·ॐ
H
ईशावास्योपनिषद्
(द्वैताद्वैतभाष्यभाषांतरांसह.)
संपादक
चंतामण गंगाधर भानु, बी. ए.
d.
प्रकाशक
दामोदर सांवळाराम आणि मंडळी,
प्रिंटर्स, पन्लिशर्स, एजंटस् इत्यादि, ठाकुरद्वार-मुंबई.
सन १९९१ इ.
ह्या पुस्तकासंबंधाने सर्व हक्क प्रकाशकांनी आपणाकडे राखन ठेविले आहेत,
किंमत १ रुपया.
-

·हे पुस्तक घर नं. ४३४, ठाकुरद्वार रोड-मुंबई येथे 'इंदुप्रकाश' छापखान्यांत रा. रा. दामोदर सांवळाराम यंदे यांनी छापून प्रसिद्ध केले.

·श्रीरामानुजमतानुयायी नारायणकृत प्रकाशिका -- सर्वेशानः सर्वभूतान्तरात्मा दोषानहः सर्वविद्यैकवेद्यः । कर्माराध्यः साध्यभक्त्यैकलभ्यः श्रीमान्व्यक्तो वाजिनां संहितान्ते ॥ रजस्तम-प्रचुरकरणकलेवरसृष्टिविशिष्टत्वादीश्वरोऽहमहं भोगी- त्यादिभगवदुक्तप्रक्रियया स्वतन्त्रोऽहं देवतान्तरपरतन्त्रोऽह- मिति च भ्राम्यतस्तत्त्वबुभुत्सयोपसन्नस्य शिष्यस्य स्वतन्त्रतात्म- प्रमादिनिवृत्त्यर्थ चिदचिदात्मकस्य प्रपञ्चस्थ परमपुरुषायत्तस्वरू- पस्थितिप्रवृत्तित्वमुपदिशति- श्रीरामानुजाचार्य शिष्याच्या नारायणाची प्रकाशिका. गुरु०-आतां यानंतर वाजसनेय संहितेतील अवटच्या अध्यायाचें नांदीपूर्वक विस्तृत व्याख्यान करितो. या अध्यायाला ईशोपनिनद् म्हणतात. असो; सर्वा- वर सत्ता चालविणारा, सर्व भूतांच्या अंतर्यामी राहून त्यांचे नियमन कर- गारा, स्वरूपामध्थे कोणत्याही दोषाचा · गंध नसणारा, सर्व वेदवेदान्तादि विद्यांच्या माध्ययनोंने मात्र समजून येणास; सत्कर्म करून मात्र.ज्याची आराधना करितां येते, साधन होण्यास योग्य अशा एकनिष्ठं भक्तीने मात्र ज्यांची प्राप्ति होते, जो षड्गुणैश्वर्यसंपन्न आहे, त्या सच्चिदानंद परमेश्वराचे स्वरूप वाजसनेय संहितेच्या शेवटी प्रकट झाले आहे, वत्सा! रजोगुण आणि तमोगुण यांचे विशेष प्राबल्य झाल्यामुळे कित्येक जीवांचे शरीर व अंत:करण काही विशेष प्रकारचे झालेले असते. "मीच ईश्वर आहे, भोगण्याचा अधिकार मलाच आहे," इत्यादि श्रीकृष्णांनी भगवद्गीतेत सांगिल्याप्रमाणे वृत्ति होऊनही “मी स्वतंत्र आहे, तरी परमेश्वरव्यतिरिक्त अन्य काही देवतांच्याच तंत्राने चालणारा आहे!" अशा प्रकारचा या पुरु- पास जो भ्रम होतो, तो जीवांचा भ्रम नाहीसा करावा व आपल्याला तत्वज्ञान व्हावें या इच्छेनें शरण आलेल्या शिष्यांचा स्वतंत्रतात्मक भ्रम नाहीसा करावा एतदर्थ हा उपदेश आहे. तसेच स्थावर-जंगमांनी व चराचरांनी (येथे जड पदार्थ आणि ज्ञानी जीव या दोघांचाही समावेश होतो) घटित झालेला जो हा प्रपंच ( सृष्टिव्यवहार ) तो परमेश्वराच्या ( पुरुषोत्तमाच्या ) मात्र तंत्राने चालत असून त्या संसाराचे स्वरूप, त्याची स्थिति व व्यवहार ही सर्व परमेश्वराधीनच आहेत असा उपदेश करावा, असा या मंत्रांचा अभिप्राय आहे.

·ईशोपनिषत् *मंत्र पहिला. इदं ब्रह्मांदिस्तम्बपर्यन्तं सर्वमीश्वरव्यतिरिक्तं भोक्तूभोग्यरूपम् । ईशा सर्वनियन्त्रा पुरुषेणेति यावत् । 'योऽसावसौपुरुषः' [J० ५।१५।१] । इत्यनुवादिष्यमाणत्वात् । स हि सर्वस्येष्टे । तथा च श्रत्यन्तरम्-'पति विश्वस्या सेश्वरम्' [म. ना. ११॥३] । इति । तेन वास्यं वसनीयं व्याप्यमिति भावः। 'यञ्च किंचिजगत्सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ॥ (महानारदीय०१श६) इति श्रुतेः॥ सिद्धान्ती-हे सर्व विश्व भोक्तृभोग्य स्वरूपाचे आहे, म्हणजे ब्रह्मदेवापासून अणूपर्यंत असणाऱ्या या सर्व चराचर संसारांत भोगण्याचे विषय आणि भोगणारे प्राणी यांचा समावेश होतो. परमेश्वराशिवाय बाकी यच्चयावत् वस्तूंचा प्रपंचामध्ये अंतर्भाव होतो. हा सर्व प्रपंच ईश्वरात्मक आहे व त्याचे अंश जीव व जड हे असून या सर्वांचा स्वामी, सर्वनियंता, परमेश्वर (उत्तम पुरुष ) आहे. " जो हा तोच हा पुरुष आहे" (बृहदा० ५।१५।१) अशी श्रुति पुढे अनुवाद- रूपाने येणार आहे. कारण.तो सर्वांचा स्वामी आहे. याचप्रमाणे दुसरी श्रति म्हणते:-"विश्वाचा आत्मा व त्याचे पालन करणारा एक परमेश्वर मात्र आहे." (महानारदीय ११॥३) या परमेश्वरानें हैं विश्व व्यापिलेले आहे. 'या जगामध्ये जे यच्चयावत् पदार्थ दिसतात किंवा ऐकावयास येतात ते सर्व (अंतर्विश्वांतील व बाह्यविश्वांतील) पदार्थ व्यापून सर्वेश्वर नारायण राहिला आहे.' (म० ना० १११६) अशी श्रुति प्रमाण आहे. यद्वा सर्वाधारे स्वस्मिन्नेव सर्व वास्यं प्रतिष्ठापनीयम्। सर्यते हि- सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्यति वै यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ॥ इति । शिष्य०-भगवन् ! किंवा सर्वांचा आधार जो परमेश्वर आहे त्याच्या आश्रयाने व त्याच्या स्वरूपामध्ये ह्या सर्व विश्वाची स्थापना झाली आहे. असाही अर्थ होईल.. स्मृतीमध्ये म्हटले आहे की परमेश्वराला विद्वान् लोक वासुदेव असे म्हणतात. याचे कारण तो सर्वव्यापी आहे आणि प्रत्येक वस्तूच्या अंतर्यामी व बाहेर सर्वत्र तो वास्तव्य करितो म्हणजे राहतो. म्हणजे सर्व विश्व त्याच्या आश्रयाने व त्याच्या स्वरूपामध्ये राहते. *मंत्रांचे अन्वयार्थ-मागे दिलेच आहेत. केवळ भाष्य व त्याचा अर्थ इतका मात्र विषय येथे घेतला आहे. ।

·समानुजामतानुयाय-प्रकाशिका । जगत्यां मह्याम् । इदं लोकान्तयेपलक्षणम् । जगदन्यथात्वं गच्छत् । तत्र चिदंशस्य भोग्यत्वाय स्वरूपविकाररूपमन्यथात्वम्। चिदंशस्य तु भोक्तृत्वाय ज्ञानसंकोचविकासादिस्वभावविकारे- णान्यथात्वमिति भेदोऽनुसंधेयः। ईशनावास्यं किंचिदपि नास्तीति दयितुं यत्किचेति जगविशेष्यते । जगत्यादिषु लोकेषु यत्किचि- झोक्तृभोग्यरूपं जगदस्ति तदिदं सर्वमीशा वासुदेवेन वास्यं धार्य चेति वाक्यार्थः। गुरु०-ठीक ! पुढे चल. जगत्याम् म्हणजे ह्या पृथ्वीमध्ये, या शब्दाने इतर लोकांचाही म्हणजे विश्वांतील सर्व भुवनांचा उल्लेख होतो. पृथ्वी हे उप- लक्षण आहे; याने सर्व जगतांचा बोध होतो. जगत् या शब्दाने जडपदार्थाचा (उपभोग घेण्यास उपयोगी आणि स्वस्वरूपामध्ये विकार पावून अन्य स्वरूप घेणाऱ्या विषयांचा) उल्लेख होतो. तसेच उपभोग घेणारे व ज्ञानाचा संकोच, विकास, इत्यादि विकारांनी अन्य स्वरूप पावणाऱ्या जीवांचा उल्लेख होतो. सारांश, भोगाचे विषय असून स्वरूपी विकार पावणारे जड पदार्थ व ज्ञानाच्या कमी- जास्तपणामुळे विकार पावणारे जीव (विषय भोक्त) या दोघांचाही अन्तर्भाव ह्या जगत् शब्दामध्ये होतो 'जगत् म्हणजेच अन्यस्वरूप प्राप्त करून घेणारें' असा अर्थ आहे. या जगांत ईश्वराने व्याप्त नाही असा कोणताही पदार्थ नाही. हे दृढ करण्यासाठी " यत्किच (सर्व काही) " हे शब्द घातले आहेत. असो; या सर्व भुवनांमध्ये जीव व जड या भिन्न स्वरूपाने में कांही आहे तें तें या सर्व निया- मक वासुदेवानें धारण केले आहे, . सर्वांस वासुदेवाचा आश्रय आहे. प्रथमार्धाचा सारांश, सर्व काही वासुदेवाने व्यापलेले आहे, असा आहे. : इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः। वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्र क्षेत्रज्ञ एव च ॥ [गी० ३।४०] इत्याद्युपबृंहणानि बोध्यानि 'पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा [श्वे. ११६] । 'शाशौ द्वावजावीशनीशौ' [श्वे० १९] । 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् [श्वे० ६।१३] इत्यादिषु श्रुतिषु प्रसिद्धो जीवेश्वरयोरीशेशितव्यादि- लक्षणोऽत्यन्तभेदोऽप्यत्र सिद्धः। ननु रूढियोगमपहरतीति न्याया दीशोऽत्र रुद्रः स्यात् । अवम्। एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानो नेमे द्यावापृथिवी न नक्षत्राणि न यमो नाग्निर्न सोमो नः सूर्यः स एकाकी नर एव' [म०.१] । इत्यादिषु श्रुतिषु भगवत्कार्यत्वेन कर्मवश्यत्वेन च ·ईशोपनिषत् संप्रतिपन्ने रुद्रे सर्वव्यापित्वसर्वाधारत्वादेरन्वयासंभवेन विरु. द्धार्थविषयतयैव रूढेभन्नत्वात् । एवं च जगत्कारणवादिवाक्या- वगताकाशप्राणादिशब्दन्यायेनाजः सर्वेश्वरः सिद्ध इत्यनवच्छिन्न- श्वर्यतया प्रसिद्धेः सर्वेश्वरेऽयौगिक एवायमीशशब्दः प्रत्येतव्य' इति सिद्धम् । एवं मुमुक्षोरीश्वरपारतव्यबोधमुत्पाद्य वैराग्य- भूषितां वृत्तिमुपदिशति-तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः । तेन जगता भोग्य- ताभ्रमविषयेणेति भावः। त्यक्तेनाल्पत्वास्थिरत्वदुःखमूलत्वदुःख- मिश्रत्वदुःखोदकत्वदेहाभिमानमूलत्वादिस्वाभाविकब्रह्मानन्दानुभ- वविरुद्धरूपविषयदोषनिरूपणपूर्वकपरित्यक्तेनोपलक्षितः सन्भुञ्जी- थाः। भगवदुपासोपयुक्तदेहस्य धारणमात्रौपयिकमन्नपानादिकं यागदानहोमार्चनाद्युपयोगिपरिजनपरिच्छदादिकं च वर्ग भुञ्जीथा इत्यर्थः । यद्वा दोषसप्तकनिरूपणात्यक्तेन भोग्याभासेनोपलक्षितः सन्भुञ्जीथाः। सर्वावासत्वेन प्रकरणप्राप्तं प्रकृतमुक्तदोषप्रतिभटं निरतिशयभोग्यं वक्ष्यमाणोपायमूढेन भुञ्जीथा इति याज्यम् । तत्र 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे० १११२] 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ [मुण्ड० ३१] 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ [मु. ३२] इत्यादिभिःप्रपञ्चितस्तत्त्वत्रयविवेकोऽप्यति भावः । अनीशया भोग्यभूतया मायया प्रकृत्येत्यर्थः । जुष्टं प्रीयमाणम् । स्वस्मादन्यमशिमस्येशस्य महिमानमिति महिमानं चेत्यर्थः । तदेतिप्रतिनिर्देशोऽध्याहार्यः । यदाऽन्यमांशमस्य महिमानं च पश्यति तदा वीतशोको भवतीत्यर्थः।मा गृधः कस्यस्विद्धनम् । कस्यचिद्धनं कस्यापि बन्धोरबन्धोवी धनं मा गृधः, माऽभिका- ङ्क्षी । गृधु अभिकाङ्क्षायामिति धातुः। आह च यमः किंकरं प्रति- परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुतवनितापितृमातृभृत्यवर्गे। शठमतिरुपयाति योऽर्थ-तृष्णां पुरुषपशुनहि वासुदेवभक्तः ॥ इति स्मृतेः । इदं च धनाशाप्रहाणं परमात्मव्यतिरिक्तक- सविषयवैराग्योपलक्षणम् ।

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि । इति स्मृतेः ॥१॥ शिष्य-गुरुजी! सर्व ज्ञान-कर्मेंद्रिये मन, बुद्धि, सत्त्व, तेज, बल, धृति, (धैर्य) सारांश, हे सर्व क्षेत्र (सर्व जडपदार्थ ) आणि सर्व क्षेत्रज्ञ (सर्व जीव) हे वासुदेवात्मक आहेत. (गीता* ३३४०) अशी ही एक स्मृति आहेच ! गुरु०-होय. हैं व इतर वाक्य ही ध्यानात ठेवणे इष्ट आहे. कारण येथे जीव व शिव हे परस्परभिन्न आहेत, हे स्पष्ट करावयाचे आहे. पहा:- "आपण निराळा आणि आपला प्रेरक निराळा असे मानून" (श्वेताश्वतर ११६) ज्ञाता आणि अज्ञानी असे हे ईश्वर आणि तत्तंत्राने चालणारा जीव हे दोघे अनादि आहेत " ( श्वे. १९) “नित्यांचा (जीवांचा) नित्य ( ईश्वर आणि चेतनांचा चेतक हा परमेश्वर असून तो पुष्कळांच्या इच्छा पूर्ण करितो (श्वे. ६।१३) इत्यादि श्रुतींमध्ये जीव आणि ईश्वर यांचा संबंध सेव्य-सेव- काचा आहे. व या उभयतांमध्ये अत्यंत भेद आहे, असे सांगितले आहे. तोच अर्थ या मंत्राच्या पहिल्या अर्थात स्पष्ट करून श्रुतीला जीवशिवांमध्ये अत्यंत भेद आहे, असे सांगावयाचे आहे. शि०-भगवन् ! शब्दसिद्ध अर्थांपेक्षा (यौगिक अर्थापेक्षां) रूढ झालेला (प्रचारांत आलेला ) अर्थ जास्त बलवान् असतो असा न्याय आहे; म्हणून वरील मत्रांत ईश याचा अर्थ रुद्र असा कां घेऊ नये ?. ईश म्हणजे रुद्र' असे म्हणण्याची रूढीही आहे. गुरुजी-नाही, असा अर्थ होणार नाही. कारण "एक नारायणच पूर्वी (आदिकाली) होता. ब्रह्मां किंवा रुद्र, किंवा द्यावापृथ्वी, अमि. सोम, सूर्य, हे कोणीही नव्हते. तो नारायणच एकटा एक नर होता." (म. १] इत्यादि श्रुतींवरून रुद्र हा नारायणाने उत्पन्न केला आहे व तो कर्माला वय आहे, (तो कर्मांच्या स्वाधीन असतो, कर्म-तंत्राने चालतो.) म्हणून कर्म- तंत्र व नारायणतंत्र रुद्राला सर्व-व्यापकत्व, सर्वाश्रयत्व (सर्वांस आश्रय देणे हा धर्म) इत्यादि लक्षणे असंभवनीय होतात, लागत नाहीत. तसेंच, प्रस्तुत रूढीही विरुद्ध अर्थाचे प्रतिपादन करिते म्हणून या मंत्रांत ईश्च या शब्दाचा रुद्र असा अर्थ घेता येत नाही. याचप्रमाणे, जगत्-कारण सांगणारी जी वाक्ये आहेत, तेथे अवगत झालेल्या आकाश, प्राण इत्यादि शब्दांची जशी व्यवस्था लागते, त्याच न्यायाने व हा परमेश्वर जन्मरहित, सर्वस्वामी, स्वयंभू इत्यादि निरुपाधिक ऐश्वर्याने मंडित आहे म्हणून, येथील 'ईश' शब्द हा सर्वेश्वर जो नारायण त्यालाच लावला पाहिजे, हे सिद्ध झाले. याप्रमाणे वरील मंत्रार्धाचा अर्थ असा आहे की, जीव हा सर्वथा ईश्वरतंत्र म्हणजे परतंत्र आहे, हे ज्ञान मुमुक्षूला समजावे. नंतर, त्याने वैराग्यवृत्ति कशी धारण करावी ते दुसऱ्या अर्धात ही गीता कोणती हैं या नारायणपंडितांनी समितले नाही. नक्षत्रे,. यम, ·. ईशोपनिषत् सांगितले आहे. पहिल्या अर्थात जीव हा सर्वथा परमेश्वरतंत्र आहे, असे निश्चय- पूर्वक सांगण्याचा मात्र अभिप्राय आहे. असो. त्या भोग्यता नामक भ्रम उत्पन्न करणाऱ्या जगताचा ( सर्व विष- यांचा) त्याग करावा. कारण ते सर्व विषय अल्प आनंद देणारे, चंचल, ( अनित्य ) दुःखमूलक, दुःखमिश्रित, दुःखमय देहाभिमान उत्पन्न करणारे, इत्यादि लक्षणांचे असतात. अर्थातच स्वभावतः उत्पन्न होणारा जो ब्रह्मानंद आणि त्याचा अनुभव यांच्या विरुद्ध हे विषयदोष असतात. हे पूर्णपणे लक्षांत ठेवून म्हणजे हे विषय तुच्छ आहेत असे समजून त्यांचा उपभोग घ्यावा.. सारांश, भगवंताच्या उपासनेला उपयोगी पडेल इतक्याच बेताने आपला देह धारण करावा व देह धारण होईल इतकेंच मात्र आपण अन्नपानादिकांचे सेवन करावे. तसेच याग, ( यज्ञ ) दान, होम, अर्चन, ( पूजा ) इत्यादिकांच्या उप- योगी पडतील असा परिवार व अर्शी उपकरणे मात्र स्वीकृत करावी. जीव धारण होईल, इतके अन्नपानादिकांचे सेवन आणि यज्ञ याग दान, धर्म, इत्यादि विहित कर्मे करितां येतील, इतका मात्र परिग्रह ठेवावा व एवढ्याचा मात्र उपयोग व्यावा. सारांश, ईश्वर उपासनेसाठी उपभोग घ्यावा. भोगा- साठी ईश्वर-उपासना करू नये. असा तात्पर्यार्थ आहे. शिष्य o-महाराज ! याचा दुसराही असा अर्थ होईल की वर जे सात दोष सांगितले आहेत ते ध्यानात ठेवून (म्हणजे विषयसुखपोषक नाहीतच, जें सुखसे वाटते तो भास आहे, असे समजून ) या विषयांचा उपभोग घ्यावा. सारांश, विषयसुखाचा त्याग करावा व मगं कार्यापुरते विषयसेवन करावें. गुरु०-अथवा, -अथवा, सर्वत्र ईश्वर भरला आहे म्हणून हे सर्व विषयही आपा. पले स्वरूप-दोष टाकून देऊन ईश्वर-स्वरूपाने निरतिशयसुख देणारे झाले आहेत, असा निश्चय करून मुमुक्षूने उपभोग घ्यावा. विषयभोगदृष्टीने सुख देतील' हा जो मायाजनित भ्रम असतो. तो टाकून देऊन ज्ञानदृष्टीने मात्र त्यांचा उप- भोग घ्यावा. निदान प्रकृतीमध्ये जे दोष आहेत, ते दोष परमेश्वरामध्ये नसल्या- मुळे व त्याचे गुण प्रकृतिगुणांचे विरोधी असल्यामुळे, भोगाचे निरतिशय सुख देणाऱ्या परमेश्वराचा उपभोग पुढे सांगितलेल्या साधनांचे संबंधाने उपायमूढ होऊन उपभोग घ्यावा, असा हा उपदेश आहे. शिष्य-गुरुजी!-" भोक्ता निराळा आणि प्रेरक निराळा असे जाणून " (श्वे० १३१२ ) " नित्य एकत्र राहणारे दोन पक्षी (जीव आणि शिव) अत्यंत स्नेही असून एकाच वृक्षाचा (प्रपंचाचा, देहाचा.) आश्रय करून बस- लेले असतात. त्यांतील एकजण (जीव) त्या वृक्षाची मोडगोड़ फळे खातो. आणि दुसरा (ईश्वरः) काही एक न खाती साक्षी मात्र असतो, ( मुंडक ३।१)" एकाच वृक्षावर जीव हा आपल्या पारतंत्र्याने संसारांत बुडून गेलेला !

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । असतो आणि म्हणून मूढ होऊन शोक करित असतो. पण आपल्यापेक्षां निराळा च आपला स्वामी (ईश्वर) आनंदरूपी आहे असें जाणून त्याचा महिमाही मोठा आहे असे जेव्हां त्याला समजते, तेव्हां त्याचा शोक नाहीसा होऊन तो जीव शोकशून्य (आनंदी) होतो" (मुं० २) इत्यादि श्रुतींमध्ये तीन तत्त्वांचा, भोक्ता (जीव), भोग्य (विषय ) आणि त्यांचा स्वामी (परमेश्वर ) यांचा, विस्तार केला आहे. तीच तीन तत्वे याही मंत्रांत सांगितली आहेत. असें मला वाटते. असाच भावार्थ आहे. नाही ? गुरु०-होय. वरील मुंडक श्रुतीत भोग्य असणारी जी माया किंवा प्रकृति तिचा ( अनीशया शब्दाने) उल्लेख आहे. अनीश म्हणजे परतंत्र होय. त्याच- प्रमाणे जीवाहून आनंदरूपाने निराळा (अन्य ) परमेश्वर व त्याचा महिमा यांचाही उल्लेख आहे. जेव्हां परमेश्वर आणि त्याचा महिमा या उभय- तांचे ज्ञान जीवाला होते, तेव्हां जीवाचा शोक नाहीसा होतो असे स्पष्ट सांगि- तले आहे. यावरून परतंत्र प्रकृति, दुःखी जीव व स्वतंत्र' आणि आनंदी पर- मेश्वर या तीन तत्त्वांचा उल्लेख करून त्यांत अत्यंत भेद आहे, असे दाखविले आहे. शिष्य-गुरुजी ! कोणाचेही धन घेऊ नको.या संत्रगत शब्दाचा अर्थ असाचना की 'शत्रु किंवा मित्र कोणीही असो; त्याचे धनाचा अपहार कर. ण्याची इच्छा करूं नको ? गृध-अभिलाष करणे असा धात्वर्थ आहे. गुरु०--होय. एकदा यम आपल्या दूतांस म्हणाला, "दूत हो ! आपले परम स्नेही, बंधु-बांधव, कलत्र, पुत्र, माता-पिता, सेवक, इत्यादिकांचे ठिकाणी जो दुष्ट पुरुष लबाडीने, अर्थ-तृष्णां ठेवून मात्र त्यांची संगति करितो, तो पुरुष-पशूच होय. तो वासुदेवभक्त नव्हे." असो; परमात्म्याशिवाय बाकी सर्व विषयांसंबंधी वै- राग्य उत्पन्न करून घ्यावे, हे "धनाचा लोभ सोडून दे,' या वाक्याने सांगितले आहे. सारांश, सर्व विषयांचा परित्याग करून ईश्वरतंत्र आपण आहोत असा उपदेश मुमुक्षूस व्हावा व ईश्वरसेवस उपयोगी पडेल इतकाच विषयभोग घ्यावा, हा या पहिल्या मंत्राचा अर्थ आहे. म्हटले आहे; परमेश्वरावर ज्याची भक्ति असते तो इतर पदार्थांच्या संबंधाने विरक्तच असतो ॥ १ ॥ - ।

·ईशोपनिषत् . मंत्र दुसरा. एवं विरक्तस्य विदुषः फलसङ्गकर्तृत्वादिरहितो ब्रह्मविद्याङ्ग- भूतः कर्मयोगो यावज्जीवमनुष्ठेय इत्याह- सिद्धान्ती-याप्रमाणे ज्या पंडिताला वैराग्य प्राप्त झाले आहे, त्याने फलाची आशा न धरितां व कर्तृत्वाचा अभिमान सोडून देऊन यावजीव श्रुतिविहित कर्मयोगाचे अनुष्ठान करावे. हा असला कर्मयोग ब्रह्मविद्येचे एक अंगच आहे.. असा अभिप्राय मनांत आणून म्हणतात- शतं समाः, शतं संवत्सरान् । कर्माणि नित्यनैमित्तिकानि । कुर्वन्नेवेह लोके जिजीविषेजीवितुमिच्छेत् । ब्रह्मविदोऽपि याव- द्विद्यापूर्ति जीवितुमिच्छा भवतीति प्राप्तत्वात् । शतायुर्वै पुरुष इति श्रुतेः।यावजीवं नित्यनैमित्तिककर्माणि कुर्वीतेति विधिः संक्रा- मयितव्यः । यावज्ज्ञानयोगाधिकारं कर्मयोगः कर्तव्य इति भावः । न कदाचिदपि विद्याझं कर्म परित्यजेदित्येवकाराभिप्रायः । त्वयि । ईश्वरपरतंत्ररूपज्ञानतया तदाज्ञानपरिपालनरूपकर्मानुष्ठानेऽधिका- रपूर्तिमतीति भावः । एवमेवानुष्ठानमित्यर्थः । उक्तमर्थ व्यतिरेकेण दृढीकरोति-नान्यथे तोऽस्तीति । इतः कर्मानुष्ठानादन्यथा प्रका- रान्तरं नास्तीत्यर्थः । नान्यः पन्थास्तत्तोषकारणमिति स्मृतेः। शंभर वर्षेपर्यंत नित्यनैमित्तिक कमैं करून मात्र या कर्मभूमीवर जिवंत राह- ग्याची इच्छा प्रत्येक पुरुषाने करावी.' या मंत्रांतील आशेचा अर्थ असा होतो. की, ब्रह्मवेत्याला सुद्धा विद्या पूर्ण हस्तगत होईपर्यंत जीवंत राहण्याची इच्छा असते. म्हणून त्यानेही नित्यकर्म केलेच पाहिजे. मनुष्याला शंभरवर्षे आयुष्य असते, असे श्रुति म्हणते. असो; सर्व ब्रह्मवेत्ते व तदितर पुरुष यांनी. नित्य- नैमित्तिक कर्माचे अनुष्ठान करावे, असा विधि विहित आहे. सारांश, ज्ञानयोगाचा अधिकार असतांनाही कर्मयोग करावा असा भाव आहे. मंत्रामध्ये जो " एव (ही) असा शब्द आहे. त्याचा आभिप्राय असा आहे की, विद्येचे मुख्य अंग असणाऱ्या कर्माचा केव्हाही त्याग करू नये. मंत्रांत "तुझ्यामध्ये " असा जो शब्द आहे त्याचा अर्थ असा की, जीव हा ईश्वर-तन्त्र आहे, तो ईश्व-- राच्या सर्वथा स्वाधीन आहे, असें ज्ञान झाले असते, म्हणून याची आज्ञा परिपालन करण्याचे जे कर्मानुष्ठान त्याचा अधिकार पूर्णत्वाने संपादन केला आहे; अशा मुमुक्षूनें यावजीव कर्मानुष्ठान करावे, या म्हणण्याचे तात्पर्य असें आहे की, 'मी ईश्वर-परतंत्र आहे.' असें ज्ञान झालेल्या मुमुक्षूने ईश्वराची आज्ञा एकनिष्ठेने पाळावयाची आहे आणि मोक्षाचा अधिकार संपादन करा- वयाचा आहे.

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । ४९ हेच अनुष्ठान होय. हाच अर्थ दृढ करण्याकरितां स्मृतिही असें म्हणते की, कर्मानुष्ठानाखेरीज परमेश्वराला संतुष्ट करण्याचे दुसरे साधनच नाही. नन्वीश्वरवेदिनोअप कर्मानुष्ठानावश्यंभावी बन्धः स्यादित्या- शङ्कयाऽह न कर्म लिप्यते नर इति । ब्रह्मविद्याविरुद्धेषु कर्म- फलेषु न रमत इति नरः । प्रस्तुतब्रह्मविदि नरे विद्याङ्गतया क्रियमाणं कर्म न लिप्यते न स्वर्गादिहेतुर्भवति प्रेत्युत शुद्धप्रत्य- गात्मसाक्षात्कारमेवोत्पादयतीति भावः। यत्तु कुर्वन्नेवेह कर्माणी- त्ययं विधिरविद्वद्विषय एव नतु ब्रह्मविद्विषयस्तस्य विधिनिषेध- शास्त्रवश्यत्वाभावादिति व्याख्यानम् तत्प्रकरणविरुद्धम् । 'विद्या चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय सह' [ई० वा० । ११] इत्यायुपरि- तनविध्यन्तरविरुद्धं चेति न वेदविदो बडु मन्वते ॥२॥ पूर्वपक्षी-अहो कर्माचे अनुष्ठान केले असतां जीव आवश्यकतः बद्धच होतो; मग त्याला ईश्वराचे ज्ञान असो वा नसो. भगवद्भक्ताचे कर्मही स्वतःला प्रतिबद्धकच होणार. सिद्धान्ती-नाही. ब्रह्मविद्येला जी विरुद्ध कमै व कर्मफले आहेत त्यांमध्ये जो लिप्त होत नाही त्याला 'नर' म्हणावें. अशी या शब्दाची व्युत्पत्ति आहे. म्हणून प्रस्तुत प्रकरणांत सांगितलेले ब्रह्म जाणणाऱ्या नराला हे कर्म, विद्येची पुष्टि करणारे कर्म, केव्हाही बद्धक होत नाही. ह्या विहित कर्माने स्वर्गनरकांची प्राप्ति होत नाही, इतकेच नव्हे (म्हणजे हे कर्म बद्धक होत नाही इतकेच नव्हे ), तर शुद्ध व निर्विकार असा जो प्रत्यगात्मा आहे (जो शुद्ध, निर्विकार सर्व दयालु असा परमेश्वर आहे) त्याचा साक्षात्कारही उत्पन्न करिते. सारांश, वर सांगितलेली नित्य नैमित्तिक कर्मे निष्काम बुद्धीने व निर- इंकार-वृत्तीने केली तर परमेश्वराची प्राति होते. कारण या असल्या कर्मोनी परमेश्वरी-ज्ञान होण्याला साधकास सर्व प्रकारचे परमेश्वरी साहाय्य मिळते. पूर्वपक्षी-अहो! हा मंत्र ज्याला ब्रह्मज्ञान झाले नाही, त्याने मात्र नित्य- नैमित्तिक कर्मे करावी, अशी आशा विहित करितो. ब्रह्मवेत्त्याला कर्म करण्याची आवश्यकताच नाही. येथे ब्रह्मवेत्त्याचा विषयच नाही. व त्याचा संबंधही नाही. कारण ते विधि-निषेध शास्त्रांच्या सत्तेपलीकडे गेलेले असतात. सिद्धान्ती-हा तुमचा अर्थ प्रस्तुत प्रकरणाला विरोधी आहे. चाललेल्या प्रकरणावरूनच असे दिसते की ब्रह्मवेत्त्यानेही विद्या-पोषक कर्मे केलीच पाहिजेत. असा विधि या मंत्रांत स्पष्ट सांगितला आहे. याच उपनिषदांतील अकरावा मंत्र पाहिला म्हणजे तुमचे बोलणे अप्रासंगिक आहे, असे स्पष्ट दिसेल. तेथे विद्या क ४-४८४---९-११, सर्वज्ञ, ·..इशोपानषत् अविद्या या उभयतांचा, ज्ञानकर्माचा, समुच्चय केला आहे व दोहोंच्या ज्ञानांची आवश्यकता आहे, असे सांगितले आहे. यावरून अर्थातच वेदवेत्ते आणि वेदावर श्रद्धा ठेवणारे लोक तुमच्या या म्हणण्याला मुळीच किंमत देणार नाहीत ॥ २ ॥ -- मंत्र तिसरा. एवं मंत्रद्वयेन तत्त्वत्रयं विद्याङ्गकर्मानुष्ठानं चोपदिष्टम् । ईशनीया आसुरप्रकृतयः शास्त्रविधिमुत्सृज्य यज्ञादि कर्म कुर्वन्ति निषिद्धकर्म चाऽऽचरन्ति आत्मघातिनो निरयपातिन इत्युपदि- शत्याचार्य:- याप्रमाणे वरील दोन मंत्रांत तीन तत्त्वांचा ( ईश्वर, जीव, आणि जगत् ही तीन तत्वे ) आणि ब्रह्मविद्येस उपयोगी पडणारे कर्माचे अनुष्ठान, यांचा उपदेश केला. आतां, यापुढील तिसऱ्या मंत्रांत ईश्वराच्याच स्वाधीन असणारे परंतु आसुर प्रकृतीने वागणारे, लोक शास्त्रावधि सोडून देऊन यज्ञादि कर्मे करितात, सारांश, अविधिपूर्वक कर्मे करितात. व काही लोक निषिद्ध कर्माचे आचरण करितात; ते सर्व लोक आत्मघाती आहेत व त्यांना नरकवास मिळेल, हे सांगितले आहे. असुराणां स्वर्भूता असुर्या अतिदारुणा इत्यर्थः । नामेति प्रसिद्धौ । असुरस्वभावानुभाव्या निरयसंहिता लोकाः सन्तीति शास्त्रप्रसिद्धमिति भावः । तान्विशिनष्टि-अन्धेन तमसाऽऽवृता इति अन्धेनातिगाढेन तमसाऽन्धकारेणाऽऽवृता व्याप्ताः । आलो- कप्रसङ्गरहिता इति भावः । ये केचन देवा मनुष्या ब्राह्मणक्षत्रि- यादयो वाऽऽत्महनः । 'असन्नेव स भवत्यसब्रह्मेति वेद चेत् । [तै० २।६।९।] इत्याम्नाता ब्रह्मज्ञानविहीनाः । काम्यनिषिद्धकर्मा- दिनिष्ठा इत्यर्थः । जना जनिमन्तः संसरन्त इत्यर्थः । ते प्रेत्य देहादुत्क्रम्य तानभितो गच्छन्ति । तान्पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गरौरवा- दिसंशितानिरयानिरन्तरं गच्छन्तीति भावः ॥३॥ सिद्धान्ती०-- अति दारुण म्हणजे अति भयंकर अशी ज्यांची प्रकृति असते त्यांना आसुर प्रकृतीचे लाक म्हणतात. यांना आपल्या आसुरी स्वभावास अनु- कूलं असणाऱ्या प्रकृतीच्या अनुरोधाने 'निरय ' नामक लोकांत वास्तव्य करावें लागते हे शास्त्र प्रसिद्धच आहे. या लोकांसाठीच नरकादि भुवनें उत्पन्न केली आहेत. ही भुवनें अतिगाढ अंधकाराने भरलेली आहेत. येथे कोणी कोणास दिसत नाही व कोणी कोणास पाहूं शकतंही नाही. असो; जे कोणी देव किंवा मनुष्य (ब्राह्मण क्षत्रियादि कोणीही ) आत्मघाती लोक आहेत.

