96286No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·HIAJHALIP द्रव्यगुणः। MISHNA WSSION INSTITUTE महामहोपाध्याय श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितः श्रीशिवदाससैनातटीकया समसाहतः। पडितकुलपतिना, वि, ए, उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण संस्वतः प्रकाशितम्बर हितीय संस्खारपम् । कलिकातानगया॑म् । सिखरयन्चे मुद्रितः । LIBRARY Nry JHA ·MIC LIBOY Acc No 00282 C} . 30.5.77 DAE kur Chucked ·द्रव्यगुणः प्रायः पृच्छन्ति यवेशास्तद्रव्यगुणसंग्रहः । धारणस्मरणोन्मुखो यथा स्यालिख्यते तथा ॥१॥ दशाननादितिमिरपरिभूतमिदं जगत् । प्रससाद यतस्तसौ कस्मैचिवहसे नमः। काणादसांख्थायुर्वेदतम्बा पारहमानः । सातस्यानन्तमनस्य वन्दे चरणपाजम् ॥ महदादिनिकायोऽयं यस्याः प्रादुरभूत किल । सती गुणमयों भत्या भैरवी जननों भजे। रचितचक्रदत्तेन यो द्रव्यगुणसंग्रहः। श्रीमता शिवदासेन तस्य व्याख्याभिधीयते । नोक्तायक्रेण ये द्रव्यगुणा विस्तरभोरणा। तेऽपि प्रसङ्गतो लेख्या: शिष्यव्युत्पत्तये मया ॥ पनिबद्धस्यापि इष्टदेवतानमस्कारस्व विधवारपसमर्थत्वात सविबन्धनं प्रन्यगौरवमावमावहतीति छतमपि नमस्कार पन्बादौ अनिवध्य शिवप्रसत्यतया पभिधेयसम्बन्धप्रयोजना- म्येव तावदाह प्राय इत्यादि। द्रव्यगुणसंग्रह इति यद्यपि मधुरादिरसाना तथा छायातमसोच पद्रव्यभूतयोरपि गुणा पत्र वाचास्तथापि द्रव्यपदं छवियो गच्छन्तीति न्यायेन समर्थ- नीयम्। किं वा द्रव्याणि गुणाव द्रष्यगुणास्तेषां संप्राः संक्षेपेण वर्मप्रतिपादकं वचनम्। पस्मिन् पवेऽपि छायातमसोव्यात - ·द्रव्यगुणः। मीमांसकमतमाश्रित्य समर्थनीयं सर्वपारिषदत्वात् वैद्यकथा- स्त्रस्य । समस्तमालमालाम चलतीति प्रतीयते। रूपवत्वात क्रियावत्वात् द्रव्यन्तु दयमच तत्। पन्ये तु अद्रव्यभूतानां रसादीनां ये गुणा वाचास्तेषामौपचारिकत्वेन पप्रधानत्वात् प्रवानुपग्रह प्रत्याहुः। ह च द्रव्यगुणा अभिधेयास्तैः सम अन्यस्याभिधानाभिधेयलक्षण सम्बन्धः। प्रयोजना व्यगुणा जानम्। मुख्यप्रयोजनच चिकित्सितमिति। धारणमिति शब्दतः, सारणमित्यर्थतः । इह यद्यपि पात्रयत्वेन व्यमेव प्रधान तथापि द्रव्यस्य खकार्यजनकत्वं प्रायो रसादिहारकमे- बेति रसवीर्यविपाकगुणा एव प्रथमतो वाथाः। तचापि रसा- धौनत्वात् वीर्यस्य वीर्याधीनत्वाच्च विपाकस्य वीर्यात् पूर्व रसो विपाकात् पूर्वश्च वीर्य निरूपणोयम्। उक्तश्च पाको नास्ति विना वीर्याद वौयं नास्ति विना रसादिति । तत्र याव. द्रसस्वरूपं न जायते तावत् तविशेषधर्माः कथं प्रेया इति लक्षणतः कारणत: संख्यातच रसोऽभिनिरूप्यते। तब रस- सामान्यलक्षणं यदाह चरकः । रसनार्थो रस इति रसनेन्द्रिय- पायो योऽर्थः स रस इति लक्षणार्थः। एतच्च षमामपि रसा नामनुगतं रूपादिषु व्याहत्तत्वात् साधु लक्षणमिति चक्रः । अस्मपिटवरणास्तु यथावृतमेतलक्षणं रसत्वे रसाभाव चाति- व्यापक तयोरपि रसनेन्द्रियग्राम्यत्वात्। तथा प्रतीन्द्रियरसे च प्रव्यापकम्। तस्मात् रसनेन्द्रियग्राहत्तिगुणत्वावान्तरजाति- मखं रसत्वमिति लक्षणतया बोध्यमित्याहुः। ननु पाप्यो रस इति सुश्रुसेनोक्तम्। तत्र विप्रतिपद्यामहे । यद्याप्यो रसस्ताई कथं पार्थिवशेषु रसोपलभ इति प्रथमा विप्रतिपत्तिः। द्वितीया तु यदि भाप्य एव रसस्तईि अपामव्यक्तरसत्वेन मधुरादिविशेषो. सादो नोपपद्यत इति। अथ पाचभौतिकत्वमेव रसस्येति म ·। ट्रैवगुणः। न्यसै तदपि नोपपद्यते। तेजोवारवाकाथाना नौरसवात् रस प्रति कारणत्वानुपपत्तेः । प्रवाहः । यदि पाप्य एव रसस्तथापि उत्तरोत्तरभूतेषु पूर्वपूर्वभूतगुणानुप्रवेशात् रसवत्वं पृथिव्यामप्यु- पपद्यते। अतएवीताम् । 'विष्ट अपर परण' पति। प्रस्थार्थः । अपर पूर्व भूत परेण भूतेनानुप्रविष्टम् । तेन शब्दगुणस्थाकायस्य वायो पनुप्रवेशात् वायोरपि शब्दवत्वम्। सगुणस्खा खत एव। एवं वायोस्सेजसि अनुप्रवेशात् तेजः शब्दस्पर्शरूपगुणम्। तेजसोऽपि जलेऽनुप्रवेशात् जन शब्दस्पर्शरूपरसगुणम् । एवं जलस्य च पृथिव्यामनुप्रवेशात् पृथिवी च शब्दमरूपरसगन्ध- गुणा इति नेयम्। कतिधा पुरुषोयेऽप्युक्तम्। महाभूतानि ख वायुरनिरापः चितिस्तथा । शब्द: स्पर्शश्च रूपञ्च रसी गपच सदगुणाः । सेषामकगुण: पूर्वो गुणहधि: पर परे। पूर्वः पूर्वगुणवैव क्रमशो गुणिषु मृतः । पस्यार्थः। तेषां खादौना मध्ये पूर्वः खरूप एकगुरुः शब्द कगुण इत्यर्थः। पर परे उत्तरोत्तर गुणहतिरित्यर्थः। यथा पमेकगुणं वायुहिगुण: अग्निस्विगुण इत्यादि। ननु गुणहरिमा- वमित्युतम् । एतावता एकगुणत्वहिगुणत्वादिनियमो न जायते को वा गुण: कुत्र भूते प्रत्यत माह पूर्व इत्यादि। खादिषु गुपिषु क्रमशो यथासंख्य पूर्वी गुणः शब्दादिवर्तते। यथा ये शब्दः वायो स्पर्श इत्यादि। गन्धस्तु यद्यप्युत्तरः गुणान्तराभावात् पूर्वो न भवति तथापि छविणो गच्छन्तीति न्यायन अपूर्वस्थापि पूर्वत्वं समर्थनीयम्। न केवलं पूर्वो गुणो वर्तते किन्तु पूर्व- गुणच पूर्वप्य भूतस्थापि यो गुणः सोऽप्युत्तरभूते वसंत इत्याह पूर्वगुणश्चेति। तेन वायौ पर्थो नैसर्गिकः पूर्वस्य पाकायस्थ यो गुणः शब्दः सोऽपि वायौ इति दिगुणत्वम्। एवमग्नी रूप ·द्रव्यगुणः। नैसर्गिक संब्दस्मयों च पूर्वभूतगुणी प्रति विगुरुत्वम् । एवमन्य- वापि । न चैव सर्व एव मुखाः सर्वेषामिव प्रसज्येरन् तत्वाथमाप्यो · रस पति वाचम् । तेषु तेषु भूतेषु तत्तद्गुणानुप्रवेशेऽप्य वा. भिप्रायशाप्यत्वादिव्यपदेशात्। यत पाकागाधिक द्रव्ये शब्दोऽधिक तथा वाताधिक द्रव्ये स्पर्थोऽधिकः । तथा तेजो. ऽधिक रूपमधिकम् । बलाधिके च रसोऽधिकः । रथिव्यधिक च मन्धोऽधिक इति। शब्दादीनामाकाशीयत्वादिव्यपदेश - वर्षः । तथा पपामव्यमरसत्वेऽपि भूतान्तरसम्बन्धात् मधु- रत्वादिवेवावमुपपद्यते। उतच सुश्रुते। स खखाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाडिदग्धः षड्विधो भवतीति । अस्यार्थः स पाग्यो रसो जलादन्यानि भूतानि शेषभूतानि तेषां संसर्गात् विदग्धः परिणतः कालसहायभूमिवियदनिलानलसंसर्मेण परिणामा- तरं गतः षट्प्रकारो भवतीति। तब पृथिव्यम्बुगुणकाहस्यात् मधुरः। सोयाम्मिगुणबाहुल्यात् अन्नः। पृथिव्यग्निगुणबाहुल्यात् सवणः। वायवम्विगुणबाहुल्यात् कटुकः। वायाकाशगुणबाहु- खात् तितः। पृथिव्यनिलगुणबाहुवात् कषाय इति । ननु यदि तोयाम्विगुणबाहुल्यात् पन्नता नहि उष्णजलस्थापि पन्नता कुतो न स्यात्। नैष दोषो न हि भूतसंसर्ममावादेव रसविशेषो निष्ययते कि सई विशिष्ट परिणतिमपेक्षते । तद- यथा पार्थिवस्यापि लोष्ट्रस्याग्निवप्तस्य पृथिव्यग्निगुणबाहुयेऽपि न लवणता भवति लवणत्वसाधनविशिष्टविदाहासभवादिति । एनमेवार्थ लोकम कबिदाइ। तोयाम्मिगुणबाहुल्येऽप्यन्नत्वं नोष्णवारिणः । मैकस्मातसंयोगाहिदाचाच रसा यतः ॥ ननु यदि शेषमूतयोगामधुरादिषविधत्वं तत्कयं पृथिव्य- म्बुगुणबाहुल्यं मधुरोभिधाय मधुरोपि विशेषेऽपा कारणत्व- ·द्रव्यगुरः। मुचते। पत वदन्ति पापो रसानामाधारकारवम् पपा प्रधि- व्यामनुप्रवेशात् पथिष्यपि पाधारकारणमेव तेन जलचिती पपि तदाधारतया रसानामभिव्यक्ती अभिव्यतोष मधुरादिरूपता- मन्तरेण पसभवात् मधुरादिविशेषेऽपि कारणे भवतः । पम्बा- दयस्तु वयो नीरसतया मधुरादिविशेषे निमित्तकार प्राधा- न्येन भवन्ति सदष्यतिरेकेण पचादिरसाभावात्। रसाभि- व्यतोष पन्यादिभूतवयसबिधान विमानुपलबरभिवानी अपि कारणत्वमग्न्यादीनां भवति । तदु चरके रसनार्थो रसस्तस्य द्रव्यमापः पितिस्तथा। निईत्तौ च विशेषे च प्रत्ययाः खादयस्त्रयः। पत्र हि चकारहयात् बलचित्योरपि विशेष कारबत्वम् । तथा खादीनाच निहत्तौ अपि कारणत्वमुक्तं तेन मधुरे विशेष- ऽपि पपा कारणत्वात् सुष्थत पृथिव्यम्बुगुणबाहुल्यात् मधुर इति। एवं तोयाम्निगुणबाहुख्यात् अम्ल इत्यपि समाधयम् । न च यथा भूमितोयाधिक्यात् मधुर एवं तोयवायाधिक्यात् मूम्याकाशा धिक्यात् वा रसान्तरोत्पत्तिः कुतो न स्यादिति वाचम् । खभा वस्यापर्यनुयोज्यत्वात् यतः पृथिव्यादिभूतानामेवायं समावः यत् केनचिदेव भूताधिक्येन व्यवस्थिता रसविशेषोत्पादकाः न पुनर्यस्किचिदभूताधिक्य नेति। पतएव तोयाम्योः परसर- विरोधात् कथमेककार्यारम्भकत्वमित्यपि अपास्तसुमायुक्तरेव । ननु च रसानां पविधत्वमनुपपनम् अन्तरीचजलादी भव्य- कास्य सप्तमरसस्यापि विद्यमानत्वात् । नैव मधुरादीनामेव षयां तब अन्सरीक्षजलादी अव्यक्तीभावेन तस्व भव्यतरसम मधु. रादिभ्योऽभिन्नत्वात् । न च चारखापि रसवात् सप्तमत्वोप: पत्तिरिति वाच्यम् । तस्य क्रियागुपयोगेन द्रव्यत्वात् तदुर चरवे। चरणात् चारो नासौ रस इत्यादि। तकारचरितम ववव ·है द्रव्यगुणः। मधुरो धातुविवईन पायुबलवर्णप्तिकत्कण्ठाः । सन्धानकन्मुखादिजादकरः स्निग्धगुरुशीतः ॥२॥ पन्नोरुचिर्दीप्तिकरी मन इन्द्रियबोधनो हृदयती। एवान्तर्भावो लवणवर्गपाठात्। एते च रसाः परस्परसंयोगात् सप्तपञ्चाशजवन्ति। ते पुनथरकतादौ अवगन्तव्याः। तु विस्तरभयात्रोताः ।। सम्प्रति रसेषु मध्ये पायुष्यत्वादिगुणयोगेन मधुरस्याद्यनि- हितत्वात् सदगुणान् प्रथममभिदधते मधुर इति। सन्धान- छादिति। उर:क्षतादीनां मुखादौति पादिशब्दात् घ्राण- जिज्बाकण्ठोष्ठग्रहणम्। बिग्धगुरुशौत इत्यनेन वातपित्त- हस्तृत्वं बोध्यम्। एतच्च शीतत्वमोत्सर्गिकं तेन क्वचिन्मधुरस्य उच्णस्वमपि नेयम्। तदुक्त चरके मधुरं किञ्चिदुष्णं स्याद् यथा चानूपमामिषमिति। यद्यपि गुणानां निर्गुणत्वेन रसेषु सिन्धा. दयो गुणा न सन्येव तथाप्य पचाराद्रव्यगुणा एव रसेषु निर्दिश्यन्ते । तदुलम् गुर्वादयो गुणा द्रव्ये प्रथिव्यादौ रसाश्रये। रसेषु व्यपदिश्यन्ते साहचर्योपचारतः ॥ इति। साहचर्यमेवार्थसमवायः । उपचारस्य किं फलमिति चेद धूमः द्रव्यगुणकथने मधुरादिरसनिर्देशनैव पनुक्ता अपि विन्धत्वादिगुणाः प्रायो मधुररससहचारिणो भेयाः। तेन मधुरत्वं निर्दिष्य पुनः सिन्धत्वादि न वाच' साहचर्यब्ध- त्वात् । यत्र वा उचते तवातिथयार्थ स्पष्टार्थच श्रेयम् ॥२॥ दौतिवर्षोधनम् प्रसादः। मानवमनुलोमनम् प्रचापि - ·द्रव्यगुणः। वातावकहल्यः कण्ठदहः स्निग्धलघुरुष्णः ॥ ३ ॥ लवणः कोदनः पाचनो दीपनो विच्छेदनः सरस्तीक्ष्णः। कफविष्यन्दौ रुचिकृत् स्निग्धगुरुष्णो मुखविशोधौ ॥ ४ ॥ मनस्योष्णत्वं प्रायिकं तेन पामलकप्याबस्थापि चौतत्वं न विरुध्यते। तेन रसे गुणा विशेषाबाधन प्राधा भवन्तीति निर्गलितार्थः ॥ ३ ॥ पवापि लवणस्योष्णवं प्रायिकमिति सैन्धवस्य शेत्यं न विरुध्यते। अव केचित् सनिरन्ते अम्बुजोबाहुयात् पयो रसो मिष्पद्यते। तदव अम्बुतेजोभ्यामारधेऽने कि तोयगुणा- धिक्यात् शैत्यं भवतु किंवा पग्निगुणाधिक्यात् उष्णत्वम् । एवं लवणेऽपि पृथिव्यग्निगुणारब्ध वाच्यम् । तौ पुनरन्नलवणी वा पाग्नेयौ एव पर सुश्रुतेन प्रतिपादितौ। यथा कद खालवणा पाग्नेया इति। तदत्र वताव्यो हेतविशेषः । येन परस्परविरुध- गुणबहुलस्य केवलमाग्नेयत्वमेव स्यादिति। उच्यते अम्बरसादौ परस्परविरोधिभूतहयगुणबहुलेऽपि परस्यैव मूतस्य गुणाः पूर्व भूतगुणानभिमूय अभावमुष्णत्वं दर्शयन्ति। कुत इति चेत् उष्ण- जलादौ प्रत्यक्षदृष्टत्वात्। यद्य वं रसेषु सर्वेषु एव लघुवप्रसङ्गः पनिगुणाधिक्यादेव। न एतदस्ति उष्णत्वेन हि उष्णजलादी शीतत्वमभिभूयमान दृष्टं सुवर्णरजतलौशादिषु त गुरुत्वमनभि- भूतमेव दृश्यते। तेन पन्नादिगुरुत्वे पूर्वभूतगुणा एव प्रधाना इति। भवति चान।

·द्रव्यगुतः। कदरास्यं शोधयति घाणक्षिविरेषनः कमौन् इन्ति। रसनोगकदुष्णो लघुरुक्षः कुष्ठहारी च ॥ ५ ॥ तितो न रोचते खयमरोचकनो विषनश्च । दौपनपाचनशोधनरूक्षः शीतो लघुश्चापि ॥६॥ सुवरो शिमगुरुरुक्षस्तम्भी शमनश्च पौतनो ग्राही। वयपाकार्तिक दानिहन्ति कण्ठश्च बनाति ॥७॥ भूतस्यगुणे मुख्ये मुख्यो गुणविशेषवत् । बेहगौरवयोः पूर्वः परः स्यादौष्णाशैत्ययोः ॥ पत्र बेहगौरवयोविरोधिनोः रौल्यलाघवयोग्रहणमूधम् । वस्तुतस्तु भूतानामेव अयं स्वभावो यद्भूतहयसमारब्धेऽपि रसे कमविभूतस्य कश्चिदेव गुणो व्यक्तत्वेनोपलभ्यते न सर्व इति । भूतखभावे च पदृष्टविशेष एव कारणमुत्रेयमिति ॥ ४ ॥ कटुरसगुणानाह। कटुरिति। पत्र लघुरूक्षत्वेनाइष्यत्वं कटोयं तदपि प्रायिकं तेन पिप्पलोनागरयोः कटुरसयोरपि दृष्यवमुपपर्व भवति ॥५॥ तिकारसगुणानाह तिक इति । शोधन इति व्रणस्य स्तन्यस्य च। पत्र प्रर्कागुरुगुडूचीनां तिलानामप्योष्णं पूर्ववत् समर्थ- नीयम् ॥६॥ कषायरसगुणानाह तुवर ति। तुवर इति कषायः । ननु चापः शीतो लघुश्चेति चरकेणोक्तम्। पत्र च गुरुत्वमुक्तमिति विरोध इति चेनेवं तवाप्यलघुरित्यकारप्रश्लेषाद्गुरुरित्यर्थ- टोकाजनिख्यिात इति। वाभटेऽयुक्त कषायः कफपित्तनो गुरुर्वस्तिवियोधनः ।

·द्रव्यगुणः। 2 पौत कफमारतकद वीर्य गुरु पित्तनाशनं बल्यम्। उष्ण कफवातहरं पित्तकरं लघु वृष्यच॥८॥ । इति। यत्तु सुश्रुते कषायो रसी लाघवाहातं कायती युक्त तत्तस्य लघुपाकतयति विरोध परिमरन्ति। सभी समनः । पनापि कषायस्य हिमत्वं स्तभित्वचीत्सर्मिक नारीतयां कषायरसस्य उष्णत्वं भेदकत्वचापवादतया सम- धनीयम्। शमन इति संशमनः पीतन इति वाम।. सम्पति रसगुणाभिधानमनु वीर्यगुणा वाचाः । तत्र वौर्य- खरूपमेव प्रथमं निरूप्यते। वीर्य शक्तिः सा च प्रविष्यादीनां भूतानां यः सारभागस्तदतिषयरूपा बोध्या। सा च हिविधा चिस्याचियक्रियाहेतुत्वेन। तब चिन्स्यक्रियाहेतर्या द्रव्यरसा- दीनां स्वसकर्मणि स्वभावसिहा शक्तिः। पचिन्त्यक्रियातुन प्रभावापराया द्रष्याणां रसायननुरूपकार्यकारणबलिः । उमा भूतप्रसादातिशयो द्रव्ये पाक रसे खितः । चिन्त्याधिक क्रियाहेतुर्वीयं धन्वन्तरमतम्। एतेन द्रव्यरसपाकाना वन- कार्यकारपसामर्थं वीर्यमित्यर्थः। यत्पुनवरके बौद्यन्त क्रियते येन या क्रिया इत्यनेन रसादौनामपि वौर्यत्वमुक्त ताम- धर्मियोरमेदादेव समर्थनीयम्। न चैवं द्रव्यस्थापि वीरव- प्रसङ्गः । बेनेति करणे हतीया करणस्यैव शक्तिखात्। द्रष्यत्र च कत्वात् एतेन द्रव्यकर्ट के रसादिकरणके कार्ये रसा- दौनामपि वीर्यत्वमित्यर्थः । सुतेऽप्युक्त येन कुर्वन्ति तीर्थ- मिति। पब केचित् ननु यदि शतिरेव वीर्य न तह पोतो- बादिलचरम्। प्रथ शीतोष्णादिलक्ष न तदा शतिषक्षण- मिति। सत्यं परमार्थतः शक्तिरेव वीर्य सा पुनर्बलवक्रिया निवर्तनचमा रसादिनानायोगाविरुपाधिरिति । तखाः मौतो.

·१. द्रव्यगुरुः। णादयो गुणा ज्वाधिवेनाशीलताः। ते दृष्यसमवायिनी रसादि पुनरूपचरितहत्तय इति। उ गुणाः कर्मव्यवस्थाये द्रव्याणां रसपाकयोः । पतोः कर्मसु शशा ये निरूपाधेरपाधयः । इत्याहुः। यत्पनर्सदु तौरवं गुरु लघु मिन्धरुशोषण- शीतल पौयमष्टविध केचित्। केचिद्धिविधमास्थिताः शीतोष्ण- मिति। मतभेदेनाष्टविधं विविधं वा वौर्यमिति। उतावरण सत्यारिभाषिकवीर्यपुरस्कारण। वैद्यके हि रसविपाकप्रमा- वातिरिक्त प्रभूतकार्यकारिणि गुणे वौर्यमिति संज्ञा तैनाष्ट- विधवीर्यवादिमते पिच्छिलविषदादयो गुणा न रसादिविपरीत कार्य प्रायः कुर्वन्तौति तेषां रसाधुपदेशेनव ग्रहणं महादीनाम- शनान्तु रसाधभिभावकत्वमस्ति। सथा पिप्यस्यां कटुरस- कार्य पित्तकोपनमभिभूय तहते सुदुशीतवीर्ये पित्तमेव शमयत इति। तथा कषाय तिक्तानुरसे महति पञ्चमूले तत्काय वातकोपनमभिभूय उष्णेन वीर्येण तहिरु वातशमनमेव क्रियते। तथा मधुररुपौधी शीतवीर्यस्वेन वाततिरित्यादि । सुतेऽप्यताम् एतानि खलु वीर्याणि स्वबलगुणकर्षाद्रसममि- मूयामकर्म दर्शयन्तीति। शीतोष्णवीर्यवादिमतन्तु अग्नीषो. मीयत्वावगतः शीतोणयोरेव प्राधान्यानेयम् । उपच नानामकमपि व्यमग्नीषोमौ महाबली। व्यताव्य जगदिव नातिकामति जातुचित् ॥ प्रथमवादिमते यतिमात्र वौयं तदयोगात् रसादीनामपि वीबसंज्ञा। परिभाषिकवीर्यवादिमते तुपतिविरीषो वीर्य तदद्योगात् मृदुतीयादीनामेव वीर्यसंत्रा नापरषो गुणाना- मिति। शाजे व्यवहारतु पारिभाषिकवौवनयेनैवेति। भवतिचाप ·११ द्रव्यगुतः। शीतं वीर्येण यद्रव्यं मधुरं रसपाकयोः । तयोरम्ब' यदुष्णच यञ्चोक्त कटुकं तयोः ॥६॥ - शक्तिमावन्तु वीर्य मादिति केचिबुषा विदुः । तन्मते द्रव्यरसयोः पाकस्य च गुण्ण च। हादेः स्वकियोत्यादे अतिर्यिमिति स्थितिः। यदुक चरके वीर्य क्रियते येन या क्रिया। नावीयं करते किचित् सर्वा वीर्यवती किया। इत्यनेन रसादौनां वीर्यत्वं तदर्भदतः। महादयो गुणा प्रष्टौ वीयागोत्यूचिर परे । यस्मात् सर्वगुणोत्वष्टाः प्रत्युवर्षयुता पमौ व्यवहारोपयुक्ताच नशाखपरे गुणाः ।। तस्मान ते वीर्यसंज्ञा ति शास्त्रविदां मतम् । अन्ये शीतोष्णभेदेन वीर्य हिविधमूचिरे ॥ अग्नीषोममयं विश्वं यत एतश्चराचरम् । घद्यपि अष्टविधमेव वीर्य भवति तथापि तेषु एव पोतो. पणयोः प्राधान्यात् तहु णमेवाह शीतमिति ॥८॥ दानी रसहारेग द्रव्याणां वीर्यमाह मोतमिति। यद- ट्रव्यं रसे पाके च मधुर तहोय्येण गोत' नेयम् । तथा तयोः रसपाकयोयंदन सहोर्ये गोष्ण प्रेयम् । तथा यच द्रव्यं तयोः रसपाकयो: कटकमुक्तं तदपि चोय चोष्णं प्रेयमिति शेषः । किंवा यच्चोणं कटुकं तयोरिति पाठः। प्रभावोऽचियक्रिया- हेतुवोर्यमेवेति शक्तिविशेष एवं प्रभाव इत्यभिधीयते। प्रभाव: सवे च चरके मानमप्यताम् यथा रसवीर्यविपाकानां सामान्य' यत्र बचते। विशेषः कर्मणाश्चैव प्रभावमास्य स वृतः ।

·द्रव्यगुणः। कटुर्विपाकः शुक्रनो बदविड्वातलो लघुः। ति। सामान्यमिति तुस्थता कर्मणां पुनर्विशेषो न तुष- तेत्यर्थः। एतेन व्ययोईयोरसादिसाम्य सत्यपि एकस्मिन् दो जायते कार्यविशेषः। इतरत्र त न जायत इत्यत्र यखा- रषतया वाचं तदेव प्रभाव इत्यर्थः । एतदुदाहरणच तेनैवोतम् । कटुकः कटुकः पाके वीर्योणचिवको मतः । तहहन्तो प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् ॥ इति । तदिति । चित्रकतुल्यरसवीर्यपाका: । एतेन चित्र- कस रसायैस्तुल्यायामपि दन्तयां तहिरेचकत्वरूपं विशिष्ट कर्म तत्वकारणं प्रभावमनुमापयतीति भावः । तथा रसादि साम्याभावेऽपि रसादिजन्यत्वेन यत्कार्यं न अवधारयितुं पार्यते तदपि प्रभावकतमेव मन्तव्यम्। यथा मण्यादीनां विष- परणादिक कर्म। तदुक्तं चरके मणीनां धारणीयानां कर्म यहिविधात्मकम् । तप्रभावकतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते ॥ विविधात्मकमिति विषहरणशूलहरणलौहाकर्षणदि ॥८॥ इदानी विपाकगुण वायाः। अतो विपाकखरूपं प्रथम निरुप्यते पवस्थापाकापेक्षया विशिष्टः पाको विपाकः । विपाक- शब्देनेह लक्षणया विपाकाधेय पाहारस्य रसविशेषो गौरवण खाधवेन वा युस्खोऽभिधीयते । उताच वाग्भटेन जाठरणाग्निना योगादयदुदेति रसान्तरम् । रसानां परिणामान्ते स विपाक इति स्मृतः ॥ पन्न रसाना परिणामा मधुरामकटुरूपास्त्रयोऽवस्थापाका: षड़सवाबन भामाशयादिस्थानसम्बन्धमहिना जायन्ते । देचचर पपीचिकिबिते ·द्रव्यगुरुः। खाद्गुरुः सृष्टमलो विपाकः कफशुक्रलः । पाकोऽम्नः सृष्टविगमूत्रः पित्तकृत् शक्रानुल्लघुः ॥१० अवस्य भुक्तमावस्ख षड्रसस्य प्रपाकतः । इत्यादिना उता अनुसन्धेयाः। तेषामन्तेऽवसाने पुनर्जाठ- राम्निसंयोगे सति यदसान्तरं रसविशेष उदेति स विपाक इत्यर्थः। यह केचिदाचक्षते प्रतिरस' पाकः पन्नोऽनस्य मधुरी मधुरस्म लवणो लवणस्य कटुकः कटकस्य तितस्तितस्य कषायः कषायस्य इति षड़े व विपाकाः। किमत्र प्रमाणमिति दुच्यते । यथा क्षीरमतिपच्यमानमपि मधुरमेव स्यात्। यथा वा भालियवादय उप्ताः प्ररूढ़ा: फलिताच शास्यादिखरूपा एव भवन्ति। तथा मधुरादयोऽपि निष्ठापाकेऽपि मधुरादि- स्वरूपा एव भवितुमर्हन्तीति। उक्ताच्च उप्ता: षष्टिकमाषाया वाघपक्काच षड्रसाः । यान्ति नान्यत्वमित्येवं पाकः प्रतिरसं भवेत् ॥ इति । अन्येतु ब्रुवते रसा द्विविधा बलवन्तोऽबलवन्तब। बल- वत्त्वञ्च व्यक्तत्वेन मात्राबाहुल्येन वा प्रबलवत्त्वं पुनरतहिपर्य- येण । तत्र अल्पतया प्रबलवन्तो रसा बलवतां रसमायान्तीति तेन निष्ठापाकेन बलवता रसेन दुर्बलरसाभिभवाब रसप्रतिनिय- मेन मधुर मधुर एव पाकोऽम्नस्य चाम्ब एवेत्यादि प्रतिनिय माभावात् पनवस्थित: पाक इति। अनियतत्वपचेऽपि षटक- त्वमेव कदाचित् कस्यचित् सम्भवादिति। बहवोऽभिभवन्त्यल्पान् पहिमित्रोक्ता रसाः । तेनानिचितमेवेक पाकमाहुर्मनीषिणः । इति । पन्धे तु वातादिभ्यो दोषभ्य एवं बौन पाकान् - २ ·इति। तदुताम् सन्ति। ककात् पातयाफात् मधुरः कफपित्तात् पका वातान पित्तात् वातपित्ताव कटुक कफात् वातकफात् खादुरन्तः पित्तकफोनवः । दोषैत्रयोऽनिलात् पित्तात् वातपित्तात् कटुर्मतः ॥ इति। तदेतत् मतवयं प्रमाणशून्यत्वात् उपेक्षषीयमेव । किस प्रतिरस रससहशः पाकस्तथा बलवत्पराधीनता च पाकस्य रसवारप्रतिपाद्यमानकायेणैव लभ्यते। तेनैतत् पक्षहया मपि न निष्ठापाके चिन्तनीयं रसस्वरूपनिरूपणनैवोक्तार्थत्वात्। दोषावस्थाजन्यस पाक उपपादकत्वभावात् भागमशून्यत्वाच प्रेक्षावनिरपेक्षणीय इति। चरकेण तु वय एव विपाका अङ्गी. शताः कटनमधुरभेदेन। अतस्तवचनमुपन्यस्यति । कटुतिक्तकषायाणां विपाकः प्रायशः कटुः । पन्नोऽम्न पच्यते खादुमधुरं लवणस्तथा ॥ प्रायश इति वचनात् पिप्पलीकुलत्यादीनाम् रसाननुगुण- पाकतां दर्शयति। पाकस्तु तेजःसंयोगरूपो रसेषु सम्भव. तीति। कटादिशब्द स्तदाधारद्रयाण्युच्यन्ते। एतेन यत् कैश्चि- दुच्यते अवस्थापाकावसाने षड्रसस्यैव भवस्य कटरसत्वेन तदानीं तितादिरसानामभावात् तेषां विपाको मोपपद्यत इति तदपि अपास्तम्। तितादिरसानामभाषेऽपि तदाश्रयद्रव्यस्य विद्य- मानवादिति। वस्तुतस्तु अवस्थापाकवयेण तत्तदामाशयादि- स्थानमहिना मधुरासकटुरसा उद्भूताः परं क्रियन्ते न तु सर्वथा प्राकासरसाभिभवः। अन्यथा अवस्थापाकेन प्राशतानां मधुरादिम्सानां सर्वथा अप्राकतत्वात् तेषां कफादिजनकखा- मिधान निरवका स्यादिति । ननु परके पवस्व भुतामावस्य पजसस प्रपाकतः। इत्यादिना षसामव रसानामविशेषेण अवखापाकवयात् ·११ बपादिवणकत्वमुक्तम् । ततबाप रसविधेषापामिव दोषविशेष जनकालम् । तदुक्तां यथा कटुतितकषायाणां विपाकः प्रायमः कटुः । इत्यादिना च यो विपाक उक्तस्तत् सर्व विषयते पवखा- पाकेनैव बाधितत्वादिति । नैवम् । न हि अवस्थापाकोऽयं रस- स्वभावं निष्ठापाकं बाधते। किश्च पवस्थायां स्वकाकरोति तेन रसादयोऽपि स्वकार्य कुर्वन्ति। भवस्थापाकोऽपि सौर्य कायं करोति यथा मधुरतिक्तायनेकरसे उपयुत्तो मधुरोऽपि खकायं करोति। तितादयश्च खकार्यं कुर्वन्ति । प्रयन्तु विशेषो यदि मधुराख्यस्य अवस्थापाकस्य मधुरादयः शेष- जनका रसा अनुगुणा भवन्ति तदा स बहनेपाणं जनयति । यथा तु विपरीतकटुकादिपरिग्रहीतो भवति तदा स्तोक- मात्र कफ जनयति । एवं पित्तजनकावस्थापाकऽपि वाच्यम् । कटुतिक्तकषायाणामित्यादिना उत्तम निष्ठापाको रसमल- विवेकसमकालो भित्रकाल एवावस्थापाकः सममिति न विरोधः। स च भित्रकालोऽपि प्रवस्थापाकजन्यदोषानुगुण- तया अननुगुणतया वा अवस्थापाकाहितदोषाणां वईनं चपर्ण वा करोतीति निष्ठापाकाभिधानं शास्त्र प्रयोजनवदेव। पन्ये तु अवते न तावत् षड्सादप्यवात् सामान्येन प्रवखापाले ऽपि कफोत्पत्तिः। किन्तु षड्स एवाने मधुरो य पाहारांमः स उजूतः सन् कर्फ जनयति । तथा पित्तदोषकीपको य पाहारभागस्तस्मादविदाहावस्थायामुद्भूतात् पबरसात् पित्त मुत्पद्यते। एवं वायुरपि वायुजनकाहारांथात् कटुतावस्थायाँ भवतीति। एतच न सङ्गतम् अवस्य भुखमावस्त्र इत्यादि- प्रज्वविरोधात्। यतोऽव बड्सचव पवस्य सामान्येन पव- खापाकात् कफादिजनकवं दर्शितं न तु कपिदाहारा- ·शस्येति । यदि पुनः षड्रसाहारगतो य: श्रेषजनको भाग: स एव स्थानमहिना उदभूतः सन् सर्वमेवाहारमवस्थापाकसमये मधुरोनत्य कर्फ जनयतीत्युच्यते तदानुमतमेव। पन्धे त्याहुः । यवावस्थाग्निसंयोगान्मधुराद्यवस्थितं भवति। किन्तु कफा- दिखानेषु मनुष्याणां स्वभावादेव मधुरादयो रसास्तिष्ठन्ति ते चा खखभा नोवा कफादीन् जनयन्ति। उक्त हि तम्बा- तर मधुरो हृदयादूई रस: कोष्ठे व्यवस्थितः । सतः संवईते श्रेया शरीरबलवईनः । नाभीहृदयमध्येन रसस्वम्लो व्यवस्थितः ॥ खभावन मनुष्याणां सत्र पित्तं विवईते । अधो नाभ्यान्तु स त्वेकः कटुकोऽवस्थितो रस: ॥ प्रायः श्रेष्ठतमस्तव प्राणिनां वईतेऽनिलः । सम्माधिपाकस्त्रिविधी रसानां नात्र संशयः ॥ एतच्च तन्त्रान्तरं श्लेष्मपित्तगतमधुराम्बरसवायुप्राभाविक- कटुरसाभिप्रायेण वर्णनीयम् । ते च कफादिगता रसा अस्माक- मण्यग्न्याशयपाकसहकारितया अनुमता एवेति । तस्माद यथोता एवार्थो न्याय्य इति। अयश्च विपाकाधेयो रसविशेषो नरसनेन्द्रियग्रायः किन्तु तत्तत्कार्येणैवोबीयते ॥ यथा कटु- रसाया उष्णवौयाया अपि शुण्या वृष्यत्वेन मधुरः पाकोऽनु- मीयते तथा लवणस्य सृष्टविण्म त्रत्वेन मधुरः पाक उग्री- यते। तथा तितकषाययोर्बदविण्मूत्रतया कटुपाक उबीयत इति। ननु लवणस्य मधुरपाकिल्वे पित्तरतादिकर्तवमनुप- पन्नम्। तथा तितकषाययोः कटुषाकित्येच पित्तहन्तृत्व- मनुपपनम् । मैवम् । सत्यपि लवणस्य मधुरपाकित्वे तब लवणे उष्णवीर्य यदस्ति तेन तपित्तरतादिकारकत्वम् । विपा. कस्तु तब पित्तरसकरणलक्षणे कार्थे बाधितेपिऽ सृष्टविण्य वा ।

·१७ दिवयन नशात एव। तथा तिकषाययोरपि बाटुषिपाको बलवता चौतवीर्येण बाधितवान पित्तजनकः। बाविस्मूब- तया तु लखत एव। एवेन यदुचते लपणादिषु विपाको यदि रसोयाभ्यां बाधित: खकार्यकरो न खात् तत् किं तेनोपदि. ऐन रति तबिरस्त भवति। यतोऽस्येव मष्टविल्म वतादि सखा- यमिति। पन्ये तु एतद्दोषभयात् लवणस्तयेत्यत्र तयाशब्देन विप्रकष्टमसमावस्य लवणोऽम्बः पच्यते इति व्यास्थानयन्ति । तब कटादीनां कटु विपाक: प्रमोऽस्वस्य शेषयोर्मधुर इति जतुकर्णविरोधात्। न च त्रय एव विपाकाः कथं भवन्ति तिक्तादयोऽपि कुतो न स्युरिति वाच्यम्। भूतस्वभावस्थापर्यनु. योज्यत्वात्। ननु यत्र रसविपरीतः पाको यथा लवणस्य 'मधुरः तिक्तकषाययोष कटुः स उच्यतां यस्तु समानगुणो मधु- रस्य मधुरः अम्बस्याम्नः कट कस्य कट कः तत्कथमेन किं प्रयो- जनम् । यतो रसगुणैरैव तत्र विपाकगुणोऽपि जास्यते । नैवम् । लवणादिवविसदृशरसान्तरोत्यादशङ्कानिरासार्थमपि तवानु- गुणोऽपि विपाको वक्तव्य एव। तथा यत्र समानगुणो विपाक- स्तत्र बलवत्कार्यं भवति। विपर्यये तु दुर्बलमिति प्रेयम्। सुश्रु- तेन विविध एव विपाकोऽङ्गोकतः मधुरः कटुकवेति। हैविध्ये च भूतानां गुरुलाघवेन हैविध्यमेव हेतुः । यदुक्तं तेनैव तन पृथिव्यप्तेजोवायाकागानां हैविध्य भवति तद्गुणसाधर्म्यात् । सन पृथिव्यापश्च गुयः। शेषाणि च लघूनि । तस्माद विविध एवं विपाको भवति। तदगुणसाधर्म्याश गुरुता सता त्यर्थः। भवापि सुश्रुतमते यद्यप्यमालवणी मधुरविपाको तथापि तयोर्वातहरत्वे सविस्मूबतायाच मारकार्यवरत्वं न पुनः पित्तहरखे। तथा तिताकपाययोः कटुविपाकयोरपि वातकर्ड से बाविसूत्रवायाच बटुकार्यकरत्व , पुनः ।

