Shri Jawahar Vidyapith Binasar, Bikaner
Sapta Bhandari Tarindari
Front matter
No text on this page.
श्रीपरमात्मने नमः उपोडातः। प्रचुरपाण्डित्यपूर्णजैनमतामितग्रन्थेषु सप्तभङ्गीतरङ्गिणीनामापूर्वोऽय जैनतर्कग्रन्थ । अस्य च निर्माता वीरनामकप्रामवास्तव्य श्रीमदनन्तदेवखामिना प्रियाप्रशिष्यो विमलदासनामा दिगम्वरजैन । स च तजानगरे निवसन्नमु ग्रन्थ प्रणीतवान् । एतन्निर्माणकालश्च प्लवङ्गनामसंवत्सरे पुष्यनक्षत्ररमिवासरान्वित- वैशाखशुद्धाष्टमीति प्रन्थान्ते स एव लिखितवान् परन्वनेन कस्मिन् विक्रमीयाब्दे खीष्टान्दे वाऽय ग्रन्थ प्रणीत इति स्पष्ट न प्रतिभाति । अय पण्डितवर कदा कीदृशकुल खजनुषालचकारेति निर्णेतु न पारयाम । अत्र च जैनमतप्राणभूताना सप्तभज्ञाना प्राधान्यतो व्याख्यानम् कृतम् । सप्तभङ्गप्रवृत्ती हेतुश्च तत्त्वार्थाधि- गमोपायभूतप्रमाणनयात्मकवाक्याना सप्तधैव प्रवृत्ति प्रदर्शिता । प्रथमतश्च सप्तभङ्गीनामनिर्वचन लक्षण- पुरस्सर कृतम् सप्तविधप्रश्नप्रवृत्ती हेतुर्हि प्राश्निकसशयाना सप्तधैवोदय प्रतिपादित । सशयसप्तविधत्व हि निखिलजगदैहिकपारलौकिकसशयनिश्चयविषयीभूतधर्माणा सप्तधैव प्रवृत्ति प्रदर्शिता । तेचात्र कथचित् सत्वम् , कथचिदसत्व, क्रमार्पितोभयम् , अवकव्यत्वम् , कथचित्सत्वविशिष्टावकव्यत्वम् , कथचिदसत्वविशिष्टावक्तव्यत्वम्, फ्रमापितोभयविशिष्टावक्तव्यत्वमिति रूपेणोपन्यस्ता । एतद्धर्मप्रतिपादकसप्तभङ्गानि सप्तवाक्यानि चैवेमानि, (१) स्यादस्त्येव घट , (7) स्यान्नास्त्येव घट (३) स्यादस्ति नास्ति च घट , (४) स्यादवक्तव्य एव घट, (५) स्यादस्ति च वकव्यश्च घट , (६) स्यान्नास्ति चावतव्यश्व घट , (७) स्यादस्तिनास्ति चावतव्यश्च घट । अनेकतकै सप्तव भगाना सझया स्थापिता नापि न्यूना न चाप्यतिरिक्ता एतेषा भनानामन्योन्यभेदप्रद- र्शनमपि ग्रन्थकारे सुविस्तर प्रोक्तम् । निखिलचेतनाचेतनात्मकवस्तुनि सप्तभङ्गा योजयितु शक्या । यथा स्यादस्त्येव घट अत्र यद्यपि स्याद्वादमते घटस्य सत्त्वमिवासत्वमपि स्वरूप तथापि प्रथमभङ्गे सत्वस्य प्राधान्येन भानम् असत्त्वम्यचाप्राधान्येन, तथा च प्रकृते कथचित् सत्वस्य सर्वप्रकाराऽवच्छिन्नसत्वस्य च संशय. कोटिता वर्ततेऽत एवायोगव्यवच्छेदयोधकैवकारेण खरपादिभि प्रथमभङ्गे कथचित् सत्वमेव स्थापितम् । योधश्च कचित् घटस्यसमानाधिकरणो य प्रतियोगिव्यधिकरणोऽत्यन्ताभाव तादृशाऽत्यन्ताभावाप्रतियोग्य- स्तित्ववान घट इति एवमेव द्वितीयभने असत्वस्य तृतीयभझे क्रमापितमवाऽसलयो प्राधान्यमस्ति, चतुर्थेऽ. वत्ताव्यत्वस्य प्राधान्य पञ्चमे सत्वविशिष्टावचाव्यत्वस्य पष्टे चासत्वविशिष्टावक्तव्यविम्य, सप्तमे च क्रमयोजित- मत्यासत्वविशिष्टावकव्यत्वस्य प्राधान्यमुपन्यस्तम् । द्य च सप्तभती प्रमाणसप्तभी, नयसप्तभणीति भेटेन द्विधोपन्यस्ता । अनन्तर व सक्लादेश प्रमाण- वाक्य विश्लादेशव नयवाक्यमित्यादिना प्रमाणनयवाक्याना विक्रमानुपन्यस्य सिदान्त प्रदर्मितस्तत्सर्व प्रन्पत एवापसेयम् । प्रथमभो पटस्य द्रव्यवाचक वेन विशेष्यता, अलीलस्य च गुणदाचर वन विपणता प्रतिपादितो. अयोधाउरोधादिलवधेयम् ।
अत्रानेकान्तवाटे च सर्व वस्तुजातमनेकान्तात्मक्रमस्तीति स्वरूपादिभिर्घटम्यान्नित्वमेव नत्वनिष्टामवाटिकाम- तिवोधयितुमवधारणार्थकैवकारप्रयोग स्यादस्त्येव घट इत्यादिरूपेणैतत्सण्डनमण्डनप्रकारश्च सुविन्नरमाचा- र्येण प्रदर्शितम् । निपाताना च द्योतकवाचकत्वेनोभयात्मकता च प्रणिता । वौद्धाश्चान्यव्यात्तिरेव सर्वगव्दवाच्यमित्यवधारणार्थवशब्दाभावेपि परस्पादिना व्यावृत्ति स्वत व्यावृत्ति स्वत एव निद्रेत्यागङ्कित तत्र विधिमुसेनैव सर्वत्र शाब्दवोवप्रणाल्या अनुभवगोचरत्वेनानवस्थादोपसद्भावाच न तन्मत मातमिति प्र- त्याख्यातम् । तथाविधविचारानेकान्ताद्यनेकार्यसभवेऽपि प्रकृतवस्तुनोऽनेकान्तस्वरुपप्रदर्शनार्थम् स्यादस्त्ये. व घट इत्यादिभङ्गेयु तिङन्तप्रतिरूपकनिपातात्मकस्याच्छब्दप्रयोग कृत म चानेकान्तवादेऽप्रौढविने- याना सौकर्येण प्रतिपत्त्यर्थ प्रौढविनेयाना तु वस्तुनोऽनेकान्तखभावेन स्थाच्छन्दप्रयोगमन्तगपि तादृशार्थ- प्रतीतेस्तदनावश्यकता प्रदर्शितेत्यवसेयम् । अनन्तर च प्रमाणरुपसकलादेशेन कालात्मस्वपरादिभिर्मेदवृत्त्या अभेदोपचारेण वा नयरूपविकलादेगेन च भेदवृत्त्याभेदोपचारेण घटादिरूपार्थप्रतिपादन कृतम् तत्र च कालादिना सर्वेपामभेद प्रदर्शित । यथा यत्कालावच्छेटेन च घटादावस्तित्र वर्तते तत्कालावच्छेदेनान्याशेपधर्मा अपि तत्रैव सन्ति एवरीत्या कालेनाभेदवृत्तिस्तथैवात्मस्वरूपादिभि प्रतिपादिता। पूर्वोत्तरीत्या पदार्थनिरूपणानन्तर वाक्यार्थनिरूपणम. स्वरूपाद्यवच्छिन्तास्तिवाश्रय पररूपाद्यवच्छिन्ननास्तिलाश्रयो घट इत्यादिरूपेण प्रतिपादितम् । तत्पश्रात केच घटस्य स्वरूपादय केच पटरुपादय इति शङ्कामपन्यस्य घट इत्याकारकबुद्धी प्रकारतया भाममानो घटपढशक्यतावच्छेदकीभूतो य सदृशपरिणामलक्षणो घटवरूपधर्म स एव घटस्य स्वरुप तदन्यपटत्यादिक पररूपमिति स्वरूपेण घटस्यास्तित्व पररुपेण च नास्तित्वमिति । अय च पटत्वादिपररूपेणापि घटस्यास्तित्वामी- कारे घटस्य पटात्मकत्वापत्ति स्वरूपेणापि नास्तित्वे खरविपाणवत् शून्यतावाद इत्येवमादिना स्वरूपपरस्पस्य वह्वो विकल्पा उपन्यस्ता । घटस्य स्वरूपद्रव्यक्षेत्रकालरस्तित्व पररूपद्रव्यक्षेत्रकालश्च नास्तित्व प्रतिपादितम् । अग्रेच सकलपदार्थाना खकीयपरकीयखरुपादिचतुष्टयेन व्यवस्थाया स्वत्पादीनामायन्यत्स्वस्पादिकमपे- क्षितमेवैतेषामप्यन्यदित्यनवस्था तथा च यथावस्तुप्रतीतिव्यवस्था कायेति कि स्वरूपादिनाम्नित्वेन पर- रूपादिना च नास्तित्वेन किमित्याशय वस्तुस्वरुपमेव स्वरूपरुपाद्यवच्छिन्न मलामत्यादिक विषयीकरोतीति निर्णतु ग्रन्थप्रवृत्तेरन्यथा च नाना निरङ्कुशविप्रतिपत्तीनिवारयितुमशक्तेरिति समाहितम । अग्रेच केवलान्वयिप्रमेयादिपदार्थेषु स्वपररूपादीनामप्रनिद्रे कय व्यवस्थेल्याशय तत्रापि प्रमेयत्व प्रम- यस्य खरुप, घटत्वादिक च परस्प, यद्यपि घटत्वादीनामपि प्रमेयत्वमक्षत तथापि तत्र प्रमेयत्व रूपेण तद्रूपता नास्तीति विचार्य अन्धकारेण तथा लिसितम् । अथवा प्रमेय व प्रमेयम्य म्बम्पम् अग्रमेयन्त्र न प्रमेयस्य पररूपमिति, यद्यपि प्रमेयत्वाभावरूपा प्रमेयत्वस्याप्रसिद्विस्तथापि गगनकुसुमागविषाणादी चान- मेयत्वप्रसिद्धि स्फुटैव तत्र च प्रमाणजन्यप्रमितिविषयताभावेन प्रमेयत्वाभावादिति प्रतिपादितम । अधाग्रे च महासत्वरूपस्य शुद्धद्रव्यस्य सम्पूर्णद्रव्यक्षेत्रकालभावात्मकतया तन्नित्वेनान्यद्रव्यभागात ५ खपरस्पादिव्यवस्थेत्याशय तत्रापि सकलद्रव्यक्षेत्रमालादीना म्बम्पन्च विक्लव्यादीना च पर *ति सकलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षयाऽस्तिव विफलद्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया च नान्नित्वमिति गमाहितम । अग्रेचास्तित्वस्य स्वाश्रयत्वेन वास्तविकवस्तुस्पता, नास्तित्वम्य च पराधीनन बन्नु पर्तवमानवाद अस्तित्वमिव नास्तित्वमपि वस्तुस्पमिति डिंडिमघोषणा कमविक्खारामय सापपर्ययोग्विानिवनानि. त्वयोरविनाभाव प्रदर्शित सूक्ष्मबुद्धीना च घटादिम्य पावसोधेन्निवमिवान्यपदायी भाषम्यापि प्रतीने अन्य- प्रतिपेधाभावे च वस्त्वन्तरभानापत्ते । यद्यपि गारियाणादियु नालियम्वावलोपनात् नाम्नि पर्माना मन्तरापि सम्भवतीति नास्तित्चालित्वयोरविनाभावो नानि तवय नाम्नित्वमपि वलम्पनि पागा दी गोमस्तकादिसमवायित्वेन प्रमिदम्य विषाणादे शगादिनमवायित्वेन च तम्य नानिवमिति निधय [. मेषादिषु समवायित्वेन प्रनिदरोम्ण कूर्मनमवामित्वेन तम्य निषेप पनि वनानि चारनामलो र एवेति ध्येयम् ।
५ - अग्रे चास्त्येव जीवः इति वाक्येऽस्ति खभावात् अस्तिपद ) वाच्यार्थभिन्नखभावो जीवशब्दवाच्या- थोऽभिन्नस्वभावो वा2 अभिन्न स्वभावेऽस्ति जीवयोरेकार्थकत्वेन विशेष्यविशेपणभावाभावाद्धटकलश- शब्दार्थयोरिव वाक्यार्थबोधाभाव । भिन्नखभावत्वे च जीवस्यासद्रूपतापत्ति सत्त्वाद्भिन्नस्यासद्रूपतात्पर्याव- सानात् । एतत्समाधान च द्रव्याथिकनयापेक्षयाऽस्ति जीववाच्यार्थयोरभिन्नत्व पर्यायाथिकनयेन च भिन्न- समित्यनेकान्तवादिना न दोषलेशाऽवकाशत्वमनयादिशाभगद्वयनिरूपण कृतमित्यलमतिविस्तरेण । अथ तृतीयादिभङ्गनिरुपणप्रस्तावना । भनद्वय निरुप्याचार्येण तृतीयादिभङ्गाना निरूपणमारब्धम् । स च स्यादस्ति नास्ति च घट इत्याकारक । घटायेकधर्म्यनुयोगिकक्रमार्पितविधिप्रतिषेधप्रतियोगिकवोध. लक्षणकवाक्यत्व च तल्लक्षणमभिहितम् । तत्र च क्रमशोऽर्पितवपररूपाद्यपेक्षयाऽस्तिनास्तिस्वरूपो घटो भव- तीति प्रायशो निरूपितमेवेति पूर्वप्रस्तावनादेव बोध्यम् । सहार्पितखरुपपररूपविवक्षाया च घटरुपानिरूप. णमसम्भवीति स्यादवक्तव्य एव घट इति चतुर्थभङ्गप्रवृत्ति प्रदर्शिता । तत्प्रवृत्ती च निखिलशब्दाना युगपत्प्रधानतया सत्वासत्वप्रतिपादने शक्त्यभाव एव वीजमिति प्रदर्शितम् । प्राधान्येनोभयार्थप्रतिपादने चा- स्तिनास्तीत्यन्यतरशब्दाप्रयोग एव उचित नानार्थकशब्देषु च प्रत्यर्थ शब्दा भिद्यन्त इति युक्तिरभिहिता । तेन च वाक्यानामपि युगपन्नानार्थबोधकता प्रत्याख्यातप्राया । सेनावननगरादिशब्देषु च हस्त्यश्वरयपदाति- समूहस्यैव सेनाशब्दवाच्यतेत्यहीकरणान दोषलेशाऽवकाश इति निरूपितम् । तथा वननगरादिशब्दैरपि वृक्षप्रासादसमूहस्यैव वाच्यव्यवस्था प्रदर्शिता । वृक्षो वृक्षा इत्यादि द्विवचनवहुवचनान्तप्रत्येकशब्दै कथ द्विवहुवचानार्थवोधकतेत्याशङ्कय पाणिन्यादिमत एकशेषेण जैनेन्द्रमते च स्वभावत एव द्विवहुवचनान्तवृक्षादिशब्दा द्वित्ववहुत्वविशिष्टवृक्षादिरूपपदार्थान् योधयन्तीति समाहितम् । तत्रापि प्रधानभावेन प्रथमतो वृक्षत्वादिजात्यवच्छिन्नार्थान् बोधयित्वा पश्चा- रिशससयाद्यन्वये च गौणतया द्वित्वविशिष्टान् बोधयन्तीति समाहितमत एवैक पद प्रधानभावेना- नेकार्थयोधकमिति न नियमभशाप्रसक्ति । प्रमाणवाक्यस्य प्रधानताऽशेषधर्मात्मकवस्तुप्रकाशकता च कालादि- भिरभेदमृत्त्या अभेदोपचारेण वा द्रव्यपर्सायनयार्पणविधयैव सफलार्थवोधकतेत्येकवाक्यस्यापि प्रधान- भावेनानेकार्थप्रतिपादकतेत्यभिहितप्रायम् । सत्वासत्वे इत्यादि द्वन्द्वम्थलेऽपि क्रमेणैव गुणप्रधानभावेनार्थप्रत्यायनम् अन्यथाऽभ्यर्हितचेत्याद्यनुशासनानुप- पत्ति स्फुटैव । अथ च प्राधान्येनोभयपदार्थबोधनसामर्थ्यानीकारेऽपि द्वन्द्वस्य प्रधानतयाऽस्तित्वनास्ति- त्वोभयाऽवच्छिन्नभिण प्रतिपादकशब्दाभावादटादीनामवक्तव्यताक्षतैवेति निरुपितम । अथ च सद- सत्वविशिष्ट वास्त्वित्वादिपदेन द्वन्द्वगर्भतत्पुरुपेण सदसत्वविशिष्टपढेनोभयावच्छिनस्य वस्तुनो योध- सम्भवेन कर प्रधानतया सत्वासत्ववोधक पद नास्तीति नियम । तत्र सदसत्वविशिष्टपदार्थस्यैव प्राधान्य न तु सदसतो तयोधाप्राधान्यमेवात एवोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुप इति वचन सगच्छत इति । अवत्ताव्यता च प्रकृते न सर्वधाऽत एव स्याच्छब्दप्रयोगोऽन्यथा अवक्तव्यघट इत्यभिधानेऽस्तित्वादि- धर्ममुग्वेनापि प्रथमादिभार्घटस्य वक्तव्यतैव स्यादिति स्याच्छ-देन कथचिदवाच्यताप्रतीति तथा चास्ति- त्यादिर पेण वत्ताव्यतावान् घट किन्तु प्रधानीभूतसत्वासत्वोभयधर्मस्पेण युगपदवक्तव्य इति चतुर्धभन- सिद्धान्तपरिपाटी। अपापन्तिममात्रयनाचार्येण व्यस्तममम्नद्रव्यपर्यायावाघ्रित्यापादित । तत्र द्रव्यम्य व्यन्नन्वे द्रव्यपर्याययोश्च मापिनत्वं न्यादस्ति चावत्ताव्यश्च घट इति पयमभाप्रवृत्तिरपन्यता । वाग्यलक्षणरादिर च मृलग्रन्थ- व्यार पानेऽभिरितम् । एप पर्यायस्य व्यस्तत्वे द्रव्यपर्याययोश नमनत्वे स्यानान्नि चावत्ताव्य एव घट इति पटभाप्रवृत्ति सन पृथकपापविपक्षया नास्सिल प्राधान्पेन निरितद्रव्यपाययोज्नया चावतव्यसमिति । पदमभने हि पारन द्रव्यलयोजनपातित्व मिलिनप्रधानभूतहव्यपरायोनययोजनया दापदवत्तव्यवमिलनचोर्नेद ।
६ एवमेव व्यस्तो क्रमयोजितो समस्तौ च सह योजितौ द्रव्यपर्यायी समाश्रित्य म्यादस्ति नाम्नि चावक्तव्य एवं घट इति सप्तमभङ्गप्रवृत्तिरुपदर्शिता। तत्र पार्थक्येन द्रव्यपर्याययो क्रमगो योजनया चाम्निवनास्तिवाश्रयता घटस्य, समस्तसहार्पितयोजनया चावक्तव्यताश्रयता । लक्षणनिर्नचनत्रसमन्वयादिक च ग्रन्थच्यान्याऽवसरे विस्तरेणोक्त तत एवावगन्तव्यमिति संक्षेप शम् । सप्तभङ्गान् व्याख्यायकान्ततो द्रव्यपर्याया वक्तव्यवादिना माख्यवौद्वादीना खण्डनमुपन्यस्तम् सर्वथा द्रव्यम्य केवलस्य पर्यायस्यावक्तव्यत्वस्य वाऽप्रतीते । एतदने चानेकान्ते सप्तभङ्गीप्रत्त्यप्रवृत्तिभ्या टोपमुपन्यनम् । प्रमाणनयार्पणभेदाच समाहितम् । एतत्प्रसङ्गत एव सम्यगेकान्तो मिथ्र्यकान्त सम्यगनेकान्तो मिय्यानेकान्न इति रीत्यैकान्तनैकान्तयोद्वैविध्य प्रतिपादितम् । तत्रापि स्यादेकान्त स्यादनेकान्त स्यादुमय स्यादवक्तव्य इत्यादि रूपेण सप्तमझी योजितेति ध्येयम् । अनर्यव दिशा नित्यलानित्यत्वकत्वानेकत्वादिवर्मेषु चत्रमेत्रमिय सप्तभङ्गी योजनीयेत्यभिहितम् । अथाने सत्तासामान्यस्यापि निखिलवस्तुव्यापिनोऽनङ्गीकारे च सर्व वस्तुजात स्यादेक स्यादनेझमिति कथनाऽनुपपत्ति नित्यैकस्थायिरूपेण सत्सामान्यस्य जैनसिद्धान्तेऽभावादिति शक्षितम् । तत्तद्व्यक्त्यात्मना सत्वस्यानेकत्वेऽपि स्वरूपेण तस्यैकत्वस्वीकरणात्समाहितम् । एवमेव अय स्याज्जीव स्यादजीव इति मूलभङ्गद्वयम् । तत्रोपयोगात्मना अय जीव प्रमेयत्वाद्यात्मना चाय मजीव इत्यादिरूपा व्यवस्था प्रदर्शिता । अत्र खामिभट्टाकलङ्कटेवाना वचनमपि प्रमाणतयोपन्यस्तम् । यथा, प्रमेयत्वादिभिधर्मरचिदात्मा चिदात्मक । ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाऽचेतनात्मक ॥ १ ॥ इति अयाने तदेव नित्य तदेवानित्य तदेवैकम् तदेवानेकम् स एव जीव स एवाजीव इत्यादि रूपनिरूपणाद- नेकान्तवादश्छलमात्रमित्याशङ्कय घृतादिलक्षणाभावाद् वस्तुनश्च तादृशस्वभाव इति रीत्या समाहितम् । एउमेर सशयादिलक्षणाभावात्सशयादिजनकमपि नानेकान्तवाद इति समाहितम् । अथाग्रे च विरोधवैयधिकरण्यानवस्थासकरव्यतिकरसशयाप्रतिपत्त्यभावरूपा अप्टी दोपा अनेकान्तवादे सन्तीत्याशङ्कय प्रकृते विरोधादयो न सन्ति विरोधो हि वस्त्वनुपलम्भमाव्य कयचित्प्रतीयमाने बमुनि स्वरूपाद्यपेक्षया विवक्षितयो सत्वासत्वयोनास्ति विरोव इत्यादि युक्त्या वध्यघातकभाव , महानमिति , प्रतिवद्धथप्रतिवन्धक भावश्चेति त्रिविधविरोवमव्ये कस्याप्यत्रानेकान्तवाटेस्तित्वाभाव इति रीत्या च ममाहितम। अनयैव रीत्या सत्वासत्वयो प्रधानगुणभावेन सर्वत्र प्रतीतेवेयधिकरण्यादिदोपा जपि निरम्ना । अग्रे चानेकान्तवादे माल्यादिवादिनामानुकूल्य प्रदर्शितम् । माग्यास्तावत्सत्वतमोग्जमा साम्या रम्पर- प्रधानमिति वदन्तोऽन्योन्यविरोविधर्माणामेकत्र सम्मेलनेनानेकान्तवाद म्धीचा । नेयायिका अपि द्रव्यत्वा दिक सामान्य विशेषरुपमङ्गीकुर्वन्तोऽनेकान्तवादे सम्मतिमददन् । सांगता अपि मेचक (मणिविशेष) दान- मेकमनेकाकार कथयन्तोऽनेकान्तवाद स्वीचरित्यादि रीत्या चार्वाकमीमामादीनामपि स्वमतानुाल्य प्रदर्शितम् । अस्य च ग्रन्थस्यायंभापाऽनुवादकरणे जैनवशाऽवतमधीग्रेष्टिवयेरेवाशकरजगजीवनमहाशयगा। श्रीरायचन्द्रजनशास्त्रमालाप्रबन्धकर्ता धीमनमुसलालगविजीभाईमहाशयेनानप्तोऽहम । विशिष्टविदुपा गी। चेय मुभृश विज्ञप्तियत्सति प्रमाद क्षन्तव्या गा भपेयमिति शम् । विदुपां चरणसरोरुहसेवी,:- प्रयागमण्डलान्तर्गतहरिपुरप्रामनिवासी मुरादाबादम्यगवर्णमेण्टनामलगाटयाग यापर महामहोपाध्याय श्री दामोदरदाम्बिणामन्तेवामी आचाग्योपापियारिठाकुरप्रसादशा द्विवेदी । - - ६ श्री परमात्मने नमः उपोडातः। विदित हो, कि अधिक पाडित्य परिपूर्ण जैन ग्रन्थोंमेंसे यह सप्तमगीतरगिणी नामक अपूर्व जैनतर्क- ग्रन्थ है । इस ग्रन्यके प्रणेता वीरप्रामनिवासी श्रीमान् अनन्तदेवस्वामीके प्रिय तथा मुख्य शिष्य महात्मा श्री विमलदास नाम दिगम्बर जैन हैं । तंजा नामक अपने ग्राममे ही इस अनुपम ग्रन्थको रचा है। परन्तु इसका निर्माणकाल निश्चित नहीं होता । यद्यपि ग्रन्थकारने ग्रन्धके अन्तमें वय लिखा है, कि प्लवजनाम सवत्सर-पुष्यनक्षत्र-रविवार-वैशाख-शुद्धाष्टमी को यह ग्रन्थ रचा । परन्तु हमको इससे कौनसे विक्रमीय व प्रीष्टाव्दमे यह रचा गया सो निश्चय नहीं होता, कदाचित् ज्योतिर्वेत्ता इससे सवत् निकाल लें । यह पण्डितवर कब और किस कुलमें उत्पन्न हुए, यहभी निर्णय नहीं कर सके । इस प्रन्थमें जनमतके प्राण वा सर्वस्वभूत जो सप्तभङ्ग हैं, उनका प्रधानरूपसे व्याख्यान किया गया है। और सप्तभोंकी प्रवृत्तिमें हेतु तत्त्वार्थज्ञानके उपायभूत प्रमाण तथा नयस्वरूप प्रश्नवाक्योंकी सात प्रकारकी प्रवृत्ति दर्शाई गई है । और सात ही प्रकारके प्रश्नवाक्योंके प्रवृत्त होने में सप्तविधसशय दर्शाये गये हैं । और सप्तप्रकारके सशय होनेमें सम्पूर्ण जगत्के ऐहिक तथा पारलौकिक सशय निश्चय विषयीभूत सप्तविध धर्मोकी प्रवृत्ति दिखाई गई है । वे सप्तविध धर्म ये हैं,-कथचित् सत्व १, कथचित् असत्व २, मार्पित उभय ३, कपचित् अवक्तव्य ४, कथचित् सत्वविशिष्ट अवकन्यत्व ५, कथाचित् असत्वविशिष्ट अवक्तव्यत्व ६, आर क्रमापित उभय विशिष्ट अवक्तव्यत्व ७ । इन सातों धर्मोके प्रतिपादक जो सप्तवाक्य हैं, उन्हींको सप्तभा कहते हैं। और सप्तभोंका समूह वा समाहार जो है, उसीको सप्तमझी कहते हैं । इन भोंका खरूप ग्रन्धकी टीका तथा सस्कृत उपोद्घात में हम दर्शा चुके हैं, यहा पुन लिखके पुनरुक्ति वा पाठकोंका ममय खोना नहीं चाहते । सातों भज्ञोंका स्वरुप दर्शानेके पश्चात् ग्रन्थकारके सप्तभङ्गीवाक्यका लक्षण तथा भोंकी सात ही संख्या हो सकी है, उससे न्यूनाधिक नहीं हो सक्ती, यह स्थापित किया है, और इन सप्त भगोका परस्पर जो भेद है, उसको पूर्णरूपसे दर्शाया है। इसके पश्चात् प्रथम भा अर्थात् 'स्यादस्त्येव घटः, 'कथचित् घट है, से लेकर सप्तभन पर्यन्तकी पूर्ण रूपसे अनेक तर्क वितकोसे व्याख्या की है । और इन भोंसे जिस प्रकार अर्धवोध होता है, वह दर्शाया है। तथा प्रमाणसप्तमजी और नयसप्तभनी इन दो भेदोंसे सप्तभझीके दो भेद दर्शाये है । तथा सफलादेवा अर्थात् पूर्णरुपले पदापोंका ज्ञापक प्रमाणवाक्य और विकलादेश अर्थात् एक्देश पदार्थ वरपरा योधक नयवारय है, इस प्रकार सकलादेश प्रमाणवाक्य विकलादेश नयवाक्य इत्यादि अनेक विश्पोंसे लिखकर सिदान्त दर्शाया है । इसके पश्चात् प्रथम भागमे ( स्यादस्त्येव घट ) द्रव्यवाचक मानकर घटको विशेष और गुणवाचक मानकर अतिको विदोषणरूपसे वर्णन किया है । और जैन-सिद्धान्त अनेरान्तवाद है। अनेरान्तवादया पर अर्थ है कि प्रत्यक्ष अनुमान तथा आगमने अविरुदप एक वस्तुने अन्तित्व नान्नित आदि नानापोके तिरपणने जो तत्पर हो,वही जनमतका बनेकान्तवाद है । तो इस प्रकारके अनेशन्तवादने पीपरप व्यक्षेत्रादिने तो घटया अन्नित्व है न कि अनिष्ट अमन्वादिव, इन वातरी द्योतन करने 17 प्रथमभाने एव' इस निधयनोधर निपानका प्रयोग ग्लिा है । इस प्रकार पारा प्रयोग नगोने करना उचित है या नहीं :न पिच प्रन्ययाग्ने दहत बटन मटन रिया है, और किदा रिमा,मि स्याहाद मायने करार गिलोरेम एवार गदवा प्रयोग उचित । "म्यादास्त्येव घट ८ और स्याद्वादम जो कुशल हैं उनको आवश्यकता नहीं है। ऐसे ही अनेकान्तखरूप अर्थके बोधनार्थ स्यात् इस निपातका भी भङ्गोंमे प्रयोग किया है । और स्याद्वाद न्यायमे कुशल विद्वानोंके अर्थ तो 'अस्तिघट' इतना ही प्रयोग पर्याप्त है, क्योंकि उनको तो शव्दकी शक्ति तथा प्रमाणादिद्वारा अनेकान्तरूप अर्थका बोध हो ही जावेगा, इस प्रकार सिद्धान्त किया है, और इसी प्रसङ्गमे निपातोका वाचकत्व और द्योतकत्व दोनों पक्ष शास्त्रसम्मत हैं यह भी दर्शाया है । तथा जो चौद्धमतावलम्बी अनेकान्त पक्षको छोडके अन्य व्यावृत्ति ही शब्द- शक्ति मानते हैं, उनका खडन भी किया है । अर्थात् अन्यके निपेधसे अतिरिक्त सर्वत्र शब्दजन्य ज्ञान घटादि पदसे विधिमुखसे होता है, न कि व्यावृत्ति रुपसे इस हेतुसे तथा प्रकारान्तरसे भी बौद्धमतकी अमगति दर्शाई है । इसी प्रकार सप्तभङ्गोके अर्थ अनेक तर्क वितकोसे वर्णन किया है, जिसको हमने सस्कृत भूमि- कामें स्पष्ट किया है, यहा पुन लिखनेकी आवश्यकता नहीं है। इस ग्रन्थको जो आरभसे अन्ततक मनोयोगसे पढेंगे, उनको पूर्ण रीतिसे विदित होगा, क्योंकि सव विषय शृसलावद्ध है । मुझे इस ग्रन्थका भापानुवाद करनेकी आज्ञा रायचन्द्रशास्त्रमाला के प्रबन्धकर्ताद्वारा प्राप्त हुई। मर्वशुभचिन्तक आचार्यठाकुरप्रसादः।
ॐ रायचन्द्रजैनशास्त्रमाला. सप्तभङ्गीतरङ्गिणी। वन्दित्वा सुरसन्दोहवन्दिताड़िसरोरुहम् । श्रीवीरं कुतुकात्कुर्वे सप्तभङ्गीतरङ्गिणीम् ॥१॥ इह खलु तत्त्वार्थाधिगमोपाय प्रतिपादयितुकाम सूत्रकार "प्रमाणनयैरधिगम" इत्याह । तत्राधिगमो द्विविध स्वार्थ', परार्थश्चेति । स्वार्थाधिगमो ज्ञानात्मको मतिश्रुतादिरूप । पराधिगम शब्दरूप । स च द्विविध -प्रमाणात्मको नयात्मकश्चेति । कात्य॑तस्तत्त्वार्था- धिगम प्रमाणात्मक । देशतस्तत्त्वार्थाधिगमो नयात्मक । अय द्विविधोऽपि भेद सप्तधा प्रव- तते, विधिप्रतिषेधप्राधान्यात् । इयमेव प्रमाणसप्तभङ्गी नयसप्तभङ्गीति च कथ्यते । सप्तानां भङ्गानां-वाक्याना, समाहार समूह , सप्तभङ्गीति तदर्थ । तानि च वाक्यानि- भाषाकारका मङ्गलाचरण गणेशं विघ्नहर्तार वीतरागमकल्मपम् । प्रणम्य परया भत्तया यत्नमेत समारभे ॥ १ ॥ श्रीगुरोश्चरणद्वन्द्व सार स्मारमहर्निश । सप्तभगितरङ्गिण्या अनुवाद करोम्यहम् ॥ २ ॥ शिष्टाचारप्राप्त विघ्नविनाशार्थ तथा ग्रन्थकी परिसमाप्तिकी कामनासे उक्त ग्रन्थकार श्रीविमलदासजी स्वाभीष्ट श्रीअर्हन् भगवान् महावीर स्वामीको वन्दना 'वन्दित्वा' इत्यादि श्लोकसे करते है। श्लोकान्वय-अहं विमलदासः यह अध्याहृत पद है. सुरसन्दोह्वन्दिता- सिरोरुहं श्रीवीरं-श्रिया अष्टप्रातिहार्यादिलक्ष्म्या पञ्चकल्याणसमये इन्द्रासन- कम्पनादिलक्ष्म्या च युक्तो वीरः श्रीवीरस्तं वन्दित्वा कुतुकात् सप्तभङ्गीतर- शिणीम् कुर्वे ॥ भावार्थ-मै विमलदास सम्पूर्ण देवसमृहोने जिमका चरणकमल नम- स्कृत है ऐसे अर्थात् सर्व देवनन नमन्कृत रक्तचरणारविन्दयुक्त तथा अष्ट महा नमस्काररूप मालाचरण : निखिलवनमानारत्वरपरजम् : मन्स लेनेति नाद ५ सप्ताना लादति नातीलादि नाना समाहार सप्तमा तरीिम : रचनानीति ४पुतहादनादा- २ प्रातिहाऱ्यादि लक्ष्मी और गर्भ निवासादि पञ्च मगल समयमै इन्द्रोंके आसनोंकी कम्पन आदि श्रीयुक्त महावीरस्वामीको नमस्कार करके कुतूहल अर्थात् अनायासही (विनाप- रिश्रमके ) इस सप्तभगितरङ्गिणी नाम ग्रन्थको अर्थात् स्यादस्ति स्यान्नास्ति इत्यादि सप्त भेद प्रतिपादक तर्कशास्त्रको रचता हू ॥ जवतक सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान तथा सम्यक्चारित्रकी प्राप्ति नहीं होती तबतक प्राणी अनादिकालसे प्रवृत्त इस ससारमे कौके बन्धनसे मुक्त होकर मुक्तिरूप सुखको कदापि नही प्राप्त होता और इनकी प्राप्ति जीव आदि तत्त्वोके पूर्ण जानसे होती है. इसी हेतुसे भगवान् सूत्रकारने तत्त्वार्थज्ञानके उपायके प्रतिपादनकी इच्छासे "प्रेमाणनयैरधिगमः" यह सूत्र कहा है अर्थात् सम्यग्दर्शनादिक तथा नाम स्थापना द्रव्य आदि विधिसे निक्षिप्त जीव, अजीव, आस्रव, वन्ध, सवर, निर्जरा, तथा मोक्षरूप तत्त्वार्थोंका अधिगम, प्रमाण तथा नयसेही होता है. इस सूत्रमें जो अधिगम कहा है वह दो प्रकारका है । एक स्वार्थ अधिगम दूसरा परार्थ अधिगम. इनमें मतिश्रुत आदिरूप ज्ञानात्मक अधिगमको म्वा- धिगम कहते है और शब्दात्मक अर्थात् वचनरूप अधिगमको परार्थाधिगम कहते है और पुन वह अधिगम प्रमाणरूप तथा नयरूप इन दो भागोमें विभक्त है । इनमेसे सम्पूर्ण रूपसे तत्त्वार्थाधिगम जिसकेद्वारा होता है उसको प्रमाणात्मक कहते हे । और एक देगसे जिसकेद्वारा तत्त्वार्थाधिगम होता है उसको नयात्मक कहते है । पुन विधि तथा निषेधकी प्रधानतासे ये दोनो भेर्दै सप्तभगमें विभक्त है । इसी सप्त विभाग समूहको प्रमाण- सप्तभङ्गी और नयसप्तभङ्गी भी कहते है. क्योकि 'सप्ताना भगाना वाक्याना समाहार समूह सप्तभङ्गी' अर्थात् सप्त भगोका जो समूह है उसका नाम सप्तभङ्गी है. इस प्रकार सप्तभट्टी शब्दका व्याकरणकी रीतिमे अर्थ होता है. जैसे 'त्रयाणा लोकाना समाहार. त्रिलोकी' अष्टाना सहस्राणा समाहार. अष्टसखी । अर्थात् तीन लोकोका जो समूह उमको त्रिलोकी, और अष्ट सहस्राका जो समूह है उसको अप्टसहस्री कहते है । ऐसे ही सप्तभोके समूहको सप्तभङ्गी कहते है। इन सप्तभङ्गोंका विभाग इस प्रकार " स्यादस्त्येव घटः ॥१॥ स्यान्नास्त्येव घटः ॥२॥ स्यादस्ति नाम्नि च घटः ॥३॥ स्यादवक्तव्य एव ॥४॥ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च ॥५॥ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च ॥ ६॥ स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च ॥७॥” इति एतत्सप्तवाक्यसमुदाय समभङ्गीति कथ्यते । स्यादस्ति घट कथचित् घट है ॥ १ ॥ स्थान्नास्ति घट कवचित् घट नहीं है ।। २ ।। १लपनी वा ऐवयंमाहित अनिमीकरको • मगतत्वा मूत्र अवाय १ मत्र : ४ प्रमाण तथा नयत्प ' गत ६ वाश्यावा : है दार ३ स्यादस्ति नास्ति च घट कथचित् घट है और कथंचित् नही है ॥ ३ ॥ स्यादवक्तव्यो घट. कथंचित् घट अवक्तव्य है ॥ ४ ॥ स्यादस्ति चावक्तव्यश्च घट: कथंचित् घट है और अवक्तव्य है ॥ ५ ॥ स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च घट कथचित् नहीं है तथा अवक्तव्य घट है ।। ६ ।। स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च घट' कथंचित् है नही है इस रूपसे अवक्तव्य घट है।॥७॥ इनही सप्तवाक्योंके समुदायका नाम सप्तमजी है। तल्लक्षणन्तु प्रानिकप्रश्नज्ञानप्रयोज्यत्वे सति, एकवस्तुविशेष्यकाविरुद्धविधिप्रतिपेधात्मक- धर्मप्रकारकबोधजनकसप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायत्वम् । वर्त्तते चेदं लक्षण दर्शितवाक्यसप्तके । तथाहि प्रानिकप्रभज्ञानप्रयोज्यत्वं हि परम्परया प्रानिकप्रश्नज्ञानजन्यत्वम् । तथा च प्राश्नि- कप्रश्नज्ञानेन प्रतिपादकस्य विवक्षा जायते, विवक्षया च वाक्यप्रयोग, इति प्रानिकप्रश्नज्ञा- नप्रयोज्यत्वमुक्तसप्तवाक्यसमुदायस्याक्षतम् । एवं घटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकाविरुद्धविध्यादि- प्रकारको यो बोध घटोऽस्तीत्यादिरूपो बोध , तजनकत्वं च वर्तत इति । इस सप्तभङ्गीका लक्षण यह है कि-प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानका प्रयोज्य रहते, एक पदार्थ विशेष्यक अविरुद्ध विधिप्रतिषेधरूप नानाधर्मप्रकारक बोधजनक सप्तवाक्यपर्याप्तसमु- दायता । अर्थात् प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानका जो प्रयोज्य रहते एक किसी पदार्थको विशेष्य करके अर्थात् एक वस्तुमें परस्पर अविरुद्ध नाना धर्मोका निश्चायक ज्ञानजनक सप्तवाक्योमे रहह्नवाला सप्तभङ्गी नय है । यह लक्षण पूर्वोक्त सप्तवाक्य समुदायमें है । इसका समन्वय इस प्रकार है । प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानकी प्रयोज्यता परपरासे प्रश्नकर्ताके प्रश्ननानकी जन्यतारूप होगी । अर्थात् प्रश्नकर्ताका प्रश्न तौ जनक और प्रश्नज्ञान उसका जन्य होगा। क्योंकि प्रश्नकर्ताके प्रश्नज्ञानसे ही प्रतिपादन करनेवालेकी विवक्षा होती हैं और विवक्षासे वाक्य प्रयोग होता है । इस रीतिसे प्रानिक प्रश्नज्ञान प्रयोज्यता पूर्वोक्त इस वाक्यसमू- रकी पूर्णरूपसे है और इसीप्रकार घट आदि एक पदार्थ विशेप्यक परस्पराविरुद्ध विधि- निषेधरूप नानाधर्म प्रकारक 'स्यादस्ति घटः स्यान्नास्ति घटः किसी विवक्षासे घट है किसी विवक्षासे नहीं है ऐसा जो ज्ञान है उसका जनक पूर्वोक्त सप्तभङ्गी नय है । तदिदमाहुरभियुक्ता -"प्रश्नवगादेकत्र वस्तुन्यविरोधेन विधिप्रतिपेधकल्पना मनभङ्गी" इति।। इस विषयमें आचार्योने ऐसा कहा है । प्रश्नके वगसे एक किसी घटादि वस्तुमें अविरो- धरूपसे विधि तथा प्रतिपेधकी जो कल्पना है उसको सप्तमझी नय कहते है । अम्याचमर्थ -'प्रश्नवशात' इत्यत्र पञ्चम्या प्रयोज्यत्वमर्थ । विधिप्रतिपेधकल्पनेत्यम्य विधि- प्रतिपेधनकारकयोधजनिकेत्यर्थ । अविरोधेनेति तृतीचार्थो वैशिष्ट्य विधिप्रतिपेधयोरन्वति । दिला अपेक्षाले २ अस्ति नाति आदि स्प ३ उतरदानानी ४ पहनेती रच्छा ५ धनरी इन्छामे विविवक्षाने घट । विना विवक्षाले नहीं है. ७ प्रशाऽनुमार , एकत्र वस्तुनीत्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यत्वम् । तस्य कल्पनापदार्थबोधजनकत्वैकदेशे बोधेऽन्वय सप्तभङ्गीत्यस्य सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायत्वाश्रयोऽर्थ । तथाचास्मदुक्तलक्षणमेव पर्यवसन्नम् । इस वाक्यमे 'प्रश्नवशात्' यह जो पञ्चम्यन्त पढ है इस पढमे पञ्चमी विभक्तिका प्रयोज्यता अर्थ है 'विधि प्रतिपेध कल्पना' इस पनका विधिप्रतिषेध प्रकारक बोधज- निका अर्थ है 'अविरोधेन' यहा तृतीया विभक्तिका वैशिष्ट्य अर्थ है और उसका अ- न्वय विधिप्रतिपेधके साथ होता है। 'एकत्र बस्तुनि' इस पदमें सप्तमीका अर्थ विशेषता है और उसका अन्वय बोधजनकतारूप जो कल्पना पदार्थ उसके एक देशभूत बोधके साथ होता है । और सप्तभङ्गी इस पदका अर्थ सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायताश्रय है । इस रीतिसे हमने प्रथम जो सप्तभङ्गी लक्षण कहा है वही सिद्ध हुआ अर्थात् प्रानिक प्रश्नज्ञानका प्रयोज्य होकर एक वस्तु विशेप्यक अविरुद्ध विधिप्रतिषेधरूप नानाधर्मप्रकारक बोधजनक सप्तवाक्यपर्याप्तसमुदायतारूप जो है वही सप्तभङ्गी नय है । अत्र च प्रत्यक्षादिविरुद्धविधिप्रतिपेधवाक्येष्वतिव्याप्तिवारणायाविरुद्धेति । घटोऽस्ति पटो नास्तीत्यादिसमुदायवारणाय एकवस्तुविशेष्यकेति । स्यादस्ति घट , स्यान्नाति घट , इति वाक्यद्वयमात्रेऽतिव्याप्तिवारणाय सप्तेति घटमानयेत्युदासीनवाक्यघटितनिरुक्तवाक्यसप्तकेनि अव्याप्तिवारणाय सप्तवाक्यपर्याप्तेति । इस लक्षणके जो विशेप्य दलमें अविरुद्ध विधिप्रतिपेधात्मक धर्मप्रकारक इस पदम अविरुद्ध पढ़ है वह प्रत्यक्षादि प्रमाणमे विरुद्ध जो विधिप्रतिषेधरूप वाक्य है उनमे अति- व्याप्ति दोप वारणकेलिये है । क्योकि लक्षण ऐसा होना चाहिये जिसमे अतिव्याप्ति अव्याप्ति तथा असभव दोप न हो । और 'घटोस्ति पटी नास्ति' इत्यादि समुदायम लक्षण न जाय इसलिये 'एकवस्तुविशेप्यक' यह पढ दिया है । 'स्यादस्ति घटः स्यान्नास्ति घटः' इन दो वाक्योम अतिव्याप्ति वारण करनेके अर्थ सप्त यह पद दिया है ॥ तथा 'घंटमानय' इस उदासीन वाक्यघटित घटको लेकर पूर्वोक्त वाक्य सप्तकम अव्याप्ति दोप निराकरण करनेके अर्थ 'सप्तवात्य पर्याप्त समुदायता' यह विशेषण दिया है अर्थात् इन सप्त पूर्वोक्त वाक्याम ही यह लक्षण घटित होता है अन्यत्र नहीं । यद्यपि सत्यन्तनिवेगम्यातिव्यायव्यात्यादि दोपबारकत्व न सम्भवति, तथापि प्रनिपाटा- भाना साविधानामेव सद्भावात्मतंत्र भगा दति नियमसूचनाय तन्निवंगनम । ननु-प्रश्नाना सप्तविधत्व कथमितिचेन, जिनामाना माविधवात् । प्राधिकानजिनामाप्रतिपादकवाक्य हि प्रश्न इत्युच्यते । यद्यपि लक्षणम जो मत्यन्त विशेषण दल है अर्थात 'प्रानिक प्रश्नान प्रयो ज्यत्वे सति' इतना अग अतिव्याप्ति नया अवानि दोपोंके निवारण करनेम सम्मर १ घट है पर नहीं है २ वट टिप : कवर पर मचत न ? ५ प्रनरनार प्रल हानका प्रयोच ते ५ sho नहीं हो सकता तथापि प्रश्नकर्ताके प्रश्नोके सप्त ही भेद हो सकते है. इसी हेतु भग अर्थात् वाक्य भी सात ही हो सकते है इस नियमके सूचनार्थ सत्यन्तदल लक्षणमे नियत किया है क्योकि उत्तरदाता प्रश्नकर्तीके प्रश्नोको जानकर उसके बोधार्थ वाक्यप्रयोग करता है. अतएव सप्तभङ्ग प्रश्नकर्ताके प्रश्न ज्ञानके प्रयोज्य अवश्य हुये । शङ्का-प्रश्नोंके सप्त भेद क्योकर हो सकते है ? यदि ऐसी शङ्का करो तो उत्तर यह है कि-प्रश्नकर्ताके जाननेकी इच्छाओके सात ही भेद हो सकते है क्योकि प्रश्न क-में जो किसी पदार्थकी जाननेकी इच्छा उस इच्छाके प्रतिपादक जो वाक्य है उन- को ही प्रश्न कहते है क्योकि गो पदार्थको न जाननेवाला पुरुष गौके जाननेकी इच्छासे किसी पुरुषसे प्रश्न करता है कि 'गोपैदवाच्यं किम्' तब वह उत्तर देता है कि "सास्नालालककुखुरविषाणाद्यर्थविशिष्टो गौः" साला अर्थात् जो गलेमें स्थित रोम मास समूहरूप कम्बल ककुद् , खुर तथा विषाण इत्यादि पदार्थ विशिष्ट गो होता है. 'कः गौः इस प्रश्नसे गौको न जाननेवाले पुरुषकी उस पदार्थके जाननेकी इच्छाहीसे वक्ता उत्तर देता है क्योकि जिस पदार्थके जाननेकी इच्छा नहीं है उसको वोधन कराना अयोग्य है. उस पुरुषके जाननेकी इच्छा वक्ताको अर्थात् उत्तरदाताको उसके प्रश्नसे ज्ञात होती है. इसी कारणसे प्रश्नकर्त्ताका प्रश्न ही जिज्ञासाका प्रतिपादक वाक्य है और वह उत्तरदाताके ज्ञानका जनक है कि अमुक प्रश्नकर्ता अमुक पदार्थ जानना चाहता है, उसीके अनुसार वह उत्तर- दानमें प्रवृत्त होता है । ननु सप्तधैव जिज्ञासा कुत इति चेत् , सप्तधा संशयानामुत्पत्ते । सशयानां सप्तविधत्वन्तु तद्विपयीभूतधर्माणां सप्तविधत्वात् । तादृशधर्माश्च कथञ्चित्सत्त्व, कथञ्चिदसत्त्व, क्रमा- र्पितोभय, अवक्तव्यत्व, कथञ्चित्सत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्व, कथञ्चिदसत्त्वशिष्टावक्तव्यत्वम, क्रमार्पितोभयविशिष्टावक्तव्यत्वम , चेति सप्तव । एव च दर्शितधर्मविपयका सप्तव संशया । अत्र घट स्याटस्त्येव वा नवेति कथञ्चित्सत्त्वतदभावकोटिक प्रथमसराय । अव कदाचित् यह कहो कि सेप्त ही प्रकारकी जाननेकी इच्छा क्यो होती है। तो इसका उत्तर यह है कि,-सगयोंके भेद भी सात ही प्रकारके होते है और सगयोंके सात प्रकारके होनेका कारण यह है कि सगयोके विषयीभूत धर्मोके भेद मप्त ही प्रकारके है । उम प्रकारके धर्म कथचित् सत्त्व १ कथचित् असत्त्व २ कथचित् क्रमसे समर्पित सत्त्व अमत्त्व उभयरूप ३ कथचित् अवक्तव्य ४ कथचित् सत्त्वविशिष्ट अवक्तव्य ५ कथचित् अमत्त्व विशिष्ट अवक्तव्यत्व ६ कथचित् क्रमसे समर्पित सत्त्व और अमत्त्व एतदर्भय विशिष्ट अवक्तव्यत्व ७ ये मात है इस प्रकार पूर्वप्रदर्शित सत्त्व आदि विषयक सात ही मगय हो नक्त है । . १ नात २ करनेवाले : रियो परने है ४ गर्दनरे सनीप पाटपर रच गर्गरा जनपन . मर ६ , ७ गोमा र ८ जाननेवी म्चाका सात १० मिना निदमा वा पगमे १६ पगि दाट -- ६ . यहाँपर 'घटः स्यादस्त्येव वा नवा' यह घट विषयक सत्त्व तथा उसके अभावविषयक प्रथम सगय है ॥ ननु च-कथञ्चित्सत्त्वस्याभाव कथञ्चिदसत्त्वम, तस्य न संशयविषयत्वसम्भव , कथ- श्चित्सत्त्वेन साकं विरोधाभावात् । एक धर्मिकविरुद्वनानाधर्मप्रकारकजान हि संगय नत्वेकर्मिकनानाधर्मप्रकारकज्ञानमात्रं, तथा सति अयं घटोद्रव्यमित्यादीदन्त्वावन्छिन्न- विशेष्यकघटत्वद्रव्यत्वरूपनानाधर्मप्रकारकज्ञानस्यापि संशयत्वापत्ते. । तथा च कथ घटस्स्या- दस्त्येव न वेति संशय इति चेत् ? उच्यते, दार्शितसंशये कथञ्चिदस्तित्वसर्वथास्तित्वयो- रेवकोटिता; तथा च नोक्तानुपपत्ति , तयोश्च परस्परम् विरुद्धत्वान् । शङ्का-कथंचित् सत्त्वका अभाव कथचित् असत्त्वरूप ही है वह समयका विषय नहीं हो सकता क्योंकि कथचित् सत्त्वके साथ उसका विरोध नहीं है कथचित् सत्त्व और कथ- चित् असत्त्व इनका विरोध नहीं है किसी विवक्षासे सत्ता और किसी विवक्षासे असत्ता भी रह सकती है। क्योंकि एक धर्मिक एक पदार्थविषयक परस्पर विरुद्ध नानाधर्म प्रकारक ज्ञानको समय कहते है । जैसे एक वृक्षके ठूठको देखकर 'स्थाणुर्वा पुरुपो वा' ऐसे विरुद्ध नाना ज्ञानको संगय कहते है । स्थाणुत्व और पुरुपत्व ये दोनो विरुद्ध धर्म एक विषयमें हुये इस हेतुसे यह सगैय ज्ञान है । न कि एक पदार्थविषयक नानाधर्म प्रकारक ज्ञानमात्रको सगय कहते है । क्योकि परस्पर नानाधर्मों के विरोधके अभाव मे एक पदार्थम नानाधर्ममात्रको यदि समय ज्ञान मानोगे तो 'अयं घटो द्रव्यम्' इत्यादि वाक्यमे ढढन्ता- वच्छिन्न विगेप्यक घटत्व तथा द्रव्यत्वरूप नानाधर्म प्रकारक ज्ञान भी सगयरूप ज्ञान हो जायगा. क्योकि इसमें घटत्व और द्रव्यत्व ये नानाधर्म है परन्तु घटत्व और द्रव्यत्व दन दोनो धर्मोंका विरोध नहीं ऐसे ही कथचित् मत्त्व असत्त्वका विरोध नही है तो दय रीतिमे 'घटः स्याटस्त्येव न वा' दम ज्ञानको समयम्पता कम होगी। यदि गमा कहो तो इसका उत्तर कहते है-पूर्वदर्गित विषयमे कथचित् अग्निता और सर्वथा अग्नित्व य दो कोटि है । इस कारणसे पूर्वोक्त शड्ढा युक्त नहीं है । क्योकि घट विषयक कथञ्चित् अग्निता और सर्व प्रकारावच्छिन्न अर्थात् सर्व प्रकार से अम्निता टन दोनो वाँका परम्पर विरोध प्रसिद्ध ही है एक कोटिमें कथचित् अम्निता है और दूसरी कोटिम सर्वथा अग्निता है. सगे जीव विषयमें दो कोटि हो सकती है कथञ्चित माकारता और मर्वया माकारता । यह संगय दो भावकोटिको लेकर प्रवृत्त है टीमें 'श्रय म्याणुवी पुरुपा वा' यह स्थाणु है वा पुस्प है यहा दोनोंमें स्थाणु तथा पुत्पम दीर्धादि गुण समान ज्ञान होने तथा पुरपके हन पाद अवयव और स्थाणुक कोट आदि आकार ज्ञात न होनेरी माय १ घट है या नहीं , मना : आना ४ यह व्याणु (ट) है वा पुण • माना । यद् घट उच्च है ८ घट क्यश्चित् है या नर्दा म्यादा वनस मना ११ मर्व प्रकारकने मना १० का दृट १: लोवर h मन्दरमा : 10मि पर धर्म , . होता है। ऐसे ही एक पदार्थकी सर्वथा अस्तिता है वा कथञ्चित् अस्तिता है इन दोनों भाव कोटिको लेकर संशय हो सकता है । अथ-कुत्रचित्प्रसिद्धयोरेव संशयकोटिता, यथा-स्थाणुत्वपुरुषत्वयो, इह च कथञ्चित्स- त्त्वस्य प्रसिद्धत्वेऽपि सर्वथाऽसत्त्वस्य कुत्राप्यप्रसिद्धतया कथं संशयकोटित्वम् ? इति चेन्न । वस्तुतोऽप्रसिद्धस्यापि प्रसिद्धत्वेन ज्ञातस्य सशयविषयत्वसम्भवात् । घटत्वावच्छिन्नसत्त्वस्यैक कोटित्व सर्वप्रकारावच्छिन्नत्वप्रकारेण सत्त्वस्य चापरं कोटित्वमिति वस्तुनःसत्त्वे सर्वप्रकाराव- न्छिन्नत्वस्यासत्त्वेऽपि न क्षति । एव द्वितीयादिसंशयप्रकारा अप्यूह्या । निरुक्तसंशयेन च घटे वास्तवसत्त्वनिर्णयस्सम्पादनीय इति जिज्ञासोत्पद्यते, जिज्ञासांप्रति सशयस्य कारणत्वात् तादृशजिज्ञासया घट. किं स्यादस्त्येवेति प्रश्न , प्रश्ने च जिज्ञासाया हेतुत्वात् । तादृशप्रश्न- ज्ञानाञ्च प्रतिपादकस्य प्रतिपिपादयिषा जायते । प्रतिपिपादयिषयाचोत्तरम् । इत्युक्तप्रणाल्या धर्मसप्तविधत्वाधीन भङ्गाना सप्तविधत्वमिति बोधयितुं सत्यन्तनिवेश इति ध्येयम् । तदुक्तम् ,- शङ्का.