·५१ रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । शिष्य-भगवन् ! आत्मघाती म्हणजे काय ? सिद्धान्ती ब्रह्म हे असत् (शून्य) आहे, ब्रह्म नाही असे जे लोक समजतात, ते असत् होतात " असे तैत्तिरीय श्रुति म्हणते. सारांश, ज्यांना ब्रह्मज्ञान नाही ते आत्मघाती लोक होत. हे आसुरी लोक नेहमी काम्य आणि निषिद्ध कर्मे करण्यामध्ये दंग झालेले असतात. अर्थातच हे लोक जन्ममरणाच्या, चक्रांत सांपडतात, सँसारी होतात. या लोकांचा देहपात होताक्षणी ते पृथ्वी, अंतरिक्ष, स्वर्ग, रौरव, नरक इत्यादि भुवनांमध्ये स्वस्वकर्मानुसार प्रवेश करितात. देहपात झाल्याबरोबर हा लोक सोडून ते स्वकर्माप्रमाणे इतर लोकी जातात व तेथे सुखदुःखांचा अनुभव घेतात ॥ ३ ॥ मत्र चवथा. एवं विद्यायां शीघ्र प्रतिपत्तिसिद्धयर्थमविदुषामनर्थ उक्तः । अथ सर्वावासत्वेन प्रस्तुतस्येश्वरस्यानन्तविचित्रशक्तियोगं व्यञ्ज- यन्नुपदिशति- सिद्धान्ती-याप्रमाणे ब्रह्मविद्येकडे जीवांचे लवकर लक्ष लागावे आणि या 'विद्येविषयीं दृढ रुचि उत्पन्न व्हावी म्हणून अविद्वान् लोकांच्या दैवी कोणते अनर्थ वाढून ठेविलेले असतात, हे तिसऱ्या मंत्रांव सांगितले. आता, या मंत्रांत सर्व चराचर विश्वास व्यापून राहणारा व सर्वांचे नियमन करणारा जो स्तुतियोग्य परमेश्वर त्याच्या अनंत आणि विचित्र शक्ति कशा आहेत त्यांचे दिग्दर्शन करितात. अनेजन्नकम्पमानम् । एज कम्पने । एकं प्रधानतमम् । प्रधानं शास्त्रविदुषामिति रुद्रस्मृतेः । स्वाधिकसमानद्वितीयरहितमिति वा। 'न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते' [श्वे० ६१८] इति श्रुतेः । परमलाम्यमापना अपि मुक्ता ईशाधीना एवेति भावः। मनसो. जवीयः, वेगवतो मनसो जवीयो वेगवत्तरम् । निष्कम्प वेगवत्तरं चेति विरोध प्रतीयते । परिहारस्तु विभुत्वाद्वस्तुतो नजति तत एव मनसो गोचरदेशे वर्तत इति मनसो जवीय इत्युपचर्यत इति । किंच देवा ब्रह्मरुंद्रादयः पूर्वमर्षत् । प्रागेव सर्वान्देवान्प्राप्नुव- नित्यर्थः । एतत्प्रस्तुतं सर्वावासं ब्रह्म नाऽऽप्नुवन्नेतावन्तं कालं न लेभिर इति भावः । पूर्वमेव प्राप्तं न प्राप्नुवन्निति च विरोधः । विभुतया प्राप्तमपि कर्मसंकुचितज्ञाना क्षेत्रमा आचार्योपदेशमन्त रेण स्वबुद्धया नाप्नुऽवन्तीति परिहारः। तथोक्तं छान्दोग्ये 'तद्य- ·ईशोपनिषत्.. थाऽपि हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि संचरन्तो न विन्दे- युरेवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्द- ल्यनृतेन हि प्रत्यूढाः [३२] इति । 'अपि तद्धावतोऽन्यानत्येति यः पृथिव्यां तिष्ठन् [६० ७॥३] 'य आत्मनि तिष्ठन् । 'यः सर्वभूतेषु तिष्ठन् ' इत्यादिश्रुतेः । सर्वत्र तिष्ठदेव तद्ब्रह्म धावतोऽ न्यान्देवादीनत्येति । तिष्ठतः पुरुषस्य धावदतिक्रमणं न घटत इति विरोधः । जविनो यावद्यावद्धावन्ति तावतस्तावतः परस्तादपि वर्तत इति तात्पर्यादविरोधः। तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति । तस्मि- सर्वावासेऽवस्थितो मातरिश्वा वायुः । अप इत्युपलक्षणं पयो- धरग्रहनक्षत्रतारकादिकं बिभर्तीत्यर्थः । सर्वाधारभूतेन सर्वेश्वरेण विधृतो वायुस्तत्सत्तयैव बिभर्तीत्यभिप्रायः । 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभदाय [वृ० ४।४।२२] । द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूमहोदधिः। वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ।। इत्यादिषु प्रसिद्धमेतत् ॥४॥ सर्व वस्तूंमध्ये श्रेष्ठ व सर्व शास्त्रवेत्यांमध्ये मुकुटमणी जो परमेश्वर तो 'एक या शब्दाने उल्लेखिला आहे. रुद्रस्मृतिही असेच म्हणते. एक याचा अर्थ असाही होईल की ज्याच्याहून कोणी अधिक नाही किंवा ज्याच्या बरोबरीचाही कोणी नाही. त्याच्या बरोबरीचा कोणी नाही आणि त्याच्याहून श्रेष्ठतर असाही कोणी नाही.' अशी (श्वेताश्वतर ६८) श्रुति प्रमाण आहे. तात्पर्य, असें.. की, सारूप्य (सरूपता) नामक मुक्ति पावलेले जीव सुद्धा या ईश्वराच्या अधीन असतात ! एवंच, हा सर्वस्वामी आहे. हा सदैव स्थिर असतो. म्हणजे कूटस्थ आहे. हा कोणत्याही प्रकारची हालचाल करीत नाही, तरी याचा वेग (याची चालण्याची गति) मनापेक्षाही शीघ्रतर, जास्त जोराचा आहे. शिष्य-परमेश्वर स्थिर आहे आणि अत्यंत वेगववान् आहे हे म्हणणे विरो. धाचे दिसते. मुळीच न चालणारा अति वेगानें कसा चालेल ? सिद्धान्ती-या विरोधाचा परिहार असा आहे की हा परमेश्वर सर्वव्यापी आहे. म्हणून हालचाल करण्याचे याला कारणच नाही. तथापि जेथे जेथे- मनाची घांव जाते, तेथे तेथे हा अगोदरच गोचर होतो. तेथे तो मनाला दिसतो म्हणजे मनाच्या आधीच तो तेथे जातो. म्हणून तो मनापेक्षा जास्त वेगवान् आहे; असे रूपक करून म्हंटले. तात्पर्य, तो सर्वव्यापी आहे हे सांगावयाचे आहे. आणखी; ब्रह्मदेव, शंकर, इत्यादि देवांस परमेश्वराची पूर्वीच प्राप्ति झाली; .

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । परंतु हे जे सर्वप्राप्त व विश्वभर ब्रह्म आहे, याची मात्र जाणीव या देवांसही हा काल पर्यंत झाली नाही. शिष्य-पूर्वीच सर्वप्राप्त असते आणि अजूनपर्यंतही प्राप्त झाले, अशी जाणीव नाही, हे काय प्रकरण आहे ? सिद्धान्ती-परमेश्वर सर्वव्यापी आहे म्हणून तो सर्वांचा अत्यंत निकटवर्ती आहे. म्हणजे तो सर्वांसच जन्मतःच प्राप्त झालेला आहे. तथापि कर्माच्या योगाने ज्याचे ज्ञान दूषित झाले आहे, अशा क्षेत्रज्ञांना (सर्व देहधारी जीवांनां) गुरूच्या उपदेशाशिवाय परमेश्वराची' प्राति स्वतःच्या बुद्धीने होत नाही. एका उपनिषदांमध्ये (छान्दोग्य नामक ८३२) म्हटले आहे की 'भूमीमध्ये ठेवलेला सोन्याचा ठेवा जसा माहित नसणाऱ्या लोकांस त्या ठेव्यावरून संचार करीत असतांही सांपडत नाही, याप्रमाणेच अज्ञानाने बद्ध झालेल्या सर्व प्रजांची (सर्व जीवांची) ब्रह्मासंबंधे स्थिति असते. ह्या प्रजा ब्रह्मलोकामध्ये संचार करितात खऱ्या; पण अज्ञानामुळे त्यांस ब्रझलोकाचे ज्ञान नसते.' तसेच पृथ्वीवर स्थिर राहून तो सर्व धावणाऱ्या देवांच्याही पुढे जातो (बृहदा- रण्यक ३७३) 'जो आत्मस्वरूपी राहून । 'जो सर्व भूतांच्या ठायीं राहून ' इत्यादि श्रुति सांगतात की हा परमेश्वर एका जागी स्थिर राहून धावणाऱ्या सर्व देवांच्या पुढे जातो. आतां, "उभा राहिलेला पुरुष धांवणाराच्या पुढे कसा जातो? अशी शंका घेणे बरोबर नाही. कारण वेगवान् (तरस्वी) पुरुष जितके जितके आणि जेथपर्यंत घांवतात तितके तितके व तोपर्यंत आणि त्याच्या पलीकडेही, हा परमेश्वर स्वरू- पानें विद्यमान असतो. या अर्थाला वरील श्रुति प्रमाण आहेत. त्या विश्वभर परमेश्वरामध्येच मातरिश्वा म्हणजे वायु राहतो आणि अप् (जल) म्हणजे मेघ, -ग्रह, नक्षत्र, तारका, आदिकरून सर्वांचें धारण करितो.. सर्वांचा आधारभूत जो परमेश्वर त्याच्या आश्रयाने व त्याच्या सत्तेनें वायु-देव. सर्वांचे धारण करितो, असा अभिप्राय आहे. या सर्व लोकांच्या मर्यादा व्यवस्थित ठेवणारा हा (परमेश्वर) सेतु आहे; हाच वर्णाश्रमादि व्यवस्था ठेवणारा आहे, या विश्वांची जी स्थिति आहे, तिचे कारण व विश्व भमं होण्याचे कारणही हाचं आहे...(बृ. ४।४।२२) श्रुति प्रमाण आहे. "हे आकाश, सूर्य-चंद्रांसह सर्व नक्षत्रे, अंतरिक्ष, दिशा, पृथ्वी, महासागर, ही सर्व महात्मा जो वासुदेव याच्या सत्तेने व सामर्थ्याने आपापल्या नेमलेल्या ठिकाणी राहून आपापली नियमित कर्मे मर्यादेने करितात." इत्यादि प्रसिद्ध वचनांवरून आम्ही म्हणतो, हेच खरे आहे, असें ठरते. तात्पर्य, ब्रह्म हे सर्वाधार आहे, सर्वाश्रय आहे, सर्वगामी व सर्वगोचर आहे. याचे सामर्थ्य व याची ·ईशोपनिषत् स्वतंत्र सत्ता, हे सर्व विलक्षण आहे. अशा परमेश्वराची उपासना केली तरच आपला तरणोपाय आहे. ॥४॥ का मंत्र पांचवा, एवमुपदिष्टविचित्रशक्तित्वमादरेण मुखान्तरेण पुनरनुशास्ति- याप्रमाणे वरील मंत्रांत परमेश्वराच्या विचित्र शक्तीचे जें वर्णन केले आहे त्या अलौकिक शक्तीचा.अनुवाद. आणखी एका निराळ्या त-हेने हा मंत्र करितो. भूयोभूयः प्रवचनं श्रवणं च.. कर्तव्यमिति पुनरनुशासनाभि- प्रायः । तथा च श्रूयते- शिष्य---गुरुजी ! एकच सिद्धान्त अनेक वेळां सांगण्याचे किंवा ऐकण्याचे काय प्रयोजन आहे ? हे पिष्ट-पेषण उगीच कशाला ? सिद्धान्ती-वरचेवर प्रवचन आणि श्रवण केलें म्हणजे फल फार मोठे मिळत असते. ज्ञान दृढ होऊन बुद्धि निश्चित होते. व शानशक्ति व कर्म- शक्ति वाढून मोक्षाचे साधन सुलभ होते. हे केवढें फल आहे बरें ? आणखी श्रुतिवचन ऐक. येनाक्षरं पुरुषं वेद-सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् [मुंग १२।१३] इति । तत्त्वतः अज्ञानसंशयविपर्ययनिरासो यथा भवति तथा प्रोवाच प्रकर्षेण ब्रूयात्पुनः पुनरुपदिशेदित्यर्थः। तदेजति तत्सर्वव्याप्तं ब्रह्मैजति कम्पत इव जवीय इवेति यावत् । तदु तदेव नेजति. वस्तुतो न कम्पते। तहरे च तदेवान्तिके च वर्तते आसुरदैवप्रकृतिकपुरुषभेदापेक्षया विभोरेव दूरान्तिकवर्तित्वव्य- पदेशः । तथाऽऽह भगवाञ्शौनक:- पराङ्मुखा ये गोविन्दे विषयासक्तचेतसः। तेषां तत्परमं ब्रह्म दूराहरतरे स्थितम् ॥ तन्मयत्वेन गोविन्दे ये नरा न्यस्तचेतसः। विषयत्यागिनस्तेषां विज्ञेयं च तदन्तिके ॥ इति। अपरमप्येकं वैचित्र्यमित्याह तत्सर्वव्याप्तं परं ब्रह्मास्य सर्वस्य प्रमाणावगतस्य वस्तुनोऽप्यन्तर्भवति तदेव पुनस्तदानीमेव सर्वस्य बहिरपि भवतीत्यर्थः । तदितरेषां गृहान्तर्वर्तिनां तदानीं बहिष्ठत्वं न संभवति 'बहिर्वसतां च नान्तर्वर्तित्वमिति ब्रह्मणि. वैचित्र्यमिति भावः । यद्यप्यणुषु नान्तर्वर्तिता संभवति तथा प्रति- घातादविभक्तदेशतया वर्तित्वमात्रेणान्तर्वर्तित्वोक्तिः । एवं बहि- - ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । तिरप्यविभुद्रव्यापेक्षयैत्र । न तु विभुद्रव्यापेक्षयाऽपीति द्रष्ट व्यम् । तदिदं वैचित्र्यं तैत्तिरीयेऽप्युक्तम्-अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित इति ॥५॥ " ज्याच्या योगाने अक्षर आणि सत्यरूपी परमेश्वर समजतो त्या ब्रह्मावि- धेचे तात्त्विक प्रवचन अनेक वेळ करावें. ( मुण्डक १२।१३) ही श्रुति आम्ही म्हणतो याला प्रमाण आहे. अज्ञान, संशय आणि विपर्यय ( अन्यथा निश्चय ) यांचे निरसन होई तोपर्यंत ब्रह्मविद्येचे प्रवचन पुनः पुनः करावें, असा या श्रुतीचा अभिप्राय आहे. असो; आतां मूळ मंत्राचा अर्थ सांगतो:- हे सर्वव्यापी ब्रह्म वस्तुत: चलन-वलनादि क्रिया करीत नसूनही अतिशय वेगवान् पदार्थांप्रमाणे धांवत असल्यासारखे दिसते. तसेच तें सर्वव्यापी आहे, म्हणून ते अत्यंत निकट आहे, प्रत्येकाच्या अत्यंत समीप आहे, आणि प्रत्येकापासून अतिशय लांबही आहे ! दैवी प्रकृतीच्या पुरुषांस हे ब्रह्म अति- शय जवळ सांपडते. व आसुरी प्रकृतीच्या पुरुषाजवळ असूनही ते ब्रह्म आ- पल्यापासून अतिशय लांब आहे असे त्यास वाटते. तात्पर्य, असे आहे की, ब्रह्म हे प्रत्येक वस्तूच्या अंतर्यामी असते; पण प्रत्येक जीवाच्या ज्ञानाधिकाराप्रमाणे तें जवळ किंवा लांब भासत असतें. सारांश, ब्रह्म स्थिरच आहे; पण ब्रह्म- ज्ञात्याच्या दृष्टीने ते जवळ आहे व आसुरी दृष्टीने ते लांब आहे, असे म्हटले. ब्रह्म लांब जवळ नाही. भिन्न दृष्टीच्या पुरुषांस ते लांबजवळ वाटते इतकाच प्रकार आहे, व ह्या भिन्न दृष्टीच्या लोकांस अनुलक्षूनच ब्रह्माला दूर-निकट शब्द उपयोजिले आहेत. भगवान् शौनक म्हणतात:- गोविंदाचे ठिकाणी जे विषय-लोलुप लोक पराङ्मुख होतात, जे गोविंदाला विन्मुख होतात आणि विषयांना जवळ करितात, त्या लोकांपासून हे परब्रह्म दूर, अतिदूर, दूराहून दूर असते; पण गोविंदाची एकनिष्ठ भक्ति करून ज्यांनी आपले अंतःकरण गोविंदमय केले आहे आणि विषयांचा त्याग केला आहे, त्या भक्तांच्याजवळ अतिशय जवळ हे परब्रह्म असते." आणखी एक भगवत्-सामर्थ्यांचे वैलक्षण्य सांगतातः तें सर्वव्यापी परब्रह्म सर्व प्रमाणशुद्ध वस्तूंच्या अंतर्यामी असून पुनः त्याचवेळी ते सर्वांच्या बाहेर ओतप्रोत भरलेले असते. ब्रह्माहून निराळे जे जीव असतात त्यांस एकदम म्हणजे एका वेळीच घराच्या आंत व घराच्या बाहेर असणे, संभवत नाही. बाहेर असतात ते त्याच वेळी घरांत नसतात, व घरांत असलेले बाहेर नसतात. असा आपला तर नित्याचा अनुभव आहे. पण ध्यानात ठेव की,. ही सामान्य वस्तुंची गोष्ट झाली, ब्रह्माची स्थिति बेगळीच आहे. ते ब्रह्म एककाली आंत बाहेर राहून सर्वांचे नियमन करितें म्हणून ब्रह्माची स्थिति विलक्षण आहे.. ।

·ईशोपनिषत् शिष्य-भगवन् ! अणूंमध्ये पोकळी असणे तर संभवतच नाही किंवा विभु, [सर्वव्यापि] म्हणून जी द्रव्ये (आकाश, काल, दिक्,) मानलेली आहेत त्यांच्या बाहेरही कांही असणे संभवत नाही. पण आपण तर ' सर्व वस्तूंच्या आंत व सर्व वस्तूंच्या बाहेर ब्रह्म आहे' असे म्हणता. हे कसे ? सिद्धान्ती-अणु फोडला तरी फुटत नाही, तो तसाच स्वरूपाने असतो हैं जे त्याचे असणे हेच परमेश्वराचे अंतर्वतित्व (आंत राहणे) होय. याच- प्रमाणे विभु द्रव्यांचीही गोष्ट आहे, म्हणजे विभु द्रव्यच ब्रह्म असते व त्याला व्यापून आपण राहते, म्हणजे असे:-विभु (सर्वव्यापी) म्हणून ज्या वस्तु आहेत, तदितर सर्व वस्तूंचा बाह्य प्रदेश सर्वतः ब्रह्मानें व्याप्त असतो, आणि विभु-द्रव्याचे नियामक खतः ब्रह्मच असते. हे वैचित्र्य तैत्तिरीय उपनिषदांतही सांगितले आहे. या सर्व चराचर विश्वाला अंतर्बाह्य व्यापून हा नारायण राहिला आहे. ॥ ५॥ मंत्र सहावा. एवं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुक्तम् । अथ सर्व जगद्ब्रह्मात्मकमि- त्यनुसंधानस्यैहिक प्रयोजनमाह- याप्रमाणे सर्व पदार्थ ब्रह्मात्मक आहेत हे सांगितले. आतां, सर्व जगत् ब्रह्मात्मकच आहे असे अनुसंधान ज्याचे लागले, त्याचे कोणते ऐहिक पुरुषार्थ सिद्ध होतात हे या सहाव्या मंत्रांत सांगतात:- यः परमात्मज्ञानाधिकृतः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता- न्यात्मन्येव परमात्मन्येवानुस्यूतानि पश्यति ध्यायतीत्यर्थः । पृथि- व्यादिध्रियमाणमपि तन्मुखेन परमात्मन्येव स्थितमित्येवकारा- भिप्रायः। तुशब्देनास्याधिकारिणो माहात्म्यविशेषो धोत्यते। किंच सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं परमात्मानं यः पश्यतीति । इदं व्याप्तिमात्र- परम् । परमपुरुषस्यानन्याधारत्वादिति भावः । यच्छब्दस्य स इति प्रतिनिर्देशोऽध्याहार्यः । स उक्तविधज्ञानी । ततस्तेषु सप्तम्यर्थ तसिः । ब्रह्मात्मकतया दृष्टेषु सर्वेषु भूतेण्वित्यर्थः । न विजुगुप्सते कुतश्चिदपि न बीभत्सते । स्वात्मविभूतिन्यायेन कचिदपि निन्दा न करोतीति भावः॥६॥ जो पुरुष परमात्मज्ञानाच्या योगाने अधिकृत होतो, ब्रह्मापासून ते स्तंबापर्य- ती यच्चयावत् सर्व भूतें (पदार्थ ) परमात्म्यामध्येच अनुस्यूत झाली आहेत. ( म्हणजे परमात्म्याच्या आश्रयाने व परमात्म्याने व्यास अशी राहतात, हे ज्याला ज्ञान झाले म्हणजे पृथ्वी जरी सर्व भूतांस आधार देते, सर्व भूतांचे धारण करिते, तथापि तिच्या द्वारानेच सर्व भूतें परमात्म्याच्या मात्र आश्रयाने ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । परमात्म्यामध्ये व्यवस्थित रीतीने राहतात. असा अभिप्राय आहे.) तसेंच, सर्व भूतांमध्ये ज्याला परमात्मा दिसतो; कारण याची व्याप्ति सर्वत्र आहे आणि या दृष्टीने मात्र सर्व भूतांमध्ये ज्याला परमेश्वर दिसतो;-तो ज्ञानी पुरुष त्या सर्वाधार-ब्रह्मदृष्टीने पूज्य स्वरूप झालेल्या सर्व पदार्थांची कोणत्याही प्रकारे निंदा करीत नाही. शिष्य०-पण भगवन् ! या परमपुरुषाला कोणाचा आधार असतो? हा कोणाच्या आश्रयाने राहतो? सिद्धान्ती-वेड्या ! परमपुरुषाला रे कोण आधार देणार ? तो स्वयंसिद्ध व स्वाधार आहे, त्याला दुसऱ्याचा आश्रय हवा आहे, तरी कशाला ? असो; हा सर्वाधार आहे व सर्वव्यापी आहे, म्हणून सर्व पदार्थ पूज्यस्वरूपाचे होतात. असे मानणारा पुरुष खरा ब्रह्मज्ञ होय. असो; सर्व वस्तु ब्रह्मव्यात आहेत, पण त्या स्वतः ब्रह्म नाहीत, हे त्याचे ज्ञान असते. समजलें ? या मंत्रांत पहिल्याप्रथमच 'तु' हा शब्द आहे, तो ज्ञानीपुरुषाचे माहात्म्य सांगण्याकरितां उपयोजिला आहे. सारांश, सर्व भूतांमध्ये अंतर्यामी ब्रह्म आणि ब्रह्मामध्ये शरीररूपाने सर्व भूते ज्याला दिसू लागली, त्याला कोठेही कोणत्याही प्रकारची निंदा करण्याचे किंवा खोडी काढण्याचे कारण राहत नाही. त्याला सर्व विश्व आत्मविभूतिरूपानें आनंदरूप होते. ॥ ६ ॥ - मंत्र सातवा. एवं वैयधिकरण्येनोकं सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वं सामानाधिकरण्ये- नापि द्रढयस्तदनुध्यानस्य सद्यः शोकनिवर्तकत्वमाह- याप्रमाणे वैयधिकरण्याने (म्हणजे परमात्म स्वरूप व तदितर भूते यांमध्ये कोणता भेद आहे, हे सांगणे हे वैयधिकरण्य होय.) सर्व ब्रह्मात्मक आहे असे सांगून या मंत्रांत आतां सामानाधिकरण्यानेंहि 'सर्व भूतांची ब्रह्मात्मकता दृढ करूं' हे अनुसंधान. ठेवणाऱ्या ज्ञानी. पुरुषाचे शोक मोह कसे नाहींसें होतात हे सांगावयाचे आहे.. यस्मिन्प्रणिधानसमये विजानत ईशा. वास्यमित्यारभ्य ततो न विजुगुप्सत इत्यन्तेनोपदिष्टं खतन्त्रं परतन्त्रं वस्तुभेदं यथोपदेशं विविच्य जानत इत्यर्थः । नन्वेवमत्यन्तभेदाभ्युपगमे सर्वाणि भूता. न्यात्मैवाभूदिति सामानाधिकरण्यं भज्यतेत्याशङ्कावारणाय यस्य ( सर्व भूतांस ब्रह्मात्मकता असते, हे सांगणे म्हणजे सामानाधिकरण्य होय.) एका वाक्यांत भिन्नार्थी शब्द एकाच पदाथाचा बोध करत असतात, तेव्हां सामानाधिकरण्य होते.

·५८ . ईशोपनिषत् पृथिवी शरीरम् । [वृ०३।२।१३] यस्य शरीरम् [बृ०३।७।३] इत्यादिघटकश्रुतिसिद्धसंबन्धविशेषमाह-एकत्वमनुपश्यत इति । आकृतिव्यक्त्योरिव गुणगुणिनोरिव चात्यन्तभिन्नयोरेव जगद्- ब्रह्मणोरेकत्वं विभागानहसंबन्धविशेषं पश्यतो विशदमनुध्यायत इत्यर्थः । रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्यर्थ समजायत । इत्यादाविवेहाप्येकशब्द- स्य संबन्धविशेष एवार्थो विवक्षितुं युक्त इति भावः । एवं च सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति सर्वभूतशरीरकः प्रतीतोऽभूदि. त्यर्थः । तत्राऽऽदौ प्रणिधानसमये को मोहः । स्वतन्त्रादिभ्रमादि- लक्षणो मोहो न संभवति । कः शोकः परमात्मविभूतितयाऽवगते सर्वसिन्निर्ममत्वसिद्धौ पुत्रादिमरणराज्यादिहरणादावपि न कश्चि. च्छोकः स्यादित्यर्थः । यथाऽऽह- यस्य मे चास्ति सर्वत्र यस्य मे नास्ति किंचन । मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते ॥ इति । अत्र केचित्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूदिति बाधायां सामानाधि- करण्यम् । तथा च सर्वाणि भूतान्यात्मव्यतिरिक्तानि न सन्तीत्यर्थः। यथा चोरः स्थाणुरिति । स्थाणुरेवायं न चोर इत्यर्थः । तथेहापी- त्याहुः । अन्ये तु नरपतिरेव सर्वे लोका इतिवदौपचारिकमिदं सामानाधिकरण्यम् । नरपत्यधीनाः सर्वे जना इति हि तन्निा- हस्तद्वदिहापि परमात्माधीनानि सर्वाणि भूतानीति भाव इति वर्णयन्ति । अपरे तु घटशरावादयः सर्वे मृत्पिण्डा एवेतिवज्जगद्रः णोरेकद्रव्यत्वं परिकल्प्यैवेदं सामानाधिकरण्यं निर्वाह्यमित्याचक्षते। सिद्धान्तस्तु देवोऽहं मनुष्योऽहमित्यादिवच्छरीरात्मभावसंबन्धे- नैव जगब्रह्मणोः सामानाधिकरण्यनिर्वाहे संभवति सति बाघोप- चारस्वरूपैक्यपक्षा वैदिकर्बहिष्कार्याः ॥७॥ ध्यान करित असतां ज्या ज्ञानी पुरुषाला या उपनिषदांत पहिल्या मंत्रापासून सहाव्या मंत्रापर्यंतच्या सहा मंत्रांत सांगितलेलें स्वतंत्र ब्रह्म, परतंत्र जीव आणि जगत् व वस्तुभेद यांचे रहस्य उपदेशानुसार समजलें- पूर्वपक्षी-अहो! या उपनिषदांच्या द्वारा अत्यंत भेद सांगणे हा श्रुतीचा अभिप्राय नाही; कारण "सर्व भूतें आत्मरूप झाली. " असे या मंत्रांतील सामानाधिकरण्य ठरविते. पण तुमच्या अर्थाने हे सामाधिकरण्य बाधित होते म्हणून तुमचा अर्थ चुकला असे मला वाटते. अत्यंत भेद श्रुतीला मुळीच इष्ट नाही. सारांश, सर्व भूते है.

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। -- , एक ब्रह्म आणि आत्मा यांचे सामानाधिकरण्य . करून श्रुतीला अभेद मात्र सांगावयाचा आहे, असे स्पष्ट दिसते. सिद्धान्ती-नाही. 'ज्यांचे शरीर पृथ्वी आहे' (बृ०३।२।१३) 'ज्याचे शरीर' (बृ. ३१७३) इत्यादि घटना करणाऱ्या श्रींच्या ' साहाय्याने सिद्ध झालेला व वस्तुतः असणारा विशेष संबंध येथील शब्दच सांगतात:-आकृति (जाति) आणि व्यक्ति, गुण आणि गुणी, यांच्यामध्ये जसा वास्तविक भेद असूनही यांची एकत्र स्थिति असते, जाति-व्यक्ति एकत्र असतात व गुण आणि गुणीपदार्थ एक ठिकाणीच वास्तव्य करितात, त्याचप्रमाणे जगत् व ब्रह्म वस्तुतः निरनिराळे पदार्थ असून एकच, (एकत्र राहणारे) आहेत. त्यांच्यामध्ये विभाग होणे शक्य नाही ( स्थलांतर होणे शक्य नाही) असे ज्या ज्ञानी पुरुषांना स्पष्ट ज्ञान होते आणि असेच त्यांचे स्पष्ट ध्यान-चिंतन असते, त्या लोकांस शोक-मोह, बाधा करीत नाहीत. या अनुध्यानामध्ये जगत् व ब्रह्म ही नित्य व सर्वत्र एकत्र अस- तात, अशी-ज्ञानी पुरुषाची जाणीव असते. सीता देवीची पुनः प्राप्ति करून घेण्यासाठी राम आणि सुग्रीव यार्चे ऐक्य झाले, त्याप्रमाणेच येथेही एक शब्दाचा संबंध-विशेषीं मात्र अर्थ सांगण्याचा श्रुतीचा अभिप्राय असला पाहिजे. राम-सुग्रीवांचे ऐक्य झाले, म्हणजे ते शरीराने सुद्धा एक झाले असा अर्थ नव्हे. त्याप्रमाणेच विश्वामध्ये पहाणारा म्हणजे सर्व ठिकाणी व सर्व काळी या पंडिताला एकच वस्तु एकच खरूपाने दिसते, असा अर्थ नव्हे, असो; 'याप्रमाणे आत्मा सर्वभूतात्मक झाला,' याचा अर्थ असा आहे की, सर्व भूतांची शरीरे त्याच्याच प्रकृतीपासून परिणत झाली आहेत. व सर्व भूतें परमात्म्याचे शरीर होतात. हा अर्थ ज्ञानी पुरुषाला समजला म्हणजे थ्यानाच्या वेळी त्याला 'मी स्वतंत्र आहे; किंवा हे सर्व विश्व भ्रमात्मक आहे,' असा मोह :होत नाही. तसेच, 'मो परमेश्वराची एक विभूति आहे व. सर्व भूते परमेश्वरात्मक आहेत.' असे समजून सर्वत्र निर्म- मत्वाची वृत्ति सिद्ध झाली, 'माझें असें स्वतंत्रत्वाने काही नाही असे समजलें, म्हणजे पुत्रादिकांचे मरण किंवा राज्यादिकांचे हरण या असल्या महत्संकटा. मध्ये सुद्धा त्याला शोकप्राप्ति होत नाही. म्हटले आहे- 'ज्या माझे सर्व काही आहे व ज्या माझे काही नाही. त्या मला (जन- काला) सर्व मिथिलेला आग लागली म्हणून काही एक वाईट वाटणार नाही.' पूर्वपक्षी-कायहो ? 'सर्व भूतें आत्मरूप झाली आणि आत्मा सर्व भूतरूपं झाला या वाक्यांत बाध सामानाधिकरण्य घेतले तर चालावयाचें नाहीं काय? म्हणजे आत्मरूपाशिवाय एकही वस्तु येथें नाहीं आत्मरूपच आहे, बाकी काही नाही. असा अर्थ होईल. हा चोर स्थाणु आहे. (हा चोर इतका स्तब्ध आहे की, तो खांबासारखा निश्चल दिसतो. म्हणजे प्रत्यक्ष तो खांबच आहे) याचा अर्थ 'हा.

·ईशोपनिषत् स्थाणुच आहे. चोर नव्हे' असा जसा होतो तसाच, हे सर्व आत्मरूपच आहे. निर- राळे पदार्थ नाहीत असा अर्थ करावा. भूतांचा बाध करून: (ती नाहीतच असे समजून ) में सामानाधिकरण्य करावयाचे, त्याला बाधसामानाधिकरण्य असे म्हणतात. हे असले सामानाधिकरण्य येथे ध्यावे म्हणजे झाले. दुसरा पूर्वपक्षी०-आमच्या मत राजा म्हणजेच सर्व प्रजाजन होत. ( राजा जें करील ते प्रजांचे कृत्य असते म्हणून राजा हचि प्रजा) हे जसें आलंका- रिक वाक्य आहे. तसेच वरील वादविषयक सामानाधिकरण्याचे वाक्य आहे. राजाच्या स्वाधीन असणारी सर्व प्रजा । असा जसा आम्ही घेतलेल्या उदा. हरणाचा अर्थ करून निर्वाह करितां येतो, त्याप्रमाणेच ही सर्व भूर्ते परमा- स्म्याच्या अधीन आहेत असा अर्थ करून निर्वाह करावा. तिसरा पूर्वपक्षी येथे या सामानाधिकरण्याचा असा अर्थ करावा की, घट शराव इत्यादि मातीची भांडी जी मातीचीच केलेली असतात आणि सर्वांचे घटक द्रव्य एकच म्हणजे माती हैं असते त्याप्रमाणे जगत् आणि ब्रह्म ही एकाच द्रव्यापासून झाली आहेत, या अर्थाने वादविषयक वाक्यांत सामाना- धिकरण्य झाले आहे. असा निर्वाह करून घ्यावा. सिद्धान्ती-" मी देव आहे, मी मनुष्य आहे " इत्यादि वाक्यांत जसा देवादि शरीरांचा व तनिष्ठ जीवांचा संबंध असतो, त्याप्रमाणेच जगत् आणि ब्रह्म यांचा शरीर-शरीरी संबंध आहे (जगत् व भूतें शरीर आणि परमात्मा शरीरी आहे ) असा स्पष्ट, योग्य आणि न्यायशुद्ध अर्थ होत असतां व याप्र. माणे वरील सामानाधिकरण्याचा निर्वाह होत असतां कांही एक आधार नसलेले बाधप्रतिपादक, उपचारप्रतिपादक [आलंकारिक ] आणि ऐक्य- स्वरूपप्रतिपादक पक्ष यांचा व यांच्या म्हणण्याचा वेदनिष्ठ लोकांनी विचा- रच न केला पाहिजे. ही मते अवैदिक आहेत. डोळ्यांस प्रत्यक्ष दिसणारी वस्तु ' नाहीं । म्हणणे हे लोकबाह्य वेदबाह्य कर्म आहे ॥ ७॥ मंत्र आठवा. पुनरप्येनमीशेशितव्यवेदिनं वेदितव्येश्वरस्य हेयशोधनेन विशि- ष्टज्ञानयोगादिकमप्युपदिशति- सिद्धान्ती-ईश्वर माझा स्वामी आहे आणि मी त्याचा सेवक आहे. अशी ज्याची दृढ भावना ज्ञानपूर्वक झाली त्याला विशिष्ट ज्ञान योगादिकांचा उपदेश करण्यासाठी जाणून घेण्यास योग्य, जो परमेश्वर त्याच्या स्वरूपामध्ये आपल्यास न दिसणाऱ्या कोणत्या व्यावहारिक गोष्टींचा त्याग करून स्वरूपशुद्धता करावयास हवी, हे या श्रुतीने प्रथम सांगून नंतर ज्ञान-योगादिकांचा उपदेश केला आहे.

·६ रामानुजमतानुयाय-प्रकाशका । यः सर्वभूतान्तरात्मब्रह्मदर्शी स पर्यगात्प्राप्नुयादित्यर्थः । 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' । [ तै० २०११.] इति न्यायात् । यद्वा समाधिलब्धेनानुभवेन प्राप्नुयादिति सिद्धानुवादः। 'अत्र ब्रह्म समश्नुते' [६० ४।४।७] इतिवत् । शुक्रमवदातं स्वप्रकाशमित्यर्थः अकायम । सर्वशरीरकमपि कर्मकृतहेयशरीररहितमित्यर्थः । 'न तस्य प्राकृता मूर्तिर्मासमेदोस्थिसंभवा।' इति हेयशरीरस्यैवान्यत्र प्रतिषेधदर्शनात् । न तु दिव्यमङ्गल- विग्रहरहितमित्यर्थः। यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि । [ई० वा०१६] य एषोऽन्तराऽऽदित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते॥' [मै० ६१] आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् [ श्वे० ३८] इत्याद्युपनिषत्प्रसि- द्धस्याप्राकृतविग्रहस्य निषेधायोगादिति भावः । अव्रणम् । कर्म- जन्य-शरीराभावादेवाक्षतम् । अनाविरं च । नावाः शिरा यस्मि- विद्यन्ते तत्नाविरम् नाविरं न भवतीत्यस्नाविरं। शुद्धं । अनाघ्रा- ताज्ञानादिदोषगंधं । अशनपानादिषडूमिरहितं च । अपापविद्धम् अज्ञानादेः कार्यकारणभूतैः पुण्यपापरूपकर्मभिरलीढमित्यर्थः । 'न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्'। [छा० ८।४।१] इत्यारभ्य 'सर्वे पाष्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति पापशब्देनोपसंहारदर्शनात् । स्वर्गादिहेतुभूतविशेषस्यापीह पापशब्देन संग्रहणमिति भावः । एवमहेयहेयप्रत्यनकि परमात्मानं स विद्वान्पर्यगादिति पूर्वेण संबन्धः । एवंरूपः परमात्मा प्राप्यः प्रापक उपास्यश्च यस्य, तं ब्रह्मविदं विशिनष्टि कविः । व्यासादिवद्ब्रह्मस्वरूपरूपदिव्यगुणादि. प्रकाशकप्रबन्धविशेषाणां निर्मातेत्यर्थः। अथवा कान्तदर्शी । कर्म- योगस्तु कुर्वन्नेवेह कर्माणीति मन्त्रेण पुरस्तादेवोक्तः । अथ ज्ञानयोगसाध्यप्रत्यगात्मसाक्षात्कारहेतुभूतं . जीवात्मयोगमाह- मनीषी मनस ईशित्री बुद्धिर्मनीषा, तद्वान् मनीषी भगवत्स्वरूपगुणस्मृत्यभ्यासेन तदितरविषयवैराग्येण प्रतिष्टितप्रज्ञ इत्यर्थः । परिभूः कामक्रोधादीन्परिभवतीति परिभूः । अनेन विरोधिनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसेवनमुक्तम् । योगा- भ्यासफलमाह-स्वयंभूः । अन्यनिरपेक्षसत्ताकः सुखरूपतयां स्वात्मदर्शीति यावत् । याथातथ्यतः । यथावद्विविच्य। अर्थ- प्रष्टब्यार्थान् । तस्य वाचकः प्रणवस्तजपस्तदर्थंभावनमिति सूत्रों कान्व्यदधाद्धदयेन धृतवानित्यर्थः । सर्वान्तरायप्रशमनार्थमितिः ·- ६२ इशोपनिषत् भावः । यद्वा शुक्रमित्यादि.द्वितीयान्तपदजातं परिशुद्धजीवपरम् । तमपि स परमात्मा पर्यगात्परितो व्याप्य स्थित इति प्रथमान्तपद- जातं परमात्मपरं योजनीयम् । तथाहि कविः . सर्व दर्शी श्रीपञ्चरात्रादिप्रणेतेति वा । मनीषी मनःप्रभृतीनां जीवक- रणानां नियन्ता । परितो भवतीति परिभूः सर्वव्यापी स्वयमेव संभवतीति स्वयंभूः। बहुधा विजायत इति श्रुत्युक्तप्रसिद्धावतार- शाली । अत्र कविरित्यादिन कल्याणगुणविधानात् । छान्दोग्ये- एष आत्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽ- पिपासः । [छा० ८।५] इति हेयगुणान्प्रतिषिध्य सत्यकामः सत्यसंकल्प इति कल्याणगुणविधनाच्च. निर्गुणं निरञ्जनमित्या- दिसामान्यनिषेधस्य हेयगुणविषयत्वं सुगमम् । याथातथ्यत इति । अर्थान्कार्यपदार्थाशाश्वतीभ्यः समाभ्यो यावद्विलयमव- स्थातुं याथातथ्यतो यथावद्विविच्योत्पादितवान पुनरैन्द्रजालि- कत्वेन बलं प्रकाशितवानिति भावः॥८॥ सिद्धान्ती-ज्याला सर्व भूतांच्या अंतरात्म्यामध्ये ब्रह्म दिसू लागले त्याला ब्रह्म प्राप्त होते. असा तात्पर्यार्थ आहे. "जो ब्रह्मवेत्ता आहे तो ब्रह्म होतो" तै० २।११) असा न्याय श्रुतीने सांगितला आहे. किंवा समाधींत मिळा- लेल्या अनुभवामध्ये ब्रह्मस्थिति प्राप्त होते असा सिद्ध पुरुषांचा स्वानुभवी अभि- प्राय आहे. " येथेच ब्रह्मप्राप्ति होते" (बृ. ४।४।७) अशी श्रुति या खानुभवसिद्ध अभिप्रायाला प्रमाण आहे. शिष्य-या ब्रह्माचे स्वरूप तरी कसले असते? सिद्धान्ती-तें ब्रह्म, शुद्ध, स्वयंप्रकाश कर्मानें उत्पन्न झालेल्या अमंगल शरी- राने वियुक्त म्हणजे मंगल शरीरी- पूर्वपक्षी-अहो, त्याला मुळी कोणत्याही प्रकारचे शरीर नसते. सिद्धान्ती-असा अर्थ नाही. "मांस, मेद, अस्थि, इत्यादिकांनी घड- विलेले प्राकृत शरीरं ( हाडा-मांसाचें शरीर ) त्याला नसते." पूर्वपक्षी-हे कशावरून ? सिद्धान्ती-प्राकृत शरीराचा मात्र निषेध, व मंगल शरीराची सिद्धि येथे व दुसरीकडे श्रुतींमध्ये आढळते, म्हणून परमेश्वराला मंगल शरीरही नाही, असे नाही. तो मंगलमूर्ति आहे. पूर्वपक्षी-याला आधार ? - .. , -- ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। ६३ . सिद्धान्ती-जे हे मी तुझें अत्यंत कल्याणमय रूप आहे. ते आतां पाहत आहे : (ईशावास्य १६.) 'जो हा. सूर्याच्या अंतरात्म्यामध्ये सुवर्णमय पुरूष दिसतो। ( मैत्रेयी ६१), 'अंधकाराच्याही पलीकडचा ( अंधकारासही प्रकाशित करून त्याचे स्वरूप दाखविणारा व आदित्य वर्णाचा (श्वेताश्वतर ३४८) इत्यादि उपनिषदांमध्ये अप्राकृत (दैवी ) शरीराचा कोठेही निषेध केला नाही. किंतु स्वीकारच केला आहे. यावरून [परमेश्वरास मंगल शरीर आहे असें सांगणान्या श्रुती आहेत म्हणून ] अप्राकृत शरीराचा निषेध केव्हाही करितां येणार नाही. असो; त्याचे शरीर कर्मजन्य नाही म्हणून ते अक्षत, अस्नाविर (शिरा आणि स्नायु जेथे नाहीत असें) शुद्ध (अन्नादिकांच्या दोषांचा गंधही ज्याला कधी शिवला नाही) तसेंच (तृष्णा, क्षुधा, इत्यादि सहा वृत्तींच्या लाटा जेथे नाहीत असे) पापशून्य- शिष्य-भगवन् ! अज्ञान, माया, अविद्या, इत्यादि कारणांपासून उत्पन्न झालेल्या कामक्रोधादि त्रयीची जी पापात्मक कम यांनी ज्याला स्पर्श केला नाही असा पापशून्य परमेश्वर आहे, होय ना ? सिद्धान्ती-ठीक आहे, पण वत्सा ! हे ध्यानात ठेव की, सकाम सत्क- र्मापासून उत्पन्न झालेले पुण्य सुद्धां पापात्मकच असते ! कारण ते जीवांना जन्ममरणापासून सोडवीत नाही; म्हणून मंत्रांतील 'पाप' या शब्दाने सर्व सकाम कर्माचा व तज्जन्य फलांचा उल्लेख होतो. शोक नाही, सुकृत (पुण्य) किंवा दुष्कृत (पाप) माहीं। (छांदोग्य ८४१) असा आरंभ करून ' या साठी सर्व पापापासून निवृत्त होतो.' असा पाप शब्दाने पुण्य आणि पाप या उभयतांचा श्रुतीने अंतर्भाव करून उपसंहार केला आहे. सारांश, स्वर्गादि- कांना कारण होणाऱ्या पुण्य कर्माचाही पाप शब्दानें संग्रह केला आहे. जन्म- मरणाला कारण होणारे ते पापच होय. याप्रमाणे हेच ( टाकून देण्यास योग्य ) व उपादेय (घेण्यास योग्य ) या उभयतांचाही विरोध करणारे परमात्मस्वरूप विद्वान् पुरुषाला मिळतें. शिष्य-म्हणजे स्वयंप्रकाश, मंगलदेहधारी अज्ञानरहित, आणि पापपुण्य- रहित अशा परमात्म्याचे दर्शन त्या विद्वानाला होते असाच अर्थ ना ? सिद्धान्ती-होय, अशा रूपाचा परमात्मा मिळावा, हाच पुरुषार्थ आहे. त्या पुरुषार्थाची सिद्धि एक परमेश्वर मात्र करितो आणि म्हणून तोच उपास्य (उपासना करण्यास योग्य ) आहे, हे ज्याला समजते तो ब्रह्मवेत्ता होय. या ब्रह्मवेत्याचे विशेष स्वरूप व गुण सांगतात. ब्रह्मस्वरूप, त्याचे दिव्य - गुण आणि त्याचे रूप इत्यादि प्रकाशित करणारे अनेक प्रासादिक प्रबंध (ग्रंथ) (१) निर्माण करणारे श्रीमद् व्यासादिकांप्रमाणे हा विद्वान् असतो; तसेच याला असामान्य दृष्टि ( अलौकिक ज्ञान ) असते. (२) याचें (पंडिताचें ) कर्म, .

