·ग्रन्थसूचना वयसि परिणतेऽस्मिन्नेव योग्यः प्रयासः तदपि न परिहार्यों बन्युवर्गानुरोधः । लिखितमपि यदस्मिन् दर्शने शाक्तसंज्ञे विहितमविहितं तत् क्षम्यतां शास्त्रयुक्त्या । विगत-१९६४-खोस्ताब्दस्य सेप्तेम्बरमासे गौहाटगामार्यविद्यापीठेनुष्ठिता यां- दर्शनपरिपदि तत्पीठाध्यक्षस्य श्रीयक्तगिरिपरार्म एम्, ए, व्याकरणशास्त्रि- महाभागस्यामन्त्रणेन समुपस्थिता वयम् । तस्या परिषदि श्रीयुक्तरानेश्वर- भट्टाचार्यतर्कतनीयमहाभागेन साख्यदर्गनविषयकनिवन्धपाठन विद्वन्मण्डल- मलकियते स्म । ततः परिपदः सम्पादकेन श्रीयुक्त उमाकान्तशर्म वि ए काव्य- तीन प्रस्तावितं यत्ततस्तृतीयमासे परिषदि मया शाक्तदर्शनविपयको निवन्धः पठितव्य इति। तद्दिनावधि नानाशास्त्राणि सुधीमतानि च संगृह्य ययामनि समालोच्य शाक्तदर्शनसंकलनाय दृढतरसंकल्पमहं मनसि कृतवान् । ततो निर्दिष्टदिने शाक्तदर्शनविषयकनिवन्धोऽपि मया पठितोऽभवत् । जगदम्बकृपया पंचपष्टितमसीस्ताब्दस्याक्टोवरमासे दुर्गापष्टयां शाक्तदर्शनस्य संकलनं दशपरिच्छेदात्मकतया संपूर्ण जातम् । ततः पर्वतीय- गोस्वामिवंगजेन श्रीयुमाप्रद्योतकुमारभट्टाचार्येण ग्रन्यस्य मंपूर्णा प्रतिलिपि- विनिमितेति कृत्वा तस्मै कृतज्ञता ज्ञापयामि । ततः ६७नमसीस्ताब्दस्य डिसेम्बर- मागेष्ठितायां वाराणमेपमंस्कृतविश्वविद्यालयस्य मर्वभारतीयदर्शनपरिपदि शाक्तदर्शनतो"दनेषु चित्तत्वव्यवस्थाममीक्षा"नामको निबन्य. पठितः प्रका. शितश्चेति शम् । इति । ततरच मोगश्विनस्य दुर्गाप्टपाम् २७६८ ई विनीतस्प ग्रन्यकारस्य ·भूमिका आचार्य श्रीमनोरंजन शास्त्री नलवाडी संस्कृत कलेज नलवाडीतः दिनांक: १३।१२।६८ ई कामरूपप्रदेशान्न.पातिश्रीमदुग्रताराभट्टारिकामहापीठाध्यक्ष श्रीमच्चवर- भट्टाचार्यचरण, संकलितस्य शाक्तदर्शनास्यस्य अन्यरत्नस्य कियदंशो मया दृष्टिपथमवतारितः। प्रन्यस्यास्य स्थालीपुलावन्यायेन पर्यालोचनेन प्रतीयते यत् पण्डितोचितमौदार्य साधकोचितं धर्य विद्वज्जनोचितं गाम्भीर्य ब्राह्मणोचितं तापस्य विभ्रता, शावतागमेप्वधीतिबोधाचरणपारम्पर्य च दीर्घ- कालं पालयता ग्रन्यकृता निबद्धोऽयं ग्रन्थः तत्त्वगह्नोऽपि सुगमगीर्वाणवाणी- प्रयोगेणप्रदर्मिताल्पायासप्रवेशमार्गः, विविधविषययुवितजालजटिलोऽपि प्रन्यकृद- धितिबोधाचरणपारम्पर्यप्रभावेण विच्छिन्नग्रन्थिसफलतयाविष्कृतावकार बहुल:, समस्तागमार्थविचारप्रसारितदेहोप्यसमस्तवचनरचना,सलितसागः, कामरूपी- यशाक्तसम्प्रदायअमृताया साधनपद्धती प्रभूतमालोक्पातं कुर्वन्, शावतसाधन- पद्धति प्रतिजनगणमन सु समुदितं संगयं विपर्यासं च दूरमपसारयन् संस्कृत- बाड मयेऽसमप्रदेशस्यविदुपामवदानं च सम्बर्द्धयन् देशस्य बहूपकाराय प्रभवेदिति विद्वद्भिविद्यार्थिभिश्च सममेव समाद्रियेतेति दृढो मे समाश्वास इति शम् । , विद्वदनुविधेयस्य धीमनोरंजनसास्त्रिण ·भूमिका श्रीथीदुर्गा कामरूपजिलान्त पातिनलबारीमण्डलान्तर्गतदिघेलीग्रामनिवासी गुवाहाटी नगरस्ययोमदुगुनारामहापीठाध्यक्ष, कामरूप जिलान्तर्गतवालाजानवेदविद्यालयस्य भूतपूर्वप्रधानाध्यापकः पण्डितप्रवरः श्रीयुक्तचक्रेश्वरभट्टाचार्यव्याकरणातीर्थ:- शाक्तदनं नाम मनोरमं ग्रन्यमिमं प्रगोतवान् । अयं च तान्त्रिकशिरोमणिः कर्मठो भट्टाचार्य महोदयः शाक्तदर्शनसकलनात् प्राक् शक्तितत्व-तारार्चनतन्त्र- दशतचण्डीनागनोगतन्त्रप्रभृतिबहुग्रन्यान् विरचितवान्। इदानी तदपेक्षया प्रांजलतरं शासदर्शनं शक्तिजिज्ञासूनामभीष्टपूरणार्य संकलितवान् । यथा हि मधुमक्षिका विविधकुसुमेभ्यो मधून्याहृत्य परेषामुपकारार्थमपूर्व मधुचक्र- मारचयन्ति, तथैव महानुभावेनानेन स्मृति-वेद-वेदान्त-पुराण-न्याय-साख्य- तन्नादिशास्त्रेभ्यः मारं समाकृष्य धर्मशास्त्रानुरागिणा विदुषामन्तेवासिना च हितार्थ संकलितमिरं गाक्तदर्शनम् । विविधशास्त्रोद्धतप्रमाणादिपरिपूर्णेप्यस्मिन् अन्ये कयाविच्छेदो न हि दृश्यते। ग्रन्योयं रचनानैपुण्येन स्वरचितसरलव्या- ख्यया च सरलमतिच्छात्राणामपि मुगमो भविष्यति। यावन्ति खलु शक्ति- विषयकानि पुस्तकानि देगेस्मिन् प्रचलितानि तेषु शाक्तदर्शनमैतत् सर्वश्रेष्ठ नोतिधर्ममयत्वात् मरसाख्यायिकावाहुल्याच्च । तेनैवास्य अन्यस्य साहाय्येन शव-धगम-शावाप्रमृतय सर्व एव जातिधर्मनिर्विशेषग सम्यगुपकार समाहतुं शान्ति। नन्य-कर्मकाण्ड-पुराणादिशास्त्राणां परीक्षासु विद्यार्थिनामनेन भूपानुमकारो भविष्यतीत्या नास्ति सन्देहावसरः। अतएव शाक्तदर्शनस्यास्य तामु परीक्षासु पाठयोग निर्वाचनं सुसमीचीनं भविष्यतीत्यह मन्ये । गाताः खलु जगत्कारणत्वेनांगीकृतां मायाशब्दार्यभूतां शक्तिमभ्युपेत्य मातुलुंगगदाखेटासिवारिणी महालक्ष्मीस्तस्या प्रथमावतार इति वर्षयन्ति । महालक्ष्मीरेपा कूटस्या निराकारापि साकारा निर्गुणापि सगुणा च । इयं च परागति' शिवशक्तिविष्णुशक्तिश्चेति कथ्यते । तस्या महालक्ष्म्या: करपृतन मानुलोत (फलविभिग) मर्वकर्मफरदात्री, गदया क्रिशस्वरूपा विक्षेपशक्ति., ग्वेन (अस्त्रविसग) ज्ञानशक्तिरुत्ता। सा च महाकाली महासरस्वतीति = गती उत्साय, ब्रह्मागं पुरुषं श्रियं च स्त्रियमुत्पादयामम। स्वयं मिथुन ·जनयित्वा स्वमुतेप्याह-अहमिय युवामपि मियुनमुत्पादयतमिति । इत्यवं क्रमेण गाक्तदर्शनसम्मता समप्रापि मृष्टिप्रक्रियास्मिन् ग्रन्ये गम्पर प्रदर्मिता। परिशेपे च वक्तव्यमेतावदेव-~~यद्ययं वृद्धग्राह्यणसर्वस्वभूतः भारत- दर्शनमो महानिबन्यः पाठायिनामनुमप्युपकारं माययिप्यति, तदवास्य गर्व परिश्रमादिकं मफलं भवेदिति गम् । गुवाहाटीमहानगरी विजयादशमी शकाब्दा. १८६० विदुपां विधेयः श्रीराजेस्वरभट्टाचार्यततकंतीर्थः प्राग्ज्योतिपपुरदर्शनविद्यालयाध्यक्षः ·ग्रन्थकृन्निवेदनम् शाक्तदर्शनस्य मुद्रणमौकर्यवियानाथ गौहाटिकटनास्यांगलमहाविद्यालयस्य प्राक्तनाध्यापक श्रीयुक्तबजेन्द्रकुमाराचार्य एम् ए-काव्यमीमासातीन कृपया प्रथमतः सप्तमपरिच्छेदपर्यन्तं देवनागराक्षरात्मिका प्रतिलिपिविनिर्मिता। गोहाटिविश्वविद्यालयस्य संस्कृताध्यापक उक्टर श्रीयुक्तमुकुन्दमाधवधर्म एम् ए, डि. फिल, डि. लिट्-काव्यतीर्थमहाभागेनाप्टमतो दशमपरिच्छेदपर्यन्त देवनागरप्रतिलिपि विनिर्माय सम्पूर्णपाठानन्तरमांगलवामयभूमिकया समलं- कृतश्चायं ग्रन्थ.। तयैव नलवाडीसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षप्रवरेण श्रीमता मनोरंजनशास्त्रिणापि च सुललितगिर्वाणवाण्या विरचितया भूमिक्या नितरा संबद्धितोयं अन्य इति कृतकृत्या ययम्। गोहाटिदर्शनविद्यालयाध्यापकप्रवरेण प्रसिद्धदाननिकेन श्रीयुक्तराजेश्वरभट्टाचार्यव्याकरणसास्यतर्कतर्कतीर्येण संस्कृत- भूमिकया परिमण्डितोय ग्रन्यः । ग्रन्थस्य विमुद्धये गौहाटिकटनाख्यागलमहा- विद्यालयस्य संस्कृतप्रधानाध्यापक श्रीयुक्त रजनीकान्तशर्म एम् ए काव्यपुराण- शास्त्रिणे अन्योयं प्रदत्तोमवत् । तेनापि च महाभागेन बहुलायामेन सम्पूर्ण मंयोध्य मह्य प्रत्यर्पित। ततश्चासमसंस्कृतबोर्डसभासम्पादकेन श्रीयुक्तशिवनाथशर्म एम् ए, वि टि, साहित्यशास्त्रणा तथा गोहा टि- विश्वविद्यालयस्य संस्कृतप्रधानाध्यापक डक्टर श्रीयुक्तयोगिराजवसु एम् ए- पि एइस्. डि महाभागेन शाक्नदर्शनं समालोच्य लिसितमन्तव्यवानग्रंन्य- स्योपयोगित्वं प्रतिपादितम् । अममप्रदेशस्य नेतृप्रधानेन प्रवीणसाहित्यिकैन श्रीयुक्नहेमबरुवा एम् ए, एम् पि-महाभागेन लिखितमन्तव्येन तयासमराज्यस्य प्राक्तनशिक्षाघीगेन श्रीयुक्तसुरेशचन्द्रराजखोवा एम् ए-देवेन, गौहाटिमुनिकुलाथमाध्यक्षश्रीयुक्त- विपिनचन्द्रगोस्वामिकाव्यव्याकरणदतीर्येण, श्रीश्रीकामास्यामहापीठाध्यक्ष- श्रीयुक्तप्रमयनाथशास्त्रिणा, साधकवर्येण श्रीयुक्तरमणीकान्त शर्मतन्त्राचार्येण च शास्तदर्शनस्य प्रकाराने सर्वान्त करणेनानुमोदनं विज्ञापितम्। शाक्तदर्शनस्य संस्कृतभाषया मंकलनार्य नलवाडौनगरस्य उमाप्रेसाध्यक्षेण श्रीयुक्तमवेन्द्र- नारायणदत्तवरुवादेवेन भृशमुलाहितोस्मि । अपि च गोहाटिकटनांगलमहा- विद्यालयस्य हिन्दीविभागप्रमुखेन धीमतापरेदाचन्द्रदेवशर्मणा शाक्तदर्शनस्य प्रकाराविषये मुद्रगादिबहुविषयेषु यथाशक्ति पत्नः क्रियते। बत एव तेभ्यः परमकारुणिकेभ्यः सर्वेभ्यः सन्ति करणेन तज्ञता निवेदयामहे ।

·अत्र गुणप्राहिमारतगिक्षामन्त्रिप्रमुसशिक्षाविभागस्य मुख्यपरिचालक- महाभागैर्महदनुग्रहेण कृपानुकूल्येन च राजकीयधनेन साधितोस्य शाफ्तदर्शनस्य प्रकागविषय इति तान् प्रीतिपूर्णी कृतज्ञतां विज्ञापयामहे । जगदम्बकृपातः कलिकातामहानगयाँ पट्पप्टिसंख्यक-ग्रेप्ट्रीटस्थनवजीवन- मुद्रगालयस्याध्यक्ष श्रीयुक्तकालिचरणपालमहोदयस्य प्रिन्टरप्रभृतिमुद्रणकारानां च सौजन्येन विशुद्धतया मनोमुग्धकरपरिवेगेन च शाक्तदर्शनस्य प्रकागो जायत इति तान् प्रत्यपि कृतज्ञा वयम् । मुद्रगविशुद्धी कृतप्रयत्नेप्वप्यस्मासु केचन मुद्राकरप्रमादाः संघटिता एवेति गुरोकपक्षपातान् विद्वज्जनान् सालिप्रणतस्तत्क्षमार्थमनुरुणमि । परिशे सहृदयवाचकमहाभागानां तया विनेयजनानां यद्यस्य शाक्त- दर्शनस्य पाठेन महामायाकृपया स्वात्मशक्त्युपलब्धिर्जायते तदा परिश्रमो मे सफलो भवेदिति शम्। सौराश्विनस्य दुर्गापष्टयाम् २७।६।६८ ई विनीतस्य ग्रन्थकारस्य

·स्मृति-तर्पणम्
पितृहलपरभट्टः मातृ हमप्रिया च,
स्मरणमुभयनाम्नोस्तर्पणं भक्तियुक्तम् ।।
विरचितमेतद्दर्शनायपिणेन ।
विदधतु परितृप्ति याचते दीनपुरः ।।
मम
प्रन्यरारस्प

·गुरुपरम्परा स्मृतिः
लक्ष्मीकान्तः कविश्रेष्ठः तारानायो महान् सुधीः।
गोस्वामि-स्मृतिरन्तश्च काव्यं व्याकरणं तथा।।
गृहीते नितरा माक्षाद् ययोः पादगरोजयोः ।
तयोर्मे वर्तते नित्यं पादयुग्मे परा नतिः।।
लक्ष्मीनाथ. चतुस्तीर्थः तकतीर्थः पाणनः ।
नव्यन्यायो ययोतिः तयो प्रणतिः सदा ।।
स्मृतिशास्त्रं मया लब्धं रघुनाथशिरोमणेः।।
तस्मै देवाय भक्तेन भक्तिरेवं निगद्यते ।।
गङ्गानाथः गुरुश्रेष्ठः तन्त्राचार्य:
सुसाधकः
स मे दीक्षागुरुर्देवः तस्मै भक्तिनिवेद्यते ।।
सुरेशानन्दनाम्ना वै कौलस्वामी महान् गुरुः ।
पञ्चवट्याथमे रम्ये प्राग्ज्योति पुरे पुरा।।
सोऽयमासीद् महाप्राज्ञ. साधनायां स
ग्रन्यसमारम्भ स्तुतिरेवं
विधीयते ॥
तस्य
ग्रन्थकारस्य

·FOREWORDS Dr. J{UKUNDA MADHAVA SHARMA, M.A., D.Phil., D Litt, Kasyatirtha Reader and Head of Department of Sanskrit, Gauhati University, 32, Gauhati University, Gauljati.14 Dated, 12.3.70. I had the singular pleasure of going through the ion chapters of "Salladarscra", written by Pandit Chakreswar Bhattacharya cntircly in Sanskrit. After his deep and devoted studies of thic original Sluastras for over 35 years Pandit Blattacharya started writing in 1954. His first scholarly work cntitled 'Shakhtalita' in Issamese was publislied in 1935. His second work "Tērárca. malarira" in Sanskrit explains and formulates the procedure of the worship of Cox!des Tira. Hlit third work "Sc!srandid saprejo çala-tam", which is also in Sanskrii, explains in deuil the procedure of the Satacandi Vajna and luis fourth and latest scholarly work in Sanskrit is the "Salidadera". portion of tlie inimxluctory clapier of the Selted:rca was presented as a paper in the Pandita Peruskuad suction of the 22nd. an India Oriental Conference in January, 1955. Landse Bhatiacharyza las lxen invited to the Tantra Sanimclana, held in thir Varanasaya Sami yita Vinavid, alasa in 1943. On account of old age he could no: joi:1 the Sammelana, lut sent a paper cntitler! 'Jinsrika.fi acira-Sambandhia-Samiksi". Tie pupimet fist tren published in the anodis c!ie und Sice. lain and now arur at a puit a ir With cleaning color S:1::!:11+3. $3113?lem is the first crergerin ard! permitirleriy Compilation of te fundssikal turfa Sila Songs. Tarl. 1*'uclans**!!!! 0?rf 14 Dnier the L'STala. Tro;',"merf ?! : 1 1. *78- gas, ·for the major part of his life. This intimate experience of the tantric practices has been couplcd with his carlier experience of teaching in păthaśālās and has been reinforced with a genuine love for learning, which, surprisingly, continues till his present old age. Pandit Bhattacharyya succeeds in presenting the most critical and convincing vicws on such qucer aspects of tantrıcısm like the application of the five Mſakāras. He has ransacked the whole literature on Tântricism and the Sākta Philosophy for compiling informations on all the relevant aspects of the Sākta cult in an encyclopaedic manner. Another instance of his erudition we had in the paper entitled "Darśanesu Cittattvavyavasthā Samiksā", which has been sent and accepted by the Sarva Bharatiya Darśana Parishad held in the Varanaseya Samskrita Visvavidyalaya in December, 1967. This paper also now occurs as a part of his Sākladarśana. to as Thus his Sāktadarśana may be recommended a very handy and helpful book of reference on Sākta Philosophy. Original Sanskrit works written by Pandits of Assam are few and far between. Under such circumstances the Säktadarśana of Pandit Bhattacharyya could be welcome as a magnificent contribution of Assam to Sanskrit literature. The language is all throughout simple and perspicuous and as such the compilation may be read with ease and benefit even by those whose main interest is philosophy or culture rather than Sanskrit. I take it as an opportunity to respectfully congratulate Pandit Bhattacharyya for his learned contribution to Sanskrit literature from Kamarūpa. I also take it as an opportunity to put in record my pleasure to see that his scholarship has been duly recognised in Assam as he had been chosen to preside over the annual convocation of the Assam Sanskrit Board held at Katigora in the month of April, 1968. It is also a matter of immense gratification for us that the Government of India has also very kindly sanctioned a Pandit pension to him with effect from October, 1967. The Education Ministry of the Government of India deserves our genuine gratefulness for granting a financial assistance for the publication of this learned work of Pandit Chahreswar Bhattacharyya. Sd/- M. M. SHARMA 14 ·MEMBER OF PARLIAMENT (LOK SABHA) This is to certify that Shri Chakreswar Bhattacharyya, versatile in Sanskrit learning, is a landmark in an era where Sanskrit learning is unfortunately a declining phenomenon. I am deeply impressed with his depth and width of study, a fact that is corroborated by his books and other writings. Assam is traditionally a land of Tantric literature, a branch of study that is neglected by most of our scholars. Here is a scholar who with his deep researches and studies has widened the frontiers of our knowledge. Shri Bhattacharyya deserves all encouragement and I hope and trust that Govt. will offer him all the facilities and encouragement necessary for his work. I wish this grand old man of Sanskrit scholarship all success. May God bless him. Gauhati : 18-5-68. Sd/- HEM BARUA Prof. RAJANI KANTA DEV SARJA, M.A., Sahitya-Purana Shastri, Ilead of the Deptt. of Sanskrit, Cotton College, Gauhati. Date, 25-5-68. I have grcat pleasure in going through the manuscript of "Shakta Darsanamn" by Pandit Chakreswar Bhattacharya. The book is written in simple lucid Sanskrit and presents thic various aspects of the philosophy of the cult of Shakti. The author has taken immense pains to ransack the pages of the extensive literature on the subject and has substantiated his views with relevant quotations, Shaklai'm is a subject which is much misunderstood cen today. Pandit Bhattacharyza attempts to depel in this look some of the presailing miscor.. ccptions. The manner in which the author has marshalled facts speaks of his great crudition. The book will be read both by beginners and connoscurs with profit. It will be a valuabic contribution to Sanskrit literature and philosophy, when published. Su}- R. K. D. SARMA 15 ·SHRI S. N. SARMA SAHITYASASTRI, M.A., B.T., Secretary, Assam Sanskrit Board, and Asstt. Inspector of Schools for Sanskrit Edn., Assam. GAUHATI "The 7-6-68. I have great pleasure in certifying that Pandit Chakreswar Bhattacharyya, Doloi, Vyakarantirtha is intimately known to He hails from a respectable Brahmin family of village Dighcli in the vicinity of Nalbari in the district of Kamrup. me. Pandit Bhattacharyya, now an octogenerian, is one of the traditional worthies of this State. He conceals within his old outer form the vigour and energy of a young man capable of undergoing sustained labour of reading and writing. He had been for long in service of the holy Mother Ugratara by taking upon himself the responsibility of Doloiship (Chief Priesthood) of the temple. This communion with the holy Mother has developed in him a strong proclivity to Tantric way of life. This initiation to a new life has been responsible for the production of several works on the subjcct among which 'Shakta Darshana' stands out as the masterpiece. It is a voluminous work which contains an claborate discussion on the philosophy of Tantricism in relation to other faiths of Indian origin. The book awaits publication. It will do a picce of ycoman's service in thc spread of Tantric literature ir this work is brought to light. Sd/- 5. X. SARMA ·DR. JOGIRAJ BASU, M.A. (Triple), Ph.D., Professor & Head, Department of Sanskrit, Gauhati University, Chairman, Sanskrit Education Committee, Govt. of Assam. Panbazar, Gauhati-I Date 15-8-68. I have great pleasure in going through the manuscript of "Saktadarsana' by Pandit Chakreswar Bhattacharyya. Just as the bee laboriously culls honey from various flowers in preparing the beehive likewise Pandit Bhattacharyya has put in immense labour in gleaning informations from various Sanskrit texts of Buddhist Philosophy, Vedanta, Samkhya, Mimamsa, Smriti, Purana, Tantra ctc. for composing "Saktadarsana”, his magnum opus. The book is written in simple Sanskrit in lucid style. The author has ransacked the extensive ancient Jore on Saktaism painstakingly, and has borne out his views srith profuse apt quotations For long the author was the Superintending priese 'Dolor of the Ugratara Temple, a famous Saktıpitha and as such he gained wide and intensive experience regarding Sakta Philosophy through study, practice and mystic diving communion. His first scholarly work 'Sakti-tattya' appeared in 1955 in Assamese, followed by his second and third works cntitled 'Tararchanatantra' and 'Satacandi-Yaga- Prayogatantra' both in Sanskrit wlich auait publication. Saltaism or Salti-tattva is a much-maligned and misunderstood subject, and the author has tried his best to remove the prevailing misconceptions through correct interpretation. The book Salcadarsanam beepscals Pandit Bhattacharya's vast crudition, power of assimilation and presentation. His enthusiasm and energy notwithstanding his ripe old are crores unstinied admiration. His book will be a valuable contribution to Sanskrit literature in general an Salta plulosophy in partecular. I heartily constatualate shedauthor, wish lum all success and the book a wide publicily. Sdr. J. R. Bast', Jogiraj Baru).

·... ... ... ६४ ६४ ... ... ( २ ) महिपासुरस्य ब्रह्मशापरहस्यम् .. ७५ (११) नियतितत्त्वम् वैकृतिके महासरस्वतीरहस्यम् (१२) जीवतत्त्वम् ६७ (१३) प्रकृतितत्त्वम् महामरम्वत्या रूपभेद श्रीलक्ष्मीरहस्यम् ७६ | (१४) मनस्तत्त्वम् पञ्चरात्रागमे शक्तितत्त्वम् (१५) बुद्धितत्त्वम् परब्रह्मस्वरूपग्हम्यम् ७६ ३७ (१६) अहंकारतत्त्वम् लक्ष्मीस्वरूपतत्त्वम् (१७) श्रोत्रतत्त्वम् मृप्टिः (१८) त्वर-तत्त्वम् क्रियामक्नि निशक्तिश्च १८ (१६) चक्षुस्तत्त्वम् गुद्धगृष्टि (२०) जिह्वातत्त्वम् गुद्धनग्मृष्टि (२१) घ्राणतत्त्वम् मुदमननत्त्वम् (२२) वाक्तत्त्वम् . मारिनपात (२३) पाणितत्त्वम् प्रपति ८५ (२४) पादतत्त्वम् मुपित (२५) पायुतत्त्वम् (२६) उपस्थतत्त्वम् चतुर्पः परिच्छेदः (२७) गन्दतत्त्वम् जगद् रहम्यम् (२८) गंतत्वम् (२६) घनत्वम् ६८ पनिगमत्वम् नगम-मुतानि. (३०) रणनत्यम् आमतर-विद्यानर. (१) गन्धनत्यम् निवारवय ८६ (३२) आकारातत्वम् (१) भिवान्यम् ८१(३) यायुतरम् (0) १० (३४) जस्तत्यम् ९ (1) गमागियो या (31) जलतरवम् गाना गाया (३६) पितरणम् (४) पम् गम्याग-पगा, या गियारि. (1) दिमागम गामारम् (1) माग पग्मतम् (७) मा मासनामाग. (८) ११.भाभागाः Hin-मानाम: ... ... ... .

·. .. .. २०३ ... २०४ ... ... २०४ २०५ चामुण्टोपासकसम्प्रदाया. १४८ | दशमहाविद्यानां भिन्न भिन्न- नन्दाविर्भावरहस्यम् मुर्णीतामुपामकसम्प्रदायः योगमाया-रहस्यम् १५५ माहितञ्च २०२ नन्दाया मूत्तिभेद. १५६ (१) कालीमहाविद्या-रहस्यम् २०२ देव्या आयुध-रहस्यम् १५८ | कालोमूर्तिभेदाः २०३ कालोसम्प्रदायः माहित्यञ्च सप्तम परिच्छेदः श्री श्रीदक्षिणाकाली ध्यानस्वरूपम् शाकम्भरी-रहस्यम् १६२ (२) श्री श्रीउग्रतारा-महाविद्या- नीलादेवो-रहस्यम् ग्हम्यम् माकम्भरी-नवपमिकाहसम् उसासकाम्प्रदायः नवाधिका-म्वरूपम् १६७ श्री श्रीउग्रतारा-महापीठ- नवदुर्गाम्यरूपम् १६८ रहस्यम् २०६ अमर्गा-गहस्यम् श्री श्रीउग्रतारा देव्या अनपूर्गा गहराचाम्य १७० ध्यानस्वरूपम् २०७ पाकम्भरीनाम-भेद- अक्षोभ्य भग्व विवरणम् २०७ १७३ श्रीविद्याध्यानस्यम्पम् २०७ मतो-अवतार-रहम्यम् १७५ (३) श्री धीरोहमी वा श्रीविद्या. दुर्गागरोट-रहस्यम् १७७ गम्यम् भोपायतार-गम्यम् १७८ भोगापा नाम-पदः (४) श्री श्रीभुवनेश्वरी-महाविद्या- गदम्पम् २१२ पारगरिया प्रप-नत्यम् ... १८० भामर्ग-पगम्यम् (५) श्री धीभग्यो-महाविद्या. १८३ २१३ मार-पापियारी- निम् १८८ (६) श्री श्रीदिनमाना- माविद्यालयम् मध्यम पनि (3) श्रीश्रीपमापीमरापिता- मापियामांरगाम (4) धी धोरगतामपिपा. रहम्यम् ... कानी माता 1 भाम विदामाम-m. 2.01 () यी योगानी गाषिया. गाव २०.१.) rii firinा. fit:777*** THEATER ·२६३ .. दशमहाविद्यावा.दार्गनिक- तातपर्वम् दशमहाविद्या-माहात्म्यम् थी श्रीललिलावनार-रहम्यम् २२४ | विगालाक्षीदेव्या ध्यान-स्वरूपम् नवम. परिच्छेद दशम परिच्छेद. २७१ २७३ ... २७७ ... . २०० २५५ मतोदेह-गम्भूत-पीठ-रहम्यम् २२८ । कुरक्षेन-पीठरहस्यम् शिवग्य-ताण्डवनृत्यम् २३१ । मावित्रीनाम-निकरित' पोटमया-निम्म्पणम् २३३ / वेदगाना-मावित्रीम्वरूपम् एल्यञ्चामत्वीरगम्यम् २३६ गायत्री-नाम-निरूक्तिः दशमहाविद्यापीठम् २४३ | गायत्री-माहात्म्यम् पामप-मीठ-रहम्यम् २४४ | प्रभाग-नीयं रहस्यम् सामान्यानाम-निशील २५० / अवन्नीगोठग्हम्यम् योनि-मीठ-रहस्यम् २५० महादेवम्य पानुपातास्त्र- यामाग्या: पञ्चमूनि- २५१ दुर्गानाम-मरण माहात्म्यम् पामा यामृत्ति-भेदे ध्यान पीठम्याने गायना-पद्धति म्यरूपम् २५. देन्या जननीत्व-जायात्व- कामेश्वरीसामाग्याचा याहन- सम्यम् रहम्यम् पोट-गद-निक्ति. वाहनायाणा मूत्ति-भेद-रहम्यम् मुम्भपोग-गहम्पम् २६१ प्रार्थना खामा पोट-दामनत्यम् ३२० +4 ·PANDIT CHAKRI SWAR HATTACHARYYA

·शाक्त-दर्शनम्
प्रथमः परिच्छेदः
मङ्गलाचरणम्
यामाराध्य विरिञ्चिरस्य जगतः स्रष्टा हरिः पालकः
संहर्ता गिरिराः स्वयं समभवद् ध्येया च या योगिभिः ।
यामाद्यां प्रकृति वदन्ति मुनयस्तत्त्वार्थविज्ञाः परां
तां देवी प्रणमामि विश्वजननी स्वर्गापवर्गप्रदाम् ।।१।।
(महाभागवते वेदव्यासोक्तिः)
ग्रन्थारम्भः ।
प्रकृतिरचितविश्व शक्तिपूर्ण विचित्र,
भवति च परिणामे सहृतं स्वात्मवत्या।
निखिलभुवनमध्ये दाविनरेव प्रयानं,
थुतिमुनिमतमेतद्दननं यापनमंनम् ।।
नानाशास्त्र समालोम देवपिमुधीभाषितम् ।
श्रीनवरविप्रेण तन्वते भापतानम् ।।
(१) अयान, शतजिनामा ?
अति प्रश्ने,-प्रपारम्भाननरं प्रन्यप्रनिराधविश्यवस्नु मातुमिन्दा।
सगुनमगस्त्यमुनिना नातिमूत्र । प्रयमगूपमिदम् ।
(२) अपना नाम शास्ति?
अगोयने, सम्पादिः मा गन गतिः प्रानिर्मापानादिविधा मिप्पा
जहा पेनि नाना नामभिरभिधीयते।
1

·२ प्रथमः परिच्छेदः शक्तिस्वरूपनिरुक्तिः तदुक्तं विवेकचूडामणि-ग्रन्येऽद्वैतवादिना श्रीमता शकराचार्येण,- अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्ति- रनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा। कार्यानुमेया सुधियैव मायया यया जगत् मर्वमिदं प्रसूयते ।। (११०) तथाहि--अव्यक्तनाम्नी परमा ईशशक्तिः अनादिः, अविद्या, सत्त्वर- जस्तमोगुणमयी परा प्रकृतिः, माया चेति कथ्यते। यया निखिलमिदं जगत्प्रसूयते । कार्य-कारण-स्वरूपेण सुधीभिः साऽनुमीयते । सन्नाप्यसन्नाऽप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाऽप्युभयात्मिका नो। साङ्गाऽप्यनङ्गा ह्य भयात्मिका नो महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा ।। (१११) सा च मायागक्ति सदिति न, असदपि न, एवमेतदुभयोः सदसतोरन्तर्भूताऽपि न, भिन्ना न, अभिन्नापि न, एतदुभयोभिन्नयोरन्तर्भूता न। साङ्गा न, अनङ्गा च न, साङ्गानगपोरन्तर्भूताऽपि न भवति। अपि तु सा सलु महाद्भुताऽनिर्वच- नीयस्वरूपा। श्वेताश्वतरोपनिषदि माया प्रकृत्यये व्यवहृता। "मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्" ।। (४११०) तयाच, माया प्रकृतिरेव, मायाधीशो महेश्वरः। माया-गब्दो नात्र कहकपरः, परन्तु ग्रह्मशक्तिपरः, यस्याः मक्तेर्वेचिश्यपूर्णमिदं जगत् प्रकाराते । वंदालिका वदन्ति,--ब्रह्मणि जगत्मपञ्चोऽभ्यम्तो भवतीति । सत्यम्, यया जगदप्यम्तमनुसूयने, नस्पा अघटन-घटन-यटीपस्या मायायाः स्वरूपं विज्ञातु- मसम्भव एव "मदगद्यामनिर्वाच्या मियाभूता गनातनी।" पेरे,-"य एना मायास्ति वेद, म मुत्यु जपति, ग पाप्मानं तरति, मोमतरवमधिगच्छति ।" पोहि महामाया ब्रह्मास्तियनि, म मराजा,पापको भपनि, अगुतत्त्वमश्नुते । "अपना हि गा माया नरमायावनिकाम्यागपत्वात्।" (इति ब्रह्मात्रे दगारमाप्यम् १।४३) यथा-

·ममा-
भाक्त-दर्शनम्
३
"शुद्धाद्वयविबोधनाश्यः सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा।" (११२)
यया रज्जुस्वरूमविज्ञानेन मर्पभ्रमो नश्यति, तद्वदभेदब्रह्मविज्ञानेन मायाया विलय.
मम्भाव्यते । तदा सा त्रिगुणात्मिका ब्रह्मपदवाच्या।
देवीभागवते भगवती महाशक्तिः स्वयं गिरिराजमवदत्--
अहमेवासं पूर्वन्तु नान्यत् किचिन्नराधिप ।
तदारमस्वरूपं संवित् परंवाँकनामकम् ।।
अप्रतक्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् ।
तस्य काचित् स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ।।
(७-३२)
तयाहि, हे गिरिराज! पुरा सर्गादो एकामेवासं, नान्यत् किचिदासीदिति।
ममात्मानमेव ज्ञानिनः सच्चिदानन्दं परं ब्रह्मत्यादिनामभिनिदिन्ति ।
त्मस्वरूपमनुमानादिज्ञानातीत, लक्षणातीतम्, उपमातीतं, किञ्च जननमरणा-
दिविकारातीतम् । मम हि स्वतः सिद्धका शक्तिः सा मायेति प्रसिद्धा। मायायाः
स्वरूपमनिर्वचनीयम् ।
न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधत.।
एतद्विलक्षणा काचिद् वस्तुभूतास्ति सर्वदा।।
तया च, ग्रह्मज्ञाने मायाया विलीनत्वान्न सा नित्या। पुनस्तस्या असत्त्वेऽपि
व्यावहारिक सत्त्वाया विरोध सम्भवति । अतो बन्ध्यापुत्रवदमत्पदार्थो न भवति ।
परस्पर विरोध्यालोकान्धकारन्यायेन सदमद्भावेनकाधारे सहावस्थानस्या-
सम्भवात् मा सदसदुभयभावान्वितापि न भवति। अतएव त्रिविधभावत्वेन सा
माया अनिर्वचनीयपदार्थस्वरूपा, परमार्यतोऽनादि । परन्तु तस्या मोक्षकाल-
पर्यन्तमस्तित्वमिति तत्त्वम् ।
पावकस्योप्णतेवेयमुष्णांसोरिव दीधितिः ।
चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा ॥५॥
नयाहि, यहरुप्णना, मूर्यस्य रश्मिरचन्द्रस्य चन्द्रिव मम माया, सहजाता
नित्याक्नितिघ्या । सा च विविधनाम्ना प्रमिता।
सपाहि-
वेचिता तप इत्याहुम्तम केचिद् जड़ा परे:-
मानं माया प्रधानन्न प्रति पस्तिमप्यताम् ।।
विम इति ता प्राहु गंवमास्त्रविशारदाः।
अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्यायचिन्ताः ॥१०॥

·४ प्रथमः परिच्छेद. केचित्पण्डिता मम मायां तप इति वदन्ति । अपि केचित्तम इति, केचिद् जडा इति वदन्ति। अपरे केचिदज्ञानं, केचिच्च प्रधानमन्ये प्रकृति शाक्ताः शक्ति नित्या वदन्ति । शवास्तां विमर्श इत्याहुः, इतरे वैदिका अविद्यां वदन्ति । मन्मायाशक्तिसंक्लप्तं जगत् सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङमाया नास्त्येव परमार्थतः ॥१॥ व्यवहारदृशा सेयं मायाऽविद्येति विश्रुता। तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् ।।२।। (७।३३) वैचित्र्यपूर्ण सदसत् चराचरमखिलमिदं जगन्मम मायाशक्त्या सम्यग्रचित व्याप्तं भवति । परमार्यतो माया मत्तः पृथङ न भवति । व्यवहारदृष्टया मदीया माया लोकेऽविद्येति व्याख्याता। किन्तु युक्त्या तत्वदृष्टितो दृष्टायास्तस्या अस्तित्वं नास्ति केवलं तत्त्वमेवास्तीति । तथा च स्मृतिः- केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्तव्यो विनिर्णयः। युक्तिहीनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते ।। तथाहि, न केवलं शास्त्रदृष्या निर्णयः सम्भाव्यते। युक्तिरप्यत्रापेक्ष्यते, न चेद्धमहानिर्जायते। उक्तञ्चान महाकविना कालिदासेन- "सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्त करणप्रवृत्तयः ।।" इति । पदार्थदयसन्देहे बलवदन्तःकरणप्रवृत्तिरेव प्रमाणम्, रादन्तःकरणप्रवृत्तियु- वितरिति। वैदान्तिका वदन्ति- "वह्म मत्यं जगन्मिथ्या जीवो वहाँव नापरः।" इति । ब्रह्मणो मायागाने: मामयदयमावरणं विक्षेपश्चेति । जीव. प्रयममावरणेन ब्रह्मजीपमोरभेदेपि पृथगजीव इत्यनुभवत्यात्मानम्। अपिच, अविद्यारतमोर- मोहापौनो मयति। द्वितीयेन विक्षेपेण जीवचित्त जगभ्रमः गाध्यते । तदुपतं सरस्वतीरहस्योपनिषदि- गतियं हि मायाया दिपावृतिस्परम् । विपतिलिङ्गादिवह्मालालं जगत् गजेत् ॥५२॥ अलगायो यरिन ब्रह्मगगंयोः । भार गोरपरग शाति: गा गंगाररय पारणम् ॥५३|| ·५ शाक्त-दर्शनम् तथाहि, मायायाः शक्तिद्वयं विक्षेप आवृत्तिश्चेति । विक्षेपशक्तिहि सूक्ष्मलिङ्ग- शरीरमारभ्य स्थूलब्रह्माण्डपर्यन्तं निखिलमिदं जड़जगद् एवमन्तरे प्रकृतिपुरु- पयोर्भेदं बहिश्च ब्रह्मब्रह्माण्डयो दं सजति । आवृत्तिसक्तिस्तावदावृणोति । एतदेवास्य जगतो मूलकारणम् ।। बैदान्तिक-तान्त्रिकयोः सिद्धान्तः वैदान्तिक. परब्रह्मणश्चित्स्वरूपा शक्तिर्माया जड़ा चेति कथ्यते । सैव जगदुपादानकारणं ब्रह्मविवर्तकारणञ्चेति । माया मिथ्या जड़ा च; तस्या मायायाः परिणामत्वेन जगन्मिथ्या जडमेव । जड़ापि सा प्रकृतिः, पुरुष- सान्निध्याच्चिन्मयत्वमवाप्नोत्यन्धखजन्यायेन । तान्त्रिकरुकतं-परब्रह्मणि स्थिता चिच्छक्तिर्वदान्तिकः स्वीक्रियते। शक्ति- रेपानन्तशक्तिस्वरूपा । अर्थाद् विश्वब्रह्माण्डे यावत्यः शक्तयः सम्भाव्यन्ते, ता सर्वा एव चिच्छक्तेरन्तर्भूता भवन्ति, सा खलु मायव । "परास्य शक्तिविविधव श्रूयते। माया चाविद्या स्वयमेव भवति ।" इत्यादि- श्रुतिवावयमस्या प्रमाणत्वेनोपलभ्यते । परमस्याश्चिच्छतेरेव परिणामो जगदि- त्युच्यते । परन्तु जगदाकारणव चिच्छक्ति परिणतेति । अतएव चिन्मयं जगन्न जड़मिति। दुर्गासप्तशत्वं तदेव सुस्पष्टं गीयते-- "चितिरूपेण या कृत्स्नमेतद् व्याप्य स्थिता जगत् ।" (५-७८) भगवती चण्डी देवी चितिरूपेण जगत्सवं व्याप्यासीत् । काश्मीरीय-शव-दर्शन चितिक्तेरपराणि नामानि,--विमर्शः, स्फूर्तिः, उल्लास प्रकाशश्चेति सेवा वदन्ति । सर्व सल्विदं जगत् स्वत. प्रकाशश्चितिशक्ते- एल्लास एव । चिद्विलासप्रपञ्चोऽयम् । चिद्विलास इदं विश्वमिति योगवाशिष्ठे. ऽप्युक्तम् । तदेवोतं महाकविना कालिदासेन- या सुप्टि सप्टुराधा वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री, ये काल विषतःप्रतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्प विश्वम् । मामाहु सर्वबीजप्रऋतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्त प्रत्यक्षाभि प्रमन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरप्टाभिरीत.॥ सर्व सल्विदं विश्व परमशिवस्य हिं सिरयप्तेनोमारोमचन्द्रमूपंजीवा- पेत्यष्टाधिष्ठात्रोभिः मई-भव-पदोप-भीम रनरनि-महादेवशानारवेत्यष्टमूर्तिभिः प्र साप्तं पते। अतएव जगत्मत्वं परमशिव-जगतोरभेद इनि।

·प्रथम: परिच्छेदः प्रकृतिवाद-निरूक्तिः यामले- सत्त्वं रजस्तम इति गुणत्रयमुदाहृतम् । साम्यावस्थितिमेतेपामव्यक्तं प्रकृति विदुः ।। सैव मूलप्रकृतिः स्यात् प्रधानं पुरुषोऽपि च ।। अथ का नाम प्रकृति :? गुणत्रयसाम्यावस्था प्रकृतिः। सत्त्वं रजस्तमश्चेति गुणत्रयमभिहितम् । प्रा रेतत्त्रयाणां साम्यावस्थाऽव्यक्तं प्रकृतिश्चोच्यते । सैव मूलप्रकृतिः प्रधानं पुरुषश्च कथ्यते । देवीभागवते,- प्रकृष्टवाचकः प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टी प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। (६.१५) अतएव या ":" इत्युपसर्गः प्रकृष्टवाचकः, “कृति" शब्दश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टिविपये प्रकृष्टरूपा सा महादेवी प्रकृतिनाम्ना प्रसिद्धा। प्रयमे वर्तते प्रश्च कृतिश्च सृप्टिवाचकः । मृप्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। (१) सृष्टेः पूर्वावस्थावाचक: "#" शब्दः "कृति"श्च कृतिशब्दश्च सृष्टियाचकः, मृप्टेरादी या देवी देदीप्यमाना, सा "प्रकृतिः" कथ्यते । गुणे सत्त्वे प्रकृप्टे च प्रशब्दो वतंते युतः। मध्यमे रजमि वृश्च तिमन्दस्तमसि स्मृतः ॥६॥ त्रिगुणात्मस्वरूपा या मा च शक्ति-समन्विता। प्रधाना मुष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ॥७॥ गुणत्रयस्य मध्ये विमलभानप्रकासकरवेन गर्योत्रप्टः "प्र"-शम्दः गत्यगुणवाचकः । विशेरदोषारमरस्य रजोगुणस्य मध्यमः "" शब्दो वारकः। तमोगुणो हिं मानावरसावेनापमः, तस्य "न" गमो याचकः। अतएव निरनिगवितोपावरण- दोपरहिला पनातीना मा चिन्मयी प्रद्यपिणी यदा पोसा-माणाताना गुणत्रय- गविता गतिमम्मिलिता भोसता मा गष्टिमा प्रधाना प्रातिरप्यते।

·शाक्त-दर्शनम् शवनीलकण्ठेन देवीभागवत-टोकायां (११) श्लोकप्रसङ्ग प्रकृतेरे- तादृगी संज्ञा निर्देशिता। गुणत्रयसाम्यावस्थात्मक-माया-शवलब्रह्मरूपा प्रकृतिरिति तत्त्वम् । वेदे शक्तिवाद-निवक्तिः ऋग्वेदे--देवीमूक्तं, रात्रिसूक्तं च परिदृश्येते, सामवेदेऽपि-रात्रिसूक्तं परि- दृश्यते । अतएव वेदेऽपि गक्तेः प्राधान्यं स्वीकृतम् । ऋग्वेदस्य १०म-मण्डले, १० मानुवाके १२५ सूक्तं देवीसूक्तम् । अप्टमन्त्रात्मकदेवोसूवतस्यपिरम्भृणमहर्षे. कन्या ब्रह्मविदुषी वाक्, तपसा सा ब्रह्मशक्तिस्वरूपमात्मशक्तिमनुभूयावदत्---अह ब्रह्मशक्तिब्रह्ममयी विश्वेश्वरी जगत्स्वरूपेण विश्वं सर्व सम्पादयामीति । अह रुदेभिर्वसुभिश्चराम्यह- मादित्यरुत विश्वदेवः। अह मित्रावरुणोभा विभयंह- मिन्द्राग्नी अमश्विनो अहमेकादशरुदैरप्टवसुभिश्च चरामि । - व द्वादशादित्यरूपेण चरामि । अहं मित्रावरुणौ, इन्द्राग्नी च धारयामि । एवमहमश्विनीकुमारद्वयमपि धारयामि । मत्तः परतरा कापि नास्तीति । रात्रिसूक्तस्य मन्त्रद्रष्टा ऋषिः कुशिक.। रात्रि- सूक्तस्यायमर्यः,-*कारमयी भुवनेश्वरी रात्रिर्देवी सर्वत्र तस्याश्चक्षु स्थानीय- महदादितत्त्वेन सर्वपदार्थानां देयोतनगीला। अर्थात्स्वकीयात्मान जगदाकारेण प्रकाश्य स्वोत्पादितं कर्मपूर्ण जगज्जालं विशेषेण दर्शयति जीवाना स्वस्वक- नुिरूपं फलमपि ददाति च। राविरिति--राति ददाति अभीष्टम् इति रात्रिः। रात्रिद्विविधा, जीवरात्रि , ईश्वररात्रिश्च । जीवरात्रिरूपसुषुप्तो प्रत्यह जीवाना व्यवहारो लुप्तो भवति । एवम् ईश्वररात्रिरूप-प्रलयकाले ईश्वरस्य व्यवहारो लुप्तो भवति । तदुक्त देवीपुराणे- ब्रह्ममयात्मिका रात्रिः परमेशलयात्मिका । तदधिष्ठात्री देवी तु भुवनेशी प्रकीर्तिता ।। अर्थाद् रात्रिदेवो, ईश्वरलयरूपा ब्रह्ममयात्मिका। तदधिष्ठात्री देवी भुवनेश्वरी, आद्याशक्तिरूपेण प्रसिद्धा। ऋग्वेदे भुवनेश्वरीमन्त्र उक्तः। अपिच शिवदुर्गा, सिन्धुदुर्गा, अग्निदुर्गा चेति तस्या मूर्तिभेदा वर्तन्ते ।

·प्रथमः परिच्छेदः अतः केवलं श्रीसूक्ता- ऋग्वेदे देवीसूक्त-श्रीसूक्तप्रभृतिसूक्तानि वर्तन्ते । देको मन्त्र ऋग्वेदोक्त उपन्यस्यते,-- हिरण्यवणां हारिणी सुवर्णरजतस्रजाम् । चन्द्रा हिरण्मयी लक्ष्मी जातवेदो म आवह ॥१॥ हे अग्ने ! स्वर्णवर्णी श्रीहरिपत्नी स्वर्णरौप्यमालाधारिणीम् आनन्ददायिनी काञ्चनमयी लक्ष्मीम् अस्मभ्यमावाय । लक्ष्मीशब्दनिरूक्तिः "या लक्ष्यते दृश्यते जनः सा लक्ष्मीः सौन्दर्यमित्यर्थः। (महीधरभाष्यम्) ऋग्वेदे पञ्चममण्डले खिलांशे पञ्चदशर्च श्रीसूक्तम् । प्राचीन-पञ्चराम-वैष्णव- शास्त्रे पुराणशास्त्रेषु च नानास्थानेषु श्रीसूक्तमुपन्यस्तम्। श्रीदेवी अथवा लक्ष्मी- देवी पयवर्णा पद्मे स्थिता पद्ममालिनी स्वय पद्मिनी चाभिहिता। साधकास्तां यज्ञानुष्ठानेनाराध्य श्रीदेव्याः समीपे स्वर्णगोऽश्वादि-पशु-धनधान्याऽऽरोग्य- सौन्दर्य-कीत्यूद्धचादीश्च प्रार्थितवन्तः । ऋग्यजु.सामायणश्चेति-वेदचतुष्टये च श्रीसूक्त वर्तते । तदुक्तमग्नि- पुराणे (२६३।१-३)- श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनम् । हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश श्रियः ।। रथेप्वक्षेषु वाजेति चतस्रो यजुपि श्रियः । सावन्तीयं तया साम श्रीसूक्तं सामवेदके ।। श्रियं घातर्मयि घेहि प्रोक्तमाथवंणे तथा। श्रीमूक्तं यो जपेद्भक्त्या हुत्वा श्रीस्तस्य वै भवेत् ।। तयाहि,-चतुर्वेदेषु लक्ष्मीप्रीतये श्रीमूक्तमन्त्रेण पूजाजपहोमादिक विहितमस्ति । हिरण्यवर्णामित्यादि पञ्चदर्शचम् ऋग्वेदोक्तं श्रीसूक्तम् । रयेप्वक्षेषु वाजेप्रभृति- मन्त्रचतुष्टयात्मक-यजुर्वेदीनं श्रीमूक्तम्। सावन्तीयं सामञ्चेति मन्त्रद्वयात्म सामवेदीयं श्रीगूपनम् । श्रियं पातमयि घेहि, इति मन्त्रात्मकम् अयर्ववेदीयं श्रीगूक्तम्। लक्ष्मीदेव्या पूजाजपहोमादिकरणेनाचला सक्षमीवधते। गुम्लयजुदै श्रीलंघमीरचेति है पान्यो मूर्यस्येति फम्यते । तन्मतञ्च तत्तिरी- पगापायो रामप्यते। मतपयवाणे श्रीदेवी प्रजापनि-मुसोत्पन्नति पप्यते । - ·६ शाक्त-दर्शनम् एवमतरेय-कौषीतकि-गोपथ-जैमिनीयप्रभृतिषु च ग्राह्मणेषु श्रीराब्देन प्राणा पृथिवी-सोम-सवितृ-राष्ट्र-मित्र-क्षेत्र-बल-वृहस्पति-पुष्य-भग-मरस्वती -पुष्टि -स्वष्ट्र- प्रभृतयश्च कध्यन्ते । . शक्ति-बह्मणोरभेद-निरुक्तिः प्रसङ्गाच्छक्तिब्रह्मणोरभेदप्रतिपादक सामवेदीय केनोपनिषदुक्तमाख्यान- मनोच्यते,—पुरा देवासुरसंग्रामे ब्रह्मशक्त्या देवाना जयोऽभवत् । किन्तु ते देवाः खलु स्व-स्व-शक्त्या विजयिन इति मत्वा गौरवान्विता आसन् । ततो देवानां मिथ्याभिमानमपहर्तुं ब्रह्मशक्ति. स्वयं परब्रह्मविस्मयकरमूर्तिमवलम्ब्य देवानां मम्मुखे सहसाऽविर्वभूव। कात्यायनीतन्त्र (७७ पटले)- अथ दुर्गा जगन्माता नित्या चैतन्यरूपिणी। एतेषा धर्मसेतूनामिन्द्रादीनां नियन्त्रणम् ।। करिष्यामीति निश्चित्य ज्योतिरूपं दधत्यलम् । तेपामाविरभूदर्गा जगद्धात्री जगन्मयी ।। कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटि-समप्रभम् । ज्वलन्तं पर्वतमिव सर्वलोकभयङ्करम् ।। तद्ददृशुः सुराः सर्वे भयमापुर्महौजसः । किमतन्न विनिश्चेतुं शक्तास्ते ह्यभवन् सुरा ।। देवा अपि आविर्भूतं पूजनीय-ब्रह्मरूपमजानन्तस्तरसमीपमग्नि प्रेरयामासुः । ब्रह्माप्यग्निमवदत्,--"तव नाम कर्माणि च वर्दै" ति । अग्निराह,—अहमग्निरा- ब्रह्माण्डमपि दग्धुं शक्नोमि । ततो ब्रह्म अग्निसम्मुखे तृणखण्डमेकं सस्थाप्याह,- "दह्यता" मिति । ततोऽग्निः सर्वशक्तिप्रयोगेणापि तृणखण्डं दग्धुमपाक्तो देवानु- पगम्याम्लानमुखस्तदकथयत् । अनन्तरं पूर्ववद् वायुब्रह्मसमीपं गत्वाकथयदहं वायुः पृथिव्यां यानि वस्तूनि वर्तन्ते, तानि सर्वाणि भ्रामयित्वा नेतु समर्थ. । ततो ब्रह्म पूर्ववत्तृणखण्ड वायोः सम्मुखे संस्थाप्याकथय दधुना नीयता"मिति । ततो वायुः सर्वशक्तिप्रयोगेणापि नेतुमसमर्थो लज्जितः सन् पलायित.। तदनन्तर- मिन्द्रे छद्मवेशिनो ब्रह्मण समोपमागते ब्रह्मान्तहितमभवत्। इन्द्रोऽपि तत्स्थाने- ऽन्तरीक्षे सुशोभनामुमां हैमवती दृष्टवान् । तदा देवी हैमवती देवराजमकथयत् । केवलं ब्रह्मशक्त्या देवा बलशालिनोऽसुरविजयिनश्चासन् । मिथ्याभिमान- स्त्यज्यतामिति । ततो लज्जिता सन्तः हैमवतीमुमा- ·१० प्रथम परिच्छेद. प्राहुर्देवगणाः सर्वे त्वमीशो नेश्वरा वयम् । ईश्वरत्वाभिमानेन यदस्माकं सुदुष्कृतम् । क्षन्तुमर्हसि तत्सर्व कृपया जगदम्बिके। तव रूप सुगोप्यं यन्मङ्गल्यं सर्वमङ्गलम् । तद् द्रष्टुं वयमिच्छामो देहि दर्शनमुत्तमम् ।। तयाहि, सर्वे देवगणास्तां हैमवतीं प्राहुः, हे जगन्मातः, त्वमीश्वरी वयं नेश्वरा इति। ईश्वरत्वाभिमानवशात् वयं यन्महापराधं कृतवन्तस्तत् कृपया क्षमस्व । तव सुगोप्यं सुमङ्गल्यं सर्वमङ्गलहेतुभूतं यद् रूपं तद्वयं द्रष्टुमिच्छामः । तेनैवो- त्तमरूपेण त्वमस्माकं दर्शनं देहि । ततो हैमवती देवानां जगद्धात्रीरूपं दर्शयामास । जगद्धात्री-तत्त्वम् देवीपुराणे- यस्माद्धारयते लोकान् वृत्तिमेपां ददाति च । "हु घाा धारणे" धातुस्तस्मादात्री मता बुधैः ।।(३७।७५) तथाहि, धारणपोपणे पा-धातोरयः। यस्माद्देवी लोकसमूहं धारयति, सर्वान् जीविकादानेन पालयति च, ज्ञानिनस्तस्मात्तां जगद्धात्री वदन्ति । एपा हि दुर्गादव्या विशेषप्रकामो महादुर्गेति लोके प्रसिद्धा। देवानां कातर-प्रार्थनया तुप्टा सती तेजः पुजादाविबभूव । जगद्वानी-स्वरूपम् मृगेन्द्रोपरि सुस्मेरा सलिष्ट्वार-भूपिता। चतुर्भुजा महादेवी रक्ताम्बरपरा शुभा ।। याला-मदादेहा नागयज्ञोपवीतिनी। प्रिनेत्रा योटिचन्द्रामा देवपिमुनिमेयिता ।। दगंयामाग देवानामेवं रूपं जगन्मपी। पा देवी मिहाछे गमाडा हास्यमुनी सलमार-भूपिता, गा चतुर्भुजा मालमपी सामना। नवोदितमूर्पममरपतवर्षगरीरविगिप्टा गोटिचन्द्र- गाग्निपरालियरता देरी नागपगोवीनिनी त्रिनयना देवपिमुनिगणगेविता। नगापिनी महानुगा नगलागी देवी देवाने दगंपामाम। जगमात्री पम्पोसा लिय उवान,- मापारभूते मारे पनि परम्परे। भये परदे पोरे नगलाची ममोग्नु ।।

·शाक्त-दर्शनम् हे जगद्धात्रि, स्वमाधाराधेय-स्वरूपिणी, धृतिशक्तिस्वरूपा वसुन्धरा, सर्व- जगभारवहनकारिणी। अर्यात्सृष्टयादौ विश्ववीजं त्वं गर्भ धारयसि, प्रसवा- नन्तरमपि पृथ्वीरूपेण विश्वं धारयसि च। तदुक्तं नारायणी-स्तये, "आधारभूता जगतस्त्वमेका, महीस्वरूपेण यतः स्थितासि।" इति । त्वं नित्या नित्यधामस्वरूपा-अविचलितपदा, अतस्त्वा नमामि। हे जगद्धात्रि त्वं महीनेण स्थितासि। अर्याद्-धृतिशक्ति-स्वरूपेणाधाराधेया:विच्छेद्य- सम्बन्धेन विश्वं धृत्वा त्वं रक्षितत्वेनासि अतोऽनन्तकोटिजीवा अनन्तकोटि- ज्योतिष्कमण्डलानि च त्वत् या--स्वस्वगन्तव्यपथे सुशृङ्खला परिचा- लिताः सन्तः प्रचलन्ति । तदेवोक्तं श्रुती- "एतस्य वा अक्षरस्य प्रभासने गागि सूर्याचन्द्रमसौ विघृतौ तिष्ठतः । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि द्यावापृयियो विपृतौ तिष्ठन । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गागि निमेया मुहूर्ता अहोरात्रार्घमासा ऋतव. संवत्सरा इति विघृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशामने गागि प्राच्योऽन्या नद्यः स्पन्दन्ते, श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां या च दिशमनु ।' (वृहदारण्यकोपनिषद् ३८९) जगद्धात्री “धुवपदा"-अर्यानित्यघामस्वरूपिणी। तस्यास्नदामला साघ- कस्यास्मिन्ननथसंकुलसंसारे पुनरावर्तनं न भवति। गीतोपनिषदि तदुक्तम्- "न तद्भासयते मूर्यो न वादोन पावकः । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ।। (१५६) श्रुती च- "न तर मूर्यो विनानि न चन्द्र-नारकं, नेमा विद्युतो भान्ति कुनोन्यमग्नि । तमेव मान्तमनुमानि सर्व, तस्व भामा ममि दिनाति। (ठोपनिषद् ॥१५) ·१२ प्रथमः परिच्छेदः जगद्धात्रीपूजाविधिः कात्यायनीतन्त्र-शक्तिमङ्गलतन्न-उत्तरकामाख्यातन्त्र-कुब्जिकातन्त्र-दुर्गाकल्प- भविष्यपुराणप्रभृतिग्रन्येषु च जगद्धात्रीपूजाविधिरालोचितः। निगमकल्पसारे ज्ञानसारस्वतग्रन्ये च एतदेव वणितम्- कातिके शुक्लपक्षे च या दुर्गानवमी तिथिः । प्रशस्ता महादेव महादुर्गाप्रपूजने । प्रातश्च सात्त्विकी पूजा मध्याह्न राजसी मता। सायाह्न तामसी पूजा त्रिविधा परिकीर्तिता ।। सप्तम्यादिनवम्यन्तः पूजाकाल इतीरितम् ।। विदिने विविधा पूजा दशम्याञ्च विसर्जयेत् । पूजा परेह्नि देवेश तथाप्यत्र विसर्जनम् ।। मा फातिकमासस्य शुक्लनवमी तिथिः "दुर्गानवमी"त्युक्ता। तत्र महादुर्गा- जगद्धात्री-पूजा प्रशस्ता। तद्दिने प्रातः मात्त्विकी पूजा, मध्याह्न राजसी पूजा, मायाह्न ताममी पूजा, इत्येवंरूपेण कालिकपूजा विहिता। यया शारदीय- पूजायां सप्तम्यादिनयम्यन्तं विदिने त्रिविधा पूजा, दाम्या विसर्जनं, तथा- वाप्पैर देय त्रिकाले प्रिविषपूजां समाप्य दशम्या विमर्जनं विहितम् । नव- मोतिपितघे यामयदिनपि निकालव्यापिनी न भवेत्तदा प्रातःकाल-व्यापिनी नवमी यदा नरेन्, सद्दिन एव कालिको पूजा कतंपा। किन्तु अत्र स्यले यदि नयमी प्रासमुंह व्यापिनी न भवेत्ता पूर्वदिन एव कालिको पूजा परंपा। एमसाले विविधपूना अप्रगस्ता। अत्र स्पले दाम्या वलिदानं म निषिदम्। ४ दवाने दयाददै दया दुगमोपिनि । मर्यारताग्नि दुर्गे जगाति नमोस्तुते।। है जगमारि. १५ दयास्वापा, राष्टिा, दयाभाहदया, गलाना. मोवनाग्निी. मो. दुर्गेश नमामि । अगसपामपामाप-महानागीनहरे। अमेरमागताप नगपाति मोरगुले। Rainferiमानाय. मारमा, M ममामि ।

·शाक्त-दर्शनम् ॐ जयदे जगदानन्दे जगदेकप्रपूजिते । जय सर्वगते दुर्ग जगद्धात्रि नमोऽस्तु ते ।। नमः।।" हे जगद्वात्रि, वं जयदायिनी, जगति खमेवानन्ददायिनी, जगतीह त्वमेकंद पूजिता, एवं सर्वपदार्येऽनुप्रविष्टा, हे दुर्ग। त्वां नमामि । (जगद्धात्री कल्पः) सांख्यायन-गृह्यसूत्रे भद्रकाल्या नामास्ति। हिरण्यकेशीगृह्यसूत्रे भवानी- देव्य यज्ञाहुतिदानव्यवस्था विद्यते। शुक्लयजुर्वेदस्य वाजसनेयीसंहितायाम- म्बिकादेवी रुद्रभगिनीरूपेण कथिता। एवं कृष्णयजुर्वेदस्य तैत्तिरीयारण्यक- मतेन अम्बिकादेवी रुद्रपलीति कथ्यते । तैत्तिरोवारप्पकस्य नारायणोपनिषदि, "तामग्निवर्णा तपसा ज्वलन्ती वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गादेवीं शरणमहं प्रपद्ये, सुतरसि तरने अह वैरोचनी परमात्मदृष्ट्याग्निवां स्वीयतापेन शादहनकारिणी कर्मफलदानी दुर्गादेवी शरणं प्रपद्ये। हे सुतारिणी! संमारयाणकारिणी देवि नमस्ते। ततिरोयारण्यकान्नगंत-याज्ञिकोपनिपदि दुर्गागायत्र्यस्ति-"कात्यायन्य विग्रहे कन्याकुमारी धीमहि, तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् ।" मायनाचार्यमते दुर्गी दुर्गाभिनेति । (१०।२७) पौराणिकमाहित्ये लक्ष्मीदेव्या बहुतराश्यानानि दृश्यन्ते। मा विष्णु- भाक्तिस्तस्य भगवत पलीस्वरूपेण वाणितास्ति। पुगणाना बहुम्याने' लक्ष्मीः कारणाणंवे पगम्यागापिनो नारायणस्य मेवानिग्ता पन्नीस्वरूपा कम्पने। पञ्चरार-वैष्णवागमें श्रीदेव्यास्तत्त्वं विप्रेषभावेनालोचिनम् । दाक्षिणात्य गमानुजमम्प्रदाय श्रीगम्प्रदाय इत्यभिधीयते। श्रीदेवीमबोरामा। तेरामयमेव भादो ययाम्माक पारिवारिपत्रावने पिता- पुत्रपोमध्यवनिनी माता गवं ममारमं ममादपति, नान् श्रीदेवी जीवेच. योमध्यरनिनी भूत्या जीव प्रति दयागीलर भगवत बागा यया भवेन. प्पा पेवर प्रति जोयम्यानुरागी जायेन, नपंव मयं ममादति । मरत. मापना तु दैवयोगेन वपुष्पमा सम्मारि माग्येन हि पटते। मापि भगवरिया ·१४ प्रयम परिच्छेदः विना न सम्भवति । किन्तु न्यायपरायणस्य परमेश्वरस्यापि सच्छिद्रघटे जलपूरणवदपात्रे कृपा कदापि न सम्भवति । अतएव ईश्वरकृपालाभाय मध्य- स्थस्य प्रयोजनमिति । रामायणे शक्तिवादनिरुक्तिः पुरा त्रेताया युगावतारः श्रीरामचन्द्रो रावणादिनिशाचरगणवधार्थ पृथिव्यामवतीर्ण पितृसत्यपालनाय वनं गतवान् । तत्र हृता सीता, रामस्त- दुद्धरणाय कपिगणसहितः समुद्र सेतुं वद्वा लङ्का प्रविवेश। तत्र लङ्कायां प्रवृत्ते रामरावणयो?रतर-समरे दुर्गायाः कृपया रावणो विजयी भवेदिति देवा मन्त्रयित्वा, अकाले दक्षिणायने शरत्काले रावणस्य सवंशनिधनाय श्रीरामस्य विजयाय च सङ्कल्पितवन्तः । ततो ब्रह्मा स्वयं महाशक्ति दुर्गादेवी बोधयित्वा पूजयामास! तदुक्तं महाभागवते महापुराणे, (४५ श. अ.)- ब्रह्मोवाच,-- देवि त्वं बोधिताऽस्माभिरकालेऽपि सुरोत्तमे । हिताय सर्वभूताना राक्षसाना वधाय च ॥२२॥ जयाय रामचन्द्रस्य संग्रामेतिसुदारुणे। यावद्दशाननसङ्ग व्ये मपुत्रगणवान्धव. ॥२३॥ पतिष्यति गतप्राणस्तावत्त्वा जगम्बिकाम् । पूजयिप्ये महादेवी राघवस्य जयेच्छया ।।२४।। त्व प्रसन्ना यदि शिवे तदा पूजां प्रगृह्य च । निपातय महदक्षः कुलं देवि दिने दिने ।।२।। ब्रह्मोवाच, हे देवि। सुरोत्तमे ! सर्वजीवहितायं राक्षसकुलवधनिमित्तं श्रीरामचन्द्रस्य च मुदारुणसंग्रामजयार्थमकाले सहदेवोऽहं त्वां योपयामि। यावत् मपुर गबलबान्धवो दबाननो रणे निपतिप्यनि, तावत्त्वां जगदम्बिवा महामाया दुर्गादेवी राघवस्य विजयार्थमह पूजयिष्यामि । हे शिवे ! देवि! त्व गुमना-मती अस्मकृता पूजा प्रगृह्य महद् रक्षःकुलं दिने दिने निपातय । पुग होत एर चण्डीग्रन्ये “अरप्पे ग्पुनायोऽपि महापूजा करिष्यती"नि भविष्पदागी प्रोता। माग्दीय पूजापाम् "ते गवणम्य वपाय गमस्यानुग्रहाय च । अगले ब्रह्मणा योयो मया त्यपि इन पुरा।"

·शारत-दर्शनम् १५ इत्यादिमन्त्रेणाकालबोपनविधिविहितः। वसन्तकालीनदुर्गापूजायां वोधन- विधिर्नास्ति। कृत्तिवासकृते रामायणे सविशेपं रामचन्द्रस्य कपिगण- सहितस्य दुर्गापूजा वणिता। युगावतारेण वेदव्यासेन महाभागवत- महापुराणे श्रीरामस्याकालबोधनेन भरदि दुर्गापूजा सविस्तरं वर्णिता । तदवधि "मरत्कालीनदुर्गामहापूजा" या बाहुल्यमद्यापि दृश्यते । अतएब रामायणेऽपि शक्तेः प्राधान्यं स्वीकृतम् । महामायास्वरुपनिरुक्तिः कालिकापुराणे- गर्मान्तर्ज्ञानसम्पन्नं प्रेरितं मूतिमारुतः। उत्पन्नं ज्ञानरहितं कुरुते या निरन्तरम् ।।१।। पूर्वातिपूर्व-संस्कारमा घातेन नियोज्य च। अहरादौ ततो मोहममत्वज्ञानमंशयम् ॥२॥ क्रोधोपरोयलोभेपु क्षिप्त्वा शिप्त्वा पुनः पुनः। पश्चात् कामेन संयोग्य चिन्तायुक्नमहनिराम् ॥३।। आमोदयुक्तं व्यमनाशक्त जन्तुं करोनि या । महामायेति संप्रोक्ता तेन सा जगदीश्वरी ॥४॥ तयाहि, मावगर्भस्यो ज्ञानसम्पन्नः निशुः प्रमूतिवायुना प्रेरितो भूमिष्ठावस्या- प्राप्तिमानं यया भानरहित. क्रियते, परन्तु पूर्वपूर्व-जन्मनस्तारवयात मद्यो- जातजीवस्य प्रयमदिने यया ज्ञाननागकमोहममनाभ्यामाच्छाद्यते, यया च कोष-मोह-लोमेषु पुनः पुननिक्षिप्य पश्चात् घामामवस्याम्हनिया चिन्तायुक्त आमोदनिरतो व्यसनामक्तच क्रियते, मा एव जगदीश्वरी "महामाया" अभिहिता। "महामाया परमेश्वरी गतिविमाप्रतीनिमाधिका ईश्वरीशनिरिनि" नागोजीमहा। एगा हि अपटन-पटनगढीपगी ब्रह्मात्मिा गतिरिति सत्त्वप्रमाशिया- टीका जीवस्य बन्धनमुतिमहामाया मम्माने। देवोभागपने अश्निपाइनिरित. गुगाले मधुमपम में ऋपर पुगमयस्तार बिराला मतमनु -हे मूत! मगतिमान भगवान् विन, पोगनिया महावामा म परमभिमूरो, तद गर्न गपिनर पपरेति। नातं देवोमारे- ·प्रथमः परिच्छेद देवा ऊचु:- आदिदेवो जगनायः ममर्यः सर्वकर्मसु । नान्य. कोऽपि ममर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः ।। म कयं स्वापित स्वामी विवशो योगनिद्रया। क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः ।। सन्देहोऽयं महाभाग कययस्व यथा शुभम् । का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितःप्रमुः।। कुतो जाता कयं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत ॥(१६०५८) नयाहि,-आदिदेवो जगन्नायो विष्णुः सर्वकर्ममु कुशलः। तस्यातुलतेजमो विष्णो' सममन्यः कोऽपि ममर्यो न विद्यते। अत एव महाप्रभावसम्पन्नो जगत्स्वामी भगवान् विष्णुः कथं वा महामायया मोहनिद्रया अज्ञानत्वेन पराभूयते' है महाभाग! जीवतस्तस्य ज्ञानविज्ञानप्रभावाः कुत्रान्तहिताः? येनास्माकं सन्देहभजनं भवेत्, तत्मवं यथायथं साङ्गं वर्णय। हे सूत यया प्रभुर्विष्णुः पराजित., पुरा प्रोक्ता का सा शक्तिः? कुतो वा जाता, हे मुव्रत' कीदृशप्रभावा सा, या पलु शक्तिविष्णुमपि पराभवितुं समर्या, तत्मवं सविस्तारं कथय। महर्षीणा प्रश्ने मूत. शक्तिरहस्यं मविस्तारमवदत् । आद्या शक्तिहिं ब्रह्म-विष्णु-शिव-मूर्यादिमर्वदेवानामने स्थित्वा जगत्कार्य मृष्टिस्थितिलयात्मकं सर्व कर्म माधयति । तया होनास्ते देवा जगतीह शव- वदकर्मण्या भवन्ति । तयाचोक्तम्- विद्वामोऽपि वदन्त्येवं पुरागरपि गोयते। दुहिणे मुष्टिशक्तिश्च हरी पालनशक्तिता ।। गिवे गहासास्तिान मूर्ये शक्तिः प्रकागिका । घराधारणशक्तिश्च पै कर्म तव च॥ माया गस्ति परिणता गर्वत्र या प्रतिष्ठिता। दाग्निस्तया वह्नी समोरे प्रेरणात्मिका ।। नियोपि गवता यानि युण्डलिन्या विवजिन. । तिहीनम्नु य कग्निदगमयंः म्मनो बुधः।। (१।२८-३१) नाम, नमामिनी यानि पुगगरि पप्पते, प्रमि मुष्टिाकिपिणी पानाम,मिरे मागमति, पू प्रामानने में च पृप्तीपारण. firm गियांनी प्रेग्णारिमरा गतिति, मेगामन्नीग ·१७ शाक्त-दर्शनम् विविवशक्तिरूपेण सर्वत्र केवलमाद्या शसिविराजते। अस्मिन् विश्वब्रह्माण्डे यः कश्चिदपि शक्तिविहीनः स खलु किमपि कर्तुं न शक्नोति । परन्तु शिवोऽपि यदि स्वयं कुण्डलिन्या शक्त्या हीनतहि शवत्वं प्राप्नोति। तथाचोक्तम्- एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते । सोपास्या विविधः सम्यग् विचार्य सुधिया सदा॥ विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोप्यकर्मकृत् । द्रुहिणे राजसी शक्तियया होनो ह्यमृष्टिकृत् ।। शिवे च तामसी शक्निस्तया मंहारकारक । इत्युह्यं मनसा म विचार्य च पुनः पुनः।। शक्निः करोति ब्रह्माण्ड मा वै पालयतेऽमिलम् । इच्छया मंहरत्येपा जगदेतच्चराचरम् ।। (१८।३४-३७) तपाहि-ईदृमी सवंगता सर्वव्यापिनी शक्तिरेव सुधीभिः सम्यग् विविच्य ब्रह्मेति कय्यते। स्नान-पूजा-बलि-होम जपादिश्चेति विविधप्रकाररुपास्यते च । एवञ्च विष्णो मात्त्विक-शविनत्वे विश्वब्रह्माण्डपालने समर्थस्तया हीनस्नु जड़- वदकर्मण्यः। तद् विघौ राजमोगक्तिमत्त्वे विश्वसृजने समर्थः दाक्नि- होनस्त्वक्षमः शिवे च तामनीशक्तिमत्त्वे मंहरणे समर्थ इत्येवं-क्रमण मर्द विवेकेन विचार्य ज्ञातव्यम्। संव परमा आद्या भक्तिः स्वेच्च्या निम्पिल- ब्रह्माण्डं मुष्टि-स्थिति-लयान्नं सर्व नियमेन सम्पादयतीत्यपि च ज्ञातव्यम् । इति व कथितं मयं यत्पृष्टोऽस्मि मुनिश्चितम् । महाविद्या महामाया मेवनीया गदा युधः।। आराध्या परमा गप्ति. गर्वैरपि मुरासुरैः। परतरं गिनिदधि भुवननये ।। गत्यं मन्यं पुनः मत्वं वेदशास्त्रापंनिर्णयः । पूजनीया पग भत्तिनिर्गुणा सगुणाम्यवा।। (१181८५-७) नैमिारणे दृषिममा प्रति गोगन, भो कृपय ! निमास्यः ममपो विषयो पपासानं नितः। फरसो मानिभि मा महा- विधा महामाया महाति गागपनीरा। एवं मर्व मुगमुरंगरि गा पमा लि. नौमा विमानाहं नमामि देवदेवान्नादिगांगागर निॉयो परिभुवने गति निा गंपनीरम मिचिारि म पिदो। प्रतएर मागभान निमुंगभारेन पा शारंग म मेरनी।। गागे पारमा- तयान- नातः मया भवता .