-जब दो धर्म कही प्रसिद्ध तब ही उनका सशयकोटिमें प्रवेश होता है. जैसे स्थाणुत्व स्थाणुमें और पुरुषत्व पुरुषमें पृथक् पृथक् प्रसिद्ध है इस हेतुसे उनमे सशय कोटिता है । और 'घटः स्यादस्त्येव न वा' इसमें कथञ्चित् सत्त्वके प्रसिद्ध होनेपर भी सर्वथा असत्त्वके अप्रसिद्ध होनेसे सशय कोटिता कैसे हो सकती है ? । ऐसी शङ्का न करो. क्योकि वास्तवम अप्रसिद्धकी भी प्रसिद्धता ज्ञात होनेसे सगय विषयताका सभव है। यहा प्रकृत विषयमें घटत्वाच्छिन्न कथचित् सत्त्वकी एक कोटि है और सर्व प्रकारावच्छिन्न सत्त्वकी दूसरी कोटि है । इस रीतिसे वस्तुके सत्त्वमें सर्व प्रकारावच्छिन्न असत्त्व होनेमें भी कोई क्षति नहीं है । इसी पूर्व कथित प्रकारसे द्वितीय तृतीय सशयके प्रकारकी स्वय कल्पना कर लेनी चाहिये । अर्थात् जैसे कथञ्चित् घटकी सत्ता तथा सर्वथा घटकी सत्ता इन दोनो कोटिमें समयकी सभावना है । ऐसे ही कथञ्चित् घटकी नास्तिता तथा सर्वथा घटकी ना. स्तिता इत्यादि द्वितीय तथा तृतीय सशयको भी स्वय समझ लेना चाहिये । पूर्वोक्त सरायके दर्गानेसे यथार्थ घटका स्वरूप क्या है यह निर्णय अवश्य करना चाहिये, ऐसी जिज्ञासा विवेकी पुरपको होती है, क्योंकि जिज्ञासाकेप्रति सशयको कारणता है, इस कारण जिज्ञा- सासे घट कथचित् है वा सर्वथा है ऐसा प्रश्न होता है, क्योंकि प्रश्नमें जिज्ञासा ही कारण । इस प्रकार के प्रश्नसे उत्तरदाताको उत्तर देनेकी अभिलापा उत्पन्न होती है और उसी उत्तर देनेकी अभिलापासे वह उत्तर देता है । इस प्रकार पूर्व कथित रीतिमे धर्मोके सप्त- भेदके आधीन भगोंके 'स्यादस्ति' इत्यादि सप्तभेद ज्ञापनकेलिये लक्षणमें सत्यन्त दल अर्थात् 'प्रानिक प्रश्नज्ञान प्रयोज्यत्वे सति' का निवेश किया है. ऐमा जानना चाहिये । ऐसा अन्य आचार्य ने भी कहा है। पापना २ पुरपपना ३ पटत्व धर्माहित ४ सर्व प्रकार सहित मना दा होना । हानि है नेपी ८ भङ्गास्सत्त्वादयस्सप्त संशयास्सप्त तद्गताः। जिज्ञासास्सप्त सप्त स्युः प्रश्नास्सप्तोत्तराण्यपि ॥ 'स्यादस्ति घटः कथचित् घट है इत्यादि वाक्यमें सत्त्व आदि सप्तभग इस हेतुसे है कि, उनम स्थित समय भी सप्त है और सप्त समय इसलिये है कि, जिज्ञामाओ के भेद भी सप्त ही है और सप्त जिज्ञासाओके भेढसे ही सप्त प्रकारके उत्तर भी होते है नन्विट सर्व तदोपपद्यते, यदि धर्माणा सप्तविधत्वमेवेति सिह म्यात , तदेव न सम्भ- वति । प्रथम द्वितीयधर्मवत्प्रथमतृतीयादि धर्माणा क्रमाक्रमार्पिताना धर्मान्तरत्वमिद्वेम्सावि- धधर्मनियमाभावात् , इतिचेन्न । गङ्गा-यह सब तब ही युक्त हो सक्ता है कि जब, धर्मोके सात ही भेद सिद्ध हो परन्तु यही सभव नहीं है क्योकि प्रथम द्वितीय धर्मके सदृश क्रम तथा अक्रमसे अर्पित प्रथम तृतीय आदि धर्मोसे सप्त धर्मसे भिन्न अन्य धर्मोकी सिद्धि होनसे सात ही प्रकारके धर्म है यह नियम नहीं हो सक्ता, तात्पर्य यह है कि जैसे, 'स्यादस्ति' यहा प्रथम धर्म सत्त और 'स्यान्नास्ति' यहा द्वितीय धर्म असत्त्व इन दोनोको क्रमसे लगानपर 'स्यादस्ति- नास्ति' कथचित् सत्त्व कथचित् असत्त्व यह तृतीय धर्म हो जाता है ऐसे ही प्रथम तृतीय आदि धर्मोको क्रम वा अक्रमसे लगानेसे जैसे 'स्यादास्त' तथा 'स्यादस्तिनास्ति' इन प्रथम तृतीयको क्रमसे योजन करनेसे 'स्यादस्तिस्यादस्तिनास्ति' कथचित् मत्त्व कथचित सत्त्वासत्त्व यह एक सत्त्वधर्मसे भिन्न अन्य धर्म हो गया. ऐसे ही तृतीय चतुर्थके योजनसे भी अन्य धर्मकी सभावना है तो धर्मोंके सात ही भेद है,-यह नियम असगत है । प्रेमी शङ्का यदि करो तो उसका उत्तर यह है । क्रमाक्रमार्पितयोः प्रथमतृतीयधर्मयोधर्मान्तरत्वेनाप्रतीते । म्यादस्निघट इत्यादी घटत्याव- च्छिन्नमत्त्वद्वयस्यासम्भवात्, मृण्मयत्वाद्यवच्छिन्नसत्त्वान्तरम्य सम्भवेऽपि दाम्मयत्वायर- च्छिन्नस्यापरस्यासत्त्वस्यापि सम्भवनापरधर्ममनकामटेस्मातभग्यन्तरम्यैव सम्भवान । एतन द्वितीय तृतीय धर्मयो. क्रमाक्रमार्पितयोर्धर्मान्तरत्वमिति निरस्तम ,-फरूपावच्छिन्न नाम्नि वयस्यामम्भवात्। क्योंकि,-क्रम वा अक्रममे अर्पित प्रथम तृतीय धर्मोकी योजनामे धर्मान्तरकी प्र- तीति लोकम नहीं है । क्योकि 'म्यादस्ति घटः' इत्यादि वास्यम घटत्वावच्छिन्न घटक मंत्त्वद्वय जयभव है । मृत्तिकामयन्वादि अवच्छिन्न घटक अन्य मत्ताका मभव होनेपर भी उनी ममय दाम्मयत्व आदि अन्य घटकी सत्तामा भी सभव होनस जन्य उसी प्रकारक मात धर्म सिद्ध हो जायग. टम हेतुमे अन्य सप्तमही ही सिद्ध होने का संभव है न कि गत ५ जानने की दन्डागीरं सात ३न आदिका मन द कथन , पनाहगाट , पर है ६ घटको जनमे पृथक करनेवारे घटत्व वर्मत ७ एक 'पट रिता राष्टादिरचित धर्मोसे पृथक धर्म ॥ इस प्रकार प्रथम तृतीय धर्मोकी योजनासे अन्य धर्मकी सिद्धिके ख- ण्डनसे क्रम तथा अक्रमसे अर्पित द्वितीय तृतीय धर्मोकी योजनासे अन्य धर्मसिद्धिका भी खण्डन हो गया । यथा एक पदार्थ विषयक दो सत्त्वके सदृश एक रूपावच्छिन्न एक पदार्थ विषयक दो नास्तित्वका असभव है । जैसे एकधर्मिक काष्ठमय घटके सत्त्वका अभाव होनेपर उससे भिन्न मृत्तिकादिमय घटकी सत्ताका भी संभव है ।। नन्वेच-प्रथमचतुर्थयोतिीयचतुर्थयोस्तृतीयचतुर्थयोश्च सहितयो' कथ धर्मान्तरत्वम् अवक्तव्यत्व हि सहार्पितास्तित्वनास्तित्वोभयम्, तथा च यथा क्रमार्पितास्तित्वोभयस्मिन्नस्ति- त्वस्य योजन न सम्भवति, अस्तित्वद्वयाभावात् ; तथा सहार्पितोभयस्मिन्नपीतिचेन्न । यतोऽ- वक्तव्यत्वं सहार्पितोभयमेव न किन्तु, सहार्पितयोरस्तित्वनास्तित्वयोस्सर्वथा वक्तुमशक्यत्व- रूपं धर्मान्तरमेव, तथा च सत्त्वेनसहितमवक्तव्यत्वादिकं धर्मान्तरं प्रतीतिसिद्धमेव । शङ्का,-प्रेथम चतुर्थ, द्वितीय चतुर्थ तथा तृतीय चतुर्थ धर्मोकी साथ योजनासे धर्मा- न्तरकी सिद्धि कैसे होती है ? क्योंकि प्रथम धर्मोकी योजनासे स्यादस्ति अवक्तव्यश्च इस पञ्चमभङ्गकी सिद्धि होती है । यहापर अवक्तव्यत्व सह अर्पित 'स्यादस्ति' और 'स्या- नास्ति' एतत् उभयरूप होगा तो इस प्रकारसे जैसे क्रमसे अर्पित अस्तित्वद्वयमें दूसरे अस्तित्वका कुछ प्रयोजन नहीं है। क्योंकि एक पदार्थ विषयक दो संत्त्वका असभव है । से ही साथ अर्पित 'अस्तित्वनास्तित्व' इस उभयरूपमें नास्तित्व भी नहीं रह सकता क्योंकि जहा एक धर्मविषयक नास्तित्व है वहा अन्य अस्तित्वका भी सभव है ऐसी शङ्का नहीं कर सकते हो । क्योंकि अवक्तव्यत्वके साथ योजित 'अस्ति नास्तित्व' उभय- रुपही नहीं है । किन्तु सह अर्पित अस्तित्व नास्तित्व इन दोनों धर्मोका सर्वथा कथन कर- नेको अशक्यत्वरूप धर्मान्तर है. क्योंकि एक ही पदार्थके विपयमें साथ ही अस्तिता और नास्तिताका कथन नहीं हो सकता । इस प्रकार सत्त्वके साथ अवक्तव्यत्व आदि धर्मान्तर अनुभवसिद्ध ही है। प्रथमे भङ्गे सत्त्वस्य प्रधानभावेन प्रतीति , द्वितीये पुनरसत्त्वस्य, तृतीये क्रमार्पितयो- म्सत्त्वासत्त्वयो , चतुर्येत्ववक्तव्यत्वस्य, पञ्चमे सत्त्वविशिष्टावक्तव्यत्वस्य, पप्टे चामत्त्ववि- गिष्टावत्तव्यत्वस्य, सप्तमे क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वशिष्टावक्तव्यत्वस्येति विवेक । प्रथमभङ्गादा- वसत्त्वादीना गुणभावमात्र, न तु प्रतिपेध । अव प्रथम भङ्ग में अर्थात् 'स्यादस्त्येव घटः सत्त्वकी प्रधानतामे प्रतीति होती र तथा द्वितीय 'स्यान्नास्त्येव घटः' भझमें असत्त्व अर्थात् असत्ताकी प्रतीति प्रधा- १ स्वापारपेय पट स्यादस्ति नान्ति च घट • स्यादरत्येव म्यादवत्ताञ्च एव ३ न्यानाम्न्यव यादव सत्य एप ४ न्यादनितान्ति र न्यादवत्ताय एव ५ पचित् है और सवत्तव्य है ৬ খালি ८ दोनाप चिरीतिये नुसार १७ साप योन्ति मना तयारना ५: सनर पले निर धर्म १८ वचित् पट र १५ मत्ता १६ नव १७ वयक्ति पट नहार ६ साप ६८ योनित ६० मन्ना २ १० नतासे है। तृतीय 'स्यादस्ति नास्ति च घटः' भङ्गम क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्वकी प्रधानतासे प्रतीति है। क्योंकि किसी अपेक्षा घटका अस्तित्व और किसी अपेक्षासे नास्ति- त्वका भी अनुभव होता है । तथा चतुर्थम अवक्तव्यत्वकी, पञ्चमं सत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, पष्ठमें असत्तासहित अवक्तव्यत्वकी, और सप्तमभङ्गमें क्रमसे योजित सत्ता तथा असत्ता- सहित अवक्तव्यत्वकी प्रधानतासे प्रतीति होती है, इस प्रकार सप्तभङ्गोका विवेक जानना चाहिये । प्रथम भइसे 'स्थादस्त्येव घट:' आठिसे लेके कई भङ्गोमं जो असत्त्व आदिका भान होता है उनकी गौणता है न कि निषेध. क्योंकि जब कथचित् घटकी सत्ता है ऐसा कहा गया तब कथचित् असत्ताका भी भान होता है । परन्तु असत्ताकी गौणता और स- ताकी प्रधानता है ऐसे ही आगेके भङ्गोंमें भी जिस धर्मको कहें, उसकी प्रधानता और उससे विरुद्धकी गौणता समझनी योग्य है । ननु-अवक्तव्यत्वं यदि धर्मान्तरं तर्हि वक्तव्यत्वमपि धर्मान्तरं प्राप्नोति, कथं सप्तविध एय धर्म ? तथाचाष्टमस्य वक्तव्यत्वधर्मस्य सद्भावेन तेन सहाटभङ्गी स्यात्, न समभगी, इति चेन्न । शकाः-जैसे अवक्तव्यत्वके साथ योजित अस्तित्व नास्तित्व धर्मोको कथन करनेमें सर्वथा अगक्यत्वरूपता है ऐसेही वक्तव्यत्वभी धर्मातर हो सकता है तो इस रीतिमे अ- टम वक्तव्यत्वरूप धर्मके होनेसे अष्टभंगी नय कहना उचित है नकि सप्तभगी ? ऐमी शका नहीं हो सकती ॥ सामान्येन वक्तव्यत्वस्यातिरिक्तस्याभावात् । सत्त्वादिस्पेण वक्तव्यत्व तु प्रथमभङ्गाहावे- वान्तर्भूतम् । अस्तु वा वक्तव्यत्वं नाम कश्चन धर्मोऽतिरिक्त , तथापि वक्तव्यत्वावक्तव्यत्वाभ्यां विधिप्रतिपेधकल्पनाविपयाभ्यां सत्त्वासत्त्वाभ्यामिव मतभनयन्तरमेव प्राप्नोतीति न मत्त्वा- सत्त्वप्रमुखसप्रविधधर्मव्याघात । तथा च धर्माणा साविधत्वात्तद्विपयमंगयादीनामपि सप्त. विधत्वमिति सप्तमझ्या अधिकसंख्याव्यवच्छेदम्सिद्ध.। क्योंकि सामान्यरूपमे वक्तव्यत्व भिन्न धर्म नहीं है और सत्त्व आदिरूपमे वक्तव्यत्व प्रथम भङ्गाढिमें अन्तर्गतही है और वक्तव्यत्वभी कोई पृथक् धर्म मानो तोभी मत्त्वश्रम- त्त्वके समान विधि प्रतिषेध कल्पनाको विषय करनेवाले वक्तव्यत्व तथा अवक्तव्यत्व बगि अन्य सप्तमझी ही सिद्ध होगी। इम रीतीसे मत्त्व असत्व आदि मप्त प्रकारके धर्मका व्याघात नहीं हुआ। इससे यह सिद्धान्त हुआ की धर्मोके मान भेद होनेम उनके विष- यभृत मशय जिनामा तथा प्रश्नादिकभी संमभेदमहित ह टम कारणमे मतमहीकी अधिक मग्न्याका निराकरण हुआ । नन्वत्र रीन्याऽधिकमायाचवच्छेदेऽपि न्यूनमग्याव्यवच्छेद क्थ मिनि ? तयादि १ कथचित् नहीं दे जननव. ५ काचा १८६ नीर नियंध ८ म्यादन्यत्र ? मना जमना ६ माना ७॥
११ १ यदि घटादावस्तित्वप्रमुखास्सप्त धर्मा प्रामाणिकास्स्यु', तदा तद्विपयसंशयातिक्रमेण सप्तभङ्गी सिद्धयेत् । तदेव न, सत्त्वासत्त्वयोर्भेदाभावात् । यत्स्वरूपण सत्त्व तदेव पररूपेणासत्त्वं । तथा च न प्रथमद्वितीयभनौ घटेते । तयोरन्यतरेणैव गतार्थत्वात् । एवं च तृतीयादिभगाभा- वात्कुतस्सप्तभङ्गी ?--इति चेत् । कदाचित् यह शङ्का करोकि-इस रीतिसे सप्त संख्यासे अधिक संख्याका व्यवच्छेद सिद्ध होनेपरभी न्यून सख्याका निराकरण कैसे हो सकता है ? इस शङ्काका निरूपण ऐसे है कि यदि घट आदि पदार्थोमें सप्त धर्म प्रामाणिक हों तो उनके विषयभूत संशय आदिके अति- क्रमसे सप्तभङ्गी सिद्ध हो । परन्तु यही नहीं सिद्ध होता. अर्थात् सप्तधर्म प्रमाणिक नही होते । क्योंकि सत्त्व तथा असत्त्वका भेद नहीं है । इसक कारण यह है कि जो पदार्थ जैसे घट, अपने रूपसे सत्त्वरूप है वही पैर पट आदि रूपसे असत्त्वभी है । इस प्रकार प्रथम 'स्यादस्त्येव' तथा द्वितीय 'स्यान्नास्त्येव' दो धर्म नहीं घटित हो सकते । इन दोनोंमेसें अर्थात् सत्त्व अथवा असत्त्व एकमें दूसरा गतार्थ है । सत्त्व मानो तो असत्त्व- की आवश्यकता नहीं है और असत्त्व मानो तो सत्त्वकी आवश्यकता नहीं है इस प्रकारसे तृतीय आदि भङ्गोंके अभावसे सप्तभङ्गी कैसे और कहासे सिद्ध हो सकती है ? क्योंकि जब स्वरूपसे जो सत्ता है वही अन्यरूपसे असत्ता है तब 'स्यादस्ति नास्ति च' कथचित् सत्त्व कथचित् असत्त्व कहनेकी क्या आवश्यकता है ? यदि ऐसी शङ्का करो तो- अत्रोच्यते । स्वरूपाद्यवच्छिन्नमसत्त्वमित्यवच्छेदकभेदात्तयोर्भेदसिद्धे.। अन्यथा स्वरू- पेणेव पररूपेणापि सत्त्वप्रसङ्गात् । पररूपेणेव स्वरूपेणाप्यसत्त्वप्रसगाच्च । इसका उत्तर यह है -क्योंकि स्वरूप आदि अवच्छिन्न सत्त्व है और पररूप आदि अवच्छिन्न असत्त्व पदार्थ यहा सत्त्व असत्त्वसे विवक्षित है। इस प्रकार स्वरूपादित्व और पररूपादित्व इन दोनों अवच्छेदक धर्मोके भेदसे सत्त्व तथा असत्त्व इनका भेद सिद्ध, है । यदि ऐसा न हो तो स्वरूपसे सदृश पररूपसे सत्त्वका प्रसङ्ग हो जायगा । और इसी रीतिसे पर रूपके असत्त्वके तुल्य स्वरूपसेभी असत्त्वका प्रसङ्ग हो जायगा. और अवच्छेदक भेद माननेसे दोनोंका भेद स्पष्ट ही है । कि च सत्त्व हि वृत्तिमत्त्व, भूतले घटोऽस्तीत्यादौ भूतलनिरूपितवृत्तित्ववान्धट इति वो- धान् । असत्त्व चाभावप्रतियोगित्वम् . भूतले घटो नास्तीत्यादौ भूतलनिष्टाभावप्रतियोगी घट पति बोधान । तथा च सत्त्वासत्त्वयोस्स्वरूपभेदोऽअत एव । और यह भी है कि सत्त्व वृत्तिमत्त्वरूप होता है । जैसे 'भूतले घटोऽस्ति' यहा- पर भूतल निरूपित जो वृत्तिता ताशा वृतितीवान् घट ऐमा गादबोध होता है । और असत्त्वके अभावका प्रतियोगित्वरूप होता है जैसे 'भृतले घटो नास्नि पृथ्वीपर घट नहीं निरापरण पादरीकरण : मात : प्रमाद्धि स्माटन्निनानि ६ एमवार ७ प रप ८ -नि-यो पदावा ईरपट ९. निल ५९ -7- "पी शक्नेि जिम पदार्थ या बाद वा सन्द पहने। वा पा र जनावग प्रतियोन का . - है। । १२ है इत्यादि प्रयोगोंमें भूतलनिष्ठ जो अभाव उसका प्रतियोगी घट ऐसा शाबोध होता है । तात्पर्य यह है कि 'भूतले घटोऽस्ति' इत्यादिम सत्त्व वृत्तिता सम्बन्धसे घटमे अन्वित है। और 'भूतले घटो नास्ति' यहां अभावका प्रतियोगिता सम्बन्धसे घटमें अन्वय है । इस प्रकार सत्त्व तथा असत्त्वका स्वरूपभेद पूर्ण रूपसे है। अपि च-ये त्रिरूपं हेतुमिच्छन्ति सौगतादय । ये वा पञ्चरूपमिच्छन्ति नैयायिकाढय. तेपामुभयेपामपि हेतोस्सपक्षसत्त्वापेक्षया विपक्षासत्त्वं भिन्नमेवाभिमतं, अन्यथा स्वाभिमतस्य त्रिरूपत्वस्य पञ्चरूपत्वस्य वा व्याघातात इति । और भी जो हेतुकी त्रिरूपता बौद्धमतावलम्बी मानते है और जो नैयायिक पञ्चरूपता मानते है उन दोनोंकोभी हेतुकी सपक्षमें सत्त्वकी अपेक्षासे विपक्षम असत्त्व भिन्नही अभीष्ट है । यदि ऐसा न माने तो अपने २ मतमें स्वीकृत त्रिरूपता तथा पचरूपताकी हानि होगी। पक्षधर्मता, सपक्षे सत्त्व, विपक्षे असत्त्व, ये तीन हेतुरूप बौद्धमतानुयायी मानते हे। जैसे 'पर्वतो वह्निमान् धूमात्' धूमदर्शनसे ज्ञात होता है कि पर्वतमें अमि है। 'धूमात्' यह पञ्चम्यन्त पद हेतु है उसकी पक्षधर्मता है. सैपक्ष महानसमेंभी धूमका सत्त्व है । और विपक्ष जलद आदिमें धूमका असत्त्वभी है । और नैयायिक तीन ऊपर कहेहुयेसे अधिक अबाधित विषयता तथा असत् प्रतिपक्षता ये दो रूप हेतुके और मानते है । इनममे साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले प्रबल प्रमाणका अभाव जो है उसको अवापित विषय कहते है । जैसे पर्वतमें साध्यभूत अग्निके विपरीत निश्चय करानेवाला प्रबल प्रमाण प्रत्यक्ष नहीं है. क्योंकि धूम देखनेके पश्चात् यदि पर्वतमें जाओ तो अग्नि अवश्य मिलेगी। इसमे धूमरूप हेतुका विषय |वल प्रमाणसे बावित नहीं है । टस लिये यह हेतु अबाधित विषय है । और उसी प्रकार साध्यसे विपरीत निश्चय करानेवाले समवल प्रमाणकी शून्यता जिम हेतुको हो उसको असत्प्रतिपन हेतु कहते है । अर्थात् जिसके साव्यमे विरुद्ध मा य मिट करन- वाला प्रतिद्वन्द्वी हेतु न हो सो यहा पर्वतम अमिसे बिरुद्ध अग्मिक अभावका माधक कोट अनुमानादि प्रमाण नहीं है इस कारण धृममप हेतु असत्यतिपक्षी ह । टन दोनो अर्थात बौद्ध और नैयायिकको अभीष्ट मपक्ष मत्त्व तथा विपक्षामत्त्वरूप हेतुके दृमरे तथा नामरे अहम यदि सपक्षमत्त्वकी अपेक्षा विपक्षम असत्त्वको भिन्न न मानगे अर्थात सत्त्वगत्वको ३१.०पही मानंग तो बौद्धका अभीष्ट हतुकी त्रिपना और नयाविकको अभीष्ट पचपना मिद्ध नहीं होगी क्योंकि मत्त्व अमत्त्व एक मानस एकम दृसग गतार्थ होने का जाता रहेगा दम लिय उनक निद्धान्तनभी सत्त्व और अमत्त्वका भेद मिह हो गया ।। - ६ भूटपाबाग , पल्प पतने निन्दना पर नागद मानने पर प्रस ८ टन ...नमाना र १ र ५. : नहा हदादिन हेतुमानमनन १३ अथैवमपि कथञ्चित्सत्त्वापेक्षया क्रमार्पितोभयस्य को भेद ? न हि प्रत्येकघटपटापेक्षया घटपटोभय भिन्नम्-इति चेन्न, शङ्का -अब कदाचित् यह कहो कि कथञ्चित् सत्त्वकी अपेक्षा क्रमसे योजित सत्त्व अ- सत्त्व कैसे भिन्न हो सकते है ? अर्थात् जैसा कथचित् सत्त्वका रूप है वैसाही क्रमसे योजित सत्त्वासत्त्वमेंभी सत्त्वका रूप है तो क्रमयोजित उभयके सत्त्वका कथञ्चित् सत्त्वकी अपेक्षासे क्या भेद है ? क्योंकि प्रत्येक घटपटकी अपेक्षासे क्रमयोजित घट पट उभयमें घट पट भिन्न नहीं है । ऐसी शङ्काभी युक्त नहीं है ।। प्रत्येकापेक्षयोभयस्य भिन्नत्वेन प्रतीतिसिद्धत्वात् । अतएव-प्रत्येकघकारटकारापेक्ष्या क्रमार्पितोभयरूपं घटपदमतिरिक्तमभ्युपगम्यते सर्वै प्रवादिभि । अन्यथा प्रत्येकघकाराद्य- पेक्षया घटपदस्याभिन्नत्वे धकारागुच्चारणेनैव घटपटज्ञानसम्भवेन घटत्वावच्छिन्नोपस्थिति- सम्भवाच्छेपोच्चारणवैयर्थ्यमापद्यत । अतएव प्रत्येकपुष्पापेक्षया मालाया कथञ्चिद्भेदस्सर्वा- नुभवसिद्ध । इत्थं च कथञ्चित्सत्त्वासत्त्वापेक्षया क्रमार्पितोभयमतिरिक्तमेव । क्योंकि प्रत्येककी अपेक्षासे उभयरूप समुदायका भेद अनुभवसिद्ध है । इस हेतुसे प्रै- त्येक धकार तथा टकारकी अपेक्षासे क्रमसे योजित कार टकार एतत् उभय समुदायरूप घट इस पदको सव वादियोंने भिन्न माना है । और यदि प्रत्येक धकार तथा टकार आ- दिकी अपेक्षासे घट पदको अभिन्न मानो तो केवल घकारादिके ही उच्चारणसे घटपदके ज्ञानके सम्भव होनेसे घटत्व अवच्छिन्न उपस्थितिका संभव है तो शेपैका उच्चारण व्यर्थ होगा । इसी हेतुसे प्रत्येक पुष्पकी अपेक्षासे मालाका कथञ्चित् भिन्नरूपसे अनुभव सर्वजन- प्रसिद्ध है इस प्रकार माननेसे कथञ्चित् सत्त्वकी अपेक्षा क्रमार्पित उभयरूप भिन्नही है । स्यादेतत् , क्रमार्पितोभयापेक्षया सहार्पितोभयस्य कथ भेद.? क्रमाक्रमयोऽशब्दनिष्टत्वे- नार्थनिष्टत्वाभावात् । न हि घटादौ क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयापेक्षयाऽक्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वो- भयमतिरिक्तमस्ति । घटपटोभयाधिकरणे भूतले क्रमार्पितघटपटोभयमेक सहार्पितघटपटोभय चापरमिति न केनाप्यनुभूयते । अस्तु कथञ्चित् सत्त्वका क्रमसे योजित उभयरूपका भेद सिद्धभी हो परन्तु क्रममे योजित सत्त्व असत्त्व उभयरूपकी अपेक्षासे सह योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपका भेद कैसे सिद्ध हो सकता है ? क्योकि सत्त्व असत्त्वके क्रम वा अक्रम गदनिष्ठ है अर्थनिष्ठ नहीं है । सत्त्व असत्त्व इनकी साथ योजना करो वा क्रमसे. रहेंगे तो सत्त्व असत्त्व येही । रन हेतुने क्रमसे अर्पित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपकी अपेक्षाने माथ अर्पित टन उभय रुपका भेद नहीं सिद्ध हो सकता । क्योकि घट आदि पदार्थमें क्रममे अर्पित मत्त्व अमत्त्व उभयपदी अपेक्षाने अक्रमले अर्पित सत्त्व असत्त्व यह उभयप भिन्न नहीं है । घट और पट इन दोनों के आधारभूत भृतल्में क्रमने योजित घट पट यह उभयरूप और माय : पानिपत वादिवाना मा. सप.. परमारे नाम ? राग २ चपराएप . गद १४ , अर्पित घट पट यह उभयरूप अन्य २ है, यह अनुभव किसीकोभी नहीं होता । क्योंकि क्रमसे योजना करो वा साथ, पढार्थ वही घट पट उभयरूप दोनो ढगाम है। अथ क्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयापेक्ष्याऽक्रमाप्तिसत्त्वासत्त्वोभयस्य भेदाभावेऽपि न क्षति । अपुनरुक्तवाक्यसप्तकस्यैव सप्तभङ्गीपदार्थत्वेन सप्तधा वचनमार्गप्रवृत्तेर्निरावायत्वात् । स- त्त्वासत्त्वधर्मविपयतया सप्तधैव वचनमार्गा प्रवर्तन्ते नातिरिक्ता , पुनरुक्तत्वादित्यत्र सम- भङ्गीतात्पर्यात् । स्वजन्यबोधसमानाकारवोधजनकवाक्योत्तरकालीनवाक्यत्वमेव हि पुन- रुक्तत्वम् । प्रकृते च तृतीयचतुर्थयोर्नेश पौनरुक्त्य सम्भवति, तृतीयभङ्गजन्यबोधे अस्ति- त्वविशिष्टनास्तित्वस्य प्रकारतया चतुर्थभङ्गजन्यबोधे चास्तित्वनास्तित्वोभयस्य प्रकारतया तृतीयचतुर्थजन्यबोधयोस्समानाकारत्वविरहात्-इति चेन्न । तथा सत्यधिकभङ्गस्य दुर्निवा- रत्वात् । तथाहि-यथा तृतीयचतुर्थयोरपौनरुक्त्य विलक्षणयोवजनकत्वान् । तथा व्युत्क्र- मार्पितस्य स्यान्नास्ति चास्ति चेति भङ्गस्य नास्त्यस्तित्वसहितावक्तव्यत्वप्रतिपादकभगान्तरस्य च न तृतीयसप्तमाभ्या पौनरुक्त्यम् । अस्तित्वविशिष्टे नास्तित्वप्रकारकबोधस्य तृतीयेन जन- नात्, व्युत्क्रमप्रयुक्तेन नास्तित्वसहितास्तित्वप्रकारकबोधस्य जननाच विशेपणविशेप्यभावे वैपरीत्येन ताहाबोधयोस्समानाकारत्वाभावात् । एवं सप्तमेनापि व्युत्क्रमार्पितोभयमहिताव- क्तव्यत्वप्रतिपादकभङ्गस्येति नवभङ्गीं प्राप्नोति । इति चेत् । कदाचित् यह कहो कि क्रमसे योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपकी अपेक्षासे अक्रम योजित सत्त्व असत्त्व इस उभयरूपका भेद न होनेपरभी कोद हानि नहीं है। क्योकि पुन- रुक्तिदोपरहित वाक्यसप्तक समुदायरूप ही सप्तभङ्गी पदार्थ है। उसके द्वारा सप्त प्रकारमे वचनमार्गकी प्रवृत्तिमें कोई वाधा नहीं है । सत्त्व असत्त्व धर्मके विषयतारूपमे मप्तभेदमे वचनके मार्ग प्रवृत्त हो सकते है न कि अधिक । क्योकि अधिक होनेमे पुनरुक्तिदोप आता है । इसी अर्थके वोधनमें सप्तभगीन्यायका तात्पर्य है । क्योकि एक वाक्यजन्य जो वोध हे उसी बोधक समान बोधजनक यदि उत्तर कालका वाक्य हो तो यही पुनरुक्त- दोप है । और प्रचलित प्रकरणम तृतीय 'स्यादस्ति नास्ति च घटः' तथा चतुर्थ 'स्यादवक्तव्य एव घट" भङ्गोम ऐमा पुनरुक्तदोषमभव नहीं है १५ इस प्रकार है -जैसे तृतीय चतुर्थ भङ्गोंमें पुनरुक्तिदोषका अभाव उनके विलक्षण बोध- जनक होनेसे माना है. ऐसेही विपरीत क्रमसे नास्तित्व अस्तित्व इस पृथक् भगकी तथा नास्तित्वअस्तित्वसहित अवक्तव्यत्वप्रतिपादक इस पृथक् भङ्गकी सिद्धिमें तृतीय 'स्याद- स्ति नास्तित्व' तथा सप्तम 'स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' भङ्गोंके साथ पुनरुक्ति दोप नहीं है । क्योंकि अस्तित्वविशिष्ट नास्तित्वप्रकारकबोधजनकता तृतीय भङ्गमें है । और हमने जो नूतन भङ्ग सिद्ध किया है उसमें अस्तित्वनास्तित्वको विपरीत क्रमसे योजित नारितत्वसहित अस्तित्वप्रकारकबोधजनकता है इस प्रकार विशेषणविशेष्यभावकी विपरीतता होनेसे दोनों भङ्गोंसे उत्पन्न ज्ञानोंमें समान आकारता नहीं है । ऐसेही सप्तम भङ्ग 'स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' के साथ विपरीत अर्थात् नास्तित्व अस्तित्व इस उभयसहित अवक्तव्यत्वप्रतिपादक विलक्षण बोधजनक भगकी सिद्धि होनेसे नव भङ्गीकी सिद्धि प्राप्त होती है. न कि सप्तभङ्गी यदि ऐसी शङ्का करो ? अत्राहुः । तृतीयेऽस्तित्वनास्तित्वोभयस्य प्रधानत्वम् । चतुर्थे चावक्तव्यत्वरूपधर्मा- न्तरस्येति न तयोरभेदशंका । अवक्तव्यत्व चास्तित्वनास्तित्वविलक्षणम् । नहि सत्त्वमेव वस्तुनस्स्वरूपं, स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्येव पररूपादिभिरसत्त्वस्यापि प्रतिपत्ते. । नाप्यसत्त्वमेव । स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्यापि प्रतीतिसिद्धत्वात् । नापि तदुभयमेव, तदुभयविलक्षणस्यापि जात्य- न्तरस्य वस्तुनोनुभूयमानत्वात् । यथा-दधिगुड चातुर्जातकादिद्रव्योद्भव पानकं हि फेवलदधिगुडाद्यपेक्षया जात्यन्तरत्वेन पानकमिदं सुस्वादुसुरभीति प्रतीयते । न चोभयविल- भणत्वमेव वस्तुनस्स्वरूपमिति वाच्यम् , वस्तुनि कथञ्चित्सत्त्वस्य कथञ्चिदसत्त्वस्य च प्र- तीते । दधिगुडचातुर्जातकायुद्भवे पानके दध्यादिप्रतिपत्तिवत् । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम । तथा च विविक्तस्वभावानां सप्तधर्माणा सिद्धेस्तद्विपयसशयजिज्ञासादिक्रमेण सप्तप्रतिवचन- रुपा सप्तभङ्गी सिद्धेति ।। यहापर उत्तर कहते है:-र्तृतीय भङ्गमें अस्तित्व नास्तित्व इस उभयकी प्रधानता है । और चतुर्थ भङ्गमें अवक्तव्यत्वरूप पृथक् धर्मकी प्रधानता है. इस लिये इन दोनोंके अभे- दकी शहा नहीं हो सकती क्योंकि अवक्तव्यत्वरूप धर्म अस्ति नास्तिसे विलक्षण पदार्थ है सत्त्वमात्रही वस्तुका स्वरूप नहीं है. क्योंकि जैसे स्वरूप आदिसे वस्तुका सत्त्व अनुभव सिद्ध है ऐसेही पररूप आदिसे असत्त्वभी अनुभवसिद्ध है और केवल असत्त्वभी वस्तुका स्वर प नहीं है क्योंकि स्वकीयरूप आदिसे उसके सत्त्वकीभी प्रतीति सिद्ध है। और सत्त्व असत्त्व एतत् उभयभी वस्तुका स्वरूप नहीं है. क्योंकि उभयरूपसे विलक्षण अन्य जानीय भी वस्तुका म्वरूप अनुभवसिद्ध है । जैसे दधि शर्करामें मरिच टलायची नाग- पेसर तथा लवगके सयोगसे द्रव्यसे एक अपूर्व भिन्न जातिका पानक रम उत्पन्न होता है ५शात उत्पार करनेवी शत्ति २ पल्टापन तृतीय नपा दर नृत्न यादन्नि गति यादवराव्य एप ७.गर्व ८ गत्ता ९ अन्दरप १० अपने ११ अनुभव १० अर्व ४ारण्य १६ जो कि केवल दधि गुड तथा मरिच तथा लवंगादिकी अपेक्षासे विलक्षण सुस्वाद तथा सुगन्धयुक्त होता है । इसका स्वादु श्रीखण्ड तथा आमकेभी रसमें पूर्वोक्त मरिच आदिक सयोगसे अनुभवसिद्ध है । और उँभय विलक्षण ही वस्तुका स्वरूप है यह भी नहीं कह सकते । क्योंकि वस्तुमें कथञ्चित् सत्त्व और कथञ्चित् असत्त्वकी प्रतीति होती है । जैसे कि दधि शर्करामें मिलित मरिचादि चातुर्जातक दधि गुड शर्करामें मिलित मरिच पत्रक नागकेसर तथा इलायची इन चार द्रव्योंसे उत्पन्न पानकमे दधि आदिके भी स्वादुका अनु- भव होता है । इसी प्रकार उत्तरके तृतीय चतुर्थ आदि भङ्गोमेंभी विलक्षण अर्थका अनुभव समझलेना । इससे पृथक् २ स्वभाववाले सातो धर्मोके सिद्ध होनेसे उन धर्मोके विषय भूत सशय जिज्ञासा आदि क्रमसे सप्त प्रतिवचनरूप सप्तभङ्गी सिद्ध हुई ॥ इयं च सप्तभङ्गी द्विविधा-प्रमाणसप्तभङ्गी नयसप्तभङ्गी चेति । कि पुनः प्रमाणवाक्यम् , किं वा नयवाक्यमिति चेत् ? यह सप्तभङ्गी दो प्रकारकी है एक प्रमाण वाक्य सप्तभङ्गी १ दूसरी नय वाक्य सप्तभङ्गी २ । कदाचित् यह कहो कि प्रमाण वाक्य क्या है और नय वाक्य क्या है तो - अत्र केचित् , सकलादेश प्रमाणवाक्यं, विकलादेशो नयवाक्यम् । अनेकधर्मात्मफवस्तु- विषयकबोधजनकवाक्यत्वं सकलादेशत्वं, एकधर्मात्मकवस्तुविपयकबोधजनकवाझ्यत्वं विकलादेशत्वम् इत्याहु । यहांपर कोई ऐसा कहते है कि सकलादेश वाक्य प्रमाण वाक्य है तथा विकलादेश नय वाक्य है । इनमेंसे सत्त्व असत्त्व आदि अनेक धर्म स्वरूप जो वस्तु है उस वस्तु विषयक वोधजनक अर्थात् वस्तुके अनेक धर्मोंका ज्ञान करानेवाला वाक्य सकलादेश है। और वस्तुके सत्त्व असत्त्व अवक्तव्यत्व आदि धर्मों से किसी एक धर्मका ज्ञान उत्पन्न क- रानेवाला वाक्य विकलादेश है ।। तेपां प्रमाणवाक्यानां नयवाक्यनां च सप्तविधत्वव्याघात । प्रथमद्वितीय चतुर्थभगाना सत्त्वासत्त्वावक्तव्यत्वरूपैकैकधर्मात्मकवस्तुविषयकबोधजनकाना मर्वथा विकलादेान्वन नयवाक्यत्वापत्ते. तृतीयपञ्चमपष्ठमनमानामनेकधर्मात्मझवस्तुविषयक बोधजनकाना मटा मकलादेशत्वेन प्रमाणवाक्यतापत्ते । न च त्रीण्येव नयवाक्यानि चत्वार्यव प्रमाणवास्यानी- ति वक्तु युक्त सिद्धान्तविरोधात । उनके मतमें प्रमाण वाक्योके तथा नय वाक्याके भी मप्त भेदका व्यापात होगा अर्थात् प्रमाण वाक्योका और नय वाक्यांकाभी मान प्रकारका भेद नहीं मिद होगा । क्योकि प्रथम द्वितीय तथा चतुर्थ अर्थात् 'स्यादम्ति स्यान्नास्ति म्यादवकाव्य एव' भगोकी क्रममे मत्त्व असत्त्व तथा अवक्तव्यन्वरूप वस्तु के एक एक धर्म विषयक बोर १७ करानेवाले होनेसे सर्वथा विकलादेशताके कारण नयवाक्यताकी आपत्ति होगी तथा तृतीय, पञ्चम, षष्ठ और सप्तम 'स्यादस्ति नास्ति च, स्यादस्ति चावक्तव्यश्च, स्यान्नास्ति चा- वक्तव्यश्च, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' भगोकी क्रमसे सत्त्व असत्त्व, सत्त्वसहित अवक्तव्यत्व असत्त्वसहित अवक्तव्यत्व तथा सत्त्व असत्त्व उभयसहित अवक्तव्यत्व वस्तुके अनेक स्वरूपोका बोध करानेसे सर्वथा सकलादेशके कारण प्रेमाण वाक्यताकी आपत्ति होगी । और तीन ही नय वाक्य है और चार ही प्रमाण वाक्य है ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि ऐसा कहनेसे अर्थात् प्रथम द्वितीय चतुर्थ भङ्गोको नयवाक्य और तृतीय पञ्चम पष्ठ तथा सप्तम भङ्गोको प्रमाण वाक्य माननेसे स्याद्वादके सिद्धान्तका विरोध होगा। यत्तु धर्माविषयकर्मिविषयकवोधजनकवाक्यत्व सकलादेशत्व, धर्म्यविषयकधर्मविषयक बोधजनकवाक्यत्वं विकलादेशत्वमिति-तन्न । सत्त्वाद्यन्यतमेनापि धर्मेणाविशेषितस्य धर्मिण- इशाब्दबोधविषयत्वासम्भवात् , धर्मिवृत्तित्वाविशेषितस्य धर्मस्यापि तथात्वादुक्तलक्षणस्या- सम्भवात् । और जो कोई कहते है कि विशेषणभूतधर्मको छोडके केवलधर्मी विषयक बोर्धजनक वाक्य सकलादेश और इसके विपरीत धैर्मीको छोडके केवल विशेपणीभूत धर्ममात्र विषयक वोधजनक वाक्य विकलादेश है सो यह भी युक्त नहीं है क्योकि सत्त्व असत्त्व आदि धर्मोमेसे किसी एक धर्मसे अविशेषित धर्मीकी शाब्दबोधमें विषयताका ही असभव है अर्थात् किसी न किसी धर्मसहित ही विशेष्य धर्मीका शाळबोधमें भान होता है न कि धर्मरहित धर्मी मात्रका। ऐसे ही धर्मीमें वृत्तितारूपसे विशेपित धर्मका भी शाब्दयोधर्म भान नहीं होता इस हेतुसे पूर्वोक्त सकलादेश तथा विकलादेशका लक्षण असभव अर्थात् लक्षण असभव दोपसे ग्रस्त है । न च स्याज्जीव एवेत्यनेन धर्मिमात्रविपयकवोधस्य जननात्स्यावस्त्येवेत्यनेन केवलधर्म- विपयकबोधस्य जननाच नासम्भव इति वाच्य, यतो जीवशब्देन जीवत्वरूपधर्मावच्छिन्न- स्यैव जीवम्याभिधानम्-नतु केवलधर्मिण , अस्तिशब्देन च यत्किञ्चिद्धर्मिवृत्तित्वविरोपित- स्येवास्तित्वस्याभिधानम-न तु केवलधर्मस्येति सर्वानुभवसाक्षिकम् । कदाचित् 'स्याज्जीव एव' कथञ्चित् जीव, इस वाक्यमे केवल जीव धीमानका जान उत्पन्न होनेसे तथा 'स्यादस्त्येव' कथञ्चित् सत्त्व. इन वाक्यने केवल मत्त्वधर्ममात्रका ज्ञान उत्पन होनेने पूर्वोक्त मकादेश तथा विकलादेशके लक्षणका मभव है । ऐमा कहो सो भी नहीं पर सकते । क्योकि जीव गदमे जीवत्वप धर्मावच्छिन्न ही जीवका कथन पेपरगर लापता पंदल : प्रता । पूर्वोर निगाव वित्र ६ मात्रा कर रानवाला पिन ८ भागनाला गेप दरानेदार ..दिप रग्नि १टिंग १२ "उन १३ मिति १४ निपावर १५ सन्त नबर्ग छन्द सम्पास पनीर न - १८ होता है न कि पृथक्कारक अवच्छेदक धर्मशून्य केवल धीमात्रका । ऐसे ही 'अम्ति' शब्दसे जिस किसी धर्मीमें वृत्तित्वरूपसे विशेषित ही विशेषणता वा वृत्तिता सम्बन्धसे अन्वित अस्तित्व धर्मका कथन होता है न कि धर्मी अन्वित हुये विना केवल धर्ममात्रका भान होता है, इस विषयमें सब विद्वानोंका अनुभव ही साक्षी है ॥ चैवं -द्रव्यशब्दस्य भावशब्दस्य च विभागानुपपत्तिरितिवाच्यम , यतो मुख्यतया द्रव्य- प्रतिपादकशब्दो द्रव्यशब्द', यथा जीवशब्द , जीवशब्देन हि जीवत्वरूप धर्मो गौणतया प्रतिपाद्यते-जीवद्रव्यं मुख्यतया । एवं मुख्यतया धर्मप्रतिपादकशब्दो भावशब्द , यथा-- अस्त्यादिशब्दः, तेन हि-अस्तित्वरूप धर्मस्य मुख्यतया प्रतिपादनम् , धर्मिणश्च गौणतया इति द्रव्यभावशब्दयोर्विभाग उपपद्यत इति ।। कदाचित् यह कहो कि यदि धर्मी तथा धर्मका पृथक् भान नहीं होता तब द्रव्यवाचक शब्द तथा भाववाचक शब्दोके विभागकी अनुपपत्ति होगी. सो यह भी नहीं कह सकते क्योंकि प्रधानतासे द्रव्यका वाचक जो शब्द है उसको द्रव्य शब्द कहते है जैसे जीव शब्द 'जीवः' यहापर जीव शब्दसे जीवत्वरूपधर्म तो गौणतासे प्रतिपादित होता है । इसी प्रकार मुख्यतासे धर्मप्रतिपादक जो शब्द है उसको भावशल कहते है जैसे अस्ति आदि शब्द । यहांपर 'अस्ति' इस शब्दसे मुख्यतासे अस्तित्वरूप धर्मका प्रतिपादन होता है और जीव आदि धर्माका गौणतासे । इस प्रकारसे द्रव्य तथा भाववाचक शब्दोंका विभाग उत्पन्न होता है । यदपि-पाचकोऽयमिति द्रव्यशब्द , पाचकत्वमस्येति भावगब्द , इति द्रव्यभावगत योर्विभागनिरूपणम् , तदपि न सङ्गच्छते । पाचकशब्देनापि पाचकत्वधर्मविशिष्टम्यैव पुरु- पस्याभिधानान्, पाचकत्वमित्यनेनापि पाचकवृत्तित्वविरोपितम्यैव धर्मस्य वोधनान ,-इति ॥ और जो ऐमा कहते हे 'पाचकोऽयम्' यह रोटी पकानेवाला यह द्रव्यवाचक शब्द है और 'पाचकत्वं अस्य' इसका पाचकपना, यह भाववाचक शब्द है. टस प्रकार द्रव्यवाचक तथा भाववाचक शब्दोके विभागका निरूपण होता है । सो यह कथन भी उनका युक्तिसे सर्गत नहीं है । क्योकि पाचक ऐमा कर्नेमे पाचकन्वधर्मसहित ही पुरुषका कथन होता है और 'पाचकत्व' दम शब्दसे पाचकर्म वृत्तित्व सम्बन्धसे विगपित धर्म- का ही कथन होता है ॥ अपरे तु-स्पाटम्नीन्यादिवाक्य समवियमपि प्रत्येक विकलादेश , ममुदिन मफलादया , इति वदन्ति । और अन्य ऐमा कहते है कि 'स्यादम्ति म्यान्नास्ति' इत्यादि मनप्रकारका नो वाक्यभेद है, वह प्रत्येक तो विकलांग है और माती वाक्य मिलकर गलादेश है ।।
१९ , अत्र चिन्त्यते-कुतस्स्यादस्तीत्यादिवाक्यं प्रत्येक विकलादेश ? अव यहांपर विचार करते है कि किस कारणसे 'स्यादस्ति' इत्यादि सप्तप्रकारका वाक्य भेद एक २ भेद विकलादेश है ॥ ननु-सकलार्थप्रतिपादकत्वाभावाद्विकलादेश इति चेन्न । तादृशवाक्यसप्तकस्यापि विक- लादेशत्वापत्ते , समुदितस्यापि सदादिवाक्यसप्तकस्य सकलार्थप्रतिपादकत्वाभावात्; सकल- श्रुतस्यैव सकलार्थप्रतिपादकत्वात् । कदाचित् ऐसा कहो कि एक २ पृथक् वाक्य सम्पूर्ण अर्थोका प्रतिपादक नहीं है इस लिये विकलादेश है सो ऐसा भी नहीं कह सकते। क्योंकि ऐसा माननेसे उस प्रकारके सातों वाक्य भी विकलादेश हो जायगे । 'स्यादस्ति' सत्त्व आदि सातों वाक्य मिलकर भी सम्पूर्ण अर्थोके प्रतिपादक सिद्ध नहीं हो सकते । क्योंकि सकलश्रुतज्ञान ही सम्पूर्ण अर्थोका प्रतिपादक है । एतेन-सकलार्थप्रतिपादकत्वात्सप्तभगीवाक्यं समुदितं सकलादेश', इति निरस्तम् , समु- दितस्यापि तस्य सकलार्थप्रतिपादकत्वासिद्धे, सदादिसप्तवाक्येन एकानेकादि सप्तवाक्य- प्रतिपाद्यधर्माणामप्रतिपादनात् । इसीसे सम्पूर्ण अर्थोका प्रतिपादक होनेसे मिलित सप्तभङ्गी वाक्य समुदाय सकलादेश यह मत पैरास्त हो गया क्योंकि मिलित भी सप्तभङ्गी वाक्यकी सम्पूर्ण अर्थोकी प्रति- पादकता असिद्ध है । सत्त्व असत्त्व आदि सप्तवाक्योंसे एक तथा अनेक आदि सप्तवाक्य प्रतिपाद्य धर्मोका प्रतिपादन नहीं होता ! सिद्धान्तविदस्तु एकधर्मबोधनमुखेन तदात्मकानेकाओषधर्मात्मकवस्तुविषयक वोध- जनकवाक्यत्वम् सकलादेशत्वम् । तदुक्तम् । 'एकगुणमुखेनागेपवस्तु रूपसङ्ग्रहात्सक- लादेश' इति । और सिद्धान्तवेत्ता अर्थात् सिद्धान्तके जाननेवाले तो ऐसा कहते है कि एक धर्मके वोधनके मुखसे उसको आदि लेके सम्पूर्ण जो धर्म है उन सब धर्मस्वरूप जो वस्तु तादृग वस्तुविषयक बोधैंजनक जो वाक्य है उसको सफलादेश कहते है । इमी वातको अन्य आचार्योने भी कहा है. वस्तुके एक धर्मकेद्वारा शेष सब वस्तुके स्वरूपोंका सग्रह करनेसे मकलादेश कहलाता तस्थार्थ - यदा-अभिन्न वस्तु एकगुणरूपेणोच्यते । गुणिना गुणस्पमन्तरेण विडोपप्र- तिपत्रसम्भवान , तदा सकलादेश, एको हि जीवोऽलित्वादिप्वेकन्य गुणन्य स्पेण अभेद- इत्या. अभेटोपचारेण वा. निरगस्तमस्तो वत्तमिप्यते विभागनिमित्तन्य तत्प्रतियोगिनो गुणा- न्तरम्याविवक्षितत्वात् । क्यमभेटवृत्ति १ वध चाऽभेदोपचार ? इति चन । व्यान्वेि- मायणे तदव्यतिरेयादभेदवृत्ति . पर्यायार्थत्वेनाभवणे परम्परयतिवरेऽपंगत्वाध्यारोपाटभ- पर पालटत करेपेर ४ वपत ५ जनाने हार जागानेदारा ८ पर sho - है ॥
० 2 और किस प्रकार है २० दोपचार' इति । अभेदवृत्त्यभेदोपचारयोरनाश्रयणे-एकधर्मात्मकवस्तुविषयवोधजनकं वास्यं विकलादेश इति प्राहु ॥ इसका तात्पर्य यह है कि जब अभिन्न वस्तु एकगुणरूपसे कहा जाता है तब गुण रूपके विना अर्थात् अन्य शेष धर्मोंके विना वस्तुके विशेष ज्ञानका असभव होनेसे वह एक धर्मद्वारा कथन ही सकलादेश है । क्योकि एक जीव अस्तित्व आदि सब धर्मोंमे एक धर्म- खरूपसे अभेद वृत्तिसे अथवा अभेदके उपचारसे अगरहित है, अत समस्तरूपसे ही वह कथन करनेको अभीष्ट है । क्योंकि विभागके निमित्तभूत उस जीवके प्रतियोगी अन्य धर्म अविवक्षित है कदाचित् यह कहो कि, कैसे अभेद सम्बन्धसे वस्तुकी वृत्ति है ? अभेदका उपचार ? तो इसका उत्तर यह है कि,-द्रव्यार्थतारूपसे आश्रय करनेसे द्रव्यत्वरूपसे अभेद होनेके कारण अभेद सम्बन्धसे द्रव्यत्वकी वृत्ति है। क्योकि द्रव्यत्व धर्मसे सब द्रव्योंका अभेद है और पर्यायार्थतारूप अर्थात् घटत्व कपालत्यादि- रूपका तथा जीवमें देवत्व मनुप्यत्वादि वा मिथ्यात्व सम्यक्त्वादि धर्मका आश्रयण करनेसे परस्पर भेद होनेपर भी द्रव्यत्वरूप एकत्वके अध्यारोपसे अभेदका भी उपचार है । और अभेदवृत्ति तथा अभेदोपचार इन दोनोका आश्रय न करके एक धर्मात्मक वस्तुविषयक बोधजनक जो वाक्य है, वह विकलादेश है। तत्र धर्मान्तराप्रतिपेधकत्वे सति विधिविपयकबोधजनकवाक्यं प्रथमो भङ्ग । स च स्यादस्त्येव घट इति वचनरूप । धर्मान्तराप्रतिपेधकत्वे सति प्रतिपेधविपयकवोधजनकवा- क्य द्वितीयो भङ्ग । स च स्यान्नास्त्येव घट इत्याकार तत्र प्रथमवाक्ये घटशब्दो द्रव्यवा- चक , विठोप्यत्वात् । अस्तीति गुणवाचक , विशेपणत्वात् । इन सप्तभङ्गोंमेंसे अन्य धर्मोंका निषेध न करके विवि विषयक अर्थात् सत्ता विषयम वोध उत्पन्न करानेवाला वाक्य प्रथम 'स्यादस्त्येव घटः' कथञ्चित् घट है, भग है। उस भगका स्वरूप 'स्यावस्त्येव घटः कथञ्चित् घट है इत्यादि वचनरुप है और टमी प्रकार अन्य धर्मका निषेध न करके निपेव विषयक बोषजनक वाक्य द्वितीय भग और 'स्यान्नास्त्येव घटः' कथञ्चित् घट नहीं है इत्यादि वचनरुप द्वितीय भाका आकार है, उसमें विगेप्य होनेके कारण प्रथम वाक्यम घट गन्द द्रव्यवाचक है जार विगेपण होनमे 'अस्ति' यह गद गुणवाचक ननु-घटस्य रूपम् । फलम्य माधुर्वम । पुष्पम्य गन्ध । जलस्य अन्यम । वायो पर्ग । इत्यादी गुणम्यापि विशेष्यत्व दृश्यते, द्रव्यन्यापि विरोपणन्त्र, इति चन्मन्यम । तथापि-ग- मानाधिकरणवाक्ये-नीलमुत्पन्ट गुट पट , मुरभिर्वायु , दन्यादा द्रव्यवाचकम्बर विशयन गुणवाचक्न्यैव विगेपणत्वमिति नियमात ।। १ विशेष भूत २ कदनेको दर भिन वर्ग पिति मानने पिपरक, ७ भE , है %3D -- ६ अग ।