·याच उपनिषदांतील पहिल्या मंत्रांत सांगितलेल्या कर्म-योगास अनुसरून असते, तसेच, (३) याची बुद्धि मनावर स्वामित्व ठेवणारी असते; म्हणून याला मनीषी म्हणतात किंवा मन या शब्दाचा प्रतिष्ठितप्रज्ञ ( स्थितप्रज्ञ) असाही अर्थ होईल. शिष्य-स्थितप्रज्ञ म्हणजे काय ? सिद्धान्ती-भगवंताचे स्वरूप आणि त्याचे गुण. यांचे अहर्निश एक- निष्ठ चिंतन करणे, परमेश्वरव्यतिरिक्त सर्व विषयांचा विरक्तवृत्तीने त्याग करणे आणि आपली बुद्धि स्थिर करणे ही स्थितप्रज्ञता आहे. या विशेष चिंतनाने जीव आणि आत्मा यांचा योग होतो. हा योग सिद्ध झाला म्हणजे ज्ञाननिष्ठेनें साध्य होणारा आत्मसाक्षात्कार होतो. आत्मसाक्षात्काराला हा जीवात्म-योग का- रण आहे. तसेंच, हा पंडित (४) काम-क्रोधादिकांचा पराभव करितो. हा पराभव म्हणजे साक्षात्काराला विरोध करणाऱ्या वृत्तीचे निवर्तन होय. हेही एक साक्षा- स्कार देणाऱ्या योगाचेच अंग आहे. शम-दमादिकांचा अन्तर्भाव यांतच होतो. असो; वरील योगाभ्यासाचें फल पहाः, हा विद्वान् (५) स्वतंत्र (प्रकृतीच्या तंत्राने न चालणारा) आणि सुखरूप असून, नित्य स्वात्मदर्शन घेणारा असतो. (६) याचा नित्यानित्य विवेक उत्तम व यथार्थ असून, (म्हणजे तत्त्वांचा व पुरुषार्थाचा विवेक उत्तम असून ) परमेश्वराचा वाचक जो ॐकार' शब्द त्याचा जप आणि त्याच्या अर्थाचे ज्ञान, हेच कायते पदार्थ हा विद्वान् चित्तामध्ये धारण करितो. सारांश, हा पंडित पूर्ण विवेकाने ॐका- राचा जप करून, त्याच्या अर्थाचे भक्तीने चिंतन करित असतो. ह्या योगा- चार्यप्रणीत चिंतनाने, त्याच्या मार्गात येणाऱ्या सर्व अन्तरायांचा (अडचणींचा) निरास होतो. याप्रमाणे हा विद्वान् कवि मनीषी वृत्तिशून्य, स्वतंत्र, नित्यानित्य- विवेकी आणि ब्रह्मचिंतन करणारा असतो. शिष्य--महाराज, पहिल्या ओळींत जी विशेषणे आहेत; ती सर्व त-हेनें शुद्ध झालेल्या जीवाला लागणार नाहीत काय ? मला वाटते ती द्वितीयांत विशे- षणे जीव-पर घ्यावी; आणि असा अर्थ करावा की, या शुद्ध जीवाला सर्व- बाजूंनी व्यापणारा परमेश्वर असतो. अर्थातच या सरणीने दुसऱ्या ओळीतील सर्व पदें परमेश्वराकडे लावावी, असें ठरेल. सिद्धान्ती-होय.. तसाही अर्थ होईल, मग कवि म्हणजे सर्वज्ञ किंवा पंच-रात्रादिकांचा* कर्ता असा. अर्थ घेतला पाहिजे. मनीषी म्हणजे मनः न। . पंचरात्र हा एक भक्तिपंथाचा वैदिक ग्रंथ आहे, या पंथाला श्रीरामानुजप्रभृति विशिष्टाद्वैत प्रतिपादन करणान्या भाचार्यानी प्रौढ दशेस आणिलें आहे. हा वैदिक, पंथ आहे, हे सांगावयास नकोच.

·.. प्रभृति इंद्रियांचे नियमन करणारा, परिभू म्हणजे सर्वव्यापी, स्वयंभू म्हणजे स्वतःसिद्ध, (आपल्या स्वतःच्याच प्रवृत्तीने जगाच्या कल्याणासाठी अनेक अवतार स्वतंत्रतेने घेणारा असाही स्वयंभूचा अर्थ होईल. हा अर्थ वेदासही अनुकूल आहे; परमेश्वराचा जन्म स्वेच्छेने व स्वतंत्रतेने होतो, जीवांस संचित कर्मा- नुसार जन्म घ्यावा लागतो.) असो; येथे सर्व मंगलगुणांचे विधान केले आहे. पूर्वपक्षी-अहो ! आत्मा हा निर्गुण आहे, निरंजन आहे. " हा आत्मा पापशून्य, मलशून्य, मृत्युशून्य, योकशून्य, क्षुधाशून्य, तृषाशून्य, आहे." (छां. ९११५.) अशी श्रुति आहे. यावरून सर्व गुणांचाही श्रुति प्रतिषेध करिते, हे लक्ष्यात ठेवा. पुनः तो निर्गुण आहे, निरंजन आहे, असे सांगणाऱ्याही श्रुति आहेत. म्हणून श्रुतीला निर्गुण ब्रह्मच आभिप्रेत आहे, तुमचा तुमचा अर्थ चुकला. सिद्धान्ती नाही. तसे असते तर श्रुतीने 'ब्रह्म सत्यकाम आहे,'' सत्य- संकल्प आहे,' इत्यादि ब्रह्माच्या मंगलगुणांचे कीर्तन कशाला केले असते ? हे संकीर्तन केले आहे, म्हणून निर्गुण, निरंजन, इत्यादि सामान्य निषेधाने त्याज्य गुणांचा निषेध केला आहे; हे स्पष्ट आहे. श्रुतीला निर्गुण ब्रह्माची स्थिति संमतच नाही. ब्रह्म सगुण आहे; पण त्याचे सर्व गुण मंगलकारी आहेत, अमंगल गुणांचा तेथे अभाव आहे, हैं श्रुतीचे आभिप्रेत आहे. तसेच, हैं ब्रह्म उत्तम प्रकारचे जगत् उत्पन्न करिते म्हणजे आपापले कार्य संपाद- ण्यास योग्य असे अनंत पदार्थ निर्माण करिते आणि हेच ब्रह्म प्रलयकालपर्यंत त्यांचे संरक्षणही करिते; हा श्रुत्यर्थ आहे. पूर्व-हे. जगत् म्हणजे परमेश्वराने आपल्या मायेचा आश्रय घेऊन उत्पन्न केलेली एक गंधर्वनगरी आहे. ही तर मिथ्या आहे ! सिद्धान्ती-परमेश्वर काही गारुडी नाही किंवा त्याला आपले बल किंवा चातुर्य प्रकट करून कोणाला चमत्कारही दाखवावयाचे नाहीत. हे जगत् सत्य आहे आणि जीव-कल्याणासाठी परमेश्वराने पूर्ण व यथार्थ विचार करून हे जगत् उत्पन्न केले आहे. हा खरा तात्पर्यार्थ आहे. ॥ ८ ॥ मंत्र नववा. एवं विचित्रशक्तिकपरमात्मविषयां कर्मयोगाधङ्गिका विद्यामुप- दिश्यानन्तरं त्रिभिमन्त्रैः केवलकर्मावलम्बिनः केवलविद्याव- लम्बिनश्च पुरुषान्विनिन्दन्वर्णाश्रमधर्मानुगृहीतया विद्ययैव निवे- यसावाप्तिमाह- याप्रमाणे आठव्या मंत्रांत उत्तम प्रकारच्या विद्येचा उपदेश केला आहे. ही विद्या कर्मयोगादिकांचा अंगीकार करिते. तसेच हा ज्ञानयोग परमेश्वराच्या - ·६६ रापान५५ विचित्र शक्तींचे स्वरूप स्पष्ट करून सांगतो. यानंतर पुढील तीन मंत्रांत केवळ कर्मनिष्ठ लोकांची व केवळ ज्ञाननिष्ठ · लोकांची निंदा करून वर्णाश्रम-धर्माच्या अनुग्रहानें प्राप्त होणारी विद्यामात्र मोक्षाला साधन आहे, असे सांगितले आहे. बृहदारण्यके चायं मन्त्रः पठितः । ये भोगैश्वर्यप्रसक्ता अविद्यां विद्यान्यां क्रियां केवलं कर्मत्यर्थः । विद्याविधुरं कर्मेति यावत् । अविद्या कर्मसंज्ञान्येऽति स्मृतेः । उपासते । अनुतिष्ठन्ति । अन्धं तमोऽतिगाढं तमोऽज्ञानमित्यर्थः । त्रिवर्गाभिसङ्गानान्तरीयं नरक- मन्धं तमो वा । "प्लवा ह्येते अहढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवाऽपि यन्ति" इति श्रुतेः । य उ विद्यायां रताः । उकार उत्तरपदेना. न्वेतव्यः । स्वाधिकारोचितकर्मपरित्यागेन विद्यायामेव रताः। ते ततः कर्ममात्रनिष्ठाः प्राप्याद्न्धतमसाद् भूय इव तमस्तदधिकम- ज्ञानं प्रविशन्ति । इवशब्दस्तमस इयत्ताया दुर्ग्रहत्वं द्योतयति ॥९॥ सिद्धान्ती-हा मंत्र बृहदारण्यकांच्या चवथ्या अध्यायांतील चवथ्या ब्राह्म- णांत सांगितला आहे. असो; जे. भोग' आणि ऐश्वर्य यांच्यामध्येच आसक्त- झाले आहेत, ते कर्माची मात्र उपासना करितात. या केवल कर्मालाच अविद्या असें नांव आहे, कारण; येथे ज्ञानाचा गंधही नसतो. ज्ञानशून्य कर्म यालाच केवल कर्म किंवा अविद्या असे म्हणावें. " अविद्येचेच दुसरे नांव कर्म हे आहे, ही विद्येहून निराळी आहे;" अशी स्मृति आहे. याप्रमाणे केवल कर्माची मात्र उपासना करणारे कर्मठ, अत्यंत अज्ञानामध्ये प्रवेश करितात. येथें त्रिवर्गाची (तीन वेदांनी सांगितलेल्या कर्मांची) दृढ संगति आहे, म्हणून येथे अंत:- करणांतील नरक किंवा अज्ञान हा अर्थ घ्यावयाचा नाही. ज्यांच्यामध्ये अठरा प्रकारचे (कनिष्ट प्रकारचे ) कर्म सांगितले आहे, अशा ह्या यज्ञरूपी नौका अदृढ आहेत, म्हणजे बळकट नाहीत; पण यज्ञकर्मानुष्ठान ज्या अज्ञानी लोकांस आनंद देते; कर्म करणे हाच पुरुषार्थ आहे असे ज्यांस वाटते, ते लोक पुनःपुनः जन्ममरणाच्या भोवऱ्यामध्ये सांपडतात." अशी श्रति आहे: म्हणून नरक अथवा अंधकार असा 'अंधन्तमः , याचा अर्थ करणे अन्याय्य आहे. सारांश; केवल कर्म करणारे जन्ममरणाच्या चक्रांत सांपडतात, हे येथे सांगावयाचे आहे. केवल कर्म जन्ममृत्यू देणारे आहे; तसेंच, जे लोक आपल्या अधिकारास उचित अशा विहित कर्माचा त्याग करून, केवल ज्ञानामध्थें मात्र आपल्या जन्माचा अपव्यय करितात; ते पंडितम्मन्य वेदान्ती केवल कर्मनिष्ठांस मिळणा-या जन्ममरणरूपी चक्रापेक्षाही जास्त भयंकर, जास्त संकटाच्या आणि जास्त अशानरूपी अंधकार गुहेमध्ये दकलून दिले जातात !

·रामानुजमतानुयाय-प्रकाशका। शिष्य-मंत्रांत इव शब्द कशाला आला आहे ? सिद्धान्ती-या शब्दाचे रहस्य असे आहे की, वरील पंडितम्मन्य लोकांना ज्या गाढ अज्ञानांधकारांत शिरावे लागते, त्याचे स्वस्वरूप समजण्याच्याही कर्खेत नाही; आणि कदाचित् समजलेच, तर त्याचे ग्रहणही करितां यावयाचे नाही ! सारांश, · अति गाढ, अति अगाध, अन्धतमामध्ये ( अज्ञानामध्ये ) या केवल ज्ञाननिष्ठ लोकांस कोंडून ठेविलें जातें !॥ ९॥ --- - मंत्र दहावा. किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह- शिष्य-मोक्षसाधन कोणते तर मग ? सिद्धान्ती-तेंच या दहाव्या मंत्रांत सांगतात.. ऐक: विद्ययेति पञ्चम्यर्थे तृतीया । यथाश्रुतेऽन्यशब्दानन्वयादन्यदे- वाऽऽहुः संभवादिति वक्ष्यमाणानुरोधाच्च । तथा च विद्यायाः कर्मरहित-विद्यातोऽन्यन्मोक्षसाधनमित्याहुः । उपनिषद् इति शेषः । अविद्यया । अविद्यायाः। ब्रह्मविद्याविधुरकर्मणोऽन्यदेव मोक्षसा- धनमित्याहुः । पूर्वपूर्वसंप्रदायसिद्धोऽयमर्थोऽस्माकमित्याह- इति शुश्रुम इति । ये पूर्वाचार्यास्ते प्रणिपातादिभिः सम्यगुपस- नानामस्माकं तन्मोक्षसाधनं विचचक्षिरे विविच्योपदिदिशुः तेषां धीराणां धीमतां परमात्मध्यानपराणां वचनमित्यध्याहार्यम् । यद्वा धीराणामिति पञ्चम्यर्थे षष्ठी। तेभ्यो धीरेभ्य इति योज्यम् नटस्य शृणोतीतिवत् । इति शुश्रुमः । एवं प्रकारमश्रौषम् । ननु परोक्ष एवार्थे लिड्डिधानाच्छुश्रुमेत्युत्तमपुरुषो न घटत इति चेत्सत्यम् । ब्रह्मविद्यायां दुरवगाहत्वेन निःशेषग्रहणमस्माभिर्न- कृतमित्यभिप्रायकत्वादुत्तमपुरुषप्रयोगस्येत्याहुः ॥१०॥ बेथें विद्येची तृतीयान्त विभक्ति आहे, तिचा अर्थ पंचमी विभक्तिपर केला पाहिजे. कारण तृतीयापर अर्थ केला तर मंत्रामध्ये जो अन्य शब्द आहे, त्याचा अन्वय दुसऱ्या कोणत्याही शब्दाशी बरोबर रीतीने लागत नाही. पुढे, तेराव्या मंत्रांत "संभवात् " या पंचमी विभक्तीशीं ' अन्यत् याचा संबंध श्रुतीने केला आहे. म्हणून येथील मंत्राचा अर्थ करितांना पंचमी विभक्तीच घेतली पाहिजे. असो; याप्रमाणे कर्मरहित विद्येहून मोक्षसाधन निराळेच आहे, असे -सांगावयाचे आहे. निवळ शन्दपांडित्याने मोक्ष मिळत नाही, असे उपनि.

·ईशोपनिषत् - षदांचे म्हणणे आहे. याच न्यायाने ज्ञानशून्य कर्माहून (ब्रह्मविद्येचें ज्ञान' नसणाऱ्या पुरुषाने केलेल्या केवल कर्माहून.) मोक्षसाधन निराळे आहे; हा उपनिषदांचा अभिप्राय आहे. म्हणून 'आम्ही केलेला अर्थही सनातन जो संप्र- दाय चालत आला आहे त्याचाच अनुवाद धरून आहे.' हे स्पष्ट करण्यासाठी "आम्ही असे ऐकले आहे, असे या मंत्रामध्ये शब्द आहेत. : आम्ही साधनसंपन्न झालों, नम्रभावाने ब्रह्मज्ञ आणि तत्त्वज्ञ आचार्याच्या आश्रमांत जाऊन त्यांनाः साष्टांग नमस्कारांनी प्रसन्न करून घेतले आणि त्यांना मोक्षाचे साधन विचारले. तेव्हां सारासार-विवेकपूर्ण असा मोक्षसाधनांचा उपदेश त्यांनी आम्हांस केला. हे आचार्य परम बुद्धिमान् आणि परमात्म-चिंतन करणारे होते. त्यांचा उपदेश असा आहे की, किंवा त्यांच्यापासून आम्ही असें ऐकिलें आहे की, निवळ कर्म करणे हे किंवा केवल ज्ञानाच्याच पाठीमागें लांगणें हैं मोक्षाचे साधन नाही. त्याचे साधन निराळेच आहे. येथे 'वचन । 'उपदेश' इत्यादि शब्द नाहीत. पण ते अध्याहृत आहेत असे सहज समजते. शिष्य-भगवन् ! येथे " धोराणाम् ” ही जी षष्ठी आहे तिचा अर्थ पंचमीप्रमाणे करावयाचा काय ? सिद्धान्ती-होय. शिष्य-येथे " शुश्रुम " है भूतकाळाचे रूप योग्य दिसत नाही. कर्ता प्रथम पुरुषी असतां असा भूतकाळ करित नाहीतना ? सिद्धान्ती-तूं म्हणतोस हे खरे आहे; परंतु ब्रह्मविद्या ही पूर्णत्वाने सम- जन घेण्याला प्रायः अशक्य आहे, आम्ही त्या विद्येचे पूर्ण ग्रहण केले नाही, असे दाखविण्याकरितां व असा आभिप्राय मनांत आणून ह्या परोक्षवाचक पदाचा उपयोग केला आहे; पण हा व्याकरणाचा प्रश्न आहे. असो; अपरोक्ष- ज्ञान झाले नाही, हे सांगण्याचा मुख्य हेतु आहे. ॥ १० ॥ मंत्र अकरावा. अन्यदिति सामान्येनोक्तं मोक्षसाधनं विवृणोति- सिद्धान्ती-गेल्या मंत्रांत. 'दुसरे साधन आहे' असें जें सामान्यत्वाने म्हटले आहे त्याचे स्पष्टीकरण या मंत्रांत केले आहे. कुर्वन्नेवेह कर्माणीति मन्त्रे कर्मयोगस्य प्रत्यगात्मदर्शनद्वारा परभक्त्युत्पादकत्वमुक्तम् । इह भक्तियोगेन विदुषा पूर्वोक्तकर्मयो- गवेषं परित्यज्याऽहरहरनुष्ठीयमानानां नित्यनैमित्तिककर्मणां कल्म- पनिबपातारा भक्त्यपचायकत्वमुच्यते । सहशब्दस्वारस्यात ।

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। ६९ 'अतो न पुनरुक्तता । यो यथावस्थितविद्योपदेशवान् । विद्यां ब्रह्मो- पासनरूपां तदङ्गभूतकर्मरूपामविद्यां चैतदुभयं सह वेद । अङ्गाङ्गि- भावेन सहानुष्ठेयं वेदेत्यर्थः। अविद्यया विद्याङ्गतया चोदितेन कर्मणा मृत्यु विद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकीभूतं पुण्यपापरूपं प्राक्तनकर्म तीत्वा निर्विशेषमुल्लङ्घ्य । विद्यया परमात्मोपासनरूपया। अमृत- मश्नुते मोक्षं प्राप्नोतीत्यर्थः । तीवॆत्यत्रोपायविरोधितरणमुच्यते । अमृतमश्नुत इत्युपेयब्रह्मप्राप्तिविरोधिभूतेभ्यः सर्वपापेभ्यो मोक्षः इति भेदः । एवं च सति- इयाज सोऽपि सुबहून्यज्ञाज्ञानव्यपाश्रयः । ब्रह्मविद्यामधिष्ठाय तर्तु मृत्युमविद्यया ॥ इति । ज्ञानव्यपाश्रयः शास्त्रश्रवणजन्यब्रह्मज्ञानवान्स जनकोऽपि ब्रह्म- विद्यां निदिध्यासनरूपामधिष्ठाय फलत्वेनाऽऽश्रित्येत्यर्थः । भक्ति- योगोत्पत्ति कामयमान इति यावत् । मृत्युं भक्त्युत्पत्तिविरोधि प्रा. चीनं कर्मजातम् । अविद्यया विधाङ्गकर्मणा ततु व्यपोहितुं सुब- हून्यज्ञाज्योतिष्टोमादिकानियाजाकरोत् । पाकं पचतीतिवत् ॥११॥ या उपनिषदाच्या दुसऱ्या मंत्रांत कर्मयोगाचा जो मार्ग सांगितला आहे, त्याने प्रत्यगात्म्याचे (जीवाचे नियमन करणाऱ्या व्यक्तिगत आत्म्याचे) प्रत्यक्ष दर्शन होऊन त्याच्या संबंधार्ने पराभक्ति, उत्तमभक्ति, उत्पन्न होते, केवल जन्म घेते, असे प्रतिपादन केले आहे. ह्या मंत्रांत भक्तियोगाचे माहात्म्य सांगावयाचें आहे. या भक्तियोगानें पूर्वी सांगितलेला कर्मयोगमार्ग पाठीमागे टाकून द्यावयाचा असतो. कारण अहर्निश यथाविधि केलेल्या नित्यनैमित्तिक कर्माच्या प्रभावाने पूर्व यातकांचे व दोषांचे निरसनच होऊन गेलेले असते. अर्थातच मग भक्तियोगाला पुष्टि येते. तो योग वृद्धिंगत होतो. असे हे तत्त्व स्पष्ट दाखवावयाचे आहे. या मंत्रांत 'सह' ह्या शब्दाचा विशेष उपयोग आहे. पूर्वीच्या मंत्रांत हा शब्द आला नाही म्हणून येथे काही विशेष अभिप्राय कळवावयाचा आहे, असे सिद्ध होते. यास्तव येथे पुनरुक्तीचाही दोष येत नाही. असो; ज्या पुरुषाला ब्रह्माची उपासना कशी करावी याचे यथास्थित ज्ञान झाले आहे; व ह्या उपासनेला साहाय्य असणारी कर्मरूप अविद्या इचेही ज्ञान झाले आहे, सारांश, कर्मविद्या हैं अंग आणि ब्रह्मोपासनारूप विद्या ही अंगी, या दोहींचे ज्ञान होऊन दोन्ही विद्यांचे अनुष्ठान बरोबरच केले पाहिजे, कर्म आणि उपासना यांचे साहचर्याने अनुष्ठान केले पाहिजे असें ज्या विद्वान् मुमुक्षु पुरुषाला ज्ञान झाले आहे तो पुरुष खरा विद्वान् होय. हा पुरुष अविद्येच्या म्हणजे कर्माच्या अनुष्ठानसाहा- य्याने मृत्यूला पाठीमागे टाकितो; आणि विद्येच्या म्हणजे ज्ञानपूर्वक उपासनेच्या द्वारा अमृतरूप प्राप्त करून घेतो. विद्येला उपयोगी पडणाऱ्या आणि विद्येने .

·७० ...- मृत्यूच्या पलीकडे ईशोपनिषत् । प्रेरित केलेल्या कर्माच्या म्हणजे अविद्येच्या साहाय्याने तो जातो याचा अर्थ असा की विद्येची (उपासनेची) भावना उत्पन्न करण्याला जे पुण्य-पापरूपी प्रातनकर्म प्रतिबंध करितें, त्या संचित कर्माचा नाश विद्या.. प्रेरित कर्मयोगाने होतो अथवा पूर्वसंचिताचा नाश निष्काम कर्माने होतो.. याप्रमाणे वरील विद्वान् पुरुषाचा मृत्यु मरून जातो! पुढे त्याचे परमेश्वरो- पासनेचे (विद्येचे) अनुष्ठान चाललेले असते म्हणून तो मोक्षालाही प्राप्त करून घेतो. तात्पर्य, कर्मयोगाने त्याचे सर्व संचित संपते आणि तो ज्ञानयोगाच्या' साहाय्याने (उपासनेच्या बलाने) सर्व पापापासून मुक्त होतो.. कर्मयोमानें उपासनेच्या आड येणाऱ्या प्रतिबंधाचा नाश होतो. आणि विद्येनें (उपासनेने) ब्रह्मप्राप्तीला (पुरुषार्थ साध्य करण्याच्या कर्माला) विरोधि असणाऱ्या सर्व पापांचा नाश होतो. कर्मयोग साधनें सोपी करितो आणि ज्ञामयोग पुरुषार्थाला जवळ आणितो. इतिहासांतही सांगितले आहे:- "ज्ञानी (ज्ञानाचा आश्रय करणाऱ्या) जनक राजाने पुष्कळ यज्ञ केले. त्याचा हेतु मृत्यूस पाठिमागे टाकावे, हा होता. हा राजा ब्रह्मविद्येचा कट्टा उपासक होता म्हणून त्याने ब्रह्मविद्येच्या साहाय्याने पुष्कळ यज्ञ केले." याचा भावार्थच असा आहे की, शास्त्रश्रवणाने ब्रह्मज्ञानी झालेला जनक-- राजा अखंड ध्यानरूपी उपासनेचा आश्रय करून (भक्तियोग उत्पन्न होणे हेच फल आहे असा निश्चय करून) भक्तीला विरोध करणाऱ्या प्राचीन पापपुण्य- रूपी कर्माचा नाश करण्यासाठी व भक्तीचा उदय व्हावा यासाठी विद्येचे साहित्य करणाऱ्या ज्योतिष्टोमादिक यज्ञांचा (अविद्येचा) आश्रय करिता झाला. सारांश असा आहे की, ब्रह्मज्ञानी जनकाने सुद्धा कर्म आणि उपासना या उभ- यतांचा आश्रय केला होता. शिष्य-पाक पकवितो याप्रमाणेच 'यज्ञाचे यजन करितो, हा प्रयोग आहे ना? सिद्धान्ती-होय. हे असले प्रयोग अर्थास चांगली दृढता आणून वाक्यही सालंकृत करितात. ॥ ११ ॥ ." मंत्र बारावा. एवं समाधिनिष्पत्तनित्यनैमित्तिककर्मसाध्यत्वमुक्त्वाऽथ त्रि. भिमन्त्रनिषिद्धनिवृत्तिरूपयोगाङ्गसाध्यत्वमाह- तत्र तावत्प्राग्वकैकमात्रं विनिन्दति ॥ सिद्धान्तीयाप्रमाणे निष्काम-वृत्ति धारण करून नित्यनैमित्तिक कर्मे केली तरच उपासनेची परका होलन समाधीची स्थिति प्राप्त होईल. असा मागील.

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका।
७१
मंत्रांतील विषय झाला. आतां, 'यापुढील तीन मंत्रांत निषिद्ध अशी जी कर्म-
निवृचि तीही योगाचे एक अंग आहे, हे सिद्ध केले आहे. बाराव्या मंत्रांत प्रथम
शानयोगाचा मात्र जे.आश्रय करितात त्यांची निंदा केली आहे. कशी वी पहा:-
'एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मि [छा० ३३१४।४], 'ब्रह्मलो-
कमभिसंभवामि [छा० ८।१३।१] इत्यादिषु ब्रह्मप्राप्तिरूपाऽनुभूतिः
संभूतिशब्देनोक्ता । इह तुसमाधिरूपा संभूतिशब्देनोच्यते । असं.
भूतिशब्दस्तु समाध्यङ्गभूतां निषिद्धनिवृत्तिमाह । संभूतिं च वि.
नाश चेत्युत्तरत्र विनाशशब्देनासंभूतेरनुविधानात् । तथा च ये
विद्याधिकारिणोऽसंभूतिमेव मानदम्भहिंसास्तेयादीनां योगविरु.
ध्दानां निवृत्तिमेवोपासते निवृत्तिमात्रनिष्ठा इत्यर्थः । तेऽन्धं तमः
प्रविशन्तीति पूर्ववदर्थः । ये पुनः समाधिरूपसंभूत्यामेव रतास्ते
ततो भूय इव तमः प्रविशन्तीत्यर्थः ॥ १२ ॥
छांदोग्यामधील (३।१४।४ व ८।१३।१) इत्यादि मंत्रांत जो संभूति शब्द
आला आहे, त्याचा अर्थ ब्रह्मप्राप्तिरूप अनुभव किंवा तो अनुभव घेणे असा
आहे. हा मृत्युलोक टाकून देऊन मी ब्रह्मप्राप्तीचा अनुभव घेईन' व ब्रह्म
लोकाला जाऊन " मी ब्रह्मरूपाचा अनुभव घेईन” असे छांदोग्यांतून उद्धृत
केलेल्या मंत्रांचे अर्थ आहेत; पण शिष्यराया ! ध्यानांत ठेव की येथे संभूति'
शब्दाने समाधिरूपाचा बोध होतो. असंभूति'शब्दाचा अर्थ 'समाधीला
साहाय्य करणारी निषिद्ध-निवृत्ति' असा आहे. पुढे चौदाव्या मंत्रांत संभूति
आणि विनाश हे दोन परस्परविरोधी शब्द एकत्र वाक्यांत आले आहेत व तेथे
असंभूतीच्या स्थानी विनाश शब्द आहे, त्यावरूनही ' असंभूति ' शब्दाचा अर्थ
विनाश असाच आहे, हे ठरते. असो; तात्पर्य हे आहे की, जे विद्येने अधिकृत
झाले आहेत, ते जर असंभूतीचा म्हणजे मान, दंभ, हिंसा, चौर्य, इत्यादि
योगविरुद्ध कर्मीच्या निवृत्तीचा मात्र आश्रय करितील, सारांश, परापकारी
कर्मोचा तेवढा त्याग करतात ते असंभूतीची उपासना करणारे आहेत. असे
ठरते. हे लोक अंधतमामध्ये प्रवेश करितात. अंधन्तम याचा अर्थ नवव्या मंत्रांत
सांगितलाच आहे. व जे लोक संभूतीचा म्हणजे समाधिरूपाचा मात्र आश्रय
करितात ते अधिकच कष्टमय लोकांप्रत जातात.
सारांश, जे लोक ज्ञानाशिवाय नुसत्या शमदमादि निवृत्तिमूलक कर्माचा मात्र
आश्रय करितात.त्यांचे कल्याण होत नाही व जे ज्ञानी लोक नुसत्या समाधीचा
मात्र आश्रय करितात त्यांचे तर मुळीच कल्याण होत नाहीं ॥ १२ ॥

·૭૨ ईशोपनिषत् मंत्र.तेरावा. किं तर्हि मोक्षसाधनमित्यत्राह- सिद्धान्ती-तर मग मोक्षसाधन तरी काय? असें. विचारशील तर सांगतों ऐकः- संभवात्संभूतेः । असंभवादसंभूतरित्यर्थः । केवलात्संभवादसं- भवाच्चान्यदेव मोक्षसाधनमित्युपनिषद् आहुः । लिडुत्तमः पूर्व- वत् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १३ ॥ संभव ' याचा अर्थ संभूति म्हणजे समाधि होय. असंभव ' या शब्दांचा अर्थ असंभूति म्हणजे निषिद्ध कर्मापासून निवृत्ति असा आहे. केवळ समाधीच्या अनुष्ठानाने किंवा निषिद्धनिवृत्तीच्या मार्गाने मोक्ष मिळत नाही. · मोक्षाचे साधन या उभयतांहूनही भिन्न आहे असे श्रुति म्हणते. बाकीचा अर्थ व प्रथम पुरुषाची योजना दहाव्या मंत्रांप्रमाणेच आहे. ॥ १३ ॥ . मंत्र चवदावा. अन्यदित्युक्लं विवृणोति- सिद्धान्ती-या मंत्रांत अन्यत् शब्दाचे व्याख्यान करितात: संभूतं समाधिरूपब्रह्मानुभूतिं विनाशं च योगविरोधिना वर्जन चेत्येतदुभयं यो विद्वानगांगिभावेन सह वेद स विद्वान्वि. नाशेन निषेव्यमाणेनेति शेषः । विशोधिनिवृत्तिरूपयोगांगसेवने- नेत्यर्थः । मृत्यु समाधिविरोधिपापं तीवोऽपाकृत्य निष्पन्नया सं- भूत्याऽमृतमश्नुते ब्रह्मप्राप्तिरूपां संभूतिमश्नुत इति भावः । अत्र संभूतिविनाशशब्दाभ्यां सृष्टिप्रलयविवक्षया कार्यहिरण्यगर्भस्या- व्याकृतप्रधानस्योपासनं विधीयत इति शांकरं व्याख्यानमनुपप- नम् । मृत्युतरणामृतत्वप्राप्तिरूपफलवचनानौचित्यात् ॥ १४ ॥ समाधिरूप ब्रह्मानुभूति व योगविरोधि कर्माचा त्याग या उभयांचा अंगांगि- भावाने (निषिद्ध कर्मोची निवृत्ति हैं अंग आणि समाधिरूप ब्रह्मानुभूति ही अंगी) या उभयतांचही ज्याला ज्ञान आहे, व जो यांचे अनुष्ठान करितो त्याला योग- विरोधि में शमदमादि कर्म असते, त्याच्या एकनिष्ठ सेवनाने समाधीला विरोध करणाऱ्या पापांचा नाश करता येतो आणि हे पाप नष्ट झाल्यावर. त्याला उत्पन्न झालेल्या ब्रह्मप्राप्तिरूप समाधीचा लाभ होतो. पापनिवृत्ति ही योग्यास मृत्यूच्या पलीकडे नेते आणि एकनिष्ठ ध्यानाची समाधि ब्रह्मज्ञाला अमृत पाजिते.