·.१८ द्रव्यगुणः। पित्तकर्स पचियत्वात् प्रभावस्य। एतदेवो माधवे- नापि। खाहादीनां स्वादुपाकः सुश्रुताचार्यसम्मतः । तत्कथं पित्तजननी स्वातामम्बकटू रसौ ॥ कटुपाको कथं पित्तनाशनौ तिक्ततूवरौ । सिद्धान्तोऽपि। पनपटोः फलं दद्यात् स्वादुपाकः कटुः पुनः । कषायतितायोरित्थं सुश्रुताचार्यसम्मतः ॥ इति । ननु पञ्चभूतात्मके देहे पाहारः पाञ्चभौतिकः । विपक्वः पञ्चधा सम्यक् स्वान् गुणानभिवईयेत् ॥ इत्यनेन पञ्चधापि विपाकस्त नैवोक्तः। तत्कथं न विरोध इति चेत्रेवम् । उपाधिभेदेन विरोधाभावात्। तत्र हि भूत- भेदमवलम्बा पञ्चधात्वम् । अत्र तु लाघवगौरवरूपं भूतगुण- हैविध्यमाश्रित्य हैविध्यमुक्तमिति न विरोधः। यथा पञ्चभूता- स्मकत्वेऽपि द्रव्याणां सौम्याग्नेयत्वादे विध्यमिति । यत् पुनः सुश्रुतेनाम्लपाको न मन्यते तचरकमतानुयायिनो न सहन्ते । यतोऽम्नपाकतयैव बौहिकुलत्यादीनां पित्तकर्ट त्वमुपपद्यते। अथ मन्यसे व्रौद्यादेष्णवीयत्वेन तव पित्तक स्वम् । तदसत्। मधुरस्य प्रौहेस्तन्मते मधुरविपाकस्य उणवीर्यतायामपि सत्यां न पित्तक त्वमुपपद्यते। रसविपाकाभ्यामकस्य वीर्यस्ख बाध- नौयत्वात्। किञ्च प्रखपाकखाद बौद्यादेः पित्तमनगुणमुत्प- यते। यदि तु उष्णवीयताकृतं स्यात् तदा कटुगुणभूयिष्ठ पित्त' स्यात् । दृश्यते च बौभिक्षणादलोहारादिमा प्रसगुण- भूयिष्ठलेवेति। किच्च पृथिवीसोमगुणातिरकाअधुरः पाको भवति वायग्न्याकागातिरकाच कटुर्भवतीति पक्षे यदाव्यामिश्र- गुणातिरको भवति। तदा सोमास्त्यालकस्याबस्य उत्पादकः ·१५ शालयो मधुराः शीता लघुपाका बलप्रदाः । पित्तनाल्यानिलकफाः स्निग्धबद्धाल्पवर्चसः ॥११॥ कथं प्रतिक्षेपणीयः। अथवा तन्त्रकारयोः किमनयोरनेन वचनमावविरोधेन कर्त्तव्यम्। यतो यदलपाकं चरके ब्रूते तत् सुश्रुतेन वीर्योष्णमिति क्षत्वा समाधीयते। अनेन न कश्चित् द्रव्यगुणे विरोधः। यत्तु सुश्रुते पम्नपाकनिरासार्थ दूषणमुच्यते। पित्त हि विदग्धमन्नतामुपैति इत्यादिना तद- नभ्युपगमादेव निरस्तमिति। विपाकगुणानाह कदुरित्यादि सम्प्रति व्याणां गुणे वक्तव्ये द्रव्येषु चावस्य प्राधान्यात् अवेषु च शुकधान्यानां शुकधान्येषु च शालौनाम् । अतः प्रथम तेषां सामान्यगुणानाह शालय इत्यादि। पत्र शालिशब्देन हैमन्तिकं धान्यमुच्यते। यत्तु प्रकण्डित शुक्लत्वेन शालिवमुच्यते ॥ सद्गभिकेषु षष्टिकादिषु शारदेषु व्रीहिषु च गतत्वात् सकलशास्यव्यापकत्वाञ्च न युक्तम् । लघु शोभ्रं पाकी येषां ते लघुपाका लघुगुणयोगात् शीघ्रपाका इत्यर्थः। तन्त्रान्तर- ऽप्युक्ताम्। पनपानविधायुक्तं यद्रव्ये गुरुलाघवम् । पम्निना तद्विजानीयात् पचनेन चिराचिरम् ॥ इति । न तु लघुगुणयुक्त: पाको येषामित्यर्थः । यतस्तादृशः पाकः कटुरेव भवति। तथा सति खिग्धत्वं बलावहत्वञ्चानुप- पर्व स्यात्। नन्वेवं बहाल्पवर्चस्व मधुरपाके चानुपपनम् । यदुतम्। खादुर्गुरुः सृष्टमलो विपाकः कफशकलः । इति । नैष दोषः। भालीनां मधुरपाकिस्खेऽपि बामवस्य ।

·Pष्यगुषः। द्रव्यप्रभावात् । नवं कट्पाकवापि बेहादयो द्रव्यप्रभावा देव भविष्यतीति तदस्ति शालिना कटुपाकाङ्गीकार बा सम्बविरोधप्रसङ्गात्। तथाच घरक: यौता रस विपाके च मधुराः स्वल्पमारताः । बहालवर्चस: सिन्धाहणाः शुक्रमूचलाः । इति। तथा वाग्भटेऽपि । खादुपाकरसा: निग्धा इत्यादि मधुरणकत्वेऽपि शालीनां शीघ्रपाकित्वं प्रकतिलघुत्वात्। अत एव मावाशितीये। शालिषष्टिकशशशम्बरादीन्याहारद्रव्यागि प्रक्ततिलघून्यपि मात्रामवापेक्षन्त इत्यनेन लघुत्वं शीघ्रपाक कारणमुक्तम्। अन्ये पुनरत्र पाकहयमङ्गीकृत्य सुश्रुतचरकयो रविरोध मन्यन्ते। तवैको रसपाकोऽन्यथ व्यपाको यदा विश्वामित्रः पूर्व रसा विपच्यन्ते पथात् द्रव्यं विपच्यते । पूर्वस्तत्र तु भाक्तः स्यादुत्तर: पारमार्थिकः । ति। तेन रसपाकमाथित्य मधुररसपाकित्वेन शालीनां गुरुपाकित्व चरकणाङ्गोकतम्। पुनस्तेनैव निष्ठापाकममि. प्रेत्य मावाणितीये शालिषष्टिक इत्यादिना लघुपाकित्वमप्यङ्गी- कृतम्। सुश्रुतेनापि निष्ठापाकमभ्युपेत्य शालिनां लघुपाकि- त्वमुक्तम्। स्निग्धत्वं बलावहत्वञ्च रसपाकमभ्युपेत्य उक्तमिति न विरोधः। सत्तु न सम्यक् रसपाकस्य पूर्वमेव मिराकत- खात्। भवस्थापाकेन सर्वस्यैव रसस्य कट पाकिवे तदानीं मधुरादिरसासम्भवादिति तेजःसंयोगरूप: पाको रसैन सम्भव- खेवेति पूर्वमेवोशमिति। यदप्युक्त विश्वामित्रेण तदप्याहार स्यामपचमानपवावस्थाभिर्गुणीभूताहारपरिणामेन गुणभूत- खरूपरसपरिणामाजीकाः। पुनरामविवाहपकावयास प्रत्य- नीवरसानामपि कफपित्तवानकारिलविधानार्थम् । तथाहि ॥

·द्रव्यगुणः। तथालिखिदोषनश्चक्षुष्यः शक्रमूषलः । तृष्णानो बलवत् खर्यो यस्तदनु चापरे ॥१२॥ षष्टिको मधुरः शीतो लघुष्यस्त्रिदोषहा ॥१३ ॥ मधुरधाम्नपाकच ब्रीहिः पित्तकरी गुरुः । बहुमूबपुरोषोमा विदोषस्त्वेव पाटलः ॥ १४ ॥ पवस्थायां कट तितकषाया अपि प्रामाशयस्थानमहिना प्राप्त- मधुरभावा: कर्फ कुर्युः। विदाई पुनरम्नभावनाशयप्रभावजेन मधुरतितकषाया अपि पित्तमावइन्ति। एवं पकाययप्रभावो. पहंहितेन पाकनिःसारभावरोल्वेण मधुराम्बलवणा अपि वात- कारिण इति। तदेतहिस्तरेण चरके ग्रहणीचिकित्सितेऽभि- हितम् । वास्तवस्तु द्रव्याणामेव पाक: स च सम्यक् धातुरस- मलविरेकान्तलक्षण एव निष्ठापाक इत्यभिधीयते। विश्वा. मित्रेणापि भाक्त इति वदता रसपाकानामभाव एव सूच्ची न पुनरुभयसम्भव इति ॥११॥ अनुशब्दो होनार्थ. तेन रतशालिमपेच्छ अपरे शालयः किञ्चिद्धीनगुणा इत्यर्थः । एतेन शेषशालीनामप्यतिदेशेन गुणा उताः ॥ १२॥ यद्यपि षष्टिकादयो बहवो भवन्ति प्रेमिकास्तथापि तेषु मध्ये प्रधानस्य षष्टिकस्य गुणमाह षष्टिक इति । ननु चरके भीत: सिन्धो गुरुः स्वादुरित्यनेन षष्टिकस्य गुरुत्वमुक्तमिह कवं लघुरिति पवते। नैवमत्रागुरुरित्यकार- प्रश्शेषामघुत्वमेवार्थः । अतएव मावाशितीये लघुरित्युताम् ॥१३॥ ब्रीहिसंघकस्य शारदाशकधाधम गुरुमा मधुर इति । पाटलो बौशिविशेषः । 96286 INSTITUTE OF CULTURA

·२१
द्रव्धराषः।
धान्यं घरग्रीनभवं पाकऽयं पित्तकदगुरु ॥१५
धान्य सर्व समावीतं पथ्य लधन्यथा नषम् ।
ततः परं खघुतरं रूक्षं वातप्रकोपणम् ॥ १६ ॥
पनुत्तानां शारदभिकधान्यानां सामान्यगुणमाह धाम
मिति । ननु भास्थादौनामुपयोगस्तण्डलभक्तपेयादिप्रकारेण य
भवति ते च तण्डुलादयः पृथगेव गुणतो निर्देष्टव्याः
पतस्तत्प्रततिगुणाभिधानं व्यर्थ सहितंतिगुणेनैव कार्य
करत्वात्। नेव द्रव्याणां हि प्रकतिगुणसहिता एव विक्वति
गुणा: कार्यकराः। यतस्तण्डुलभक्तपेयादयो रक्तशाल्यादि
प्रक्षतिगुणानुगता एव । नहि रक्तशालिकतभक्तपेया लाजादयं
यथा लधादिगुणास्तथा ब्रीहिकतभक्तपेया लाजादयः। किर
प्रतिगुणानुगतरतशालिकृतभक्ताद्यपेक्षया गुरव एव। सेन
या प्रकतिगुणसमानो विवतिगुणस्तव गुणोत्कर्षः। या
प्रकतिगुणविपरीतो विकृतिगुणस्तत्र गुणापकर्षः। यथा बौह
गरोलघवो लाजाः। अत्र लाजकरणेनास्यमेव लघुत्वं क्रियते
या प्रक्षतिगुणैर्न समानो नापि विपरीती विकतेर्गुणः। तत्र
इयोरपि प्रकृतिविकतिगुणयोः पृथगेव कार्यकारित्वमुत्सर्गतः ।
कचित्तु यहिकतेर्बलीयस्त्वेन प्रकृतिगुणाभिभावकत्वं यथा
पतास्ताककरोरादिषु तत्तदासुतं तदितिविशेषागमादेव-
प्रतीयते। तेन तव प्रततिगुणानां दुर्बलत्वम्। यदपि प्रकृति-
गुणोपमर्देन सहितकार्यकत्वं विकत: यथा कांस्यभाजने
दशराबखितस्य सर्पिषो मारकत्वमित्यादि। तदप्यपवादरूप-
मागमवेद्यमेव। तेन यत्रोत्सर्गभूतशास्त्रार्थापवादस्तखोपदेश
शासकारः करोखेवेति प्रतिविकृत्योः पथग्गुणाभिधान युक्त-
भव। प्रयच न्याय एवंजातीयेषु मांसादिषु यः ॥ १५ ॥

·२२ दग्धायामवनौ जाताः थालयो लघुपाविनः । कषाया वदविण्मूत्रा रूचाः नेभापवर्षियः ॥१७॥ स्थलजाः कफपित्तमाः कषायाः कटुवानुगाः । किश्चित् सतितमधुराः पवनामलवईनाः ॥१८॥ रोप्यातिरोप्या लघवः शीघ्रपाका गुणोत्तराः । अदाहिनो दोषहरा बल्या मूवविवईनाः ॥१६॥ इदानीं धान्यानां कालविशेषण क्रियाविशेषेण च गुण- विशेषमाह धान्यमिति। ततः परमिति वर्षयात् परमि- त्यर्थः ॥ १६॥ लघुपाकिन इति शीघ्रपाकाः। अन्ये तु कट,पाकिन इत्याहुः ॥१७॥ स्थलजा इति जाङ्गलभूमिसम्भवाः। पत्र सतिक्तमधुरा इत्यत्र ईषदर्थेन सहशब्द न सम्बन्धात् किचिदर्थे लब्ध किलि- दितिपदं पुनरुतामिति मन्यमानाः पवनानलईना इत्य व योजयन्ति केचित् कैदारा मधुरा इष्या बख्याः पित्तनिवहणाः । ईषत्कषायाल्पमला गुरवः कफशकला:॥ कैदारा इत्यनूपदेशजाः जबसमीपभूमिभागनाता इत्यर्थः एकवारमुत्याव्य येऽन्यत्र रोप्यन्ते ते रोम्बा पतिरोप्यास्तु एकवारमुत्पादय रोपयित्वा पुनरत्याव रोपिताः तेन वारार्य रोपिता इत्यर्थः। एतेन प्रथम यवोतासव ये पचते सदपेचया छत्वातरोपिता सधवसतोऽपि रोग्यातिरोप्या ·२४ द्रष्यगुणः। शालयश्छिन्नरूढा ये लक्षास्ते बहवर्चसः । तिताः कषायाः पित्तना लघुपाकाः कफापहार गोधूमः स्थैर्यकइष्यः स्निग्धशीत: सरो गुरुः । सन्धाताहणी बल्यो जीवनोवातपित्तहा ॥२१॥ लघव इत्युपदर्शितम्। शीघ्रपाका इति शीघ्रं जठराग्निन पच्यन्ते। लघव इत्यनेन लघुपाकिस्वमुक्तमिति केचित् ॥ १८ । छिबरूढ़ा इति। प्रथम छिवाः पश्चात् रूढाः। पत्र केचिचोद यन्ति मनु च दग्धायामवनौ जाता इत्यादिना उक्तशाल्यादीना यदि पुरोक्तगुणविरोधेन गुणान्तरोत्पत्तिरुच्यते तदा पूर्वगुण- वर्णनमनर्थकम् तदविरोधेनेति चेत् तदा पूर्वापरविरोधः । तथा हि सेषां शालीनां स्निग्धत्वमुक्त दग्धावनिसम्भूतानान्तु तेषामेव रोक्ष्यमपौति। तब उत्सर्गापवादभेदेनाविरोधात्। एतच पूर्वमुतामेव ॥ २०॥ गोधूमगुणमाह गोधूम इति। अत्र गोधूमस्य स्वादुशीत- निग्धादिगुणयोगात् श्लेष्मकर्ट त्वं ज्ञेयम् अतएव सुश्रुते श्लेषकर इत्युक्तम् । पन्ये तु “चन्दनागुरुदिग्धाङ्गो यवगोधूमभोजन इति वसन्ते गोधूमस्य विधानात् ने भकारित्वमस्यायुक्तमिति मन्य- माना: सुश्रुते श्रेषकर इत्यस्य स्थाने शोफकर इति पठन्ति । सत्तु न सम्यक् गोधूमगुणपालोचनया कफकट त्वस्यैव युक्तात्वात् वसन्तस्यादानमध्यत्वेन वातपित्तानुबन्धात् स्निग्धशीतस्यापि गोधू- मस्य सखोपयोगोऽपि न विरुध्यते। किंवा गोधूमोऽत्र पुराणो- ऽभिहितः स च न कफकरः। यदुक्तम् मधुरं झेपलं प्रायो जीर्णाच्छालियवाहते। सहाद गोधूमत: चौद्वात् सिताया जाङ्गलामिषात् ।

·द्रव्यगुमः। २४ यवः स्वादुः कषायश्च कफपित्तहरो हिमः । वशेषु सर्वदा पथ्यस्तिलवत् पावतः कर बहुवातपुरीषश्च मेदोषातहषापरः। : : . . वृष्यो बल्यो बबमूवस्थैर्यानिखरववत् ॥ २२ ॥ इति। अतएव वसन्तचर्यायां वाग्भटेन पुराणयवगोधूमक्षौद्रजाङ्गलशूल्यभुक् ॥ इत्युक्तम्। अन्ये तु पादानमध्यत्वेन यथा चन्दनागुरुभ्यां मिलित्वानुलेपः। तथा यवगोधूमयोर्यथायथं वातपित्तमत्वनी- कवाम्मिलितयोरेवोपयोग इत्याहुः ॥ २१ ॥ कषायचेति चकारण मधुरत्वापेक्षया कषायस हीनता बोधयति। अतएव चरके सकषायचेति उपसर्जनार्थ: सह- शब्दः प्रयुक्तः। व्रणेषु सर्वदा पथ्यस्तिसवदिति सिलो यथा प्रण- लेपे वातपित्तकफेषु शस्थते तथा यवोऽपि सर्वदा इत्यनेन प्रस्थ सर्वाखेव अवस्थासु यवस्य हितवं बोधयति । तदुताम् तिलवयवकल्कन्तु केचिदाहुमनीषियः । अविदग्धन्तु शमयेदविदग्धं पाचयत्वपि। पकं भिनत्ति भिवच्च शोधयेद्रोपयदपि ॥ इति। अन्ये तु सर्वदा इत्यनेन ब्री यवमलप्रयोगवापि हितमिच्छन्ति। अतएव सुते हिताहितीये. ब्रहितवर्गे यवः पठितः । पाकतः कटुरिति इह केपिदाचचत कर पाकि- खेन लघुत्वमुक्तम् । न च चरके रुच: मौतो गुरुरिवीन विरोधः। तत्रापि प्रकारप्रजेषेचागुरिति पाठहीबारात् । गुरुत्वप्रतिज्ञानार्थमौषदर्थे नव प्रवेषयन्ति । अतएव चारित्व- सन्दिग्धमपि न पठितम् । तथापि एतदमेवासहिन्धाभव २

·२६.
ध्यामाकः होषधी कधी वातला भपित्तहा।
तञ्च कानीवारकोरदूषाः प्रकीर्तिताः ॥ २३॥
मुहः कमायो मधुरः कफपित्तासजिलपः।
ग्राही धोतः कटुः पाक चक्षुष्यो नातिवातलः ।
प्रधाना हरितास्तव बल्या मुद्गरसाः स्मृताः ॥ २४॥
मसूरी मधुरः शीतः संग्राही कफपित्तहा ॥२५॥
असन्दिग्धमपि लापाक इति न शतम्। अन्ये तु घरकोला-
गुरुगुणस्थापि यवन कटुविपाकित्वं द्रव्यप्रभावादेव समर्थनीय-
मित्याहुः। बहुवातपुरोष रति कुक्षौ वातकट वेन जेयम् ।
तेन मेदोवातवपापह इत्यमेनोक्षधातहन्तृत्वं न विरुध्यते ।
किंवा मेदसाहती वातो मदोवातः । तेन मेदसाहत एव वायो
यवो हितोऽनिवारण तु रुक्षकषायशीतकटुपाकतया कारण-
भूत एव। बस्यत्वच सोतोविधिकरत्वेन सम्यक् रससञ्चा-
रेणेष्ट' न तु देहस्योपचयकारकत्वेन रोल्यादिधर्मयोगाद
यवस्य । पतएव सुवृते स्थूलविलेखन इत्युक्तम् । बहमूतो-
ऽपमूत्र पतेन प्रमहिणां हितमिति डवणो व्याचष्टे ॥ २२ ॥
उपधान्यानां गुणमाह श्यामाक इति। कछुः काङ्नीति
लोके। नौवार उडीति लोके । कोरदूषः कोद्रवः ॥ २३ ॥
शूकधान्यमनु तदुपकरणस्वेन शमोधान्य वाचम् । तत्रापि
प्राधान्यात मुजगुण प्रागमिधत्ते मुह इति। मधुर इति रसतः
पाकतव। सवतेऽप्युलम् । विपाक मधुरा इति विपाके मधुरा-
णामध्यषा बावर्चस्व प्रभावात्। ऋते मुहमसूराभ्यामन्ये
बाभानकारवाः। एतब खजात्युत्कर्षपरं वचन न पुनः सर्वध
वामाननिषेधपरमित्याः ॥ २४ ॥ २५ ॥

·माषी बहुमलोबष्यः सिग्धोखमधुरी गुरु। वातनुत् णो बल्यो मेदोमांसकफायदा राजमाषः सरो सध्यः कफाशुक्रामपित्तनुत् । सत्खादुर्वातलो सधः कषायो विषदो शुकः ॥२७॥ चणको वातलः शौतः कफासपित्तपुंस्त्वनुत्॥२८॥ सतीलावातला रतापित्तना बडवर्चसः ॥२६॥ माषगुणमाह माष पति। अत्र वृष बनेन क्रमति- करत्वं शुक्रवद्धिकरत्वञ्चेति हिविधमेव थत्वं विवचितम् । प्रतएवी वाग्भटेन शुक्रषिविरेकवादिति। सुतेपि वृष्य इत्युक्ता पुनः शुक्रावहत्वसुतमेतदुभयरूपाचवपरि. महार्थम् ॥ २६॥ राजमाषगुणमाह राजमाष रति। सरति जशपिसतेल- वदाशयं व्यापोतीति सरः। सरत्वं हि खिरविपरीतगुणः । अयच्च गुणो जलबहुलस्यैव द्रव्यस्य भवति। तदुत गौतविन्य- मृदुस्तिमितसरपिछिलमाप्यमिति। तत्वादुरिति तयोः रसपाकयोः स्वादुः। उक्त हि सुश्रुते। कषायभावाब पुरीषभेदी न मूवलो नैव कपात कर्ता। खादु विपाके मधुरोऽससान्त्रः सन्तपंच: सम्पषिदछ । पलसान्वी राजमाष रति चक्रादयः। पख विपाके मधुरस्थापि प्रभावादेव बाविस्म वत्वम् कफहारिलमध्यत्वचेति गयदासः। पन्चे तु तत्वादुरिति माषवत् खादुरित्याहुः । थे तु सर स्वस वर्षोभेदार्थत्वं वर्षयन्ति, समी असतविरो. घोपरिहार्यः।२०॥१८॥ सतीखो वर्तुलकखायः। भिववर्षसः इत्वपपठः ।

·.२८
तुवरौ कफपित्तत्री कलायचातिवातलः ॥ ३० ॥
मुकुष्टः शीतलो ग्राही कफपित्तज्वरापहः॥ ३१॥
कुलत्यः कफवातम्रो याधुष्णस्तुवरः कटुः ।
शुक्राश्मरौगुल्मकासवासानाहान् सपौनसान् ।
इन्वर्थोमेदसी हिका रक्तपित्तकरच सः ॥ ३२ ॥
हरेणवः सतीलाच विजेया बद्धवर्चमः । इति मुश्रुतपाठात्
द्रव्यगुणप-लोचनया बच्चवर्चस्त्वस्यैव युक्तात्वात् ॥ २८ ॥
तुवरी तोरीतिलोके। कलायस्त्रिपुटकलाय:,
तेउडीति
लोके। वर्तुलस्व पूर्वोक्तत्वात् चकारात् कलायोऽपि कफ
पित्तनः। तदुक्त चरके
चणकाव मसूराश्च खण्डौकाः सहरेणवः ।
पित्तनमणि शस्यन्ते इति । अत्र खण्डौकस्त्रिपुटकलायः ।
वासल इति सुवरीत्यनेनापि सम्बध्यते । यदु चरके। पाढको
कफपित्तनी बालेति ॥ ३० ॥
मुकुष्टः कोमोठ इति ख्याते। अस्य च क्रिमिक त्वम्
सुश्रुनोताम् ॥ ३१॥
कफवातन इति । कफनो वातघ्रः संयुक्तकफवातघ्रश्च । तेषु
तेषु प्रदेशेषु प्रत्येक वाते कफे च तथा संयुक्तायोश्च कफवातयो-
हितत्वेन कुलत्यस्थोहिष्टत्वादिति गयदासः । तुवर इति कषायः
कटुरिति सुश्रुतमते विपाके कटुरित्यर्थः । उताच
उष्णः कुलत्यो रसतः कषायः कटुर्विपाके कफमारुतनः ।
इति। घरकामते त्वापाकः। तदु उणाः कषायाः
पाकेऽम्बा रति। उभयथापि रक्तपित्तकरत्वमिति व्यगुणे
न विरोध प्रति प्रागपोखम् ॥ १२ ॥

·२० धन्यः कुलत्यस्ता विशेषाबेघरोगगुत् ॥ ३९ ॥ काकाण्डोमात्मगुप्तानां माषवत् फलमादित्॥३४ ईषकषायो मधुरः सतिताः संपाशकः पित्तकरस्तथोपः। तिलो विपाके मधुरो बलिष्ठः स्निग्धो व्रणालपन एव पथ्यः । वन्यकुलत्यगुणमाह वन्य इत्यादि। सहदिति गुणैः कुलत्य- थिः ॥ १३ ॥ शूकशिम्बासशशिम्बः काकाण: शूकरपिम्वौतिलोके। मा अतसी। पात्मगुप्ता शूकशिम्बिः । अन्येतु फलानि माष- विद्यात् काकाण्डोमात्मगुप्तयोरिति वाग्भटे शिवचनं दुष्ठा काण्डोमा कटभौति व्याचक्षते ॥ ३४ ॥ व्रणालेपन एव पथ्य इत्येवकारेण वणे तिलानामालपने प्यत्वमभ्यवहार पुनरपथ्यत्वमेव बोधयति । प्रतएव व्रणविवा- गें नवधान्यादौ तिलः पठितः । सेयं खभावोपजनित- औरशतिरस्य। यदुक्तं सुश्रुते यत्र कुर्वन्ति तदधिकरण- धान्याबस्य पहिरन्तःप्रयोगे दाहारणकरणत्व- दिति । येऽपि खिग्धो व्रणे सर्वत एव पथ्य इति पठन्ति ता- ऽपि वहिरालपमेनैव सर्वत्र वातवते पित्त कफलतेच थ्य इति जेयम्। यहचति माधुवाच तथैवौषात् बेहाचामिलनाशनः । कषायभावामाधुयात्तिमत्वाचापि पित्तनुत् ॥ पौचात् कवायभावाच तितत्वाच कफ हितः । इति । मतु मधुरषाविबादिव तिलाल गुरव पिरतत. किं. मेति ।

·३. द्रबगुखः दन्तोऽग्निमेधाजननोऽल्पमूब- स्वच्योऽतिकभ्योऽनिलहा गुरुच ॥ ३५ ॥ 96286 तिलो विपाके मधुरो गुरुवेति । सस्थं एतदेवहि विपाकमधुरस्य तिलय गुरुत्ववचनं मधुरपाकस्यापि क्वचिद्गुरुत्वं व्यभिचरतीति बोधयति। तेन रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि लघुत्व- प्राभाविकं सिहं भवतीति गुरुत्वं हि मधुरपाकित्वे अतिदिष्टं न तु स्वभावभूतम् । तेन गुरुत्वस्यातिदेशिकत्वेन तहाभिचा रोऽपि न दोषायति। अत्र केचित् ननु यथा क्मिाकान मधुरादीनां मधुरादिरसेष्विव गुरुत्वलघुत्वे प्रतिदिश्यते। एक वीर्येप्युणादयो गुणा आतिदेशिका: प्रसज्येरन्। अतस्तवारि व्यभिचारः कथं न स्यात् ? नैवं वीर्यस्य उष्णादयः स्वभावभूत न पुनरातिदेशिका: उपाध्यन्तराभावात्। रसेषु हि मधुराम्न लवणतिकादय एव उपाधयः सन्ति। तथैव पाकानामा मधुरकटस्वरूपा एवोपाधयः । तेन तत्र लघुत्वादयोऽतिदे युज्यन्ते न पुनर्वीयेषूष्णादयः । येनोपणादय एव गुणा वीय नहि तस्मिवेव स्वभाव स एव स्वभावोऽतिदिश्यते। अतए। व्यभिचारी स्वयमेव तत्खभावत्वात् तदभावे च तस्याभाव चेति । भवति चात्र। उपाध्यन्तरसनावात् पाकानां गुरुलाघवम् । प्रतिदिष्टमतस्तत्र व्यभिचारोऽपि सम्भवी शीतोष्णादिखभावस्थ वीर्यस्यान्योऽस्ति नोपधिः । व्यतिरेको न शौतादेस्तदन्यः कोऽपि नाम्वयि ॥ इत्याहुः । तिलानां त्वचत्वं कश्यत्वचाधिकरणशक्य तदुर यत्न कुर्वन्ति तदधिकरणमिति ॥ ३५॥ .

·“द्रव्यगुहा ११ तिलेषु सर्वेष्वसितं प्रधानम 'मध्यः सितो होनतरास्तथान्ये ।२६।। शिम्बास्तु विविधा रूक्षा बलनाः स्वादशीतलाः । विदाहिनोऽग्निशमना विज्ञेयाः कफमाथनाः । शुक्रदृष्टिक्षयकराः कटुपाकाः प्रमाणिनः ॥ ३७॥ सितासिताः पौतकरतवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः । यथादितस्ते गुणतः प्रधाना जेयास्तथोष्णा रसपाकयोश्च ॥ ३८ ॥ प्रत्र तिलानां वर्णभेदेनानेकविधत्वं तत्र कस्यचित् प्राधान्चं कस्यचित् मध्यत्वमित्यादि दर्शयवाह सिलेबिति। पन्य इति । पौतलोहितहरिता इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ शिम्बो धान्यमध्य एव शिम्बित्वसामान्यात्। पिम्बामा- मपि सामान्यगुणकर्म निर्दिशबाह शिम्बा इति। बादुयीतला इति स्वादवः शीतलाथेति। कफनाशना इत्यनेन वातपित्त- कट त्वं सूचयति। तदुर सुश्रुते रूक्षः कषायो विषयोफशुक्रवलासदृष्टिचयविदाही। कटुर्विपाके मधुरश्च शिम्बः प्रभिनविरमारतपित्तसच । इति । प्रमाथिन इति भिववसः ॥१७॥ वर्णविशेषेण शिम्बानां गुणविशेषमा सितासिता इति । यथादित इति। पदार्थानतिहत्ती वीमायामव्ययीभावः। तेमाघातिक्रमणादौ पादाविति वा पर्थः । गुणत इति रसवीर्ष- विपाकगुणैः तेनासितात् अचात् सितो गुणतः प्रधान पीता ·सहायं मूल बाजास पिम्बाः बुषिम्बवतीनभवास थिम्बाः। या विपाक मधुरा रस च बलप्रदाः पित्तनिवईणास ॥ ३६॥ विदासानाय भृथं विलक्षा विष्टभ्य नोर्यन्तानिलप्रदाश्च । रुचिप्रदाचैव मुटुर्जराच सर्वे स्मृता वैदलिकाच शिम्बाः ॥ ४० ॥ दसितः। रखादपि पीतः श्रेष्ठ इत्यर्थः । ज्ञेयासयोष्णा रस- पाकयोश्चेति यथादित एव वीर्येणोष्णा रसपाकयोश्च प्रधाना इत्यर्थः । पञ्ये तु यथोदितास्ते गुणतस्तवार्द्रा इति पठन्ति । प्रवायमर्थः ये चिम्बा येन प्रकारेण रसपाकयोरुदितास्से तथै. वाद्री प्रथा मतु शुष्का: ॥ ३८॥ মিলানা আনিষিম্য যযাকামিম ময়লা सहाध्यमिति। सहाहय मुहपर्णी माषपर्णी च। तयोः प्रकरणात् शिम्बा एव मूलकजाच शिम्या ति मूलकशिम्बाः । अन्ये तु मूलकपर्णीजाचेति पठन्ति। अन्न मूलकपर्णी शोभा- धनः सुताचेतत् । मूलकविम्बस्य कट पणत्वेन वातकफहन्तृ- खस्यैव युतस्त्रादिति गयदासः । कुशिम्बिर्मुस्तकशिम्बिः वली- प्रभवा ति पल्पवशीप्रभवाः। अन्ये तु कुशिविवनी ग्राम्य- मिनिबहोत्याहुः ॥ ३८॥ बहानी मुनादीनामामावखायां ये पिम्बास्तेषां गुणमाह विह्मावत इति। विजौर्यसनिलमदाति सवासतीद- भूमामलमा मात्तिला पिरष पचन इत्यर्थः। चालु

·'द्रव्यगुणः।
ष्टिका यवगोधूमा लोहिता ये व शालयः ।
उहादकौमसूराम धान्येष, प्रवराः मृताः ॥४१॥
कफवातहरस्तौक्षणः सिद्धार्थों रखपित्तवत् ।
स्नग्धोष्णः क्रिमिकुष्ठन्नः कटुको रसपाकतः ॥४२॥
सदगुणा राजिका वाच्यास्तद्गुणोऽन्योऽपि सर्षपः ।
रसे पाके च कटुकः कुसुम्भः कफनाशनः ॥ १३॥
अनार्तवं व्याधिहतमपOगतमेवच ।
अभूमिजं नवञ्चापि न धान्यं गुणवत् स्मृतम् ॥४४॥
यवगोधूममाषाश तिलाश्चाभिनवा हिताः ।
अनिलप्रदा इत्यन्तो गुण: पूर्वोक्तसहाइयादीनाम् रुचिप्रदा
इत्यादिगुणस्तु वैदलिकानामाशिम्बानामित्याह। वैदलिका
इति विदलयोग्यतामात्रेण ग्रहणं तेन माषादीनां महर्ष
तिलादीनाञ्च निरास इति ॥ ४० ॥
इदानीं शूकधान्यशमीधान्येषु ये श्रेष्ठास्तानार षष्टिका
इति ॥४१॥
।
शिम्बिप्रकरणानुरोधात् सिद्धार्थकानाच गुणानववाह कफ-
त्यादि। सिद्धार्थः खेतसर्षपः ॥ ४२ ॥
इदानीं धान्यानां हेयत्वनिमित्त दोष दयबाट पनार्तव.
मिति । अनाविमिति अन्य भवम् । व्याधिहतमिति धान्यस्य ये
रोगाः कुकुमिकादयस्ते च कृषीवलसम्प्रदायमसिंघाईतमभि-
चूतम्। अपर्यागतमपक्षम्। बभूमिणमिति उपरोपत्यका-
देसविषभूमिजम् । नवचापीति पकारण पनतिदोषता भवन
चते ॥४॥

·१४ पुराणा नौरसा समान तथार्थवरा मताः। विदाकि गुरु विष्ठभि बिरुढ़ हष्टिदूषणम् ॥४५॥ इति धान्यवर्गः। सर्व वातहरं मांसं वृष्यं बल्यं स्मृतं गुरु । प्रौवनं रणं वं मधुरं रसपाक्योः ॥ १ ॥ हरिणः शीतलो बदविण्म वो दीपनो लघु ः। मधुरो मधुरः पाके सुगन्धिर्दोषनाशनः ॥ २ ॥ कषायो मधुरो इद्यः पित्तामुक्कफवातहा। संग्राही रोचनो बल्यस्तेषामेणो ज्वरापहः ॥ ३ ॥ नवधान्यस्य यहोषवत्त्वमुक्त' तस्यापवादमाह यवेति । विरुदमित्यारितम्। अन्ये तु विगताछुरजननशक्तिकमि- त्याहुः ॥४५॥ इति धान्यवर्गः। ॥ पबाथै धान्चवर्गमभिधाय तदुपकरणव्यसनाथ मांसवर्गों वलव्यः। पत्र मांसाना सामान्यगुणमाह सर्वमिति ॥१॥ परिणव मधुरपाकिस्वेऽपि बहविरुमू चवं प्रभावाखमालि- बदिति पकः। दोषनागन रति दोषशब्दोऽप दोषसामान्या- होषवयमेवाभिधत्ते । पतएव सविपातहत पन्चे पठन्ति ॥२॥ तेषामिति बहालपणापा मध्ये एक रति प्रचारिण पूर्वन्तु ताबहरिणस्य गुरु उत्त: । र सहते. एषः खणस्तयोयो हरिणखान उचते।

·११ शः खादुः कषायंच लघुः पित्तकफापहः। तिशोतलवीर्य्यवाद वातसाधारणो मतः ॥en तिचीतं गुरु स्निग्ध मांसमाजमदोषखम् । रीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि चम् ॥५॥ बातसाधारण रति। वासस चयं समबन करोतीख: तएव चरके “शयः स्वादुः प्रशस्त मनिपातेऽनिलावरे इत्यु. प्रदोषलमिति। यद्यपि सुश्रुतेन पतिथीतो गुरुः स्निग्धो मन्दपित्तकफः स्मृतः । छागलस्वनभिष्यन्दी तेषां पौनसनाशनः । इत्युताम् । तथापि अव्यपदेश्यपित्तकफजनकत्वाददोषलमि- घुतम् । यत्तु विदोषनुहेहधातुसामान्याच्छागलं लत्युिताम् । दपि ग्राम्यत्वेन प्रभूतकफजननयोग्यस्यापि छागलस्य तदजनक- वात् समाधयम्। यथा मधुरस्य दाडिमस्य मधुरद्रव्यानतरवत् कफाजनकत्वेन त्रिदोषहरत्वम् । यथा वा सहकारतसम्म काल वजातीयापेक्षया यथाविधसंहनाकर्ट त्वात्। यथा क चतु. पागावशिष्टन्तु तोयं कफहरं स्मृतमित्वन कर्फ प्रति इतरपानीय- दिजनकत्वेन कफहरत्वमुच्यते। एवमन्यवापि एवंजातीये ग्तुदविष्किररसमज्जादौ महरवादि व्याख्येयम्। भरोरवातु- वामान्यादिति मनुष्यमांसस्थापि नातियौतगुरविवस्त्रादि- यर्थः । प्रयच्च ईहणत्वे हेतुः। एतेन यद्यपि मांसान्तरमपि सत्वेन परीरमांसतुत्वं तथापि तक गुणसामाग्वाभावादान. गंसवा सर्वपेच वाणमित्यर्थः। एतेन भावा मानवापि गुणा प्राचार्येण उता इत्ये वावधेयम्। प्रये तु परमात-

·द्रव्यगुणः।
मेषस्य मधुरं मांस पित्तश्लेषहरं गुरु ॥ ६ ॥
मेदापुच्छोड़वं वष्यमौरमसदृशं गुणैः ॥ ७ ॥
माहित तर्पणं वृष्यं स्निग्धोणमधुरं गुरु ।
निद्रापुंस्तुबलस्तन्यवईनं मांसदाळकृत् ॥८॥
सामान्यादिति पनभिष्यन्दित्वे हेतुमाहुः । तब पप्रयोजकत्वात्
खमते तु ग्राम्य रणस्याप्याजमांसस्यानभिष्यन्दित्वप्रभावा
देव मन्तव्यम्। यदेव हि द्रव्यमुणहारा नोपपद्यते तत्रैव प्रभाव
कल्पनस्यैवौचित्यात् ॥५॥
मेषगुणमाह भेषस्येति। अत्र क्वचित् पुस्तके पित्तने भ
करमिति पाठो दृश्यते । स च प्रमादपाठ एव । यसः शरदिर्ध
उरमाणामुपयोग उत्तः। यदुक्तम् उरमान् शरभान् शशा
निति। न च पित्तले भकरत्वे मेषस्य तत्रोपयोगो युज्यते
पतएव चक्रेणापि
मांस मधुरशीतत्वाद्गुरु हणमाविकमिति ।
चरकवचनेनाविकमांसस्य मधुरशीतत्वेन पित्तहरत्व बोध्य
मिति व्याख्यातम् । यत्तु रक्तपित्तनिदाने चरकेण वराहमहिषा
विकेत्यादिना पाविकस्य रतिपित्तनिदानत्वमुक्तम् । तदपि द्रव्या
सरसंयुक्तस्याप्याविकमांसस्य न तु केवलस्येत्यवधेयम्। अतए
सुयुसेऽपि "हर्ण मांसमौरम् पित्तश्लेषापहं गुरु" इत्युत्ताम्
वाप्यचन्द्रस्तु पित्तभावहमिति पठति व्याचष्टे च । यद्यप्यौरन
मास पित्तश्लेषकरमत्रोताम् । तथापि सातिशय पित्तं नेमाण
न करोतीति तदप्यनादरणीयमुक्तयुक्तरेव ॥ ६ ॥
मेहः पुच्छो मेषभेदः स च पुच्छदेश लम्बमानमांसपिडः ॥
पत्र हथं तथा पुंस्त्ववईनमिति च यमुतां माषवदुभय
रूपलषप्राप्तिरिति बोध्यम् ॥ ८॥

·शष्ककासबमात्यग्निविषमज्वरपौनसान् । काश्य केवलवातांच मोमांसं सद्रियति । इयमांसं बखकरमुष्ण मारुतमाशनम् ॥१०॥ गवयस्यापि मांसन्तु स्निग्धं कासमिवयन रसे पाकै च मधुरं व्यवायस्य तु वहनम् ॥ ११ ॥ खनिमांसं कफनन्तु कषायमनिलापहम् । पित्रा पविवमायुष्यं बदमूत्रविरुक्षणम् ॥ १२ ॥ वराहपिशितं बल्यं रोचनं खेदनं गुरु । स्नेहन वृहणं वृष्यं श्रमन्नमनिलापहम् ॥ १३ ॥ लायो लघुकटुाही खादः शीतस्त्रिदोषनुत् ॥१४॥ तित्तिरिः सर्वदोषनो ग्राही वर्णप्रसादनः । ईषद्गुरूष्णमधुरो दृष्यो मेधाग्निवईनः ॥ १५ ॥ ॥ पित्रामिति। एतद्गुणकथनञ्च यद्यपि चिकित्सायां नोप- युज्यते तथापि प्रसङ्गादुक्तम् ॥ १२ ॥ पक्षिगुणानाह लाव इत्यादि। कटुरिति बटुपाकः तदुक्तं सुश्रुते लावक: कटुपाकवेति । सधुरिति प्रशसिलघुः कटुपाक इत्यनेन च विपाकलघुत्वञ्चेति चरकः ॥ १४ ॥ सर्वदोषन इति। सर्वग्रहणं रतोपलचितदोषहणार्थ- मित्याहुः। अन्ये तु तित्तिरिः स जयेत् शीघ्र बीन् दोषाननिखोलान् । पतिवचनात् अन्याधिक्यात् वाताधिकादोषयमास्यय सर्व-