२१ कदाचित् घटका रूप, फलकी मधुरता, पुष्पका सौगन्ध्य, जलकी शीतलता और वायुका स्पर्श इत्यादि वाक्योमें गुणकी भी विशेषणता देख पडती है क्योकि इन पूर्वोक्त वाक्योंमे घट, फलादि द्रव्योका अन्वयरूप तथा मधुरता आदि गुणों में है इससे द्रव्यकी भी विशेषणता सिद्ध हुई । ऐसी शङ्का करो तो सत्य है । तथापि समानाधिकरण वाक्यमे अर्थात् अवच्छे- दक धर्म तथा वस्तुका गुण दोनों एक अधिकरणमें अन्वयजनक वाक्यमें जैसे नीलकमल शुक्लपट और सुगन्ध पवन इत्यादि स्थानोमें द्रव्यवाचक कमल आदि शब्दको विशेप्यता तथा गुणवाचक नीलादि शब्दको विशेषणताका नियम है, इस हेतुसे द्रव्यवाचक शब्द प्राय. विशेप्य और गुणवाचक विशेषण होता है ।। तत्र स्वरूपादिभिरस्तित्वमिव नास्तित्वमपि स्यादित्यनिष्टार्थस्य निवृत्तये स्यादस्येवेत्येवकार । तेन च स्वरूपादिभिरस्तित्वमेव न नास्तित्वमित्यवधार्यते । तदुक्तम्- प्रथम भङ्गमें जैसे स्वकीयरूप आदिसे अस्तित्वका भान होता है ऐसे ही नास्तित्वका भी कथञ्चित् भान हो इस अनिष्ट अर्थके निराकरणके लिये 'स्यादस्त्येव' यहा अस्ति पदके अनन्तर 'एव' पद दिया गया, इस हेतुसे 'स्यात् अस्ति एव' इस वाक्यसे यह अर्थ वोधित होता कि स्वरूप आदिसे घटका अस्तित्वही है न कि नास्तित्व अर्थात् अपने रूपसे है ही है. उसका असत्त्व निजरूपसे नहीं है । जैसा कि कहा भी है ।। " वाक्येऽवधारणं तावदनिष्टार्थनिवृत्तये । कर्तव्यमन्यथानुक्तसमत्वात्तस्य कुत्रचित् ॥” इति ॥ 'स्यात् अस्ति एव घटः कथञ्चित् घट है ही है इत्यादि वाक्यमें अवधारण अर्थात् निश्चयवाचक 'एव' शब्दका प्रयोग अनिष्ट असत्त्वादि अर्थकी निवृत्तिकेलिये अ. वश्य कर्तव्य है ऐसा न करनेसे अकथितके तुल्य कदाचित् कहीं उसकी प्रतीति हो जाय । ननु नानार्थस्थले गौरेवेत्यादौ सत्यप्यवधारणेऽनिष्टार्थनिवृत्तेरभावान्, गामानयेत्याढा- वसत्यप्यवधारणे प्रकरणादिनानिष्टार्थनिवृत्तेर्भावाच, नावधारणाधीनाऽन्यनिवृत्ति । किञ्च- अन्यनिवृत्तिं कुर्वनेवकार एवकारान्तरमपेक्षते वा ? न वा ? आयेऽनवस्थापत्ति । द्वितीये यथैवकारप्रयोग एवकारान्तराभावेऽपि प्रकरणादिनाऽन्यनिवृत्तिर्लभ्यते तथा नर्वगन्दप्रयो- गेऽपि प्रकरणादिनाऽन्यनिवृत्तेर्लाससम्भवादेवकारप्रयोगोऽनर्थक इति ।। कदाचित् यह कहो कि नाना अर्थवाचक शब्दोंमें जैसे 'गोः एवं' केवल गौ इत्या- दिने निश्चयवाचक एव शब्दके रहनेपर भी अनिष्ट अर्थकी निवृत्तिका अभाव है । गो गळ पटा इन्द्रिय तथा किरण आदि कई अह्वा वाचक है तो अवधारणवाचक रहनेपर भी मय ही अर्थोदी उपस्थिति होगी और 'गास् आनर गौ राओ यहापर अवधारणवाचक एद गदके न रहनेपर भी प्रकरण आदिने अनिष्ट अर्थी निवृत्ति है । क्योकि हमादिक भपरणसे पार पका भानयनरूप अर्था जान इन वास्यने होता है न कि अन्य। ११ सपेद नपा ३ होय २२ इससे यह सिद्ध हुआ कि अवधारण शब्दके प्रयोगसे अन्यकी निवृत्ति वा अभाव नहीं होता क्योंकि निश्चयवाचक एव गढके रहनेपर भी अन्यकी निवृत्ति नहीं है. और न होनेपर भी 'गाम् आनय' इसमें अन्यकी निवृत्ति देखी गई है । इस हेतुमे अन्वय व्यतिरेकसे निश्चयवाचक शब्दको अन्यकी निवृत्ति में कारणता नहीं है । और भी अन्यकी निवृत्ति करता हुआ एवकार अन्य एवकार अर्थात् निश्चयबोधक दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा रखता है वा नहीं ? यदि प्रथम पक्ष है अर्थात् अन्य एव गन्दकी अपेक्षा रखता है तब तो अनवस्था दोप आवेगा । क्योकि जैसे 'अस्ति' इत्यादि शन अपने अर्थको निश्चय वा पुष्ट करानेकेलिये एव गळकी अपेक्षा रखते है ऐसे ही एव गन भी अपने अर्थको दृढ करानेकेलिये दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा करेगा और दूसरा एवं शब्द भी अपने अवधारणरूप अर्थको दृढ करानेकेलिये तीसरे एव शळकी अपेक्षा करेगा। इस प्रकार अनवस्था होगी और द्वितीय अर्थात् एवकार दूसरे एवकार की अपेक्षा अपने अर्थके बोध करानेमें नहीं रखता तो जैसे एवकारके प्रयोगमें दूसरे एवकारके अभा- वमें भी प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिका लाभ होता है ऐसे ही सब शब्दोके प्रयोगम भी एवकारके विना ही प्रकरण आदिसे अन्यकी निवृत्तिके लाभका सभव होनेसे 'स्याटस्ति एव' इस भगमें भी एवकारका प्रयोग व्यर्थ ही है । मैवम् । यतशब्दाम्नायपरिपाटी विरुद्धयते । तत्र हि ये शब्दास्स्वार्थमात्रेऽनवधारिते सहे. तितास्ते तदवधारणविवक्षायामेवकारमपेक्षन्ते । तत्समुच्चयादिविवक्षाया चकारम् । यथा- घटमेवानय, पट चानय, इति । यस्त्ववधारणे सङ्केतितस्तस्य च नावधारणबोधन एवका- रान्तरापेक्षा । यथा-चकारस्य समुच्चयवोधने न चकारान्तगपेक्षा ॥ ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योकि शनशास्त्रकी पद्धति रीति वा सम्प्रदायका उसमे विरोध आता है। गन्नगात्रमें अर्थात् शब्दोकी शक्ति तथा शब्दकी व्युत्पत्तिकारक व्याक- रण आदि गाम्नमें जो शन निश्चयरहित केवल स्वार्थमात्रम जैसे घट पट अग्ति आदि कम्बुग्रीवादि व्यक्तिमें मकेतित है वे ही अवधारण अर्थके कथनकी वक्ताकी दच्छा होनेगर एवकार की अपेक्षा करते है और वे ही गन्द पदार्थान्तरक सग्रहकी विवक्षाम चकार की अपना रखते है जैसे 'घटमेवानय, पदं चानय' घट ही लाओ और पट भी लामो टन दोनों वाक्याम घट पट शब्द अपने अर्थ कम्बुग्रीवादिमान् पदार्थ, तथा तन्तुमाफी रचना विशेष में सकेतित है, इस हेतुम व निश्चयकलिये एव गद तथा समुच्चयबोधक चकारकी अपेक्षा न हैं और जो गळ अवधारणाप अर्थमं ही संशतित है अर्थात जिसका धारा- न ही अर्थ है उसको पुन अवधारणम्प अर्थवो र कगर्नेलिये टमर एवकार शकी. 1सा नहीं हैं ऐसे ही ममुच्चयन्प अर्थबोधक चार भी दम चकारकी उपेक्षा नहीं गाता ५ जपने सर्व निश्चयम्प अमें : बोपित ४ समूहगीरो .निथयारण - AH अनेक प्रद २३ और न्यायशास्त्रकी रीतिसे उसी शब्दके अनन्तर एकार्थबोधक वही शब्द जैसे 'एव एव' वा 'च च' ऐसा रखनेसे शाब्दबोध भी नही होगा. जैसे 'घटो घटः' धडा धडा, इस वाक्यका अर्थबोध नहीं होता क्योकि शाब्दबोधमें एक शब्दके उच्चारणके पश्चात् उसी अर्थबोधक उसी शब्दको कारणता नही मानी गई है । इस हेतुसे भी एव शब्द दूसरे एव शब्दकी अपेक्षा अपने अर्थ बोध करानेमें नहीं रखता न च निपातानां द्योतकत्वादेवकारस्य वाचकत्व न सम्भवतीति वाच्यम् । निपातानां द्योतकत्वपक्षस्य वाचकत्वपक्षस्य च शास्त्रे प्रदर्शनात् । “द्योतकाश्च भवन्ति निपाता.” इत्यत्र 'च शब्दाद्वाचकाश्च' इति व्याख्यानात् ॥ कदाचित् यह कहो कि निपातोंको तो द्योतकता है नकि वाचकताका सभव है । तब एवकारका प्रयोग व्यर्थ ही है सो ऐसा नहीं कह सकते. क्योंकि निपातोंका द्योतकत्व तथा वाचकत्व दोनो पक्ष शास्त्रोंमें देखे जाते है। 'द्योतकाश्च भवन्ति निपाता' निपात द्योतक भी होते है इस वाक्यों च शब्दसे वाचकताका भी व्याख्यान किया गया है । यदि निपात केवल द्योतक ही होते तो 'द्योतकाच' द्योतक भी यहापर समुच्चयार्थक 'च' गन्दका प्रयोग क्यों किया ? केवल 'द्योतकाः' इतना ही कहना पैर्याप्त था. च शब्दसे यह वोधित होता है कि द्योतक तथा वाचक भी निपात है ॥ परे तु-"निपाताना द्योतकतया न द्योतकस्य द्योतकान्तरापेक्षेत्यवधारणद्योतने नैवकार- स्यैवकारान्तरापेक्षा, यथा प्रदीपस्य न प्रदीपान्तरापेक्षा, वाचकस्य च घटादिपदस्य युक्ताऽव- धारणबोधनायैवकारापेक्षा, ननु-द्योतकस्यापि द्योतकान्तरापेक्षा दृश्यते, एवमेवेत्यादौ एव- मितिमान्तनिपातस्यैवकारापेक्षणात् , तथा च सर्वोऽपि द्योतको द्योत्यार्थे द्योतकान्तरापेक्षस्स्या- दित्यनवस्थादुर्निवारेति चेन्न, तत्र एव शब्दस्य स्वार्थवाचकत्वादन्यनिवृत्तौ द्योतकापेक्षोपपत्ते , निपाताना वाचकत्वस्यापि शास्त्रसम्मतत्वात् , अतएव उपकुम्भमित्यादावुपशब्देन कुम्भशब्दस्य समास सगच्छते, अन्यथा-उपशब्दस्य द्योतकत्वेन समासो न स्यात्, द्योतकेन समासास- म्भवात्" इत्याहु ॥ अन्य तो ऐसा कहते है कि,-निपातोंको द्योतकत्व होनेसे एक द्योतकको दूसरे द्योतककी अपेक्षा नहीं रहती इस लिये अवधारणरूप अर्थ द्योतित होनेकेलिये एक एवकार शव्दको दूसरे एवकार शब्दकी अपेक्षा ऐसे नहीं रहती जैसे एक दीपकके प्रकाशित होनेके लिये दूसरे दीपककी अपेक्षा नहीं रहती और वाचक जो घट तथा अम्ति आदि गळ है उनके अवधारणर-प अर्थ जनानेकेलिये एवकारकी अपेक्षा योग्य ही है । कदाचित् यह कहो कि एक द्योतकको भी दूसरे द्योतककी अपेक्षा होती है जैसे 'एवम् एवं' ऐसा ही, यहापर पदन यह जो मकारान्त निपात है उसको एवकी अपेक्षा है तो इस रीतिम मव द्योतक गनशान २ पट शब्दवे लागे पट वा पला शब्द : किमी पदवं योगने रमीर जयंरी पारा ४ पापी ५ प्रवाहाप ६ निश्च ७ प्रकाशित ८ म जिम जनमें प्रागन २४ che गब्द अपने द्योत्य अर्थ प्रकाशित होनेकेलिये अन्य द्योतकका सापेक्ष होगा और वह भी द्योतक दूसरेकी अपेक्षा करैगा तो अनवस्था दोष दुर्निवारणीय है, यह कथन भी अनुचित है. क्योंकि 'एवम् एव' यहापर जो एवम् शब्द है, वह 'ऐसा' इस अपने स्वार्थ- मात्रका वाचक है इस हेतुसे वहापर अन्यकी निवृत्तिकेलिये उसको दूसरे द्योतक एव शब्दकी अपेक्षा होनी योग्य है क्योकि निपातोंका वाचकत्व पक्ष भी शास्त्र सम्मत है । इमी कारण 'उपकुम्भम्' घटके समीप इत्यादि पढोमे निपातरूप समीप अर्थक वाचक उप शब्दके साथ घट शब्दका समास सगत होता है और यदि उप गन्दको केवल द्योतकता मात्र हो तो घट शब्दके साथ उसका समास न हो क्योकि द्योतक शब्दके साथ समासका होना असभव है ।। अत्र सौगता -"सर्वशब्दानामन्यव्यावृत्तिवाचकात् घटादिपदैरेव घटेतरव्यावृत्तिबोधनान्न तदर्थमवधारणं युक्तम्” इति वदन्ति । यहापर सौगत कहते है कि, अन्य व्यावृत्ति अर्थात् जिस शब्द का अर्थ कहना है उससे भिन्न जितने गल है उन सबकी व्यावृत्ति ही जब सब शब्दकी वाचकता तब घट आदि पढोसे ही घटसे भिन्न सबकी व्यावृत्तिरूप अर्थका बोध हो जाता है तो उसके लिये अवधारण वाचक एव शब्दका प्रयोग करना योग्य नहीं है ॥ तन्न,-घटादिशब्दाद्विधिरूपतयाप्यर्थयोधस्यानुभवसिद्वत्वात । यदि च शब्दाद्विधिरूपतया- थंवोधो नानुभवसिद्ध इति मन्यते । तदा कथमन्यव्यावृत्तिगब्दो विधिरूपेणान्यव्यावृति योग- यति । न च-अन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेणैवान्यव्यावृत्तिगदादोध इति वाच्यम । तथा सति तदन्यव्यावृत्तेरपि तदितरव्यावृत्तिरूपेण वोवम्य वक्तव्यतयाऽनवम्थापत्तरिति । तथा च 'वाक्येऽवधारण तावदनिष्टार्थनिवृत्तये' इति सिद्वम ॥ सो यह बौद्धोका कथन युक्तिपूर्वक नहीं है क्योकि,-घट आदि गदोमे अन्यकी निवृत्ति के सिवाय विधिरूपसे भी अर्थका बोध सबको अनुभवसिद्ध है। 'घटः' गंगा उच्चारण करनेसे घटकी विधिका भी ज्ञान होता है और यदि ऐसा ही मानते हो कि बट आदि शब्दसे विविरुप अर्थका बोध अनुभव सिद्ध नहीं है तब अन्य व्यावृत्ति यह शब्द विविआपसे अन्यकी निवृत्तिन्प अर्थका बोध केमे कगता है ? कदाचित ऐसा कहो कि जन्य व्यावृत्ति यह शब्द भी उमम भिन्नकी व्यावृत्तिन्पमे अन्यकी व्यावृत्तिम्प जयंका बोध कराना है तो यह भी नहीं कह सकने क्योकि यदि उसमे भिन्न अन्यव्यावृत्ति गन्न नी उगो भिन्न व्यावृत्ति पसे और वह जन्य व्यावृत्ति भी अपने भिन्न व्यावृत्तिापरही का बोध कगंवगा टमी प्रकार उत्तर उत्तर मब अन्य व्यावृत्ति गब्द उसने भिन्न व्यानि ही रूपमे अर्थ बोध कगंवा तो अनवन्या दीप आंदगा क्योंकि विपि न मानने त्या ६ प्रकाश होन्र र चटमगार ५ निराकर अनिष्टन्तर्गनिनिय मन्च ८ -2717 अबरा! सोनम 147 ।
२५ व्यावृत्ति कभी समाप्त न होगी । इससे यह सिद्ध होगया कि वाक्यमें अनिष्टकी निवृत्तिके लिये अवधारण वाचक एव शब्दका प्रयोग करना उचित है ॥ अयं चैवकारविविध , अयोगव्यवच्छेदबोधक अन्ययोगव्यवच्छेदवोधक. अत्यन्तायोग- व्यवच्छेदबोधकश्च इति । यह अवधारणवाचक एवकार तीन प्रकारका है एक अयोगव्यवच्छेदबोधक अर्थात् सम्बन्धके न होनेका व्यावर्त्तक, दूसरा अन्ययोगव्यवच्छेदवोधक अर्थात् दूसरेके सम्बन्ध- की निवृत्तिका बोधक, और तीसरा अत्यन्त असम्बन्धकी व्यावृत्तिका बोधक ।। तत्र विशेपणसङ्गतैवकारोऽयोगव्यवच्छेदबोधक , यथा-शव पाण्डुर एवेति । अयोगव्य- वच्छेदो नाम-उद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वम् । प्रकृते चोहेश्यतावच्छे- टक शसत्व, शवत्वावच्छिन्नमुद्दिश्य पाण्डुरत्वस्य विधानात्, तथा च-शसत्वसमानाधि- करणो योऽत्यन्ताभाव , न तावत्पाण्डुरत्वाभाव , किन्त्वन्याभाव , तदप्रतियोगित्व पाण्डुरत्वे वर्तत इति शद्धत्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिपाण्डुरत्ववान् शड्स इत्युक्तस्थले वोध । इनमेंसे विशेषणके साथ अन्वित एवकार तो अयोगकी निवृत्तिका वोध करानेवाला होता है जैसे 'शट्सः पाण्डुः एव' शख श्वेत ही होता है। इस वाक्यमें उद्देश्यतावच्छेदकके समान अधिकरणमें रहनेवाला जो अभाव उस अभावका जो अप्रतियोगी उसको अयोग व्यवच्छेद कहते है । यह प्रथम दिखा चुके है कि जिस वस्तुका अभाव कहा जाता है वह वन्तु उस अभावका प्रतियोगी होता है । अव यहा प्रकृत प्रसगमें उद्देश्यताका अवच्छे- दक धर्म शखत्व है क्योंकि गखत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो शख है उसको उद्देश्य करके पाण्डत्व धर्मका विधान करते है तो शखत्व जो उद्देश्यताका अवच्छेदक धर्म है उसका अधि- करण शख है शखरूप उद्देश्यमें उद्देश्यतावच्छेदकधर्म समवाय सम्बन्धसे रहता है तो इस रीतिसे गखत्वके समान अधिकरणरूप शखमें नीलत्वका अभाव है पीतत्वका अभाव है परन्तु पाण्डत्वका अभाव नहीं है इस हेतुसे शखमें रहनेवाले अभावका अप्रतियोगी पाण्डत्व हुआ न कि प्रतियोगी क्योंकि इस अभावकी प्रतियोगिता नीलत्व आदि धर्मम रहती है और प्रतियोगितावाला ही प्रतियोगी होता है । इस रीतिसे गखत्वके समान अधिकरणमें रहनेवाले अभावका अप्रतियोगी पाण्डुत्वधर्म होगया उस धर्म करके सहित राख है, ऐसा पूर्वोक्त उदाहरण 'शवः पाण्डुः एव' में अर्थ बोध होता है तात्पर्य यह है कि उद्देश्यतावच्छेदक शखत्व जिनमें रहता है, उसी अधिकरणमें रहनेवाला जो अभाव है उसका जो प्रतियोगी न होगा वहीं अयोगव्यवच्छेद होगा तो उद्देश्यताव- च्छेदक शखत्व राखरूप अधिकरणमें है, उसमे पाण्टुत्वका अभाव तो है नहीं क्योकि पर तो पाण्डवर्ण ही है, इसलिये उद्देश्यतावच्छेदक नमानाधिकरण अभावका अप्रतियोगी मारित • ररा ४ सामने .
२६ ६ पाण्डुत्व है उसीके अयोग अर्थात् असम्बन्धकी निवृत्तिका बोधक ण्वकार यहा 'गहः पाण्डुः एव' पर लगाया गया है ।। विशेष्यसङ्गतैवकारोऽन्ययोगव्यवच्छेदबोधक । यथा-पार्थ एव वनुर्धर इति । अन्ययो- गव्यवच्छेदो नाम विशेष्यभिन्नतादात्म्यादिव्यवच्छेद । तत्रैवकारेण पार्थान्यतादात्म्या. भावो धनुर्धरे वोध्यते । तथा च पार्थान्यतादात्म्याभाववद्धनुर्धराभिन्न पार्थ इति बोध ॥ और विशेप्यके साथ सहत जो एवकार है वह अन्ययोगव्यवच्छेदरूप अर्थका बोध कराता है जैसे 'पार्थ एव धनुर्धरः' धनुर्धर पार्थ ही है इस उदाहरणम एवकार अन्य योगके व्यवच्छेदका बोधक है बिगेप्यसे अन्यम रहनेवाले जो तादात्म्य आदि उनकी व्यावृत्तिका जो बोधक उसको अन्ययोगव्यवच्छेदबोधक कहते है । इस पूर्वोक्त उदा- हरणमें एवकार शब्दसे पार्थसे अन्य पुरुपमे रहनेवाला जो तादात्म्यका अभाव वह धनु- धरमें बोधित होता है । इस रीतिसे पार्थसे अन्य व्यक्तिमे रहनेवाला जो तादात्म्य उसके अभावसहित जो धनुर्धर तदभिन्न पार्थ है अर्थात् पार्थसे अतिरिक्तम धनुर्धरत्व नहीं है ऐसा 'पार्थ एव धनुर्धरः' इस उदाहरणका अर्थ होता है । यहापर धनुर्धरत्वका पार्थसे अन्यम सम्बन्धके व्यवच्छेदका बोधक पार्थ इस विशेप्यपदके आगे एव शब्द लगाया गया है । क्रियासगतैवकारोत्यन्तायोगव्यवच्छेदवोधक , यथा नील सरोजं भवत्येवेति । अत्यन्ता- योगव्यवच्छेदो नाम-उद्देश्यतावच्छेदकव्यापकाभावाप्रतियोगित्वम् । प्रकृते चोदेउयताव छ- दक सरोजत्वम् , तद्धर्मावच्छिन्ने नीलाभेदम्पधात्वर्थस्य विधानात । सगेजत्वव्यापको योड- त्यन्ताभाव , न तावन्नीलाभेदाभाव , कम्मिश्चित्सरोजे नीलाभेदस्यापि मत्त्वात, त्वन्याभाव , तदप्रतियोगित्व नीलाभेदे बर्तत इति मरोजत्वव्यापकान्यन्ताभावाप्रतियोगि नीलाभेदवत्सरोजमित्युक्तस्थले वोध । और क्रियाके साथ सङ्गत जो एवकार है वह अत्यन्त अयोगके व्यवच्छेदका बोधक है जैसे 'नीलं सरोजं भवत्येव' कमल नील भी होता है उद्देश्यतावच्छेदक वर्मका व्यापक जो अभाव उस अभावका जो अप्रतियोगी उसको अत्यन्तायोगव्यवच्छेद कहते है। प्रकृत प्रसङ्गमें गृहीत 'नीलं सरोजं भवत्येव' दम उदाहरणम उद्दश्यतावच्छेदक वर्म सरोजत्व है क्योकि उनीसे अवच्छिन्न कमलको उद्देश्य करके नीलत्वका विधान ह गो मरोजत्वरुप धर्ममे अवच्छिन्न सगेजम नीलमे अभेदरूप पातुके अर्थका विधान यहापर अभीष्ट है अन मगेजन्वका व्यापक जो अभाव हे वह नालंक भेदका प्रभाव नहीं हो सकता क्योंकि किसी न किमी मगेनने नीलका अभेद भी है जर हिमा मंगेजमें नीलका अभट है तब नील अभडका अभाव मगजवका व्यापक नही । १ अन्वयरो प्राम अन्वर मार मन्बन्धी निनि : अमंद मन ५ अनट ७ व्यावृत्ति ८ अन्दित ९व्यात १० मोनो अन्य पर उसनेमा होने कमरमानने रटवाग १३ कमर , यह सिद्ध हुवा किन्तु अन्यघटादि पदार्थका अभाव सरोजत्वका व्यापक है उस अभावकी प्रतियोगिता घट आदिमें है और अप्रतियोगिता नीलके अभेदमे है । इस रीतिसे सरोजत्वका व्यापक जो अत्यन्ताभाव उस अभावका अप्रतियोगी जो नीलाभेद उस अभेद- सहित सरोज है ऐसा 'नीलं सरोजं भवत्येव' इस स्थानमें अर्थ होता है,-भावार्थ यह है कि,-जहा अभेद रहेगा वहापर अभेदका अभाव नही रह सकता, इसलिये सरोजत्व व्यापक अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी नीलका अभेद हुआ और उस नीलके अभेदसे युक्त सरोज है ऐसा अर्थ पूर्वोक्त वाक्यका हुआ ॥ नन्वेवं-स्यादस्त्येव घट इत्यादावत्यन्तायोगव्यवच्छेदबोधकेनैवकारेण भवितव्यम् , क्रिया- सगतत्वात् , एव च विवक्षितार्थासिद्धि, कस्मिंश्चिद्धटेऽस्तित्वस्याभावेऽपि ताशप्रयोग- सम्भवात् । यथा कस्मिश्चित्सरोजे नीलत्वस्याभावेऽपि नीलसरोजं भवत्येवेति प्रयोग । इति चेन्न,-प्रकृतेऽयोगव्यवच्छेदवोधकस्यैवैवकारस्य स्वीकृतत्वात्, क्रियासङ्गतस्यैवकार- स्यापि कचिदयोगव्यवच्छेदवोधकत्वदर्शनात् । यथा-ज्ञानमर्थ गृह्णात्येवेत्यादौ ज्ञानत्वसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्यार्थग्राहकत्वे धात्वर्थे वोध । तत्राप्यत्यन्तायोगव्यवच्छे- दबोधस्योपगमे ज्ञानमर्थ गृहायेवेतिवज्ज्ञान रजत गृह्णात्येवेति प्रयोगप्रसङ्ग । सकलज्ञानेपु रजतग्राहकत्वस्याभावेऽपि यत्किचिज्ज्ञाने रजतग्राहकत्वसत्त्वेनैव ज्ञान रजत गृहात्येवेत्यत्यन्ता- योगव्यवन्छेदवोधकैवकारप्रयोगस्य निर्बाधत्वात् । तद्वत्प्रकृते क्रियासङ्गतोऽप्ययोगव्यव- न्टेयोधक एवकार । स्यादस्त्येव घट इत्यादौ घटत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि- त्वस्यैवकारार्थस्य धात्वर्थेऽस्तित्वेऽन्वयेन घटत्वसमानाधिकरणोऽत्यन्ताभावाप्रतियोग्यस्तित्ववान् घट इति बोध । घटत्वसमानाधिकरणो योऽत्यन्ताभाव , न तावदस्तित्वात्यन्ताभाव , किन्त्व- न्याभाव , तदप्रतियोगित्वस्यास्तित्वे सत्त्वात् ।। कदाचित् ऐसा कहो कि, ऐसा माननेसे 'स्यादस्ति एव घट:' कथचित् घट इत्यादि उदाहरणमें भी अत्यन्तायोगव्यवच्छेदक ही एवकार होना चाहिये क्योकि यहा भी क्रिया सगत एवकार है और क्रिया अन्वित एवकारको अत्यन्तायोगव्यव- च्छेदक कह आये है तो इस प्रकार कथन करनेको इप्ट अर्थात् स्वरूपादिसे भी अस्तित्वके सदा नास्तित्वरूप अनिष्टकी व्यावृत्ति अर्थात् अयोगव्यवच्छेदरूप अर्थकी सिद्धि नही होगी और किसी घटमें अस्तित्वके अभावमें भी इस प्रकारके प्रयोगकी संभावना है। जैसे किसी सरोजमें नीलत्वके अभावमें भी 'नीलं सरोजं भवत्येव कमल नील भी होता है ऐन्ने ही 'स्यादस्ति एव घटः' यहा भी उनी अर्थमें एवकार क्या नहीं ? ऐण यहा नहीं कह सकते । क्योकि इम प्रचलित स्थल 'स्यादस्ति एव घट: में जोगव्यवच्छेदबोधक ही एदार म्वीकार किया गया है । कही २ क्रियाक नाथ मात एकवार भी अयोगव्यवच्छेदोधक अर्धमें दवा गया है । जैसे 'जानं अर्थ गुणा सर र कमर दान , , २८ यद्यपि सर गृह्णात्येव' ज्ञान किसी न किसी अर्थको ग्रहण करता ही है इत्यादि उदाहरणम उद्दे- श्यतावच्छेदक ज्ञानत्व धर्मके समान अधिकरणम रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्र- तियोगी अर्थग्राहकत्वरूप धात्वर्थका बोध होता है। जानम जब अर्थग्राहकता है तब उसम अर्थग्राहकत्वका अत्यन्ताभाव नहीं रह सकता इसलिये अर्थग्राहकत्व उस अत्यन्ता- भावका अप्रतियोगी हुआ । यदि वहा भी अत्यन्तायोगव्यवच्छेदरूप अर्शका बोधक ही एवकार मानोगे तव 'जानमर्थ गृहाति एव' इसीके सहा 'जानं रजतं गृह्णाति एव' ज्ञान चाढीको ग्रहण करता ही है ऐसा भी प्रयोग हो जायगा ज्ञानोम रजतकी ग्राहकताका अभाव है क्योकि सब जान चाढीको नहीं ग्रहण करते तथापि कोई एक चादीको भी ग्रहण करता है इस हेतुसे 'ज्ञानं रजतं गृहाति एव' इस उदाहरणम अत्यन्तायोगव्यवच्छेढबोवक एक्कारके प्रयोगम कोई बाबा न होगी तो जैसे वहा अयोगव्यवच्छेदरूप अर्थका बोधक क्रियासगत भी एक्कार है वैसा ही यहा भी क्रियाम अन्वित होनेपर भी एवकार अयोगव्यवच्छेढबोवक ही है 'स्यादस्ति एव घटः' कथचित् घट है ई है इत्यादि उदाहरणम उद्देश्यतावच्छेदक घटत्वरूप वर्मके अधिकरणरूप घटम रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्रतियोगित्वरूप जो एक्कारका अर्थ है उसका अम् धातुके अस्तित्वरूप अर्थमें अन्वय होनेसे घटत्वका जो अविकरण उसी अधिकरणमें रहनेवाले अत्यन्ताभावका अप्रतियोगी जो अम्नित्व तादृश अग्नित्ववान् अर्थात् अस्तित्वसहित घट ऐसा इस वाक्यका अर्थ हुआ. तात्पर्य यह है कि घटम घटन धर्म है और 'अस्ति' इस शब्दमे अम्निताका विवान भी घटत्व धर्मसे अवच्छिन्न घटको उद्देश्य करके करते है इसलिये उमीम अम्तित्व भी है तो अम्नित्व रहते तो अग्नि- त्वका अत्यन्ताभाव घटम नहीं कह सकते किन्तु पटादिका अत्यन्ताभाव घटम है उसका प्रतियोगी पटादि पदार्थ दुवे, अप्रतियोगी अम्निन्व टमलिय उद्देश्यतावच्छेदक घटत्यके समानाधिकरणम रहनेवाले अत्यन्ताभावका प्रतियोगी जो अम्निन्व उस अग्नि- त्वमे युक्त घट एमा नर्थ टस 'स्यादम्त्येव घटः' वाक्यका हुना अथ-घटत्वममानाधिकरणो योऽन्यन्ताभाव इत्युक्तम्निन्वान्यन्नाभावोऽपि भवितुमर्हति. अ- नित्वात्यन्ताभावम्य नाम्नित्वम्य घट मच्चात नालगाभावाप्रतियोगिन्य चाम्नि बाधितम, दति निम्तवाक्यनाम्नित्वाभावन्य नाम्निन्वन्य घट निपंच प्राप्नोनीति चन ।-नयन, प्रनि- योगियविकरणाभावाप्रतियोगित्वमेवागर्थ, तादगाभावे-उद्देश्यनावन्दरमामाना - करण्य चोट्यवोधक पदममभिचाहाग्लम् । गद पाण्दुर एवंन्यादा प्रतियोगिया - करणाभावाप्रतियोगिवन्पैवकागो भाव दाइत्वमामानाधिकरणम्य दादरमर भिचाहारलन्नत्वात । एव च प्रत यवनागर्य प्रतियोगिपिरणाभावापनियोगिचा, अभाव घटत्वमामानावियन्तु षटपदमभिचाहारल चम । नया च पटत्वरमानाप ६पर्य ग्रटा कानी ट्रात २९ करण प्रतियोगिव्यधिकरणो योऽभाव , न तावठस्तित्वाभावरूप नास्तित्व, तस्य प्रतियोगि- नाऽस्तित्वेन समानाधिकरणत्वात् । किन्त्वन्याभाव , तदप्रतियोगित्व चास्तित्वे निर्वाधमिति । कदाचित् ऐसी शका करो कि घटत्व समानाधिकरण जो अत्यन्ताभाव अर्थात् जिस अधिकरणमें घटत्व धर्म रहता है उसीमें रहनेवाला जो अत्यन्ताभाव ऐसा कहनेपर अस्तित्वका अभाव भी हो सकता है क्योंकि अस्तित्वका अत्यन्ताभाव जो नास्तित्व है वह भी परकीय रूपादिसे है ? तो उस अस्तित्वके अत्यन्ताभावकी अप्रतियोगिता अ- स्तित्वमें बाधित है इस रीतिसे पूर्वोक्त 'स्यादस्त्येव घटः' वाक्यसे अस्तित्वका अभाव जो नास्तित्व है उससे घटमें निषेध प्राप्त होता है तो इसका उत्तर देते है,- यहापर अभावका अप्रतियोगी इस पदसे प्रतियोगिव्यधिकरण जो अभाव अर्थात् जिस अधिकरणमें प्रतियोगी है उसीमें उसका अभाव भी हो ऐसा नहीं किन्तु प्रतियोगीके अधिकरणमें न रहनेवाला जो अभाव उस अभावका अप्रतियोगित्वरूप इस स्थलमें एवकारका अर्थ है इस प्रकार प्रतियोगिव्यधिकरण अभावमें उद्देश्यताव- च्छेदक समानाधिकरणताका लाभ उद्देश्यबोधक घट आदि पदके सन्निधानसे होता है । जैसे 'शङ्खः पाण्डुः एव' इत्यादि उदाहरणमें प्रतियोगिव्यधिकरण अभावके अप्रतियोगि- त्वरूप एवकारके अर्थके एक देशरूप अभावमें शखत्व समानाधिकरणताका शख पदके सन्निधानसे लाभ होता है। ऐसा स्वीकार करनेसे प्रकृतस्थल 'स्याटस्त्येव घटः' मे भी एवकारका अर्थ प्रतियोगी व्यधिकरण अभावका अप्रतियोगित्वरूप है इस प्रतियोगी व्यधिकरण अभावमें घटत्व समानाधिकरणताका लाभ तो घट पढके सन्निवानसे होता है तो इस रीतिसे घटत्व समानाधिकरण तथा प्रतियोगी व्यधिकरण जो अभाव है वह अस्तित्वका अभाव नास्तित्व नही हो सकता है क्योकि उसी अस्तित्वके अभावका प्रतियोगी अस्तित्व भी घटरूप अधिकरणमें है किन्तु अस्तित्वके अभावसे अन्य पटत्व आदिका अभाव रह सकता है उसके अभावके प्रतियोगी पटत्व आदि होगे और अप्रतियोगित्व अस्तित्वमें विना किसी वाधाके सिद्ध है उस अस्तित्वसहित घट यह अर्थ सिद्ध होगया. अत्र प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेश पूर्वोक्तरीत्या सर्वप्रकारेणाप्यस्तित्वप्रसक्त्या नान्नित्व- निषेधे प्राप्नेऽस्तित्वकान्त्यनिवृत्तिपूर्वकमनैकान्त्यद्योतनाय स्यात्कार । स्यात्कारप्रयोगाधीनमेवै. वकाराचे प्रतियोगिवैयधिकरण्य पूर्व प्रवेगितम । रस पूर्वोत्त उदाहरणमें प्रतियोगिव्यधिकरण ऐमा प्रवेश न करनेपर पूर्व कथित रीतिसे सर्व प्रकारले अन्तित्वके प्रमगमे नास्तित्वका निपेय प्राप्त होनेपर अन्नित्वकी १ जिगने सवा प्रतियोगी र अधिकरणने न रहनेवाले • जहा घटर रहता है माजवि. परमपिति :गोपना ४ जिन अधिवरणमे घटत्य । उनीम रहनेवाला . अपने प्रतियोगी पिपरपावा।
३० सर्वथा निवृत्ति न करके अनेकान्त पक्षके सूचनार्थ 'स्यात् अस्ति एव घटः' यहापर स्यात्कारका प्रयोग किया है। क्योंकि स्यात्कारके ही आधीन एवकारके अर्थके एक देश अभावमें प्रतियोगिवैयधिकरण्य यह पद पूर्वनिविष्ट किया गया है स्याच्छब्दस्य चानेकान्तविधिविचारादिपु वहुवर्थेषु सम्भवत्सु इह विवक्षावशादनेका- न्तार्थो गृह्यते । अनेकान्तत्व नामानेकधर्मात्मकत्वम् । अन्तगदस्य घटाढावभेदेनान्वय । तथा चानेकधर्मात्मको घटस्तादृशास्तित्ववानितिबोध । यद्यपि अनेकान्त विधि, विचार आदि अनेक अर्थ स्यात्कारके सभव है तथापि यहा वक्ताकी विशेप इच्छासे अनेकान्तार्थका वाचक ही स्यात्कार शब्दका ग्रहण है । अने- कान्त इस शब्दका अर्थ अनेक धर्मस्वरूप है और अनेकान्तमे जो अन्त शब्द है उसका घट आदि शव्दमे अभेद सम्बन्धसे अन्वय होता है तो अनेक धर्मात्मक घट अथवा अनेक धर्मस्वरूप अस्तित्ववान् घट ऐसा अर्थ 'स्यादस्त्येव घटः' इस वा- क्यका होता है। न च स्याच्छन्देनैवानेकान्तस्य वोधनेऽस्त्यादिवचनमनर्थकमिति वाच्यम । स्यान्छन्डेन सामान्यतोऽनेकान्तबोधनेऽपि विगेपरूपेण वोधनायास्त्यादिशब्दप्रयोगात् ।। स्यात् शब्दसे ही जब अनेक धर्मस्वरूप घट ऐसा बोध होगया तब अस्तित्व आदिका कथन व्यर्थ है ? ऐसा नहीं कह सकते क्योकि स्यात् शब्दसे सामान्यरूपये अनेकान्त पक्षका वोध होनेपरभी विगेप रूपसे बोध करानेकेलिये अस्तित्व आदि शब्दोका प्रयोग आवश्यक है ।। तदुक्तम्-ऐसा कहा भी है- "स्याच्छन्दादप्यनेकान्तसामान्यस्यावबोधने । शब्दान्तरप्रयोगोऽत्र विशेषप्रतिपत्तये ॥” इति ॥ "सामान्यरूपसे म्यात् शब्दसे अनेकान्तम्प अर्थका बोध होनेपर भी विशेषरूपगे अर्थका बोध करानेकेलिये वाक्यमें अस्तित्व आदि अन्य गन्दोका प्रयोग करना आवश्यक है" । |-वृक्षो न्यग्रोध , इति वृक्षत्वेन रूपेण न्यग्रोबम्य बोवन पि न्यग्रोधवेन पण न्यग्रोप- वोचनाय न्यग्रोधपदप्रयोग । म्याच्छन्दम्य योतकत्वपले तु न्यायग्राम ग्वाम्यारिप्रयोग - स्त्यादिशब्डेनोक्तस्यानेकान्तम्य म्यान्छन्दन द्योतनान । म्यान्छदाग्रयोग मकान्तव्यवन्ट देनानकान्तप्रतिपत्तरसम्भवान, एवकागवचन विवक्षितायीप्रतिपनिवत । जैसे 'वृक्षा न्यग्रोध:' वृक्ष वट दर उदाहरणम वृक्षव टम मामाचाप बटका योग होने पर भी न्यग्रोव टम विगंपळपये न्यग्रो का बोध कराने के लिय न्यो । इस गळका प्रयोग किया गया है । और म्यात गळके यातकन्यप-नन नो जमिन आदि गव्दाका प्रयोग करना वाक्यम न्यायम पाम है क्योकि अग्नि आदि गला यथा- १ सयुक्त . मावरण बरन्य ३१ कथित अनेकान्तरूप अर्थ स्यात् शब्दसे द्योर्तित होता है और द्योतकत्व तथा वाचकत्व दोनो पक्ष अव्यय निपातोका शास्त्र समत ही है । स्यात् शब्दका प्रयोग न करनेपर सर्वथा एकान्त पक्षकी व्यावृत्तिपूर्वक अनेकान्तरूप अर्थका ज्ञान ऐसे असभव है जैसे एवकार प्रयोगके विना विवक्षित अर्थका निश्चयपूर्वक ज्ञान ।। नन्वप्रयुक्तोऽपि स्याच्छब्दो वस्तुनोऽनेकान्तस्वरूपत्वसामर्थ्यात्प्रतीयते, सर्वत्रैवकारवत्, इति चेत्सत्य, प्रतिपाद्याना स्याद्वादन्यायकौशलाभावे वस्तुसामर्थ्यात्तदप्रतीत्या तेपां प्रतिप- त्यर्थ तदावश्यकत्वात् । प्रतिपाद्याना स्याद्वादकौगले च स्यात्कारप्रयोग इष्ट एव । प्रमा- णादिनाऽनेकान्तात्मके समस्तवस्तुनि सिद्धे कुगलानामस्ति घट इति प्रयोगेऽपि स्यादस्त्येव घट इति प्रतिपत्तिसम्भवान् । कदाचित् ऐसी शङ्का करो कि सव स्थानमें एवकार शब्दके प्रयोगके विना भी जैसे अवधारणरूप अर्थका बोधक एव शब्दका बोध शब्दकी शक्तिसे हो जाता है ऐसे ही वाक्यमें अप्रयुक्त अर्थात् प्रयोग न किया हुआ भी 'स्यात्' शब्द वस्तुकी अनेकान्त- रूप अर्थबोध करानेकी शक्ति होनेसे अनेकान्तरूप अर्थबोधक स्वय भासैगा यह शवा सत्य है परन्तु जिनमतके जीवनरूप स्याद्वादन्यायमें गिप्योका कौगल न होनेपर केवल वस्तुके सामर्थ्यमात्रसे अनेकान्तरूप अर्थका भान न होगा इसलिये उन अप्रौढ गियोंको अनेकान्तरूप अर्थका बोध करानेकेलिये वाक्यमें स्यात् शब्दका प्रयोग आवश्यक है । और गिप्योंकी स्याद्वादमें पूर्ण रूपसे कुशलता होनेपर तो स्यात् शब्दका प्रयोग करना इष्ट ही है । क्योंकि जब प्रमाण आदिसे सम्पूर्ण वस्तुमें अनेकान्त रवरूपता सिद्ध है तव स्याद्वादमें कुशल मनुप्यको 'अस्ति घटः' घट है ऐसा प्रयोग करनेपर भी 'स्यादस्ति एव घटः कथचित् घट है इस अर्थका वोध होना सम्भव है ॥ तदुक्तम्-सो अन्यत्र भी कहा है "सोऽप्रयुक्तोऽपि वा तस्सिर्वत्रार्थात्प्रतीयते । यथैवकारोऽयोगादिव्यवच्छेदप्रयोजनः ॥" इति ॥ "स्याहाटके जाननेवाले बुद्धिमान् जन यदि अनेकान्तरूप अर्थके प्रकाशक न्यातका प्रयोग न भी करें तो वह प्रमाणादि सिद्ध अनेकान्त वस्तुके स्वभावमे ही सर्वत्र स्वय अर्थात् आप ही ऐसे भासता है जेसे विना प्रयोग भी जयोगादिके व्यवच्छेदका बोधक पदकार द" || ननु योऽसि घटादिस्स सर्वोऽपि स्वायत्तद्रव्यक्षेत्रबालभावै . नेतरै । तेपामप्रस्तुतत्वादेय निगमलरभवात् । तथा च स्यात्यारप्रयोगो व्यर्थ इति चेत्सत्यम । न तु नागोऽर्यादा- त्पनीयमान जिगात्मतीयत इति चिन्ताया न्यात्दार प्रयुज्यने । न च लिइन्तप्रतिम्- पदो निपात । ५१२शित : पभा परमो समीर :निय बीत . लाति ३२ कदाचित् ऐसी गवा करो कि जो घट आदि पदार्थ है वे सब अपने आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावसे ही है न कि अन्यके आधीन द्रव्य क्षेत्र काल तथा भावसे है क्योकि अन्य द्रव्य क्षेत्रकालादिकी निवृत्ति तो अप्रसग होनेसे ही सिद्ध है तब इस दगाम स्यात् शब्दका प्रयोग व्यर्थ ही है । यह कथन सत्य है । परन्तु अपने द्रव्य क्षेत्रादिकी अपेक्षासे कथचित् इस प्रकार अनेकान्तरूप अर्थ गब्दसे भान होता है सो वह अर्थ किस प्रकारके शब्दसे भान होता है, ऐसा विचार उपस्थित होनेपर स्यात् शब्दका प्रयोग किया जाता है । और वह तिडन्तप्रतिरूपक अर्थात् सत्ता अर्थमे 'अस्' धातुका लिङ्लकारमें 'स्यात्' ऐसा रूप होता है उसीके सदृश निपात है ।। ननु स्याच्छब्दस्य द्योतकत्वपक्षे केन पुनशब्देनोक्तानेकान्तस्स्याच्छब्देन द्योत्यते इति चेत शङ्का यदि ऐसा कहो कि जब निपातोका द्योतकत्व पक्ष है तो किम शब्दमे कथित अनेकान्तरूप अर्थ स्यात् शब्दसे द्योतित होता है ? क्योकि द्योतकका तो यह ही अर्थ है कि किसी शब्दसे कथित अर्थको म्पष्ट रीतिसे प्रकाशित कर देना तो किस शब्दसे कथित अर्थको स्यात् प्रकाशित करता है ? तो उसका उत्तर कहते है -- अस्त्येव घट इत्यादिवास्येनाभेटवृत्त्याऽभेदोपचारेण वा प्रतिपादितोऽनेकान्तम्स्यान्छन्डेन द्योत्यत इति म । सकलादेशो हि योगपद्येनागेपधर्मात्मक घटादिरूपमर्थ कालादिभिग्भेद- वृत्त्याऽभेदोपचारेण वा प्रतिपादयति, सकलादेगस्य प्रमाणरूपत्वात । विकलादेशस्तु क्रमेण भेदप्राधान्येन भेदोपचारेण वा सुनयैकान्तात्मक घटादिरूपमर्थ प्रतिपादयति । विकलादेशम्य नयस्वरूपत्वात । 'अस्ति एव घट:' अपने द्रव्य क्षेत्र आदिकी विवक्षामे घट है है है इत्यादि वाफ्यम दव्यत्व अर्थके आश्रयसे अभेदवृत्तिसे और पर्याय अर्थक आश्रयमे अभेदके उपचारस कथित जो अनेकान्तरूप अर्थ है वही म्यात् गढमे द्योतित होता है क्योंकि द्रव्यापम घटकी गब ढगामें अभेदवृत्ति है और पायोका परम्पर भेद होनेपर भी द्रव्यत्वरूपमे एकत्व होनंग अभेढका उपचार है इसमे 'अस्ति एव घट: टम वाक्यम ही जनकान्त जयंकायत है उसी अर्थको म्यात् गन्न प्रकाशित करता है । सकलादेश अर्थात प्रमाणरूप गमभही काल आत्मम्बन्पादिद्वाग द्रव्यत्वरुप अर्थने अभेदबृत्तिमे और पर्यायवरुप अर्थ एकत्व अन्यारोपन अभेटके उपचार एक कालम ही मत्त्व असत्त्वादि सम्पूर्ण वर्मम्बका पद आदि पढार्थीको प्रतिपादन करता है क्योकि मकलांग प्रमाणप है टस विषयको प्रथम सिद्ध कर चुके है । और विकलांग अर्थात नयाप मलमही नो कमाणे भनी प्रधानताम अथवा भेटके उपचाग्ने नयने एकान्तम्प घट पट आदि पदायको प्रति पार्दन करता है और विदेश नाप है यह बानो नी प्रथम मिद हो की है। किसामान पिता प्रकाय . :मेर ६ , प्रकट , ३३ १ उपकार . क' पुन' क्रम ? कि वा योगपद्यम् ? इति चेदुच्यते । यदा तावदस्तित्वादिधर्माणां काला- दिभिर्भेदविवक्षा, तदाऽस्त्यादिरूपैकगव्दस्य नास्तित्वाद्यनेकधर्मबोधने शत्यभावात्क्रम. । यदा तु तेपामेव धर्माणा कालादिभिरभेदेन वृत्तमात्मरूपमुच्यते, तदैकेनाप्यस्त्यादिशब्देनास्ति- त्वादिरूपैकधर्मवोधनमुखेन तदात्मकतामापन्नस्य सकलधर्मस्वरूपस्य प्रतिपादनसम्भवा- द्योगपद्यम् ।। पूर्व प्रसझमें क्रम तथा योगपद्यकी चर्चा कर आये है उनमें क्रम क्या पदार्थ है, और योगपद्य भी क्या वस्तु है ? ऐसा प्रश्न करो तो उसका उत्तर कहते है-जब अ- तित्व तथा नास्तित्व आदि धर्मोकी देश काल आदिसे भेदसे कथनकी इच्छा है तब अस्तित्व आदिरूप एक ही गन्दकी नास्तित्व आदिरूप अनेक धर्मोके वोधन करनेमें शक्ति न होनेसे नियत पूर्वापर भाव वा अनुक्रमसे जो निरूपण है उसको 'क्रम' कहते है । और जब उन्ही अस्तित्व आदि धर्मोकी काल आदि द्वारा अभेढसे वृत्ति कही जाती है तब एक अस्तित्व आदि शब्दसे भी अस्तित्वआढिरूप एक धर्मके बोधनके उपलक्षणसे उस वस्तु रूपताको प्राप्त जितने धर्म है उनका प्रतिपादन एक समयमें सम्भव है इस प्रकारसे जो वस्तुफे स्वरूपका निरूपण है उसको यौगपy कहते है। पुन कालादय ? इति चेटुच्यते । काल , आत्मरूपम् , अर्थ, सम्बन्ध गुणिदेग., ससर्ग , शब्द , इति । तत्र स्यादस्त्येव घट इत्यत्र यादृशकालावच्छेदेन घटाढा- वस्तित्व वर्तते-तत्कालावच्छेदेन शेपानन्तधर्मा अपि घटे वर्तन्त इति तेपामेककालावच्छि- काधिकरणनिरुपितवृत्तित्व कालेनाभेदवृत्ति । यदेवास्तित्वस्य घटगुणत्व स्वरूपं-तदेवा- न्यानन्तगुणानामपि स्वरूपमित्येकवरूपत्वमात्मरूपेणाभेदवृत्ति । य एव च घटद्रव्यरूपो- ऽर्थोस्तित्वस्याधारस्स एवान्यधर्माणामप्याधार इत्येकाधारवृत्तित्वमर्थेनाभेदवृत्ति । य एव पाविष्वग्भाव काथचित्तादात्म्यलक्षणोऽस्तित्वस्य सम्बन्धस्स एवानन्तधर्माणामपीत्येकस- ग्वन्धप्रतियोगित्व सम्बन्धेनाभेदवृत्ति । य एव चोपकारोऽस्तित्वस्य स्वानुरक्तत्वकरणम् तय ग्ववशिष्टयसम्पादन, यथा-नीलरक्तादिगुणाना नीलरक्तापरलनं नीलरक्तत्वादि- गुणवैशिष्टपसम्पादनमेव, तदपि स्वप्नकारकर्मिविशेप्यकज्ञानजनकत्वपर्यवसन्नम्, अस्ति- त्वम्य स्यानुरक्तत्वकरण हि अस्तित्वप्रकारकघटविटोप्यकतानजनकत्वम, तादृयोपकार एव नास्तित्वादिभिरगेपधर्म मियत इत्येककार्यजनकत्वमुपकारेणाभेदवृत्ति । यहेगावच्छेदेन घटादायस्तित्व वर्तते-तदेशावच्छेदनेव घटे नास्तित्वादिधर्मा , न तु कण्ठावच्छेदनान्नित्व- पृष्टापटेन नाग्नित्वमिति देगभेद , इत्यकडेगावच्छिन्नवृत्तित्व गुणिदेशेनाभेटवृत्ति । य व पंकपात्वात्मनालित्वन्य ननर्गम्ल एकापरधर्माणामपीत्येकसमर्गप्रतियोगित्व ममर्गणा- भेद चि ॥ न समन्धनमर्गयो गेपि ? इति चेदुन्यते । ब्यचित्तादात्न्यलक्षणे रमनंटप्रधान नंगे गौण नगर्ने तु मंद प्रधाननभेदो गौण . दनि विशेष । व्यदि- जापचिदाभेदोन पर पम् । नत्र भेदविशिष्टादम्मरन्ध इन्युन्यने । अभेदविगि- ९. रानी पि ४ार पारमान छरिता , . ?
