-अबतार भाषी ।
एमिनपर्य कायों मरती ययः ।। ८-महीभाभी पतिपयायो ।।
M

·पूर्वकृदन्तम् अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः ॥ भिक्षासेनादायेषु च ३।२।१७॥ भिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् ।आदायचरः ।। कृलो हेतुताच्छील्यानुलोम्येपु ३ । २ ॥२०॥ एए द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ।। अतः कृमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीप्वनव्ययस्य ८। ३।४६॥ आदुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः करोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरः । वचनकरः ।। एजेः खश् ३ । २ । २८॥ प्रयन्तादेजेः खश् स्यात् ।। अरुदि पदजन्तस्य मुम् ६ । ३ । ६७ ॥ अरुषो द्विपतोऽजन्तस्य च मुमागमः स्याखिदन्ते परे न स्वव्ययस्य । शित्त्वाच्छवादिः । जनमेजयतीनि जनमेजयः ।। प्रिययो वैदः खच ३।२।३८ ।। १-पुरुष चरति' इति विग्रहः । 'चर गतिमवयोः भ्वा०पर ॥ २-'जनम् एजयति कम्पयति' इति लौकिकविप्रहे ण्यन्तात् 'एज्' (एन कम्पने मा० आ०) धातोः 'एजेः खदा' इति सम्प्रत्ययेनुबन्ध- लोरे शिस्यात् सार्वधातुको शप्रत्यये गुणेऽयादेशे पररूपे च जनशब्देन सह समासे विभक्तेलुकि 'अरूपिदजन्तस्य मुम्' इति पूर्वपदस्य मुमागमे समुदायात्सो गत्वादिकाय 'जनमेजयः' इति ।। ३-बद प्यत्तारो वाचि' भ्वा०पर॥

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
मन्त्री । पचादिराकृतिगणः ॥
ईगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ३ । १1१३५ ।।
एभ्यः कः स्यात् । बुधः । शः । ज्ञः । प्रियः । किरः ।।
आतथोपसर्ग ३।१।१३६ ।।
प्रज्ञः । सुग्लः ॥
गेहे कः३।१।१४४ ॥
गेहे कर्तरि ग्रहः कः स्यात् । गृहम् ॥
कर्मण्यण ३।२।१॥
कर्मण्युपपदे धानोरण प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोतीति
कुम्भकारः ॥
आतोऽनुपसर्गे का ३१२ । ३ ॥
आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । अणोऽपवादः ।
आतो लोप इटि च । गोदः । धनदः । कम्बलदः । अनुपसर्गे
किम् ? गोसन्दायः । (वा.) मूलविभुजादिभ्यः कः । मूलानि
विमुजति मूलविभुजो रथः । आकृतिगणोऽयम् । महीघ्रः । कुधः IF
चरेष्टः ३।२।१६।।.
१-मत्रि गुप्तभाषणे' चुरा० आ० । 'मन्त्रयते' इति विग्रहः ॥
२-'ज्ञा अवयोधने' ऋया उभ०, 'प्रीञ् तर्पणे' या उभ०, 'क
चिशेपे'
तु० पर० ॥ ३-बुधः पण्डितः। अत्र 'धुध अवगमने' दिवा आ॥
४-'कृा तन्करणे' दिवा पर० ॥ ५-'ग्लै हर्षश्ये' भ्वा० पर० ॥
६-'गृह्णाति धान्यादिकम्' इति विग्रहः ॥ ७-अब तादाय चार्थी ।
एषां सिद्धयर्थ प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ।। ८-महीप्रकुधौ पर्वतपर्यायो ।

·पूर्वकृदन्तम् अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः ॥ मिक्षासेनादायेषु च ३।२।१७ ॥ मिक्षाचरः । सेनाचरः ( आदायेति ल्यबन्तम् ।आदायचरः ।। कृलो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ३१२१२० ॥ एषु द्योत्येषु करोतेष्टः स्यात् ।। अतः कृमिकंसकुम्भपात्रकुशाकर्णीष्वनव्ययस्य ८। ३।४६ ॥ आदुत्तरस्यानव्ययस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः करोत्यादिषु परेषु । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरः । वचनकरः ।। एजे खर ३ ॥ २ ॥ २८॥ एयन्तादेजेः ख स्यात् ।। अरुपिदजन्तस्य मुम् ६१३१६७॥ अरुषो द्विषतोडजन्तस्य च मुमागमः स्यारिखदन्ते परे न वत्र्ययस्य । शित्त्वाच्छवादिः । जनमेजयतीनि जनमेजयः ।। प्रियवशे वैदः खच् ३ । २ । ३८॥ १-कुरुधु चरति इति विग्रहः । 'चर गतिभनणयोः' भ्वा० पर० ॥ २-'जनम् एजयति कम्पयति' इति लौकिकविग्रहे ण्यन्तात् 'एज्' (एजृ कम्पने ग्वा. आ.) धातोः 'एजेः खस्' इति खरमत्ययेऽनुबन्ध- टोपे शित्त्वात् सार्वधातुकरवे श'प्रत्यये गुणेऽयादेशे पररूपे च जनशब्देन सद समासे सिमक्तेलुकि 'अस्पिदजन्तस्य मुम्' इति पूर्वपदस्य मुमागमे समुदायात्सो मत्वादिकार्य जनमेजयः' इति ॥ ३-वद् व्यवायां वाचि' भ्या पर.॥

·लघुसिद्धान्तकौमुपाम्
मन्त्री । पचादिराकृतिगणः ॥
ईगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ३ । १ । १३५ ॥
एभ्यः कः स्यात् । धुंधः । कृशः । ज्ञः । प्रियः । किरः ॥
आतधोपसर्गे ३।१ । १३६ ॥
प्रज्ञः । सुग्लः ॥
गेहे का ३।१।१४४॥
गेहे कर्तरि ग्रहः कः स्यात् । गृहम् ।।
कर्मण्यण ३ । २११॥
कर्मण्युपपदे धातोरण प्रत्ययः स्यात् । कुम्भं करोनानि
कुम्भकारः ॥
आतोऽनुपसर्गे कः ३ १२ । ३ ॥
आदन्ताद्धातोरनुपसर्गात्कर्मण्युपपदे कः स्यात् । अणोऽपवादः ।
आतो लोप इटि च । गोदः । धनदः । कम्बलदः । अनुपसर्गे
किम् ! गोसन्दायः । (वा.) मूलविभुजादिन्यः कः । मूलानि
विमुजति मूलविभुजो रयः । आकृतिगणोऽयम् । महीध्रः । कुमः
चरेष्टः ३।२।१६॥.
१-मधि गुप्तभाषणे' चुरा० आ० । 'मन्त्रयते' इति विग्रहः ॥
२-शा अवबोधने' कया. उम०, 'प्रीन् तर्पणे प्रया. उम०, 'कृ विशेष
नु० पर० ।। ३-युधः पण्डितः। अत्र 'धुध अवगमने' दिवा आ०॥
४-'कृश तनूकरणे' दिवार पर० ॥५-ग्लै हर्षशये' भ्वा० पर० ॥
६-गृह्णाति धान्यादिकम्' इति विग्रहः ॥ ७-अत्र तादय चतुर्थी ।
एएपां सिद्धयर्य कप्रत्ययो भवतीत्यर्थः ॥ ८-महोभकुधौ पर्वतपर्यायो ।

·पूर्घकृदन्तम् अधिकरणे उपपदे । कुरुचरः ।। मिक्षासेनादायेषु च ३।२।१७॥ मिक्षाचरः । सेनाचरः । आदायेति ल्यबन्तम् |आदायचरः ।। कृलो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु ३१२१२०॥ एए चोत्येषु करोतेष्टः स्यात् ।। अतः कृमिकसम्भपात्रकुशाकप्विनच्ययस्य ८१ ३।४६॥ आदुत्तरस्यानव्यपस्य विसर्गस्य समासे नित्यं सादेशः करोत्यादिपु परेषु । यदास्करी विद्या । श्राद्धकरः । यचनकरः ।। एजेः खा ३ ॥ २ ॥ २८॥ प्यन्तादेजेः राश् स्यात् ।। अरुदिपदजन्तस्स मुम् ६ । ३।६७ ॥ अरपो पितोऽजन्तस्य ध मुमागमः स्थागिदन्ते परे न सत्ययस्य । शियामादिः । जनमेजयतीति जनमेजयः ।। प्रिया यदा बन ३ । २।३८ ।। १-' बुपीरिः'नर गतिमा पर ॥ २-गम् एजी कमत' rif virt यन्ता 'ए' (एज कसने ग. आ.) : ''मनुसन्ध- शिया माभागा मय परोसो पार नगदेन PER पिपरिभाEिRATी पूदार मागमे सरावामी स्वादिसा अनमेयर माया त्रि'

·लघुसिद्धान्तकौमुपाम्
प्रियंवदः । शवदः ॥
अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ३१२१७५11
मनिन् कनिए पनि विच् एते प्रत्यया धातोः स्युः ।
नेड्यशि कृति ७१२१८॥
यशादेः कृत इण् न स्यात् ।। छु
हिंसायाम् ॥ सुशर्मा।
प्रतरित्या ॥
विड्यनोरनुनासिकस्याऽऽत् ६ । ४ । ४१ ॥
अनुनासिकस्याऽऽत्स्यात् । बिजायत इति विजावा ॥ ओगृ
अपनयने ।। अवाचा । विच् ।। रूप रिप हिंसायाम् || रोट् । रेट् ।
सुगण ॥
किप च ३ । २ । ७६ ॥
अयमपि दृश्यते । उखासत् । पर्णवत् । वाहभ्रट ]
सुप्यजातो णिनिस्ताच्छील्ये ३ । २ । ७८ ।।
अजात्यर्थे सुपि धातोर्णिनिस्ताच्छोल्ये घोत्ये । उष्णभोजी ।।
मनः३।२।८२ ॥
१-प्रियवक्ता ॥ २-अधीनः ॥३-प्रातमी' इत्यर्थः । अत्र
'हम् गतो' इति धातुः ।। ४-"जनी प्रादुर्भाव' दिवा आ॥५-'ओ
चन्' इत्यत्र णकारस्यत्वेऽवादेशे सौ दीर्घादिकायें सिद्धम् । अत्र 'ओ
अपनयने' भ्वा० पर० धातुः ॥ ६-'उखायाः (पात्रात् ) संसते' इति
उखासत्, अब 'अनिदिताम्' इति नलोपः 'वसुलंसु' इति दत्वं चत्वं च (संमु
यसु भंगु अपसंसने भ्या आ०) पर्णभ्यत्, वाइभ्रट्' इत्यत्र तु पाद
ध्वंसते, वादाद् (अश्वात् ) भ्रंशते' इति विग्रहः आये 'वसुसंसु' इति दत्वम् ।
अन्ते 'प्रध' इति पत्वम् [[७-'उष्णं भुड्क्त तच्छीला' इति वा पिमहः ।।

·पूर्वरुदन्तम्
१९३
सुपि मन्यतेणिनिः स्यात् । दर्शनीयमानी ॥
आत्ममाने खच ३१२ ! ८३ ॥
खकर्मके मनने वर्तमानान्मन्यतेः सुपि खश् स्यात् चाणिनिः ।
पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितमन्यः । पण्डितमानी।।
खित्यनन्ययस्य ६।३ । ६६ ।।
खिदन्ते परे पूर्वपदस्य हम्नः । ततो मुम् । कालिम्मन्या !
करणे यजः ३१२१८५॥
करणे उपपदे भूतार्थे यजेर्णिनिः कर्तरि । सोमनेटवान्
सोमैयाजी । अग्निष्टोमयाजी।।
दृशेः कनिम् ३ १२ । ९४॥
कर्मणि भूते । पारं दृष्ट्वान् पारदा ॥
राजनि युधि कृमः ३।२।९५ ।।
क्वनिप्स्यात् । युधिरन्तर्भावितण्यर्थः । राजानं योधितवान्
राजयुवा । राजकृत्वा ।।
सैहे च ३१२१९६ ॥
कर्मणीति निवृत्तम् । सह योधितवान् सहयुवा । सहकृत्या ।।
सप्तम्यां जने ३।२।९७ ॥
१-'मन जाने दिया मा० ॥२-'यज देवपूजादी' मा उम॥
३- जन्' शदे उपदे युज्यतेः कृपच अनि स्मदित्यर्थः ॥
४न्सरशन्दोरपदादन्तमवितरर्याप्यतेः पनि स्यात् ।। ५-सतम्यन्ते
उत्पदै अन्धातो: स्वादित्यर्थः॥

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् तत्पुरुषे कृति बहुलम् ६ ॥ ३ ॥ १४ ॥ ढेरटुक् । सरसिजम्, सरोजम् ।। उपसर्गे च संज्ञायाम् ३ ॥ २ ॥ ९९ ॥ प्रजा स्यासंतती जने ॥ क्तक्तवतू निष्ठा १।१।२६ ॥ एती निष्ठासंज्ञा स्तः॥ निष्ठा ३।२।१०२॥ भूतार्थवृत्तातोर्निष्टा स्यात् । तत्र तयोरेवेति भाषकर्मणोः क्तः । कर्तरि कृदिति कर्तरि क्तवतुः । उकाविती । स्नातं मया । स्तुतस्त्वया विष्णुः । विश्वं कृतवान् विष्णुः ॥ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः ८।२।४२ ।। रदाभ्यां परस्य निष्ठातस्य नः स्यात् निष्ठापेक्षया पूर्वस्य धातोर्दस्य च || श हिंसायाम् ॥ ऋत इत् । रपरः। णत्वम् । शीर्णः । मिन्नः । छिन्नः ॥ संयोगोंदेरातो धातोर्यण्वतः ८।२।४३ ॥ १-तत्पुरुपे समासे कृदन्ते उत्तरपदे सप्तम्या अलग् वा । सरसिज सरोज कमलपर्यायः ॥२-उपसर्गे उपपदे 'जनेर्ड: स्यात् संज्ञायाम् ॥ ३-अहम् अस्मासिपम् , मया अस्लायि इति स्नातम् । अत्र 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति पष्ठी नु न, न लोगव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम्' इति तनिषेधात् । अत्र 'भा शौचे' अदा०पर० धातुः ॥ ४-मिना, दिना' इत्यत्र क्रमेण 'भिदिर् विदारणे, डिदिर बैधीकरणे इमो रुघादी उम० ॥ ५-संयोगादेरादन्तस्य यवतो धातोः परस्य निष्टानस्य नत्यम् ।।

·। ५ - पूर्वकदन्तम् निष्ठातस्य नः स्यात् । द्रोणः । म्लानः ।। स्वादिभ्यः ८१२१४४॥ एकविंशतेनादिभ्यः प्राग्वत् । टूनः ॥ ज्या धातुः ॥ अहिज्येति संप्रसारणम् ।। हला ६।४।२॥ अङ्गाश्यबादलः परं मत्संप्रसारणं तदन्तस्य दीर्घः । जीनः ।। ओदितथ ८१२।४५॥ मुजो भुग्नः । दुओश्चि उठूनः ॥ शुपाक.८१२१५१ ।। निष्टातस्य कः ॥ शुष्कः ।। पचो व ८१२१५२॥ पकः ॥ क्षये ॥ क्षायो मा ८॥२॥५३॥ क्षामः ॥ निष्ठायां सेटि ६।४।५२॥ पोटोपः । माक्तिः । भाक्तिवान् | ह हिंसायाम् ॥ ध्दास्थलपलयोः ७१२॥२०॥ १-दर उत्साया गती' अदा पर० १ २-लय' । ३- दम् छेदने ॥ ४-बीयारकः ॥ ५-अयं गतिश्चर्थक भ्वा० पर! ६-विंगतः।-यो मैत्रमचीभवत्, चैत्रेण मैत्रोमावि इति मादितः । भावपोनिशमग तपस्ययेाग नियाम्' रवि नारे सिस्म् ।।

·---------
..
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
स्थूले वटवति च निपात्यते ॥
दधातेहि ७१४१४२॥
तादी किति । हितम् ।।
दो दद् घोः ७।४।४६॥
घुसंज्ञकस्य दा इत्यस्य देय स्थात् तादी किति । चल्
दत्तः।।
लिटः कानज्वा३।२।१०६॥
कसुश्च ३।२।१०७॥
लिटः कानच् कसुश्च वा स्तः । तानावान्मनेपदम् । चक्राण
म्योश्च ८।२१६५॥
मान्तस्य धातोर्नत्वं म्वोः परतः । जगन्यान् ।।
लटः शतशानचावप्रथमासमानाधिकरणे ३।२।१२४
अप्रथमान्तेन समानाधिकरणे लट एतौ वा स्तः । शवादि
पंचन्तं चैत्रं पश्य ।।
आने मुक् ७ १२ १८२॥
अदन्ताङ्गस्य मुगागमः स्यादाने परे। पचमानं चैत्रं पश्य
लडित्यनुवर्तमाने पुनर्लाहणात्प्रथमासामानाधिकरण्येऽपि कचित्
सन् द्विजः ॥
१-अत्र भाष्यकृता थान्त एच पाठः समर्थितः॥ २-पचन्न चैत्र
पश्य, पचता चैत्रेण कृतम्, पचते चैत्राय देहि' इत्यादिशु प्रथमान्तमिरे
'चै चैत्रेग चैत्राय' इत्यादिषु पाकमियागर्नु सामानाधिकरण्यात् पाशिको
लटः नादिः॥

·पूर्वकदन्तम् १९८ विदेः शतुर्वसुः ७११ । ३६ ॥ वेत्तेः परस्य शतुर्वसुरादेशो वा । विदन् । विद्वान् ।। तो सत् ३।२।१२७॥ तौ शतृशानचौ सत्संज्ञौ स्तः ।। लटः सद्वा३।३।१४॥ व्यवस्थितविभापेयम् । तेनाप्रथमासामानाधिकरण्ये प्रत्ययोत्त- पदयोः संबोधने लक्षणहेत्वोश्च नित्यम् । करिष्यन्तं करिष्यमाणं पक्ष्य आकेस्तच्छोलतद्धर्मतत्साधुकारिपु ३ १ २ १ १३४ ।। विपमभिव्याप्य वक्ष्यमाणाः प्रत्ययास्तच्छीलादिषु कर्तृषु बोध्याः हन् ३।२।१३५॥ कर्ता कटान् ॥ जैल्पमिक्षकुट्टलुण्टङः पाकन् ३ १२ । १५५ ।। पप्रत्ययस्थ १।३।६।। प्रत्ययस्यादिः ५ इ.संज्ञः स्यात् । जल्पाकः । भिक्षाफ- कुडाकः । लुण्टाका । घराकः । वराकी ॥ सनाशंसमिक्ष उ. ३१२११६८॥ चिकीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः ।। १-एवम् प्रत्यये फरिप्यतो कारिप्यतः, उत्तरपदे करिष्यति संबोधने हे फरिष्यन्, लवाहेत्वोः अजयन्यन् वसति ।। २-अधिक रोऽयम्, 'धाजमास' इत्येतदन्तशास्वविदितप्रत्ययाः यपाययमेव योपा ॥३-एम्प: पाकन् प्रत्यय: स्यात् । 'जल्प व्यक्तायां बर्मा भ्वा परमिश मिक्षायाम्' मा. आ. 'कुरेदने म्वा पर- हरि रतेये' भ्या पर पर सम्मती' या. आ" -

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
भ्राजमासधुर्विद्युतोर्जिपजप्रापस्तुवः विप् ३।२।
विभ्राट । भाः ॥
राल्लोप.६।४।२१॥
रेफाच्छोलोपः को झलादौ विति । धूः । विद्युत् । =
पः । शिमहणस्यापकर्याजश्तेदीर्घः । नूः । प्रावस्तुत् । (वि.
प्रच्छयायतस्तुकटपुजुश्रीणां दार्थोऽसम्प्रसारणं च)। यतीति
बलोः शूडनुनासिके च ६१४।१९।।
सतुरस्य उस्य यस्य च क्रमात् ऊह इत्य
स्तोऽनुनासिके को मलादी च विडति । पृच्छतीति प्राट् । =
स्तीतीति आयतस्तुः । कटं प्रयते इंटमः । जूरतः ।
हरि श्रीः॥
दोमीशसयुयुजस्तुतुदसिसिबमिदपतदानः करणे
२।१८२॥
दारादेः पून् स्याकरणे। दात्यनेन दात्रम् । नेग
२-'दुभान दोनो' म्ा. पर० । 'भाग दौसी' ग्या. भा'
sh TR' परगुत धीमो' या मा. प
प्रायो: • • पारपी'• पर• I ' ग
मोर मारा: ' Amiri मार -
यो पदमवार रवि र चरिता
इंसायामाग र दीप, हया गुगा -
If {-पर परमाणे भा. र. !! ४ करया पूरी
म भारतमानस मा.
ग' मा. उसा । ममापा' स. प.
निम:' मा पो उभर
४' मा उमर को rea' PT. THI

·- पूर्वकृदन्तम् तितुत्रतसिसुसरकसेषु च ७१२॥९॥ 'पिच क्षरणे' हुदा उभ० । "मिह सेचने (मूत्रत्यागे) पहल पतने' उभी वापरदश दशने म्या पर वह बन्धने दिवा उभ०॥ १-'ति''''''' ' 'सि' 'सु' 'सर' 'क' 'स'- हत्येतेषु कृत्प्रत्ययेषु इडागमो न भवति । 'ति' इति क्तिक्तिचोः सामान्यग्रहणम् क्तिम्-दीतिः तिव्-दीतिः । 'नु' इति 'सितनिगमिसच्यविधादिभ्यस्तुन्' इत्योगादिकः 'तुन्' प्रत्ययः; सेनुः सन्तुः इत्यादि । 'त्र' इति 'दाम्नीशस- युयुज' इत्यादिना विहितः 'इन'; दात्रम्, पात्रम् इत्यादि । उणादिष्वपि 'सर्वधातुभ्यः ष्ट्रन्' इति 'एन्' भवति तन्त्रमित्यादि । 'त' इति हसिमृग्रिण- वामिदमिन्द्रपूधुर्विगलन्' इत्योणादिकः 'तन्हतः इत्यादि । औगादिक- स्यैव तशब्दस्य प्रहामिप्यते न नु कृदन्तस्य इसितम्' इत्येव तत्र भवति । '' इति 'दनिकुपिनीरमिकाशिभ्यः क्यन्' इत्योणादिकः क्यान्', हयः, कुष्ठम्, काष्ठम् इत्यादि । स' इति "पिपिपिभ्यः सिः' इत्यागादिका 'क्सि.' कुक्षिः इत्यादि । 'मु' इति यः कमुः' (उ०पू०) 'सु' । 'सर' इति 'अशेः सरः' (उ० सू०) 'सर' अश्वरम् । तथा च भाष्यम्--- अक्षर न घर विधादसोतेवों सरोऽक्षरम् । पणं का पूर्वाने किमर्थ गदिश्यते ॥ इति । कति इभीकापाशल्यतिमचिंन्यः कन्'(उ० सू०) इति 'कन्' प्रत्ययः; शल्कः । 'a' इति वितृयदिइनिरूमिकपिम्यः सः' इत्योगादिक 'स', वत्सः इन्युदाहरणानि । एतत्सूधापवादकार्तिकम्-तिप्यमहा- दीनामिति पदव्यम्' महादयो प्रहप्रकार येगामि किनि दृश्यते निराहीतिः, निटितिः, उपस्तिहितिः। मिचितिः । कृतीत्येव, नेह रोदिति, स्वपिति पृमिस्तन्नुभ यो च गा का विस्टवा । मागपुसरोऽध पस्यमारिषु ॥ पति ·- । मपुसियाकोगुणाम् दरगान प्रयानानिगमागमम् । योत्रम् । योत्रम् । मोत्रम् | तोत्रम् रोगामारम्। मदम् । परन् । दमा । नदी ।। अनिलगानगहगर इनः ३।२ । १८४ ।। अरिप्रेग । गीतम् । त्रिम् । सरितम् । गनिम् । सदिनम् । नरिग्रम् ॥ पुषः मंगायाम् ३ । २।१८५।। पवित्रम् ॥ इति पूर्णपदन्तम् ॥ अयोणादयः कृवापाजिमिम्बदिसाप्पाम्य उम् ॥१॥ करोतीति कारः । वातीति वायुः । पायुर्गुदम् । जायुरोपचम् । मायुः पित्तम् । स्वादुः । सानोति परकार्यमिति साधुः । आशु शीघ्रम् ॥ उणादयो बहुलम् ३।३।१॥ १-योत्रयोक्त्रं च नृपादेले युगवन्धनरजोर्नाम ॥२-येणुदण्डो वृषमादि- प्रेरणदण्डो वा ॥३-से बन्धनम् ॥ ४-सेचनार्थ यन्त्र पात्रं वा ।। ५-जननेन्द्रियम् ॥ ६-'पत्रं तु बाहने पणे स्यात् पचे शरपक्षिणोः' इति मेदिनी ॥ ७-भत्र नहो धः' इति हस्य घः यस्तयोधीऽधः' इति तत्व घः, नद्धी चर्ममयी रज्जुः ॥ ८-'ऋ गती' वा. पर। 'सूञ् छेदने' ऋया. उम० ! 'धून विधूनने' तुदा० पर" । 'पू प्रेरणे' नुदा० पर। 'खनु अवदारणे' भ्वा० पर। पह मर्पणे वा आ॥२-नौपृष्ठस्य- चालनदण्डो यो हि नीचालनसमये जले निपात्यते ।। १०-छेदनशनम् । 'लूभ् छेदने' धातुः ॥ ११-कुटादित्वात् प्रत्ययस्य डिवे उपङ् । 'घुवित्र व्यजनं तद्यचितं मृगचर्मणा' इत्यमरः ॥ १२-खननशस्त्र युद्दालादि ।

·१.दातम् २०१ एते पर्तमाने संज्ञायां च बहुलं स्युः । केचिदविहिता संज्ञानु धानुपाणि प्रत्ययाध ततः परे । कार्यातिपादनवन्धमेनपात्रमुगादिए इत्युगादयः॥ अयोत्तरकृदन्तम् तमन्थली क्रियाया क्रियायाम् ३॥ ३ ॥ १० ॥ কিবাঘা সিম্বাই মরিযা খাবার। .। लियादम्पयवा | जाति कृष्ण पाति ।। कालसमपंवलागु तमन् ३।३।१६७॥ यापपदेष नमुन् । पाठः गमयी बाबा मोहम् ॥ माये ३।३।१८॥ नमो भएमा मम, पदापित मदनाम:--Tere By: मपन: Eपोरा गुमामामार्ग Refer intmeNrityan- मा भाषः। Irr'म'' ( HTTERHIT FRH forarpati -भर 'मानमा मा clit . R. Tarr: httt. PANEER : Fair I am Trth ।

·२०२ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्धन् । पाकः।। अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ३ । ३ । १९ ॥ कर्तृभिन्ने कारके घञ् स्यात् ।। घंजि च भावकरणयोः ६।४ । २७॥ रओनलोपः स्यात् । रागः । अनयोः किम् ! रज्यत्यस्मिन्निति । । १ 3 निवासचितिशरीरोपसमाधानेप्यादेव का ३।३।११। एषु चिनोते आदेश्व ककारः। उपसमाधान राशीकरणम् । निकायः । कायः । गोमयनिकायः ।। एरच ३१३१५६॥ इवर्णान्तादच् । चयः । जयः॥ ऋदोरए ३ । ३ । ५७॥ ऋवर्णान्तादुवर्णान्ताचाप् । करः । गैरः । यवः । लेवः । स्तवः । परः ॥ (घन काविधानम्)। प्रस्थः । विनः ।। १-यत्र क्रियायाः क्रियान्तराकाना सा सिद्धावस्था ॥ २-भाये करणे च यो घम् तस्मिन् परे रम्जेर्नस्य लोपः स्यात्, राग इत्यत्र पजनम्। रज्यतेऽनेन' इति वा विपक्षः रायगे भ्याउमा३-रलो नाट्यशाला || ४-चीयतेऽसिन्नरप्यादिकमसी काया दारीरमिति यावत् ।। ५-पाययो यममन्त्रियाम्' इत्यमरः, 'चयः समूहे मागरे मूलबन्धे समाहती' रति मेदिनी ॥ ६-'पलिहतांशवा कराः' इत्यमरः । 'करो यादले समी पाणी प्रत्यायगडयोः' इति मेदिनी ॥ ७-निगरणम् ॥ ८-'यो धान्येय. पानी' रति देना :- सोभिययो सपने' इत्यमरः || १०-लोरम् ।। ११-निप्यावर पपने पा' इत्यमरः । पयो धान्यादीनां बहुलीकरणम् । १२-किया 'भानोलोर इटिच'त्यागेरपरिमागविशेषः । १३-गमहनउन' इत्युस्यालोरे हो हन्तेः' इति किस्थम् । Eि- विचारमा *."

·उत्तरकृदन्तम् ट्वितः वित्रः ३।३।८८ ॥ क्रेमग्नित्यम् ४॥ ४ ॥२०॥ स्त्रिप्रत्ययान्तामर निवृत्तेऽथे । पाकेन निवृत्तं पश्चिमम् । हवप डन्तिमम् ।। टिवतोऽधुन् ३ । ३ । ८९॥ दुप फापने, पेरथुः ।। पंजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् ३1३ 1 ९० ॥ पहः । याना 1 यनः विभः । प्रश्नः || पोनन् ३ । ३ । ९१ ॥ उपगमें पाकि:३१३१९२॥ प्रति: । उाधिः॥ पिपा निन् ३।३।९४।। मी मालित स्वाद । शानिए. (गाभ्या निधनाप.) । तेन नाम् । का। १-लेन मितिः॥६- Trary मा. . . . r. Tre Rs.1t-frerry- शि' म.प. TAI TRAI को in Teी RTE ARE Irfarmilitarel

·२०४
लासियारतकीमुधाम्
निः । धूनिः । पूनिः । (संग्दादिगः शि) । मंपत् ।
रित् | आपत्
।(किनीयते)। संगतिः । विपतिः ।
आपतिः ॥
अंतितितिमातिहेतिकीर्तयथ ३ । ३ । ९७ ।।
एने निपात्यन्ते ॥
ज्वरत्वरस्त्रिव्यविमयामुपधायान ६ । ४ । २०॥
एषामुपधावकारयोरसट् अनुनासिके की झलादी विडति ॥
अतः किम् । नः । दः । सः । ऊः । मः॥
इच्छा ३।३।१०१॥
इपेनिपातोऽयम् ॥
अप्रत्ययात् ३।३ । १०२ ॥
प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यः स्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात्। चिकीर्षा ।
पुत्रकाम्या ॥
गुरोश्व हलः ३।३।१०३ ॥
गुरुमतो हलन्तास्त्रियामकारः प्रत्ययः स्यात् । ईहा ॥
१-छेदनम् ।। २-कम्पनम् ॥ ३-पवित्रतेत्यर्थः॥ ४-'अव रक्षणे
यु मिश्रणे' जूधातुः सौत्रः, 'यो अन्तकर्मणि हि गतौ 'कृत संशन्दने'अौते
धातवः॥ ५-वर रोगे' भ्या. पर० । 'जित्वरा संभमे' म्वा आ
'लिवु गतिशोषणयो' दिवा० पर० । 'अव रक्षणे' मव बन्धने म्या
पर० ॥ ६-ग्गः ॥ ७-शीघ्रकारी ॥ ८-शोएको गन्ता या ॥९-
रक्षकः ॥ १०-बन्धकः ॥ ११-कर्तुमिच्छा ॥ १२-पुत्रस्येच्छा ॥ १३-
माकागानाध्यमरः ।।

·उत्तरदन्तम्
२०८
ण्यासअन्थो युच् ३ । ३ । १०७॥
अकारस्यापवादः। कारणााहारणा ।।
नपुंसक भावे तः३।३।११४ ।।
ल्युट् च ३ । ३ । ११५ ॥
हसितम्, हसनम् ।।
पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ३१३ । ११८ ॥
छादेऽद्वयुपसर्गस्य ६ । ४ । ९६ ॥
द्विप्रमृत्युपसर्गहीनस्य छादेहवोधे परे । दन्ताश्छाद्यन्तेऽनेनेति
दैन्तच्छदः । आकुर्वन्त्यस्मिन्नित्याकरः ॥
अवै तखोर्घञ् ३ । ३ । १२०॥
अवतारः कूपादेः । अबस्तारो जवनिका ।।
हलश्च ३।३।१२१ ॥
हलन्ताद् घञ् । घापवादः । रमन्ते योगिनोऽस्मिन्निति रामः
अपमृज्यतेऽनेन व्याच्यादिरिय॑पामार्गः ।।
ईपदुस्सुपु कृच्छाकृच्छ्रार्थेषु खल् ३ । ३ । १२६ ॥
१-को त्युत् नपुंसके भावे स्त्रिया क्तिनादयो यतः।
भतो घनापः
पुंसि परिशेषादिति खितिः॥
२-ओष्ठः ॥३-खनिः ॥४-सोपानमित्यर्थः । अत्र 'त प्लयनतरणयोः'
इति धातुः, भ्वा० पर० ॥ ५-स्तम् आच्छादने' या उभ० ।।
६-अत्र 'उपसर्गस्य पञ्यमनुष्य बहुलम्' इति दीर्घः (अपामार्गो हिन्दी-
मापायाम् 'चिचिड़ा' इति प्रसिदः) 'मृत शुद्धौ इति धातुः ।।

·मासिमान्तकोगुणाम् फरणाधिकरणपोरिति निराम् । २४ दुःयमुराः पदेषु रात् तपोरेवेति मारे कर्मणि च । फष्ट्र-दुष्करः यटी भवता । अष्ट-पकरः । सुकरः ॥ आतो युच् ३ । ३ । १२८ ॥ खटोऽनयादः । ईपयानः सोमो भवता । दुप्पानः । सुपानः ॥ अलंखल्लीः प्रतिपेषयोः प्राचां क्या ३।४।१८॥ प्रतिवाययोरलंखचोरुपपदयोः क्या स्यात् । प्राचा प्रहगं पूजार्थम् । अमेशन्ययेनेति नियमानोपपदसमासः । दो दयोः । अलं दत्या । घुमास्थेतीचम् । पीत्या खल्लु । अलंखचोः किम् ! मा कापीत् । प्रतिषेधयोः किम् ! अलंकारः ।। समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ३ । ४ । २१ ॥ समानकर्तृकयोर्धात्वर्षयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्वा स्यात् । भुक्त्वा व्रजति । द्वित्वमतन्त्रम् । भुक्त्वा पीत्वा ब्रजति । न क्त्वा सेट् १ । २।१८॥ सेट् क्त्वा किन स्यात् । शयित्वा । सेट् किम् ! कृत्वा ॥ रलो व्युपधाडलादेः संश्च ११२।२६ ॥ १-अत्र 'इदुदुपयस्य चाप्रत्ययस्य' इति पत्यम् 'पा पाने' धातुः ।। २-'अव्ययकृतो भावे' इति घचनात् क्याप्रत्ययो भावे, स च युद- प्रत्ययस्य बाधकः वासरूपन्यायेन विकल्पेन भविष्यति, इत्येवं विकल्प सिद्धी प्राचां ग्रहणं व्यर्थमित्यमित्याह प्राचामिति ॥ ३-अमैव तुल्यविधानं यदुपपदम् तदेवाव्ययेन सह समस्यते, इति नियममूत्रार्थः, प्रकृते च न अम् किन्तु क्त्या, अतः समासाभाव इति भावः ॥ .

·उत्तरकृदन्तम्
इवर्णोवर्गोपधाद्धलादेः रलन्तात्परौ क्वासनौ सेटौ वा किती
स्तः । द्युतित्या, धोतिया । लिखित्वा, लेखित्वा । व्युपधात्किम् ?
पतित्या । रलः किम् ? सेवित्वा । हलादेः किम् ? एपित्या । सेट
किम् ! भुक्त्वा ।
उदितो वा ७१२१५६ ॥
उदितः परस्य क्व इड्वा । शमित्वा, शान्त्या । देविचा,
धूत्वा । दधातेहिः । हित्वा ।
जहादेव शिव ७१४१४३ ।।
हित्वा । हास्तु-हात्वा ॥
समासेज्नपूचे क्त्वो ल्यप् ७११ । ३७ ।।
अन्ययपूर्वपदेऽनसमासे कबो ल्पबादेशः स्यात् । तुक् ।
प्रकृत्य । अनन् किम् ! अकृत्या ।।
आमीक्षण्ये णमुल् च ३१४१२२ ॥
आभीक्ष्ण्ये पोत्ये पूर्व विषये अमुल् स्यात् क्त्वा च ॥
नित्यपीप्सयोः ८।१।४।।
आभीण्ये चीप्सायां च घोन्ये पदस्य द्वित्वं स्यात् ।
आभीषण्यं तिइन्तेष्वव्यायसंज्ञकेषु च फुदन्तेषु च । स्मारस्मारं
नमति शिरम् । स्मृत्वास्मृत्वा । पायापायम् । भोजम्मोजम् ।
१-अप समु उपशमे' इति धान दिया. पर. । 'शानवा'
इत्यत्र 'अनुनामिकाय शिकागति दीर्घः ॥ २-योः सानुनासिके
च' त्यूट् ॥ १-'मोक्ष' धातोप्रदिशः सात् कवायत्यये परे ।। ४.अत्र
'भातो गु' इति युक् ।।

·२०६
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
करणाधिकरणयोरिति निवृत्तम् । एए दुःखसुखार्येषुपपदेष्ट
खल् तयोरेवेति भावे कर्मणि च | कृच्छ-दुष्करः कटो भवता
अकृच्छ-ईपत्करः । सुकरः ॥
आतो युच् ३ १ ३ । १२८ ॥
खलोऽभवादः । ईपत्पानः सोमो भवता | दुप्पानः । सुपानः ।।
अलंखल्योः प्रतिपेषयोः प्राचां क्त्वा ३।४।१८॥
प्रतिधार्थयोरलंखचोरुपपदयोः क्या स्यात् । प्राचा ग्रहणं
पूजार्थम् । अमेवाव्ययेनेति नियमानोपपदसमासः । दो दयोः । अलं
दत्रा । घुमास्थेनीस्वम् । पीन्या खलु । अलंपन्चोः किम् ! मा
कादि । प्रतियोः किम् ! अलंकारः ।।
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ३1४/२१ ॥
समानर्तकयोर्धात्यर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानादातोः कता
स्यात् । मुक्या नजति । द्विस्वमतन्त्रम् । भुक्या पोत्या प्रगति ।
न क्या सेट् १।२ । १८ ॥
सेट् क्या किल स्यात् । शपिया । सेट् किम् ! कृत्या ।।
रलो प्युपपादलादः संश्च ११२ । २६ ॥
-भत्र 'दुरपा घार यस निपचम् पाने' पात:॥
२-'सम्पयायो मारे' बना कसरी मा.म चर
দুঘল আখ মা দিন সব পিল
Prat . मा समाभिरत्या प्राथमिति ॥ ३-T
दारियाने पावन तदेवयोग स ममरे सीना
मानेचन भविभागमामामामाल !