·१८ प्रथमः परिच्छेदः वशायी विष्णुर्यदा महामायया महाकाल्या योगनिद्रारूपयाऽभिभूतो बाह्य- ज्ञानशून्योऽभवत्, तन्नाभिकमलस्थो ब्रह्मापि तदा विष्णुकर्णमलोद्भूत-मधुकैट- भभयाद्भीतोऽनन्योपायो योगनिद्रामस्तोत् । तदुक्तं दुर्गासप्तशतीस्तव, यया त्वया जगत्स्रप्टा जगत्पातात्ति यो जगत् । सोऽपि निद्रावशं नीतः कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ? विष्णु शरीरग्रहणमहमीशान एव च। कारितास्ते यतोऽतस्त्वां कः स्तोतु शक्तिमान् भवेत् ? सा त्वमित्थं प्रभाव स्वरुदारदेवि संस्तुता। मोहयैतौ दुराधर्षावसुरी मधुकैटभो ।। प्रबोधश्च जगत्स्वामी नीयतामच्युतो लघु। वोधश्च क्रियतामस्य हन्तुमेतौ महासुरौ ।। तथाहि, हे मात.! य. खलु सृष्टेः स्थितेः प्रलयस्यापि च कर्ता परमेश्वरो विष्णुः सोऽपि त्वया योगनिद्रावसं नीतः, अतएव कस्त्वां स्तोतुमिह समर्यो भवेत्। परन्तु त्वयंव शिवो विष्णुरहञ्च प्रसूये; कस्त्वा स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् ? हे देवि सा त्वं स्वीयमहिमप्रभावेण संस्तुता सती दुराधर्पावेतो मधुकंटभी मोहय । अपि च, जगत्स्वामिनं विष्णुमचिराद् योगनिद्रात उत्याप्य एतयोमहासुरयोर्हननेऽस्य प्रवृत्तिश्च क्रियतामिति । अतः पुराणे शक्तिवादनिरुक्तिः कालिकापुराणे, देवीपुराणे, वृहन्नन्दिकेश्वरपुराणे च, दुर्गापूजा प्रयोग- पद्धतिरद्यापि प्रचलिता विद्यते। विष्णुपुराणे, मार्कण्डेयपुराणे, मत्स्यपुराणे, वामनपुराणे, प्रह्मवैवर्तपुराणे, स्कन्दपुराणे, महाभागवतमहापुराणे, बृहद्धर्म- पुराणे, वृहमारदीयपुराणे, देवीभागवते, तथान्येप्वपि नानापुराणेषु सर्वयव शतः प्राधान्यं स्वीकृतम्। श्रीमद्भागवतस्य प्रसिद्ध-टीकाकर्ता श्रीधर- स्वामिनोरतम्-"अतो ब्रह्मणोऽपि स्वभावसिद्धाः शक्तयः सन्त्येव, पावास्य दाहकत्वादिप्तियदिति। तदेव स्पष्टीकृतं देयोभापयते- मेयं शक्तिमहामाया गच्चिदानन्द पिणी । सं विमत्यरूपा च भक्तानुग्रहहेतवे ।। मंपा गनिदानन्दरूपिणी महामाया भातानामनुपहायारूपापि प मा में चिनि।

·शाक्त-दर्शनम्
१६
मार्कण्डेयपुराणे सप्तगती-प्रयोगे का सा महामायेति समाधिसुरथयो.
प्रश्ने मेपिरवदत्-
नित्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततम् ।
तथापि तत्समुत्पत्तिबहुधा श्रूयतां मम ॥
देवानां कार्यसिघ्यर्थमाविर्भवति सा यदा।
उत्पन्नेति तदा लोके सा नित्याप्यभिधीयते॥
तयाच,-सा महामाया नित्या जन्ममृत्युरहिता, जगत्प्रपञ्चोज्यं तस्या एव.
विराड् मूर्तिः। तयव मर्वमिदं विश्वं व्याप्तमामीत् तथापि तस्या बहुधा-
विर्भावो मत धृयताम्। देवानां कार्यसिद्धयर्थं यदा सा भौतिकमूाविर्भ-
वति तदा नित्यापि मा लोकैरुत्पन्नेति कथ्यते ।
देवाना स्तुती देवा ऊचु:-
देवी सर्वभूतेषु चेतनेत्यभिधीयते।
नमस्तस्यै, नमस्तस्यै, नमस्तस्यै नमो नमः ।।
या
या देवी सर्वप्राणिषु चेतनारूपेण प्रकागिता, तां स्यूल-मूक्ष्म-कारण-कारणातीत-
स्वरूपा च नमामि ।
इन्द्रियाणामधिष्ठात्री भूतानाञ्चाखिलेषु या।
भूतेषु सततं तस्यै व्याप्तिदेव्यै नमोनमः। (६।२-७७)
या देवी सर्वभूतेषु चतुर्दोन्द्रियाणामधिष्ठात्रीदेवीरूपेण विराजिता, अर्थात्
कर्ण-रवक्-चक्षु-जिह्वा-नासिका चेति पञ्चज्ञानेन्द्रियाधिष्ठात्री ययाक्रम दिग्-
वायु.-सूर्यो-वरुणोऽम्विनीकुमारस्येति पञ्चरूपेण, एवं वाक्-पाणि-पाद -
पायुरुपस्यश्चेति पञ्चकर्मेन्द्रियापिष्ठातृ-देवताः पञ्च, अग्नि-रिन्द्रो-विष्णु-र्यम.-
प्रजा पतिरिति पञ्चरूपेण, तथा मनो बुद्धिरहवाररिचत्ताधिष्ठातृदेवताचतुष्टय-
रूपेणायांच्चन्द्रब्रह्मगङ्कराच्युतरूपेण च मंव विराजिता। मंद च पृथिव्यादिपञ्च-
स्यूलमूक्ष्माणा भूतानां प्रेरयित्री।
अतस्त्वां विश्वव्यापिता ब्रह्मरूपा देवी
पुनः पुनः प्रणमामः।
नारायणीस्तये च--
विद्याः ममस्तास्तव देवि भेदाः।
स्त्रियः समस्ता. सरला जगत्गु।
त्वयंक्या पूरितमभ्ययतत्
का ते स्तुतिः स्तव्यपरापरोक्तिः॥६॥

·२० प्रथमः परिच्छेदः हे देवि, वेदाद्या अष्टादशविद्यास्तवैवांशभेदा भवन्ति । जगत्सु चतुः- पप्टिकलायुक्ताः पतिव्रताः सौन्दर्यतारुण्यादिगुणान्विताः स्त्रियः सर्वा एव तवांशभूता.। त्वयकाकिन्या जननीरूपया हि जगदन्तरं बहिश्च सर्वत्र परिव्याप्तमासीत् । अतएव स्तव्यपरा त्वं स्तवयोग्येति बोधयित्री अपरा का स्तुतिर्भवेत्। अत्र श्लोके अष्टादशविद्यानामुल्लेखोऽस्ति, स चाधस्तात् स्पष्टीक्रियते। अष्टादश-विद्यानिरूक्तिः चतुर्पूरी टीकायामुक्तम्- अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणानि विद्याह्येताश्चतुर्दश ।। आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थञ्च विद्या ह्यष्टादशैव ताः ।। अङ्गानि पट्-शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिपञ्चेति । चतुर्वेदा-ऋग्यजुः सामायणः । स्मृतिशास्त्राणि, मीमांसा, न्यायः, पुराणानि, आयुर्वेदो, धनुर्वेदो, गन्धर्ववेदोऽयंशास्त्राणि चेत्येतद् अप्टादशविद्यारूपेणैव महामाया विराजते । श्लोकोन-चतुःपप्टिकलाःगवतन्त्र देशोद्धारटीकायामुक्ताः । चतुःषष्टिकलारहस्यम् गोतं (१), वाद्यं (२), नृत्यम् (३), आलेख्यं (४), तण्डुलकुसुमयलिविकाराः (५), नाटयम् (६), पुप्पास्तरणम् (७), दानवमनाङ्गरागाः (८), मणि- भूमिकाफर्म (९), शयनरचना (१०), उदकवाद्यम् (११), चित्रयोगः (१२), पित्रमात्यायनविकलाः (१३), शेमरापीड़योजना (१४), नेपय्ययोगः (१५), (येगरचनाकोमलम्) कर्णपत्रङ्गिः (१६), मुगन्धयुक्तिः (१७), भूपण- योजना (१८), ऐन्द्रजालः (१६), क्रौञ्चमारयोगः (मज्जा विद्या) (२०), हम्नलापवम् (२१), निगाकापूरभक्ष्यविकारक्रिया (२२), पानकरमगगामव- योजना (२३), गुनीपयनरम (२४), गूत्रांना (२५), हमरामीणावाद्यादि (२६), प्रहेलिया (२७), प्रतिमाला (२८), दुवंध्यमायोगः (२९), पुम्नया- वगनम् (३०). नाटकाम्गापिकासनम् (३१), पाम्यगमस्यापूरणम् (३२), पहिसावेत्रवाणपिरल्यः (३३), गाय, नक्षणम् (३४, ३५). याम्नुपिया (३६), प्पानपरीक्षा (३७), धातुविधा (शुक्रनीतिमनेन यनशिपम् ३८), मणि. रागतालम् (२९), मारमानम् (४०), यशादयोगः (४१), मेराट ·शाक्त-दर्शनम् २१ लावकयुद्धविधिः (४२), शुकशारिकाप्रलापनम् (४३), उत्सादनम् (४४), केशमार्जनकौशलम् (४५), अक्षरम् ष्टिका कयनम् (४६), अगुल्याक्षररचना, श्लोकतर्कविकल्पः (४७), देशमाषाज्ञानम् (४८), पुष्पशकटिका (४६), निमित्तज्ञानम् (५०), यन्त्रमातृका (५१), धारणमातृका (५२), संवाच्यम् (५३), मानमीकाव्यक्रिया (५४), अभियान विद्या (५५), छन्दोज्ञानम् (५६), क्रियाविकल्पः (५७), चलितकयोगः (५८), वस्तगोपनादिः (५६), द्यूतविगैप. (६०), आकर्षणक्रियाः (६१), बालक्रीड़नकादिः (६२), विशेषक- छेद्यक-तिलकादिरचना (६३), वैयासिकी-वैनायकीविद्यानां ज्ञानञ्चेति (६४), चतुः पप्टिकलाविद्यारूपेणैव महामाया जगत्सु सर्वत्र विराजते। शुम्भं प्रति देवीवाक्यम्- एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का पश्यता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः ।। जगत्यत्रामेव "एका" विराजिता। मम द्वितीया सहायभूता अपरा का? रे दुष्ट ! एता ब्रह्माणीप्रमुखा मद्विभूतयो मत्गक्तयो मय्येव विशन्ति, इति ममापरात पश्य। शान्तनवी टीकायाञ्च,- जगतो नाहमन्या स्या, स्यान्मदन्यज्जगच्च न। जगतो मम चाप्यक्याद् व्यक्तिरन्या ततोऽस्ति का? अहञ्च जगति चैका जगच्च मन्मयं मतम् । दुग्यवद्दघि चाप्यक्षं दघि दुग्धमयं यतः॥ नाहं जगतः पृथक्, जगच्च मद्व्यतिरिक्नं न। जगदङ्ग्य इत्युभयोः माक्तितोऽभिन्नत्वान्मदतिरिक्ता द्वितीया कापि न विद्यते । दुग्धं यया दधिरूपेण परिणतं, दधि दुग्धमयं स्यातर्थकाहं जगन्मयो, जगदपि मन्मयं ज्ञेयम् । ब्रह्मवैवर्तपुराणे, गणेगखण्डे, सप्तमाच्या स्वय नारायणेनोक्तम्- सृष्टिकी च प्रकृतिः सर्वपा जननी परा। मम तुल्या च मन्माया तेन नारायणी स्मना । या सृष्टिकारिणी परा प्रकृति, मर्वेपा जननी सा मन्मायारामिः, मदीय- शक्तिशालिनी महाशक्तिदेवी, संव नारायगो स्मृता। .

·२२
प्रथमः परिच्छेद.
देवीभागवते ब्रह्मकृतमहाकालीस्तवे उक्तम्--
त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा।
त्वनिर्मितञ्च सकलं खलु भावमात्रम् ॥
त्वं क्रीडमे निजविनिर्मितमोहजाले।
नाटये यथा विहरते स्वकृते नटो वै ॥(१९७।४२)
तथाहि, हे मात. त्वमेव निखिलजगतोऽखिलप्रभावशालिनी शक्तिः। इह
जगति परिदृश्यमाने, उत्पद्यमानानि वस्तुमात्राण्येव त्वत्त उत्पन्नानि । एकोऽपि
नटो यथा रङ्गालये नानारूपेणवाभिनयं करोति, तद्वत्त्वमेकापि निजविरचित-
मोहजालमये संसाररङ्गालये सततं विविधरूपधारिणी सती क्रीड़सि । इति ।
महाभारते शक्तिरहस्यम्
महाभारतस्य भीष्मपर्वणि, त्रयोविंशेऽध्याये श्रीकृष्णोऽर्जुनाय, कुरुक्षेत्र-
युद्धे जयलामायं दुर्गादेव्या उपासनाकरणार्थमादिदेश। तत्रार्जुनकृतदुर्गा-
स्तोत्रमस्ति। पञ्चपाण्डवा विराटनगरे महर्षिणामुपदेशानुमारेणाज्ञातवास.
साफल्यायं दुर्गादेवीमाराधयामासुः । जनमेजयं प्रति वैशम्पायनेन महाभारतस्य
विराटपर्वणि पप्ठाघ्याये तदुक्तम्-
विराटनगरं रम्यं गच्छमानो युधिष्ठिरः
अस्तुवन्मनसा देवी दुर्गा त्रिभुवनेश्वरीम् ।।१॥
नृणाञ्च बन्धनं मोहं पुत्रनामं पनक्षयम् ।
व्याधि मृत्यु भयं चैव पूजिता नायिष्यसि ॥२३॥
मोह राज्यात्परिभप्टः गरणं त्वां अपनवान् ।
प्रणतच यया मूर्ना तव देवि सुरेश्वरि ॥२४॥
युधिष्ठित्रिभुवनेश्वरीदुग! मनमानीत, हे देवि! त्वं पूमिना चन्मनुष्याणां
बन्धन, मोह, घनपुत्रनागं, प्यापि मृत्युभयन नागयिष्यसि, हे गुरेश्यरि !
मोन्ह गग्यप्रष्ट. प्रगतगिग्मा त्वा प्राप्नोस्मि ।
पाहि मां पपपत्राशि मरं मन्या भवाय मः।
ताप भर में दुर्गे पापं मायरमन ॥२५॥
एवं स्तुगा हि मा देवी यामाग पाट्यान् ।
समग तु मानमर पपनमापीत् ॥२६॥

·शाक्त-दर्शनम् २३ है पचपलागाक्षि! हे सत्ये! त्वमस्माकं सत्या भव । हे दुर्गे! हे दारण्ये ! हे भक्तवत्सले! त्वमस्माकं भरण्या भव । इत्येवं पाण्डवाना कातरपार्यनया साविर्भूय युधिष्ठिरमुपगम्येदं वचनमब्रवीत्- देव्युवाच- मृणु राजन् महाबाहो मदीयं वचनं शुभम् । भविष्यत्यचिरादेव संग्रामे विजयस्तव ॥२७॥ मम प्रसादानिजित्य हत्वा कौवर-वाहिनीम् । राज्यं निप्कण्टकं कृत्वा भोक्ष्यसे मेदिनी पुनः ॥२८॥ भ्रातृभिः सहितो राजन् प्रीति प्राप्स्यमि पुष्कलाम् । मत्प्रसादाच्च ते मोख्यमारोग्यञ्च भविष्यति ॥२६।। है राजन् ! हे महाबाहो ! मदीयः शुभाशीर्वादः श्रूयताम्--स्वमचिरादेव कुरुक्षेत्रयुद्ध विजयी भविष्यसि । अपिच, कौरववाहिनी हत्वा पुननिष्कष्टकं राज्यमोगं करिष्यमि। हे राजन् । भ्रातृभिः सह त्व परमप्रीति च लफ्यरो। एवं मप्रमादातय सौम्यमारोग्यञ्च भविष्यतीति । अपि च महाभारते देव्या. कुमारी काली कपालिनी चण्डी कान्तारवागिनीत्यादिनामानि च वर्तन्ते। महाभारतस्य नानास्थानेषु महिपामुरनागिनी-विन्ध्यवासिनी-मद्यमाम- यलिप्रियाप्रभृतीनि च देश्या नामानि परिदृश्यन्ते । हिन्म्याचले देव्या महा- पीठोपरि विध्यवासिनीदेव्या मन्दिरमद्यापि महाप्रभावान्वित विराजते । अतएव महाभारतेपि शरनेः प्राधान्यं स्वीकृतम् । श्रीमद्भागवते शक्तिवाद-निरूक्तिः श्रीमद्भागवते योगमाया-विष्णुमायाप्रनिनामोल्लेगा वहुधा वल। महामाया दुर्गादेवी पारपापनाश्रमे आविर्भूनत्वेन कात्यायनीति गीयते। मा देवी कात्यायनी बजाधिष्ठात्री पमप्यते। बजागनाम्ना मनोमनपतिलाभाय पूजयामासुः । एवं पजामारीगणा अपि पात्यायनीत रया ता प्रापितयत्य । सां भागवतस्य-सामान्यं दाविनाध्या,- हेमने प्रपमे मागि नन्दा गुमारिरा । पेरविप्प भुजाना सात्यायन्यन्ननग्नम् ॥१॥ माप्तम्यागि मानिन्दा उनानं पोलिशन। परवा ति देवीमानपनर मतीम् ॥२॥ गन्धमा- मुभिभिनिभिप । उम्पावासोता रान-एम-गपत्र ·२४ प्रथमः परिच्छेदः हेमन्ते मार्गशीर्षे मासि, नन्दव्रजकुमारिका हविष्यान्नं भुञानाः कात्यायनी- व्रतार्चनामकुर्वन्त। हे राजन् ! व्रतपरायणा बजकुमारिका ब्राह्म मुहूर्ते कालिन्दीजले स्नात्वा जलान्तिके वालुकामयी कात्यायनीमूर्ति निर्माय गन्ध- पुष्पमाल्यधूपदीपनवेद्यादिभिश्च पूजयामासुः । कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पति मे कुरु ते नमः ।।४।। एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः । भद्रकाली समानचुर्भूयानन्दसुतः पतिः ।।५।। हे कात्यायनि ! महामाये ! महायोगिनि! हे अधीश्वरि! देवि! त्व नन्दगोपसुतं मे पति कुरु, तुभ्यं नमः इति मन्त्रं प्रजपन्त्यः श्रीकृष्ण समाहित- चित्ताः कुमारिका मास व्याप्य व्रतानुष्ठानेन कात्यायनी पूजयामासुः। अतएव श्रीमद्भागवतेऽपि शक्तेः प्राधान्यं स्वीकृतम् । भक्तवत्सला-नाम-निरूक्तिः तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे, प्रसङ्गादत्रोच्यते,-पुराकाले पुत्रकामा रम्भासुरी दुसाध्यतपसा आशुतोपं शिवं सन्तोष्य शिववरात्विलोकविजयि-शिव-तुल्यं पुत्रं महिषासुरम् अवाप। ततोऽसौ महिषासुरो युद्ध सर्वान् देवान् पराजित्य स्वलॊके इन्द्रोऽभूत् । ततः पराभूता देवाः प्रजापति ब्रह्माणमने कृत्वा हिमालये महर्षेः कात्यायनस्याश्रमे यत्र ईश-गरुड़ध्वजावास्ता, तत्र गत्वा महिषासुर- चेष्टितं यथावृत्तं सविस्तरं कथयामासुः । ततो देवानामीदृशानि वचासि निशम्य मधुसूदनः शम्भुश्च भृकुटी-कुटिलाननी सन्तौ कोपं चक्रतुः। ततोऽतिकोपाच्च- क्रिणो ब्रह्मणः शङ्करस्य च वदनेभ्यो महत्तेजो निश्चक्राम । ततोऽन्येपा शक्रादि- देवानामपि गरीरेम्यो निर्गतं महत्तेजः, नच्च सर्व महत्तेज ऐवघं समगन्छन । तत्तेजःपुजादमितविक्रमामितप्रभा त्रिगुणा साक्षान्महिषमदिनी महालक्ष्मीरा- विभूता। तदुक्त प्रापानिकरहस्ये- सर्वदेवशरीरेभ्यो याविर्भूताऽमितप्रभा। त्रिगुणा सा महालक्ष्मीः साक्षान्महिषमर्दिनी ।। ततस्तया राह महिषासुरस्य धोरतरं ममरममून् । तस्मिन् युद्ध ससैन्यो महिषा- गुरः पराजितोऽभूत्। ततः सद्गन्धिनमहिषशीपदिनितान्तं महिषासुर

·-
शागत-दर्शनम्
२५
देवी नामान बद्ध्वा स्वपदतले वामपादांगुष्ठंन निपीड़ितवती। तेन च तस्य
दिव्यज्ञानमभवत् । स तदा चिरकालं तर्पणव देयी भागो मोशःश्चेति
वरद्वपमयाचत । तदुक्नं कालियापुराणे (६० तमाघ्याय)-
यज्ञमागमहं भोग्नुमिच्छामि त्वत्प्रसादतः।
यया मसेयु सर्वेषु पूज्योऽहं स्या तथा पुरु।।
स्वरसादभेवं न त्यक्ष्ये पावरमूर्यः प्रवर्तते ।
एवं वरद्वयं देहि यदि देयो वरो मम ।।
महिषासुरो भगवनीमवदन्, हे देवि! त्वदनुकम्पपाहं यज्ञमागभोगमिच्छामि।
अतएवं रलयज्ञेषु यया पूज्योऽहं स्या, तद्विषोयताम् । किन्तु सवितरि
विद्यमाने नाह त्वत्पादपर त्यक्ष्ये । यदि वाऽपि वरो देयस्तपा मह्यं महेश्वरि ।
भोगमोक्ष-वरद्वयं देहि मे परमेश्वरि ।।
विष्णु पुराणे देव्युवाच-
यज्ञभागाः सुरेभ्यस्तु कल्पिता वै पृथक् पृथक् ।
भोगो न विद्यते चान्यो यं दास्यामि तवाघुना ।।
किन्तु त्वयि मया युद्धे निहते महिषासुर ।
नव त्यक्ष्यसि मत्ताद सतत नात्र संशयः ।।
मम प्रवर्तते पूजा या यत्र च तत्र ते।
पूज्यश्चिन्त्यश्च तव कायो यत्तव दानव ।।
देवी महिषासुर-प्रार्थनां श्रुत्वा कृपया "भक्तवत्सला" महिषासुरं सम्बोध्याह,
'हे महिपासुर! पुरा देवेभ्यो यज्ञभाग प्रत्येकं पृथक् पृथक् प्रदत्तम् । साम्प्रतं
न चान्यो विद्यते यज्ञभागो यत्तुभ्यं दद्याम् । किन्तु मया त्वयि युद्धे निहतेऽपि
स्तं मत्पाद सतत न त्यक्ष्यसीति मे नात्र सन्देहः । हे दानव ! यत्र यत्र मे
पूजा भविष्यति, तत्र तत्रैव तवैतच्छरीरस्यापि पूजा भविष्यतीति। तदुक्त
सप्तसतीमन्त्रस्य शक्रादिस्तुती,-
देवा ऊचु:-
केनोपमा भवतु तेस्य
पराक्रमस्य,
रूपञ्च शत्रुभयकार्यातिहारि कुत्रा
चिते कृपा समनिष्ठुरता च दृष्टा ।
त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि ॥२२॥

·२६ प्रथमः परिच्छदः हे देवि! तवैतत्पराक्रमस्य तुलना न केनापि सह भवितुमर्हति । परन्तु तव शत्रुभीति-जनकमपि रूपमतीव मनोहरम् । तदपि न कुत्रापि सम्भवति । हे वरदे । तव हृदि मुक्तिप्रदा कृपा, समरे मृत्युप्रदा निष्ठुरता, केवलं त्रिभुवने विरुद्धधर्मद्वयमेकाधारे त्वय्येव दृश्यते। अत एवोक्तम्-- . यत्रास्ति भोगो न च तत्र मोक्षः, यनास्ति मोक्षो न च तत्र भोगः। शिवा-पदाम्भोजयुगार्चकानां, भोगश्च मोक्षश्च करस्थ एव ।।इति।। बौद्धधर्म शक्तिवाद-रहस्यम् बौद्धधर्मे पञ्चध्यानि-बुद्धाना शक्ति-नामानि लोचना-यामकी-पाण्डवा-वन- धात्रीश्चेति च कथ्यन्ते। हिन्दुतन्ये यथा वामाचारो दक्षिणाचारश्चेति भाग- द्वयमस्ति, तद्वद् वौद्धतन्त्रेऽपि क्रियातन्त्र-योगतन्य-चर्यातन्त्रेति भागत्रयं विद्यते । बौद्धतन्त्रमतेन चतुरशीतिसंख्यक-सिद्धपुरुपनामानि परिदृश्यन्ते । कल्पतन्त्र समाजतन्त्रनामक सन्त्रद्वयमतिप्राचीनतमं वौद्धतन्त्रम् । हिन्दुतन्त्र यया आगम यामलञ्चेति भेदेन भागद्वयमस्ति, तथा बौद्धतन्त्रेऽपि वज्रयानं सहजयानं कालचक्रयानञ्चेति भागययं विद्यते। "साधनमाला" नामकबौद्धतन्ने महा- सरस्वती, वजवीणा सरस्वती, वचसारदा, आर्यसरस्वती च तत्रवोक्त- घ्यानाविशेषयोगेनाराध्यन्ते। बौद्धधर्मस्य मरीचिदेवी दशभुजा; मूर्तिभेदेन द्विभुजा, चतुर्भुजा, द्वादशभुजा चेति । तिव्वतीयलामादयो मरीचिदेवीम् "उपा" देवीरूपेणाराधयामामुः। तेषां तारादेव्याः पूजाविशेपो वैशिष्टयपूर्णो दृश्यते । एव बौद्धधर्मेऽपि शक्तेः प्राधान्यम् अस्तीति परिलक्ष्यते । जैनधर्म शक्तिवाद-रहस्यम् जैन-प्रमणेषु शक्तिपूजायाः शाक्त-तन्त्राणामपि च प्रधानं स्थानं विद्योतते । यद्यपि तत्र वाहानार-कुलाचार-समयाचारसदृशाना मध्ये फेषा- मप्याचाराणा परमग म प्रतीयते, तथापि प्रणव-मायायोज-कामनाबीजाना- मुपागनाभि मह वर्णमय्या देवतायास्तीयंदुराणां शासनदेवनानां घनश्वयंजिता. दुग्लिारि-नालिया-रोटपाप्रभृतीना मररयत्यारच, पोशपिचाप्यूहरूपेण रोहिणीप्रमाप्तिगृहलादिदेवीनामुपागना गुप्रचलिता विद्यते । पांपलामा धावियोगमना, यौटंप घ तारादेव्युपामना यया विशिष्ट. महिमानं पारपतगयंद जी शाक्तगम्प्रदायानुसत्यनय श्रीपपावतीदेव्या अथच सनातन- ·शाक्त-दर्शनम् २७ उपासनाऽतीव वृद्धिमती दृश्यते । पद्मावत्या अनेक प्रयोगा यत्र तत्र तन्त्रमन्येषु वयं विलोकयामः । तयाहि रक्तपद्मावती, वागमोक्तपद्मावती, हंसपद्मावती, सरस्वती पद्मावती, सवरी पद्मावती, कामेश्वरी पद्मावती, भैरवी पद्मावती, त्रिपुरा पद्मावती, नित्या पद्मावती, महामोहिनी पद्मावती, पुत्रकर-पद्मावती, कज्जलावतार पद्मावती, घटावतारपद्मावती, दीपावतारपद्मावतीति च कर्मणा सिद्धयेऽपि तत्तन्नामसंयोजनपुर.सरं पद्मावत्या मन्त्राणामुपलब्धि. सुगमैव । जैनधर्मानुयायिन. शक्तिपूजाया पूर्णतया विश्वासभागो विलोक्यन्ते। अन्त - शाक्ता बहि शैवा इत्यस्य स्थाने "अन्त शाक्ता बहिर्गना" इत्येवमुक्तिश्च चरितार्थतया संगच्छते। इदमत्र परं वैशिष्टयं यदत्र जैनसम्प्रदायस्याहिंसाप्रधान- स्वात् कोऽपि वामाचार-वज्रयानसदृशः पन्था पृथङ् न प्रचलितः। सेयं शक्त्युपासना जैनेषु विशुद्धन स्वरूपेणात्मयोगमार्ग पोपयन्ती शक्तियुक्तात्म- भावानां विधानं पुरस्करोति। आचार्य. श्रीहेमचन्द्रः स्वकीये योगशास्त्र सप्तमाष्टमप्रकामयोधर्मध्यानप्रसङ्गे "पदस्य"नामके ध्याने पट्चक्रवेधपद्ध- त्यनुसार वर्णमय्या देवतायाश्चिन्तनं स्मारयति । तदुक्तम्,- क्षीराम्भोविनियन्तिी प्लावयन्ती सुधाम्बुभिः । भाले शशिकला ध्यायेत् सिद्धिसोपानपद्धतिम् ।। इति । -- अतो जैनधर्मेऽपि च शक्तेः प्राधान्य स्वीकृतम् । आगमै दाक्तिवादनिरुक्तिः मुण्डमालातन्त्रे- विना तन्त्रादिना मन्त्राद्विना यन्त्रान्महेश्वरि । न च मुक्निश्च युक्तिश्च जायते वरणिनि॥ शक्तिमार्ग परित्यज्य योऽन्यमार्गे प्रधावति। करस्थं स मणि त्यक्त्वा भूतिभार प्रधावति ।। नानातन्त्रमतं देवि नाना यन्त्र प्रकाशितम्। ब्रह्मस्वस्पं विज्ञातु क. समों महीतले॥ नानामागे प्रधावन्ति पशवो हतबुद्धय.1 श्रीदुर्गा-चरणाम्भोग हित्या यान्ति रसातलम् ॥ सत्यं वच्मि हिलं वच्मि पथ्यं वच्मि पुनः पुनः। न च भुक्तिश्च मुक्तिश्च विना दुर्गानिवनात् ॥

·२८ प्रथमः परिच्छेदः - मत्स्यसूक्तन्त्र- विष्णुवरिष्ठो देवानां ह्रदानामुदाधियंथा। नदीनाञ्च यथा गङ्गा पर्वतानां हिमालयः।। अश्वत्यः सर्ववृक्षाणां राजामिन्द्रो यथा वरः। देवीनाञ्च यथा दुर्गा वर्णानां ब्राह्मणा यथा ॥ तया समस्तगास्त्रागां तन्त्रशास्त्रमनुपमम् ।। कुग्जिकातन्त्रे,- श्रुतिस्मृतिविधानेन पूजा कार्या युगत्रये । आगमोक्तविधानेन कलो देवान् यजेत् सुधीः।। नहि देवा. प्रसीदन्ति कलो चान्यविधानतः ।। पुरश्चरणोल्लासतन्त्रे- तन्त्रोक्तं ध्यानमन्त्रञ्च प्रशस्तं भारते कली। वेदोक्तञ्चैव स्मृत्युक्तं पुराणोक्तं वराणने । न शस्तं चपलापाङ्गि कदाचिद् भारते कलौ ।। महानिर्वाणतन्ने-- विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गतिः प्रिये । श्रुतिस्मृतिपुराणादौ मयैवोक्तं पुरा शिवे ।। कलावागममूल्लङघ्य योऽन्यमार्गे प्रवर्तते। न तस्य गतिरस्तीति सत्यं सत्यं न संशयः ।। कली तन्त्रोदिता मन्त्राः सिद्धास्तूर्णफलप्रदाः । शस्ताः कर्मसु सर्वेषु, जपयज्ञक्रियादिपु ॥ निर्वीर्याः श्रोतजातीया विषहीनोरगा इव। सत्यादौ सफला आसन् कलो ते मृतका इव ।। नान्यः पन्या मुक्तिहेतुरिहामुत्र सुखाप्तये । यया तन्त्रोदितो मार्गों मोक्षाय च सुसाय च ।।

·शाक्त-दर्शनम् २६ भक्तेरेव योगमायारूपाया महत्त्वं देवीभागवतेजप परिकीर्तितं यथा--- कि द्रवीमि महाराज योगमायावलं महत् । यया विश्वमिदं सर्व भ्रामितं भ्रमते किल ।। एवं नानावतारेन विष्णुः शापवगं गतः । करोति विविधारचेष्टा देव्यधीनः सदैव हि ॥ इति चतुर्यस्कन्ये । जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुपतियंगम् ॥ मायातन्त्रीनिवदा ये ब्रह्माविष्णुहरादयः । भ्रमान्त वन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवन् । इति च पञ्चमस्कन्धे ।। अतएव सर्वधर्मेषु वेदादिगास्त्रसमूहैर्देवमुनिमहपिभिश्च प्रोक्तं यत्- भक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा व पालयतेऽखिलम् । इच्छया संहरत्येपा जगदेतच्चराचरम् ।। एवं सर्वगता शक्तिः मा "ब्रह्म" ति विविध्यते । सोपास्या विविधः सम्यग् विचार्य सुधिया सदा।। इत्यादिशास्त्रयुक्तिभिः शक्तिब्रह्मेति मूलतत्त्वम् । शाक्त-दर्शनव्युत्पत्तिः दर्शनार्थक-दृराधातोरन, दृश्यते तदेतदिति दृश् अनट् दर्शनम् । अर्यात, तद् ब्रह्म एतद् विश्वम् अनेन,-ज्ञानचक्षुपा, त्रिकालदशिमिः, आत्मज्ञ ऋषिभिर्मुनिभिदं श्यते, इति दर्शनम्। तयाच-त्रिकालदशिमिरात्म- रात्मनिणशक्तिमद्भिर्मुनिभिर्महपिभिर्भाषितं विश्वब्रह्मनिरूपकं शास्त्रं दर्शन"- मिति सिद्धम् । शक्तैरिदमिति शक्ति अण् (इति तद्धितप्रत्यये) शास्तम्, शक्तिसम्बन्धि, इत्यर्थः। ततः शाक्तं दर्शनमिति कर्मधारये "शास्त-दर्शन" मिति निष्पन्नम्। सक्ति-मम्बन्धि दर्शनमित्यर्थः। तदुक्तं विष्णु पुराणे, शिव उवाच,- प्रथमं हि मयंवोक्तं शैवं पाशुपतादिकम् । मच्छन्त्यावेशितविप्रः संप्रोक्तानि तनः परम् ।।

·३० प्रथमः परिच्छेदः च॥ कणादेन तु संप्रोक्तं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गौतमेन तथा न्यायं सांस्यं तु कपिलेन वै॥ द्विजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमयार्थतः । निरीश्वरेण वादेन कृतं शास्त्रं महत्तरम् ।। धीपणेन तया प्रोक्तं चार्वाकमतिगहितम् । दैत्याना नाशनाथेन विष्णुना बुद्धरूपिणा ॥ बौद्धशास्त्रमसत्प्रोक्तं नग्ननोलपटादिकम् । मायावादमेतच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमेव मयंव कथितं देवि कलो ब्राह्मणरूपिणा ॥ तथाहि,--भगवती प्रति शिवोक्तिरियम् । हे देवि ! आदी मया जैवशाक्त- शास्त्राणि तन्त्रादीनि प्रोक्तानि। ततश्च मच्छकत्या शक्तिमद्भिविप्रबहुशः शास्त्राणि प्रोक्तानि । तथाहि कणादमुनिना वैशेषिकदर्शनरूपं महत् शास्त्रं प्रणीतम्। गौतममुनिना न्यायदर्शनं, कपिलमुनिना साख्यदर्शनं, जैमिनिना वेदार्थमयं पूर्ण पूर्वमीमांसादर्शनञ्च प्रोक्तम् । नास्तिकवादिना धीषणमुनिना महद् गहितं च शास्त्र चार्वाकदर्शनं प्रोक्तम् । दैत्यदलनकारिणो विष्णो- रवतारेण बुद्धदेवेन नास्तिकं शून्यमयं वौद्धदर्शनं प्रोक्तम् । मया च वौद्धमतं प्रच्छन्नं कृत्वा कलो प्रसिद्ध मायावादे देवमुनिमहर्षीणां प्रसिद्धं मतं संगृह्य विश्वब्रह्मनिरूपकं "शाक्त-दर्शन" सङ्कलितमिति । इति कामरूपान्तर्वति-श्रीमदुग्रतारामहापीठाध्यक्ष-श्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य-सङ्कलिते शाक्तदर्शने ब्रह्मनिरूपको नाम प्रथमः परिच्छेदः ।

·द्वितीयः परिच्छेदः प्रधानशक्ति-निरूक्तिः पुरा मेघा ऋपिः वश्यराजन्ययोः समाधि-सुरथयोरने मार्कण्डेयपुराणा- न्तर्गत-देवीमाहात्म्यापरनामघेय-चण्डीतत्त्वकया-वर्णनप्रसङ्गेन तयोः प्रश्नानामुत्त- रदानक्रमेण देव्याः प्राधानिक-वैकृतिक-मूर्तिसम्बन्धि-रहस्यत्रयघटिता ब्रह्माण्ड- सृष्टिमकथयत्। तत्र- प्राधानिकरहस्ये राजोवाच, -भगवन्नवतारा मे चण्डिकायास्त्वयोदिताः एतेषा प्रकृति ब्रह्मन् प्रधानं वक्तुमर्हसि ॥११॥ राजा सुरथ उवाच, हे भगवन् । खयावयोश्चण्डिकाया दशावताराः कथिताः। हे ब्रह्मन् ! एतेपा देव्यवताराणा प्रकृति मूलकारणं, प्रयानं प्रधानशक्ते रहस्यं कथय। "प्राधानिकरहस्यम्"-प्रधान मूलं समप्टिशक्तिर्वा प्रकृतिमहालक्ष्मीः समस्तजगत्प्रपञ्चाना देव्यवताराणाञ्च मूलं कारणम्। महालक्ष्मीस्तुरीयेति चण्डिकाया नामान्तरे। श्रीमूक्ते, सौभाग्यलक्ष्म्युपनिपदि, लक्ष्मीतन्त्रं च मुल- प्रकृतेमहालक्ष्मीत्वं साधनपद्धतिमहकृतं विस्तरेण वर्णितम् । चण्डिकाया अवतारा महाकाल्यादि-भ्रामर्यन्ता दशावताराः। यथा,-महाकाली (१), महालक्ष्मी (२), महासरस्वती (३), नन्दा (४), रक्तदन्तिका (५), गताक्षी (६), शाकम्भरी (७), दुर्गा (८), भीमा (६), भ्रामरी (१०) ति। आराध्यं यन्मया देव्याः स्वरूपं येन वै द्विज । विधिना हि सकलं यथावत् प्रणतस्य मे ।।२।। है द्विज! महालक्ष्मीदेव्याःस्वरूपं, येन च विधिनास्माभिराराधना कर्तव्या, तत्सर्व यथावत् प्रणतस्य मे, विनीताय जिज्ञासवे शिष्याय समुख्यरूपं सेतिकर्तव्यताकं च कथय ।

·३२ द्वितीयः परिच्छेदः प्रणिपात-परिप्रश्न-सेवामिः परितुष्टस्तत्त्वज्ञानी गुरुरधिकारिणे शिप्याय ज्ञानमुपदिशति। भागवद्गीतापामुक्तम्- तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन मेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः।।(४१३४) इति । ऋषिरुवाच,- इदं रहस्यं परममनारयेयं प्रचक्ष्यते। भक्तोऽसीति न मे किञ्चित्तवावाच्यं नराधिप ।।३।। मेधा ऋषिरुवाच, हे राजन् ! इदं परमं रहस्यमति सुगोप्यमप्रकाश्यं ब्रह्म- विद्येति कथ्यते। परन्तु त्वं भक्तोऽसि,--देवीभक्तो गुरुभक्तश्चेति तव समीपे ममावाच्यं किमपि नास्तीति । उक्तञ्च श्वेताश्वतरोपनिषदि,- - यस्य देवे पराभक्तिर्यया देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। (२।२३) यस्य परमेश्वरे गुरौ च परा भक्तिरस्ति तस्य महात्मन. समीपे ब्रह्मविद्या प्रकाशिता चेत्सा सम्यगुपलभ्यते। रहस्यविद्याधिकारिविषये श्वेताश्वतरोप- निषदि कथितमस्ति,-- वेदान्ते परमं गुह्यं पुराको प्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुत्रायाशिष्याय वा पुनः ।। (६।२२) पुराकल्पे प्रकाशिता, वेदान्तप्रतिपादिता रहस्यविद्या प्रमत्तायायोग्यशिष्याया- योग्यपुत्राय च न प्रदातव्येति । ब्रह्मविद्याया मलिनान्तःकरणाय प्रदत्ताया तस्य तु न कोऽप्युपकारो भवेत्, अपितु गुरोरपि सा विद्याऽन्तर्हिता भवेत् । यास्केनापि तदीये निरुक्ते श्रुतिरियं समुपस्थापिता,- - - विद्या ह वं ब्राह्मणमाजगाम, गोपाय मां शेवधिष्टेऽहमस्मि । अमूयकायानृजवेऽयताय, न मां ब्रूया वीर्यवती तया स्याम् ॥इति।। ब्राह्मणसमीपे ब्रह्मविद्याह, त्वं मां सुगोप्यां रक्ष। तया सत्यहं तव समीपे परमनिधित्वेन तिष्ठामि। अमूयापरवशाय कुटिलायासंयतेन्द्रियाय च पुरुषाय ·शाक्त-दर्शनम् कदापि मां मा दाः। तथा तहि तेम्पः पुरुषेभ्योऽदत्ता सती वीर्यवती प्रकृष्ट- वलशालिन्यहं तव समीपे स्यास्यामि । ब्रह्मविद्यादान-निपेचमाह,-- निन्दा गुणवतां तद्वत् सर्वदावशून्यता। इन्द्रियाधीनता नित्यं स्तोतङ्गरचाविनीतता ।। कर्ममा मनसा वाचा गुरी भक्तिविवर्जनम् । एवमाद्या मेगु दोषास्तेभ्यो वर्जय मां सदा॥ ज्ञानिनां निन्दा, मर्वदा कुटिलता, इन्द्रियाधीनता, स्त्रीसङ्गः, दुविनीतता, कायमनोवाक्यमुरी भक्तिहीनता चैवमादिदोषदुष्टाय जनाय ब्रह्मविद्या न देया। ब्रह्मविद्याह---- एवं हि कुर्वतो नित्यं कामधेनुरिवास्मि ते। वन्व्याऽन्यया भविष्यामि लतेव फलवजिता ।। स्वयं मयि सद्व्यवहारे कृते तवाहं कामधेनुरिव स्थास्यामि । अर्थात् त्व मत्तो यदेव कामयमे, तदेव प्राप्स्यसि । अन्यया फवजिता लव त्वा प्रति वन्ध्या भविष्यामि। सर्वस्याद्या महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परमेश्वरी। लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा व्याप्य कृत्स्नं पवस्थिता। सा त्रिगुणमयी परमेश्वरी महालक्ष्मीः सर्वेपामादिकारणं मूलप्रकृतिः । सगुणा च। तदैव मवं विश्व व्याप्तमस्ति । "सर्वस्याद्या" सर्वप्रपञ्चादिकारणम्। "त्रिगुणा" मात्त्विक-राजमिक-ताममिक-मूर्तित्रयममष्टिरेव, अर्थात् महा- गरस्वती, महालक्ष्मी, महाकालीति-अनित्रयसमप्टिस्वरूपिणी। देव्यप- निषदि चौरसम्, "मपा सत्वरजस्तमामा" ति, "लक्ष्यालयस्यो" नि%B लापा-मगुणा, अलक्ष्या T-निर्गुगा (गुप्नवती)। अयवंशी,-"यस्या प्रहणं नोलिभ्यते, तस्मादुन्नेलाये" ति । तुरीयम्वरूा। आद्या प्रकृतिमहा- सामोर्युगपद् "अला, लक्ष्या, निर्गुणा, मगुगा, निराकारा, गागरा च।" प्रायानिकररस्यै ऊतिसत्तमदनी उक्तम्-"निरापारा च माग मय नानाभिधानभूत।" इति। महालक्ष्मीनिरारागपि गातारा। मारावस्थामा मा पिपिपनामानि मागि प पारयति । नागोनीमनोसा,-"श्यं महा- लामी: कटरपा प्रपममममोतर-परिवारदेवनागमष्टिम्ग मारारम् देनेति चोप्पम् । एग गरी येग्गरी प।" । महामारेपा 3 ·द्वितीयः परिच्छेदः कूटस्था प्रयममध्यमोत्तर-चरित्रत्रयाधिष्ठात्रीदेवतात्रयस्य, महाकालीमहालक्ष्मी- महामररवतीरूपस्य समष्टिरुपा। समग्ने देवीमाहात्म्ये वणिता 'पराशक्ति'- श्चण्डिकाया नामान्तरमायम्। सा शिवशक्तिर्विष्णुशक्तिश्चेति । शिवपुराणे,- उक्तञ्च सदाशिवाइमारूढा पक्तिरित्याह्वया शिवा । महालक्ष्मीरिति स्याता सर्वदेवगुणान्विता ।। महालक्ष्मीः सदाशिवाइमारूडा सर्वदेवगुणान्विता शिवाशक्तिः। लक्ष्मी- तन्त्र च, विष्णुशक्तिरूपया लक्ष्म्या शक्रं प्रति काल्यादीनां स्वावतारभेदत्वो- तन्ने च, विष्णुशक्तिरूपया लक्षम्या शक्रठ प्रति काल्यादीनां स्वावतारभेदत्वो- क्तेश्च । एतच्च सात्म्येि पर्यवम्यति। मायाविशिष्टं शुद्धं ब्रह्मेदं प्रधानतत्व- स्थम् । (नागोजीभट्टः) मातुलुङ्गं गदां खेटं पानपात्रञ्च विभ्रती। नाग लिङ्गञ्च योनिञ्च विभ्रती नृपमूनि ॥५॥ तप्तकाञ्चनवर्णाभा तप्तकाञ्चनभूषणा। शून्यं तदखिलं स्वेन पूरयामास तेजसा ।।६।। हे राजन् । देवी चतुर्भुजेपु मातुलुङ्ग, गदा, चर्म, पानपात्रञ्च धारयति । मस्तके नाग लिङ्ग योनिञ्च धारयति । महालक्ष्मीलितस्वर्णाभाविशिष्टा, तद्वद्लङ्कारभूपिता स्वतेजसा भूर्भुवः स्वर्लोक पूरयामास । महालक्ष्म्या आयुध- धारणक्रम उक्तः स्कन्दपुराणीय-रेणुकामाहात्म्ये,- दक्षिणेऽध करे पात्रमूर्चे कौमोदकी तथा। वामेऽथ खेटकं धत्ते श्रीफलं तदधः करे ।। विभर्ति मस्तके लिङ्गं पूजनीया विभूतये ।। भगवती महालक्ष्मीदक्षिणाघ करे पानपात्रम् ऊध्वंकरे च गदां धारयति । वामोर्ध्वहस्ते ढाल वामाधोहस्ते श्रीफलं धारयति । मस्तके लिङ्ग योनिञ्च धारयति । देव्या आयुधरहस्यं भुवनेश्वरीसहितायामुक्तम्,- मातुलुङ्ग कर्मवृन्दं क्रियाशक्त्वात्मिका गदा । ज्ञानशक्त्यात्मकं खेटं तुर्यवृत्तिस्तु, पानकम् ॥ लिङ्गं पुरुप इत्युक्तो योनिस्तु प्रकृतिः स्मृता। नागः कालः समाख्यातः सम्बन्धस्तु तयोदयोः।।

·शाक्त-दर्शनम् प्रयाणमप्यधिष्ठानं यतः स्यात्परमेश्वरी। नवार्णमन्त्रमध्यस्थमायावीजस्वरूपिणी ॥ महालक्ष्म्याः करघृतेन, (१) मानुलुङ्गेन देवी सर्वकर्मफलदात्रीति मूच्यते, (२) गदया क्रियास्वरूपा विक्षेपशक्ति,सूच्यते, (३) खेटकेन ज्ञान- शक्तिरुक्ता, (४) पानपात्रेण देव्या निरन्तरं स्वानन्दानुभवरसपानं बोधितम्, (५) लिङ्ग पुरुप , (६) योनिः प्रकृतिः, (७) नाग-धारणेन प्रकृतिपुरुपयोः सम्बन्धात्मकः कालः सूच्यते। सा च नवार्णमन्त्रमध्यस्थ-मायावीज (ही) स्वरूपिणीति। , गुप्तवतीटीकामते 'लिङ्ग' रुद्रस्य पुंचिह्नवाचकम्, “योनि"विष्णो' स्त्री- चिह्न-वाचिका । "विष्णुर्योनि कल्पयतु" इति श्रुतिः। "नागों" ब्रह्मणश्चिह्न- वाचकः। अतएव नागो लिङ्ग योनिश्चेति चिह्नत्रयेण महालक्ष्मीब्रह्म-विष्णु- रुद्रस्वरूपैति सूचितम् । उक्तञ्च शारदीयपूजायां देव्या घ्याने,--"ॐ त्रयाणा- मपि देवानामनुकारानुकारिणी" मित्यादि। लिङ्ग-योनि-चिह्नाभ्यां पुस्त्रीस्वरूपा प्रतिपादिता। नागोजीभट्टेनोक्तम्-एतदेव रूपं शैवाः सदाशिव इत्याहुः । वैष्णवा वासुदेव इति । शाक्ता महालक्ष्मीरिति वदन्ति । अलक्ष्यामा शून्य- मिति। निराकारस्वरूपा प्रलयकाले स्थुलरूपाभावेण संस्कारात्मनावस्थित जगत् स्वेन तेजसा चिन्मात्ररूपेण या व्याप्तवतीत्यर्थः (गुप्तवती)। अर्थात् प्रलयकाले जगदेतन्न विद्यते । मंस्कारेण सूक्ष्मरूपेण वा परमप्रकृतो महालक्ष्म्यां निहितं तिष्ठति । तदा महालदमोः स्वतेजसा चिन्मयीरूपेण तत् शून्यं जगद् व्याप्तवतीत्यर्थ.। उक्तञ्च महानिर्वाणतन्त्रे- पुन स्वरूपमासाद्य तमोरूप निराकृतिः। वाचातीतं मनोगाम्यं त्वमेका वशिष्यमे ॥ साकाराऽपि निराकारा मायया बहुरूपिणी। त्वं सर्वादिरनादिस्त्वं की ही च पालिका।। (४१३३-३४) परमा प्रकृतिस्त्वं प्रलयकाले वाक्यमनमोरगोचरा निराकारस्वरूपा केवलं तमोरूपमवलम्बमाना तिष्ठमि। त्वं साकाराऽपि निराकारा। परन्तु मायामाश्रित्य नानाविधस्पाणि धारयसि । त्वमेव सर्वेपामादिभूता। तवादिः कोऽपि नास्ति । त्वं रजोगुणमाश्रित्य सृष्टिकी, सत्वगुणमाश्रित्य पालनकी, तमोगुणेन सर्वेषां महारकी च। - ·द्वितीयः परिच्छेदः महालदम्या महाकालीरूपम् शून्यं तदखिलं लोकं विलोक्य परमेश्वरी। बभार रूपमपरं तमसा केवलेन हि ॥७॥ परमेश्वरी महालक्ष्मीस्तदखिलं लोकं शून्यं विलोक्य केवलेन तमोगुणेन हि अपरमेकं महाकालीरूपं धारयामास । 'तमसा केवलेन हि",---अत्र तमसः प्राधान्यमाश्रित्य "केवलेने"त्युक्तिः (नागोजीभट्टः)। महालक्ष्मीरेव महा- काल्यात्मककालेनापि परिणता इत्याह (गुप्तवती)। सा भिन्नाञ्जनसंकाशा दंष्ट्राञ्चितवरानना। विशाललोचना नारी बभूव तनुमध्यमा ॥८॥ सा महाकाली गाढनीलवर्णा प्रकटदन्तसमूहशोभितकरालवदना बृहल्लो- चनविशिष्टा मध्यक्षीणा नारीमूत्तिर्बभूव । खङ्गपात्रशिरःखेटेरलंकृता चतुर्भुजा । कबन्धहारमुरसा विभ्राणा शिरसा स्रजम् ।।६॥ सा महाकाली चतुर्भुजा खङ्ग-पानपात्र-खट्टाङ्ग (नरशिरोयुक्तदण्ड- विशेषः)-खेटकनामकान्यस्त्राणि धारयन्ती, शिरोदेशे मुण्डमालान्विता ग्रीवायां च कबन्धहारविशिष्टाऽभूत् । तां प्रोवाच महालक्ष्मीस्तामसी प्रमदोत्तमाम् । ददामि तव नामानि यानि कर्माणि तानि ते ॥१०॥ महालक्ष्मीस्तां नारोश्रेष्ठां तामसमूति महाकाली प्रोवाच, तव कर्मा- नुसारेण नामानि ददामि । महामाया महाकाली महामारी क्षुधा तृषा। निद्रा तृष्णा चकवीरा कालरात्रिर्दुरत्यया ॥११॥ इमानि तव नामानि प्रतिपाद्यानि कर्मभिः। एभिः कर्माणि ते ज्ञात्वा योग्घीते सोऽश्नुते सुखम् ।।१२।। महामाया महाकाली महामारी क्षुधा तृपा निद्रा तृष्णा एकवीरा काल- रात्रिदुरत्यया चेति नामदशकं कर्मानुसारेण प्रसिद्धम् । एभिर्नामभियंस्तय ·शाक्त-दर्शनम् कर्माणि ज्ञात्वा तदनुसारेणार्थज्ञानेन मह नामान्यधीते, स सुखं परमानन्द- .सम्भोगमश्नुते । महामायादिनामदशकस्यान्वर्थकत्वमाह (गुप्तवतो)- (१) महामाया-ब्रह्मादीनामपि मोहकत्वान् महामाया। ब्रह्मविष्णु- प्रभृतिदेववृन्दं मोहितवतीति महामायाभिहिता। (२) महाकाली-ब्रह्मादिदेवाना महाकालमपि महाप्रलयसमये कलयति ग्रसते इति महाकाली। (३) महामारी-मारणाच्च महामारी। एपा सर्वसंहारकारिणीत्वेन महामारीनाम्ना प्रसिद्धा भवति । (४) क्षुधा-सर्वाऽविद्यादि-भक्षणेच्छावती। एपा हि सापकस्य सर्वा- विद्यादिदोषभक्षणेच्छायुक्तत्वेन क्षुधेति कथ्यते । (५) तृपा--मविद्यादि-पानेच्छावती। भक्तानामेपा सर्वाविद्यादि- दोपपानेच्छावतीत्वेन तृति नाम्नामिहिता । (६) निद्रा-योगनिद्रा, समाधि , तद्रूपा। अर्थात् समाधिरूपिणी- स्युच्यते। (७) तृष्णा-भक्तकृतभक्तिरसपिपासुः। भक्तकृत-भक्तिरस पातु सर्व- दे छ'युक्तत्वेन सा तृष्णेति कथ्यते । (८) एकवीरा-जगत्प्रपञ्चमध्ये एकैद वीरा पराक्रमशालिनी ! जगतीह एका अद्वितीया सर्वाधिकपराक्रममालिनीत्वेनकवीरेति नाम्रा प्रसिद्धा। (E) कालरात्रि--कालनाशकत्वात्कालरात्रिः। एपा हि सर्वग्रामि- कालमपि नाशयति, इनि हेतोः कालरात्रिरुच्यते। (१०) दुरत्यपा--अस्या माया दुरतिक्रमणीया। अस्पयो ध्वंसः, न कोऽप्यस्या माया भेत्तु गवनोतीति दुरत्ययति नाम्ना प्रसिद्धा । उक्तञ्च गीतायाम्- देवी का गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते॥

·द्वितीयः परिच्छेदः अलौकिको त्रिगुणमयी देवी ह्येया मम माया, निश्चितमेव दुरतिक्रमणीया। ये खलु मामेव शरणं गतास्ते मायामेतां तरन्ति । देवीपुराणे देवी-नामनिर्वचना- ध्याये देवी-नाम-निरुक्ति:- अप्येकं वेत्ति यो नाम धात्वर्थनिगमैनरः। स दु खैर्वजित: सर्वैः सदा पापाद् विमुच्यते ।।(३७।१०४) येन जनेन देव्या अनेकनाममध्यारेकमेव नाम घात्वर्थगतव्युत्पत्त्या सह ज्ञायते, म सर्वदु.खवजित: पापमुक्तश्च भवति। देव्याः प्रत्येकं नाम कर्म- विशेपसूचकम् । तज्ज्ञात्वा नामकीर्तनादभीष्टसिद्धिर्मवति । मूलप्रकृतिः परागक्तिमहालक्षीरेकाऽद्वितीयाऽपि गुणक्रियादिभेदादनन्त- नामरूपाणि च धृत्वा विराजते। तत्त्वमिदं देवीपुराणे कतिपयदृष्टान्तः सह विशदरूपेणालोचितम्- यथाऽभिव्यज्यते वर्णविचित्रः स्फटिको मणिः । तथा गुणवशाद्देवी नानाभावेपु वर्ण्यते ।। एको भूत्वा यथा मेघः पृथक्त्वेनावतिष्ठते । वर्णतो रूपतश्चैव तथा गुणवशाज्जया॥३७६४-६५॥ एको हि स्फटिकमणिर्यया नाना वर्णैः प्रकाशते, तथा सा देवी सत्वादि- गुणतारतम्यवशतो नानाभावेन कोत्यंते। मेघो यर्थको भूत्वा वर्णतो रूपतश्च पृयगरूमोऽवतिष्ठते । तथैकापि देवी गुणादिवशतः पृथक्त्वेन वर्ण्यते । ततश्च नभसः पतितं तोयं याति स्वान्तरं यथा। भूमे रसविशेषण तथा गुणवशाच्छिवा ॥ यया द्रव्यविशेषेण वायुरेकः पृथग् भवेत् । दुर्गन्यो वा सुगन्यो वा तथा गुणवशादुमा ।। यथा वा । गार्हपत्याग्निरन्यसङ्गान्तरं ब्रजेत् । दक्षिणावनीयादि ब्रह्मादिपु तया च सा ।। (एँ ३७१६६-६८) गगनमण्डलानिपतितमेकमेव तोयं यया पृथ्वीरसविशेषेण सह. मिलित्वा विभिन्नास्वादं प्राप्नोति, एकोऽपि वायुर्यया द्रव्यविशेषसह गंन्यः 'सुगन्धश्च भवति एवं गार्हपत्याग्निरेकोऽपि ययान्यसंसगाद्दक्षिणाहवनीयादिपृषङ, नाम्ना: अभूयते, तया सा देवी उमा, एकापि सत्त्वादिगुणवशतो ब्रह्मादिनानामू- ·माक्न-दर्शनम् नाम्ना च विराजते । सर्वत्र शङ्करी देवी तनुभिमभिश्च जगन्मङ्गलं साथ- यति। ललितासहस्रनाम-स्तोत्रे भावान् हयग्रीवोऽगस्त्यमृपिमवदत्--"देवी नामसहह्माणि कोटिशः सन्ति कुम्भज।" अर्याद्देव्या अनन्तानि नामानि सन्ति । उक्तञ्च देवीभागवते- असंख्यातानि नामानि तस्या ब्रह्मादिभिः सुरैः। गुणकर्मविधानाद्यः कल्पितानि च किं ब्रुवे ।। देव्या असंख्यनामानि ब्रह्मादिदेवर्गुणकर्मानुसारतः कल्पितानि, तद्विपये वयं किं वदामः। श्रीश्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रस्य द्वादशश्लोकभाप्ये आचार्य- पादः गहरोऽद्वैतब्रह्मणो नामभेदकारणं नामविशेपोच्चारणेन विशेषफलोत्पत्ति- कारणञ्च विष्णुवर्मोत्तरतो निम्नलिखितप्रमाणमुखेनोद्धृतवान्- एकस्यैव समस्तस्य ब्रह्मणो द्विजसत्तम । नाम्ना महतं लोकानामुपकारकरं खलु। निमित्तशक्तयो नाम्ना भैदिन्यस्तदुदीरणात् । विभिन्नान्येव साध्यन्ते कल्पानि द्विजसत्तम । यच्चक्ति म यत्तस्य तत्तस्मिन्नव वस्तुनि । साधकं पुरुषव्याघ्र सौम्य क्रूरेषु वस्तुषु ।। - अद्वतब्रह्मणोऽनन्त-नाम प्रसिद्धम्। इलोके मझगब्दोऽनन्तशब्दवाची। तन्नामानि च लोकाना महोपकारं साधयन्ति । निमित्तं शक्तिश्च नागभेद- कारणम् । अर्यादेकस्यापि ब्रह्मणो निमितशक्तिभेदादनन्तनामान्यामन् । तेयां नाम्नां पृथगुच्चारणादभिलपितफलानि च लभ्यन्ते। यम्य वस्तुनो यच्छ- क्तिरस्ति तच्छकत्यनुसारेण तस्य नाम भवति। सदसत्मर्ववस्तूनामेतदेव नामभेदकारणमभूत्। नामतत्त्वमुक्नं श्रीमदरविन्देन, इह नामरूपयो गति नाम्नामेक गभीरतात्पर्य वर्तते। न केवलमिच्छाकौटिल्येनासम्यनामोत्पत्ति। प्रत्येकनामान्तहिता एकैका शक्तिर्गुणश्च विद्यते। प्रतिगम्दान्तरं नामान्तरेऽपि च, नाम, नामी, शक्तिश्वेत्युपलभ्यन्ते। अनाम्यरूप ब्रह्मव केवलं समग्रनाम- रूपकेन्द्रम् । अनन्तनामान्यनन्नरूपाणि च तम्मिन् ब्रह्मण्येव परस्परं मिलित्वा वर्तन्ते, तम्यकनामहीनमत्तया प्रथितानि भवेयुः । देव्या विभिन्ननामानि च तस्या विशेषगुणशक्निप्रतीकस्वम्माणि । नाम्नामेतेपां माहास्येनैव देव्या विशेषगुणगक्त्यनुध्यान करणीयम् । देवी शब्दब्रह्मस्वरूपिणी। बाब्दजातं सर्वमपि देवीनामव देवतम् ।

·४० द्वितीयः परिच्छेदः श्रीश्रीललितामहस्रनामम्नोगस्य सोमाग्यभास्करभाष्ये श्रीमद्भास्कर. रायोक्तमतेन विशेषविगेपनामभिर्महामहिमान्विता देवीभक्ताः पूर्वाचार्या महामायां स्तुत्वा प्रमाद्य च स्वस्वाभीष्टसिदि लभन्ते, देवी स्वयं वरदानेन च ततप्तामविशेष शक्तिमन्त मकरोत्तन च सर्वपां नाम्नामन्तरे विशेषतात्पर्यपूर्णा शक्तिनिहिता भवेत्। देव्या नाम-विगेप-साधनेन साधकस्याप्यन्तरे तन्नाम्नो- ऽन्तर्निहिता शक्तिर्जाग्रता नियाचीला च भवेत्। देव्याः सर्वाण्येव नामानि मङ्गलानि, तथापि निद्दिष्टफललाभाय नामयिगे पजपो विधीयते । नाम- विशेपाश्रयेण फलविशेष.। योनं कामयते सः "अप्प्रदाय नमः" इति मन्त्र जपेत् । धनप्रार्थी “वसुदाय नमः" इति मन्त्र जपेत् । भयदूरीकरणायं "भयाप- हाय नम." इति मन्त्र जपेत् । -- श्रीमद्भास्कररायोऽवदन्, "नामसु गौणमुम्यभेदेन फलभेदः स्मयंते" इति (सौभाग्यभास्करः)। फलविश पलाभायं साधको देव्या "अन्नदा", "वमुदा" प्रभृतिगौणनामजपात् शीघ्रमेव तन्नामानुयायि फलं लभते । परन्तु देवी-महामाया-दुर्गा-ऽम्बिकाप्रभृतिमुग्यनाम-स्मरणजपन-कीर्तनः साधकस्य मुक्ति- भवति । उक्तच्च सूतसंहितायाम्-- नामानि सर्वाणि तु कल्पितानि स्वमायया निजसुसात्मरूपे । तथापि मुस्यास्तु शिवादिशब्दा भवन्ति संकल्पनया शिवस्य ।। मुख्यशब्दंजपन्तो मुनीश्वराः सत्यमेव परमेश्वरा जाताः । तेपां वचकमले सदाशिवो नृत्यति च परमेशया सह ॥ नित्यमुखस्वरूपे ब्रह्मणि तस्यैव मायया नामानि कल्पितानि । तथापि शिवस्य मफत्पानुसारेण शिवादि नाम मुख्यम् । हे मुनिश्रेष्ठाः । मुख्यनामजपेन साधको निश्चितमेवेश्वरत्वप्राप्तो भवति । तस्य मुखकमले शक्त्या सह शिवो नृत्यति। देव्या मुख्यनामजपमाहात्म्यमुक्तं कालिकापुराणे,-- ये स्तुवन्ति जगन्मातर्भवतीमम्बिकेति च । जगन्मयीति मायेति सर्व तेषां प्रसिध्यति ।। हे जगन्मात. यस्त्वमम्बिका जगन्मयो मायेति च नाम्ना स्तूयसे, तेषां सर्वसिद्धिलाभो भवति। उक्तञ्च विष्णुपुराणे,- ये त्वा मायेति दुर्गति वेदगर्माम्बिकेति च । भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमकरीति च ।। - ·माक्त-दर्शनम् प्रातश्चवापराह्न च स्तोप्यन्त्यानम्रमूर्तयः । तेषां हि प्रार्थितं सर्व मस्त्रमादाद् भविष्यति ।। विष्णुर्देवीमुवाच, हे देवि ! ये प्रणता जनाम्त्वां प्रातरपराहे च माया, दुर्गा, भद्रा, वेदगर्भा, अम्बिका, भद्रकाली, क्षेम्या, क्षेमकरी चेति नाम्ना स्तुवन्ति । मत्प्रमादात्तपा सर्वप्रार्थना पूर्णा भविष्यति । हरिवंशे,- उक्तञ्च ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रमूर्याग्निमारुताः । अश्विनों वसवश्चैव विश्वे माघ्यास्तथव च ॥ महेन्द्रः मह-पर्जन्यो धाता भूमिर्दिशो दश। गावो नक्षत्रवशारच ग्रहा नद्यो ह्रदास्तथा ।। सरित. मागगश्चैव नाना विद्यावरोरगाः । तथा नागाः सुपर्णाश्च गन्धर्वाप्सरसा गणाः ।। कृत्स्नं जगदिदं प्रोत देवीनामानुकीर्तनात् ।। ब्रह्मा, विष्णु , रुद्र , चन्द्रः, मूर्य , अग्नि, मरुन्, अश्विद्वयम्, वमुगणाः, विश्वदेवगणा, साध्यगणाः, महेन्द्र., पर्जन्यः, धाता, पृथिवी, दश दिशः, गोममूह , नक्षत्राणि, राशयः, ग्रहा', नदीनां समूहः, हृदसमूहः, सरितः, सागराः, विद्याधरगणा, सर्पगणा , नागाः, सुपर्णा, गन्धर्वाः, अप्सरसश्चेति समग्रं जगद्देवीनामकीर्तनेन प्रीत भवति । महालक्ष्म्या महासरस्वतीरूपम् तामित्युक्त्वा महालक्ष्मी स्वरूपमपरं नृप । सत्त्वाख्येनातिशुद्धन गुणेनेन्दुप्रभ दधो॥१३॥ अक्षमालाकुशधरा वीणापुस्तकधारिणी। सा बभूव वरा नारी नामान्यस्यैव सा ददौ ॥१४॥ महाविद्या महावाणी भारती वाक् सरस्वती। आर्या ब्राह्मी कामधेनुर्वेदगर्भा च धीश्वरी ॥१५॥ - मूल प्रकृतिस्तुरीया महालक्ष्मी गुदमन्वमयी महासरस्वतीत्वेऽपि संव परिणतेत्या-नामिति। राजन् महालक्ष्मीमहाकालीमित्युक्त्या, शुद्धसत्त्वगुणेन चन्द्रवत्प्रभाविगिष्टम् अपरमेक महामरस्वती-स्सं धारयामास । सा श्रेष्ठा नारी महासरस्वती चतुर्यु भुजेष्वक्षमालामंग वीणा पुम्नकञ्च ·४२ द्वितीयः परिच्छेदः धृतवती। सा महालक्ष्मीमहासरस्वत्यै नामानि दश ददो। तानि हि (१) महाविद्या, (२) महावाणी, (३) भारती, (४) वाक्, (५) सरस्वती, (६) आर्या, (७) ब्राह्मो, (८) कामधेनुः, (६) वेदगर्भा, (१०) धीश्वरीति । महासरस्वत्या यानि दश नामान्यत्रोल्लिखितानि, तानि नामानि देव्याः कर्म- विशेपेण प्रतिपादितानि। तन्नाम्नामर्थज्ञानसमन्वितपठनेन साधकः परममुखं लभते। इति पूर्वोक्तद्वादशमन्ये कथितम् । "महाविद्या"-महती च सा विद्या च। सनियंनिवारकत्वात् महत्त्वम् (सौभाग्यभास्करः)। यया विद्यया सर्वेऽनर्या निवार्यन्ते, सा देवी महाविद्या। "भारती"-आप्री, आप्रीसूक्ते च (ऋग्वेदे १११७२।६, १११८८८ २।१।११, २।३।८, ३।४।८) यज्ञदेवता देवीत्रयीत्युक्तम् । इड़ा, भारती, सरस्वती च। वैदिकसाहित्य एपा वाग् वाग्देव्या सहाऽभिन्ना। सायणा- चार्येण १।१८८।८ संख्यके ऋग्भाष्ये उक्तम्, इड़ा पृथिवीसम्वन्धिनी, भारती आदित्यसम्बन्धिनी, सरस्वती च द्युलोकसम्बन्धिनी वाग्देवी। वाक्- शतपथब्राह्मणे (३, ६, १, ७) उक्तम्-"वाग् वै सरस्वती मन्त्रांशेऽस्मिन् वाक्यमात्राधिष्ठात्री देवी सरस्वती वाग्" इत्युच्यते। तन्त्र “वागीश्वरी- मृतुस्नाता" मित्यादिवागीश्वरीध्यानमुक्तम् । ऋग्वेदे कतिपयमन्त्रेषु वाग्देवता- स्वरूपमुद्घाटितम्-- (१) चत्वारि वाक् परिमिता पदानि, तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः । गुहा त्रीणि निहिता नेगयन्ति, तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ।। । वाक् चतु प्रकारा। मेधावी ऋत्विक् तज्जानानि । तन्मध्ये त्रीणि गुहा- पितानि न प्रकाशन्ते। चतुर्य वाचो मनुप्या भापन्ते । तान्त्रिकदर्शनमतेनापि वाक् चतुर्धा परा, पश्यन्ती, मध्यमा, वैखरी चेति । तासां त्रीणि गुहायामा देहाभ्यन्तरे मेरुदण्डमध्ये मुषुम्नायां सुगुप्ता अप्रकाश्यास्तिष्ठन्ति। चतुर्थी वाक् वैखरी कण्ठ-मूर्ध-ताल्वादिसाहाय्येनोच्चारिता प्रकाशिता च। मनुष्यास्ता भाषात्वेन व्यवहरन्ति । वाग्देवी प्रोक्तचतुविधवाक्यजननीति ।

·शाक्त-दर्शनम् (२) यहाग् वदन्त्यविचेतनानि राष्ट्री देवानां निपसाद मन्द्रा चतस्र ऊर्ज दुदुहे पयासि क्व स्विदस्या परमं जगाम।। यदा दीप्तिगालिनी (राष्ट्रो) देवानामानन्ददायिनी (मन्द्रा) वाग्देवी ज्ञानहोनाय यजमानाय ज्ञान प्रदाय (अविचेतनानि वदन्ती) यज्ञे उपविशति, तदा सा तेपामय चतुदिक्षु सर्वविधानि भोग्यानि वस्तुनि, अन्नानि जलानि च दुग्धवतो (चतम ऊमें दुदुहे पयासि)। (मुमुक्षुर्यजमानो होहिकभोगर्न तृप्तो जिज्ञामते) अस्था वाग्देव्याः ममीपस्थं यत् परमं धनमस्ति (अमृतत्वम्) तत् क्व गनम् (क्व स्विदस्याः परमं जगाम)' अस्श ऋचस्तालयमेतत्वाग्देवो ज्ञानिभ्यो ज्ञानं ददाति, तज्ज्ञान- प्रमावण सकामः साधकोऽभ्युदयं निष्कामश्च साधको नि.श्रेयमं लभते । वदन्ति । (३) देवी वाचमजनयन्त देवा- स्तां विश्वरूपाः पशवो मा नो मन्द्रेपमूर्ज दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुततु॥ देवगणा, यां दीप्तिमती वाग्देवतामुत्पादयन्ति (८।१००1११) सर्वविधपशुगणास्तद्वाक्यमुच्चारयन्ति, सा हर्षदायिनी तथान्नरसप्रदायिनी। वाक्, धेनुवत् संस्तुता सती (सुष्टुता) अस्मभ्यमागच्छतु (अस्मान् उप एतु) सर्वदेवाना ज्ञानज्योतिःसमुच्चयं प्राप्य वाग्देवीस्पेण प्रकाशिना (देवी वाचम् अजनयन्त देवा )। वाक् शब्दब्रह्मरूपेण मनुष्य-पशु-पक्षी-कीट-पतङ्गादि- सर्वजीवेषु विद्यमाना। जोवो हि स्पष्टमस्पष्टं वा गब्दोच्चारणपूर्वकं ता प्रकाश- यति । (तां विश्वमा पशवो वदन्ति)। धनुर्यथा दोहनकारिभ्यो दुग्ध ददाति, तथा भक्तेभ्य. पार्थिदमपार्थिव च खाद्यपानीयं प्रयच्छति (इसम् ऊज दुहाना)। एवम्भावेन प्रार्थनानुसारतो भोग मोशञ्च प्रदाय वाग्देवी साधकानामा- नन्ददायिनी (मन्द्रा) भवति । श्रद्धावदेकनिष्ठमाघकाय वाग्देवी मम्पूर्णमात्मान-- प्रकाशयति।

·द्वितीयः परिच्छेदः "सरस्वती"-सरस्वतीनाम्नः विविधप्रकारा निरुक्तिदृश्यते । योगावशिष्ठे रामायणे- उक्तञ्च (१) सरणात् सर्वदृष्टीनां कथितंपा सरस्वती। ६(२).८४१२ स्वर्गमोक्षप्रभृतिनिखिलोपासनाया ज्ञानदृष्टिधाराप्रकाशनपरत्वेन कथि- तपा "सरस्वती"ति। उक्तञ्च भरद्वाजस्मृतौ- (२) या वमेत् प्राणिजिह्वासु सदा वागुपवर्तनात् । सरस्वतीति नाम्नेयं सदा स्याता महपिभिः।। या खलु सदा प्राणिनां जिह्वासु वाक्यमुत्साद्य वसति, महर्षिभिः सा सरस्वतीनाम्ना सर्वदा कथिता। देवीपुराणे न्यप्रकारं निर्वचनमुक्तम्- (३) स्वरैः स्मरणशीलत्वाज् ज्ञेया सप्तस्वरात्मिका। 'अति' प्रापणे दाने वा तेन देवी सरस्वती ॥३७॥५३॥ मप्तविधस्वरयोगेन स्मरणीयत्वेन सा सप्तस्वरात्मिका, 'अते' रर्थः प्रापणं दानञ्चेति; अतएव प्रोक्तसप्तस्वरदातृत्वेन सा सरस्वतीनाम्नाऽभिहिता। "आर्या"--सरस्वती, सर्वश्रेष्ठत्वेन नाम्ना आर्येति कथिता। ये तस्याः कृपां लभन्ते, त आर्याः श्रेष्ठा भवन्ति । सरस्वत्या "आर्या' नाम्नस्तात्पर्यम् ऋग्वेद उक्तम्- अम्बीतमे नदीतमे देवीतमे सरस्वति । अप्रशस्ताइव स्मसि प्रशस्तिमम्ब नस्कृधि ॥(२१४१।१६) हे सरस्वति ! त्वं मातृणा श्रेष्ठा, नदीना श्रेष्ठा, देवीना श्रेष्ठा; हे मातः। अममृद्धिशालिनोस्मान् त्वं समृद्धिशालिनः कुरु । "ब्राह्मी"--देवीपुराणे उक्तम्- वृहदस्य शरीर यदप्रमेयं प्रमाणतः। वृहद् विस्तीर्णमित्युक्त ब्राह्मी देवी ततः स्मृता ।।(३७१४०) ·शाक्त-दर्शनम् यतो वृहदस्राः शरीरं, सर्वव्यापि, अप्रमेयं च, तस्माद् ब्राह्मीनाम्नाभि- हिता। "कामधेनुः"-वेदे वाक्, धेनुरूपेणोपासिता। “वाचं धेनुमुपासीत"- (वृहदारण्यकोपनिषद् ५।८।१)। यया धेनुरभीष्टं दुग्धं ददाति, तथा वाग्देव्यपि धेनुरूपेणोपारिता साधकाय सर्वाभीष्टं प्रददाति । उक्तञ्च ऋग्वेदे,-"सा नोमन्द्रेपमूर्ज दुहाना धेनुर्वागस्मानुपमुष्टुततु ।" आनन्ददायिनी वाग्देवी, अन्न- रसप्रदायिनी घेनुरिवास्माकं स्तुति गृहीत्वाऽस्मभ्यमागच्छतु । सरस्वती- रहस्योपनिषद्यप्युक्तम्-- व्यक्ताव्यक्तगिरः सर्वे वेदाद्या व्याहरन्ति याम् । सर्वकामदुधा धेनुः सा मां पातु सरस्वती ।(२८) सप्टमस्पष्टं वा वाक्योच्चारणकारिणः सर्वजीवा वेदवेदान्ता दिशास्त्राणि च यस्या महिमानं कोर्तयन्ति, सा सर्वाभीष्टदात्री कामधेनुरूपा सरस्वती, अस्मान् रक्षतु। "वेदगर्भा"--वेदा गर्ने यस्या. सा। शब्दब्रह्मरूपिण्याः सरस्वत्या निखिल- वेदमन्त्रराशयो नि:सृता आसन् । तेन सा वेदगर्भा वेदजननी वेदमातृप्रभृति- नामभिः प्रसिद्धा। उक्तञ्च देवीपुराणे- यतः शृङ्गाटकाकारकुण्डलिन्याः समुद्गता। स्वराश्च व्यञ्जनानीति वेदमाता ततः स्मृता ।।(३७।४२) यतस्त्रिकोणाकृतेः कुण्डलिन्याः स्वरव्यञ्जनवर्णसमूहा निर्गता आसन्, ततः सा "वेदमाता" इति नाम्नाभिहिता। "घीश्वरी"-धीशक्तेः प्रेरयित्रीत्वेन सा सरस्वतो प्रोक्तनाम्नाभिहिता भवति । गायनीरूपिणी च। उक्तञ्च देवीभागवते- सर्वचंतन्यरूपा तामाद्यां विद्याञ्च धीमहि । बुद्धि या नः प्रचोदयात् ।। (१३१३१) याऽस्माकं बुद्धिवृत्ति प्रेरयति, ता सर्वचैतन्यरूपिणीम् आद्यविद्यां धीमहि । "सुरेश्वरों" इति नाम्नस्तात्पर्य सरस्वतौरहस्योपनिषदि उत्तम्- ·४६ द्वितीयः परिच्छेदः अध्यात्ममधिदैवं च देवानां सम्यगीश्वरी। प्रत्यगास्ते वदन्ती या सा मां पातु गरस्वती ॥(१६) अध्यात्माधिदेवतमवंदेवानामुपरि या सम्पूर्णप्रमुत्वमकरोत्, हृदयाभ्य- न्तरवर्तिनी सा वाड्मयी देवी सरस्वती, अस्मान् रक्षतु। सर्वविधसरस्वतीमूर्तीनां साधारणलक्षणमैतद्यन् मुखमेकं हस्ताः चत्वारः मूनि च मुकुटं, कर्णे कुण्डलशोभितो मस्तकमावेप्टय विराजितेन प्रभामण्डलेन सा समन्विता वर्तते। देव्याश्चतुर्भुजे आयुपवैचियादायुधचतुष्टय- सग्निवेशवैचित्र्याच्च नवरूपा मूर्तिभेदा भवन्ति । एकवया चतुर्भुजा मकुन विगजिता। प्रभामण्डलसंयुक्ता कुण्डलान्वितशेखरा ॥ (१) अक्षपचं वीणापुस्तकं "महाविद्या" प्रकीतिता। (२) अशं पुस्तकं वोगापा "महावाणी" च नामतः ।। (३) वराक्ष-पम-पुस्तकं शुभावहा च "भारती"। (४) वराम्बुजाक्ष-पुस्तकं "सरस्वती" प्रकोतिता। (५) वराक्षं पुस्तकं पद्मम् "आर्या" नाम प्रकीर्तिता। (६) वर-पुस्तकाक्षपy "ब्राह्मी' नाम सुखावहा ।। (७) वर-पद्म-वीणा-पुस्तकं "कामधेनुश्च" नामतः । (८) वरञ्च पुस्तकं वीणा "वेदगर्भा" तथाम्बुजम् ।। (९) असं तयाऽभयं पद्म पुस्तकेनेश्वरी भवेत् । (८७६-८३) (क) महालक्ष्म्या मिथुनसृष्टिः अथोवाच महालक्ष्मीर्महाकाली सरस्वतीम् । युवां जनयतां देव्यौ मिथुने स्वानुरूपतः ।।१६।। इत्युक्त्वा ते महालक्ष्मीः समर्ज मिथुनं स्वयम् । हिरण्यगी रुचिरी स्तीपुसौ कमलासनी ।।१७।। अनन्तरं महालक्षीमहाकाली महासरस्वती चावदत्,-युवां देव्यौ निजा- नुरूपतः स्त्री पुरुष च जनयतमिति। महालक्ष्मीमहाकाली महासरस्वती- मित्युक्त्वा स्वयं मिथनमृप्टिमकरोत् । एतौ स्त्रीपुरुषो मनोहरस्वर्णवर्णविशिष्टी। पद्मासनस्थो "हिरण्यगर्भा" हिरण्यवत् निर्मलं ज्ञानं हिरण्यं तद् गर्ने ययोः

·४७
सात-नम
महालक्ष्मीब्रह्माणं प्रिपञ्च पुत्रकन्यात्वेनोसादयति स्म। तावुमौ स्वर्णवग्नि-
मंलज्ञानसम्मानो। इत्येकं तारापंम् । स्वयं ममप्टिाक्तिरूपिणी महालक्ष्मीः
स्वीपरजोगुणव्यप्टिकसमाश्रित्य ब्रह्माणं श्रियं चोत्पादयति स्म।
प्रान् विधे विरिञ्चेति पातरित्याह तं नरम् ।
धीः पये कमले लक्ष्मोत्याह माता स्त्रियं च ताम् ॥१८॥
माता महालक्ष्मीस्तं पुरुष ब्रह्मन्, विधे, विरिञ्चे, धातः, इति मम्बो-
चयति । इलोके "विरिम्चेति' इत्यत्र इतिशब्दस्येकारलोप आर्षः। तां च
स्त्रियं श्रीः, पपे, कमले, लक्ष्मि इति च सम्बोधयति । “विरिञ्चिः"--
वि रच मृजने अ कर्तरि। विविधप्राणिना सृष्टिकर्तृत्वेन ब्रह्मा "विरिञ्चि"-
नाम्ना प्रख्यातः।
लदम्या नामरूपमंदो वर्ण्यते;-श्रीः-थियतेऽसो सर्वः उपजीव्यतया
(धि विवर)। या सर्वेषामुपजीव्यतया आश्रयावपया, मव श्रीः। श्रीसूक्नस्य
पञ्चदशे ऋद मन्ये श्रीदेव्या लक्ष्मीदेव्याश्य महिमा कीर्तितः । ऋग्वेदस्य
५८७ मूक्तात् परतः खिलाशे श्रीमूक्तं द्रष्टव्यम् ।
अश्वपूर्ण रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् ।
थियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥(श्रीसूक्त ३)
अश्वममूहा यस्याः पूर्वगामिनः, रथसमूहा मध्यभागे, या च हस्तिसमूह-
कृतहणध्वनिना प्रवुद्धा, तां मेनारूपिणी श्रीदेवीमुपह्वये,--श्रीदेवी मां
प्रापयतु।
लक्ष्मीदेव्या नामभेदाः सौभाग्यलक्ष्म्युपनिषाद-श्री, लक्ष्मीः, वरदा,
विष्णुपलो, वसुप्रदा, हिरण्यरूपा, स्वर्णमालिनी, रजतस्रजा, स्वर्णप्रभा,
स्वर्णप्राकारा, पमवासिनी, पग्रहस्ता, पद्मप्रिया, मुक्नालङ्कारा, चन्द्रा, मूर्या,
विल्वप्रिया, ईश्वरी, भक्तिः, मुक्तिः, विभूति., ऋद्धिः, समृद्धिः, कृष्टि;
पुष्टिः, धनदा, धनेश्वरी, श्रद्धा, भोगिनी, भोगदा, सावित्री, धात्री, विधात्री.
पद्या, कमला इति।
(ख) महाकाल्या मियुनसृष्टिः
नीलकण्ठं रक्तवाहुं श्वेताङ्गं चन्द्रशेखरम् ।
जनयामास पुरुषं महाकाली सिता स्त्रियम् ॥२०॥

