Bharti Bhawan Liabrary, Allahabad

Shree Mada Bhagvat Geeta

PDF Proofread

Front matter

सूचीपत्रम्। 98 90. १ 92e १२ 80. .... १४ 400 ५२ 1.9. ... 9.७ 99 20. 9 . - 20M १.8 प्रकरणम् माघध्यायः। धन बज्जुनविषादः २ यः श्रः। सांख्ययोगः ३ यः यः। कम्मयोगः 8: धः। ज्ञानयोगः ५ मः अः। कर्मसन्यासयोगः ९. यः। अभ्यासयोगः मः यः। ज्ञानविज्ञानयोगः मासः। अक्षरब्रह्मयोगः मः यः। राजगुह्ययोगः १०मः यः। विभूतियोग: ११शः अः। विश्वरूपदर्शनयोगः १२ ः यः। भक्तियोगः १३भः यः। क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगः १४शः अः। गुणत्रयविभागयोगः १५ शः अः। पुरुषोत्तमयोगः १६ श: यः। देवासुरसम्यहिभागयोगः १०५ः यः। श्रद्धात्रयविभागयोगः १७शः खः। मोक्षयोगः 5 की. arma 19 १६. a 1000 १६. 8.90 श्रीमद्भगवहीतासूचौपवसमाप्तिरेषा ।

उपक्रमणिका शेवाशेषसखथास्थाचातुर्यन्वेकवलतः । दधानमद्भत वन्दे परमानन्दमाधवम् ॥१॥ श्रीमाधवं प्रणम्योमाधर्व विश्वेशमादरात । सद्भक्तियन्त्रितः कुबै गीतायाख्यां सुबोधिनीम् ॥ २ ॥ भाष्यकारमतं सम्यक् तयाख्यातुसि रस्तथा। यथामति समालोक्य गोताथायां समारभे ॥ ३ ॥ गीता याथायते यस्याः पाठमावायततः। सेयं तुबोधिनी टीका सदा ध्येया मनौषिभिः ॥ ४॥ इह खलु सकललोकहितावतारः परमकारुणिको भगवान देवकीनन्दनस्तत्त्वाज्ञानविजृम्भितशोकमोहभंशितविवेकतया निष- धम्मपरित्यागपूर्वकपरधर्माभिसन्धिनमर्जुनं धम्मज्ञानरहस्योपदेश- जवेन तस्माच्छोकमोहसागरादुद्दधार। तमेव, भगवदुपदिष्टमर्थ लगाइपायनः सप्तभिः शोकशतरुपनिबबन्ध । तन च प्रायशः श्रीक्षणमुखादिनिःसृतानेव श्लोकानलिखत् कांश्चित् सत्सङ्गतये खयञ्च यरचयत, यथोक्तं गौतामाहात्म-"गाता सुगीता कन्या किसम्यः शाखविस्तरैः। या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मादिनिःसृता इत्यादि।

श्रीमद्भगवहीता।
प्रथमोऽध्यायः।
तराष्ट्र उवाच ।
धम्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सच्चय ॥ १
सजय उवाच।
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुधिनस्तदा।
आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २
अन तावद्धम्मक्षेत्रे इत्यादिना विधीदन्निदमनवोदित्यन्तेन ग्रन्थेन
श्रीकृष्णार्जुनसंवादप्रस्तावाय कथा निरूप्यते,-तराष्ट्र उवाचेति ।
धम्मक्षेत्र इति। भोः सञ्जय ! धम्मभूमौ कुरुक्षेत्रे। धर्मक्षेत्र
इति कुरुक्षेत्रविशेषणम्, एघामादिपुरुषः कश्चित् कुरुनामा बभूव,
तस्य कुरोधम्मस्थाने मामकाः मत्पुत्वाः पाण्डुपुत्वाञ्च युयुत्सवो
योड्डुमिच्छन्तः समवेता मिलिताः सन्तः किमकुर्वत किं
हातवन्तः॥१॥
सञ्जय उवाच। दृष्टुत्यादि। पाण्डवानामनीकं सैन्यं बाई
यूहरचनया अधिष्ठितं दृष्ट्वा द्रोणाचार्यसमीयं गत्वा राजा दुर्यो-
धनो वक्ष्यमाणं वचनमुवाच ॥२॥

HijayANNIANE श्रीमद्भगवहीता। पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतौं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित् कुन्तिभोजश्च शैव्यश्च नरपुङ्गवः ॥ ५ युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ अस्माकन्तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । । तदेव वचनमाह पश्येतामित्यादिभिर्नवभिः श्लोकः, पश्यत्यादि। हे आचार्य ! पाण्डवानां महतौं विततां चमू सेनां पश्य, तव शिष्येण, दुपदपुत्त्रेण धृष्टद्युम्नेन न्यू यूहरचनयाधिष्ठिताम् ॥ ३ ॥ अनेत्यादि । अवास्यां चम्वाम्। इधवो वाणा अस्यन्ते क्षिप्यन्ते एभिरिति इट्वासा धनूंधि, महान्त इष्वासा येषां ते महेष्वासाः, भीमार्जुनौ तावदनातिप्रसिद्धौ योद्धारौ, ताभ्यां समाः शूराः सन्ति। तानेव नामभिनिद्दिशति युयुधान इति । युयुधानः सात्यकिः। किच पृष्टकेतुरिति । चेकितानो नाम एको राजा। नर- पुङ्गवः नरश्रेष्ठः शेव्यः । युधामन्युरिति । विक्रान्तो युधामन्यु मैकः । सौभद्रोऽभिमन्युः, द्रौपदेया: द्रौपद्यां पञ्चभ्यो युधिष्ठिरादिभ्यो जाता: पुत्राः प्रतिविन्यादयः पञ्च । महारथादीनां लक्षणम् ।-"एको दश- सहस्राणि योधयेट्यस्तु धन्विनाम् । शास्त्रशास्त्रप्रवीणच महारथ इति स्मृतम् ॥ अमितान् योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः। रथी चेकेन यो योद्धा तन्नूनोऽर्द्धरथस्तु सः ॥४-६ ॥

प्रथमोऽध्यायः।
'e
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान ब्रवीमि ते ॥
भवान् भौमव कर्णव कृपश्च समितिञ्जयः ।
अश्वत्थामा विकर्णच सौमदत्तिर्जयथः ॥ ८
अन्ये च बहवः शूरा मदर्थं त्यक्तजीविताः।
नानाभस्वप्रहरणाः सबै युद्धविधारदाः ॥
अपाप्तं तदस्माकं बलं भौमाभिरक्षितम् ।
पर्याप्तत्त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता ।।
भौभमेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥
तस्य सज्जनयन् हर्ष कुरुवृद्धः पितामहः ।
अस्माकमिति। निबोध बुध्यख ।
नायका नेतारः। संक्षार्थ
सम्यग्ज्ञानार्थमित्यर्थः ॥ ७॥
तानेवाह भवानिति दाभ्याम् । भवान् द्रोणः । समिति संग्राम
जयतीति तथा। सौमदत्ति: सोमदत्तस्य पुत्त्रो भूरिश्रवाः। मदथ
मत्प्रयोजनार्थं जीवितं त्यक्तुमध्यवसिता इत्यर्थः ।
नाना अनेकानि
शस्त्राणि प्रहरणखाधनानि येषां ते। युद्धे विशारदा निपुणन्: ॥८॥2॥
ततः किम्, अत आह अपर्थ्याप्तमित्यादि । तत् तथाभूतवीरे-
र्युक्तमपि भीमेणाभिरक्षितमपि अस्माकं बलं सेन्यं अपर्थ्याप्तं ते:
सह योद्धुमसमर्थं भाति, इदमेतेषां पाण्डवानां बलंसैन्यं भीमाभि
रक्षितं पर्थ्याप्तं समर्थ भाति ॥ १० ॥
तस्माद्भवद्भिरेवं वर्तितयमित्याह अयनेविति । अयनेषु यह-
प्रवेशमागषु यथाभागं विभक्तां खां खां रणभूमि अपरित्यच्याव-
स्थिता: सन्तो भीममेवाभिरक्षन्तु यथान्येयुध्यमानः पृष्ठतः कश्चिन्न
इन्येत, तया रक्षन्तु । भीमवलेनेवास्माकं जीवनमिति भलवः ॥११॥

श्रीमद्भगवडीता। 11 सिंहनादं विनद्योञ्चैः शङ्ख दमौ प्रतापवान् ॥ १२ ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ततः वे हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थिती। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्कौ प्रदशतुः ॥ १४ पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनन्जयः । पौण्ड्र दशौ महाशङ्ख भीमकम्मा वकोदरः ॥ १५ अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोष-मणिपुष्पकौ ॥ १६ काश्यश्च परमेष्वासः मिखण्डी च महारथः। तदेवं बहुमानयुक्तं राजवाक्यं श्रुत्वा भीमः किं कृतवान्, तदाह तस्येत्यादि । तस्य राज्ञो हधं कुर्वन् पितामहो भीम उच्चमहान्तं सिंहनादं कृत्वा शङ्ख नौ वादितवान् ॥ १२ ॥ तदेवं सेनापतेभीमस्य युद्धोत्सवमालोक्य सर्वतो युद्धोत्सवः प्रत्त इत्याह तत इत्यादिना । पणवा मईला:, प्रानका गोमुखाश्व वादविशेषाः। सहमा तत्क्षणादेवाभ्यहन्यन्त वादिताः, स शब्द: शादिशब्दस्तुमुलो महानभूत् ॥ १३ ॥ ततः पाडवसैन्ये प्रवृत्तं युद्धोत्सवमाह, तत इत्यादिभिः पञ्चभिः। स्यन्दने रथं स्थितौ मन्तौ श्रीकृष्णार्जुनौ शसौ प्रकरण भतुर्वादयामासतुः ॥ १४ ॥ तदेव विभागेन दर्शयन्नाह पाञ्चजन्यमिति । पाञ्चजन्यादीनि नि श्रीकृष्णादिशानाम् । भीमं घोरं कम्म यस्य सः ।

प्रथमोऽध्यायः। ५ । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान दभुः पृथक् पृथक् ॥ १८ स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्। नभश्च पृथिवीञ्चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १० अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः। प्रवत्ते शस्खसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः। हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ॥२० अर्जुन उवाच । सेनयोरमयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१ यावदेतान् निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२ স্বলননি। नकुलः सुघोघं नाम शझं दौ, सहदेवो मणिपुष्यक नाम। काश्यञ्चति। काश्य: काशिराजः, कथम्भूतः -परमः श्रेष्ठ इवालो धनुर्यस्य सः। द्रुपद इति। हे पृथिवीपते धृतराष्ट्र!,१५-१८॥ स च शहानां नादखदीयानां महाभयं जनयामासेत्याह स घोष इत्यादि। धार्तराष्ट्राणां त्वदीयानां हृदयानि विदारितवान्, किं कुर्वन्-नभश्च पृथिवीञ्चाभ्यनुनादयन् प्रतिध्वनिभिरापूरयन् ॥१६॥ एतस्मिन् समये श्रीक्षणमर्जुनो विज्ञापयामासेत्याह अथेत्या- दिभिश्चतुर्भि: लोके:, अथेति । अथानन्तरं यवस्थितान् युद्धोद्- योगेऽवस्थितान् । कपिध्वजोऽर्जुनः ॥ २० ॥ तदेव वाक्यमाह सेनयोरित्यादि । ननु त्वं योद्धा, न तु युद्ध- श्रीमद्भगवद्गीता। योत्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः। धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेयुद्धे प्रियचिकीर्षवः ॥ २३ सच्चय उवाच। एवमुक्तो हृषीकेशो गुड़ाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ भीष्मट्रोणप्रमुखतः सर्वेषाञ्च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ॥२५ तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पिढनथ पितामहान् । आचार्थ्यान् मातुलान् भ्रान् पुत्रान् पौत्रान् सखौंस्तथा खशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ॥ २६ तान् समोच्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् । । । प्रेक्षकस्तबाह कर्मयेत्यादि। कैः सह मया योद्धव्यम् । योत्मा- मानानिति । धार्तराष्ट्रस्य दुर्योधनस्य प्रियं कर्तुमिच्छन्तो य इह समागतास्तानहं द्रक्ष्यामि यावत्, तावदुभयोः सेनयोर्मध्ये मे रथं स्थापयेत्यन्वयः ॥२१-२३ ॥ ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायां सञ्जय उवाच एवमुक्त इत्यादि। गुड़ाका निद्रा तस्या ईशेन जितनिद्रेणार्जुनेन एवमुक्तः सन् । हे भारत ! हे धृतराष्ट्र! भौति। महीक्षितां राज्ञाच्च प्रमुखत: सम्मखे रथं स्थापयित्वा हे पार्थ! एतान् कुरुन् पश्ये ति श्रीभग- वानुवाच ॥२४॥२५॥ ततः किं वृत्तमित्याह तत्रत्यादि। पिन पिष्टयानित्यर्थः। पुत्रान् पौत्रानिति दुर्योधनादीनां ये पुत्त्रा:, यौलाञ्च, तानित्यर्थः । सखीन् मित्राणि । सुहृदः कृतोकारांश्च अंपश्यत् ॥ २६ ॥ ।

प्रथमोध्यायः। कृपया परयाविष्टो विषौदन्निदमब्रवोत् ॥ २७ अर्जुन उवाच । दृष्ट्वेमान वजनान् कृष्ण युयुत्सून् समवस्थितान् । सौदन्ति मम गात्राणि मुखच परिशुष्यति ॥ २८ वेपथश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते । गाण्डीवं संसते हस्तात् त्वक् चैव परिदयते ॥ २८ न च शक्नोम्यवस्थातुंभमतीव च मे मनः । निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ॥ ३. न च श्रेयोऽनुपश्यामि हवा स्वजनमाहवे। न काझे विजयं कृष्णा न च राज्यं सुखानि च ॥ ३१ किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगै वितेन वा। थेषामर्थ काशितं नो राज्य भोगाः सुखानि च ॥ ३२ ततः किं कृतवान् इत्याह तानिति । सेनयोरुभयोरेवं समीक्ष्य कृपया महत्या आविठो विधस्मः सन् इदमर्जुनोऽब्रवीत्। इत्युत्तर- स्या श्लोकस्य वाक्यार्थः। आविधो याप्तः ॥ २७ ॥ किमब्रवीदित्यपेक्षायामाह दृष्ट्वेमानित्यादि यावदध्यायसमाप्ति । हे कृषा ! योद्भुमिच्छत: पुरतः सम्यगवस्थितान् स्वजनान् बन्धुजनान् दृष्ट्वा मदीयानि गात्राणि करचरणादीनि सीदन्ति विशीर्यन्ते। किञ्च वेपथुश्चेत्यादि । वेपथुः कम्पः। रोमहर्बो रोमाञ्चः। संसते निपतति । परिदह्यते सब्बत: सन्तप्यते ॥ २८ ॥ २६ ॥ अपिच, न च शक्नोमीत्यादि । विपरीतानि निमित्तानि अनिए- सूचकानि शकुनादीनि पश्यामि ॥ ३० ॥ किञ्च, नचेत्यादि। आहवे युद्ध स्वजनं हत्वा श्रेयः फलं न पश्यामि । विजयादिकं फलं किं न पश्यसीति चेत्, तबाह न काङ्ग इति ॥३१॥ ।

श्रीमद्भगवहौता। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यत्वा धनानि च । आचार्थ्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ॥ ३३ मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा। एतान् न हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन ॥ ३४ अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किन्नु महीकृते । निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रौतिः स्याज्जनार्दन ॥ ३५ पापमेवाश्रयेदात्मान् हत्वैतानाततायिनः । तस्मान्नाहाँ वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् खबान्धवान् । खजनं हि कथं हवा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३६ एतदेव प्रपञ्चयति किं नो राज्येन इत्यादिसाईडयेन । इति। यदर्थमस्माकं राज्यादिकमपेक्षितं, ते रते प्राणधनादि- त्यागमङ्गीकृत्य युद्धार्थमवस्थिताः, अत: किमस्माकं राज्यादिभिः कृत्यमित्यर्थः। ननु यदि रुपया त्वमेतान् न हंसि, तहि त्वामेते राज्यलोभेन हनिष्यन्त्येव, अतखमेवैतान् हत्वा राज्यं सुति, तबाह एतानित्यादि साईन। नतोऽपि असान् भारयतोऽपि एतान् । अपोति। बैलोक्यराज्यस्थापि हेतो: तत्प्राप्नार्थमपि हन्तु' नेच्छामि, किं पुनर्महीमात्रप्राप्तये इत्यर्थः ॥ ३२-२५॥ ननु च “अग्निदो गरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः। क्षेत्रदाराम- हारी च घड़ेत आततायिनः” इति स्मरणादग्निदाहादिभिः घड़ भि- हेतुभिरेते तावदाततायिनः, आततायिनाञ्च वधो युक्त एव । "आततायिनमायान्तं हन्यादेवाविचारयन् । नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन” इति वचनात् । तनाह मापमेवेत्यादि लाईन "आततायिनमायान्तम्" इत्यादिकमर्थशास्त्र, तच्च धर्मशास्त्रात्तु दुबलम्। यथोक्तं याज्ञवल्कान, यथोक्तं याज्ञवल्कान,-"स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु ।

प्रथमोऽध्यायः। याप्यते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृतं दोषं मिवद्रोहे च पातकम् ॥ ३७ कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितम् । कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यनिर्जनाईन ॥ ३८ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्म नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ३० अधर्माभिभवात् कृषा प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः । स्खौषु दुष्टात वार्णय जायते वर्णसङ्करः ॥ ४० सङ्गरो नरकायैव कुलनानां कुलस्य च । वलवान् यवहारतः। अर्थशाखात तु बलवद्धर्मशास्वमिति स्थितिः” इति। तस्मादावतायिनामप्यतेयामाचार्य्यादीनां वधे- ऽस्माकं पापमेव भवेत् । अन्याय्यत्वात् अधम्मत्वाञ्चैतदधस्य अमुत्र चेह वा न सुखं स्यादिव्याह स्वजनं होति ॥ २६ ॥ ननु चैतेषामपि बन्धुवधदोघे समाने यथैवैते बन्धुवधमङ्गीकृत्यापि युद्धे प्रवर्तन्ते, तथैव भवानपि प्रवर्ततां, किमनेन विधादेनेलाह या- पीति डाभ्याम् । राज्यलोभेनोपहतं भविवेक चेतो येषां ते एते दुर्योधनादयो यद्ययि दोघं न पश्यन्ति । कथमिति। तथाप्यस्माभि- दोघं प्रपश्यनिरस्मात् पायात् निवतितु कथं न ज्ञेयं, निवृत्तावेव बुद्धिः कर्तयेत्यर्थः ॥ ३७॥३८॥ तमेव दोषं दर्शयति कुलक्षय इत्यादि। सनातनाः परम्परा- प्राप्ताः। उत अपि अवशिएं कत्वमपि कुलं अधम्मोऽभिभवति प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ३६॥ ततञ्च अधर्माभिभवादित्यादि ॥ ४० ॥ ।

श्रीमद्भगवद्गीता।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४१
दोरेतः कुलन्नानां वर्णसङ्गरकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधाश्च शाश्वताः ॥ ४२
उत्पन्न कुलधर्माणां मनुष्याणां जनाईन ।
नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुशुम ॥ ४३
अहोवत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४४
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्तपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४५
एवं सति सङ्कर इत्यादि। एषां कुलघ्नानां पितरः पतन्ति, हि
यस्मात् लुप्ताः पिण्डोदकक्रियाः येषां ते. तथा ॥ ४१ ॥
उक्तदोषमुपसंहरति दोघेरित्यादि दाभ्याम् । उत्माद्यन्त
लुप्यन्ते। जातिधर्मा वर्णधाः। कुलधर्माश्चेति चकारादा-
श्रमधर्मादयोऽपि गृह्यन्त ॥ ४२ ॥
उत्सन्नेति। उत्पन्ना: कुलधर्माः येषामिति उत्पन्नजातिधम्मा-
दोनामप्युपलक्षणम् । अनुशुश्रुम श्रुतवन्तो वयम् । “प्रायश्चित्तम-
कुर्बाणा: पापेवभिरता नराः। अपञ्चात्तापिनः पापात् निरयान्
यान्ति दारुणान्" इत्यादि वचनेभ्यः ॥ ४३ ॥
बन्धुवधाध्यवसायेन सन्तप्यमान आह अहोवतेत्यादि। खजनं
हन्तुमुद्यता इति यत्, एतन्महत् पापं कर्तुमध्यवसायं कृतवन्तो
वयम् अहोवत महत् कटमित्यर्थः ॥ ४४ ॥
एवं सन्तप्तः सन् स्टत्युमेवाशंसमान आह यदि मामित्यादि।
अकृतप्रतीकारं तूधासुपविठं मां यदि हनिष्यन्ति, तहि तवननं
मम क्षेमतरम् अत्यतं हितं भवेत् पापानिष्यत्तः ॥ ४५ ॥

प्रथमोऽध्यायः ।
१
सन्जय उवाच।
एवमुक्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विराज्य समरं चापं पोकसंविनमानसः ॥ ४६
।
इति श्रीमहाभारते शतसाहसयां संहितायां
वैयासिक्यों भौमपञ्चणि श्रीमद्भगवद्गीता-
सूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्र
श्रौऋषणाष्णुनसंवाद जनविषादी
नाम प्रथमोऽध्यायः ॥१॥
ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायां सञ्जय उवाच-एवमुक्त्यादि। संख्ये
संग्रामे रथोपस्थे रथस्योपरि उमाविशत् उपविवेश। शोकेन
संविसं प्रकम्पितं मानसं यस्य सः॥ ४६॥
इति श्रीभगवहीताखामिकटीकायां सैन्यदर्शनो नाम
प्रथमोऽध्यायः ॥१॥

द्वितीयोऽध्यायः। सञ्जय उवाच। तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १ श्रीभगवानुवाच । कुतस्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनाय॑जुष्टमस्वयंमकोर्तिकरमजन ॥२ क्लैव्यं मास्म गमः पार्थ नेतत् त्वय्युपपद्यते। तुझं हृदयदौर्बल्यं त्यहोत्तिष्ठ परन्तप ॥३ अज्जुन उवाच। कथं भौममहं संख्ये द्रोणञ्च मधुसूदन । द्वितीये शोकसन्तप्तमर्जुनं ब्रह्मविद्यया। प्रतिबोध्य हरिश्चक्रे स्थितप्रज्ञस्य लक्षणम् ॥ तत: किं वृत्तमित्य पेक्षायां सञ्जय उवाच-तं तथेत्यादि । अश्रुभिः पूर्ण आकुले ईक्षणे यस्य तं तथा उक्तप्रकारेण विधीदन्तमर्जुनं प्रति मधुसूदन इदं वाक्यमुवाच ॥ १ ॥ तदेव वाक्यमाह कुत इति । कुतो हेतोखा त्वां विषमे सङ्कटे इदं कश्मलमुमस्थितम् अयं मोहः प्राप्तः, यत आर्येरसेवितम्, अखग्य॑म् अधर्मग्रम्, अयशस्करञ्च ॥ २ ॥ कोयं मासति । तसात् हे पार्थ । लयं कातयं मास्स गमः न प्राप्नुहि। यतवयि एतन्नोपपदाते योग्यं न भवति। क्षुद्रं तुच्छ हृदयदौर्बल्य कातयं त्य का युद्धायोत्तिष्ठ हे परन्तप शत्रु- तापन! ॥३॥ नाहं कातरत्वेन युद्धादुपरतोऽस्मि, किन्तु युद्धस्यान्याय्यत्वादधर्म- द्वितीयोऽध्यायः। १ इषुभिः प्रतियोल्यामि पूजाहावरिसूदन ॥ ४ गुरुनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तं भेच्यमपोह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुस्ननिहैव भुजीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ न चैतविद्मः कतरन्नोगरोयो यहा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषाम- स्तेऽवस्थिताः प्रमुख धार्तराष्ट्राः ॥ ३ - त्वाच्चोयहि अर्जुन उवाच कथमिति । भीमद्रोणौ पूजाही पूजाया- महौं योग्यौ, तौ प्रति कधमहं योस्यामि, तापीयुभियंत्र वाचापि योल्यामीति वक्तुमनुचितं, तत्र वाणः कथं योत्स्वामीत्यर्थः । हे अरिसूदन ! शत्रुविमर्दन ! ॥ ४ ॥ तहि तानहत्वा तव देहयात्रापि न स्थादिति चेत्, तत्राह गुरू- निति । गुरून द्रोणाचार्य्यादीनहत्वा परलोकविरुद्धं गुरुवधमहत्वा इह लोके भिक्षान्नमपि भोक्तुं श्रेय उचितम्। विपत्ते तु न केवलं परत्र दुःखं, किन्विहैव च नरकटुःखमनुभवेयमित्याह हवेति । गुरुन् हत्वा इहैव रुधिरेण प्रदिग्धान् प्रकरण लिप्तान अर्थकामा- त्मकान् भोगानई भुञ्जीय अन्नीयाम् । यद्दा अर्थकामानिति गुरूणां विशेषणम् । अर्थटष्णाकुलत्वादेते तावद्युद्यान्न निवतरन्, तस्मादे- तबंधः प्रसज्यतेवेलर्थः। तथाच युधिष्ठिरं प्रति भीनेणोक्ताम्,- “अर्थस्य पुरुषो दासो दासखर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज! बद्धोऽस्माथन कौरवः ॥५॥ किञ्च ययधम्ममगीकरिष्यामः, तथापि किमस्माकं जयः परा- ।

श्रीमद्भगवद्गीता। कार्पण्यदोषोपहतखभावः पृच्छामि बां धर्मसंमूढ़चेताः। यच्छ्रेयः स्यान्निचितं ब्रूहि तन्म मिष्यस्तेऽहं शाधि मां बां प्रपन्नम् ॥ ७ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्ध राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥८ जयो वा गरीयान् भवेदिति न ज्ञायत इत्याह न च तदित्यादि । दयो- मध्ये नोऽस्माकं कतरत् किं नाम गरीयोऽधिकतरं भविष्यतीति न विद्मः। तदेव इयं दर्शयति यति । यहा एतान् वयं जयेम जेष्याम:, यदिवा नोऽस्मानेते जयेयुर्जस्यन्तीति । किश्चास्माकं जयोऽपि फलत: पराजय एवेत्याह यानिति। यानेव हत्वा जीवितुं नेच्छामस्त एवैते सम्मुखेऽवस्थिता: ॥ ६ ॥ कार्मण्येत्यादि। तस्मादेतान् हत्वा कथं जीविष्याम इति कार्पण्यं, दोधश्च कुलक्षयकृतः, ताभ्यामुपहतो भिभूतः स्वभाव: शौर्यलक्षणो यस्य सोऽहं त्वां पृच्छामि, तथा धम्म संभई चेतो यस्य सः, युद्ध त्यला भिक्षाटनमपि क्षत्रियस्य धर्मो धर्मो वेति सन्दिग्धचित्त: सन्नित्यर्थः । अतो मे यनिश्चितं श्रेय: स्यात् तब्रूहि । किञ्च तेऽहं शिष्यः शासनाहः, अतवां प्रपन्नं शरणं गतं मां शाधि शिचय॥७॥ त्वमेव विचार्य ययुक्तं, तत् कुर्विति चेत्, तबाह नहि प्रपश्या- मीति। इन्द्रियाणामुच्छोघणमतिशोधकरं मदीयं शोकं यत् कर्मा- पनुयात् अपनयेत्, तदहं न पश्यामीति । यद्यपि भूमौ निष्कण्टकं ।

द्वितीयोऽध्यायः ।
१५.
सञ्जय उवाच ।
एवमुवा हृषीकेशं गुड़ाकेशः परन्तपः ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णौं बभूव ह ॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ॥ १०
श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासंश्च नानुमोचन्ति पण्डिताः ॥ ११
सम्टद्धं राज्यं प्राभग्रामि, तथा सुरेन्द्रत्वमपि यदि प्राध्यामि,
एवमभीषं तत्तत् सर्चमवाप्यापि शोकायनोदनोमायं न प्रपन्यामी-
यन्वयः ॥७॥
।
एवमुक्लार्जुन: किं कृतवानित्यपेक्षायां सञ्जय उवाच एव-
मित्यादि॥६॥
ततः किं वृत्तमित्याह तमुवाचेति । प्रहसन्निवेति । प्रसन्नमुखः
सन्नित्यर्थः ॥ १० ॥
देहात्मनोरविवेकादस्यैवं शोको भवतीति तदिवेकदर्शनार्थ श्रीभग-
वानुवाच अशोच्यानित्यादि। शोकस्याविषयीभूतानेव बन्धून अन्य-
शोचः अनुशोचितवानसि “दृष्ट्वमान् स्वजनान् कृष्ण” इत्यादिना ।
तत्र “कुतखा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्" इत्यादिना मया
बोधितोऽपि पुनश्च प्रज्ञावतां पडितानां वादान् शब्दान् “कथं
भीनमहं सङ्ख' इत्यादीन् केवलं भाषसे, न तु पण्डितोऽसि, यत:
पण्डिता गतासून् गतप्राणान् बन्धून्, अगतासूच जीवतोऽपि
“बन्धुहीना एते कथं जीविष्यन्तीति नानुशोचन्ति । पण्डिता
विवेक्निः॥११॥

श्रीमद्भगवगीता। न वाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्व वयमतःपरम् ॥ १२ देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तव न मुह्यति ॥ १३ मावास्पास्तु कौन्तेय शीतोषासुखदुःखदाः । आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षर भारत ॥ १४ अशोच्यत्वे हेतुमाह नत्वेवाहमिति । यथाहं परमेश्वरो जातु कदाचित लीलाविग्रहस्याविर्भावतिरोभावतो नासमिति तु नैव, अपित्वासमेव अनादित्वात्, न च त्वं नासीः नाभूः, अपित्वासीरेव, इमे वा जनाधिपा तृपा नासन्निति न, अपित्वासन्नव मदंशत्वात्, तथातः परम् इत उपर्यापि न भविष्याभो न स्थास्याम इति च नेव, अपितु स्थास्याम एवेति जन्ममरणशून्यत्वादशोच्या इत्यर्थः ॥ १२ ॥ नन्वीश्वरस्य तव जन्मादिशून्यत्वं सत्यमेव, जीवानान्तु जन्ममरणे प्रसिद्धे, तबाह देहिन इत्यादि। देहिमो देहाभिमानिनो जीवस्य यथास्मिन् स्थूलदेहे कौमाराद्यवस्थास्तद्देहनिबन्धना एव, न तु स्वत:, पूर्वावस्थानापोऽवस्थान्तरोत्यत्तावपि स एवाहमिति प्रत्यभि- ज्ञानात्, तथैव एतद्देहनाशे देहान्तरप्राप्तिरपि लिङ्गदेहनिबन्धनैव । न तावदात्मनो नाश:, जातमात्रस्य पूर्वसंस्कारेण स्तन्यपानादौ प्रवृचिदर्शनात् । अतो धीरो धीमान् तत्र तयोरहनाशोत्यत्तयोर्न मुह्यति यात्मव म्हतो जातश्चेति न मन्यते ॥ १३ ॥ ननु तानहं न शोचामि, किन्तु तदियोगादिदुःखभाजं मामेवेति चेत तनाह मावास्पी इति। मीयन्ते ज्ञायन्ते विधया आभिरिति मात्रा इन्द्रियवृत्तयः, तासां सां विषयेषु सम्बन्धाः, ते शीतोयाादि- प्रदा भवन्ति, ते वागमापायवत्वादनित्या अस्थिरा: अतस्तान्

॥
द्वितीयोऽध्यायः।
यं हि न व्यथयन्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धौरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५
नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १६
अविनाशि तु तदिति येन सवमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ १७
तितिक्षस्व सहस्व, यधा जलातपादिसंसर्गास्तन्तत्कालकता: स्वभावतः
प्रीतोष्णादि प्रयच्छन्ति, एवमिष्टसंयोगवियोगा अघि सुखदुःखादि
प्रयच्छन्ति, तेषाञ्चास्थिरतात सहनं तव धीरस्थोचितं, न तु
तन्निमित्तहर्षविधादपारवश्यमित्यर्थः ॥ १४ ॥
तत्प्रतीकारप्रयत्नादपि तत्महनमेवोचितं महाफलत्वादित्याह
यं हीत्यादि। एते मानास्पर्श यं पुरुषं न व्यथयन्ति नाभिभवन्ति,
समे दुःखसुखे यस्य स तम्। विक्षिप्यमाणो धर्मज्ञानहारा
अस्टतत्वाय मोक्षाय कल्पते योग्यो भवति ॥ १५ ॥
ननु तथापि शीतोष्णादिकमतिदुःसहं कथं सोप्यम्, अत्यन्तं
तत्महने च कदाचिदात्मनो नाश: स्यादित्याय तत्त्वविचारत: सर्च
सो शत्यमित्याशयेनाह नामतो विद्यते इति। असतोऽनात्म-
धम्मत्वादविद्यमानस्य शीतोषाारात्मनि भावः सत्ता न विद्यते,
तथा सतः सत्खभावस्यात्मनोऽभावो नाशो न विद्यते, एवमुभयो:
सदसतोरन्तो निर्णयो दृरः, कैस्तत्त्वदभिः वस्तुयाथार्थवेदिभिः ।
एवम्भूतविकेन सहस्वेत्यर्थः ॥ १६ ॥
तत्र सतखभावमविनाशि वस्तु सामान्य नोक्तं, विशेषतो दर्शयति
अविनाशि विति। येन सर्वमिदमागमापायधात्मकं देहादि
ततं साक्षित्वेन व्याप्तं, तत् तु आत्मस्वरूपम् अविनाशि विनाशशून्यं
विद्धि जानीहि । तत्र हेतुमाह विनाशामिति ॥ १७ ॥

LMAN श्रीमद्भगवहीता। अन्तवन्त दुमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यख भारत ॥ १८ य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १० न जायते स्त्रियते वा कदाचि- न्नायं भूखा भविता वा न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० आगमापायधमक सन्दयति अन्तवन्त इति । नित्यस्य मबंदेकरूपस्य, अतएवाविनाशिनः अप्रमेयस्यापरिच्छिन्नस्यात्मन इमे सुखदुःखादिधम्मका देहा उक्तास्तत्त्वदर्शिभिः। यस्मादेवात्म- नो न विनाशः, न च सुखदुःखादिसम्बन्धः, तस्मान्मोहजं शोक व्यक्ता युध्यख, स्वधर्म मा त्याक्षीरित्यर्थः ॥ १८ ॥ तदेवं भीमादिग्टतुप्रनिमित्तशोको निवारितः, यच्चात्मनो हन्तृत्व-. निमित्तं दुःखमुक्तम् एतान् न हन्तुमिच्छामी त्यादिना, तदपि तहदेव निनिमित्तमित्याह य एनमिति । एनमात्मानम् । आत्मनो हननक्रियायां कम्मत्ववत् कतै त्वमपि नास्तीत्यर्थः। तत्र हेतु यमिति ॥ १६ ॥ न हन्यत इत्येतदेव बड़भावविकारशून्यत्वेन द्रायति न जायत इत्यादि। न जायत इति जन्मप्रतिषेधः। न त्रियते चेति विनाश- प्रतिषेधः। न चायं भूत्वा उत्पद्य भविता भवति अस्तित्वं भजते, किन्तु प्रागेव खतः सद्रूप इति जन्मानन्तरास्तित्व- लक्षणदितीयविकारप्रतिषेधः, तत्र हेतु:-यस्मादजः, यो हि जायते स हि जन्मानन्तरमस्तित्वं भजते, न तु यः खत एवास्ति स भूयो- ऽप्यन्यदस्तित्वं भजत इत्यर्थः । नित्यः सर्वदेकरूप इति वृद्धि- वा शब्दचाथ।

द्वितीयोऽध्यायः।
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुरुषः पार्थ कं पातयति हन्ति कम् ॥ २१
वामांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्ण-
न्यन्यानि संयाति नवानि देही॥ २२
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्यापो न शोषयति मारुतः॥ २३
-
प्रतिषेधः । शाश्वतः शश्वङ्गव इत्यपक्षयप्रतिषेधः। पुराण इति परि-
णामप्रतिषेधः। पुरापि नव एव, न तु परिणामतो रूपान्तरं प्राप्य
नवो भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥
अतएव हन्तृत्वाभावोऽपि पूर्वोक्त: सिद्ध इत्याह वेदाविनाशिन-
मित्यादि । नित्यं वृद्धिशून्यम् अव्ययम् अपक्षयशून्यम् अजमविनाशिनच्च
यो वेद, मैं पुरुषः कं हन्ति कथं वा हन्ति एवम्भूतस्य वधे साधना-
भावात् । तथा स्वयं प्रयोजको भूत्वा अन्येन कं घातयति कथं वा
घातयति न कञ्चिदपि कथञ्चिदपौत्यर्थः। अनेन मय्यपि प्रयोजकत्व-
दोषदृर्षि मा का/रितुप्रक्तं भवति ॥ २१ ॥
नन्वात्मनोऽविनाशेऽपि तदीयशरीरनाशं पालोच्य शोचामीति
चेत् तत्राह वामांसोत्यादि। कम्मनिबन्धनानां देहानामवश्यम्भावि-
त्वाच्च तज्जीर्णदेहनाशे शोकानवकाश इत्यर्थः ॥ २२ ॥
कथं हन्ति इत्यनेनोक्तं वधसाधनाभावं दर्शयन्नविनाशित्वमात्मनः
स्फुटीकरोति नैनमित्यादि । आपो न लेदयन्ति ग्टदुकरणेन शिथिलं
न कुर्वन्ति ॥२३॥

श्रीमद्भगवहीता। अच्छेद्योऽयमदायोऽयमलेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः । अव्यक्तोऽयमचिन्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ॥ २४ तस्मादेवं विदित्वेनं नानुमोचितुमर्हसि ॥ २५ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ जातस्य हि वो मृत्युवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न वं मोचितुमर्हसि ॥ २७ तत्र हेतुमाह अच्छेद इत्यादिना साईन । निरवयवत्वात् अच्छे- घोली यश्च । अभूतवाददाह्यः । द्रवत्वाभावादशोप्य इति । इतञ्च छदादियोग्यो न भवति, यतो नित्यः अविनाशी, सर्वगतः । स्थाणुः स्थिरखभावः रूपान्तरापत्तिशून्यः । अचल: पूर्वरूपापरि- व्यागौ। सनातनोऽनादिः। अयक्तश्चक्षुरादाविषयः। अचिन्त्यः मनसोऽप्यविषयः। अविकार्य: कम्मन्द्रियाणामण्यगोचर इत्यर्थः । उच्यत इति नित्यत्वादभियुक्तोक्तिं प्रमाणयति ॥२४॥ उपसंहरति तस्मादेवमित्यादि। तदेवात्मनो जन्मविनाशा- भावान्न शोकः कार्य इत्युक्तम् ॥ २५ ॥ इदानी देहेन सहात्मनो जन्म, तदिनाशे च विनाशमङ्गीकृत्यापि शोको न कार्य इत्याह अथ चैनमित्यादि । अथ यद्यपि एनमात्मानं नित्यं . सर्वदा तत्तहे हे जाते जातं मन्यसे, तथा तत्तदेहे स्टते स्टतञ्च मन्यसे पुण्य पापयोस्तत्फलभूतयोश्च जन्ममरणयोरात्म- गामित्वात, तथापि त्वं शोचितुं नाहसि ॥ २६ ॥ कुत इत्यत आह जातस्य होत्यादि। हि यस्माज्जातस्य खार- म्भककर्मक्षये स्टतुार्धवो निश्चितः, टतस्य च तहकृतेन कम्मणा

द्वितीयोऽध्यायः ।
२१
अव्यक्तादौनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्त निधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८
आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदैन-
माशयंवद् वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति
शुखाम्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २८
जन्मापि ध्रुवमेव, तस्मादेवमपरिहार्य थावश्यम्भाविनि जन्ममरण-
लक्षणेऽर्थं त्वं विद्वान् शोचितुं योग्यो न भवसि ॥ २७ ॥
किञ्च देहादीनां खभावं पर्थ्यालोच्य तटुपाधिके अात्मनो जन्म-
मरणे शोको न कार्य इत्यत आह अव्यक्तादीनीत्यादि। अयक्त
प्रधानं, तदेवादि उत्पत्तः पूर्वरूपं येषां तान्ययक्तादीनि भूतानि
शरीराणि कारणात्मना स्थितानामेवोत्पत्तेः। तथा यक्तम् अभियक्त
मध्यं जन्ममरणान्तराल स्थितिलक्षणं येषां तानि व्यक्तमध्यानि ।
अयक्ते निधनं लयो येषां तानौमान्येवंभूतान्येव, तत्र तेषु का परि-
देवना कः शोकनिमित्तो विलापः। प्रविबुद्धस्य खप्नदृष्टवस्तुविव
शोको न युज्यत इत्यर्थः ॥२८॥
कुतस्तहि विहांसोऽपि लोके शोचन्ति, आत्माज्ञानादेव इत्या-
येनात्मनो दुबिज्ञेयतामाह आश्चर्य्यवदित्यादि। कश्चिदेनमात्मानं
शास्त्राचार्योपदेशाभ्यां पश्यन्नाञ्चयंवत् पश्यति सर्वगतस्य नित्य-
ज्ञानानन्दस्वभावस्यात्मनो लौकिकत्वादैन्द्रजालिकवघटमानं पश्य-
निव विस्मयेन पश्यति असम्भावनाभिभूतत्वात, तथा ग्राश्चयंव-
देवान्यो वदति, पृणोति चान्यः, कश्चित् पुनर्विपरीतभावनाभिभूतः
श्रुत्वापि नैव वेद। च शब्दादुन्यापि दृध्यापि न सम्यग्वेदेति
इश्यम् ॥ २६॥

२२ श्रीमद्भगवद्गीता। २० त देही नित्यमवध्योऽयं देहे सदस्य भारत। तस्मात् सर्वाणि भूतानि न वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० स्वधर्ममपि चावच्य न विकस्मितुमर्हसि । धर्माद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गहारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमौदृशम् ॥ ३२ अथ चेत् त्वमिमं धम्मंत्र संग्रामं न करिष्यसि । ततः खधम्म कौर्तिञ्च हिला पापमवाण्यसि ॥ ३३ अकीर्त्तिञ्चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकौर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ तदेवमवध्यत्वमात्मनः संक्षेपेणोपदिशनशोच्यत्व मुपसंहरति देहीत्यादि ॥ ३०॥ यथोक्तमजुनेन “वेपथुश्च शरीरे में” इत्यादि, तदप्ययुक्तमित्याह खधर्ममपीति। आत्मनो नाशाभावादेवैतेषां हननेऽपि विकम्पितुं नाईसि, किञ्च खधममप्यवेक्ष्य विकम्यितुं नाईसौति सम्बन्धः । यथोक्तं “नच श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा खजनमाहवं" इति, तलाह धम्मादिति । धर्मादनपेतान्नवाय्यायुद्धादन्यत् ॥ ३१ ॥ किञ्च महति श्रेयसि खयमेवोपागते कुतो विकम्पसे इत्याह यद्ध- च्छयेति। यदृच्छया अप्रार्थितमेवोपपन्नं प्राप्तमीशं युद्ध सुखिनः सुभाग्या एव लभन्ते, यतोऽनिवारणं स्वर्गद्दारमेवैतत् । एतेन "स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधवे”ति यदुक्तं, तन्निरस्तं भवति ॥ ३२ ॥ विपर्यये दोषमाह अथ चेदित्यादि ॥ ३३ ॥ किचाकीर्तिमित्यादि। अधयां शाश्वतीम् । सम्भावितस्य बहुमतस्य। अतिरिच्यते अधिका भवति ॥३४॥ ।

द्वितीयोऽध्यायः। याद्रणादुपरतं मंस्यन्ते खां महारथाः। येषाञ्च वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ अवाच्यवादांश्च बइन् वदिष्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामथ्यं ततो दुःखतरं तु किम् ॥ ३६ हतो वा प्राण्यसि खर्ग जिला वा भोच्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३७ सुखदुःखे समे कृत्वा लामालाभौ जयाजयो। ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवास्यसि ॥ ३८ एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिोंगे विमां शृणु। बुद्धा युक्तो यया पार्थ कर्मबन्ध प्रहास्यसि ॥ ३८ किञ्च भयादिति। येषां बहुगुणत्वेन त्वं पूर्व सम्मतोऽभूस्तएव भयात् संमामात् त्वां निवृत्तं मन्येरन्, ततञ्च पूर्व बहुमतो भूत्वा लाघवं यास्यसि ॥३५॥ किच अवाच्यवादञ्चित्यादि। अवाच्या वादान् वचनान नि शब्दान् तवाहिता: तच्छत्रवो वदिष्यन्ति ॥ ३ ॥ यदुक्तं "नचेतद्दिद्म इति, तनाह हतो वेत्यादि। पक्षयेऽपि तव लाभ एवेत्यर्थः ॥ ३०॥ यदप्युक्तं “पापमेवाश्रयेदस्मान्” इति, तनाह सुखदुःखे इत्यादि । सुखदुःखे समे कृत्वा, तथा तयोश्च कारणभूतौ लाभालाभावपि, तत्कारणभूतौ जयाजयावपि समौ कृत्वा, एतेषां समत्वे हर्घविधादराहित्यम् । युज्यख सन्नद्धो भव सुखदुःखाभिलाषं हित्वा खधम्मबुद्धया युध्यमानः पापं न प्रामासीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ उपदिएं ज्ञानयोगसुपसंहरन् कर्मयोग प्रस्तौति एघेत्यादि सम्यक् ख्यायते वस्तुतत्त्वमनयेति संख्या सम्यक ज्ञानं तस्यां प्रकाश- ।

२४ श्रीमद्भगवद्गीता। नेहाभिक्रमनापोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । खल्यमण्यस्य धर्मस्य वायते महतो भयात् ॥ ४० व्यवसायात्मिका बुद्धिरेह कुरुनन्दन । बहुशाखा अनन्ताच बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ मानमात्मतत्त्वं सांख्य, तसिन् करणीया बुद्धिरेषा तवाभिहिता, एवमभिहितायामपि तव चेदात्मतत्त्वमपरोक्षे न भवति, तान्त:- करण शुद्धिदारात्मतत्त्वापरोक्षार्थ कर्मयोगे विमा बुद्धि हणु, यया बुद्धया युक्तः परमेश्वरापितकम्मयोगेण शुद्धान्तःकरणः संस्तत्प्रसादलब्धापरोक्ष ज्ञानेन कात्मकं बन्धं प्रकर्षण हास्यसि व्यच्यसि ।। ननु ऋष्यादिवत् कम्मणां कदाचिदिन्नवाहुल्येन फले व्यभिचारा- मन्त्राङ्गवैगुण्येन च प्रत्यवायसम्भवात् कुतः कम्मयोगेण कर्मबन्ध- प्रहाणं, तबाह नेहेत्यादि। इह निष्कामकम्मयोगेऽभिक्रमस्य प्रार- म्भस्य नाशो निष्कलत्वं नास्ति प्रत्यवायश्च न विद्यते ईश्वरोद्देशनेव- विनवैगुण्यायसम्भवात्। किचास्य धर्मस्य ईश्वराराधनार्थकम्म- योगस्य स्वल्पमपि कृतं महतो भयात् संसारात् जायते रचति, न तु कान्धकम्मवत् किञ्चिदङ्गवैगुण्यादिना नेकल्यमस्येत्यर्थः ॥ ४० ॥ कुत इत्यपेक्षायामुभयोधन्यमाह यवसायात्मिकेति । ईश्वराराधनलक्षणे कम्मयोगे व्यवसायात्मिका परमेश्वरभक्तोषव ध्रुवं तरिष्यामीति निश्चयात्मिका एकैव एकनिष्ठेव बुद्धिर्भवति । वसायिनान्तु ईश्वराराधनवहिर्मुखाणां कामिनां कामानामानन्त्या- दनन्तास्तत्रापि कर्मफलगुणफलादिप्रकारभेदाबहुशाखाच बुद्धयो भवन्ति । ईश्वराराधनार्थं हि नित्यं नैमित्तिकञ्च कम्म किञ्चिदङ्ग- अथ- ।

द्वितीयोऽध्यायः। २५ । यामिमां पुष्मितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः। वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तौतिवादिनः॥ ४२ कामात्मानः खर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् । क्रियाविशेषबहलां भोगेश्वयंगतिं प्रति ॥ ४३ भोगेश्वध्य प्रसतानां तयापहृतचेतसाम् । वैगुण्यऽपि न नभ्यति, यथा शक्नुयात् तथा कुर्य्यादिति तद्दिधी"ने नच वैगुण्यमपि ईश्वरोद्देशेनैव वैगुण्योपशमात्, न तु तथा काम्यं कर्म, अतो महदेघम्यमिति भावः ॥ ४१ ॥ ननु कामिनोऽपि कटान् कामान् विहाय यवसायामिकामेव बुद्धिं किं न कुर्वन्ति ? तनाह यामिमामित्यादि। यामिमां पुध्यिता विघलतावदापातरमणीयां प्रकृष्टां परमार्थफलपरामेव वदन्ति वाचं स्वर्गादिफलश्रुति, तेषां तया वाचापहृतचेतसां व्यवसायात्मिका बुद्धिन समाधौ विधीयते इति टतीयेनान्वयः । किमिति तथा वदन्ति, यतोऽविपश्चितो दास्तत्र हेतु: वेदवादरता इति, वेदे ये वादा अर्थवादा “अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुक्कतं भवति । तथा “अपाम सोममम्टता अभूम" इत्याद्याः, तेवेव रताः प्रीता:, अतएव अत: परमन्यदीश्वरतत्त्वं प्राप्यं नास्तीति वदनशीलाः । अतएव कामात्मान इति, कामात्मानः कामाकुलितचित्ताः, अत: स्वर्ग एव परः पुरुषार्थो येषां ते । जन्म च तत्र काणि च तत्फलानि च प्रददातीति तथा तां, भोगैश्वर्ययोगति प्राप्ति प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषास्ते बहुला यस्यां तां प्रवदन्ती- त्यनुवङ्गः ॥ ४२ ॥ ४२ ॥ ततश्च भोगश्वर्यप्रसक्तानामित्यादि। भोगेश्वर्ययो: प्रसक्तानामभि- निविष्ठानां तया पुष्यितया वाचा अपहृतमाकर चेतो येषाम् । ।

श्रीमद्भगवडीता। व्यवसायामिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४॥ वैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन। निईन्हो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ थावानर्थ उदपाने सम्वतः संप्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४३ ? समाधिश्चित्तेकाग्रं परमेश्वराभिमुखत्वमिति यावत्, तस्मिन् निश्चया- मिका बुद्धिस्तु न विधीयते। कम्मकरि प्रयोगः । सा नोत्पदात इति भावः॥४४॥ ननु वर्गादिकं परमं फलं यदि न भवति, तहि किमिति वेदैस्तत्साधनतया कर्माणि विधीयन्ते ? तबाह गुण्यविघया इति । निगुणात्मका: सकामा येऽधिकारिणतविषयाः कर्मफलसम्बन्धप्रति- पादका वेदाः, त्वन्तु निस्त्रगुण्यो निष्कामो भव । तत्रोपायमाह.-- निईन्दः सुखदुःखशीतोष्णादियुगलानि इन्दानि, तद्रहितो भव तानि सहखेत्यर्थः। कथमित्यत आह,-नित्यसत्त्वस्थः धैर्यमवलम्बेप्रत्यर्थः । तथा निर्यागक्षेमः, अप्राप्तस्वीकारो योगः, प्राप्तपालनं क्षेमस्त- द्रहितः, आत्मवानप्रमत्तः, न हि बन्दाकुलस्य योगक्षेमयाटतस्य च प्रमादिनस्त्रगुण्यातिक्रम: सम्भवतीति ॥ ४५ ॥ ननु वेदोक्तनानाफलत्यागेन निष्कामतयेश्वराराधनविषया यव- सायामिका बुद्धिः कुबुद्धिरेवेत्याशङ्कयाह यावानिति । उदक पीयते यस्मिंस्तदुदयानं वापीकूपतड़ागादि, तस्मिन् स्वल्पोदके एकत्र वतनार्थस्थासम्भवात् तत्र तत्र परिभ्रमणेन विभागो यावान् स्नान- पानादिरघः प्रयोजनं भवति, तावान् सर्बोप्यर्थः सर्वतः संनुतोदके महादे एकत्रैव यथा भवति एवं यावान् सर्वेषु वेदेषु तत्तत्कम- फलरूपोऽर्थस्तावान् सर्वोऽपि विजानतो अवसायात्मिकाबुद्धियुक्तस्य द्वितीयोऽध्यायः । कर्ममण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुभूर्मा ते सङ्गोऽस्वकर्मणि ॥ 89 योगस्थः कुरु कम्माणि सङ्गं त्यत्वा धनच्चय। सिद्यसियोः समो भूत्वा समवं योग उच्यते ॥ ४८ दूरेण यवरं का बुद्धियोगाद्धनन्जय । ब्राह्मणस्य ब्रह्मनिष्ठस्य भवत्येव ब्रह्मानन्दे क्षुद्रानन्दानामन्तर्भावात्, "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुतेः । तस्मादियमेव बुद्धिः सुबुद्धिरित्यर्थ. ॥ ४६ ॥ तहि सर्वाणि कर्मफलानि परमेश्वराराधनादेव भविष्यन्तीत्यभि- सन्धाय प्रवर्तत, किं कर्मणत्याशङ्का तहारयन्नाह कम्मण्येवेति। ते तब तत्त्वज्ञानार्थिन: कम्मण्येवाधिकारस्तत्फलेषु बन्धहेतुखु अधिकारः कामो मास्तु । ननु कम्मणि कृते तत्फलं स्थादेव भोजने कृते टप्तिवदित्याशङ्कयाह मेति । मा कम्मफलहेतुर्भूः कम्मैफल प्रतिहेतुर्यस्य स तथाभूतो मा भूः, काम्यमानस्यैव खादनिंबोच्यविशेषणत्वेन फलवादकामितं फलं न स्यादिति भावः । अतएव फलं बन्धक भविष्यतीति तस्मात् भयादकम्मणि कम्मी- करणेऽपि तव सङ्गो निष्ठा मास्तु ॥ ४७ ॥ किं तहि योगस्थ इति। योग: परमेश्वरेकमरता, तत्र स्थितः कम्माणि कुरु, तथा सङ्गं कतं त्वाभिनिवेशं त्यक्ता केवलमीश्वरा- अयेणेव कुरु, तत्फलस्य ज्ञानस्थाथि सिद्धग्रसिद्धयोः समो भूत्वा केवलभौश्चरार्पणेनेर कुरु, यत एवम्भूतं समत्वमेव योग उच्यते सनिश्चित्तखमाधानरूपत्वात् ॥ ४ ॥ काम्यन्तु कर्मातिनियमित्याह दूरेणति । बुद्धया यवसाया- निकया तत: कम्मयोगो बुद्धियोगी बुद्धिसाधनभूतो वा, तस्मात श्रीमद्भगवहीता। बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ ४८ बुद्धियुक्तो जहातोह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद् योगाय युज्यख योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० कमजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ यदा ते मोहकलिलं बुद्धिव्यतितरिष्यति । सकाशादन्यत् साधनभूतं काम्यं कर्म दूरेणावरमत्यन्तमपवरं, हि यस्मादेवं, तस्माबुद्धौ ज्ञाने शरणमाश्रयं कर्मयोगमन्विच्छ अनुतिष्ठ, यदा बुद्धौ शरणं त्रातारमीश्वरमाश्रयेत्यर्थः । फलहेतवस्तु सकामा नराः कृपणा दीनाः, “यो वा एतदक्षरमविदित्वा गाय॑स्माल्लोकात प्रेति स कृपणः” इति श्रुतेः ॥ ४ ॥ बुद्धियोगयुक्तस्तु श्रेष्ठ इत्याह बुद्धियुक्त इति। सुकृतं स्वर्गादि- प्रापक, दुष्कृतं निरयादिप्रापकं, ते उभे इहैव जन्मनि परमेश्वर- प्रसादेन त्यजति, तस्मात् तदर्थाय कर्मयोगाय युज्यख घटख, यत: कम्मसु यत् कौशलं बन्धकानामपि तेवामीश्वराराधनेन मोक्षपरत्व- सम्पादकचातुर्थं स एव योगः ॥ ५० ॥ कम्मणां मोक्षसाधनत्वप्रकारमाह कमजमिति । कम्मनं फलं त्यक्ता केवलमीश्वराराधनार्थ कम्म कुर्बाणा मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्मरूपेण बन्धन विनिर्मक्ताः सन्तोनामयं सर्बोपद्रव- रहितं विष्णोः पदं मोक्षायं गच्छन्ति ॥ ५१ ॥ कदाहं तत्पदं प्रामग्रामीत्यपेक्षायामाह यदेति दाभ्याम् । मोहो देहादि वात्मबुद्धिस्तदेव कलिलं गहनम् । “कलिलं गहनं विदुः इत्यभिधानकोषस्मृतेः । ततश्चायमर्थः,-एवं परमेश्वरारा- धने, क्रियमाणे यदा तत्प्रसादेन तव बुद्धिदहाभिमानलक्षणं

द्वितीयोऽध्यायः।
तदा गन्तासि निवदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३
अर्जुन उवाच।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषित किमामौत व्रजेत किम् ॥ ५४
श्रीभगवानुवाच ।
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५
मोहमयं गहनं दुर्ग विशेषेणातितरिष्यति, तदा श्रोतव्यस्य श्रुतस्य
चार्थस्य निर्बदं वैराग्यं गन्तासि प्रासासि तयोरनुपादेयत्वेन
जिज्ञासां न करिष्यसीत्यर्थः ॥ ५२ ॥
ततश्च श्रुतीति। श्रुतिभिर्नानालौकिकवैदिकार्थश्रवणेविप्रति-
पन्ना इत: पूर्व विक्षिप्ता सती तव बुद्धियंदा समाधौ स्थास्यति ।
समाधीयते चित्तमस्मिन्निति समाधिः परमेश्वरत्तसिन् निश्चला
विषयान्तरनाकृया अतएवाचला अभ्यासपाटवेन तत्रैव स्थिरा च
सती तदा योग योगफल तत्त्वज्ञानमवाभासि ॥ ५३ ॥
पूर्वोकस्यात्मतत्त्वज्ञस्य लक्षणं जिज्ञासुरर्जुन उवाच स्थित-
प्रज्ञस्य का भाषेति। स्वाभाविके समाधौ स्थितस्य अतएव स्थिता
निश्चला प्रज्ञा बुद्धिर्यस्य, तस्य भाषा का? भाष्यते अनयेति
भाषा लक्षणमिति यावत् । स केन लक्षणेन स्थितप्रज्ञ उच्यत
इत्यर्थः, तथा स्थितधीः किं कई भाषणमासनं बजनच कुर्य्या-
दिव्यर्थः ॥ ५४॥

२८ श्रीमद्भगवहीता। दुःखेष्वनुदिन्नमनाः सुखषु विगतस्पृहः । वीतरागमयक्रोधः स्थिसधौर्मनिरुच्यते ॥ ५६ यः सर्ववानमिस्नेहस्तत्तत् प्राग्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न हेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। अल च यानि साधकस्य ज्ञानसाधनानि, तान्येव स्वाभाविकानि सिद्धस्य लक्षणानि, अत: सिद्धस्य लक्ष्यस्य लक्षणानि कथयन्नवा- न्तरङ्गाणि ज्ञानसाधनान्याह यावदध्यायसमाप्ति । तत्र प्रथमप्रश्नस्यो- तरमाह प्रजहातीति दाभ्याम् । मनसि स्थितान् कामान् यदा पक्याण जहाति। त्यागे हेतुमाह प्रात्मनौति। आत्मन्येव स्वस्ति- मेव परमानन्दरूप प्रात्मना खयमेव तुष्ट इत्यात्मारामः खन् यदा क्षुद्रविषयाभिलाघांस्यजति, तदा तेन लक्षणेन मुनिः स्थितप्रज्ञ उच्यते ॥५॥ किञ्च दु:खेष्विति । दुःखेषु प्राप्तेष्वपि अनुदिनमक्षुभितं मनो यस्य सः, सुखे विगता स्पृहा यस्य सः। तत्र हेतुर्वीता अपगता समभयक्रोधा यस्मात् । तत्र रागः प्रीतिः। स मुनिः स्थितधी- रुच्यते ॥५६॥ कथं भातेयस्योत्तरमाह य इति यः सर्वत्र पुत्त्रमिलादि- ध्वपि अनभिस्नेहः स्नेहशून्यः, अतएव वाघितानुवृत्तया तत्तच्छुभ- मनुकूलं प्राप्य नाभिनन्दति न प्रशंसति, अशुभं प्रतिकूलं प्राप्य न दपि न निन्दति, किन्तु केवलमुदासीन एव भाषते, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठितेत्यर्थः । ५७॥ किञ्च यदेति। यदा चायं योगी इन्द्रियार्थभ्यः शब्दादिभ्यः - द्वितीयोऽध्यायः ३१ इन्द्रियाणौन्द्रियाथभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५८ यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्ट्रियाणि प्रमाथोनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥६. । सकाशादिन्द्रियाणि संहरत प्रत्याहरति छानायासैन । संहारे दृष्टान्तमाह कूम्म इति। अङ्गानि करचरणादीनि कूर्मो यथा स्वभावेनेवाकर्षति, तहत् ॥ ५ ॥ ननु नेन्द्रियाणां विषयेबत्तिः स्थितप्रज्ञस्य लक्षणं भवितु- महति जड़ानामातुराणामुपवासपराणाञ्च विधयेञ्च प्रश्तेरविशेषात, तनाह विषया इति। इन्द्रियविषयाणामाहरणं ग्रहणमाहारः, निराहारस्य इन्द्रिय विषय हणमकुर्वतो देहिनो देहाभिमानिनो- जिस्य विषयाः प्रायशो विनिवर्तन्ते तदनुभवो निवर्तत इत्यर्थः । किन्तु रमो रागोऽभिलाघस्तबज अभिलाषच न निवत इत्यर्थः। रसोऽपि रागोऽपि पर परमात्मानं दृष्ट्वास्थ स्थितप्रज्ञस्य खतो निवर्तते नश्यतीत्यर्थः। यहा निराहारस्य उपवासपरस्य विषयाः प्रायशो निवर्तन्त क्षुधासन्तप्तस्य शब्दस्पर्शापेक्षाभावात्, किन्तु रखवज रसापेक्षा तु न निवर्तत इत्यर्थः । पोषं समानम् ॥ ५ ॥ इन्द्रियसंयम विना स्थितप्रज्ञता न सम्भवति, यतः साधका- वस्थायां तक महान् प्रयत्नः कर्तय इत्याह यततोऽपीति दाभ्याम् । यततो मोक्षार्थ प्रयतमानस्य विञ्चितो विवेकिनोऽघि मन इन्द्रि- याणि प्रमभं बलातरन्ति, यतः प्रमाथीनि प्रमथनशीलानि चोभकाणीत्यर्थः ॥ ६ ॥ ।

श्रीमद्भगवडीता। । तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसौत मत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१ ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेष पजायते । सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ॥६२ क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविनमः । स्मृतिभंगाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ ६३ रागद्देषवियुक्तस्तु विषयानिन्ट्रियश्चरन् । आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ३४ यस्मादेवं, तस्मात् तानीति । युक्ती योगी तानीन्द्रियाणि संयन्ध मत्परः सन्नासीत, यस्य वशे वावर्तीनौन्द्रियाणि । एतेन च कथमासोतेति प्रश्नस्य वशीकतेन्द्रियः सन्नासीतेतुत्तरं भवति ॥६१ ॥ वाह्येन्द्रियसंयमाभावे दोषमुक्ला मन:संघमाभावे दोघमाह ध्यायत इति दाभ्याम् । गुणबुद्धया विषयान् ध्यायतः पुंसस्तेषु सङ्ग आसक्तिर्भवति, यासत्या च तेष्वधिकः कामो भवति, कामाच्च केनचित् प्रतिहतात् क्रोधो भवति ॥ ६२ ॥ किञ्च क्रोधादिति। क्रोधात् सम्मोहः कार्थ्यांकार्यविवेकाभावः, ततः शास्त्राचार्योपदियार्थमृतेविभ्रमो विचलनं भ्रंशः, ततो बुद्धे- श्चेतनाया नाशः वृक्षादिष्विवाभिभवः, तत: प्रणश्यति स्मृततुल्यो । भवति ॥ ६३॥ नन्विन्द्रियाणां विषयप्रवणस्वभावानां निरोडमशक्यत्वादयं दोषो दुव्यरिहर इति स्थितप्रज्ञत्वं कथं स्यादित्याशङ्कयाह रागद्देष দুনি दाभ्याम्। रागदेवरहितविंगतदपैरिन्द्रिय विधयांश्चरन्नुप- सुझानोऽपि प्रसादं शान्तिं प्राप्नोति। रागद्देघराहित्यमेवाह खात्मेति। आत्मनो मनसो वश्येरिन्द्रियविधेयो वशवर्ती यात्मा द्वितीयोऽध्यायः। प्रसाद सव्वदुःखानां हानिरस्योपजायते। प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पय॑वतिष्ठते ॥ ३५ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना। न चाभावयतः शान्तिरमान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६॥ इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनु विधीयते । तदत्य हरति प्रज्ञां वायु वमिवाम्भसि ॥ ६७ मनो यस्येति, अनेनैव कथं व्रजेतेयस्य चतुर्थप्रश्नस्य स्वाधीनरिन्द्रियै- विषयान् गच्कृतीतुत्तरमुक्तं भवति ॥ ६ ॥ प्रसाद सति किं स्यादित्यवाह प्रसाद इति। प्रसादे सति सर्ब- दुःखनाशस्ततश्च प्रसन्नचेतसो बुद्धिः प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः ॥ ६५ ॥ इन्द्रियनिग्रहस्य स्थितप्रज्ञतासाधनत्वं यतिरेकमुखेणोपपादयति नास्तीति । अयुक्तात्यावीतेन्द्रियस्य नास्ति बुद्धिःपास्त्राचार्योप- देशाभ्यामात्मविषया बुद्धिः प्रज्ञेव नोत्पद्यते, कुतस्तस्याः प्रतिष्ठा- वात्ती इत्यत्राह नचेति । न चायुक्तस्य भावना ध्यान, भावनया हि बुद्धरात्मनि प्रतिष्ठा भवति, सा चायुक्तस्य यतो नास्ति । न चाभावथत यात्मध्यानमकुर्चत: शान्तिरात्मनि चित्तोपरमः, अशान्तस्य कुतः सुखं मोक्षानन्द इयर्थः ॥ ६६ ॥ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य त्यत्र हेतुमाह इन्द्रियाणामिति । इन्द्रियाणा- मवशीकतानां खैर विषयेषु चरतां मध्ये यदैव कमिन्द्रियं मनोऽनुविधीयते अवशातं सदिन्द्रियेण सह गच्छति, तदेवेक- मिन्द्रियमस्य मनस: पुरुषस्य वा प्रज्ञां हरति विषयविक्षिप्त करोति, किम वक्तव्यं बहूनि प्रज्ञा हरन्तीति, प्रमत्तस्य कर्णधारस्य नावं वायुः समुद्रे सर्वतः परिधामयति, तदिति ॥ ६ ॥ । यथा श्रीमद्भगवद्गीता। । तस्माद्यस्य महाबाहो निरहौतानि सर्वशः । इन्द्रियाणौन्ट्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६८ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संचमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६८ आपूर्यमाणमचलप्रतिछ समुद्रमापः प्रविश्यन्ति यहत्। इन्द्रियसंयमस्य स्थितप्रज्ञत्वे साधनत्वं लक्षणत्वञ्चोक्तमुपसंहरति तस्मादिति। साधनत्वोपसंहारे तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः, लक्षणत्वोपसंहारे तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ज्ञातयेत्यर्थः । महायाहो ! इति सम्बोधयन् वैरिनियहे समर्थख तवालापि सामर्थ्य भवदिति सूचयति ॥६॥ ननु न कश्चिदपि प्रसुन्न इव दर्शनादियायारशून्यः सर्वात्मना निगृहीतेन्द्रियो लोके दृश्यते, अतोऽसम्भावितमिदं लक्षणमित्या- शङ्कयाह या निशेति। सञ्चयां भूतानां या निशा निशेव निशा आत्मनिष्ठा अज्ञानध्वान्ताहतमतीनां तथा दर्शनादियापारा- भावात, तस्यामात्मनिष्ठायां संयमी निगृहीतेन्द्रियो जागति प्रबुध्यते, यस्यान्तु विषयनिहायां भूतानि जाग्रति प्रबुध्यन्ते, सा यात्मतत्त्वं पश्यतो मुनेनिशा तस्यां दर्शनादियामारस्तस्य नास्ती- त्यर्थः। एतदुक्तं भवति, यथा दिवान्यानामुलूकादीनां रानावेव दर्शनं, न तु दिवसे, एवं ब्रह्मज्ञस्योन्मीलिताक्षस्यापि ब्रह्मण्येव पिन तु विषयेषु, अतो नासम्भावितमिदं लक्षणमिति ॥ ६ ॥ ननु विषयेषु दृष्यभावे कथमसौ तानु मुक्त इत्यपेक्षायामाह आपूय॑माणमिति । नानानदनदीभिरापूर्यमाणमप्यचलप्रतिष्ठ- मनतिक्रान्तमर्यादमेव समुद्रं पुनरप्यन्या आयो यथा प्रविशन्ति, हितीयोऽध्यायः ३५ तहत् कामा वं प्रविशन्ति सर्वे स भान्तिमाप्नोति न कामकामी ।। ७० विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः । निममो निरहदारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुद्यति । स्थिलास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्लाणमृच्छति ॥ ७२ इति श्रीमद्भगवहोतासुपनिषत्सुसांख्ययोगो नाम हितीयोऽध्यायः॥२॥ तथा कामा विषया: यं मुनिमन्तहिं भोगरविक्रियमाणमेव प्रारब्धकम्मभिराक्षिप्ताः सन्तः प्रविशन्ति, स शान्तिं कैवल्यं प्राप्नोति, न तु कामकामी भोगकामनाशीलः ॥ ७० ॥ यस्मादेवं, तस्मात् विहायेति । प्राप्तान् कामान् विहाय त्यता उपेक्ष्य अप्राप्तेषु च नि:स्पृहः, यतो निरहङ्कारः, अतएव तद्भोगसाधनेषु निम्ममः सन्नन्तईष्टिभूत्वा यश्चरति प्रारब्धवशेन भोगान् मुक्त यत्र कुत्रापि गच्छति वा, स शान्तिं प्राप्नोति ॥ २१ ॥ उक्तां ज्ञाननिष्ठा स्तुवन्नुपसंहरति एघेति । লাক্ষী নিয়নি- ब्रह्मज्ञाने निष्ठा एघा एवविधा, एनां परमेश्वराराधनेन विश- द्वान्त:करण: पुमान् प्राप्य न मुह्यति पुनः संसारमोहं न प्राप्नोति । यतोऽन्तकाले स्टत्युसमयेऽपि अस्यां क्षणमात्र स्थित्वा ब्रह्मनिब्बांणं ब्रह्मणि लयम्टकृति प्राप्नोति, किं पुनर्वतयं बाल्यमारभ्य स्थित्वा प्राप्नोतीति ॥ २॥ शोकपकनिमग्नं यः साहायोगोयदेशातः । उज्जहारार्जुनं भक्तं स कथा: पारणं मम ॥ इति श्रीधरस्वामिशतटीकायां दितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ momMNAHAT ४ तृतीयोऽध्यायः। अर्जुन उवाच। ज्यायसी चेत् कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनाईन । तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १ व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसौव मे । तर्दकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमानुयाम् ॥ २ - इति सूच al AH 4 44 एवं तावत् “अगोयानन्वशोचवम् “इ.यादिना प्रथमं मोक्ष- साधनलेन देहात्मविवेकबुद्धिरक्ता, तदनन्तरम् “एघा तेभिहिता खाद्य बुद्धियोंगे विमां घटणु” इत्यादिना कम्म चोक्तं, न च तयोर्गुणप्रधानभावः स्पषं दर्शितः, तत्र बुद्धियुक्तस्य स्थितप्रज्ञस्य निष्क्रियत्व-नियतेन्द्रियत्व-निरहङ्कारत्वाद्यभिधानात “एघा ब्राह्मी स्थिति: पार्थे इति सप्रशंसमुपसंहाराच्च बुद्धिकम्मणोभध्ये बुड्केः श्रेष्ठत्वं भगवतोऽभिप्रेतं मन्वानोर्जुन उवाच ज्यायसी चेदिति । कम्मणः सकाशान्मोन्तरङ्गत्वेण बुद्धिायसी अधिकतरा श्रेष्ठा चेत् तव सम्मता, तहि किमर्थ तस्माद् युध्यखेति, तस्मादुत्तिष्ठति च वारं वारं वदन् घोरे हिंसात्मके कम्मणि मां प्रवर्तयसि ॥१॥ ननु “धम्माधि युद्धाच्छयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते' इत्यादिना कम्मणोऽपि श्रेष्ठत्वमुक्तमेवेत्याशङ्कयाह यामिश्रेणेति । कचित् कम्मप्रशंसा क्वचिज्ज्ञानप्रसेत्येवं यामिनं सन्दे होत्यादकमिव यदाक्यं, तेन मे मतिमुभयत्र दोलायितां कुर्वन् मोहयसीव । परम- कारुणिकस्य तव मोहकत्वं नास्येव, तथापिधान्त्या ममेवं भातीति

तृतीयोऽध्यायः ।
স্বীকাৰাবুল।
लोकेऽस्मिन् हिविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानध ।
ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम् ॥ ३
इवान्देनोक्तान, अत उभयोमध्ये यद, तदेकं निश्चित्य वदेति ।
यदा अहं इदमेव श्रेयःसाधनमिति निश्चित्य येनानुष्ठितेन अयो
मोदमाप्नुयां प्रासयामि, तदेवकं निश्चिय वदेत्यर्थः ॥ २ ॥
यत्रोत्तरं श्रीभगवानुवाच, लोके सिन्निति । अयमर्थः,-यदि
मया परस्परनिरपेक्षं मोक्षसाधनलेन कमज्ञानयोगरूयं निष्ठाइय-
मुक्तं स्यात् तहि “दयोर्मध्ये यद्रं स्यात् तदेकं वद” इति त्वदीय: प्रश्नः
सङ्गच्छते, न तु मया तथोक्तं, किन्तु दाभ्यामेक व ब्रह्मनिष्ठोक्ता
गुणप्रधानभूतयोत्तयोः स्वातन्त्रवानुपपत्तेरेकस्या एव तु प्रकार-
भेदमात्रमधिकारभेदेनोक्तमिति ; अस्मिन् शुद्धाशुद्धान्त:करणतया
विविधे लोके धिकारिजने हे विधे प्रकारौ यस्याः सा दिविधा
निष्ठा मोचपरता पुरा पूर्वाध्याये मया सर्वज्ञन प्रोक्ता
स्पष्टमेवोक्ता। प्रकारदयमेव निर्दि पति,-सायानां शुद्धान्त:-
करणानां ज्ञानभूमिकामारूपानां ज्ञानपरियाकार्थ ज्ञानयोगेन
ध्यानादिना निष्ठा ब्रह्मपरतोला तानि सर्वाणि संयन्य युक्त
आसीत मत्परः” इत्यादिना। सायाभूमिकामनारूपानान्तु अन्त:-
करण शुद्धिद्वारा तदारोहाथ तदुपायभूतकर्मयोगाधिकारिणां
योगिनां कन्मयोगेण निठोक्ता "धमाद्धि युवायोन्यत् क्षत्रि-
यस्य न विदाते” इयादिना। अतएव तव चित्तशुद्धाशुद्धिरूपावस्था-
भेदेन द्विविधापि नियोक्ता “एघा ते भिहिता साद्य बुद्धिोंगे विमां
पदणु इति ॥३॥

श्रीमद्भगवडीता। न कर्मणामनारम्भान्नष्कम्मा पुरुषोऽश्ते । न च सन्न्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ 8 न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकमकृत् । कार्यते झवशः कम सवः प्रकृतिजगुणः ॥ ५ कर्मेन्ट्रियाणि संयम्य य प्रास्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमूढ़ात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥६ अतः सम्यक् चित्त शुद्धार्थ ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तं वर्णाश्रमोचितानि कर्माणि कर्त्तव्यानि, अन्यथा चित्तशुद्धाभावेन ज्ञानानुत्पत्तरित्याह न कम्मणामिति। कर्मम् अनारम्भात् अननुष्ठानान्नैष्कम्मा ज्ञानं नानते न प्राप्नोति । ननु च "एतमेव पवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रवजन्ति इति श्रुत्या सन्नवासस्य मोक्षाङ्गत्वश्रुतेः सन्नग्रासादेव मोक्षो भविष्यति किं कम्मभिरित्याशङ्कयोक्तं न चेति। न चित्तशु डिं विना गतान सन्नासनादव ज्ञानशून्यात मिद्धिं मोक्षं समधिगच्छति प्राप्नोति ॥ ४॥ कर्मणाञ्च सन्नवासस्तेजनासत्तिामानं, न तु वरूपेणाशक्य- त्वादियाह न हि कश्चिदिति । जातु कस्याञ्चिदप्यवस्थायां क्षणमालमपि कञ्चिदपि ज्ञानी अज्ञानी वा अकम्वत् काण्य- कु णो न तिष्ठति। अत्र हेतुः प्रतिजे: स्वभावप्रभवे राग- देवादिभिर्गुण: सर्वोऽपि जनः कर्म कार्यते कर्मणि प्रवर्तते लावशोऽखतन्त्रः सन् ॥ ५ ॥ अतोऽनं कम्मत्यागिनं निन्दति कम्मन्द्रियाणीति वाक- पाण्यादीनि कम्म न्द्रियाणि संयम्य निराध यो मनसा भगवड्यानच्छलेन इन्द्रियार्थान् विघयान् स्मरन्नास्ते विशुद्धतया मनसा आत्मनिस्था- भावात, स मिथ्याचार; कपटाचारो दाम्भिक उच्यत इत्यर्थः ॥६॥ ।

टतीयोऽध्यायः। । यस्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन। कर्मेन्द्रियः कर्ममयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ७ नियतं कुरु की वं कर्म ज्यायो यकीयाः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येदकमणः ॥ ८ यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कसंबन्धनः। तदर्थ कम कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। - एतदिपरीतः कम्मकत्ता तु श्रेष्ठ इत्याह यरिवन्द्रियाणीति । यस्तु ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा नियन्य ईश्वरपराणि शत्वा कम्मन्द्रियः कम्मरूपं योगमुपायमारभते अनुतिष्ठति, असक्तः फलाभिलाघ- रहितः, स विशिष्यते विपिाको भवति चित्तशुद्धमा ज्ञानवान् भवतीत्यर्थः ॥७॥ नियतमिति । यहादेवं तमाहियतं निटी कम्म सव्योपासनादि कुरु, हि यस्लादकर्मण: लबकम्णोऽकरणात सकापाल कम करणं ज्यायोऽधिकतरम्। अन्यथा अकमणः सर्वकर्मशून्यस्य तव शरीरनिर्वाहोऽपि न भवेत् ॥ ८॥ सायास्तु सर्वमपि कम्मे बन्धकत्वान्न कार्यमित्याहुस्तन्निरा- कुर्वन्नाह यज्ञार्थादिति। “यज्ञो वै विष्णु:” इति श्रुतेः, तदा- राधनार्थात् कम्मणोऽन्यत्र तदेकं विना लोकोऽयं कम्मबन्धन: कम्मभिर्बध्यते, न लीश्वराराधनार्थन कर्ममणा, अतस्तदर्थ विश्णु- प्रीत्यर्थ मुक्तसङ्गो निष्काम: सन् काम्न सम्वगाचर ॥ ६ ॥ प्रजापतिवचनादपि कम्मकतैव श्रेष्ठ इत्याइ सहयज्ञा इति चतुर्भिः। यज्ञेन सह वर्तन्त इति सहयज्ञा यज्ञाधिक्क्षता ब्राह्मणाद्याः प्रजाः पुरा सर्गादौ दृष्ट्वेदमुवाच ब्रह्मा, अनेन यज्ञन BER श्रीमद्भगवहीता। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्विष्टकामधुक् ॥ १० देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्यथ ॥ ११ इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । दत्तानप्रदायभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व किल्विषः। भुज्जते ते लघं पापा ये पचन्यात्मकारणात् ॥ १३ । । प्रमविष्यध्वं, प्रसवो वृद्धिः उत्तरोत्तरामतिईि लभध्वमित्यर्थः, तत्र हेतुः एघ यज्ञो वो युमाकमिटकामधुक इवान् कामान् दोग्धीति तथा अभीष्टमोगप्रदो खित्यर्थः। च यज्ञग्रहणमावश्यक- कम्र्मोपलक्षणार्थम् । काम्यकम्मप्रशंसा तु प्रकरणे सङ्गतापि सामान्यतो कम्मणः कम्म श्रेष्ठमित्येतदर्थमित्यदोषः ॥ १० ॥ कथमित्रकामदोग्धा यज्ञो भवेदित्यवाह देवानिति। अनेन यज्ञेन यूयं देवान् भावयत हविर्भाग: संबईयत, ते च देवा वो युमान् संवड़यन्तु वृष्यादिना व्यन्नोत्पत्तिबारेण, एवमन्योऽन्य संवर्द्धयन्तो देवाश्च यूथञ्च परस्परं श्रेयोऽभीष्टमर्थ प्रानाथ ॥ ११ ॥ एतदेव स्पष्टीकुर्वन् कर्माकरणे दोषमाह इयानिति। यतै- भांविता: देवा वृयादिबारेण वो युभभ्यं भोगान् दास्यन्ते, हि अतो देवदत्ताननादानेभ्यो देवेभ्यः पञ्चयज्ञादिभिरदत्त्वा यो भुक्त, स तु चौर एव ज्ञेयः ॥ १२ ॥ इतश्च यजन्त एव ठाः, नेतर इत्याह यज्ञशियाशिन इति । बश्वदेवादियज्ञावपिाथं ये नन्ति. ते पञ्चसूनादिकतैः सबै किल्विधे- र्मुच्यन्ते। पञ्चसूनाच स्मृतावुत्ता:,-"करनी पेघणी चुली उदकुम्भी

कृतीयोऽध्यायः।
११
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पजन्यादन्नसम्भवः।
यज्ञाद्भवति पजन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४
कम्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५
च मार्जनी। पञ्चसूना गृहस्थत्य ताभिः स्वर्ग न गच्छति ।
ये त्वात्मनो भोजनार्थमेव पचन्ति न तु वश्वदेवादार्थ, ते पापा
दुराचारा अधमेव भुञ्जते ॥ १३ ॥
जगचक्रप्रति हेतुत्वादपि कम्म कर्त्तयमित्याह अन्नादिति
त्रिभिः। अन्नाच्छुक्रशोणितरूपेण परिणताद्भूतान्युत्पदन्ते, अन्नस्य
च सम्भवः पर्जन्याः, स च पजन्यो यज्ञाद्भवति, स च यज्ञ:
कामसमुद्भवः कर्मणा यजमानादियापारेण सम्यक् संपदात इत्यर्थः ।
“अग्नौ प्रास्ताहुति: सन्यगादित्यमुपतिष्यते । आदित्याब्जायते
वृष्विरन्नं तत: प्रजाः” इति श्रुतेः॥ १४ ॥
तथा कम्मति। तच्च यजमानादियापाररूपं कर्म ब्रह्मोड़
विद्धि ब्रह्म वेदत्तात् प्रत्तं जानीहि, तच वेदाख्यं ब्रह्म अक्षरात्
परब्रह्मणः समुद्भूतं जानीहि, “अस्य महतो भूतस्य निश्वसित-
मेतदृग्वेदो यजुबैद: सामवेदः” इति श्रुतेः । यत एवमक्षरादेव
यज्ञप्ररतरत्यन्त मभिप्रेतो यज्ञस्तस्मात् सर्वगतमप्यक्षरं ब्रह्म निल
सर्बदा यज्ञे प्रतिष्ठितं यज्ञेनोपायभूतेन प्राप्यत इति यज्ञे प्रति-
हितमुच्यत इति । “उद्यमस्था सदा लक्ष्मीः” इतिवत् । यदा यस्मात्
नगच्चक्रस्य मूलं कम्म, तस्मात् सर्वगतं मन्त्रार्थवादः सर्वेषु
भूतार्थाख्यानादिघु गतं स्थितमपि वेदाख्यं ब्रह्म सर्वदा यज्ञे तात्य-
येण प्रतिष्ठितम्, अतो यज्ञादि कम्म कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १५ ॥

श्रीमद्भगवहीता। । एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्त्तयतीह यः । अघायुरिन्ट्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ यस्वात्मरतिरेव स्यादात्मटप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कायं न विद्यते ॥ १७ नेव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ यस्मादेवं परमेश्वरणव भूतानां पुरुषार्थसिद्धये कांदिचक्र प्रवर्तितं, तस्मात् तदश्यतो वृधैव जीवितमित्याह एवमिति । परमेश्वरवाक्यभूतादास्थब्रह्मण: पुरुषाणां कर्मणि प्रतित्तत: कम्मनिव्यत्तिस्ततः पर्जन्यस्ततोऽन्नं ततो भूतानि, भूतानां पुनस्तथैव कर्मप्रवृत्तिरित्येवं प्रवर्तितं चक्रं यो नानुवर्तयति नानुतिष्ठति, आघं यामरूपमायुर्यस्य सः, यत इन्द्रिय विषयेम्वेवारमति न त्वीश्वरा- राधनार्थ कर्मी गि, अतो मोघं यर्थं स जीवति ॥ १६ ॥ तदेवं “न कम्मणामनारम्भात" इत्यादिना अज्ञस्यान्त:करण- शुद्यर्थ कर्ममयोगमुक्ता ज्ञानिनः कानुपयोगमाह यखिति दाभ्याम् । आत्मन्यव रतिः प्रीतिर्यस्य सः, ततश्चात्मन्ये व टप्तः खानन्दानुभवेन निव तः, अतएवात्मन्येव सन्तुठो भोगापेक्षारहितो यस्तस्य कर्तयं कम नास्तीति ॥ १०॥ तत्र हेतुमाह नैवेति। कृतेन कर्मणा तस्यार्थः पुण्यं नेवास्ति, न चाहतेन कञ्चन कोऽपि प्रत्यवायोऽस्ति निरहङ्कारलेन विधि- निवेधातीतत्वात् । तथापि “तड्डयां न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः" इति श्रुतेर्मोक्षे देवकृतविघ्नसम्भवात् तत्परिहारार्थ कम्म भि- देवा: सेया इत्याशङ्कयोक्तं सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु कश्चिद- प्ययपाश्रयः आश्रय एव ययाश्रयः अथ मोते अाश्रयणीयोऽस्य

लतीयोऽध्यायः।
३
तस्मादसक्तः सततं काय्यं कर्म समाचर।
असक्तो याचरन् कम परमाप्नोति पूरुषः॥१८
कम्प्रणेव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २०
।
नास्ती यर्थः विघ्नाभावस्य श्रुती वोक्तत्वात् । तथाच श्रुतिः,-"तस्य
हन देवाञ्च नाभूत्या. ईशते आत्मा ह्येषां सम्भवति इति, हनेयव्यय-
मप्यर्थ, देवा अघि तल्यात्मतत्त्वज्ञस्य अभूत्यै ब्रह्मभावप्रतिबन्धाय
नेशते न शक्नुवन्तीति श्रुतेरर्थः। देवतास्तु विना: सम्यग-
ज्ञानोत्पत्तेः प्रागेव “यदेतदुब्रह्म मनुव्या विदुस्तदेवेषां देवानां न
प्रियम्' इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानस्यैवाप्रियत्वोत्या तत्रैव विघ्नकर्त्त त्वस्य
सूचितत्वात् ॥१८॥
यस देवभूतस्य ज्ञानिन एव कानुपयोगो नान्यस्य, तस्मात् त्वं
कम्म कुब्बियाह तस्मादिति। असक्तः फलसङ्गरहित: सन् कार्य-
मवश्यक व्यतया विहितं नित्यनैमित्तिकं कम सभ्यगाचर,
यस्मादमक्तः कर्माचरन् पूरुषः परं मोक्षं चित्तशुद्धिदारा
प्राप्नोति ॥१६॥
अत्र सदाचारं प्रमाणयति कम्मणैवेति । कम्मणव शुद्धसत्त्वाः
मन्तः संसिद्धिं सम्यगज्ञान प्राप्ता इत्यर्थः, यद्यपि त्वं सम्यगज्ञानिन-
मेवात्मानं मन्यसे तथापि कम्माचरण' भद्रमेवेत्याह लोकसंयहमि-
त्यादि। लोकस्य संग्रहः खधर्म प्रवर्तन “मया कम्मणि कृते जनः
सर्वोऽपि करिष्यति, अन्यथा ज्ञानिधान्तनाज्ञो निजधर्म नित्य कर्म
वजन पतेत्' इत्येवं लोकरक्षणमपि तावत् प्रयोजनं पश्यन् कम्म
कर्तमेवाहसि न त्यक्तुमित्यर्थः ॥ २० ॥

श्रीमद्भगवद्गीता। यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्त्तते ॥ २१ न मे पार्थास्ति कर्त्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त्त एव च कर्माणि ॥ २२ यदि यह न वत्तयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३३ उत्सौदयुरिमे लोका न कुथ्यों कम चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २॥ सक्ताः कर्मण्यविद्यांसो यथा कुवन्ति भारत । कुाहिदांस्तथासक्तश्चिकीर्षुलॊकसंग्रहम् ॥ २५ कम्मकरणे लोकसंग्रहो यथा स्यात् तदाह यद्यदिति । इतर: प्राकृतोऽपि जनस्तत्तदेवाचरति, स श्रेष्ठो जनः कम्मशास्त्र तन्नि- वृत्तिशास्त्र वा यत् प्रमाणं मन्यते तदेव लोकोऽप्यनुसरति ॥२१॥ अत्र चाहमेव दृष्टान्त इत्याह न मे इति त्रिभिः। हे पाथ! मे कलयं नास्ति, यतखिम्वपि लोकेम्वनवाप्तमप्राप्तं अवाप्तयं प्राप्यं नास्ति, तथापि कम्मणि वर्त एव कम्म करोग्यवेत्यर्थः ॥ २२ ॥ अकरणे लोकस्य नाशं दर्शयति यदि ह्यहमिति । जातु कदाचिदतन्द्रितोऽनलसः सन् यदि कम्मणि न वत्तयं कम्म नानुतिष्ठेयं तहिं ममैव वर्म मार्ग मनुष्या अनुवर्तन्ते नुवर्तरन्नित्यर्थः ॥ २३ ॥ तत: किमत आह उत्मीदेयुरिति । उत्मीदेयुः धमलोपेन नध्येयुः, ततञ्च यो वर्णसङ्करो भवेत् तस्याप्यहमेव कर्त्ता स्यां भवेयम्, एवमहमेव प्रजा उपहन्यां मलिनीकुर्य्यामिति ॥ २४ ॥ तस्मादात्मविदापि लोकसंग्रहार्थं तत्कृपया कम्ने कार्यमेवे- युपसंहरति सत्ता इति। कम्मणि सक्ताः अभिनिविष्ठाः सन्तो

टतीयोऽध्यायः ।
४५
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कमसङ्गिनाम् ।
योजयेत् सर्वकर्माणि विहान् युक्तः समाचरन् ॥ २६
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणोः कम्माणि सव्वशः।
अहङ्कारविमूढ़ात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥२७
तत्त्ववित् तु महाबाहो गुणकमविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मला न सज्जते ॥२८
यथाज्ञा: कर्माणि कुर्वन्ति, असक्तः सन् विद्वानपि तथैव कुर्य्या-
लोकसंग्रहं कतमिच्छुः ॥ २५ ॥
ननु कृपया तत्त्वज्ञानमेवोपदेटु युक्तं नेत्याह न बुद्धिभेदमिति ।
अज्ञानामतएव कम्मसङ्गिनां कमसिक्तानामकत्वात्मोपदेशेन बुद्ध-
भैदमन्यथात्वं न जनयेत् कम्मण: सकाशादुडिविचालनं न कुर्य्यात् ।
अपितु योजयेत् सेवयेत अज्ञान् कर्माणि कारयेहित्यर्थः, कथं
युक्तोऽवहितो भूत्वा खयमाचरन् सन् । बुद्धिविचालने कृते सति कर्मसु
श्रद्धानियत्तेानस्य चानुत्पत्तेस्तेषामुभयभ्रंशः स्यादिति भावः ॥२६॥
ननु विदुधापि चेत् कर्म कर्तव्यं तर्हि विदविदुयोः को विशेष
इत्याशङ्कयोभयोर्विशेषं दर्शयति प्रकृतेरिति दाभ्याम् । प्रकृतेर्गुणे:
प्रकृतिकायरिन्द्रियैः सर्वप्रकारेण क्रियमाणानि कर्माणि तान्यहमेव
कर्ता करोमीति मन्यते । अब हेतुः अहमिति। अहङ्कारेणे-
न्द्रियादिव्वात्माध्यासेन विबुद्धिः सन् ॥ २७॥
विदांस्तु तथा न मन्यत इत्याह तत्त्वविदिति। नाहं गुणात्मक
इति गुणेभ्य आत्मनो विभागः, न मे काणीति कम्मभ्योप्याब्सनो
विभागः, तयोर्गुणकम्म विभागयोर्यस्तत्त्वं वेत्ति, स तु न सब्जत
कर्त,वाभिनिवेशं न करोति। तन हेतुः गुणा इति । गुणा
इन्द्रियाणि गुणेषु विधयेधु वर्तन्ते नाहमिति मत्वा ॥२८॥

श्रीमद्भगवहीता। प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकम्मसु । तानकृनविदो मन्दान् कृत्मविन्न विचालयेत् ॥ २८ मयि सर्वाणि कागि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा। निराशौनिममो भूत्वा युध्यस्ह विगतज्वरः ॥ ३० थे मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ये वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढ़ांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ क न बुद्धिभेदमित्युपसंहरति प्रकतेरिति । यैः प्रकृतेर्गुणे: सत्त्वादिभिः संम्ममाः सन्तो गुणधु इन्द्रियेषु तत्कम्मघु च सज्जन्त, तान कृतनविदो मन्दमतीन् कृत्स्नवित् सब ज्ञो न विचालयेत् ॥ २६॥ तदेवं तत्त्वविदापि कम्म कन्यं, त्वन्तु नादापि तत्त्वविदतः कम्मैव कुर्वित्याह मयीति। सर्वाणि कर्माणि मयि सत्यस्य सम- र्याध्यात्मचेतसान्तर्यान्यहं कम्म करोमीति दृया निराशी- निष्कामोऽतएव मत्फलसाधनं मदर्थमिदं कम्मत्येवं ममताशून्यञ्च भूत्वा विगतज्वरस्त्यक्तशोकश्च भूत्वा युध्यस्ख ॥ ३० ॥ एवं कर्मानुष्ठाने गुणमाह ये मे इति। महाक्ये श्रद्धावन्तो- उनसूयन्तो दुःखात्मके कर्मणि प्रवर्त्तयतीति दोषधिमकुर्वन्तश्च ये मदीयमिदं मतमनुतिष्ठन्ति ते घि शन: कम्म कुर्बाणा: सम्यग- ज्ञानिवत् कम्मभिर्मुच्यन्ते ॥ ३१ ॥ विपक्षे दोघमाह ये वेतदिति। ये तु नानुतिष्ठन्ति तान- चेतसो विवेकशून्यान् अतएव सर्वस्मिन् कम्मणि ब्रह्मविषये च यज- ज्ञानं तन विमान् नहान् विद्धि ॥ ३२ ।

स्वतीयोऽध्यायः। सदृशं चेटते स्वस्याः प्रकृते नवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ इन्द्रियस्येन्ट्रियस्यार्थे रागद्देषौ व्यवस्थितौ। तयोर्न वामागच्छेत् तो यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ननु तहि महाफलत्वादिन्द्रियाणि निगृह्य निष्कामाः सन्त: सब पि स्वधर्ममेव किं नानुतिष्ठन्ति, तबाह सहामिति । प्रकति: प्राचीनकम्मसंस्काराधीनस्वभाव: खस्या: स्वकीयाया: प्रकृतेः स्वभा- वस्य महशमनुरूपमेव गुणदोषज्ञानवानपि चेटते किं पुनर्वतय- मज्ञञ्चेश्त इति, यस्मातानि सापि प्राणिनः प्रकृति यान्ति अनुवर्तन्त एवञ्च सतीन्द्रियनिग्रहः किं करिष्यति प्रकृतेर्बलीय- खादित्यर्थः ॥ ३३ ॥ नववं प्रत्यधीनव चेत् पुरुषस्य प्रवृत्तिस्तहि विधिनिषेध- शालस्य वैयर्थं प्राप्तमित्याशङ्कयाह इन्द्रियस्येति इन्द्रियस्येन्द्रियस्येति वीप्नया सञ्चयामिन्द्रियाणां प्रत्येकमित्युत्तम्, अर्थ स्वस्खविधये अनुकूले रागः, प्रतिकूले बेघ इत्येवं राग घौ यवस्थितौ अवश्य- म्भाविनौ, ततश्च तदनुरूपा प्रवृत्तिरिति भूतानां प्रकृति:; तथापि तयोर्वशवततॊ न भवेदिति शास्त्रेण नियम्यते, हि यस्मादस्य सुमु- क्षोलौ परिपन्थिनौ प्रतिपक्षौ। अयं भाव:,-विषयस्मरणादिना रागद्दे घावुत्पाद्यानवहितं पुरुषमनर्थ तिगम्भौरे स्रोतसीव प्रकृति- बलात् प्रवर्तयति, शाखन्तु ततः प्रागेव विषयेषु रागद्दषप्रति- बन्धके परमेश्वरभजनाद। तं प्रवर्तयति, ततञ्च गम्भीरस्रोत:पातात पूर्वमेव नावमाश्रित इव नानर्थं प्राप्नोति, तदेवं खाभाविकों प्रश्वादिसटशी प्रवृत्ति त्यक्ता धम्म प्रवर्तितयमित्युक्तम् ॥ ३४ ॥ ।

श्रीमद्भगवहीता। श्रेयान् स्वधर्मों विगुणः परधर्मात् स्खनुष्ठितात् । खधम्म निधनं श्रेयः परधर्मों भयावहः ॥ ३५ अर्जुन उवाच। अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः । अनिच्छन्नपि वार्णय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ श्रीभगवानुवाच। काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः । महानो महापामा विद्येन मिह वैरिणम् ॥ ३७ तहि स्वधर्मस्य युद्धादेर्युःखरूपस्य यथावत् कर्तुमशक्यत्वात् परधम्मस्य चाहिंसादेः सुकरत्वाद्धमत्वाविशेषाच तत्र प्रवर्तित- मिच्छन्तं प्रत्याह अयानिति । किञ्चिदङ्गहीनोऽपि खधर्मः श्रयान् प्रशस्यतर: खनुष्ठितात् सकलाङ्गसम्पूर्तया कृतादपि घरधर्मात सकाशात् । युद्धादौ प्रवर्त्तमानस्य निधनं मरणमपि श्रेठं स्वर्गादिप्रायकत्वात्, परधर्मस्तु परस्य भयावहो विधिवत्वेन नरकप्रायकत्वात् ॥ ३५ ॥ तयोर्न वशमागच्छदित्युक्तं, तदेतदशक्यं मन्वानोऽर्जुन उवाच अथेति । वृशीबशेऽवतीणों वार्णायः । हे वार्णय ! अनर्थरूपं पापं कत मनिच्छन्नपि केन प्रयुक्तः प्रेरितोऽयं पूरुषः पापं चरति । काम- क्रोधौ विवेकवलेन निरन्वतोऽपि पुरुषस्य पुन: पापे प्रवृत्तिदर्शनात् अन्योऽपि तयोर्मूलभूतः कश्चित् प्रवर्तको भवेदिति सम्भाव- नया प्रश्नः॥३६॥ अत्रोत्तरं श्रीमगवानुवाच, काम एष क्रोध एघ इत्यादि । यखया पृटो हेतुरेष काम एव। ननु क्रोधोऽपि पूर्व त्वयोक्त इन्द्रियस्यन्द्रियस्यार्थ इत्यत्र, सत्य, नासौ ततः ततः पृथक्, किन्तु तत्र हेतु: खधर्म - !