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । ७३ शिष्य-भगवन्! संभूति आणि - विनाश या शब्दांचा अर्थ शांकर-मताने काही निराळाच होतो. त्या मतांत सृष्टीची व प्रलयाची विवक्षा मनांत ठेवून कार्यरूपी हिरण्यगर्भाची उपासना म्हणजे संभूति व अव्याकृत प्रधानाची उपा- -सना म्हणजे विनाश असे अर्थ करून हिरण्यगर्भ व अव्याकृत प्रधान यांच्या उपासना विहित केल्या आहेत, हे व्याख्यान बरोबर आहे काय ? सिद्धान्ती नाही. हे व्याख्यान सर्वथा चुकलेले आहे. कारण, या मंत्रांत मृत्यूचे तरण आणि अमृतत्त्वाची प्राप्ति ही फलें स्पष्ट सांगितली आहेत. व शंकराचा अर्थ घेतला तर ही फलप्रतिपादक-वचनें निरर्थक होतील. श्रुतीमध्ये निरर्थक किंवा अनुचित शब्द असणे संभवत नाही. ॥ १४ ॥ क . 4 मंत्र पंधरावा. एवं सांगभगद्भवक्तिमुपदिश्य तन्निष्ठस्यानुसंधेयमन्त्रद्वयमुप. दिशति- सिद्धान्ती-याप्रमाणे मागील १४ मंत्रांत भगवद्भक्तीचा सांगोपांग उपदेश केला आहे. असो; एकनिष्ठ भक्ताने ध्यानात ठेवण्यासाठी पुढील दोन मंत्र अव- तीर्ण केले आहेत. वरील भक्ताने ह्या पुढील दोन मंत्रांचे एकनिष्ठ अनुसंधान ठेवणे अत्यंत इष्ट आहे. हे पूषन्नादित्यान्तर्यामिन् । य आदित्ये तिष्ठनित्यारभ्य 'य आदित्यमन्तरो यमयति' [३।७।९] इति शतपथथतेः । 'शास्त्रह- ट्यातूपदेशो वामदेववादि' त्यादिन्यायाच्च । यद्वा पूषन्नाश्रित- पोषणस्वभावेत्यर्थः । साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः [5. सू. १।२।२८] इति सूत्रानुराधात् । सत्यस्य । सत्यशब्देन स्वरूप- विकाररहितजीवात्मोच्यते । 'सत्यं चानृतं च ' (छा० १॥२॥३) सत्यमभवदित्यादिषु जीवेऽपि सत्यशब्दप्रयोगात् । तस्य मुखम् मुखवत् । अनेकेन्द्रियावष्टम्भकतया मुखसदृशं मन इत्यर्थः । हिर- एमयेन हिरण्यसदृशेन भोग्यवर्गणेति यावत् । पात्रेण परमात्मवि. षयकवृत्तिप्रतिरोधकेनापिहितमाच्छादितम् । हदि निहिते परमा- त्मनि निरुद्धवृत्तिकं जातमित्यर्थः । तज्जीवस्य मुखस्थानीयं मनो हृषीकाणामीशस्त्वमपावृणु निरस्य तिरोधानं कुर्वित्यर्थः । तत्कस्य हेतोस्तत्राहि-सत्यधर्माय सत्यस्य जीवस्य धर्मभूताय । दृष्टिदर्शनम् । त्वदर्शनायोत भावः ॥ १५ ॥ शिष्य-कशाकरितां महाराज?

·७४
ईशोपनिषत्
:
सिद्धान्ती-सत्य धर्माचे दर्शन व्हावे म्हणून
हे पूषा ! हे आदित्याचे नियमन करणाऱ्या अंतर्यामी देवा !-
शिष्य-असा हा अंतर्यामित्वाचा अर्थ कसा निघतो ?
सिद्धान्ती-जो आदित्यामध्ये राहून " असा आरंभ करून " जो आदि-
त्याचे अंतरंग नियमित करितो, जो. आदित्याचा अंतर्यामी असतो" अशी
शतपथश्रुति ( ३२७९) येथे प्रमाण आहे. या श्रुतीवरून आम्ही केलेला अर्थच
अभिप्रेत आहे, असे ठरते. शास्त्र, दृष्टीनेही हाच अर्थ ठरतो. वामदेवाला
जसा उपदेश झाला आहे त्यात सर्वत्र परमात्मा आहे व तो सर्वांचा अंतर्यामी
आहे, असें ज्ञान झाले.'. या श्रीमद्व्याजाचार्यांच्या सूत्रावरून आम्ही अर्थ केला
आहे तोच खरा आहे.
शिष्य-किंवा पूषन् याचा अर्थ शरण आलेल्या लोकांचा 'पोषणकर्ता'
असाही करावा. " परमेश्वराची साक्षात् उपासना केली तरी विरोध येत नाही.
असें श्रीमद्व्यासाचार्यानी ब्रह्मसूत्रामध्ये ( १।२।२८ पहा ) म्हटले आहे.
सिद्धान्ती-ठीक आहे. हाही अर्थ शास्त्राला संमतच आहे. असो; आतां,
या मंत्रांतील सत्य या शब्दाने स्वस्वरूप, विकारशून्य जीवात्मा, असा अर्थ घ्याव-
याचा आहे. जीवाला देवाचे (परमेश्वराचे) दर्शन व्हावे म्हणून 'मनोनाश कर'
हा उपदेश आहे.
" सत्य आणि असत्य या छांदोग्य ( १।२।३ ) श्रुतीमध्ये जीवालाही 'सत्य'
हाच शब्द उपयोजिला आहे. त्याच जीवात्म्याचे मुख म्हणजे अनेक इंद्रियांचे
अधिष्ठान असणारे व त्यांचे नियमन करणारे जीवाचें मन असा अर्थ होतो.
या जीवाचें मनं जणू काही इंद्रियांचे मुखच आहे, असो; हे मन भोग्य-विषयांनी
म्हणजे परमात्मस्वरूपाकडे जाणारी जी वृत्ति तिचा प्रतिरोध होणाऱ्या सुंदर व
तेजस्वी भोग्य पदार्थोनी झांकून किंवा आच्छादून टाकले आहे. सारांश, जीवाचें
मन परमात्म्याकडून निघून विषयांमध्ये रममाण झाले आहे. हृदयामध्ये राहणाऱ्या
परमात्म्याला पराङ्मुख होऊन जीवाचें मन विषयोन्मुख झाले आहे. म्हणून 'हे
इंद्रियांचा स्वामी असणाऱ्या देवा! जीवांचे मुख्य इंद्रिय में मन तें विषयांनी
आच्छादून टाकले आहे, ते तिकडून काढ. म्हणजे विषयांपासून ह्याला निवृत्तं
कर, एकीकडे ने किंवा त्या विषयोन्मुख मनाला नाहीसेंच करून टाक."
विषयोन्मुख मनाचा नाश होऊन धर्मरूपी परमेश्वराकडे भक्ताची दृष्टि
लागावी एतदर्थ ही प्रार्थना आहे ॥ १५ ॥

·रामानु मतानुयायि-प्रकाशिका। मंत्र रोळावा. पुनरपि तया दृष्टया द्रष्टव्यं विशिषन्दर्शनं तत्साधनं चाभ्यर्थयते- सिद्धान्ती-याच दृष्टीने पुनःही में ब्रह्मस्वरूप पहावयाचे आहे, त्याचें विशिष्ट स्वरूप सांगून त्याचे दर्शन व्हावें; व त्याच्या दर्शनाची साधने प्राप्त व्हावी एतदर्थ या मंत्रांत प्रार्थना केली आहे. पूषन्नाश्रितपोषक । एकचासावृषिश्चैकर्षिः । अद्वियातीन्द्रियार्थ- द्रष्टा । 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा'[ ३०७।२३] इति श्रुतेः । यमो यमयति सर्वानिति यमः । सर्वान्तर्यामिन् । 'यः पृथिवीमन्तये यमयति' [६०३।७।३] 'य आत्मानमन्तरो यमयति' [६०३।७।२] इत्यादि श्रुतेः। सूर्य स्वोपासकधियां सुष्टुप्रेरक । प्राजापत्य प्रजाप- तिचतुर्मुखस्तस्य सुताः प्रजापत्यास्तेषामन्तर्यामिन् । यद्वा प्रजापति- रेख प्राजापत्यः । प्रजानां पतिरिति व्युत्पत्त्या प्रजापतिर्विष्णुः 'प्रजापतिश्चरति गर्ने अन्तः' [म० ना० ११] इति श्रुतेः । व्यूह रश्मीन् । भवदीयदिव्यरूपदर्शनानुपयुक्तास्वोग्ररश्मीन्व्यूह व्यपोह विगमयेत्यर्थः । यत्ते दर्शनोपयिकं प्रभात्मकं तेजस्तत्समूह समूही- कुरु । तत्किमर्थमित्याशङ्कय द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमित्याह यदिति यत् । 'आदित्यवर्ण तमसः परस्तात् [श्वे० ३८] इत्यादिश्रुतिषु प्रसिद्धमित्यर्थः। ते । आनन्दो ब्रह्म[तै० २६] इति निरतिश- यभोग्यस्य तवापि । कल्याणतमं सौन्दोदिगुणातिशयेन कल्याणे- भ्योऽतिशयितं कल्याणं शुभाश्रयमिति भावः। ते यदिव्यरूपं तत्प- श्यामि पश्येयमिति लकारख्यत्ययश्छान्दसः । द्रष्टुमिच्छामीति भावः । ननु 'यत्ते रूपं कल्याणतमम्' । य एषोऽन्तरादित्ये हिर- ण्मयः पुरुषः' । [छा० श६] "ईशा वास्यमिद सर्वम्' [ई०१] 'पतिं विश्वस्याऽऽत्मेश्वरम्' । '[म० ना० ११॥३] 'सर्वकर्मा सर्वगन्धः । स्वाभाविकी शानबलक्रिया च' [श्वे० ८]। तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति' [छा० ८॥३॥४] तस्योदिति नाम ' [छा० ११७] इत्यादिभिः शास्त्रैर्गुणविग्रहा- दयो ब्रह्मणो विधीयन्ते । निर्गुणं निरञ्जनम् । 'सत्यं ज्ञानम् [ते. २।११] 'अकायमव्रणम् ।' [ ई०८] नेह नानास्ति किंचन' [६०४४१९] 'निष्कलं निष्क्रियम् ।' [श्वे०६१९] 'अगोत्र- मवर्णम् ।' [मु. शश६] एवमादिभिः शास्त्रैर्गुणादयः प्रतिषि- षिध्यन्ते । तथा विधिनिषेधयोः शास्त्रयोर्विरोधादन्यतरबाधोs- वश्यंभावी । तत्र निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकतया पश्चात्प्रवृत्तं प्रतिष- । - ·- -- इशोपनिषत् धशास्त्रमपछेदाधिकरणन्यायेन प्रबलम् । अतः प्रतिषेधबलेन गुणादिविधयः सर्वे बाधिताः । ततश्च विद्याख्यदोषपरिकल्पित- गुणविग्रहादयो मिथ्याभूता इति । सदिदमनादरणीयम् । पशुच्छा- गनयनोत्सर्गापवादनयेन च विधिनिषेधयोर्मिन्नविषयत्वोपपादनेन तयोर्विरोधगन्धाभावाद्विधीनां प्रतिषेधबाध्यतानुपपत्तेः । तदुक्तं तत्त्वसारे यब्रह्मणों गुणविकारशरीरभेदकर्मादिगाचरविधिप्रतिषेधवाचः । अन्योन्यभिन्नविषया न विरोधगन्धमर्हन्ति तन्न विधयः प्रतिषेधबाध्याः। इति । अथान्तर्यामिणमहंग्ग्रहेणानुसंधते-योऽसावसौ पुरुषः सोऽ. हमस्मीति । असावसाविति वीप्साऽऽदरार्थी । यद्वादः शब्दौ विमज्य यत्तच्छब्दाभ्यामन्तव्यौ योऽसौ पुरुषः प्रसिद्धः सोऽसाव- हमस्मीति । यद्यपि पुरुषं प्रकृतिं चैव प्रधानपुरुषेश्वरः [गी० १३.१९] इत्यादिषु पुरुषशब्दो जीववाचितया प्रसिद्धस्तथाऽपि तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।' [श्वे० ३९] इत्यादिश्रुत्या सर्ववेदपठित- पुरुषसूक्तादिषु प्रसिद्धो महापुरुष एवेह पुरुषशब्देन विवक्षितः । नन्वेवं योऽसौ पुरुषः सोऽहमिति कथं सामानाधिकरण्यम् । अहं- पदार्थस्य जीवस्य महापुरुषाद्भिन्नत्वादिति चेन्न । अहंशब्देनाप्य- स्मदर्थान्तर्यामिण एवाभिधानेनाहं स इति निर्देशस्य सुसंग- तत्वात् । ननु चाहंशब्दस्य प्रत्यगर्थान्तर्यामित्वपरत्वे सोऽस्मी- त्युत्तमपुरुषो न घटते । नहि तदन्तर्यामिपुरुषोऽस्मीत्यन्वयो युज्यत इति चेदुच्यते-मदन्तर्यामीत्यादिशब्दान्तरेणोपस्थापिते प्रत्यंगर्थान्तर्यामिण्युत्तमपुरुषान्वयासंभवेऽप्यहमित्यस्मत्पदोपस्था- पिते तस्मिन्नुत्तमपुरुषान्वयो युज्यत एव । तथा च सूत्रम्-अस्म- युत्तमः । (पा० सू० शा१०) इति । प्रत्यगर्थबोधकारमच्छ- ब्दोपपदउत्तमपुरुषो भवतीत्यर्थः । न पुनरस्मच्छब्दस्य प्रत्य- गर्थद्वारा परमात्मपर्यन्ततायामुचमनिवृत्तिरिति । अधिकं तु प्रविष्टं न तद्धानिरिति न्यायात् । एवं तत्त्वमसीत्यादिष्वप्यसीति मध्यमपुरुषो निर्वाह्यः । त्वंपदेनाभिमुखचेतनद्वारैव तदन्तर्यामि- णोऽभिधानाभ्युपगमात् । तत्रापि युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः । (पा सू० शा१०५) इत्येतावदेव हि - - ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। स्मयते । न तु युष्मच्छब्दस्य स्वाभिमुखचेतनद्वारा तदन्तर्यामि- पर्यन्तत्वे मध्यमनिवृत्तिरिति । ये तु तत्त्वमसि सोऽहमस्मीत्यादि- म्वहंत्वमादिशब्दैर्युष्मदस्मदर्थपरित्यागेन निर्विशेषचिन्मात्रस्वरूपै- क्यमेव वाक्यवेद्यमित्याहुः, तानेव तत्त्वमसीत्यादिवाक्येष्वसिरिव सोऽहमस्मीतिवाक्यस्थास्मिरपि खण्डयति । श्रोतर्यनुसंधातरि च युष्मदस्मत्ते हि तैः परित्यक्ते न तेषामसिना कश्चित्प्रतिबोधनी- योऽस्ति न च कश्चिदस्मिना विशिष्यानुसंधेयः। ननु प्रकृते युष्म- दस्मदोरविवक्षायामपि तयोर्युत्पनयुष्मदस्मच्छब्दोपपदमा- त्रोपजीवनेनास्मत्पक्षेऽपि त्वमहमिति मध्यमोत्तमयोः संपत्तिरिति वेत् । ततोऽप्यपरित्यक्तप्रवृत्तिनिमित्तकस्यास्माकं निर्वहणस्यैवा- नुसतुमुचितत्वात् । अपर आह. योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मी- त्यत्र पुरुषशब्देन परमपुरुषो न विवक्षणीयः । तथा सत्युत्तम- पुरुष इत्याख्यायाः सोऽहमिति सामानाधिकरण्यस्य च लेशेन निर्वाह्यत्वात् । अतो वरमत्र पुरुषशब्दस्य परिशुद्धजीवात्मपरत्व. माश्रयितुम् । एवं च सति यः पुरुषो मुक्तिदृश्यभाव्याकारः परिशुद्धजीवात्मा सोऽहमस्मीत्यन्वयादुत्तमपुरुष इत्याख्यायाः सामानाधिकरण्यस्य चातिस्वरसेन निर्वाह इति । नायं पक्षः साधुः । तथा हि-भवत्वेवमिह निर्वहणं तथाऽपि तत्त्वमसी. त्यत्र तत्पदस्य त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते, अहं वै त्वमसीत्यादिषु त्वंपदस्य च परदेवतावाचकत्वे त्वदुक्तनिर्वा- हस्यात्रासंभवात् । अकामेनापि तत्रास्मदुक्तनिर्वाहस्य समाश्रयणे तत्समानन्यायादत्रापि तस्यैवानुसतुमुचितत्वादिति । स्यादेतदेवं त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते, अहं वै त्वमसीत्यत्र कथं पुरुषव्या वस्था त्वमहंशब्दयोरुभयोरपि श्रेवणात् । उद्देश्यविषयकमेव युष्म- दादिपदमुपपदत्वेन पाणिनिसूत्राभिप्रेतम् । यथा चोद्देश्यसमर्पको- पपदवशादेवात्र मध्यमोत्तमयोर्व्यवस्था सिध्यतीति चेत् । अस्त्वे- वमिह समाधानं तथापि तत्त्वमसीत्यत्रं पुरुषव्यवस्था न घटते।' तत्र त्वंपदयोगवत्तत्पदयोगस्यापि सत्त्वात् । तथा चासी- तिवदस्तीति प्रथमपुरुषस्यापि प्रसङ्गः । नह्यत्रापि त्वंपदमुद्देश्यस- मर्पकम् । येन त्वंपदमेव पुरुषनिमित्तं न तु तत्पदमपीति व्यवस्था स्यात्तथा च तत्त्वमसीतिनिरूपणावसरे भाष्यम्-नात्र किंचिदु- दिश्य किमपिविधीयत इति । तस्मात्तत्त्वमस्तीति प्रसङ्गो दुर्वार इति । अत्रोच्यते-तत्त्वमसीत्यत्रापि त्वंपदार्थ उद्देश्य एव । तत.

·" ७८ ईशोपनिषत् श्वोद्देश्यविषयकयुप्मत्पदवशात्तत्र मध्यम एवेति न प्रथमपुरुष. प्रसङ्गः । नच भाष्यविरोधः । भाष्यस्य विधेयांशमात्रनिषेधप- रतयोद्देश्यांशनिषेधकत्वाभावात् । तथा हि-नह्येवं भाष्याभिप्रायः । नात्र किंचिदुद्दिश्यते । न च किंचिद्विधीयत इति । अपि त्वेवम- भिप्रायः। त्वंपदेन किंचिदुद्दिश्यत एव किंतूद्दिष्टे तत्र न किंचिदपि विधीयत इतिः कथमवगम्यत इति चेत्प्राप्तस्यैवोपसंहारत्वो- पपादकभाष्येणैव विधेयांश एव निषिध्यत इत्यभिप्रायस्य व्यक्त- त्वात् । अन्य आह त्वं राजाऽस्यहं राजाऽस्मीत्यादिवत्ताधी- न्यादुपचारविवक्षया तत्त्वमसि सोऽहमस्मीत्यादिषु मध्यमोत्तम- सामानाधिकरण्यानामसामञ्जस्यमिति । तदप्युपेक्षणायमेव लोकवेदयोश्चेतनपर्यन्तं देवमनुष्यादिव्यवहारबलेन जातिगुण- शब्दवमुख्यस्यैव संभव उपचारकल्पनस्यान्याय्यत्वात् ॥ १६ ॥ हे आश्रितांचे पोषण करणाऱ्या देवा! आपल्याला जसे अंर्तीद्रिय पदार्थाचे व तत्त्वांचे ज्ञान आहे. तसे दुसन्या कोणासही नाही. आपणं अद्वितीय आहांत. " याच्याशिवाय दुसरा द्रष्टा नाही" (बृ०॥३०॥२०॥२३) अशी श्रति मी म्हणतो, हेच समर्थन करिते. म्हणून मी आपल्यास एकर्षि म्हणतो. आपण सर्वांचे नियामक आहां म्हणजे सर्वोतर्यामी आहां. "जो पृथ्वीच्या अंतर्यामी राहून व जीवांच्या अंतर्यामी राहून उभयतांचेही नियमन करतो" (बृ० ३७ म०३ आणि ९) या श्रुतीचाच मी अनुवाद करीत आहे व आपल्यास 'यम'या विशेष नामाने संबोधित आहे. आपण आपल्या उपासकांच्या बुद्धीला उत्तम प्रकारची प्रेरणा करिता, यास्तव आपल्यास 'सूर्य' 'सविता' ही नावे उत्तम शोभतात. चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने जे काही पदार्थ उत्पन्न केले आहेत त्यांचे प्रेरक व चालक आपणच आहां. त्याच्या पुत्रांचे अंतर्यामी आपण आहां, एतदर्थ आपल्यास 'प्राजापत्य' ही संज्ञा मी देतो. शिष्य-भगवन् ! येथे प्रजांचा पति असा, प्रजापति शब्दाचा अर्थ करावा. विष्णूचे हे नांव आहे. " सर्वांच्या गर्भामध्ये राहून तेथे स्वव्यापार (गर्भस्थ जीवांचे पोषण, रक्षण इत्यादि व्यापार) करितो." असे महानारदीय (११) उपनिषदांत म्हटले आहे. सिद्धान्ती-ठीक आहे. चांगला अर्थ केलास. परमेश्वराचा उपासक म्हणतो हे पूषा, एकर्षे, यम, सूर्य, प्राजापत्य, आपले किरण, आपले उग्र प्रकाश-किरण आतां आवरून घे. ह्या किरणांचा संहार केला नाहीस तर ( परत घेतले नाहीस तर) तुझ्या दिव्य स्वरूपाचे मला दर्शन होणार नाही. पण तुझ्या दर्शनाला योग्य जे तुझें प्रभारूपी तेज आहे ते मात्र सर्वच्यासर्व प्रकट होऊ दे, कारण ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। ७९ मला तुझें वेदप्रसिद्ध स्वरूप पहावयाचे आहे. : हे स्वरूप " आदित्य वर्ण असून अंघ राचेही स्वरूप प्रत्यक्ष दाखविणारे आहे. असें श्वेताश्वतर उपनिषदां- मध्ये (३८) प्रसिद्धच आहे. तैत्तिरीय श्रुति (३६) म्हणते की 'आनंद हेच ब्रह्माचे स्वरूप आहे. सर्व भोग्य वस्तूपेक्षां अनंतपटीने अतिशय सुख देणाऱ्या देवा ! आपले अति-मंगल स्वरूप, आपल्या सर्व-श्रेष्ठ सौंदर्याने स्वकीय भक्तांस उत्तमप्रकारचे कल्याण प्राप्त करून देणारें, ध्यानाला कल्याण-कारक आश्रय देणारे, "शुभाश्रय असणारे, असे हे आपले दिव्य स्वरूप मला दिसेल असे कर, कारण ते कल्याणाचे कल्याण करणारे स्वरूप पाहण्याची मला भारो इच्छा आहे. शिष्य-गुरुजी ! येथे " पश्यामि" (मी पाहतों) असा प्रयोग झाला आहे हा ठीक आहे काय? सिद्धान्ती—हा आर्ष प्रयोग आहे. 'पश्येयम् । (मला पाहाणे शक्य असू दे.) असे क्रियापद असावयास पाहिजे होते. पूर्वपक्षी-अहो ! हा तुम्ही श्रुतीच्या अर्थाचा कसा अन्यायी अनर्थ करितां ? पहा की काही श्रुति असे सांगण्यास प्रवर्तल्या आहेत की, "जे तुझें अत्यंत कल्याण करणारे स्वरूप आहे. (जे तुझें मंगलतम स्वरूप आहे.) "जो हा सूर्याच्या अंतरात्म्यांत राहून स्वतः हिरण्मय ( सोन्याच्या वर्णाचा) पुरुष आहे " (छा० २६६) हे सर्व परमेश्वराने ओतप्रोत भरलेलें आहे." (ई. १) "हा जीवांचा स्वामी सर्व जगतांचेही पालन करणारा परमात्मा (म. ना... ११३) हा सर्वकर्ता आणि सर्वत्राता, (सुवास घेणारा ) याचे ज्ञान, याचें बल व याचे कर्म स्वाभाविक आहे." (श्वे. श्व• ६१८) त्या ह्या ब्रह्माचें नाम सत्य हे आहे." (छा. ८।३।४ ) " त्याचे नांव पापविनाशक आहे. " (छां. ११६७) इत्यादि अनेक श्रुतींमध्ये ब्रह्माला गुण आहेत. व ब्रह्माला शरीर आहे. सारांश, ब्रह्माला नामरूप आहे, असे काही श्रुति विधान करितात आणि दुसऱ्या. काही श्रुति सर्व गुणांचा ब्रह्मासंबंधाने निषेध करितात. पहा "तें ब्रह्म निर्गुण आणि निर्मळ आहे. "" ते सत्यरूप म्हणजे ज्ञानरूप आहे." (ते. २११११) " त्याला शरीर नाही किंवा कोणत्याही प्रकारचे क्षत पडत नाही." ( ई०८) * येथे अनेकत्व नाहींच आहे " (बृ. ४।४।१९) "ते निष्कल, विभागशून्य आणि निष्क्रिय आहे. ० ६।१९) " त्याला गोत्र नाही किंवा वर्णही नाही." (मुंडक ११११६) इत्यादि ति ब्रह्मामध्ये गुणादि काही नाही असा एक कंठाने गुणादिकांचा निषेध करिताहेत. आतां विधिनिषेधांमध्ये विरोध असेल तर विधिवाक्याचा (अस्तिप्रतिपादक वाक्याचा) अथवा निषेध वाक्याचा (नास्तिप्रतिपादक वाक्याचा ) कोणाचा तरी बाघ झाला पाहिजे, असा न्याय आहे. येथे तसाच प्रसंग आहे. " । " (श्वे.

·ईशोपनिषत् सिद्धान्ती-मंग त्याचे काय? पूर्व०-ऐका. निषेध सांगणारी वाक्ये आहेत ती कोणत्या तरी वस्तूचे अस्तित्व पत्करून मागून त्या त्या गृहीत केलेल्या गोष्टींचा निषेध करतात. अर्थातच निषेधक वाक्य बलवत्तर असतात. हा न्याय आहे. म्हणून ह्या बलवत्तर निषेध वाक्यांच्या सामर्थ्याने ब्रह्माचे ठिकाणी गुणादिक स्थापन करणारी जी वाक्ये आहेत ती सर्व बाधितच होतात. आता बाध्य असणारी किंवा बाधित होणारी वाक्ये मिथ्याच असली पाहिजेत. कारण ब्रह्मामध्ये गुण अथवा : शरीर यांचे में स्थापन केले आहे ते अविद्यानामक दोषाने 'अग्राह्य' म्हणून मिथ्या झाले आहे. ब्रह्माचे ठिकाणी गुणादिकांची स्थापना होते, ती अविद्येमुळे होते. एवंच गुणविधान करणारी वाक्ये मिथ्या आहेत असे ठरले. सारांश, ब्रह्म निर्गुण आहे, अशरीरी आहे, असे सिद्धान्त श्रुतींच्या आणि न्यायाच्या बलावर करून आम्ही या विरोधी वाक्यांची व्यवस्था लावितो. तुम्ही सगुण ब्रह्माचे प्रतिपादन करणारे आहां, तेव्हां ही परस्पर विरोधी वाक्यें प्राप्त झाली असतां, एका वस्तूविषयींच गुणविधायक आणि निषेधक वाक्य प्राप्त झाली असतां, कसा काय निर्णय करितां, हे आम्हांस पहावयाचे आहे. सिद्धान्ती–ही तुमची शंका व्यर्थ आहे. व तुम्ही काढलेला निष्कर्षही असत् (खोटा) आहे. पहा की विधि-वाक्ये आणि निषेधवाक्ये ही जर भिन्न भिन्न विषयांचे प्रतिपादन करीत असतील, ज्या विषयाचे विधान केले असेल त्याहून निराळ्या विषयाचा निषेध जर निषेध-वाक्ये करीत असतील, तर ह्या उभय वाक्यामध्ये कोणत्याही प्रकारचा विरोध किंवा विरोधाचा गंध सुद्धां राहत नाही. आणि म्हणून विधिवाक्यांचा बाध निषेध-वाक्ये करू शकत नाहीत. पशुच्छाग- न्यायाने आम्ही म्हणतो हे न्याय्य आहे. यज्ञास पशु असावा असे कोठे सांगितले असते व कोठे छाग म्हणजे बकरा असावा असे सांगितले असते. पण या दोहोंत विरोध असत नाही. पशू म्हणजे यज्ञास योग्य (मेध्य) असा कोणताही चतुष्पाद प्राणी आणि बकरा हा विशेष प्राणी आहे. कित्येक यज्ञां- मध्ये छागाची आवश्यकता सांगितली असते. म्हणून सामान्यत्वाने सांगि- तलेल्या पशुयागाचा निषेध होत नाही. उत्सर्गापवादाचा न्यायही असाच असतो. काही सामान्य नियम सांगितला असतां विशेष ठिकाणी अपवाद सांगितला असेल तर तो अपवाद सामान्य नियमाचा निषेध करीत नाही. शिवाय तुम्ही मोठ्या डौलाने 'ब्रह्म हैं निर्गुणच आहे' असे म्हणतां तें श्रुतीला, युक्तीला व अनुभवाला प्रमाणही असत नाही. म्हणून. तुमचा पक्ष स्वीकृत करण्यास योग्य नाही. पूर्व -याला आधार .

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । सिद्धान्ती-ऐका. तत्त्वसार नामक ग्रंथांत म्हटले आहे. "ब्रह्माचे गुण, विकार, शरीरभेद, कर्म, इत्यादि विषयी जी विधाने असतात व निषेध असतात, ते परस्पर-विरोधी होत नाहीत. कारण विधायक वाक्याचे विषय निराळे असतात आणि निषेधक वाक्यांचे विषयही निराळे असतात; म्हणून विधिवाक्यांचा बाध निषेधवाक्य करूं शकत नाहीत." असो; यापुढे परमेश्वराची उपासना करणारा भक्त 'अंतर्यामी परमेश्वर आपणच आहो' असे अनुसंधान ठेवून " हा जो पुरुष आहे. तो मी आहे." असे म्हणतो. शिष्य-येथे असौ (हा) या शब्दाचा दोन वेळ उच्चार झाला आहे तो आदर (पूज्यभाव) उत्पन्न करण्यासाठीच झाला आहेना ? सिद्धान्ती-बरोबर ! किंवा या शब्दांचा विभाग करून असा अर्थ करावा की, “जो हा प्रसिद्ध पुरुष आहे तो हा मी आहे." आतां जरी-- " पुरुष आणि प्रकृति ही दोन्ही प्रधान-पुरुषेश्वर (प्रधानाचा व पुरुषाचा स्वामी असणारा) हाच आहे (म्हणजे परमेश्वरच पुरुष आणि प्रकृति ही दोन प्रकारची रूपें घेतो) असें भगवद्गीतेच्या तेराव्या अध्यायांतील १९ व्या श्लोकांत स्हटले आहे. या व इतर ठिकाणी पुरुष शब्दाचा अर्थ जीव असा यद्यपि प्रसिद्ध आहे त्या ह्या पुरुषाने हे सर्व जगत् पूर्ण केले आहे.” (श्वे. श्व० ३९) इत्यादि श्रुतींनी व सर्व वेदांमध्ये विद्यमान असलेल्या पुरुषसूक्तादिकांच्या मंत्रांनी पुरुष याचा अर्थ 'तो प्रसिद्ध महापुरुषच ' अभिप्रेत आहे. सारांश, पुरुष या शब्दाने या मंत्रांत परब्रह्माचाच उल्लेख झाला आहे. पूर्वपक्षी-हे परमेश्वराचे आणि अहंपदाने निदर्शित केलेल्या जीवाचे प्रक्रियेने सामानाधिकरण्य कसे होईल ? महापुरुष जो परमेश्वर तो जीवाहून अत्यंत भिन्न आहे. तेव्हां, सर्वथा परतंत्र असणारा जो जीव तो आपल्याला " मी स्वतंत्र असणारा व सर्व-स्वामी असणारा महापुरुष आहे " असे कसे म्हणेल ? 'जीव हा परमेश्वराच्या शरीराचा एक भाग आहे, असा तुमचा सिद्धान्त आहे. तथापि ॥ * या भाष्यकारांजवळ निराळीच भगवद्गीता होती असे दिसते. यांचा पाठ " पुरुषं, प्रकृतिं चैव प्रधानं पुरुषेश्वरः" असा आहे; पण प्रचलित प्रसिद्ध भगवद्गीतेमध्ये " पुरुषं प्रकृतिं चैव विध्यनादी उभावपि " असा पाठ सर्वसा- धारण आहे. असे दुसरे एक पाठान्तर यानी या उपनिषदाच्या पहिल्या मंत्राचे व्याख्यान करतांना उद्धृत केले आहे. यावरून अशी बळकट शंका उत्पन्न होते की, सर्वपठित व सर्वमान्य गीतेतही पाठ-पाठान्तरें होती किंवा आहेत. ३-४८४-६-९-११ ·', ईशोपनिषत् .. सिद्धान्ती-ही शंका व्यर्थ आहे. कारण येथे " मी " या शब्दानें जीवाच्या अंतर्यामीचा बोध करून घ्यावयाचा आहे; जीवाचा अंतर्यामी हाच परमेश्वर आहे, असे सांगावयाचे आहे.. असा अर्थ केला म्हणजे ग्रंथाची संगति चांगली लागते. पूर्वपक्षी याप्रमाणे "मी" चा अर्थ अंतर्यामी परमेश्वर केला तर "सोऽस्मि (तो आहे) असा प्रयोग, असें वाक्य, शुद्ध कसे असेल ? 'त्याचा अंत- यामी पुरुष आहे. असा प्रथम पुरुषी कतारेप्रयोग व्याकरणशास्त्राच्या सर्वथा विरुद्ध आहे. सिद्धान्ती-" माझ्यामध्ये अंतर्यामी असणाऱ्या" इत्यादि निराळ्या शब्दांनी स्थापित झालेला जो प्रत्यगात्मा (जीवाच्या अंतर्यामी असणारा परमेश्वर) त्याच्या संबंधाने प्रथम पुरुषी प्रयोग होणे असंभवनीय आहे, हे खरे; पण माझ्या अंतर्यामामध्ये असणाऱ्या पदानें स्थापित केलेला जो परमात्मा त्याच्या संबंधाने 'मी' हा शब्द उपयोजून तोच कर्ता केला म्हणजे प्रथम पुरुषी कर्तरिप्रयोग ठीकच जुळतो. महावैयाकरणकार पाणिनि यांनाही हा प्रयोग मान्य आहे. अस्मत्-अर्थाच्या कर्तरि वाक्यांत क्रियापद प्रथम पुरुषींच असावे असा त्यांचा नियम आहे. (पाणिनि सूत्र ११४।१०) सारांश, अंतर्यामी प्रत्यगात्म्याचा बोध जर अस्मत्-शब्दाने होत असेल (म या शब्दाने होत असेल) तर तेथे प्रथम पुरुषच योग्य आहे. पूर्वपक्षी-ठीक आहे. हा तुमचा अस्मत् शब्द अंतर्यामी आत्म्याच्या द्वाराने जर परमात्म्यापर्यंत जाऊन पोहचत असेल, परमात्मा हाच जर त्याचा अर्थ होत असेल तर *प्रथम पुरुषाची "मी" ची, जीवाची निवृत्तिच झाली म्हणावयाची! ( म्हणजे जीवाचे अस्तित्वच नाहीसे झाले म्हणावयाचें !) आम्ही अद्वैतवादी या पेक्षा जास्त काय मागतों ? 'जीव सर्वथा नाही, एक ब्रह्म मात्र काय ते आहे.' हाच आमचा सिद्धान्त आहे; आणि तुम्हीही शेवटी त्याच सिद्धान्ताचा स्वीकार करीत आहोत. ठीक आहे. उत्तम गोष्ट झाली ! सिद्धान्ती-असा अर्थाचा अनर्थ करूं नका. जीवामध्ये पुरुषोत्तमाचा प्रवेश झाला म्हणून जीवाची हानि झाली असे नाही. जीवामध्ये अधिकाचा, परमा- म्याचा प्रवेश झाला, इतकेच काय ते. जीवाची हानि मुळीच झाली नाही. याच न्यायाने "तें तूं आहेस" इत्यादि महावाक्यांत 'असि. ( आहेस) या मध्यमपुरुषाचा (द्वितीय पुरुषाचा ) निर्वाह करावयाचा आहे. या वाक्यांत "वं" (तूं) या शब्दाने अभिमुख (प्रत्यक्ष ) होणाऱ्या चैतन्य द्वाराने त्यामध्ये (जीवामध्ये) असणाऱ्या अंतर्यामीचा नामनिर्देश होतो. म्हणजे * मराठी प्रथम पुरुषाला संस्कृतांत उत्तम पुरुष नांव आहे.