·४८ द्विनीयः परिच्छेदः महाकाली नीलकण्ठ, रक्तयाई, मुक्लवर्ण, चन्द्र परं पुरुष, श्वेतवर्णा स्त्रियं च जनयामास। मितां श्वेताम् । अतएव महाकाल्याम् अन्तनिहितः सत्त्वगुणोऽप्यस्तीति बोध्यम् । म रुद्रः शङ्करः स्थानः फपी च त्रिलोचनः । अनी विद्या कामधेनुः सा स्त्री भाषा स्वराक्षरा ॥२१॥ स पुरुषः रद्रः, शङ्करः, स्यानुः, कपर्दी, त्रिलोचनश्चाभिहितः। एवं सा स्त्री प्री, विद्या, कामधेनुः, भाषा, स्वरा, अक्षरा इति नामभिरभिहिता । (१) रुद्रस्य नाममूर्तिभेदः प्रायानिकरहस्यमतेन रुद्रो महाकालीपुत्रः महाकाली च मूलप्रकृतिस्तुरीया महालक्ष्म्यास्तामसस्वरूपा। बह्व.चोपनिषद्युक्तम्--देवी ह्येकाग्र आसीत् । तस्मा एव ब्रह्मा अजायत । विष्णुरजायत। रुद्रोऽजायत प्राधानिकरहस्यमतेन मूलप्रकृतिर्महालक्ष्मीरेका, अद्वितीया देवी। तस्या राजस-स्वरूपतो ब्रह्मा, सात्त्विक-स्वरूपतो महासरस्वतीतो विष्णुः, तामस- स्वरूपतो महाकालीतो रुद्र उत्पन्नः। "रुद्रः"---रोदयति ऋन्दयतीति रुद्रः। यस्य कार्येण जीवसमूहाः क्रन्दन्ति, स एव रुद्रः। रुद्रस्य कोपेन सर्वनाशो भवति । प्रियजनो नश्यति, धनहानि- र्जायते, प्राणनाशोऽपि भवति । तस्मादृग्वेदे संहारकं रुद्रं तस्य कोपदृष्टि- दूरीकरणार्थमृपिः प्रार्थितवान् । मा नो महान्तमुत मा नो अर्भकं मा न उक्षन्तमुत मा न उक्षितम् । मा नो वधीः पितरं मोत मातरम् मा नाः प्रियास्तन्वो रुद्र रोरिपः॥(ऋ ११११४१७) हे रुद्र ! त्वमस्माकं वृद्ध मा वधीः। सन्तानजनयितारं मा वधीः । गर्भस्थं सन्तानं मा वधीः। अस्माकं पितरो मा वधीः । अस्माकं प्रियगरीर- मपि न घातय। मा नः स्तोके तनये मा न आयो मा नो गोपु मा नो अश्वेषु रीरिषः।

·शाक्त-दर्शनम् ४६ वीरान्मा नो रुद्र मामितो वधी. हविष्मन्तः सदमित् त्वा हवामहे ।। (११११४।८) हे रुद्र ! अस्माकं पुत्रं मा हिंस्याः। तेपा पुत्रान् मा हिस्याः। अस्मान् मा हिंस्याः । अस्माकं गतवान् मा हिंस्याः। हे रुद्र! क्रुद्धः सनस्माकं वीरान् मा हिस्याः। वयं हव्येन सर्वदा त्वामाह्वयाम । "गङ्करः" शं मङ्गलं करोतीति शङ्कर. शिवश्चेति नाम्नाभिहितः। यो हि क्रोधान्वितः स रुद्रः "भयानां भयं भीपणं भीपणानाम्" -सः प्रसन्ना- वस्यायां परम-प्रशान्तः शिव-शङ्करः । यजुवेंदे ऋपिस्तं प्रसन्न-मङ्गल-स्वरूपं प्रार्थयते। यजुर्वेदे---- या ते रुद्र शिवा तनुरघोरापापकाशिनी। तया नस्तन्वा शन्तमया गिरिशन्ताभिचाकशीहि ॥१६॥२॥ है रुद्र! हे गिरिसान्त । यन्मङ्गलमयमभयपुण्यप्रकाशकरूपन्तेन मुखतमरूपेण त्वमस्मान् पश्य। (यो गिरौ तिष्ठन् सुखं विस्तारयति स तव गिरिशन्तः) “स्याणु."---गृहस्तम्भवन् सर्वाश्रय.। ययोक्तम् "ससारमण्डपस्यास्य मूलस्तम्भाय शम्भवे" इति (महाभारते, अनुगासनपर्वणि १७:३१ टोकायाम् ) (१) "कपदी"-कपर्दः जटा; कपर्दी जटाधारी शिवः। ऋग्वेदे,- रुद्रः कपर्दीत्युक्तम् । यथा-इमा रुद्राय तरमे कपदिने क्षयद्वीराय प्रभरामहे मतो.। (१।११४११) । महान्तं कपर्दिनं वोरनाशिनं रुद्र स्तुवामो वयम् । मायणाचार्य: कपर्दीति पदस्थार्यो जटाधारीति कथयति । क (२) नीलकण्ठेन कपदिनामनिरुक्तिरेवमुच्यने। जल पिवतीति कपः। ऋतम् ऐश्वर्य ददातीति ऋद्दः। कपश्चासो ऋद्दश्चेनि कपईः। महा- देवस्य हि जटाजूटेन स्वर्गात् पतन्ती गङ्गा प्रयमं पोता, पश्चाद् भगीरथ- प्रार्थनया तस्या निर्गमनसामथ्र्य दत्तम्। अतः म कपड़वान् महेश्वर कपर्दी । (महाभारते अनुशासनपर्वणि १७१४६ टोकायाम्) । रामायणस्य बालकाण्डं शिवजटाया गङ्गाप्रादुर्भावविवरणमस्ति। कपिलमुनिशापाद् भस्मीभूतस्य पितृकुलस्योद्धरणाय भगीरथ' पृथिव्यां गङ्गावतरणार्थ सुदीर्घकाल तपमा ·द्वितीयः परिच्छेदः ग्रह्माणमस्तोत् । ब्रह्मा प्रसन्नो वरं दत्त्वाऽवदत्-गङ्गायाः पृथिव्यवतरणकाले शिवादन्यो न कोऽपि वेगधारणसमर्थो भविष्यतीति। ब्रह्मवाक्याद् भगीरथः शिवमस्तोत् । ततः प्रसन्न आशुतोषो गङ्गावेगं धारयितुं स्वीकरोति स्म । गङ्गा च सगर्वमचिन्तयत्,-मम दुरिस्रोतसा शङ्करमपि प्लावयित्वा पाताल- प्रवेशं करिष्यामि। ततः सर्वज्ञो महादेवो गङ्गागर्वनाशाय स्वीयजटाजालस्य विस्तारमकरोत् । हिमालयस्य विशालगह्वरवज्जटागर्ने प्रविष्टा जाह्नवी निर्गमनपथमप्राप्य व्याकुलीभूय शिवजटाया बहुदिनानि व्याप्य विचचार । उक्तञ्च बालकाण्डे-- राम हिमवत्प्रतिमे जटामण्डलगहरे। सा कयञ्चिन्मही गन्तु नाशक्नोद् यत्नमास्थिता ।। नव सा निर्गमं लेभ जटामण्डलमन्ततः । तनवाभ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् । पुनर्भगीरथ. शिवाराधनायां प्रवृत्तः। ततस्तस्य कातर-प्रार्थनया कारुण्य- परवशः कपर्दी स्वकीयजटातो गङ्गा मुक्तामकरोत् । शङ्कराचार्योऽपि कपद्दिनं महादेवमस्तौदिसारशिवस्तोत्रे,- जटाजूटमध्ये स्फुरद्गाङ्गवारि महादेवमेकं स्मरामि स्मरामि । यस्य खलु जटाजूटमध्ये गङ्गावारि तरङ्गायितमासीत्, तमद्वितीय मदन- भस्मकारिणं महादेवं स्मरामि । "त्रिलोचनः"----त्रीणि शास्त्राचार्य ध्यानानि दर्शनसाधनानि यस्य सः त्रिलोचनः। (नीलकण्ठः अनु. टीका १७११२८) त्रीणि. सोमसूर्याग्निरूपाणि नेत्राणि यस्य। (अनु. टीका १७:१३६) । वाजसनेयसहितायां रुद्रस्थ्यम्बक इनि नाम्नाऽभिहितः। "अव रुद्रमदीमा देवं ध्यम्बकम् ।" (३१५८) । श्रीगि-अम्बकानि-नेत्राणि यस्य तादृश इति महीधरः। शियाध्ठभूतिरहस्यम् शिवपुराणे वायवीयसहितायामुत्तरभागे चतुर्याध्याये शिवस्याप्टमूर्तयो वणिता. सन्ति । परमर्शवविषिरुपमन्युः श्रीकृष्णमवदत्,- देवादिदेवस्य मूर्त्यष्टकमयं जगत् । तस्मिन् च्याप्य स्थितं विस्वं सूने मणिगणा इव ॥ तस्य ·शाक्त-दर्शनम् 48113 शवों भवस्तया रुद्र उग्रो भोमः पशो पति.। ईशानश्च महादेवो मूर्तयश्चाष्ट विश्रुता ।। भूम्यम्भोऽग्निमरुयोम-क्षेत्रज्ञार्कनिशाकराः। अधिष्ठाता महेशस्य गर्वाधे रष्टमूतिमिः ॥(४।१७-१६) तस्य देवादिदेवस्याप्टमूर्तिमयं निविलमिदं जगदप्टमूर्तिभिः सूत्रं मणि- गणरिव व्याप्त वर्तते । ता अष्टमूर्तयो यया शवों भवो रुद्रो भीमः पशुपति- रीशानो महादेवश्चेति प्रसिद्धा.। प्रोक्ताः शर्वाद्यष्टमूर्तयो ययाकम क्षिति- जलाग्निवाय्वाकाशक्षेत्रज्ञसूर्यचन्द्रप्वधिष्ठिताः । चराचरात्मक विश्व धत्तं विश्वम्भरात्मिका। शार्वी शर्वाह्रया मूर्तिरिति शास्त्रस्य निश्चयः ।। सज्जीवनं समस्तस्य जगतः सलिलात्मकम् । भव इत्युच्यते मूतिर्भवस्य परमात्मनः ॥(२०१२१) अयमेव शास्त्रनिश्चयो यत्परमात्मनः पृथिवीरूपिणी शर्वनाम्नी मूर्तिः स्थावरजङ्गमात्मकं विश्वं धारयति । जलरूपिणी भवनाम्नी द्वितीयमूर्तिः ममस्तजगतां जीवात् रक्षति । वहिरन्तर्जगद्विश्वं व्याप्य तेजोमयी शुभा। रौद्री रुद्राह्वया मूर्तिरास्थिताऽघोररूपिणी ॥ स्पन्दयन् पवनो विश्वं विभति स्पन्दते स्वयम् । इत्युच्यते सद्भिर्मूतित्यस्य वेधसः ।।(२२-२३) उन रुद्रस्याघोररूपिणी शुभकरी तेजोमयी हदनाम्नी मूर्तिर्जगतो बाह्यमाभ्य- न्तरञ्च व्याप्य तिष्ठति। वेधा उग्रस्य पवनात्मकमूर्या विश्वमिदं स्पन्दयन् धारयति स्वयं च स्पन्दते, पण्डितस्ता मूतिम् उग्र इत्यारययाहयति । गगनात्मिका। मविकायदा सर्वव्यापिका मूतिर्भीमस्य भोमाया भूतवृन्दस्य भेदिका ।। सर्वात्मनामधिष्ठात्री सर्वक्षेत्रनिवासिनाम् । मूर्ति पशुपतेया पमुपागनिकृन्तनी ॥(२४१२५) ·५२ द्वितीयः परिच्छेद सर्वावकाशदायिका गगनमयी भीमस्य "भीम"नाम्नी मूर्तिः सर्वभूताना भेदं साधयन्त्यखिलं विश्वं व्याप्य तिष्ठति। सर्वक्षेत्रनिवासिनः सर्वक्षेत्रज्ञस्य जीवात्मनोऽधिष्ठात्री पशुपते. "पशुपति"नाम्नी पष्ठमूर्तिः पशूनामर्थाद् बद्धजीवाना पाशं छिनत्ति। परमात्मनः। दीपयन्ती जगत्सर्व दिवाकर-समाह्वया । ईशानाख्या महेशस्य मूतिदिवि विसर्पति ।। आप्याययति यो विश्वममृतांशुनिशाकरः । महादेवस्य मूतिर्महादेवसमाह्वया ॥(२६-२७)। निखिलजगता प्रकाशिका दिवाकररूपा महेशस्य "ईशान"-नामिका मूर्तिराकाशे सूर्यरूपेण विराजते। तस्य च "महादेव"-नामिका मूर्तिश्चन्द्रस्य सुधांशुवर्पणेनाखिलभुवनानन्दोत्पादनं करोति । आत्मनश्चाष्टमी मूर्ति. शिवस्य व्यापिकेतरमूर्तीनां विश्वं तस्माच्छिवात्मकम् ।। वृक्षमूलस्य सेकेन शाखा पुष्यन्ति वै यथा । शिवस्य पूजया तद्वत् पुष्यत्यस्य वपुर्जगत् ।।(२८-२६) परमात्मनः शिवस्याष्टममूतिर्महादेवः स्वकीयापरसप्तमूर्तीनां व्यापकत्वेन विश्वं शिवात्मक सम्पादयति। यथा वृक्षमूलसेचनेन फलपुष्पपत्रशाखादीनां पुष्टिर्जायते, तथा शिवपूजनेन तस्य जगद्रूपशरीरस्य पुष्टिर्जायते । (२) प्रयोनाममूर्तिभेदः महाकाली यां श्वेतवर्णा नारोमसृजत्, सा निम्नोक्तनामभिः प्रसिद्धा,-- (१) प्रयो, (२) विद्या, (३) कामधेनुः, (४) भाषा, (५) स्वरा, (६) अक्षरा चेति । एता. सर्व विद्याधिष्ठाश्याः सरस्वत्या नामरूपभेदा एव । तत्र,--- "अयो"--ऋग्यजु सामानि इति वेदत्रयस्याधिष्ठात्री देवो । देवीपुराणे,- ऋग्यजु सामभागेन साङ्गवेदगताऽपि वा। अयोति पठ्यते लोके दृष्टादृष्टप्रसाधनी ।। (३७६०) दृष्टादृष्ट-फल-प्रदायिनी सा भगवती ऋग्यजुःसामेतिभागत्रयविभक्त. सपङ्ग-सर्ववेदाधिष्ठात्रीत्वेन प्रयोति नाम्ना प्रमिद्धा। उक्तव ·साक्त-दर्शनम् ५३ "विद्या"----अप्टादशविद्याधिष्ठात्री देवी। उक्तञ्च नारायणीस्तुतौ, "विद्याः ममस्तास्तव देवि भेदाः।" (चण्डी ११०६) हे देवि! सर्वा एव विद्यास्तव रूपविशेषा भवन्ति । सर्व विद्यारूपया मूर्त्या त्वमेवावस्थिता। "कामधेनु"स्वरूपमुक्तं पञ्चदशश्लोके "भाषा"--अप्टादशभापाधिष्ठात्री देवी वाग्देवता। शास्त्रीयाप्टादश भापा, यया, (१) प्राकृतम्, (२) संस्कृतम्, (३) उदीची, (४) महाराष्ट्री, (५) मागयी, (६) मियामागयो, (७) शकाभोरी, (८) आवन्ती, (६) द्राविड़ी, (१०) उड्रीया, (११) पाश्चात्या, (१२) प्राच्या, (१३) वाह्रोका, (१४) रन्तिका, (१५) दाक्षिणात्या, (१६) पैशाची, (१७) आवन्ती, (१८) सौरसेनी चेति । एतापां भाषाणा-प्राकृतलकेश्वरग्रन्थे लक्षणोदाहरणे उक्ते- १। “स्वरा"--पोडशस्वररूपा । पोड़श-स्वराणां प्रत्येकमेका शक्ति.। तासां नामानि यथा, (१) कोतिः, (२) कान्तिः, (३) तुष्टि , (४) पुष्टिः, (५) धृतिः, (६) गान्तिः, (७) क्रिया, (८) दया, (६) मेधा, (१०) हर्षा, (११) श्रद्धा, (१२) लज्जा (१३) लक्ष्मीः, (१४) मरस्वती, (१५) प्रीतिः, (१६) रतिश्चेति । आसां तन्त्रसारे पृथग्ध्यानामि सन्ति । २। "स्वरा"-पद्मपुराणे,—ब्रह्मणो ज्येष्ठाया: पल्याः गायत्र्याः सपत्नी। पापुराणस्योत्तरखण्ड कातिकमाहात्म्ये (१५६ तमाध्याये) स्वराया विस्तृत- विवरणम् अस्ति। "अक्षरा"--नित्या स्फोटरूपा व्यञ्जनरूपा वा। पञ्चत्रिंशद् व्यञ्जन- वर्णानामधिष्ठात्रीशक्तीनां नामानि यथा-(१) जया, (२) दुर्गा, (३) प्रभा, (४) सत्या, (५) चण्डा, (६) वाणी, (७) विलासिनी, (८) विजया, (E) विरजा, (१०) विश्वाः (११) विनदा, (१२) सुनदा, (१३) स्मृतिः, (१४) ऋद्धिः, (१५) रामृद्धिः, (१६) शुद्धिः, (१७) भक्तिः, (१८) बुद्धिः, (१६) मतिः, (२०) क्षमा, (२२) रमा, (२२) उमा, (२३) मेदिनी, (२४) क्लिग्ना, (२५) वमुदा, (२६) वसुघा, (२७) परा, (२८) परायणा, (२६) मूक्ष्मा, (३०) सन्ध्या, (३१) प्रज्ञा, (३२) सुप्रभा, (३३) निशा, (३४) अमोघा, (३५) विद्युता चेति। आसां पञ्चविराव्यञ्जनशक्तीना प्रत्येकं पृथक् पृथग ध्यानमस्ति । पोड़ा- स्वरशक्तीनां पञ्चत्रिशदपजनशक्तीना समष्टिरेकपञ्चासद् वर्णाक्तय- ·५४ द्वितीयः परिच्छेदः स्तन्यसारे कथिताः। ताः सर्वाः सर्वकामफलप्रदाः स्वस्वपतिमङ्गताः सहास्य- वदना विद्युत्वान्तयो द्विभुजाः पद्माभयमुद्रापारियो भवन्ति । उक्तञ्च तन्यसारे- एताः प्रियतमाङ्गेषु निमग्नाः संस्मिताननाः । विद्युद्दामसमामाः स्युः पङ्कजाभयवाहवः ।।इति।। (ग) महासरस्वत्या मियनसृष्टिः सरस्वती स्त्रियं गौरी कृष्णञ्च पुरुपं नृप । जनयामास नामानि तमोरपि वदामि ते ॥(२२) हे राजन् ! महासरस्वती गौरवर्णा स्त्रियमेकां कृष्णवणं पुरुषञ्चक जनयामास । तयो म तुभ्यं वदामि। स्त्रियं गौरी गौरवर्णाम् "उमा"-देवी, कृष्णं च पुरुपं विष्णुमुत्पादयामास । विष्णुः कृष्णो हपीकेशो वासुदेवो जनार्दनः । उमा गौरी सती चण्डी सुन्दरी सुभगा शिवा ॥२३॥ सः कृष्णवर्णः पुरुपो विष्णुः कृष्णो हृषीकेशो वासुदेवो जनार्दनश्चेति । सा गौरवर्णा स्त्री उमा, गौरी, सती, चण्डी, सुन्दरी, सुभगा शिवा चेति । (३) विष्णोर्नाममूत्तिभेदः "विष्णुः"--(१) निरुक्तकारो यास्कोऽवदत्-"विष्णुर्विशतेर्वा व्या- प्नोतेर्या । विष्णु-शब्दः प्रवेशार्थक-"विश्" धातुतोऽथवा व्याप्तिबोधकः- "वि-अशू" घातुतो निष्पन्नः। य: सर्वत्र प्रविष्टत्वेन, व्यापकत्वेन वाऽऽस्ते स एव विष्णुः । सर्वव्यापकः परमेश्वरी विष्णुपदवाच्यः । ऋग्वेदे विष्णोः सूक्त- संख्या पञ्चप-संख्यातो नाधिका। परन्तु तेषां सूक्ताना भावगाम्भीर्य तात्त्विक- दृष्टितोऽतीव गुरुत्वपूर्णम् । ऋग्वेदीयवर्णनाया विष्णोरेक 'प्रधानतमं विशेषत्वं हि तदीयस्त्रिपादविक्षेपः। यास्काचार्येणोक्तम्-"विष्णुविचत्रमणात्" 'इति । यश्चरणविस्तारपूर्वकं विश्वं परिव्याप्नोति स्म, स एव "विष्णुः" ! (ऋ, ११२२।१७) इदं विष्णुर्विचक्रमे प्रेधा निदधे पदम् । ममूढमस्य पासुरे॥ : .

·शाक्त-दर्शनम् तया च सर्वव्यापी विष्णुः सर्वजगदुद्दिश्य यदा चरणविस्तारमकरोत्, तदा स पृथिव्यन्तरीक्षस्वलॊकेषु त्रिधा चरणक्षेपमकरोद् यया तदीयधूलिकणा- युक्तपदप्रान्ते समयं जगदन्तर्भुक्तमासीत्। ऋग्वेदमाप्यकारी माधवाचार्यः, छान्दोग्यमन्यभाष्पकारो भट्टगुगविष्णुः, वेदभाष्यकार: सायणाचार्यश्चावदत्,- "धा निदघे पद" मित्पनेन विष्णोमिनावतारः मूचितः। वामनरूपी विष्णु. स्त्रिपादक्षेपेण सर्व भूर्भुवःस्वलोकमजोजयत्। एतद्विवरणं शतपय-तैत्तिरीयत- रेयब्राह्मणानां स्थाने स्थाने उल्लिखितम् । निरुक्तकारस्य और्णवाभस्य मतेनादित्यरूपिणो विष्णोः प्रातराकाशे उदयो माध्यन्दिनाकाशेऽवस्थितिः सायमस्ताचले गमनमेव त्रिपादविक्षेप इत्युक्तः। निरुततकारस्य शाकपुणेमतेनादित्यरूपी विष्णुः पृथिव्यामग्निरूपेण, अन्तरीक्ष विद्युद्रूपेण तया द्युलोके सूर्यरूपेण चावतिष्ठते। एष एव विष्णो. स्त्रिपादविक्षेपः। ऋग्वेदस्य १।२२।२० मन्त्रे ऋषिर्मेधातिथिरवदत्--अत्र वयं बहिराकाशे सूर्य यथा सुस्पष्टं पश्यामस्तथा ज्ञानिनोऽप्यन्तराकाशं विष्णोः परं पदं जान- उज्वलन्नित्यं पश्यन्ति । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सुरयः । दिवोव चक्षुराततम् । विष्णुपुराणे,-दिवोव चक्षुराततं योगिना तन्मयात्मनाम् । विवेकज्ञानदृष्टञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ।। (२१८६८) तथा हि, यद् आकाशे प्रकाशमानं सूर्यरूपं चक्षुरिव सर्वभामकं, तन्मया- स्मानो, योगिनो विवेकज्ञानबलाद् यस्य साक्षात्कारं लभन्ते, तदेव विष्णोः परमं पदम् । (२) विष्णोर्नामनिरुक्तिविषये आचार्यः शङ्करोऽवदत्-विपेयाप्त्यभि- धायिनो नुक् प्रत्ययान्तस्य रूपं विष्णुरिति देशकालवस्तुपरियेदशून्य इत्यर्थ. यया श्रुतिः- "अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित.।" (ve) (नारायणी पनिषद्) विशतेर्वा प्णुक्प्रत्ययान्तस्य मं विष्णुरिति। विष्णु पुराणे- यस्माद्विष्टमिदं सर्व तस्य शक्त्या महात्मनः। तस्माद्विष्णुरिति स्यातो. विशेवंतोः प्रवेशनात् ।।

·५६ द्वितीयः परिच्छेदः (१) कृष्णः-आचार्यशङ्करेण विष्णुसहस्रनामभाप्ये उक्त, सच्चिदा- नन्दात्मक: कृष्ण इति । कृपिभूवाचकः शब्दो नश्चनिवृत्तिवाचकः । विष्णुमद्भावयोगाच्च कृष्णो भवति शाश्वतः॥ (महाभारते उद्योगपर्वणि, ७०१५) सनातनो विष्णुः सद् आनन्द- कृप्यातोरर्थः सत्ता, न-शब्दार्थ आनन्दः । स्वरूपत्वाच्च कृष्ण इत्यभिहितः। (२) गोपालतापन्युपनिषदि कृष्णनामतात्पर्यमुक्तम्-प्रारब्धानि सञ्चि- नानि पापानि कर्पयति नाशयति पापं चित्तमपि स्वलीलायामाकर्पतीति "कृष्णः"। (१) "हृषीकेशः" हृपीकाणि इन्द्रियाणि, तेपाम् ईशः क्षेत्रज्ञरूपभाक् (शङ्कराचार्यः) । हुपोकाणि विपयेन्द्रियाणि तेपामीश्वरो नियन्तृत्वेन भगवान् विष्णुह पोकेशनाम्नाभिहित., क्षेत्रज्ञरूपेण स इन्द्रियाणि परिचालयति । (२) सूर्यरूपस्य चन्द्ररूपस्य च तस्य जगत्प्रीतिकरा हृष्टाः केशा इव रश्मयः स "हृषीकेशः"। "हपी" आनन्ददायकाः केशाः किरणानि । सूर्य- चन्द्ररूपस्य निजविभूतिसमूहस्य किरणः सर्वेपामानन्ददातृत्वेनायं हृषीकेशः । महाभारतस्य शान्तिपर्वणि, (३४३।६२-६३)-- सूर्याचन्द्रमसोः शश्वदंशुभिः केशसंज्ञितः। बोधयन् स्वापयंचव जगदुत्तिष्ठते पृथक् ।। बोधनात् स्वापनाच्चैव जगतो हर्पणं भवेत् । अग्नीपोमकृतरेवं कर्मभिः पाण्डुनन्दन ।। हृषीकेशोऽहमीशानो वरदो लोकभावनः ।। "वासुदेवः"--वमति, वासयति-आच्छादयति स्वयं सर्वमिति वा वासुः । दीव्यति पीड़ते विजिगीपते व्यवहरति द्योतते मूयते कामयते गच्छति था इति देवः। वासुचासो देवश्चेति वासुदेवः (विष्णुसहस्रनाम-शाङ्करभाष्यम्) । यादयामि जगद्विश्वं भूत्वा सूर्य इवाशवः । मर्वभूताधिवामश्च वासुदेवस्ततः स्मृतः॥

·१७ शाक्त-दर्शनम् वसनात् सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः । वासुदेवस्ततो ज्ञेयो योगिभिस्तत्वदशिभिः ।। तयाहि, यथा सूर्यः किरणसमूहैर्जगदाच्छादयति, तद्वदहमपि समग्रं जगदाच्याद्य तिष्ठामि । एवं सर्वभूतानामधिवास , अतोऽहं “वासुदेव" इति कथ्ये । उक्तञ्च विष्णु पुराणे-- सर्वत्रासौ समस्तञ्च वसत्यत्रैव वं यतः। ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते ।।(१।२।१२) तया चेह जगति सर्वत्रासौ वर्तते, तस्मिंश्च समस्तं जगत्प्रतिवसति; अतएव विद्वासस्तं “वासुदेव" इति वदन्ति । "जनार्दनः" जनान् दुर्जनान् अर्दयति हिनस्ति नरकादीन् गमयतीति वा "जनार्दनः"। जनः पुरुषार्यम् अभ्युदयमपवर्गलक्षणं याच्यत इति वा (विष्णु सहस्रनामस्तोत्रस्य शाङ्करभास्यम्) । जनार्दनः। उमा-नाममूर्तिभेदः उमा-गौरी-सती-चण्डी-सुन्दरी-मुभमा-शिवा-प्रभृति नाम-समूहस्य तात्पर्य निरूप्यते। योगवाशिष्ठे- । (१) "उमा"--"ॐकारसारशक्तित्वादुमेति परिकीर्तिता।" (६(२)८४१११) यया प्रणवस्य सारक्तित्वेनात्या नाम 'उमा' इति । (उ-म-आ), तथा (अ-उ-म स्त्रियाम्-आ==ॐ)। सुप्तानामय बुद्धानामामात्रोच्चारणादि । नित्यं प्रैलोक्यभूतानामुमेतीन्दुकलोच्यते ॥(तत्रव १४) तया च, सुप्तः प्रबुद्धो वा निखिलप्राणिना हृदयेषु "अनाहतनादरूपेण, आकारादिमात्राश्रितपसून्य-शब्दब्रह्मनामकप्रणवस्य नादमागोच्चारणमनेन सम्प- छते; एवं हत्पवान्तवत्संगुष्ठप्रमाण-धिनस्प-लिङ्गरूपिणो दहरनाम्न गिवस्य गिरोभूषविन्दुरूपा इन्दुकला च। अत उमेति प्रमिला।

·५८
द्वितीयः परिच्छेदः
(२) शक्ति-रहस्यविदां मते "उमा" देवी प्रणवः । लिङ्गपुराणे परमशिवो
देवीमकथयत्,
अकारोकारमकारा मदीये प्रणवे स्थिताः।
उकारञ्च मकारञ्च अकारञ्च क्रमेरितम् ।
तदीयं प्रणवं विद्धि विमानं प्लुतमुत्तमम् ।।
मम प्रणवे (ॐ) अकार उकारो मकारश्चावस्थिताः। एवम् उकारो
मकारोझारः इतिक्रमेणोच्चारितस्त्रिमात्रायुक्त उत्तमप्लुतः "उमा" शब्दस्तदीयं
प्रणव जानीहि।
(३) उ: उत्तमा च सा मा चित्तवृत्तिश्चेति वा। उ उत्तमा मा
चित्तवृत्तिः, उत्तमचित्तवृत्तेर्नाम "उमा" इति। (सौभाग्यभास्करः)
परानुभूतिं भवपाशनाशिनी
सदाशिवस्पाप्यतिशोभनाद्याम् ।
उमाभिधामुत्तमचित्तवृत्ति
नमामि नानाविधलोकवभवम् ॥ (सूतसंहितायाम्)
तयाहि, -सा परानुभूतिर्भवपाराच्छेदनमकरोत् । या सदाशिवस्य पक्ष
अतिशोभना, या च मयंलोकानामश्वर्यस्वरूपा,
तामुत्तमां चित्तवृत्तिममा
प्रणमामि।
(४) शिवसूत्रमतेन शिवत्वप्राप्ययं योगिनां या प्रचण्डेच्छाशक्तिः,
सा कुमारी "उमा" नाम्नाऽभिहिता।
"इग्धाविसयमा कुमारी" (शिवसूत्रम् १२१३)
टीकाकारेण कृष्णदासेनोक्तम्-
परभरवतामुप्ता प्रसमानरय गावतीम् ।
गस्यैव योगिनो धागतिस्ता निगदनमाम् ॥
(१) पौरागिता मगपरपा "उमा" नामधारपद पार निराला
उमाने, मा पनि निन। यास्ये सापती भगरती मा आमगार
निरिला नि "आमा" पा (मौमारभारा.) गाम्बरा भी पस

·शाक्त-दर्शनम् शिवं पतित्वेन प्राप्तुं कृच्छां तपस्या कतुं वनगमनमच्छन्, तदा माता मेनका (उ! मा तपस्या कुरु) इत्यनेन निषिद्धत्वाद् “उमा" इति कथ्यते । उक्तञ्च कालिकापुराणे- यतो निरस्ता तपसे वनं गन्तु तु मेनपा। उमेति, तेन सोमेति नाम प्राप तदा सती।। महाकविकालिदासेन लिखितम्- उ मेति मात्रा तपसो निपिद्धा दुमाख्यां सुमुखी जगाम (कुमारसम्भवम् १।२६) सामवेदस्य केनोपनिपदि प्रथमतो हैमवत्या उमायाः परिचय उत्तः- देवराडिन्द्रः प्रथमं कथं ब्रह्मविद्यारूपिणी ब्रह्मशक्ति हैमवतीमुमां दृष्ट्वा धन्योऽभवत्, तत् सर्व' केनोपनिषदि (१४-२८) मन्त्रे संक्षेपेणोक्तम् । तदा- स्यानमग्रे वणितम् । भाष्यकारेण शङ्कराचार्येण उमा ब्रह्मविद्येति व्याख्याता। सा ब्रह्मविद्या हैमवतीरूपेण स्वर्गता सती देववाणीमकरोत् । इन्द्रश्च देववाणीश्रलणानन्तरं मायाबीजं (ह्रो) मन्त्र जपन् निराहार: समाहितचित्तः सुदीर्घकालं यावत- पस्यारतोऽभवत्। ततोऽकस्माच्चत्रमासीयशुक्लनवम्यान्तिथी मध्याह्नसमये इन्द्रसम्मुखेऽत्युज्ज्वलं तेजोमण्डलं प्रकाशितम्बभूव । एवं क्रमशस्तत्तेजोमण्डल- मध्यान्मङ्गलमयो कुमारीमूर्तिरेकाऽविर्भूताऽभवत् । हैमवत्या उमायाः स्वरूपम्,- तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारी नवयौवनाम् । भास्वग्नवाप्रसूनामा कोटियालरविप्रभाम् ॥ यालशीताशुमुकुटां वस्त्रान्तयंजितस्तनीम् । चतुभिवंरहस्तस्तु वरपाशांकुशामयाम् ।। (देवीभागवतम् २२।८।५२-५३) तयाहि, इन्द्रस्तत्तेजोराशिमध्ये नवयौवनामेरा कुमारीमूर्तिमपश्यत् । तस्याः दारीरकान्तिनवोदितकोटिसूर्यवज्ञवाकुसुमरक्तवर्णा। सा चन्द्रशेखरा, वस्त्रान्दादितेनापि यहिव्यंञ्चितस्तनयुगलेनातिशोभान्विता, चतुर्दा हस्ते पागांकुशवराभीतिमुद्रापारिणी ।

·६० द्वितीयः परिच्छेदः नियाज-करुणामूर्ति सर्वकारणकारणम्। ददर्श वासवस्त प्रेमगद्गदितान्तरम् ॥५८॥ इन्द्रस्तत्र सम्मुखे सर्वकारणानां कारणरूपाम् अमलकरुणामूर्ति सर्व- मङ्गलमयी हैमवतीमुमा दृष्ट्वा प्रेमगद्गदचित्तां देवी प्रणम्यावदत्,-"हे देवि सुशोभने ! भवती किं परममहत्तत्तेजःपुञ्जरूपो यक्षः? कृपया तवाविर्भाव- कारणं कथय।" इति कामरूपान्तर्वति-श्रीमदुग्रतारामहापीठाध्यक्षश्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य- सङ्कलिते शाक्तदर्शने विश्वनिरूपको नाम द्वितीयः परिच्छेदः ।

·तृतीयः परिच्छेदः इन्हें प्रति हैमवत्यमाकथितं ग्रह्मतत्वम् देवीभागवते, - रूपं मदीयं ब्रह्मतत् सर्वकारणकारणम् । मायाधिष्ठानं भूतन्तु सर्वशाक्षि निरामयम् ॥६२॥ हैमयत्युमावदत्, “हे इन्द्र! त्वं मदीयं यद् रूपं दृष्टवानसि, तन्ममैव परब्रह्मरूपम् । तच्च सर्वकारणानामपि कारणस्वरूपम् । तन्मध्ये त्रिगुणात्मिका माया माम्यावस्यात्वेनावतिष्ठते। सा सर्वमाक्षिरूपा, सर्वोपरि विनिर्मुक्ततया च निरामया। निर्गुणं सगुणं चेति द्विघामद्रूपमुच्यते। निर्गुणं मायया होनं सगुणे मायया युतम् ।।७।। सारं सर्व जगत् सृष्ट्वा तदन्त. संप्रविश्य च। प्रेरयाम्यनिगं जीवं ययाकर्म ययाश्रुतम् ॥७६॥ सृष्टि-स्थिति-तिरोधाने प्रेरयाम्यहमेव हि। ब्रह्माणञ्च तथा विष्णुं रुद्रं वै कारणात्मकम् ॥७७।। मम हि मगुणनिर्गुणभेदेन रूपद्वयम् । या मायातीता सा निर्गुणा; या च मायान्तर्गता मा सगुणेति कोयते। अहमेवेदं विश्वसमारं मर्व मृष्ट्या तन्मध्मेऽन्तर्यामित्वन प्रविश्य सर्वजीवाना निरन्तरं स्वस्वकर्मणो वेदविधाना- नुरूपं फलं तेभ्यः प्रयच्छामि । किमधिकेनाहमेव ब्रह्माग विष्णुं कारणाभि- मानिने रुद्रमप्पत्य विश्वममारम्य मुष्टि स्थितिलपकार्य नियोजयामि। अतः परं देवो इन्द्र प्रति तस्याः प्रादुर्भावकारणमुक्तवती । - मत्प्रसाद्भवद्भिस्तु जपो लभ्योऽस्ति मर्वया। युष्मान नर्तयामि काप्टपुनलिकोपमान् ॥७॥ पदाचिवविजयं दैत्याना विजय क्वचिन् । स्वतन्त्रा स्वेच्छया मदं कुर्वे कर्मातरोपनः ।।

·६२ तृतीयः परिच्छेदः मत्प्रसादाद् यूयं जयलाभं कुरुय। अहमेव युष्मान् काष्ठपुत्तलिकावन्नर्त- यामि । अहमेव कदाचिद्देवविजयं कदाचिच्च दैत्यविजयं विदधामि । स्वतन्त्रा जीवानां कर्मानुसारतः स्वेच्छया सर्व सम्पादयामि। तां मा सर्वात्मिकां यूयं विस्मृत्य निजगर्वतः । अहड्वारावृतात्मानो मोहमाप्ता दुरन्तकम् ।।८।। अनुग्रहं ततः कतुं युष्मद्देहादनुत्तमम् । निःसृत सहसा तेजो मदीयं यक्षमित्यपि ॥२॥ यूप गर्ववशतः सर्वात्मिकां मा विस्मृत्य स्वयं कर्तेत्यहवारं कृतवन्तः मन्तो दुर्दान्तमोहे निपतिता आसन्। अत एव भवतामनुग्रहाय युष्मत्शरीरेभ्यो मदीयं तेजसाशं सहसा वहिष्कृत्याहमेव तेजोमययक्षरूपेणाविर्भूतोऽभवम् । तदुक्तं देषोभागवते,- - "अतः परं सर्वमावहित्वा गर्वन्तु देहजम् । मामेव शरणं यात सच्चिदानन्दरूपिणीम् ।।८३ (१२।८ म अः) अतः परं सर्वप्रकारं देहाभिमानं परित्यज्य सच्चिदानन्दरूपिणी मामेव भरणं ग्रजत । इति। (१) उमा नामनिरुक्तिद्वितीयपरिच्छेदे व्याख्याता। (२) गौरी-गौराङ्गिणीत्वादित्यग्रे वक्ष्यते । (३) चण्डी-च ण्डमूतिःकोपनस्वभावा । (४) मती-विपये देवीभागवते एवमुक्तम्, यया- मङ्गलायान्तु जाताया जातं गवंत्र मङ्गलम् । तस्या नाम मती चक्रे मत्यत्वात्परमविदः ॥(३०१२२) जगजीवाना जन्ममृत्युनियारणवारिण्या देव्या जगन्मङ्गलाया दशालपे गन्मग्रहणानन्तर गर्वत्र मङ्गलगंचारोऽभवन् । मा परब्रह्मस्वरूपिणी देवी सत्यम्बपिणीन्न तत्त्वशानिनो मुनयम्नम्या: "सतो"ति नामकरणमपुर्वन्न । (५) गुदरी-विपुग्मुन्दरी। पालिकापुराणे भगवत्यास्त्रिपुरापारित. विरगंना दृश्यते,-- मिन्दूरपुजमरा विमान्नु गतुर्भुनाम् । वामो पुरकोपः परपारः पुस्तकं गया।

·शाक्त-दर्शनम् दक्षिणोचें पञ्चवाणानक्षमालां दधात्यधः। चतुर्णा कुणपानान्तु पृष्ठेऽन्यं कुणपान्तरम् ।। निधाय तस्य पृष्ठे तु समपादेन संस्थिताम् । जटाजूटार्धचन्द्रेण समावद्धशिरोधराम् ।। नग्ना निबलिभेदेन चारुमध्यां मनोहराम् । सर्वालङ्कारसम्पन्नां सर्वाङ्गसुन्दरी शुभाम् ।। सवदविणसन्दोहां सर्वलक्षणसंयुताम् । एनान्तु प्रयमं ध्यात्वा त्रिधात्मानन्तु चिन्तयेत् ।। (६३१८५-८६) भगपदवाच्या.. त्रिपुरादेवी, सिन्दूर-सङ्कासा, त्रिनेत्रा, चतुर्भुजा, वामोर्ध्वहस्ते पुष्प- धनुर्वामाधोहस्ते पुस्तकं दक्षिणोर्ध्वहस्ते पञ्चपाणान् तदधोहस्तेऽक्षमालां पारयन्ती चतु.शवपुष्ठोपरि शवं संस्थाप्य तस्य पृष्ठे समपादेन दण्डायमाना। जटाजूटार्पचन्द्रेण समावद्ध केशा, नग्ना, वलित्रयशोभितमध्या, मनोहरा, सर्वा- लङ्कारभूषिता, सर्वाङ्गसुन्दरी, शुभवनवितरणकारिणी च। सर्वलक्षणसम्पन्ना- मेनां मूर्ति प्रयमं ध्यावात्मानं विधा चिन्तयेत् । त्रिपुरोपनिषदि, त्रिपुरातापि- न्युपनिपदि च भगवत्यास्त्रिपुरसुन्दर्या. स्वरूपं साधनरहस्यञ्च वर्णितम् । (६) सुभगा--श्री-काम-महिमा-वीर्य-यत्न-कीर्त्यादयो शोभनो भगो यस्याः सा सुभगा (सौभाग्यभास्करः)। यत्र भगपदवाच्याः शोमना गुणसमूहा वर्तन्ते, सा "सुभगे"ति नम्ना कौतिता। अथर्ववेदे सौभाग्य- काण्डे पराशक्तिर्जगज्जननी "सुमगा" नाम्नीति कथ्यते । ऋग्वेदे इन्द्रमाहा- रम्यं कथितम् । अथर्ववेदस्य "सुभगा"सूक्ते इन्द्रजननी-पराशक्ति-"सुभगा"- देव्या माहात्म्यं तारस्वरेण कीर्तितम् । सुभगामूक्तमथर्ववेदे,- सिंहेव्याघ्र उत या पदाकोत्विपिरग्नी ब्राह्मणे सूर्ये वा। इन्द्रं या देवी सुभगा जजान सा न एतु वचमा संविदाना । (६॥३८॥१) या मिहे व्याघ्र सर्प तेजोरूपेण (विपि ) अवस्थिता, या अग्नि-ब्राह्मण सूर्येषु च तेजोरूपेण प्रकाशिता, या सुभगा देवी इन्द्रं जनयति मा ज्योतिमपी- रूपेणास्मभ्यमाविर्भवतु । या हस्तिनि द्वीपिनि या हिरण्ये विपिरप्सु गोपु या पुरुषेषु । इन्द्रं या देवी मुभगा जजान सा म एतु वचमा मविदाना। (६३८१२) ·६४ तृतीयः परिच्छेदः या हस्तिनि व्यानं च स्वर्ग जले गोपु मनुष्येषु च तेजोरूपेण विराजिता, या सुभगा देवी इन्द्रं जनयति, सा सुभगा देवी ज्योतिर्मयीरूपेणास्मभ्यमाविर्भवतु । या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता। नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमोनमः ।। (चण्डी) (७) शिवा--मङ्गलदायिनीत्वादिति । एवं युवतयः सद्यः पुरुषत्वं प्रपेदिरे। चक्षुष्मन्तोनुपश्यन्ति नेतरेऽतद्विदो जनाः॥२४।। मियुनत्रयमृष्टिकरणान्तरं युवतयः (महाकाली, महालक्ष्मीमहासरस्वती च) अकस्मात्पुरुषत्वमवाप। तत्तु ज्ञानिन एव पश्यन्ति, अतत्त्वज्ञा जना न पश्यन्ति। "एवं मियुनत्रयं सृष्ट्वा" (गुप्तवती)। मिथुनत्रयं यथा (१) महालक्ष्मीतो ब्रह्मसृष्टि: तया श्रीसृष्टिः, (२) महाकालीतो रुद्रसृष्टिस्तथा त्रयीसृष्टिः, (३) महासरस्वतीतो विष्णुसृष्टिस्तथा गौरीसृष्टिः । एतन्मियुनत्रयं सृष्ट्वा तेपां विवाहाथ कन्यादातृदम्पतीप्रयोजनत्वेन पुरुपान्तराभावात्, महालक्ष्मीमहाकालीमहासरस्वत्यः प्रत्येकका स्वयं द्वे द्वे रूपे प्रकृतिपुरुषात्मके धारयतीति तात्पर्यम् । "पुरुपत्वं प्रपेदिरे" पुरुषत्वं महालक्ष्मीः ब्रह्मत्वं, महाकाली रुद्रत्वं, महा- सरस्वती च विष्णुत्व प्रपेदे इत्यर्थः (गुप्तवती) । अर्थात् स्वस्वनारीमूर्ति संरक्षति पुरुषमूतिमपि धारयति । "चक्षुष्मन्तोनुपश्यन्ति", एतद्धि युवतीत्वपुरुषत्वयोर्युगपत् सिद्धिः चर्म- चक्षुपोऽदश्यम् । तत्त्वज्ञानेन दिव्यं चक्षुर्लब्ध्वा तेनैव द्रष्टुं शक्यते । "ब्रह्ममियन-विष्णुमिथुन-शिवमिथुनानि" ब्रह्मणे प्रददौ पलो महालक्ष्मीनूप त्रयीम् । रुद्राय गौरी वग्दा वासुदेवाय च श्रियम् ॥२५॥ हे राजन् । महालक्ष्मीब्रह्मणे अयो, रुद्राय गौरीम्, एव वासुदेवाय श्रियं पत्नीत्वेन प्रददी। तर स्वम्वपल्या मह ब्रह्मा मृष्ट्यविकारं, विष्णुः पालनाधिकार, रुद्रश्च महाराधिकार प्राप्तवान्। (ब्रह्मा स्वपल्या प्रय्या भरस्वत्या सह सृष्टधधि- ·शाक्त-दर्शनम् कारं, विष्णुः स्वपत्न्या श्रिया लदम्या मह पालनाधिकारं, रुदश्च स्वपल्या गौर्या सह संहाराधिकार प्राप्तवानिति बोद्धव्यम् ।) "त्रयो"--महाकालीत उत्पन्नत्वेन कर्मणा तमोमयी महाकाली "सितां स्त्रियं" श्वेतवर्णा स्त्रियमुत्पादयति । एतेन प्रयीरूपेण सत्त्वमयीति प्रतिपादिता । अतएव त्रय्या तमःसत्त्वगुणयोः साम्यं मूचितम् । "ब्रह्मा"-महालक्ष्मीत उत्पन्नत्वेन, "हिरण्यगर्भा"भिधानेन च स्वरूपतः कमंतश्च रजोगुणप्रधानः सूचितः । "थो"लक्ष्मीर्वा ब्रह्मसदृशी रजोगुणप्रधाना। "विष्णुः"-महासरस्वतीत उत्पन्नत्वेन कर्मणा सात्त्विकः । "कृष्णञ्च पुरुपम्"-महामरस्वत्या. कृष्णवर्णपुरुषोत्पादनाद् विष्णु- स्तमोरूपस्तमोमयः। अतएव विष्णौ सत्त्वतमोगुणयोः समत्वं विद्यते । "गौरी"-महासरस्वतीतो जातत्वेन "सरस्वती स्त्रियं गौरी"मित्युक्तत्वेन च रूपेण कर्मणा च सत्त्वमयी। अतएव गौयाँ सत्त्वगुणस्य द्वैगुण्यं विद्यते । "रुद्रः"-महाकालीतो जातत्वेन कर्मणा तमोमयः, "श्वेताङ्ग"मित्युक्त- त्वेन रूपेण सत्त्वमय.। अतएव रुढे सत्त्वतमोगुणयो साम्यं विद्यते। अतएव "ब्रह्मा त्रयो चे"ति ब्रह्ममिथुने मत्त्वमेकगुण, रजो द्विगुणं, तमश्च विगुगं विद्यते। "विष्णुलक्ष्मीश्चे" ति विष्णु-मिथुने सत्त्वमेकगुणं, रजो द्विगुणं, तमश्चैकगुणं विद्यते । "रुद्रो गौरी चे"ति शिवमिथुने सत्त्वं त्रिगुणं, रजो नास्ति, तमश्चकगुणं विद्यत इति (नागोजीभट्टः) । ब्रह्ममियुनयोर्जगत्सृष्टिरहस्यम् स्वरया मह सम्भूय विरिञ्चोऽण्डमजीजनत् । विभेद भगवान् रुद्रस्तद् गोर्या सह वीर्यवान् ॥२६॥ ब्रह्मा सरया सरस्वत्या सह मिलित्वा "अण्डमेकपादयत् । महावीर्यशाली भगवान् रुद्रो गौर्या सह तदण्डं द्विखण्डमकरोत् । इत्यं परस्परविवाहे सजातेऽनन्तरां सृष्टिमाह स्वरयेति । ब्रह्मा यी च, विष्णुलक्ष्मीश्च, रुद्रो गौरी चापि परस्परविवाह सम्पाद्य यां सृष्टिमकुर्वन् ·तृतीयः परिच्छेदः तामाह--इदञ्च मियुनत्र, ब्रह्ममियुन-विष्णुमियुन-शिवमियुनानि कारणदेह- सूक्ष्मदेह-स्यूलदेहानामभिमानीनि, इति तापनीयोपनिपदादी स्पष्टमेवोक्तम् । "स्वरया सह...अजीजनत्"--पूर्वकल्पे यो विरिञ्चिः स स्वरया शक्त्या सह युक्तः सन् प्रलयकाले सर्वप्राणिकर्मवृन्दं स्वाधिष्ठितमेकत्राण्डरूपं कृत्वा सुपुप्तो संस्थाप्य स्वयं लीयते इत्येतदभिप्रायेण आह-स्वरया इत्यनेन- अजीजनत् पूर्वकल्पे, इत्यर्थः। अर्थात् पूर्वकल्पे यो विरिञ्चिः (ब्रह्मा) स स्वरानाम्ना शक्त्या सह युक्तः सन् प्रलयकाले स्वाधिष्ठितानां सर्वप्राणिनां कर्मराशिमेकत्राण्डरूपं कृत्वा, सुपुप्तौ स्थापनपूर्वकं स्वयं तत्र लीनोऽभवत् । "विभेद भगवान्......वीर्यवान् ।" तत्र सुषुप्तेरभिमानी गौरीसहितो रुद्रोऽस्मिन् कल्पे प्रलय-चरम-काले नामरूपविवेचन-रूपभेदेन सुपुप्तो लीनं तदण्डं विभेदेत्यमुमर्थमाह-विभेदेति। प्रलयावसाने पुषुप्त्यभिमानिनी देवता गोरी रुद्रेण सह मिलिताऽभवत् । एवमवस्थो रुद्रः सुपुप्तौ लीनमण्डं विभेद, नामरूपभेदेन पृथक् कृतवानित्यर्थ । अण्डमध्ये प्रधानादिकार्यजातमभून्नृप । महाभूतात्मकं सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥२७॥ हे नृर सुरथ ! तदण्डमध्ये प्रधानादिकार्यसमूहः पञ्चमहाभूतनिर्मितं सर्व चेतनमचेतनं जगदुत्पन्नमभूत् । "प्रधानादिकार्यजातम्"-तद् ब्रह्माण्ड प्रधानादिमूलप्रकृति-महदहड्वारादि- क्रमेण साख्यशास्त्रोक्ततत्त्वसमूहम् (गुप्तवती)। (१) मूलप्रकृतिर्वा प्रधाना (२) प्रकृतितो महत्तत्वम् (३) महत्तत्त्वतोऽहङ्कारः (४-१६) अहङ्कारत एकादर्शन्द्रियाणि, पञ्चतन्मात्राणि च, एव पञ्चतन्मात्रातः (२०-२४) पञ्चमहाभूतानि, साख्यगास्त्रोक्तक्रमेण चतुर्विंशतितत्त्वानि चोत्पन्नान्यभवन् । "पट्त्रिंशत्तत्त्व"मित्यागमैः सिद्धान्तितम् । “पट्त्रिंशत्तत्त्वानि विश्वम्" इति परशुरामकल्पमूत्रम् (१।४)। विश्वमिदं पविशत्तत्त्वात्मकम् । यथा--- (१) शिवः (२) शक्ति. (३) सदाशिवः (४) ईश्वरः (५) विद्या (६) माया (७) अविद्या (८) कला (8) रागः (१०) कालः (११) नियतिः (१२) जीवः (पुरुष) (१३) प्रकृतिः (१४) मनः (१५) बुद्धिः (१६) अहङ्कारः (१७) श्रोत्रं (१८) त्वक् (१६) चक्षुः (२०) जिह्वा (२१) घ्राणं (२२) वाक् (२३) पाणि: (२४) पायुः (२६) उपस्थः ·शाक्त-दर्शनम् (२७) शब्दः (२८) स्पर्शः (२९) रू (३०) रसः (३१) गन्धः (३२) आकाशः (३३) वायुः (३४) तेजः (३५) जलं (३६) पृथिवी- चैतानि पत्रिंशतत्त्वानि। जगत्येतत्-पट्त्रिंशत्तत्त्वेभ्यो बहिः पदार्थान्तरं नास्ति। तथ्यमिदं विस्तरेण वक्ष्यते । विष्णुमियुनस्य जगत्पालनं शिवमियनस्य संहारश्च पुपोप पालयामास तल्लक्षम्या सह केशवः । संजहार जगत्सवं सह गौर्या महेश्वरः ॥२८॥ केशवो लक्ष्मीदेव्या सहास्य जगतः पोषणपालने करोति। महेश्वरी गौर्या सह सर्व जगत् संहरते। "पुपोप पालयामास"-तदेव नामरूपाभ्यां व्याकृतं जगल्लभभ्या सहितः केशव. पुपोप तदेव पालयामास। "संजहार महेश्वरः"-जदेव पुन प्रलयकाले गौर्या सह महेश्वरः स्व- मृष्टमेव जगत् संजहार। महालक्ष्मीमहाराज सर्वसत्त्वमयीश्वरी। निराकारा च साकारा सैव नानाभिधानभृत् ॥ नामान्तनिरूप्यपा नाम्ना नान्येन केनचित् ।। हे महाराज मुरय शुद्धसत्त्वमपोश्वरी महालक्ष्मीनिकारा साकारा च। सा (माकाररूपेण) विविधनामानि धारयति । एपा महालक्ष्मीः (निराकाररूपेण) अन्यनाम्ना (सत्-चित्-आनन्द-स्वरूपलक्षणया) लक्षणीया। नान्येन केनापि नाम्ना लक्षणीया। व्याप्य महालक्ष्मोनिर्गुणाऽपि साकारा, सगुणरूपेण विविधनामरूपाणि धारयति । उक्तञ्च प्रायानिकरहस्ये चतुर्यश्लोके-"लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा सा कृत्स्नं व्यवस्थिता"। "नाम्ना नान्येन केनचित्"--महालक्ष्मीनिराकारा निर्गुणारूपेण केनापि नाम्ना वा प्रत्यक्षादिपमान निरूप्या न भवति । सा अलक्ष्या। श्रुतावप्युक्तम् -"यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह।" तैत्तिरीयोपनिषत् (२४)।

·६८ तृतीयः परिच्छेदः प्रायानिक रहस्ये महालक्ष्मीतत्त्वम् पुराणादौ तन्त्रशास्त्रे च लक्ष्मीदेवी द्विप्रकारेत्युच्यते। प्रथमतो महा- लक्ष्मी.। आद्या मूलप्रकृतिः, पराशक्तिः, परमेश्वरी, चण्डी, महामाया, अम्बिका, भगवती इत्यादिनामभिः कथ्यते। द्वितीया महालक्ष्मीस्त्रिगुणमयी परमेश्वर्या राजसी मूर्तिमहिषासुरवधार्थमवतीर्णा ! मार्कण्डेयपुराणे प्राधानिक रहस्ये महालक्ष्मीदेव्याः प्रयमस्वरूपं वणितम् । प्राधानिकरहस्यमते पराशक्ति- महालक्ष्मीदेवीत. समस्तदेवदेवीनामुत्पत्तिस्तथा विश्वप्रपञ्चोत्पत्तिर्वभूव । सैव मूलप्रकृतिरयवा प्रधानप्रकृतिरन्यत् सर्व विकृतिरथवा कार्यम्। देवी- माहात्म्ये वणित-महाकालीतो भ्रामरीपर्यन्तं दशावतारास्तुरीयमहालक्ष्मीदेव्या विभिन्नलीलाविलासमात्रम्। स्थूलं सूक्ष्म, दृश्यमदृश्य, व्यक्तमव्यक्तम् इत्येवं- क्रमेण सर्वं तस्याः स्वरूपं सा खलु सर्वव्यापिका। अस्ति-भाति-प्रिय-नाम- रूपाणि च सर्वमेवैपा। सच्चिदानन्दमयी परमेश्वरी महालक्ष्मीः सूक्ष्मरूपेण सर्वत्र विद्यमानापि भक्तानुग्रहाय परमदिव्य-चिन्मयी सगुण-रूपेण सा सर्वदा विराजिता। तस्याः श्रीविग्रहकान्तिमुप्तकाञ्चनवदरयुज्ज्वला। सा चतुर्भुज मातुलुङ्ग, गदा, खेटक, पानपात्रञ्च धारयति । मस्तके नार्ग, लिङ्ग धारयति । चतुर्भुजा त्रिगुणमयी महालक्ष्मीः क्रमशस्तमोगुण-सत्त्वगुणोपाधिना स्वीयव्यष्टिरूपद्वयं प्रकटयति । ते च ययाक्रमं महाकालीमहासरस्वतीनामभ्यां प्रसिद्धे। प्राधानिकरहस्योक्तमहाकालीमहासरस्वतीतो वकृतिकरहस्योक्त- महाकाली महासरस्वती च स्वरूतोऽभिन्नापि कार्यतो भिन्ना, आसा ध्यानानि च भिन्नान्येव । वैकृतिक-महालक्ष्मीः महाकाली महासरस्वती च प्रत्येकमेक स्त्रीपुंमिथुनमुत्पादयति। महालक्ष्मीतो ब्रह्मलक्ष्म्यौ, महाकालीतो रुद्रसरस्वत्यो, महासरस्वतीतो विष्णुगौयों च प्रादुर्बभूवुः। प्रधानमहालक्ष्मीदेव्या निर्देशाद् ब्रह्मा सरस्वती, विष्णुर्लक्ष्मी रुद्रश्च गौरी पत्नीत्वेन जग्राह । ततः स्वस्व- पत्नीभिः सह, अर्थात् सरस्वत्या सह ब्रह्मा जगत्सृष्टिं करोति । लक्ष्म्या सह विष्णुः पालयति । गौर्या सह रुद्र. महरति । उक्तञ्च सौभाग्यलदम्युपनिपदि यत् श्रीमूक्तस्य पञ्चदशभिः ऋड मन्त्र : पराशक्तिः सौभाग्यलक्ष्मी: (महालक्ष्मीः) ध्यातव्या-" -"तुरीयरूपा तुरीयातीतां सर्वोत्कटा सर्वमन्यासनगता पीठोपपोठदेवतापरिवृतां चतुर्भुजां श्रियं हिरण्य- वर्णामिति पञ्चदशगं भिायथ ।" (सौभाग्यलक्ष्मीः १।१) । इयं मौभाग्य- लक्ष्मीमहालक्ष्मी: "श्रीविद्यानाम्ना गाक्तसम्प्रदाये मुप्रसिद्धा। सौभाग्यलक्ष्म्यु। पनिपचक्तम-निष्काममाधकानामेव श्रीविद्यामिदिभवति। कदापि साम- सापकानां श्रीविद्यामिद्धिनं भवनि।

·शाक्त-दर्शनम् "निष्कामानामेव श्रीविद्यामिद्धिः। न कदापि सकामानाम् ।" (सौभाग्यलक्ष्मीः १।१२) पञ्चरात्रागमान्तर्भूक्त-लक्ष्मीतन्त्रे परदेवतेन्द्रसंवादे कथितम्--- एतासां परमा प्रोक्ता कूटस्था सा महीयसी । महालक्ष्मीमहाभागा प्रकृतिः परमेश्वरी॥ महाकाल्यादि-भ्रामयन्तदशावताराणा या मूलकारणं प्रकृति सा महा- लक्ष्मीः। सैव परमा, कूटस्था, महीयसी महाभागा परमेश्वरी कथिता। सप्तगतोचण्डोदेव्याः पञ्चमाध्यायोक्त-"नमो देव्यै महादेव्या" इत्यादि- सूक्तं महालक्ष्म्यास्तुरोयस्वरूपस्य स्तव.। एतदन्यस्तवत्रये तामसी महाकाली, राजसी महालक्ष्मी., सात्त्विकी महासरस्वतो चेति महालक्ष्मीदेव्या व्यष्टि- रूपाणां त्रयाणां स्वरूपमहिमा कीर्तितः। उक्तञ्च लक्ष्मीतन्त्रे,- अमुष्याः स्तुतये दृष्ट ब्रह्माद्य सकलं. सुरं । "नमो देव्या"दिक सूक्तं सर्वकामफलप्रदम् ।। इमा देवी स्तुवन्नित्यं स्तोत्रणानेन मामिह । कटेशानतीरय सकलानश्वयं महदश्नुते ॥ अमुवा महालक्ष्मीदेव्याः स्तुतये ब्रह्मादिसकला देवाः सर्वकामफलप्रदं "नमो देव्य" इत्यादिसूक्तं प्रत्यक्षमकुर्वन्त । मामिह यो जन सर्वदा स्तोत्र - णानेन स्तौति, म सकलक्लेशानतिक्रम्य महैश्वर्य लभते। ऋषिरुवाच,- त्रिगुणा तामसी देवी सात्त्विकी या त्रिधोदिता। सा सर्वा चण्डिका दुर्गा भद्रा भगवतीर्यते ॥१॥ मेधाऋपिरवदत्, हे महाराज सुरथ ! या त्रिगुणमयी देवी, यस्यास्तामसी राजसो सात्त्विको चेति व्यष्टिरूपा विधा मूर्तिरुक्ता, मा खलु मूलप्रतिमहा- लक्ष्मीः, शर्वा, चण्डिका, दुर्गा, भद्रा, भगवती चेति पञ्चनामभिरभिहिता भवति। वकृतिकरहस्यम् प्राधानिकरहस्ये मूलप्रकृति-महालक्ष्मीदेव्या जगत्सृष्टिरुकता। वकृतिक- रहस्यै महालक्ष्मीदेव्या विकृतिरवतारत्रयम्--अर्थात्ताममो महाकाली, राजमो ·तृतीयः परिच्छेदः महालक्ष्मीः, सात्त्विको महासरस्वतीत्येत्त्रयं तत्स्वरूपोपासनादिकञ्च व्या- ख्यातं भवति । महाकालो मधुकैटभविनाशार्थ, महालक्ष्मीः महिषासुरविनाशार्थ, महासरस्वती शुम्भ-निशुम्भासुरविनाशार्यञ्चावतीर्णाऽभवत् । "त्रिगुणा"-प्रोक्तमूर्तित्रयस्य समष्टिरूमा। "त्रियोदिता" प्राधानिक- रहस्योक्ता मूलप्रकृतिर्महालक्ष्मीदेव्याः सात्त्विकी मूतिर्महासरस्वती विष्णु- गौॉर्जननी। महालक्ष्मीदेव्यास्तामसीमूर्तिमहाकाली रुद्रसरस्वत्योर्जननी। महालक्ष्मीदेव्या राजसी मूतिर्ब्रह्मलक्ष्म्योजननी च कथिता। इत्येवंप्रकारेण लीलया व्यष्टिरूपययं धृतवत्यपि मूलप्रकृतिः पराशक्तिर्महालक्ष्मीः स्वरूपत एका द्वितीया । "निविधाऽपि सा वस्तुत एकद।" उक्तञ्च "दुर्गा"विपये कृष्णयजुर्वेदीय तंतिरीयारण्यके- ता दुर्गा देवीमहं तामग्निवर्णा तपसा ज्वलन्ती वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गा देवी शरणमहं प्रपद्ये मुतरसि तरसे नमः॥" इति "येयं नवदुर्गाकल्पादिपु मन्त्रशास्त्रेषु प्रसिद्धा, शरणं प्रपद्ये । कीदृशीम् ? अग्निसमानवर्णाम् । तपसा स्वकीयेन मन्तापेन ज्वलन्तीम् अस्मच्छत्रून् दहन्तीम् । विशेषेण रोचते स्वयमेव प्रकाशते इति विरोचनः परमात्मा, तेन दृष्टत्वाद् वैरोचनी कर्मफलेषु स्वर्ग-पशु-पुत्रादिषु निमितभूतेषु जुष्टाम् उपामकः मेविताम् । हे मुतरसि! सुप्ठु संसारतरणे हेतो, देवि, तरमे तारयिम्य तुभ्यं नमोऽस्तु ।" "दुर्गानाममाहात्म्यम्"-शाक्तानन्दतरङ्गिण्याम् अप्टादशोल्लामे श्रीमद्- ब्रह्मानन्दगिरिदुंर्गानाममाहात्म्यमुक्तवान् । “अशेष जयसे दुर्ग दुर्गा तेन निगद्यते।" हे देवि! सर्वदुर्ग सर्वदुः जयगे, तस्मादुर्गेत्यभिहिता भवसि । ममाराणवमग्नानां मपां प्राणिनामिह । दुर्गका हि परं पोतो नराणां मुक्तये गदा ।। मंगाराणवमग्नाना दुर्गका परमं पदम् । दुर्गा देवता मा दुर्गका परमं बलम् ॥ दुर्गरा परमं ज्ञानं दुर्गका ममं वैदिकम् । न तया रहित किञ्चिद् भूतं स्थावर-जगमम् ॥ सपा प, मंमार-ममुहे मानानो प्राणिनामेपा एमा दुर्गा एवं पौतम्यरूपा। गा प मस्तानामभरणाय मा तत्पग बांते । एता दुर्गेप मर्षदेयताम्यपिपी। दुर्गय पदे मंराडाया। दुध , ब्रह्मविधास्यापा, परमं यमम्म

·शाक्त-दर्शनम्
दुर्गव। है देवि! तया रहितया पञ्चभूतात्मकं स्थावरजङ्गमादिकं किमपि न
विद्यते।
"भद्रा"-भद्रं करोति या। साधकानां मङ्गलविधातृत्वाद् देवी “भद्रा"
नाम्नाभिहिता। शिवपुराणस्य ज्ञानसंहितायामुक्तम्--
गुणस्पा महाकाली या वै रुद्रमुपाश्रिता ।
पुनश्च पार्वती जाता सा शिवं समुपागता।
ततो नामान्यनेकानि प्राप सा पर्वतात्मजा।
कालिका चण्डिका भद्रा चामुण्डा विजया जया ॥
(६।२२-२३)
या गुणमयी देवी रुद्रमुपाश्रिता, सा महाकालीति नाम्ना प्रसिद्धा ।
पुनश्च परजन्मनि सा पार्वतीरूपेण शिवमुपागताऽभवत् । अनन्तरं सा पर्वता-
रमजानेकनामानि प्राप्तवती; तानि हि कालिका, चण्डिका, भद्रा, चामुण्डा,
विजया, जया चेति।
"भगवती"-देवीपुराणे भगवतीनामनिरुक्तिर्यथा-
भयं नरकमाहुः स्यात्कु गति-प्रापणेषु च ।
अवति रक्षणे त्राणे भगवत्येव मङ्गला ॥(३७.६६)
"भग" शब्देनाष्टमिद्धय ऐश्वर्यादयः कथ्यन्ते। अष्टसिद्धय ऐश्वर्यादयः
शक्तयो यस्या युग-युगे विद्यन्ते, संव "भगवतो"नाम्नामिहिता।
अष्टमिद्धिरहस्यम् ।
अणिमा लधिमा व्याप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा।
ईमित्वञ्च वशित्वञ्च तथा कामावसायिता ।।
अष्टपावरहस्यम्।
घृणा लज्जा भयं गदा जुगुप्मा चेति पञ्चमी।
कुलं पोल तथा. मानमष्टो पागाः प्रकीर्तिताः ।।
पाराबद्धो भवेन्जीवः, पागमुक्तः, मदागिवः ।।

·७२ तृतीयः परिच्छेदः वकृतिके महाकालीरहस्यम योगनिद्रा हरेरुक्ता महाकाली तमोगुणा । मधुकैटभनाशार्थ यां तुष्टावाम्बुजासनः ।। कमलासनो ब्रह्मा मधुकैटभासुरनाशार्थं यां देवों तुष्टाव सा हरयोगनिद्रा ताममी महाकालीति कथ्यते ! प्राधानिकरहस्ये महाकाल्या यत्स्वरूपं वणितं, वैकृतिकरहस्ये तस्या अपरं रूपमेकं कथितम् । "महाकाल्याः स्वरूपद्वयं" महाकाली, समष्टिशक्तिस्वरूपिणी त्रिगुणमयी तामसी महालक्ष्मीः । प्राधानिकरहस्योक्ता महाकाली, वैकृतिकरहस्योक्ता च महाकाली मूलतोऽभिन्नापि लीलाभेदेनतयोः पृथक् पृथक् रूपे भवतः । प्राधा- निकरहस्योक्ता महाकाली रुद्र-अय्याश्च जननी। एपा हि अजनतुल्य गाढ़- नीलवर्णा, चतुर्भूजा, वक्षे कवन्धहारेण मस्तके च मुण्डमालया शोभिता। अस्याश्चतुषु भुजेषु खङ्गः, पानपात्रं, नृमुण्डं खेटकञ्च शोभन्ते । वैकृतिकरहस्योक्ता महाकाली ब्रह्मकृतस्तवान्मधुकटमविनाशार्थमवतीर्णा । एपा हि देवीमाहात्म्ये प्रयमचरियस्याधिदेवता। अस्याः शरीरकान्तिर्नील- कान्तमणिसदृगी। सा दशानना, दशभुजा, दशपादा, त्रिशल्लोचनयुक्ना। दगम भुजेषु खगवाणं, गदा, मूलं, गह्व, चक्रं, भुगुण्डि, परिघ, धनुर्नरमुण्डञ्च दधती विराजते। योगनिद्रारहस्यम् "हरेोगनिद्रा,"-~योगरूना निद्रा, योगनिद्रा, परमानन्दमयी दाक्तिः (नत्वप्रकामिका)। महाप्रलयदशाया विष्णुयोगमग्नः, गमाधिनिदामग्नो वामत् । म तदा यहित्यभावाग्निदिन इव निप्नियोग्भवन् । यस्या निद्राया विष्णुमंग्नोऽभूत, मा गमाधिरूपेण परमानन्दमय्याश्चितिशक्तेरवम्याविर्गपः । उपतञ्च श्रीमद्भागवते प्रहादतम्तवे योगनिदाम्वाम्- न्यम्येदमाग्मनि जगदिलयाम्बुमध्ये, गंपेरमना निजमुगानुभको निरोहः । योगेन मिलितगामनिपीतनिद्र- मनु म्यिो न मु ममो न गुणांचया ।। (३२) - ८

·माक्त-दानम्
है भगवन् स्वयं परिदृश्यमानमिदं जगदात्मनि विलीनं कृत्वात्ममुसे
निमग्नो
भूत्वा, निष्क्रियावस्यया प्रलपपयोधिजले निद्रित आसीत् । एवं योगा-
श्रयेण निमीलिननेत्रयुगलः स्वप्रका जितनिद्रो, जापत्स्वप्नमुपुप्तिरूपाव-
स्थात्रयातीतस्तुरीयस्वरूणावस्यानमकरोत् ।
माधारणजीववद् भगवानपि कि तमोवृत्तिरूपे निद्राश्रये तृप्तिमनुभवति ?
योगः समाधिः, स एव निद्रा, यतो निद्रायां ममाधी वा, उभयावस्थायामेव
वाह्यवृत्तेरभावमादृश्यं वर्तते । भगवतो विष्णोनिद्रा साधारणनिद्रा न भवति,
परन्तु योगाथये तस्य केवलं नेयुग्मं निमीलितं तिष्ठति (योगेन मिलितदृक्)
स्व-स्वरूपप्रकागत्वात् स निद्रा जितवान् (आत्मनिपीतनिद्रः)। भगवास्तदा
तादृगवस्यायां जाग्रत्स्वप्न-सुषुप्तेरतीताया तुरीयावस्थायां वर्तते (तुयें स्थितः)।
तदवम्यायां भगवान् जीवाना मुप्तिमिव तमोमयी निद्राम् अयवा जाग्रता
जीवाना स्वपता वा जीवाना रूपरमादिविषयभोगमपि न करोति (न तु तमो
न गुणाश्च युद्ध क्षे)।
विष्णुधर्मोतरे--
निद्रा तु शयनाल्टा मुमौम्या मुकुलक्षणा।
पानपात्रधरा चेयं द्विभुजा परिकीर्तिता॥
योगनिद्रादेवी द्विभुजा पानपात्रयरा निमौलितनेत्रयुगला शय्यामायिता
निद्रायुक्ता मौम्यमूर्तिरुकता।
दशवक्त्रा दशभुजा ददापादाऽञ्जनप्रभा।
विमालया राजमाना गिल्लोचनमालया ॥३॥
महाकाली दशवदना दगभुजा दक्षपादविशिष्टा, अञ्जनतुल्यप्रभायुक्ता
(महानीलवर्णा) त्रिशद्विशालनेत्रमालया गोभमाना।
सग-वाण-गदा-मूल-माख-चक्र-भुशुण्डिभृत् ।
परिघं कार्मुकं सोपं निश्च्योतदुधिर दधौ ॥५॥
महाकाली तदीयदशभुजेषु दक्षिणाध.क्रमेण मडग-वाण-गदा-मूल-गब-
चक्र-मुगुण्डि-परिघ-धनुः-रक्तक्षरितनृमुण्डञ्च धृतवनी।
एषा सा वैष्णवी माया महावाली दुरपया।
आराधिता वीकुर्यात् पूजावर्तुश्चराचरम् ॥६॥

·तृतीयः परिच्छेदः एपा सा महाकाली दुरतिक्रमणीया वैष्णवी माया, पूजिता चेदेपा पूजा- कश्चराचरं जगत् वशीभूतं करोति । वकृतिके महालक्ष्मोरहस्यम् । सर्वदेवशरीरेभ्यो याऽविर्भूताऽमितप्रमा। त्रिगुणा सा महालक्ष्मीः माक्षान्महिषमदिनी ॥७॥ सर्वदेव-शरीरेभ्यो याअपरिमितज्योतिःसम्पन्ना देवी-आविर्भूता, सा त्रिगुण- मयी माक्षान्महालक्ष्मीमहिपमदिनी चेति कथ्यते । महालक्ष्म्या रूपान्तरमाह प्राधानिकरहस्ये महालक्ष्म्या यद्रपं वर्णितम- भूत्, वैकृतिकरहस्ये ततोऽप्यपरं तस्या रूपमेकं कथितम् । स्वरूपतो द्वयोर- भिन्नत्वेऽपि लोलाभेदेन पृथक् पृथग् भवतः। महालक्ष्म्या रूपयम्,-प्राधानिकरहस्योक्ता महालक्ष्मीस्त्रिगुणा परा- प्रकृतिः समप्टिशक्तिस्वरूपिणी। वैकृतिकरहस्योक्ता महालक्ष्मीस्तस्या एवं राजसी मूर्तिय॑प्टिशक्तिस्वरूपिणी । एपा हि महिपासुरवधार्थमवतीर्णा महिप- मदिनी देवीमाहात्म्यस्यमध्यमचरित्रस्याधिदेवता। प्रायानिकरहस्योक्ता त्रिगुणा महालक्ष्मीस्तप्तकाञ्चनवर्णा चतुर्भुजा। मा चतुर्हस्तेषु मातुलुङ्ग, गदां, खेटे, पानपात्रञ्च तथा मस्तके नागं, लिङ्ग योनिञ्च धारयति । राजसी महालक्ष्मीमहिपमदिनी वा अप्टादशभुजा। मा अष्टादशभुजेयु दक्षिणायः क्रमेण (१) अक्षमालां, (२) पञ, (३) वाणम्, (४) असि, (५) वचं, (६) गर्दा, (७) चक्रं, (८) गुलं, (६) परशु, (१०) गह, (११) घण्टा, (१२) पाशं, (१३) शविन, (१४) दण्ड, (१५) ढाल, (१६) धतुः, (१७) पानपात्र, (१०) कमण्डलुञ्च पारयति। विभिनानां देवानान्लेजमा देय्या विभिन्नान्यङ्गानि रचितानीति मा विचित्रवर्णा। तस्या मुखमण्डलं श्वेतयणं, करममूही नीलवर्णः, स्तनयुग्म वनवणं, देहमध्यभागो रक्तयणः, उदयं जट्वाम्यञ्च नीलवर्ण, मरण- युगलं च रक्लवर्णम् ।

·७५ गाक्त-दर्शनम् महिषमदिनोमहालक्ष्मीरूपभेदरहस्यम् कालिकापुराणे,- आदिमृष्टावुप्रचण्डामूर्त्या त्वं निहत. पुरा। द्वितीयमृष्टो तु भवान् भद्रकाल्या मया हतः ।। दुर्गारूपेणाधुना त्वां हनिष्यामि सहानुगम् ॥ (६०.११८-१६) कालिकापुराण उक्तम्-प्रयमसृष्टी भगवती अप्टादशभुजा, उग्रचण्डा- रूपेण महिषासुरं जघान, द्वितीयसृष्टी पोड़ाभुनभद्रकालीरूपेण तमेव जघान, वर्तमानमृष्टी तु दशभुजदुर्गारूपेण पुनस्तं जघान । महिसासुरस्य ब्रह्मशापरहस्यम् पुरा हिमालयस्य कस्मिश्चिनिभृते स्थाने कात्यायनमुनेः शिष्यो रौद्रा- श्वमुनिस्तरस्यारत आसीत्। मायाविमहिषासुरः कौतुकवगात् कस्याश्चित् परमरूपवत्या नार्या रूपं धृत्वा तं मोहयामाम । कात्यायनो योगवलेन महिषासुरस्येदृशं चेष्टितं ज्ञात्वा तमभिशशाप । उक्तञ्च कालिकापुराणे- यस्मात्त्वया मे शिप्योऽयं मोहितस्तपसश्च्युत.। कृतस्त्वया स्त्रीरूपेण तत्त्वां स्त्री निहनिष्यति ॥(६०.१०२) यतस्त्वं नारीरूपेण मम शिष्यं मोहितं कृत्वा तपसश्च्युतमकार्षी., तस्मात्त्वा स्त्री निहनिष्यतीति । पूर्वप्रतिज्ञया भगवान् शिवो रम्भासुरस्य त्रियु जन्मसु पुत्ररूपेण जन्म- ग्रहणमकरोत् । प्रतिजन्म महिषासुरं कात्यायनमुनिः प्रशस्तवान् । कल्पे कल्पे तृतीयकल्पे महिषासुरो देवीमाराध्य वरमयाचत,-"अत. परमिहलोके मम जन्म न भवे"दिति । तस्मादेव स देवीपदतले संलग्नोऽभूत् । तस्य पुनरनेकेष्वपि कल्पेषु जन्म न भविष्यतीति तस्य जन्मवृत्तान्त उक्तः । वकृतिके महासरस्वतौरहस्यम गौरीदेहात् ममुद्भूता या मत्त्वंकगुणाश्रया। साक्षात् सरस्वती प्रोक्ता मुम्भासुरनिवहिणी॥१३॥ गौरी देहात् मुद्धसत्त्वगुणमयी या देव्याविर्भूता, सा गुम्मामुरनागिनी कौशिको साक्षान्महासरस्वतीति कथ्यते।