३४ टभेदश्च ससर्ग इत्युच्यते । य एवास्तीति शाब्दोऽस्तित्वधर्मात्मकस्य वस्तुनो वाचकस्स एवा- शेपानन्तधर्मात्मकस्यापि वस्तुनो वाचक इत्येकशब्दवाच्यत्व शब्देनाभेदवृत्ति । एव काला- दिभिरष्टविधाऽभेदवृत्ति पर्यायाथिकनयस्य गुणभावे द्रव्यार्थिकनयप्राधान्यादुपपद्यते । काल आदि कौन है ? यदि ऐसा प्रश्न किया जाय तो इसका उत्तर कहते है-काल १ आत्मरूप अर्थात् जिस स्वरूपसे वस्तुमें धर्म रहे वह स्वरूप २ अर्थ (घट आदि पदार्थ) ३ सम्बन्ध (अभेदकी प्रधानता जनानेवाला सम्बन्ध ) ४ उपकार ५ गुणि- देश (पढार्थके जिस देशमें धर्म रहे वह देश) ६ ससर्ग (प्रधानतासे भेदको जनाने- वाला सम्बन्ध) ७ शब्द (वस्तुका वाचक शब्द) ८ इन आठ प्रकारसे धर्मोकी अभेदरूपसे स्थिति रहती है। उनमसे 'स्यादस्ति एव घटः' किसी अपेक्षासे घट है यहांपर जिस कालमें घट आदि पदार्थमे अस्तित्व धर्म है, उसी कालमे घटमे रहने- वाले नास्तित्व तथा अवक्तव्यत्व आदि सम्पूर्ण वर्म भी रहते है इस रीतिमे उन सब अस्तित्व आदि धर्मोकी एक घटरूप अधिकरणमे स्थिति कालद्वारा अभेदसे है। अर्थात् कालिक सम्बन्धसे सब धर्म अभिन्न है क्योकि समान कालमें ही सब धर्म विद्यमान है १ तथा जिस प्रकार अस्तित्वका स्वरूप घटका गुणत्व है ऐसे ही वही गुणत्वरुप अन्य अन्य अनन्त धर्मोका भी स्वरूप है. इस प्रकार एक घटरूप अविकरणमे आत्मम्वरूपम सव धर्म रहते है. यह आत्मस्वरूपसे सब धर्मोकी अभेटगे वृत्ति हुई २ जो घटर प द्रव्य पदार्थ अस्तित्व धर्मका आधार है वहीं घट द्रव्य अन्य मौका भी आवार है दम प्रकार एक आधारम वृत्तिता अर्थसे अभेदवृत्ति है ३ जो सर्वथा वा एकान्तरूपसे नहीं किन्तु कथचित् अभेदरूप अस्तित्वका सम्बन्ध घटके माथ है वही कयचित मचन्या पता अन्य सब धर्मोकी भी घटके माथ है. यह एक सम्बन्ध प्रतियोगिताम्प सम्बन्वर्ग ज- भेदवृत्ति सब वर्मोंकी है । ४ तथा जो स्वानुरक्तत्वकरण अर्थात् अपने म्ब पसहित होता तन्मयताका सम्पादन करनारुप उपकार अम्नित्वका घटके माय वही अपना वैशिष्ट्यसम्पादन एक कार्यजनकताम्प उपकार अन्य धर्माका भी है मार म्वानुत्तित्व- करण अपने म्वरुपका वस्तुम माहित्य सम्पादन करना है । जमे नील ग्न आदि गुणोका वस्तुम नीलत्व रक्तव आदि वर्ममें अपने स्वरूपका उपगग करते हैं, वह उनका उपराग जिम वस्तुको नीलब तथा रक्तन्य आदि गुणोमे युक्त करता है वह भी पन प्रकार तथा वस्तुरूप जो वर्मी तद्विशयक जानननकतासे तात्पर्य ग्यता ह, अर्थात अनि आदि धर्म जिसमें विरोपण हो और जिमम वन रहे वह वस्तु निगा विनय हो in ३५ जो ज्ञान उस ज्ञानको उत्पन्न करनेरूप उपकार अस्तित्व आदि धर्म घट आदि वस्तुका करते है । 'घटः स्यादस्ति एवं' यहांपर अस्तित्वका स्वानुरक्तत्वकरणरूप उपकार क्या है कि अस्तित्व धर्म जिसमें विशेषण है और घट जिसमें विशेष्य है इस प्रकारके ज्ञानका जनक होना अर्थात् ऐसा ज्ञान उत्पन्न कर देना है ऐसा जिसमें ज्ञान धर्म विशेषण हो और धर्मी ( वस्तु) विशेप्य हो उस ज्ञानको उत्पन्न करनेरूप वस्तुका उपकार नास्तित्व आदि सम्पूर्ण अन्य धर्म भी करते है तो इस रीतिसे एक कार्यजनकतारूप उपकारसे भी सब धर्मोकी अभेदसे वस्तुमें स्थिति हुई ५ तथा घट आदि पदार्थके जिस देशमें अपनी अपेक्षासे अस्तित्वधर्म है घटके उसी देशमे अन्यकी अपेक्षासे नास्तित्व आदि सम्पूर्ण धर्म भी है क्योकि घटके कण्ठदेशमें अस्तिता धर्म है और उसके पृष्ठदेश (भाग) में नास्तिता है ऐसा व्यवहार अथवा अनुभव नहीं है इस लिये देश भेद नहीं है । इस प्रकारसे गुणीके एक देशवृत्तितारूप गुणीके देशरूप अभेद सब धर्मोकी स्थिति है. ६ तथा जिस प्रकार एक वस्तुत्वस्वरूपसे अस्तित्वका घटमें सर्सर्ग है ऐसे ही एक वस्तुत्वरूपसे अन्य सब धर्मोका भी ससर्ग है इस रीतिसे एक संसर्ग प्रतियोगितारूप ससर्गसे अभेदवृत्ति सब धर्मोकी घट आदि वस्तुमें है. ७ कदाचित् यह शङ्का करो कि सम्बन्ध तथा ससर्गमें क्या भेद है ? तो इसका उत्तर कहते है-किसी अपेक्षासे तादात्म्याप सम्बन्धमें तो अभेद प्रधानतासे रहता है और भेट गौणतासे और ससर्गमें तो भेद प्रधानतासे रहता है और अभेद गौणतासे रहता है यही विशेष सम्बन्ध तथा ससर्गमें है । और सम्बन्धके विषयमें जो कथचित् तादात्म्यरूपता कहा है वह तादात्म्य कथचित् भेट अभेद उभयरूप है । उनमेंसे भेटसहित अभेदको सम्बन्ध कहते है । यहापर भेदसहित अभेद कहनेसे ही सम्बन्धमें भेद विशेषण होनेसे गौण है और अभेद मुख्य है यह तात्पर्य यह तात्पर्य सिद्ध होगया है । तथा अभेदसहित भेढको ससर्ग कहते १ वापर सपदसे अस्तित्व लादि धर्मका गण है पटके अनन्तर बस्ति आदि पद लगानेसे वह ऐमा ज्ञान पराते कि हम (धन) विशेषण है और जिन पस्तने धर्म है यह विशेष्य है जैसे रक्त कमल ऐमा रहनेने रफाप अपने मारिन बनायो तिल परना है ऐसे ही भक्तिव आदि धननी अपने नहित घट आदि पदार्गवो सिर परते। और उसने ये धर्म पिरोपण तथा जिन धन है वह निशेष ऐना हान उत्सन बरादेना ही पसोपा परतानाच पवार और रवी उपने सहित विशेषानिवभावामान मादेन पर ए' उर र ५ पदारे दी भेदने मानने मिति ह २पिविषपभानने चिनिग न ११ दराना हिम न बाप दामहे वह वन्नु ४ रहना वा मिति 1- परिधर्मररले र कर ग प नाग वा देश भनी प्रमाननाग पर परमेहन ८ दिनच हे सारे गाय र २ . " माह मन्नन्य दी अप्रान्त mr - Gr- ६८", द सनद 10 .
३६ है। यहांपर भी अभेढसहित भेढ इस कथनसे ही ससर्गम अभेट गौण और भेद मुख्य है यह तात्पर्य सिद्ध होगया । तथा जो अस्ति शब्द अस्तित्वधर्मस्वरूप घट आदि वस्तुका भी वाचक है। इस प्रकार एक शब्द वाच्यत्वरूपसे शब्दसे सत्र धर्मोकी घट आदि पढार्थमें अभेदवृत्ति है. ८ इस पूर्वकथित रीतिसे पर्यायाथिक नयके गौण होनेपर द्रव्यार्थिक नयकी प्रधानतासे काल आत्मस्वरूप तथा अर्थ आदि आठ प्रकारसे घट आदि पदार्थमें सब धर्मोकी अभेदसे स्थिति रहती है। द्रव्यार्थिकगुणाभावे पर्यायार्थिकप्राधान्ये तु नेयं गुणानामभेदवृत्तिस्सम्भवति । तथा हि -तत्र कालेन तावदभेदवृत्तिर्न सम्भवति, समकालमेकत्र नानागुणानां परस्परविरुद्धानामसम्भता- त्, प्रतिक्षणं वस्तुनो भेदात् । सम्भवे वा तावदाश्रयस्य तावत्प्रकारेण भेदप्रमझात ॥ नाग्या- त्मरूपेणाभेदवृत्तिस्सम्भवति नानागुणानां स्वरूपस्य भिन्नत्वात , स्वरूपाभेदे तेपा परम्पर- भेदस्य विरोधात् ॥ नाप्यर्थनाभेदवृत्ति , स्वाश्रयार्थस्यापि नानात्वान , अन्यथा नानागुणा- श्रयस्यैकत्वविरोधात् ॥ नापि सम्बन्धेनाभेदवृत्तिः, सम्बन्धस्यापि सम्बन्धिभेदेन भेदर्श- नात्; यथा दण्डदेवदत्तसम्बन्धादन्यग्छत्रदेवदत्तसम्बन्ध ॥ नाण्युपकारेणाभेद , अनं. कगुणैः क्रियमाणस्य चोपकारस्य प्रतिनियतरूपस्यानेकत्वात , अनेकैरुपकारिभि क्रियमाण- स्योपकारस्यैकत्वविरोधात् ॥ नापि गुणिदेशाभेद , गुणिदेशस्यापि प्रतिगुण भेदात , तनभेदे भिन्नार्थगुणानामपि गुणिदेशाभेदप्रसगात् ॥ नापि संसर्गेणाभेट , ससर्गम्यापि मसर्गि- भेदेन भेदात्, तदभेदे संसर्गिभेदविरोधात् ॥ नापि शब्देनाभेद , गन्दम्यार्थभेदेन भिन्न- त्वात्, सर्वगुणानामेकशब्दवाच्यतायां सर्वार्थानामेकगन्दवान्यातापत्त्या शब्दान्तरबफल्या. पत्ते ॥एवं तत्वतोऽस्तित्वादीनामेकत्रवस्तुन्यभेदवृत्तेरसम्भव कालादिभिभिन्नानामपि गणाना मभेदोपचार क्रियते। और द्रव्यार्थिक नयकी गौणता तथा पर्यायाथिक नयकी प्रधानताम तो पदा धर्मोकी काल आदिद्वारा अभेदम्पसे स्थितिका सम्भव नहीं है ॥ मी अमन्नवताको दर्शाते है जैसे-पर्यायाथिकनयकी विवक्षामे उन आटो प्रकागेमम प्रथमकाल, अंदा धाँकी स्थिति वस्तुमं मम्भव नहीं होती, क्योकि परम्परविरुद्ध नानागुण पर्यायो का एक ही कालमें होना असम्भव है और प्रतिक्षणम वस्तुके परिणाम वा दगार परिवर्तन वस्तुके भेद होनेमे भी अभेदवृत्तिका असम्भव दृढ है । और एक काठम गुणों का गमा माननेसे भी उन गुणांके आश्रय होनेम जितने गुणाका वह द्रव्य माश्रय होगा उनमें- ही प्रकारके भेद उन द्रव्य या पदार्थक हो जाये क्योकि गुण वा वर्मक मंदार गई . .
३७ वा धमाके भी भेद माने जाते है इसी रीतिसे आत्मरूप अर्थात् धर्मके स्वरूपसे भी धर्मोकी पदार्थमें अभेदवृत्ति नहीं है क्योंकि पर्यायार्थिक नयकी प्रधानतामे नाना प्रकारके गुणोंके स्वरूप भिन्न २ है । और गुणत्व अथवा धर्मत्व स्वरूपका अभेद माननेपर भी अस्तित्व नास्तित्व आदि धर्मोका परस्परभेद होनेसे विरोध स्पष्ट ही है। ऐसे ही अर्थरूपसे भी धर्मोकी वा गुणोंकी अभेटवृत्ति नहीं है. क्योंकि परस्परभिन्न नाना प्रकारके गुणोके आश्रय पदार्थ भी नाना प्रकारके भेदसहित हो जाते है, गुणोंके भेढसे गुणीका भी भेट युक्तिसिद्ध ही है, यदि ऐसा न माना जाय तो नाना प्रकारके गुणोंके आश्रयमें द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे जो एकत्व माना जाता है उसका विरोध होगा क्योकि गुणोंके भेठसे भी यदि पदार्थमें अभेद है तो अन्य प्रकारसे एकत्व मान- नेकी क्या आवश्यकता है ? इस प्रकार सम्बन्धसे भी अभेदवृत्ति नहीं है, क्योकि सम्बन्धीके भेदसे सम्बन्धका भी भेट देखा जाता है, जैसे दण्ड तथा देवदत्तके सयोग सम्बन्धसे छाता तथा देवदत्तका सयोग सम्बन्ध भिन्न है । ऐसे ही उपकाररूपसे भी अभेदवृत्ति वस्तुमें गुणोंकी नहीं है, क्योंकि अनेक गुणोसे कियेहुये वा क्रियमाण अपने २ नियतरूप- सहित उपकार भी अनेक है । और यदि उपकारोकी अनेकता न मानी जाय तो अनेक उपकारियोंसे जो उपकार किया जाता है उसमें जो एकत्व माना गया है. उसका विरोध आवेगा। तथा गुणीके देशसे भी गुणोंकी वस्तुमें अभेटवृत्ति नहीं है, क्योकि प्रत्येक गुणकी अपेक्षासे गुणीके देशका भी भेद माना गया है, और यदि प्रत्येक गुणके भेढसे गुणीके देगका अभेद मानो तो भिन्न पार्थके जो गुण है उनके गुणीके देशका भी जगेटप्रसन्न हो जायगा । इसी प्रकारसे पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे ससर्गमे भी गुणोकी अभेदवृत्ति नहीं है, क्योंकि प्रतिपर्याय ससर्गीके भेदसे ससर्गका भी भेद है, और यदि ससर्गका भेद न माना जाय तो प्रत्येक पर्यायमें जो ससर्गीका भेढ अनुभव- सिद्ध ज्ञात होता है उसका विरोध आवेगा । इसी रीतिसे गदसे भी अभेदवृत्ति नहीं है। वयोकि अर्थक भेद होनेसे मैदका भी भेद अनुभवसिद्ध है, और यदि अस्तित्व नास्तित्व आदि सब गुणोकी एकगढवाच्यता मानोगे तो सब अर्थोकी भी एक शवयाच्यता ही जाननेसे अन्य भिन्न २ जो शलोके प्रयोग किये जाते है वे सब चर्य हो जाएंगे क्योकि जब एक ही गन्द सब अर्थो कह माना है तब जन्य ९ या भागारभूत पदार्थ • धनाका निजसरप : स८ गुणोंमें जनुानरूपने रहनेवाला गुपना ४ नागल भनपा ५ सन धोका आपय पदार्थ वा द्रव्य में घट सका जीव (༤ སྔལrཎ༌ (it (ཎGEi་ ७ जिनमें रेषादि उपहार हवे ष्टदि पतु ८ हिर पदा ति गिरी हा नित ( गवरी ६ १. परद दिन पटगद लिई ११ :: न ३८ । शब्दोंकी क्या आवश्यकता है ॥ इस रीतिसे पर्यायार्थिक नयकी प्रधानतामे यथार्थम- ही अस्तित्व नास्तित्व आदि अनेक गुणोंकी एक वस्तुम अभेढसे स्थितिका असम्भव होनेपर काल तथा आत्मरूप आदिसे परस्पर भिन्न भी गुणोंका कथचित् अभेदका उप- चार किया जाता है। एवं निरूपिताश्यामभेटवृत्त्यभेटोपचाराभ्यामेकेनास्तिनास्त्यादिगब्डेनोपात्तस्साशेपवर्मात्म- कस्य घटादिवस्तुन' स्यात्कारोद्योतकस्समवतिष्ठते । इत्येव पदार्थो निरूपित ॥ इस प्रकारसे पूर्व कथित द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे अभेटवृत्ति तथा पर्यायार्थिक नयकी अपेक्षासे अभेदोपचार इन दोनोके द्वारा, एक अस्तिसे तथा एक अस्ति आदि शब्दसे कथित जो सम्पूर्ण अस्तित्व नास्तित्व आदि धर्ममय घट आदि वस्तु है उनकी अनेकान्तस्वरूपताद्योतक हो कर 'स्यादस्ति घटः' इत्यादि वाक्यमे स्यात् गल स्थित रहता है । इस प्रकार सप्तभगोके स्यात् तथा अस्तिआदि पक्षका अर्थ निरूपण किया गया। वाक्यार्थो निरूयते । स्यादस्त्येव घटः, स्यान्नास्येव घट , इत्यस्य स्वरूपाद्यवच्छिन्नास्तित्ना- श्रयो घट , पररूपाद्यवच्छिन्ननास्तित्वाश्रयो घट., इतिच बोध । घटादिरूपे वस्तुनि म्परूपा- दिना सत्त्वम् पररूपादिनाऽसत्त्वञ्चाङ्गीकरणीयम् । अन्यथा वस्तुत्वस्यैव विलयापत्त स्वप- ररूपोपादानापोहनव्यवस्थाप्य हि वस्तुनो वस्तुत्वम् । अब इसके अनन्तर वाक्यार्थका निरूपण करते है। उनमें स्यादस्त्येव घटः तथा, स्यानास्त्येव घटः, अपने कम्युग्रीवादिरूप घटत्वसे अवच्छिन्न जो अम्नित्य धर्म है उसका आश्रय वा आधार घट, यह प्रथम वाक्यका, और परकीय पटत्व आदिम्पमे अवच्छिन्न नास्तित्वका आश्रय घट, यह द्वितीय वाक्यका अर्थ है । भावार्थ यह है कि, घट है रोग वा. क्यसे जिस प्रकार घटसे कम्युग्रीव आदि म्वरूपका भान होता है वैसे ही यह पट आदि अन्य- वस्तु नहीं है किन्तु घट है इस रीतिमे अन्यका निषध भी भामता है, अन व अन्यपदा- र्थक रूपाढिसे नास्तित्वका आश्रय घट है यह विषय अर्थात अपने रूपादिम गत्व मोर अन्यके रूपाढिसे असत्त्व मृटमल्पसे अन्त करणम भासता है, उसका अनुसन्धान कुगर वुद्धिवालोको होता है । क्योकि घट आदि समस्त बस्तुम् पम अपने रूप आदिंग मत्ल नया अन्यक रूप आदिसे अमत्त्व भी अवश्य अगीकार करना चाहिये । टसर विन्द अर्थात सत्त्व अथवा असत्त्व इनमसे एक ही वस्तुका म्वरूप मानने वस्तुका तो बस्तुत्व है उमा विलय हो जायगा । क्योकि अपन म्बन्पक ग्रहण तथा अन्य स्वपके त्यागगही वन्नी वस्तुत्वका व्यवस्थापन किया जाता है।
३९ - तत्र घटस्य कि स्वरूपम् ' किवा पररूपम् ' इति चेत् , -घट इत्यादिबुद्धौ प्रकारतया भासमानो घटपदशक्यतावच्छेदकीभूतसदृशपरिणामलक्षणो यो घटत्वनामको धर्मस्स घटस्य स्वरूप, पटत्वादिक पररूपम् । तत्र घटत्वादिरूपेणेव पटत्वादिरूपेणापि घटस्य सत्त्वे घटस्य पटात्मकत्वप्रसङ्ग , पटत्वादिनेव घटत्वादिनाप्यसत्त्वे सर्वथा शून्यत्वापत्ति , शशविपाणवत् । अब यहापर घटका अपना निजस्वरूप क्या है, और परस्वरूप क्या है। यदि ऐसी शका करो तो उत्तर यह है-घट, इत्यादि बुद्धिमें विशेषरूपसे भासता हुआ जो घटपदका शक्यतावच्छेदक अर्थात् जो सब घटमे अनुगतरूपसे घटपदकी शक्तिसे कहा जाता है वही घटत्वरूप धर्म घटका स्वरूप है और पटत्व आदिरूप घटके पररूप है यहापर अपने घटत्वम्वरूपसे जैसे घटका सत्त्व है ऐसे ही परकीय पटत्वरूपसे भी यदि सत्त्व ही मानोगे और अन्यरूपसे भी अस्तित्व मानोगे तो घट भी पटस्वरूप हो जायगा । क्योकि घटका जैसे अपने घटत्वस्वरूपसे सत्त्व है ऐसे परकीय पटत्वस्वरूपसे सत्त्व है तो दोनोंके सत्त्व स्वरूपमें भेद न होनेपर घट पट हो जायगा । और घटका घटसे अन्य पटत्व आदि स्वरूपसे जैसे असत्त्व मानते है ऐसे ही यदि अपने घटत्वस्वरूपसे भी असत्त्व ही मानो तो शगशृङ्गके तुल्य सर्वथा शून्यवादका प्रसङ्ग हो जायगा । अथवा-नामस्थापनाद्रव्यभावाना मध्ये यो विवक्षितस्तत्स्वरूप, इतरत्पररूपम् । तत्र विवक्षितेन रपेणारित अविवक्षितेन नास्ति । यदि विवक्षितेनापि रूपेण नास्ति, तर्हि गावि- पाणवदसत्त्वमेव घटस्य प्राप्नोति । यदि चाविवक्षितेनापि रूपेणालि, तदा नामादीनां पर- म्परभेदो न स्यात । अथवा नाम स्थापना द्रव्य तथा भाव इन चार निक्षेपोंमेंसे जो विवक्षित है वही घटका स्वरूप है, और उससे भिन्न पररूप है। उसमें विवक्षित रूपसे तो घटका अम्तिस्वरूप है और अविवक्षित रूपसे नास्तिस्वरूप है । क्योकि यदि विवक्षित म्वरूपसे घटका नास्ति स्वरःप ही माना जाय तो शमशृङ्गके तुल्य घटका असत्त्व ही प्राप्त होता है। और यदि अविवक्षित रूपसे भी अस्तेि ही पटका स्वरूप मानो तो नाम स्थापना आदिका परम्पर भेद नहीं होगा, क्योकि यदि विवक्षित तथा अविवक्षित दोनोंम्पमे मत्त्व ही स्वरूप है तव सत्त्वरुप जैसे नाममे है वैने ही स्थापना आदिमें भी है तो परम्पर भेद न रहा ।
४० . अथवा-घटत्वावच्छिन्नेषु मध्ये यादगघट परिगृह्यते, तन्निष्टस्थौल्यादिधर्म स्वरूपं, इतरघटादिव्यक्तिवृत्तिधर्म एव पररूपम् । तत्र तायस्वरूपेणास्ति, पररूपेण नास्ति । स्वरूपे- णाप्यस्तित्वानगीकारेऽसत्त्वप्रसङ्गः पूर्ववत् । एवमग्रेऽपि । तादृशो घटो यदि निमक्तपररूपेणा- प्यस्ति, तदा सर्वघटानामैक्यप्रसगात्सामान्याश्रयव्यवहारविलोपापत्ति । अथवा घटत्वसे अवच्छिन्न, अर्थात् घटत्वधर्मसे अन्य पदार्थोंसे पृथक् किये सब घटोंमेंसे विवक्षित प्रसङ्गम गृहीत जिस प्रकारका घट अनुभूत होता है उस घटमें रहने- वाले जो स्थूलता आदि धर्म है वही उस घटका म्बकीयरूप है और उस घटसे अन्य जो घट आदि पढार्थमें रहनेवाला धर्म है वह उसका पररूप है वहाका भी अपने स्वरूप- निष्ठ जो स्थूलतादि धर्मरूप है उस स्वरूपसे अस्तित्व और अन्य घट आढिके रूपये नास्तित्वका आश्रय घट है, क्योकि अपने रूपसे भी यदि अस्तित्वका आश्रय नहीं अभी- कार करोगे तो पूर्वके सदृश घटके असत्वका प्रसङ्ग हो जायगा । इसी प्रकार आगे भी समझलेना अर्थात् जो घट अनुभूत होता है उस घटका अन्य घटके रूपमे भी यदि अस्तित्व हि मानो तो सब घटोकी एकता हो जायगी, क्योकि सबके स्वरूपमे सबम अस्तिता है तो कोई भेद न रहा, और इस रीतिसे सामान्यके आश्रय जो व्यवहार है उसका लोप ही हो जायगा, जब सब एक ही है तो अनेकम अनुगत धर्म भी न रहा। अथवा-तस्मिन्नेव घटविशेषे कालान्तरावस्थायिनि पूर्वोत्तरकुमूलान्तकपाला गवस्थाकलाप पररूपं, तदन्तरालवृत्तिवटपर्यायस्वरूप, तेन रूपेणाम्ति । इतरम्पण नास्ति । यदि कुगृला- न्तकपालाद्यात्मनापि घटोऽति, तदा घटावस्थाया घटपर्यायम्येव कुसूलादिपर्यायम्या युपलदिर- प्रसङ्ग । कुमूलाद्यवस्थायामपि घटमत्त्वे घटपर्यायोत्पत्निविनाशार्थ गुरुप्रयत्नवैफल्य च । एवं अन्तरालवृत्तिवटपर्यायात्मनापि यदि घटो नाम्नि, तदा तत्काले जलाहरणारिम्प तत्कार्य नोपलभ्यते । अथवा कालान्तरमें भी रहनेवाले उमी घटमें पूर्व तथा उत्तर कालमें जो पिण्ट कुमार तथा कपाल आदि अवस्था समुदाय है वह मब घटका पररूप है, और पूर्व तया 31 कालमें रहनेवाला जो पिण्ड कपाल आदि समुदाय है उस समुदायम रहनेवाला तो केवल घट पर्याय है वह घटका म्बाप है । उम अपने रूपमे अम्ति तथा अन्य पंचांना कालवी पिण्डादि पर्यायाने नाम्ति घटका म्वरूप है । और यदि कपालो आदि . गुलान्तममुदायल्पमे भी अन्ति ही घटकी मानोगे तो जैसे पट दगाम पटती प्रानि ऐसे ही पिण्ट कपाल आदि पर्याओकी प्राप्तिका प्रमद होगा अर्थात नया दमान पर पर्यायका भान होता है ऐसे ही घटके पूर्व तथा उत्तरमे जो पर्याय है उनका भी भान होगा, और उन पर्याओका भान तो घट दगामे लोकमे प्रसिद्ध नहीं है । और इसी प्रकार पिण्ड आदि दगामे घटकी सत्ता भी भासेगी तो जब पिण्ड कपाल आदि सब पर्यायोंमें घटका सत्त्व है तव पिण्ड पर्यायकी उत्पत्ति तथा अन्य पर्यायोंके नाशार्थ जो महा प्रयत किया जाता है वह सब व्यर्थ होगा। और इसी प्रकार यदि पिण्ड आढिसे लेके कपालान्त समुदायके मध्यमें जो घट पर्याय है उस पर्यायरूपसे भी यदि घटका नास्तित्व- रूप मानोगे अर्थात् निजरूपसे नास्तित्वरूप मानो तो घटपर्यायरूपसे भी घट नहीं है यह सिद्ध हुआ, तो उस कालमें घटसे जलका आनयन तथा धारण कार्य होते है वे न होने चाहियें और जल आनयन आदि कार्य होते तो है, इससे यह निश्चय होता है कि घटपर्याय अपने रूपसे अस्तित्वका आश्रय है और अन्य पूर्वोत्तर पर्यायोके रूपसे नास्तित्वका आश्रय है। अथवा-घटादौ प्रतिक्षणं सजातीयपरिणामो जायत इति तावत्सिद्धान्तसिद्धम् । तत्र बाजु- सूत्रनयापेक्षया वर्तमानक्षणवृत्तिघटपर्याय स्वरूपम , अतीतानागतघटपर्याय एव पररूपम् । तत्क्षणवृत्तित्वभावेन सता घटोस्ति, क्षणान्तरवृत्तिस्वभावेन नास्ति, तथा प्रतीते । तत्क्षण- त्तिस्वभावेनेव क्षणान्तरवृत्तिस्वभावेनाप्यस्तित्वे एकक्षणवृत्त्येव सर्व स्यात् । क्षणान्तरवृत्ति- स्वभावेन तत्क्षणवृत्तिस्वभावेनाप्यस्तित्वाभावे घटाश्रयव्यवहारस्यैव विलोपापत्ति । विनष्टानु- त्पन्नघटव्यवहाराभावात् । अथवा घट आदि सब पदार्थोमें प्रत्येक क्षणमें सजातीय परिणाम होता रहता है, यह विषय सिद्धान्तसे सिद्ध है उसमे ऋजुसूत्रनयकी अपेक्षासे वर्तमान क्षणम रहने- वाला जो घटका पर्याय है वह घटका निजरूप है तथा भृत और भविष्य अर्थात् जो रोगये और होगे वे सब पर्याय घटके पररूप है । इसलिये उसी घटपर्यायढगाके वर्तमान धणमें रहनेवाला जो घटका म्वभाव है उस न्वभावसे घट है । और वर्तमान क्षणमे भिन्न मृत वा भविष्य क्षणवृत्ति जो स्वभाव है उस रूपमे घट नहीं है क्योंकि अपने स्वभाव मत्त्व और अन्य स्वभावसे असत्त्व ही वन्तुका न्वरूप अनुभवमें आता है। और वर्तमान हणम रहनेवाले स्वभावस जैन्ने घटवा अम्लिन्व नाना जाता है एमे ही यदि अन्य धगम हनेवाल निभावले भी अस्तित्व मानो तो नब म्बनाव एक क्षणवृत्ति हो जायगा। क्योकि पक्षण रहनेवाले दनादसे जो अन्तिल है ही अन्तिन्व एक घणम है ना कुछ भद ना. मल्टि पभाव एक क्षणमें रहनेवाले हो जाएगे । तथा वर्तमान अणः निन मरनेवाले दनादर पन जैन दर्तमान अनिन्दा अनाव माना जाता है पने ही ४२ यदि घटरूप पर्यायके वर्तमान क्षणमें रहनेवाले स्वभावसे भी अस्तित्वका अभाव मानो तो घटके आश्रयसे जो जलानयन तना जलधारण आदि व्यवहार है उसका सर्वथा लोप हो जायगा, क्योंकि जो घट उत्पन्न होके नष्ट हो गये अथवा अभी जो उत्पन्न ही नहीं हुये उनके साथ घटका जलानयन तथा धारण आदि व्यवहारका अभाव है। अथवा-तस्मिन्नेव तत्क्षणवर्तिनि रूपादिसमुदायात्मके घटे पृथुबुनोदराद्याकार स्वरूपम, इतराकार पररूपम् । तेन पृथुबुनोदराद्याकारेण घटोस्ति, इतराकारेण नास्ति; पृथुतुनोटगणा- कारसत्त्वे घटव्यवहारसत्त्वं तदभावे तदभाव इति तादृशाकारनियतत्वात्तद्वयवहारस्य पृथुबु. नोदराकारेणाप्यस्तित्वाभावे घटस्यासत्त्वापत्तिः, इतराकारेणाप्यस्तित्वे तादृशाकारशून्ये पटा. दावपि घटव्यवहारप्रसंग ॥ अथवा उसी घटपर्यायमें उसी क्षणमें रहनेवाले रूप आदिके समूह स्वरूप घटमें जो विशालवृक्षके मूलके समान उदर आदि आकार है वह घटका स्वरूप है, और उस विशाल गोल उदराकारसे भिन्न परका रूप है । इसलिये उस विशाल तथा गोल उदर आदि अपने आकारसे घट है, और अन्य आकारसे नहीं है विशाल तथा गोल उदर आकारकी सत्ताहीमें घटके व्यवहारकी भी सत्ता है, और उस आकारके न होनेमें घटका व्यवहार भी नहीं होता, क्योंकि उसी प्रकारके विशाल गोल आकारके साथ ही घटका व्यवहार नियत है, न कि उसके अभावमें । और उस पृथुवुध्ने उदर आकारसे भी यदि अस्तित्वका अभाव मानो तो घटका ही असत्त्व हो जायगा, और उस घटके विशाल गोल उदर आदि आकारसे भिन्न आकारसे भी यदि घटका सत्त्व मानोगे तो घटके पूर्वोक्त आकारसे शून्य पट आदिमें भी घटके व्यवहारका प्रसङ्ग होगा, क्योंकि घटके वास्तविक आकार न होनेपर भी जब घटकी सत्ता मानी गई तब घटका व्यवहार भी होना उचित ही है। अथवा-रूपादिविशिष्टो घटश्चक्षुपा गृह्यते इत्यम्मिन्व्यवहारे रूपमुग्न घटो गृशन इनि रूपं स्वरूप रसादिपररूपम् । तत्र रूपात्मनास्ति, चक्षुरिन्द्रियमात्रयागवान । यदि चर्जन्य- ज्ञानविपयत्वं रसम्याप्यगीक्रियते, तदा रमनादीन्द्रियकल्पना व्यर्था । यदि च रमादेवि मा. स्यापि चक्षुरिन्द्रियजन्यज्ञानविषयता न म्यात्तदा घटम्यवाग्रहणप्रमग , पाटिनाननियनन्धान घटादिज्ञानस्य ।
४३ विषय रसको भी स्वीकार करो, अर्थात् नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रसका भी ज्ञान हो जाय तो रसना इन्द्रियकी कल्पना ही निष्फल होगी । और जैसे नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रसका ज्ञान नहीं होता ऐसे ही नेत्र इन्द्रियके ज्ञानसे रूप भी न जाना जाय तो रूपसहित घटका ज्ञान- ही न होगा, क्योंकि घट आदि पदार्थका नेत्र इन्द्रियसे जो ज्ञान होता है वह रूप आदि ज्ञानके साथ नियत है, अर्थात् नेत्र इन्द्रियद्वारा घटका ज्ञान उसके रूपके ज्ञानके साथ ही होता है न कि रूपके विना । अथवा-शब्दभेदे ध्रुवोऽर्थभेद इति घटकुटादिशब्दानामप्यर्थभेदस्समभिरूढ़नयार्पणात् । घटनात् घट -कौटिल्यात्कुट इति तक्रियापरिणतिक्षण एवशब्दस्य वृत्तिर्युक्ता । तत्र घटन- क्रियाविषयकर्तृत्वं स्वरूपम् , इतरत्पररूपम् । तत्राद्येनास्ति, इतरेण नास्ति । इत्यादिरीत्या स्वरूपपररूपभेदा ऊद्या ।। अथवा शब्दके भेद होनेपर अवश्य ही अर्थका भेद होता है, नाना अर्थग्राही सम- रूढनयकी अपेक्षासे घट कुट आदि पर्यायवाचक शब्दोंका भी अर्थ भेद माना गया है, जैसे इन्द्र, शक्र आदि शब्द एक व्यक्तिके वाचक होनेपर भी "इन्ढनात् इन्द्र. शकनात् शक्रः" ऐश्वर्यसहित होनेसे इन्द्र और शत्रुओंके पराजय आदिमें समर्थ होनेसे शक कहे जाते है ऐसे ही यहापर भी “घटनात् घट" और "कौटिल्यात् कुट जलधारण आदि क्रियामें समर्थ होनेसे घट तथा कौटिल्य वक्रता आदि गुणके सम्बन्धसे कुट कहा जाता है, इस प्रकार जिस क्रियाका परिणाम जिस क्षणमें होरहा है उसी क्षणमें उस क्रियाके अनुकूल अर्थवाचक ही शब्दकी प्रवृत्ति भी योग्य है न कि अन्य शब्दकी । इसमे घटत्व अर्थात् जलादि धारणरूप जो क्रिया है उस क्रियाके विषयमें जो कर्त्तापन "कर्तृता" है वह घटका निजस्वरूप है । और उससे भिन्न परका रूप है। इनमेंसे प्रथम अर्थात् घटन क्रियाके कर्तृतारूपसे घट है । और अन्यरूपसे नहीं । इस प्रकार पूर्वकथित रीतिके अनुसार और भी स्वरूप तथा पररपके भेदोकी कल्पना स्वय करलेना । एव घटस्य स्वद्रव्य मृद्रव्य, परद्रव्य सुवर्णादि । घटो मृदात्मनालि, सुवर्णाद्यात्मना नासि । घटस्य स्वद्रव्यात्मनेव परद्रव्यात्मनापि सत्त्वे घटो मृदात्मको न मुवर्णात्मक इति नियमो न स्यात् । तथा च द्रव्यप्रतिनियमविरोध । इसी प्रकार मृत्तिकार-प द्रव्य घटका म्वद्रव्य अर्थात् निज अपना द्रव्य है, और सुवर्ण १४ आदि पर द्रव्य है, उनमें मृत्तिकारूप द्रव्यस्वरूपसे तो घट है, और सुवर्णरूप द्रव्यसे नही है । और अपने मृत्तिकारूप द्रव्यसे जैसे घटका सत्त्व है ऐसे ही पर सुवर्ण आदि द्रव्यरूपसे भी यदि उसका सत्त्व ही मानो तो घट मृत्तिकोमय है, सुवर्णमय नहीं है, ऐसे जो नियम होता है वह नहीं होगा। और ऐसे नहीं माननेसे, अर्थात् पर द्रव्यमे उससे भिन्न द्रव्यका सत्त्व माननेमे प्रत्येक द्रव्यका जो नियम लोकमें है कि यह अमुक द्रव्य है, यह अमुक है इसका विरोध होगा क्योकि जब सभी द्रव्य स्वद्रव्यसे तथा पर- द्रव्यसे भी है तव भेट क्या है और भेट अभावसे प्रत्येक द्रव्यका नियम नहीं हो सकता। ननु संयोगविभागादेरनेकद्रव्याश्रयत्वेपि न द्रव्यप्रतिनियमो विरुद्वयत इति चेन्न । तस्या- नेकद्रव्यगुणत्वेनानेकद्रव्यस्यैव वद्रव्यत्वात , स्वानाश्रयद्रव्यान्तरस्यैव परद्रव्यत्वात् । स्वाना- श्रयद्रव्यात्मनापि सयोगादेस्मत्त्वे स्वाश्रयद्रव्यप्रतिनियमव्याघातस्य तदवस्थत्वात् । तथा पर- द्रव्यात्मनेव स्वद्रव्यात्मनापि घटस्यासत्त्वे सफलद्रव्यानाश्रयत्वप्रसगेन निराश्रयत्वापत्ति'। कदाचित् यह कहो कि सयोग विभाग आदि अनेक द्रव्यके आश्रय रहनेपर भी द्रगों के नियमका विरोध नहीं है. यह शका अयुक्त है । क्योकि सयोग विभाग आदि अनेक द्रव्यके गुण है इसलिये अनेक द्रव्य ही उनका खद्रव्य है, इसलिये अनेक द्रग उनका आधार होनेसे अनेक स्वद्रव्यरूपसे उनकी सत्ता युक्त है. और आधार वा आश्रय जो अन्य द्रव्य नही है वही पर द्रव्य है, यदि जो द्रव्य सयोग आदिका आश्रय नहीं है उग अपने अनाश्रय वा अनाधार द्रव्यरूपसे सयोग आदिकी सत्ता मानो तो अमुक द्रव्य मयोग आदिका आश्रय है अमुक द्रव्य नहीं है इस नियमका भग अवश्य होगा, क्योंकि जन अपने आश्रय द्रव्य स्वरूपसे तथा अनाश्रय द्रव्य स्वरूपमे भी सयोग जादिका अम्नित्व है तब घट सयुक्त है पट सयुक्त नहीं है, यह नियम कैसे हो सकता है । और गे पर दय रूपसे घटकी असत्ता मानी जाती है ऐसे ही स्वद्रव्यमे असत्ता ही मानी नाय तो गम्पूर्ण वस्तु वद्रव्य और परद्रव्यके आश्रय न होनस घट निराधार हो जायगा, क्योकि व को उसका आधार न रहा तब वह कहा रहेगा। एव घटस्य स्वक्षेत्र भूतलादि, परक्षेत्र कुट्यादि । घट म्वक्षेत्रम्नि, परक्षेत्रे नाम्नि । घटम्प सक्षेत्र इव परक्षेपि मत्त्वे प्रतिनियनक्षेत्रत्वानुपपत्ति । पर क्षेत्र व म्ब क्षेत्र यगचे च निग- वारत्वापत्ति । इमी प्रकार जिस स्थानमं घट हो वह मृतट वा काष्ट आदि पटका म्बत्र है, अन्य भित्ति आदि जहा घट नहीं है वह उसका पक्षेत्र है। उनमें अपने पत्रमं घट र और परक्षेत्रमें नहीं है घटकी जैसे म्वक्षेत्रम मत्ता है मे ही यदि पाक्षेत्र न मान र १ मृनिराने पना हा - मान्ने बना हुमा ::पने नंदा नियत न मा अपने द्रव्य क्षेत्र काटनमा भवरे मानी गई है और क्षारयबाट अन्य मानते निगमान -- ४५ तो घट अमुक स्थानमे है अमुक स्थानमे नहीं है यह विभाग नहीं बनेगा, क्योंकि अपने तथा अन्यके क्षेत्रमें भी घटका सत्त्व है तब घटादि पदार्थ कहा है और कहां नहीं है यह विभाग कैसे हो सकता है और परक्षेत्रमें जैसे घटादिका असत्त्व माना है ऐसे ही अपने क्षेत्रमें भी असत्त्व मानो तो घट आदि निराधार ही हो जाएगे, क्योंकि अपने तथा अन्यके क्षेत्रमें जब असत्ता ही है तब उनकी सत्ताका आधार कौन हो सकता है ॥ तथा घटस्य स्वकालो वर्तमानकाल , परकालोऽतीतादि । तत्र स्वकालेस्ति, परकाले नास्ति। घटस्य खकाल इव परकालेपि सत्त्वे प्रतिनियतकालत्वाभावेन नित्यत्वमेव स्यात् । परकाल इव स्वकालेप्यसत्त्वे सकलकालासम्बन्धित्वप्रसगेनावस्तुत्वापत्ति । कालसम्बन्धित्वमेव हि वस्तुत्वम् । एवञ्च घटो घटत्वेनास्ति, पटत्वेन नास्ति, मृद्रव्येणास्ति, सुवर्णद्रव्येण नास्ति, म्वक्षेत्रादस्ति, परक्षेत्रान्नास्ति, स्वकालादस्ति, परकालान्नास्तीति पर्यवसन्नम् । तथा घटका स्वकाल क्या है ? कि वर्तमान काल, अर्थात् जिस कालमें घटपर्याय वर्त्तता है वही उसका निज काल है, और भूत भविष्यत् उसके पर काल है क्योंकि वर्तमान काल- सहित भूत भविष्य काल में यह घट नही है। इनमें से अपने कालमें तो घट है और पर कालमें नहीं है । और जैसे निज कालमें घटकी सत्ता है ऐसे ही यदि पर कालम भी मानी जाय तो अमुक कालमें घट है और अमुक कालमें नहीं है इस प्रकार नियत कालके अभा- वने घट नित्य हो जायगा, क्योकि निज तथा पर कालमें भी जब उसकी सत्ता मानी गई तो कहा नहीं है ? । और पर कालमें जैसे असत्ता है ऐसे ही स्वकालमें भी यदि असत्ता ही मानो तो किसी कालमें घटकी सत्ताका सम्बन्ध न होनेसे शगशृङ्गवत् घट अवस्तु हो जायगा । ग्योकि किसी न किसी कालके साथ वस्तुकी सत्ताका संवन्ध होने ही से उसका वस्तुत्व सिद्ध होता है । अव इस प्रकार पूर्व कथित रीतिसे घटत्व धर्मसे घट है पटत्व धर्मसे नहीं 2. पट मृत्तिका रूप म्वद्रव्य स्वरूपसे है, पर सुवर्ण द्रव्यसे नहीं है, घट अपने क्षेत्रमे है पर क्षेत्रने नही है. और घट अपने कालसे है. पर कालने नहीं है, यह तात्पर्य सिद्ध हुआ । अत्राय बोधप्रकार -घटत्वेनेति तृतीयार्थोऽवच्छिन्नत्व, धात्वर्धेन्वेति । असधात्वर्थोऽस्ति- र सत्त्वपर्यवसनम । आख्यातार्थ आश्रयत्वम् । तथा च घटत्वावच्छिन्नास्तित्वाश्रयो घट इति प्रथमलापयानोध । अभावानामधिकरणात्मकनग पटत्वावच्छिन्नाभावन्य घटन्वरूपत्वान नत्र जमभिपाहतासधातोरभावोर्थ, आभयत्वमारवातार्थ , रति रीन्या ताब्याभावाश्रयो 'पट ति पोधपि तात्माभावात्मकनमेव घटस्व सिद्धपति. अभावानामधिकरणात्मकत्वान। गुलीपदापये प्यपदोत्तरतनीयाया सदन्टिनवमर्थ । एवमपि वोधा उद्या ।।
४६ इस अवच्छेदक धर्मका वैशिष्टय है और उस अवच्छिन्नत्वका अन्वय धातुके अर्थ मत्ताने होता है, अस, धातुका अर्थ जो अस्तित्व है उसका भी सत्ता रूप अर्थसे तात्पर्य है, 'अम्ति' में जो आख्यात 'ति' है उसका आश्रय अर्थ है । तो अब इस प्रकारसे-घटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अस्तित्व अर्थात् सत्ता उस सत्ताका आश्रय घट, यह प्रथम वाक्यका वाक्यार्थ “घट घटत्वेन अस्ति" इन तीनों पदोको मिलाके हुआ और सब अभाव जैन मतमे अधिकरणरूप मानेगये है इस प्रकारसे घट अभावका अधिकरण होनेसे पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो अभाव अर्थात् पटका अभाव घटरूप है, क्योकि यहा पटाऽभावका आधार घट माना है उसी अपने अधिकरण भूत घटरूप वह होगा, और 'न अस्ति' यहापर नञ् अर्थात् निषेध. रूप अर्थवाचक 'न' इस अव्यय पदकी समीपतासे अस् धातुका अभाव अर्थ है, अर्थात् 'न अस्' इन दोनोंको मिलाके अभावरूप अर्थ हुआ, और आख्यात 'ति' विभक्तिका आश्रय अर्थ है यह पूर्वमें कह आये है, तो इसी रीतिसे पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न जो पट उस पटत्वावच्छिन्न अभावका आश्रय घट इस प्रकारका, “घट पटत्वेन नास्ति' इम द्वितीय वाक्यका अर्थ करनेपर पटत्वावच्छिन्न अभावरूपता ही घटकी सिद्ध होती है क्योकि अभाव जब अपने आधार स्वरूप है । तब पटत्वरूप धर्मसे अवच्छिन्न पटके अभावका आधार घट है 'इसलिये पटत्व धर्मसे अवच्छिन्न अभाव स्वरूप घट है यह स्पष्ट रीतिमे अर्थ होगया और' “घट मृद्रव्येण अम्ति" (घट अपने मृत्तिकारूप द्रव्यमे है ) दम तृतीय वाक्यमें भी मृद्दव्य इस पदके आगे जो तृतीया विभक्ति है उसका भी अवच्छिन्नत्य अर्थ है और अम् तथा तिका अर्थ पूर्ववत् सत्ता तथा आश्रय है अवच्छिन्नन्वका अन्वय आश्रय- रूप तिके अर्थमें पूर्ववत् है मिलाके मृद्रव्यत्वसे अवच्छिन्न जो अस्तिता उमका आश्रय घट यह वाक्यार्थ हुआ इसी प्रकारसे आगेके चतुर्थ आदि वाक्योका अर्थ मी समहालना । ननु-मर्वपदार्थानामपि स्वरूपादिचतुष्टयपरम्पादिचतुष्टयाभ्या व्यवस्थायामीक्रियमा- णायां स्वरपाठीना स्वरूपाद्यन्तरम्याभावात्कय व्यवस्था स्यान ? तपामपि बम्पादान्ताग- द्भावेऽनवस्था प्रमगान , मुदूरमपि गत्वा म्बम्पाद्यन्तगभावेपि कम्यचियवस्थाया कि मा. रुपाद्यपेक्षया सत्त्वामत्वममर्थनम्पया म्वगृहमान्यया प्रक्रियया? यथाप्रतीनि बन्नुपर- स्थोपपत्ते ॥ इतिचेत-अनभिनो भवान वस्तुम्बम्पपरीक्षाया । वस्तुम्बम्प प्रतीनिग्य वापर .