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। '' मध्ये (जीवामध्ये) असणाऱ्या अंतर्यामीचा निर्देश होतो. हे म्हणणे सर्वासच ग्राह्य असले पाहिजे. कारण ह्या म्हणण्याला व असल्या प्रकारच्या प्रयोगाला पाणिनिसूत्राचा (१।४।१०५) आधार आहे. येथे तुम्ही असे नाही म्हणणार की युष्मत् शब्दाने प्रत्यक्ष होणाऱ्या चैतन्य द्वाराने परमात्म्यापर्यंत जीवाला जातां येऊन तो जीव. परमात्मा होतो आणि. याप्रमाणे. जीव हा पदार्थ नाहीसा होतो. पूर्वपक्षी -" तत्त्वमसि, (तें तूं आहेस)" " सोऽहमस्मि " " (तो मी आहे)" इत्यादि वाक्यांमध्ये 'मी, तूं' हे शब्द आपापला अर्थ सोडून देतात, म्हणजे जीव मिथ्या पदार्थ आहे असे सांगतात आणि 'भेदशून्य असे शानकरूप ब्रह्ममात्र सत्य आहे,' हा या वाक्यांचा अर्थ आहे, असे प्रतिपादितात. सिद्धान्ती-नाही. हे खरे नाही. पहा "तत्त्वमसि " " सोऽहमस्मि " इत्यादि वाक्यांमधील द्वितीय पुरुषी व प्रथम पुरुषी क्रियापदें असे स्पष्ट सांगतात की तूं आणि मी (जीवदशा) यांची निवृत्ति केव्हाही होत नाही. ' आहेस' व 'आहे । ही क्रियापदें 'तूं।' व 'मी' हे पदार्थ सत्य आहेत असें निर्बाधरीतीने सिद्ध करितात, आणि याप्रमाणे तुमचे खंडन होते. कारण 'तें तूं आहेस' या वाक्यांमधील ऐकणारा जो 'तूं' आणि "हा मी आहे " या वाक्याचे तात्त्विक अनुसंधान करणारा जो " मी' हे दोन्हीही काढून घेतले तर " आहेस" या क्रियापदाचा उद्देश्यच तुम्ही नाहीसा केल्यामुळे ज्याला बोध करावयाचा तो नाहीसा होतो व " आहे" या क्रियापदाचा उद्देश्य जो अनुसंधान करणारा विशिष्ट 'मी' तोही तुमच्या या वाक्यार्थाने नाहीसा होतो, सारांश, तुमच्या वाक्यार्थानें कोणास बोधही होत नाही; व चिंतन करणाराही कोणी शिलक उरत नाही. म्हणून तुमची वाक्ये निरर्थक होतात. पूर्वपक्षी-प्रस्तुतच्या वादविषयक वाक्यांमध्ये तूं आणि मी यांच्या संबं. धाने जरी कांहीं एक बोलावयाचें नाहीं, जीवांच्या संबंधानें कांहीं एक बोला- वयाचे नाही. तथापि या शब्दांचे उपपद-स्वरूपाने मात्र ( मी 'तूं । या स्वरूपाने मात्र ) वाक्यामध्ये अस्तित्व आहे म्हणून आमच्या पक्षामध्येही (आम्ही केलेल्या वाक्यार्थामध्येही )तूं आणि मी या द्वितीय आणि उत्तम म्हणजे 'प्रथम पुरुषी ' शब्दांची संपद्रूपता (यांना कल्पनेने प्राप्त झालेली ब्रह्मस्थिति) आम्ही स्वीकारून यांस उद्देश्य करितोंच की नाही ? मग हे संपद्रूपी ' मी व तूं ' हे उद्देश्य ठरले व 'आहे' ' आहेस ' ही क्रियापदेही योग्य ठरली. सिद्धान्ती-तथापि या दोन्ही शब्दांनी आपापले अर्थ प्रकट करण्याचे सामर्थ टाकून दिल्यामुळे ते निरर्थक होतात. आणि म्हणून आम्ही केलेला जो अर्थ आहे, त्याचेच स्वीकरण करणे योग्य होते. कारण आम्ही या वादाविषयक शब्दांचे प्रवृत्तिनिमित्त (अर्थबोध करविण्याचे सामर्थ्य) नाहीसें करित नाही. , ·-. या ईशोपनिषत् संपद्रूपापेक्षां वाच्यार्थ नेहमी श्रेष्ठच असतो. सारांश, तुमच्या पक्षाने केलेला वाक्यार्थ सर्वथा अयोग्य आहे. आणि आमचाच अर्थ स्वीकृत करणें अवश्य आहे. दुसरा पूर्वपक्षी-वादाकरितां जी आपण वाक्ये काढली आहेत त्यामध्ये जो 'पुरुष' शब्द आहे तो " पुरुषोत्तमाचा" (परमेश्वराचा) बोध करून घेण्याकरितां घातला नाही. तसा त्या शब्दाचा उपयोग अभिप्रेत असता तर 'परमेश्वर जो, तो मी आहे. या वाक्यांत उत्तम पुरुषाचा व परमेश्वर आणि मी यांचे में सामानाधिकरण्य होते त्याचा, निर्वाह. मुळीच लागत नाही. 'उत्तम पुरुष मी आहे. ' असा अर्थ तुम्हांसही इष्ट नाही. म्हणून आम्ही असे सुचवितों की 'पुरुष' शब्दाने परिशुद्ध जीवात्मता (मुक्त जीवाची स्थिति ) हा अर्थ घेतला पाहिजे. असा अर्थ केला म्हणजे मुक्तस्थितीमध्ये दृश्य व प्राप्त होणारा जो भविष्यकालीन आकार म्हणजे सर्व तन्व्हेनें शुद्ध झालेला जीवात्मा, तो मी आहे.' असा अन्वय करून घेतला. म्हणजे वाक्याचा अन्वय उत्तम किंवा सुसंगत होतो. आणि परिशुद्ध जीवात्मा तो मी असें योग्य सामानाधिकरण्य व उत्तम पुरुषाचा ( मीचा) निर्वाह होऊन सर्व वाक्यांची संगति उत्तम लागते. सिद्धान्ती-हाही पक्ष ठीक नाही, कारण तुमचा अर्थ " हा पुरुष मी आहे " या वाक्यासंबंधाने जरी ठीक लागतो, तथापि “ तें तूं आहेस" वाक्यांतील "ते". या पदाचा अर्थ करतांना अडचण पडावयाची ती पड- तेच. म्हणजे 'ते' या पदाचा अर्थ ठीक करितां येत नाही. "हे देवते! तूं मी आहेस किंवा मी तूं आहे' इत्यादि वाक्यांमध्ये 'हूं' या. शब्दाने श्रेष्ठ देवतेचा बोध झाला म्हणजे तुम्ही केलेला अर्थ वाक्याच्या अन्वयाला जुळत नाही. ("हे देवते ! तो परिशुद्ध जीवात्मा तूं आहेस." असे श्रेष्ठ देवतेच्या संबंधानें कोण विचारी पुरुष विधान करील ?) म्हणून आम्ही केलेल्या व्यव- स्थेचा आश्रय केला पाहिजे. म्हणजे तुमची इच्छा नसली तरीही आम्ही केलेल्या योग्य अर्थाचा स्वीकार तुम्हास 'तत्त्वमसि' या वाक्यांत करावा लागतो. याच न्यायाने 'तो पुरुष मी आहे' या वाक्यांतील शब्दांची व्यवस्था आम्ही म्हणतो त्याप्रमाणे कां करित नाही ? आमचे म्हणणे योग्य व स्वीकार्य आहे. दुसरा पूर्वपक्षी-" हे देवते ! मी तूं आहे ?" किंवा " तूं मी आहेस, या दोन्ही वाक्यांत तूं आणि मी हे दोन्ही शब्द प्रत्यक्ष असल्यामुळे, हे वाक्य- प्रयोग कोणत्या पुरुषर्षी आहेत, असे समजावयाचे १ पाणीनीच्या सूत्राचा अभि- प्राय तर असा आहे की, 'तूं' आणि 'मी' ही उपपदे उद्देश्याविषयींच म्हणजे ज्याच्याविषयी काही सांगावयाचे आहे, जो अस्तित्वात असून क्रियेचा कर्ता आहे, त्याविषयी मात्र उपयोजावी. सिद्धान्ती-ठीक आहे. उद्देश्याला समर्पण करणारी 'मी तूं ही उपपर्दै उद्देश्यदृष्टीने ('मी' किंवा 'तूं। यांपैकी ज्याच्या संबंधाने काही सांगावयाचे ·+- - रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । आहे, त्यास योग्य असा) उत्तमः अथवा मध्यम पुरुषी प्रयोग उत्पन्न करतील. अर्थातच ही आमची व्यवस्था पाणीनीच्या सूत्राप्रमाणेच होते. दुसरा पूर्वपक्षी-आतांच्या ह्या वादवाक्यांत तुम्ही केलेला निर्वाह (समा- 'घान, शंकानिवृत्ति) आम्ही कबूल करूं; पण 'तें तूं आहेस' या वाक्यांत पुरुष-व्यवस्था कांहींच होत नाही; कारण 'तें तूं आहेस' ह्या वाक्यांत 'तें। या शब्दाचाही अवतार आहे, आणि म्हणून 'आहेस' याप्रमाणेच आहे. या क्रियापदयोजनेचा प्रसंग येतो. येथेसुद्धा तुम्हांस असें म्हणता येणार नाही की, वाक्यांत 'तूं' हाच उद्देश्यसमर्पक शब्द आहे. म्हणजे " प्रयोगकारण 'तूं'च आहे, तो नाही, असे म्हणतां येत नसल्यामुळे प्रयोगाचा पुरुष येथे ठरत नाही. " येथे कोणाला उद्देशून काहीही सांगावयाचे नाही, असे 'तत्त्वमसि' या वाक्यावर भाष्य करितांना म्हटले आहे. म्हणून 'तो तूं आहे' असा तृतीय पुरुषी वाक्यप्रयोग करण्याचा प्रसंग अगतिकत्वाने येतो. सारांश, उद्देश्य अनिश्चित असल्यामुळे प्रयोगाचा पुरुष अनिश्चित राहतो व सर्वत्र घोटाळा उडतो. सिद्धान्ती नाही. असा.घोटाळा करण्याचे कारण नाही. पहा: तें तू आहेस' या वाक्यांतही 'तूं' हाच उद्देश्य आहे, आणि उद्देश्यविषयक 'वं (तूं), हे पद प्रत्यक्ष असल्यामुळे या वाक्याचा प्रयोग द्वितीय पुरुषींच झाला पाहिजे. तृतीय पुरुषाला येथे अवसरच नाही. तुम्ही जो भाष्याचा अवतार केला आहे. तेथेही तुम्ही दाखविलेला विरोध प्राप्त होत नाही. कारण भाष्यामध्ये कसल्याही विधेयांशाचा मात्र सर्वथा निषेध केला आहे. उद्देश्य वस्तूचा निषेध भाष्यामध्ये मुळीच केला नाही. शिवाय, तुम्ही केलेला भाष्याचा अर्थही चुकला आहे. भाष्याचे हृद्गतच तुम्हांस कळले नाही. ऐका आम्ही काय म्हणतो ते, ' येथे कोणासही उद्देशून कसलेही विधान केले नाही, असे सांगण्याचा भाष्यकारांचा उद्देशच नाही. त्यांचे म्हणणे असे आहे की, 'तूं' या शब्दाने कोणास तरी उद्देशून बोलावयाचे आहे. पण उद्दिष्टाच्या संबंधाने कसलेही विधान करावयाचे नाही. इतकाच काय तो त्यांचा अभिप्राय आहे. पूर्वपक्षी-हे कशावरून? सिद्धान्ती-प्रकरणानुरोधानें प्राप्त होणाऱ्या उद्देश्याच्या संबंधाने (कसलेही विधान करावयाचे नाही) असा निषेधाचा भाग आहे व हा निषेध उपसं- हाराचे प्रतिपादन करणाऱ्या भाष्याने मात्र केला आहे. येथील आभिप्राय स्वच्छ व स्पष्ट आहे. म्हणून तुमचा पक्ष मुळीच ग्राह्य नाही. तिसरा पूर्वपक्षी-तूं राजा आहेस ' ' मी राजा आहे । इत्यादि वाक्यांत जशी राजाच्या स्वाधीन आपण आहों, हा अर्थ प्रकट करणारी लक्षणा सांगण्याच्या उद्देशाने आपण 'मी राजा आहे, इत्यादि वाक्य बोलत असतो, ·शापानवर . त्या प्रमाणेच ' ते तूं आहेस ''तो मी आहे ' इत्यादि वाक्यांत जी सामानान- धिकरण्ये झाली आहेत. व ज्यांवरून 'त्याच्या (परमेश्वराच्या ) स्वाधीन तूं आहेस' 'त्याच्याच स्वाधीन मी आहे. असे अर्थ होतात ती सामा- नाधिकरण्येच असमंजस आहेत. 'परमेश्वराधीन मी आहे' असे ज्ञान असतां लक्षणेने 'मीच परमेश्वर आहे, असे लक्षणामूलक सामानाधिकरण्य करणे हे अप्रयोजक होय. सिद्धान्ती-हें तुमचे स्पष्टीकरणच असमंजस आहे आणि म्हणून स्वीकार- ण्याला योग्य नाही. वेदामध्ये आणि व्यवहारामध्ये देव मनुष्यादि सजीव वस्तूंचा व्यवहार चेतनयुक्त असल्यामुळे ( सर्व जीवांना ज्ञान आहे असे सर्वानुमताने व अनुभवाने ठरले असल्यामुळे ) जाति व गुण हे अर्थ दाखविणाऱ्या शब्दा.. प्रमाणेच 'तूं'मी' आणि 'ते' इत्यादि उपपदांचा मुख्यार्थच घेतला पाहिजे, येथे लक्षणापर अर्थ करणे अन्याय्य आहे.*॥ १६ ॥ मंत्र सतरावा. एवं परावरतत्त्वविवेकं निश्श्रेयससाधनभूतभक्तियोग तनिष्ठ- स्थानुसंधेयमन्त्रविस्तार इत्यादिशास्त्रैः प्रोक्षणादिभिः समिदादिक- मिव परिशुद्धस्वरूपयाथात्म्यज्ञानेन संस्मृत्याऽऽत्महविः समर्पणी.. यमित्युक्तत्वादिहापि शरीरेन्द्रियादिभ्योऽतिरिक्तं स्वात्मानं प्रथम विशोध्य तं ब्रह्मणि समर्प्य स्वाधिकारानुगुणमर्थयते- सिद्धान्ती-याप्रमाणे श्रेष्ठ आणि कनिष्ठ प्रकारच्या तत्त्वांचा विवेक, मोक्षाला सा-- धन होणारा भक्तियोग, भक्तिनिष्ठ भक्ताने चिंतावयाच्या मंत्रांचा विस्तार, इत्यादि शास्त्रांच्या साहाय्याने शुद्ध आणि निर्मळ आत्मस्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान होते. सम- त्रक प्रोक्षण-विधि केला असतां समिदादि यज्ञीय पदार्थ शुद्ध व संस्कृत होतात, त्याप्रमाणे आपला जीवात्मा वरील ज्ञान-भक्ति-आदि शास्त्रीय साधानांनी शुद्ध होतो. हे शुद्ध आत्म्याचे यथार्थ ज्ञान झाल्यावर, जीवाला असे स्मरण होते * येथील वादप्रतिवाद व्याकरणात्मक व वाक्यार्थनिर्णयशास्त्रात्मक आहे. या एका गोष्टीवरूनच वाक्याची छाननी पूर्वी कशी होत असे व स्वपक्षमंडनार्थ व परपश्चखंडनार्थ व्याकरणाच्या जोरावर कशी 'भवति न भवति' होत असे, हैं स्पष्ट दिसते. 'तें तूं आहेस' हे महावाक्य सर्वसंमत आहे. याचा अर्थ कसा करावयाचा हा प्रश्न आहे. निरनिराळे आचार्य आपल्या सिद्धान्तास अनुकूल होईल असा प्रयत्न करितात. असो; हा वाद 'रुक्ष' असूनही मनो-. रंजक आहे, हे काळजीपूर्वक वाचणाऱ्यांस सहज समजेल.

·- रामारजमतानुयायि-प्रकाशिका। की, 'आपल्याही आत्म्यांची आहुति समर्पण करावी' असे शास्त्र आहे. हाच अर्थ मनांत आणून इंद्रियादिकांच्या पलीकडे असणान्या जीवात्म्याला प्रथ- मतः शुद्ध करून ज्ञानयोगी भक्त त्याला ब्रह्मसमर्पण करितो आणि आपल्या अधि. कारानुरूप वरील भक्त परमेश्वराची प्रार्थना करतो, अशा अर्थाचा हा मंत्र आहे. 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा' [श्वे० १११२] इत्यादिश्रुत्य- न्तरप्रसिद्धचिचिदीश्वरतत्त्वत्रयमिहाऽपि द्रष्टव्यम् । वायुः विद्या- कर्मानुगुणभगवत्संकल्पवशेन तत्र तत्र गन्तृत्वाद्वा वायुः । अनेन जीवस्याणुपरिमाणत्वं परमात्माधीनत्वं च सिध्यति । वा गतिग- न्धनयोरिति धातुः। निलयरहितत्वात् । क्वचिदपि व्यवस्थितत्वा- भावाञ्चानिलः । अमृतम् । प्रीयमाणोऽपि देहसंताने स्वयममृतं स्वरूपतो धर्मतश्चाविनाशीत्यर्थः । 'अविनाशी वा अरेऽयमात्माऽ. नुच्छित्तिधर्मा' [६० ४।५।१४] 'न विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते' [६०४।३।३०] न विद्यत उच्छित्तिविनाशो यस्य सोऽनुच्छित्ति- नित्य इत्यर्थः । अनुच्छित्तिधर्मो यस्यासावनुच्छित्तिधर्मेति पुनर्व- हुव्रीहिः । नित्यज्ञानवानिति भावः । आहुश्च यामुनमुनयः- तदेवं चित्स्वभावस्य पुंसः स्वाभाविकी चितिः । नानापदार्थसंसर्गात्तत्तच्चित्तत्त्वमश्नुते ॥ [आसि०पृष्ठ४८] इति । तदमृतत्वम् 'अपहतपाप्मा विरजो विमृत्युः।' [छा०८ १५] इति श्रुतेः । अनिलममृतमिति पुल्लिङ्गत्वेन विवरणीयं वायु. रिति पुल्लिङ्गत्वेनोपक्रमात् । अत्र विशिष्टवृत्त्या योगतो वा परमात्म- विषयत्वं न शङ्कनीयम् । नश्वरदेहस्यानन्तरवचनेन तव्द्यावृत्त्या प्रत्यगात्मपरत्वस्यैव न्याय्यत्वात् । 'क्षरं प्रधानममृताक्षरं हरः क्षरा- मानावीशते देव एकः। [श्वे०२२१०] इति श्रुतावमृतशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । स्वभोग्यतया प्रधान हरतीति हरो जीव इत्यर्थः । एवं प्रत्यगात्मनोऽमृतत्वमभिधाय तच्छरीरस्य मृतत्वमवश्य- मित्याह-अथेदं भस्मान्तं शरीरमिति । प्रकृतार्थादर्थान्तरविव- क्षायामथशब्दः । इदं शरीरमिति विशेष्यमीश्वरशरीरव्यवच्छे. दार्थम् । कर्मवश्यशरीरं भस्मान्तमित्यर्थः । ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे स्थावरजङ्गमे । एकस्तिष्ठति सर्वात्मा स तु नारायणोऽव्ययः ॥ इत्युक्तेः । भस्मशब्दो दाहाख्यसंस्कारपरः सन्खननादेरप्युप- लक्षकः । अत्राऽऽत्मशरीरयोरमृतत्वमृतत्वोक्त्या भेदः समर्थ्यते ।

·८८ ईशोपनिषत रसनादिसेवया शरीरस्य नित्यत्वसंदेहोऽपाक्रियते । स्वदेहवैराग्यं कार्यमिति च सूच्यते शीघ्रं मोक्षोपाये प्रवर्तितव्यमित्यादिकं द्योत्यते । एवं चिचिद्विवेकमुक्त्वा प्रेरितारं महापुरुषं प्रणवे- नोपादत्ते-ॐमिति । उक्तंच योगानुशासने । 'क्लेशकर्मविपाकाशयः परामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः। तस्य वाचकः प्रणवः'। आह च सर्वज्ञो महादेवः- ओमित्येवं सदा विप्राः पठध्वं ध्यात केशवम् । इति द्रष्टव्यम् । यद्वा शरीरमात्मानं च विविच्य विविक्तमात्मा- नमोकारवाच्ये परमपुरुषे समर्पयत्योमिति । प्रणवस्याऽऽत्मसमर्प- णपरत्वमोमित्यात्मानं युञ्जीत । 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लल्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् । [मु०२॥ श४] इत्यादिषु प्रसिद्धम् । अथ ऋतुरूपिणं विष्णुं ज्ञानयज्ञगोचर- मभिमुखीकुर्वस्तदनुग्रहं प्रार्थयते-क्रतो स्मर क्रतो ज्योतिष्टोमा- दिकत्वात्मक । अहं क्रतुरहं यज्ञ इति वचनात् । यशः पञ्चमहाय- ज्ञात्मक इत्यर्थः । स्मर मरणानुग्रहया बुद्धया विषयीकुरु । अहं स्मरामि मद्भकं नयामि परमां गतिम् । [इति] भगवद्वचनम् । अत्र स्मरामि नयामीति पवयस्य ऋतो स्मराने नयेति प्रार्थनाद्वयापेक्षया प्रतिवचनत्वावगमात् । कृतं स्मर यत्कृतं यत्किचिदानुकूल्यमनुसंधाय कृतज्ञस्त्वं मां रक्षेति वा । एतावदन्तं त्वकृत्यतयाऽऽनुकूल्यं प्रतिसंघाय त्वमेव शेषपू- रणं कुर्विति भावः । उक्तार्थ आदरातिशयात्क्रतो स्मर कृतं स्मरे त्यावृत्तिः ॥१७॥ " भोग-भोक्ता जीव, भोक्त्याचे भोग्य विषय हे जगत्, आणि उभयतांच्याही व्यापाराला प्रेरणा करणारा परमेश्वर, हे सर्व परमार्थतः भिन्नच आहे असे मानून " (श्वेता० २१२) इत्यादि अन्य श्रुतींमध्ये प्रसिद्ध असलेले चित् , अचित् आणि ईश्वर हे तत्त्वत्रय (ही तीन तत्त्वे) येथेही सांगितले आहे. पहा की, वायु म्हणजे विद्या आणि कर्म त्यांस अनुगुण असणारी (ज्ञान आणि कर्म या द्वयीवरून ठरणारी ) किंवा भगवत्-संकल्पाला वश होऊन (भगवंताच्या तंत्राने चालणारी ), वायुदेवताही जिकडे तिकडे जाते, जसा भगवत्संकल्प असेल, तसतसा व्यापार करिते; म्हणून त्या देवतेला वायु म्हणतात. या एका शब्दाच्या अर्थानेच जीव हा अणुपरिमाण आहे ( अणु एवढा आहे) व परमेश्वराधीन आहे असे ठरते. शिष्य-ते कसे?. .

·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। गुरु०-येथे "वायु 'शब्दाने जीवात्मा' हा अर्थ समजावयाचा. वायु सर्व पदार्योच्या आंत बाहेर असू शकतो; तसाच जीवात्मा आहे व तो वाटेल तेवढया लहान वस्तुरूपी शरीरांत राहतो, म्हणून तो अणुपरिमाण झाला व भगवानाच्या इच्छेनुसार शरीर धारण करितो, म्हणून पराधीन झाला. समजले ? शिष्य-'गुरुजी ! वा' याचा अर्थ गतीप्रमाणेच गंध वाहणारा असा आहे. येथेही हे दोन अर्थ आपण घेतले आहेतना? सिद्धान्ती-होय, वायुप्रमाणे गंधही सर्वगामीच आहे. निलय म्हणजे घर किंवा राहण्याचे स्थान. या घराचा अभाव आहे म्हणून, कायमचे राह- ण्याचे ठिकाणच नाही म्हणून, वायूला अनिल अशी संज्ञा देतात. जीवात्म्याची हीच स्थिति आहे. याला तरी कायमचें बिहाड कोठे आहे ? भगवत्संकल्पा- नुसार किंवा संचितानुसार हाही सदैव भ्रमण करीत असतो. वायु स्वरूपतः सुख- कर असतो तसाच जीवात्माही स्वरूपाने सुखकर आहे हे आपल्याला देहापासून अथवा पुत्रापासून होणाऱ्या आनंदाने स्पष्ट समजते. वायूप्रमाणेच जीवात्मा हा धर्मतः अविनाशी आहे म्हणजे विश्वांत वायु नाही व जीव नाही अशी स्थितिच नसते, म्हणून वायूला व जीवात्म्याला 'अमृत' असे येथे म्हटले आहे. "अरे, हा आत्मा अविनाशी आहे. आणि याच्या गुणधर्माचा उच्छेद केव्हाही होत नाही." (बृहदा० ४।५।१४) "विज्ञानाचा लोप केव्हाही होत नाही.' (बृ० ४।३।३०) ह्या श्रुति आत्मा अविनाशी आहे, हे अधिकार- पूर्वक वाणीने सांगतात. असो; ज्याचा केव्हाही विनाश होत नाही, जो नित्य आहे, विनाश हा ज्याचा धर्मच नव्हे, त्याला अविनाशी असे श्रुति म्हणतात. तसेंच त्याचे ज्ञानहीं नित्य आहे म्हणजे जीवात्मा नित्य ज्ञानी आहे. यामुनाचार्य म्हणतात-- " ज्ञान हाच मुख्य धर्म आहे, स्वभावसिद्ध धर्म आहे; पुरु- षाची नैसर्गिक स्थिति म्हटली म्हणजे त्याचे ज्ञान होय. . अनेक पदार्थाच्या संसर्गाने जीवाच्या चैतन्याला त्या त्या पदार्थाच्या अनुरूप ज्ञानप्राप्ति होते." .( आत्मसिद्धि पृष्ठ ४८.) हे वर्णन जीवात्म्याच्या अमृतत्वासंबंधाचे झाले. हा आत्मा पापविमुक्त, निर्मळ आणि मृत्यु-शून्य आहे (छां०८।१।५) या श्रुतीवरून जीवात्मा स्वरूपतः शुद्ध आहे असे सिद्ध होते. शिष्य-भगवन्! अनिल, अमृत, इत्यादि शब्द नपुंसकलिंगी आहेत ना? मग येथेच हे पुलिंगी समजावयाचें की काय ? सिद्धान्ती-होय. कारण वायु या पुलिंगी शब्दाने वाक्याला आरंभ झाला आहे; आणि अनिल आणि अमृत हे दोन्ही शब्द वायूची विशेषणे आहेत. पूर्वपक्षी-हे ठीक आहे; पण, वायु हा 'अमर' किंवा 'अविनाशी आहे असे स्वाभाविक अर्थाने प्रसिद्ध नाही म्हणून, 'जीवात्मविषयपर' असा जो " .

·१ ९० ईशोपनिषत् वायु शब्दाचा अर्थ तुम्ही करीत आहांत तो ठीक नाही, असे मला वाटते. काही विशेषवृत्तीने किंवा शब्दव्युत्पत्तीने 'वायु' शब्दाचा परमात्मपर अर्थ करिता येईल, तेव्हा येथे 'वायु' शब्द जीवात्मपर न लावितां परमात्मपर लावावा. सिद्धान्ती--अगदी अयोग्य ! हे होणे शक्यच नाही. कारण अमृत इत्यादि शब्दांच्या पुढे नश्वर देहाचा साक्षात् व लागलाच उल्लेख आहे; अर्थातच या योगानें परमात्म्याची व्यावृत्ति होत आहे. नश्वरदेहाच्या उल्लेखाने परमात्मा वेगळाच काढला गेला आहे. परमात्म्याला नश्वर शरीर नाही परमात्म्याला नश्वर शरीर. नाही हे सिद्ध आहे. असो; प्रत्यगात्म्याशिवाय दुसरा अविनाशी पदार्थच नाही, म्हणून वायु आदि शब्दांचा जीवात्मपरच अर्थ घेतला पाहिजे. “ प्रधान " वर आहे (विनाशी आहे) हर (शंकरादिदेव-जीवात्मे) अमर आणि अक्षर आहेत क्षर आणि अक्षर या दोघां. चाही स्वामी एकच देव आहे. (श्व०.११.) या श्रुतीमध्ये जीवाला अमृत शब्दात्मक विशेषण उपयोजिले आहे. 'प्रधान (प्रकृति) भोग्य म्हणजे भोगाचा विषय आहे. आणि याचे हरण 'हर' म्हणजे जीव करितो. अर्थातच प्रत्यगात्मा अमर आहे. वरील श्रुतीवरून त्याचे शरीर मर्त्य म्हणजे विनाशी असले पाहिजे, हे निश्चित होते. हा अभिप्राय मनांत आणून भस्म होणारे शरीर' असे शब्द या प्रार्थनारूपी मंत्रामध्ये भक्ताने योजिले आहेत. शिष्य--भगवन् ! मंत्रामध्ये जो 'अथ' शब्द आहे. तो असे दाखवितो का की प्रस्तुत अर्थाचा विषय संपून निराळा दुसरा विषय सांगावयाचा आहे ? सिद्धान्ती-होय, आत्मपर प्रवचन संपून येथून शरीरपर विवेचनाला प्रारंभ झाला असें 'अथ : दाखवितो. 'हे शरीर । असे शब्द आहेत म्हणून विशेष शरीराचा बोध करून ते विनाशी शरीर अक्षर-शरीरी ईश्वराचे नव्हे, असे सांगण्याकरितां 'हे' हा शब्द ठेविला आहे. तात्पर्य, कर्माला वश करणारे शरीर हा अर्थ येथे इष्ट आहे. ही गोष्ट सर्व प्रसिद्धच आहे की, आपले कर्मजन्य शरीर भस्मीभूत होते. म्हणून जीवांचे शरीर असा अर्थ इष्ट आहे. म्हटले आहे:- 'ब्रह्मदेवादि सर्व स्थावर-जंगम पदार्थ प्रलयकाली नष्ट झाले तरी सर्वांचा आत्मा जो अव्यय नारायण तो एकीएक मात्र नित्यत्वाने स्थित असतो. येथे भस्म शब्द आहे त्याचा अर्थ नुसता जाळून टाकणारा संस्कार असाच घ्यावयाचा नाही, तर पुरून टाकणारा, (नाहीसे करणारा संस्कार ) अशा अर्थपरही भस्म शब्द आहे. असो; येथे जीवात्मा अमर आहे, पण त्याचे शरीर मर्त्य आहे, हे स्पष्ट सांगितले आहे; म्हणून उभयतांमध्ये भेद आहे, असे निश्चित होते. तसेच, अन्नपानादिकांचे सेवन शरीर-रक्षणासाठी नित्य करावं लागते हे लोकप्रसिद्ध आहे. यावरून 'शरीर नित्य आहे की काय?' या शंकेचेही येथे आपोआप निवारण होते. ' ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। शिष्य--तसेच हे भस्मीभूत होणारे शरीर अनित्य आहे म्हणून आपण त्याच्या संबंधाने विरक्त असावे, असाही विधि सुचविला जातो आणि ते अनित्य आहे म्हणून आपण जीवांनी मोक्षाविषयीं शीघ्र उपाय तत्परतेने केले पाहिजेत, इत्यादि अभिप्रायही स्पष्ट होतात. सिद्धान्ती-वाहवा! श्रुतींस जो इष्ट अभिप्राय आहे तोच तूं सांगितलास ! असो; याप्रमाणे ज्ञानी व नित्य जीव आणि अज्ञानी व अनित्य शरीर यांच्या- मधील भेद स्पष्ट सांगून या उभयतांचाही प्रेरक व नियंता जो महापुरुष त्याचा अवतार ॐ या प्रणवाक्षराने केला आहे. योग-शास्त्रामध्ये सांगितले आहे:-" क्लेश, कर्म, कर्मफल, शरीर, इत्यादि ज्याला मुळींच स्पर्श करूं शकत नाहीत तो पुरुषोचम ईश्वर होय. ॐ हा त्याचा वाचक शब्द आहे." सर्वज्ञ महादेवही म्हणतात:- "विग्रहो ! सदैव ॐकाराचा पाठ. करित जा आणि केशवाचें ध्यान करित जा." शिष्य-भगवन् ! शरीर आणि आत्मा यांचा विवेक करून शरीर-भिन्न जो आत्मा, तो स्वतः आपणाला ॐकार शब्दाने ओळखितां येणाऱ्या परम पुरुषाचे चरणीं ॐम्' असा उच्चार करून समर्पण करितो, असा अर्थ होणार नाही काय? सिद्धान्ती-उत्तम ! प्रणववाच्य महापुरुषाला जीवात्मसमर्पण करून घेण्याची योग्यताच आहे. असे मनांत ठेवून त्याच्याशी आपल्या आत्म्याचा 'ॐ' या मंत्राने योग करावा. पहा:-" ॐकार हे धनुष्य आहे, आपला जीवात्मा हा एक बाण आहे आणि ब्रह्म हे लक्ष्य ( ज्याच्यावर नेम धरावयाचा तें) आहे. म्हणून प्रत्येक पुरुषाने सावधपणाने त्या ब्रह्माचा वेध करावा. बाण जसा लक्ष्याप्रत जाऊन तेथे राहतो, तशी आपल्यास (जीवात्म्यास) ब्रह्ममय स्थिति प्राप्त होईल " (मुं० २।२।४) इत्यादि श्रतीमध्ये हा सिद्धान्त प्रसिद्धच आहे. असो, आतां यज्ञरूपी जो विष्णु तो ज्ञानयज्ञाला मात्र गोचर आहे, हे ध्यानात आणून व ह्या विष्णूला अभिमुख होऊन ज्ञानी भक्त त्याच्या अनुग्रहासाठी प्रार्थना कारतो; ' हे यशस्वरूपा, ज्योतिष्टोमादियज्ञामका !! ' शिष्य-'मी ऋतु आहे' 'मी यज्ञ आहे, अशी वचनें भगवद्गीतेत आहेत; यांवरूनच 'ऋतु' शब्दाचा अर्थ 'विष्णु ' असा होतो, हे सिद्ध होते. यज्ञ ' या शब्दानें पंचमहायज्ञात्मक विष्णु आहे, असेंहो ठरतें. होयना ? सिद्धान्ती-बरोबर ! या यज्ञात्मक विष्णूने आपल्यावर स्मरणाचा अनु- अह करून त्या स्मरणाचा विषय आपण असावें, आपले स्मरण यज्ञात्मक .

·- , ईशोपनिषत श्रीविष्णूस व्हावे, अशी या मंत्रामध्ये भक्ताची प्रार्थना आहे. भगवानानेही म्हटले आहे:- मला माझ्या भक्तांचे स्मरण असते आणि मी त्यांस परमगतीला नेतों मोक्ष देतो." येथे स्मरण करणे आणि 'नेणे हे. दोन क्रियाशब्द आहेत म्हणून 'हे विष्णो ! माझे स्मरण कर,' 'हे अग्ने ! मला घेऊन जा, ' इत्यादि ज्या दोन प्रार्थना.आहेत त्यांना अनुलक्षितात. म्हणजे 'ह्या दोन प्रार्थना लक्षात ठेवून मी माझ्या भक्तांचे स्मरण करितो आणि त्यांस मोक्षपुरीमध्ये नेतों' असा भगवानानी आशीर्वाद दिला आहे. तसेंच, येथे दुसराही एक सुंदर अर्थ होतो तो असाः- भत्ताने येथे देवाची प्रार्थना केली आहे की "जे काय मी. थोडें बहुत सत्कर्म केले असेल तें ध्यानात ठेवून हे कृतज्ञ ( केलेले जाणणाऱ्या) देवा! तूं माझें संरक्षण कर. आम्हों जै काय सत्कर्म कारतो ते तुला. ठाऊकच आहे. म्हणून हा कालपर्यंत तुला अर्पण केलेली आमची सत्कृत्ये ध्यानात ठेवून जे काय आणखी हवे असेल ते उणे पुरे करून घे आणि आम्हांस मोक्षस्थानाला देवयान मार्गाने ने. शिष्य या मंत्रांत तीन वेळ ' देवा! स्मरण कर । अशी पुनरावृत्ति केली आहे, ती केवळ अतिशय आदर दाखविण्याकरिता केली आहे. असेच ना ? सिद्धान्ती-होय. आतां अठराव्या मंत्राचा, या उपनिषदांतील शेवटल्या मंत्राचा, अर्थ समजून घे. ॥ १७ ॥ मंत्र अठरावा. बृहदारण्यके पञ्चमेऽध्याये यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रेति स वायुमागच्छति [११] इत्यादिनाचिरादिकं पन्थानमुपदिश्य पश्चाध्यायावसाने हिरण्मयेन पात्रणेत्याद्याश्चत्वारो मन्त्राः क्रमेण पठिताः । अग्नेऽग्निशरीरक 'यस्याग्निः शरीरम् । इति श्रतः । यद्वा साक्षाप्यविरोधं जैमिनिः [ब्र० सू० ११२।२८ ] अग्रं नयतीत्यग्निः अग्रनयनादिगुणयुक्त नय प्रवर्तयेत्यर्थः । सुपथा शोभनेन मार्गेणा- चिरादिना। अचिरहासितपक्षानुदगयनाब्दौ च मारुतार्केन्दून् । अपि वैद्युतघरुणेन्द्राजापतीनातिवाहिकानाडुः ॥[वरदमिश्रः] ॥ इत्यभियुक्तसंगृहीतेन मार्गेणेति भावः । राये धनाय ब्रह्मणः प्राप्यत्वाद्ब्रह्मैव सुस्थिरमनन्तधनं तस्मै हिरण्मयपुरुषाय त्वत्प्राप्तय , ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका। इति भावः । अस्माननन्यप्रयोजनान् । अनन्यगतींश्चेत्यर्थः। न केवलं मामपि त्वनुबन्धिजनानपीति बहुवचनस्याभिप्रायः । देव मम बुद्धौ द्योतमान । 'तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये।' [श्वे० ६१८] इति श्रुतेः। विश्वानि वयुनानि । चतुर्वि धपुरुषार्थोपायान्यथावद्विद्वांस्त्वमस्मानेतुमर्हसीति भावः। 'यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै, [श्वे० ६।१८] इति श्रुतेरिति भावः । मुमुः क्षु शरणमहं प्रपद्य इति मन्त्रगतं मुमुक्षुपदं विवृण्वन्नाह -युयो- । व्यस्मज्जुहुराणमेन इति । हुर्छा कौटिल्ये। जुहुराणं कुटिलं बन्धात्म- कमित्यर्थः । एनः । अकृत्यकरणकृत्याकरणादिरूपं त्वदुपासनोत्य- त्तिप्रतिबन्धमित्यर्थः । त्वत्प्राप्तिप्रतिबन्धकमिति वा । एन इति जात्यभिप्रायकम् । अस्मदस्मत्तः । युयोधि पृथकुरु । एतावदेव याचे त्वां जुहुराणमेनोऽस्मत्तः प्रथम वियोजयेति तत्पश्चाद्यथाम- नोरथं विनाशय पुरुषान्तरे संक्रामय वा न तत्रास्माकं निर्बन्ध इति भावः । भूयिष्टाम् । अनन्यगतित्वेनाऽऽवृत्तितो भूयसीम् । नमउक्किं । ते । आप्तकामतया निरुपाधिकस्वामितया च नमउ- क्तिम् । निरपेक्षाय ते विधेम विदध्महे । हेऽग्ने देव विश्वानि वयु. नानि विद्वांस्त्वं जुहुराणमेनोऽस्मत्तो युयोधि सुपथाऽस्मानाये नय वयं ते भूयिष्ठां नमउक्तिं विधेमेत्यन्वयः । नित्याञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येवंवादिनो भवाम इति भावः ॥ १८ ॥ सिद्धान्ती-बृहदारण्यकाच्या पाचव्या अध्यायामध्ये ज्या वेळेला जीवात्मा हा लोक सोडून जातो, तेव्हां तो वायु लोकांमध्ये येतो.” (१.१) इत्यादि अर्थपूर्ण मंत्राने अधिरादि मार्ग (देवयानाचा मार्ग) सांगितला आहे. नंतर अध्यायाच्या शेवटी "हिरण्मय पात्राने " इत्यादि चार मंत्र क्रमाने पठित केले आहेत. या मंत्रांचा क्रम लक्षात ठेवून, हा मंत्र अवतीर्ण केला आहे. असो; 'ज्याचें शरीर अनिमय आहे, तो अग्नि होय,' (बृह० ३१७.५) अशी श्रुति आहे, श्रीमद्यासांनी आपल्या ब्रह्मसूत्रांमध्ये (१।२।२८) असे म्हटले आहे की, “ अग्नीचा साक्षात् उल्लेख आहे म्हणून विरोध नाही असें जैमिनि आचार्य म्हणतात." शिष्य-या मंत्रांत 'पुढे नेतो तो आमि' असाही अर्थ होईल. असो; 'पुढे नेणे इत्यादि कर्म करण्यास योग्य जो तूं आमि, तो तूं मला चांगल्या, सुकर आणि मंगलकारक देवयान मार्गाने ने ' अशी अमीची प्रार्थना या.मंत्रांत आहे. होयना? , ·ईशोपनिषत् सिद्धान्ती-होय. " अग्नि-ज्वाला, दिवस, शुक्लपक्ष, उत्तरायण, वर्ष, वायु, सूर्य, चंद्र, तसेच विद्युत्, वरुण, इंद्र, प्रजापति, या सर्वासही अतिवाहक म्हणजे सूक्ष्म शरीराला नेणारे अशी संज्ञा आहे." (वरदमिश्र ) असो; " ह्या सुखकर व सर्वशिष्टमान्य अशा 'देवयान मार्गाने । मला घेऊन जा. 'मला उत्तम प्रकारचे चिरंजीव, अनंत इत्यादि सद्गुणयुक्त धन म्हणजे ब्रह्मप्राप्ति करून दे. (मला हिरण्मय पुरुषाकडे घेऊन जा.) तसेच माझ्या बुद्धीमध्ये प्रकाश पांडणाऱ्या ज्या वृत्ति आहेत, त्यांस व माझे इष्टमित्र त्यांसही घेऊन जा. त्यांना ब्रह्माशिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट इष्ट नाही. तसेंच तुझ्याशिवाय त्यांना दुसन्या कोणाचाही आश्रय नाही. परमेश्वरा! तूं माझ्या बुद्धीमध्ये प्रकाश पाडून व तेथे स्वप्रकाशाने आहेस." अशी ही प्रार्थना आहे. शिष्य-कशावरून देव बुद्धीमध्ये प्रकाशतो ? सिद्धान्ती- आत्मबुद्धीमध्ये प्रकाश पावणारा आणि बुद्धीला प्रकाशित करणारा जो परमात्मा आहे. त्याला मी मुमुक्षु शरण जातो.' (श्लो०६।१८) अशी श्रुतिच आहेना ? असो; ही प्रार्थना पुढे ऐक:- हे अग्ने ! चारी प्रका- रच्या पुरुषार्थाला कोणती साधने आहेत ती तुला उत्तम प्रकारे ठाऊक आहेत.' 'कशावरून ' म्हणशील तर “जो ज्ञानरूपी अनन्त वेदांस प्रकट करितो, त्या धर्मात्म्याला' (श्वे० ६।१९) अशी श्रुति आहे. आतां श्वेताश्च- तर श्रुतीमध्ये 'मुमुक्षु मी तुला शरण जातो. या मंत्रांतील मुमुक्षु शब्दाचें येथे ही प्रार्थनाश्रुति विवरण करीत आहे. 'हे देवा ! आम्ही विहित कर्मे केली नसतील व निषिद्ध कमॆ ही केली असतील, म्हणून पापाचाही पुष्कळच संचय आला असेल. हे पाप तुझी उपासना आम्हांस करूं देणार नाही. किंवा तुझ्या प्राप्तीला तरी हे आमचे पाप अडचण उत्पन्न करील3 म्हणून हे देवा! आम्ही जी काय अनंत पा केली असतील, ती आमच्या मधून काढून टाक. मग पुढे, जसे तुला वाटेल त्याप्रमाणे त्यांचा नाश कर किंवा अन्य पुरुषामध्ये त्यांचा प्रवेश करीव. आम्हांला त्या संबंधाने काही एक वाईट वाटणार नाही. किंवा आम्ही तुझ्या आड येणार नाही व आग्रहही करणार नाही. आमची मनःकामना पूर्ण व्हावी म्हणून आम्ही तुला अनन्य शरण येतो आणि तुला अनेकवार साष्टांग नमस्कार घालितों. तूं आमचा आप्त (हित करणारा) आहेस आणि आमच्या सदिच्छा पूर्ण करणारा आहेस. तसेच, तूं आमचा ·रामानुजमतानुयायि-प्रकाशिका । पूर्ण स्वामीही आहेस आणि आमच्यापासून काही मिळावे अशी तुला इच्छाही नाही." शिष्य-महाराज ! 'या मंत्राचा अन्वय कसा ? मला तर सर्व घोटाळा दिसतो. सिद्धान्ती-ऐक. 'हे अमे! हे देवा! सर्व 'मोक्षसाधनें तुला ठाऊक आहेत. तूं आमच्या कुटिल पापांस आम्हांपासून वेगळे कर, आम्हांस चांगल्या मार्गाने ब्रह्माकडे घेऊन जा, आम्ही तुला पुष्कळ वेळ नमस्कार करितों, हा अन्वय आहे. असो, 'आम्ही हात जोडून आनंदाने तुला नमस्कार करितो, असे म्हणणारे तुझे दास होऊ, हे मुख्य तात्पर्य आहे ॥ १८ ॥ . एवमस्मिन्नध्याय आदितो मन्त्राष्टकस्य तु परतत्त्वं ततो मन्त्रा- ष्टकस्य परमपुरुषविषयकं भक्तियोगरूपं साक्षात्साधनमवशिष्टम- न्त्रद्विकस्य सर्वफलसाधनप्रपादनं प्रधानप्रतिपाद्यम्। एवं च भग- वद्गीताध्यायषट्कं प्रथमं प्रथमाष्टकस्योपबृंहणं द्वितीयषटकमुप- रितनाष्टकस्य चरमश्लोकस्य पूर्वाध वायुरनिलममृतमन्त्रोक्तानुष्ठा- नविधायकमुत्तरार्ध तु युयोध्यस्मज्जुहुराणमेन इति प्रार्थयमानानां प्रार्थनापूरणसंकल्पपूर्वकं शोकप्रतिक्षेपकं चरमश्लोकोऽप्यस्य मन्त्रद्विकस्योपबृंहणमिति बोध्यम् । इति रामानुजमतानुयायिनारायणकृतप्रकाशिका- समेतेशावस्योपनिषत् । उपनिषत्तात्पर्य. सिद्धान्ती-याप्रमाणे या अध्यायांत पहिले आठ मंत्र परमात्मतत्त्व- विषयक आहेत. श्रेष्ठ तत्त्वांचा त्यांत उपदेश केला आहे. दुसऱ्या आठ मंत्रां- मध्ये पुरुषोत्तमाच्या भक्तियोगाचे साक्षात् साधन सांगितले आहे. शेवटचे दोन मंत्र सर्व फलें व साधनें सांगणाऱ्या मुख्य विषयांचे प्रधानतः प्रतिपादन करि- तात. तसेंच जीव, जगत् आणि परमात्मा ही तीन निरनिराळी तत्वेही येथे - ·-- इशोपनिषत् सांगितली आहेत. असो, भगवद्गीतेच्या पहिल्या सहा अध्यायांतील विषय या उपनिषदाच्या पहिल्या आठ-श्लोकांचे स्पष्टीकरण करितात. द्वितीय षटकां- तील विषय पुढील मंत्राष्टकाचे विवरण करितात: शेवटच्या ( १८ व्या) श्लोकाचा पूर्वार्ध उपान्त्य (१७ व्या) मंत्रामध्ये सांगितलेल्या अनुष्ठानाचा विधि विहित करितो. आणि याचा उत्तरार्घ देवाची प्रार्थना करणाऱ्या भक्तांची शोकादि-प्रतिबंधक प्रार्थना सार्थ व्हावी हा ईश्वरी संकल्प आहे; असे दाखवितो. सारांश, शेवटचा श्लोक शेवटच्या मंत्रद्वयाचे स्पष्टीकरण करितो. रामानुज-मताचे अनुयायी नारायण यांनी केलेली इंशावास्योपनिषदावरील प्रकाशिका समाप्त झाली. والافراد النعت و