·७६ तृतीयः परिच्छेदः दधौ चाप्टभुजा वागमुसले शूलचक्रभृत् । शङ्ख घण्टा लागलञ्च कार्मुकं वसुधाधिप ।।१४॥ हे महीपते! देवी-अष्टभुजा महासरस्वती वाणमुसलशूल-चक्र-शह्व- घण्टा-लागल-कार्मुकञ्च धारयति । एपा सम्पूजिता भक्त्या सर्वज्ञत्वं प्रयच्छति । निशुम्भमथिनी देवो शुम्भासुरनिवहिणी ।।१५।। एपा निशुम्भ-शुम्भवातिनी देवी भक्त्या पूजिता सती साधकाय सर्वज्ञत्वं प्रयच्छति । महासरस्वत्या रूपभेदः प्राधानिकरहस्योक्ता महासरस्वती वैकृतिकरहस्योक्त-महासरस्वतीतः स्वरूपतोऽभिन्ना सत्यपि लोलाभेदेन पृयग्रूपा। प्राधानिकरहस्योक्ता महा- सरस्वती चतुर्भुजा! वैकृतिकरहस्योक्तमहासरस्वती चाप्टभुजा, एपा हि शुम्भनिशुम्भविनाशार्थमवतीर्णा, देवीमाहात्म्यस्योत्तरचरित्रस्याधिदेवता। श्री-लक्ष्मीरहस्मम् विष्णुपुराणे भगवद्विष्णोर्लक्षम्याश्च स्वरूपं तयोः पारस्परिकमम्बन्ध च मैत्रेयपि प्रति महर्षिः पराशरोऽवदत्- नित्यव सा जगन्माता विष्णो. श्रीरनपायिनी। यथा सर्वगतो विष्णुस्तथवेयं द्विजोत्तम ॥(१।८।१५) हे द्विजोत्तम मैत्रेय! थी-देवी विष्णोः स्वरूपशक्तिः। एपा नित्य- विनाशरहिता, विष्णुर्यया सर्वजगत्यनुप्रविष्टस्तयवेपाऽप्यनुप्रविष्टा। "प्रोच्यते परमेशो हि य. शुद्धोऽप्युपचारतः।" (विष्णुपुराणम् १६४५) अस्प टोकाया थीयरस्वाम्यवदत्--ननु यदि लक्ष्मीस्तत्स्वरूपाभिन्ना, कयं तहि लक्षम्या पतिरित्युच्यत इति? यः शुद्धः फेवलमुपचारवरातो लक्षणा- वगतो वा भेदविवक्षया लक्ष्मीपतिरुच्यते । तस्यनदेव तात्पर्य, विष्णुलंघमीरच स्यानोभिग्नावपि लोलाहेतोमित्रवत् प्रतीयेते। तदुक्तं विष्णुपुराणे,-- अर्को विष्णुरियं याणी नीतिरेगा नयो हरिः। घोषो विष्णुरियं यदिधर्मो गौ मस्त्रिया वियम् ।।

·७७
शाक्त-दर्शनम्
विष्णुरथः श्री ! श्रीनीति-हरिनयः । विष्णुर्बोध: श्रीवुद्धि.। विष्णु-
धर्मः श्रीः मक्रिया भवति ।
स्रष्टा विष्णुरियं मृष्टिः श्रीम मिर्भूधरो हरि ।
सन्तोपो भगवान् लक्ष्मीस्तुप्टिमय शाश्वती।।
हे मंत्रेय! विष्णुः स्रष्टा, लक्ष्मीः सृष्टि , लक्ष्मी मिः, हरि भूधरः ।
भगवान् सन्तोपः लक्ष्मीः शाश्वती तुष्टिः ।
इच्छा श्रोर्मगवान् कामो यज्ञोऽसौ दक्षिणातु सा।
आद्याहुतिरसो देवी पुरोडाशो जनार्दनः ।।
श्रीः इच्छा, भगवान् कामः । विष्णुर्यज्ञः, श्रीदक्षिणा । श्रीदेवी आद्याहुतिः,
जनार्दनः पुरोडाशः।
मैत्रेय केशवः सूर्यस्तत्प्रभा कमलालया।
शशाङ्कः श्रीपर: कान्तिः श्रीस्तस्यैवानपायिनी।।
ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपोऽसौ सर्व. सर्वेश्वरो हरिः।
लता भूता जगन्माता प्रोविष्णुर्दुमः संस्थितः।
विभावरी श्रीदिवसो देवश्चक्रगदाधरः।
वरप्रदो घरो विष्णुर्वधः पवनालया ।।
हे मैत्रेय! केशवः सूर्यः कमलालया लक्ष्मीस्तस्य प्रभा। श्रीधरश्चन्द्रो
विनाशरहिता श्रीदेवी तस्य कान्तिः । लक्ष्मीज्योत्स्ना सर्वेश्वरः सर्वस्वरूपो
हरिः प्रदीपः। जगन्माता थीलतामदृशी, विष्णुश्च वृक्षरूपोऽवस्थितः । श्रीदेवी
रात्रिश्चक्रधारी देवश्च दिवसः। वरप्रदो विष्णुर्वरः पमालया लक्ष्मीर्वपूरचेति ।
किञ्चातिबहुनोक्तेन संक्षपणेदमुच्यते।
देवतिया मनुष्यादो नाम्नि भगवान् हरि.॥
स्त्रीनाम्नि लक्ष्मीमय नानयोविद्यते परम् ॥
विष्णुपुराणम् (१८ अः)
किमधिकं वच्मि? संक्षेपणेदं कथयामि यद् देवमनुष्य-पशुपतिप्रभृतीनां
मध्ये पुनाम्नि भगवान् हरिः, स्त्रोनाम्नि च लक्ष्मीदेवी विराजमाना।
हे मंत्रय! अनयोः परं किमपि न विद्यते ।

·७८ तृतीयः परिच्छेदः "श्रीरवतार:"-भगवतो विष्णोः विभिन्नावतारे तस्य स्वरूपशक्तिः श्रीदेवी, तेन सामवतीयं तस्य लीलाकार्य सहाया बभूव । उक्तञ्च विष्णुपुराणे,- - एवं यया जगत्स्वामी देवदेवो जनार्दनः। अवतारं करोत्येपा तया श्रोस्तत्सहापिनी ।। पुनश्च पादुद्भता आदित्योऽभूद् यदा हरिः। यदा तु भार्गवो रामस्तदाभूद् धरणी त्वियम् ।। राघवत्वेऽभवत् सोता रुक्मिणी कृष्ण जन्मनि । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेपा सहायिनी॥ देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुपी। विष्णोर्दैहानुरूपां करोत्येपात्मजनस्तनुम् ।। (१।९।१४०-३) जगत्स्वामी देवदेवो जनार्दनो यदूपेणाविर्भवति, तत्सहायिनी श्रीरपि तद्रूपेणाविर्भवति। यदा हरिरादित्योऽदितिगर्भ वामनरूपेणावतीर्णः, तदा श्रीदेवी पद्मजाऽभूत् । हरियंदा भार्गवः परशुरामरूपेणावतीर्णस्तदा श्रीधरण्य- भूत् । रामावतारे सोता, कृष्णावतारे रुक्मिणीरूपेणावतीर्णामीत् । अन्यान्याव- तारेषु च श्रीविष्णुसहायिन्यभूत् । विष्णोदेवावतारे श्रीदेवदेहधारिणी, मनुष्या- वतारे च मानुपी भूत्वा, विष्णोरनुरूपात्मतनुपरिग्रहं करोति । पञ्चरानागमे शक्तितत्त्वम्। पञ्चरात्रागमे शक्तिवादसम्बन्धे बहुमूल्यवत्तथ्यं निहितमस्ति । जयारय- संहितायामुक्तम्- शक्त्यात्मक. स भगवान् सर्वशक्त्युपवहितः। (६।२२३) शक्त्यात्मको हि भगवान् सर्वशक्तिभिः समृद्धः। भगवान् तस्य तत्- सर्वशक्तिमतया जगत् सृजति। जयाख्यमंहितायां परमेश्वरस्य चतुर्विधा शक्तिरुक्ता, लक्ष्मीः, कोतिः, जया, माया चेति ताः सदा भगवदाश्रिताः। तदुक्तम्- लक्ष्मीः कोतिर्जया माया देव्यस्तस्याश्रिताः सदा (६७७) ·शाक्त-दर्शनम् एतासां चतुःशक्तीनां मध्ये लक्ष्मीदेवी सर्वश्रेष्ठा। ईश्वरस्यश्वर्य-पाड्गुण्याना ज्ञानशक्त्यैश्वर्यबलवीर्यतेजसां मध्ये लक्ष्मीदेवी खल्वैश्वर्यस्वरूपिणी। रश्मि- मूर्ययोरिव, तरङ्गसमुद्रयोरिव लक्ष्मीश्वरयोरविनाभावः सम्बन्धः । सूर्यस्य रश्मयो यद्वदूर्मयश्चम्बुधेरिव ।। सर्वेश्वर्यप्रभावेण कमला श्रीपतेस्तथा ॥(६८७) उक्तञ्च हयशीर्ष पञ्चरात्रे,- परमात्मा हरिवस्तच्छक्ति श्रीरिहोदिता। श्रीदेवी प्रकृतिः प्रोक्ता केशवः पुरुषः स्मृतः।। न विष्णुना विना देवी न हरिः पद्मजां विना ।। हरिः परमात्मा, तदीया शक्तिः श्रीरित्यभिहिता। श्रीदेवी प्रकृतिः, केगवः पुरुषः। श्रीदेवी विष्णु विना, विष्णुश्च श्रीदेवी विना कदापि न निप्ठति। पञ्चरात्रागमान्तर्मुक्तायाम् अहिर्बुध्न्यसहिताया श्रीदेव्याः स्वरूपं विशद- भावेनालोचितं वर्तते । ग्रन्यप्रारम्भ "इन्दुशेखरा पञ्चकृत्यकरी" हरेः शक्तिः संस्नुता। सर्ग (सृष्टि)स्थितिमहारतिरोभावानुग्रहस्चेति पञ्च कृत्यानि। हरेः गक्ति-धोदेवीप्रोक्तपञ्चकृत्यानि सम्पादितानि । सोमसूर्यानलाकल्पामकल्पामिन्दुशेखराम् । पञ्चविन्दु हरे. क्ति पञ्चत्यकरी नुमः ।। (अहि. स. १२) परग्रहास्वटपरहस्यम् परब्रह्म एकमद्वितीयं दुःसरहितं निःमोममुम्बानुभवरूपमनादि अनन्तञ्च मन् सर्वभूतनिवासि सर्वजगद्व्याप्य स्थितिकारि निरवयं निविकारञ्च। पर- ब्रह्मण. समोपमो निस्तरङ्गः समुद्रः । "अविक्षिप्तम् अरगावोपमम् ।" (२।२३) एा हि प्रात्तगुणममहीनोबानगुणराम रास्पदम् । आकार-देश-बालं. रनवच्छिन्नः पूों नित्यो व्यापरच । हेमोगदेवरित इदन्नेहानाम्या (स्वरूप. प्रारामा) मियतया (परिमाणेन) पानवग्दिनः। परराह्य हि पागुम्पयो, ·तृतीयः परिच्छेदः भगवान्, सर्वभूतनिवासित्वे वासुदेवः, सर्वात्मनां श्रेष्ठत्वे परमात्मेतिनाम्ना कीर्तितश्च । एवञ्च गुणममूहानामविगेपत्वेनायमव्यक्तः, प्रधानः, अनन्तः, अपरिमितः, अचिन्त्यः, ब्रह्मा, हिरण्यगर्भः, शिव-इत्यादिविविधनामभिः प्रख्यात । पञ्चरात्रमते परब्रह्मणो निर्गुणः सगुणश्चोभयोऽपि भावः स्वीकृतः । परमात्मा भूतवर्तमानभविष्यत्परिच्छेदशून्यः । न ह्रस्वो न दीर्घो न स्यूलो न तनुरिति, आदिमध्यान्तवजितश्च । उक्तञ्च,- सर्वद्वन्द्व विनिर्मुक्तं सर्वोपाधिविवजितम् । पाड़ गुण्यं तत्परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।।(अहि. सं. २१५३) परब्रह्म निर्गुणमपि सगुणम् । प्रकृतगुणरहितत्वेन निर्गुणम् । जगद्वयापार- निर्वाहार्थम् अप्राकृतपड़ गुणयुक्तत्वेन सगुणम्। प्रोक्तपड़ गुणा यथा, (१) ज्ञानं (२) शक्तिः, (३) ऐश्वर्यम्, (४) वलम्, (५) वीर्यम्, (६) तेजश्चेति । एतेन भगवतोऽनन्तशक्तिमत्ता प्रकटिता। एतद्विषये स्मर्तव्य यत्, पाड गुण्यस्य पृथक्त्वेन वणितत्वेऽपि परमार्थतो भगवच्छतेरेकस्या एव विभिन्न- दृङ मात्रम् । परब्रह्म स्वशक्तियोगेनैव स्वात्मानं वहुभावेन प्रकाशितवत् । पाड़ गुण्यं तत्परं ब्रह्म स्वशक्ति-परिवृहितम् ।(२।३२) (१) ज्ञानम्-अजई स्वात्मसंबोधिनं (स्वप्रकाशं) नित्यं सर्वावगाहिनं गुण ज्ञानं कथयति । ज्ञानं ब्रह्मणो गुणं स्वरूपमपि प्रवदन्ति । (२) शक्तिः--जगदुपादानकारणत्वं शक्तिः । (३) ऐश्वर्यम्--स्वातन्त्र्यमूलकं जगत्कर्तृत्वमैश्वर्यम् । (४) बलम्-जगनिर्माणव्यापारे ईश्वरस्य श्रमहानित्वं बलनाम्ना- ऽभिहितम् । (५) वीर्यम्- उपादानकारणत्वेऽपि ब्रह्मणो विकारराहित्यस्य शास्त्रीय नाम “वीर्यम्"। जगत उपादानकारणसमूहमध्ये कार्यावस्थाया विविधविकारा दृश्यन्ते; परन्तु निविकारजगदीश्वरे जगत उपादनकारणत्वेऽपि न कोऽपि विकारः। अस्यैव नाम "वीर्य" मिति । (६) तेजः-जगत्सृष्टादनपेक्षता "तेजः" । एवम्प्रकारेण परब्रह्मणि जगत उभयविधकारणता,--उपादानकारणता निमित्तकारणता च विद्यते। ब्रह्म फस्यापि सहायता विनव स्वातन्त्र्येणव सृष्टरुत्पादकः । "सर्वकारणकारणम्" -जगत ·शाक्त-दर्शनम् इति विशेषणेन ब्रह्मणः सर्वशक्तिमता स्वातन्त्र्यञ्च प्रकाशते। पूर्वोक्तपड़- गुण्यमध्ये ज्ञानमेव परब्रह्मण उत्कृष्टं रूपं, शक्त्यादि-पञ्चकं ज्ञानस्यैव गुणत्वेन सर्वदा तस्य परब्रह्मणो ज्ञानेनैव संवद्धम् । उक्तञ्च,- एते शक्त्यादयः पञ्च गुणा ज्ञानस्य कीतिताः। ज्ञानमेव परं रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः ।।(अहि. सं. २०६१) "शक्तितत्त्वम्” -रास्तेः स्वरूपविषये अहिर्बुध्न्यसंहितायामुक्तम्- सक्तयः सर्वभावानामचिन्त्या अपृथक् स्थिताः । स्वरूपे नैव दृश्यन्ते दृश्यन्ते कार्यतस्तु ता ।। सूक्ष्मावस्था हि सा तासां सर्वभावानुगामिनी ।। सर्ववस्तुनः शक्तिरचिन्तनीया सा वस्तुतोऽपृथग्भावनावस्मिता । पाक्ति स्वरूपमस्माभिः कदापि न दृश्यते, किन्तु कार्येणैव तस्या अस्तित्वमनुमीयते । शक्तेः सूक्ष्मावस्था सर्वपदार्थेष्वनुमविश्य तिष्ठति। सा शक्तिब्रह्मात्मभूता उक्तञ्च- एवं भगवतस्तस्य परस्य ब्रह्मणो मुने। सर्वभावानुगा शक्तियोत्स्नेव हिमदीपितेः ॥ (३।४) ब्रह्मण आत्मभूता शक्ति नाशास्त्रेषु नानानामभिः कथ्यते । यथा--- आनन्दा, स्वतन्त्रा, नित्या, व्यापिनी, पूर्णा, लक्ष्मीः, श्रीः, यमा, कमला वैष्णवी, कुण्डलिनी, अनाहता, गायत्री, माता चेति । नामान्येतानि परायाः सरतेरनन्तपिभवानि। तदुक्तम्-~- नामधेयैरियं तस्तननिाशास्त्रसमाश्रयः। अन्वर्थदर्शिताशेषविभवा वैष्णवी परा ।।(३१२२) पञ्चरापागमे ब्रह्मणः परा शक्तिः साधारणतः लक्ष्मोरित्यभिहिता। लक्ष्मीस्वरूपतत्त्वम् भगवान् विष्णुर्व गक्तिमान्, लक्ष्मीस्तस्यैव शक्तिः। धर्मो धर्मी, भहन्ता अहं, चन्द्रिका चन्द्रः, रश्मिः सूर्गः, शक्तिः शक्तिमान्,-एतेषां गुणगुणिनाम- विनाभावमम्बन्ध स्वीकृतेऽपि लक्ष्मीवियोमध्य एक तमावो नित्यवतमानः। प्रलयकापि सर्वतोभावेन तपोरेकीभावो नानुभूपते, परन्त्वैक्मावतत्त्वहोण ·६२ तृतीयः परिच्छेदः तयोरवस्थानमात्रम् । "व्यापकावतिसंपादेकं तत्त्वमिव स्थितो" (४७८) । अहिर्बुध्न्यमंहितायां लक्ष्मी-विष्ण्वोरदैतभावमध्येऽप्येको द्वैतभावः स्पष्टरूपेण स्वीक्रियते। देव्यः शक्तिमतो भिन्ना ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । एप चैपा च शास्त्रेषु धर्ममिस्वभावतः ।।(३३२५) उदघेरिद च स्थैर्य महत्तेव विहायसः । प्रमेव दिवसेशस्य ज्योत्स्नेव हिमदीपितेः।। विष्णोः सर्वाङ्गसम्भूता भावाभावानुगामिनी। शक्तिर्नारायणी दिव्या सर्वमिद्धान्तसम्मता ।।(३।२३-२५) वैष्णवीशक्तेः समुद्रवत् स्थैर्यम्, आकाशवन्महत्वम, सूर्यतुल्या प्रभा, चन्द्रतुल्या ज्योत्स्ना। विष्णोः सर्वाङ्गसम्भूता दिव्या नारायणी शक्तिरेपा भावाभावजडचेतनसर्वपदार्यप्वनुप्रविष्टेति सर्ववादिसम्मतम् । सृष्टिः प्रलयकल्पे आदिकारणं परब्रह्म नारायण एव विद्यते । विश्वं हि बीजा- कारेण तस्मिन् परब्रह्मणि लीयते। तदा ज्ञानादिपाड़ गुण्यं स्तिमितवद् वायु- विक्षोभहीनं निष्कम्पाकाशवद् ब्रह्मण्येवावतिष्ठति। तदुक्तम्- प्रमुप्ताखिलकार्य यत् सर्वतः समतां गतम् । परं ब्रह्म सर्ववासमनाहतम् ।। पूर्णस्तिमितपाड़ गुण्यम् असमोराम्बरोपमम् ॥(५।२-३) ब्रह्मणो यदेतत् स्तिमितरूपम्, एतन्महागून्यता, एषा शक्तिरेवावस्था- विशेषरूपेति वर्ण्यते । "तस्य स्तमित्यरूपा या शक्तिः शून्यत्वरूपिणी" (५३) प्रलयकाले शक्तिब्रह्मणा सहकीभूय तस्मिन्नव्यक्तभावेनवावतिष्ठते । भगवतो विष्णोरात्मभूता स्वतन्त्रशक्तिरूपिणी लक्ष्मीः प्रलपान्ते केनाप्यचिन्त्यकारणेन "उन्मेप" प्राप्तवती सती जगद्रचनाव्यापारे प्रविशति । स्वातन्त्र्यादेव कस्माच्चित्ववचित् सोन्मेपमृच्छति । आत्मभूता हि या शक्ति. परस्य ब्रह्मणो हरेः॥(५४) पौरुपीरावरप्टमे, अथवा शेषमागे भगवतः परा शक्तिस्तदभिप्रायेण जागरिता सती चक्षुरुन्मिलयति । लक्ष्मीदेव्या एतदुन्मेषः, अथवा चक्षुरुन्मिलन- मनन्तमहाकाशेऽकस्माद् विद्युत्स्फुरणवद् वर्ण्यते । नारायणः ·८३ शाक्त-दर्शनम् देवी विद्युदिव व्योम्नि क्वचिदुद्दयोतते तु सा । शक्तिविद्योतमाना मा शक्तिरित्युच्यतेऽम्बरे॥(५५) "क्रियाशक्तिभूतिशक्तिश्च" परा शक्तिलक्ष्मीः सृष्टिकाले क्रियाशक्तिभूतिशक्तिश्चेति द्विविधरूपेणा- रमानं प्रकाशयति । सा भूतिशक्ति-स्वरूपेण जगद्रूपेण प्रकाशिताऽभवत् (भवनं भूतिः)। एवं क्रियाशक्तिस्वरूपेण जगत् प्राणवत् कृत्वा परिचालयति । उक्तञ्च,- लक्ष्मीमयः समुन्मेषः स द्विधा व्यवतिष्ठते। किया-भूतिविर्भ देनेत्यादि... (३६२८) "शुद्धसृष्टिः" परसक्त्या लक्ष्मीदेव्या अभिव्यक्तेः प्रथमपर्यायस्य नाम "शुद्धसृष्टि" “गुणोन्मेपो" वा। तरङ्ग-हीने प्रशान्तसमुद्रे यया प्रयमं बुबुदोत्पत्तिर्भवति, तया परब्रह्मणि प्रथमं ज्ञानादिपाड़ गुण्यस्योदयो भवति । पाड़,गुण्यास्य विकाशेनैव जगत्सृष्टिः सम्पद्यते। मृष्टि: "शुद्धा", तया "शुद्धतरा" इति द्विविधा भवति । पूर्वोक्त-पाड़ गुण्यस्य मध्यतो गुणस्यप्राधान्येन सर्पणः प्रद्युम्नोऽनिरुद्ध- दचेति व्यूहत्रयस्य मृष्टिरभवत् । सङ्कपणे ज्ञानस्य बलस्य च प्राधान्यं, प्रद्युम्ने ऐश्वयंबीययोः प्राधान्यम्, एवमनिरुद्ध शक्तितेजसोः प्राधान्यम् । व्यूहत्रयस्य प्रत्येकस्मिन् सर्जनात्मक शिक्षणात्मकञ्च द्विविधं कार्यमस्ति (अहि. मं. २१७-६०)। सदुगस्य कार्य जगत्मृप्टिरेवम् ऐकान्तिकमार्गस्य (पन्चराम- तत्वस्य) उपदेशप्रदानम्। प्रद्युम्नस्य कार्यम् ऐकालिकमार्गसम्मतक्रियाया. शिक्षादानम्, एवमनिरुद्धस्य कार्य कर्मफलं मोसतत्वनिक्षादान वा। देपा- चिन्मते वासुदेवात् परमात्मणो वा सङ्करंणो जीवो वा समुत्पद्यते। सङ्कर्षणात्प्रद्युम्नो मनो वा, प्रद्युम्नाग्चानिरदोहारो वोत्पद्यते । "देतरसष्टिः" शुस्मृष्टेराधारोपरि पुरंतरा मुष्टिः प्रतिष्ठिता। अस्याः क्रमो यपा- अनिरुतात् कूटस्थः पुरम, सतो मायागतिः, तस्या नियतिस्ततः बालस्तस्मात् सस्वगुणः, तस्मादप्रस्ततस्तमः, तस्माधिः, तस्या अहवारस्वती वंगारिक ·तृतीयः परिच्छेदः तेजसो भूतादिश्चेति। वकारिकादेकादगेन्द्रियाणि, भूतादिपञ्चतन्मात्राणि, तेभ्यः स्थूलपञ्चभूतानि च जायन्ते। सुदर्शनतत्त्वम् विश्वाधिपतेर्नारायणस्य स्वातन्त्र्यं दिव्यम् (अलौकिकम्)। स सर्वतो- भावेनाप्तकामोऽपि विश्वमृष्टि कृत्वा राजवत् क्रीड़ति । तदुक्तम्- सर्वेरननुयोज्यं तत् स्वातन्त्र्यं दिव्यमीशितुः । अवाप्तविश्वकामोऽपि क्रीड़ते राजवद्वशी ॥(१४।१३) भगवतः संकल्पस्याथवा इच्छाशक्तेर्नाम "सुदर्शनम्"। अस्यानन्तरूपत्वेऽपि प्रधानतः पञ्चप्रकारेणैव प्रकागो भवति । यथा-उत्पत्तिः, स्थितिः, विनाश- कारिणी शक्तिनिग्रहशक्तिः (मायाऽविद्यादिनामधारिणी तिरोधानशक्तिः), एवमनुग्रहशक्तिश्चेति। जीवो हि स्वरूपतः सर्वशक्तिमान् विभुः सर्वज्ञः। परन्तु सृप्टिकाले भगवतस्तिरोयानशक्त्या जीवस्य विभूत्व-सर्वशक्तिमत्ता-सर्वज्ञतादीनां तिरो- धानं संघटते, येन जीवोऽणुः किञ्चित्कर. किञ्चिज्ञश्च जायते । एतदणु- स्वादिकं "मल'-मित्यभिधीयते । एभिर्जीवो बद्धः सन् पूर्वकर्मानुसारेण जातिम् आयुं भोगञ्चापि प्राप्नोति। अस्मिन् विकट-भवचक्रे जीवो जन्मजन्मान्तरं भ्राम्यमाणो भवति । "शक्तिपातः" जीवानामशेषरलेशराशिदर्शनेन भगवतो हृदये स्वत एव कृपाविर्भावो भवति । तस्या एव कृपाया नाम "अनुग्रहशक्तिः। आगमशास्त्र "शक्ति- पातो"ऽयं “शक्तिपाक" इत्यभिधीयते। या ा क्ता पञ्चमी शक्तिविष्णसंकल्परूपिणी। अनुग्रहारिमका शक्तिः सा कृपा वैष्णवी परा ॥(१४१३०) एतदवस्याया यदा करुणामयो भगवान् जीवोपरि करुणाधारां वपंति, तदा जीवानां शुभम् अगुभं वा कर्म समं भूत्वा फलोत्पादने क्रियाहीनं जायते । जीव एतद्दशायां वैराग्यविवेक लम्वा मोक्षलाभाय स्वत एव प्रवर्तते ।

·शाक्त-दर्शनम् अनुग्रहात्मिकायास्तु दक्तेः पातक्षणे तथा। उदासाते सभीभूय कर्मणि ते गुभाशुभे॥ तत्वातानन्तरं जन्तुर्मुक्तो मोक्षममीक्षया। प्रवर्तमानवैराग्यो विवेकोऽभिनिवेशवान् ।।(१४१३५-३६) प्रपत्तिः भक्तवत्सल-करुणानिकेतनस्य भगवतोऽनुग्रहशक्ति वान् भवपट्टादुद्धर्तु समर्था । "प्रपतिः" शरणागतिर्वाऽनुग्रहशक्तेरुबोधने प्रधानोपायः । शरणागतिः पप्रकारा- - पोहा हि वेदविदुषो वदन्त्यैनां महामुने । आनुकूल्यस्य सङ्कल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् ।। रक्षिप्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा । आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पड़ विधा शरणागतिः ।।(३७।२७-२८) वैदिकाः शरणागति पड़ विधां वदन्ति,-~-(१) आनुकूल्यसंकल्प', सर्वदा भगवदनुकूले स्थातुं दृढ़प्रतिज्ञा। (२) प्रतिकूलतापरित्याग , (३) सर्वदा मां रक्षतीति विश्वासः। (४) गोप्तृत्ववरणम्, अर्थाद् भगवन्तमेव केवलरक्षक- त्वेन वृणोति । (५) आत्मनिक्षेपः-भगवत्यात्मसमर्पणम् । (६) कार्पण्यम्--- दीनता। शरणागतभक्तस्य प्रार्थना कीदृशी भवेद् इत्येतद्विषये अहिर्बुध्यसंहिता- यामुक्तम्- अहमरम्यपराधानामालयोकिञ्चनोऽगतिः । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति प्रार्थनामतिः॥ शरणागतिरित्युक्ता सा देवेऽस्मिन् प्रयुज्यताम् । (३७१३०-३१) है भगवन् । अहम् अपराधराशोनामालयोऽकिचनो निराप्रपश्च । त्वमेव ममोपायो भव । इत्येवं प्रार्थनारूको मनोभाव एव "शरणागति" नाम्ना- भिहितो भवति । इत्यमहनिशं परमेश्वरे प्रयुज्यम् । "मुस्तिः" एवम्भावेन पड्विधारणागतेः माधनया जौवो मुक्तिलामं करोति । मुक्तजीवो दियदेधारणपूर्वक भगवतः पररूपेण सह परमयोनि (वैकुण्ठ)

·तृतीयः परिच्छेदः
परमानन्देन विहरति । वैकुण्ठे "अनन्त-गरुड़-विश्यमेनादयो नित्यदेहधारिणो
जीवा निवसन्ति । मुक्तजीवा ज्ञानानन्दमयनित्यदेहप्राप्ताः सन्तः परमव्योम्नि
भगवत्या लक्ष्मीदेव्या सह भगवन्तं नारायणं नित्यं दृष्ट्वा पूजयन्ति;
तदुक्तम्-
स देशः परमं व्योम निर्मलं पुरुपं परम् ।
नि.मौमसुखसन्तानमनवा जनाकुलम् ।।
तत्रानन्दमया
भोगा लोकाश्चानन्दलक्षणाः ।
ज्ञानानन्दमया देहा मुक्तानां भावितात्मनाम् ।।
मदा पश्यन्ति ते देवाः पुरुपं पुष्करेक्षणम् ।
पाड्गुण्पविग्रहं देवं तादृश्या च श्रिया युतम् ।।(६।२२-२४)
ये खलु प्रोक्तभावेन विष्णोः परं पदं लब्ध्वा कृतकृतार्थास्तेषां काल.
कल्लोल-मकल संसारमार्गे पुनरावृत्तिनं भवति । तदुक्तम्-
परमं तेऽध्वनः पारं वैष्णवं पदमाश्रिताः।
विशन्ति नेममध्वानं काल-कल्लोल-संकुलम् ।। (अहि
२८)
इति वामरूपान्तति-श्रीमदुग्रतारा-महापीठाध्यक्ष-श्रीचक्रेश्वर-भट्टाचार्य-सङ्कलिते
शाक्त-दर्शने विश्वनिरूपको नाम तृतीयः परिच्छेदः

·चतुर्थः परिच्छेदः जगदहस्यम् मेघा ऋषिः सुरयं प्रति चण्डीतत्त्वकयाप्रमॉन जगद्रहस्यमिदमुवाच, मूतिरहस्ये दामश्लोके,-"अनया व्याप्तमम्विलं जगत् स्थावर-जङ्गम" मिति । तयाहि, चराचरमिदं सर्व जगत् परामरत्या भगवत्या महालक्ष्म्या परिव्याप्तमामोत् । एतच्छ्लोकार्पमध्ये शाक्त-दर्शनस्य वैशिष्टापूर्ण सिद्धान्त एकः मूचितः। अद्वैत वेदान्तमते जगत् चित्स्वरूपा परब्रह्मशक्तिर्माया;-एपा माया जड़ा मिथ्या च । अत एव तत्कार्य जगदपि जई मिथ्या च। शाक्तदर्शनमते तु जगत् स्वत:प्रकाश"श्चिति"शक्तेरल्लासः। काश्मीरीयाद्वैतदर्शने चिति- दशक्तेरपरं नाम "विमर्ग:"। विमर्शस्य स्वातन्त्र्यशक्तिः स्वत प्रकाश-ब्रह्म- स्वरूपा। अतस्तच्छक्तेः कार्य जगदपि सत्य, कदापि मिथ्या न भवति । तत्त्वमिदं क्रमशः सुस्पष्टं भविष्यति । यतः, चितिशक्तिः शिवातदर्शने शाक्ताद्वतदर्शने च वस्तुत एकव । शाक्तदर्शने शिव-दाक्त्योरभिन्नत्वमखण्डत्वमद्वयत्वञ्च प्रतिपादितम् । न तु अद्वैतवेदारामतसिद्धाधिष्ठानवादोपरि तेषा निर्भरः । “प्रत्यभिजाहृदयं" नाम शिवातिवादस्यान्यतम प्रसिद्धो अन्य.। राजानक-क्षेमराजन प्रणीतोऽय ग्रन्थः (११म शताब्द्याम्) । ग्रन्थप्रारम्भे चितिशक्तेः स्वरूप, विश्वमृष्टयादिव्यापारे चितिशक्लेरेव केवलहेतुत्वञ्च प्रतिपादितम् । उक्तञ्च प्रयममूत्र,-"चिति. स्वतन्या विश्वमिद्धिहेतुः" (१) विश्वसिद्धः सृष्टिसंहारादिव्यापारस्य स्वतन्त्रा स्वयंप्रकाशशीला चितिशक्तिरेकमात्रहेतु कारणम् । अस्य टीकायामुक्तम्-"विश्वस्य सदाशिवादेर्भूम्यन्तस्य सिद्धौ निप्पती, प्रकागने स्थित्यात्मनि, परप्रमातृविश्वान्रयात्मनि च संहारे, पराशक्तिरूपा चितिरेव भगवती स्वतन्त्रा, अनुत्तरविमर्शमयी शिवभट्टारिकाऽभिन्ना हेतुः कारणम् ।"

·चतुर्थः परिच्छेदः "विश्वस्य" सदाशिवात् स्थूलपृथिवीपर्यन्तसमस्ततत्त्वस्य मृप्टिप्रलये प्रकागाऽप्रकाराविषये 'चितिरेव मूलकारणम् । परा शक्तिरूपा भगवती स्वतन्त्रा चैतन्यमयी नाम 'चिति'रेपा परभिवतो वा परब्रह्मतो वा अभिन्नरूपा। चितेविका जगत उन्मेपोस्तित्वं, चितेः सङ्कोचे जगतो निमेपोऽप्रकाशत्वं च । सदा शुद्धा स्वतन्त्रा प्रकाशरूपा चितिशक्तिः । अस्याः प्रकाश एवास्या- नन्तजगतो विकासः। अत एव एकाधारे युगपद् विश्वस्य कार्य कारण- ञ्चोभयं भवति । द्वितीयसूत्रम्--"स्वेच्छया स्वभित्तो विश्वमुन्मीलयति ।" (२) चितिशक्तिः स्वेच्छया स्वकीयस्वरूपभितरुपरि विश्वप्रकाशं साधयति । अस्य विश्वस्य चित्शक्तितो भिन्नत्वे प्रतीगमानेऽपि वस्तुतश्चित् शक्त्या सहाभिन्नत्वम् । यथा दर्पणप्रतिविम्बितनगरस्य । "विश्वं दर्पणे नगरवदभिन्न- मपि ततो भिन्नमिवोन्मीलयति ।" उन्मीलनं सत्ताया अवस्थाविशेपस्य प्रकटी- करणम्। स्वप्रकाशचिज्ज्योतिप एव विश्वसत्तारूपेणोन्मीलनं, तस्या एवा- वस्थान्तरम् । परन्तु विश्वरूपेण यद् दृश्यते, तत्सर्वं चितिशक्तेरेवावस्थाविशेषः । अत एव जगत् सत्यम् । "पत्रिंशतत्त्वम्" शाक्त-शैवोभयागमे पत्रिंशत्तत्त्वानि स्वीकृतानि । तदुक्तं परशुराम- कल्पसूत्रे,-"पत्रिंशत्तत्वानि विश्व" (१।४) मिति । विश्वमिदं पत्रिंशत्तत्वा- त्मकम् । एतेषा नामानि यथा (१) शिवः, (२) शक्तिः, (३) सदा- शिवः, (४) ईश्वरः, (५) शुद्धविद्या, (६) माया, (७) अविद्या, (८) कला, (६) राग, (१०) कालः, (११) नियतिः, (१२) पुरुषो जोवो वा, (१३) प्रकृतिः, (१४) मन, (१५) बुद्धिः, (१६) अहङ्कारः, (१७-२१) थोत्रादि-पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, (२२-२६) वागादि-पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, (२७. ३१) रूपादि-पञ्च विपयेन्द्रियाणि, (३२-३६) आकाशादि-पञ्च भूतानि च । "तत्त्व"शब्दव्युत्पत्तिः तन्-धातोरुत्तर कर्तृवाच्ये क्विप्-प्रत्यये "तन्" इति सिद्धम् । तन्धातोरर्थः --विस्तारो विस्तृतिाप्तिरिति यावत् । यः सर्वदेशेषु सर्वकालेषु सर्वत्र सर्व व्याप्य वनंते, स एव "तत्"शब्दवाच्यः। ब्रह्म खलु सर्वदेशेषु सर्वकारेषु च्यापकत्वेन सर्वत्र वर्तते,-अत एव ब्रह्मैव तत्पदार्थः। "तत्" इत्यस्य भावो धर्मों वा "तत्त्वम्"। परमशिवतः क्षितिपर्यन्तं पत्रिंशत्सदार्याः ।

·48 शास्त-दमनम् "मारमतत्त्व-विद्यातत्त्वं-शिवतत्त्वञ्च" पूर्वोक्त-पत्रिंशतत्त्वानि विमज्य प्रधानतो भागत्रयं कृतम् । पृथिवीतो मायातत्त्वपर्यन्तान्येकविगतितत्त्वानि "आत्मतत्त्वमिति कथितम् । शुद्धविद्या, ईश्वरः, सदाशिवश्चेति तत्वत्रयं विद्यातत्त्वमिति कपितम्। शक्तिशिवी नाम तत्त्वद्वयं शिवतत्त्वमित्यभिहितम्। तदुर्स सेतुबन्धमन्ये,- "मायान्तमारमतत्त्वं विद्यातत्त्वं सदाशिवान्तं स्यात् । दशक्तिशिवी शिवतत्वं तुरीयतत्वं समष्टिरेतेपाम् ।।" इति। श्रीमद्भास्कररायेण सेतुबन्धे (१।४५-४६) उक्तं-ब्रह्म सच्चिदानन्दस्व- रूपम्। पृयिवीतो मायातत्त्वान्तेष्वेकत्रिशत्तत्वेषु “रात्"स्वरूप प्रकटितम् ; एवं चित्स्वरूपमानन्दस्वरूपञ्चेति द्वयमावृतत्वेनेति एकत्रिशतत्वानि तावद् "आत्मतत्त्वम्"। गुदविद्या, ईश्वरः, सदाशिवश्चेति-तत्त्वत्रये "सच्चित्"स्वरूपं प्रकटितम्, "आनन्द" स्वरूपमावृतं तेनैतत्तत्त्वत्रयं विद्यातत्त्वम् । शक्तिः शिवश्चेति तत्त्वद्वये न कस्यापि स्वरूपम् आवृतम् । अत एवोक्त- तत्त्वद्वयं शिवतत्वमिति नाम्नाऽभिहितम् । तान्त्रिकाचमने "आत्मतत्त्वाय स्वाहा" "विद्यातत्त्वाय स्वाहा", "शिवतत्त्वाय स्वाहेति मन्त्रत्रयस्योच्चारणपूर्वक साधकः स्वीय-सच्चिदानन्दात्मकब्रह्मस्वरूपतामावनां करोति । (१) शिवतत्त्वम् त्रिपुरामिद्धान्तान्तर्गत-परशुरामकलसूत्रे ११४ टोकायां रामेश्वरेण सङ्क्षे- पेण पतिशतत्वविवरणं प्रदत्तम् । मृगेन्द्रमंहितायां विस्तृतविवरणमपि प्रदत्तम् । काश्मीरीय-शिवातापरनामवय-त्रिकसिद्धान्तान्तर्मुक्त-"पट्त्रिंशत्तत्त्वसन्दोह"- नामकान्येऽप्युक्तविषय आलोचितः। प्रयमतत्त्व-"शिव"स्वरूपविषये (परशुरामकल्पसूत्रटीकायाम् ११४) रामेश्वरोऽवदत्--"मृष्टयादो केवल स्वकीयस्वरूपेणावस्थितस्य परमशिवस्य 'बहु स्यां प्रजायेर अर्यादहं बहु भवेयं प्रजायेयेत्याकाराया इच्छाशक्त- रुदयोऽभवत् । इच्छानिता ज्ञानगक्तिस्ततः किमायनिरुत्पन्ना। शक्तित्रयस्य महमोगादकुरच्छायेव युगपदर्यसृष्टिः गन्दष्टिश्चारब्धा। तादृसिमक्षा-(मर्यान् सृजनेच्दागक्ति) रूपोपाधिविशिष्टः परमशिवः अस्य ·चतुर्थः परिच्छेदः "शिवतत्त्वम्"। परमगियो निर्गुणः, किन्तु सिमक्षाया उदये सगुणः शक्तियुक्तश्च भवती"ति । श्रीमद्भास्करराय: "सौभाग्यभास्कर"मन्ये प्रोक्तवान्-प्रलयकाले सूक्ष्मा- वस्थापनं जगद् गर्मीहत्य शक्तिः शिवे विलीनाऽभवन्, तदा च शक्तिक्रियापि नातिष्ठत् । एतदवस्याप्राप्तं निर्गुणं ग्रीव परमशिवः । मृष्टेरुन्मुसावस्थायां परमशिवस्येक्षण-काम-तपोविचिकोर्पादिरूप-प्रयमस्पन्दने शक्तविकाशोऽभवत् । एतच्छक्तियुक्तः परमशिव एव प्रयमतत्त्वं "शिवः"। पत्रिशतत्वसन्दोह- अन्ये "शिवतत्त्व"स्य स्वरूपनिर्धारणे एतावदेवोक्तम्,- "यदयमनुत्तरमूतिनिजेच्छयाखिलमिदं जगत्त्रष्टुम् । स्पन्दते स स्पन्दः प्रयमः शिवतत्त्वमुच्यते तज्ज्ञः॥१॥" इति । अनुत्तरमूर्तिः परमशिव' स्वेच्छावशतो यदाखिलमिदं जगत् स्रष्टुं स्पन्दितोऽभवत्, तदा सृप्टेरुन्मुसावस्थाया यत्तस्य प्रथमस्पन्दनं तदेव "शिवतत्त्व"मिति तत्त्वज्ञा वदन्ति । (२) शक्तितत्त्वम परमानन्दतन्त्र, प्रपञ्चवासनारूपा शक्तिरित्यभिधीयते। निप्प्रपञ्चचिदेकारमा शिवतत्त्वं समीरितम् ।। शिवस्य विश्वसिसृक्षाशक्ति "शक्तितत्त्व"मिति नाम्ना ख्याता । रामेश्वरः परशुरामकल्पसूत्रटोकापामवदत्,-निर्गुण एव शिवो यो "बहु स्यां प्रजायेय" इतीच्छाशक्त्या युक्त सृष्टयुन्मुखः स एव शिवः शक्तिपदबाच्योऽभवत् । "प्रकाशो विमर्श " विकसिद्धान्तमते परमशिवस्य परमेश्वरस्य वा हृदये सिसृक्षाविर्भावमात्र तस्य रूपद्वयमभवत्,- -शिवरूपं शक्तिरूपञ्च, तत्र शिवः प्रकाशरूपी, शक्तिविमर्शरूपिणी। विमर्श-शब्दार्थः पूर्णोऽहं कृत्रिमोऽहमित्यस्य स्फूर्ति । स्फूर्तिरियं सृष्टिकाले विश्वाकारा, स्थितिकाले विश्वप्रकाशा, प्रलय- काले च विश्वमंहरणरूपाऽभवत् । “विमर्गो" नाम विश्वाकारेण, विश्वप्रकाशन, विश्वसंहारेण चाकृत्रिमाहमिति स्फूरणम् (परा-प्रवेशिका)। विमर्शशक्ते- रपरनामानि,-चित्, चैतन्यम्, सवित्, स्वरमोदिता, परां वाक्, स्वातन्त्र्या, परमात्मनि मुख्यश्वर्या, कर्तृत्वम् स्फुरत्ता, शारा, म्पन्द इत्यादीनि ।

·शाक्त-दर्शनम् प्रमाया रूपद्वयम्-अहमंश इदमंशश्चेति । अहमंशग्राहकः शिवः प्रकाशो वा, इदमंशग्राहकः शक्तिर्वा विमों वा। विमर्गन प्रकाशानुभावो जायते, प्रकाशस्थिती च विमर्शस्य कल्पना सम्भवति । यथा दर्पणं विना मुखमण्डलस्य रूपं प्रत्यक्षं न भवति, तया विमर्श विना प्रकाशस्य स्वरूप न सम्भवति । मधुनि मिष्टत्वं नित्यं किन्तु मधु स्वमिष्टत्वग्रहणे ऽसमर्थमेव । एवञ्च शक्ति विना शिवस्य स्वीयप्रकाशरूपज्ञानं न भवति । पुण्यानन्दस्तदीये "कामकलाविलास"-प्रन्ये आद्यशक्ति "शिवरूपविमर्श- निर्मलादर्शवेन" वर्णयंस्तस्याः स्वरूपस्य सुन्दरपरिचयमदात् । यया कोऽपि राजा निर्मलदर्पणे स्वप्रतिविम्बं दृष्ट्वा निजमुखसौन्दर्य सम्यग् जानाति, तथा शिवोऽपि स्वाधीनभूतामात्मशक्ति दृष्ट्वा स्वोप-परिपूर्णाहन्ताप्रकाशमयस्वरूपं जानाति। अत एव "प्रकाशो' विमर्शात्मकः, "विमर्श"श्च प्रकाशात्मक. । अत एव गिवः शक्ति विना स्थातु न शक्नोति । शक्तिरपि शिव विना स्थातुं न शक्नोति। उक्तञ्च,- न शिवेन विना देवी न देव्या च विना शिवः। नानयोरन्तरं किञ्चिच्चन्द्रचन्द्रिकयोरिव ॥ तयाहि.--पहच्चन्द्रज्योत्स्नयोः पार्थक्यं नास्ति, तद्वच्छिवशक्त्योरपि किमपि पार्यक्य नास्ति । उक्तञ्च सोमानन्दधृत शिवदृष्टी,--- न शिवः शक्तिरहितो न शक्तिय॑तिरेकिणी। शिवः शक्तस्तथा भगवानिच्छया कर्तुमीहते॥ शक्तिशक्तिमतो दः गवे जातु न वर्ण्यते ।। (३।२।३) श्रीशङ्कराचार्योऽप्याह--- शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्नः प्रभवितुं नो चेदेवं देवो न खलु कुशल स्पन्दितुमपि । (३) सदाशिवो वा सादास्पतत्त्वं वा उक्तञ्च पत्रिंशतत्वसन्दोहे- स्वेच्छाशक्त्युद्गोणं जगदारमतया नियमन निखिलानुपहनिरतः मदागिवोऽभिहितः।(३) समामाचा ·•६२ चतुर्यः परिच्छेदः स्वेच्छाशक्त्या समुद्भूतं जगद् येनाहं-रूपेण समाच्छाद्यावस्थीयते तदेव निखिलजगतोऽनुग्रहनिरतं तत्त्वं "सदाशिव"तत्त्वमित्यभिहितम् । रामेश्वरोऽवदत्, पूर्वोक्ततादृराजगतोऽहन्तया यद् दर्शनं, तदहमितिता- दृशस्पष्टवृत्तिमत् “सदाशिय"पदवाच्यं तृतीयं तत्त्वम् । अर्थाद् यो विश्वेश्वरो- ऽहमिति मन्यते, विश्वेन सह यस्याभिन्नभावः स "सदागिवः"। सदाशिवस्य अहन्ता पराहन्ता पूर्णाहन्ता। चितिशक्तेः प्रयमस्पन्दने अहं-भावस्य स्फूरणं भवति; तदा शक्तिः केन्द्रीभूता, चेतना च केन्द्रगता सती स्फुटोऽहंबोधो भवति । 'केन्द्रगतायां चेतनायां ज्ञानं निरुपाधिस्वरूपं विहायाहं-केन्द्र स्फूर्त भवति । प्राथमिकबोघोऽयं शुद्धाह-रूपेण स्फुटो भवति। तस्याहम्भावस्य न किमप्यावरणं वा पार्थक्यं "वा, व्यक्तित्ववोधोऽपि वा न वर्तते । एतदवस्थायां ज्ञानं विषय-विषयिसम्वन्धतो मुक्तन्तिष्ठति, सर्वदाहंवृत्ति- युक्तम् अथच विश्वदृश्यम् अत्र नास्ति, चितिस्पन्दनमप्यत्र शुद्धाहरूपेण प्रवाहितं तिष्ठति । अस्यैव नाम "पूर्णाहन्ता", इदमेव "सदाशिवतत्त्वम्" इति कथ्यते । मन्त्रशास्त्र सदाशिवतत्त्वं "नादशक्ति" रितिनाम्नाभिधीयते । "सादाम्य"तत्त्वम्-~-सदाशिवतत्त्वादस्य अर्थाद्---विश्वसृष्टः मूचनाजनितत्वेनेदं “सादाख्य"तत्त्वनाम्नाभिहितम्। सदाख्यायां भवं सादा- ख्यम्, यतः प्रभृति सदिति प्रख्या (ईश्वरप्रत्यभिज्ञा-विमशिनी) (३।१।२) सत्ता। (४) ईश्वरतत्त्वम् इदं जगदिति केवल भेदविषयिणी या वृत्तिः, तद्वद् "ईश्वर" पदवाच्यं तुरीयं तत्त्वम् (रामेश्वर ) । उक्तञ्च पत्रिंशत्तत्वसन्दोहे- "विश्चं पश्चात् पश्यन् इदन्तया निखिलमीश्वरो जातः।" (४) ब्रह्मा, विष्णु , रुद्रश्चेति मूत्रित्रयम् ईश्वरतत्त्वान्तर्गतम् । भेद- कथाप्रकटने जाते, सृष्टे. पालनस्य महारस्य च प्रयोजनं भवति, तदा ईश्वरः प्रोक्तरूपत्रयेण तत् क्रियात्रयं सम्पादयति। विकाशोन्मुखज्ञानस्य तृतीयावस्या "ईश्वरतत्त्वम्। अत एव सदाशिवस्य बाह्यरूपम् । "ईश्वरो वहिरुन्मेपो निमेपोऽन्तः मदाशिवः ।" (३।११३) ·शाक्त-दर्शनम् शिवशक्तेर्वहिरुन्मेपः (चक्षुरुन्मीलनं) "ईश्वरः"। एवमनिमयः (चक्षु- निमोलनं) "सदाशिवः" कथ्यते। सदा शिवावस्थायामचलरूपे परमेश्वरे किञ्चिच्चलनात्मकरसस्य स्फूरणं भवति । प्रमाज्ञानस्याहमंग इदमंशमाच्छाद्य वर्नते, किन्तु ईश्वरावस्यायाम् "अहम्" "इदम्"-जगत् स्पष्टरूपमेकात्मनोऽश- रूपेणात्मनोऽभिन्नत्वेनानुभूयते । सदाशिवतत्त्वे अहन्तायाः प्राधान्यम्, ईश्वरतत्त्वे इदन्तायाः स्फूतिरधिकतरा। मन्त्रशास्त्र ईश्वरतत्त्व "विन्दु"रिति नाम्ना- भिहितम् । (५) शुद्धविद्यातत्वम् जगदहमेवेत्याकारिका या सदाशिवसम्बन्धिनी वृत्तिः सा विद्यापदवाच्यं पञ्चमं तत्त्वम् (रामेश्वरः)। अहन्ता, इदन्ता, इत्येतदुभयोरक्यप्रतिपत्तिः,- अर्थात् "जगद"हमेवेत्याकारा या सदाशिववृत्तिः सा "विद्या" नाम पञ्चम- तत्त्वम्। मलरहितत्वेन "शुद्धविद्या" सद्विद्या वा। पत्रिंशातत्वसन्दोहे प्रोक्तम्- "सा भवति शुद्धविद्या येदन्ताहन्तयोरभेदमति." ॥(४) इदन्ताहन्तयोर्यदभेदज्ञानं सा शुद्धविद्या कथिता । ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामुक्तम्- "सामानाधिकरण्यं च सद्विद्याहमिदं धियः।” (३।१।३') ज्ञानस्य यादृगवस्थायाम् “अहम्" "इदम्" इत्यनयोः पूर्णमामानाधि- करण्यमशुण्ण विद्यते, अर्षादुमयोरेका समानत्वेन स्थितिभवेत, मैव "मद्विद्या"। इत्याकारावस्थायां सदाशिवः सर्व जगत् स्वविभवत्येनानुभवति । उसञ्च- ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम्- ईश्वरतत्व प "इदम्- "म मममं विभवं परिजाननि।" (४११२) गियतत्वे "अह" विमर्श (चिनिशक्तिः)। सदाशिवतत्वे "मम् इ" विमाः । " विमों भवति। एलपी माये प्रतिस्थानं प्रथमावर प्राधान्य पाते। इपन्नान्ता ग विभिन्नरयन स्पात न पानुनः। मानाया इनानिमम्बम्प- प्रागस्य म सोपायः। पारम्परिरमायेनार गमिरियतापाः पूर्णवितो भी, पतोः गमनरो भवति। एपरम्पारम्पला नासाः सम्म ·-६४ चतुर्थः परिच्छेदः अहन्तामध्ये पश्यति । अहन्ता च तस्याः प्रकाशम् इदन्तामध्ये पश्यति । एषा जान-भूमिकातन्त्रे "सद्विद्या" इति कथ्यते । (६) मायातत्त्वम् इदं जगदित्याकारिका-ईश्वरनिष्टा भेदविपयिनी वृत्ति"या"पदवाच्यं पष्ठं तत्त्वम् (रामेश्वर.)। इदं जगन् मत्तो भिन्नेत्याकारिका ईश्वरवृत्तिः "माये"त्यभिहिता । विद्या जन्याभेदबुद्धरुदयो मायाजन्यश्च भेदबुद्धरुदयो भवति । उक्तञ्च पत्रिंशतत्त्वसन्दोहे- मायाविभेदवुद्धिनिजांशजातेषु निखिलजीवेषु। नित्यं तस्य निरंकुशविभवं वेलेव वारिघे रुन्य ॥५॥ यया वृत्त्या ईश्वरांशजातनिखिलजीवगणमध्ये भेदज्ञानमुत्पद्यते सैव "माया"। वेलाभूमिर्यथा समुद्रस्य तरङ्गरूपविभवमवरुणद्धि, तद्वदीश्वरस्य नित्यनिरंकुशविमवस्वरूपं मायया सीमाबद्धं भवति । "मायायाः पञ्च उपाययः कञ्चुका वा" मायायाः पञ्चोपाधीना साहाय्येन ईश्वरो निजं सीमाबद्धं कृत्वा जीव- रूपेण प्रकाशितो भवति । एतेषां पारिभाषिकं नाम कञ्चुक इति, अर्थादीश्वर- स्यानन्तशक्तिमाच्छादियतुमावरणम् । पञ्चोपाधयो (१) अविद्या, (२) कला, (३) रागः, (४) कालः, (५) नियतिश्चेति । मायाया: यथा- (७) अविद्यातत्त्वम् पूर्वोक्तविद्या-तिरोधान-शक्तिमत्, तद्विरोध्यविद्यापदवाच्यं सप्तमं तत्त्वम् । (रामेश्वर.)। पूर्वोक्त-विद्याया आच्छादनकारिणो विद्याविरोधिनस्तत्वस्य नाम अविद्या"। ईश्वरस्य सर्वज्ञता-अविद्याया संकुचिता भवति; तस्मात् कारणाज्जीवः किञ्चिज्ञो भवति । भास्करराय-क्षेमराज-भोजदेव-प्रभृतिभिरेषा विद्यातत्त्वत्त्वेन निर्देशिता । पञ्चमतत्त्वस्य नाम "शुद्धविद्यातत्त्वम्" इति, सप्तमतत्त्वस्य च नाम"अविद्या- तत्त्व" मिति । तेपामिदमेव मतम्,-शिवः सर्वज्ञः, अत एव सर्वज्ञताशक्तिस्तस्य विद्यते। शिवांशो जीव., अर्थात् शिवस्य सकुचितावस्थैव जीवः । अत एवं सर्वज्ञताशक्तिरपि संकुचिततया किञ्चिज्ञतारूपेण जीवे वर्तते । अस्याः ·माक्त-दर्शनम् किञ्चिज्ज्ञताराक्तेनाम "विद्ये"ति। अनया विद्यया सर्वज्ञता शिवभावश्चा- ब्रियते अत एव सा "अविद्या"पि भवितुमर्हति । एतद्विषये-पत्रिंशत्तत्त्व- सन्दोहे उक्तम्,- "सर्वज्ञताशक्तिः परिमिततनुग्ल्पवेद्यमात्रपरा। ज्ञानमुत्सादयन्ती विद्येति निगद्यते वुवराद्यैः ।।६।। ईश्वरस्य सर्वज्ञतामक्तिः प्राप्तससोचतया किञ्चिज्ज्ञतारूपं लभते; तदेवं किञ्चिज्ञानोत्पादकत्वेना"ऽविद्यातत्त्व"मित्यनिहितम् । (८) कलातत्त्वम् जोवनिष्ठं सर्वतत्त्वं यत्किञ्चित्कर्तृत्त्वेन संकुचितं, तदेव “कला" पदवाच्यमप्टमं तत्त्वम् (रामेश्वरः)। ईश्वरस्य सर्वकर्तृत्वशक्ति मंकुचिततया विञ्चिरकर्तृत्त्वरूपेण जोवेऽवतिष्ठने। एतत्किञ्चित्कर्तृत्वशक्तेर्नाम “कला". तत्त्वमिति । उमञ्च पत्रिशत्तत्वसन्दोहे-- तत्सर्वकर्तृता सा मंकुचिता कतिपयार्यपरा । किंचित्कारममू कलयन्ती कोलते क्ला नाम ॥८॥ पया ईश्वरस्य सर्वकर्तृत्वाक्ति: मंकुचिता, या च जीवाय किम्चि- सतवं प्रयच्छति, मंव "कला" तत्वमित्यभिहिता। (९) रागतत्त्वम् पूर्वोत्तरीरमा जीवनिष्ठा या नियनिः, मंद बेचिन् विषपप्प. नरपा मकुचिता "गग" पदवाया नवम तत्त्वम् (रामेश्वरः) । भियो नित्यतृप्तः, मा शिवनिप्उनिस्यतनता गति मचिततया अपूर्ननिम्न जीवेश्यनिष्ठने। जीवम्यापूननिहेतुत्वेन मोरपियरेनुगगो भयति। एत- समितनित्यतृप्ततागतिरेव "गग"नत्यम् । रातञ्च पत्रिंशतस्यसन्दोहे- निस्याम्पूिर्णनि' गस्तिनाव परिमिता मत्री। भोप रजनी मनम रागतरवा दागा 11.॥ पामेपरम्प पिरिपूर्णाजिनान तन मंगुपिता मी गोकानाम- प्रनिमोर्मोपरिसरे मामगात तर नाम गायति।

·चतुर्थः परिच्छेदः (१०) कालतत्त्वम् जीवनिष्ठा या नित्यता, तस्या आच्छादने सति, सैव नित्यता, अस्ति, जायते, वर्धते, परिणमति, अपक्षीयते, विनश्यतीति पड्भावयोगात् संकुचिता "काल"पदवाच्यं दशमं तत्त्वम् । शिवो नित्यो ध्वंसप्रागभावरहितः (रामेश्वरः)। शिवस्य नित्यताशक्तिः पड भावविकारयोगेन संकुचितत्वेन "काल"नाम्ना ख्याता जायते। जागतिकाः सर्वे पदार्थाः पड़ भावविकारयुक्ताः, यथा,-(१) अस्ति--स्वरूपेणावतिष्ठते; (२) जायते---उत्पन्नो भवति; (३) वर्धते--वृद्धिप्राप्तो भवति; (४) विपरिणमति-अवस्थान्तरं प्राप्नोति; (५) अपक्षीयते--क्षयप्राप्तो भवति; (६) विनश्यति--विनायं प्राप्नोति । उक्तञ्च पत्रिंशतत्त्वसन्दोहे,- सा नित्यतास्य शक्तिनिकृप्य निधनोदयप्रदानेन । नियतपरिच्छे दकरी क्लुप्ता स्यात्कालतत्त्वरूपेण ॥११॥ परमेश्वरस्य नित्यताशक्तिः कालतत्त्वेन संकुचिता भूत्वा जन्ममृत्युप्रदानेन जीवं नियतसीमावद्धं करोति। कालोऽयं लोकव्यवहारे सूर्यचन्द्रयोर्गत्यनुसारेण त्रुटि-लव-घटिका-दिन-मास-वत्सर-युग-कल्प-मन्वन्तर-रूपेण विभक्तो भवति । (११) नियतितत्त्वम् परशिवजीवयोरभेदाद् यथा परशिवे सर्वस्वातन्यं तथा जीवेऽप्यस्ति; तस्य सर्वस्वातन्त्र्यस्य पिधानं पूर्वोक्ताविद्यया कृतं, देव कारणान्तरापेक्ष यत्कारणम् अपेक्ष्यते, तन्नियतिपदवाच्यमेकादशं तत्त्वम् (रामेश्वरः) । परशिवजीवयोः स्वरूपतोऽभिन्नत्वेन परशिवे यथा सर्वप्रकारा स्वाधीनता विद्यते, तथा जीवेऽपि स्वाधीनता विद्यते। परशिवस्य स्वतन्त्रताशक्तिरविद्या- योगेन जीवे संकुचिता भूत्वा 'नियति'नाम्नाऽभिहिता भवति । उक्तञ्च पत्रिंशतत्वसन्दोहे,- - यास्य स्वतन्त्रताख्याशक्तिः संकोचशालिनी संव। कृत्याकृत्येप्ववशं नियतममं नियमयन्त्यभूनियतिः ॥(१२) ·६७ शाक्त-दर्शनम् परमेश्वरस्य स्वतन्त्रा नाम शक्तिर्या संकुचिता सती जीवं सर्वत्र कार्या- कार्य नियतं नियन्त्रयति, सैव "नियति"रिति कथ्यते। (१२) जोव-तत्वम् एतादृशनियति-काल-राग-कला-विद्यास्यतत्वपञ्चकाश्रयो जीवो द्वादश- तत्त्वम् (रामेश्वरः)। मायाजनितपूर्वोक्तनियति-काल-राग-कलाऽविद्ये ति- पञ्चवियकञ्चुकस्याश्रयस्वरूपं तत्वं जीवः पुरुषो वेत्यभिहितः । (१३) प्रकृतितत्त्वम् सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यरूपा “प्रकृतिः" चित्तापरपर्यायं त्रयोदर्श तत्त्वम् (रामेश्वरः)। सत्त्वरजस्तमोगुणत्रयस्य साम्यावस्था "प्रकृतिः", तस्या नामान्तरं चितम् । (१४) मनस्तत्वम् यदा सत्वतमसी अभिमूते भवतो रजसश्च प्राधान्यं जायते, तदा तत्प्र- धानभूतं रजो मनःपदवाच्यं मंकल्पहेतुश्चतुर्दशं तत्त्वम् (रामेश्वरः)। रजो- गुणप्रयानान्तःकरणं "मनो" नाम । एतदवस्यापा सत्त्वतमोगुणेऽभिभूतत्त्वे- नावतिष्ठते। मनः मंकल्पहेतुः। (१५) बुदितस्वम् यदा रजस्तममी अभिभूते भवतः मत्वस्य च प्राधान्यं सदा सत्त्वप्रधान तदन्तःकरण पुद्धिपदवाच्यं निश्चपहेतुः पञ्चदा तत्त्वम् (रामेश्वरः)। मत्त्वगुणप्रधानातःगरणं नाम "बुद्धिः" । तदा हि रजस्तमोगुणावभिभूताव- स्थायां निष्ठतः। चुदिनिश्चयशानहेतुः । (१६) अहंकारतस्वम् गत्तरजगोरभिभूनास्पायर्या पतम प्रधानमनार नहारपरवाब विरगवारण पोनामम् (गमेयरः)। गमोगुणानान्त.परनगर नाम "अहार" दति। एतस्यामापा मापरजोगुणापभिभूती विष्ठप.। अहमिपास निश "भारः"। गारो रिता, भेगमानस्स पारणम् ।

·चतुर्यः परिच्छेदः (१७-२१) पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि (१७) श्रोत्रतत्त्वम्, शब्दग्राहकमिन्द्रियं "श्रोत्रम्", सप्तदशं तत्त्वम् । (१८) स्वक्तत्त्वम्-स्पर्शग्राहकमिन्द्रियं “त्वक", अष्टादशं तत्वम् । (१९) चक्षुस्तत्त्वम्,-रूपग्राहकमिन्द्रियं "चक्षु"रेकोनविंशं तत्त्वम् । (२०) जिह्वातत्त्वम्-रसग्राहकमिन्द्रियं "रसन" विशं तत्त्वम् । (२१) घ्राणतत्त्वम्,-गन्धग्राहकमिन्द्रियं "घ्राण"मेकविशं तत्वम् । (२२-२६) पञ्च कर्मेन्द्रियाणि (२२) वाक्तत्त्वम्,--व्यक्त"वागु"च्चारणानुकूलमिन्द्रियं द्वाविंशतत्त्वम् । (२३) पाणितत्त्वम्-प्रहणत्यागानुकूलमिन्द्रियं "पाणि"रित्यभिहितं त्रयोविंशं तत्त्वम् । (२४) पादतत्त्वम्,-गमनानुकूलमिन्द्रियं “पाद" इत्यभिधेयं चतुर्विशं तत्त्वम्। (२५) पायुतत्त्वम्, मलविसर्जकमिन्द्रियं "पायु"रित्यभिहितं पञ्चविंश तत्त्वम्। (२६) उपस्थतत्त्वम्,-मैथुनजनकमिन्द्रिय"मुपस्थ" इत्यभिहितं पड़- विशं तत्त्वम् । (२७-३१) पञ्च तन्मात्राणि, पञ्च विषया वा (२७) शब्दतत्त्वम्,-मूक्ष्माकाशरूपं श्रवणेन्द्रियग्राह्य "शब्द" इत्य- मिहितं सप्तविंशं तत्त्वम् । (२८) स्पर्शतत्त्वम्,--मूक्ष्मवायुरूपं त्वगिन्द्रियग्राह्यं "स्पर्श" इत्यभि- हितमष्टाविंशं तत्त्वम् । (२६) रूपतत्त्वम्,-मूक्ष्मतेजोरूमं चक्षुरिन्द्रियग्राह्यं “रूप"मित्यमिहित- मेकोनत्रिशं तत्त्वम् । (३०) रसतत्त्वम्, सूक्ष्मजलरूपं "रस" इत्यभिहितं रसनेन्द्रियग्राह्यं निशं तत्त्वम् । (३१) गन्यतत्त्वम्,-मूक्ष्मपृथ्वीरूपं "गन्ध" इत्यभिहितं घ्राणेन्द्रिय- प्राह्ममेकत्रिशं तत्त्वम् ।

·६६ शाक्त-दर्शनम् (३२-३६) पञ्चभूतानि (३२) आकाशतत्त्वम्,-अवकाशात्मक "माकाग" इत्यभिहितं स्यूलं द्वात्रिंशं तत्त्वम् । "वायु"रित्यभिहितं (३३) वायुतत्त्वम्,-- --सदागतिमत्त्वात्मकगुणवद् स्थूलं त्रयस्त्रिंशं तत्त्वम् । (३४) तेजस्तत्त्वम्,-उष्णताशक्त्यात्मकं "तेज" इत्यनिहितं स्यूलं चतुस्त्रिशं तत्त्वम् । (३५) जलतत्त्वम्,द्रवत्ववत्त्वात्मकं "जल"मित्यभिहितं स्यूलं पञ्च. विसं तत्वम् । (३६) पृपियोतत्वम्,--काठिन्यगुणवत्त्वात्मकं "पृथिवी" त्यभिहितं स्यूलं पत्रिंशं तत्त्वम् । (रामेश्वरः)। तत्त्वातीतसता शिवशक्ति-सामरस्य वा विस्वोत्तीर्णश्चेति। मागुक्त-पत्रिंगतत्वव्यतिरिक्तस्तत्त्वातीत एकः पदार्थों वर्तते यो हि विश्वव्यापकः सन्नपि विश्वतः पृथगेव विद्यते ; अतएव स युगपद् विश्वारमको सदाशिवनः पृथ्वीपर्यन्तं चतुस्त्रिशतत्वानि विश्वम् यस्य तत्त्वस्येदं विश्वमुन्मेषमात्रं तदेव तत्त्वं "शक्ति" पदवाच्यम् । "सृष्टि". गम्देन गदाशिवप्रभूति-तत्वममूहस्य क्रमा आविर्भायो योभ्यः । या मल तत्याविर्भावोजस्वरूपा, यस्यादन क्रमविकाग एय विवं, मैव "गति"रित्य- मिहिना। शिवः सदा तितो दाते। सोनगिर "शियः" (मन्नलीन- पिमानः)। गिवस्य गरिमुंगरवे "शापित" रनिहिता । अनमगत्यं बहिसंगरय पनि भापय मनातनम् । गितस्ये गलिमायो दोगः, निरमाय प्रपान । परितारति मिपमागे गोपः गतिमार. प्रधान.। परनु परमिवगायो- रेणगर योगप्पप्राधान्यम् । मंब माम्पारापा, "तरयातीता" यस्पा पनि स हि "गिलिगामारसम्"। पापियो नागानि गरिनगमशानि। के पित, एमिर मा कि शनि गा ।

·परम- १०० चतुर्थः परिच्छेदः चरमतत्त्वमिदं शैवाः परमशिव, शाक्ताश्च परमशक्तिमभिदधति । शिवोऽस्य विश्वस्योन्मीलनं स्वयमेव करोति। कस्याप्युपादानस्याधारस्यापि वाऽऽवश्यकता नास्ति। परमस्वातन्त्र्यशक्तिसम्पन्नः स्वेच्छया स्वभित्तो स्वाधारे च जगदुन्मीलनं करोति । पूर्वमपि परमशिवे जगदामीत् । यथार्थ- मेवाचार्यो वसुगुप्तोऽवदत्,- निरुपादानसंसारमभित्तावेव तन्वते । जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलानाथाय शूलिने । चरमतत्त्वम् माधका रुचेर्वैचित्र्यानुसारतः "चरमतत्त्वं" केचन "पुरुष"भावेन केचन वा "रमणी"भावेन व्याचक्षते। प्रत्यभिज्ञादर्शनस्य परमशिवः, त्रिपुरामतस्य पोडशी देवी, ललिता देवी वा, वैष्णवमतस्य च श्रीकृष्ण एकोऽद्वितीय. सच्चिदानन्दस्वरूप इति । अतएव ते परतत्त्वस्य भिन्न भिन्नं प्रतीकमात्रमेव । मूलतस्तद् वस्तु न पुरुषो नापि प्रकृतिः, परन्तु तयोरभेदात्मकं सामञ्जस्य- मात्रम् । जगति यानि मौन्दर्याणि वर्तन्ते, तानि सर्वाण्येव तावदस्याखण्डपूर्ण- सौन्दर्यस्वरूपस्य कणामात्र, छाया, विभूतिर्वा । "तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ।" तस्यैव ज्योति प्रकाशनेन सर्व वस्तुजातमनुप्रकाशितम्। पूर्णमौन्दर्यस्वरूप- परतत्त्वम् एकाकि स्यातुमनिच्छयैव कालोपरि महाकालस्योचे प्रस्फुटितम्भूत्त्वा स्वात्मानमेव खण्डसौन्दर्यमयजीवजगद्रूपेण प्रकटितं कृत्वा स्वयमेवास्वादयति, अथवा स्वारमनि स्वप्रतिविम्बं दृष्ट्वा स्वयमेवास्वादयति । एतत् प्रतिबिम्बभेव विश्वम्। श्रीनटनानन्दनाथ. "चिद्वल्लो" नाम्न्यां कामकलाविलामटीकाया दृष्टा- न्तेन तत्वमिदं प्रबोधयति; यथा कश्चिदतिमुन्दरमूर्ती राजा स्वसम्मुपायस्थिते स्वच्छे दर्पणतले स्वप्रतिविम्ब सम्यक् प्रसमीक्ष्य तत्प्रतिविम्ब'मह'मिनि जानाति, तयैव परमेश्वरोऽपि स्वाधीनता स्वशनि सम्यगवलोक्य स्व-स्वरूपमव- गच्छति । 'परिपूर्णोव्ह'मितीयमेव नाम "पूर्णाहन्ता"। तयंव परमशिवमङ्ग- हेतुत्त्वात् परा शक्ति. स्वात्मन्यवस्थितं प्रपञ्च निर्गमयनि । अस्य प्रान्चस्व नाम "विश्व"मिति। गौडीयवंप्णशास्त्र प्युक्तम्-"भगवान् स्वम्पं दृष्ट्या स्वयमेव मोहिङ्गोम्भव"दिति ।

·१०१ शाक्त-दर्शनम् चमत्कारिणीयं पूर्णाहन्ता, चमत्कारी चायं कामः, प्रेमा च तस्यैव प्रकाशः । एप हि शिव-शक्ति-सम्मेलनस्या"दिरस." शृङ्गाररसो वा। विश्वसृष्टिः रमतत्त्वमूले प्रतिष्ठिता। साधनाभासः प्रसङ्गादत्रोच्यते,-वैदिकाचारे साधनाया. “पड़ भावाः" कथ्यन्ते। (१) "शान्तभाव" स च पितृभावो मातृभावश्चेति । "पितृभाव"साधक प्रह्लादो ध्रुवश्च । "मातृभाव" साधक. समाधिः सुरयश्च । (२) "सस्यभाव"- साधकोऽर्जुनो विभीषणश्च । (३) "दास्यभाव"साधको हनुमान् गरुडश्च । (४) "वात्मत्यभाव"साधको नन्दो यशोदा चेति । (५) "मधुरभाव"साधका गोगा गोप्यश्च । (६) "द्वेषभाव"साधकाः कंसमहिपामुरादयः । "आसनम्"- स्थिरमुखमासनम् । तदुक्तं कालिकापुराणे दुर्गार्चाया योगपीठध्याने,- सारासनं योगपीठं सुखासनमतः परम् । आराध्यामनमस्माच्च ततश्च विमलामनम् ।। सारासन-मुखासनाराध्यासनविमलासनान्येतानि चत्वारि आमनानि च गुरुमुखान् ज्ञातव्यानि । “पञ्चधा मुक्ति" रुक्ता पमपुराणे,- सालोक्यमपि सारूप्यं सामीप्यं माफ्टिनामकम् । मायुज्यमपि पञ्चाना फलान्येवं विदुः क्रमात् ।। तथाहि,--(१) "सालोक्यमुक्तिः"--देवोदेवयोरेका बाम. । (२) "माष्टि"--देवीदेवयो. सममैश्वर्यलाभः। (३) "सामीप्यमुतिः"--देवी- देवयोः मानिध्यलाभः। (४) "मारूप्य मुषितः"-देवीदेवयोः समरूपता- लाभः। (५) "सायुज्यमुक्ति."~-देवीदेवयोरभेदत्वलाम.। उतश्च देयो- भागवते,-- परानुरवत्या मामेव चिनपयो पतन्द्रितः। समादेनय मां नित्य जानाति म विभेदतः ।।(४॥३॥१५) सम्म परशालाभो जापते, रा गाधकोजलगो भूत्वा परमाण पेपर मामेकानिरभाषेनचिना परिसपै "अहमव गनिनामी भगवायम्मी"नि भावना भिमस्येन जानाति।

·१०२ चतुर्थः परिच्छेदः इत्यं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदेव तस्य चिन्मात्र मद्रूपे विलयो भवेत् ।।७।३७।२७ हे भूधर! यथार्थतो यस्यैतादृशी पराभक्तिरुदिता भवेत्, स साधकस्त- रक्षणान्मम चिन्मयरूपे विलीनो भवेत् । एपंव हि देवी-सायुज्यमुक्तिः । उक्तञ्च कुलार्णवतन्त्र,-- यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् । अविशेषो भवेत्तद्वज्जीवात्मपरमात्मनोः ॥ (६।१५) यथा जले जलं, दुग्धे दुग्धं, घृते घृतं निक्षिप्तं सत्पार्थक्यहीनं जायते, साकल्येन सम्मिलितमेव भवति, तथैव परभक्तिप्रभावसम्मिलितयोर्जीवात्म- परमात्मनोरेकत्वं सम्पद्यते। पञ्चरायागमान्तर्मुक्त-जयाख्यसंहितायामेतादृशी मुक्तावस्था वर्ण्यते, यथानेकेन्धनादीनि संप्रविष्टानि पावके। अलक्ष्यान्येव दग्धानि तद्वद्ब्रह्मण्युपासकाः॥ सरित्सङ्घाद् यथा तोयं संप्रविष्टं महोदधौ। अलक्ष्यश्चोदके भेदः परस्मिन् योगिनां तथा । (४।२२-२३) ययाग्निप्रक्षिप्तदग्धकाष्ठसमूहः पृथक् पृथङ, न लक्ष्यते, तथैवोपासना- पाश्चरमावस्थायां परब्रह्मणि लोनः साधकोऽपि परब्रह्मीभवति, पृथक्त्वेन नास्तित्वं भजते । यथा विभिन्ननदीजलानि समुद्रं प्रविश्य साकल्येन लीयन्ते, न भेदेन दृश्यन्ते, तथा योगिनोऽपि साकल्येन परब्रह्मणि विलीयन्ते । यथोक्तं मुण्डकोपनिषदि,- - यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्र- स्तं गच्छन्ति नामस्पे विहाय । तया विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः परासरं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ यया प्रवहमाणो नदीसमूहो नामरूपे विहाय, ममुद्रेऽदृश्यो भवति, तद्वज् शानिजनोऽपि नामरूपे विहाय परात्परे दिव्यपुरष प्रविशतीनि तान्त्रिकाना- माकृतम्।

·शाक्त-दर्शनम् १०३ ब्रह्मातवाद ईश्वराद पवादश्च 1 प्रत्यभिज्ञादर्शनं त्रिकदर्शन वा सम्पूर्णमेवाईतवादि। अयमद्वतदाद 'ईश्वराद्वयवाद'नाम्नाऽभिहितः। श्रीमच्छङ्कराचापंप्रचारितो "ब्रह्मातवाद" एवाभिनवगुप्तादिर्शवाचार्यगणव्याख्यात "ईश्वराद्वयवाद:"। परन्तु एतयोमध्ये कञ्चिद् भेदोऽपि वर्तते । ब्रह्माद्वैतवादे विश्वोत्तीर्ण-निर्मल-विविकार-ब्रह्मणि कर्तृत्वं नास्ति । किन्त्वीश्वराद्वयवादे परमशिवे स्वातन्त्र्यशक्तिसम्पमता विद्यते; अन एव हि कर्तृत्वमस्ति। स हि परममिवः मृष्टि-स्थिति-महारानुग्रह-विलय- प्रभूति पञ्चकुत्यानां सम्पादकः । अनानस्य मायाया वा स्वरूपमम्वन्येऽद्वतवेदान्तस्य व्याख्यया प्रत्यभिज्ञा- याही सन्तुष्टो न भवति । अज्ञानप्रवृत्तिः कस्मात् कयञ्च भवेत् ? अज्ञानस्य प्रयमाविर्भावकारणं वा किम् ? कस्य वशीभूतत्वेन ब्रह्म जीवरूपेण, अथवा अधोदवरत्वेन-ईश्वररूपेण प्रकरितं भवति? अद्वैतवेदान्ते स्पष्टमुत्तरमम्य न प्राप्यने। किन्तु प्रत्यभिज्ञादर्शने निम्नोसरूपेणास्य व्यारया दृश्यते,- ईश्वरवादेऽपि, अज्ञान माया च विद्यते। किन्त्वस्याः प्रवृत्तिरा- कस्मिकी न भवति । तदिदं परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमूलक स्वेच्छया परिगृहीतं रूपम्। नटो यथा सातसारेणेव नानाप्रकारां भूमिका परोति, तथा परमेश्वरोऽपि स्वेच्छा नानाप्रकारां भूमिका ग्रहाति। परमेश्वरः स्वतन्तः, रा सन्द निजस्वरूामावरितुं प्रकटपिनु च ममर्थः। किन्तु यदा निजस्वरूपमावृणोति, तदापि मोन्तरूपेणव निष्अनि । तदनन् सूर्य- मेघपोर्दृष्टान्लेन बोध्यम्। मूर्यः स्वोलादितमेघममूहेन निजरूपमावृणोति विरवादादितोऽपि मोनाच्चालित्वेन वर्तते । अन्यया को मेपममूह प्रमागवन् ? परमेश्वरसम्बन्षेपि तदेव बोध्यम् । अमानं माया न तस्य सातम्याग्नेबिजम्मणमात्रम्। मंमारमुष्टिकायें लीलापगरम्य परमेश्वरस्म सोलंच मुरसारणम् । आभासयार: परमपरस्य जगतस्य परम्परक सम्बन्ध अभिनवगुनमने दरंप- मारिविम्या। तदा गगनायग- विर्ष दर्पजदापमाननगरीय निगनत पपत्रारमनि माया महिदितं पपा मिला।

·चतुर्यः परिच्छेदः यः गाक्षीकुरुते प्रयोधमभये स्वात्मानमेवाव्ययं, तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।इति।। यया निर्मलदपणे ग्राम-नगर-वृक्षादि प्रतिविम्वितं मत् दाणेनाभिन्नत्वेऽपि दर्पणात् परस्परतोऽपि भिममिय प्रतीयते, तथा पूर्गमंविदापे परमेश्वरे प्रति- विम्बितं विश्वमिदमभिग्नमपि घटपटादिरूपेण भिग्नयदवमामते। (पादार्य- फारिकायामप्येवम् १९१३)। लौकिकजगति प्रतिविम्बं मत्तावतो विम्बस्यो- परि निर्भर करोति, परन्तु विक्रदर्शने परमेश्वरस्य स्वातन्त्र्याक्तिहेतोविम्बं विनापि जगद्पस्य प्रतिविम्यं स्वत एवोत्पद्यते। अत एव द्वैनमावना कल्पना- प्रमूता, अद्वैतभावनैव पारमायिकमत्यम्। इममामामं प्रतिबिम्बसिद्धान्तं वा प्रतिपादयित त्रिकदर्शनस्य दार्शनिकदृष्टि "राभामवाद" इति नाम्नाभिहिता । "आभासरूपा एव जड़-चेतनपदार्या." (प्रत्यभिज्ञाविमशिनी ३।२।१)। अभि- नवगुप्तस्तदीयविकृतिविशिन्यो यथार्थमेवाह,- 1 अन्तविभाति मकलं जगदात्मनोह, यद्वद् विचित्ररचना मुकुरान्तराले। बोध पुननिज-विमर्शन-सारयुक्त्या, विश्व परामृगति नो मुकुरस्तथा तु ।। त्रिकदर्शनमते ब्रह्मण आत्मस्वरूपं जीवजगत् । यत एतच्चितिशक्ते- विजृम्भनमुल्लासो वा। सा चितिशक्तिब्रह्मणो विमर्शरूपेणात्मान प्रकटयितुं समर्था भवति । दर्पणे मुख प्रतिविम्ब पतति, तत्र करणरूपं दर्पणं मुखप्रतिवि- म्बतो भिन्नवस्तुत्वेन प्रतीयते। किन्त्वाभासवादमते स्वतःप्रकाशचितिशक्ते- रुल्लासे ब्रह्मव जीवजगद्रूपेण प्रतिविम्वितं भवति । किन्त्वेतत्प्रतिविम्बे दर्पण- रूपस्वातन्त्र्यम् । अन्यवस्तुन आवश्यकता नास्ति । अत्र ब्रीव बिम्बं, प्रति- बिम्बं, दर्पणं, कर्ता, कर्म, करणमिति सर्वम् । एतत् सर्व मिलितमेव ब्रह्म चितिशक्तिर्वोच्यते। यथा सूर्य-सौरप्रकाशयोरभेदः, चन्द्रचन्द्रिकयोरभेद., तद्वद् ब्रह्म-चितिशक्त्योरभेद । भ्रमदूरीकरणार्थम् उल्लाम एवेत्युक्तम्, अर्या- च्छक्तिरेषा ब्रह्मग पृयगुपलब्धाऽपि वस्तुतस्ततोऽभिन्नैव। यथा सूर्य-सौर- प्रकाशयोभिन्नत्वे प्रतीयमानेऽपि वस्तुतोऽभेद एव तथेति बोध्यम् । विवतंवाद आभासवादश्च अत्र प्रकरणे श्रीमच्छङ्कराचार्यस्य विवर्तवादेन सह आभासवादस्य प्रतिविम्ववादस्य वा मादृश्यवसादृश्ये लक्षणीये। विवर्तवादे जीवजगतोः ब्रह्मतः ·याक्त-दर्शनम् १०५ पृथक् प्रतीतो सत्यापि वस्तुतो ब्रह्मव जीव-जगद्रूपेण प्रतिभाति । किन्तु विवर्तवादे जगज् जई मिथ्या मायायाः कार्यमित्युच्यते । त्रिकदर्शनस्याऽभाम- वादमते जगदिदं ब्रह्मणश्चितिगतरुल्लासः सूर्य-मौरप्रकाशवदभिन्नञ्च । जीव-जगदिदं चिन्मयगतः स्फूरणम् । अत एवोमयमतेऽपि जगन्मिथ्या न भवति । माझ्यस्य “परिणामवाद" मते वस्तुनो रूसं तिरोदघद् रूपान्तरे परिणमते। प्रकागतनोः परमशिवस्य प्रकाशतिरोधाने जगदिदं तत्क्षणादेवान्धकारमय भवति। अत एव विवर्तवाद-परिणामवादयोमध्ये कतरो ययायं इति न मम्य- पतया प्रतीयते। वस्तुतस्तु स्वातन्त्र्यवाद आभामवादश्चेति द्वावेव बुद्धिगम्य- त्वेन प्रामाणिको। "अविद्या अनिर्वाच्या वैचित्र्यञ्चायते" इति व्याहृतम् । परमेश्वरी गक्तिरेवेयमिति हृदयावर्जकः क्रम.। तस्माद् अनपह्नवनीय. प्रकाराविमर्गा- स्मरमविम्वभावः परमशिवो भगवान् स्वातन्त्र्यादेव प्रकाशते, इस्यय स्वातन्त्र्य- वादः प्रोन्मीलितः।" (अभिनवगुप्तत-प्रत्यभिज्ञायिमशिनी)। परिणामवादः अवस्थालरतापत्तिरेवर परिणामिता। स्मारक्षोरदधिमत्कुम्भमुवर्णकुण्डलं यथा ।। (पञ्चदशो १३10) एपम्प पस्नुन पूर्वावस्या परित्यग्यावस्यान्नग्मम्प्राप्निः परिणामः । यया दुग्ध दधिर, मृत्तिा पटम, मुयर्ग तुलाच दपाति । विवतंपारः अपग्पान्तरभान पियों जमाया। निरमंजरयनो माग्नि जलमागिन्यापना। (पन्यात १t) TIमारियागमारामामि पि । सरगुतः गांगोष भानाशिम जि। far निगर भामाशार लो। ये नाम न गालि ग मोr. भागोरांगण मग जाने। भारती ·शाक्त-दर्शनम् १०७.. हे हिमालयकन्ये, विरिञ्चिप्रमृति श्रेष्ठकवयस्तव सौन्दर्यवर्णनायां न कथ- मपि समर्या अभवन् । अमरललनागणास्तु समुत्सूकचित्तास्तव तल्लोकातीतं सौन्दर्यमालोक्य कृच्छ साध्यतपः साध्यत्वाद् दुप्प्राप्यां शिवसायुज्यमुक्ति लभन्ते । भगवत्या ललितादेव्या निरतिशयसौन्दर्यस्य किञ्चिन्मानं लब्ध्वंव विष्णु- मोहिनीमूर्तिधारणेन सदरमपि मोहितमकरोत् । अस्या एव कृपाकटाक्षण, मदनो जितेन्द्रियाणा मुनीनामपि मनोऽहरत् । हरिस्तामाराध्य प्रणतजनमौभाग्य जननी पुरा नारी भूत्वा पुररिपुमपि क्षोभमनयत् । स्मरोऽपि त्वां नत्वा रतिनयनले ह्येन वपुषा मुनीनामप्यन्त प्रभवति हि मोहाय महताम् ॥५॥ (सौन्दर्यलहरी) हे मात । प्रगन-जनगणस्य मौभाग्यदायिनी त्वामाराध्य विष्णु पुरा नारी भूत्वा महायोगिन त्रिपुरान्तक महादेवमपि विक्षुब्धमकरोत् । कामदेवोऽपि स्वा नत्वा रतिनयनानन्दकरेण स्वारीरेण महात्मना मुनीनामन्न करणं मोहयितुं मनमोऽभवत् । त्रिपुरासुन्दरो-नामपभेदः विपुरोगामकारचन्द्ररूपणास्पा उपागना युवंन्नि। चन्द्रस्य पोड़गवला: मर्या एव नित्या । तम्मात् मम्मिलिनभावन मा "नित्यपोडगिरे."ति नाम्ना यपते । प्रयमपञ्चदम-फलानाम् उदयास्तहागवृद्धय प्राययो भवन्नि, पितु पोइल्या. क्लायाम्नानुदयादयो न भवन्ति। एव ताव “दमना" नाम चन्द्र- मला। यारणास्ता "पश्यनी" ति नाम पाणी पालि। दर्शनमाम्याः पारिभाषिक नाम "रमे" नि। मन्मगार मन्त्रम्बम्पं देवताम्वरूप पोयते। योग्माभिः पूर्णचन्द्र ति पम्पते, वग्नुतः ग पूर्णचन्दो न भवति यम्मादाय पर उपत्य भया । पातु पूर्णपतुनो सुनापिरमावो न भवति। पूर्णता तु पोयामेव पलाय पिने, गा प निवोदिता, अमृतगापा, मगरा पेनि। गैर महागिरदरी, मनिता, गोपालदाय परमं पाम । अपिल गा पर सिग्मा पौरिया। प्रपमापनगराना पाटानगर गम्मन्पो यांत. ग र मूकमोरपान गरोणापिन-मन-किनिदि गदिमानः । पाएर निनामागां पयपानामाविमारो.