हतीयोऽध्यायः।
धूमेनावियते वनियथादर्शो मलेन च ।
थथोल्वेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्परेणानलेन च ॥ ३८
क्रोधोऽप्येष काम एव हि केनचित् प्रतिहत: क्रोधात्मना परिणमते,
पूर्व पृथक्क नोक्तोऽपि क्रोध: कामज एवेत्यभिप्रायेणे कीकृत्योच्यते,
रजोगुणात् समुद्भवतीति तथा, अनेन सत्त्वया रजसि क्षयं
नीते सति कामो न जायत इति सूचितम्, एनं काममिह मोच-
मार्गे वेरिणं विद्धि, अयञ्च वक्ष्यमाणक्रमेण हन्तथ एव यतो
नासौ दानेन सन्धातुं शक्य इत्याह महाशनो महदशनं यस्य
दुध्यर
इत्यर्थः, न च साम्ना सन्वातुं शक्यो यतो महापामा
अत्युयः॥३७॥
कामस्य वैरित्वं दर्शयति धूमैनेति । धूमेन सहजेन यथा
वहिरात्रियत आच्छादाते, यथा चादर्शो मलेन आगन्तुकेन, यथा
चोल्वन गर्भवेशनचर्मणा गर्भ: सर्वतो निरुद्ध आकृतस्तथा प्रकार-
नयेणापि तेन कामेनावृतमिदम् ॥ ३८॥
इदं शब्दनिर्दिष्टं दर्शयन् वैरित्वं स्फुटयति आवृतमिति । इदं
विवेकज्ञानम् एतेनायतम् । अज्ञस्य खलु भोगसमये काम: सुख-
हेतुरेव परिणामे तु वैरित्वं प्रतिपद्यते, ज्ञानिन: पुनस्तत्कालमप्य-
नर्थानुसन्धानाहःखहेतुरेवेति नित्यवैरिणेत्युक्तम्। किञ्च विषयैः
पूर्यमाणोऽपि यो दुष्यूरः आपूर्यमाणस्तु शोकसन्तापहेतुत्वादनल-
तुल्यः अनेब सर्वान् प्रति वरित्वमुक्तम् ॥ ३६॥

५०
श्रीमद्भगवद्गीता।
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमात्य देहिनम् ॥ ४०
तस्मात् त्वमिन्द्रियाण्याही नियन्य भरतर्षभ।
पापानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४१
इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्ट्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेयः परतस्तु सः ॥ ४२
इदानीं तस्याधिष्ठानं कथयन् जयोपायमाह इन्द्रियाणीति
द्वाभ्याम् । विधयदर्शनश्रवणादिभिः सङ्कल्येनाध्यवसायेन च काम-
स्थाविर्भावादिन्द्रियाणि च मनश्च बुद्धिश्चास्याधिष्ठानमुच्यते, एते-
रिन्द्रियादिभिर्दर्शनादियामारवनिराश्रयभूतविवेकज्ञानमात्त्य देहिनं
विमोहयति ॥ ४ ॥
यस्मादेवं तस्मादिति। तस्मादादौ विमोहात् पूर्वमेवेन्द्रियाणि
मनो बुद्धिश्च नियम्य पाभानं पापरूयमेनं कामं हि स्फुटं प्रजहि
घातय, यदा प्रजहि परित्यज, ज्ञानमात्मविषयं, विज्ञान शाखीयं
तयोर्नाशनं, यहा ज्ञानं शास्त्राचार्योपदेशजं, विज्ञानं निदिध्यासन
"तमेव धौरो विज्ञाय प्रज्ञां कुचौतइति श्रुतेः ॥ ४१ ॥
यत्र चित्तप्रणिधानेनेन्द्रियाणि नियन्तु शक्यन्ते, तदात्मस्वरूपं
देहादिभ्यो विविच दांयति इन्द्रियाणीति। इन्द्रियाणि देहा-
दिभ्यो ग्राह्येभ्यः पराणि श्रेष्ठान्याहुः सूक्ष्मत्वात् प्रकाशकत्वाच्च,
अतएव तातिरिक्तत्वमप्यर्थादुक्तं भवति, इन्द्रियेभ्यश्च सङ्कल्पात्मक
मनः परं तत्प्रवर्तकत्वात्, मनसस्तु निश्चयात्मिका बुद्धिः परा
निश्चयपूर्वकत्वात् सङ्कल्पस्य, यस्तु बुद्धेः परतस्तत्माक्षित्वेनावस्थितः
सर्बान्तरः स आत्मा तं विमोहयति देहिनमिति देहिशब्दोक्त
आत्मा स इति पराम्टष्यते ॥ ४२ ॥

टतीयोऽध्यायः ।
एवं बुद्धः परं बुद्धा संस्तुण्यात्मानमात्मना ।
जहि भवं महाबाहो कामनपं दुरासदम् ॥ ४३
इति श्रीमद्भगवहौतासूपनिषत्सु कर्मयोगो
नाम तीयोऽध्यायः ॥३॥
उपसंहरति एवमिति। बुद्धरेव विषयेन्द्रियादिजन्या: कामादि-
विक्रियाः, आत्मा तु निर्विकारस्तमाक्षीत्येवं बुद्धः परमात्मानं
बुवा आत्मना एवम्भूतया निञ्चयात्मिकया बुद्धमा आत्मानं मनः
संस्तभ्य निश्चलं कृत्वा कामरूपिणं शत्रु जहि मारय। दुरासदं
दुःखेनासादनीयं दुबिज्ञयमित्यर्थः ॥ ४३ ॥
खधमण यमाराध्य भन्या मुक्तिमिता बुधाः।
तं या परमानन्दं तोषयेत सबकम्मभिः ॥
इति श्रीधरस्वामिकतागं टोकायां टतीयो-
ऽध्यायः समाप्तः ॥ ३॥

चतुर्थोऽध्यायः।
श्रीभगवानुवाच।
इमं विवखते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् ।
विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्षाकवेऽब्रवीत् ॥ १
एवं परम्पराप्राप्त मिमं राजर्षयो विदुः ।
स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥२
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः।
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३
आविर्भादतिरोभावावाविष्कर्तुं वयं हरिः ।
तत्त्वं पदविवेकार्थ कर्मयोगं प्रशंसति ॥
एवं तावदध्यायदयेन कम्मयोगोपायकज्ञानयोगो मोक्षसाधन-
वेनोक्तस्तमेव ब्रह्मार्पणादिगुणविधानेन तत्त्वं पदार्थविवेकादिना च
प्रपञ्चयिष्यन् प्रथमं तावत् परम्पराप्राप्तत्वेन स्तुवन् श्रीभगवानुवाच
इममिति निभिः। अद्ययफलवाट्ययम् इमं योग पुराहं विवखते
आदित्याय कथितवान्, स च स्वपुत्त्राय मनवे श्राइदेवाय प्राइ,
स च मनुः स्वपुत्त्राय इक्षाकवेऽब्रवीत् ॥ १॥
एवमिति। एवं राजानश्च ते ऋषयश्चति अन्येऽपि राजधयो
निमिप्रमुखा: स्वपित्रादिभिरिक्षाकुप्रमुखेः प्रोक्तमिमं योगं विदु-
निन्ति स। अद्यतनानामज्ञाने कारणमाह हे परन्तप शत्रु-
तापन स योग: कालवशादिह लोके नहो विच्छिन्नः ॥२॥
स एवायमिति । स एवार्य योगो विच्छिन्ने सम्यदाये सति
पुनश्च मया ते तुभ्यमुक्तो यतवं मम भक्तोऽसि सखा च, अन्यस्से
मया नोच्यते, हि यस्मादेतदुत्तमं रहस्यम् ॥ ३ ॥

चतुर्थोऽध्यायः।
अर्जुन उवाच
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवखतः।
कथमेतदिजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४
श्रीभगवानुवाच।
बहनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्य परन्तप ॥ ५
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामौश्वरोऽपि सन् ।
प्रकृति खामधिष्ठाय सम्भवम्यात्ममायया ॥६
।
भगवतो विवस्वन्तं प्रति योगोपदेशासम्भवं पश्यन्नर्जुन उवाच
अपरमिति । अपरम् अर्वाचीनं तव जन्म, परं प्राकालीनं विव-
खतो जन्म, तस्मात् तवाधुनातनत्वाच्चिरन्तनाय विवखते त्वमादौ
योगं प्रोक्तवानिति तत् कथमहं जानीयां ज्ञातुं शक्याम् ॥ ४ ॥
रूपान्तरेणोपदिश्वानित्यभिप्रायेणोत्तरं श्रीभगवानुवाच बहू-
नौति। तान्यहं वेद वेद्मि अलुप्त विद्याशक्तित्वात्, त्वन्तु न वेस्य
वेत्मि अविद्यारतत्वात् ॥ ५ ॥
ननु अनादेस्तव कुतो जन्म अविनाशिनञ्च कथं पुन:पुनर्जन्म,
येन बहूनि मे यतीतानोतुच्यते, ईश्वरस्य तव पुण्यपापविहीनस्य
कथं वा जीववज्जम्मेत्यत आह अजोऽपीति। सत्यमेवं. तथापि
जन्मशून्योऽपि सनई तथाऽययात्मापि अनश्वरखभावोऽपि सन् तथा
ईश्वरोऽपि कम्मेपारतन्त्रारहितोऽपि सन् स्वमायया सम्भवामि
सम्बगप्रच्युतज्ञानबलवीर्य्यादिशक्य व भवामि, ननु तथापि घोड़ा-
कलात्मकलिङ्गदेहशून्यस्य च तव कुतो जन्म इत्यत उक्तं खां शुद्ध-
सवात्मिकां प्रवतिमधिष्ठाय खौलत्य विशुद्धोजितसत्त्वमूत्ता
खेच्छयावतहामीत्यर्थः ॥६॥

श्रीमद्भगवहीता। यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्यानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे॥८ जन्म कम च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नेति मामेति सोऽर्जुन ॥ वोतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। कदा सम्भवलीत्यपेक्षायामाह यदा यदेति। ग्लानिर्हानिः। अभ्युत्थानमाधिक्यम् ॥ ७॥ किमर्थमित्यपेक्षायामाह परित्राणायेति। साधूनां स्वधर्म- वर्तिनां रक्षणाय, दुई कम्म कुर्वन्तीति दुष्कृतस्तेषां वधाय च, एवं धम्मसंस्थापनार्थाय साघुरक्षणेन दुश्वधेन च धर्म स्थिरीकर्तुं युगे युगे तत्तदवलरे सम्भवामौत्यर्थः, नचे दुष्टनिग्रहं कुर्वतोऽपि नण्यं शङ्कनीयम्। यथाहुः,–“लालने ताड़ने मातुर्नाकारण्यं यथाभंके। तहदेव महेशस्य नियन्तुर्गुणदोषयोः” इति ॥ ८ ॥ एवंविधानामीश्वरजमकर्मणां ज्ञाने फलमाह जन्मेति खेच्छया कृतं मम जन्म कम्म च धर्मपालनरूपं दियमलौकिक तत्त्वतः परानुग्रहार्थमेवेति यो वेत्ति, स देहाभिमानं त्यका पुनर्जन्म संसारं नैति न प्राप्नोति, किन्तु मामेव प्राप्नोति ॥ ४ ॥ कथं जन्मकम्मज्ञाने त्वत्प्राप्तिः स्यादित्यत आह वीतरागेति । अहं शुद्धसत्त्वावतारैधम्मपालनं करोमीति मदीयं परमकार- णिकत्वं ज्ञात्वा वीता विगता रागभवक्रोधा येभ्यस्ते चित्तविक्षेपा- भावान्मन्सया मदेकचित्ता भूत्वा मामेवोपाश्रिताः सन्तो मतप्रसाद- ।

चतुर्थोऽध्यायः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मनावमागताः ॥ १० ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ काङ्गन्तः कर्मणां सिद्धि यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुष लोके सिद्धिर्भवति कमजा ॥ १२ लब्धं यदात्मज्ञानञ्च तपञ्च तत् परिपाकहेतुः स्वधर्मः । इन्दक- वद्भावः । तेन ज्ञानतपसा पूता: शुद्धा निरस्ताज्ञानतत्कार्यमला मद्भावं मत्मायुज्यं प्राप्ता बहवः, न त्वधुनैव प्रवृत्तोऽयं मद्भक्तिमार्ग इत्यर्थः। तदेवं तान्यहं वेद सर्वाणीत्यादिना विद्याविद्योपाधिभ्यां तत्त्वंपदार्थावीश्वरजीवौ प्रदयं ईश्वरस्य चाविद्याभावेन नित्य- शुद्धत्वाज्जीवस्य चेश्वरप्रसादलब्धज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तेः शुद्धस्य खत- चिदंशेन तदैक्यमुक्तमिति द्रश्यम् ॥ १० ॥ तनु तहि कि त्वय्यपि वैधन्यमस्ति, यस्मादेवं त्वदेकशरणाना- मेवात्मभावं ददालि, नान्येषां सकामानामित्यत आह य इति । यथा येन प्रकारेण सकामतया निष्कामतया वा ये मां भजन्ति, तानहं तथैव तदपेक्षितफलदानेन भजामि अनुर हामि, न सकामा मां विहायेन्द्रादीनेव ये भजन्ते तानहमुपेक्ष इति मन्तयम् । यतः सर्वाः सर्वप्रकारेरिन्द्रादिसेवका अपि ममैव वम भजनमार्ग- मनुवर्तन्ते इन्द्रादिरूपेणापि ममेव सेयत्वात् ॥ ११ ॥ हि मोक्षार्थमेव किमिति सर्वं त्वां न भजन्तीत्यत आह काङ्गन्त इति। कम्मणां सिद्धिं कम फलं कान्तः प्रायेणे ह मनुष्य- लोके इन्द्रादिदेवता एव यजन्ते, न तु साक्षान्मामेव, हि यस्मात् कम्मजा सिद्धिः कम्मजं फलं शीघ्र भवति न तु ज्ञानफलं कैवल्य दुष्याप्यत्वाज्ञानस्य ॥ १२ ॥ तु श्रीमद्भगवहौता। चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकम्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्यकतारमव्ययम् ॥ १३ न मां कम्मागि लिम्पन्ति न मे कर्मफले महा। इति मां योऽभिजानाति कमभिर्न स बध्यते ॥ १४ एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूज्वरपि मुमुक्षुभिः । । -लत्त्व- ननु केचित् सकामतया प्रवर्तन्त केचिन्निश्कामतयेति कर्म- वैचित्रा, तत्कतणाञ्च ब्राह्मणादीनामुत्तममध्यभादिवचित्रं कुर्वत- स्तव कथं वैषम्य नास्तीत्याशङ्कयाह चातुर्यमिति । चत्वारो वर्णा एवेति चातुर्वर्ण्य म्। स्वार्थ घ्यन प्रत्ययः । अयमर्थः प्रधाना ब्राह्मणास्तेषां शमदमादीनि कर्माणि, सत्त्वरजःप्रधाना: क्षत्रियास्तेषां शौर्ययुद्धादीनि कर्माणि, रजस्लम:प्रधाना वैश्या- स्तवाच्च कृषिवाणिज्यादौनि कर्माणि, तम:प्रधाना: शूद्रास्तेषाञ्च स्वर्णिक शुश्रूषादीनि काणीत्येवं गुणानां कम्मणाञ्च विभागै- चातुर्वण्यं मयेव सृरमिति सत्यं, तथाप्येवं तस्य कर्तारमपि फलतोऽकर्तारमेव मां विद्धि, तत्र हेतुरचयम् आसक्तिराहित्येन श्रमरहितम् ॥ १३॥ तदेव दर्शयन्नाह मामिति। कर्माणि विश्वस्यादीन्यमि मां न लिम्यन्ति आसक्तं न कुर्वन्ति निरहङ्कारत्वादाप्तकामत्वेन मम कर्मफले स्पृहाभावाच मां न लिम्यन्तीति किं वक्तयं, यत: कर्ममलेपराहित्येन मां योऽभिजानाति, सोऽपि कर्माभिन बध्यते, मम निर्लेपत्व कारणं निरहङ्कारत्वनिस्पृहत्वादिकं जानतस्तस्या- प्यहङ्कारादिशथिल्यात् ॥ १४ ॥ ये यथा मामित्यादि चतुर्भि: श्लोकः प्रासङ्गिकमीश्वरस्य वैधम्यं परिहत्य पूर्वोक्तमेव कम्मयोग प्रपञ्चयितुमनुस्मारयति एवमिति ।

चतुर्थोऽध्यायः। कुरु कम्मव तस्मात् त्वं पूवैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ किं कर्म किमकम्मति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत् ते कम्म प्रवक्ष्यामि यज ज्ञात्वा मोच्य सेऽशुभात्॥१६ कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यञ्च विकर्मणः अकर्मणच बोद्धव्यं गहना कम्मणो गतिः ॥ १७ कर्मण्यकर्म यः पश्येदकमणि च कर्म यः। व्याह किं कम्मति अहङ्कारादिराहित्येन कृतं कर्म बन्धक न भवतीत्येवं ज्ञात्वा पूबै- जनकादिभिरपि मुमुक्षुभिः सत्त्व शुद्यार्थ पूर्वतरं युगान्तरेव्वपि कतं, तस्मात् त्वमपि प्रथम कम्भव कुरु ॥ १५ ॥ तच्च तत्त्वविद्भिः सह विचार्य कर्त्तयं, न लोकपरम्परामात्रणे- कि कम्म कोड कम करणं, किमकर्म कीडगं कर्माकरणम्, इत्यस्मिन्नर्थे विवेकिनोऽपि मोहिताः, अतो यज्ञात्वा यदनुष्ठायाशुभात् संसारान्मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्यसि, तत कम्माकम्म च तुभ्यमहं प्रवक्ष्यामि, तत् टणु ॥ १६ ॥ ननु लोकप्रसिद्धमेव कम्म देहादियापारात्मकम्, अकर्म च तदयापारात्मकम्, अतः कथमुच्यते कवयोऽप्यत्र मोहं प्राप्ता इति, तबाह कम्मण इति। कर्मणो विहितयापारस्यापि तत्त्वं बोद्धय- मस्ति, न तु लोकप्रसिद्धमानमेव, अकम्मणोऽविहितयापारस्यापि तत्त्वं बोद्धयमस्ति, विकम्मणोऽविहितयापारस्यापि तत्त्वं बोद्धय- मस्ति, यत: कर्मणो गतिर्गहना, कम इत्युपलक्षणार्थम्, कर्मा- कम्मविकर्मणां तत्त्वं दुर्विज्ञेयमित्यर्थः ॥ १७॥ तदेव कम्मादीनां दुर्विज्ञेयत्वं दर्शयन्नाह कम्मणौति। परमेश्वराराधनलक्षणे कम्मणि कम्मविषये अकर्मम कम्मदं न भव- तीति यः पश्यत् तस्य ज्ञानहेतुत्वेन बन्यकत्वाभावात्, अकमणि च श्रीमद्भगवद्गीता स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकम्मकृत् ॥ १८ यस्य सर्व समारम्भाः कामसङ्गल्यवर्जिताः। विहिताकरणे कम वः पश्येत् प्रत्यवायोत्पादकत्वेन बन्धहेतुत्वात, मनुष्येव कम्म कुर्वाणषु स बुद्धिमान् यवसायात्मकबुद्धिमत्त्वाच्छ्रेष्ठः । तं प्रस्तौति,-स युक्तो योगी तेन कर्मणा ज्ञानयोगावाप्तः, स एव कृत्स्नकम्मकर्ता च सर्वत: संप्लुतोदकस्थानीये च तस्मिन् कर्मणि सर्वकर्मफलानामन्तर्भावात् । तदेवमारुरुक्षोः कर्मयोगाधिकारा- वस्थायां न कर्मणामनारम्भादित्यादिनोक्त एव कर्मयोग: स्पष्टी- कृतस्तत्प्रपञ्चरूपत्वाचास्य प्रकरणस्य न पौनरुत्यदोषः, अनेने योगारूपावस्थायां यखात्मरतिरेव स्यादित्यादिना य: कर्मानुपयोग उक्तस्तस्याप्यर्थात् प्रपञ्चः कृतो वेदितयः, यदारुरुक्षोरपि कम्म बन्धकं न भवति, तदारूपस्य कुतो बन्धकं स्यादित्यत्रादि श्लोको युज्यते। यद्दा कम्मणि देहेन्द्रियादियापारे वर्तमानेऽप्यात्मनो देहादियतिरेकानुभवेन अकम खाभाविक नैष्कम्मामेव यः पश्येत, तथा अकम्मणि च ज्ञानरहिते दुःखबुद्धया कम्मणां त्यागे कर्म यः पश्यत् तस्य प्रयत्नसाध्यत्वेन मिथ्याचारत्वात् । तदुक्तं कर्मेन्द्रियाणि संयम्येत्यादिना। य एवम्भूतः स तु सर्वेषु मनुष्येषु बुद्धिमान् पण्डितः, तत्र हेतुर्यत: वत्स्नानि सर्वाणि यदृच्छया प्राप्तानि आहारादीनि कर्माणि कुर्वन्नपि स युक्त एव अकात्मज्ञानेन समाधिस्थ एवेत्यर्थः। अनेनैव ज्ञानिन: स्वभावादापन्नं कला- भक्षणादिकं न दोषाय, अज्ञस्य तु रागतः कृतं दोधायेति विकर्मणोऽपि तत्त्वं निरूपितं द्रश्यम् ॥ १८ ॥ कम्मण्यकम्म यः पश्येदित्यनेन श्रुत्यर्थार्थापत्तिभ्यां यदुक्तमर्थडयं, तदेव सरयति यस्यति पञ्चभिः। सम्यगारभ्यन्त इति समारम्भाः चतुर्थोऽध्यायः। ज्ञानानिदग्धकाणं तमाहः पण्डितं बुधाः ॥ १२ त्यत्वा कर्मफलासङ्गनित्यप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नव किञ्चित् करोति सः ॥ २० निराशौर्यतचित्तात्मा त्यक्तमवपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ २१ यदृच्छालामसन्तुष्टो इन्हातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ २२ कर्माणि, कान्यत इति काम: फलं, तत्मङ्कल्येन वर्जिता यस्य भवन्ति तं पण्डितमाहुः। अन्न हेतुर्यतस्तैः समारम्भैः शुद्धे चित्त सति जातेन ज्ञानामिना दग्धानि अकम्मतां नीतानि कर्माणि यस्य तम् आरूपावस्थायान्तु काम: फलहेतुविषयः, तदर्थमिदं कर्तयमिति कर्तयविषयः सङ्कल्पस्ताभ्यां वर्जिताः। शेषं स्पषम् ॥१६ किञ्च त्यति। कर्मणि तत्फले चासक्तिं त्यका नित्येन निजानन्देन टप्त: अतएव योगक्षेमार्थमाश्रयणीयरहितः, एवम्भूतो यः स खाभाविक विहिते वा कम्मणि अभितः प्रत्तोऽपि किञ्चि- दपि नेव करोति, तस्य कम अकम्मतामापद्यत इत्यर्थः ॥ २० ॥ किञ्च निराशीरिति । निर्गता आशिष: कामना यस्मात्, यतं नियतं चित्तमामा शरीरञ्च यस्य, त्यक्ता: सबै परिग्रहा येन सः, शारीरं शरीरमात्रनिनत्ती कत्तृत्वाभिनिवेशरहित कम्म कुबन्नपि किल्विष बन्वं न प्राप्नोति, योगारूपले शरीरनिर्वाह- मानोपयोगि स्वाभाविक भिक्षाटनादि कुर्वन्नपि किल्विषं विहिता- करणनिमित्तदोषं न प्राप्नोति ॥ २१ ॥ किञ्च बच्चालाभेति। अप्रार्थितोपस्थितो लाभो यदृच्छा- लाभलेन सन्तुष्टः, इन्दानि शीतोष्णादीन्यतीतोऽतिक्रान्तस्तत्सहन- श्रीमद्भगवद्गीता। गतमनस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः। यज्ञायाचरतः कम समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविब्रह्मानौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रोव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकम्मसमाधिना ॥ २४ देवमेवापरे यज्ञं योगिनः पयंपासते। शील इत्यर्थः, विमत्सरो निचरः, यदृच्छालाभस्यापि सिद्धावसिडी च समो हर्घवियादरहित:, य एवग्मत: स पूर्वोत्तरभूमिकयोय था- यथं विहितं स्वाभाविक वा कम्म कृत्वा बन्धन प्राप्नोति ॥ २२ ॥ किच गतेति। गतसङ्गस्य निष्कामस्य रागादिभिर्मुक्तस्य, ज्ञानेऽवस्थितं चेतो यस्य, यज्ञाय परमेश्वराराधनार्थ कम्म चरतः सत: समयं सवासनं कर्म प्रविलीयते अकर्मभावमापद्यते। आरूप्योगपचे यज्ञाय यज्ञरक्षणार्थं लोकसंग्रहार्थ कर्म कुवत इत्यर्थः ॥ २३ ॥ तदेवं परमेश्वराराधनलक्षणं कर्म ज्ञानहेतुत्वेन बन्धकत्वा- भावादकम्मैव आरूकावस्थायान्तु अकर्जात्मज्ञानवाधितत्वात् खाभा- विकमपि कम अकम्मैवेति कर्मण्यकम्म यः पश्यदित्यनेनोक्तः कम्मेप्रविलयः प्रपञ्चितः, इदानी कमणि तदङ्गेषु च ब्रह्मैवानु- स्यतं पश्यतः कम्मप्रविलयमाह ब्रह्मार्पणमिति अर्यतेऽने- नेत्यर्पणं जहादि तदपि ब्रह्मैव, अय॑माणं हविरपि घृतादिक ब्रह्मव, ब्रह्मवाग्निस्तस्मिन् ब्रह्मणा कर्ता हुतं होमोऽग्निश्च कर्ता च क्रिया च ब्रह्मवेयर्थः, एवं ब्रह्मण्येव कात्मके समाधिश्चित्ते- काय यस्य तेन ब्रह्म व गन्तयं प्राप्यं, नतु फलान्तरमित्यर्थः ॥ २४॥ तदेवं यज्ञत्वेन सम्यादितं सर्वत्र ब्रह्मदर्शनलक्षणं ज्ञानं सर्व- यज्ञोपायप्राप्यत्वात् सर्वयज्ञेभ्यः श्रेष्ठमित्येव स्तोतुमधिकारिभेदेन चतुर्थोऽध्यायः । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेने वोपजुह्वति ॥ २५ श्रोवादौनौन्ट्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । भब्दादोन विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ सागोन्ट्रियकर्माणि प्राणकम्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगानौ जुह्वति ज्ञानदौपिते ॥ २७ । ज्ञानोपायभूतान् बहून् यज्ञानाह देवमित्यादिभिरष्टभिः । देवा इन्द्रवरुणादय इज्यन्त यस्मिन् । एवकारेगोन्द्रादिषु ब्रह्मबुद्धि- राहित्यं दर्शितम्। तदेवं यज्ञमपरे कर्ममयोगिण: पर्युपासते श्रड्डयानुतिष्ठन्ति, अपरे तु ज्ञानयोगिनो ब्रह्मरूपेऽग्नौ यज्ञ नेवोपायेन ब्रह्मार्पणमित्याग्रक्तप्रकारेण यज्ञमपजुङ्कति यज्ञादिसर्वकर्माणि प्रविलापयन्तीत्यर्थः, सोऽयं ज्ञानयज्ञः ॥ २५ ॥ श्रोत्रादीनीति। अन्ये नैष्ठिका ब्रह्मचारिणस्तत्तदिन्द्रियसंयम- रूपेष्वग्निघु श्रोत्रादीनि जुइति प्रविलापयन्ति इन्द्रियाणि निरुध्य संयमप्रधानास्तिष्ठन्तीत्यर्थः, इन्द्रियाण्येवाग्नयस्तेषु शब्दादीनन्ये गृहस्था जुङ्कति विषयभोगसमयेऽप्यनासक्ताः सन्तोऽमित्वेन भावितेषु इन्द्रियेषु हविष्तेन भावितान् शब्दादीन् प्रक्षिपन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥ किञ्च सर्बाणीति। अपरे ध्याननिष्ठा बुद्दीन्द्रियाणां श्रोत्रा- दीनां कर्माणि श्रवणदर्शनादीनि कर्मेन्द्रियाणां वाक्पाण्यादीनां कम्माणि वचनोपादानादीनि, प्राणानाञ्च दशानां कर्माणि प्राणस्य वहिर्गमनम्, अपानस्याधोगमनं, यानस्य यायनाकुञ्चनप्रसारणादीनि, समानस्याशितपीतादीनां समुन्नयनम्, उदानस्य अझनयनम्, “उगारे नाग आण्यात: कूम्म उन्मीलने स्मृतः। ककर: क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे। न जहाति ग्टतचापि सर्बयापी धनञ्जयः" इत्येवं- रूपाणि जुङ्कति आत्मनि संयमो ध्यान काग्गंग स एव योगः स एवा- श्रीमद्भगवद्गीता। द्रव्यय ज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः॥२८ अपाने जुह्वति प्राण प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगतौ रद्धा प्राणायामपरायणाः। अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति ॥ २४ ग्निस्तस्मिन् ज्ञानेन ध्येयविषयेण दीपिते प्रज्वलिते ध्येयं सम्यग्ज्ञात्वा तस्मिन् मनः संयम्य तानि सर्वाणि कर्माणि उपरमयन्तीत्यर्थः॥२७ किञ्च द्रययज्ञा इत्यादि। द्रव्यदानमेव यज्ञो येषां ते द्रव्ययज्ञाः, कृचान्द्रायणादि तप एव यज्ञो येषां ते तपोयज्ञाः, योगश्चित्त- वृत्तिनिरोधलक्षण: समाधिः स एव यज्ञो येषां ते योगयज्ञाः, खाध्यायेन वेदेन श्रवणमननादिना यत् तदर्थज्ञानं तदेव यज्ञो येषां ते यहा वेदपाठयज्ञास्तदर्थज्ञानयज्ञाश्चेति दिविधा यतयः प्रयत्न- शीला: सम्यक् शितं निशितं तीक्ष्णीकृतं व्रतं येषां ते ॥२८॥ किञ्च अपाने इति। अपाने धोवृत्तौ प्राणम्वृत्तिं पूरकेण जुवति पूरककाले प्राणमपानेने कीकुर्वन्ति, तथा कुम्भकेन प्राणा- पानयोरूर्वाधोगती रुड्वा रेचककालेऽयानं प्राणे जुइति एवं पूरक- कुम्भकरेचकैः प्राणायामपरायणा अपरे इत्यर्थः। किञ्च अपरे अपरे वाहारसङ्कोचमभ्यस्यन्तः खयमेव जीर्यमाणे- विन्द्रियेषु तत्तहिन्द्रियत्तिलयं होमं भाक्यन्तीत्यर्थः । यद्दा अपाने जुङ्कति प्राणं प्राणेऽपानं तथापर इत्यनेन पूरकरेचकयोरावना- मानयोहमः सोऽहमित्यनुलोमतः प्रतिलोमतश्चाभियच्यमानेनाजपा- मन्त्रण तत्त्वं पदार्थक्यं यतीहारेण भावयन्तीत्यर्थः । तदुक्तं योगशास्त्रे,-"सकारेण वहिर्याति हकारेण विशेत् पुनः। प्राणतत्र स एवाहमहं स इति चिन्तयेत्” इति । प्राणापानगती रुकेयनेन इति।

चतुर्थोऽध्यायः।
सप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षयितकल्मषाः ।
यज्ञशिष्टान्तभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥ ३०
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुख ।
कमजान् विद्धि तान् सर्वाने ज्ञात्वा विमोच्यसे ॥ ३२
।
श्लोकेन प्राणायामयज्ञा अपरे कथ्यन्त, तत्रायमर्थः,-दो भागो
पूरयेदन्नेर्जलेनैकं प्रपूरयेत् । मारुतस्य प्रचारार्थ चतुर्थमवशेषयेत्”
इत्येवमादिवचनोक्तो नियत आहारो येषां ते कुम्भकेन प्राणायानगती
रुवा प्राणसंयमनपरायणा: सन्तः प्राणानिन्द्रियाणि प्राणधु जुवति
कुम्भकेन हि खर्चे प्राणा एकीभवन्ति तत्रैव लीयमानेविन्द्रियेषु होम
भावयन्तीत्यर्थः । तदुक्तं योगशास्खे-“यथा यथा सदाभ्यासान्मनसः
स्थिरता भवेत् । वायुवाकायशीनां स्थिरता च तथा तथा इति॥२६
तदेवमुक्तानां हादशानां यज्ञविदां फलमाह सबैप्यत इति ।
यज्ञान विन्दन्ति लभन्त इति यज्ञविदो यज्ञज्ञा इति वा, यःक्षयितं
नाशितं कल्मषं यः, यज्ञान कृत्वावशिकालेऽनिघितमन्नमस्टतरूपं
भुमत इति तथा, ते सनातनं नित्यं ब्रह्मज्ञानहारेण प्राप्नुवन्ति ।
तदकरणे दोघमाह नायमिति। अयमल्पसुखोऽपि मनुष्यलोको-
यज्ञस्य नास्ति कुतोऽन्यो बहुसुखः परलोक: अतो यज्ञाः सर्वथा
कन्या इत्यर्थः ॥ ३० ॥ ३१ ॥
ज्ञानयज्ञं स्तोतुमुक्तान् यज्ञानुपसंहरति एवं बहुविधा इति ।
ब्रह्मणो वेदस्य मुखे वितता वेदेन साक्षादिहिता इत्यर्थः, तथापि
तान् सर्वान् वाङ्मनःकायकर्मजनितान् आत्मस्वरूपसंस्पर्शरहितान्
विद्धि जानीहि प्रात्मनः कम्मणोऽगोचरत्वात, एवं ज्ञात्वा ज्ञाननिष्ठः
सन् संसारादिमुक्तो भविष्यसि ॥३२॥

श्रीमद्भगवहीता। श्रेयान् द्रव्यमयाट्यज्ञाज्ञानयज्ञः परन्तप । सवं कम्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ तहिद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेच्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥ ३४ यज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्य शेषाणि द्रच्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ अपि चेदसि पापिण्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । ज्ञानयज्ञस्तु श्रेष्ठ इत्याह अयानिति । द्रयमयादनात्मयापार- जन्याद्देवादियज्ञाज्ञानयज्ञः श्रेष्ठः, यद्यपि ज्ञानस्यापि मनोयापा- राधीनत्वमस्त्येव तथाप्यात्मखरूपस्य ज्ञानस्य मन:परिणामे अभि- यक्तिमानं न तज्जन्यत्व मिति द्रयमयादिशेषः, श्रेहले हेतुः सर्व कौखिलं फलसहितं ज्ञाने परिसमाप्यते अन्तर्भवतीत्यर्थः । “सर्ज तदभिसमेति यत् किञ्चित् प्रजाः साधु कुर्वन्ति इति श्रुतेः ॥ ३३ ॥ एवम्भूतात्मज्ञाने साधनमाह तदिति। तज्ज्ञानं विद्धि जानीहि प्रानुहोत्यर्थः, ज्ञानिनां प्रणिपातेन नमस्कारेण तत: परि- प्रश्न कुतोऽयं मम संसारः कथं वा निवर्तते इति परिप्रश्न सेवया गुरुशुश्रूघया च, ज्ञानिनः शाखज्ञातत्त्वदर्शिनोऽपरो- क्षानुभवसम्यन्नाश्च ते तुभ्यं ज्ञानमुपदेशेन सम्यादयिष्यन्ति ॥ ३४ ॥ ज्ञानफलमाह यज्ञात्वे ति सास्त्रि भि: यज्ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य पुनर्बन्धुवधादिनिमित्तं मोहं न प्रामासि । तत्र हेतुर्येन ज्ञानेन भूतानि अशेषाणि पित्टपुत्त्रादीनि खाविद्याविजृम्भितानि आत्म- न्येवाभेदेन द्रक्ष्यलि। अथो अनन्तरं आत्मानं मयि परमात्मन्य- भेदेन द्रक्ष्यसीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ किञ्च अपि चेदिति । सर्वेभ्योऽपि पायकारिभ्यो यद्यप्यतिशयेन

चतुर्थोऽध्यायः।
।
सच ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽज्जुन।
ज्ञानाग्निः सञ्चकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ३७
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते।
तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८
श्रद्धावाल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्ट्रियः ।
ज्ञानं लद्धा परां शान्तिमचिरेगाधिगच्छति ॥ ३८
अज्ञवाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति।
।
पायकारी त्वमसि, तथापि सर्व पापसमुद्रं ज्ञानप्लवेनेव ज्ञान-
पोतनेव सम्यगमायासेन तरिष्यसि ॥ ३६ ॥
समुन्द्रवत्
स्थितस्यैव व पापस्य अतिलङ्घनमातं न तु पापस्य नाश
इति भान्तिं दृशान्तन वारयन्नाह यथेधांसीति । एधांसि काहानि
प्रदीप्तोऽग्निर्यथा भस्मीभावं नयति, तथात्मज्ञानस्वरूपोऽग्निः प्रारब्ध-
कम्मफलयतिरिक्तानि सर्वाणि कर्माणि भस्मीकरोतीत्यर्थः ॥३०॥
तत्र हेतुमाह न होति। पवित्रं शुद्धिकरम् इह तपोयोगादियु
मध्ये ज्ञानतुल्यं नास्त्येव,
ताई सबपि किमिति आत्मज्ञानमेव
नाभ्यस्यन्तीत्यत आह तत् खयमिति सार्द्धन। तदात्मविषये ज्ञानं
कालेन महता कर्मयोगेण संसिहो योग्यता प्राप्तः सन् स्वयमेवा-
नायासेन लभते, न तु कर्मयोगं विनेार्थः ॥ ३८॥
किञ्च श्रद्धावानिति। श्रद्धावान् गुरूपदिशेर्थे आस्तिक्य-
बुद्धिमान् तत्परस्तदेकनिष्ठः संयतेन्द्रियश्च तज्ज्ञानं लभते नान्यः,
अत: श्रद्धादिसम्यत्तया ज्ञानलाभात् प्राक् कर्मयोग एव शुद्धार्थ-
मनुडेय: ज्ञानलाभानन्तरन्तु न तस्य किञ्चित् कर्तव्यमित्याह ज्ञानं
लथा तु मोक्षमचिरेण प्राप्नोति ॥ ३८ ॥

श्रीमद्भगवहीता।
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संभयात्मनः ॥ १०
योगसंन्यस्त्रकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनन्जय ॥ ४१
तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः ।
छित्त्वेनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२
इति ज्ञानयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
-
ज्ञानाधिकारिणमका तहिपरीतमनधिकारिणमाह अज्ञञ्चति
अज्ञो गुरूपदिष्टानभिज्ञः, कथञ्चिज्ज्ञाने जातेऽपि तत्राश्रद्दधा-
नश्च, जातायामपि श्रद्धायां ममेदं सिध्येन्न वेति संशयाक्रान्तचित्तश्च
विनश्यति खाद्भश्यति, एतेषु त्रिवपि संशयात्मा सर्वथा नश्यति,
यतस्तस्यायं लोको नास्ति धनाजनविवाहादासिद्धः, न च परलोको
यमस्यानिध्यत्तेः, नच सुखं संशयेनेव भोगस्याप्यसम्भवात् ॥ ४० ॥
अध्यायहयोक्तां पूर्वापरभूमिकाभेटेन कर्मज्ञानमयौं द्विविधां
ब्रह्मनिष्ठामुपसंहरति दाभ्याम् । योगेन परमेश्वराराधनरूपेण तस्मिन्
मन्यस्तानि समर्पितानि कम्मणि येन तं, ज्ञानेन आत्मबोधेन
संछिन्नः संशयो देहाभिमानलक्षणो यस्य तमात्मवन्तमप्रमादिनं
कम्माणि लोकसंग्रहार्थानि स्वाभाविकानि वा न निबध्नन्ति ॥ ४१ ॥
तस्मादज्ञानेति । यस्मादेवं तस्मादात्मनोऽज्ञानेन सम्भूतं हृदि
स्थि तमेनं संशयं शोकादिनिमित्त देहात्मविवेकज्ञानखड़गेन
छित्त्वा कम्मयोगमाविष्ठ आश्रय, तन प्रथमं प्रस्तुताय युवायो-
त्तिष्ठ। हे भारत इति क्षत्रियत्वेन युद्धस्य धम्मत्वं दर्शितम् ॥ ४२ ॥
पुमवस्थाविभेदेन कम्मज्ञानमयी विधा ।
निठोक्ता येन तं वन्दे शौरि संशयसं छिदम् ॥
इति श्रीधरखामिकतटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

पञ्चमोऽध्यायः। प्रज्जुन उवाच। सन्न्यासं कर्मणां कृषा पुनर्योगच्च शंससि । यच्छे य एतपोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ श्रीभगवानुवाच । सन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ। तयोस्तु कर्मसन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥२ निवार्य संशयं जिष्णोः कर्मसन्यालयोगयोः । जितेन्द्रियस्य च यते: पञ्चमे मुक्तिमब्रवीत् ॥ अज्ञानमम्भूतं संशयं ज्ञानामिना छित्त्वा कर्मयोगमातिष्ठे- त्युक्तं, तत्र पूर्वापरविरोधं मन्वानोऽर्जुन उवाच सन्यासमिति । यखात्मरतिरेव स्यादित्यादिना, सबै काखिलं यार्थयादिना च ज्ञानिनः कर्मसन्न्यासं कथयसि, ज्ञानामिना संशयं छित्त्वा योगमातिष्ठति पुनर्योगच्च कथयसि, न च कम्मसन्यासः कम्मयोग- श्चैकस्यैकदेव सम्भवतो विरुद्धस्वरूपत्वात् तस्मादेतयोर्मध्ये एक- स्मिन्ननुष्ठातये सति मम यत् श्रेयः सुनिश्चितं तदेकं ब्रूहि ॥ १ ॥ अनोत्तरं श्रीभगवानुवाच सन्यास 'इति । अयं भावः, न हि वेदान्तवेद्यात्मतत्तज्ञं प्रति कर्मयोगमहं ब्रवीमि यत: पूर्वोक्तेन सन्यासेन विरोध: स्यात्, अपि तु देहात्माभिमानिनं त्वां बन्धुवधादि- निमित्तशोकमोहादिक्कतमैनं संशयं देहात्म विवेकज्ञानातिना छित्त्वा परममात्म ज्ञानोपायभूतं कर्मयोगमातिति ब्रवीमि, कर्मयोगेण ६७ श्रीमद्भगवहौता। । ज्ञेयः स नित्यसन्यासौ यो न दृष्टि न काझति। निईन्हो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ॥ ३ सांख्ययोगौ पृथग् बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोविन्दते फलम् ॥ ४ शुद्धचित्तस्थात्मतत्त्वज्ञाने जाते मति तत्परिपाकार्थ ज्ञाननिष्ठाङ्गत्वेन मन्याम: पूर्वमुक्तः, एवञ्च सत्यङ्गप्रधानयोर्विकल्यायोगात् सन्न्याम: कर्मयोगश्चेत्येतावुभावपि भूमिकाभेदेन समुच्चितावेव निःश्रेयस साधयतः, तथापि तयोर्मध्ये कम्मसन्यासात् सकाशात् कर्मयोगी विशिष्टो भवतीति ॥२॥ कुत इत्यपेक्षायां सन्यासित्वेन कर्मयोगिणं स्तुवंस्तस्य श्रेष्ठत्वं दर्शयति ज्ञेय इति। रागवादिराहित्येन परमेश्वरार्थ कर्माणि योऽनुतिष्ठति स नित्यं कर्मानुष्ठानकालेऽपि सन्यासीत्येव ज्ञेयः। तत्र हेतुः, निईन्दो राग धादिद्दन्दशून्यो हि शुद्धचित्तो ज्ञानहारा सुख- मनायासेनेव संसारात् प्रसुच्यते ॥ ३ ॥ यस्मादेवमङ्गप्रधानत्वेनोभयोरवस्थाभेदेन क्रमसमुच्चयोऽतो विकल्पमङ्गीकृत्योभयोः कः श्रेष्ठ इति प्रश्नोऽज्ञानामेवोचितः न विवेकिनामित्याई साहायोगाविति । सायाशब्देन ज्ञाननिष्ठा- वाचिना तदङ्गसन्यासं लक्षयति, सन्न्यासकर्मयोगावेकफलौ सन्तो पृथक स्वतन्त्राविति बाला अज्ञा एव प्रवदन्ति न तु पण्डिताः। तत्र हेतु: अनयोरेकमपि सभ्यगास्थित आश्रितवानुभयोः फलमाप्नोति। तथा हि कर्मयोगं सम्यगनुतिष्ठन् शुद्धचित्तः सन् यदुभयोः फलं कैवल्यं तदिन्दतीति सन्यासं सम्यगास्थितोऽपि पूर्व- मनुष्ठितस्य कर्मयोगस्यापि परम्परया यत् फलं केवल्यं तदिन्दतीति न पृथक्फलत्वमनयोरित्यर्थः ॥ ४ ॥ ज्ञानदारा पञ्चमोऽध्यायः। . यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एक सांख्यञ्च योगच यः पश्यति स पश्यति ॥५ सन्न्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तमयोगतः। योगयुक्तो मुनिब्रह्म न चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते॥ ७ एतदेव स्फुटयति यत् सारिति। साङ्घाननिष्ठः सन्या- सिभिर्यत् स्थानं मोक्षायं प्रकर्षेण साक्षादवाप्यते, योगेरिति अर्श- आदित्वान्मत्वर्थीयोऽत्प्रत्ययो द्रश्यतेन कर्मयोगिभिरपि तदेव ज्ञानदारेण गम्यतेऽवाप्यत इत्यर्थः, अत: सावाञ्च योगञ्चैकफलत्वे- नै यः पश्यति स एव सम्यक् पश्यति ॥ ५ ॥ यदि कर्मयोगिणोऽप्यन्ततः सन्यासेनेव ज्ञाननिष्ठा, तहि आदित एव सन्यास: कत्तुं युक्त इति मन्वानं प्रत्याह सन्यासखिति। अयो- गत: कर्मयोग विना सन्यासः दुःखं दुःखहेतुरशक्य इत्यर्थः चित्त- शुद्धाभावेन ज्ञाननिष्ठाया असम्भवात्, योगयुक्तस्तु शुद्धचित्ततया मुनिः सन्यासी भूत्वा अचिरेण ब्रह्माधिगच्छति अपरोक्षं जानाति । अतश्चित्तशुद्धेः प्राक् कर्मयोग एव सन्यासादिशिष्यत দুনি पूर्वोक्त सिद्धम्। तदुक्तं वार्तिकक भिः, “प्रमादिनो वहिश्चित्ता: पिशुनाः कलहोत्सुकाः। सन्यासिनोऽपि दृश्यन्ते देवसंदूषिता- शयाः” इति ॥६॥ कर्मयोगादिक्रमेण ब्रह्माधिगमे सत्यपि तदुपरितनेन कर्मणा बडः स्यादेवेत्याशङ्कयाह योगयुक्त इति । योगेन युक्तः अतएव विशुद्ध आमा चित्तं यस्य अतएव विजित आत्मा पारीरं येन अतएव 3. श्रीमद्भगवद्गीता। नैव किञ्चित् करीमौति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् । पश्यन् शृखन्पृशन् जिघ्रन्ननन् गच्छन् वपन् श्वसन्॥८ प्रलपन् विटजन् यहून्नुमिन्निमिषन्नपि । इन्द्रियाणौन्ट्रियार्थेषु वर्त्तन्त इति धारयन् ॥e ब्रह्मण्याधाय कम्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १. विजितानीन्द्रियाणि येन ततश्च सबषां भूतानामात्म भूत आत्मा यस्य स लोकसंग्रहार्थ स्वाभाविक वा कम्म कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ कर्म कुर्वन्नपि न लिप्यत इतोतबिरुदमित्याशङ्का कर्तृत्वाभि- मानाभावान्नेत्याह नैवेति दाभ्याम् । कर्मयोगेण युक्तः क्रमेण तत्त्व- विद्भूत्वा दर्शनश्रवणादीनि कुर्वन्नपीन्द्रियाणौन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् बुद्धया निश्चिन्वन् किच्चिदम्यहं न करोमीति मन्येत, तत्र दर्शनश्रवणस्पर्शनावप्राणाशनानि चक्षुरादिज्ञानेन्द्रिययापारा:, गति: पाट्योः, खापो बुद्धेः, श्वास: प्राणस्य, प्रलपनं वागिन्द्रियस्य, विसर्ग: पायूपस्थयोः, ग्रहणं हस्तयोः, उन्मेवनिमेषणे कूआख्यप्राणस्येति विवेकः, एतानि सर्वाणि कुर्वन्नपि अनभिमानात् ब्रह्मवित् न लिप्यते। तथाच पारमय सूत्र, तदधिगमे उत्तरपूर्बाघयोरश्लेष- विनाशौ तद्यपदेशादिति ॥ ८॥ ६ ॥ तहिं यस्य करोमीत्य भिमानोऽस्ति तस्य कर्मलेपो दुर्बारः, तथा अविशुद्धचित्तत्वात् सन्यासोऽपि नास्तीति महत् सङ्कटमापन्नमित्या- शङ्कयाह ब्रह्मणीति । ब्रह्मण्याधाय परमेश्वरे लमये तत्फले च सङ्गं त्यला यः कर्माणि करोति असौ पापेन बन्धहेतुतया पापिष्ठेन पुण्यपापात्मकेन कर्मणा न लिप्यते, यथा पद्मपत्रमम्भसि स्थितमपि तेनाम्भसा न लिप्यते तद्वत् ॥ १० ॥ -

पञ्चमोऽध्यायः।
--
-
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि।
योगिनः कर्म कुवन्ति सङ्गं त्यत्वात्मशुद्धये ॥ ११
युक्तः कमफलं त्यत्वा शान्तिमाप्नोति नष्ठिकौम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सत्तो निबध्यते ॥ १२
सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी।
नवहारे पुरे देही नैव कुवन् न कारयन् ॥ १३
बन्धकत्वाभावमुक्ता मोक्षहेतुत्वं सदाचारेण दर्शयति कायेनेति।
कायेन स्नानादि, मनसा ध्यानादि, बुद्ध्या तत्त्वनिश्चयादि, केवले:
काभिनिवेशरहितैरिन्द्रियः श्रवणकीर्तनादिलक्षणं कम्मफलसङ्गं
व्यक्ता चित्तशुद्धये कम्मे योगिनः कुर्वन्ति ॥ ११ ॥
ननु कथं तेनैव कम्मणा कश्चिमुच्यते कश्चिद्वध्यत इति यवस्था,
अत आह युक्त इति। युक्तः
युक्तः परमेश्वरकनिष्ठः सन् कम्मणां फलं
त्य का कम्माणि कुर्वन्नात्य न्तिकौं शान्तिं मोक्षं प्राप्नोति, अयुक्त स्तु
वहिर्मुखः कामकारेण कामत: प्रवृत्तया फले आसक्तो नितरां
बन्वं प्राप्नोति ॥ १२ ॥
एवं तावत् चित्तशुद्धिशून्यस्य सन्यासात कर्मयोगो विशिष्यत इत्थे-
तत् प्रपञ्चितम्, इदानीं शुद्धचित्तस्य सन्यासः श्रेष्ठ इत्साह सर्वकर्मा-
णीति। वशी जितचित्तः सर्वकर्माणि विक्षेपकाणि मनसा विवेक-
युक्तन सन्यस्य सुखं यथा भवत्येवं ज्ञाननिष्ठः सन्नास्ते, कारत इत्य त
आह नवहारे, नेत्रे नासिके करें मुखञ्चति सप्त शिरोगतानि अधो-
गते है पायूपस्थ रूपे इत्येवं नवद्वाराणि यस्मिन् पुरे पुरवदहङ्कारशून्ये
देहे देही अवतिष्ठते। अहङ्काराभावादेव स्वयं तेन देहेन नेव कुञ्चन्,
ममकाराभावात् न कारयन्निति अशुद्धचित्तामात्तिरुक्ता, अशुद्ध-
चित्तो हि सन्यस्य पुनः करोति कारयति च, न त्वयं तथा, अत:
सुखमास्त इत्यर्थः ॥ १३॥

७२ श्रीमद्भगवहीता। न कर्तृवं न कर्माणि लोकस्य एजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्त्तते ॥ १४ नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सुकृतं विभुः। अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥ ननु रघ एव साधु कम्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्नि- नीयते, एघ एवासाधु कम कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो निनीयत इत्यादि श्रुतेः परमेश्वरेणैव शुभाशुभफलेषु कम्मसु कर्तुत्वेन प्रयुज्यमानोऽखतन्त्रः पुरुषः कथं तानि कर्माणि त्यजेत् ईश्वरेणेव ज्ञानमाग प्रयुज्यमानः शुभान्यशुभानि च त्यक्ष्यतीति चेत् एवं सति वैषम्यनेण्याभ्यामीश्वरस्यापि प्रयोजककत त्वात् पुण्यपाप- सम्बन्धः स्थादियाशङ्कयाह न कर्त मिति दाभ्याम् । प्रभुरीश्वरो लोकस्य कत्तं त्वादिकं न सृजति किन्तु जीवस्य स्वभावोऽविद्येव जीवकत त्वादिरूपेण प्रवर्तते अनादाविद्याकामवशात् प्रवृत्ति- खभावमेव लोकमीश्वर कर्मसु नियुक्त न तु स्वयमेव कर्न त्वा- दिकमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ १४ ॥ यस्मादेवं तस्मान्नादत्त इति । प्रयोजकोऽपि सन् प्रभु कस्यचित् पापं सुक्तञ्च नेवादत्ते न भजते, तत्र हेतु: विशुः परिपूर्णः आप्त- काम इत्यर्थः, यदि हि स्वार्थकामनया कारयेत् तईि तथा स्यात् न त्वेतदस्ति प्राप्तकामस्यैवाचिन्त्यनिजमायया तत्तत्पूर्वकर्मानुसारेण प्रवर्तकत्वात् । ननु भक्ताननुर हतोऽभक्तानियलतच वधम्योपलम्भात् कथमाप्तकामत्वमित्यत आह अज्ञानेनेति । निग्रहोऽपि दण्डरूपो- उनुग्रह एवेत्येवमज्ञानेन सर्वत्र समः परमेश्वर इत्येवम्भूतं ज्ञानमातं तेन हेतुना जन्तवो जीवा मुह्यन्ति वैषम्यं मन्यन्त इत्यर्थः ॥ १५ ॥ ।

पश्चमोऽध्यायः। ०३ মানব র বান শ্ৰষা আমিন। तेषामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ।। १६ तबुद्धयस्वदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननितकल्मषाः ॥ १७ विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्विनि । शुनि चैव वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ इहैव तेर्जितः सर्गों येषां साम्ये स्थितं मनः । ज्ञानिनस्तु न मुह्यन्तीत्याह ज्ञानेनेति । आत्मनो भगवती ज्ञानेन येषां तधन्योपलम्भकमज्ञानं नाशितं तज्ज्ञानं तेषामज्ञानं नायित्वा तत्परं परिपूर्णमौश्वरस्वरूप प्रकाशयति यथादित्यस्तमी निरस्य समस्तं वस्तुजातं प्रकाशयति तदत् ॥ १६ ॥ एवम्भूतेश्वरोपासकानां फलमाह तदिति । तस्मिन्नेव बुद्धि- निश्चयात्मिका येषां, तस्मिन्नेव आत्मा प्रयत्नो येषा, तस्मिन्नेव निष्ठा तात्पर्य येघां, तदेव परमयनमाश्रयो येषां, ततश्च तत्प्रसाद- लञ्चेनात्मज्ञानेन नितं निरस्त कल्मषं येषां तेऽपुनरात्तिं मुक्ति यान्ति ॥१०॥ कौशास्ते ज्ञानिनो ये पुनरावृत्तिं मुक्तिं गच्छन्तीत्यपेचाया- माह विद्यति। विधमेष्वपि समं ब्रह्मेव द्रधु शीलं येषां ते पहिता ज्ञानिन इत्यर्थः । तत्र विद्याविनयाभ्यां युक्त ब्राह्मणे च शुनो य: पचति तस्मिंश्चेति कम्मणो वैधम्य, गवि इस्तिनि शुनि चेति जातितो वैधम्यं दर्शितम् ॥ १८॥ ननु विषमेषु समदर्शनं निषिद्धं कुर्वन्तोऽपि कथं ते पण्डिताः, यथाह गोतमः समासमाभ्यां विधमसमे पूजात इति । अस्याः,- ।

श्रीमद्भगबहोता। निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १८ न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोदिजेत् प्राध्य चाप्रियम् । स्थिरबुदिरसमूढ़ो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥२. वाचस्पष्वसत्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमझते ॥ २१ ये हि संसर्भजा भोगा दुःखयोनय एव ते। । । समाय पूजायां विषमे प्रकारे कृते सति विषमाय च खमे प्रकारे कृते सति स पूजक इह लोकात परलोकाच होयत इति । নবার दहैव जीवद्भिरेव तैः सृष्यत इति सर्ग: संसारो जितो निरतः। कः,-धां मनः साम्ये समत्वे स्थितं, तत्र हेतुः,-हि यस्मादब्रह्म समं निर्दोषञ्च तस्मात् ते समदर्शिनो ब्रह्मण्येव स्थिता ब्रह्मभावं प्राप्ता इत्यर्थः। गोतमोक्तस्तु दोषो ब्रह्मभावप्राप्तः पूर्वमेव पूजात इति पूजकावस्थाश्रवणात् ॥ १८ ॥ असंप्राप्तस्य लक्षणमाह न प्रदृष्यदिति । ब्रह्मविद्वत्वा ब्रमण्येव यः स्थित: स प्रियं प्राप्य न प्रहृष्यत् प्रहृयो इवान् स्यात्, अप्रियं प्राप्य च नोहिनेत न विधीदतीव्यर्थः, यतः स्थिरबुद्धिः स्थिरा निश्चला बुद्धियस्य, तत् कुतः यतोऽसमाः निवृत्तमोहः ॥ २० ॥ मोइनिवृत्तया बुद्धिस्थैर्य हेतुमाह वाह्यति। इन्द्रियः स्पृश्यन्त इति स्पर्शा विषया वाह्येन्द्रियविधयेष्वसत्तात्मा अनासक्तचित्तः आत्मन्यन्त:करणे यदुपशमात्मकं सात्त्विकं सुखं तदिन्दति लभते, स चोपशमसुखं ब्रह्मणि योगेन समाधिना युक्तस्तदेक्यं प्राप्त आत्मा यस्य सोऽक्षयं सुखमश्नुते प्राप्नोति ॥ २१ ॥ ननु प्रियविषयभोगाणामपि निवृत्तेः कथं मोक्षः पुरुषार्थः स्यात् तत्राह ये हौति। संस्पृश्यन्त इति संस्पर्शा विषयालेभ्यो

पचमोऽध्यायः।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२
मनोतीहैव यः सोढ़ प्राक् भरीरविमोचणात् ।
कामक्रोधोनवं वेगं स युक्तः स सुखौ नरः ॥ २३
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४
जाता ये भोगा: सुखानि तेहि वर्तमानकाले यि स्पर्धास्यादि-
याप्तत्वादुःखस्यैव योनय: कारणभूताः तथादिमन्तोऽन्तवन्तश्च
अतो विवेकी तेषु न रमते ॥ २२ ॥
तस्मान्मोच एव परमः पुरुषार्थतस्य च कामक्रोधवेगोऽति-
प्रतिपक्षोऽतस्तत्महनसमा एव मोचभागीत्याह शमोतीदेवेति ।
कामात क्रोधाचोभवति यो वेगः मनोनेत्रादिक्षोभलक्षणस्तमिहैव
तदुभवसमय एव' यो नरः खोएं प्रतिरोडुजनोति, तदपि न क्षण-
मात्र, किन्तु शरीरविमोक्षणात् प्रागदेहपातादित्यर्थः, य एवम्भूतः
स एव युक्तः समाहितः सुखी च भवति, नान्यः । यडा मरणादू
विलसन्तीभिर्युवतिभिरालिङ्गामानोऽपि पुनादिभिदंह्यमानोऽपि यथा
प्राणशून्य: कामक्रोधवेगं सहते, तथा मरणात प्रागपि जीवनेव
यः सहते, स एव युक्तः सुखी चेत्यर्थः। तदुक्तं वसिष्ठेन-"प्राये
गते यथा देहः सुखदुःखे न विन्दति। तथा चेत् प्राणयुक्तोऽपि ख
कैवल्याश्रमे वसेत् इति ॥ २३ ॥
न केवलं कामक्रोधवेगखवरणमात्रेण मोवं प्राप्नोति अपि सु
योऽन्तरिति। अन्तरात्मन्येव सुखं यस्य न तु विषयेषु, अन्तरेवा-
रामः क्रीड़ा यस्य न वहिः, अन्तरेव ज्योतिषियस्य म गीत-
नृत्यादिषु, स एवं ब्रह्माणि भूत: स्थितः सन् ब्रह्मणि गिर्वाचं
लयमधिगच्छति प्राप्नोति ॥ २४ ॥

श्रीमद्भगवहीता। लभन्ते ब्रह्मानिर्वाणमृषयः चोणकल्यषाः । छिन्नहेधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ कामक्रोधविसक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिवाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ स्पर्शान अल्ला वहिवाशांश्चक्षुश्चैवान्तरे भुवोः । प्राणापानौ समौ कृला नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ किञ्च लभन्त इति। ऋषय: सम्यग्दर्शिनः, क्षीणं कल्मषं येयां, छिन्नं वैधं संशयो येघां, यतः संयत आत्मा चित्तं येयां, सङ्कयां भूतानां हिते रताः ये, कृपालवर ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षं लभन्ते ॥ २५ ॥ किञ्च कामेत्यादि। कामक्रोधाभ्यां विमुक्तानां यतीनां सन्या- सिना खंयतचित्तानां ज्ञातात्मतत्त्वानामभित उभयतो जीवतां म्यवानाच न देहान्त एव तेषां ब्रह्मणि लयः अपि तु जौवतामपि वर्चत इत्यर्थः ॥ २६ ॥ स योगी ब्रह्मनिर्बाणमित्यादिषु योगी मोचमवाप्नोतीत्युक्त वमेव योग, संक्षेपेणाह स्पर्शानिति द्वाभ्याम् । वाह्य एव स्पर्शा रूप- स्सादयो विधयाश्चिन्तिवाः सन्तोऽन्तः प्रविशन्ति तांस्तचिन्तात्यागेन बहिरेव। वत्वा, चक्षुर्भुवोरन्तरे भूमध्य एव कृत्वा, अत्यन्तं नेत्रयो- निमीलने निद्रया मनो लोयते, उन्मीलने च वहिः प्रसरति तदुभय- शेषमरिहारार्धमई निमौलनेन भूमध्ये कृषि निधायेत्यर्थः, उछास- विश्वासरूपेण. नासिकयोरभ्यन्तरे चरन्तौ प्राणापानावूर्वाधोगति- रोधेन समौः कृत्वा कुम्भकं कृत्वेत्यर्थः। यहा प्राणोऽयं यथा न वहिनि ति यथा वाऽपानोऽन्तन प्रविशति, किन्तु नासामध्य एवं दावपि यथा चरतस्तथा मन्दाभ्यामच्छासनिश्वासाभ्यां समौ कलेवि।

पञ्चमोऽध्यायः।
यतेन्द्रियमनोबुद्धिमुनिमाक्षपरायणः।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८
मोक्तारं यज्ञतषसां सबलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञाला मां ग्रान्तिमृच्छति ॥ २४
इति श्रीमद्भगवहीतासुपनिषत्सु कमसन्न्यासयोगी
नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥
यतयिति। अनेनोपायेन यता: संयता इन्द्रियमनोबुड्वयो यस्य,
मोच एव परमयनं प्राप्यं यस्य, अतएव विभत्ता इच्छाभयक्रोधा
यस्य एवम्भतो यो मुनि: ख सदा जीवनमिासक्त एवेत्यर्थः ॥२॥
नन्वेवमिन्द्रियादिसंयममानेण कथं मुक्ति: स्यात् न तावन्मावेश
किन्तु ज्ञानदारेणत्याह भोक्तारमिति। यज्ञानां तपसाचैव मम
भक्तः समर्पितानां यदृच्छया भोक्तारं पालकमिति वा सर्वेषां
लोकानां महान्तमीश्वरं सर्वभूतानां सुहृदं निरपेक्ष्योपकारिणमन्त-
वामिणं मां ज्ञात्वा मत्प्रसादेन शान्तिं मोक्षन्टच्कृति प्राप्नोति ॥ २६
विकल्प शङ्कापोहेन नेवं योगसांख्ययोः ।
समुच्चयः क्रमेणोक्तः सर्वज्ञं नौमि तं गुरुम् ॥
इति श्रीधरखामिकतायां टीकायां
पञ्चमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ५ ॥

षष्ठोऽध्यायः। श्रीभगवानुवाच। अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः। स सन्यासी च योगौ च न निरनिन चाक्रियः॥१ यं सन्यासमिति प्राहुयोगं तं विद्धि पाण्डव । नवसंन्यस्तसजल्यो योगी भवति कश्चन ॥२ सहसा चित्त शुद्धेऽपि न ध्यानं विना सन्न्यासमानतः । मुक्तिः स्वादिति बस्मिन् ध्यानयोगो वितन्यते । पूर्बाध्यायानो संक्षेपेणोक्तं योगं प्रपञ्चयितुं घटाध्यायारम्भः, तब तावत् सर्वकर्माणि मनखा संन्यस्य इत्यारभ्य सन्यासपूर्विकाया माननिष्ठायास्तात्पर्यणाभिधानाहःखरूपत्वाच्च कम्मण: सन्यासातिप्रसङ्गं प्राप्तं वारयितुं सन्यालादपि श्रेष्ठत्वेन कम्मेयोगं स्तौति अनाश्रित इति दाभ्याम्। कर्मफलमनाश्रितोऽनपेक्षमाणः खन्नवश्यकार्यतया विहितं कम्म यः करोति, स एव सन्यासी योगी च, न तु निरनिरनिसाध्येयाख्यकम्मत्यागी, न चाक्रियोऽन- निसाध्यपूर्तास्थकर्मत्यागी च ॥१॥ कुत इत्यपेक्षायां कम्मयोगस्यैव सन्यासत्वं प्रतिपादयनाइ यमिति। यं सन्यासं प्राहुः प्रकरण श्रेष्ठत्वेनाहुः सन्यास एवात्य- रेचयत् इत्यादि श्रुतय इति, केवलात् फलसन्यासातोर्योगमेव तं जानीहि। कुत. इत्यपेक्षायामितिशब्दोत्तो हेतुर्योगेऽप्यस्तीत्याह न न सन्यस्तः फलसङ्कल्पो येन स कम्मनिहो ज्ञाननिष्ठो वा कश्चिदमि योगी न हि भवति, अत: फलसङ्कख्यत्यागादेव चित्त- विधेपाभावाद् योगी च भवत्येव माइत्यर्थः ॥ २ ॥ होति।

बष्ठोऽध्यायः पारुरुचोमुनर्योग कम कारणामुच्यते। योगासदस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥३ यदा हि नेन्द्रियार्थष न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसन्न्यासौ योगाढ़स्तदोच्यते ॥ ४ उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनैवात्मात्मना जितः। तईि यावज्जीवं कम्मेयोग एव प्राप्त इत्याशङ्का तस्यावधिमाह आरुरुक्षोरिति । ज्ञानयोगमारोएं प्राप्तुमिच्छोः पुंसस्तदारोहे कारणं कर्मोच्यते चित्तशुद्धिकरत्वात्, ज्ञानयोगमारूपस्य तु तस्यैव ज्ञाननिष्ठस्य शमो विक्षेपककोपरमो ज्ञानपरिमाके कारण- मुच्यते ॥३॥ कौमोऽयं योगारूपो यस्य शमः कारणमुच्यत इत्यवाह यदेति। इन्द्रियार्थवि न्द्रियभोग्येषु तत्साधनेषु च कम्मसु यदा नानुधज्जते आसक्तिं न करोति, तत्र हेतु:,---आसक्तिमूलभूतान् सर्लान् भोगविधयान् कम्मविधयांश्च सङ्कल्पान् सन्यसितुं त्यक्तुं शोलं यस्य सः, तदा योगारू उच्यते ॥ ४ ॥ अतो विषयासक्तित्यागे मोच, तदासक्तौ च बन्धं पालोच्य रागादिखभावं त्यजेदित्याह उद्धरेदिति । आत्मना विवेकयुक्त- नात्मानं संसारादुद्धरेत्, न त्ववसादयेदधो नयेत्, हि यत आत्मेव मन:सङ्गाद्युपरत यात्मन: खस्य बन्धुरुपकारकः, रिपुरप- कारकः ॥५॥ कथम्भूतस्यात्मव बन्धुः, कथम्भ तस्य चामेब रिपुरित्यपेक्षाया- माह बन्धुरिति। येनात्मनैवात्मा : कार्यकारणसंघातरूपो जिती श्रीमद्भगवद्गीता। अनात्मनस्तु शत्रुले वत्ततात्मव शत्रुवत् ॥६ जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। गौतोष्णसुखदुःखषु तथा मानावमानयोः॥ ७ ज्ञानविज्ञानहप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥८ सहृन्मिवायंदासौनमध्यस्थद्देष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ज्ञान- वशीकतत्तस्य तथाभूतस्यात्मन आत्मेव बन्धुः, अनात्मनोऽजितात्म- नस्तु आत्मेवात्मनः शत्रुत्वे शत्रुवदपकारित्वे वत्तत ॥ ६ ॥ जितात्मनः स्वस्मिन् बन्धुत्वं स्पष्टयति जितात्मन इति । তিন आत्मा येन तस्य प्रशान्तस्य रागादिरहितस्यैव परं केवलमात्मा शीतोष्णादिषु सत्खपि समाहित आत्मनिहो भवति, नान्यस्य, यदा तस्य हृदि परमात्मा समाहितः स्थितो भवति ॥ ७॥ योगारूपस्य लक्षणं श्रेष्ठाञ्चोक्तमुपसंहरति ज्ञानेति । मौयदेशिकं, विज्ञानमपरोक्षानुभवस्ताभ्यां टप्तो निराकान आत्मा चित्तं यस्य, अत: कूटस्थो निर्विकारः, अतएव विजिता- नीन्द्रियाणि येन, अतएव समानि लोशादीनि यस्य म्टत्खण्ड पायाण- सुवर्णषु हेयोपादेयबुद्धिशून्य: स युक्तो योगारूप इत्युच्यते ॥ ८ ॥ सुहृन्मिनादियु समबुद्धियुक्तस्तु ततोऽपि श्रेष्ठ इत्याह सुहृदिति। सुहृत् स्वभावनेव हिताशंसी, मिनं स्नेहवशेनोपकारकः, अरि- _तुकः, उदासीनो विवदमानयोरुभयोरप्युपेचकः, मध्यस्थो विवद- मानयोरुभयोरपि हिताशंसी, देव्यो देघविषयः, बन्धुः सम्बन्धी, खाधवः सदाचारा:, पापा दुराचाराः, एतेषु समा रागद्देषशून्या बुद्वियस्य स तु विशिष्टः ॥ ॥ --- घष्ठोऽध्यायः। १ योगौ युनौत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशौरपरिग्रहः ॥ १० शुचौ देश प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । न त्युच्छ्रितं नातिनौचं चेलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ तवैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युच्चयायोगमात्मविशुद्धये ॥ १२ समं कायशिरोग्रौवं धारयन्नचलं स्थिरः । संप्रेच्य नासिकाग्रं खं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ एवं योगारूदस्य लक्षणमुक्त दानौं तस्य साङ्गं योग विधत्ते योगीत्यादिना स योगी परमो मत इत्यन्तन ग्रन्थन। योगी योगारूप आत्मानं मनो युजीत समाहितं कुर्यात्, सततं निरन्तर रहसि एकान्त स्थितः सन, एकाकी सङ्ग शून्यः, यतं संयतं चित्तमात्मा देहश्च यस्य, निराशीनिराकाङ्गः, अपरिग्रहः परिग्रहशून्यच । १० आसननियमं दायन्नाह शुचाविति दाभ्याम् । शुद्धे स्थाने आत्मनः खस्यासनं स्थापयित्वा, कीदृशं स्थिरमचञ्चलं नात्युच्छ्रितं न चातिनीचं, चेलं वस्खम् अजिनं याघ्रादिचम्ने, चेलाजिने कुशेभ्य उत्तरे यस्य, कुशानामुपरि चम्म, तदुपरि वस्खमारतीयत्यर्थः, तत्र तस्मिन्नासने उपविश्य एकाय विक्षेपरहितं मनः कृत्वा योगं युञ्जया- भ्यस्येत, यता संयता चित्तस्येन्द्रियाणाञ्च क्रिया यस्य, आत्मनो मनसो विशुद्धय उपशान्तये ॥ ११ ॥ १२ ॥ चित्तेकायोपयोगिनी देहादिधारणां दर्शयन्नाह सममिति हाभ्याम् । काय इति देहस्य मध्यभागो विवक्षितः, कायश्च शिरश्च ग्रीवा च कायशिरोग्रीवं मूलाधारादारभ्य मूर्खायपर्यन्तं खममवक्र निश्चलं धारयन् स्थिरो दृप्रयत्नो भूत्वे त्यर्थः, स्वीयं नासिकायं द श्रीमद्भगवडीता। प्रशान्तात्मा विगतभौब्रह्मचारिव्रत स्थितः। मनः संयन्य मच्चित्तो युक्त आसौत मत्परः ॥ १४ युच्चन्ने सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ नात्यन्तस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनग्नतः। न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मस। युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ संप्रेक्ष्य चाईनिमीलितनेत्र इत्यर्थः, इतस्ततो दिशश्चानवलोकयन्ना- सीतेत्युत्तरेणान्वयः। प्रशान्तेति। प्रशान्त आत्मा चित्तं यस्य, विगता भाभयं यस्थ, ब्रह्मचारिखते ब्रह्मचर्य स्थितः खन् मनः संयम्य प्रत्याहृत्य मय्येव चित्तं यस्य, अहमेव परः पुरुषार्थो यस्य स मत्सर एवं युक्तो भूत्वा तिठेत् ॥ १३ ॥ १४ ॥ योगाभ्यासफलमाह युञ्जन्नेवमिति। एवमुक्तप्रकारेण सदा आत्मानं मनो युञ्जन् समाहितं कुर्वन् नियतं निरुद्धं मानसं चित्तं यस्य स शान्तिं संसारोपरमं प्राप्नोति । परं प्राप्यं यस्यां तां मत्संस्थां मद्रूपेणावस्थितिम् ॥ १५ ॥ योगाभ्यासनिष्ठस्याहारादिनियममाह नात्यश्चत इति दाभ्याम् । अत्यन्तमधिकं भुञ्जानस्य एकान्तमत्यन्तमभुञ्जानस्यापि योगः समा- धिन भवति, तथातिनिद्राशीलस्यातिजाग्रतश्च योगो नैवास्ति ॥१६॥ तहि कथम्भूतस्य योगो भवतीत्यत आह युक्ताहारेति। युक्तो नियत आहारो विहारश्च गतिर्यस्थ, कम्मसु कार्येषु युक्ता नियता चेठा यस्य, युक्ता नियतौ स्वप्नावबोधौ निद्रानागरौ यस्य, तस्य दुःखनिवर्त को योगो भवति सिध्यति ॥ १७ ॥ कथम्भूताम्-निर्बाणं घष्ठोबायः। ३ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्यच्यते तदा ॥ १८ यथा दीपो निवातस्थी नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युजतो योगमात्मनः ॥ १९ यवोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥२. सुखमात्यन्तिकं यत्तबुद्धिग्राधमतौन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ कदा निव्यन्नयोग: पुरुषो भवतीत्यपेक्षायामाह यदेति । विनियतं विशेषेण निरुद्धं सच्चित्तमात्मन्येव यदा निश्चलं तिष्ठति, तदा प्राप्तयोग इत्युच्यते ॥ १८॥ आत्मेकाकारतयावस्थितस्य चित्तस्योपमानमाह यथेति । वातशून्यदेशे स्थितो दीपो यथा नेङ्गते न चलति, सा उपमा दृष्टान्तः। कस्य-आत्मविषयं योगं युञ्जतोऽभ्यस्यतो योगिनो यतं नियतं चित्तं यस्य निष्कम्यतया प्रकाशतया चाचञ्चलं तच्चित्तं, तहत् विठतीत्यर्थः ॥ १॥ “यं सन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव” इत्यादौ कम्मैव योगशब्देनोक्तं, "नात्यन्नतस्तु योगोऽस्ति” इत्यादौ तु समाधिर्योगशब्दे- नोक्तत्तत्र मुख्यो योगः क इत्यपेक्षायां समाधिमेव स्वरूपत: फलतञ्च लक्षयन् स एव मुख्यो योग इत्याह यत्रेति सा.खिभिः । यत्र यस्मिन्न- वस्थाविशेधे योगाभ्यासेन निरुद्धं चित्तमुपरतं भवतीति योगस्य खरूपलक्षणमुक्तम् । तथा च पातञ्जलसूत्र,-"योगश्चित्तरत्तिनिरोधः" इति । इरप्राप्तिलक्षणेन फलेन तमेव लक्षयति-यत्र च यस्मिन्नवस्था- विशेधे आत्मना शुद्धेन मनसा आत्मानमेव पश्यति, न तु देहादि, श्रीमद्भमवहीता। रब्धा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यो न स्थितो न दुःखन गुरुणापि विचाल्यते २२ तं विद्यादुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्बिसचेतसा ॥ २३ पश्यंश्चात्मन्येव तुष्यति, न तु विषयेषु। यत्रेत्यादीनां यच्छब्दानां तं योगसंज्ञितं विद्यादिति चतुर्थे नान्वयः। आत्मन्येव तोधे हेतुमाह सुखमिति। यत्न यस्मिन्नवस्थाविशेषे यत्तत् किमपि निरतिशय- मात्यन्तिकं नित्यं सुखं वेत्ति। ननु तदा विधयेन्द्रियसम्बन्धाभावात् कुतः सुखं स्यात् तनाह अतीन्द्रियं विषयेन्द्रियसखन्वातीतं केवलं बुद्धीवात्माकारया ग्राह्यम्, अतएव च यत्न स्थित: संस्तत्त्वत आत्म- खरूपान्नेव चलति। अचलत्वमेवोपयादयति यमिति । यतो यमात्मस्वरूप लब्धा ततोऽधिकं लाभं न मन्यते तस्यैव निरतिशय- सुखत्वात्, यस्मिंश्च स्थितो महतापि शीतोष्णादिदुःखेन न विचाल्यते नाभिभूयते, एतेनानिएनिवृत्तिफलेनापि योगस्य लक्षणमुक्तं द्रश्यम्। तमिति। य एवम्भ तोऽवस्थाविशेषस्तं दुःखसंयोगवियोग योग- संज्ञितं विद्यात्, दुःखशब्देन दुःखमिश्रितं वैषयिकं सुखमपि गृह्यते, दुःखस्य संयोगेन संस्पर्शमात्रेणापि वियोगो यस्मिंस्तमवस्थाविशेष योगसंज्ञितं योगशब्दवाच्यं जानीयात्, परमात्मनि क्षेत्रज्ञस्य योजनं योगः, यद्दा दुःखस्य संयोगेन वियोग एव शूरे कातरशब्दवविरुव- लक्षणया योग उच्यते, कम्मणि योगशब्दस्तदुपायत्वादौपचारिक इति भावः। यस्मादेवं महाफलो योगस्तस्मात् स एव यवतो- भ्यसनीय इत्याह स इति साडन । स योगो निश्वयेन शाखा- चार्योपदेशजनितेन योत्तयोऽभ्यसनीयः, यद्यपि शीघ्र न सिध्यति, तथाप्यनिर्विसन निर्वदरहितेन चेतसा योक्तयः । दुःखबुद्धया ষষ্ঠী। y सङ्कल्पप्रभवान् कामांस्त्यत्वा सर्वानशेषतः। मनसैवेन्ट्रियग्रामं विनियन्य समन्ततः ॥ २४ शनैः शनैस्परमेबुद्धा तिसहीतया। आत्मसंस्थं मनः कृला न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ यतो यतो निश्चलति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । प्रयत्नशेधिल्यं निबदः। किञ्च सङ्कल्येति। सङ्कल्यात् प्रभवो येघां तान् योगप्रतिकूलान् सर्वान् कामानशेषतः सवासनांस्त्यका मनसैव विषयदोषदर्शिना सर्वतः प्रसरन्तमिन्द्रियसमूहं विशेषेण नियन्य योगो योक्तय इति पूर्बणान्वयः ॥ २०-२४ ॥ यदि तु प्राक्तनकम्मसंस्कारेण मनो विचलेत् तहि धारणया स्थिरीकर्यादित्याह शनैरिति। तिर्धारणा तया गृहीतया वशी- कृतया बुद्ध्या आत्मसंस्थमात्मन्येव सम्यक् स्थितं निश्चलं मन: कृत्वा उपरमेत्, तत्तु शनैः शनरभ्यासक्रमेण, न तु सहसा । उपरमस्वरूपमाह, न किञ्चिदपि चिन्तयेत्,-निश्चले मनसि खयमेव प्रकाशमानपरमानन्दनिवतो भूत्वा यात्मध्यानादपि न निवत्तत इत्यर्थः ॥ २५ ॥ एवमपि रजोगुणवशायदि मनः प्रचलेत् तहि पुन: प्रत्या- हारेण वशीकुर्य्यादित्याह यतो यत इति । स्वभावतश्चल धार्यमाणमप्यस्थिरं मनो यं यं विषयं प्रति निर्गच्छति, ततस्ततः प्रयाहृत्य आत्मन्येव स्थिरं कुर्य्यात् ॥ २६ ॥ एवं प्रत्याहारादिभिः पुन:पुनर्मनो वशीकुर्वन्तं रजोगुणक्षये

श्रीमद्भगवद्गीता।
उपेति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २०
युजन्नेवं सदात्मानं योग विगतकलापः।
मुखन ब्रह्मस्पर्शमत्यन्तं सुखमनुते ॥ २८
सर्वभूतस्थ मात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९
यो मां पश्यति सवत्र सर्वञ्च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३०
सति योगसुखं प्राप्नोतीत्या प्रशान्तति। एवमुक्तप्रकारेण शान्तं
रजो यस्य तम्, अतएव प्रशान्तं मनो यस्य तमेनं निष्कल्मषं ब्रह्मल
प्राप्तं योगिनमुत्तमं सुखं समाधिसुखं खयमेवोपति प्राप्नोति ॥ २७ ॥
ततञ्च सतार्थों भवतीत्याह युञ्जनिति। एवमनेन प्रकारेण
सर्वदा आत्मानं मनो युञ्जन् वशीकुर्वन् विशेषेण खर्चात्मना गतं
कल्मषं यस्य स योगी सुखेनानायासेन ब्रह्मणः संस्था विद्या-
निवर्नकः साक्षात्कारतदेवायन्तं सर्वोत्तमं सुखमश्नुते जीवन्मुक्तो
भवतीत्यर्थः ॥२८॥
ब्रह्मसाक्षात्कारमेव दर्शयति सर्वभूतस्थमिति। योगेनान्यस्य-
मानेन युक्तात्मा समाहितचित्तः, सर्वत्र समं ब्रह्मैव पश्यतीति,
तथा खमात्मानमविद्याकतदेहादिपरिच्छेदशून्यं सर्वभूतेषु ब्रह्मादि-
स्थावरान्त व्ववस्थितं पश्यति, तानि च आत्मन्यभेदेन पश्यति ॥ २६ ॥
एवम्भूतात्मज्ञाने च सर्वभूता मतया मदुपासनं मुख्य कारण-
मित्याह यो मामिति । मां परमेश्वरं सर्वत्र भूतमाने य: पश्यति,
सर्वञ्च प्राणिमातं मयि यः पश्यति, तस्याहं न प्रणश्यामि अदृश्यो
न भवामि, स च ममाभ्यो न भवति प्रत्यक्षो भूत्वा कृपाइया तं
विलोक्यानुयलामीत्यर्थः ॥ ३० ॥

घष्ठोऽध्यायः। ७ सवभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ आत्मौपम्येन सर्वव समं पश्यति योऽज्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ अर्जुन उवाच । योऽयं योगस्खया प्रोतः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थिति स्थिराम् ॥ ३३ चञ्चलं हि मनः कृषा प्रमाथि बलवट्टनम् । न चैवम्भतो विधिकिङ्करः स्यादिव्याह सर्वभूतस्थितमिति । सर्वभूतेषु स्थितं मामभेदमास्थित ग्राश्रितो यो भजति, स योगी ज्ञाना सन् सबथा कम्मपरित्यागेनापि वर्तमानो मय्येव वर्तते मुच्यते न तु भ्रभ्यतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ एवञ्च मां भजतां योगिनां मध्ये सर्वभूतानुकम्यो श्रेष्ठ इत्याह आत्मौपम्येनेति । वसादृश्येन यथा मम सुखं प्रियं दुःखच्चाप्रियं तथान्येवामपीति सर्वत्र समं पश्यन् सुखमेव सर्वेषां यो वाञ्छति, न तु कस्यापि दुःखं, स योगी श्रेष्ठो ममाभिमत इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ उक्तलक्षणस्य योगस्थासम्भवं मन्वानोऽर्जुन उवाच योऽय- मिति। साम्येन मनसो लयविक्षेपशून्यतया केवलात्माकारावस्थानेन योऽयं योगखया प्रोक्तः, एतस्य योगस्य स्थिरां दीर्घकालां स्थिति न पश्यामि मनसश्चञ्चलत्वात् ॥ ३३ ॥ एतत् स्फुटयति चञ्चलमिति । चञ्चल स्वभावेनेव चपलं, किच्च प्रमाथि प्रमथनशीलं देहेन्द्रियक्षोभकरमित्यर्थः, किञ्च बलवद्दिचारे- यापि जेतुमशक्यं, किञ्च ई विषयवासनानुबन्धितया दुर्भेयम्, श्रीमद्भगवद्गीता। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ श्रीभगवानुवाच । असंशयं महाबाहो मनो दुनिग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च पद्यते ॥ ३५ असंयतात्मना योगो दुष्पाप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तमुपायतः ॥ ३६ अजन उवाच । अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः । अतो यथाकाशे दोधूयमानस्य वायोः कुम्भादिषु निरोधनमशक्यं, तथाहं तस्य मनसो निग्रहं निरोधं सुदुष्करं सर्वथा कर्तुमशक्यं मन्ये ॥३४॥ तदुक्तं चञ्चलादिकमङ्गीकृत्येव मनोनिग्रोहपायं श्रीभगवानुवाच असंशयमिति। चञ्चलत्वादिना मनो निरोडमशक्यमिति यद्ददसि, एतनि:संशयमेव । तथापि तु अभ्यासेन परमात्माकारया वृत्तवा विषयवेटोन च गृह्यते, अभ्यासेन लयप्रतिबन्धादराग्येण च विहेपप्रतिबन्धादुपरतवृत्तिकं सत् परमात्माकारेण परिणतं तिष्ठती- व्यर्थः । तदुक्तं योगशास्त्रे,-"मनसो वृत्तिशून्यस्य ब्रह्माकारतया स्थितिः । या संप्रज्ञातनामासौ समाधिरभिधीयते इति ॥ ३५ ॥ एतावांरिवह निश्चय इत्याह असंयतेति। उक्त प्रकारेणाभ्यास- वैराग्याभ्यामसंयत आत्मा चित्तं यस्य तेन योगो दुव्यायः प्राप्तुम- शक्यः, अभ्यासवराग्याभ्यां वशी वरवत्तौ आत्मा चित्तं तस्य तेन पुरुषेण पुनश्चानेनवोपायेन प्रयत्नं कुर्खता योग: प्राप्तुं शक्यः ॥ ३६ ॥ अभ्यासवेराग्याभावेन कथञ्चिदप्राप्तसन्यग्ज्ञान: किं फलं प्राप्नोतीत्यर्जुन उवाच अयतिरिति । प्रथम श्रद्धयोपेत एव योगे घष्ठोऽध्यायः । अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गति कृषा गच्छति ॥ ३७ कचिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाम्नमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढ़ो ब्रह्मगाः पथि ॥ ३८ एतन्मे संशयं कृष्ण च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य च्छेत्ता न धुपपद्यते ॥ ३८ श्रीभगवानुवाच । पार्थ नैवह नामुत्र विनाशस्तस्य विधाते। प्रवृत्तः, न तु मिथ्याचारतया, तत: परन्त्वयतिः सम्यक् न यतते शिथिलाभ्यास इत्यर्थः, तथा योगाचलितं मानसं विषयप्रवणं चित्तं यस्य मन्दवैराग्य इत्यर्थः, एवमभ्यासवेराग्यशैथिल्यायोगस्य संसिद्धिं फलं ज्ञानमप्राप्य कां गतिं प्राप्नोति ॥३७॥ प्रश्नाभिप्रायं विकृणोति कचिदिति । कम्मणामीश्वरेऽपित- त्वादननुष्ठानाच्च तावत् कर्मफलं स्वर्गादिकं न प्राप्नोति, योगा- निष्यत्तेच्च मोक्षं न प्राप्नोति एवमुभयस्माभ्रष्टः अप्रतिष्ठो निराश्रयः अतएव ब्रह्मप्राप्तुपाये पथि माग विमः सन् कञ्चित् किं न नश्यति किंवा नश्यतीत्यर्थः। नाशे दृशान्तः,-यथा छिन्नमन्भं पूर्वस्मादब्भ्रादिलियमधान्तरमप्राप्तं खत् मध्य एव विलीयते, तदित्यर्थः ॥ ३८॥ त्वयैव सर्बज्ञेनायं मम सन्देहो निरसनीय: त्वत्तोऽन्यस्तु एतत्- सन्देहनिवर्तको नास्तीत्याह एतदिति । एतत् केत्ता, निवर्तकः। स्पष्टमन्यत् ॥३६॥ अनोत्तरं श्रीभगवानुवाच माथति साईचतुर्भिः। इह लोके नाश उभयभंशात् पातिव्यम् असत्र परलोके नाशो नरकप्राप्तिस्त- A श्रीमद्भमबहीवा। । नहि कल्याणकृत् कश्चिदुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४० प्राप्य पुण्य कृतां लोकानुषित्वा भाखतौः समाः। शुचौनां औमतां गैहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौवदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ । -- पुण्य- दुभयं तस्य नास्त्येव, यतः कल्याण कृत् शुभकारी कश्चिदपि दुर्गति न गच्छति। अयश्च शुभकारी श्रद्धया योगे प्रश्त्तत्वात् । तातेति लोकरीत्या उपलालयन् सम्बोधयति ॥ ४० ॥ तहि किमसौ प्राप्नोतीत्यपेक्षायामाह प्राप्यति कारिणामश्वमेधादियाजिनां लोकान् प्राप्य तत्र शाश्वती: समा बहून् संवत्सरानुधित्वा वाससुखमनुभूय शुचीनां सदाचाराणां श्रीमतां धनिनां गेहे स योगभ्रको जन्म प्राप्नोति ॥ ४१ ॥ अल्पकालाग्यस्तयोगभ्रंशे गतिविशेषसुक्ला चिराभ्यस्तयोग, शे पक्षान्तरमाह अथवेति । योगनिष्ठानां धीमतां ज्ञानिनामेव कुले जायते, न तु पूर्वोक्तानामनारूपयोगानां कुले। एतज्जन्म स्तौति ईडणू जन्मेति । एतद्धि लोके दुर्लभतरं मोक्षहेतु- त्वात्। ४२॥ तत: किमत आइ तत्रेति साढेन। स तत्र दिप्रकारे- ऽपि जन्मनि पूर्वदेहभवं पौर्वदेहिकं तमेव ब्रह्मविषयया बुद्धया संयोग लभते, ततश्च भूयोऽधिकं संसिद्दौ मोचे प्रयत्न करोति ॥ ४३ ॥ ।

पोचावः। पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते अवशोऽपि सः । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ प्रयत्नायतमानस्तु योगो संशुद्धकिल्विषः। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ४५ तपखिभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कम्भिभ्यश्चाधिको योगौ तस्माद्योगौ भवार्जुन ॥ ४६ । तत्र हेतुः पूर्वेति । तेनैव पूर्वदेहकृताभ्यासेनावशोऽपि कुतश्चिदन्तरायादनिच्छन्नपि स जियते विषयेभ्यः परावत्य ब्रह्मनिष्ठः क्रियते । तदेवं पूर्वाभ्यासवशेन प्रयत्नं कुर्वन् शनैर्मुच्यत इतौ- ममर्थ के मुत्यन्यायेन स्पष्टयति जिज्ञासुरिति सार्बेन। योगस्य खरूपं जिज्ञासुरेव केवलं, न तु प्राप्तयोगः, एवम्भ तो योगे प्रविष्टमानोऽपि पापवशायोगभ्रयोऽपि शब्दब्रह्म वेदमतिवर्त्तते वेदोक्तकम्मफलान्यतिक्रामति तेभ्योऽधिक फल प्राप्य मुच्यत इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ यदेवं मन्दप्रयत्नोऽपि योगी परां गतिं याति, तदा यस्तु योगी प्रयत्नादुत्तरोत्तरमधिकं योगे यतमानो यनं कुर्वन् योगेनैव संशुद्धकिल्विषो विधूतपाप: सोऽनेकेषु जन्मसूपचितेन योगेन संसिद्धः सम्धगज्ञानी भूत्वा ततः श्रेष्ठां गतिं यातीति किं बक्तयमित्यर्थः ॥ ४५ ॥ यस्मादेवं, तस्मात् तपखिभ्य इति। कृच्छ्रचान्द्रायणादितपो- निभ्योऽपि ज्ञानिभ्यः शास्तविज्ञानवद्भयोऽपि, कम्मिभ्य इटा- पूर्तादिकम्मकारिभ्योऽपि योगी श्रेष्ठो ममाभिमतः, तस्मात्वं वोगी भव ॥ ४६॥ ।

श्रीमद्भगवहौता।
योगिनामपि सर्वेषां महतेनान्तरात्मना।
श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४७
इति श्रीमद्भगवहौतासुपनिषत्सु अभ्यासयोगो
नाग षष्ठोऽध्यायः॥३॥
योगिनामपि यमनियमादिपराणां मध्ये मद्भक्तः श्रेष्ठ इत्याह
योगिनामपीति। महतेन मय्यासक्तीनान्तरात्मना मनसा यो मां
परमेश्वरं श्राद्धायुक्तः सन् भजते, स योगयुक्तभ्यः श्रेहो मम सम्मतः,
अतो मनत्तो भवेति भावः ॥ १७ ॥
आत्मयोगमवोचयो भक्तियोगशिरोमणिम् ।
तं वन्दे परमानन्दं माधवं भक्तसेवधिम् ॥
इति श्रीधरखामिहतायां टीकायां
घठोऽध्याय: समाप्तः ॥ ६ ॥

सप्तमोऽध्यायः। श्रीभगवानुवाच। मथ्यासक्तमनाः पार्थ योगं युजन् मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १ মন না নিমালনি অন্যানঃ। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ञातव्यमवशिष्यते ॥२ मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये । विज्ञेयमात्मनस्तत्त्वं संयोगं समुदाहृतम् । भजनीयमथैदानीमश्वरं रूपमौर्यते ॥ पूर्बाध्यायान्ते मद्गतेनान्तरात्म मना यो मां भजते, स में युक्ततमो मत इत्युक्तं, तत्र कोडावं यस्य भक्ति: कर्तव्येत्यपेक्षायां स्वखरूपं निरूपयिष्यन् श्रीभगवानुवाच मयोति। मयि परमेश्वरे आसक्तमभिनिविष्ट मनो यस्य सः, मदाश्रयोऽहमेवाश्रयो यस्य अनन्यशरण: सन् योगं युञ्जनभ्यस्यन् असंशयं यथा भवत्येवं मां समयं विभूतिबलेश्वर्थ्यादिसहितं यथा ज्ञास्यसि तदिदं मया वक्ष्यमाणं णु॥१॥ वक्ष्यमाणं स्तौति ज्ञानमिति। ज्ञान शाखीयं विज्ञानमनु- भवस्तत्महितमिदं मदिषयमशेषत: साकल्येन वक्ष्यामि, यज्ञात्वा इह श्रेयोमाग वर्तमानस्य पुनरन्यज्ञातयमवशिएं न भवति तेनेव कृतार्थो भवतीत्यर्थः ॥२॥ मद्भक्तिं विना तु मज्ज्ञानं दुर्लभमित्याह मनुष्याणामिति । असंख्यातानां जीवानां मध्ये मनुष्ययतिरिक्तानां श्रेयसि प्रति- । -- .