·ॐ
केनोपनिषत्
(वैताद्वैतभाष्यभाषांत सह.)
ce
संपादक,
'चिंतामण गंगाधर भानु, बी. ए.
प्रकाशक,
दामोदर रावळाराम आणि मंडळी,
प्रिंटर्स, पब्लिशर्स, एजंट्स इत्यादि, ठाकुरद्वार-मुंबई.
सनं १९१२ इ.
ह्या पुस्तकासंबंधान सर्व इक्क प्रकाशकांनी आपणाकडे राखून ठेविले आहेत,
किंमत १ रुपया.

·पुस्तक घर नं. ४३४, ठाकुरद्वार रोड-मुंबई येथे 'इंदुप्रकाश छापखान्यांत रा. रा. दामोदर सांवळाराम वंदे यांनी छापून प्रसिद्ध केले, ·केनोपनिषतू. श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता। ॥ ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। अथ कश्चिदन्यो ब्रह्म-जिज्ञासुर्जडानां मनःप्रभृतीनां करणानां प्रवृत्तिस्तत्प्रवर्तकचेतनमन्तरेणानुपपन्नेति सामान्यतोऽवगत्य तत्प्रवर्तकचेतनविशेषबुभुत्सया पृच्छति सिद्धान्ती-या उपनिषदांत असा प्रसंग आहे की, कोणी एक धन्य (पुण्य- वान् ) व ब्रह्मजिज्ञासु पुरुष मनादि इंद्रियांचा प्रवर्तक कोण आहे, हे जाणण्याच्या इच्छेने आचार्योस प्रभ विचारीत आहे आणि ब्रह्मश आचार्य उत्तर देत आहेत. सारांश; कोणी साधक 'आचार्यास शरण जाऊन आत्मजिज्ञासेच्या तृप्त्यर्थं प्रश्न विचारून समाधान करून घेत आहे, असा प्रसंग आहे. शिष्य-या मुमुक्षूला मनाचा प्रवर्तक कोण अशी शंका का उत्पन्न झाली ? सिद्धान्ती-अरे ! मन हे जड आहेना! इंद्रिये, प्राण, हीही मनाप्र- माणेच जड आहेत. तथापि त्यांच्यामध्ये सहेतुक कार्य-प्रवृत्ति दिसत आहे. जडाला स्वतःप्रवृत्तीने नियत व्यापार करितां येणे शक्य नाही. हैं. सर्व मनांत आणून साधकाने प्रश्न विचारण्याचा उपक्रम केला आहे. त्याला सामान्यतः असे वाटले की, कोणातरी प्रवर्तकाच्या साहाय्याशिवाय मनादिकांचे व्यापाराची व्यवस्था नीट लावता येणे शक्य नाही. म्हणून हा साधक आचार्योंजवळ गेला आणि कोणत्या चैतन्य विशेषाच्या साहाय्याने मनासह सर्व कर्मेंद्रिये आणि ज्ञानेंद्रियें स्वव्यापाराचे संबंधाने प्रवृत्त होतात, असा प्रश्न त्याने विचारला. प्रश्नाचा अवतार पहिल्या मंत्रांत आहे. ह्या 'मंत्र पहिल अन्वय व अर्थ केन प्रेषितं मनः इपितं पतति (कोण प्रेरणा करितें म्हणून मन आपल्यास इष्ट असणान्या विषयाकडे प्रवृत्त होते!) केन युक्तः प्रथमः प्राणः प्रैवि (कोणाच्या प्रेरणेने प्रथम प्राण-प्राणवायु- स्वव्यापार करितो ?) केन इषितां इमां वाचं वदन्ति (कोणाच्या इच्छेनें प्रेरित झालो असतो म्हणून आम्ही जीव बोलणे बोलतों ? 3 ( महाराज !)

·- केनोपनिषत् का देवः चक्षुःश्रोत्रं युनक्ति ( कोणता देव नेत्रकास स्वव्यापाराचे ठिकाणी प्रवृत्त करितो!) सारांश, मन, प्राण, वाणी, नेत्र, कर्ण इत्यादि ज्ञानकर्मेंद्रिय कोणाच्या आशेने स्वव्यापारांमध्ये प्रवृत्त होतात ? हा प्रश्नाचा भावार्थ आहे. मन इषितमिष्टं साध्वसाधु वा विषयं प्रति केन देवेन प्रेषितं सत्पतति गच्छति । करणत्वावश्यं केनचित्प्रेरितमिति वाच्यम् । नं तावज्जीव एव प्रेरकः । तेन निगृह्णतोऽपि मनसो विषयं प्रति पतनात् । अतो बलवता केनचिद्देवेनैव प्रेरितमिति वक्तव्यं स इति भावः । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । इषितमितीडागमश्छान्दसः । अथ प्रथमः प्राणः पञ्चानां प्राणानां मुख्यःप्राणः केन प्रयुक्तः प्रेरितः सन्प्रेति याति स्वव्यापारं करोतीत्यर्थः । इमां लौकिकों वैदिकी चवाचं केनेषितां प्रेरितां वदन्ति जीवा इति शेषः । चक्षुःश्रोत्रमिति प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः। उ संबुद्धौ भो देशिक को देवो युनक्ति नियुङ्क्ते प्रेरयतीत्यर्थः। इदमुपलक्षणं शेषकरणानामिति ॥१॥ सिद्धान्ती-साधक विचारतो,-'आचार्य महाराज ! चांगल्या किंवा वाईट विषयाकडे मनाची जी प्रवृत्ति होते; ती कोणत्या देवाच्या प्रेरणेने होते ? कोणत्या देवाच्या प्रेरकत्वाने मनाला चांगली असो, किंवा वाईट असो; पण ती ती गोष्ट करावीशी वाटते ? 'मन हे करण (इंद्रिय) आहे, व्यापाराचे एक साधन मात्र आहे. म्हणून त्याला कोणी तरी प्रेरक अवश्य असलाच पाहिजे.' चक्राचा प्रेरक कुलाल निराळा असतो, तसा मनाचा प्रेरक कोण ? शिष्य-जीव हा मनाचा प्रेरक आहे ना ? सिद्धान्ती नाही. त्याने आपले मन आंवरून धरिले तरी त्याला न जुमानता तें मन आपल्या इष्ट विषयाकडे धांवत जाते.. तेव्हां कोणा तरी बलवान् देवाने प्रेरणा केलेली असते, म्हणून मात्र मन स्वविषयाकडे प्रवृत्त होते. तो बलवान् प्रेरक कोण ? हे समजून घेण्याची साधकाची इच्छा आहे. याप्रमाणेच प्राण व इतर इंद्रिये यांचा प्रेरक कोण, हेही साधकास समजून घ्यावयाचे आहे. शिष्य--' इषित ' हे पद व्याकरण-शुद्ध नाही ? सिद्धान्ती -हा प्रयोग आर्ष आहे; पूर्वी हा प्रयोग शुद्धच होता. असो; प्राणवायु: हा प्राणापानादि पंचकामध्ये श्रेष्ठ आहे, मुख्य आहे, म्हणून प्राणाचा मात्र उल्लेख करून 'तो कोणाच्या प्रेरणेने स्वव्यापार करितो; तसेच, ही लौकिक व वैदिकवाणी कोणाच्या प्रेरणेने आपला व्यापार करिते; आणि जीव बोलतात; तसेंच नेत्र, कर्ण, इत्यादि प्राण्याची सर्व इंद्रिये कोण प्रेरित ·श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।. करतो ? हे साधकास समजून घ्यावयाचे आहे. सारांश, सर्व ज्ञानेंद्रियें, कर्मेंद्रिये, मन, प्राण इत्यादि जडांचा प्रेरक कोण ? हे त्यास समजावयास हवे आहे. शिष्य-मंत्रांतील 'उ' हा शब्द संबोधनार्थी आहेना ? तसेंच, श्रोत्र व चक्षु एकाच देहाची अंगे असतात, म्हणून त्यांचा एकरूपाने उल्लेख केला आहे ना.? सिद्धान्ती-होय. हे आचार्य ! असा आचार्याचा संबोध येथे इष्ट आहे. सारांश, सर्व इंद्रियांचा प्रेरक कोण आहे, हा मुख्य प्रश्न आहे ॥ १ ॥ इति शिष्येणानुयुक्त आचार्य उवाचेति शेयम्- सिद्धान्ती-साधकानें जो प्रश्न विचारला, त्याचे उत्तर या पुढील मंत्रांत आचायांनी दिले आहे असे समजावें. मंत्र दुसरा. अन्वय व अर्थ-सामान्यतः पूर्वीप्रमाणेच आहे. जेथे काही विशेष अर्थ आहे, तेथे त्या पदांचे व्याख्यान श्रीरंगाचार्यांनी स्पष्ट केले आहे. त्याचे अवतरण मात्र करितो:-धीराः ( हे सर्व प्रेरकत्व नारायणाचे आहे असे जाणणारे विद्वान् ) अविमुच्य (लिंगदेह सोडून देऊन) अचिरादिमार्गाने जातात आणि मुक्त होतात. यत् । यः । श्रोत्रस्य श्रोत्रं शब्दभासकत्वशक्तिप्रदः । मनसो मनः । मननशक्तिप्रदः। वाचो वागिन्द्रियस्य वाचं शब्दोच्चारण- शक्तिप्रदः । प्राणस्य प्राणः प्राणनशक्तिप्रदः । चक्षुषश्चक्षुर्दर्शन. शक्तिप्रदः श्रोत्रादेनियन्ता यस्त्वया पृष्टः स देव इत्यन्वयः तथा च श्रुतयः- “ यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयति' [बृ० ३।७।२०] । 'यो वाचि तिष्ठन्वाचमन्तरो यमयति' [बृ. ३७।१७] । 'यः श्रोत्रे तिष्ठ- छोत्रमन्तरो यमयति [बृ. ३७।१९] । 'यश्चक्षुषि तिष्ठंश्चक्षु- रन्तरो यमयति' [बृ० ३।७।१८] । यःप्राणे तिष्ठन्प्राणमन्तरो यमयति' [बृ० ३।७।१६] । इत्याद्या नारायणस्यान्तर्यामित्व- प्रतिपादिका इति । स इत्यनेन तादृशो नारायणो देव इति भावः। तथा च भगवद्वाक्यम्-'मत्तः सर्व प्रवर्तते । इन्द्रियाणि मनो- ·- केनोपनिषत् बुद्धिरित्याद्युक्त्वा वासुदेवात्मकान्याहुरित्यादिस्मृतयश्च । श्री- त्रादिनियामकत्वज्ञानिनः फलमाह -अतिमुच्येति । धीरा धीमन्तः श्रोत्रादिप्रेरकत्वं नारायणस्य जानन्तः । अस्माल्लोकाद्भौतिक- देहात्प्रेत्य निर्गत्योत्क्रमणं विधायेति यावत् । अचिरादिमार्गेण गत्वातिमुच्य लिङ्गदेहं हित्वाऽमृता मुक्ता भवन्तीत्यर्थः ॥२॥ सिद्धान्ती-'मंत्रांत 'यत् । हा शब्द 'यः (जो या अर्थी आहे. श्रोत्राला शब्द प्रकट करून घेऊन तो ग्रहण करण्याची शक्ति देणारा, मनाला विचार करण्याची शक्ति देणारा, वाणीला शब्दाचा उच्चार करण्याची शक्ति देणारा, प्राणाला प्राणन-शक्ति देणारा, याचप्रमाणे डोळ्यास पाहण्याचे सामर्थ्य देणारा जो, तो देव आहे, बरें साधका! असो; या व इतर इंद्रियांचा प्रेरक कोण ? असा जो साधकाने प्रश्न विचारला होता, त्याचे आचार्यानी उत्तर दिले की, हा सर्व-प्रेरक एक परमेश्वर मात्र आहे. हाच कर्णाला, मनाला, वाणीला, व प्राणाला (सारांश, सर्व इंद्रियांनां) आपापले व्यापार करण्याला प्रवृत्त करितो. शिष्य-असे आचार्यांनी कशावरून म्हटले ? त्यांच्या म्हणण्यास आधार काय ? सिद्धान्ती-किती तरी श्रुति या आचार्यांचे म्हणणे समर्थन करतील ? ऐक, 'जो मनामध्ये राहून मनाचे अंतर्याम नियमित करितो, जो मनाला मात्र ठाऊक नाही, पण ज्याचे मन हे शरीर आहे. व मनावर ज्याची सत्ता अनि- यंत्रित चालते.' (बृ०३७१२०) 'जो वाणीमध्ये राहून वाणीचं अंतर्याम नियमित करितो' (बृ.३।७/१७) 'जो श्रोत्रांमध्ये राहून श्रोत्रांचे अंतर्याम नियमित करितो' (बृ० ३७१९) 'जो नेत्रांमध्ये राहून नेत्रांचे अंतर्याम नियमित करितो' (बृ. ३१७१८) 'जो प्राणांमध्ये राहून प्राणांचे अंतर्याम नियमित करितो (बृ. ३२७११६) इत्यादि अनेक श्रुति नारायणाचें अंतर्यामित्व स्पष्ट सांगतात. मूळ मंत्रामध्ये 'स: (तो)' हे पद एवंगुणविशिष्ट नारायणास अनुलक्षूनच घातले आहे. शिष्य--कशावरून? सिद्धान्ती-गीतेमध्ये भगवान् म्हणतात की, 'माझ्यापासूनच सर्वांची प्रवृत्ति आहे. त्याचप्रमाणे 'इंद्रिये, मन, बुद्धि' असा तिसऱ्या अध्यायांत आरंभ करून 'हे सर्व वासुदेवात्मक आहे' असे सातव्या अध्यायांत श्रीकृष्णाने सांगितले आहे. सारांश, सर्वांची प्रेरणा नारायणाच्या इच्छेने होते. शिष्य--भगवन् ! श्रोत्राचे प्रेरकत्व कोणाकडे आहे, हा प्रश्न करून व ते प्रेरकत्व नारायणाकडे आहे, हे समजून घेऊन काय करावयाचे आहे ? सिद्धान्ती-बाळा! या ज्ञानाचें फल फार मोठे आहे. बाबा! नारायण हाच सर्व-प्रेरक आहे, असें ज्या बुद्धिमान् पुरुषांस यथार्थ ज्ञान होते, त्याः .

·श्रीमद्रामानुज० रंगाचायविरचितप्रकाशिकोपेता। लोकांनी हा भौतिक देह सोडल्यावर, सारांश, देहपात झाल्यावर, त्यांचा जीवात्मा देवयान मार्गाने जातो आणि लिंग-देहाचा त्याग करून तो अमृत म्हणजे मुक्त होतो. सारांश, हे ज्ञान ज्यांस झाले ते लोक सर्व दुःखांपासून मुक्त होतात आणि अमृतपदाला जातात. सर्वप्रेरकत्व समजून घेण्याचे हे फल आहे. ॥२॥ (आनंदाश्रमांत छापलेल्या प्रतीत तिसरा मंत्र व त्यावरील श्रीरंगाचार्याचे व्याख्यान ही मला उपलब्ध झाली नाहीत. पुढील मंत्राचा क्रमांक चवथा आहे. तेव्हां तिसरा मंत्र व त्यावरील व्याख्यान ही मुद्रकांच्या अनुग्रहाने स्वकार्यवि- न्मुख झाली असावी!) - मन ओदीनां प्रवर्तकनारायणब्रह्म साकल्येनोपदिशेत्यत्राऽऽह यद्वाचेत्यादिमन्त्रैः- सिद्धान्ती-ह्या पुढील मंत्रांत मनाचे प्रवर्तक जें नारायणरूपी परब्रह्म, त्याचे स्वरूप पूर्णत्वाने समजून द्यावे, अशी विनंति केल्यावरून आचार्यांनी पुढील मंत्रांत ते स्वरूप सांगितले आहे. मंत्र ४-५-६-७-८. या सर्व मंत्रांचे अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणेच आहेत. यद् ब्रह्म वाचा वेदवाण्याऽनभ्युदितं साकल्येन नोक्तम् । येन च प्रेरिता सती वागभ्युद्यते पुरुषैरुच्चार्यते तदेव त्वं ब्रह्म विद्धि जानीहि । नेदं जडजीवादिकं जगद्यकामात्मान इदमुपासत इत्य- र्थः। एवमग्रेऽप्यर्थों ध्येयः । यन्मनसा कश्चित्साकल्येन न मनुते येन मनो मतम् । येन चढूंषि पश्यन्ति दृश्यन्ते इत्यर्थः। यत्प्राणेन न प्राणिति न चेष्टते येन प्राणः प्रणीयते प्रेर्यते ॥४५६७८॥ इंति प्रथमः खंडः॥१॥ सिद्धान्ती-वाणीला म्हणजे वेद-वाणीला ज्या ब्रह्माचें पूर्णत्वाने वर्णन करितां येत नाही, पण ज्याच्या प्रेरणेने प्रवृत्त झालेली वाणी जीवांचे विचार प्रकट करिते, ते मात्र ब्रह्म होय, असें तूं जाण, ज्याची म्हणजे ज्या जड-जीवा. स्मक जगताची सकाम पुरुष उपासना करितात ते हे ब्रह्म नव्हे, असा अर्थ * शांकरभाष्याचे भाषांतर करितांना दिलेल्या अन्वयार्थीप्रमाणे.

·१५२ केनोपनिषत् आहे. सारांश, जड वस्तु किंवा जीवात्मक वस्तु किंवा ह्या सर्व वस्तु जेथे राहतात, ते जमत् ब्रह्म नव्हेतें ब्रह्म या सर्वांस अगोचर असून सर्वांचे नियामक आणि प्रवर्तक आहे. याच प्रमाणे पुढच्याही चार. मंत्रांचा अर्थ समजून घ्यावा. म्हणजे में मनाला पूर्णत्वाने ग्रहण करितां येत नाही; जे डोळ्यांना दिसत नाही, जे प्राणाच्या साहाय्याने प्रवृत्त होत नाही, पण ज्याच्या साहाय्याने मन, डोळे, प्राण इत्यादि आपापले व्यापार करितात ते ब्रह्म आहे. शिष्य-किंवा जे मनाने विचार करित नाही, जे डोळ्याने पहात नाही, पण जे मनास व डोळ्यांस स्वस्वव्यापाराची शक्ति देते ते ब्रह्म आहे. असाही अर्थ हाइल. नव्हे ? सिद्धान्ती-होय. मंत्रांतील पददृष्टीन पाहिले असतां तुझाच अर्थ जास्त आदरणीय आहे. मी केलेला अर्थ वैयाकरणांस ही संमत होणार नाही. तरी पण श्रुतीचा भावार्थ मी म्हणतो, असाही असणे शक्य आहे, हे चवथ्या मंत्रावरून दिसते. शिवाय माझ्या अर्थाने इंद्रियांची दुर्बलता जास्त स्पष्ट होते. असो. तात्पर्य, हे आहे की ते सर्व पदार्थास व ज्ञान-साधनास अगोचर आहे. पण त्याला मात्र सर्व पदार्थ आणि ज्ञान-साधने यांचे पूर्ण ज्ञान आहे. तसेच, तें कोणाच्याही तंत्राने चालत नाही म्हणून स्वतंत्र आहे; पण सर्व वस्तु त्याच्या तंत्राने चालतात म्हणून त्या परतंत्र आहेत; समजलें ? सारांश, ते सर्वज्ञ आणि सर्वप्रेरक आहे. ॥४॥ ५ ॥६॥ ७ ॥८॥ पहिला खण्ड समाप्त- द्वितीयः खण्डः। मंत्र पहिला (क्रमांक ९ वा). अन्वय व अर्थ सुवेद इति यदि मन्यसे (आपल्याला ब्रह्मज्ञान पूर्ण- त्वाने झालें असें-हे साधका!-तूं मानीत असशील तर ) त्वं अपि दहरं एवं ननं ब्रह्मणः रूपं वेत्थ ( तुला सुद्धा खरोखर ब्रह्मरूपाचे अल्प ज्ञान झाले असले पाहिजे ) यत् अस्य त्वं, यत् अस्य देवेंषु (तुझ्यामध्ये जे ब्रह्मरूप आहे व देवांमध्ये जे ब्रह्मरूप आहे त्याचे-तुला फारच अल्प ज्ञान झाले असले पाहिजे.-पुढील अन्वयार्थ पूर्वीप्रमाणे. हे शिष्याहं सुवेद ब्रह्मणो रूपं सम्यग्जानामीति यदि मन्यसे तर्हि त्वमपि नूनं दहरमेवाल्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ । तस्यानन्त- ।

·श्रीमद्रामानुज रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता। १५३. स्वादिति भावः। रूपमिति ब्रह्मगुणानामुपलक्षणम् । यद्यस्माद्दहर- मेव वेत्थ । अथ तस्मात्त्वं तदिति शेषः । मीमांस्यमेव विचार्यमेव नु इदानीम् । ते त्वयेति ॥९॥१॥ शिष्य-भगवन् ! मागील खंडांतील उपदेश ऐकून त्या साधकाला ब्रह्माचे निश्चित स्वरूप समजलेच असले पाहिजे. सिद्धान्ती-हीच शंका आचार्याना येऊन त्यांनी ह्या साधकाला सांगितले की ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान मला यथास्थित झाले आहे.' असे जर तुला वाटत असेल, तर मला असे सांगितले पाहिजे की, तुला ब्रह्मरूपाचे अति अल्स शान झाले असले पाहिजे." शिष्य-कां बरें ? आचार्योनी असे का म्हटले ? सिद्धान्ती-अरे ! ब्रह्म अनंत आहे ना ? ह्या अनंताचे ज्ञान सान्त जीव- बुद्धीला कसे व्हावयाचें ? मला अनंत. कालांतील सर्व गोष्टींचे ज्ञान यथा- स्थित झाले आहे, असे जर मी म्हटले तर ते वेड्यासारखें नाहीं का होणार ? शिष्य-भगवन् ! 'ब्रह्माचे रूप ' अशी पदें मंत्रांत आहेत, तेव्हां श्रुतीने रूपाचाच तेवढा का उल्लेख केला ? सिद्धान्ती -रूप या पदाने ब्रह्माच्या सकल गुणांचा म्हणजे अनंत गुणां- चाही उल्लेख केला आहे. रूप हैं केवल उदाहरणाकरितां घेतले आहे. सम- जले १ असो; या अनंत गुणांपैर्की ज्या अर्थी साधकाला फारच थोड्या गुणांचे ज्ञान झाले आहे, असें आचार्यांनी पाहिले, तेव्हां त्यांनी त्यास सांगितले की, साधका! तुला अद्यापि ब्रह्माच्या पूर्ण स्वरूपाची मीमांसा केलीच पाहिजे. तात्पर्य, झाला इतका विचार फारच थोडा आहे. अद्यापि तुला ब्रह्मस्वरूपा- विषयी पुष्कळच विचार करावयास पाहिजे; तुझ्यामध्ये सर्व जीवांमध्ये-व सर्व देवांमध्ये जे ब्रह्मस्वरूप विराजमान आहे, त्या स्वरूपाचे अति अल्प ज्ञान झालेले दिसत आहे, म्हणून आपल्याला या स्वरूपाविषयी पुष्कळच ऊहापोह केला पाहिजे. ॥ ९॥ १ ॥ शिष्य-भगवन् ! येथे ' त्वं' ह्या प्रथमाविभक्तिक पदाचा सतम्यर्थ केला. आहे, असे समजावयास हवे. सिद्धान्ती-होय. असो; शेवटच्या 'मन्ये विदितं' या दोन पदांचा अर्थ पुढे केला आहे.

·केनोपनिषत् मंत्र दुसरा (क्रमांक १० वा). अन्वय व अर्थ-मन्ये विदितं ( मला स्वरूपज्ञान झालेसे वाटते) सुवेद इति अहं न मन्ये (पण मला ज्ञान-विज्ञान झाले आहे असे वाटत नाही.) नो न वेद इति वेद च (समजलें नाहीं असें नाही व समजलें असें नाही.) पुढील अन्वयार्थ पूर्वीप्रमाणे. सारांश स्पष्ट आहे. ॥१०॥२॥ अन्येषां कात्स्न्येन ब्रह्माज्ञानित्वेऽपि तव स्वस्ति सम्यग्ब्रह्म ज्ञानित्वमिति पृष्टो देशिक आह-मन्य इति । अन्ये सम्यग्वेदाय- मिति मां वदन्ति अहं तु ब्रह्म विदितं न मन्य इति योजना | तर्हिः स्वमपि ब्रह्म सर्वथा न वेत्थ किमित्यत आह-नो नेति । नो वेद न जानामीति न किंतु वेदेति च । ब्रह्मणः साकल्येनाज्ञेयत्वमुपपाद्योपसंहरति- नोऽस्माकं मध्ये यस्तु ब्रह्माहं वेदेति वदति स तन्नो वेद । कुतः परिच्छिन्नत्वज्ञानात् । अहं न वेदेति यो वदत्यसौ वेद च ब्रह्मणोऽ- परिच्छिन्नत्वात् ॥ १० ॥२॥ सिद्धान्ती-नंतर साधक आचार्याला म्हणाला भगवन् ! इतर पुरुषास तर ब्रह्माचे सर्वथा अज्ञानच आहे. पण आपल्याला मात्र त्या स्वरूपाचे ज्ञान. झाले आहे असे मला वाटते. शिष्य-यावर आचार्योनी काय उत्तर दिले ? सिद्धान्ती-आचार्य म्हणाले. साधका ! पुष्कळ लोक असे म्हणतात की मला ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान यथास्थित झाले आहे. पण मला मात्र तसे वाटत नाही. तत्स्वरूपाचे ज्ञान मला समग्र झालेच नाही. शिष्य हे उत्तर ऐकून साधक स्तब्ध बसला की काय ? मी तेथे असतों तर विचारिले असते की, 'आचार्य महाराज ! तर मग आपल्यालाही ब्रह्मज्ञान सर्वथा झाले नाही असे म्हटले पाहिजे.' सिद्धान्ती-तुझ्या प्रमाणेच साधकानें प्रश्न विचारला. त्याचे उत्तर आचा- योनी असे दिलें की मला ब्रह्मज्ञान झाले नाही, असेही नाही; किंतु झाले आहे. शिष्य-म्हणजे काय? सिद्धान्ती-म्हणजे असे की ब्रह्मस्वरूपाचें साकल्याने ज्ञान होणे हे अत्यंत अशक्य आहे. सारांश, आपल्यामध्ये जो कोणी असें म्हणतो की, 'मी ब्रह्मरूप जाणिलें । त्याला काही एक समजलेले नसते. कारण जीवाचें ज्ञान मर्यादित आहे. तेव्हां मर्यादित ज्ञानाला अनंताचे ज्ञान होणे शक्यच नाही. पण 'ब्रह्मज्ञान ·श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता। झाले नाही.' असें जो म्हणतो, त्याला असे कळलेले असते की ब्रह्मस्वरूप अनंत आहे आणि ते आपल्यास समजावयाचे नाही. हा निश्चय ज्याचा झाला तोच ब्रह्मवेत्ता होय. ब्रह्मस्वरूप अनंत आहे आणि जीवबुद्धि परिच्छिन्न अथवा मर्यादित आहे; म्हणून जीवाला ब्रह्मज्ञान होणे अत्यंत अशक्य आहे. हैं निश्च- याने समजणे हेच खरे ज्ञान होय.॥ १० ॥ २ ॥ . मंत्र तिसरा (क्रमांक ११ वा ). अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे. यो न इत्यादिना साकल्येन श्रवणागोचरत्वमुक्त्वा मननाs- गोचरत्वं चाऽऽह-यस्येति । यस्य ब्रह्मामतमिति मतं तस्य पुंसो मतं विचारितमनन्तत्वज्ञानात् । यस्य ब्रह्म मया मतं विचारितमिति मतं बुद्धिः स न वेदानन्तत्वाज्ञानात् । साक्षात्कारोऽपि न साकल्ये- नेत्याह-अविज्ञातमित्यादिना । वयं ब्रह्म सम्यक्साक्षात्कृतवन्त इति विजानतामविज्ञातं ब्रह्म । आनन्त्याब्रह्मणः साकल्येन ज्ञानाभा- वात् । अविजानतामुक्तरीत्याऽविजानतां नास्माभिर्ब्रह्म सम्यक्सा- क्षात्कृतमिति यावत् विज्ञातं ब्रह्म साक्षात्कृतमित्यर्थः । आनन्त्य- वेदनादिति भावः ॥ ११ ॥३॥ सिद्धान्ती-याप्रमाणे श्रवणाला ब्रह्माचे साकल्याने गोचरत्व होणे अशक्य आहे, असे सांगून (सारांश, ब्रह्म हे इंद्रियांस अगोचर आहे, असे प्रति- पादून) आतां या मंत्रांत ते मननालाही सर्वथा गोचर असणे शक्य नाही, असे सांगतात. ज्याला असे समजले की, ब्रह्म ही वस्तु मननाला गोचर होण्या. सारखी नाही, त्या पुरुषाने खरा विचार केला आहे आणि ब्रह्माच्या अनंत- त्वाचे शान त्याला झाले आहे, असे समजावे. पण उलटपक्षी मी ब्रह्माचें पूर्ण मनन केले आहे; आणि माझा तत्स्वरूपाचा निश्चय पक्का झाला आहे' असें ज्याला वाटत असते, त्याला ब्रह्मरूप समजलेले नसते. कारण, ब्रह्म हे ज्ञानाचा विषय होणे शक्यच नाही. सारांश, 'ब्रह्म हैं अनंत आहे ' या तत्त्वाचे या अहंमन्य पुरुषास शुद्ध अशान असते; ही मननाच्या संबंधाने गोष्ट झाली. तसेंच, त्या स्वरूपाचा समग्र साक्षात्कार होणेही अशक्य आहे; म्हणून आम्ही ब्रह्मसाक्षात्कारी आहों, आम्हांला तत्स्वरूप प्रत्यक्ष झाले आहे' असे जे लोक समजतात, त्यांना काही एक ज्ञान झालेले नसते. कारण वर सांगि- तलेच आहे, तें हैं की, ब्रह्म अनंत आहे म्हणून त्याचे समग्र ज्ञान होणे शक्य नाही.. त्याचप्रमाणे आम्हांला ब्रह्मसाक्षात्कार सामग्र्याने झाला नाही व होणे शक्यही नाही' असे ज्यांचे निश्चयपूर्वक मत आहे, त्यांनां ब्रह्मस्वरूपाचे कारण, अनंत- ·केनोपनिषत् यथार्थ ज्ञान झाले आहे, असे समजले पाहिजे. म्हणजे ब्रह्मस्वरूप अनंत आहे, असे स्पष्ट ज्ञान त्यांस झालेले असते, म्हणून त्यांचा असा निश्चय होतो.॥११॥३॥ i- - ब्रह्मणः साकल्येनाशेयत्वे कथं तेनेष्टसिद्धिरिति चेत्स्वस्य यो- : ग्यैकदेशज्ञानादेवेष्टसिद्धिरित्याह- शिष्य-महाराज! ह्या ब्रह्माचे समग्र ज्ञान होणे केव्हाही शक्य नाही, असे जर आहे तर पुरुषार्थसिद्धि तरी कशी सांग व्हावयाची? सिद्धान्ती-आपले ज्ञान सदैव एकदेशी असते, असा यथार्थ निश्चय झाला, म्हणजे पुरुषार्थसिद्धि होण्याला अथवा कृतार्थ होण्याला कोणताही प्रत्यवाय उत्पन्न होत नाही. हेच स्पष्ट करितात, ऐक:- मंत्र चवथा (क्रमांक १२ वा). अन्वय व अर्थ-हि मतं प्रतिबोधविदितं अमृतत्वं विन्दते ( कारण आपल्या ज्ञानास योग्य असें अपरोक्षज्ञान अथवा उपासनासिद्ध विद्या पूर्ण होऊन मोक्ष मिळतो.) आणि-धैर्याने समाधान व भक्तीने साक्षात्कार, असें फळ मिळतें. बाकीचा अन्वय पूर्वीप्रमाणेच आहे. प्रतिबोधेत्यत्र श्रुतमिति शेषः । स्वस्य ब्रह्मविद्याया योग्यतानु- सारेण पुंभिः श्रुतं मतं ब्रह्म प्रतिबोधेन स्वयोग्यापरोक्षज्ञानेन विदितं चेदमृतत्वं मुक्ति विंदते लभते पुमानिति वा प्रतिबोधेनो- पासनरूपया कयाचिह्मविद्यया विदितं साक्षात्कृतं ब्रह्म विन्दते लभत इति वार्थः । आत्मना धृत्या वीर्य समाहितमनस्त्वलक्षणं विन्दते लभते । विद्यया । उपासनरूपया भक्त्येति यावत् । अमृतं परमात्मानं विन्दते लभते साक्षात्करोतीति यावत् । भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीहे 'ति स्मृतेः ॥ १२ ॥ ४॥ सिद्धान्ती-या मंत्रांतील ' प्रतिबोधविदित ' पदाच्या नंतर श्रवण केलेलें या शब्दांचा अध्याहार करावा. ब्रह्मविद्येने स्वतःची जी आत्मिक योग्यता झाली असेल तिच्या अनुसाराने श्रवण केलेलें, मनन केलेलें, ब्रह्मस्वरूप जर स्वज्ञान- योग्यतेनुसार प्राप्त झालेल्या अपरोक्ष ज्ञानाने विदित झाले असले म्हणजे अमृ- तत्व ( मुक्ति) मिळते. पुरुषाला त्याच्या शानयोग्यतेनुसार जर साक्षात्कार झाला तर त्याला अमतत्व प्राप्त होते. प्रतिबोध याचा अर्थ अपरोक्षशान असा आहे. - आपल्या आस्मिक योग्यतेनुसार आपल्यास ब्रह्मज्ञान होते. त्या ज्ञानाच्या योग्यते- ·श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता। १५७ प्रमाणे अपरोक्ष साक्षात्कार होतो व हे झाले म्हणजे अमृतत्व मिळते. असो; प्रति- बोधाचा दुसरा अर्थ असाही करावा की, उपासनरूपानें ब्रह्मविद्या प्राप्त होऊन आप. ल्याला ब्रह्मसाक्षात्कार झाला म्हणजे आपण मुक्त होतो. विद्या म्हणजे उपासनारूप भक्ति होय. ह्या भक्तीने मुक्ति मिळते. म्हणजे परमात्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. म्हटले आहे, 'भक्तीने व धैर्याने (दृढ अभ्यासाने ) आत्मा समाहित होऊन (समाधिस्थिति प्राप्त होऊन) पुरुष ज्ञानस्वरूपाचा द्रष्टा होतो,' अशी स्मृति आहे. शिष्य-'आत्मना वीर्य विन्दते । याचा भावार्थ काय ? सिद्धान्ती--तो तर स्पष्ट आहे. आपल्याला जर धैर्य असेल तर आपल्यास उत्तम प्रकारचे वीर्य म्हणजे उत्तमप्रकारची शांति मिळते. मनाला समाधान हवें असेल तर त्याने धैर्याचा अवलंब करावा. याप्रमाणे दृढ अभ्यासाने शांति आणि 'विद्येनें। (भक्तीने) अमृत मिळते. सारांश, जीव मुक्त होतो. तात्पर्य यद्यपि जीव व त्याचे ज्ञान ही मर्यादित आहेत, तथापि अनंत ब्रह्माचे ज्ञान-विज्ञान संपादणे असेल तर दृढ अभ्यासाने व एकनिष्ठ उपासनेने आत्म-साक्षात्कारापर्यंत परमात्म- भक्ति करावी. या भक्तीला धैर्याचा व ज्ञानाचा अवलंब असावा. हे झाले म्हणजे आपल्या ज्ञानानुसार साक्षात्कार होऊन मोक्ष मिळतो. ॥ १२ ॥ ४ ॥ मंत्र पांचवा (क्रमांक १३ वा). अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे अस्तु विद्यारूपं ज्ञानं भगवत्साक्षात्कारफलं तत्कदा संपाद्यमि- त्यत आह-इहेति । इह ज्ञानयोग्यब्राह्मणादिदेहेऽवेदीच्चेयजानाञ्चेत् । अथ तर्हि सत्यं पूर्वोक्तफलं सत्यममृतब्रह्मास्त्येव तत्प्राप्तौ न संदेह इति भावः। इह नावेदीञ्चत्तदा महती विनष्टिहानिर्भवति । अथ प्रतिबोधं वक्ति-धीरा ब्रह्मप्राप्तिविनष्टिविवेकिनो भूतेषु सर्वभूतेषु स्थितं ब्रह्म विचिन्त्याऽप्रयाणं स्मृत्वाऽऽस्माल्लोकात्प्रेत्यामृता भवन्तीति ॥ १३॥५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥२॥ शिष्य--ब्रह्मविद्यारूप ज्ञानाने भगवत्-साक्षात्काराचें फल मिळते हे तर ठीकच झाले, पण या ज्ञानाचे संपादन केव्हां करावयास पाहिजे ? सिद्धान्ती--या तुझ्या प्रश्नालाच श्रति उत्तर देत आहे ते ऐका-येथे म्हणजे ज्ञान करून घेण्यास योग्य असें जें ब्राह्मणादिकांचे शरीर असते, त्यांतचं म्हणजे ब्राह्मणादिजन्मामध्येच जर हे कृतार्थ करणारे ज्ञान झाले, तर पूर्वी सांगितलेले फल निश्चितपणाने मिळते. म्हणजे नित्य असणाऱ्या ब्रह्माची प्राप्ति होते क ·केनोपनिषत् मुक्ति मिळते, यांत काही संदेह नाही. पण येथे जर आपण प्रयत्न केला नाही आणि ब्रह्मज्ञान मिळविले नाही तर मोठा घात होतो, मोठी हानि होते असो; जे धीर पुरुष आहेत, ज्यांना उत्तम प्रकारचा विवेक प्राप्त झाला आहे आणि प्रत्येक भूतांमध्ये ब्रह्म अंतर्यामिरूपाने स्थित असते, असें ज्याचे अखंड चिंतन आमरण असते, ते लोक हे भुवन सोडून गेले म्हणजे मुक्त होतात. सारांश, ब्रह्मप्राप्ति व समूल नाश यांच्या मधील तारतम्य समजून जे लोक ब्रह्मज्ञ होतात, ते मुक्त होतात. ॥ १३ ॥ ५ ॥ दुसरा खंड समाप्त. तृतीयः खण्डः। अत्यद्भुतत्वात्साकल्येन न शेयमिति प्रतिपादितेऽर्थे कांच नाऽऽख्यायिका वक्तिः सिद्धान्ती--ब्रह्म वस्तु अपूर्व आणि अद्भुत आहे, म्हणून तिचे ज्ञान समग्र- 'वाने केव्हाही होणे शक्य नाही, हे तत्त्व स्पष्ट करून सांगण्यासाठी श्रुति एका आख्यायिकेचा अवतार करीत आहे ती ऐकः- मंत्र पहिला (क्रमांक १४ वा). अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे. देवानां दैत्यदानवैयुद्धे प्रस्तुते सति ब्रह्म देवानाविश्य देवेभ्यो देवानामर्थे दैत्यादीन्विजिग्ये व्यजयत् । हेति निश्चितमेतदित्यर्थः । अथ विजयानन्तरं तस्य देवेवाविष्टस्य ब्रह्मणो विजये सति देवा अमहीयन्तापूज्यन्त । महीङ्, पूजायाम् । कण्ड्वादिभ्यो यगिति यक्प्रत्ययः । गर्विणोऽभवन्निति भावः । हेत्याश्चर्ये । ब्रह्मणो विजये कुतो देवानां गर्व इत्येतदेव व्यनक्ति-त इति । देवा अस्माकमे- वायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यैक्षन्त व्यजानन् ॥ १४ ॥१॥ सि.-देव-दानवांचे युद्ध चाललें असतां देवांच्या पक्षाला साहाय्य होऊन ब्रह्माने दैत्यादिकांचा पराभव देवांकडून करविला. नारायण नेहमी असेंच करून देवकार्य करितो हे प्रसिद्ध आहे. विजय प्राप्त झाल्यानंतर प्रतिष्ठा प्राप्त झालेल्या देवांनी मोठा उत्सव केला. पण या विजयाबद्दल त्यांस फार मोठा गर्व झाला आणि अर्थातच ब्रह्माकडून साहाय्य मिळाले असताही आपल्या आश्रयदात्याचें त्यांस स्मरण झाले नाही.