·उत्तरकृदन्तम् २०७ इवोवर्णोपचावलादेः रचन्तापरौ कत्वासनौ सेटौ वा किती स्तः । धुनित्या, धोतिया । लिखित्वा, लेखित्वा । न्युपधात्मिाम् ! चर्तिया । रलः किम् ? सेवित्वा । हलादेः किम् ? एपिया । सेट किम् ! भुक्त्वा । उदितो वा ७१२१५६ ॥ उदितः परस्य क्व इड्का । दशमित्रा, शाल्ला । देवित्वा, यूवा । दधातेहिः । हित्वा ।। जहातेश्च विव ७।४। ४३ ।। हित्वा । हाङस्तु-हात्वा ।। समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् ७।१॥ ३७॥ अव्ययपूर्वपदेऽनन्समासे क्वो ल्यबादेशः स्यात् । तुक् । प्रकृत्य । अनम् किम् ! अकृत्या ।। आमीक्ष्ण्ये णमुल् च ३१ ४१२२॥ आभीशये घोत्ये पूर्वविषये णमुल् स्यात् क्वा च ॥ निरपवीप्सयोः ८।१।४।। आमीक्ष्ण्ये चीप्सायां च धोत्ये पदस द्वित्वं स्यात् । आभोषण्यं तिङन्तेष्वव्ययसंज्ञकेषु च कृदन्तेषु च । स्मारस्मारं नमनि शिवम् । स्मृत्वारमृत्वा । पायम्पायम् । भोजम्मोजम् । १-अत्र उपरा' पनि भानुः दिवा. प० । भानचा' इत्यत्र 'अनुनासिकरप विशालोः' इति दीपः॥ २-सी हनुनामिक च'इल्यूट् ॥३- मोहार पानोपदिशा मा चामत्यये परे ॥ ४-अत्र 'मातो पुति यत् ॥

·নালিয়াগ श्राशम् ॥ अन्यायमिन्गु गिद्धाप्रयोगमेन ३।४।२७ ॥ पापमो नमुद मान । नियोगी परभूतमत् कृत् । प्रयोगानई r: 1 अप्रपाकारम् । सहारन् । फरहाण I रहार गुहा । मिति रिम् ! शिरोऽन्यया या मुह ॥ "युतरालम् ॥ ॥दिनन् ।। अंथ विभक्त्याः प्रातिपदिकार्यलिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा २॥३॥४६॥ नियनोपस्थितियः प्रातिपदिकार्थः । मात्रशदस्य प्रत्येकंयोगः। १-योजनमोर' इति विहितस्यादीनां निशासितार्थनिरूपणापा-- अथेति ॥ २-प्रातिपदिकार्यश्च निच परिमाणं च पवने च तानि प्रातिपदिकार्यलिङ्गारिमागरचनानि, तान्देव तन्मात्रम्, तस्मिन, इति विग्रहः । अत्र वचनशन्दान्ते दन्टे ने मात्रान्तरयोर्नित्यसमासवचन लीवत्वं पैति मयूरव्यंसहादयश्चेत्येतदन्तर्गगयत्रेण समासः ॥ ३-पद- समुदायल्पवाक्यार्थगाने पदार्थशानं कारणमिसन आह-नियतेति । यस्मिन् प्रातिपदिके उच्चारिते सति यस्यार्थस्य नियमेन मानं स प्राठि: पदिकार्थः । तन्माने प्रथमा इत्यर्थः । यथा 'उच्चैः' इत्युचारिते उच्चाधिकरणस्य 'नीचेः' इत्युच्चारितेऽधोऽधिकरणस्य 'कृष्णः' इत्यत्र पुंस्त्वविशिष्टवासुदेवरूपार्थस्स 'श्री' इत्यत्र स्त्रोत्वविशिष्टलक्ष्मीरूपायंस 'ज्ञानम्' इत्यत्र लीबत्वविशिशान्तयोंधस्य च मानार्थ नियतो- पस्थितिकाः । तत्रार्थे 'उच्चस्' इत्यादिशब्दात् प्रथमा ॥ ४-'इन्दादी द्वन्द्वान्ते च धूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसंबद्धयते' इति वचनात् ।।

·विमपत्य : प्रातिपदिकार्थमात्रे लिङ्गमात्रायाधिक्ये परिमाणमात्रे संख्यामात्र च प्रथमा स्यात् । प्रातिपदिकार्थमात्रे उच्चैः । नीचैः । कृष्णः । श्रीः । ज्ञानम् । लिङ्गमात्रेताः, तटो, तटम् । परिमाणमात्रे-द्रोणो श्रीहिः । चनं संख्या । एकः, द्वौ, बह्वः ।। सम्बोधने च२।३।४७ ।। प्रथमा स्यात् । हे राम । इति प्रथमा। कर्तुरीप्सिततमं कर्म १ १ ४।४९ ॥ कर्तुः क्रियया आतुमिष्टतमं कारर्फ कर्मसंझं स्यात् ।। कर्मणि द्वितीया २।३।२॥ अनुक्ते कर्मणि द्वितीया स्यात् । हरि भजति । अभिहिते तु १-यद्यपि लिङ्गमात्र एवार्थ उचितस्तथापि प्रातिपदिकार्यभान विना लिङ्गमात्रार्थभानासंभवात् 'तदाधिक्ये' इत्युक्तम् । एवं च प्रातिपदिकापपिचया यत्र लिङ्गलिनचे अधिके मासेते तत्रापि प्रपमा, न तु तत्र ताभ्यामधिके कर्मवादाविश्यर्थः । अस्योदाहरणं तटा, तटी, तटमिति, इदमत्रावधारणीयम्; त्रिविधा नामशब्दा अलिङ्गा नियत. लिङ्गा अनियतलिङ्गाश्च । तत्राद्या द्वितये प्रातिपदिकार्थमात्रस्योदाहरणानि तृतीया लिङ्गमावाद्याधिक्यस्य । अनियत्तलिङ्गेधु प्रातिपदिकमात्रेण कस्यापि लिङ्गस्य नियमेनामानात् तेषु प्रथमा लिङ्गमहणम् ॥ २-द्रोणशब्दात्य- रिमाणविशेषस्य नियमेनोपस्थितावपि ब्रीहिणा सह प्रथमार्थस्य भेदान्वय- लाभाय परिमाणप्रणम् ॥ ३ एकत्वादीनां प्रकृत्या उक्तत्वात् 'उक्तार्यानाभप्रयोगः' इति न्यायिन प्रथमा न स्यादतो वचनप्रणम् ॥ ४-अत्र चैत्रः कर्ता तवृत्तिः किया प्रीत्यनुकूलव्यापाररूपा तथा क्रियया आप्तुं संबन्धुमिष्टतमम् इच्छोद्देश्य हरिपदार्थरूपं कारक तस्य कर्मसंश। मवृत्तिव्यापारजन्यमीतिरूपफलाभयो हरिभवतु-ईदृशेच्छोद्देश्यत्वं हरि- पदार्यस्य । एवं प्रामः संयोगाश्रयो भवतु । तण्डुलः विलिलयाश्रयो भवतुः इत्यादिरूपेच्छा तत्र तत्रोदनीया ॥५-यदुक्तम्- यस्मिन्न विधीयो स्यादितम्यादितद्धिता समासो वा मवेदयत्र सक्तः प्रथमा सतः ।।

·२१० लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् कर्मादौ प्रथमा-हरिः सेव्यते । लक्ष्म्या सेवितः ॥ अकथितं च १।४।५१ ।। अपादानादिविशेषैरविवक्षितं कारकं कर्मसंज्ञ कर्मसंज्ञं स्यात् । दुंह्याच्पच्दण्ड्रधिप्रच्छिचित्रूशासुजिमथ्मुषाम् । कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नीकृष्वहाम् ॥ १॥ गां दोग्धि पयः । बलिं याचते वसुधाम् । तण्डुलानोदनं पचति । गर्गान् शतं दण्डयति । व्रजमवरुणद्धि गाम् । माणवकं पन्यानं पृच्छति ! वृक्षमवचिनोति फलानि । •माणवकं धर्म ब्रूते शास्ति वा । शतं जयति देवदत्तम् । सुधां क्षीरैनिधि मध्नाति । देवदत्तं शतं मुग्णाति । ग्राममजां नयति हरति कर्पति वहति वा । १-अपादानसम्प्रदानाधिकरणत्वरूपेणाविवक्षितं कर्मत्वेन विवक्षितं कारकं कर्मसंशमित्यर्थः ॥२-ननु हस्तं निदधाति वृक्ष इत्यत्रापि कर्मत्व- विवक्षाप्रत इत्यत आइ दुहित्यादि-दुहादीनां नीप्रभृतीनाञ्च धान्नां यतमं तत्सम्बन्धी योऽस्तत्रापादानत्याविषक्षायां फर्मत्वविवधाया- मेव कर्मसंशा नान्यत्र, अवाविवक्षा द्विधा अपादानत्यादिप्रातिपूर्षिका सर्वथा तदमातिरूपा च, तत्र 'दुङ् दण्ड चित्र जि मा मुम्' एवं अपादानात्वाविवश्वायां कमत्ववियशायाच कर्मत्ये द्वितीया, तेयादानत्य- विषायां पसयार ! अध्'धानुप्रयोगेऽधिकरणत्वाविवशायां कमरे द्वितीया, अधिकरणत्वविवज्ञायां च सतमी । 'दू शाम' इत्यनयोः प्रयोगे सम्मानवाविवशायां कर्मत्वे दितीया । अन्यत्र सर्यायाप्ति- रूपे पाविवशा, तेषु च सपा कमसंवेटेति भावः । अत्र सूचोदाहरणे. आदानत्यावविवशया यत्कर्मत्वं तद् गोणकर्मत्वेन व्यवड़ियते ॥ ३-मर धीरनिकमत्वं मपारागोनाकनिःमारणार्थ यार । मत एव 'देवामुरेरमृतमम्बुनिधिर्ममन्ये' इति भारश्मियोगः संगठने ॥

·विमपत्यर्थाः अर्थनिबन्धनेयं संज्ञा । बलि भिक्षते वसुधाम् । माणवक धर्म भायते अभिधत्ते वक्तीत्यादि । इति द्वितीया। स्वतन्त्रः कर्ता ११४।५४।। क्रियायां खातन्त्रयेण विवक्षितोऽर्थः कर्ता स्पात् ।। साधकतमं करणम् १।४ । ४२॥ क्रियासिद्धौ प्रेकृष्टोपकारक करणसंइं स्यात् ॥ कर्वकरणयोस्तृतीया २।३।१८ ॥ अनभिहिते कर्तरि करणे च तृतीया स्यात् । रामेण बाणेन हतो वाली॥ इति तृतीया। कर्मणा यममिति स सम्प्रदानम् १ । ४ । ३२ ।। दैनिस्य कर्मणा यमभिप्रेति स सम्प्रदानसंशः स्यात् ।। १-दुहादीनां पाना येऽस्तिवाचकवानुमानिमित्तिकेयं संशेत्यर्थः ।। २-पाकादिरूपाया क्रिया या पदार्यः स्वातम्येण यात्रा विवष्ठितः, सिताच यं किया अनेनैव सायनीयेति रूपेण तदानी स पदार्थः कर्नुसंशः । अत पार 'स्थान्दो पचतिः अमिः पचति' इत्यादिप्रयोगा भवन्ति ।। ३-पदयापाराव्यवधानेन क्रियाफलनिष्पतिः तव्ययम् । सर्वाणित कारकाणि यद्यपि क्रियोपकारकाणि तयापीदमतिशयन नियोपकारकमतस्त- मप्रयोगः संगछते । सकृदनेकेषामतिशयेनोरकारकरवाभावादेकस्यैकस्मिन् पारे करणसंशापति सम्प्रदायः ॥ ४-दमुपलक्षणम्। तथा च कर्ता क्रिपामात्रस्य कर्मणा सह संबसं पामभिौति स संबन्धोदेश्यः নয়। সরু ও বিষ বার বিশ্ব এম্বী মায पातों कथयति, सदायरामुरेन्द्राय, तुम् हितमुपदिशामित्यारिमयोगा: संगमन्ते ।।

·२१२ लघुसिमान्तकौमुद्याम् पतु गम्प्रदान २१३ ॥ १३ ॥ विप्राय ददाति॥ नमस्म्यस्तिसाहासबालंघपयोगा। २.३ | १६ एमियोंगे चतुर्गी। हरये नमः । प्रजाभ्यः स्वस्ति। स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा ।. अलमिति पर्यापयर्यग्रहणम् । देत्येभ्यो हरिरलं प्रमः रामर्षः शता इत्यादि ।। इति चतुर्गी। ध्रुवमपायेऽपादानम् १ । ४ । २४ ॥ अपायो विश्लेपस्तस्मिन्साध्ये यद् ध्रुवमवधिभूतं का तदपादानं स्यात् ॥ अपादाने पञ्चमी २।३।२८ ॥ मामादायाति । धावतोऽश्चात्यततीत्यादि । इति पञ्चमी। पष्ठी शेपे २।३।५।। कारकप्रातिपदिकार्थव्यतिरिक्तः स्वस्वामिभावादिः संबन्ध शेषस्तत्र पष्ठी । राज्ञः पुरुषः । कर्मादीनामपि संबन्धमात्रविवक्षार पष्ठयेव । सतां गतम् । सर्पियो जानीते । मातुः स्मरति । एवं दकस्योपस्कुरुते । मजे शम्भोश्चरणयोः।। इति षष्ठी। आधारोऽधिकरणम् १ । ४।४५ ॥ १-विश्लेषो विमागानुकूलव्यापारस्तस्मिन् साध्ये जननीये यद् ध्रुवमुदासीनं तादृशव्यापारानाश्रयं तदपादानसंशम् । एवञ्च विमाग- जनकव्यापारानाश्रयत्वे सति विभागाश्रयत्वमपादानत्वम् । । 7 ·विभपत्यर्थाः २१३ कर्तृकर्मद्वारा तनिष्ठक्रियाया आधारः कारकमधिकरणं स्यात् ।। साम्यधिकरणे च २१३१३६॥ अधिकरण सप्तमी स्यात्, चकारारान्तिकार्येभ्यः । औपश्लेषिको वैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्याधारस्त्रिधा । कटे आस्ते । स्थौल्या पचति । मोझे इच्छास्ति । सर्वस्मिन्नामास्ति । वनस्य रे अन्तिके वा॥ इति सप्तमी। इति विभक्त्यर्थाः । १-शावाद्व्यापाररूपक्रियाया आधारः कर्ता, कलरूपाया आधारः म, ताम्यां याधात् परम्परया क्रियाधारस्यैतत्संशा । तथाहि कदे आस्ते' पत्र का वेत्रादिस्तनिष्ठास्त्रिक्रियायाः परम्परयाधारस्य कटरपाधिकरण- ज्ञा। एबम् 'स्थाल्यां पचति' इत्यत्र साधाविड़ितेराधारमण्डलसदा- ' स्थाली परम्परया विलित्रयाधारः । एवं समोहनीयम् ।। -आसमकिपाकाय आसनक्रियाया आधारः कटोऽधिकरणसंशः } -पाकक्रियाकर्मतण्डलादिक्षारापाकक्रियाया आधारःस्थाली अधिकरणसंशा।। -असिकियाकर्दभूतेन्डामारा अस्तिनियाया आधारो मोशो भिकरणसंश। अस्तिकियाकर्वभूतामा अलिकिपाया आधारः सर्वमधिकरणसंशम् ।। सर्वासां विमतीनामेत्र मेटनं यथा- रामो राजमणि सरा रियो राम रमेमो रामेणाभि निशरचमू रामाय तस्मै नमः । যাশাকাতি ফল বা দর্শী रामे रितलयः सदा मरतु मे भो राम मानकर ।

·अय समासाः गया मेममागः । गमाग: Ta नत्र गमागः | Trninनि रस कामाम: प्रमः ।। प्रारंग सामानोऽगयीwiftir |॥२॥ प्रापेगं पाप्रधानTETi: गुमाः कर्म गरयः । पारपती मिगुः॥ ३॥ प्रागामार्गप्रशानी पदहिभाः ॥ प्रागोभयाशाप्रधानो हम पामः ॥५॥ समर्थः पदविधिः २१1?" पदमपाधी या विधिः म ममाभिती योग्यः ॥ प्राकटारात्समामः २।१।३।। फडाराः कर्मधारय इत्यतः मार ममास इत्यधिक्रियते ॥ सह मुपा२।१।४॥ सुर सुपा सह या समस्यने ।। समासात्प्रातिपदिकत्वेन मु छम् पैराभिधानं वृतिः । पुत्तद्वितसमासकशेषसनायन्तधार रूपाः पञ्च धृत्तयः । त्यर्थावबोधकं वाक्यं विग्रहः। स १-यहूनो पदानां मिलिश्वकपदभवनम् ॥ २-विशेषसंज्ञा भव्यर्य भावादिरूपास्ताभिर्विनिर्मुक्तः इत्यर्थः ॥ ३-पूर्वपदस्यायः प्रधानं यत्र एवमन्यत्रापि ॥ ४-'समानाधिकरणलपुरुषः कर्मधारयः' इति सूत्रात् । ५-'संख्यापूर्वो द्विगुः' इति सूचात् ॥ ६-पदमुद्दिश्य विधीयमानसमास संशादिः पदविधिः स समर्थस्य परस्परान्दितार्थस्य आश्रितो भवति अर्थात् समांश्रयस्यैव भवति ।। ७-समस्यमानपदार्थापेक्षया भिमार्थाः भिधायिकेत्यर्थः ॥ ८-वृत्तेयोऽर्थः तस्यावरोधक वाक्यं विग्रह इत्यर्थः ।।

·अध्ययीभाषा २१५ लौकिकोऽलौकिकश्चेति द्विधा । तत्र पूर्व भूत इति लौकिकः । पूर्व अम् भूत सु इत्यलौकिकः । भूतपूर्वः । भूतपूर्वे चरडिति निर्देशा- सूर्वनिपातः । (ईचेन समासो विभक्त्यलोपश्च) । वागर्थी इब वागर्याविव ॥ इति केवलसमासः ॥ १॥ अथाव्ययीभावः अव्ययीभावः २१११५॥ अधिकारोऽयं प्राक् तत्पुरुषात् ।। अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिघट्वयर्थाभावात्ययासंप्रति- शब्दप्रादुर्भावपञ्चायथानुपूठयोगपघसादृश्यसम्पत्तिसाकल्या. न्तवचनेषु २।१।६॥ विभक्त्यर्यादिषु वर्तमानमव्ययं सुबन्तेन सह नित्यं समस्यते सोऽव्ययीभावः । प्रायेणाविग्रहों नित्यसमासः, प्रायेणाखपदविग्रहो या । विभक्ती, हरि डि वि इति स्थिते ॥ १-लोके प्रयोगाई एव लौकिका ॥ २-लोके प्रयोगानई एमालौकिकः ॥ ३-मूलोकविग्रहे 'सह मुपा' इत्यनेन विमाषण समास- संज्ञायां समासत्वात् प्रातिपदिकत्वेन विभक्योकि 'भूतपूर्व चर' इति निर्देशन भूतउन्दस्य पूर्वनिपाते एकदेशविकतन्यायेन प्रातिपदिक- स्यात्सी इत्यादिकायें तत् सिद्धम् ॥ ४-विमाषाधिकाराभावेऽपि, अयं समामोनित्यः । अत एव परादप प्यत्ययेनापि प्रयोगे 'उदाहुरिव वामनः रवि कालिदासप्रयोगः मंगच्यते ॥ ५-ननु विम्योर समामार्थवोधनाद अग्निह रति पथनमसनतामायचेराह प्रायोत्यादि--न स्वेन पदेन विपदो यरर सोऽस्वपदविग्रहः ।। ६-भय सतभ्यधाव घोतकोधि: । पद अपय यस्पा विमतरस्त घोतक तदिमन पन्तस्वैर नाव्य येन सह समासो भातीनि पोलपम् ।।

·।
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् १ । २ । ४३ ॥
समासशास्त्रे प्रथमानिर्दिष्टमुपसर्जनसंज्ञ स्यात् ।।
उपसर्जनं पूर्वम् २।२ । ३० ॥
समासे उपसर्जनं प्राक्प्रयोज्यम् । इत्यधैः प्राक् प्रयोगः ।
सुपो लुक् । एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात्प्रातिपदिकसंज्ञायां खाद्युत्पत्तिः।
अव्ययीभावश्चेत्यव्ययत्वात्सुपो लुक् । अधिहरि ॥
अव्ययीभावश्च २।४ । १८ ॥
अयं नपुंसकं स्यात् ॥
नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः २।४।८३॥
अदन्तादव्ययीभावात्सुपो न लुक्, तस्य पञ्चमी विनाअमादेशश्च
स्यात् ।। गाः पातीति गोपास्तस्मिन्नित्यधिगोपम् ।।
तृतीयासप्तम्योर्षहुलम् २ । ४ । ८४ ।।
१-समाससंज्ञाविधायकशास्त्रघटकप्रथमान्तपदजन्यबोधविषयोऽयः
उपसर्जनसंशः । तथा दि समाससंशाविधायकं शास्त्रम् अन्य
'विभक्ति' इत्यादिसू तपटकं प्रथमान्तं पदम् 'अव्ययम्' इति तजन्य
बोधविषयः 'अधि' इति तस्योपसर्जनसंशा ॥ २-'हरि हि अधि'
हत्यलोकिकरिग्रहे 'अव्ययम्' इत्यादिना अव्ययीभावसमासे 'प्रथमा-
निर्दिष्टं समास उपसर्जनम्' इति उपसर्जनसंशायाम् 'उपसर्जनं पूर्वम्' ही
अधेः पूर्वनिाते 'कृत्तदितममाध' इति प्रातिपदियो 'गुपो धार'
জানিনা সা গুষ্টি ফেইনিংােলা মানিবনিবিষ্ট
यापुत्पत्तो 'अव्ययीभावश्च' इत्यत्ययचात् मुपो कि अधिरि हनि
मिस्पति ।

·- अव्ययीभाव: २१७ अदन्तादव्ययीभावात्तृतीयासप्तम्योर्वहुलमम्भावः स्थात् अधिगोपम् , अधिगोपेन, अधिगोपेवा । कृष्णस्य समीपम् उपकृष्णम् । भद्राणां समृद्धिः सुमदम् । यवनानां व्युद्धिर्यवनम् । मक्षिकाणाम- भावो निमक्षिकम् । हिमस्यात्ययोऽतिहिमम् । निद्रा संप्रति न युग्यत इत्यतिनिद्रम् । हरिशम्दस्य प्रकाश इतिहरि । विष्णोः पश्चादनुविष्णु । योग्यताचीप्सापदार्थानतिवृत्तिसादृदयानि यथार्थाः । रूपस्य योग्यमनुरूपम् । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थम् । शक्तिमनतिक्रम्प यथाशक्ति ॥ अध्ययीभावे चाफाले ६।३।८१॥ सहस्प सः स्यादव्ययीभावे न तु काले हरेः सादृश्यं सहरि । ज्येष्टस्यानुष्येणेत्यनुज्येष्ठम् । चक्रेण युगपत् सचक्रम् । सदृशः सख्या ससखि । क्षत्राणां संपत्तिः सक्षत्रम् | तृणमप्यपरित्यज्य सतृणमति । अग्निप्रत्यार्यन्तमधीते साग्नि । नदीमिश्च २।१।२०॥ १-'कृष्णस्य समीपम्' इति लोकिरविग्रहः, 'कृष्ण हस् उप' इत्य. लौकिकविप्रहः ॥२-अत्र 'मद्र आम् मु' इत्यलोकिकविग्रहः॥ ३-'यवन आम दुर् ॥ १-मटिका आम निर्' ।। ५-"दिम स्स् अति ॥ अति ॥ ७-'हरिस्पति' ।। -विष्णु रम् अनु' । ९- स अनु० ॥ १०- अर्थ अम् प्रति ॥ ११-'कि इस् यथा । १२-'हरिया छ । १३-'ज्येष्ठ रस अनु' ॥ १४-चक्र या सह। १५-'सरिया सह ॥ १६-१त्र भिस् सह।१७-'तृग या सह ॥ १८-'अमिय सह ।। १३ १५ 10 ६-निद्रा स् ·लघुसियाकीमुशाम् नदीभिः सह संध्या समस्यते । ( समाहारे पापमियते) पागम् । द्विमुनम् ।। तद्विताः४।१।७६ ॥ आपसमसमारिधिकारोऽयम् ।। अन्यपीमाये शरत्ममृतिभ्यः ५। ४ । १०७ ।। शरदादिम्परच् स्यारामामान्तोऽव्ययीभावे । शरदः समीप मुंपशरदम् । प्रनिविपाशम् । (जराया जरथ) उपजरसमित्यादि । अनय ५।४।१०८॥ अनन्तादन्यपीमावाच् स्यात् ।। नस्तद्धिते ६।४।१४४ ॥ नान्तस्य भस्य टेलोपस्तद्धिते । उपराजम् । अध्यात्मम् ।। नपुंसकादन्यतरस्याम् ५ । ४।१०९ ॥ अन्नन्तं यत् लीयं तदन्तादव्ययीमावास्या स्यात् । उपचर्मन् । उपचर्म ॥ झय: ५।४।१११।। शयन्ताहव्ययीभावाच्या स्यात् । उपसमिधम् । उपसमित् ।। इत्यव्ययीभावः ॥२॥ १-'पश्चाना गलानां समाहार' इति लौकिका 'पवन जस् गो जस्' इत्यलोकिकः ॥ २-'दयोर्यमुनयोः समाहारस' [[३-अत्र शरदादिनिदेशः ।। ४-अत्र समीपार्थे 'अव्ययं विमक्ति' इत्यादिना समासः ॥५-'विपारा विपाशं प्रति' इति लौकिके 'विपाश् अम् प्रति' इत्यसौकिके विग्रहे 'अव्ययं विभक्तिः' इत्यादिना यथार्थेऽव्ययीभावः ।। ६-'जरायाः समीपम्' इति विग्रहः ।।५-'आत्मनि अधि' इति लौकिक आत्मन् डि अधि' हायलौकिके विग्रहे विभक्त यर्थेऽव्ययीभावः ।।

·अथ तत्पुरुषः तत्पुरुषः२।१।२२।। अधिकारोऽयं प्राग्वहुबीहेः ।। द्विगुथ २।१ । २३ ॥ द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञकः स्यात् ।। द्वितीयाश्रितातीतपतितगतात्यस्तप्रासापन्नः२।११२४ द्वितीयान्तं श्रितादिप्रकृतिकः सुबन्तैः सह वा समस्यते च तत्पुरुषः । कृष्णं श्रितः कृष्णश्रित इत्यादि ।। तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन २ ॥१॥ ३०॥ तृतीयान्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेनार्थेन च सह प्रावत् । शङ्खलया खण्डः शङ्कुलाखण्डः । धान्येनार्यों धान्यार्थः तत्कृतेति किम् ! अक्षणा काणः ॥ कठकरणे कृता बहुलम् २११ । ३२ ॥ १-आदिपदेन दुःखातीतः, पपतितः, ग्रामगतः, तुदिनात्यरू (अत्यासोतिक्रमः), मुखप्राप्तः, दुःखापमा) इति प्रामाणि २-तृतीयान्तपदम्, 'शङ्कलया' इति तदर्थः शङ्कलारूपकरणम तत्कृतो गुणः एण्डनक्रियारूपः तद्वावर्क खण्डपदं तत्पकृतिकसुबन्तै सह 'शङ्कुला ग' इति तृतीयान्तस्य समासः ॥ ३-अर्यत इति अ प्रयोजनम् , 'घान्येन इत्यत्र करणे तृतीया || ४-मनु एतत्त्रोदाहर- ये करण एव नृतीया तथा च ' करणे इत्यनेनैव सिद्ध सम इदं रखें ध्यमित्याराशते तकृतेति, 'गुणवचनेन चेत्तृतीयान्त- समासस्तहि त कृतेनैव' इति नियमार्थमिदमित्यारा येनाह-अश्रोति ।। .

·। २२० लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् कर्तरि करणे च तृतीया कृदन्तेन बहुलं प्राग्वत् ॥ हरिणा त्रातो हरित्रातः । नर्भिन्नो नखभिन्नः । कृग्रहणे गतिकारक- पूर्वस्यापि ग्रहणम् । नखनिर्भिन्नः ॥ चतुर्थी तदर्थार्थवलिहितसुखरक्षितैः २ ॥ १ ॥३६॥ चतुर्थ्यन्तार्थाय यत् तद्वाचिना अर्थादिभिश्च चतुर्थ्यन्तं वा प्राग्वत् । यूपाय दारु यूपदारु । (तदर्थेन प्रकृतिविकृतिभावः एवेष्टः)। तेनेह न-न्धनाय स्थाली । ( अर्थेन नित्यसमासो विशेष्य- लिङ्गता चेति वक्तव्यम् ) । द्विजार्थः सूपः । द्विजार्या यवागूः । द्विजार्थ पयः । भूतबलिः । गोहितम् । गोसुखम् । गोरक्षितम् ॥ पञ्चमी मयेन २।१। ३७ ।। चोराद्यं चोरभयम् ॥ स्तोकान्तिकदार्थकन्द्राणि क्तेन २ । १ । ३९ ।। पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः ६।३१२॥ १-मनु 'प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितसदादेस्तदन्तस्य च प्रहणम्' इति परिमारया कदन्ततरादरेवार प्रणे निर्मिनशन्देन समासो न स्यादत भाइ प्रहा इति ॥ २-चतुष्यतयाग्याप यूपार यद् दादि तसाचिना मद चतुपन्तं समस्या इत्यर्षः॥ -प्रतिः समापिकारण विशतिः कार्यमेयय पत्र समाथिगरणकार्यमायनत्र समामो पया 'घटाय मृतिका परनिका, पटाय सन्तयः पटतन्तः, मानेदार दार' एयादि । रचनाय स्वाटी' इत्यादी || ४-परयभित्रम' সিমঃ ধসহ শাখরুনি, যিীয যানো কি बामेव मममारपरपर्यः ॥ ५-मोकान माप पसम्पन्न सान्तन मुबन्नेन भर ममम्यो । .

·नरपुरा
૨
अलगुत्तरपदे । सोकान्मुक्तः । अन्तिवादागतः । अभ्याशा-
दागनः । इरादागतः । कृच्छादागतः ॥
पष्ठी २।२।८॥
मुबन्तेन प्राग्वत् । राजपुरमः ॥
पूर्वापराघरोनरमेकदेगिनकाधिकरणे २।२।१॥
अवपिना सह पूर्वादयः समस्यन्ते एकत्यसंख्याविशिष्ट -
दवया । पोष्ठीसमासापवादः । पूर्व कायस्य पूर्वापः । अपरकायः ।
एकाधिकरणे किम् ! पूर्वानाणाम् ॥
अर्ध नपुंसकम् २।२।२।।
समशिवायर्धशम्दो निन्य डावे, स प्राग्वत् । अर्थ रिपन्याः
अर्धपिप्पली ।।
गप्तमी गाग्दः २।१।४।।
समम्पन्तं सोगादिभिः प्राग्वत् । अशेष शोमः अक्षर
इत्यादि । द्वितीयाननीयोपादियोगविभागादन्यत्रारिपुनीयादिमितीना
प्रयोगशासमासी शेयः ।।
दिवसग्न्यं मंझायाम् २ । १ । ५० ।।
संशापामेति निमार्थ मूत्रम् । शामरामी । समयः ।
१-एपदभापपरा मारः॥ २-मागे नाति
मा नाद Time:'
dr . नाम दाना पूनियानिमामोतारी
पर-मर frat x विमलना'
अपने भारत इसी ॥r-PAIN
पा-- HR ARR, that itm भाभी,
प.firs, TM Imageता॥५-HTTAः
पyamreka
---

·२२२ सघुमिवातकोमुपाम् नेह न-उत्तरा वृक्षाः । पन मानणाः || तद्धितातिरपदसमाहार च२।१।५१ ।। तद्वितायें पिये उत्तरपदं च परतः समाहारे च वाट्ये दिवसंख्ये प्राग्यत् । पूर्वस्या शालायां मैकः-पूर्वा शाला इति समासे जाते (सर्वनाशो यतिमात्रे पुंर्वद्रायः )। दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ना ४ । २ । १०७ ॥ अस्माद्वाघ अः स्यादसंज्ञायाम् ॥ तद्धितेप्वचामादेः ७।२।११७ ॥ अिति णिति च तद्वितेष्वचामादरचो वृद्धिः स्यात् । यस्येति च । पौर्वशालः ॥ पञ्च गावो धनं यस्येति त्रिपदे बहुव्रीहौ । (द्वन्द्वतत्पुरुपयोरुत्तरपदे नित्यसमासवचनम् ) ॥ गोरतद्धितलुकि ५।४।९२॥ गोऽन्तात्तत्पुरुषाच् स्यात् समासान्तो न तु तद्धितलकि । १-'संज्ञायामेव' इति नियमेन ॥ २-दिसंख्याप्रकृतिकं सुबन्तं सुबन्तेन समस्यते इत्यर्थः ॥ ३-भव इति-तत्र भवः' इति तद्धितप्रकरणे 'भवः' इत्यर्थनिर्देशात् ॥ ४-पुंलिने यादृशं रूपं तत्प्राप्तिः, अर्थात् स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः, तन्निमित्तस्य स्त्रीत्वस्य निवृत्तेरिति भावः ॥ ५-'पूर्वस्या शालायां भवः' इति लौकिकविग्रहे 'पूर्वा हि शाला हि' इत्यलौकिकविग्रहे 'तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च' इति समासे समासत्यात्मातिपदिकत्वेन सुपो लुकि 'सर्वनानो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः' इत्यनेन पूर्वपदस्य गुंबद्भावे 'पूर्वशला' शब्दान् हौ 'दिक्यूर्वपदादसंज्ञायां नः' इति अपत्ययेऽनुबन्ध- लोपे तद्धितान्त चैन प्रातिपदिक्त्वान् हेलु कि तद्धितेष्वचामादेः' इति आद्यचो वृद्धी स्वादिकायें 'पौर्यशाला' इति सिद्धम् ।।

·तत्पुरुषः
पञ्चगवधनः ॥
तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः १।२ । ४२ ।
संख्यापूर्वो द्विगुः २ । ११५२ ।।
तद्वितायेंत्यत्रोक्तविविध संख्यापूर्वो द्विगुसंज्ञः स्यात् ।।
द्विगुरेकवचनम् २ । ४।१॥
द्विग्वर्थः समाहार एकवत्स्यात् ।।
स नपुंसकम् २।४ । १७ ॥
समाहारे द्विगुर्द्वन्द्वध नपुंसकं स्यात् । पञ्चानां ।
समाहारः पञ्चगवम् ।।
विशेषणं विशेष्येण बहुलम् २११ । ५७ ।।
भेदक मेयेन समानाधिकरणेन बहुले प्राग्वत् । नीलमुत
नीलोत्पलम् । बैहुलग्रहणावचिनित्यम्-कृष्णसर्पः । कचिन-र
जामदान्यः॥
१-'पञ्च जस् गो जस धन मु' इत्यलौकिकविरहे पूर्वम् 'अनेकम
पदार्थे' इति बहुवीहिसमासः, तदनु तद्धितायोत्तरपदे समाहारे च।
तत्पुरुषसमासे प्रातिपदिकत्वात् 'मुमो धानु' इति सुपो कि 'पञ्च गो।
त्यवरायां गोशब्दात् 'भारतद्धिताकि इति रवि, अनुपन्धलोपे अवा
'पञ्चगवधन' इत्यतः प्रातिपदिकरवात्सो विमती, अनुबन्धलो,
चिसोपवमवधन इति सिद्धम् ॥
२-मे विशेष्यमित्यादुर्भक तु विशेषणम् ।
प्रधानं तु विशेष्य साइप्रभान विशेषणम् ॥
पराये स्वार्थ निक्षेपारप्रधान विशेषणम् ।
विशेभ्यं शुमान स्वास्स्वार्थस्येव समर्पणात् ।।
बिचित प्रतिनिधिकचिर निमादिन्यदेव ।
सिभिान रा समीर चतुर हुन् बलि

·. घुसियालकोगुणाम् उपमानानि सामान्यवचनः २॥१॥ ५५ ॥ धन र श्यामो पनश्यामः । (शामयार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपरयोपगंल्यानम् ) । शाकप्रियः पार्पियः शोकपार्थिकः । देवपूजको ब्राह्मणो देवमामणः ।। नम् २।२।६॥ नन् सुरा सह समस्यते ॥ नलोपो नमः ६।३।७३ ॥ नमो नस्य लोप उत्तरपदे । न ब्राह्मणः अग्राह्मणः ।। तस्मान्नुडचि ६ । ३ । ७४ ॥ लप्तनकाराना उत्तरपदस्याजादेर्नुडागमः स्यात् । अनश्चः । नकैघेत्यादौ तु नशब्देन सह सुप्सुपेति समासः॥ कुगतिपादयः २१२ ॥१८॥ एते समर्थेन नित्यं समस्यन्ते । कुत्सितः पुरुषः कुपुरुषः ॥ : ऊर्यादिच्चिडाचश्च १।४ । ६१ ।। १-उपमानवाचकस्य पूर्वनिपाताथै सूत्रम् ॥ २-पूर्वपदे यद् उत्तरपदं तस्य लोपो वतन्य इत्यर्थः ॥ उत्तरपदभूतस्य प्रियपदस्य लोपे 'शाकपार्थिवः' इति सिध्यति, एवं पूजकशब्दलोपेन 'देवब्राह्मणः' इति सिध्यति ॥ -ना एकधाशब्देन समासे ननो नकारलोपे एकधाशब्दस्य नुडागमे 'अनश्वः' इतिवत् 'अनेकधा' इति स्थादित्याशव परिहरति नैकधेति ॥ ५-यद्यपि गतिपदेन प्रादीनामेव ग्रहणं भवति, तथापि क्रियायोग एव तेषां गतिसंज्ञाविधानेन यत्र क्रियायोगाभावस्त- त्रापि 'सुपुरुषः' इत्यादी समासविधानार्थ प्रादिग्रहणम् || . -- ३-शाकप्रियशब्द ·२ श - तत्पुरुप ऊर्यादयश्च्यन्ता डाजन्ताश्व क्रियायोगे गतिसंज्ञाः स्यु रोकृत्य । शुक्लीकृत्य । पटपटाकृत्य । सुपुरुषः । (प्रात गलाद्यर्थे प्रथमया)। प्रगत आचार्यः प्राचार्य: । (आपाट क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया)। अतिक्रान्तो मालामिति विमहे- एकविभक्ति चापूर्वनिपाते १ १२ १४४ ॥ विहे यनियतविभक्तिकं तदुपसर्जनसंज्ञं स्यान तु । पूर्वनिपातः ॥ गोखियोरुपमर्जनाय १।२ । ४८॥ उपसर्जनं यो गोशब्दः स्त्रीप्रत्ययान्तं च तदन्तस्य प्रातिपदिव हवः स्यात् । अतिमाल: । (अबादयः कुटाद्यर्थे तृतीयया अबशुष्टः कोकिलया-अवकोकिलः । (पर्यादयो ग्लाना चतुर्या)। परिग्लानोऽध्ययनाय पर्यध्ययनः । (निरा कानाधर्षे पञ्चम्या)। निक्रान्तः कोदोम्याः-निष्फौशास्त्रि म ! १-'ऊरीकृत्य' इत्यन्य म्वीकृत्य, मनसि कृत्वा, इति चार जीतीपटपटाशब्दानाम् 'माया' इति क्यान्तेन योगे 'ऊदि' सूत्रेण गतिसंशाय 'बुगति' इति सूत्रेण समासे 'समामेऽनपूर्वे क्यो र इति तयाशब्दस्य स्यादेशे 'हन्यस्य पिति' इति मुगागमे स्थानिवद्र तान्त वात् 'कसानोमुन्' इत्यत्ययत्वे 'अययादासुमः' इति समासाना- सुपोकिएषां साधुत्यम् ॥ २-विग्रहवासपटक यत्किचिदनियनविभरि पदापेक्षया तमाश्यघटक यनियनविभक्तिकं पदं तदुषस जनसझं सात् । विपश्वा अनियतविभक्निकम् 'अति' पदम् अतिप्रान्तमतिकान्तेनेत्य: মি ইদাবিনামাল নিমকি, শীষ- संशा ॥३-कौशाम्बी नाम नगरीविशेषः॥ 35 त ·। २२६ लघुमिद्धान्तकौमुयाम् तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् ३१११ ९२ ।। सप्तम्यन्ते पदे कर्मणीत्यादौ वाच्यत्वेन स्थितं यत्कुम्भादि तद्वाचकं पदमुपपदसंझं स्यात् ।। उपपदमतिङ् २।२।१९॥ उपपदं सुबन्तं समर्थेन नित्यं समस्यते । अतिइन्तश्चायं समासः । कुम्मं करोतीति कुम्भकारः । अति किम् ! मा भवान् भूत् । मावि लुडि ति सप्तमीनिर्देशान्माडुपपदम् । (१०) गतिकारकोप- पदानां कृद्भिः सह समासवचनं प्राक् सुबुत्पत्तेः । व्याधी । अश्वक्रीती । कच्छपीत्यादि ।। तत्पुरुपस्याङ्गुले संख्याव्ययादेः ५। ४ । ८६ ॥ १-सप्तम्यन्त पदम् 'कर्म ग्यम्' स्यादी 'कर्मगि प्रत्यादि पद का थान्यत्वेन स्थितः बुम्मादिरूपोऽर्थः, 'कुम्भं करोति' इत्पादौ पुम्भादेः फर्ममंशविधानात, तदानकं पदम् 'कुम्भम्' इत्यादि रितीयान्त तस्योपदसंशा ॥ २-'प्याजिपति' इति विग्रह 'भातधोपसर्ग' हति पात्यो आो मशम्देन 'भान' शन्देन च गतिकारकी परिमारामदकारेण मुगुपत्तेः जातिगावकरयात् भारम्वीविपरा' इत्यादिना । मुचुपयनन्तरं समागे । मार सारे अनन्यभाषान् न स्यात् ।। ३-मारेन प्री' पनि विराति सिटिरिभाषया मुगुमसे प्रा. मागे 'कागर' PEL | गुणानन्तरं ममा २ सयामी रा न स || Tी' rafrat Kar विभनयोग प्रणो 'Trrer 7 PRAT भो यो गी कापून मदितिvaril माग गतिममासे ·२२७ तत्पुरुषः संख्यात्ययादेरझुल्यन्तस्य समासान्तोऽच स्थात् द्वे अङ्गुली प्रमाणमस्य द्वयङ्गुलम् । निर्गतमङ्गुलिभ्यो निरगुलम् ॥ अहसवैकदेशसंख्यातपुण्याच रात्र ५।४। ८७ ॥ एभ्यो राप्रेरच् स्याचान्संख्या पयादेः । अहहणं द्वन्दार्पम् ।। रात्राहाहाः पंसि २।४।२९।। एतदन्ती द्वन्द्वतायुरुपौ पुंस्येव । अहश्च रात्रिधाहोरात्रः । सैराः । संख्यातरारः । (मख्यापूर्व रावं श्रीयम् ) दिराजम् । त्रिरायम् ॥ राजाहःसरियापटप ५१४ १९१ ।। एनदन्तात्तत्पुरुषाय् स्यात् । परमराजः ।। आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ६।३।४६॥ महत आकारोऽन्तादेशः स्थासमानाधिकरणे उत्तरपद जातीपे च परे । महारानः । प्रकारयचने जातीयर् । महासकारो महाजातीयः ॥ पटना संव्यायामपनापशीत्याः६।३।४७ ।। A- १-भत्र ती सरमे सुरसरि समानामा लागिर ॥२-भान्' दायर रिदम्स पर मnि RE-मयां पा र संस्कामो रवि nि: urat कालिगुरा ·२२८ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् आस्यात् । द्वौ च दश च द्वादश । अष्टाविंशतिः ॥ प्रेयः ६।३।४८॥ प्रयोदश । प्रयोविंशतिः । प्रयस्त्रिंशत् ।। परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुपयोः २ । ३ । २६ ।। एतयोः परपदस्येय लिङ्गं स्यात् । कुकुटमयूर्याक्मेि । मयूरीकुकुटाविमी । अर्धपिप्पली । (द्विगुप्राप्तापन्नाटम्पूर्वगति- समासेषु प्रतिपेयो वाच्यः ) । पञ्चसु कपाटेषु संस्कृतः पंञ्चकपालः पुरोडाशः ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया २।२।४ ।। समस्येते । अकारश्चानयोरन्तादेशः । प्राप्तो जीविका प्राप्तजीविकः । आपन्नजीविकः । अलं कुमार्य-अलंकुमारिः । अंत एवं ज्ञापकात्समासः निष्कौशाम्बिः ।। अर्धर्चाः पुंसि च २।४।३१॥ अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि क्लीवे च स्युः । अर्धर्चः । १-बहुब्रीही तु द्विधाः, अशीतो परस्यां द्वयशीतिरित्यादौ न ॥ २-यधिका दश' इत्युत्तरपदलोपो वा ॥ ३-सकारान्तोऽयमादेशः ॥ अशीती परस्यां तुज्यशीतिरित्येव ।।४-प्रतिषेधः इति, परवलिङ्गस्येति शेषः। ५-अत्र 'तद्धितार्थ' इति समासः, 'परवल्लिङ्गम्' इति प्लीवत्वं मातं निपिघ्य तद्धितप्रत्ययार्थपुरोडाशानुरोधेन पुंस्त्वम् ॥ ६-अलंपूर्व- समासविधैरनुपलम्भादाह-अत एवेति, अलंपूर्वस्य परवलिनताप्रतिरेघ- वचनादित्यर्थः, वस्तुतस्तु 'पर्यादयो ग्लानाद्य चतुर्पा' इति समासे, 'एकविभक्ति' इति उपसर्जनत्ये 'गोखियो' इति हस्वः । एवमेव 'निष्कौशाम्बिः' इत्यत्र निरादयः' इति समासः ।।