·चतुर्यः परिच्छेदः भावौ चोरलभ्यते। किन्तु पोड़शो कला नित्यज्योतिर्मय-सहस्र-दलकमलकणि- कास्य-नित्यकलायुक्त-श्रीचक्रात्मक-चन्द्रविम्बरूया। एतदेव सुभगोदये उक्तम्- "पोड़शी तु कला ज्ञेया सच्चिदानन्दरूपिणी"ति। सैव श्रीविद्योपासकानां नये त्रिपुरासुन्दरी, नित्यपोडशवर्षीया। गौड़ीय- वैष्णवसम्प्रदायैरपि सा एव श्रीकृष्णो नित्यपोड़शवयो नित्यकिशोर इत्यु- च्यते- "नित्यकिशोर एवासी भगवानन्तकारकः" इति । ललिता-श्रीकृष्णसमन्वयः उक्तञ्च तन्त्रराजतन्ने,--पराशक्तिललितादेवी क्वचिद्वा पुरुपमूतिधारणं क्वचिद्वा रमणीमूर्तिधारणमकरोत् । यदा सा पुरुषरूपं धारयति, तदा सा निखिलरमामृतमूर्तिश्रीकृष्णरूपेण प्रकटितव स्ववंशीनादेन जगद् विमोहयति । उक्तञ्च,- "काचिदाद्या ललिता वै पुंरूपा कृष्णविग्रहा । वंशोनाद-समारम्भादकरोद् विवशं जगत् ।।" इति ललितादेवो-श्रीकृष्णयोरभिन्नताविपये कारणमेतदेव लक्षणीयम् । उपा- मना-पद्धत्यनुमारेण जपममर्पणस्यायमेव साधारणनियमो यत् स्त्रीदेवताया वामकरे, देवनायाश्च दक्षिणकरे जपरामर्पणं कार्यमिति । किन्तु ललितादेव्याः जपममपंणं दक्षिणकर एव विहितम् । पक्षान्तरे श्रीकृष्णम्यापि मोहिनीमूर्ति- धारणविवरणमा स्मतंव्यम् । शानभक्ति-मामञ्जस्यम् विन-विरागिदानपोमते अनवादेन गह मनोरमभक्तिवादस्य गमन्यप गाधितोमवत् । गिवादत-मारतानयादयोरेनदेव गुपपपूर्ण वैशिष्टपं पदेनयोर्मध्ये फोपि न गुपज्ञानमार्गोऽस्ति ज्ञानहीनतमार्गो:पि नास्ति, परनूमरगिझालेगापोनिभाया. गामजम्प विद्यते। गादगमगादम्य नगमायायाया भीम्पानं नाम्नि। गादुरमसे मातेतिमूसारवानगानोदय सारा सविन विष। ति: मापनातिमाम प्रगंग्या, परमपितये गाना या प्रयोग्पा न भपनिमि frपुगिनाने ग "मनमति"निमिासगंय म्यारिते। पात्रो ·साक्त-दर्शनम् कोरेव महारमनामुपलब्धितोऽस्या अस्तित्वमुपलभ्यते। योऽम्माभिर्मोक्ष इति कथ्यते, स खलु नित्यसिद्धज्ञानभक्त्यावरणभङ्गजनितसमुन्मेपमात्रम् । त्रिक- दर्शने एप एव "चिदानन्दलाम" इत्युच्यते। अद्वतज्ञानोत्पत्तेरनन्तरं या भक्ति- रुदिता भवति सा निर्व्याजाऽहेतुकी भक्तिरेवा"द्वैतभक्ति"रिति कथ्यते । एतादृशी भक्तिमेव लक्ष्यीकृत्य श्रीमद्भागवते व्यासदेवेनोक्तम्,--- आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्या अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्य हेतुकी भक्तिमित्यम्भूतगुणो हरि (११७११०) ब्रह्मभूताऽविद्याग्रन्थिशून्या मुनयोऽपि श्रीभगवति अहेतुकी भक्नि कुर्वन्ति । इत्यमेव श्रीभगवतः सर्वाकी स्वभाव इति । विद्वदर्यो नरहरिः “वोधमार"- ग्रन्ये एतत्सम्बन्धे यदवदत् तद् विशे पभावेनैव पणिधानयोग्यम् । द्वैतं मोहाय बोवारपा प्राप्ते वोघे मनोपया । भक्त्यर्थं कल्पित द्वैतमद्वैतादपि सुन्दरम् ।। जाते समरसानन्दे द्वैतमप्यमृतोपमम् । मित्रयोरिव दम्पत्योर्जीवात्मपरमात्मनोः॥(३२६४२१४ ३) ज्ञानोदयापूर्व द्वैतभावो मोहाय भवति । किन्तु ज्ञाने जाते भक्त्यर्थ बुद्धया यवतभावः कल्पितो भवति मोऽद्वैतापेक्षयापि मुन्दरतरः। जोवब्रह्मणोरेकरस- सुखाविर्भावे भक्त्युद्देश्येन जीवात्म-परमात्मनोमध्ये यो भेदः पृथक्त्वं वा यत्कल्पितं भवति तदपि मुक्तिमुपवत् मुखमावति । परस्पर-प्रेमाकृष्टयोद- म्पत्योः पृथक्त्वं यथा परस्पर-मुखकारणं, तद्वदिति तत्त्वम् । यया, भौषिद्या-सम्प्रदायास्तेषां साहित्यञ्च त्रिपुरासिद्धान्तप्रतिपाद्यत्रीविद्याया दादयोपासका: प्रमिद्धा (१) मनुः, (२) चन्द्रः, (३) कुवेरः, (४) लोपामुद्रा, (५) मन्मयः, (६) अगस्त्यः, (७) अग्निः, (८) मूर्यः, (E) इन्द्रः, (१०) स्कन्दः, (११) शिवः, (१२) पौधभट्टारको दुर्वागा । उक्तश्च,- मनुपचन्द्रः दुवेररच लोपामुमा च मन्मयः। अगस्तिरम्निः मूर्पश्च इन्द्रः सन्दः गिवम्तया। कोषमट्टारको देबा दावामी आमाः।

·चतुर्थः परिच्छेदः एतेषां प्रत्येकस्य पृथक् पृथक् सम्प्रदाय आसीत् । श्रीनटनानन्दनायकृत- कामकलापिलास"स्य टीकाया ज्ञायते "इह श्रीविद्यारलागमे सन्तानद्वयमस्ति, कामराजसन्तानो लोपामुद्रासन्तानश्चेति । कामराजसन्तानक्रमस्तु सकलविद्या- नुसन्ध्यविच्छिन्न इति प्राचीनगुरवोऽप्याचक्षते। लोपामुद्रासन्तानक्रमस्तु विच्छिन्नतया प्रवर्तत इति वर्णयन्ति।" "कामराजविद्या" (कादिविद्या)-त्रिपुरारहस्यस्य माहात्म्यखण्डे वर्णिता- ख्यानतो ज्ञायते, कामदेवो हि कृच्छ्रतपसा श्रीविद्यादेवी सन्तोष्य बहूनेव दुर्लभ वरानवाप। एवं स्वोपासितकामराजविद्योपासकानां हिताय च बहुशः प्रार्थित-. वरानलभत । तदवधि कामराजविद्याया विशेषप्रचारोऽभवत् । “कामराजविद्या" ककारादिपञ्चदशवर्णात्मिका, तेन हि तस्या नाम "कादिविद्ये"ति कथ्यते। "लोपामुद्रा विद्या" (हादिविद्या)--लोपामुद्रा ऋग्वेदस्यान्यतम ऋपिः (ऋग्वेदे १११७६।१-२)। एपा हि ऋपिमगस्त्यं पतित्वेन जग्राह, कृच्छतपसा "श्रीविद्यामाराध्य सिद्धिलाभमकरोच्च । येन च मन्त्रेण सिद्धिमलमत् सा "लोगमुद्रा विद्य ति" नाम्नाभिहिता। हकारादिपञ्चदशवर्णात्मिकात्वेन सा "हादिविद्ये"ति कथ्यते। "अगस्त्य"-श्रीविद्याया अन्यतमाचार्यः। तत्कृतं "शक्तिसूत्र" काशी- सरस्वती भवनग्रन्थमालायां प्रकाशितम् । “अथातः शक्तिजिज्ञासा" इति "ह्यस्य प्रथमं सूत्रम्। निगूढतात्पर्य पूर्णा त्रयोदशाधिक-शतमख्यकसूत्रनिवद्धा असमाप्ता, अल्पाक्षरा वृत्तिरेका च प्रकाशिता। विस्तृत-व्याख्याया अभावा- तेपा सूत्राणां रहस्यं सम्यग् बोधगम्यम् । "दुर्वासा."-अनेन प्रगीतः सूत्रग्रन्थोऽद्यापि नोपलभ्यते । तत्कृत- "त्रिपुरामहिमम्नः स्तोत्रम्" नित्यानन्दविरचितव्याख्यासमेतं निर्णयमागरीय ---"काव्यमाला"या एकादशखण्डे तथा "ललितास्तवरत्न"स्य दशमखण्डे प्रकाशितम् । रुद्राशेन जातत्वाद् दुर्वासाः क्रोधभैरवनाम्नाभिहितः। त्रिपुरा- महिम्नः स्तोत्रस्य पुष्पिकायामयं सकलागमाचार्य इत्यपरनाम्नोच्यते । "दत्तात्रेय. परशुराम"श्च--दत्तात्रेयस्त्रिपुरातत्त्वस्य रहस्यविवृत्त्यर्थमप्टा- दशसाहस्री "दत्तसहिता" रचितवानिति किंवदन्ती लोकप्रसिद्धा। परशुरामः पञ्चाशत्खण्डैः पट्सहस्रसूत्ररस्य संक्षिप्तसारमरचयत् । ततो हारितायनः समेघाः परशुरामकल्पसूत्रस्य पुनरेव दशखण्डात्मकं सक्षिप्तरूपमकरोत् ।

·शाक्त-दर्शनम् "परसुरामकल्ससूत्र" रामेश्वरीविवृतिसहितं वरोदा-गायकोवाड-सस्कृतप्रन्य- मालायां प्रकाशितम् । प्रसङ्गादुच्यते,-त्रिपुरोपासकसम्प्रदायमध्ये परशुरामो हि विशेषतः प्रसिद्ध आमोत् । परसुरामो दत्ताने यसमीपे परमेश्वास्त्रिपुराया माहात्म्यं श्रुत्वा तदुपासनां ज्ञातुमाग्रहान्वितोऽभवत् । ततो दोक्षाग्रहणानन्तरं स गुरू- पदेगतो महेन्द्रपर्वते द्वादशवर्षाणि यावत् तपस्तेपे। साधनाऽवसरे तस्यान्तरे तत्त्वजिज्ञासा जागरिताऽभवत् । ततश्च स स्वय परमार्थतत्त्व-सम्बन्धि-समस्या- ‘समूहस्य समाधानं कर्तुमशक्नुवन् दत्तात्रेयसमीपमगच्छन् । पुरा त्रेतायां परसुरामः श्रीरामचन्द्रात् पराभव प्राप्य यदा लज्जया विमना बभूव, तदा संवतषिः परमार्थतत्त्वोपदेशेन तस्य शोकापनोदनमकरोत् । परन्तु तदानी परशुरामः मंवतंकथिततत्त्वोपदेशस्य सारममं ज्ञातुमसमर्थ आमीत् । तदनन्तरं मंदर्तकथितपरमार्थरहस्यं दत्तात्रेयाय सनिवेद्य तत्सारमर्म ज्ञातु दत्ता- श्रेयसमीपे प्रार्थनमकरोत् । ततो दत्तात्रेय. परशुरामं प्रति सवर्तकथितपरमायं- रहस्यस्य व्याख्यां कृत्वा ययावदकययत् । एतत् सर्व "त्रिपुरारहस्यज्ञानकाण्ड" 'विवृतमस्ति। त्रिपुरारहस्यमाहात्म्यखण्ड ज्ञानलण्डञ्च काशीतः प्रकाशितम् । ऐतिहासिकयुगसाधकाः ऐतिहासिकयुगे श्रीविद्यासम्प्रदायमध्ये ये तावदाचार्या आविर्वभूवस्तेषां मध्ये गौड़ाद-शङ्कराचार्यपुण्यानन्दनायामृतानन्दनाथ-मास्कररायोमानन्दनाथ- रामेश्वरमूरिप्रभृतिनाञ्च नामानि विशेपेगवोल्लेखयोग्यानि । "गौड़पाद:"-~-पप्ठमप्तमशतान्योः पारावार्यस्य परमगुरुगाड़पाद: यौविद्योगमक आमोत् । तद्रचित "सुभगोदय स्तोत्रं "श्रीविद्यारत्नमूत्र" चेति दावेव प्रमिद्धप्रन्यो। यौविद्यारत्नमूत्रस्य मदुरारपाना "दीपिका" नाम्नी टोका वर्तते, माधो-मरम्वनीभवनतः प्ररामिता चाभवत् । "पराचा:"--मप्समाप्टममताग्यो: मागचापः श्रीविद्यामुपाम्पा. नमशानमलभतेनि मोरगिदिस्ति। तापितं "गौन्दर्यलहरी" स्तोत्र "ललिता-दिसतीमाये" । श्रीविणतत्त्वं प्राम्नितमभवत् । गोन्दलहरीस्तोत्र आनन्दलहरीस्तोत्र चानुपमरयित्व-मुमभीरतत्परमरममावेगो लायो। इदानीमप्यम्य परिग टोरा लमले। तन्मध्ये लक्ष्मीपष्टीरा (१२६८- १३७१ पौ: अः) ममपिस्त्रनिता । आधा गदरः स्वपमेव गरीब ·११२ चतुर्यः परिच्छेदः प्रधानोपास्यरूप श्रीविद्यायन्यं मंस्यापितवान् । तत्प्रतिष्ठित-मठचतुष्टये गुरुपरम्परयाऽद्यापि श्रीविद्योपासना वर्तते । "पुण्यानन्दनाथः"--अनेन विरचितः "कामकलाविलासो" नटनानन्दकृत- चिद्वल्लोव्याख्यासहित-"तात्पर्यप्रकाश"इच त्रिपुरासिद्धान्तस्य प्रसिद्धग्रन्यौ। "अमृतानन्दनाथः"---अनेन रचिता “योगिनीहृदयदीपिका" वामके- श्वरतन्त्रस्यांशविशेषस्योत्तमा व्याख्या। त्रिपुरासिद्धान्तस्य तात्पर्यप्रकाश:स्या विशेपप्रयोजनीयता वर्तते । "भास्कररायः"--अष्टादशशताब्द्याः पूर्वार्धे श्रीविद्यासम्प्रदायस्य प्रख्यात- नामा शाक्तदार्शनिको भास्कररायो भामुरानन्दनाथो वा आविर्बभूव । अनेन रचितो ग्रन्थसमूहः शाक्तमतस्य रहस्योद्घाटने प्रसिद्ध उपयोगी च भवति । तत्प्रणीतग्रन्थसमूहमध्ये "वरिवस्यारहस्यं", "सौभाग्यभास्करः", "ललिता सहस्रनाममाप्य" ' "सेतुबन्धः" (निसमोड़शिकार्णवटीका), "गुप्तवती" (श्रीचण्डोटीका), "कोलत्रिपुरा" कौलभावनायाश्च टीका समधिकप्रसिद्धा । "उमानन्दनाथ:"--भास्कररायस्य शिष्यः। स (१७५५ हनीप्टाब्दे) "नित्योत्सवपद्धति"मरचयत् । "रामेश्वरः"-रामेश्वरसूरिः। भास्कररायस्य प्रशिष्यः। स च (१८३१ श्रीप्टान्दे) परशुरामकल्पसूत्रस्य "सौभाग्यसुधोदयो" नाम टीकामकरोत् । भास्कररायस्य शिप्यसम्प्रदायो महाराष्ट्र तथा सुदूर-दक्षिणभारते चाद्यावधि वर्तते। "चैतन्यसम्प्रदाये श्रीविद्याप्रमावः"--श्रीमन्महाप्रभोश्चतन्यदेवस्याभिन्न- हृदयः सहयोगी पतितपावनोऽवधूतसन्यामी श्रीनित्यानन्दप्रभुः श्रीविद्योपासक आसीत् । अनेनाराधितं श्रीविद्यायन्त्रं (श्रीचक्रं ) खड़दहेऽद्यापि गोस्वामिना मन्दिरे सयलरक्षितं पूजितञ्च भवति । त्रिपुरोपनिषदस्तथा त्रिपुरातापिन्युपनिषदश्च ज्ञायते यत् श्रीविद्योपासना वैदिकोति। वेदतश्च सा तन्त्रे गृहीताऽभवदिति च । इति कामरूपान्तर्वति-श्रीमदुप्रतारा-महापीगध्यक्ष-श्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य- सङ्कलिते शाक्त-दर्शने विश्वनिरूपणं नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।

·पञ्चमः परिच्छेदः अयोपासनाविधिः वैकृतिकरहस्पे- इत्युक्तानि स्वरूपाणि मूर्तीनां तव पार्थिव । उपासनं जगन्मातुः पृथगामा निशामय ॥१६॥ तथाहि-सुरयस्य प्रथमप्रश्नस्य समाधानमुपसंहरनेव द्वितीयप्रश्नोत्तरं प्रतिजानीते, इत्युक्तानीति (गुप्तवती)। प्रायानिकरहस्यप्रारम्भे राजा सुरथो महपिमेघःसमीपे प्रश्नद्वयमकरोत् । प्रयमः प्रश्न, चण्डिकाया विभिन्नावताराणां का मूलप्रकृतिः--प्रधानकारणम् इति । द्वितीयप्रश्नश्च-देव्या. स्वरूपमुपासनाविधिश्च मह्यं कथ्यताम् इति । तत्र द्वितीयप्रश्नोतरप्रदानावसरे मेघा ऋपिरवदत्, “हे राजन् ! तव समीपे महाकालो-महालक्ष्मी-महामरस्वतीनां स्वरूपायुक्तानि, इदानीमुपासनाविधि: श्रूयतामि"ति। अष्टादशभुजा चंपा पूज्या महिपमदिनी। महालक्ष्मीमहाकाली मैव प्रोमा सरस्वती। ईश्वरी पुण्यपापानां मर्वलोकमहेश्वरी ॥२३॥ तथाहि एपा अष्टादगमुजा महिषमदिनी महालक्ष्मीरेव केवलं पूजनीया । मंव महालक्ष्मीरेव महाकाली महाम-म्वतीति नाम्नाभिहिता । मंव पुण्यपापानां नियन्त्री, सैव मर्वजगतामधीश्वरीति कथ्यते । इदानी चण्डीस्नकोपाराकानाम् अध्यादगमुजापा मममचरित्रदेवताया महालक्ष्म्या एव पूजनं नित्य काम्यं च, इतरसोः पूजनं वृताकृतम्। महालक्ष्म्या एव ममष्टित्वेन तयूजयवान्ययोः पूजितप्रायत्वादिति ध्वननाय विनरेण तदेव वर्णयति (गुप्नवनी)। अयोपचार-विधिः अादिभिरलद्वारगन्यपुस्तयागतं.। पूपिंदच नवनांनामध्यममन्दिा ॥२॥ 8 ·११४ पञ्चमः परिच्छेदः आसन-स्वागत-पाद्यार्थ्याचमनीय-मधुपर्क-पुनराचमनीय-स्नानीय-वस्त्रा- लङ्कार-गन्धपुष्प-धूप-दीप-नैवेद्यादिभिर्नानाभक्ष्यद्रव्योपचारश्च चण्डिकां पूजयेत् । रुधिराक्तेन वलिना मामेन सुरया नृप । प्रणामाचमनीयेन चन्दनेन सुगन्धिना। सकर्पूरैश्च ताम्बूलमक्तिभावसमन्वितः ॥२६॥ हे नृप सुरथ ! रुविरसिक्तवलिना मामेन सुरया प्रणामेनाचमनीयेन सुगन्धिचन्दनेन तथा भक्तिभावयुक्त-कर्पूरान्वितताम्बूलेन च चण्डिका पूजयेत् । वलिमासादिपूजेयं विप्रवर्ध्या मयेरिता। तेपा किल सुरामासोक्ता पूजा नृप क्वचित् ।। हे राजन् ! वलिमास. कृता पूजा विभिन्नवर्णाना पक्षे विहितेति पूर्वमेव मयोक्तम् । ब्राह्मणानां कदापि मद्यमासयागेन पूजा नोक्ता । "रुधिराक्तेन वलिना"--ब्राह्मणादिभेदेन बलिव्यवस्था पूर्वमेवोक्ता न विस्मर्तव्या (गुप्तवती)। "देवीपूजायां मास-सुरा"दि-प्रयोगविषये श्रीमद्भास्कररायेण सप्तशती- प्रयोगविधौ मम्यगालोचितम् बलिश्च व्यवस्थया उक्त. कालिकापुराणे द्रष्टव्यः । तत्राशक्तानामपि तत्रैव कालिकापुराणे विकल्पेन प्रोक्तो यथा--- यथा- कुप्माण्डमिक्षुखण्डञ्च मद्यमासासव एव च । एते बलिसमाः प्रोक्तास्तृप्तौ छागसमाः सदा ॥(६७।२५) "छागसमा." पञ्चविंशतिवर्षस्थायितृप्तिजनका इत्यर्थः । अजाविकानां रुधिरैः पञ्चविशतिवार्षिकीम् । तृप्तिमाप्नोति शार्दूलरुधिरैस्तथा ॥(६७।११) इति तत्रवोक्तत्वात्। वस्तुतस्तु "न हिंस्या"दिति निषेधस्य संकोचमन्त- रेणव छागसमानतृप्तिसम्भवे छागबलिाह्मणेर्न देय एव । परमा वरं प्राणाः प्रगच्छन्तु ग्राह्मणो नापयेत् सुराम् । ब्राह्मणो मदिरां दत्त्वा ब्राह्मण्यादवहीयते ।। स्वगात्ररुधिरं दत्त्वा स्वारमहत्यामवाप्नुयात् ।।

·शाक्त-दर्शनम् इति वृहत्मङ्गमतन्त्रवचनात् । अत एव तत्प्रतिनिधिरपि कालिकापुराणे स्मयने । अवश्य विहितं यत्र मद्यं तत्र द्विज. पुन. । नारिकेलोदा कास्ये ताने वा विमृजेन्मघु ।। अवाय भाव ----कालिकापुराणे ब्राह्मगादिवर्गभेदेन पृथग् बलिव्यवस्था विहिता। पशुबलिदानाशनाना पो कालिकापूगणे पशुबलिप्रतिनिधित्वेन कुष्माण्डम् इक्षुपण्ड, मद्यासवप्रतिनिधित्वेन कास्यपात्रस्थनारिकेलोदकं ताम्र- पारस्यं मयु च व्यवस्थितम् । "एते वलिसमा" इत्युक्त्वाद्देव्यास्तृप्तिमापने छागतमोरयोगिन । “छागममा" इत्यनेन पञ्चविंगतिवर्षाणि यावत् स्था- पिनी तनिर्वोद्धव्या । यत कालिकापुराणे उत्तम्-अजमेपशार्दूलरुधिरैर्देव्याः पञ्ववियतिवन्यापिनी परमा तृप्तिायन इति। वस्तुतस्तु “मा हिंस्या"- दिति श्रुतेनिषेधवाक्यस्व मंकोचं विनापि यन पञ्चविंगतिवर्षाणि व्याप्य छागममारमतृप्तिः मम्भाव्यते, ततो ब्राह्मणाना पक्षे कदापि छागलिनं देय । देवी "भक्तिममन्वित"विविधोपचारमहयोगेन भक्तिभावयुक्तचित्तेनैव पूजयेदित्यय "माव" इत्युच्यते। अथातो भावजिज्ञासा कस्तावमा . अत्रोचते, तन्त्रमाधनाया "भाव" इत्यन्यतम गुरुगं: पारिभाषिक. ममविशेषः। यस कौलादलोतन्त्रम्यवादमा उल्लाने- "भावस्तु मानमो धर्म म हि गन्द क्य भवेत् । तस्माद् भावो न वाम्यो दिद मावं ममदानम् ।। यागुडमाधुर्य मिहया मायने महा। नया भावो दिमावान मनमा पग्भिाग्यने ।।" नपाहि-मायादार्पो मानगो पर्मवियर, म कप गरदन पालो भवेत्। अन एप मार, रसारि सापो न मा म मेवण दिमाग निश्यिते । पपंगुष्योर्मायु वल शिक्षा परिणामी, न पान, साद भावार विभायः वन मनगंवानुमायोपो भवेन बारनैश।

·पञ्चमः परिच्छेदः एक एष महाभावो नानात्वं भजते यतः। उपाधिभेदभावेन भावभेदो लमिप्यति । आनन्दघनसन्दोहः प्रभुः प्रकृतिरूपधृक् । रसरूपः स एवात्मा स प्रभुः परमो महान् ।। केवलं महाभावो ह्य पाधिभेदेन विषयभेदेन वा, अर्थाद् भक्ति-प्रेम-वात्स- ल्यादिनानारूपेण विभक्तो भवति । पुनरपि भावस्य प्रगाढतायां भावगततत्तद्- भेदाः परिणामे एकमात्रमहाभावे विलीना भवन्ति । परन्तु एप भाव एवानन्द- धनसन्दोहः प्रभुः, भाव एव प्रकृतिरूपधारी, भाव एव रसरूपी आत्मा, भाव एव परमो महान् । कौलायलोतन्त्रे भावमाहात्म्यमेतावदेव वणितम् । बहुजपात्तथा होमात् कायक्लेशात्तु विस्तरैः । न भावेन विना चैव तन्त्रमन्त्राः फलप्रदाः । तयाहि,--बहुजपहोमकायक्लेशकरतपस्यास्वपि साधकस्य भावं विना तन्त्रमन्याः कदापि फलप्रदा न भवन्ति । सत्त्व- भावस्तु त्रिविधः प्रोक्तः, स च ज्ञानस्यावस्थाविश पो बोध्यः । रजस्तमोभेदाद् भावस्य ज्ञानस्य वावस्था यथाक्रमं दिव्यो वीरः पशुश्चेति उत्तममध्यमाधमरूपेण त्रिवाऽभिहिताः । तदुक्तं रुद्रयामले शरीरं तत्रैव विविध प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम् । त्रिविधं प्रोक्तमुत्तमाधममध्यमम् ।। तथा साधना तयाच,--उतममध्यमाधमशरीरभेदानुसारतो मानवप्रकृतिरपि प्रगाल्पपि सत्त्वादिगुणत्रयानुगृहीतेन रूपेणोत्तममध्यमाघमावस्थाः प्राप्य दिव्यवीरपगुभावग्रंथिता भवति। ततश्च यस्य यादृशी प्रकृतिस्तस्य तद्रूपभावालम्बनेन साधना प्रशस्ता। ताममिकप्रकृतिविशिष्टस्य साधकस्य दिव्यभावावलम्बनेन माधनाया गुणविपर्यय: स्यादिति. हेतोस्तस्याग्रगतिर्न सम्भवति । अत एव तामसिकसाधकस्य पशुभावेन, राजसिकसाधकस्य वीरभावेन, सात्त्विकप्रकृतिसम्पन्नस्य च दिव्यभावेन माधनाभिहिता । साधकः पशुभावाद् वीरभावं, वीरभावाद्दिव्यभायं, तथा दिव्यभावाद् भावातीता- वस्थायामथवा गुणातीतावस्थायामारोढुं समर्यो भवति । वस्तुतस्तु साधक्स्य पाक्तिभेदनिमित्तं भावययमभिहितम् । तदुक्तं रुद्रयामले,- परन्तु क्रमोनत्या ·शाक्त-दर्शनम् ११७ शक्ति: प्रधानं भावानां त्रयाणां माधकस्य च । दिव्यवीरपशूनाञ्च भावत्रयमुदाहृतम् ॥ भावत्रयस्य परस्परतः पौर्वापर्यसम्बन्धविषये रुद्रयामलतन्त्र, पष्टपटले सविशेषमुक्तम्, यथा- आदौ भावं पशो कृत्वा पश्चात्कुर्यादावश्यकम् । वीरभावं महाभावं सर्वभावोत्तमोत्तमम्॥ तत्पश्चादतिसुन्दर दिव्यभावं महाफलम् ॥ प्रयमप्रवृत्तस्य साधकस्याभ्यासार्थ प्रयमं तमोगुणात्मक पगुभावो विहितः । पशुभावे सिद्धः पश्चाद्रजोगुणात्मकसर्वभावोत्तममहाभाववीरभावाश्रयो भवेत् । ततस्तु सत्वगुणात्मकसुन्दर-महाफलप्रद-दिव्यभावाश्रयपरो भवेदिति । अत्र मास्त्रयुक्तिर्यथा,-सामान्यतो मानवानां पोड़शवपंवयःकालपर्यन्तं मनोवृत्त- रज्ञानावस्थत्वेन पशुभावः। सप्तदशवर्षात्पञ्चाशद्वपंपर्यन्तं ज्ञानावस्था, तदो- तेजित-मनोवृत्तित्वेन वीरभाव. । एकपञ्चाशद्वर्षाद् वृद्धावस्थापर्यन्त परिपक्व. ज्ञानावस्थात्वेन गोतलमनोवृत विगतस्पृहस्य दिव्यभाव । तदुक्त रुद्रयामले,-- सर्वे च पशवः सन्ति तलवद्भूतले नरा। तेपा ज्ञानप्रकाशाय वीरभावः प्रकागित" वीरभाव सदा प्राप्य क्रमेण देवता भवेत् ।। तदुक्तं वेदसारशिवस्तोत्रे,- "पशूनां पति पापनारा परेगम्" इत्यादि। (१) पशुभाव येषां जोवानामारे विद्यावरगंन परिपूर्ण मदनज्ञानस्य विञ्चिन्मात्रमणि नोदेनि, तेषां मानगिाभवम्या तामसिबवेन पगुभाव इति कथ्यते। ते च पशु. यशानायकारे गंगारेण सह दृश्यन्यनेनावास्निायनि। उतभाषमभेदाभ्या र पशुभारी विविध । ममारमोहजाले परिमा पनो जीवोऽयम पशु । मरामंपरायणो मगनविश्वामी जोव उत्तम पा । देवदित्वादुभी पशू । (२) पौरमाव यः पापोत-जान पामतहदम्म रमितामामामाप योग्यमान- रागन्यग्ने प्रयत्नार मनमहामन्याने पापमानो चन, गएर योगमाय ·११८ पञ्चमः परिच्छेदः साधकः । वीरभावसाधकस्य मानमिकावस्थाया राजमिकत्वेन बीरभावः । वीरसाधको जागतिकसर्वपदार्यान् शिवशक्तिमिथुनीकृतविभूतिरूपेण धारयितुं प्रयत्नपरायणो भवति। एतादृश्यामवस्थाया द्वैतभावः कियताचिरपरिमांणेन दूरीभवति । अद्वैतभावश्च कियता परिमाणेनाविर्भवति । सत्ताया यन (३) दिव्यभावः य' साधको वीरभावपरिपुष्ट्या द्वतभावं दूरीकृत्य क्रमेणोपास्यदेवता- स्वसत्तां निमन्जयित्वाऽद्धतानन्दामृतपानरतो ब्रह्ममयस्तिष्ठति, स एव "दिव्य" इति कथ्यते, तस्य मानसिक्यवस्था सात्त्विकत्वेन "दिव्यभावः", दिव्यभाव-साधको ब्रह्मजः परमहंस.। तदुक्तं कोलावलीतन्त्र,- प्रथमं दिव्यभावस्तु कथ्यते तन्त्र-वर्त्मना । यद्वर्णा देवता तत्तेज.पुञ्जपूरितम् । तेजोमयं जगत्सर्वं विभाव्य मूर्तिकल्पनम् । तत्तन्मूर्तिमयमन्त्र' स्वेन स्वेनैव वा पुनः । आत्मान तन्मय दृष्ट्वा सर्व भावं तथैव च ।। तयाहि, तन्त्रमतेन प्रयमतो दिव्यभावः कथ्यते । यथा, उपास्यदेवताया यद्वर्णनं तद्वज्जगत्सर्वं तत्तेजःपुजेन परिपूरितमित्येवंरूपभावनया स्वेष्टदेवता- मूर्ति घ्यात्वा, तत्तदिष्टदेवतायास्तत्तन्मूर्ते. प्रत्येकमङ्गप्रत्यङ्गस्येप्टमन्त्रेण प्राण- प्रतिष्ठापनपूर्वकमात्मानमेव परिपश्यन् विश्व-ब्रह्माण्डमपि तन्मयत्वेन दृष्ट्वा साधको दिव्यभावोपामनां कुर्यादिति भावः। अयाचाराः आचारा हि तत्तद्भावगत-व्यावहारिकशास्त्रानुमोदितवा ह्मत्रियाविशेषाः । तदुक्तं विश्वसारतन्ने,-- भावमयगतान् देवि मप्ताचारास्तु वैति यः। म धर्म मकलं वेत्ति जीवन्मुक्तो न मंशयः।। हे देवि, य. मायको भावत्रयगम्बन्धसन्निविष्टान् मप्ताचारास्तत्त्वतो वेति, म मर्वधर्म जानाति। एव जीवन्मुश्तो योगी। कोलायले तन्ने,-- म उपतञ्च ·११६ शाका-दर्शनम् सर्वेभ्यश्चोत्तमा वेदा वेदेभ्यो वैष्णवं परम् । वैष्णवादुत्तम गवं दावाद्दाक्षिण्यमुत्तमम् ॥ सिद्धान्तादुत्तमं कोलं कौलात्परतरं नहि ॥ तयाहि,-दाचारो, वैष्णवाचारः, गैवाचार , दक्षिणाचारो, वामाचार', सिद्धान्ताचारः कुलाचारश्चेति सप्ताचाराः क्रमोन्नतिक्रमणवोत्तरोतरतश्चो- तमोतमा उताः । परन्तु कौलाचारात् परमुत्तमाचारो न विद्यते। अय भावाचारसम्बन्धः तदुक्तं विश्वमारतन्ने,-- वैदिक वैष्णव गंव दक्षिणं पाशवं स्मृतम् । सिद्धान्तवामे वोरे तु दिव्यं सत्कोलमुच्यते तयाहि,--वेदाचारो, वेणवाचारः, शैवाचारो, दक्षिणाचारश्चेति चतुरा- चारा उतमपगुभावसाधकस्य कृते विहिताः, वीरभावसाधकस्य कृते वामा- चारसिद्धान्ताचारी विहितो। दिव्यभावसाधकस्या कुलाचारो विहित.। मनातनहिन्दूना जातिधर्म-ज्ञानभक्तिभावदेवदेवीगास्त्रमाध्यमाघनादीनां सर्वेषामेव तावदाचारो मूलम् । तदुक्त सर्वोल्लासतन्त्र,- आचारमूला जाति. स्यादाचार शास्त्रमूलक । देववाक्य शास्त्रमूल देव साधकमूलक.।। क्रियामूल माधकस्य क्रियापि फलमूलिया। फलमूल मुखमेव मुखमानन्दमूलकम् ।। आनन्दं ज्ञानमूलं च मान मेयस्य मूलकम् । नत्त्वमूल झंयमानं तत्व हि ब्रह्ममूलकम् ।। ग्रह्मज्ञानमममूलमंक्य हि मर्वमूलवम । ऐक्य हि परमेगानि भावातीतं सुनिश्चितम् ।। है परमेगानि' आचार एव वर्णाना प्रयागारणम् । आचारच गास्त्र- जन्यः, देववारमानि गाम्यापि, देवश्च साधक पूजनीय , प्रियावान् गद किया च फरमापिका, फलञ्च मुगमेव, मुगमानन्द मानमूल आनन्दः, जपमूलं मानम्, नेयमात्र नत्त्वमूलम्, नत्त्व हि ब्रह्ममूलरम्, ब्रह्मज्ञानम् ऐसपमूलम्, ऐन हि मवमलर, मर्ष गदिदं ग्रहांनि । माधक', ·१२० पञ्चमः परिच्छेदः (१) वेदाचारः समयाचारतन्त्रे,-- वेदोक्तेन यजेद्देवं कामसंकल्पपूर्वकम् । स एव वैष्णवाचारः परवाचारः स एव हि ।। न मत्स्यभोजन देवि न स्त्रियं मनसा स्मरेत् । परद्रव्ये न लोभ. स्पान्न भोगे मनसा स्मरेत् ।। सिन्धुतीरे कानने वा पर्वते वा सुरालये। विल्वमूले विविक्ते वा पुण्यक्षेत्र सुशोभने । देवताः शुद्धभावेन ध्यातव्या: सुसमाहितः । न शूद्रदर्शनं कुर्यात्कौटिल्यं दूरतस्त्यजेत् ।। त्रिसन्ध्यं पूजयेद्देवं त्रिसन्ध्यं जपमाचरेत् । रात्री मालाञ्च यन्त्रञ्च स्पृशग्नव कदाचन ।। वीरकार्य कथालापं न कुर्याद् गुरुनिन्दनम् ।। (२) वैष्णवाचारः नित्यातन्त्र प्रथमपटले,- सदा अथ वक्ष्ये महेशानि वैष्णवाचारमुत्तमम् । यस्य विज्ञानमानेण कौल: स्याद्विहिताञ्जलिः ।। वेदाचारक्रमेणैव नियमतत्परः। मैथुनं तत्कयाला कदाचिन्नव कारयेत् हिंसा निन्दाञ्च कौटिल्यं वर्जयेन्मांसभोजनम् । रात्री मालाञ्च यन्त्रञ्च स्पृशेनंव कदाचन ।। विष्णो ममर्च येद्देवि विप्णी कर्म निवेदयेत् । भावयेत् सर्वदा देवि सर्व विष्णुमयं जगत् ।। (३) शवाचारः शृणु चाङ्गि मुभगे शवाचारं सुदुलंभम् । पदाचारक्रमेणव गंधे शाक्ते व्यवस्थितम् ।। तनिष महेगानि केवलं पगुधातनम् ।।

·साक्त-दर्शनम् (४) दक्षिणाचार. इदानी शृगु चाङ्गि दक्षिणाचारमद्रिजे। दक्षिणामूर्तिमुनिना आधितोऽमो यतः पुरा । अत एव महेशानि दक्षिणाचार उच्यते । प्रावर्ततायमाचार प्रयनं वीर-दिव्ययोः।। वेदाचारक्रमेव पूजयेत् परमेश्वरीम् । स्वीकृत्य विजयां रात्रौ जपेन्मन्त्रमनन्यधी." (५) वामाचार भावरहस्य द्वादशाध्याये,- वीरभावे स्थितानां तु द्वावाचारो प्रकोतिती। अयमं दक्षिण कुर्यात्ततो वाम ममभ्यमेन् ।। स्वधर्मनिरलो यस्तु तत्वाना पनः मदा। अर्नमेद्विधिना भक्त्या गानन्द. परदेवताम् ।। शिल्पप्तेजोमरुद्भिश्च विहायसा तथा क्लि । द्रव्यश्च विविवापि वाह्याभ्यन्तरभेदतः।। स एव दक्षिणाचारः संवोधनमानमः। महोत्साही महावीरः स्वेष्टकार्येषु तत्पर ।। एनसत्त्वस्तया पुप्प विधिना कुलसम्भव । साक्षाद् शिवमयो भूत्वा प्रकृति परमा भजेत। "वामाचारः" ममात्यातरचाप्टपाविवजित । गौचभावैः सदा युक्तो महामन्यम्य माधनात् ।। दिव्यमा समुत्पने मिसान्ताचारततार । भवेच्च माधक: पश्चात् कौलाचारं ममाश्रयेत् ॥ आत्मानं देवना ज्ञाता यश्च नित्यं प्रपूजयेन् । आगमेन विधानेन मूपमतत्वेन भावन ।। (६) सिद्धान्ताचार गर्म दम ममाश्रित्य यागपुसम्नया रिल। सिद्धानाचार एवोनम महाशासनन्विभि ।। आत्मनि पाम भारवा परमात्ममय तथा। स्वारमानव मा मात्वा स्वाग्यज्ञान प्रजायने ।। एव भावगमारोगा योगी मोपि प्रकोनिन । गालाबार गभारती योगमारंतु गापना ।

·१२२ पञ्चमः परिच्छेदः (७) कुलाचार सन्त्यज्य कर्मवाहुल्यं मातृस्तन्यं यया शिशुः प्रविशद् ज्ञानमार्गे य. सत्त्वगुणसमन्वितः ।। आचारैस्तु विहीनोऽपि ब्रह्मभावरत. सदा। कौलाचारः स विज्ञेयः पूर्णानन्दपरायणः ।। पञ्चभूतमय सर्व ब्रह्माण्ड सचराचरम् । जीव प्रकृतितत्त्वञ्च कुलमुक्तं सदा बुधैः ।। कुलं ब्रह्ममयं यश्च चिन्तयेद् भावयोगतः । स च कोल: समाख्यातो निरालम्बस्तया किल ।। कुल कुण्डलिनी ज्ञेया महाशक्तिस्वरूपिणी । अकुलन्तु शिवः प्रोक्तः शुद्धसत्त्वमयो विभुः ॥ तयोस्तु परम तत्त्वं यो वै जानाति साधकः । कुलोनः परमः मोऽपि वर्गभेदविवजितः।। पूजने भावाचार-रतानां सापकानां परदेवता-सम्बन्धः भावरहस्ये द्वादशाध्याये- प्रकृतो दासवन्नित्यं पूजयेत्परदेवताम् । वीरस्तु भक्तियोगेन मातृरूपा प्रपूजयेत् ।। पितृरूप तदा देव पूजयेद्वा विधानतः । स्वायत्तन्तु परं ब्रह्म चिन्तयेद् भावसिद्धये ॥ दिव्मयोगी सदा पश्येदात्मन्येव पर मुदा । आत्मान परमं मत्वा मुच्यते भववन्धनात् ॥ उत्तमपशुभावसाधकः परदेवता दास्यसम्बन्धन प्रपूजयेत्। वीरमाधक: विधानानुमारत' भक्तियुक्तचित्तेन मातृसम्बन्धन पितृसम्बन्धेन वा पूजयेत् । एवं सर्वदा स्वकीयमात्मानमेवाद्वैतब्रह्मभावेन भावयितु यलपरो भवेत् । दिव्ययोगी च स्वकीयात्मानमेवाद्वैतव्रीति मत्या भववन्धान्मुच्यते । भायत्रयसापकानां परदेवतापूजायां विग्रहचिन्तासम्बन्यः प्राकृतो वाह्यभावेन मकल परमं भजेत्। "नराकार" म्प स्मृत्वा मदानन्दमयो भवेत् ॥ (पगुभावस्य) ·शाक्त-दर्शनम् मनसा बाह्यतो वापि वीरस्तु साधन चरेत् । मकलं परमं ध्यात्वा तेजस विग्रहं स्मरेत् ।। (वीरसाधकस्य) दिपस्तु निष्कलं ब्रह्म तेजोलन विचिन्तयेत् । कलातीतं सदा हम कोलभावे समाश्रयेत् ॥ (दिव्यभावसाधकस्य) पश्याचारी साधको वैदिकाचारादिचतुराचार ररूपां परदेवता घ्यावा केवल बाह्यानुष्ठानेन ययोपचार: मंपूज्य परमानन्दमयो भवेत् । वीराचारी साधकः परमं तेजो विग्रहं ध्यात्वा वामाचारेण लौकिकयोगिकद्रव्यमनसा वाह्यतरच सम्पूज्य परमानन्दमयो भवेत् । कुलाचारी माधक स्वये निष्कलं तेजोरूम पर ब्रहोति मत्वा सतनं हमजपेनानन्दमयस्तिप्रेत् । सापकानां परदेवतायां भाव-सम्वन्धः भायरहस्पे- प्राकृते वीरभावे तु गुणत्रयविभेदतः। मायका. कर्म कुर्वन्ति चात्मभावमये गदा ॥ दिव्यमाचे ममत्पने मत्त्वगुणमयो भवेन् । गुणातीतो भवेद् वापि ब्रह्मज्ञानपरायण.॥ तयाहि, तमोगुणी गायक: पगभावेन, तपा रजोगुणी मागे पीर- मावेन स्वीयात्मोगम्यदेवनपोरवपं विभाव्य विधानानुमारेण मनन कर्म फुर्यात् । एयं कृते दियभाये ममुला मत्यगुणगानी दिव्यभावगायको गुणातीते परब्रह्मणि ब्रह्मशानागयनम्नन्मयो भवेन् । परवाणि साधाय स्पगुण यायः भापरहापे डागाप्यारे- पिला प्रालमितमता। सेजमा मधि पूर्व पीरमारे विभाग पापुर पर मोनिगरो वा निहा। गोगोमा हिमानं मसाधना

·१२४
पञ्चमः परिच्छेदः
देवादन्यं तथा दिव्यो न चिन्तयेत् कदाचन ।
तन्मयं सकलं मत्वा ब्रह्मज्ञानपरो भवेत् ।।
कर्म ब्रह्म कर्ता ब्रह्म सर्व ब्रह्मस्वरूपकम् ।
ब्रह्मवाहमिति ज्ञात्वा सर्वपापाद् विमुच्यते ।।
निरस्तो विहितेभ्यश्च कर्मभ्यः स सदा किल ।
पूर्वज्ञान-समायोगात् कौलाचारपरो भवेत् ।।
कौलानां स्वरूपम्
भावचूडामणौ,-
कई मे चन्दनेऽभिन्नं पुत्र शत्री तथा प्रिये ।
श्मशाने भवने देवि तथं व काञ्चने तृणे ।।
न भेदो यस्य देवेशि स कौल: परिकीर्तितः।।
ज्ञानसङ्कलिनीतन्त्रेऽपि कुलविद्याज्जीवगोपनीयेत्युक्तम् ।
वेदशास्त्रपुराणानि सामान्य गणिका इव ।
इयन्तु माम्भवी विद्या गुप्ता कुलवधूरिव ।।
श्यामारहस्पे-
अन्त. शाक्ता वहिःशवाः सभायां वैष्णवा मताः।
नानारूपधराः कोला विचरन्ति महीतले ।।
अपि च भावरहस्य,-
-
कुलं कुण्डलिनी ज्ञेया महाशक्तिस्वरूपिणी।
अकुलन्तु शिवः प्रोक्तः शुद्धसत्त्वमयो विभुः।।
तयोस्तु परमं तत्त्वं यो वै जानाति साधकः।
कुलीन. परम. सोऽपि वर्णभेदविवजितः।।
तन्त्रशास्त्रमापाया. साकेतिकत्वेन सर्वसाधारणानामर्थवोघो दुरुह एक,
अपि च ललिनासहस्रनाममाप्ये कुलशब्दार्थो' 'मूलाधार' इति । 'कु'शब्दस्य
क्षितितत्त्वं, यत्र लोयन्ते तदेवाधारमूलं चक्र मूलाधार, कुलं त्रिकोणं योनि-
चेति कय्यते । मैव मातृकावर्णात्मिका परवागधिष्ठानरापितः, मातृयोनिश्चेति ।

·शाक्त-दर्शनम् १२५ साधक एतन्मातृयोनितः कुण्डलिनीशक्तिमद्धर्व मणिपुरादित. महस्रदलपर्यन्त- मुत्याप्य प्रत्येकस्मिश्चक्रे कुलकुण्डलिन्या सह जीवात्मनः मामरस्यानन्दामृन- मुपभुक्ते । तदुक्तम्,- "मातृयोनि परित्यज्य विहरेत् सर्वयोनिपु" इत्यादि। तन्त्रशास्त्र नानास्थानेषु वामाचारा अपि कुलाचाराः कय्यन्ते । वामा- चाराणां वाह्यपूजायां पञ्चतत्त्वाना मद्य-मास-मत्स्य-मुद्रा-मैयुनानां लौकिक- प्रयोगविधानमस्ति। ते च तानि लौकिकव्यवहारार्थ स्थूल द्रव्याणि पूजाया निवेद्य परमामृतत्वेन गृह्णन्ति । एवंविधस्य कुलाचारस्य वेदविरुद्धत्वेन द्विजा- तीनां कृते निपेष उसः। तदुक्नं देवीभागवते- "सर्वदा वेदभिन्नायें नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान् ॥” इति, "कोलमिश्रपयो हेयो नित्यं गौरि द्विजातिभि.।" इत्यादि ज्ञानार्गवतन्त्रे- ऽपि शाक्तानां कुलाचारो मिश्राचारः समयाचार इति भेदेन मार्गत्रयमुच्यते । तेपा मध्ये यत्र पूर्वोक्तलौकिक-पञ्चमकाराणां क्रियात्मकः प्रयोगो वर्तते, तया चतुर्वर्गाणा मध्ये कामस्यार्यस्य च पुरुषार्थद्वयस्य लाभार्थ मुख्य- भावनानुष्ठानञ्च विद्यते, स एव कुलमार्गो वेदविरुद्ध । यो मोक्षोपयोगी मार्गः स बाह्मपूजातो मानसिकपूनाधिक्यवान्, पञ्च- तत्त्वानां केवलमाध्यात्मिक यौगिवार्थप्रयोगात्मकः, म एव समयाचारमार्गों वेदानुमोदितश्च । ममयाचारमाधकः पञ्चतत्त्वाना तात्पर्य प्रतितत्त्व-सिद्धान्तित- यौगिकार्यप्रतिपादितश्रुति प्रतिपादयति। एतद्द्वपमंमिश्रणात्मको मार्गों मियाचारो धर्मपुरुषार्थप्रधानः । अस्मिन् मार्गे क्रियात्मकवाहपूजाया भावा- स्मकमानमपूजायाश्च ममप्राधान्यम् । मिश्राचारस्याविपस्य वेदविरतत्वेन द्विजातीनामेतयं हेयमुक्तम् । पञ्चतत्त्वमाधना ममयापाराणामतीव महत्वपूर्णानामपि निन्दनीया। पञ्चमवाराच स्पूल-गुभमभेदेन, तथा लौकिक-यौगिरभेदेन न द्विविधा। यौगिक पञ्चमसारमाधना तन्त्रमात्रम्य लययोग । अथ मारतत्वम् মবিন্যমগা- नन्यसार पश्चार माधनामा उल्लेगोन्नि। मापाराधि मारा.। गोम-प्रतरिन सानि सायेद बोपचित मार ·“१२६ पञ्चमः परिच्छेदः इत्युक्तम्। यथागमसारे,- "मद्यं मांसं तया मत्स्य मुद्रां मैथुनमेव च। मकारपञ्चकं कृत्वा पुनर्जन्म न विद्यते ।।' 'इति तन्त्रशास्त्रे कथं मद्यमांसादिपञ्चमकार-व्यवहारो दृश्यत इति चेत् सत्यम् । प्रागेवोक्तं सत्त्वरजस्तमोरूपत्रिगुणभेदेनोपासकस्योपासनायाश्चाधि- कारप्रकारभेदो भवतीति। यौगिकार्थश्रुतिप्रतिपादित-समयाचारसाधकाना पञ्चमकारा अत्रालोच्यविषयः। तदुक्तम् आगमसारे--- (१) प्रथमतत्त्वं मद्यम् सोमधारा क्षरेद् या तु ब्रह्मरन्ध्राद् वरानने । पीत्वानन्दमयस्ता एव मद्यसाधक ॥ हे वरानने, ब्रह्मरन्ध्रत. क्षरितामृतधारा-(खेचरी मुद्रया)-पानेनानन्दमयो यस्तिष्ठति, स एव मद्यसाधकः। अपि च-- यः स यदुक्तं परमं ब्रह्म निर्विकारं निरञ्जनम् । तस्मिन् प्रमदनज्ञानं तन्मद्यं परिकीर्तितम् ।। निर्विकार-निरञ्जन-परब्रह्मणि योगसाधनेन यत्प्रमोदानन्दज्ञानं तदेव मद्यं, सन्मद्यपानात् मद्यसाधक' ! अथवा, गृहकार्यकचित्तानां गृहिणा प्रबले कलौ। आद्यतत्त्वप्रतिनिधी विज्ञेयं मधुरत्रयम् ॥ दुग्धं सिता माक्षिकञ्च विज्ञेयं मधुरत्रयम् । अलिरूपमिदं मत्वा देवतायै निवेदयेत् ।। प्रवले कलो गृहकार्यासक्तचित्ताना जनानां पक्ष मद्यपानमविधेयम् । -मद्यप्रतिनिधिस्थले दुग्ध-मार्करा-मधुमेलनेन त्रिमधुरं मद्यरूपेण देवताय निवे- दयेदिति स्थूलार्पणम् । (२) द्वितीयतत्त्वं मांमम् मा-सब्दासना या तदंशान् रसनाप्रिये । सदा यो भक्षयेद्दे वि स एव मांससाधकः ।।

·शाक्त-दर्शनम् १२७ हे रसनाप्रिये, "मा" रसना-शब्दस्य नामान्तरम् । तदशमम्भूतं वाक्यं यः सतत भक्षयति स एव माससाधकः। मांससाधको वाक्यसयमी मौनी योगी च। अपि च-- मां सनोति हि यत्कर्म तन्माम परिकीर्तितम् । न च कायप्रोकन्तु योगिभिर्मासमुच्यते ।। यो हि सत्कर्मसमूहं परब्रह्मणि समर्पयति, तत्समर्पण नाम मासम्, तस्य कर्ता माससाघकः। (३) तृतीयं तत्त्वं मत्स्यम् गङ्गायमुनयोर्मध्ये द्वौ मत्स्यौ चरत तो मत्स्यो भक्षयेद् यस्तु स भवेन्मत्स्यसाधकः ।। सदा। शरीरस्ये इडापिङ्गले गङ्गायमुने कथ्यते । तदन्तर्वतिनो श्वास-प्रश्वामी द्वी मत्स्यौ कयितौ। तो मत्स्यो यो भक्षयेत्, अर्याद यः प्राणायामयोगेन श्वासप्रश्वामी निरोव्य कुम्भक कृत्वा तिष्ठति स मत्स्यसाधक । यया तैलङ्ग- स्वामिप्रभृतयः । अपिच- मत्त्यमान सर्वभूते सुखदुःखमिद प्रिये । इति यत्सात्विकं ज्ञानं तन्मत्य. परिकीर्तितः।। . हे प्रिये मर्वभूतेप्वात्मवत् सुखदुमयो. समज्ञानरूपं यत्सात्त्विज्ञानं तन्मत्स्य तत्माधको मत्स्यसाधक । (४) चतुर्य तत्त्वं मुद्रा सहयारे महापचे कणिका मुद्रिता चरेत् । आत्मा तत्रद देवेगि केवल पारदोयमः। मूपंकोटिप्रतीकामचन्द्रवोटिमुगोतल । अतीव कमनीयश्च महाकुण्डलिनीयुत ।। यम्य ज्ञानोदयस्ता "मुदा"-मापक उच्यते। है देवेशि! शिरस्थितमह्मादले पर मुद्रितकणिराभ्यन्तरे गुडपारद- नुल्यः कोटिमूर्यसमनेजाः कोटिचन्द्रमममुगीनलो तिमनोहरो महामुण्डलिनीयुत ·१२८ पञ्चमः परिच्छेदः आत्मावतिष्ठते; तस्मिन्त्रात्मनि यस्य ज्ञानोदयो भवेत् स एव मुद्रासाधकः अपिच- सत्सङ्गेन भवेन्मुक्तिरसत्सङ्गेषु बन्धनम् । असत्सङ्गमुद्रन यत्तन्मुद्रा परिकीर्तिता। तथाहि,---सत्सङ्गे मुक्तिरसत्सङ्गे बन्धनमिति ज्ञात्वाअसत्सङ्गपरित्यागी हि मुद्रासाधकः। (५) पञ्चमं तत्त्वं मैयुनम् मैयुनं परमं तत्त्वं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् । मैयुनाज्जायते सिद्धं ब्रह्मज्ञानं सुदुर्लभम् ।। मैयुनक्रिया मृष्टि-स्थिति-लयानां कारणं परमं तत्त्वम् । मथुनक्रियायोगे सिद्धिलाभो जायते। तस्माच्च सुदुर्लभं ब्रह्मज्ञानमुत्पद्यते। अपिच,- कुलकुण्डलिनी शक्तिर्देहिना देहधारिणी। तया शिवस्य संयोगो मैयुनं परिकीर्तितम् ।। मूलाधारस्थितकुलकुण्डलिनीशक्त्या योगसाधनया पट्चक्रभेदेन गिरः- स्थितसहस्रदलकमलकणिकान्तर्गतविन्दुरूप-परमशिवे संयोगो नाम मैयुनम् । अपिच,- रेफस्तु कुंकुमाभासः कुण्डमध्ये व्यवस्थितः । मकारश्च विन्दुरूसो महायोनी स्थितः प्रिये ।। अकारहममारुह्य एकता च यदा भवेत् । तदा जातो महानन्दो ब्रह्मज्ञानं सुदुर्लभम् ।। नयाहि-रेफ फुकुमवर्णः कुण्डमध्ये तिष्ठति । मवारश्च विन्दुरूपेण महायोनी वर्तते। अकाररूपहंसाययेण यदोभमोमिलनं भवेत्तदा ग्रह्मज्ञान- मुदेति । यः गायक एनन्मिलने समयः म मैयुनगायकः। यया मयुनन्यापारे "आलिङ्गन-चुम्बन-शोरकारानुलेपन-रमण-रेत पाता" इति पडङ्गानि मन्ति, सया योगिकमैयुनव्यापारे-पि पड़गानि वर्तन्ते। तदुक्तम्- ·शाक्त-दर्शनम् १२६ आलिङ्गनं भवेन्यासश्चुम्बनं ध्यानमीरितम् । बावाहनं सीत्कारः स्यानैवेद्यमनुलेपनम् ।। जपनं रमणं प्रोक्तं रेतःपातश्च दक्षिणा। सर्वयय त्वया गोप्यं मम प्राणाविकप्रिये ।। योगक्रिशतत्त्वानि यथा न्यास एवालिङ्गनम, ध्यानं चुम्बनम्, आवाहनं शोत्कारः, नैवेद्यमनुलेपनम, जपो रमपम, दक्षिणा रेतःपातः,-एतत्पडङ्ग- योगेन साधनैव मैयुनं साधकस्येति । “पञ्चमे पञ्चमकारः पञ्चाननसमो भवेत् ।" माधकः पञ्चमकारमाधनया शिवतुल्यो भवेत् । अत एव सूक्ष्मपञ्चमका- रसाधना लययोगः। स्वयं महाकालविरचिते महाकाल्याः कर्पूरादिस्तोत्रे सापकानां मातृपूजा-- बलि-होम-जपादीनां योगिकार्यप्रतिपादितविधानमुक्तम् । यया,-- सलोमास्यिः स्वर पललमपि माजरिमसिते। परञ्चोष्ट्रं मे नरमहिपयोश्यागमपि वा। बलिं ते पूजायामपि वितरतां मर्त्यवसतां, सतां मिद्धिः सर्वा प्रतिपदमपूर्वा प्रभवति ॥ इत्यादि। हे असिते! तव पूजम्यां मत्यवासिनां साधकाना मध्ये यः साधक: साधनाप्रतिवन्धकान् काम-कोप-लोम-मोह-मद-मात्सर्यान् स्वमरीरस्यान् पडरिपून् मतं प्रतिनिधिप्रतिरूपकान् जीववदेतान् छागमहिषादीन् यौगिकार्यान् हालसारहितेन चेतसा स्वेच्छया च तुभ्यमर्पयितुं समयों भवति, स एव सर्व- सिदिलाभ समयों भवति । योगगास्त्रं सलमास्त्रश्च दयमेव शिवमापितम्। पपमेव्यति पपत्यमुक्तमित्यत आह,- रह जगति पपायमस्ति, निवृत्तिः प्रवृत्तिश्चेति । नितियोगः, प्रवृत्तिर्मोगः। आगमसारोरा-"मूक्ष्मरञ्चमार गापना नितिपये, सपा महानियांज- समप्रभृतिवणित "स्यूलमध्यममार" सापना प्रवृत्तिा दिया। गद भोगवामनानितिपूर्वक विराग्यमुनि सेवा पर्श निवृत्तिमागरण योगपपः गूमपरमारमाधना । अषि पंग पन भोगयागना समगंमारमोगलिगा प मनीषा दुपूरणीय, वे पो सालियन स्पूमरम्पमारमापना तयार प्राति भोगेन तेग योगा निशि. । ३ ·पञ्चमः परिच्छेदः उक्तञ्च पये प्रवेशाधिकारसुलभो भवति। अत एव मद्यमांसादिव्यवस्थया तन्त्र- शास्त्रस्य निकृष्टत्वं प्रतिपन्नं न भवति वरं सर्वाङ्गपूर्णत्वमेव प्रतिपादित भवति । यतः शास्त्रं सर्वाधिकारिणामधिकार्यविषयस्योपदेष्ट। महानिर्वाणतन्त्रे- न मद्यमक्षणे दोपो न मासे न च मैथुने । प्रवृत्तिरेपा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला ॥ अपिच- यत्रास्ति भोगो न च तत्र मोक्षो यत्रास्ति मोक्षो न च तत्र भोगः । शिवापदाम्भोजयुगार्चकाणां भोगश्च मोक्षश्च करस्य एव ।। अत्रोच्यते--स्वरूपतः सकामासंयमिजनाना लौकिकपञ्चमकारेस्वासक्तिर- धिकतरा, तेपामतिप्रिय वस्तु पञ्चमकारा नाम । पञ्चमकारा एव संसार- वन्धहेतु.। कामनाविपयेऽयवेच्छाविपये रजःप्रधानानां जीवाना स्वातन्त्र्यं नास्ति । तदुक्तं श्रीकृष्णेन भगवद्गीतायां, "काम एप क्रोध एप रजोगुण- समुद्भव" इत्यादि। अतएव पञ्चममारवासनापरित्यागः सहजसाध्यो न भवति । जगदीश्वरी महामाया मजीवानामन्तर्यामिनीरूपा वर्तते। परन्तु यस्य यदनं भोगो वा प्रियो भवेत्, तस्येप्टदेवताया अपि तदनं भोगो या प्रियो भवति । तदुपतं श्रीरामचन्द्रेण रामायणस्यायोध्याकाण्डे दारयोद्देशे पिण्डदान- समये,- "पदमाः पुरुषो भवति तदमास्तस्य देवता" इत्यादि। नयव मकामानां पुराणा स्पस्वप्रियद्रव्येनय स्वस्वेष्टदेवनापूजाया विधान सन-प्रभागितम् । तन्नोपदिष्टमार्गेण परदेवताया प्रोग्यदश्यतारमममपंपसपा पूजापोगेन परमा- रापितविपपीतापामा प्रयोग, हिमाघसरतमंस्वपि न फोपि दोषो जायने । परन्तु गनुष्टिकामभिः गापरस्य भोगेन्छायाः परिपूरणेन कमा भारम- संयमो भवति । एवमाननाभ्यागयोगेन या मनोनामगि मुरवा माल पिनु! पूनायाभ्यागशिहिलनामानिमाविमामामागे प्रथिन सम्पूर्णतामान मगरगना मत ममने, समा गमनापान ग. माग्न माहगानन्यः पद परमगिर ११ ग मार्ग पपनापी मग माप मार भनि म.- ·शाक्त-दमनम् १३१ "आत्मा त्वं गिरिजा मतिः सहचरःप्राणाः भरीरं गृहम्, पूजा ते विपयोतमोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः । सञ्चारः पदयोः प्रदक्षिणविधिः स्तोगाणि सर्वा गिरो, यद्यत् कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्मो! तवाराधनम् ॥” इति तन्त्रशास्त्र संसारामत-मद्य-मांम-मत्स्यादिमोजि-भोगविलासिस्त्रियासक्त- जनानां पसे प्रोस-वामाचारविधानेन साधनया तेषां तस्मादुद्वारमार्ग निरूप्य दर्गयतीति। अर्याद् भोगेन त्यागो भवति । स्तोत्रपाठविधिः "नमो देव्य" इति स्तोत्रमहालक्ष्मी समर्चयेत् । अवतारत्रयार्चायां स्तोत्रमन्त्रास्तदाश्रयाः ।।२२।। महालक्ष्मी "नमो देव्यै--" इत्यादिमन्त्ररच येत् । अवतारवयार्चायां तत्तन्माहात्म्योक्तस्तोत्रमन्त्रणाचना क्तंन्या। "नमो देव्यै" इति सम्पूर्णस्तोत्र:, "नमो देव्यै" इत्येकेन वा अयशोषस्थमन्त्रण। "रोद्राय" इत्यादिस्तोत्रमन्त्रः सर्वेरपि वा (गुप्तवती)। मूत्रकृति---जगन्माना-महालक्ष्मीर्यस्याः स्वरूपं प्राधानिकरहस्ये वणितं भवति । चण्डपाः (१) देव्यपर्वतोपरनिपदो वा देव्युपनिपदो वा मन्त्रेण स्तवं कुर्यात् नमो देवं महादेव्य गिवार्य मततं नमः । नमः प्रात्वं भद्रायै नियताः प्रगता स्म ताम् ।।८।। (देव्युपनिषद् ८) (२) अपवा ता पञ्चमाध्यापोक्लममपरतोत्रमरयेत् । "अवतारवयार्चाया"--नुरोपापा महालक्ष्मीदेम्या अयनारपयं यथा-(१) मपकंटमनागिनी महाराती। (२) महिषमदिनी मरालक्ष्मी । (३) निमुम्भ- मानपातिनी महागरस्यनी। महापा-यांपा "सं स्गहा व ग्वा" पाहि नानगाठ. पर, गहिरानी महानामी "देवा पा समित" मित्यादिममवारपदेन । पम्मपादिनी महामगाती "देशे प्रामानिहरे प्रमोः" पाहिलांटमलेगा।

·पञ्चमः परिच्छेदः महिषासुरपूजाविधि: कालीविलासतन्त्र ऊविशपटले- अधुना संप्रवक्ष्यामि महिपस्य च पूजनम् । महिप त्वं महावीरः शिवरूपो महावलः ।। अतस्त्वां पूजयिष्यामि क्षमस्व महिषासुर । घ्यात्वा पाद्यादिकं दत्त्वा ह्येकधा प्रजपेन्मनुम् । "ह्रीं ह्री है महिपाय हैं ह्रीं ह्रीं" महिपामुरः शिवांगे जात इति कालिकापुराणे ६० तमाध्याये वर्णितम् । देयोवाहनसिंहपूजा फालीविलासतन्द्रप्टादशपटले-- सिंह त्वं हरिरूपोऽमि स्वयं विष्णुर्न संशयः । पावत्या वाहनं त्वं हि त्यामतः पूजयाम्यहम् ॥ "ह्रीं ह्रीं सिंहाय महायलाय ह्रीं ह्रीं" एपा विद्या महादेवी सिंहस्य द्वादशाक्षरी। अंगुळ हृदये दत्त्वा सिंहस्य नगनन्दिनी ।। एकथा मन्त्रमुच्चार्य प्राणसिदिश्च जायते । ध्यारवा पाधादिकं दत्त्वा होकपा मन्त्रमुच्चरेत् ।। इति ते फपितं देवि मिहपूजाविधानाम् । भय प्रोपाठपिपिः न ततः ताजलिरया स्तुवास पग्तिरिमः। एरेन या मध्यमेन नतायोगिह ॥२६॥ पग्निानु जग्गानिदरमवाप्नुयात्। वमन्त्र: स्नुपीमा परि पा जगम्मिम् ॥३०॥ मोहानगर परिवार गरिपोर, मप्र मपति. माग बा, पोरयायेन वा hr मा गंगामरे गागर. गो फा: (A)। FIRT: गपूms: Tim ·शाक्त-दर्शनम् द्वितीयः पक्षः (द्वितीय-तृतीय-चतुर्याव्याया.)। तत्राप्यशक्ती तृतीयपक्षः । केवलं स्तोत्रचतुष्टयमात्रं पठनीयमिति । प्रदक्षिणनमस्कारान् मूनि कृत्वा कृताञ्जलिः । क्षमापयेज्जगद्धात्री मुहूर्मुहूरतन्द्रितः ॥३१॥ मस्तके कृताञ्जलि• सन् प्रदक्षिणनमस्कारान् कृत्वानलसमावेन पुनः पुनर्जगन्मातुः ममीपे क्षमापयेत् । अपराम-समापणम् अपराधसहस्राणि क्रियन्तेऽहनि मया । दासोऽहमिति मां मत्वा क्षमस्व परमेश्वरि ॥१॥ आवाहनं न जानामि न जानामि विसर्जनम् । पूजाभागं न जानामि क्षम्येऽहं परमेश्वरि ॥२॥ मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीन सुरेश्वरि ॥ यत्पूजितं मया देवी परिपूर्ण' तदस्तु मे ॥३॥ अपराधशत कृत्वा जगदम्येति घोच्चरन् । यां गति समवाप्नोति न तां ब्रह्मादय सुग.॥४॥ सापरापोऽस्मि शरण प्राप्तस्वा जगदम्बिके । इदानीमनुकम्प्योहं यच्छसि नया कुरु ॥५॥ अशानाद् विस्मृतेर्भारपा यनूनमधिकं वृतम् । तत्सर्व क्षम्यतां देवि प्रमीद परमेश्वरि ॥६॥ कामेश्वरि जगन्मातः सच्चिदानन्दविग्रहे। गृहाणा मिमां प्रीत्या प्रमोद परमेश्वरि ॥७॥ सप्तातोहोमविपिः प्रविश्लोफञ्च जलपान् पायर्म तिलगपिपा। जलयात् स्तोत्रमन्त्र परिधराप गर्भ हविः ॥३२॥ तया प-गप्तायाः प्रतिमवपापूर्वक स्वाहापुरपाय पत-निष्ट गायन- होगप्पम् । अपना सोपाष्टममतपतिसराय देवरेन पुतिनंच होमं कुर्मा। "प्रतिनोकर हमार-" शिरमि-सामरिमामय- मोगामिम् (गुपारी)।