श्रीमद्भगवडीता। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वत्ति तत्वतः॥३ भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च । अहङ्गार इतौयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ४ अपरेयमितखन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । रेव नास्ति, मनुष्याणान्तु सहस्रधु मध्ये कश्चिदेव पुण्यवशात् सिहवे आत्मज्ञानाय प्रयतते, प्रयत्नं कुर्वतामपि सहसषु प्राक्तनपुण्यवशा- दात्मानं वेत्ति, ताइशानाचात्मज्ञानां सहसेन कश्चिदेव मां परमात्मानं मत्प्रसादेन तत्त्वतो वेत्ति, तदेवमतिदुर्लभप्यात्मतत्त्वं तुभ्यमहं वक्ष्यामीत्यर्थः ॥ ३ ॥ एवं श्रोतारमभिमुखीकृत्येदानी प्रकृतिद्वारा सृथ्यादिकर्तृत्वे- नेश्वरतत्त्वं प्रतिज्ञातं निरूपयिष्यन् परापरभेदेन प्रकृतिइयमाह भूमिरिति दाभ्याम् । भूम्यादीनि पञ्च भूतसूक्ष्माणि, मन:शब्देन तत्कारणभूतोहङ्कारः, बुद्धिशब्देन तत्कारणं महत्तत्त्वम्, अहङ्कार- शब्देन तत्कारणमविद्या इरोवमथ्या भिन्ना, यहा भूम्यादिशब्द: पञ्च महाभूतानि सूक्षोः सहकीकृत्य गृह्यन्ते, अहङ्कारशब्देनेवा- हङ्कारस्तेनैव तत्काऱ्यांणीन्द्रियाण्यपि गृह्यन्ते, बुद्धिरिति महत्तत्त्वं, मन:शब्देन तु मनवोन्नयमव्यक्तखरूपं प्रधानमित्यनेन प्रकारेण मे प्रकृतिर्मायाख्या शक्तिरच्या भिन्ना विभागं प्राप्ता । चतुर्विंशति- भेदभिन्नाप्ययखेवान्तर्भावविवक्षयाच्या भिन्नेयुक्तं, तथा च क्षेत्रा- ध्याये इमामेव प्रकृतिं चतुर्विंशतितत्त्वात्मना प्रपञ्चयिष्यति,- "महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरयक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशेकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचरा इति ॥ ४ ॥ अपरामिमां प्रकृतिमुपसंहरन् परां प्रतिमाह अपरेयमिति । अश्या या प्रकृतिरुक्ता इयमपरा निकृष्टा जड़त्वात् परार्थत्वाच, खप्तमोऽध्यायः। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ एतद्योनौनि भूतानि सर्वाणौत्युपधार अहं कृवनस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६ मत्तः परतरं नान्यत् किनिदस्ति धनन्जय । मयि सवमिदं प्रोतं सूते मणिगणा इव ॥ ७ रसोऽहमसु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः। । इत: सकाशात् परां प्रकृयामन्यां जीवभूतां जीवखरूपां मे प्रकृति जानीहि । परत्वे हेतुः,-यया चेतनया क्षेत्रज्ञखरूपया खकन्म- बारेणेदं जगद्धार्यते ॥ ५ ॥ अनयोः प्रकृतित्वं दर्शयन् खस्य तत्हारा हृयादिकारणत्व- माइ एतदिति। एते क्षेत्रक्षेत्रज्ञखरूपे प्रकृती योनी कारणभूते येषां तानि एतयोनीनि स्थावरजङ्गमात्मकानि सर्वाणि भूतानीति उपधारय बुध्यख, तन जड़ा प्रकृतिदहरूपेण परिणमते, चेतना तु भदंशभूता भोक्तृत्वेन देहेषु प्रविश्य खकर्ममणा तानि धारयति, तेच मदीये प्रकृती मत्तः सम्भ ते, अतोऽहमेव कृतनस्य सप्रकृति- कस्य जगतः प्रभवः प्रकर्षण भवत्यस्मादिति प्रभवः परमकारण- महमित्यर्थः, तथा प्रलीयतेऽनेनेति प्रलय: संहर्ताप्यहमेवेत्यर्थः ॥ ६ ॥ यस्मादेवं तस्मान्मत्त इति । मत्तः सकाशात परतरं श्रेजगतः सृष्टिसंहारयोःखतन्त्रं कारणं किञ्चिदपि नास्ति । स्थितिहेतुरप्यह- मेवेत्याह मयोति । मयि सर्वमिदं जगत् प्रोतं धितमाखितमित्यर्थः, - हटान्तः परः ॥ ७॥ जगत्स्थितिहेतुत्वमेव प्रपञ्चयति रसोऽहमिति पञ्चभिः। अभु रसोऽहं रखतन्मात्रखरूपया विभूत्या तदाश्रयत्वेनाशु स्थितोऽह- मित्यर्थः, तथा शशिसूर्ययोः प्रभासि चन्द्र सूय च प्रकाश- ।

श्रीमद्भगवहौता। प्रणवः सववेदेषु शब्दः खे पौरुषं तृषु ॥ ८ पुण्यो गन्धः पृथिव्याच तेजशास्मि विभावसौ। जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चासि तपखिषु ॥ वौज मां सर्वभूतानां विद्धि पाथ सनातनम् । बुद्धिबुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० बलं बलवताचाहं कामरागविवजितम् । । रूपया विभूधा तदाश्रयत्वेन स्थितोऽहमित्यर्थः, अन्यत्राप्येवं द्रश्यं, सबंधु वेदेषु वैखरीरूपेच तन्मूलभूत बोकारोऽस्मि, खे आकाशे शब्दः शब्दतन्मात्ररूपोऽस्मि, तृषु पुरुषेषु पौरुषसुदामोऽस्मि उद्यमे हि पुरुषास्तिष्ठन्ति ॥ ८॥ किञ्च पुण्य इति । पुण्योऽविकतो गन्धो गन्धतन्मात्रं पृथियाश्रय- भूतोऽहमिव्यर्थः, यदा विभूतिरूपेणाश्रयत्वस्य विवक्षितत्वात् सुरभि- गन्धस्यैवोत्कृष्टतया विभूतित्वात् पुण्यो गन्ध इत्युक्तं, तथा विभावसौ अमो यत् तेजो दुःसहा दीप्तिस्तदहं, सर्वभूतेषु जीवनं प्राण- धारणमायुरहमित्यर्थः, तपस्विघु वानप्रस्थादिषु इन्दसहनरूपं तमोऽसि ॥ किञ्च वीजमिति । सवधां चराचराणां भूतानां वीर्ज सजा- तीय कार्योत्पादनसामर्थं सनातनं नित्यम् उत्तरोत्तरसर्वकार्येष्वनु- स्यूतं तदेव वीजं महिभूतिं विडि, नतु प्रतियतिरिव नभ्यत् । तथा बुद्धिमतां बुद्धिः प्रज्ञाहमस्मि, तेजस्विनां प्रगभानां तेज: प्रागल्भामहम् ॥१०॥ किश्च वलमिति। कामोऽप्राप्तेषु वस्तुष्व भिलाषो राजसः, राग: पुनरभिलषितेऽथ प्राप्तेऽपि पुनरधिकेऽर्थे चित्तरञ्जनात्मकस्तृष्णापर्थ्याय- तामसस्ताभ्यां विवर्जित बलवतां बलमस्मि सात्विक स्वधर्मानुष्ठान- सप्रमोऽध्यायः। । धम्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ११ ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये मत्त एवेति तान् विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२ विभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ देवी ह्येषा गुणमयौ मम माया दुरव्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १४ सामर्थमहमित्यर्थः, धर्मणाविरुवः खदारेषु पुत्रोत्पादनमात्रोप- योगी कामोऽहमिति ॥ ११ ॥ किञ्च ये चैवेति। ये चान्योऽपि सात्त्विका भावा: शमदमादयः, राजसाच हर्षदादयः, तामसाच ये शोकमोहादयः प्राणिनां स्वकर्मवाज्जायन्ते, तान् सवान् मत्त एव जातान् विद्धि मदीय प्रतिगुण त्रयकार्य्यत्वात्, एवमपि तेव्वहं न वक्त जीववत् तदधी- नोऽहं न भवामीत्यर्थः, ते तु मदधौना: सन्तो मयि वर्तन्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ एम्भूतमीश्वरं त्वामयं जनः किमिति न जानातीत्यत आह त्रिभिरिति । त्रिभिस्त्रिविधरेभिः पूर्वोक्तेर्गुणमयैः कामलोभादिभि- गुणविकार वैः स्वभावेर्मोहितमिदं जगत् अतो मां नाभिजानाति, कथम्भ तम् ? एभ्यो भावभ्यः परं एभिरस्पृशम् एतेषां नियन्तारम्, अतएवायं निर्विकारमित्यर्थः ॥ १३ ॥ के तहिं त्वां जानन्तीत्यत आह देवीति। देवी अलौकिकी अत्यङ्ग्तेत्यर्थः, गुणमयी सत्त्वादिगुणविकारात्मिका मम परमेश्वरस्य शक्तिर्माया दुरत्यया दुस्तरा हि प्रसिद्धमेतत, तथापि मामेवेत्येव- भू श्रीमद्भगवद्गीता। न मां दुकृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययापहृतज्ञाना प्रासुरं भावमाश्रिताः ॥ १५ चतुर्विधा मां भजन्ते जनाः सुकृतिनोऽजन । आत्तों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ तेषां ज्ञानौ नित्ययुक्त एकमक्तिर्विशिष्यते। प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ १७ । कारणाचभिचारिण्या भन्या ये प्रपद्यन्ते भजन्ति, मायामेतां सुदुस्तरामपि ते तरन्ति ततो मां जानन्तीति भाव: ॥ १४ ॥ किमिति तईि सर्च त्वामेव न भजन्तीत्यत आह न मामिति । नरेषु ये धमास्ते मां न प्रपदान्ते न भजन्ति। अधमत्वे हेतुः,-भूफा विवेकशून्या: । तत् कुत: ? दुव्कृतिन: पापशीला:, अतो माययाप- हृतं निरस्तं शास्त्राचार्योपदेशाभ्यां जातमपि ज्ञानं येषां ते तथा, अतएव दम्भो दोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च” इत्यादिना वक्ष्यमाणमासुरं भावं खभावं प्राप्ताः सन्तो न मां भजन्ति ॥ १५ ॥ सुकृतिनस्तु मां भजन्त्येव, ते च सुकृततारतम्येन चतुर्विधा इत्याह चतुर्विधा इति। पूर्वजन्मसु ये कृतपुण्यास्ते मां भजन्ति, ते चतुर्विधाः, आत्तॊ रोगाद्यभिभूतः, स यदि पूर्व कृतपुण्यस्तहि भजति, अन्यथा क्षुद्रदेवताभजनेन संसरति, एवमुत्तरत्रापि द्रश्यम् । जिज्ञासुरात्मज्ञानेच्छ: अर्थार्थी अत्र परत्न च भोगसाधनभूतार्थप्रेभुः ज्ञानी चात्मवित् ॥ १६ ॥ तेषां मध्ये ज्ञानी श्रेष्ठ इत्याह तेषामिति। तेषां मध्ये ज्ञानी विशिष्टः, तत्र हेतवः,-नित्ययुक्तः सदा मन्नियः, एकस्मिन् मय्येव भक्तिर्यस्य सः ज्ञानिनो देहायभिमानाभावेन चित्तविक्षेपाभावा- नित्ययुक्तत्वमेकान्तभक्तित्वच्च सम्भवति नान्यस्य, अतएव तस्याह- सप्तमोऽध्यायः । उदाराः सर्व एवैते ज्ञानौ त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥१८ बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते। वासुदेवः सवमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १८ कामस्तेस्तैहृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियता स्वया ॥ २० ७ मत्यन्तं प्रियः, स च मम। तस्मादेतैनित्ययुक्तत्वादिभिश्चतुर्भिहेतुभिः स उत्तम इत्यर्थः ॥ १०॥ तहि इतरे नयखड्नता: किं संसरन्ति ? न हि न होत्याह उदारा इति। सबै प्यते उदारा महान्तः मोक्षभाज एवेत्यर्थः, ज्ञानौ तु पुनरात्मैवेति मे मतं निश्चयः, हि यस्मात् स ज्ञानी युक्तात्मा मदेकचित्तः सन्, न विद्यते उत्तमा यस्यालामनुत्तमा सर्बोत्तमां गतिं मामेवास्थित आश्रितवान् मद्यतिरिक्तमन्यत् फलं न मन्यत इत्यर्थः ॥१०॥ एवम्भूतो मद्भक्तोऽतिदुर्लभ इत्याह बहूनामिति । बहूनां जन्मनां किञ्चित किञ्चित् पुण्योपचयेन अन्त चरमे जन्मनि ज्ञानवान् सन् सर्वमिदं चराचरं वासुदेव इति सर्वात्मड्या मां प्रपदाते भजति, अत: स महात्मा अपरिच्छिन्नदृष्टिः सुदुलभः ॥ १६ ॥ तदेवं कामिनोऽपि सन्त: कामप्राप्तये परमेश्वरमेव ये भजन्ति, ते कामान् प्राप्य शनैर्मुच्यन्त इत्युक्तं, ये त्वत्यन्तं राजसास्तामसाश्च कामाभिभूता: क्षुद्रदेवता: सेवन्ते, ते संसरन्तीत्याह कामैरिति चतुर्भिः। ये तु तस्तैः पुत्त्रकीर्तिशत्रुजयादिविषयैः कामेरयहुत- विवेकाः सन्तोऽन्या: क्षुद्रा भूतप्रेतयक्षादिदेवता भजन्ति,-किं कृत्वा ?-तत्तद्देवताराधने यो यो नियम उपवासादिलज्ञणतं तं -

श्रीमद्भगवद्गीता
।
यो यो यां यां तनुं भक्तः अयार्चितुमिच्छति।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ २१
स तया अदया युक्तस्तस्याराधनमोहते।
लमते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तान् ॥ २२
अन्तवत् तु फल तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३
नियम स्वीकृत्य, तत्रापि च खोयया प्रकृत्या पूर्वाभ्यास वासनया
नियता वशीशताः सन्तो देवताविशेषं भजन्ति ॥ २० ॥
तेषां मध्ये यो य इति । यो यो भक्तो यां यां तनूं देवतारूयां
मदीयामेव मूर्ति श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति प्रवर्तते, तस्य तस्य
भक्तस्य तत्तन्मूर्तिविधयां तामेव श्रद्धामचलां पामहमन्तर्यामी
विदधामि करोमि ॥ २१ ॥
ततश्च स तयेति।
स भक्तस्तया दृपया श्रद्धया तस्यास्तनो-
राराधनमोहते करोति, ततश्च कामा ये सङ्कल्पितास्तांस्ततो देवता-
विशेषालभते, किन्तु मयैव तत्तद्देवतान्तर्यामिणा विहितान्
निर्मितान् हि स्फटमेतत्, तत्तद्देवतानामपि मदधीनत्वान्मन्मूर्ति-
वाचत्यर्थः ॥ २२॥
तदेवं यद्यपि सर्चा अपि देवता ममैव तनवोऽतस्तदाराधन-
मपि वस्तुतो मदाराधनमेव तत्तत्फलदातापि चाहमेव, तथापि
साक्षान्मङ्गलानाच तेषाञ्च फलवैषम्यं भवतीत्याह अन्तवदिति।
अल्पमेधसां परिच्छिन्नदृष्टीनां मया दत्तमपि तत्फलमन्तवन
विनाशि भवति। तदेवाह,-देवान् यजन्तोति देवयजस्ते देवानन्त-
वतो यान्ति, मद्भक्तास्तु मामनाद्यनन्तं परमानन्दं प्राप्नुवन्ति ॥२३॥

सप्तमोऽध्यायः अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ २४ नाहं प्रकाः सवस्य योगमायासमानतः । मूढ़ोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ वेदाहं समतौतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मान्तु वेद न कश्चन ॥ २६ ननु च समाने प्रयासे महति च फलविशेषे सति सपि किमिति देवतान्तरं हित्वा त्वामेव न भजन्ति, तलाह अश्यक्त मिति । अव्यक्तं प्रपञ्चातीतं मां यक्तिं मनुष्यमल्यकूर्मादिभावं प्राप्तमल्य- बुद्धयो मन्यन्त। तत्र हेतुः,-मम परं भावं स्वरूपमजानन्तः । कथम्भूतम् ?-अययं नित्यं, न विद्यते उत्तमो भावो यस्मात् तं मनावम्। अतो जगद्रक्षणार्थ लोलयाविष्कृतनानाविशुद्धोर्जित- सत्त्वमूर्ति मां परमेश्वर कम्मनिम्मितभौतिकदेह देवतान्तर समं पश्यन्तो मन्दमतमो मां नातीवाद्रियन्ते, प्रत्युत क्षिप्रफलदं देवतान्तरमेव भजन्ते, ते चोक्तप्रकारेणान्तवत् फलं प्राप्नुवन्ती- त्यर्थः ॥ २४ ॥ तेषां स्वाज्ञाने हेतुमाह नाहमिति। सबस्य लोकस्य नाई प्रकाश: प्रकटो न भवामि, किन्तु मद्भक्तानामेव, यतो योगमायया समारतः, योगो युक्तिर्मदीयः कोऽप्यचिन्त्यः प्रज्ञाविलासः, स एव माया अघटमानघटनापटीयखात्, तया संछन्नः, अतएव मत- खरूपज्ञाने माफः खन्नयं लोकोऽजमययञ्च मां न जानातीति ॥ २५ ॥ सर्बोत्तमं मत्खरूपमजानन्त इत्युक्तं, तदेव स्वस्थ सर्वोत्तमत्व- मनाटतंज्ञानशत्तित्वेन दर्शयन्नन्ये घामज्ञानमेवाह वेदाहमिति । सम- तीतानि विनहानि वर्तमानानि च तस्याः खाश्रयद्यामोहकत्वा-

श्रीमदमबहीवा।
इच्छाद्वेषसमुत्येन इन्दमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सगै यान्ति परन्तप ॥२७
येषान्त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते इन्दमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढ़व्रताः ॥ २८
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये।
ते ब्रह्म तहिदुः कृत्वमध्यात्म कर्मम चाखिलम् ॥ २६
भावात्, मान्तु कोऽपि न वेत्ति मन्मायामोहितल्लात् । प्रसिद्ध हि
लोके माथाया: स्वाश्रयाधीनत्वमन्यमोहकत्वञ्चति ॥ २६ ॥
तदेवं मायाविषयत्वेन जीवानां परमेश्वराज्ञानमुक्तं, तस्यैवा-
ज्ञानस्य त्वे कारणमाह इच्छति। ज्यत इति सर्गः सर्ग
स्थूलदेहोत्पत्तौ सत्यां तदनुकूले इच्छा, तत्प्रतिकूले च देघस्ताभ्यां
समुत्थः समुद्भतो यः शीतोषासुखदुःखादिवन्दनिमित्तो मोहो
विवेकनं शस्तन खर्चाणि भूतानि सम्मोहं यान्ति अहमेव सुखी
दु:खौ चेति गाएतरमभिनिवेशं प्राप्नुवन्ति, अतस्तानि मज्ज्ञाना-
भावामान भजन्तीति भावः ॥२७॥
कुतत्तहि केचन त्वां भजन्तो दृश्यन्ते, तनाह येषामिति ।
येधान्तु पुण्याचरणशौलानां सर्वप्रतिवन्धकं यापमन्तगतं नई, ते
दबदनिमित्तेन मोहेन विनिम्मताः दृजता एकान्तिन: सन्तो मां
भजन्त ॥२८॥
एवच्च मां भजन्तस्ते सर्व विज्ञेयं विज्ञाय कृतार्था भवन्ती-
त्याह जरेति। जरामरणयोनिरसनार्थ मामाश्रित्य ये प्रयतन्ते,
ते तत् परं ब्रह्म विदुः, क्षत्स्नमध्यात्मश्च विदुः येन तत् प्राप्तयं, तं
देहादियतिरिक्त शुद्धमात्मानञ्च जानन्तीत्यर्थः, तत्साधनभूतमखिल
लरहस्यं कर्म च जानन्तीत्यर्थः ॥ २६ ॥

खप्तमोऽध्यायः । १०३ साधिभूताधिदेवं मां साधियशच ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० इति श्रीमद्भगवहीतासुपनिषत्सु ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ ७ नचैवम्भूतानां योगभं शशङ्कापीत्याह साधिभूतेति । अधि- भूतादिशब्दानामर्थ श्रीभगवानेवोत्तराध्याये याख्यास्यति, अधि- भूतेनाधिदेवेन च सह अधियज्ञेन च सह मां ये जानन्ति, ते युक्त- चेतखो मय्यासक्तमनसः प्रयाणकालेऽपि मरणसमयेऽपि मां विटु- र्जानन्ति, न तु तदापि याकुलीभूय मां विस्मरन्ति, अतो मद्भक्तानां न योगर्भशशङ्कति भावः ॥ ३० ॥ वामन्येव योन ब्रह्मज्ञानमवाप्यते । इति विज्ञानयोगाय सप्तमे सम्यकाशितम् ॥ इति श्रीधरस्वामिकतायां टीकायां सप्तमोऽध्यायः समाप्तः॥७॥ 1.

अष्टमोऽध्यायः। अज्जुन उवाच । किं तद्ब्रह्म किमध्यात्म किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतञ्च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ १ अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ श्रीभगवानुवाच। अक्षरं परमं ब्रह्म स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते । ब्रह्मकर्माधिभूतादि विदुः कोकचेतसः । इत्युक्तं ब्रह्मकर्भादि स्पटमयम उच्यते ॥ पूर्वाध्यायान्ते भगवतोपक्षिप्तानां ब्रह्माध्यात्मादिसप्तपदार्थानां तत्त्वं जिज्ञासुरर्जुन उवाच किं तद्ब्रह्मेतिहाभ्याम् । स्पोऽर्थः ॥१॥ किञ्च अधियज्ञ इति । अन देहे यो यज्ञो वर्तते, तस्मिन् कोऽधियज्ञोऽधिष्ठाता प्रयोजक: फलदाता च क इत्यर्थः। स्वरूपं दृष्ट्वाधिष्ठानप्रकारं एच्छति,-कथं केन प्रकारेण असावस्मिन् देहे स्थित: यज्ञमधितिष्ठतीत्यर्थः । यज्ञग्रहणं सर्जकर्मणामुपलक्ष- णार्थम् । अन्तकाले च नियतचित्तेः पुरुषैः कथं केनोपायेन जेयोऽसि ॥ २॥ प्रश्वक्रमेणेवोत्तरं श्रीभगवानुवाच अक्षरमिति त्रिभिः । चरति न चलतीत्यचरम् । ननु जीवोऽप्यक्षरस्तवाह,-परम यदक्षरं जगतां मूलकारणं तद्ब्रह्म, "एतदै तदक्षरं गार्गि ! । न

अटमोऽध्याय:।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ३
अधिभूतं तरो भावः पुरुषश्चाधिदेवतम् ।।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतांवर ॥४-
ब्राह्मणा अभिवदन्ति” इति श्रुतेः, स्वस्यैव ब्रह्मण एवांशतया
जीवरूपेण भवनं खभावः, स एवात्मानं देहमधिकृत्य भोक्तत्वेन
वर्तमानोऽध्यात्मशब्देनोच्यत इत्यर्थः भूतानां जरायुजादीनां
भाव: सत्ता उत्पत्तिः, उद्भवञ्च “आदित्याज्जायते वृधिः” इति क्रमेण
वृद्धिरुत्कृष्टत्वेन भवनमुद्भवः तौ भूतभावोद्भवौ करोति यो विसर्गो
देवतोदेशेन द्रव्यत्यागरूपो यज्ञः, सर्वकर्मणामुपलक्षणमेतत्, स च
कम्मशब्दवाच्यः॥३॥
किञ्च अधिभूतमिति। क्षरो विनश्वरो भाव: देहादिपदार्थ:,
भूत प्राणिमानमधिकृत्य भवतीत्यधिभूतमुच्यते । पुरुषो वैराज: सूर्य-
मण्डलवर्ती खांशभूतसर्वदेवतानामधिपतिरधिदेवतमुच्यते, अधि-
देवतमधिष्ठात्री देवता, “स वै शरीरी प्रथम: स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत” इति श्रुतेः । अत्रास्मिन्
देहे स्थितोऽहमेवाधियज्ञो यज्ञस्याधिष्ठात्री देवता यज्ञादिकम्म-
प्रवर्तकस्तत्फलदाता च, कथमित्यस्याप्युत्तरमनेनेवोक्तं द्रश्यम्
अन्तर्यामिणोऽसत्तादिभिर्गुणोंववेलक्षण्यन देहान्ततित्वस्य प्रसि-
डत्वात्। तथाच अति:,-"हा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं
वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्तानमन्नन्योऽभिचा-
कमोति”। देहभृतां मध्ये श्रेष्ठ इति सम्बोधयन् त्वमप्येबम्मत-
मन्तर्यामिणं पराधीनवप्रवृत्तिनिवृत्तान्वययतिरेकाभ्यां बोद्धमई-
लौति सूचयति ॥ ४ ॥

१०६ श्रीमद्भगवहीता। अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मनावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५ यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तनावभावितः ॥ ६ तस्मात् सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मध्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्य संशयम् ॥ ७ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्य गामिना। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसीत्यनेन पृटमन्तकाले ज्ञानोपायं तत्फलञ्च दर्शयति अन्तकाल इति। मामोवोक्तलक्षणमन्तर्यामि- रूपं परमेश्वरं स्मरन् देह त्यक्ता यः प्रकर्येण अचिरादिमार्गण उत्तरायणपथा याति, स मड़ावं मद्रूपतां याति, अब संशयो नास्ति, स्मरणं ज्ञानोपायो मझावापत्तिञ्च फलमित्यर्थः ॥ ५ ॥ न केवलं मां स्मरन् मनावं प्राप्नोतीति नियमः, किं तहि यं यमिति। यं यं भावं देवतान्तरं वा अन्यमपि वा अन्तकाले स्मरन् देहं त्यजति, तं तमेव स्मर्यमाणं भावं प्राप्नोति। अन्तकाले भावविशेष स्मरणे हेतुः,-सदा तनावभावित इति। सर्वदा तस्य भावो भावनानुचिन्तनं तेन भावितो वासितचित्तः ॥ ६ ॥ तस्मादिति। यस्मात् पूर्ववासन वान्तकाले स्मृतिहेतुन तु तदा विवशस्य स्मरणोद्यमः सम्भवति, अस्मात सर्वदा मामनुस्मर अनु- चिन्तय, तत् स्मरणं हि चित्त शुद्धि विना न भवति, अतो युध्यस्व चित्त शुद्धार्थ युद्धवादिकं स्वधर्ममनुतिष्ठेत्यर्थः, एवं मय्यर्पितं मनः सङ्कल्पात्मक बुड्विश्च यवसायामिका येन त्वया स त्वमनायासेन मामेव प्रामासि, असंशयः संशयोऽत्र नास्ति ॥ ७ ॥ सन्तत स्मरणस्य चाभ्यासोऽन्तरङ्गसाधनमिति दर्शयन्नाह

अटमोऽध्यायः।
१०७
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥८
कविं पुराणमतुशासितार-
मणोरणौयांसमनुस्मरेद्यः ।
सवस्य धातारमचिन्वरूप-
मादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥2
प्रयाणकाले मनसाचलेन
मत्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भुवोर्मध्ये प्राणमाविश्य सम्यक्
सतं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥१.
!
अभ्यासयोगेति। अभ्यास: सजातीयप्रत्ययप्रवाहः, स एव योग
उयायस्तेन युक्तेनैकाग्रगण अतएव नान्यं विघयं गन्तुं शीलं यस्य
तेन चेतसा दिय द्योतनात्मक परमेश्वरमनुचिन्तयन् हे पार्थ
तमेव यातीति ॥८॥
पुनरप्यनुचिन्तनीयं विशिष्टि कविमिति दाभ्याम् । कवि
सबझं सर्वविद्यानिर्मातारं, पुराणमनादिसितम्, अनुशासितारं
नियन्तारम्, अणोः सूक्ष्मादयणीम्यांसमतिसूक्ष्मम् आकाशकाल-
दिग्मोऽप्यतिसूक्ष्मतरं, सर्वस्य धातारं पोषकम्, अपरिमितमहिम-
त्वादचिन्त्यरूपं मलीममयोर्मनोबुद्धयोरगोचरम्, अादित्यवत् स्वरूप-
प्रकाशात्मको वर्ण: खरूपं यस्य तं, तमसः प्रकृतेः परस्ताइर्तमानं
“वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात्” इति श्रुतेः,
मप्रपञ्चप्रकृति भित्त्वा यस्तिष्ठति, एवम्भूतं पुरुषम् अन्त काले भक्ति-
युक्तो निश्चलेन वित्तेपरहितेन मनसा योऽनुस्मरेत्, मनोनश्चल्ये
हेतुः-योगबलेन सम्यक् सुषमणामागण भ्रुवोमध्ये प्राणमावेश्य इति,
स तं परं पुरुषं परमात्मस्वरूपं दियं द्योतनात्मकं प्राप्नोति ॥॥१०॥

श्रीमद्भगवडीता।
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति
तत् ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११
सम्बहाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूांधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२
प्रोमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३
केवलान्यासयोगादपि प्रणवाभ्यासमन्तरङ्ग विधित्सुः प्रति-
जानीते यदक्षरमिति। यदक्षरं वेदार्थज्ञा वदन्ति, “एतस्य वा
अक्षरस्य प्रशासने गार्शि! सूर्य्याचन्द्रमसौ विधुतौ तिष्ठत” इति
श्रुतेः, वौती रागो येभ्यस्ते वीतरागा यतयः प्रयत्नवन्तो यदिशन्ति,
यच्च ज्ञातुमिच्छन्तो गुरुकुले ब्रह्मचर्य चरन्ति, तत् ते तुभ्यं पदं
पाते गम्यत इति पदं प्राप्यं संग्रहेण संक्षेपेण प्रवक्ष्ये तत्प्राप्नुपायं
कथयिष्यामीयर्थः ॥ ११ ॥
प्रतिज्ञातमुपायं साङ्गमाह सजति दाभ्याम् । सर्बाणौन्द्रिय-
हाराणि संयन्य प्रत्याहृत्य चक्षुरादिभिर्वाह्यविषयग्रहणमकुर्व-
नित्यर्थः, मनश्च हृदि निरुध्य वाह्यविषयस्मरणमप्यकुर्वन्नित्यर्थः, मूर्डि
भ्रुवोर्मध्य प्राणमाधाय योगस्य धारणां स्थैर्यमास्थित आश्रितवान्
सन्।
ओमिति। ओमित्येकं यदक्षरं तदेव ब्रह्मवाचकत्वात्
ब्रह्मप्रतिमादिवब्रह्मप्रतीकत्वाद्दा ब्रह्म, तयाहरन्नुच्चारयन् तदा-
व्यच्च मामनुस्मरन्नेवं देहं त्यजन् यः प्रकरण याति अर्चिरादि-
मागण, स परमां श्रेष्ठां महतिं प्राप्नोति ॥ १२ ॥ १३ ॥

अश्मोध्यायः। अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तत्य योगिनः॥ १४ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ आ ब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्त्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ एवञ्चान्तकाले धारणया मत्प्राप्तिनित्याभ्यासवशत एव भवति, नान्यस्येति पूर्वोक्तमेवानुस्मारयति अनन्यति। नास्यन्यस्मिन् चेतो यस्य तथाभूतः सन् यो मां सततं निरन्तरं नित्यशः प्रतिदिनं स्मरति, तस्य नित्ययुक्तस्य लमाहितस्याहं सुखेन लभ्योऽस्मि, नान्यस्यति ॥ १४॥ योवं सुलभो सि, तत: किमत आह मामिति । ভফলা महात्मानो मद्भक्ता मां प्राप्य पुनर्दु :खाश्रयमनित्यञ्च जन्म न प्राप्नु- वन्ति, यतस्ते परमां सिद्धिं मोक्षमेव प्राप्ताः। पुनर्जन्मनो दुःखा- नाञ्चालयं स्थानं मामुपेत्य न प्राप्नुवन्तीति वा ॥ १५ ॥ तदेवं सर्वेष्वपि लोकेषु पुनराशत्तिं दर्शयन् निर्धारयति आ ब्रह्म- भुवनादिति। ब्रह्माणो भुवनं वासस्थानं ब्रह्मलोकस्तमभिव्याप्य सबै लोकाः पुनरावर्तनशीला: ब्रह्मलोकस्यापि विनाशिवात्, तत्प्राप्ता- नामनुत्पन्नज्ञानानामवश्यम्भावि पुनर्जन्म, य एवं क्रममुक्तिफलाभि- रुपासनाभिब्रह्मलोक प्राप्तास्तेषामेव तत्रोत्पन्नज्ञानानां ब्रह्मणा सह मोक्षो नान्येषाम् । तथाच,-"ब्रह्मणा सह ते सबै सम्याप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्त कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ परस्यान्ते ब्रह्मणः परमायुधोऽन्ते कृतात्मानो ब्रह्मभावापादितमनोत्तयः, - श्रीमद्भगवहीता। सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । राविं युगसहस्रान्तां तेऽहोरावविदो जनाः ॥ १७ अव्यक्ताव्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । कम्मदारेण येषां ब्रह्मलोकप्राप्तिस्तेषां न मोक्ष इति पारनिष्ठितिः, मामुपेत्य वर्तमानानान्तु पुनर्जन्म नास्त्येवेति ॥ १६ ॥ ननु च तपखिनो दानशीला वीतरागास्तितिक्षवः। तेलोक्य- स्योपरि स्थानं लभन्त शोकवर्जितम् ॥” इत्यादिपुराणवाक्ये खि- लोक्या: सकाशान्महर्लोकादीनामुत्कृष्टत्वं गम्यते, विनाशित्वे च सईघामवशिय कथमसौ विशेष: स्यादित्याशङ्कय बहुकालावस्था- यित्वनिमित्तोऽसौ विशेष इत्याशयेन स्वमानेन प्रतवर्षायुधो ब्रह्मणो- ऽहन्यहनि त्रिलोक्या उत्पत्तिनिशि निशि च प्रलयो भवतीति दर्शथि- ध्यन् ब्रह्मणोऽहोरात्रयोः प्रमाणमाह सहस्रति। सहसं युगानि पर्यन्तोऽवसानं यस्य ताह्मणो यदहस्खये विदुः, युगसहस्रमन्तो यस्यास्तां रात्रिञ्च योगबलेन ये विदुस्त एव सर्वज्ञा जना अहोरात्र- विदः, येघान्तु केवलं चन्द्रादित्यगत्ये व ज्ञानं, ते तथाहोरात्रविदो न भवन्ति अल्पदर्शित्वात् । युगशब्दनान चतुर्युगमभिप्रेतं “चतुर्युग- सहस्रन्तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते” इति विष्णु पुराणोक्तः । ब्रह्मण इति च महर्लोकादिवाखिनासुपलक्षणार्थम् । तत्रायं कालगणनाप्रकारः, -मनुष्याणां यद तद्देवानामहोरात्रं ताशेरहोराः पक्षमासादि- कल्पनया स्वदशभिर्वर्धमहश्चतुर्युगं भवति चतुर्युगसहस्रन्तु ब्रह्मणो दिनं, तावत्प्रमाणैव रात्रिस्ताशेचाहोरात्र: पक्षमामादिक्रमेण वर्षशतं ब्रह्मणः परमायुरिति ॥ १७ ॥ तत: किमत आह अध्यक्तादित्यादि। कार्यस्यायक्तरूयं कारणा- त्मकं तस्मादयक्तात कारणरूपात यज्यन्त इति यक्तयश्चराचराणि अधमोऽध्यायः। रात्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८ भूतग्रामः स एवायं भूला भूत्वा प्रलीयते । रात्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १८ परस्तस्मात् तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २० ॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । भूतानि प्रादुर्भवन्ति । कदा?-अहरागमे ब्रह्मणो दिवसस्योपक्रमे । तथा रावेरागमे ब्रह्म शयने तस्मिन्नेवायत्तसंज्ञके कारणरूपे प्रलयं यान्ति । यदा तेहोरात्रविद इत्येतन्न विधीयते, किन्तु ते प्रसिद्धा अहोरात्रविदो जना ब्रह्मणो यदहविदुस्तस्याङ्ग आगमेऽयक्ताद्यतयः प्रभवन्ति, याञ्च रात्रि विदुस्तस्या रावरागमे प्रलोयन्त इति इयोरवयः ॥ १७॥ तत्र च कृतनाशाकृताभ्यागमशङ्कां वारयन् वैराग्याचँ सृष्टि- प्रलयप्रवाहस्याविच्छेदं दर्शयति भूतग्राम इति। भूतानां चराचर- प्राणिनां ग्राम: समूहो य: प्रागासीत्, स एवायमहरागमे भूत्वा भूत्वा रानरागमे प्रलीयते प्रलीय प्रलीय पुनरप्यहरागमे वशः कम्ांदिपरतन्त्रः सन् प्रभवति नान्य इत्यर्थः ॥ १६ ॥ लोकानामनित्यत्वं प्रपच्चा परमेश्वरस्वरूपस्य नित्यत्वं प्रपञ्चयति पर इति दाभ्याम् । तस्माचराचरकारणभूतादयतात् परत्तस्यापि कारणभूतो योऽन्यस्त दिलक्षणोऽयक्तञ्चक्षुरास्तगोचरो भावः सनातनो- नादिः, स तु सबै कार्यकारणलक्षणेषु भूतेषु नभ्यत्स्वपि न विनश्यति। अविनाशे प्रमाणं दर्शयन्नाह अद्यत इति । यो- भावोऽतीन्द्रियः अक्षरः प्रवेशनाशशून्य इति तथा “अक्षरात् सम्भव- तौह विश्वम्" इत्यादि श्रुतिष्वक्षर इत्युक्त:, तं परमां गतिं गम्यं ११२ श्रीमद्भगवद्गीता। यं प्राप्य न निव न्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१ पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया। यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सवमिदं ततम् ॥ २२ यत्र काले बनावृत्तिमावत्तिञ्चैव योगिनः प्रयाता यान्ति तं कालं वच्यामि भरतर्षभ ॥ २३ 1 , पुरुषार्थमाहुः, “पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गति:' इत्यादिश्रुतयः । परमगतित्वमेवाह,-यं प्राप्य न पुननिवर्तन्त इति। तच्च ममैव धाम स्वरूपम्। ममेयुपचारे घष्ठी राहोः शिर इतिवत् । अतोऽहमेव परमा गतिरित्यर्थः ॥ २० ॥ २१ ॥ तत्प्राप्तौ च भक्तिरन्तरङ्गोपाय इत्युक्तमेवेत्याह पुरुष इति । म चाहं परः पुरुषोऽनन्यया न विद्यतेऽन्यः शरणत्वेन यस्यास्सया एकान्तभक्त्यैव लभ्यो नान्यथा । परत्वमेवाह,--यस्य कारणभूत- स्यान्तमध्ये भूतानि स्थितानि, येन च कारणभूतेनेदं सर्वं जगत् ततं व्याप्तम् ॥ २२ ॥ तदेवं परमेश्वरोपासकास्तत्पदं प्राप्य न निवर्तन्त, अन्य त्वावर्तन्त इत्युक्तं, तत्र केन मार्गेण गता नावर्तन्ते, केन वावर्त्तन्त इत्यपेक्षायामाह यति यत्र यस्मिन् काले प्रयाता योगिनो- नात्तिं यान्ति, यस्मिंच काले प्रयाता आत्तिं यान्ति, तं कालं वच्यामौत्यन्वयः। अत्र च रश्मानुसारी अतञ्चायनेऽपि दक्षिण इति सूत्रितन्यायेनोत्तरायणादिकालविशेषमरणस्य त्वविवक्षितत्वात् काल- शब्देन कालाभिमानिनीभिरातिवाहिकीभिर्देवताभिः प्राप्यो मार्ग उपलक्ष्यते, अतोऽयमर्थः, यस्मिन् कालाभिमानिदेवतोपलक्षिते मार्गे प्रयाता योगिन उपासकाः कम्र्मिणश्च यथाक्रममनात्तिच्च यान्ति, तं कालाभिमानिदेवतोपलक्षितं मार्ग कायष्यामीति । ।

अधमोध्यायः। ११३ अनियोतिरहः शुलः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्मा ब्रह्मविहो जनाः ॥ २४ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५ अग्निज्योतिघो: कालाभिमानित्वाभावे पि भूयसामहरादिपाब्दो- क्तानां साहचर्यादान्त्रवणमित्यादिवत् काल पान्देनोपलक्षण मविरुद्धम् ॥२३॥ तवानावत्तिमार्गमाह अभिरिति । अग्निज्योति:शब्दाभ्यां "तेर्चियमभिसम्भवन्तौ” इति श्रुत्युक्ताचिरभिमानिनौ देवतोपलक्ष्यते, अहरिति दिवसाभिमानिनी, शुक्ल इति शुक्लपक्षाभिमानिनी, उत्तरायणरूपा: घणमासा इत्युत्तरायणाभिमानिनौ, एतच्चान्या- सामपि श्रुत्युक्तानां संवत्सरदेवलोकादिदेवतानामुपलक्षणार्थम्, एवम्भूतो यो मार्गस्तत्र प्रयाता गता भगवदुपासका जना ब्रह्म प्राप्नु- वन्ति, यतस्ते ब्रह्मविदः । तथाच श्रुतिः,-"तेऽचिघमभिसम्भवन्ति अर्चियोऽहरहु आपूय॑माणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान् घणमासा- नुदादित्य एति मासेभ्यो देवलोकम् इति ॥ २४ ॥ आवृत्तिमार्गमाह धूम इति । धूमाभिमानिनौ देवता, रात्रप्रादि- पाब्देश्च पूर्ववदेव रात्रिचा पक्षदक्षिणायनरूपघणमासाभि- मानिन्यस्तिस्रो देवता उपलक्ष्यन्ते, एताभिरुपलक्षितो यो मार्गस्तत प्रयात: कम्मयोगी चान्द्रमसं ज्योतिस्तदुपलक्षितं स्वर्गलोकं प्राप्य तनेछापूर्तकम्नफलं भुक्ता पुनरावर्तते । तत्रापि श्रुतिः,-"ते धम- मभिसम्भवन्ति धमाद्रात्रि रात्ररपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाण पक्षा- वान् घण्मासान दक्षिणादित्य एति मासेभ्यः पिटलोक पिटलोकात ११४ श्रीमनमबहोता। । शुक्ल कृषो गतौ वेते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्य नावृत्तिमन्ययावतते पुनः ॥ २६ नेते एतौ पार्थ जानन् योगी मुद्धति कश्चन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो मवा न ॥ २७ वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टम् । चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्यानं सवन्ति' इत्यादि। तदेवं निवृत्तिकम- सहितोपासनया क्रममुक्तिः, काम्यकम्मभिश्च स्वर्गभोगानन्तरमा- वृत्तिः, निधिवकम्मभिस्तु नरकभोगानन्तरमावृत्तिः, क्षुद्रकम्मणान्तु जन्तूनाम् अत्रैव पुन:पुनर्जन्मति द्रष्टयम् ॥ २५ ॥ उक्तमार्गावुपसंहरति शुलति। शुक्लाचिंरादिगति: प्रकाश- मयत्वात्, कणा धमादिगतित्तमोमयत्वात, एते गती मार्गों ज्ञान- कम्माधिकारिणो जगत: शाश्वते अनादी सम्मते संसारख्यानादित्वात, तयोरेकया शुक्लया अनात्तिं मोक्षं याति, अन्यया कृष्णाया तु पुनरावर्तते ॥ २६ ॥ मार्गज्ञानफलं दर्शयन् भक्तियोगमुपसंहरति नैते इति। एते सृती मार्गों मोक्षसंसारप्रापको जानन् कश्चिदपि योगी न मुह्यति मुखबुद्धया खर्गादिफल न कामयते, किन्तु परमेश्वरनिष्ठ एव भवतीत्यर्थः । स्पटमन्यत् ॥ २७ ॥ अध्यायार्थमटप्रश्नार्थनिर्णयं सफलमुपसंहरति वेदेविति । वेदेख अध्ययनादिभिः, यज्ञेषु अनुष्ठानादिभिः, तपासु कायशोषणा- दिभिः, दानेषु सत्पात्रेऽर्पणादिभिः, यत् पुण्यफलमुपदिरं शाखेषु तत्सबमायेति ततोऽपि श्रेष्ठं योगेन्वर्थं प्राप्नोति। किं कृत्वा.? ।

अष्टमोऽधायः।
अत्यति तत् सम्वमिदं विदिखा
योगी परं स्थानमुपति चायम् ॥ २८
इति श्रीमद्भगवहौतासुपनिषत्सु अक्षरब्रह्मयोगो
नाम अष्टमोऽध्यायः॥८॥
इदमश्नार्थ निर्णयेनोक्तं तत्त्वं विदित्वा, ततश्च योगी ज्ञानी भवा
परमुत्कृष्टम् आद्यं जगन्मूलभूतं स्थानं विष्णोः पदं प्राप्नोति ॥२८॥
इति श्रीधरस्वामिझतटीकायां अटमो.
ऽध्याय:समाप्तः॥6॥

नवमोऽध्यायः। श्रीभगवानुवाच। इदन्तु ते गुह्यतमं प्रवच्याम्यनसूयवे। ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोच्य से शुभात् ॥ १ राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धम्मा सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २ परेशः प्राप्यते शुद्धभत्यति स्थितमरमे । नवमे तु तदैश्वर्य्यमत्याशयं प्रपञ्चाते । एवं तावत् सप्तमाछमयोः स्वीयपरमेश्वरतत्त्वं भक्त्येव सुलभः, नान्यथेत्युक्तमिदानीमचिन्त्यं स्वकीयमैश्वयं भक्तञ्चासाधारणं प्रभावं प्रपञ्चयिष्यन् श्रीभगवानुवाच इदमिति। विशेषेण ज्ञायते अनेनेति विज्ञानमुपासनं तत्महितं ज्ञानमीश्वरविषयमिदन्तु ते नसूयवे पुन:- पुनः स्वमाहात्मामेवोपदिशतीत्येवं परमकारुणिके मयि दोषदृष्टि- रहिताय तुभ्यं वक्ष्यामि। तुशब्दो वैशिष्टा। तदेवाह गुह्यतम- मित्यादिना। गुह्यं धर्मज्ञानं, ततो देहादियतिरिक्तात्मज्ञानं गुह्यतरं, ततोऽपि परमात्मज्ञानमतिरहस्यत्वाद्गुह्यतमम् । यज- ज्ञात्वाऽशुभात् संसारबन्यान्मोक्ष्यसे सयराव मुक्तो भविष्यसि ॥ १ ॥ किञ्च राजविति। इदं ज्ञानं राजविद्या विद्यानां राजा, राजगुह्यं गुह्यानाञ्च राजा, विद्यासु गोप्येषु चातिरहस्यं श्रेष्ठ- मित्यर्थः। राजदन्तादित्वादुपसर्जनस्यापि परत्वम्। राज्ञां विद्या राज्ञां गुह्यमिति वा। उत्तमं पवित्रमिदमत्यन्तपावनं, ज्ञानिनां प्रत्यक्षावगमन प्रत्यक्षः स्पोऽवगमोऽवबोधो यस्य तत् प्रत्यक्षावगम ।

नवमोऽध्यायः । ११० अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवमनि ॥ ३ मया ततमिदं सव्वं जगदव्यक्तमूर्त्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ४ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । दृष्टफल मित्यर्थः, धमा धमादनपेतं वेदोक्तसर्वधर्म फलत्वात्, कच्च सुसुखं सुखेन कर्तुं शक्यमित्यर्थः, अश्ययञ्चाक्षय्यफलत्वात् ॥ २ ॥ नन्ववमप्यतिसुकरत्वेन के नाम संसारिण: स्युस्तताह अश्रद्द- धाना इति। अस्य भक्तिसहित ज्ञानलक्षणस्य धम्मस्थति कम्मणि घडी। इमं धर्ममश्रद्दधाना आस्तिक्ये नास्वीकुवन्त उपायान्तरे- मन्त्राप्तये कृतप्रयत्ना अपि मामप्राप्य ग्टत्युयुक्त संसारवमनि निव- तेन्ते न्टन्युयाप्ने संसारमार्गे परिभ्रमन्तीत्यर्थः ॥ ३ ॥ तदेवं वक्तयतया प्रस्तुतस्य ज्ञानस्य स्तुत्या श्रोतारमभिमुखी- कृत्य तदेव ज्ञानं कथयति मयेति द्वाभ्याम् । अयक्ता अतीन्द्रिया मूर्तिः स्वरूपं यस्य ताशेन सया कारणभूतेन सनमिदं जगत् ततं याप्तं “तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्” इत्यादि श्रुतेः, अतएव कारण- भूते मयि तिष्ठन्तीति मतम्थानि सर्वाणि भूतानि चराचराणि, एवमपि घटादिय स्वकार्येषु न्टत्तिकेव तेषु भूतेषु नाहमवस्थित आकाशवदसङ्गत्वात् ॥ ४ ॥ किचन चेति । न च मयि स्थितानि भूतानि असङ्गत्वादेव मम । ननु तहि थापकत्वमाश्रयत्वञ्च पूर्वोक्तं विरुद्धमित्याशङ्कयाह पश्यति। मे ऐश्वरमसाधारणं योगं युक्ति अघटनघटनाचातुर्य- मिदं पश्य, मदीययोगमायावभवस्थावितक्यंत्वान्न किञ्चिविरुद्ध- मित्यर्थः। अन्यदयाचयं पश्येयाह भूतेति। भूतानि वित्ति

११९
गवङ्गीता
।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥५
यथाकास्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानौत्युपधारय ॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् ।
कल्पवये पुनस्तानि कल्यादौ विरजाम्यहम् ॥ ७
प्रकृति खामवष्टस्य विरजामि पुनःपुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥८
।
धारयतीति भूतभृत्, भूतानि भावयति पालयतीति
भूतभावन:.
एतम्भूतोऽपि ममात्मा परं स्वरूयं भूतस्थो न भवतीति । अयं भाव:,
यथा देहं बिभ्रत् पालयंश्च जीवो हङ्कारेण तत्संश्लिष्यस्तिष्ठति,एवमई
भूतानि धारयन् पालयन्नपि तेघु न तिष्ठामि निरहङ्कारत्वादिति ॥ ५
असं लियोरपि आधाराधेयभावं इशान्तनाह यधेति । अवकाशं
विनावस्थानानुपपत्तनित्यमाकाशस्थितो वायुर्यथा । सर्वत्रगोऽपि
महानपि नाकाशेन संश्लिष्यते निरवयवत्वेन संश्लेषायोगात, तथा
सर्वाणि भूतानि मयि स्थितानि जानौहि ॥ ६ ॥
तदेवमलङ्गस्यैव योग्मायया स्थितिहेतुत्वमुक्तां, तयैव सृष्टि-
प्रलयहेतुत्ववाह सर्चेति। कल्पक्षये प्रलयकाले सर्वाणि भूतानि
मदीयां प्रकृति यान्ति त्रिगुणात्मिकायां मायायां लौयन्ते, पुन:
कल्पादौ तरिकाले तानि क्रिजामि विशेषेण सृजामि ॥ ७॥
नन्वसङ्गो निर्विकारश्च त्वं कथं सृजसीत्यपेक्षायामाह प्रकृति-
मित्यादि। स्वां स्वाधीनां प्रकृतिमवष्टभ्य अधिष्ठाय प्रलये लीनं
सन्तं चतुर्विधमिमं सर्च भूतग्रामं कर्मादिपरवशं पुन:पुनर्विविधं
सृजामि विपोघेण सृजामीति वा। कथम् ?–प्रकृतेर्वशात् प्राचीन-
कम्मनिमित्ततत्तत्वभाववशात् ॥ ८ ॥

नवमोऽध्यायः। নানি শব্দ ফি নিম্ননি সুনয়। उदास नवदासीनमसतं तेषु कर्मसु॥ मयाध्यन्नेगा प्रकृतिः सूयतेसचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगहिपरिवर्त्तते ॥१० अवजानन्ति मामूढ़ा मानुषौं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ मोघाशा मोधकम्माणो मोवज्ञाना विचेतसः । नन्वेव नानाविधानि कर्माणि कुवतत्तव जीवववन्धः कथं न स्यादित्यत आह न च मामिति। तानि विश्वस्यादीनि कम्माणि मां न निवनन्ति कसिक्तिहि बन्धहेतुः, सा चाप्तकामत्वान्मम नास्ति, अत उदासीनवर्तमानस्य मे बन्वं नोपपादयन्ति, उदा- सौनत्वे कर्तृत्वानुपपत्तरुदासीनवत् स्थितमित्युक्तम् ॥ ६ ॥ तदेवोपपादयति मयेति । मया अध्यक्षेण अधिष्ठात्रा निमित्त- भूतेन प्रकृति: सचराचरं विश्वं सूयते जनयति, अनेन मदधिष्ठानेन हेतुना इदं जगदिपरिवर्तते पुन:पुनर्जायते, सन्निधिमानेणाधिष्ठाट- त्वात् कर्तृत्वमुदासीनत्वञ्चाविरुद्धमिति भावः ॥ १० ॥ नववन्मतं परमेश्वरं त्वां किमिति केचिन्नाद्रियन्ते, तत्राह अवजानन्तीति दाभ्याम् । सर्वभूतमहेश्वररूपं मदीयं परं भावं तत्त्वमजानन्तो महा मूर्खा मामवजानन्ति मामवमन्यन्ते। अवज्ञाने हेतुः शुद्धसत्त्वमयीमपि तनुं भक्तो च्छावान्मनुष्याकारामाश्रित- वन्तमिति ॥ ११ ॥ किच मोघाशा इति। मत्तोऽन्यद्देवतान्तरं क्षिप्रं फलं दास्य- तीत्येवभ्मता मोघा निष्फलेवाशा येषां ते, अतएव मदिमुखत्वा- मोघानि निष्फलानि कर्माणि येषां ते, मोघमेव नानाकुतर्काश्रितं ।

१२० श्रीमद्भगवहोता। । राक्षसीमासुरौञ्चैव प्रकृति मोहिनौं सिताः ॥१२ महात्मानस्तु मां पार्थ देवौं प्रकृतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ सततं कौतयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः। नमस्यन्तश्च मां भत्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथत्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ १५ । शास्त्रज्ञानं येषां ते,अतएव विचेतसो विक्षिप्तचित्ताः । सर्वत्र हेतुः, राक्षसों तामसी हिंसादिप्रचुराम, आसुरीञ्च राजसी कामदादि- बहुलां मोहिनौं बुद्वि_शकरौं प्रकृति स्वभावं श्रिता: आश्रिताः सन्तो मामवजानन्तीति पूर्चेणैवान्वयः ॥ १२ ॥ के तहि त्वामाराधयन्तीत्यत आह महात्मान इति । महात्मान: कामायनभिभूतचित्ताः, अतएव अभयं सत्त्वसंशुद्धिरित्यादिना वक्ष्यमाणां देवी प्रकृति स्वभावमाश्रिताः, अतएव मयतिरेकेण नास्त्यन्यस्मिन् मनो येषां ते तु भूतादिं जगत्कारणम् अव्ययं नित्यच्च मां ज्ञात्वा भजन्ति ॥ १३ ॥ तेषां भजनप्रकारमाह सततमिति डाभ्याम् । सततं सर्वदा स्तोत्रमन्त्रादिभिः कीर्तयन्तः केचिन्नामुपासते सेवन्ते, हानि ब्रतानि नियमा येषां ताशा: सन्तो यतन्तञ्च ऐश्वर्या ज्ञानादिषु प्रयत्न कुर्वन्तः केचित, केचिनक्या नमस्यन्तञ्च प्रणमन्त:, अन्ये नित्ययुक्त्ता अनवरतमवहिताः सेवन्ते। भये ति नित्ययुक्ता इति च कीर्तना- दिष्वपि द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ किच्च ज्ञानेति। वासुदेवः सर्वमित्येवं सर्वात्मदर्शनं ज्ञानं, तदेव यज्ञस्तेन ज्ञानयज्ञेन मां यजन्त: पूजयन्तोऽन्येऽप्युपासते, तत्रामि

गवमोऽध्याय:।
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः।
वेद्यं पवित्रमोकार ऋक् साम यजुरेव च ॥ १७
गतिभा प्रभुः साक्षी निवासः परग सहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं वीजमव्ययम् ॥ १८
केचिदेकत्वेनाभेदभावनया, केचित् पृथग्भावनया दासोऽहमिति,
केचित् तु विश्वतोमुखं सर्वात्मकं मां बहुधा ब्रह्मरुद्रादिरूपेणो-
पाखते ॥ १५ ॥
सर्वात्मतां प्रपञ्चयति अहं क्रतुरिति चतुर्भिः। क्रतुः श्रौतो-
निधोमादिः, यज्ञः स्मार्त: पञ्चयज्ञादिः, स्वधा पिनार्थ श्राद्धादिः,
औषधम् अोषधिप्रभवमन्नं भेषजं वा, मन्त्री याज्यपुरोधोवाक्यादिः,
आज्यं होमादिसाधनम्, अग्मिराहवनीयादिः, हुतं होमः, एतत्
सबमहमेव ॥ १६ ॥
किच्च पिताहमस्येति । धाता कर्मफलविधाता, वेद्य जयं
वस्तु, पवित्र शोधकं प्रायश्चित्तात्मकं वा, प्रोङ्कारः प्रणवः, ऋगादयो
वेदाचाहमेव । स्पटमन्यत् ॥ १७ ॥
किच गतिरिति । गन्यत इति गति: फलं, भर्ता पोषणकर्ता,
प्रभुनियन्ता, साक्षी शुभाशुभद्रटा, निवासो भोगस्थानं, शरणं
रक्षकः, सुहृत हितकर्ता, प्रकण भवत्यनेनेति प्रभवः स्रथा, प्रली-
यतेऽनेनेति प्रलयः संहर्ता, तिष्ठन्त्यस्मिन्निति स्थानमाधारः, निधी-
यतेऽस्मिन्निति निधानं लयस्थानं, वीजं कारण, तथाप्यययमविनाशि
न तु ब्रीह्यादिवीजव हिनश्वरमित्यर्थः ॥ १८ ॥

१२२
श्रीमद्भगवद्गीता।
तपाम्यहमहं वर्ष निग्रहान्युत्सृजामि च ।
अमृतञ्चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ १८
विद्या मां सोमपाः पूतपापा
यज्ञेरिष्ट्रा वर्गतिं प्रार्थयन्ते।
पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
मनन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥ २०
ते
स्टत्युञ्च
किच्च तपाम्यहमिति । आदित्यात्मना स्थित्या निदाघकाले
तयामि जगतस्तापं करोमि, वृष्टिसमये च वर्धणमुत्जामि विमु-
श्वामि, कदाचित् तु वर्ष निर हामि आकर्षामि, अग्टतं जीवनं
नाशः, सत् स्थूलं दृश्यम् असच्च सूक्ष्ममदृश्यम् एतत् सर्वमहमेवेति
एवं मत्वा मामेव बहुधोपासते इति पूर्वणेवान्वयः ॥ १६ ॥
तदेवमवजानन्ति मां मका इत्यादिश्लोकदयेन क्षिप्रफलाशया
देवतान्तरं यजन्तो मां नाद्रियन्त इत्यभक्ता दर्शिता:, महात्मानस्तु मां
पार्थत्यादिना च भक्ता उक्तास्तत्रैकत्वेन पृथक्लेन वा ये परमेश्वर
न भजन्ति, तेषां जन्मम्टयुप्रवाहो दुर्जार इत्याह विद्या इति
हाभ्याम् । ऋग्यजुःसामलक्षणास्तिस्रो विद्या येषां ते त्रिविद्यास्त्रि-
विद्या एव विद्या: खार्थेऽण । तिम्रो विद्या अधीयन्ते जानन्तीति
वा विद्या वेदत्रयोक्तकम्मेपरा इत्यर्थः, वेदत्रयविहितेयंशेर्मा-
मिट्वा ममेव रूपं देवतान्तरमित्यजानन्तोऽपि वस्तुत इन्द्रादिरूपेण
मामेवेष्ट्वा संपूज्य यज्ञशेषं सोमं पिबन्तीति सोमपास्तेनैव पूतपापा:
शोधितकल्मषाः सन्तः स्वर्गतिं स्वर्ग प्रति गतिं ये प्रार्थयन्ते, ते
पुण्यफलरूपं सुरेन्द्रलोकं स्वर्गमासाद्य प्राप्य दिवि स्वर्गे दिद्यानुत्त-
मान देवानां भोगानश्नन्ति भुञ्जते ॥ २० ॥

नवमोऽध्यायः । ते तं भुला वर्गलोकं विशाल तौणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं वयोधर्मामनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्त ॥ २१ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ २२ येऽप्यन्यदेवता मक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ अहं हि सवयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । ततच ते तमिति। ते खर्गकामास्तं प्रार्थितं विपुलं स्वर्गलोक तत्मुखं भुला भोगप्रापके पुराये क्षीणे सति मतालोकं विशन्ति, पुन- रप्येवमेव वेदत्रयविहितं धर्ममनुगता: कासकामा भोगान् कामय- माना गतागतं यातायातं लभन्ते ॥ २१ ॥ मद्भक्तास्तु मत्प्रसादेन हतार्था भवन्तीत्याह अनन्या इति । अनन्या नास्ति मातिरेकेणान्यत् कान्यं येषां ते तथाभूता ये जना मां चिन्तयन्तः सेवन्ते, तेषान्तु नित्याभियुक्तानां सर्वथा मदेक- निष्ठानां योग धनादिलाभं क्षेमञ्च तत्मालनं, मोक्षं वा, तैरप्रार्थित- मपि अहमेव वहामि प्रापयामि ॥ २२ ॥ ननु च त्वातिरेकेण वस्तुतो देवतान्तरस्थाभावादिन्द्रादि- सेविनोऽपि त्वद्भक्ता एवेति कथं ते गतागतं लभेरंतबाह ये पोति । श्रद्धयोपेताः सन्तो ये जना अन्य देवता इन्द्रादिरूपा यजन्त, तेऽपि मामेव यजन्तीति सत्यं किन्तु अविधिपूर्वकं मोक्षज्ञापकं विधि विना यजन्ति, अतस्ते पुनरावर्तन्त ॥ २३ ॥ एतदेव विवृणोति अहमिति। सर्वेषां यज्ञानां तत्तद्देवता- श्रीमद्भगवद्गीता। न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्चावन्ति ते ॥ २४ यान्ति देवव्रता देवान् पिढन् यान्ति पिटव्रताः। भूतानि यान्ति भूतेज्या'यान्ति मद्याजिनोऽपि माम्२५ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्तपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६ रूपेणाहमेव भोत्ता प्रभुश्च स्वामी फलदाताप्यहमेवेत्यर्थः, एवम्मतं मां ते तत्त्वेन यथावन्नाभिजानन्ति, अतश्चवन्ति प्रच्यवन्ते पुनर। वर्तन्ते, ये तु सर्वदेवतासु मामेवान्तर्यामिणं पश्यन्तो यजन्ति, ते तु - नावर्तन्ते ॥ २४ ॥ तदेवोपपादयति यान्तीति। देवेविन्द्रादिषु बतं नियमो येषां ते देवत्रता देवान् यान्ति अतः पुनरावर्तन्ते, पिट व्रतं येषां श्राद्धादिक्रियापराणां ते पितॄन् यान्ति, सूतेषु विनायक- माटगणादिषु इज्या पूजा येषां ते भूतेज्या भतानि यान्ति, मां यडुं शीलं येषां ते मयाजिनस्ते तु मामक्षयं परमानन्दस्वरूपं यान्ति ॥ २५ ॥ तदेवं स्वभक्तानामक्षयफलमुक्का अनायासत्वश्च स्वभक्तर्दयति पत्रमिति। पत्रपुष्यादिमानमपि मह्यं भक्या यः प्रयच्छति, तस्य प्रयतात्मनः शुचित्तस्य निष्कामभक्तस्य तत् पत्रव्यादिकं भक्त्या तेनोपहृतं समर्मितमहमश्नामि प्राप्नोमि प्रोत्या गृहामि, न हि महाविभूतिपते: परमेश्वरस्य मम क्षुद्रदेवतानामिव साध्ययागादिभिः परितोषः स्यात् किन्तु भक्तिमात्रेण, अतो भक्तेन समर्पितं यत्किश्चित् पत्रादिमानमपि तदनुग्रहार्थमेवानामीति भावः ॥२६॥ बहुवित्त-

नवमोऽध्यायः।
१२५
यत् करोषि यदनासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७
शुभाशुभफलैरेवं मोच्यसे कमबन्धनैः।
सन्न्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपेष्यसि ॥ २८
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे देष्योऽस्ति न प्रियः।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ २८
अपि चेत् सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
रापाटा
खभावतः
न च फलपुष्यादिकमपि यज्ञार्थपशुसोमादिद्रयवन्मदर्थमेवोद्यमै-
समर्पणीयं, किं तईि यत् करोषौति ।
शाखतो वा यत्किञ्चित् कर्म करोधि, तथा यदनासि, यज्जुहोधि,
यद्ददासि, यच्च तपस्यसि तपः करोधि, तत् सर्व मथ्यर्पितं यथा
भवति एवं कुरुष्व । एवञ्च यत् फलं प्रामाखि तच्छृणु त्याह शुभा-
शुभेति । एवं कुर्वन् कम्मवन्वनैः कम्मेनिमित्तैरिटानिष्टफलर्मुक्तो
भविष्यसि कम्मणां मयि समर्पितत्वेन तव तत्फलसम्वन्धानुपपत्तेः,
तैश्च विमुक्तः सन् सन्यासयोगयुक्तात्मा सन्यासः कर्मणां मदर्पण
स एव योगस्तेन युक्त आत्मा चित्तं यस्य तथाभूतस्वं मां
प्राप्मासीत्यर्थः ॥ २७ ॥२८॥
यदि तु भक्तभ्य एव मोचं ददासि नामक्तेभ्यस्तहि तवाघि
किं रागदेवादिकृतं वैषम्यमस्ति नेत्याह समोऽहमिति। सबैघु
भूतेष्वह सम:, अतो मम प्रियश्च द्वेष्यश्च नास्तेधव, एवं सत्यपि ये
मां भजन्ति ते भन्या मयि वर्तन्ते, अहमपि तेष्वनुग्राहकतया
अयं भावः,-यधाग्नेः खसेवकेष्वेव तमःशीतादिदुःखमपा-
कुर्वतोऽपि न वैषम्यं, यथा वा कल्पवृक्षस्य, तथैव भक्तपक्ष-
पातिनोऽपि मम वैषम्यं नास्ताव, किन्तु मङ्गक्तरेवायं महिमेति ॥२६॥

१२६ श्रीमद्भगवद्गीता। माधुरेव स मन्तव्यः सम्यगव्यवसितो हि सः॥ ३० क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति। कौन्त्य प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रगाश्यति ॥ ३१ मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः। स्वियो वैश्यास्तथा शूट्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥३२ अपि च मङ्गक्तरेवायमवितक्यः प्रभाव इति दर्शयन्नाह अपि चेदिति। अत्यन्तदुराचारोऽपि यद्यप्यष्टथक्कन एथग्देवतापि वासुदेव एवेति बुद्ध्या देवतान्तरभक्तिमकुर्वन् मामेव परमेश्वर भजते, तहिं साधुः श्रेष्ठ एव स मन्तयः, एव स मन्तयः, यतोऽसौ सम्यग व्यवसित: शोभनमध्यवसायं कृतवान् ॥ ३० ॥ ननु कथं समीचौनाध्यवसायमात्रेण साधुमन्तव्यस्तनाह क्षिप- मिति । सुदुराचारोऽपि मां भजन शीघ्र धम्मचित्तो भवति, ततश्च शाश्वच्छान्तिं चित्तोपलवोपरमरूपां परमेश्वरनिष्ठां नितरां गच्छति प्राप्नोति, कुतर्ककर्कशवादिनो नैतन्मन्येरनिति शङ्काकुलमर्जुन प्रोत्साहयति हे कौन्तेय ! पटहादिमहाघोषपूर्वकं विवदमानानां सतां गत्वा बाहुमुक्षिप्य निःशङ्क प्रतिजानीहि प्रतिज्ञां कुरु, कथं मे परमेश्वरस्य भक्तः सुदुराचारोऽपि न प्रणश्यति, अपि तु कृतार्थ एव भवतीति, ततश्च ते तत्प्रौतिविज़म्भात् विध्वंसितकुतर्काः सन्तो नि:संशयं त्वामेव गुरुत्वेनाश्रयेरन् ॥ ३१ ॥ खाचारभ्रटं मद्भक्तिः पवित्रीकरोतीति किमल चित्रं, यतो मद्भक्तिर्दुष्कुलाननधिकारिणोऽपि संसारान्मोचयतीत्याह मां हीति । येऽपि पापयोनय: स्युनिकरजन्मानोऽन्त्यजादयो भवेयुः, येऽपि वैश्या: केवलं कप्यादिनिरताः, अत: स्त्रियः शूद्राश्चाप्यध्ययनादिरहितास्ते- ऽपि मां यपाश्रित्य संसेच परां गतिं यान्ति हि निश्चितम् ॥ ३२ ॥ !

नवमोऽध्यायः। १२० किं पुनर्लागााः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३३ मन्मना भव मद्भक्तो मयाजी मां नमस्तु । मामेवैष्यसि युक्त्वेवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ इति श्रीमद्भगवहौतासुपनिषत्सु राजगुच्चयोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ यदैवं तदा सत्कुलाः सदाचाराश्च मक्ता: परमां गतिं यान्तीति किं वक्तयमित्याह किं पुनरिति । पुण्या: सुशतिनो ब्राह्मणाः, तथा राजानश्च ते ऋषयश्चेति एवम्मताच परां गतिं यान्तीति किं वक्तयमित्यर्थः। अतखम् इमं राजर्षिरूपं देहं प्राप्य लब्धा मां भजख, किञ्च अनित्यमध्रुवम् असुखं सुखरहितञ्चमं मर्तवलोक प्राप्य अनित्यत्वादिलम्बमकुर्वन् असुखत्वाच्च सुखार्थमुयमं हित्वा मामेव भजस्वेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ भजनप्रकारं दर्शयन्नुपसंहरति मन्मना इति । मथ्येव मनो यस्य स मन्मनास्त्वं भव, तथा ममैव भक्त: सेवको भव, मयाजी मत्यूजनशीलो भव, मामेव च नमस्कुर, एवमेभिः प्रकारे- मत्यरायणः सन्नात्मानं मनो मयि युक्का समाधाय मामेव परमानन्द- रूपमेष्यसि प्राभालि ॥ ३४ ॥ निजमैश्वर्यमाश्चर्य भक्तश्चाङ्गतवैभवम् । नवमे राजगुह्याख्ये कृपयावोचदच्युतः ॥ इति श्रीधरखामिहतायां टीकायां नवभोऽध्यायः ॥६॥ InswesomommaNIMIRE DANCE

दशमोऽध्यायः ।
॥
श्रीभगवानुवाच ।
भूय एव महाबाहो शृणु मे परम वचः ।
यत् तेऽहं प्रौयमाणाय वच्यामि हितकाम्यया ॥ १
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।
अहमादिहि देवानां महर्षीणाञ्च सर्वशः ॥ २
उक्ता: संक्षेपत: पूर्व सप्तमादौ विभूतयः ।
दशमे ता वितन्यन्ते सर्वत्रेश्वरहवये
एवं तावत् सप्तमादिभिलिभिरध्यायर्भजनीयं परमेश्वरतत्त्वं
निरूपितं तदिभूतयश्च सप्तमे 'रसोऽहमभु कौन्तेय" इत्यादिना
संक्षेपतो दर्शिताः, अश्मे च “अधियज्ञोऽहमेवान” इत्यादिना, नवमे च
“अहं क्रतुरहं यज्ञ” इत्यादिना, इदानीं ता एव विभूती: प्रपञ्चयिष्यन्
खभक्तञ्चावश्यकरणीयत्वं वर्णयिष्यन् श्रीभगवानुवाच भूय एवेति ।
महान्तौ युद्धादिखधर्मानुष्ठाने महत्परिचUयां वा कुशलौ बाह
यस्य तथा हे महाबाहो! भूय एव पुनरपि मे वच: टणु,
कथम्भूतं परमं परमात्मनिष्ठं मदचनाम्टतेनैव प्रौतिं प्राप्नुवते तुभ्यं
हितकाम्यया हितेच्छया यदहं वक्ष्यामि तत् ॥ १॥
उक्तस्यापि पुनर्वचने दुर्विज्ञेयत्वं हेतुमाह न मे विदुरिति ।
मे मम प्रकृयं भवं जन्मरहितस्यापि नानाविभूतिभिर्भावं सुरगणा
अघि महर्षयोऽपि भृग्वादयो न जानन्ति । तत्र हेतु: अहं हि
देवानां महर्षीणाञ्चादिः कारणं सर्वशः सब्बः प्रकारैरुत्पादकत्वेन
युद्धादिप्रवर्तकत्वेन च, अतो मदनुग्रहं विना मां केऽपि न
जानन्तीत्यर्थः ॥ २॥

दशमोऽध्यायः। १२६ यो मामजमनादिश्च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढ़ः स मत्त्येषु मध्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ बुद्धिानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयञ्चामयमेव च ॥ ४ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ महर्षयः सप्त पूर्वं चत्वारो मनवस्तथा । एवम्भूतात्मज्ञाने फलमाह यो मामिति। सर्वकारणत्वादेव न विटाते आदिः कारणं यस्य तमनादिम्, अतएवाजं जन्मशून्य लोकानां महेश्वरच मां यो वेत्ति, स मनुष्येघु सम्मोहरहित: सन् सब पायैः प्रमुच्यते ॥३॥ लोकमहेश्वरतां स्फुटयति बुद्धिरिति त्रिभिः । बुद्धिः सारासार- विवेकनपुण्यं, ज्ञानमात्मविषयम्, असम्मोहो याकुलत्वाभावः, क्षमा सहिष्णुत्वं, सत्यं यथार्थभाषणं, दमो वाह्येन्द्रियसंयमः, शमोऽन्त:- करणसंयम:, सुखमनुकूलसंवेदनीयं, दुःखच्च तविपरीतं, भव उद्भवः, अभावस्तविपरीत:, भयं त्रासः, अभयं तहिपरीतम्। अस्य लोकस्य मत्त एव भवन्तीत्युत्तरेणान्वयः । किञ्च अहिंसेति । अहिंसा परपीड़ानिवृत्तिः, समता रागद्देवादिराहित्यं, तुधिदैवलब्धेन सन्तोष:, तप: शारीरादि वक्ष्यमाणं, दानं न्यायारितस्य धनादेः पात्रेऽपंगा, यशः सत्कीर्तिः, अयशो दुकीर्तिः, एते बुद्धिज्ञानादय- स्तविपरीताश्चाबुवयादयो नानाविधा भावा: भावा: प्राणिनां मत्तः सकाशादेव भवन्ति ॥ ४ ॥ ५ ॥ किञ्च महर्षय इति। सप्त महर्षयो भृग्वादयः सप्त ब्राह्मणा इत्येते पुराणे निश्चयं गता इत्यादिपुराण प्रसिद्धास्तेभ्योऽपि पूर्वेन्य ।

१३० श्रीमद्भगवडीता। मनावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ एतां विभूतिं योगच मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविझल्येन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ अहं सदस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मवा भजन्ते मां बुधा मावसमन्विताः ॥८ मच्चित्ता महतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥e चत्वारो महर्षयः सनकादयस्तथा मनव: खायम्भुवादयो मभावा मदीयो भाव: प्रभावो येषु ते हिरण्यगर्भात्मनो ममैव मनसः सङ्कल्पमात्राज्जाताः। प्रभावमेवाह येषामिति । येषां ऋग्वादीनां सनकादीनाच इमा ब्राह्मणाद्या लोके वर्डमाना यथायथं 'पुत्त्र- पौत्रादिरूया: शिध्यपशिष्यादिरूपाश्च प्रजाः प्रजायन्त ॥ ६ ॥ यथोक्तविभूत्यादितत्त्वज्ञानस्य फलमाह एतामिति । एता "भृग्वादिलक्षणां मम विभूति योगच्चैश्वर्यलक्षणं तत्त्वतो यो वेत्ति सः अविकल्प न नि:सशयेन योगेन सम्यग्दर्शनेन युक्तो भवति नास्त्यत्र संशयः ॥ ७॥ । यथा च विभूतियोगयो ने सन्यग्ज्ञानावाप्तिस्तद्दर्शयति अह- मित्यादिचतुर्भिः। अहं सर्वस्य जगतः प्रभवो भृम्बादिमन्वादिरूप- विभूतिहारेणोत्पत्तिहेतुः, मत्त एव च सर्वस्य बुद्धिर्जानमसंमोह इत्यादि सर्व प्रवर्तते, इत्येवं मत्वा अवबुध्य बुधा विवेकिनो भाव- समन्विता: प्रीतियुक्ता मां भजन्ते ॥ ८॥ प्रीतिपूर्वकं भजनमाह मच्चित्ता इति। मय्येव चित्तं येषां ते मच्चित्ताः, मामेव गताः प्राप्ताः प्राणा इन्द्रियाणि येषां ते महतप्राणा: म पितजीवना इति वा, एवम्भूतास्ते बुधा अन्योन्यं दशमोऽधायः। तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रौतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥१० तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भाखता ॥ ११ अर्जुन उवाच। परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् । पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ मां न्यायोपतेः श्रुत्यादिप्रमाणेोधयन्तो बुद्धा च मां कथयन्त: संकीर्तयन्तः सन्त: नित्यं तुष्यन्ति अनुमोदनेन तुहिं यान्ति रमन्ति च निर्बति यान्ति ॥ ६॥ एवम्भतानाच सम्यगज्ञानमहं ददामौत्याह तेषामिति। एवं सततयुक्तानां मय्यासक्तचित्तानां प्रीतिपूर्बकं भजतां तं बुद्धिरूपं योगमुपायं ददामि, तमिति कम् ? येनोपायेन ते मङ्गता मां प्रानुवन्तिः ॥ १० ॥ बुद्धियोगं दत्त्वा च तस्यानुभवपर्यन्तं तमाविष्कृत्याविद्यावतं संसारं नाशयामौत्याह तेषामिति । तेषामनुकम्पार्थमनुग्रहार्थ- मेवाज्ञानाज्जातं तम: संसारायं नाशयामि, कुत्र स्थितः सन् केन वा साधनेन तमो नाशयसीत्यत आह आत्मभावस्थो बुद्धिवृत्तौ स्थितः सन् भाखता विस्फुरता ज्ञानलक्षणेन दीपेन नाशयामि ॥११॥ संक्षेपेणोक्तां विभूलिं विस्तरेण जिज्ञासुभगवन्त स्तुवन्नर्जुन उवाच परं ब्रह्मति सप्तभिः। परं ब्रह्म परं धाम च आश्रयः परमं पवित्र भवानेव । कुत इत्यत ग्राह,-यतः शाश्वतं नित्यं पुरुषं, तथा दियं द्योतनात्मक स्वयंप्रकाशम्, आदिश्चासौ देवश्चति १२२ श्रीमद्भगवद्गीता। पाहुस्त्वामृषयः सन्चे देवर्षिनारदस्तथा। असितो देवलो सः स्वयञ्चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४ खयमेवात्मनात्मानं वेव्य त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ वक्तुमर्हस्यशेषण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिलॊकानिमांस्खं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ । तं देवानामादिभूतमित्यर्थः, तथा अजम् अजन्मानं विभुच्च यापक त्वामेवाहुः । के ते इत्याह आहुरिति। ऋषयो भृग्वादय: सब्ब, देवर्षिश्च नारदः, असितश्च देवलञ्च यासश्च, स्वयं त्वमेव साक्षान्ने मह्यं ब्रवीधि ॥ १२ ॥ १३ ॥ अतो ममेदानौं त्वदीयेश्वर्या सम्भावना निवृत्तेत्याह सर्वमेतदिति । रतनवानेव परं ब्रह्मत्यादि सर्वमपि ऋतं सत्यं मन्ये, यन्मां प्रति वं कथयसि “न मे विदुः सुरगणा” इत्यादि, तदपि सत्यमेव मन्ये इत्याह नहीति। हे भगवंस्तव व्यक्तिं देवा न विदुः अस्मदनु- ग्रहार्थमियमभिव्यक्तिरिति न जानन्ति, दानवाश्च अस्मिन् निग्रहार्थ- मिति न विदुरेवेति ॥ १४ ॥ किं तहि खयमिति। स्वयमेव त्वमात्मानं वेत्थ जानासि नान्यः, तदप्यात्मना खेनेव वेत्थ न साधनान्तरेण । अत्यादरेण बहुधा सम्बोधयति हे पुरुषोत्तम पुरुषोत्तमत्वे हेतुगर्भसम्बो- धनानि हे भूतभावन भूतोत्पादक, भूतानामीण नियन्त:, देवानामादित्यादीनां देव प्रकाशक, जगत्पते विश्वयालक ॥ १५ ॥ यस्मात् तवाभिव्यक्तिं त्वमेव वेत्मि न देवादयस्तस्मादत्तु मिति ।

दशमोऽध्यायः। कथं विद्यामहं योगिस्तां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावषु चिन्योऽसि भगवन् मया ॥ १० विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिञ्च जनाईन । भूयः कथय टप्तिर्हि शृखतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ श्रीभगवानुवाच। हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १e अहमात्मा गुड़ाकेश सवभूताशय स्थितः। या आत्मनस्तव दिया अद्भुता विभूतयस्ताः सर्बा वक्तुं त्वमेवाईलि योग्योऽसि, याभिरिति विभूतीनां विशेषणं स्पार्थम् ॥ १६ ॥ कथनप्रयोजनं दर्शयन् प्रार्थयते कथमिति दाभ्याम् । हे योगिन् कथं कैविभूतिभेदैः सदा परिचिन्तयन्नह त्वां विदयां जानीयां विभूतिभेदेन चिन्त्योऽसि त्वं केषु केषु पदार्थेषु मया चिन्तनीयोऽसि ॥ १७॥ तदेवं वहिर्मुखेऽपि चित्ते तत्र तत्र विभूतिभेदेन त्वचिन्तेव यथा भवेत् तथा विस्तरेण कथयेत्याह विस्तरणेति। आत्मनस्तव योगं खर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादिलक्षणं योगैश्वर्यं विभूतिञ्च विस्तरेण पुनः कथय, यतस्तव वाक्यमन्टतरूपं टणतो मम प्तिरलंबुद्धिर्नास्ति ॥१८ एवं प्रार्थित: सन् श्रीभगवानुवाच हन्तति। हन्तत्यनु कम्या- सम्बोधने, दिया या मदिभूतयस्ता: प्राधान्येन तुभ्यं कथयिष्यामि, यतोऽवान्तरस्य विभूतिविस्तरस्य मदीयस्यान्तो नास्ति, अत: प्रधान- भूताः कतिचिदयिष्यामि ॥ १६ ॥ तत्र प्रथममेश्वरं रूपं कथयति अहमिति। हे गुड़ाकेश ! बधां भूतानामाशयेष्वन्त:करणेषु सर्वज्ञत्वादिगुणेनियन्तत्वेना-

१३४
श्रीमद्भगवौसा।
अहमादिश्च मध्यञ्च भूतानामन्त एव च ॥ २०
आदित्यानामहं विष्णुज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मस्तामस्मि नक्षत्राणामहं भयौ ॥ २१
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः।
इन्ट्रियाणां मनचास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२
रुद्राणां शङ्गारश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षमाम् ।
वसूनां पावकास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३
वस्थितः परमात्माहम्, आदिर्जन्म, मयं स्थितिः, अन्तः संहार:
सर्वभूतानां जन्मादिहेतुश्चाहमेवेत्यर्थः ॥ २० ॥
इदानौं विभूतीः कथयति आदित्यानामिति यावत्समाप्ति ।
आदित्यानाच ' दादशादित्यानां मध्ये विष्णुनामाई, ज्योतिघां
प्रकाशकानां मध्ये अंशुमान् विश्वव्यापिरश्मियुक्तो रविः सूर्योऽहं,
मरुतां वायूनां मध्ये मरीचिनामाहमस्मि, यद्दा सप्तमरुङ्गणा देव-
विशेषास्तेषां मध्ये, नक्षत्राणां मध्ये चन्द्रोऽहम् । अव चादित्या-
नामहं विष्णुरित्यादिषु प्रायशो निर्धारणे घष्ठी, कचिच्च भूतानामस्मि
चेतनेत्यादिषु सम्बन्धे घठी, तच्च तत्व दर्शयिष्याम:, विष्णुरिया-
दिष्ववतारोऽपि प्रभावातिशयमानविवक्षया विभूतित्वेन निर्दिश्यते,
अतः परञ्चाध्यायस्य स्तशार्थत्वेऽपि कचित् किञ्चिद्याख्यास्यामः ॥२१
वेदानामिति । वासव इन्द्रः, भूतानां सम्बन्धिनी चेतना ज्ञान-
शतिरहमति ॥ २२ ॥
रुद्राणामिति। रक्षसामपि करत्वादिसाम्यायःः सहैकी-
कृत्य निहपाः, तेयां। मध्ये वित्तशः कुबेरोऽस्मि, पावकोऽग्निः,
शिखरिणां शिखरवतामुच्छ्रितानां मध्ये मेरः ॥ २३ ॥