·द्रव्यगुणः।
पित्तसेमविकारेषु सरक्तोषु कपिञ्जलाः ।
मन्दवाविषु शस्यन्ते शैत्यमाधुय्यलाघवात् ॥१६॥
ईषदुष्णा गुरुनिग्धाहणा वर्तकाः स्मृताः ॥१७॥
क्राकरा लघवो इद्यास्तथा चैवोपचक्रकाः ।
वातपित्तहरा बल्या मेधाग्निबलवईनाः ॥ १८॥
वहीं दृक्श्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णखरायुषाम् ।
हितो बल्यो गुरुश्चोष्णो वातघ्नो मांसशुक्रलः ॥१६
पारावतो गुरुः शोतो रक्तपित्तहरः स्मृतः ।
रसे पाके च मधुरः कषायो विषदोऽपि च ॥२०॥
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः ।
शौताः संग्राहिणश्चैव खल्पमूचकराश्च ते ॥२१॥
कषायः खादुलवणो गुरुः काणकपोतकः ॥२२॥
कपिञ्चलो गौरतित्तिरिः। एतेन पूर्वोक्ततित्तिरिशब्दस
गोवलोवर्दन्यायात् क्षणतित्तिरिपरत्वमित्याहुः ॥ १६ ॥
करः प्रसिदो लावसदृश: कपिञ्चलात् स्थूलः । उपचक्रक
ककरभेदः । कृष्णचञ्चुर्मदाविल इति डवणः । चकोरमेद प्ररि
तु
त्रिविक्रमः
॥१८॥
पारावत इति । रहवासी पारावतः। वनवासिकपोतस
वचमाणत्वात् ॥२०॥
वनवासिनः कपोता ति वनवासिपारावता प्रत्यर्थः।।
तु वनवासिपाणुकपीताः तेषां काणकपोतत्वेन पपयतमत्वा
दित्याहुः ॥ २१॥

·ट्रैव्यगुणः। ३८ कुटो इणो वन्यः खेदखरबलावहः । नग्धोष्णोऽनिलहा दृष्यो ग्राम्यस्तहदगुरुस्तु सः ॥२३ लिङ्गो मधुरः स्निग्धः कफशुक्रविवईनः । सन्निपातहरो वेश्मकुलिङ्गस्तुतिशुक्रलः ॥ २४ ॥ शुकमांसं कषायाम्नं विपाके रूक्षशीतलम् । शोषकासक्षयहितं संग्राहि लघ, दीपनम् ॥२५॥ गुरूष्णस्निग्धमधु गः खरवर्णबलप्रदाः । हणाः शुक्रलाश्चोता हंसाः पवननाशनाः ॥२६॥ शरारिवककादम्बबलाकाः पवनापहाः । स्निग्धाः सृष्टमला दृष्या रक्तपित्तहरा हिमाः ॥२७॥ काणकपोतो वनवासिपाण्डुकपोत पति गयदासः। पत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन विदोषकरत्वं मलदूषकत्व- चास्य समुच्चीयत इत्याहुः ॥ २२ ॥ वन्य इति वनभवः । तहदिति वनकुकुटवत्। गुरुस्तु स इति विशेषेण ग्राम्यकुक्कुटो गुरुसेन वनकुछुटणापि विचिद- गुरुत्वं सिद्धम् । अतएव गुरूष्णत्वाव शंसन्ति व्वर केचिचिकिमकाः। इति। सामान्येन गुरूणवादिहेतूपन्यासी म. विरुध्यत इत्याहुः ॥ २३॥ कुलिको वनचटको ग्राम्यचटकाकारः। पौतमस्तक वाए इति लोके। राकुलिको रहवासिचटक एव ॥ २४ ॥ घरारि पराजिरिति लोके प्रसिद्यः। वकः खनामस्वातः।

·४० द्रव्यगुणः। कूर्मादयः खादुपाकरसा वल्यानिलापहाः । शौताःखिग्धाहिताः पित्ते वर्चस्याः श्लेष्णवईमाः२८ कृष्णः कर्कटकतेषां बल्यः कोणोऽनिलापहः । शुक्रसन्धानकृत् सृष्टविरुम बोऽनिलपित्तहा ॥२६॥ गोधा विषाके मधुरा कषायकटुका रसे । वातत्तिप्रशमनी वृहणी बलवहिनी ॥ १ ॥ शस्थकः खादुपित्तनो लघु शीतो विषापहः ॥२॥ मूषिको मधु र निग्धो व्यवायौ शुक्रवईनः ॥३॥ दुर्नामानिलदोषघाः कृमिटूषीविषापहाः । चक्षुष्या मधु राः पाक सर्पा मेधाग्निवईनाः ॥४॥ जहाला वातपित्तनास्तीक्ष्णा वस्तिविशोधनाः। कादम्बो नीलवर्णः कलहंस इत्युचते। बलाका वकभेद एक -- विलेशयानां गुणमाह गोधेत्यादि ॥ १ ॥ मूषिक इति। व्यवायौ पखिल देह व्याप्य गच्छति पाकम्। उत्तम व्यवायौ देहमखिल व्याप्य पाकाय कल्पत प्रति। पयव सरगुणस्यैव प्रकर्षः ॥३॥ इदानीमनुलामांसगुणसंग्रहार्थ तत्तदुपाधिना वर्गीक्षात्य वर्ग- भेदेन मांसगुणा वाचाः। तब समासती डिविधा मांसजातयः जागला भानूपाय। सब मालवर्गोऽष्टविषः। तदयथा ·अपायमधु राचैव लघवो बलवनाः ॥ ५॥ वेष्किरा मधुराः गीताः कषाया लघुपाविनः॥६॥ तुदाः कषायमधुराः अपित्तहरा तिमाः । पबमूबमला रूपाः फलाहारानिलावाः ॥७॥ ...- जगाला विष्किराः प्रतुदा गुहाशयाः प्रसहाः पर्षगा विले. शया ग्राम्याश्चेति। तब एणहरिणतरप्रमतयो जहालाः । प्रसस्तजावत्वेनैषा संज्ञा जहालशब्दच बैगवति कढ़ः। प चरणाभ्यां विकीर्य भक्षणादिष्किराः। ते च वर्तकमयूरा टादयः। तथा प्रतुद्य बहुधा अभिहत्य भषयन्तौति प्रदाः । ते च कोयष्टिकशारिकाभङ्गराजशुकप्रभृतयः। सिंहव्याना- दयो गुहाशयाः। प्रसन्न हठादासाथ भक्षयन्तीति प्रसताः। च काकका कुररश्येनग्राध्रप्रभृतयः । प्रायः पर्णवति हो चरन्तीति पर्णमगाः। ते च वृक्षशायिका वानरमानुयासर्प- प्रभृतयः। वृक्षशायिका वृक्षमूषिका: कटा इति प्रसिधाः। विले शेरते विलेशयास्ते च शल्यकगोधामूषिकप्रभूतयः। प्रायो प्राम चरन्तीति प्राम्याः। ते च छागमषादयः। भानूपवर्गस्तु पञ्चविधः । तद्यथा कूलचराः प्रवाः कोषखाः पादिनी मस्या- खेति। कूले पानीयसमीपे चरन्तीति कूलचराः। ते च गज- गवयमहिषप्रमतयः। जले प्रवन्तीति प्रवाः। तेच ससार- सक्रौपचक्रवाकप्रमतयः। कोष तिष्ठन्तीति कोषज्ञाः। तेच पायलियम्बूकप्रयतयः । पादवन्धः पादिनः। ते चम्मकधीर सर्कटप्रतियः। मसाः, प्रसिदाः। एतेषां अमेिष सामान्य- गुचं निर्दियवाह बहावा इत्यादि।।। फरीनापारीभूवनानिखमावानीखर्कः । प्रवास मनाए

·.
20
द्रव्धगुणः।
गुहाशया वातहरा नेवगुधविकारिणाम् ।
हिता गुरुशमधुराः स्निग्धा मांसाशिनोऽधिकाम्य
प्रसहाः खादुवोर्योणास्तेषां मांसाशिनस्तु ते ।
ते शोषभयकोन्माद हिताः बौणे विशेषतः ॥६॥
दृक्शक्रासहितः पर्णमृगः स्वादुगुरुस्तथा।
सृष्टमूत्रपुरीषश्च कासार्शःश्वासनाशनः ॥ १० ॥
विलेधया वातहरा हया रसमाकयोः ।
मधुरा बडविण्मूचा वौर्योष्णाश्च प्रकीर्तिताः ॥११
ग्राम्या वातहराः सर्वे हणाः कफपित्तलाः ।
मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवई नाः ॥ १२ ॥
कूलचरा मरुत्पित्तहरा वृष्या बलावहाः ।
मधुरस्निग्धशीताश्च मूत्रलाः श्लेष्मलास्तथा ॥१३॥
नवा दृष्या हिमाः स्निग्धा रक्तपित्तानिलापहाः ।
सृष्टमूत्रपुरोषाश्च मधुरा रसपाकयोः ॥ १४ ॥
कोषस्था: पादिनश्चैव स्निग्धाः शौतानिलापहाः।
इति केचित् पठन्ति। पत्र खजात्यपेक्षयैव रौक्ष्यं न मसूरादि-
वत्। एवमनिलावहत्वेनापि वातहरत्वे खजात्यपष्टता सूच-
यसीति प्रागव व्याख्यासम्॥७॥
पातारात्यनेन पित्तश्लेषक त्वं सूचयति। तथा चका.
रात् कासशासकार्यहरवच बोध्यम् । उक्त वातं इन्युः
श्रेषपिसे वर्षः बिन्धाः कासशासकार्यापहाः स्युरिति ॥११॥
अनूपाना गुपमा कुलधरा इति ॥ १२॥

·द्रव्यगुणः।
४॥
वर्चस्याः मधुरा दृष्याः पित्तनाः कफकारकाः ॥१५॥
मल्याः स्निग्धोष्णमधुरा वातजिन्मेललोमनाः।
पित्तमांसबलनेमशक्राभिष्यन्दकारका ॥ १६ ॥
रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो दृष्योऽदितार्थिमित् ।
कषायानुरसः खादुर्वातम्रो नातिपित्तकृत् ॥१७॥
शकुलो मधुरो रुच्यः कषायो विषदो लघुः ॥१८॥
शिलिन्दः नेपालो बल्यो विपाके मधुरो गुरुः ।
वातपित्तहरो दृष्य आमवातकरो मतः ॥ १९ ॥
आडिमल्यो गुरुः स्निग्धः स्वादुईष्यो बलप्रदः॥२०॥
इल्लिसो मधुरः स्निग्धः पित्तश्लेष्मप्रकोपणः ।
नृणां व्यवायनित्यानां हितो वह्निविवर्धनः ॥२१॥
एलङ्गः स्निग्धो मधुरो गुरुविष्टम्भिशीतलः ॥२२॥
पर्वतो मधुरः स्निग्धः कषायानुरसो गुरुः ॥ २३॥
भाकुटो मधुरो दृष्यः कषायानुरसो गुरुः ॥२४॥
यद्यपि मल्या विविधा: सामुद्रा नादेयाय । तब सामुद्राणां
तिमिप्रभृतीनां प्रायशोऽनुपयोगात् तानुपेच नादेयानां गुणा
वाचाः। नादेयशब्दश्च समुद्रभिबजलभवमाधोपलचकः । तेन
सरस्तडागजानामपि ग्रहणम्। सव मन्यानां सामान्यगुणं
निर्दिशवाह मत्या इति। मललोमना ति मसानुलोमनाः
सष्टमला इत्यर्थः। प्रतएव सृष्टविरुम वमानता इति माधव-
करः॥१६॥
मस्यभेदेन गुणमेदं दर्शयवाह रोहित इति ॥१०॥

·- पाठीनः नेपाली वृष्यो निद्राणः पिशिताशनः । दूषयेद्रतापित्तव कुष्ठरोग बरोत्यसौ ॥ २५ ॥ वर्मिमक्यतथा इष्यो मधुरो रसपाकतः ॥ २६ ॥ कुलियः कषायमधुरः कुनकः कफपित्तहा ॥२७ गृहौ तु वातवमनी स्निग्धा मप्रकोपणी ॥२८ मदगुरो मधु रो दृष्यो विपाके मधुरो गुरुः ॥२६॥ गुत्थमल्यो गुरुः सिग्धः नेमलो वातनाशनः ॥३ कवय्यः स्निग्धमधु राश्चलदङ्गो गड़ोयथा ॥३१॥ बुद्रमास्थास्तु लघवो ग्राहिणी ग्रहणीहिताः ॥३२ मत्स्यकूमखगाण्डानि खादबाजीकराणि च ॥३३॥ चरः शरीरावयवः स्वभावो धातवः कियाः । कुलियः कुड़िय इति प्रसिद्धः । कुखक इञ्जाकः । अन्ये यात्रमस्यमाहुः । स च पाडिमस्याकतिई हल्काय: ॥ २७ ॥ गुत्थमत्स्यो देशान्तरे प्रसिद्धः । पन्ये तु चन्द्रकमाहुः ॥३०॥ चलदाङ्गति प्रसिधः । गड़ो यथेति रूच इत्यर्थः ॥३१॥ इदानीं गौरवलाघवज्ञानार्थं ये ये विवेचनौयास्तानाह संक्षेपेण चर इति । पमिबिति पनपानगुणाधिकार । चर्यत इति घरो देवो भवन । चर गतिमक्षणयोरित्यतो निष्पबलात् सामान पाते। कमिन् देवं विहरति धन्वनि पनूपे वी वियति पाकिं पुनरयमारति गुरु बह शौतमुष्ण सि करवा ततिाराहारगुणभावितशरीरधातवो बगस्व परिषी वा तत्तापमा मांसमिति। तथापिरक ·द्रव्यगुणः । ४५ लप्रमाणे संस्कारो मावा चास्मिन् परोक्ष्यत॥३४ चरोऽनूपजलाकागधन्वायो भवसंविधिः) इति। भक्ष्यसंविधिर्भक्षणम्। तपानूपजलावामधन्वाय त्यनेन गतिरूपसर उचते। भयस विधिरित्वनेन र उच्यते। एतत् उदाहरणं यथा । जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराच ये। गुरुभल्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः । लघुभच्यास्तु लघवो धन्वजा धन्धचारिणः । इति। अत्र जलजत्वेन च जले वा पनपे वा गतिरैव श्यते । न हि जलादौ ये जातास्ते प्रायोऽन्यवावतिष्ठन्ते। प्रायः कमदगुप्रभृतयस्तद्ग्रहणार्थमाह जलानूपचराव य इति। सेन सामान्येन जले प्रायोऽवस्थानादिह जलचरत्वम् । एवम चराद्यपि जेयम्। गुरुभत्या इत्यादिना तुमत्यरूपचरकतगुण- थिनम्। धन्वजा धन्वचारिण इत्यपि गतिरूपचरगुरुकथ- म्। अव चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन बाहुल्येन काशचारिणामपि श्येनादीनां स्वजातिप्रसहान्तरापिचया साघवं बोध्यम् आकाशस्थ लघुत्वात्। ये ह हुवते पाकाम- परिणां गौरवलाघवानियमादकथममिति। तब तथा सति पाकाशस्त्र प्रयोजनकत्वेन चरोऽनूपजलाकामधन्वाब स्या- ताशकथनं निष्पयोजन स्थात्। एवञ्च देगविशेषाविशेषाञ्च गादीनां गौरवं लाघवं वा निर्देखमिति परपरीवाप्रयोजन- मेति भावः। शरीरावयव इति घरीरावयवपरीचाप्रयो- मनम्। यथा जस्यौवं विहाना विशेष गुरु वृतम्। इति । तथा सथिर्मामादुरतर कोडवान्धविरमदम् ।

·४॥ द्रव्यगुणः। . इत्यादि। सभाव इति स्वभावस्तव्यजातिप्रबन्धः स्वाभा- विको धर्मः । तत् प्रतिनियतं गुरुलाघवम् । यथा खमावामधवो मुहास्तथा लावकपिचलाः। इत्यादि। धातव इति शोणितादयः । तदुदाहरणच धातूनां शोषिताद्यानां गुरु विद्यात् यथोत्तरम् । इति। क्रियेति क्रिया चेष्टा सदयथा पलसेभ्यो विशिष्यते प्राणिनो ये बडुक्रियाः । इति। विशिष्यन्त इति लघुत्वेन विशिष्टा भवन्तीत्यर्थः । लिडामिति लिङ्ग स्त्रीत्वादि यदार गौरव लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणास्तु लाघवम् । इति । लिङ्गसामान्य इति जातिसामान्य । तथाच हारोतः चतुष्पादेषु लधी स्त्री विहगेषु लघुः पुमान् । इति। जतूकर्णेऽप्युक्तम् बन्ध्या छागी प्रशस्ता स्यादभावे वर्करीमता। तथाच पराशरः। चतुष्पारसु स्त्रियो ग्राह्याः पुमांसो विहगेषु च । इति। यह भाषितं काशिराजेन छागमेव नपुंसक तदना सर्वतन्त्रविरोधात्। प्रमाणमिति महाशरीरा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथेति । संस्कारोऽन्यथात्वं तद्यथा मांसरसगुणनिर्देशे सुश्रुतः मेहगोरसधान्यानफलाम्रन्वितच यत् । ययोत्तर गुरु विद्यादिति। चरकेऽपि · गुरुणा लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्ययम् । बौहाना यथाच स्युः शतना सिहपिण्डकाः ॥ इति । सविपर्ययमिति संस्कारामधूनामपि गौरवं विद्या- दिस्वर्थः। गुरोरपि नौहाजा लघव इत्यर्थः । सघूनामपि ·ट्रष्यगुणः। कृशात् खयं मृतान्मांसं विषव्याड़ातादपि । बालं तोयाग्निविकिन्नं रोगिशुष्कं न पूजितम् ॥ पगोचरभृतं यच्च मेध्यं वृद्ध तथैव च। सिह पर्युषितं तदर्गन्धि ग्रथितञ्च यत् ॥ क्रिमिजग्धश्च यन्मांसमायुष्कामो विवर्जयेत् ॥३५॥ एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसं दोषविवर्जितम् । लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गेणकपिञ्चलाः ॥ मयूरवर्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विा ॥ ३६ ॥ शक्तूनां सिद्धपिण्डका गुरव इत्यर्थः। सिपिण्डका इत्यग्निपा- चिता: पिण्डाः। मात्रेति मावावशाद गुरूणामपि लघुवं लघून नामपि गुरुत्वमित्यर्थः । तदुक्तम् । अल्यादान गुरूणान्तु लघूनाञ्चातिसेवने । मात्रा कारणमुद्दिष्ट द्रव्याणां गुरुलाघवे । इति। मात्रा चेति चकारण पहिरनुतोऽपि मावायाः कारणभूतः समुच्चीयते। तेन मात्राया भूयस्त्वाल्पीयस्वेनाग्नि- रघि परीक्ष्यत इत्यर्थः । तेनाग्निबलमभिसमोच्य भूयसी पल्पी यसी वा मात्रा कार्यति केचित् । एवं चरादिकं परितः सर्वतो. भावेन विचार्य मांसादिद्रव्याणां गुरुलाघवं वाचमिति पिण्डार्थः ॥ ३४ ॥ यादृशं मांसमनुपादेयं तदाह कशादिति। प्रगोधरभूतमि. त्यानूयं धन्वदेशे पुष्टम्। मेध्यमिति मेदुरम्। सिहं पर्युषित. मिति पक्कं सत् पर्युषितम् ॥ ३५ ॥ उपादेयमाह एभ्य इति। सारङ्गो गौरवरिषः। वर्म शकलं तदस्यास्तीति वर्मी रोहित: तदुःसां चरके रोहितो मन्या.

·पोताधानानु नर्वेषां सुबिग्धा बघुदीपमाः ।
माप्रमाला सुखः क्रियावलोऽस्यचेष्टिमः ॥२७॥
मत्यामडाति विवषष वातपित्तहरादि।
जेबाविसाव्यानि कटुपाकोनि चैवहि ॥२८॥
सबौवं परं बल्यं हवं वातनाशनम् ।
पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामयविवर्जितम् ॥ ३६ ॥
विष्ठम्मिनः शुष्कमत्स्या अबल्या दर्जरा मताः ।
सिमला ग्रहणौदोषशमनी पवनापहा ॥ ४० ॥
इति मांसादिवर्गः ।
शाकानि प्रायशस्तानि विष्टम्भौनि गुरूणि च ।
रुक्षाणि बहुवञ्चांसि सृष्टविगमारुतानि च ॥१॥
पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संखेदजं तथा ।
शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद् यथोत्तरम् ॥२॥
नामिति । ब्रह्मदेवोऽपि वर्मी महाशकलो रोहितभेदः न तु
सर्पाकारमस्य इत्याहु ॥ ३ ॥
इति मांसादिवर्ग:।
पत्र व्यसनेषु श्रेष्ठत्वात् प्रथम मांसगुणमभिधाय अनन्तरं
शाकगुण वाचे प्रथम शाकानां सामान्यगुणमाह शाकानीति ॥५॥
तब शाकामेदेन गुणसेदमभिधात भाकाभेदमा पवमिति ।
संखेदजमिति कनकादि ॥२॥

·द्रव्यगुणः।
४६
जीवन्ती सर्वदोषनी चक्षष्या मधुरा हिमा ॥२॥
तण्डुलौयमसृपित्तविषनुत् खादुपाकतः ॥४॥
वास्तूकस्तु सरो द्यो दोषनुत् पावतो लघुः ।
साक्षारः क्रिमिहा मेध्यो रुच्चोऽग्निवलवईनः ॥५॥
लघुपत्री तु या चिल्लो सा वास्तूकसमा मता ॥६॥
सत्र शाकेषु जीवन्ती श्रेष्ठा। उक्त हिवाग्भटे
वरा शाकेषु जीवन्ती सार्षपस्त्ववरः स्मृतः ।
इति । तद्गुणमाह जीवन्तीति। जीवन्ती स्वनामख्याता
स्वर्णनाड़ इति चक्रः। सा द्विधा मधुरा प्रमधुरा च। तत्र
मधुराया एव त्रिदोषहन्तृत्वम्। धमधुरायास्तु वातपित्तह-
म्तृत्वमेव । तदुक्त सहवाग्भट
चक्षुष्या सर्वदोषनी जीवन्ती मधुरा हिमा।
शाकानां प्रवरा न्यूमा द्वितीया किञ्चिदेव तु ॥
तत्रामधुरायाः किञ्चिन्यनत्वेन न विदोषहरत्वमिति बोध-
यति। अतएवाह.चरकः
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिजञ्च यत् ।
पर्वण्या: पर्वपुष्पाच वातपित्तहरं मतम् ॥ इति ॥ ३ ॥
तण्डुलीयं क्षुद्रमारिषः । पाकत इत्यनन्तरं चकारो लुप्त-
निर्दिष्टो जयः। तेन रसतोऽपि स्वादुरित्यर्थः ॥ ४ ॥
दोषनुदिति। विदोषहर: पाकतो लघुरिति कटुरित्यर्थः ।
।
कटुर्विपाके क्रिमिहा मेधाग्निबलवईनः ।
सक्षारः सर्वदोषन्नो वास्तूको रोचनः परः ।
चरकेऽपि विदोषत्रत्वमुक्ताम् ॥५॥

·द्रव्यगुणः।
मूलकपीतिका कारख्या सर्वदोषहरी लघुः ।
कटुतितारसा द्या रोचनी वडिदौपनी ॥७॥
महत्तगुरू विष्टम्मि तीक्षामाम विदोषवत् ॥८॥
तदेव निग्धसिकन्तु वातनुत् कफपित्तकृत् ॥८॥
शुष्कन्तु शोथशमनं गरदोषहरं लघु ॥ १० ॥
तत्फलं कफवातघ्न तत्पुष्प कफपित्तजित् ॥११॥
हिलमोचौ तु कुष्ठनी भेदनौ कफपित्तनुत् ॥१२॥
उपोदिका सरा स्निग्धा बल्या श्लेष्मकरी हिमा।
चिल्ली गौरवासकः । क्षेत्रवास्तूक इत्यन्ये ॥ ६ ॥
मूलकण्य पालमहदामसिकशुष्कभेदेन गुणमाह मूलक-
पोतिकेति। मूलकपोतिका अतिबालमूलकम्। पत्र निग्ध-
सिद्धाया एव मूलकपोतिकायाः सर्वदोषहरत्वम् अन्यथा तु
दोषकत्वम् यदाह मूलकगुणे वाग्भटः
वातचेमहरं शुष्कं सर्वमामन्तु दोषलम् ।
इति। अत्र सर्वमिति बालं वृञ्च । सर्वपदञ्च पूर्वेण
परेण च सम्बध्यते। तेन सर्वदोषहरस्यापि बालमूलकस्या-
मावस्थायां दोषलत्वं न तु वृहस्यैवेत्यरुणः ॥ ७ ॥
महत: परिणतस्य मूलकस्य गुणमाह महदिति । पाम-
मित्यनम्निपक्कमिति निबन्धसंग्रहः ॥ ६ ॥
शुष्कमूलकगुणमाह शुष्कमिति। अस्य च वातकफहरत्वं
नेयम् । यदाह
बाल दोषहरं हवं त्रिदोषं मारतापहम् ।
खिग्धसिद्धं विशुष्कन्तु मूलक कफवातजित् ॥ १० ॥
मूलकफलपुष्ययोगुणमा तत्फलमिति ॥११॥

·द्रव्यगुणः। म्वादुपाकरसा दृष्या वातपित्तमदापहा ॥ १३ ॥ सुनिषमन्तु संग्राहि पविदाहि विदोषनुत् ॥१४॥ मारिषो मधुरः शीतो विष्टमी गुरुपित्तबुत् ॥१५॥ पालया बदविणमूचा कपात्री तण्डुलीयवत्॥१६॥ कासमर्दोऽग्निदः कण्ठाः खादुस्तिक्तस्त्रिदोषनुत् ॥१७॥ कालशाकं गरश्लेप्रशोथन दीपन कटु ॥ १८ ॥ कलायपत्रं मधुरं रूच भेदि च वातलम् ॥१६॥ सतीलकं त्रिदोषघ्न कटुपाकं सतितकम् ॥२०॥ सुनिषसकं सुमुनिया इति ख्यातम्। अनदेवस्तु तब- क्षणमाह। चारीसदृशैः परैः सुनिषस चतुर्दलम् । शाको जलाविते देशे चतुष्पवीति सूचते ॥ १४ ॥ तण्डु लोयवदित्यनेन मधुररसपाकवादिकमतिदिशति । प्रस्याच कफहरत्वं रूक्षत्वादिप्रकर्षात् ॥१६॥ पन च विदोषहरत्वेऽपि विशेषात् पित्तहरवं बोध्यम् । यदाह सुश्रुतः। मधुरः कफवातघ्रः पाचनः कण्ठयोधनः । विशेषतः पित्तहरः सतिः कासमर्दक इति ॥१७॥ कलायस्त्रिपुटकलायः । सतीसाख्यस्य वचमाणत्वात् ॥१८॥ सतोलको वर्तुंसकलायः । अस्य च विदोषहरवेऽपि विशे- पात् कफपित्तारत्वं यम्। वफपिचहरं तितं शीतं कटु विपद्यते ।

·પૂરે
द्रव्यगुणः।
चाणकं दुर्जर खाद कौसुम्भन्तु कफापहम् ॥२१॥
पुवर्नवायुम्ममुष्णवीय रसायनं सरम् ।
कफानिलामदुर्नामबधशोथोदरापहम् ॥ २२ ॥
कञ्चट तितकं ग्राहि रक्तपित्तापहं स्मृतम् ॥२॥
चाङ्गेरी तु कषायोष्णा मधुरा वह्निदीपनी।
साम्ना वातकफी इन्ति ग्रहण्यर्थोविकारंनुत् ॥२४
चुक्रकं दुर्जरं भेदि पम्नं पित्तकरं गुरु ॥ २५ ॥
कलम्बिका गुरुहष्या कषाया स्तन्यहदिदा ॥२६॥
सार्षपं गुरु शाकञ्च बदमूत्रं विदोषकृत् ॥ २७ ॥
ग्रोणसुन्दरकस्तितो रोचनः कफपित्तनुत् ॥२८॥
नाडीचः पिच्छिलः शीतो विष्टम्भौ वातकोपनः ।
रक्तपित्तहरः खादुर्मण्डूक्याद्याश्च तङ्गणाः ॥२६॥
पटोलपत्रं पित्तन नालं तस्य कफापहम् ।
फलं तस्य विदोषघ्नं मूलं तस्य विरेचनम् ॥३०॥
निम्बः पित्तकफ छर्दिवणहलासकुष्ठनुत् ॥३१॥
पर्पटस्तु सवेवाग्रस्तितः पित्तकफापहः ॥ ३२ ॥
इति चरकसंवादात् ॥ २० ॥
खादिति । रसतः पाकत। कफापहमिति कफारम् ॥२१॥
चारोगुणे साम्नेति ईषदम्बा ॥ २४ ॥
मण्डू को मण्डकपर्णी मणिमणीतिख्याता। पादिशब्दाद
गोजिहादीनां ग्रहणम् । गोजिहा दारूणाकः ॥ २८ ॥

·द्रव्यगुणः। ५१ विदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी। नात्युणा शीतवीर्या च भेदनी कुष्ठनाशिनी ॥३३ वायु वत्सादनी हन्यात् पित्तनी तु सुवर्चला ॥३४ राजक्षवकशाकन्तु विदोषशमन लघु । ग्राहि पस्तं विशेषण ग्रहण्यर्थीविकारिणाम ॥३५॥ दौपनाः कफवातघ्नाचिरविवाहुराः सराः ॥३६॥ न्यग्रोधोडुम्बराश्वत्यनक्षपदादिपक्षवाः । कषायस्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम३७ भवल्गुजः कटुः पाके तितः पित्तकफापहः ॥३८॥ वार्ताकं कट तोक्षणोष्ण मधुरं कफवातजित् । वत्सादनी गुड़ ची। प्रस्याच पित्तकफहन्तृत्व बोध्यम्। तदुक्तं मुश्रुते। पटरूषकवेत्रायगुडूचीनिम्बपर्पटाः । किराततितासहितास्तिताः पित्तकफापहाः ॥ इति। अन्ये तु पत्रप्रधाने गुडूचीशाके तिकरसप्राधान्यात् पित्तकफहरत्वमेवेत्याहुः। सुवर्चला सूर्यावर्तभेदः। अन्येतु मारिषसदृशनालमार्तगलसदृशपत्र लम्फकमाहुः ॥ ३४ ॥ राजक्षववको दुग्धिका। अन्येत राजश्वको वृहत्पवः चवथुकारक इत्याहुः ॥ ३५ ॥ चिरविख: करनकः ॥ ३ ॥ प्रवाजो वागुजोत्पनम् ॥३८॥ जौमिति परिणतम्। पत्र जीर्ण पित्तलमित्वमेना- परिणतस्थापि पित्ताविरोधित्वमिति बोधयति । अतएव माध.

·द्रव्यगुणः ।
रोचनं वह्निजननं जीर्णन्तु पित्तलं मतम् ॥३६॥
कण्डूकुष्ठक्रिमिघ्नानि कफवातहराणि च ।
फलानि वृहतौनान्तु कट, तितलघूनि च ॥४०॥
कारवेल्वः सकर्कोटो रोचनः कफपित्तनुत् ॥४१
कुष्माण्डकं पित्तहरं बालं मध्यं कफावहम् ।
पक्कं लघष्ण सक्षार दीपनं वस्तिशोधनम् ॥
सर्वदोषहर हृद्यं पथ्यञ्चतोविकारिणाम् ॥४२॥
सक्षारा मधुरा रुचारुच्या वातकफापहा।
वेन वार्ताकगुणे उद्यं रुच्यमपित्तलमित्युक्तम्। अन्ये तु पठनि
सा बाला कफपित्तनो पक्का सक्षारपित्तला।
सदाफला विदोषघ्नी रक्तपित्तप्रसादनौ ॥ ३८ ॥
पन्ये तु कण्टकारीफलं पृथगेव पठन्ति ॥ ४० ॥
कारवेषः स्वनामख्यातः । कर्कोटो वृहत्कर्कोटोऽल्प
कर्कोटौ च ॥४१॥
कुमाणस्य बालाद्यवस्थाभेदेन गुणमाह कुष्माण्डकमिति
मध्यस्य कफावहखेन वातपित्तहरत्वं सूयते । यदाह वाग्भट
कुमाण्डं वातपित्तजित् । अतएव कफमावहति करोतीति
कफावहमिति डसनोऽप्याचष्टे। प्रयन्तु सौश्रुतः शोकः। पक्ष
मित्यत्र शुक्रमिति पठ्यते। तथापि स एवार्थः । पक्षस्य शुल्क
वर्णत्वात् चक्रेण स्पष्टार्थ पक्वमित्युक्तम्। सर्वदोषहरमिस
सर्वचहणं रत्तोपसंग्रहार्थम्। सर्वदोषसहमित्यन्ये पठन्ति
पवायमर्थः न करोति नवा समयतीत्यर्थ इति निबन्धसंग्रह
प्रातः । चेतोविकारा अपस्मारादयः ॥ ४२ ॥

·द्रव्धगुणः।
अश्मरीभेदनी गुरू नाडी कुष्माण्डसम्भवा ॥४३॥
एरुिक सकारु सुपच कमवातकृत् ।
सक्षार मधुर रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ॥४४॥
बालं सनौलं त्रिपुषं तेषां पित्तहर स्मृतम् ।
तत् पाण्डुकफजीर्णमम्न वातकफापहम् ॥४५॥
शौर्णवृन्तं कफहर सवार मधुरं हि तत् ।
भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाठौलनुल्लघु ॥ ४६ ॥
अलावुः शीतला रूक्षा गुरू वर्चःप्रभेदिनी॥४॥
अलावुनाडिका गुरू मधुरा पित्तनाशिनी।
वातश्लेष्मकरी रूक्षा शीतला मलभेदिनी ॥४८॥
तितालावुरहद्या तु वामनी वातपित्तजित् ॥४६॥
कफवातवदिति कफवातकरम्। एरिक लोमशाक
कर्कोटौति डल्लन: । राजकर्कोटीत्यन्ये। फुटोति संजया गौड़े
प्रसिञ्चमिति त्रिविक्रमः। कर्कार कर्कोटीभेदः ॥ ४४ ॥
विपुष मायाम्बु । सनीलमिति नोलावस्थम्। बालमित्य-
भिनवम् । पाण्डिति पाण्डुवर्ण मध्यावस्थमित्यर्थः। कफलात्
कफकर जीर्णमिति परिणतम् ॥ ४५ ॥
पोर्णवन्तं सुखाशकमिति चक्रः ।
अव शौर्णमित्यादिः
मधुरं हितमित्यन्तो. बालस्य गुणः । भेदनं दीपनं इमिति
मध्यस्य पानाहाष्ठीलनुनधिति जीर्णस्थेति निबन्धसंग्रहः।
प्रवाष्ठीला मूपाठीला न त वाताष्ठोला। पस्या वातप्रथमक-
वादिति पकः ॥ ४६॥

·द्रव्यगुणः। कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः । शीताः खादुकषायाच कफमारतकोपनाः ॥५०॥ हस्तिमध्वालुकादौनि रक्तपित्तहराणि च । गुरूणि खादुशौतानि स्तन्यशुक्रकराणि च ॥१॥ विदारीकन्दो बल्यश्च वातपित्तहरच सः । मधुरो हहणो वृष्यः शीतः खर्योऽतिमूबलः ॥२॥ वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी । महती सैव हृद्या च मेधाग्निबलवहिनी॥ ग्रहण्यर्थीविकारनौ वृष्या शीता रसायनौ। कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्था एवामुराः स्मृताः ॥३॥ तरुटविसशालकक्रौञ्चादनकशेरुकम् । शृङ्गाटकासालोडाच गुरु विष्टम्भि शोतलम् ॥४॥ कन्दगुणमाइ हस्तीत्यादि। हस्त्यालुकं मध्वालुकञ्च खना मख्यातम् ॥१॥ विदारीकन्दो हिविधः अल्पबहुक्षौरभेदेन । तत्वापक्षोर हस्तिपादक इति ख्यातः। बहुचौरस्तु दीर्घमूलस्तस्य कन्दो भूमिकुमाख इति लोके ॥२॥ महदरभेदेन शतावरी विविधा तस्या एवेति असावा इस्वर्थः ॥१॥ सकटक कचारकन्दः । क्रौचादन घेक्षुलुका। पासोपं खोत्पलकन्दः। शाटकं फलमपि कमेकादिकन्दगुण, ·MISSION INSINUTE PE WYMICALCUTTA द्रव्यगुणः। पेण्डालुक कफहरं गुरु वातप्रकोपणम् ॥ ५ ॥ पचास्यकन्द्रः श्लेष्मनः कटुपाकच पित्तवत् ॥६॥ . घेणोः करोराः कफला मधुरा रसपाकतः । विदाहिनो नातिबलाः सकषाया विरुक्षणाः ॥७॥ ऐन्दुकञ्च नदीमाषं विषदं गुरु शीतलम् ॥८॥ शूरणो दीपनो रुच्यः कफनो विषदो लघुः । विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः ॥६॥ माणकं खाटु शीतञ्च गुरु चापि प्रकीर्तितम्।१०॥ कदल्या बलवन्मूलं वातपित्तापहं गुरु ॥ ११ ॥ पामवातकरी कच्ची कफद्गुरुपिच्छला ॥१२॥ सामान्यादिहेव पव्यते। कचरुकं विविध क्षुद्रं मह। तब सुदै चिचोटक रति ख्यात महनु राजकशेरुकम् ॥ ४॥ कर्फ हरतीति कफहारम् ॥ ५ ॥ वबाख्थकन्दः सुरेन्द्रकन्दः चामधास प्रति लोके ।। पत्र केचिमधुररसपाकस्य विदाहित्वं नोपपद्यत रति कटु- का रसपाकत इति पठन्ति। अन्ये तु मधुरखापि विदाहिख- प्रभावादेव समर्थयन्ति ॥ ७ ॥ ऐन्दुकं निधारम्। मदीमाषकम् उन्दीमान इति ख्यातम् ॥८॥ शूरणो वनकन्दः। भूकन्द पति पाम्यवन्दः। अयमेव सुश्रुते स्थलकन्दसंजया पब्बते। भूकन्दः प्रावडावः प्रसिद्ध एवेत्यरणः॥८॥ बलक्षात् बलकरम् ॥११ LIBRARY कफछत् कफकरी॥ 818HNA KOLTURE ·वाराहकन्दः मनः कटुको रसपाकतः । मेहकुष्ठतिमिहरी बल्यो दृष्यो रसायनः ॥१३॥ तालस्य नारिकेलस्य खजूरस्य शिरांसि च । कषायनिग्धमधुरहणानि गुरूणि च ॥ १४ ॥ गुवाकस्य शिरसहद भेदन मदकारकम् ॥१५॥ बालं धनातवं जीर्ण व्याधितं क्रिमिभक्षितम् । कन्दं विवर्जयेत् सर्व यो वा सम्यक् न रोहति ॥१६ शणस्य कोविदारस्य कर्वदारस्य शालालेः । पुष्प संग्राहि शस्तञ्च रक्तपित्ते विशेषतः ॥१७॥ वृषागस्त्यस्य पुष्पाणि क्षयकासापहानि च ॥१८॥ भागस्त्यं नातिशीतोष्णं नतान्धानाञ्च शस्यते ॥१ राजवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्काशनस्य च । कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठन्न कुटजस्य च ॥ २० ॥ सवितमधुरं शीतं पद्म पित्तकफापहम् ॥ २१ । वाराहकन्दो वकालुक इति ख्यातः ॥१३॥ मूलप्रसङ्गेनाप्रगुणमपि केषाश्चिदाह तालस्वेति ॥ १४ ॥ यं कन्दमाह बालमिति । न रोहति न जायते ॥१॥ पुष्पयाकमुणमायणस्येति ॥१७॥ पामस्थो वासेनः । तयोर्मध्ये पागस्वस विशेषगुणमा' पागस्थमिति ॥ १८॥ राजाचः स्वर्णतुः । निबन्धसंग्रहस्तु महावस्येति परि खा रखाचन्दनस्येति व्याचष्टे । मुष्कको घण्टापारखी। २० ।

·५८ मधुरं पिच्छिल सिग्धं कुमुदं शादि बीतखमार सेन्दुवारं जीवनौयं हिमं पित्तविनाशनम् । प्रथाह विजानीयात् कुसुमस्य गुणगुणान् ॥२३॥ श्वकास्तु पलालक्षुकरौषधितिरेणनाः । सर्वे संखेदनाः शौताः कषायाः खादुपिच्छिलाः ॥ गुरवश्छद्यतीसारज्वरने मामयप्रदाः ॥ २५ ॥ कर्कशं परिजीर्णश्व क्रिमिजुष्टमदेशजम् । विवर्जयेत् पत्रशाकं यदकालविरोपि च ॥ २६ ॥ सतौलो वास्तूकचुछुचिल्लीमूलकपोतिका । मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्ग प्रशस्यते ॥ २७ ॥ धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव शाकेषु चानुक्तामिहाप्रमेयात् । ॥ सिन्दुवारं निर्गुण्डौपुष्पमिति डलन उपसंहरति ॥२३॥ यादृशं पनशाकं हेयं तदाह कर्कशमिति ॥ २५ ॥ उलेषु प्रधाततमं शाकमाह सतील इति। सतीलो वर्तुल- कलायः । चुच्छु चेउ इति लोके । चिली क्षेत्रवास्तूकः । मण्ड- पर्णी मणिमणीतिलोके । ब्रामीति डमनः । जीवन्तौ स्वर्णमाड इति चक्रः। डझनस्तु जीवन्ती जीवा तण्डलीयसदृशोत्या. चष्टे ॥२७॥ दव्याणामानम्वादनुनद्रव्यगुणज्ञानीपाथमाह धान्येष्धिति। फलानि वचमाणानि। प्रकाराद्रवद्रव्यलताबादौनां समु.