·श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।
शिष्य-ब्रह्माच्या आश्रयाने जय मिळाला असून देवांस काय म्हणून
गर्व झाला?
सिद्धान्ती-
-देवांचे
शुद्ध अज्ञान होते. त्यांना वाटत होते की केवल
आपल्या स्वतःच्या सामर्थ्याने आपण हा जय मिळविला आहे. ॥ १४ ॥ १ ॥
मंत्र (क्रमाक १५ वा ).
अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे.
एषां देवानां तदासुरावेशकतेश्वराशाननिमित्तमहंकारादिक
जशौ व्यजानाब्रह्मेत्यनुषङ्गः। तेभ्यो देवेभ्योऽर्थे देवानां स्वात्म.
तत्त्वबोधाय यक्षरूपतया प्रादुर्बभूव ब्रह्मेत्यर्थः । तद्यक्षरूपं ब्रह्मेदं
किमिति न व्यजानत न व्यजानन् ॥ १५॥२॥
सि .-या देवांनां असुर लोकांस योग्य अशा अज्ञानजन्य अहंकाराचा संसर्ग
झाला आहे असे सर्वज्ञ ब्रह्माला तत्काल कळलें.
शिष्य--अज्ञान आणि तजन्य अहंकार हे दुर्गुण राक्षसांमध्येच
असतात काय?
सिद्धान्ती-तसे नाही. जेथे अहंकार, अज्ञान, इत्यादि दोष दिसतात तेथे
असुरप्रवेश झाला, असुर-संगति झाली, असे समजावे. असो, देवांचे हे अज्ञान
घालवून त्यांनां आत्म-तत्त्वाचा बोध करावा म्हणून ब्रह्माने एक अतिविलक्षण
असें यक्षाचे स्वरूप धारण केले. हे स्वरूप चमत्कारजनक आणि पूज्यभाव-प्रदी-
पक असे होते. हे काय स्वरूप आहे हे देवांसही कळले नाही. ॥ १५ ॥ २ ॥
मंत्र तिसरा (क्रमांक १६ वा).
अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे.
ते देवा अग्निमब्रुवजातवेद कामिति विजानीहीति
तथेत्युक्त्वा ॥ १६ ॥३॥
सिद्धान्ती–देवांनी अग्नीला विनंति केली की हे जातवेदा ! ( सर्वज्ञा!) ही
अति विलक्षण गोष्ट काय आहे, तिचा शोध करून ये: अनीने बरे आहे'
असें उत्तर दिले. ॥ १६ ॥ ३ ॥

·केनोपनिषत् मंत्र ४+१०( क्रमांक १७ ते २३ ). अन्वयं व अर्थ पूर्वीप्रमाणे: अग्निस्तद्यक्षमाभिमुख्येनाद्रवदगमत् । तद्यक्षमभिमुखमागतम- निं कोऽसीत्यवदत् । अग्निरहमस्मि जातवेदा अहमस्मीत्यग्निरब वीत् । वै प्रसिद्धौ । एतन्नाम ममेत्यर्थः । तस्मिस्त्वयि ताशे त्वयि किं वीर्यमिति यक्षमब्रवीत् । यदिदं पृथिव्यामस्ति सर्वम- पीदं दहेयमित्यग्निरब्रवीत् । तस्मा अग्नय एत दहेत्युक्त्वा किंचि. तृणं तत्पुरतो निधौ यक्षमित्यर्थः । तत्तणं दग्धुं सर्वजवेन सर्व. वैगणोपप्रेयाय समीपमगमत् । गत्वा तन्न शशाक दग्धं सोऽग्निः । तत एव तावन्मात्रत एव यक्षरूपमवधार्य निववृते निवृत्तवाग्नि वृत्त्य च देवानववीत् । यदेतद्यक्षमित्येतद्विज्ञातुं नाशकमिति । अथानन्तरं वायुं प्राग्वयाख्या। आददीयाऽऽदयामित्यर्थः ॥४॥ ॥१०॥१७॥ ॥२३॥ सिद्धान्ती-देवांनी सांगितल्याप्रमाणे अमि त्या यक्षाच्या जवळ लवकर गेला; यश्चासमोर गेल्यावर त्याने अमीला विचारिले की, “तूं कोण आहेस ? अनीने उत्तर दिले 'मी अभि आहे, मला जातवेद असेही म्हण- तात.' यक्षाने विचारले 'तूं जातवेद आहेस तर तुझ्यामध्ये सामर्थ्य तरी काय आहे ?' अमीने उत्तर दिले 'पृथ्वीमध्ये जे काय आहे, त्या सर्वाला मी दग्ध करून टाकीन.' नंतर यक्षाने अनीपुढे एक गवताची काडी ठेविली आणि म्हणाला,की, : या काडीला तूं जाळून भस्म करून टाक. त्या तृणाजवळ त्वरित जाऊन अमीन हैं काम करण्याकरितां आपलें होते नव्हते ते सामर्थ्य खर्च केले, पण त्याचा कांही एक उपयोग झाला नाही. म्हणजे ते गवत त्याला जाळतां आले नाही. नंतर तो अभि यक्षस्वरूप न समजण्यासारखे आहे, असे समजून देवांकडे परत गेला; आणि मला यक्षस्वरूप मुळीच समजले नाही.' असें सांगता झाला. वायूचीही हीच अवस्था झाली; म्हणजे वायूचे सामर्थ्य भन्न होऊन, त्यालाही यक्षस्वरूप काय आहे, हे कळले नाही. मंत्रांत आददीय असे पद आहे, त्याचा. अर्थ ग्रहण करणे असा आहे. ॥ १७ ॥ ते ॥ २३ ॥ . . मंत्र ११-१२ (क्रमांक २४ व २५). अन्वय व अर्थ पूर्वीप्रमाणे. तस्मात्तिरोदधे तस्मात्प्रदेशादन्तर्हितमभूदिति वा । स इन्द्रस्त- स्मिन्नेव यक्षतिरोधानाकाशप्रदेशे यक्षेणोपदेशाथै स्थापितां स्त्रिय ·१ श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यावरचितप्रकाशिकोपेता। दृष्ट्वाऽऽजगाम तत्समीपं प्राप्तवान् । सा केत्यत उक्तं बहु- शोभमानां हैमवती हिमवतः पुत्रीमेतद्यक्ष किंमिति तां स्त्रियमु. वाच पप्रच्छेत्यर्थः ॥११॥१२॥ २३ ॥२५॥ इति तृतीयः खण्डः ॥३॥ नंतर देवांनी इंद्राकडे ही कामगिरी सोपविली. तेव्हां इंद्र त्या यक्षाजवळ गेला. तेव्हां यक्ष. तेथल्या तेथेच अंतर्धान पावला. अथवा इंद्राला दिसेनासा झाला. पण त्याच जागी म्हणजे ज्या आकाशंप्रदेशांत यच अंतईित झाला होता, तेथे एक सुंदर स्त्री उभी होती, ती इंद्राने पाहिली. तिच्याजवळ ज्ञानप्राप्तीसाठी इंद्र जाता झाला. ही स्त्री यक्षानेच तेथे स्थापित केली होती. तिच्याजवळ गेल्यावर त्याला असे दिसले की, ती स्त्री हिमवताच्या कन्येसारखी (उमेसारखी) अति सुंदर आहे. असो; इंद्राने ते ' यक्ष-स्वरूप कोणाचें । असे तिला विचारले. ॥ ११॥ १२॥ २४॥२५॥ तिसरा खंड समाप्त. चतुथः खण्डः । मंत्र पहिला (क्रमांक २६ का). अन्वय पूवाप्रमाण. इन्द्रेण पृष्टा देव्येतद्यक्षं ब्रह्मेति होवाच । हेति निश्चयमाह । एतदेतस्य देवेष्वनुप्रविष्टस्य ब्रह्मणो विजये तद्विजयनिमित्तं महीयध्वं महिमवन्तो भवत न त्वात्मनो विजय-निमित्तं गविणो भवत वै निश्चितमेतदिति चोवाचेत्यन्वयः । एवमुमयोपदिष्ट इन्द्रः किं चकारेंत्यत आह-तत इति । ततो हैव देव्युपदेशादेव तद्यक्षमिन्द्रो ब्रह्मेति देवविजयोऽस्मदनुपविष्टब्रह्मकृत इति विदां- चकार ज्ञातवान् ॥१॥२६॥ सिद्धान्ती. हा इंद्राचा प्रश्न ऐकून देवी म्हणाली, की 'ते ब्रह्म आहे' हे तुला ठाऊक नाही काय ? देवहो ! तुम्हांला अंतर्बाह्य साहाय्य करून ब्रह्माने जय. प्राप्ति दिली आहे आणि म्हणून तुमचा उत्कर्ष झाला आहे. अतएव आपण हा जय मिळविला, असा जो तुम्हांस गर्व झाला आहे त्याचा त्याग करा आणि अन्वय पूर्वीप्रमाणे, पण अर्थाचे स्पष्टीकरण व्याख्यानांत उत्तम केले आहे, ·केनोपनिषत हा विजय प्राप्त करून दिल्याबद्दल ब्रह्माचे आभारी व्हा, व त्याची योग्य उपा- सना करून त्याचा महिमा विश्वांत प्रकट करा. माझें .सांगणे निःसंशय खरे आहे. शिष्य याप्रमाणे इंद्राला ब्रह्मोपदेश झाल्यावर इंद्राने काय केले ? सिद्धान्ती-हा देवीचा उपदेश ऐकून मात्र इंद्राला ज्ञान झाले की जे आपण यक्षस्वरूप पाहिले ते ब्रह्माचे होते. तसेच त्या सर्वशक्ति ब्रह्माने देव-शरीरांत प्रवेश करून देवांचे अंतर्बाध साहाय्य केल्यामुळे आम्हां देवांचा जय झाला, असे इंद्रास आतां कळले व त्याच्या गर्वाचा परिहार झाला. ॥१॥ २६ ॥ मंत्र दुसरा (क्र० २७ वा ). तस्माद्वै यस्मात्त्वं ब्रह्मणः पूर्वदृष्टत्वादेवैते देवा अन्यान्देवानतितरामिवेति । एते देवाः क इत्यतस्तानाह- यदग्निर्वायुरिन्द्र इति । यदग्निर्योऽग्निर्यो वायुर्य इन्द्र पते देवाः। कुत एतेऽधिका इत्यतस्तस्मादित्युक्तम् । हेतुं व्यनक्ति-ते होति । हि यस्मादेतचक्षरूपं ब्रह्म नेदिष्ठं समीपस्थं पस्पृशुः। स्पृश संस्पर्शने । परामर्श कृतवन्त इत्यर्थः । परामर्शात्प्राग- ग्निवाय्वोर्यक्षदर्शनमात्रमिंद्रस्य तु यक्षस्य ब्रह्मत्वज्ञानमिति । बोध्यम् । तद्यनक्ति-ते हीति। तेऽग्निवाविन्द्राः प्रथमः प्रथम विदांचकार विदांचक्रुः ॥२॥ २७ ॥ सिद्धान्ती-ज्या अर्थी या देवांना ब्रह्मस्वरूपाचे दर्शन अगोदर झाले, त्या अर्थी हे देव इतर देवांपेक्षा योग्यतेने श्रेष्ठ होते असे ठरल्यासारखे होते. शिष्य-हे देव म्हणजे कोणते ?. . सिद्धान्ती-अग्नि, वायु, आणि इंद्र असे सर्वश्रेष्ठ देव, हा 'हे देव' याचा अर्थ आहे. शिष्य-यांनाच श्रेष्ठ देव असे समजण्याचे कारण काय ? सिद्धान्ती-कारण इतकेंच की त्यांना ब्रह्मस्वरूपाच्या जवळ जाऊन त्याचे ज्ञान संपादन करण्याचा सुंदर योग स्वयोग्यतेनुसार प्राप्त झाला. त्यांतल्यात्यांतही अभिवायूंस यक्षदर्थन मात्र झाले, पण इंद्राला ' हे ब्रह्म आहे' असे जास्त ज्ञान झाले. सारांश, या,तीन देवांना प्रथमतः ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान झाले म्हणून ते श्रेष्ठ होत. येथे प्रथम है ( पहिल्यांदा) या अर्थी आहे. ॥ २ ॥ २७ ॥ . -

·श्रीमद्रामानुज रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।
ब्रह्मवेदनं चेन्द्रस्य देव्युपदेशादन्यस्य विन्द्रोपदेशादिति भा
वेलेन्द्रस्य ज्ञानोदयप्रकारमाह-
सिद्धान्ती-इंद्राला प्रत्यक्ष देवीचा उपदेश होऊन ब्रह्मज्ञान झाले आणि
इतर देवांना इंद्राकडून स्वरूपाचे ज्ञान झाले म्हणन या मंत्रांत इंद्राचा श्रेष्ठपणा
व्यक्त केला आहे. तो मंत्र असा:-
-
.
मंत्र तिसरा (क्र. २८ वा ),
तस्मादित्युक्तं हेतुं व्यनक्ति-स होनदिति । एतदेव । तद्वा-
क्यार्थमेव व्यक्तमाह-स होनत्प्रथम इति । प्रथममित्यर्थः ॥३॥२८॥
सिद्धान्ती-या मंत्रांतील 'तस्मात् ' (म्हणून ) हे पद या इंद्राचे
श्रेष्ठत्व का आहे, अभिवायूपेक्षां इंद्र श्रेष्ठ कां आहे, हे स्पष्ट करिते. आणि
हाच अर्थ पुढील वाक्यांत स्पष्ट केला आहे. वाक्यार्थ पूर्व मंत्राच्या अर्थाप्रमाणेच
आहे. असो; 'प्रथमः' हे पदही तोच अर्थ स्पष्ट करिते. या शब्दाचा अर्थ
'सर्वांच्या अगोदर ' असा आहे. सारांश, इंद्राला प्रथम ब्रह्मज्ञानोपदेश झाला
म्हणून तो अमि-वायूंहून श्रेष्ठ आणि इंद्र, वायु व अमि यांना प्रथम ब्रह्मदर्शन
झाले, म्हणून ते सर्व इतर देवांपेक्षा श्रेष्ठ होत. ३ ॥ ॥ २८ ॥.
.
मंत्र चवथा (ऋ० २९ वा).
अधिदैवतमध्यात्म चोपास्यरूपमुपदिशति-तस्यैष इत्यादिना।
तस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशः । यदेतत्कपिलाख्यं रूपम् ।
विद्युतो बहुवचनमाद्यर्थ उपलक्षणं वा विद्युदादीस्तेजोरूपानर्थाना-
समन्तायातयद्योतयदीपयदिति । आ न्यमीमिषत्सम्यङ्मी-
लयत् । आ पूर्णमित्यर्थः । यद्वा यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव
प्रादुर्भूतं ब्रह्म द्युतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेतद्ब्रह्म व्यद्युत-
द्विद्योतितवत् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः यथा घनान्धकारं विदा-
र्य विद्युत्सर्वतः प्रकाशत एवं तद्ब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशव-
व्यक्तीभूतमतो विद्युतामेवेत्युपास्यम् । यथा संकद्विद्युतम् [२।३।६]
इति बृहदारण्यके । यस्माञ्चेन्द्रोपसर्पणकाले न्यमीमिषत् । यथा
कश्चिञ्चक्षुर्निमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनर्थको निपातौ ।
निमिषितवादिव तिरोभूतमित्येवमधिदैवतं देवताया अधि यहर्श-
नमधिदैवतं तत् ॥ ४॥ २९ ॥

·१६४
केनोपनिषत्
सिद्धान्ती-आतां या व पुढील पांचव्या मंत्रांत. अधिदैवत आणि अध्यात्म
दृष्टीने ब्रह्माच्या उपास्यस्वरूपाचा उपदेश आहे, त्या ब्रह्मस्वरूपाचा, उपमारूपाने
उपदेश आहे. म्हणजे त्याचे स्वरूप पुढे सांगितल्याप्रमाणे कपिल वर्णाचे आहे.
शिष्य-भगवन् ! मंत्रामध्ये विद्युत् ' हा शब्द अनेकवचनी का आहे ?
सिद्धान्ती-आद्यर्थी किंवा आदरार्थी हा शब्द आहे, किंवा विद्युत्-प्रमुख
सर्व तेजांचे प्रकाशन करणारा हा शब्द आहे. किंवा या तेजाने सर्व त्रैलोक्या-
तील तेजस्वी पदार्थही प्रकाशित झाले होते, असे जाणावें. सारांश, विद्युदादि
तेजस्वी पदार्थाचा बोध हा शब्द करितो व सर्व तेजस्वी पदार्थ ही या ब्रह्मतेजाने
उद्दीपित झाले, असे हा शब्द सुचवितो.
शिष्य-'आ' पदाचे रहस्य काय ?
सिद्धान्ती-त्याचे रहस्य असे आहे की, या शब्दाने पूर्णत्वाचा उल्लेख
व्हावा, म्हणजे ब्रह्माने में निमीलन केलें (ब्रह्म अंतर्धान पावलें ) ते पूर्णत्वाने
होते. किंवा या मंत्राचा दुसवाही त-हेनें अर्थ करावा. कसा म्हणून विचार-
शील तर सांगतो ऐक:-
ज्या अर्थी हे ब्रह्म स्वतेजाने विजेप्रमाणे देवांपुढे एकदम प्रकट होऊन
प्रकाशित झाले, त्या अर्थी विजेच्या आकस्मिक लकाकण्याप्रमाणे हे ब्रह्म प्रका-
-
शमान झालें,
शिष्य-म्हणजे येथे 'आ' या पदाचा अर्थ उपमादृष्टीने 'तसा' या
अर्थी झाला. तात्पर्य, निबिड अंधकाराला फोडून काढून ज्याप्रमाणे वीज एकदम
सर्व वस्तु क्षणमात्रामध्ये प्रकाशित करिते, त्याप्रमाणे ते ब्रह्म देवांच्यापुढे सर्व
बाजूंनी एकदम प्रकाशित झाले अथवा प्रकाशरूपाने प्रकट झाले, असे होईल.
सिद्धान्ती-आणि म्हणूनच विद्युत्तेज लक्षात घेऊन त्या ब्रह्माची उपासना
केली पाहिजे असें ठरते. "ज्याप्रमाणे विजेचा प्रकाश एकदम सर्वत्र पडतो'
(बृ. २।३।६) अशी श्रतिही याला प्रमाण आहे. तसेच ज्या वेळी इंद्र जवळ
गेला, त्या वेळी एखादा पुरुष आपले डोळे एकदम झांकतो, त्याप्रमाणे हे ब्रह्म
एकदम अंतर्धान पावले. ह्या अर्थी ही ब्रह्माची विद्युद्' रूपाने उपासना करावी.
मंत्रांत ' इति । इत्.' अशी जी दोन अव्यये आहेत, ती अर्थशून्य आहेत.
'निमिषत ? म्हणजे अंतर्धान पावणे होय, सारांश, ते क्षणांत नाहीसे झाल्या-
सारखे झाले. असो, देवतांच्या संबंधाने हे दर्शन आहे म्हणून याला अधिदैवत
असे म्हटले ॥ ४ ॥ २९ ॥

·*
श्रीमद्रामानुज० रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।
मंत्र पांचवा (क्रमांक ३० वा).
अथेत्यर्थान्तरे । अध्यात्म देहे तस्योपदेश उच्यत इत्यर्थः ।
यदेतन्मनोऽनेनैव प्रेरितं सद्गच्छतीव च सम्यन गच्छतीयत्तया
वस्तु न विषयीकरोति । अनेनैव ब्रह्मणाऽनिरुद्धाख्येन
हरिणाऽनुगृहीतस्तद्विषयजातमुपस्मरति । कीदृशं मन इत्यत
उक्तमभीक्ष्णं संकल्प इति । भृशमनेकार्थान्संकल्पयतीति ।
संकल्पमित्यर्थः । लिंगव्यत्ययश्छान्दसः। शब्दस्वभावाद्वा ।
अक्षिणं नित्यं भृशं संकल्पश्च भवति । तस्य ब्रह्मणोऽनिरुद्धा-
ख्यस्य हरेरेष उपदेश इत्यर्थः ॥५॥३०॥
सिद्धान्ती-आतां यानंतर देहदृष्टि ध्यानात घेऊन, ब्रह्मस्वरूपाचे निरूपण
करितात. मनाला प्रेरणा होते ती ब्रह्माकडून होते, हे आपण मागेंच ठरविले आहे.
"शिष्य-येथे 'इव' या शब्दाचा अर्थ कसा करावयाचा?
सिद्धान्ती-मन गेल्याप्रमाणे दिसते; पण स्वतंत्रतेने ते जात नाही. सारांश,
मनाला ब्रह्मवस्तु ही ज्ञानविषय केव्हाही करितां येत नाही व ब्रह्मवस्तु 'अमुक
प्रकारची' आहे असे सांगता येत नाही. हे असे समजावयाचे आहे. शिष्या !
ध्यानात ठेव की ह्या अनिरुद्ध नांवाच्या हरीने (ब्रह्माने) अनुग्रह केल्याशिवाय
मनाला कोणत्याही विषयाचे स्मरणच करितां येत नाही. ब्रह्माने अनुग्रह केला
तर मात्र विषय-जाताचे स्मरण करितां येते, ज्याचा कोठेही निरोध होत नाही,
तो अनिरुद्ध हरि आमच्या मनालाही अनुग्रहपूर्वक खस्वरूप दाखवितो.
शिष्य-मंत्रांतील ' अभीक्ष्ण ' शब्दाचा अर्थ अनेकदा असाच आहे ना ?
सिद्धान्ती-होय. वारंवार अनेक विषयांचे चिंतन करणे, त्यासंबंधाने अनेक
संकल्प करणे हे मनाचे स्वरूप आहे. जे मन संकल्प करिते, त्यालाच येथे
संकल्प ' या नावाने श्रुति संबोधित आहे.
शिष्य-संकल्प ' हे पद पुलिंगी आहे. मग मनाला हा प्रतिशब्द कसा
होणार व त्याच्याशीं अन्वय तरी कसा होणार?
सिद्धान्ती-अरे! हा आर्ष प्रयोग आहे. शिवाय 'संकल्प' हा शब्दही
मूळचा पुलिंगीच आहे. नित्य व पुष्कळ संकल्प करणे हे मनाचे स्वरूप आहे.
तथापि हैं मन ब्रह्मप्रेरणेने स्वव्यापार करीत असते. असो; या मनाच्या उदाह-
रणाने या अनिरुद्धाख्य ब्रह्माचा, म्हणजे हरीचा हा उपदेश आहे. तात्पर्य,
हरिपोरत मनाची मनोरूपाने उपासना करण्यासाठी या मंत्राची योजना आहे.
मनोरूपाने ही उपासना सांगितली म्हणून तिला 'अध्यात्म उपासना' असें
नांव दिले आहे. ॥ ५॥ ३० ॥

·२ केनोपनिषत् तस्योपास्यमन्वथै नामाऽऽह- सिद्धान्ती-या ब्रह्माचे उपास्यत्व अन्वर्थच आहे. हैं. कसे ते सांगतात:- मंत्र सहावा (क्रमांक ३१ वा). तद्वनं ('तत् सर्वव्यापी आणि 'वन 'वंदनीय, असें जें स्वरूप ते तदने' होय.) तद्धति । तद्ब्रह्म तद्वनं नाम ततत्वावधाप्तत्वाइननीयत्वाद्भज- नीयत्वात् । तद्वनमिति कल्याणनिमित्तकनामवत् । तनोते- स्त्यजियजितनिभ्य इत्यप्रत्ययः । वनतेरकारः । तच्च तद्वनं चेति तद्वनमिति । हेति प्रसिद्धम् । तद्वनमित्युपासकस्य फलमाह-स य इति । स प्रसिद्धो योऽधिकार्येतब्रह्मैवं तदनं नामेत्येवं रूपेण वैदैनं तद्वनत्वज्ञानिनं सर्वाणि भूतान्यभिसंवा. ज्छन्ति । सर्वापेक्षितो भवतीत्यर्थः ॥६॥ ३१ ॥ सिद्धान्ती--या ब्रह्माचें 'तद्वन' हे एक सुप्रसिद्ध नांव आहे. शिष्य--म्हणजे काय? सिद्धान्ती-सर्वत्र पसरलेले म्हणून 'तत् । आणि सर्वांनी उपासना कर. ण्यास योग्य म्हणून 'वन ' हा असा 'तद्वन' शब्द आहे. तात्पर्य, हे ब्रह्म सर्व- व्यापी आणि सर्वोपास्य आहे, आणि सर्वांचे कल्याण होण्याचे निमित्तकारण आहे, म्हणून हे नाव हरीच्या इतर अनंत नांवांसारखें मंगलदायक आहे. हा शब्द व हा समास हे उभयतांहि व्याकरणशुद्ध आहेत, हा व्याकरणाचा भाग तुला नीटसा समजणार नाही म्हणून मी तुला सांगत नाही. असो; मंत्रांतील ह। हे पद प्रसिद्धिदर्शक आहे, या नांवाने ब्रह्माची नित्य उपासना करावी. शिष्य--या उपासनेने फलप्ताप्ति काय होणार ? सिद्धान्ती-जो कोणी अधिकारी पुरुष, शुद्ध आणि सात्विक पुरुष, ब्रह्माचे सर्वव्यापित्व आणि सर्वोपास्यत्व जाणतो, व ब्रह्माचे 'तद्वन' हे नाव सार्थ जाणून त्याची उपासना करितो, त्याला सर्वभूते ( यच्च यावत् स्थावर जंगम पदार्थ, वश होतात. सर्व त्याच्या समागमाची इच्छा करितात, हेही प्रसिद्ध आहे. सर्वोसच तो परमारमा हवासा वाटतो. ॥ ६॥ ३१ ॥ .

·.
श्रीमद्रामानुज रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।
मंत्र सातबा (क्रमांक ३२ वा).
अन्वयः-यथापूर्व आहे. अर्थ निराळा आहे, तो पुढील व्याख्या-
नांत स्पष्ट होणार आहे.
एवं श्रुत्वा पुनराचार्य पृच्छति शिष्य उपनिषदं भो बहीति ।
भो आचार्योपनिषदं सप्रतिष्ठां सायतनां बृहीत्यपृच्छदिति शेषः ।
किमुपनिषत्प्रतिपाद्यं पृच्छस्युतोपनिषदुत्पन्न विद्याया अवस्थान.
कारणं किंवा विद्यायाः कारणमिति हृदि विकल्प्य क्रमेणो-
त्तरमाह-उक्ता त इति । ते तुभ्यं ब्राह्मी ब्रह्मविषया वावेत्य
संशयं त उपनिषत्स्वरूपमङ्मावोचामेति । ब्रह्मेति होवाचेत्या-
दिना ब्रह्मस्वरूपोक्तेस्तत्र वक्तव्यं किमपि नेत्यर्थः ॥ ७॥ ३२॥
सिद्धान्ती -ह फल श्रवण केल्यावर तो मुमुक्षु साधक आचार्यास विनंति
करिता झाला, की मला उपनिषदाचे व्याख्यान सांगा.
शिष्य-भगवन् , आतापर्यंत उपनिषदाचेंच व्याख्यान झाले ना ?
सिद्धान्ती-होय.. पण शिष्याचा हेतु असा आहे की, आपल्याला उपनिष-
दाची प्रतिष्ठा व त्याचे आयतन यांचेही ज्ञान होऊन उपनिषद्याख्यान ऐकावयास
सांपडावे. हे मनांत आणून आचार्य साधकाला मनांतच प्रतिप्रश्न करितात की
याला उपनिषद्-प्रतिपाद्य (उपनिषदें ज्याचे संकीर्तन करितात )जें ब्रह्म तें सम-
जून घेण्याची इच्छा आहे किंवा उपनिषदाने में शान उत्पन्न होते त्याचे अधि-
ष्ठानकारण कोणते ते
समजून
घ्यावयाचे आहे ? किंवा विद्येचे कारण याला समजून
घ्यावयाचे आहे ? असे विकल्प मनांत उत्पन्न करून साधकाला उत्तर आचार्य क्र-
माने देतात की, तुला आम्ही ब्राही उपनिषदाचे (ब्रह्म आहे विषय ज्याचा त्या उप-
निषदाचेंच) स्वरूप सांगितले आहे. चौथ्या खंडांत ब्रह्मस्वरूपाचे यथास्थित वर्णन
आम्ही केलेच आहे. आता त्यासंबंधाने सांगावयाचे काही एक राहिले नाही.
शिष्य-म्हणजे ब्राही ( ब्रह्मविषयक) उपनिषदाचे व्याख्यान हा वेळपर्यंत
झाले, असेंचना भगवन् १.
सिद्धान्ती होय. आतां.अधिष्ठान व कारण या विकल्पाच्या संबंधाने उत्तरे
देतात ते ऐक. ॥ ७ ॥ ३२ ॥

·केनोपनिषत् मंत्र आठवा. (क्रमांक ३३ वा ). (शंकराचार्यांनी वेदवेदांगांचा अंतर्भाव प्रतिष्ठेमध्ये केला आहे व श्रीरंगाचा- योनी वेदवेदांगांस 'आयतन 'उत्पत्तिस्थान' यांत जागा दिली आहे. हा भेद ध्यानात ठेवावा.) तस्यै तस्या विद्यायास्तपो दमः कर्म च प्रतिष्ठा । तपः कृच्छ- चान्द्रायणादि शास्त्रपर्यालोचनं वा । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्म तु वर्णाश्रमोचितक्रियानुष्ठानम् । प्रतिष्ठा प्रतिष्ठाहेतुः । तपादि- मत्सु विद्या प्रतितिष्ठतीत्यर्थः । वेदा ऋगादयस्तदनुकूलमन्थाश्च । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुतं छन्दों ज्योतिषमिति षडङ्गरूप- सर्वाङ्गानि (णि) सत्यं यथाभूतमपीडाकरं वचनमायतनमुत्पत्ति स्थानं ब्रह्ममीमांसा तस्या इत्यनुषङ्गः । विद्याया इत्यर्थः ॥८॥३३॥ सिद्धान्ती-ह्या विद्येची प्रतिष्ठा तप, दम, आणि कर्म यांच्या साहाय्याने होते. शिष्य-तप म्हणजे कृच्छ्र चांद्रायणादि प्रायश्चित्तें करावयाची हेंच ना ? सिद्धान्ती होय. याचप्रमाणे तपामध्ये शास्त्राचे साम आणि सार्थ अव- लोकन याचा ही अंतर्भाव होतो. दम म्हणजे इंद्रियांचा निग्रह होय. वर्णाश्र- माला उचित अशा क्रियांचे अनुष्ठान ठेवणे हे कर्म होय. सारांश, इंद्रियनिग्रह, वर्णाश्रमांस योग्य असणारे विहितकर्म आणि शास्त्रांचे अवलोकन ही सर्व विद्येची स्थापना ठीक व नीट करितात. ही असली म्हणजे, विद्येला स्थैर्य येते. विद्येची हीच प्रतिष्ठा ( अधिष्ठान ) आहे. 'शिष्य-आवां आयतन म्हणजे काय ते सांगावें. सिद्धान्ती-ऋग्वेदादि चारी वेद आणि त्यांस अनुकूल असणारे ग्रंथ, याचप्रमाणे शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद, आणि ज्योतिष ही वेदाची सहा अंगे आहेत; वेद आणि वेदांगें मिळून विद्येचें उत्पत्तिस्थान होते. ब्रह्मविद्या उत्पन्न होते, ती वेदवेदांगांच्या हृढ आणि एकनिष्ठ अभ्यासाने होते. मात्र या अभ्यासाला सत्याचे साहाय्य हवें. शिष्य-सत्य म्हणजे काय ? सिद्धान्ती-जसे असेल तसे बोलणे व ते कोणासही पीड़ा देणार नाही. या रीतीने बोलणे याचें नांव 'खरे बोलणे, आहे. सत्य वचन आणि वेदवेदांगाचा दृढ अभ्यास ही सिद्ध झाली, म्हणजे ब्रह्मविद्येची व ब्रह्ममीमां- मांसेची उत्पत्ति होते. येणें प्रमाणे विद्येची प्रतिष्ठा म्हणजे अधिष्ठान व विद्येचे उत्पत्तिस्थान (कारण) ही आचार्यानी साधकास सांगितली. एवंच ब्रह्मविद्या, तिचे अधिष्ठान व तिचे उत्पत्तिस्थान ह्यांचे विवरण पूर्ण झाले. ॥ ८॥ ३३ ॥ सारांश,

·१
श्रीमद्रामानुज०
रंगाचार्यविरचितप्रकाशिकोपेता।
मंत्र नववा (क्रमांक ३४ वा).
एतदुपनिषज्ज्ञानिनः फलमाह-
सिद्धान्ती-या उपनिषदाचे ज्ञान ज्याला होते, त्याला फलप्राप्ति काय होते,
ते सांगतात:-
य इति । योऽधिकार्यतामुपनिषदं वेद स पाप्मानमपहत्या-
नन्ते त्रिविधपरिच्छेदरहिते स्वर्गे सुखरूपे लोके प्रकाशरूपे
ज्येये श्रेष्ठे ब्रह्मणीति योज्यम् । प्रतितिष्ठतीति द्विरुतिरुक्तसर्वाव-
धारणार्थी ॥९॥३४॥
इति चतुर्थः खण्डः ॥४॥
इति रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकासमेता तलवकारोपनिषत् ।
सिद्धान्ती-ज्या अधिकारी पुरुषाला ह्या उपनिषदाचे ज्ञान होते तो सर्व
पापांचा विध्वंस करितो आणि तिन्ही प्रकारच्या उपाधींनी परिछिन्न न झालेल्या
सुखरूप आणि तेजोरूप स्वर्गामध्ये म्हणजे अतिश्रेष्ठ ब्रह्मामध्ये जाऊन स्थिर राहतो.
शिष्य-तीन प्रकारच्या उपाधी कोणत्या?
सिद्धान्ती-देश, काल, आणि वर्तमान ह्या तीन उपाधि होत. स्थलाच्या
कालाच्या, आणि परिस्थितीच्या अस्तित्वामुळे दृश्य विषयांना मर्यादित्व किंवा
परिछिन्नत्व प्राप्त होते. तसेंच आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक, अशाही
तीन उपाधींचा ( सारांश सर्व उपाधींचा) हा ज्ञानी पुरुष विध्वंस करितो आणि
या उपाधींच्या पलीकडे जो ब्रह्मलोक आहे, जेथे सुख, ज्ञान आणि प्रकाश ही
मात्र वास्तव्य करितात, त्या मध्ये जाऊन ज्ञानी जीव स्थिर राहतो.
'प्रतितिष्ठति । या पदाची द्विरुक्ति झाली आहे तिचा हेतु मागील सर्व व्याख्या-
नाचे तात्पर्य, नीट लक्षात ठेवावे हे आहे. ब्रह्मस्वरूप त्याची प्रतिष्ठा आणि
त्याचे आयतन व ब्रह्मविद्येचे फल यांचा सर्व जीवांनी यथार्थ विचार करावा
आणि त्याप्रमाणे वागावें, एतदर्थ ह्या पदाची द्विरुक्ति केली आहे. ॥ ९ ॥ ३४ ॥

·क ठकोपनिषत् (वैताद्वैतभाष्यभाषांतरांसह.) संपादक, चिंतामण गंगाधर भानु, बी. ए. प्रकाशक, दामोदर सांवळा ।म आणि मंडळी प्रिंटर्स, पब्लिशर्स, एजंट्स् इत्यादि, ठाकुरद्वार-मुंबई. सन १९१२ इ. ह्या पुस्तकासंबंधाने सर्व हक प्रकाशकांनी आपणाकडे राखून ठेविले आहेत. been- किंमत ४ रुपये, ·हे पुस्तक घर नं. ४३४, ठाकुरद्वार रोड-मुंबई येथे 'इंदुप्रकाश' छापखान्यांत रा. रा. दामोदर सांवळाराम यंदे यांनी छापून प्रसिद्ध केलें.