·१३४. पञ्चमः परिच्छेदः सप्तशतीमन्त्रविभाग:-कात्यायनीतन्त्रमते चण्डयाः श्लोकसंख्या पञ्च- शताष्टसप्ततिः। रुद्रयामलमते पञ्चशताष्टाशीतिः। वाराहीतन्त्रमते पञ्च- शतसाष्टिाशीतिः। श्लोकानेतान् विभज्य सर्वसमप्टिसंख्या सप्तशतमन्त्रा इति। "तस्मात् सप्तशतीति"। तदुक्तं चिदम्बरतन्त्र- "तस्मिन्देव्याः स्तवे पुण्ये मन्त्राः सप्तशतं प्रिये ।" कात्यायनीतन्त्र-- अष्टसप्तत्युत्तराणां श्लोकानां शतपञ्चकम् । प्रोक्तं सप्तशतीस्तोत्रं तत्सप्तशतसंख्यया ।। विभज्य जुहुयान्मन्त्रमिति कात्यायनीमतम् ।। एवं त्रयोदशाध्याया होमपूजनतृप्तिषु ।। शतानि सप्तसंख्यानि तव प्रोक्तानि शैलजे॥ हे पार्वति ! एवंरूपेण चण्ड्यास्त्रयोदशाध्याये पूजाहोमतर्पणनिमित्तं तव सप्तशतमन्त्राण्युक्तानि। अत्र केचित् कवचादित्रयस्य, रहस्यत्रयस्य च प्रतिश्लोकं होममनुतिष्ठन्ति । तत्र कवचांगे होमो न युक्तः, तन्त्रान्तरे निषेधात् । चण्डीस्तवे प्रतिश्लोकमेकैकाहुतिरिष्यते । रक्षाकवचगमन्त्रोंमं तत्र न कारयेत् ।। मौर्खात् कवचगमन्त्रःप्रतिश्लोकं जुहोति यः । स्यादेहपतनं तस्य नरकञ्च प्रपद्यते ॥ अन्धकाख्यो महादैत्यो दुर्गाहोमपरायणः। कवचाहुतिजात्पापान्महेशेन निपातितः।। तयाहि-सप्तशतीस्तवस्य प्रतिमन्त्रणवैककाहुति दद्यात्। कवचादिस्थित- मन्त्रेण कदापि होमं न कुर्यात् । मूर्खतावशतः कवचादिस्थितमन्त्रेण यो होम करोति, तस्य देहपातो भवति, अन्ते च स नरकं व्रजेत् । अन्धकाख्यो महा- दत्यो दुर्गाहोमपरायणः कवचादिहोमजातपापहेतोमहेशेन नितोऽभूत् । मरीचिकल्पे दुर्गामप्तात्याः पुरश्चरणप्रयोग देवीमूपतस्य रात्रिमूर्यतस्य प प्रत्यक्ष मन्त्रणाहुतिदानव्यवस्था वर्तते।

·शाक्त-दर्शनम् एव देवि मया प्रोक्तः पौरश्चरणिकः क्रमः। तदन्ते हवनं कुर्यात्प्रतिश्लोकं च पायसम् ।। रात्रिसूक्तं च प्रत्यूचं तथा देव्याश्च सूक्तकम् । हुत्वान्ते प्रजपेत्स्तोत्रमादौ पूजादिकं सदा ।। (गुप्तवतीटीका) "जुहुयात्स्तोत्रमन्त्रा"---अशक्तस्थ तावत्पक्षान्तरमाह,-जुहुयात्स्तोत्र- मन्त्रैवेति । अयं होमः प्रकरणात् पूजाङ्गम्। (गुप्तवती) सप्तशत्या' प्रत्येक- मन्त्रेण होमकरणाशक्तपक्ष सप्तशत्याः स्तोत्रचतुष्टयमन्त्रणव होमं कुर्यात् । प्रकरणान्तर्भुक्तत्वेनापं होमो महिपदिनीपूजाङ्गीभूतः। प्राणायाम-ध्यानं तन्मयता च नमोनमः पदैर्देवी पूजयेत्सुसमाहित.। प्रयत. प्राञ्जलि: प्रहः प्राणानारोप्य चात्मनि ।। मुचिरं भावयेदेवी चण्डिकां तन्मयो भवेत् ॥३३॥ तयाहि-सप्तशतीहोमानन्तरं विहितमन्दव्या. स्तुतिमन्त्रनमोनमः- पदयुक्तः सुसमाहितचित्तन देवी पुन. संपूज्य पयतमना. कृताञ्जलिविनीतो भूत्वा प्राणायामयोगावलम्बनेन चण्डिकादेवी भ्यात्वा च सुचिरं तन्मयो भवेत् । “प्राणानारोप्य चात्मनि" -आत्मनि प्राणायामयोगपूर्वकं ध्यायेत् । तदुक्तं सौभाग्यलक्षम्युपनिषदि-- ममापय्य निदा मुजोणेऽल्पभोजी श्रमत्याग्यबाधे विविस्ते प्रदेश। सदामीत नित्यञ्च स एव प्रयत्लो- अपवा प्राणरोयो निजाभ्यासमार्गान् ।। नपाहियो जिननिद मुजीणे पूर्वमुख्ने सस्थत्य मानते ष, सानो पोगो महादिवापारहिलेनएव धमत्यात्रि (धम बापादरीकरणापमायाम स्पाजनीति तयाभूते) निर्जनम्यानेजस्थित सा प्राणायामपोगमन्यस्येत् । नित्यमेव प्रयान एस पोपवा निशाम्पस्तपन प्रारम्भसादिमागरोप: प्राणायामः साधनीम इति।

·पञ्चमः परिच्छेदः
वक्त्रेनापूर्य वायुं हुतवहनिलयेऽपानमाकृष्यं धृत्वा
स्वांगुष्ठाद्यंगुलीभिर्वरकरतलयोः पड़ भिरेवं निरुध्य ।
थोत्रे नये च नासापुटयुगलमयोऽनेन मार्गेण सम्यक
पश्यन्ति प्रत्ययांशं प्रणवबहुविधध्यानसंलीनचित्ताः ।।
तयाहि--मुखेन वायुमापूर्य हुतवहस्थानेदाधारचक्रेऽपानवायुमाकृष्यां-
गुष्ठाचंगुल्या स्वकरद्वये पसंख्यकमात्राभिनिरन्ध्यात्। एवं श्रोत्रद्वयं नेत्रयुगलं
नासाद्वयञ्च निरोध्य बहुप्रणवध्यानेन लीनचित्तो योगी ज्ञानस्वरूपात्मनः
साक्षात्कारं करोति । अस्य नाम पण्मुखमुद्रान्वितप्राणायामयोगः ।
"सुचिरं भावयेद्देवीम्"-अनेन ध्यानावस्था सूचिता भवति। महर्षिः
पतञ्जलिरवदत्,-
"देशबन्धश्चित्तस्य धारणा" (पातजलदर्शनम् ३।१) कस्मिंश्चिद्
विशेषवस्तुनि चित्तमाबध्यावस्थानं नाम "धारणा"।
"तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम्" (३१२)
तत्र तद्वस्तुविषयकं निरन्तरमेकभावेन प्रवाहितं ज्ञानं नाम "ध्यानम्" ।
"तन्मयो भवेत्”–अनेन समाहितावस्या सूचिता भवति ।
समाधिः
"तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः"
(पातञ्जलदर्शनम्)
यदा तदेव ध्यानं वाह्योपाधिपरित्यागपूर्वकं केवलमर्षमात्र प्रकाशयति,
तदा ममाधिरित्यभिधीयते ।
ध्यानस्य प्रगाढनायां तस्य परिपाके ध्यानज्ञानमपि न विद्यते, तलाले
चित्तं ध्येयवस्तुनि विलीनं कृत्वा माघको ध्येयस्वरूप प्राप्तो भवति । अत एय
तदा चित्तं स्वरूपगून्यमिव सम्ञात सत्तन्मुहूत न विमपि जानानि । तादृश्यां
चितायस्यायामपस्थिताया सरयां साधकस्य "ममापि यः ।
ध्यानेन कय तन्मयो भवेदिति अनिदृष्टान्तेन दर्शपति मण्डकोपनियरि-
प्रयो धन मारो हारमा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अचमत्तन बोजव्यं वारबरामी भये ।।

·पञ्चमः परिच्छेदः १३७ तयाहि -~सापकः प्रगव-धनुषि आत्मानं शरं नियोगकाग्रचित्तेन लक्ष्ये ब्रह्मणि आत्मानं निमज्य शरवतन्मयो भवेदिति समाधिः। सौमाग्यलक्ष्भ्युपनिषदि- सलिले संन्ववं यत् साम्यं प्राप्नोति योगतः। तथात्ममनसोरक्यं ममाविरभिधीयते ।। जले सन्धवलवनं मिलित्वा यया जलेन सह साम्यभावं प्राप्नोति, तथा जीवात्मपरमात्मनोरक्चमभेदज्ञानं समाधिः कथ्यते । यदा संक्षीयते प्राणो मानसं च प्रलीयते। तदा समरमत्वं यत्समाधिरभिधीयते ॥२॥१५॥ यदा प्राणायामपोगसाहाय्येन प्राणवायुः सम्यक् क्षीयते, मनोवृत्तिरपि मनसि लीयते, तदा यज्जीवात्मपरमात्मनोः सामरस्यज्ञान तदेव समाधिः । यत्समत्व तपोरत्र जीवात्मपरमात्मनोः। समस्तनष्टमंकल्प' ममाघिरभिधीयते ॥२।१३।। तयाहि जीवात्मपरमात्मनोयत्सामरस्यं तयोश्व तदवस्याया मर्वव्यापार- निरोपात् सर्वसंकल्पक्षयो भवति । स एव निस्क्रियमावः ममाधिरिति । देवीपूजा-फसमुतिः संकृतिकरहस्य- एवं य. पूजयेद् भारत्या प्रत्यहं परमेश्वरीम् । भुक्त्वा भोगं यपावाम देवीमायुज्यमाप्नुयात् ॥३४॥ सपाहि-एवमुक्तप्रकारेण य प्रत्यहं भक्तिपूर्वर परमेश्वरी पूजयंत, ग वामनानुरूत भोग्यवस्तुगमूहं भुगत्या देखा महाभिमा नाम मुक्ति समते। पो न पूरने निरं पडिमां मानवागताम् भरमौरस्थान पुष्पानि निहलमेश्य ।।३।। मोनो मायामना पगिता देवी न पूरा नाम पुसायानि गानि परमेश्वरी पशिा देवी भामगार या नागी।

·१३८ पञ्चमः परिच्छेदः तस्मात् पूजय भूपाल सर्वलोकमहेश्वरीम् । ययोक्तेन विधानेन चण्डिकां सुखमाप्स्यसि ॥३६॥ अतएव हे राजन् ! सर्वलोकमहेश्वरी चण्डिकां देवीं यथोक्तविधानानु- सारेण पूजय। तदा परमं सुखं प्राप्स्यसि । तदुक्तं भगवद्गोतायाम्-- तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत। तत्प्रसादात् परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।। (१८६२) हे भारत ! त्वं सर्वप्रकारेण हृदयस्थितपरमेश्वरस्य शरणं गच्छ । तत्कृपया परमा शान्ति नित्यधाम प्राप्स्यसीति । इति कामरूपान्तवात--श्रीमदुग्रतारामहापीठाध्यक्षश्रीचश्वर: भट्टाचार्यसंकलिते-शाक्तदर्शने उपासनानामकः पञ्चमः परिच्छेदः।

·षष्ठः परिच्छेदः विश्वरूपरहस्यम् उसञ्च मूतिरहस्ये-- या रक्तदन्तिका नाम देवी प्रोक्ता मयानघ । तस्था. स्वरूा वक्ष्यामि शृणु मर्वभयापहम् ॥५॥ हे निष्पाप सुरथ ! मया या रक्तदन्तिका नाम्नी देवी पूर्वमुक्ता, तस्याः सर्वभयनाशकं स्वरूप कथयिष्यामि, यूयताम् । वकृतिकरहस्ये भगवत्याश्चण्डिकाया दशावतारमध्ये नहाकाली महालक्ष्मी- महासरस्वतीनां च स्वरूपं पूजाविधिश्च ययावदुक्तः। मूतिरहस्ये परवर्तिनी मूर्तिसप्तकस्योपास्ति मंक्षिप्याह (गुप्तवती)। रक्तवर्णा रक्तसर्वागभूषणा। रक्तायुधा रकतने रक्तकेशातिभीपणा ॥५॥ रक्ताम्बरा सा रक्तदन्तिका देवी रखतवस्त्रपरिघाना रक्तवर्णा रक्तरञ्जितालवार- भूपिता रक्तनेत्रा रस्तरन्जितास्त्रधारिणी रक्तकेशातिमयङ्करवेगा। रक्तदन्तिकाया वप्रचित्तासुरगण. सह मंग्रामे तस्याः सर्वाङ्गममुररक्त- रजितममवन् । एवममुरगणशणेन तस्या दन्ता गगना च रक्तवर्णा वमूवः। तदुक्तं चण्डीमन्त्र-- पुनरप्पतिरीदेग रूपेण पिशेतले। अवतीयं हनिष्यामि वंचितास्तु दानवान् ॥ मापनसारच तानुपान् वैचित्तान् महामुरान् । साता भविष्यन्ति पाठिमीयुगुमोपमाः॥ सतो मा देवताः स्वर्ग मस्सोरेप मामवाः । स्नुवन्नो माहरिष्यन्ति सतां सतान्तिराम् ।।

·२४० पष्ठः परिच्छेदः तयाहि--पुनर्भयङ्करमूर्त्या पृथिव्यामवतीर्णा भूत्वा विप्रचित्तवंशीयमहा- सुरान् भक्षयन्ती यदा चरिष्यामि, तदा मे दन्ता दाडिमीकुमुमसदृशा रक्तवर्णा भविष्यन्ति । ततः स्वर्गे देवगणा मत्ये च मानवा मां स्तुवन्तो रक्तदन्तिकामिति व्याहरिष्यन्ति । "अतिभीपणा" भगवती रक्तदन्तिका भीमा भयङ्करी च; "भयं भयानां, भीषणं भीषणानाम्" इति श्रुतिब्रह्मशक्तेरतिभीषणत्वमकथयत् । "महद्भयं वचमुद्यतं य एतद् विदुरमृतास्ते भवन्ति ।" (कठोपनिषद् ६।२) यस्तामुद्यतवववन्महाभयानकां वेति, सोऽमृतत्वमश्नुते। भयादस्या अग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः । भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्घावति पञ्चमः॥(६३) देव्या भयादग्निज्वलति, सूर्य उत्तपति, इन्द्रो वायुः पञ्चमो मृत्युश्च प्रधावति, स्वस्वकार्य सम्पादयति । "भगवती सौम्या घोरा च" अर्थात् सुप्र- सन्ना भयङ्करी च। उमा, गोरी, श्री, ललिता चेति देव्याः सौम्यमूर्तयः । रक्तदन्तिका, चामुण्डा, कालरात्रिश्छिन्नमस्ता चेति महापोरमूर्तयः। श्रीचण्डीस्तवे शकादय एवं प्रार्थितवन्त:-- सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते! यानि पारयन्तघोराणि तरक्षास्मांस्तथा भुवम् ।।(४।२६) है जगन्मात.! निमूबने तव मौम्या, अतीव घोराश्च या मूतंयो विचरन्ति, तामिरस्मान पृथियोश्च रक्ष। कान् प्रति सौम्या, कान् वा प्रति पौरा? तदुक्नमागमशास्त्र:- अनुगलाति यान् देवी तेपा मोमो जगन्मपी। नान गहाति यान् देवी तपां घोरा जगन्मयी ।। गरणागतमवताना समीपे भगवनी तदीपा सौम्यां मति प्रसारामति । पा दुष्टदानया; ममीपे भपतुरी मूर्ति धारयति । भादवी गौम्यमूर भातान् पानति, पोरमा पागुरान् विनागपतीति ।

·माक्त-दर्शनम् १४१ वसुधैव विशाला मा सुमेरुयुगलस्तनी । दोवो लम्बावतिस्थूलो तावतीव मनोहरी ॥७॥ कर्कमावतिकान्तो तो सर्वानन्दपयोनिधी। भक्तात् मंपाययेदेवी सर्वकामदुधौ स्तनौ ॥८॥ तथाहि, -सा रवदन्तिका देवी पृथिवीवद्विशालाकृतिः, तस्या स्तन- युगलं सुमेरुतुल्यसमुन्नतं दो दोलायमानमतिस्थूलं कठिन कमनीयञ्च सर्वा. नन्दसागरस्वरूपम् । देवोभक्तजनान् सा, सर्वकामनापूरकं स्तनयुगलं सम्यक पाययति। "वसुदेव विमाला" इत्यनेन देव्या विश्वव्यापिनी विराइ विश्वरूपमूर्ति- रुपलक्षिता। देवानामकान्तिकप्रार्थनायां तेपो समझे भगवती स्वस्या विश्व- रूपमूर्ति प्रकटयति । देवीभागवतस्य सप्तमस्कन्धे प्रस्त्रिगाध्याये देवीगीता- यामुक्तम्,- अय देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुधा शिवा । अदर्शयनिजं रूपं भक्तकाम-प्रपूरणी ॥२२॥ अपश्यस्ते महादेव्या विराड्रप परात्परम् । योमस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यो च चक्षुपी ॥२३॥ अनन्तरं भक्तवाञ्छापूरणकारिणी भक्तानां कामधेनुस्वरूपिणी कल्याण- मयी देवो रवीयं रूां दर्शयामास । ते देवा अपि महादेव्याः परात्पर विराज विश्वरूपं ददृगुः। द्युलोकं सत्यतोकं या वस्या विराइ पिण्या मस्तकं, मूर्याचन्द्रमसो च दे पशुपी। दियः यो वचो येदा प्राणा वायुः प्रकीर्तितः। वित्र हुदपमित्याहुः पृथिवी उघन स्मृतम् ॥२४॥ नमस्मन नामियरो स्कोतिपरकपुर स्पटम्। महलोकस्तु प्रीवा स्याग्जनलोको मुगं स्मृतम् ॥२५॥ पशिस्तन्महादेम्याः सर्ग पर्यंदा बार शास्तस्याः प्रापा विर्य हदयं पपिकी प तस्या उपनम् । नमस्तलम् अदि मवार सस्या नाभि- गरोपरः, मोतिपमात पसरपलं, मोई ग्रीवादेगः, नतोके या मुरामारसम्।

·१४२ पष्ठः परिच्छेदः तपोलोकवराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः। इन्द्रादयो वाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः ॥२६॥ नासत्यदस्रो नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः । मुखमग्निः समाख्यातो दिवा रात्रिश्च पक्ष्मणी ॥२७॥ , सत्यलोकादधःस्थितस्तपोलोकस्तस्या विरापिण्या महादेव्या ललाट- फलकम्, इन्द्रादिदेवा वाहव', शब्दो महेश्वरीदेव्याः श्रवणेन्द्रियम्, अश्विनी- कुमारी नासापुटी, गन्धो नाणेन्द्रियम्, मुखमाभ्यन्तरमग्निः, दिवा रानिश्च तस्या नेत्रनिमेपादिरूपेण प्रकाशते । ब्रह्म स्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्रकीर्तिताः । रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः॥२८।। दन्ताः स्नेहकला यस्या हासो माया प्रकीर्तिता। सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् बीडोदर्वोठो महेशितुः ॥२६॥ ब्रह्मस्थान महादेव्या भूविकाशस्वरूपम्, आपस्तालुस्तद्गतरसो रसना, यमराजस्तस्य दंष्ट्रा। स्नेहविलास एव महादेव्या विराट्स्वरूपस्य दन्तसमूहः, माया हास्य, ब्रह्माण्डसृष्टिः कटाक्षः, लज्जा महेश्वरीदेव्या ऊध्वॉप्ठो भवति । लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममागस्तु पृष्ठभूः । प्रजापतिश्च मेढ़ स्याद् यः स्रष्टा जगतीतले ॥३०॥ युक्षिः समुद्रा गिरयोस्थीनि देव्या महेशितुः । नद्यो नाइयः समास्याता वृक्षा केशाः प्रकीर्तिताः॥३१॥ लोमश्चास्य विराडपस्याधरः, अधर्मः पृष्ठभागः। यो जगन्मण्डलस्य सृष्टिकर्ता म एव तस्या मेढदेशः । समुद्रस्तस्याः युक्षिः, पर्वतसमूहो महेश्वर्या अस्थीनि। नद्यस्तस्या नाडयः, वृक्षारच महादेव्याः केशरूपाः प्रकारान्ते । कोमार-यौवन-जरा पयोऽस्या गतिस्तमा। बलाहवास्तु केशाः स्युः गन्ध्ये ते वामगी विमोः॥३२॥ राजन् श्रीजगदम्यापाश्चन्द्रमास्तु मगः स्मृतम् । विज्ञानपिनम्नु हरी दोन्नःकरणं स्मृतम् ॥३६॥ अस्वादिजातयः मर्या: प्रोनिदेग स्पिता विमोः। अनलादिमहामोराः पटसपोभाग गतः ॥३४॥'

·महस्र वरणं शाक्त-दर्शनम् १४३ है राजन् ! कोमारं यौवनं जरा च विराट्स्वरूपस्योत्तमा गति । मेघाः केशाः, उभे ते प्रसिद्ध सायंप्रातरूपिणी सन्ध्ये तस्य वाससी। चन्द्रमा जगद- म्वाया मनः, हरिस्तस्या विज्ञानशक्तिः। रुद्रस्तस्मा अन्तःकरणम्, अश्वादि- जन्तवः सर्वव्यापिन्या महादेव्या नितम्बदेशः। अतलादिपातालपर्यन्तं समस्त- लोकास्तस्पा कद्ययोदेशस्यायोमागे विराजिताः। एतादृगं महारून ददृशुः सुरपुङ्गवाः । ज्वालामालासहस्राइयं लेलिहानञ्च जिह्वया ॥३५॥ दंष्ट्राकटकटाराव वमन्तं वह्निमक्षिभिः। नानामुषधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रोदनञ्च यत् ॥३६॥ सहस्रशोपनयन तया। कोटिसूर्यप्रतीका विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥४७॥ तथाहि-देवगणा: जगदम्बाया एतादृशो विराटमूर्ति ददृशुः। तस्या- स्तन्मूर्तितः सहयगो निगच्छन्मूर्तिमदग्निगिखाविशिष्टाया लेलिहानजिह्वाभिः समपजगदास्वादनं कुर्वन्या भीषणदंष्ट्राकटकटासन्दमभूदक्षिसमूहाश्च वह्नयु- दगीरणमकाएं। तन्मूर्तिसमूहाइच नानाविधान्यायुधानि धारयन्तोजोवबल- सम्पना याह्मगक्षप्रियादयः सजाताः। तस्य विश्वरूपस्म सहस्रं शिरांमि, सहन नयनानि, सहा च चरणानि जातानि, कोटिसूर्यप्रतीकासश्च कोटिविद्युत्ममप्रभं च तद्रूपमभूत् । भयङ्करं महापोरं हृदणीस्त्राकारणम् । दद्गुम्ते सुराः म हाहाकारञ्च चकिरे ॥३॥ विकम्पमानहृदया मूच्र्यामापुरत्ययाम् । स्मरणञ्च गत तेरा जगदम्बयमित्यपि ॥३६॥ नयाहि महादेव्यास्तापपुरी नेत्रमनमोस्त्रायजना महापौरतरी पिरा मूनिमवलीप गरें देवा भीता: मनो हाहाकारमपन। परन्तु विम्पितहदयान्ते दुरपनपत्रातारर गचाता। अस्मार पानवियेगा जगदनि शानमपि तेरा दिनष्टममूत्। "गानन्दायोनिपि जगन्मातुः स्तनसुगनं मारानन्दसमुहस्यातम् । अम्याः नियुगलविगलिगसौरपारा- पानरतः सापक: परमानन्दामममम निमग्नो भवति। "सरंगामी सनी"~-नगरा गाया मामाामनानम्र गर्ग- भीमपूर वामपनुगमन, स. मापा नगमा, मनाने गाभारान् म एष पमपिंकाममोगा स्थित सानोति।

·१४४ पष्ठः परिच्छेदः जगन्मातुः स्तनयुगलम् श्रीमच्छङ्कराचार्यः "सौन्दर्यलहरी"स्तोत्रे चिन्मयविग्रहधारिण्या जगद- म्बिकाया अङ्गप्रत्यङ्गानामनुपमसौन्दर्यवर्णनच्छलेन मातृमहिमकीर्तनमकरोत्- समं देवि स्कन्दद्विपवदनपीतं स्तनयुगम् । तदेव नः खेदं हरतु सततं प्रस्तुतमुखम् ।।७२॥ हे जननि ! तव स्तनयुगलतः सततं स्तन्यं क्षरति; अपि च पुरा गजां- ननः पड़ाननञ्च त्वदीयस्तन्यपानमकरोत् । सर्वान् प्रत्युदारं तव स्तनयुगलम- स्माकं संसारक्लेशं हरतु। "सततं प्रस्तुतमुखम्” इत्यस्य टोकायामच्युतानन्देन प्रोक्तम्-"अवि- रतक्षरम्मुखम् जगन्मातृत्वात् सर्वेषां भरणाय" इति भावः, यतः सा जगन्माता। अत एव सर्वजीवपोपणार्य नस्याः स्तनयुगलममृतरसपूर्णम् । ये साधकास्तदमृत- रसं पिवन्ति ते खलु मातृकोडस्थितचिरशिशुत्वं लभन्ते । तदुक्तं सौन्दर्यलहरी- स्तोत्रे शङ्कराचार्येण--- अमृते वक्षोजावमृतरसमाणिक्यकलसी, न सन्देहस्पन्दो नगपतिपताके मनसि नः। पिबन्ती ती यस्मादविदितवधूसङ्गमरसी, कुमारावद्यापि द्विरदवदनक्रौञ्चदलनी ।। है नगपतिपताके हिमालयकन्यके ! मनसि ज्ञातमस्माभित्रिसन्देहो यत् तव स्तनयुगलममृतरसपूर्णमाणिक्यमयकलसस्वरूपम्, यतस्तो गणेशकार्तिक- प्रातरी दारपरिग्रहमकुर्वन्तो चिरकुमारावद्यापि तदीयस्तन्यपानरती वर्तते। गणेशः कार्तिकेयश्च भगवत्याः स्तनयुगस्यामृतरसं पीत्वा चिरशिशुत्यं लव्यवन्ती। स्वभावसुलभयोवनेऽपि तयोरेकतरोऽपि दारपरिग्रह नाफरोद यतस्तो मातृवक्षाश्रितस्तनन्धयशिशुवद् यावज्जीवं स्यानुमभिलपितयन्तो। एवमेर जगन्मातुभक्तसाधकास्तदन्तिके चिरशिशुत्वं प्रार्थयन्ते । “भपतान् संपाययेदेवी"-भगवती भक्तसन्तानगणास्तस्या ज्ञानामृतवपिणी सर्वानन्दमयी सर्वाभीष्टफलप्रदां स्तन्यपारा पाययति; नेदं कल्पनामात्रम् । "दायिशिशु- पदराचार्य जगन्माता स्वस्तन्यं पाययित्वा घेळ वयित्वं तस्म प्रादात् । यदुवं सौन्दर्यलहरोस्तोत्र- ·१४५ शास्त-दर्शनम् तव स्तन्य मन्ये घरभिघरकन्ये हृदयतः, पर.पारावार: परिहरति सारस्वत इद। दयावत्या दत्तं द्रविड़शिशुरास्वाद्य तव यत्, कवीनां प्रोटानामजनि कमनीय कवयिता ॥७६॥ हे घरगिधरकन्ये गिरिसुते। तव हृदयामृतमिन्योरिव सारस्वतदिव्य- ज्ञानमयस्तन्यवारा प्रवहति, इति सत्यम् । यस्माद् "द्रविडदेशीयशिशुः शङ्करा- चार्यों" दयावत्या जगदम्बाया. कृपाप्रदत्तस्तन्यपानेन कवित्वं लघ्वा, प्रौढा- नामपि कवीना मध्ये श्रेष्ठ कविर्वभूव । जगदम्बायाः स्तन्यदानम् तयाव-टीकाकारोच्युतानन्दो गुरुपरम्परया शुतां निम्नोक्तघटनामेव- म्कारेण वर्णरति। श्रीमच्छङ्कराचार्यस्य पिता द्रविड़देशीयो दरिद्रो ब्राह्मण आसीत् । बहुवयःकालपर्यन्नमपुत्रकत्वेन शङ्करमाराध्य शिवकरुणया पुत्रं तमवाप। तत आनन्देन स "शङ्कर" इति पुत्रस्य नामकरणमकरोत् । शङ्करस्य पच्छे मामि वयसि एकदा तस्य पिता भिक्षायं जनपदान्तरमगात् । जननी च शिनु पाङ्गगे पट्टोपरि स्वापपित्वा साकाहरणार्थ स्थानान्तरं गतवती। तदा बालकं प्रति दयापरतन्या मती तमुत्सङ्गे कृत्वा स्तन्यं पाययति स्म । तत्स्तन्यं पीत्वा म बालकस्तसगादेव महाकविरभूत् । अनन्तरं देवामन्तभूनाया गत्या कश्चिनग्नः सन्यामी भिक्ष. तद्गृह- मागत्य भिसामयाचत । तत्काले च गृहे न कोम्प्यन्यो जनो वतंते स्म। अतो पिडगिगः शङ्कराचार्यः सन्यासिनो भिसामानां श्रुत्वा स्वयमेव निम्नोक्न- पलोफेन प्रत्युत्तरमदात् । माता शाकाहा अत्र शपणा दा शारार्ताः। या पक दम सागरामा सत्र सपणा शापामा पा? हे सा! मम जननी एपारितो पागहरापंमगा। परनयर गृहे दास्परा जनाः गाताप पाराः मन्त्राता । है सपना! पर मनाः शापापम् माग पौरान्ति, वर पुनरेव पापाशा? न त ·१४६ पष्ठ: परिच्छेदः एवमाधुनिकयुगेऽपि दृश्यते,-निरक्षरप्रायो गदाधरचट्टोपाध्यायो जगन्मा- तुराराधनया मातृक्रोडस्थितदिव्यशिशुत्वमवाप। परन्दु जगदम्बायाः स्नेहविग- लितसारस्वतस्तन्यधारां पीत्वा महाकवित्वमृपित्वं चासावलभत। तेन च स श्रीरामकृष्णपरमहंसदेवरूपेण स्वमुखविनिर्गतवेदवेदान्तरहस्यपूर्णकथामृतेन शतशस्तप्तजीवान् सञ्जीवितानकरोत् । खङ्ग पात्रञ्च मुसलं लागलञ्च विति सा । आख्याता रक्तचामुण्डा देवी योगेश्वरीति च ।।६।। सा रक्तदन्किा देवी भुजचतुष्टये खङ्गं पानपात्रम् मुसलं लागलञ्च धारयति । देवी रक्तदन्तिका रक्तचामुण्डा योगेश्वरीति च कथ्यते । (क) “रक्त चामुण्डा" देवी :-- "हर" नामकमहाबलदत्यनिधना- नन्तरं स्वयं रुद्रदेवेन भगवत्याश्चामुण्डायाः स्वरूपतत्त्वं विवृत्य स्तवं कृतम् । तदुक्तं वराहपुराणे ६६तमाध्याये,--- रुद्र उवाच- जयस्व देवी चामुण्डे जय भूतनिवारिणी। जय सर्वगते देवि कालरात्रि नमोऽस्तु ते ॥१॥ हे देवि! चामुण्डे ! तव जयोऽस्तु, त्वं सर्वभूतसंहारकारिणी, जगति मर्ववस्तूनाम् अन्तः प्रविष्टा च, हे कालरात्रिदेवि! नमस्ते। विश्वमूर्ते शुभे शुद्धे विरूपाक्षि त्रिलोचने । भीमरूपे शिवे वेद्ये महामाये महोदये ॥२॥ रवं विश्वरूपिणो मङ्गलमयो शुद्धा भीमनेत्रा मूर्पचन्द्राग्नित्रिनयनविशिष्टा भयङ्कररूपत्वेऽपि कल्याणमयो, त्वमेव ज्ञातव्यतत्त्वस्वरूपा महामाया महोदया च। मनोजवे जये जम्भे भीमाक्षे शुषितक्षये । महामारि विचित्राङ्गे जय नृत्यप्रिये गुभे ॥३॥ स्वमग्निनिहारूपिणी मनोजया, जयस्वरूपिणी, निद्रावैगरूपा, तब पापी भोतिपदे, स्वं सुधिताना सोमं मामि। वं महामारिरूपिणी, विचित्रा- वयवपुरता, नृत्यप्रिया, हे मङ्गलमयि! तप जपोग्नु।

·शाक्त-दर्शनम् १४७ विकराले महाकालि कालिके पापहारिणी। पाशस्ते दण्डहस्ते भीमरूने भयानके !|४|| हे महाकालि ! हे कालिके ! त्वमतीव भयङ्कररूपिणी, तवैतन्मूर्तिध्यायिनां साधकाना सर्वपापं हरसि । त्वं पाशं दण्डञ्च धारयसि, अतो भीमरूपा भयङ्करी च । चामुण्डे ज्वलमानास्ये तीक्ष्णदंष्ट्रे महावले । शतयानस्थिते देवि प्रेतासनगते शिवे ॥५॥ हे चामुण्डे ! त्व देदीप्यमानाग्निवन्मुखविशिष्टा, तव दन्तसमूह. सुतीक्षण , त्वं महायलशलिनी। हे देवि त्वं शतयानविशिष्टा, प्रेतासनगता मङ्गलमयी च। भीमाक्षि भोषणे देवि सर्वभूतभयङ्करि । कराले विकराले च महाकाले करालिनि ।। काली कराली विक्रान्ता कालरावि नमोऽस्तु ते॥६॥ हे देवि त्वं भीमने का भीपणा सर्वभूतानां भीतिप्रदा च। त्वं कराल- वदना विकराला च महाकालस्वरूपा करालिनी। त्वञ्चाग्निजिह्वारूपिणी काली कराली च। हे कारलात्रि त्वं महाविक्रमशालिनी, स्वा नमामः । (ख) “योगेश्वरी"-योगेश्वरी चामुण्डाया मूर्तिभेदः । मत्स्यपुराणे योगेश्वरीदेव्या मूतिरेवं वणिता- तीक्ष्णखङ्गवरी तद् वक्ष्ये योगेश्वरीमिमाम् । दोघं जिह्वामूर्घवेशीम् अस्थिखण्डंश्च मण्डिताम् ।। दंष्ट्राकरालवदना कुर्याच्चव योदरीम् । कपालमालिनी देवो मुण्डमालाविभूषिताम् ।। कपाले वामहस्ते तु मासगोणितपूरितम् । मस्तिप्काक्ताञ्च विध्राणा सविनका दक्षिणे करे । राधस्था वायमस्या का निर्मामा विनतोदरी। करालवदना तात् कम्पा मा त्रिलोचना।। धामण्डा बटपण्टा वा दीपियमंधरा गुमा। सुरक्पुप्पामरा यधिनी ध्वजमपता ॥

·१४८ पष्ठः परिच्छेदः -- सा अवुना तीक्ष्णखङ्गवारिया योगेश्वरीदेव्याः स्वरूपं यथावद्वर्णयति,- एपा देवो सुदीर्घ रक्ताक्तरसनाविशिष्टा, ऊर्ध्वकेशी, अस्थ्यलङ्कारभूषिता, दंष्ट्राकरालवदना, कृशोदरी, कपालमालिनी, मुण्डमालाधारिणी च । वामहस्ते मुण्डं मांसशोणितपूर्ण कपालपात्रं च धारयति । दक्षिणहस्ते शक्ति धारयति। योगेश्वरी देवी गृध्रवाहनी काकवाहनी वा। अस्याः शरीरं मांसहीनक्षीणकायत्वेन पृष्ठलग्नोदरा, करालवदना, त्रिनयना। सा यदा चामुण्डामूर्ति धारयति, तदा व्याघ्रचर्मपरिधाना घण्टावादनतत्परा। यदा च कालिकामूतिपरिग्रहं करोति, तदा सा देवी दिगम्बरा गर्दभवाहिनी कपालिनी, रक्तपुष्पाभरणभूपिता, सम्मानीयुक्तध्वविशिष्टा भवतीति । एपा काली गीतलेति च कोयते । तदुक्तं स्कन्दपुराणे,- - "नमामि शीतला देवी रासभस्था दिगम्वरीम् । मार्जनीकलसोपेता मूलिंकृतमस्तकाम् ॥” इति चामुण्डोपासकमम्प्रदायाः प्राचीनकाले कापालिककालामुखाधोरिप्रभृतय उग्रवीरसाधकसम्प्रदाया आसन् ये तावदुत्कटव्रतपालनेन नानाविधभीपणानुष्ठानसामग्या कराल- चाम ण्डोपासनामकुर्वन्त, इदानीन्तने काले ते सर्व सम्प्रदाया लुप्तप्राया अप्ये- कदा भारतवर्षे तेपामतीव प्रभाव आसीत् । महाकविभवभूतिविरचित"मालनी माधव"-नाटकस्य पञ्चमाइयोरघण्टनाम्नः कापालिकस्य विवरणं दृश्यते । स्खोष्टीपाष्टमशतिकायाः प्रयममागे विरचितमिदं "मालतीमापय" नाटकम् । पद्मावत्यामयवा वर्तमानोज्जयिनीनगरोपफळे महाश्मशाने परालाया. चामण्डाया मन्दिरमासीत् । तन्मन्दिरे चाम पदादेली नरबलिभिः पूजिताऽभवत् । फापालिकोपोरपष्टो मन्त्रसिदये स्वशिष्यायाः कपालकुण्डलायाः साहाम्पेन पामुण्डाने बलिदानापं मुन्दरी मालतीमहरत् । रात्री महानिशायां प देष्य यलिमादाय प्रार्थयत्, "चामुण्डे भगवति! मन्त्रसाधनादायुद्दिष्टामुपनिहिता मजस्व पूजाम्।" इरपुरत्या यदापौरपष्टो बलिरूपाया मालरपा शिरपेतु गणनुसोरयति स्म, तदा महमा मापन आगरम सदुत्तोलिसमग पालिक हाया तो मालनी तस्मादुराग्यामाग। प्रीप्टीयदशमनिसरायो यमुनापार्यविरक्षिसे "माप्रमा"प्राय पापासिरुमास्य मंशिप्तवर्णना पतंत- ·१४६ शाक्त-दर्शनम् कणिकारूचकञ्चैव कुण्डलञ्च शिखामणिम् । भस्म यज्ञोपवीतञ्च मुद्रापट्कं प्रचक्षते ।। कालमथ सम्वाङ्गनुपमुद्रे प्रकोतिते । आभिर्मुद्रितदेहस्तु न भूय इह जायते ।। एतन्मतेन पन्मुदाः, द्वे उसमुदे । आसां धारणे च साधकस्य मुक्तिर्भवति । यया कणिका रूचकं कुण्डली शिरोमणि. भस्म यज्ञोपवीतश्चेति । कपाल- खट्टाङ्गे द्वे उसमुद्रे । एतत्प्रसङ्गेन वह्वीना गुप्तक्रियाणां विधानमस्ति । कालामुखसम्प्रदायाना कपालपात्रे भोजनं शवचिताभस्मना स्नानं, तत्प्रा- शनञ्च, तया लगुडधारणं सुराकुम्भस्थापनमित्याद्यनेकप्रकारान्यनुष्ठानानि प्रचलितान्यासन्। एतेषामनुष्ठानादिकर्मजातं सुगुप्तत्वाल्लोकप्रियताभावाच्च क्रमशो नष्टप्रायं वभव । स्त्रीप्टीय कादशशताब्द्या कृष्णमिश्रविरचित "प्रबोधचन्द्रोदय"नाटकस्य तृतीया कापालिकानां विस्तृतविवरण दृश्यते। यथा- मस्तिष्कवसाभिधारितमहामासाहुति जुह्वता वह्नो ब्रह्मनालकल्पितसुरापानेन नः सद्यः कृतकोरकण्ठविगलकोलालधारोल्वन - रघों न' पुरुषोपचारर्वलिभिर्देवो महाभैरव ॥ वयं तावन्नरमुण्डकालपात्रेऽभिपिनतनरमासेन वह्नो जुहुम.। ब्राह्मण- कपालपात्रस्थितमद्यपानेन पारणा कुमहे। सद्य.कृत्तकठोरकण्ठनि.मृतमनुष्य- रुधिरेण तणं कुर्मः, नरवलिना च महाभैरवमयामः । घोप्टोयपञ्चदाशतान्द्यामानन्दगिरिणा कृते "शङ्करदिग्विजयनाटके" कापालिकसाधकस्य वक्ष्यमागरूप चित्रमदितम्- चितिभस्मपूर्णकलेवरो नरकपालावृतगलो भालदेशरचितकाजलरेगः मफलकेशरचितजटापारिव्याघ्रचर्मरचितरटिसूत्रकोपीनः कपालगोमितवामार महनादघण्टाघृतदक्षिणकर: "शम्भो !" "भैरव!" "कालीग!" इति मुद्ध- मुंहुजंपन्-इत्येवंरूपयेशपारी कापालिक.। "चामुण्डामन्दिरम्"--भगपती घामादेवी महीगरराण्याधिष्ठातृदेवी- रूपेण ता पूजिताऽभवत् । नगरोपपर्छ पर्वतोपरि देयारचामुण्डाया विशाल मन्दिरमवस्थितम् । पामुपादेवी ता "भेगति नाम्ना व कोयते । पारणा।

·१५० पष्ठः परिच्छेदः अनया व्याप्तमखिलं जगत्स्यावरजङ्गमम् । इमां यः पूजयेद्भक्त्या स व्याप्नोति चराचरम् ।। भुक्त्वा भोगं ययाकामं देवीसायुज्यमाप्नुयात् ।।१०।। तथाहि-अनया रक्तदन्तिकया देव्या स्थावरजङ्गमं सर्व जगत परिव्याप्तम् । य इमां रक्तदन्तिकां देवों भक्तिपूर्वकं पूजयेत्, स सर्व चराचर व्याप्य तिष्ठेत् यथाभिलपितञ्च भोगं भुक्त्वा देव्या सहाभिन्नताप्राप्तो भवेत् । "अनया व्याप्तं स्थावरजङ्गमम्"-एतेन देव्याः सर्वध्यापित्वं सर्वात्मकता च मूचिता। "भूतेषु सततं तस्य व्याप्तिदेव्यै नमोनमः।" (चण्डी ५७७) देवीभागवतोक्त-देवीगीतायां हिमालयं प्रति देवीवाक्यम्--- मयि सर्वमिदं प्रोतमोतञ्च धरणीधर । ईश्वरोऽहम्च मूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च ॥१२॥ ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गोरी माझी च वैष्णवी ॥१३॥ मूर्योऽहं तारका चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् ।। पशुपक्षिस्वरूपोऽहं चाण्डालोऽहञ्च तस्करः ॥१४॥ व्यापाई क्रूरकर्माहं मत्यहिं महाजनः । स्त्रीपुनपुसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः ॥१५॥ पच्च किञ्चित्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्वहिाच तत्मवं व्याप्याहं मयंदा स्थिता ॥१६॥ (७१३३ अ.) है हिमालय! अगिलमिदं जगद् ओतप्रोतभायेन मम्मेवावतिष्ठते । अतोऽहमेव कारणदेहाभिमानीश्वरः, लिङ्गदेहाभिमानी गूगारमा, स्पूलदेहा- भिमानी विरार, हिरप्पगर्मच। अहमेव ब्रह्मा पिप्पू बाप रापा माही यणवी रोमी गावित । अहमेव सूर्यचन्द्ररतारमा प, पशुः पक्षी पास ग्नाकररूपिणी परपर्मा व्यापः शर्मा महाननापारगेप; अहमेव जी पुरी नागारपति न कोरि सन्देहः । पद पायो पा र पुरापि देने वरा बानुर थामेव समाप हिप सर्पा भाषीमि।

·शाक्त-दर्शनम् "सर्वात्मस्वरूपियो"--देवीगीताया सर्व देवाः सर्वात्मस्वरूपिणी भगवती. स्तुवन्ति, यया- F ॐ नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रगवात्मिके। सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो होकारमूर्तये ।। यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमा । यस्मादोषचय. मस्तिस्यै सर्वात्मने नमः॥ (देवोभागवते ७।३३।४५-५२) हे गवात्मिके भुवनेश्वरि ! नमस्तुभ्यम् । हे देवि सर्वेदवेदान्तादिशा- स्स्स्वमेव मर्वप्रधाना प्रतिपद्यमे। हे होकाररूपिणि ! त्वा नमाम । यत- स्त्वत्त मूर्यचन्द्राग्नय ओषधयश्च सर्वा जायन्ते, तस्मात्वां सर्वात्मरूपिणी देवी प्रगमामः । यस्याश्च देवा सम्भूता साध्याः पक्षिण एव च । पशवश्च मनुष्याश्च तस्यै सर्वात्मने नमः ॥ प्राणापानी व्रोहियवी तपः श्रद्धा रस्तथा। ब्रह्मवर्ष विधिश्वव यस्मात्तस्यै नमोनम ।। यस्माः मर्वे देवा , साध्यगगाः, पशुगणाः पक्षिगणा, मानवगणारच समु- त्पन्ना, वय तां सर्वात्मरूपिणो देवी प्रणमाम.। यतस्य प्राणायानादिवायवो ग्रोहियवादिसर्वशस्यानि, तथा तपस्या, श्रद्धा, यज्ञो ब्रह्मचर्य विधिश्च यावन्तो जायन्ते, तरसर्वात्मिका देवो पुन पुनर्न माम । सप्तप्रागार्चियो यस्याः समिधः सप्त एव च। होमाः मप्त तथा लोकास्तस्य सर्वात्मने नमः ।। स्पा: ममदा गिरयः सिन्यवः प्रचरन्ति च । यस्या औषधयः सर्वा रमास्तस्यै नमो नमः ।। यतः सप्तप्राणाः सप्तोप्तय सा होमाः मप्त लोराचौत्पत्रास्ता सा- स्मिया नमामः । यस्वापर मवें ममुद्रा पर्वताः, गवा नर औषयरी रमाची. स्पयन्ते सा देवा प्रगमामः। मस्या यशः ममममतो दीशा यूपश्च दक्षिणा। चो पर मामानि सस्पै सर्वात्मने नमः ।।

·१५२ पष्ठः परिच्छेदः नमः पुरस्तात् पृष्ठे च नमस्ते पाश्र्वयोर्द्वयोः। अघ अध्वं चतुद्दिक्षु मांतर्भूयो नमो नमः ।। यतो यज्ञो यूपो दक्षिणा दीक्षाश्च, तथा ऋग्यजुःसामानि च जज्ञिरे, तस्य सर्वात्मरूपिण्यै नमस्कुर्महे । हे मातः! तव पुरतः पृष्ठत उभयपाश्र्वतश्च नमामः। पुनरप्यूर्वभागऽधोभागे चतुर्दिक्षु च वारं वारं प्रणामः । "स व्याप्नोति चराचरम्"- "-यः साधक ऐकान्तिकभक्तिपूर्वकं रक्त- दन्तिकां देवीमाराधयति, स आत्मज्ञानं लब्ध्वा स्वीयात्मानं विश्वस्य स्थावरजङ्गमादिसर्ववस्तुषु व्याप्तं पश्यति । अर्थाद् विश्वेन सहकात्मतामनुभवति एतदामज्ञानं पराभक्तित उदेति। तदुक्तं देवीभागवते,- "सर्व खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम् ।" इति। जागतिकजड़चेतना- दिसमस्तपदार्था एव "अहम्"। अर्थाद्-"अहम्" अस्पाभिन्नम्, बहिर्नान्यत् किमपि वस्तु सनातनम् । आगमशास्त्रे एतज् ज्ञानस्य नाम "पूर्णाहन्ता", . एतदाकारकं ज्ञानं मोक्षजनकम् । तदुक्तं कोलोपनिषदि,- "मोक्षः सर्वात्मतासिद्धिः" |४| समस्तप्रपञ्चेन सहात्मनोऽभिन्नतोपलब्धिमुक्तिः । "भुक्त्वा मोगान् ययाकामम्" अनन्यभक्त्या देव्याराधनं कुर्वता साधकेन धर्मार्थकाममोक्षात्मकश्चतुर्वर्गों लभ्यते। सकाम. साधक इह परन च यथाभिलपितभोगनामुपभोगान्ते मुक्ति लभते। निष्कामः साधक इह जन्म- न्येव भोगान्ते सायुज्यमुक्ति लमते । भगवती चण्डिकामाराध्य सकामः साधको राजा सुरय इह जन्मन्येव स्वराज्यभोगं तृत्वा जन्मान्तरे मन्वन्तराधिपत्यं लब्ध्वा च मुक्तिमलभत । तया निष्कामो भक्तः समाधिवश्य इह जन्मन्येव मोक्षमवाप। सामुहि महाराज मरणं परमेश्वरीम् । आराधिता मैव नणां भोगस्वर्गापवर्गदा ॥१३॥५॥ अनयोविगेपविवरण मत्प्रणीत'मारिततर' द्रष्टव्यम् ।

·शाक्त-दर्शनम् नन्दाविर्भावरहस्यप ऋषिरुवाच,- नन्दा भगवती नाम या भविष्यति नन्दजा। सा स्तुता पूजिता घ्याता वशीकुर्याज्जगत्रयम् ।। मेषा ऋषिः सुरथमुवाच, "भगवती नन्दा नाम या नन्ददुहिताविता सा देवी स्तुता घ्याता पूजिता चेत् साधकस्य त्रिभुवनं वशीभूतं भवति । "नन्दा" -भगवत्या नन्दाया उत्पत्तिविवरण यीश्रीचण्डीमन्त्र (११।४७ १४२) उक्तम्; हरिवं च विष्णुपर्वणि द्वितीयाध्याये नन्दादेव्या प्रसङ्गो विद्यते, तृतीये च सुप्रसिद्ध आर्यास्तको दृश्यते । कंसवधायें भूतलेऽद-: तरणमुपलक्ष्य विष्णुस्तदीया शक्ति योगनिद्रामवदत्-- या तु सा नन्दगोपस्य दुहिता भुवि विश्रुता। यशोदा नाम भद्रं ते भार्या गोपकुलोदहा ॥ तस्यास्त्वं नवमो गर्भः कुलेऽस्माकं भविष्यसि । नवम्यामेव सजाता कृष्णपक्षे च वै तियो । (१३४-३५) । है देवि ! भद्रं ते भवस्विति शेषः । नन्दगोपस्य यशोदानाम्नी गोपकुल- येष्ठा या भार्या वर्तते, त्वमस्मत्तुलेऽस्या नवमगमरूपेण कृष्णनवम्यां ति जमिप्यमे। अहं त्वमिजितो योगे निशाया यौवने स्थिते । अईरा करिष्यामि गर्भमोशं ययामुखम् ॥३६॥ अप्टमस्य तु मामस्य जातावावा तनः समम् । प्राप्रपाको गभव्यत्यामं प्राप्ने कमस्य नागने ॥३७॥ अहं यशोदा यारयामि त्वं देवी भज देवकीम् । आवयोग मंयोग कमो गच्छतु मूढनाम् ॥३॥ अहमदरासममय भिजिनाचोगे पपामुणं गर्भानिगमिष्यामि। कमस्य विनाश तास्पित.प्टमपि मामि ममराले जानावावा वमुदेवेन परिवनितोहं बगोदाममोर यायामि, रच देवकीसमोर यामि। यायपोगमंयोग- विधयेकमोन रिमपिशाम्पते।

·१५४ पष्ठ: परिच्छेदः ततस्त्वां गृह्य चरणे शिलायां पातयिष्यति । निरस्पमाना गगने स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ।।३।। मच्छविसदृशी कृष्णा सङ्कर्षणसमानना। विभ्रती विपुलौ वाहू मम वाहपमौ दिवि ।।४।। ततः कंसस्तव चरणो धृत्वा शिलातले पातयितुमूवं भ्रामयिष्यति त्वञ्च- वमाकाश उत्थाय शाश्वतं स्थान प्राप्स्यसि । है देवि! तत्र दिवि तव वदन- प्रभा सङ्कर्षणस्येव, देहकान्तिममेव कृष्णवर्णा, बाहू च मम वाहुतुल्यो विशालो भविष्यत.। त्रिशिखं शूलमुद्यम्य खङ्गञ्च कनवत्सरम् । पात्रीञ्च पूर्णा मधुना पङ्कजञ्च सुनिर्मलम् ॥४२।। नीलकौशेयसंवीता पीतेनोत्तरवाससा। शीतरश्मिप्रकाशन हारेणोरसि राजता ॥४२॥ दिव्यकुण्डलपूर्णाभ्यां श्रवणाभ्या विभूषिता । चन्द्रसपलभूतेन मुखेन त्वं विराजिता ।।४३।। त्व समुद्यतत्रिशूलं स्वर्ण मुष्टियुक्तं तीणखङ्ग सुरापूर्णपात्रं मुनिमलं पङ्कजञ्च धृत्वा, नीलकोगेयवस्त्रपरिहिता पोतोत्तरीयेण वाससा शोभिता सुरपथमाखदा सती, तब वक्षःस्थलं चन्द्रकिरणवत्प्रकाशमानहारभूपितं कर्णद्वयं दिव्यकुण्ड लालंकृतं, मुखमण्डलञ्च चन्द्रवत् समुज्ज्वल भविष्यति । दश॥४४॥ मुकुन विचित्रण केराबन्धन शोभिता । भुजङ्गाभज मभूपयन्ती दिशो ध्वजेन शिसिवहेण उच्छितेन विराजिता । अङ्गजेन मयूराणामङ्गदेन च भास्वता ॥४५॥ कीर्णा भूतगणोरमंनियोगानुयतिनी। कौमारं तमास्थाय त्रिदिवं त्वं गमिष्यामि ।।४६।। है देवि! मम निर्देशात्र विचित्रकेराबन्धन मुकुटेन घ घोभिता, भुजङ्ग- मदरामुविशालभुजविभिप्टा, दश दिशः प्रकारायन्ती, सिसिभिगागोभित- गमुन्छितघ्यजेन विराजमाना मयूराङ्गजानिर्मिसाङ्गदेन विभूषिता, पोरस्ममृत- गगमायुता मनो कोमारवतमास्याय मुरलोकं गमिष्पगि।

·१५५. शाक्त-दर्शनम् तत्र त्वां शतदृक् सको मत्प्रदिष्टेण कर्मणा। अभियेकेण दिव्येन देवतः सह योक्ष्यसे ।।४।। तवैद त्वा भगिन्यर्ये ग्रहीप्यति स वासवः । कुशिकस्य तु गोत्रण कौशिकी त्वं भविष्यसि ॥४८॥ स ते विन्ध्ये नगथेष्ठे स्थान दास्यति शाश्वतम् । ततः स्यानसहस्रेस्ता पृथिवी शोभयिष्यमि ॥४६॥ त्रैलोक्यचारिणी सा त्वं भुवि सत्योपयाचना। चरिष्यमि महाभागे वरदा कामहपिणी ॥५०॥ तत्र विदिव गताया त्वयि, सहस्रलोचन इन्द्रो मत्ादिष्टकर्मानुसारेग देवदिव्याभिषेकप्रदानेन सम्पादितदेवभावा त्वामिन्द्रः स्वभगिनीरूपेण ग्रही- प्यति । अत. परं कुशिकस्य गोत्रनाम्ना त्व कौशिकीति विस्याता भविष्यसि । ततो वासवस्तुभ्यं नगर्थप्ठं विन्ध्यपर्वते स्थानं दास्यतीति त्व पृथिव्या नाना जनपदान् शोभयिष्यसि । हे महाभागे। त्व कामचारिणी भूना लोक्ये विचरन्ती पृथिव्या साधकानामभीष्टं वरं तेभ्यो दास्यसि । तत्र शुम्भनिशुम्भो द्वौ दानवी नगचारिणौ। तौ च कृत्वा मनसि मा सानुगौ नाशयिष्यामि ।।५।। कृत्वा नु यात्रा भूतस्त्व सुरामासबलिप्रिया। तिथौ नवम्या पूजां त्वं प्राप्स्यमे सपशुक्रियाम् ॥५३॥ हे देवि! तर त्वं मनसि मां ध्यात्वा भूतगणपरिवृता यात्रा रवा अनुचरवर्गसहिनी पर्वतविहारिणी निशुम्भशुम्भनामको दानवी विनाशयिष्यसि ।। तव सुरामांमेऽतीय प्रिये। अतएव तदवधि त्वं महीमण्डले नवम्या तिथौ परा- हिंसासमन्विता पूजा प्राप्स्यसे। योगमायारहस्यम् श्रीमद्भागतस्प दामस्काय मितीयाध्यापस्य वर्णनातो ज्ञायते, भारतः पीकृष्णम्य निर्देशन "योगमापा" नन्दगोपगृहे यशोदारन्याम्पंप जाता। पोष्णस्य सर्वा लीला "योगमाया" माहाम्पेन व सम्पन्ना । श्रीकृष्णवलराम- पोन्म, नन्दगहेवस्थानामुरवपादयो, ब्रह्ममा हताना गोपालाना मायाष्टि- इति सर्व योगमायामा पापम्। एवमेव धीवृन्दावनलीलामारभूता रामलीला- मपि भीजो "योगमाया" माथि सम्पादितसन्। उतच- ·१५६ पष्ठः परिच्छेदः भगवानपि ता रात्रीः शरदुत्फुल्लमल्लिकाः । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः।(१०।२६१) गौडीयवैष्णवदर्शने योगमायातत्त्वं विशेषभावेनालोचितमस्ति । वैष्णवानां नये श्रीकृष्णस्यानन्तशक्तीविभज्य चित्शक्ति वशक्तिर्मायाशक्तिश्चेति भाग- त्रयमकरोत् । श्रीकृष्णश्चित्स्वरूपः । तस्य चित्स्वरूवा शक्तिरेव चित्शक्तिः स्वरूपशक्तिर्वा कथ्यते । अस्याः शक्तेः साहाय्येन लीलापुरुषोत्तमः श्रीकृष्णो- ऽन्तरङ्गलीलाविलासमकरोत् । अतश्चित्शक्तिरियमन्तरङ्गेति कथिता। चित्श- यतेरेकस्य मूर्तविग्रहस्य नाम "योगमाया"। एपंव भगवतः श्रीकृष्णस्य प्रकट- लीलायाः सहकारिणी। सा योगमायव प्रकटलीलाया रसपुष्टयथं समये समये श्रीकृष्णस्य तत्परिकरवृन्दस्य च मुग्धत्वमुत्पाद्य तेषां स्वरूपज्ञानमावृणोति । एतन्मुग्धत्वञ्चोत्पाद्य श्रीकृष्णस्यानन्तरसर्वचिश्यास्वादने सुयोगं सृजति । एपा हि "योगमाया" अघटन-घटन-पटीयमीति तत्त्वम् । नन्दाया मूर्तिभेदः "एकानंशा"--भगवती नन्दा "एकानंशा" इति नाम्नापि प्रसिदा । हरिवंशे (२।४।४७) इलोके यशोदागर्भसम्भूता नन्दसुता "एकानंगे"ति नाम्नाप्पभिहिता। विद्धि चनामयोत्पन्नामंशादेवी प्रजापते.। एकानंगा पोगकन्यां रक्षायं केशवस्य तु ।।४७॥ तां वै सर्व सुमनसः पूजयन्ति स्म यादवाः देववहिव्यवपुपा कृष्णः मंरक्षितो यया ॥४॥ या पुरा प्रजापतेरंगगम्भूता, सा 'योगकन्या कायस्य रसायं भगवता महामिन्ना (एका) अनंगरूपेपोत्पन्ना। च देयवद्दिव्यदेहधारणपूर्वक गपंत्र श्रीमरसत् । सम्मावा दानदारच तो सर्पदा भारया पूजयन्ति म्म । पराहमिहिरपत यहलहिता"अन्य एकानंशादग्या उस्लेगोस्ति,-"एलानंगा कार्या देयी बलदेवाणयोर्मध्ये"। (५८१३७) । पलामालपोगप्पापले "एगानंगा" देव्याः प्राचीन मूतिविहारोरिष्ययोनांनास्थानेषु परिदायने । भुव- नेपरमानन्नयागुदेवमन्दिरे अनन्न (यहगम) वासुदेपोम प्यस्यले "ए" देवी विगजमाना। पुरीमन्दिरं-पि जानापरतगमयोमपानी गुमानी न एषानंगादया महामिना मनि। एपनि सानी पीरो ·शाक्त-दर्शनम् सुभद्रादेवी पूजिताऽभवदिति । तन्मन्त्रं तु ॐ ह्री दुर्गाय नम इति । उक्तञ्च चण्डीमन्त्रे, "दुर्गा भगवती भद्रा ययेदं धार्यते जगन्।" इति (५।११६) वृहत्संहितायाः प्रतिमाध्याये दृश्यते एकानंगादेव्या मूर्तिद्विभुजा चतुर्भुजा अष्टभुजा च भवितुमर्हति । तदुक्तम्- एकानंशा कार्या देवी वलदेव-कृष्णयोर्मध्ये । कटिसस्थितवामकरा सरोजमितरेण चेहति ।। (५८१३७) कृष्णवलरामयोर्मध्ये एकानंगा-देव्या मूर्तिनिर्मातव्या। तस्या वामकरः कटिमंलग्नः, घृतपङ्कजी दक्षिणकरो भवेत् । कार्या चतुर्भुजा या वामकराम्या सपुस्तक कमलम् । द्वाभ्या दक्षिणपाश्च दरमथिप्वक्षमूत्रम् ।।३।। सा देवीमूर्तिश्चतुर्भुजा चेत् तस्या वामकरद्वये पद्मं पुस्तकञ्च, दक्षिण- हस्तद्वये अविनां वरमुद्रा अक्षमूत्रमपि वर्तव्यम् । वामेव्याप्टभुजाया कमण्डलुइचापमम्बुजं शास्त्रम् । वरशरदर्पणयुक्ताः सव्यमुजाः साक्षमूत्राश्च ॥३६॥ अयाप्टभुजा चेदेकानंशा, वामकरचतुष्टये मण्डलपनुः पचं शस्त्रयुक्तम् एवं दक्षिणकरचतुप्टये वरः भरः दर्पणोसासूत्रान्वितश्च वर्तव्यः । कनकोत्तमकान्तिः सा सुकान्तिवनकाम्बरा। देवी कनकवण कनकोत्तमभूपणा ॥२॥ सा भगवती नन्दादेवी तप्तकाञ्चनवर्णा यमनीयस्वर्णवस्त्रपरिहिता स्वर्णामदीप्तिविशिष्टा स्वर्णालङ्कारभूपिता च। स्तोत्र "कनकोत्तमकान्तिः"--पीमच्छङ्कराचापः. "सौन्दलहरी" भगवत्या अनुपमारीरकान्तिमवर्णपत् । सनुन्धायाभिस्ते तरुण-तरपि श्रीममिनि दिवं सर्वापूर्वोमानिनिमग्नां स्मरति यः। अस्पदवनहरिषगालीननपनाः, राहोया परसाः पति पति न गीर्यानगिराः॥ भवन्त्यस्य ·पष्ठः परिच्छेदः "१५८ हे मातः! य. साधको वालसूर्यवत्सौन्दर्यशालिन्यास्तव शरीरकान्त्या "भूर्भुवः स्वर्लोकानरुणितांश्चिन्तयति, भयविह्वलवनहरिणीनयनसुन्दराक्ष्या उर्वश्या सह वह्वय एव स्वर्वेश्यास्तस्य वश्या न भवन्ति, तस्य प्रेयस्यो न भवन्ति, तस्य मनो रयितुं न शक्नुवन्तीत्यर्थः। जगदम्बाया अनुपमसौन्दर्यसागरे यस्य साधकस्य मन' प्राणाश्च निमज्जन्ति, त्रिभुवनमध्ये न किमपि सौन्दर्य तं साधकं प्रलोभयितु शक्नोति । कमलाकुशपाशाब्जरलंकृतचतुर्भुजा । इन्दिरा कमला लक्ष्मीः सा श्री रुक्माम्बुजासना ।।३।। भगवती नन्दादेवी चतुर्भुजेषु पद्ममंकुशं पाश शह्वश्च धारयति । सा एवं इन्दिरा कमला लक्ष्मीः स्वर्णपद्मासनस्थिता श्रीश्चेति कथ्यते । देव्या आयुषरहस्यम् चिन्मयी भगवती लीलाविग्रहधारणपूर्वकं यदा स्यूलरूपेण प्रकटिताऽभवत्, तदाऽसुरवधार्य भक्तगणरक्षायंञ्च नानाविधान्यस्त्राणि धारयति स्म। देश्या स्थूलरूपमध्ये यथा भावमयमाध्यात्मिकरूपं वर्तते, तयंव तस्याः करपतास्त्र- समूहस्यापि विशंपविशेपं भावमयं तत्त्वमयं वा का विद्यते, तदपि प्रतीकाप- रूपं ध्यातव्यम् । श्रीमानीलकण्ठदीक्षितस्तस्य "आनन्दसागरस्तवे" देव्याः पति- 'पयेपामायुपानां तात्पर्य न्यरूपयत् । पामांसो सव करे परिचिन्त्य राग- देवी जयन्ति परमार्थविदस्तु धन्याः । एकर भापमिनरत्र पारं यावतंपन्नि हदयं विषयान्यात् ।।७६॥ है मागः य. गापरलय हलम्बित गागांकुनी पारया रागडेपो जगति, ग परमादिन् गापगो परः। ग प ठकहने पनुपरहाने प या विपिनम विषयानगरपाद् यमुसरनि। श्रीमदभागने मग विनोगयुपगमहयामागिनापमिदमुण-- पमहानादिभिका पदमियोन भोर महोरमपुर्ण मादाय गो wt तार पर रोगापार गुर्गमम् (१२१११११.१५) मत्या ·शाक्त-दर्शनम् १५६ भगवतो विष्णोर्हस्तस्थितं पद्मं धर्मज्ञानादियुक्तं सत्त्वगुणं कथयति, स इन्द्रियशक्ति-मन शक्ति-देहयक्तिसमन्वितप्राणतत्त्वस्वरूपा गदां, जलतत्त्वरूपं पाञ्चजन्यमहं तेजस्तत्त्वरूपं सुदर्शनचक्रं च करचतुष्टये धारयति । नमोनिभं नभस्तत्वमसि चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु शाङ्ग तथा कर्ममयेपुधिम् ॥१५॥ म भगवान् निर्मलाकारावदाकारातत्त्वरूपमसि, तमोगुणात्मक चर्म, काल- रूपं शाङ्गं धनुः, कर्ममयं वाणाधारं च धारयति । पोललितासहस्रनामस्तोत्रे भगवत्या ललितादेव्या ध्याने तदुक्तम्- उद्यद्भानुसहयामा चतुढिसमन्विता । रागस्वरूपपासादया क्रोधाकाराकुमोदला ।। मनोरूपेक्षुकोदण्डा पञ्चतन्मानसायका। निजारुणपभापूरमज्जद्ब्रह्माण्डमण्डला (२३२-३) भगवती ललिता देवी नवोदितगहस्रमूर्यप्रभावरप्रभाविशिष्टा, सा देवी चतुर्भुपु राग(आसक्ति)रूपं पाग, क्रोपरूपमकुश, मनोरूपं धनुर्वाणं, पञ्चतन्मात्ररूपान् पञ्चवाणाश्च धारयति, स्वीयारणप्रभामध्ये समग्र ब्रह्मा- ण्डमण्डल निमग्जयति च। श्रीमदभास्करराय गौभाग्यमास्करभाष्ये पूर्वोक्तश्लोरदयस्य म्पारया- अमङ्ग ललितादेव्या आयुधरहस्यं विवृतवान् । "रागस्वरुपपानापा"-रागोनुग्निचित्तत्तिविशेष इय राग एप सं यामनामरं सस्य स्यूनस्य पाप सेन आरपा एमागवामापः- करपुस्ता इत्यर्य: । "कोपापारागोग्ग्पना"-कोषो पाया पित्ततिः, आगरः गविग्यक ज्ञाननिमारासमोरखना मोर- मानशापारग। अपार दक्षिणाप ररेणारा पारदनि । मंगोल नोपाय गविरमगानस्य प प्रतीरम् । गमतीशा देखोरागी काम गपगपति पपितम् । "पागालो मोसी रामको जगे।"

·१६०
पष्ठ: परिच्छेदः
तन्त्रराजतन्त्रस्य वासनापटले उक्तम्-पाशो रागस्य, अंकुशो द्वेपस्य,
धनुर्मनसः, तथा पञ्चपुप्पवाणा पञ्चतन्मात्राणां प्रतीकस्वरूपाः ।
मनो भवेदिक्षुवनुः पाशो राग उदोरितः ।
द्वेष. स्यादंकुशः पञ्चतन्मात्राः पुष्पसायकाः ।।
उतरचतु.शतीशास्त्रमते पाश इच्छाशक्तिप्रतीकः, अंकुशो ज्ञानशक्ति-
प्रतीकः, धनुर्वाणश्च त्रिपाशक्तिप्रतीकः ।
इच्छाशक्तिमयं पाशमंकुशं ज्ञानरूपिणम् ।
क्रियाशक्तिमये वाणयनुपी दधदुज्ज्वलम् ।।
"मनोरूपेक्षुकोदण्डा"-सङ्कल्पविकल्पात्मकक्रियारूपं मन एव रूपं यस्य
तादृशम् इक्षुरूपं पुण्डर्मयं कोदण्डं धनुर्यस्या वामोर्ध्वकरे, इक्षुमयं धनुर्धारयति ।
इदमिक्षुधनुः सङ्कल्पविकल्पात्मकक्रियायुक्तस्य मनसः प्रतीकस्वरूपम् ।
"पञ्चतन्मात्रसायकाः"-पञ्चसंख्यकानि तन्मात्राणि शब्दादिविषयाः ।
पञ्चभूतानाम् एतदेव रूपमित्यर्थः। तन्मात्राण्येव सायका वाणा यस्या
दक्षोर्ध्वकरे सा तथोक्ता। अर्याद्देवी दक्षिणोर्ध्वकरे पञ्चवाणान् धारयति ।
एते खलु पञ्च वाणाः पञ्च तन्मात्राणि, अर्थाद् रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-शब्दानां
प्रतीकाणि।
यामकेशरतन्त्रे उक्तम्-
"शब्दस्पर्शादयो वाणा मनस्तस्या भवेद्धनुः।"
अर्थाद् रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाः तस्या बाणस्वरूपाः, मनश्च धनुःस्वरूपं
ज्ञेयम् ।
"कादिमते" देव्याः करधृतपञ्चवाणतात्पर्यम् एतदेव विवृणोति, यथा-
वाणास्तु विविधाः प्रोक्ताः स्यूल-सूक्ष्म-परत्वतः ।
स्थूलाः पुष्पमयाः सूदमा मन्त्रात्मानः समीरिताः।
पराश्च वासनायान्तु प्रोक्ताः स्यूलान् शुणु प्रिये ।
कमलं करवं रक्तं फलारेन्दीवरे तया ।
सहकारकमित्युक्तं पुष्पपञ्चकमीश्वरि ॥

·शाक्त-दर्शनम् वाणास्त्रिविधाः स्यूल-मूक्ष्म-परभेदात्। पुष्पमयवाणः स्यूलः, मन्त्रमय- वाणः मूक्ष्मः । एवं परवाणाः श्रेष्ठवाणाः। स्यूलवाणास्तु पम-रक्तकरव. कलारेन्दीपरानमुकुलानि चेति । इति कामरूपान्तति-प्रीमदुप्रतारामहापोठाव्यशश्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य- सङ्कलितशाक्तदर्शने विश्वरूपको नाम पष्ठः परिच्छेदः।

·सप्तमः परिच्छेदः
शाकम्भरी-रहस्यम्
शाकम्भरी नीलवर्णा नीलोत्पलविलोचना।
गम्भीरनाभित्रियलिविभूपिततनूदरी।
सुकर्कशसमोत्तुङ्गवृतीनघनस्तनी ॥१२॥ (मूतिरहस्ये)
तयाहि~-मूतिरहस्यप्रसङ्ग मेधा ऋपिः सुरथाय देव्यवताराणां मध्ये
पञ्चमावतारस्य शाकम्भरीस्वरूपं वर्णपति । शाकम्भरी नीलवर्णा नोलेन्दि-
वरसदृशमनोरमनयनविशिष्टा। सुगभीरनाभिमण्डलान्वित विवलिशोभितक्षीणो-
दरा, सुकठिनसमुन्नतवर्तुलमनोहरपनपीनपयोधरशोभिता।
.
"शाकम्भरी"-सप्तशतीस्तवे
शाकम्भरीदेव्याः स्वरूपं वणितम् ।
(११४४६-०५) मन्त्रेषु भगवत्याः
"नीलोत्पलविलोचना"-शाकम्भरी शताक्षी देवीति च कीत्यंते । तस्या
नेत्राणीन्दिवरसदृशानि। शतवर्षव्यापिन्यामनावृष्टो यदा पृथिवी जलशून्या-
ऽभवत् तदा मुनिगणस्पैकान्तिकस्तुतौ सुप्रसन्ना भगवती आविर्भूय शतचक्षुभि-
स्तान् मुनीन् निरक्षत। तेनैव सा "शताक्षी"ति नाम्नापि प्रसिद्धा। तदुक्तं
चण्डीमन्त्र (११९४७)-
"ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्यामि यन्मुनीन् ।
कीर्तयिष्यन्ति मनुजा शताक्षीमिति मान्ततः।"
"गम्भीरनाभिः"-श्रीमच्छङ्कराचार्यः सौन्दर्यलहरीस्तोत्रे जगन्मातुर्नाभि-
सरोजस्गानुपमसौन्दर्यमपूर्वेग कवित्वेन वणितवान्-
हरक्रोधज्वालावलिभिरवलीढ़ेन वपुषा,
गभोरे ते नाभि-सरसि कृतझम्पो मनसिजः ।
समुतस्यो तस्मादचलतनये धूमलतिका,
जनता जानीते जननि तव रोमावलिरिति ॥७६।।

·शाक्त-दर्शनम्
हे पर्वतराजपुत्रि! कन्दो महेश्वरकोपानलशिखासमूहदग्धशरीरस्तव
सुगभीरनाभिसरोवरे झम्पप्रदानमकरोत् । हे जननि ततस्तेन प्रतप्तशरीरेण
सह यो जलसंयोगः सहसा सञ्जातोऽभवतस्मात्पभूतधूमावलिरुद्गता, लोकाश्च
तां धूमावलि ते रोमावलि मन्यन्ते ।
"त्रिवलि-विभूपित-तनूदरी"-उदराद्यङ्गे तरङ्गितं मासं वलिः इति
कथ्यते। देव्या अपि क्षीणो मध्यदेशस्त्रिवलिशोभित। तदेव वणितं
सौन्दर्यलहरीस्तोत्रे,-
कुची सद्यश्छिद्यतटघटितकूर्यास-भिदुरी,
कपन्तौ दोर्मूले कनककलसाभी कलयतर।
तव प्रातु भङ्गादलमिवाग्रं तनुभुवा,
विधा नद्धं देवि त्रिबलिलवलोवल्लिभिरिव ॥१०॥
हे देवि ! स्वर्णकुम्भसदृशौ तवोत्तुङ्गपीनकुची वाहुमूलो प्रीडय धर्माक्त-
स्तनदेशस्थितकञ्चुलिकाभित्त्वा वर्तते। तपोर्दुहमारेण तव क्षीणतरमध्यदेशो
भग्नो न भवेदिति मत्वा कन्दर्पस्तव कटिदेशरक्षार्य लवलीलतया त्रिवलिरूपयेव
दृढं बवा अरक्षदिति मन्ये ।
भगवत्याः प्रत्यङ्गसौन्दर्य ध्यानं जगन्मातुश्चिन्मयविग्रहस्याश्रयस्यानम् ।
स्वयं ब्रह्मा तत्मोन्दर्यवर्णनासमर्थो भूत्वा तस्याः स्तुतो केवलमेतदेवोक्तवान्-
"सौम्या सौम्यतराशे पसौम्येभ्यस्त्वतिसुन्दरी"ति (चण्डी १७७)
मातृभक्तः साधको हि भगवत्याः पादादिकेशान्तं प्रत्यङ्गप्रत्यङ्गस्य,
अप्राकृतमौन्दर्य' घ्यायं घ्यायं ब्रह्मानन्दसागरस्य तरङ्गे भासमानो वते।
ईदृश्यां ध्यानमग्नावस्थायां श्रीमच्छङ्कराचार्यः “सौन्दर्यलहरों" स्तोत्रमरचयत् ।
भत्ताविनीलकण्ठोशितो भगवती मीनाक्षीदेवीमुद्दिश्य विरचित
"मानन्दसागरस्तवे" स्थापमुक्तवान्,-
आडमाचरणमम्ब तवानुवार-
मन्तः स्मरन् भुवनमगलमङ्गमङ्गम् ।
आनन्दमागरतरङ्गपरम्परामि-
रान्दोलितो न गयामि गतान्यहानि ॥५॥

·१६४ सप्तमः परिच्छेदः हे मातः । तव मस्तकाच्चरणान्तं यावद भुवनमङ्गलं प्रत्येकमङ्ग पुनः पुनरन्तायन् घ्यायन यदाहमानन्दसागरस्य तरङ्गमालायामान्दोल्यमानस्ति- प्ठामि, कति दिनान्यतिवाहितानि भवन्तीति विगणयितुं शक्नोमि। न तदा नीलकण्ठदीक्षितो हि सप्तदशशताब्द्यां दक्षिणभारते आविरभूत् । स च मादुराराजस्य प्रधानसचिव आमीत् । परन्तु सन्यासग्रहणं कृत्वा स ताम्र- पर्णीनदीतीरेऽतिष्ठत् । अनेन रचितं "शिवलीलार्णवं गङ्गावतरणम्"-"नील- कण्ठविजयचम्पू"-काव्यादिकं चातीव प्रसिद्धम् । अष्टोत्तरशतश्लोकनिवद्धोऽस्य "नन्दसागरस्तव" नामको ग्रन्यः शाक्तानां विशेषनवादरणीयः। तस्मिन् प्रन्ये भगवत्या मीनाक्षीदेव्या महिमानं दैहिकञ्च सौन्दर्यमैकान्तिकभक्ति- रसावेशेन वणितवान्। मूककविः सार्वभौमः पञ्चशतश्लोकनिबद्ध ग्रन्ये जगन्मातुर्महिमानं सौन्दर्य- ञ्चावर्णयत् । अनेन रचितं मूकपञ्चशती देवीपञ्चशतीति वा नाम्ना प्रसिद्ध पुस्तकमेतत् कटाक्षशतक-मन्दस्मितशतक-पादारविन्दशतकार्याशतक-स्तुतिशतक- नामभिः पञ्चभिः शतकः सम्पूर्णम् । मूककविः शङ्कराचार्यसमसामयिकोऽष्टम- शतान्द्या प्रख्यातो जन्मावधि च वाक्शक्तिहीन आसीत् । परन्तु काञ्ची पीठाधिष्ठात्र्याः कामाक्षीदेव्या. कृपया वाक्शवित लब्ध्वा कामाक्षीदेव्युद्देशे "देवीपञ्चशती" नाम स्तोत्रमालामरचयत् । मूककविसार्वभौमः काञ्चीनगर- स्थस्य "कामकोटिशङ्कर" पीठस्य पीठाध्यक्ष आसीत् । "मूकपञ्चशती" देवीस्तोत्रं साहित्यभाण्डारस्यान्यतमोज्ज्वलरत्नरूपेण परिगण्यते। "कटाक्षशतक" स्तवे भगवत्याः कृपाकटाक्षस्य शक्तिमाधुर्य शत- एलोकणितम् । “मन्दस्मितशतके" जगन्मातुः कारुण्यामृतवर्षि मृदुहास्यं तथा "पादारविन्दशतके" भक्तजनकशरणं श्रीचरणसरोजमहिमानं च कविर्वणितवान् । महाकविधीमूककृता पञ्चशती काव्यमालायाः पञ्चमगुच्छके मुद्रिताऽभवत् । (१) कटाक्षशतके,- नीलोऽपि रागमधिकं जनयन् पुरारे- लोलोऽपि भक्तिमधिक द्रढ़यन्नराणाम्। वक्रोऽपि देवि नमतां समतां वितन्वन्, कामाक्षि नृत्यतु मयि · त्वदपाङ्गपातः ।।(१६) ·शाक्त-दर्शनम् हे देवि! तव नीलोत्पलमदृशनेकटाक्षो महादेवस्य चित्तेऽनुराग सञ्चा- रयति, साधकानाञ्च पक्षे तव लीलामयः कटाक्षपात. चञ्चलोऽपि नेपामका- न्तिकां भक्ति दृढतरामकरोत् । परन्तु वक्रोऽपि प्रणतभक्तानां चित्ते ममता विस्तारयति । हे मात. कामाक्षि! तव कटाक्षपात सर्वदाऽस्माकमुपरि नृत्यतु (२) मन्दस्मितमतके,-- वैमल्यं कुमुदधियं हिमरुवः कान्त्यव मंधुक्षते, ज्योत्स्नारुचिरपि प्रदोपसमयं पाप्यव संपद्यते। स्वदत्यं नवमौक्तिकस्य परमं संस्कारतो दृश्यते, कामाक्ष्या स्मितदीधितेविशदिमा नैसगिको मासते ॥(७३) श्वेतपद्यस्य शुभ्रता चन्द्रकिरणेन प्रकाश्यते, ज्योत्स्नाया प्रमा पदोप- समपान्ते एव परिलक्ष्मते, नवमुक्ताया अनिशायिनी स्वच्छना परिमार्जनात् परमेव दृश्यते, किन्तु भगवत्याः कामाक्षोदेव्या भन्दहास्यस्य विमलप्रभा स्वभावतः सदैव निरवच्छिनतया प्रकाशते। (३) पदारविन्दशतके,- दूरोक्तुं बदुरितकाकोलजनितं, महान्तं सन्तापं मदनपरिपन्धि-प्रियतमे । दाणान्ते कामाक्षि त्रिभुवनपरितापहरण, पटीयांम लप्स्यै पदकमलसेवामृतरसम् ।।(२२) हे शिवप्रियतमे ! भगवति! कामाधि । कदा वयमस्मा मीनपाए- रूपविषयजनितमहासन्तापदूरीकरणार्य, पादपपसेवारूपामृतरसलामाय समयाँ भवामः, यो रमस्तावापवालमध्ये परितापहरणे समर्य. स्यादिति। मुष्टिं शिलीमुगापूर्ण बमल पुष्पपस्लपमूलादिफलाम भारमञ्चयम् ॥१३॥ शाम्यानन्तरमतं शुत्तामत्युजरापहाम् । शामवञ्च स्फुररान्ति विमति परमेस्वरी॥१४॥ तपाहि-पपवननिवामिनी परमेश्वरी पारम्भरी देवी चतुर्भुजा एकहाने मार्ग परिपूर्ण मुष्टि, हितोपहने नमलं, तुवीयहम्ने मनोवाधि- मन्तरणविशिष्ट पातमानरामस्सारण पत्रपुष्पासमूलादिमाम बारगर्मिक तमा पतुर्पहारते उम्पनरानिपनुप पाती। कदा तव कमलालया।