·पाखादतो भूतगुणैर्य होत्या तदादिशेद्रव्यमनल्पबुधिः ॥ २८॥ शाक हिनस्ति बपुरस्थि निहन्ति नेत्रम् वर्ण विनाशयवि शुक्रमथासूमञ्च । भोजःक्षयं प्रकुरुते पलितन्त्रकाले हन्ति स्मृति गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥२६ . प्रायः। इति शास्त्रे । अप्रमेयादिति भावपरो निर्देशः । तेना- नन्यादित्यर्थः । प्रयच्चावचने हेतुः । अत्रैवार्थे चरकोऽप्याह । प्रनपानकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः । द्रव्याणि न हि निर्देष्टुं शक्यं कात्नेन नामभि: । इति। अप्रमोहादिति न कचित् पाठः । अन्ये तु अनुत्तमपि प्रमादादिति पठन्ति। तब प्रमादोऽनवधानं मिथ्याज्ञानमिति यावत् । तत्तु मुनीनां नास्त्येवेति । प्रास्ता- दत इति रसतः। रसानां मधुरादीनां ये गुणाः शीतोष्ण- वादयः। यानि वा कर्माणि वातादिहरणादनादीनि तेस्तै- गंणकर्मभिस्तत्तदनुक्तद्रव्यमादिशेत् ब्रूयादित्यर्थः। भूतगुण- शेति चकारात् पार्थिवादिद्रव्यारम्भकाणां भूतानां ये गुणाः स्थूलसान्द्रत्वादयस्तैर्दै व्यस्य पार्थिवादिकमवधार्य पार्थिवादि- द्रव्यप्रतिवईगुणकर्मभिरेव तत्तदनुक्त द्रव्यमादिशेदित्यर्थः । तत्तदभूतगुणग्रहणञ्च किञ्चित् प्रत्यक्षतः किञ्चिदुपयुक्तवचनतः । किषिदुपयोगतश्चेति जेयम् ॥ २८ ॥ इति शाकवर्गः।

·शाकेषु सर्वे निवसन्ति रोगा
रोगो हि देहस्य विनाशहतुः।
तस्मादखुधैः शाकविषर्जन हि
कार्य तथाम्नेषु स एष दोषः ॥ ३० ॥
इति शाकवर्ग:
सैन्धवं दीपनं हृद्यं चक्षुष्यं रोचनं लघु ।
स्निग्धं वृष्यश्च मधुरं शीतं दोषप्रमुत्तमम् ॥ १ ॥
सामुद्रं मधुरं पाक नात्युष्णमविदाहिच ।
भेदनं निग्धमीषच्च शूलन नातिपित्तलम् ॥२॥
विडं सक्षारतीक्षपोषण सूक्ष्म दीपनरोधमम् ।
शूल हृद्रोगशमनं रूचं वातानुलोमनम् ॥३॥
सौवर्चलन्तु वीर्योषण विषदं कट कं लघु ।
गुल्मशूलविबन्धन हृद्य मुरभि दीपनम् ॥ ४ ॥
सैन्धवादीनां व्यञ्जनसंस्कारकत्वात् शाकानन्तरं लवणादि-
वर्ममाह। प्रनापि लवणेषु सैन्धवस्य श्रेष्ठत्वात् प्रथम तद्गुर
माह सैन्धवमिति। अव मधुरमित्यमन्तरं चकारो योन्यः ।
तेनेषमधुरत्वं बोध्यते चशब्दसमुच्चितत्वात्। दोषघ्नमिति
विदोषहरम् । उत्तममिति लवणेषु श्रेष्ठम्। उत्ताच ।
विदोषघ्न समधुरं सैन्धवं लवणोत्तममिति ॥ १॥
दक्षिणसमुद्रे भवतीति सामुद करकचलवणम् ॥ २॥
विडं कवि खनामख्यासम् ॥ ३॥

·सौवर्चलगुणाः कृष्णालयले गन्धपनिताः ॥५॥
सवितं कटु सचार तीच्यमुत्तोदि चौजिदम् ॥
रोमकं तीक्षामुणच व्यवायि कटुपानि च ।
वातच लघु विष्यन्दि सूक्ष्म विड्भेदि मूबलम्।
दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुड़िकावयम् ।
कफवातक्रिमिनञ्च लेखनं पित्तकोपनम् ॥८॥
चारास्तु दीपनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः ।
गुल्मा ग्रहणौदोषशर्कराश्मविनाशनाः ॥ ६ ॥
यो वह्निसमौ क्षारी सर्जिकायवशूकजौ।
शुक्रश्लेष्माविबन्धा#गुल्मप्लीहविनाशनौ ॥ १० ।
सौवचलं प्रसिद्धम् ॥ ४ ॥
भुवमुद्भिद्योत्पन्नस्य क्षारोदकस्य सूर्यरश्मिभिर्वहितापा
क्वथनादयलवणमुत्पद्यते तदौद्भिदमिति निबन्धसंग्रहः । चक्रस
ऊपरदेशोजवमुस्कारिकालवणमौशिदलवणमित्याह। अन्ये
पाक्यलवणमौदिमित्याछुः ॥ ६ ॥
रुमा नाम नदी तनवं रोमकम् । साम्भविदेशोत्यं लव
गड़लवणमिति ख्यातमित्यन्ये । विपन्दीति कफस्राबकारव
मिति डझनः । सूच्चस्रोतोऽनुसारित्वात् सूक्ष्मम् ॥ ७ ॥
पावलवणविशेषगुड़िकालवणगुणमाह दीपनमिति । पाक
दतिकठिनोभावेन गुड़िकाकारं लवणं गुड़िकालवणम् ॥८॥
क्षाराणामपि लवणरसत्वात् चारगुणानप्यवाह क्षार
इति ॥
चारविधषगुणमा याविति ॥ १०॥

·द्रव्यगुतः। पग्निदीप्तिकरतीक्षणष्टाचार उच्यते ॥ ११ ॥ पाक रोचन पद्य कटूसा इष्यमेव च। कफानिलहर स्वय्ये विवधानाहशूलनुत् ॥१२॥ शुण्ठौ तु कफवातनी सनेहा लघुदीपनी। वृष्योष्णा रोचनी उद्या विपाके मधुरा कटुः ॥१३॥ पिप्पल्यार्दा खादशीता गुर्वी ओमप्रकोपयो॥१४॥ सा शुष्का मधुरा पाके वृष्या पित्तप्रसादनी। स्निग्धोष्णा दीपनी वातश्लेधनुच्छासनाशिनी॥१५॥ मरिच लघु तीक्ष्णोण रुक्षरोचनदीपनम् । रसे पाके च कटुकं कफघ्न पित्तकोपनम् ॥१६॥ खाटु पाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेमप्रकोपि च ॥१७॥ प्रार्द्रकादीनामपि व्यचनसंस्कारकत्वादवेव तहणमाह पाईकमिति ॥ ११॥ मप्रकोपणीति स्ववर्गापेक्षया। म मधमनीव्यर्थ इति डल्लनः ॥ १४॥ मधुरपाकितया पित्तं प्रसादयतीति चक्रः। अन्ये तु पित्ताविरोधिनीति पठन्ति। पित्तविरोधिनौति च व्याच- पते। केचित्तु पित्तकोपनौति पठन्ति व्याख्यानयन्ति च । सा पित्तशमनी पूर्व दर्शिता वीर्यवादिना। शास्त्रकारण निर्दिष्टा सा तु पित्तप्रकोपथी। सच्चा पित्तशमनी शुष्का पित्तप्रकोपची इति ॥ १५॥ मरिचमिति शुष्कामरिचमित्यर्थः ॥ १६॥ श्रेषप्रकोपौति। श्रेषयोऽन्यतब तख प्रकोपवम् कटु

·नायुष्णं नातिचीतच वीर्यतो मरिचं सितम् ।
गुरुवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यच विशेषतः ॥ १८ ॥
निहु तो काट रसं शूलाजौर्णविबन्धनुत् ।
लघणं पाचनं सिन्ध दीपनं कफवातजित् ॥१६
जौरक रुचिकृत्सवं गन्धाव्य कफकातजित् ।
तीक्ष्णोष्णं कट कं पाक कट, पित्ताग्निवईनम्र
यमानी कृष्णजीरश्च सेया जीरकवगणैः ॥ २१ ॥
धन्याकं कासट छर्दिशमनं. चक्षुषोहितम् ।
कषायतिक्तं मधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥ २२ ॥
लसुनः चारमधुरः पवे मधुरपिच्छलः ।
मध्ये कन्दे तु तोक्षणोष्णः कटु पाकरसः सरः ॥
इद्यः वैश्यो मुमईष्यः स्निग्धो दीपनपाचनः ।
भग्नसन्धानकदल्यो रक्तपित्तप्रकोपमाः ॥
किलासकुष्ठगुल्मार्थोमेहक्रिमिकफानिलान् ।
सरिकापौनसश्वासकासान् हन्ति रसायनः ॥२३
तोषोणत्वात् करोतीति चक्रः। ये तु चयमपि श्रेषणो
पदन्ति तदनुभवविरुदम् । डल्लनस्तु श्रेमप्रसेकि चेति.पठति ॥१९
सितं मरिचं शोभाषनवीजम् । पन्ये तु मरिचमेव शुक्र
वदन्ति ॥१८॥
सर्वमिति । सकपीतमैदानीरवाइयमिति चक्रः ॥ २० ॥
वजीर कारखी ॥ २१॥

·द्रव्यगुणः । १० पलाण्डुमधुरो दृष्यः कटः बिग्धोऽनलायरः । बल्यः पित्ताविरोधी च फोवद्रोचनो गुरुः॥२४॥ ग्राही एञ्चनकस्तीक्ष्णो यहस्यर्थोविकारनुत् ॥२५॥ इति लवणादिवर्गः। कषायानुरसं नातिपित्तलं दाडिमं स्मृतम् । दीपनीयं रुचिकर हृद्यं वर्चीविबन्धनम् ॥ १ ॥ अनिलापहो वातप्रशमकः । कफादिति नात्वधं कफ- करः। पित्ताविरोधौति किञ्चित्यित्तकर इत्यर्थः । यदाह। नात्य णवोर्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरु तिकफावहस । बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं परिवईये । पलागड पेयाज इति ख्याते ॥ २४ ॥ गुननक गाजर इति नाना मगधादौ ख्यातः ॥२५॥ इति लवणादिवर्ग:। ॥ - यद्यपि शाकेषु फलपाठाच्छाकानन्तरमेव फलगुणाभिधानं घुक्तं तथापि शाकसंस्कारत्वेनान्तरणत्वात् अल्पवाताव्यत्वाच सूचिकटाहन्यायेन प्रथम लवणादिवर्गमभिधाय अनार फल- गुणानाह कषायानुरसमिति। नातिपित्तलमिति। योग्यतया अम्बदाडिममेवैवंगुणं बोध्यम् ईषत्पित्तकरमित्यर्थः । घरकेऽपि सर्व पित्तलमसमन्यत्र दाडिमामलकादिति इत्या भारहरि- बन्द्रेण दाडिमग्रहणं निरन अन्यत्रामसकादिस्व मा ·A द्रव्यगुषः । हिधिधः तत्तु विज्ञेयं मधुरचाम्नमेव च । विदोषचन्तु मधुरमन्नं वातकफापहम् ॥२॥ प्राचीनामलकश्चैव दोषघ्न गरहारि च ॥३॥ कर्कन्धुकोलवदरमाम पित्तकफावहम् । पक्व पित्तानिलहरं स्निग्ध समधुरं सरम् ॥ 8 ॥ तच्छुष्क कफवातनं न च पित्ते विरुध्यते । पुरा हट प्रशमनं श्रमन्न लघु दीपनम् ॥ ५ ॥ सौवीर वदर सिग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥६॥ पुरस्तात इति । चन्द्रिकाकारणाप्यनुमतमेतत्। चक्रेण नातिपित्तलमित्येव पाठोऽनुमन्यते । किन्तु अस्मिन् पक्षे । पन्न पित्तकरं प्रायो दाडिमामलकादृते । इति वाग्मटविरोधो दुष्परिहर इत्यवधेयम्। अन्ये : नापि पित्तलमिति पठित्वा पत्र दाडिमं पित्तं न करो न च शमयतीति च व्याचक्षते। चरकेऽपि दाडिमगुणे कप पित्तविरोधीत्युक्तम् । तत्राम्लं दाडिमं पित्ताविरोधि मधुर कफाविरोधोत्याहुः ॥ १॥ प्राचीनामलकं प्रसिद्धम् ॥३॥ कर्कन्धरल्या शृगालकोलिः। कोलं मध्यप्रमाणवदरम क्रं महादरम्। पत्रमिति पाठेऽप्याममेव पामावस्थायाम तेषामनत्वात् पित्तकफावहमिति पित्तकफजनकम् ॥ ४ ॥ पुरापमिति पक्षवदरचूर्णम् । तदीयशुण्ठकमिति चक्रः ।। सौवीराख्यं वदर महत्तम पामपवावस्खासु मारमा चन्द्रिकाकारः ॥ ..

·३७ पावं बालं रक्तपित्तकर मध्यन्तु पित्तलम् । पक्क वर्षकर रुच्यं मांसशुक्रवलप्रदम् ।। पित्ताविरोधि वातघ्न हृद्यं गर्वनुलोमनम् ॥ ७ ॥ पासपेशी कषायाम्ना भेदनी कफवातजित् ॥८॥ पानातकं तर्पणच बल्यं मधुररहणम् । स्नेहनं श्लेष्मलं शीतं वृष्य विष्टभ्य जीर्यति ॥६॥ लकुचं गुरु विष्टम्भि त्रिदोष शुक्रदूषणम् ॥१०॥ करमदं दृषाहारि रुच्यम्नपित्लकारकम् ॥ ११ ॥ वातपित्तहर वृष्यं पियालं गुरु शीतलम् ॥१२॥ प्रामस्थावस्थाभेदेन गुणभेदमाह पाम्ममिति । भट्टारहरिचन्द्रेणापि चरके रतापित्तकरं बालमिति पाठं निरस्म वातपित्तकर बालमिव पाठ: पुरस्कृतः। चक्रेणा- प्यनुमतमेतत् । युक्ताच्चैतत्। सुश्रुतेऽपि पित्तमारतकबालमित्यु- तत्वात्। किन्तु वाग्भटे वातपित्ताम्रकबालमिति दर्शनात् रक्तपित्तकरत्वश्चास्य न विरुध्यत इति चेयम् ॥ ७ ॥ पासपेशी शुष्कानम् ॥८॥ पानातकमात्रफलसदृशमिति चन्द्रिका। पामडा इति ख्यात इति चक्रः। तदविविधं मधुरमन । तब मधुरस्यै- वायं मुखवरकेणोतः। पम्लामातकगुणस्य पश्चादुखत्वात् ॥८॥ लकुचो डहुः ॥ १०॥ करमर्द कण्टकोफलमिति चन्द्रिका। सददिविध मह- दखा । तब महत् प्रायशो ग्रामभवममध। पल्ला.तुका. मर्दी वनमा मधुराबपला इति च व्याचष्टे ॥११॥ -----

·भव्यं खाद कषायावं हृद्यमास्यविशोधनम् ।
पित्तने प्रहर ग्राहि गुरु विष्टभि शीतलम् ॥१३॥
भग्लवैतसमत्यम्नं तौक्षणं स्निग्धञ्च दीपनम् ॥१४॥
बातापई तिन्निड़ोकमामं पित्तबलाशकृत् ।
माधुष्णं दीपनं रुच्य सम्यक कफवातनुत् ॥१५॥
अम्बिकायाः फलं पक्व तम्माच्चाल्पतर गुणैः ॥१६
कषायविषदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च मचिप्रदम् ।
प्रवदंशक्षमं रूक्ष वातलं लवलीफलम् ॥ १७ ॥
जम्बौर वातकफनुद् गुरु पित्तप्रकोपणाम् ।
तष्णाशूलकफातले शच्छर्दिवासनिवारणम् ॥१८॥
नागरङ्ग दुर्जरञ्च गुरु वातविनाशनम् ॥ १६ ॥
पियालो मगधे खनामख्यातः ॥ १२ ॥
भव्य तालफलोपमं केवलवल्कलसंहतिमात्रमिति चन्द्रिका
भानुमती च । अन्ये तु कर्मरङ्गफलं भव्यमाहुः ॥१३॥
अम्बवतसं थैकलमिति उत्तरदशे ख्यातम् ॥ १४ ॥
तिन्तिड़ोक महाकम् न तु तिन्तिडीफलम् चरके सुश्रुते
च पृथगेवाम्बिकायाः फलमित्यादिना तद्गुणपाठात् । पुरुषोत्त-
मस्तु तिन्तिडीफलमनिकायाः फलमिति धान्या महाक
गुणं पथरीव पठति। तत्पुनरविरोधानम्भितम् ॥ १५ ॥
अनिकाया: फलं तिन्तिडीफलम् ॥ १६ ॥
पदंशवममिति लवलीफलं प्राध्य द्रव्यान्तर रुचिर्भवति
इत्यर्थः ॥ १७॥

·ट्रष्यगुणः लि वेत्रस्य वातनमम्लपित्तविनाशकृत् ॥ २० ॥ तुलुङ्गफल हृद्यमग्नं लग्निदीपनम् । वासकासारुचिहरं तृष्णानं कण्ठशोधनम्॥२१॥ गोजपूरस्य तिक्ता स्वक् दुर्जरा कफवातहत् ॥२२॥ न्मांसं खादु शौतञ्च गुरु मारुतपित्तजित्॥२३॥ केशरन्तु लघु ग्राहि गुल्मार्थानं हि दीपनम् । वेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ॥२४॥ एवम्प्रकारा विजेया वृष्या च मधुकुक्कुटौ ॥२५॥ कपित्यमांसं कण्ठन्न विषन ग्राहि वातलम् । प्रघुराम्नकषायत्वात् सौगथ्याच्च रुचिप्रदम् । दिव सिद्धं दोषन विषघ्न ग्राहि गुर्वपि ॥ २६ ॥ जाम्बवं वातल ग्राहि रूक्ष पित्तकफापहम् ॥२७॥ मातुलुङ्गफलस्य प्रत्यवयवगुणं निर्दिशबाह वौजपूरस्येति । जपूरस्येति मातुलुङ्गस्य कफवातहदिति कफवातनाशिनी तेक्का लगदुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहेत्युक्तोः ॥ २२ ॥ मांसमिति त्वकेशरमध्यभागः ॥ २३ ॥ मेध्य मेधाहितं प्रभावात् । २४ ॥ मधुकुक्कुटी मखुर इति ख्याता। मातुलुङ्गापेक्षया महा- मावा बहुमांसात्मकेशरा ॥ २५ ॥ तदेवेति । कपित्य सिहमिति कालवशात् पक्कम् ॥ २६ ॥ जम्बूस्त्रिविधा राजजम्बूमहाफला। कावबम्बूवनजम्बू ·द्रव्यगुणः। तिन्दुक तुवर खादु गुरु पित्तकफापहम् ॥२८॥ स्निग्ध खाद कषायञ्च राजादनफल गुरु ॥२६॥ कषायमधुर रूक्ष तोदनं कफवातजित् । रिति ख्याता । भूमिजम्बरल्पफला । अत्र पुनरविशेषात् जाम्ब- वशब्देन सर्वजम्बूफलमुच्यते ॥ २७॥ तिन्दुक गाव इति ख्यात केन्दुरिति केचित्। तुवर कषायरसं कषायरसत्वञ्चास्य प्रामावस्थायां स्वादुरसञ्चास्य पका. वस्थायामेव विज्ञेयम् । पित्तकफापहत्वञ्चास्यामपक्कसाधारणो गुणः। उताश्च। भामं कषायं संग्राहि तिन्दुक वातकोपनम् । विपाके गुरु सम्पक्कं मधुरं कफपित्तजित् । अत्रामस्य वातकोपित्वेन पित्तकफहन्तृत्वमर्थलभ्यमेव ॥२८॥ राजादनफलम् खजूरसदृशं क्षौरिकायाः फलमिति चन्द्रिका ॥ २६॥ तोदनं वामप्रियं फलम् वारणाम्बिकेति दाक्षिणात्येषु ख्यातम्। ननु पित्ताग्निवईनमित्युभयोपादानं न युज्यते । सुश्रुते न खलु पित्तव्यतिरेकेणान्योऽग्निरुपलभ्यते इत्यादिना पित्ताग्न्योरभेदस्योक्त्वात्। अनुमानच्च पित्ताग्न्योरभेदसाध- कम् यथा अग्नित्वेन व्यवडियमाणं तेजः पित्तावयवरूपम् । पित्तनपित्तक्षपणकै हिडासयोगित्वात् प्रदेशान्तरस्थपित्ता- वयववदिति। पागमा अपि पग्निपित्तयोरमेदसाधका यथा । कानक राजतं ताम अष्णायस्वपु सीसकम् । चिरस्थानाहिलीयन्ते पित्ततेज:प्रतापनात् ॥ इति। तथा षष्ठी कला पित्तधरा इत्यादिना पन्नाधा- रतया पात्रता। तथा भीजऽपि

·पन्नोवं लघु संग्राहि निग्ध पित्तानिवईनम्॥३०
पनुपाकिपालं स्वादु वातपित्तविनाशनम् ॥३१॥
पौरिक्षफलं विद्याद्गुरु विष्टभि शौतलम् ।
कषायमधुरं साम्नं नातिमारुतकोपनम् ॥ ३२ ॥
तस्मात् तेजोमय पित्तं पित्तोमा यः स पक्तिमान् ।
इति प्रबोयते वद्भिपित्तयोः पारमार्थिक हि प्रभेदे तौणः
पित्तेनाग्निरिति कार्यकारणभावो न स्यात् तथा कटुजीर्ण-
विदायलक्षाराद्यैः पित्तमुल्षणम्। मानावयहन्त्वनलमिति
चरकवचनच विरुध्यते। तथा पित्तशमकमपि कृतमग्निमधे
करोतीत्युक्तमसङ्गतं स्यात् । तथा समदोष: समाग्निश्चेति
वचनेऽपि पौनरुतव दुष्परिहरं स्यात् । प्रभेदसाधकानुमाने
चासिद्धो हेतुः । तस्य पित्तशमकस्थापि अग्निवर्षकत्वात् ।
तथा कटूजीर्णविदाह्यम्नस्य च पित्तजननावान्तरण्यापारस्था-
म्नुपधातकत्वात्। यदप्यभेदसाधकं पित्ततेज:प्रतापनादिति
वचनं सथा पित्तोमा यः स पक्तिमानिति च तदपि पित्ता-
शिवस्य तदवयवस्य तेजसोऽग्नित्वं वदति । तस्मात् अवयवावय-
विरूपेणाग्निपित्तयो)दो विद्यत एव। सुश्रुतेन तु अवयवा.
वयविनोरभेद एव विवक्षित इति न विरोधः। अभेदा-
अयण पित्तवईनैः प्रायो वईनमग्नेस्वच्छमकैछ प्रायः क्षप-
णमम्नेरिति प्रतिपादनार्थम् । पित्ततेजोकपतायाञ्च बजे
स्तेजोविपरीतपित्तद्रवांश काजीर्णविदायमादिमियंबीभूत-
द्रवपित्तजननादम्नेनिर्वापणं युक्तमेवेति ॥३०॥
अनुपाकौति । अनुया रति ख्यातम् ॥ ३१॥
शौरिखमा न्यग्रोधोडुम्बरावस्थप्रचादयः ॥ १२ ॥

·--- द्रव्यगुणः । वाकुलं मधुरं स्निग्ध कषायं विषदश्च तत् । स्थिरीकरच दन्तानां संग्राहि फलमिष्यवे ॥३३॥ परूषकं समधुरं कषायानुरसं लघु । वातघ्न पिसजननमत्यम् तदुदाहृतम् ॥ ३४ ॥ पक्वं समधुरं तच्च वातपित्तनिवर्हणम् ॥ ३५ ॥ कफानिलहर तौक्षणं स्निग्ध संग्राहि दौपनम् । कटुतिक्तकषायोष्ण बालविल्वमुदाहृतम् ॥ तदेव विद्यात्मम्पक्व मधु रानुरसं गुरु । विदाहि विष्टम्भकर दोषकृत् पुतिमारुतम् ॥३६॥ श्रामपक्कभेदेन परूषकस्य गुणमाह परूषकमिति । अयच्चामपरूषकगुणः। पकस्य वध्यमाणत्वात्। परूषक खनामख्यातम् ॥ ३४॥ तदिति परूषकम् ॥ ३५ ॥ 'विस्वस्याप्यामपकमेदेन गुणमाह कफानिलहरमिति । बालविस्वं विवशलाटु। अत्र कफानिलहरमित्यारभ्य उदाहतमित्यन्तश्च प्रथमावस्थविल्वगुणः। तदेवत्याधईनोकेन मध्यावस्थविखगुणः । विदाहीत्यादिः पूतिमारुतमित्यन्तः खादु- पकवित्वगुण इति। सम्पकामिति परिणतं मध्यावस्थमित्यर्थः । युक्ताञ्चैतत् सुपक्कस्य हि मधुरानुरसता न युज्यते यतः पक्वस्थ मधुर एव रसो नत्वन्यो रस इति । पूतिमारतमिति पूति- शब्दोऽयं सुगन्धिवचनः । यथा पूति: खट्रासः । यथा वनजा मधुकुकुटी पूतिपुष्या सुगन्धिपुष्य त्यर्थः । तेन पूति: सुगन्धि- मारतो यस्य तत्तथा एतच विशेषणं सुपकात्म्याप्रदर्शनपरम् ।

·द्रव्यगुणः।
Wika"
7
द्राचा तु मधुरा स्निग्धा शौता ष्यानुलोमनी ।
रक्तपित्तज्वरश्वासटष्णादाहचयापहा ॥ ३७॥
गोस्तनी या गुरुढष्या द्राक्षा सा वातपित्तनुत्॥३८
कश्यं रसायनं मेध्यं काश्माः फलमुच्यते ॥३६॥
खजूर मधुर वृष्य स्निग्धं शोणितपित्तजित् ।
क्षतचयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ॥ ४० ॥
मध कस्य फल पक वातपित्तप्रणाशनम् ।
तस्य पुष्प ,हणीयमहृद्य गुरु शीतलम् ॥४१॥
नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्तघ्न खाटु शीतलम् ।
यत: सुपकविल्वसंसर्गों वाद्यपवन: सुगन्धिर्भवतीति। तदेव
दोषत्रयकर
प्रभावात् । अन्ये तु पूतिमारुतं दुर्गन्धिकुक्षिवात-
करमित्याचक्षते। तब सम्यगप्रतीते: मध्यविश्वगुणानिर्देशा-
वेति । नहि य एव बालविल्वस्य गुणः स एव मध्यस्यापि युज्यते
इति चन्द्रिका। चक्रस्तु तदेव विद्यादित्यादिः पूतिमावत.
मित्यन्त: पक्वविख्वगुण इत्याह। यतश्चरकेऽपि दुर्जरं विख
सिद्धन्तु इत्यादिना विविधमेव वाग्भटेऽप्येवम् ॥ ३६॥
अनुलोमनी सरा मलभेदिनौति यावत् । ३७ ॥
गोस्तनी वृहत्प्रमाणद्राक्षा ॥ ३८ ॥
काश्मरी गाभारी ॥ ३॥
खरं विविधं महाप्रमाणं वल्पप्रमाणञ्च । तवा पिड
वर्जूरं पारसौयदेशोद्भवम् । , स्वल्पप्रमाणच विट्सर्जूरम् ॥४०॥
मधूकर पुष्पाणं फलवदुपयोगात् तत्समानगुणत्वाचाषा:
भेधानं बोध्यम् । अहृद्यमिति मदजनकत्वात् ॥४१॥

·बलमांसकर हृदय रहवं वस्तिशोधनम् ॥ ४२ ॥
ताल' खादुरसं पक गुरु पित्तविनाशनम् ।
तदीनं खादुपाकन्तु मूत्रलं वातपित्तजित् ॥४॥
कदल मधुर द्य कषायं नातिशीतलम् ।
वातपितहर गच्च दृष्य श्रेणकर गुरु ॥ ४४ ॥
श्लेष्मलं मधुरं शीतं लेभातकफल गुरु ॥४५॥
पनसं सकषायन्तु स्निग्धं खादुरसं गुरु ।
पथ्या पचरसायुष्या चक्षुष्या लवणा सरा।
मध्योष्णा दीपनी दोषशोथकुष्ठज्वरापहा ॥ ४६ ॥
धानी तहविशेषेण वृष्या शीतैव वीर्य्यतः ।
हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्यशैत्यतः ।
कर्फ कट कषायत्वात् फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत्॥४७
पच भेदनरुक्षोषण वैखय्यं क्रिमिनुत् कट, ।
तहीनमिति तालवीजम् ॥ ४३ ॥
कदल कदलीफलं तह नानाविधं नेयम् ॥ ४॥
श्लेभातकी बहुवारः ॥ ४५ ॥
अलवणा सती पचरसा इत्यर्थः ॥ ४ ॥
अब दोषोपशमने यत् कारणं वर्णितं तदयधपि पित्ता-
दिसमानतया पित्तादिवईनमपि युज्यते तथाप्यामलक्याः शिव-
त्वप्रभावात् दोषशमनमेव परं करोति न प्रकोपमिति नेयम्।
एतदेवाह फलेभ्योऽप्यधिकच तत्। अधिकमिति श्रेष्ठं शिवत्व
प्रभावयोगादिति भावः ॥ ४ ॥

·द्रव्यगुणः। चक्षुष्य खादुपाकञ्च कषायं कफपित्तनुत् ॥४८॥ पथ्या मज्जा तु पनुष्यो वातपित्तारो गुरुः ॥४६॥ वैभौतकी मदकरः कफमारुतनाथनः ॥ ५ ॥ कोलमज्जा तु मधुरः कषायः पित्तनाशनः । तृष्णार्यनिलघश्च धाबीमज्जापि तहणः ॥५१॥ पियालमज्जा मधुरो दृष्यः पित्तानिलापहः ॥५२॥ यस्य यस्य फलस्येह वीयं भवति यादृशम् । तस्य तस्यैव वीर्येण मज्जानमपि निर्दिशत् ॥५३॥ भजातकास्थाग्निसमं त्वमांस खाद शीतलम् ॥५४ करञ्जकिंशुकारिष्टफल जन्तुप्रमेहनुत् । रूक्षोण कटुकं पाके लघु वातकफापहम् ॥५५॥ तिक्तमौषहिषहित विड़ा क्रिमिनाशनम् ॥५६॥ फलेषु परिपक्व यद गुणवत् तदुदाहतम् । प्रसङ्गासवगुणमाह पथ्येति ॥ ४॥ वभौतको विभौतकमन्ना ॥५०॥ अनुत्तमनगुणातिदेशार्थमाह यति। वीर्य रसादि येन खुर्वन्ति तीर्यमित्युक्तः ॥ ५॥ पग्निसममिति सोटादिजनकलात् ॥ ५४॥ करलो बचकरणः किंएक: पसाय: परिटो निम्बः जन्तः निमिः। पत्तिसमित्यन्वयः ॥ ५॥ प्रदानी यायावत फसमुपादेयं तदाह पवेविति ।

·७५ द्रव्यमुणः। . विखादन्यत्र तज्ज्ञेयमामं तहि गुणोत्तरम् ॥५॥ व्याधित क्रिमिजुष्टश्च पाकातीतमकालनम् । वर्जनौयं फलं सर्वमपर्यागतमेव च ॥ ५८ ॥ इति फलवर्गः। धारं कारन्तु तौषारं हैमं खाम्बु चतुर्विधम् ॥१॥ धारम्वत्र विधा प्रोक्तं गाङ्गं सामुद्रमेव च ॥ २॥ ॥ विल्वादन्यवेति विल्वमेव परमपक्कं श्रेष्ठम् । गुणोत्तरमिति गुणतः श्रेष्ठम् ॥ ५७॥ यादृशं फलमनुपादेयं तदाह व्याधितमिति॥ पाकातीत- मिति पतौतपाककालम् अतिपाके क्लिनमित्यर्थः । अकालज- मनुचितकालसम्म तम्। अपर्यागतमपरिणतम् । ५८ ॥ इति फलवर्गः। पूर्व मबमुक्तं तदुपकरणानि च मांसशाकफलान्यक्तानि इदानी पानं वक्तव्यम्। पानेषु पानीवस्य प्राधान्यात् प्रथम सगुणा वाचा: । सबान्तरीक्षजलस्य सर्वजलश्रेष्ठत्वात् तछेदमाघ धारमिति। धाराभवं धारमैन्द्रमित्यर्थः। करकापर्यायः कर शब्दः तजवं कारम्। तोषार शिशिरभवम्। हेमं संहतिभूत हिमभवम्। चरके तु हिमतुषारयोरभेदात् विविधमेवोकर सब धारभेदमाह धारमिति। मनु चरके धाराख्थमान्तरी जलमेकविधमेवोतं यथा जसमेकविधं सर्व पतस्येन्द्रं नमस्सलात्।

·ट्रव्यगुणः। येनाभिदृष्टममल थाल्यन्नं राजतस्थितम् । पतिनमविवणं वा तत् पेयं गाङ्गमन्यथा । तत् पतत् पतितश्चैव देशकालावपेक्षते । इति। मन्य तत्त्राप्यान्तरीक्षजलस्य धूलोमलविषलूतादि- सम्बन्धात गट 'ध तदसम्बन्धाच्च निर्दोषत्वमिति वैविध्यमुक्त- युक्तरेव । अताऽत्रापि सामुद्रगाङ्गशब्दयोः सदोषनिर्दोष. त्वमानमर्थः । न पुनः समुद्रादुघृतं सामुद्रम् गङ्गाया उद्धृतं मधेर्गाङ्गमित्यर्थः। तथा सति गङ्गावदपरनदीप्रभृतिभेदादपि भेदकल्पनापत्तेः। अत्र गङ्गाशब्दो नदीप्रभृतीनां समुद्र- व्यतिरित जलाशयानामुपलक्षक इत्युचते। तथापि चरकेण समं विरोधो दुष्परिहर एव। किञ्च यदि समुद्रादुहृतं सामु- द्रमित्येवार्थः तदा तस्य त्रिदोषकारित्वात् सामुद्र सब पातव्यं मासादाश्वयुजाहिनेत्यनेनाखयुजेऽपि ग्रहणं वस्यमाणं नोपपद्यते । न च कालविशेषो जलान्तरवत् समुद्रजल- मपि निर्दोषोकत्तु प्रभवति तस्मात् प्रथमैव व्याख्या युक्ता । यत् पुन: सामुद्रमप्याश्वयुजे गाङ्गवद्भवतीति सुश्रुतवचनम् तदा- श्वयुजे आन्तरीक्षस्य निर्दोषतापरम् तदा हि सतोऽपि लूतादि- दोषसम्बन्धस्य अगस्त्येन हननात्। कालमहिना च बाधित- त्वात्। तदुक्त जतूकणे वर्षासु चरन्ति धनैः सहोरगा वियति कोटलताच । तविषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वमिति ॥ २॥ गाङ्गसामुद्रयो देन ज्ञानोपायमाह येनेति। येनाम्बुना पभिष्टमाभिमुख्यतः सिव शास्यव' रजतपावस्थितमक्लिन- रविवर्षश्च भवति तहाङ्गं अलमिति ज्ञात्वा पेयम् उपयोन्य- मत्यर्थः । तेन नानावगाहयोरपि ग्रहणम्। अन्यथा एतम- ·सामुद्र बन पातव्यं मासादावखुबाद विना ॥२॥ खाम्बु महाभ एवं शादि बुद्धिप्रबोधनम् । तन्वव्यतारसं सृष्टं शीतं लघूमृतोपमम् ॥ जीवन तर्पसबैव तहबामसभूमिगम् ॥ ४ ॥ कारक तोयममृतं नेहार सर्वदोषवत् । पवण्यायभवं रूक्षं वातलं लघु शीतलम् ॥ दाहासपित्तदईि सक्थिस्तम्भादिपूजितम्॥५ बविपर्ययेण साममिति जावा तन्त्र पातव्यम् । अथ कि देव तब पातव्यमित्स्यस पार भागाहानयुजाहिनेति। एतच बासरीक्षवलपहणादिकालप्रदशमपरम्। तेन कार्तिकेऽपि शरपे हेमन्ते चान्तरीक्षजलबहणमविरुदं भवति। यदाह भारोतः प्रहत्तायां परद्यस्मात् पसाहाते प्रवाति च। हेमन्ते चापि रशीयातलं मृण्मयैर्घटैरिति ॥ ३॥ सब प्रास्तस्य धाराख्यान्सरीक्षणलस्य गुणमाह खानु पति। इसमिति मनःप्रसादकत्वात्। तनु खच्छम् । अष्टमित्याखाद. सुखम्। जीवन जीवनहेतुत्वात् पोजोहविकरमित्यवणः । सौम्यधातुवानमित्वचे। तर्पणं नामहत्। भौमवलेपि कुवचिदान्तरोषजनगुहानतिदिशति तहबामसभूमिममिति । नामती बमोगुणभूयिष्ठा भूमिः सात जलमपि तादाचणेष- गाजलवदिस्यर्थः । मुश्रुतेऽप्युक्तम् पाकाशगुणभूयिशावरमव्यास- रसं तत् पेयमान्तरोशालाभ इति ॥ ४ ॥ कारतोषारहमानामपि कामेव गुरुनाह कारकमित्यादि।

·तबालवता लघुकूषिकाKAHNAMISSION INSTITUT मादेयं वातलं सच दीपन लघु मखमम् ॥६॥ मदेऽभिष्यन्दि मधुर सान्द्रं गुरु कफापहम् I सारसं तुवरं बल्यं वृष्या मधुर बधु ॥८॥ ताडानं वातव बाद कवाय कटु पाकि वाप्य सधारकटुकं पित्तल कफवातनुत् ॥१०॥ कोपं कफन सक्षार पित्तल लघु दीपनम् ॥११॥ चौण्डमनिकर कई मधुर कफकारि ॥१२॥ नैर्भर लघु पथ्यञ्च दीपनं कफनाशनम् ॥ १३ ॥ औदिदं पित्तशमनं मधुरं न विदाहि च ॥१४॥ अवश्यायसंहतोभूतं हिमम्। सविस्तम्भ अरसवः । ता. तृत्वञ्च वेभमेदोहरत्वात् । तदुत मेदः श्रेभसपूवितमिति ॥५॥ मादेयादिभेदभिवानां भौमजलानां गुणमाह नादेयमिति । नादेयं गङ्गादिनदीभवम्। लेखन कर्षणम् ।।। नदः योणभद्रादिः तब यजलं तव एवंगुणमियर्थः । कपा- वह कफवरम् ॥७॥ सरो दिव्यखात पुरुषव्यापार विना ॥८॥ तर प्रदेशसखादागो गतिर्यस्य स तड़ागः। स पुन बचादेयादागच्छन्नलम निक्षप्रदेश बन्धनासयति। पापी पटकादिवासोपाना दौर्षिका ॥ १० ॥ कूपो मृत्यष्टकादिवासोपानः ॥ ११ ॥ धुलो भवकूपः प्रत्यासमा दिसमीपे नेर्भरम् पदेशात् म लम् । BBRARY UTE OF ng CULTU

·..-
ट्रव्वगुणः।
वैकिर लघु सक्षार श्रेष्मल वह्निदीपनम् ॥१५॥
कैदार पावलं खाटु
विपाक गुरु दोषलम् ॥१६॥
सामुद्रं लवणं विसं सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ १७ ॥
भानूपं वायभिष्यन्दि मधुरं पिच्छिल गुरु ।
स्निग्धं वह्निहर सान्द्र जाङ्गलवार्यतोऽन्यथा॥१८
साधारणं वारि शीतं दीपनं मधुर लघु ॥१६ ॥
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः ।
पथ्याः समस्तास्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा॥२०॥
बौद्भिदं निम्नप्रदेशादूईमुत्तिष्ठज्जलम् ॥ १४ ॥
विकिरं वालुकादीन् विकीर्य ग्टहा ।।१५ अलस्थानं तन-
वम् ॥ १५॥
केदारः प्रसिद्धः । पल्वलं णाद्याच्छन्नमन्दसरः ॥ १६ ॥
नद्याद्याधारवशेन जलधर्मानभिधायानूपादिदेशभवत्वेन
पुनर्जलगुणमाह आनूपमिति। मधुरमिति व्यक्तरसत्वेन तदि-
परीतन्तु अव्यक्तरसत्वेनेत्यर्थः ॥ १८ ॥
यद्यप्यानूपादावपि नद्यादिस्थितस्यैव जलस्यामौ गुणा-
स्तथापि अनन्तरोतानादेयादिगुणेन समं न विरोधः। यतो.
ऽबद्रव्यप्रकतिरक्तशाल्यादेस्तथा पेयादेस्तहिकारस्य च पृथगुक्त
गुण्योरिवानापि बलाबलनिरूपणं विरोधे सति चिन्तनीयम् ।
उभयानुगुणतया तु गुणस्योकर्ष एव भवतीति प्रतिपादि-
तम् ॥ १९॥
इदानीं नदीनां गम्यदेशविशेषात् तथा वेगावेगाभ्यां गुण-
दोषानाह पश्चिमति। पतोऽन्यथेति पूर्वसमुद्रगास्तथा मृदु,
वहास्तथा कलुषोदकाश्चेत्यर्थः । विपरीता इत्यपथ्या इत्यर्थः ॥२०॥

·उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः। हिमवन्मलयोन्ताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥ क्रिमिनीपदाकण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥२१॥ पारियावभवा याश्च विन्ध्यसयभवाश्च याः। शिरोट्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्नोपदस्य च ॥२२॥ रक्षोन शीतल हादि ज्वरदाहविषापहम् । चन्द्रकान्तोद्भवं वारिपित्तन विमल स्मृतम् ॥२३॥ दिवार्क किरणैर्जुष्टं जुष्टमिन्दुकरैर्निशि । इदानीं नदीनां प्रभवस्थानविशेषेणापि गुणविशेषमार उपलेति। खेदितं जातक्षोभम्। उपलेत्यादिविशेषणेन हिम- वमलयाधित्यकाभवानामेव पथ्यत्वमिति बोधयति। तेन सुश्रुते हिमवलयप्रभवाणामपथ्यत्वमुक्तं यत्तदुपत्यकाभवनबभिप्राये- ति चरकेण समं न विरोध इत्याहुः ॥ २१ ॥ पत्र पारियावदरीभवनदीजलाभिप्रायेण द्रोगादिकार- त्वमुक्तम्। सुश्रुते तु पारियावतड़ागोवनदीवलादिकट। योति न विरोधः। तदुक्त विश्वामित्रेण । तड़ागजं दरोजच तड़ागादयत् सरिजलम् । बलारोग्यकर तधि दरोज दोपलं मतमिति ॥२२॥ चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलगुणमाह रशोधमिति। बदन्तु न्द्रिकिरणानुप्रवेशाबामसं मणिप्रभावाच भौममित्युभयात्मक प्रति डझनः॥२३॥ भौमजलानामप्यकंसोमसंस्कारजगुणविशेष दर्शयबार विति । अवार्थलभ्यमपि दिवानिधिपदं समसदिवारादि- ·९२ द्रव्यगुणः। परूषमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ २8-14 नारिवलोदकं पृष्यं खाद सिग्ध पिम मुस। र पित्तपिपासान दीपनं वलियोधनम् ॥२५॥ नारीफलजल जीर्ण मुरु विष्टभि पित्तकृत् ॥२६॥ बालक्रमुकतोयन्तु वृणापित्तासजिगुरु ॥२७॥ तालाम्बु पित्तजिच्छुक्रस्तन्यवृद्धिकर गुरु ॥ २८ ॥ मूपित्तोष्णदाहेषु विषे रक्तो मदात्यये । श्रमझमपरौतेषु तमके बमथौ तथा । ध्यात्यर्थम् । चन्द्रशब्दो हि हिमाधारतया नैशहिमोपलक्षकः । पन्धथा पौर्णमास्यामेव पर सम्पूर्ण निशा व्याप्य चन्द्रांश- योगः स्यात्। परूपमिति चन्द्रकरसंसात्। अनमिय- हौति पर्ककरसंस्मर्थात्। अत्र निषेधमुखेन प्रणयनं बेह रोपयोरतिशैत्योष्णयोरिव दोषवत्त्वसूचनार्थम्। तवं गग नाम्नति एवेन गगनजलालाभे तवायें तदेवोपयुज्यत इति दर्ययति ॥ २४॥ मारिकेलोदकगुणमाह नारिकेलेति। मारिकेलोदकमिति पित्यकनारिकोलमिति जेबड़ा। पित्तपिपासानमिति पित्त जनितपिपासात्र तेनामजादिपिपासाहरं न भवतीति चक्रः । जनास्त गुविधा लधिति पठति। तत्तु मधुर सये निग्ध च पपपवम्। प्रभावातहर्षने मागमावरमाधिसमिति इदानीं चैवस्व प्रयतत्वेन तविषय सापवादमा मूति इस पातपातदुपरचितो प्रौषः परति चन्द्रिका। पान ।

·जांगे राषिते तु भीतमः प्रबखते ॥ २EM पार्श्वगूरी प्रतिभ्याये वातरोगे मलयो। पाधागे तिमिते कोष्ठे सद्यःशचे नवम्बरे॥ शिक्षायां मेहपीते व शौसाम्बु परिवर्तयेत् ॥३०॥ उष्णोदकं सदा पथा कासवासम्बरापहम् । कफवातामदोषघ्न दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ ३१ ॥ पजनितदाह इति चक्रः। तमके खास विशेष मोहरति वा॥२९॥ कुत्र पुनस्त बोपयुज्यत इत्याह पाखं शूल इति। सिमित कोठे प्रामकोष्ठ इति गयदासः । सद्यः शुद्ध इति सब बात- शोधने । सद्य:शब्दोऽयं तस्मिदेव शोधनक्रियाबाट निक- संत प्रत्येके। अन्ये सद्यःशब्दोऽयं सतरावे वैद्यकव्यवहारा होध्यः। यथा सद्यः प्राणहराणि सप्तरावाभ्यन्तर मारयन्ती- त्याहुः। एषु शीताम्बुनिषेधादुष्णजलस्य विधिरियलब्धमेव सविशेषस इत्यादिन्यायात् ॥ ३० ॥ तस्यैवोष्णोदकस्य गुणमाह उष्णोदकमिति। यद्यप्यौणय अलस्य स्पर्शदोष इति सुश्रुते नोक्त तथापि अवस्थायां व्याधि- विशेषहरत्वेनोपादेयमपीति केचित्। वस्तुतस्तु भूवाष्यजनि- तौणामेव सदोषत्वेन तो दन्तु पम्यातपातमिति न विरोधः । पन्याः श्रोतस्तस्मै हितं पश्यं त्रोतः परिकरमित्यर्थः । वस्तिशोधनमिति वस्तिशब्देन तात्स्याभूत्रमुचत इस्वरुपः । यहा यथा यथा सखिलस्याग्निगुणसंयोगप्रकर्षस्तथा तथा कामा- दिहरवप्रकर्षोऽपि बोध्यः। उष्णोदकन्तु तन्वान्तरपसिना साधनीयम् । तदुत्तामनिवेशतन्ने।

·द्रव्यगुणः। गृतशीतं त्रिदोषन यदन्तर्वाष्पशीतलम् । शौतीकतन्तु विष्टम्भि दुर्जर पवनाहतम् ॥ ३२ ॥ न तत् पर्युषितं देवं कदाचिदपि जानता। व्यम्बीभवेत् पर्युषितं कफरोदि पिपासवे ॥३३॥ शृतं तोयं दिवा रात्री गुरुरात्रिगृतं दिवा ॥३४॥ साप्यमानन्तु यत्तोयं निष्फेनं निर्मलीकृतम्। भवत्यविशिष्टन्तु तदुष्णोदकमिष्यते ॥ ३१ ॥ तशीतनलगुणमाह शृतशीतमिति। अन्तर्वाष्य' सत् कालप्रसौषया शीतलमित्यर्थः । पवनाहतं पवनेन शौतौलत- मिति भावः ॥ ३२० सदिति शृतशीतल जलम्। अत्र देशादिभेदेन क्वथन- प्रकर्षापकर्षावपि बोध्यौ यदाह वृद्धवाग्भटः । क्षीणपादविभागाई देशत्तुं गुरुलाववात् । धन्यसाधारणानुपेषु देशेषु तथा शीतोष्णवर्षोपलक्षिते च ऋतुनये यथाक्रमं क्षयितचतुर्भागविभागाचे सलिलमुपयोज्य- मित्यर्थः। पवैवार्थे माधवकरस्तन्वान्तरमन्यादृशं लिखति तदयथा शारद साईपादोन पादहीनन्तु हैमनम् । शिशिरे च वसन्ते च प्रोमे चाविथेषितम् । पष्टभागावशिष्टन्तु कारयेत् प्रावषं जलम् । सदुभयमपि प्रमाणं स्मृतिहे विध्यवत् ॥ ३३ ॥ अस्यैव शतजलस्य विशेषान्तरमाह शतमिति। दिवा शृतं तोयं रात्री गुरु भवति। रात्रिशतन्तु दिवा गुरु भवती त्यर्थ: ॥१४॥ an ·भीमानामभसां प्रातः सर्वेषां यहवं मतम् । तदा हि शैत्वं नैर्मल्य तौ चापां परमौ गुणौ ॥३५ पान्तरीक्षन्तु वर्षासु कौपमौखिदमेव च । अगस्योदयनैमल्यात् सर्व भरदि शस्यते ॥ सरसड़ागसम्भूतं हेमन्ते जलमिष्यते। कौपचौण्डे वसन्ते तु यौमे प्रास्रवणौडिदे । कोपं प्राकृषि सर्व वा संस्कृतं वारि चेष्यते ॥ ३६ ॥ हठशैवलपङ्कादिसञ्छन्न दोषलञ्च तत् । इदानीं भौमानां जलानां ग्रहणकालमाह भौमाना- मिति ॥ ३५॥ इदानीं कालविशेषे जलविशेषोपयोगमाह पान्तरीक्ष- मिति ॥ ३६॥ ननु वर्षासु आन्तरीक्षमिति यदुक्तं तत्रोपपद्यते जतूकर्णा- 'दिविरोधात् । तथा हि वर्षासु चरन्ति धनैः सहोरगा वियति कोटलूसाथ। सद्दिषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वम् ॥ इत्यनेन खजलस्य वर्षासु निषेधात् । अन्यत्राप्यताम् । वलाहकाद्याः सविषाः कोटलूताच खेचराः । तहिषोत्सर्गसंसर्गादप्राय तत्तदा जलम् ॥ इति। प्रत्र केचित् वर्षाशब्दो वर्षान्ते पाखयुजे वर्तते नाशिने रहौतस्यान्तरीक्षस्यैव तत्रोपयोगः। भाद्रे तु प्रान्त चजलानुकारिणो भौमजलस्य कौपौजिदयो उपयोग ति न विरोध इत्याहुः । सन्न । पाखिने अगस्योदयेन सर्वजल- चैव प्रसवत्वादिति प्रतिनियमानुपपत्तेः। किञ्च माहेन्द्र सप्त- ।

·द्रव्यगुणः। वायर्ककिरणास्पष्टं न पेयं साधनादृते ॥ ३० ॥ 'शोतं वा कौर्य सारसमेव वेत्यनेन चरके श्रावणभाद्रूपवर्षा- खेव माहेन्द्रजलोपयोग उक्तः। न च तत्रापि भादाखिनौ वर्षा इति वक्तु शक्यते । तस्याशितोयोक्तत क्रमानुसारेणैव ऋतु- चाभिधानस्य तत्रोपक्रान्तत्वात्। अन्यथा प्रकरणविरोधः स्यात् । अन्ये तु ऋत्वन्तरग्रहीतमान्तरीक्ष' जलं वर्षासु पेय- मित्याहुः । अस्मगुरुचरणास्तु विविधं हि आन्तरीक्षं लूतादि- 'सम्बधासम्बइञ्च । तत्राद्य सदोषं तत्परमेव जतूकर्णवचनमव- गन्तव्यम् । हितोयन्तु निर्दोष न च वर्षासु मर्यादिविषसहित- मेव जलं मेघा वर्षन्तीत्यागमोऽस्ति। एतदभिप्रायेणैव सुश्रु. तादी गाणसामुद्रव्यवस्था। तेन वर्षाखेव यदा सविषप्राण्यादि- सम्बन्धो भवति तदा सदोष सामुद्रशब्दाभिधेयम् । अन्यथा तु निर्दोष' गाङ्गशब्दाभिधेयम् । तहर्षास्वपि ग्राह्यमेव अतएव गाणसासुद्रपरोक्षापि तत्रोपपन्ना। अन्यथा वर्षाव्यतिरिक्षा- काले लूतादिसम्बन्धस्य कालमहिनवापगतत्वेन परीक्षाया अकिञ्चित्करत्वादित्याहुः। प्रपञ्चितमतचरकतत्त्वदीपिकाया- मेव अस्माभिरिति नह प्रतन्यते । अगस्त्योदयनर्मल्यात् सर्वं शरदि शस्यते । इत्यत्र शरच्छब्देनाखिनस्याम्य पग्रहो बोध्यः । चरक तस्याशीतीये अन्यत्रापि आश्विनकार्तिकरूपशरद्य व सर्व जलप्रसादस्योतत्वात्। नैर्मल्यहेतोरगस्त्योदयस्य तत्रापि विद्य- मानत्वाञ्च । किंवा माघादिमासदयात्मकक्षुक्रमानुसारेण वर्षा द्रयोऽव बोध्याः। तथा सति शरच्छब्द नाविनकार्तिकयोरीव ग्रहणम् । पस्मिंस्तु पक्षे हेमन्तविधानेन हेमन्ततुल्यतया शि- शिराभिधानं समाधयम् । यदुत्वम्

·द्रव्यगुणः।
परोचक प्रतिश्याये प्रसके खयथी क्षये।
मन्दाग्नावुदरे कुष्ठे उवर नवामये तथा ॥
व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत् ॥ ३८ ॥
इति पानीयवर्गः।
।
हेमन्तशिशिर तुल्ये शिशिरल्पविशेषणम् ।
तस्माईमन्तिकः सर्व: शिशिरे विधिरिष्यते ॥
इति। तथा कौपं प्रावृषोत्यत्र प्राइटशब्देन वर्षाप्रथम-
काल: श्रावणप्रथमरूपो बोध्यः । सरस्तड़ागेत्यादि हेमन्ते सारस
कषायलघुत्वात् । ताड़ागच कषायतया कटुपाकितया घ
चीयमानकमहरम् । तथा वसन्ते कौपं सक्षारत्वात् चौण्ड
रूषत्वाच्च ककहरं युज्यते। ग्रोम प्रामवणं पथ्यत्वात् शैत्याच्च ।
प्रोमिदं मधुरत्वाच पित्तशमनं युक्तम्। कोपं प्राइषीति तदा-
काशजलेनानतिजुष्टत्वात् । सर्व वा संस्कृतमिति सर्वस्यैवाति-
वर्षणेन दुष्टत्वात्। संस्कारः कथनरूपः कार्य इत्यर्थः ॥ १७ ॥
यादृशं जलं नोपयुज्यते तदाह हठेत्यादि। ठकुनिका
पाहा इति ख्यातः। दोषलमिति मर्यादिदोषयुक्तम् । तदुक्त
जलस्य स्पर्शरूपरसगन्धवीर्यविषाकदोषा: षड्भवन्ति। तच
खरता पैच्छिवमौष्णा दन्तग्राहिता च सदोषाः। पर-
सिकता शैवालवर्णता रूपदोषाः । व्यतारसता रसदोषः । अनि
ष्टगन्धता गन्धदोषः। यदुपयुक्त वृष्णागौरवशूलकपाप्रसेका
नापादयति स वोर्यदोषः। यदुपयुक्त चिराहिपचते विष्टषयति
च स विपाकदोष इति। साधनाहत इति साधनं संस्कारः
संस्कारवाग्निकथनसूर्यतापादिभिः सुवृतोतो कार्यः ॥२७॥

·चौरमष्टविध मव्यमानमौरभमाहिये। कारणवमधौष्ट्रच वाड़वं मानुषं तथा ॥ १ ॥ क्षीरं खादुरसं निग्धमोजस्व धातुवर्धनम् । वातपित्तहरं वृष्यं श्लेष्मलं गुरु शीतलम् ॥ २ ॥ गोधौरमनभिष्यन्दि स्निग्धं स्वादु रसायनम् । रक्तपित्तहरं शीतं मधुर रसपाकयोः । जीवनीयं तथा वातपित्तन परमं मतम् ॥ ३ ॥ यत्र यत्र जलस्यातियोगी न कार्यस्तदाह अरोचक त्यादि। मन्दमतिस्तोकम् ॥ ३८ ॥ इति पानीयवर्ग: - पयःचीरसंज्ञासामान्यात् पय व जीवनत्वादिगुणयोगा तोयवर्गानन्तर चोरवर्गः प्रस्तूयते। तत्र गव्यस्य प्रधानत्वार तत्पूर्वमष्टविध चौरं निर्दिशति चौरमिति। यद्यपि खङ्गि सगादीनामपि चौरमस्ति सथापि तस्यानुपयोगादिहानभि भानम् । तन्वेषप्यष्टाविव बीरायुक्तानि ॥ १ ॥ तब चौरसामान्यगुणमा चोरमिति। धातुवईनषेत्र वृषत्वे सि एवमिति वचनं प्रतिथयेन शक्रमनकत्व बोध यति॥२॥ सामान्यगुणमभिधाय गव्यादिविशेषगुणमाह गोहोर मिति। पनमिषन्दौति। नन पदयें। सुश्रुते पत्याभिष ब्दीति वचनात् । पमिष्यन्दिस्वच्च दोषधातुमनसोतसा कद जनकाखम् । शापित्तहरत्वमवस्ताविमषे बन् ।।

·द्रव्यगुणा छागं कषायमधुरं होतं याहि पयो लघु । रक्तपित्तातिसारचं वयवासगरापहम् ॥ पजानामल्पवायत्वात् कटुतिकनिषषणात् । नात्यम्बुपानाद व्यायामात् सर्वव्याधिरं पयः॥४॥ मेषीक्षौर गुरु खाद निग्धोषण कफपित्तकृत् । शुद्धेऽनिले भवेत् पथ्यं सेके चानिलशोणिते ॥५॥ महिषीणां गुरुवर गव्याच्छीततर पयः । नेहादूनमनिद्राखामत्यग्नीनां हितश्च तत् ॥६॥ सर्वव्याधिहरमिति। सर्वदोषहरं कारणे कार्योपचारात् व्याधिशब्दो दोषे वर्तते। अतएव घरकेणोक्तम्। समानो हि रोगशब्दो दोषेषु व्याधिषु च वर्तते। किंवा सर्वशब्दो विपुल- वचनः॥४॥ । उष्णमिति। सामान्योक्तचीरशीतगुणापवादरूपम्। एंव. मन्यत्राप्य वजातीये व्याख्येयम् । कफपित्तकदिति। कफपित्त- करम् । पित्त नेमलमाविकमिति चरकवचनात्। शनिले इति । दोषान्तरेणासम्पृक्त पनाहते च । अनिलयोणिते शोणि- ताहतवाते सेके परिषेकनिमित्त हितमित्यर्थः ॥ ५ ॥ महिषीधीर गव्यात् चोरात् गव्यचौरमपेठ गुरुतरमति- प्रयेन गुरु तथा शीततरच महात् पुनरूनं होनमित्यर्थः । इद पुनरसङ्गत प्रत्यक्षविरोधात् । प्रत्यक्षमेव महिषीधीरादधि- मेव तं दृश्यते तथा जतूकर्णेऽप्यु लम् । गुरु पौतविन्धतर माहिषमतिबस्यहणशाग्न्यमिति । सुचतेऽप्यु पचते वन्धतरमिति। तस्मादव गव्यस्नेहादूनमिति योज्यन् । वन

·द्रव्यगुणः ।
हस्तिनीनां पयो बल्य गुरु स्थैर्यकर वरम् ।
ईषटूशोशलवणमौष्ट्रकं दीपनं लघु ॥
शसं वातकफानाहक्रिमियोफोदरार्थसाम् ॥७॥
उष्णमैकशफं बल्य शाखावातहर पयः ।
ईषदम्लं खाद रूक्ष लवणानुरसं लघु ॥८॥
ना-स्तु मधुर स्तन्य कषायानुरसं हिमम् ।
नस्याश्चोतनयोः पथ्य जीवनं लघु दीपनम् ॥६॥
चौरसन्तानिका दृष्या स्निग्धा पित्तानिलापहार
पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम् ।
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् ॥ ११ ॥
महिषीक्षोर गव्यस्नेहादूनं होनम् । गव्यक्षौरात् पुन: नेहा
धिकमेवेत्यर्थ इति चन्द्रिका। अन्ये तु न हान्यूनमिति पठित्व
महाधिकमित्यर्थ कुर्वन्ति ॥ ६ ॥
एकः शफः खुरो यास ता एकशफाः। अवाखाया इति
वाताव्ये यदैकशमिति सामान्य शब्दप्रयोगं करोति त गसरी
प्रभृतीनामप्य कशफानां क्षीरग्रहणार्थम्। शाखावातहरमि
त्यत्र केचित् शाखाशब्देन बाहुसक्थनी चाहुः। अन्ये
वज्ञादीनाडुः। धान्यानस्येवोभयत्राधारशक्तिप्रभावण परस्पर
विरुखकार्यहयं भवति। तद्यथा वहिरन्तः पित्तहरकरत्वम्।
एवं शाखागतवातहरत्वम्। कुक्षिगतवातकरत्वञ्चास्याधारशक्ति
प्रभावेण मन्तव्यमित्याहुः ॥८॥
पाययोतनमक्षिपूरणम् ॥६॥
चौरसन्तानिका दुबसरः ॥१०॥

·द्रव्यगुणः। वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हितवितम्॥१२ धारोण गुणवत् चौर विपरीतमतोऽन्यथा ॥१३॥ तदेवातिगृतं सर्व गुरु हणमुच्यते ॥ १४ ॥ पनिष्टगन्धमम्नच्च विवर्ण विरसञ्च यत् । वयं सलवणं क्षौर यच्च विग्रथितं भवेत् ॥१५॥ दध्यम्नं मधुर ग्राहि गुरुष्ण वातनाशनम् । मेदःशुक्रबलश्लेष्मपित्तरताग्निशोफकृत् ॥ असंस्कृतस्य तथा संस्कृतस्य वीरस्य क्रमेण गुणमाह पय इत्यादि। श्राममित्यशृतम् ॥ ११ ॥ स्त्रीस्तन्यस्य पुनः शृतत्वं दोषायेत्याह वनयित्वेति ॥१२॥ सर्वक्षौराणामेव दोहकालधारापातोष्णानां गुणमाह । धा- रोणमिति सद्योदोहधारासम्बन्धोष्णतायुतम्। गुणवदिति प्रशस्तरसायनत्वगुणयुक्ताम् ।. यदुक्तं भोजे। पयोऽभिष्यन्दि गुर्वाभं शृतोष्णं कफवातजित् । शृतशीतन्तु पित्तन' सद्यो दुग्धं रसायनम् ॥ इति । विपरीतमतोऽन्यथेति न तथा प्रशस्तगुणम् ॥ १३ ॥ अतिगृतमित्यतिपाकन घनीभूतम् ॥ १४ ॥ चौरस्यैवावस्थाविशेषेण वर्जनीयतामाह पनिष्टगम्ममिति । अम्लत्वं सलवणत्वञ्चैव विदाहात्। गवादीनामत्यर्थलवणसेव- नाहा सलवणम्। विग्रथितमिति अम्बादियोगेन विप्रथितः तामापनम् ॥ १५॥ चौरमनु क्षौरकार्यतया तहिकारेऽभिधातव्ये मत्यतया प्रथम दधिगुणमाह दनौति प्रवासामधुरत्वेन सुजातत्वं लचयति। मन्दजातवास पनव-

·८२
रोचिष्णु मामाची घोतक विषमचा।
पौनसे मूषकाच वषन्तु यहबोगदे ॥१६॥
गव्यं दधिमाख्यं पावन शचि रोषतम् ।
स्निग्धं विपाक मधुरं दीपनं बलवईनम् ॥१०॥
दया कफपित्तन लघु बातक्षयापहम् ।
दुर्नामश्वासकासेषु हितममेश्व दीपनम् ॥
विपाके मधुरं दृष्यं रक्तपित्तप्रसादनम् ।
बलायबईनं खिग्धं विशेषाहधि माहिषम् ॥१८॥
त्वात् सुजातकालात्यये चास्त्रम्मत्वात् प्रवाम्बखोष्णत्वसिन्ध.
त्वामभ्यमानमपि वातनाशनत्वं यत् पुनरुच्यते तत् प्रकर्षार्थम् ।
तधाम्नवादियुक्तस्यापि वासहस्तृत्वादिव्यभिचारदर्शनाञ्चेति
ज्ञेयम्। व्यभिचारोदाहरणानि मन्दकमन्दजातमद्यादौन्धनु-
सर्त व्यानि। न्यायायमेवंजातीये सवव बोध्यः। परचौ
शस्तमित्युवापि रोचिष्णु इति वचनम् अरोचकहरस्यापि
तिक्तरसस्य रोचिषुत्वं व्यभिचारदर्शनाज्ञयम् । योतक इति
विषमज्वरविधेषणम्। पीनस इति चतुर्विधपीनसे प्रभावात्
हितम्। किंवा पौनसपाचकत्वात् सर्वत्र हितम्। पम्ये तु
पोनसे शस्तमिति यद्यपि सामान्यत एवोताम् तथापि योग्यतया
वातिकपीनसे एव शस्तमित्याहुः । रुक्षमुतसार पुनर्ग्रहणी.
गदे हिसमिति योज्यम् ॥ १६ ॥
सामान्यगुणमभिधाय विशेषगुणमाह गव्यमिति । मा
स्थत्वमिह प्रभावात् ॥१७॥
पत्र विशेषादिति पद' सिग्धमित्वमेन बसामवईवमिन्ध-
बन च सम्बध्यते ॥१८॥

·द्रव्यगुणः।
८.
कोपनं कफवातानां दुर्नाम्बाश्चाविक दधि ॥१९॥
दोपनीयमचक्षुष्य वातलं वाडवं दधि ।
रूपमुष्णकषायश्च कफामूचापहश्च तत् ॥ २० ॥
स्निग्धं विपाक मधुरं बल्यं समर्पणं गुरु ।
चक्षुष्यमा दोषनं दधि ना- गुणोत्तरम् ॥२१॥
लघु पाके बलाशन वीर्योष्ण पक्तिनाशनम् ।
कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चीविबन्धनम् ॥२२॥
दधौन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक पृथक् ।
विज्ञेयमेव सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् ॥ २३ ॥
वातघ्न कफकृत् स्निग्ध वृंहणं नातिपित्तकृत् ।
कुहिताभिलाषञ्च दधि यत् सुपरिनुतम् ॥२४॥
शृतक्षीरात्तु यज्जातं गुणवदधि तत् स्मृतम् ।
कफवातानां दुर्नानाच कोपनमित्यन्वयः। कफवाताभ्या-
मिति पाठे सम्भूतानामिति शेषः। तेन कफवाताभ्यां सम्भू
तानां दुर्नामां कोपनमित्यर्थः ॥ १८ ॥
प्रचक्षुष्यत्वमिह प्रभावादिति चन्द्रिका। कफमूचापहत्व
चरूघोणत्वात् ॥२०॥
चक्षुष्यमग्रामिति श्रेष्ठं चक्षुष्यमित्यर्थः। चस्तित्वमस्थ
प्रभावात्। गुणोत्तरमिति मुणे: प्रधानम् ॥ २१॥
सर्वेषु दधिषु गव्यस्वं प्राधान्चमाह दधौनीति ॥२६॥
इदानीं तस्यैव दनोऽवस्थान्तरेषु गुणोत्तरं दर्शयबाह
वातामिति। सुपरिसुतं सुठु गलितद्रवमागम् ॥ २४ ॥

·द्रव्यगुणः। वातपित्तार रुच्यं धाखग्निबलवर्द्धनम् ॥ २५ ॥ दधि खसारं रूक्षश्च ग्राहि विष्टभि वातलम् । दोपनीयं लघु तर सकषायं चिप्रदम् ॥२६॥ दधः सरो गुमहष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः । वहे विधमनश्चापि कफशुक्रविवईनः ॥ २७ ॥ तक्रं लघु, कषायाम्न दीपनं कफवातजित् । शोथोदरार्थीग्रहणीदोषमूवग्रहारुचि । लौहगुल्मतव्यापगरपाण्डामयान् जयेत् ॥२८॥ मस्तु तहत् सर श्रोत:शोधि विष्टम्भजिल्लघु, ॥२६॥ ससर निर्जलं घोल तक्र' पादजलान्वितम् । कथिततौरस्य दनो गुणमाह शृतक्षीरादिति ॥ २५ ॥ उद्धृतस्नेहस्य दुग्धस्य दनो गुणमाह दधौति । असारमुत- मेहम् ॥ २६ ॥ दधिसरगुणमाह दन इति। वरुविधमनो वह्निमान्धकरः । सरो दन्न उपरितनो भागः। वृष्यः शक्रविवईन इति पदहयो. पादानं श्रुतिधिकरभेदेन वृथहयपरिग्रहार्थम् ॥ २७ ॥ तक्रगुणमाह तक्रमिति ॥२८॥ पतिदेशेन मस्तुगुणमाह मस्त्विति। तहदिति गुणैस्तक बत् ॥ २८॥ दन्नः संस्कारविशेषेण नामविशेषानभिधाय गुणविशेषानाह ससरमिति। चरकादिभिस्तकं विहाय एते त्रयो, भेदाः कण्ड- रवेष नोक्ता यतो घोलस्य दन एवान्तर्भावः। यतः ससर निर्जलं दधि मथितं सत् दक्षी नातिरिचवे। मन्वनसंस्कार

·द्रव्यगुणः।
पोदकसुदवित् स्यान्मथितं सरवर्जितम् ॥२०॥
घोल पित्तानिलहर तक दोषवयापहम् ।
उदश्वित् श्लेमलञ्चैव मथितं कफपित्तनुत् ॥३१॥
वालेऽग्न सैन्धवोपतं पिले खाद सशर्करम् ।
पिवेत्तनं कफे चापि व्योषक्षारसमायुतम् ॥३२॥
नैव तक्रं क्षते दद्यात् नोष्ण काले न दुर्बले ।
न मूभिमदाहेषु न रोगे रक्तपित्तके ॥ ३३ ॥
पर तत्र लाघवं जनितम्। उदविन्मथितयोस्तक एवान्त-
र्भावः । प्रतएवोक्त तन्वान्तरे।
मन्यनादिपृथगभूतनेहमोदकञ्च यत् ।
मातिसान्ट्रद्रवं तकं स्वाइम्सतुवरं सरम् ॥
अजल नेहहीनं यत् सत्त कफनाशनम् ।
इति। चरके तु विविधं तक्रमुक्तम् ।
रूक्षमझेघृतं नेहं यतश्चानुवृतं वृतम् ।
तक्र दोषाग्निबलविविविधं सम्प्रयोजयेदिति ॥३०॥
इदानीमस्यैव भेदचतुष्टयस्य गुणमाह धोलमिति । यद्यपि
पूर्व तक्रस्य बातकफहरत्वमेवोक्तं तथापि मधुरत्वेन मधुरपाकि-
त्वेन च पित्ताजनकत्वात् द्रव्यान्सरसंयोगाहा पित्तशमनमपौति
मत्वा दोषत्रयापहत्वमस्योक्नम्। सुश्रुते तु मधुरस्य तक्रस्य
पित्तहरत्वं साक्षादेवोक्तम्। तत् पुनर्मधुर ओमप्रकोपण
पित्तशमनञ्चेति ॥ ३१५
यत्र यादृशं तक युक्त सदाह वात रति॥३२॥
सकस्याविषयं तक्रविषयच झोकाभ्यामा नेति। उप-
काले शरदि ग्रीमे च ॥ ३३ ॥

·द्रव्यगुणः।
ग्राहिणी पातला रूपा विज्ञेया तक्रकूर्षिका ॥३॥
तक्रामघु तरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रमः ॥३५॥
किलाटोऽनिलहा वृष्यः कफनिद्राकरो गुरुः ॥३॥
मधुरो हणस्तहत् पीयूषोऽपि स मोरटः ॥३७॥
।
तक्रस्य हेवन्तरपथितस्य घनो भागस्तक्रर्चिकत्युच्यते
तदगुणमाह
पाहिणौति ॥३४॥
सकर्चिकादधिकूचिकाभ्यां जातस्य मस्तुनो गुणविशेषमाह
सकादिति। मण्ड इति मस्तु तस्य विशेषण कूचिकादधि-
तक्रज इति कूचिकाभूतं यहधि कूचिकाभूतच्च यत्तकं ताभ्यां
जातो मण्डस्त कालघुतर इत्यर्थः। दधिकूचिकालक्षण यथा ॥
दक्षा सह पयः पक्कं सा भवेद्दधिकूचिका ॥
ये तु दधिकूर्ची च तक्रवदिति पठन्ति तन्मते दधि.
कूचिका तक्रवदिति तक्रकूचिकासमानगुणा अन्ये दधिचिका
तक्रज इति पठन्ति व्याचक्षते च ॥ प्रकृतदधिजस्तथा कूचि
काभूतदधिजः तथा कूचिकाभूततक्रज मण्ड इति मस्तुचय-
स्यायं गुणनिर्देश इति ॥ ३५॥
कूञ्चिकाप्रस्तावात् क्षौरकूर्धिकागुणमाह किलाट इति।
नष्टक्षीरपिण्ड् यमाहुर्लोकाः क्षीरसा इति ॥ ३६ ॥
पीयूषमोरटयोर्गुणमाह मधुर इति। तददिति किलाट
सुख्यः । पीयूषमोरटयोर्लक्षण यथा
धोरं सद्यः प्रसूतायाः पीयूषमिति संज्ञितम् ।
सप्तरावात् परं क्षौरमप्रसवच मोरटम् ॥
इति। जेज्जड़स्तु मोरटस्थाने मोरणं पठन्ति व्याचष्टे च
मोरणी नष्टक्षीरद्रवभाग इति ॥३७॥

·नवनीतं नवं दृष्य शीतं वर्णवलाग्निवत् । संयाहि वातपित्तासक्वयार्थोऽर्दितकासजित् ३८ बोरोगवन्तु संयाहि रतपित्ताक्षिरोगनुत् ॥३६॥ वेवल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवतिः । वेकल्पानवशिष्टांस्तु चौरवीयं समादिशेत् ॥४०॥ तकनिष्पत्त्यनन्तरं नवनीतमुत्पद्यत पति समानन्तरं नव- सगुणानाह नवनौतमिति । नवमिति सद्यस्कम् । एतेनाभि- वस्यैवते गुणाः प्रकर्षवन्तो भवसौति दर्शयति ॥ ३८ ॥ क्षीरमथनोस्थितस्य नवनौतम गुणमाह पौरोजवमिति॥३८ ननु क्षीरं दधि च गव्यादौनां प्रतिप्रतिगुणत उत्तम् । स्तु तकादयस्तु सामान्येनोक्ताः तत् किं गव्यमस्वादय एते णतो वाचा न वेत्याशङ्कायामाह विकल्प इति । विकल्पो भेदः कार इति यावत् । दध्यादिरिति। प्रतद्गुणसंविधान बहु- ग्रीहिः। तेन मस्तुतकादिरूप इत्यर्थः । श्रेष्ठ इति तुगर्भ- विशेषणम् । तेन श्रेष्ठत्वादगव्य एवोसः। न पुनराजावीप्रम- तौनामित्यर्थः । अभिवर्णितः कधितः । यो छागादिमस्वा. दीनां गुणाः कथं जातव्या इत्याह विकल्पानित्यादि। वीर्य- शब्दोऽत्र गुणवचनः । तेन पञ्चमी खप्लोपे। तेन छागादि- दौराणां ये गुणा उत्तास्तान् सुवौच्च तन्मस्तुतकादावपि तन्म- शान् गुणान् वदेदित्यर्थः। केचिदिम झोकमनार्षमिति बदन्ति । तत्तु न सम्यक् । यतोऽपव्यमानेऽस्मिन् नोके पजा- देखक्रादिगुणानुक्ते न्यूनता स्वात्। न वा तक्रादिविकल्पस्य वामान्यगुणोतिरिति व बुज्यते । सुष्यालपरसरगुणमेदादजा- देतवाणम् । पतएवोन वाग्भटेन ।

·LS
द्रव्यगुणः।
हतं बुद्यानिशक्रोजोमेदःस्मृतिकफावहम् ।
वातपित्तविषोन्मादशोषालमोजरापहम् ।
नेहोत्तम योगवाहि सर्वथा मधुरं हिमम् ॥४१॥
गव्यं हतं घृतश्रेष्ठ चक्षुष्यं बलवईनम् ।
विपाके मधुर श्रेष्ठं वातपित्तविषापहम् ॥४२॥
माहिषन्तु घतं म्वादु पित्तासानिलनुद्धिमम् ॥४॥
छागं घृतन्तु चक्षुष्य लघुग्निबलवईनम् ॥ ४४ ॥
भाविकादौनि सौ षि बुद्धा खक्षौरववदेत्॥४५॥
सर्पिः पुराणं त्रिमलप्रतिश्यातिमिरापहम् ।
विद्यादधितादौता गुणदोषान् यथा पय इति ॥ ४० ॥
नवनौतसम्भवात् तस्य नवनीतानन्तरं दृतगुणमाह त-
मिति। कफावहमिति कफकरम् । यत्त,
विदोषापकर्षणमिति
सुश्रुतेनोक्तम् सत् संस्कारण कफहरत्वादिति ज्ञेयम्। अत-
एव चरकेऽपि संस्कारात्त जयेत् कफमित्युक्तम् । योगवाहोति
यैव्यैः संस्क्रियते तेषां तेषामेव गुणानावहतीत्यर्थः । सर्वथा
मधुरमिनि रसे पाके च मधुरमित्यर्थः। तथा सर्वथा हिम
निपातेऽधिवासे च शौतमित्यर्थः । न तु कानिकादिव निपा
समाने शोतमित्यर्थः ॥ ४१॥
इदानीं विशिष्टतगुणमाह गव्यमिति। पत्र सामान्य
गुणाभिहितमधुरत्वादेः पुनरभिधानमुत्कर्षार्थम्। पत्र हितौर
अष्ठमिति पदं च लष्यमित्यादिषु सर्वत्रैव योज्यम्। श्रेष्ठमित्य
तिमयेन चक्षुष्यमतिशयेन बलवईनमित्यादि ॥ ४२ ॥ .
अनुक्लसर्पिशुपमतिदेशेनाह प्राविकादौनोति ॥ ४५ ॥

·ट्रेव्यगुपः। भूकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम् ॥४॥ चौरघृतन्तु संग्राहि तर्पणं नेत्ररोगनुत् ॥ ४७ ॥ सर्पिर्मण्डः सरः खादुर्योनिश्रोवशिरोऽधिवान् । गदान् जयति शोथनो रूक्षस्तीशास्तनुच सः॥४८॥ इति बोरवर्गः । तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगहरं स्मृतम् । कषायानुरसं खाद सूत्ममुष्ण व्यवायि च ॥ पुराणमर्पिगुंणमाह सपिरिति । प्रतिश्यायन्दः प्रतिश्याय- वचनः । पुराणतलक्षणं यथा उपगन्धं पुराण स्याद दशवर्षस्थित पृतम् । लाक्षारसनिभ शोतं प्रपुराणमतः परम् ॥ यथा यथा हि जीर्णत्वप्रकर्षस्तथा तथा गुणोत्कर्षः। उक्त हिहारीते। यथा यथा जरां याति गुणवत् स्वात्तथा तथा ॥ ४॥ पोरोस्थिततगुणमाह धौरवृतमिति ॥ ४७ ॥ सर्पिर्मण्डगुणमाह समिति। सर्पिषस्तप्तस्य स्थानी- भवदुपरितनो भागः सर्पिर्मणाः ॥४८॥ इति चौरवर्गः। नामहोत्तम पृतमभिधाय स्थावर होत्तम तैलमार तेलमिति। तैखमिति तिलोजवम् । संयोगसंस्कारादिति संयो- गात् संस्काराचेत्यर्थः । संस्कारस्तेलस्य भेषजे: पाकः। संयोग ·ट्रब्यगुणः। पित्तल माविम्ब न च भाभिवईनम्। वातामुनम बल्यं त्वयं मेधाग्निवईनम् ॥ १॥ सार्षर्ष कटु तीक्षणोष्ण कफाशक्रानिलापहम् । लघु पित्तास्रवत् कोठकुष्ठार्थीव्रजन्तुजित् ॥२॥ सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते । तहस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाधिपुरणे ॥ पन्नपानविधी चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ॥३॥ तेलमेरण्डनं तिक्त कटु खादुरसं गुरु । व्रनगुल्मानिलकफानुदरान् विषमज्वरम् ॥ सक्योफी च कठौगुधकोष्ठपृष्ठाश्रयी जयेत् । तोच्योण पिच्छिलं विस्र'.रक्तैरण्डोद्भवं त्वति॥५ उमाकुसुम्भज तूष्णं वग्दोषकफपित्तकृत् ॥ ६ ॥ करजनिम्बतैलन्तु नात्युषणं कफपित्तजित् । तिक क्रिमिहरं तैलं शेषं योनिवदादिशेत् ॥७॥ स्ववचारणयां शेयः। सूक्ष्ममिति सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारित्वात् । व्यवायोति अपकमेव सकलदेहव्यापकात्। त्वचमित्यभ्यङ्गात्। यत्त वाग्भटे त्वग्दोषकरत्वमुक्त तैलस्य समक्षणामिप्रायेणेति म विरोधः । अन्ये तु तत्रापि त्वग्दोषहदिति पठन्ति । तत्त न टोकालनिर्व्याख्यातम् ॥१॥ पबपानविधी पनपानसंस्कार ॥३॥ उमा पतसौ।। :.