·बहुचीहिः २२९ र्चम् । एवं धजतीर्थशरीरमण्डपयूपदेहाडशपात्रसूत्रादयः । पन्ये नपुंसकम् । मृदु पचति । प्रातः कमनीयम् ।। इति तत्पुरुषः । ३ ॥ MooSon- अथ बहुव्रीहिः शेषो बहुप्रीहिः २।२।२३ ॥ अधिकारोऽयं प्रारद्वन्द्वात् ॥ अनेकमन्यपदार्थे २ १ २ २४॥ अनेक प्रथमान्तमन्यस्य पदस्पार्षे वर्तमानं घा समस्यते स हिः॥ सप्तमीविशेषणे बगुबीही २ १२ १३५ ।। सप्तम्यन्तं विशेषणं च बहुचीही स्यात् । अत एव १-शमोऽधम्' इति विग्रहे 'अर्षे नपुसकम्' इत्येकदेशिसमासे धूपथामान' इति समासान्तेऽत्र यये विभक्तिकार्य इदं सिद्धम् ।। । विशेषरूपेण लिङ्गविशेषसाभानं उत्सामान्पम् ।। ३-लिङ्ग- आश्विद्याप नपुंसकमेव प्रयोत्तव्यम् ॥ ४-'कण्टे इत्यस्य सप्त- बनानेकप्रथमान्तस्याभावात्समासामाताबाइ-अत एव शापकादिति, नाका-प्रथमान्तानामेव समासे साम्यन्तालाभाद् व्यर्षमेव सत्रमी- स्वादिनि । इदमत्र सत्यम्, अनेकपा प्रथमान्तानां दितीयादि- तार्थे बहुबहिः, तब दितीयादिसम्यन्ता पत्र बहिलप प्रययान्तमुवन्तेन सह समासः । उत्तोदाहरणे प्रातोरफ कशचकं मुबन्तम्, तर मासपदे 'गल्यांकन कर ह. पानात् । 'ऊदरथः' इत्यादिषु बिउ कर्मप्रत्ययान्ता ऊदादपः । म्यता) महुवीही न स नियमः । किनुमतुर समामः । तथा निम् 'मत्वयं बहिः कर्मबचनेनाश्यमाया ति । तत्र पडपर्षसप्तम्यर्थः । अत्र सर्वत्र कर्माश्य यबोड़ो ते লিখানালসিমবিমাৰৰ ন দিবীব্য বিল দুখৰ ।

·२३० लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ज्ञापकायधिकरणपदो बहुव्रीहिः ।। हलदन्तात्सप्तम्याः संज्ञायाम् ६ । ३१९॥ हलन्ताददन्ताच सप्तम्या अलुक् । कण्टेकालः । प्राप्तमुदकं यं स प्राप्तोदको प्रामः । ऊंढरपोऽनड्वान् । उपद्वतपशु रुद्रः । उद्धृतोदना स्थाली । पीताम्बरो हरिः । वीरपुरुपको प्रामः । (प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः ) । प्रपतितपर्णः, प्रपर्णः । ( नमोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः)। अविचमानपुत्रः, अपुत्रः ।। खियाः पुंबद्भापितपुंस्कादनङ्समानाधिकरणे सिया- मपूरणीप्रियादिपु ६।३।३४ ॥ १-'कण्ठे कालो यस्य सः' इति विग्रहः, नीलकण्ठो महादेव इत्यर्थः। २-'ऊदो रयो येन सः ॥ ३-'उपहृतः पशुः यस्मै सः ॥४-'उमृतम् ओदनं यस्याः सा ।। ५-पीतम् अम्बरं यस्य || ६-धीयः पुरुषा यस्मिन् सः' ।। ७-प्रादिभ्यः परं यद् धानुजं तदन्तस्य पदान्तरेण सह बहुमीहिः । पूर्वपदान्तर्गतस्योत्तरपदस्य धानुजस्य लोपवेत्यर्थः । 'प्रकर्षण पतितानि प्रपतितानि ताशानि पर्णानि यस्य सः' इति विग्रहे पार्तिकन समासे पतितशब्दस्य वैकल्पिकसोपे च 'प्रपर्ण' 'प्रपतितपर्णः' इति प. दर्य सिद्धम् ॥ ८-नमः परं यदत्यर्थयाचि पदं तदन्तस्य पदान्तरेण बहुप्रीहिः भस्त्यर्थवाचिनां तु या लोपः । न विद्यमानः अविथमान- साहसः पुत्रो यस्य सः अपुषः अविद्यमानपुत्रः। यद्यपि महुमीहि । ममामः 'अनेकमन्यादा' इति यूपेग मिसथापि धैकल्पिकोनरपर वारियम् ॥

·पहुचीहिः २३१ उक्तपुंस्कादनूङ् ऊडोऽभावोऽस्यामिति बहुमोहिः । निपात. नापञ्चम्या अलुक् पट्याच लुक् । तुन्ये प्रवृत्तिनिमित्ते यदुक्तपुंस्क तस्मापर अहोऽभावो यत्र तथाभूतस्य स्रोशचकराम्दस्य पुंबाचक- स्पेत्र रूपं स्यात् समानाधिकरण सीलिये उत्तरपदे न तु पूरण्यां प्रियादी व परतः । गोत्रियोरिति हम्नः । चित्रगुः । रूपवार्यः । अन्द् किम् ! वामोरुमार्यः ।। पूरण्यों तु- अपूरणीप्रमाग्यो ५ । ४ । ११६ ।। पूरणाप्रत्ययान्तं यतीरिक्षं तदन्तान्प्रमाण्यन्ताच्च बहुवीहे- रस्यात् । फल्यागी परमो यामां रात्रीणां ताः फैन्यागीपसमा राज्यः । सो प्रमागो यस्य म खोप्रमाणः । अप्रियादिपु फिम् ! कल्याणीनिय इत्यादि । पाहुमीही सपथ्यस्याः स्यालाप ५१ ४।११३ ॥ बागमचिसापश्यताबानोहे: पच् स्यात् । दीमापः । -মামা' বঙ্গ মাখবো - मार-निगानाशी ॥ मारः पुमान् यामम ग मातरम मोऽस्परप यतिसम्' ती दिनमार-कुन मानिमित्त सी ॥२- गोप' ती हिममागे निवासी पुरमानाने निनिः सन्दरस विरो' शी हरनीकारयो कर एपमे मार 'बमान सन्देसम्म गेनिनि मार्याचन्दन आपागद मारपम् ॥ -air पर दो शिविर 'म ति निन IN MY 'मतपणी परपो 'याद' ·सानिमायाम जजाशी । मानिस ! दारिश शस्टम । लाक्षा गुगतिः । अगोनालिनि मागोऽय ।। द्विमिस्या र मुन्न: ५। ४ १११५ ॥ आभ्यां गर्भः १: म्यादीही । दिः । विगः ॥ अन्तहिम्यां च लोगः ५।४।११७ ।। आम्या टोमोऽस्यादाही । अन्नामः । बहिनिः ।। पादस्य लोपोन्हस्यादिन्यः ५।४।१३८॥ हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्परम्य पादशम्दस्य लोपः स्वादहीही। व्यावस्येय पादावस्य व्याप्रमात् । अहत्यादिभ्यः किम् ! हन्तिरादः । कुसूलपादः ॥ संख्यासुपूर्वस्व ५१४१ १४०॥ पादस्य लोपः स्यात्समासान्तो बबीही । द्विपात् । मुगत् ।। उद्विभ्यां काकुदस्य ५१४१ १४८ ॥ लोपः स्यात् । उत्काकुत् । विकाकुत् ।। पूर्णाद्विभाषा ५।४।१४९ ॥ १-'च्याघ्रः पादौ अस्य' इति विग्रहः । यद्यपि व्याघ्रो न हि क्रय- चित्पादो मवति इति श्यामशब्दस्य व्यापादे लक्षायामपि तदीपः पादो नान्यस्येत्येवमसंभवस्तथापि च्याम्रपादसहशे लक्षणायाः पर्यवसा- नात् फलितार्थविग्रहः, 'प्यानस्य पादाविव पादारस' इति ॥ २-नी पादौ यस्य सः' 'शोभनी पादौ यस्य सः' इति विग्रहः ॥ ३-'उद्वतं पाकुदं (तालु) यस्य सः' इति लौकिको विग्रहः । अलौकिकल 'उत् सु काकुद मु' इति । एवं विकाकुत्' 'पूर्णकाकुत्' इत्यादि ।। ।

·चहुमोदिः २३३ पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः ॥ सुहृदुईदौ मित्रामित्रयोः ५ । ४ । १५० ॥ सुदु| हृदयस्य हद्भाको निपात्यते । सुदृन्मित्रम् । दुईदमित्रः ।। उरप्रभृतिभ्यः कप ५ । ४ । १५१ ।। सोऽपदादौ ८।३॥ ३८ ॥ पाशकल्पककाम्येषु विसर्गस्य सः ।। कस्कादिषु च ८।३। ४८॥ एविण उत्तरस्य विसर्गस्य घोऽन्यस्य तु सः । इति सः । यूढोरस्कः ।। इणः प.८।३। ३९ ॥ इण उत्तरस्य विसर्गस्य पः पाशकल्पककाम्येषु परेषु विविध॥ +- ·अप द्वन्द्वः गार्थ द्वन्द्वः २॥२॥२०॥ अनेक गुपन्त मा धनमानं या समस्यते सन्दः रामुघयावान गरेनरयोगगमाहारामा: । तर विरं गुरुं भनस' इनि परस्परनिरपेक्षस्याने करपैकस्मिनन्ययः समुच्चयः 'मिक्षामट गई चानय' जयन्यनारयापतिपत्वेनान्वयोऽन्वाचयः । अनयोरसामध्यसिमामो न । 'धवरादिरो छिन्धि' इति मिरिनाना- मन्यय इतरेतरयोगः । 'संज्ञाारिभाम्' इनि सेन्हः समाहारः ॥ १-एकस क्रियायामन्ययोतरमपरस्साहश्या तशायरेन निरपेशत्वम् । 'धयसदिरी सिन्धि' इत्यादी स्वदेव धादिरयोछेदनक्रियायामवर इति म निरपेक्षत्वम् ।। २-उभयोर्मध्ये या एकस्य अनुहृदयत्वम्प मानुपनियत्वम्। तेन रूपेणेतरण क्रियादान्वयः । तदपेशयान्यस्य माधान्यं च तसंबन्धिक्रियाया अयस्यम्र्तव्यत्वम्पम् ॥ ३-अनेक मुबन्तानां चाय वृत्यमानेकार्थीमाररूपसामाभावादित्यर्थः ।। ४-मिलितान परस्परापेक्षाणाम् उद्भूतावयवभेदसमूहरूपागामेर धर्मावच्छिन्नेऽव्यय इतरेतरयोग इत्यर्थः ॥ ५-समूह इति, तिरोहि- तावयवगतसंख्यः समूह इत्यर्थः । अत्रेदं तत्वम्-इतरेतरयोगबन्दे समस्यमानपदार्थगतसंख्यां समुदाये समारोप्य द्विवचनान्तबहुवचनान्त: प्रयोगः । समाहारद्वन्दे तु समसमानपदार्थगतसंख्या तत्सनुदाये भारोप्यते किन्तु तत्समुदाय एकत्वबुद्धया एकवचनान्तप्रयोगः । ननु समाहारद्विगुद्वन्दयोः को भेद इति चेदुच्यते समाहारदिगौ तदीय- लौकिकालौकिकविग्रहयोः पष्ठयन्तपदप्रयोगः । यथा पञ्चानां गवां समाहारः' इत्यादि । समाहारद्वन्दे तु प्रथमान्तानामेव पदानां प्रयोगः, तदीयविग्रहवाक्यस्य 'संशा च परिभाषा च' इत्यनयोः समाहार इत्येवमनुभवात् । 'संशायाश्च परिभापायाच' इत्येवं न द्वन्दरय विग्रहः । प्रथमान्तानामेव इन्द्र इति सिद्धान्तात् ।।

·---
द्वन्द्वः
२३५
राजदन्तादिषु परम् २ । २१३१ ॥
एषु पूर्वप्रयोगार्ह परं स्यात् । दन्तानां राजानो राजदन्ताः ।
( धर्मादिप्पनियमः ) । अर्थधर्मी । धर्मार्थावित्यादि ॥
द्वन्द्वेघि २।२। ३२॥
द्वन्दे घिसंई पूर्व स्यात् । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ।।
अजाघदन्तम् २ १२ १३३ ।।
द्वन्दे पूर्व स्यात् । ईशकृष्णौ ॥
अल्पान्तरम् २।२।३४ ॥
शिवकेशवी ।
पिता मात्रा ११२७०।।
मात्रा सहोक्तौ पिता का शिष्यते । माता च पिता च पितरी,
मातापितरौबा ॥
इन्द्रश्च प्राणितूर्यसेनानानाम् २।४।२॥
एप इन्दू एकवत् । पाणिपादम् । मार्दशिकवैणविकम् ।
रथिकाचारोहम् ।।
द्वन्द्वासुदपहान्तात्समाहारे ५।४।१०६ ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् चवर्गान्ताइपहान्ताच द्वन्द्वाटच स्यान्समाहारे । वाक् च वक् च वाक्चचम् । वनजम् । शैमोदृपदम् । वैश्चियम् । छोपानहम् । समाहारे किम् ? प्रावृटशरदौ । इति द्वन्दः ॥ ५॥ अथ समासान्ताः ऋक्पूरब्धःपथामानक्षे ५।४।७४ ॥ अ अनक्षे इतिच्छेदः । ऋगायन्तस्य समासस्य अप्रत्ययोऽन्ता- श्ययोऽक्षे या धूस्तदन्तस्य तु न ! अर्धर्चः । विष्णुपुरम् । निर्मला सरः । राजधुरा । अक्षे तु अक्षधूः । दृक्षः । सखिपथः । रम्यपथो देशः ।। अभ्योऽदर्शनात् ५। ४ । ७६ ॥ अचक्षुःपर्यायाददशोऽच् स्यात्समासान्तः गवाक्षः॥ उपमर्गादचनः ५।४। ८५॥ १-या भामिन्द्रियम्, सग् माश्यम् ॥ २-अरणीसंग परवान्दै म माम् ॥ ३-'पर प्रमा || ४-'च उपानही पर ममा' शी मिः ॥५-भत्र पीला, परयलिनम्' सीमानलीयोगात् ||६-'विमला r (जलागि) दास । मामा ! -गजनरः ॥८-अश्वमा तप प्रभागः ।। पन्या' विया ॥ । गामक्षीर

·तद्धिता तमादी साधारणप्रत्ययाः २३७
प्रगतोऽयानं प्राप्यो रथः ॥
न पूजनात् ५। ४ । ६९ ॥
पूजनार्यात्परेभ्यः समासान्ता न स्युः । सुराजा । अनिराजा ।।
इति समामान्ताः॥
अथ तद्धिताः, तत्रादो साधारणप्रत्ययाः
समर्थानां प्रथमाहा ४।१।८२ ॥
६ पैश्वयमपिक्रियते प्राग्दिश इति पावत् ।।
अश्वपत्यादिम्पन ४।१।८४॥
एभ्योऽम् सामाग्दीव्यनायेवर्षेषु ।
अचरनेरपयादि
স্পায়া। গান ।
दित्यदित्यादित्यपन्युनरपदायः ४।१।८५ ॥
दियादिभ्यः परयुसरपदास प्रारदीज्यनीयेच यः स्यात् ।
अगोडाग दिनरपन्यं दैत्यः । अदितेरादित्यस्य या॥
१- भावादयः माताप शिवपुरी गमामः, प्रगतीमानम्'
शी विपदः ॥ २-गोभनो राजा गुपदा तिमी गम' अनि-
रामा । 'युर-गधषिका नाम
मरामा मामा || ४-न दो गुटग.
दो माग बमोसारमारतपिः मोना-
'
मीसम्म 'Here तीच
भएका देवता
स, . गिरी

·लागिमातीमुपाम् हलो या यमि लोप ८।४।६४ ।। इलः परय यमो लामः रपार या यमि । इति यः । आदियः । प्रागारायः । (यापी) । देयम् । देयम् (महिरष्टिन्टोपो पग) यायः । (कार) किति च७।२।११८॥ किति तद्विते पाचामादरचो वृद्धिः स्यात् । बाहीकः । ( गोरेजादिप्रसो यत् ) । गोरपायादि गन्यम् ॥ उत्सादिभ्योञ४।१।८६ ॥ औरसः ॥ शयपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययाः॥१॥ अथापत्याधिकारः स्त्रीपुंसाभ्यां नमी भवनात् ४ । १ । ८७ ॥ धान्यानां भवन इत्यतः प्रागर्थेषु सीपुंसाम्या क्रमाननी स्तः । स्त्रैणः, पानः॥ तस्यापत्यम् ४।१।९२ ॥ पाठयन्तात्कृतसन्धेः समर्थादपत्येऽर्थे उक्ता वक्ष्यमाणाथ प्रत्यया वा स्युः।। १-बहिर्भवः ॥ २-अजादिप्रत्ययप्रसङ्गे गोशन्दाद् यप्रत्ययः ।। ३-दधि ॥ ४-उत्सो निरस्तत्र भव औत्सः॥ ५-स्त्रिया अपत्यादिः ॥ ६-पुंसोऽपत्यादिः ॥ ७-'तस्य' इति पश्यन्तानुकरणं एसपीक पदम्। 'अपत्यम्' इति सप्तम्यर्थे प्रथमा । एवं तत्र जातः, तेन प्रोक्तम्, तस्मै हितम्, तत आगतः, तदर्धाते, सोऽस्य निवासः' इत्यादीनि सतम्यन्ता- धनुकरणानि सुप्तपञ्चमीकानि । अर्थनिर्देशे सर्वत्र सप्तम्यर्थे सौत्री प्रथमा ।।

·१
अपरयाधिकार
२३९
ओर्गुणः ६ । ४१ १४६॥
उवान्तस्य भस्य गुणस्तद्धिते । उपगोरपत्यमोपगवः ।
आश्वपतः । दैत्यः । औरसः । स्त्रैणः । पीनः ।।
अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् ४ । १ । १६२ ॥
अपत्यत्वेन विवक्षितं पौत्रादि गोत्रसंइं स्यात् ।।
एको गोने ४ । ११९३ ॥
गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यमोपगवः ।।
गर्गादिम्यो यञ् ४११।१०५॥
गोत्रापत्ये । गर्गस्य गोत्रापत्यं गार्ग्यः । वात्स्यः ।।
योश्च २।४।६४ ॥
गोत्रे यद्यनन्तमअन्तं च तदवयवयोरेतयोर्टक् स्यात्तकृते
बहुत्वे न तु खियाम् । गर्गाः । वत्साः ।।
जीति तु वंश्ये युवा ४।१।१६३ ॥

·পাগাসায়খাম
वंशे वित्राटी जाति पत्रादेमंदसायं तुर्यादि सयुवमंजनेर
स्यात् ॥
गोवायुन्यगियाम् ४ । १ । ९४ ॥
गन्याये गोत्रप्रत्ययान्नादेय प्रयपः स्यात् , वियों तु न
युयमंता ॥
यमिझोभ ४।१।१०१।।
गोने यो यत्रित्री तदन्ताफर स्यात् ।।
आपनेयीनीयिया फडखळ्या प्रत्ययादीनाम् ७।१।२॥
प्रत्ययादेः फस्य आयन् , ढस्य एय् , खस्य ईन् , छस्य ईयू,
घस्य इय् , एते स्युः । गर्गस्य युवापत्यं गार्यायगः । दाक्षायगः ॥
अत इञ्४।१।९५॥
अपत्येऽर्थे । दाक्षिः ॥
वाहादिभ्यश्च ४।१।९६ ॥
बाहविः । औडुलोमिः । (लोनोऽपत्येषु बहुष्पकारो वक्तव्यः)।
उड्डुलोमाः । आकृतिगणोऽयम् ।।
अनृप्यानन्तर्ये विदादिम्योज ४।१।१०४ ॥
रूपम् । यस्य संतानस्य पितृपितामहाद्यन्यतमोऽस्ति तस्य युवसंशा
न गोत्रसंज्ञा । तत्र च गोत्रप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययो न तु तदर्थे मूलप्रकृते.
रनन्तरापत्यप्रत्ययान्ताद् युवापत्यप्रत्ययान्तावा गोधायूनि' इति नियमात् ।
गोत्राधिकारविहितप्रत्ययोऽनन्तरापत्ये न | एवं च अनन्तगपत्ये 'गार्गिः',
गोत्रापत्ये 'गाय', युवापत्ये 'गाायणः' इति ।।
१-अदन्तं यत्यातिपदिकं तस्मादिन स्यादपत्येऽर्थे ।। २ उनि
नसत्राणि इव लोमानि यस्य स उडुलोमा तापत्यं पुमानित्यर्थः ।।

·अपत्याधिकार
२४१
एभ्योऽन् गोत्रे । ये त्यत्रानृपयस्तेभ्योऽपत्येऽन्यत्र तु गोत्रे ।
विदस्य गोत्रं बैदः । बैदौ । विदाः । पुत्रस्यापत्यं पौत्रः । पौत्रौ !
पौत्राः । एवं दौहित्रादयः ।।
शिवादिभ्योऽण ४ । १ । ११२ ॥
अपत्ये । औषः । गाङ्गः ॥
ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ४।१।११४ ।।
ऋषिभ्यः-वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः-श्वोफल्कः ।
वृष्णिम्या वासुदेवः । कुरुभ्यः-नाकुलः । साहदेवः ॥
मातुरुत्संख्यासंभद्रपूर्वायाः ४ । १ । ११५ ।।
ख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्योदादेशः स्यादण् प्रत्ययश्च ।
द्वैमातुरः । पाण्मातुरः । सामातुरः । भाद्रमातुरः ।।
स्त्रीभ्यो ढक ४ । १ । १२० ॥
स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् । वैनतेयः ॥
कन्यायाः कनीन च ४१
.
१॥

·२५२
समियामतीमुयाम्
भारम् । पानीको मागः कर्णध ॥
राजधशुगमन ४।१।१३७ ।।
( राझो जानाति यायम् ) ॥
ये नामावकर्मणोः ६।४ । १६८ ॥
यादी तदित परेऽन् प्रकृत्या स्थान तु मारकर्मगोः । राजन्यः ।
जानानि किम् !-
अन् ६।४।१६७॥
अन् प्रत्या स्यादगि परे । राजनः । श्वशुर्यः ॥
क्षत्वाद् घः४।१ । १३८ ।
क्षत्रियः । जातापित्येव । क्षाविरन्यत्र ।
रेवत्यादिम्यष्ठा ४ । १ । १४६ ॥
ठस्येका ७।३ । ५०॥
अङ्गात्परस्य ठस्येकादेशः स्यात् । रैवतिकः ।।
जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् ४ । १ । १६८ ॥
जनपदक्षत्रियवाचकाच्छन्दादञ् स्यादपत्ये । पाचालः ।
१-शस्त्रियात् स्वविवाहितायां क्षत्रियायामुत्पन्नसन्ताने एव याप्रत्ययो
भवतीति भावः । वैश्यशूद्रजात्युत्पन्नकन्यायां क्षत्रियादुत्पन्नमपत्यं राजनः॥
२-शस्त्रियजातिः ॥ ३-श्यालः॥ ४-जनपदो जनपदनामधेयः प्राब्दो
वाचको यस्य स जनपदशन्द इति यहुव्रीहिः । एवज्ञ जनपदयाची सन्
यः क्षत्रियवाची शब्दस्तत्प्रकृतिकात् पष्ठयन्तादपत्येऽऽम् प्रत्ययः ।।
1

·। रक्ताचर्यकाः वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम् ।। परिवृतो रथः ४ । २ । १०॥ अस्मिन्नर्थेऽग् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिवृतो यालो रथः ।। तंत्रोद्धतममत्रेभ्यः ४ । २ ॥ १४॥ शरावे उद्धृतः शाराव ओदनः॥ संस्कृतं भक्षाः ४।२। १६ ।। सतम्यन्ताद स्पारसंस्कृतेऽर्षे यत्संरकृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः । भ्राष्ट्रेषु संस्कृता भ्राष्ट्रा पवाः॥ साऽस्य देवता ४ । २ । २४ ॥ इन्द्रो देवताऽस्मेति ऐन्द्र हविः । पाशुपतम् । बाईस्पत्यम् ॥ शुंकाद्यन् ४।२।२६॥ शुक्रियम् ॥ सोमायण ४ । २॥ ३०॥ १-तृतीयान्तात् 'परिवृतः' इत्यर्थेऽण परिवृतो रथश्वेदिति सूत्रायः ।। २-अमरवाचकात् सप्तम्यन्तात् 'उद्धृतम्' इत्यर्थे ऽण् स्यादिति सूत्रार्थः । शरायो मुन्मयपात्रम् ॥ ३-'माग्दीव्यतोऽ' इत्यधिनियते) 'तत्रोलम्' इत्यतः 'तर' इति वर्तते ।। ४-मादी यतोऽ' इत्यधि कियते । प्रथमान्ताद् देवतोपाधिकात् समर्थात् 'अस्य' प्रत्यर्थेऽगादयः ।। ५-पाशुपतमिति, 'अश्वपत्यादिभ्यश्च' इत्यम् । बाईस्पत्यमिति, पत्युत्तर- पलक्षणो ण्यः ॥ ६-'सास्य देवता' त्यधिक्रियते । प्रथमान्तात् शुक्रदान्दार 'देवनार्थ इत्यर्थं घन् प्रत्यय: स्यात् ॥ ७-"प्रथमान्तात्' सोमदाब्दात् 'देवतास' इत्ययं स्पा प्रत्ययः स्यात् ।।

·अथ रक्ताद्यर्थकाः तेन रक्तं रागात् ४ । २ । १॥ अंग् स्यात् । रज्यतेऽनेनेति रागः | कपायेण रक्तं वस्त्रं कापायम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः ४।२।३॥ अंण् स्यात् । (तिष्यपुष्ययोर्नक्षेत्राणि यलोप इति वाच्यम्) । पुप्येण युक्तं पौपमहः ॥ लुबविशेपे ४ । २।४॥ पूर्वेण विहितस्य लुप् स्यात् पष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्त- रविशेषश्चेन गम्यते । अद्य पुष्यः ॥ दृष्टं साम४।२१७॥ तेनेत्येव । यसिष्ठेन दृष्टं यासिष्ठं साम || वामदेवायट्टयौ ४ । २ ॥९॥ १-रसादयाचा तृतीयान्तात् 'रसम्' इत्यस्मिन् अर्थ 'भाग' शी स्परः पार्थः ॥ २-'प्राग्दीप्यतोऽम्' इत्यविरियते । नय पावसा तृनौयान्तात् 'युनः' इत्यग् स्यात् युगः पागधे ॥ २-नापि नशशिलानि इत्यर्थः ।। -IAण युनः का', 'मम्' नुवयं पश्या शिरिणम्य व्याव-बैंग' ही५-लेन लाम' द्वार-'तेने येस' हो। गृतीयाला 'म्' इत्यय पyi mm पेन, इति गमाः ॥ ६-तीया गामदेय • टर' या प्रययो मया, rt मा । मनाः॥

·কোথা वामदेवेन ए साम वामदेव्यम् ।। परिवृतो रथः ४।२।१०।। अस्मिन्नर्येऽग् प्रत्ययो भवति । वस्त्रेण परिकृतो वालो रयः ।। तेत्रोद्धतममत्रेभ्यः ४ । २ । १४॥ शरावे उदृतः शाराव ओदनः ।। संस्कृतं भक्षाः४१२११६॥ सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽथे यसंस्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः । भादेव संस्कृता भ्राष्ट्रा पयाः ।। सास्य देवता ४ । २ । २४॥ इन्टो देवताऽस्यति ऐन्द्रं हविः । पाशुपनम् । बाईस्पत्यम् ।। शुराद्धन् ४ । २ । २६ ।। शुक्रियम् ।। सोमायण ४ । २॥३०॥ १-तुनीयान्तात् निः' इत्यर्पण परितो स्पदिति যুগ। ২-সমৰ নমনা ‘নু যে যার पार्थः । परारे मन्मयराम ॥ ३-मादीनो पधिषिपते। तधोदनम् ल्या: 'त' tit पति ॥ ४-भादोयतो याव- हिरो प्रथमान्सर देखाधिकार समान ' भय गायः ॥ ५- पामिति, 'अवरदिग्य' लम् । पारसत्यमिति, पयुत्तर- सो पा ॥ ६-सार देवस' इत्यधिनियते 1 अपमानात पुरमादार देशा' प पन् पयस सा॥ ७- प्रथमन्दानु' सोमवार देर राप्रपा ·मgimaratyपाम् गांगो गन् ४ । २ । ३१ ॥ नाया गया । रोड ऋतः ७।४।२७ ॥ आपको अगाके पार पीच पर ऋदनामात्य यम् । सम् ।। पिम्पमातुलमानामपितामहाः ४।२।३६ ॥ एते नियन्ते । निर्माता रित्यः । मातुर्धाता मातुः । मातः पिता मानामदः । पितुः पिता पितामहः ।। तस्य समूहः ४१२ । ३७ ॥ काकानां समूहः फारुम् ।। मिक्षादिभ्योऽम् ४ ॥२॥३८॥ भिक्षाणां समूहो भैशम् । गर्भिणीनां सम्हो गार्भिणम् । इह (भंस्पाढे तद्धिते ) । इति पुंबद्भावे कृते- १-'प्रथमान्तम्यो याय्यूनुपित्रुपस्शन्देम्यः 'देवतास्य' इत्यर्थे यत् प्रत्ययः॥ २-'उपःकालामिमानिनी देवता अस्स' इति विग्रहः ।। ३-पश्यन्तात् 'समूहः' इत्यर्थेऽण् स्यादिति सूत्रार्थः ॥ ४-पष्टयन्त- मिक्षादिम्यः 'समूहः' इत्यर्थे ऽण् इति सूत्रायः ॥ ५-'अचित्तहस्ति' इति प्राप्तस्य टको बाधनायायमविधीयते ॥६-दभिन्ने तद्धिते परतो भय पुंवत्, इति बालिकार्थः । पुंस्यपि गर्भसंबन्धस्य नेदे निरूपितत्वेन भवत्येव गर्भिणीशब्दस्य भाषितमुस्कत्यम् ।। - ·इन् प्रकृत्या रक्काचर्थकाः २४७ इनण्यनपत्ये ६।४ । १६४ ॥ अनपत्यार्थेऽणि परे स्यात् । तेन नस्तद्धित इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवनम् ॥ ग्रामजनबन्धुभ्यस्तल् ४ । २ । ४३ ॥ तलन्तं स्त्रियाम् । प्रामता। जमता । बन्धुता । (गैजसहायाभ्यां चेति वक्तव्यम् ) । गजता । सहायता । ( अहः खः क्रतो)।अहीनः।। अंचित्तहस्तिधेनोष्टक् ४ । २ । ४७ ॥ इसुसुक्तान्तात्कः ७।३।५१ ॥ इस्उउक्तान्तात्परस्य ठस्य कः । साक्तुकम् | हास्तिकम् | धैनुकम् ॥ तंदधीते तद्वेद ४ । २ । ५९ ।। न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वी तु ताभ्यामैच्७।३।३।। १-'प्रकृयकाच्' इत्यतोऽनुवाह-'प्रकृत्या' इति ॥२-पुंवदायेन ति- प्रत्ययनिवृत्ती 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः प्रकृतिभावेन वायते । शत्रन्त- युवतीशब्दस्य तु 'यौवतम्' इति भवति ॥ ३-'तस्य समूहः' इत्यधिकार- सत्त्वेन षष्ठयन्तग्रामजनयन्धुभ्यः 'समूहः' इत्यर्थे 'वल्' इति स्वार्थः ।। ४-तल समूहः' इत्यर्थे, इति वार्तिकार्यः ॥ ५-'पष्टयन्ताद् अदन्दादात् 'समूहः' इत्यर्थे खः, समूहः क्रतुसाधकश्चेदित्यर्थः । अहीनोऽहर्गणसाध्य- मुन्याकः क्रतुः, अत्र 'नस्तद्धिते' इति टिलोरः ॥ ६-समूहः' इत्यर्थे । ७-टस्येकः' इत्यतः 'उस्य इत्यनुवर्ततेऽन आह-'टस्य' इति ॥८-द्विती- यान्ताद् 'अधीते' इत्यर्थे 'वेद' इत्यर्थे वा उत्ता अणादयो पश्यमाणाव प्रत्यया या स्युः इति सूत्रार्थः।।

·३५८ मागमाराकोगुमाए पानाATERITTEEr:ता Film : MITHया वापरयः पं.मादिग्या गुन ४।२।६१ ।। म.मरः । म शिममः | मीमांमः ।। सीमा॥३॥ अथ चातुरर्थिकाः तदस्मिाननीति देश तनाम्नि ४ १२ १६७ ॥ उदुम्बराः सत्यम्मिन्देशे औदुम्बरी देशः ॥ तेन निश्चम् ४।२।६८॥ कुशाग्न निर्वृत्ता नगरी कौशाम्बी ।। तस्य निवासः ४।२।६९ ॥ शिबीनां निवासो देशः दीवः ॥ अदरभवश्व ४।२।७० ॥ विदिशाया अदूरभवं नगरं चैदिशम् ।। जनपदे लुप ४ । २।८१ ॥ १-'मृद्धि हायतोऽनुवाद--नवृद्धिः' इति ॥२-द्वितीयान्त- क्रमादिभ्यः 'अधीते, बेद' इत्यर्थे बुन् इति यूनार्थः ॥३, ४,५,६-प्रथमा- न्तात् 'अस्मिन्नस्ति' इत्य, तृतीयान्तात् 'निवृत्तम्' इत्ययें, पष्ठयन्तात् 'इत्यय, 'अदूरभवः' इत्यर्थं च उक्ता वक्ष्यमाणाश्च प्रत्यया वा .. देशसिद्धिश्चेदिति ममेण सूत्रचतुष्टयार्थः ।।

·चातुरर्थिक जनपद पाये चातुरर्षिकस्य टम् ।। ऐपि पुक्तापक्तियचने ११२१५१ १ हरि सति प्रतिष्ठिावचने मः । शालानां नि जनपदः पादाः । कुरवः । अतः । यहाः । करिगाः ।। चरणादिम्यन ।२।८२ ।। अजनपदार्य आरम्भः । परणानामदूरभा नगई यरणाः ॥ कुमुदनस्वतीम्यो हमनुप् ४ । २ । ८७ ॥ झयः८।२।१.11 भयन्तामनोम्प यः । युगान् । नमान् ।। मादृपयायाय मनोम्पियादिभ्यः ८१२१५१ স্বাৰা-নামাযীবাগ যাত্মিব্রিনালয মশা ब. । नयान्॥ १-दमिममि' 'न मनम् R.' 'अरम साप ' चाक' titi irr: माना पानी जनfor ngia गरम SET-गुन: पाfrate नाम पिरीमा - जनामा माथ। न पर Referra tir :-' htarea-rintries wi' aaime' ren' 'मम'' भनु) TET मन til far - UNREERRITE:17T SAKentre- ·२५० लघुसिद्धान्तकौमुधाम् नइशादाड्ड्बलच् ४।२।८८॥ नंड्वलः । शोद्वलः ॥ शिखाया वलच् ४ । २१८९॥ शिखावलः ॥ इति चानुरर्थिकाः ॥ ४ ॥ । अथ शैपिकाः शेपे ४।२।९२॥ अपत्यादिचतुरर्थ्यन्तादन्योऽर्थः शेषस्तत्राणादयः स्युः । चक्षुषा गृह्यते चाक्षुपं रूपम् । श्रावणः शन्दः । औपनिषदः पुरुषः दृषदि पिष्टा दार्पदाः सक्तयः । चतुभिरुह्यं चातुरं शकटम् । चतुर्दश्यां दृश्यते चातुर्दशं रक्षः । 'तस्य विकारः' इत्यतः प्राक् शेषाधिकारः ।। राष्ट्राचारपाराद्यखौ ४ । २ । ९३ ॥ आभ्यां क्रमाद् घखौ स्तः शेषे । राष्ट्रे जातादिः राष्ट्रियः । अवारपारीणः । ( अवारपाराद्विगृहीतादपि विपरीता- चेति वक्तव्यम् ) । अवारीणः । पारीणः । पारावारीणः । १-नदाः सन्ति अग्मिन्' इति नड्यला नडग्रायो देशः ॥२-शादाः सन्द अस्मिन्' इति शाहलो पागयामप्रदेशः ॥ ३-निसावप्रा प्रयोगः । अदेशे तु मत्वाय इति योभ्यम् || ४-अणारय इनि, प्राग्दी प्पतीयाः माधारणा उत्ता इत्यर्थः । यसमागाध मोपे इधिकारी न्ययावनियोध्यम् ॥ ५-राम इत्यर्थः ।।

·-
--
বিকা
ह प्रकृतिविशेषाद् घादयष्टयुट्युलन्ताः प्रत्यया उच्यन्ते तेषां
जातादयोऽर्षविशेषाः समर्थरिभक्तपश्च वक्ष्यन्ते ।
ग्रामासी ४।२।९४ ॥
ग्राम्यः । ग्रामीणः ॥
नेपादिभ्यो ढक
४।२। ९७
नादेयम् । माहेयम् । धारागसेयम् ।।
दक्षिणापथात्पुरमस्पक ४ १२ १९८॥
दाक्षिणायः । पाधारयः । पारस्पः ॥
घुप्रागपागुदवप्रतीचो यत् ४।२।१०१ ॥
दिव्यम् । प्रायम् । आप्पर । उदीप्यम् । प्रनीभ्यम् ॥
अव्ययाय ४।२।१०४॥
{ अमेहकननिय एघ ) । अमात्यः । हत्यः । कयः ।
गरयः माप । (त्योपानि कन्यम् । निः ।।
1- IT' पनि भनि
मामाजी निपमा पर मा सा-
'२-२0TH MANT
समापदरी पनी (
1-ef' की भागदो
r:
PART I tirefsmar
free Ger. पपरोस।
me Timit - iS
भ
PHP IRR feer
htt-fare |