? पाचवच्छिन्नसत्त्वासत्त्वाटिक विषयीकरोतीति निरूपयितुमुपक्रान्तत्वात्। अन्यथा नानानिरं- कुशविप्रतिपत्तीना निवारयितुमशक्ते । वस्तुनो हि यथैवावाधितप्रतीतिस्तथैव स्वरूपव्यवस्था, 'मानाधीना मेयसिद्धि' इति वचनात् । एवञ्च-स्वरूपादीना स्वरूपाद्यन्तरं प्रतीयते वा न वा अन्त्येस्वरूपाद्यन्तर नागीक्रियत एव । एवमपि तेषामस्तित्वनास्तित्वव्यवस्थाऽग्रे प्रपञ्चयि- प्यते । आद्य स्वरूपादीनामपि स्वरूपाद्यन्तरमगीक्रियते, प्रतीत्यनुरोधात् । न चैवमनवस्था, यत्र स्वरूपाद्यन्तरस्य प्रतीतिस्तत्र व्यवस्थोपपत्ते । तत्र जीवस्य तावदुपयोगसामान्य स्वरूप, तस्य तल्लक्षणत्वात् । उपयोगो लक्षणमिति वचनात् । ततोऽन्योऽनुपयोग पररूपम् । ताभ्या सदसत्त्वे प्रतीयेते । उपयोगसामान्यस्य च ज्ञानदर्शनान्यतरत्व स्वरूपम् , इतरत्पररूपम् । उपयोगविशेषस्य नानस्य स्वार्थाकारनिश्चयात्मकत्व स्वरूपम् , दर्शनस्य किस्विदित्यादिरूपे णाकारग्रहणम् स्वरूपम् । ज्ञानस्यापि परोक्षस्यावैगा स्वरूपम् । प्रत्यक्षस्य वैशद्य स्वरूपम् । दर्शनस्यापि चक्षुरचक्षुनिमित्तस्य चक्षुरादिजन्यार्थग्रहण स्वरूपम् । अवधिदर्शनस्यावधिविपयी- भूतार्थग्रहण स्वरूपम् । परोक्षस्यापि मतिज्ञानस्येन्द्रियानिन्द्रियजन्यत्वे सति स्वार्थाकारव्यवसा- यात्मकत्व स्वरूपम् । अनिन्द्रियमात्रजन्यत्व श्रुतस्य स्वरूपम् । प्रत्यक्षस्यापि विकलस्याव- धिमन पर्यायलक्षणस्येन्द्रियानिन्द्रियानपेक्षत्वे सति स्पष्टतया स्वार्थव्यवसायात्मकत्व स्वरूपम् । सकलप्रत्यक्षम्य केवलज्ञानलक्षणस्य सकलद्रव्यपर्यायसाक्षात्करण स्वरूपम् । ततोन्यत्सत्त्व तु पररूपम् । ताभ्या सदसत्त्वे प्रतिपत्तव्ये । एवमुत्तरोत्तरविशेपाणामपि स्वरूपपररूपे बुद्धिमनि स्पो । तद्विशेपप्रतिविशेपाणामनन्तत्वात् । शड्दा-सम्पूर्ण पदार्थोकी व्यवस्था स्वरूप अर्थात् निजरूप द्रव्य क्षेत्र काल, तथा परके रूप, द्रव्य, क्षेत्र तथा काल इन चारोके समुदायसे स्वीकार करनेपर रूप द्रव्य क्षेत्र तथा काल ये गी पदार्थ है इनका भी स्वरूप द्रव्यादि होना चाहिये, सो तो मानना नहीं, तब स्वरुप चतुष्टयक अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयके अभावसे कैसे इनकी व्यवस्था होमकती है और यदि स्वरूप, द्रव्य क्षेत्र तथा काल इन चारोके भी अन्य स्वरूप द्रव्य क्षेत्र कालकी सत्ता मानोगे तो उनके भी अन्य स्वरूप द्रव्य आदि तथा पररूप द्रव्यादि चारो मानने पटेंगे, तथा उनके भी जन्य स्वरूप द्रव्य आदि चारो होगे इस प्रकार अनवम्था दोष होगा, कहीं विश्राम न मिलेगा दयोकि जो २ म्वरप द्रव्य आदि मानोगे उन सभोको अपने न्वन्पका बोध कगनके लिये दसरे ग्वरप पररुप द्रव्य आदिकी आवश्यकता पडती वरावर लगातार चली जायगी कहीं भी -परपा नही हो सकती इसलिये अतिदूर जाके भी किसी पदार्थकी व्यवस्था करनमें उन जव परप इत्यादि चतुष्टयंक दूसरे म्बरप आदि चतुष्टयं न होनेपर भी वस्तुग व्यवन्था को पाप पनी है. नो पदाधीक सत्व जमल्यो प्रमाणित न्वाली तथा अपने ही घर पनि कम गर्नय हम पर नपा पाप आदि चतुष्टवर्ग अपेक्षा रनवाली पिन । यो परम व नामावनी ही व्यवस्था कानी रोने-मानी पक्षाने जान हो । यो रे -- ४८ स्वरूपका भान होना ही स्वकीय रूप द्रव्य आदि चतुष्टय, तथा परकीय राय द्रव्य आदि चतुष्टय सहित सत्व तथा असत्व आदिको विषय करता है । इस बात के ही निरूपण कर. नेको हमारे प्रयलका आरम्भ है । और यदि प्रमाणोसे वस्तुके स्वरूपका भासना सिद्ध न कियाजाय तो प्रमाणरूप अंकुशके विना वादियोकी अनेक प्रकारकी जो विप्रतिपत्ति अर्थात् विरुद्ध युक्ति है उनका निवारण करनेमें सर्वथा असमर्थ है क्योकी वस्तु के स्वरूपकी व्यवस् । उसी प्रकारसे करनी चाहिये कि जिसमें उसका भान बिना किसी प्रमाणके बावसे निर्विवाद हो प्रमाणके आधीन प्रमेय पदार्थोंकी सिद्धि होती है ऐसा अन्य ग्रन्थमे आचार्य का वचन है । सो इस रीतिसे अब विचारना है कि स्व तथा पररूप द्रव्य आदि चतुष्टयके अन्य स्वरुप द्रव्यादि चतुष्टयकी प्रतीति होती है या नहीं १ यदि अन्त्यपक्ष है अर्थात् नहीं हो, तो स्वरूप आदिके अन्य स्वरूप आदिका तो स्वीकार ही नहीं है प्रतीति कैसे होती है । ऐगा माननेपर भी उनके अस्तित्व तथा नास्तित्व आदिकी व्यवस्थाका वर्णन आगे चलके करेंगे। और यदि प्रथम पक्ष है। अर्थात् स्वरूप आदि चतुष्टयके भी अन्य स्वरूप आदिका भान होता हे तो चोधके अनुसार स्वरूप आदि चतुष्टयके भी अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयका अही फार करते है । अब कटाचित् कहो कि स्वरूप आदि चतुष्टयके अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय जगे स्वीकार किया है ऐसे ही इस अन्य स्वरूप आदिके भी और अन्य स्वरूप आदि चतुष्ट र होंगे। तथा उनके भी अन्य स्वरूप आदि चतुष्टय होगे, तो दस प्रकार अनवम्था दोग आवेगा १ जहापर अन्य स्वरूप आदि चतुष्टयका भान होता है वहा ही पर व्यवम्याकी उप- पत्ति भी हो जायगी। अव जीवके म्वरूपके विषयम म्वरूप द्रव्यादिका विचार करते है --- --उगा प्रथम "उपयोगसामान्य" यह जीवका म्वरूप है, क्योकि उपयोगसामान्यरूप ही जायका लक्षण है "उपयोगो लक्षणम्" उपयोग ही जीवका लक्षण है। ऐमा महागामका वचन है । और उस उपयोगसे अन्य जो अनुपयोग है वही जीवका पररूप है । टन दोनामंगायी- गसे तो जीवका सब, और अनुपयोगमे असत्वका मान होता है, और उपयोग गामान्य स्वरूप, ज्ञान दर्शन टन दोनोममे अन्यतर अर्थात् जान दर्शनम कोर्ट भी , IF जान दर्शनसे भिन्न उपयोगका परम्प है । और उनमन भी उपयोग विग जो जान। .. का म्वरूप अपनमे प्रकांगनीय जो पदार्थ, उन पदार्थका निश्चय है।जार टन्द्रिय ।।
४९ पदार्थके सन्निधान होते ही विशेप्यविशेषणभावसे शून्य कुछ है इत्यादिरूपसे आकारका ग्रहण करना दर्शनका स्वरूप है, तथा पदार्थोका अवैशंद्य रूपसे, अर्थात् स्वच्छता तथा निर्म- लतापूर्वक स्पष्टरीति न भासना परोक्षज्ञानका स्वरूप है, तथा वैशद्य अर्थात् निर्मलता वा स्वच्छता पूर्वक स्पष्टरीतिसे भासना प्रत्यक्ष ज्ञानका स्वरूप है और चार प्रकारके दर्शनोंमेंसे चक्षु तथा अचक्षुको निमित्त मानके जो दर्शन होता है, उसका नेत्र आदियोसे उत्पन्न पदार्थकी सत्तामात्रका ग्रहण ही स्वरूप है, इसी प्रकार अवधिदर्शनका अवधिदर्शनके विषय भूत पढार्थकी सत्ताका ग्रहण करना स्वरूप है और परोक्षं ज्ञानमें भी मतिज्ञानरूप परोक्षज्ञा- नका इन्द्रिय तथा मनसे जन्य, अर्थात् उत्पन्न होकर अपनेसे प्रकाशनीय पदार्थका निश्चय होजाना ही स्वरूप है । तथा अनिन्द्रिय जो मन है, उस मनमात्रसे उत्पन्न होना परोक्ष ज्ञा- नका स्वरूप है । और इन्द्रिय तथा अनिन्द्रिय मनकी कुछ भी अपेक्षा न रखकर, केवल आत्मामात्रकी अपेक्षासे निर्मलता पूर्व स्पष्टरीति अपने विषयभूत पदार्थोंका निश्चय करना यह विफल प्रत्यक्षरूप अवधि तथा मन पर्य्ययज्ञानका स्वरूप है, और सम्पूर्ण द्रव्य, तथा सम्पूर्ण पर्सायोंको साक्षात्कार करना, यह सकल प्रत्यक्षरूप केवल ज्ञानका म्वरूप है। इस अपने २ म्वरूपसे भिन्न २ सत्त्व सबका पररूप है । इन्ही अपने स्वरूप तथा पररूपसे सत्त्व तथा असत्त्व जानेजाते है । इस प्रकार यहातक तो स्वरूप पररूप आदिके अन्यस्वरूप पररूपादि हमने कहे. उस प्रकार उत्तरोत्तर ज्ञानोंके जो विशेष है उनके भी स्वरूप पररूपादिकी कल्पना बुद्धिमानोंको स्वय करलेनी चाहिये । क्योकि ज्ञानोंके भेट अवान्तर भेद पुन उनके प्रभेद अनन्त है सबका निरूपण असभव है. ननु-प्रमेयस्य कि स्वरूप किवा पररूपम ? याभ्या प्रमेय स्यादस्तिस्यान्नास्तीति व्यपदिश्ये- तति चेत? उच्यते । प्रमेयस्य प्रमेयत्व स्वरूप, घटत्वादिक परस्पम् । प्रमेय प्रमेयत्वेनाग्नि, पटत्वादिना नास्ति ।। शहा-प्रमेयका क्या तो सरप है और क्या पररूप है ? जिन स्वरूप तथा पररूपये 'ममेयः स्यादस्ति तथा स्यान्नास्ति' कथचित् प्रमेय है और कवचित नहीं है. ऐसा ५० , . उसके विषयमं कहा जाय ? इस प्रश्नका उत्तर कहते है.-प्रमेयका प्रमेयत्व जो अवच्छेदक धर्म है वही उसका स्वरूप है और घटत्व आदि पररूप है । इस हेतुमे प्रमेय प्रमेयत्न स्वरूपसे है और घटत्व रूपसे नहीं है। अन्ये तु-"प्रमेयस्य स्वरूपं प्रमेयत्वम् , अप्रमेयत्व पररूपम् । न च-अप्रमेयत्वं प्रमेयत्वाभा- वस्स चाप्रसिद्ध इति वाच्यम् , प्रमेयत्वाभावस्य शशविपाणादौ प्रसिद्धत्वान । न च-शवि- पाणादीनां प्रमेयत्वाभावस्य च व्यवहारविपयत्वेन प्रमेयत्वापत्तिरिति वाच्यम , तत्मायकप्र- माणाभावेन प्रमेयत्वासिद्धे. । प्रमेयत्व हि प्रमाणजन्यप्रमितिविपयत्यम, तय प्रमाणाभावे नो- पपद्यते । एवञ्च निरुक्तस्वरूपपररूपाभ्यां प्रमेयस्यास्तित्वनास्तित्वोपपत्ति । " इत्याह ।। और अन्यवादी तो-प्रमेयत्वको प्रमेयका स्वरूप और अप्रमेयत्वको पररूप कहते है। अव कदाचित् ऐसी शङ्का करो कि अप्रमेयत्व तो प्रमेयत्वका अभाव स्वरूप है और प्रमेगत्वका अभाव तो अप्रसिद्ध है, क्योंकि प्रमेयका अर्थ है कि प्रत्यक्ष प्रमाणआदिसे जाना जाय सो ऐसा कौन पदार्थ है जो प्रत्यक्षादि प्रमाणोसे नहीं जानाजाता । इस कारणमे प्रमेयत्वका अभाव अप्रसिद्ध है, सो ऐसी शका नहीं कर सकते क्योकि प्रमेयत्वका अभाव भी शश वा अश्व शृग आदिमें प्रसिद्ध है । कदाचित् यह कहो कि शशशृगआदिकमें भी प्रमेयत्वके अभाव रूपसे लोकमें व्यवहार है इसलिये शमशृग आदिमें जो प्रमेयत्वका अभाव ' उसको भी प्रमेयत्व होजायगा क्योकि शशशृंग आदिमें प्रमेयत्वके अभावरूपमे प्रमेयत्वका अभाव जानाजाता है। यह कथन नहीं कर सकते क्योंकि प्रमेयत्वाभावके जाननेंम मा- धक कोई प्रमाण नहीं है इस कारण प्रमेयत्वके अभावमें प्रमेयत्वकी मिद्वि नहीं हो मानी इसका हेतु यह है कि प्रमाणसे उत्पन्न जो प्रमितिरूप फल उम प्रमिनिका जो विषय उसको प्रमेयत्व कहते है अत प्रमेयत्वके अभावको प्रमाणजन्य प्रमितिका विषय होना विना किसी प्रमाणके युक्तिमे नहीं सिद्ध हो सकता. इस प्रकार पूर्वकथित निगे म्बका प्रमेयत्वसे और अप्रमेयत्व पररूपमे प्रमेयका अस्तित्व तथा नाम्नित्व युक्तिपर्वक गित है ॥ ऐसा अन्यवादी कहते है। ननु-जीवादिदव्याणा पण्णां किं म्वद्रव्य कि वा परद्रव्यम ? याभ्याम्निवनास्तिक व्यवतिष्टेते, द्रव्यान्तरस्यासम्भवात, इति चंटुचने । नेपामपि शुद्ध मध्यमवामित्या तत्प्रतिपक्ष मदभावमशुद्धद्रव्यमध्य नाम्निन्वञ्चोपपटाने ।। गहा-जीव अजीव पंट द्रव्योमा क्या तो म्बद्रव्य है और क्या पर दर ५१ ? कि पट् द्रव्योंके स्वद्रव्यसे अस्तित्व और परद्रव्यसे नास्तित्व उनमें व्यवस्थित हो क्योंकि छ द्रव्योसे भिन्न तो कोई द्रव्य ही नहीं है तब इनके स्वद्रव्य तथा परद्रव्यसे अस्तित्वआदि धर्म पट् द्रव्योंमें कैसे रह सकते है ? ॥ यदि ऐसा प्रश्न करो तो इसका उत्तर कहते है- इन पट् द्रव्योंका भी शुद्ध सत् द्रव्यकी अपेक्षासे तो अस्तित्व, और उससे विरुद्ध अशुद्ध असत् द्रव्यकी अपेक्षासे नास्तित्व भी सिद्ध होता है, अर्थात् पट् (छ) द्रव्योका शुद्ध सत् द्रव्य तो स्वरूप है उसकी अपेक्षासे और अशुद्ध असत् द्रव्य इनका परद्रव्य है, उसकी अपेक्षासे छ द्रव्योंका नास्तित्व भी युक्तिपूर्वक सिद्ध है । ननु -महासत्त्वरूपस्य शुद्धद्रव्यस्य स्वपरद्रव्यादिव्यवस्था कथ तस्य सकलद्रव्यक्षेत्र- कालभावात्मकत्वात् , तद्वयतिरेकेणान्यद्रव्याद्यभावात्, इति चेन्न,-शुद्धद्रव्यस्यापि सकल- द्रव्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षया सत्त्वस्य, विकलद्रव्याद्यपेक्ष्याऽसत्त्वस्य च, व्यवस्थिते । 'सत्ता स- प्रतिपक्षका इति वचनात् । प्रश्न ---महासत्त्वरूप जो शुद्ध द्रव्य है उसकी स्वकीय तथा परकीय द्रव्यकी व्यवस्था कैसे होसकती है ? क्योंकि महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्य तो सपूर्ण द्रव्य क्षेत्र काल तथा भाव स्वरूप ही है, उससे भिन्न जब दूसरा द्रव्य नहीं है तब महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्यका क्या स्वद्रव्य होसकता है और क्या परद्रव्य होसकता है और स्व पर द्रव्यके विना महासत्त्वरूप शुद्ध द्रव्यकी सत्त्व असत्त्वकी व्यवस्था कैसे होसकती है ? । ऐसी शका कभी नहीं कर सकते । क्योकि महासत्त्वरूप शुद्धद्रव्यके भी सकल द्रव्य क्षेत्र तथा कालादिकी अपेक्षासे सत्त्वकी और विकल द्रव्य क्षेत्र कालादिकी अपेक्षासे असत्त्वकी व्यवस्था पूर्ण रीतिसे है अर्थात् महासत्त्व शुद्ध द्रव्यका सकल द्रव्य क्षेत्र काल तथा भाव तो स्वकीय द्रव्य है उनकी अपेक्षामे सत्त्व और विकल द्रव्य क्षेत्र काल भाव पररूप हे उनकी अपेक्षासे असत्त्व भी युक्तिसे सिद्ध है ।। मपूर्ण द्रव्य क्षेत्र कालादिरूप जो एक महासत्ता है वही विकल द्रव्य क्षेत्र आदिने प्रतिपक्ष नहित है । गया सन्यत्र आचार्यका वचन एतेन लकलक्षेत्रकालव्यापिनो गगनप सकलवालक्षेत्रापेक्षया सत्व यत्किञ्चित्रका. तापेक्षयाऽसत्त्व च निरुपित प्रतिपत्तव्यम् । स महासत्वरूप गुट द्रव्य के स्वकीय तथा परकीय द्रव्य क्षेत्र आदि निन्पणम ही मपूर्ण धेट पाल जापी आवाका नी सम्पूर्ण यात अत्रकी अपेक्षाने तो नत्त्व जर यत- मिमित्र पारवी अपेक्षाने अन्नत्त की पूर्ण तिने प्रतिपादित होगया यह मन्ना। ॥ है ५२ ननु-अस्तित्त्वमेव वस्तुनस्स्वरूपं, न पुनर्नासित्व, तस्य पररूपाश्रयत्वान् । यदि च पर- रूपाश्रितमपि नास्तित्वं वस्तुन स्वरूप, तदा पटगतरूपादिकमपि घदम्य स्वरूपं स्यात्, इनि चेन्न, उभयस्यापि स्वरूपत्वे प्रमाणसद्भावात् । तथाहि-घटस्य स्वरूपाधवन्छिन्नास्तित्व परम्- पाद्यवच्छिन्ननास्तित्वं च प्रत्यक्षेणैव गृह्यते । घटो घटत्वेनास्तीत्यबाधितप्रतीते । अनुमान- प्रयोगश्च-अस्तित्व स्वभावेनाविनाभूतं-विशेषणत्वात्, साधर्म्यवत् । यथा माधय वैव- येणाविनाभूतं-तथास्तित्वं स्वभावेन नास्तित्वेनाविनाभूतम् । अविनाभूतत्वं च नियमेनै- काधिकरणवृत्तित्वम् ॥ प्रश्न:-अस्तित्व ही अर्थात् सत्ता ही वस्तुका स्वरूप है न कि नास्तित्व वा अमत्ता, क्योकि अस्तित्व वा सत्त्व तो घट आदि वस्तुके आश्रय है और नास्तित्व वा अमत्ता पररूप आ. दिके आश्रयसे रहती है । और यदि पररूपके आश्रित होके भी नास्तित्व घट वस्तुका स्वरूप हो, तो पटमें जो रूप आदि है वे भी घटके स्वरूप हो जायगे 2 ऐसी का नहीं कर सकते, क्योंकि प्रमाण होनेसे अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनो वस्तुके म्बम्प है, जमे घटके स्वरूप द्रव्यत्व आदिसे अवच्छिन्न तो अस्तित्व और पररूप द्रव्यत्व आदिगे अन- च्छिन्न नास्तित्व दोनो स्वरूप प्रत्यक्षसे अनुभूत होते है । घट अपने घटत्वरूप धर्मरो और पररूप पटत्व धर्मसे नहीं है, यह प्रतीति अर्थात् अनुभव बिना किमी प्रमाण की वाधाके होता है। इस अनुभवको दृढ करनेके लिये अनुमानका भी प्रयोग है, जैसे अस्तित्व घटके स्वभावसे अविनामृत है क्योकि वह विशेषणी मृत धर्म है जैसे गातम्यं । तात्पर्य यह है कि जैसे धूम अग्निके बिना नहीं रहयकता अत जहा धूम है वहा अगि अवश्य है इसलिये धूम अग्मिका अविनामृत है, ऐसे ही अम्तित्व भी अपने स्वभाव घटा- दिका अविनामृत अर्थात् अपने म्वभावसे माधर्म्य वैधय॑के तुल्य व्याप्त है । नंगे जब फिली अपेक्षासे किसी पदार्थक साथ किमी पदार्थका साधर्म्य है तो वह धर्म भी किगीकी पनाग उमीमें विद्यमान है जैसे घटमें मृत्तिका द्रव्यमे माधय॑ है तो उसी घटम सुवर्ण दाग वैधर्म्य भी है, एमे ही अस्तित्व भी अपने स्वभाव नाम्नित्व व्यास अर्थात अविना गत है, तात्पर्य यह है कि जब घटम म्बन्प द्रव्यादिकी अपेक्षा अग्नित्य नागी घटम जन्य द्रव्यादिककी अपेक्षामे नाम्निन्व भी है, क्योकि अन्निन्य नाग्निच टन दोनों में अपना न पति और अविनाभृत जो हैद धूम और अग्निक समान , अभिकरणः नित रहते है इन हेतु मामय वैवयं ममान जहा मन्दिव म्बाप द्रव्यादिली जाने । वहा परम्प द्रव्याठिकी अपकान नानिव भी उन तर अलि नया नयन वस्तुका म्वन्प मिह होगया ।। -- ५३ ननु-घटोऽभिधेय' प्रमेयत्वादित्यादिहेतौ वैधर्म्यविरहेपि साधर्म्य दृश्यत इति साधर्म्यस्य वैधाविनाभूतत्वाभावान्न दृष्टान्तसंगति , इति चेदुच्यते । साधर्म्यन्नाम साध्याधिकरणवृ- त्तित्त्वेन निश्चितत्वम् । वैधय॑ च साध्याभावाधिकरणावृत्तित्वेन निश्चितत्वम् । एवं चाभिधे- यत्वाभावाधिकरणे शशशेंगादाववृत्तित्वेन निश्चितत्वं प्रमेयत्वस्य वर्तत इति ताहशतोवै- धर्म्यमक्षतमिति । प्रश्न:-"घटः अभिधेयः प्रमेयत्वात्" घट अभिधेय अर्थात् कथनके योग्य है । क्योंकि उसमें प्रमेयत्व धर्म है, इत्यादि अनुमानमें जहां प्रमेयत्व आदि हेतु है, वहां वैध→के अभावमें साधर्म्य है तो साधर्म्य वैधर्म्यका साहचर्य न रहा तब साधर्म्य वैध→के सदृश अस्तित्व नास्तित्वसे व्याप्त है यह दृष्टात अयोग्य है । कारण यह है कि प्रमेय सब पदार्थ है तो जहा प्रमेयत्व है वहां प्रमेयत्वका अभाव न होनेसे वैध→के बिना भी साधर्म्य है ? | यदि ऐसी शका करो तो इसका उत्तर देते हे,-साध्यके अधिकरण आधारोमे जिसकी वृत्तिता निश्चित हो उसको साधर्म्य कहते है, और साध्यके अभावके अधिकरणमें जिसका अवृत्तित्व अर्थात् न रहना निश्चित हो उसको वैधर्म्य कहते है इसलिये पूर्व कथित अनु- मानमें साध्य अभिधेयत्व है उसके अभावके अधिकरण शमशृङ्ग आदिमें अवृत्तिता प्रमे- यत्वकी निश्चित है क्योंकि शशशृङ्ग आदि कुछ न होनेसे न उसमें अभिधेयत्व साध्य और न प्रमेयत्व हेतु ही है इसलिये साध्याभावके अधिकरणमें अवृत्तित्वरूपसे निश्चितत्व धर्म प्रमेयत्वमें है इसलिये पूर्णरूपसे इस हेतुमें वैधर्म्य भी है। एवं नास्तित्व स्वाभावेनास्तित्वेनाविनाभूतम् , विशेपणत्वात् । वैधय॑वन् , इत्यनुमानेनापि तयोरविनाभावसिद्धि । और जैसे अस्तित्व नास्तित्वस्वभावसे व्याप्त है यह अनुमान पूर्व सिद्ध करचुके है ऐसे यह भी अनुमान है । कि नास्तित्व अस्तित्वस्वभावसे अविनामृत अर्थात् व्याप्त है क्योंकि वह विशेषण है जैसे वैधर्म्य इस अनुमानसे नास्तित्व अस्तित्वका अविनाभाव सिद्ध है। ननु पृथिवीतरेभ्यो भिवते. गन्धवत्त्वादित्यादिकेवलव्यतिरेक्तिी वैधय॑ माधयण विनापि वर्तत :ति निर तानुमाने दृष्टान्तासगतिरितिचेन्न । केवलव्यतिरकितावपि माध- ग्य पटादादेव सम्भवान । तरभेटाधिकरण घटे गन्धवत्त्वम्पहनोनिश्चितत्वेन माध. म्याधतत्वान । पक्षभिन्न एव साध न पक्ष इति नियमाभावान ।
५४ प्रश्न:-'पृथिवी इतरेभ्यः भिद्यते गन्धवत्त्वात्' पृथिवी जल आदिमे भिन्न है क्योंकि उसमें गन्धवत्त्व है इत्यादि केवलव्यतिरकी हेतुवाले अनुमानम गन्धयत्त्वरूप केवलव्यति- रेकी हेतु अर्थात् जब अपनेसे साध्य पदार्थम ही रहनेवाले हेतुमें वैधर्म्य साधर्म्यके विना- ही है । इस हेतुसे नास्तित्व अस्तित्वम्बभावसे विशेषता होनेसे व्याप्त है वैधय॑के तुल्य यह जो दृष्टान्त दिया है सो असगत है ? । ऐसी गका नहीं कर सकते । क्योकि पृथिवी- मात्रमें रहनेवाले गन्धवत्त्वरूप केवलव्यतिरेकी हेतुम भी साधर्म्यका सभव घटआदिल्प पृथिवीमें ही है। साध्यके अधिकरणमे वृत्तित्वरूपसे निश्चितत्व यह हम साधर्म्यका स्वरूप पूर्व कह आये है सो यहा पृथिवीसे इतर जलाढिका भेद साध्य है इसलिये पृथिवीगे अन्यप्रतियोगिक भेटके अधिकरणरूप घटम गन्धवत्त्वरूप हेतुका होना निश्चित है । इस कारण गन्धवत्त्वरूप हेतुमें साध्यके अधिकरणमे वृत्तित्वसे निश्चितत्वरूप मावर्य पूर्ण रूपसे है । और पक्षसे भिन्नम ही साधर्म्य चाहिये न कि पक्षम ऐसा नियम तो नहीं है । इसलिये पृथिवीसे अभिन्न घंटरूप पक्षमे भी साधर्म्य जानेमे कोर्ट हानि नहीं है । अथ-गविपाणादी नास्तित्वमस्तित्वेन विनापि दृश्यते, इति चेत? जत्र बदाम । गो- मस्तकसमवायित्वेन यदस्तीति प्रसिद्ध विपाणं, तन्छयादिमस्तकममवायित्वेन नाम्नीति निश्री यते । मेपादिसमवायित्वेन यानि रोमाणि सन्तीति प्रसिद्वानि तान्येव कृादिममवायित्वेन न सन्तीति निश्चीयन्ते। वनम्पतिसम्बन्धित्वेन यदस्तीति प्रमिट्ठ कुसुम-तदेव गगनमम्बन्धि- त्वेन नास्तीति निश्चीयते । तथा चास्तित्व नाम्नित्व च परम्परमविनाभूतमेव वर्नन । अब कदाचित् ऐसी का कगे कि गंगशृग आदिम नाम्निन्व अस्तित्व बिना ही देख पडता है क्योकि शगक शृग तथा आकागके पुष्प आदिका सर्वथा अभाव ही है इसका कारण उनकी अमत्ता मात्र भान होनेसे अस्तित्वक बिना ही उनम कंचन नाम्नित्य है तो नास्तित्व अम्तिन्यमे व्याप्त है यह जो पूर्व प्रमगम अनुमान किया है वर हुआ ? | यदि ऐमी शका करी तो उत्तम यह कहते है,-गा और हरिण नादि के मानक पर जो समवाय मबन्धमे माग प्रसिद्ध है वह सीग मग तथा व आदिक मनपर नहीं है ऐमा निश्चय किया जाता है । मे ही मेप बाग आदिक गी ग. मित है वही कटुवक गर्गरम नहीं है । टमी प्रकार वनस्पति या गुहार माग ५५ जो पुप्प प्रसिद्ध है वही आकागमे नही है तो इसी रीतिसे यह वार्ता सिद्ध हुई कि जिन अग रोम तथा पुष्प आदि वस्तुओंकी गौ मेष तथा चपा आदिमें अस्तित्व अर्थात् सत्ता है। उन्ही पदार्थोकी नास्तित्व अर्थात् असत्ता न होना शश कूर्म तथा आकाश आदिमें कहते है । तो नास्तित्व और अस्तित्व परस्पर अविनाभूत अर्थात् व्याप्त सिद्ध होगये । अपरेतु-"यथा देवदत्तादिशब्दाना देवदत्तशरीरावच्छिन्नात्मन्येव शक्ति , (१) देवदत्तो जानाति सुखमनुभवतीत्यादिप्रयोगानुरोधात्, तथा मण्डूकादिशब्दानामपि मण्डूकादि- गरीरावच्छिन्नात्मन्येव शक्तिरगीकरणीया । एव च कर्मादेशवशान्नानाजातिसम्बन्धमाप- नस्य जीवस्य (१) मण्डूकभावावाप्तौ तत्पदवान्यतामास्कन्दत पुनर्युवतिजन्मन्यवाप्ते यरिश- रयण्टकस्स एवायमिति प्रत्यभिज्ञानविषयकजीवसम्बन्धित्वात्स एव मण्डूकशिखण्ड इति तम्य प्रसिद्धत्वान्मण्डूकशिखण्डस्यास्तित्वम् , मण्डूकशरीरावच्छिन्नात्मसम्बन्धिनो मण्डूक- गरीरसमानकालीनशिखण्डस्याभावाच्च नास्तित्वम् । यदि च देवदत्तादिशब्दो मण्डूका- दिगन्दश्च तत्तन्छरीरवाचक एव, देवदत्त उत्पन्नो विनष्ट इत्यादि व्यवहारात्, स च वन्ध- म्प्रत्येकत्वेन वर्तमानस्य जीवस्यापि वोधको भवतीति मतम । तदा मण्डूकगरीराकारेण परि- णतपुद्गल (२) द्रव्यस्याप्यनाद्यन्तपरिणामस्य क्रमेण युवतिमुक्ताहारादिकेगभावान्त- परिणामान्छिखण्डकनिष्पत्तेर्मण्डूकशिखण्डस्यास्तित्वम, मण्डूकगरीररूपेण परिणतपुद्गलद. व्यम्य तत्काले केशपरिणामाभावाच नास्तित्व सिद्धयति । एव वन्ध्यापुत्रगशनरपर- विपाणकूर्मरोमादिप्वपि योज्यम् । आकाशकुसुमे तु-अस्तित्वनाम्नित्वोपपत्तिरित्यम । यथा- वनस्पतिनाम कर्मोदयापादितविशेपस्य वृक्षस्य पुष्पमिति व्यपदिश्यते, पुष्पभावेन परिण- तपुद्गलद्रव्यस्य तादृगवृक्षापेक्षया भिन्नत्वेपि तेन व्याप्तत्वात , तथाऽऽकेगेनापि पुप्पम्य व्याप्तत्व समानमित्याकाशकुसुममिति व्यपदेशो युक्त ॥ अथ महिकातोपकारापेक्षया महिलाकुसुममिति व्यपदिश्यते, नत्वाकाशकुसुममिति, कुसुमस्याकागेनोपकाराभावात, दति चन्न,- आकाशकृतावगाहनरूपोपकारमादायाकागकुसुममिति व्यपदेगन्य दुर्वारत्वान ॥ कि च-पृधात्प्रत्युतमपि कुसुममाकागान्नप्रत्यवत इति नित्यमेवाकागसम्बन्धो वर्तते ।। और अन्य वादीगणका विचार इसी विषयमें ऐमा है | जैन देवदत्त आदि गढीकी पति देवदत्त शरीरसहित आत्मामें अर्थात् यह देवदत्त गद देवदत्तने गरीग्में जो आत्मा उस न वो कहता है । देवदत्त जानता है देवदत्त मुसका अनुभव करता है । इल्गदि प्रयो- नफे अनुरोपने देवदत्तके शरीरमवन्धी आत्माहीका बोध होता है. क्योंकि जानना तथा उब लादिया गय करना पर आत्माहीका धर्म है न कि सारीका । दनी प्रगर मण्डल, .
५६ आदि शब्दोंकी भी शक्ति मण्डूक गरीरसवन्धी आत्माहीमें अगीकार करनी चाहिये इस प्रकारके सिद्धान्तसे कर्मके वगसे नाना प्रकारकी जातिसे सबन्ध रखनेवाले जी- वका जव कर्मके ही वशसे मण्डूकका जन्म प्राप्त होता है अर्थात् जब आत्मा अपने कर्मोंके आधीनसे मोर आदि अनेक योनियोंम भ्रमते २ मण्डूकका गरीर धारण करते हुए मण्डूक शब्दसे कहा जाता है और युवतिम पुन जन्म मिलनेपर प्रत्यभिज्ञान होनेसे जो यह शिखण्डक था मोर शिखाधारी जीव था वही यह मण्डूक शरीरधारी जीव है । क्योकि एक ही जीव नाना गरीर धारण करता है तो इस प्रकार मयूरदशाम गिराण्डके प्रमित होनेसे मेंडक दशामें मण्डूक शिखण्डके अस्तित्वका बोध होता है, और मण्डा शरीरके साथ संवन्ध रखनेवाला जो आत्मा है, उसको मण्डकका गरीर धारण करने के समयमें केशका अभाव होनेसे मण्डूक शिखण्डका नास्तित्व भी प्रसिद्ध हो गया । और यदि देवदत्त उत्पन्न हुआ देवदत्त नष्ट होगया इत्यादि व्यवहारको देखकर देवदत आदि शब्द तथा मण्डूक आदि गब्द भी केवल देवदत्त आदि तथा मण्डक आदि गरीरमात्रके ही वाचक है ऐसा मत है, तब भी अनादि कालसे बन्धके प्रतिगरीरके साथ एकता अर्थात् अभेदरूपताको प्राप्त जो जीव है उसीके बोधक देवदत्त आदि शब्द हैं, यही तात्पर्य शरीरवाचक दगामें भी है तब उस दशाम भी मण्डकगरी आकारमें परिणत जो पुद्गल द्रव्य है, उस पुद्गल द्रव्यके अनादि अनन्त कालये अनेक आकारमें परिणाम होते रहते है । तो इस परिणामके चक्रम कदाचित् मण्डकका शरीर नष्ट होके खेतमें मृत्तिका वा खात होके पुन वही खात धान्य वा किमी शाकम्पमं परिणा होके वा स्त्री पुरुषका भोजन होके क्रममे पुरुपके वीर्य तथा वीके गोर्णित सपनाको प्राम होता हुआ केश दशातक परिणत होके शिग्वण्टकी सिद्धि होनेगे मपटक गियर की अस्तिता, तथा जब मण्डक गरीररूपमें परिणत जो पुदगल द्रव्य है उस दगाम कसका अभाव होनेसे मण्डूक गिखण्डकी नास्तिता भी मिढ होगर्ट । टमी गनिक अनुगार वन्ध्यापुत्र, शग मनुष्य वा गर्दभ अश्व आदिके शृद्ग तथा कर्मक आदिम अग्निव नानि त्वकी योजना करनी चाहिय तात्पर्य यह कि वन्ध्यागरीरधारी नीवर यद्यपि टग , पुत्र नहीं है तथापि उसके शरीरके पुट्टल अवश्य से अनेक गर्गरम्प परिणा हुए उसके पुत्र हुये थे उस दगाको लेके बच्यापुत्रम अम्निन्य आर ब या दया पुत्र न होनेमे नास्तित्व दोनो सिद्ध है, से ही गम मनुष्य तथा कर्म आदि दर १ संबन्ध रखनेवाले जो जीव है उनका उन्ही डाग नादि गर्गगेके पदम बिर से ही थे जब ५७ तथा मेप आदि शरीरके साथ जब सबन्ध था तब शृंग तथा रोमकी अस्तिता और शश मनुष्य तथा कूर्म आदि शरीरके साथ सबन्ध होनेसे शृग तथा रोमका अभाव होनेसे नास्तिता भी सिद्ध है । इस प्रकार नास्तित्व अस्तित्व व्याप्त है । यह अनुमान योग्य ही है । और आकाशके पुप्पमें तो अस्तित्व नास्तित्व इस प्रकारसे है, जैसे वनस्पति नाम कर्मके उदयसे प्राप्त जो विशेष वृक्षरूपता है, उस वृक्षका पुष्प ऐसा कथन होता है, क्योकि पुप्परूपमे परिणत जो पुद्गल द्रव्य है वह कथंचित् उस वृक्षसे भिन्न है, इसलिये वृक्ष तथा पुप्पकी भेदविवक्षा मानकर तथा पुप्पसे वृक्ष व्याप्त होनेसे वृक्षका पुप्प यह व्यव हार होता है, ऐसे ही आकागके साथ भी वृक्षवत् पुप्प व्याप्त है क्योंकि जब वृक्ष आदि सब कुछ आकाशमे है तो क्यों पुष्पकी व्याप्ति आकाशमें नहीं है, किन्तु पुप्पका सवन्ध आकागके साथ अवश्य है इसलिये आकाशका पुप्प यह कथन युक्तिसे युक्त ही है, अब कदाचित् ऐसा कहो कि मल्लिका वृक्षका तो उपकार पुप्पमे निज शाखा आदिमे धारण आठिसे है इसलिये मल्लिका वा मालतीका पुप्प ऐसा कथन होता है और आकागका उपकार पुप्पके ऊपर कुछ नहीं है इसलिये आकाशका पुप्प ऐसा कथन योग्य नहीं है ? एसी का नहीं करसकते, क्योंकि आकाशमें भी पुष्प तथा वृक्ष है इसलिये आकागका पुप्प ऐसा व्यवहार होता है क्योंकि जैसे वृक्ष अपने शाखा आदि देशमें रहनेको स्थान देता है से ही आकाश भी देता है । वही आकाशका उपकार है उस उपकारने आकाशका पुष्प यह कथन किसी प्रकारसे नही रुक सकता । किन्तु इसके विषयमें यह विशेषता है कि घृक्षये तो पुप्प गिरके उससे पृथक भी हो सकता है परन्तु आकागमे गिरकर कहा जायगा जहा वर पुप्प गिरेगा वहा ही आकाश विद्यमान है इस कारण आकागके माथ पुप्पका नित्य सबन्ध है इसलिये आकाशका पुप्प यह कथन योग्य ही है। यदि घ--महिकालताजन्यत्त्वान्महिकावासुममित्युच्यते. तदाऽऽकागन्यापि सर्वकार्य- प्ववकाशप्रदत्वेन कारणत्वादाफाशकुसुममिति व्यवहारो टुरि ॥ अथागगापंश्रया पुष्पन्य भिन्नत्वा नाकाहाकुसुममिति व्यवहार इति चेन्-भिन्नत्व कि कचिन ? नवधा वा ? जाने गरिकायुसुममित्यपि व्यवहारो माभून महिलापक्षया पश्चिनिन्नत्वात्पुष्पन्य । अन्य- बिपाशापेक्षया पुप्पम्प सर्वधाभिन्नत्वमसिद्धम् । द्रव्यत्वादिना क्वचिदन्यापि नसावान । गान्गाह पाउनुममापारायुसुममित्यनपोर्न योपि विडोप इति सिद्धान्तमान्तिनान्यात्म- पापम् । प्रत्यार ॥ ?