·सर्वेभ्यस्विह तैलेन्यतिलतैलं विशिष्यते । नियत्तेसद्गुणत्याच तैनलमितरेष्वपि ॥८॥ तिवामित्वन्तः करनिम्बयोसैखगुणः । तैक्षमित्यादिना तु अनुक्ततेलगुण उक्तः ॥७॥ स्थावरने हेषु तिलतलप्राधान्यमाह सर्वेभ्य इति ॥८॥ ननु तैलपदे तेलत्वं प्रतिनिमित्तम्। तच न तावत्तिलो- अवत्वम् । सर्षपौलादावव्याप्तेः । मापि वोजप्रभवत्वं सतरूपा- दावतिव्याप्तिः। नापि वीजप्रभवत्वं सारतलादावव्याः । अपि च वीजप्रभवने हत्वं न तावत् नेहरूपगुणवत्तिः । तैलं गन्धवदिति प्रत्ययस्य सर्वजनसाधारणस्य भ्रान्तित्वापत्त। नापि सहावयद्रव्यत्तिः । वौजद्रवमावस्यैव तैलत्वापत्तिरिति पनुप- पत्ति इदि निधाय सर्वपादिनेहेष्वपि तैलभब्दं व्युत्पादयबाह निष्पत्ते रिति। तिले यथा तैलं निष्पद्यते चूर्णीकरणयन्त्र- पातनादिना तथा सर्वपादावपि नहाकर्षणात् । भवति च समाननिष्यत्तिकतया तच्छन्दता यथा वितुषे धान्ये तण्डुलशब्दो वृत्तः स वितुषे विडङ्गेऽपि वर्तते । यथा विड़णतण्डुला इति । सगुणत्वेन तच्छन्दता यथा गार्वाहिक इति। तद्गुणत्वञ्च सु- तेनोक्ताम् यथा यावन्त: स्थावराः बहाः समासात् परिकीर्तिताः। सर्वे तैलगुणा जेयाः सर्वे चामिलनांचना: एतेन तिलस्य विकारस्सैलमिति योगे बाधकाभावात् । तेलप्रभवन एव तैलपदप्रयोगात् बेहोऽपि प्रोस्टेलपद गरूडम्। सार्षयादौ तु तैलपदप्रयोगो भात रति भावः । न्ये तु गन्धरसविशेषाभिव्यय तैवत्वं जातिः। पतएव हतः ·द्रव्यगुणः।. वसा मज्जा च वातन्त्रौ बलपित्तकफप्रदौ । मांसानुरूपगन्धौ च विद्यान्मे दोऽपि ताविव ॥६॥ इति तेलवर्गः दूचोरसो हिमो दृष्यस्तर्पणो जीवनः सरः । वातापित्तजित् खादः स्निग्धः प्रौणनईहणः । रसो दन्तकृतः श्लेषकारणं न विदाहवान् ॥ १ ॥ यान्त्रिकस्तु विदाही स्थाद्गुरुस्त्वग्ग्रन्थियोगतः ॥२॥ तैलसंशये गन्धरसविशेषनिश्चयात् तैलत्वनिषय इति सार्षय- बहादौनामपि सैलत्वमित्याहुः ॥८॥ महत्वसामान्याद वसादीनामपि गुणमाह वसेति ॥८॥ इति तैलवर्गः। माधुय॑सामान्यात् क्षौरवर्गमनु इक्षुविततिवर्गेऽभिधातव्ये उपोजातागतेन तैलवर्गेण व्यवधानं कृतम्। सम्पति यथोक्तो- पोचातागतं तैलवर्गमभिधाय प्रवतमिघुविततिवर्गमाह इक्षो- रिति। दन्तकात ति दन्सपोड़नेन अतः ॥ १॥ यान्त्रिक इति यन्त्रपीड़नेन कः । ननु यान्त्रिकस्य रसम विदाहित्वे सति रतापित्तहरत्वं यत् तहिरुध्यते। यथा मधूदकास्येचुरसस्य चापि पानाच्छम गच्छति रमपित्तमिति । तब। यतो दन्तनिष्पीड़ितस्यैवाविदाहिनो रमपित्ते ग्रहणं भवि. थति। किंवा यान्त्रिकस्थापि विदाहकारपत्वगादिसयोगा देखाग कालोपयोगः कार्यः । तेन यान्त्रिकस्तु विदामीति वचन

·द्रव्यगुपः।
पतीव मधुरो मूल मध्ये मधुर एव च।'
भये चाक्षिषु विज्ञेय रणां लवणो रसः ॥ ३ ॥
पक्को रसो गुरुः स्निग्धः स तीक्ष्णः कफवातजित्।
फाणितं गुर्व भिष्यन्दि खंडणं कफशुक्रलम् ॥ ५ ॥
रूक्ष मधूकपुष्योत्स्य फाणितं खथ वातहत् ।
कफदं मधुरं पाके कषायं वस्तिदूषणम् ॥ ६ ॥
गुड़ो वृष्यो गुरुः स्निग्धः सक्षारो मूत्रशोधनः ।
नातिपित्तहरो मेदःकफक्रिमिबलप्रदः ॥ ७॥
प्रायोवादमाश्चित्य बोध्यम्। अन्ये वेतहोषभिया विदाहीति
शीघ्रपाकौति व्याख्यानयन्ति ॥२॥
इथूणामवयवविशेषेण गुणविशेषमाह प्रतीवेति पति-
विति । ग्रन्थिषु चन्द्रिकाकारस्तु इथूणामक्षिषु सर्वसन्धिषु प्ररो-
हजननसमर्था अहुरा इत्याह। अन्य वक्षु चेति पठन्ति तत्
सुबोधम् ॥ ३॥
पक्कस्रोक्षुरसस्य गुणमाह पक्ष इति ॥ सतीष्ण पत्तोरण
प्रत्यर्थः
फाणितं सन्तुलीभूतो रसः। अस्यैव तम्बान्तरे बुद्रगुड़
इति संज्ञा। तदुत्ता क्षुद्रो गुड़चतुर्भागावशेषित इति ॥ ५ ॥
फाणितप्रसङ्गामधूकपुष्पवतफाणितगुणमाह रूक्षमिति ॥६॥
पुरसस्यैव पाकादतिघनभावं गतस्त्र गुड़सभा तख गण
माह गुड़ इति। सक्षार इति क्षारसहचरितलवणरस: चार
शब्द नोचते। खामिदासादयस्तु व्याख्यातारः चाराधिकार
पारस्व रसत्वमेव मन्यन्ते। तत्तु न सम्यक् सर्वतबविरोधात् ।
॥४॥

·द्रव्यगुरुः।
पित्तनो मारः सहो वातमोऽसवाप्रसादनः ॥८॥
स पुरावोऽधिकागुणो गुड़ः पथ्यतमः स्मृतः ॥८॥
खण्डं वृष्यतम बल्य चक्षुष्यं हहणं तथा ।
बातपित्तहर नातिस्निग्धं हृद्यं सुखप्रदम् ॥१०॥
शर्करा वातपित्तासन छाच्छर्दिविषापहा ॥११॥
तमराजस्तु तृष्णाम्रो ज्वरदाहासपित्तजित् ॥१२॥
उक्त हिचर के क्षरणात् क्षारो नासौ रसो द्रव्यमिति। नाति-
पित्तकर इति । मधुरत्वेऽपि सलवणत्वात् ॥ ७ ॥
अपहतमलत्वेन शुद्धो यो गुड़स्तस्य गुणमाह पित्तघ्न इति
अहो मलापगमनेन धवल इत्यर्थः ॥ ८ ॥
पुराणगुडस्य गुणमाह स इति ॥ पथ्यतम इति गुडान्सरा-
पेक्षया। चन्द्रिकाकारस्तु पथे स्रोतसे हितः पथ्यः पथ्यतमः
सर्वेषां स्रोतोहितानां श्रेष्ठ इत्यर्थः। पथ्यतमस्तु जीर्णत्वेन
रोल्यलाघवादिगुणयोगात्। अतएवोक्त गुणाधिक इति।
गुणासान सोत: शोधनाधिकारिण एव रौक्ष्यलाघवादयो न तु
मेहादयः। पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुर्विति युक्ति-
विरोधात्। पप्रस्तुतत्वात् नेहादीनां स्रोतःशुधकरणत्वाञ्चेति
व्याचष्टे। उसनस्तु स पुराण इत्यस्य ईषत् पुराणमित्वर्थ व्याख्या-
सवान् ॥८॥
सव गुड़स्य संस्कारान्तरेण नामान्सरं गुणान्तरं च निर्दि-
शवाह साइमिति ॥१०॥
पत्र शर्करामहः सामान्यवचनः । तेन यासमरामधु
मरागुड़पकराणामवाय गुण इति बोधः ॥ ११ ॥
तमस पाराभेद पति हसनः ॥ १२ ॥

·वृष्या चौपवतहिता सनेहा गुडमर्वरा ॥ १३॥ मधुबा शर्करा बक्षा वृष्णाचयतिसारनुत् । तहणा तिक्तमधुरा सस्नेहा यासशर्करा ॥ १४ ॥ गुड़मव्यण्डिकाखण्डशर्करा विमलाः परम् ॥१५॥ यथा यथैषां वैमल्यं मधुरखं तथा तथा । नेहगौरवश्रेत्यानि सरत्वञ्च तथा तथा ॥ १६ ॥ मधु खादुरसं शीतं व्रणशोधनरोपणम् । कषायानुरसं रूक्ष बल्य दीपनलेखनम् ॥ गुड़पदं यासशर्करामधशर्करयोर्यवच्छेदार्थम् ॥ १३ ॥ मधुनः कालान्तरावस्थानादति घनीभूतमवयर्व मधुशर्करति वदन्ति । दुरालभाकाथस्य घनीभावाद यासशरत्युच्यते ॥१४॥ गुड़ादीनामुत्तरोत्तरं नैर्मख्यातिशयमाड गुड़ेत्यादि। पर- मित्युत्तरोत्तर विमलाः । तेन गुडापेक्षया मत्स्यण्डिका विमला मत्स्यडिकापेक्षया खण्डो विमलः खण्डापचया च शर्करा इति। मत्यण्डिकाय खण्डमध्ये कविमा: पाकादिना निष्यव- त्वात् शालूकाकतयोऽसिकठिना भवन्ति ॥ १५ ॥ एतेषामिव यथा यथा वैमस्वप्रकर्षस्तथा तथा माधु-दि- प्रकर्षोऽपौत्वाह यथेति ॥ अब गौरवस्थाने केविनाधर्व पठन्ति वदन्ति च। लाघवं हि गुणः प्रशस्तो न गौरवम् उत्तरोत्तरख प्राशस्त्यमेषामुक्तम्। किन्तु यथा यथा सारखं भवति तथा तथा गौरवमप्यपपनम् ॥ १॥ माधुर्यसामान्यात् मधुशर्कराप्रसङ्गाचानन्तरं मधुगुणामि गनं तस्य सामान्यगुणमाह मध्विति । सन्धानमिति भन्नादि- न्धानकरम्। नन्वत लधिति पचते। नवा विदोषमयमग- ·द्रव्यगुणः । सन्धानं लघु चक्षुष्यं वयं उद्यं विदोषनुत् । श्वासशिवाविषहरमुष्णं खाम्बु विरोधि च ॥१७॥ मिति तथाचं चरकविरोधः। तत्र हिवातलं गुरु गोतच रख पित्तापहमध्विति पठति। एवं वाग्भटेपि व्रणयोधनसन्धान- रोपणं वातलं मधिति पव्यते । सत्यम् । तत्र यमघुत्वमुक्त तत् पुराणमध्यपेक्षया । इदं हि वचन सौश्रुतम् । सुश्रुते च पुराण- मैव मध्वधिकतम्। यथा विडङ्ग पिप्पली क्षौद्रं सर्पिश्चाप्यन हितम् । इति। तेनाधिनतत्वात् पुराणमधुन एवैते [णा जेयाः । परके तु पुराणादिविशेष मनादृत्य गुरुत्वमुक्ताम्। चक्रस्तु लधिति लघुपाकमिति व्याख्याय विरोध परिहरति। विदोष- प्रशममत्वशास्त्र प्रभावाग्मिलितविदोषारधवरहरतया जेयम्। पथम्वातजननन्तु चरकवाग्भटाभ्यामुतामतो न विरोध: विदोषहरत्वे उपपत्तिरपि दर्शिता सुश्रुतेन। यथा तत्तु लघु- स्वात् कषायानुरसत्वाञ्च कफन पैच्छिल्यात् माधुर्य्यात् कषा- यानुरसत्वाच वातपित्तनमिति । न च दृष्टकारणत एव विदोषहरत्वोपपत्तो प्रभावकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । प्रभाव मन्तरेण मिलितत्रिदोषारयविकारहरणनियमानुपपत्तेः । विष. हरमिति विषान्वयसम्भवखेऽपि विषारत्वमा प्रभावात्। प्रतएवोतपरके विषं विषमुक्त यत् तत् प्रभावप्रभावितम् । इति। केचिदनयवानुपपत्वा वमिहरमिति पठन्ति । तब। सुवृतेऽपि विषप्रश्यमनमित्युतत्वात्। उष्णखाम्बुविरोधीति उणेन खाम्बुना च विरुष्यते। सुश्रुते च उष्णविरोधे उपपत्ति रपि दर्शिता यया। तत् सौकमााच तथैव चैत्वाचा

·द्रव्यगुणः।
माधिक भामर चौद्र पौत्तिक मधुजातयः ।
माधिक प्रवर तेषां विशेषाभ्रामर गुरु॥१८॥
माक्षिक तेलवर्ण खाद घृतवर्णन्तु पौत्तिकम्।
चौद्रन्तु कपिलं विद्यात् श्वेतं भामरमुच्यते ॥१६॥
नौषधीनां रससम्भवाच। छष्णे विरुयेत विशेषतस्तु तथा-
सरीक्षण जलेन चापि। सौकुमा-दिति सुकुमार हि उणे
विरुध्यते। नवनीतस्यानतजलकुसुमवत्। तथैव चैत्या.
दिति शीतस्य स्वभावत एव उष्णविरोधात्। नानौषधीनां
रससम्भवाचेति विरुहरसवीर्यनानाद्रव्यपुष्पस्य रसेन वेब
सम्भवादुत्पत्ते रित्यर्थः। खाम्बुना शौतेनापि मधुनो विरोधिले
द्रव्यस्वभावमावं हेतुः। उष्णविरोधयोष्णस्पर्शरेव नोवीखें-
स्तेनोष्णवोर्यत्रिकटुवादिना मधु न विरुध्यते। एतचोष्ण-
विरोधित्वमायं मधु विहाय बोध्यम्। तस्य विषाबयत्वासन
वात्। अतएवोक्त भोज़े। मधून्युष्णैर्विरुध्यन्तेऽन्यवाOदिति
यद्यपि सुतेऽविध मधूताम् । यथा ।
पौत्तिक भामरं चौद्रं माक्षिकं छावमेव च।
पाय॑मौहालक दालमित्यष्टौ मधुजातयः ।
इति। तत्रापि मधुनश्चतुर्विधत्वमेव सर्वनमप्रसिद्ध
मिति कत्या घरकवचनमुपन्यस्यति । पिङ्गला मक्षिका महत्यः
त्तिकास्तवं प्रौत्तिकम्। भामराः प्रसिधाः । मक्षिका एव
वल्याः पिसाः क्षुद्रास्तावं क्षौदम्। तद्विधा एवासख्या
क्षिकास्तवं माक्षिकम् ॥१८॥
माक्षिकादिनानाथ वर्णविशेषानाह माक्षिकमिति ॥ १८ ॥

·दव्यमरः। वृहणीय मा, नव नाविनेपहर सरन् । " मेदास्थौल्यापडं पाहि पुराणमतिलेखनम् । दोषवयार' पक्वमाममन घिदोषकृत् ॥ २० ॥ तयुक्त विविधैर्योगैनिकन्यादामयान् बहून्॥२१ उष्णेन मध संयुक्त वमनेष्ववचारितम् । अपाकादनवस्थानान्न विरुध्येत पूर्ववत् ॥ २२ ॥ इत्यैक्षवादिवर्गः। सस्यैव मधुनोऽवस्थाविशेषण गुणभेदमाहहणीयमिति। पकमित्यग्निसम्पर्कादेव मधु रखन्ति। अन्ये तु मधुन: पाको नास्तीति हावा मध्वाधारस्यैव भूरिकालेन खयं सुसनातवं पक्कावं लपकालावस्थामाचामत्वं वदन्ति ॥२०॥ मधुनो योगवाहितामाह तदिति । पत्र केचित् नानाद्रव्या. मकवाच योगवाहिपर मध्विति पठन्ति। समतेऽपोयमेवोप- पत्तिः । प्रभावसहिता मधुनो योगवाहित्वे हेतुः। प्रभावात नानाद्रव्यात्मकत्वेऽपि मद्यादौनां न योगवाहित्वम्॥ योग- वाहितया च येन येन वाजीकरणरसायनदोषहरणादिना युज्यते तस्य तस्यैव कर्म करोतीति भावः ॥ ११ ॥ इदानीं विषयविशेष मधुन उष्णेनाप्यविरोधमाह उष्ण- नेति। वमनेष्विति पचिरावस्थायिभेषजोपलक्षणम्। तेन यस्तावप्यविरोधो सेयः। विरेचने तु चिरावस्थानाहिरुध्यत एव। पूर्ववदिति सौकुमार्यादिहेतुः । पूर्वस्मादिव नाव विरोध प्रत्यर्थः ॥२२॥ इत्येषवादिवर्गः।

·दृष्यगुणः। सर्व पित्तकर' मद्यमन्त्र दीपनपाचनम् । भेदन कफवातघ्न इयं वस्तिविशोधनम् ॥ पाके लघु विदाधुष्णं तोरणमिन्द्रियबोधनम् । विकासि सृष्टविण्मूवं निद्राभावप्रसक्तिनुत् ॥१॥ स्तन्यरतक्षयहिता सुरा दौपनहहणौ। काश्याग्रिहणौदोषमूत्राघातानिलापहा ॥२॥ कासार्शग्रहणौदोषप्रतिश्यायविनाशिनी । श्वेता मूवकफस्तन्यरतमांसकरी सुरा ॥३॥ इदानों मधुगुड़योनित्वात् तथा मधुशब्दाभिधेयत्वाच मद्यय तदनन्तरं मद्यवर्गमाह सर्वमिति । यद्यपि माहींकमा धोकादिमधं साक्षादप्रतीयमानाम्बरस तथापि प्रम्बकार्यदन्त- हर्षमुख सावकारित्वेन अम्बानुरसत्वेन चानत्वमिह भेयम् । यत्तु वामटे सखा तिजकटुकमलपाकरस सरम् । सकषायं खरारोग्यप्रतिभावर्णकामा । इति। पञ्चरसत्वमुताम् । तमोऽप्यम्लानुरसता इतररसानां सेया। उहि सर्वेषां मद्यमन्त्रानामुप[परि वर्तते। इति । इन्द्रियबोधनमिति इन्ट्रियपाटवकरमिति उलनः । निद्राभावप्रसशिनुदिति निद्राया प्रभाव ना तथा निद्राया अतिप्रसतिस नुदति । अतएवोसामन्यत्र नष्टनिद्रातिनिद्राचे हितं पित्तामदूषणम् । इति ॥१॥ सुरागुणमाह स्तन्यनि । सुराव लोहितवर्णा ॥२॥ १० ·ܘܳܨܨ द्रव्यगुरः। रोचकाकुचितोदशूलप्रमर्दिनौ। प्रसन्ना गुल्मवाताचँविधानाहनाशिनी ॥ पित्तलाल्पकफा रुक्षा यवैर्वातप्रकोपणौ। विष्टम्भिनी सुरा गुरू मला. तु मधू लिका ॥५॥ रूक्षा नातिकमा वृष्या पाचनौ वल्कलो सुरा ॥६॥ कोहलो भेद्यवृष्यश्च विदोषो वदनप्रियः ॥ ७॥ याधुष्णो जगलः प्रोक्तो रूवस्तृट कफशोथनुत् ॥८॥ कातोलीति प्रसिधायाः खेतसुराया गुणमाह कासार्श इति प्रसबागुणमाह छहौति । प्रसवा मद्यस्योपरि अच्छो भागः। अन्ये तु मधमेव भेषजयोगात् प्रसवं प्र . : ॥ ४ ॥ यवगोधूमकतसुरयोः क्रमाद्गुणमाह पित्तलेति । गुर्वी. त्वन्तो यवसुरागुणः । यवैरित्यनन्तरं कृतेति शेषः । श्लेमला तु मधूलिकेति गोधूमसुरागुणः । मधूलक स्वल्पगोधूमः । तत्कत- क्लिवभागा सुरा मधूलिका। प्रये तु मधूलकं मर्कटहस्तटण तत्फललिवकता मधूलिकेत्याहुः। जेन्नड़स्तु मधूलकपुष्पस- म्भव मद्यं मधूलिकामाह ॥ ५॥ वस्कलौति प्रसिधसुरागुणमाइ कति। विभौतककता सुरा वस्खाली। प्रतएव केचिंहकलीस्थाने पाक्षिकौतिपठन्ति। पक्षी विभौतकः ॥६॥ कोहलाख्यमवगुणमाह कोहल इति। यबधानुकिखवत मयं कोहलः। अन्ये तु पौवं देशप्रसिहां सुरा काश्चिमानिका माहुः॥७॥ .

·इद्यः प्रवाहिकाटोपटुर्नामानिलशोथनुत् । वजसो तसारवाडिष्टमी वातकोपमः ॥६॥ शोधुः पित्तानिलहरः श्रेयस्नेहविकारहा। मेदायोथोदरार्थीनो बल्यः पचरसी मतः ॥१०॥ मरणीयो विबन्धनः खरवर्णवियोधनः । लेखनः भीतरसिको हित: शोफोदरार्थसाम्॥११॥ गौड़ः शोधुः कषायः स्यात् खादुः पाचनदीपनः१२ शाकरो मधुरो हृद्यो दौपनो वस्तियोधनः । वातम्रो मधुरः पाके रुच्य इन्द्रियबोधनः ॥१३॥ शोधुर्मधूकपुष्पोत्यो विदायग्निबलप्रदः । रूक्षः कषायः कफहा वातवित्तप्रकोपणः ॥१४॥ जगलो भक्तकिखकिलकता सुरा तस्या गुणमाह पाहीति भेदकशब्दव्यवझियमाणवकसगुणमाह व रति ॥५॥ पक्क परसातशोधुगुणमाह शोधुरिति। पकरसः कथिते. रसेषु यः क्रियते॥१०॥ अपक्के पुरसतगोधुगुणमा अरणीय इति । पौतरसिको. ऽपोरसवृतः ॥ ११॥ गुड़नतशोधुगुणमाह गौड़ इति ॥ १२ ॥ शर्करामतमोगुणमाह यार्कर इति। रन्द्रियबोधन इन्द्रि- याटवजनकः ॥ १९॥ पयन्तु म गुड़योनिः ॥ १४॥ ॥ ।

·दिना परिणतस्य दोषगुण्डानाहानवमिति नौमिति कासन द्रष्यगुणः।- जाम्बवो बहनिष्यन्दस्तुवरी वातकोपनः ॥१५॥ तीक्ष्णः सुरासयो हृद्यो मूवलः कफवातनुत् । मुखप्रियः स्थिरमदो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ॥१६॥ तीक्ष्णः कषायो मदकृद् टुर्नामकफगुल्मनुत् । क्रिमिमेदोऽनिलहरो मैरेयो मधुरो गुरुः ॥ १७ ॥ निर्दिशेद द्रव्यतश्चान्यान् कन्दमूलफलासवान्॥१८ नवं मद्यमभिष्यन्दि दोषकजीर्णमन्यथा ॥ १६ ॥ जम्बुफलरसगुड़ादिकतशीधुगुणामाह जाम्बव इति । बध- निष्यन्दो बदमूवः। तुवर इति कषायः। तोवर इति पाठे तोवर इति जाम्बवविशेषणं वदन्ति। जम्ब फलरसतुवरीक्वाथ- गुड़ादिवतः शोधुरित्यथैः ॥ १५ ॥ इदानीं पृथङ्मधगुडपिष्टयोनिमद्यान्यभिधाय मस्वादि. योनिमेलकनिष्याचं किञ्चिदौषधयुक्त मद्यमासवसंज्ञक निदि शवाह तौण इति। सुरा पौष्टी सैवं यत्र तोयकायं करोति ससुरासवः॥ १६॥ मैरयगुणमाह तौण इति। पासवस्य सुरायाच योरकर भाजने। सन्धान सं विजानीयात् मैरेयमुभयात्रयमिति ॥१७॥ अनुवासवगुणचानार्थमाह निर्दिशेदिति। द्रव्यत इति द्रव्यगुणतो वीच कन्दाघुपलक्षणम्। तेन काहत्वपचय अपि प्रामाः ॥ १८॥ मद्यस्याल्यकालत्यादिना पारित तथा चिरकालवा परिपकम् ॥ १८॥ LIBRARY । Hn CULTURE 3HI - * CALCUNI ·१९३ परिठो द्रव्यसंयोगसंस्कारादधिको गुखैः ॥ २० ॥ बहुदोषहरचैव रोगाणां शमनच सः। दीपनः कफवातनः सरः पित्ताविरोधनः । शूलाधानीदरमौहज्वराजीसा हितः ॥२१॥ परिष्टासवशोधूनां गुणान् कर्माणि चादिशेत् । बुद्धा यथा खं संस्कारमवेक्ष्य कुभलो भिषक् ॥२२॥ सान्द्रं विदाहि दुर्गन्धि विरसं क्रिमिलं गुरु । पहृद्य तरुणं तीक्ष्णमुष्ण दुर्भाजभितम् ॥ अल्पौषध पर्युषितमत्यच्छ पिपिछलञ्च यत् । तहज्यं सर्वथा मद्य किञ्चिच्छेषञ्च यहवेत् ॥२३॥ अरिष्टगुणमाह परिष्ट इति। परिष्टशब्देन विकारस- हिताभयाचित्रकदन्तीपिप्यख्यादिभूरिभेषज-शायादिसंस्कारवत् मद्यमभिधीयते । द्रव्यसंयोग इति अभयाचिषकादिद्रव्यसंयोगः । संस्कारस्तु भेषजक्कथनभाजनसंस्कारयवराशिस्थापनादिः ॥२०॥ अधिकगुणत्वमेवाह बद्धिति। बहुदोषहर इत्यस्य भार्थ कफवातनः पित्ताविरोधेन इति । नञ्षदर्थे । रोगाणां शमन इत्यस्य तु भाष्य शूलाभानेत्यादि। तेन न पौनरन्धम् । किंवा शेषामितवचनमित्याहुः । दोषाणां शमन ति पाठेऽपि दोष- शब्दो रोगवचन एवेति धेयम् ॥२१॥ परिष्टप्रसङ्गेनासवशोधूनामपि बहुप्रपञ्चेनेहानुकानां गुण- जानार्थमाह परिटेति। संस्कारमवत्येति संस्कारद्रव्यगुणान् बुहा॥ २२॥ यादृशं मद्यं वय तदाइ सान्द्रमिति। तरुणमिति मन्द ·११४ द्रव्यगुणः। चिरस्थितं जातरसं दीपनं कफवातजित् । रुच्यं प्रसन्नं सुरभि मद्य सेव्यं मदावहम् ॥२४॥ शक्त बलाशपित्तामुक्त दि वातानुलोमनम् । भृशोणतीक्षारूक्षाम्लं हृद्य रुचिकर सरम् । दीपनं शिशिरं स्पर्श पाण्डुक्रिमिनाशनम् ॥२५ तहत्तदासुतं सर्व रोचनन्तु विशेषतः ॥ २६ ॥ गौड़ानि रसशक्तानि मधुशक्तानि यानि च । जातम् । एतचोक्तमपि समुदितदोषाभिधानप्रस्तावात् पुनरु- यते ॥२३॥ सेव्यं यन्मयं तदाह चिरस्थितमिति ॥२४॥ 'आसुतत्वसामान्यात् शुक्तादिगुणकर्मणी दर्शयबाह शुक्ला- मिति। शुक्तालक्षणं यथा । यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्डे सगुड़क्षौद्रकाचिकम् । धान्यराशौ त्रिरावस्थं शुक्त चुनं तदुयते ॥ इति। अत्रैव गुड़ादिमानं यथा । गुड़माक्षिकधान्याम्लमस्तु च हिगुणं क्रमात् । शुक्लसिद्धार्थमावाप्य प्रायशः कटुकञ्च तत् ॥ इति ॥२५॥ शक्षाप्रक्षिप्मकन्दादियु शक्तगुणानभिदिशति । तदासुतः मिति । शक्तसन्धानक्षिप्तमादककरीरादि तहदिति शुक्लसमान- शुणम्॥२६॥ शक्तस्य योनिभेदेन गुणमाह गौड़ानोति । गौड़ानि गुड़- अतिशतानि । रसशक्तानि इरसकतशतानि। एतच्छुतात्रय- ज्ञानार्थपरिभाषा यथा।

·द्रव्यगुणः। यथापूर्वं गुरुतराण्यभिष्यन्दकराणि च ॥ २७ ॥ काधिकं भेदि तीक्ष्णोष्णं पित्तकृत् स्पर्शशीतलम्। भमक्कमहरं गच्य दीपनं वस्तिशूलनुत् ॥ शस्तमास्थापने हा लघुवातकफापहम् । गण्डूषधारणाइत्रामलदौर्गव्यशोषजित् ॥ २८ ॥ एभिरेव गुणैर्युक्त सौवोरकतुषोदक । क्रिमिहृद्रोगगुल्मा:पाण्डुरोगनिवईणे ॥ २६ ॥ मूत्र गोजाविमहिषगजाखोष्ट्रखरोद्भवम् । पित्तलं रूक्षतीक्षणोण लवणानुरसं कटु ॥ गुड़ाम्बुना सतैलेन सन्धान संस्कृतं तु यत्। कन्दशाकफलयुक्तं गुड़शुक्तं तदुच्यते ॥ इति। गुड़शुक्तवदिक्षुरसशुक्तं जेयम् । जम्बोरस्य फलरसं पिप्पलीमूलसंयुतम् । मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत् । ग्रहण सज्जातरसं मधुशुक्लामुदाहृतम् ॥ इति ॥ २७ ॥ कानिकगुणमाह कानिकमिति । पित्तकरस्यापि कानि- कस्य दाहशमकत्वं यत् सश्रुतेनोक्तं तत् स्पर्शेनैव जेयम्। अन्ये तु यथा तक्र कण्ठ कर्फ करोति उदरे तु हन्ति प्रभावात् तद्द- दवापि पित्तकरस्यापि कानिकस्य दाहहरत्वं प्रभावणेव जय- मत्याहुः ॥ २८॥ सौवरतुषोदकयोगुणमाह एभिरिति। वितुषयवक्षत सौ. रं सतुषयववतं तुषोदकम् ॥ २८ ॥ द्रव्यपारियष्यामूवाण्याह मूवमिति। पत्र व्यवहारसिद्ध

·द्रव्यगुमः।
क्रिमियोफोदरानाशूलपाण्डकफानिलान् ।
गुख्याधिविषविचकुष्ठाभांसि जयशषु ॥
दीपनं पाचनं भेदि तेषु गोमूवमुत्तमम् ॥३०॥
गोमूत्र कटु तोच्योण सक्षारत्वान्न वातलम् ।
बग्निदीपनं मध्यं पित्तलं कफवातनुत् ॥
गुल्मशूलोदरानाहविरेकास्थापनादिषु ।
मूत्रप्रयोगसाध्येषु गव्यं मूवं प्रयोजयेत् ॥ ३१ ॥
टुर्नामोदरशूलेषु कुष्ठमेहाविशुद्धिषु ।
भानाहशोफगुल्मेषु पाण्डुरोगे च माहिषम् ॥३२
कटु तिक्तान्वितं छागमौषन्मारुतकोपनम् ॥३३॥
सक्षारतितकटकमुष्ण वातघ्नमाविकम् ॥ ३४ ॥
पाव कपहरं मूत्र वातचेतोविकारनुत् ॥३५॥
तीक्षण क्षार किलासे च नागमूत्रं प्रयोजयेत् ॥३
त्वात् लोके वेदे च धेनुमूत्रमेव रायते न तु वलीवहस्य । पर्न
तु शुक्र सम्बन्धेन गुरुवात् पुङ्गवमूत्रं न प्राधमित्याहुः । तत्र
शुक्रसम्बन्ध स्त्रीष्यपि प्रशतत्वात्। अपरे तु स्त्रीमूवं लघु
त्वात् प्रायमित्याहुः । तदप्ययुक्त येन सैकादौ वाते च मूवस
गौरवमप्यु पयुक्ता तस्मादयथोतामेव श्रेय इति ॥ ३० ॥
सामान्यगुणमभिधाय तेषां विशिष्टगुणमाह गोमूखमिति
अविशिष्टमूवप्रयोग गव्यमूवमेव प्राधमित्यर्थः ॥२१॥
प्रविशतिर्वमनादौनाम् ॥ १२ ॥
चेतोविकार उन्मादापमासे ॥ ३५ ॥

·११७
दीपनं गाईभ मूर्व गरचेतोविकारनुत् ॥ ३७ ॥
पर्योन्न कारभं मूब मानुषन्तु विषापहम् ॥३८॥
इति मद्यादिवर्गः।
विधिना कृत पाहारः प्रौणनो धातुपोषकः ।
स्मृत्यायुःपुष्टिवोजःसत्वोत्माहविवईनः ॥ १ ॥
पोदनः क्षालितः खिन्नः प्रसुतो विषदो लघुः ।
क्षार इति क्षारापाके ॥३॥
कारभमित्यौष्ट्रम् । मानुषमूत्रमबहुविषयतया उहे शेनानुक्ता-
मपि विषहन्तृतया प्रशून्यतार्थं पठ्यते ॥ ३८ ॥
इति मद्यादिवर्ग:।
इदानीमुक्तानामेव धान्यादीनां संस्कारविशेषाहित गुण.
मभिधातु कताबवर्ग प्रारम्यते। कृतं करणनिष्पादितं यदक-
पेयामडादि। ते च पेयादीनां गुणाः संस्कारसंयोगादिजाः
केचित् प्रकता प्रपि। न च वाचं पेया नामेव गुणेन बाधित.
त्वात् शुकधान्यादीनां पृथमगणकथनमयुक्तमिति। यत: पेया-
दयो हि प्रकतिगुणानुविधायिनः सन्तो गुण्मावहन्ति तेन य:
कृतावस्य गुण उच्यते स यदि रतायाख्यादिप्रतावपि पात्
तदा बलवान् स्यात् पथ विपरीतगुणः सात् तदा कताबगुप-
स्थापत्वं स्यादिति एषोऽर्थः प्रागैव प्रपत्सित पति नेहोचते।
प्रवाहारसामान्यगुणमाह विधिनत्यादि। विधिनेति वचमा-
वेधिना॥१॥

·११८ द्रव्यगुणः। . भृष्टतण्डुलजोऽत्यर्थमन्यथा स्याद् गुरुच सः ॥२॥ मण्डस्तु भूरिदोषनो दीपनोऽनिलनाशनः । ज्वरहा परमो बल्यः खेदनो मार्गशोधनः ॥२॥ लानमण्डो विशुद्धानां पथ्यः पाचनदीपनः । वातानुलोमनो हृद्यः पिप्पलीनागरान्वितः ॥४॥ पाहारगुणमभिधाय पोदनस्य प्रायेण सर्वजनोपयोज्यत्वात् प्रथम तहणमाह पोदन इति। क्षालित इति प्रक्षालिततण्डुल- छतः। खिन इत्युतबिनधान्यतण्डलक्कतः। किं वा सम्यक् खिवत्वेन मृदुभूत: प्रसूत इति प्रथयोतितद्रवभागः। विषद इति स्वभावन। तथा कण्डनेन च शक्त यत्तण्डुल तत्वतः एवम्भूत प्रोदनो लघर्भवति। भृष्टतालजस्तु प्रत्यर्थ लघुः। प्रन्यया रति क्षालितादिविपर्ययो गुरुर्भवतीत्यर्थः ॥ २॥ मण्डगुणमाह मण्ड इति। मार्गशोधन इति स्रोत परि. ॥ पत्र पाचनत्वं मण्डन दोषशेष विना नोपपद्यते। सम्यक शुहोर दोषयेषो मोपपद्यते इति विरोध पश्यन् पकारप्रवेषा- दविहाना पाचन प्रति कचिदाह। तब चरकविरोधात् । तपहिचुत्पिपासापहः पथ्यः शहानान्तु मलापह इत्युक्तम् । च सवापि शुधानां मसापह इत्यनुपपत्ता शबानामित्वस्थ ईष- धुमानामित्यर्थो व्याख्येय इति वाथम्। सम्यक् शबानामपि तभाडावलेपन्यायेन कोष्ठोपलेपकदोषापात्लेन मलापर वोपपतेः। तस्मात् सुश्रुतेऽपि यत् पाचनस्वमुतां साजमहस तत् सति दोषयेषे पति यम्। सम्यक् जौ च पथ्यवदीप ·द्रव्यगुणः। ११९ सो पया खेदाग्निजननी वातवर्थोऽनुलोमनौं । वृत्तृष्णाम्लानिदौर्बल्यकुक्षिरोगज्वरापहा ॥५॥ विलेपी ग्राहिणी द्या तृष्णानी दौपनी किता। व्रणाधिरोगसंशहदुर्बलस्नेहपायिनाम् ॥ ६ ॥ यवागूज्वरटपणाची लघीवस्तिविशोधनी ॥ ७॥ सिक्थकैरहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता । मत्वाभ्यामवास्योपयोगः। पपिच। मण्डोऽप्यतिद्रवा पेयेव । सा चषद्विारे निषिद्या। यथा। कफपित्त विशोऽल्प मद्यपे वातपत्तिके मर्पणादिक्रमः कार्यः पयाभिष्यन्दयेषितान् । तेनाकारप्रश्लेषो न युक्त इति ॥ ४ ॥ विधा हि यवागू: पेयाविलेपीभेदात् । तत्र पेयागुणमाह । पेयेति ॥५॥ विलेपौगुणमाह विलेपौति ॥ ३॥ विशिष्टयवागूगुणमभिधाय यवागूसामान्यगुणमा यवागू- रिति ॥७॥ उक्तानामेव मण्डादौनां लक्षणमाह सिक्थकरिति। तब वसिक्थसमन्विता यवागूरिति यवागूसामान्यलक्षणम् । साच इविधा पयाविशेपोमेदात्। मण्णस्तु यवाग्वा एवोपरितनी गो न तु पृथङ्मयः साध्यते । पायुर्वेदशाने पदर्शितत्वात्। स्तु क्वचिमण्डगुणो मण्डोपयोगो वा श्रूयते सोऽप्य वरूप एवं ध्यः । ननु मण्डो हि चतुर्दशगुणजलसाध्यः यवागूत षड़- पसाध्या। यदुताम्। भन पञ्चगुणे साध्य विलपी च चतुर्गुणे।

·१२. १० द्रव्यगुणः। यवागूबहुसिक्था स्थाद विलेपी विरलद्रवा ॥८॥ मण्डपेयाविलपीनामोदनस्य च लाघवम् । यथापूर्व शिरस्तव मण्डो वातानुलोमनः ॥ ६ ॥ मणवतुर्दशगुणे यवागूः पा शेऽभसि ॥ इति । तवायसुचते यवाम्बा एवोपरितनो भागो मण इति। नैवं तब यवागूशब्देन पेया विवक्षिता। अतएव पेयायाः पृथग् जलं नोलाम्। वसिक्यसमन्वितत्वं हि यवागूसामान्यलक्षः पम्। तेन चतुर्दशगुणसाध्यस्थापि मण्डस्य सिक्थसमन्विताव- स्थायां यवागूत्वमेव । तेन सूती यवाग्वा उपरितनो भागो मण्ड इति। पेया इति पातु योग्या एतेनान्वर्थसंजया बहुद्रवत्वमरूप- सिक्थत्वच्च बोध्यम्। सेन सिक्थसमन्विता यवागू: पेयेति । पेयालक्षणे बहुद्रवत्वमस्पसिक्थत्व लक्षणतया बोध्यम्। तथा विरबद्रवा बहुसिक्था च यवागूर्विलेपोति विलेपोलक्षणमव- गन्तव्यम् । विरलद्रवा अल्पद्रवेत्यर्थः । तेन पेयाविलेपी व्यति- रेफेण यवागू: पृथङ् नास्तीत्याहुः। एतेन चरकवाग्भटसुश्रुतै. रपि यवागूगुण: पृथङ्नोतः। यत्तु माधवचक्राभ्यां पेयाविलेपो. गुण पठित्वा यवागूगुण: पृथक् पठितः, तत्सामान्यगुणाभि- प्रायेण सामान्यक्षीरगुणवदिति जेयम् ॥८॥ डतानामेव मण्डादौनामापेक्षिकं लाघवमाह मण्डेति। यथापूर्व माधवमिति तैनौदनमपेक्ष्य लघी विलेपी ततोऽपि पेया पेयातो मण्डो लघुतर इत्यर्थः । यद्यपि वातानुलोममत्वं मण्डस्य पूर्वसुर तथापि सम्पूर्णमोकानुरोधात् पत्र पुनः पठति। दं हि वचनं वाग्मटस्य। प्रत यवाग्वादिसाधन परिभाषाव सव्याख्याना पदीयचरकतखदीपिकायामनु सन्धेया विस्तरमयाचे नोवाः ।। ।

·द्रव्यगुषः। १२१ पायसः कफबल्यो विष्टमी मेदुरो गुरुः ॥१०॥ कशरा पित्तकफदा बल्या मारुतनाशिनी ॥११॥ अन्नं मांसादिभिः साहू सिञ्चं स्याद गुरु हणम्१२ रसौदनो ज्वरहरी बल्यो गाधनिलापहः ॥१३॥ घोलभक्तं श्रमार्शोघ्न रुच्य तर्पणदीपनम् ॥१४॥ सद्योऽन्नं वारिणा धीतं शीघ्रपाकं बलप्रदम् । शीतलं मधुरं रूक्षं श्रमन्न तर्पणं परम् ॥ १५ ॥ पानीयभक्तं व्युषितं मेदःखेदकफप्रदम् । विदोषकोपनं रूक्ष मलकृत् मूबलं परम् ॥१६॥ मुखिन्नो निस्तुषो भृष्ट ईषत्सुपो लघु हितः ॥१७॥ विलेपौभदस्य पायसस्य गुणमाह पायस इति। क्षीरकता हि विलेपो पायसः ॥ १० ॥ कारागुणमाह कशीति। कशरा तु तिलतण्डुलमाषकता यवागू: । उक्तं हि तिलतण्डुलमाषैस्तु कशरा विशयेति च । ११ ॥ अवस्य द्रव्यविशेषसंयोगाद गुणविशेष दर्शयबाह अन्न- मिति ॥ १२॥ विदोषकोपनमित्युक्वापि कफप्रदमिति वचन विशेषार्थम् प्रधानन्तरं व्यञ्जनप्रधानं सूपमाह मुखिव इति। ईषद भृष्ट इति सम्बन्धः। ये तु माससूप इति पठन्ति ते मुहादि- सूपानां प्रकृतिलाघवेनैव लघुत्वं लब तेन गुरोरपि माषस्य अखिनत्यादिना लघुत्वमुथत इत्याहुः ॥ १७ ॥ ११