·सपुगियानकोपाम पृद्धिसमानामादिलदादम् १ । १।७३ ॥ यस्य गमुतापम्याना मन्ये आदिनहरम स्यात् ।। स्यदादीनि १।१।७३ ।। वृदसंज्ञानि स्युः ॥ युद्धाच्छः ४।२।११४ ।। शाटीयः । मालीयः । तदीयः । (या नामवेयस्य वृद्धस यतव्या)। देवदत्तीयः, देवदतः ।। गहादिस्यय ४।२।१३८॥ गहीयः ।। युमदस्मदोरन्यतरस्यां खन्न् च ४ । ३ ॥१॥ चाच्छः । पक्षेऽम्। युयोर्युष्माकं वायं युष्मदीयः, अस्मदीयः। तस्मिन्नणि च युप्माकास्माको ४ । ३ । २॥ युष्मदस्मदोरेताबादेशी स्तः खयणि च । यौमाकीणः आस्माकीनः । यौष्माकः । आस्माकः ॥ तबकममकावेकवचने ४।३।३॥ एकार्थवाचिनोयुष्मदस्मदोस्तवकममको स्तः खनि अणि च । तावकीनः । तावकः । मामकीनः । मामकः । छे तु- प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ७।२।९८॥ मपर्यन्तयोरेतयोरेकार्यवाचिनोस्त्वमौ स्तः प्रत्यये उत्तरपदे च त्वदीयः । मदीयः । त्वपुत्रः । मत्पुत्रः ।। रहो देवाविशेषस्तत्र जातादिः ।।

·शैपिकाः २५३ मध्यान्म: ४।३॥८॥ मध्यमः ॥ कालाटुन ४।३।११॥ कालवाचिभ्यष्ठञ् स्यात् । कालिकम् । मासिकम् । सांवत्स- म् । ( अव्ययानां भमात्रे टिलोपः ) । सायम्प्रातिकः । पौनः- च प्राप एण्यः ४।३।१७।। प्रावृषेण्यः॥ सायश्चिरम्बाह्न प्रगेऽव्ययेभ्यष्टयुटयुलो ३।२३॥ सायमिन्यादिभ्यश्चतुभ्योऽव्ययेभ्यश्च कालवाचिभ्यष्टयुट्युली योस्तुट् च । सौयन्तनम् । चिरन्तनम् । प्राहेप्रगे अनयोरेद- निपात्यते । प्रौहेतनम् । अंगेतनम् । दोपातनम् ॥ तर जातः४।३ । २५ ॥ सप्तमीसमर्याज्जात इत्यर्थेऽणादयो घादयश्च स्युः । सुग्ने सौग्नः । उत्से जात औसः । राष्ट्र जातो राष्ट्रियः । मारे जातः अपारपारीणः, इत्यादि ।। १-मायंप्रातर्भरः । पुनःपुनर्भवः ॥ २-वर्याकाले भवः ।। ३-साये रे भवमिति विग्रहः । विमक्तिलुकि सति प्रत्ययसनियोगेन मान्त-यं ते || ४-पूर्वाह्नकालो यन्नमियर्थः ॥ ५-प्रातःकालोपनमित्यर्थः ।। नभवमित्यर्थः ॥ ७-सुग्नो देशविशेषः पाटन्दिपुत्रम् (पटना) इति नगर सुन इति पमचन्द्रकोरः ॥ ।

·२५४ सागिदानको मुधाम् प्राप४।३।२६ ॥ एण्याबादः । प्राषिकः ।। प्रायमरः४।३। ३९ ।। तयय । गो प्रायेण पाहणेन मानि गीगाः ते ४।३ । ४१ ॥ सुग्ने संभाति सोगाः ॥ कोशाड्ढन् ४ । ३ । ४२ ॥ कौशेयं यस्रम् ॥ तत्र मयः ४।३।५३ ॥ सुग्ने भवः स्रोग्नः । औरमः । राष्ट्रियः ।। दिगादिम्यो यत् ४ । ३।५४ ॥ दिश्यम् । वर्यम् ॥ शरीरावयवाच४।३। ५५ ॥ दन्त्यम् । कण्ट्यम् । ( अध्यात्मादेष्यनिष्यते) । अध्यात्म भवमाध्यात्मिकम् ॥ १-सप्तम्यन्तसमर्थात् 'प्रायभवः' इत्यर्थेऽणादयो घादयश्च स्युः इत्यर्थ- फलितमाह-'तत्रेत्येव' इति ॥२-अत्र 'नपुंसके भाव क्तः संभूतं सम्भावना समावेगो या ॥३-कोशे भवमिति विग्रह कौशेयं यमिकोशो.यम्' इत्यमरः।। ४-सप्तम्यन्तसमर्थात् 'मवः' इत्ययेऽणादयो धादयश्च स्युरित्यर्थः । भव. जातयोरेकार्यत्वादन्यतरो घ्यर्थ इति नुन शनीयम्; जात इत्यस्य उत्पन्न इति, भव इत्यस्य च विद्यमान इत्यर्थसत्त्वेन तयोर्भेदात् ॥ ५-चकारात् 'दिगादिभ्यो यत्' इत्यतो 'यत्' इत्याकृष्यते ॥

·शैषिका
२५५
अनुगतिकादीनां च ७।३।२० ॥
एषामुभयपदवृद्धिर्जिति गिति किति च । आधिदैविकम् ।
आधिभौतिकम् । ऐहलौकिकम् । पारलौकिकम् । आकृतिगणोऽयम् ।।
जिह्वामूलाङ्गुलेश्छः ४ । ३ । ६२ ।।
जिह्वामूलीयम् । अङ्गुलीयम् ।।
चन्ताय ४।३। ६३ ।।
कवर्गीयम् ।।
तत आगतः ४।३।७४ ।।
सुग्नादागतः सौरतः॥
उगायस्थानेम्पा ४।३।७५ ।।
मुचाशालाया आगतः शल्यशालिकः {{
विद्यायोनिसंबन्धेभ्यो युञ् ४ । ३ । ७७ ॥
औराध्यायकः । पैतामहूकः ।।
हेतुमनुप्येभ्योऽन्यतरस्यां रूप्या ४ । ३ । ८१॥
१-'मृदि' तद्धितेप्वचामादे.' 'उत्तरपदस्थ गनिभ्यन्ते
पूर्वपश्य प'इत्यत्तिरितमाह-एगनुभयपदद्धि' रवि-जिहा
माहुलेदरल्यतः '' पनि यतते ।। ३- पचपन्तसमन् 'आग'
वर्षे ऽगादयो धादयध स्युरित्यर्थः ।। ४-भायः म्यामिग्रारो माग:
स पम्मिन् उत्पद्यते तदायरानम्, समाचात् पवम्यन्तात् 'भागन'
इत्यर्थे टक् प्रत्ययः ।। ५-गुसरहादियः॥ ६-विद्यारतो योनिता
संबन्धो येषां समाचात् 'भागतः' इत्यर्षे पुत्र सत् ।।

·२५६ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् समादागतं समरूप्यम् । पक्षे-हादित्वाच्छः । समीयम् । विपमीयम् । देवदत्तलप्यम् । देवदत्तम् ।। मयट् च ४।३।८२॥ सममयम् । देवदत्तमयम् ॥ प्रभवति ४ । ३। ८३॥ हिमवतः प्रभवति हैमवती गङ्गा ॥ तद्गच्छति पथितयोः ४ । ३ । ८५ ॥ सुग्नं गच्छति सौग्नः पन्था दूतो या ।। अभिनिष्क्रामति द्वारम् ४ । ३ । ८६ ॥ खुममभिनिझामति सौग्नं कान्यकुब्जद्वारम् ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ४ । ३ । ८७ ॥ शारीरकमधिकृत्य तो मन्यः शारीरकीयः ॥ सोऽस्य नियामः ४।३1८९ ॥ : মখমল মুখমণব বয়ানামা पादयो पारपथ दरियापः ॥ २-प्रथम प्राशने ॥ ३-स्लिीपा- तार मारा ते त्या प्रत्ययः स चेद् गन्ना पन्या तो या | भा भनि- पिछति सीर करणस्य पपः कामिक्षा । एषमुनरग बार- सदस्सी ॥ ४-तीनमम भनिनिजामति' पगारपो पारध स्युः । अभिनियममार दियः ॥ ५-नाया म मम पिताय तो प्रन्यः'यो मयः ॥ E-HTT" महान्तममात् 'भल निगम प्रय। मिलामो प.मरे भरिणे पत्।।

·. विकारार्थका सुग्नो निवासोऽन्य स्रोग्नः ।। तेने प्रोक्तम् ४ । ३ १ १०१ ॥ पाणिनिना प्रोक्तं पाणिनीयम् ॥ तस्येदम् ४ । ३ । १२० ।। उपगोरिदम् औषगवम् ॥ इति दौषिकाः ॥५॥ अथ विकारार्थकाः तस्य विकार ४१३ । १३४ ॥ (अमनो विकारे टिलोपो वक्तव्यः) । अमनो विकारः आदमः । भास्मनः । मार्तिकः ॥ अवयवे च प्राण्योपधिपक्षेभ्यः ४ । ३ । १३५॥ चाद्विकारे । मयूरस्थात्रयको विकारो वा मायूरः । मी काण्ड भस्म वा । पप्पलम् ॥ १-तृतीयान्नसमर्थात् 'प्रोक्तम्' इत्यर्थे प्रत्ययः ॥ २-पत्रचन्तात् समर्थात् इदम्' इत्पशादयः युः ॥ ३-चन्ता समर्थत विगार' इत्यर्थे मादीम्रतीया भणादयः स्युः । विरारः कार्यम् ॥ ४-'अन्' पति प्रतिमायेन हिलोपनिवृत्ती टिलोरः प्रतिषम्यते ॥ ५-पागणस्य ॥ ६-मृत्तिकापा विधारः ॥ ७-पन्तेभ्यः भायोधिशेभ्योऽवयचे विचरे भागाइयः स्युः ॥ ८ मोमित्यत्र मूर्गशद मोरधिविषय योपका तस्य अपरको विकारो पेयर्थः॥

·२५८ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् मयड्वैतयोर्भापायामभक्ष्याच्छादनयोः ४।३।१४३ ॥ प्रकृतिमात्रान्मयड्वा स्यात् विकारावयवयोः । अस्ममयम्, आश्मनम् । अभक्ष्येत्यादि किम् ? मौद्गः सूपः। कार्पासमाच्छादनम् ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः ४।३। १४४ ॥ आम्रमयम् । शरमयम् ॥ गोध पुरीपे ४ । ३ । १४५ ॥ गोः पुरीपं गोमयम् ॥ गोपयसोर्यत् ४ । ३ । १६० ॥ गम्यम् । पयस्यम् ॥ इति विकाराः। (माग्दीव्यतीयाः)॥६॥ १-एनत्' राम्देन 'तम्य विकार' 'भापये व माग्योपधिाम' सी पोतो विरागरागे होते । पश्यन्तममात् विकायो रपंयोग या माशी पारितमाह-प्रातिमात्री ॥ -पर मंशवादिगास नियं मपर सार विगगरियमः। 'र, गर. पुरी तृण, गोमा विराम-शीशगायः ॥३-'मर'शी गे। पूर्ण न मरः नाप संशयिता RE! -' ए'हायनापागासोनियो मा ft. मार॥

·अथ ठगधिकारः प्राग्यहतेष्ठक ४।४।१॥ तद्वहतीत्यतः प्राक् ठगधिक्रियते ॥ तेने दीव्यति खनति जयति जितम् ४ । ४ ॥२॥ अक्षदर्दीव्यति खनति जयति जितो वा आक्षिकः ।। संस्कृतम् ४।४।३॥ दमा संस्कृतं दाधिकम् । मारोचिकम् ।। तरति ४१४१५॥ तेनेत्येव ! उडुपेन तरति औडुपिकः ।। चरति ४४१८॥ तृतीयान्तागच्छति भक्षयतीत्यर्थयोष्टक स्यात् । हस्तिनाचरति हास्तिकः । दमा चरति दाधिकः ।। संसृष्टे ४।४।२२।। दभा संसृष्टं दाधिकम् ।। १-तृतीयान्तसमर्थात् 'दीव्यति खनति अपत्ति जितम्' इत्येतेष्वर्थेषु ठक्, इति सूत्रार्थः ॥ २-तृतीयान्तसमर्थात् 'संस्कृतम्' इस्य टक् । संस्कृतं संस्कार सच सत उत्कर्षाधानरूपः ।। ३-तृतीयान्तसमर्थात् 'तरति' इत्यय ठक, इत्यर्थमाह -सेनेत्येवेति ॥ ४-गल्छत्तीत्यर्थः ॥ ५-मशयती- त्पर्यः ॥ ६-तृतीयान्तसमर्थात् 'संसृष्टम्' इत्यर्थे ठक् संसृष्टै संसर्गाश्रये इत्यर्थः, संसों मेलनम् ॥

·२६० युसिमान्तकीमुपाम् उंगति ४।४ । ३२॥ यदराण्णुनि चौदरिकः।। धति ४।४ | ३३॥ समाज रक्षति सामाजिकः ।। शब्ददर्दुरं करोति ४ । ४ । ३४ ॥ शब्दं करोति शोदिकः । दरं करोति दा१रिकः ।। धर्म चरति ४।४।४१॥ धार्मिकः । ( अधर्माचेति वक्तव्यम् ) । अधार्मिकः ।। शिल्पम् ४।४।५५॥ मृदङ्गवादनं शिल्पमस्य मार्दगिकः ॥ पँहरणम् ४ । ४ । ५७॥ तदस्येत्येव । असिः प्रहरणमस्य आसिकः । धानुष्कः ॥ १-'तत्प्रत्यनुपूर्वम्' इत्यतः 'तत्' इत्यनुवर्तते, तेन द्वितीयान्त समर्थात् 'उञ्चति' इत्यय टक्॥ २-यदर्याः फलानि बदराणि, तानि उञ्चति अवयवशो गृह्णाति इति विग्रहे टक् प्रत्ययः ॥३-द्वितीयान्तसमर्यात् 'रक्षति' इत्यय टक् ॥४-द्वितीयान्तसमर्थात् शब्ददर्दुरशब्दात् 'करोति' इत्यर्थे टक् ।। ५-वैयाकरणः ॥ ६-द्वितीयान्तसमर्थाद् धर्मशब्दात् 'चरति' अनुतिष्ठति इत्यर्थे ठक् ।। ७-'तदस्य पश्यम्' इत्यतः तदस्य' इति संबन्धनेन प्रथमान्त समर्थात् 'शिल्पमस्य' इत्यर्थे ठक् । शिल्प कलासु कौशलम् ।। ८-प्रथमान्त- समर्थात् 'प्रहरणमस्य' इत्यर्थे ठक् । प्रहियतेऽनेनेति प्रहरणम् आयुधम् ।। - इसुमुक्तान्तात् कः' इति ठस्य कादेशे 'इणः पः' इति विसर्गस्य पः॥ । IT ·3 शीलम् ४ । ४ । ६१॥ अपूपभक्षणं शीलमस्य आपूपिकः ।। निकटे वसति ४।४ । ७३ ॥ नैकटिको भिक्षुकः ॥ इति टगधिकारः 1(प्राग्यहतीयाः)॥ ७ ॥ अथ यदधिकारः प्राग्घिताद्यत् ४।४ । ७५ ॥ तस्मै हितमित्यतः प्राग् यदधिक्रियते ।। तद्वहति स्थयुगप्रासङ्गम् ४ । ४ । ७६ ।। रथं वहति रथ्यः । युग्यः । प्रासनयः ।। धुरो यड्ढको ४ । ४ । ७७ ॥ हलि चेति दीर्घ प्राप्ते- न भकुर्द्धराम् ८१२ । ७९ ॥ १-प्रथमान्तसमर्थात् 'शालमस्य' इत्यय टक् || २-अपशब्दा नयया अपूपभशापर || ३-'तन नियुकः' इत्यतः 'तत्र' इत्य- धकारे सप्तम्यन्तसमर्थात् निकटशब्दात् 'वसति' इत्यये ठक् ॥ -द्वितीयान्तसमयेभ्यो रथयुगप्रामङ्गशब्देन्यः 'वहति' इत्यर्थे यत् । प्योऽश्यादिः, स एव युग्यो युगशब्दस्य रथाङ्गवाचकत्वात् । कर्पणकाले पस्कन्धे यकामासस्यते स प्रासनस्तं यो वहति स प्रासङ्गयो वृषभः ।। -दितीयान्तसमर्थाद् धुदाब्दात् 'वहनि' इत्यर्थे यत् द क्च प्रत्ययो ।

·२६२ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् भस्य कुर्छरोचोपधाया इको दी? न स्यात् । धुर्यः । धौरेयः ।। नौयोधर्मविपमूलमूलसीतातुलाम्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्या- नाम्यसमसमितसंमितेषु ४।४।९१॥ नावा तार्य नान्यं जलम् । यसा तुल्यो वयस्यः 1 धर्मेण प्राप्यं धर्म्यम् । विपेण वन्यो वियः । {लेन आनाम्यं मून्यम् । मलेन समो मूल्यः । सीतया समितं सीत्यं क्षेत्रम् । तुलया समितं तुल्यम् । तत्र साधुः ४।४।९८॥ अग्रे साधुः-अप्रथः । सामसु साधुः सामन्यः । ये चाभाव. फर्मणोरिति प्रकृतिभावः । कर्मण्यः । शरण्यः॥ सभाया यः४।४।१०५॥ सम्यः ॥ इति यतोऽयधिः । (प्राग्घितीयाः)॥८॥ १-भुयों मारयादकः स एव धीरेयः ।। २-'या' प्रत्ययः । अनसूये प्रथममूममन्दान्वं वं विधाय द्वितीयमूलादिनलान्तान्दं च, रायो: पुनन्द इति ग्यागीयम् । अन्यथा मूलशम्दरिकात्तिः ॥ ३-तरी! शापम् ॥ ४-चयमा तुत्यं मित्रमेयास्यः ॥५-धर्मफलम् ॥ ६-विपेण परमहर।। -पाश्ना द्रव्येण यगिरिमादि गीतं तन्मूल मूलधनमित्यर्थः। रोन मूग भानाम्यमा मानम्पति शेषीकाम्यम् (लाभारण्यो मागः) मुम्पन् । नु लभमहिले भूगधने मूल्यम्दो मदः ॥ ८-भूदन मूलागेन ममः गानो मूयः ॥ : -असमीकरणायं पायादि भीm सपा भी मन निनोभमन्यादितिं निमित्तः ॥ १.-सम्मिन स्मिन्, मं माम् ॥ ११-गमम्पन्नाम 'मry: पला मत् । मणी योग्यो या ना || १२- सामम समस्या परयः परः !

·-. - अथ छयतोरधिकारः प्राक् क्रीताच्छः ५।११॥ तेन क्रीतमित्यतः प्राक् छोऽधिक्रियते ।। उगवादिभ्यो यत् ५।१॥२॥ प्राक् क्रीतादित्येव । उवर्णान्ताद्गादिभ्यश्च यत् स्यात् । छस्यापबादः । शङ्कवे हितं शङ्कव्यं दार । गैन्यम् । ( नामि नभं च) । नभ्योऽक्षः । नभ्यमञ्जनम् ।। तस्मै हितम् ५ ॥ १॥५॥ वत्सेभ्यो हितो वत्सीयो गोधुक ।। शरीरावयवाद्यत् ५।१।६॥ दन्त्यम् । कण्ठयम् । नस्यम् ।। १-पत्मत्यये मत्वे 'ओर्गुणः' इति गुणे 'वान्तो पि प्रत्यये' इत्यनेन वान्तादेशे सिद्धम् । शवये कीलकोपकारक काष्ठम् ॥ २-भाव्यमत्र गोनिमित्तकं पाहादि योग्यम् ।। ३-सच्छिद्रं रथाङ्गं नाभिः तदनुनविष्टः । पाष्टविदोषोऽधः स च तदनुगुणत्वात्तस्मै हितः । अभ्यञ्जनं तैलाभ्यः । तदपि लेइनपानाभये हितं भवति ।। ४-चतुर्यन्तममर्थात् 'हितम्' इत्यर्थे छ.प्रत्ययः, उवर्णान्ताद् गादिभ्यश्च तु 'यत्' प्रत्ययः ।। ५-चतुर्यन्त. समर्थान् शरीरापयमात् 'दितम्' इत्यर्थे यत् ॥ ६-नामिकायै हितमिति विमहः ॥

·२६४ रघुमिसान्तकौमुद्याम् आत्मन्विश्वजनमोगोतरपदासः ५। १।९॥ आत्माघानी से ६।४।१६९॥ एती से प्रेत्या स्तः । आमने हितम् आमनीनम् । विश्व- जनीनम् । मातृभोगीणः ।। इति छयतोरयधिः । (प्राक्क्रीतीयाः) ॥९॥ थथ ठअधिकारः प्राग्यतेष्ठञ् ५।१ । १८॥ तेन तुल्यमिति यति वक्ष्यति, ततः प्राक् ठअधिक्रियते ॥ तेनं क्रीतम् ५।१।३७॥ सप्तत्या क्रीतं साप्ततिकम् । प्रोस्थिकम् ॥ सर्वभूमिपृथिवीम्यामणौ ५। १ । ४१ ॥ तस्येश्वरः ५।१।४२ ॥ सर्वभूमिपृथिवीभ्यामणौ स्तः । अनुशतिकादीनां च । सर्वभूमेरीश्वरः सार्वभौमः । पार्थिवः ।। १-चतुर्यन्तसमर्थात् आत्मविश्वजनभोगोत्तरपदात् 'हितम्' इत्यर्थे खः ॥ २-'प्रत्येकाच्' इत्यतोऽनुवाद-'प्रकृया' इति ॥ ३-'मातु- भोगः शरीरं तस्मै हितः' इति विग्रहः ॥ ४-तृतीयान्तसमर्थात् 'प्रीतम् इत्यर्थे ठम् प्रत्ययः ॥५-प्रस्थेन तत्सरिच्छिन्नेन धान्येन प्रीतं शावादि । ६-यप्ठ्यन्ताम्यामाभ्यामेतो सः'ईश्वरः' इत्यर्थे ।। ७ अस्मिन् गने 'सर्यभूमि- पृथिवीम्यामणी' इत्यनुवृत्ती व्याख्यायोदाहरति-'सर्वभूमेरीश्वरः' इति । ।

·टभधिकारः पङ्क्तिविंशनिशिचत्वारिंशत्पश्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीति- नवतिशतम् ५।१ । ५९ ॥ एते रूद्विशन्दा निपात्यले ॥ तदर्हति ५। १ । ६३ ।। लधुं योग्यो भवतीत्यर्षे द्वितीयान्ताहादयः स्युः । श्वेतच्छत्र- ईति चतच्छत्रिकः ॥ दण्डादिम्यो यत् ५। १ । ६६ ॥ एभ्यो यत् स्यात् । दण्डमईति दण्डयः । अर्घ्यः । यन्यः ।। तेने निवृत्तम् ५। १ ॥७९॥ अहा निवृत्तम् आदिकम् ॥ सीटमोऽवधिः । (प्रारपतीयः)॥१०॥ १-पानिदो नान्यः, मममिरे प्रगनिः निता निः । दाया-पानिरयो दाम्प एपर्यः । मोदी मगोगी पानिः सहम गयो पेट. HT, बिसि॥ २-तीनममम्मी शिमा ' भप पर ETru -नगर मन ( IEE) रम् ॥ ४-भागोर निन नमिलेमोन'

·Han
-
अथ त्वतलोरधिकारः
तेने तुल्यं क्रिया चेद्वतिः ५११६ ११५ ॥
ब्राह्मणेन तुन्यं माझणवत् अधीते । क्रिया चेदिति ।
गुणतुल्ये मा भूत् । पुत्रेण तुल्यः स्थूलः ।।
तंत्र वस्येय ५११।११६ ।।
मथुरायामिव मथुरावत् सुग्ने प्रकारः । चैत्रस्येव
चन्मत्रस्य गावः ||
तस्य भावस्त्वतली ५। १ । ११९ ।।
प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारो भावः । गोर्भावो गोत्वम् । गोर
खान्तं क्लीवम् ।।
आ च त्वात् ५११।१२०॥
ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्राक् स्वतलावधिक्रियते । अपवादैः
१-तृतीयान्तात् 'तुल्यम्' इत्यर्थे पतिः स्यात् । 'यत् तुल्य
किया चेत्' इति सूत्रार्थः ॥२-सतम्यन्तात् पश्यन्ताच 'इव' इत्यये बात
प्रत्ययः ।। ३-प्राकारश्चतुर्दिक्षु आवरणम् ।। ४-पष्टयन्तसमर्थात् भाव
इत्ययें त्वतलौ प्रत्ययो स्तः ।। ५-यस्माद् गवादिशब्दावतलौ किये
स गवादिः प्रकृतिः, तजन्ययोधो गोत्यप्रकारकगोविशेष्यकस्तत्र य
प्रकारः विशेषणं गोवादिः स भावप्रत्ययार्थः । मुख्यविशेष्यतानिरूपित
प्रकारताश्रय इति निष्कर्षः ॥ ६-अयम्भावः, मावार्थप्रत्ययाारणेऽ
इमनिजादयः प्रत्यया विधीयन्ते, ते च त्वतलोयाँधका न भवेयुरित्येत
दर्थमधिगरसूत्रम् । अप्रत्यचकारश्च 'स्त्रीपुंसाभ्याम् इति विहिताम्य
नमसम्यां सह त्या प्रयोगसमावेशार्थ इति ।।
-

·त्पतलोरधिकार
२६७
समावेशार्थमिदम् । चकारो नमभ्यामपि समावेशार्थः । जिया
माव:-रणम् । सीवम् । सीता । पालम् । पुंस्वम् । पुस्ता ॥
पृथ्वादिम्य इमनिज्या ५1१।१२२॥
थापचनमणादिगमावेशार्यम् ॥
र तो हलादेलघोः ६।४।१६१ ।।
एलादेर्टयो:कारस्य र: स्यादिष्टेमेयाय परतः । पृथुमदुमा
शाहपरिहटानामेव रत्वम् ।।
टः६।४।१५५॥
मस्सों मेपरगुर्भारप्रषिमा-
गन्ताप लपापांच ५११। १३१ ।।
শেখ সাদমাখা মশঃ । বাবা।
प्रतिमा, माईम्॥
TET पम्य: प मान ।
-मोम OFrt-Tak
rrianRETIRE !! ४-taraft
"ए भRTrrrrrar rtiमनिमें
fHIT: Frtram
Kinar rahim,
IRCTENT
IR परेमा ।
HTTPint

·२६८ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् वर्णदृढादिभ्यः प्यञ्च ५।१।१२३ ।। चादिमनिच् । शौक्यम् । शुश्लिमा । दाढर्यम् । द्रविमा ॥ गुंगवचनब्राह्मणादिम्यः कर्मणि च ५। १ । १२४ ॥ चाद्भावे | जडस्य भावः कर्म वा जाड्यम् । मूढस्य भावः कर्म या मौड्यम् । ब्राह्मण्यम् । आकृतिगणोऽयम् ।। सख्युर्यः ५। १ । १२६ ॥ सख्युर्भावः कर्म वा सख्यम् ॥ कंपिनात्योर्डक ५। १ । १२७ ॥ कापेयम् । ज्ञानेयम् ॥ पत्यन्तपुरोहितादिम्यो यक् ५। १ । १२८ ॥ सनामयम् । पीरोहिन्यम् ॥ इति स्यालोरधिकारः॥११॥ ५ -- १-परमानमग्यो वा गाभियो दादिया 'मा'. मागरमनिम् ॥ २-उन्नममोंगो गुणाषियो दागायि 'भा.' 'कर्मयोग । म मिरियम्-कित का NP बममा महिला मागवितो यामाहा. भने -TIMATE मांगामार माग भयप्रण ! Y- पतगागा भामंग' मा !! गहिनामा मागो,' 18 ·अथ भवनाद्यर्थकाः धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ् ५।२।१।। भवत्यस्मिन्निति भवनम् । मुद्गानां भवन क्षेत्रं मौद्गीनम् ।। बीहिमाल्योर्डक ५१२१२॥ हेयम् । शालेयम् ॥ हैयङ्गवीनं संज्ञायाम् ५ | २ | २३ ॥ ह्योगोदोहशब्दस्य हियगुरादेशः विकारार्थे खश्च निपात्यते । दुह्यत इति दोहः क्षीरम् । ह्योगोदोहस्य विकारः-हयङ्गवीनं नवनीतम् ॥ तैदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् ५। २ । ३६ ॥ तारकाः संजाता अस्य तारकितं नमः । पण्डितः । आकृति- गणोऽयम् ॥ प्रमाणे इयसदममात्रयः ५ । २ । ३७ ।। तदस्येत्यनुवर्तते । ऊरू प्रमागमस्य-ऊरुदयसम् । ऊरुदनम् । ऊस्मात्रम् ॥ १-पष्टपन्ताधान्याविन्दात् 'भरनं क्षेत्रम्' इत्य सम् प्रत्ययः ॥ २-पप्यन्तममर्थनीहिसालिमादाम्याम् 'भवन क्षेत्रम्' इत्यय दक् । 'मीही शालीनी मानं क्षेत्रम्' पनि निमः ।। ३-प्रथमा- न्तेयः जातोराधिकेभ्यः तारवादिशब्देम्यः 'असर' रत्ययें इतन् । पण्डित रया सदसविकिनी धुद्धिः पाडा) या संजावास इति विग्रहः । एवं हितः तृषितः पुष्मितः परिता पुरकिनो रोनादित इत्यादि ।। ४-प्रमाणे विद्यमानान प्रथमान्तात् 'भ' विनिलिममे) प्रय पते प्रत्ययाः तप परिरहेसमा मात्र । आदी हो जाब- मान एक । तथा च माप्यम्-'पहिलीयम जमाने मनी मम ·मथुपियानकोमुपाम् गदिनम्या परिमाणे यतुप ५ ॥२॥ ३९ ॥ परिमाणमरय पागन् । सामन् । एतापात् ।। किमिदंग्यांची या ५॥२॥४०॥ आम्पायर स्याद् यकारस्य पथ ।। इदं किमोरीएकी ६ । ३ । ९०॥ गहराया इदम ईश् किमः किः 1 कियान् । इयान् ।। भरल्याया अवयवे सयप् ५ । २ । ४२ ॥ पच अवयया अस्य पञ्चतयम् ।। द्वित्रियां तयस्सायज्या ५।२।४३ ।। द्वयम् 1 द्वितपम् । प्रयम् । त्रिनयम् ।। उमादुदात्तो नित्यम् ५। २।४४ ॥ उभशब्दात्तयपोऽयच् स्यात् स चायुदात्तः । उभयम् । तस्य पूरणे डट् ५ । २०४८ ॥ एकादशानां प्रणः एकादशः ।। १-प्रमाणोपाधिकेभ्यः प्रथमान्तेभ्यः 'यद्-तद्-एतद्'शन्देभ्यः अस्य इत्यर्थे वतु ।। २-अवयवे वर्तमानसंख्यावाचकात् प्रथमान्तादययविरूपेऽयें रायम् इत्यर्थः । अवयवी च कुत्रचिदतुगतावयवभेदः सनुदायस्तेन 'मुनि- प्रयम्' 'यहुतयं यूपम्' इत्यादि प्रयोगाः । कुत्रचिदुद्भतावयवसमुदायः, यथा 'उमये देवमनुष्याः' इति ॥ ३-पूर्यतेऽनेनेति पूरणः, करणे त्यु, संख्ये- यार्थवाचिसंख्यावाचकात् प्रथमान्तात्पूरणेऽर्थे उट्प्रत्यय इति सूत्रार्थः । यस्मात्संख्यााचिनः प्रत्ययविधिस्तदीयप्रवृत्तिनिमित्तस्य एकादशत्वादेः पूरणे प्रत्यय इति निष्कर्षः । इदमत्र तत्त्वम्-पूरणार्थप्रत्ययो द्वित्यादि- संख्यावाचकेभ्यः शब्देश्य एव न तु प्रथमसंख्यावाचकादेकशब्दात् । एकरवसंख्यायाः संख्यान्तरपूरकानपेक्षणात् । द्वितीयादिसंख्या तु संख्यान्तरपूरकापेश्चयैव प्रवर्तते, द्वित्वादिसंख्यानवस्थानात् ।। तस्या एकत्वादिसंख्यावैकल्ये ·भवनापर्थकार २७१ नान्तादसंख्यादेर्मट् ५ १२ । ४९ ॥ डेटो मडागमः । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । नान्तास्किम् । ति विंशतेर्डिति ६।४।१४२ ।। विशतेर्भस्य तिशब्दस्य लोपो डिति परे। 'विंशः । असंख्यादेः किम् ! एकादशः॥ पट्कतिकतिपयचतुरां थुक् ५। २ । ५१ ॥ एषां थुगागमः स्थाटि । पण्णा पूरणः पठः । कतिपः । कैतिपयशब्दस्थासंख्यात्वेऽभ्यत एव ज्ञापकाइट् । कतिपययः । चतुर्थः ।। देस्तीयः ५१२१५४॥ डटोऽपवादः । द्वयोः पूरणो द्वितीयः ।। "ः संप्रसारणं च५।२॥ ५५ ॥ तृतीयः ॥ १-असंख्यादेनान्तशब्दाविहितस्य इटो महागम इत्यर्थः ।। २-विंशतः पूरणः' इति विग्रहै 'तस्य पूरणे' इति डटि 'तिविंशतः इति लोपविधानसाम- फैन तिमात्रस्य लोपे 'विंश अ' इति जाते 'असियामात्' इति तिलोप- स्यासिद्धत्वात् 'यस्पेति च' इति लोपामवृत्ती, 'अतो गुणे' इत्यकारयोः पररूपे सति 'विशः' इति सिद्धम् ॥३-मनु 'पटकति' इति त्रेण डटस्थु- गागमः क्रियते, डट् च संख्यावाचकादेव, 'कतिपय' शब्दस्तुन तथेत्यत आद-'कतिपय' इति । एवञ्च 'कतिपयानो पूरणः' इति विहे शापकाटि तस्य थुगागमे 'कतिपयमः' इति सिद्धम् ॥ ४-त्रिशब्दातीयप्रत्ययस्त. सनियोगेन त्रिशब्दस्य सम्प्रसारणञ्चेति सूत्राय:।

·२७२ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् - श्रोत्रियंश्छन्दोऽधीते ५।२।८४॥ श्रोत्रियः । वेत्यनुवृत्तेश्छान्दसः ।। पूर्वादिनि: ५। २ । ८६ ॥ पूर्व कृतमनेन पूर्वी ॥ सपूर्वाच्च ५।२।८७॥ कृतपूर्वी ॥ इष्टादिभ्यश्च ५।२।८८॥ इष्टमनेन इष्टी । अधीती ॥ इति भवनाद्यर्थकाः ॥ १२ ॥ १-'उन्दोऽधीते' इति विग्रहे घन्प्रत्ययान्तः भोत्रियन्निति th होन निपा.यते । तदभावे छन्दश्शदात् 'तदधीते' इत्यथें मन्दसा इति रूपम् ॥ २-दितीयान्तपूर्यशम्दात् 'अनेन' इत्य इनिप्रत्ययः, इति एलायें अनेनेति कम्पार्थस्य क्रिया विनान्यपानईपैन कृतमित्यरया- भ्याहारः। पूर्वमिति क्रियाविशेषणं तदार-पूरे कृतम्' इत्यादि ॥ ३-स- पोयंशदान् 'अनेन' इत्यस्मिन्नये इनिरित्यर्थः ॥ ४-अनियनि- यात् धानोरे काय पंक्तमनेन' इति ग्रिहे 'सह सुपा' IP नेन समापोनरम् 'मर्याय निनिषग्यो तापी पति | मnि. पूति व आयसाय करार I एवं श्रुती पामि, मुना पूछी औदनम्, हायानुदार शेयम् ॥ ५-पातोमी भा। एपमुनापाड्यापन ॥

·अथ मत्वर्थीयाः
तंदस्थास्यस्मिनिति मतुप ५१२१९४ ॥
गात्रोऽस्यास्मिन्या सन्ति गोमान् ॥
तसो मत्यर्थे १ । ४ । १९॥
तान्तसान्ती मसंज्ञा स्तो मत्वर्थे प्रत्यये परे । गरुत्मान् ।
संप्रसारणम् | विदुष्मान् । (गुणवचनेभ्यो मतुपो लगिष्टः)
गुणोऽस्यास्तीति शुक्ल पटः । कृष्णः ॥
प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्साम् ५।२१९६ ।।
चूडालः । चूडावान् । प्राणिस्थात्किम् ! शिखावान् ६
प्राण्यङ्गादेव । मेवावान् ॥
लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलच: ५। २११
लोमादिभ्यः शः । लोमशः । लोमान् । रोमशः । रोम
१- सत्ताक्रियाकदृभूतात्प्रथमान्तासमर्थात् 'अस्यालिन्या'
मतुए प्रत्ययः । 'अस्ति' इत्यत्र पुस्पषचने न निश्चिते, च.
वादस्तु विवक्षित एव; अत एव 'गावोऽस्यासन्' इति विग्रहे ।
इति न प्रयोगः । 'गोमानासीत् इति प्रयोगस्तु तथावहा-
आसोदित्यर्थकः ॥ २-गुणे तति च मसिद्धा ये भब्दाः गुलम
गुणवचनारतेभ्यः परस्य मनुषणे एगित्यर्थः । अत एव 'रूपवान
इत्यादी मनुपो लुन ॥ ३-सत्तानियाकर्वभूतादारारान्ताम
वाचकालवेत्यर्थः । ४-प्राणित्तिमूर्तिमदनराकादेबेत्यर्थः ॥ ५-
शन्दो धुद्धिपर्यायः॥

·२७४ । लघुमिसान्तकौमुपाम् पामादिग्यो नः पोमनः । (१००) अहाकल्याणे। अंगना। (ग००) लण्या अस । लक्षमणः । पिछादिम्य इलच् । पिटिलः । पिछवान् ।। दन्त उन्नत उरच ५। २ । १०६ ॥ उन्नता दन्ताः सन्त्यस्य दन्तुरः ।। केशाद्वोऽन्यतरस्याम् ५।२।१०९ ॥ केशवः । येशी। केशिकः । केशवान् । ( अन्येभ्योऽपि दृश्यते ) । मणिवः । ( अर्णसो लोपध) । अर्णवः ।। अत इनिठनी ५१२।११५ ॥ दण्डी । दण्डिकः॥ बीयादिभ्यश्च ५।२।११६ ।। ब्रीही । बीहिकः ॥ अस्मायामेधास्रजो विनि: ५। २ । १२१॥ यशस्वी । यशस्वान् । मायावी । मेधावी । सँग्यो । चाचो ग्मिनि: ५। २ । १२४ ॥ वाग्मी॥ १-विचर्चिकारोगयुक्त इत्यर्थः ।। २-'कल्याणानि शोभनान्यज्ञानि यस्याः सा' इति विग्रहः । स्त्रीपर्यायवाच्यङ्गनाशब्दः ॥ ३-लक्ष्मीशब्दस्याका रादेशो नप्रत्ययश्च । मत्वर्थ लक्ष्मीवान्, लक्ष्मणः । पिच्छशब्दो मयूरपञ्च- पर्यायः । पिच्छिलः पन्थाः' इत्यादिप्रयोगदर्शनात् पिच्छिलशब्दा पर युत्ताया आर्द्रभूमेवाचकोऽप्यस्ति ॥ ४-उन्नतोपाधिका प्रथमान्ताहन्त. शब्दान्मतुबर्थे उरच प्रत्ययः ॥५-मणिरस्पास्तीति विग्रहः । मणियो नागविशेषः ॥ ६-अर्णशब्दाद् वप्रत्ययः सस्य लोपच मत्वर्थे । भोलि जलानि सन्यस्मिन्निति अर्णवः समुद्रः ॥ ७-मालाधारी ।। ८-प्रथमान्ताद् याच्दान्दान्मिनिप्रत्ययः चकारस्य गकारादेशश्चेत्यर्थः । अत्र गकारविधान- सामात् 'प्रत्यये भाषायाम्' इति नानुनासिकः॥

·प्राग्दिशीया २७५ अर्शआदिभ्योऽच ५१२।१२७ ॥ अशोऽस्य विद्यते अर्शसः । आकृतिगणोऽयम् ।। अहंशुभमोर्युस् ५ १२११४० ॥ अहंयुः अहङ्कारवान् । शुभंयुस्तु शुभान्वितः ।। इति मत्वर्थीयाः ॥ १३ ॥ थथ माग्दिशीयाः प्राग्दिशो विभक्तिः ५१३।१॥ दिक्टम्देश्य इत्यतः प्रावक्ष्यमाणाः प्रत्यया विभक्तिसंज्ञाः स्युः।। किंसर्वनामबहुम्योऽद्वधादिभ्यः ५१३१२॥ किमः सर्वनानो बहुशब्दाचेति प्राग्दिशोऽधिक्रियते । पक्षम्यास्तसिल ५।३।७॥ पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल वा स्यात् ।। कु तिहो ७१२।१०४॥ विमः कुः स्यात्तादी हादी च विभक्ती परतः । कुतः, कस्मात् । १-अर्सपायुरोगविशेर २-'अहम्' 'एमा' इति विभक्ति- प्रतिरूपके अध्यये ।। ३-'यस्मात्' इति विप्रदे 'किम् म्' इत्यस्मात् विम्यास्तसिल' इति तमिल्मन्यो तदितान्तया मातिपदिकन्येन भुमो कि 'क. तिहो.' इति कुमारे खादिगटेन सभिलताध्यययन हरितान्तारागस मुसो एक भावादिका मिदम् । एवम् काम्यान, केन्या, साइत्यादिविमरेपनि तदेव स्रम् ॥