·-
ॐ
प्रश्नोपनिषत्
(श्रीशाङ्करभाष्यसमेता.)
4.
संपादक
चिंतामण गंगाधर भानु, बी. ए.
प्रकाशक,
दामोदर सांवळाराम आणि मंडळी,
प्रिंटर्स, पब्लिशर्स, एजंट्स् इत्यादि, ठाकुरद्वार-मुंबई.
सन १९१२ इ.
ह्या पुस्तकासंबंधान सर्व हक्क प्रकाशकांनी आपणाकडे राखून ठेविले आहेत,
किंमत ॥ रुपया.

·.
हे पुस्तक घर नं. ४३४, ठाकुरद्वार रोड-मुंबई येथे इंदुविजय कंपनीच्या
'इंदुप्रकाश' छापखान्यांत रा. रा. दामोदर सांवळाराम यंदे यांनी
छापून प्रसिद्ध केलें.

·. प्रश्नोपनिषत् इतर आचार्यांच्या सिद्धान्तांचा उल्लेख. येथे श्रीमद्रामानुजाचार्यादि भाष्यकारांनी शंकराचार्याच्या भाष्याहून को विभिन्नता प्रकट केली आहे, तिचे स्वरूप सांगून एकंदर त्यांचा अभिप्राय काय आहे हे कळविण्याचे योजिले आहे. औरंगरामानुजाचार्य प्रश्न पहिला. चौथ्या मंत्रांत प्रजापतीचा अर्थ परमात्मा अथवा ब्रह्म असा केला आहे. सहाव्या मंत्रांत आदित्याचा अर्थ जीव असा करून, प्राच्यान् प्राणान् म्हणजे चक्षुआदिकरून इंद्रिये असा गोड अर्थ केला आहे. रस्मीचा अर्थ धर्मसंबंधी ज्ञान असा केला आहे. दहाव्या मंत्रांत सांगितलेले अमृत आणि अभयस्थान परब्रह्माचे आहे, केवल सूर्याचंच आहे असे नव्हे, असे स्पष्ट सांगितले आहे; कारण ज्ञानकर्मसमुच्चयाने अमृत मिळते असा यांचा सिद्धांत आहे. अकराव्या मंत्रांतील पंचपाद' याचा वत्सर, संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर, असा ठीक अर्थ केला आहे. सप्तचक्राचा 'ग्रहसप्तक' अर्थ चिंतनीय होय, पंधराव्या मंत्रांतील 'प्रजापति-व्रत म्हणजे व्रतपूर्वक अन्नभक्षण करणे होय. अन्न मात्र भक्षण करणारे ब्रह्मचर्यशून्य लोक प्रजा उत्पन्न करितात व त्यांस पुत्र, पर, अन्न-आदि संसारलोक प्राप्त होतो' असे या आचार्याचे म्हणणे आहे. पहिल्या प्रश्नातील भावार्थासंबंधाने केवलाद्वैत आणि विशिष्टाद्वैत यांच्या. मध्ये फारसा भेद उत्पन्न होणे शक्य नाही. शंकराचार्य प्रजापति शब्दाने हिरण्यगर्भाचा अवतार करितात, तर श्रीमद्रामानुज वरील शब्दाने सर्व नियामक व सर्वव्यापी परब्रह्माचा अवतार कारतात. उभयंतांनी आपआपल्या तत्त्वज्ञानविषयक समजुतींस वश होऊन प्रत्येक मंत्र आपल्या पूर्वग्रहास अनु. कूल आहे, असे ठरविण्याचा प्रयत्न केला आहे दुसन्या किरकोळ भेदांपैकी कांहींचा निर्देश वर केला आहे; त्यांवरून मुख्य तात्पर्यामधे विशेष विरोध दिसत नाही, असे वाचकांच्या प्रत्ययास येईल, प्रश्न दुसरा दिसच्या मंत्रांत .. मुख्य प्राणाचे म्हणण अमें वर्णिले आहे की, आका- शादि पंचमहाभूते आपापली स्वकार्ये मात्र करण्यास समर्थ असतात. देहाची सर्व कार्य करण्याचे सामर्थ्य त्यांपैकी कोणाही एकास नसते; पण ·प्रश्नोपनिषद प्राण हा सर्व भतांच्या स्वस्खकार्याचे निमित्तकारण असल्यामुळे प्रत्येक महा- भूताचे कार्य त्यास करितां येते; पण पंचमहाभूतांपैकी कोणत्याही भूताला प्राणाची जीवघातृत्व व जीवदातृत्व इत्यादि कामे करितां येत नाहीत. हा कायतो विशेष स्मरणीय अर्थविशेष मला दिसत आहे. सहाव्या मंत्रांतील क्षत्र आणि ब्रह्म या शब्दांचे स्थावर आणि जंगम प्राणी असा उपलक्षणाने अर्थ करून मंत्राचे विवरण केले आहे. प्रश्न तिसरा. दुसन्या मंत्रांत ब्रमिष्ट या पदाचा अर्थ ब्रह्मवेत्ता असा केला आहे. तिसऱ्या मंत्रांत अकृतेन' याचा प्रयत्नाशिवाय असा अर्थ करून आतत म्हणजे अवि- नाभाव (नित्य साहचर्य) असा अर्थ केला आहे; आणि तात्पर्यार्थ असा काढला आहे की, मन आणि प्राण हे पुरुषाशी नित्य साहचर्याने असतात. म्हणजे परब्रह्म हे नित्य मन आणि प्राण या विशेषांनी युक्त असते. हा अर्थ विशिष्टाद्वैताच्या सरणीस योग्यच होय. आठव्या मंत्रांत आदित्याला बाह्य प्राण असे म्हटले आहे. हा केवल उपचार आहे आणि उपासनेचा अर्थ सिद्ध व्हावा, यासाठी आदित्यादिकांस प्राणात्मकत्व आहे. दहाव्या मंत्रांत मुख्य प्राण आणि उपप्राण हे सर्व जीवामध्ये लीन होतात, जीव प्राणामध्ये लीन होत नाही, असा अर्थ केला आहे. शंकरा- चार्य म्हणतात की, लिंगदेह मुख्य प्राणामध्ये (हिरण्यगर्भामध्ये ) लीन होतो. पण श्रीरंगरामानुज म्हणतात की, जीव उत्क्रांत होतो किंवा प्रतिष्ठित होतो, तो प्राणासह होतो. असो. प्रश्न चौथा. पांचव्या मंत्रांत 'देव' शब्द जीवाचा बोध करितो, असे म्हटले आणि सहाव्या मंत्रांत 'सुख होते' असे जे म्हटले आहे, ते भौतिक शरीरांत जीव असेल तर होते; नाही तर नाही, असे मंत्राचे तात्पर्य काढिले आहे. आठव्या आणि नवव्या मंत्राचे तात्पर्य असें ठरविले की, आत्मा हा ज्ञानरूप नसून तो शानी आहे. आणि त्याच्या आश्रयाने सर्व चेतनाचेतनरूप प्रपंच राहतो. या म्हणण्याने माया. वादाचा निरास होतो असें रंगरामानुजाचार्याचे मत आहे. दहाव्या मंत्रांत छाया शब्दाचा अर्थ ज्ञानाचा संकोच करणारे कर्म अर्थ करून, . अच्छाय म्हणजे निष्पाप असे ठरविलें ! येथे परब्रह्म म्हणजे वासुदेव होय. प्रश्न पांचवा. तिसऱ्या मंत्रांतील ' एकमात्र या पदाने अपरब्रह्माचा वाचक 'हस्व प्रणव' असा अर्थबोध केला आहे आणि चौथ्या मंत्रांतील द्विमात्रप्रणव हाही अपर• अक्षाचा मात्र वाचक आहे, असे सांगितलें आहे. पांचव्या मंत्रांतील जीवधन याचा अर्थ आजमस्तबपर्यंत असणारे संसारमंडल आणि पुरुष म्हणजे वासुदेवं असे - असा ·इतर आचार्याच्या सिद्धान्तांचा उल्लेख. अर्य केले. वासुदेवाचे ध्यान करणारे लोक ब्रह्मलोकाला म्हणजे वासुदेवोकाला जातात असे या मंत्रांत सांगितले. सहाव्या मंत्रांत विप्रयुक्त म्हणजे अत्यंत लवकर ज्यांचा उच्चार केला आहे अशा मात्रा होत. अर्थातच त्यांचा एकमेकांशी दृढ संयोग होणे म्हणजे अन्योन्यसक्तता होय. तात्पर्य, अत्यंत सावकाथ रीतीनें मात्रांचा उच्चार केला असता, त्या मात्रांचा तो उच्चार अनर्थावह होतो, असे स्पष्ट सांगावयाचे आहे. यज्ञादिक बाह्य क्रिया, मानमक्रिया आणि मध्यमा म्हणजे जपरूप वाचिक क्रिया ह्या तीन क्रियांमध्ये तिन्ही मात्रांचा यथार्थ उपयोग केला असतां जीव निर्भय होतो असे ठरते. या प्रश्नाचे तात्पर्य असे काढिले आहे की, पाहण्याचे अथवा विचार करण्याचे कर्म करणाऱ्या परमात्म्याकडे जीवाला ॐकाराच्या आश्रयाने जाता येते. प्रश्नांत उल्लेखिलेले शांत, अजर, अभय आणि अमृतदायो स्थान हे परमात्म्याचे वास्तव्य स्थान आहे. म्हणून ॐकाराचे यथाशास्त्र ध्यान करणारा जीव. हिरण्यगर्भापर्यंतच न जातां परमात्मस्वरूपापर्यंत जातो. जीवधन शब्दाने हिरण्यगर्भाचाही उल्लेख होतो. त्या जीवधनाच्या पलीकडे ॐकाराच्या मात्र साहाय्याने जीवास जाता येते. म्हणून जीवधनांत अंतर्भूत होणारा जो हिरण्यगर्भ, त्याच्या पलीकडे असणा-या परब्रह्मस्थानाप्रत ॐकाराचा आश्रय करणारा एकनिष्ठ उपासक जातो असें तात्पर्य आहे. एकमात्रक प्रणवाची (हस्वोच्चरित प्रणवाची) उपासना करणान्या जीवाला मनुष्यलोकाची प्राप्ति होते. एकनिष्ठ द्विमात्रक ॐकाराची, मध्यमो- चरित प्रणवाची, उपासना करणारास स्वर्गलोक प्राप्त होतो; आणि त्रिमात्रक प्रणवाची, दीयोंचरित प्रणवाची, उपासना करणारा जीव परब्रह्माची प्राप्ति करून घेतो. असें पांचव्या प्रश्नाचे तात्पर्य यांनी काढिले आहे. प्रश्न सहावा. या प्रश्नाच्या दुसऱ्या मंत्रांत प्रभवन्ति (समर्थ होतात.) या पदावर विशेष कटाक्ष घरून त्याच्या बलाने या मंत्रांतील पुरुष शब्दाचा अर्थ जीव असा केला आहे आणि त्याचे समर्थन जीव जेथे राहतो, त्या शरीराच्या अंतर्भागाने केले आहे. या अर्थाचे समर्थन-इह एव अंतःशरीरे (येथेच अंतःशरीरांत म्हणजे शरीराने मर्यादित केलेल्या प्रदेशाचा ज्यास आधार आहे, त्या जीवाधिष्ठानामध्ये ) असा या पदांचा अर्थ करून केले आहे. पुढे चौथ्या मंत्रांत प्राणाला आरंभ करून,-नामापर्यंतच्या सर्व सोळा कला जीवांस होणा-या सुख-दुःखादि भोगरूप उपकार करण्यास समर्थ होतात असे म्हटले आहे. सारांश, षोडशकलत्व जीवाचे मात्र आहे, असे ठरविले आहे आणि याला नियामक पुढील मंत्र घेतला आहे. सोळा कलांचा आविर्भाव व तिरोभाव यांनी जीवाचा आवि. र्भाव (प्रकट होणे) व तिरोभाव (अस्त पावणे) होतात; म्हणून जीवाला' प्राणादि षोडशकलांचे जननसामर्थ्य येऊन तद्भोक्तृत्व संभवनीय होते..

·२१२ प्रश्नोपनिषत् ५ चौथ्या मंत्रांत तर रंगरामानुजाचार्यांनी सर्व कलांचे उत्पादकत्व जीवाच्या मार्थी मारले आहे आणि त्याचे समर्थन असें केलें आहे की, परमेश्वराच्या संकल्पानु- सार वागणान्या अदृष्टोत्पादी (पाप-पुण्यादि धर्मात्मक) कर्माचे कर्तृत्व जीवाकडे आहे. सारांश, तो प्राणादिकांचा कर्ता आहे. नंतर या- पुढील मंत्रांत विशिष्टाद्वैतात्मक विशेष मला दिसला नाही. पाठीमागील मंत्रा- नुसार पुढील मंत्राचा अर्थ केला आहे आणि परमेश्वर कलाजन्य भोक्तृत्वाचा लेप स्वीकारीत नाही, म्हणन त्याला निष्कल असे म्हटले आहे. पुढें सारांश सांगतांना अथी एक शंका उत्पन्न केली आहे की, "ज्याअर्थी पिप्पलादाचार्य 'यापलीकडे परब्रह्म नाही, मी सांगितले इतकेंच परब्रह्म मला ठाऊक आहे,' असे म्हणतात; त्याअर्थी जीवापलीकडे ब्रह्म नाही, असा स्यांचा अभिप्राय दिसतो." या शंकेचे समाधान " जीवब्रह्मामध्ये भेद सांगि- तला आहे म्हणून ते जीवाहून अधिक आहे. " या ब्रह्मसूत्रावर ( २।१।२२) भिस्त ठेवून केले आहे व असे मानले नाही तर सूत्राशी विरोध येईल असे म्हटले आहे. ईश्वराने जगत् उत्पन्न केले आहे, असे जीव आणि ब्रह्म यांचा अभेद मानून मानिले तर आपलेंच अहित कोणी करणार नाही. ब्रह्माशी अभिन्न असणाऱ्या जीवाने जगत् उत्पन्न केले असते, तर जीवाला दुःख देणारे प्रसंग जगांत आढळतात; तसे आढळले नसते. कारण, ब्रह्म हे सर्वश, सत्य- संकल्पी इत्यादि मंगलगुणांनी युक्त आहे. तसाच जीवही असणार; म्हणून जगांत दुःख दिसले नसते; पण जगांत दुःख दिसते. म्हणन जीव आणि ब्रह्म एक आहेत असे मानता येत नाही; असा सिद्धांत केला आहे. तसेच आपल्या म्हणण्याच्या समर्थनार्थ अनेक द्वैतमूलक श्रुतींचा अवतार केला आहे. असो, हा वाद फार मोठा आहे. आणि या उत्पन्न केलेल्या शंकेचे समाधान विशिष्टाद्वैती श्रीमद्रामानुजाचार्याचे सूत्रभाष्य वाचलें असतां सहज करून घेतां येईल. आपल्यापरीने का होईना; पण विशिष्टाद्वैताचार्यांनी अनेक श्रति एकत्र आणून त्या सर्वांचा अभिप्राय जीव आणि ब्रह्म यांच्यामध्ये परस्पर भेद आहे, असा उद्भूत केला आहे. तात्पर्य, विशिष्टाद्वैताचे जें मुख्य रहस्य ते या प्रश्नोपनिषदांत श्रीरंगरामा- नुजांनी संग्रहित केले आहे. ब्रह्म सगुण आहे; सर्व-नियासक आहे; सर्वकर्तृ आहे; जीवाचे नियामक तेंच परब्रह्म आहे; जीव परब्रह्माहून निराळा आहे; तो अल्पज्ञ आहे; ब्रह्म सर्वज्ञ आहे; जीव अमर आहे; तथापि त्याच्या ज्ञान- संकाचविकासाने रूपांतर पावणारा आहे; मुक्ति मिळविण्यासाठी त्याने ज्ञान- निष्ठा व कर्मनिष्ठा यांचा आश्रय केलाच पाहिजे, एक परब्रह्ममात्र भयशून्य आणि मरणशून्य आहे; सर्वनियामक परब्रह्माच्या संकल्पानुसार अदृष्टाने प्रेरित झालेला जीव प्राणादि षोडश कला उत्पन्न करितो; माया नाही; आपल्यास होणारे ज्ञान सत्यरूप मात्र असते. इत्यादि अनेक सिद्धांत प्रथित केले आहेत.

·इतर आचार्यांच्या सिद्धान्तांचा उल्लेख. श्रीमन्मध्वाचार्य. या आचार्यांनी केलेल्या भाज्यांत व श्रीजयतीर्थकृत विस्तृत टिप्पणींत जी काय अर्थातरे या उपनिषदांत मला दिसली, त्यांपैकी काही नमूद करीत आहे. प्रश्न पहिला. मंत्र पहिला--ब्रह्मपर म्हणजे वेदाच्या अभ्यासामध्ये वेदतात्पर्याकडे मात्र लक्ष देणारे; ब्रह्मनिष्ठ म्हणजे वेदोक्त कर्माचे अनुष्ठान एकनिष्ठपणाने करणारे होत. ही विशेषणे ब्रह्मजिज्ञासेचा अधिकार या उपनिषदांतील सहा शिष्यांस होता, हे दाखविण्यासाठी आहेत. तिसऱ्या मंत्रांत कबंधीच्या प्रश्नाची अशी फोड केली आहे. प्रजांची उत्पत्ति होते हे प्रसिद्ध आहे. याचे कारण कोणते ? अचे- तन कारण असणे शक्य नाही. चेतनांच्या आश्रयाने अचेतन नसले म्हणजे तें कांहीं एक कार्य करीत नाही, असा अनुभव आहे. तसेंच जीव परतंत्र असल्या- मुळे तोही अचेतनाचा स्वतंत्र नियामक होऊ शकत नाही. ईश्वरही प्रजोत्पादनाचे कारण नव्हे. कारण, तसा अनुभव नाही. याप्रमाणे सचेतन, अचेतन व परमेश्वर यांपैकी कोणीही कारण असल्याचे सिद्ध होत नाही. तेव्हां प्रजांची उत्पत्ति कशी? असा पहिला प्रश्न आहे. तिस-या मंत्रांत प्रजापति याचा अर्थ परमेश्वर केला आहे. परमेश्वराने तप केले ते लोकांचे अनुकरण करण्यासाठीच होय, परमेश्वराने प्राण आणि रयि या उभयतांस उत्पन्न करून असे ठरविले की, ही उभयतां अनेक प्रकारच्या प्रजा उत्पन्न करतील, या उभयतांमध्ये शिरून मी प्रजोत्पादन करीन. अथवा ती प्रजोत्पादनाचे निमित्तकारण होतील. हा चौथ्या मंत्रांतील भावार्य आहे. पांचव्या मंत्रांत सर्व रयि म्हणजे तेज, जल आणि अन्न या मूर्त वस्तु आणि प्रकृत्यादि अमूर्त वस्तु हे राधिद्वय ज्याचे उपादानकारण आहे, ते या मंत्रांतील सर्व ' होय. या राशिद्वयापासून विभक्त झालेली जी मूर्ति ती रयि होय. प्राण हा सूर्यामध्ये राहून प्रजोत्पत्तीचे निमित्तकारण असतो. हे सहाव्या मंत्राचे तात्पर्य आहे. शिवाय या आचार्यांनी उपनिषदांत सांगितलेल्या देवांच्या भार्यांचाही अंतर्भाव केला आहे. सातव्या मंत्रांतील संवत्सरांत वास्तव्य करणारा प्रजापति आहे. या संवत्सराची दोन अयने ही प्राण आणि रयिरूप आहेत. उत्तरायण प्राण आणि दक्षिणायन रयि होय. येथील कृत । शब्दाचा अर्थ अन्य कर्म असा सांगितला आहे.आठव्या मंत्रांतील उत्तरार्धाचा व पूर्वार्धाचा संबंध असा दाखविला आहे की, उत्तरार्ध हा दक्षिणमार्गास नेणारा आहे आणि प्रथम अर्ध देवयानमार्गाने जाणारा आहे. नवव्या मंत्रांतील सूर्यलोकास जाऊ इच्छिणारे ऋषि शुक्लपक्षांत इष्टि करितात, म्हणजे निष्काम अधी प्राणपूजा करितात व चंद्रलोकास जाऊ इच्छिणारे ऋषि कृष्णपक्षांत काम्यइष्टि म्हणजे रयि-पूजा करितात, असे तात्पर्य सांगितले आहे. अहोरात्रांतील दिवस हा प्राण पुरुषामध्ये असतो आणि रात्रीची अधिष्ठात्री रयि ही स्त्रियांमध्ये असते. म्हणून पुरुषरेतामध्ये राहणारा प्राण ·प्रश्नोपनिषत् दिवसा स्त्री-संगत झाला, तर तो संग व्यर्थ होतो. हा अर्थ चिंत्य आहे, या आचार्य-माण्यामध्ये उत्तरायण, शुक्लपक्ष, दिवस ही सर्व प्राणरूप आणि दक्षिणा- यन, कृष्णपक्ष आणि रात्र ही रयिरूप अथवा सरस्वतीरूप आहेत असे प्रतिपादिलें आहे.जे प्रजापतिव्रत करितात ते सत्यलोकाला जातात, असे दहाव्या मंत्राचे तात्पर्य सांगित आहे ! सारांश, रयि, प्राण व परमेश्वर मिळून सृष्टीची उत्पत्ति होते. , प्रश्न दुसरा. या प्रभाचे उत्तर देतांना आकाशादि पंचमहाभूतांच्या अभिमानी देवता किंवा तत्त्वदेवता स्थिति-हेतु आहेत; व चक्षुरादि देवता प्रकाश-हेतु आहेत आणि त्यांत मुख्य प्राण हा श्रेष्ठ आहे, असे दुसऱ्या मंत्रांत देवतांचे पृथ- करण केले आहे. तिसऱ्या मंत्रांत । प्राकाश्य ' असा पाठ घेऊन, त्याचा अर्थ प्रकाशवंत असा केला आहे. तिसऱ्या मंत्रांत "मी या शरीरातील पंचप्राणादि रूपांनी हे शरीर धारण करितों व प्रकाशितों, अभी वस्तुस्थिति असून तुम्हीं आपसांमध्ये धारक कोण व प्रकाशक कोण असा वाद घातला आहे; हा तुमचा मोह होय." असे प्राण इतर देवतांस म्हणाला. अभिमान याचा अर्थ शरीर असा केला आहे. प्राण हाच गर्भस्थ असून, जनिक्रिया करणारा आहे. असा पांचव्या मंत्रांतील 'चरसि गर्भ, इत्यादि मंत्रखंडाचा अर्थ केला आहे. प्रश्न तिसरा. परमेश्वर जगाच्या जन्मस्थितिलयांचा नियामक आहे. या सिद्धांताचे स्पष्टी- करण या प्रश्नांत केले आहे. येथे परमेश्वरापासून प्राण कसा उत्पन्न होतो ! त्याचे पंचभेद कसे होतात ! तो शरीरात को वास्तव्य कारतो. त्याचे विभाग कसे ? कोणत्या विभागामुळे जीवाचें उत्क्रमण होते आणि त्याची अधिभूतादि स्वरूप कशी ? इत्यादि प्राणविषयक अनेक प्रश्न येथे केले आहेत. दुसऱ्या मंत्रापासून उत्तराला आरंभ झाला आहे. ज्याप्रमाणे छाया ही सर्वथा शरीरा- धीन असते, त्याप्रमाणे महाभेष्ठ जो प्राण तोही आत्म्याच्या अत्यंत अधीन असतो. यावरून प्राणापेक्षा आत्म्याची म्हणजे परमात्म्याची आन्यता जास्त आहे, असें ठरते. येथे मन म्हणजे परमेश्वरी संकल्प होय. सारांश, परमेश्वराच्या इच्छेनें प्राण हा शरीरांत प्रवेश करितो व तोच सर्व प्राणांचा (मुख्य प्राणाचाही) नियामक आहे. वायुपुराणांत असे सांगितले आहे की, 'प्रमु हा स्वतः पंच- प्राणरूपात्मक होतो आणि मोक्षादिकांचे दान करितो. सूर्य हा प्राणाचे बाह्य स्वरूप आहे. यात असणारा प्राण नेत्रामध्ये असणान्या प्राणवायवर अनुग्रह करितो, असे सहाव्या मंत्रांत सांगितले आहे. सातव्या मंत्रांत " मरणकाली जीवाला ज्या विषयाचे चिंतन असते त्या विषय-सहित चिचासह जीव मुख्य प्राणाजवळ जातो. पण मुख्य प्राण हा उदानासह व परमेश्वरासह जीवाल ·इतर आचार्यांच्या सिद्धान्तांचा उल्लेख. २१५ त्याच्या इष्ट स्थानाकडे घेऊन जातो. सारांश जीवाचें उक्रमण करणारा उदान वायु आहे. याप्रमाणे प्राणांची परमात्म्यापासून उत्पचि होते, त्याच्या इच्छेनें तो शरीरांत राहतो. तेथे पंचप्राणरूपी होऊन (विविध स्वरूपें धारण करून) मुख्य प्राण आपले स्वामित्व प्रकट करितो तोच आध्यात्मिकादि स्वरूपवान् होतो इत्यादि प्रकारचे ज्ञान ज्यास होते तो मुक्त होतो; असे तिसऱ्या प्रभाचे तात्पर्य आहे. प्रश्न चौथा. या प्रश्नांत जगताचे भगवनियामकत्व केवळ जागृतावस्थेतच नाही, तर इतर अवस्थांमध्येही आहे, असे सांगितले आहे. जीव निद्रा घेत असतां कोणत्या देवता स्वव्यापारापासून निवृत्त होतात ? कोणत्या स्वव्यापार करितात ? खप्नामध्ये पदार्थ पाहणारा कोण ?. निद्रास्थितीत कोणाला सुख होतें ? इत्यादि प्रश्न विचारले आहेत. जीवाला स्वतंत्रतेने या अवस्था प्रास होत नाहीत. मुख्य प्राणाधीनही या अवस्था नाहीत. अतएव कोणाच्या आश्रयाने या जीवाच्या अवस्था असतात ? हेही जाणावयाची सौर्यायणीची इच्छा आहे. दुसऱ्या मंत्रांत सूर्यकिरणांचा दृष्टांत घेऊन असे सांगितले आहे की, स्वप्न पडत असतां सर्व देवता मनामध्ये वास्तव्य करणाऱ्या विष्णु-स्वरूपांत एकत्र होतात, आणि गाढ निद्रेत हृदयाकायस्थ विष्णुस्वरूपांत एकत्र होतात. तिसऱ्या मंत्रांत अमिहोत्राचा दृष्टांत घेऊन अपान हा पश्चिमेकडे असणारा गाईपल्य अमि, व्यान हा दक्षिणेकडे असणारा अमि, अपनापासून, येणारा प्राण हा आहवनीय अभि, श्वासोच्छ्वासाला यथाकाल येणाऱ्या दोन आहुतीसह समस्व. रूप देणारा समानवायु हा अध्वर्यु, जीव हा यजमान, इष्ट फल देणारा उदान हा उद्भाता, इत्यादि रूपक संपूर्ण केले आहे आणि मनाला स्वप्रदर्शन होते, असा निष्कर्ष काढिला आहे. चौथ्या मंत्रांत जीव हा परमेश्वरी तेजाने अमि- भूत झाल्यामुळे (परमेश्वराचे सान्निध्य प्राप्त झाल्यामुळे ) गाढ निद्रेत त्याला अत्यंत सुखप्राप्ति होते. कारण, भगवंताच्या शरीरासारखें शरीर या वेळी प्राप्त होते व त्याला आत्मस्वरूपाचे ज्ञान असते म्हणून मुख होते आणि शेवटी असे सांगितले आहे की, पंचमहाभूते, त्यांच्या तन्मात्रा, ज्ञानेंद्रिये, कर्मेद्रिये, शब्द. 'स्पर्शादि सर्व विषय, मनःप्रमुख अंत:करण पंचक, चेतनप्राणी इत्यादि सर्व पदार्थोस परमेश्वराचा आश्रय आहे. प्राण हा मुख्य धर्ता आहे. परमेश्वर हा सर्वांस सर्वप्रकारची शक्ति देणारा आहे, त्याचे शरीर प्राकृत नाही, असे परमेश्वरी शान व्यास होईल, तो तत्स्वरूप होऊन त्याच्या जवळ राहतो. सारांश, मुक्त होतो. प्रश्न पांचवा. या प्रांत ओंकारोपासनेचे मंत्र आहेत. तसेच येथे फलश्रुतिही सांगितली आहे. दुसऱ्या मंत्रांत ओंकार हा परमात्म्याचा प्रतिपादक आहे. माणि त्याच. - ·२१६ प्रश्नोपनिषत् . -- प्रमाणे प्रतिमेच्या द्वारा ब्रह्मदेवाचा प्रतिपादक आहे. ज्ञान झाले असतां प्रणव- उपासना फलप्रद होते. प्रणवाच्या तीन मात्रा आहेत. त्या अकार, उकार आणि मकार होत. जो कोणी अकार हेच अक्षर · परमात्म्याचे वाचक आहे, असे समजून अकार-प्रणवाने परब्रह्माचें ध्यान करील, त्याला ऋग्वेदाभिमानी देव- तांच्या साहाय्याने भूलोकावर उत्तम ब्राह्मणकुली जन्म प्राप्त होऊन तो तपा- दिकांनी संपन्न होईल. याचप्रमाणे द्विमात्रक प्रणवाचे ध्यान करणाराला अंतरिक्ष होकाची प्राप्ति होते, आणि त्रिमात्रक ओंकारसाहाय्यानें परमात्म्याचे ध्यान करणाराला परमेश्वराचा साक्षात्कार होऊन तो तेजास्वरूपी होतो. त्याला मात्र पुन- जन्म प्राप्त होत नाही. मंत्रांतील 'जीवधन ' याचा अर्थ विरिंच (ब्रह्मदेव) असा केला आहे. तिसन्या मंत्रांत 'विप्रयुक्ताः' म्हणजे एकेक मात्रा निराळेपणाने जाण- लेल्या असा अर्थ केला आहे. ' अनविप्रयुक्ताः' याचाही तोच अर्थ केला आहे. अन्योन्यसक्त म्हणजे दोन मात्रांची जोडी होऊन त्यांचा संबंध झालेल्या मात्रा होत. याप्रमाणे दोन दोन मात्रांचे युग्म जाणले असतां आणि तार (उंच) मंद्र (मंद) आणि मध्यमस्वराने त्यांचा उच्चार केला असतां मृत्यूचे निवारण होत नाही; पण तिन्ही मात्रांचे उत्तम प्रकारचे ज्ञान होऊन त्यांचा उच्चार यथाशास्त्र झाला म्हणजे हा ध्याता मुक्त होतो, असा भावार्थ काढिला आहे.. प्रश्न सहावा. हा वेळपर्यंत प्राण आणि जीव तिन्ही अवस्थांमध्ये परमेश्वराच्या स्वाधीन असतात असे ठरविले. या प्रश्नांत मुक्त पुरुष सुद्धा त्याच्याच स्वाधीन असतात असे ठरवावयाचे आहे. येथे पहिल्या मंत्रांतील 'पुरुष' या शब्दाचा अर्थ 'विष्णु ' असा आहे. प्राणादि सोळा कला जीवाच्या शरीराचे भाग असतात. त्या विष्णूपासून उत्पन्न होतात, तेथें लय पावतात आणि त्याच्या आश्रयाने असतात. तो पुरुष (विष्णु) जीवशरीराच्या अंतर्भागी असतो. हा प्रथम प्राणाची उत्पत्ति करितो. हा सर्वथा माझ्या स्वाधीन असणारा आहे व भक्ति- शानादिकांनी संपन्न होणारा आहे ' असा निश्चय करून परमेश्वराने जीव-कलेचा अभिमानी जो प्राण त्याची उत्पत्ति केली. प्राणानंतर श्रद्धा, याक्रमाने सोळा कलांची उत्पत्ति परमेश्वराने केली. येथे ज्या कला सांगितल्या आहेत त्या त्या कलांचा व त्यांच्या अभिमानी देवतांचा संग्रह करावयाचा आहे. असा अर्थ केला म्हणजे मोक्षामध्ये जड कलांचा प्रवेश होत नाही आणि जीवांसह म्हणजे प्राणाभिमानी देवतेसह परमेश्वरप्राप्ति होते, हे म्हणणे सयुक्तिक होते. वासुदेव हा प्राणाचा स्वामी असून त्याचा उत्पादक आहे. तो पर, अव्यय, आद्वितीय अशा स्वरूपाचा आहे. मंत्रामध्ये जो क्रम सांगितला आहे, तशीच कलांची उत्पत्ति झाली आहे, असे नाही; तर प्राण, मन, इंद्रिये, आकाश, वायु, तेज, जल आणि पृथ्वी असा उत्पत्तीचा क्रम आहे. विष्णु हा नित्यमुक्त आहे. माणि ·1 इतर आचार्यांच्या सिद्धान्तांचा उल्लेख. २१७ म्हणून तो सर्वोचम आहे. म्हणजे याचे उत्तमत्व सर्व-विलक्षण आहे. तिसऱ्या मंत्रांत समुद्र हा शब्द प्रथमांत नसून, संतमी "विभक्तीमध्ये आहे। आणि त्याचा अर्थ समुद्रामध्ये असा करून, समुद्र आणि नद्या यांमध्ये भेद प्रकट केला आहे; आणि या फेरफाराने असा अर्थ केला आहे की, समुद्रात जाऊन मिळणाऱ्या नद्या अशांनी लोकांना दिसत नाहीत; तथापि त्यांची नामरूप समुद्राहून निराळीच असतात, असे विद्वान् लोक म्हणतात. त्याचप्रमाणे मोथकाली कला (नामरूपांसह ) परमेश्वरी स्वरूपांत लीन झाल्या, असें अज्ञांनी पुरुषांस वाटते; पण खरा प्रकार तसा नसून, कलांची नामरूपें परमेश्वराहून भिन्न म्हणजे निराळीच असतात, हा सिद्धांत आहे. भेद या शब्दाचा नाश असा कधीच अर्थ होत नाही; अवयव-विभाग असा अर्थ होतो. पुढे मग आपण अनुमानाने त्याचा नाश असा अर्थ करितों; शिवाय नामरूपें अवयव- हीन असतात, म्हणन त्यांचा नाश होणे शक्य नाही. नामरूपे विहाय' येथे । रूपे' या पदापुढे अवग्रह आहे, असे समजून : अविहाय ' असे पद घेतले म्हणजे श्रुतीचा अर्थ सुसंगत होतो ! तात्पर्य येथे श्रुतीला भेद इष्ट आहे. जीव आणि ब्रह्म ही निरनिराळी आहेत, असे सांगावयाचें आहे. श्रुतीला भेदवाद इष्ट आहे, अद्वैतवाद इष्ट नाही. याप्रमाणे श्रीमन्मध्वाचार्याचा सिद्धांत आहे. श्रीमन्मध्वाचार्यानी आपल्या सिद्धांताचे प्रणयन श्रुतीच्या व स्मृतिपुराणां- दिकांच्या द्वारे केले आहे. यापुढे श्रीमद्दयानंद स्वामींचे प्रवचनाचा विचार करावयाचा; पण ते सद्य:प्रसंगी फारसे इष्ट दिसत नाही. कारण हे स्वामीजी प्रायः द्वैतवादी अस- त्यामुळे त्यांचे सिद्धांत विशिष्टाद्वैताच्या व केव्हां द्वैतसिद्धांताच्या मध्ये अंत. भूत होतात. म्हणन त्यांचा विचार येथे मी करीत नाही. याप्रमाणे इतर आचार्यांच्या मतांचे विवरण माले. यावरून कोणाच्याही लक्ष्यांत है येईल की, प्रत्येक आचार्यास जो सिद्धांत खरा वाटत आहे, त्याला अनुसरून प्रत्येकाने त्या सिद्धांतास अनुकूल असा प्रत्येक मंत्राचा अर्थ केला आहे. हे करितांना प्रत्येक आचार्यास थोडीबहुत पदांची व अर्थाची लागली आहे. असो; ह्यासंबंधाने मी गणित केले नाही, तथापि मायावादी शंकराचार्यांच्या मतानुसार अर्थ करावयाचा, म्हणजे फार कमी ओढाताण पडते, इतर मतांत जास्त पडते, असा माझा अजमास आहे. श्रुतीला केवलाद्वैत मात्र इष्ट आहे; पण अधिकारानुसार श्रुतीने आपले अपौरुषेय बोल कधी द्वैतभाषेत व कधी अद्वैतभाषेत प्रकट केले आहेत, अशी माझी समजूत असल्यामुळे, मला अर्थ करितांना कोठेच अडचण पडत नाही.. इतर आचार्याच्या अनुयायांनी हा प्रकार एकदां अजमावून पहावा ओढाताण करावी