दामोध्यायः पुरोधसाञ्च मुख्यं मां विद्धि पार्थ वृहस्पतिम् । सेनानौनामहं स्कन्दः सरसाममि सागरः ॥ २४ महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्मेवकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ अश्वत्यः सववृक्षाणां देवर्षीणाञ्च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणाञ्च नराधिपम् ॥ २७ आयुधानामहं वजं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्वास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ -- पुरोधसामिति। पुरोधसा मध्ये देवपुरोहितत्वान्मुख्य वृहस्पति मां विद्धि, सेनानीनां सेनापतीनां मध्ये देवसेनापतिः स्कन्दोऽह- मस्मि, सरसां स्थिरजलाशयानां मध्ये समुद्रोऽस्मि ॥ २४ ॥ महर्षीणामिति । गिरां वाचां पदात्मिकानां मध्ये एक- मक्षरमोङ्काराख्यं पदमस्मि ॥ २५ ॥ अश्वत्थ इति । देवा एव सन्तो ये मन्त्रदर्शनेन ऋषिवं प्राप्ता- स्तेषां मध्ये नारदोऽस्मि, द्विानामुत्पत्तित एवाधिगतपरमार्थ- तत्त्वानां मध्ये कपिलायोमुनिरस्मि ॥ २६ ॥ उच्चैःश्रवसमिति। अम्टता) क्षीरोदधिमथनादुद्भुतम् उच्चैः- श्रवसनामाश्वं मविभूतिं विति, अन्टतोद्भवमित्येतदेरावतेऽपि संबध्यते, नराधिपं राजानं मां विद्धि ॥ २७ ॥ आयुधानामिति । कामान् दोग्धीति कामधुक, प्रजनः प्रजो- त्यत्तिहेतुः कन्दयः कामोऽसिम न केवलं सम्भोगमात्रप्रधान: कामो मविभूतिरशाखीयत्वात्, मर्माणां सविधाणां राजा वासुकिरस्मि ॥२८ १ श्रीमद्भगवद्गीता। अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पिटणामयमा चाम्मि यमः संयमतामहम् ॥ २८ प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणा मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० पवनः पवतामस्मि रामः स्वभृतामहम् । झाषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जानवौ॥ ३१ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यञ्चेवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ अनन्त इति। नागानां निर्विषाणां राजा अनन्तः शेषोऽस्मि, यादसां जलचराणां मध्ये राजा वरुणोऽस्मि, पितृणां राजा अर्थमास्मि, संयमतां नियमं कुब्बतां मधे यमोऽस्मि ॥ २६ ॥ प्रलाद इति । कलयतां वीकुर्वतां गणयतां वा मध्ये कालोऽहमस्मि, स्टगेन्द्र: सिंहः, पक्षिणां मध्ये गरुड़ोऽस्मि ॥ ३० ॥ पवन इति। पवतां पावयितृणां वेगवतां वा मध्ये वायु- रहमस्मि, रामो दाशरथिः, भवाणां मत्मणानां मध्ये मकरनामा महाजातिविशेषोऽहं, स्रोतसां प्रवाहोदकानां मध्ये भागीरथी ॥३१ सर्गाणामिति । सृज्यन्त इति सर्गा आकाशादयस्तेषामादि- रन्तश्च मध्यञ्चेवाहम्, “अहमादिश्च मध्यञ्च' इत्यत्र सृयादिकर्तृत्वं पारमैश्वर्यमुक्तम्, अत्र ते दृष्टिस्थितिप्रलया मविभूतित्वेन ध्येया इत्युच्यत इति विशेषः। अध्यात्मविद्या आत्मविद्या, प्रवदतां वादिनां सखन्धिन्यो वाजल्पवितण्डाख्यास्तिसः कथा: प्रसिद्धा- स्तासां मध्ये वादोऽहं,-यत्र दाभ्यामपि प्रमाणतस्ततश्च स्वपक्ष: स्थाप्यते परपक्षश्छलजातिनिग्रहस्थानेष्यते स जल्पो नाम ; यत्र त्वेकः स्वपक्षं स्थापयति ग्रन्यस्तु छलजातिनिग्रहस्थाने स्तत्यक्षं दशमोबायः। अक्षराणामकारोऽस्मि इन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ मृत्युः सर्वहरचाहमुद्भवश्व भविष्यताम् । कौत्तिः श्रौर्वा च नारीणां स्मृतिमधा धृतिः क्षमा॥३४ वहत्साम तथा साम्नां गायत्रौ च्छन्दसामहम् । दूषयति न तु खपक्ष स्थापयति सा वितण्डा नाम कथा, तत्र जल्पवितण्ड विजिगीषमाणयो दिनो: पाक्तिपरीक्षामात्र फले; वादस्तु वीतरागयोः शिष्याचार्ययोरन्ययोर्वा तत्त्वनिरूपण फल:, अतोऽसौ श्रेष्ठत्वान्मदिभूतिरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ অযামিনি। अक्षराणां वर्णानां मध्ये अकारोऽसि तस्य सवाड़ायत्वेन श्रेष्ठत्वात्, तथा च श्रुति:,'अकारो वै सर्बा वाक् सैघ स्पर्शाश्मभिर्यज्यमाना बड़ी नानारूपा भवतीति स्तूयत इति श्रेठा, समाससमूहस्य मध्ये इन्द: रामकृष्णावियादिसमासो- स्सि उभयपदप्रधानत्वेन श्रेष्ठत्वात, अक्षय: प्रवाहरूप: कालो- ऽहमस्मि “काल: कालयतामहम्" इत्य वायुगणनात्मकः संवत्सरशता- यायःस्वरूपः काल उक्तः, स च तस्मिन्नायुधि क्षोणे सति क्षीयते, अत्र तु प्रवाहात्मकोऽक्षयः काल उच्यत इति विशेषः, कम्मफल- विधातृणां मध्ये विश्वतोमुखो धाता सर्वकर्मफलविधाताहमित्यर्थः॥३३ म्टत्युरिति । संहारकाणां मध्ये सर्बहरो स्टत्युरहं, भविष्यतां भाविकल्यानां प्राणिनासुद्भवोऽभ्युदयोऽहं, नारीणां मध्ये कोतवाद्याः सप्त देवतारूपाः स्त्रियोऽहं यासामाभासमानयोगेण प्राणिनः साध्या भवन्तीति ताः कौत द्या: खियो मदिभूतयः ॥ ३४ ॥ वृहदिति। “त्वां इन्द्र हवामहे" इत्यस्याबु ऋचि गीयमानं हत्यामाहं तेन चेन्नः सर्वेश्वरत्वेन स्तूयते इति श्रेष्ठंग, छन्दो- श्रीमद्भगवहौता। मासानां मार्गशीर्षोऽहमतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ दातं कुलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्ववतामहम् ॥ ३६ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः। मुनौनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७ दण्डो दमयतामस्मि नौतिरस्मि जिगीषताम् । मौञ्चैवास्मि गुयानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ यञ्चापि सर्वभूतानां वौज तदहमजन। न तदस्ति विना यत् स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३४ विशियानां मन्त्राणां मध्ये गायत्रीमन्त्रोऽहं दिजत्वापादकत्वेन सोमाहरणेन च श्रेष्ठत्वात्, कुसुमाकरो वसन्तः ॥ ३५ ॥ चूतमिति। छलयतामन्योन्यवञ्चनयराणां सम्बन्धि यूतमस्मि, तेजखिनां प्रभाववतां तेजः प्रभावोऽस्मि, जेतृणां जयोऽस्मि, यव- सायिनामुद्यमवतां यवसाय उदामोऽस्ति, सत्त्ववतां सात्त्विकानां सत्त्वमहम् ॥ ३६॥ वृषणीनामिति । वासुदेवो योऽहं त्वामुपदिशामि, धनञ्जयस्व- मेव मदिभूतिः, मुनीनां वेदार्थमननशीलानां वेदयामोऽस्मि, कवीनां शास्त्रदर्शिनामुशना नाम कवि: शुक्र: ॥३७॥ दण्ड इति। दमयतां दमनकर्तृणां सम्बन्धी दडोऽस्मि येना- संयता अपि संयता भवन्ति स दण्डो मदिभूतिः, जेतुमिच्छता सम्बन्धिनी सामायुपायरूपा नोतिरस्मि, गुह्यानां गोप्यानां गोपन- हेतुमौनवचनमस्मि, नहि तूणौं स्थितस्याभिप्रायो ज्ञायते, ज्ञानवता तत्त्वज्ञानिनां यत ज्ञानं तदहमस्मि ॥३॥ यञ्चायोति। बापि सर्वभूतानां वीज प्रोडकारणं तदहं,

दशमोऽध्यायः।
।
লানীন্নি দল নিশ্যাল মি নীলা সন।
एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेविस्तरो मया ॥ ४.
यद्यविभूतिमत् सत्वं श्रीमद्भूजितमेव वा।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोशसम्भवम् ॥ ४१
अथवा बहुतेन किं ज्ञातन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्वमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२
इति श्रीमद्भगवद्गीतासुपनिषत्सु विभूतियोगो
नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
तत्र हेतुः मया विना यत् स्यात् भवेत् तच्चरमचरं वा भूतं
नास्त्येवेति ॥ ३६॥
प्रकरणार्थमुपसंहरति नान्तोऽस्तौति । अनन्तत्वादिभूतीनां
ता: साकल्येन वक्तुं न शक्यन्ते, एघ तु विभूतिविस्तर उद्देशतः
संक्षेपेतः प्रोक्तः॥ ४० ॥
पुनश्च साकाङ्क्ष प्रति कञ्चित् साकल्येन कथयति यद्यदिति ।
विभूतिमदेश्वयंयुक्तं, श्रीमत् सम्यत्तियुक्तम्, जर्जितं केनापि प्रभाव-
बलादिना गुणेनातिशयितं यद्यत्
सर्व वस्तुमात्रं भवेत् तत्तदेव मम
तेजसः प्रभावस्यांशेन सम्मतं जानीहि ॥ ४१ ॥
अथवा किमेतेन परिच्छिन्नविभूतिदर्शनेन सर्वत्र समदृष्टिमेव
कुवित्याह अथवेति। बहुना पृथग्ज्ञातेन किं तव कार्य, यस्मा-
दिदं सर्व जगदेकांशेनैकदेशमात्रेण विधभ्य धृत्वा याप्येति वा
अहमेवावस्थितः न महातिरिक्त किञ्चिदक्ति “पादोऽस्य विश्वा-
भूतानि” इति श्रुतेः ॥ ४२ ॥
इन्द्रियहारतञ्चित्त वहिर्धावति सत्यपि ।
ईशटशिविधानाय विभूतीर्दशमेऽब्रवीत् ॥
इति श्रीधरखामिकृतायां टीकायां दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

एकादशोऽध्यायः। अर्जुन उवाच। मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत् वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १ भवाम्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्यमपि चाव्ययम् ॥२ विभूतेवैभवं प्रोच्य कृपया परया हरिः । दिदृक्षोरर्जुनस्याथ विश्वरूपमदर्शयत् ॥ पूर्वाध्यायान्ते “विटभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितोजगत् इति विश्वात्मकं पारमेश्वररूपसुपक्षिप्त, तद्दिडक्षुः पूर्वोक्तमभि- नन्दन्नर्जुन उवाच मदनुग्रहायेति चतुर्भिः। समानुग्रहाय शोकनिवृत्तये परमं परमात्मनिटं गुह्यं गोप्यमपि अध्यात्म- संज्ञितमात्मानात्मविवेकविषयं यत् त्वयोक्तं वच: "अशोच्यानन्वशोच- खम् इत्यादि घडाध्यायपर्यन्तं यदाक्यं, तेन ममायं मोहोऽहं हन्ता, एते हन्यन्ते इत्यादिलक्षणभ्रमो विगतो विनष्ट आत्मनः कर्तृत्वाद्य- भावोक्तः ॥१॥ किच्च भवेति । भूतानां भवाप्ययौ सृष्टिप्रलयौ त्वत्तः सकाशा- देव भवत इति श्रुतं मया “अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभव: प्रलयस्तथा" इत्यादौ विस्तरशः पुन:पुनः कमलस्य पत्र इव सप्रसन्ने विशाले अक्षिणी यस्य तव हे कमलपत्रात महात्मामपि चाययं अक्षयं श्रुतं विश्वसृथ्यादिकर्तृत्वापि शुभाशुभकर्मकारयिटत्वेऽपि बन्धमोक्षादि- विचित्रफलदासत्वेऽपि अविकारावैषम्यासड़ौदासीन्यादिलक्षणमपरि- एकादशोऽध्यायः । एवमेतद्यथात्य वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ मन्यसे यदि तच्छाक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४ श्रीभगवानुवाच । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ मितं महत्त्वञ्च श्रुतम् “अयक्त व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुवय” इति, "मया ततमिदं सर्वमिति, न च मा तानि कर्माणीति, समोऽहं खर्वभूतेष इत्यादिना च, अतरवत्परतन्त्राणामपि जीवानामह कतत्यादि मदीयो मोहो विगत इति भावः ॥ २ ॥ किञ्च एवमेतदिति। “भवाप्ययौ हि भूतानाम्” इत्यादि मया श्रुतं यथा चेदानीमात्मानं त्वमात्य “विश्भ्याहमिदं कृतनसेकांशेन स्थितो जगत" इत्येवं कथयसि हे परमेश्वर एतदेवमेव अवाप्य- विश्वासो मम नास्ति, तथापि हे पुरुषोत्तम तवैश्वयं ज्ञानेश्वर्य- शक्तिवीर्यादिभिः सम्यन्नं तद्भूतं कौतूहलादहं द्रधुमिच्छामि ॥ ३ ॥ नचाहं द्रधुमिच्छामौत्येतावतेव त्वया तद्रूपं दर्शयितव्यं किं तहि मन्यम इति । योगिन एव योगास्तेषामीश्वर, मयार्जुनेन तद्रूपं दटुं शक्यमिति यदि मन्यसे, ततस्तहि तद्रूयं परमात्मानमययं नित्यं मम दर्शय ॥ ४॥ एवं प्रार्थित: सन्नत्यद्भुतं रूपं दायिष्यन् सावधानो भवेत्येवमभि- मुखीकरोति श्रीभगवानुवाच पश्येति चतुर्भि:। रूपस्यैकत्वेऽपि नानाविधत्वाद्र्याणीति बहुवचनम्, अपरिमितानि अनेक प्रकाराणि दियान्यलौकिकानि मम रूपाणि पश्य, वर्णाः शुलक्षणादयः १४२ श्रीमझगवहीता। पश्यादित्यान् वसून् स्ट्रानश्विनौ मस्तस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चागि भारत ॥ ६ इहकस्थं जगत् कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुड़ाकेश यच्चान्यद्रष्टुमिच्छसि ॥ ७ न तु मां शक्यसे द्रष्टु मनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८ सब्जय उवाच। एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः। । आकृतयः अवयवविशेषाः नाना अनेका वर्णा प्राकृतयश्च येषां तानि नानावर्णाकृतीनि ॥ ५ ॥ तान्यवाह पश्यति। आदित्यादीन् मम देहे अध्य, मरुत एकोनपञ्चाशद्देवताविशेषान्, अदृष्टपूर्वाणि त्वया चान्येन वा पूर्वमदृष्टानि रूपाणि ॥ ६ ॥ किञ्च इहकस्थमिति। तत्र तत्र परिभ्रमता वर्षकोटिभिरपि द्र मपाक्यं कृत्स्नमपि चराचरसहितं जगदिहास्मिन् मम देहे- वयवरूपेणकत्र स्थितमद्याधुनेव पश्य, यच्चान्यज्जगदाश्रयभूतं कारणखरूपं जगतञ्चावस्थाविशेषादिकं जयपराजयादिकञ्च यच्च यदप्यन्यद्द छ मिच्छसि तत् सर्वं पश्य ॥ ७ ॥ यदुक्तमजुनेन “मन्यसे यदि बच्छक्यम्” इति तनाह न तु मामिति। अनेनेव तु खोयेन चम्मचक्षुषा मां डुं न शक्यसे शक्तो नः भविष्यसि अतो दिव्यमलौकिकं ज्ञानात्मकं चक्षुस्तुभ्यं ददामि ममेश्वरमसाधारणं योग युक्तिमघटनघटनासामर्थ्य पश्य ॥ ८ ॥ । एवमुक्का भगवानर्जुनाय स्वरूपं दर्शितवांस्तच्च रूपं दृष्ट्वार्जुन:

एकादशोऽध्यायः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥e अनेकवत्रनयनमनेकाडतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोधतायुधम् ॥ १० दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सश्चियं मयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्यानासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ तकस्वं जगत कृत् प्रविभक्तमनेकधा। श्रीकृष्यां विज्ञापितवानितीममर्थं धड़ भिः श्लोकै तराष्ट्र प्रति सञ्जय उवाच एवमुकेति । हे राजन् धृतराष्ट्र महांश्चासौ योगेश्वरञ्च हरिः परममैश्वरं रूपं दतिवान् ॥ ६ ॥ कथम्भूतं तदित्यवाह अनेकवत्ता नयनमिति । अनेकानि वत्राणि नयनामि च यस्मिंस्तत्, अनेकानामङ्गतानां दर्शनं यस्मि- स्तत्, अनेकानि दियाभरणानि यस्मिंस्तत्, दिद्यान्य नेकान्युबत्ता- न्यायुधानि यसिंस्तत् । किञ्च दिद्यति । किञ्च दियेति। दियानि माल्यान्य- खराणि च धारयतीति तत्, तथा दियो गन्धो यस्य ताशमनुलेपनं यस्य तत्, सञ्चिीमयमनेकाश्चर्यप्रायं, देवं योतनात्मकम्, अनन्त- मपरिच्छिन्नं, विश्वत: सर्वतोमुखानि यस्मिंस्तत् ॥ १० ॥ ११ ॥ विश्वरूपदीप्तनिरुपमत्वमाह दिवि सूति। दिवि आकाशे सूर्यसहस्रस्य युगपस्थितस्य यदि युगपस्थिता भाः प्रभा भवेत् तहि सा महात्मनो विश्वरूपस्य भास: प्रभायाः कथञ्चित् सटशी स्यात् अन्योपमा नास्यवेत्यर्थः, तथाभूतं रूपं दर्शयामासेति पूर्वणैवान्वयः ॥ १२॥ ततः किं वृत्तमित्यपेक्षायामाह तत्रेति। अनेकधा प्रविभक्तं १४8 श्रीमद्भगवद्गीता। अपश्यदेवदेवस्य पारौरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनत्रयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत ॥ १४ प्रज्जुन उवाच । पश्यामि देवांस्तव देव देहे सज्वांस्तथा भूतविशेषसङ्गान् । ब्रह्माणमौणं कमलासनस्थ- मृषौंश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ अनेकबाहदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नानाविभागेनावस्थितं कृत्स्न जगह वदेवस्य शरीरे तदवयवत्वेनैकत्र यवस्थितं तदा पाडवोऽर्जुनोऽपश्यत् ॥ १३ ॥ एवं दृष्ट्वा किं कृतवानित्यवाह तत इति। ततो दर्शनान- न्तरं विस्मयेनाविष्टो याप्तः सन् हान्युत्पुलकितानि रोमाणि यस्य स धनञ्जयस्तमेव देवं शिरसा प्रणम्य कृताञ्जलि: सम्युटीकृतहस्तो भूत्वा अभाषतोक्तवान् ॥ १४ ॥ भाषणमेवाह पश्यामीति सप्तदशभिः। हे देव तव देहे देवानादित्यादीन् पश्यामि तथा सान् भूतविशेषणां जरायु- जाडजादीनां संघांश्च तथा दियाघीन् उरगांश्च तक्षकादीन् तथा तेषां देवादीनामीशं खामिनं ब्रह्माणञ्च कथम्भतं कमला- सनस्थं पृथिवीप कर्णिकायां मेरौ स्थितमित्यर्थः, यद्दा त्वन्नाभि- पद्मासनस्थमिति ॥ १५ ॥ किञ्च अनेकेति । अनेकानि वाद्वादीनि यस्य तादृशं त्वां एकादशोऽधायः। १४५ नान्तं न मध्यं न पुनस्ववादि पश्यामि विश्ववर विश्वरूप ॥ १३ किरीटिनं गदिनं चक्रिणच तेजोराशि सम्वतो दौप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरौच्यं समन्ताद्- दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ बमक्षरं परमं वदितव्यं बमस्य विश्वस्य परं निधानम् । बमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्य- मनन्तबाई अभिसूर्य्यनेत्रम् । पश्यामि, अनन्तानि रूपाणि यस्य तं त्वां सर्बत: पश्यामि, तव तु अन्तं मध्यमादिञ्च न पश्यामि सर्वगतत्वात् ॥ १६ ॥ किञ्च किरीटिनमिति। मुकुटवन्तं चक्रवन्तं सर्वतो दीप्तिमन्तं तेज:पुलरूपं तथा दुनिरीक्ष्यं द्रमशक्यं तत्र हेतुः दीप्तयोरनला- कयोद्युतिरिव द्युतिर्यस्य तम् अतएवाप्रमेयम् एवम्भत इति निच्चतुमशक्यं त्वां समन्ततः पश्यामि ॥ १७ ॥ यस्मादेवं तवातमैश्वर्यं तस्मात् त्वमिति । त्वमेव अक्षरं परमं परं ब्रह्म, कथम्भूतं वेदितव्यं मुमुक्षुभिर्जातव्यं, त्वमेवास्य विश्वस्य परं निधानं निधीयतेऽस्मिन्निति निधानं प्रकृयाश्रयः, अतएव त्वम- यो नित्यः, शाश्वतस्य नित्यस्य धम्मस्य गोप्ता पालकः, सनातन- श्चिरन्तनः पुरुषो मतो मे सम्मतोऽसि ॥ १८ ॥ किन अनादीति । अनादिमध्यान्तम् उत्पत्तिस्थितिलयरहितम्, - बोमनगवहीवा। पश्यामि त्वां दीप्ततापवस्त्र खतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं वयकेन दिशश्च सर्वाः । दृष्ट्वाङ्गुतं रूपमिदं तवो लोकवयं प्रव्यथितं महामन् ॥ २. अमौ हि त्वां सरसङ्का विशान्ति केविनीताः प्रान्जलयो रणन्ति । खस्तोत्युक्त्वा महार्षसिद्धसङ्काः स्तुवन्ति वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१ स्ट्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरतशोभपाश्च । अनन्तं वीर्य प्रभावो यस्य तम्, अनन्ता वाहको यस्य तं, शशिसूर्यो नेने यस्य तादृशं पश्यामि, तथा दीपो हुताशोऽग्निर्व'घु यस्य । खोजमा इदं विश्वत पन्तं सन्तापयन्तं पश्यामि ॥१६॥ किश्च यायाटथियोरिति। दायाप्टथियोरिदमन्तरमन्तरीक्षं त्ययेवेकेन याप्तं दिशश्च सा व्याप्ता: अद्भुतमदृष्यपूर्वं त्वदीय- मिदमयं घोरं रूपं दृष्ट्वा लोकत्रयं प्रयथितमतिभीतं पश्यामीति पूर्वस्यैवानुषङ्गः ॥२०॥ किश्च यमी होति। ग्रमी सुरसा भीताः सन्तवां विशन्ति शरणं प्रविशन्ति, तेषां मध्ये केचिद तिमीता दूरत एव स्थित्वा छतसम्युटकरयुगलाः सन्तो रणन्ति जय रक्ष रक्षेति प्रार्थयन्ते सामन्यत्। २१॥ विच बनेवि। खद्राश्च यादिव्याश्च वसवश्च ये च साध्या एकादशोऽध्यायः। १४. गन्धवयक्षासुरसिद्धसङ्घा वौचन्ते लां विस्मिताश्चैव सवें ॥ २२ स्वपं महत् ते बहवत्रनेत्रं महाबाहो बहुवाहरुपादम् । बहदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम् ॥ २३ नभःस्पृशं दीप्तमनेकपा व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्टा हिलां प्रव्यथितान्तरात्मा वृति न विन्दामि समञ्च विष्णो ॥२४ नाम देवाः विश्वे विश्व देवा: अश्विनी देवो मरतो मरुगणाञ्च उभाणं पिबन्तीत्युभपाः पितरः। “उमभागा हि पितरः' इति श्रुतेः, स्मृतिश्च “यावदुष्णं भवेदनं तावदन्ति वागयताः। तावद- ऋन्ति पितरो यावन्नोक्ता हविर्गुणा: । गन्धर्बाश्च यक्षाच असुराच विरोचनादयः खिडसंडाः सिद्धानां सङ्घगश्च सर्व एव विसिताः सन्तवां वीक्षन्त इत्यन्वयः ॥ २२ ॥ किञ्च रूपमिति । हे महाबाहो महदत्यूजितं तव रूप दृष्ट्वा लोकाः सर्वे प्रथथिता व्यतिमीताः, तथाहञ्च प्रयथितोऽसि, कौशं रूपं दृष्ट्वा, बहूनि वाणि नेत्राणि च यस्मिंस्तत्, बहवो बाहव अरव: पादाश्च यसिंलन, बहून्युदराणि यसिंखत्, बहीभि- दंष्ट्राभिः करालं विकृतं रौद्रमित्यर्थः ॥ २३ ॥ न केवल भीतोऽहमेतावदेव अपि तु नभ इति । मशतीति नभःस्पक तम् अन्तरीक्षयापिनमित्यर्थः, दीप्तं तेजोयुक्तम्, अनेके वर्ण यस्य तं, यात्तानि विश्वान्याननानि यस्य तं, दीप्तानि श्रीमहमबहीवा। दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वव कालानलसन्निभानि । दियो न जाने न लमे च मी प्रसौद देवेश जगन्निवास ॥ २५ अमौ च खां वृतराष्ट्रस्य पुत्राः सच सहैवावनिपालसङ्घः। भौगो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यः ॥ २६ वत्राणि ते बरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । विशालानि नेत्राणि यस्य तम्, एवम्भूतं हि त्वां दृष्ट्वा प्रथथितो. उन्तरात्मा मनो यस्य सोऽहं तिं धैर्यसपशमन्च न लभे ॥२४॥ किच्च दंष्ट्रेति। हे देवेश तव मुखानि दृष्ट्वा भयावेशन दिशो म जानामि, शम च सुखं न लभे, भो जगनिवास प्रसन्नो भव कीरशानि मुखानि दृष्ट्वा-दंष्ट्राभिः करावानि कालानल: प्रलयाग्नितत्पशानि ॥ २५ ॥ यञ्चान्यदधुमिच्छसीत्यनेनास्मिन् संग्रामे भाविजयपराजयादिक मम देहे पश्यति यद्भगवतोक्तं तदिदानौं पश्यन्नाह अमौ चेति पञ्चभिः । अमौ धृतराष्ट्रस्य पुत्राः दुर्योधनादय: सब्बावनिपालानां जयद्रथादीनां राज्ञां सङ्घः समूहै: सहेव तव वक्त्राणि विशन्ती- त्युत्तरेणान्वयः । तथा भौभश्च द्रोणचासौ सूतपुत्रश्च कर्णः, न केवलंत एव विशान्ति अपि तु प्रतियोहारोऽसदीया ये योधमुख्याः शिखरिविष्टद्युम्नास्वास्तैः सह वाणीति। एते सर्वे स्वख्माणा एकादशोऽध्यायः १४ केचिदिलग्ना दानान्तरेषु संदृश्यन्ते चर्णितेस्त्तमाङ्गः ॥२७ यथा नदौनां बहवोऽम्बुवेगा: समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामौ नरलोकवौरा विशन्ति वत्राण्यभितो ज्वलन्ति ॥ २८ यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः। নন নায়ায় নিয়লি লীলা- स्ववापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २८ लेलिसे ग्रसमानः समन्ता- लोकान् समग्रान् वदनैज्वलनिः। धावन्तस्तव दंष्ट्राभिः विकृतानि करालानि भयङ्कराणि वक्त्राणि विशन्ति, तेषां मध्ये केचित् चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः शिरोभिरुपलक्षिता दन्तबन्धिधु संनिशा: संदृश्यन्ते ॥ २६ ॥२०॥ प्रवेशने दृष्टान्तमाह यथेति । नदीनामनेकमार्गप्रवृत्तानां बहवोऽम्बूनां वेगा: प्रवाहा: समुद्राभिमुखाः सन्तो यथा समुद्रमेव द्रवन्ति विशन्ति तथा अमी ये नरलोकवीरास्तभिती ज्वलन्ति खर्बत: प्रदीप्यमानानि तव वक्राणि प्रविशन्ति ॥ २८॥ अवशत्वेन प्रवेशे नदीवेगदृष्टान्त उत्तो बुद्धिपूर्वकप्रवेशे दृष्टान्त- माह यथेति। प्रदीप्तं ज्वलन्तमग्निं पतङ्गाः शलभाः बुद्धिपूर्वक सन्टेडो वेगों येषां ते यथा नाशाय मरणायव विशन्ति, तथैव लोका एते जना अपि भवन्मुखानि प्रविशन्ति ॥ २६ ॥ तत: किमत याद लेलिाख इति। प्रखमानोऽपि सन् श्रीमद्भगवहांता। तेजोभिरापूर्य जगत् समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विशो॥ ३० प्राण्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसोद। विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमायं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ श्रीभगवानुवाच । कालोऽस्मि लोकच यऋत् प्रवृद्धो लोकान् समाहमिह प्रवृत्तः। ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सबै यवस्थिताः प्रत्यनोकेषु योधाः ॥ ३२ समयान् लोकान् स नेतान् वीरान् सर्वतो लेलिह्यसे अतिशयेन भक्षयसि, केः ज्वलर्विदनः, किञ्च हे विष्णो तव भासो दीप्तयस्तेनोभिर्विस्फुरणैः समयं जगद्याप्य तोत्राः सत्यः प्रतपन्ति सन्तापयन्ति ॥३०॥ यत एवं तस्मात् ग्राण्याहोति । भवानुग्ररूपः क इत्या- ख्याहि कथय, तुभ्यं नमोऽस्तु हे देववर प्रमोद प्रसन्नो भव । भवन्तमादा पुरुषं विशेषेण ज्ञातुमिच्छामि, यतस्तव प्रवृत्तिं चर्चा किमर्थमेवं प्रवृत्तोऽसीति न जानामि, एवम्भूतस्य तव प्रवृत्ति वार्तामपि न जानामीति वा ॥ ३१॥ एवं प्रार्थिवः सन् श्रीभगवानुवाच काल इति त्रिभिः । लोकानां क्षयकर्ता प्रद्धोऽयुत्कटः कालोऽस्मि लोकान् प्राणिन: संह मिह लोके प्रत्तोऽसि, अत ऋते त्वां हन्तारं विना म জাহাংগ্রাই। तस्मात् त्वमुत्तिष्ठ यमो लमख जिला शवन भर राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्र मव सव्यसाचिन् ॥ ३३ द्रोणञ्च भौमञ्च जयद्रथञ्च की तथान्यानपि योधवीरान् । मया इतांस्वं जहिमा व्यथिष्ठा युध्यस्य जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३३ सन्चय उवाच एतच्छुता वचन केशवस्य कृताञ्जलिर्वपमानः किरीटो। भविश्यन्ति जीविष्यन्ति, के ते, प्रत्यनी घु अनीकानि प्रति भीन- द्रोणादीनां सासु सेनासु ये योद्धारोऽवस्थितास्ते सब पि ॥ ३२ ॥ यस्मादेवं तस्मादिति तस्मात् त्वं युद्धायोत्तिष्ठ देवैरपि दुर्जया भौमादयोऽर्जुनेन निजिता इत्येवम्तं यशो लभस्ख प्राप्नुहि, अयन- तश्च शत्रून् जिचा सम्रद्धं राज्यं सद, रते च तव शत्रवस्वदीययुद्धात् पूर्वमेव मयैव कालात्मना निहतप्रायास्तथापि त्वं निमित्तमात्रं भव, है सयसाचिन् सथेन वामेन हस्तेन सचितुं शरान् सन्धातुं शील यस्येति व्युत्पत्तमा वामेनापि वाण क्षेपात् सव्यसाची य च्यते ॥ ३३ ॥ "न चैतद्विद्मः कतरन्नोगरोयो यदा जयेम यदि वा नो जयेयुः इति या पाशङ्का सापि न कार्यायाह द्रोणमिति। येभ्यस्त्वं शङ्कसे तान् द्रोणादौन् मयेव हतखं जहि घातय, मा व्यथिका झ्यं मा कार्षीः, सपनान् पशबून रणे युद्ध निश्चितं नेतासि जेष्यसि ॥ ३४ ॥ ततो यहत्तं तदेव धृतराष्ट्र प्रति सञ्जय उवाच एतदिति ।

श्रीमहाबहोता। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णां सगढ़दं भौतभौतः प्रणम्य ॥ ३५ अर्जुन उवाच। स्थाने हृषीकेश तव प्रका जगत् प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । रक्षांसि भौतानि हिपो द्रवन्ति सवें नमस्यन्ति च सिद्धसङ्काः ॥ ३६ कस्माच्च ते न न मेरन् महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकत्र । एतत् पूर्वोक्तश्लोकत्रया मकं केशवस्य वचनं श्रुत्वा वेयमान: कम्य- मान: किरीटी अर्जुनः कृताञ्जलिः सभ्युटीकृतहस्तः कयां नम- स्कृय पुनरप्याह उक्तवान्, कथमाह, भयह दावेशक्शात् गङ्गदेन कण्ठकम्येन सह वर्तत इति संगदं यथा स्यात् तथा, किच भौतादपि भीत: सन् प्रणज्य अवनतो भूत्वा प्राह ॥ ३५ ॥ स्थाने इत्येकादशभिरर्जुनोक्तिः। स्थाने इत्ययथं युक्तमित्य- स्मिन्नर्थे, हे हृषीकेश यत एवं त्वमङ्गतप्रभावो भक्तवत्सलश्चातस्तव प्रकोत्ता माहात्मासंकीर्तनेन न केवलमहमेव प्रहष्यामीति किन्तु जगत् सर्व प्रहृष्यति प्रकषण हर्ष प्राप्तीति एतत् स्थाने युक्तमित्यर्थः, तथा जगदगुरज्यते च अनुरागमुपैति इति यत्, तथा रक्षांसि मीतानि सन्ति दिपाः प्रति द्रवन्ति पलायन्ते इति यत्, सबै योगतपोमन्त्रादिसिद्धानां सङ्घा नमस्यन्ति प्रणमन्तीति यत् एतच्च स्थाने युक्तमेव न चित्रमित्यर्थः ॥ ३६ ॥ पत्र हेतुमाह कस्मादिति। हे अनन्त हे देवेश हे महात्मन हे जगनिवास कस्साहितोखे तुभ्यं ' म ममेरन् म

एकादशोऽध्यायः
अनन्त देवेश जगन्निवास
बमक्षरं सदसत्
तत्वरं
यत् ।। ३७
त्वमादिदेवः पुरुषः पुरागा-
स्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।
वेत्तासि वेद्यञ्च परच धाम
त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८
वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशाङ्गः
प्रजापतिस्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृवः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३४
नमस्कुयुः, कथ भूताय ब्रह्मणोऽपि गरीयसे गुरुतराय आदिकटं च
ब्रह्मणोऽपि जनकाय, किञ्च सयक्तम्, असत्यक्तञ्च ताभ्यां पर
मूलकारणं यदक्षरं ब्रह्म तच त्वमेव, एतेनैवभि तुभिखां सर्वे
नमस्यन्तीति न चि मिट र्थः ॥ ३० ॥
किञ्च त्वमादिदेव इति । त्वम् ग्रादिदेवो देवानामादिः यतः
पुराणोऽनादिः पुरुषत्वम् अतएव त्वमस्य विश्वस्य पर निधान
लयस्थान तथा विश्वस्य वेत्ता ज्ञाता त्वं, यच्च वेदयं वस्तुनातं परच
धाम वेवावं पदं तदपि त्वमेवासि, अतएव हे अनन्तरुप त्वयैवेद
विश्व ततं याप्तम्, एतेश्च सप्तभिह भिरखमेव नमस्कार्य इत्यर्थः ॥३८
इतश्च सर्वेखमेव नमस्कार्य: सर्द वामकत्वादिति स्तुवन् स्वय-
मपि नमस्करोति वायुरिति। वायादिरूपसमिति सर्वदेवात्मक-
त्वोपलक्षणार्थमुक्त, प्रजापतिः
प्रजापतिः पितामहत्तस्यापि जनकत्वात
प्रपितामहखम् अतस्ते तुभ्यं सहस्रशो नमोऽ पुन: खहरकत्वो
नमोऽस्तु भयोऽपि पुनरपि सहसखो नमो नम इति ॥ ३८ ॥

१५४ श्रीमद्भगवद्गीता। नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सवत एव सर्व । अनन्तवोामितविक्रमस्त्वं सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सब्वः ॥ ४. सखति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे अशा हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात् प्रणयेन वापि ॥ ४१ यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । एकोऽथवाप्यच्युत तत्समचं तत् क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ भक्तिश्रद्धाद्यादरातिशयेन नमस्कारेघु टप्तिमनधिगच्छन् पुनरपि बहुश: प्रणमति नम इति। हे सर्व सामन् सर्बासु दिक्षु सुभ्यं नमोस्तु, सर्चामत्वमुपपादयन्नाह अनन्तं वीर्य सामर्थ यस्य तथा अमितो विक्रमः पराक्रमो यस्य स एवम्भूतत्वं सर्च विश्व सम्यगन्तबहिश्च समाप्नोघि व्याप्नोघि सुवर्ण मिव कणककुण्डलादि खकायं व्याप्य वर्तसे तत: सर्चस्वरूपोऽसि ॥ ४० ॥ इदानी भगवन्तं क्षमापयति सखेति दाभ्याम् । त्वां प्राकृतः सखेत्येवं मत्वा प्रसभं हठा तिरस्कारेण यदुक्तं तत् क्षामये वामित्युत्तरेणान्वयः, किं तत्, हे कृष्ण हे यादव हे सखेति च सन्धिराधः। प्रसभोक्तौ हेतु: तव महिमान मिदच विश्वरूप- मजानता मया प्रमादात् प्रणयेन से हेन वा यदुक्त मिति। किच्च यति। हे अच्युव ! यच परिहासार्थ कीड़ादिप तिरस्कतोऽसि एकादशोऽध्यायः। १३५ पितासि लोकस्य चराचरस्य बमस्य पूज्यश्च गुसर्गरौयान् । न बसमोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्य प्रतिम प्रभाव ॥ १३ तस्मात् प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये लामहमोपमोड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव प्रियः प्रियायाहसि देव सोढ़म् ॥ ४३ अदृष्टपूवं हृषितोऽस्मि दृष्ट्या भयेन च प्रव्यथितं मनो मे। व सत्यः एक: केवल: सखीन् विना रहसि स्थित इयर्थः अथवा तत्समक्ष तेषां परिहसताम् सखीनां समत्तं पुरतोऽपि तन सर्बापराधनातं वामप्रमेयम् अचित्यप्रभाव क्षामये क्षमां कारयामि ॥ ४१ ॥ ४२ ॥ अचिन्त्यप्रभावत्वमेवाह पितेति। न विदाते प्रतिमा उपमा यस्य सोप्रतिमत्तथाविधः प्रभावो यस्य तव हे अप्रतिमप्रभाव वमस्य चराचरस्य लोक त्य पिता जनकोऽसि अतएव पूज्यश्च गुरुश्च गुरोरपि गरीयांच गुरुतरः अतो लोक येऽपि त्वत्सम एव तावदन्यो नास्ति परमेश्वराद त्यस्याभावात् त्वत्तोऽधिक: पुन: कुत: स्यात् ॥४३॥ यस्मादेवं तस्मादिति। तस्मात् त्वामीशं जगत ईडय स्तुटा प्रसादयामि । कथं कायं प्रणिधाय दण्ड वन्नि पत्य प्रणम्य नत्वा, अतवं ममापराधं सोएं, क्षत्तुमर्हसि, कस्य क इव पुत्त्रस्यापराधं कृपया पिता यथा सहते, सख्युर्मि: स्यापैराध सखा निरुयाधिबबुर्यथा सहते, प्रियश्च प्रियाय यस्यापराधं तत् प्रियार्थं यथा तहत् ॥ १४ ॥ एवं चामयित्वा प्रार्थयते अहरति दाभ्याम् । हे देव पूर्बम ।

श्रीमद्भगवद्गीता। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसौद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ किरीटिनं गदिनं चक्र हस्त- मिच्छामि त्वां द्रष्टमहं तथव । तेनैव स्पेगा चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्त ॥ ४३ श्रीभगवानुवाच। मया प्रसन्न तवाजनेदं रूपं परं दर्शितमात्म योगात् । अष्टं तव रूपं दृष्ट्वा हृषितो हृदोऽसि तथा भयेन च मे मनः प्रयथितं प्रचलितं तस्मान्मम व्यथानिवृत्तये तदेव रूपं दाय। हे देवेश हे जगन्निवास प्रसन्नो भव ॥ ४५ ॥ तदेव रूपं विशेषयन्नाह किरीटिनमिति । किरीटवन्तं गदावन्तं चक्रहस्तञ्च त्वां द्रामिच्छामि यथा पूर्व दृयोऽसि तथैव अतः हे सहस्रबाहो हे विश्वमः इदं विश्वरूपम् उपसंहृत्य तेनैव किरीटादियुक्तेन चतुर्भुजेन रूपेण भव आविर्भव, तदनेन श्रीकृष्णमर्जुन: पूर्वमपि किरीटादियुक्तमेव पश्यतीति गम्यते, यत्तु पूर्वमुक्तं विश्वरूपदपाने किरीटिनं गदिनं चक्रिणञ्च पध्यामीति तहहुकिरीटादाभिप्रायेण, यहा एतावन्तं कालं यं त्वां किरीटिनं गदिनं चक्रिणञ्च सुप्रसन्नमपश्यं तमेवेदानीं तेजोराशि दुनिरीक्ष्य पश्यामौत्येवमत्र वचनस्य यक्तिरित्यविरोधः ॥ ४६ ॥ एवं प्रार्थित: संस्तमाश्वासयन् श्रीभगवानुवाच मयेति त्रिभिः । हे अर्जुन किमिति त्व विभेषि यतो मया प्रसन्नेन कृपया तवेदं

एकादशोऽधायः।
१५७
तेजोमयं विश्वमनन्तमायं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ १७
न वेदय ज्ञाध्यय ने दाने-
नच क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रः।
एवं तपः शक्य अहं तृलोके
द्रष्टुं लदन्येन कुरुप्रबोर॥ ४८
मा ते व्यथा मा च विमूढ़भावो
दृष्ट्वा रूपं धोरमौहममेदम् ।
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्वं
तदेव से रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४८
परमुत्तमं रूपं दर्शितम् आत्मनो मम योगात् योगमायासामर्थ्यात्,
परत्वमेवाह तेजोमयं विश्वात्मकमनन्तमाबञ्च य म रूपं त्वदन्येन
त्वाशागतादन्येना पूब्ब न दृशम् ॥ १७ ॥
एतद्दर्शनमतिदुर्लभं लञ्चा त्वं कृतार्थोऽसीत्याह न वेदेति ।
वेदाध्ययनयतिरेकेण यज्ञाध्ययनस्याभावात् यज्ञशब्देन यज्ञविद्याः
कल्पसूवाया लक्ष्यन्ते वेदानां यज्ञविद्यानाञ्चाध्ययनैरित्यर्थः,
नच दानः नच क्रियाभिरग्निहोलादिभिन चोप्रैस्तपोभिश्चान्द्रायणा-
दिभिरेवंरूयोऽहं त्वत्तोऽन्येन मनुष्यलोके द्रष्टुं शक्यः अपि तु लमेव
केवलं मत्प्रसादेन दृष्ट्वा कृतार्थोऽसि ॥ ४ ॥
एवमपि चेत् तवेदं घोरं दृष्ट्वा यथा भवति तहि तदेव रूपं
दर्शयामोत्याह मा ते इति। ईटक् इदृशं घोरं मदीयं रूपं दृष्ट्वा
ते व्यथा मास्तु विमूभावो विमहत्वञ्च मास्तु, विगतभय: प्रीत-
मनाश्च सन् पुनवं तदेवेदं मम रूपं प्रकर्षेण पश्य ॥ ४ ॥

बौमझगवहीवा। सप्वय उवाच। इत्यज्जुनं वासुदेवस्तथोत्वा खरूपं दर्शयामास भूयः । आखास यामास च भौतमेनं भूला पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५. अञ्जन म्जन उवाच। । दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः॥ ५१ श्रीभगवानुवाच । सुदुद्दे मिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाशिणः ॥ ५२ एवमुक्ता प्राक्तनमेव रूपं दर्शितवानिति सञ्जय उवाच इतीति। वासुदेवोऽर्जुनमियुक्वा यथा पूर्वमासीत तथैव किरीट- गदादियुक्तं चतुर्भुजं खौयं रूपं पुनईशयामास, एनमर्जुन भीतमेवं प्रमन्नवपुर्भूत्वा पुनरप्याश्वासितवान् महात्मा विश्वरूप: सपालुरिति वा ॥ ५॥ ततो निर्भय: सन्दर्जुन उवाच दृट्वेदमिति । सचेता: प्रसन्नचित्तः इदानीं संरत्तो जातोऽस्मि प्रकृति स्वास्थान प्राप्तोऽस्मि शेवं स्यम् ॥५१॥ खऋतस्यानुग्रहस्यातिदुर्लभत्वं दर्शयन् श्रीभगवानुवाच सुदुर्द- मिति । यन्मम विश्वरूपं दृश्वानसि इदं सुदुईमत्यन्तं द्रामशक्यम् अतो देवा अध्यस्य रूपस्य नित्यं सर्वदा दर्शनमिच्छन्ति केवलं न पुनरिदं पश्यन्ति । ५२ ॥

एकादशोऽधायः। नाहं वैदेन तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो दृष्टं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ भत्त्या त्वनन्य या शक्य अहमेवंविधोऽजन । ज्ञातुं द्रष्टुञ्च तत्त्वेन प्रवेष्टञ्च परन्तप ॥ ५४ मल्कमकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः। निवरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ इति श्रीमद्भगवहीतासूपनिषत्सु विश्वरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ तल हेतुमाह नाहमिति। स्वार्थः ॥ ५३ ॥ तहि केनोपायेन द्रष्टुं शक्यसे तबाह भत्या विति। अनन्यया मदेकनिष्ठया भाच्या तु एवम्भूतो विश्वरूपोऽहं तत्त्वेन परमार्थतो ज्ञातुं शक्यः शास्वतोद्रद्यु, प्रत्यक्षतः प्रवेटु ञ्च तादात्मन क्यो मान्यरुपायः ॥ ५४॥ अतः सर्वशास्त्रार्थसारं परमरहस्यं दण्वित्याह मत्कम्म- कृदिति। मदर्श कम्म करोतीति मकम्मलत, अहमेव परम; पुरुषार्थो यस्य सः, मभव भक्ता आश्रित:, पुत्वादिषु सङ्गवर्जितः, नि.रश्च सर्वभूतेषु एवम्भूतो य: स मां प्राप्नोति नान्यः इति ॥५५॥ देवैरपि सुदुर्दर्श तपोयज्ञादिकोटिभिः । भक्ताय भगवानेवं विश्वरूपमदर्शयत् ॥ इति श्रीधरखामिकतायां टीकायां एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ kareewanempaniendtimes

इदशोऽध्यायः ।
।
अर्जुन उवाच ।
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।
ये चाप्यचरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥१
श्रीभगवानुवाच।
मध्यावश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते।
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २
निर्गुणोपासनस्यैवं सगुणोपासनस्य च ।
श्रेयः कतरदित्येतन्निणेतुं दादशोयमः ॥
पूर्वाध्यायान्ते “मत्कम्मवन्मत्परमो मद्भक्त इत्येवं भक्तिनिष्ठस्य
श्रेष्ठत्व मुक्त, कौन्तेय ! प्रतिजानीहीत्यादिना च तत्र तस्यैव श्रेष्ठत्वं
निर्णोतं, तथा तेषां ज्ञानी नित्य युक्त एकभक्तिविशिष्यत इत्यादिना,
सर्व ज्ञानजवने व वृजिन संतरिष्यसीयादिना च ज्ञाननिष्ठस्य
श्रेष्ठत्वमुक्तम् । एवमुभयोः श्रेष्यविशेषजिज्ञासया भगवन्तमर्जुन
उवाच एवमिति। एवं सर्च कर्पिणादिना सततयुक्तास्तनिष्ठाः
सन्तो ये भक्ताखां विश्वरूपं सर्वशं सर्वशक्तिं पर्युपासते तेघा-
मुभयेषां मध्ये केतिशयेन योगविदोऽतिश्रेष्ठा इत्यर्थः ॥ १ ॥
तत्र प्रथमा: श्रेष्ठा इत्युत्तरंथीभगवानुवाच मयोति। मयि
परमेश्वरे सर्वज्ञत्वादिगुणविशिष्ट मन आवेश्य एकायं कृत्वा नित्य-
युक्ता मदर्थकर्मानुष्ठानादिना मनिष्ठाः सन्तः श्रेष्ठया अहया युक्ता
ये मामाराधयन्ति ते युक्ततमा ममाभिमताः ॥ २ ॥

दशोऽध्यायः। ये त्वक्षरमनिर्दश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सववगमचिन्धञ्च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ संनियम्यन्ट्रियग्रामं सचत्रसमबुद्धयः । ते प्रामुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ले शोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवशिरवाप्यते ॥ ५ ये तु सर्वाणि कागि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६ तहीतरे किं न श्रेष्ठा इत्यत आह ये विति दाभ्याम् । ये त्वक्षरं पर्युपासते ध्यायन्ति तेऽपि मामेव प्राप्नुवन्तीति इयोरन्वयः । अचरस्य लक्षणमनिर्देश्यमित्यादि। अनिर्देश्यशब्देन निर्देष्टुमशक्यं यतोऽयक्तं रूपादिहीनं सर्वत्र सबद्यापि अयतत्वादेवाचिन्त्यं कूटथं कूटे मायाप्रपञ्चधिष्ठानत्वेनावस्थितं अचलं स्पन्दनरहितं अतएव ध्रुवं नित्यं बुद्ध्यादिरहितं स्पर्मन्यत् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ननु तेऽपि त्वामेव प्राप्नुवन्ति तहस्तरेषां युक्ततमत्वं कुत इत्य- पेक्षायां लशाल शकतं विशेषमाह लोश इति विभिः। अयक्त निर्विशेषेऽक्षरे आसक्तं चेतो येषां तेषां तशोऽधिकतर: हि यस्माट्यक्तविघया गतिनिष्ठा देहाभिमानिभिर्दु:खं यथा भवति एवमवाप्यते देहाभिमानिनां निलां प्रत्यक्प्रवणत्वस्य दुर्घटत्वादिति भावः ॥ ५ ॥ मद्भक्तानान्तु मत्प्रसादादनायासेनेव सिद्धिर्भवतीत्याह ये विति दाभ्याम्। ये मयि परमेश्वर सर्वाणि कर्माणि संन्यस्य खमप्य मत्परा भूत्वा मां ध्यायन्तोऽनन्येन न विद्यतेऽन्यो भजनीयो

श्रीमद्भगबहोता।
तेषामई समुद्धा मृत्युसंसारसागरात् ।
भवामि न चिरात् पार्थ मध्यावेशितचेतसाम् ॥ ७
मथ्यव मन आधतख मयि बहिं निवेशय ।
निवसिष्यसि मय्येव प्रत जच न संशयः ॥८
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तं धनन्जय ॥
अभ्यासेऽप्यसमाऽसि मलमपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुवन् सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १०
।
यस्मितेनैवैकान्तभक्तियोगेनोपासत इत्यर्थ: एवं मय्यावेशित
चेतो येस्तेषां स्टायुक्तात् संसारसागरादहं सभ्यगुहर्ता अचिरेण
भवामि ॥ ६ ॥ ७॥
यस्मादेवं तस्मान्मय्येवेति। मय्येव सङ्कल्प विकल्पात्मक मन
अाधतख स्थिरीकुरु, बुद्धिमपि व्यवसायात्मिकां मय्येव निवेशय,
एवं कुर्वन् मत्प्रसादेन लवज्ञान: सन्नत जी देशान्ते मयेव
निवसिष्यसि निवत्स्यसि मदात्मना वासं करिष्यसि नात्र संशयः ।
तथा च श्रुति:- देहान्ते देवः परं ब्रह्म तारक याचई. इति ॥
अनाशक्तं प्रति सुगमोपायमाह अथेति । स्थिरं यथा भव-
सेवं मयि चित्तं धारयितुं यदि शक्तो न भवसि तहिं विक्षिप्तं
चित्तं पुन:पुनः प्रत्याहृत्य मदनुस्मरणलक्षणो योभ्यासयोगस्तेन मां
प्राप्तुमिच्छ प्रयत्न
कुरु ॥६॥
यदि पुन:वं तत्राह अभ्यास इति। यदि पुनरभ्यामेऽप्यशक्ती-
ऽसि तहि मप्रीत्यर्थानि यानि कर्माणि एकादश्युवासवत-
पूजापरिचर्य्यानामसंकीर्तनादीनि तदनुठानमेव परमं यस्य तादृशो
भव, एवम्भूतानि कम्ाण्यपि मदर्थ कुर्बन मोक्षं प्रामासि ॥ १० ॥

हादशोऽध्यायः। प्रथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मट्योगमाश्रितः। सबकमफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ ११ आयो हि ज्ञानमभ्यासा ज्ञानाड्यानं विशिष्यते । ध्यानात् कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२ अद्देष्टा सवभूतानां मनः करुण एव च । निम्ममो निरहङ्कारः समदुःखसखः क्षमौ॥ १३ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढ़निश्चयः। पक्षान्तरमाह । अत्यन्त भगवडम्मपरिनिहायामप्यशक्तस्य अथेति । यद्येतदपि कत्तुं न शक्नोषि ताई मट्योगं मदेकशरणत्व- माश्रितः सन् सर्वेषां दृशाशार्थानामावश्यकानाञ्चाग्निहोत्रादि- कम्मणां फलानि यतचित्तो भूत्वा परित्यज। एतदुक्तं भवति, मया तावदीश्वराज्ञया यथाशक्ति कर्माणि कर्त्तयानि, फलं तावदृष्टम- दृष्ट वा परमेश्वराधीनमित्येवं मधि भावसारोप्य फलासत्ति परित्यज्य वर्तमानो मत्प्रसादेन कृतार्थो भविश्थनीति तात्पर्य्यम् ॥ ११ ॥ तमिमं फल यागं तौति श्रेय इति । सम्यग्ज्ञानसहिता- भ्यासायुक्ति महितोपदेशपूर्वकं ज्ञानं श्रेष्ठं, तस्मादपि तत्पूर्वक ध्यानं विशिष्ट ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान इति श्रुतेः, तस्मादप्युक्तलक्षणः कम्मफलत्यागः श्रेष्ठः, तस्मादेवम्भूतत्यागात् कम्मसु कृतफलेषु चासक्तिनित्तमा मत्प्रसादेन समनन्तरमेव संसारशान्तिभवति ॥ १२ ॥ एवम्भूतस्य भक्तस्य क्षिप्रमेव परमेश्वरप्रसाद हेतून् घानाह अदरेत्यरभिः। सर्वभूतानां यथायथमईया मैत्रः करुणश्च उत्तमेषु हेघशून्यः समेघु मित्रतया वर्तते इति मैत्र: हीनेषु कृपालुरित्यर्थः, निम्ममो निरहङ्कारच कमालुत्वादेवान्यैः समे सखदुःखे यस्य सः

६१६४
श्रीमद्भगवद्गीता।
मव्यर्पितमनोबुद्धिर्यों मङ्गक्तः स मे प्रियः ॥ १४
यस्मान्नोहिजते लोको लोकान्नोहिजते च यः।
हर्षामभयोडेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥ १५
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सारम्भपरित्यागी यो मनक्तः स मे प्रियः॥ १६
यो न हृष्यति न हेष्टि न शोचति न काङ्गति।
शुभाशुभपरित्यागौ भक्तिमान् यः स मे प्रियः ॥१७
चमी क्षमाशीलः सन्तुष्ट इति। सततं लाभेलामे च सन्तुरः
सुप्रसन्नचित्त: योगी अप्रमत्तः यतात्मा संयतखभाव: डपो महिधये
निश्चयो यस्य मयपिते मनोबुद्धी येन एवम्भूतो यो मद्भक्तः स मे
प्रियः॥ १३ ॥१४॥
किञ्च यस्मादिति। यस्मात् खकाशात् लोको जनो नोहिजते
भयशङ्कया क्षोभं न प्राप्नोति, यञ्च लोकानोदिजते यश्च खाभाविक-
हर्षादिभिर्मुक्तः तत्र हर्ष: खस्यलाभे उत्साह: अमः परस्य
लामेसहनं भयं त्रासः उबेगो भयादिनिमित्तश्चित्तक्षोभः एते-
विसत्तो यो मभक्त: स मे प्रियः ॥ १५ ॥
किञ्च अनपेक्ष इति । अनपेक्षो यदृच्छयोपस्थितेऽप्यर्थे नि:स्पृहः,
शुचिर्वाह्याभ्यन्तरशौचसम्पन्नः, दक्षोऽनलस:, उदासीन: पक्षपात-
रहितः, गतयथ आधिशून्यः, सर्लान् दृष्टादृशानारम्भानुदामान्
परित्यक्तुं शीलं यस्य सः, एवम्भूतः सन् यो मङ्गक्तः स मे प्रियः ॥१६
किञ्च य इति । प्रियं प्राप्य यो न हृष्यति अप्रियं प्राप्य
यो न देटि इटार्थनाशे सति यो न शोचति अप्राप्तमर्थ यो न
काङ्गति शुभाशुभे पुण्यपापे परित्यक्तुं शौलं यस्य सः, एवम्भूतो
(भूत्वा यो मझक्तिमान् स में प्रियः ॥ १७ ॥

द्वादशोऽध्यायः।
१
समः भनौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८
तुल्यनिन्दास्तुतिमौनौ सन्तुष्टो येनकेनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिभक्तिमान् मे प्रियो नरः॥ १९
ये तु धमितमिदं यथोक्तं पर्युपासते।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २०
इति श्रीमद्भगवहौतासूपनिषत्सु भक्तियोगो
नाम हादयोऽध्यायः ॥ १२ ॥
-
किच सम इति। शत्रौ मित्र च सम एकरूपः मानाप-
मानयोरपि तथा सम एव हर्षविधादशून्य इत्यर्थः, शीतोष्णयोः
सुखदुःखयोश्च समः सङ्गविवर्जितः कचिदप्यनाखतः । किञ्च
तुल्या निन्दा स्तुतिश्च यस्य सः मौनी संयतवाक् येनकेनचित
यथालब्धेन सन्तुष्टः अनिकेतो नियतवासशून्यः स्थिरमति: यवस्थित-
चित्तः एवम्भूतो मझक्तिमान् य: स नरो मम प्रियः ॥ १८ ॥ १६ ॥
उक्तधम्मजातं सफलमुपसंहरति ये विति। यथोक्तमुक्त-
प्रकारं धर्ममेवाग्टतम् अटतत्वसाधनत्वात, धम्मग्रांटतमिति केचित्
पठन्ति । ये तदुपासते अनुतिष्ठन्ति श्रद्धां कुर्वन्तो मत्परमाञ्च
खन्तो मद्भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया इति ॥ २० ॥
दुःखमथक्तवत्मतबहुविनमतो बुधः ।
सुखं वन्यपदाम्भोज भक्तिसत्पथवान् भजेत् ॥
इति श्रीधरस्वामिलवायां टीकायां हादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः।। - श्रीभगवानुवाच। इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्द्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तहिदः ॥ १ भक्तानामहमुद्धा संसारादित्यवादि यत् । त्रयोदशेऽथ तत्सितो तत्त्वज्ञानमुदीर्यते । "तेषामहं समुद्धा स्ट युसंसारसागरात् । भवामिन चिरात पार्थं इति पूर्व प्रतिज्ञातं न चात्मज्ञानं विना संसारोद्धरणं सम्भव- तौति तत्त्वज्ञानोपदेशा, प्रकृतिपुरुष विवेकाध्याय प्रारभ्यते, तत्र यत् सप्तमाध्याये अपरापरा चेति प्रक्रतिदय मुक्तं ययोरविवेका- ज्जीवभावमापन्नस्य चिदंशस्यायं संसारः, याभ्याच जीवोपभोगार्थ- मीश्वरस्य हृयादिप प्रत्तित्तदेव प्रतिदयं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयदवाच्च परस्परविभक्त तत्त्वतो निरूपयिष्यन् श्रीभगवानुवाच इदमिति । इदं भोगायतनं शरीरं क्षेत्रमियभिधीयते संसारस्य प्ररोहभूमित्वात् एतद्द्यो वेत्ति अहं ममेति मन्यते, तं क्षेत्रज्ञं प्राहुः कृषीवलवत् तफजभोक्त त्वात् तद्दिद: क्षेत्र क्षेत्र ज्ञयोविवेकज्ञाः ॥ १ ॥ एतदध्यायारम्भ “व्यर्जुन उवाच । प्रकृति पुरुषञ्चेव क्षेत्र क्षेत्रमेव च । एतदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयञ्च केशव । इत्यधिकः पाठः क्वचित् । स तु न धृतो भाष्यादौ ।

अयोदशोऽध्यायः। वज्ञज्ञापि मां विद्धि सावक्षेत्रेषु भारत । वक्षेत्रज्ञयोनिं यत् तज्ज्ञानं मतं मम ॥२ तत् क्षेत्रं यच्च या च यदिकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत् समासेन मे शृणु ॥३ ऋषिभिर्वहुधा गौतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । तदेवं संसारिणः स्वरूप मुक्तमिदानों तस्यैव पारमार्थिकम- संसारिखरूपमाह क्षेत्रज्ञमिति । तञ्च क्षेत्रनं संसारिणं जीवं वस्तुतः सर्व क्षेत्रे श्वनुगतं मामेव विद्धि तत्वमसौति श्रुत्युपलक्षितेन चिदंशेन मद्दूपस्योक्तावात् । यादरार्थमेतत् ज्ञानं स्तौति क्षेत्र क्षेत्र- ज्ञयोर्यदलक्षण्यन ज्ञानं तदेव मोक्ष हेतुत्वात् ज्ञानं मम मतम्, अन्यत् तु वृथापाण्डियं बन्ध हेतुत्वादियर्थः। तदुक्त,-"तत्कम्म यन्न बन्धाय मा विद्या या च मुक्तये। ग्रायासायापरं कम विद्यान्या शिल्प ने पुणम् इति ॥ २॥ तत्र यद्यपि चतुर्विंशतिभेदभिन्ना प्रकृतिः क्षेत्रमित्यभिप्रेतं तथापि देहरूपेणैव परिणतायामेव तस्यामहंभावनाविवेकः स्फट इति वडिवे कार्थमिदं शरीरं क्षेत्र मित्युक्तं तदेव प्रपञ्चयिष्यन् प्रतिजानौते तदिति। यदुक्तं मया तन् च यत् स्वरूपतो जड़भ्यादिखभावं याक् याइगञ्च इच्छादिधाम कं, यदिकारि युरिन्द्रियादिविकार- र्युक्तं, यतश्च प्रकृति पुरुषसंयोगाङ्गवति यदिति थैः प्रकार: स्थावर- जङ्गमादिभेदर्भिनमियर्थः । स च क्षेत्रज्ञो यतस्वरूपतो यत्प्रभावश्च अचिन्त्ये श्वर्ययोगेण ये: प्रभाव: सम्यनस्ताब सङ्कपतो मत्तः टण॥३ क: विस्तरेणोक्तस्यायं सझेप इत्यपेक्षायामाह ऋषिभिरिति । ऋषिभिर्वसिष्ठादियोगशास्त्रेषु ध्यानधारणादिविषयत्वेन वैराजादि- खरूपेण बहुधा गीतं निरूपितम्। विविधैर्विचित्रनित्यनेमितिक- ।

श्रीमद्भगवद्गीवा। ह्यसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ४ महाभूतान्यहजारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दीकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥५ काग्य कर्मादिविषयै छन्दोभिवदर्नानापूजनीयदेवतारूपेण गौत ब्रह्मणः सूत्रैः पञ्च ब्रह्म सूनाते सूयते एभिरिति ब्रह्मसूत्राणि “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” इत्यादीनि तटस्थलक्षणपराणि उपनिषदाक्यानि। तथा ब्रह्म पद्यते साक्षात् ज्ञायते एभिरिति पदानि स्वरूपलक्षणपराणि “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म इत्यादीनि तेश्च बहुधा गीतम्। किञ्च हेतुमद्भिः “सदेव सौम्येदमन आसीत्, कथमसतः सज्जायेत" इति। “को ह्येवान्यात् कः प्राण्यात् यदेव आकाश आनन्दो न स्यात् एष ह्येवानन्दयति' इत्यादियुक्तिमभिः। अन्यात् अयानचेष्ठां कः कुर्य्यात्, पाण्यात प्राणयापारं वा क: कुर्यादिति श्रुतिपदयोरर्थः। विनिश्चितैरुपक्रमोपसंहारैरेक- वाक्यतया असन्दिग्धार्थप्रतिपादकैरित्यर्थः। तदेवमेतविस्तरेणोक्तं दुःसंग्रहं सझेपत कथयिष्यामि तत् णित्यर्थः । 'व्यथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादीनि ब्रह्मसूत्राणि गृह्यन्ते तान्येव ब्रह्म पद्यते निश्चीयते एभिरिति पदानि तेतुमद्भिः “ईक्षते - शब्दम्, आनन्दमयोऽन्यासात्” इत्यादियुक्तिमभिर्विनिश्चिताथैः शेधं समानम्॥४॥ तत्क्षेत्रखरूपमाह महाभूतानीति दाभ्याम् । महाभूतानि भून्यादीनि पञ्च, अहङ्कारस्तत्कारणभूतः, बुद्धिर्ज्ञानात्मकं महत्तत्त्वम्, अव्यक्तं मूलप्रकृतिः, इन्द्रियाणि दश वाह्यानि ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि, एकच मनः, इन्द्रियगोचराच पञ्च तन्मात्ररूपा एव शब्दादय आकाशादिविशेषगुणतया व्यक्ताः सन्त इन्द्रियविषयाः पञ्च तदेवं यहा त्रयोदशोऽध्यायः। इच्छा देषः सुखं दुःखं संघातशेतना वृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥६ प्रमानित्वमदम्भिलमहिंसा शान्तिराज्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्वध्यमात्मविनिग्रहः॥७ इच्छति । चतुर्विंशतितत्त्वान्युक्तानि । इच्छादयः प्रसिद्धाः, सङ्घात: शरीरं, चेतना ज्ञानामिका मनोवृत्तिः, धृतिर्धय॑म् एते चेच्छादयो भ्यत्वान्नात्मधाः अपि तु मनोधाः अत: क्षेत्रान्त:- पातिन एवोपलक्षणतत् सङ्कल्पादीनाम् । तथा च श्रुतिः- “कामः खड्काल्यो विचिकित्मा श्रद्धा अश्रद्धा तिरबिधीभौं रियेतत् सबै मन एवं इति । अनेन बाइगिति प्रतिज्ञाता: क्षेत्रधर्मा दर्शिताः। एतत् क्षेत्रं सविकारमिन्द्रियादिविकारसहित सङ्केपेण तुभ्यं मयोक्त मिति क्षेत्रोपसंहारः ॥ ५ ॥ ६ ॥ इदानीममानित्वादिपञ्चभिरुक्तलक्षणात् क्षेत्रादतिरिक्ततया ज्ञेयं शुद्ध क्षेत्र विस्तरेण वर्णयिष्यन् तत्त्वज्ञानसाधनान्याह अमानित्व- मिति । अमानित्वं स्वगुणलाधाराहित्यम्, अदम्भित्वं दम्भ राहित्यम्, अहिंसा परपीड़ावजनं, वान्तिः सहिष्णुत्वम्, आर्जवमवक्रता, आचार्योपासनं सद्गुरुसेवनं, शौचं वाह्यमाभ्यन्तरञ्च तत्र वाह्य स्टज्जलादिना आभ्यन्तरञ्च रागादिमलक्षालनम् । स्मृतिः,-"शौचच द्विविधं प्रोक्तं वाह्यमाभ्यन्तरं तथा । लाभ्यां स्मृतं वाह्य भावशुद्धिस्तथान्तरम्” इति। स्थैर्य सन्मार - प्रवृत्तस्य तदेकनिष्ठता, आत्मविनिग्रहः शरीरसंयमः एतजज्ञान- मिति प्रोत्तमिति पञ्चमेनान्वयः ॥ ७ ॥ । तथा च

१०.
भौमडगवडीता।
इन्द्रियार्थषु वैराग्यमनहजार एव च ।
जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥८
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु।
नित्यञ्च समचित्तवमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी।
विविक्त देशसे वित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १०
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्वज्ञानार्थदर्शनम्।
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११
।
।
किञ्च इन्द्रियार्थेष्विति। जन्मादिषु दुःखदोषयोरनुदर्शनं पुन:-
पुनरालोचनं दुःखरूपस्य दोषस्यानुदर्शन मिति वा स्पटमन्यत् ॥ ८ ॥
किच असक्तिरिति । पुत्वदारादिषु असक्तिः प्रीतित्यागः,
अनभिष्वङ्गः पुत्वादीनां सुखे दु:खे वा अयमेव सुखी दुःखी
चेत्यध्यासातिरेकाभावः, इटानियोरुपपत्तिषु प्राप्ति नित्यं सर्वदा
समचित्तत्वम् ॥ ६ ॥
किच मयोति
मयि परमेश्वरेनन्ययोगेन खात्मदृया
अयभिचारिणी एकान्ता भक्तिः, विविक्तः शुद्धश्चित्तप्रसादकरतं
देशं सेवितुं शोलं यस्य तस्य भावस्थ त्वं, प्राक्तानां जनानां
संसदि सभायामरती रत्यभावः ॥ १० ॥
किच्च अध्यात्मेति। अात्मानमधिकृत्य वर्तमानं ज्ञानं तस्मिन्
नित्यत्वं नित्यभावः, तत्त्व पदार्थशुद्धिनिष्ठत्वमित्यर्थः प्रयोजनं मोच-
स्तस्य दर्शनं मोक्षस्य सर्बोत्कृष्टत्वालोचनमित्यर्थः, एतदमानित्व
मदम्भित्वमित्यादिविंशतिसंख्यकं यदुक्तमेतज्ज्ञानमिति प्रोक्तं वसि-
वादिभि नसाधनत्वात्, अतोऽन्यथा अस्मादिपरीतं मानित्वादि
यत्तदज्ञानमिति ज्ञानविरोधित्वात अत: सर्वथा त्याज्यमित्यर्थः ॥११॥

त्रयोदशोऽध्यायः। १०१ ज्ञेयं यत् तत् प्रवच्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तन्नासटुच्यते ॥ १२ सवतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सम्वतः श्रुतिमलोके सर्चमावत्य तिष्ठति ॥ १३ सन्ट्रियगुणाभासं सर्वं न्ट्रियविवज्जितम् । रभिः साधनैर्यज्ञेयं तदाह ज्ञेयमिति घडभिः । यज्ञेयं तत् प्रवक्ष्यामि। श्रोतुराद रखिये ज्ञानफल दर्शयति यह क्ष्यमाणं ज्ञात्वा अन्टतं मोचं प्राप्नोति। किं तत्, अनादिमत् आदिमन्न भवतीत्यनादिमत्, परं निरतिशयं, ब्रह्म अनादौत्येतावतेव बहु- बीहिणा अनादिमत्त्वे सिद्धेऽपि पुनर्मतुप्प्रत्ययश्शन्ट्सः । यहा अनादीति मत्परञ्चेति पदइयं मम वियोः परं निर्विशेषरूपं ब्रह्मत्यर्थः। तदेवाह न सदित्यादि, विधिमुखेन प्रमाणस्य विषयः सच्छब्देनोच्यते निषेधविषयवसच्छब्देनोच्यते इदन्तु तदुमय- विलक्षणमविषयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ नन्वेवं ब्रह्मणः सदसदिलक्षणले खति “सब खल्विदम् ब्रह्मेवेदं सर्वम्” इत्यादि श्रुतिविरुध्येतेत्याशङ्का “परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविको ज्ञानबलक्रिया च" त्यादिश्रुतिप्रसिद्धया अचिन्त्य शक्या सर्वात्मत्वं तस्य दर्शयन्नाह सई त इति पक्षभिः। सर्वत: सर्वत्र पाणयः पादाञ्च यस्य तत, खर्वतो तौणि शिरांसि मुखानि च यस्य तत्, सर्वत: श्रुतिमत् श्रवणेन्द्रियैर्युक्तं, सत्. लोके सर्वमाश्य याप्य तिष्ठति सयवहारास्पदवेन ति उतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ किञ्च सबैत्रिवेति। सर्वेषां चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां गुणेषु रुपायाकारासु वृत्तिषु तत्तदाकारेणाभासत इति तथा, सब- न्द्रियाणि गुयांच तत्तविषयानाभालयतीति वा। सबरिन्द्रियैः

श्रीमद्भगवहीता।
असतं सर्वमञ्चैव निर्गुणं गुणभोक्त च ॥ १४
वहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्ष्मत्वात् तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके च तत् ॥ १५
अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्।
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६
।
विवर्जितञ्च । तथा च श्रुतिः,-"अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
पश्यत्यचक्षुः स टणोत्यकर्णः” इत्यादि। असक्त सङ्गशून्यं तथापि
सर्व विभौति सर्वन्टत् सर्वसाधारभूतं वदेव निर्गुणं सत्त्वादि-
गुणरहितं गुणभोक्त च गुणानां सत्त्वादीनां भोक्त पालकम् ॥ १४ ॥
किञ्च वहिरिति। भूतानां चराचराणां खकार्याणां वहि-
श्चान्तश्च तदेव सुवर्णमिव कटककुण्डलादीनां जलतरङ्गाणामन्त-
बहिर्जलमिव अचरं स्थावरं चरब जङ्गमं भूतजातं तदेव
कारणात्मकत्वात् कार्यस्य एवमपि सूक्ष्मत्वात् रूपादिहीनत्वात्
तदविज्ञेयम् इदं तदिति स्परज्ञानाई न भवति। एतदविदुषां
योजनलक्षान्तरितमिव दूरस्थञ्च सविकारायाः प्रकृतेः परत्वात् ।
विदुषां पुनः प्रत्यगात्मत्वादन्ति के च तत् निव्यसनिचितम् । तथाच
मन्त्रः,-"तदेजति तनेजति तरे तइदन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य
तदु सर्वस्यास्य वाह्यत" इति। एजति चलति नेति न चलति
तत् उ अन्तिके इति छेदः ॥ १५ ॥
किञ्च अविभक्तमिति । भूतेषु स्थावरजङ्गमात्मकेव्वविभक्तं
कारणात्मना भिन्नं कार्य्यात्मना भिन्नमिव स्थितञ्च विभक्तं समुद्रा-
ज्जातं फेनादि समुद्रादन्यन्न भवति तत् स्वरूपमेवोक्तं ज्ञेयं, भूतानां
भर्तृ :च पोषकं स्थितिकाले, प्रलयकाले च ग्रसिघणु ग्रसनशीलं,
सृष्टिकाचे च प्रभविष्णु नानाकार्थ्यात्मना प्रभवनशीलम् ॥ १६ ॥

त्रयोदशोऽध्यायः । १७३ (DHAN ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगन्यं हृदि सवस्य विष्ठितम् ॥ १७ इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञेयञ्चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मझावायोपपद्यते ॥ १८ प्रकृतिं पुरुषञ्चैव विद्यनादी उभावपि । किच्च ज्योतिवामपीति । ज्योतिषां सूर्य्यादीनामपि तत् ज्योति: प्रकाशकम्, “येन सूर्यस्त पति तेजसे छः, न तव सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति अतोऽयमरिसस्तमेव भान्तमनुभाति सच तस्य भाला सर्वमिदं विभाति इत्यादि श्रुतेः। अतएव तमसोऽज्ञानात् परं तेनालंपटसच्यते, "आदित्यवर्ण तमसः परत्तात् इत्यादि श्रुत:। तदेव बुद्धिरत्तावभियतं तदेवं रूपायाकारेण ज्ञेयच्च हानगन्य च अमानित्वादिलक्षणेन पूर्वोक्त- ज्ञानसाधनेन प्राप्यमित्य य:। ज्ञानगम्य विशिनधि, सबस्य प्राणि- मात्रस्य हुदि विष्ठितं विशेषेणाप्रच्युतस्वरूपेण नियन्तृतया स्थितम् । धिष्ठितमितियाठे अधिष्ठाय स्थितमित्यर्थः ॥ १७ ॥ उक्त क्षेत्रादिकमधिकारिकलसहितमुपखं हरति इत्येवं क्षेत्रं महाभूतादि अत्यन्तं, तथा ज्ञानच्च अमानित्वादि तत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्तं, ज्ञेयञ्च अनादिमत् परं ब्रह्मत्यादि विष्ठित- मित्यन्तं वसिष्ठादिभिविस्तरेणोक्तं सर्वमपि मया संक्षेपेणोक्तं , एतच पूर्बाध्यायोक्तलक्षणो मङ्गतो विज्ञाय मडावाय ब्रह्मत्वायोप- पद्यते योग्यो भवति ॥ १० ॥ तदेवं तत् क्षेत्रं यच्च याक् चेत्येतावत् प्रपञ्चितमिदानीन्तु यदिकारि यत यत् स च यो यत्प्रभावश्चेत्येतत् पूर्वप्रतिज्ञात- मेव प्रातिपुरुषयोः संसारहेतत्वकशतेन III इतीति। ।

श्रीमहाबौता। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् ॥ १८ कार्यकारणकर्नुले हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोलले हेतुरुच्यते ॥ २० पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुले प्रकृतिजान् गुणान् । पञ्चभिः। तत्र प्रकृतिपुरुषयोरा दमत्त्वे तयोरपि प्रत्यन्तरे भाय- मित्यनवस्थापत्तिः स्यादतलावुभावनादी विद्धि अनादेरीश्वरस्य शक्तित्वात तर नादित्वं पुरुषोऽपि तदंशावादनादिरेव। अत्र च परमेश्वरस्य तच्छतौनाचानादिलं श्रीमच्छङ्करभगवद्भाष्यवद्भिरति- प्रवन्धनोपपादितमिति अथवाहुल्यान्न स्मिाभिः प्रपञ्चाते। विका- रांश्च देहेन्द्रियादीन् गुणांश्च गुण परिणामान् मुखदुःखमोहादीन् प्रक्कते: सम्भूतान् विद्धि ॥ १८ ॥ विकाराणां प्रकतिसम्भवत्वं दर्शयन् पुरुषस्य संसारहेतुत्वं दर्शयति कार्यति। कार्य शरीरं कारणानि सुखदु:खसाधना- नीन्द्रियाणि तेषां केतृले तदाकारपरिणामे प्रकृतिहतुरुच्यते कपिलादिभिः, पुरु वो बस्तु तत्कृतसुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतु- रुच्यते। अयं भावः, दाप्यचेतनाया: प्रकृते: स्वत: कर्तृत्वं न सम्भवति, तथा पुरुषराव्यावकारिणो भो तत्वं न सम्भवति, तथापि कर्तृत्वं नाम क्रियानिवर्तकत्वं तच्चाचेतनस्यापि चेतनादृष्टवशात् चैतन्याधिष्ठितत्वात् सम्भवति यथा वह स्वलनं वायोस्तिय॑ग्गमनं वत्माहरवशात् स्तन्यपथस: रणनित्यादि, अत: पुरुषसन्निधानात् पक्कतेः कर्तृत्वमुच्यते भोक्तच सुखदुःखसंवेदनं, तच्च चेतनधर्म रवेति प्रकृविसन्निधानात् पुरुषस्य भोक्तत्वमुच्यत इति ॥ २० ॥ तथाप्यविकारिणो जसरहितस्य च भोक्तत्वं कथमित्यवाह पुरुष इति । हि यस्मात् पक यस्तकार्य देहे वादात्मान

अयोधोरणामः।
कारणं गुणासङ्गोऽस्य सदसट्योनिजन्मसु ॥ २१
उपद्रष्टानुमन्ता च भा भोक्ता महेश्वरः ।
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥ २२
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिज्ज्ञ गुणैः सह ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २३
स्थित: पुरुषः अतस्तजनितान् सुखदु:खादीन् भुक्त, अस्य च
पुरुषस्य सतीधु असतीषु तिर्यगादियोनिषु यानि जन्मानि
तेषु गु सङ्गो गुणे: शुभाशुभकर्म कारिभिरिन्द्रियैः सङ्गः कारण-
मित्यर्थः ॥ २१॥
तदनेन प्रकारेण प्रात्यविवेकादेव पुरुषस्य संसारो न तु
स्वरुपत इत्याशयेन तस्य रूरूपमाह उपद्रति । अस्मिन्
प्रकृतिकायें देहे वर्तमानोऽपि पुरुषः परो भिन्न एव न तगुणैर्युज्यत
इत्यर्थः, तत्र हेतवः, यहादुपका गभूत एव समीपे स्थित्वा
नया साक्षीलयः, तथा अनन्ता अनुमोदितव सन्निधिमाणानु-
ग्राहक: “साक्षी ताः केवलो मिणचइत्यादि श्रुतेः, तथा
ऐश्वरेण रूपेण भत्ती विधायकः मोक्ता पालक इति च, महां-
चाखावीश्वरञ्चति ब्रह्मानामपि पतिरिति च परमात्मा अन्त-
यामी चेत्यक्तः श्रुत्या, तथा च श्रुतिः, “एच सर्वेश्वर एघ भूताधि-
पतिरेघ लोकपाल' इत्यादि ॥ २२ ॥
एवं प्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानिनं स्तौति य एवमिति । एवमुप-
ब्रहत्वादिरूपेण पुरुषं यो यत्ति प्रकृतिञ्च गुणे: सुखदुःखादि-
परिणामः सहिता यो वेत्ति स पुरुषः सर्वथा विधिमभिलङ्घय
वर्तमानोऽपि पुनर्नाभिजायते मुच्यत एवेत्यर्थः ॥ २३ ॥

१०६ प्रोमनमबहोता। ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना। अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेगा चापरे ॥ २४ अन्ये वेवमजानन्तः शुखान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्यं अतिपरायणाः ॥ २५ यावत् संजायते किञ्चित् सत्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेवज्ञसंयोगात् तहिद्धि भरतर्षभ ॥ २६ समं सवषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । एवम्भूतविविक्तात्मज्ञानसाधनविवाल्यानाह ध्यानेति दाभ्याम् । ध्यानेनात्माकारप्रत्ययातया अात्मनि देह र आत्मना मनस एवमात्मानं केचित् पश्यन्ति, अन्ये तु सांख्येन प्रकृतिपुरुषवलक्षण्या- लोचनेन योगेनाछाङ्गेनापरे च कम्म योगेण पश्यन्तीति सर्वत्रानु- घङ्गः। एतेषाच ध्यानादीनां यथायोगं क्रमसमुच्चये सत्यपि तत्तनिष्ठाभेदाभिप्रायेण विकल्पोक्तिः ॥ २४ ॥ अतिमन्दाधिकारिणां निस्तारोपायमाह अन्ये विति। अन्ये तु सांख्ययोगादिमागण एवमुपदर त्वादिलक्षणमालानं साक्षात् - कर्तुमजानन्तोऽन्येभ्य आचार्येभ्य उपदेशत: अत्वा उपासते ध्यायन्ति, तेऽपि च श्रड्या उपदेशश्रवणपरायणा: सन्तो ग्टत्यु संसारं शनेरतितरन्त्येव ॥ २५ ॥ तत्र कम्मयोगस्य ठतीयचतुर्थपञ्चमेघु प्रपञ्चितत्वात् ध्यानयोगस्य च घष्ठाश्मयोः प्रपञ्चितत्वात् ध्यानादेच सांस्यविविक्तात्मविषयत्वात् सांख्यमेव प्रपञ्चयन्नाह यावदिति, यावरश्यायसमाप्ति। यावत् यत्- किञ्चित् वस्तुमानं समुत्पद्यते तत् सर्व क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्योगादविवेक- कृततादात्मप्राध्यासाङ्गवतीति जानीहि ॥ २६ ॥ अविवेककृतं संसारोङ्गवमुक्का तनिवृत्तये विविक्तात्मविषयं त्रयोदशोऽधायः। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २७ समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्वात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८ प्रकृत्येव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २४ यदा भूतपृथग्भावमेकास्थमनुपश्यति । सम्यग्दर्शनमाह सममिति। स्थावरजङ्गमाअोछु भूतेषु निर्विशेष- सद्रूपेण समं यया भवलो तिष्ठन्त परामात्मानं यः पश्यति अतएव तेषु विनश्यत्वप्यविनश्यन्तं यः पश्यति स एव सम्धक पश्यति नान्य इत्यर्थः ॥ २०॥ कुत इत्यत आह समं पश्यन्निति । सर्वत्र भूतमाने समं सन्धगप्रच्युतस्वरूपेणावस्थितं परमात्मानं पश्यन् हि यस्मादात्मना खेनैवात्मानं न हिनस्ति अविद्यया सच्चिदानन्दपमात्मानं न विनाशयति, ततञ्च परां गति मोक्ष प्राप्नोति, यखेवं न पश्यति स हि देहात्मदी देहेन लहात्मानं हिनस्ति, तथा च श्रुतिः,- “असूर्य्या नाम ते लोका अन्वेन तमखाताः। तांस्ते प्रेत्याभि- गच्छन्ति ये के चात्मनो जना” इति ॥ २० ॥ ननु शुभाशुभकम्मकत्वेन वैधम्ये दृश्यमाने कथमात्मनः समत्व- मित्याशङ्कयाह प्रकृत्यैवेति। प्रकृत्यैव देहेन्द्रियाकारेण परिणतया सबः सबै प्रकार: क्रियमाणानि कर्माणि यः पश्यति, तथा- त्मानञ्चाकर्तारं देहाभिमाने नैवात्मनः कर्तृत्वं न स्वत इत्येवं यः पश्यति स एव सम्यक् पश्यति नान्य इत्यर्थः ॥ २६ ॥ इदानों भूतानामपि प्रकृतितावन्झानत्वेनाभेदाभतभेदकतम- व्यात्मनो भेदमपश्यन् ब्रह्मत्वमुपेतीत्याइ यदेति । यदा भूतानां १७० श्रीमद्भगवहीता। तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ ३० अनादित्वान्निर्गुणत्वात् परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३१ यथा सर्वगतं सौख्यादाकाशं नोपलिप्यते । सचवावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ यथा प्रकाशयत्येकः कृत्नं लोकमिमं रविः । क्षेतं क्षेत्रो तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ स्थावरजङ्गमानां पृथग्मावं भेदम् एकस्थम् एकस्यामेवेश्वरपाक्ति- रूपायां प्रकृतौ प्रलये स्थितमनुपश्यति आलोचयति तत एव तस्या एव प्रकृतेः सकाशाङ्गतानां विस्तारं टिममये अनुपश्यति तदा प्रकृतितावमानत्वेन भूतानामप्यभेदं पश्यन् परिपूर्ण ब्रह्म सम्पद्यते ब्रह्मव भवतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ तथापि संसारावस्थायां देहसम्बन्धनिमित्तैः कर्मभिस्तत्फलेश्च सुखदुःखादिभिधम्यं दुव्यरिहरमिति कुतः समदर्शनं तबाह अमादित्वादिति। यदुत्पत्तिमत् तदेव हि सादि यच्च गुणवहस्तु तस्य गुणनाशे ययो भवति अयन्तु परमात्मा अनादिनिर्गुणश्च, अतोऽव्ययः अविकारीत्यर्थः, तस्मात् शरीरे स्थितोऽपि न किञ्चित करोति न च कम्मफलेलिप्यते ॥ ३१ ॥ तत्र हेतुं सदृशान्तमाह यति। यथा सर्वगतं पलादिष्वपि स्थितमाकाशं सौक्ष्माादसङ्गत्वात् पङ्कादिभिर्नोपलिप्यते तथा सर्वत्र उत्तमे मध्यमे अधमे वा देहे स्थितोऽप्यात्मा नोपलिप्यते देहिकै- दोधगुणेने युज्यत इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ असङ्गत्वाले पो नास्तीत्याकाशदृष्टान्तेन दर्शितं प्रकाशकलाच

त्रयोदशोऽधायः
१७
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा।
भूतप्रकृतिमोक्षञ्च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४
इति श्रीमङ्गगवहौतासूपनिषत्सु क्षेत्रक्षेवज्ञविभागयोगो
नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥
।
प्रकाश्यधम्मैन
युज्यत इति रविडधान्तनाह यथा प्रकापायतीति
स्ययोऽर्थः ॥ ३३ ॥
अध्यायार्थमुपसंहरति क्षेत्र क्षेत्रज्ञयोरिति। एवमुक्त प्रकारेण
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरन्तरं भेदं विवेकज्ञानलक्षणेन चक्षुधा ये विदुः, तथा
येयमुक्ता भूतानां प्रकृतिस्तस्याः सकाशात् मोक्षं मोक्षोपायं ध्याना-
दिकञ्च ये विदुस्ते परं पदं यान्ति ॥ ३४ ॥
विवित्तौ येन तत्त्वेन मिश्रो प्रकृतिपूरघौ।
तं वन्दे परमानन्दं नन्दनन्दनमीश्वरम् ॥
इति श्रीधरस्वामिहतायां टीकायां
बयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

१७ चतुर्दशोऽध्यायः। पढाईकाच्यावर श्रीभगवानुवाच। परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ञात्वा मुनयः सर्वं परां सिद्धिमितो गताः ॥ १ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्मग्रमागताः। सगऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥२ स्थावर एव । तदा सम्या सुखदुः च्यमादि तस्य पुंप्रकयो: खतन्त्रत्वं वारयन् गुणसङ्गतः । प्राह संसारवेचित्र विस्तरेण चतुईशे ॥ "यावत् संजायते किञ्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञ- संयोगात् तदिति इत्युक्तं, स च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः संयोगो निरीश्वर- सांख्याना मिव न खातन्त्रप्रण किन्वीश्वरेच्छयैवेति कथनपूर्वक कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदखयोनिजन्मस्वित्यनेनोक्तं सत्त्वादिगुणकृतं संसारवैचित्रं प्रपञ्चयिष्यन्नेवंभूतं वक्ष्यमाणमर्थ स्तौति परं भूय इति हाभ्याम् । परं परमात्मनिष्ठं ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानमुपदेशं भूयोऽपि तुभ्यं प्रकर्षण वक्ष्यामि। कथम्भतं ज्ञानानां तप:कादिविषयाणां मध्ये उत्तमं मोक्षहेतुत्वात् । तदेवाह यज्ञात्वा मुनयो मननशीला: सबै इतो देहबन्धनात् परां सिद्धि मोक्ष प्राप्ता: ॥१॥ किञ्च इदमिति। इदं वक्ष्यमाणं ज्ञानमुपाश्रित्य ज्ञानसाधन- मनुष्ठाय मम साधम्मा मद्दूपत्वं प्राप्ताः सन्तः सर्गापि ब्रह्मा- दिघत्पद्यमानेष्वपि नोत्पदान्त तथा प्रलयेऽपि न यथन्ति प्रलयदुःखं नानुभवन्ति पुन वर्तन्त इत्यर्थः ॥२॥ অনীর करोति स्थितम उत्तमे होषगुण चतुर्दशोऽध्यायः। १८१ मम योनिमहब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहम् । सम्भवः सवभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ सवयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं वीजप्रदः पिता ॥ ४ सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निवघ्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ तदेवं प्रशंसया श्रोतारमभिमुखीकृत्य परमेश्वराधीनयोः प्रक्षति- पुरुषयोः सर्वभूतोत्पत्तिं प्रति हेतुत्वं न तु स्वतन्त्रयोरितीम विव- क्षितमर्थ कथयति ममेति। देशत: कालतचापरिच्छिन्नत्वान्महत् टंहितत्वात् खकार्याणां वृद्धिहेतुत्वाहा ब्रह्म प्रकृतिरित्यर्थः । तन्महब्रह्म मम परमेश्वरस्य योनिर्गर्भाधानस्थान, तस्मिन्न हं गर्भ जगदिस्तारहेतुं चिदाभासं दधामि निक्षिपामि प्रलये मयि लीनं सन्तमविदयाकामकानुशयवन्तं क्षेत्र नं दृष्टिसमये भोग्येन क्षेत्रेण संयोजयामीत्यर्थः, ततो गर्भाधानात् सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां सम्भव उत्पत्तिर्भवतीति ॥३॥ न केवल ट्रायक्रम एव मदधिष्ठानेनाभ्यां प्रकृतिपुरुषाभ्यामयं भूतीत्यत्तिप्रकारोऽपि तु सर्वदेवेयाह सर्बेति। सासु योनिषु मनुष्याद्यास या मूर्तयः स्थावरजङ्गमात्मिका उत्पयन तासां मूर्तीनां महब्रह्म प्रवतियोनिर्माटस्थानीया, अहञ्च वीजपदः पिता गर्भाधानकर्ता पिता ॥४॥ तदेवं परमेश्वराधीनाभ्यां प्रकृतिपुरुषाभ्यां सर्वभूतोत्पत्तिं निरूप्येदानौं प्रतिसङ्गेन पुरुषस्य संसारं प्रपञ्चयति सत्त्वमित्यादि सत्त्व रजस्तम इत्येवं संज्ञकाखयो गुणाः प्रकतिसम्भवाः प्रकृतेः सम्भव उद्भवो येषां ते तथोक्ताः। गुणसाम्यं प्रकृतिस्तस्याः चतुर्भिः।