५८ उत्पन्न करती है, यह कथन भी युक्त नहीं है, क्योंकि मल्लिका जब आहार आदि दानरूप उपकारसे पुष्पको उत्पन्न करती है तव आकाश भी सब कार्योंमे अवकाश सप्रदानरूप उपकारसे सब कार्योंका कारण है, इसलिये पुष्पको भी अपनेमें उत्पन्न तथा वृद्धि के लिये स्थान देनेसे आकाशका पुष्प यह व्यवहार भी अनिवारणीय है, कढाचित् यह कहो कि आकाशकी अपेक्षासे पुष्प भिन्न पदार्थ है इसलिये आकागका पुष्प यह व्यवहार नहीं हो सकता, तो इसका उत्तर यह है:-आकाशकी अपेक्षा पुप्पको कथंचित् भिन्न कहते हो' अथवा सर्वथा भिन्न? यदि प्रथम पक्ष है अर्थात् आकाशसे पुष्प कथचित् भिन्न है, तो कथचित् भिन्न होनेसे जैसे आकाशका पुप्प यह व्यवहार नहीं मानते हो, ऐसे ही मल्लिका- का पुष्प यह व्यवहार भी नहीं होगा क्योंकि मल्लिकाकी अपेक्षासे भी पुप्प कथाचित् भिन्न है और अन्तका पक्ष मानो, अर्थात् सर्वथा पुप्पको आकाशसे भिन्न मानो तो सर्वथा आकाशसे भिन्न नहीं हो सकता, क्योकि द्रव्यत्वआदिरूपसे कथचित् आकाश और पुप्पका अभेद भी है, इस कारणसे मल्लिकाका पुप्प और आकाशका पुष्प इन दोनों व्यन- हारोंमें कोई विशेप नहीं है अर्थात् अपेक्षामें दोनोंका कथन हो सकता है । इसलिये इरा स्याद्वादसिद्धान्तमें सब पदार्थ अस्ति तथा नास्ति स्वरूप है ऐसा अन्यवादी कहते है अथ-अस्त्येव जीव इत्यत्रास्तिगब्दवाच्यादर्थादिनस्वभावो जीवगळवाच्योऽयम्स्यात ? अ- भिन्नस्वभावो वा ? यद्यभिन्नस्वभावस्तदा जीवशब्दार्थोऽस्तिशब्दार्थश्चैक एवेति मामानावि- करण्यविशेपणविशेप्यभावादिक न स्यात् । घट कलग इत्यादि सामानाधिकरण्यागभाववन। तदन्यतरपदाप्रयोगप्रसगश्च । कि च-सत्त्वम्य मर्वद्रव्यपर्यायविषयत्वात्तदभिन्नम्वभावम्यापि जीवस्य तथात्वं प्राप्तमिति सर्वस्य तत्त्वम्य जीवत्वप्रसग । यदि पुनरस्तियन् वान्यादी इन- एव जीवशब्दवाच्योऽर्थ कल्यते, तदा जीवम्यामद्रूपत्वप्रमग । अस्निगन्यान्यादी- भिन्नत्वात् । प्रयोगश्च नास्ति जीव , अस्तिगदवान्यापेक्षया भिन्नत्वात , विपाणवत । अस्तित्वस्य जीवाभिन्नत्ववत्मकलार्येभ्योपि भिन्नत्वान्निराश्रयत्वादभावप्रमग । न च भीमा- दिभ्यो भिन्नमप्यस्तित्व समवायेन जीवादिपु वर्तत इति वान्य, तम्यान्यत्र निगकरणात । नि चंत, अत्रोच्यते । अम्निगन्दवाच्यजीवशब्दवाच्यार्ययोव्यायादेशादभिन्नन्वम, नयां पर्या- यार्थादेशानिन्नत्वमित्यनेकान्तवादिना न कोपि दोप , तथा प्रतीत । इत्यग्रे व्यक्ती भविष्यति ।। अब 'अस्ति एव जीवः कथचित् जीव है टम वाक्यम अन्नि गटके वाच्यं गत्वरूप अर्थसे जीव गढका वाच्य अर्थ भिन्न म्वभाव है, अथवा अभिन्न स्वभाव है । यदि द्वितीय पक्ष मानते हो अर्थात् अन्नि गब्दका वाच्यार्य और जीव दानका वाच्च जय भिन्न ॥
५९ स्वभाव है । ऐसा स्वीकार करते हो । तव तो जीव शव्दका अर्थ और अस्ति शब्दका अर्थ एक ही हुआ यह वार्ता सिद्ध हुई तो इस रीतिसे जीव और अस्तिका सामानाधिकरण्य और विशेष्यविशेषणभाव आदि सबन्ध नहीं होगा । जैसे घट कलश इत्यादि एक अर्थके वाचक शब्दोंको सामानाधिकरण्य अथवा विशेष्यविशेषणभाव नहीं होता ऐसे ही जीव और अस्ति शब्दका भी नहीं होगा । और अस्ति तथा जीवका जब एक ही अर्थ है तब दोनोंमेंसे एक शब्दका प्रयोग न करना चाहिये । क्योंकि एकमें ही दूसरेका अर्थ गतार्थ है । और दूसरी बात यह भी है कि सपूर्ण द्रव्य तथा पर्याय सत्त्वके विषय है अर्थात् सव सत्त्वरूप है । तब सत्त्वसे अभिन्न स्वभाव जो जीव है वह भी सब द्रव्य तथा सब पर्यायरूप प्राप्त हुआ तो इस रीतिसे सब पदार्थोंको जीव रूपता प्राप्त हुई । और यदि इस दोपके निराकरणके लिये अस्ति शव्दके वाच्यार्थ सत्त्वसे भिन्न जीव शब्दका वाच्यार्थ मानते हो, तो सत्त्वसे भिन्न असत्त्वरूपता जीवकी प्राप्त हुई । क्योंकि अ- स्तिके वाच्यार्थ सत्त्वरूपसे भिन्न तो असत्त्व ही है और इस विषयमें ऐसा अनुमानका भी प्रयोग हो सकता है, कि जीव नही है । क्योकि वह अस्ति शळके वाच्यार्थ सत्त्वसे भिन्न म्वरूप है जैसे शशका शृग, तथा अस्तिता जैसे जीवसे भिन्न है ऐसे ही सपूर्ण पदार्थोसे भी भिन्न होनेसे अस्तिताका कोई आश्रय न होनेके कारण अभाव वाढकी प्राप्ति होगी कदा- चित् यह कहो कि यद्यपि अस्तित्व जीव आदिसे भिन्न स्वभाव है तथापि वह समवाय सवन्धसे जीव आदिमें रहता है । तो यह भी नहीं कह सकते. क्योंकि समवाय सबन्धका भी अधमें अन्य स्थानमें खटन किया गया है। यदि ऐसी का जीव तथा अन्ति शब्दके वाच्यार्थ विषयमें की जाय, तो इसी विषयमें उत्तर कहते है.-कि अम्ति गळ तथा जीवगतके वाच्य अर्थ दोनो द्रव्यत्वरूप अर्थादेगते अर्थात् द्रव्याथिक नयकी अपेक्षाने तो अभिन्वरूप है, और पर्यायरप अर्धादेश अर्थात् पर्यायार्थिक नयकी अपे- धाले दोनोके याच्या भिन्नरूप है इसलिये अनेकान्त वादी जैनोके मतमें कोर्ट दोष नही है । क्योकि द्रव्यत्वरूपसे सव पदार्थ अभिन्न और पायल्पने भिन्न है । यही पगप सिद्ध है। यह विषय आगे चलके स्पष्ट पसे निरूपण किया जायगा । प्रति प्रथमद्वितीयभंगद्वयं निरपितम् । ति निदेयपनामवालपाधिधान्टिाररप्रनवार्मविरचिता मतभहनामिका महहद- . नात्यामाता ६० अथ तृतीयभंगस्तु निरूप्यते । घटस्स्यादस्ति च नास्ति चेति तृतीय । घटादिम्पैकधार्मिविशेष्यकक्रमार्पितविधिप्रतिपा- प्रकारकबोधजनकवाक्यत्व तहक्षणम । क्रमाप्तिस्वरूपपरम्पाद्यपेक्षयाऽस्तिनाम्न्यात्मको पट इति निरूपितप्रायम् । अथ तृतीयभगव्याख्या निरूप्यते "घटः स्यादस्ति च स्यान्नास्ति च" किसी अपेक्षासे घट है किसी अपेक्षामे नहीं है, यह तीसरा भङ्ग है, घटआदिरूप एक धर्मी विशेप्यवाला नथा क्रमसे योजित विधि प्रतिपेर विगेपणवाला जो वोध तादृश बोधका जनक वाक्यत्व यह तृतीय भङ्गका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमें घटआदिरूप एक पदार्थ विशेप्य हो और क्रमसे योजना किये हु" सत्त्व असत्त्व स्वरूप विशेषण हो ऐसा जो जान उस ज्ञानवाला जो वाक्य यह ही तृतीय भङ्गका लक्षण है । अब क्रमसे अर्पित अर्थात् योजितस्वरूप द्रव्य आदिकी अपेक्षामे अस्तित्वका आश्रय, और पररूप द्रव्य आदिकी अपेक्षामे नास्तित्वका आश्रय घट, य. तृतीय वाक्यार्थ होनेसे लक्षणसमन्वय होगया प्रथम द्वितीय भङ्गकी गान्याम भी प्राय यह विपय निरूपित है। सहार्पितस्वरूपपररूपादिविवक्षाया म्यादवान्यो घट इति चतुर्थ । घटादिनिशेयका वक्तव्यत्वप्रकारकबोधजनकवाक्यत्व तल्लक्षणम । इसी प्रकार मह अर्पित अर्थात् साथ ही योजितम्बम्प द्रव्य आदि चतुष्टय तथा परराए द्रव्य आदि चतुष्टयकी विवक्षा करनेपर 'स्यादवक्तव्य एव घटः' फिमी अपदाने घट अगा. च्य है यह चतुर्थ भङ्ग प्रवृत्त होता है । घट आदि पदार्थरूप विशेप्यवाला, और प्रवक्ता यन्त्र विगेपणवाला जो बोध तादृग बोधका जनक वाक्यत्व टम चतुर्थ भाका लक्षण है, अर्थात जिस जानम घट आदिममे कोई एक पदार्थ तो विशेष्य हो और अबक्तव्यन्य विगपण हो उम ज्ञानको उत्पन्न कगनेवाला जो वाक्य तादृश वाक्यता ही टग महका र रण में टग रीतिमे कथचित् अवक्तव्यत्वका आश्रयीभूत घट, या दर वाक्यमे अर्थवान होता है। ननु-कथमवक्तव्यो घट , टनि चेदन म । मापि शब्द प्रधानतया न गच्चाग युग- • यति, तथा प्रतिपादने दादम्य शक्यभावान सर्वम्य पदम्यकपराविषयमिद । जनीतिपदं हि मनावाचक नामत्व प्रतिपादयति, नया नाम्नानिपटममच्चमाचर न मना योधयति । अम्यादिपदम्यान्नित्वनान्निवोभवधर्मवाचावं च नदन्चनपनापानमा । प्रश्न -अवक्तव्य अर्थात कहनते अगत्र में घट होमकता है, किसी न किसी गनिमे सभी पदार्य कह जान है। यदि नी का की जाय तो यहागर कहते है - मर गड एक काम ही प्रधानताम मत्त्व तथा अमत्त्व नहीं प्रतिपादन कार्य एक काम ही प्रधानताम मत्त्व तथा जमत्त्व दोनोग प्रतिकाटन बनेनी मा पनि निग हा ग्दने दन्टा ६१ नहीं है सपूर्ण शब्द एक कालमे प्रधानतासे एक ही पदार्थको अपना विषय करके कहते है इसलिये एक पदार्थकी शक्ति एक ही पदार्थ विषय करनेवाली सिद्ध होती है । जैसे अस्ति यह पद सत्तारूप अर्थको ही कहता है, न कि असत्त्वरूप अर्थको ऐसे ही नास्ति यह पद भी असत्त्वरूप अर्थको ही वोधित करता है न कि सत्तारूप अर्थको । यदि अस्ति आदिमेंसे एक ही पद सत्ता तथा असत्ता दोनों अर्थोका वाचक हो तो इन अस्ति और नास्ति दोनों पदोमेंसे एकका प्रयोग न करना चाहिये क्योंकि जब एक ही पदसे सत्त्व और असत्त्व दोनों अर्थ कहेजाते है तब दोनों पदकी क्या आवश्यकता है । इससे यह वार्ता सिद्ध होगई कि एक शब्द वा पढ एक कालमे प्रधानतासे एक ही अर्थको कह सकता है, न कि दो वा उससे अधिक । ननु-सर्वेपा पदानामेकार्थत्वनियमे नानार्थकपटोच्छेदापत्ति , इति चेन्न,-गवादिपदस्यापि स्वर्गाद्यनेकार्थविषयतया प्रसिद्धस्य तत्त्वतोऽनेकत्वात् , सादृश्योपचारादेव तस्यैकत्वेन व्यव- ररणात । अन्यथा-सकलार्थस्याप्येकगन्दवाच्यत्वापत्तेरर्थभेटेनानेकगदप्रयोगवैफल्यान । यथैव हि समभिरुढनयापेक्षया शब्दभेदावोऽर्थभेदम्तथाऽर्थभेदादपि शब्दभेदस्सिद्ध एव । अन्यथा वाच्यवाचकनियमव्यवहारविलोपात । प्रश्न -सपूर्ण पद एक ही अर्थके वाचक होते हे । न कि अनेक अर्थके यदि ऐसा नियम मानोगे तो नाना अर्थके वाचक जो शब्द है उनका उच्छेद ही होजायगा । ऐसी शड्डा नहीं कर सकते है । क्योकि गो आदि शब्द जो पशु पृथिवी किरण तथा वर्ग आदि अर्थके वाचकरूपसे प्रसिद्ध है, वे भी यथार्थमें अनेक ही है किन्तु एक प्रकारके उच्चारण आदि धर्मोकी समानतासे उनमें एकत्वका व्यवहार लोकमें है, यदि ऐमा न मानो तो सपूर्ण एक ही शब्दके वाच्य होनेसे अर्थ भेद मानकर जो अनेक गन्नका प्रयोग किया जाता है यह व्यर्थ होजायगा । क्योकि समभिष्ट नयकी अपेक्षा जैसे शक "न्द्र पुरन्दर आदि शब्दभेदसे अर्थका भी भेद अवदय माना गया है ॥ ऐने ही अपने भन्ने शब्दभेट भी सिद्ध ही है । ऐसा न माननेमे अर्थात् अर्धके भेद होनेपर भी गळया द न माननेसे वाच्य वाचक जो नियम है उसका लोप हो जायगा ।।
है यह कथन ६२ एतेन-एकस्य वाक्यस्य युगपदनेकार्थविषयत्वं प्रत्याख्यातम् , स्यादस्तिनास्त्येव घट'-स्वरू- पपररूपादिचतुष्टयाभ्यामिति वाक्यस्यापि क्रमार्पितोभयविषयधर्मतयोररीकृतस्य उपचारादे- वैकत्वांगीकारात् ॥ अथवा-तत्र क्रमशो विवक्षित यदुभयप्राधान्यमेक, तदेवास्तिनातिगन्दा- भ्यामभिहितमिति ताशवाक्यस्यैकार्थाभिधायित्वाटेवैकवाक्यत्वमिति न दोप सर्वस्य वा- क्यस्यैकक्रियाप्रधानतयैकार्थविपयत्वप्रसिद्धेरेकार्थबोधनशक्तिश्शब्दस्य सिद्वा । न हि शब्दाना वचनसामर्थ्य सूचनसामर्थ्य वाऽतिक्रम्यार्थबोचने प्रवृत्तिस्सम्भवति । अस्तिशब्दस हि म- त्त्वमात्रवचने सामर्थ्य विशेपो नासत्त्वाद्यनेकधर्मवचने । निपातानां वाचफत्वपक्षे स्यादिति शब्दस्यानेकान्तसामान्यवचने सामर्थ्यविशेषो न पुनरेकान्तवचने, नाप्यनेकान्तविपतनने, तेपां द्योतकत्वपक्षे चानेकान्तसूचने सामर्थ्यविगेपो नान्यत्रेति वचनसूचनसामर्थ्यमतिकम्ग शब्दप्रयोगो वृद्धव्यवहारेपु कापि न दृष्टचर इति ।। इस पूर्वोक्त कथनसे एक ही वाक्य समान कालमें अनेक पदार्थोंको कहता भी खण्डित हो गया । और "स्यादस्ति नास्ति एव घटः" किसी अपेक्षासे घट है और किसी अपेक्षासे नहीं है, इत्यादि वाक्यमें भी क्रमसे योजित स्वरूप आदि चतुष्टय तथा पररूपादि चतुष्टय उपचारसे ही एक वाक्य और दूसरे अर्थके लिये दूसरा वाचक चाहिये इसलिये एक ही शन दूसरा अर्थ कहनेको दूसरा होजाता है । अथवा "स्यादस्ति नास्ति एव" इस वाक्यमें क्रमसे कथन करनेको अभीष्ट जो सत्त्व असत्त्व एतदुभयर ए एक प्राधान्य है, वही अस्ति तथा नास्ति शब्दसे कहागया है टस रीतिसे उस वाक्यको एक अर्थ वाचकता होनेसे एक वाक्यरूपता ही है, इसलिये कोई दोष नहीं है, क्योंकि सब वाक्योंकी एक क्रियाकी प्रधानतासे एक अर्थ विषयता सिद्ध होनेमे ही एक पर्यो वोध करानेकी शक्ति शब्दकी सिद्ध होती है। गद्धोकी कथनरुप शक्ति तथा नापनमा शक्तिको उल्लघन करके अर्थ बोध कराने प्रवृत्तिका सभव नहीं होमकता, अधीन वा- चकरूप शक्ति तथा द्योतनरूप शक्तिके द्वारा ही मपूर्ण गद अर्थ बोध कगनम प्रहार होते है । अस्ति इस शब्दकी सत्त्वमात्ररूप अर्थके कयनमें विगंप शक्ति है न कि भगत आदिरूप अनेक अर्थोके कथनमें । और टमी रीनिम जब निपानीका वाचकन्य पक्ष ईनाम 'स्यात्' इस शब्दकी अनेकान्त मामान्यरूप अर्थके कयनमे भक्ति विशेष है, न कि पान. अर्थक अथवा अनेकान्त विपरुप अर्थके कहने गक्ति है। और निपातीक योन कत्व पक्षमें स्यात् शब्दकी अनेकान्तरूप अर्थक ज्ञापन करनेमें गति विगए ।, अन्य किसी अर्थके द्योनित करनेमें, टम गनिमे कथन और सूचनरूप मानय के सिवाय नति और गी पदका माम पिंडस्प जयं वाच्य है टमी यिदी मा अदा वा का गाना '' - : समझा जाता है अत एव वान्य वाचक नियमा निर्वाह होग १ मत्त्व ममत्व एतदुभयरूप असं कहनेती दाति २ जना पापा योतक्ताम्पमे पदार्थ सूचनवी ददि नियतीची वाचना तथा जाना होगा। ५ एक प्रकारका शामय ६३ शब्दोका उपयोग कही भी शब्दोके व्यवहारमे दृष्टिगोचर नहीं होता, अर्थात् वाचकतारूप शक्ति अथवा द्योतकतारूप शक्तिको ही स्वीकार करके विद्वान् शब्दोका प्रयोग करते है, अन्यथा नहीं । ननु-यथासवेतं शब्दप्रवृत्तिदर्शनागपत्सदसत्त्वयोस्सङ्केतिताब्दखद्वाचकोऽस्तु, शतृ- शानचोर्द्वयोस्सकेतितसनितिसज्ञाशब्दवत्, युगपच्चन्द्रसूर्ययोस्संकेतितपुष्पवन्तादिपदवद्वा । इति चेन्न,-सकेतस्यापि वाच्यवाचकशक्त्यनुरोधेनैव प्रवृत्ते । न हि वाच्यवाचकशक्त्यतिल घनेन सकेतप्रवृत्तिदृष्टचरी । यथा-कर्तुरयसो दारूलेखने शक्तिर्न तथा वज्रलेखनेस्ति, यथा वा वालेखने तस्याशक्तिर्न तथा दारुलेखने, यथा च दारुण कर्मणोऽयसा लेख्यत्वे शक्तिर्न तथा वमस्यास्ति, यथा वा वज्रस्य तत्राशक्तिर्न तथा दारुणोपीति, निश्चय । एवं शब्दस्यापि सकृटेकस्मिन्नेवार्थे प्रतिपादनशक्तिरनेकस्मिन्नर्थे पुन प्रतिपादनागक्ति , तथा-एकस्यैवार्थस्यै- कपदवाच्यता शक्तिर्न पुनरनेकस्यापीति निश्चय । पुष्पवन्तादिशब्दानामपि क्रमेणार्थद्वयप्र- तिपादन एव सामर्थ्य मिति न दोष ॥ प्रश्न -सकेतके अनुसार ही शब्दोंकी प्रवृत्ति देखनेसे एक कालमें ही सत्त्व तथा असत्त्व इन दोनो अर्थोमें अस्ति आदि शब्दका संकेत करनेसे दोनों ही अर्थोका वाचक क्यो न अस्ति आदि शब्द हो जैसे व्याकरण शास्त्रमें 'सन्' यह सना शतृ तथा शानच् इन दोनो प्रत्ययरूप अर्थमें सकेतित है, इसलिये धातुसे सन् सज्ञक प्रत्यय हो ऐसा कहनेसे गत और शानच् दोनो प्रत्ययोके होनेसे "भवन्” तथा एधमान., इत्यादि प्रयोग सिद्ध होते है और एक कालमें ही पुप्पवत् शब्दसे सूर्य तथा चन्द्रमाका बोध होता है. यदि ऐना न हो तो पुप्पवन्तों ऐसा कहनेसे एक कालमें ही सूर्य चन्द्रमाका ज्ञान कैने हो । ऐनी का नही कर सकते, क्योकि सकेत कियेहुये शब्दोको भी वाच्य वाचन गतिक अनुसार तरी प्रवृत्ति होती है, कही भी वाच्य वाचक यत्तिका उहपन करके मंतकी प्रवृत्ति दृष्टि गोचर नहीं होती । जैसे लोहरूप कर्ताकी काष्ठले छेदन भदन जादि शायम शक्ति ऐसी वजके छेदन भेदन आदिम नहीं है, और जैन दर्ज, इंदन भंदन तथा लेखनमे मत्तिका अभाव है ने ही काटने हेदन भेदनदिन अभाव नहीं है. और जैसे फाष्टम्प फर्नमे यह गति है कि लोहन हद जाना दा गत होना ऐसी वनरप पर्ममें नहीं है कि लेहम हित निन् वा रिदिन हो यह निय । हनी प्रकार मन्में भी एक गल्में एक ही सर्ग व्यर्ग टनि - ६४ न कि एक कालमें अनेक अर्थोकी कथनकी शक्ति | और जैसे शब्दमें यह शक्ति है कि वह एक कालमें एक ही अर्थको कहे । ऐसे ही अर्थमें भी यह शक्ति है कि वह एक ही शब्दका वाच्य हो अर्थात् एक ही शब्दसे कहाजाय, गन्द तथा अर्थकी गक्तिसे यही निश्चय होता है । और 'पुष्पवन्तौ' इत्यादि शब्दोमें जो सूर्य चन्द्र आदि दो अर्थके बोवन करनेकी शक्ति है वह भी क्रमसे अथवा शब्दकी आवृत्तिसे है, इसलिये कोई दोष नहीं है। ननु-सेनावनयुद्धपंक्तिमालापानकग्रामनगरादिशब्दानामनेकार्थप्रतिपादकत्वं दृष्टमिति चेन्न, -करितुरगरथपदातिसमूहस्यैवैकस्य सेनाशब्देनाभिधानात् , वृक्षसमूहस्य वनगदेन, पुष्पस- मूहस्य मालाशब्देन, गुडादिद्रव्यसमूहस्य पानकशब्देन, प्रासादादिसमूहस्य नगरशब्देन, चा- भिधानान्नैकशब्देनानेकार्थप्रतिपादनं दृश्यते। प्रश्नः-सेना, वन, युद्ध, पक्ति, माला, तथा पानक, इत्यादि शब्दोंकी अनेक अर्थ कहनेकी शक्ति दृष्ट है क्योंकि सेनासे अश्व हस्ति आदि, वनसे अनेक प्रकारके वृक्ष आदि, युदमे अनेक प्रकार शस्त्र अस्त्रका चलना, प्राणका वियोग जय पराजय आदि अनेक व्यापाररुप, पक्तिसे अनेक पदार्थोंकी श्रेणि, मालासे अनेक प्रकारके मणि आदि, और पानफसे अनेक प्रकारके विलक्षण रसके स्वाद तथा नाम, नगर आदिसे अनेक प्रकारके मनुप्य आदि अर्था- का बोध होता है, इसलिये यह गल एक कालम ही अनेक अर्थोको कहते है तो एक गब्द एक ही अर्थको कहता है यह सिद्धान्त नहीं बन सकता ? । सो प्रेमी शमा भी नहीं कर सकते, क्योकि हम्ती, अश्व, रथ, तथा पैदल मनुष्य आदिका समृहरूप, एकही अर्थ सेना गन्दसे कहा जाता है, ऐसे ही वन शब्दसे अनेक प्रकारके वृक्षाका गमर, गाला गळसे पुप्प अथवा मणि आदिका समूह, युद्ध गन्दमे गम्य अनादिकका व्यापार, पनि गव्दसे श्रेणीबद्ध पदार्थ, पानक गढमे जट आदि द्रव्योम विलक्षण गका रामह, नशा नगर ग्राम आदि गळसे गृह अट्टालिका आदिका समृहमप, एक ही अर्थ कहा जाता इसलिये सेना आदि शब्दोको भी अनक अर्थोकी प्रतिपादनशक्ति नहीं दाग परनी। नन्वेव-वृक्षावितिपट वृक्षद्वयबोधक वृक्षा इति च बहवृक्षवोधक कथमुपपटात दनि चन' पाणिन्यादीनामेकपारम्भानेन्द्राणामभिधानन्य म्वाभाविकत्वादिनि बमरे। नोपप द्वाभ्यामेव वृक्षगन्दाभ्या वृक्षद्वयन्य बहुभिग्य वृक्षशब्दबहना वृक्षाणामभिधानानकाय सकृदनेकार्थबोधकत्वम । लुमावशिष्टशब्दयो माम्यादृक्षम्पार्थभ्य समानत्यानम्वोपचाग- त्तत्रकाब्दप्रयोगोपपत्ति । अभिधानम्य स्वाभाविकत्वपो च वृक्षवादो द्विवववनान्त मा. भावत एव द्वित्वबहुत्वविशिष्ट वृक्षम्पार्थभिदधाति । वृश्चित्र हि वृक्षवादिनी . शब्दार्थ , द्वित्व च द्विवचनार्थ . प्रत्यवायन्य प्रत्यर्थन्वयात द्वित्ववियष्टी शामिति बोध । वृक्षा इत्यत्र च बहवचनायों बहुवमिति वविशिष्ठा वृक्षा नि यार । ,, जैम शन्द गिमा विशेष : रम पित ६ ई ... र तपा, दादों में करने . है। यहाजालाई ६५ प्रश्न -पूर्वोक्त रीति स्वीकार करने पर भी । वृक्षौ इस पढके कहनेसे दो वृक्षका तथा वृक्षा ऐसा पद कहनेसे बहुत वृक्षोका ज्ञान कैसे होता है यह शका ? भी निप्फल है। क्योंकि व्याकरण शासके आचार्य श्री पाणिनि आदि ऋषियोके मतसे तो यहा एकोप आरम्भ किया है, अर्थात् जब वृक्ष आदि शब्दके आगे द्विवचन 'औ' आदि विभक्ति लगाई जाती है तब 'वृक्ष वृक्ष' ऐसे दो वृक्ष गन्द आते है और बहुवचन 'जस' आदि विभक्ति जव लगाई जाती है तब 'वृक्ष वृक्ष वृक्ष वृक्ष' ऐसे बहुत शल आते है उनमेसे द्विवचनमें तो एक वृक्ष शब्दका लोप हो जाता है और एक वृक्ष रह जाता है तथा वहु वचनमें भी जो बहुत शब्द लिये जाते है उन सब शब्दोंका लोप होजाता है, इस प्रकारसे उन सब शब्दोका लोप करके एक शेष रहता है इससे दो वृक्ष वा अनेक वृक्षका बोध होता है और जैनेन्द्र व्याकरणके मतमें तो जस् आदि विभक्तिके सन्निधानम दो अथवा अनेक वृक्ष आढिरप अर्थके कहनेकी गढमें ही शक्ति मानी है ऐसा कहते है। इन दोनोमसे एक रोष पक्षमे ढो वृक्ष गन्दोसे ही दो वृक्षरूप अर्थका तथा बहुत वृक्ष गलोसे अनेक वृक्ष- रूप अर्थका कथन होनेसे एक गलको एक कालम अनेक अर्थ योधकता नहीं है, क्योंकि जिस गळका लोप होगया है उस गद तथा जो शेष है उनकी समानता है । क्षम्प अर्थके समान होनेसे वहांपर एकत्वका उपचार मानके एक ही वृक्ष गन्दका प्रयोग किया जाता है, तात्पर्य यह है कि एकोप पक्षमे जो शब्द शेप रह जाता है वही लुप्त हुये गब्ोके अर्थको कहता है, अर्थात् एक ही शेष वृक्ष शब्द अनेक दो वृक्षोके न्यानमें समझा जाता है, और जैन मतके अनुसार स्वाभाविक द्वित्व वा बहुत्वरप अर्थके कथन पक्षमें भी द्विवच- नान्त वृक्ष गल द्वित्व सख्या सहित वृक्ष तथा बहुवचनान्त वृक्ष गव्द बटुल्य मन्या सहित वृक्षरप अर्थको सभावसे ही कहता है, “वृक्षौ यहापर वृक्षन्य धर्ममे अमच्छिन्न अर्थात् सहित वृक्ष यह तो वृक्ष शब्दका अर्थ है और द्वित्वरूप अर्थ · जा" द्विवचनरी विभत्तिका अर्थ है. प्रत्ययके अर्थ हित्वका प्रकृतिके अर्थ वृक्षमे अन्दर होता है. टमग्यि हित्य सहित वृक्ष अर्थात् दो वृक्ष यह 'वृक्षौ' इस गदका अर्थ होता है गर ल तिने यहापर बहत्वप अर्थ पटुवनन प्रत्यपका है उमरा भी प्रत्यर्थ वृमि अन्दर होता है इसलिये वाव सरित दक्ष अर्भात वात दम पहा पटका होग 'वृक्षा ६६ - यद्यपि द्वितीयपक्ष एकस्यैव वृक्षपदस्यानेकवृक्षबोधकत्व प्रापम् । तथाप्यनेकधर्मावन्लि- नार्थवोधकत्वमेकपदस्य नास्तीति नियम । एव च वृक्षा इति बहुवचनान्तेनापि वृक्षपदेन वृक्षरूपैकधर्मावच्छिन्नस्यैव वोधो नान्यधर्मावच्छिन्नस्य । तथा चाम्यादिपटेनाप्यस्तित्वादि रूपैकधर्मावच्छिन्नस्य बोध सम्भवति, न तु नास्तित्वादिधर्मान्तरावच्छिन्नस्येति ।। यद्यपि द्वितीय पक्षमें अर्थात् जैनेन्द्र के अनुसार द्विवचनान्त बहुवचनान्त वृक्षादि गल ही स्वभावसे द्वित्व और बहुत्व सख्या सहित वृक्ष आदिके बोधक है यह वार्ता प्राप्त है तथापि अनेक धर्मसे अवच्छिन्न अर्थ बोधकता एक पटको नहीं है, इस रीतिसे 'वृक्षो' तथा 'वृक्षा' इत्यादि द्विवचनान्त तथा बहुवचनान्त वृक्षपढसे वृक्षत्वरूप जो एक धर्म उस धर्मसे अवच्छिन्न एक वृक्षरूपका ही भान होता है न कि किसी अन्य धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका 'इसी प्रकारसे' अस्ति आदि पढसे भी अस्तित्वरूप एक धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थ- का ही एक कालमे जान सभव है न कि नास्तित्व आदि अन्य धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका । ननु-वृक्षा इति प्रत्ययवती प्रकृति पदम , “सुप्तिडन्तं पदम्" इति वचनान । तथा च वृक्षा इति वहुवचनान्तेन बहुत्ववृक्षत्वरूपानेकधर्मावच्छिन्नस्य बोधादेकपदम्यानकवर्मा- वच्छिन्नबोधकत्वं नास्तीति नियमभ्य भगप्रसंग । तदुक्तम-" अनेकमेक च पदम्ग वान्य वृक्षा इति प्रत्ययवत्प्रकृत्या।" इति । प्रश्न -'वृक्षा' यहापर 'जम्' प्रत्यय महित जो प्रकृति वृक्ष है उसको पद कहते है, सुबन्त तथा तिडन्तकी पढ़ संजा होती है, ऐसा जैनेन्द्र तथा पाणिनि ऋषिका भी बचन है, वृक्षा इस बहुवचनान्त पढ़से बहुत्व तथा वृक्षत्वरूप जो अनेक धर्म, उग धर्म अवच्छिन्न वृक्ष अर्थका ज्ञान होनसे एक पदको अनेक धर्म सहित अर्थ बोयकता नहीं। इस नियमका भग प्राप्त हुआ ऐसा अन्यत्र कहा भी है,- एक तथा अनेक अर्थ भी पदका वाच्य होता है जैसे "ता" यहा प्रत्यय गरिन . रूप प्रकृतिमे बहुत सग्या युक्त वृक्षरूप अर्थ? " इति चत्सत्यम ,-कपदम्य प्रधानतयाकवावच्छिन्नयो वाव नाम्नानि नियममा- । प्रकृतं च प्रथमतो वृक्षगब्दो वृक्षत्वम्पज्ञान्यन्छिन्न दव्य वापयति । नती टिग मंन्या चेति गादयोध क्रमेणैव जायते। तत्र ६७ यदि ऐसी गका करो तो यथार्थ है, परन्तु एक पद प्रधानतासे एक ही कालमे अनेक धर्मसे अवच्छिन्न पदार्थका बोधक नहीं होता, ऐसा नियम हमने कहा है, तो इस प्रकृत प्रसगमें देखिये कि प्रथम वृक्ष शब्द एक वृक्षत्वरूप जातिसे वा वृक्षत्वरूप एक धर्मसे अवच्छिन्न वृक्षरूप द्रव्यका ज्ञान कराता है, पश्चात् लिग और सख्याका इस प्रकार शाब्द बोध अर्थात् शब्द जन्य ज्ञान क्रमसे ही होता है, वृक्षत्व धर्म युक्त वृक्ष पुलिग तथा बहुत सख्या युक्त है ऐसा अर्थ " वृक्षा" इस पदसे होता है । तटुक्तम्- यह विषय अन्यत्र भी कहा है- "स्वार्थमभिधाय शब्दो निरपेक्षो द्रव्यमाह समवेतम । समवेतम्य तु वचने लिग सख्या विभक्तियुक्तस्सन् । ' इति । शब्द प्रथम जाति वा धर्मरूप अर्थको अर्थात् वृक्ष गव्द वृक्षत्व जीव गळ जीवत्व घट शब्द घटत्वरूप अर्थको कहके, लिंग सख्या आदिसे निरपेक्ष होके उस जीवत्व वृक्षत्व तथा घटत्व धर्मसे युक्त द्रव्यरूप अर्थको कहता है, और पुनः उन २ वृक्षत्व आदि धाये समवेत अर्थात् सहित पदार्थका कहना होता है तब विभक्तिसे युक्त होके पुलिग आदि लिंग तथा एकत्व द्वित्व तथा बहुत्वरूप सख्यारूप अर्थको कहता एव च प्रधानभावेन वृक्षत्वावच्छिन्नस्य प्रतीतिर्गुणभावेन बटुत्वसन्याया दति न कश्चिदोप । इस प्रकारका सिद्धान्त होनेसे 'वृक्षा' इत्यादि पदमे वृक्षत्व धम्मने अपच्छिन्न पदार्थका वोध तो प्रधानतासे होता है और लिंग तथा वटुत्व सरख्याका गौणतामे. इमलिये एक प: एक कालमें प्रधानतासे एक ही धर्माऽवच्छिन्न पदार्थका ज्ञान सर्वत्र कगता है इसलिये सिद्धान्त वा नियममें कोई दोष नहीं है' वा प्रधानभावनानेकधर्मावन्छिन्नवन्तुबो परवानगी प्रधानभावनाशेपधर्मात्मकस्य वस्तुन प्रकाराक प्रमाणवाक्य क्यमुपपगने' नि चन-या. लादिभिरभेदयत्त्याऽभेदोपचारेण वा द्रव्यपर्यापनयापितन मरलन्य वन्तुन कचनान । टनि है अर्थकम्प पदस्य वावयस्य निरुपित प्राक। यदि एय. पर अपवा एक दास्यसे प्रधानताम अनेक धर्नमें वच्छिन्न बर्गको:- पला इन पक्षयो नही स्वीकार करते हो त् पर पद करन क ही पार्म: Fि 'परतुवा दोष दगना है यही निम्न तः प्राचार र सरय पतमा प्र, हो न है । -2 नि: द ...' ती व .. - 17 - 1 ननु ‘मत्त्वासत्त्वे' इति द्वन्द्वसमासपदं सत्त्वासत्त्वयोः प्राधान्येन बोधकम् । “उभयपदा- र्थप्रधानो द्वन्द्व.' इति वचनात , एव च कथमवाच्यत्व सदसत्त्वात्मकवस्तुन.? इतिचेन्न-द्वन्द्व- स्यापि क्रमेणैवार्थद्वय प्रत्यायनसमर्थत्वेन गुणप्रधानभावस्य तत्रापि मत्त्वात् । अत एव-"अभ्य- हितं पूर्वम्” इति प्रधानभूतार्थस्य पूर्वनिपानानुशासन सगच्छते । अस्तु वा द्वन्द्व उभयस्यापि प्राधान्येन बोध। अथापि प्रधानभावेनास्तित्वनास्तित्वोभयावच्छिन्नस्य धर्मिण प्रतिपादक- शब्दाभावादवाच्यत्वमक्षतम् । प्रश्न --"सत्त्वासत्त्वे" यह द्वन्द्व समाससे सिद्ध पद प्रधानतासे सत्त्व तथा असत्त्वरूप अर्थका बोधक है। क्योंकि द्वन्द्व समासमें दोनों पद अथवा अधिक पढ प्रधान होते है ऐसा वचन है इस प्रकारसे सत्त्व तथा असत्त्व धर्म सहित वस्तुकी अवाच्यता कैसे होसकती है अर्थात् जब व्याकरण शास्त्रसे द्वन्द्व समास सिद्ध पद दो अर्थोंको प्रधानसे कह सकता है तब ‘स्यात् अवक्तव्य एव' यह चतुर्थ भङ्ग नहीं बन सकता ? ऐसी का नहीं कर सकते क्योकि द्वन्द्व समासको भी कमसे ही दो अथवा दोसे अधिक अर्थोके बोध करानेमें सामर्थ्य है, मुख्यता तथा गौणताका भाव द्वन्द्व समासमें भी विवक्षित है। "इसी हेतुसे "अभ्यर्हितम् पूर्वम्” पूजित अथवा श्रेष्ठ वा प्रधान जो होता है वह द्वन्द्व समासमें सबसे पूर्व रक्खा जाता है इस रीतिसे ही प्रधानभूत जो अर्थ है उसके पूर्व नियत करनेकी आना शास्त्रकारकी सगत होती है, यदि किसीकी एककी इस समासमें प्रधानता नहीं होती तो प्रधानके पूर्व नियम रखनेका नियम व्याकरणमें कैसे किया जाता, अथवा द्वन्द समासमें उभय पदार्थकी प्रधानताहीसे वोध होता है, ऐसा माननेसे भी हमारी कोर्ट हानि नहीं है। क्योंकि प्रधानतासे अस्तित्व तथा नास्तित्व इन उभर्य धर्म सहित पदार्थ- का प्रतिपादक धर्मां कोई शब्द नहीं है इसलिये अवाच्यस्वरूप पूर्ण रीतिसे है अर्थात 'स्यात् अवक्तव्य ' इस हमारे चतुर्थ भङ्गकी सिद्धि में कोई क्षति नहीं है, न च- 'सदसत्त्वविशिष्ट वस्तु' इत्यनेन द्वन्द्वगर्भिततत्पुरुपेण सदसत्त्वविशिष्टपदेन तदुभयधर्मावच्छिन्नस्य वस्तुनो बोधसम्भवादिति वाच्य, तत्र सदसत्त्ववैशिष्टयस्यैव प्रधानतया त्वा । "उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुप " इति वचनात । तस्मात्सकलवाचकरहि- घट इति सिद्धम् ।। सत्त्व असत्त्व विशिष्ट वस्तु, द्वन्द्व समासको गर्भमें रखनेवाले तत्पुरुष समाससे सदसत्त्व - . - १ सत्त्व और असत्त्व, 'मत्त्व च असत्त्व च' इस प्रकार द्वन्द्व समास करनेसे 'सत्त्वासत्त्वे' यह पद उनता है २ उभयपदार्यप्रधानो द्वन्द , इस वाक्यमें उभय पद अनेकका भी उपलक्षण है क्योंकि द-द्ध समास अनेक पदोंका भी होता है ३ जहा दो ही पदका द्वन्द्व हो वहा दोको प्रधानता, अनेक गयो प्रधानता रहती है ४ यह वचन (अत्पाच तरम्) २।२१३४। पाणिनीयाष्टके अल्पाच्वाले शन्दका पूर्व निपात होता है इसका वार्तिक है अभ्यहितके पूर्व निपातका उदाहरण तापमपता है ५ अभयहितो. अर्थ प्रधान वा मुख्य मानके यह कथन किया है ६ अस्तिल नास्तित्व दोनों ७ कहनेवाला, पाना ८ सल असल दोनों धर्म महित पदार्य घट . विशिष्ट इस पढसे सत्त्व तथा असत्त्व, इन दोनों धर्मोसे सहित वस्तुके बोध संभव है, इस रीतिसे अक्तव्यत्व भग नहीं बन सकता। ऐसा नहीं कह सकते, क्योंकि सदसत्व विशिष्ट इस पदमें सत्त्व और असत्त्वके वैशिष्ट्यकी ही प्रधानता है, अर्थात् सत्त्व और असत्त्वसे सहित जो वस्तु है, उसीका प्रधानतासे बोध होता है, न कि सत्त्व और असत्व इन दोनों धर्मोका, क्योंकि वे अप्रधान है, तत्पुरुष समासमें उत्तर पदार्थ प्रधान रहता है। ऐसा व्याकरण शास्त्रका वचन है । इस कारण सदसत्त्वका सर्वथा वाचक पद न होनेसे "स्यात् अक्तव्यश्च घट" कथचित् घट अवाच्य है, यह भङ्ग निर्विवाद सिद्ध है, तच न सर्वथैवावक्तव्यम्, अवक्तव्यशब्देनास्य वक्तव्यत्वात् । अतस्स्यादवक्तव्यो घट इति चतुर्थभग । इति केचिद्व्याचक्षते । तत्रेदं चिन्त्यम् , अवक्तव्यशब्दस्याभिधेयं किमिति । वह अवक्तव्यरूप अर्थ भी सर्वथा ही अवाच्य नहीं है क्योंकि अवक्तव्य शब्दसे वह कहा जाता है, इसी कारणसे "स्याद् अवक्तव्य यह चतुर्थ भङ्ग बनता है। ऐसा कोई कहते है, अब इस कथनके विषयमें यह विचारना चाहिये कि अवक्तव्य शब्दका वाच्यार्थ क्या है, अर्थात् इस अवक्तव्य शब्दसे क्या पदार्थ कहा जाता है । न च-प्रधानभूतसदसत्त्वरूपधर्मावच्छिन्न वस्तु अवक्तव्यगन्नाभिधीयत इति वाच्यम् , तथा सति तस्य सकलवाचकरहितत्वक्षते , अवक्तव्यशब्दस्य तद्वाचकम्य सत्त्वान, एकपदस्य प्रधानभूतानेकधर्मावच्छिन्नवस्तुवोधकत्व नास्तीति नियमस्य भगप्रसगाञ्च । कदाचित् यह कहो कि प्रधानता दशाको प्राप्त सत्त्व असत्त्व जो धर्म है । उन धर्मों करके सहित पदार्थ अवक्तव्य शब्दसे कहा जाता है, सो यह नहीं कह सकते, यदि ऐसा ग्वीकार करोगे तो प्रधानभूत सदसत्त्वका एक कालमें कोई वाचक नहीं है किन्तु वह सकल वाचक शब्दसे रहित है, इसी नियमका भङ्ग होगा क्योंकि अवक्तव्य शब्द उसका वाचक विद्यमान है, और एक पद एक ही कालमें प्रधानभृत अनेक धर्म सहित वस्तुका बोधक नहीं है, इस नियमका भी भग होगा, किश्व-यथाऽवत्ताव्यमिति पट सांकेतिक तादृशोभयधर्मावच्छिन्नन्य वाचक, तथा साके. तिकमन्यदपि तद्वाचक कुतो न भवति ? और गरी एक बात यह भी है कि जैसे सकेंत सिद्ध होनेसे अवक्तव्य यह गल माप असत्त्व उभय घग्मोस अवच्छिव पन्तुका वाचक है एमे ही मकेतमे मिद अन्य भलीस का वाच, क्यो नहीं होता' नह अन्यग्य मानिकपदन्य नामेणैतागधर्मावन्टिन्नवन्तुबोधस्त्वमिति चेन. अवक्त- पापि पुगपत मारव मानून । यथा-सानिरपदान्तरेण मन्वामन्वादिधर्मान- पातु प्रमेण पतीपने नादनपदेनापि नवोदितोपाभावात् । अवक्तव्यपटेन हि " वक्तव्यत्वाभावरूपधर्मावच्छिन्नं वस्तु प्रतीयते, न तु सत्त्वासत्त्वादिरूपानेकधर्मावच्छिन्नं व. स्त्विति सर्वानुभवसाक्षिकमेतत । यदि ऐसा कहो कि अन्य जो सकेत सिद्ध, पढ है उसको क्रमसे ही सत्त्व असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी वोधकता है, तो अन्य पढके समान अवक्तव्य इस पदको भी एक कालमें ही सत्त्व तथा असत्त्व धर्मसे अवच्छिन्न वस्तुकी बोधकता नहीं हो सकती, जैसे अन्य साकेतिक पदसे सत्त्व तथा असत्त्व धर्म सहित पढार्थका ज्ञान क्रमसे ही होता है, ऐसे ही अवक्तव्य इस पदसे भी क्रमसे उसका ज्ञान होता है । क्योकि जब दोनों सकेत सिद्ध है तब एकमे कोई विशेपता नहीं है, किन्तु अवक्तव्य इस पदसे वक्तव्यत्वका अभावरूप जो धर्म है उस वक्तव्यत्वाऽभावरूप धर्म सहित पदार्थ भासता है, न कि सत्त्व असत्त्व इन उभय धर्म सहित पदार्थ । इस विषयमें सब विद्वानोंका अनुभव ही साक्षी है । अथैवम्- अव इस विषयमें यदि यह कहो- " उक्तिश्चावाच्यतैकान्तेनावाच्यमिति युज्यते । "अवाच्यताका जो कथन है वह एकान्तरूपसे अकथनीय है ऐसा माननेसे अवाच्यता युक्त न होगी॥ इति स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचनं कथ संघटते ? सत्त्वासत्त्वविशिष्टस्य वस्तुनस्सर्वथाऽ. वाच्यत्वे तस्या वाच्यशब्देनापि वाच्यत्व न स्यादिति तत्र प्रतिपादनात्, इति चेन्न, तदर्था- परिज्ञानात् । अयं खलु तदर्थ', सत्त्वाद्येकैकधर्ममुखेन वाच्यमेव वस्तु युगपत्प्रधानभूतसत्त्वा- सत्त्वोभयधर्मावच्छिन्नत्वेनावाच्यम्, तादृशवस्तुन' सत्त्वाोकधर्ममुखेनाप्यवाच्यत्वे वा. च्यत्वाभावधर्ममुखेनावाच्यशब्देनापि वाच्यत्व न स्यादिति । एतादृशव्याख्यामपहाय सत्त्वासत्त्वोभयरूपेणावाच्यं वस्तु तादृशरूपेणैवावाच्यशब्देन वाच्य भवतीति व्याख्याने येन रूपेणावाच्यं वस्तु तेनैव रूपेण वाच्य प्राप्तमिति येन रूपेण सत्त्व तेनैव रूपेणा- सत्त्वमप्यंगीक्रियताम् । तथा च- यह श्रीस्वामी समन्तभद्राचार्यका कथन कैसे सगत होगा, क्योकि आचार्य्यके इस वचन कहनेका तात्पर्य यही है, कि यदि सत्त्व असत्त्व धर्म सहित वस्तुको सर्वथा आवाच्य मानोगे तो वह 'अवक्तव्य इस पदसे भी नहीं कही जा सकती, क्योंकि जब सर्वथा अकथनीय है तव किसी पढसे भी नहीं कही जासकती ? ऐसी शंका भी नहीं कर सकते, क्योंकि तुमने स्वामी समन्तभद्राचार्यजीके वचनका अर्थ नहीं समझा, उस वचनका निश्चयरूपसे अर्थ यह है कि सत्त्व आदि घम्भों से किसी एक धर्मके द्वारा जो पदार्थ वाच्य है अर्थात् कहनेके योग्य है, वही पदार्थ प्रधानभूत सत्त्व अमत्त्व १ पदार्थके सरूपको जनाने अथवा कहनेके लिये शब्दमे यक्ति अथवा वाचक्ता २ मुफेतने मिद्ध जो कहा नहीं जाय ?