·सप्तमः परिच्छेदः "शिलीमुखापूर्ण"-शिलीमुखा बाणास्तरापूर्णम् । "शाकाम्भर्या आयुधच्यानम्"--एकस्यां मुष्टी वाणान्, एकस्मिन् हस्ते कमलम्, एकस्मिन् हस्ते पुष्पादिकम्, तथा एकस्मिन् हस्ते धनुश्च विमति । अर्थाद् दक्षिणाघोभुजे शरमुष्टि दक्षिणोद्मभुजे पद्म, वामोर्श्वभुजे पुप्पपल्लव- फलमूलशाकादीन्, वामाधोहस्ते च महाधनुविभति । "शाकमञ्चयम्"--शतवर्षव्यापिन्यामनावृष्टौ पृथिव्यां शस्योत्पत्तेरभावात् भगवती शाकम्भरी देवी स्वशरीरोत्पन्नशा वान् पालयति स्म । उक्तञ्च- तत्प्रसङ्गे देवीभागवते (७।२८।४६-४७)---- इति तेपां वच. श्रुत्वा शाकान् स्वकरसंस्थितान् । स्वादूनि फलमूलानि भक्षणार्थ ददौ शिवा ।। नानाविधानि चान्यानि पशुभोग्यानि यानि च। काम्यानन्तरसैर्युक्तान् या नवीनोद्भवं ददौ ।। शाकम्भरीति नाम्नी सा तद्दिनात् समभून्नृप । तथाच-भगवती शाकम्भरी देवानां ब्राह्मणानाञ्चकातरप्रार्थनां श्रुत्वा तेपामाहारार्थ निजकरस्थित सुस्वादुफलमूलशाकादीन् प्रददी। एवञ्च याव- त्कालं नूतनशस्यादिर्न जायते स्म, तावन्मनुजेभ्य आहारोपयोगिविविधरसपूर्णानि खाद्यानि पश्वादिभ्यश्च तेषां भोज्यतृणादीनदात् । हे राजन् ! तत्काले शाक: सर्वजीवभरणात् तद्दिनावधि सा शाकम्भरीति नाम्ना प्रख्याताऽभवत्। भगवती शाकम्भरी देवी शारदीयदुर्गापूजायां "नवपत्रिका"रूपेण पूजिता भवति । महाभागवतमहापुराणे, रामायणे, कौटिल्यस्यार्यशास्त्रे च (२।२४) दुर्गव केवलं सर्वशस्याधिष्ठात्रीदेवीरूपेण पूजिता भवतीति दृश्यते । भारतवर्षे प्रतिवर्ष शरत्काले शस्यानां श्रीवृद्धिकामनया "नवपत्रिका"रूपिणी पाकम्भरी पूजिता भवति। पुनर्मपुत्रमासेऽपि शुक्लाप्टम्यां भगवती शाकम्भरी अन्नदायिन्यन्नपूर्णरूपेण पूजिता भवति । नीलादेयोरहस्यम् नीलवर्णा वा नीलादेवी, सीतोपनिषदि, परब्रह्मरूपिणी पराशक्तिः "सीता" नाम्नाभिहिता । तस्यास्तिस्रो मूर्तयः, श्रीभूमिनीला घेति । नीला देवो सोममूर्याग्निरूपा। उपनिषदि नीला, पुराणे शाकम्भरीति च कथ्यते । तदुक्तं सोतोपनिषदि,--- ·शाक्त-दर्शनम् "सोमात्मिका ओपपीना प्रभवति, कल्पवृक्ष-पुष्प-फल-लता-गुल्मात्मिका, औपय-भेषजात्मिका, अमृतरूपा, देवानां महस्तोमफलप्रदा, अमृते तृप्ति जनयन्ती देवानाम् अन्नेन पशूनां तृणेन तत्तज्जीवानाम् ।" (१३) तथाहि-नीलादेवी सोमस्वस्पेण ओषधीनामुपरि प्रभुत्वं करोति । सा च कल्पवृक्ष-फल-पुप्प-लता-गुल्मरूपा। तथैवोपधिम्यो निर्मितभेपजरूपेणा- मृतस्वरूपा च । एव देवाना यज्ञफलदायिनी, एवञ्चामृतेन देवान्, अन्नेन मनुष्यादीन् तृणेन च पशून् पालयति। नीलादेवी सौरादिमर्वजगता प्रकाश- कारिणी। मा च दिवारात्रिस्वरूपिणी, निमेपमुहूर्तादिकालं विभज्य कालचक्र- जगच्चत्रायो परिचालिका चेति । "अग्निरूपा, देवानां मुसरूषा, वनोपधीना शीतोष्णरूपा, काप्ठेप्वन्तर्वहिरच निरयानित्यरूपा भवति।" (१५) नीलादेवी अग्निरूपेण अन्नपानादिग्रहणकारिणा जीवाना शुधातृष्णा- रूपिणी। सा च देवानामुपजीव्ययज्ञस्वरूपा। वनौषधीना गीतोष्णदिरसनाप- रूपिणी। एवं वनस्पतीनामन्तवंहिश्च जड़चैतन्यारिमका । साकम्भरी नवपत्रिकाल्पम् उद्भिज्जगता मध्यतो महागक्तिर्मातृरूपेणावतीर्णा, माधवस्तामावाह यथाविधि पूजयति । “नवपत्रिका" द्भिज्जगता प्रतिनिधिस्थानीया। देवपूजकाना भारतीयायंगातीनामिनिहामातीनमंग्रामममूहकाहिनी यय- मल्पमात्रमेवनानीमहे । अतीतराले पाराक्षसागुरपिशाचादीना मियः मंग्रामे विजयी मानव कस्य या उद्भिदः साहाय्येन विनयी अभूदित्येनदितिहामो- ज्यापि न जायते। यिन्तूभिज्जगतस्तरलताफलमूलादयः गायकोण भेज- रूपेण च मारवाना तथा परसादीनाञ्चागंपोपकार साधपति । तेषा साहापन मानवरेट इन्द्रियादिः स्नायुमण्डली प प्रमगो प्रपिता नयन्ति। गर्यजन्तूना मिपः प्रतिकूलतागंणाम उभिग्जगत् मानवाना देहियापितमुपाद वियता आनुल्यं बरोति। उभिग्नगत प्रतिनिधिरपानीमायो नवरायो माशक्तिपूजाया एतरेय निगामात्पर्यम् । मवपविरारपरपम् नारदीय दुर्गापूमा मनमोनि मानिशाग्यानपूर भगवती प्रतिनिधितानेन पूग्ने। तां स्मारभनन्दनानातरवे,- ·१६८ सप्तमः परिच्छेदः सप्तम्यां पत्रिकापूजा रम्भादिनवभिर्युता। रम्भा कच्ची हरिद्रा च जयन्ती विल्वदाडिमो। अशोको मानकरचव धान्यञ्च नवपत्रिकाः ।। तयाहि-नवपत्रिका यथा- --(१) रम्भा, (२) कच्ची, (३) हरिद्रा, (४) जयन्ती, (५) विल्वः, (६) दाडिमः, (७) अशोकः, (८) मानकः, (९) धान्यञ्चेति। नवपत्रिकास्नानान्ते श्वेतापराजितया लतया वेप्टयित्वा वस्त्र परिधाप्य दक्षिणाभिमुखी पश्चिमाभिमुखीं था कृत्वा तां नवपत्रिका संस्थाप्य पूजयेत् । नवपत्रिकायाः प्रत्येकमेककाऽधिष्ठात्री देवी वर्तते । ताश्च भगवत्या दुर्गाया एव विभिन्नमूतित्त्वेन समष्टितो नवदुर्गेति नाम्ना कीर्तिताः । मयदुर्गास्वरूपम् तदुक्त विद्यापतिकृतदुर्गाभक्तितरङ्गिण्याम्-~ / ब्रह्माणी कदलीकाण्डे दाड़िभे रक्तदन्तिका । धान्ये लक्ष्मीहरिद्राया दुर्गा मानकपत्रके ।। चामुण्डा कालिका कच्च्यां शिवा विल्वे प्रतिष्ठिता। अशोके शोकरहिता जयन्त्यां कार्तिकी स्मृता ।। (१) रम्भाधिष्ठात्री देवी ब्रह्माणी, (२) दाडिमाधिष्ठात्री देवी रक्त- दन्तिका, (३) धान्याधिष्ठात्री देवी लक्ष्मीः, (४) हरिद्राधिष्ठात्री देवी दुर्गा, (५) मानकाधिष्ठात्री देवी चामुण्डा, (६) कच्च्याधिष्ठात्री देवी कालिका, (७) विल्वाधिष्ठात्री देवी शिवा, (८) अशोकाधिष्ठात्री देवी गोकरहिता, (E) जयन्त्यधिष्ठात्री च देवी कार्तिकीति । मत्स्यसूक्ततन्त्र नवपत्रिकावासिनीना प्रत्येवस्याः पृथक् पृथक् ध्यानमस्ति, प्राणतोषिणीतन्त्रस्य पञ्चमपटले। नेपालादी च केवलं दिनत्रयं व्याप्य नवपत्रिकायामेव महापूजा प्रचलिता। उक्तञ्च,- * पत्रिके नवदुर्गे त्वं महादेवमनोरमे। पूजा समस्तां मंगृह्य रक्ष मां त्रिदश्वरि॥ ॐ ह्रीं नवपत्रिकावासिन्यै दुर्गायै नमः।

·शास्त-दर्शनम् १६६ अन्नपूर्गा-रहस्यम् भगवती शाकम्भरी देवी मधुचैत्रमासे शुक्लाप्टम्यां विश्वचराचरस्यान्न दायिनी अन्नपूर्णारूपेण पूजिता भवति। अन्नपूर्णोपनिषदि, अन्नदाकल्पतन्त्रे कारणागमे, महीपरविरचित-मन्त्रमहोदधितन्त्रस्य नवमतरङ्गे, काशीखण्ड- प्रमतिपु चानपूर्णास्वहम, ध्यान, मन्त्रं, पूजापद्धतिर्माहात्म्यञ्च सविशेष वणितम्। महामहोपाध्यायधीमत्कृष्णानन्दविरचित "तन्त्रसार"निबन्धेऽनपूर्णाया विभिन्ना मन्त्राः, पूजाप्रयोगः, स्तव-कवचादयश्च दृश्यन्ते, तन्मध्ये श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितस्तोत्रमेव सुप्रसिद्धम् । अष्टादशतिकाया मध्यभागे वङ्गदेशे भारतचन्द्ररायो गुणाकरो वग- भाषया अनदामङ्गलं काव्य रचयित्वा अन्नपूर्णामहिमान जनसाधारण प्रचारित- वान् । तन्त्र पुराणे च तस्या ध्यानमन्त्रे सा देवी द्विभुजेति चतुर्भुजेति च वर्णते। देव्याः सुप्रवलितध्यान यया तन्त्रसारे-- ॐ रक्ता विचित्रवसनां नवचन्द्रचूड़ाम्, V अनप्रदाननिरता स्तनमारनमाम्। नृत्यन्तमिन्दुशकलाभरण विलोक्य, हृष्टा भजे भगवती भवदु महन्तीम् ।। मन्त्रञ्च-"ह्री नमो भगवति महेश्वरि अन्नपूर्ण स्वाहा।" देवी अन्नपूर्णा रक्तवर्णा विचित्रवसनपरिहिता, ललाट चन्द्रभूपिता सा सर्वदा विश्वब्रह्माण्डेऽन्न वितरित । सा स्तनमारनमा नृत्यपरायना चन्द्रमोयर महादेवं दृष्ट्वानोदानन्दिता। ता मवदुपहारिणी भजामि । (क) कारणागमे दिभुजानपूर्णाघ्यानं यथा, - / वामे माणियपात्रं मधुरसभरितं विभ्रती पाणिपर्य, दियरग्ने प्रपूर्णा प्राशिवलये दक्षिणे रत्नदीम् । रक्ताङ्गी पोनोत्तुगतनभरविलमत्तारहार विनेत्राम, वन्दे पूर्णेन्दुविम्बप्रतिनिधियदनामम्बिकामनपूर्णाम् ।। (घोरस्वनिधिपतम्) मा देवो वामरखपले मपग्मपूर्ण मागिपपात्र धारपनि । मनिवलय. पोभित पदधिणारे दिम्मानपरिपूर्णा रनमरदवा विति। मा रतवर्णा पोनोगतस्तनभरमोभिता निपना) तो पूर्णचन्द्रमागानना नगरसननीमधूना देवीं बन्दे।

·१७० सप्तमः परिच्छेदः (ख) कारणागमे चतुर्भुजान्नपूर्णाध्यानं यथा- सिन्दूराभां त्रिनेत्राममृतां शशिकलां खेचरी रक्तवस्त्राम, पीनोत्तुङ्गस्तनाढ्यांमभिनवविलसद्यौवनारम्भरभ्याम् । नानालङ्कारयुक्ता सरसिजनयनामिन्दुसंक्रान्तमूर्तिम्, देवी पाशांकुशाढ्यामभयवरकरामन्नपूर्णां नमामि ।। (श्रीतत्त्वनिषिवृतम्) अन्नपूर्णा देवी सिन्दूरवर्णा त्रिनयना अमृतवपिणी चन्द्रकलया शोभिता । सा · हृदयाकाशे विहारकारिणी, रक्तवस्त्रपरिधाना, समुन्नतस्तनभारनम्रा। नवयौवना सुन्दरी, नानालङ्कारभूपिता कमलनयना, चन्द्रप्रभासदृशदेहकान्ति- विशिष्टा, चतुर्भुजा पाशांकुशवराभीतिमुद्राधारिणी; तामन्नपूर्णादेवी प्रणमामि । श्रीमच्छङ्कराचार्यविरचितेऽन्नपूर्णास्तोत्रे द्विभुजा चतुर्भुजा च दृश्यते,- दर्वी स्वर्णविचित्ररत्नखचिता दक्षे करे संस्थिता, वामे स्वादुपयोपरी सहचरी सौभाग्यमाहेश्वरी। भक्ताभीष्टकरी दृशा शुभकरी काशीपुराधीश्वरी, भिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातान्नपूर्णेश्वरी ।।८।। हे देवि! तव दक्षिणकरे विचित्ररत्नखचितस्वर्णदर्वी, वामकरे च सुमिष्ट- चरुपूर्ण पात्रं वर्तते। त्वं भक्ताभीष्टसौभाग्यविधायित्री, कृपाकटाक्षेण च मङ्गलदायिनी। त्वं काशीपुराधीश्वरी, करुणामयी माता जगदीश्वरी अन्नपूर्णा मह्यं भिक्षां देहि । अन्नपूर्णा शङ्कराचार्यश्च केन प्रकारेणाचार्यः शङ्करो भगवत्या अन्नपूर्णायाः कृपां दर्शनञ्चालभत इत्येतत्सम्बन्धेऽनन्तरोक्ता किंवदन्तीपरम्परा वर्तते,-श्रीमच्छङ्कराचार्योद्वत- वेदान्तवादप्रचारार्थ काशीधाम प्रविश्य मणिकर्णिका-समीप उवास । स च तत्राधिकारिविचारमनधिकारिविचारञ्चाकृत्वा मर्वसाधारण्येन ब्रह्मतत्वोपदेशं कुर्वन्नासत । "निविशेपे परब्रह्मणि कुतः शक्तिस्थानम् ? ब्रह्मव केवलं परमार्थ- सत्यम् ।" इत्येवम्भावेन केवलब्रह्मस्वीकारेण शक्तेरस्वीकारमकरोत् । एकदा तु ग्राह्म मुहर्ते श्रीमच्छङ्कराचार्यों मणिकर्णिकापट्टे स्नानापं गत्वा काञ्चित्पोडशवर्षदेशीयां युवतीमबलामेकां कोई मृतपतिमस्तकमवस्थाप्य पति- सत्काराय साहाम्पभिक्षां कुर्वागां घट्ट उपविष्टामपश्यत्। ततस्तत्वावदेहं ·शाक्त-दर्शमम् १७१ घट्टो-परि पन्यानमवरोप्य स्थापितं दृष्ट्वा श्रीमच्छङ्कराचार्यों युवतीमवदत्- "मातः! शवदेहं यद्येकदेशे स्थापयसि, तदाहं स्नानाय घट्टोपरि गन्तु शक्नोमि ।" परन्तु शोकाभिभूता नारी शङ्करवाक्यं श्रुत्वापि अवहेलया तत्कयायामणुमात्र- मपि मनःसंयोगं नाकरोत् । ततः श्रीमच्छङ्कराचार्यों वारं वारं तां तयवानु- रुद्धवान्, सा च परिशेपे तमवदत्-"कयं महात्मन्न मां वारं दारमनुरुध्यसे ? कयं न शवं प्रति भापसे?" इति । आचार्यणोक्तम्, "मातः! गोकेन हत- बुद्धिरसि; कयं शक्तिहीनः शवः स्वयमेव स्यानादपसर्तुं समर्थो भवेत् ?" युवतिरवदत्, “महात्मन् ! भवतां नये शक्तिशून्यस्याद्वैतब्रह्मण एव जगत्कर्तृत्व- मुक्तम् । ततः कयं शवः स्वयं न गच्छे"दिति । एतच्छ त्वा शङ्कराचार्योऽतिविस्मितोऽचिन्तयत्,-"अप्येपा काचिद्देवी लीला!" इति चिन्तयत्येव शङ्कराचार्येऽकस्माद् युवती शवश्चान्तहिलोऽभूत् तयोः स्थले च काशीपुराधीश्वरी देव्यन्नपूर्णा आविरामीत् । शङ्कराचार्य: कृताञ्जलिगुरेन भक्तिगद्गदचितेन च तां तुष्टाव । ॐ नित्यानन्दकरी वराभयारी सौन्दर्यरत्नावली, निर्वृताखिलपोरपावनकरी प्रत्यक्षमाहेश्वरी। प्रालेयाचलवंदपावनकरी काशीपुराधीश्वरी, मिक्षां देहि कृपावलम्बनकरी मातानपूर्णेश्वरी ॥१॥ हे मातस्त्वं निरन्तरं मपामानन्दवर्धनकारिणी स्वीयकरेभयवरमुद्रा धृतवती। वं सौन्दर्यमागरस्वरूपा, त्वं हि सन्तानगणमर्वपापघ्वयं सापयित्वा तान् पवित्रयसि । त्व प्रत्यक्षमाहेश्वरीशक्तिः । स्वजन्मना हिमालयवशं पवित्र कृतवती । म काशीपुराधीश्वरी, जगज्जननी ताप्नपूर्णा, त्वं वरणापरवातया भिक्षा मे देहि। श्रीमच्छदाराचार्यो भगवत्पन्नपूर्णासमीपे भिशामयाचतेनि तदुक्तम्- V/अमपून गदा पूर्ण पापपलभ । ज्ञानवरायमिप्पयं मिला देहि १ पानि ॥(११) हे मातः अन्नपूर्ण! सं नियतपूर्गोप विराजिता, महादेवस्य प्राप्रिया प। हे पाति! स्वं शान-सम्पगिप्प माई मिाां देहि । परमात्मामपी भरतवरमला भगवरयमपूर्ण गगवान्तपन मनुष्टा मी स्वयामररस्थिता- भामादभिगारपियो गदगपारि पूजाराग्याम परिगति। परराचार्पण दिगनभूति गदा परमानन्दन पालति- ·१७२ सप्तमः परिच्छेदः "माता च पार्वती देवी पिता देवो महेश्वरः । बान्धवाः शिवभक्ताश्च स्वदेशा भुवनत्रयम् ॥" इति । अन्नपूर्णातत्त्वमन्नपूर्णोपनिषदि सविशेषं प्रोक्तम्। भगवती साऽन्नपूर्णा साधकाय ब्रह्मज्ञानामृतं प्रदाय तं कृतार्थीकरोति । पुरा कदाचि"निदाघ"नामा योगी ब्रह्मज्ञमभुमपृच्छन्- "कयोपासनया ब्रहान्नीदृशी प्राप्तवानसि। तां मे ब्रूहि महाविद्यां मोक्षमाम्राज्यदायिनीम् ।।" इति । हे ब्रह्मन्, ब्राह्मण ! कया उपासनया त्वमीदृशीं ब्रह्मज्ञानरूपां महाविद्या प्राप्तवानसि? मह्यं ता मोक्षसाम्राज्यदायिनों महाविद्यां स्वरूपतः कथय । तदुत्तरभृभुरवदत्,-"यस्या ज्ञानमात्रात् साधको जीवन्मुक्तो भवितुमर्हति, तां विद्यां कथयामि, श्रूयताम् । मम पिता मह्यं सप्त विंशतिवर्णात्मकान्नपूर्णा- मन्त्रदीक्षा दत्त्वा तस्याः साधनाय मामुपादिशत्। प्रोक्तो महामन्त्रो यथा-- "ऐ ही सौ श्री क्ली ओं नमो भगवत्यन्नपूर्णे ममाभिलपितमन्नं देहि स्वाहा" इति। ततो नियमग्रहणपूर्वकमह स्वीयाश्रमोक्ताचारपरायणो भूत्वा दीर्घकालं यावन्महामन्त्रसाधनमकरवम् । एवं गते दीर्घकाले प्रादुरासोन्ममानतः। अन्नपूर्णा विशालाक्षी स्मयमानमुखाम्बुजा ।। तयाहि-सुदीर्घकालं यावन्महामन्त्रसाधनया विशालनयना ईपद्धास्य- युक्ता कमलानना भगवती अन्नपूर्णा ममसम्मुख आविरभवत् "स्वाभिमतवर- प्रार्थना क्रियता"मिति चावदत्। ततस्तमहं दण्डवत्प्रणम्य कृताञ्जलिरिदं प्रार्ययम्- "आत्मतत्त्वं मनसि मे प्रादुर्भवतु पार्वति ।" इति । मात पार्वति । मम चित्ते आत्मतत्त्वज्ञान प्रादुर्भवेदिति वरो दीयताम् । तर्यवास्त्विति मामुक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत । तदा मे मतिरुत्पन्ना जगचित्र्यदर्शनात् ।। ततो देवी तपास्त्वत्युक्त्वाऽन्तहिताऽभवत्। तदा जगद्वैचित्र्यदर्शनेन ममवित्तं ब्रह्मशानमुदत् ।

·. शाक्त-दर्शदम् १७३ "प्राचीन-रोमेनपूर्णापूजा"-इदं सम्माव्यते यत्प्राचीनरोमवासिनो मारत- वर्षे वाणिज्यार्यमागत्यास्माकमन्नपूर्णामाहात्म्यं पूजापद्धतिञ्च ज्ञात्वा गतवन्तः। अस्माकम् अन्नपूर्णानाम्ना सह लेटिनमापानिबद्धस्य "अन्नपेरेना"-नाम्न मौसा दृश्यं वर्तते । तेषामप्यन्नपेरेन्ना देवी सर्वदाऽन्नं वितरित । यदा किल रोम- वासिनस्तेपाम् “आमेन्टाइन" पर्वतं गतवन्तस्तदाऽनपरेला देवी तेभ्यः सर्वक्षण- मन्नं दत्तवतो। चैत्रमासस्य शुक्लाष्टम्यां यदाऽस्माकमनपूर्णापूजा भवति, तदा तेषामपि अन्नपेरेन्ना पूजा प्रचलिता जाता। एवमेव यूरोपेषु चशियादि- महादेमेषु च शक्तिपूजा प्रचलिताऽमवत्, केवलं भाषास्वेव विशेषः । शाकम्भरोनामरूपभेदरहस्यम् शाकम्भरी शताक्षी मा मैव दुर्गा प्रकीर्तिता। विशोका दुष्टदमनी दामनो दुरितापहा ॥ उमा गौरी सती चण्डो कालिका साऽपि पार्वती ।।१५।। तथाहि--- --मा शाकम्भरी देवी "शताक्षी"नाम्ना "दुर्गा"नाम्ना च कथ्यते । सा देव्यानन्दमयी दुष्टदैत्यदानवानां दमनकारिणी। पापतापनाशिनी विपत्तारिणी च । मव समा गौरी सती चण्डी पार्वती कालिका चेति नाम्ना प्रसिद्धा एका अद्वितीया पराशक्तिश्च कार्यभेदेन विभिन्न नाम रूपञ्च विमति । तदुक्तं देवीभागवते,- सा नित्या सर्वदेवास्ते देवकार्यार्थसिद्धये। नानारूपा त्वेकरूपा जायते कार्यगौरवात् ।। यपा नटो रङ्गगतो नानारूपो भवत्यसो। एक रूपस्वभावोऽपि लोकरञ्जनहेतवे । तपंपा देवकार्यायमरूपापि स्वलीलया। करोति बहुरूपाणि निर्गुणा सगुणानि वै ।। कार्यकर्मानुसारेण नामानि प्रभवन्ति हि । धात्वर्यगुणयुक्तानि गोपानि मुबहुन्यपि ।। तपाहि-मा नित्या सदैव चैवरूपेणावस्थिता। विन्तु एकरूपंव सा देवानां कार्यसिद्धयर्य मंगौरवगतो नानारूपेपाविर्भूता भवति । रङ्गालये स्थितो नटो यया एररूपाऽपि लोकरन्जनहेतवे नानारूपाणि विति, तव सा गुणातीतास्मारि देवकार्याप स्वलीलया सत्यादिगुणम विविध रूपं गृहाति। करणीपरानुसारेप पावर्षगुपपुग्नानि गौशानि मुस्थानि १ यहुदिषानि तदीयानि नामान्टिसितानि सन्ति।

·१७४ सप्तमः परिच्छेदः • "संव दुर्गा प्रकीर्तिता"---शताक्षीमूर्त्या दुर्गामूर्तितो भेदाभावाच्छाकम्भरी- 'पूजाविधिमेव तत्रातिदिशती"ति (गुप्तवती)। भगवतो शाकम्भरी कार्यकर्मानुसारेण शताक्षी दुर्गादेवीत्यभिहिता भवति । चण्डोमन्त्रे (११:४६-५०) तत्रव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम् । दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ॥ इति । तत्रव शाकम्भरीरूपावतारेऽहं दुर्गमनामक महासुरं वधिप्यामि, तेन चाहं "दुर्गा" देवीति नाम्ना भविष्यामि । "विशोका"--भगवती सर्वशोकातीता आनन्दमयी। यः साधक आनन्द- मयीं जानाति, सोप्यानन्दमयो भवति । उक्तञ्च श्रुती,- "रसो वै सः रसं ह्येवायं लब्ध्वा आनन्दीभवति एप ह्येवानन्दयति ।" (तैत्तिरीयोपनिपद २१७) तथाहि --मा रमरूपा । अयं जीवो रमस्वरून प्राप्य आनन्दमयो भवति । -सा एक जीवायानन्दं ददाति । रसश्च आनन्दपनोभूतावस्था। तदुक्तं सुरेश्यराचार्यकृतदीपिकायाम्- रमः सारोन्मृतं ब्रह्म आनन्दो बाद उच्यते । निःमारं तेन मारेण सारवल्लप्यते जगत् ।। "रगः" गारः, अमृन्, आनन्द, आलापनि फम्पते। ग्रामस्वरूपः । ब्रह्मणो रगो या सारस्वात् निःसारमिदं जगत् सारवत् प्रतिभाति । "गगनन्दोतं"-"रम आनन्ददयः स्वयंवरासमानानन्दः।" रमो कानन्दस्प यो निर्यामो या स्वयंप्रापमानानन्दः । "दुष्टदमनी"-दुष्टदानयानी मनप गर्माया न दुष्टपमनी दुपामाराग्निी। देयोगले जगदम्यापा- मसार पागनोमि, पनि गर ला 3 मा नाप गमः गोमि।

·शाक्त-दर्शनम् १७५ तयाहि-ब्रह्मद्वेषी ब्रह्महिंसको योऽमुरस्तस्प बघार्थमहं द्रधनुपि ज्यासंयोगं करोमि। सज्जनाना रक्षार्य संग्रामं करोमि। उक्तञ्च चण्डीमन्त्रे शक्रादिस्तुती, "दुर्वृत्त-वृत्त-दामनं तव देवी शीलम् ।" (४।२१)- हे देवि! दुर्वृत्ताना दुष्कृतिदमनमेव तव स्वभावः । दुष्टदानवदमनार्य देवी युगे युगेऽवतीर्णा भवति । देव्येतत् स्वयमेव श्रीमुखेनाङ्गीचकार । इत्यं यदा यदा वाया दानवोत्या भविष्यति। तदावतीहिं करिष्याम्यरिसंक्षयम् ॥११॥५५॥ तदा सत्यवताररहस्यम् देवीभागवते सप्तमस्कन्धे ऊनत्रिशतमे त्रिंशत्तमे चाध्याये, जगन्मातुः सतीरूमावतारस्य कारण वणितमेतद् यथा, मणिद्वीपनिवासिनी परात्परा ब्रह्मरूपिण्याद्या शक्तिर्भूवनेश्वरी महालक्ष्मीदेवी ब्रह्मणे सरस्वती विष्णवे लक्ष्मी शिवाय गौरीञ्च (प्राथानिकरहस्योक्तरूपेण) प्रददी। च तदवधि स्वस्वशक्तियोगेन सृष्टिकार्यादि सर्व निर्वाह्यन्ति । एक्दा ब्रह्मणो वरेण वरदन"हलाल"नामकदानवगणैः सह हरिहरयोमहाघोरतरः संग्रामोऽभूत् । हरिहरी च तान् दानवगणान् मंग्रामे पराजित्याभिमानव नाचिन्तयतां यत्तयोः पराक्रमेणव दानवगगा निहता इति। वस्तुतरतु हरिहरी तयोः स्वस्वास्ति- लक्ष्मीगौरीयामेव तान् दानवान् पराजितवन्तौ निहतवन्तौ घेति तो नाजा. नीताम् । तत सानन्दं गहमागत्य स्वस्वमक्तिसमीप आत्मश्लाघा कुर्वतोस्तयो- स्तदभिमानमवगम्य ते लक्ष्मीगोn स्मितमकुरताम् । तद.प्ट्वा पुपिताभ्यां हरिहराभ्या दुर्वाश्यप्रयोगण निर्भस्मिते लक्ष्मीगौरी हरिहरी परित्यग्यान्तहिते अमवताम्। तन स्वस्ताक्तिपरित्यक्ती हरिहरी गक्तिहीनो तेजोहोनी विननी च स्वस्वकार्यपरिचालनाशक्नो सजाती। उच दिन- सङ्गमतन्ने, तारारान्डे (२४।४३-४७)- नारी लोपजननी नारो लोरपरूपिणी। नारी त्रिम वनाधारा नारी देहस्वरूपिणी ।। पुरुषञ्च स्त्रिो का यहिचिपमुत्तमम् । नारीच पलिभियग्रतागतम् ॥ न प नारीगमं सोम्यं न प नारोगमा गतिः। न नारीमद भाग्य न भूतं न भविपति।

·१७६ सप्तमः परिच्छेदः भगवद्गीतायामपि परापरा प्रकृतिरेव जगदित्युक्तम् । अतएव - कदापि शक्त्यवमानना न कार्या। ततो ब्रह्मणा ध्यानवलात्परिज्ञातं यच्छक्त्यवमाननातो जगदम्बायाः क्रोध- वशत एवैतदनों जात इति । तदोपायान्तरमनवलोक्य ब्रह्मा स्वयमेव हरिहर- कार्य परिचालितवान् । तपस्याचरणानवकाशाद् ब्रह्मा दक्षमनुसनकादि- मानसपुत्रान् आहूय यया हरिहरयोः पुनः शक्तिलामो भवेत्, तदर्थ तान् पराशक्त्याराधनायादिदेश । ततो दक्षादयो मानसपुत्रा ब्रह्मणो निर्देशाद्धिमालय गत्वा कस्मिंश्चिनिर्जने स्थाने समवेता. सन्तो “मायावीज"योगेन भुवनेश्वरी- मन्त्र जपन्तो लक्षवर्षाण्यत्यवाहयन्। तदुक्तं देवीभागवते सप्तमस्कन्धे विशाध्याये,- ध्यायता परमां शक्ति लक्षवपीणि चेलिरे। ततः प्रसन्ना सा देवी प्रत्यक्ष दर्शनं ददौ ॥२॥ पाशांकुशवराभीति-चतुर्भुजा त्रिलोचना। करुणारससम्पूर्णा सच्चिदानन्दरूपिणी ।।३।। तथाहि-परमशक्ति ध्यायतां दक्षादीनां लक्षवर्षेष्वतीतेपु देवी सुप्रसमा सती तेभ्यो दर्शनमदात् । तेऽपि ता चतुर्यु भुजेपु पाशांकुशवराभीतिमुद्राधारिणी विनयनां करुणारसः परिपूर्णा, सच्चिदानन्दरूपिणीम् अपश्यन् । ततश्च सनकादिब्रह्मतनया जगन्मातरं भुवनेश्वरीदेवी प्रणिपातेन प्रणम्य हरिहरयोऽर्थ तयोः शक्तिलामवरं प्रार्थितवन्तः। दक्षप्रजापतिश्च विशेषेण पुनरिदंप्रार्थयति स्म, देवी मम गहे मम कन्यारूपेण जन्मग्रहणं कृत्वा मां कृतार्थ कर्तुमहंतीति । तदनन्तरं देवी ब्रह्मतनयानवदत् --"तयोहरिहरयोरेवाशभूतयोः शक्ति- दयोरवमाननया तावशेषदुर्गति प्राप्तवन्ती, परं यदि पुनरपि कदापि शक्त्यय- माननां न कुरुतस्तदा (यथाकालं पुनस्ते शक्तिद्वयं लप्स्येते)" इति। दक्षप्रजापतिमप्यवदत्,-"तयोः शक्त्योमध्ये लक्ष्मीःक्षीरोदसागरे गौरी घ सव गुहे जनिप्यते, हरिहरी प ययाकालं ते लप्स्येते" इति । अथ कियरकाले व्यतीते कस्पादियत्पुण्यतियो परशक्तिः परमतेन स्वरूपिणी देवी भगवती दक्षप्रजापतिगृहे यतीर्णाऽभवत् । तदुक्तं देवोमागपते- मङ्गलायां सुनातायां जात सयंत्र मङ्गलम् । तस्पा नाम मती चक्रं मरयत्मात्परगंविदः ॥(७॥३०।२२)।

·शाक्त-दर्शनम् १७७ जीवार्ना जन्ममृत्युनिवारिण्या दाक्षायणीदेव्या जन्मग्रहणानन्तर सर्वस्थानेषु मङ्गलं जातम् । सा सत्या सनातनी ब्रह्मरूपिणीति प्रजापतिदक्षस्तस्या: "सतो"ति नामकरणमकरोत् । अनन्तरञ्च यथाकालं दक्षः शिवशक्ति सती शिवकरे समर्पितवान् । इसश्च देवाः समुद्रमन्यनकाले लक्ष्मी प्राप्य वैकुण्ठपतये विष्णवे तो समर्पित- वन्तः। शाकम्भरी स्तुवन् घ्यायन् जपन् संपूजयन्नमन् । अक्षय्यमश्नुते शोघ्रमन्नपानामृतं फलम् ॥१६॥ तथाहि-शाकम्भरीदेव्याः स्तव-ध्यान-जप पूजा-नमस्कारादीनि कुर्वन् साधकः शोघ्रमक्षय्यमन्नपानम् अमृतरूपं फलञ्च भुक्ते । "अन्नपानामृत फलम्"-भगवत्याः शाकम्मरीदेव्या उपासनया साधक इहकाले अक्षयानपानादिरूपामहिकसमृद्धि परकाले मोक्षमाप्नोति थोयीचण्डीस्तवे मेघा ऋषिः सुरयं नाम राजानमकथयत्,- तामुहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा।।(१३१५)। है महाराज! स्तव-ध्यान-जप-पूजा-नमस्काररूप-पञ्चाङ्गोपासनया देव्याः पारणं प्रपद्यताम् । सा आराषिता चेत् सापकाय भोगं मोक्षच ददाति। "शाकम्भरी-पीठम्"साहारानपुरस्योतरे कियह रे पावंत्यप्रदेश निझरा तीरे शाकम्भरीदेव्याः पीठस्यानं विद्यते। तत्राश्विन शुक्लचतुर्दश्यां पूजामहो- त्सवादिकं भवति । तत्काले तत्र “सराल" नामकमेकं मुसा भूमध्ये किञ्चिासनतेन लभ्यते। दुर्गापीठ-रहस्यम् यीपीसप्तात्यां नाम चण्डीस्तवे उक्तं भगवती शाकम्भरी दुर्गमनामक महागुर हत्या "दुर्गादेवी"ति नाम्ना प्रसिदाऽभवत् । साहारानपुरतोऽदूरवति- स्याने "देोवन" "देयोवन" या क्षेत्रम् । तत्र दुर्गमनासिनी दुर्गादेव्या अति प्राचीन मन्दिर विराजते। देवीवनं तु मुसलमानगासनकाले "देनोवन" नाम्ना परिवतितमासीत्, अवापि तानाम्नयोक्तस्थान प्रमि बर्डवे। मन्दिरसम्म 12 ·१७८ सप्तमः परिच्छेदः देवीकुण्ड नाम सरो वर्तते । तत्तीरे देवीकुण्डनामक एकः संस्कृतविद्यालयो- ऽवस्थितः। तत्र देओवन-दुर्गापोठेऽद्यापि चैत्र शुक्लचतुर्दश्यां सप्ताहव्यापि- पूजामहोत्सवादिकं प्रारभते । सा .. भीमावतार-रहस्यम् भीमापि नीलवर्णा सा दंष्ट्रा दशनभासुरा। विशाल लोचना नारो वृत्तपोनपयोधरा ।।१७।। (मूतिरहस्ये) मा भीमा देवी नीलवर्गा, तस्या दशनसमुहश्च दशनकर्मणा ममुज्ज्वलः । नारी विशालनयना वर्तुलस्थूलपयोधरविशिष्टा । श्रीश्रीचण्डीस्तवे १११५११५२ मन्त्रेषु भीमादेव्यवतारो वणितः । "भीमास्थानम्"-महाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्राया : भीमास्थानस्य तत्रस्थयोनिकुण्डस्य चोल्लेखो वर्तते । तच्च पञ्चनद(पाजाव)स्य समीपे- ऽवस्थितम् । युधिष्ठिरादयः पञ्चपाण्डवास्ततीर्थदर्शनं वृतान्त । अथ पञ्चनदं गत्वा नियतो नियताशनः । पञ्चयज्ञानवाप्नोति क्रमशो येऽनुकोर्तिताः ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र भीमायाः स्थानमुत्तमम् । तत्र स्नानात्तु योन्या वं नरो भरतमत्तम ॥ देव्याः पुत्रो भवेद्राजन् रत्नकुण्डल विग्रहः। गवां शतसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। तथाहि-मयतचित्तो मिताहारः सन् पञ्चन गनो नरः श्रमानुकोतिनं पञ्चयनफलं लभते। तस्माद् भोमादेव्या उत्तमं स्थानं गच्यत् । तत्र च योनिकुण्डे स्नात्वा सापको रत्नकुण्डलपारी देवीपुत्रो भवेत् । शतसहस्रगोदान- फलञ्च लभते । पद्मपुराणस्य स्वर्गखण्डे भीमादेव्या उन्लेखोऽस्ति । गोष्टीय- राप्तमाताधा सुप्रमिदनिकपरियाजक , उपेनमाडारयो गान्धारराज्य- स्याघुना राोयालपिण्डियेगोपाराग्नलस्य मध्यस्थाने प्रोस्नप्रानीननी- परितनानन्तरं पल्लिगिनवान् मम्माद् भीमादेव्या माहात्म्यं तत्तीयस्य गुगल जनप्रिपत्वग्ग गुम्मष्टं परिमायते । उतरपश्चिममीमान्लप्रदेशस्य पेशापारान्तर्गत-गमर-गसगमें गोश्वर- पल्या भीमादेश्या मन्दिरमस्ति। सत्र महापौरनीलवर्गापा भीगादेव्या स्पर- ·शाक्त-दर्शनम् म्भूप्रस्तरमूर्दर्शनार्य भारतवर्षस्य सर्वप्रदेशेभ्यस्तीर्थयात्रिणो जनाः समागता भवन्ति । विश्वासिना देवीमक्तेन सप्ताहकालं तत्रोपित्वा व्रताद्याचरणं कुर्वता देवीसमीपे वर प्रार्थते चेद्देवो कामनां पूरयति भग्यवशात्कदाचिद्दर्शनदानमपि करोति। तत्पवंतपाददेगे शिवमन्दिरमप्यस्ति । तत्रापि पाशुपतयात्रिणः सम- वेताः सन्तो भगवन्त शिवमर्चयन्ति। एतेन सुस्पष्टमिदं प्रतीयते यन्यशक्ति- पीठेनैव सह भैरवस्य सम्बन्धः सप्तमशतान्द्या: पूर्वतोऽप्यासीत् । भीमाया नामरूपभदः चन्द्रहासच डमरूं शिर.पात्रञ्च विभ्रती। एकवीरा कालरात्रिः मेवोक्ता कामदा स्तुता ।।(१८)। तथाहि-भीमा देवी चतुर्यु भुजेषु चन्द्रहासनामकं खङ्ग, डमरु, नरमुण्ड, पानपात्रञ्च विति। सा "चकवीरा" "कालरात्रि" श्चेतिनामभ्यामभिहिता। सा स्तुता पूजिता चेत् कामनासिद्धिर्जायते । "एकवीरा"-स्कन्दपुरानस्य माहेश्वरसण्डान्तर्गत-कुमारिकाखण्डे ऊन- चत्वारिपात्तमाध्याये एकवीरादेव्या विवरणं दृश्यते । सा "अण्डकटाह" नामकस्य पातालप्रदेशस्याधिष्ठात्री देवी। एकवीरादेव्या नामान्तरं "पालीगा" इति । पाताले यत्रानन्तदेवो विराजते, यन्मस्तके समग्रमिदं विसं सर्पपयद् विद्यमानम् तनिम्ने अण्डकटाहः, तत्र एकवीरा देवी अपिप्ठिता। तदुक्तम्- तदघोण्डकटाहश्च एक्वीराऽम्ति तत्र तदयोण्डकटाहोज्य, कोटिमात्रस्तथाऽपरः।। देवीका कपालीशा दण्डहस्तेन चापि गा। देवोना कोटिकोटिभिः मंत्ता तत्र पालिनी।। मधुरंगम्य निजामप्रेरितो दाहकोनल. । मालाग्नि प्रेरयत्वैव पलान्ते दहते जगत् ।। (३६॥२८॥३२-३३) तपाहि-अडाटाहय गभीरतमत्रदेणे एरोग देरी विराजमाना। अस्वाइन नामानरं कालीगा। मा हि दण्डारणपूर्वक कोटिकाटिदेवीगन- परिपना सत्यदेश पालयति। कपाले सवस्यगांगदेवार निःस्वामवायुना परिचालितेन गता कालाग्नि मवयं तन्महाग्नी जगद् दग्धं परोति ।

·१८०. सप्तमः परिच्छेदः "कालरात्रिः"-देवीभागवते पञ्चमस्कन्धस्य अयोविशाध्याये उक्तम्-' पार्वतीदेहकोपतो निर्गमनादम्बिकादेवी त्रिलोकवासिमिः सर्वेः "कोषिको"ति कीयते। कौपिक्या निःसरणान्तरं परिणामवशतः पार्वती महाघोरकृष्णवर्णा भूत्वा "कालिके"त्यभिहिताऽभवत् । तस्याः महाभयङ्करकृष्णवर्णमूर्तिदर्शनाद् दैत्यानामपि महाभयं संजातम् । अत एवंपा देवी सर्वमनोरथपूरयित्री "कालरात्रि"रिति नाम्ना विख्याता। पार्वत्यास्तु शरीराद् वै निःसृता चम्बिका यदा। कौपिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु गीयते ।। निःमृतायां तु तस्या सा पार्वती तनुव्यत्ययात् । कृष्णारूपाय सञ्जाता कालिका सा प्रकीर्तिता ॥ मसिवर्णा महापोरा दैत्याना भयवधिनी । कालरात्रीति सा प्रोक्ता सर्वकामफलंप्रदा।। (१।२३।२-४) कालरात्रिघ्यानम्- एकवेणी जपाकर्णपुरा' नग्ना खरस्थिता। लम्वोष्ठी कणिकाकर्णी तलाभ्यङ्गशरीरिणी ।। वामपादोल्लसल्लोहलताकण्टकभूषणा। वर्धन्मूर्यध्वजा कृष्णा कालरात्रिभंयकरी॥ कालरात्रिदेवी एकवेणीधारिणी, जवाकुसुमकुण्डला, नग्ना गर्दभोपर्युप- विष्टा लम्बमानोष्ठाघरा कर्णे कर्णभूषणशोभिता तैलाफ्तशरीरा च। तस्या वामपाद लौहलताकण्टकैविभूषितं, मस्तके ध्वजं पारयति, कृष्णवर्णा भयङ्करी कालरात्रिः। कालरात्रिदेव्याः प्रलयनृत्यम् योगवाशिष्ठरामायणस्य निर्वाणप्रकरणे उत्तरायें एमाशीतितमसमें भगवरयाः कालरात्रिदेय्या अपूर्ववर्णना दृश्यते । महापर्वशिष्ठदेवः समापी भगवता रुदैवेन राह कालरातिदेय्या अतिमीपगं प्रलयनृत्यं दृष्ट्या श्रीराम- पन्द्रसमोपे विवृत्यावर्णपन, अनन्तमहाका नायतः महाररूपिणी परदेवस्य देहाईकी कालरात्रिराविभूम तस्य पुरोभाग नुरपमरादिति ।

·शाक्त-दर्शनम् कृष्णा कृशा शिरालाङ्गी जर्जरा वितताकृतिः। ज्वलाकुलनला लोलवनसम्भारशेखरा।। भिनाजनतमःश्यामा यामिनी चाकृतिं गता। तमः श्रोहयुक्तेव साकारेवाम्बरद्युतिः ।। अतिदीर्घा करालास्या नभो मातुमिवोद्यता। दोघंजानुभुजभ्रान्त्या मातुकामेव दिमुखम् ॥ सा देवी कालरात्रिः कृष्णवर्णा कृशाङ्गी, तस्या सर्वाङ्गं शिरासमूहै: परिव्याप्तम् । सुवृहद्जीणंशरीरायास्तस्या मुसविदरादनपरतमग्निशिखा विनि- गच्छति, सा वसन्तकालीनकाशकुसुमादि वनश्रेणीवत् पुष्पपल्लवसौन्दर्यशालि- शेखरेण शोममाना। मनसि सम्भाव्यते यत् कज्जलप्रभ-प्रमादान्धकारे श्यामवर्णा कृष्णरजनी मूति धारयति, तथा अन्धकारलक्ष्मीश्च मूर्तिपरिग्रहार्थमाकाशस्य नीलवर्णव सावयवा भवति। करालवदनातिदीर्घाकृतिरेपा रमणीमूर्तिराका परिमापयितुमिवोध्वं उत्यितेति । अस्या दीर्घमुजं दोघंजानुदेशञ्च दृष्ट्वा मनसि भवति यहिमण्डलं परिमापयितुमेपा कामिनी दण्डायमाना इति। विश्वरूपमयाादिशिर-कमलजालकः। कृतमालाऽमलालोकवातवह्निमयाञ्चला ।।१५।। प्रलम्बकर्णालुलितनागा नृशवकुण्डला। शुल्कतुम्बीलताष्ठीला दीर्घा लोलासितस्तनी॥१६॥ कालरातिरिवं सेति नमितदेहिका। काली भगवती सेयमिति निर्णीतसज्जना ॥२४॥ भया तपाहि देवी मूर्यादिदेवदानवममूहानां नानावर्णमस्तकपर्धग्रथित माल्यं कष्ठे धारयति । तस्या वस्त्राञ्चलं वायुसन्युतितशिसायुक्ताग्निमयोगेन समुज्दलम् । तस्याः प्रलम्बितकणंकूहरे 'नागा दोदुल्यमानाः। सा च मृतन- गरीराभ्यां कर्णकुण्डले विदधाति । तस्याः कृष्णवर्ण सुवृहत् स्तनद्वयं विशाला- इलाबुबद्दोदुल्पमानमुरुप्रदेव यावल्लम्बमानमस्ति । एतादृगुलदाणेनाहं तां "काल. रावि"रिति गानामि । इममेव देवी सरगना "भगवती काली" ति नियन्ति। तस्पो प्रामरयां चतुरं चन्द्रादिनरात्रयः। मसापतेसा लोकान्तर्राति काम्यनगूत्रवत् ॥८॥ विभान्ति सृष्टयस्तस्या पर्माणि जलबालिकाः। स नोहार-हारिप्या नीलदारिदवामयः ॥५ ·१८२ सप्तमः परिच्छेदः भगवती कालरात्रिन्त्यपरायणा भूत्वा चतुर्दिक्षु भ्राम्यति। तनृत्यसमये हस्तसञ्चालनात्तस्या नखाग्रतो या आभा विस्फुरिता, तन्मध्ये दिवा-रात्रि- चन्द्र-सूर्य-प्रभृतिवस्तुनिचयः काञ्चनसूत्र वत् प्रभां विस्तारयति । तत्काले मेघनिःसृतवारिपाराः तस्या नीलाम्बरघारिण्या नीहारहारशोभिन्याः कालरात्रि- देव्या धर्मविन्दुरूपेण शोभन्ते । खमेव तस्याः सम्पन्नं कवरी-मण्डलं वहत् । पातालं चरणी भूमिरुदरं बाहवो दिशः ।।६।। द्वीपाब्धयोऽन्त्रवलयः पावका: सर्वपवंताः । प्राणापानावली दोलाः पवनः स्कन्धशालिकाः॥६॥ तया रजः। असीममाकाशमेव तस्याः केशकलाप-कवरी, पातालं चरणो, पृथिव्युदरम्, चतुर्दिशी हस्तमिति च सम्भाव्यते। समुद्रमध्यस्थितद्वीपसमूहस्तस्यास्प्रिवलिः, पर्वतश्रेणी पावदेशः, आकाशरूपाया अट्टालिकाया दोदुल्यमानप्रयहप्रभृतयः प्राणापानादयश्च वायवस्तस्या दोलेत्यनुमीयते । तदानुभूतं नृत्यंन्त्यास्तस्या वपुपि विस्तृते । - हिमवन्मेरुसह्याद्यैर्दोलितमभ्रमद्रिभिः ॥६२॥ तरददिगुलुच्छास्ता बलयन्त्या पुनः कल्पान आरब्ध इव ताण्डवहेलया ॥६३॥ सा यदा नृत्यति, तदा दृश्यते हिमालयमुमेरुमह्याद्रिप्रभृतिभूपरास्तस्याः शरीरे आन्दोलिता भवन्ति । पर्वतस्पमञ्जरीसमन्विता या ग्रह्माण्डमाला: सा परिपत्ते, नृत्यसमये ताः सर्वा आन्दोलिता भवन्ति, सेन इदं प्रतिभाति यरमा नृत्यच्छलेन पुनर्जगत्प्रलयमारभत इति । डिम्ब डिम्ब मुडिम्ब पच पच सहमा झम्यं झम्यं प्रझम्पम्, नत्यन्ति दाव्दवादः सजमुरसि शिरः फेसर सादपः।। पूर्ण रक्तामयानां यममहिममहाराणमादाय पानी, पायानो बन्धमानः प्रलयमुदितया भैरयः बालगन्या ।।१०२॥ सा कालरात्रिमंस्तके मापापिनिमितशिनाविभूना, मई मुटमाला- पोभिना, रपतागः परिपूर्णा, यमपानमहिलाम्य दिशा साम्य पायो रिपुरर "frrवं सिय गुटिम्स, पप पप भर्म मायम्" पाराग्वालमान सद नरवति । अपि प रा राणे सा नरमपगममा भैप प्रति धि निferity ·माक्त-दर्शनम् १८३ तया प्रलयानन्दनिमग्नया भगवत्या कालरात्रिदेव्या सह वर्तमानो भगवान् रुद्रदेवो युप्मान् रक्षतु। भ्रामरो-रहस्यम् तेजोमण्डलदुर्घषा भ्रामरी चित्रकान्तिभृत् । चित्रानुलेपना देवी चित्राभरणभूषिता। चित्रभ्रमरपाणि: मा महामारीनि गीयते ।।१६।। (मूतिरहस्ये) तयाहि-भ्रामरी देवी दुमह्नीयतेज पुञ्जमालिनी, विचित्रकान्ति- धारिणी, विचित्रालङ्कारावलोभूपिता च, मा हस्ते विचित्रभ्रमरममूहधारण- कारिणी, महामारीनाम्ना प्रसिद्धा च । "चित्रभ्रमरपाणि "--हरते बहुवर्णविशिष्टभ्रमरधारिणी। स च भ्रमरो जीवरूपः, तेन न सर्व जीवास्तदधोना. सन्तीति बोध्यम् । तदुक्तं भुवनेश्वरी- संहितापाम्- "द्विरेफा जीवरूपा स्युस्तया हस्ते धृता सदा। जीवाचीगा ततः प्रोक्ता भ्रामरी लोकमुन्दरी।।" मा हस्ते अनेकवर्णविशिष्टध्रमरममूहं पारयति । ते च प्रयरगमूहा जीवाना प्रतीकम्पाः। एतेन सय जीवास्तदधीना इति ज्ञाप्यने । भ्रामरीदेव्या अवतारवृत्तान्त. श्रीश्रीचण्डीमन्त्र (११॥५३-५४) उक्तः । अमरवासिनो"-कसनातराजनगिणीप्रन्यस्य तृतीयतरने फारमीरराजमणादित्यम्य (पछगतान्दै) पूर्वजन्मवृत्तान्तप्रमग प्रमर. यामिनादेव्या एक मनोरममारूपानं वर्णितम् । तत प्रराजावतम् । पूर्वजन्मनि राजा रणादित्यो पूतकर आमीन् । एपदा धूर्ता पूतकरा' पूतोडया तस्स सयंग्यमहरन् । तदा म जोयिने निगशोभवत् । सेन प मातं यद् विम्यापने देवी प्रमग्यागिनी नित्यमेव विष्टलोनि। माना किन देशी गिनीम्। एमग्र वगरायसी निर्मम स्वजाति।। (Nanायाम् ॥१९४) ·०१८४ सप्तमः परिच्छेदः तथाहि -स जीवनाशां परित्यज्य स्वाभीष्टसिध्यर्थ विध्यपर्वते भ्रमर- वासिनीदेवी द्रष्टुमभिलपितवान् । यतस्तस्या - दर्शनं कदापि। निप्पल न भवेदित्याशयेन स दृढतरं सङ्कल्पमकरोत् । "भ्रामरीदर्शनयात्रा"-द्यूतकरो विन्ध्याचले देव्या पूर्वत एव परिज्ञातः तत्र गन्तुकामस्य सर्वः पन्याः सुखातिक्रम्यः, परमन्त्यं योजनपञ्चकमतीव दुर्गमम् । यतस्तस्मिन् पथिमध्ये · वज्रपुच्छ-शंकुपुच्छप्रभृतिनानाजातीय-भीषण भ्रमरसमूहा न्यवसन् । तेषां दंष्ट्राक्षतः कोऽपि जीवितुं न शक्नोति । बुद्धिमता तेन द्यूतकरेण प्रयमं लौहनिर्मितवर्मणा सर्वशरीरमावृत्य तदुपरि महिपचर्म- निर्मितं वर्म परिघाय तदुपरि गोमयमिश्रितमृत्तिकाप्रलेपञ्च दत्त्वा आतपतापेन विशुष्कं कृत्वा च स्वशरीरं दुर्भद्यदुर्गवत् कृतम् । ततस्तेन स्थिरसङ्कल्पं कृत्वा- निर्भयं भ्रमरवासिनीदर्शनायं प्रस्थितम् । "भ्रमरवाहिन्या आक्रमणम्"- '-अथ यस्मात् स्थानात्तच्छेषपञ्चयोजनपथ आरब्धस्तत्र स्थित्वा स द्यूतकरोऽपश्यत् भीषणान्धकारपूर्ण कञ्चिद् गुहापथम्, ‘अयुध्यत च स एव तस्य गन्तव्यपथ इति । ततश्चैकान्तभक्त्या भ्रमरवासिनी- परणं चिन्तयन् यदा स द्यूतकरो गुहाभ्यन्तरं प्रविष्टस्तदाऽसंख्येया भ्रमराः स्वस्ववासस्थानानिर्गत्य तम् आक्रामन्ति .स्म, तस्य - सर्वगात्रे पतित्वा गोमय- मुत्तिकाप्रलेपोपरि पुनः पुनरदर्शश्च । एवमपि स द्यूतकरो योजनत्रयं पन्थान- मतिकान्तवान् । परन्तु तस्य प्रयमावरणं मृतिकाप्रलेपः क्षयं गतः । अतः परं -अमरास्तस्य द्वितीयावरणे महिपचर्मवर्मणि मुहूर्मुहूंदशनं कृत्वा भयङ्करं शब्द- विशेषमुत्पादितवन्तः । एवंमावेन चतुर्ययोजनस्याधपथं गरवा द्यूतकरः सप्टः मेयान्वभवद् यत्तदानी भ्रमरा महिपचर्मावरणं भित्त्वा लोहवर्मोपरि दंशनं कर्तुमारमन्त इति। इदमुपलभ्य सोऽतिद्रुतमधावत् । तदनन्तरं तस्म लोहवर्मापि यजपुच्छभ्रमरसमूहदंशनेन गावाद् भूपातितमभवत् । गपूतिमात्रमासने देवीधामानि धैर्यवान् । धूम्वन् कराभ्यां मयुपान् धावति स्म स धीरपीः ।। अप स्माम्वस्पिशेपाङ्गो लूनमामः पप्रिभिः । कराम्यामक्षिणी रसन् देव्यायतनमागदत् ।। (राजतरङ्गिगो ३३४०७८) तपाहि- है-पदा देवीस्थान प्राप्तु कोरायमात्र त्या मयभिप्यते रम. तदानीं धैर्यशाली म पुठकर उमाम्यां हनामामनवग्न भ्रमामुलं विगार: परतिवेगेन प्रयापति स्म। अस्मा परिचिती भमग दुतं नस्य गातारा .

·'गाक्त-दर्शनम् १८५ खण्डयित्वा भूमी पातितवन्तः केवलं स्नामुमुक्तास्थिमानसारं कलेवर- मवशिष्टमामोत् । तदा द्यूतकरो हस्तस्येन चक्षुर्द्वयं समाच्छाद्य कपमपि देवीस्थान प्राप्तो भ्रमरदशनाच्च मुक्तोऽभवत् । प्रशान्ते मङ्गसम्माते प्रकाशमवलोकयन् । स देव्याः पादयोर पपातोद्भ्रान्तजीवितः ।। स्तोकावशेषमाणं तं देव्याश्वासयितु ततः । अभिरामं वपुः करवा पस्पर्शाङ्गषु पाणिना ॥ दिव्येन पाणिस्पगेन तेन पीयूषवपिणा! स सिप्रासादितस्यास्प्पो दिक्षु विक्षेप चपी। (३।४०६-११) ततो भ्रमरदंशने प्रगमिते पूतकारः समुज्ज्वलमालोकं दर्ग, देश्या- चरणप्रान्ते पतित्वा च पूछितोऽभवत् । तदा तं स्वल्पप्राणमात्रमवलोक्य ते पुनर्जीवितं का तस्मं मनोरमं देहं दत्त्या स्वहस्वेन तं देहं मायित्वान्तहिंता ऽभवत् । 'यूतकारश्च तस्या अमृतमयकरस्पर्शनास्तस्मिन्नेव मुहूर्त पूर्वस्वास्थ्य सम्ध्वा चतुर्दिस दृष्टि सञ्चास्य देवीमप्राप्प तस्याः सिंहासनसमीपे अवस्पाय प्रपम देव्या यामूर्तिमवलोकितवान् अयना सन्मूति न दृष्टयान् । परन्तु पतु- हि दृष्टिसञ्चालनेन तदुपवनस्य पुष्करिणीतीरे कस्मिरिचल्लतागृहे अपू- मेकां परमसुन्दरी पप्रलोचनां दियो रमणीमास्यत् । स तस्या रूपलायचे दृष्ट्वा विमोहिनः मन् कामासक्तोऽभवत्। स तामसरा इति मरदा देवीति- गानेन हितोभयत् । परं पामपी देवी प्रपममेव पूनकारमुक्तवतो, "हे गौम्य ! पधिमये स्वमतीय दुयहां यातना प्राप्तवानमि। इदानी विधान्त: सन् गुरुपो भर, पपचादभिमतं परं पायं पिप्यसि ।" अनन्तरम्प "यदेव शायरियमे, तदेव परम पेग प्रायम" पङ्गगनपती देशी नियंतकार पलीस्पद प्राप्तुममिला प्रराजितवान् । पतः मोनि- नयत्-अस्यां मनोगमार्या देम्या मम पत्नीग्देन प्रानामा गयो में धर्मार्थकामादिम मिटिभविष्यतीति। अयपार मा दुर कोन सेपितो विधि । बापरेशाद सरमामार अमरागिनी (२३)। सो सोमानापाररागी प. "१ रोमरोममा. हा! मोरर मा प्रमाणित सी, सोभियतमाया तिो मर, बगनां प्राप"f

·१८६
सप्तमः-परिच्छेदः
देवीं तां जानतोऽप्यस्य नाभूदवहितं मनः।
निरुद्धा वासनाः केन जन्मान्तरनिबन्धनाः॥(४२४)।
किमेतत्, ता देवी ज्ञात्वाऽपि द्यूतकारस्य मनो नावहितमभवत् । जन्मा-
न्तरीणसंस्कारोत्पन्ना वासना केन वाध्यते ? अतएवोक्तं सुधीभि "नियतिः
केन बाध्यते" इति ।
देवी वा भवकान्ता वा भीमा वा शोभनापि वा।
यादृशी पूर्वमद्राक्षं तादृश्येव भवसि . मे ॥ (४२७)
त्वं देवी वा भवजाया भवान्यपि वा भवेः अथवा सुन्दरी भयङ्करी
वापि भवे., पूर्वमेवाहं यादृश्या भावनया अद्राक्षम्, तादृश्या भावनायाः
पात्ररूपेण ममाने प्रकाशिता भव ।
तमित्थं कययन्तं मा ज्ञात्वा निश्चल निःशलम् ।
एवं जन्मान्तरे भावीत्यभ्यपादनुरोधतः ।। (४२८)" :
उत्सहन्ते हि मंप्रष्ठं न दिव्यामर्त्यधर्मिणः ।
तद् गच्छ क्रूरसङ्कल्पेत्युक्त्वा सान्तर्दधे ततः॥(४२६).
अथ द्यूतकारवाक्यं श्रुत्वा देवी तं स्थिरसङ्कल्पं ज्ञात्वा, स्वीकारोरत्या-
ऽकययद् “वाढ"मिति,"पर-जन्मनि तव वासना पूर्णा भविष्यति । यतो
मत्यवासी मनुप्यो दिव्यरमणी स्प्रष्टुं न शक्नोति । अत एव रे क्रूरराकल्प !
अधुना गच्छे" त्युक्त्वा अन्तहिताऽभवत् ।
अतः परं म यूतकारो देव्या सह मिलित्वा सार्यकजन्मलाभारामा
प्रयागस्थाक्षयवटामशासातः पतित्वा प्राणांस्तत्याज ।
मोजायत रणादित्यो रणरम्भा ग सा भुवि ।
मत्यंभावेऽपि या नंव जही जन्मान्तरम्मृतिम् ।।
अगो पूतफार एव "काश्मीरराजरणादिरय"स्पेण जन्मग्रहणमकरोत् ।
अमो प्रमग्यामिनी प पपियां नस्य परली "गी रपरम्मा" मूरपा विभूत् ।
गा प मनुप्पमार्यन पिता:पि पूर्वजन्मस्मृति नारपना ।
इत्येना संबो देव्या म्पम्यता मगुपापिण।
उगमातुरपधिपायाः शानिनाः बामपनमः ॥२०॥

·शाक्त-दर्शनम् मेषा ऋपिः मुरथमकययत्, “हे पृथिवीपते! सुरथ! जगन्मातुश्चण्डिकाया एता मूर्तयो व्याम्याताः । एताः सर्वा एव कामधेनुरूपेण कीर्तिताश्च । "एता मूर्तयः"-मेघा ऋपि सुरयाय मूतिरहस्यप्रकरणे परप्रकृत्या जगज्जनन्याश्चण्डिकायाः सप्तावताराणां (ययानन्दा-रक्तदन्तिका-शाकम्भरी- साताक्षी-दुर्गा-भीमा-भ्रामरोणां) रूपाणि विवृत्येदानी प्रकरणस्योपसंहारः कृतः। "कामनव.". -भगवत्याश्चण्डिकायाः कयितानामासां मूर्तिनामुपासना कामधेनुरिव साधकानाममीप्टफलप्रदा। कामधेनुर्यथा प्रार्यकानाममीष्टं पूरयति, तयासां यस्यां कस्यामपि भूर्तावाश्रितायां सत्यां देवी तस्य सर्वाभीष्टं पूरयति । अर्याद् भोग, स्वर्गमपवर्गञ्च विदधाति । "जगन्माता चण्डिका"-एपा हि देवी आद्या मूलपकृति परमेश्वरी प्रापानिकरहस्ये महालक्ष्मीरिति नाम्ना कीतिना। तदुक्तं प्रापानिकरहस्य,- सर्वस्पाया महालक्ष्मीरित्रगुणा परमेश्वरी। लक्ष्यालक्ष्यस्वरूपा मा व्याप्य कृत्स्न व्यवस्थिता।। परमेस्वरी महालक्ष्मीस्त्रिगुणमयी (सारिवकी, राजसी, ताममी च युग- पदेव) मपामाचा प्रविः। सा लक्ष्या (सगुणा) अलदया (निर्गुणा) जगत्पञ्चं व्याप्यावस्थिता च । महालक्ष्मीमहाराज मर्वमत्वमयीश्वरी । निराकारा घ मातारा मैव नामाभिधानमन् । नामान्तरनिरूप्यंग नाम्ना मान्येन पेनचित् ॥२६॥ गवंमत्त्वमवी ईश्वरी महालक्ष्मी (धौरविवा) निराकारापि माकरा, माकारावरपाया मा विविपनामापानि पारपनि। निर्गुणम्पेण मा गनिदानन्दस्वम्पलसमा निम्प्या, परन्तु प्रासाभिमानं माशा। जगन्माना पगिरा महानामा एमापारे एक रियागिरिता भाषा- HT: परा प्रारमियापापिनी विपिनी, पुनःप यहरिपम्पष्टिकर मारिणी, गा एग अस्लिीपि अमरगस्तिममन्दिना अगगनविरहा ·१८८ सप्तमः परिच्छेदः अगणन विभूतिश्च । अनन्तरूपगुणमध्ये सा स्वयं प्रकटिता भवति । तदुक्तं श्रीश्रीचण्डीस्तवे,- "एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा।" १०५ विभिन्न कार्यसिद्धयर्थ बहुरूपेण प्रकाशिताऽपि वस्तुतः सा "एका" अद्वितीया। इदं रहस्यं परमं न वाच्यं यस्य कस्य चित्। व्याख्यानं दिव्यमूर्तीनामधीष्वावहितः स्वयम् ॥२१॥ परमगोपनीयमिदं रहस्यत्रयम् अनधिकारिणे कदापि न कथनीयम् । जगन्मातुश्चण्डिकाया दिव्यमूर्तिसमूहन्याख्यानस्य, अर्थाद्रहस्यत्रयसहितस्य सप्तशतीस्तवस्याज्ञानायावश्यपठनीयत्वमनेन मेधसो मह विधिवाक्यन प्रतिपादितम् । यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शन्यते । अनग्नाविव शुष्कन्धो न तज्ज्वलति कहिंचित् ।। यत् पठिनमय चार्थतोऽविशातं, तत् कदापि फलप्रसू न भवति । यथा -अग्निशकन्यस्थाने शककाष्ठापनेऽपि तप्त प्रज्वलति तदित्येषः। रहस्यत्रयाधिकारिनिरूपणम् इद रहस्यं परममनाख्येयं प्रचक्ष्यते भक्तोऽमोति न मे किञ्चित्तवावाच्यं नराधिप ॥३॥ (प्रापानिकरहस्ये) दलोकोऽयं व्यास्यातोऽये । परशुरामकल्पसूत्र उकां “सर्वेषु दर्शनेषु गुप्तेर्य 'वि" ति।(१।३०)। गुलाणपतपि- "श्यन्तु पाम्भवी विपा गुप्ना कुलपपूरिव।" इति देवीभागवतान्तर्गत देवीगीतायां भगवती पाती पितर हिमालप पनि रएमबियाधिशानिपम उक्तनी-

·१८९
शाक्त-दर्शनम्
इदन्तु गीताशास्त्रं मे नाशिप्याय वदेत् क्वचित् ।
नाभक्ताय प्रदातव्यं न धूर्ताय च दुर्ह दे।
एतत्प्रकारानं मातुरुद्घाटनमुरोजयोः ।
तस्मादवश्यं यत्लेन गोपनीयमिदं सदा ।।
देयं भक्ताय शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय चैव हि।
सुशीलाय सुवेदारय देवीभक्तियुताय च ।।
(७।४०॥३४-३६)
रहस्यविद्या ब्रह्मविद्या वा देवीगीताशास्त्रमपि च शिघ्यमिन्नानां न वदेत् ।
अभक्त-धूतं-दुप्टहृदयजनाय च न दद्यात् । ब्रह्मविद्याया अनधिकारिणे प्रकाशन
मातृस्तनयोरन्यममोपे उद्घाटनमिव दूपणीयम् । अत एवावश्यं महता यत्नेन
सा सर्वदा गोपनीया। परन्तु शिप्याय, ज्येष्ठपुत्राय, तथा सुगील-मुवेश-देवी-
भक्तिपरायणजनाय सा प्रदेया।
पराप्रकृति-महालक्ष्म्याश्चण्डिकाया दशावतारा. प्राधानिकरहस्ये भोक्ताः।
भगवती महालक्ष्मीरचतुर्भुजा दिव्यमूर्तिः। तस्याः सकाशात सर्वेका देवी-
देवानामुत्पत्तिरभूत् । वैकृतिकरहस्ये तस्याः प्रधानावतारवयं, नाममी महाकाली,
राजसी महालक्ष्मी., मात्तिकी महासरस्वती चैतव्यष्टिरूपत्रयं ययायचं
बणितम् । एवञ्च मूतिरहस्ये नन्दादि-भामरीपयंन्ताना परवतिना सप्नावताराणां
दिम्यमूर्तयो ययावद् विवृत्य वर्णिताः। एपां दगावताराणां प्रत्येक्स्पावनारा
मूर्तिभेदारनापि ययाययमालोचिताः। शास्त्रान्तरे भायाशवत्याः परामरया
परमेश्वर्या महालक्ष्मीदेव्या मूसंन्तराणां विवरणं दृश्यते । महाभागवतान्तर्गत
योगीतायां हिमालयो भगवनीमपच्छन्-
मातबहुविध रूपं स्पूलं तव महेश्वरि ।
तेषु कि रूपमाश्रित्य सहमा मोक्षमाग भवेत् ।।
तन्मे हि महादेवि मदि ते मम्पनुग्रहाः ॥(१)
हे जननि! यहूनि ते स्यूलरूपाणि, तमगे कि समाधिस्य जनो मोटा-
नाम रामों मत् ? हे महादेवि! महा यदि ते पा तंते, सरकाशप ।
देम्यवाप,-
मा व्याप्तमिदं विश्वं स्यूसाग भूपर।
तसारापामा देशमूर्ति: पीघ्र रिमुनि ॥२०॥
मान मानाधिपा र महाश्मिा महामते ।
रितिदा महारान तागो नामानि में ग॥२१॥

·१६० सप्तमः परिच्छेदः देवी हिमालयमकययत्, हे भूधर! स्थूलरूपया मयेदं विश्व व्याप्तमस्ति । तन्मध्ये देवीमूतिरेवाशु मुक्ति प्रदास्यति । सा एवाराध्यतमा। है महामते ! तासां देवीमूर्तीनां मध्ये मुक्तिदायिन्योऽनेका महाविद्या वर्तन्ते । तासां नामानि च वक्ष्यामि श्रूयन्ताम् । इति कामरूपान्तवंति-श्रीमदुग्रतारामहापीठाध्यक्ष-श्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य- सङ्कलितशाक्तदर्शने देव्या दशावतारवर्णनं नाम सप्तमः परिच्छेदः। तत्सत् ·अष्टमः परिच्छेदः । दशनहाविद्या विवि-रहस्यम् ।। दक्षस्य शिवविद्वेषगं शिवविहीनयज्ञानुष्ठानञ्च श्रीमद्भागवते चतुर्थ- स्कन्धस्य द्वितीयाद्यध्यायत्रये वणिते । बमष्टयां यज्ञे देवा ऋषयश्च समवेतास्तत्रोपविष्टा आसन् । तत्काले दक्षप्रजापतिहरस्थितो बभूव । तदा यक्षस्य आगमने देवा ऋषय- श्वोत्थितास्तस्याभिवादनमकुर्वन् । किन्तु शिव: समाधिस्थः स्वामने पर्य तिष्ठन् । परन्तु शिवो जामातृत्वेनापि तमवमन्यत इति मत्वा दक्षप्रजापतिरत्यन्तं क्रोयान्वित सन् शिव तिरस्कृत्य अद्यावधि यज्ञभागाद् वञ्चितो मविप्यसीति प्राप्तवान्। तदनन्तरं शिवविद्वेषपरवगो दक्षपतिमंहासमारोहेण एकं शिवरहित- यज्ञानुष्ठानमारब्धवान् । तस्मिन् यजे शिवसत्यो विना सर्वे देवा ऋषयश्च निमन्त्रिता उपस्थिताश्च वभूवु । इत्यवसरे सनी पितृगृहे यज्ञवाता श्रुत्वा गुहृद्दिदृशुमना कीनुकेन यज्ञदर्शनार्थ दक्षालये गन्तुं शिवं प्रार्थयत। शिवस्ताम् अनाहूता कार्योपलक्षे पित्रालयेऽपि गन्तु नोचितमिति बारम्बार प्रबोध्य निषेधयामास। तदुक्त- श्रीमद्भागवते- सुह दिदृक्षा प्रतिघातदुर्मनाः स्नेहाद् रुदत्पथुकलाति विह्वला। भवं भवान्यप्रतिपुरुषं प्रवक्षतोवक्षत जातवेपयु.॥ रुपा प्रतिहतमुहृद्गणदर्गनेच्छा सती दुर्मना इव स्नेहवरातो रोरुद्यमानायु. थारयामिपूयमाना च परमगुस्पं महादेवं रूपा भस्मसात् वर्तुमना इव प्रवम्पितकलेवरा कोषदृप्या देवदेवमयत। अमान्तरे महाक्रोधेन सती दशमहाविद्यापधारणेन दसौदिश आच्छाद शिवमतौर विभ्रान्तमकरोत् । तदुक्तं गृहमपुराणे-- ·१६२ अष्टमः परिच्छदः। ततः क्रुद्धा महाकाली घोररूपमकल्पयत् । ततो भयेन भूतेशः पलायनपरोऽभवत् । ततो दाक्षायणो क्रोधपरवंशतया महाघोररूपमहाकालीमूर्ति धृतवती। तदालोक्य भूतेशो भयेन पलायनपरोऽभवत् । तं धावमान गिरिशं दृष्ट्वा दाक्षायणी सती। मा भिरिति गिरा मा पलायेत्युवाच सा ।। तथाप्येनं पलायन्तं न निवृत्तं विलोक्य ह।' दशमूर्तिर्वभौ देवो दशदिक्षु शिवेक्षिता ।। अनन्तरं भयेनातिघावमानं गिरिशं दृष्ट्वा दयापरतया देवी माभर्मिरिति गिरा मा पलायस्वेत्युक्त्वा तनिवारयति । तथापि शिवं पलायमानमनिर्वृत्तं विलोक्य पुनस्तनिवारणाय दशदिक्षु शिवेक्षिता दशमूर्तिधारणेन प्रकाशिताऽ- भवत् ।' महाभागवते महापुराणेऽप्टमाध्याये च-- संप्रार्या मामनुप्राप्य पत्नीभावेन शंकरः। मामवज्ञाय वचनं भापतेऽपि सुदारुणम् ।। त्यक्त्वैनमपि दपिष्ठं पितरञ्च प्रजापतिम् । संस्थास्यामि कियत्कालं स्वस्थानं निजलीलया। ततश्च प्रार्थितानेन भूत्वा हिमवतः सुता। शम्भोः पलो भविष्यामि भूयोऽहं स्वयमेव हि ॥ शंकरः सम्यक् संप्रायं मां पलीभावेन प्राप्तः सग्निदानी मामवज्ञाय निदारुणवाक्यमवदत् । अत्यन्तर्पिष्ठशंकरमेवं पितरं प्रजापतिञ्च परित्यज्य निजलीलावशतः कियत्कालं स्वघाम्नि स्यास्यामि । ततः शंकरस्य प्रार्थनया पुहिमालयस्य कन्यारूपेणावतीर्णाऽहमेव स्वयं शम्भुपली भविष्यामि । दासायणी सतीत्येवं चिन्तयित्वा सहमा कमलवदना भयंकरी मूत्ति धारयन्ती अट्टहासमकरोत्। तच्छ त्वा महाभीतचेताः शिवो विमूढोऽभवत् । त्यक्त्वा हैमि रुचि प्रासीत् कृष्णाजनसमप्रमा। दिगम्बरगलत्केशा लोलजिह्वा चतुर्भुजा ॥ कामालसलसद्देदा स्वेदाक्ततनुएल्वना। महामीमा पोररावा मुण्डमालाविराजिता।। उपत्मायण्डकोदण्डचन्द्राहतसरा। उपदादिस्य वातकिरीटोग्ग्यलमस्तमा ।