१२ श्रीमद्भमवहीता। तत्र सत्वं निम्मलवात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गन बनाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥६ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कमसङ्गेन देहिनम् ॥ ७ तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सव्वदेहिनाम् । रूपाद तदा अतः सकाशात पृथकनाभिव्यक्ताः सन्तः प्रकृतिकार्य देहे तादात्मन स्थितं देहिनं चिदंशं वस्तुतोऽव्ययं निर्विकारमेव सन्तं निबनन्ति स्थावर स्व कार्ये सुखदुःखमोहादिभिः संयोजयन्तीत्यर्थः ॥ ५ ॥ तत्र सत्त्वस्य लक्षणं बन्धकत्वप्रकारचाह तो ति। तल तेयां एव ! गुणानां मध्ये सत्त्व' निर्मलत्वात् स्वच्छत्वात् स्फटिकमणिरिव प्रकाशक भास्वरम् अनामयञ्च निरुपद्रवंशान्तमित्यर्थः । सम्पदा शान्तत्वात् स्व कार्य्यन सुखेन य: सङ्गत्वेन बध्नाति प्रकाशकत्वाच्च त स्वकार्येण ज्ञानेन य: मनस्तेन च वनाति' हे अनघ अपाय सुखदुः अहं सुखी ज्ञानी चेति मनो धमस्तिदभिमानिनि क्षेत्रज्ञ ामारि संयोजयतीत्यर्थः॥ ॥ रजलो लक्षणं बन्धकत्वच्चाह रज इति। रजःसंज्ञक गुणं अतोऽव रागात्मकमनुरञ्जनरूपं विद्धि, अतएव रासङ्गसमुद्भवं टष्णा करोति अप्राप्ताभिलाध:, सङ्गः प्राप्तेऽर्थे प्रोतिर्विशेषेणासक्तिस्तयोस्तृष्णा- ता सङ्गयोः समुद्भवोऽस्मात् तद्रजो देहिनं दृशादृष्टाथषु कम्मस सङ्गे- स्थितम नासत्या नितरां बध्नाति टयणासङ्गाभ्यां हि कम्मखासक्तिर्भवति उत्तमे इत्यर्थः ॥ ७॥ दोधगुणे तमलो लक्षणं बन्धकत्वञ्चाह तम इति। तमत्त्वज्ञानाज्जातम् अ आवरण शक्तिप्रधानात् प्रत्यं शादुद्भुतं विडोत्यर्थः। अत: सर्वेषां तस्य 'चतुर्दशोऽध्यायः। १८३ प्रमादालस्यनिद्राभिस्वन्निबध्नाति भारत ॥८ सत्वं सुख सन्जयति रजः कर्मणि भारत। ज्ञानमात्य तु तमः प्रमाद सञ्जयत्युत ॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्वं तमव तमः सत्वं रजस्वथा ॥ १० सर्वहारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । देहिनां मोहनं भ्रान्तिजनकम् अतएव प्रमादनालस्येन निद्रया च तत्तमो देहि निवनाति। अत्र प्रमादोऽनवधानं, आलस्यमनुदामः, निद्रा चित्तस्यावसादः लयः॥ खत्त्वादीनामेव स्वखकायंकरण सामातिशयमाह लत्त्व- सत्त्वं सुखे खञ्जयति संश्लेषयति दुःखशोकादिकारणे सत्यपि सुखाभिमुखमेव देहिनं करोतीत्यर्थः, एवं सुखादिकारणे सत्यपि रज: कम्मण्येव सञ्जयति, तमस्तु महत्मङ्गनोत्ययमानमपि ज्ञानमारत्ताच्छाद्य प्रसाद सञ्जयति महनिरुपदिश्यमानस्यार्थ- स्थानवधाने योजयति, उत अपि ग्रालयादावपि संयोजय- मिति। तीत्यर्थः ॥ ६॥ तन हेतुमाह रज इति। रजस्तमश्चेति गुणहयमभिभूय तिरस्कृत्य सत्त्वं भवति अश्वशाटुङ्गवति अत: स्वकार्ये सुखादौ सञ्जयतीत्यर्थः। एवं रजोऽपि सत्त्व तमञ्चति गुणदयमभि- भूयोभवति अत: वकाध्य शासनादी सञ्जयति । एवं तमोऽपि सत्त्वं रजञ्चोभावपि गुणावभिभूयोभवति अत: खकार्य प्रमा- दालस्यादौ सञ्जयतीत्यर्थः ॥ १० ॥ इदानौं सत्त्वादीनां विद्वानां लिङ्गान्याह सर्वहारेविति विभिः। अस्मिन्नात्मनो भोगायतने देहे सबैष्वपि दारेषु श्रोलादिषु श्रीमद्भगवद्गीता। १६ ॥ ज्ञानं यदा तदा विद्यादिवद्धं सत्त्वमित्युत ॥ ११ लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कम्मणामशमः स्मृहा। रजस्येतानि जायन्ते विवढे भरतर्षभ ॥ १२ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवद्धे कुरुनन्दन ॥ १३ यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥ १४ राव तदा यदा पाब्दादिज्ञानात्मकः प्रकाषा उपजायते उत्पद्यते, तदानेन प्रकाशलिङ्गेन सत्त्वं विटद्धं विद्यात् जानीयात् । उतशब्दात सुखादिलिङ्गेनापि जानीयादित्युक्तम् ॥ ११ ॥ किञ्च लोभ इति। लोभी लोभी धनाद्यागमे बहुधा जायमानेऽपि यः पुन:पुनर्बर्द्धमानोऽभिलाष:, प्रवृत्तिनित्यं कुर्वद्रूपा, कम्मेणा- मारम्भो महाग्रहादिनिर्माणोद्यमः, अशमः इदं वेदं करिष्या- मोत्यादिखङ्कल्यविकल्यानुपरमः, स्पृहा उच्चावचेसु दृष्टमानेषु वस्तु इतस्ततो जिघृक्षा, रजसि विटद्धे खति एतानि लिङ्गानि जायन्ते एभिलिङ्गेरजोगुणस्य विवृद्धिं जानीयादित्यर्थः ॥ १२ ॥ किञ्च अप्रकाश इति । अप्रकाशो विवेक,शः, अप्रवृत्ति- रनुढ्यमः, प्रमाद: कर्तवार्थानुसन्धानराहित्यं, मोहो मिथ्या- भिनिवेशः, तमसि प्रवृड्वे सत्येतानि लिङ्गानि जायन्ते । एतेस्तमसो वृद्धि जानीयादित्यर्थः ॥ १३ ॥ मरणसमये विवृद्धानां सत्त्वादीनां फलविशेषमाह यदेति दाभ्याम् । सत्त्वे विड्ढे खति यदा जीवो ग्टत्थं प्राप्नोति तदा उत्तमान् दोघ हिरण्यगर्भादौन् विदन्त्युपासत इत्युत्तमविदस्तेषां ये चमा तस्य अतो . । स्थित उत्त

चतुईयोध्याय:।
१५
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मीसङ्गिाष जायते।
तथा प्रलीनस्तमसि मूढ़ योनिषु जायते ॥ १५
कमगाः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निम्मलं फलम् ।
रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६
सत्त्वात् संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १७
रजस इति
प्रकाशमया लोका: सुखोपभोगस्थान विशेषास्तान् प्रतिपद्यते
प्राप्नोति । १४॥
किञ्च रजसौति। म्टत्युं प्राप्य कांस्रक्तघु मनुष्येषु जायते,
तथा तमसि विडे सति प्रलीनो स्टतो मायोनियु पश्वादिख
जायते॥ १५ ॥
इदानौं सत्त्वादीनां स्वानुरूपकम्मेदारेण विचित्रफलहेतुत्वमाह
करमण इति ।
सुकृतस्य सात्त्विकस्य कम्मणः सात्त्विक खत्त्वप्रधान
निर्मलं प्रकाशबहुलं सुखं फलमाहुः कपिलादयः ।
राजसस्य कम्मण इत्यर्थः, कर्मफलकथनस्य प्रकृतत्वात् तस्य दुःखं
फलमाहुः, तमस इति तामखस्य कम्मेण इत्यर्थः, तस्याज्ञानं भूपत्वं
फलमाहुः, सात्त्विकादिकम्मलक्षणञ्च नियत सङ्गरहितमित्यादिना-
हादशेऽध्याये वक्ष्यति ॥ १६ ॥
तत्रैव हेतुमाह सत्वादिति। सत्त्वाज्ज्ञानं संजायते, अत:
सात्त्विकस्य कर्मणः प्रकाशबहुलं सुखं फलं भवति, रजलो लोभी
जायते तस्य च दुःखहेतुत्वात् तत्पूर्वकस्य कम्मणो दुःखं फलं भवति,
तमसस्तु प्रमादमोहाज्ञानानि भवन्ति, अतस्तामखस्य कम्मणो-
ज्ञानमा प्रायः फलं भवतीति युक्तमेवेत्यर्थः ॥ १७ ॥

श्रीमहमषहोता। जङ्घ गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १८ नान्यं गुणोभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुगोश्यश्च परं वेत्ति मनावं सोऽधिगच्छति ॥ १८ गुणानेतानतीत्य त्रीन् देहौ देहसमुद्भवान् जन्ममृत्युजरादुःखैविमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० तदा इदानीं सत्त्वादिन्तिशीलानां फलसेदमाह मिति। सत्त्वस्थाः सत्त्ववृत्तिप्रधाना गच्छन्ति सत्त्वोत्कर्धतारतम्यादुत्तरो- त्तरशतगुणानन्दान् मनुष्यगन्धर्वपिटदेवादिलोकान् सत्यलोकपर्य- न्तान् प्राप्नवन्तीत्यर्थः । राजसास्तु टणाद्याकुला मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्यलोक एवोत्पद्यन्ते । जघन्यो निकृष्टस्तमोगुणस्तस्य वृत्तिः प्रमाद- मोहादिः तत्र स्थिता अधो गच्छन्ति तमलो वृत्तितारतम्यात् तामिस्रादियु निरयेवत्पद्यन्ते ॥ १८ ॥ तदेवं प्रकतिगुणसङ्गकतं संसारप्रपञ्चसक्का इदानीं ताति- मा रेकेण मोक्षं दर्शयति नान्यमिति । यदा तु हा विवेकी भूत्वा बुयाद्याकारपरिणतेभ्योगगुणभ्योऽन्यं कर्तारं नानुपश्यति अपि तु अतो गुणा एव कम्माणि कुवन्तीति पश्यति गुणेभ्यश्च परं व्यतिरिक्त करो तत्माक्षिणमात्मानं वेत्ति स तु मनावं ब्रह्मत्वमधिगच्छति प्राप्नोति ॥ १६ ॥ ततश्च गुण कृतसान यनिवृत्तया कृतार्थो भवतीत्याह गुणानिति । देहाढाकारः समुद्भवः परिणामोयेषां ते देहसमुद्भवास्तानेतान् । लौनपि गुणानतीत्यातिक्रम्य तत्कृतेर्जन्मादिभिर्बिमुक्तः सन्नाटतं परमानन्दं प्राप्नोति ॥ २० ॥ तस्य BE चतुर्दशोऽध्यायः। १५७ अर्जुन उवाच। केलिङ्गास्तोन् गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथञ्चैतांस्तौन गुणानतिवर्तते ॥ २१ श्रीभगवानुवाच । प्रकाशन प्रवत्तिा मोहमेव च पाण्डव । न हेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्गति ॥ २२ उदासौनवदासौनो गुणेर्यों न विचाल्यते । लवणप्रश्न: गुणानेतानतीत्वाम्टतमश्नुत इत्येतच्छ्रुत्वा गुणातीतस्य लक्षणं तदाचारञ्च गुणात्ययोपायञ्च सन्यगबुभुत्सरर्जुन उवाच कैरिति । हे प्रभो कैलिङ्गः कौशेरात्मचिक गणातीतो देही भवतीति क याचारोस्यति किमाचारः कथं वर्तत इत्यर्थः, कथञ्च केनोपायनेतांस्त्रीनपि गुणानतीत्य वर्तते, तत कथयेत्यर्थः ॥ २१ ॥ स्थितप्रज्ञस्य का भाषा इत्यादिना द्वितीयाध्याये पृष्टमेव दत्तोत्तरमपि पुनबिशेषबुभुत्ल्या एच्छतीति ज्ञात्वा प्रकारान्तरेण तस्य लक्षणादिक श्रीभगवानुवाच प्रकापञ्चत्यादि सप्तभिस्तकेन लक्षणमाह प्रकाशमिति । प्रकाशच सर्बहारेषु देहेऽस्मिन्निति पूर्वोक्तं सत्त्वकार्य, प्रतिच रजःकार्य, मोहञ्च तम:कायम, उपलक्षणार्थ- मेतत्, सत्त्वादीनां खाण्यपि कार्याणि यथायथं सम्पयत्तानि खत: प्रयत्तानि सन्ति दुःखबुद्धया यो न देधि, निवृत्तानि च सन्ति सुखबुद्धया यो न काङ्गति गुणातीतः स उच्यत इति चतुर्थे- नान्वयः ॥२२॥ तदेवं सुसंवेद्यं गुणातीतस्य लक्षणमुक्ता दितीयप्रश्नत्य किमा- १ श्रीमङ्गमवहौसा गुणा वर्तन्त इत्येवं योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाजनः। तुल्यप्रियाप्रियो धौरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मिवारिपक्षयोः । सवारम्भ परित्यागौ गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ माञ्च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतौत्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥२६ त मनु तदा । ताति बुद्धमा BEEFF गुणा तत्माधि चार इत्यस्योत्तरमाह उदासीन इति निभिः। उदासवत् साक्षितया आसीनः स्थित: सन् गुणेर्गुणकायें: सुखदुःखादिभिर्न यो विचाल्यते खरूयान प्रयायते अपितु गुणा एव स्वकाथ्य वर्तन्ते रमम सम्बन्ध एव नास्तीति विवेकज्ञानेन वस्तूशामिवतिष्ठति। परस्म- पदमाघम् । नेङ्गते न चलति। अणिच समेति। समे दुःख- सुखे यस्य, यतः स्वस्थः स्वरूप एव स्थितः, अतएव समानि लोटासकाञ्चनानि यस्य, तुल्ये प्रियाप्रिये सुखदुःखहेतुभूत यस्य, धीरो धीमान्, तुल्या निन्दा च आत्मनः स्तुतिश्च यस्य ॥ २३ ॥२४॥ अपि च मानेति । माने अपमाने च तुल्यः, मित्रपक्षे अरिपक्षे च तुल्यः, सर्बान इबादृष्टार्थानारम्भानुद्यमान् परित्यक्तुं शीलं यस्य स एवम्भूताचारयुक्तो गुणातीत उच्यते ॥ २५ ॥ कथञ्चताखीन् गुणानतिवर्तत प्रशस्योत्तरमाह माञ्चति। चशब्दोऽवधारणार्थः। मामेव परमेश्वरमयभिचारेण एकान्तेन भक्तियोगेन य: सेवते स एतान् गुणान् समतीत्य सम्यग- तिक्रम्य ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय मोक्षाय कल्पते समर्थो- भवति ॥२६॥ प्राप्नोति ततश्च गि देहादाव इत्यस्य द बौनपि ६ परमानन्द

'पञ्चदशी
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७
इति श्रीमद्भगवहौतासूपनिषत्सु गुणत्रयविभागयोगो
नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
।
तत्र हेतुमाह ब्रह्मणो होति । हि यस्माद्ब्रह्मणोऽहं प्रतिष्ठा
प्रतिमा घनीभूतं ब्रह्मवाहं यया घनीभूतप्रकाश एव सूर्यमण्डलं
तहदित्यर्थः। तथा अद्ययस्य नित्यस्य अटतस्य च मोक्षस्य नित्य-
मुक्तत्वात, तथा तत्साधनस्य शाश्वतस्य धर्मस्य च शुद्धसत्त्वात्मक-
त्वात्, तथा ऐकान्तिकस्य अखण्डितस्य सुखस्य च प्रतिष्ठाई
परमानन्दरूपत्वात्, अतो मत्लेविनो मनावस्यावश्यम्भावित्वादयुक्त-
मेवोक्तं ब्रह्मभूयाय कल्पत इति ॥२७॥
कृषाधीनगुणाखङ्गप्रसञ्जितभवाम्बुधिम् ।
सुखं तरति मद्भक्त इत्यमाघि चतुईशे ॥
মুনি স্বীখানিনায় ভীন্দায়।
चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥

पञ्चदशोऽध्यायः। श्रीभगवानुवाच । जर्द्धमूलमधःशाखमश्वत्यं प्राहरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १ एव तदा मो ता सुरु रेकेण BEF बुद्ध्या वैराग्येण विना ज्ञान न च भक्तिरत: स्फूटम् । वैराग्योपस्करं ज्ञानमीशः पञ्चदशेऽदिशत् ॥ पूर्बाध्यायान्ते “माञ्च योऽयभिचारेण भक्तियोगेन सेवते" इत्यादिना परमेश्वरमेकान्तभन्या भजतस्तत्प्रसादलब्धज्ञानेन ब्रह्मभावो भवति इत्युक्त, नचैकान्तभक्तिर्ज्ञानं वा अवि- रक्तस्य सम्भवतीति वैराग्य पूर्वकं ज्ञानमुपदेषुकामः प्रथम तावत् साईलोकाभ्यां संसारस्वरूपं हवं रूपकालङ्कारेण वर्णयन् श्रीभगवानुवाच अईमूलमिति । अर्द्धमुत्तमः क्षरा- क्षराभ्यामुत्कृष्टः पुरुषोत्तमो मूलं यस्य तम्। अध इति ततो- उर्जाचीनाः कार्योपाधयो हिरण्यगर्भादयो गृह्यन्ते ते तु शाखा इव शाखा यस्य तम्। विनश्वरत्वेन श्वः प्रभातपर्यन्तमपि न स्थास्य- तीति विश्वासानहत्वादश्वत्य प्राहुः, प्रवाहरूपेणाविच्छेदादययञ्च प्राहुः, "ज मूली अवाक्शाख एघोऽश्वस्यः सनातन' इत्याद्या: श्रुतयः। छन्दांसि वेदा यस्य पणानि धर्माधम्मप्रतिपादनहारेण छायास्थानीयैः कम्मफल: संसारवृक्षस्य सर्वजीवाश्रयणीयत्वप्रति- पादनात् पर्णस्थानीया वेदाः। यस्तमेवम्भूतमश्वत्थ वेद स एव वेदार्थवित्। संसारप्रपञ्चष्टक्षस्य मूलमीश्वरो ब्रह्मादयस्तदंशाः गुणा तत्मावि का प्राप्नोति মন गि देहाया बौनपि परमानन्द पञ्चदशोऽध्यायः। अधश्चोई प्रस्तास्तस्य शाखा गुण प्रवद्धा विषयप्रबालाः । अधश्च मूलान्य तुसन्ततानि कानुबन्धौनि मनुष्यलोके ॥ २ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिन च संप्रतिष्ठा। शाखास्थानीयाः सच संसारक्षो विनश्वर: प्रवाहरूपेण नित्यञ्च वेदोक्तः कम्मभिः सेयतामापादितच इत्येतावानेव हि वेदार्थः अत एवं विद्वान् वैदविदिति स्तूयते ॥ १ ॥ किञ्च अधञ्चति हिरण्यगर्भादयः कार्योपाधयो जीवाः शाखास्थानीयत्वेनोक्तास्तेषु च ये दुष्कतिनस्तेऽधः पश्वादियोनिघु अटता विस्तारं गताः सुवतिनचोड़ देवादियोनिषु प्रस्तात्तस्य संसारक्षख शाखाः। किञ्च गुणैः सत्वादिवृत्ति भिजलसेचनेरिव यथायथं प्रद्धा द्धि प्राप्ताः । किञ्च विषया रूपादयः प्रबाला: यल्लवस्थानीय यासां शाखाग्रस्थानीयाभिरिन्द्रियवृत्तिभिः संयुक्तत्वात् । किञ्च अधश्च चशब्दादूर्वाञ्च मलानि अनुसन्ततानि विरूपानि मुख्यं मलमीश्वर एव इमानि त्वन्तरालानि मूलानि तत्तद्भोगवासनालक्षणानि। तेषां कार्यमाह मनुष्यलोके कानु- बन्धीनि इति। कर्म एव अनुबन्धि उत्तरभावि येषां तानि ऊधिोलोकेपभुक्ततत्तद्भोगवासनादिभिहि कम्मक्षये मनुष्यलोक- प्राप्तानां तत्तदनुरूपेषु कर्मसु प्रवृत्तिर्भवति, तस्मिन्नेव हि कर्माधि- कारो नान्येषु लोकेधु, अतो मनुष्यलोक इत्युक्तम् ॥ २ ॥ किञ्चनरूपमिति। इह संसारे स्थितेः पाणिभिरस्य संसार- वृक्षस्य तथा जईमूलत्वादिप्रकारेण रूपं नोपलभ्यते, न चान्तः १९२ श्रीमद्भगवहौता। अध्यत्यमेनं सुविनढमूल- मसङ्गमस्वेण दृढ़ेनाछित्त्वा ॥३ ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्त्तन्ति भूयः । तमेव चायं पुरुषं प्रपये यतः प्रवृत्तिः प्रस्ता पुराणी ॥४ निम्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः। हन्डैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञे- गच्छन्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ ५ एव तदा मो IFE सुख रेकेण बुद्ध्या 의의 있 왔 영 गुणा अ तत्मानि का प्राप्नोति अवसानमपर्यन्तत्वात्, न चादिरनादित्वात्, न च सम्युतिष्ठा स्थिति:, कथं तिष्ठतीति नोपलभ्यते, यस्मादेवम्भूतोऽयं संसारक्षोदुरव- छेदोऽनर्थकरच, तस्मादेनं टन वैराग्येण शस्त्रेण छित्त्वा तत्त्व- ज्ञाने यतेतत्याह अश्वत्यमे ममिति साढेन। एनमश्वस्य सुविरू- मलमत्यन्तवमलं सन्तम् असङ्गोऽहंममतात्यागस्तेन राखेण न वन्यग्विचारेण छित्त्वा पृथक्कृत्य तत इति । ततस्तस्य मूलभूतं तत्पदं वस्तु परिमार्गितव्यम् अन्वेश्यं, कीदृशं यस्मिन् गता यत् पदं प्राप्ताः मन्तो भूयो न निवर्तन्ति नावर्तन्त इत्यर्थः । अन्वेषणप्रकार- मेवाह तमेवेति। यत एषा पुराणी चिरन्तनी संसारप्रत्तिः प्रस्ता विस्तृता, तमेव चादयं पुरुषं प्रपद्ये शरणं ब्रजामि इत्येव- मेकान्तभक्या अन्वेष्यमित्यर्थः ॥३॥४॥ तत्याप्तौ साधनान्तराणि दयन्नाह निनिति। निर्गतौ मानमोहौ अहङ्कारमिथ्याभिनिवेशौ येभ्यस्ते, जित: पुत्रादिसङ्ग- रूपो दोषो पेस्ते, अध्यात्मे आत्मज्ञाने नित्या: परिनिष्ठिताः, विशेषेण । तत F देहागार बीनपि परमानन्द অমীয়া। १८ न तद्भासयते सूर्यों न शशाज्ञो न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६ ममेवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनःषष्ठानौन्ट्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥ ७ निवृत्तः कामो येभ्यस्ते, सुखदुःखहेतुत्वात् सुखदुःखसंज्ञानि शीतोष्णादीनि इन्ट्रानि तेविमुक्ता अतएवामूफ़ा निवृत्ताविद्या: सन्तस्तदद्ययं पदं गच्छन्ति ॥ ५ ॥ तदेवं गन्तयं पदं विशिनधि न तदिति। तत् पदं सूर्य्यायो न प्रकाशयन्ति, यत् प्राप्य न निवर्तन्ते योगिनस्तद्धाम खरूयं परमं मम, अनेन सूर्य्यादिप्रकाशाविषयत्वेग जड़त्वशीतोष्णादिदोष- प्रसङ्गो निरतः॥६ ननु च त्वदीयं धाम प्राप्ताः खन्तो यदि न निवर्तन्ते, तहि "सति संपद्य न विदु सति संपटाम" इत्यादि श्रुतेः सुषुप्तिप्रलयसमये तत्प्राप्तिः सर्वधामस्तीति को नाम संसारी स्यादित्याशङ्का संसारिणं दर्शयति ममैवेति पञ्चभिः। ममैवांशो- इयमवियया जीवभूत: सनातन: सर्बदा संसारित्वेन प्रसिद्धः असो सुघुप्तिप्रलययोः प्रकृतौ लीनतया स्थितानि मनः घठं येषां तानीन्द्रियाणि पुनर्जीवलोके संसारोपभोगार्थमाकर्षति । एवच्च कर्मेन्द्रियाणां प्राणस्य चोपलक्षणार्थम्। अयं भावः, सत्यं सुषुप्तिप्रलययोरपि मदंशत्वात् सर्वस्यापि जीवमानस्य मयि लयादस्त्येव मत्याप्तिस्तथाप्यविद्यावतस्य सानुशयस्य सप्रकृतिके मयि लयीन तु शुद्धे। तदुक्तम्, "अयक्ताद्यतयः सर्वाः । ।

श्रीमद्भगवाहोता। शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । ग्रहोत्येतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाथयात् ॥ ८ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनच्च रसनं घ्राणमेव च । अधिष्ठाय मनचायं विषयानुपसेवते ॥e उत्जामन्तं स्थितं वापि भुजानं वा गुणान्वितम् । विमूढ़ा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥ १० स्था एव तदा मो ता सुरु रेकेण बुद्ध्या प्रभवन्ति” इत्यादिना। अत: पुन: संसाराय निर्गच्छन्नविहान् प्रकृती लीनतया स्थितानि खोपाधिभूतानीन्द्रियाण्याकर्षति, विदुधान्तु शुद्धखरूपप्राप्त वृत्तिरिति ॥ ७ ॥ तान्याकृष्य किं करोतीत्याह शरीरमिति। यत् यदा शरी- रान्तरं कम्मवशादवाप्नोति यतश्च शरीरादुकामति ईश्वरो देहा- दीनां खामी, तदा पूर्वस्मात शरीरादेतानि गृहीत्वा तच्छरीरान्तरं सम्यगायाति, शरीरे सत्यपि इन्द्रियग्रहणे दृष्टान्त: आशयात् खस्थानात् कुसुमादेः खकाशात् गन्धान गन्ववत: सूक्ष्मानंशान गृहीत्वा वायुर्यथा गच्छति तद्वत् ॥ ८ ॥ तान्येवेन्द्रियाणि दर्शयन् यदर्थं गृहीत्वा गच्छति तदाह श्रोवमिति । श्रोत्रादीनि वाद्येन्द्रियाणि मनश्चान्तःकरणमधि- छायाश्रित्य शब्दादीन् विघयानयं जीव उपमुक्त ॥ ६ ॥ ननु कार्यकारणसंघातयतिरेकेणैवम्भूतमात्मानं सर्वापि कि न पश्यन्ति तबाह उल्कामन्तमिति। उत्कामन्तं देहाइहान्तरं गच्छन्तं तस्मिन्नेव देहे स्थितं वा विषयान् भुझानं वा गुणान्वित- मिन्द्रियादियुक्तं जौवं विकर नालोकयान्त ज्ञानमेव चक्षुयधां ते विवेकिनः पश्यन्ति ॥ १०॥ तर गुणा तत्मानि क प्राप्नोति तत देहाद्या बौनपि परमानन्द पक्षदशोऽध्यायः। यतन्तो योगिनश्चनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चानौ तत् तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२ गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा। पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूला रसात्मकः ॥ १३ अहं वैश्वानरो भूखा प्राणिनां देहमाश्रितः। दुयश्चायं यतो विवेकिष्वपि केचित् पश्यन्ति केचिन्न पश्यन्ती- व्याह यतन्त इति। यतन्तो ध्यानादिभिः प्रयतमाना योगिनः केचिदेनमात्मानमात्मनि देहेऽवस्थितं विविक्तं पश्यन्ति, शाखा- भ्याखादिभियनं कुर्बाणा अप्यकृतात्मानोऽविशुद्धचित्ता अतएवा- चेतसो मन्दमतय एनं न पश्यन्ति ॥ ११ ॥ तदेवं “न तद्भासयते सूर्य इत्यादिना पारमेश्वरं परं धामोक्तं, तत्प्राप्तानाचापुनरात्तिरता, तत्र संसारिणोऽभावमाशङ्कय संसारि- खरूपं देहादिष्यतिरिक्तं दर्शितम्, इदानीं तदेव पारमेश्वरं रूप- मनन्त शक्तित्वेन निरूपयति यदित्यादि चतुर्भिः। आदित्यादि स्थितं यदनेकप्रकारं तेजो विश्व प्रकाशयति तत् सर्व तेजो मदीय- मेव जानीहि ॥ १२॥ किञ्च गामिति। गां पृथिवीमोजला बलेनाधिष्ठायाहमेव चराचराणि भूतानि धारयामि, अहमेव च रखमय: खोमो भूत्वा बौह्यायोषधीः सर्वाः खंवर्द्धयामि ॥ १३ ॥ किच्च अहमिति । वैश्वानरो जाठराग्निभूत्वा प्राणिनां देह- स्वान्तः प्रविश्य प्राणापानान्याञ्च तदुद्दीपकाभ्यां सहितः प्राणिभिः २६६ श्रीमद्भगवहीता। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥१४ सवस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनञ्च । वैदेश्च सवरहमेव वेद्यो वेदान्तकृवेदविदेव चाहम् ॥ १५ हाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ रूप तदा मद मो ता सुख रेकण बुद्ध्या EFEEF भुक्तं भक्ष्यं भोज्यं लेह्यं चोषञ्चेति चतुर्विधमन्नं पचामि। यद्दन्तरवखख्यावखण्डा भक्ष्यते अपूपादि तनच्यं, यत्तु केवलं जिया विलोड्य निगीयते पायसादि तनोज्यं, यजिवायां निक्षिप्य रखाखादेन क्रमशो निगीयते द्रवीभूतं गुड़ादि तल्लेद्यं, यत्तु दंष्ट्राभिर्निव्यौडा रखांशं निगीसंवशिएं त्यज्यते इक्षुदण्डादि तच्चोष्यमिति चतुर्विधस्य भेदः ॥ १४ ॥ किञ्च सर्वस्यति। सबस्य प्राणिजातस्य हृदि सम्यगन्तामि- रूपेण प्रविटोऽहम् अतश्च मत्त एव हेतोः प्राणिमात्रस्य पूर्वानु- भूतार्थविधया स्मृतिर्भवति, ज्ञानञ्च विषयेन्द्रियसंयोगजं भववि, अपोहनश्च तयोः प्रमोयो भवति। वेदैश्च सबैस्तत्तद्देवतारूपेणा- हमेव वेदः, वेदान्तकृत तत्मम्पदायप्रवर्तको ज्ञानदो गुरुरहमित्यर्थः, वेदविदेव च वेदार्थविदण्यहमेव ॥ १५ ॥ इदानों तद्धाम परमं ममेति यदुक्तं स्वकीयं सर्वोत्तमत्वं तत दर्शयति दाविति त्रिभिः। क्षरश्चाक्षरञ्चति दाविमौ पुरुषौ लोके प्रसिद्धौ। ताववाह तत्र चरः पुरुषो नाम सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि शरीराणि, अविवेकिलोकस्य शरीरेश्वव गुणा तत्मानि क प्राप्नोति ततच f देहादा र बौनमि + परमानन्द पञ्चदशोऽध्यायः। १६७ उत्तमः पुरुषस्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य बिभत्त्यव्यय ईश्वरः॥ १० यस्मात् चरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ यो मामेवमसम्मढ़ो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सम्वविद्भजति मां सबभावेण भारत ॥ १४ । पुरुषत्वप्रसिद्धः। कूटो राशिः शिलाराशिः पर्वत इव देहेखु नध्यत्स्वपि निर्विकारतया तिष्ठतीति कूटस्थश्चेतनो भोक्ता स त्वक्षरः पुरुष उच्यते विवेकिभिः॥ १६ ॥ यदर्थमेतौ लक्षितौ तदाह उत्तम इति। एताभ्यां क्षरा- चराभ्यामन्यो विलक्षण उत्तमः पुरुषः। वैलक्षण्यमेवाह परम- चाखावात्मा चेति उदाहृव उक्तः श्रुतिभिः आत्मत्वेन क्षरादचेतना- दिलक्षण: परमत्वेनाक्षराच्च भोक्तु विलक्षण इत्यर्थः । परमात्मत्व- मेव दर्शयति यो लोकत्रयमिति । य ईश्वर ईशनशील: अद्ययश्च निर्विकार एव खन् लोकत्रयहृदयमाविश्य विभर्ति पालयति ॥ १० ॥ एवम्भूतं पुरुषोत्तमत्वमात्मनो नामनिर्वचनेन दर्शयति यस्मा- यस्मात् परं जड़वर्गमतिक्रान्तोऽहं नित्यमुक्तत्वात अक्षराचेतनवर्गादप्युत्तमश्च नियन्तृत्वात् अतो लोके वेदे च पुरुषो- त्तम इति प्रथितः प्रख्यातोऽस्मि। तथाच श्रुतिः,-"सर्वस्यायमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशान: सबमिदं प्रशास्ति' इत्यादि ॥१८॥ एवम्भूतेश्वरज्ञातुः फलमाह य इति। एवं निरक्तप्रकारेणा- सम्म फो निश्चितमति: सन् यो मां पुरुषोत्तमं जानाति सर्वप्रकारेण मामेव भजति ततश्च सर्ववित् सर्वज्ञो भवति ॥ १६ ॥ दिति।

श्रीमद्भमवहौता। इति गुचतम शास्वमिदमुक्तं मयानघ । एतद्दड्डा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥२. इति श्रीमद्भगवहीतासुपनिषत्सु पुरुषोत्तमयोगो नाम पञ्चदमोऽध्यायः॥ १५ ॥ अध्यायार्थमुपसंहरति इतौति । इत्यनेन संक्षेपप्रकारेण गुह्यतममतिरहस्यं सम्पूर्ण शास्त्रमेव मयोक्तं नतु पुनबिंशतिश्लोक- मध्यायमात्र, हे अनघ ! यसनशून्य अतएवेतन्मदुक्तं बुवा बुद्धि- मान् सम्यक्ज्ञानी स्यात् कृतकृत्यश्च स्थात् योऽपि कोऽपि हे भारत त्वं कृतकृत्योऽसीति किं वक्तव्यमितिभावः ॥ २० ॥ न्त एव तदा: मो FEE संसारमाखिनं भिवा स्पई पञ्चदशे विभुः । पुरुषोत्तमयोगाख्ये परं पदमपादिशत् ॥ इति श्रीधरस्वामिकतायां टीकायाँ पच्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ मुर रेकण बुधा FFEEF गुणा तत्मानि का प्राप्नोति f देहादा नवीनपि परमानन्द घोडशोऽध्यायः। श्रीभगवानुवाच । अभयं सखसंशुद्धिानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आजवम् ॥ १ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशनम् । स्यारम्भः। आसुरी सम्पदं त्यका देवीमेवाश्रिता नराः । मुच्यन्त इति निणतुं तदिवेकोऽथ घोड़णे ॥ पूर्वाध्यायान्ते “एतकुडा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत' इत्युक्तं, तत्र क एतत् तत्त्वं बुध्यते को वा न बुध्यत इत्यपेक्षाऱ्या নানঘিাহিযীবঘিায়ি = বিনা घोड़शाध्याय- निरूपिते हि काथि चाधिकारिजिज्ञासा भवति । तदुक्तं भट्टै:.-"भारो यो येन बोल्य: स प्रागान्दोलितो यदा। तदा करतस्य वोति शक्यं कर्तुं निरूपणम् इति । নাঘিাহি- विशेषणभूतां देवौं सम्पदमाह अभयमिति त्रिभिः। अभयं भयाभावः, তেহা चित्तस्य संशुद्धिः सुप्रसन्नता, ज्ञानयोगे आत्मज्ञानोपाये यवस्थिति: परिनिष्ठा, दानं स्वभोज्यस्यान्नादे- यथोचितसंविभागः, दमो वाह्येन्द्रियसंयमः, यज्ञो यथाधिकार दर्शपौर्णमासादिः, स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञादिः, उत्तराध्याये वक्ष्यमाणं शारीरादि, आजवमवक्रता। किच अहिमेति। अहिंसा परपीड़ावर्जनं, सतां यथादृशार्थभाषणम्, अक्रोधस्ताड़ित- स्थापि चित्त क्रोधानुत्पत्तिः, त्याग औदास्यं, शान्तिश्चित्तोपरतिः, श्रीमद्भगवद्गीता। । दया भूतेष्वलोलवं मार्दवं हौरचापलम् ॥ २ तेजः क्षमा तिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति सम्पदं देवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ दम्भो दोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानञ्चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ।। ४ देवी सम्पहिमोक्षाय निबन्धायासुरौ मता। मा शुचः सम्पदं दवौभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ५ राव म तहा मो ता सुम रेकेण बुद्धया EER पैशुनं परोक्षे परदोषप्रकाशनं तद्दजनम शुनं, भूतेषु दीनेधु दया, अलोलुप्त लोभाभाव: अवर्णलोपल्वार्थः, मार्दवं ग्टदुत्वम् अक्रूरता, छोरकार्यप्रवृत्तौ लोकलज्जा, अचापलं यर्थक्रियाराहित्यम् । किञ्च तेज इति। तेज: प्रागल्भ्यं, क्षमा परिभवाधूिपपद्यमानेषु क्रोधपतिबन्धः, धृतिर्दुःखादिभिरवसादे चित्तस्य स्थिरीकरण, भौचं वाह्याभ्यन्तरशुद्धिः, अद्रोहो जिघांसाराहित्यम्, अतिमानिता आत्मन्यतिपूज्यत्वाभिमानस्तदभावो नातिमानिता, एतान्यभयादीनि घडविंशतिप्रकाराणि दैवौं सम्यदभिजातस्य भवन्ति देवयोग्यां सात्त्विक सम्पदमभिलक्ष्य तदाभिमुख्येन जातस्य भाविकल्याणस्य पुंसो भवन्तीत्यर्थः ॥ १-३॥ ग्रासुरौं सम्पदमाह दम्भ इति । दम्भो धर्मध्वजित्वं, दो धन- विदिनिमित्तं चित्तस्यौत्सुक्यम्, अभिमानो व्याख्यात एव, क्रोध: प्रसिद्धः, पारुष्यं निठुरत्वम्, अज्ञानमविवेकः, आसुरीमित्यपलक्षणम् असुराणां राक्षसानाञ्च या सम्यत्तित्तामभिलक्ष्य जातस्यैतानि दम्भादीनि भवन्ति ॥ ४ ॥ एतयोः सम्यदोः कायं दर्शयन्नाह देवीति । देवी या सम्यत तया युक्तो मयोपदिरे तत्त्वज्ञाने धिकारी, आसा सम्यदा युक्तस्तु गुणा तत्मावि क प्राप्नोति । तत * देहादार तीनपि परमानन्द घोड़शोऽध्यायः । हौ भूतसौँ लोकेऽस्मिन् देव आसुर एव च । देवो विस्तरपः प्रोक्त प्रातरं पार्थ मे शृणु ॥ प्रवत्तिञ्च निवृत्तिञ्च जना न विदुरासुराः । न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ७ असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहरनौश्वरम् । नित्यं संसारीत्यर्थः। एतकृत्वा किमहमत्राधिकारी न वति सन्द हायाकुलमर्जुनमायालयति है भारत मा शुचः शोक मा कार्थी: यतखं देवी सम्पदमभिजातोऽसि ॥ ५ ॥ आसुरी सम्यत समिना वज्जयितयत्येतदर्थमासुरी सम्पद प्रपञ्चयितुमाह दाविति । डौ दिप्रकारौ भूतानां सगौं मे बचनाचणु, आतुरराक्षसप्रकृत्योरेकीकरणे दावित्युक्तम्, अतो ঘলীলাৱীৰ মনি নীঘিনী মিনাল্লাহিলা লম্বায়া- योक्तप्रकृतिनैविध्यनाविरोध:, स्पटमन्यत् ॥ ६ ॥ आसुरीं वित्तरशो निरूपयति प्रत्तिञ्चत्यादि दादाभिः । ধর্ম মন্থমিথল্লিব্বিাৱলাৰা না ল জাললিন, অন शौचमाचार: सत्यञ्च तेषु नात्येव ॥ ७॥ ननु वेदोक्तयोधमाधमेयोः प्रकृतिं निवृत्तिच्च कथं न विदुः कुतो वा धमाधम्मयोरनङ्गीकारे जगत: सुखदःखादियवस्था स्यात्, कथं वा शौचाचारादिविधयामीवराज्ञामतिवत्तरन् ईश्वरानगी- कारे च कुती जगदुत्पत्ति: स्याहत आह असत्यमिति । नास्ति सत्य वेदपुराणादि प्रभाणं यस्मिताशं जगदाहुः वेदादीनां प्रामाण्यं न मन्यन्त इत्यर्थः। तदुक्तं, “यो वेदस्य कर्तारो मुनिभण्ड- निशाचराः” इत्यादि। नाति धम्माधर्मरूपा प्रतिष्ठा अवस्थाहेतुर्यस्य तत्वाभाविक जगचित्रामाहुरित्यर्थः । अतरव कातरव श्रीमहमदहोता। अपरस्परसम्भूतं किमन्यत् कामहैतुकम् ॥८ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्युनकाणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ काममाश्रित्य दुष्परं दम्भमानमहान्विताः मोहाइहोलाऽसहाहान् प्रवर्त्तन्तेऽशुचिव्रताः॥१० चिन्तामपरिमेयाञ्च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतावदितिनिश्चिताः ॥ ११ तद मो IFE सुर रेकेण बुद्धमा नास्तीश्वरः कर्ता व्यवस्थायकञ्च यस्य तादृशं जगदाहुः। तहि कुतोऽस्य जगत उत्पत्तिं वदन्तीत्यत आह अपरस्परसम्भूतमिति । अपरञ्च परश्चेति अपरस्परम् अपरस्परतोऽन्योन्यत: स्त्रीपुंसयो- मिथुनात् सम्भूतं जगत् । किमन्यत् कारणमस्य नास्त्यन्यत् किञ्चित्। किन्तु कामहेतुकमेव खोपुंसयोरुभयोः काम एव प्रवाहरूपेण हेतुरस्त्यर्थः ॥ ८॥ किञ्च रतामिति । एतां लोकायतिकानां दृष्टिं दानमाश्रित्य नहात्मानो मलीमसचित्ता: सन्तोऽल्पबुद्धयो दृष्टार्थमात्रमतयः, अत- एवोयं हिंसं कम्म येषां ते, अहिता वैरिणो भूत्वा जगत: क्षयाय प्रभवन्ति उद्भवन्तीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अपि च काममाश्रियेति। दुव्यूरं पूरयितुमशक्यं काममा- श्रित्य दम्भादिभिर्युक्ताः सन्तः क्षुद्रदेवताराधनादौ प्रवर्तन्ते। कथम् असद्ग्राहाद्गृहीत्वा अनेन मन्त्रेण तां देवतामाराध्य महानिधीन् साधयाम इत्यादीन् दुराग्रहान् मोहमालेण स्वीकृत्य प्रवर्तन्ते, अ शुचित्रता अशुचीनि मद्यमांसादिविषयाणि ब्रतानि येषां ते ॥१०॥ किञ्च चिन्तामिति । प्रलयो मरणमेवान्तो यस्यास्तामपरिमेयां परिमातुमशक्यां चिन्तामाश्रिता नित्यचिन्तापरा इत्यर्थः। कामोप- गुणा নন্মানি व प्राप्नोदि तत 1 देहादा - बौनपि परमानन्द घोडशोऽध्यायः । आपापाशतेबद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ इदमद्य मया लब्बमिदं प्रास्ये मनोरथम् । इदमस्तौदमपि से भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान् सुखौ ॥१४ স্ত্রীলিভলানত্মি জীচীনি ভগ্নী জয়া। यच्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः॥ १५ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः। भोग एव परमो येषां ते, एतावदिति कामोपभोग एव परम: पुरुषार्थो नान्यदस्तीति कृतनिश्चया अर्थसञ्चयानीहन्त इत्युत्तरेणा- न्वयः, तथा च वाहस्पत्यसूतं,-"काम एवैक: पुरुषार्थ इति "चैतन्य- विशिरः काम: पुरुष” इति च। अतएव आशेति। आशा एव पाशास्तधा प्रर्बद्धा इतस्तत प्राकष्यमाणा:, कामक्रोधपरायणा: कामक्रोधौ परमयनमाश्रयो येषां ते, कामभोगार्थमन्यायेन चौ-- दिनार्थानां सञ्चयान् राशीनीहन्त इच्छन्ति ॥ ११ ॥ १२ ॥ तेषां मनोरथं कथयन् नरकप्राप्तिमाह इदमयेति चतुर्भिः। प्राय प्रामामि मनोरथं मनस: प्रियं, स्पटमन्यत् । एतेषाच बयाणां लोकानामित्यज्ञानविमोहिताः सन्तो नरके पतन्तीति चतु- धनान्वयः। किच्च असाविति। सिद्धः कृतकृत्यः, समन्यत् । किञ्च प्राध्य इति । आप्यो धनादिसम्पन्नः, अभिजनवान् कुलीनः, यस्ये यागादानुष्ठानेनापि दीक्षितान्तरेभ्यः सकाशान्महतौं प्रतिष्ठा प्रामग्रामि, दास्यामि स्तावोभ्यच्च, मोदिव्ये ह प्रामामि इत्येव- मज्ञानेन विमोहिता मियाभिनिवेशं प्रापिताः। एवम्भता यत् १३ ময়না प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ ॥ १६ आत्मसम्भावितास्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयज्ञस्ते दम्नाविधिपूर्वकम् ॥ १७ अहङ्गारं बलं दपं काम क्रोधञ्च संश्रिताः। मामात्मपरदेहेषु प्रदिषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ १८ तानहं हिषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । एव तद मो না। सुर रेकेण प्राप्नुवन्ति तच्छण अनेकेति । अनेकेषु मनोरथेषु प्रत्तं चित्तम् अनेकचित्तं तेन विभान्ता विक्षिप्ता: तेनैव मोहमयेन जालेन समा- वृता मल्या इव सूत्रमयेण जालेन यन्त्रिता: एवं कामभोगेषु प्रसत्ता अभिनिविष्ठाः सन्तोऽशुचौ कश्मले नरके पतन्ति ॥ १३-१६ ॥ यल्य इति च यस्तेषां मनोरथ उक्तः, स केवलं दम्माहङ्कारादि- प्रधान गुव न तु सात्त्विक इत्यभिप्रायेणाह यात्मेति हाभ्याम् । आत्मनेव सम्भाविता: पूज्यतां नीता: नतु साधुभिः कश्चित्, अतएव स्तम्चा अनन्त्राः धनेन यो मानो मदञ्च ताभ्यां समन्विताः सन्तः ते नाममात्रेण ये यज्ञास्ते नामयज्ञाः यहा दीक्षित: सोमयाजीराव- मादिना नाममात्र प्रसिद्धये ये यज्ञास्तर्यजन्ते, कथं दम्भेन नतु श्रद्धया अविधिपूर्वकच्च यथा भवति तथा ॥ १७ ॥ अविधिपूर्वकत्वमेव प्रपञ्चयति अहङ्कारमिति। अहङ्कारादीन् संश्रिताः सन्त आत्मपरदेहेषु आत्मदे हे परदेहेषु च चिदंशेन स्थितं मां प्रदिधन्तो यजन्ते दम्भय ज्ञेधु श्रद्धाया अभावादात्मनो स्थैव पौड़ा भवति, तथा पश्वादीनामप्यविधिना हिंसायां चैतन्यद्रोह एवाव- शिष्यत इति प्रद्दिषन्त इत्युक्तम्, अभ्यसूयकाः सन्मावतिनां गुणयु दोषारोपकाः॥ १०॥ तेषाञ्च कदाचिदप्यासुरभावप्रच्युतिनं भवतीत्याइ तानिति बुड्या FF गुणा तत्मानि प्राप्नोटि ततर 1 देहाया बौनपि परमानन्द घोड़शोऽध्याय:। १०५ क्षिपान्यजसमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ १८ आसुरौं योनिमापन्ना मूढ़ा जन्मनि जन्मनि । मामप्राध्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ २० विविधं नरकस्येदं हारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् वयं त्यजेत् ॥२१ एतर्विमुक्तः कौन्तेय तमोहारैस्तिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ यः भास्वविधिमुत्सृज्य वर्त्तते कामकारतः। न म सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ । द्वाभ्याम् । तानहं मां धित: क्रूरान् संसारेषु जन्मन्टयुमार्गेषु तत्राप्यासुरीष्वेवातिकरासु व्याघखर्या दियोनिध्वजसमनवरतं क्षिपामि तेषां पापकर्मणां तार फलं ददामीत्यर्थः ॥ १६ ॥ किन बासुरीमिति। ते च मामप्राप्यवेत्येवकारेण मत्याप्ति- शङ्कायि कुतस्तेषां मत्याप्नुयायं सन्मार्गमप्राप्य ततोऽप्यधमां कमि- कोटादिगतिं यान्तीत्युक्तम् । शेषं स्पटम् ॥ २० ॥ उक्तानामासुरदोषाणां मध्ये सकलदोषमूलभूतं दोपत्रयं खर्वथा वर्जनीयमित्याह विविधमिति । कामः क्रोधो लोभञ्च इतीदं विविध नरकस्य हारम्, अतएवात्मनो नाशनं नीचयोनिप्रापक तस्मादेतत् त्रयं सर्वात्मना त्यजेत् ॥ २१ ॥ त्यागे विशिष्ट फलमाह रतैरिति । एतेरिति । तमसो नरकत्व दार- भूतैरतेस्त्रिभिः कामादिभिविमुक्तो नर आत्मनः श्रेय:साधन तपो- योगादिकसाचरति ततश्च मोक्षं प्राप्नोति ॥ २२ ॥ कामादित्यागश्च स्वधम्माचरणं विना न सम्भवतीयाह य इति । शाखविधि वेदविहितं धम्मसुत्टन्य य: कामकारतो यधेएं वर्तते श्रीमद्ध्यबहोता। तस्माच्छास्त्रं प्रमाणन्ते कार्थ्याकार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्वा शास्त्र विधानोक्तं कर्मम कर्तुमिहार्हसि ॥ २४ इति श्रीमद्भगवहौतासूपनिषत्सु देवासरसम्म हिभागयोगो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ २ एव IFREE स सिद्धिं तत्त्वज्ञानं न प्राप्नोति न च सुखमुपशमं न च परां गतिं मोठं प्राप्नोति ॥२३॥ फलितमाह तस्मादिति। इदं कार्य मिदमकार्यवेत्यस्यां थव- स्थायां ते तव शास्त्रं श्रुतिस्मृतिपुराणादिकमेव प्रमाणं, अतः शास्वविधिनोक्त कम्म ज्ञात्वा इह कर्माधिकारे वर्तमान: यथाधि- कारं कम्म कर्तुमर्हसि सत्त्वशुद्धिसम्यग्ज्ञानमुक्तीना- मित्यर्थः ॥ २४॥ देवदैतेयसम्यत्तिसंविभागेन घोड़शे। तत्त्वज्ञानेऽधिकारस्तु सात्त्विकस्येति दर्शितम् ॥ इति श्रीधरस्वामिशतायां टीकायां घोड़शोऽध्यायः ॥ १६॥ तन्मूलत्वात् BEE बुद्धया गुणा तत्मानि व प्राप्नोति तत । देहाया बौनपि परमानन्द सप्तदशोऽध्यायः। अर्जन उवाच । धे शास्वविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १ সুম। उक्ताधिकार हेतूनां श्रद्धा सुस्था च सात्त्विको । इति सप्तदप गौणश्रद्धाभेदखिधोच्यते ॥ पूर्वाध्यायान्ते “य: शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामाकारत:। न स सिद्धिमवाप्नोति” इत्यनेन शाखोक्तविधिसत्सृज्य कामचारेण वर्तमानस्य ज्ञानेऽधिकारी नातीयुक्तं, तत्र शास्त्र विधिमुत्सृज्य कामचार विना वर्तमानानां किमधिकारोऽस्ति नास्ति वेति बुभुत्मया अर्जुन उवाच य इति । अनच शाख- विधिसत्मज्य यजन्त इत्यनेन शास्त्रार्थ बुड्डा तमुल्लवय वर्तमाना न गृह्यन्ते तेषां श्रहया यजनानुपपत्तेः, आस्तिक्यबुद्धिहि अहा न चालौ शास्त्रविरुद्धार्थ शास्त्रज्ञानवता खम्भवति, तानेवाधिक व्य विविधा भवति श्रद्धेति, यजन्ते सात्त्विका देवानित्याद्युत्तरानुप- पत्तेच, अतो नात्र शाखोलजिनो गृह्यन्ते अपि तु लोपशबुद्ध्या वा आलस्याहा शाखार्थज्ञाने प्रयत्नम कृत्वा केवलमाचारपरम्परावोन अद्वया कचिद्देवताराधनादौ प्रवर्तमाना गृह्यन्ते, अतोऽयमर्थ: ये शास्त्रविधिसत्मच्य दुःखवुया आलस्यादा अनादृत्य केवलमाचार- प्रामाण्येन श्रद्धयान्विता: सन्तो यजन्ते, तेवान्तु का निष्ठा का स्थिति: क आश्रयः। तामेव विशेषेण पृच्छति, किं सत्त्वम् आहो किं रजः अथवा तम इति तेषां ताशी देवपूजादिप्रत्तिः किं सत्त्ववंश्रिता श्रीमद्भगवद्गीता। श्रीभगवानुवाच । विविधा भवति अद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्विको राजसी चव तामसौ चेति तां शृणु ॥ २ सत्त्वानुनपा सवस्य श्रद्धा भवति भारत। সমস্তিন । नत एव तदा मो ता सुर रेकेण EE EFF तमःसंश्रिता वेत्यर्थः, श्रद्धाया: सात्त्विकत्वात् लोशबुद्धगा ग्रालस्यन च शाखानादरस्य राजसतामखसत्वात् विधा सन्देहः। यदि सत्त्वसंश्रिता तर्हि तेषामपि सात्त्विकत्वाद्- यथोक्तात्मज्ञानेऽधिकारः स्यादन्यथा नेति तात्पर्य्यार्थः ॥ १ ॥ अनोत्तरं श्रीभगवानुवाच त्रिविधेति। अयमर्थ: शाखतत्त्व- ज्ञानत: प्रवर्तमानानां परमेश्वरपूजाविधया सात्त्विको एकविधेव भवति श्रद्धा लोकाचारमात्रेण तु प्रवर्तमानानां देहिनां या श्रद्धा सा तु सात्त्विकी राजली तामसी चेति विविधा भवति । तत्र हेतुः स्वभावजा खभाव: पूर्वसंस्कारतस्माज्जाता स्वभावमन्न मन्यथाकत्तुं समर्थं हि शास्त्रोत्यं विवेकज्ञानं तेषां नास्ति, अतः केवलं पूर्व- स्वभावेन भवन्ती श्रद्धा त्रिविधा भवति। तामिमां त्रिविधां श्रद्धां हविति, तदुक्तं यवसायात्मिका बुद्धिरे केह कुरुनन्दने- त्यादिना ॥२॥ ननु श्रद्धा सात्त्विक्येव सत्त्वकार्यत्वेन त्वयैव श्रीभागवते उहवं प्रति निहिछत्वात्, यथोतां, -शमो दमस्तितिक्षा च तयः सत्यं दया स्मृतिः। तुरित्यागोऽस्पृहा श्रद्धा होर्दयादिः खनिईतिः । इत्येताः सत्त्वकृत्तयः' इति । अतः कथं तस्यास्वैविध्यमुच्यते, सत्यं तथापि रजस्तमोमिश्रितत्वेन सत्त्वस्य वैविध्यात् श्रद्धाग अपि त्रैविध्वं घटत इत्याह सत्त्वति। सत्त्वानुरूपा सत्त्वतारतम्यानुसारिणी सवस्य विवेकिनो विवेकिनो वा लोकस्य श्रद्धा भवति, तस्मादयं तत्मानि व प्राप्नोटि तत । देहाद्या बौनपि परमानन्द सप्तदशोऽध्यायः। श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः ॥ ३ यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ अशास्वविहितं घोरं तप्यन्ते थे तपो जनाः। दम्भाइङ्गारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः ॥ ५ पुरुषो लौकिक: श्रद्धाविकार: त्रिविधया अतथा विक्रियत इत्यर्थः । तदेवाह योयतः यादृशी श्रद्धा वस्य स एव सः ताहा- श्रद्धायुक्तः। स एव स इति यः पूर्व सत्त्वोत्कर्वण सात्त्विकश्रद्धायुक्त एव भवति, यस्तु रजस उत्कषण राजलश्रद्धायुक्तः स पुनस्ताहा एव भवति, यस्तु तमस उत्कवण तामलश्रद्धायुक्तः स पुनस्तादृश एव भवतीति लोकाचारमात्रेण प्रवर्तमानेम्वेवं सात्विकराजसतामस- श्रद्धाचवस्था, অলিৰিৰহ্মালম্বুলান্ত स्वभावविजयेन सात्त्विको एकैव अद्धति प्रकरणार्थ: ॥३॥ सात्त्विकादिभेदमेव कार्याभेदेन प्रपञ्चति यजन्त इति । सात्त्विका जना: खत्त्वप्रकृतीन देवानेव यजन्ते पूजयन्ति, राजसास्तु रजःप्रवतीन यक्षान् राक्षसांच्च यजन्त, एतेभ्योऽन्ये विलक्षणा- स्तामखा जनास्तामखानेव प्रेतान् भूतगणांश्च यजन्ते, सत्त्वादि- प्रकृतीनां तत्तद्देवादीनां पूजारुचिभिस्तत्तत्यूजकानां सात्त्विकादित्वं जातयमित्यर्थः ॥ ४ ॥ राजसतामसेव्वयि पुनर्विशेषान्तरमाह अशास्त्रविहितमिति दाभ्याम् । शास्वविधिमजानन्तोऽपि केचित् प्राचीनपुण्यसंस्कारेणो- त्तमा: स्वात्त्विका एव भवन्ति केचिन्मध्यमा राजखा भवन्ति अधमास्तु तामसा भवन्ति ये पुनरत्यन्त्यं मन्दभाग्यास्ते गतानुगत्या पाषण्ड सङ्गेन च तदाचारानुवर्तिनः सन्तोऽशास्त्रविहितं घोरं श्रीमनगवडीता। कथयन्तः भरौरस्थं भूतग्राममचेतसः। নান্ত্বনানয়ৰীৰচ্ছ না বিআৰলিস্বা ও आहारस्वपि सधस्य त्रिविधी भवति प्रियः। यज्ञस्तपस्तथा दानं तेषां भेदमिमं शृणु ॥ ७ आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्द्धनाः। रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः॥८ IF EEE सुर रेकेण बुद्धया EFEBF भूतभयङ्करं तयस्तय्यन्ते कुर्वन्ति । तत्र हेतवः, दम्भाहङ्काराभ्यां संयुक्ताः, तथा कामोमिलाष: राग आसक्ति: बलमाग्रहः एत- रन्विताः सन्तः, तानासुरनिश्चयान् विवीयुत्तरेणान्वयः ॥ ५ ॥ किञ्च कर्शयन्त इति। शरीरस्थम् आरम्भकत्वेन देहे स्थित भूतानां एथियादीनां ग्राम समूह कर्शयन्तो वृधैवोपवासादिभिः कृशं कुर्वन्तोऽचेतसोऽविवेकिन: माच्चान्तर्यामितया अन्त:शरीरस्थं देहमध्ये स्थितं महाज्ञालग्नेनैव कर्शयन्तो ये तपश्चरन्ति ताना- सुरनिश्चयान् आसुरोऽतिरो निश्चयो येषां तान् विद्धि ॥ ६ ॥ आहारादिभेदादपि सात्त्विकादिभेदं दर्शयितुमाह आहारखि. त्यादि त्रयोदशभिः। सर्वस्यापि जनस्य य आहारोऽन्नादिः, स तु यथायथं त्रिविधः प्रियो भवति, तथा यज्ञतपोदानानि त्रिवि- धानि भवन्ति, तेषां वक्ष्यमाणं भेदमिमं हो । एतच राजल- तामसाहारयज्ञादिपरित्यागेन सात्त्विकाहारयज्ञादिसेवया सत्त्व बतौ यतः कर्तव्य इत्येतदर्थ कथ्यते । ॥ तत्राहारःविध्यमाह आयुरिति त्रिभिः । आयुर्जीवनं, सत्त्वसत्साहः, बलं शक्तिः, आरोग्यं रोगराहित्यं, सुखं चित्तप्रसादः, प्रीतिरभिरुचि: आयुरादीनां विवईना: विशेषेण वृद्धिकरा: ते च रस्या रखवन्तः, स्निग्धाः खेहयुक्ताः, स्थिरा देहे सारांशेन चिर- गुणा तत्यान व प्राप्नोरि देहादा तीनपि परमानन्द सप्तदशोऽधायः। कट्वाललवणात्युणातौहारुक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥ १. यातयामं गतरसं पूति पर्युषितञ्च यत् । उच्छिष्टमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १. अफलाकाङ्गिभिर्यज्ञो विधिदिष्टो य इज्यते। यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ ११ अभिसन्धाय तु फलं दार्थमपि चैव यत् । । । कालावस्थायिनः, हृद्या: इधिमात्रादेव हृदयङ्गमाः, एवम्भूता आहारा भक्ष्यभोज्यादयः सात्त्विकप्रियाः । तथा कदिति । अति- शब्द: कदादिषु सप्तस्वपि सम्बध्यते, तेन अतिकटुनिस्वादिः, अत्यन्लो- ऽतिलवणोऽत्युणाञ्च प्रसिद्धः अतितीक्ष्णो मरीचादिः अतिरुक्षः कङ्गु- कोद्रवादिः अतिविदाही सर्वपादिः, अतिकदादय आहारा राजस- स्येशाः प्रिया:, दु:खं तात्कालिकहृदयसन्तापादि, शोकः पश्चाङ्गावि दौम्मनस्यम्, आमयो रोग: एतान् प्रददति प्रयच्छन्तीति तथा । यातयाममिति । यातो यामः प्रहरो यस्य पक्कस्यौदनादेः ययात- यामं प्रत्यावस्था प्राप्तमित्यर्थः, गतरसं निष्पीडितसारं, पूति दुर्गन्ध पर्युषितं दिनान्तरपक्वम् उच्छिष्टम् अन्यभुक्तावशियम् अमेध्यम् अभक्ष्यं कलञ्जादि एवम्भूतं भोजनं भोज्यं तामसस्य प्रियम् ॥ ८-१० । यज्ञोऽपि विविधत्तन सात्त्विकं यज्ञमाह अफलाकाङ्गिभिरिति विभिः। पुरुधे विधानादिर विहितो यो यज्ञ इज्यते अनुहीयते स सात्त्विको यज्ञः, कधमिष्यते, यश्चमेवेति यज्ञानुष्ठानमेव कार्य नान्यत् फलं साधनीयमित्येवं मनः समाधायेकायं कृत्वोत्यर्थः ॥ ११ ॥ राजर्स यजमाह अभिसन्वायेति। फलमभिसन्वाय उद्दिश्य फलकाङ्गारहितैः आवश्यकतया २११ श्रीमद्भगवडीता। दूज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥ १२ विधिहीनमसृष्टान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥ १३ देवहिजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमाजवम् । ब्रह्मचर्य महिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥ १४ अनुहेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितञ्च यत् । स्वाध्यायास्यसनञ्चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥ १५ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत् तपो मानसमुच्यते ॥ २६ एव A IEEEE सुर रेकेण सग बुद्धमा ता गुणा तत्मावि यत्त्विज्यते यज्ञः क्रियते दम्भार्थच स्वमहत्त्वख्यायनाय तं यज्ञं राजसं विद्धि ॥ १२ ॥ तामसं यज्ञमाह विधीति । विधिहीनं शास्त्रोक्तविधिशून्यं अचान्नं ब्राह्मणादिभ्योऽष्टं न निव्यादितमन्नं यस्मितं मन्त्रहीनं यथोक्तदक्षिणारहितं श्रद्धाशून्यञ्च यज्ञं तामसं परिचक्षते कथयन्ति शिशाः ॥१३॥ तपसः सात्त्विकादिभेदं दर्शयितुं प्रथमं तावच्छारीरादिभेदेन तस्य त्रैविध्यमाह देवेत्यादित्रिभिः, तन शारीरमाह देवेति । प्राज्ञा गुरुयतिरिक्ता अन्योऽपि तत्त्व विदः, देवब्राह्मणादिपूजन शौचादिकञ्च शारीरं शरीरनिवतं तप उच्यते ॥ १४ ॥ वाचिकं तप आह अनुगकरमिति। उद्देगं भयं न करो- तीव्यनुगकर वाक्यं सत्यं श्रोतुं प्रियं हितञ्च परिणामे सुखकरं खाध्यायाभ्यसनं वेदाभ्याखश्च वाड्मयं वाचा निवती तमः ॥ १५ ॥ मानसं तप आह मन इति । मन:प्रसादः स्वच्छता, सौम्यत्व- मकरता, मौनं सुनेर्भावो मननमित्यर्थः, आत्मनो मनसो विनिग्रहो व प्राप्नोति देहाया तीनपि परमानन्द सप्तदशोऽध्यायः । श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् विविध नरैः। अफलाकाङ्गिभियुक्तः सात्विकं परिचक्षते ॥ १७ सत्कारमानपूजार्थं तपो दम्भेन चव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमत्रुवम् ॥ १८ मूढ़ग्राहेणात्मनो यत् पौड़या क्रियते तपः। परस्योत्सादनाथं वा तत् तामसमुदाहृतम् ॥ १८ दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपकारिणे । देश काले च पात्रे च तदानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥ २० विषयेभ्यः प्रत्याहारः, भावसंशुद्धिः व्यवहारे मायाराहित्यमित्ये- तन्मानसं तपः॥ १६॥ तदेवं शरीरवाङ्मनोभिनिवत्ता त्रिविधं तपो दर्शितं, तस्य त्रिविधस्यापि तपसः सात्त्विकादिभेदेन वैविध्यमाह श्रद्धयेत्यादि- त्रिभिः। तत् त्रिविधमपि तप: श्रेठया श्रद्धया फलाकासाशून्ये- युक्तरेकाग्रचित्तै रेस्तनं सात्त्विकं कथयन्ति ॥ १७ ॥ राजसमाह सत्कारेति । खत्कारः साधुकारः साधुरयमिति तापसोऽयमित्यादिवाक्पूजा मानः अभ्युत्थानाभिवादनादिर्दैहिकी पूजा अथों लाभादिः एतदर्थं दम्भन च तपः क्रियते अतएव चलम- नियतम् अध्रुवञ्च क्षणिकं यदेवम्भूतं तपस्तदिह राजसं प्रोक्तम् ॥१८॥ तामसं तप आह मूति। माग्राहेणाविवेककृतेन दुरा- ग्रहेणात्मनः पौड़या यत् तपः क्रियते परस्योत्पादनार्थ वा अन्यस्थ विनाशार्थमभिचाररूपं तत तामसमुदाहृतं कथितम् ॥ १६ ॥ पूर्वप्रतिज्ञातमेव दानस्य विध्यमाह दातथमिति । मेवेत्येवं निञ्चयेन यद्दानं दीयते अनुपकारिणे प्रत्युपकारासमर्थांय देणे कुरुक्षेत्रादौ काले ग्रहणादौ पाव चेति देशकालसाइचऱ्यात दातद्य- २१४ भीमद्भगवद्गीता। असकृतमवज्ञातं यत् तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः। होयते च परिक्लिष्टं तहानं राजसं स्मृतम् ॥ २१ अदेशकाले यदानमपावेभ्यश्च दौयते । तत् तामसमुदाहतम् ॥ २२ ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्विविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । AI एव A IFREE 외 의 बुद्धया सप्तमी प्रयुक्ता पात्रे पान भूताय तप:श्रुतादिसम्पन्नाय ब्राह्मणाये- त्यर्थः, यहा, चतुर्थं वेघा पाने इति टजन्तं रक्षकाय इत्यर्थः। स हि सर्वस्मादापगणादातारं पातौति पाता तस्मै यदेवम्भूतं दानं तत् सात्त्विकम् ॥ २० ॥ राजसं दानमाह यत् विति। कालान्तरोयं मा प्रत्युपकरिश्थ- तीत्येवमर्थं फलं वा खर्गादिकमुद्दिश्य यत् पुनर्दानं दीयते परिलिएं चित्तक्लेशयुक्तं यथा भवत्येवम्भूतं, तत् दानं राजसमुदाहृतं कथितम२१ तामसं दानमाह अदेशेति। अदेशे अशुचिस्थाने अकाले अशौचाहिसमये अपात्रेभ्यो विटनटादिभ्यो यद्दानं दीयत, तत् देश- कालपात्रसम्पत्तावपि असत्कृतं पादप्रक्षालनादिसत्कारशून्यम् अव- ज्ञातं पात्रतिरस्कारयुक्तम् एवम्भूतं दानं तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ नन्वेवं विचार्थमाणे सर्वमपि यज्ञतपोदानादि राजसतामख- प्रायमेवेति व्यर्थो यज्ञादिप्रयास इत्याशङ्का तथाविधस्यापि सावि- कत्वोपपादनप्रकारं दर्शयितुमाह योमिति । ओं तत्मदिति त्रिविधो ब्रह्मणः परमात्मनो निर्देशो नाम्ना व्यपदेशः स्मृतः शिशः, तन तावदोमिति विद्वत्यादिश्रुतिप्रसिद्धत्वात् विद्याम् अपरोक्ष- त्वाच्च तच्छब्दोऽपि ब्रह्मणो नाम, परमार्थसवसाधुत्वप्रशस्तत्वादिभिः गुणा वत्मानि व प्राप्नोदि देहादा बौनपि परमानन्द सप्तदशोऽध्यायः २१५ प्रवर्तन्त विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २१ तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः। दानक्रियाश्च विविधाः क्रियन्ते मोक्षकानिभिः॥२५ सद्भावे साधभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते। प्रशस्ते कमणि तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ सच्छब्दोऽपि ब्रह्मणो नाम । “सदेव सौम्येदमग्र व्यासीत्” इत्यादिश्रुतेः। अयं त्रिविधोऽपि नामनिर्देशो विगुणमपि सगुणं कर्तुं समर्थ इत्या- शयेन स्तौति तेन विविधेन ब्रह्मणो निर्देशेन ब्राह्मणाश्च वेदाच यज्ञाच पुरा दृध्यादौ विहिता विधात्रा निम्मिता: सगुणीकृता इति वा, यदा यस्यायं त्रिविधो निर्देशस्तन परमात्मना ब्राह्मणादयः पवित्रतमाः सृहाच तस्मात् तस्यायं निर्देशोऽतिप्रशस्त इत्यर्थः ॥२३॥ इदानी प्रत्येकमोङ्कारादीनां प्राशस्त्यं दर्शयिष्यन्नोङ्कारस्य तदेवाह तस्मादिति। यस्मादेवं ब्रह्मणो निद्दशः प्रशस्तस्तस्मादोमित्युदाहृत्य तदुच्चार्य कृता वेदवादिनां यज्ञाया: शाखोताच क्रियाः सततं सर्वदा अवैकल्येोपि प्रकरण वर्तन्ते सगुणा भवन्तीत्यर्थः ॥ २४ ॥ द्वितीयं नाम स्तौति तदिति । उदाहृत्येति पूर्वस्यानुघङ्गः तदि- त्युदाहृत्य उच्चायं शुद्धचित्तैर्माक्षकाङ्गिभिः पुरुधैः फलाभिसन्धिम- कृत्वा यज्ञाद्याः क्रिया: क्रियन्ते अतश्चित्तशोधनहारा फलसङ्कल्प- त्याजनेन सुमुक्षुत्वसम्यादकत्वात् तच्छब्दनि श: प्रशस्तइत्यर्थः ॥२५॥ सच्छब्दस्य प्राशस्त्यमाह सद्भाव इति द्वाभ्याम् । सद्भावे अस्तित्वे देवदत्तस्य पुत्त्रादिकमतीत्यस्मिन्नर्थे साधुभावे च साधुत्वे देवदत्तस्य पुत्त्रादि श्रेष्ठमित्यस्मिन्नर्थे सदित्येतत् पदं प्रयुज्यते । प्रशस्त माङ्गलिके विवाहादिकम्मणि च सदिदं कम्मति सच्छब्दी युज्यते सङ्गच्छत इति वा। किञ्च यच इति। यज्ञादिषु स्थिति- २१६ श्रीमद्भगवद्गीता। rw A तदा मो IFE यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते। कम्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतच यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत् प्रेत्य नो इह ॥ २८ इति श्रीमद्भगवहौतासूपनिषत्सु श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥१०॥ तात्पर्यणावस्थानं तदपि सदित्युच्यते । यस्य चेदं नामवयं स एव परमात्मा, अर्थः फलं यस्य तत् तदर्थ कम्म पूजोपहारगृहाङ्गण- परिमार्जनोपलेपनरङ्गमाङ्गलिकादिक्रिया तसिद्धये यदन्यत् कम्ने क्रियते उद्यानशालि क्षेत्रधनार्जनादिविषयं तत्कम्म तदर्थीयं तच्चाति- यवहितमपि सदित्यवाभिधीयते। यस्मादेवमतिप्रशस्तमेतनामत्रर्व, तस्मादेतत् सर्वकर्मसादृगुण्यार्थ सङ्कीर्तयेदिति तात्यार्थः। अत्र चार्थवादानु पयत्ता विधि: कल्पाते विधेयं स्तूयते वखितिन्यायात् । अपरे तु प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः क्रियन्ते मोक्षकाङ्गिभिरित्यादि वर्तमानोपदेशः समिधो यजतीत्यादिवविधितया परिणमनीय इत्याहुत्तत्तु खड्गावे साधुभावे चेत्यादिषु प्राप्तार्थत्वान्न सङ्गच्छत इति पूर्वोतक्रमेण विधिकल्यनव ज्यायसी ॥ २६ ॥२७॥ इदानीं सर्वकम्मसु श्रद्धयैव प्रवृत्तार्थमश्रद्धया कृतं सब निन्दति अश्रद्धयेति। अश्रद्धया हुतं हवनं दत्तं दानं तपस्तप्तं निवर्तितं यच्चान्यदपि कृतं तत् सर्वमसदित्युच्यते, यतस्तत् प्रेत्य लोकान्तरे न फलति विगुणत्वात् नो इह न चास्मिन् लोके फलति अयशस्करत्वात् ॥ २८॥ रजस्तमोमयौं त्यक्ता श्रद्धां लत्त्वमयौं श्रितः । तत्त्वज्ञानेऽधिकारी स्यादिति सप्तदशे स्थितम् ॥ इति श्रीधरखामिकतायां टीकायां सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ सुर रेकेण बुद्धमा FFER ता गुणा तत्मानि के प्राप्नोति । देहादार সীমি परमानन्द अष्टादशोऽध्यायः। ॥ - अर्जुन उवाच। सन्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथक् केशिनिसूदन ॥ १ श्रीभगवानुवाच। काम्यानां कर्मणां न्यासं सच्यासं कवयो विदुः । न्यासत्यागविभागेन सबगौतार्थसंग्रहम् । स्टमटादणे प्राह परमार्थविनिर्णये ॥ अत च, “सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्त सुखं वशी। संन्यास- योगयुक्तात्मा त्यादिषु कम्मखन्यास उपदिष्टस्तथा “त्यका कर्मफलासङ्गं नित्यलप्तो निराश्रयः। सर्वकर्मफलत्यागं तत: कुरु यतात्मवान्" इत्यादिषु च फलमानत्यागेन कानुठानमुपदिष्ठ, न च परस्परविरुद्धं सर्वज्ञः परमकारुणिको भगवानु यदिशेत अत: कम्मसन्यासस्य तदनुष्ठानस्य चाविरोधप्रकारं बुभुत्तरर्जुन उवाच सन्यासस्थति भो हृषीकेश सन्द्रियनियामक हे केशिनिसूदन केशिनाम्नो महतो हयाकृतेत्यस्य युद्धे मुखं यादाय भक्षितुमिच्छतोऽत्यन्तं यात्तमुखे वामबाहुं प्रवेश्य तत्क्षणमेव विडेन तेनेव बाहुना कर्कटिकाफलवत् तं विदार्य निसूदितवान्, अतएव है महाबाहो इति सम्बोधनं, सन्यासस्य त्यागस्य च तत्वं पृथक् विवेकेन वेदितुमिच्छामि ॥ १ ॥ तत्रोत्तरं श्रीभगवानुवाच कास्थानामिति। कान्यानां पुत्र- कामो यजेत वर्गकामो यजेतेव्यादिकामोपबन्धन विहितानां कर्मणां - धीमद्भगवद्गीता। सबकमफलत्यागं प्राहस्थागं विचक्षणाः॥२ । स्था एव तदा मो না। न्यासं परित्यागं सन्यासं कवयो विदुः सम्यक्फले: सह कर्मणामपि न्यामं सन्यास पण्डिता जानन्तीत्यर्थः। सर्वेषां काम्यानाच कम्मणां फलमानत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा निपुणा: न तु स्वरूयत: कम्म- त्यागम्। ननु नित्यने मित्तिकामा फुलाश्रवणादविद्यमानस्य फलस्य कथं त्यागः स्थात, नहि बन्ध्यायाः पुत्वत्यागः सम्भवति, उच्यते, यद्यपि स्वर्गकाम: पशुकाम इत्यादिवत् अहरहः सन्ध्यामुपासीत यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोतीत्यादिषु फलविशेषो न श्रूयते तथाप्य- पुरुषार्थे यापारे प्रेक्षावन्तं प्रवर्तयितुमशक्नुवन, विधिविश्वजिता यजेतत्यादिष्विव सामान्यत: किमपि फलमाक्षिपत्येव। न चातीव- गुरुमत: अड्वया स्वसिद्धिरेव विधेः प्रयोजनं मन्तयं पुरुषप्रवत्ता- नुपपत्तेदु व्यरिहरत्वात् । श्रूयते च नित्यादावपि फलं सर्च एते पुण्यलोका भवन्तीति, कम्मेणा पिटलोक इति, धर्मेण पाप- मपनुदतीत्यादिषु। तस्मायुक्तमुक्तं सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणा इति । ननु फलत्यागे पुनरपि निष्फलेषु कम्मसु प्रत्तिरेव न स्यात्, तन्न, सबषां कर्मणां संयोगपृथक्केन विविदिषार्थतया विनियोगात् । तथा च श्रुति: ;-“तमेतमात्मानं वेदानुवचनेन ब्राक्षणा विविदिधन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेन" इति। ततश्च श्रुतिप्रोक्तं सर्च फलं बन्धकत्वन व्यक्ला विविधिार्थ सर्वकर्मानुष्ठानं घटत एव। विविदिषा च नित्यानित्यवस्तुविवेकेन निवृत्तदेहाभि- मानतया बुद्धेः प्रत्यप्रवणता तावत्पर्यन्तञ्च सत्त्वशुद्धार्थ ज्ञाना- विरुद्धं यथोचितमावश्यकं कर्म कुब्बतस्तत्फलत्याग एव कम्मत्यागो नाम, न स्वरूपेण । तथा च श्रुति: ;-“कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविधेच्छतं समा” इति । तत: परन्तु सर्वकम्मनित्तिः खत- ER गुणा तत्मावि क प्राप्नोति ततर देहादा बौनपि परमानन्द अधादशोऽध्याय:। त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपः कर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३ एव भवति। तदुक्तं नष्कम्मासिड्डौ,“प्रत्यक्प्रवणतां बुद्धेः काण्युत्पाद्य शुद्धितः। कृतार्थान्यस्तमायान्ति प्रायड़न्ते धना इव। उक्तञ्च भगवता यखात्मरतिरेव स्यादित्यादि। वसिष्ठेन चोक्तं,-"न कर्माणि त्यजेद्योगो कम्मभिस्त्यज्यते ह्यसौ इति । ज्ञाननिष्ठाविक्षेपकत्वमालक्ष्य त्यजेद्दा। तदुक्तं श्रीभागवते,–“तावत् कम्माणि अर्जीत न निविद्येत यावता। मत्कथाश्रवणादौ वा अहा यावन्न जायते। ज्ञाननिहो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः । खलिङ्गानाश्रमांत्वका चरेदविधिगोचरः।" इत्यादि। अलमति- प्रसङ्गन प्रकृतमनुसरामः, अविदुषः फलव्यागमात्रमेव त्यागशब्दार्थों न कम्मत्याग इति ॥ २॥ एतदेव मतान्तरनिरासेन डीकत्तुं मतभेदं दर्शयति व्याज्य मिति। दोषवलिादिदोषवलेन बन्धकमिति हेतोः सर्व- मपि कम्म त्याज्यमित्येक सांख्या: प्राहुर्मनीषिण इति । अन्याय भावः, मा हिंस्यात् सर्वभूतानीति निषेधः पुरुषस्यानर्थहेतुहिंसे- व्याह अग्नीषोमीयं पशुमालभेतत्यादिप्राकरणिको विधिस्तु हिंखायाः क्रतू पकारत्वमाइ अतोभिन्न विषयत्वेन सामान्य विशेषन्यायागोचर- त्वात् द्रयसाध्येषु खर्चेष्वपि कम्मसु हिंसादेः सम्भवात् सर्वमपि कर्म त्याच्यामेवेति। तदुक्तं, "इश्वदानुअविक: ख ह्यविशुद्धि- क्षयातिशययुक्त इति। अपरे तु मीमांसका यज्ञादिक कम्म न व्याज्यमेवेति प्राहुः। अय भावः, क्रत्वर्थापि खतीयं हिंसा पुरुषेण कन्या सा चान्योद्देशेनापि कृता पुरुषस्य प्रत्यवायहेतुरेव, तथ विधिविधेयस्य तदुद्देशनानुष्ठानं विधत्ते तादर्थलक्षण २२० श्रीमडमबहीवा। निश्चयं शृणु मे तव त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र विविधः संप्रकीर्तितः॥४ यज्ञदानतपः कम न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५ एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्याला फलानि च । कर्तव्यानोति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥६ | स्था एव मद मो ता A 4 बुड्या नत्वे निषेधो निधध्यस्य तादर्थ्यमपेक्षते प्राप्तिमानापेक्ष्यत्वात् अन्यथा अज्ञानप्रमादादिकृते दोषाभावप्रसङ्गात, समानविषयत्वेन सामान्य- शाखस्य विशेषेण बाधा नास्ति दोषवत्वम् अतो नित्यं यज्ञादि कम्म न त्याव्यमिति ॥३॥ एवं मतभेदमुपन्यस्य स्वमतं कथयितुमाह निश्चयं खिति । तवं विप्रतिपन्ने त्यागे निश्चयं मे वचनाच्छृणु, त्यहास्य लोक- प्रसिद्धत्वात् किमत्र श्रोतयमिति मावमंस्था इत्याइ हे पुरुषद्याघ्र पुरुषश्रेष्ठ त्यागो हि दुर्बोधः हि यस्मादयं कम्मत्यागस्तत्त्वविद्धि- तामसादिभेदेन त्रिविधः सम्बग्विवेकेन प्रकीर्तितः, वैविध्यञ्च नियतस्य तु सन्यास: कम्मण इत्यादिना वक्ष्यति ॥४॥ प्रथमं तावन्निश्चयमाह यज्ञति डाभ्याम् । मनीषिण विवे- किनां पावनानि चित्तशुद्धिकराणि ॥ ५ ॥ येन प्रकारेगा कृतान्येतानि पावनानि भवन्ति तत्यकार दर्शयन्नाह एतान्यपीति । यानि यज्ञादीनि कर्माणि मया पावनानौत्युक्तान्येतान्यप्येवं कर्तयानि कथं, सङ्ग कत्तृत्वाभिनिवेश 'त्यका केवलमीश्वराधीनतया कर्तव्यानि, फलानि च व्यक्ला कतैया- विनीति मे मतं निश्चितम् अतएवोत्तमम् ॥ ६ ॥ गुणा तत्मावि व प्राप्नोदि | देहादा নীলসি परमानन्द अादशोऽध्यायः। २२१ नियतस्य तु सन्न्यासः कमाणो नोपपद्यते। मोहात् तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ दुःखमित्येव यत् कम्म कायले शभयात् त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥८ कार्यमित्येव यत् कर्म नियतं क्रियतेऽज्जुन। सङ्गं त्यक्त्वा फलञ्चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥e न इश्यकुशलं कम कुशलेनानुषज्जते । त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी च्छिन्नसंशयः ॥१० प्रतिज्ञातं त्याग विध्यमिदानी दर्शयति नियतस्यति विभिः। काम्यस्य कम्मणो बन्दकत्वात् सत्याखो युक्ताः नियतस्य तु निव्यस्य पुनः करमणः सन्यासस्त्यायो नोपपद्यते सत्त्वशुद्विदारा मोक्षहेतु- त्वात् अतस्तस्य परित्याग उपादेयत्वेऽपि त्याज्यमित्येवं लक्षणामोहा- देव भवेत् स च मोइस्य तामसत्वात् तामखः परिकीर्तित: ॥ ७ ॥ राजसं त्यागमाह दुःखमिति। दुःखमित्येवं मत्वा शरीरायास- भयान्नित्यं कर्म त्यजेदिति यत्ताशस्त्यागो राजलो दु:खस्य राजस- त्वात्, अतस्तं राजसं त्यागं कृत्वा स राजस: पुरुषस्त्यागफलं ज्ञान- निष्ठालक्षणं नैव लभत इत्यर्थः ॥ ८ ॥ सात्त्विक त्यागमाह कार्यमिति। कार्यमित्येव बुद्धा नियत- मवश्यकतं यतया विहितं कम सङ्गं फलञ्च त्यता क्रियत इति यत् तादृशत्यागः सात्त्विको मतः॥६॥ एवम्भूतसात्त्विकत्यागपरिनिष्ठितस्य लक्षणमाह न देशोत्यादि। सत्त्वसमावियः सत्त्वेन याप्तः सात्त्विकत्यागी अकुपालं दुःखावह शिशिरे प्रात:स्नानादिकं कर्म न देखि कुशले च सुखकरे कर्म निदा मध्याहनानादौ नानुपजते प्रीतिं न करोति ।

२२२ श्रीमहगबहोता। न हि देहभृता शक्यं त्यक्तं काण्यशेषतः । यस्त कर्मफलत्यागौ स त्यागौत्यभिधीयते॥११ अनिष्टमिष्टं मिश्रच विविधं कमगाः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सच्यासिनां क्वचित् ॥ १२ । HI तदा FEE 4 의 과 मेधावी स्थिरबुद्धिः यत्र परपरिभवादि महदपि दुःख सहते स्वर्गादि- सुखञ्च त्यजति तल कियदेतत तात्कालिक सुखं दु:खवेत्येवमनु- सन्वानवानित्यर्थः अतएव च्छिन्नः संशयो मिथ्याज्ञानं देहिक- सुखदुःखयोरुत्पादित्मापरिजिहीर्षालक्षणं यस्य सः ॥ १० ॥ नन्वेम्भूतात् कम्मफलत्यागादरं सर्वकम्मत्यागस्तथा सति कम्म- विक्षेपाभावेन ज्ञाननिष्ठासुखं संपद्यते तत्राह न हौति। देहभृता देहाभिमानवता निःशेषेण सर्वाणि कर्माणि त्यक्तुं न हि शक्यानि । तदुक्तं, न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकम्मकदित्यादिना। तस्माट्यस्तु कर्माणि कुर्वन्नपि कर्मफलत्यागी स एव मुख्यः त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥ ग्वम्भूतस्य कर्मफलत्यागस्य फलमाह अनियमिति । अनिई नारकित्वम् इथं देवत्वं मिश्रं मनुष्यत्वम् एवं विविधं पापस्य पुण्यस्य चोभयमिश्रस्य च कर्मणो यत फलं प्रसिद्ध तत् सर्वमत्यागिनां सकामानामेव प्रेत्य परत्र भवति तेषां त्रिविधकर्मसम्भवात् न तु सन्यासिनां कचिदपि भवति। सन्यासिशब्देनात्र फलत्यागसाम्यात् प्रकताः कम्मफलत्यागिनो गृह्यन्त, अनाश्रितः कर्म फलं कार्य कम्म करोति यः। स सन्यासी च योगी चेत्येवमादौ कर्मफलत्यागिषु सन्यासिशब्दप्रयोगदर्शनात् । तेषां सात्विकानां पापालम्भवादी- श्वरार्पणेन च पुण्यफलस्य व्यक्तत्वात विविधमपि कम्मफलं न पवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ बुद्धा गुणा तत्यान ভাষীনি ततम देहावा तीनपि परमानन्द অস্থায়ী। पञ्चेमानि महाबाहो कारणानि निबोध में। सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सचकममणाम् ॥ १३ अधिष्ठानं तथा का करणञ्च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथकष्टा देवञ्चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ शरीरवानोभिर्यत कर्मम प्रारमते नरः। इत्यर्थः। ननु कम्म कुवत: कम्म फलं कथं न भवेदित्याशङ्का खङ्ग- त्यागिनो निरहङ्कारस्य कमलेपो नास्तौला पयादयितुमाह पञ्चेति पञ्चभिः। सर्वकर्मणां सिद्धये निध्यत्तये इमानि वक्ष्यमाणानि पञ्च कारणानि मे वचनान्निबोध जानीहि । आत्मन: कर्तृत्वाभि- माननिवृत्तार्थमवश्यमैतानि ज्ञातयानीत्येवं तेषां स्तुत्यर्थमेवाह सांख्य इति । सम्यक स्यायते ज्ञायते परमात्मा अनेनेति सांख्थं तत्त्वज्ञानं तस्मिन् प्रकाशमान आत्मबोधः सांख्यः, तस्मिन् कृतं कम्म तस्यान्तः समाप्तिरस्मिन्निति कृतान्तस्तस्मिन् वेदान्तसिद्धान्त यदा, संख्थायन्ते गण्यन्ते तत्त्वान्यासिनिति सांख्य कृतोऽन्तो निर्णयोऽस्मिन्निति शतान्तं सांख्यशास्वमेव तस्मिन् प्रोत्लानि अतः सम्यक निबोधेत्यर्थः ॥ १३ ॥ নদু অধিষ্টালগিনি। अधिष्ठानं शरीरं, कर्ता चिद- चिद्ग्रन्थिरहङ्कारः, पृथग्विधमनेकप्रकारं करणं चक्षुःश्रोत्रादि, विविधा: कार्य्यत: स्वरूपतच एथगभूताचेयाः प्राणापानादीनां यापारा , अत्र एतेश्वेव पञ्चमं देवं चक्षुराद्यनुग्राहकमादित्यादि- सर्वप्रेरकोऽन्तर्यामी वा ॥ १४ ॥ एतेषामेव सर्वकम्भ हेतुत्वमा शरोरेति। यथोक्तः पञ्चभिः प्रारभ्यमायं कर्म विष्वेवान्तर्भाच शरीरवाड्मनोभिरित्युक्त, शारोरं श्रीमझगवहीता। न्याय्यं वा विपरीतं वा पजते तस्य हेतवः ॥ १५ तवं सति कर्तारमात्मानं केवलन्तु यः । पश्यत्यकृतबुद्धिवान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ यस्य नाहंकतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते हवापि स इमालोकान् न हन्ति न निबध्यते ॥ १७ ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता विविधा कीचोदना। त तद [ FEE रेकेण वाचिकं मानसञ्च त्रिविधं कर्मति प्रसिद्ध, शारीरादिभियंत कर्म धम्मामधमा वा करोति नरस्तस्य गस्य कम्भण रते पत्र हेतवः ॥ १५॥ ततः किमत माह तनति तन सबसिन् कम्मणि रते पञ्च हेतव इत्येवं सति केवलं निरुपाधिमसङ्गमात्मानं यः कार पश्यति शास्त्राचार्योपदेशाभ्यामसंस्कृतबुद्धित्वात् दुर्मतिरसौ सम्यक न पश्यति ॥ १६ ॥ करतहि सुमतिर्यस्य कर्नले पो नास्तीत्युक्तमित्यपेक्षायामाह यस्यति । अहमिति तोऽङ्कतंत्योभतो भावोऽभिप्रायो यस्य नास्ति, यहा अहं कृतोऽहङ्कारस्य भावः खभाव: कर्तृत्वाभिनिवेशोयस्य नास्ति शरीरादीनामेव कम्मकतृत्वालोचनादित्यर्थः, अतएव यस्य बुहिन लिप्यते इष्टानिष्टबुवया कम्मसु न सज्जते स एवम्भतो देहादि- यतिरिक्तात्मदर्शी इमान् लोकान् खानपि प्राणिनो लोकच्या हत्वापि विविक्ततया स्वच्या न हन्ति न च ततफलेनिबध्यते बन्धनं प्राप्नोति किं पुन: सत्त्व [द्धिद्वारा परोक्षज्ञानोत्पत्तिहेतुभिः कम्मै भिस्तस्य बन्धाशङ्कत्यर्थः। तदुक्तं, ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्ग त्यला करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपतमिवाम्भसेति ॥१०॥ इत्वापि न हन्ति न निबध्यत इत्येतदेवोयपादयितुं कम्म- बुड्या गुणा तत्मानि क प्राप्नोति तता देहाया बौनपि परमानन्द अटादशोऽध्यायः। करणं कम्म कतति विविधः कासंग्रहः ॥ १८ ज्ञानं कर्म च कर्ता च विधेव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १८ । चोदनायाः काश्रियस्य च कामालादीनाञ्च लिगुणात्मकत्वा- निर्वाणस्य अातानस्तत्मसन्धो नास्तीभिप्रायेण कर्म चोदनां कर्मा- সুস্বাদু মানাননি। ज्ञानमियखाधनमेतदिति बोधः, शेयमिय- साधनं कर्म, परिज्ञाता एतज्ञानाश्रयः एवं त्रिविधा कम- चोदना चोदाते प्रवर्ततेऽनयेति चोदना ज्ञानादिलितयं कम्म- प्रवृत्ति हेतुरियर्थः। यद्दा, चोदनेति विधिरुच्यते तदुक्तं भट्टैः,- "चोदना, चोपदेशच विधिकार्धवाचिन” इति। ततश्चायमर्थः, उक्तलक्षणं त्रिगुणात्मक ज्ञानादिल्यमवलम्बा करमविधिः प्रवर्तत इति तदुक्तं नैगुण्यविधया वेदा इति, तथा करणं साधकतमं, कर्म च कर्तुरीमिततम, कर्ता क्रियानिदर्तकः, कर्म संगृह्यते स्मिन्निति कम्मसंग्रह: करणादित्रिविधं कारक क्रियाश्रय इत्यर्थ । सम्य- दानादिकारक यन्तु परम्परया क्रियाप्रवर्तकमेव केवलं न तु क्षात क्रियाया आश्रयः अत: करणादिलयमेव क्रियाश्रय इत्युक्तम् ॥ १८ ॥ तत: किमत ग्राह ज्ञानं कम चेति । गुणाः सम्यक कार्य- भेदेन ख्यायन्ते प्रतिपावन्तस्मिन्निति गुणसंख्यानं सांख्यशाखं तस्मिन् ज्ञानञ्च कम च कर्ता च प्रत्येक मत्त्वादिगुणभेदेन विधे- वोच्यते, तान्यपि ज्ञानादीनि वक्ष्यमाणानि यथावच्छण, विधवेत्येव- कारो गुण योपाधियतिरेकेणाकान: स्वत: कादिप्रतिधेधार्थः, चतुशाध्याये तत्र खत्वं विमलत्वादित्यादिना गुणानां बन्धकत्व- प्रकारो निरूपितः, सप्तदशाध्याचे यजन्त सात्त्विका देवानित्यः गुणवतविविधखभावनिरूपोन रजखमा स्वभाव परित्यज्य सात्त्विका १४ গল্পী। । सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमोक्षते । अविमत विभतोषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥ २० पृथक्वेन तु यज्ञानं नानाभावान् पृथग्विधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ यत् तु कृत्ववद कस्मिन् कार्से सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पञ्च तत् तामसमुहाहृतम् ॥ २२ नियतं सङ्गरहितमरागद्देषतः कृतम् । तु मद तद मो ता रेकेण स . म बुद्ध्या हारादिसेवया सात्त्विक स्वभावः सम्यादनीय युक्तम्, इह क्रियाकारकफलादीनामा मखम्बन्धो नास्ती त दर्शयितुं सर्वेषां त्रिगुणात्मकत्वमुच्यत इति विशेषो ज्ञातयः ॥ १६ ॥ तत्र ज्ञानस्य सात्त्विकादित्रैविध्यमाह सबैति विभिः। सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तयु विभत्तषु परस्परं यावत्तेषु अविभक्त- मनुस्यूतम् एकमययं निर्विकारं भावं परमात्मतत्त्वं येन ज्ञानेनेक्षते आलोचयति तत् ज्ञानं सात्त्विकं विद्धि ॥ २० ॥ राजखं ज्ञानमाह पृथक्लनेति । एथक्वेन तु यत् ज्ञान- मित्यस्यैव विवरणं सर्चधु भूतेषु देहे नानाभावान् वस्तुत एवानेकान् क्षेत्रज्ञान् एथविधान् सुखिदुःखित्वादिरूपेण विलक्षणान् येन ज्ञानेन वेत्ति तत ज्ञानं राजसं विडि॥२१॥ तामसं ज्ञानमाह यत् विति । एकस्मिन् कायें देहे प्रति- मादौ वा कृत्स्नवत् परिपूर्णवत् सक्तम् एतावानेवात्मा ईश्वरोवेव्यभि- निवेशयुक्तम् अहैतुकं निरुपपत्तिकम् अतत्त्वार्थवत् परमार्थालम्बन- शून्यम् अतएवाल्यं तुच्छम् अल्पविषयत्वात् अल्पफलत्वाच्च यदेवम्भूतं ज्ञानं तत् तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ इदानौं त्रिविधं कम्महि नियतमिति त्रिभिः। नियतं नित्यतया गुणा तत्मानि प्राप्नोति देशाद्या बौनपि