·२७६
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
इदम इश् ५। ३।३॥
प्राग्दिशीये परे । इतः॥
अन् ५।३।५॥
एतदः प्राग्दिशीये। अनेकान्त्वात्सर्यादेशः । अतः । अमुतः।
यतः । ततः । बहुतः । यादेस्तु द्वाभ्याम् ॥
पर्यभिम्यां च ५।३।९॥
आभ्यां तसिल् स्यात् । परितः । सर्वत इत्यर्थः । अभितः ।
उभयत इत्यर्थः ॥
सप्तम्यास्त्रल् ५। ३ । १०॥
फुत्र । पत्र । तत्र । बहुत्र ।।
इदमो हा ५।३।११॥
प्रटोऽपवादः । इह ॥
.
१-अस्मात्' इति विपदः ॥ २-पतदा साने भन्' इत्यादेशः
प्रारिसी परे ॥ ३-'मत' इत्प भनो नम्य लोपः प्रातिपदिकान
ती परः । 'तम्मान, अमुध्मात्, यम्मात्, तग्मात्, पापा की
ममेरा विहः । 'gइत्यादिपु तमिया मारिशोरिभक्ति
मनमत्यदानामः' इत्ययम् ॥ ४-मक्षापयामाण्यवर
मसारमाये ॥ ५-'यम्मिन्, यग्निन्, तम्लिन्, घर' मेला
शिको यादवायां देश एस प्रयोगः, योगा awati
पन् । अनिन्।' इति विदेहमा म मा

·२७७ प्राग्दिशीयाः किमोऽत् ५।३॥ १२ ॥ वाग्रहणमपकृप्यते सितम्यन्ताकिमोऽद्वा स्यात् पक्षे त्रल् ।। काति ७ १२११०५॥ किमः कादेशः स्यादति । क । कुंत्र ।। इतराभ्योऽपि दृश्यन्ते ५।३।१४।।. पञ्चमीसप्तमीतरविभक्त्यन्तादपि तसिलादयो दृश्यन्ते । दृशि- ग्रहणाद्भवदादियोग एव । स भवान् । ततो भवान् । तत्र भवान् । तम्भवन्तम् । ततो भवन्तम् । तत्र भवन्तम् । एवं दीर्घायुः । देवा- नाप्रियः । आयुष्मान् ॥ सवैकान्पकिंयत्तदः काले दा ५।३।१५ ॥ सप्तम्यन्तेभ्यः कालार्थेभ्यः स्वार्थे दा स्यात् ।। सर्वस्य सोऽन्यतरस्यां दि ५१३१६॥ दादौ प्राग्दिशीये सर्वस्य सो वा स्यात् । सर्वस्मिन् काले सदा । सर्वदा । अन्यदा कदा । यदा । तदा । काले किम् ? सर्वत्र देशे ।। इदमो हिल ५।३ । १६ ॥ १-'वा ह चच्छन्दसि' इत्यस्मात्सूत्रादिति शेषः ॥ २- कलिन् देवे इत्युमपत्र विग्रहः ।। ३-स दीर्घायुः, ततो दीर्घायुः, तत्र दीर्घायुः । "एवमग्नेऽपि ॥४-कस्मिन् काले' इति विप्रदे 'सर्वेशन्य' इति दाप्रत्यये 'प्राग्दिशः' इति विभक्तिसंज्ञायाम् 'किमः का' इति कादेशे सिद्धम् ।।

·। लघुसिद्धान्तकौमुपाम् साम्यन्तात् पाल इयर ॥ एतेती रथोः ५।३।४॥ इदगशदस्य एत इत् इत्यादेशी तो रेफादी यकारादी च प्राग्दिशीये परे । अस्मिन् काले एनहि । काले किम् । इह देशे ॥ अनयतने हिलन्यतरसाम् ५ । ३ । २१ ॥ कर्हि, कदा । यहि, यदा । तहि, तदा ।। एतद: ५। ३१५॥ एत इत् एतौ स्तो रेफादी यादौ च प्राग्दिशीये । एतस्मिन् काले एतर्हि ॥ कारवचने थाल् ५ । ३ । २३ ॥ प्रकारवृत्तिभ्यः किमादिभ्यस्थाल स्यात् खार्थे । तेन प्रकारेग तथा । यथा ॥ , १-अतीताया रात्रे पश्चाद्धनागामिन्याः पूर्वार्धन च सहितो दिव. सोऽद्यतनकाला । तन्मध्यवर्तिकालविशेषे हिल्प्रत्ययो न प्रयोक्तव्यः ।। २-सामान्यस्य भेदको विशेषोऽत्र प्रकारः, न तु सादृश्यम् । यथा सामा. न्यतो शातं देवदत्तं प्रति अवस्थाविशेषजिज्ञासायां केन विशेषधर्मेण युक्तो देवदत्त इत्याशयेन 'कथं देवदत्तः इति केनचित्पृष्टः कथिद् भवन्शातावस्थाविशेषविशिष्ट एव देवदत्त इत्याशयेनोत्तरयति-तथा देव- दत्तः' इति । तेन प्रकारेणेति मूलोक्तविग्रहे विशिष्टः' इति शेषो. योध्यः । एवमग्रेऽपि ॥

·प्रामिवीयाः २७९ इदमसमुः५।३।२४॥ थाटोऽरवादः । ( एतदोऽपि वाच्यः) । अनेन एतेन वा प्रकारेण इत्यम् ।। किमश्च ५।३।२५॥ केन प्रकारेण कथम् ।। इति प्राग्दिशीयाः॥१४॥ 1. अथ प्रागिवीयाः अतिमायने तमविष्ठनी ५१३॥ ५५ ॥ अतिशयविशिष्टार्थवृत्तेः सार्थ एती म्तः । अयमेपामतिराये- नाइयः आयतमः । अधुनमः, टैपिष्टः ।। विजय ५।३।५६॥ निहलादतिशये पोय तमर स्यात् ।। तरसमा पः१।१।२२।। एती घमंडी स्तः॥ किमतिडव्ययधादाम्बद्रव्यानक ५।४।११।। 2-अभिने' पत्र पालामगि स्ट् । अनियरः arঘোহিৰাইলাই। - সুকায় মা মা যা মলনিয়ামাহি। রব गुरे पाणी भर पता ने एक मापामेय समरिनो म 'भपती भाषा, भरमार आर भयभरि भाप, अमेवा- मारनाम: आसाम || 1-2' rपनेन गोषः।

·૨૮૦
लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
किम एदन्तातिङोऽव्ययाच यो घस्तदन्तादामुः स्यान तु
द्रव्यप्रकर्षे । किन्तमाम् । प्रतिमाम् । पैचतितमाम् । उच्चैस्तमाम् ।
द्रव्यप्रकर्षे तु उच्चैस्तमस्तरुः ।।
द्विवचनविभज्योपपदे तस्वीयसुनौ ५ । ३। ५७ ॥
द्वयोरेकस्यातिशये विभक्तव्ये चोपपदे सुप्तिङन्तादेती स्तः ।
पूर्वयोरपवादः । अयमनयोरतिशयेन लघुः लघुनरो लघीयान् ।
उदीच्याः प्राच्येभ्यः पैदुतराः पटीयांसः ॥
प्रशस्सस्य श्रः ५।३।६०॥
अस्य श्रादेशः स्यादीयोः परतः॥
प्रकृत्यैकाच् ६ । ४ । १६३ ॥
इटादिवेकाच् प्रकृत्या स्यात् । श्रेष्ठः श्रेयान् ।।
ज्य च ५।३।६१॥
१-अपमेशामनिशन मिति विग्रोशिम्दातमाम यो 'सरत.
मोपः' इति तस्य पशायाम् किमेशिान्यय' इति आम्पत्यो तस्मिन्पो
मारोत्तगमरम्म 'यस्थी पति सोऽमोऽनुपयो सगदिस्यामा
मारिनोली मिमिदम् ॥ २-भत्र Hd पालनाम:' ही
समस्या भोगः || - इति तमा म्पमिदम् ||४-पर्ष
प्रमिाद, विभजनी घोरा पोमध्यनगोशाशनिशिरा
भायाभकामना एती प्रत्यको मारायः ॥
५- भय, अपमा, अयमन रमेन लीस
पनि 6-4 मिमे,'तपक्षमी ||-family
रन परमः रिमः न भायतम स्वादिया ।। -7
पाया।

·प्रागिवीया: प्रशस्यस्य ज्यादेशः स्यादिष्ठेयसोः । ज्येष्टः ।। ज्यादादीयसः ६।४।१६० ॥ आदेः परस्य । ज्यायान् ।। बहोलीपो भूच यहोः ६।४ । १५८ ॥ अहोः परयोरिमेयसोर्लोपः स्यादहोश्च भूरादेशः । भूयान् ॥ इठस्य यिट् च ६ । ४ । १५९॥ बहोः परस्य इष्ठस्य लोपः स्यादिडागमश्च । भूयिष्ठः ।। विन्मतोला ५ । ३ । ६५ ।। बिनो मतुपथ लुक् स्यादिष्ट्रयसो: । अतिशयेन सम्बी ठः । सजीयात् । अतिदायेन त्वम्वान् त्वचिष्टः । त्वचीयान् ईपदसमाप्ती कल्पन्देश्यदेशीयरः ५। ३ ६७ ।। ईपर्नो विद्वान् विद्वत्कल्पः । विद्देश्यः । विद्ववि पचतिकल्पम् ॥ विभाषा सुपो बहुच् पुरस्तात्तु ५। ३१ ६८॥ ईपदसमातिविशिष्टेऽर्थे मुबन्ताहुन्या स्पास च प्रागे- परतः । ईपदूनः पटुर्बहुपटुः । पटुकल्पः । सुपः किम् । कल्पम् ॥ १-ज्यशब्दात्परत्येयस वात्स्यादित्यर्थः ॥ २-'यहूना मात्र विग्रदे 'पृथ्यादिभ्यः' इतीमनिन् प्रत्ययः ॥ ३-'अम्माया मेध- विहितस्य यिनो एक् । अत्र भत्येन पदत्वाभावात् 'चो कु' पनि पदान्तपाभावात् ।। ४-ईपदसमातिविशिष्टेऽयं वर्तमानान् मुबन्ता घेते प्रत्ययाः ।।५-रिवत्सदा रत्यर्थः ।।

·গুলিয়ায় प्रागिवाका ५॥३॥ ७० ॥ विनावित प्राधिकारः || अव्ययगर्यनाशामक प्राक् देः५। ३ । ७१ ।। पापपादः । तिनश्रेगनुपर्नने । अनात ५।३।७३ ।। फस्पायमोडकः । उनका नाचकः । सर्वके । (ओंकार- सकारभारादी मुपि सर्वनामटेः प्रागकच्, अन्यत्र सुबन्तस्य ) । युप्पकाभिः । युवकयोः । स्वयका ॥ कुत्सिते ५।७।७४॥ कुरिसतोऽश्वोऽश्वकः ॥ कियत्तदोनिर्धारणे द्वयोरेकस्य इतरच् ५।३।९२ ॥ अनयोः कतरो वैष्णवः । यतरः । ततरः ।। वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् ५ । ३ । ९३ ॥ जातिपरिप्रश्न इति प्रत्याख्यातमाकरे । बहूना मध्ये एकस्य निर्धारणे डतमज्वा स्यात् । कतमो भवतां कठः । यतमः । ततमः ! वाग्रहणमकजर्थम् । यकः । सकः ॥ इति मागिवीयाः ॥१५॥ १-अशात यविशिष्टेऽर्थे वर्तमाना.सुयन्तात्यप्रत्ययः ॥ २-'अशानोश्वः' इत्यपि विग्रहः ॥ ३-इदं हि युष्मदस्मच्छन्दविषयकम् ॥ ४-दूयोरेक्स्य निर्धारणे गम्ये निर्धार्यमाणयाचिभ्यः किमादिभ्यो इतरच्प्रत्यय इत्यर्थः ।।

·अथ स्वार्थिकाः ईचे प्रतिकृती ५ । ३ । ९६ ॥ कन् स्यात् । अश्व इव प्रतिकृतिरश्वकः । (सर्वप्रातिपदिकेभ्यः सार्थ कन् ) । अश्वकः ।। तत्प्रकृतवचने मयट् ५।४।२१।। प्राचुर्येण प्रस्तुतं प्रकृतम, तस्य वचनं प्रतिपादनम् । भावे अधिकरणे वा ल्युट् । आये प्रकृतमन्नमन्नमयम् । अपूपमयम् । द्वितीये तु अन्नमयो यज्ञः । अपूपमयं पर्व ।। प्रजादिभ्यश्च ५।४ । ३८ ।। अण् स्यात् । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्राज्ञी स्त्री । देवतः । बान्धवः॥ चैह्वल्पार्थाच्छस्कारकादन्यतरस्याम् ५ । ४ । ४२ ।। बहूनि ददाति बहुशः । अल्पशः । ( आधादिभ्यस्तेसेहपसं- १-दवायें सहदो वर्तमानात् प्रातिपदिकात् केन् । यद् उपमेयं सा प्रतिकृतिदित्यर्थः, प्रतिकृतिमंदादिनिर्मिता प्रतिमा ॥ २-प्रचुरस्य वचने योधने सति प्रथमान्तासमन् मयट्मत्ययः स्यादित्येकोऽर्थः, तदुदाहरणं माधुय्येण बाहुल्येन प्रकृतमन्नमन्नमयम् । प्राचुर्येण प्रस्तुतान्नादिवचनात् प्रथमान्तासमर्थाद् अधिकरणे मयट् स्वादिति द्वितीयोऽर्थः, उदाहरणम्- प्राचुर्येण प्रस्तुतानि अमान्यस्मिन्सोऽनमयो यज्ञ इति इत्येवं तन्गाये सूत्रतात्पर्यम् ॥ ३-प्रकृतोऽभूप इत्यर्थः । यद्यप्यत्र मयटः स्वार्थिकत्वेन तदन्तस्यापूयमयदाब्दस्य 'स्वार्थिकाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यन्ति' इति नियमेन प्रतिलिणतया पुंसवेन भाव्यम्, तयापि चिरस्वार्थिकाः प्रकृतितो लिगायवनान्यतिवर्तन्ते' इनि पचनादन शीवचमनवयम् ।। ४-बादल्यार्थाय कारवामिधायिनः शब्दात् स्वार्थे शस्यत्ययः ।।५-अयं तसिसाविमतिमः॥

·२८४ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् ख्यानम् )। आदौ आदितः । मध्यतः । अन्ततः । पृष्ठतः । पार्श्वतः । आकृतिगणोऽयम् । स्वरेण, स्वरतः । वर्गतः ॥ कृम्वस्तियोगे संपद्यकर्तरि चिः ५।४।५० ।। ( अभूततद्भाय इति वक्तव्यम् ) । विकारात्मता प्रामुबत्यो 4कृतौ वर्तमानाद्विारशन्दात् खार्थे चिळ स्यात्करोत्यादिभियोगे ।। अस्स च्चौ ७ । ४ । ३२॥ अवर्णस्य ईत्स्यात् यौ। वेर्लोपे व्यन्तस्वादन्ययत्वम् । अकृष्णः कृष्णः संपद्यते तं करोति कृष्णीकरोति । ब्रह्मीमवति । गङ्गीस्यात् । अव्ययस्य च्वावीत्वं नेति वाच्यम् ) । दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः ॥ विभाषा साति कात्स्न्ये ५।४।५२ ।। विविषये सातिर्वा स्यात्साकल्ये ।। सात्पदायोः ८।३। १११॥ सस्य पवं न स्यात् । कृन्ध शस्त्रमग्निः संपचतेऽपिसाभवति । दैशि सिथति ॥ चीच ७।४।२६॥ चौ परे पूर्वस्य दीर्घः स्यात् । अनीभवति ।। १-यम पा मावी न भूतः स तनापं चे गम्पद्यते तस्गिमभूननहाये বনশালিনিয়াককামালিৰিকা শনী আনা যা बियरपो गान-दति गुसाः ॥ २-विशारा मतां वापताम् । ३-माती ममापिणे ॥ ४-भायंचकार पारिशदा ॥५॥ मना मग भगा गा मगरमाना सशस्यादितिमि ॥ वन्यपत्र मम मायायोएचपए पदारेरित्यागीदार ॥

·खार्थिकाः २८५ अव्यक्तानुकरणावयजवरार्धादनितौडाच्५१४१५७॥ द्वयजेवावर न्यूनं न तु ततो न्यूनमनेकाजिति यावत् । तादृशमर्थ यस्य तस्माडाच् स्यात् कृम्वस्तिभियोगे । (डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम् ) । इति डाचि विवक्षिते दिलम् । (नित्यमाडिते डाचीति वक्तव्यम् ) । डाचपरं यदाडित तस्मिन्परे पूर्वपरयोर्वर्णयोः पररूपं स्यात् । इति तकारपकारयोः पकारः । पटपटाकरोति । अव्यक्तानुकरणाकिम् ? ईपत्करोति । द्वेषजवरार्धात्किम् ? श्रत्करोति । अवरेनि किम् ! खरटखरटाकरोति। अनिती किम् ! पटिति करोति ।। इति स्वार्थिकाः ॥१६॥ ।। इति तद्धिताः॥ १-डाचि विवक्षिते द्वे बहुलम्' इति वार्तिकेन डाचः प्रागेक पटत्- हान्दस्य द्वित्वे 'पटस्पटत्' इति जातम्, तरैकः पटलशब्दस्तदर्द्धम्, तत्र यदि न्यून चेदस्ति तदा दयजेव, न तु दयचोऽपि न्यूनमेकाच् परवान्दः एवं तादृशमः यस्य समुदायस्य पटत् पटत्' इत्यस्य तस्मात्समुदायाड्डाच्यत्यये परस्य 'पटत्' इत्यस्य 'वस्थ परमानेडितम्' इत्यामेडितसंज्ञायाम, नित्यमा- मेडिले डाचि' इति कार्तिकेन पूर्व पटत्' इत्यस्य तकारस्य पर पटत्' इत्येतस्य पकारस्य च पररूपे परत्र टिलोपे 'पटपठाकरोति' इति सिद्धम् ।। २-यदीदं न कर्त्तव्यं स्यात्तदा यदिदमत्यत्तदान्दानुकरणं 'श्रत्' इति तस्माड्डाच्यात् । हते तस्मिन् न दोपः, द्वित्वे सति 'श्रत् अत्' इति समुदायस्या'अत्' इति, तवयचो न्यूनमेव, न तु यजेवावरमिति भाषः || ३-अवरमहणाभावे 'अव्यक्तानुकरणार्धात्' इत्यादिरूपं सूत्रं स्यात् । दूधच् यः यस्येत्ति तयजर्द्धम् प्रातिपदिकं तसाहाजित्यर्थेऽत्र न स्यात् अस्य 'सरटन् इत्यस्य दयत्वाभावात् । कृते तस्मिन् न्यूनत्वं चेद् द्वयच एव न तु एकरूपमधिकरय दूधजश्चया न व्याक्तिरित्यत्रापि सिद्धमिष्टमिति ।।

·अंथ स्त्रीप्रत्ययाः स्त्रियाम् ४ ॥१३॥ अधिकारोऽयम् । समर्थानामिति यावत् ॥ अजायतष्टाप् ४ । २ ॥ ४ ॥ अजादोनामकारान्तस्य च वाच्यं यत् स्त्रीत्वं तत्र द्योत्ये टापू स्यात् । अजा एडका ! अश्वा | चटका । मूपिका । वाला। वत्सा । होडा । मन्दा । विलाता । इत्यादि। मेधा । गङ्गा । सर्वा । उगितश्च ४११।६॥ उगिदन्तात्प्रातिपदिकात्स्त्रियां डीप्स्यात् । भक्ती । भवन्ती । पचन्ती। दीव्यन्ती ।। टिड्ढाणद्वयसज्दभमानच्तयप्ठकठककरपः ।। १ । १५॥ अनुपसर्जनं यष्टिदादि तदन्तं यददन्तं प्रातिपदिकं ततः १-टायादेः प्रायः कृदन्ततदितान्तयोरेव प्रतियात् तदुपपादक- प्रकरणानन्तरम् एतस्सोचिस्यात्तद्धितानन्तरं स्त्रीप्रत्ययप्रकरणमारमते ॥ २-अनादिशब्दाः कमेण 'यागी' मेपी' 'नरनी' 'कलविही' 'आतु:'- इत्येतेषां वाचाः । एषु जानिलक्षणो डीप बाध्यने । बालादिशब्दाः प्रथम वयोाचिनरतेपु वयसि प्रथम' इति प्रानोडीर बाध्यते ॥ ३-माधाताईव प्रयये ते निष्पन्नरय सर्वनामभवच्छदस्योगिदन्त वान टीम् ॥ ४-परन्ताद्भवतो पि गायनोमित्यम्इति नमि मितिः। एवमेव 'पचन्ती' इत्यादि।

·स्त्रीप्रत्ययाः स्त्रियां डीप्स्यात् । कुरुचरी । नदट् नदी । देवट देवी । सौपणेयी । ऐन्द्री। औसी । ऊरुद्वयसी । ऊरुदनी । ऊरुमात्री । पञ्चतयी। आक्षिकी । लावणिकी । यादशी। इत्वरी । (नम्नजीककल्यु- तरुणतानानामुपसंख्यानम्) । स्त्रैणी । पौंस्ना । शाक्तीकी । न्याष्टीकी । आध्यङ्करणी । तरुणी । तलुनी ।। यजश्व ४।१।१६।। यजन्तात् स्त्रियां डीप्स्यात् । अकारलोपे कृते- हलस्तद्वितस्य ६ । ४ । १५०॥ हल: परस्य तद्धितयकारस्योपधाभूतस्य लोप ईति परे । गागी ।। प्राचां फ तद्धितः ४।१।१७॥ १-'कुरुधु' चरतीति विग्रहे 'चरेष्टः' इति टप्रत्ययः । नदट् देवट चरडित्ति त्रयः पचायजन्ताष्टितः ।। २-सोपणेवीप्रभृतिषु क्रमेण 'श्रीभ्यो दम्' 'सास्य देवता' 'उत्सादिभ्योऽञ्' 'प्रमाणे द्वयसदनमात्रचः' 'संख्याया अवयवे तया' 'तेन दीव्यति खनति जयति जितम्' 'लवणाह' 'त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च' 'इनाजिसतिभ्यः करप' इति सूत्रस्त- तत्प्रत्यया बोध्या: ।। ३-'स्त्रीपुंसाभ्यां ननयो' 'शक्तियटयोरीका' 'भाब्यसुभगस्थूलपलितनमान्धप्रियेषु व्यर्थेष्वच्ची कृतः करणे ख्युन् इति सूत्रैः प्रत्यया बोध्याः ॥ ४-'घोरच लोया' इति उणादिगण उनन्ती यौवनवयोवाचिनाविमी ।। ५--'यस्येति च' इत्यनेनेति शेषः ॥ ६-'गर्गस्य गोत्रीपत्यं स्त्री' इति विग्रहः । गर्गादिभ्यो यम्' इति यन्यत्ययः । 'गाग्र्यासणी' इत्यस्याप्ययमेव विग्रहः ॥ ७-फमत्ययस्य तद्धितसंज्ञायाः प्रपोजनं तस्मिन् परे 'यस्येति च इत्यकारलोपः तद्धितान्तत्वात्प्रातिपदिक- संज्ञा च ॥

·मगिदारीमुशाम् पत्रगान गागादिनः ॥ पिढीगदिग्गन ४।१।४१ ।। गिदम्गो गोगा कि हर स्मन् । गापायी । न।। गोरी । अनाड़ी । अनलाही । आतिगणोऽन् ।। पगि प्रथम४।१।२०॥ प्रयमाणोगनिनोऽन्लार गियो हीन्यात् । दुगागे ।। द्विगीः४।१।२१॥ अदन्ताद द्विगोडीयात् । विटोकी। अनादित्यान्त्रिकला। ज्यनीका सेना॥ वर्णादनुदानाचापधातो ना ४ । १ । ३९ ॥ यर्णयाची योऽनुदात्तान्तम्तोपधन्नदन्तादनुपसर्जना प्रातिए- दिकादा डीप् तकारस्य नकारादेशभ । एनी ऐता | रोहिणी रोहिता ॥ १-नर्तनशीला नर्तकी। शिल्पिनि प्युन्' इति चुन्प्रत्ययः २-'आमनदुहः खियां पा पाग्यः' इति चार्तिकेन वैकलिक आम् प्रत्ययः॥ ३-कुमारत्वमवस्थाविशेषः, कौमारं पञ्चमामान्तं पोगण्ड दशमाधि । कशोरमापजशार यौवनं तु ततः कौमारयौवनवृद्धत्वभेदास्त्रीणि वांसि, आयुपश्चतुर्मानश्चत्वारि वा । यौवनात्माक्प्रथमं वयः । अत्रेदं तत्त्वम्-'वयस्सचरमे' इति वातिकबन्लेन वृद्धवयो वर्जयित्वा सर्वचैव डोप्रत्यय इष्टः॥ ४-पक्षपातम्' त्रिभुवनन्' 'चतुर्युगम्' इत्यादौ तु डोप्टापो न पात्रायन्तस्य ने' इति वार्तिकेन तेपु स्त्रीत्वनिषेधात् ॥ ५-एतशब्दचित्रवर्णवाची । चिनं किमरिकमा- पशवलैताश्च कर्युरे' इत्यमरः । रोहिताग्दो रक्तवर्णवाची । 'रोहितो लोहितो रक्तः' इत्यमरः ॥ परम् ॥

·स्त्रीप्रत्यया: २८९ वोतो गुणवचनात् ।। १।४४॥ उदन्ताद् गुणवाचिनो वा डीप् स्यात् । मुंद्वी मृदुः ॥ बह्वादिभ्यश्च ४११।४५ ॥ एभ्यो वा डीप् स्यात् । बही बहुः । (कृदिकाराक्तिनः । रात्री, रात्रिः । (सर्वतोऽक्तिलादित्येके ) । शकटी । शकटिः ।। घुयोगादाख्यायाम् ४ । १ । ४८ ॥ यो पुमाख्या पुंयोगात् त्रियां वर्तते ततो डीप् । गोपस्य खी गोपो । (पालकान्तान )- प्रत्ययस्थात्कारपूर्वसात इदाप्यसुपः ७।३।४४ ॥ प्रत्ययस्थाका पूर्वस्याफारस्पेकारः स्पादापि स आप्सुषः परो १-२ पट्टी पदा, तन्वी तनुरित्याधि शैयम् ॥ २रहुशन्दो वैपुल्याचन एकवचनान्तोऽत्र, या एकाभपति वैपुल्यरूपं बहुत्वम् । बहुरोदना : सूपः । मंख्यामची हु पहादिषद् बहुवचनान्तः । नियावालयगतस्य वदुत्वस्य दूधेकयोरईभवान्, बारकपकरणे वचन- प्रहगोदाहरणे मूले सामाप्रयोगदर्शनात् ॥ ३-तिन्पत्ययावयामिनः फ. मरन्धी य इकारनदन्तान टीप था । अस्य 'भगुलिा, अहुली' 'धूलि: धूली भानिः भाजी इत्यादीनि चोदाहरणानि शेयानि ॥४-क्तिवर्थप्रत्यया- यवभिनेकारान्तात् मातिपदिकमाधान रो धा । अनेन याति केना- सु पन्नादपि इमरान्तानदी मत्यपः ॥५-या पुमाख्या पुग्वेर या प्रसिद्धः सदा पुंयोगात घुमंडल्यादेतोः श्रियं वर्तते तत्र प्रवृत्ति মই বলাল খাদ । স্বীয় শিল্প जनसमारादिसाधारणस्तेन फेयदेवकरेवसम्बन्धित्यामु फेकयी- देवरिपतीशदान प्रयोगः ।।

·लघुपियानकोगुणाम् न चेत् । गोपालिका । अवालिका । सर्विका । कारिका । अतः किम् ! नीका प्रत्ययस्याधिम् शानोतीति का अनुपः किम् ! पपरिवारका नगरी ( सूर्यादयतायां चाखाय्यः) । सूर्यस्य सी देवता सूर्या । देवतायो किम् ! ( सूर्यागरत्ययारछे च व्यों च )। यटोपः । [री । कुन्ती । मानवीयम् ।। इन्द्रवरुणमयशवरुद्रमृडदिमारण्ययवयवनमातुलाचार्या- यामानुक ४।११४९॥ एपामानुगागमः स्यात् दी च । इन्द्रस्य स्त्री-इन्द्राणी । वरुणानी ! भनी । सर्वाणी । रुदाणी । मृडानी । (हिमारण्य- योमहत्ये)। महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी। (मवाद)। दुष्टो यो यानी । ( पवनाल्लिप्याम् ) । यवनानां लिपिर्यय- नानी । ( मातुलोपाध्याययोरानुग्या ) । मातुलानी, मातुली । १-शा पालयतीति गोपालः स एष गोपालजस्तस्य श्री इति विग्रहः। एवमुत्तरत्र ! ण्वुलन्तेन सह गयादीनां तु न पडोसमासः, 'ज- काभ्यां कतरि' इति पष्ठीसमासनिषेधात् ॥ २-पचाद्यजन्तोऽयं शब्दः । अत्र शकघातस्थः ककारः || ३- बहवः परिवाजकाः यस्यां सा' बहुपरिबा- जका इत्यत्र बहुधीही परिमाजकशब्दोत्तरवर्तिनी जसः 'मुपो धातु' इति लुकि बहुपरिव्राजकप्रातिपदिकाञ् जातो यष्टाप् स प्रत्ययलोपे प्रत्ययल. शणम्' इति प्रत्ययलक्षणेन सुपः पर एवेति न भवत्येवाकार इति भावः।। ४-अब 'योगादाख्यायाम्' इति दी । अत्र यस्येति च' इत्यारलो न यार्तिकेन यकारलोपः ।। ५-यवातिर्धान्यविशेषः ॥ -130.५ स्त्री' इति विग्रहः । "पितृध्यमातुलमातामपितामहाः' ति सूत्रेण मातुर्भातर्ययें निपातितो मातुलान्दः ।।

·स्त्रीप्रत्यया: . उपाध्यायानी । उपाध्यायी ( आचार्यादणत्वं च ) आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी । (अर्यक्षत्रियाभ्यां या स्वार्थे) । अर्याणी, अर्या । क्षत्रियाणी, क्षत्रिया ॥ क्रीतात्करणपूर्वात् ४॥ १॥ ५० ॥ क्रीतान्ताददन्तात् करणादेः स्त्रियां डीप् स्यात् । वस्त्रक्रीती । कैचिन्न । धनकीता ॥ स्वाङ्गाचोपसजनादसंयोगोपधात् ४१११५४ ॥ असंयोगोपधमुपसर्जनंयत् स्वाङ्गं तदन्ताददन्तान डीम्वा स्यात् । केशानतिकान्ता--अतिकेशी, अतिकेशा । चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा । असंयोगोपधात्किम् ! Kगुल्फा । उपसर्जनास्किम् ! शिखा ।। १-'उपेत्य अधीयतेऽस्मादित्युपाध्यायस्तस्य स्त्री' इति विग्रहः । 'इड इत्यपादाने अप्रत्ययः । या स्त्री स्वयमेवाध्यापिका तर 'अपादाने स्त्रियामुपसंख्यान तदन्ताच या डी' प्रति वार्तिकेन पन्ताद् वैकल्पिक हीप्रत्यये 'उपाध्यायी' 'उपाध्याया' इति रूपवयम् ॥ २-आचार्यलक्षणं च माचिनोति च शास्त्रार्थानाचारे स्थापयत्यति । स्वयमाचरते यस्मात्तरपदाचार्य -इति शिशेतदिशा शेयम् । या स्त्री स्वयमेवाचार्यगुणसम्पन्ना तत्र आचार्या इत्येकमेव रूपम् || ३-वस्त्रेश क्रौता' इति विग्रहे कर्तृकरणे इति सूत्रेण भतिकारकोपपदानां वृद्धिः सह समासवचनं प्रासुबुत्पत्तेः' इति परिभाषया सुबुत्पत्तेः पूर्व समासेन निष्पन्नाद्वाननीतशब्दान् डीप्प्रत्ययः॥ ४-'कर्तृकरणे' इति सूत्रे बहुलग्रहणेन निरुत्तपरिभाषायाः कचिदमवृत्ती मुबुत्पत्त्यनन्तरं समासे सुपः प्रागन्तरङ्गत्वाहापि समासे कृते 'धननीवा' इति जाते तस्य चादन्तत्याभावान्न डीप तदाह-अचिनेति ॥ ५-स्वाङ्गलक्षणं यथा-- मदद मूर्तिमद वाई प्राणिस्यविकारजम् । अतत्स्थं तत्र च तेन चेत्तत्तथा युतम् ॥ इति स्वाङ्गलवणं फेशमुखादिषु समानमेव ॥ ६-गुल्फशब्दो धुटिकापर्यायः॥ इष्यते ॥

·१ लघुसिद्धान्तकौमुद्याम् न चेत् । गोपालिका । अश्वपालिका । सर्विका । कारिका । अतः किम् ? नौका । प्रत्ययस्थाकिम् ? शक्नोतीति शंका । असुपः किम् ! बहुपरिव्राजका नगरी ( सूर्यादयतायां चावाच्यः) । सूर्यस्य श्री देवता सूर्या । देवतायां किम् ! ( सूर्यागरत्ययोदछे च ङ्यों च)। यलोपः । सूरी । कुन्ती । मानुपीयम् ॥ इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्या- णामानुक४।१।४९॥ एपामानुगागम: स्यात् डीप् च । इन्द्रस्य खी-इन्द्राणी । वरुणानी । भवानी । सर्वाणी । रुद्राणी । मृडानी । (हिमारण्य- योर्महत्ये)। महद्धिमं हिमानी । महदरण्यमरण्यानी। ( यमाहो। दुटो ययो यानी । ( यवनाल्लिप्याम् ) । यवनानो लिपिर्यव- नानी । (मानुलोपाध्यायपोरानुग्या) । मातुलानी, मातुली । १-'गाः पाण्यतीति गोपालः म एष गोपालमस्तस्य नीति विप्रहः । एवमुत्तरत्र । तुलन्तेन मह गयादीनां तु न परोसमाग: 'तु पाभ्यां कतर' इति पलीगमामनिधार ॥ २-पचायगन्तोऽये शादा। अपराधातुपा कारः ॥३-मारा परिणाम यस्यां सा' यपरिमा- सर ल्या पत्रीको परिमाजमशम्मीतानो जमा 'गुगणे धातु * খামায়াখাফাধি লাশ যা ‘বী সঃ- नि प्रत्ययवान मुरम पर पनि न भव येषागार मायः ।। ४- 'पुगादापादाम्' इनिरामय यस्येनिमय पोनेन पारिन समा॥ ५-यशेर: -प मी' पि विI ITamमामानाRREE: ती माय लोमान्दा | ·. स्त्रीमत्यया २९१ उपाध्यायानी । उपाध्यायी ( आचार्यादणत्वं च ) आचार्यस्य खी आचार्यानी। (अर्थक्षत्रियाभ्यां वा स्वार्थे) । अर्याणी, अर्या। क्षत्रियाणी, क्षत्रिया॥ जीतात्करणपूर्वात् ४ । १। ५० ॥ क्रीतान्ताददन्तात् करणादेः स्त्रियां लीप् स्यात् । वस्ौक्रीती । चिन्न । धनकीता। स्वाङ्गाचोपसजेनादसंयोगोपधात् ४ ॥१॥ ५४॥ असंयोगोपधमुपसर्जनं यत् स्वाङ्ग तदन्ताददन्तान् डीवा स्यात् । केशानतिक्रान्ता-अतिकेशी, अतिकेशा । चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा । असंयोगोपधात्किम् ! Kगुल्फा । उपसर्जनास्किम् ? शिखा । १-उपेत्य अधीयतेऽस्मादित्युपाध्यायस्तस्य स्त्री' इति विग्रहः । 'इव' इत्यपादाने घञ् प्रत्ययः । या स्त्री स्वयमेवाभ्यापिका तत्र अपादाने स्त्रियामुपसंख्यान तदन्ताच या डी' इति बार्तिकेन एजन्ताद् बैकल्पिक डोष्प्रत्यये 'उपाध्यायो' 'उपाध्याया' इति रूपदयम् ।। २-आचार्यलक्षणं च माचिनोति च शास्त्रानाचार स्थापयत्यति । स्वयमाचरते यस्मात्तस्मादाचार्य --इति शिष्टोक्तदिशा शेयम् । या स्त्री खयमेवाचार्यगुणसम्पन्ना तत्र आचार्य रत्येकमेव रूपम् ।। ३-वस्त्रेण झीता' इति विग्रहे 'फर्तृकरणे इति सूत्रेण 'गतिकारकोपपदानां कृतिः सह समासवचन पासबुत्पत्तेः' इति परिभाषया सुबुत्पतेः पूर्व समासेन निष्पन्नावस्त्रनीलादान ही प्रत्ययः ।। ४-'कर्तृकरणे' इति सूत्र बहुलग्रहणेन निरक्तपरिभाषायाः कचिदप्रवृत्ती मुचुत्पत्यनन्तरं समासे सुपः प्रामन्तरङ्गवाहापि समासे कृते धनीता' इति जाते तस्य चादन्तत्वाभावान डीप् तदाह--ऋचिन्नेति ।। ५-स्वाङ्गलक्षणं यथा- भद्र भूर्तिमद हा प्राणिसमविकारजम् । अतस्थ न दृष्टं च टेन सत्तथा युनम् ।। इति स्वागलक्षणं केशमुखादिषु समानमेव ॥ ६-गुल्फराब्दी घुटिकापर्यायः॥ इष्यते ॥

·।
1.
फोडादिबहनः ।। ११५६ ॥
द्वादरच सामान अ । यल्याणकोडा । आरति-
1 मुंजाना
वमुखारसंघायाम् ४ । १।५८ ।।
ई॥
पदात्मंबायामगः ८।४।३॥
पदस्थानिमितापरस्य नस्य णः स्पाद संज्ञायां न तु गका-
।। शूर्पण | गौरमुखा। संज्ञायां किम् ? ताम्रनुनी कन्या।
तिरसीविषयादयोपधार ४ । १ । ६३ ।।
निवाचि यन च स्त्रियां नियनमनोरथं ततः त्रियां डी
लेटी । पल्ली । फैटी । बङ्घची । जातेः किम् ! मुंण्डा ।
यात्किम् ! बलाका । अयोपधास्किम् ! क्षत्रिया । (योपधप्रति-
पाययमुकयमनुष्यमत्स्यानामप्रतिषेधः ) हयी । गत्रयो ।
। हलस्तद्धितस्येति यलोपः । मनुपी । (मस्यस्य ड्याम्)।
मत्सी।
~कोड नख खुर गोखा उखा शिखा बाल अफ शुक इति
प्रकृतिगणः ॥२-एवं 'कमलनयना' 'पद्मवदना' इत्यादयः ।।
'स्वानाचोप-' इति डोर प्रातः नखमुखात्' इति निषिध्यते ।
तिग्रहणा जातिरित्यस्यौदाहरणं 'ती' इति । लिङ्गानां च न
सक्दाख्यातनिधा इत्यस्योदाहरणम् 'वृपली इदि ! गोत्रं च
सह इत्यस्योदाहरणम् 'कठी' 'बबृची' इति ॥ ५-तीरम् ।।
कन्या ।। ७-कठगोत्रोत्पना1८-वहये प्रचोऽन्यतया यस्याः सा'
श्रीही 'अपूरब्धः' इति अप्रत्ययः ॥ १-मुग्डिता ।। १०-
बलाका रकपङ्क्तिः स्यालाका विपकम्टिका।
बलाका कामकी प्रोक्ता बलाकश्च बको मतः ।।
११-अश्वा ।। १२-गषयशब्देन गोसमानाकारः पशुविशेपो रखते ।।
१२