·खिन्नं निष्पीड़ितं शाकं स्नेहसंस्कारित हितम् ।
पखिन्न नेहरहितमपीड़ितमतोऽन्यथा ॥ १८॥
खिन्न मांस कटु मेहगोरसाम्नफलैः सह ।
हहणं रोचनं बल्यं खालिष्कस्तु सदा गुरुः ॥१६॥
तदेव गोरसादानं सुरभि द्रव्यसंस्कृतम् ।
विद्यात् पित्तकफोत्को दि बलमांसाग्निवई नम्२०
परिशुष्क स्थिरं स्निग्धं हर्षणं प्रोणनं गुरु ।
रोचनं बलमेधाग्निमांसौजःशुक्रवर्द्धनम् ॥ २१ ॥
तदेवोल्नु प्तपिष्टवादुल्लु,प्तमिति भाषितम् ।
परिशुष्कगुणैर्युक्त ज्ञेयं पथ्यतमं गुरु ॥ २२ ॥
सूचिकटाहन्यायेन व्यञ्जनप्रधानमांसात् पूर्व शाकमाह
खिबमिति। अत: पूर्वोक्तात्। अन्यथेति अहितमित्यर्थः ॥१८॥
मांसव्यञ्जनानां विशेषाणां गुणमाह खिमिति । खालिष्को
वक्ष्यमाणपरिशुष्काख्यमांसव्यञ्जनभेदः। अन्ये तु वेशवाराख्य
मांसव्यश्चनभेद इत्याहुः । १९॥
तस्यैव मांसस्य प्रदिग्वत्वेन प्रसिहस्य गुणमाह तदिति ।
पादानं घनद्रवावाप: गोरस एव आदानं यस्य तद्गोरसादा-
नम् । २०॥
तस्यैव मांसस्य परिशुष्कत्वेन प्रसिद्धस्य गुणमाह परि
शुष्कमिति। परिशष्कप्रदिग्धयोर्लक्षणं यथा ।
सिक्थं बहु ते दृष्ट मुहुरुष्णाम्बुसेचितम् ।
जौरकायुतं मांस परिशुष्क तदुचते ।
तदेव गोरसादानं प्रदिग्धमिति विश्रुतम् ॥ २१॥

·ट्रैव्यंगुणः। १२१ तदेव शूलिकाप्रोतमझारे परिपाचितम् । ज्ञेयं गुरुतर किश्चित् प्रदिग्ध गुरुपाकतः ॥२॥ मांसं यतैलसिद्ध सही?ण पित्तकद गुरु । घृतसिद्धन्तु रुच्यग्निदृष्टिद पित्तनुलघु ॥ २४ ॥ वेशवारो गुरुः स्निग्धो बलोपचयवईनः ॥ २५ ॥ परिशुष्कस्य शूल्यस्य प्रसङ्गेनाशेषशूल्यानामपि विशेषगुण- माह तदिति। तदेव परिशुष्कमेव उल्लुप्तमिति भाषितम् सूटे- रुल्ल समिति संजया परिभाषितम् । कुत इत्याह उल तपिष्ट- त्वादिति। लुन छेदने इत्यस्माद्धावेतः। उत्कर्षणातिशयेन लुप्तम्। तेन प्रत्यवयवच्छेदनेन पिष्टमिव पिष्टम् उल्लप्तपिष्टम् । तेयं पश्यतमं गुवित्यस्य स्थाने केचिहः पक्कमतो लधिति पठन्ति । तन्मते प्रत इति परिशुष्कात् वक्र: पक्ष यदुराप्त सल्लघु भवतीत्यर्थः ॥ २२॥ तस्यैव उल्लुप्तस्याङ्गारपाचनादिविशेषेण गुणमाह तदिति । शूलिकाप्रोतमिति लोहादिशलाकारोपितम्। गुरुतरमिति परिशष्काद्गुरीगुरुतरं शेयम् । कुत इत्याच प्रदिग्ध गुरुपाकत इति । यस्मात् नेहादिप्रदिग्ध वस्तु पाकतो गुरु भवति । अथवा गुरुपाकत इति परिशुष्कविशेषणम्। तेन गुरुपाकतः परिशु- कात् शूलपाचितं गुरु शेयम् । प्रत्रैव हेतुगर्भविशेषणं प्रदिग्ध- मेति मेहादिप्रदिग्धत्वादित्यर्थः ॥ २३ ॥ एषां सर्वेषामेव तैलयोगकतं कृतयोगतञ्च गुणविशेषमाह समिति ॥२४॥ वेशवारगुणमाह वेशवार इति । वेशवारलक्षणं यथा। निरस्थि पिशितं मिष्टं खिव गुड़तान्वितम्।

·१२४ द्रव्यगुणः । रसो ज्वरक्षयहरः स्मृत्योजःखरवईनः । ईहणः प्रौषनो वृष्यश्चक्षुष्यो व्रणिनां हितः ॥२६॥ स दाडिमयुतो दृष्यः संस्कृतो दोषनाशनः ॥२॥ प्रौणन: सर्वधातूनां विशेषान्मुखशोषिणाम् । छत्तृष्णापहरः श्रेष्ठः सोरावः स्वादशीतलः ॥२८॥ मांसं यदुद्धृतरसं न तत्पुष्टिबलावहम् । विष्टम्भि दुर्जरं रूक्ष नीरसं मारुतावहम् ॥२६॥ दग्धमल्यो गुरुर्वृष्यो हगाः प्राणवर्द्धनः । क्षीणशुक्राश्च ये केचित् भग्नजर्जरिताश्च ये॥ नित्यं स्त्रीसविनश्चैव क्षीणरतस एव च । दग्धमत्स्यो हितस्तेषां सतैललवणान्वितः ॥३०॥ तस्मादीनगुणः किञ्चिद् भृष्टमत्स्य उदाहृतः ॥३१॥ कणामरिचसंयुक्त वेशवार इति स्मृतः ॥ २५ ॥ मूर्तमांसप्रकारमभिधाय द्रवमांसप्रकारमाह रस इति ॥२६॥ तस्यैव मांसरसस्य द्रवसंयोगज गुणमाह स इति । स इति मांसरसः । संस्कृत इति कटुकादिना ॥ २७ ॥ सोरावगुणमाह प्रोणन इति । सोरावो रसस्थीपर्यच्छो भागः ॥२८॥ मांसनाथसारो रसः तेन तत्प्रसङ्गेन तत्किहभूतमांसगुणमाह मांसमिति ॥ २८॥ प्रामिषत्वसामान्याद् दग्धमल्यगुणमाह दग्धमत्य परि

·ट्रव्यगुणः।
यथाप्रतिनिर्देश्यो व्यञ्जनेषु गुशाग्वक ॥३२॥
कफाम्रो दीपनो हृद्यः शबानां वपिनामपि ।
जेयः पथ्यतसञ्चापि सङ्गयूषः कृताकृतः ॥ २३ ॥
स तु दाडिममुहीकायुक्तः सादागपाड़वः ।
रुचिष्णुर्लघुपाकश्च दोषाणाञ्चाविरोधकत् ॥३४॥
मसूरमुहूगोधूमकुलस्थलवणैः कृतः।
कफपित्ताविरोधी स्याद वातव्याधौ च शस्यवे॥३५
मदोकादाडिमयुक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते।
रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते ॥३६॥
पटोलनिम्बयूषो तु कफमेदोविशोषिणी।
पित्तधौ दीपनी उद्यौ क्रिमिकुष्ठज्वरापापही॥३०
अनुक्तव्यञ्चनगुणज्ञानार्थमाह यथेति ॥ ३२ ॥
यूषेषु प्रधानत्वात् मुड्यूषगुणमाह कफन इति। ताक्षत
इति लवणादिसंयुतः कृत इत्युच्यते । तद्रहितस्तु भकत इति ।
उक्त दिसुश्रुते।
प्रमेहलवणं सर्वमक्कत कटुकैर्विना।
विजेयं लवणने हकटकैः संस्कृतं शतम् ॥ ३३ ॥
अस्यैव
यूषस्य
संयोगविशेषण नामान्तरमाहस इति
॥३४॥
मसूरादिपञ्चकयूषगुणमा मसूरत्यादि ॥ ५ ॥
अस्यैव महोकादियोगेन गुणमाह सहोकत्यादि ॥३॥
पत्र यूषस्य सूपयोनित्वाद.मुहादिक विगुणमिछन्ति दिव-
वनोपादानात् यूषडयं प्रेयम् ॥ ३७॥

·१२०
द्रव्यगुणः।
हन्ति मूखकयूषस्तु कफमेदोगखामयान् ।
खासकासप्रतिश्यायप्रसकारोवकज्वरान् ॥३८॥
मुगामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः ।
यवकोलकुलत्यानां यूषः कण्ठयोऽनिलापहः ॥३६॥
सर्वधान्यकृतस्तहद वहणः प्राणवईनः ॥ ४० ॥
खड़काम्बलिको हृद्यौ छर्दिवातकफे हितौ ॥४१॥
बल्यः कफानिलो हन्ति दाडिमानोऽग्निदीपनः४२
मूलकयूष इति मूलकशुण्डकयूषः। चन्द्रिकाकारस्तु बाल-
मूलयूष इत्याह । जेज्जड़स्तु यद्यपि बालमूलकं विदोषघ्न
तथापि तस्य यूषकरणे श्रुतिर्नास्तीति अथमपि मुहादिसहितो
सेय इत्याह । ३८॥
सर्वधान्यक्कत इति सर्वशमीशान्यकृतः। शुकधान्यकुधान्य
योस्तु प्रयूषयोनित्वादिह न ग्रहणम् ॥ ४० ॥
खड़काम्बलिकयूषविशेषयोगुणमाह खडेति। अत्र खड़ो
विविधः। सतक्रशमोधान्य एकः । सतकशाकश्चापरः । तत्राद्यः
ससूप्यधान्यान् सस्नेहान् साम्नान् सांग्राहिकान् खड़ानित्युक्त-
लक्षणः । सतकशाकस्तु।
सतका कपित्थचाङ्गेरोमरिचाजाजिचित्रकैः ।
सुपक्व: खड़यूषोऽयमयं काम्बलिकोऽपरः ।
ध्यबलवणहतिलमाषसमन्वितः ॥ इति ॥ ४१ ॥
तनाम्नसिकः काम्बलिक इति। अम्नानां बहुत्वात् येन
येमान यषो यं यं गुणं करोति तं तं दर्शयबाह बल्य इति
॥४२॥

·द्रव्यगुणः। धान्यानो दीपनो पद्यः पित्तहातनाशनः ॥४॥ दध्यानः नेपालो बल्यः सिग्धो वातहरो गुरुः ॥४४ तक्राम्लः पित्तकदल्यो विषरक्तप्रदूषणः ॥ ४५ ॥ . अथ गोरसधान्याम्नफलाम्बैरन्वितश्च यत् । यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम् ॥ ४६ ॥ तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढ़कम् । सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तहराणि च ॥४७ रागषाड़वयोगास्तु छर्दिमूटिषामहाः । दाडिमनाम्लोक्रियते यो यूषः स दाडिमाम्बः। एवं दध्यन्त्र- धान्यानादिकस च्यारयेयम् ॥ ४५ ॥ उक्तयोयूंषरसयोरम्बान्तरसंयोगेन तथा संस्कृतासंस्कृतयो- रपि गुरुलाघवं दर्शयबाह अथेति। अत्र रसमिति नपुंसक निर्देशात् सामान्येन यूषरसयोरुभयोरपि ग्रहणम् । यथोत्तर लधिति । तेन गोरसालापेक्षया धान्याम्नान्वितो रसो यूषो वा लघुर्भवतीत्यादि ज्ञेयम् । तथा संस्कृतापेक्षया असंस्कृतो लघु- रित्यर्थः । संस्कृतासंस्कृत कताकतमित्यर्थः ॥ ४६॥ कतावप्रसङ्गेन शुष्कशाकविशेषाणां लताबानां गुणमाह तिलेत्यादि। पिष्टतिलपिण्याकविततिकतव्यचनानि तिल- पेण्याकविततिशब्देनोयन्ते। तथा शुष्कशाक विरूदकमपि यञ्जनविशेषो देशान्तरप्रसिद्धः । सिडाकी च तौरभूमी प्रसिधा रागपाड़वगुणमाह रागेत्यादि। तब रागः। सितारुचकसिन्धूत्यैः सहचानपरूषकैः । जम्बफलरसैर्युक्तो रागो राजिकया कतः ॥ --

·१२५
द्रगुणः।
लघवोशमा हव्या इया रोचनदीपनाः ॥४८॥
रसाला हवी या चिधा बस्या रुचिप्रमा
दधि स्याहुड़संयुक्तं नेहमञ्चामिलापहम् ॥ ५० ॥
द्राचाखर्जूरकोखाना राम विष्टम्भि पालकम् ।
परूपकाणां क्षौद्रस्य यच्चक्षुविकृति प्रति ॥ ५१ ॥
तेषां कदम्बसंयोगात् पालकानां पृथक् पृथक् ।
द्रव्यं मानश्च विज्ञाय गुणकर्माणि निर्दिशत्॥५२॥
पाडवाः पुनर्मधुराम्बलवणसुगन्धिद्रव्यजा नानाविधाः । अन्ये
पुनरेवं वदन्ति यदाह नलः ।
क्वाथितन्तु गुड़ोपेतं सहकारफलं नवम् ।
सैलनागरसंयुक्त विज्ञ यो रागषाड़व: ॥ इति ॥ १८ ॥
रसालागुणमाह रसालेति । रसाला दधिसंयोगविशेषाः ।
तथा हि
मचातुर्जातकाजाजि सगुडाईकनागरम् ।
इसाला स्याखिरिणी सदृष्टं सरसं दधि ॥ ४ ॥
रसालाप्रसङ्गन सगुड़दधिगुणमाह दधीति ॥ ५० ॥
पालकानामपि कृतावभेदत्वात् सद्गुणमाह द्राक्षेति ।
यविकृति प्रसौत्यत्र पालकमिति सम्बन्धः ॥ ५१ ॥
सानुक्तपालकगुणज्ञानोपायमाह नेषामिति । न हिमियत
द्रव्यं पासकेषु संयुज्यते। किं हि पुरुषाणामभिलाषान् तथ
व्याध्यादिवियेषेच तानि तानि द्रव्याणि संयुज्यन्ते । अतस्तात्
कटुवादिद्रव्यसंयोग तेषां संयुकानां द्रव्याणाच मध्यं
कस्य कियन्मानमिति बुहा सातुक्तापालकानां गुणकनमागि
निर्दिभेदित्यर्थः ॥ १२॥

·द्रव्यगुणः ।
१२
दुग्धाम्न शीतलं खाद वयं वर्णकर गुरु ।
वातपित्तहरं रुच्यं हणं बलवर्धनम् ॥ ५३ ॥
शक्तयः सर्पिषाभ्यताः शीतोदकपरिप्लुताः ।
नातिद्रवा नातिसान्द्रा मन्य दूत्यभिधीयते ॥५४॥
मन्यः सद्यो बलकरः पिपासाचरनाशनः ॥५५॥
साम्बस्नेहगुड़ो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः ।
शर्करेक्षुरसद्राक्षायुक्तः पित्तविकारनुत् ॥
द्राक्षामधुकसंयुक्तः कफरोगनिवहंणः
वर्गक्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः ॥ ५६ ॥
गुर्वी पिण्डी खरात्यथै लघी सैव विपर्ययात् ।
पालकस्य पेयत्वात् तत्प्रसङ्गेऽन्यदपि पेयमाहं दुग्धाम्न-
मिति ॥ ५३॥
मन्यानामपि कृताबविशेषत्वात् तद्गुणे वाथे प्रथमं तल्ल-
क्षणमाह शताव इति। शताव इति यवशतावो लाजशता-
वच। डवनोऽपि अविशेषोत्या यवादिशतावो ग्राह्या इत्याह
मन्यगुणमाह मन्य इति । सधी बलकर त्यापातबलकर:
न.तूत्तरकालं रोश्यलाधवात् ॥ ५५ ॥
तस्यैव द्रव्यान्तरसंयुक्तस्य गुणमाह सानो त्यादि। भूव-
छोदावा हि पक्वाशयगताः। पक्षाशयच वायीः स्थानम् ।
न मूवकृच्छादिहन्तृत्वेन पय पातहरत्वमप्युताम् । वर्गवये-
ऐति पनन्तरोनाबादिधर्करादिताचादिवर्गबयेणेत्यर्थः ॥ ५॥

·द्रव्यगुणः।
अक्तूनामा जीर्थेत मृदुत्वादवलेहिका ॥५॥
इति कृतान्नवर्गः।
वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः ॥१॥
पृथुका गुरवः स्निग्धाः कफविष्टम्भकारकाः ।
बल्याः सक्षौरभावात्तु वातना भिन्नवर्चसः ॥२॥
लाजाश्छद्यतिसारनाः स्नेहमेदःकफच्छिदः ॥३॥
धानोल्खम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः ॥४॥
शतवो वातला रूक्षा बद्दवर्चस एव च ॥ ५ ॥
भक्ष्याः क्षोरकृता बल्या वृष्या हृद्याः सुगन्धिनः ।
शनुकतमन्यप्रसङ्गेन शतुपिण्डीशक्लवलेहिकयोर्गुणमाह ।
गुर्वीति । खरा इति कठिना ॥ ५७ ॥
इति कृतानवर्गः।
भयाणामपि पृथुकादीनां शूकशमोधान्यसम्भवत्वात्।
कताबवर्गानन्तरं भक्ष्यवर्ग उच्यते। पृथुका इति चिपिटाः ।
सौरभावादिति सौरधान्यक्कतत्वात् ॥ २ ॥
धाना मुष्टयवाः उत्खम्बा होनाका प्रव मुहकलायादिशिम्बा
अग्निपक्का हाका इति डल्वनः ॥ ४॥
धानाप्रसोन यवशानुगुणमाह मस्तूनामिति। भक्तनां रूक्ष-
वेऽपि वासलत्वाभिधान सकस कस्यापि वातहारित्वदर्शनात
॥५॥

·ट्रव्यगुणः।
पदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः
तपूराः प्राणकरा हृद्याः नेमविवईनाः ।
बातपित्तहरा पृष्या गुरवो मांसशुक्रलाः ॥ ७॥
गौड़िका ईहणा वृष्या गुरववानिलापहाः ।
अदाहिनः पित्तसहाः शुक्रला; कफवईनाः ॥८॥
मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः ।
गुरवो वृहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः ॥ ६ ॥
भक्ष्याणां योनिविशेषेण गुणविशेष दर्शयबाह भया इति ।
गोधूमपिष्टविकृती: क्षौरणालोध ये क्रियन्ते से क्षौरभक्ष्याः ।
दीपनत्वं पुनरेषां स्ववर्गापेक्षया वातोपहताग्नेः संस्कारप्रभावाहा
तपूरस्य गुणमाह तपूरा इति। तपूरस्य लक्षणं यथा।
मर्दिता समिता क्षीरनारिकेलसितादिभिः
अवगाध वृते पक्का इतपूरोऽयमुच्यते ॥
समिता गोधूमचूर्णम् ॥ ७ ॥
गौड़िका इति । गोधूमपिष्टवेष्टना गुड़प्रधानोदरा गौड़िका
उद्यन्ते। अदाहिन इति षडिदाहिनः । पित्तमहा इति पित्त
कोपयतीत्यर्थः ॥८॥
मधुशीर्षका: समितावेष्टनाः। पाकाहनीभूतमधुना कृतो-
रा मधुशौर्षका उच्चन्ते। संयावाः पुनः
समितामम्बुदुग्धेन मर्दयित्वा सुशोभनाम् ।
परिदृष्टतोत्तरे खणणे क्षिपेज्ञाण्डे नवे च तत्।
संघावोऽसौ युतपेस्वरीलामरिचादकः ॥
मोदकाः प्रसिद्धाः ॥८॥

·द्रव्यमुणः। षट्टकः प्राणचिवद गुरुः खर्योऽनिलापहः ॥१०॥ विष्यन्दः स्निग्धमधुरो बल्यो वातापहो गुरुः ॥११ हणा वातपित्तना बल्या भक्ष्यास्तु सामिवाः॥१२ हृद्याः पथ्यतमास्तषां लघव: फेनकादयः ॥१३॥ मुद्गादिवेशवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः ॥१४ षटकगुणमाह षटक इति। षटकानां बहुत्वेऽप्युदाहरणार्थ- मेको लिख्यते। लवङ्गव्योषख गर्डस्तु दधि निर्मथ्य गालितम् । दाडिमोवौजसंयुक्त चन्द्रचूर्णावचूर्णितम् । षटकस्तु प्रमोदाख्यो नलादिभिरुदाहृतम् ॥ १० ॥ विष्यन्दस्तु। पामगोधूमचूर्णन्तु सर्पिः क्षीरसितान्वितम् । नातिसान्द्रो नातितनुविष्यन्दो नामपाकतः ॥ इति। अन्ये तु तभृष्टतण्ड लान् विष्वन्दशब्देनाहुः ॥११॥ समिताकतभक्ष्याणां सामान्यगुणमाह हहणा इति समिता गोधूमचूर्णम्। तत्कृताः सामिता: ॥ १२ ॥ इदानी समिताकृतभक्ष्यविशेषगुणमाइ हृद्य इति। अत्रापि समिता इत्यनुवर्तते। फेनकलक्षणं यथा । विमद्य विमला शुक्ला समिता नातिशर्कराम्। संवेष्टनाय गर्भार्थ खरपाकं घृते पचेत् । फेनकं फेनसङ्काशं सम्पूर्णशशिसबिभम् ॥ इति प्रत्र गर्भार्थमपि समितैव कृते पक्षाव्या ॥१३॥ समिताकृतभयाणामेव मुहादिकृतगर्भाणां गुणमाह मुझे त्यादि। अत्र वेशवारशब्देन मुडादौनां खिबपिष्टः कारण ·द्रव्यगुणः। १२२ वेशबारैः सपिशितैः सम्पूर्णा गुरुहणाः ॥१५॥ पाललाः नेमजननाः शकुल्यः कफपित्तलाः॥१६ शालिपिष्टमया भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः । विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः ॥१७॥ वैदला गुरवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः । विष्टम्भिनः पित्तहराः श्लेष्मना भिन्नवर्चसः ॥१८॥ विरूढ़ककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः ॥१६॥ हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः । वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः ॥२०॥ विदाहिनस्त लकृता गुरवः कट,पाकिनः । उच्यते। वेशवाराणामिति करणे षष्ठी। पूर्ण इति कृत- गर्भाः ॥ १४॥ पिशितवेशवारकृतगर्भाणां गुणमाह वेशवारैरिति। सपि- शितैरिति पूर्वोक्तमुहादिवेशवारनिरासार्थ विशेषणम्। तेन पिशितवेशवारैरित्यर्थः। अन्ये तु पेशवारं गुण्ठयादिकमाहुः । एते सामिताः ॥ १५ ॥ पललं तिलकल्कस्तत्कृताः पाललाः। शकुलो तु तिल- मुद्रादिचूर्णकृता तैलपक्का शकुलोति लोके ॥ १६ ॥ मुहमाषादिविदलकृताना भक्ष्याणां गुणमाह वेदला इति विरूढ़ककृता इति प्रचरितमुहादिकृताः ॥ १८ ॥ उत्तानुक्तकृतभल्याणां कृते तैले च पाकादगुणविशेषमा हृद्या इति ॥ २०॥ १२ ·१२४ द्रव्यगुणः। उष्णा मारुतदृष्टिनाः पित्तलासक्प्रदूषलाः ॥२१॥ कपालाजारपवास्तु लघवो वातकोपनाः ॥२२॥ कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः ॥२३॥ उदावर्तहरो वाव्यः कासपौनसमेहनुत् ॥ २४ ॥ तुषाम्बुधटकं प्रोक्तं वृष्यं रुच्याग्निदीपनम् । वृष्यं सन्दीपनश्चैव वटकं तक्रसंस्कृतम् ॥ २५ ॥ यद्रव्यं यद्गुणं प्रोक्तं तवक्ष्यास्तद्गुणा मताः॥२६ खड़ाः खड़यवाग्वश्च रागपाड़वषट्टकाः । पालकानि विचित्राणि यूषाश्चानेकयोनयः ॥ कटम्बलवणाः खादुलेहा ये च फलोद्भवाः । एवमादौनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः ॥ कपालाङ्गारसिद्धानां नेहसिझेभ्यो लघुत्वं दर्शयबाह कपाले- त्यादि ॥ २१॥ कुल्माषस्य गुणमाह कुल्माषा इति। यवपिष्टमुष्णोदक- मृदितमपूपोकृतं कुल्माषमाहुः ॥ २३ ॥ वाट्यो भृष्टयवैः कृतो भक्ष्यः । अन्ये तु दलितयवगोधूमादि- कृतं वाव्यमाहुः ॥ २४ ॥ कान्त्रिकवटकतक्रवटकयोर्गणमाह तुषाम्बु इति । तुषास्बु- भावितं तक्रभावितञ्च वठकमित्यर्थः ॥ २५ ॥ अनुक्तभयगुणज्ञानार्थमाह यदिति। इदानीं पूर्वोत्तानां व्यवस्थितसंयोगवेनीतानां गुणानां कारवतो व्यवस्थितसंयोग- तया गुणान्तरमूखमाह खड़ा इति। खड़ा इति ताववर्गो- .

·द्रव्यगुणः। यथाकारसमासादा भोलयां छन्दतोऽपि वा। अनेकद्रव्ययोनित्वाच्छास्वतस्तान् विनिर्दिशेत् ॥२७ इति भक्ष्यवर्गः। -- प्रथाहारविधि वक्ष्ये विस्तरेणानुपूर्वशः ॥ १ ॥ पाप्तास्थितमसौर्ण शुचि कायं महानसम् ॥२॥ तत्राप्तैः साधितं रम्यमविरुद्धमुपस्कृतम् । विषत्रैरगदैर्मन्वैर्भिषगन्नं निवेदयेत् ॥३॥ दिताः। तैः कता यवाग्वः खड़यवाग्वः। अनेकयोनय रति विशेषणं खड़ादिषु प्रत्येकमभिसम्बध्यते। प्रतएवानवखित- गुणाः खड़ादय इत्यर्थः । लेहा ये च फलोगवा इति पामलेहा- दयः। कारणमासाद्येति पुरुषव्याधिदोषभेदादिहेतुं प्राप्य । छन्दत इति पुरुषेच्छाविशेषात् शास्त्रत इति तर्कसहितशास्त्रात् खड़ादिषु युज्यमानं द्रव्यगुण ज्ञात्वा ततश्च तत्संस्कारादि- गुणमुद्रीय खड़ादिगुणमादिशेदित्यर्थः ॥ २७ ॥ इति भयवर्ग: । विधिना छत पाहार: प्रोणनो धातुपोषकः । प्रति पूर्वोक्लम्। पत्र कोऽसौ विधिः । कथं वा पाहारण धातूनां पोषणमित्येतदर्थं प्रकरणमारमते प्रथेति ॥१॥ पाहारसिद्धेमहानससाध्यत्वात् प्रथम तविधिमाल प्राप्त त्यादि। पाप्तैः साधुलोकैरासिसमातिम्। लोग सिम्बा- धम् ॥२॥ NUSE OF RISH LIBRARY HIHA JUML

·द्रव्यगुणः।
घृतं कार्णायसे देयं पेया देया तु राजते ।
फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्यादै दलेषु तु ॥ ४ ॥
परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषूपकल्पयेत् ॥५॥
प्रट्रवाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् ॥ ६ ॥
कटराणि खड़ांश्चैव सर्वान् शैलेषु दापयेत् ॥७॥
दद्यात्ताममये पावे सुशोतं सुशृतं पयः ।
पानीय पालक मद्य मृण्मयेषु प्रदापयेत् ॥८॥
वञ्चवैय्येपासेषु रागषाड़वषट्टकान् ॥ ६ ॥
पुरस्ताहिमले पात्र सूपं दद्यात्तु पाचकः ।
फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च ॥
।
प्राप्तैरिति सूपकारविशेषणम्। रम्य' मनोहरम् । अविरु-
इमिति संयोगादिभिरविरुद्धम् । निवेदयेत् उपढौ कयेत् ॥ ३ ॥
किञ्चिद्रव्यमाधारप्रभावण कार्मुकं भवतीत्यत आह । वैद
लेष्विति । वैशब्दः पादपूरणे । अन्ये तु वैदल वंशादिषिदलकतं
पात्रमाहुः ॥४॥
परिशुष्कप्रदिग्धयोरुतमिव लक्षणम् ॥ ५ ॥
प्रद्रवाणि मण्डानि ॥ ६॥
कटरं तक्रम् । अन्ये तु
सौवीराम्लमथात्यम्बकालिकं कर विदुः ।
सने हदधिज तक्रमाहुरन्ये तु कटरम् ॥
शैलेविति पाषाणपात्रेषु ॥ ७॥
पज होरकं तस्य पावन सम्भवतीति वचयुक्त पात्र वन
पा नेयम्। अन्ये तु दद्याद वैदूर्यपात्रेष्षिति पठन्ति ॥ ८ ॥

·द्रव्यगुणः।
तानि दक्षिवपार्वे तु भुचानस्थोपकल्पयेत् ।
प्रट्रवान् रसयूषादौन सव्ये पार्व प्रदापयेत् ॥
सर्वान् गुड़विकारांब रागषाडवषट्टकान् ।
पुरस्तात् स्थापयेत् प्रानो इयोरपि च मध्यतः॥१०
एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् ।
भोक्तारं विजने रम्ये निःसम्पाते तु भोजयेत् ॥११
पूर्व मधुरमश्नीयात् मध्येऽम्बलवणी रसौ।
भन्ते शेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत्॥१२॥
भन्नेन कुक्षीवंशी पानेनैकं प्रपूरयेत् ।
आश्रय पवनादौनां चतुबमवशेषयेत् ॥ १३ ॥
भुक्ता पादशतं गत्वा वामपन संविशेत् ।
शब्दान् रूपरसान् गन्धान स्पर्शांश्च मनसः प्रियान्।
प्राधारविशेषमभिधाय देशविशेषेण पाहारविधिमाह पुर-
स्तादिति। पुरस्तादग्रत इत्यर्थः । न केवल पुरस्तात् इयोरपि
च मध्यत इति इयोर्मध्ये एकस्मिन् पार्वे दद्यात्। एतेन
सर्वत्र दातव्यमिति डवनो व्याचष्टे ॥१०॥
नि:सम्पाते तु निर्वाते ॥११॥
इदानी भोजनस्यानुपूर्वीमाह पूर्वमिति। पूर्व मधुरमिति
वातजयार्थम्। मध्यखिलवाविति मध्यस्थिताम्मुरत्तेजना
थम्। शेषानिति कटुतिनकषायान् तेन पश्चाई खवेषजयार्थ
देवाः ॥ १२॥
इदाबी द्रवाद्रवरूपस्वाहारस्य मात्रामा प्रबेनेति ॥१५॥

·१३८ द्रव्यगुणः। भुक्तवानुपसेवेत तेमानं साधु तिष्ठति। भुत्तोपविशतस्तुन्दं शयानस्य वपुर्भवेत् ॥ पायुश्चममाणस्य मृत्युर्धावति धावतः । ताम्बूलमुपसेवेत कर्पूराद्यधिवासितम् ॥ १४ ॥ ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम् । विषमूर्छामदात्नामपथ्यं शोषिणामपि ॥१५॥ अद्रमादानकर्मा तु प्राण: कोष्ठं प्रकर्षति । तद्र्वैर्मिनसङ्घात स्नेहेन मृटुतां गतम् ॥ समानेनावधूतोऽग्निरुदीर्यः पवनेन तु । काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये ॥१६॥ एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधःस्थितः । पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्॥१७॥ भोजनान्तरीयं विधिमाह भुत्तति ॥ १४ ॥ इदानीमाहारस्याग्निना पाको यथा भवति यथा च पथमा- नमव देहधात्वादिरूपतामापद्यते तदाह अवमिति। आदान- माहारनयनं कर्म यस्य स तथा । प्रकर्षतीति नयति । द्रवैरिति पानीयादिभिः । भिन्न सङ्घातम् अवयवशैशिस्यमापनम् । अवधूत इत्युद्दीपितः । समानेन इत्यनन्तरमविकतेनेति शेषः । विकृतस्य वायोरग्निवैषम्यकरत्वात् । काले इति बुभुक्षाकाले । सममिति मात्राप्रात्यादिभिरचितम्। सम्यगिति निर्विकारम् ॥१६॥ रसमलायेति । रसा, मलार्थञ्च पचतीत्यर्थः । पाशयस्थ- मित्यामाशयस्थम्। अधःस्थित इत्यनेन वहिरग्नेर्यथा आईच- । ।

·द्रव्यगुणः। १३८ पन्नमिष्टं धुपहितमिष्टैर्गन्धादिभिः पृथक् । देहे प्रोणाति गबादौन् घाणादौनौन्द्रियाणि ११८ भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोप्राणः सनाभसाः। लनस्वभावतया जई स्थपाकसामयं तथान्तरानेरपीति समा- धर्म्य दर्शयति। अमुमेवार्थ दृष्टान्तेनोपपादयति यथेत्यादि अवस्य पाकसम्पाद्यं कार्यान्तरमप्याह अवमिति। पत्र कत देहस्थितान् गन्धादीन् प्रोणाति प्राप्याययति । ननु प्रवेन द्रव्येण द्रव्यपोषणमेव युक्त न तु गुणपोषमित्यतोऽव विशि- नष्टि गन्धादिभिरुपहितमिति गन्धरूपरसस्पर्शशब्द यंता मि- त्यर्थः । एतेन विशेषणहारा अवगतैर्गन्धादिभिर्देहगतगन्धादि पोषणमिति सिद्धम् । तथा गुण द्विस्तु गुणिहहिं विना न भव. तोति पाशभौतिकेन आहारण देहगतपञ्चभूतपोषणमप्यत एव सिध्यति । इष्टमिति विशेषणेन चावस्यानिष्टस्यानिटगन्धादिभि- युक्तस्य न देहव्यवस्थितगन्धादितर्पकत्वमिति दर्शयति। न केवलं गन्धादौनेव प्रोणाति किन्तु प्राणादौनौन्द्रियाणि च प्रोणाति । आदिशदादसनादीनां चतुणां ग्रहणम् । पृथगित्यनेन आहारगतो यः पार्थिवो भागः स घ्राणं तहसगन्धश्च देहगन्ध प्रोणाति । एव' पाहारगतो जलीयभागो रसना पुष्णाति। तहतो रस: देहरसं पुष्णातीत्यादि व्याख्येयम् ॥१८॥ भौतिकाग्निव्यापारमाह भौमेत्यादि। पार्थिवादिद्रव्येषु हि पाकेन विशिष्टगन्धवर्णादयो जायन्ते। पाकस्तूभाणं विना न भवतीति पाकान्यथानुपपत्या पार्थिवादिद्रव्यव्यवखिताः पक्षो. माणः खौनियन्ते। वे तु सौममात् तत्तद्रव्येषु साशाबोपलभ्यन्ते।