অষ্টাত্মীলাঞ্জ।
९२७
प्रफलप्रेप्पुना कम यत् तत् सात्त्विकमुच्यते ॥ २३
यत् तु कामेप्सुना कम साहकारेण वा पुनः।
क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥ २४
अनुबन्धं क्षयं हिंसामन पेच्य च पौरुषम् ।
मोहादारभ्यते कम यत् तत् तामसमुच्यते ॥ २५
मुक्तसङ्गोऽनहंवादी कृत्युत्साहसमन्वितः।
सिद्यसिद्योर्निर्विकारः कर्ता साविक उच्यते ॥ २६
विहितं सङ्गरहितमभिनिवेशशून्यम् अरागडेषतः पुत्रादिप्रीत्या वा
शत्रुधेण वा यत् कृतं न भवति फलं प्राप्तुमिच्छतौति फलप्रेनु-
स्तविलक्षणेन निष्कामेण का यत् कृतं कर्म तत् साविक-
मुच्यते ॥ २३ ॥
राजसं काह यत् विति। यत् तु कम्म कामेभुना फलं
प्राप्तुमिच्छता साहङ्कारेण वा मत्सम: कोन्य: श्रोत्रियोस्तीत्येवं
निरूकाहङ्कारयुक्त न च क्रियते तच्च पुनर्बहुलायासमतिको प्रयुक्तं
तत कम राजसमुदाहृतम् ॥ २४ ॥
तामसं कहि अनुबन्धमिति । अनुवध्यत इत्यनुबन्ध
पञ्चाङ्गावि शुभाशुभं क्षयं वित्तक्षयं हिंसा परपीड़ा पौरपञ्च
स्वसामर्थ्यमनपेच्यापर्य्यालोय केवलं मोहादेव यत् कारभ्यते
तत् तामसमुदाहृतम् ॥ २५॥
कारं त्रिविधमाह मुक्तसङ्ग इति त्रिभिः। मुक्तसङ्गस्त्यक्ता-
भिनिवेशः अनहवाही गर्बोक्तिरहितः तिधैर्यम् उत्साह उद्यम-
स्ताभ्यां समन्वित: संयुक्तः आरब्धस्य कम्मणः सिद्धावसिहौ
च निर्विकारो हर्षविघारशून्यः स एवम्भतः कर्ता सात्त्विक
उच्यते ॥२६॥

११ श्रीमद्भगवद्गीता रागी कम्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः॥२७ अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः भठो नैष्कृतिकोऽलसः। विषादौ दौर्घसूतौ च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८ बुद्धे दं वृतेश्चैव गुणतस्विविधं शृणु। प्रोच्यमानमशेषण पृथक्वेन धनच्चय ॥ २८ प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कायकाय भयाभये । बन्धं मोक्षच या वेत्ति वुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकौ ॥३. स्था एक मनु मोर নাৰি रेकेण वुया राजसं कतारमाह रागीति। रागी पुत्लादिनीतिमान् कर्म- फलप्रेभुः कम्मफलकामी लुञ्चः परस्वाभिलाषी हिंसात्म को मार- खभाव:, अशुचिः विहितशौचशून्यः, लाभालाभयोधशोकाभ्यां खमन्वितः कर्ता राजसः ॥ २७॥ तामसं कारमाह अयुक्त इति । अयुत्तोनभिहित: प्राकतो विवेकशून्य: स्तन्धोऽनम्नः शठः शक्तिगहनकारी नैतिक: मराप- मानी अलसोऽनुदामशील: विषादी शोकशीलः यदद्य श्री वा कर्तव्यं तमासेनापि न सम्यादयति यः स दीर्घसूत्री एवम्भतः कर्ता तामसः। कविध्येनैव ज्ञातुरपि वैविध्यमुक्त कम्मरैविध्येन च ज्ञेयस्यापि वैविध्यमुक्तं ज्ञातयं बुड्वेस्त्रैविध्यैन च करणस्याप्युक्त भविष्यति ॥२८॥ इदानीं बुद्धतिश्च वैविध्यं प्रतिजानौते बुद्धभदमिति । स्पोऽर्थः ॥ २६॥ तत्र बुद्धस्तैविध्यमाह। प्रवृत्तिं धर्मे निवृत्तिमधर्मे यस्मिन् देशे काले च यत् कार्य्यमकार्यच भयाभये कार्याकार्यानिमित्तौ अर्थानों कथं बन्धः कथं वा मोक्ष इति या बुद्धिरन्त:करणं वेत्ति तत्साचि प्राप्नोति ततच टेहादाद तीनपि

अकादशोधायः।
।
यया धम्ममधर्ममञ्च कार्यञ्जाकार्यमेव च ।
अयथावत् प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसौ ॥३१
अधम्म धर्ममिति या मन्यते तमसावता।
सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसो ॥ ३२
धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः।
योगनाव्यभिचारिण्या कृतिः सा पार्थ साविकौ॥ ३३
यया तु धर्मकामार्थान् कृत्या धारयतेऽज्जन
प्रसङ्गन फलाकाझी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४
सा सात्त्विकी। यया पुमान् वैत्तीति वक्तये करणे कर्तृत्वोपचारः
काहानि पचन्तीतिवत् ॥३० ॥
राजसौं बुद्धिमाह ययेति । अयथावत् सन्देहास्पदवे नेत्यर्थः ।
स्यधमन्यत् ॥३१॥
तामसी बुद्धिमाह अधम्ममिति। विपरीतग्राहिणी बुद्धि-
स्तामलीत्यर्थः । बुद्धिरन्त:करणं पूर्वोक्तं ज्ञानं तत्तदृत्तिः धृतिरपि
तत्तिरेव। यहा, अन्त:करणस्य धर्मिणो बुद्धिरप्यध्यवसाय-
लक्षणा वृत्तिरेव इच्छादेधादीनां तदृत्तीनां बहुत्वेऽपि धर्माधर्म-
भयाभयसाधनत्वेन प्राधान्यादेतासां त्रैविध्यमुक्तम् उपलक्षणञ्चैतद-
न्यालाम् ॥ ३२॥
इदाज्ञौ तेस्त्रविध्यमाह त्यति त्रिभिः। योगेन चित्तैकाग्येण
हेतुनायभिचारिण्या विषयान्तरमधारयन्त्या यया धृत्या मनसः
प्राणस्थ इन्द्रियाणाच क्रिया धारयते नियच्छति, सा तिः
सात्विकी ॥ ३३ ॥
राजनी तिमाह यथा विति। यया तु या धर्माथ-
कामान् प्राधान्येन धारयते न विमुञ्चति तत्ासन तत्पलाकाजी
च भवति सा राजसी वृतिः ॥ ३४ ॥

१७ श्रीमद्भगवडीता। यया खमं भयं मोकं विषादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा कृतिः सा पार्य तामसौ ॥ ३५ सुखन्त्विदानौं विविध शृणु मे भरतर्षभ ॥ ३६ अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तञ्च निगच्छति । यत्तदने विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ विषयेन्ट्रियसंयोगाद् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ एव तद मो खम् सुर रेकेण बुड्या गुणा तत्मानि प्राप्नोति तामसी प्रतिमाह ययेति । दुवा अविवेकबहुला मेधा यस्य स दुर्मेधाः पुरुषो यया त्या स्वप्नादीन् न विमुञ्चति पुन:पुनरा- वर्तयति, खप्नोऽत्र निद्रा, सा प्रतिस्तामसी ॥ ३५ ॥ इदानौं सुखस्य विध्यं प्रतिजानौते सुखन्विति । स्पोऽर्थः ॥३६ तत्र सात्विकं सुखमाह अभ्यासादिति साढेन। यत्र यस्मिन् सुखे अभ्यासाद्रमते न तु विषयसुख इव सहसा रतिं प्राप्नोति, यस्मिन रममाणञ्च दुःखस्यान्तमवसानं नितरां गच्छति प्राप्नोति। कौशं यत्तत् किमपि अग्रे प्रथमं विघमिव मन:संयमाधीनत्वा- हुःखावहमिव भवति, परिणामे त्वन्टतसदृशम् अात्मविषया बुद्धि- रात्मबुद्धिस्तस्याः प्रसादो रजतमोमयतात्यागेन स्वच्छतयावस्थानं ततो जातं यत् सुखं तत् सात्त्विकं प्रोक्तं योगिभिः ॥ ३० ॥ राजसं सुखमाइ विषयेति । विषयाणामिन्द्रियाणाञ्च संयोगात यत्तत् प्रसिद्ध स्वीसंसर्गादिसुखम् अन्टतमुपमा यस्य ताशं भवति अग्रे प्रथमं परिणामे च विषतुल्यम् इहामुत्र च दुःखहेतुत्वात् तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३७॥ तत देहादा सोनपि अष्टादशोऽध्यायः। यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्यं तत् तामसमुदाहृतम् ॥ ३॥ न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैमक्तं यदभिः स्यात् विभिर्गुणैः ॥ ४० ब्राह्मण क्षत्रियविशां शूद्रागाच्च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैगंगोः ॥ ४१ तामसं सुखमाह यदिति । अग्रे च प्रथमक्षणे अनुबन्धेच पश्चादपि यत् सखमात्मनो मोहकरं तदेवाह निद्रा च आलस्यच्च प्रमादश्च कर्नयावधानराहित्येन मनोया मेतेभ्य उत्तिष्ठति यत् सुखं तत् तामसमुदाहृतम् । ३६ ॥ अनुक्तमपि संग्रह्णन् प्रकरणामुपसंहरति न तदिति त्रिभिः । एभिः प्रकृतिसंभव: सत्त्वादिभिर्गुणैर्मुक्त होनं सत्त्वं प्राणिजातम् अन्यदा यत् स्यात् तत् एथियां मनुष्यादिषु दिवि देवेषु च कापि नास्तीत्यर्थः ॥ ४० ॥ ननु ययेवं सबमपि क्रियाकारकफलादिकं प्राणिजातच त्रिगुणात्मकमेव, तर्हि कथमस्य मोक्ष इत्यपेक्षायां खखाधिकारेगा विहितः कम्मभिः परमेश्वराराधनात् तत्प्रसादलब्धज्ञानेनेरीवं सर्व- गीतार्थसारं संगृह्य दर्शयितुं प्रकारान्तरमारभते ब्राह्मणेत्यादि यावदध्यायसमाप्ति । हे परन्तप हे शत्रुतापन ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां वैश्यानां शूद्राणाञ्च कर्माणि प्रविभक्तानि प्रकर्षण विभागतो विहितानि, शूद्राणां समासात् पृथक् करणं दिजत्वाभावेन वलक्षण्यात विभागोपलक्षणमाह स्वभावः सात्त्विकराजखादिः प्रभवति प्रादुर्भवति येभ्यस्तैर्गुणैरुपलक्षणभूतैः । यदा, स्वभाव- प्रभवैः पूर्वजन्मसंस्कारप्रादुर्भूतरित्यर्थः । तत्र सत्त्वप्रधाना ब्राह्मणाः, २३२ श्रीमद्भगवहौता -- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिराजवमेव च । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्म कम्म स्वभावजम् ॥ ४२ शौर्य तेजो पुतिर्दाच्यं युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमौश्वरभावश्च लवकर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ऋषिगोरच्यवाणिज्यं वैश्यं कम स्वभावजम् । परिचयात्मकं कर्म शूद्रस्यापि खभावजम् ॥ ४४ स्खे से कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः॥ ४५ A तद मो तत्र मुर रेकेण बुद्धा सत्त्वोपसर्जनरज:प्रधाना: क्षत्रियाः, নমভলুলনহল:সখানা वैश्याः, रजउपसजनतम:प्रधाना: शूद्रा: ॥ ४१ ॥ ब्राह्मणस्य स्वाभाविकानि कनाण्याह शम इति । शमश्चित्तोपरमः दमो वाह्येन्द्रियोपरमः तपः पूजओलं शारीरादि शौचं वाह्याभ्यन्तरंक्षान्तिः क्षमा आर्जवमवक्रता ज्ञान शास्त्रीय विज्ञानमनुभव: आस्तिक्यमस्ति परलोक इति निश्चय एतच्छमादि ब्राह्मणस्य खभावानातं कम ॥१२॥ क्षत्रियस्य खाभाविक कहि शौर्यमिति। पौर्य पराक्रमः तेजः प्रागलभ्यं धृतिधैर्य दाच्यं कौशलं युद्धे चाप्यपलायनम् अपरामखता दानमौदार्यम् ईश्वरभावो नियमनशक्तिः एतत क्षत्रियस्य खाभाविक कम्मे ॥ ४३ ॥ वैश्यशूद्रयोः कहि कृषीति ऋषिः कर्षणं गां रक्षतीति गोरक्षस्तस्य भावो गोरक्ष्यं पाशुपाल्यमित्यर्थः बाणिज्यं क्रय- विक्रयादि एतद्देश्यस्य स्वाभाविकं कम। वर्णिकपरिचयात्मक शूद्रस्यापि स्वभावनं कम्म ॥ १४ ॥ एवम्भूतस्यापि ब्राह्मणादिकम्मणो ज्ञान हेतुत्वमाह वे स्व इति । तत्मावि प्राप्नोति देहादा ।

অস্থায়। स्वकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु। यतः प्रवृत्तिभूतानां शैन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमस्यञ्चा मिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ श्रेयान् स्वधर्मों विगुणः परधर्मात स्वनुष्ठितात्। स्वभावनियतं कम कवन नामोति किल्विषम् ॥ सहज कम कौन्तेय सदोषमपि न त्यज्येत। লৰা দি ীয় মুলালিনি: 1 = स्वखाधिकारविहित कम्मण्यभिरत: परिनिहितो नरः संसिद्धि ज्ञानयोग्यतां लभते ॥ ४५ ॥ कम्मणा ज्ञानप्राप्तिप्रकारमाह खकति सान। स्वकर्म- परिनिष्ठितो यथा येन प्रकारेण तत्वज्ञान लभते तं प्रकारं टणु तमेवाह यत इति। यतोऽन्तामिणः परमेश्वराभूतानां प्राणिनां प्रटात्तिञ्चेटा भवति, येनात्मना सर्वमिदं विलं याप्तं तमीश्वरं खकरमणाऽस्था पूजयित्वा सिद्धिं लभते मनुष्यः ॥ १६ ॥ खकम्मणेति विशेषणस्य पालमाह श्रेयानिति । विगुणोऽपि खधम्मः सम्यगनुचितादपि परधति श्रेष्ठः, न च बन्धुवधादियुक्ताद्- युद्धाद: खधांभिक्षाटनादिघरधम्नः श्रेष्ठ इति मन्तव्यं, यत: स्वभा- वेन पूर्वोक्तन नियतं नियमेनोक्तं कम्म कुर्वन् किल्विषं नाप्नोति ॥४७ यदि पुनः सांख्यदृष्ट्या स्वधर्म हिमालक्षणं दोघं मत्वा परधम्म श्रेष्ठ मन्यसे तहि सदोषत्वं परधम्मऽपि तुल्यमित्याशयेनाइ सहजमिति। सहजं खभावविहितं करम मदोषमपि न त्यजेत, हि यस्मात् साप्यारम्भदृशादृयानि सर्बाण्यापि कर्माणि दोघेण केनचिदाता याप्ता एव, यथा सहजेन धुमेनाग्निरावतस्तइत्, अतो यथार्धमरूपं दोषमयाशय प्रताप राव तमाशीतादिनिवृत्तये २३४ श्रीमद्भगवङ्गोता। -- असतबुद्धिः सचत्र जितात्मा विगतमहः। नष्कम्मासिद्धि परमां सच्यासेनाधिगच्छति ॥ ४ सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे। समासेनैव कौन्तेय निछा ज्ञनस्य या परा ॥ ५० बुड्या विशुद्धया युक्तो कृत्यात्मानं नियम्य च । | ___ मो না। सुर के सेयते तथा कर्ममणोऽपि दोघांशं विहाय गुणांश एव शुद्धये सेय इत्यर्थः । ४॥ ननु कम्मणि क्रियमाण कथं दोषांशप्रहाणेन गुणांश एव संघद्यत इत्यपेक्षायामाह असतबुद्धिरिति । अखता सङ्गशून्या बुद्धिर्यस्य जितात्मा निरहङ्कारः विगता यहा फलविषया यस्मात् म एवम्भतः, सङ्ग त्यका फलञ्चैव स त्यागः मात्त्विको मत इतरीव पूर्वोक्त न कर्मासक्तिफलयोस्यागलक्षणेन सन्यासेन नेकम्मासिद्धि सर्वकम्मनिवृत्तिलक्षणां सत्त्व शुद्धिमधिगच्छति । यद्यपि खङ्ग- फलयोस्त्यागेन कर्मानुष्ठानमपि नष्कम्मामेव कर्तृत्वाभिनिवेशा- भावात् । तदुक्तं नैव किञ्चित् करोमीति युक्तोमन्यत तत्त्व- विदित्यादिश्लोकचतुश्येन, तथाप्यनेनोक्तलक्षणेन सन्यासेन परमां नष्कम्मासिद्धिं सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्यास्त सुखं वशीत्येवं- लक्षणां पारमहंस्यामाप्नोति ॥ ४६ ॥ एवम्भूतस्य पारमहंस्यज्ञाननिष्ठया ब्रह्मभावप्रकारमाह सिद्धि प्राप्त इति घडभिः। नैष्कम्मप्रसिद्धि प्राप्तः सन् यथा येन प्रकारेण ब्रह्म प्राप्नोति तथा तं प्रकारं संक्षेघेणेव मे वचनान्निबोध, प्रतिष्ठिता या ब्रह्मप्राप्तितामिमां, तथा दर्शयितुमाह निडा ज्ञानस्य या परेति। निष्ठा पर्यवसानं परिसमाप्तिरित्यर्थः ॥ ५० ॥ तदेवाह बुढोति । उक्तन प्रकारेण विशुद्धया पूर्वोक्तया बुद्धा थ गुणा तत्मारि प्राप्नोति तत देहादा चीनपि

अष्टादशोऽध्यायः।
२५
शब्दादौन विषयांस्यत्वा रागद्देषो व्युदस्य च ॥ ५१
विविक्तसेवौ लध्वामी यतवाकायमानसः ।
ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२
अहसारं बलं द कामं क्रोधं परिग्रहम् ।
विमुच्य निम्ममः शान्ती ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्गति।
समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ ५४
।
सात्त्विकया बुवधा युक्तो धृत्या सात्त्विक्या आत्मानं तामेव बुद्धि
नियम्य निश्चलां कृत्वा शब्दादीन विषयांस्त्यला तविषयौ रागयौ
युदस्य। बुद्ध्या विशुद्धया युक्त इत्यादीनां ब्रह्मभूयाय कल्पत
इति टतीयेनान्वयः । किञ्च विविक्तीति। विवित्तसेवी शुचिदेशाव-
स्थायी लघाशी मितभोजी एतैरुपाययंतवाक्कायमानखः संयत-
वाग्देहचित्ती भूत्वा नित्यं सर्वदा ध्यानेन यो योगो ब्रह्मसंस्पर्श-
स्तत्परः सन्यानाविच्छेदार्थ पुन:पुनई वैराग्यं सम्यगावितो भूत्वा ।
ततश्च अहङ्कारमिति । विरक्तोइमियादाहङ्कारं बलं दुराग्रह
दर्प योगबलादुन्मार्गप्रवृत्तिलक्षणं प्रारब्धवशात् अप्राप्यमाणेष्वपि
विषयेषु कामं क्रोधं परिग्रहच विमुच्य विशेषेण व्यका बलादापन्नेय
निम्ममः सन् शान्त: परमामुपशान्तिं प्राप्तो ब्रह्मभूयाय ब्रह्माहमिति
नचल्येनावस्थानाय कल्पते योग्यो भवति ॥ ५१-५३ ॥
ब्रह्माहमितिनैश्चल्येनावस्थानस्य फलमाह ब्रह्मति। ब्रह्मभूतो
ब्रह्मण्यवस्थितः प्रमन्नचित्तः नएं, न पोचति न चाप्राप्तं काङ्गति
देहायभिमानाभावात् । अतएव मर्चेष्वपि भूतेषु समः सन्
रागदेवादिकतविक्षेपाभावात सर्वभूतेषु मद्भावनालक्षणां परां
मद्भक्ति लभते ॥५४॥

श्रीमद्भगवडीता। भत्या मामभिजानाति यावान यथास्मि तत्वतः। ततो मां तत्वतो ज्ञाला विश्ते तदनन्तरम् ॥ ५५ सबकाण्यपि सदा कुर्वाणो मद्यपाश्रयः । मप्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ चेतसा चब्बकम्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ ५७ मचित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात् तरिष्यसि । रव तद मो त ततञ्च भन्योति। तया च परया भन्या तत्त्वतो मामभि- जानाति, कथंभूतं, यावान् सर्वद्यापो यश्चास्मि सच्चिदानन्द- घनस्तथाभूतं, ततञ्च मामेवं तत्त्वतो ज्ञात्वा तदनन्तरं तस्य ज्ञानस्यो- परमे सति मां विपते परमानन्दरूपो भवतीत्यर्थः ॥ ५५ ॥ खकम्मभिः परमेश्वराराधनादुक्तं मोक्षप्रकारमुपसंहरति सर्व- काणीति। खाणि नित्यानि नैमित्तिकानि च कर्माणि पूर्वांतक्रमेण सर्वदा कुर्बाण: मायाश्रय: अहमेव यपाश्रयः आश्रयणीयो न तु स्वादिफलं यस्य स मत्प्रसादात् शाश्वतमनादि अव्ययं नित्यं सर्बोत्कर्ष पदं प्राप्नोति ॥ ५६ ॥ यस्मादेवं तस्मात् चेतमेति। सर्वाणि कर्माणि चेतसा मयि सन्यस्य समयं मत्परः अहमेव परः प्राप्यः पुरुषार्थो यस्य स यवसायात्मिकया बुद्धया योगमुपाश्रित्य सतत कानुष्ठानकालेऽपि ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविरिति न्यायेन मयैव चित्तं यस्य तथा- भूतो भव ॥ ५७॥ ततो यद्भविष्यति तच्छृणु मञ्चित्त इति। मञ्चित्तः सन् मत्प्रसादात् साण्यपि दुर्गाणि दुस्तराणि सांसारिकदुःखानि तत्मान देहाटा अधादशोऽध्यायः। अथ चेत् त्वमहङ्कारान्न श्रोष्यसि विनश्यसि ॥ ५८ यदहकारमाश्रित्य न योल्य इति मन्यसे । मिथ्येव व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोच्यति ॥ ५४ खभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्खेन कमणा। का नेच्छसि यन्मोहात् करिष्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६. ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन् सबभूतानि यन्त्रास्त्रढ़ानि मायया ॥६१ तरिष्यसि । विपक्षे दोषमाह, अथ चेत् यदि पुनलमहङ्कारात ज्ञाटत्वाभिमानात् मदुक्तमेवं न श्रोष्यसि, तर्हि विनश्यसि पुरुषार्थाद्भटो भविष्यसि । ५८ ॥ कामं विनश्यामि न तु बन्धुभिर्युद्धं करिष्यामीति चेत् तबाह यदहङ्कारमिति। मटुक्तमनादृत्य केवलमहङ्कारमलवलम्बा युद्धं न करिष्यामीति यन्मन्यसे लमध्यवस्यसि एप तव व्यवसायो मिथ्र्यवा- स्वतन्त्रत्वात् तव, तदेवाह प्रतिवां रजोगुणरूपेण परिणता खतौ नियोक्ष्यति युद्धे प्रवर्त्तयिष्यत्येव ॥ ५८ ॥ किच्च स्वभावजेनेति । खभावः क्षत्रियत्वहेतुः पूर्वकर्म- संस्कारस्तस्माज्जातेन खोयेन कम्मेणा शौर्यादिना पूर्वोक्तेन निवडो यन्त्रितत्वं मोहात् यत् कम्मे युवलक्षणं कर्नु नेच्छसि अवशः संस्तत् कम्म करिष्यस्येव ॥ ६ ॥ तदेवं श्लोकदयेन सांख्यादिमतेन प्रकृतिपारतन्त्र स्वभार- पारतन्त्राञ्चोक्तम् इदानों स्वमतमाह ईश्वर इति दाभ्याम् । सर्जभूतानां हृन्मध्ये ईश्वरोऽन्तर्यामी तिकृति, किं कुर्वन्, माणि भूतानि मायया निजशक्या भामयंस्तत्तत्कर्मसु प्रवर्तयन, यथा दारुयन्त्रमारूहानि कृत्रिमाणि भूतानि सूत्रधारी लोके भ्रामयति औमजगहोता। तमेव शरणं गच्छ सवभावेण भारत । तत्प्रसादात् परां शान्ति स्थान प्रायसि शाश्वतम् ॥६२ इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्गुद्यतरं मया। विमृश्येतदशेषण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ सव गुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः। । एव FFE सुर रेकेर शरीराणि तददित्यर्थः, यडा, यन्त्राणि आरूपानि भूतानि देहाभिमानिनो जीवान् भ्रामयन्नित्यर्थः, तथाच স্বনাম্বন। मन्न, "एको देवः सर्वभूतेषु गुरुः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । काध्यक्ष: समझताधिवासः साक्षी चेताः केवलो निर्गुणञ्च" इति। अन्तर्यामिनाहाणञ्च, “य आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरी यमयति यं यात्मा वेद यस्यात्मा शारीरं अन्तर्यान्यम्टत” इत्यादि ॥ ६१॥ तमिति । यस्मादेवं मर्चे जीवा: परमेश्वरपरतन्त्रात्तस्माद् अहङ्कारं परित्यज्य सबभावेण सर्वात्मना तमीश्वरमेव शरणं गच्छ, ततश्च तस्यैव प्रसादात् परामुत्तमा शान्ति स्थानञ्च यारमेश्वरं प्रशाश्वतं नित्यं प्रासासि ॥ १२ ॥ सर्वगीतार्थमुपसंहरन्नाह इतौति । इत्यनेन प्रकारेण ते तुभ्यं सर्वज्ञेन परमकारुणिकेन मया ज्ञानमायातमुपदिष्ट, कर्थ- भूतं, गुह्यात गोप्यात् रहस्यमन्त्रयोगादिज्ञानादमि गुह्यतरम् एतन्मयोपदि गीताशास्त्रमशेषतो विन्टश्य पालोच्य पश्चाद यथेच्छसि तथा कुरु। एतस्मिन् पालोचिते सति तव मोहो- निवर्तिष्यत इति भावः । ६३ ॥ अति गम्भौरं गीताशास्त्रमशेषत: पालोचितुमशक्नुवत: कृपया स्वयमेव तस्य सारं संगृह्य कथयति सर्वगुह्यतममिति गुणा तत्यान प्राप्नोति तव देहाया बौनपि परमानन्द अष्टादशोऽध्यायः। २१६ इष्टोऽसि मे दृढ़मिति ततो वच्यामि ते हितम् ॥ ६४ मन्मना भव मद्भक्तो मट्याजौ मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥३५ सवधमान् परित्यज्य मामेकं शरर व्रज। अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ ६६ इदं ते नातपरकाय नामक्ताय कदाचन । न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽस्यसूयति ॥६० त्रिभिः। सर्वेभ्योऽपि गुह्यभ्यो गुह्यतमं मे वचस्तत्र तत्रोक्तमपि भूयः पुनरपि वक्ष्यमाणं घटणु, पुन:पुनः कथने हेतुमाह। दाह- मत्यन्तमिधः प्रियोऽसौति मत्वा तत एव हेतोस्ते हितं वच्यामि, यथा, मम त्वमिहोऽसि मया वक्ष्यमाणं हा सर्वप्रमाणोपेतमिति निश्चित्य ततस्ते वक्ष्यामीर्थः। दृहमतिरिति कचित् पाठः ॥ ६ ॥ तदेवाह मन्मना इति । मन्मना मच्चित्तो भव मद्भक्तो महजन- शौलो भव मयाजी मद्यजनशीलो भव मामेव नमस्कुरु एवं वर्तमानत्वं मत्प्रसादलब्धज्ञानेन मामेवैष्यसि प्रामासि अत्र च संशयं माकार्षीः त्वं हि मे प्रियोऽसि, अत: सत्यं यथा भवत्येवं तुभ्यमहं प्रतिजाने प्रतिज्ञा करोमि ॥ ६५ ॥ ततोऽपि गुह्यतममाह सब्बति। मन क्यैव सब भविष्यतीति विश्वासेन विधियं त्यक्ता मटेकारणो भव एवं वर्तमानं कम्मत्यागनिमित्तं पापं स्यादिति मा शुचः शोक मा कार्षीः, अतवां मदेकशरणं सर्वपापेभ्योऽहं मोक्षयिष्यामि ॥ ६६ ॥ एवं गीतार्थतत्त्वमुपदिश्य तत्सम्यदायप्रवर्त्तने नियममाह इद- मिति । इदं गीतार्थतत्त्वं ते त्वया अतपस्वाय धर्मानुष्ठानहीनाय न वाच्यं, न चाभक्ताय गुरावीश्वरे च भक्तिशून्याय कदाचिदपि श्रीमद्भगवद्गीता। य इदं परमं गुह्यं मङ्गक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८ न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः। भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥६८ अध्यष्यते च य इमं धम्म संवादमावयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७ । १ एव तद मो 의 외 시 वाच्यं, न चाशुश्रूधवे परिचर्यामकुर्वते वाच्यं, मां परमेश्वरं योऽन्य- सूयति मनुष्यदृष्ट्या दोधारोपेण निन्दति तस्मै च न वाच्यम् ॥ ३७॥ एतद्दोंधे रहितेभ्यो गौताशाचोपदेछुः फलमाह य इममिति । मनतव्यभिधास्यति मजक्तभ्यो यो वक्ष्यति, स मयि परां भक्ति करोति, ततो नि:संशयः सन् मामेव प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ किञ्च न चेति । तस्मान्मक्तेभ्यो गीताशाखयाख्यातुः सकाशादन्यो मनुष्यधु मध्ये कञ्चिदपि मम प्रियक्त्तमोऽत्यन्तं परि- तोधकर्ता नास्ति, न च कालान्तरे भविष्यति, समोऽपि तस्मादन्यः प्रियतरोधुना भुवि तावन्नास्ति, न च कालान्तरेऽपि भविष्यती- त्यर्थः ॥ ६॥ तत्मा प्राप्नोति तित देहाया बौनपि पठत: फलमाह अध्येव्यत इति। आवयोः श्रीकृष्णार्जुनयो- रिमं धमा धमादने पतं संवादं योऽध्येष्यते जपरूपेण पठिष्यति, तेन पुंसा सवयज्ञेभ्यः श्रेष्ठ न ज्ञानयज्ञेनाहमियः स्थां भवेयमिति मे मतिः। यद्यप्यसौ गीतार्थसबुध्यमान एव केवलं जपति तथापि मम तच्छखवो मामेवासौ प्रकाशयतीति बुद्धिर्भवति, यथा लोके यच्छयापि यदा कश्चित् कस्यचिन्नाम गृह्णाति, तदासौ मामाश्य- तीति मत्वा तत्याचमागच्कृति, तथाहमपि तस्य सन्निहितो भवेयम्, अतो यथा अजामिलक्षत्रबन्धुप्रमुखाणां कथश्चित परमानन्द पक्षमा श्रद्धावानुनसुयथा शुणवापि यो नरः। सोऽपि मुक्तः शुभालोकान प्राप्नुयात् पुण्यकर्मणाम् ॥७१ कचिदेवकृतं पार्थ वयेकाग्रेण चेतसा ।। कञ्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनन्जय ॥ ७२ अर्जुन उवाच । नष्टो मोहः मृतिसव्वा लप्रसादालयाच्युत ... स्थितोऽस्मि गत मन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ सप्चय उचाच । इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । । नामोच्चारणमात्रेण प्रसन्नोऽस्मि, तथैव तस्यापि प्रसन्नो भवेयमिति भावः1000 अन्यत्य जपतो योऽन्यः कश्चिच्छणोति तस्यायि फलमाह श्रद्धा- वानिति। यो नरः अद्धायुक्ताः केवलं हणुयादपि श्रद्धावानपि यः कश्चित् किमर्थमयसञ्चजपति अबडं वा जपतीति दोघहिं करोति तपात्तार्थमाह। अनसूयञ्चालूयारहितो य: हणुयात, सोऽपि सर्वे: पामेर्मुक्तः सन्नश्वमेधादिपुण्यकतां लोकान् प्राप्नुयात् ॥ ७१ ॥ सन्यग्धोंधानुपपत्तौ पुनरापदेयामीत्याशयेनाहः कचिदिति । कचिदिति प्रश्नार्थे अचानसम्मोहस्तलाज्ञानकतो विपर्यायः, माट- मन्या ७१ वार्थः खबर्जुन उवाचः मो मोह इति। आत्मविषयो मोको नमः यसोऽहमति स्वरूपाशुसमानरूपा स्पतिवत्प्रसादान माया लब्बा कातः स्थितोऽस्मि गलोऽधर्ममविषयः सन्देहो यस्य सोई तवाज्ञां करिष्यामीति ३.७३ ॥ सहे. धवराएं प्रति श्रीवकाचुनवाई कथयित्वा प्रस्तुत प्रीमहनबहीवा। संवादमिममौषमहुतं लोमहर्षणम् ॥ 08 व्यासप्रसादाच्छूतवानिमं गुधमहं परम् । योगं योगेश्वरात् कृष्णात् साक्षात् कथयतः खयम् ॥७५ राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य-संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहम्मुहुः ॥ ७॥ सच्च संस्कृत्य संस्कृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः। विस्मयो मे महान् राजन् हृष्यामि च पुनःपुनः ॥ ७७ स्था तद A_A मो ता क गुणा कथामनुसन्धान सञ्जय उवाच इत्यहमिति। लोमहर्षणं लोमाञ्चकर संवादमौष श्रुतवानह स्पष्ठमन्यत् ॥ ७ ॥ धात्मनस्तस्य श्रवणे सम्भावनामाह यासप्रसादादिति। भगवता यासेन दियं चक्षुःोनादि मह्यं दत्तं ततो थासस्य प्रसादादेवत् श्रुतवानस्ति, किं तदित्यपेक्षायामाह परं योग, परत्वमाविष्करोति, योगेश्वरात औवष्यात् खयमेव साक्षात् कथयत: श्रुसवानिति ॥ ५ ॥ किञ्च राजनिति। हृष्यामि रोमाञ्चितो भवामि हर्ष प्राप्नो- माति वा। स्पटमन्यत् ॥ ६ ॥ किच तचेति। विश्वरूपं निर्दिशति । - स्पटमन्यत् ॥ ७ ॥ अतलं पुत्राणां राज्यादिशङ्का परित्यजेत्याशयेनाह योति। यत्र येषां पचे योगानामौश्वरः श्रीकृष्णो वर्तते, यत्र च पार्थो गाण्डीव. धनुईरलोव च श्री राज्यलक्ष्मीस्तत्रैव च विजयस्तत्रैव च भूति- उत्तरोत्तराभिवृद्धिः नातिायोऽपि तत्रैव ध्रुवा नीतिः, मम मति- निधयः। अत इदानीमपि सावत् सपुत्र और धरणसपेव्या तत्मान प्राप्नोति देहाता অস্থায়। RBA यत्र योगेश्वरः कृष्णी यव पार्यों धतुर्वरः। तव श्रौर्विजोयोभूतिनवा नौतिर्मतिर्मम ॥ ०८ इति श्रीमहाभारते शतसहस्रयां संहितायां वैवासिक्यों भौशपर्वणि श्रीमद्भगवहौता- सूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्खे योकृष्णाजनसंवाद मोक्षयोगी नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ पावण्हवान् प्रसादा सर्वखं तेभ्यो निवेद्य पुत्रप्राणरक्षा कर्विति भावः। भगवद्भक्तियुक्तस्य तत्प्रसादात्मबोधतान सुखं बन्धवियुक्तिः स्यादिति गौतासंग्रहः । तथाहि, “पुरुषः स परः पाथै ! भन्या लभ्यखनन्यया। भक्या त्वनन्यया शक्यखहमेवंविधोऽर्जुन।' इत्यादौ भगवद्भक्तर्मोचं प्रति साधकत्वश्रवणात् तदेकान्तभक्तिरेव मत्प्रसादोत्यज्ञानावान्तर- यापारयुक्ता मोक्षहेतुरिति स्फुटं प्रतीयते ज्ञानस्य च भन्य- वान्तरयापारत्वमेव, “तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते । मनक्त एतविज्ञाय मझावायोपपद्यते इत्यादि वचनात् । न च ज्ञानमेव भक्ति- रिति युक्तं, "सम: सर्वेषु भूतेषु मभक्तिं लभते पराम् । भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चासि तत्त्वतः। इत्यादौ भेद- दर्शनात्। नचैवं सति "तमेव विदित्वाऽतिम्टत्युमेति नान्यः पन्था वियतेऽयनाय इति श्रुतिविरोधः शङ्कनौय: भन्यवान्तरयापारत्वात् ज्ञानस्य, न हि काह: पचतीत्युक्त ज्वलनानामसाधमत्वमुक्तं भवति । किस, यस्य देवे परा भक्तियथा देवे तथा गुरौ। तते कथिता मोमबमबहीवा। ह्याः प्रकारात महात्मनः। "देवान देवः परं ब्रसारक याच यमेवैध वृणुते तेन लभ्य इत्यादि श्रुतिस्मृतिपुराणवचनाव सति समासानि भवन्ति, तमाङ्गगवद्भक्तिरेव मोचतुरिति सिद्धम् ॥ ७॥ लेनेव दत्तया मत्या तीतावितिः कृता । स एव परमानन्दस्तया पौणातु माधवः । स्था न एव तद परमानन्द श्रीपादरज:श्रीधारिणाधुना । श्रीधरखामियतिना सता गीतासुबोधिनी । खप्रागल्भ्यवलादिलोड्य भगवगीतां तदन्तर्गत तत्त्वं प्रेमुरुपति किं गुरुतमापीयूघछि विना । अबु खानलिमा गिरस्य जलधेरादित्सुरन्तर्मणी- नावाच न कि निमज्जति जनः सत्कर्णधार विना । रति औश्रीधरखामिकतायां श्रीमद्भगवङ्गीताटीकार्यो सुबोधिन्या परमार्थनिर्णयो नामा- शादशोऽध्यायः ॥१८॥ मो ता रेकर बुड्या गुणा तत्मान प्राप्नोति श्रीमद्भगवद्गीतासमाप्तिः। देहादा तीनपि परमानन्द [ औः ] अर श्रीमद्भगवनीता। पहिला अध्याय। जाकर ! धृतराष्ट्र बोले, हे सञ्जय ! धर्मक्षेत्र कुरक्षेत्र में युद्ध चाइने- बाले मेरे पक्षके लोग और पाण्डवोंने एकत्रित होकर क्या किया ? ॥१॥ सञ्जय बोले, पाण्डवोंकी सेनाको थूहबा (अर्थात् लड़नेके लिये प्रस्तुत) देखकर उस समय दुर्योधन प्राचार्य-( द्रोणाचार्य )-के बोले ॥२॥ हे आचार्य आपके शिष्य धीमान् द्रुपद-पुत्र-(पाडवोंके मेनापति धृष्टद्युम्न )-द्वारा यूह-बद्ध पाखवोंको इस भारी सेनाको देखिये ॥३॥ यहां (अर्थात इस सेनामें) बौर, बड़े धनुषधारी और भीम तथा अर्जुनके समान लड़ाके युयुधान (खात्यकि), विराट, द्रुपद, धकेतु, चेकितान, वीर्यवान काशी- राज, पुरुजित, कुन्तीभोज, नरों में श्रेष्ठ शेय, विक्रमी युधामन्यु, वीर्यवान ,उत्तमौजा, साभद्र (सुभद्रा-पुत्र अभिमन्यु) और द्रौपदीके ( पांचो) पुत्र-ये सब महारथ (अर्थात शुल और शाखोंमें प्रवीन तथा अकेले दस हजार लड़ाकोंके साथ लड़ने वाले) है॥४-६॥ हे द्विजोत्तम ! ( अब) हमारे दलमें जो प्रधान, मेरी से माके नायक ( अर्थात् सरदार ) है, उनकी (भी) श्रीमद्भगवहौता। एव 4A It FEE जान लीजिये, आपके जाननेके अर्थ कहता हूं ॥ ७ ॥ याप, भीम, कर्ण, समर-विजई कृपाचार्य, अश्वत्थामा, विकर्ण और भूरीश्रवा ॥ ॥ मेरे लिये प्राण देनेका निश्चय किये हुए, अने- कानेक अल घरनेवाले और भी बहुतेरे बीर है; वे सब युद्ध में पण्डित है ॥ ६॥ सो ( एसे वीरोंसे युक्त) भीमसे रक्षित हमारी सेना पूरी (अर्थात् विपक्षसे लड़ने के लिये बहुत ही समर्थ) है और यह भीमसे रक्षित इनकी (अर्थात् पाण्डवोंको सेना पर्याप्त (अर्थात् हमसे थोड़ी सामर्थवाली) है ॥ १० ॥ अब सब स्थानोंमे ( अर्थात् यहमें प्रवेश करनेके दारोंपर) आप सब लोग अपने भागोंमें स्थित रहके भीमकीही रक्षा कीजिये ॥११॥ (आगे) कुरुओंमें वृद्ध प्रतापी पिवामह-(भाभ)-ने उन-(दुर्योधन)-का आनन्द उपजाकर (अर्थात् हृदयमें भय रहनेपर भी साहसकी बातें कहते सुनकर हृवमें साहस उपजानेको) जोरसे सिंहनाद करके शङ्ग बजाया। १२ ॥ बस भोनका युद्ध में ऐसा उत्साह देखकर ( कौरवी सेनासे ) शङ्क, नगाड़े, छोल, फ आदि ( खब बाजे) एकायक बज उठे ; वह शब्द बड़ा भारी हुआ ॥ १३ ॥ आगे तुफेद घोड़ोंसे युक्त बड़े रथ पर स्थित श्रीकृष्ण और अर्जुनने दो दिय ( खर्गीय अर्थात सुन्दर ) शङ्ख बजाये ॥ १४ ॥ श्रीकृषाने पाचजन्य (शस) अर्जुनने देवदत्त (शङ्ख) और भयानक कम करनेवाले भीमने पौड ( नामका ) बड़ा भारी शङ्ख बजाया ॥ १५ ॥ कुन्तीपुत्त्र राजा युधिष्ठिरने अनन्त विजय और नकुल तथा सहदेवने सुघोष तथा मणिपुष्यक (नामके शङ्ख) बजाये ॥ १६ ॥ और है पृथ्वी नाथ । बड़े धनुषधारी काशी नरेश, महारथ शिखण्डी, पृष्टद्युम्न, विराट, पराजय न माननेवाले सात्य कि, द्रुपद, द्रौपदीके (पांचो) पुत्र और बड़ी भुजावाले सुभद्रास्त-खबोंने अलग अलग शङ्ग ॥ -त गुणा तत्मा प्राप्नोति तत देहाटा तीनपि

पहिला अध्याय।
बजाये ॥ १७ ॥ १८ ॥ आकाश और धरतीमें अच्छी रोति गूंजकर
उस भारी शब्दने धृतराष्ट्के पुत्वोंका हृदय फाड़ दिया ॥ १६ ॥
हेनरनाथ।
अस्त्रोंका चलना प्रारम्भ होने पर कपिध्वज रथ
पर चले हुए अर्जुन उस समय धृतराष्ट्र के पुत्लोंको ( युद्ध के लिये )
स्थि त देखकर धनुष उठाके श्रीकृया से बोले ॥ २० ॥ ( अर्जुन
बोले ) हे अच्युत ! जबतक मैं लड़ाई के लिये ठहरे हुए इनको
देखं (तथा) इस युद्ध में किनमे मुझे लड़ना होगा (और) लड़ाई में
बुरी-बुद्धिवाले धृतराष्ट्र-पुत्त्रोंका हित चाहनेवाले बनकर जो
लोग यहां एकत्रित हुए है, उन सब लड़ाई की चाह रखने
वालोंको (मैं जबतक) देखें, तबतक तुम दोनों सेनाओंके बीचमै
मेरा रथ रखो ॥ २१-२३ ॥ हे भारत । निद्रा जीतने वाले
( अर्जुन )-से इस प्रकार कहे गये हुए हृषीकेश (श्रीलया )
दोनों सेनाओं के बीच भीम और द्रोणाचार्यको अपना मुखिया
बनाये हुए राजोंके सामने (उस) श्रेष्ठ रथको रखकर यह बोले,
"पार्थ! एकत्रित कुरुओंको देखो ॥ २४ ॥ २५ ॥ आगे अर्जुनने
वहांपर स्थित दोनों सेनाओंहीमें चच्चा, दादा, गुरु, मामा,
भाई,
बेटे, पोते, सखा और
मित्रों को देखा ॥ २६ ॥
वह कुन्तोपुल
युद्ध-स्थलमें स्थित उन सब बन्धुओंको देखके बहुत सपायुक्त
और कातर होकर यह बात बोले ॥२७॥ [अर्जुन बोले है
कृच्छ ! युद्ध चाहने वाले इन स्वजनों को सामने स्थित देखकर मेरी
देह विवश हो रही है, मुख सूखा जाता है ॥ २८ ॥ मेरे शरीरमें
कंपकंपी और रोमाञ्च हो रही है, हाथरी गाण्डीव (धनुध )
गिरा जाता है और चमड़ा मानों जला जाता है ॥ २६ ॥
केशव ! मैं अब खड़ा नहीं रह सकता हूं, मेरा मन मानों
चकरा रहा है और मैं विपरीत लक्षणोंको देख रहा हूं ॥ ३० ॥

१२ श्रीमद्भगवहौता। स्था है तद 4_A मो खड़ाईमें खजनों को मारना हितकारी नहीं देखता कृष्ण ! मैं जय नहीं चाहता, राज्य और सुख (भी) नहीं मांगता ॥ ३१॥ हे गोविन्द जिनके लिये राज्यभोग, और सुखको काममा हमारी प्रार्थनीय है, वही आचार्य चचे, दादे, बेटे, मामा, ससुर, साले और (दूसरे) वजन धन प्राण त्याग-(करनेकी प्रतिज्ञा कर)-के इस युद्ध में स्थित हैं। हे मधुसूदन ! पृथ्वीका राज्यही क्या है, तीनों भुवनके राज्य के अर्थ भी इन्हें मारना नहीं चाहता। धृतराष्ट्रके पुत्रोंको मारनेसे हमे क्या सुख होगा ? ३२-३५ ॥ इन आतताइयोंको (भी) मारनेसे हमें पाप घेरेगा; सो हम इन्हें मार नहीं सकेंगे ; क्योंकि हे माधव ! खजन मारके हम क्योंकर सुखी होंगे? ॥ ३६ ॥ बदापि लोभसे ज्ञान खोके ये कुल-क्षय करनेका दोष और मित्र- द्रोहका पाप नहीं देखते हैं, ( पर तौभी) हे जनार्दन ! 'क्षय करनेका दोष देखने पर भी हमको इस पापसे निवृत्त होनेका ज्ञान क्यों न होगा? ॥ ३० ॥ ३८ ॥ कुलको क्षय होनेसे सनातन कुल-धर्म नष्ठ होता है; धर्म न होनेसे अधर्म (शेष) सब कुलको घेर लेता है ॥ ३६॥ हे वया ! अधम्मके घेरनेसे कुलकी स्त्रियां बिगड़ती है और हे वृणि-वंशी। खियोंके बिगड़नेसे वर्ण-सङ्कर उपजता है ॥ ४ ॥ वर्ण-सङ्कर कुलनाशि- योंके (लिये) और (उनके) कुलके नरकके अर्थ ही होता है, इनके पितर लोग श्रावसे रहित होकर (नरक) गिरते ही है ॥४१॥ कुलनाशियोंके इन वर्णसङ्कर करनेवाले दोघोंसे सनातन वर्ण-धर्म, आश्रमधर्म तथा कुलधर्म उखड़ जाते है ॥ ४२ ॥ उखड़ जाते है ॥ ४२ ॥ हे जनार्दन ! जिन लोगोंका कुलधर्म उखड़ता है, उनका सदा नरकमें निवास होता है-यह हमने सुना है ॥ ४३ ॥ हाय! इम महापाप ता गुणा तत्मा प्राप्नोरि वतर देहाया वौनपि दूसरा अध्याय। ५ . करना ठान चुके हैं, क्योंकि राज्य-सुखके लोभसे वजन मारनेको खड़े हो गये है ॥ ४४ ॥ यदि शख धरनेवाले धृतराष्ट्र-पुत्त्र मुझ बदला लेनेसे विमुख और निरस्वको युद्ध में मार भी डालें, तो वह भी मेरे लिये अच्छा होगा ॥४५॥ सञ्जय बोले, ऐसा कहकर युद्धस्थलमें वाण-महित धनषको छोड़कर शोकसे कातर-चित्त होके रथपर बैट गये ॥ ४६ ॥ दूसरा अध्याय। सञ्जय बोले, मधुसूदन (श्रीकृता) उस प्रकार कृपायुक्त, आंख- पूरित कातर नेत्रवाले दुखी उन-(अर्जुनोसे यह बात बोले ॥१॥ [श्रीभगवान बोले] है अर्जुन! (ऐसी) विपदके समय कहांसे यह अनाथ जनके योग्य और अधम तथा अयश लानेवाला मोह तुम्हे आगया ? ॥२॥ हे पार्थ (अर्थात् पृथा वा कुन्तोके पुत्र) तुम कातरता मत प्राप्त करो; यह तुमको योग्य नहीं होती; हे परन्तप ! ( अर्थात् पाल को तपानेवाले ) हृदयको तुच्छ दुर्बलता त्यागकर (युद्धके लिये) उठो ॥ ३ ॥ अर्जुन बोले, हे शत्रुमथनेवाले मधुसूदन ! क्योंकर में लड़ाईमें पूजनीय भौम और द्रोण की योर बाणोंसे (अर्थात बाण चलाकर) लड़ाई करूंगा?॥ ४॥ महानुभव गुरु जनोंका बध न कर (यदि ) इस लोकमें भीखका अन्न भी भोजन करना (पड़े, तो वह भी) अव- भ्यही (मेरी समझमें) अच्छा है। पर गुरुओंका बध करनेसे (परलोककी बात जाने दीजिये) इसी लोकमें रक्तसे मिले हुए सार्थ कामोंके भोग भोगने पड़ेंगे।-(अर्थात् सझे मालम होताहै, श्रीमद्भगवद्गीता। स्था A तद मो कि गुरुओंका बधकर इस प्रकार नरकको यन्त्रणा भोगनेसे भिक्षा करके जीविका करनी भी अच्छा है) ॥ ५॥ (भिक्षा वा युद्ध इन ) दोनोंमसे हमारे लिये कौन अच्छा ( अर्थात् अधिक धम्म- बाधक ) है, सो मैं समझ नहीं सकता हूं; (चाहे) हम जीते अथवा गौते जायं ( इन दोनोंमेंसे ) इमारे लिये कौन श्रेष्ठ होगा, बोभी समझ नहीं सकता हूं, ( क्योंकि ) जिनका वध करके हम जीना नहीं चाहते वेही धृतराष्ट्र पुत्र (लड़ाईके अर्थ ) हमारे सामने खड़े है अर्थात् जिन खजनोंके मरनेसे हम जौमा नहीं चाहते, वे ही हमसे लड़नेको तय्यार हुए है, सो इनको हरानेसे हम सुखी नहीं हो सकेंगे ॥६॥ चित्तकी दोनता तथा शब-क्षय होनेवाले दोषसे डूबा हुया खभाव-वाला और (इससे) धर्मके खम्बन्धमें मून चित्तवाला ( बनकर मैं ) तुमसे पूछता हूं, जो कुछ मेरे लिये मङ्गलकारी हो, वही (सुम) मुझसे निश्चय करके कहो, मैं तुम्हारा शिष्य हूं, तुम्हारी शरण लेनेवाले सझे सिखलायो ॥७॥ ( यदि) पृथीपर निष्कण्टक बड़ा राज्य-यहाँ तक कि देवतोंका अधिकार भी पा जाऊ ( तौभी) ऐसी कुछ नहीं देखता, जिससे इन्द्रियोंको सुखानेवाला यह (खजनों के विछोहका) शोक दूर हो। ८॥ सञ्जय बोले, शव जीतने वाले बालस-रहित (अर्जुन) हृषीकेश-(कृष्ण)-से इस प्रकार कहकर “मैं न लडूंगा" इतनी बात (उन्ही) गो बन्दसे कहके चुप हो गये॥६॥ हे भारत ! ( अर्थात भरत कुलमें उपले हुए महाराज!) हृषीकेश मानो प्रसन्न- मुख होकर ( अर्थात् मुखकिराते हुए) दोनों सेनाओं के बीच में ( खड़े) अर्जुनसे यह बात बोले ॥१०॥ [श्रीभगवान बोले जिन लोगोंके लिये शोक करना नहीं चाहिये, तुम ( बुद्धिहीनको ता रेकेण बुहमा गुणा तत्मावि प्राप्नोति तत देहादा লীলসি परमानन्द दूसरा अध्याय। . तरह) ,मके अर्थ शोक कर रहे हो और बुद्धिमानको ( तरह) बात भी कर रहे हो : (पर) ज्ञानी लोग स्टत वा जीवितोंके अर्थ शोक नहीं करते ॥ ११ ॥ ऐसा नहीं, कि मैं (इस शरीर धारणके पहिले ) कभी नहीं था ; वैसे ही ऐसा नहीं ( समभो) कि तुम भी ( इससे पहिले ) नहीं थे; ये राजा लोग मी नहीं थे, ऐसा नहीं। और ऐमा (भी) नहीं है, कि हम सब इसके बाद (अर्थात् इन शरीरोंके न होनेके बाद) नहीं रहेंगे। १२ ॥ देहधारीकी इसी देहको जैसे कौमार, यौवन और बापा ( ये तीन अवस्था प्राप्त होते ) है, वैसेही दूसरी देहको प्राप्ति ( अर्थात् ग्टत्यु ) ( भी उसकी एक और अवस्था) है; खो उखसे) धौर लोग मोहित नहीं होते ॥ १३ ॥ (हे) कुन्तीपुत्र ! ( यदि कहो कि स्टत्युको अवस्थामें विरहका दुःख भोगना पड़ता है, तो वह भी तुम्हारी भूल है; क्योंकि सुख और दुःख आत्माको प्राप्त नहीं होते ; ) इन्द्रियोंकी वृत्ति और उनसे इन्द्रिय-सम्बन्धी विषयों का संयोग ही शीत उषा आदि सुख दुःखोंका कारण है; वे सब आगमापायी (अर्थात् उत्पत्ति और नाश वाले हैं; सो अनित्य ( अर्थात् सदा न टिकनेवाले) हैं; हे भारत ! उन सबोंको सह लो (अर्थात् हर्ष विधाद आदिके वशमें मत हो) ॥ १४ ॥ हे पुरुष- श्रेष्ठ ! सुख दुःखमें समान भाव रखनेवाले जिस पुरुषको ये खब, यथा नहीं पहुंचाते, वह मोक्षके योग्य होता है ॥ १५ ॥ ( सुख- दुःख आदि अनित्य वस्तुएं (कुछ ) नहीं हैं ( अर्थात् आत्मासे उनका कुछ भी खस्बन्ध नहीं है); नित्य वस्तुका ( अर्थात् आत्माका) अभाव वा नाश नहीं है; तत्त्वदर्शियोंने इन दोनोंका पार देखा है ( अर्थात् देख भालकर नित्य और अनित्य ..

श्रीमद्भगवहीता। न एव मो दोनों वस्तुओं का निर्णय किया है ) ॥ १६ ॥ जो ये सब ( अर्थात एथी आदिको) यापे हुए हैं, ( वही नित्य वस्तु हैं) उनको अविनाशी समझना। कोई भी, अध्ययका ( अर्थात् उत्पत्ति और नाशसे रहित आत्माका) नाश नहीं कर सकता है। १७॥ नित्य, अविनाशी और अनन्त (अर्थात् जो प्रत्यक्ष आदिका अतीत है उस) अात्माकी यह देह अनित्य (नाश होनेवाली) है; इस लिये है भारत ! तुम युद्ध करो (अर्थात् यह शरीर सब अवश्यही नर होगा, तब तुम अपना क्षत्रिय धम्म क्यों छोड़ते हो ?) ॥१॥ जो ( मनुष्य ) इसे ( आत्माको) मारनेवाली समझता है और जो इसे मरी जानता है-वे दोनोंही कुछ नहीं जानते है ( क्योंकि ) यह (आत्मा) न मारती है और न मारी जाती है ? ॥ १६ ॥ यह (आत्मा) न कभी उत्पन्न होती है, न कभी मरती है, और उत्पत्तिके बादकी स्थिति भी) प्राप्त नहीं करती है। यह उत्पत्ति-रहित (अज) बिनाशारहित, सदा एकरस और ड्रासद्धि-रहित है ; शरीरके मरनेसे यह (आत्मा) नहीं मरती है ॥ २० ॥ पार्थ! जो मनुष्य इस उत्पत्ति-विनाश-रहित अविकारी आत्माको अविनाशी जानता है, वह क्योंकर किसे मारता है (और) किसे बध कराता है ? ( अर्थात् वह जानता है, कि आत्माको न कोई मार सकता है और न किसीमे वध करा सकता है) मनुष्य जैसे पुराने कपड़े को त्याग कर दूसरा नया वस्त्र पहिनता है, वैसेही यात्मा पुराने शरीरको त्यागकर दूसरा नवीन शरीर धारण करती है ॥२२॥ इस-(आत्मा)-को शस्त काट नहीं सकते हैं, अग्नि जला नहीं सकती है, योनी गलाता नहीं है और न वायु सुखा सकती है ॥२३ ॥ बुद्धया गुणा तत्मानि प्राप्नोति तत देहाया बौनपि परमानन्द दूसरा अध्याय। इसही कारणसे ) यह (आत्मा) न काटने न जलाने, न गलाने और न सुखाने के योग्य है ;) यह नित्य, सर्चधामी, अचल और सनातन तथा विकार-रहित है ॥ २४ ॥ (आत्मा) चक्षु आदि इन्द्रियों का विषय नहीं है, यह चिन्तनासे भाननेके अयोग्य है, कम्मन्द्रियों के भी अगोचर कही जाती है; सो इसे ऐसा जानकर तुम शोक नहीं कर सकते हो ॥ २५ ॥ अथवा जो तुम इल-( आत्मा) को सदा मरनेवाली और सदा उत्पन्न होनेवाली मानते हो, तो भी है महाभुज। तुम इसके लिये शोक करनेके योग्य नहीं हो ॥ २६ ॥ क्योंकि जो जन्मा है उसको टत्यु अटल है, और जो मरा है, उसका जन्म अवश्य होगा, इस लिये अवश्य होनेवाले विषयके लिये तुमहे शोक करना अयोग्य है ॥ २७॥ हे भारत! ये सब प्राणी पहिले (आदिमें) प्रकाशित नहीं थे ; अन्तमें भी प्रकाशित न रहेंगे, केवल मध्यम प्रकाशित होते है, उनके वास्ते दुःखही क्या करना है ? (अर्थात् पुत्र आदि परिवार कुछ दिनकाही खड़ी है, तुम उसके लिये शोक क्यों करते हो?) ॥२८॥ इस-(आत्मा)-को कोई आश्चर्यवत देखता है, ऐसेही दूसरा आश्चर्य वत् कहता है, और कोई इसे आश्चर्यवत् सुनता है, और कोई सुनके भी इसको नहीं जानता है हे भारत! सब देह-धारियोंके शरीरमें सदा यह अवध्य आत्मा है, इस कारणसे सब प्राणियोंके वास्ते तुम शोक करनेके योग्य नहीं हो ॥३॥ अपने धम्मको देखकर भी तुम कांपने योग्य नहीं हो, (अर्थात् युद्धादि हिंसायुक्त क्षत्रियोंके धम्मको देखकर तुमको घबड़ाना न चाहिये) क्योंकि धम्मसे युद्ध करने के सिवाय क्षत्रियोंका कल्याण करनेवाला और कोई कम्मे नहीं है ॥ ३१ ॥ अनायाख- १० স্বীমতীনা। उड़ावेंगे; -- एव तद 일 월 쇳 위 प्राप्त, स्वर्गके द्वार खोलनेवाले ऐसे युद्धको सुखी क्षत्रियलोग ही प्राप्त करते हैं ॥ ३२ ॥ यदि धम्म वाले इस युद्ध को तुम न करोगे, तो अपने धम्म और यशका नाश करने के लिये पापके भागी बनोगे ॥ ३३ ॥ और लोग तुम्हारी अक्षय-अकीर्ति (निन्दा) मानी जनको अकीर्ति स्टायु से भी अधिक है। ॥३४॥ (कर्ण आदि) महारथी लोग सक.गे, कि अर्जुन डरकर युवको छोड़ बैठा, जो तुमको श्रेष्ठ समझते थे, उनके सामने छोटे बनोगे (अर्थात् बौरोंमें तुम्हारा हलकापन होगा)। ॥ ३५ ॥ जो वचन कहने नहीं चाहिये तुम्हारे अहितकारी वही वचन कहेंगे और तुम्हारे बलको निन्दा करेंगे, तब इससे अधिक दुःखदाई और क्या होगा? ॥३६॥ हे कुन्तीनन्दन । यदि (तुम युद्ध में) मारे जाओगे, तो वर्ग पाओगे |और जो जीतोगे, तो पृथ्वीको भोगोगे, इस कारणसे तुम युवका निश्चय करके खड़े हो जाओ। (३७) सुख, दुःख, लाभ, हानि और जीत, हारको समान समझकर युद्ध करनेका उद्योग करो। करनेसे तुमको पाप नहीं लगेगा ॥ ३८॥ यह तुमसे सांख्य (अर्थात् आत्म तत्त्व) पर यह ज्ञान वर्णन किया, अब कम्मयोगपर यह (जो कहता हूं) सुनो। हे पार्थ ! जिस बुद्धिसे युक्त होनेसे तुम कर्मके वन्धनको काट सकोगे ॥३६॥ जिस योगका मैं तुमसे वर्णन करता उसका करना कभी निष्कल नहीं होता, यदि वह ठीक रीतिसे न भी किया जाय, तो भी कोई पाप नहीं लगता है, इस धम्मका थोड़ा भाग भी बड़े भारी भवसे रक्षा कर देता है ॥३०॥ हे कुरुनन्दन ! धम्ममें निश्चयरखनेको एकही बुद्धि है, और काम- नावालोंकी बुद्धि अनन्त है तथा उसकी अनेक शाखा है ॥४१॥ हे पार्थे । वेदों के ार्थवादसे सन्तुष, ( अर्थात् वेदोंमें जो खर्गादि तुर रेके गुणा तत्मा प्राप्नोति देहाट चीनपि दूसरा अध्याय। फल पानेके बोधयुक्त वाक्य हैं, उनसे ही प्रसन्न ), "इसके (अर्थात् परलोकमें खर्चा और इस लोकमें धनजनादिके साधक कम्मके) सिवाय पाने योग्य ईश्वर-तत्व और कुछ नहीं है-ऐसा विश्वास रखनेवाले, कामनासे चित्त को भरे हुए, और स्वर्गकी लालसावाले जो मूर्ख लोग जन्मकम्म देनेवाले, भोगके ऐश्वर्य पाने के साधनभत ( यज्ञादि ) बहुत कुछ क्रियायुक्त ये जो पुषित (अर्थात् विषको लताके समान एकायक देखने में सुन्दर) वाक्य (अर्थात् खर्गादि फलकी बात) कहा करते हैं, उक्त पुस्थित वाक्योंसे मन खोनेवाले तथा भोगके रेवयंसे चित्त फंसाने वालोंकी यवसायात्मिका (अर्थात परमार्थ तत्त्व ज्ञानको) बुद्धि समाधि- (अर्थात् योग ) में स्थिर नहीं होती (अर्थात् वैसे मूखोंके जिसमें योग ज्ञानको स्थान नहीं मिल सकता है)। हे अचुंन ! वेद (कामनावालोंके लिये ) कम पाल के साधक है (अर्थात् जो लोग धन जन सम्पद तथा स्टायु के बाद वर्ग भोग आदिको कामना रखते हैं, वे वेदोक्त कर्मों के द्वारा उन कामनाओंके फल पाते हैं, सो उनको तत्त्वज्ञान पाने में विघ्न होता है; पर जो लोग उक्त कामनाओंसे रहित होकर उन कम्मों को करते उनको उक्त स्वर्गादि फलोंकी प्राप्तिके बदले चित्त को शुद्धि और प्रामाप्ति प्राप्त होती है, तो उससे उनको मुक्ति और चित्त शुद्धिकी सहायता होती है)---(इस लिये) तुम कामनाओंसे रहित सुख दुःख, शीत उघा आदि दो भावोंसे रहित हो जाओ (अर्थात् इससे सुख है, उससे दुःख है, इससे शीत उप- जता है, उससे उवा उपजता है-रेखा भाव चित्तमें मत आने जो वस्तु प्राप्त हुई है, उसकी रक्षा और जो प्राप्त नहीं हुई है, उसकी प्राप्ति की रुचि त्याग दो ; अप्रमश(अर्थात् संसारके ७ होओ; दो); .

श्रीमद्भगवहौता। ७. एव मो भावोंसे मतवाजे मत) हो ॥ ४२-४५ ॥ उदयान ( अर्थात् कुत्रा तालाव आदि छोटे जलाशयोंसे जितना प्रयोजन है, बहुत विस्तृत जलाशयसै भी उतना ही प्रयोजन सिद्ध होता है; (इसी प्रकार काम्य कर्मों के फलको आशा रखनेवालोंका वेदोंसे जितना प्रयोजन है) कम्मफल त्यागी ब्रह्मानोंका भी उतनाही प्रयोजन है॥ ४६॥ कम्मघौमें तुम्हारा अधिकार होवे; तुम कम्मे पलके हेतु (मलार्थों) मत हो; कम्मे न करनेकी तुम्हारी प्रवृत्ति न होवे ॥४७॥ हे धनञ्जय! कर्तृत्वको बुद्धि त्यागकर ( अर्थात् यह जो काम सभसे हो रहा है, उसका करनेवाला मैं नहीं हूं, ऐसा सोचकर) खिद्धि और अचिद्धिमें तुल्य भावयुक्त होकर (अर्थात् कार्यको सिद्धि होनेसे मुखी और बित न होनेसे दुखी न होकर) योगमें स्थित होकर परमात्मासे जीवात्माको सदा संयुक्त रखकर) कर्म किया करो, समताही योग कही जाती है ॥ ४॥ हे धनञ्जय ! सायात्मिका बुद्धिसे कृत कम्मयोगसे दूसरे कम्म बहुत बुरे हैं; सो बुम ज्ञानको आश्रय करके ( अर्थात् उस उपायभूत ) कम्न- योगका अनुष्ठान करो। फलकामी मनुष्य कृपण ( अर्थात् निकर ) है ॥ ४॥ अवसायामिका बुद्धियुक्त मनुष्य इस लोकमें सुक्कत दुष्कृत ( अर्थात् पाप पुण्य ) दोनोंको त्याग देते । खो तुम योगमें युक्त हो जायो। निष्काम कर्ममें शखता ( अर्थात् निपुणता और पटुता) ही योग है ॥ ५० ॥ बुद्धियुक्त परिहतगण कमसे उपजनेवाले फलको निश्चय ही त्याग करके जन्मल्प बन्धनसे मुक्त होकर सब उपद्रवोंसे. रहित मोच पद प्राप्त करते हैं।५१॥ जब तुमहारी बुद्धि मोहरूप अविदा দিনাৰ দুৰ স্থী অস্ত্রী ম স্বীন স্বীয় স্বরাষ্ট্র ता व- रेकर गुणा तत्मा प्राप्नो বলি रमा दूसरा अध्याय। ७ अर्जुन बोले, हे केशव ! योगमें स्थित स्थित-प्रज्ञ-(अर्थात् स्थिर- बुद्धि जन )-का लक्षण क्या है? स्थितधा (अर्थात् स्थिर-बुद्धि जन ) क्या कहते हैं ? कैसे रहते हैं? कैसे चलते हैं ? ॥ ५४ ॥ श्रीभगवान बोले, हे पार्थ! परमानन्दरूप आत्मामें स्वयं प्रसन्न होकर जब योगी मनकी सारी कामना त्याग देते हैं, तब वह स्थित-प्रज्ञ कहे जाते हैं ॥ ५५ ॥ दुःखमें न घबड़ानेवाले, सुखकी लालसा न रखनेवाले, किसी विषयके अनुराग, भय और क्रोधसे रहित सनिको स्थित-धौ कहा जाता है ॥ ५६ ॥ जो सब विषयों में स्नेहसे रहित हैं और उन उन शभ (तथा) अशुभ-(विघयों)-को पानेसे न आनन्द न खेद मानते हैं, उन्हीकी प्रज्ञा (अर्थात् बुद्धि) स्थिर हुई (अर्थात् कही जाती) है (अर्थात् उन्हीको ब्रह्मज्ञान प्राप्त हुआ है।) ॥ ५७ ॥ कूर्मके अङ्गोंकी तरह (अर्थात् कूर्म जैसे अपने अङ्गोंको बाहरसे शरीरके भीतर समेट लेता है, वैसे ही) जब वह (योगी) इन्द्रियोंके (रूपरसादि विषयोंसे इन्द्रियोंको खींच लेते हैं तब उनकी प्रज्ञा स्थित होती (अर्थात् कही जाती है ॥ ५॥ इन्द्रियोंके द्वारा विषय ग्रहण न करनेवालोंका विधयानु- भव निवृत्त (तो) होता है ( अर्थात् जो लोग पीड़ादिके सबबसे अथवा दरिद्रता आदिके कारण भोगकी वस्तुओं को नहीं प्राप्त कर सकते हैं, उनके इन्द्रियों को शिथिल तो होना पड़ता है); पर उनका विषयानुराग निवृत्त नहीं होता है; किन्तु परमात्माको देखकर इनकी (अर्थात् स्थित-प्रज्ञकी) अभिलाषा (खय) निवृत्त होती है ॥ ५६॥ हे कुन्ती-नन्दन ! जिनके इन्द्रिय वया में नहीं आये हैं, वे कभी स्थित-प्रज्ञ नहीं हो सकते हैं ; क्योंकि) प्रमाथी (अर्थात् मन हिलोड़नेवाले) इन्द्रियगण मोक्षके प्रयत्न करनेवाले १७ श्रीमद्भगवहीता। ७. न एव तद विदान पुरुषका मनको भी बलसे हर लेते हैं (खो स्थित-प्रज्ञ होनेके लिये इन्द्रियोंको वशमें लाना परमावश्यक है।)। ६. ॥ योगी (जन) उन इन्द्रियोंको संयत (रोक) करके मत्परायण होकर (अर्थात् सोऽहं-वही (ब्रह्म) मैं हूं-ऐखा अनुभव करते हुए) स्थित रहते हैं ; क्योंकि इन्द्रिय जिनके वश में होगये हैं, उनकी प्रज्ञा प्रतिष्ठित हुई है (अर्थात् वही स्थित-प्रज्ञ बने ॥ ६१॥ विषयोंकी चिन्ता करनेवाले पुरुषको उन सबों में (अर्थात् विषयोंमें) आसक्ति (अर्थात् अनुराग) उपजती है; आसक्तिसे (प्राप्त करने की) कामना आजाती है और कामना (पूर्ण करने में बाधा उपस्थित होनेसे) क्रोध उत्पन्न होता है। ६२ ॥ क्रोधसे संमोह होताहै (अर्थात् हित और अहितका विचार जाता रहता है); संमोहसे स्मृतिभ्रम (अर्थात् सदुपदेशोंकी भूल), स्मृतिभ्रमसे बुद्धिनाश और बुद्धिनाशसे सर्वनाश होता है (अर्थात् पुरुषका एक बारही पतन होता है)। ६३ ॥ अनुराग और इंघसे रहित, अपने वशमें पाये इन्द्रियोंसे विषयोंका भोग करके भो चित्तको वशमें लाये हुए जन शान्ति प्राप्त करते हैं ॥ ६४ ॥ चित्तप्रसाद (चित्त की पूरी प्रसन्नता वा प्रान्ति) पैदा होने से इनके (अर्थात बुद्धिमान जनके) सब दुःखोंका नाश होता है। प्रसन्न- चित्त पुरुषको बुद्धि (अर्थात् प्रज्ञा) शीघ्र प्रतिष्ठित होती है (अर्थात् ब्रह्ममें स्थित होती है) ॥ ६५ ॥ इन्द्रियोंको वशमें न लाये हुए जनकी बुद्धि नहीं है (अर्थात् उनको ब्रह्मज्ञान प्राप्त नहीं होता); अवश इन्द्रियवालेका ध्यान भी नहीं हो सकता (अर्थात् आत्मज्ञानमें मन जम नहीं सकता) यात्म-ध्यान रहित जनको शान्ति नहीं है और शान्ति-रहितको (मोक्षानन्दका) सुख कहां है ? क्योंकि हवा जैसे (भूले माझीको) नावको जल में रेकर तत्मा प्राप्नो देहा नधि दूसरा अध्याय। डुबो देती है, वैमेही मन, विषयमें विचरनेवाले अवशीभूत इन्द्रियोंमेंसे जिसके नुकूल चलता है वही उसकी प्रज्ञाको हर लेता है (अर्थात् विषयभोगने फंसा देता है)॥ ६ ॥ सो हे महाभुज ! जिसके इन्द्रियगण, इन्द्रियोंके विषयोंसे सब प्रकार निग्रहीत हुए है ( अर्थात् एकनारही रोक लिये गये हैं ) उसीको प्रज्ञा प्रतिष्ठित हुई है ( अर्थात् उसेही ब्रह्मज्ञान प्राप्त हो सकता है ) ॥ ६ ॥ (यज्ञानसे आच्छा- दित ) सर्व भूतोंके लिये जो (आलनिका) रात्रि-खरूप (अर्थात् अन्धकारमय) है, उसमें इन्द्रिय वश करनेवाले (संयमी) जन जागते रहते हैं पर जिल-(विषय-बुद्धि)-में सजभूत जागते रहते हैं, वह (विषय-परायणता) यात्मतत्त्वही मुनिके लिये रात्रि स्वरूप है ॥६॥ जैसे उम्न समुद्र में जो ( अनेकानेक नदियोंसे ) परिपूर्ण हो करके भी चहल नहीं होता है, (अन्य) जल प्रवेश करता है ( अर्थात् उसीमें मिल जाता है) वैसे ही जिनमें कामना प्रवेश करती है, ( अर्थात् लवलीन हो जाती है) वही शान्ति प्राप्त करते हैं (अर्थात् अचल भावमें स्थित जलमय समुद्र में जैसे नदियां घुस जाती हैं वैसेही जिनकी समुद्रसदृश अनन्त यात्मामें अविदासे दूधित कामनायें लय पा जाती हैं, वही मोक्षको प्राप्त करते हैं); पर भोगकी कामना रखने वाला जन प्रान्ति (अर्यात मोक्ष) नहीं पाता है ॥ ७० ॥ जो पुरुष सम्पूर्ण काम्य वस्तुओं को तुच्छ समझ कर स्पृहा-रहित, अहङ्कार-बर्जित तथा भोग-साधनाके अनुरागसे रहित होकर ( जहां तहां ) घूमते हैं (अथवा प्रारब्धके वश मोगादि करते हैं ) वही शान्ति प्राप्त करते हैं ॥ ११॥ हे पार्थ! ब्रह्मज्ञानको निशा ऐसी ही ले पाणी (ग्रह बनाकर गावाला गुरुध ) १२ १६ श्रीमद्भगवहौता। । नहीं मुर्भाता है ( अर्थात् संसारके मोहसे कातर नहीं होता है) स्टत्युकालमें भी इसमें ( अर्थात् ऐसा ब्रह्म-निष्ठामें) स्थित होनेसे (जीव) लय हो जाता है ॥ ७२ ॥ ( तोसरा अध्याय। स्था एव IFFEE अर्जुन बोले, ई जनार्दन ! हे केशव ! यदि तुम्हारा मत ऐलाही है, कि कम्मसे बुद्धियोग श्रेष्ठ है, तो क्यों घोर कम्नमें ( अर्थात् हिंसाकारी युद्ध में ) मुझे नियुक्त करते हो ? ॥ १ ॥ मिश्र वाक्यसे (अर्थात् कभी कम्मको प्रशंसा और कभी जानकी प्रशंसा सुनाकर) मेरी बुद्धिको मानो मोहित कर रहे हो; ऐसी एक (वात) निश्चय करके कहो, जिससे मेरा हित हो ॥ २ ॥ श्री भगवान बोले, हे अनघ ! इस लोकमें दो प्रकारको निष्ठा ( रहनेको वात) मैं पहिले कह चुका हूं-(उनमें एक शान-निष्ठा वा ज्ञानयोग और दूसरा कम्म-निष्ठा वा कम्मयोग है।) ज्ञानयोगसे सांख्योंकी ( अर्थात् विवेक ज्ञान रखनेवाले कामनात्यागी परमहंसको) और कम्म- योगसे योगियोंकी ( अर्थात् कनके अधिकारी चित्तशुद्धिको कामना रखनेवालोंको) निष्ठा (है) ॥ ३ ॥ ( क्योंकि पुरुष कम्मका अनुष्ठान विना किये ज्ञानलाभ नहीं कर सकता है; (चित्तशुद्धि के बिना ) केवल सन्याससे ही सिद्धि प्राप्त नहीं होती है। (जिनको कर्म विना किये केवल सन्याससे ही बुहिकी शुद्धि होती है, "उनको पूर्व जन्मके कृतकम्मसे ही वह प्राप्त होती है)॥ ४॥ किसी दशामें क्षणमान भी कम विना किये कोई प्राप्त देहा रमा तोसरा अध्याय । १७ नहीं रह सकता है ; रागढ़ आदि खाभाविक गुण सबको ही अवश करके कम्म कराते हैं (अर्थात् तत्त्वज्ञान होनेसे पहिले यदि कोई सब क्रिया त्याग दे, तो उससे केवल हस्त पदादिको क्रिया रुक सकती है, वित्त की क्रिया उससे कभी बन्द नहीं होती) ॥५॥ जो कम करनेके इन्द्रियोंको संयत करके मनही मन इन्द्रियोंके विषयोंका स्मरण करता है, उस भूमात्माको कपटी कहा जाता है ॥ ६ ॥ (और) जो मनसे इन्द्रियोंको संयत करके कम्मके इन्द्रियोंसे कम्मयोगका अनुष्ठान करता है, हे अर्जुन ! वही फलको कामना न करनेवाला ही श्रेष्ठ है ॥ ७॥ (सो) तुम (फलको कामना न करके) अवश्य कर्तव ( अर्थात् अपनी जातिके योग्य) कर्म करो ; क्योंकि ( तुम्हारे समान अधि- कारियोंके लिये) कम्म न करनेसे कर्म करना अच्छा है। सब कम से रहित होनेसे ( अर्थात् हस्त-पदादिकी सारी क्रिया त्याग ट्रेनेसे) तुम्हारी शरीर-यात्रा निर्वाह नहीं होगी (अर्थात तुम्हारी देह नष्ट हो जायगी)॥ ८॥ यज्ञार्थ ( अर्थात् विष्णुकी आराधनार्थ-अर्थात् मैं जो कुछ कम करता हूं, उसका कम्म- फल भगवानको अर्पण करता हूं-ऐसे विचार-युक्त) कर्मके बिना दूसरा कम्मै करनेसे यह लोक (अर्थात् मनुष्य) कम्मबद्ध होता ( अर्थात् संसारमें फंस जाता है); सो हे कौन्तेय! निष्काम कम्मका अनुष्ठान करो (अर्थात् ईश्वरार्थ शाखविहित क्रिया करते रहो; पर तुम्हे ईश्वरको प्रीतिको कामना भी न हो; क्योंकि वह भी निष्काम क्रिया नहीं है। “इसमें ईश्वरकी प्रेरणा है, इसीलिये करता हूं-मनमें বুন ‘ী विचारो।)॥॥ पूर्वकालमें प्रजापतिने यज्ञ (अर्थात् नित्य और नेमित्तिक क्रियाओं) के साथ साथ प्रजा (अर्थात् मनुष्योंको) १२ १८ श्रीमद्भगवहीता। स्था लद IFREE रच कर कहा था, (हे मनुष्यो!) इस (अर्थात् मेरे दिये हुए इन कम्मों को करते रहकर) तुम बाते रहो; यह (क्रिया) तुम्हारी अभीष्ट मिडिकी देनेवाली हो ॥ १०॥ इससे (अर्थात् इन कम्मोसे) तुम देवोंका संबईन ( अर्थात् पूजन करो); वे देवगण भी ( हष्ठि व्यादिसे ) तुम्हे वहित करेंगे ( अर्थात् बहावेंगे); इस प्रकार एक दूसरेका संवर्द्धन करके (तुम मुक्ति-खरूप परम मङ्गल प्राप्त करोगे ॥ ११॥ क्योंकि देवता लोग यज्ञसे सन्तुष्ट होकर तुमको बांछित फल देंगे, उनकी दी हुई वस्तु बिना उनको अर्पण किये जो भोगता है, वह चोर है ॥ १२ ॥ यज्ञकी बची हुई वस्तु खानेवाले साधु लोग सब पापोंसे कूटते हैं; (पर) जो अपने ही वास्ते भोजन बनाते है, वे पापी यापहीको भोजन करते है ॥ १ ॥ सम्पर्ण भूत (प्राणी ) अन्नसे उत्पन्न होते हैं, वर्धासे अन्न उत्पन्न होता वर्षा यज्ञसे होती है और यज्ञ कमसे होता है। १४ ॥ कम्मको वेदसे उत्पन्न जानना ; वेद परब्रह्मसे उत्पन्न हुए है, इस खिये सबंद्यापक परमात्मा ही सदा यज्ञमें प्रतिष्ठित है। १५ ॥ इस प्रकारमे चलते हुए ( कम्मके ) चक्रको जो अनुवर्तन नहीं करता है, हे पार्थ ! वह इन्द्रियोंके विषयमें फंसा हुआ पाप- जीवन वृथा इस जगत्में जीता है ॥ १६ ॥ जो ( महात्मा ) आत्मामें ही प्रसन्न रहते हैं, आत्मामें ही रमण करते हैं और (अन्ध मोगको अपेक्षा न कर ) यात्मामें ही सन्तुष्ट रहते है उनको कुछ करना नहीं रहता है ॥ १७॥ इस लोकमें सत कम्मसे उनको पुण्य नहीं होता है, न करनेके हेतु पाप भी नहीं होता है : ( क्योंकि उनका अविद्या-घटित मोह छूट गया है) और सर्वभूतोंमें ( अर्थात् देवला वा मनुष्य आदिमें ) कोई भी मोचके लिये उनके आश्रय योग्य नहीं है। (अर्थात् रेकर प्राप्त देहा নৈটি तीसरा अध्याय। १८ उन्हें किसीकी शरण नहीं लेनी पड़ती है ॥ १॥ तुम्हे वह दशा प्राप्त नहीं हुई है) सो तुम पलके अनुरागसे रहित होकर खदा अवश्य कर्तव्य कर्मका अनुष्ठान करो। क्योंकि अनुरागसे रहित होकर काम करनेसे मनुष्य मोक्ष पाता है ॥ १६॥ जनकादि-(महात्मों) ने कमसे (बुद्धिको शुद्धि करके ) ही पूर्ण ज्ञान प्राप्त किया है ; ( और दूसरी बात यह है, कि लोगोंको स्वधर्ममें सन्न करने की ओर दृधि रखकर भी (तुम्हे) काम करना चाहिये ॥ २०॥ क्योंकि श्रेष्ठ जन जो करते हैं, दूसरे लोग भी वही करते हैं; वे जो प्रमाण करते हैं, लोग भी उसीके अनुसार चलते हैं ॥ २१॥ हे पार्थ ! मेरा ( कुछ कतंय नहीं है ; ( क्योंकि ) तीनों लोकोंमें (मेरा) अप्राप्त अथवा पाने योग्य कुछ नहीं है ; ( तो भी मैं ) कम्ममें प्रवृत्त हूं ॥ २२॥ है पाथै ! यदि ( कभी) आलस-रहित होकर कम्मका अनुष्ठान मकर तो मनुष्य निश्चय ही मेरे पथसे सब प्रकार चलेंगे ॥ २३ ॥ यदि मैं कम न करूं, तो ये सब लोक ( धम्मलोपके कारण) नर होंगे और मैं वर्णसङ्करका कर्ता हूंगा; इस प्रकार में ही इन प्रजाओंको मलिन करूंगा ॥ २४ ॥ ( सो) हे भारत! अज्ञलोग कम्ममें आसक्त (अर्थात् कामनाके बामें ) होकर जैसे कम्मका अनुष्ठान करते हैं, विज्ञलोग कम में आसक्त न होकर भी लोगोंको वधर्ममें सन्नद्ध रखनेकी इच्छायुक्त होकर वैसाही करें ॥ २५ ॥ अविवेकी कमासतोंका बुद्धि-भेद मत उपजाना ( अर्थात् कम्मफल की कामना करना नहीं चाहिये इत्यादि वाक्य कह कर उनके मनको कम्मसे विचलित न करना) पण्डितजन ध्यानके साथ सब कम्म स्वयं करते हुए अज्ञोंको कम्न में नियुक्त करें। २६ ॥ सब कर्म प्रकृतिके गुणसे (अति बुद्धि इन्द्रिय आदिसे) सव २० श्रीमद्भगवहीता। म न एव FFE प्रकार निर्वाहित होते हैं ; पर अहङ्कारसे महात्मा बना हुआ जन "मैं करनेवाला हूं-ऐसा मानता है ॥ २७ ॥ पर हे महा- भुज ! गुणसे आत्माका विभाग और कम्मसे यात्माका विभाग इन दोनोंके तत्त्वों को जाननेवाला (अर्थात् जो समझ सकता है, कि प्रकृतिके किस गुणसे क्या क्रिया होती है, वह ) "इन्द्रियगण ही विषयों में प्रत्त हो रहे हैं"- ( मैं नहीं)-ऐसा सोचकर कर्तृत्त्वका अभिमान त्याग देता है (अर्थात् अपनेको उनका करनेवाला नहीं समझता है।) ॥ २८॥ प्रकृतिके ( सत्त्वादि) गुणोंसे मोहित होकर जो लोग गुण कम्ममें (अर्थात् इन्द्रिय और इन्द्रियोंके कार्यमें ) आसक्त होते हैं, सर्वज्ञ-जन उन अज्ञ तथा मन्द बुद्धिवालोंको ( उस कार्यसे) न हटावें ॥ २६ ॥ (लो हे अर्जुन ! ) सब कम्मै मुझमें समर्पण कर ऐसा सोचते हुए, कि अन्तर्यामीके अधीन होकर (मैं) कम्म कर रहा हूं, निष्काम और ( कम्मसे, अनुराग रहित होके शोकत्याग पूर्वक युद्ध करो ॥ ३ ॥ मेरे वाक्योंमें श्रद्धायुक्त और दोधकी दृधिसे रहित जो मनुष्य मेरे इस मतका अनुष्ठान करते हैं, वे भी (कर्म कारी होके भी) खब कम्मांसे मुक्त होते हैं ॥ ३१ ॥ पर जो लोग दोघमात्र देखनेवाले होकर मेरे इस मतका अनुष्ठान नहीं करते हैं, उन अविवेकि- योंको माहबुद्धि और नए जानना ॥ ३२॥ ज्ञानी भी अपनी प्रकृतिके अनुकूल काम करते हैं ; प्राणी स्वभावका अनुसरण करते हैं, सो (वे) नियहं (अर्थात् इन्द्रियोंका दमन ) क्या करेंगे? ॥ ३३ ॥ हरेक इन्द्रियके अपने विषयके (अनुकूलमें) अनुराग और पतिकूलमें विध अवश्य है ( अर्थात् अनुराग अथवा विदेयके वशमें होकर मनुष्य दर्शन, अवण आदि एक एक इन्द्रियके विषयमें प्रवृत्त होता है); पर उन दोनोंके वशमें होना नहीं चाहिये ; क्योंकि वे . देहा ७.