·स्त्रीप्रत्यया २९३ इतो मनुष्यजातेः ४।११६५ ॥ डीप । दाक्षी॥ ऊतः४।११६६॥ उदन्तादयोपधान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियामूङ् स्यात् । कुरुः । पधास्किम् ? अध्वर्युाह्मणी ।। पोश्च ४।१।६८॥ पड्यूः । ( श्वशुरस्योकारावारलोपश्च ) । श्वश्रूः ।। ऊरूत्तरपदादौपम्ये ४ । १ । ६९ ।। उपमानवाचि पूर्वपदमूरुत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तस्मादूट् स्यात् रूः ॥ संहितशालक्षणवामादेश्च ४।१।७० ॥ अनौपम्याथ सूत्रम् । संहितोतः । शोरूः । लक्षणोरू । । शायाधनो डीन् ४ । १।७३ ।। १-इदन्तान्मनुष्यजातिगचिनः त्रिया डीप स्यादित्यर्थः । दाक्षी- अस्य गोत्रात्यं कन्या' इति विग्रहे 'अल इथ्' इतीञ् प्रत्ययानान्डी ॥ २-यजुर्वेदज्ञ ऋविग अध्वर्युशब्देनोच्यते, तस्यैव खियामुदाह- म् ॥ ३-करभाविष निग्धावूरू यस्याः सा ! ४-संहिती पृथुत्वा- । अरू यस्याः सा ॥ ५-राफवत्संश्लिष्टत्वे शफत्वारोपः । रातो खुरी पादिविग्रहः ।।६-लक्षणशब्दोशंआद्यजन्तः । लक्षणो लक्षणवन्ती स्याः सा' इति विग्रहः ।। ७-वामो सुन्दरारू यस्याः सा ॥

·Prem
et
the truerrarth
!-mirreat thfrrent tirline
-PATREET RAT
E-Trrent rrry' that
JSTHANur ratrinीप माने
tra Trial in
बागना समोर अपन

·परिशिष्टम् अथ लिङ्गपरिचयः सत्रादौ स्त्रीलिङ्गाधिकारः ऋकारान्ता माहितस्वस्यातननान्दरः । ऋकारान्ता एते पञ्चैव स्त्रीलिङ्गाः स्वतादिपञ्चकस्यैव हीनिषेधेन कत्रीत्यादेडीपा ईका- रान्तत्वात्, तिसूचतलोस्तु स्त्रियामादेशतया विधानेऽपि प्रकृत्योखिच- तुरोदन्तत्वाभावात् । क्तिन्प्रत्ययान्ताः तल्प्रत्ययान्ताश्च शब्दाः तथा आयन्ता डीडीपन्ता ऊन्ताश्च शब्दाः स्त्रियामेव बोध्याः । यया-कृतिः, भूतिः, ब्राह्मणता, देवता, रमा, कुमारी, कुण्डोनी, कुरूः इत्यादयः । मो मणि, यटि, मुष्टि पाटलि, वस्ति, शाल्मलि, त्रुटि, मसि, मरीचि, मृत्यु, शीधु, कर्कन्धु, किफ) कण्ड्डु, रेणु, अशनि, भरणि, अरणि, श्रोणि, योनि, ऊर्मि, तिथि, इधु, इपुधि, बाहु इत्यादयः शब्दाः पुंसि स्त्रियां च प्रयुज्यन्ते । 'सुमनस्' शब्दो देवार्थवाचकन्नित्यलिङ्गः, पुष्पार्थ- वाचकत्तदा नपुंसके स्त्रीलिङ्गे चोभयत्र प्रयुज्यते । दुन्दुभिशब्दोऽक्षा) स्त्रीलिङ्गोऽन्यत्र (लिङ्गः । भूमिविद्युत्सरिलतावनितापर्यायाः शब्दाः अपि ज़ियामेव भवन्ति । अत्रापवादः । यादो नपुंसकम् । दारशब्दः पुमान् । चमू, ग्लानि, लक्ष्मी, श्री. विंशति, त्रिंशत् , चत्वारिंशत्, पञ्चाशत्, पशि, सप्तति, अशीतिः भवति, भास्, खुच्, सज्, दिदा, उष्णि, उपानह प्रावृप्, विमुप, रुप, नृप, विश्, वि, दर्वि, विदि, वेदि, खनि, शानि, अत्रि, वैशि, कृषि, ओषधि, कटि, अगुलि, नाडी, रुचि, वीचि, नाली, धूलि, किकि, केलि, छवि, रात्रि, शकुलि, राजि, कुटी, वर्ति, भ्रत्रुटि, श्रुटि, वलि, पक्ति, प्रतिपद्, आपद्, विषद्, सम्पद्र शरद। संसद्, परिषद्, उपस्, संविद् क्षुध, मुद्, समिध आणि - ·२ लिङ्गपरिचय: पुर, गिर द्वार, अप, स्वच्, याच, पयागू, नो, सिन्, सीमन् । यामा-एते शब्दाः वीन्दिमा वाध्याः । इति स्त्रीलिङ्गाधिकार अथ पुल्लिङ्गाधिकारः घनयन्तः, याजन्तश्च । 'घन्, अम्, घ, अच्' इत्येतत्प्रत्ययान्ताः शब्दाः पुलिङ्गा मन्ति, यथा--पाका, त्यागः । करः, गरः। विस्तार, गोचरः। चयः, जयः इत्यादयः । एवमेव नडन्तः । नड्मात्ययान्ताः शब्दाः पुंलिङ्गाः, यथा-यनः, यत्नः, विश्नः, प्रभः इत्यादयः। याच्या शब्दस्तु बियामेव प्रयुज्यते । क्यन्तो घुः । किप्रत्ययान्ता घुसंशकशब्दाः पुंल्लिका एव भवन्ति, यथा-आधिः निधिः उदधिरित्यादयः । इयुधिस्तु त्रियामेव प्रयुज्यते । देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजफण्ठखद्गारपट्टा एत- पर्यायशब्दाश्च पुंस्येव प्रयुज्यन्ते, यथा--देवाः सुराः । असुयः दैत्याः । आत्मा क्षेत्रज्ञः। गिरिः पर्वतः । समुद्रोऽन्धिः । नखः कररूहः । केशः शिरोरुहः । स्तनः कुचः । भुजो बाहुः । कण्ठो गला (ग्रीवाशब्दस्तु स्त्रियामेय)। खगः करवालः । शरो मार्गणः । पङ्कः कर्दमः। अनापयादा:-निविष्टपत्रिभुवने नपुंसके, द्यौः स्त्रियाम् । इणुबाहू स्त्रियांच। बाणकाण्डो नपुंसके च। नकारान्ताः मवे पुलिङ्गाः-यथा राजा, तशा. युवा इत्यादयः । न च चर्मवर्मादिप्वविव्याप्तिः, 'मन्वयकोऽकर्तरि' इति वचनेन तत्र नपुंसकत्वाभिधानात् । अनुपुरुपकयोलगुल्फमेघशब्दात पर्यायाचराच पुंसि भवन्ति । यथा-नुः अध्यरः । पुरुषो नरः । कपोलो गण्डः । गुरुका प्रपदः । मेपो नीरदः। अमापवाद: अभ्रं नपुंसकम् । t ·लिङ्गपरिचयः ३ उकारान्ताः शब्दाः पुंसि स्युः । यथा-प्रभुः, इक्षुरित्यादयः । अपवादाः-हनुकरेणुधेनुरजुकुहुसरयुतनुरेणुप्रियङ्गशब्दाः स्त्रियां भवन्ति । तथारमश्रुजानुवसुम्बादश्रुजतुनपुतालशब्दा नपुसके भवन्ति । अत्र चमुशब्दो धनवाची गृह्यते । मद्गुमधुशीधुसीधुसानुकमण्डलुशब्दाः पुनपुंसकयोभवन्ति । ''इत्पन्ताः स्वताश्च शब्दाः पुंसि स्थुः । यथा---मेर गुरुः, सेतुः, केतुरित्यादयः । अथापवादा-दारकसेरुजनुवस्तुमस्तुशब्दाः नपुंसके भवन्ति । सक्तुशब्दः पुन्नपुसकयोः । योषधोऽकारान्तः शब्दः पुसि स्यात् । यथा--सबका कल्कः । अत्रापवादाः-चिबुकशान्कप्रातिपदिकांशुकोल्मुनि नपुंसके । कण्ट- कानीकम रकमोदकचपकमतकपुस्तकतटानिष्कशुष्कवर्चरमपिनाकमाण्डक पिण्डरकटकशण्डबपिटवतालकमलकपुलारानि च पुनपुसकयोः । टोपधोकारान्त पुंसि स्यात् । यथा-घटः परः । अथापनादान किरीटमुकुटललाटवटवीठशृङ्गारकराटलोनि नपुसके भवन्ति कुटक्टकपटकाटकपटनटनिस्टकोटकानि पुन्नपुसक्योः । जोधोऽकारान्तः पुसि स्वात् । पपा गुमः, गमः, पापाणः । अभापयादा:-अगलवगणतोरणोष्णानि नपुंसके भवन्ति । कापोपण- स्वर्णसुवर्णवणाचरणपविभागपूर्णतणानि पुनपुंसकायोर्भवन्ति । थोषधोऽकारान्तः पुंलिलो यया-रथः, पयः, प्रन्थः, अन्यः । अारवादा: वासियोधानि नपुंसके । दिगधाडाशन्दः प्रियाम् । तीर्थयूथमोधगाथशन्दाः पुनपुंसकयोः । गाथाशन्दः स्त्रियाम् । मोषधोदन्तः पुमि मवेत् । यथा-नः पेनः । अपादा:-- ভধানিস্তানেননন লিপদ্মিনিবননামাননিযুণময়াননি बिहानि नपुंसके मानयानाभिधानमलिनलिनीशान - ·४ लिगपरिचयः । शयनासनस्थानचन्दनादानसमानमवनवगनमम्मानयिमावनविमानानि पुनपुंसकयो। पोरधोऽकारान्तः पुंमि स्यात् । यथा-यूपः, दीपा, सर्पः। अत्रापवादा:--पापम्पोपतल्यशिल्पपुष्पशष्यसमीपान्तरीपागि मपुंसके । सूर्पयुतपणपद्वीपविटपानि पुनपुंसकयोः । भोपयोऽकारान्तः पुंलिङ्गः स्यात् । यथा-सम्मः, दुम्मा इत्यादयः । अपवादा:- तलमं नपुंसकम् । जम्भं पुनपुंसकयोः । मोपधोऽदन्तः पुंसि । यथा-सोमः, मीम इत्यादयः । अपवादाः-- रुक्मसिध्मयुमेध्मगुल्माध्यात्मकुडुमानि नपुंसके । संग्रामदाडिमकुमुमा- श्रममिचौमहोमोद्दामानि पुनपुंसकयोः । योषधोऽदन्तः पुंलिङ्गः । यथा-समयः हयः । अपवादा:-किस- लयहृदयेन्द्रियोत्तरीयाणि नपुंसके । गोमयकपायमलयान्वयाव्ययानि पुनपुंसकयोः ॥ रोपधोकारान्तः पुंसि स्यात् । यथा-पुरः, अङ्कए । अपवादा:-द्वारामस्फारतक्रवक्रवप्रक्षिप्रक्षुद्रनारतीरदूरकृच्छ्रभाश्रस्वभ्रमीर- गभीरकरविचित्रकेयूरकेदारोदराजन शरीरकन्दरमन्दारपझगजरजटराजिर- वैरचामरपुष्करगहरकुहरफुटीरकुनीरचत्वरकाश्मीरनीराबरतन्त्रयन्त्रचत्र. क्षेत्रमित्रकलचित्रमूत्रसूत्रवत्रनेत्रगोत्रागुलित्रक्लबशनशास्त्रवस्त्रपरपात्र- च्छत्राणि नपुंसके भवन्ति । शुक्रशन्दोऽपि देवताभिन्नेऽथे क्लीवे प्रयुज्यते । चवद्वान्धकारसारावारपारक्षीरतोमरशृङ्गारभृङ्गारमन्दारोशीरतिमिरशि- शिराणि पुनपुंसकयोर्भवन्ति । पोधोऽकारान्तः घुसि भवेत् । यथा-वृपः, वृक्ष इत्यादि । अपादा-शिरीपजीपाम्बरीपपीयूपपुरीकल्मायणि नपुंसके भवन्ति । यूपकरीपमिपविषवर्षाणि पुनर्पुमकयोः । सोपधोऽकारान्तः पुंसि भवेत् । यथा-वत्सः, वापसः । 1.--पनमरिसमसाइमानि नपुंसके । चमतसरमनिर्यासोपयाम- ·लिपरिचय: कार्यायवागमागमासकांसमामानि पुनमकयोः । सरायोऽमाणिनि पुनपुंसदिङ्गः । 'कसोऽनो पानमाजनम्' इति कोपात् । प्राणिनि तु ऍसिदः, क.सोनाम राडीग्रसेनिः । रदिमदिवसादी तत्स्यायवाचशम्दाश्च पुसि स्युः । रश्मि- मयूखा, दिवमो पसः । अपवादा:-दीधितिः स्त्रियाम् । दिनाहनी नपुंसके। परिमाणवाचकशब्दाः पुंसि भवेयुः, युद्धयः प्रस्थः । अपवादा:- झंगाट को नपुंसके पुंलिने च । सारीमानिके स्त्रियाम् । दाराक्षतलाभारना बहुवचनान्तत्वं पुस्त्वं च । मस्त, गरुत्, तर, ऋत्विक, अषि, राशि, दृति, मन्यि, मि, पनि, चाल, कोलि, मोलि, रवि, कवि, कपि, मुनि प्वज, गज, मु, पुक्ष, इस, कुन्त, अन्त, प्रात, वात, दूत, धूर्त, सूत, 'घूत, मुहूर्त, पण्ड, मण्ड, करण्ड, भरण्ड, वरण्ड, तुण्ड, गण्ड, मुण्ड, पापण्ड, शिखण्ड, बंश, अंश, पुरोडारा, हद, कन्द, सुन्दा बुद्बुद, शब्द, अर्घ, पथिन्, मथिन्, मुचिन, स्तम्ब, नितम्ब, पूग, पल्लव, पल्बल, कफ, रेफ, कटाह, निर्वृह, मठ, मणि, तरङ्ग, तुरी गन्ध, स्वन्धी मृदङ्ग, सर, समुद्रा सुद्धा सारथि, अतिथि, कुक्षि, बस्ति, पाणि, अञ्जलि-एते शब्दाः लिने भवन्ति । अत्याः कतिपये दादा नपुंसकेऽपि । इति (लिझाधिकारः। . . - + अथ नपुंसकलिङ्गाधिकारः भावल्युदन्ता भावनिधान्तास्तद्वितत्वष्यम्प्रत्ययान्ता भावकर्मनि- मित्तकयत्-य ढक्-यक्-अम् अण-बु-छप्रत्ययान्ताश्च भवन्ति 1 दिड्मात्रभुदाहरणं क्रमेण यथा- इसनम्, शयितम्, शुलत्वम् , शब्दाः ·६ निमय RORfrom भोगनाशनम् Friri. HERITRA भरगुम्मन् । पाक गोदाराम् । ministra मनोमपामारन. गमममममम ममनुजगदी रसमयी संलगमन, मिनगम पावन परयात, तेना न गनगमा माध्यममा } गुगमेनासायानिमान्तममा दिगां नमामी भागमागन्दी मा नागके मगुरपिरियन व भन-पया पचनी, मिमुग्नन् । मन्ता APANE प्रयुज्यन्ते । इति धनुः1 अमा बाद: मणिः स्त्रिया नपुग च मत दिनु स्त्रियामेर। मुग्मनयमलोदयनमांगाधिरका कविरमलहराधनानसन्दास्त पर्याय- चाघिनश्च नधुमके भवन्ति । यथा--मुगमाननम् , नयनं लोचनम् । सोई पालम् । यनं गहनम् । ममम् आमिपम् । मधिरं रक्तम्। कामुके दागमनम् । विर विटन् । जलं वारि । हलं लागलम् । धनं द्रविणम् । भनमानम् । अवारवादाः-सारः, अया, ओदन:-ते पुंलिसाः । वासनेवार गाण्डीवशाब्दाः पुनपुसकयोः । अय्वी त्रिपान । सोपधोभारान्तः प्लो स्यात् । बुल फूलं स्वलमित्यादि । अपवादा:- तूलोपलालकुमूलतरलकम्बलदेवलपला पुसि भवन्ति । शीट- मूलमजलशालममरतलमुमलकुण्डलपटलमणासवालनिगलराविडालसिल- भूलाः पुन्नपुंसक्योः। शतादिः संख्या लीवम् । शतं सहसम् इत्यादि । अपवादाः- शनायुतप्रयुताः पुनपुंसक्योः । अत्र शतशब्दोऽनन्तवाची । लशा कोटि: स्त्रियाम् । कोशममाणालयशब्दो नपुंसकेपि । मन्प्रत्ययान्ता षकार शब्दा: लीवे स्युन तु कर्तरि यथा चर्म, यमं । इयच्याः किम् ? अणिमा । -- ·लिङ्गपरिचयः । पवादः-वझदादः पुनपुंमकयोः । असन्तो दूधकः क्लीवे भवति । " मनः, तपः । दूधकः किम् ? चन्द्रमाः | अपवाद:-आसरा: माम् , प्रायेणाय बहुवचनान्तः प्रान्तगन्दो नपुंसकं भवति । यथा- छत्रमित्यादि । अपवादाः- मात्राभस्त्रादंष्ट्रावर श्रादाब्दाः स्त्रियामेव भृवामित्रष्ठात्रपुर- नवृत्रमेट्रोष्ट्राः पुंस्थे । पत्रपात्रपवित्रमूवस्त्राः पुसि नसके भवन्ति । - बलकुलुमशुल्वपत्तनरणशब्दास्तत्पर्यायवाचकाच क्लीवे भवन्ति । वीर्यम् । कुसुमं पुष्पम् । शुल्वं ताम्रम् । पत्तन नगरम् । युद्धम् । अनापचास-पद्म कपलोत्पलानि पुनपुंसकयोः । आहब- मी पुंसि 1 आजिः श्रियामेव । फलजातिवाची शब्दो नपुसकं स्यात् । आमलकम् , आम्रम् , वियत् । न्, शकृत् । पृपत् , उदश्वित् , नवनीत, अवतान, अनृत, अमन, बत्त, वित्त, चित्त, पित्त, व्रत, रजत, वृत्त, पलित, श्राद, बुलिश, -पीट, कुण्ड, अङ्ग अङ्क, दधि, सक्थि, अशि, आस्य, आरपद, म, बीज, धान्य, आध्य, दास्य, रूप्य, पाय, वर्य, धृष्य, हव्य, काव्य, य, सत्य, अपत्य, मूल्य, शिस्य, कुडया मध ह, तुर्य, सैन्य, द्वन्द, - दुःख, बडिश, पिच्छ, बिम्ब, बुटुम्ब, क्यचवर, शर, वृन्दारका --एने शब्दा नपुंसके भवन्ति । अक्षशब्दोऽन्द्रियाची गृह्यते । धृत, भूत, मुस्त, स्वेलित, ऐरावत, पुस्तक, बुस्त, लोहितः शङ्का निदाघ, उद्यम, शल्य, दृढ, ब्रज, कुञ्ज, कुथ, कुर्च, प्रस, दर्प, , अर्धच, गुच्छ, कवन्ध, औषध, आयुध, दण्ड, माड, खण्ड, शक, बच, पार्थ, आकाश, युदा, कास, अङ्कुश, कुलिश, गृह, मेह, देह, -पटद, अष्टारद, अम्बुद, ककुद-एते शब्दाः पुनपुंसकयोर्मवन्ति । इति नपुंसकलिङ्गाधिकारः। -and-de- ·अथ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थसूत्राणा- मकारादिवर्णानुक्रमः। १ अइउण् । २ झलक । ३ एओङ् । ४ ऐऔच् । ५ हयवरट् । ६ लण् । ७ अमङणनम् । ८ झमञ् । ९ घढधप् । १० जयगडदश् । ११ खफछठथचटतम् । १२ कपम्। १३ शपसर्। १४ हल । इति माहेश्वराणि सूत्राणि । अध्यायगद- अध्यायपाद- মুক্কাঃ छालाः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि १३८} २१. अकथितं च १।४। ५१ २०२ अकर्तरि च ३।३।११ १७६ अकर्मकाच १।३ । ४५ ११० अकृत्सार्वधातु०७।४।२५ १५ अकःसवणे दीर्घः६।११०१ २३६ अश्णोऽदर्शनात् ५।४।७६ १.१ अचस्तावत् ७।२।६१ २४७ अचितहस्ति०४।२४ ५३ अचि र ऋतः ७।२११.. १५४ अचि विमारा ८।२।२१ ४७ अचिश्नुधातु.६।४।७७ १४ अचोऽस्त्यादि टि१६१६४ ४ अचोगिानि ७१२११५ १८. अचो पत् अनो ६२ रदाम्याम् ८१४१४६ ७६ अच: ६।४।१३८ १२८ अचः परस्मिन् १।१४५७ ४३ अचले २३५ अजायदन्तम् २।२।२३ २८६ अजायतष्टा ४।१४ १६८ अन्सनगमांसनि६/४१५ २८२ अशाते १५७ अ ः सिचि ७२|७१ ३४ अकुप्वाइ८।४।२ ८ भमुदिरसवर्णस १।१।६९ १०२ मत आदेः ७।४।७. २४० अतम् २७॥ अत इनिदनी ५/२।११५ १.४ मत उपचाया-७॥२॥११॥ अत उत् ६।४।११.

·सकारादिषणानुक्रमः | पृष्ठाङ्काः सूत्राणि अध्यायपाद- काः सूत्राणि सूत्राद्वाः २५ अत एकहल०६ | ४ | १२० २९ अतिशायने ५।३। ५५ ६३ अतो गुणे ३४ अतोदीघों यञि७।३।१०१ ५ अतो भिस ऐस् ७।१।९ ६ अतोऽम् ७।१।२४ २७ अतोरोरप्लुता०६।१।११३ १ अतो येयः ७।२।८. -७ अतो लोपः ६।४। ४८ -४ यतो हलादेर्लघोः ७।२।७ .७ अतो हे ६।४।१०५ .१ अतः कृकमि०८।३। ४६ -५ अत्रानुनासिकः ८१३ | २ ८ भत्वसन्तस्य ६।४।१४ ८ अभ्यस्तात् ३ अदर्शनं लोपः१।१।६० १ अदस मी ७।२।१.७ ६ अदसो मात् १।१।१२ २ अदसोऽसे दु०८१२१८. २ अदिप्रभृतिभ्यः २।४।७२ - अदूरमवश्व ४।२।७० २ अदेद्गुणः ६ अदः सर्वेषाम् ७।११०० - अहतरादिभ्यः ७/१२५ ६ अधिकत्य ४.३1८७ अध्यायपाद- सूनाकाः ४३ अनड्सौ ९ अनचि च ८।४।४७ ९६ अनद्यतने सुट ३ । ३ । १५ ९८ अनद्यतने लङ्३।२।१११ २७८ अनद्यतने हिल् ५ । ३ । २१ २१८ अनश्च ५।४।१०८ ६४ अनाप्यकः ७।२।११२ ७६ अनिदिता ह०६।४।२४ १२६ अनुदात्तोपदेश०६।४।३७ ९२ अनुदात्तडितः १।३ | १२ १५. अनुदात्तस्य च१० ६।११५९ १७४ अनुनासिकस्य ६ । ४ । १५ २५ अनुनासिकात् ८।३। ४ १७८ अनुपराभ्यां कृतः१।३।७१ २५५ अनुशतिका ७।३ । २० २२ अनुस्वारस्य ८।४।५८ २४० अनुष्यान. ४।१।१०४ २२९ अनेकमन्य. २।२।२४ १६ अनेकाशित् १।१ । ५५ २४२ अन् २७६ अन् ३९ अन्तरं बहियों० १।१।३६ २३२ अन्तहिम्यां च ५।४।११७ १५ अन्तादिवच ६।११८५ २०८ अन्यथैवंकष. ३ | ४|२७ , ·मागियानको मुरीमावाणाम् HTTET T. LA.. १९१मेमोसी ३७५ २१ अर २१३१२ २१. भाजपो.४११२ UTRA.१२७ १२ अर्गमादनास१२, २१२ भगाने २।३।२८ अशा ।।५२ ४. अ. ४३ गोलार १११।१५ ८. अमेति ७.४४८ २.६ अगोः ३०४।१८ ४भदानमाग.६४।११ २३५ अगागरम् २१२३४ २११ अपूरणी. ५।४।११६ ५८ अन्नतः1४११३४ २०४ या३।३.१.२ १५ अगमोटा०६१।१२३ १८४ अमिमायने ३।२।११२ २५७ अयम्वच ४।३।१३५ २५६ अभिनिधाम४ि।३१८६ २०५ अरे तनोत् ।३।१२. १७८ अभिप्रायनिमः १८. २८५ अन्यकानुकर.५/४।५७ १३१ असमस्या. ६।४।७८ ८२ अपनयं. ५।३।७१ १२६ अभ्यासाय ७।३ । ५५ / २५१ अन्नमात्य ४ । २११०४ ९५ अभ्यारो चर्च८१४१५४ १. अन्यवादामुरः।४।८२ ३४ अमि पूर्वः ६।१।१०७ ९. अम्पयीभाथ।१।४४ ४७ अम्बार्थनद्यो०७।३।१०७ २१६ अध्ययीभावच २।४।१८ ६१ असंबुद्धी २१८ अध्ययीभावे ५१४।१०७ ११९ अयामन्तल्वा०६।४।५५ २१७ अन्ययीमावे ६।३।८१ *१९१ अरदिपदज० ६ । ३१६७ २१५ अध्ययीभार २।१।५ १३. अतिपिपयोश्च ७४।७७ २१५ अब्धयं विमक्ति. १६ २०० अर्तिधूसू० ३।२।१८४ २३७ अश्वपत्यादिम्यक्ष४|| १६७ अतिहीन्ली. ७।३।३६ ६८ अष्टनआ विभत्तो पारा८४ ३१ अर्थवदधातु. १।२१ ४५ ६८ अष्टाम्य और ७।१।२१ •, २२८ अर्धर्चाः पुंसि २।४।३१ १२७ असिवदत्रा०६।४।२२ ·अकारादिवर्णानुकमः अध्यायपाद- अध्याय पाद- पृष्ठाङ्काः स्वागि पृष्ठाका सत्राणि -स्माङ्क: सूत्राङ्काः . १०३ असंयोगालिट् १।२१५ १९० आतोऽनुपसर्गे ३।२।३ १०२ अस्तिसिचोऽयक्त ७१३१९६ ११५ आतोडितः ७१२८१ १३१ अस्तेर्भूः २।४।५२ ४२ आतो धातोः६।४।१४० ५८ अस्थिदधि० ७।१।७५ १८३ आतो युक् ७।३ । ३३ ५३ अमद्युत्तमः १।४।१०७ २०६ आतो युच् ३ । ३ । १२८ २७४ अस्मायामेधा०५।२।१२१ १११ आतो टोप इ.६।४।६४ २८४ अस्स च्ची ७।४। ३२ ११२ आत: ३1४१ ११० १३६ अस्थतियक्ति ३।१।५२ ११८ आत्मनेपदेवनतः ७१११५ ८५ अहन् ८।२।६८ १५० आत्मनेपदेष्व०३।१।५४ २७५ अहंशुममोर्युस् ५ । २ । १४० १९३ आत्ममाने खश्च ३।२८३ २२७ अहः सर्वक ५१४१ ८७ २६४ आमन्विश्व: ५।१। [ ] २६४ आत्मापानी से६।४।१६: ४१ आवडायदेका संज्ञा ३ आदिग्न्त्येन १।१।७१ १०५ आदिदियः ११३१५ १९७ आकस्तच्छील०३।२।१३४ ११२ आदेच उप०६।११४५ ५२ आडि चापः७।३।१०५ ३६ आदेशप्रत्य० ८।३। ५९ ४२ आहोनास्त्रियाम् ७।३.१२० २१ आदेः परस्य ।। ५४ २६६ आचल्यात् ५।१।१२. १४. आच हो ६।४।११७ ११ आदगुणः ६४ आद्यन्तवदेक०१।१।२१ ८६ आन्छीनवो.७।१।८० २३ आद्यन्तो रकिती।१।४६ ४७ आटथ २१२ आधारोऽधि १।४।४५ १०२ आइजादीनाम् ६।४।७२ ९८ आनि लोट् ८।४।१६ ९८ आहुत्तमम १९६ आने मुक् ७१२१८२ ४७ आणनद्याः ७।३।११२ २२७ आन्मतः १११ आर ओ पर 1१1३४ | २०७ आमीरप्पे णमुल ३ १ ४ । २२ १९. आतचोप. ३।१।१३६ । ३७ आमि सर्वनामः ७१५२ २०

·No text on this page.

·গানবিলা १३ अध्यायपाद- संध्यायपाद- पृष्ठाका सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि सूत्राका २२६ उपपदमतिङ् २।२ । १९ १६५६ च गणः २२४ उपमानानि २११। ५५ १६ इंदूदेद्विवचनं १ । १ । ११ १७३ उपमानादाचारे ३११।१० १८७ ईद्यति १३. उपसर्गमा ८।३।८७ २८५ ईपदसभाती ५१३१६७ १३ उपसहति ६१११ ९१ २०५ ईषदु:सुषु ३।३ । १२६ १३ उपसर्गाः क्रियायोगे ११४५ १४० ई ल्यघोः ६।४ । ११३ २३६ उपसर्गादध्वनः५ । ४।८५ [3] १०४ उपसदिसमा०८।४३ १४ १२० उपसर्गस्यायतोटा२।१९ २६३ उगवादिभ्यो यत् ५। ११२ १९४ उपसगेंच ३।२ । ९९ २८६ उगितश्च २०३ उपसर्ग पो ३।३।९२ ६६ उगिदचा सर्व०७१।७० ४ उचेहदात्तः २१६ उपसर्जनं पूर्वम् २।२।३० १।२।२९ १७८ उपाय १।३।८४ २६. उञ्छति १६० उपारप्रतियन ६१।१३९ २०० उणादयो बहुलम् ३ । ३ । १ २७० उभादुदात्तो० ५।२४ ११४ उतश्च प्रत्यया०६।४।१०६ १२८ उतो वृद्धिलुकि ७१३६८९ ७८ उभे अभ्यस्तम् ६।१।५ २३८ उत्सादिभ्योऽ४ | १ | ८६ १२ उरण पर ७.४/६६ ७६ उद ईन् २३३ उम्प्रति ५।४।१५१ २७६ उदवर सक०१।३१५३ २०७उदितो वा १२३ उश्च ७२।५६ १५९ उदोउथपूर्यस्य 1१।१०२ १२९ उपविदजागृभ्यो ३.१ ३८ २१ उदः स्थास्तम्भोः ८१४९६१ ११२ उस्थपदान्तात् ६।१।१६ २३२ उदिभ्यां काकु.०५.४।१४८ [] ११ उपदेशेऽनु० १३१२ ४ कालोऽझव. १॥ २३२७ १०१ उपदेशेऽवतः ७।२१६२ १०७ उरत २९३ कहतः ·लघुसिद्धान्तकौमुवीस्थसूत्राणाम् २३६ ऋकारब्धू अध्यायशाद. अध्यायवाद. पृछाया सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि मूत्राशा: २०४ अतियुतिः ३1३1९७ ३३ एकवचनं संयु०२।३।४९ २९३ ऊरूत्तरपदा० ४।१।६९ २२५ एकविमक्ति १।२४ १३६ ऊोतेर्विभाषा ७।३।९० १०८ एकाच उपदेशे०७।२।१० १३७ जणोतेर्विभाषा ७।२।६ ६. एकाचो वो०८।२।३७ २२४ ऊर्यादिच्चि० ११४।६१ | ६६ एकाजुत्तरपदे णः ८।४।१२ [क] २३९ एको गोरे ४।११९३ १५ एड पदान्तादति ६।१।१०९ ५।४।७४ १४ एडि पररूपम् ६१११ ९४ १३९ अच्छत्यताम् ७।४।११ ३३ एडवात्सम्बुद्धेः६।११६९ ४९ त्रस्त उत् ६।१।१११ १४८ ऋतश्च संयो० ७॥२॥ ४३ ५९ एच इग्नस्वादेशे।।१।४८ ११३ ऋतश्च संयोगा०७।४।१० १० एचोऽयवायाः६११७८ ४९ ऋतो डिसर्व०७।३।११. १९१ एजेः खर ३।२।२८ १०९ ऋतो भार ७।२।६३ ८२ एत ईद्वहुवचने ८।२।८१ १८ऋत्यका ६।१।१२८ ११७ एत ऐ ६९ ऋत्विग्दधृक् ३।२। ५९ २९ एततदो ६।१।१३२ ४९ ऋदुशनस्पुरु० ७११९४ २७८ एतद: ११३ नोः स्ये ७।२।७० १८८ एतिस्तुशार.३।१।१०१ ५५ ऋन्नेभ्यो टीप् ४।१।५ २७८ एतेती रथोः २४१ ऋष्यन्धक०४।१।११४ १३२ एतेलिंकि ७.४।२४ १८८ ऋइलोय॑त् ३।१ । १२४ १५३ हत इद्धातोः ७११।१०० १२ एत्येधत्यूठ ६।१।८९ २०२ ऋदोरप् ३।३। ५७ ७ एरनेकाचो. ६.४८२ [ए] ३।४।८६ ७२ एकवचनस्य ७११।३२ ६/४/६७ २०२ एरच ११२ एलिहि ·अकारादिवर्णानुफमः ܕ. अध्याया- अध्यारपाद पृशाः सूत्राणि पूछाया: सूत्राणि यत्राकाम [ओ] २११ कर्तृकरणयोः २ । ३ । १८ २१९ कर्तृकरणे २।१।३२ २४४ ओतः श्यनि ७।३।७१ १७ ओत् २११ कर्मणा यममिति १४१३२ १९५ ओदितच २०१ कर्मणि द्वितीया २।३।२ १४ ओमाडोश्र १९. कर्मध्य २३९ ओर्गुणः १८४ कर्मवकर्मणा ।।। ८७ ३६ ओसिच १७४ काय प्रमाणे ३।।१४ १६७ ओ. पुपरम्यपरे७।४।८. २३३ कस्कादिषु च ८।३ । ४८ ५० ओर मुपि ६.४।८३ २६ कानादिते ८।३।१२ [] १७३ काम्यय २०१ कालममयवेलामु ३।३।१६७ ५१ और आपः ७।१।१८ ५१ भीतोदामोः ६।१।९९ २३८ ऋितिच ७।२।११८ ४ श्रीत् १..किदाशिषि ३।४।१०४ [क] १७५ कादवादिग्यो यर ।।१।२७ २७. मिमिदम्या पोषः ५१२१४. २४१ न्यायाः २७९ किमेतदव्य. ५१४।११ २६८ करिशयो.५।१।१२७ २७७ मिोन ११९ मेणि ६५ किमः कः २४ कम्बोजारा ।।१७५ १५३ हिरदोसरने ६।१४. १९५रले पमः ३१२१८५, २८२ पितदो १७५ रिकमा १४ ।।१४। २०५मिनामा १८६ १।४।७२२४ युगतिसरया २१२११८ ९१ कतारे ३.११६८ २०५३ लियो २.९गमन. ४४९ २८२ कुमिते २५३ काला ·लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थसूत्राणाम् . अध्यायपार. अध्यायपाद- पृछायाः सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि सूत्राधाः २६ कुप्वोः ८।३ । ३७ १९६ कमुश्च ३।२।१०७ २४९ कुमुदन ४।२।८७ २७७ काति ७।२।१०५ २४३ कुरुनादि० ४।१।१७२ ६९ किन्प्रत्ययस्य ८।२।६२ १०४ कुहोश्रुः ७।४।६२ १९२ किप च ३।२।७६ १९१ कृतो हेतु ३।२।२० २४२ क्षत्राद्ध ४।१।१३८ १०७ कृञ्चानुप्रयु० ३।१।४० १९५क्षायो मः ८।२।५३ ३१ कृत्तद्धित १।२।४६ १७० क्षुभादिषु च ८।४।३९ १८७ कृत्यल्युटो० ३।३ । ११३ १३४ क्सस्याचि ७॥३॥ ७२ १८६ कृत्याः ३।१।९५ [ख] ६९ कृदतिङ् ३।११.९३ २५ स्वरवसानयो० ८।३।१५ ९० कृन्मेजन्तः १।१।३९ २१ खरिच ८।४। ५५ २८४ कृम्बस्तियोगे ५।४।५० १९३ खित्यनध्ययस्य ६।३।६६ १०९ कृसमस्तु ७।२।१३ ४४ख्यत्यात्परस्य ६।११११२ २७४ केशाद्वो ५।२।१०९ [ग] २५४ कोशाह ४।३।४२ ४८ गतिश्च १०. क्रिडति च १७७ गन्धनायक्षेप०१।३।३२ १९४त्तक्तवत् १।१।२६ ११५ गमहनजन. ६।४।९८ २०३ क्रेमसित्यम् ४।४।२० ११५ गमेरिटपर० ७१२१५८ ९० क्त्यातोमुन्कसुनः १११४० २३९ गर्गादिभ्यो यम् १७३ क्यचिच ७।४।३३ २५२ गहादिभ्यश्च ४।२।१३८ १७३ क्यस्य विमाया ६।४। ५० १३३ गाङ्कुटादि० २४८ क्रमादिभ्यो कुन् ४।२।६१ १३३ गाङ् लिटि २।४|४९ १११ क्रमः परस्मै० ७१३१७६ १०१ गातिसाघु० २।४१७७ २९१ मीतात्करणपूर्यात् ४१११५. २६८ गुणवचन ५।१।१२४ १६१ क्रयादिभ्यःमा ३१।८१ १३७ गुगोपते ·সন্ধায়গিন্নিমঃ अध्यायवाद- अध्यायपाद- पाहाः सूत्राणि पृष्ठाङ्क सूत्राणि सूत्राकाः १३ गुणोऽति संयो०७१ ४ १ २९ ५३ डिति हस्वश्च ६९ गुणो यन्टकोः ७ । ४ । ८२ ७१ डेप्रथमयोरम् ७।१ । २८ १६ गुरधूपविच्छि० ३ । १ । २८ ४७ डेसनद्याम्नीभ्यः ७।३।११६ ७४ गुरोथ हलः ३ । ३ । १०३ ९. गेहे का ३।१।१४४ २३ गोः कुक्० ८।३ । २८ ५१ गोतो गित् ७।१।१० ३१ स्थापनातिपदि० ४ १।१ ४० गोयन्यन्त्रि० ४१११ ९४ [च] ५८ गोषयसोर्दत् ४ । ३ । १६० २२ गोरतद्धित. ५।४।९२ १८८ चोः बुधि७ १३ । ५२ ५८ गोभ पुरीधे ४१३ १४५ ६१ चतुरनडुहोरा०७।१।९८ २५ गोत्रियोरुप. १।२। ४८ २२० चतुर्था तदर्था०२।१।३६ ४४ अहिज्यावमि० ६।१।१६ २१२ चतुर्थी सम्प्रदाने २।३।१३ ६४ महोस्टि २५१ चरति ४।४।८ ४७ मामजनपन्धु० ४।२।४३ ५१ मामाद्यखनी ४।२।९४ १९० चरेष्टः २७ चादयोऽसखे १।४। ५७ [घ] २३४ चाथै द्वन्दः २।२।२९ ०२ घनिच भाव०६।४।२७ १४६ चिणो सुक् ६१४११०४ ३३ धुमास्थागार ६ ४१६६ १४६ चिण ते पदः ३।१।६० ४३ घडिति १८१ चिण्भारकर्म० ३ । १।६६ ३१ यसोरेद्धाव. ६।४।११९ [3] ८।२।३० २४ डमो हवादचि ८।३ । ३२ ६।३।१३८ ३ हसिडसोश्च ६११।११० १९८ःशुइनुनासिके ६१४४१९ १७ इसियो १1१।५३ १०१ ले सिव् ३।१।। ३३ शुद्र ७. चोः कु.

·लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थसूत्राणाम् अध्यायपा- अध्यायपादन पृछाका सूत्राणि पृछायाः मूत्राणि सूत्राकाम सूत्राका २८४ च्याच २८१ ज्यादादीयसः ६।४।१६० [छ] २०४ ज्वरत्वर० ६।४।२० २०५ छादेर्थेऽद्वयुपसर्गस्य ६।४।९६ २७ छेच २२शयो होऽन्यतर०८।४।६२ [ज] २१८ इयः ७९ जचित्यादयः २४९ झयः ८।२।१० २४२ जनपदशब्दात् ४।१।१६८ २१ झरो झरि सपणे ८1४।६५ २४८ जनपदे लुम् ४।२।८१ ९ झलां जश् शशि ८१४१५३ १५९ जनसनसनाम् ६।४।४२ २० झलां जशोऽन्ते ८१२१३९ १४६ जनियध्योश्च १०९ झलो झलि ८।२।२६ ४०जराया जरस०७।२।१०१ १२४ झपस्तथोपों० ८।२।४० १९७ जल्पमिक्ष० ३।२।१५५ ११७ झस्य रन् ५६ जश्ासोशि ७।१।२० ९९ झेर्नुस् ३।४।१०८ ४२ जसिच ९३ झोऽन्तः ३७ जसः शी [८] १४० जहातेश्व ३५ टाइसिङसा. ७१।१२ २०७ जबातेश्च किव ७१४। ४३ २९२ जातेरस्त्रीविषया.४|११६३ २८६ टिड्दागम् ४।१।१५ ११५ टित आमने०३।४।७९ २५५ जिल्लामूलाहु. ४ । ३ । ६२ २३१ जीवति तु ४।१।१६३ ६।४।१५५ १३८ जुसि च २०३ दिबतोऽथुच् ३ । ३ । ८९ १३८ जुहोत्यादिभ्यः २।४।७५ [ठ १६२ जतन्भुम्रचु. ३।११५८ २५५ टगायस्थानेभ्यः४।३.७५ २८.ज्य च ५।३।६९/ २४२ दश्येका ५७ टेः २६७ टे १४६ शाजनोजी ·अकारादिवर्णानुक्रमः चिश्व अध्यायपाद- अध्यायपाद- T: सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि सुत्राका सूत्राङ्काः २८३ तत्प्रकृतवचने ५।४।२१ इति च १।१।२५ १६६ तत्प्रयोजको १०१।४।५५ डासि धुट ८।३ | २९ २५३ तन जाता ४।३।२५ ड्वितः वित्रः ३ । ३। ८८ २६६ तत्र तस्येव ५।१।११६ [6] २५४ तत्र मकः दो दे लोपः ८।३। १३ २६२ तत्र साधुः ४।४।९८ दूलोपे पूर्वस्य ६ । ३ । १११ २४५ तत्रोतम. ४।२ । १४ [] २२६ तत्रोपपदम् ३।१।९२ २४७ तीते गलुत्तमो वा २६५ तदति २४८ तदस्मिन्नस्तीति ४।२।६७ गिजां त्रयाणाम् ७।४।७५ २६९ तदस्य सजाते ५।२१३६ श्रिदुश्रुभ्यः ३ 1१।४८ २७३ तदस्यात्यस्मि०५।२।९४ ७१ तदोःसासाव०७।२।१०६ गोन २५६ तगच्छति ४।३।८५ गो चड्युए० ७।४।१ २१८ तद्धिताः ४।१।७६ न्यासभन्यो० ३।३।१०७ । २२२ तदितार्योत्तर०२।१।५१ उल्तची ३।१ । १३३ २२२ तदितेष्वचा. ७।२।११७ [त] २४३ तदाजस्व २।४।६२ हानावात्मने०१।४।१०. २६१ तदहति रथ० ४।४। ७६ त आगतः ४।३। ७४ तनादिभ्यः ३१७९ त्पुरुषे कृति ६।३।१४ १५८ शुरूपस्या. ५।४।८६ १५९ सादिभ्यः २।४।७९ २।१।२२ १८२ रनोवेकि ६.४४ पुरुषः समाना.१२१४२ ११ वारसकायस्व १।११७. गरनिटि .

·No text on this page.

·भकारादिवर्णानुक्रमः अध्यायपाद- पृठाका सूत्रागि अध्यायपाह- सूत्राणि सूत्राका ताजाः ४।१।१७४ न मोतम् ५1१।३७ नि तुल्यम् ५।१।११५ न दीव्यति० ४।४।२ न निवृत्तम् ४।२। ६८ न निवृत्तम् ५।११७९ न मोक्तम् ४।३।१०१ न रक्तं रागात् ४।२।१ प्राग्धातोः १।४1८० मयावेक० ८।१।२२ ८।४।६० पि ८।४।४३ ३।२।१२७ नदादिषु ३।२।६० नदादीनामः ७।२।१०२ नदादीनि च १।१।७४ नचतुरोः ७।२।९९ ६।३।४८ त्रयः ७1१। ५३ संप्रसारणं च ५।२। ५५ समावेकवचने ७१२।९७ नामो द्वितीया०८1१। २३ बाही सौ ७।२।१४ [थ] लिच सेटि ६।४।१२१ सत् ११५ थास: से ३।४।८० ६७ थो न्यः ७।१1८७ [द] २५१ दक्षिणापश्चात् ४।२।९८ २६५ दण्डादिभ्यो यत् ५।१।६६ १४२ धस्तयोश्च ८।२।३८ १९६ दधातेहि ७।४।४२ २७४ दन्त उन्नत०५।२।१०६ १२१ दयायासश्च ६३ दश्च ७।२।१०९ १३० दश्च ८।२। ७५ १७७ दाणश्च साचे० ११३।५५ ६.दादेर्धातोः ८।२। ३२ १४१ दाधा प्वदापु १।१ । २० १९८ दाम्नीशम० ३।२।१८२ २२२ दिक्यूर्वपदाद०४।२।१०७ २२१ दिक्संख्ये संज्ञा०२।१४५० २५४ दिगादिभ्यो यत् ४ । ३ । ५४ २३७ दित्यदित्या० ४११८५ ६२ दिव उत् ६।१ । १३१ ६२ दिव औत् ७।१।८४ १४३ दिवादिभ्यःश्यन् ३।१।६९ १४५ दीडो युचि ६।४।६३ १४६ दीपजनयुध० ३.११६१ १३२ दीर्घ इणः किति ७.४६९ ·२४ लघुसिद्धान्तको मुदीस्यमूचाणाम् अध्याय वृषाङ्काः गुहागि अध्याया- পৃষ্ঠাঃ গালি गूत्रा गूत्रापा ६७ पथिमध्यमु० ७।१।८५ १९५ निधायां मेटि ६।४ । ५२ ३५ पदान्तस्य ४ नीचेरनुदात्तः १।२।३० २७ पदान्ताद्वा ६।१।७६ ८. नुम्पिमार्जनीय० ८।३१५८ २२८ परवल्लिनं०२।३।२६ ३२ परश्च २६ नये ८।३।१० ९४ परस्मैपदानाम् ३।४।८२ १०९ मेटि ७।२।४ २४ परिवृतो रयः ४।२।१० १९२ मेड्यदिश कृति ७१२१८ १७६ परिव्यवेभ्यः १।३११८ ६४ नेदमदसोरकोः७।१।११ १७८ परेमृपः १।३।८२ ५४ नेयघड्याना०११ ४।४ ९४ परोशे लिट् ३ । २। ११५ १०४ नेर्गदनदपत० ८ १४ । १७ ८ परः सन्निकर्षः ११४॥ १०९ २७६ नेविंशः २७६ पर्यभिभ्याञ्च ६८ नोपधायाः १११ पाम्रामास्था०७।३।७८ २६२ नौवयोधर्म ४।४।९१ २३२ पादस्य लोपो०५।४।१३८ १७३ नाक्ये १।४।१५ ७५ पादः पत् ६।४।१३० [प] २३५ पिता मात्रा १।२०७० २६५ पङ्क्तिविंशति ५। ११५९ २४६ पितृव्यमातुल०४२१३६ २९३ पङ्गोश्च ४।१।६८ १०३ पुगन्तलघूप० ७।३।८६ १९५ पचो यः ८।२।५२ २५ पुमः खय्यम्परे ८।३।६ २२० पञ्चमी मयेन २११ । ३७ २०० पुवः संज्ञायाम् ३१२।१८५ ७३ पञ्चम्या अत्७।१।३१ ११५ पुपादिद्युता० ३.१ । ५५ २७५ पञ्चम्यास्तसिल ५। ३ । ७ २८९ पुंयोगादाण्या ४१.४८ २२० पञ्चम्याः स्तोका०६।३।२ २०५ पुंसि संशा. ३ । ३ । ११८ ४५ पतिः समास एव १।४।८ ८१ पुंसोऽसुइ ५।१ । ८९ २६८ पत्यन्तपुरो० ५।१।१२८ २३२ पूर्णाद्विभाषा ५१ ४११४९ ·अकारादिवर्णानुक्रमः २५ অ্যাথা अध्यायणद. पृछाकाः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि सूचाङ्काः सूचाङ्क: १२ पूर्वत्रासिद्धम् ८।२।१ २६३ प्राक्क्रीताच्छः ५।१।१ २९२ पूर्वपदात्संज्ञा० ८ । ४ । ३ २१४ प्राकडारात्० २।१।३ ३८ पूर्वपरावर० १।१ । ३४ २८२ प्रागिवात् कः ५ । ३ । ७० १७७ पूर्ववसनः २६१ प्राग्घिताद्यत् ४ | ४ | ७५ २७२ पूर्वादिनिः ५।२।८६ २७५ माग्दिशः ३९ पूर्वादिभ्यो नव० ७।१।१६ २५९ प्राग्वहतेष्टक् ४।४।१ २२१ पूर्वापराधरोत्तर०२ । २।१ २६४ प्राग्वतेष्टञ् ५। १ । १८ १४ पूर्वोऽभ्यासः ६।१।४ २८७ प्राचां एक तद्धितः४।१।१७ २६७ पृथ्वादिभ्य इ०५1१।१२२ २७३ प्राणिस्थादा० ५। २। ९६ १८८ पोरदुपधात् ३।११ ९८ २०८ प्रातिपदिकार्थ०२।३।४६ २७८ मारवचने थाल् ५।३। २३ १७ प्रादयः १।४।५८ २८० प्रकृत्यैकाच ६।४।१६३ १७८ प्रादह १।३।८१ २८३ प्रज्ञादिभ्यश्च ५।४। ३८ २२८ प्राप्तापनेच २।२।४ ४५ प्रत्ययलोपे १।१।६२ २५४ प्रायभव. २८९ प्रत्ययस्थात् ७।३ | ४४ २५४ प्रावृषष्ठप् ४ । ३।२६ ४५ प्रत्ययस्य सुवा० १०१।६१ २५३ प्रावर एण्य: ४।३।१७ २५२ प्रत्ययोत्तरपद०७। २।९८ ! १९१ प्रियवशे वदः ३ । २ । ३८ १६ पुतप्रगृह्याः ६।१ । १२५ ३९ प्रथमचर० १६३ प्वादीनां हस्वः ७ | ३ । ८० ३२ प्रथमयोः २१६ प्रथमानिर्दियम् ।। २ । ४६ [व] ७२ प्रथमायाश्च ७।२१८८ ४५ बहुगणवतु. १।१।२३ २५६ प्रभवति ४।३।८३ ३६ बहुवचने झ०७।३।१०३ २६९ प्रमाणे द्य० ५।२। ३७ ७४ बहुवचनस्य ८।१। २१ २८० प्रदास्पस्य श्र: ५। ३ । ६. २३१ बहुव्रीही ५।४।११३ ४.४।५७ ३३ बहुपुबहुवचनम् १।४।२१ ३१ प्रत्ययः २६० प्रहरणम् ·२६ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्यसूत्राणाम् अध्यायात वा: सूयागि मध्यायशद- सूराकार पृशक्षा सूत्राणि सूत्राका २८१ बहोलोपो० ६।४।१५८ ७३ भ्यसोऽग्यम् ७।१।३० २८३ यहल्पार्था० ५।४।४२ १४९ भ्ररजोरोपघ०६।४।७ २८९ यहादिम्यश्च ४।१।४५ १९८ भ्राजमाम० ३।२।१७७ २४० बाहादिभ्यश्च ४।१।९६ १३५ बुब ईट [म] ६६ मधया बहुलम् ६।४।१२८ १३५ ब्रुवो वचिः २।४।५३ २५३ मध्यान्मः ४।३।८ १३५ बुयः पञ्चा० ३१४१८४ १९२ मनः ३।२।८२ [म] १८ मय उनोवोवा ८३१३३ १८३ मजेश्च चिणि ६४।३३ २५६ मयट च ४।३।८२ ९५ भवतेरः ७.४1७३ २५८ मयड्वैत• ४ । ३ । १४३ ६८ भस्य टेलोपः ७।१।८८ १४५ मस्जिनशोहलि ७११।६० १७९ मावकर्मणोः १०० माङि टुङ् ३।३।१७५ २०१ भावे ३।३।१८ २४. मानुरुत्संख्या ४|११११५ २४६ भिवादिभ्योऽश् ४ । २।३८ ! २४९ मादुपधायाश्च० ८।२।। १९१ मिक्षासेना० ३।२।१७ १६७ मिता हस्वः ६.४१९२ १३८ भियोऽन्यतरस्याम् ६।४।११५ ५६ मिदचोऽन्त्या०१।१७ १३८ भीहीभृहु. ३।१।३९ १४५ मोनातिमिनो०६।१।५० १५८ ५ मुखनासिका० १।११८ ९४ भुवो बुक ६।४1८८ १८८ मुजेर्विभाषा ३ । १ । ११३ १३ भूवादयो धातवः १ । ३११ १८९ मृजेवृद्धिः ७।२।११४ १.१ भूमुबोस्तिडि ७1३1८८ ३111८९ १४१ भृशामित् ७/४७६ २२ मोऽनुस्वारः ८1३1 २३ १८. मोज्यं भश्ये ७।३।६९ ६३ मोनो धातोः८।२।६४ २७ मोमगोअयो.८।३ । १७ २३ मो राजि सम:८1१२५ १५४} भुजोऽनयने १।३।६६ ·अकारादिपर्णानुक्रमः २७ मध्यावपाद अध्यायपाद- पृष्ठा बाणि पृष्ठाका स्थाणि सूत्राका १५४ म्रियते । १।३।६१ २५२ युष्मदस्मदोरन्य० ४।३११ १९६ बोध ८।२।६५ २२ युष्मद्युपपदे १।४।१०५ [य] २९४ यूनस्तिः ४।१।७७ १७१ यहोचि च २।४।७४ ७२ यूयत्रयो जमि ५ १ २ १ ९३ १७५ पडोवा ४६ यू स्याख्यो १।४।३ ४१ यचि भम् ११४।१८ १६.येच ६.४११०९ २०३ यजयाच० ३।३।९. २४२ ये चाभाव०६|४|१६८ २३. यसमोध १५९ ये दिमाग २८७ यमच ४।१।१६ ७३ योचि ७।२।८९ २४. पमित्रोध 11१०१ ८५ यसो २७० यत्तदेनेम्य: ५।२।३९ १० यथासंख्यमनु. ११३।१. ३६७ र अनी ११३ यमरमनमा० ७१२७३ २६. रश्चति २. परोऽनुना ८/४५ | ११४ रदामा नि. ८१२४२ २३ पसात्वत्पर. १।४।१३ | १४ धादिम्यध ७१२।४५ १०. यसला २०६ रो प्युर० १।२।२६ ५६ यस्पेति च ६४|१४८ ६२ रपाग्याम् ८.४१ २३५ राजदन्तादिसु २।२।३१ ११ पावर पर.३४।१.५ १९१ राजनि युधि ह.३।२।९५ ७. युद्धरममासे । २४२ राजपागवत् ११३७ ७२ सुधाो दिया ७१२।१२ २२७ रामासगि. १४९१ २८२ पुरनानी २२७ राषहारा ७४ ममदो पीटा. ८।२।२४ ७५ पुपमरमदोरमा-४२१८६ ur गुप्मरम्मरणम्।

·२८ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थम्प्राणाम् २५० राष्ट्रावार . १०० टुङ् अध्यायशाद. पृष्ठाकाः सूत्रागि अध्याया- सूत्राशः पृष्टाकाः म्यागि सूचाङ्का ४।२।९३ ९५ लिट् च १२३ रिट दायग. ७।४।२८ १२५ लिट्यन्यनर० २।४। ४० १६रिच ७।४।५१ १२४ लिट्यभ्या. १७० रीगदुपधस्य च ७।४।९० १५० लिपिसिचि. ३।१। ५३ २४६ रीड् ऋतः ७।४।२७ १३४ लुग्या दुह १५५ रुधादिभ्यःभम् ३।१।७८ १२७ टुङि च २।४।३ २४२ रेवत्यादिभ्य०४।१।१४६ ३।२।११० २८ रोऽपि ८।२।६९ १ ९ङ्लल ६१४।७१ २८ रोर ८1३।१४ १२६ लुड्सनोर्घस्ल. २०४।३७ ६३ रोः सुपि ८।३।१६ ९६ लुटः प्रथमस्य २४।८५ ८० वोरुपधायाः .८१२१७६ २४९ लपि युक्तवद् १।२ । ५१ [ल] २४ लुबविशेष ४।२४ १२८ लडा शाकटा०३४१११ १९७लटः सदा १९६ लटः शतृ० ३।२।१२४ शेपेच ३।३।१३ १८५ लट् स्मे ३।२।११८ ९७ लोट् च ३४ लशकतद्धिते १।३।८ ९७ लोटो लड्बत् ३।४।८५ १००लिडाशिषि ३१४।११६ ११४ लोपश्चास्यान्य०६।४।१०७ ११७ लिडः सीयुट् ३ | ४ । १०२ ६।४।११८ ९९ लिहः सलोपो०७।२।७९ ९९ लोपो व्योवलि ६।१।६६ १०१ लिनिमित्ते ३ । ३ । १३९ १२ लोपः शाक० ८।३।१९ १३४ लिसिचा. १।२।११ २७३ लोमादि. ५।२।१०० १६३ लिड्सिचो० ७१२।४२ ९१सः कर्मणि च ३।४।६. ११६ लिटसहयो३।४।८१ ९१ला परस्मैपदम् ।। ४।९९ १४ लिटि धातो. ६।१।८ २०५ च्युट च १९६ लिटः कानग्या ३१२११०६ १९५ ल्यादिम्यः ८।२४ १४०लोपो यि ·अकारादिवर्णानुक्रमः २९ अध्यायपाद- अध्यायराद- पृष्ठायाः सूत्राणि | पृष्ठावाः सूत्राणि सूचाङ्का [प] २४६ वास्तुपित्रु० ४।२। ३१ १३६ वच उम् ७।४। २० ३६ वावसाने ८.४। ५६ १२४ वचिस्वपि. ६।१।१५ २७वा शरि ८।३। ३६ १०६ वदवजलिन्त. ७।२। ३ १८६ या सरूपो० ३।१।१४ २८८ वयसि प्रथमे ४।१।२० ६१ वाह कठ् ६१४|१३२ २४९ वरणादिम्यश्च ४।२।८२ १५४ विज इट १।२।२ २५५ वर्गान्ताच ४।३१६३ | १९२ विड्बनोरनु १९२ विड्वनोरनु० ६ ४|४१ २६८ वर्णहदादिभ्यः५।१।१२३ १२९ विदाकुर्व २८८ वादनुदात्तातो.४|१९ १९७ विदेः रातु १८५ वर्तमानसामी०३।३।१३१ १२९ विदो लटो या १।४।८३ २१ यर्तमाने लट् ३ । २ । १२३ २५५ विद्यायोनि. ४३१७७ ५. वर्याम्वच ६.४।८४ १९ विधिनिमन्त्र ३१३१६१ ६१ यमुलंसु ८।२ । ७२ | २८१ विन्मताई ५।३। ५५ ८१ पमोः सम्म.६।४।१३१ १७६ विपराम्यां जे १।३।१९ २७४ वाचोम्मिनि: ५।२।१२४ २९विप्रतिर १।४।२ १४१ या जनमु. ६।४।१२४ ३३ विमतिम १०४।१०४ ८।२।३ १४ विभाषा मापेट० २।४१७८ ८६ वा नपुसकस्य०७१।७९ ५८ विमागरियोः६.४५६ १.पान्तो यि प्रत्यये ६।१।७१ १८१ विमागविणमु.७११६१ २१२ यान्यम्य संयो.६।४।६८ १४८ विभागाचे २५ या पदान्तस्य ८।४।५९ ४.विभागीया.७१।९७ २८२ वा पहुनान् ५।०९१ ५२ विमारा दिए।१।२८ १११ या मास २४ामदेशाप. ४।२९ १५३ विभाग इ.१४।५. ५५ पामि १४।५२८४ विभाग साविपर।४।९२ ५४ाम्रो 14. २८१ विमान मु.५५८ ६.पा दुमद ·अध्य पृष्टाः ग्वागि १५. लिपिसिचि. ३१ १३४ सुम्या दुह ७३ ३१२॥ १९ लुटल ६/४- ९७ लोटो लङ्वत् ॥४॥ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्यसूत्राणाम् मध्यायाद- पृष्टाहाः सूत्रागि मू मूत्राहा २५० राष्ट्रावार. ४।२।२३ ९५ लिट् च १२३ रिट दायम् ७| ४ | २८ १२५ लिट्यन्यतर २१४ ९६ रिच ७।४।५१ १२४ लिट्यभ्या ६१ १७० रीगदुपधस्य च ७।४।९० २४६ रीङ्जतः ७।४।२७ १५५ रुधादिभ्यःअम् ३।१।७८ १२७ एहि च २४२ रेवत्यादिभ्य०४।१।१४६ १०० उद २८ रोऽसुपि ८।२६९ २८ रोरि ८।३ । १४ | १२६ लुङ्सनोर्घस्ल २।४ ६३ रोः सुपि ८।३।१६ ८०वोरुपधायाः ·८१२७६ [ल] १२८ लङः शाकटा०३।४।१११ १९७ल्टः सदा १९६ लटः शतृ० ३।२।१२४ १८५ लट् स्मे ३।२।१९८ ९७ लोट् च ३४ लशकतद्धिते १।३।८ १०० लिडाशिपि ३।४।११६ ११७ लिङः सीयुट्३ । ४।१०२ ९९ लिड: सलोपो०७।२।७९ १०१ लिनिमित्ते ३ । ३ । १३९ १३४ लिइसिचा. १।२।११ १६३ लिड्सिचो ७।२१४२ ११६ लिटसहायो० ३|४|८१ १४ लिटि धातो २०५त्युर्च १९६ लिटः कानग्या ३।२।१०६ ९६ लुटः प्रथमस्त २१४ २४४ लूपि युक्तवद् १।२ २४ वविशेषे ४१२ ९७ लूट शेपे च ।। ११४ लोपश्चास्यान्य०६/४ार १४० लोपो यि ९९ लोपो व्योवलि ६111 १२ लोपः शाक.८॥३॥ २७३ लोमादि ९१सः कर्मणि च ३/४/ ९१ लः पररमैपदम् ।। .

·अकारादिवर्णानुक्रमः . अध्यायपाह- अध्यायपाद- पृष्ठाडाः सूत्राणि पठाङ्काः स्थाणि सूत्राङ्क: [व] २४६ वास्तुपित्रु० ४।२ । ३१ १३६ यच उम् ७।४।२० ३६ वारसाने ८1४1५६ १२४ वचिस्वपि. २७ वा शरि ८।३।२६ १०६ वजहलन्त० ७॥२३ १८६ वा सरूमो. २८८ वयसि प्रथमे ४।१।२. ६१ वाह उठ ६।४।१३२ २४९ वरणादिम्यश्च ४।२।८२ १५४ विजइट १।२।२ २५५ वर्मान्ताय १९२ विड्वनोरनु. ६।४।४१ २६८ वर्णदादिभ्यः५११११२३ १२९ विदांनुर्व ३।१।४१ २८८ वर्णोदनुदात्तातो०४।२।२९७ विदेश १८५ वर्तमानसामी.३।३।१३९ १२९ विदो स्टो वा ३।४।८३ ९१ वर्तमान लट् ३।२।१२३ २५५ विद्यायोनि० ४।३१७७ ५. वर्षाम्वन | .९ विधिनिमन्व०१।३।१५१ ६१ षमुग्मंमु. ८१२।७२ २८१ पिन्मवोर्डक ५१६५ ८१ यसोः सम्म ६१४१३१ १७६ विपराम्यां जेः १।३।१९ २७४ थानोम्मिनि: ५। २३ १२४ । २९ विप्रतिरोध १।४।२ १४५ या जभमु. ६।४। १२४ रिमक्तिम १०४।१.४ ६. या दुहमह ८।२।२३ १४ विमाग प्राधेट २१४१७८ ८६ या नमकस्स.७।११७९ ५८ विमाग४ि११६ १.यान्टोपि प्रत्यये ६।११७१ १८५ विमापारियनु.७११६९ ११२ वान्यस्य संयो.।४।६८ १४८ विमाराचे २३ वा पदान्तस ८.४।५९ मा दीया.७११९७ २८२ या बहनान् ५।३।११ ५२ मिाग दिए.१।१।२८ २४मदेवार. ४१२९ ११॥ दिमाग दर २।४।५. १।४।५ २४ विभागापास्य ५१ ५४ वासस ४.८० । २८५ पिया मुले.५।१८ - ·मपुसियातकोगुनीस्माषाणाम् . २७ } विसर्जनीय० ८ । ३ । ३४ २५२ दान्छ २४ दिशतुरु मण्यम गणि TIT: पानि Part १११ विमारेर ८।३।३।२६१रगाया. ५.१।६ १३७ निमारोगों ६. गरोचि १२विरामो १४८ गावाः समः 11४६१ २२० विशेष विमो. २११५७ १३४ानुर. ७१विधायगु.६।३।१२८ २२ मोटि ८।४।६३ ७२ शमोन ८.४४ ४।२।११४ २९३ गारवा. १२ पृदियदे १८८ शास दि. ६।४।३४ १२ वृदिरेचि ६।१1८८ १२५ वामपसि. २५२ वृदिर्यस्याचा० ११ ११७३ २५. शिसाया वरच् ४।२।८९ १२१ वृद्भपायसनोः१।३।२. १३९ यतो या ७।२।३८ २६० शिल्पम् ६९ घेरपृतस्य २४४ शिवादिभ्योऽण ४१११११२ २८९ चोतो गुण ४।१४ ५६ शि सर्वनामः १।१।४२ १७८ व्याड्परि० १।३।८३ १३२ शीडो रुट् ७०मचभ्रस्ज. ८।२।३६ १३२ शीङ सार्व. ७।४।२१ २६९ प्रीहिशाल्योर्दक ५१२१२ २६१ शीलम् २७४ ब्रीह्यादिभ्यश्च ५। २। ११६ २४५ शुक्राद्घन् [श] १९५ सुषः का ८111५१ १५३ शदेशितः १३९ मां हस्वः ७१४ । १२ ८६ शपश्यनोनित्यम् ७।१९८१ १५० दो मुचादी. २६० शब्ददर्दु क०४।४।३४ ९२ शेषात्कर्तरि १७५ शब्दवैरकलहा०३।१।१७ २३३ दोषादिभाषा ५१४ १५४ २५४ शरीरावयवाच ४१३ । ५५ २५० शेष ४।२।९२ ४।४।५५ . ४।४।६१ ४।२।२६ ·अकारादिपर्णानुक्रमः मस्यायपार अभ्यार धा साणि पृष्ठावागि ९३ रे प्रथमः १.४।१०८ २६८ सख्युर्यः ७२ोलोर १६४ सत्यापपाश. 11 ४२ दशेरो प्यसखि १।४।७ २२३ स नपुंसकम् २ 1४। २२९ शेषो बहु २।२।२३ १०६ सनाद्यन्ता धा०३११ १३० सोरलोरः ६।४।१११ १९७ सनाशंसा १५६ भान्नलोपः ६४।२३ १६९ सनि ग्रहगुहोश्च ७१२॥ १४. भाम्यस्तयोरातः६।४।११२ १६८ सन्यो ११३ ध्रुवःण च ३११/७४ । १२० सन्यतः ७/४ २७२ श्रोत्रियंक. ५१२१८४ ५।२।८४ । १२० सन्दल्ट ७४. १४८ धयुकः विति ७) २०११ २७२ सपूर्वीच २३८श्लो ६।१।१० २२१ ससमी झोण्डैः २।१। ६७ श्वयुवमधोना ६१४१ १३३ २२९ सतमधिशेषणे ॥२॥ [प] २१३ सतम्यधिकरणे च २।३ २०१ पटकतिकति० ५। २ । ५१ २७६ सतम्यास्त्रल् ५।३। ६२ षट्चतुर्थश्च ५। १।५५ १९३ सप्तम्या जनेई: ३।२। ४५ पड्न्यो रक् ७११ १ २२ २६२ समाया यः ४१४॥ १२४ पढोकासि ८।२।४१ २१४ समर्थ पदविधिः२१२ २२१ पष्टी २।२।८।२३७ समर्थानां प्रथमा०४/१ २१२ पष्ठी शेरे १७६ समयपविभ्यः ११३1 २८८ विद्रौरादिभ्यश्च ४११४१ १६० समवाये च ६।१। १९७पःप्रत्ययस्य १७७ समस्तृतीया० १।३। ८1४४१ २०६ समानकर्तृका० ३।४। ६८ प्णान्ता पट १।१।२४ २०७ समासेऽनशूचे ७११ ५समादारःख०११२ ४ सण्युरसम्बुद्धौ ७११९२ ७६ समः समि ·३२ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थसूत्राणाम् ६१ सावनडुहः अध्यायपाद- पृष्ठाका सूत्राणि अध्यायपाद पृषाकाः सूत्राणि २५ समः सुटि ७.१०८ ३२ सरूपाणामेक०१।२।६४ २४५ सास्य देवता ४।२१२ १५ सर्वत्र विभा०६।१।१२२ १४.सिचिच पर०७१२१४- ४३ सर्वनामस्थाने ६।४।८ ११० सिचि वृद्धिः ७॥ ३७ सर्वनाम्नः ७।१।१४ १०२ सिजभ्यस्त०३।४।१० ५२ सर्वनाम्नःस्साइ०७।३।११४ १५६ सिपि धातो रुवा ८।२।७५ २६४ सर्वभूमिपृथिवी०५।११४१ ११८ सुट् तियोः ३।४।१०८ २७७ सर्वस्य सोऽन्य०५।३।६ ४० सुडनपुंसकस्य ११IY ३७ सर्वादीनि १।१।२७ १७२ सुप आत्मनः २७७ सर्वकान्य. ५।३।१५ ३५ सुपि च ११७ सवाभ्याम् १७२ सुपो धातु २४.७८ २७ सस जुमो कः ८।२।६६ १२ सुपर १।४।१.६ २१४ सह सुसरा २।१।४ ८ मुतिस्न्तम् । ७७ सहस्य सभिः ६।३।९५ १९२ मुप्यजाती १२४ सहिवडो ६।३।११२ २३३ मुहद्दुहंदोमित्रा०५/११५. १९१ सहेच १४७ सजिशो. ६२ सः साहस.८।३१५६ १४ सेराचि ७।२१५७ २८४ सात्वदायोः ८१३११११ ९७ सेपिय १४।८७ २११ माघम्तमं क. ११४१४२ २९ सोच लोरे ६।१।११४ ७८ सान्तमदतः ६।४।१. २५६ सोसानिया ८९ ७४ माम आरम् ७।१।३३ २३३ सोमादी ८।३।२८ २५१ मापंचिरम्पा.४।३।२३ २४५ सोमायण ४२. १९५माधानुक्रमपिन् १।२४ १२माधातु २२३ सम्यापों १७. मापानुने या ।।१।६७ २७.संख्याया अर.५/२/२ | १६ + ·अकारादिवर्णानुकमा अध्यायपाद- मध्यायप पृष्ठाडा भूत्राणि पृष्ठाझा सूत्राणि सूबाद: सूत्रा २३२ संख्यासुपूर्वस्य ५४११४० २३. स्त्रियाः पुव० ६।३। १६० संपरिभ्यां क०६।१।१३७ २३८ स्त्रीपुंसाभ्याम् ४।१। ६१ संप्रसारणाच्च ६।१।१०८ २४१ स्त्रीभ्यो ढक्४।१।१ ५२ संबुद्धीच ७।३।१०६ १४१ स्थाध्योरिच्च १८ संबुद्धौ शाक १।१।१६ ३५ स्थानिवदा २०९ संबोधने २।३ | ४७ ९ स्थानेऽन्तरतमः १।१। २५४ संभूते ८. स्पृशोऽनुदके ३ । २। १९४ संयोगादेराती ८।२।४३ १५२ स्फुरतिस्फु० ८।३। ९ संयोगान्तस्य लो०८।२।२३ १०० स्मोत्तरे लङ्च ३।३।१ १०३ संयोगे गुरु ९६ स्यतासी ३।१। २५१ संसष्टे ४।४।२२ १८० स्यसिच्सी० ६।४। २५९ संस्कृतम् ४।४।३ २४५ संस्कृतं भश्चा:४।२।१६ २९३ संहितशफलवण.४|११७० २०३ खपी नन् १६८ सः स्यार्धधातुके १४ ३. स्वमशाति ७१स्को: संयोगा.८१२२९ ५७ वमोर्नपुं. ७॥१॥ १६२ स्तन्मुस्तुन्मु० ३१११८२ १.९खरविसति. ७॥२॥ १६२ स्तन्भे ८।३।६७ ८७ स्वरादिनिशा. १।११ १४. स्तुमुधुभ्यः ७/२।७२ १२ स्वरितत्रितः ११३] २२० लोकरान्ति० २११११९ २९१ स्वाझाचोप० ४।१। १९ तो धुनाथुः ८१४१४० १४० स्वादिभ्यः २८६ त्रियाम् ४१ स्वादिष्यमवं. १।४। ५५ स्त्रियांच ३१ स्वीजसमोट४१ २०३ स्त्रियां तिन् ३।३।१४ [] ५४ स्त्रियाः ११७ह एति २१ स्वतन्त्रः कर्ता १ ।।

·लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थस्त्राणाम् | पृष्ठाडाः सूत्राणि २०५ हलच अध्यायपाद. अध्यायगद । पृष्ठादाः सूत्राणि सूत्रीका सूत्राका १२७ हनो वध २।४।४२ | १५३ हिंसायाम् ६।१।१४१ १२७ हन्तेजः ६।४1३६ १२६ हुमल्भ्यो० ६.४११०१ २३. हलदन्तात्सत. ६।३।९ ११४ हुभुयोः सार्व० ६ ॥ ४॥ ८७ १७७ हलन्ताच १।२।१० २५५ हेतुमनुष्ये ४।३।८१ ३ हलन्यम् ११३1३ १८५ हेनुहेतुमतो. ३।३।१५६ ३1३।१२१ १६६ हेतुमति च ३।१।२६ २८७ हलस्तद्धितस्य ६।४।१५० २३ हे मपरे वा ८।३।२६ ९५ हलादिः शेयः ७।४।६. २६९ हेयङ्गवीनम् ५।२।२३ १३९ हलि च ८।२। ७७ ६. हो ढः ८।२१३१ ६४ हलि लोपः ७१२।११३ ६६ हो हन्तेगिन्नेषु ७।३ ॥५४ २८ हलि सर्वेषाम् ८।३ । २२ १०६ झयन्तश्क्षण ७१२१५ ८ हलोऽनन्तराः १११।७ ३६ हवनद्यापो० ७।११५४ २३८ हलो यमा यमि ८।४।६४ ४२ हस्वस्य गुणः ७।३।१०८ ६ । ४।२ १८८ हस्वस्त्र पिति०६।१।७१ १६२ हल: शा० ३१ । ८३ १२३ हस्वादङ्गात् ८।२।२७ ४३ हल्ड्याभ्यो० ६।१।६८ ५७ हवो नपुंस. १।२।७ २७ इशिच ६।१।११४ १०३ हवं लघु १६१ हिनुमीना ८.४|१५ ७/४/५९ १९५ हला इति रघुसिदान्तकौमुदीस्पसूत्राणाम् अकारादिषणांनुक्रमः ।

·अथ लघुसिद्धान्तकौमुदीस्थवार्तिकानाम- कारादिक्रमेण सूची अधर्माचेनि घक्तव्यम् वातिकानि पृष्ठाका: यातिकानि अश्चादूदिन्यामुपसंख्यानम् १३ | अर्थेन नित्यसमासो विशेप्य- अहम्यासव्यवायेऽपि मुट् लिमा चेति वक्तव्यम् २२० कात् पूर्व इति वक्तव्यम् १५३ अर्यवियाम्यां वा स्वायें अत्यादयः प्रान्ताव द्विती- अयादयः क्रुटाद्यर्थे तृतीयया २२५ पया २२५ अवारपायद्विगृहीतादपि विष- २६० रीताचेति वक्तव्यम् २५० अध्यात्मादेष्ठप्रिष्यते २५४ अध्ययानां ममावे टिल्लोपः অমাগী अव्ययस्य च्यात्री पं नेति अनापयतिनगरीणामिति वाच्यम् २८४ काच्यम् अश्मनो विमारे टिलोपो अन्तःशब्दस्यांविविधिणत्वे. वतयः ६५७ अस समुद्री यान न लोपन या पाच्या अन्वादेरे नसकेएलकप्यः ८५ | आचार्यदणस्य च अहः सःतो २४० भावादिस्यसमेकरसंरम्यानम् २८३ अभूततझाव इति वक्तव्यम् २८४ र इमरा पाया २५१ येन समामोरिभम्पलोरम २१५ २४|करच २१८ पसर्गव याच्यम् अन्येभ्योधी रयते भमेश्वमित्रेभ्य एस भणमोहोपथ ·पालिकामो नमो raft नेगी मामा १६TIRIT या कोमयागमागे नोमिंगः गुमानगो मारोग: २१ गामा ६ गोरजागिर २14 कारयामा पनकरियानन प्रस्तारिगणानिमिवारामा २.१ पसरा प्रतियोयनम्मा ६५ एकतगप्रतिरोपी यमाय गोशितीयाः मारि पोकर- एक गुणदरमहादेश | गादेगित गान्यम् ७५ ' त्यसमानियाभ्यम् एलोप्रीयाभ्यः २३. डाधि विरक्षित यलम् एते यामागदय भादेश यध्ययो भवामि योर अनन्यादेश या पतम्या: इति याम्यम् ओकारसकारभारादी गुपि तीयस्य लिमु या सर्वनाम्नः प्रागमन् अन्यत्र त्यन्ने य इति वसाव्यम् मुवन्तस्य २८२ दुर पत्वगत्वयोरुपसर्गत्व- औराश्यां प्रतिरेषा । प्रतिरेघो घक्तव्यः ९4 कमेश्लेषड्वाच्या १२० । हकरपुनःपूर्वस्य भुरो यम् कम्योजादिभ्य इति वक्तव्यम् २४३ ५० घक्तव्य: कास्यनेकाच आम् वक्तव्यः १०७ देवाद्यमी २३८ कृदिकारादक्तिनः २८९ इन्दतत्पुरुपयोरुत्तरपदे नि- केलिमर उपसंख्यानम् १८७ त्यसमासवचनम् विम्वचिप्रच्छयायतस्तुकट दिगुमातापनालंपूर्वगविसमा- ૨૨૯ पुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च १९८ सेषु प्रतिषेधो याच्या क्षत्रियसमानशब्दाजनपदावस्य द्विपर्यन्तानामेवेष्टिः राजन्यपत्यवत् २४३ | धर्मादिध्वनियमः गजसहायाम्यां चेति वक्तव्यम् २४७ / ननजीक्यूस्तरुणतलना- . । । २२६ -- २३ ·१८ / माहोदोदयेपैन्येषु नामि नमध नित्यमानेडिते पचायन् नियदयः कान्ताय पञ्चम्या २२५ नुमचिरतम्बद्भावेभ्यो नुट् यार्तिकानां सूची ३७ पातिकानि पृष्ठाचा वार्तिकानि पृष्ठाङ्काः नानुपसंख्यानम् २८७ मादयो गताद्यये प्रथमया नमोऽस्यांना याच्यो या मादिम्यो धातुजस्य पायो चोत्तरपदस्टोपः वा चोत्तरपदलोपः न समासे बहिरिलोगे यच्च २३८ २६३ भस्सादे तदिते डाचीति मत्स्यस्य यां यन्दोरः २१२ २८५ मरजेरन्यापूर्वो नुम्पान्यः १५२ मातुलोगाप्पाययोरानुग्पा मूलविभुजादिभ्यः पूर्णविरविरोधेन यणः निरेपो पायः ननरपोरिभ यवरपरे यवना या ७१ यानातिप्याम् पसंदयो ग्लानाद्य चतुर्पा २२५ | पवादोरे योगविधे हयगयपनाया २४३ मनुप्पमरान्तमाधिपः २.२ राशे असावेष काम्पन् मोमोर येत बहुप्यारो पपेजेःप पदान्वे সাবে पासान्दाप गेण पत्ताम्यः स्पोमायां नित्यम् पाणं समरसम्पसना स नामशेरल पाउणारी मा ·पार्तिकानां सूची वार्तिकानि पृष्ठाका । वार्तिकानि वृद्धयोत्वतृज्वदायगुणेभ्यो सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः नुम् पूर्वविप्रतिपेधेन सर्वतोक्तिनादित्येक शकन्यादिषु पररूपं वाच्यम् :४ शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तर- सिज्टोप एकादेशे सिदो पदलोपस्योपसंख्यानम् २२४ चाच्या शेतृम्फादीनां नुम्बाच्या १५२ सूर्याद्देवतायां चाप वाच्यः श्वशुरस्योकाराकारलीपश्च २९३ / सूर्यागस्त्ययोरछे चड्यांच समाहारे चायमिष्यते २१८ स्थाम्चोरित्त्वे दी प्रतिषेधः सम्पदादिभ्यः विवप् २०४ सम्पुकानां सो वक्तव्यः सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विम्या सिज्वा वाच्या घक्तव्यः १७४ । हिमारण्ययोमहत्व २५ / स्पृशमृशपतृपहपां लैः इति लघुसिमान्तकौमुदीस्थाति कानो सूची ।