·१४. इगुपः। पञ्चाहारगुणान खान खान पार्थिवादीन पचन्ति हि॥१६॥ सप्तभिर्देशचातारो धातवो हिविधं पुनः । प्रतम्त एव जाठराग्निसन्धुक्षितबला: सन्त: स्वान् स्वान् पार्थि- वादोत् पञ्चाहारगुणान् पचन्ति। पूर्वस्थितपार्थिवादिगन्धविल क्षणान् पाकेन निवर्तयन्तीत्यर्थः। एतदेव चरके विविधाशित पौतौये उत्तम् । विविधाशितं पौतञ्च लोढं खादितं जन्तो. हितमन्सरम्बिसन्धुक्षितवलेन यथास्वेनोमणा सम्यग्विपथ- मानमिति। पाहारस्थ गुणा: आहारगुणाः। किं वा श्राहा- राख गुणाच पाहारगुणाः। यद्यपि भूताग्निना द्रव्याख्येव पच्यन्ते नतु गुणा: उक्त हि जाठरणाग्निना पूर्व कृते सङ्घातभेदने । पचाद भूताग्नयः पञ्च खं खं द्रव्ये पचन्ति हि ॥ तथापि द्रव्यपाकवशाद विशिष्टगन्धादिगुणा जायन्ते इत्य- भिप्रायेण गुणानामपि पाक उक्त: । ननु तेजः खयमेव पाच- वाम् तस्य पाचकेनाम्यन्तरेण किं क्रियते। ब्रूमः न वयं तेजसि पाचकमग्नि खौकुर्मः । किन्तु तैजसस्य सुवर्णादिद्रव्यतुल्यस्य पित्तादेः पाकजन्यत्वेन पाचकानापेक्षा युक्तीव। एवं वायवीय- नाभसद्रव्ययोरप्यावित उमा वारवम्निनाभसाग्निवाथो सेयः भौतिकाग्नि-व्यापारमभिधाय विशिष्ट-धात्वग्निब्यापारमाह सप्तमिरित्यादि । पुनरिति जाठराग्निपाकानन्तरम् । विविध मिति हिप्रकारम् । तदेव प्रकारचयमाह किप्रसादवदिति किप्रसादरूपमित्यर्थः । वतिरयमाः । कि वा किष्टप्रसादब- दिति मतुवन्त क्रियाविशेषणम्। ननु धात्वन्निवदुपधातुम ·द्रव्यगुणः। १४१ यथाखमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत् ॥२०॥ रसाद्रतां ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च । लादिगता अपि पृथगग्नयः किमिति नाना वीक्रियते। पथ तब पञ्चभूतानि सन्तोति भूताग्निभिरेव तेषां पाक उत्पत्मयत इति चेत्तहिं कृतं धात्वग्निभिरपि भूताग्निभिरेव धातुपाक- स्थाप्यपपत्तेः । नैवं वाद्येषु फलादिषु भूताग्निजन्यो य: पाको दृश्यते स किप्रसादरूपतया नानुभूयते । उपधातुमलादिगतो. ऽपि पाकस्तादृश एवेति वैलक्षण्याभावादुपधात्वादिषु पृथगग्नि- खोकारोऽकिञ्चित्करः। रसादिधातुपाकस्तु किट्टप्रसादरूपतया विलक्षण इति तव पृथगग्निस्वीकारो युक्ता एवेति। धातुषु ये भूताग्नयस्ते धात्वग्नेरेव सहाया इति। यद्यपि शुक्रस्य प्रसाद- रूपतया किट्टवान् पाको नास्ति तथापि बहना किटवत्वाद विविधनिर्देशो जयः। यथा कृत्रिणो गच्छन्तीति ॥ २० ॥ तत्र पाकजन्यैः प्रसादांशैयेन क्रमेण ये ये जन्य तानाह रसादिति ॥ प्रसादज इत्यस्य लिङ्गविपरिणामेन रतमित्या- दिनु सर्वत्र सम्बन्धः। प्रसादजय सारभागः । तेन रसाद प्रसादजम् । ततो रक्तामांसं प्रसादजम् । मांसाच मैदः प्रसादज- मित्यादि योग्यम् । रसामृतां प्रसादजमिति रसात् पाकेन जायते यः प्रसादांशस्तस्मादत जायते । एवं रत्तात् पाकेन जायते यः प्रसादांशस्तस्माच मांसं जायत इत्यादि व्याख्येयम् । अनि. चार्य पोषण एव वर्तते नापूर्वोत्यादे। यतो रक्तादयो गर्भात प्रभृत्येव उत्पन्ना रसादिभि: पोयन्ते। अन्ये तु गर्भप्रसादज- मिति पठित्वा गर्मप्रसादजमिति समस्तपदेन पोज पाचक्षते । अस्मिंस्तु पर प्रसादजशब्दन न सर्ववान्धयः। ननु पुष्यन्ति स्वाहाररसादिना चरके रसेन रसपोषणमुखम् पातु रसा- ·१४२ द्रव्यगुणः। अस्यो मज्जा ततः शक्र शुक्रादगर्भः प्रसादजः२ द्रतमित्यादिना रसेन रतपोषणमुचते इति विरोधः । मेवमेक एवायमाहाररसो विग्रस्थान: पोष्थपोषकभेदेन। तबानपाना- दुत्ववो रसः पोषक: रतादिवत् स्थायी यः स पोथः तस्यैव उदवस्थानमुक्तम् । प्रतएव पोथस्थायिरसष्यवच्छेदार्थमाहारति रसविशेषणमुक्त चरकेण । यतु रसाद्रतमित्यादिवचनं तदस- त्वेनाभेदविवक्षया रसं परित्यज्य रक्तमेव पठितं न तु पोष्यस्य 'रसाख्यधातोरभावादिति। न चैवमष्टधातुकत्वं शरीरस्येति वाचम् । यत: स्थायिरसभागपोषकरसभागयोः स्थानभेदाग्नि- भेदाभावादेकत्वमेवेति सप्तधातुकमेव शरीरमित्युच्यत इति । पत्र च रसाद्रताइत्पादे केचिदिद वदन्ति। यद्रसोऽम्नि- पचमानः सर्वात्मना रततां याति रतञ्च मांसतामित्यादि पूर्व- पूर्वधातुपरिणामेन उत्तरोत्तरधातूत्पादो यथा सर्वात्मना क्षीरा- इधि भवति दनो नवनीत नवनौताहतं घृताच छतमण्ड इत्येकः पक्षः। किंवा रस एव रक्तं प्रथम प्रावयति तत्र रख स्थानसम्बन्धात् रतसादृश्यं रक्तव्यपदेशश्चानुभवति। रतच रख- समानेन स्तोकेनांचनास पोषयति। ततो रतामानाव्य मांस- मानावयति तत्रापि मांससमाननांथन मांसपोषणं करोति । मांससादृश्यं मांसशब्दाभिधेयतां चानुभवति । एवमुसरोत्तरधा. तून रस एव प्रावयति । यथा केदारनिषित कुल्याजलं प्रत्यासब केदारोमानावयतौति द्वितीयः परः। एतदेवोतं हारीते। यद्रस सप्ताहादक परिवर्तमानः खेतकपोतहरितहारिद्रपद्मकिंग वालखकरसप्रख्यचायं यथाक्रम दिवसपरिवर्ताहर्षपरिवर्तमा पवमानः पित्तोमोपरामाच्छोणितत्वमापयत इति । बतेऽपि सवैषां धातूमामित्यादिना तथा स खलु बौषि तमा ·द्रश्यगुणः। णि त्यादिना रसनेव रसादिधातुपोषणमनेन न्यायनोलम् । कंवा पाहाररस उत्पबो भिबैरेव मार्गः स्वायिरसरुधिरमां- दोन रसरुधिरादिसमानांशेन तर्पयति । तब यः प्रत्यासयो तस्तत्पोषको भागस्तच्छीघ्रं पुष्णाति । यस्तु विदूरधातस्तस्य (मविदूरमार्गतया चिरेण पोषण भवति । एवं भिन्नैरपि मार्ग- तुिपोषण भवति तेन रतपोषणकालादुत्तरकालं मांसपोषको सभागो मांस पोषयति। तथा मांसपोषणकालादुत्तरकाल दिपोषको रसभागो मदः पोषयतीत्यादि। सेन रसाता- मत्यादिवचनस्यायमर्थो यद् यत् रसपुष्टिकालादुत्तरकाल रत विर्तते रतपुष्टिकालादुत्तरकाल मांस प्रवर्तत इत्यादि। अस्मिंस्तु पक्षे विण्म त्रमाहारमल: सारः प्रागीरितो रसः । स तु व्यानेन निक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत् ॥ इत्यादिवचनस्य मुख्यार्थमेव घटते। तेन यथा खले उप- चितानां कपोतानां भिवदिग्गामिनां स्वीयस्त्रीयमार्गेणैव गच्छतां गम्य देशस्य प्रत्यासबवविप्रकष्टत्वादिभेदेन शीघ्र चिरण गमनं भवति तहदिति क्षौरदधिन्यायकेदारीकुल्यान्यायः । खले कपोतन्यायाचिधा धातुपोषणक्रमः । तत्र एतेषु पक्षेषु सर्वात्म- परिणाम त्रिचतुरोपवासेनैव देहस्य नीरसत्वं स्यात्। मासोप- वासाञ्च शुक्रमयं शरीर स्यादित्युपेक्षणीय एव प्रथमः पक्षः । केदारीकुल्यान्यायपक्षे तु रसाद्रक्तादिपोषण मुख्यार्थतया भवति। पद्यपि रखादेमांसादिपोषण तदपि रसादेव रसादिधर्मतया (तादिव्यपदेशभाजो भवन्तीति व्युत्पादितमेव। यनु रसमा विधातुपोषकस्खमुक्तं तदपि रक्तांदिपोषकतया तथा हृदय- पायिरसस्त्र कत्तदेहव्यापकतया वोपपत्रम्। एवं चरकोऽप्यु. म्।ि ·द्रव्यगुणः। रसात् वन्य तथा रतामसवः कण्डराः शिराः । खानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा । युगपत् सर्वतोऽजस्र देहे विक्षिप्यते सदा । इत्यादि। तदप्य तन्यायात् एवोपपत्र यदपि मांसादिना समानेन मांसादेरेव पोषणम्। तदपि धात्वालानन्यायेन गच्छतापि रसेन तहातुसमाननांशेन तडातुपोषणादुपपन्नम् । वृषन्तु प्रभावात् यथा खले कपोतन्यायेन विदूरमपि शुक्र प्रभावात् शोध याति तथानापि शीघ्रमेव वृष्योत्पनी रसो रक्तादिधातून शीघ्रमानावयतीति सुघटम् । एवमनया दिशाप्यत्र दूषणमुद्धार्यम् । तेनायं पक्षस्तावत् साधुः । खले कपोतपक्षेऽपि यथा रसाट्रक्तमित्यादि गौणतया भवति तद्दर्शितमेव। यत्त चरके विबदमार्गत्वान्मांसादीन् प्रपद्यत इत्युक्तं तत् कृत्स्नदेह- चारिशोणिताभिप्रायेण न तु पोषकरक्ताभिप्रायेणेति व्यवस्था- प्यते। यत्तु एकैकस्मिन् धातौ त्रीणि वीणोत्यादिना धाती अवस्थानकाल उत्ताः। स पूर्वपूर्वरक्तादिधातुलङ्घनकालो विदू- रगामिरसस्येति व्यवस्थाप्यते। एवमनयोः पक्षयोमहाजनपरि. रहीतयोगतिरुपदर्शिता स्वरसस्तु अस्माक केदारोकुल्यान्याये। यत्तु अन्यैः खले कपोतन्यायस्वीकारेण चरके सन्ततज्वरस्य हादशाश्रयत्वं युक्तमित्याद्युक्तम् । तन्न बुद्ध्यामहे। येन सन्ततस्य हादशाश्रयत्वं दोषमहिमा कत्सदेहव्यापकतया। यथा धातु तथा मूत्र पूरीषचानिलादय इत्यादिनोक्तम् । दोषाणाञ्च कुपि- सानां सम्माप्तिविशेषात् किमगम्यमस्ति देहे येन यावद्रसमेव परं सर्वधात्वादिव्यापकं सर्वधातुदूषणेऽपेक्षन्त इति ॥ २१ ॥ सम्पति प्रसादजन्यतां धातूनामभिधाय उपधातूनामप्यार प्रमादिति। अत्रापि रसात् स्तन्यं प्रसादजमित्यादि योज्यम् ·१४५ मांसाहसास्वचः षट् च मेदसः वायुसन्धयः ॥२२॥ समिति स्त्रीणां रजःसंहं रक्तमप्युपधातुरूपम्। रसादेव रत प्रसादभागजन्यमित्यर्थः । उक्तश्च सुश्रुते। रसादेव स्त्रिया र रज:संजं प्रपद्यते। इति । एतच रजोरूपं रतरसजन्यमपि धातुशोणितवत् न शीघ्र जायते किन्तु शुक्रवन्मासेनैव । तदुक्तं सुश्रुते । एवं मासेन रस: शुक्रीभवति स्त्रीणाञ्च प्रात्तवमिति । अन्य तु घृतकुम्भो यथैवाग्निमाश्रितः प्रविलीयते। विसर्पत्यात वं पुंसां तथा स्त्रीणां समागमे । इत्यत्र यथा आत वशब्देन शुक्रमुच्यते तथा स्त्रोणाच प्रात्त वमित्यत्रापि आर्तवशब्दः शुक्र एव वर्तते न तु रजसि । रजो हि रसादतवत् शीघ्रमेव जायते न तु मासेन इत्याहुः । ननेत्यन्ये । विसर्पत्यात्त वमित्यादावपि स्त्रीणामातवं पुंसां भमागमे मति विसर्पतीति योजनया पात वशब्दस्य रजोवच. नत्वेनाप्य पपत्तेः । वस्तुतस्तु। आर्तवस्य रक्तरूपतया यद्यपि मासादर्वाग्भवति तथापि तस्यात वरूपता गर्भाशयप्रास्यैव भवति । गर्भाशयप्राप्तिस्तु मासेनैव भवतीति कला मासेनातवं भवतीति सुश्रुततेनोलम् । उक्त हि विश्वामित्रेण सूक्ष्मा: केशप्रतीकाशा वीजरक्तवहाः शिराः । गर्भाशयं पूरयन्ति मासाद्दोजाय कल्पते । इति। तत्र वीजभूतरक्त वीजरतमार्तवमित्यर्थः । असृजः कण्डरा इति स्थूलस्रायवः। मेदसः वायुसन्धय इत्यनेन तु सदसःसूक्ष्मा वायुपोषणमिति नेयम्। घरके हि कखराशब्दः स्थलवायुवाची। सुश्रुते च स्थूलशिरावाचीति सेयम् । एवे च स्तन्यादयः शरीरधारका अपि उपधातुशब्द नैवोच्यन्ते । तत्त, । १३ ·१४६ द्रव्यगुणः। किमन्नस्य विनमूर्व रसस्य तु कमोऽसनः । पित्तं मांसस्य खमला मल: खेदस्तु मेदसः ॥ यसीत्यर्थः । यत्त, धातुशब्दन धातुशब्दप्रवर्धारणपोषणनिमित्तत्वात्। तेन वे शरीरं धारयन्ति धातूंच पुष्णन्ति रसादयस्त एव मुख्यतया धातु- शब्दवाचा न स्तन्यादयः ते हि शरीर धारयन्त्येव नन कि- श्चित् पुष्णन्ति । उक्त हि भोजे । शिरामायुरजस्तन्यस्वचो गतिविवर्जिताः धातुभ्यचोपजायन्ते तस्मात्ते उपधातव: ॥ इति। अत्र गतिविवर्जिता इत्यनेन धात्वन्तरपोषणाद्या गतिर्निबध्यते। अतएव धातुभ्यश्चोपजायन्त एव न तु परं जन- किञ्चिद्दोषप्रशमनं किञ्चिद्धातुप्रदूषणमित्य धातुशब्देन दोषाणामपि ग्रहणम् । तद्गोणधातुशब्दप्रयोगा सेयम्। उक्त हि दोषा ह्यपि धातुसंज्ञां लभन्ते इति। शुत्र स्याप्योज पोषकतया धारणपोषणयोगोऽस्तौति धातुत्वर खण्डितमेव। प्रोजन्तु यद्यपि न धातुषु नाप्य पधातुषु पठित तथापि तत् सप्तधातुसाररूपतया मप्तधात्वन्तर्गतमैवेति यम् । अतएव तस्याग्निरपि पृथडोक्तः ॥ २२ ॥ प्रसादभागोत्यादनमभिधाय मलभागोत्यादनमाह कि मिति। रसस्य तु कफ इति रसात् खाग्निपथमानात् य किहभाग इति मलभागः स कफः प्रसादजश्च रतन तु रसो त्यत्तिमात्र एव कफो जायत इति । एवं रतादिमलेऽपिया मांसस्य खमला इति कर्णनासास्थप्रजननादिस्रोतोमला: स्वात् किमु कुशलोमास्थ इति। अत्र नखस्याप्यस्थिमलत्वं सु श्रुतप्रामाण्यादुनेयम्। तत्र हि लखा अप्यस्थिमलत्वेनोक्ताः प्रतएव बहुधा शीतपोतीये चरके प्युक्तम् किष्टात् केशनखादय ·ट्रेव्य गुणः । स्याकिट्ट कालोमास्यो मज्नः नेहोऽशिविट्व- चाम् ॥२३॥ प्रसादकिट्टधातूनां पाकादेवं विधचुतः ॥ २४ ॥ परस्परोपसंस्तम्भा धातुस्नेहपरम्परा ॥ २५ ॥ पुणन्ति इति। यत्त, शरीरे अस्थिगणनायां विंशतिर्नखा गणिता: तदस्थिसाम्येनोक्तम् । किं वा जीवनखस्थास्थित्वं मृत. नखस्य तु मलत्वं जयम् । अत्र केचिदाकष्टाण्डकोषस्य पुंसः श्म श्रुणोऽभावात् श्मशू णि शुक्रमलतया वदन्ति। सब तन्वं ऽनभिधानात् श्मश्रुहीनस्यापि शुक्रदर्शनाच्च । मनः हो- विविट्त्वचामिति मेहस्वचामित्यन्वयः। पतिविडिति दूषिका। अब मलस्थूलानुभागविशेषेण त्रिविधं परिणाम वर्ण- यन्ति केचित्। यया रसादग्निपक्कात् मलं कफः स्थूलभागो रस: सूक्ष्मभागश्च रक्तम्। तथा रक्तादग्निपच्यमानात् मलं पित्त स्थूलभाग: शोणित सूक्ष्मभागस्तु मांसमित्यादि उप- संहरति ॥२३॥ धातूनां पाकादेवमुक्तक्रमेण प्रसादकिडे हिधा ऋचुतो भवत इत्यर्थः ॥२४॥ इदानीं यथा पोषकेण रसादिना पोष्यस्व रजादेराप्यायन क्रियते तथा पोष्येणापि रतादिना पोषकस्यापि रसादेरा- प्यायन क्रियत इति परस्परधातूनामुपकारकत्वमाह। पर- स्वरमुपस्तम्भः मन्सर्पकत्वं यस्याः सा तथा। धातुबेपरम्परा धातुरूपसारपरम्परा। अतएवातिव्यवायन पोष्यस प्रवास घयादपि पूर्वपूर्वपोषकमातुक्षयो य उक्तस्तत्रान्तरे स उपपद्यत ·१४८ द्रव्यगुणः। अन्नस्य पत्ता सर्वेषां पत्तृणामधिको मतः । तन्मूलास्ते हि तद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकः ॥२६॥ तस्मात्त विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैहितैः । पालयेत् प्रयतस्तस्यं स्थिती द्यायुर्बलस्थितिः ॥२७॥ यो हि भुङ्क्ते विधिं मुक्ता ग्रहणीदोषजान् गदान्। स लौल्यालभते शीघ्रं तस्मान्नोलक्यविधिम्॥२८॥ प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति । वर्णप्रसादसौवयं जीवितं प्रतिभा सुखम् ॥ तुष्टिः पुष्टिबलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् । इति नेयम् । एवमुक्तमग्नीनां कर्मोपसंहरति । इति भौतिक- धावनुरूपपतृणां कर्म भाषितम् ॥ २५ ॥ भौतिकाः पञ्च धात्वग्नयः सप्त अन्नस्य पत्तौकस्त्रयोदश । एषु एव जाठराग्ने: प्राधान्यमाह अवस्येति। हि यस्मात्त हादशा- ग्नयस्तस्य जाठराग्न हया वृयात्मका हिरूपाः। तथा क्षयेण च क्षयात्मका हि यस्मात्त हादशाग्नयः क्षीणस्वरूपा भवन्ति। तस्माज्जाठरानलान्वयव्यतिरेकोऽनुविधायित्वात्तन्मूला इत्यर्थः ॥ २॥ सस्मात्त पालयेदिति योज्यम् । विधिवदयुक्तरिति यथा- विध्युपयुक्त: । विधिश्च दर्शित एव ॥ २७ ॥ उक्तविधिविपर्यये दोषमाह यो होत्यादि ॥ २८ ॥ इदानीं यथाविध्यु पयुक्तस्थावस्य गुणमाह प्राणा इत्यादि। अभिधावति प्रार्थयते। किंवा प्रवमित्यनन्तरमुहिश्येति शेषः । प्रतिभा प्रज्ञा। लौकिकमिति अपरोक्षकलोकभवम् अपरीक्षका

·द्रव्यगुपः।
१४८
लौकिक कर्म यवृत्ती खर्गतो यच्च वैदिकम् ॥
कर्मापवर्गे यच्चोक्त तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम् ॥२६॥
--
शीतोष्यतोवासवमद्ययूष-
फलाम्नधान्याम्नपयोरसानाम् ।
यस्यानुपानन्तु हितं भवेदय-
तौ प्रदेय विह मात्रया तत् ॥ १॥
व्याधिच कालञ्च विभाव्य धोरै-
ट्रव्याणि भोज्यानि च । तानि ॥२॥
एव हि वर्तमानमात्रे प्रवर्तन्ते। परीक्षकास्तु जन्मान्तरोप-
कारिखेव प्रवत्तन्त प्रायः कर्म यदुवृत्ताविति वर्तमाने साध्ये
यत् कर्म कथादि वर्ग ताविति स्वर्गमने वैदिकमिति यज्ञादि।
अपवर्ग इति मोक्षे। एताच निमित्तसप्तम्यः । यचोतामिति ।
मोक्षशास्त्रे सत्यब्रमचयादि। अवे प्रतिष्ठितमिति । प्रवनिव-
वनदहस्थित्यमावेन सर्वारम्भाभावात्। तस्मादयथोक्तविधिना
अव सेव्यमित्यर्थः ॥ २८॥
इति आहारविधिः ।
-
आहारानन्तरं हि सुखपाकार्थमनुपान प्रयुज्यत इत्यनन्तर-
मनुपानमाह। तत्र सवाण्येवानुपानद्रव्याणि उत्तरत्र विवरीत
संक्षेपेण सूत्रयवाह शौतेत्यादि। फलाम्ब वौजपूरादि। धा.
न्याम्न कालिकादि। पयःशब्दस्तहिकारयोर्वश्वमाश्योर्मस्तु
तकयोरपि ग्राहक;। इक्षुरसस्तु रसशब्देन रायते ॥१॥

·१५०
द्रव्यगुणः।
स्निग्धोण मारते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम् ।
कफेऽनुपानं रूक्षोष्ण क्षये मांसरसं पयः ॥३॥
उष्णोदकानुपानन्तु स्नेहानामथ शस्यते ।
ऋते भल्लातकस्नेहात्तत्र तोयं सुशोतलम् ॥ ४ ॥
अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाचिकम् ॥ ५ ॥
.
..
शीतोष्णतीयादिषु मध्ये यदनुपानं यस्मै हितं भवेत्तस्मै
तदेव देयम्। कथमित्याह । व्याधि ज्वरादिकं तथा व्याधि-
शब्देन व्याधिहेतवो वातादयोऽपि गृह्यन्ते उपचारात्। एतब
सङ्गतमित्यन्ये। युगपतिहयापत्तिप्रसङ्गात् । कालमार्त्तव-
मावस्थिकञ्च। द्रव्याणि द्रवप्रधानानि नेहादीनि। भोज्यानि
शूकधान्यादीनि। विभाव्येति विशेषेण ज्ञात्वा न सामान्यरूपए
अवधार्य इत्यर्थः ॥ २॥
. सामान्येनानुपानमभिधाय विशेषणानुपानेऽभिधातव्ये प्रथम
दोषविशेषेऽनुपानविशेषमाह निग्धोष्णमित्यादि ॥३॥
दोषभेदेनानुपानभेदमभिधाय द्रव्यभेदेनानुपानमेदे वक्त
शीतोष्णतोययोः प्रथमं सूवितत्वात् प्रथमं तयोविषयमा
उष्णोदकेत्यादि॥ ऋते भल्लातकस्नेहादिति उष्णोदकानुपान
स्थापवादः । तत्र तोयं सुशोतलमित्यस्य स्थाने नेहात्तौवरि-
कात्तथेति केचित् पठन्ति । तत्र
पौस्तु केशराकारैः फलैः सर्षपसनिमः
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतोरजाः ।
तेन तुवरकफलोद्भव: नेहस्तीवरक इत्यर्थः । तेन भल्ला.
सकनेहे तोवरनेहेऽप्युष्णजलस्य निषेधाच्छीतजलानुपानमर्थ
लब्धमेव ॥ ४॥

·द्रव्यगुपः।
१५०
शौतोदकं माक्षिकस्य पिष्टानस्य च, सर्वशः ।
दधिपायसमद्यार्ते विषदुष्टे तथैव च ॥ ६ ॥
केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम् ॥ ७ ॥
पयोमांसरसो वापि शालिमुद्गादिभोजिनाम् ।
युद्धाध्वातपसन्तापविषमयाजासु च ॥८॥
मांसादेरनुपानन्तु धान्याम्नं दधि मस्तु वा ॥६॥
अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभवनमः।
मद्यमांसोचितानान्तु मद्यमेवानुशस्यते ॥
अमद्यपानामुदकं फलाम्नं वा प्रयोजयेत् ॥१०॥
नेहप्रसङ्गेनैकीयं मतं तैलानुपाने दर्शयबाह अनुपान-
मित्यादि । अत्र यूषालकाञ्जिकमिति उष्णकाले यूषः। शीत-
काले काचिकमित्याहुः ॥ ५ ॥
पिष्टावेविदाहरक्षार्थ पायसेऽपि गुरुत्वाहिदाहरक्षार्थ शीत-
जलानुपानम् ॥६॥
सुखोदकमिति कदुष्णमुदकम् ॥ ७ ॥
अत्र यदाहारगुणैः पान विपरीतं तदिथत इति वचनात्
शालिषु पयसः समानगुणस्यानुपानत्वं न मन्यमानाः केचित्
पयःस्थाने मस्तु पठन्ति । तत्तु न मनोरमम्। यत: शालिषु
पयोऽनुपान शालिप्रभावादेव वचनादुब्रीयते । नहि सर्वत्रानु-
पाने कारणवर्णनं सुगमम् ॥ ८ ॥
धान्याम्बन्तु काचिकम्। दधिमस्तु यद्यपि शीतोष्णतोया-
सवमद्य इत्यादिवचने पूर्व सूवितं तथापि तत्र पयोग्रहणस्य ,
गोरसोपलक्षणत्वात् लभ्यते इति प्रागेयोक्तम् ॥८॥

·१५१ द्रव्यगुमा उपवासाध्वभाष्यत्रीमारुतातपकर्मभिः । कान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथामृतम् ॥ सुरा कृशानां स्थूलानामनुशस्त' मधूदकम् ॥११॥ निरामयानां चित्रन्तु भक्तामध्ये प्रकीर्तितम् ॥१२॥ चौरमिक्षुरसश्चेति हितं शोणितपित्तिनः ॥१३॥ भर्कशलुशिरीषाणामासवस्तु विषार्तिषु ॥ १४ ॥ यदाहारगुणैः पानं विपरीतं तदिष्यते । तत्रानुपानं धातूनां दृष्टं यन्त्र विरोधि च ॥१५॥ फलाम्न दाडिमादि ॥१०॥ कथानां सुरा अनुशस्ता। स्थूलानान्तु मधूदकमनुशस्त- मिति सम्बन्धः । मधुमिश्रितमुदकं मधूदकम् ॥ ११ ॥ सुस्थमधिकृत्यानुपानमाह निरामयाणामित्यादि। चित्र- मिति नानाप्रकारं येन नानाप्रकारा दोषधातुमलाः खमान- मनुवर्तन्ते। सामयानान्तु अनुपान' वातादिदोषापेक्षयैव देयम् । तच निग्धोण मारते शस्तं इत्यादिना प्रागेवोत्तम् ॥ १२ ॥ शीतोष्णतोयेत्यादिसूत्रे इक्षुरसस्यापि रसशब्द नाभिधा- नात्। इक्षुरसोऽपि अनुपाने सूत्रित इति तदभिधानम् नोत्सूत्रम् ॥ १३ ॥ विषार्त्तिषु देयमनुपानमाह अत्यादि ॥ १४ ॥ अनुक्तानुपानज्ञानार्थमाह यदाहारीत्यादि॥ पाहारगुणे- रिति शीतनेहमधुरादिभिः। विपरीतमिति विपरीतगुणमनु- पेयम् । एवञ्च दनोऽवस्य मधुरं शोर तथा पायसस्य च । कालिकाद्यमुपानं स्वादित्यत पाह। धातूमा यन्त्र विरोधि ॥

·द्रव्यगुणः। १५॥ दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा। यथोक्तनानुपानेन सुखमन्नं प्रजोयति ॥ १६ ॥ रोचनं ईहणं वृष्यं दोषघ्नं वातभेदनम् । तर्पणं मार्दवकरं श्रमलमहर सुखम् ॥ दीपनं दोषशमन पिपासाच्छेदनं परम् । बल्यं बलकरं सम्यगनुपाने सदोच्यते ॥ १७॥ तदादौ कर्षयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम् । पश्चात्यौतं वृहयति तस्मादौत्य प्रयोजयेत् ॥१८॥ चेति। एवं दध्यादिषु अम्लेषु चौराद्यनुपीयमान धातविरोध- मावहतीति न तदनुपानमित्यर्थः । एवमन्यदपि विरुखमुन्ने- यम् ॥ १५ ॥ अनुपानगुणमाह दोषवदित्यादि। दोषवदिति वातादि- दोषकरम्। गुर्विति स्वभावगुरु लड्डुकपिष्टकादि। मात्रा- गुरोस्तु अतिमात्रपदेन निर्दिष्टत्वात् ॥ १६ ॥ पुन: प्रशस्तं गुणमाह रोचनमित्यादि ॥ १७ ॥ अनुपानस्य भोजनादिमध्यान्तविभागेन गुणविशेषमाह. तदादावित्यादि। प्रादौ पोतं वायुना अधोगतेन रूक्षी. कृतम् आहाराकासाविरोधकतया च देहं कर्षयति। एतच्च यद्यपि कस्यचित् पश्चाव भवतीत्यतोऽनुपानार्थो न घटते धनु- शब्दस्य पश्चादर्थत्वात् तथापि पानस्य सर्वकालिकत्वात् उप. न्यस्तम्। किं वा अनुशब्दो लक्षणार्थः। तेन भाविभोजनं कृष्णाचानु लक्षीतत्य पोयत इत्यनुपानमित्यर्थः । स्थापयेमध्य- सेवितमिति। भोजनमध्ये सेवितमनुपानं पित्तख महेन ·१५४ देव्यगुणः। स्थिरतां गतिमजिनमनमद्रवपायिनाम् । भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् ॥ १६ ॥ न पिबत् श्वासकासार्ती रोगे चाप्य छजवुगे। क्षतोरस्कः प्रसकी च यम्य चोपहतः खरः ॥२०॥ पौत्वाध्वभाष्याध्ययनस्वप्नगेयान शीलयेत् । प्रदूष्यामाशय तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् ॥ स्यन्दाग्निसादच्छादौन् जनयेदामयान् बहन्॥२१ अनुपानं प्रयोक्तव्य व्याधौ श्लेप्रभवे पलम् । पलहयन्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयम् ॥ २२ ॥ युक्त सत् शरीरं समं स्थापयति। पश्चात् पौतञ्च ओमनप्रस- प्रात् स्निग्धतरं सहयति। वीक्ष्य प्रयोजयेदिति कर्षणादि- कार्यमपक्ष्य प्रयोजयेदित्यर्थः ॥ १८ ॥ अनुपानाभावे दोषमाहं स्थिरतामित्यादि ॥ १८ ॥ विषयविशेषेऽनुपाननिषेधमाह न पिबेदित्यादि। अत्र केचिद्वं विना जारणाभावात् नजश्व ईषदर्थत्वात् अल्प पिबे- दिल्यथं वदन्ति ॥ २०॥ ट्वं पौत्वा यत्र कार्य करणे वा यो दोषस्तमाह। कण्ठो- रसि स्थितमिति अध्वादिक्षोभितवातेनोई नीतत्वात्। स्यन्दः कफप्रसेकः॥२१॥ अनुपाममात्रामाह अनुपानमित्यादि । २२ ॥ इति अनुपानविधिः।

·द्रव्यमुखः।
पत जई प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् ।
कर्मभिस्त्वनुमोयन्ते नानाद्रव्याश्रया गुणाः ॥१॥
बादनः स्तम्मनः शीतो मूटिटलेददाइजित् ।
उष्णास्तविपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः ॥ २ ॥
स्नेहमादवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा ।
रूक्षस्तविपरीतः स्यालेखनः स्तम्भनः खरः ॥ ३ ॥
पिच्छिलः पौड़नो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः॥४
विशदो विपरीतः स्यात् लेदाषणरोपणः ॥५॥
दाहपाककरस्तीक्ष्णः सावणो मृदुरन्यथा ॥ ६ ॥
अनुपानादौ प्रतिपादिता ये गुणास्ते हेयोपादेयका.
यकर्ट तयैव हेया उपादेया वा तेषाच कार्यं कथं ज्ञातव्य-
मिति जिज्ञासायां गुणानां कर्माभिधातु प्रकरणान्तरमारभते।
अत अईमित्यादि। कर्मेति कार्य कार्यावच्छिवा वा क्रिया।
यद्यप्यत्रापि शीतपिच्छिलादयः प्रत्यक्षास्तथापि ते तत्कार्य:
कर्ट तया अनुमना एवेति कर्मभिस्त्वनुमौयन्त इत्युक्तम् ।
नाना च ते द्रव्याश्रयायेति नानाद्रव्याश्रया: ॥१॥
हादनः सुखकारक इत्यर्थः । । स्तम्भनो रजातिप्रवृत्त्या.
दीनाम्। शोत इति शोतगुणः। पाचनो व्रणस्य प्रामस्य ॥२॥
खर इति खरत्वं कार्कश्य तकर इति ॥ ३ ॥
पोड़न इति व्रणपोड़नः ॥ ४ ॥
को दावृषण इति दहारकः ॥५॥
स्रावण इति व्रणनयनमावणः । मृदुरन्यधेति तौल्पविष-
रीतकर्मत्यर्थः ॥ ६॥

·द्रव्यगुखः।
सादोपसेपवलकर गुरुस्तर्पण हणः ॥ ७ ॥
लघुस्तहिपरीतः स्याल खनो रोपणस्तथा ।
दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषः ।
दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि ट्रवादीस्तनिबोध मे ॥८॥
ट्रवः प्रकदनः सान्द्रः स्थूलः स्याद् इन्दुकारकः॥८॥
शक्षण: पिच्छिलवज्ज्ञेयः कफलो विषदो यथा॥१०
सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः॥११॥
दुर्गन्धो विपरीतोऽस्मात् हलासारुचिकारकः॥१२॥
मादोऽग्निसादः ॥७॥
कर्म इति ल्यब्लोपे पञ्चमी। तेन कर्म
पुरस्कृत्य
प्रोत
प्रत्यर्थः । वेषां गुणानां मध्ये विशिष्टैः कर्मभिरन्यान् दश प्रव-
क्ष्यामौत्यर्थः ॥८॥
सान्द्र इति सान्द्रगुण: । इन्हो मलक उपचय इति यावत्
तत्कारकः । केचित्तु
दुवः प्रक्क दनो व्यापी शुष्कः स्याद् इन्दकारकः ।
इति पठन्ति। तव शुष्क इति शुष्कगुण इत्यर्थः ॥ ८ ॥
सुगन्धगुणमाह सुखानुबन्धीत्यादि। सुखानुबन्धी सुखज-
नकः । सूक्ष्म इत्यवगाहकः। शोभनो गन्धः सुगन्धः ॥ ११ ॥
विपरीत इति दुःखानुबन्धौ। तथा नैव पुरुष
तथा नैव पुरुषमवगाहते
अनभिलषितत्वात्। सुगन्धवैपरीत्येनैवारची लब्धायां पुनस्त-
इचनं द्विविधारुचिप्रापणार्थम् । हिविधी हि अरोचकः । तत्रैकः
अनवाभिलाषरूपः। द्वितीयस्तु सत्यपि अभिलाषे अव्यवहारा-
सामर्थ्य रूपः ॥ १२॥

·द्रव्यगणः । १५७ सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो याचाकरः स्मृतः ॥१३ व्यवायौ चाखिलं देह व्याप्य पाकाय कल्प्यते॥१४ विकासौ विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत् ॥१५ आशकारी तथाशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् ॥१६॥ सूक्ष्मस्तु सौक्ष्मयात्मूल्मेषु श्रोतःस्वनुसरः स्मृतः । गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः ॥१७॥ अनुलोमन इति। विगुण वायुमलादेः प्रवर्तन: । यात्राकर इति स्थैयाहस्थिरकारक: ॥ १३ ॥ व्यवायी गुण: अपक्क एव मद्यविषवत् प्रथममखिलं देह' व्याप्नोति ततस्तत्रस्थ एव पाकं याति । येऽपि भावाय इति पठन्ति, तत्रापि भावाय शरीरस्थितये भवतीत्यर्थः । अन्ये तु भावाय कल्प्यत इत्यस्य स्थितये कल्प्यते नोर्डमधो वा याती. त्याहुः। अपर तु भावशब्दमभिप्रायार्थमिच्छन्ति। तत्र नियत. द्रव्यप्रभावणात्मशक्त्यनुरूपं तत्तद्रव्यं मद्यविषवत् विशिष्टाभिप्रा. याय कल्पात इत्यर्थमाचक्षते ॥ १४ ॥ विकसनं विकासो हिंसासहिता गतिः कसगतिमातनयोरि- त्यस्य रूपं सोऽस्यास्तीति विकासी विकसविति मच्छन् । धातुबन्धानिति धात्वन्तरमयादारूपावकाशात् रसादीन् धातुः बन्धान् विमोक्षयेदिति धात्ववस्थितान् दोषमलान् पृथक्करो- तौति ॥ १५ ॥ आशुकारी गुणः आशुत्वादिति शीघ्रगतित्वात् ॥ १६ ॥ सरविशेषो व्यवायी तीक्षााविशेषो विकासी तेन विंशति- गणा इत्युपसंहारो युक्त एव। अन्ये तु संख्याधिक्य भिया व्यवा- यिविकासि गुणो न पठन्ति तत्र व्यवायिविकासिनोः स्वतन्त्र -- १४

·---
द्रव्यगुणः।
दन्तकाष्ठं वरनादि रुचिदं दन्तशोधनम् ॥१८॥
जिला निर्लेखनं पवाजिहावरस्य जाडाजित् ।
देवगोविप्रधानां गुरुणामपि पूजनम् ॥
आयुष्यं वृहिदं पुण्यमलक्ष्मीकविनाशनम् ।
मङ्गल्योपासनं शस्त हदिदं व्यसनापहम् ॥
पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् ।
दृष्टिप्रसादनं वृष्य रक्षोन प्रौतिवर्द्धनम् ॥
नेत्रमचनसंयोगात् भवेच्चामलतारकम् ।
लाघवं कर्मसामर्थ्य स्थैर्य क्लेशसहिष्णुता ॥
दोषक्षयोऽग्निविश्च व्यायामादुपजायते ।
वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णी तु तां त्यजेत् ॥
मेदोहरः स्थैर्यकरो गौरवव्याधिनाशनः ।
अभ्यङ्गो मार्दवकरो वातश्लेष्णविनाशनः ॥
उहत्तनं स्थिरकर कफमेदोविनाशनम् ।
स्नानं दीपनमायुष्य वृष्य स्वयं बलप्रदम् ॥
परतन्त्र च पाठात्। अन्ये तु दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामौत्वत्र दश
चान्यानिति पठित्वा चकारस्यानुनसमुच्चयार्थत्वेनाधिकगुणहय
पाठ समर्थयन्ति । इति गुणकर्मनिर्देशः ॥ १७ ॥
इदानों पारिशेषाद्दन्तकाष्ठादिगुणमाह दन्तकाष्ठमित्यादि
पादिशब्दात् करवीरादीनां ग्रहणम् । तदुक्त
करचकरवीरार्कमालतीककुभाशनाः ।
प्रस्यन्ते दन्तपवने ये चाप्येवंविधा द्रुमाः ॥ इति ॥१८॥

·द्रव्यगुणः ।
कण्डूमलकफस्वेदतन्वाटड्दाहपाप्मनित् ।
उष्णाम्बुनाधः कायस्य परिषको बलावरः ॥
सेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलकरकेशचक्षुषोः ।
पालपनं वृष्यतरं बल्य दुर्गन्धपाप्मजित् ॥
वासोनवं निर्मलञ्च श्रीमत्पारिषदं शुभम् ।
हर्षणं काम्यमौजस्यं रत्नाभरणधारणम् ॥
रजोवश्यायसूयांशुहिमानिलनिवारणम् ।
प्रतिश्यायशिरःशूलहरञ्चोष्णीषधारणम् ॥
ईतेर्विधमन बल्य गुप्तप्रावरणशङ्करम् ।
घर्मानिलरजोम्बुघ्न छवधारणमुच्यते ॥ १६ ॥
स्खलतः सम्प्रतिष्ठान शत्रूणाञ्च निवारणम् ।
अवष्टम्भनमायुष्यं भयनं दण्डधारणम् ॥
। पादाभ्यनस्तु चक्षुष्यो निद्राकृत्यादरोगहा।
संवाहन मांसरक्तत्वक् प्रसादकरं परम् ॥
प्रौतिनिद्राकरं वृष्य कफवातश्रमापहम् ।
निद्रायत्त सुखं दुःखं पुष्टिः कार्य बलाबलम् ॥
वृषताकौवताज्ञानमज्ञानं जीवितं न च ॥ २० ॥
प्रकालेऽतिप्रसाच्च न च निद्रा निषेविता।
ईतिरागामिदुर्देवम्। गुप्ति: पिशाचादिभ्यो रक्षा ॥ १८ ॥
मच जीवितं मरणमित्यर्थः ॥ २०॥

·१००
द्रव्यगुणः।
सुखायुषीपराकु-त्कालरात्रिरिवापरा ॥
रात्री जामरणं रूच स्निग्धं प्रखपनं दिवा ।
अरूक्षमनभिष्यन्दित्वासौनप्रचलायितम् ॥२१॥
आस्थावर्णबलश्लेनसौकुमाय्यकरौ सुखा ।
तालसन्तोद्भवं वातं विदोषशमनं विटुः ॥
वंशव्यजनजः सोपणो वातपित्तप्रकोपगाः ।
चामरो वस्त्रवातश्च मायूरो नेत्रजस्तथा ॥
एते दोषजिता वाताः स्निग्धा हृद्याः मुपूजिताः ।
निवातमारोग्यकरं मुखवातं श्रमापहम् ॥
प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्य स्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् ।
प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्थीविषक्रिमीन् ॥
सन्निपातज्वरं प्रवासमामवातञ्च कोपयेत् ।
पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूछी दाहं तृषां विषम्
प्राग्गुणो दक्षिणः प्रोक्त उत्तरः पश्चिमानुगः ॥२२
विश्वग्वायुरनायुष्यः प्रणिनां नैकरोगकृत् ।
पित्तानिलौ कुर्य्यादवण्यायः कफानिलौ
अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः ।
आमामिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥
आसीनस्य प्रचलायित चूर्णितमित्यर्थः ॥ २१ ॥
प्राग्गुण इति प्राग्वातगुणः ॥ २२॥

·.
दृष्यगुणः।
पातपः कटुको रूवश्छाया मधुरशीतला।
ज्योत्स्नाकषाय मधुरा दाहासपित्तनाशिनी ॥
तमोभयावहं तिक्तं कुउभटिः कफपित्तला ॥२३॥
शौताभिष्यन्दिनौ वृष्टिस्तन्द्रानिद्राबलप्रदा।
देशोधन्वामरूपित्तकरो रूक्षोषण एव च ॥
पानूपस्तु हिम: स्निग्धो वातश्लेषकरो गुरुः ।
साधारणः समगुणः सर्वरोगापहः स्मृतः ॥
हेमन्तः शीतलः स्निग्धः खादुरग्नेश्च वृद्धिकृत् ।
शिशिरः शीतलः किञ्चित् रूक्षस्तीक्ष्णोनिला-
ऽग्निकृत् ॥
वसन्तस्तुवरः सोष्णकफव्याधिसमौरणः ।
ग्रीस उष्णोऽतिरूक्षश्च कटुको बलहानिकृत् ॥
वर्षाः शीताविदाहिन्यो वह्निमान्द्यानिलार्तिदा
शरत्पित्तकफप्राया स्निग्धोष्णाशस्यवृद्धिकृत् ॥
पूतिमांसं स्त्रियोवृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि ।
प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट न॥
सद्योमांसं नवान्नञ्च बालास्त्रीक्षौरभोजनम् ।
घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥
पातपादौनाञ्च कटुत्वादिकं यदुक्त तत् कटुरसादितुल्य
काब कर्तत्वेन शेयम् ॥ २३ ॥

·ट्रष्यगुणः। सन्तताध्ययनं वादः परतन्त्राबलोकनम् । तविद्याचाव्यसेवा च बुद्धिमेधाकरोगणः ॥ आयुष्य भोजन जौणे वेगानामविधारणम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम् ॥२४॥ तन्त्राणां सारमाकृष्य द्रव्याणां गुणसंग्रहः । भेषजामुपकाराय रचितश्चक्रपाणिना ॥ २५ ॥ वैद्यमहामहोपाध्याय श्रीमञ्चक्रपाणिदत्तकृत द्रव्य. गुणसंग्रह: समाप्तः । इदानीमस्य संग्रहग्रन्थस्य उपादेयता दर्शयितुमाह तन्त्राणा मत्यादि ॥ २५ ॥ सीत् सभायां शिखरेश्वरस्य लब्धप्रतिष्ठः किल सारसेनः । णीविलास कविसावभौमं विजित्य यः प्राप यशो दुरापम् ॥ iकुत्स्थसेनस्तनयस्ततोऽभूत् तस्यापि लक्ष्मीधरसेननामा। स्मादभूदुधरणस्तनूजस्तस्याप्यनन्तस्तनयोऽथ जज्ञ॥ ऽन्तरङ्गपदवी दुरबापां छत्रमप्यतुलकोत्ति रवाप । सौड़भूमिपतिराक् साहात्तत्सतस्य कतिनः कृतिरेषा ॥ रुतिममैषाखिलतन्त्रतत्त्वविञ्चिकित्सकानोपकरोति यद्यपि । तथापि नव्यान् भिषगल्पदृश्खनः परः सहस्राननुकूलयिष्यति । इति शिवदासनसोका समासर FCE RISHNA ITBRARY HTHHI <I THE BALLETIN

·No text on this page.

·MITSIIN INSTITU!! 1!3MAPY lacun

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·TUIRE LIBRARY YU 11133 119. THE RAM RISHNA WANAUME

·No text on this page.