तीसरा अध्याय। २१ उसके (अर्थात् मनुष्य के शत्रु हैं ॥३४॥ सुन्दर रूपसे अनुष्ठित पर- धम्मसे अङ्गहीन स्वधर्म श्रेष्ठ है (अर्थात् अन्य जातिका धम्म खजातीय धर्मसे अच्छा भी जान पड़े-जैसे ब्राह्मणको क्षत्रियका अथवा क्षत्रियको ब्राह्मणका धम्म अपने धम्मसे अच्छा भी जान पड़े, तो उस दशामें भी अपने धर्म का अनुष्ठान करना ही हितकारी है क्योंकि खधम्म में निधन ( अर्थात् नष्ट) होना भी अच्छा है; ( पर) पराया धम्म भयानक है ॥ ३५ ॥ अर्जुन बोले, हे शिवंशी! (पाय करनेकी) इच्छा न रहने पर भी यह पुरुष (अर्थात् इस संसारके लोग) किसकी प्रेरणासे मानो बलपूर्वक नियुक्त होकर ही पाय करता है ? ॥ ३६ ॥ श्रीभगवान् बोले, यह रजोगुणसे उपजी हुई, कभी न रुकने- वाली (तथा) महापाप-खरूप कामना और उस कामनाके किसी प्रकार बाधा पानेसे उससे उपजनेवाला) क्रोध है : इसमें (अर्थात् कम्मक्षेत्रमें ) इसे (अर्थात् इस कामनाको) बड़ा शत्रु जानना ( अर्थात् वही मनुय्यको पापमें प्रष्ठत्त कराता है ॥ ३७॥ जैसे अग्नि धूएसे, दर्पण मेलेसे, गर्भ जरायुसे आच्छादित होता है, वैसे ही यह (आत्मज्ञान) उस-(कामना)-से घिरा हुआ है ॥३८॥ ज्ञानीके सदाके पात्रु इस कामनारूपी एकायक न बूझनेवाली अग्निसे ज्ञान आच्छादित रहता है ॥ ३८ ॥ इन्द्रिय, मन और बुद्धि इसके (अर्थात् कामनाके ) अधिष्ठान ( अर्थात् आधार) कहे जाते हैं। यद्ध कामना इनसे ( अर्थात् इन्द्रियोंसे) ज्ञानको आच्छादित करके देहधाराको मोहित करती है ॥ ४० ॥ खो हे भरतकुलतिलक ! तुम पहिले इन्द्रियोंको संयत करके (शास्त्रीय ) ज्ञान और विज्ञान ( अर्थात् ब्रह्म सम्बन्धी लगातार चिन्तासे उपजा ज्ञान इन दोनों जानोंका) विनाश करनेवाली ( १२ २२ श्रीमङ्गगवहीता। पापरूपी इस कामनाको नष्ट करो ॥ ४१ ॥ (किसको आश्रय करके इस शटु को नच करना होगा, सो भी सुनो) इन्द्रिय (स्थूल- देहसे ) श्रेड कहे जाते हैं, इन्द्रियोंसे मन श्रेष्ठ है, मनसे बुद्धि श्रेष्ठ है, और बुद्धिसे जो श्रेष्ठ है, वह वही ( आला) है ॥ ४२ ॥ हे महाभुज! इस प्रकार बुद्धिसे श्रेष्ठ-(यात्मा अर्थात् अात्मतत्त्व )- को जानकर, आत्मा-( अर्थात निश्चयात्मिका बुद्धि)-से आत्मा- (मन)-को अटल बनाके कामनारूपी यकायक न रुकनेवाले पात्रुको जीत लो॥ ४३ ॥ चौथा अध्याय। मो बर ता रेको श्रीभगवान बोले, मैंने सूर्यसे इस ाक्षय योगको ( अर्थात् दूसरे अध्यायमें कहे सांख्ययोग और तीसरेमें कहे कम्मयोगको) कहा था, सूर्यने अपने पुत्र मनुसे कहा था, मनुने अपने पुत्र इक्षाकुसे कहा था ॥ १ ॥ इस प्रकार परम्परासे प्राप्र इस योगको (दूसरे) राजर्षियोंने जाना था। हे परन्तप ! इस लोकसे काल- वश वह योग न हुआ है ( अर्थात् लोगोंकी मति गति दुर्बल होनेसे वे व्यब उससे विदित नहीं हैं)॥२॥ इस लिये यह उस प्राचीन योगको मैंने आज तुमसे कहा, क्योंकि तुम मेरे भक्त और सखा हो ( इसलिये तुम इसे सुनने के अधिकारी हो) यह उत्तम रहस्य है ( अर्थात् वह श्रेष्ठ योगज्ञान गोपनीय है; यह अनधिकारीसे कहने लायक नहीं है।)॥३॥ अर्जुन बोले, ( आपको एक बात मैं समझ नहीं सका हूं, आपने कहा, मैने सूर्यको इस योग ज्ञानका उपदेश किया था; पर) आपका प्रान देहा गैनी चौथा अध्याय । २३ ! । जन्म पीके ( अभी थोड़े दिन हुए वसुदेवके घरमें) हुआ है; और सूर्यका जन्म पहिले ( पूर्वकालमें हुआ है) सो कैसे जानूंगा, कि पहिले सूर्यसे यह योग (आपने) कहा था ॥ ४ ॥ भगवान बोले, हे अर्जुन ! मेरे और तुम्हारे बहुत जन्म हो चुके हैं। मैं वह सब जानता हूं ; पर हे परन्तप ! तुम (अविद्यासे अच्छादित रहने के कारण) वह नहीं जानते हो ॥ ५ ॥ रहित अविनाशी तथा प्राणियोंको ईश्वर होकर भी मैं अपनी प्रतिमें स्थित होके आत्म-मायाके वश प्रकाशित होता ( अर्थात् वास्तवमें हमारा जन्म नहीं है और स्टटा भी नहीं है ; मैं सबका ईश्वर हूं; तौभी प्रक्षतिको आश्रय करके अपनी मायासे देहवालेको अवस्था (अर्थात् दुर्गा काली, कृया, राम आदिको अवस्था) ग्रहण करता हूं; अन्य लोगोंका जैसा जन्म होता है, मेरा वसा नहीं होता है।)॥ ६ ॥ हे भारत ! जब जब धम्मकी हानि और अधर्मकी अधिकाई होती है, तभी तब मैं (मायाके दारा) जन्म लेता हूं॥७॥ (यहां तक कि) साधुओंके उहार तथा दुरात्मायोंके विनाश और धर्म की स्थापनाके लिये ( इस बारकी तरह) मैं युग युगमें जन्म लेता हूं॥ ॥ हे अर्जुन ! जो मेरे ऐसे ( अर्थात् स्वच्छाहत ) जन्म और अलौकिक कम्मको यथार्थ रूपसे (अर्थात् वसुदेव-पुल, यशोदा-पुत्र, साधारण मनुष्योंकी तरह देहधारी रूपसे नहीं जानता है, वह देहको त्यागकर फिर जन्म नहीं लेता है; ( वल्कि ) मुझे ही माता है॥६॥ ( पर तुम ऐसा न जानना, कि मुक्तिका दूसरा उपाय नहीं है, क्योंकि) अनुराग, भय ( तथा ) क्रोध-रहित मुझपर दत्तचित्त होकर, मुझे ग्राश्रय करके ज्ञानरूपी तपस्यासे पवित्र होकर बहुवेरे मेरा भाव ( अर्थात् मोक्ष ) माचुके और २४ श्रीमद्भगवहीता। । ( एव हैं ॥१०॥ जो जिस भावसे ( अर्थात् चाहे कामना सहित या कामना रहित होकर) मेरी भजना करते हैं, उनकी मैं वैसे ही भजका करता हूं (अर्थात् यथायोग्य फल देता हूं। हे पार्थ! मनुष्य सब प्रकार मेरे ही पन्थका अनुसरण करते हैं। इस मनुष्य लोकमें कामनायुक्त कम्मको सिद्धि चाहने- वाले (इन्द्र बरुणादि) देवतोंकी (जो मेरे ही रूपान्तर तथा मलदानमें समर्थ है ) पूजा करते हैं। उन उन कम्मों के अनुसार सिडि उनको शीघ्र प्राप्त होती है। ॥ १२॥ गुण और कम्मके विभागसे मैंने चातुर्वर्ण रचे (तो) हैं (अर्थात् सतोगुण और शम दमादि क्रिया वा क्रियाकी चेष्ठा-युक्त ब्राह्मण वर्ण रचा है, सतोगुणकी अप्रधानता तथा रजोगुणकी प्रधानता और वीरता, तेजी आदि क्रिया अथवा वैसी क्रियाकी प्रवृत्ति युक्त क्षत्रिय वर्ण रचा है; तमोगुणकी अप्रधानता तथा रजोगुणको प्रधानता और कृषि वाणिज्य आदि क्रिया वा वैसी क्रियाकी प्रवृत्ति वैश्यवर्ण रचा है और ऐसे ही रजोगुणको अप्रधानता तथा तमोगुणकी प्रधानता और पराई सेवाको क्रिया तथा उसकी शक्ति तथा प्रवृत्तियुक्त शूद्र वर्ण रेचा तो है-और सिर्फ यही क्यों) उसका ( अर्थात् समस्त संसारका) रचनेवाला होने पर भी ( बास्तवमें) मुझे अयय ( अर्थात् अवस्थाके परि- वर्तनसे रहित ) और अकर्ता ( अर्थात् सब क्रियाओंसे रहित) बानना (अर्थात् मेरा कत्तृत्व न रहने पर भी मैं कर्ता हूं-इसका अभिप्राय ऐसा नहीं है, कि कत्तत्वादि क्रिया मुझमें नहीं है ; पर जल जैसे कमलके पत्ते में नहीं लगता है, कत्तृत्वादि कोई क्रिया वैसे ही मुझमें लिप्त नहीं होती है, ॥ १३ ॥ ( मैं कर्ता होके भी कर्त्ता नहीं हूं-इसका तात्पर्य सुनाता हू) कम मुझे ता ( चौथा अध्याय । २५ , आसक्त नहीं कर सकते ; कर्मफलमें मेरा अनुराग नहीं है (अर्थात् जिन कम का अनुष्ठान मैं करता हूं, वे समे लिप्त नहीं कर सकते ; सो वे मुझे धम्म या अधम में डालकर सुखदुःखादिके अधीन नहीं कर सकते हैं ) मुभी जो ऐसा जानता है, वह कमसे बांधा नहीं जाता है ॥ १४ ॥ [मेरी (आत्माको) कोई क्रिया नहीं है ; सो मैं कुछ कम नहीं करता हूं, जो कुछ कम है, वह प्रकृति ही कर रही है ]-ऐसा जानकर पूर्व कालके जन- कादि मुमुक्षोंने ( अर्थात् मोक्ष चाहनेवालोंने ) भी काम किया तुम भी पूर्वजोंसे पूर्व युगोंमें कृत कम्न होको करो ॥१५॥ ( इसे समझनेसे कि ) क्या कम्म है, (और) क्या अकम है, विवेकी लोग भी मोहित होते है ; (सो) उस कम्मको तुमसे कहता हूं, चिसे जाननेसे तुम अशुभसे ( अर्थात् संसारके दुःखोंसे ) मुक्त हो जाओगे ॥ १६ ॥ (साधारण लोग उचित कर्मको ही कम्ने समझने है और निषिद्ध कम्मको विकम्म तथा कुछ न करते हुए चुप चाप रहनेको अकर्म मानते हैं ; पर बास्तवमें ) कम्मके समभाने योग्य ( तत्व) हैं विकम्मो भी समझने योग्य ( तत्तु) है और अम्मके भी समझने योग्य (तत्तु है ) ; कम्मको गति ( अर्थात् सच्चा तत्त ) खमझना बहुत कठिन है ॥ १७ ॥ बो कम्नमें अकम्मे और अकम्ममें कम देखते है ( अर्थात् देह और इन्द्रिय आदिके जितने उचित और निधिद्ध कम हैं, उनसे किसीको भी आत्मा नहीं करती है और सब बाहरी कम्म छोड़ने पर भी यदि देहादिको आत्मा मानी जावे, तो जो भीतरी शारी- रिक क्रिया हुआ करती हैं,वे भी आत्माको क्रिया समझी जाती है ; एवं उनसे आत्माको संसारका दुःख घेर लेता है-इस प्रकार विश्वास जिन्हें हो गया है ) वही जनोंमें बुद्धिमान हैं (और) ) १२ २६ श्रीमद्भगवहीता। एव सद मो सब कर्म करते रहनेपर भी वह योगो है॥१॥ जिनके सम्पूर्ण कम्म कामना और सङ्कल्पसे रहित है ( अर्थात् सब काम करते हैं, पर उनके फलको आशा नहीं रखते हैं, तथा अपनी आत्माको उनके कर्ता नहीं समझते हैं) पण्डित लोग उस ज्ञाना- निदग्ध कर्मीको ( अर्थात् जिस आदमीने ज्ञानको अग्नि द्वारा अपने कमसे उपजनेवाले शुभ वा अशुभ भाग्यको जला दिया है, उसको) पण्डित कहते हैं ॥ १६॥ (जो) कम-फलका अनुराग व्याग कर नित्य टप्त और निराश्रय है (अर्थात् क्रिया साधनके लिये जिन उपायोंका प्रयोजन है, उन्हें नहीं पूंछूता है) वह कम्ममें प्रत्त रहने पर भी कुछ नहीं करता है ॥ २०॥ (जो) निराशी ( अर्थात् सारी टपणाओंसे रहित ), चित्त और आत्माको वशमें कर लिया हुआ (तथा ) सर्व परिग्रहसे रहित है, ( उसे ) केवल शारीर कम्मे ( अर्थात् शरीर रचाके लिये जितनेका प्रयो- जन है, उतना कम्म) करनेपर भी याष नहीं लगता है। २१ ॥ (जो खदौ, गर्मी, सुख, दुःख आदि) दन्दोंसे रहित, ( किसीसे) वैर न करनेवाला, सिद्धि और असिधिहमें समान ज्ञान रखनेवाला ( अर्थात् प्राप्ति होनेसे प्रसन्न और प्राप्ति न होनेसे कातर न होनेवाला) (और) मन माने लाभसे सन्तुष्ट (अर्थात् प्रार्थना वा प्रयत्न विना किये जो कुछ मिलता है उखीसे प्रसन्न होनेवाला) ( है, वह शरीर रक्षाके अर्थ भिक्षाटनादि कम्ने) करके भी (संसारमें ) नहीं फंसता है ॥ २२ ॥ निष्काम, सर्व बन्धनसे मुक्त, ज्ञानमें स्थित (और) ईश्वरार्थ कर्म करनेवालेके सब कम्म लय हो जाते हैं ( अर्थात् कम्मसे उसका बन्धन नहीं होता है) ॥२३॥ (क्योंकि जिसे उक्त प्रकार ज्ञान होता है, वह सब ही वस्तुओंको अनमय देखता है ; उसको दृष्टिमें) अर्पण ( अर्थात् यज्ञ करने में ता प्राम चौथा अध्याय। जिस प्रक्रियासे हवन किया जाता है वह ) ब्रह्म (है), त ब्रह्म (है), ब्रह्म रूप अग्निमें ब्रह्मा द्वारा ( होनेवाला) होम भी ब्रह्म (है)-(अर्थात् हवनकी क्रिया, हवनको सामग्री यज्ञ करानेवाला भवको ही वह-उन उन वस्तुओंके स्वरूपमें न देखकर ब्रह्म स्वरूप देखता है) (ऐसे ही जब ब्रह्मके सिवाय और कुछ दौख नहीं पड़ता है तब) वह ब्रह्म रूपी कम्मकी समाधिसे ब्रह्म होको पाता है (अर्थात् इस कम्मसे जो फल प्राप्त होता है, उसे भी वह ब्रह्म ही जानता है ) ॥ २४ ॥ दूसरे योगी (अर्थात् बहुतेरे कर्मी) देव यज्ञ ( अर्थात् इन्द्रादि देवतोंके उद्देश्यमें यज्ञ करते हैं); दूसरे ( अर्थात् पूर्वोक्त ब्रह्म और आत्माको एक देखनेवाले ) ब्रह्म-रूप अग्निम यज्ञरूप उपायसे यज्ञ करते हैं ( अर्थात् अपनी आहुति देते हैं-याने परब्रह्मा में समाधि करके जीवात्माके लयरूपी यच करते हैं)॥ २५ ॥ अन्य योगी संयमरूप अग्निमें श्रोत्रादि इन्द्रियोंको हवन करते हैं; कोई कोई इन्द्रियरूपी अग्निमें ( इन्द्रियोंके ) शब्दादि विषयोंकी आहुति देते हैं ॥ २६ ॥ कोई कोई ज्ञानसे जलते हुई यात्म-संयमरूपी योगाग्निमें सम्य र्य इन्द्रिय-कम्मे और प्राण-कम्मों का हवन करते है ( अर्थात् सम्पर्य इन्द्रिय और प्राणों की क्रियाओंको आत्मामें लय कर देते हैं ) ॥२७॥ कोई कोई द्रव्य-यज्ञका ( अर्थात् दानरूप यज्ञका) अनुष्ठान करनेवाले (है); कोई कोई तपोयज्ञका (अर्थात कृच्छ चान्द्रायण रूप ब्रतोंका) अनुष्ठान करनेवाले (है); कोई कोई योग यज्ञका अर्थात् चित्त वृत्ति रोध रूपी समाधिका ) अनुष्ठान करनेवाले ( हैं); दूसरे संशित-बत (अर्थात् आत्मसंयम-युक्त) यति लोग वेद पाठ रूप यज्ञ करनेवाले हैं ॥ २८॥ दूसरे कोई कोई ( पूरकसे ) १२ २८ श्रीमद्भगवद्गीता। न एव Aya ? अपान वायुको प्राण वायुमें और ( रेचकके समय) प्राण वायुको अपान वायुमें हवन करते हैं ; कोई कोई ( कुम्भकका अनुष्ठान करके ) प्राण अयानकी गति रोक कर प्राणायाम-परायण होते है। दूसरे कोई कोई नियता हार होकर ( अर्थात् इन्द्रियोंकी वृत्तियोंका संयम कर) (पाचों) प्रांणोंमें (पांचों) प्राणों की आहुति देते हैं (अर्थात् प्राण अपानादिमेंसे जिस किसीको जीत सकें, उसीमें दूसरे प्राणोंको लय कर देते है ) ॥ २६ ॥ यज्ञद्वारा निध्याय बने हुए, यज्ञसे बचे अन्टतरूप अन्नको खानेवाले ये सब यज्ञके तत्वोंको जाननेवाले (लोग) खनातन ब्रह्म को पाते हैं॥३०॥ हे कुरुकुल प्रधान ! यह (अल्पसुखवाला मनुष्य)- लोक भी यज्ञरहितके लिये नहीं है। (लो) अन्य (देवादि लोक कहाँ ? (अर्थात् वे कैसे पासकते है)? ॥ ३१ ॥ ब्रह्मके मुखमें (अर्थात् वेदमें ) ऐसे बहुत प्रकारके यज्ञ विस्तीर्ण ( अर्थात् प्रतिपादित) हैं। उन सबको कम्मज ( अर्थात् कायिक, वाचिक तथा मानसिक क्रियाओंसे उत्पन्न और क्रियारहित आत्मासे न होनेवाले) जानना ; ऐसा जानकर (अर्थात् यह ज्ञान पक्का होने पर) संसारके बन्धनसे) मुक्त हो सकोगे ॥ ३२॥ हे परन्तप ! यमय यज्ञसे ज्ञान-यज्ञ श्रेष्ठ है; ( क्योंकि ) हे पार्थ ! ज्ञानहीमें सब कर्मीकी समाप्ति होती है ( अर्थात् सम्पूर्ण द्रव्य-यज्ञोंके करनेसे जो फल प्राप्त होते हैं, वे सब एकमात्र ज्ञान-यज्ञसे बने ब्रह्मा- नन्दसे अनुभबित होते हैं)॥ ३३ ॥ प्रणाम, प्रश्न और सेवासे ( अर्थात् गुरुके घर जाकर उनका पदरज लेते हुए, उनकी सेवा करते हुए तथा जानने के विषयोंको पूछते हुए ) उसे ( अर्थात् उस ज्ञानको) प्राप्त करो ; ( प्रश्न करनेसे ) वे तत्तुदी ज्ञानी लोग तुमको तत्तु ( ज्ञानका ) उपदेश करेंगे ॥ ३४ ॥ हे पाण्डव ! तत्य प्रार न चौथा अध्याय । ( वह ज्ञान किसा , सुनो )जिसे जाननेसे फिर ऐसे मोहमें न मंसोगे ; जिससे संपूर्ण भूतको ( अर्थात् जगतको अपनी आत्मा और मुझमें अशेष रूपसे देखोगे अर्थात् जीवात्मा धौर पर- मात्माको अभेद रूपसे देखोगे और उसके खिवाय कोई भी जड़पदार्थ दीख ही नहीं पड़ेगा) ॥ ३५॥ यदि सब पापियोंसे भी तुम अधिक पापी हो, ( तौभी ) संपूर्ण पाप-समुद्रको ( तुम ) ज्ञानकी नौका दारा तर जायोगे ॥ ३६॥ ( क्योंकि ) जलती अग्नि जैसे लकड़ियोंको भस्म कर देती है, वैसेही, हे अर्जुन ! ज्ञानको अग्नि सब कम्मोको ( अर्थात् पाप पुण्य को) भस्त करती है ॥ ३७॥ (सो ) ज्ञानके समान पवित्र ( वस्तु ) इस-(संसार) में ( कोई ) नहीं है; योगसिद्ध ( अर्थात् जिसके चित्तका मेला कम्मयोग और पातास दर्शनोक्त कम्मयोग द्वारा साफ होगया है, वह ( उस-(आत्मज्ञान )-को कालमें (अर्थात काल उपस्थित होने पर) खयं ही प्राप्त करता है ॥ ३८॥ (पर दरी प्राप्त करनेकी सामर्थ सबको नहीं है ; सिमी) श्रद्धावान, (गुरुपासन) तत्पर (और) जितेन्द्रिय (जन) ज्ञान प्राप्त करते हैं (और) ज्ञान प्राप्त होनेसे शीनही परम शान्ति ( अर्थात् मोच) पाते है ॥ ३६॥ अज्ञ ( अर्थात् तत्तुज्ञान-वर्जित ) श्रद्वारहित (तथा) संशयात्मा ( अर्थात् सन्देहयुक्त ) ( जन ) नष्ट होता है ( अर्थात् अपने स्वार्थके मोक्षफलसे बञ्चित होता है); ( विरोध करके इस प्रकारके दोषयुक्त जनोंमेंसे) संशयात्मा-(जन )-का न यह लोक है और न परलोक है और सुखभी नहीं है । ४० ॥ है धनञ्जय ! योगमें कम्म न्यस्त किये हुए ( अर्थात् अात्मा और ईश्वर एक है-इस प्रकारके अनुभव रूप तत्तुज्ञानसे जिसके कम्मों का नाश होगया है, उस आत्मज्ञान दारा खर्च संशयोंसे पार ११ श्रीमद्भगवहीता। पाये हुए ) (और) आत्मवान (अर्थात् प्रमाद-रहित (महात्मा)को (देह और इन्द्रिय-जनित किसी प्रकार) कर्म फंसा नहीं सकता है ॥ ४१ ॥ सो ज्ञानरूप खड्गसे मनके अज्ञान-सम्भूत इस हृदयके संशयको काटकर (उत्त) योगका आश्रय करो, हे भारत (उठो) ॥ ४२ ॥ MAGARIENatamanna पांचवां अध्याय। एव मो ; ता रेक बुध अर्जुन बोले, हे या ! कम्म-सन्यास-(अर्थात् निश्काम भावसे कर्म करते करते चित्तशुद्ध होनेपर कम्मत्याग करने) को (जानका कारण कह कर) फिर कम्म-(योग)-को (ज्ञानका कारण) कहते हो (इससे मेरा चित्त सन्देह युक्त हो रहा है खो) इन दोनोंमसे कौन हितकारी है, सो सभासे निश्चय करके कहो॥१॥ भगवान बोले, (अधिकारियोंके भेदसे) (कम्म)- सन्यास और कर्मयोग दोनों मोक्ष-दायक हैं ; उन-(दोनों)-में कम्मसन्याससे कम्मयोग अच्छा कहा जाता है॥२॥ जो देध नहीं करते, आकाङ्गा (भी) नहीं करते, वह नित्य सन्यासी ( अर्थात् कानुष्ठान करने पर भी सन्यासी) गिने जाते है। हे महाभुन ! ( सी गम्मौ सुखदुःख आदि) इन्दोंसे रहित ( जन ) सुखसे ( अर्थात् अनायासमें) (संसारके ) बन्धनसे मुक्त होते हैं ॥ ३ ॥ (बास्तवमें ) अज्ञ (जन हो) सांख्ययोग- ( अर्थात् कर्मसन्यास और कर्मयोग )-को एथक कहते हैं ; पर पण्डित लोग (वेसा) नहीं कहते है ( अर्थात् पण्डित लोग समझते है, कि अधिकारको सच्ची अवस्था प्राप्त होनेयर कर्मसन्यास ht पांचवां अध्याय । और कर्मयोग दोनों एक ही फल देते है); ( अधिकारक अनुसार इन दोनोंमेसे) एकहीको अवलम्बन करनेसे दोनोंका फल (अर्थात् तत्त्वज्ञान) प्राप्त होता है ॥ ४ ॥ सांख्य (अर्थात् अनुष्ठान युक्त सन्यासी लोग) जो स्थान (अर्थात् मोक्ष) ( ज्ञानके दारा) पाते हैं, कम्मयोगी भी (ज्ञानके दारा) वही पाते हैं; (सो) कम सन्यास आदि कम्मे योगको जो एक देखते वही ( ठीक ) दखते हैं ( अर्थात् वही पण्डित हैं ) । ५ ॥ हे महासुज। कम्मयोगके बिना कम्मसन्यास ( करने और बामदर्शनके मुख्य उमायरूपी समाधि आदि न करनेसे) दुःख साधन (हो होता) है ; (पर) योगयुक्त मुनि ( अर्थात् कम्मयोग करनेवाले ब्रह्मचिन्तामग्न जन ) विना बिलख ब्रह्मको प्रत्यक्ष करते हैं ( अर्थात् परमार्थ ज्ञान निष्ठा रूपी सन्न्यास्त्र प्राप्त करते है ) ॥ ६ ॥ योगयुक्त विशुद्धचित्त जितेन्द्रिय जितचित्त और सर्व भूतोंकी आत्मासे अपनी आआको अभिन्न अनुभव करनेवाला कर्म करके भी कम्ममैं नहीं फंसता है ॥ ७ ॥ युक्त तत्तर्विद (जन) देखकर सुनकर, कूकर, संधकर, चलकर, सोकर, खासा लेकर, बोलकर, देकर, लेकर, उन्मेषकर और निमेष करके भी ऐसा निश्चयकर कि इन्द्रिय इन्द्रियोंके विषय में बर्ताव कर रहे हैं, सोचते है, कि नहीं करता हूं ( अर्थात् वे ज्ञानी अनुभव करते हैं, कि उक्त देखना सुनना आदि इन्द्रिय मन प्राण बुद्धि यादिको एक एक विशेष घटना ही है : मेरी आत्मासे न इनका कोई सम्बन्ध है, और न मेरी अपनी (अर्थात आत्माको) कुछ क्रिया है) ॥ ॥ ६ ॥ ( कम्मको ) परमेश्वरमें अर्पण करके और फलका) अनुराग त्याग करके जो कम करता है, वह जलमें ( रहनेवाले) पद्मपत्रको तरह पापसे (अर्थात् पाप पुण्य युक्त G मैं १७ ३२ श्रीमद्भगवहीता। ( स्था द मो कम से) लिम नहीं होता है योगीजन आत्म- शुद्धि के लिये अनुराग त्यागकर केवल देह, मन, बुद्धि (और) इन्द्रियोंसे कम करते हैं ॥ ११ ॥ युक्त जन फलको आशा त्याग कर (केवल ईश्वरार्थ कम्म करके क्रमश: ज्ञानलाभ करते हुए अन्तको) आत्यन्तिको शान्ति (अर्थात् मोक्षके ) प्राप्त करता है; और अयुक्त जन कामना दारा फलमें आसक्त होकर (संसारमें) फंस जाता है ॥ १२ ॥ जितेन्द्रिय देह-धारी मनसे सब कम्म त्यागकर (और) स्वयं कम न कर (और ) न कराकर अर्थात् ऐसा निश्चयकर कि देह इन्द्रिय आदिसे जो कम्म होते हैं, वे आत्माके कम्म नहीं है, सो मैं न उनका करनेवाला और न कराने वाला हूं) नवदार युक्त गृहमें ( अर्थात् गृहकी तरह अहङ्कार रहित देहमें) सुखसे वास करता है ॥ १३ ॥ खात्मा किवीका कर्तृत्त नहीं रचती है, कम्मको ( भी नहीं करती है (और) कम पलसे ( उसका) संयोग भी नहीं है। (यो यदि पूछो,कि ये सब क्योंकर होते है, तो सुनो ; ये) खभावसे (अर्थात जड़ात्मिका प्रतिसे) सिद्ध होते हैं ॥ १४ ॥ अथवा आत्मा किसीका पाय नहीं लेती, किसीका पुण्य भी नहीं लेती ; अज्ञानसे ज्ञानके आच्छादित रहने के हेतु जीव मोहित होते हैं (अर्थात मैं करनेवाला, मैं करानेवाला, मैं प्रभु, मैं पापी, मैं पुण्यवान हूं-इस प्रकार सोचते हैं)॥ १५ ॥ जिनका ज्ञानसे ( अर्थात् ज्ञानका विकाश होने से ) वह अज्ञान ( अन्धकार ) नष्ट हो गया है, उनका वह ज्ञान वैसे ही आत्माको प्रकाशित करता है जैसे सूर्य (प्रकाशित होकर सभ्य र्ण अन्धकार नप करके संसा- रकी सारी वस्तुओंको प्रकाशित करता है ) ॥ १६ ॥ उस-(ब्रह्म)-में जिनकी बुद्धि है, ( अर्थात् जो ब्रह्म ज्ञान सम्पन्न हैं) उख- R ता ब्रह्म HEEF .

पांचवां अध्याय । AU ७ (ब्रह)-में जिनकी आत्मा है (अर्थात जो ब्रह्म को हो आत्मा समझते हैं ) उस-( ब्रह्म )-में जिनकी निष्ठा है (अर्थात जो ब्रह्मनिष्ठ हैं) उस-( ब्रह्म )-में जिनकी परमा. गति है अर्थात् जो ब्रह्म-परायण हैं) और ज्ञानसे जो निष्याप हो गये हैं, वे मुक्ति लाभ करते हैं ॥१७॥ पण्डित लोग विद्या विनययुक्त ब्राह्मण, चाण्डाल, गौ, हाथी, कुत्ता और याध ( आदि सब जीव और वस्तु ओंमें ) समदर्शी है अर्थात् इनमें कुछ भी अन्तर नहीं देखते हैं ) ॥ १८॥ जिनका मन ( पूर्वोक्त ) समतामें स्थित है, इस लोकमें ( जीवित) रहकर ही वे संसारको जीत चुके हैं (अर्थात् सक्त हो गये हैं); क्योंकि ब्रह्म निर्दोष और (सर्वन) समान है (अर्थात् वह जैसे कुत्ते में है, वेमेही सूवरमें भी है, गौमें है मनुष्य में भा वैसे ही है; फिर मल मूत्र विष्ठादिमें भी वह वैसे ही है) इस लिये (जो समतामें स्थित हैं) वे ब्रह्म में स्थित है (अर्थात् ब्रह्म के समान हो गये हैं) ॥ १६ ॥ ब्रह्मज्ञ, ब्रह्म में स्थित, स्थिर, बुद्धि और मोह-रहित (जन) प्रिय (वस्तु) पाकर प्रसन्न नहीं होते (और) अप्रिय ( वस्तु) पाके भी कातर नहीं होते ॥२०॥ बाहरी इन्द्रियों के विषयोंसे अनुराग न रखनेवाले (जन) आत्माको जो सुख होता है, वही अनुभव करते हैं; वह समाधि योगसे ब्रह्ममें लवलीन होकर (मुक्तिरूपौ) अक्षय सुखको प्राप्त करते हैं ॥ २१ ॥ बाहरी) विषयोंसे उपजने वाले जो सुख हैं, वे दु:खके हेतु हैं ; ( क्योंकि वे ) आदि तथा अन्तवाले हैं (अर्थात् उपजनेवाले और नष्ट भी होनेवाले हैं); (सो) पण्डित लोग उनसे टप्त नहीं होते हैं ॥ २२ ॥ जो इस शरीरके रहते ही काम क्रोध आदिसे उपजनेवाले वेगको रोक सकता है, वही मनुव्य योगी है; वही सुखी है ॥ २३ ॥ प्रात्मामें श्रीमद्भगवहौता। स्था एव तद म हो जिनका सुख है, आत्मामें ही जो विहार करते हैं, आत्मामें ही जिनकी ज्योति (प्रकाशित) है वही योगी ब्रह्मखरूप बन-कर ब्रह्म- निर्वाण प्राप्त करते है ॥२४॥ जिनके ( परमार्थ तत्तु जान- नेसे ) सब सन्देह छूट गये हैं , वही संयतचित्त, सब जीवोंके हितमें नियुक्त, निव्याप ऋषिगण ब्रह्म-निर्बाण प्राप्त करते है ॥२५॥ काम क्रोधसे मुक्त, संयत-चित्त, अात्म-तत्तुज्ञ सन्नवासियोंको दोनों स्थानों में ( अर्थात् इस जीवनके रहते और म्टत्यु के बाद) ब्रह्म- निर्बाण है ( अर्थात् जीवन मरण दोनों दशाओंमें वे मुक्त हैं; सो उनके लिये जीना मरना दोनों में कुछ अन्तर नहीं है) ॥ २६॥ (शब्द आदि ) बाहरी विषयोंको (मनसे) बाहर रखकर (अर्थात् विषयोंको चिन्ता करनेसे वे मनमें घुसते हैं ; इस लिये उनको चिन्ता त्याग करके उनको मनमें घुसने न देकर) चक्षुको ( अर्थात् दृष्टिको) भौंहोंके बीचमें स्थापित कर नासिकाके भीतर रहनेवाली ( अर्थात् प्राणायामसे जब बायु स्थिर हो जाती है, तब प्राण और अपान वायुकी ऊई गति आय हो आप रुक जाती है; उस समय वे वायु केवल नासिका हौमें चलती है और बाहरको वायु बाहर, और भीतरको बायु भीतर ही रहती है ; सो वैसी) प्राण ( और ) अपान वायुको समान करके जो मोक्ष-परायण, इन्द्रिय मन और बुद्धिको जीतने- वाले मुनि इच्छा, भय (और) क्रोध-(आदि)-से रहित (होते ) है वही सदा ( अर्थात् जीवन मरणमें ) मुक्त हैं ॥ २७- २८ ॥ ( ये सब सिद्धि हो जानेपर ) सम्यर्ण यज्ञ और तपस्या- ओंके भोक्ता, सब लोकोंके महान् ईश्वर और सब जीवोंके सुहृद- रूपी मुभको जानकर ( वह ज्ञानी) मुक्त हो जाता है ॥ २६ ॥ गुण रोन द छठवां अध्याय। श्रीभगवान् बोले, जो कम्मफलको कामना न कर (वेद- विहित अवश्य कर्तय) कम करता है, वह (कम्मी होने पर भी) बन्याखी तथा कम्मयोगी है ; (पर) निरग्नि तथा अक्रियावाला नहीं है (अर्थात् केवल अग्निहोत्रादि वेदविहित कम्न और इन्द्रिय, चित्त तथा देहकी क्रिया त्याग देनेसे ही कोई सन्यासी वा योगी नहीं हो सकता)॥१॥हे पाडव ! जिसको सन्यास कहा जाता है (अर्थात् श्रुतिमें जो सन्यास कहके उक्त है, उसे हो योग जानो); ( क्योंकि ) सभ्यूर्य फलको कामना (अथवा अभिलाषा या सङ्कल्प ) न त्यागनेवाला कोई योगी नहीं होता है (अर्थात् योगीको जब सभ्य र्ण कामना त्यागनी पड़ती है और सन्यासीको जव सम्य णं कम और कम्मफलको कामना त्यागनी पड़ती है, तब सन्यासके साथ निष्काम कर्मका कुछ कुछ खादृश्य ही है। केवल विशेष इतना ही है, कि कर्मयोगमें केवल मलकी कामना त्यागनी होती है; और सन्यासमें सम्पूर्ण कर्म त्यागने पड़ते हैं ) ॥ २॥ समाधि- योग अवलम्बन करने की इच्छावाले मुनिके लिये कम्म कारण कहा जाता है (अर्थात् कम्मके अनुष्ठानसे चित्तको शुद्धि न होनेसे समाधियोग नहीं हो सकता है); पर ज्ञानयोगमें आरूप (होनेसे) उन्हीके लिये शम ( अर्थात् समाधि) कारण उक्त होता है ( अर्थात् जब वह योगारू, होते हैं, तब क्रमशः कम्म त्यागना पड़ता है। अवश्यही ऐसा नहीं है,कि अपनी इच्छासे कम्मे त्यागना पड़े; पर समाधि लगावे लगाते आत्माको अत ।

३० श्रीमनगवहौता। - एव आय ही मो भाव उपस्थित होने लगता है। तब कम करना असम्भव हो जाता है; क्योंकि “मैं उपासक हूं और ईश्वर उपास्य है- इस प्रकारका देतज्ञान न रहनेसे कर्मका अनुहान करना बन नहीं पड़ता है। पर तत्तु ज्ञान उपस्थित होनेसे ऊपास्य उपासक आदिका ज्ञान नहीं रहता है) सो कर्म भी नहीं किया जाता है ॥ ३ ॥ जब इन्द्रियोंसे भोगे जाने योग्य विषयमें (और शरीर- सम्बन्धी तथा चित्त सम्बन्धी किसी ) कम्ममें अनुराग ( अथवा कर्तृत्तका बोध ) नहीं रहता है तव सर्व सङ्कल्प त्यागनेवाले योगा- रूप कहे जाते हैं ॥8॥ अपनेसे अपना उद्धार करना चाहिये; ( अविवेकी होकर कभी) अपनेको नौचे न गिराना चाहिये (अर्थात् विषयका अनुराग त्याग कर क्रमशः आप अपने को योगारू करना चाहिये, दुःखसे भरे संसार- समुद्र में न डुबाना चाहिये ) क्योंकि एक मात्र ) आत्मा ही आत्माका मित्र है अर्थात् संसार-समुद्र तरनेके हेतु है) और आत्मा ही आत्माका शत्रु है (अर्थात् संसारके दुःखमें डुबानेके हेतु है ) ॥ ५ ॥ जिन्होंने अपनेसे अपनेको वशीभूत किया है, वही अपना मित्र है ; पर अनात्म-( जन )- की आत्मा ( अर्थात् विवेक वलसे जिनकी आत्मा वशीभूत नहीं हुई है उनकी आत्मा) शटुता-( करने )-मैं वैरीकी तरह बर्ताव करती है ॥ ६ ॥ जितेन्द्रिय, शान्तियुक्त (जनकी ) आत्मा परमात्मामें अभेदरूपसे प्रकाशित होती है और सर्दी गर्मी सुख दुःख और मान अपमानमें समान रूपसे स्थित रहती है ॥ ॥ ज्ञान विज्ञानसे टप्त ( अर्थात् सब प्रकार सन्देहोंसे रहित) विकार-वर्जित जितेन्द्रिय और मट्टी पत्थर और सोना सबको समान देखनेवाले योगीको योगारू कहा जाता है ॥ ॥ रेने तत्र छठवां अध्याय । ३० womania सुहृत ( अर्थात् स्वभाव हीसे हितैषी), मित्र ( अर्थात् प्रेमसे हितैषी), अरि (अर्थात् मारनेवाला), उदासीन ( अर्थात् झगड़े में किसीका पक्ष न करनेवाला), मध्यस्थ ( अर्थात् झगड़े में दोनों पक्षोंका हितैषी), देधी (अर्थात् अप्रिय कार्यकारी ), खाधु ( अर्थात् शास्त्रानुसार कार्यकारी) और पाप ( अर्थात् निषिद्ध कार्यकारी)-इन सबोंपर समान बुद्धि रखनेवाला (योगारूगोंमें) श्रेष्ठ समझा जाता है॥६॥ (योगीके लक्षण कहे, अव समाधियोगके अनुष्ठानकी बात सुनो) योगीको सदा एकान्तमें स्थित रहकर अकेले संयतचित्त, संयत-देह, आशा और परिग्रहसे रहित होके मनको समाधिमें लगाना चाहिये ॥१० उसके नियम ये है -प्रथम उक्त रूप स्थानमें जाकर किसी) पवित्र स्थानमें ( अर्थात् जहां चित्तको घबड़ाहट न होकर निर्मल प्रसन्नता वा शान्ति हृदयमें उपजती है वहां) अपना बहुत ऊंचा (और) न बहुत नीचा स्थिर आखन (पहिले) कुश, (उसपर ) अजिन ( अर्थात् स्टग वा यात्र चम्म ) और तब ( उस चर्म पर ) बस्त्र (बिछाके) स्थापनकर उस पाखनपर बैठके, मनको एकाय करके ( अर्थात् एक भगवानको घोर नियुक्त करके) (तथा) चित्त और इन्द्रियों की क्रिया संयत करके आत्माकी शुद्धि के लिये योगका अनुष्ठान करना चाहिये ॥ ११ ॥ १२ ॥ काया,सिर (और) गर्दनको खौधौ और अञ्चल भावसे रखकर स्थिर होके अपनी नाकके अगले भागको देखते और (अन्य ) दिशाको न देखते हुए, शान्तचित्त, निर्भय ( और ) ब्रह्मचर्य में स्थित होकर ( तथा) चित्तको संयतकर मुझमें मनको अर्पण करके ( एवं ) सभामें अपने को लय करके योगारू जन स्थित रहें ॥ १३ ॥ १४ ॥ उक्त प्रकारसे मनकी समाधि करनेसे संयतचित योगी निजाण- ३८ योमद्भगवहोता। स्था एव बद तर परमा ( अर्थात् निबाण पाने योग्य ), मत्संस्था ( अर्थात् में जिसमें स्थित हूं, वैसी ) शान्ति प्राप्त करते हैं ( अर्थात् उनकी आत्मा परमात्मामें मिल जाती है उनके अपने पृथक अस्तित्त्वका [अर्थात् "मैं "-ऐसे भावका ] भ्रम छूट जाता है ; सो मोक्षको प्राप्त करते हैं)॥१५॥ पर हे अर्जुन ! बहुत खानेवालेका योग नहीं होता है, एकवारही न खानेवालेका (या अल्प खानेवालेका ) भी नहीं ( होता है ), बहुत मोनेवालेका भी ही ( होता है और) बहुत जागनेवालेका भी नहीं ( होता है ) ॥ १६ ॥ नियमित भोजन करनेवाले, कम्मों के लिये नियमित चेटा करनेवाले (अर्थात् नियमित परिश्रम आदि करनेवाले ) (और) नियमित रूपसे सोने और जागनेवालोंको ( संसारका) दु:ख नाश करनेवाला योग (सिद्ध होता है ॥ १७॥ (जिसे योग प्राप्त हुआ है, उसके लक्षणोंको सुनो) जब चित्त विशेष रूपसे रुक कर आत्मामें ही रहता है, तब ( वैसा चित्त वाला ), सर्ज कामनाओंसे अनुराग-रहित (जन) युक्त : ( अर्थात योगप्राप्त ) कहलाता है (अर्थात किसी प्रकारके भोगके विषयपर कामना न रहनेसे इन्द्रिय वा मनकी कोई क्रिया नहीं रहती है; सो मनकी वृत्ति रुक जानेसे मन केवल अपने खरूपमें स्थित रहता है, ऐसौ अवस्थावाले युक्त जनको प्रथम अवस्थाका समाधि-युक्त कहा जाता है ) ॥१८॥ जैसा दीम हवा-रहित स्थानमें विचलित नहीं होता है, वही आत्म-सम्बन्धी योगका अभ्यास करनेवाले आत्मसंयमी योगीका उदाहरणहै (अर्थात् उक्त अवस्थाको समाधि प्राप्त होनेसे समाधिका अनुष्ठान करनेवाले योगीका मन वायु- रहित ख्यानके दीपककी तरह निश्चल हो जाता है ) ॥ १८ ॥ जहां ( अर्थात् जिस अवस्था प्राप्त होने पर ) योगाभ्याससे ता रेक गुण प्राम रम না ঘ্রায়। निरुव-चित्त उपरत होता है ( अर्थात् चित्त में किसी प्रकारको चिन्ता ध्यान आदि नहीं रहते हैं) और जहां ( अर्थात् जिस दशामें ) आत्मासे यात्मा दौखते दीखते आत्मा हीमें (आत्मा) अानन्द पाती है इस श्लोकका अर्थ आगे ग्रानेवाले झोकोंके असे मिलाकर पड़ने से पर होगा-लम्यादक]२०॥ (जिल दशामें) इन्द्रि- योंसे अतीत, बुद्धिसे (कुछ कुछ) अनुभव करने योग्य वह जो अकथ- नीय अपरिमित सुख अनुभवित होता है और जहां (अर्थात् जिस शामें) (उस प्रकार आनन्दो मषित होने पर भी योगी) आत्मत त्वसे विचलित नहीं होता है ॥ २१ ॥ जिसे पानेसे अन्य लाभ इससे अधिक मालन नहीं होता है और जिम ( दशामें ) स्थित रहनेसे ( अस्खाघात आदि ) गुरु दु:खोंसे विचलित होना नहीं पड़ता है ॥ २२ ॥ उस दशाको मन्यूर्ण दुःखवियोग स्वरूप ( अर्थात् विषयों से उपजनेवाले सुख दुःख वर्जित ) योग संज्ञायुक्त जानना ; ( पर) नि. द-रहित चित्तौ ( अर्थात् दुःख उपस्थित होनेके भयसे प्रयत्नको हिलाई नकर ) निश्चयडारा ( अर्थात् किसी प्रकार वाधासे न हटकर) उस योगको अभ्यास करना होता है ॥ २३ ॥ (योग करने के समय मनको गति जैसी होनी चाहिये, खो भी सुनो) सङ्कल्प-सम्मत सब कामनायऑको विना शेष रखे (अर्थात् जड़ समेत ) त्याग कर, चारों ओर दौड़नेवाले इन्द्रियों को (विवेकके बलसे महावली ) मन द्वारा (पहिले) संयत करके (योगका अध्यास करना होता है ) ॥२४॥ (आगे) धौरनवाली बुद्धि हारा धीरे धीरे ( सम्पर्ण विषयोंस ) उपरत होना ( अर्थात उनमें न फंखने का अभ्यास करना) चाहिये ; ( आगे ) मनको बाला स्थित करको (किसी प्रकारको) कुछ भी चिन्ता न करनी चल और अस्थिर मन वहां जहां चले चाहिये ॥ २५ श्रीमद्भगवहौता। स्था एक 44 वर वहीं वहांसे (उसे ) लौटाकर आत्मामें खौंच लाना चाहिये ॥२६॥ इस प्रकारसे रजोगुण रहित, शान्त चित्त, निव्याय (और) ब्रह्म भावयुक्त ( होकर ) इस योगीको उत्तम सुख प्राम होता है ॥ २७ ॥ इस प्रकारसे सदा मनको वशीभूत करके निष्याप योगी सुखसे ( अर्थात् अनायास ही) ब्रह्म-स्पर्शका अनन्त सुख भोगते हैं ( अर्थात् उक्त प्रकारसे योगको बाधायें दूर होने पर निम्मल होकर अात्मामें मनका लय होनेसे जीवात्मा अनायास ही परमात्माको एकतापत्तिसे उपजनेवाले परम सुखको प्राप्त करती है। ) ॥२८॥ योगसे समाहित चित्तवाले खबन ( अर्थात् खब विधयोंमें ) समान दृधि युक्त ( अर्थात् ब्रह्म के खिवाय किसी अन्य वस्तुको न देखनेवाले ) वह योगी आत्माको सब भूतोंमें और सर्च भूतोंको आत्मामें स्थित देखते है ( अर्थात् उनका भेद- ज्ञान विलकुल न हो जाता है) ॥ २६ ॥ जो मुझे सर्वत्र (अर्थात् सब भूतोंमें ) देखता है (और) सब-(भूतों)-को मुझमें देखता है उसके लिये मैं कभी अभ्य नहीं होता हूं और मेरे लिये भी वह कभी अश्य नहीं होता है ॥३०॥ जो सर्व भूतोंमें स्थित सुझको एकत्त्व में ग्राश्रय करके ( अर्थात् भेदज्ञान त्याग कर) मेरी उपासना करते हैं (अर्थात हरेक विषयमें सभ देखते हैं ) वह योगौ सर्वथा (हरेक दशामें) वर्तमान रहके भी मुझमें स्थित रहते है; (सो उनका नाश अथवा पतन नहीं होता है। ) ॥ ३१॥ हे अर्जुन ! जो योगी अपनी तुलनासे सर्वत्र ( अर्थात् सब जीवोंको) समान देखते हैं और सुख दुःखको ( समान समझते हैं ) मेरे मतसे वही श्रेष्ठ हैं ( छार्थात “मुख वा दुःख पानेसे मुझको जिस प्रकार अानन्द वा कप, होता है, सब दूसरे जीवोंको सुख वा दुःख होने से ठीक रेव तत

छठवां अध्याय ।
वसाही होता है ऐसा सोचकर जो डाहके वश दूसरोंका सुख
नहीं बिगाड़ता है और दूसरोंको दुःख उपजनेसे प्रसन्न नहीं
होता है तथा किसीको दुःख देनेका कारण नहीं होता है
वही परम योगी है) ॥ ३२ ॥ अर्जुन बोले, हे मधुसूदन !
तुमने समता हारा ( अर्थात रागवादि छोड़ कर सब जीवोंको
समान देखने के ) जिस योगकी बात कही, चञ्चलताके कारण मैं
उस-(योग)-की निश्चल दशाको समझ नहीं सकता हूं ॥३३॥ हे
कधा ! मन (हमलोगों का स्वभाव हीसे) चञ्चल, प्रमाथी (अर्थात)
रागरयादिकी इच्छा न रहने पर भी बलपूर्वक उनके वशमें ले
जाकर अविबेकीका काम करानेवाला), बली और घर है; (मैं)
उसको रोकना वायुकी तरह अखाध्य समझता हूं (अर्थात्
तूफानको रोकना जिस प्रकार असाध्य है, मनको रोकना
भी वैसाही असाध्य समझता हूँ) ॥ ३४ ॥ श्रीभगवान
बोले, हे महाभुज! मन निःसन्देह चञ्चल और दमन
करनेके अयोग्य है;
पर हे कौन्तेय! अभ्यास और
बैराग्यसे (अर्थात् समाधि किम्बा विवेक दर्शनके अभ्यास
और अनेक प्रकारके दु:ख तथा दोषोंको देखकर विषय
भोगकी कामना रोकनेसे ) दमन होता है॥३५॥ जिसका मन
संयत नहीं है, ऐसे जनके खिये योग दुर्लभ है, यह मेरा (भी)
मत है; पर संयत चित्त (जन) (योग्य) उपायसे यत्नशील
होकर (क्रमश:) योग पा सकता है। ३६ ॥ अर्जुन बोले !
है कृष्णा ! (मेरे मन में और एक शङ्का हो रही है ) ( पहिले )
श्रद्धायुक्त ( होकर योगमें रीत्यनुसार प्रत्त होने पर भी अन्त में
योगको सिद्धि होनेसे पहिले ग्टत्युकाल में ) अयति
(अर्थात् संयम रहित होकर ) योगसे जिसका चित्त चलायमान
सम्पूर्ण

१२ धौमतगवहीता। ? नद में हो (वह) बोगका पल न पाकर क्या गति पावेगा ? ॥ ३० ॥ है महान! क्या (वह) मा. (जन) ब्रह्ममार्गसे निराश्रय ( अर्थात् ब्रझके बाश्रत-रहित) होकर ( तथा ) उभय-भर ( अर्थात् कम्ममार्ग और योगमार्ग दोनों मार्गों से च्युत ) होकर फूटे बादलको तरह ( अर्थात् जो बादल मेघराशिसे थुत होकर न यासान न जमौन किसीके याश्रयके बिना मारा मारा फिरता है, उसकी भांति ) नर होता है ? ( अथवा अन्य कोई कुगति प्राप्त करता है) ॥३८॥ हे कमा ! भेरी इम प्राङ्गाको बिना शेष रखे (अर्थात् जड़ समेत) काटो (अर्थात् दूर करो): तुम्हारे बिना इस शङ्काका दूर करनेवाला दूखरा नहीं है॥३६॥ श्रीभगवान बोले, “हे पार्थ! न इस खोकमें न उसलोकमें उसका ( अर्थात् जैसी दशावालेकी बात कही, तिसका) विनाश है; क्योंकि हे तात * ! कल्यान-कृत् ( अर्थात् उचित कार्यका अनुहाग करनेवाला) कोई भी दुर्गति प्राप्त नहीं करता है ( प्रभेद केवल इतना ही है, कि तत्त्वज्ञानौ योगी स्टयुकालतक उचित कार्यसे भ्रष्ट न हो, तो परम निर्वाण पाते है, और जो भर होता है, उसे वही प्राप्त नहीं होता है; पर इसखिये उसे नरक क्यों होने चला ? ) ॥ ४० ॥ योगभ्रम ( अर्थात् योगको सिद्धि होनेसे पहिले मरनेवाला) पुण्यकारियोंके लोकोंको ( अर्थात् स्वर्गको ) प्राप्तकर ( और वहां ) बहुत वर्षातक वासकर शुची ( अर्थात् वैराग्य विवेक यादि गुणोंसे निर्मल चित्त ) श्रीमानके घरमें (फिर) जन्म लेता है। ४१॥ अथवा ( यदि त रेव * शिष्य भावसे अर्जुनको समझाते रहने के कारण श्रीमाने सात अर्थात बेटा सखोधन किया।

इठवां अध्याय । धनकौ अभिखाध कुछ भी न रहे तो) धीमान योगियोंके कुलमें जन्म लेता है; यह जो जन्म (है) वही जगतमें अधिकतर दुर्लभ है ॥ ४२ ॥ ( क्योंकि ) हे कुरुनन्दन ! यहां ( अर्थात् योगियों के कुलमें जन्म लेनेसे ) वह पहिलेको. देहके साथ जो हुए उस (ब्रह्म विषय सम्बधी) बुद्धि-संयोगको प्राप्त करता है; इससे ( फिर योगकी) सिद्धिके लिये अधिक प्रयत्न करता है। ४३ ॥ उसके (वयं ) अवश होने पर भी ( अर्थात् ज्ञानके प्यासे न होने पर भी ) उस पूर्व ( जन्मसे जन्मे हुए ) अभ्याससे ( और संस्कार वY) वह योग-तत्त्वोंको पूछनेवाला ( अर्थात जाननेके इच्छुक ) होकर कर्माधिकार अतिक्रम करके नाग- निष्ठाका अधिकारी होता है। ४४ ॥ प्रयत्नसे योगमें क्रमशः अधिक यनशील (होनेसे) योगी निव्याय होकर अनेक जन्मोंसे भारते हुए योगके द्वारा ज्ञानी बन करके अन्तको परम गति प्राप्त करता है (अर्थात हा थनमै चित्तको संयमित करते জন পল অন সী ফ্রাঙ্গু জ্জীৰ লিল লী জানা धागे के विवेक संस्कार हरेक जन्ममें कुछ कुछ सञ्चित होते है। इस प्रकार अनेक जन्मोंके पश्चात् जब वे विवेकके संस्कार पूर्णता प्राप्त करते हैं तभी मोक्ष हो जाता है) ॥ ४५ ॥ योगी तपस्वियोंसे श्रेष्ठ है, ज्ञानियोंसे भी श्रेष्ठ है कम्मियोंसे भी श्रेष्ठ है खो हे अर्जुन ! तुम भी योगी होयो ॥४६॥ (योगियों में दो स्थल भेद है--एक आत्म-योगी और दूसरे ईश्वर-योगी; इन दोनों में बहुत प्रकारके अवान्तर भेद भी है; उन सब प्रकारके ) योगियोंमें से जो श्रद्धावान ( जन ) मुभाने चित्त अर्यण करके मेरी उपासना करता है (अर्थात जो ईश्वर-योगी है) वही मेरे मतसे अठहै। ४७॥ ..

सातवां अध्याय। .. भगवान् बोले, हे पार्थ! (ईश्वर-योग करनेमें ईश्वरका तत्त्व जानना और ईश्वरमें चित्त सौंपने का उपाय जानना चाहिये उसे भी कहता हूं;) मुभमें * चित्त लगाकर, ( तथा ) मेरे शरणागत होकर योग करनेसे सम्पूर्ण मुझे ( अर्थात् मेरी पूर्ण अवस्थाको) जिस प्रकार नि:शङ्क रूपसे जानोगे,वह ( कहता हूं) सुनो ॥१॥ मैं तुमसे विज्ञान-सहित इस मेरे सम्बन्धी ज्ञानको ( अर्थात् मनमें जैसा प्रत्यक्ष होता है और शाखसे जो जाना जाता है उन दोनों प्रकारके ज्ञानोंको) विशेष रूपसे कहता हूं; जिसको जाननेसे इस संसारमें जाननेका विषय और कुछ शेष नहीं रहता है ॥ २ ॥ हजारों मनुष्योंमें कोई ( अर्थात् कदा- म र प्रा * जहां जहां में, मुझको-इत्यादि शब्द भगवान इस्तिमाल कर रहे हैं, वहीं वहां उनसे ईश्वर अथवा परमात्मा का अभिप्राय समझना चाहिये। भगवान जिस श्रीश्या मूर्ति में अर्जुनको उपदेश कर रहे हैं, इन शब्दोंसे उस श्रीकहा-मूर्तिका बोध नहीं होना चाहिये ; क्योंकि १० वें अध्यायमें भगवानने कहा है, "मैं आदित्य में विष्णु हूं, रुद्र, शङ्कर हूं, * * * * वृधिण वंशमें कृष्ण हूं* * * इत्यादि सो "वृष्णि वंशमें मैं कृपा हूं-इसके कहनेसे उपरोक्त मैं मुझकों” आदि शब्दोंसे केवल कृचा मूर्ति होका बोध न होकर कया, विष्णु, दुर्गा शिव आदिका भी अर्थात् भगवान वा परमात्माका बोध होता है। शङ्कराचार्य आदि भाष्यकारोंने भी ऐसा ही समझा है।

सातवां अध्याय चित् एकाध ) खिचिका ( अर्थात् आत्म-ज्ञानको प्राप्तिका) यत्न करता है; (फिर ) उन यत्नशील सिद्धि-कामियोंमेंसे भी ( कदा- चित) कोई वास्तवमें सभी जानता है (सो मेरा तत्त्व जानना बड़ा ही कठिन है ) ॥ ३॥ भूमि ( अर्थात् 'पृथ्वोतन्मात्र * ), अप ( अर्थात् जलतन्मात्र ), अनल ( अर्थात् तेजतन्मात्र ), वायु ( अर्थात् वायु-तन्मात्र ), आकाश (अर्थात् आकाशतन्मात्र), मन ( अर्थात् उन पूचतोंसे में उपजनेवाला अहङ्कार) बुद्धि (अर्थात् मनसे उपजनेवाला बुद्धितत्त्व ) और अहङ्कार ( अर्थात मूल अविद्या स्वरूप प्रकृति) इन आठ रूपोंमें मेरी ( अर्थात् सझसे याने चैतन्य स्वरूप आत्मासे विकाश पाई हुई ) प्रकृति बंटी हुई है ॥ ४ ॥ पर (यह जो अाठ प्रकृतियोंकी बात कही) से बात कही) ये (जड़- ताके सबबसे) निकट है ; इनसे उत्कृष्ट मेरी ( अर्थात् मेरे अभिन्न अंपा-रूपी) एक (जीव चैतन्य-रूपौ) दूसरी प्रकृतिको जानो ; हे महाभुज ! जो ( प्रकृति ) इस जगतको ( उनके भीतर घुसकर * भूतोंकी अर्थात् जीव जड़ादिकी एक विशेष सूक्ष्म अव- स्थाको तन्मात्र" कहा जाता है। यह अवस्था इतनी सूक्ष्मसे भी सूक्ष्म है, कि उससे भूतोंके किसी लक्षण होका अनुभव नहीं हो सकता है। पर इसी सूक्ष्म स्थल भूतकी उत्पत्ति होती है + ४ थे और ५ वें श्लोकोंमें जो प्रति शब्द वर्णित है उनसे कार्य कारणका अर्थ समझना होगा। अर्थात् जैसे घटकी प्रति मिट्टी है, वस्त्र की प्रति सूत है, वही अर्थ यहां सम- भाना चाहिये। सो यहां स्वभाव अथवा त्रिगुणकी साम्यावस्था- रूपी प्रकृति नहीं समझनी चाहिये।

११ ४६ श्रीमद्भगवद्गीता। स्था जीवनी शक्तिसे ) धारण किये रहती है ( अर्थात् वह प्रकृति ही जीव है ॥ ५॥ इनसे ( अर्थात् उक्त प्रवतियोंसे ) सब भूतोंको उत्पन्न जानो; मैं प्रकृति-सहित जगत्का परम कारण और संहार करनेवाला हूं ( अर्थात् जो नौ प्रकारको प्रकृतियोंकी बात कही गई है, उनसे ही इस स्थावर जङ्गममय विश्वको उत्पत्ति होती है पर न्योंकि ये सब भी मुझसे [अर्थात् आत्मासे । विकशित हुई है, सो में ही इस अनन्त जगतको मूल उत्पत्ति का स्थान है और अन्तमें लयका भी कारण हूं) ॥ ६ ॥ हे धनञ्जय ! सुझसे बाहकर और कुछ नहीं है ( अर्थात् में ही [याने आत्मा ] जगतकी आदि और अन्तिम अवस्था है); सूतमें (गथी ) मणियोंकी तरह वे सब ( अर्थात् अनन्त जगत सझमें गये हुए हैं ॥७॥ हे कौन्तेय । (प्रत्येक वस्तु के अवलम्बन स्वरूप जो कुछ पदार्थ देखते हो, वे मुझसे भिन्न नहीं हैं; सो मैं ही उन उन रूपोंमें जगतका आश्रय होकर स्थित हूं) मैं जलमें रस स्वरूप चन्द्र ( और ) सूर्यमें ज्योति खरूप, सर्व वेदोंमें ओंकार* स्वरूप, आकाशमें शब्दस्वरूप, मनुष्योंमें पौरुष स्वरूप (होकर ) स्थित हूं ॥ ८॥ मैं पृथ्वीमें पवित्र गन्ध ( अर्थात् गन्धात्मिका शक्ति) अग्निमें तेज,सब भूतोंमें जीवन और तपस्वियोंका तप हूं। (E) H हे पार्थ ! मुझे सर्वभूतोंका खनातन बीज जानो; मैं बुद्धि- मानों की बुद्धि और तेजस्वियोंका तेन हूं ॥ १० ॥ मैं कामना राव म रेव प्रा * ओंकारको सब वेदोंका अवलम्बन कहने से प्रणवसे सिद्ध होनेका विषय तथा सब वेदोंसे सिद्ध होनेका विषय ये दोनों एक माने गये। अर्थात् यहां यही सिद्ध हो गया कि सब वेद एक मात्र बाके प्रतिपादक है।

सातवां अध्याय और अनुराग रहित बलियोंका बल हू (अर्थात् कामनादि वर्जित होनेसे देहधारण करनेके अर्थ लोगोंको जिस बल का प्रयोजन होता है, वह मैं हूं'); हे भरतर्षभ ! प्राणियोंमें धम्मसे विरोध न रखनेवाली ( जो ) कामना (है, वह भी मैं ) हूं॥ ११ ॥ जो सब सात्त्विक ( पदार्थ वा) भाव (है) राजखिक ( पदार्थ वा) भाव ( हैं) और तामसिक ( पदार्थ गा) भाव (है) सबोंको मुझसे विकशित जानना; ( यद्यपि वे मुझसे ही उत्पन्न हैं तो भी) मैं उनमें नहीं (ह) (अर्थात् जीवोंकी तरह मैं उनके अधीन नहीं हू) पर वे मुझमें ( हैं) (अर्थात् वे मेरे अधीन हैं) ॥ १९॥ मेरी यह त्रिगुणमई देवी माया नि:सन्देह दुस्तर है; पर जो लोग ( पूर्वक्त रीतिसे सब कर्मोका खन्याल कर केवल) मुसे ही भजते है ( अर्थात् ब्रह्ममें लीन हो जाते हैं) वे इस (दुस्तर) मायासे (भी) तरते हैं । १४ ॥ नराधम पापी ( अर्थात् जो लोग निधि कार्य करते हुए कलुषित होगये हैं, वे) सूफ (जन) मेरी उपासना नहीं करते हैं ( अर्थात् आत्मामें लौन नहीं हो सकते हैं); (क्योंकि वे) आसुर-भावावलम्बी मायासे (लोग) ज्ञान रहित (हो जाते हैं ) ॥ १५ ॥ हे भरत-कुल-श्रेष्ठ अर्जुन ! सुक्छतिशाली ( अथात् पुण्यका बीज रखनेवाले ) ये चार प्रकारके मनुष्य मेरी उपासना करते हैं-(१) आन ( अर्थात् चोर लुटेरे आदि, यात्र आदि अथवा पीड़ा आदिसे भय खाये हुए), (२) अर्थाथी (अर्थात् धनकामी दरिद्र) (३) जिज्ञानु (अर्थात् तत्त्वज्ञान चाहनेवाले); और (8) ज्ञानी ( अर्थात् आत्म तत्त्वज्ञ ) ॥ १६ ॥ उन-(रों)-मेंसे सदा मुझमें निष्ठा रखनेवाला (और) एक मात्र मुझमें ही भक्ति-युक्त (अर्थात् जो परमात्माके बिना किसी ४८ श्रोमागवद्गीता। । ये सब कि) स्था व H. Hal दूसरे पदार्थको न देखकर एक मात्र परमात्मा होमें आत्म सम- पण करता है वही ) श्रेष्ठ है; मैं ज्ञानियोंका बड़ा प्रिय हूँ क्योंकि जब वह अपनी आत्माको मुझसे अभिन्न जानता तब अपनी आत्मापर उसका जो प्रेम है, वह मुझपर ही घटित होता है), और वह भी मेरा प्रिय है ( क्योंकि उसकी आत्मा मुझसे एक हो गई है) ॥ १७॥ (फिर क्या शेष तीन मेरे प्रिय नहीं हैं? नहीं वे भी प्रिय हैं।) (चारों) हो उत्तम है; (पर विशेष इतना है, ज्ञानी ( मेरी) अात्माके स्वरूप हैं-मैं ( ऐसाही) समझता हूं; क्योंकि उस ज्ञानौने खबसे श्रेड गतिरूपी मुझेही आश्रय किया है (अर्थात् परमात्मा और जीवात्माको अभेद समझ- कर योगानुष्ठान करते करते मेरा शरणागत हुआ है; पर उन तीनोंको अभेदज्ञान न होने के कारण वे मुझे अपनी आत्माको तरह प्रिय नहीं जान सकते है; और वे भी मेरी आत्माके समान प्रिय नहों हो सकते हैं)॥ १८ ॥ अनेक जन्मोंके बाद ज्ञानी. ज्ञान प्राप्त होनेसे मेरी उपासना करते हैं ; (लो) “ये सबही (चराचर विश्व) वासुदेव ( अर्थात् प्रात्मा) है-इस प्रकार (ज्ञानयुक्त) वह महात्मा अति दुर्लभ ( पात्र ) हैं ॥ १६ ॥ उन उन कामनाओंसे ( अर्थात् इस लोक और परलोकके सुख-साधक एक एक विषयको कामनाके वामें) ज्ञान रहित लोग पूर्व जन्म के संस्कारानुसार उन उन नियमोंको अवलम्बन कर ( अर्थात् उपवासादि जो नियम है उनको पालन करते हुए) अन्य ( इन्द्र चन्द्र वायु वरुण आदि) देवतोंको (अपनी आत्मासे भिन्न मानते हुए ) पूजते हैं ॥ १०॥ (सो उनको आत्म ज्ञान प्राप्त नहीं होता है; ; पर च्योंकि वे इन्द्र चन्द्र आदि देवते 5A 4.

सातवां पध्याय। 86 मुझसे भिन्न नहीं हैं इस लिये) जो जो भक्त ( उनमेंसे देवता- रूपो मेरी) जिस जिस मूर्ति को श्रद्धाके साथ पूजनेको इच्छा करते हैं, ( उन उन भक्तोंको) उन उन-(मर्तियों के विषय )-में वैसी ही अचल भक्ति देता हूं॥२१॥ वह (भक्त) वैसी ही श्रद्धासे युक्त (होकर) उसी भांति उसकी ( अर्थात् मेरी उस उस उपाधिवाली अवस्थाकी) उपासना करता है और मुझसे विहित की हुई उन उन कामनाओंको ( अर्थात् कामनाओंके फलको) प्राप्त करता है॥ २२ ॥ पर उन अल्पबुद्धियोंका वह फल माश होनेवाला है; देवतोंके लिये यज्ञ करनेवाले (अन्तयुक्त) देवोंको पाते है, मेरे भक्त मुझे पाते है ( अर्थात् जो लोग इन्द्रादि देवतोंके पदोंको पाने की कामनासे यज्ञादि क्रिया करते वे उन्ही देवोंके पद पाते है ; पर उन पदोंका लय प्रलयकालमें वे मेरी भिन्न भिन्न उपाधियां सभामें लय हो जाती है ; उस समय एक मात्र ( परमात्मा ) मैं रहता हूं; सो इन्द्रादि उपाधियों को प्राप्त करना अनित्य है ; पर निष्काम होकर तथा परमात्मा और जीवात्माको अभिन्न जानकर सभामें आत्मसमर्पण करनेवाले मुझे प्राप्त करते है ; सो उनका नाश कभी नहीं होता है ) ॥ २३ ॥ अबुद्धि ( जन ) मेरे नित्य, सर्वोत्तम, प्रकाश करनेके अयोग्य परम भावको न जानकर सझे यक्ति भाग्युक्त मानते है ( अर्थात् मेरा वा आत्माका जो स्वरूप है, बह प्रकाशके अयोग्य है ; उस खरूपको कुछ विशेषण लग नहीं सकता है ; कर्ता, संहता, पालनकर्ता, प्रभु, स्त्री, पुरुष लौव, सुन्दर, कुमित आदि कोई विशेषण उसको घटित नहीं हो सकता है; क्योंकि जड़ वस्तु उपाधिहौके लिये ये सब .. ५ ११ ५. बोमडगवद्गीता। । ७. , स्था एक 15 म"F 0 विशेषण सम्भव हो सकते हैं पर मेरी वह अवस्था कतत्त्व, पालकत्त्व आदि गुणोंमे अतीत केवल चित वा चैतन्य है; जैसे बालमय बीरानमें जलका भ्रम होता है, वैसे ही इस चित्- खरूप परमात्माने भमसे हो अनन्त ब्रह्माण्ड दीख पड़से हैं पर अनुसन्धान करके देखनेसे जिस प्रकार जलका भ्रम पैदा करने- वाले वीरानमें जल नहीं मिलता है, सिर्फ वीरान ही वीरान देखने में आता है, वैसेही चित्-स्वरूप ब्रह्म को ज्ञान-चक्षुसे देखनेसे उसमें यह ब्रह्माण्ड दीख नहीं पड़ता है; जो कुछ मनुष्य, पशु, पेड़ आदि पहिले दीखते थे, वे ब्रह्म ही ब्रह्म दीखते हैं। वास्तवमें वही ब्रह्म ये सब ही वस्तु है और ये सब ही वस्तु वही ब्रह्म हैं ; पर इसी लिये ब्रह्मके खच्चे खरूपको बिना जाने इन सब वस्तुओंको ब्रह्म कहना बड़ी भूल है; क्योंकि जब कि जगत मिथ्या पदार्थ है, तब ब्रह्मका खरूप विना जाने इस मिथ्या जगतके भावको मनमें रखकर उसे ही ब्रह्म कहनेसे ब्रह्म भी जगतकी तरह मिथ्या पदार्थ हो जाता है। पर यदि ब्रह्म का भाव समझकर जगतको ब्रह्म कहा जावे तो वही ठीक है। इसलिये जो लोग परमात्माका स्वरूप बिना जाने इन्द्र, वरुण, राम, कृषा आदि देवताको परमात्मा कहते है वे लोग मूर्ख हैं ) ॥ २४॥ मैं योगमायासे आच्छादित ( हूं, इस हेतु ) सबके लिये प्रकाशित हू; ये मूर्खलोग जन्मरहित (तथा ) नित्य-स्वरूप मुझको नहीं जानते हैं। ( अर्थात् मेरी सायाके आछानसे जो लोग मोहित हैं, वे मेरी चित्-खरूप अवस्थाको नहीं जान सकते हैं। पर मेरे शरणागत होकर जो लोग मायाका अच्छादन हटा सके है, वही जानते हैं ) ॥ २५ ॥ ( पर ) हे अर्जुन ! ( इस योगमायासे मेरी दृष्टि कभी आच्छा- रो तह सातवां अध्याय। ५१ ( दित नहीं है; होती सो मेरा ज्ञान सदा एकमां रहता है) में अतीत वर्तमान और भविष्यत-( इन तीन काल )-वाले भूतों को जानता हूं; पर मुझे ( प्रायः ) कोई नहीं जानता है ॥ २६ ॥ हे परन्तप भारत! इम देह के प्राप्त होने पर सबभूत अनुराग और इंघ-घटित सुख दुःख अादिसे जन्मे हुए मोह हारा घेरे जाते हैं ( अर्थात् में सुखी हूँ मैं दु:खी हूं, इत्यादि भ्रमसे अन् बनकर आत्माको जान नहीं सकते हैं ) ॥ २७॥ पर जिन पुण्य करनेवाले जनोंका ( अर्थात् इस देहको धारण करने के बाद पुण्य कर्म करते करते जिनका) पाप नर हो गया है, वे सुख दुःखादिके द्वारा जन्मे हुए मोहसे मुक्त होकर युवती बनके मेरा भजन करते हैं ॥२८॥ बुफामा, स्टत्यु ( यादि दुःखोंको) न करने के लिये जो लोग मेरे शरणागत होकर संयत होते हैं, वे लोग परब्रह्म, सम्पूर्ण कम्म और अध्यात्मको जानते हैं ॥ २६ ॥ जो लोग मुझे अधिभूत, अधिदेव और अधि- यज्ञके साथ जानते हैं, वे युक्तचित्त ( जन ) ग्टत्यु कालमें भी मुझे जानते हैं ( अर्थात् उस समय भी मुझे नहीं भूलते इस लिये वफल मनोरथ भी होते हैं)॥ ३० ॥ हैं; आठवां अध्याय। अर्जुन बोले है, पुरुषोत्तम ! ( तुमने जिम ब्रह्मकी बात कही ) वह ब्रह्म क्या है? अध्यात्म-तत्त्व क्या है ? कम्म क्या है ? अधिभूत किसे कहते हैं ? और अधिदेव किसे कहा जाता है ? ॥ १॥ ( फिर ) अधियन क्या है ? क्या वह इस देहमें ५२ चौमड़गवहौता ५ रहता है या और कहीं ? ग्टत्यु कालमें संयतचित्त ( जनों )-के जानने योग्य तुम कैसे होते हो? ) ॥ २ ॥ श्रीभगवान बोले, ब्रह्म परम अक्षर ( अर्थात् शुद्धबुद्धि, अविनाशी, अद्वितीय, ( है ) ( और ) खभाव ( अर्थात् ब्रह्म में अगणित जीवोंका जो पृथक जीव भाव है, वह ) अध्यात्म है); भूतभावोड़वकर ( अर्थात् जीवोंको उत्पत्ति और वृद्धि करनेवाला ) विसर्ग ( अर्थात् यज्ञकी आहुति दान आदि अथवा धन दानादि क्रियाओंको कम्म कहा जाता है (अर्थात् ब्रह्म के असंख्य जीव भाव उत्पन्न करनेवाली विशेष क्रियायें अथवा सृषि यायार हो कम्म है ) ॥३॥ हे देहधारियों में प्रधान ! अक्षर भाव (अर्थात् प्राणीमात्रको अधिकार करके स्थित रहनेवाले देहादि पदार्थ) अधिभूत * ( हैं.); पुरुष ( अर्थात् सूर्य अग्नि जल वायु आका- शादिके आश्रय रूपी अर्थात् उनके अधिष्ठान स्वरूप जो चैतन्यांश है, वही) अधिदेवत है; ( और ) इस देहमें ( प्राणाग्निहोत्र আন্দি ঘুৰীৰ যমু আৰ অনিছীবাহি ৰাছী অনুঈ অধিষ্ঠান करनेवाला देवता ) मैं अधियज्ञ हूँ। ( सो हे अर्जुन ! अधि- यज्ञके रूपमें बाहर जौर तुम लोगों को देहोंमें भी हूं ॥ ४ ॥ अन्तकालमें भी मुझको स्मरण करते हुए चोला छोड़कर जो . * गुरुदेव शङ्कराचार्य ने “अधिभूत को उक्त याख्या की है पर कोई कोई ऐसा भी कहते हैं, कि जलका भ्रम पैदा करने- वाला बालमय वीरान जैसे उस भ्रमके जलका आश्रय है, वैसेही जीवदेहोंका भ्रम पैदा करनेवाला चैतन्य उन भ्रमकी जौवदेहोंका आश्रय है, यही जीवदेहका अाश्रय-रूपी चैतन्यांना लो जीवात्मासे भी भिन्न है, अधिभूत है।

पाठवां अध्याय ५ भाव , युद्ध करो गमन करता है ), इसमें सन्देह नहीं है, कि वह मेरा भाव प्राप्त करता है ( अर्थात् मुझमें लय होकर ब्रह्म बन जाता है) ॥ ५ ॥ जिन जिन भावोंको स्मरण करते हुए ( मनुष्य ) चोला छोड़ता है है, कौन्तेय ! (वह) सदा उस भावको सोचते रहने के कारण वही पाता है (अर्थात् स्टत्यसे पहिले जो कुछ सोचता है, स्ट यु के बाद वही पाता है ॥ ६॥ इस इस लिये ( तुम भी) सदा मुझे सरण करो; और ( अर्थात खधम्मका अनुष्ठान करो); ( इस प्रकार निष्काम भावसे स्वधम्म पालन करते हुए, मेरी चिन्ता, मग्न रहनेसे म्टत्यु कालमें भी मेरी हो चिन्ता करते हुए मरोगे ; ( खो उस समय) मुझमें ही तुम्हारा मन और बुद्धि अर्पित रहनेके सबसे नि:सन्देह मुझको ही पायोगे ॥ ७॥ हे पार्थ! अभ्यासरूप उपायसे और दुसरी ओर न जानेवाले चित्तसे प्रभामय परम पुरुषको चिन्ता करते करते ( तुम ) उन्हीको पा जाओ। ॥ ( तुमको जिस पुरुषको चिन्ता करनी चाहिचे, उनके लक्षण कहता हूं;) कवि ( अर्यात सब्बज्ञ ), पुराण ( अर्थात् अनादि ), अनुशासिता ( अर्थात् सम्पर्ण जगत् के नियन्ता ), सूक्ष्मसे भी सन्म, सम्य ण जगत्के) विधाता, अचिन्त्यरूप ( अर्थात् चिन्तामे जाननेके अयोग्य रूपवाले ), अन्धकारके पौके आदित्यवर्ण (अर्थात सूर्य जैसे जड़ किरणोंमे अन्धकार दूर करता है, वैसे ही अपने प्रकाशकी अवस्थामे ज्ञानरूप प्रकाश करनेवाले, ( पुरुषको ) जो न्टयुकालमें भक्ति-युक्त होकर अचल मनसे योगबल द्वारा प्राणों को भौंहोंके बीचमें भली भांति रखकर स्मरण करता है, वह उस दिय पुरुषको प्राप्त करता है । ६-१०॥ ( पर ईश्वरको स्मरण करने के विशेष नियम हैं, वह मनमाने नियमसे नहीं हो चौमहगवद्गीता । कर, व सकता है। ऐसा एक पद अर्थात् प्रणव है, जो ब्राको प्रतिमूर्ति स्वरूप होनेके कारण स्वयं ब्रह्मखरूप माना जाता है; इस लिये ) वेद जाननेवाले जिसे अविनाशी कहते हैं, अनुराग- रहित यति लोग (यात्म ज्ञान प्राप्त करने पर) जिसमें लवलीन हो जाते हैं, जिसको ( जानने की इच्छा करके गुरुकुलमें ब्रह्मा- चर्यका अनुष्ठान करते हैं, मैं तुमसे उस पद-(अर्थात् वाक्य )-को संक्षेपमें कहूंगा ॥ ११॥ जो सब हारोंको ( अर्थात् इन्द्रियोंको) संयमित मनको हृदयमें रुद्धकर, प्राणोंको मत्तकमें उठाकर ( अर्थात् स्थिरकर) आमाको योग-धारणामें स्थित होकर मुझको स्मरण करके--इख एकाक्षर (महामन्त्र)-को उच्चारण कर देहको त्याग करता है, वह परम गति (अर्थात् मोक्ष) पाता है। १२-१३ ॥ हे पार्थ! जो अनन्य-चित्त होकर (अर्थात् मनसे अन्य भावना इटाकर) नित्य सदा सुभे स्मरण करता है, उस नित्य-युक्त योगीके लिये मैं बहुत सुलभ (अर्थात् सइजमें प्राप्तिके योग्य ) हूं ॥ १४॥ महात्मा लोग मुझे पाकर भिर दुःखागार रूप अनित्य जन्म नहीं पाते हैं; ( क्योंकि वे ) परमा सिद्धि पा जाते हैं ॥ १५ ॥ ब्रह्मलोकसे लेकर सब ( भोगोंके ) लोक पुन: पुन: आवर्तनशील हैं ( अर्थात् उन्ह पाने से भी फिर भूलोकमें जन्म लेना पड़ता है) पर हे कौन्तेय ! मुझे पानेसे फिर जन्म नहीं होता हैं ॥ ४६ ॥ (ब्रह्म- लोकसे लेकर सब भोगोंके लोकोंको अनित्य कहनेका कारण यह है, कि उनकी उत्पत्ति और नाश है और वे एक नियमित कालतक स्थाई होते हैं; इसका योरा कहता हूं, सनो;-) हजार (दिय) युगवाला ब्रह्माका जो दिन (होता है) और हजार दिव) युगवाली ब्रह्माकी जो) रात्रि ( होती है)-(इसे, हे अर्जुन !

माहवां अध्याय क अर्थात् दो हजार दिनों में ब्रह्माकी एक रात और एक दिनके होनेको-जो लोग) जानते हैं, वे लोग ब्रह्माका दिन रात जानने वाले कहे जाते हैं ॥ १७ ॥ ( ब्रह्माका) दिन उपस्थित होने पर अयक्तसे ( अर्थात् उस नौदसे जागे हुए प्रजापतिसे ) सम्य यक्त (अर्थात् स्थावर सहित ये जङ्गम जगत् ) (फिर ) रचे जाते हैं। राति उपस्थित होने पर (ये सत्र) अव्यक्त रूपमें अर्थात् उन्हीमें फिर ) लय हो जाते हैं ; ( यह देनिक प्रलय है। इसके उपरान्त महाप्रलय भी है) ॥१८॥ हे पार्थ ! जितने प्राणी पूर्व कल्यमें थे, वे ये ही हैं) ये (सब) हो होकर অথ জ জ না জানি হীৰূহ) (জল্লাদী) আলি आनेसे लय हो जाते है; ( फिर ब्रह्माके ) दिन आनेसे अवण (अर्थात् उनके खिवाय दूसरे नहीं-याने वे ही) प्रकाशित होते है ॥ १६॥ पर उस (चराचरके कारण- रूपी ) अध्यक्तसे भी श्रेष्ठ ( अर्थात उसके भी कारणरूपी) मन बुद्धि इन्द्रियोंसे न जानने योग्य, अनादि जो एक भाव है, वह खम्य % भूतोंका (अर्थात् ब्रह्मकी उपाधि रूपी ब्रह्मादिसे लेकर स्तम्भ तकका) नाश होने पर भी नष्ट नहीं होता है ॥ १०॥ (जो) अव्यक्त ( अर्थात् मन बुद्धि आदिसे जानने के अयोग्य भाव ) अविनाशी कहा जाता है, वह परमा गति कहा गया है। जिसे पानेसे ( फिर ) लौटना नहीं पड़ता है, वह मेरा ही परम धाम है ( अर्थात् में ही परमागति हूं) ॥ २० ॥ हे पार्थ ! भूत ( अर्थात् यह अनन्त ब्रह्माण्ड ) जिसमें स्थित है, ये सब ( विश्व ) जिससे व्याप्त है, वह परम पुरुष अत्यन्त भत्तिसे हो पाने योग्य है ॥ २२ ॥ हे भरत-श्रेष्ठ। जिस ( जिस) कालमें ( अर्थात् कालरूप मार्ग में याने स्टत्युके अन्तमें ) जाकर सोमहगवहोता। - योगी लोग मोक्ष और अमोक्ष पाते है ( अर्थात् जन्मादिसे रहित होते हैं और फिर जन्म लेते हैं) उस (उस) कालको (अर्थात् कालरूप मार्गको) कहता हूँ ॥ २३ ॥ (जो लोग पहिले ) अग्निके अभिमानौ देवता, (आगे) ज्योतिके अभिमानौ देवता, (आगे) दिवाभिमानी देवता, (आगे) शुक्ल पक्षाभिमानी देवता, ( और अन्त को ) उत्तरायणके घड़मासाभिमानी देवतोंको आश्रय करके (अर्थात उन देवतोंके मार्गसे) चलते हैं, वे ब्रह्म जाननेवाले लोग ब्रह्मको पाते हैं ( अर्थात् फिर जन्म नहीं लेते हैं) ॥ २४ ॥ ( और जो लोग पहिले ) धूमाभिमानी देवता, देवता, (आगे) रात्राभिमानी देवता, (आगे) कृष्णपक्षाभिमानी देवता, (और अन्तको) दक्षिणायणके घड़माखाभिमानी देवतोंको आश्रय करते है ( अर्थात् पिटमार्गसे चलते है) वे योगी चन्द्रलोक पाकर (पृथ्वीमें ) फिर लौट आवे है ॥ २५ ॥ (प्रकाशमय होनेके लिये ) शुक्ल ( और अन्धकारमय होने के लिये ) कृष्ण- जगतकी ये दो गति सनातनसे चली आती हैं ; इन दोनोंमेंसे एकके हारा मोक्ष होता है ; और दूसरेके हारा फिर जन्म लेना पड़ता है ॥ २६ ॥ हे पार्थ । मोक्ष और जन्म दिलाने वाले इन दोनों मागों को जानने से कोई योगी मोहित नहीं होते है ( अर्थात् सुखको बुद्धि से स्वर्गादि फलको कामना नहीं करते है); सो हे अर्जुन ! तुम सदाके लिये योगी होओ ॥२७॥ वेद, यज्ञ, तपस्या, और दान से जो पुण्य फल ( होने की बात ) शास्त्रों में कथित है, मेरे कहे इस तत्त्वको जानकर योगी उन सबोंके अतीत हो जाते हैं और उस स्थान-( अर्थात् ब्रह्म)-को पाते हैं ॥२॥ MARAHINIONS ( বনানন नोवां अध्याय । श्री भगवान बोले, देव आदि दोषोंसे रहित तुमसे विज्ञानके साथ अति गुप्र ज्ञान कहूंगा ; जिसे जानकर ( तुम ) अशुभ ( अर्थात् अनन्त संसार-दुःख )-से तर जायोगे ॥ १॥ यह विद्या सब विद्याओंसे श्रेष्ठ, गुप्तसे भी गुप्त, परम पवित्र, उत्तम, प्रत्यक्ष ज्ञानदायक, धम्मसाधक, सुखसे करनेयोग्य और अक्षय फलदायी ( अर्थात् शान्तिसुख देनेको समर्थ) है ॥ २ ॥ हे परन्त य ! इस धर्मको श्रद्धा न करनेवाले पुरुष मुझे न पाकर म्रत्युसे याप्त संसार- मार्ग में फिरा करते हैं ॥ ३ ॥ अयक्तरूपी मैं इन सभ्य णे जगतको थापे हुए हूं' ( अर्थात् मन, बुद्धि, इन्द्रिय आदिसे जानने के अयोग्य मेरे चैतन्य-स्वरूपसे यह अनन्त जगत याप्त है); सर्वभूत ( चैतन्य स्वरूप ) मुझमें स्थित हैं : पर मैं ( गुण रहित क्रियारहित तथा धम्मरहित होने के कारण ) उन सबोंमें स्थित नहीं हूं। ४॥ पर ऐसा न समझना, कि यह अनन्त जगत मुभमें स्थित रहने होके कारण जल में मिली मिट्टीकी तरह एक बारही मुझमें लिपटे हुए हैं ; क्योंकि मैं निर्लिप्त पदार्थ हूं। पर पद्मके पत्र में जल रहने से जिस तरह जल उसमें लिप्त नहीं होता है, वैसेही मुझमें स्थित रहके भो ) भूत मुझमें स्थित नहीं हैं। मेरा ऐश्वरिक योग देखो ;- -मैं भूतधारक भूत-पालक हूं, तो भी भूतोंमें स्थित नहीं हूं ॥ ५ ॥ जानना, कि खर्बयापक (और) महान् वायु जिस प्रकार आकाशमें ( बिना मिले ) स्थित है, वैसे ही सब भूत (भी) मुझमें स्थित है ॥ ६॥ हे कौन्तय ! प्रलयकालमें सब भूत मेरी प्रति प्राप्त करते हैं ( अर्थात मेरी मायामें लय हो जाते हैं): तथा !

१३ ५८ श्रीमद्भगवहोता था ! फिर कल्यको आदिमें (अर्थात् प्रलयकाल अन्त होने पर) में ही (प्रकृतिके आश्रयस ईश्वर बनकर ) उनकी सृष्टि करता हूं ॥७॥ मैं अपनी प्रतिको आश्रय करके अवियाके वशीभूत इन प्राणि- योंको स्वभावके वश में होकर बार बार रचा करता हूं ॥८॥ हे धनञ्जय ! उन कम्मीं से अनुराग-रहित उदासीनकी तरह स्थित मुझको वे कम बांध नहीं सकते ॥ ६ ॥ मेरी अध्यक्षतास (अर्थात् सभी केवल साक्षी अथवा देखनेवालाखा अवलम्बन कर ) प्रकृति चराचर सहित जगतको प्रसव करती है; इसी हेतु, हे कोन्तय । जगत बार बार उत्पन्न होता है ॥ १० ॥ बुद्धि विगाड़नेवाली राक्षसी तथा आसुरी प्रकृतिको अवलम्बन करनेवाले, व्यर्थ ज्ञानवाले, बिगड़े चित्तवाले मूखलोग सुझ सबभूत महेश्वरका परम तत्त्व न जानकर (मुझ) मनुष्यदेहधारी मानके मेरी अवज्ञा करते हैं ॥ ११-१२॥ हैं पार्थ । दैवी प्रकृति-युक्त महात्मा लोग चित्त स्थिरकर मुझ भूतादि ( अर्थात् सम्पूर्ण जगतका) आदि कारण जानकर (और) अयय ( अर्थात् सब इन्द्रियोंसे जानने के अयोग्य ) मानकर ( मेरी ) उपासना करते है ॥ १३ ॥ (कोई कोई) स्तुति मन्त्रादिसे सदा कीर्तन करके, (कोई कोई ) हा नियम धारण कर प्रयत्न करके, ( कोई कोई ) भक्ति के साथ प्रणाम करके, कोई कोई नित्ययुक्त हो करके मेरौ उपासना करते है ॥ १४ ॥ दूसरे कोई कोई ज्ञान यज्ञसे (अर्थात् जीवात्मा और परमामाके अभेद ज्ञानमे ) पूजकर मेरी उपासना करते al MAIN * वास्तवमें यहां उपासनासे और कुछ मतलब नहीं है, जीवात्मा और परमात्माको अभेद जाननेको चेटा अथवा समाधि हो उक्त ज्ञानियोंकी उपासना है।

नौवां अध्याय। ५८ , . हैं; उनमेंसे कोई कोई अभेद भावनासे, ( कोई कोई ) पृथक भावसे ( अर्थात् सूर्य चन्द्र आदि खरूपमें स्थित जानकर, अथवा "मैं दास हूँ, भगवान प्रभु हैं", ऐसी भावनाके साथ), (कोई कोई) सात्मक मेरी और भी कितनेही भावोंसे उपासना करते हैं ॥ १५ ॥ ( पर मेरा तत्त्व जानकर जिस किसी भावनासे मेरी उपासना की जावे, उसीसे मेरी उपासना होती है और भ्रमयुक्त दृधिसे उपासना करनेसे केवल उस आकार होको याने जिस चन्द्र सूर्य आदि आकारोंकी उपासना की जाती है उसकी ही उपासना होती है ; क्योंकि मैं ही सर्वस्वरूप हूं ) मैं ही अग्निष्टोमादि वेदोक्त यज्ञ हूं, मैं ही स्मृतियोंमें यक्त पञ्चयज्ञ हूं, मैं ही पितरों के अर्थ श्राहादि हूं। मैंही ओघधियोंसे जन्मा हुआ अन्न हूं, मैं ही मन्त्र हूं, मैं ही होमादि साध- नका एत हूं, मैं ही अग्नि और मैं हो होम हूं॥ १६ ॥ मैं ही इस जगतका पिता, माता, धाता (अर्थात् कम्म फलका विधान करनेवाला) हूं; ( में ही एक मात्र ) जानने योग्य, पवित्र ( अर्थात शोधन करनेवाले चान्द्रायणादि बत), ओंकार, ऋक, साम और यजुर्वेद हूं ॥ १७ ॥ मैं ही इस जगत्को गति, भत्ता ( अर्थात् पोषण कर्ता), प्रभु ( अर्थात् नियन्ता), साक्षी ( अर्थात् शुभ और अशुभका देखनेवाला), निवास ( अर्थात् आश्रय ), शरण ( अर्थात् रक्षक ), सुद्धत ( अर्थात् हित कत्ता) प्रभव ( अर्थात् उत्पत्तिका स्थान), स्थान ( अर्थात् आधार), निधान ( अर्थात् लयका स्थान ), बीज (अर्थात् कारण) और अअय ( अर्थात् अविनाशी) हूं ॥१८॥ हे अर्जुन ! मैं ही सूर्यके रूपसे ताप ( अर्थात् गौ) देता हूं, मैं ( बरसातमें ) जल सरलाता हूं, और ( अन्य ऋतुओंमें ) १२ श्रीमद्भगवहौता। । व प्रा जल को खींच लेता हूं, मैं ही अम्टत ( अर्थात् जीवन ) हूँ, ( मैं हो) ग्टत्यु हूं, (मैं हा ) सत् ( अर्थात् स्थल), और (मैं हो) ० सत् ( अर्थात् सूक्ष्म) हूँ ॥ १६ ॥ तीनों वेदों में पारङ्गत परिहत लोग यज्ञोंसे मेरी पूजा कर यज्ञोष सोमको पान करके निव्याय होकर ( कामनाके वश ) वर्गकी गति प्रार्थना करते है। वे ( अपने ) पुण्योंके फलरूपी इन्द्रलोक प्राप्तकर स्वर्गमें देवतोंके उत्तम भोगोंको भोगोंते है ॥२०॥ (पर वे भोग चिर- स्थाई नहीं होते ) वे लोग उस विशाल स्वर्गलोक-( के सुखोंको) भोगकर पुण्य के क्षय होने पर फिर मतलोकमें प्रवेश करते ( अर्थात् फिर जन्म लेते हैं ) और फिर कामनाके वशमें होकर बैदिक कम्पोंको करते हुए संसारमें जाया आया करते हैं ( अर्थात् जन्म स्टत्युक मार्गमें ही पड़े रहते हैं ) ॥ २१ ॥ ( पर निष्काम भावसे वेद विहित कम्मर्मीका अनुष्ठान करनेसे मुक्ति मिल जाती है। जो लोग अनन्य-भावसे (अर्थात् जीवात्माके साथ परमात्माको एक जानकर ) मेरो चिन्ता करके उपासना करते हैं, उन नित्याभियुक्तोंके (अर्थात् सर्व प्रकारसे मत्वरायण (जनोंके ) योगत्तेमको । ( अर्थात् समाधिका अनुष्ठान और उसकी रक्षा याने मोक्षको) में बहन करता हूं ॥ २२ ॥ हे कौन्तेय ! श्रद्धायुक्त और भक्त होकर जो लोग अन्य देवतोंकी उपासना करते हैं, वे भी अविधिपूर्वक (अर्थात मोह पाने योग्य विधिके बिना) मेरी ही उपासना करते हैं ( अर्थात् जो लोग कामनायुक्त होकर यज्ञानुष्ठान करने में इन्द्रादि देवतोंको परमात्मासे भिन्न अनुभव करते हुए श्रद्धा भक्ति के साथ पूजते हैं, वास्तवमें वे मेरी ही उपासना करते हैं ; क्योंकि मेरे सिवाय इस अनन्त विश्वमें कुछ दूसरा पदार्थ है ही 7 नौवां अध्याय। div नहीं। पर ऐसे तत्त्वज्ञान के साथ वह पूजा नहीं होती; "एक अद्वितीय आत्मा ही सभ्य पदार्थ है, उसके सिवाय कोई पदार्थ नहीं है ; मैं जिस इन्द्रकी पूजा करता हूं वह परमात्माकी एक उपाधिमान है अर्थात् इस पूजासे उस परमात्मा होकी उपासना करता हूँ"--इस प्रकार ज्ञानके साथ उक्त यज्ञ करनेवालोंकी पूजा नहीं होती है---प्रभेद केवल इतना ही है)॥२३॥ क्योंकि मैं सब यज्ञों का भोक्ता और प्रभु ( अर्थात् खामौ और फलदाता) हूं; पर वे लोग मुझे ठीक ठीक नहीं जानते हैं, इस लिये पलटकर जन्म लेते है ॥ २५ ॥ देवोंको पूजा करनेवाले देव-लोक प्राप्त करते है ( श्राद्धादि क्रियाओंसे) पितरोंको पूजनेवाले पितर-लोक प्राप्त करते हैं; (विणायक आदि) भूतोंके (अर्थात गणों के ) पूजनेवाले भूत-लोक (अर्थात् गणलोक ) प्राप्त करते हैं; और मेरी ( अर्थात् परमात्माकी) उपासना करनेवाले मुझे ही ( अर्थात् परमात्माको हो) प्राप्त करते हैं ॥ २५ ॥ जो मुझे भक्ति के साथ पत्र, फूल, फल और जल देते हैं, मैं उस शुद्ध-चित्त निष्काम भक्त के भक्ति-पूर्वक दिये हुए पत्र, फूल आदिको लेता हूं ॥ २६ ॥ ॥ २६ ॥ हे कौन्तेय ! हे कौन्तेय ! जो कुछ करते हो, जो कुछ खाते हो, जो कुछ हवन करते हो, जो कुछ तय करते हो, वह सब मुभाको देना ॥ २७ ॥ ऐसा करनेसे कम्मसे उपजनेवाले शुभ और अशुभ फलोंसे (अर्थात् उनसे आनेवाले अर बन्धनसे ) मुक्त हो जायोगे; मुक्त होकर सन्यास योगके हारा युक्त होकर ( संसारके दु:खोंसे पार पाकर) सुझको यायोगे ॥ २८॥ ( पर ऐसा न समझना, कि मैं सन्तोषके वशमें होकर भक्तोंको यह पल देता है और असन्तोषके वशमैं होकर अभक्तों को ऐसा फल नहीं देता हूँ, क्योंकि ) सर्वभूतोंके थोमद्भगवद्गोता। था व al समान ( अर्थात् समदर्शी हूं); मो ( कोई भी) मेरा इंघका (पान) अथवा प्रिय नहीं है , पर भक्ति के साथ ( पूर्वोक्त रूपसे) जो लोग मेरी उपासना करते है, वे (उस क्रियाको भक्ति के सहारे हो) मुझमें रहते हैं और ( उनके मुझसे अभिन्न हो जानेके सबबसे ) में भी उनमें रहता हूँ ॥२६॥ बहुत दुराचारी ( जन ) भी ( अर्थात् पहिले दुराचारी रहके भी पीछे जो) अनन्य भाक होकर ( अर्थात् परमात्मा और जीवात्माको एक जानकर ) मेरी उपासना करता है, वह खाधु समझा जाता है; क्योंकि वह सम्पूर्ण रूपसे अवखित है ( अर्थात् सत्य निश्चय युक्त हो गया है)॥३०॥ वह बच्ची रीतिपर मेरी उपासना कर सके, तो उन बाहरी दुराचारियोंको छोड़ कर) शीत्र धर्मात्मा बन जाता है ( और क्रमश:) शान्ति प्राप्त करता है; हे कौन्तेय ! तुम निश्चय जानना, कि मेरा भक्त ( कभी) नछु, नहीं होता है ॥ ३१ ॥ हे पार्थ ! जो पापयोनिस्वरूप ( अर्थात् कुजब्मवाले ) हैं ( अथवा ) स्त्री, वैश्य तथा शूद्र है, वे भी मुझे आश्रय करके परम गति प्राप्त करते हैं ॥ ३२ ॥ सो मेरे भक्त पुण्यशील ब्राह्मण तथा राज-ऋधियोंकी क्या बात है? लिये तुम भी इस अनित्य तथा व्यसुखदाई मनुष्य खोकको पाकर (इसमें न फंसके) मेरी उपमना करो उपखना क्योंकर करोगे, खो कहता हूं, सुनो) तुम सदा सुझमें मन लगाये रहो), मेरा भक्त होच्यो, मेरी पूजामें मग्न (होमो) मुझे नमस्कार करो ; और इस प्रकार मेरे प्रेमी होनेसे मुझे पायोगे ॥ ३४॥ ( मेरी DHADRAar दसवां अध्याय । श्रीभगवान बोले,-हे महाभुज । सुभासे फिर तत्त्वक दूसरे) वाक्य सुनो, जोकि ( मेरी बातों को सुनकर) प्रसन्न होनेवालये तुमसे ( तुम्हारे) हितके लिये कहता हूं ॥१॥ न देवता लोग, न महधि लोग मेरी उत्पत्ति-(की बात) जानते है ; क्योंकि ( मेरी उत्पत्ति नहीं है;) में देवता और ऋषियों को सर्व प्रकारसे आदि हूँ (अर्थात् मैं उनसे भी पहिले सबका कारण स्वरूप होकर स्थित था) ॥ २ ॥ जो मुझे अनादि, जन्म रहित तथा सब लोकोंका महान् ईश्वर जानते हैं, वह मनुष्य लोकमें मोहसे रहित होकर सब पापोंस सक्त हो जाते हैं ॥३॥ हे धनञ्जय। बुद्धि, ज्ञान, अमोइ, क्षमा, सत्य, दम ( अर्थात् इन्द्रि- योका दमन ), शम ( अर्थात् चित्तका संयम). तुख, दुःख, उत्पत्ति, विनाश, भय, अभय, अहिंसा, समडधि, प्रसन्नता, तपस्या, दान, यश, अयश-घे सब प्राणियोंके भिन्न भिन्न भाव मुझमे ही उपजते हैं ( अर्थात् इन्हें वे अपने अपने कर्मों के अनुसार मुझसे ही प्राप्त करते हैं)॥ ४॥ ५ ॥ पूर्वकालके (स्टगु आदि) सात महा ऋधि और सावर्ण आदि ) चार मनु जिनकी से लोक प्रजा हैं ( अर्थात जिनसे इन स्थावर जङ्गमादि प्राणी रचे गये हैं) मेरे भाव युक्त ( होकर ) मेरी इच्छामे जन्मे थे ॥ ६ ॥ जो तत्त्व- ज्ञानसे मेरी यह विभूति ( अर्थात् विस्तार) तथा योग ( अर्थात योगका ऐश्वर्य, सामर्थ बन जतादि) जानते हैं, वह विचलित न होनेवाले यात्म-ज्ञान-स्वरूप योग में युक्त हो सकते हैं, इसमें ( कुछ भी) मन्देह नहीं है ॥ ८॥ नित्य शुद्ध बुद्ध मुक्त नेतन्य रूपी) में इस अनन्याश इन तक, इतनका नाम ( १२ थोमड़गवद्गीता। ७ या का व (ह) और मुझसे ही सब प्रवर्तित होते हैं ( अर्थात् यह ब्रह्माण्ड रक्षित होते हैं, बदले जाते हैं, तथा नष्ट होते हैं) ऐसा जान कर ( वे) पण्डित लोग भाव-धुक्त होके अर्थात् परमार्थ तत्त्वमें मग्न होके ) मेरी उपासना करते हैं वे चित्त और प्राणों को मुझमें अर्पण करके यापसमें मेरा तत्त्व स्वदा कीर्तन करने में प्रसन्न रहते है और परम शान्ति प्राप्त करते है॥ ॥ इस प्रकार प्रीति के साथ उपासना-युक्त जनोंको मैं बुद्धि-योग देता है जिससे वे मुझ प्राप्त करते हैं॥ १० ॥ अनुग्रहके वश उनकी बुद्धि-वृत्तिमें स्थित होकर में ज्ञान-रूपी दीपकसे अज्ञा- नके अन्धकारका नाश करता हूं ॥ ११ ॥ अर्जुन बोले, तुम परम ब्रह्म, परम प्राश्रय और परम पवित्र हो ; देव-ऋघि नारद अखित, वेद व्यास आदि खम्यूर्ण ऋषि तुमको नित्य पुरुष, दिव्य, आदि देव, अज, विभु ( अर्थात् यापक), कहते हैं ॥ १२-१३ ॥ हे केशव ! तुम मुझसे जो कुछ कहते हो, वह सब मुझे सत्य जान पड़ते हैं। हे भगवन् ! तुम्हारे आविर्भावके कारण (अर्थात् देवतोंपर कृपा और दैत्यों अकया) देवता और देत्य भी नहीं जानते हैं ॥ १४ ॥ हे पुरुषोत्तम, हे भूत ! हे देवोंके देव, हे जग- तके पिता ! तुम स्वयं ही आपसे आप अपने को जानते हो ॥ १५॥ तुम जिन विभूतियोंसे इन लोकोंको यायकर स्थित हो, अपनी उन सब याश्चर्य आत्म-विभूतियों को बिना शेष रखके ( सझसे ) कहो ॥१६॥ हे योगी! मदा किन प्रकार चिन्ता करके तुम्हे जान सकंगा ; हे भगवन् ! किम किस पदार्थ में मुझे तुम्हारी चिन्ता करनी होगी ? ॥ १७॥ हे जनाईन ! विस्तारके साथ अपने योग और विभूतिको फिरसे कहो। तुम्हारी अनन्त रूपी बातोंको सुन कर मेरा मन नहीं भरता है ॥ १८ ॥ भगवान बोले, हे !