७१ इस उभय धर्म सहित रूपसे अवाच्य है, यदि सत्त्व असत्त्व धर्म सहित पदार्थको सत्त्व आदि एक धर्मके द्वारा भी अवाच्य मानो, तो वाच्यत्वका अभावरूप धर्म है। उस अभावरूप धर्मके द्वारा वस्तुको कहनेवाले 'अवाच्य' इस शब्दसे वह वस्तु वाच्य न होगा, बस यही अभिप्राय आचार्यके वचनका है, इस सत्यार्थ व्याख्यानको त्याग कर सत्त्व असत्त्व इस उभय धर्मसे अवाच्य जो पदार्थ है वही सत्त्व असत्त्व इस उभय धर्म- सहित वस्तुको कहनेवाले अवाच्य शब्दसे भी वाच्य होता है, यदि ऐसा व्याख्यान करोगे तो जिस रूपसे पदार्थ अवाच्य है उसी रूपसे वह वाच्य भी होगया, यह वार्ता सिद्ध होगई, तब तो तुम जिस रूपसे वस्तुका सत्त्व है उसी रूपसे उसी वस्तुका असत्त्व भी म्वीकार करो । यह बात प्राप्त हुई । और इस प्रकार माननेसे- "विरोधान्नोभयैकान्य स्याद्वादन्यायवेदिनाम । विरोध होनेसे सत्त्व असत्त्व इन उभय धर्ममेसे किसी एक धर्मरूपसे अवाच्यत्व स्याट्वाद न्यायके मर्मवेत्ता जन नहीं स्वीकार करते । इति तदीयवचनमेव विरुध्यते । इस स्वामी समन्तभद्राचार्यजीके वचनका ही विरोध तुमको प्राप्त होगा। सिद्धान्तविदस्तु-अवक्तव्य एव घट इत्युक्त सर्वथा घटम्यावक्तव्यत्व म्यात , तथा चास्ति- स्वादिधर्ममुखेनापि घटस्य प्रथमादिभगैरभिधान न स्यात्, अत न्यादिति निपानप्रयोग । तथा च सत्त्वादिरूपेण वक्तव्य एव घटो युगपत्प्रधानभूतमत्त्वामत्त्वोभयस्पंणावक्तव्य नि चतुर्थभगार्थनिष्कर्ष इति प्राहु ।। सिद्धान्तवेत्ता जन तो-"अवक्तव्य एव घट घट अवक्तव्य है । ऐसा कहनमे घटको अवताव्यता सर्वथा प्राप्त होगी. तो इस रीतिसे अस्तित्व आदि धर्मके द्वारा प्रथम आदि मनसे भी घटका कथन नहीं होसकेगा, इसलिये प्रवक्तव्य गदके पूर्व म्यात दम निपातका प्रयोग किया है । इस प्रकार इस निपातके लगाने सत्त्व आदिरूपसे तो घट दत्तव्य है किन्तु एक. कालमें ही प्रधानभृत सत्त्व अमत्त्व इन उभय रूपम अवक्तव्य है पर न "म्यादवत्तव्य एव घट ' चतुर्थ भक, अर्थका नागा है ऐसा कहते है । परतसमतदव्यपर्यायावाप्रिय चरमभगत्रयमुपपादनीयम । नथा हि मन दम्य नगरती मागपितो द्रव्यपर्यायावारित्व न्यादति चावक्तव्य एव घट दनि पचमनग । घटा- टिरपंपानिदिगदपसविगिपादत्तव्यत्वप्रकारकबोधजनववाक्यत्व मार्पणारित्वम्प गुगपत्यपाचार्पणाददत्तचन्दन्द च विवक्षिनवान । नहक्षपाम । नत्र ७२ पृथक् तथा मिलित द्रव्य और पर्यायका अवलम्बन करके अन्तिम तीन भङ्गोंकी व्याख्या करनी चाहिये, तथा हि जैसे पृथक्भूत द्रव्य और मिलित द्रव्य पर्याय इनका आश्रय करके "स्यादस्ति च अवक्तव्यश्च घट” इस पचम भङ्गकी प्रवृत्ति होती है । घट आदिरूप धर्मा विशेष्यक और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले जानका जनक वाक्यत्व, यह इस भगका लक्षण है, अर्थात् जिस ज्ञानमे घट आदि धर्मी पदार्थ विशेष्य हों, और सत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेपणीभृत हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करानेवाला वाक्यत्व, यही इस पंचम भङ्गका लक्षण है, क्योकि इस भगमें द्रव्यत्वकी योजनासे तो अस्तित्व और एक कालमें ही द्रव्य पर्याय दोनोंको मिलाके योजना करनेसे अवक्तव्यत्व- रूप अविवक्षित है । तात्पर्य यह है कि द्रव्यरूपसे तो घटका सत्त्व अर्थात् द्रव्यरूपसे घट है और एक कालमें ही प्रधानभूत द्रव्य पायरूपसे नहीं है । तथा व्यस्त पर्याय समस्तौ द्रव्यपर्यायौ चाश्रित्य स्यान्नास्ति चावक्तव्य एव घट इति पष्ठ । तल्लक्षणं च घटादिरूपैकर्मिविशेष्यकनास्तित्वविशिष्टावक्तव्यत्वप्रकारकवोधजनकवाक्यत्वम् । और ऐसे ही पृथद्भूत पर्याय और मिलिल द्रव्यपर्यायका आश्रय करके "म्यान्ना- स्ति च अवक्तव्यश्च घट" किसी अपेक्षासे घट नहीं है तथा अवक्तव्य है, इस पष्ठ भङ्गकी प्रवृत्ति होती है, घट आदिरूप एक पदार्थ विशेप्यक और असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले ज्ञानका जनक वाक्यत्व, यह इसका लक्षण है अर्थात् जिस ज्ञानमे घट आदि पदार्थ विशेष्य हों और असत्त्व अथवा नास्तित्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणी- भूत हो ऐसे ज्ञानको उत्पन्न करनेवाला वाक्य, यही इस पष्ठ भङ्गका लक्षण है, पृथक्- भूत पर्यायकी योजनासे नास्तित्व और मिलित द्रव्य पर्याय दोनोकी योजनासे अवक्तव्यत्व इस षष्ठ भंगमे विवक्षित है । पर्यायकी अपेक्षासे नास्तित्व तथा प्रधानभूत द्रव्य पर्याय उभयकी अपेक्षासे अवक्तव्यत्वका आश्रय घटः यह इस भगका अर्थ है। एवं व्यस्तौ क्रमार्पितौ समस्तौ सहार्पितौ च द्रव्यपर्यायावाश्रित्य स्यादस्ति नास्ति चा- वक्तव्य एव घट इति सप्तमभग । घटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकसत्त्वासत्त्वविशिष्टाववक्तव्यत्व- प्रकारकवोधजनकवाक्यत्वं तल्लक्षणम् । इति सक्षेप ॥ इसी प्रकार अलग २ क्रमसे योजित, तथा मिलेहुये (साथ योजित) द्रव्य तथा पर्यायका आश्रय करके “स्यात् अस्ति नास्ति च अवक्तव्यश्च घट" किसी अपेक्षासे सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्वका आश्रय घट, इस सप्तम भंगकी प्रवृत्ति होती है, घट आदिरूप एक पदार्थ विशेष्यक और सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषणवाले जानका जनक । १ स्यादस्ति च अवक्तव्यश्च घट , स्यानास्ति च अवकाव्यश्च घट , म्यादम्ति च नानि च अवक्तव्यश्च घट , द्रव्यको पृथक् मानके द्रव्यपर्यायको मिलाके पचम भगकी, पायको पृथक्, द्रव्यपर्यायको मिलारे पटकी, योजित द्रव्यपर्यायको मानके सप्तम भन्नकी प्रवृत्ति होती है और पृथकभून क्रममे योजित द्रव्यपर्यायको मिलाके पष्ठकी । यही सप्तम तथा पाष्टमे भेद है , वाक्य यह इसका लक्षण है अर्थात् जिस जानम घट आदि कोई एक पढार्थ तो विशे- प्य हो, और सत्त्व असत्त्व सहित अवक्तव्यत्व विशेषण हो ऐसा जो ज्ञान उस ज्ञानका उत्पन्न करानेवाला वाक्य यह इस सप्तम भगका लक्षण है इस कारणसे अलग २ क्रमसे योजित द्रव्य पायकी अपेक्षासे सत्त्व असत्त्व सहित मिलित तथा साथ योजित द्रव्य- पर्यायकी अपेक्षासे अवक्तव्यत्वका आश्रय घट यह इस भगका अर्थ है । इस प्रकार सक्षेपसे सप्त भगोका निरूपण समाप्त हुआ। अत्र-द्रव्यमेव तत्त्व, अतस्स्यादस्तीति भंग एक एवेति सांख्यमतसयुक्तम् ,-पर्यायस्यापि प्रतीतिसिद्धत्वात । तथा-पर्याय एव तत्त्वम् , अतस्स्यान्नास्तीति भंग एवेति सौगतमतमपि युक्तिदुर्गतम , द्रव्यस्यापि प्रतीतिसिद्धत्वात् । एवमवक्तव्यमेव वस्तुतत्वमित्यवक्तव्यत्वैका- न्तोपि स्ववचनपराहत , सदा मौनव्रतिकोहमितिवत् । एवमेवान्येषामेकान्ताना प्रतीतिपराह- तत्वादनेकान्तवाद एवावतिष्ठते । अब इस विषयमें द्रव्य ही तत्त्व है और पर्याय नहीं है इसलिये "स्यादस्ति" पदार्थ है यह एक ही भग सत्य है, ऐसा साख्य मत है वह अयुक्त है क्योकि घट कुशूल आदि पर्य्याय भी अनुभव सिद्ध है, तथा पर्याय ही तत्त्व है अर्थात् हरएक पदार्थ क्षण २ मे बदलता रहता है, इसलिये क्षणिक पर्याय ही तत्त्व है कोई मुग्न्य द्रव्य नित्य नहीं है अत एव "म्यान्नास्ति" नित्य कोई द्रव्य नहीं है यह एक ही भग युक्तिसे युक्त है यह चौका मत भी युक्ति शून्य है क्योकि घट आदि पर्यायोमें मृत्तिकाका रूप द्रव्य कटक कुण्डल आदिमें सुवर्णरुप अनुगतरूप द्रव्य भी अनुभव सिद्ध है। इसी प्रकार जो यह करते है कि सर्वथा जवत्ताव्यर-प ही वस्तु म्वरूप है उनको निज वचनता ही विरोध ' क्योकि अवक्तव्य इस शब्दसे वे वस्तुको कहते है तो सर्वथा अवक्तव्यता कहा रही । जैस को कर कि मे सदा मौनव्रत धारण करता हु, यदि मदा मौन है तो मठा मै यह शक भी कस बोल सकता है । दनी गतिमे अन्य भी सर्वथा एकान्त- पादियोका कथन अनुभवविरद्ध होनले अनेकान्त वाद ही युक्ति तपा अनुभवर प पनीटी पर टटरता है अत वही निर्विवादरूपले न्धित है न प निवान्तपि विधिप्रतिपधरपा नाभनी प्रवर्तते वा न वा ? यदि प्रवर्तत-तदान- पाका निपंधपल्पनापामवान्त पद प्राप्त इति तत्पक्षोत्तढापानुपन । अनबन्या च । ताग- पान्तपापपानपान्तरल्पनया विधिप्रतिपधचोर्वनाम्यान । पदि ग न प्रवर्तन नहा नत्र पताल मममनी सत्तिमिति सिटालच्यापान । दनि रन्न प्रमाणनपापणानंदानवापि पप । नाहि पातो शिविध सन्यानो मिगन्त इति । अनगन्तीपि द्वि- सम्मकान्त मिपानकान्त इति । नत्र जन्मनगन्नन्नाप्रमाणविपीनानेर- माना - द པ་བུ་ पट । धर्मात्मकवस्तुनिष्टैकधर्मगोचरो धर्मान्तराप्रतिपेधक । मिथ्यकान्तस्त्वेकधर्ममात्रावधारणेना- न्यापधर्मनिराकरणप्रवण । एवमेकत्रवस्तुन्यस्तित्वनास्तित्वादिनानाधर्मनिरूपणप्रवण प्रत्य- भानुमानागमाविरुद्धस्सम्यगनेकान्तः । प्रत्यक्षादिविरुद्धानेकधर्मपरिकल्पनं मिथ्यानेकान्त । इति । तत्र सम्यगेकान्तो नय', मिथ्यैकान्तो नयाभास । सम्यगनेकान्त प्रमाण, मिथ्यान- कान्त प्रमाणाभास । इति व्यपदिश्यते । प्रश्न-अनेकान्त इस शब्द तथा इसके अर्थमें भी विधि तथा निषेधरूप "स्यादस्ति स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तभंगी प्रवृत्त होती है कि नहीं ? यदि यह कहो कि प्रवृत्त होती है तब तो अनेकान्तके निषेधकी कल्पनासे एकान्त ही प्राप्त हुआ। क्योंकि जैसे एकान्त- का निषेध होनेसे अनेकान्त होता है ऐसे ही अनेकान्त जो नहीं अर्थात् एकान्तरूपता प्राप्त हुई, तब एकान्त पक्षमें जो दोष आपने ढिया है वह आपको भी प्राप्त हुआ और अनवस्थारूप दोष भी आवेगा, क्योंकि इस प्रकार एकान्तकी अन्य अनेकान्तकी कल्पना करनेसे विधि तथा निषेध बरावर कहते हुये चले जाओ, जितने अनेकान्त कहोगे वहा सब जगह विधि प्रतिषेधकी कल्पनासे कही विश्राम न मिलेगा, यह अनवस्था दोष तथा एकान्त पक्षके दोष भी तुमारे पक्षमें प्राप्त हुये। और यदि यह कहो कि अनेकान्तमे विधिनिषेध आदिरूप सप्तभंगी नहीं प्रवृत्त होती तो सम्पूर्ण वस्तुमात्र सप्तभगी न्यायसे व्याप्त है, इस सिद्धान्तका व्याघात हुआ ? ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योकि प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे अनेकान्तमे भी विधि निषेध कल्पनासे सप्तभङ्गी न्यायकी उपपत्ति है । जैसे यह सिद्ध होता है वह दर्शाते है,-एकान्त दो प्रकारका है, एक सम्यक् एकान्त और दूसरा मिथ्या एकान्त । ऐसे ही अनेकान्त भी दो प्रकारका है एक सम्यक् अनेकान्त और दूसरा मिथ्या अनेकान्त । उनमेंसे सम्यक् एकान्त वह है जो प्रमाण सिद्ध अनेक धर्मस्वरूप जो वस्तु है उस वस्तुमे जो रहनेवाला धर्म है, उस धर्मको अन्य धर्मोंका निषेध न करके विषय करनेवाला, अर्थात् अनेक धर्ममय पदार्थके एक किसी धर्मको कहे परन्तु अन्य धर्मोका निषेध भी जो नहीं करता है वही सम्यक एकान्त है। और पदार्थके एक ही धर्मका निश्चय करके अन्य सपूर्ण वर्मोके निषेध करनेमें जो तत्पर है वह मिथ्या एकान्त है। इसी प्रकारके प्रत्यक्ष अनुमान तथा आगम प्रमाणसे अविरुद्ध एक वस्तुमे अनेक धर्मोंके निरूपण करनेमे तत्पर है वह सम्यक अनेकान्त है । तथा प्रत्यक्ष आदि प्रमाणसे विरुद्ध जो एक वस्तुमें अनेक धर्मोकी कल्पना करता है वह मिथ्या अनेकान्त है । उनम सम्यक् एकान्त तो नय है और मिथ्या एकान्त नयाभास है । और ऐसे ही सम्यक् अनेकान्त प्रमाण और मिथ्या अनेकान्त प्रमाणाभास है ऐसा भी कहते है। १ युक्तिपूर्वक सिद्धि, प्रमाण तथा नय इन दोनों भेदसे अनेकान्तमे विधिनिषेधकी क पनास्प मप्तम जी न्यायको योजना युक्तिसे सिद्ध है २ सप्तभनी न्यायी अनेकान्तमे भी सिद्धि.
७५ . तथा च-सम्यगेकान्तसम्यगनेकान्तावाश्रित्य प्रमाणनयार्पणाभेदात् , स्यादेकान्त , स्यादने- कान्त , स्याटुभय , स्यादवक्तव्य , स्यादेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादनेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादेकान्तोनेकान्तश्चावक्तव्यश्चेति सप्तभंगी योज्या । तत्र नयार्पणादेकान्तो भवति, एक- धर्मगोचरत्त्वान्नयस्य । प्रमाणादनेकान्तो भवति, अशेषधर्मनिश्चयात्मकत्वात्प्रमाणस्य । यद्य- नेकान्तोऽनेकान्त एव नत्वेकान्त इति मतम् । तदा-एकान्ताभावे तत्समूहात्मकस्यानेकान्त- स्याप्यभावप्रसंग , शारवाद्यभावे वृक्षाद्यभाववत । इत्येव मूलभगद्वये सिद्धे उत्तरे च भगा एव- मव योजयितव्या ॥ इसलिये सम्यक् कान्त और सम्यक् अनेकान्तका आश्रय लेकर प्रमाण तथा नयके भदकी योजनासे किसी अपेक्षासे एकान्त, किसी अपेक्षासे अनेकात, किसी अपेक्षासे उभय, किसी अपेक्षासे अवक्तव्य है, कथचित् एकात अवक्तव्य, कथंचित् अनेकात अवक्तव्य, और कथचित् एकात अनेकांत अवक्तव्य है इस रीतिसे सप्तभङ्गीकी योजना करनी चाहिये । उसमें नयकी योजनासे एकात पक्ष सिद्ध होता है, क्योंकि नय एक ही धर्मको विषय करता है । और प्रमाणको योजनासे अनेकात सिद्ध होता है, क्योकि प्रमाण सपूर्ण धर्मोको विषय करता है, अर्थात् प्रमाणसे वस्तुके सपूर्ण धर्मोका निश्चय होता है । और यदि अनेकात अनेकांत ही रहै किसी अपेक्षासे भी एकात नहीं है ऐसा मत है तब तो एकातके अभावसे उसके समूहभूत अनेकातका भी अभाव ही हो जायगा जैसे शाखाटिकके अभावसे शाखा समूहरप वृक्ष आटिका भी अभाव होता है ऐसे ही कातके अभावसे कात समूहरूप अनेकातका भी अभाव हो जायगा । इस रीतिमे मूलगत दो भगकी सिद्धि होनेसे उत्तर भझोंकी योजना करनी चाहिये । ग्य च सप्तभगी नित्यत्वानित्यत्वैकत्वानेकत्वादिधर्मेप्वपि निरूपयितव्या । यथा-स्यान्नित्यो पर . म्यादनित्यो घट एति मूलभगद्वय, घटस्य द्रव्यरूपेण नित्यत्वात्पर्यायस्पेणानित्यत्वान । न्य सप्तमझीका निरूपण नित्यत्व अनित्यत्व एकत्व तथा जनकत्व आदि धर्माम करना चाहिये । जैसे कथचित् घट नित्य । और कथचित् घट अनित्य है, यह दो गल गहा क्योकि घट द्रव्यरूपले नित्य है और पर्यायरूपमे अनित्य है कम।
, धर्मात्मकवस्तुनिष्ठैकधर्मगोचरो धर्मान्तराप्रतिपेधकः । मिथ्यैकान्तस्त्वेकधर्ममात्रावधारणेना- न्याशेषधर्मनिराकरणप्रवण । एवमेकत्रवस्तुन्यस्तित्वनास्तित्वादिनानाधर्मनिरूपणप्रवण प्रत्य- क्षानुमानागमाविरुद्धस्सम्यगनेकान्तः । प्रत्यक्षादिविरुद्धानेकधर्मपरिकल्पनं मिथ्यानेकान्त । इति । तत्र सम्यगेकान्तो नय', मिथ्यैकान्तो नयाभास । सम्यगनेकान्त प्रमाणं, मिथ्याने- कान्त प्रमाणामास । इति व्यपदिश्यते । प्रश्नः अनेकान्त इस शब्द तथा इसके अर्थमें भी विधि तथा निषेधरूप "स्यादस्ति स्यान्नास्ति' इत्यादि सप्तभंगी प्रवृत्त होती है कि नहीं ? यदि यह कहो कि प्रवृत्त होती है तब तो अनेकान्तके निषेधकी कल्पनासे एकान्त ही प्राप्त हुआ! क्योकि जैसे एकान्त- का निषेध होनेसे अनेकान्त होता है ऐसे ही अनेकान्त जो नहीं अर्थात् एकान्तरूपता प्राप्त हुई, तब एकान्त पक्षमें जो दोष आपने दिया है वह आपको भी प्राप्त हुआ और अनवस्थारूप दोष भी आवेगा, क्योंकि इस प्रकार एकान्तकी अन्य अनेकान्तकी कल्पना करनेसे विधि तथा निषेध बरावर कहते हुये चले जाओ, जितने अनेकान्त कहोगे वहा सब जगह विधि प्रतिषेधकी कल्पनासे कही विश्राम न मिलेगा, यह अनवस्था दोष तथा एकान्त पक्षके दोष भी तुमारे पक्षमें प्राप्त हुये। और यदि यह कहो कि अनेकान्तमे विधिनिषेध आदिरूप सप्तभगी नहीं प्रवृत्त होती तो सम्पूर्ण वस्तुमात्र सप्तभगी न्यायसे व्याप्त है, इस सिद्धान्तका व्याघात हुआ ? ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योकि प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे अनेकान्तमे भी विधि निषेध कल्पनासे सप्तभङ्गी न्यायकी उपपत्ति है । जैसे यह सिद्ध होता है वह दर्शाते है,-एकान्त दो प्रकारका है, एक सम्यक् एकान्त और दूसरा मिथ्या एकान्त । ऐसे ही अनेकान्त भी दो प्रकारका सम्यक् अनेकान्त और दूसरा मिथ्या अनेकान्त । उनमेंसे सम्यक् एकान्त वह है जो प्रमाण सिद्ध अनेक धर्मस्वरूप जो वस्तु है उस वस्तुमें जो रहनेवाला धर्म है, उस धर्मको अन्य धर्मोका निषेध न करके विषय करनेवाला, अर्थात् अनेक धर्ममय पदार्थके एक किसी धर्मको कहे परन्तु अन्य धर्मोका निपेध भी जो नहीं करता है वही सम्यक है। और पदार्थके एक ही धर्मका निश्चय करके अन्य सपूर्ण धर्मोंके निषेध करनेमें जो तत्पर है वह मिथ्या एकान्त है। इसी प्रकारके प्रत्यक्ष अनुमान तथा आगम प्रमाणसे अविरुद्ध एक वस्तुमें अनेक धर्मोके निरूपण करनेमें तत्पर है वह सम्यक अनेकान्त है । तथा प्रत्यक्ष आदि प्रमाणसे विरुद्ध जो एक वस्तुमें अनेक धर्मोंकी कल्पना करता है वह मिथ्या अनेकान्त है । उनम सम्यक् एकान्त तो नय है और मिथ्या एकान्त नयाभास है । और ऐसे ही सम्यक् अनेकान्त प्रमाण और मिथ्या अनेकान्त प्रमाणाभास है ऐसा भी कहते है। १ युक्तिपूर्वक सिद्धि, प्रमाण तथा नय इन दोनोंके भेदसे अनेकान्तम विधिनिषेधकी कपनास्प ममम- जी न्यायकी योजना युक्तिसे सिद्ध है. २ सप्तमझो न्यायकी अनेकान्तमे भी सिवि. है एक , , तथा च-सम्यगेकान्तसम्यगनेकान्तावाश्रित्य प्रमाणनयार्पणाभेदात् , स्यादेकान्त., स्यादने- कान्त', स्यादुभय., स्यादवक्तव्यः, स्यादेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादेकान्तश्चावक्तव्यश्व, स्यादनेकान्तश्चावक्तव्यश्च, स्यादेकान्तोनेकान्तश्चावक्तव्यश्चेति सप्तभंगी योज्या । तत्र नयार्पणादेकान्तो भवति, एक- धर्मगोचरत्वान्नयस्य । प्रमाणादनेकान्तो भवति, अशेषधर्मनिश्चयात्मकत्वात्प्रमाणस्य । यद्य- नेकान्तोऽनेकान्त एव नत्वेकान्त इति मतम् । तदा-एकान्ताभावे तत्समूहात्मकस्यानेकान्त- स्याप्यभावप्रसंग , शाखाद्यभावे वृक्षाद्यभाववत् । इत्येवं मूलभंगद्वये सिद्धे उत्तरे च भंगा ग्व- मेव योजयितव्या ॥ टसलिये सम्यक् एकान्त और सम्यक् अनेकान्तका आश्रय लेकर प्रमाण तथा नयके भेदकी योजनासे किसी अपेक्षासे एकान्त, किसी अपेक्षासे अनेकात, किसी अपेक्षासे उभय, किसी अपेक्षासे अवक्तव्य है, कथचित् एकात अवक्तव्य, कथंचित् अनेकात अवक्तव्य, और कथचित् एकात अनेकात अवक्तव्य है इस रीतिसे सप्तभङ्गीकी योजना करनी चाहिये । उसमें नयकी योजनासे एकात पक्ष सिद्ध होता है, क्योंकि नय एक ही धर्मको विषय करता है । और प्रमाणको योजनासे अनेकात सिद्ध होता है, क्योंकि प्रमाण सपूर्ण धर्मोको विषय करता है, अर्थात् प्रमाणसे वस्तुके सपूर्ण धर्मोका निश्चय होता है । और यदि अनेकांत अनेकांत ही रहै किसी अपेक्षासे भी एकात नहीं है ऐसा मत है तव तो एकातके अभावसे उसके समूहभूत अनेकांतका भी अभाव ही हो जायगा जैसे शाखादिकके अभावसे शाखा समूहरूप वृक्ष आदिका भी अभाव होता है ऐसे ही एकातके अभावसे एकात समूहरूप अनेकांतका भी अभाव हो जायगा । इस रीतिसे मूलभूत दो भगकी सिद्धि होनेसे उत्तर भङ्गोंकी योजना करनी चाहिये । इय च सप्तभगी नित्यत्वानित्यत्वैकत्वानेकत्वादिधर्मेष्वपि निरूपयितव्या । यथा-स्यान्नित्यो घट , स्यादनित्यो घट इति मूलभंगद्वय, घटस्य द्रव्यरूपेण नित्यत्वात्पर्यायरूपेणानित्यत्वात् । इस सप्तभङ्गीका निरूपण नित्यत्व अनित्यत्व एकत्व तथा अनेकत्व आदि धर्मोंसे करना चाहिये । जैसे कथचित् घट नित्य है । और कथचित् घट अनित्य है, यह दो मूल भङ्ग है क्योंकि घट द्रव्यरूपसे नित्य है और पर्यायरूपसे अनित्य है। तटुक्तम । यह विषय अन्यत्र भी कहा गया है,- समुदेति विलयमृच्छति भावो नियमेन पर्ययनयेन । नोदेति नो विनश्यति द्रव्यनयालिङ्गितो नित्यम् ।।” इति । "पर्यायार्थिकनयकी अपेक्षासे नियमसे पदार्थ उत्पन्न होता है और नष्ट भी होता है. परन्तु द्रव्यार्थिक नयकी अपेक्षासे पदार्थ न उत्पन्न ही होता है और न नष्ट ही होता है" १ एकान्तके समृहरूप, जैसे शाखा समूहस्प वृक्ष है, ऐसे ही एकान्त समूह ही अनेकान्त है २ अस्ति, भनेकान्त । अस्ति नास्ति इम तृतीयभगसे लेके 'म्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्च' इस उप्तम भापर्यन्त पाच उत्तर भा ह । मूल भा अम्ति नास्ति ये दो ही नास्ति, वा एकान्त, ७६ , , ननु-स्यान्नित्यो घट इत्यत्र स्याच्छन्द कथञ्चिदर्थक , अवच्छिन्नत्वं संसर्ग , दव्यरूपाव- च्छिन्ननित्यत्ववान् घट इति बोधश्च प्रथमवाक्यस्य युक्त । द्वितीयवाक्ये चानित्यपदस्य नि- त्यभेदोऽर्थ , एव च पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यभेदवान् घट इति बोध प्राप्नोति । स चायुक्त । द्रव्यरूपेण नित्ये घटे नित्यभेदस्य बाधितत्वात्, भेदस्य व्याप्यवृत्तित्वात् । इति चेदुच्यते,- मूले वृक्षस्संयोगी नेत्यवाधितप्रतीत्याभेदस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वमगीक्रियत एव । अव्याग्यवृत्तित्व च प्रकृते प्रतियोगिवृत्तित्वम् । संयोगिभेदस्य प्रतियोगी सयोगवान् वृक्ष , तद्वृत्तित्व सयोगि- भेदस्याक्षतम् , वृक्षे मूलावच्छेदेन संयोगिभेदस्य सत्त्वात् । तथा च घटेपि पर्यायावच्छेदेन नित्यभेदो वर्तत इति पर्यायरूपावच्छिन्ननित्यभेदवान् घट इति वोधे न कापि क्षति- रिति बोध्यम् । प्रश्नः-'स्यान्नित्यो घट' कथचित् घट नित्य है. इस वाक्यमे स्यात् शब्दका अर्थ कथचित् है, अवच्छिन्नत्व ससर्गतारूपसे भासता है. इसलिये द्रव्यरूपसे अवच्छिन्न जो नित्यत्व उस नित्यत्व युक्त घट, यह बोध प्रथम वाक्यका होना युक्त है, और द्वितीय वाक्यमें तो अनित्य पदका नित्य भेद अर्थ है. इस प्रकारसे पर्यायरूपसे अव- च्छिन्न नित्य भेटवान् घट, ऐसा बोध होना द्वितीय वाक्यका प्राप्त होता है । और वह वाक्यार्थ होना अयोग्य है. क्योंकि जब द्रव्यरूपसे घट नित्य है तब उसमे नित्यका भेद बाधित है । और भेद व्याप्य वृत्ति है इस हेतुसे भी नित्यमें नित्यका भेद नहीं रह सकता ? यदि ऐसी शङ्का करो तो इसका उत्तर कहते है 'मूले वृक्ष सयोगी न' मूल देशमें वृक्ष मर्कट आदिके सयोगसे युक्त नहीं है बिना किसी बाधाके यह प्रतीति होनेसे भेदकी अव्याप्यवृत्तिता अङ्गीकार करते है । और अव्याप्यवृत्तित्व इस प्रकृत प्रसगमें प्रतियोगि वृत्तित्वरूप मानते है । और सयोगिभेदका प्रतियोगी सयोगवान् वृक्ष है, उसके किसी देशमें सयोगीका भेद भी पूर्णरूपसे है क्योंकि शाखादि देशमें यद्यपि वृक्ष कपि सयोगी है तथापि मूल देशमे सयोग भेद भी उसमें विद्यमान है। इसी रीतिसे घटमें पर्याय अवच्छिन्नमें नित्यका भेद भी है इस प्रकारसे पर्यायरूपसे अवच्छिन्न नित्यके भेदसे यक्त घट है, ऐसे ही द्वितीय वाक्यार्थ होनेमें कोई हानि नहीं है ऐसा समझना चाहिये । एकत्वानेकत्वसप्तभंगी यथा-स्यादेको घट , स्यादनेको घट इति मूलभगद्वयम । द्रव्यरू- । का घट, तस्योर्ध्वतासामान्यरूपत्वान् । स्थासकोशकुसूलादिपु मृद्रव्यस्यैकस्यानुगतत्वात् , पर्यायरूपेणानेको घट , रूपरसाद्यनेकपर्यायात्मकत्वात् घटस्य । एकत्व तथा अनेकत्व सप्तभड्डी की योजना इस रीतिसे करनी चाहिये-"स्यादेको घट स्यात् अनेक घट" कथचित् घट एक है और कथचित् अनेक है, ये दो मूल भग है । यहा पर द्रव्यरूपसे तो एक ही घट है, क्योकि एक मृत्तिकारूप द्रव्य पिण्ट १ नित्यके भेदसे युक्त २ जिसकी सत्ता पदार्यके सर्व देशमं रहे, जैसे तिलम तेल वोध ४ पदार्यके एक देशम रहनेवाला ५ जिमका अभाव कहा जाता है वह प्रतियोगी कहा जाता है जसे नित्य भेरका प्रतियोगी नित्य है, सयोगिभेदका प्रतियोगी सयोगवान् उक्ष ३ भान अथवा " कोश तथा कुसूल आदि पर्यायोमें अनुगत है, और वह मृत्तिकारूप ऊर्ध्वता सामान्यरूप । और पर्यायरूपसे अनेक घट है, क्योकि घट रूप रस तथा गन्ध आदि अनेक पर्यायरूप है। नन्वेवमपि सर्व वस्तु स्यादेकं स्यादनेकमिति कथ सगच्छते ? सर्वस्य वस्तुन केनापि रूपेणैक्याभावात् । न च-सत्त्वादिरूपेण सर्वस्यैक्यं सम्भवतीति वाच्यम्; सत्त्वस्यापि स- कलवस्तुव्यापिन एकस्य सिद्धान्तविरुद्धत्वात् । सदृशपरिणामस्यैकैकव्यक्तिगतस्य तत्तव्य- क्त्यात्मकस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नस्यैव सिद्धान्तसिद्धत्वात् । तदुक्तम्-"उपयोगो लक्षणम्” इति सूत्रे तत्त्वार्थश्लोकवार्तिके- प्रश्न -द्रव्यार्थिक तथा पर्यायार्थिकनयका आश्रय करके एक तथा अनेकत्व आदि सप्त- भङ्गी स्वीकार करने पर भी “सर्व वस्तु स्यादेक सर्व वस्तु स्यादनेकम्" सब वस्तु कथचित् एक है और कथचित् अनेक है यह कैसे सगत हो सकता है क्योंकि किसी प्रकारसे सब वस्तुकी एकता नहीं हो सकती । सत्त्व आदिरूपसे भी सब वस्तुकी एकता नहीं कह सकते, क्योंकि सपूर्ण वस्तु व्यापी एक सत्त्वका अङ्गीकार जैन सिद्धान्तके विरूद्ध है । जैन सिद्धान्तके अनुसार सदृश परिणामरूप एक एक व्यक्तिगत तथा उस २ व्यक्तिरूप सत्त्व, प्रतिव्यक्ति भिन्न ही सिद्ध है । यह विषय अन्यत्र कहा भी है । "उपयोगो लक्षणम्" ज्ञान तथा दर्शनरूप उपयोग ही जीवका लक्षण है इस सूत्रके तत्त्वार्थ श्लोक वार्तिकमें,- "न हि वय सदगपरिणाममनेकव्यक्तिव्यापिनं युगपटुपगच्छामोऽन्यत्रोपचारात्” इति । "अन्य व्यक्तिमें उपचारसे एक कालमें ही सदृश परिणामरूप अनेक व्यक्ति व्यापी एक सत्त्व हम नहीं मानते ऐसा कहा सूत्रितं च माणिक्यनन्दिस्वामिभि तथा माणिक्यनन्दिस्वामीने ऐसा सूत्रका भी उपन्यास किया है। "सदृशपरिणामस्तिर्यक्खण्डमुण्डादिपु गोत्ववत्" इति । "खण्ड मुण्ड आदिमें गोत्वके सदृश परिणामरूप प्रत्येक व्यक्तिमें भिन्न २ जो सदृश परिणाम है उसीको तिर्यक् सामान्य कहते है।" विवृत चैतन्मार्ताण्डे- इसका विवरण प्रमेय कमलमार्तण्डमें कहा भी है "सगपरिणामात्मकमनेक तिर्यक्सामान्यम्" इति । "सदृश परिणामरूप प्रत्येकमें भिन्न २ अनेक सत्त्व तिर्यक् सामान्य है" तस्मात्सत्त्वस्यापि तिर्यक्सामान्यरूपस्य प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वात् कथ सर्वस्य वस्तुनस्सत्त्वेन रुपेणैक्यम ' इति चेत्,-अत्र चूम । सत्तासामान्यमेकानेकात्मकमेव सिद्धान्ते स्वीकृतम् । सत्त्व हि व्यक्त्यात्मनाऽनेकमपि स्वात्मनैक भवति । पूर्वोदाहतपूर्वाचार्यवचनाना च सर्व- १जनमतावरची है थैक्यनिराकरणपरत्वात् । अन्यथा सत्तासामान्यस्य सर्वथानेकत्वे पृथक्त्वैकान्तपन एवाहत- स्स्यात् । तथा च "पृथक्त्वैकान्तपक्षेपि" इत्यादि स्वामिसमन्तभद्राचार्यवचनं तद्व्याख्यान- भूतमकलंकादिवचनं च विरुद्ध्यते । अनेकव्यक्त्यनुगतस्यैकधर्मस्यानंगीकारे सादृश्यमेव दुर्वचनम् , यतस्तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् सादृश्यम् । यथा-चन्द्रभिन्नत्वे मति चन्द्रगताह्लादकरत्वादिमुखे चन्द्रसादृश्यम् , एवं घटयोरपि परस्परसाधर्म्य घटत्वरूपैकधर्म- मादायैवोपपद्यते । अन्यथा साधारणधर्मासाधारणधर्मव्यवस्थैव न घटते । अनेकव्यक्ति- वृत्तित्वमेव हि साधारणत्वम् । तस्मात्सत्त्वादिना सर्वस्यैक्यम् जीवादिद्रव्यभेदेनानेकत्वम चोपपन्नम् । इसलिये तिर्यक् सामान्यरूप सत्त्वके प्रत्येक व्यक्तिम भिन्न २ होनेसे सत्त्वरूपसे भी सब वस्तुकी एकता नहीं हो सकती 2 ऐसी आशङ्का यदि की जाय तो उसके विषयमे कहते है एक तथा अनेकरूप सत्ता सामान्य जिन सिद्धान्तमे स्वीकृत है प्रतिव्यक्तिरूपसे सत्त्व अनेक होने पर भी स्वकीयरूपसे एक ही है । और पूर्व उदाहरणोंमें पूर्व आचार्योंके वचनोंसे जो सर्वथा एकत्व ही माना है उसीके निराकरणमें तात्पर्य है, न कि कथचित् एकत्वके निराकरणमें । और ऐसा न माननेसे सर्वथा सत्ता सामान्यके अनेकत्व माननेसे पृथक्त्व एकान्त पक्षका ही आदर होगा । तब 'पृथक्त्व सामान्य पक्षमे भी' इत्यादि स्वामी समन्तभद्राचार्यका वचन तथा उसके व्याख्यानरूप अकलङ्क स्वामीके वचनका- भी विरोध आता है । तथा अनेक व्यक्तिमें अनुगत एक धर्मके अनङ्गीकार करनेसे सादृश्य ही दुर्वच है । क्योंकि उससे भिन्न हो तथा उसमें रहनेवाले धर्म पदार्थम हो यही सादृश्य है । जैसे चन्द्रमासे भिन्न रहते चन्द्रगत आल्हाद करत्व वर्तुल आकार- युक्तत्व यह चन्द्र सादृश्य मुखमें है । इसी प्रकार घटत्वरूप एक धर्मको लेकर दो घटोंमें परस्पर साधर्म्य भी युक्त होता है। यदि ऐसा न माना जाय तो यह इसका साधारण धर्म है, तथा यह इनमें असाधारण धर्म है, यह कथन नहीं बन सकता । क्योकि अनेक व्यक्तिमें अनुगतरूपसे जो वृत्तित्व है वही साधारणत्व है । इस कारणसे मत्त्व आदि रूपसे सवकी एकता है और जीव आदि अनेक द्रव्योके भेदसे अनेकता भी उपपन्न है। तदिदमाहु स्वामिसमन्तभद्राचार्या यही विषय म्वामी समन्तभद्राचार्यने कहा भी है,- सत्सामान्यात्तु सर्वैक्य पृथग्द्रव्यादिभेदत । भेदाभेदविवक्षायामसाधारणहेतुवत् ।। " इति । "भेदाभेदकी विवक्षामें असाधारण हेतुके तुल्य तत्सामान्यमे सबकी एकता है, और द्रव्य आदिके भेदसे पृथक्ता भी है।" यथा-हेतु पक्षधर्मत्वादिभेदविवक्षायामनेक , हेतुत्वेनैकश्च । तथा सर्व सत्त्वादिभिरेक जीवद्रव्यादिभेदेनानेकमिति तदर्थ । प्रपचितश्चायमों देवागमालकार इति नेहोच्यते । १ गोलाकार जैसे हेतु पक्षधर्मता आदिकी विवक्षासे अनेक है, और हेतुत्वरूपसे एक भी है, इस रीतिसे सत्त्व आदिकी विवक्षासे सब एक है, और जीव द्रव्य आदि भेदसे अनेक है ऐसा पूर्वोक्त कारिकाका अर्थ है । इस अर्थका विस्तार देवागम अलङ्कारमें है इसलिये यहा अधिक नहीं कहते है। अत्राप्यनेकपटस्यैकभिन्नार्थकतया एकस्मिन् घटादावेकभेद' कथं वर्तत इति चोथे, पर्या- वच्छेदेन वर्तते-यथा वृक्षे मूलावच्छेदेन संयोगिभेद इति, पूर्ववत्परिहारो बोध्य । यहा भी अनेक पदकी एकसे भिन्नार्थकता होनेसे एक घट आदि पदार्थमें एकका भेद कैसे रह सकता है, ऐसा कुतर्क करने पर पर्याय अवच्छिन्नरूपसे भेद है ऐसा समाधान देना चाहिये । जैसे वृक्षमें मूलदेशमें सयोगिभेद है और शाखा आदि देशमें सयोगी भी । इस प्रकार पूर्वोक्त रीतिसे परिहार करना चाहिये । एवमय स्याज्जीव. स्यादजीव इति मूलभंगद्वयम् । तत्रोपयोगात्मना जीव', प्रमेयत्वाद्या- त्मनाऽजीव इति तदर्थ । इस प्रकार यह कथचित् जीव है, और कथचित् अजीव भी है ये मूल दो भङ्ग है। वहा पर उपयोगरूपसे तो जीव है और प्रमेयत्व आदिरूपसे अजीव भी है यह मूल दो भगोंका अर्थ है। तदुक्त भट्टाकलकदेवै- यही विषय अकलङ्कदेवने ऐसा कहा है- " प्रमेयत्वादिभिर्धमैरचिदात्मा चिदात्मक । ज्ञानदर्शनतस्तस्माचेतनाऽचेतनात्मक ॥” इति । "अमेयत्व आदि धर्मोसे जीव अचिद्रूप है, तथा ज्ञान दर्शन उपयोगसे चिद्रूप भी है, इस कारणसे जीव चेतन तथा अचेतनरूप भी है" अजीवत्व च प्रकृतेऽजीववृत्तिप्रमयत्वादिधर्मवत्त्वम् , जीवत्व च ज्ञानदर्शनादिमत्त्वमिति द्रष्टव्यम्। इस प्रसङ्गमें अजीव वृत्ति प्रमेयत्त्व आदि धर्मवत्ता तो अजीवत्व है, और ज्ञान दर्शन आदिमत्त्व जीवत्व है, ऐसा समझना चाहिये । नन्वयमनेकान्तवादश्छलमात्रमेव, तदेवास्ति तदेव नास्ति, तदव नित्यं तदेवानित्यमिति प्ररूपणारूपत्वादनेकान्तवादस्य । इति चेन्न, छललक्षणाभावात् । अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तर परिकल्प्य दृपणाभिधान छलमिति छलसामान्यलक्षणम । यथा नवकम्ब- लोय देवदत्त इति वाक्यस्य नृतनाभिप्रायेण प्रयुक्तस्यार्थान्तरमागक्य कश्चिद्पयति, नास्य नवकम्बलात्सन्ति दरिदत्वात् , नद्यस्य द्विकम्बलवत्त्वमपि सम्भाव्यते, कुतो नवेति । प्रकृते १ जा एक्त्व प्रतियोगितावच्छेदक है वहा एकका भेद नहीं रह सका। भेदकी व्या'यत्तिता मानकर प्रश्न ८० चानेकान्तवादे ताहगछललक्षणस्य प्रसक्तिरव नास्ति, अभिप्रायान्तरेण प्रयुक्तस्य शब्दस्या- र्थान्तरपरिकल्पनाभावात् ॥ प्रश्न - अनेकान्तवाढ छलमात्र है । क्योंकि अनेकान्तवाढमें वही पढार्थ है, वही नहीं है, वही नित्य है तथा वही अनित्य भी है, इत्यादि विषयका निरूपण है ? यह शङ्का नही कर सकते । अनेकान्त वाद, छलका लक्षण नहीं घट सकता । अन्य अभिप्रायसे कहेहुये शब्दका अन्य अर्थ कल्पना करके दूषण देना छल है, यही छल सामान्यका ल- क्षण है । जैसे "नव कम्बलोऽयम् देवदत्त" नंब अर्थात् नूतन कवल युक्त देवदत्त है, इस वाक्यमें नूतन कवल युक्त इस अभिप्रायसे कथित 'नव' शब्दकी अन्य अर्थम कल्पना करके कोई दूपण देता है कि इस पुरुपके नौ (९) कवल कहा है, क्योकि यह दरिद्री है, इसके तो दो २ कम्बलकी भी सभावना नहीं है और नौ (९) कम्बल कहासे हो सक्ते है । और इस अनेकान्त वाढमें उस प्रकारके छलके लक्षणकी प्राप्ति भी नहीं है । क्योकि अन्य अभिप्रायसे प्रयुक्त शब्दकी अन्य अर्थमें कल्पनाका अभाव है । अथ संशयहेतुरनेकान्तवाद , एकस्मिन्वस्तुनि विरुद्धानामस्तित्वनास्तित्वादिधर्माणाम- सम्भवात् ; एकवस्तुविशेष्यकविरुद्धनानाधर्मप्रकारकज्ञान हि संशय । यथा-स्थाणुर्वा न वे- त्याकारकज्ञान एकर्मिविशेष्यकस्थाणुत्वतदभावप्रकारकनानत्वात्सगय. । तथा चास्तित्व- नास्तित्वादिरूपविरुद्धनानाधर्मप्रकारकघटादिरूपैकवस्तुविशेष्यकज्ञानजनकत्वात्सायहेतुरने- कान्तवाद । इति चेन्न,-विशेपलक्षणोपलब्धे । सशयो हि सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेपाप्रत्यक्षाद्विशे- पस्मृतेश्च जायते यथा स्थाणुपुरुपोचिते देशे नातिप्रकाशान्धकारकलुपाया वेलायामूर्ध्वमात्र- सामान्य पश्यतः, वक्रकोटरपक्षिनीडादीन् स्थाणुगतान्विोपान्वस्त्रसयमनगिर कण्डूयनशि- खावन्धनादीन्पुरुपगतांश्चानुपलभमानस्य तेपा च स्मरत पुरुपस्याय स्थाणुर्वा पुरुपो वेति सशय उपपद्यते । अनेकान्तवादे च विशेपोपलब्धिरप्रतिहतैव, स्वरूपपररूपादिविशेपाणा प्रत्यर्थमुपलम्भात । तस्माद्विशेयोपलव्धेरनेकान्तवादो न सशयहेतु । अव कदाचित् यह कहो कि, अनेकान्तवाढ सशयका हेतु है । क्योकि एक ही वस्तुम विरुद्ध अस्तित्व तथा नास्तित्व आदि धर्म सभव नहीं है । जैसे यह सम्मुख स्थित पढार्थ स्थाणु है वा नहीं यह ज्ञान एक पदार्थ विशेप्यक तथा स्थाणुत्व तथा उसके अभाव विशेपणक होनेसे सशय है. इसी रीतिसे अस्तित्व नास्तित्व आदिरूप विरुद्ध नाना धर्म विशेषणयुक्त घट आदि पदार्थ विगेप्यक ज्ञानका जनक होनस अनेकान्त वाद सशयका हेतु है? यह शका भी नहीं कर सकते । क्योकि सगयके विशेष लक्षणकी उपलब्धि है। सामान्य अगके प्रत्यक्ष, विशेष अशके अप्रत्यक्ष और विगेपकी स्मृति होनेसे सशय होता है। जैसे स्थाणु तथा पुरुपकी स्थितिके योग्य देशम और न अति प्रकाश न अति अन्धकारसहित वेला ऊर्चता सामान्यके देखनेवाले और स्थाणुमे रहने- १ नव इस शब्दका भद म नुतन तथा ९ सख्या भा है - ८१ . वाले चक्रकोटर तथा पक्षियोंके खुंथे आदि विशेषोंको तथा पुरुषनिष्ठ वस्त्रधारण शिखा- वन्धन तथा हस्त पाद आदि विशेषोंको न देखनेवाले मनुष्यको स्थाणु पुरुषके विशेषोंके स्मरणसे यह स्थाणु है वा पुरुष है ऐसा सशयात्मक ज्ञान उत्पन्न होता है । और अनेकान्तवादमें तो विशेष धर्मोकी उपलब्धि निर्वाध ही है, क्योंकि स्वरूप पररूप विशे- पोंकी उपलब्धि प्रत्येक पदार्थमें है । इसलिये विशेषकी उपलब्धिसे अनेकान्तवाद सश- यका हेतु नहीं है। अथैवमपि सशयो दुर्वार , तथा हि-घटादावस्तित्वादिधर्माणां साधका प्रतिनियता हेतव- स्सन्ति वा न वा ? न चेद्विप्रतिपन्नं प्रति प्रतिपादनासम्भव । सन्ति चेदेकत्र वस्तुनि पर- स्परविरुद्धास्तित्वनास्तित्वादिसाधकहेतुसद्भावात्सशयो दुर्वारः १ इति चेन्न, अस्तित्वनास्ति- त्वयोरवच्छेदकभेदेनाlमाणयोर्विरोधाभावात् । यथा-एकस्यैव देवदत्तस्यैकापेक्षया पितृत्व- मन्यापेक्षया पुत्रत्व च परस्परमविरुद्धम् , यथा चान्वयव्यतिरेकिधूमादिहेतौ सपक्षे महान- सादौ सत्त्व विपक्षे महाहदादावसत्त्व च परस्परमविरुद्धम् । तथास्तित्वनास्तित्वयोरपि । तयोविरोधश्चानुपदमेव स्पष्टं परिहरिष्यते ॥ शङ्का-ऐसा मानने पर भी सशयका निवारण दुःसाध्य है। जैसे घट आदि पदार्थों में आस्तित्व आदि धर्मोंके साधक हेतु प्रतिनियत है वा नहीं। यदि अस्तित्व आदिके साधक हेतु प्रतिनियत नहीं है तो यह विरुद्ध है, क्योंकि अस्तित्व आदि धर्मोके प्रति- पादक हेतु नहीं हैं तो पदार्थोंका प्रतिपादन ही असभव है । और यदि प्रतिपादक हेतु है तो एक वस्तुमें परस्पर विरुद्ध अस्तित्व तथा नास्तित्वके साधक हेतुके सद्भावसे सशय दुर्निवारणीय है ? यह शङ्का अयुक्त है, क्योंकि अस्तित्व नास्तित्वके अवच्छेदक भेदसे योजना करनेसे विरोधका अभाव है। जैसे एक ही देवदत्तमें एक (पुत्र) की अपेक्षासे पितृत्व और अन्य निज पिताकी अपेक्षासे पुत्रत्व भी परस्पर अविरुद्ध है, और जैसे अन्वयव्यतिरेकी धूमादि हेतुका सपक्ष महानस आदिमें सत्त्व और विपक्ष महाहदादिमें असत्त्व भी परस्पर अविरुद्ध है यही दगा अर्थात् अपेक्षासे सत्त्व तथा असत्त्व अस्तित्व तथा नास्तित्वका भी एक ही वस्तुमें अविरुद्ध है। और उनके विरोधका परिहार आगे चलके शीघ्र ही करेंगे ननु-अनेकान्तवादे विरोधादयोऽष्टदोषास्सम्भवन्ति । तथा हि-एकत्रार्थे विधिप्रतिपेधरूपा- वस्तित्वनास्तित्वधर्मो न सम्भवत , शीतोष्णयोरिव भावाभावयो. परस्परं विरोधात् । अस्तित्वं हि भावरूप, विधिमुखप्रत्ययविपयत्वात् । नास्तित्व च प्रतिपेधरूप, नबुल्लिखितप्रतीतिविपय- त्वान् । यत्रास्तित्व तत्र नास्तित्वस्य विरोध , यत्र च नास्तित्व तत्रास्तित्वस्य विरोध , इति १ अन्यसे करनेवाले स्वरूप परस्पादि धर्म • जिस हेतुका सपक्ष विपक्षमें सत्त्व असत्त्व दोनो पाया जाय उनको जन्वयव्यतिरेकी पहते हे पक्षके ममानधर्मवाला धर्मा सपन कहा जाता है इसके विरुद्ध . . पृथक विपक्ष करता है , ८२ विरोधः || अस्तित्वस्याधिकरणमन्यन्नास्तित्वस्याधिकरणमन्यदित्यस्तित्वनास्तित्वयोवैयधिकर- ण्यम् । तच्च विभिन्नाधिकरणवृत्तित्वम् ॥ येन रूपेणास्तित्व येन च रूपेण नास्तित्वं ताशरू- पयोरपि प्रत्येकमस्तित्वनास्तित्वात्मकत्व वक्तव्यम, तच्च स्वरूपपररूपाभ्यां, तयोरपि प्रत्येक- मस्तित्वनास्तित्वात्मकत्वं स्वरूपपररूपाभ्यामित्यनवस्था । अप्रामाणिकपदार्थपरम्परापरिक- ल्पनाविश्रान्त्यभावश्चानवस्थेत्युच्यते ।। येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वस्यापि प्रसग , येन रूपेण चासत्त्व तेन रूपेण सत्त्वस्यापि प्रसंग , इति संकर । “ सर्वेपां युगपत्प्रापिस्सकर ।" इत्यभिधानात् ।। येन रूपेण सत्त्वं तेन रूपेणासत्त्वमेव स्यान्न तु सत्त्व, येन रूपेण चासत्त्व तेन सत्त्वमेव स्यान्नत्वसत्त्वम् , इति व्यतिकरः । “ परस्परविपयगमन व्यतिकर " इति वच- नात् ।। सत्त्वासत्त्वात्मकत्वे च वस्तुन इदमित्थमेवेति निश्चेतुमशक्तेस्सशय ॥ ततश्चानिश्चय- रूपाऽप्रतिपत्तिः ॥ ततस्सत्त्वासत्त्वात्मनो वस्तुनोऽभाव ॥ इति ॥ कदाचित् यह कहो कि अनेकान्तवादमें विरोध आठ दोपोंका सभव है, जैसे एक पदार्थमें विधि तथा निषेधरूप अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप धर्म सभव नहीं होसकते, क्योंकि शीत और उष्णके समान भाव और अभावका परस्पर विरोध है, विधिमुखसे प्रतीति (बोध ) का विषय होनेसे अस्तित्व तो भावरूप है और नजनित निषेधमुखसे बोधका विषय होनेसे नास्तित्व अभावरूप है । जहा पर किसी पदार्थका अस्तित्व है वहा पर उसके नास्तित्वका विरोध है और जहां पर जिस पदार्थका नास्तित्व है वहां पर उसके अस्तित्वका विरोध है, इस रीतिसे जैन मतमें विरोध दोष है । अस्तित्वका अधिकरण अन्य होता है और नास्तित्वका अन्य होता है इस रीतिसे अस्तित्व नास्तित्वका वैयधिकरण्य है, और वैयधिकरण्य भिन्न २ अधिकरणमें वृत्तित्वरूप है, और इस मतमें अस्तित्व तथा नास्तित्व दोनो एक ही अधिकरणमें है इसलिये वैयधिकरण्य दोप है । तथा जिस रूपसे अस्तित्व तथा नास्तित्व रहते है उन दोनो रूपोंका प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वरूप कहना चाहिये, और वह अस्तित्व तथा नास्तित्व स्वरूप तथा पररूपसे होता है, और उन स्वरूप तथा पररूपमेंसे प्रत्येकको अस्तित्व तथा नास्तित्वस्वरूप अन्य स्वरूप तथा पररूपसे हो सकता है उनका भी दूसरे स्वरूप तथा पररूपसे इस प्रकार अनवस्था दोप भी है, क्योकि अप्रामाणिक पदार्थोंकी परंपरासे जो कल्पना है उस कल्पनाके विश्रामके अभावको ही अनवस्था कहते है । और जिस रूपसे सत्ता है उसी रूपसे असत्ताकी भी प्राप्ति है ऐसे ही जिस रूपसे असत्त्व है उसीरूपसे सत्त्वकी प्राप्ति है क्योंकि सत्त्व असत्त्व स्थितिम एक ही पदार्थका स्वरूप तथा पररूपसे स्वरूपका कुछ भी परिवर्तन नहीं होता । और एक कालमें- ही एक वस्तुमें सब धर्मोकी प्राप्ति ही सकर दोष है"। ऐसा अन्यत्र कहा गया है । तथा जिस रूपसे सत्त्व है उस रूपसे असत्त्व भी रहेगा न कि सत्त्व, और जिस रूपसे अमत्त्व १ पृथक् २ अधिकरणमे वृत्तिता अर्थात् रहनेको वैयधिकरण्य कहते है जैसे घटमे घटत्वका असिर । और नास्तित्व घटमे ८३ है उसी रूपसे सत्त्व रहेगा नकि असत्त्व इस प्रकार व्यतिकर दोष है । परस्पर विषय गमनको व्यतिकर कहते है" ऐसा अन्यत्र वाक्य है । तथा एक ही वस्तु सत्त्व असत्त्व उभयरूप होनेसे यह ऐसा ही अर्थात् सत्त्वका असत्त्वरूप है, यह निश्चय करनेको अशक्य है इसलिये संशय दोष भी है । और सशय होनेसे अनिश्चयरूप अप्रत्तिपत्ति अर्थात् वोधका अभाव है, अप्रतिपत्ति होनेसे सत्त्व असत्त्वखरूप वस्तुका ही अभाव भान होता है । ये आठ दोष अनेकान्त मतमें है । अत्र वदन्त्यभिज्ञा । कथंचित्प्रतीयमाने स्वरूपाद्यपेक्षया विवक्षितयोस्सत्त्वासत्त्वयो प्रतीय- मानयोर्न विरोध । अनुपलम्भसाध्यो हि विरोधः । न हि स्वरूपादिना वस्तुनस्सत्त्वे तदैव पररूपादिभिरसत्त्वस्यानुपलम्भोस्ति । स्वरूपादिभिस्सत्त्वस्येव पररूपादिभिरसत्त्वस्यापि प्रती- तिसिद्धत्वात् । इस विषयमें शास्त्रोंमें प्रवीण जन कहते है,- किसी अपेक्षासे प्रतीयमान एक वस्तुमें स्वरूप आदिकी अपेक्षासे विवक्षित तथा भासमान सत्त्व और असत्त्वका विरोध नहीं है। क्योंकि विरोधका साधक अभाव होता है, और स्वरूप आदिकी अपेक्षासे वस्तुका सत्त्व होने पर उसी समय पररूप आदिसे असत्त्वका अनुपलम्भ अर्थात् अप्राप्ति नही है। जैसे एक घट वस्तुमें घटत्त्यका उपलम्भ होनेसे और पटत्त्वका अनुपलम्भ इसवास्ते घटत्त्व पटत्वका विरोध है । परन्तु यहा तो जैसे स्वरूप आदिसे घटका सत्त्व है ऐसे ही पररूपाढिसे असत्त्व भी अनुभव सिद्ध है । न खलु वस्तुनस्सर्वथा भाव एव स्वरूपं,स्वरूपेणेव पररूपेणापि भावप्रसंगात् । नाप्यभाव- एव, पररूपेणेव स्वरूपेणाप्यभावप्रसंगात् । किसी वस्तुका निश्चितरूपसे केवल भाव ही स्वरूप नहीं है क्योंकि ऐसा माननेसे जैसे म्वरूपें सभावरूपताका भान होता है ऐसे ही पररूपसे भी भावरूपका प्रसङ्ग हो जायगा । और केवल अभाव भी स्वरूप नहीं है. क्योंकि पररूपसे जैसे अभाव भासता है ऐसे ही स्वरूपसे भी अभावका प्रसङ्ग हो जायगा । ननु-पररूपेणासत्त्व नाम पररूपासत्त्वमेव । न हि घटे पटस्वरूपाभावे घटो नास्तीति वक्तुं शक्यम् । भूतले घटाभावे भूतले घटो नास्तीति वाक्यप्रवृत्तिवत् घटे पटस्वरूपाभावे पटो- नास्तीत्येव वक्तमुचितत्वात् । इति चेन्न,-विचारासहत्वात् । घटादिपु पररूपासत्त्व पटादि- धर्मो घटधर्मो वा ? नाद्य , व्याघातात् । न हि पटरूपासत्त्वं पटेस्ति । पटस्य शून्यत्वापत्ते । न च स्वधर्म स्वस्मिन्नास्तीति वाच्यम, तस्य स्वधर्मत्वविरोधात् । पटधर्मस्य घटाद्याधारक- त्वायोगाच । अन्यथा वितानविवितानाकारस्थापि तदाधारकत्वप्रसंगात् । अन्त्यपक्षस्वीकारे तु विवादो विश्रान्त , भावधर्मयोगाद्भावात्मकत्ववदभावधर्मयोगादभावात्मकत्वस्यापि स्वीकरणी- । ? . १ जय एक स्थानगत वस्तुमें दो धर्मवा अभाव प्राप्त होता है तब उस अभावमे उनका विरोध है जैसे एर धान र पवारा सार अन्धकारका वा एक वस्तुमं घटत्व पटत्वका ।
८४ यत्वात् , एवं च घटो नास्तीति प्रयोग उपपन्न । अन्यथा यथैवाभावधर्मयोगेप्यसन्न स्यात्तथैव भावधर्मयोगेपि सन्न स्यात् । शङ्का-पररूपसे असत्त्व नाम परकीय रूपका असत्त्व, अर्थात् दूसरे पट आदिका रूप घटमें नहीं है । क्योंकि घटमें पटस्वरूपका अभाव होनेसे घट नहीं है ऐसा नहीं कह सकते किन्तु भूतलमें घटका अभाव होने पर भूतलमें घट नहीं है, इस वाक्यकी प्रवृत्तिके समान घटमें पटके स्वरूपका अभाव होनेसे घटमें पट नहीं है यही कथन उचित है । यह शङ्का नहीं कर सकते । क्योंकि ऐसा कथन विचार पर नहीं ठहर सकता । घट आदि पदार्थोमें जो पर पट आदिरूपका असत्त्व है वह पट आदिका धर्म है अथवा घटका धर्म है ? प्रथम पक्ष नहीं है अर्थात् पररूपका असत्त्व पट आदिका धर्म नहीं है. ऐसा माननेसे पररूपका ही व्याघात होगा, क्योंकि पररूपका असत्त्वरूप पट नहीं है । ऐसा माननेसे तो पटकी शून्यरूपता होजायगी । और स्वकीय धर्म अपनेमें ही नही है ऐसा कह नहीं सकते, क्योंकि तब तो स्वधर्मत्व अर्थात् अपना धर्म इस कथनका ही विरोध हो जायगा । और पटके धर्मका आधार घट आदि पदार्थ हो नहीं सकते । क्योंकि ऐसा माननेसे तन्तुवाय (जुलाहा ) भी तानावानाका आधार हो जायगा और अन्त्य पक्ष स्वीकार करने पर, अर्थात् पररूपका असत्त्व भी घटका धर्म है ऐसा मानने पर तो विवादहीका विश्राम (समाप्ति) होता है। क्योंकि भाव धर्मके सम्बन्धसे जैसे पदार्थ भावस्वरूप मानाजाता है ऐसे ही अभावरूप धर्मके सम्बन्धसे अभावरूप भी स्वीकार करना ही होगा । और ऐसा माननेसे घटकी सत्तामें भी घट नहीं है ऐसा प्रयोग होजायगा । और इसके विरुद्ध माननेसे जैसे अभावरूप धर्मके सम्बन्धसे घट असत् नहीं होगा. ऐसे ही भावरूप धर्मके सम्बन्धसे सत् रूप भी नही होगा । ननु-घटे पटरूपासत्त्वं नाम घटनिष्ठाभावप्रतियोगित्वम् । तच्च पटधर्म । यथा भूतले घटो नास्तीत्यत्र भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव भूतले नास्तित्वं, तब घटधर्म । इति चेन्न:- तथापि पररूपाभावस्य घटधर्मत्वाविरोधात्, घटाभावस्य भूतलधर्मत्ववत् । तथा च घटस्य भावाभावात्मकत्वं सिद्धम् । कथंचित्तादात्म्यलक्षणसम्बन्धेन सम्बन्धिन एव स्वधर्मत्वात् । आशङ्का-घटमें पररूपके असत्त्वका अर्थ यह है कि घटनिष्ठ जो अभाव अर्थात् घटमें रहनेवाला जो अन्य पदार्थोंका अभाव, उस अभावका प्रतियोगित्वरूप । और यह प्रतियोगिता पटधर्मरूप होगी । जैसे भूतलमें घट नहीं है यहां पर भूतलम रहनेवाला जो अभाव उस अभावकी प्रतियोगिता ही भूतलमें नास्तितारूप पटती है और प्रतियोगिता वा नास्तिता घटका धर्म है ? ऐसा नहीं कह सकते-ऐसा मानने पर भी पररूपका जो अभाव उसके घट धर्म होनेमें कोई भी विरोध नहीं है, क्योकि भूतलम घटाभाव भूतलका धर्म है ऐसे ही पररूपाभाव भी घटका धर्म है । इस रीतिसे घटका भाव अभाव उभय ८५ । the सिद्ध होगए । क्योंकि किसी अपेक्षासे तादात्म्य अर्थात् अभेद सम्बन्धसे सम्बन्धीही- को स्वधर्मरूपता होजाती है। नन्वेव रीत्या घटस्य भावाभावात्मकत्वे सिद्धपि घटोस्ति पटो नास्तीत्येव वक्तव्यम् । पटा- भावप्रतिपादनपरवाक्यस्य तथा प्रवृत्ते । यथा भूतले घटो नास्तीति घटाभावप्रतिपादनपरं वाक्यम् प्रवर्तते-न तु भूतलं नास्तीति, तथा प्रकृते पटाभावस्य घटात्मकत्वेपि पटो नास्ती- त्येव प्रयोगो युक्त । अभाववोधकवाक्यस्य प्रतियोगिप्रधानत्वात् । यथा घटप्रागभावस्य कपा- लात्मकत्वेपि कपालदशाया घटो भविष्यतीत्येव प्रागभावप्रतिपादक' प्रयोगो दृष्टः, न तु कपा- लो भविष्यतीति । यथा च घटध्वंसस्योत्तरकपालात्मकत्वेपि घटो नष्ट इत्येव प्रयोग , तथा प्रकृतेपि । इति चेदुच्यते,-घटस्य भावाभावात्मकत्वे सिद्धेस्माकं विवादो विश्रान्त., समीहित- सिद्धे । शब्दप्रयोगस्तु पूर्वपूर्वप्रयोगानुसारेण भविष्यति । न हि पदार्थसत्ताधीनश्शब्दप्र- योग । तथा हि-देवदत्त. पचतीति प्रयोगो वर्तते । तत्र देवदत्तपदार्थश्शरीर वा ? आत्मा वा ? शरीरविशिष्टात्मा वा ' आद्ये देवदत्तस्य शरीर पचतीति प्रयोगापत्तिः। द्वितीये देवदत्तस्यात्मा पचतीति प्रयोगापत्ति । शरीरविशिष्टात्मा पचतीति प्रयोगाभावात्तृतीयपक्षेपि नोपपत्ति । तथा च प्रतिपादितप्रयोगाभावे पूर्वपूर्वप्रयोगाभाव एव शरणम् । तथा च पूर्वपूर्वप्रयोगानुगुण्येन प्रयोगप्रवृत्तेऽशब्दप्रयोगस्य पर्यनुयोगानर्हत्वात् । शङ्का । इस पूर्वोक्त रीतिसे घटकी भाव अभाव उभयरूपता सिद्ध होने पर भी घट पट नहीं है ऐसा ही प्रयोग करना चाहिये क्योंकि पटके अभाव प्रतिपादनमें तत्पर वाक्यकी प्रवृत्ति इस प्रकार हो सकती है । जैसे भूतलमें घट नही है ऐसा वाक्य घटका अभाव कथन करनेमें प्रवृत्त होता है । न कि भूतल नहीं है इस रीतिसे ऐसे ही पटाभावके घटरूप होने पर पट नहीं है ऐसा ही वाक्यप्रयोग होना चाहिये । क्योंकि अभाव- वोधक वाक्यमें अभावका प्रतियोगी ही प्रधान रहता है । और जैसे कपाल दशामें घटका प्रागभाव यद्यपि कपालस्वरूप होने पर भी वहा कपाल दशामें घटके प्राग् अभाव- प्रतिपादक वाक्यका प्रयोग घट होगा ऐसा ही होता है न कि कपाल होगा ऐसा प्रयोग! ऐसे ही घटका प्रध्वसाभाव कपालस्वरूप होने पर भी घट नष्ट हुआ ऐसा ही प्रयोग दृष्ट न कि कपाल नष्ट हुआ ऐसा प्रयोग कहीं दृष्ट है । ऐसे ही प्रकृत स्थलमें भी पट आदि पटरूपाभावसे पट आदि नहीं है यही प्रयोग होना उचित है ? । यदि ऐसी आगहा करो तो इसका उत्तर कहते हैं । घटको भाव अभाव उभय स्वरूप सिद्ध होनसे हमारे विवाढकी समाप्ति है क्योंकि उभयरूपता माननेहीसे हमारे अभीष्ट- की सिद्धि है । और शब्दप्रयोग तो पूर्वपूर्व प्रयोगके अनुसार होगा । क्योंकि शब्द- मयोग पदार्थकी सत्ताके वशीभूत नहीं है । जैसे "देवदत्त पचति" देवदत्त पाक करता है ऐना प्रयोग है । वहा पर देवदत्त पदका अर्थ देवदत्तका गरीर है, अथवा आत्मा है वा शरीरसहित आत्मा है । यदि प्रथम पक्ष है तब तो "देवदत्तस्य शरीर पचति" hd 2 ८६ देवदत्तका शरीर पकाता है ऐसा प्रयोग होना चाहिये, यदि द्वितीय पक्ष है तो देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसा शब्दप्रयोग होना उचित है, और शरीरसहित देवदत्तका आत्मा पकाता है ऐसे प्रयोगके अभावसे तृतीय पक्ष भी युक्त नहीं है । इस रीतिसे पूर्वकथित तीनों प्रकारके प्रयोग न होनेमें पूर्वपूर्व प्रयोगका अभाव ही शरण है । इस प्रकार पूर्व २ प्रयोगके अनुकूल ही शब्द वा वाक्य प्रयोगोंकी प्रवृत्ति लोकमें दृष्ट है इस हेतुसे पदार्थसत्ताका आश्रय लेकर शब्दप्रयोगमे आक्षेप करना अयोग्य है । किञ्च-घटादौ वर्तमानः पररूपाभावो घटाद्भिन्नोऽभिन्नो वा ? यदि भिन्नस्तस्यापि परत्वा- त्तदभावस्तत्र कल्पनीय' । अन्यथा तस्य परत्वानुपपत्त्या घटादे कथंचिटसद्रूपत्वासिद्धेः । तद- भावकल्पनायां चानवस्था, तस्यापि परत्वात् । घटादिपु पररूपस्यातानवितानाकारस्याभावा- भावपरिकल्पनायां तेपां घटत्वापत्तिश्च, निषेधद्वयेन प्रकृतरूपसिद्धे । यद्यभिन्नस्ताहि सिद्धं स्वस्मादभिन्नेन भावधर्मेण घटादौ सत्त्ववदभावधर्मेण ताहोनासत्त्वमपि स्वीकरणीयमिति। और भी घट आदिमें पररूपका जो अभाव है वह घटसे भिन्न है, अथवा अभिन्न है ? यदि घटसे भिन्न है तव तो उसके भी पर होनेसे वहा उसके अभावहीकी कल्पना करनी चाहिये. और यदि ऐसा न मानो तो पररूपाभावके घटसे परत्व अयुक्त होनेसे घट आदिकी जो कथंचित् असत् रूपता अनेकान्त पक्षमें मानी जाती है उस असत् रूपताकी असिद्धि होगी। और पररूपाभाव की भी यदि अभाव कल्पना करो तो अनवस्था दोष आजायगा. क्योंकि वह अभाव भी पररूप ही है । और घट आदिमें आतानवितानाकार (पटादिकी रचना) स्वरूप पररूपके अभावाभावकी कल्पना करने पर वे सब घटरूप हो जायेंगे, क्योंकि दो निषेधसे प्रकृतरूपकी सिद्धि होती है. जैसे घटाभावाभाव घटस्वरूप होता है ऐसे ही घटमें पररूपाभावा- भाव भी घटस्वरूप ही होजायगा और यदि पररूपाभाव घटसे अभिन्न है तो हमारा अभीष्ट सिद्ध होगया. क्योंकि अपनेसे अभिन्न भाव धर्मसे घट आदिमें जैसे सत्त्व- रूपता है ऐसे ही अपनेसे अभिन्न अभाव धर्मसे असत्त्वरूपता भी घट आदिमें स्वीकार चाहिये। ननु-स्वरूपेण भाव एव पररूपेणाभाव' पररूपेणाभाव एव च स्वरूपेण भाव इति भावाभा- वयोरेकत्र वस्तुनि भेदाभावाद्वस्तुन कुतस्तदुभयात्मकता, इति चेत् , भावाभावापेक्षणीयस्य निमित्तस्य भेदादिति ब्रूमः । स्वद्रव्यादिकं हि निमित्तमपेक्ष्य भावप्रत्ययं जनयत्यर्थः, परद्र- व्यादिकं चाभावप्रत्ययम्, इत्येकत्वद्वित्वादिसख्यावदेकवस्तुनि भावाभावयोर्मेद । नोकत्र द्रव्ये द्रव्यान्तरमपेक्ष्य द्वित्वादिसंख्या प्रकाशमाना स्वात्ममात्रोपक्ष्यैकत्वसख्यातोन्या न प्रती- यते । नाप्येकत्वद्वित्वरूपोभयसंख्यातद्वतोभिन्नैव, द्रव्यस्यासंख्येयत्वप्रसगात् । सख्यासम- वायाव्यस्य सख्येयत्वमिति तु न, कथंचित्तादात्म्यव्यतिरेकेण समवायासम्भवात् । तस्मा- त्सिद्धोऽपक्षणीयभेदात्सख्यावत्सत्त्वासत्त्वयोर्भेद । भिन्नयोश्चानयोरेकवस्तुनि प्रतीयमानत्वा- को विरोध । .
८७ शङ्का-स्वरूपसे भावहीका ग्रहण होता है और पररूपसे अभावहीका ऐसे ही पररूपसे अभाव मात्र और स्वरूपसे भाव मात्र गृहीत होता है इस प्रकार एक वस्तुमे भाव अभावका कोई भी भेद नही तब वस्तु भाव अभाव उभयस्वरूप कैसे होसकता है ? यदि ऐसा कहो तो भाव तथा आभवकी अपेक्षाके निमित्तभूत जो पदार्थ है उनके भेदसे भावाभावस्वरूप वस्तु है ऐसा कहते है क्योंकि स्वद्रव्य आदि निमित्तकी अपेक्षा करके वस्तु भावरूप वोधको उत्पन्न करता है और परद्रव्य आदि निमित्त मानकर अभावरूप बोधको उत्पन्न करता है. इस प्रकार एक वस्तुमें एकत्व द्वित्व सख्याके सदृश भाव अभावका भेद है । क्योकि एक द्रव्यमें द्रव्यान्तरकी अपेक्षा करके प्रकाशमान जो द्वित्व आदि सख्या है वह स्वकीय निजस्वरूपकी अपेक्षा करनेवाली एकत्व सख्यासे भिन्न नहीं प्रतीत होती ? और एकत्व द्वित्व एतत् उभय सख्या भी सख्यावान् पदार्थसे भिन्न नहीं है क्योंकि सख्यासे सख्यावान् द्रव्य सर्वथा भिन्न होनेसे द्रव्य असंख्येय हो जायगा । और सख्याका द्रव्यमें समवाय सम्बन्ध होनेसे द्रव्य संख्येय रहेगा ऐसा नही कह सकते क्योंकि कथचित् तादात्म्यसे भिन्न होनेसे समवायका सिद्ध होना असभव है । इसलिये सख्याके समान अपेक्षाके निमित्तभूत वस्तुके भेदसे सत्त्व और असत्त्वका भेदसे भी सिद्ध होगया । और एक पदार्थमें भिन्नरूपसे भासमान भाव अभाव अथवा सत्त्वका क्या विरोध है। ननु-सत्त्वासत्त्वयोरेकवस्तुनि प्रतीतिमिथ्येति चेन्न, वाधकाभावात् । विरोधो बाधक इति चेन्न, परस्पराश्रयापत्ते , सति हि विरोधे प्रतीतेस्तेन वाध्यमानत्वान्मिथ्यात्वसिद्धि., ततश्च सत्त्वासत्त्वयोर्विरोधसिद्धि । इति । शङ्का । एक वस्तुमें सत्त्व तथा असत्त्वकी प्रतीति ही मिथ्या है । ऐसी शङ्का नहीं कर सकते क्योंकि विना किसी बाधाके सत्त्व असत्त्व दोनों भासते है । सत्त्व असत्त्वका विरोध ही वाधक है यह कथन भी युक्त नहीं है क्योंकि इन दोनों की सिद्धि में अन्यो- न्याश्रय दोष है । प्रथम प्रतीतिका विरोध हो तो उससे प्रतीति बाधित होके उसका मिथ्यात्व सिद्ध हो । और प्रतीतिका मिथ्यात्व सिद्ध होनेसे सत्त्व असत्त्वका विरोध सिद्ध हो । यह अन्योन्याश्रय है। इसलिये सत्त्व असत्त्वका एक वस्तुमें भान होना मिथ्या नहीं है। , किश्च-विरोधस्तावत्रिधा.व्यवतिष्ठते, वध्यघातकभावेन, सहानवस्थानात्मना वा, प्रतिवद्ध्य- प्रतिवन्धकरूपेण वा । तत्राद्ये त्वह्निकुलाग्न्युदकादि विपय ।स चैकस्मिन् काले वर्तमानयो- स्सयोगे सति भवति, सयोगस्यानेकाश्रयत्वात् द्वित्ववत् । नासयुक्तमुदकमग्निं नागयति, सर्व- त्राग्न्यभावप्रसगान् । ततस्सति सयोगे वलीयसोत्तरकालमितरद्धाध्यते । न हि तथाऽस्तित्वना- १ बोध ८८ स्तित्वयो क्षणमात्रमग्येकस्मिन्वृत्तिरस्तीति भवताभ्युपगम्यते, यतो वध्यवातकभावरूपो विरो- धस्तयो कल्प्येत । यदि चैकस्मिंस्तयोवृत्तिरभ्युपगम्यते, तदा तयोस्तुल्यवलत्वान्न वध्ययातक- भाव. ॥ नापि सहानवस्थानलक्षणो विरोध , स चैकत्र कालभेदेन वर्तमानयोर्भवति, यथा आ- म्रफले श्यामतापीततयो । उत्पद्यमाना हि पीतता पूर्वकालभाविनी उयामतां नाशयति । न हि तथाऽस्तित्वनास्तित्वे पूर्वोत्तरकालभाविनी । यदि स्याताम्-अस्तित्वकाले नास्तित्वाभावाज्जीवस. तामानं सर्व प्राप्नुवीत । नास्तित्वकाले चास्तित्वाभावात्तदाश्रयो वन्धमोक्षादिव्यवहारो विरोध- मुपगच्छेत । सर्वथैवासत पुसरात्मलाभाभावात् , सर्वथा च सत पुनरभावप्राप्त्यनुपपत्तेर्नेत- योस्सहानवस्थानं युज्यते ।। तथास्तित्वनास्तित्वयो प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावरूपविरोधोपि न सम्भवति । यथा-सति मणिरूपप्रतिबन्धके वह्निना दाहो न जायत इति मणिदाहयो प्रतिब- ध्यप्रतिवन्धकभावो युक्तः, न हि तथाऽस्तित्वकाले नास्तित्वस्य प्रतिबन्ध , स्वरूपेणास्तित्वका- लेपि पररूपादिना नास्तित्वस्य प्रतीतिसिद्धत्वात् , इति ॥ और विरोध तीन प्रकारसे होता है। प्रथम वध्यघातकभावसे, अर्थात् एकके वध्य और दूसरेके घातक होनेसे विरोध होता है. दूसरा एकसाथ स्थिति न होनेसे, और तृतीय प्रतिवंध्य प्रतिवन्धक भावसे । उनमेंसे प्रथम पक्षका विरोध सर्प नकुल तथा अग्नि और जल आदिके विषयमें है । वह वध्य घातकका विरोध एक कालमें वर्तमान वध्य तथा घातकके संयोग होने पर होता है क्योंकि द्वित्व आदि सख्याके तुल्य सयोग भी अनेकके आश्रयमें रहता है । और असयुक्त नकुल सर्पका तथा असयुक्त जल भी अग्निका नाग नहीं कर सकता । यदि सयोगके विना ही घातक अपने वध्यका नाश करे तब तो सर्वत्र सर्प तथा अग्नि आदिका अभाव ही होजायगा इस हेतुसे सयोग होने पर उत्तर कालमें बलवान् निर्बलको बाधा करता है और आप तो एक वस्तुमें अस्तित्वकी क्षण- मात्र भी स्थिति नहीं स्वीकार करते जिससे उनका वध्यघातकरूप विरोधकी कल्पना हो । और यदि एक पदार्थमें उनकी वृत्ति स्वीकार करो तो अस्तित्व नास्तित्वका समान बल होनेसे वध्यघातकभावसे विरोध भी नहीं होसकता । और एकसाथ स्थितिका अभावरूप विरोध भी नहीं है क्योंकि वह एक वस्तुमे कालभेदसे दोनो विद्यमान होने पर होता है जैसे आमके फलमें श्यामता और पीतताका । क्योकि पीतता उत्पन्न होती हुई श्यामता को नष्ट करती है । और अस्तित्व तथा नास्तित्व श्यामता पीतताके तुल्य पूर्वोत्तर कालम होनेवाले नहीं है । और यदि-अस्तित्व नास्तित्व पूर्व तथा उत्तर कालभावी होते तो अस्तित्व कालमें नास्तित्वके अभावसे जीव सत्ता मात्रको सब पदार्थ प्राप्त होजायगे । ऐसे ही नास्तित्व कालमें अस्तित्वके अभावसे उसके आश्रयीभूत बन्ध मोक्ष आदि सम्पूर्ण व्यवहार विरोधको प्राप्त होजायगा । और सर्वथा असत्के अभाव अर्थात् नागके अयुक्त न होनेसे अस्तित्व और नास्तित्वके एक साथ स्थितिका अभाव होना युक्त नहीं है । इस रीतिसे अस्तित्व और नास्तित्वका प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावरूप विरोधका भी ८९ सम्भव नहीं है । जैसे ढाहके प्रतिबन्धक चन्द्रकान्त मणिके विद्यमान रहते अग्निसे दाह- क्रिया नहीं उत्पन्न होती इसलिये मणि तथा दाहका प्रतिवध्यप्रतिबन्धकभाव युक्त है किन्तु मणि और दाहके तुल्य अस्तित्वकालमें नास्तित्वका कोई प्रतिवन्ध नही है क्योकि खरूपसे वस्तुके अस्तित्वकालमे भी पररूपादिसे नास्तित्वप्रतीति ( अनुभव) सिद्ध है। इस रीतिसे विरोध नहीं है । यत्तु शीतोष्णस्पर्शयोरिवेति दृष्टान्तकथनम् , तदसत्, एकत्रधूपघटादाववच्छेदकभेदेन- शीतोष्णस्पर्शयोरुपलम्भात्तयोरपि विरोधासिद्धे और जो शीत उष्ण स्पर्शके तुल्य एक वस्तुमें भाव अभाव नही रह सकते इस दृष्टा- न्तका कथन हुआ था वह भी असत् है क्योकि एक धूपके दाह सहित घट आदिमें अव- च्छेदकके भेदसे शीत तथा उप्ण स्पर्शकी उपलब्धि होनेसे उनके विरोधकी असिद्धि है। यथैकत्र चलाचलात्मनोवृक्षादौ रक्तारक्तात्मनोघंटादावावृतानावृतात्मनोश्शरीरादौ चोपल- म्भादविरोधस्तथा सत्त्वासत्त्वयोरपि ॥ और जैसे एक वृक्षमें अवच्छेदकभेदसे चल तथा अचलखरूपकी, एक घट आदिमें रक्त तथा श्याम स्वरूपकी और एक शरीरमें आच्छदित और अनाच्छादित स्वरूपकी उप- लब्धिसे अविरोध है, ऐसे ही एक पदार्थमें सत्त्व असत्त्वकी स्थितिमें भी विरोध नहीं है। एतेन वैयधिकरण्यमपास्तम् , सत्त्वासत्त्वयोरेकाधिकरणतया प्रतीतिसिद्धत्वात् ।। इस पूर्वोक्त कथनसे वैयधिकरण्य दोष भी खण्डित होगया क्योकि एक अधिकरणकी अपेक्षा भेदसे सत्त्व तथा असत्त्वकी स्थिति अनुभव सिद्ध है ॥ यच्चानवस्थानदूपणमुक्तम् , तदपि नानेकान्तवादिनां दोप । अनन्तधर्मात्मकस्य वस्तुन स्वय प्रमाणप्रतिपन्नत्वेनाभ्युपगमात् , अप्रामाणिकपदार्थपरम्परापरिकल्पनाविरहात् । और जो सत्त्व असत्त्वकी एक वस्तुमें साथ स्थितिका अभावरूप दोष कहा है वह ढोप भी अनेकान्तवादियोको नहीं है, क्योंकि अनेक धर्मस्वरूप वस्तु प्रमाणसे सिद्ध होनसे म्वय स्वीकार कर चुके है और अप्रामाणिक पदार्थोंकी परपराकी कल्पनाका यहा सर्वधा अभाव ही है ॥ गतेन सफरव्यतिकरावपि निरस्तौ, प्रतीतिसिद्धेऽर्थे कस्यापि दोपस्याभावान , दोषाणा प्रतीत्यसिद्धपदार्थगोचरत्वात् । संगयादयश्च पूर्वमेव निरस्तप्राया । इत्यन्यत्र विस्तर । हमी पूर्व कथनसे सकर तथा व्यतिकर ये दोनो दूपण भी परास्त हुये क्योंकि अनुभव सिद्ध पदार्थ सिद्ध होने पर किसी भी दोपका अवकाग नहीं है । जब पदार्थकी सिद्धि, अनुभवसे विरुद्ध होती है तभी वह दोषोंका विषय होता है स्वरूपसे सत्त्व और पररूपा- दिने अमत्त्व अनुभव सिद्ध होनेने सकर तथा व्यतिकर दोप नहीं है । और सशय तथा अप्रतिपत्ति आदिका निरास तो प्रथम ही करचुके है इसका विस्तार अन्यत्र पूर्ण रातित ह ॥
९० , अथैवमुपपत्त्या विरोधादिदोपाभाव प्रतिपादितेऽपि मिथ्यादर्शनाभिनिवेशात्तत्त्वमप्रतिपद्य- मानं पुरुष प्रति सार्वलौकिकहेतुवादमाश्रित्योच्यते । खेप्टार्थसिद्धिमिच्छता प्रवादिना हेतु प्रयोक्तव्य , प्रतिज्ञामावणार्थसिद्धेरभावात् । स च हेतुः स्वपक्षस्य साधक परपक्षस्य दूपकञ्च। येन रूपेण हेतोस्साधकत्वं येन च रूपेण दूपकत्वं न ताडो रूपे हेतोरत्यन्तभिन्ने, तयोर्हेतु- धर्मत्वेन हेत्वपेक्षया कथञ्चिदभिन्नत्वात् । न हि तयोहत्वपेक्षयाऽनन्यत्वाद्येन रूपेण साधक- त्वं तेन रूपेण दूषकत्वं च सम्भवतीति संकर , येन रूपेण साधकत्व तेन रूपेण दूपकत्वमे- वेति व्यतिकरो वा, साधकत्वदूपकत्वयोर्विरोधो वा सम्भवति, तथाऽनेकान्तप्रक्रियायामपि- विरोधादिदोषानवतार। अब यद्यपि शास्त्र तथा युक्तिपूर्वक विरोध आदि दोपोंका अभाव जैन मतसे प्रतिपादित होने पर भी मिथ्या दर्शनके आग्रहसे तत्त्व न ग्रहण करनेवाले पुरुषके प्रति सर्व लोक सिद्ध हेतुवादका आश्रय लेकर कहते है । अपने अभीष्ट साध्यकी सिद्धि चाहनेवाले प्रौढवादीको हेतुका प्रयोग अवश्य करना चाहिये, क्योकि केवल प्रतिज्ञामात्रसे अभिलषित अर्थकी सिद्धि नहीं होती. और वह हेतु भी स्वपक्षका तो साधक तथा पर पक्षका बाधक होना चाहिये । जिस हेतुरूपसे स्वपक्षकी साधकता और जिस रूपसे पर- पक्षकी दूषणता होती है वे दोनो रूप हेतुसे अत्यन्त भिन्न नहीं होते. साधकत्व तथा दूषकत्व हेतुके धर्म होनेसे हेतुकी अपेक्षा कथचित् अभिन्नरूप है । हेतुकी अपेक्षासे वे अभिन्न स्वरूप होनेसे जिस रूपसे सोधकत्व है उसी रूपसे दूषकत्व भी सम्भव है इस कारण वहां पर संकर दोष नहीं मानाजाता. अथवा जिस रूपसे साधकत्व है उसी रूपसे दूपकत्व भी है इस हेतुसे व्यतिकर दोप भी नहीं स्वीकृत है अथवा साधकत्व दूपकत्वका विरोध ही सम्भव है। जैसे हेतुके साधकत्व दूधकत्वरूपमें सकर व्यतिकर तथा विरोध ) नही है ऐसे ही अनेकान्त वाद प्रक्रिया में भी विरोध आदि दोषोका अवकाश नहीं है ।। वस्तुतस्तु-अनेकान्तप्रक्रियायां सर्वेषां प्रवादिनामपि प्रतिपत्तिरेव । एकानेकात्मकस्य वस्तुन स्सर्वसम्मतत्वात् । और यथार्थमें अनेकान्त प्रक्रियामें सब वादियोंकी सम्मति है, क्योंकि एक तथा अनेकस्वरूप वस्तु सवको सम्मत सांख्यास्तावत्-सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रधानमित्याहु । तेषां मते प्रसादलाघवयोप- तापवारणादिभिन्नस्वभावानामनेकात्मनामेकप्रधानात्मकत्वस्वीकारेणैकानेकात्मकवस्तुन स्वीक- तत्त्वात् । ननु प्रधान नामैकं वस्तु नास्ति, साम्यावस्थामापन्नास्सत्त्वरजम्नमोगुणा एव १ यथैकस्यैव हेतोरेकरूपेण स्वपक्षसाधकल तदन्यरूपेण परपक्षदूपक्वमित्यगीकारेऽपि तादृशहेता वर्ग मानयो कथचिद्भिन्नाभिन्नयोस्तादृशरूपयोस्सकरो व्यतिकरी विरोवश्व न सम्भवति, तथैव मत्त्वामत्वयो. रप्येकन वर्तमानयोस्तदभावो निवाह्य इति भावः । (दतिटिप्पणी 1) २ जैसे निर्दोपरूप हेतुसे अर्हनकी सर्वज्ञता सिद्ध होती है और उसीसे सदोषी अमर्गतता भी पठिन होती है। है -- प्रधानम् , सत्त्वरजस्तमसा समृहे प्रधानपदशक्तेस्वीकारादिति चेन्न; तथाप्येकानेकात्मकव- स्तुस्वीकारस्याक्षतत्वात् । समुदायसमुदायिनोरभेदात्समुदायिनां गुणानामनेकेषां समुदा- यस्य चैकस्याभेदाभ्युपगमात् । प्रथम सारख्यवादी सत्त्व रजस् तमो गुणकी साम्याऽवस्थाको प्रधान अथवा प्रकृति ऐसा कहते है उनके मतमें प्रसाद, लाघव, शोष, ताप तथा वारण आदि भिन्न भिन्न स्वभाववाले अनेक स्वरूप पदार्थोका एक प्रधान स्वरूप स्वीकार करनेहीसे एक अनेक स्वरूप पदार्थ स्वीकृत होचुका । कदाचित् ऐसा कहो कि प्रधान कोई एक वस्तु नहीं है, किन्तु साम्या- वस्थाको प्राप्त सत्त्व रजस् तथा तमो गुण ही प्रधान है क्योंकि सत्त्व रजस् तथा तमो गुणके समूहमें ही प्रधान पदकी शक्तिका स्वीकार है ? सो ऐसा नही कह सकते । यद्यपि तीनों गुणोंका समूह ही प्रधान है, तथापि एक वस्तु अनेकात्मक स्वीकार करना अखण्डित है क्योंकि समुदाय तथा समुदायीका भेदभाव नहीं है । अनेक समुदायी ( समुदायके अनेक अवयव ) गुणोंका तथा समुदायका अभेद स्वीकृत है । नैयायिकास्तु-द्रव्यत्वादिक सामान्यविशेषमभ्युपगच्छन्ति । अनुवृत्तिव्यावृत्तिप्रत्ययवि- पयत्वाद्र्व्यत्वादिक सामान्यविशेष । द्रव्य द्रव्यमित्यनुगतबुद्धिविषयत्वात्सामान्यम् । गुणो न द्रव्य कर्म न द्रव्यमिति व्यावृत्तिबुद्धिविषयत्वाद्विशेष इति । एव च सामान्यविशेषा- त्मकत्वमेकस्याभ्युपगतम् । एव गुणत्वं कर्मत्व च सामान्यविशेप इति बोध्यम् । और नैयायिक तो द्रव्य आदि पदार्थोंको सामान्य विशेषरूप स्वीकार करते ही है । अनुवृत्त तथा व्यावृत्त स्वभाववाला होनेसे द्रव्यत्व आदि सामान्य तथा विशेषमय है। पृथिवी जल तथा वायु आदिमें "द्रव्य द्रव्यम्" पृथिवी द्रव्य है जल द्रव्य है वायु द्रव्य है इस प्रकार द्रव्यत्व सर्वत्र अनुगत बुद्धिका विषय होनेसे सामान्यरूप है तथा गुण द्रव्य नहीं है कर्म द्रव्य नहीं है इस प्रकार व्यावृत्त बुद्धिका विषय होनेसे विशेषरूप भी है। इस रीतिसे एक वस्तुको सामान्य विशेषरूप नैयायिकोंने माना है। ऐसे ही गुणत्व कर्मत्व भी सामान्य विपरूप है । ऐसा समझना चाहिये ॥ सौगतास्तु-मेचकज्ञानमेकमनेकाकारमभ्युपगच्छन्ति । पञ्चवर्णात्मक रत्नं मेचकम् । तज्जान नैकप्रतिभासात्मकमेव, चित्रज्ञानत्वविरोधात् । नीलपीतादिनानाकारज्ञान हि चित्र- जान, नत्वेकाकारमेव । नापि मेचकनानमनेकमेव, मेचकज्ञानमिदमित्यनुभवविरोधात् , इमानि मेचकज्ञानानीत्यनुभवप्रसगाञ्च । ततश्च तदेकानेकात्मक चित्रज्ञान सौगतादीनाम- भिमतम् । तथा बौद्ध मतानुयायी भी मेचक मणिके ज्ञानको एक और अनेकाकार मानते है । पञ्चवर्णम्वरूप रत्नको मेचक कहते है, उस मेचक मणिका ज्ञान एक प्रतिभासरूप नहीं १ द्रव्य वर्ग तथा गुण इन तीन पदार्थाको नैयायिक सामान्य विशेपात्मक मानते है २ अनेकमें एक प्रका. सी द् िचली जय उनयो गान बुद्धि चरते ह से पृथिवी जगदिमे द्रव्यविपक बुद्धि ३ पदा गले को पृथक परे सपो यात्त बुद्धि कहते ह ने गुण द्रव्य नहीं है क्म द्रव्य नहीं है ।। जो अन्य ९२ है। चित्र ज्ञानत्वका विरोध है क्योंकि नील पीतादि नाना प्रकारका ज्ञान ही चित्र ज्ञान है न कि एकाकार ज्ञान । और मेचकका अनेक पदार्थ विषयक भी नहीं है क्योकि यह एक मेचकका ज्ञान इस अनुभवके विरुद्ध अनेक ज्ञान है और अनेक ज्ञान होने मेचकके अनेक ज्ञान ऐसा अनुभव होजायगा । इस हेतुसे यह एक ही अनेकस्वरूप चित्र ज्ञान बौद्धोंको अभिमत है ॥ चार्वाकास्तु-"पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति चत्वारि तत्त्वानि, तेभ्यश्चैतन्य, किण्वादिभ्यो मदशक्तिवत्" इति वार्हस्पत्यसूत्रानुरोधात्पृथिव्यादिभूतचतुष्टयपरिणामश्चैतन्यमिति वदन्ति । तच्च न पृथिव्याद्यपेक्ष्याऽतिरिक्तमेक तैरभ्युपगम्यते, तत्त्वान्तरप्रसगात् , भूतचतुष्टयवाद- व्याघातात् । नापि पृथिव्यादिकमेकैकमेव तत् , घटादेरपि चेतनत्वापत्ते । किन्तु पृथिव्या- द्यनेकात्मकमेक चैतन्यमिति । और चार्वाकादि तो-पृथिवी जल तेज तथा वायु ये चार तत्त्व है उनसे ही चैतन्य ऐसे उत्पन्न होता है जैसे कोद्रव आदिसे मादक शक्ति इस बृहस्पतिके सूत्रके अनुसार पृथिवी आदि चारों भूतोंका परिणाम ही चैतन्य है ऐसा कहते है। इस कारण पृथिवी आदि भूतचतुष्टयसे भिन्न चैतन्य चार्वाकादि नहीं मानते क्योंकि पृथक् माननेसे चेतन अन्य तत्त्व सिद्ध होगा। और चार भूतोंसे भिन्न कुछ नहीं है इस कथनका व्याघात होगा । और चार्वाकके मतमें पृथिवी आदि एक २ पढार्थ भी चेतन नहीं है क्योकि ऐसा माननेसे घट आदि भी चेतन होजाएगे किन्तु उनका सिद्धान्त यह है कि पृथिवी आदि अनेक स्वरूप एक ही चैतन्य है। मीमांसकास्तु-प्रमातृप्रमितिप्रमेयाकारमेकं ज्ञानम् , घटमह जानामीत्यनुभवान , नानाना स्वत प्रकाशत्वात् , इति वदन्ति । तत्रानेकपदार्थनिरूपितविपयतागाल्येक ज्ञान स्वीकृ- तम् । विपयतानां च ज्ञानस्वरूपत्वात्ताहाविपयतात्रयात्मकमेक ज्ञान स्वीकृतमिति । एव- रीत्या मतान्तरेवनेकान्तप्रक्रिया बुद्धिमनिरूह्येति सर्वमवदातम् । और मीमासक कहते है कि प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयाकार एक ही ज्ञान होता है इसमें घटको मै जानता हू यह अनुभव तथा ज्ञानोको म्वतः प्रकाशकत्व हेतु है । इसमें प्रमाता प्रमिति तथा प्रमेयरूप अनेक पदार्थ विषयता सहित एक ही जान स्वीकार किया है । प्रमाता आदि विषयनिष्ठ विषयताओको भी ज्ञानस्वरूप माननेसे तादृशत्रितय- विपयतास्वरूप एक ही ज्ञान स्वीकार किया है इस प्रकार अन्य मतोम भी अनेकान्त प्रक्रिया बुद्धिमानोंको कल्पना करलेनी चाहिये अत अनेकान्त वाद सर्वथा दोपरहित शुद्ध है। अनेकभगैराकान्ता सिद्धान्ताम्बुधिसगता। करोतु विद्वदानन्द ममभङ्गीतरगिणी ।। स्यादम्ति आदि अनेक भङ्गोसे समाविष्ट तथा सिद्वान्तरूपी समुद्रस सयुक्त यह सप्तभङ्गीतरगिणी ( सरित् ) विद्वानोको आनन्द मम्प्रदान करे ।
९३
श्रीमत्पंचगुरुदेवेभ्यो नमः ।
पञ्चपरमेष्ठी गुरुदेवोंको नमस्कार.
पूवगसवत्सरे वैशाखशुद्धेऽष्टम्या तिथौ बृहस्पतिवासरे पुष्यनक्षत्रे सुकर्मनामयोगे राजि-
वकरणे एवविधशुभमुहूर्ते 'तंजा' नगरे श्रीमदादितीर्थेश्वरस्वामिसन्निधौ कटकलग्ने वीरनाम-
ग्रामवासिना श्रीमदनन्तसेनदेवस्वामिना प्रियागशिष्येण विमलदासेन सप्तभङ्गी नाम तर्क-
ग्रन्थो लिखित ।
प्लवङ्ग नामक सम्वत्सर वैशाख शुद्ध अष्टमी तिथि बृहस्पति वार पुष्य नक्षत्र सुकर्म नाम
योग राजीव नाम करण सयुक्त शुद्ध मुहूर्तमें तजानाम नगरमें श्रीमान् आदि तीर्थेश्वर
स्वामीके समीप वीरग्रामनिवासी श्रीमान् अनन्तदेव स्वामीके प्रिय तथा श्रेष्ठ शिष्य
विमलदासने इस सप्तभङ्गी तरङ्गिणी नाम तर्कग्रन्थका निर्माण किया। समाप्तोय सप्तभङ्गी-
तरङ्गिण्या अनुवाद ( अर्थ । यह सप्तभङ्गी तरङ्गिणी नामक ग्रन्थका भाषानुवाद समाप्त
हुवा ॥) करकृतमपराध क्षन्तुमर्हन्ति सन्तः । हस्तकृत अपराध महात्माओंको क्षन्तव्य है ।
जिनागमेभ्यो जिनमुनिभ्यो नमो नम ॥
१९६०
करकृतमपराध क्षन्तुमर्हन्ति सन्त ।
जिनागमेभ्यो जिनमुनिभ्यो नमो नम ॥
शून्यर्तुनवचन्द्रेऽन्दे स्वाषाढकादशीतिथौ ।
ठाकुरप्रसादविदुषा ग्रन्थोऽयं समनूदितः ॥ १ ॥
श्रीगुरुचरणकमलेभ्यो भूयो भूयो नमो नमः ॥
चन्द्ररसग्रहैकेऽब्दे श्रावणे मास्यमातिथौ ।
एप ग्रन्थो मयाशोधि रामजीलालशाणा ॥ १ ॥
शुद्धिपत्रम् । अशुन्ह पृष्ट पक्ति श १४ १९ २२ २५ २ २ " ३ शम् न्वय णी स्यादस्ति स्यानास्तीत्यादि अनायाससे ही सप्तभङ्गीतरङ्गिणी हको विशेष्यता सप्तके ऽव्याप्ति अव्याप्तिआदि दोषोंके गौ को गो देनेमे ३ न्वय णीम् स्यादस्ति नास्तीत्यादि अनायास ही सप्तभनितरङ्गिणी हकी विशेपता सप्तकेति अव्याप्ति अव्याप्ति दोपोंके गो क गौ दानमे २२ مون " १४ " ३० " ५ ११ " " कुत इति कुत इति कथचित् , अवक्तव्य सत्त्वविशिष्ट अवक्तव्य परस्परम् वाक्यमे नही दोनोमें स्थाणु तथा पुरुपये सप्तप्रकारके उत्तर २० २८ कथचित् अव्यकव्यत्व सत्त्वविशिष्ट अवक्तव्यत्व परस्पर ६ वाक्यामे नहीं स्थाणु तथा पुरुप दोनोम मप्त प्रकारके प्रश्न और सप्त प्रकारके प्रश्न होनेसे ही सप्त प्रकारके उत्तर ७ होसकता सकता नहीं क्योंकि जायेगे पश्चममे १० शहा, पररूपेणासत्त्वम् ។។ +- ९ १२ २६ " " २९ . होसका सक्ता नहीं क्योकि जायगे पम्नमें शका पररूपेणासत्त्व अधिक जो पदार्थ दोनोंमेम au १४ २ ९ " दोनोमेसे १२ " นะ , २० M खरूपसे मदृश स्वरूपके सदृश " २२ घट घट ९५ पृष्ठ पक्ति भशुद्ध मत, १२ ur १० न माने शुन्द्र मतम्; नहो सत्त्वम् असत्त्वम् ११ " सत्त्व, " असत्त्व १३ पद हेतु है पदवाच्य हेतु है १ २३ २४ दोनो नैयायकको नैयायिकको मानेसे रहेगा २६ दोनों नैयायकोंको नैयायकका माननेसे रहेगा शङ्का, कोई २७ २९ 10 १३ १४ ३ १७ कोइ १५ १ है है भगोकेसाथ है , हैं, भगोमेभी " " ३० १५ १६ १८ १९ ९ २० द्रव्यसे सकलादेशत्व, पाचकत्व अस्य जायगे विशेषणत्व, शहा फरेगा करेगा करेगा तादाम्यकाअभाव रहेगा भासैगा तत्वतो द्रव्यमें सकलादेशत्वम् , पाचकत्वमस्य जायेगे विशेषणत्वम् , शहा करेगा करेगा करेगा तादात्म्य उसका जो अभाव रहेगा भासेगा तत्त्वतो २२ घट विशिष्ट धर्मो २४ अ २६ , १९ 5 พ है ३९ १५ यो विवक्षिततत्तरूप असव यद्विवक्षितन्तत्स्वरुप असत्त्व सत्त्व " " ५ स्वरूपम् अमत्त्व लादिवा न आदि ११ मत्व समत्व मत्त्व ८८ २ ९६ पृष्ठ पक्ति अशुन्ह असत्व २ शुद्ध असत्त्व चतुष्टयको दोनोंमेसे चतुष्टयका दोनोंमेसे १३ २१ २२ सत्व सत्त्व असत्व असत्त्व यह वोध यह ऐसा वोध सत्व सत्त्व २८ " असत्व असत्त्व " अग A ५५ २ मल्लिका पुष्प मल्लिकाका पुष्प २८ प्रयम शब्द तथा अर्थमें ४ १ प्रयके ४ शब्द तथा अर्ज गुड ? यर- शक्षा सत्व ६४ जड २ यह शका? सत्व ६५ ६८ ३३ असत्व ६९ १ असत्व वस्तुके अक्तव्यत्व वस्तुका अवक्तव्यत्व " २ सदसत्व " सदसल स्वरूप सरण ३२ २१ २३ मही विवक्तव्यत्व दोनोम का घट विशिष्टावक्तव्यत्व चमांका प्रमेयत्व दरिदित्वात् ज्ञानम् नहीं मप्तरामेयत्व 5 5 २० 0 " ८० दरिद्रत्वात् ज्ञान नही शब्दका भेद अर्थ विरोधआठ घटमें " शब्दका अर्थ " ३२ विरोधआदि आठ पटम ८२ ३२ घटत्त्वका पटत्त्वका ८३ १५ घटलका पटत्वका " १. " २१ घटत्त्व स्वस्पर्म सभावस्पताका घटका भाव अभाव उभय भेदमे भी सत्त्वकी घटस स्वरूपसे भावरूपताका घटके भाव अभार उभयत्प भेद भी सत्त्वकी ३१ १७ ह० प० रामजीलाल शर्माणः।।
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.