·मघ लघुसिद्धान्तकोमुदीस्थधातूनाम् मकारादिक्रमेण सूची Pो : ri in [] गामा पर " मन्त " मन पप " भामं. [क] अफराक. शकम- य अरमा मम्म. " ११८ ( निरुपी अार्म अपर्म सकर्म १५८ युग १५२ A " [3] सम्म १५१ वी A उस " फर " भकर्मा क " १५३ " उन् सकर्म १६३ १६२ १३६ कि अकर्म ·धातुपणी सामने TIRE पास गार्मराले पुरा: ११. गुर गर्म. प्रमु " " अम्मा " १२१ । गुरी " "" १२९ | डी १२१ १५: । (3) दि. अकम. fry [ज] शुदिर् जनी शुभ अकम (मिसिदा माग• १२१ [ख] खिद अकर्म [3] ख्या सकर्म अम्म [ग] [ण] गण सकर्म १६५ अकर्म गद नाम सकर्म गल असम गुपू णह सकर्म गृ १५३ | णिजिर् अक०सक० ग्रह सकर्म अकर्म ११२ णुद् [घ] घट+ अकर्म १६७ [त] सकर्म तञ्च सकर्म० [] तनु चिम् सकर्म १४७ तप अक० सक० चिती सकर्मा " ११४ । पा " " " १६३ | जीम् " " " १५७ " ·धृत " (उ) तृदिर " १५६ नृती . " " " (ह) दाञ् " " धातुसूची भातवः सकर्मकाकर्मकत्वे पृष्ठाङ्काः धातव: सकर्मकाकर्मकत्वे पृष्ठाइ तुम सकर्म १२१ सकर्म १२३ १५९ | ध्वंसु अकर्म १२१ १५६ / ध्वंसु अकर्म १२१ हप् अकर्म० १५२ [न] १५२ (द) नदि अकर्म १०५ नृह सकर्म अकर्म १४३ भए अकर्म १२२ मी [प] (डु) पच सकर्म १२३ [द] पठ १६८ सकर्म १२२ पद पा पा १२९ . अकर्मः पिश पिष्लू १५८ १३५ दौड़ पी पुट १५२ सकर्म १३३ पूर्ण १६२ पृष् अकर्म १६२ सकर्म १५२ अकर्म पू १२१ सकर्म १२९ प्रीम् १६१ [ध] प्सा १२९ सकर्म [य] बुध सकर्म० १४८ अष दा दिवु " " " " " " " " " " " " . " " गुत " . " " " (३) धा घूम যু " " ·४२ धातुसूची . समकाकर्मकरवे पूछा [य] . सकर्म १२४ १२८ १२८ " " " " " " अकर्म धात: सकर्मकाकर्मकस्से पृछाया: धातवः [भ] भज सकर्म. १२४ यज मजो १५८ या मा १२८ यु মিবি १५५ युजिर् (नि) मी अकर्म १३८ युज भुज सकर्म १५८ युध+ भुजो अकर्म भू सकर्म भ १२३ १४९ जो भ्रंमु अकर्म [म] मनु सकर्म० (5) मरजो अकर्म सम्म. लिए। . सकर्म १४१ रिचि १५६ १२१ अकर्म " " १२१ घिर १६० सकर्म [ल] साम. अकर्म सफर्म 1 (घ) मिदा कम १२३ मम्म १५. " 11 १५४ यनु अकर्म मामा [4] सम. सं. मर्म. मामा मृत 114 " १५२ १५३ या १४ | सिविर मृग " ·श्री " धातुसूची धातवः सकर्मकाकर्मकरले पृाङ्का: धातवः सकर्मकाकर्मको पृष्ठाका (ओ) विजी अकर्म १५४ श्रिञ् सफर्म १२२ १५७ विद सकर्म १२९ विद अकर्म सकर्म १२१ [प] विश+ १५३ पणु सकर्म १५९ वृह सक० अक० वृज् वृतु अकर्म १२१ पिच सकर्मा व्यच सकर्म १६२ व्यध १४६/श्रु १५८ श्विता " " " " 1 " क १५१ / पिञ् १४४/ विध " " ब्रज " " (ओ) वश्चू १५१ पुञ् स०अ० सकर्म० . शिलु [श] सकर्म अक० सक. १५७ अकर्म " अकर्म दशी पणा " १२९ " १०३ , (त्रिविदा " गुन शम सकर्म अकर्म १५२ १२१ [म] सम्म " सूज शो . सकर्मा १४३ १४६ १६२ " भा १२९ स्तृ २२- १४८ ·४४ धानुगवी थाना सकर्मी सम्मा अमर्म. पासक १६३ (ओ) हार सम्म । १५२ । (ओ)हार " । " " " संसु सम्भु हम् [६] अम्म... १३९ কম १२६ ।। इति लघुसिद्धान्तकौमुदीरधातूनाम् अकारादिक्रमेग सूची। + पुरावनेषु विवाहिता पानुषु येऽत्र सकलेन दकिंवत एवाई- সাকা ক্ষতি হয়, যা স্বভাৱৰনীঙ্কর ঘষাঘষিতে कतयाप्युपलभ्यन्त इति विशेषतोऽजपेयम् । उपसर्गयोगादपि पातु कत्वव्यत्ययः पवचित्ववचिद् भवतीति न विस्मनन्यम् । सकर्मका ·लघुकौमुद्यां गणेष्वपठितानामुचरत्र समुदा- इतानां च धातूनां संग्रहः धानका सेट: अनिट: અર્ક अय अगृह गतो याचने च " " " " " ” " ओ " " अर्थाः गणाः पदानि सकर्मका कर्मकावे भ्वादिः परस्मै० ) सकर्म रक्षणे व्याप्ती स्वादिः भात्मने गतो भ्वादिः | परस्मै. जुहोत्या. दीती भ्वादिः आमने० अकर्म. कम्पने परस्मै. अपनयने छेदनभर्सनयोः चुरादिः परस्मै. संशन्दने मेरणे तुदादिः उमयप. म्वादिः परस्मै भकर्म. अवदारणे | उभयप सकर्म चेष्टायाम् आमने सकर्म. दीती अदादिः परस्मै. गतिमभणयो सरमा अपवारणे झोत्या. उमपर. भउहसनयोः भदादिः परम | सरम. मानमे निप्राशये भदादिक अकर्मा म्यादि " " " " " पट+ " चर ./ " सन जप जार " " " ·-- " " " " " " " " " ४६ मम्यधातूनां मंप्रहः पाना: अथां: सेटः । मनिटा गा: | पदानि शाने मापने च चुपदिः उमयस० सक्रम ज्या योहानी श्यादिः) परस्मे० । अर्म जल्प । यकायां याचि म्यादि सकम अफम मित्वरा+ संभ्रमे 'आत्मने टुओश्वि गतिवृद्धयोः परस्मै सकस हुवा छेदनबीजसन्तानयोः उभयप सकर्म टुपैट कम्पने आत्मने | अकर्म हुलम प्रासी सकर्म- दण्ड दण्डनिपातने चुरादिः | उभयप. दरिदा दुर्गती अदादिः परस्मै.अकर्म दाण दाने भ्वादिः सधर्म दृशिर् नुदादिः परस्मै देश दवाने धुर्थी हिंसायाम् पठ व्यक्तायां याचि पत्ल पतने सक०अ० गतो भास दीप्तो अकर्म मिक्ष यांचने सकर्म भ्राज दीप्ती भ्रंशु अधःपतने म्वादिः मत्रि गुप्तमापणे चुगदिः उमयप सकम मन शाने अदादि मन्य पिलोडने क्यादिः " . " 1 । " " " " : " " आत्मने सकर्मा " " " . " अकर्म " " " ." " ·मन्यधांतूनां संग्रहः सेटः | अनिटः अर्या पदानि सकर्मका- गणा: कर्मकत्वे म्वादिः आमने सकर्म अदादिः परस्मै मा " मृनए यती याच " " बन्धने माने शुद्धी प्रयन्ने याचने संग्रहारे रागे क्रीडायाम् हिंसायाम् . युध भ्वादिः आत्मने अकर्म. उभयप० सकर्म दिवादि: आत्मने अकर्म. म्वादिः उभयप सकर्म आत्मने. अकर्म दिवादिः परस्मै सकर्मक " रुप " " " " वच " " म्यादिः अदादिः म्वादिः । परस्मै " " यम " विच्छ अकर्म सकर्म परिमापणे व्यकाया याचि निवासे गतो आक्रोश हियान अनुशिष्टो हिंसायाम् स्तुती मर्पणे काधने रासु सामु " " तुदादिः भ्यादिः । उभयत परस्मै भदादिः ऋपादित " " " " पत्+ " ! " 1 मात्मने स्वादि: उमयर पदादिः भ्यादित पररमै अार्म स्वादिः सम. " 51 साप गतिनिती समिमी "

·४८
अन्यधातूनां संग्रह
भाषा
सेटः
मनिटा
सि
स्सरणे
गतिशोषणयोः
आतारने
पानि
सकर्मका
कर्मकले
म्यादिः । परस्मै० सम्म
दिवादित
अकर्मा
अमरादि
"
सद
"
"
"
।
सो
समाधि
"
ति

·अथ लघुसिद्धान्तकोमुदीस्थगणपाठः ।
-
अजन्तलिङ्गप्रकरणे-
सादीनि सर्वनामानि । सर्व विश्व उम उभय इतर इतम २
अन्यतर इतर त्वत् त्व नेम सम सिम । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराध
व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमशातिधनारख्यायाम। अन्तरं चहियोगोपसंर
नयोः । स्यद् तद् यद् एतद् इदम् अदस् एक दि युष्मद् अस्मद् ।
किम् । इति सर्वादिः।
भण्ययीभावसमासे-
भव्ययीभावे शरप्रभृतिभ्यः । शरद् विपाश् अनस् मनम् उप
अनडुइ दिव् हिमवत् हिरक विद दा विश चतुर् स्यद् तद् यद् किर
जराया अरस् । प्रतिपरसमनुभ्योऽषणः । पथिन् । इति शरदादिः।
तापुरुषसमासे-
सप्तमी शोप । शोण्ड धूर्त किता च्या प्रवीण संगीन अन्तर
पटु पण्डित पुशल चपल निपुण इति शोग्दादि।
ऊयोंदिच्चिाउरी उररी कन्यो ताली आताली घेताली
धूशी का सशकला शकला भंसला गराधा सन् कलाली
आली आलोष्टी केवाली केयासी सेवासी पयाली बोवादी अत्यूमनसा व
भन्ससामसमसापीरट बोषट वाट वादा स्वथा बन्धा प्रादुम् एव अयो:
सक्तिप्रकरणे-
শ্বশ্ববি। শ্বাণ নারি যানারি ধরি এ
सातारति पनाति राष्ट्रपति युलपति गृहपनि पशुगी भाग्याति
धन्वरति सभात मागपति शेषाति ययादिः
उत्पादियोऽन् । उस उसान रिकिर नि महान महान
माय तरण तन बकवास धेनु पृषी पनि अगदी त्रिष्टुर अनुदम् ।

·गणपाठः भरस उशीनर प्रीष्मपीठ कुण पृष्ठदश मसकीय रथन्तर, मध्यन्दिन वृहत् महत् सत्यत् पुरुपचाल इन्द्रावरुण उगीह ककुमसवर्ण देवानीमाद् छन्दसि । इयुसादि। शिवादियोऽण् । शिव प्रोट प्रौप्टक चाड जम्मभूरि दण्ड कुटार ककुम (ककुमा) अनधि म्लान कोहित सुप सन्धि मुनि ककुत्स्य कहोड कोहेड कहुय काहय रोध कपिझल (कुपिञ्जल) पतग्ड तृण कर्णधीरहद जहद परिल (पथिक) पिष्ट हैहय (पापर्कि) गोषिका पिलिका जटिलिका इत्यादि । रेवती अश्वपाली मणिपाली द्वारपाली कपाली वक्माहक दण्डग्राह कर्णपाइ चामरमाद । इति रेवत्यादिः। भिक्षा गर्भिणी क्षेत्र करीप अंगार चर्मन् सहस्र युवति पदाति पद्धति अथर्वन् दक्षिणाभूत विषय श्रोत्र इति भिक्षादिः । क्रमक पदक शिश्वक मीमांसक ! इति क्रमादिः। घरणा शृङ्गी शाल्मली शुण्डी गुयाग्डी ताम्रपर्णी गोदा आलिङ्गथायनी जानपदी जम्बू पुष्कर चम्पा पम्पा वल्गु उजयिनी गया मथुरा तक्षशिला उरसा गोमती । इति वरणादिः। यव दल्भि ऊर्मि भूमि कृमि क्रुच्चा यशा द्राक्षा भ्राशा भ्रजि (जि) ध्वजि निजि सिजि सजि हरित् ककुद् मरुद् शरुत् इक्षुद्र मधु । आकृति- गणोऽयं यवादि। नदी मही वाराणसी श्रावस्ती कौशाम्बीवनकौशाम्बी काशपरी काशफरी खादिरी पूर्वनगरीपाठा माया शल्वादा सेतकी (बडवाया हो)इति नद्यादि। गृह अन्तस्थ सम विषम (मध्यमध्यम् दिनचरणे) उत्तम गर्वगमगम पूर्वपच अपरपञ्च अधमशाख समानराम एकवृश्च एकपलाश अवस्थन्दन कामप्रस्य सौमियि व्यादि इत्यादि आइतिगणोऽयम् । इति महादिः । दिक् वर्ग पूग गण पच धाय्य मित्र मेधा अन्तर पथिन् दहस अलीरा उखा साधिन देश आदि अन्तनुख जघन मेप यूप (उदकात्संगायाम) ध्याय वंश वेश काल आकाश इति दिगादिः ।

·गणपाठ अनुशतिक अङ्गारवेणु असिहत्य बभ्योग पुष्करसत् कुरुकत् उदकशुद्ध दहरोक सर्वपुरुष प्रयोग परस्त्री राजपुरुषाव्यत्रि सूत्र नड आकृतिगणोऽयम् । तेन अनुहोढ अनुसंवरण इत्यादयोऽन्येऽपि इत्यनुशतिकादिः। गोइविस अक्षर चिन्द विष बाईप अष्टका रखदा युग मेद्या सुच(नाभि नर्म) (शुनः सम्प्रसारणं वा च दीर्घत्वं तत्सन्नियोगेन चान्तोदात्तत्वम् अधसोऽनङ च) कुम् खद दर खुर असुर अध्वनश्चरवेदः । इति दिगादिः। दण्ड मुसल मधु कसा अर्ध मेघ मेधा सुवर्ण उदक बध युगगुहा माग इम भंग इति दण्डादिः । स्लोमन् रोमन् वभ्र अरि गिरि कर्क कपि मुनि तरु इति लोमादिः । पामन् वामन् वैमन हेमन् श्लेष्मन् कद्रु वलि सामन् अप्मन् कृमि । (अनाकल्याणे) शाकपलाली तद्रूणां हस्वत्वं च ) (विवागत्युत्तरपद- लोपवातिसन्धेः) (लभ्या अच) इति पामादिः । (पिच्छा उरस धुवक ध्रुवक जटा घटा कालाक्षेपे) रण उदक पर पण इति पिण्यादि। नीहि माया शाला शिखा माला मेखला केका अष्टका पताका चर्मन् कर्मन् दंष्ट्रा संष्ट्रा बडया कुमारी नोवीणा क्लाका यवखद इति योगादिः । অহ কৰ ব্যৱৰ খুন্তির লয় থয়া যায় প্রথম প্রহর বেগ (खानादीनात्) (वर्णन ) भसंभादिराकृतिगणः । भाधादिम्य उपसंस्थानम् । अयमेव सार्वविमक्तिससिः | आदितः मध्यतः अन्ततः पाश्वतः पृष्टतः आइतिगणोऽयम् । स्वरेण स्वरतः । प्रज्ञादिया । पर वशिज उशिन उगिज पत्या विस् विदन् पोहन विद्या मनस् (भोप्रशरि) (मुटुरकृष्णामृगे ) चिकीत् चोर योध पशुस बनु एनस् मरुत् मुश सत्वत् दसाई वयस अमूर, सम् पिशाच अशनि कापणम् देवता बन्धु रति प्रभादिः । जीप्रत्ययप्रकरणे- Rधए । अज एडक अश्व चटक मूषक पाल पत्स होट पाक

·परिभाषापाः
।
मन्द रिलात पूर्वापहाग उत्तरपहाग मा उणिवा देवरिया ज्या कनिया
मध्यमेति घुयोगेऽपि कोकिलाजातीदंदा एतेऽमादयः । भारतिगमोऽसम् ।
विदौरादिश्यत्र । गोर मत्स्य मनुष्प पिङ्गलस गप मुकर
ऋप (पूट तण) दुश हरिण कोरुपा(कारण) पटर उपक (मामा) भामर
इरल पिम्प पदर फरक (कर)तकरि सारिपुम्पासिलदार
सनन्द मुग्म सुपर अलन्द गाउ पास आडक आनन्द आयस्यादि।
पलादिम्य । बहुपति भव अति अति शादि शाकि दाने
सारि पारि राति गदि इत्यादि आरतिगमोऽयम् ।
महाविः । नम गुर गोरा सा शिला पाक
भारोमोसन । सेन मनगर पोरना मुजगुरकर
गावापोहोर साल Term मा गौतम
মৰ মণ তানি সানিৗথ আমৗল্লা
একস ব্যাবে যে মা বােন # দয়া
पारगोमsarraghmorniffer
लघुसिद्धान्तकोमुदीस्यपरिभाषापाठः
- एमा।
REET
माने-
४.
मम
'var

·श्रीहरिः
लघुसिद्धान्तकौमुद्यां प्रश्नाः
साधारणप्रथमपरीक्षायाम्
प्रथमं पत्रम्
...
विष्णो इति, उद् स्थानम्, भोस् देवाः, सन् शम्भुः, अत्र स्थिती
सिद्धरूपाणि स्फुट संसाध्य दर्शनीयानि ।
विश्वपि, बहुश्रेयस्याम्, सर्वस्याम्, मत्याम्, षण्णाम्, अष्टानाम्,
युष्माकम्, 'अमीषाम् , विशेषकार्यप्रदर्शनपुरस्सरमेतान् साधयत ।
-
भूयास्ताम्, हास्ताम्, अमक्षाताम् , अयशाताम् , अधुश्चाताम् ,
वैशयेन साधनीया एते ।
बुध युध-प्रस्ज-मरज-धातून लिटि थलि, मुन् छिन्-मान-कार-पादनां
सहि प्रथमपुरुषकवचने रूपभेदान् वचनोपन्यामपुरस्मरं साधयत ।
चित्रीपति, राजीयति, व्यतिमन्ति, इज्यते, भुमः, यगकी, थेला
भोक्तुम् , अपामार्गः, हात्या, सर्दियो जानीते, पञ्चगनम्, पनगरम्,
प्याथः, शाराप ओदनः, त्रियाः-एते कथं मिपन्ति ।
.

·छपियारतकोमुप प्रमा ... १ र महि, उपना, मनोय, गमा निरसी, विषा:- एने प्रयोगा पनि योग सा माना। २ गम्माम, मानानि, पोहा गुमााम, nिg:, अमूनि-एतेगं राध लियेयम् । ३ मा मभूत गोगायाकार, एघामो, जपाम, जुहोनि, मगदि, गुरुतः, गगपति-पते धारपनि दोन गाधनीयाः । ४ टिपति, पोभूयते, गुधीपति, देपन, भिन्नः प्रास्य-रते प्राति. प्रत्ययनिन मापनीयाः। ५ हरि भजति, कटे शेते, अधिरिराजपुरुषः, चित्रगुः एषु आग्रदये कारकविमति प्रदान्त्येषु विमानदर्शनेन साधनं विधेयम् । ६ औपगवः, चैयाकरणः, गोमयम्, दण्डी, कुतः, युवतिः--रते सूत्रनिदोन सापनीयाः। ... १९३३ हर इह, गो अग्रम्, पुंस्कोकिला, देवायिह सर्वेषाम् , हरेः, कोटुः-- एते प्रयोगाः साधु साध्यन्ताम् । २ तितः, वारीणाम् । राज्ञः, पन्थाः, एतेषां साधनं विधेयम् । .. ३ भूयात् , आतिष्ठ, कामयाञ्चके, विदाकरोतु, नय॑ति, अस्तम्मीत्, अजीगणत्-एते प्रयोगा धात्वनिर्देशपुरस्सरं साधनीयाः । २१ ४ चिकीर्पति, शिष्यः, क्षाम:, सुपानः, शयित्वा एतेषां विग्रहपुरस्सरं साधन- प्रकारः प्रदर्शनीयः। ५ उपराजम्, पञ्चगवम्, दीर्घसस्था, प्राध्वो रयः, एतेषां विग्रह- प्रदर्शनपुरस्सरं साधनं प्रदर्यताम् । १२ ·लघुसिद्धान्तकौमुद्यां प्रश्नाः राजन्यः, योवनम्, राष्ट्रियः, तर्हि, एता, चपली, मत्सी-एते प्रयोगाः सविनई साभ्यन्ताम् । ... ... ... २० १९३४ पष्ठहः, गोऽयम्, किम्युक्तम्, तच्छ्लोफेन, देवायिह-एषु पन्धिकार्याणि सूत्रानर्देशपुरस्सरं लिखत । B+ गच्छति । कयी + अम् । गौः + चरति । भानो + इनि-एपी क्लिष्टरूपाणि सप्रमाणे प्रदर्शयत । सखि, भ्र एतयोः सप्तम्येकवचने रूपे संसाध्य, 'पा, पिपठिप् , अदस्' एषां सप्तमीबहुवचने रूपाणि साधयत । मु पादविछपे, हुदाम् दाने, दीझये-एषां लुङि प्रथकपुरुपैकवचने कीदृशानि रूपाणि, कयच्च तत्सिदिप्रकारः । गुपू रक्षणे, दीङ्क्षये, ही लजायाम्-एपा लिटि प्रथमपुरुषकवचने विशेषकार्यनिर्देशपुरस्सरं रूपाणि संसाध्यन्ताम् । १५ जिघत्सति, भुमः, भावितः, हारणा-एपां सिद्धिप्रकारः कः । अतिहिमम्, पञ्चगवम् , चित्रगुः, त्रिमूर्धः- एषां विग्रहनिर्देशपुरस्सरं समासविधायकानि सूपाणि लिखत । पाण्मावरः, शारावा, श्रोत्रियः, क्षत्रियाणी-पु विग्रहार्थप्रदर्शन- पुरस्सरं प्रत्ययविधायकानि सूत्राणि निर्दिशत । ... , शिवहि, अमी ईशाः, अहर्गणः, देया इह-एए प्रयोगेषु सन्धि- कार्याणि तत्प्रतिबन्धकानि च दर्शनीयानि ।

·लघुसिद्धान्तकौमुद्या प्रश्ना
२ रामाय, सर्वेषाम्, पत्यो, मत्याम् , लिटसु, त्ययि, प्राचा, पुंभ्याम्
महासु, धनूंपिएतानि पदानि संक्षिप्तोपयुक्तप्रक्रियया साधनीयानि ।
...
३ अभूवम् , अझैपी:, अशृणवम् , जगन्य, जपनिय, दधाय, अनजानि,
अक्षत, स्तभान, गृहाण-एतान् विशेषकार्याणि प्रदर्य साधयत ।
४ बुभूपति, प्रतिष्ठते, सरसि कृष्ण गोकुले वास्यामः, आहरयः, भुमः
हित्वा, परमराजः, पाहीकः, मेधावी, अमुतः एते साधनीयाः ।
१ कृष्णदि, उ उमेशः, किल हादयति, शम्भू राजते- एतेषु सूत्रोलेस
पूर्वकं सन्धिकार्याणि दर्शयत ।
२ पूर्वमात्, प्रभ्यम्, श्रीणाम् , कतरत् , राजभिः, युग्मन्यम्, समोचः)
हा मुदन्ती, उदेतोः-एतानि चिसप्रक्रियया साधनीयानि ।
सम्यक् साधनीयानि ।
९
३ आतिष्म, आता दासीय ससो, सोभिता, कुत, गहाण, अजीगणत्
-एतानि रूपाणि
२२
४ मिघरसति, सरोजन , उत्रिमम्-एते प्रयोगाः साधनीपाः ।
५ घायतोवाएतनि, यूपदार, भोगगोपी-एए प्रयोग
रिशेषाणि दर्शनीयानि ।
- १ (क) मुम्पुरायः, गरामम्, उत्थानम्, सियो:-
प्रयोग साप्यन्ताम् ।

·...
लघुसिद्धान्तकौमुद्यां प्रश्नाः
(स) अहो ईशा इत्यत्र किं सन्धिकार्य प्राप्तम् ! कथं वा तदमावः ?
इति लेखनीयम् ।
३
२ 'युप्मद्' शब्दस्य सर्वासु विभक्तिपु, 'श्रु श्रवणे' इत्यस्य लिटि, 'शीङ
स्वप्ने' इत्यस्य च डि रूपाणि लेख्यानि ।
३ रामाय, बहुश्रेयस्याः, सर्वत्यै, दमा, चतुर्णाम् , युप्माकम्, अमुष्य,
अहोभ्याम, पिधानम्,-एषां मध्ये सप्त प्रयोगाः साधनीयाः । २१
४ अभूचन, अचीकमत, विदांचकार, जहीहि, अपादि, दुधविष,
उपास्किरत्, तृणेदि, उपस्कुरुते, प्रमिणीते, अचूचुरत्- एतेषु
मयोगेषु अष्टौ साधनीयाः।
(क) बोभवांचकार, यात्रा, अन्यथाकारम्, अपिप्पली, अद्धची,
पारलौकिकम्, प्रथिमा, भूयिष्ठः, इन्द्राणी, एतेषां मध्ये
पट प्रयोगाः साध्यन्ताम् ।
१८
(ख) अकषितं चेति सूत्रस्योदाहरणानि प्रदर्शनीयानि । ...
...

·गीताप्रेस, गोरखपुरकी पुस्तक-सूची श्रीमद्भगवद्गीता श्रीशांकरभाष्यका सरल हिन्दी-अनुवाद ] इसमें मूल भाष्य तया माध्यके सामने ही अर्थ लिसकर पढ़ने और समझने में मुगमता कर दी गयी है। पृष्ठ ५११७ ३ चित्र, मूल्य साधारण जिल्द २॥) यदिया कपड़ेकी जिल्द श्रीमद्भगबहोता-मूल, पदच्छेद, अन्चयसाधारण माराटीका, टिप्पणी, प्रधान और सूक्ष्म विषय एवं त्यागसे मगरत्नास्ति- सहित, मोटा टाइप, कपड़ेकी शिदपृष्ठ ५७०,४चित्र, मू. श्रीमद्भगवद्रीता-गुजराती टीका, गीता नं. २ की तरह, 'मूल्य श्रीमद्भगवद्गीता-मराठी टीका, हिन्दीको ११)वाली नं०२के समानाम श्रीमद्भगवद्गीता-प्रायः सभी विषय) वाली नं०२ के समान, विशेषता यह है कि श्लोकोंके सिरेपर मावार्य छपा हुआ है, साइज और टाइप कुछ छोटे, पृष्ठ ४६८, २२००० र चुकी मूolle)स. श्रीमद्भगवद्रीता-बंगला टीका, गीता नं. ५ की तरह, मूल्य " श्रीमद्भगवद्गीता-लोक साधारण मापाटीका, टिप्पणी, प्रधान विषय, साइज मझोला,मोग टाइप,गीता नं०११की तरह पृष्ठ३१६,मूल्य!) श्रीमद्भगवद्गीता-मूल, मोटे अक्षरवाली, सचित्र, मूल्य 1-) सजिल्द श्रीमद्भगवद्गीसा केवल भाषा, इसमें श्लोक नहीं हैं। अक्षर मोटे हैं, १चित्र, ३०००० छप चुकी है. मूल्य 1) सजिल्द पचरन गीता-मूल, सचित्र, मोटे टाइप, पृष्ठ ३२८, मूल्य सजिल्द श्रीमद्भगवद्गीता-साधारण भाषाटीशा पाकेट-साइज, समी विश्य ) वाली गीता नं.७ के समान, सचित्र, पृष्ट ३५२, Fo)10. गीता -नूल ताबीजी, साइज २x२ इच, ७५००० छप चुकी, सजिल्द गीता-मूल, विष्णुसहस्रनामसहित) ११९९०० उपघुकी सचित्र स.. श्रीमझगवहीसा-१० साहजके दो पन्नों में सम्पूर्ण, मूल्य गोताडायरी-सन् १९३८ की, पचासहित ४०४५०,मू) सजिल्द । ईशावास्योपनिषद्-सानुवाद, शङ्करभाष्यसहित सचित्राप्रष्ट ५०, मूल्य। केनोपनिषद्-सानुराद, याङ्करभाष्यसहित, सचित्र, पृष्ठ १४६, मूल्य कटोपनिषद्-सानुवाद, शारभाष्यसदित, चित्र, पृष्ट १७२, मूल्य । मुण्डकोपनिषद्-धानुवाद शांकरमाभ्यसहित, सचित्र, १४ १३२,मूल्य।। पता-गीताप्रेस, गोरखपुर A ܢ * ·- 1 ... ... .. भोपनिषद्-सानुवाद, शांकरभाष्यसहित, सचित्र, पृष्ठ १३०, मूल्य 10) परोक्त पाँची उपनिषद् एक जिल्दर्मे सजिल्द (उपनिषद्-भाष्य खाड१) हिन्दी अनुवाद और शाङ्करभाष्यसहित, मूल्य २-) माण्डूक्योपनिषद्-श्रीगौडपादीय कारिकासहित, सानुवाद, शांकर- भाष्यसहित, सचित्र, पृष्ठ ३००, मूल्य सिरीयोपनिषद्-सानुबाद,शांकरभाष्यसहित सचित्र ०२५२,५० 111-) रेवरेयोपनिषद्-सानुबाद, शाहरमाप्यसहित, सचित्र, १४ १०४, मू०/-) उपरोक्त तीनों अनिषद् एक जिल्दमें स (उपनिषद्-भात्य सण्ड२)मू०२।) डान्दोग्योपनिषद्-(उपनिषद्-भाग्य खाइ ३) सानुवाद, शांकरभाष्य सहित, पृष्ठ १८४, चित्र, मूल्य २) श्रीविष्णुपुराण-हिन्दी अनुवादसहित, ८ चित्र, एक तरफ लोक और उनके सामने ही अर्थ है, पृष्ठ ५४८, मूल्य साधारण जिन्द २), बदिया कपड़ेकी जिल्द २) अभ्यामरामायण-सानुवाद, ८ चित्र, एक तरफ रोक और उनके सामने ही अर्थ है दूसरा संस्करण छप गया है, मू. १॥) सजिल्द २) प्रेम-योग-सचित्र, लेखक-श्रीवियोगी हरिजी, पृष्ठ ४२०, बहुत मोटा एण्टक कागज, ११... छप चुका है, मूल्य ११)सजिन्द |) मनियोग-सचित्र, मक्तिका विस्तार वर्णन है,४७०८, मूल्य" १.) श्रीतुकारामचरित्र-चित्र, पृष्ठ ६९४, मूल्य २०) सविल्द |) भागवतमहाद-३ रंगीन, ५ सादे चित्र सहित, पृष्ठ ३४०, मोटे अधर, गुन्दर मूल्य १) सजिद १) नविनय-पत्रिका-गो. तुलसीदासजीकृत, सरल हिन्दी भावार्थसहित, ६ चित्र, अनु.-श्रीहनुमानभाजी पोसार १४८.१). 1) गीतापकी-गो. गुलसीदासाना अनुश्रीमनिलालजी, घट ४६. चित्र, मूल्य १) सजिद ११) श्रीहरूम-विज्ञान-भीमद्भगवद्रीताका मूलमति दिन्दी-पद्यानुसार, दो चित्र र २७५, मोटापा, मूल्य 111) भीमारमाय चरितारखी ()मनिषा भीषको निरस्त ननी ११९. मूर) मीभारतम्य रिताशी-(2.४५.नित्र.....) भीभीतम्ब परिवारी-(argin-1 ११निया.१).1) -गीताप्रेस, गोरखपुर ·श्रीधीचैतन्य परिवायली-(सण्ड)-पृ०२२१,१४चित्र,मू०)सoma) धीश्रीनेतन्य-चरितावनी-(खण्ट ५)-पृष्ट २८०,१० चित्र, 11) स०१). मुमुक्षुसर्वस्वसार-भाटीकासहित, पृष्ठ ४१४, मूल्य 111-) सजिल्द १-) तत्व-चिन्तामणि-(भाग १)-सचित्र, ले०-श्रीजयदयालजी गोयन्दका, इसके मननसे धर्ममें श्रद्धा, भगवान्में प्रेम और विश्वाम एवं नित्यके बर्तावमें सत्य व्यवहार और सबसे प्रेम एवं शान्तिकी प्राप्ति होती है। ११००० छप चुकी ० ३५०, मूल्य स० 111) तरव-चिन्तामणि- (भाग १) (छोटे आकारका गुटका संस्करण) सचित्र, पृष्ठ ४४८, प्रचारार्थ मूल्य 1-) सजिल्द ) तत्व-चिन्तामणि-(भाग २)-सचित्र इसमें लोक और परलोकके सुख- साधनकी राह बतानेवाले सुविचारपूर्ण सुन्दर-सुन्दर लेखोंका अति उत्तम संग्रह है। पृष्ठ ६३२, मूल्य 112) सजिल्द १) तत्त्व-चिन्तामणि-(भाग २)-(छोटे आकारका गुटका संस्करण) सचित्र, पृष्ठ ७५०, प्रचारार्थ मूल्य ।) सजिल्द ॥ पूजाके फूल-नयी पुस्तक, सचित्र, पृष्ठ ४१४, मूल्य श्रीज्ञानेश्वर चरित्र और प्रन्थ-विवेचन--दक्षिणके प्रसिद्ध, सबसे अधिक प्रभावशाली भक्त('श्रीशानेश्वरी गीता'के कर्ता)की जीवनदायिनी जीवनी और उनके उपदेशोंका नमूना, सचित्र, पृष्४३५६, मू०l- श्रीमद्भागवतान्तर्गत एकादश स्कन्ध-यह स्कन्ध बहुत ही उपदेशपूर्ण है, सचिन, सानुयाद पृ० ४२०, मूल्य केवल II) सजिल्द १) देवर्षि नारद-लोक-प्रसिद्ध नारदजीकी विस्तृत जीवनी,२ रंगीन, ३ सादे चित्रोंसहित, पृष्ठ २४०, मुन्दर छपाई, मूल्य 1) सजिल्द १) शरणागतिरहस्य-'शरण'का विस्तृत विवेचन, सचित्र, पृष्ठ ३६०, मू०) विष्णुपहननाम-शांकरभाष्य हिन्दी टीकासहित, सचित्र, भाष्यके सामने ही उसका अर्थ छापा गया है। पृष्ठ २७५, मूल्य .." शतपय चौपाई-रामचरितमानससे, सानुवाद, सचिन, पृ० ३४०, ॥) सूक्ति-सुधाकर-सुन्दर लोकमंग्रहासानुबादसचित्र, पृष्ठ २७६, मूल्य ||-) मानन्दमार्ग-आनन्दमय लेखसंग्रह सचित्र, पृष्ट ३२४, मूल्य कवितावली-गो तुलसीदासजीकृत सटीक, ४ चित्र, मूल्य श्रुतिरमावली-सचित्र, संपा. स्वामी जी श्रीभोलेबाबाजी, एक पेजमें चुनी हुई मूल श्रुवियाँ और उसके सामने के पेजमें उनके अर्थ, पृष्ठ २८४, मूस्य पता-गीताप्रेस, गोरखपुर ३ - ... ...

·... ... स्तोमरसावली-चुने हुए सोत्र हिन्दी अनुवादसहित चिन २३०,1) दिनचर्या-(सचित्र) उठनेसे सोनेता करनेयोग्य धार्मिक बातोंका वर्णन, नित्यपाठ के योग्य तो और भजनासहित पृ० २३०१९ ॥) तुलसीदल-रेसक-श्रीहनुमानप्रसादजी पोदार, इसमें छोटे-बड़े, प्री-पुरुष, आस्तिक-नास्तिक, विद्वान-मूर्ख, मक्त-शानी, गृहस्थी त्यागी, कला और साहित्यप्रेमी सबके लिये कुछ-न- कुछ उन्नतिका मार्ग मिल सकता है । सचित्र, मूल्य १)सजिल्द) धीएकनाथ-चरित्र-ले. हरिभक्तिपरायण पं० श्रीलक्ष्मण रामचन्द्र पागारकर, भारान्तरकार-पं० श्रीलक्ष्मण नारायण गर्दै, दिन्दीमें एकनाथ महाराज की जीवनी अभीतक नहीं देखी, पृट २४०, मूल्य मेवेच-धीहनुमानपसादजी पोद्दार के २८ लेग और ६ कविताओं चित्र, नया मुन्दर अन्य, पृट ३५०, मूल्य ॥) मुजिल्द ) धीरामकृष्ण परमहंस-(५ चित्र) इसमें परमहंसजीकी जीनी और शानमरे उपदेशों का संग्रह है, १०२५० एपचुपृष्ट २५०, मृल्प ) भक्त-भारती-७ चित्रा करिता ७ भक्तोंकी सरल कथाएँ, मूल्य 10) धूपदीप-रेरक-भी'माधवजी ४२४०, मचित्र, मूल्य साविचार-सावमय रामंप्रद सचित्र, १४ २०५, मूल्य নবী খাঁ-মার্ট, ৪০, বি , মুখ लघुपिशासकीमुरी परीक्षापयोगी मरण पृ ३५०, भूप 1) भनमसिंह मेहता-सनित्र, १८., मध्य विवेक रामनि-स्या-करपव (रानुपादामविष).२२४, p.1-) गीता भनि.पोग-मनिया भीपियोगी हरिजीपीगारका मूल्य भनगामा-गोपिन्द, मोहन भादि पालक मतोंडी५कपाएं ३, रा.) मन नारी-बिम धार्मिक भार मानो को बाल उपयोगी मीरा समय भादिको पाएँ ३, १४८.६चित्र, मूर ।) भारत-पदनाप, दामोदर मादि पांच मनोमाओको पुसार मी लिपई कामकी है, ९८.६ चित्र, मूर।) मार भगनाव भारि ७ माचीत भनी सपा पर ११२, ... भन: समाप-दामा भादिकी मनोहर गावा?.१.F.1-) मन-en-amशिल मादिगोटी-मोटी मरम-) पता-गीताप्रेम, गोरखपुर

·No text on this page.

·मू.-1 महात्मा किसे हमारा कर्तव्य वार्थ पृष्ठ ३७, मूल्य-) श्रीप्रेममतिप्रकाय - हनुमानवाहुक-सचित्र हरेरामभजनरमाला)1] श्रीहरिसंकीर्तनधुन )। सानुवाद, मूल्य -॥ "१४ माला ।-) नारद-भक्ति-सूत्र प्यानावस्था में प्रभुसे ६४माला (सार्थ गुटका) वातालाप धारीरकमीमांसादर्शन ईश्वर दयालु और मनको वश करनेके मूल, पृ० ५४) न्यायकारी है ) प्रेमका सघा स्वरूप) कुछ उपाय सचित्र-)|| सन्ध्या हिन्दी- भ. गीताका सूक्ष्म विधिसहित ॥ कहते है। विषय पृ०७०-1 | भगवमाप्तिके विविध श्वर पृ. ३२०) उपाय-पृष्ठ ३५॥ ईश्वरसाक्षात्कारके मूल गोसाई-चरित-)। बलिवैश्वदेवविधि)। लिये नाम-जप सर्वोपरि साधन है)। मूलरामायणचित्र-)|| सत्यकी शरणसे मानन्दकीधारें मुक्ति-पृष्ठ ३२,)। गीता-दूसरा अध्याय) सचित्र, मूल्य ) गीतोक्त सांख्ययोग लोभमें पाप आधा पैसा गजलगीता " गोविन्द दामोदर-स्तोत्र और निफामकर्म. सप्तश्लोकी गीता, योग-मूल्य ॥ The Story of Mira प्यापारसुधारकी Bai, pp. 150, ब्रह्मचर्य आवश्यकता और AB. -/13/- प्यापारसे मुक्ति- At The Touch of The Philog- एक संतका अनुभव- पृष्ठ ३२, मूल्य ।। opher's Stone नाचार्य के सदुपदेश-) भगवान् पया है । As. -/9/- सीतारामभजन ॥ Mind: Its Myste- र्तमान शिक्षा-ले- सेवाके मन्त्र . ries & Control, pp. 200,A.-/8/- हनुमानप्रसादजी प्रश्नोत्तरी सटीक)। Way to God- हार, पृष्ट ४५, -) स्यागसे भगवत्प्राप्ति Realization चा सुख और उसकी पातञ्जलयोगदान मूल, पृ. २८ मू) Our Present-day Education As.-/3/ मगीता सटीक ) | धर्म क्या है। The Immanence दिग्य सन्देश । of God, As, -/21 - पू.) स०-)॥ The Divine कल्याण-भावना ) Message,Ps.-1-19 पता-गीताप्रेस, गोरखपुर नमाज-सुधार ) नत-महानत हिके उपाय ) As. उष्णुसहस्रनाम-मूला 누