दहावा याचा । कुरुओंमें प्रधान । मैं अपनी प्रधान दिय आत्मविभूतियों को तुमसे कहता हूं। मेरी विभूतियां बहुत है. उनका पार नहीं है ॥ १॥हे गुड़ामा ! मैं सब भूतोंके हृदयमें स्थित परमात्मा हूँ, और में सर्व भूतोंकी आदि, मध्य और अन्त हूं ( अर्थात् सब प्राणियोंके जन्म, स्थिति और स्टयुका कारण हूँ ) ॥ २० ॥ मैं बारह सूर्यों में विध्या हूं, ज्योतिवालोंमें किरनवाले रवि हूं,मरुतगण में मरीचि हूं, और नक्षत्रों में शशि हू॥२१॥ मैं वेदों साम, देवतोंमें इन्द्र, इन्द्रियों में मन, और भूतोंमें चैतन्य हूं। २२॥ मैं रुद्रोंमें शङ्कर, यज्ञ और राक्षसों में अवेर, वसुओंमें यावक, और पर्वतों में सुमेरु हूं ॥ २३ ॥ हे पार्थ ! पुरोहितोंमें तुम मुझे মুছনি জালা; নথা যন্ত্রাঙ্খী ঈ জীব হি জয়ী मैं समुद्र हूँ ॥ २४ ॥ महाऋषियोंमें मैं गु, वाक्योंने मैं ओंकार यज्ञोंमें जाम और यज्ञ, और स्थावरोंमें मैं हिमालय हूं ॥ २५ ॥ वृक्षों में मैं पोपल, देव ऋषियों में मैं नारद, गन्धों में मैं चित्ररथ, और सिद्धोंमें मैं कपिल मुनि हूं॥ २६ ॥ में घोड़ोंमें अन्टतके साथ समुद्र मथनसे उठा हुआ अ त उच्चैःश्रवा, गजेन्द्रों में ऐरावत और नरों में नरनाथ हूं ॥२७ ॥ मैं अस्खोंमें वज़, गौओंमें कामधेनु, प्रजाको उत्पत्तिो कारणरूपी कन्दपे, और सौ बासुकि हूँ॥२८॥ नागोंमें मैं अनन्त, जल में चरनेवालोंमें में वरुण, पितरों में में अजमा, नियम करनेवालोंमें में यमराज हूँ॥२६॥ देयोंमें मैं प्रशाद, गिननेवालों में मैं काल, पशुयों में मैं पशु- राज सिंह,और पत्तियों में मैं विनता-पुत्र गरुड़ हूं ॥३०॥ वेगवालों में में पवन, अस्खधारियों में में राम, मत्सों में में में गङ्गा हूं ॥३१॥ हे ग्रचुन ! हरिकी आदि, अन्त और मध्यमें मैं हूं; विद्याओं में में अध्यात्म विद्या, और बादियों में (अर्थात् तत्त्व- मगर, और सोतों में ११ चौमहगबहीवा। मैं जय, मैं व निरूपणके अर्थ विचार करनेवालोंमें ) मैं बाद हूँ॥ ३२ ॥ अक्ष- रोमें मैं बहू', समासों में मैं इन्द ढूं, म प्रवाहरूपी अमन्तकाल हूं, और कम्म फल देनेवालोंमें मैं विश्वतोमुख विधाता हूं ॥ ३३ ॥ सवका नाश करनेवालो न्टब्बु मैं हूं, भविष्य कल्पके जीवोंका उड्नव भी मैं हूं, नारियोंमें मैं, श्री, कोर्ति, वाणी स्मृति, मेधा, धृति और क्षमा हूँ॥३४॥ सामवेदमें में वृहत् साम हूँ, छन्दोंमें मैं गायत्री हूं, मासों में मैं मार्गशीर्घ हूं, और ऋतुओंमें मैं वसन्त हूं ॥३५॥ वञ्चना करनेवालों में मैं दूत हूं और वेजखौका तेज हूं; उद्यम,और मैं सात्त्विकोंका सत्त्व हूं।३६॥ वृधिवंशियोंमें मैं वासुदेव, पाण्डवों में मैं धनमय,मुनियोंमें मैं याख,और कवियों में शुक्रचार्य हूं ॥ ३७॥ मैं दमन करनेवालोंका दह हूं, जौत चाहनेवालोंकी नीति हूं, गुप्त विषयोंका मौन भाव हूं, और ज्ञानियों का ज्ञान हूं ॥३॥हे अर्जुन ! मैं भूतोंका बीज और पर तथा अचरोंमें ऐसा कोई भी पदार्थ नहीं है, जो सझसे खतन्त्रताके साथ विदामान हो । ३६॥हे परन्तप! अपनी दिय विभूतियों को मैंने संक्षेपमैं कहा ॥ ३० ॥ ऐश्वर्ययुक्त श्री, प्रभाव, बल आदि गुणों से युक्त होने के कारण जो सब वस्तु श्रेष्ठ है, उन सबोंको ही मेरे तेजके अंशसे उपजे हुए जानना ॥ ३१ ॥ हे अर्जुन ! मेरी इन सब विभूतियोंको तुम्हे पृथक् रूपसे जाननेका प्रयोजन नहीं है, क्योंकि मैं एक अंशसे इस जगतको धारण करके स्थित हूं॥ ४२ ॥ मैं बु -- ग्यारहवां अध्याय। ! -- बन बोले, (हे कच्च!) मुझपर कृपा करके आत्म और अनात्म सम्बन्धी जो जो वचन तुमने कहे, उनसे मेरा मोह कट गया॥हे पनपत्रनेन। तुमसे भूतोंकी उत्पत्ति लय,और तुम्हारा अक्षय माहात्मा विस्तृत रूपसे सुना ॥२॥ हे परमेश्वर ! तुमने अपने रूपका जैसा वर्णन किया, तुम्हारे उख ऐश्वरिक रूपको मैं देखा चाहता हूं॥३॥ हे प्रभु ! यदि सझे उसे देखनेको समर्थ समझो, तो (हे योगेश्वर!) अपने उख अद्यय परमात्म रूपको दिखाओ॥ ४॥ भगवान बोले, हे पार्थ ! मेरे अनेक प्रकारके आकार, खेकड़ों बहनों बहुवेरी भांतिके दिय रूपको देखो ॥५॥ हे भारत ! मेरी देहमें आदित्यगण, वसुगण, रुद्रगण दोनों अश्विनीकुमार, मरुत समूह और पहिले किसीके न देखे हुए अनेक प्रकारके अति आश्चर्यरूप देखो।६॥ हे गुड़ाकेश ! मेरी देहमें स्थित चर और अचर युक्त जगत् तथा अन्य जो कुछ तुम्हे देखने की इच्छा हो, वह सब देखो॥ ७॥ पर तुम अपनी (चमड़ेको) आखोंसे मुझे देखनेको समर्थ न होगे, मैं तुमको दिय ( अर्थात् ज्ञान ) चच देता हूं, उससे मेरा ऐश्वरिक योग देखो। ॥ समय बोले, हे राजन् (पृतराष्ट्र)! महान् योगेश्वर हरिने इतना कहकर अपना परम ऐशिक रूप बर्जुनको दिखाया। अनेक मुख, अनेक नयन, बहुविध अपूर्व दर्शन दिय अलङ्कारोंसे सुशोभित दिय अस्वधारी (रूप अर्जुनको दिखाया) ॥ १०॥ और वखसे सुहावने १७ ६८ ही मागवतोखा प्रकारमे व दिथ गन्ध স্থা জয় प्रकाशपूरित अनन्त, खवका सुखदाई ( रूप अर्जुनको रूप अर्जुनको दिखाया )॥ ११ ॥ यदि आकाश महलमें सहस सूर्यों का प्रकाश एक बारही उदय हो तो उस विशप महापुरुषको तेजोराशिसे कुछ कुछ तुलना हो सकती है ॥ १२ ॥ तव अर्जुनने उख देवताको देह में अनेक प्रकारसे बंटे हुए एकल स्थित सभ्य या जगत्को देखा। १३ ॥ उक्त रूपको देखने के बाद धनञ्जयने आश्चर्य युक्त होकर रोमाञ्चित शरीर में दोनो हाथ जोड़कर खिर नायके प्रणामकर कहा ॥ १४ ॥ अर्जुन बोलो हे देन! तुमधारी देशमें खम्य या देवता ( जरायुज, अण्डज लोहन, उडिद आदि) सम्पूर्ण भूत, पद्मासनमें बैठे हुए भगवान ब्रह्मा, दिद्य ऋषि और दिव (वासकि आदि) उरगोंको मैं देखता हूं ॥१५॥ हे विश्वरूप वाले विश्वेश्वर ! अनेक भुजा, अनेक उदर अनेक सुख और नेत्रयुत्ता तुम्हारा अनन्त रूप देखता हूं; पर इसकी आदि, मध्य और अन्त दौख नहीं पड़ते हैं । १६ ॥ तुमको किरीटी, गदा और चक्र- धारी तेजोमय सर्वत्र प्रकाशमान जलती अग्नि और सूर्यके तेजके समान, देखनेके अयोग्य, उपमा-रहित ( इत्यादि रूप) देखता हूं ॥ १७ ॥ तुमको अक्षय परब्रह, ( मोच चाहनेवालोंके लिये) जानने योग्य, इस जगल के एकमात्र याय, नित्य, खना- तन, कम्मों के पालनेवाले और सनातन पुरुष समझता हूं ॥ १८ ॥ तुम उत्पत्ति, स्थिति और लय रहित हो, अनन्त बीर्य और अनन्त भुजावाले हो ; चन्द्र और सूर्य के समान नेत्रवाले हो; जलती अग्निके समान मुखवाले हो और तुम सब तेजों के प्रभावसे इस विश्वको तपाते हो-यह मैं देख रहा ह ॥ १६ ॥ हे महात्मा ! तुम अकेले दालोक, पृथ्वी और आकाश तथा सब दिशाओं में ग्याहरवा अध्याय। याप्त होकर स्थित हो, तुम्हारा ऐसा भयावना अङ्गत रूप देखकर तीनों भुवन व्यथा पा रहे हैं ॥ २०॥ ये खब देवते भय पाकर तुम्हारी शरण ले रहे है, और कोई कोई दूरहीसे मेरी रक्षा करो, मेरी रक्षा करो" कहते हुए दोनो हाथ जोड़कर प्रार्थना कर रहे हैं; महा ऋषि और खिद्धलोग स्वस्ति कहकर बहुत प्रकारके स्तुति बचनोंसे तुम्हारी स्तुति कर रहे हैं ॥ २१॥ रुद्र, आदित्य, बसु, साध्य, विश्वदेव, अश्विनीकुमार, मरत, पितर, गन्धर्व, यक्ष, लासुर और सिद्ध-सबलोग आश्चर्य मानकर तुमको देख रहे हैं ॥ २२ ॥ महाभुज ! सबलोग तुम्हारे अनेख मुख, नेत्र, अनेक उदर, जाङ्घ और पैरयुक्त तया बहुत दांत वाले कराल आकारको देखकर जिस प्रकार भय खा गये हैं, मैं भी वैसाही डर गया हूं ॥ २३ ॥ हे विष्णु ! तुम्हारे आकाशको कुनेवाले प्रकाश-युक्त अनेक वर्णवाले, खुले मुख और जलते हुए विशाल नेत्रयुक्त रूपको देखकर मेरा हृदय बहुत चञ्चल हुछा है। मैं किसी प्रकार धीरज धर नहीं सकता ॥ २४ ॥ हे देवेश ! तुम्हारे कालानिके समान दांतयुक्त कराल मुख-मण्डलको देखकर मुझे दिशाओंका भ्रम हो रहा है, किसी प्रकार सुख प्राप्त नहीं कर सकता हूं; हे जगन्निवास ! तुम प्रसन्न होयो ॥ २५ ॥ टूबरे रोजोंके साथ धृतराष्ट्रके पुत्र और भीन, द्रोण, कर्ण, तथा हमारे प्रधान योद्धे तुम्हारे विकट दांतयुक्त भयावने सुखमें बड़े वेगसे घुस रहे है, कोई तुम्हारे दांतों को जोड़में फंसा हुआ है, किलीका खिर चूर चूर हो गया है ॥२६-२७ ॥ जैसे नदियोंका प्रबाह स्वमुद्रकी ओर दौड़ कर उसमें घुस जाता है वैसे हो ये नर-बौर लोग तमुहारे सब प्रकार से जलते हुए मुख्वमें घौमहगवहौता। व al धुम रहे हैं ॥ २८॥ फतीङ्ग जिस प्रकार बड़े बेगसे नाशके अर्थ जलती अग्निमें घुसते हैं वैसे ही ये सब मनुष्य वेग पूर्वक नाशके लिये तुम्हारे मुखमें घुसते हैं ॥ २३ हे विष्णु ! तुम जलते हुए मुखको विस्तत बारके चारो ओर सब लोगोंको ग्रल रहे हो; तुम्हारा तीन प्रकाश तेजके द्वारा विश संसारमें याप्त और तीव्र होकर ( लोगोंको) तपा रहा है ॥ ३० ॥ हे देवेश मुझसे कहो, उग्र रूपी तुम कौन हो; तुमको नमस्कार करता हूं; तुम प्रसन्न होनो ; ( किम लिये ऐसे कार्य में ) तुम्हारी प्रवृत्ति (हुई, मो मैं ) नहीं जानता; तुम यादि पुरुष हो; तुम्हे विशेष रूपसे जाननेको मुझे इच्छा हो रही है ॥ ३१ ॥ भगवान बोले, लोकोंको क्षय करनेवाला भयावना काल हूं, इस समय लोकोंको नाश करनेमें प्रवृत्त हुआ हूँ; अलग अलग सेनाओं में स्थित योद्धोंमें तुम्हारे अतिरिक्त कोई जीता नहीं रहेगा ॥ ३२ ॥ मो युद्ध के लिये उटो, या प्राप्त करो, शटुओं को जीतकर बड़े राज्यको भोग करो; मैंने पहिले ही इन लोगोंको मार रखा है; हे मयसाची (अर्थात् दोनो हाथोंसे मान वाण छोड़नेवाले अर्जुन !) तुम निमित्त मात्र होयो॥ ३३ ॥ द्रोण, मीन, जयद्रथ और कर्ण आदि दूसरे बोड्ढे लोग जब मुझसे मारे गये हैं, तब इनको मारने में तुम दुःखी मत हो ; युद्ध में प्रवृत्त होओ ; शत्र ओंकी जीत सकोगे ॥ ३४ ॥ सञ्जय ( धृतराष्ट्रसे) बोले, किरीटी ( अर्थात अर्जुन) केशवके ये वचन सुनकर मौत कास्थित होकर सिर नायके दोनों हाथों को जोड़ कर गहर स्वरसे फिर कहने लगे ॥ ३५ ॥ अर्जुन बोले, हे हृषीकेा । तुम्हारी बड़ाई कहने में जगत प्रसन्न और प्रेम युक्त होता है, राक्षम भय खाकर हशो दिशाओं में भागने है और मिह पुश प्रणाम करते है--- लीक हो शारहवा अध्याय । सलिन् ! प्रयाम करता हूं, हैं ॥ ३६ ॥ हे अनन्त ! हे देवा ! हे जगन्निवास। हे महात्मा ! पहिले कहे हुए खिद्ध पुरुष तुम्हे प्रणाम क्यों न करें? क्योंकि तुम ब्रह्माके भी आदि कर्ता हो और उससे भी बहुत बड़े तुम सत्, ( अर्थात् यक्त ) तथा असत् ( अर्थात् अयक्त) हो; और इन दोनों के मूल कारण रूपी जो परब्रह्म है वह भी तुम्ही हो ॥३७॥ हे अनन्तखरूप ! तुम आदि देव हो, सनातन पुरुष हो और तुम्ही इस विश्वके एकमाल कारण हो ; तुम जानने वाले हो, तुम जानने के योग्य हो, तुम परम धाम हो, तुमही विन्धमें सर्वत्र विदामान हो॥ ३८॥ वायु, यमराज, वायु, यमराज, अनिदेव, वरुण, चन्द्र, प्रजापति और प्रपितामह ब्रह्मा खबहो तुम हो; खो हे देव! मैं तुमको सहसोंबार प्रणाम करता प्रणाम करता हूं। ३ ॥ मैं तुम्हारे सामने तुम्हारे पीके प्रणाम करता हूं, और तुम्हारी चारो ओर प्रणाम करता हूँ'; तुम अखन्भव बौर्यवाले और अपरिमिति पराक्रमवाखे हो, तुम लम्य ण जगतमें व्याप्त हो, इस लिये तुम सवस्वरूप हो ॥ ४० ॥ हे अच्चत! तुम्हारी यह महिमा बिना जाने भ्रम अथवा प्रेमके कारण तुमको लखा मानकर हे “कमा ! हे यादव ! इत्यादि जो वचन मैंने कहे हैं, और तुम्हारे अकेले रहने के समय अथवा मित्रों के सामने बिहार करते, सोते, बैठते अथवा भोजन करते समय हंसीके लिये ( तुम्हारे समान चिन्तातीत शक्तिवालेको) जो तिरस्कार किये हैं उनके लिये तुम्हे मेरी क्षमा करनी होगी ॥ ४१-४२ ॥ हे उपमा-रहित प्रभावयुक्त ! और अचर सम्म र्ण जगतके पिता, पूज्य और गुरूसे भी श्रेष हो; निसोक भरमें तुम्हारे समान कोई नहीं है; इसलिये तुम चर बीमहगवहोता। - अलङ्गत तद तुमसे बड़ा किसीके रहनेको सम्भावना कहां है ? ॥४३॥ हे देव ! मैं दण्डवत गिरकर प्रणाम पूर्वक तुम्हारी प्रसन्नताकी प्रार्थना करता हूं; जैसे पिता पुत्रके, सखा सखाके प्यारे, प्यारेके अपराध क्षमा करते हैं बसे हो तुम भी मेरे अपराधको क्षमा करो॥ ४४ हे देवेश ! हे जगनिवास, तुम्हारा यह पहिले न देखा हुआ रूप देखकर मैं प्रसन्न हो रहा है, और भयसे मेरा मन विच लित भी हो रहा है ; तुम प्रसन्न होत्री, और अपने उस (पूर्व) रूपको मुझे दिखाओ ॥ ४५ ॥ मैं तुमको पूर्ववत् किरीटसे और गदा चक्रधारी रूपसे देखा चाहता हूं, खो हे सहस्रभुज ! हे विश्वमूर्ति ! ( अपने इस विश्वरूपको हरकर ) उस चतुर्भूज रूपसे प्रगट होओ ॥ ४६ ॥ भगवान बोले, हे अर्जुन ( तुम क्यों डरते हो) मैंने प्रसन्न होकर योग-मायाके प्रभावसे आदि भूत अनन्त तेजोमय विश्वरूपको तुम्हे दिखाया ; तुम्हारे बिना उसे दूसरे किसीने पहिले नहीं देखा था॥ ४७ ॥ हे कुरू-बीर ! वेदका पठन यज्ञका अनुष्ठान, दान, अति कठोर तपस्यादि क्रियासे भी तुम्हारे बिना दूसरा कोई भी मेरे इस रूपको देख- नेमें समर्थ नहीं हुआ है ॥ ४८ ॥ इस घोर रूपको देखकर तुम चञ्चल और मोहित मत होलो ; इस समय भय छोड़कर प्रसन्न मनसे मेरे उन पूर्व रूपको फिर देखो ॥ ४३ ॥ सञ्जय (कृत- राष्ट्रसे ) बोले, वासुदेवने अर्जुनको फिर अपना पूर्व रूप दिखाया और सुन्दर शरीर धरकर डरे हुए अर्जुनको जाम दिया ॥ ५० ॥ अर्जुन बोले हे जनाईन ! अब मैं तुम्हारे शान्त मनुष्य रूपको देख कर अपने में आगया और प्रसन्न हो गया ॥५१॥ भगवान बोले तुमने मेरा जो विश्वरूप देखा, उसे देखना देवतालोग भी सदा इसे देखना चाहते बहुत कठिन है;

बारहवां अध्याय। ७३ वेदके पठन, ! है ॥५२॥ पठन, तप, दान दान और यक्ष अनु- हानसे कोई मेरे इस रूपको देख नहीं सकता है ॥ ५३ ॥ हे परन्तप अर्जुन ! केवल मुझपर निष्ठा और भक्ति रखने वाले के दारा मेरा यह रूप जाना जा सकता है; आर वही मुझे देखने और उसमें प्रवेश करनेको समर्थ होता है । ५४ ॥ हे पाण्डव ! जो मेरे लिये कम्मका अनुष्ठान करता है और मुझपर अन्यन्त प्रेमयुक्त है, मैं हौ जिसका परम पुरुषार्थ हूं, पुत्रादिमें अनुरागरहित और सर्वभूतोंमें वैर-भाव-वर्जित यही मुझे प्राप्त करता है ॥ ५५ ॥ बारहवां अध्याय। अर्जुन बोले, ( हे कृष्ण! ) जो भक्त लोग एक मनसे तुम्हारी उपासना करते हैं और जो लोग अक्षर अथक्त ब्रह्मकी आराधना करते हैं, इन दोनोंमसे कौन श्रेष्ठ योगी करके प्रसिद्ध है ? ॥ १ ॥ भगवान् बोले, जो लोग सुझमें चित्त अर्पण कर मुभमें निष्ठायुक्त होकर परम श्रद्धाके साथ मेरी उयासमा करते हैं, उन्ही लोगोंको श्रेष्ठ योगी जानना ॥ २॥ और जो लोग सर्वत्र समदर्शी है, सब भूतोंके हितमें नियुक्त है तथा इन्द्रियोंको संयमित करके ध्रुव स्पन्दन-रहित माया प्रपञ्चके अधिष्ठाता अचिन्तनीय सर्वथापी, अनिद्देश्य अयक्त परम ब्रह्मका आराधन करते हैं, वे मुझको ही प्राप्त करते हैं ॥३॥४॥ अशक्त ब्रह्ममें अनुरागयुक्त चित्तवाले जनोंको अधिक लोश भोगना पड़ता है। देहका अभिमान रखनेवाले बड़े दुःखसे ११ ७४ धोमहगवद्गोता। न प्रकार अक्षरात्मिका गति प्राप्त करते है ॥ ५ ॥ जो लोग मुझको सम्पूर्ण कम्म अर्पण करके मत्परायण होकर आत्यन्तिक भक्ति योगसे मेराही ध्यान और उपासना करते हैं, हे पार्थ! मैं उन सब जनोंको बिना बिलम्ब ग्टत्यु युक्त संसार-समुद्रसे उहार करता हूं ॥ ६ ॥ ७॥ तुम मुझमें मन स्थिर करो और सुझमेंही बुद्धिको लगाओ, रेखा करनेसे स्टत्यु के पश्चात् मुझमें वास करोगे, ( अर्थात् परमात्मा-खरूप मुझमें रहोगे ) इसमें खन्देह नहीं है ॥८॥ यदि मुझमें तुम अपना चित्त स्थिर करनेको समर्थ न होओ, तो हे धनञ्जय ! मेरे अनुसरण-रूप अभ्यास योगसे मुझे पानेकी इच्छा करो ॥ ६॥ यदि उस करनेमें असमर्थ होयो, तो मेरी प्रीतिक अर्थ कम्मका अनुष्ठान करनेसे भी मुक्त हो सकोगे ॥ १० ॥ यदि इसमें भी असमर्थ होओ, तो मेरी शरण में आकर संयत चित्तसे पलका अनुराग त्यागकर कम्मका अनुष्ठान करो ॥ ११ ॥ संपूर्ण ज्ञानरहित अभ्याससे ( युक्ति युक्त उपदेश-पूरित) ज्ञान श्रेष्ठ है, ज्ञानसे ध्यान श्रेष्ठ है, उससे कर्मफलका त्याग श्रेष्ठ है, कम्मफलका अनुराग छूटनेसे शान्ति प्राप्त होती है ॥ १२ ॥ जो सर्व जो सब भूतोंमें देघरहित, मित्रतायुक्त. दयावान, ममता-रहित, अहङ्कार-वर्जित, सुखदुःखमें समान भावयुक्त और क्षमाशील है, तथा सदा सन्तुष्ट, मत्ततासे रहित, संयत स्वभावयुक्त और दृ-निश्चययुक्त है एवं जिनके मन और बुद्धि मुझमें अर्पित है, मेरे ऐसे भक्त हौ मेरे प्रिय हैं । १३-१४ ॥ जिस मनुष्यसे मनुष्य सब भयों के द्वारा आशङ्का नहीं पाता है, जो (मनुष्य) मनुष्यों के द्वारा आशङ्कायुक्त नहीं होता है, स्वाभाविक इसे मुक्त है और अमर्ष ( अर्थात् दूसरोंके इश्की प्राप्ति सहने में समर्थ ) है, और ( भय आदिसे तेरहवां अध्याय। उपजनेवाली) आशङ्कासे रहित है, वही मेरा प्रिय है ॥ १५ ॥ प्रार्थनाके बिना आपसे आये हुए धनमें भी) अनुराग-रहित, शौचयुक्त, आलम्बसे रहित, पक्षपात-वर्जित, याधि-रहित और काममायुक्त कम्मत्यागनेवाले हौ मेरे प्रिय है ॥१६॥ (प्रिय वस्तुको प्राप्ति होनेपर ) हर्षरहित, (अप्रिय वस्तु की प्राप्ति होने पर) देवरहित, याकाङ्गा-रहित, पुण्य पाप त्यागनेवाले मेरे भक्त ही मेरे प्रिय है ॥ १७॥ शत्रु, मिल, मान, अपमान, शीत, गम्मौं, और सुखदुःखमें समान भाववाले और संपूर्ण विषयों में अनुराग- रहित, निन्दा और स्तुतिको समान माननेवाले, संयत वाक्य युक्त, जो कुछ मिले उसोसे सन्तुष्ट, नियत वास-रहित ( अर्थात् किसी स्थानमें सदा न रहनेवाले ), स्थिर-चित्त, भक्तियुक्त जनही मेरे प्रिय हैं ॥ १८ ॥ १६॥ जो लोग भक्तिमान और मत्यरायण होकर उक्त प्रकार धम्मरूप अम्टतको पीते हैं, वे मेरे बड़े प्रिय है ॥२०॥ तेरहवां अध्याय। भगवान बोले, हे कौन्तेय । यह शरीर क्षेत्र कहा जाता है, जो इसे जान सके हैं उनको क्षेत्रज्ञ कहा जाता है ॥ १ ॥ हे भारत ! क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके भेदका ज्ञान ही मेरे मतानुसार (मुक्ति के हेतुरूपी पदार्थका) ज्ञान है ॥२॥ वह क्षेत्र जिस जिस प्रकार धमासे युक्त है जिस प्रकार इन्द्रियों के विकारसे युक्त है, जिस कारण प्रकृति और पुरुषके संयोगसे उत्पन्न (हुआ) है, जिस प्रकार पथावर और जङ्गमादिक भेटसे भिन्न भिन्न है, वह वास्तव में जैसा १ १३ ७६ घोमडगवद्गीता। ७ बर है, और जिस प्रकार प्रकाश युक्त है, वह सब संक्षेपमें कहता हूं, सनो ॥ ३॥ वह क्षेत्रतत्त्व हो ( वशिष्ठ आदि ) ऋषियों के दारा वेदके भिन्न भिन्न छन्द मन्त्र और शङ्का-रहित युक्तियुक्त ब्रह्मा-सूचक पदोंसे बहुधा निरूपित हुआ है ॥ ४ ॥ पञ्च महा- भूत ( अर्थात् पृथ्वी, जल, तेज, वायु और आकाश ), (उनसे उपखनेवाले ) अहङ्कार, बुद्धि, मूल प्रकृति, दल वाह्य इन्द्रिय, मन और शब्दादि पांच विषय, इच्छा, देघ, सुख, दुःख, शरीर, मनोत्ति और धीरज-ये सब ही क्षेत्रके धर्म है; तुमसे संक्षेपमें कहा ॥५-६॥ अपने गुणको प्रशंसासे रहित होना, घमण्डसे बचना, हिंसासे रहित होना, सह्य गुण, सरलता, गुरुको सेवा, शौच, स्थिरता, देहका संयम, विषयमें विराग, अहङ्कारसे वर्जित होना, जन्म, त्य, बुढ़ापा तथा याधियोंसे उपजनेवाले दुःखरूप दोधको देखना, खो पुत्र और गृह आदि पर अनुराग न रहना और उनके सुख दुःखमें दुःखी न होना, इश् और अनिए पाने पर सदा समान भाव रहना, मुझपर खर्चात्म दृषिके साथ अत्यन्त भक्ति, निर्जन स्थानमें वास और जन- समाजपर विराग, अध्यात्म ज्ञानमें नित्य निष्ठा और तत्त्वज्ञानके लिये दर्शन -ये सबही ज्ञान और इससे विपरीत दूसरे सब अज्ञान कहे जाते हैं ॥ ७-११॥ इस समय, जाननेके विषयको कहता हूं, जिसे जाननेसे मोक्षको प्राप्ति होती है। ब्रह्म अनादि और निर्विशेषरूपी है ; वह खत् और अखत् इन दोनोंममे कुछ नहीं है ॥ १२ ॥ उनके हाथ और पैर सर्वत्र, उनके नेत्र और सख सर्वत्र और उनके कान भी सर्वत्र विटामान है। वह सर्व- खोकोंमें यापकर स्थित है ॥ १३ ॥ वह इन्द्रिय और उनके गुणोंके प्रकाशक है, घर इन्द्रियोंसे वर्जित है; वह शासक्त तेरहवां अध्याय। ( अर्थात् मङ्गसे रहित ) है, पर सबके आधार है। वह निर्गुण है; पर गुणोंके भोला ( अर्थात् सत्त्व आदि गुणों के पालनेवाले) है ॥ १४ ॥ सब चर और अचर भूतोंके भीतर और बाहर वह बस रहे है; सूक्ष्मताके कारण वह जाने नहीं जा सकते, वह दूरमें भी है और निकट भी हैं ॥ १५ ॥ वह भूतोंमें अवि- भक्त रूपसे रहके भी विभक्तकी भांति स्थित है ; स्थिति के समय वह भूतोंको पोषण करनेवाले है, प्रलयकाल में रखनेवाले है और दृषिके समय विविध कार्यों के भेदसे उत्पत्तिशील है ॥ १६ ॥ वह ( सूर्य आदि ) ज्योतिवालोंको ज्योति है; वह अन्धकार- रूपी अज्ञानसे परब्रह्म प्रकाश स्वरूप है; वह ज्ञान ( अर्थात् बुद्वित्तिसे प्रकाशमान) है, वह ज्ञेय (अर्थात रूपरख आदि आकारोंसे जानने योग्य) हैं और वह ज्ञानगम्य (अर्थात् पूर्वोक्त अपने गुणको प्रशंसासे रहित होना आदि ज्ञानके साधन-योग्य गुणोंसे पाने योग्य ) है; वह पाणी मात्रके हृदयमै नियन्ताके स्वरूपमें स्थित हैं ॥ १७॥ क्षेत्र, ज्ञान और ज्ञेय विधयको मैंने तुमसे संक्षेपमें कहा, मेरे भक्त ये सब जानकर मेरे भावरूप ब्रह्मत्व को पाने के योग्य होते हैं ॥१६॥ प्रकृति और पुरुष दोनोंको अनादि जानना; देह और इन्द्रिय बादि विकार और सुख दुःख मोह आदिको प्रकृतिसे उत्पन्न जानना ॥ १६ ॥ प्रकृति पारीर और इन्द्रियों के कार्यो को निर्बाह करनेवाली है; पुरुष सुख दुःख भोगों के विषयका भोता है ॥२०॥ पुरुष, प्रतिसे उपले हुए सुख दुःखादिको भोग करता है खत आर अखत् योनियों में जन्म लेना यादि इन्द्रियों के संसर्गका कारण समझा जाते हैं ॥ २१ ॥ वह देह में वर्तमान रहकर भी प्रकृतिसे स्वतन्त्र है। क्योंकि वह माती, अनुयाहक, भर्ता, ..

१४ चौमहगवहौता। उपासना न तर भोक्ता और महेश्वर है ॥ २२ ॥ जो इस प्रकार पुरुष और गुण सहित प्रकृतिको जानते हैं वह विधियोंको लङ्घन किये रहने पर भी मुक्तिको प्राप्त करते हैं ( अर्थात् दोहराकर जन्म नहीं लेते हैं)॥ २३ ॥ कोई कोई मन और ध्यानसे देहमें आत्माको देखते हैं, कोई कोई खोख्य (अर्थात् प्रकृति और पुरुषके भेद की आलोचना-रूप) योगसे देखते हैं, कोई कोई कम्मयोगसे उनको (अर्थात् आत्माको) देखते हैं । २४ ॥ दूसरे कोई कोई आत्मासे साक्षात न कर ( केवल ) आचार्यका उपदेश सुनकर करते है; वे श्रुतिपरायण जन भी स्टत्यको लङ्घन करते हैं ॥ २५ ॥ हे भरतकुल प्रधान ! जानना, कि जो कुछ स्थावर और जङ्गम सत्व उत्पन्न होते हैं, वे सब क्षेत्र और क्षेत्रज्ञके संयोगसे होते है ॥ २६ ॥ सर्व जीवों में समान भावसे स्थित और भूतोंका विनाश होने पर भी अविनाशी, परमात्माको जो देखते है, वही सम्य णं रूपसे देखते हैं ॥ २७॥ सर्व भूतोंमें समान भावसे स्थित परमात्माको देखनेवाले जन अपनेको कर नहीं देते है; इस लिये श्रेष्ठ गति प्राप्त करते हैं॥ २८॥ प्रकृति सब प्रकारसे कार्य कर रही है और आत्मा का नहीं है,- ऐसा जो देखते है, वही (आत्माको) संपूर्ण रूपसे देखते है ॥ २६ ॥ भूतोंके पृथक भावोंको एकत्र स्थित ( अर्थात् एकमात्र ब्रह्ममें स्थित ) देखते हैं और उन्हींसे भूतोंका विस्तार देखते हैं, सब वह ब्रह्मही होजाते है ॥ ३० ॥ हे कौन्तेय ! अगादित्त्व और निगुणत्त्वके लिये वह परमात्मा अविकारी है और शरीरमें स्थित रहके भी कुछ कम्म नहीं करती और ( कम्म फलमें) लिप्त भी नहीं होती है।३१॥ जिस प्रकार आकाश सर्वत्र चौदहवां अध्याय । है. स्थित रहने से भी जूक्ष्मताके कारण (किसीसे ) लिप्त नहीं होता वैसेही आत्मा सर्व देहोंमें स्थित रहकर भी (देहके दोष गुणों में ) लिन नहीं होती ॥ ३२ ॥ हे भारत ! जिस प्रकार एकमाल सूर्य सब लोकोंको प्रकाश करता है, वैसे ही एकमात्र क्षेत्री ( अर्थात् परमात्मा ) संपूर्ण जगतको प्रकाशित करते जो लोग ज्ञान चचुके दारा ( उक्त प्रकारसे) क्षेत्र और क्षेत्रज्ञका भेद देखते हैं और भौतिक प्रकृतिको ही मोक्षका उपाय जानते है, वे ही परमार्थ तत्त्व अर्थात् ब्रह्म को प्राप्त करते हैं ॥ ३४॥ चौदहवां अध्याय। भगवान् ( अर्जुनसे ) बोले, मैं फिर तुमसे ज्ञान सम्बन्धी उप- देशोंमेसे उत्तम ज्ञानोपदेश कहता हूं, जिसे जान कर सुनिलोग देहके बन्धनसे मुक्त होते हैं ॥ १ ॥ इख ज्ञानको पाश्रय करनेसे मेरा वरूप प्राप्त होता है, एटिके समय जन्म लेना नहीं पड़ता है, प्रलयके समयमें भी दुःख भोगना नहीं पड़ता है ॥ २ ॥ वह महान् ब्रह्म ( अर्थात् विशाल प्रकृति) मेरे गर्भाधानका स्थान है; हे भारत ! उस गर्भ में जगत्के विस्तारके कारण- रूपी बीजोंको मैं बोता हूं, उस गर्भाधानसे ( ब्रह्मा आदि) खर्च भूतोंकी उत्पत्ति होती है ॥२॥ हे कौन्तेय ! सम्य गं योनियोंमें जो सब (स्थावर जङ्गम ) मूर्ति उपजती हैं, उनके गर्भाधानका स्थान वह विशाल प्रकृति ही है और बीज देने- वाला पिता में ही हं॥ ४॥ हे महाभुज ! प्रतिसे उपजे चौमहगवद्गीता। स्था नद युक्त करता है और वर हुए सत्त्व, रज, तम त्रिगुण देहमें अचय स्वरूप देहीको अवलम्बन किये हुए है ॥५॥ हे अनध ! ( अर्थात् निध्याय !) उन तीन गुणोंमसे निम्मलताके कारण ( ज्ञानके ) प्रकाशक और अनामय (जर्थात् शान्त ) सत्त्वगुण देहीको सुखलङ्गके दारा (अर्थात् सुखके अनुरागसे) और ज्ञान सङ्गके द्वारा ( अर्थात् ज्ञानके अनुरागसे) बांधता है ॥ ६ ॥ हे ॥६॥ हे कौन्तेय। रजोगुणको अनुराग रूपी जानना, उससे अभिलाष और आसक्ति उत्पन्न होती है, यह गुण देहीको कम्ममें बांध रखता है ॥ ७॥ हे भारत ! अज्ञानसे उत्पन्न तमोगुण देही मात्रके लिये मोह लानेवाला है, यह गुण जीवको प्रमाद, बालस और निद्रासे बन्धन करता है। हे भारत ! सत्त्व गुण जीवको मुखमें युक्त करता है, रजोगुण कर्ममें तमोगुण ज्ञानको आच्छादित कर प्रमादमें युक्त करता है ।। हे भारत! सत्त्वगुण, रजोगुण और तमोगुणको, रजोगुण, सत्त्व और तमोगुणको और तमोगुण, मल और रजोगुणको परास्त करके प्रकट होते हैं। १० ॥ जब इस देहके सब हारोंमें (अर्थात् इन्द्रियोंमें ) ज्ञानरूप प्रकाश उत्पन्न होता है, तभौ सत्त्वगुण बढ़ता है॥ ११॥ हे भरत- कुलतिलक ! रजगुण के बाहनेसे लोभ ( अर्थात् धनादि बहनेसे भी उन्हें और अधिक पाने की इच्छा), प्रष्ठत्ति ( अर्थात् कर्म कर- नेको इच्छा, अशम (अर्थात् इसे करके उसे करूंगा-इत्यादि सङ्कल्पोंको रोकनेकी असाध्यता ) और स्यहा ( अर्थात् देखी वस्तुओंको लेने की इच्छा) आदि लक्षण प्रकट होते हैं ॥ १२ ॥ हे कुरुनन्दन ! विवेकसे च्यत होना, उद्यमसे रहित होना, कर्तयको खूनेसे हिचकना योर व्यर्थ एक-चित्तता-ये सब चिन्ह तमोगुणके वाएनेसे उत्पन्न होते है ॥ १३ ॥ यदि खन्व- चौदहवां अध्याय। ८१ - - + Tro गुणके बादनेसे जीव मर जावे, तो वह उत्तम उपासकोंके प्रकाश- मय लोकोंको प्राप्त करता है ॥ १४ ॥ रजोगुण की अधिकाईके समय मरनेसे जीव कामें अनुरागयुक्त मनुष्ययोनि प्राप्त करता है और तमोगुणको अधिकाईके कालमें मरनेसे स्टत मनुष्य पशु आदि भूः योनिमें जन्म लेता है ॥ १५ ॥ सत्त्वसे ज्ञानका जन्म होता है, इस लिये सात्त्विक कमीका कुल अमल सुख है, रजोगुणसे लोभ व्यादिका जन्म होता है ; इस लिये जख कर्मका फल दुःख है; तमोगुणसे मोह प्रमोद आदिका जन्म होता है, इस लिये तामस कम्मका फल अज्ञान है ॥ १६ ॥1॥ सतोगुणो अपरको जाते है, रजोगुणी मध्य में । अर्थात् मनुष्य लोकमें ) रहते हैं और तमोगुणी नौचे जाते है ॥१॥ मनुष्य विवेकी होकर बुद्धि आदि गुणों के अतिरिक्त अन्य किसोको ( अर्थात् कम्मको ) करने वाला नहीं देखता है और गुणोंले अतीत आत्माको जानता है, तब मेरा भाव ( अर्थात् ब्रह्मत्त्व ) प्राप्त करता है ॥ १६ ॥ देहधारी इन तीन गुणोंको अतिक्रम करनेसे जन्म, मृत्यु और बुडापेसे उपजे हुए दुःखोंको पार कर परमानन्द प्राप्त करता है ॥ २० ॥ अर्जुन बोले, हे प्रभु ! कैसे लक्षण, कसे प्राचार और कसे उयायसे उक्त गुणोंको अतिक्रम किया जा सकता है ? ॥ २१ ॥ भगवान् बोले, हे पाण्डव ! जो प्रकाशक है, जो प्रत्ति और मोहके आपसे आप उठ खड़े होनेसे देष नहीं करते, और उन सबों के निवृत्त होनेसे भी आकाङ्क्षा नहीं करते है, जो भक्त उदासीनकी भांति वैठकर गुणोंसे विचलित नहीं होते, बल्कि गुण अपने अपने कार्यों को कर रहे हैं ( ऐसे কালজী দাও) হিয় ন ন ই স্পী জিলী ৮ হ্মাই লামাল वह EEEEEEE | १२ धोमगवद्गीता। नहीं होते हैं। इसलिये जिनको सुख जोर दुःखमें समान भाव होगया है, ला पत्थर और सवर्ण में समान ज्ञान हो गया है, प्रिय और अप्रिय दोनोंको तुल्य बोध हुआई और स्तुति तथा निन्दामें समधि हुई है, जो मान और अपमान, शबु पक्ष और मित्रपक्ष इत्यादिको समान ज्ञान करते हैं और जो कर्मत्यागो हैं, वही त्रिगुणोंसे अतीत हैं ॥ २२, २३, २४, २५ ॥ जो यभि- चारसे रहित होकर भक्तियोगमे मेरी सेवा करते हैं, वह उक्त गुणोंसे अतीत होकर ब्रह्म भाव ( अर्थात मोक्ष ) प्राप्त करने के योग्य होते हैं। क्योंकि में ब्रह्म, नित्य मोक्ष, भाश्वत धम्म और च्यात्यन्तिक सुखका आधार हूं ॥ २६-२७॥ पन्दरहवां अध्याय। भगवान बोले, यह संमार एक अथय पीपलकी * भांति है; इसकी जड़ ऊपरकी ओर और शाखा नीचेकी ओर है तथा वेद इसके पत्ते हैं; जो संसारको इस प्रकार वृक्षको *n * “श्र” के अर्थ सबेरा है। इसके साथ स्थिति के अर्थवोधक स्था धातुके संयोगसे “श्वत्थ पाब्द सिद्ध होता है। दोनोंके मिलनेसे “सबेरे तक रहेगा"-ऐसा अर्थ हा। पर संसारको सबेरेतक स्थाई नहीं कहा जा सकता है ; इस लिये वैदिक ऋषियोंने इसे अश्वस्य वृक्ष अर्थात पीपलके साथ मिलाया है। कठोपनिषदके छठौं बल्ली में लिखा है কাজী না যায়ৰ গীতস্ময় লাল।

पन्दरहवां अध्याय। ८३ भांति जान सके हैं, वहौ वेदज्ञ ॥ १॥ ( पुण्यवान जीव देवादि योनियों में विस्तृत होते हैं, वे इस क्षके ऊपरकी शाखा और कुकम्मी जीव पशु आदि योनियों में विस्तत होते हैं ; वेही उसके नीचेको शाखा हैं ) इस वृक्षको शाखा ऊपर और नीचे विस्तृत हैं, वह ( छक्ष ) सत्त्व आदि गुणों से बाहता है, ( इन्द्रिय वत्तियुक्त ) रूप रस आदि विषयोंसे पल्लवयुक्त होता है, ईश्वर इसके प्रधान मूल हैं, और भोगको लाललायें इसके भीतरी मूलोंके स्वरूपमें मनुष्य लोकमें विस्तृत हैं॥ २ ॥ संसारमें स्थित प्राणी संसार-वृक्षके रूपको ( अर्थात् ऊई मूलको) अनुभव नहीं कर सकते हैं। इसकी आदि और अन्त समझने योग्य नहीं हैं, यह किस प्रकार स्थित है, वह भी समझना बहुत कठिन है ; इस बद्धमूल वृक्षको मायाहीनतारूपी हा अखसे काटकर उसके मूलीभूत वस्तुको (अर्थात् परब्रह्मको) डूंना चाहिये ॥ ३ ॥ चाहिये ॥ ३॥ "जिसे पानेस फिर लौट आना नहीं पड़ता है, जिससे यह पुरानी ( अर्थात् चिरन्तनी) संसार-प्रवृत्ति वित हुई है, उख आदि पुरुषका मैं शरणागत होता है' ऐसा कहकर उस प्रादि पुरुषको ए॒ना चाहिये। जो लोग अभिमान, मोह, युनादिका सङ्गदोष त्याग कर सुख दु:खोंसे मुक्त हुए हैं, वे आत्मज्ञान-युक्त, निष्काम, अविद्या-रहित जन अश्यय पदको प्राप्त करते हैं ॥५॥ सूर्य, चन्द्र और अग्नि जिसको प्रकाशित नहीं कर सकते हैं, (मेरे) उष परम धाममें जानेको समर्थ होनेसे फिर लौटना नहीं पड़ता है ॥ ६ ॥ जीव- लोकमें मेरा अंश सनातन जीव है, यह ( सोने के समय और प्रलयकालमें) प्रतिमें स्थित रहते हैं, फिर जीवलोक संसार भोगने के अर्थ मन और दूसरे दन्द्रियोंको आकर्षण करते है ॥७॥ E to ste E DI १० चौमहमवद्रोवा। स्था द ७ तर जिस प्रकार पवन फूल आदिसे गन्ध लेकर चली जाती है, उसी प्रकार जीव जब कम्मके वश दूसरा शरीर ग्रहण करता है, तब छोड़ी हुई देहसे इन्द्रिय आदिको लेकर ( दूसरे शरीरमें) चला जाता है ॥ ॥ यह (जीव) मन और कर्ण आदि इन्द्रियोंको याश्रय करके प्राब्द आदि विषयोंको भोगता है ॥६॥ मूः जन अन्य देहमें गये हुए, अथवा देहमें स्थित, विषय भोगनेवाले अथवा इन्द्रिय आदिसे युक्त जीवको देख नहीं सकते हैं ज्ञानचक्षु-युक्त जन ही उसे देख सकते हैं।१०॥ योगी लोग यत्नके साथ देहमें स्थित जीवको देखते हैं, पर अशुद्ध चित्त जन प्रयत्न करके भी उनको देख नहीं सकते है ॥ ११॥ जिस सेजसे सूर्य जगतको प्रकाशित करता है, तथा चन्द्र और अग्निमें जो तेज विद्यमान है, उन सबको मेरा ही तेज जानना ॥ १२॥ मैं भूमण्डलमें प्रवेश करके प्रोजके प्रभावसे ( अर्थात् बलसे ) भूतोंको धारण करता हूँ और रसयुक्त चन्द्रमा बनकर ओषधियोंको ( अर्थात् फल पकने से मर जानेवाले वृक्षोंको) पुर करता हूँ॥ १३ ॥ में प्राणियों को देहमें वैश्वानरके ( अर्थात् जठराग्मिके ) रूपसे प्रवेश कर प्राण और अपान वायुसे युक्त होकर चारों प्रकारको भोजनको वस्तुओंको पचाता हूं। १४ ॥ मैं सबके हृदयमें ( अन्तर्यामी के स्वरूप में) प्रविष्ट होता हूं, ( इसलिये ) सुझसे ही उनकी स्मृति और ज्ञान उपजते हैं और इन दोनोंका अभाव भी सुझसे ही होता है; वेदोंसे मैं वेद्य (अर्थात् जानने योग्य ) हूं, मैं वेदान्तका कुर्ता और वेदार्थका जाननेवाला हूं ॥ १५ ॥ लोकों में क्षर और अक्षर ये दो पुरुष प्रसिद्ध हैं, उनमें ब्रह्मा आदि संपूर्ण भूत क्षर है और जो कूटस्थ चैतन्य स्वरूप भोक्ता है ( अर्थात् जो देहके सोलहवां अध्याय। ८५ T होनेसे भी नष्ट न होकर स्थित रहते हैं। वह अक्षर हैं ॥१६॥ इस क्षर और अक्षरसे भिन्न उत्तम पुरुष परमात्मा कहे जाते हैं, जो ईश्वर और विकार रहित है, तथा तीनों लोकोंमें प्रविष्ट होकर (उनका) पालन कर रहे है॥१७॥ क्योंकि मैं क्षरके अतीत और अक्षरसे भी उत्तम हू; इस लिये मैं वेदों में पुरुषोत्तम कहके प्रसिद्ध हूं।१॥ हे भारत ! इख प्रकार निश्चित चित्त होकर जो सभको पुरुषोत्तम जानते हैं, वह सब प्रकार मेरी ही उपासना करते है और अन्तको खर्वच होते हैं ॥ १६ ॥ हे निघ्याप भारत ! इस अति संक्षेप रीतिसे यह गोपनीय शास्त्र मैंने कहा; ( मनुष्य ) इसे जाग कर सम्पूर्ण रूपसे ज्ञानी और कृत काय होता है ॥ २० ॥ । को वर्षे को सोलहवां अध्याय। हे भारत! निर्भयता, चित्त की प्रसन्नता, यात्म ज्ञानको उपायकी निष्ठा, शम, दम, यज्ञ, अात्म ध्यान, तप, सरलता, अहिंसा, सत्य, अक्रोध, त्याग, शान्ति कपटसे रहित होना, सब भूतोंपर दया, लोभसे रहित होगा, अहङ्कारसे रहित होना, बुरी प्रवृत्ति में खज्जा, चपलतासे रहित होना, तेज, क्षमा, धीरज, बाहरी और भीतरी शुद्धि, अद्रोह तथा अनभिमानता आदि ( छब्बौख ) गुण देवी सम्पदकी ओर जन्मे हुए जनको होते हैं ॥ १ ॥ २ ॥३॥ हे पार्थ! धार्मिकता प्रकाश करनेके लिये कल्पित धर्मका घमण्ड धनादिका घमण्ड, अपने को पूज्य दिखानेका घमण्ड, क्रोध, निहरता और अज्ञान प्रासरी सम्यदकी ओर जन्मे हुए जनको होते है ॥ ३॥ देवा सम्पद मुक्तिका और आसरी सम्यद संचारमें !

श्रीमद्भगवद्गीता । उनका एव तद लर पंखने का कारण है; हे पाण्डव ! तुमने देव सम्यदकी छोर जन्म लिया है। इस लिये शोक मत करो ॥ ५ ॥ हे पार्थ! देव और आसुर, ये दो प्रकार भूत रचे गये हैं ; उनमेंसे देवकी बात पहिवे बहुत कह चुका हू, इस समय आसुर विषय (कहता हूँ) सुनो ॥६॥ भासुर स्वभाव जन धमकी,) प्रवत्ति और ( अधम्मको) निवृत्तिका विषय कुछ नहीं जानते हैं शौच नहीं है, प्राचार नहीं है, सत्य नहीं है ॥ ७६ वे जगत्को असत्य और स्वाभाविक तथा जिना ईश्वर खो पुरुषके मथुनसे उपजा हुआ कहते हैं। वे अल्प बुद्धि मनुष्य ऐकी दृष्टिको आश्रय कर और नास्तिक मत अवलम्बन कर जगत्के शत्रु और उय कम्मवाले होके जगत्के चयके अर्थ उत्पन्न होते हैं। वे पूरी न होनेवाली कामनाको आश्रय करके घमण्ड, अभिमान और गब्ब तथा अशुचिसे युक्त होकर मोहके वशमें दुराग्रह खौकार कर छोटे देवतोंकी उपासना, प्रहत्त होते हैं । १० ॥ वे मरण पर्यन्त अपरिमित चिन्ता आश्रय करके कामके भोगको ही घरम पुरुषार्थ सिद्धान्त करते है ॥ ११ ॥ सैकड़ों बासकी फांखसे बंध कर और काम तथा क्रोधसे युक्त होकर अनुचित रीतिसे धन बटोरने का प्रयत्न करते है॥१२॥ आज मेरा यह लाभ हुआ, दूखरा मनो- रथ आगे सफल होगा, मेर यह धन है, यागे यह धन होगा, मैंने इस शत्रु का नाश किया, यागे दूसरे शटुका भी नाश करूंगा, मैं ईश्वर हूं, मैं भोगी हूं, में सिद्ध बलवान और सुखी हूं, मैं धनी हूं, मैं कुलीन हूं, मेरे समान दूसरा कौन है, में यज्ञादि क्रियाका अनुष्ठान करूंगा, मैं दान करूंगा, आनन्द लूटंगा -इस प्रकार अज्ञानसे मोहित होकार अनेकानेक विषयमें प्रवत्त चित्तसे विक्षिप्त और मोह के मैं सतरहवा अध्याय। जालसे फंखकर तथा कामके भोगमें आसक्त होके कुत्सित नरक, गिरते हैं ॥ १३-१६ ॥ वे आपसे आप पूजित, अहङ्कत और मामके मदसे मत्त हो कर घमण्डके साथ प्रविधि पूर्वक नाम मात्र यज्ञका अनुष्ठान करते है ॥ १० ॥ और अहङ्कार, बल, दर्य, काम, क्रोध और देयके वश होकर अपनी और पराई देहमें स्थित मुभासे देध करते है ॥ १८॥ मैं उन कुटिल, अहित- कारी, विश्वघी, नराधमाको खदा कार-योनिमें डाल देता हूं। १६ ॥ हे कौन्तेय ! बहुत जन्मोंसे बाहर योनि पाते हुए वे लोग मुझे पा नहीं सकते है। (और पाने का उपाय करने में असमर्थ होकर) उससे अधम योनि पाते हैं ॥ २० ॥ लोभ-ये तीन यास-नाशक नरकके द्वार है ; लो मोक्ष चाहने वालों के लिये इन तीनोंको त्यागना चाहिये ॥ २१॥ हे कौन्तेय ! नरकके इस प्रकार दारोंसे निकलने पर मनुष्य अपना हित करता उख हेतु आगे परम गति पाता है ॥ २२ ॥ जो मनुष्य शास्त्रा- नुसारी धम्मे छोड़कर स्वेच्छाचारी होता है, वह सिद्धि पा नहीं सकता है, मुक्ति पानेको भी समर्थ नहीं होता है ॥ २३ ॥ कार्य और अकार्यको अवस्थाके विषय में शाखही तुम्हारे लिये प्रमाण है; सो शास्त्रोक्त कम जानकर उन्ही कारनेको प्रष्टत्त हो जायो॥२४॥ काम, क्रोध और सतरहवां अध्याय। अर्जुन बोले, (हे वा ! ) जो लोग शास्त्रोक्त विधि छोड़- कर श्रद्धायुक्त होके उपासना करते है, उनकी प्रति सात्त्विक, राजसिक अथवा तामसिक- कैसे है ॥१भगवान बोले, देश- १७ धोमगवद्गीता। , ७ A तर धारियोंको स्वभावसे उपजी हुई श्रद्धा तीन प्रकार की हैं सात्त्विक, राजसिक और तामसिक-उनको सुभो ॥२॥ सबकी श्रद्धाही सत्त्वगुणके अनुरूप है, पुरुष भी सत्त्वमय है, पर जो पूर्व जन्म में जैसा श्रद्धावान था, वह आगेके जन्ममें भी वैसा ही श्रद्धावान होगा ॥ ३ ॥ सात्त्विक श्रद्धावान जन देवयज्ञ करते है, राजखिक श्रद्धावान जन राक्षसकी धाराधना करते है और तामसिक लोग भूत परेतोंकी उपासना करते हैं। ॥ ४॥ जो लोग घमण्ड, अहङ्कार, काम, अनुराग, और बलसे युक्त होकर शास्त्रको विधिका बजन करके घोर तपमें मग्न होते है, वे शरीरमें स्थित भूतोंको ( यर्थ उपाय आदिसे ) दुःख देकर शरीरके भीतर स्थित सुभको खोदते है इन लोगोंको बहुत कुटिल जानना ॥ ५-६ ॥ सर्व प्रिय आहार तीन प्रकारके हैं, यज्ञ, तम और दाग भी तीन प्रकार हैं, उनका भेद कहता हूं, सुनो ॥७॥ श्रायु, उत्साह, बल, आरोग्य, सुख, प्रीतिको वकाने वाले रस और स्नेहयुक्त, दीर्घकाल स्थाई होने वाला मारांश युक्त अच्छा आहार मात्त्विकोंका प्रिय है ॥ ८॥ बहुत तीखा, खारा, गर्म, तेज, रूखा, दाहयुक्त दुःख शोक और रोग लानेवाला आहार राजखिकोंका प्रिय है। ॥ शीतल दशावाला, गतरम, दुर्गन्धी, पूर्व दिन पका हुआ, दूसरों के भोजनके शेष और अपवित्र खाद्य तामसिकोंका प्रिय है ॥ १० ॥ पालकी आकाङ्गासे रहित जन, ऐसा खोचकर कि यज्ञ करना अवश्य कर्तय है, चित्तको परमात्मामें स्थितकर विधिके अनुसार जो यज्ञ करते है, वही सात्त्विक यज्ञ है ॥ ११ ॥ पर हे भरतश्रेष्ठ । फलको आशासे और केवल अपनी बड़ाई प्रकट करने के लिये जो यज्ञ किया जाता है, उसीको राजख जानना ॥ १२॥ विधि-रहित, सत्पात्रको अन्नदान-रहित, मन्त्र सतरहवा अध्याय में ইঞ্জিন, ঘিষা-ছিন ঋী স্বা-ঞ্ছিন যক্ষ্মী না সংস্থা जाता है । १३ ॥ देवता, ब्राह्मण, गुरु और तत्त्वज्ञानीको पूजा, शौच, सरलता, ब्रह्मचर्य और अहिंसा शारीर तपस्या कही जाती है। १४॥ अनुगकारी, खब, प्रिय और हितकारी वाक्य तथा वेदाभ्यास आदि वाड्मय तपस्या कहे जाते हैं ॥ १५ ॥ चित्तको प्रसन्नता कुटिलतासे रहित होना, गौन, इन्द्रियोंका निग्रह और माया-रहित यवहार मानसिक तपस्या कहे जाते है ॥ १६ ॥ उक्त तीन तपस्याओंमेसे पलको कामनासे रहित, आत्मामें स्थित, परम श्रद्धासे अनुडित तपस्या सात्त्विक कही जाती है ॥ १७॥ लोग साधु कहेंगे, देखते ही प्रणाम करेंगे अथवा धन देकर सम्मान करेंगे, इस प्रकार इच्छासे धमण्ड प्रकट करनेके लिये अनुष्ठित अनित्य और क्षणिक तपस्या राजस कही जाती है॥१॥ अविवेकके कारण दूसरोंको पीड़ा देनेके अर्थ और आत्मपीडाले जो तपस्या की जाती है उसे तामस कहा जाता है ॥ १६॥ दान करना उचित है, इस प्रकार विश्वाखसेदेपा काल तथा पात्रका विचारकर उपकारका बदला देनेको असमर्थ जनको जो दान दिया जाता है, उस दानको सात्विक जानना ॥ २० ॥ उपकारका बदला पाने के अर्थ अथवा ( स्वर्गादि ) फलकी कामनासे कर के साथ जो दान किया जाता है, वह दान राजख कहा जाता है ॥ २१ ॥ अशुचि स्थानमें अथवा अशुचि समय में तिरसार-पूर्वक जो दान किया जाता है उसे तामस कहा जाता है ॥ २२ ॥ यों, तत् और सत् ब्रह्मके ये तीन प्रकार नाम निश्चित हुए ; पूर्वकालमें इनसे ब्राह्मण, वेद और यज्ञ निश्चित हुए हे ॥२६. ॥ इखलिये ब्रह्मबादी लोग विधानोक्त यज्ञ, दान और तपस्या के कालमें ओं उच्चारण र ती T, Hardiye चौमागवद्गीता! कर मोक्षको आकाक्षासे पक्षको कामना त्यागकर यज्ञ, तप, दाम और दूसरी अनेक प्रकारको क्रिया करते हैं ॥ २४, २५ ॥ हे पार्थ! अस्तित्त्व और साधु भावमें तथा विवाह आदि मङ्गल- कार्यमै सत् शब्दका प्रयोग होता है ॥ २६ ॥ यज्ञ, तप, दान और ईश्वर के लिये अनुष्ठित कम्ममें सत् शब्द युक्त होता है ॥२७॥ हे पार्थ ! इवन, दान, तप और दूसरे जो कुछ कम अश्रद्धाके खाथ अनुष्टित होते हैं, वे सब अखत् कहे जाते हैं, क्योंकि परलोकमें अथवा इस लोकमें, किसी समय वे सब फल दाई नहीं होते ॥ २॥ RELATED बर अठारहवां अध्याय। अर्जुन बोले, हे महाभुज ! हे केशीसूदन हृषीकेध ! मैं सन्यास और त्यागके तत्त्व एथक रूपसे जानना चाहता हूं ॥१॥ भगवान बोले, पण्डित लोग सम्पूर्ण काम्य कम्मों के त्यागको सन्यास जानते है और सब कम्मकि फलके त्यागको त्याग कहते हैं ॥ २ ॥ कोई कोई पडित कम्मको दोषयुक्त होने के कारण त्यागने योग्य कहते है ; कोई कोई कहते हैं, कि यज्ञ, दान और तप (ये तीनों) कम्म त्यागने योग्य नहीं है ॥३॥ हे भरतकुलश्रेष्ठ ! त्यागका तत्त्व निश्चय रूप से सुनो; हे पुरुष प्रधान ! त्याग तीन प्रकारके कहे जाते हैं। ॥ यज्ञ, दान और तपस्या आदि तीनों कम्म कदापि त्यागने योग्य नहीं है; क्योंकि उनसे पण्डितोंका चित्त शुद्ध होता है ॥ ५ ॥ हे पार्थ! कर्तृत्त्व का अभिमान और फल की कामना व्यागकर उन सब कार्यों को करना चाहिये-यही मेरा निश्चय और उत्तम मत है ॥६॥ नित्य-कम त्यागना नहीं ..

মুনা অগ্রাহ্ন चाहिये ; मोहक वध होकर उन्हें त्याग देने को हो तामख कहा जाता है॥ ॥ दुःखको बुद्धिसे देहके करका भय कर कम्म त्यागनेसे वह त्याग राजन कहा जाता है, राजख त्यागी त्यागका फल पा नहीं सकता है॥ ॥ हे अर्जुन ! अनुराग और फल त्याग कर कार्य करनेसे उख त्यागको खात्त्विक कहा जाता है। सात्विक त्यागी जन मेधावी तथा संशय-रहित हैं, वह दुःखदाई कार्यमें इंघ और सुखदाई कम्ममें अनुराग प्रकट नहीं करते ॥ १०॥ हेहका अभिमानबाला मनुष्य जड़ समेत खब कम्म त्यागने में बात होता है; पर जो कम-फल त्यागकर कम्मका अनुहाग करते हैं, उन्हें खच्चे त्यागी कहा जा सकता है ॥ ११॥ अगिट ( अर्थात नारकीय भाव ) इस ( अर्थात् देव भाव) और मिश्र ( अर्थात् मनुष्य भाव) ये तीन प्रकार पल प्रखिह है। अत्यामौ (अर्थात् लकाम कमी ) उन्हें परखोकमै प्राश करते है; कम्म फल त्यागी खन्यालीको उन्हें प्राप्त करना नहीं पड़ता है ॥ १२ ॥ हे महाभुज ! खम्पूर्ण कर्मों को खिड्डिके जो पांच कारण तत्त्वज्ञान प्रकाशक सांख्य शाखमें उक्त हुए है उन्हें सुझसे जानो ॥ १३ ॥ (इच्छा, देघ, सुख, दुःख ज्ञान आदिक) अधिष्ठानभूत शरीर, कर्ता, ( उपाधि लक्षणयुक्त ) करण, चक्षु कर्ण आदि रूपी भिन्न भिन्न प्रकार चेटा (अर्थात् इन्द्रिय ) और प्राण अपान बायुके यापार-ये पाँच कारण हैं ॥ १४ ॥ मनुष्य काय मन वचनसे जो धमके अथवा अधर्म के कर्म करते है ये पांच ही उनके हेतु हैं ॥ १५ ॥ ऐसा होनेसे जो केवल अात्माको कर्ता मानता है, मलिन बुहिके कारण वह दुम्मति सभ्य णं देख नहीं सकता है ॥ १६ ॥ जो E NE FREE optian mamme १५ २ चौमडगवहोता। ७ एव लोगोंको ( मनुष्योंके देखने में ) मारकर भौ ( वास्तवमें ) नहीं मारता ॥ १७॥ ज्ञान, ज्ञेय और परिज्ञाता ये तीन कम्म प्रतिके हेतु है और करण, कर्म, और कर्ता-ये तीन क्रियाके आश्रय है ॥१८॥ खांख्य शास्त्र में ज्ञान, कम और कर्ता गुण भेदके कारण तीन प्रकारके कहे जाते हैं, उन खबोंको भी गुणों के अनुसार सनो॥ १६॥ जिससे विभक्तरूप सर्वभूतोंमें अविभक्त एक विकार-रहित भाव दीख पड़ता है, उस ज्ञानको सात्त्विक ज्ञाम जानना ॥ २०॥ जिस ज्ञानसे सर्वभूतोंमें स्थित आत्मा पृथक् रूपसे अनेक भाव युक्त जान पड़ती है, वही राज- खिक है ॥ २१ ॥ केवल प्रतिमा आदिमें ईश्वर सम्पूर्ण रूपसे विद्यमान हैं, इस प्रकार असत्य अयौक्तिक तुच्छ ज्ञाम तामस कहा जाता है ॥ २२ ॥ यासक्ति-वर्जित अनुराग, द्वेष और पलको काममा त्यागकर सदा जो कम किया जाता है, वही सात्त्विक है ॥ २३ ॥ अहसारके वश कामके अभिलाधी होकर बड़े प्रयनसे जो कम किया जाता है वही राजसिक कहा जाता है । २४ ॥ भविष्य शुभ तथा अशुभ, नाश, पराई हिंसा और अपनी सामर्थको पूरी आलोचना न कर मोहके वश जो कम्म प्रारम्भ किया जाता है, वही तामस कहा हाता हैं ॥ २५ ॥ आसक्ति-रहित, गर्व-युक्त वाक्य रहित, धौरज स्थौर उत्साह- युक्त और कम्मको विद्धि और असिहिक सम्बन्धमें निर्विकार कम्मै करनेवाले सात्त्विक कहे जाते हैं ॥ २६ ॥ अनुरागी, कम्म फलके अभिलाधी, लोभी स्वभाव, हिंसायुक्त प्रकृतिवाले, अशुचि, शोक युक्त कम करनेवाला राजस कहा जाता है ॥२७॥ असमाहित, विवेक रहित, विनय रहित, कपटी, दूसरोंका अपमानकारी, आलसी, शोकशील और दीर्घ-सूत्री कम्मे करने- अठारहवां अध्याय वाला तामस है ॥२८॥ हे धनमाय ! अहि और धीरज के, गुण अनुसार तीन प्रकार भेद हैं; उस पृथक और विशेष भावसे कहता हूं, सनी ॥ २६॥ पार्थ! जिससे धर्म विषयमें) प्रवृत्ति, ( अधर्म विषयमें ) निति, कार्य, अकार्य, भय, अभय, बन्धन और मुक्ति जानी जा सकती है वहीं सात्त्विक बुद्धि है ॥ ३० ॥ हे पार्थ । जिससे धर्म, अधम, कार्य, अकार्य वास्तव में जाने जाते है वही राजस्व बुद्धि है ॥ ३१ ॥ जो अज्ञान के अन्ध- कारसे तोपी हुई बुद्धि अधर्मको धम्म और सम्पर्ण जानने योग्य पदार्थों को विपरीत भाषसे सिद्ध करती है, वही तामख बुद्धि है ॥ ३२ ॥ हे पार्थ! जो धीरज चित्त को एकाग्रता हेतु मन, प्राण और इन्द्रियोंके कायाको धारण करता है, वही सात्त्विक धृति है ॥ ३३॥ हे प्रयापुत्र अर्जुन ! जिससे ( मनुष्य । धर्म, अर्थ और कामको धारण करता है और उनको चर्चा करते करते फूलझी साकांक्षा करता है. वही राजनीति है ॥ ३४॥ हे पार्थ! विवेक रहित जन जिससे निद्रा, भय, जोध खेद और बहार त्याग नही देता है. वही नाममो ति है ॥ ३५ भरलष्ट अब तीन प्रकारकी सुनो ॥ २६ ॥ जिस सुखसे माझ्या सके वा परम्म यानन्द प्राम होता है और दुःखका अन्त मिलता है और जो वह अकथनीय पहिले विधवत् पर अन्तमें अटतके समान और आत्म बुद्धि प्रसादसे उपजा हुया जान पड़ता है, बही नुख सात्विक कहा जाता है ॥३७॥ विषय और इन्द्रियके संयोगसे पहिले जो अन्टतके समान पर अन्सको विधवत जान पड़ता है वही राखन सुख है॥३॥ जो पहिले और अन्त में यात्म-मोघ लाने वाला है और नीद, आलस और प्रमादसे उत्पन्न है, वही तासम्म १२ चौमहगवहौता। । -- एक सुख कहके प्रसिद्ध है ॥ ३६॥ पृथिवीमें, स्वर्ग में अथवा देवोंमें ऐसा जीव नहीं है, जो प्रतिसे उत्पन्न इन तीन गुणोंसे सक्त हैं ॥ ४०॥ हे परन्तय ! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रोंके खब कम्म स्वभावसे उत्पन्न तीन गुणोंसे बंटे हुए है ॥ ४१ ॥ शम, दम, तप, शौच, क्षमा, सरलता, ज्ञान, विज्ञान और आस्ति- कता ज्यादि ब्राह्मणके स्वाभाविक कम है ॥ ४२ ॥ श्रूरता, तेज, धौरता, दक्षता, युद्ध में पीठ न दिखाना, दान, ईश्वर भाव- ये सब क्षत्रियों के स्वाभाविक कम है॥ ४३ ॥ शधि, गोरक्षा और वाणिज्य वैश्योंके खभावसे उत्पन्न धर्म हैं ॥ १४ ॥ अपने अपने कम्ममें नियुक्त होनेसे मनुष्य सिद्धि प्राप्त करता है, अपने कम्ममें नियुक्त जन जैसे सिद्धि प्राप्त करते हैं, वह सनो ॥ ४५ ॥ जिनसे मनुष्योंकी प्रवृत्ति होती है और जो इस सम्यक विश्वको यापे हुए हैं, मनुष्य लोग अपने कमसे उनकी उपासना करके सिद्धि प्राप्त करते हैं ॥ ४६॥ सम्पर्ण रूपसे अनुष्ठित परधर्मसे अङ्गहीन खधम्म श्रेष्ठ है; क्योंकि स्वभावके अनुसार विहित किये हुए कम्मका अनुष्ठान करनेसे पापद्वारा ग्रसित होना नहीं पड़ता है॥४७॥ हे कौन्तेय ! स्वाभाविक काम में दोध रचनेसे उमे परित्याग करना नहीं चाहिये, क्योंकि धुंएसे आच्छादित अग्नि के समान सब कम ही ( किसी न किसी प्रकारमे) दोधके द्वारा आच्छादित है ॥४८॥ जिनकी बुद्धि सर्वत्र आसक्ति से रहित है, (जो) आत्माको जीत चुके है, फल के अनुरागसे राहत वह खन्यासके द्वारा सब कम्मो से निवृत्तिरूपी सत्त्वकी सिद्धि प्राप्त करते हैं ॥ ४६॥ हे कौन्तेय ! वह खत्त्व सिद्ध जन जिससे ब्रह्म को पाते है, उस ज्ञानको परामिष्ठाको बात सभसे जान लो।५० ॥ विशुद्ध बुद्धियुक्त जनको ( मात्त्विकी) धौरजसे बडिकोमयत करके अठारहवा अध्याय। शब्द आदि विषयोंका भोग याग पूर्वक अनुराग और देधसे रहित होना चाहिये ॥५१॥ पवित्र स्थानके निवासी परिमित भोजन करनेवालेको वचन, देह और चित्त संयत करके वैराग्य आश्रय कर ध्यान और योगका अनुष्ठान करना चाहिये । ५२ ॥ अहङ्कार, बल, घमण्ड, काम, क्रोध और परिग्रह छोड़कर ममतासे रहित होकर शान्ति प्राप्त करके ब्रह्ममें अचल भावसे स्थित रह सकोगे ॥ ५३ ॥ ब्रह्ममें स्थित, प्रसन्न चित्त जन शोक और आकांक्षाके वशीभूत नहीं होते, लमज्ञानी होकर सब भूतोंमें मेरे खम्बन्धी ध्यान रूपो परम भक्ति प्राप्त करते हैं॥५४॥ आगे उस परम भक्तिके प्रभावसे मेरी सब थापकताको और सच्चिदानन्द खरूप मुझको जान कर सभामें प्रवेश करते हैं ॥ ५५ ॥ वह सभाको अाश्रय करके नित्य नौमितिक खन्य कर्मों का अनुहान करके मेरी कृपासे शान्चत अययपद प्राप्त करते हैं। ५६। तुम मत्परायण होकर चित्त द्वारा खम्य र्ण कम्न सुझमें अर्घय करके बुद्धिरूपी योगको आश्रय पूर्वक सदा सभ्य ण वस्तुओंको ब्रह्म जागकर मचित्त होमो॥५७ ॥ मुझपर एकाग्रचिन्त होनेसे तुम मेरे प्रमादसे सांसारिक (दुःखरूपी) दुर्गसे तर जाओगे ; पर यदि मेरी बात न मानो तो अवश्य नष्ट होगे ॥ ३८ ॥ अहङ्कार अवखवन करके यहि "मैं न खलंगा” ऐसा सङ्कल्प कर चुके हो, तो तुम्हारा सङ्कल्प भूठा होगा, क्योंकि प्रवति हो तुमको युद्ध में प्रवृत्त करेगी ॥ ५॥ हे कौन्तेय ! तुम मोहके कारण युद्ध में प्रवृत्त नहीं होते हो; पर पूर्व कर्म के संस्कारसे शूरता आदिमें तुम फेसे हुए हो, उसके वश छोकर अवश्य ही तुमको लड़ना होगा ॥६० ॥ हे अर्जुन ! ईश्वर खन भूतोंके हृदय में स्थित हो कर मायाके द्वारा सर्च प्राणियों को घुमा रहे हैं ॥ ६ ॥ हे भारत ! तुम खब प्रकारसे उनके ही शरणागत होयो, उनकी कपासे परम शान्ति और नित्य स्थान प्राप्त करोगे ॥ ६२ ॥ परम गोपनीय ज्ञान मैंने कहा, इसकी पूरी आलोचना कर तुई जेसी इच्छा हो वही करो। ६३ ॥ तुम मेरे बहुत प्रिय हो, तुम्हारे हितके अर्थ में फिर गोपनीयसे गोपनीय परम वाक्य कहता हूं, सुनो ॥ ६ ॥ तुम ६ घोमडगवहौता। । ॥ स्था एव वद सझमें मन अर्पण करो, मेरी उपासना करो, मुझे नमस्कार करो, तुम मेरे बहुत प्रिय हो, मैं सत्य कहता हूं, ऐसा करनेसे तुम मुझको पाओगे । ६५ ॥ वैराग्य, सन्यास आदि प्रानुष्ठानिक धम्म और पापाचार त्याग कर एक मात्र मेरे शरणागत होओ, दुःख मत करो, मैं तुमको खब पापोंसे मुक्त करूंगा ॥ ६६ ॥ यह गोतार्थ कभी तप रहित, भक्तिवर्जित अथवा सेवा हीन और मुझपर विषयुक्त जनोंसे न कहना ॥ ६॥ मेरे भक्तोंसे जो भक्ति के साथ यह गोपनीय विषय कहेंगे, इसमें खन्देह नहीं है, कि वह मुझको प्राप्त करेंगे॥६॥ मेरे भत्ता के पास जो गीता शाखको याख्या करते है, पृथ्वीपर मनुष्योंमें उससे मेरा प्रिय कोई नहीं है, अन्य कालमें भी नहीं होगा ॥ ६L हम दोनोंके इस धम्म संवादको जो पड़ेंगे, उनको ज्ञान यज्ञसे मेरी हो उपाखना होगी ॥ ७० ॥ श्रद्धावान और विववर्जित जो मनुष्य इसे सुनेंगे, वह खर्च पायोंसे सक्त होकर पुण्य कम्मेवाखोंके शुभ लोकमें जायंगे ॥१॥ हे पार्थ! तुमने एकाग्रचित्त होकर इसे सम तो लिया? हे धनञ्जय ! अज्ञानसे जन्मा हुधा मोह छट तो गया ? ॥ १२ ॥ अच्युत ! तुम्हारी कपासे मेरा मोह गया है और मैंने स्मृति प्राप्त की है, मेरी सारी शङ्का जाती रही है, तुम्हारी याज्ञा पालंगा ॥ २६ ॥ सञ्जय ( धृतराष्ट्रसे ) बोले, मैंने वासदेव और महात्मा पार्थका यह रोंवा खड़ा करनेवाला संवाद सुना है ॥ 9 ॥ याखदेवको कपासे खयं योगेश्वरद्वारा कथित यह परम गोपनीय संवाद सुना है । ७५ ॥ हे राजन् ! वधा और अर्जुनका यह अद्भव और पवित्र संवाद बार बार सुनकर मैंने हर घड़ी हर्घ पाया है ॥ ६॥ हे राजन् ! हरिका वह अद्भत- रूप बार बार स्मरणकर मुझे बड़ा विश्मय हो गया है और मैं बार बार प्रसन्न हो रहा हूँ॥ ७७॥ जिस ओर योगेश्वर क्या हैं, जिस ओर धनुषधारी पार्थ है, उसी ओर नीति है, उसी ओर जय है, उसी ओर अभ्युदय है, उसी ओर राणी है-यही मेरा स्थिर विश्वास है। बर्जुन बोले, हे छूट ७ समाप्त।

हिन्दी वङ्गवासी।
हैं
हिन्दुस्थान भरमें प्रसिद्ध साप्ताहिक हिन्दी पत्र है। राजा
महाराजा, तालुकेदार, जमीन्दार, मानी, ज्ञानी, धनी, गरीब
सब तरहको लोग इसके ग्राहक इतने ग्राहक किसी दूसरे
हिन्दी पत्रके नहीं हैं। धम्म-नीति, राज-नीति, समाज-नीति,
इतिहास, जीवन चरित्र, सामधिक समाचार आदि अगणित
विषयोंको प्रकाशित कर यह सदा पहनेवालों को प्रसन्न करता है।
इसके उपरान्त सबके सन्तोषके अर्थ एक एक अनुपम तखबौरकी
भेंट हर हफ्ते सबको देता है। हिन्दु-धमका पक्का मित्र होनेके
सवबसे हरेक हिन्दुका अति प्यारा है। दाम सर्वत्र सिर्फ
पया।
हिन्दी वङ्गवासौका उपहार।
हिन्दी वङ्गवासीके ग्राहकोंको इस खाल उपहार देनेका
नया प्रबन्ध किया गया है। याने हिन्दी वङ्गवासीके न्यौछावर
२, के साथ साथ जिन्होंने पहिले आठ आना भेजा था उनको
एक बरख हिन्दी वङ्गवासी मिलने के उपरान्त श्रीमद्भगवहौता,
विलायतकी चिट्ठी और मार्कण्डेय चण्डी यानी दुर्गा ये तीन
किताब मिली है। आज काल जो लोग उक्त उपहारकी किताब
लेना चाहते है उनको हिन्दी वङ्गवासीके वार्षिक न्यौछावर
3
के साथ साथ उपहारके लिये दो आना अधिक याने कुल 5
दख बाना देना पड़ता है। रुपया भेजनेका पता-
दुर्गादास वन्दोपाध्याय।
३४।१ कोखुटोखा, बक्षकला।

विजया वटिका।
,
AM
पर
लाखों मरीज आराम हो चुके है।
पुराना बुखार आराम करनेकी रेखो अजब दवा हिन्दुस्थानमें
इससे पहिले इजाद नहीं हुई थी। हजारों लाखों यादमी
इस दवाके इस्तिमालसे आराम हुए सामान्य बुखार
तो सहज में आराम होता है ; और जो सब खखत पुराने ज्वर
तथा पिलही यकृत युक्त ज्वर किसी दवासे आराम नहीं हुए
हैं, डाक्तार वैदा और हकीम लोग बड़ी बड़ी कोशिशसे भी
जिस ज्वरको आराम नहीं कर सकते हैं, विजया वटिकाके
इस्तिमालसे वे ज्वर भी थोड़े दिनोमें आराम होते हैं। हिन्दु
स्थानके जिस किसी गांवमें एक दफे एक डिबिया भी जाती है,
उस गांवके सब दूसरे रोगी सब तरहका इलाज बन्द कर विजया
बटिकाके प्रेमी वनके गोली मङ्गा भेजते हैं। नियमके साथ
विजया वटिका खानेसे बार बार ज्वर मानेका डर नहीं रहता
है। हिन्दुस्थान निवासी रोगियों! अगर तुम्हारा पुराना
बुखार किसी उपायसे बाराय न हुआ हो, तो विजया वटिका
इस्तिमाल करके अपूर्व फल प्रत्यक्ष करो। चायके बगीचे कुलि-
योंके डिपो नौलवालों के कारखाने सभी जगह आज दिन विजया
वटिका
धूम
घामसे चल रही है। विजया वटिकासे धनी और
गरीब सभी लोगोंका वराबर खतियार है। झोपड़ोंमें
रहनेवाले किसानोंसे लेकर सुकुटधारी राजा महाराजा तक
तथा मर्द औरत, लड़के लड़किया सभीको विषया वटिका
खानेसे बराबर फायदा होता है। विजया वटिकाकी शक्ति
मन्त्रको तरह अजब है। जलसे जैसे आग बुझती है, वैसे
ही विषया बटिकारी ज्वर रूपी आग बुझ पाती है

[१] १ विषया पटिकामें सबसे अजब गुण यह है, कि भले चने आदमी भी इसे खा सकते हैं। सिर्फ सदी और खांसी हुई हो तो विजया वटिका खानेसे पाराम हो जायगी। सर्दी लगनेसे हाथ पैर वदन दुखता हो, कमरमें दर्द हो, बड़ी मिहन- तसे देह ऐंठती हो तो विजया वटिका खानेसे सारी तकलीफ जाती रहती है। सिरका दुखना, सिरमें चक्कारखा लगना, हाथ पैरका जलना, आखोंका जलना, भूखकी कमी ये सब रोग विजया वटिकासे याराम होते है। नियमके साथ इस अक्सौर दवाका इस्तिमाल करनेसे देह पुष्ट होती है, वल तथा वीर्यको वृद्धि होती है, देहकी चिकनाई बाहती है और धारणा, शक्ति उपजची है, फिर शोथ, दोनो वक्त यानेवाला ज्वर, तिजारी ज्वर, जुड़ी, तपेदिक प्रमेहका ज्वर, मेदेमें पहुंचा हुआ ज्वर मिलही यकृत युक्त ज्वर ये सभी विजया वटिकासे पाराम होते हैं। ऐसी गुणकारी दवा, एकही साथ इतने गुण रखनेवाली दवा इससे पहिले हिन्दुस्थाममें इजाद नहीं हुई थी। पाठक! एक दफे आजमाकर देखो; देखते ही अच्छा फल प्राप्त होगा घटिकाको संख्या डा:मा: पेकि १. डिबिया १० २ नं. डिविया १६ ३. डिबिया ५४ १॥ भेलुयेविलमें दवा लेनेसे और दो आना लगता है। दवा मिलनेका पता १२ नं मिरजापुर ट्रीटमें बी. बसु. एण्ड कम्पनीके महो या खाकसोर दवा मिलती है। با و 5 ॐ १२ उदरामय वटिका। सब तरहके पेटको विमारी 'उदरामय वाटिका से बाराम होती है। अजीर्ण रोग, बदहजमी से दत्तका पतला होना तथा अकस्मात् बेशी पतला हस्तका होना, पेटको दर्द, पेटका फूलना धौरह नियमके साथ 'उदरामय घटिका” इस्तिमाल बरनेसे उत्ता सब विमारी कम खर्चसे थोड़े दिनमें आराम होषगी। प्रत्येक गृहस्थ के एक डिविया उदरामय वटिका खरीद कर रखना चाहिये। इसके सिवाय उदरामय वटिकामें एक और अजव गुण यह है कि, आंब, रक्तामाशय, ग्रहणी, अतिवार वगैरह कठिन कठिन रोग भी इससे पाराम होते हैं। ऐसे कठिन रोग जिसमें डाक्तारोंने हार मानली है, वेदोंको मान होना पड़ा है वे सब पेटको विमारी भी इसी वटिकासे बाराम हुई है। जिस रोगीको पेटको विमारी तथा बुखार दोनो है याने जिनको व्यरातिलारने घेरा है उनको विषया बटिकाके साथ उदरामय वटिका इखिमाल करना होगा। का व द उदरामय वटिकाकी संस्था डा:माः पैकि १नं. डिविया २नं. डिविया 15 ३ नं. डिविया - CG . छ कलकत्ता १२ में मिरजापुर ट्रीट बी० बस् एण्ड क के पास तथा वेड्याम, बादीपुर पोर, जिला वईमानके रसिक चन्द्र बन कार्याथचये पांच माहवा मिल गया है।

विजया वटिकाका एजण्ट औफिस- कलकत्ता, १२ नं. मिरजापुर ट्रौट ; बो० बस एण्ड कम्पनीके यहां दवा मिलती है। विजया वटिका। इन दिनों विजया वटिका इतनी बिकती है, कि हाथसे गोली ৰাৰ প্ৰল ৰীৰান্ধী জন ফায় নাম না জানা असम्भव होगया है। इस लिये बड़े खर्च पर विलायतसे गोली गाने की मई कल मंगाई गई है। इस कलमें गोली बनती है। नित्य बारह घण्टे इस कक्षको चलानेसे दो लाखसे भी अधिक गोली बन सकती है।

... रा कलस गाला चाँद
मढ़ौ जाती है।
द
एक वरखके अन्दर विषया वटिकाकी इतनी प्रसिद्धि देर
चिसमें क्या उदय होता है। मबमें यही भावता है, कि
देशकी बीमारियों के लिये इस देशको दवा ही खनी गुमा
हैं। अनेन ब्यादि विलायती वाओंसे एकायक कुछ वटा
असर देखने में तो बाता है, पर विलायती दबायोके
अखर बड़ा भयावना होता है। इस देशवासियों को प्रशक्ति
है, हवा भी वैसी ही होनी चाहिये। विलायत कठोर जा
देश है; जाड़े के देशवालोंके लिये जो दवा बनती है, व
देशवालों की प्रजातिके खायक क्यों कर होगी ? बास्तव
पावको सब लोग मानते है, कि जो रोग जिस देशमें
है, उस रोगको दवा उखौ देशमें है। विजया वटिका रूपी
पीकर क्या खौ, क्या पुरुष-बाण दिन लाखों श्रादमी
दिनोंके अन्दर रोगसे मुक्त हो रहे है। इसीसे बाज र
परम आनन्द प्राप्त होता है
Pya

Shree Mada Bhagvat Geeta

Title
Shree Mada Bhagvat Geeta
File name
Shree Mada Bhagvat Geeta
Text
OCR done
Publisher
Null
Language
Sanskrit
Pages
348
Library
Bharti Bhawan Liabrary, Allahabad
Classification
Litrature
DLI number
274010
Barcode
5990010894354.00
Scanning centre
IIIT, Allahabad
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
eNEi8Bogc2H
Download PDF

Shree Mada Bhagvat Geeta