·शाक्त-दर्शनम् अनन्तरं सतो तस्याः स्वर्णकान्ति परित्यज्य घोराजनवत्कृष्णवर्णाऽभूत । यपिच नग्नातिलम्बमानकेशा लोलजिह्वा चतुर्भुजा कामजनितलास्योल्लासित- देहा तज्जन्यस्वेदाक्ता इत्र प्रतीयमानामूत् । सा देवी महामयंकरी घोरनिनाद- कारिणी, मुण्डमाला विभूषिता, एवं देवी अङ्गप्रमया उदीयमानकोटिसूर्य्यतुल्या चन्द्रार्यशेखरा देदीप्यमानमूर्यसदृशोज्ज्वलकिरीटमस्तका च बभूव। महे- श्वरोऽतिमीषगां तन्मूत्ति दृष्ट्वा नितरां महाभीतः पलायनमकरोत् । किन्तु यस्यां यस्या दिशि प्रधावति तत्र तत्रैव मुत्तिमेकां दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्तो बभूव। एवं पति वीक्ष्य भयाभिमुतकं दयान्विता तत्प्रतिवारणेच्छया। मासु दिक्षु क्षणमात्रमध्यतः स्थिता च भूत्वा दशमूतंयस्तदा।। तथा च- एवं पति शिवं भयाभिभूत दृष्टवा, देवी दयापरवशतया तस्य प्रतिनिवारणेच्छया च क्षणकालमध्ये दशमहाविद्यामतिधारणपूर्वक दशदिशो व्याप्यातिष्ठत । सन्धावमानो गिरिसोऽतिवेगतः प्राप्नोति यां यां दिशमेव तत्र ताम् । मपानका वोक्ष्य भन विद्रुतो दिशं तयान्यां प्रति चाभ्यधावत । गिरिमोति देगेन यां यां दिशं प्रत्यघावन, तत्र तत्रवमयरी मूत्तिमवलोक्य भयेन पलायनं कृत्वा तस्मादन्यदिशं प्रापावत् । न प्राप्प सम्मुस्तु भयान्वितो दिवं तव ममुद्रितचा रास्थितः । उन्मोत्य नेत्राणि ददर्श तां पर, श्यामां लमत्पकजसमिमाननाम् ।। भयाभिभूतः सम्मः पलायनश्पमदृष्ट्वा तव मुद्रितनयनोऽतिष्ठन्। फिरतकालानन्तरं मपनत्रयमन्मोल्प नीलोत्पलसदृशानना देवीमवंशत। 13 ·अष्टमः परिच्छेदः हसन्मुखी पीनपयोधरपरी दिगम्वरां भीमभोपणलोचनाम् । विमुक्तकेशों रविकोटिसन्निभां चतुर्भुजा दक्षिणसम्मुखस्थिताम् ।। सा देवी हास्यमुखी पीनोन्नतपयोधरा दिगम्बरा भयंकरी विशालनेत्र- त्रयविशिष्टा मुक्तकेशी कोटिसूर्य्यतुल्यप्रभाशालिनी चतुर्भुजा दक्षिणाभिमुख- मवस्थिता च। का त्वं श्यामा! महाभीतो महादेवस्ता देवीमपृच्छत् । हे देवि ! मम प्राणवल्लभा सती क्व गता। देव्युवाच--- न पश्यसि महादेव सती मां पुरतः स्थिताम् । कथं तवेदृशी बुद्धिः कि मा त्वं लक्ष्यसेऽन्यया ।। हे महादेव ! अहं सती तव सम्मुखेऽवस्थितास्मि । कयं वा तवेदृशी बुद्धिर्भवति । कयं मां त्वमन्यप्रकारा पश्यसि । शिवोऽवदत्, स्वं यदि ममप्राण- वल्लभा दक्षकन्या सती, तत् कथं वा कृष्णवर्णा कयं वा पृथिव्यां भयप्रदा भवसि । दशदिश्ववस्थिता अतीव भोपणा: कास्तावदेता देव्यः । सत्युवाच- अहन्तु प्रकृतिः सूक्ष्मा सृष्टिसंहारकारिणी। अभवं तद्वनितार्य त्वदर्थे गौरदेहिका ।। त्वामेव लिपगुः पुरुप प्रास्वीकृतवशाच्छिव साहं पितुर्महायज्ञविनाशाय भयानका । अभवं तन्तुमामीति पुरुमगोमहेश्वर ।। रात्युवाय-है शिव अहं सृष्टिस्थितिमहारफारिणी गूरमाप्रतिः पूर्व स्मोहतियरातः पुरररूपिणं त्वां प्राप्तुमिन्चया तक्यनितागण विदयं गौरदेह पारयागि। गाहं पितुर्महायाविनाशाय भयंवरीमूत्ति पृतवती। हे महेन्वर! एवं मतो भीति मा कुग-- दशदिश महामीमा या एतादामूरपः गर्या ममैव मा गम्भो नये युग महामने ॥ एवं forव मनगमो मा नवाह पनिता गती। त्वां दृष्ट्वाई महानात पापमान गिो मया ।। परिवानाः गालीगवाई का सिला।

·पाक्त-दर्शनम् १६५ हे शम्भो! दशदिक्षु या एता महाभीमा दशमूर्तय, स्ताः सा एव मम मूर्तयः। हे महामते। भयं मा कुरु ! त्वं मम प्राणतुल्यः स्वामी; अहं तवैव वनिता सती। त्वामह महाभीतचित्तं दशदिक्षु धावन्तं दृष्ट्वा, दशदिशः परिवाहिमेव दशरूपेणावस्थितास्मि । शिव उवाच-हे महादेवि! महामोहवशतोऽहं तव स्वरूपं विस्मृत्य, तवाप्रिय वाक्यमकथयम् । हे परमेश्वरि क्षमस्वतदपराधम् । यास्तवैता महाभीमा मूर्तय आसां नामानि मह्यं कथय ! देव्युवाच- एता सर्वा महदेव महाविद्याः समप्रमाः आसा नामानि वक्ष्यामि शृणु तानि महेश्वर ।। काली तारा महाविद्या पोडशी भुवनेश्वरी। भैरवी चिन्नमस्ता च सुन्दरी वगलामुखी। धूमावती च मातङ्गी नामान्यन्यानि 4 शिव । देव्युवाच--हे महेश्वर ! एता. सर्वा एव महाविद्याः सदृशप्रभायुक्ताः आसा नामानि च शृणु ! (१) काली, (२) तारामहाविद्या, (३) पोडशी, (४) भुवनेश्वरी, (५) भैरवी, (६) छिन्नमस्ता, (७) मुन्दरीकमला, (८) बगलामुखी, (९) धूमावती, (१०) मातङ्गीति । मेय ते पूरत. कृष्णा सा काली भीमलोचना। श्यामवर्णा तु या देवी स्वयमुचे व्यवस्थिता। सेयं तारा महाविद्या महाकालस्वरूपिणी॥ तव सम्मुखे या कृष्णवर्णा भीमनयना सा देवी काली (१)। उद्धंदेश श्यामवर्णा या देवी राा तारामहाविद्या, एपा महाकालस्वरुपिणी (२)। दक्ष सव्येतरेम या विगीपितिभयप्रदा। इयं देवी छिन्नमस्ता महाविद्या महामते ।। हे महामते! तव दक्षिणेन या महाविद्या, सा छिन्नमस्तका अतीव भयंकरी देवी अवस्थिता। घामेतरेय या देवी सेय तु भुवनेश्वरी। पृष्ठतरतब देव्यपा बगलाशत्रुमदनी।।

·१६६ अष्टमः परिच्छेदः तव वामभागे या देवी सा भुवनेश्वरी। ता पृष्ठदेशे च शत्रुनाशिनी एपा वगला देवी। वह्निकोने तवेयं या विधवारूपधारिणी। सेयं धूमावती देवी महाविद्या महेश्वरी ।। अग्निकोणे विधवारूपधारिणी महेश्वरी महाविद्या एपा देवी धूमावती। नैऋत्यान्तरे या देवी सेय त्रिपुरसुन्दरी। वायौ या तु महाविद्या सेयं मातङ्गनायिका ।। नैऋतकोणे या देवी अवस्थिता एषा देवी सुन्दरीकमला। वायुकोणे या महाविद्या सा तु मातङ्गीदेवी । ऐशान्यां पोडशी देवी महाविद्या महेश्वरी। अहं तु भैरवी भीमा शम्भो मा त्वं भयं कुरु ।। ईशानकोणे या देवी अवस्थिता एपा माहेश्वरी पोडशी महाविद्या अपिचाहं भयंकरी भैरवी महाविद्या हे शम्भो त्वं भयं मा कुरु । एताः सर्वा प्रकृष्टास्तु मूर्तयो बहुमूत्तिषु । भक्त्यां संभजतां नित्यं चतुवर्गफलप्रदाः।। सर्वाभीष्टप्रदायिन्यः साधकानां महेश्वर । चतुव्वर्गफलप्रदायिन्यो नित्या एता दशमहाविद्या एव सासां मूर्तिी मध्ये श्रेष्ठाः शीघ्रफलदायिन्यश्च । हे महेश्वर! एताः साधकानां सामीप्टानि प्रयच्छन्द्रि। मारणोन्याटन-शोभ-मोहन-द्रावणानि च वश्यस्तम्भनविद्वपाधभिप्रेतानि कुर्वते ॥ इमाः सा गोपनीया न प्रकाश्या कदाचन । साधकानामभीष्ट-मारण-उच्चाटन-सोभण-मोहन-द्रावण-वशीकरण-स्तम्भन- पिटेपणानि प सन्यिामिः सम्मायन्ते। ममता मूर्तयो न प्रमाश्याः गयंपा गोपनीयार।

·शाक्त-दर्शनम् आसा मन्त्रं तया यन्नं पूजां होमविधि तथा पुरश्चर्याविधानञ्च स्तोत्रञ्च कवचं तथा आचारनियमश्चापि साधकानां महेश्वर त्वमेव वक्ष्यसि विभो नान्यो वक्तात्र विद्यते ।। तदेवागम शास्त्रन्तु लोके ख्यातं भविष्यति ।। आसां दशमहाविद्यानां मन्त्र-यन्त्र-पूजाहोम-पुरश्चर्या-स्तोत्र-कवच-आचार- नियमांश्च, हे महेश्वर! साधकानां हितार्थाय, सर्वान् भवानेव करिष्यति, हे विमो! तत्समुदायस्य वक्ता त्वमेव भविष्यसि । तदेवागमशास्त्रमितिलोके प्रख्यातं भवेत् । (दशमहाविद्यानां मन्त्रग्रहणनियमादिकं मत्प्रणीत-ताराचन- सन्त्र उक्तम् । भावाचारोपासनानियमादिकञ्च ग्रन्यस्यास्य पञ्चमपरिच्छेद उक्तम् ।) आगमस्य भवान् कर्ता वेदकर्ता स्वय हरिः आगमश्चैव वेदश्च द्वौ वाहू मम शंकर ताभ्यामेव धृतं सव्वं जगत्स्थावरजंगमम् ।। हे शिव! भवानेवागमस्य कर्ता हरि. स्वयं वेदकर्ता, हे शंकर । आगमो वेदश्च मे द्वौ वाहू । ताभ्यामेव स्थावरजंगमं जगत् सवं धारयामि । यस्त्वेतो लंघयेन्मोहात् कदाचिदपि मृदधी मोघः पतति हस्ताभ्यां गलितो नात्र संशयः।। यश्चागर्म वा वेदं वा समुल्लवमाय भजेत् तमुद्धमशक्ताहं सत्यमेव महेश्वर ।। यो मूबुद्धिर्मोहवशाद् वेदमागमञ्च परित्यज्य, अर्थाद् वेदतन्त्रविरुद्धमतं सेवते, स ममहस्तव्युत’ सन्नधः पतिप्यति । हे महेश्वर ! तं विरुद्धमतसेवि- नमुदत्तुं सत्यमेव न सरनोमोति जानीहि ।। द्वादेव श्रेयसां हेतू दुरुहावतिदुपरी सुधीभिरपि दुर्लयो पारावारविग्जिती॥ विविच्यवानयोरखधं मतिमान् घम्भमाचरेत् कदाचिदपि मोहेन भेदयन्न विचक्षणः॥ पेद आगमश्च दावेद पोलाभहेतु । दावपि दुबोप्यावनिकष्टमाप्यो च। विचक्षणपण्डितानामपि दुयो पारावाररहितो च। मनिमान् साधक उभगो. रक्षं विदिच्य धर्ममावरेत् । शानिनः कदाचिदपि भेदभावं न दु ।

·१९८ अष्टमः परिच्छेदः यासां ये साधकास्ते तु सभायां वैष्णवा' इव मपितान्तःकरणः भवेयुः सुसमावृताः मन्त्रो यन्त्रञ्च कवचं दत्तं यद् गुरुणा स्वयं गोपनीयं प्रयत्नेन तत् प्रकाश्यं न कुत्रचित् प्रकाशात् सिद्धिहानिः स्यात् प्रकाशादशुभं भवेत् तस्मात सर्वप्रयत्नेन गोपयेत् साधकोत्तमः इति ते कथितं तत्वं महादेव महामते ।। प्रोक्तमहाविद्यानां साधकसम्प्रदायाः सभास्थले वैष्णवा इव स्थातव्याः। परन्तु सुसमाहितचित्ता मर्पितमनसश्च भवेयुः। गुरुदत्तानि मन्त्र-यन्त्र- स्तव-कवचादीनि अतियत्नेन गोपनीयानि तानि सर्वाणि कुत्रापि न प्रकाशयेत् । प्रकाशे सति सिद्धिहानिरशुभं च भवेत् । अतएव साधकश्रेष्ठस्तान् सर्वप्रयत्नेन गोपयेत् । हे महामते महादेव ! गुह्यतत्त्वमेतदहं तुभ्यं प्रकाशयामि । अह तव प्रियतमा त्वञ्च मेऽतिप्रियः पति । पितुः प्रजापतेदंपनाशायाद्यव्रजाम्यहम् । त्वमाज्ञापय देवेश त्वं न गच्छसि चेद् यदि । इति देव ममाभीष्टं तवैवानुगताप्यहम् ।। गच्छामि यज्ञनाशाय पितुर्दक्षप्रजापतेः। तवाहं प्रियतमा पत्नी। त्वञ्च ममाति प्रियतमः पतिः, पितुर्दक्षप्रजापते. दंपनागार्यमद्येय गमिप्यामि। हे देवेश । त्व यदि न गमिप्यसि, तर्हि ता. गमनाय मह्यमानां देहि! किन्तु देव, ममाभिप्रायमेतदेव, तवानुगामिनी गती, पितुदंक्षप्रजापतेनानाय यास्यामिति । शिव उवाच,- जाने रवां परमेशानि! पूरी प्रकृतिमुत्तमाम् । अजानता महामोहाद् यदुक्तं सन्तुमहंसि ।। स्यमाचा परमा विद्या सव्यंभूतप्यवस्पिता। स्थतन्त्रा परमाशक्तिः मानेविपिनियरः।। है परमेशानि! त्वं हि पूर्णा परमा प्रतिगिसहं जाने। किन्तु महा- मोहयातप स्परूपमजारवा, पर तत्समरय । स्वमापा परमा विणा गम. भूरेस्पिा, स्य पात्रा पतिः। एव परने विपिनिरपरो भने।

·शाक्त-दर्शनम् १६६ त्वञ्चेद् गमिष्यसि शिवे दक्षयज्ञविनाशने। कामे शक्तिस्त्वनिषेधु कयं तत्रास्मि वा क्षमः॥ यच्चोक्तं मतिमोहेन मत्वात्मानं पति तव। तत् क्षमस्व महेशानि यथा रुचिस्तथा कुरु ।। हे शिवे त्वञ्चेद् दक्षयज्ञविनाशायं गन्तुमिच्छसि, तर्हि का मे शक्ति- स्त्वनिषेधे। तन क्षमता वा क्व! अहं तव पतिरिति, मोहवशतो यदुक्तं तत् सर्व क्षमस्व। हे महेशानि । तव यथा इच्छा तथा कुरु । अनन्तर शिवाज्ञया सुमज्जिता सती, नन्दिभृङ्गिप्रभृतिप्रमथगणसमथिता दक्षस्य यज्ञवाट प्रविश्य, दक्षमुखात् शिवनिन्दा श्रुत्वा पतिनिन्दामसहमाना दक्षमुवाच- हे पितः, त्वं. भगवन्नीलकण्ठशिवनिन्दाकारी। तस्मात् त्वदुत्पन्न- देहमिममिदानो न धास्यामि । यतो हि निन्दितान मोहवशतो भुक्त्वा तदन्नस्य वमनेन शुद्धिरिति शास्त्रम् । ॥ दक्षयज्ञविनाशिभद्रकाल्युत्पत्तिः ।। अत. परं सती स्वारीरात् छायासतीमुत्पाद्य तस्या' शरीरात् चित्कला योगावलम्बनपूर्वकं यज्ञाग्नौ दग्धामकरोत् । तद्दर्शनेन स्वर्गमयादिलोकेषु महा- कोलाहलम्वनिरुत्थितोऽभवत्। ततश्च सतीदेहत्यागसवाद श्रुत्वा, शङ्करोति- कातरस्सन् महाक्रोधेन रुद्रमूत्तिरभवत् । ततो दक्षयज्ञविनाशार्थ रुद्रकोपानलतो वीरभद्रस्योत्पत्तिरभवत्। सनीक्रोधाग्नितो भद्रकाली समुत्पन्नाभवत् । अनन्तरं शिवाज्ञया भद्रकाली कोटिकोटियोगिनीगणपरिवृत्ता वीरभद्रसहयोगेन दक्ष- यजध्वसमकरोत् । तदुक्तं देवीभागवते (३।२७।६-११) पुराष्टम्या भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी। प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनीकोटिभिस्सह ।। अतोप्टम्या विशेषेण कर्तव्य पूजनं सदा। नानाविधोपहारश्च गन्धमाल्यानुलेपन ॥ पायसरामिपः होमैः ब्राह्मणानाञ्च भोजन ॥ फलपुप्पोपहारश्च तोषज्जगदम्बिकाम् ।। पुरा दक्षयज्ञविनाशिनी महाभयङ्करी भद्रकाली कोटिकोटियोगिनीभिस्सह प्रादुर्भूताऽभवत् । तत. प्रभृति शारदीयमहाप्टम्या गन्धमाल्यानुलेपनपरमाना- मिपविविधफलपुष्पाशुपहारः पूजा-होम-ब्राह्मणभोजनादिनानामहोत्सवेन प जगदम्बायास्तुष्टिविधान सर्वेषामेव वर्तम्यम् ।

·२०० अष्टमः परिच्छेदः श्रीश्रीशारदीयदुर्गापूजायां निम्नोक्तमन्त्रेण देवी भद्रकाली पूजिता भवति । ओं दक्षयज्ञविनाशिन्य महाघोरायै योगिनीकोटिपरिवृतायै भद्रकाल्यै ह्री दुर्गाय नमः"। भद्रकालीस्वरूपम् तन्नसारे- क्षुत्क्षामा कोटराक्षी मसीमलिनमुखी मुक्तकेशी रुदन्ती नाहं तृप्ता वदन्ती जगदखिलमिदं ग्रासमेकं करोमि हस्ताभ्यां धारयन्ती ज्वलदनलशिखासत्रिमं पारायुग्म दन्तैम्बुफलाभः परिहरतु भयं पातु मां भद्रकाली ।। देवी भद्रकाली क्षुधया क्षीणांगी कोटरमध्यगतनेत्रयुगला मसीवर्णसम- मलिनमुखी, मुक्तकेशी रोरुद्यमाना वदन्ती, नाह तृप्ताऽखिलमिदं जगत् प्रासं करोमि। हस्ताभ्यां जाज्वल्यमानाग्निशिखावत् पाशयुग्मं धारयति । देव्या दन्तसमूहा जम्बुफलनिभकृष्णवर्णाः। ईदृशी भद्रकाली देवी सर्वभयपरिहार- पूर्वकमस्मान् रक्षतु । दशमहाविद्यानामाविर्भावप्रसंगे उच्यते । चामुण्डातन्त्र मुण्डमालातन्त्र च सामान्येन प्रचलितानि पाठान्तरनामानि यथा- काली तारा महाविद्या पोडशी भुवनेश्वरी। भैरवी छिन्नमस्ता च विद्या धूमावती तथा ॥ वगला मिद्धविद्या च मातंगी कमलात्मिका । एता दशमहाविद्याः सिद्धविद्या. प्रकीर्तिताः ।। (१) काली (२) तारा (३) पोडपी (४) भूवनेश्वरी (५) भैरवी (६) छिनमस्ता (७) धूमावती () बगला (८) मातंगी (१०) यमला- एता दशमहाविद्याः मिविद्याश्च । आसां सिद्धविद्यात्वसम्बन्ध मुण्डमालातन्त्र उक्तम्- नार मिशापेक्षाम्नि नक्षत्रादिविचारणा। पालादिगोपनं नास्ति नागिभिन्नादिदूषणम् ।। मिविधानया मात्र युगमेवाग्यिमः। नाम्नि निश्चिन् महादेयि दुगगाप्य पदाचन ।।

·48113 शाक्त-दर्शनम् २०१ एतापां दशमहाविद्यानां मन्त्रग्रहणे सिद्धादिविचारः, नक्षत्रचक्रादिविचारः कालादिशोधनम् अरिमित्रादिविचारश्च न सन्ति । आसामुपासनायां कलियुग- घटितपरिश्रमोऽपि नास्ति। हे महेश्वरि, आसामुपासनायां कदापि किमपि दुःसाध्यं न भवति। कलो संख्या चतुर्गणा एतच्छास्त्रवाक्येन कलो यज् जपपूजादिचतुर्गुणसंख्या निर्दिष्टा सा दशमहाविद्याविषये प्रयोज्या न भवति । महाविद्यायाः नामसंख्यादिविषये मतभेदः विष्णोरक्तारस्य नामसंख्याना विभिन्नपुराणेषु यथा मतभेदा वर्तन्ते, वद्वत् महाविद्याया नामसंख्याविषये च तन्त्रशास्त्र मतभेदो दृश्यते । तन्त्रसारवृते मालिनोविजयतन्त्र यथा- अथ वक्षाम्यहं या या महाविद्या महीतले । दोपजाल रसंस्पृष्टा स्ता: सर्वा हि फलैः सह ।। काली, नीला महादुर्गा त्वरिता छिन्नमस्तका। वाग्वादिनी चान्नपूर्णा तथा प्रत्यंगिरा पुन.।। कामाख्यावालिनी बाला मातंगी शलवासिनी। इत्याद्याः सकलदेव्यः कलौ पूर्णफलप्रदा।। सिद्धमन्यतया नात्र युगसेवापरिश्रमः। तथा चैता महाविद्याः कलिदोषान्न बाधिता। या या महाविद्याः पृथिवीमण्डले दोपराशिशून्या आसन फलस हितेनाहं तास्ता महाविद्याः कथयामि । (१) काली (२) नीला तारा (३) महादुर्गा (४) त्वरिता (५) छिन्नमस्ता (६) वाग्वादिनी (७) अन्नपूर्णा (८) प्रत्यंगिरा (९) कामाख्या- वासिनी (१०) वाला त्रिपुरसुन्दरी (११) मातंगी (१२) शलवासिनी कामाख्या चेति । एता देव्य. कलिकाले साधकस्य पूर्ण फल प्रदास्यन्ति । थामा सिद्धमन्योपासनायां कलिकालवशतो नाधिकपरिश्रमो भवेत् । एता महाविद्याः कलियुगदोषग्रस्ता न भवेयुः । कालीकुल श्रीकुलञ्च विगैप विशेषतन्त्रमते महाविद्या अष्टादशमस्यराः । तन्मध्ये विभागानु- सारेण, कालीकुलं थोकुलञ्चेनि श्रेणीद्वयम्भूत्। यपा--- ·२०२ अष्टमः परिच्छेदः कालो तारा छिन्नमस्ता भुवना महिषमदिनी। त्रिपुरा त्वरिता दुर्गा विद्या प्रत्यंगिरा तथा ।। कालीकुलं समाख्यातं श्रीकुलञ्च ततः परम् । सुन्दरी भैरवी वाला वगला कमलापि च ।। धूमावती च मातंगी विद्या स्वप्नावती प्रिये । मधुमती महाविद्या श्रीकुलं परिभाषितम् ।। तया कालीकुलान्तर्गता नवमहाविद्या.। यथा -(१) काली (२) तारा (३) छिन्नमस्ता (४) भुवनेश्वरी (५) महिषमर्दिनी (६) त्रिपुरा (७) त्वरिता (८) दुर्गा (६) प्रत्यंगिरा च । श्रीकुलान्तर्गता नवमहाविद्या:---यथा- -(१) सुन्दरी. (२) भैरवी (३) बाला (४) वगला (५) कमला (६) धूमावती . (७) मासंगी (८) स्वप्नावती (1) मधुमती चेति । दशमहाविद्यानां भिन्न भिन्न मूर्तीनामुपासकसम्प्रदायः साहित्यञ्च दशमहाविद्यान्तर्गतप्रत्येकमहाविद्याया बहुमूतिभेदा वर्तन्ते । तन्यशास्त्र तासां ध्यानम् उपासनाविधि: विभिन्नमन्याश्च विद्यन्ते-तत्तन्मतसिद्धप्राचीन- साधकमण्डल्या नामानि च उल्लिखितानि । प्रत्येकमहाविद्या विषये, विशेषतः कालीतारा-शोडपी (श्रीविद्या) विषयक सम्प्रदायगतं सुवृहत् ‘साहित्यमस्ति । विशालभाण्डारस्य तस्य कियदंगमात्र मुद्रितं प्रकाशता गत च । (१) श्रीश्रीकालीमहाविद्यारहस्यम् दशमहाविद्यानां मध्ये कालीमहाविद्योपामना एव समधिकप्रचलिता । अन्यासामुपासना प्रापगः काली प्रतिमायामेव प्रचलिता, पृथह मूर्तिनिर्माणस्य प्रयोजनं नास्ति। बहुपीठस्यानेषु कालीविग्रहेऽपि बहुदेवदेवीपूजा यद्यपि प्रचलिता तथापि ध्यान-गंकल्प-नाम-मन्त्रादीति च पृयक् पृथग् भवन्ति । पारिपाया यहुमूर्ति- भेदा वर्तन्ते। तन्मध्ये गृहम्थस्य नित्योपास्यमूनि "दक्षिणाकाली" तमत्वमेय गहाति। अन्यान्यमूर्तिध्यानादि नमितिर वाम्यपूजायां प्रचलति । महादेवः स्वयं महाकालरूपेण दक्षिणकारिवाया उपागनामकरोत, सन्नमात्र तदुल्ले- गोऽस्ति। कामरू यगदेगे । अधिकांगमाह्मगा : शपरम्पराकमेण दक्षिण- कानीमन्त्रपाठा:।

·शाक्त-दर्शनम् आधुनिकयुगेऽपि कामरूपे श्रीगदाधरभट्टाचार्यः मुकलीमुरीयागोस्वामी, वंगदेशे श्रीकृष्णराममट्टाचार्यः श्रीरामप्रसादः-श्रीकमलाकान्त:-श्रीरामकृष्ण परमहंसदेवश्चेत्येते प्रमुखशक्तिसाधकाश्च दक्षिणाकरलीमन्त्रमुपास्य सिद्धि- मलमन्त । कालोमूर्तिभेदाः पुरचर्याणवतन्त्रस्य नवम-तरङ्गे-(१) दक्षिणाकाली, (२) महाकाली, (३) भद्रकाली (४) श्मशानकाली (५) गुह्य काली (६) कामकलाकाली (७) सिदिकाली (८) मिद्धिलक्ष्मीश्चेति । जयद्रययामलमते यया- -(१) डम्बरकाली, (२) गहरेश्वरी (३) एक- तारा (४) चण्डशावरी (५) बजवती (६) रक्षाकाली (७) इन्दिवरी- काली (८) धनदाकाली (8) रमन्याकाली (१०) ईशानकाली (११) मन्त्रमाता चेति। सन्मोहनतन्त्रे यथा- --(१) स्पर्शमणिकाली (२) चिन्तामणिकाली, (३) सिद्धिकाली, (४) विद्याराज्ञी (५) कामकला (६) हंसकाली (4) (७) गुहाकाली चेति । गुह्यकालीपूजा नेपाले समधिक प्रचलिता। गुह्यकाल्या अपि मनधा रूपभेदा: मन्त्रभेदाश्च प्रचलिता आसन् । ब्रह्मा, वशिष्ठो, रामचन्द्रः, कुवेरो, यमः, मरतो, रावणो, बलि:-इन्द्रप्रभृतिदेवा मनुष्याश्च गुह्यकालिकोपासकरू- पेणोल्लिसिताः सन्ति। महाकालसंहितायां-कामकलाकालिकोपासकमण्डली यया-इन्द्रो, वरुणो, यमो, विवस्वान्, चन्द्रो, विष्णुप्रभृतिदेवा ऋषयश्च कामकलोपासका। कालोसम्प्रदायः साहित्यञ्च कालीमहाविद्याम् अधिकृत्य मूलप्रन्यीका-प्रकरणमन्यादिविशिष्ट- विशालसाहित्यस्य सष्टिरभूत्। साम्प्रदायिकरहस्योपासनातत्त्वप्रतिसाधन- संक्रान्त--विशेष-विशेष-ज्ञानलाभाय जयद्रययामलस्थ- काली-तन्त्र, काली- कुलामृतं महाकालसंहिता व्योमकेशसहिता-कालोकुलत्रमान्चंनास्थश्यामा- रहस्यं (पूर्णानन्दगिरिवृत) शाक्तक्रम', कालीविलासः कालिवाचनमुकुर., सटीकः कर्पूरस्तव' कालज्ञानन कालोतरतन्त्रम्, उत्तरतन्त्र, चिद्गगन- ·२०४ अष्टमः परिच्छेदः चन्द्रिका (कालिदासकृता), शक्तिसंगमः-काशीखण्डं इत्यादयो ग्रन्या विशेषतो द्रष्टव्याः। पुरस्चर्याणवतन्त्रस्य वमतरंगान्तर्गतमहाविद्याप्रकरणे वहुविषयाः संगृहीताः सन्ति। श्रीश्रीदक्षिणाकालोध्यानस्वरूपम् ओकरालवदनां घोरा मुक्तकेशी चतुर्थजाम् । कालिका दक्षिणां दिव्यां मुण्डमालाविभूषिताम् ।। सद्यश्चिन्नशिरःखड्गवामाधो_कराम्बुजाम् । अभयं वरदं चैव दक्षिणायो पाणिकाम् ।। महामेघप्रभां श्यामा तथा चैव दिगम्बरीम् । कण्ठावसक्तमुण्डालीगलद्रुधिरचच्चिताम् ।। कर्णावतंसतानीतशवयुग्मभयानकाम् । घोरदंष्टां करालास्यां पीनोग्नतपयोधराम् ।। शवानां करसंघातः कृतकाचि हसन्मुखीम् । सृक्वद्वय-गलद्रक्तधाराविस्फुरिताननाम् ॥ घोररावां महारौद्री श्मशानालयवासिनीम् । बालाक्कमण्डलाकारलोचनत्रितयान्विताम् ।। दन्तुरां दक्षिणव्यापिमुक्तालम्बिकयोच्चयाम् । शवरूपमहादेवहृदयोपरिसंस्थिताम् ।। शिवामिर्पोररावाभिश्चतुद्दिा समन्विताम् । महाकालेन रत्यर्यमुपविष्ठां स्मरातुराम्॥ गुरुप्रसन्नवदना स्मेराननसरोरुहाम् । एवं सञ्चिन्तयेत् काली धम्मकामार्थमोक्षदाम् ।। घोषोउग्रतारा-महाविद्यारहस्म् द्वितीया महायिद्या "तारा" नाम्नाऽभिहिता। तारपतीनि सारा- (नारोपनिषद्) जीवं भयमागगदुतीणं कारयनीत्यनेन "ताग"। एषय एकजटानीलगरस्वती-उग्रताग-महातारा-विद्याराजी-प्रभृतिनामभिप पिदिता भवनि । सारामग्निगुपाये प्रयमतर उत्तम्- मोरया पारपदा भपं सेन नीग्टगरस्वती मारपस्यात् गदा ताग मुगमोक्षदापिनी उसारिणी परमानुपनारा प्रसौसिता ॥

·शास्त-दर्शनम् २०५ एपा हि अबमेलया वाक्यक्तिरदानो "नोटसरस्वतो' जो सर्वद परियागं कृत्वा, सुखनोय प्रददातीत्यनेन "तारा"। एवं भीपणापद उद्धर- तीत्यनेन "उग्रतारा" इति नाम्नापि कथ्यते । ताराया मूत्तिभेदो नीलतन्त्रे द्वादशपटले यथा-- तारा चोप्रा महोत्रा च वज्रनीला सरस्वती कामेश्वरी भद्रकाली इत्यष्टी तारिणी स्मृता ।। विशेप-विशेप-तन्त्रमते, आम्नायभेदेन, तारादेव्या बहुप्रकारमूर्तिमदोल्लेखो दृश्यते। यथा पूर्वाम्नाय स्पर्मतारा चन्द्रतारा चण्डघण्टा-घण्टिका लोक्य- विजया च। दक्षिणाम्नाये तामणिः। सिद्धजटा, क्रुरमालिका, कुरचण्डा, महाचण्डा, वचतारा, मणितारा, ब्रह्मतारा, नारसिंही, चतुर्वेदोदरी च। पश्चिमाम्नाये उग्रतारा, अष्टचत्वारिंशत्प्रकारा हंसतारा च। उत्तराम्नाये- अष्टतारा। उम्निाय महोग्रताग, महानीला, शाम्भवतारा, महानीला सरस्वती, चीनसुन्दरी, नीलमुन्दरी, महानीलसुन्दरी चेति । उपासकसम्प्रदायः तारातन्त्रस्प प्रपमपटले उक्तम्-उप्रतारामहाविद्या महामन्त्र जप्त्वा, बुद्धरूपी जनाईनोजरामरतां प्राप्यव सृष्टवादिकमणि कर्तृत्वलाममकरोत् । वशिष्ठश्च तारादेव्या उपासनया नक्षलोक प्राप्तवान्, दुर्वासोन्यासवाल्मीकि- भरद्वाजादय ऋषयो भीमार्जुनादिक्षत्रियाश्च तारादेव्या उपामनया सिदिलाभमकुवंन्त। रुद्रयामलतन्त्रस्प सप्तदसपटलादवगम्यते, महपिवशिष्ठी महाविद्याया देववाणी श्रुत्वा महाचीने (निव्वते) गत्वा तत्र बुद्धदेवस्य समीपे दौमा सल्या "चीना- धार"क्रमेण तारामहाविद्यासापनशिक्षामकरोतु । तदनन्तरमागत्य पान्तपतिकामपीठमध्ये (गुवाहातीनगरे) उपतारामहामिदपीठ उपसारा- महासिद्धविद्यामुपास्य सिटिमलमत। काम- कालिरापुराणे- जग्मतुशियां पाठो यत्र सम्मापल. स्पितः । गमा ललिता पान्नाप शनादारिता ॥

·अष्टमः परिच्छेदः तदनन्तरं वशिष्ठो नाभिपीठाइक्षिणे क्रोशत्रयाभ्यन्तरे सन्ध्याचलपाददेशे “निजनारण्यमध्ये आश्रम निर्माय तत्र योगबलेन पर्वतस्योच्चशेखरात् सन्ध्या ललिता कान्ता चेति विधारां गंगामावाह्य तदाश्रममध्ये भूतले पात- यित्वा सन्ध्योपासनादिकं सर्च सम्पादयामास। अरुन्धती च तस्य भार्थ्या तत् समीपे प्रस्तरमयो विराजते। तदाश्रमे गंगास्नानाथ बहवो यात्रिजनाः सन्मिलिता भवन्ति । वशिष्ठेनावतारिता तत्रिधारा गंगा एव उत्तरवाहिनी सती भरलुनाम्ना प्रवहन्ती ब्रह्मपुत्रनदेन मिलिता भवति । एवमेव ब्रह्मतनयो वशिष्ठः स्त्रीयाग्रजेन ब्रह्मपुत्रेण नदेन सानन्द तस्याः संयोग स्थापयति । इहाधुनिके च काले वामाक्षेपा ताराविद्यामुपास्य सिद्धिमलभत । श्रीश्रीउग्रतारामहापीठरहस्यम् कालिकापुराणे-- ब्रह्मशैलस्य पूर्वस्या भूमिपीठे व्यवस्थितम् । चारुनिम्नशुभावत्तं कामाख्यानाभिमण्डलम् ॥ तत्रोग्रतारारूपेण पूजितव्या शुभात्मिका। ब्रह्मपर्वतस्य नीलपर्वतस्य वा पूर्वेण क्रोशद्वयान्तत्तिकामपीठे गुवाहाटीनगरमध्ये, भूमिपोठे मनोहरनि- म्नग-शुभावतं कामाख्यानाभिमण्डलं महासिद्धपीठं विराजते । केचिदेकजटापीठं नाभिपीठमपि वदन्ति । तत्र परममगलदायिनी देवो उग्रतारारूपेण पूजितन्या नाभिमण्डलपातेन पोठमिदं नाभिपीठमित्युक्तम् । अक्षोभ्य- नामा भैरवः। मन सत्या तारा- - "तारा सम्प्रदायः साहित्यञ्च"..--ब्रह्मानन्दगिरिकृततारारहस्यग्रन्थस्य प्रथमपटले, तारामहाविद्याया अन्यमंख्या वर्तते, यथा-तारासारः, निगम., महानीलः, महाचीनः, नीलतन्त्रम्, ताराकल्पः, शक्निसारः, शक्ति कल्पः, रुद्रयामलः, नीलसारस्वतम्, ताराकुलसव्वंस्वमित्यादयः। अपि च तोडलतन्त्रम् ब्रह्मयामलतन्त्रस्यकाशः, "महाचीनक्रम" नाम्ना प्रसिद्धः एक- एकवीराकल्पः, ताराभक्तिमुधार्णव. (नरसिंहारकृता.) तारारहस्यवृत्तिका (गौडोयशकरविरचिता) चेत्यादि ग्रन्यममूहरच विशेषेणो- -ल्लेखयोग्यः। महायानवौद्धसम्प्रदाये तारादेव्या उपासना सुप्रचलिता वर्तते । -तान्त्रिकबौद्धमाहित्ये च तारादेवीविषयका बहवो ग्रन्या वर्तन्ते । जटाकल्प ·शाक्त-दर्दनम् २०७ श्रीश्रीउग्रतारादेव्या ध्यानरहस्यम् नीलतन्त्र- ओं प्रत्यालोढपदा घोरा मुण्डमालाविभूषिताम् स्वी लम्बोदरी भोमां व्याघ्रचर्मावृता कटो। नवयौवनसम्पन्नां पञ्चमुद्राविभूषिताम् चतुर्भुजां लोलजिह्वा महाभीमा वरप्रदाम् ।। खड्ग-की समायुक्ता सध्येतरमुजदयाम् कपालोत्पलसंयुक्तसव्यपाणियुगान्विताम् पिंगोप्रेकजटा ध्यायन्मीलावक्षोभ्यभूपिताम् बालार्कमण्डलाकारलोचनययभूपिताम् ज्वलञ्चितामध्यगता घोरदंष्ट्रा करालिनीम् सावेशस्मेरवदना स्यलंकारविभूषिताम् विश्वव्यापकतोयान्तःश्वेतपद्योपरिस्थिताम् । भगवती तारादेवी प्रत्यालोढपदां अर्थात् वामपादापमारणेन संकुनित- दक्षिणपादा अवस्थिता, भयंकरी नमुण्डमालिनी स्वकृिति, लम्बोदरी भोषणा, व्याघ्रचर्मपरिधाना च एषा देवो नवयौवनमम्पमा पञ्चमुद्राभिरलगता अर्याल्ललाटे श्वेतास्थिपञ्चपात्रवारिणी। चतुमुंजा, लोलजिह्वा महापोररूपिणी यरमदायिनो च। दक्षिणकरे सङ्गकत्तिकां च धारयनि वामहस्तद्वये नरकपाल नीलोत्पलं च विमति । मस्तके उग्रपोङ्गलवर्णया एकजदया गोममाना, तदुपरि अभोम्यभैरवो नागरूपेण विगते। नवोदितगूर्यमण्डलमशनयनत्रयेण धोम- माना, प्रज्वलितचितामध्यगना, भोपगदन्नुरा, फरालमूक्तिश्च । गिन्नु सा स्वकीययेगेन स्वयमेव हामोग्गलबदना, साजनमुलमविविधालंकारविभूपिना विश्वनलाग्दम्यापकलिलरागिमध्ये देवी, वेपोररि अवनिप्ने। प्रशोधभरवरहस्यम् समुहमपने देखि सामागमूपितम् सोमानिरहित पम्मा पीतं पाप विरम् अमएय मटेगानि शोध परिमित सेन साप महामाया तारिणी रमरे मस।

·२०८ अष्टमः परिच्छेदः तारारहस्ये उक्तं देवो तारामूर्तिधारणंकृतवती, अक्षोभ्यो महाकालश्च देव्यामस्तके नागरूपेणावस्थितः। सा एतेन तारा जाता शोर्येऽक्षोभ्यभुजंगमः। महाकालः स एव स्यात् तारारूपो जगत्त्रये ॥ तन्त्रशास्त्र अक्षोभ्यस्य ऋपिम्पेण वर्णना दृश्यते । स एव प्रथमं तारा- मन्त्रस्य द्रष्टा इति कथ्यते । तारामन्त्र द्वितीयपटले- "अक्षोभ्यश्च ऋषिः प्रोक्ता बृहतीचन्द ईरितम्"। महायानवौद्धधर्मे अक्षोभ्यः पञ्चध्यानिबुद्धानामन्यतमः, तारादेवी अस्त्र- शक्तिः। तारादेवी मस्तकोपरि क्षुद्रां मुत्तिमेकां धारयति । तारामहाविद्यायाः सविशेष मत्प्रगीततारार्छनतन्त्रे द्रष्टव्यम् । (३) श्रीश्रीपोडशीविद्याया श्रीविद्याया वा रहस्यम् तृतीया महाविद्या "पोडशी" अथवा श्रीविद्या इति नाम्नाभिहिता। एपा सुन्दरी-त्रिपुरा, त्रिपुरसुन्दरी, राजराजेश्वरी, ललिता, कला, बालत्रिपुर- सुन्दरी, सुभगा कामेश्वरी इति नाममूतिभेदेन पूजिता भवति । त्रिपुरासुन्दर्या श्रीविद्याया वा मूत्तिभेदं सम्प्रदायं साहित्यञ्च अधिकृत्य प्रसंगतः तृतीय-चतुर्यपरिच्छेदयोः कियदालोचितम् । यदवशिष्यते तनवम- परिच्छेदे वक्ष्यते । भगवान् शंकराचार्य-प्रतिष्ठित-मठ-चतुष्टये श्रीयन्त्र श्रीविद्या पूजिता भवति । एतेन समग्रमारतवर्षे पोडशीमहाविद्यायाः प्रभावः परिलक्षितो भवति । श्रीविद्याध्यानस्वरूपम् महाकालसंहितायाम्- ओं ततः पपनिभा देवी बालार्ककिरणोज्ज्वलाम् । जवाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमोपमाम् ॥ पद्मरागप्रतीकानां कुंकुमारूणसग्निमाम् । स्फुरन्मुकुटमाणिक्यविकिनीजालमण्डिताम् ।।

·शाक्त-दर्शनम् २०६ पोडशीदेवी पानिमा, प्रातःकालोनसूर्यकिरणवत् समुज्ज्वलकान्ति- विशिष्टा, तथा जवाकुसुमदाडिमकुसुमपद्मरागमणि-कुंकुमसदृशारुणवर्णा । उज्ज्वलमुकुटस्थितमाणिक्यमर्याककिनोजालभूपितमस्तका। कालालिकुलसंकाशकुटिलालकपल्लवाम् । प्रत्यग्राहगमंकाश-बदनाम्भोजमण्डलाम् ।। किञ्चिदुद्धन्दु-कुटिलललाटमृदुपट्टिकाम् । पिनाकियनुराकारचूलता परमेश्वरीम् ॥ कृष्ण वर्ण भ्रमरममूहमत् कुटिलेन अलकेन विभूपितगिरा बालरवितुल्य- पदनकमलेन सुशोभिता कुटिलललाटफलक-विराजमानाद्धचन्द्रा हरपनुतुल्य- कुटिलभूलताशोभिता परमेश्वरौ । आनन्दमुदितोल्लास-लीलान्दोलितलोचनाम् । स्फुरन्मपूसपंकास-विलसद्ध म-कुण्डलाम् ।। मुगण्ड-मण्डलभोग-जितेन्द्रमृतमण्डलाम् । विश्यकम विनिर्मागसूत्रसुस्पष्टनासिकाम् ।। देव्या नेत्ररय आनन्दभरेण नोमिलित उन्मोलितेनान्दोलित अभूत् । सस्थाः मुवर्णतुण्डलायेन स्फुरकिरणयदुन्ग्यलप्रमाविगिप्टेन सा विराजते । सम्पूर्ण मुगण्डस्थलं पन्दस्यामृतमण्डलं तिरसरोति। मुस्पष्ट नामिका स्वयं विश्वकर्मणा विनिमितेव लक्ष्यते । ताप्रविमविम्वापरलोष्ठीममृतोपमाम् । स्मितमाएम्यविजितमाघुपरसमागराम् ।। अनारम्यगुणोरेतधियुकदेगशोभिताम्। कम्पोवा महादेवी मुगासनलित ः। रातोपत्तदतारार-गुरुमारकराम्बाम्॥ सास-दिनुप-विम्यालयतस्या मपरी सतवर्ण, देवो अमृगारमा तसा समन्दहावं मापुरममागरस्य मापुममपि परायो। अनुगमविशिष्ट- पिपुरन देसी मानिस गुगोभिना, मामी गरदीयागोभिना - मुगासनपाटन सोममुमारारपंपानि पार ·अष्टमः परिच्छेदः रखताम्बुज-नखज्योतिवितानित-नमःस्थलम् । मुक्ताहारलतोपेतसमुन्नतपयोधराम्।। विवलिवलयायुक्तमध्यदेशसुशोभिताम् । लावण्यसरिदावर्ताकारनाभि-विभूपिताम् ।। देव्या रक्तपदतुल्यनखप्रमया नभोमण्डलं वितानविशिष्टमिव शोभते, देवीस्तनद्वयोपरि मुक्ताहारलतया सातिशयं शोभमाना, त्रिबलिरेखायुक्त- मध्यदेशेन च अतीव मनोहरा । नाभिमण्डलं लावण्यसरिदावर्तवत् सुशोभितम्। अनर्थरत्नघटित-काञ्चीयुतनितम्बिनीम् । नितम्बविम्बद्विरद-रोमराजि-वरांकुशाम् ।। कदली-ललितस्तम्भसुकुमारोरुमीश्वरीम् । लावण्यकुसुमाकारजानुमण्डलबन्धुराम् ।। ईश्वरी महामूल्यरत्नग्रथितकाञ्चीहार-शोभितनितम्बिनी। देव्याः सुललितकरिकरविनिन्दितकदलीस्तम्भवत् सुकुमारमुरुद्वयं लावण्यपूर्ण, सुकोमलकुसुमसदृशं जानुमण्डलम् । लावण्यकदलीतुल्य-जंघायुगलमण्डिताम् । गुदगुल्फ-पदद्वन्द्व-प्रपदाजितकच्छपाम् ।। तनुदी(गुलिस्वच्छ-नखराजिविराजिताम् । ब्रह्मविष्णु-शिरोरत्न-नृघृष्ट-चरणाम्बुजाम् ।। कच्छप इव देवी लावण्यपूर्णकदलीसदृश जघाद्वयविशिष्टा तस्याश्चरणयुगलगुलफद्वयं सुगुप्तम् । देवीशरीरस्य पादानविस्तृतदीर्घागुलिसमूहे स्वच्छनखराजि शोभां तनुते। ब्रह्मविष्णो:. शिरोरत्नेन माज्जितचरण- कमलविशिष्टा च । शीताशु-शत-सकारा-कान्ति-सन्तानहासिनीम् । लोहित्य-जितसिन्दुर-जवा-दाडिमरूपिणीम् ॥ खतवस्त्रपरिधानां पागांकुश-करोद्यताम् । रखतपयनिविष्ठां तु रक्ताभरणभूषिताम् ।।

·गानन्दनम् २११. रातचन्द्राणां सुस्निग्यत्रमामिग्या देहकान्तिः समुजावला, स्वशरीरस्प- लोहितप्रभया सिन्दुर जवा-दाडिमकुमुमाना च प्रमा पराजिता। देवीरक्तवस्त्र- परिपाना हस्तदये उत्पाशांकुगयारिणी। रक्तपपोपरि उपविष्टा रक्ताभरण- भूपिता च। चतुर्भुजा त्रिनेत्रान्नु पञ्चवाणयनुदंराम् । करिमकलोन्मिय-नाम्बुलपूरिताननाम् ।। महामृगमदोद्दाम-कुंकुमारणविषहाम्। मशृङ्गारवेगाडया मभिरणभूषिताम् ।। देवी चतुर्भुजा त्रिनयना च, एका अपरहस्तद्वये पञ्चवाणान् धनुश्च धारयति । अस्या बदनं कर्पूरकमिश्रितताम्बुलरसेन परिपूर्णम् । सङ्गिा- न्यस्याः कस्तुरी-कुंकुंमानुलेपनेन अरण-वर्ण-रजितानि । सा सर्वप्रकार श्रृंगारोक्तिवेशभूषामि' सुमजितदेहविशिष्टा । जगदाहादजननी जगद्रञ्जनकारिणीम् । जगदाकर्षणकरी जगत्कारणरूपिणीम् ।। मर्वमन्त्रमयी देवी सर्वसौभाग्यमुन्दरीम् । मलक्ष्मीमयी नित्या मवंशक्तिमयी शिवाम् ।। देवो जगत आह्वादोत्पादनकारिणी, जगन्जनानां रजनकारिणी, जगदाकर्षणकारिणी, जगत्कारणरूपिणो च । एपा देवी पोडशी सर्वमन्त्रमयो, सर्वसौभाग्यममुद्धा मुन्दरी, मबलक्ष्मीमयो, सर्वशक्तिमयी, नित्या मंगलमयी च। इत्येवंतीण पोडशी घ्यायेत् । मंक्षिप्तध्यानं यथा-- वालामण्डलामापां चाहुत्रिलोचनाम् । पाशांकुश-शाराश्चापं धारयन्तीं शिवां भजे ॥ पञ्चत्रेतामना भगवती पोडशी देवी श्रीविद्या वा। तदुक्तं यामले-- ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च महाशिव । एते पञ्चमहायता: सिंहासनपरिस्थिता एते देव्यामनस्याध्यः शिवा पञ्चव्यवस्थिता। अत्र चतुभिः शिवमंञ्च विद्याय परमशिवं सदाशिवं प्रच्छवीकृत्य इत्यर्थः। (आनन्दलयाम् अष्टमश्लोके अच्युतानन्दः)। ब्रह्मविष्णु-रुद्र-ईश्वरा देवी-

·२१२
अष्टमः परिच्छेदः
पर्यइस्य चतुष्पादाः, सदाशिवः फलकरूपेणावस्थितः । - एतद् देवीभागवते
उक्तम् । महाकालसंहितायां त्रिपुरामुन्दरीदेव्याः पर्य कवर्णना एताशी दृश्यते-
रत्नसिंहासनं तस्या देव्या मध्ये स्मरेच्छुभम् ।
विरिञ्चि-विष्णु-रुद्रेश-रूपपादचतुष्टयम् ॥
सदाशिवमयं साक्षात् तस्मिन् परशिवात्मकम् ।
पुष्पपर्य कं तन्मध्ये श्रीमदुद्यानपीटके ।।
पथ्यंकवन्धविलसत् स्वस्तिकासनशालिनीम् ।
त्रिपुरा सुन्दरी देवी वाला किरणारुणाम् ।।
ब्रह्मादिपञ्चशिवानां पञ्चप्रेतसंज्ञातातपर्यमेतदेव, शक्तियुक्तशिवो हि
सृष्टयादिकार्थे समर्थो भवति, शक्तिहीनः · शवतुल्यनिष्क्रियो भवति ।
तदुक्तम् आनन्दलहा प्रयमश्लोके-
शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुम् ।
न च देवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ।।
निविशेयब्रीव स्वशक्तिविलासेन ब्रह्मविष्णुरित्युपाधिविशिष्टं सत्
वामादि-तत्-तत्-शक्तिसानिध्येन, सृष्टि-स्थिति-लय-निग्रहानुग्रहरूपपञ्चकृत्यानि
सम्पादयति । यदा ब्रह्मादिपञ्चशिवाः स्वस्ववामादिशक्तिरहिताः सन्तो
निष्क्रिया भवन्ति तदा ते पञ्चता इत्युच्यन्ते ।
(४) श्रीधीभुवनेश्वरीमहाविद्यारहस्यम्
शारदातिलके--
उद्यद्दिनकरद्युतिमिन्दुकिरीटां तुंगकुचां नयनत्रययुक्ताम् ।
स्मेरमुखी वराकुशपाशाभीतिकरा प्रभजेद् भुवनेशीम् ।।
भुवनेश्वरीदेव्याः शरीरकान्तिरुदीयमानसूपसदृशी। मुकुटोपरि चन्द्रकला
विराजिता, उन्नतस्तनी, त्रिनयना ईपद्धास्यवदना। भुजचतुष्टये वराभयमुद्रे
तथा पाशाकुशौ च धारयति ।
।। भुवनेश्वरी मूर्तिभेदः ।। तन्त्रशास्त्रे भुवनेश्वरीदेवी कुत्रचिद् रक्तवर्णा,
द्विभुजा अन्यत्र च श्यामवर्णा चतुर्भुजा इत्येवमेव 'तस्य मूर्तिभेदो दृश्यते ।
बीजमन्त्रमपि पृथक् पृथक् वर्तते ।

·दाक्त-दर्शनम् (२) सिन्दुरारुणविग्रहां त्रिनयनां मानियमौलिस्फुरत् तारानायकोनरा स्मितमुखोमापीनवक्षोरुहाम् पाणिभ्यां मणिपूर्गरलपर्क रस्तोत्पलं विभ्रती मोभ्यां रत्नघटस्थ-राज्यचरणां ध्यायेत्परामम्बिकाम् । देवी सिन्नुरवद्रतवर्गा, विनयना मस्तकचूडाया मागिपन विराजिता शेखरे चन्द्रकलया विराजिता । देवी सबंदा हास्पमुखी, पोनोन्नतपयोधरा द्विभुजा । एकहस्ते मणिपूर्ण रत्नपचितं पानपात्रमपहरस्ते रक्तपन धारयति । परमाम्बिकादेव्याः मोम्पमुत्तिर्दक्षिणचरणं रत्नघटोपरिस्यापिता च। (३) श्यामागी शशिशेखरा निजकरघृतञ्चरक्तोत्पलम् रत्नादपं चपकं वराभयकरां संविधती शाश्वतीम् । मुक्ताहारलसत् पयोधरलता नेत्रत्रयोल्लासिनी वन्देऽहं सुरपूजितां हरवधू रक्तारविन्दस्यिताम् ।। देवी भुवनेश्वरी श्यामवर्णा अर्द्धचन्द्रेण गोभितललाटा चतुर्भुजेषु वरदान. मुद्रा, रक्तपचं, रक्तमयपात्रमेवममययमुद्राञ्च धारयति । देवी सनातनी मुक्ता- हारेण देदीप्यमाना, स्तनमारनम्रा, त्रिनेत्रा रखापमोपरि आमोना सुरगण- पूजिता च। ईदृशी हरवधूभुवनेश्वरीदेवी वन्दे। "भुवनेश्वरी साहित्यम्"-पुरश्चर्यार्णवस्य नवमतरगे भुवनेश्वरीप्रकरण- मस्ति । शाक्तप्रमोदे भुवनेश्वरीप्रकरण तन्त्रसारे च भुवनेश्वरी पूजापद्धति- ईप्टव्या। देवीभागवते (१२।१२) अध्याये मणिद्वोपभगवतीभुवनेश्वरी- विवरणमस्ति । देवीभागवतम्य टोकोपक्रमणिकायां शंवनीलकण्ठेन भुवनेश्वरी- तत्त्वमालोचितम् । एतत्प्रसंगे "भुवनेश्वरी उपनिषद्"-~-भुवनेश्वरीपारि- जातादिग्रन्ठोऽप्युल्लेखनीयः । (५) श्रीश्रीभैरवीमहाविद्यारहस्यम् भैरवीध्यान त्रिपुर-भैरवीध्यानं वा तन्त्रसारे- ओं उद्यद्भानुसहस्रकान्तिगरुणक्षीमा शिरोमालिकाम् । रखतालिप्तपयोपरा जपवटी विद्यामभौति दरम् ।। हस्तान्जर्दधती त्रिनेत्रविलसद्रक्तारविन्दश्रियम् । देवी बदहिमांशुरनम कुटां वन्दे सुमन्दस्मिताम् ।।

·२४ अष्टमः परिच्छेदः . भैरवीदेव्या उदीयमानसा मूसंवदेहकान्तिः, सा देवी रक्तवर्णा । कोषयवस्त्रपरिधाना, नमुण्डमालिनी रपतरञ्जितस्तनभारनम्रा, फरकमलचतुष्टये जपमाला, पुस्तक वराभयमुद्रां च धारयति । सा त्रिनेत्रशोभिता, कमलवत् श्रीसम्पन्नं तस्या मुखमण्डलम् । यस्या रस्नमुकुटे चन्द्रो निवदः, तां मृदुमन्द- हास्यमयी भैरवीदेवी वन्दे ।। "भैरवीमूर्तिभेदः"--ज्ञानार्णय--शारदातिलक मेहतन्त्रादि-अन्येषुभैरव्या बहुप्रकारमूत्तिभेदो वर्णितः । पुरश्चर्याणवस्य नवमतरंगान्तर्गतभरवी- प्रकरणे विपुग्भैरवी भुवनेश्वरभैरवी, चैतन्यभैरवी, कमलेश्वरीभैरवी, सम्पत्प्रदाभैरवी, पोलेश-भैरवी, कामेश्वरीभैरवी, पट्कूटा भैरवी, नित्या भैरवी, रुदभैरवी चेत्येतासां पानमन्याः सन्ति। तन्त्रसारेऽपि मूत्तिभेदाः दृश्यन्ते। यया सकलसिद्धिदा भैरवी, भय-विध्वं शिनी भैरवी, त्रिपुरवाला भैरवी, नवकूटवाला भैरवी, अन्नपूर्णा भैरवी च । आसां ध्यान-पूजा मन्त्रा अपि तन्त्रसारे प्रदत्ताः मन्ति। एतेनानुमीयते—एकदा भैरवी महाविद्याया बृहत्साधकसम्प्रदाय आसीत् । - (६) धोनोछिन्नमस्ता महाविद्यारहस्यम् पष्ठमहाविद्याया नामान्तर “प्रचण्डचण्डिका"-विश्वमारतन्त्र, यामले चोक्तम्-एषा महाविद्या सर्वकाम-फलप्रदा। अस्याः कृपाकटाक्षेण साधकः सदाशिवत्व लभते। सकामसाधको भगवत्याश्छिन्नमस्ताया उपासनया, पुत्र- धन-धान्यादिकञ्च लभते। देव्याः कृपया भक्तः कवित्व मुपाण्डित्यं च लब्ध्वा धन्यो भवति । उक्तञ्च- प्रचण्डचण्डिका वक्ष्ये सर्वकामफलप्रदाम् यस्याः प्रसादमात्रेण सदाशिवो भवेन्तरः अपुत्रो लभते पुत्रमपनो धनवान् भवेत् कवित्वं च सुपाण्डित्यं लभते नात्र संशयः ।। छिन्नमस्ताध्यानं महाकालसंहितायां यया-- स्वनाभी नीरज ध्यायेदर्द्ध विकसितं सितम् तत्पद्मकोपमध्ये तु मण्डलं चण्डरोचिपः जवाकुसुमसकाशं रक्तबन्धुकसन्निभम् रजःसत्त्वतमोरेखायोनिमंण्डल-मण्डितम् मध्ये तु तां महादेवी सूर्यकोटिसमप्रभाम् ।।

·गाक्त-दर्शनम्
२१५
स्वीयनाभिमण्डले अदविकसितश्वेतपय घ्यायेत् । तत्पप्रकोपमध्ये
सूर्यमण्डलम् । तन्मण्डलं जवापुष्पवत् बन्धुकपुष्पवत् वा रक्तवर्ण,
रजःसत्त्व-तम.स्वरूपरेखात्रयेणग्रथितयोनिमण्डलेन मण्डित, तन्मण्डलमध्ये
कोटिसूर्यवत्प्रभाशालिनी महादेवी छिन्नमस्ता विराजिता।
छिन्नमस्ता करे वामे धारयन्ती स्वमस्तकम्
प्रसारितमुखी मामा लेलिहानामजिहिकाम् ।।
पिवन्ती रोधिरी धारा निजकण्ठविनिर्गताम्
विकोणकेशपाशाञ्च नानापुप्पसमन्विताम् ।।
छिन्नमस्तादेवी निजवामकरे स्वीयछिन्नमस्तक धारयति । तस्या मुख
विस्तृत भयंकरच, जिह्वामभाग लेलिहानः। निजकण्ठविनिर्गतरुधिरधारां
पिवन्ती देवो नानाविधपुप्पैः शोभिता, विगलितकेशसमूहा च विराजते।
दक्षिगे च करे कत्री मुण्डमालाविभूषिताम्
दिगम्बरी महापोग प्रत्यालोढपदेस्थिताम्
अस्थिमालाधरा देवी नागयज्ञोपवीतिनीम्
रतिकामोपविष्टाञ्च सदा घ्यायन्ति मन्त्रिण ।
मदा पोडशवर्षीया पोनोन्नतपयोधराम् ।
विपरीतरतासक्तो ध्यायेद् रतिमनोमवौं ।।
देव्या दक्षिणकरे कर्तृका, गले मुण्डमाला सा विवस्त्रा भयकरी, प्रत्या-
लोढपदेस्थिता अर्थात् (प्रसारितवामपादा संकुचितदक्षिणपादा च)।
देवी अस्थिमालापरिधाना नागयज्ञोपवेतिनी-सा सदा पोटशवपीया।
पोनोन्नतस्तनभरा, एपा रतिकागदेवोपरि दण्डायमाना, माधकास्तामेवंरूपां
सर्वदा ध्यायन्ति । (गतिकामदेवी च) दिपरीतरतासक्ताविति ध्यायेत् ।
डाकिनी-वणिनीयुक्तां वाम-दक्षिणयोगत
देवीगलोच्छलन-रक्नधागपान प्रकुर्खतीम् ॥
छिन्नमस्तादेव्या वामे "डाकिनी" दक्षिणे "वणिनी" नाम नायिकऽवस्थिते ।
उभावपि देव्या गलदेशानिर्गनां रुधिरयाग पिवतः।

·२१६ अष्टमः परिच्छेदः वणिनी लोहितां सोम्यां मुक्तकेशी दिगम्बरीम् । कपालकत्र्तृकाहस्तां वामदक्षिणयोगतः । प्रत्यालीढपदां दिव्यां नानालंकारभूपिताम् सदा द्वादशवर्षीयामस्थिमालाविभूषिताम् ।। । . छिन्नमस्ता देव्या दक्षिणेऽवस्थिता वणिनी रक्तवर्णा सौम्याकृतिः, मुक्त- केशी, दिगम्बरी च । सा वामकरे नरकपालपात्रं दक्षिणकरे कर्तृकां धारयति मागयज्ञोपवीतिनी, ज्वलत्तेजःस्वरूपा प्रत्यालोढपदा दिव्या, नानाभूषण- भूषिता। सदा द्वादशवर्षीया अस्यिमालाविभूषणा च । डाकिनों वामपाश्वस्थां कल्पसूर्यानलोपमाम् विद्युज्जटां त्रिनयनां दन्तपक्तिवलाकिनीम् दंष्ट्राकरालवदनां पीनोन्नतपयोधराम् महादेवों महाघोरा मुक्तकेशी दिगम्बरीम् लेलिहानमहाजिह्वां मुण्डमालाविभूपिताम् कपालकर्तृकाहस्तां वामदक्षिणयोगतः देवीगलोच्छलद्रक्तधारा-पानं प्रकुर्वतीम् करस्थितकपालेन भोषणेनातिभीपणाम् । छिन्नमस्तादेव्या वामपार्वेऽवस्थिता डाकिनी, कल्पान्तकालीनसूर्याग्नि- तुल्या विद्युज्जटाजुटेन देदीप्यमाना त्रिनयना, शुभ्रदशना च । दन्तसमूहेनाति- भयंकरी, पीनोन्नतपयोधरा सा महादेवी महाभयंकरी, मुक्तकेशी दिगम्बरी, सुवृहल्लोलजिह्वा, मुण्डमालाधारिणी च। वामहस्ते सा कपालं दक्षिणहस्ते कर्तृकां घारयति । छिन्नमस्तागलनिःसृतरक्तधारा पिवन्ती सती करस्थित- भीपणनरकपालेनातिभीषणमूत्ति धारयति । आभ्या निसेव्यमानां तां ध्यायेद्देवी विचक्षणः दुनिरीक्ष्या चेतसाऽपि सर्व- कामफलप्रदाम् । आभ्यां डाकिनीवणिनीभ्यां सेव्यमानां छिन्नमस्तादेवी, विचक्षण- साधको ध्यायेत् । एपा चिन्तया दुरधिगम्याऽपि साधकाय सर्वकामफलप्रदा भवति। - "शाक्तामोदे" मंगहीतं छिन्नमस्तास्तोत्रं, "भरवतलो"क्तं लोक्य- विजय-कवचं. 'नन्दयावत्ते' छिन्नमस्ताहृदय-स्तोत्र,, छिन्नमस्ताशतनामस्तोत्रं घ तया विश्वसारतन्त्रोक्तं छिन्नमस्तासहस्रनामस्तोत्रञ्च द्रष्टव्यानि ।

·शास-दर्शनम्
२१७
(७)-योधीपूमावती महाविद्यारहस्यम्
धूमावतीदेव्या मन्त्रः पूजाप्रगाली च "फत्कारिणी"तन्त्रे लिखिते स्तः ।
मूतिरेपा सर्वशत्रुविनाशिनी।
"धूमावतोमनुः प्रोक्तो वैरिनिग्रहकारकः
उक्तञ्च--
महायर्वणसंहितापामुक्तम्---
"अष्टाक्षरी महाविद्या भजता सर्वसिद्धिदा"।
ध्यानं भेरुतन्त्र यथा-
विवर्गा चम्चला रुष्टा दोर्या च मलिनाम्बरा ।
विवर्णकुण्डला रुक्षा विधवा विरला द्विजा ।।
काकध्वजरयास्ता विलम्बितपयोधरा।
शूहिस्तातिस्वाक्षी पूतहस्ता घरान्विता ॥
प्रबुद्धघोणा तु भु कुटिला कुटिलेक्षणा।
क्षुपिपासाहिता नित्यं भयदा कलहप्रिया ।
धूमावती देवी विवर्णा, चञ्चला, कोपान्विता दिर्घागी मलीनवसना च।
एपा विवर्गकेशा रुक्षा, विधवावेशा, विरलदराना, काकध्वजरथारुडा अति-
लम्बमान स्तना शूर्पहस्ता रुक्षनेत्रा. मातिशयएमा, कम्तिहस्ता च । अपरहस्ते
च वरमुद्रापारिगो। अस्या नासिकारन्ध्रः विस्तृतः देहभंगिश्चातिकुटिला ।
एषा सर्वदा पिपासया कातरा, भयप्रदा, तथा कलहप्रिया च ।
उर्द्धाम्नाये धूमावतीस्तोत्र प्रसिद्धम्-
महापदि महाघोरे महारोगे महारणे
शत्रुच्छाटे मारणादो जन्तूना मोहने तथा
पठेत् स्तोत्रमिदं देव्या. सबंध सिद्धिभाग भवेत् ।
महाविपदि, महामंकटे, महारोगे, महारणे, शवगामुच्चाटने मारणा-
धभिचारकर्मणि जन्तूनां मम्मोहने च धूमावतोस्तोत्रपाठे सर्वमिद्धिर्भवति ।
स्तोत्रेणानन देवेशि किं न सिध्यति भूतले।
सर्वशान्तिर्भवेद्देवि अन्ते निर्वाणतां व्रजेत् ।।

·२१८ अष्टमः परिच्छेदः हे देवेशि ! अनेन स्तोत्रपाठन धरातले मव्वकर्माणि सिध्यन्ति, साधकाः सव्वंशान्ति लमन्ते, निर्वाण नुक्तिमपि प्राप्नुवन्ति। "शाक्तप्रमोदे"- धूमावती-कवचं हृदयं सहस्रनामानि च द्रष्टव्यानि । (८) श्रीश्रीवगलामहाविद्यारहस्यम् अष्टममहाविद्या वगला वगलामुखी वा इति नाम्ना प्रसिद्धा .तन्त्रशास्त्र एपा कुत्र कुत्रापि पोताम्वरी वेत्यभिहिता। यामलतन्त्र बगलामुखीघ्यानं यथा- (१) मध्ये सुधाब्धिमणिमण्डपरत्नवेदी- सिंहासनोपरिगतां परिपीतवर्णाम । पीताम्बराभरणमाल्यविभूपितागीम् देवी स्मगमि घृतमुद्गरवैरिजिह्वाम् ।। सुधासागरमध्ये मणिमयमण्डप तन्मध्ये मणिमयवैदिकोपरिस्थापित- रत्नसिंहासने वगलामुखी देवी उपविष्टा, एपा देवी सम्यक् पोत्तवर्णा, पीतवस्त्रपरिघाना, पीताभरणभूपिता पीतमाल्यविभूषणा च । मुदगरम् अपरहस्ते शत्रुजिह्वां धारयति । एवंरूपा वगलामुखीदेवीं स्मरामि। एपा एकहस्ते जिह्वाग्रमादायकरण देवी वामेन शत्रून् परिपीडयन्तीम् । गदाभिघातेन च दक्षिणेन पीताम्बराढयां द्विभुजा नमामि ।। देवी वामहस्ते शत्रुजिह्वाग्रमाकृष्य, दक्षिणहस्तस्थितगदापातेन गर्नु निपीडयति। पीतवस्त्रशोभितां द्विभुजा बंगलादेवी प्रणमामि । मेरुतन्त्र चतुर्भुजवगलामुखीध्यानं दृश्यते यथा- (२) गम्भीरा च मदोन्मत्तां तप्तकाञ्चनसप्निमाम् चतुर्भुजां गिनयना कमलासनमस्थिताम् । मुद्गरं दक्षिणे पाना वामे जिह्वां च वनकम् ॥ पीताम्बरधरा सान्द्रवृत्त-पीन-पपोषराम् । हेम-कुण्डलभूषां च पीत चन्द्रादंशेखराम् । पीतभूपणभूपा च स्वर्गासहासनस्थिताम् ।।

·शाक्त-दर्शनम् २१६ देवी वगला गम्भीराकृतिर्मदोन्मत्ता तप्तकाञ्चनवर्णा, चतुर्मुजा त्रिनयना पद्मासनोपविष्टा। दक्षिणहस्तन्वये मुद्गरं पाशमेवं वामहस्तद्वये वैरिजिह्वा वघञ्च पारयति । एषा पीताम्बरधारिणी, मनोज्ञ-वर्तुल-स्थूल-स्तनयुग्मा, स्वर्णकुण्डलान्विता, पीताद्धचन्द्र शोभमान-किरीटिविशिष्टा, पीतवर्णालंकार- विभूषणा, तपा स्वर्णसिंहासने समासोना। माहात्म्य" वैरिस्तम्मनायभिचारिककर्मणि प्रायगो वगलामन्त्रस्यैव विनियोगो भवति । "वगलाया ब्रह्मास्त्र संप्रवक्ष्यामि सद्यः प्रत्ययकारकम् मापकानां हितार्याय स्तम्भनाय च वैरिणाम् यस्याः स्मरणमात्रेण पवनोपि स्थिरायते ।। माधकानां हितमाधनाथ शत्रूणां स्तम्भनकारकं ब्रह्मास्त्रस्वरूपं वगला- मुखीमन्त्र कथयामि। एतद् ब्रह्मास्त्रस्वरूपमन्त्र प्रयोगमानं फलमुत्पाद्य लोकप्रत्ययं जनयति । वगलामुखीमन्त्रस्मरणेन पवनोऽपि स्थिरायते । रुद्रयामलतन्त्रोक्तगलामुखीस्तोत्र उक्तम्--- वादी मुकति कति क्षितिपतिर्वैश्वानर. गोति क्रोधी शाम्यति दुर्जन. मुजनति क्षिप्रानुगः सञ्जति गी खति सर्वविच्च जति त्वन्मन्त्रिणा मन्त्रितः श्रीनित्ये वगलामुखि प्रतिदिन कल्याणि तुभ्यं नमः। हे मात.। त्वन्मन्त्रजपपरायणजनस्याप्रे वादिनो मुका इव तिष्ठन्ति । क्षितिपतिः दरिद्रो भवति, अग्निः शीतत्वं याति क्रोधिजन. शाम्यति, दुर्जनः सुजनवदाचरति, द्रुतगामिजनः सञवद् भवति, गम्वितजनः खर्वी भवति, सव्वंशोऽपि जडवद् भवति । हे नित्ये ! वगलामुखि त्वं मवमंगलमयी, त्वा मवंदा प्रणमामि। प्रौधीमातंगोमहाविधारहस्यम् वामकेश्वरतन्त्र उपतम्-मातगीदेवी सर्वसिद्धिदायिनी। अस्या उपा- सनामात्रमनिरान् माधकस्य वाक् सिद्धिर्भवति । अप वक्ष्ये महादेवी मातंगी मन्वं मिसिदाम् अस्योपामनामात्रेण वार्सिदि लमते चिरान् ।

·२२० अष्टमः परिच्छेदः मातंगीध्यानम्-- श्यामांगों शशिशेखरां त्रिनयनां रलसिंहासनस्थिताम् । भजे वेदेवाहुदण्डरसि-खेटकपाशांकुशधराम् ।। मातंगीदेवी श्यामागी मस्तके अद्धचन्द्रचारिणी, त्रिनयना, तथा सिंहा- सनोपरि उपविष्टा। एषा देवो भुजचतुष्टये खङ्गखेटकपाशांकुशान् धारयति । पुरश्चर्याणववृत-यामलोक्त ध्यानम्- श्यामांगी शशिशेखरां त्रिनयनां सद्रत्नसिंहासने संस्यों रत्नविचित्रभूषणयुतां संक्षीणमध्यस्थलाम् आपीनस्तनमण्डला स्मितमुखी घ्यायेद्दयन्ती मात् वेदव्याहुभिरंकुशासिलतिके पाशं तया खेटकम् ।। मातङ्गोदेवी श्यामवर्णा, मस्तके अर्द्धचन्द्रधारिणी, त्रिनयना उत्तमरत्न- "सिंहासने उपविष्टा, रत्नमयविचित्रभूपणैरलंकृता। तस्याः मध्यदेशः क्षीणः, स्तनमण्डलं स्यूल सा देवी सहास्यवदना, चतुर्भुजेषु अंकुश-असि-पाश-खेटका- श्च धारयतीत्येवं ध्यायेत् । मातङ्गीमूत्तिभेद.--पुरश्चर्याणवे यथा- (१) उच्छिष्टचण्डाली, (२) राजमातङ्गी, (३) सुमुखी, (४) वैश्य- 'मातङ्गी, (५) कर्णमातङ्गी चेति । मातङ्गी माहात्म्यम्--रुद्रयामले मातङ्गीस्तोत्रे उक्त ब्रह्मादि देवगणा मातङ्गिनीमाराध्य, परमसौभाग्य प्राप्ताः। तस्याः प्रासादाहृदये वेदविद्या प्रबोधिता भवति। आराध्य मातुश्चरणाम्बुजे ते ब्रह्मादयो विश्रुतकीतिमापुः । अन्ये परं वा विमवं मुनीन्द्राः परां श्रियं भक्तिभरेण चान्ये । मातः ब्रह्मादिदेवगणास्तवपादपद्ममाराध्य विश्रुतकीत्तिलाभमकुर्वन् । अन्यान्यमुनीन्द्रगणा अपि परमविभवमलभन्त, एवमपरेऽनेके भक्तिभरेणाराध्य परमश्रियमवापुः । नमामि देवी नवचन्द्रमोलि मातङ्गिनी . चन्द्रकलावतंसाम् आम्नायकृत्यप्रतिपादितार्या प्रबोधयन्ती हृदि सादरेण ।

·शास्त-दर्शनम् २२१ यस्था ललाटदेश चन्द्रकला शोभमाना, या देवी वेदप्रतिपादितार्थ सादरेण हृदये प्रतिबोयपति, तां मातङ्गिनीदेवी नमामि ! "शासप्रमोदे" मातङ्गी- स्तोत्रं कवचं, हृदयं शतसहस्रनामानि च द्रष्टव्यानि । (१०) श्रीश्रीकमलामिकामहाविद्यारहस्यम् दगमहाविद्या कमला, कमलात्मिका लक्ष्मीविद्या वा महालक्ष्मीनाम्ना- ऽभिहिता। अस्याः कृपाकटाक्षेण सापकस्य परमधीसौभाग्यवृद्धिर्भवति । उक्तञ्च शारदातिकलतन्त्र- अथ वक्ष्ये थियो मन्त्रान् श्रीसौभाग्यफलप्रदान् यस्याः कटाक्षमात्रेण त्रैलोक्यमपि वर्द्धते। यस्याः कटाक्षमात्रेण त्रैलोक्यस्यापि श्रीवृद्धिर्भवति, तस्याः श्रीदेव्या मन्त्रसमूहान् कथयामि। "शारदातिलके" कमलात्मिकाघ्यानम्- कान्त्या काञ्चनसन्निमां हिमगिरिप्रख्यश्चतुभिर्ग- हंस्तोक्षिप्त-हिरण्मयामृतपटेरासिच्यमाना श्रियम् विभ्राणां वरमन्जयुग्मममयं हस्तैः किरीटोज्ज्वलाम् क्षोमाबद्धनितम्बविम्बललितां वन्देरविन्दस्थिताम् । .. कमलात्मिकादेव्या देहकान्तिः स्वर्णवत समुज्ज्वला, हिमगिरिसदृशश्वेतवर्णा चतुभिर्गः करघृतामृतपूर्ण-स्वर्ण-कुम्भचतुभिदेवी अभिपिच्यमाना, चतुर्भुज देवी वराभयमुद्रां धारयति । समुज्ज्वलकिरीटि-विभूपितमस्तका पट्टवस्त्र- परिवाना नितम्बविम्ब नातीव मनोहरा पद्मोपरिसमासोना च। ईदृशी कमलात्मिकादेवीं वन्दे । . "शारदातिलके" महालक्ष्मीध्यानम्- वालार्कद्युतिमिन्दुखण्डविलसत्कोटिरहारोज्ज्वलाम् रनकल्पविभूपिता कुचनवां शाल: करमंजरीम्, पद्यौ कौस्तुमरलमप्यविरत सविभ्रती सुस्मितां फुल्लाम्भोजविलोचनत्रययुतां ध्यायेत् परामम्बिकाम् ।।

·-२२२ अष्टमः परिच्छेदः महालक्ष्मीदेव्याः शरीरकान्तिर्वालसूर्यसदृशी. अद्धचन्द्रशोभितकिरीट- मस्तका समुज्ज्वलमणिमयहारविराजमानकण्ठा रत्नभूपणभूषिता च । स्तनभारनम्रा चतुर्भुजे धान्यमञ्जयः पनद्वयं तथा कौस्तुभर्माणं च धारयति । प्रस्फुरितपयवन्नेत्रत्रयविशिष्टा एवंरूपां सुहास्यमयी देवी ध्यायेत् । अपरं कमलाध्यानं तन्त्रसारे-- आसोना सरसिरहे स्मितमुखीहस्ताम्बुजैविभ्रती दान पद्मयुगाभये च वपुषा सौदामिनीसनिभा मुक्ताहारविराजमाना पृयुलोत्तुङ्गस्तनोभासिनी पायाद् व कमलाकटाक्षविभौरानन्दयन्त्री हरिम् । कमला पनोपरि उपविष्टा, हास्यवदना, एपा हस्तचतुष्टये वरमुद्रा 'पद्मद्वयमभयमुद्राञ्च धारयति । तस्याः सौदामिनीवद् देहकान्तिः, गले मुक्ताहारः, स्तनी पीनोन्नती च। एपाहि कटाक्षङ्गिमया श्रीहरिमानन्दयति । एपा कमला युस्मान् रक्षतु । “शाक्तप्रमोदे" कमलात्मिकायाः स्तोत्रं कवचं हृदयम् अष्टोत्तरशतनामानि सहस्रनामानि च द्रष्टव्यानि। कमलात्मिकाया मूत्तिमेदाः पुरश्चर्याणवे नवमतरङ्गे लक्ष्मीविद्याप्रकरणे- कमलात्मिका महालक्ष्मी., साम्राज्यलक्ष्मीः गजलक्ष्मीरित्यादयो मूत्तिभेदा उल्लिखिताः। निखिलभुवनमध्ये महालक्ष्मीरेव प्रधाना, विश्वप्रकाशिनी महाशक्तिरिति तत्त्वम् । आद्याशक्तिई शमहाविद्या च भगवती परमेश्वरी चण्डी युगपत् विश्वा- तिरिक्ता आद्या पराशक्तिः अपि च विश्वव्यापिनी विश्वरूपिणी · महाशक्तिः । सा एका अद्वितीयापि तस्या बहुविधमूर्तयश्च, एवं नानाविधविग्रहाः विभूतयश्च । दशमहाविद्यासु एकाखण्डविश्वशक्तेशविधप्रकाशाः याभिः शक्तिभिः पराशक्तिविश्वजगन्नियन्त्रितं परिचालितञ्च करोति । पनिषदि-- उक्तञ्च श्वेताश्वतरो- परास्य गतिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ।(६८) ब्रह्मग पराशक्तिर्विविवैति श्रुतो कात्तितम् । सा शक्तिब्रह्मणः स्वभाव- सिद्धा ज्ञानक्रिया बलक्रिया च ।

·२२३ शास्त-दर्शनम् महानिर्वाणतन्त्र, महेश्वर एता पराशक्ति सम्बोध्य कथयति यत् काली- तारा-प्रभृतयो विद्या एकस्या अद्वितीयापाः शक्तेरेव विभिन्न प्रकाशा. । त्वमाद्या सव्वं विद्यानामस्माकमपि जन्मभूः त्वं जानासि जगत् सव्वं न त्वा जानाति कश्चन त्वं काली तारिणो दुर्गा पोडशो भुवनेश्वरी घूमावती त्वं वगला भैरवी छिन्नमस्तका त्वमन्नपूर्णा वाग्देवी त्वं देवी कमलालया। सर्वशक्तिस्वरूपा त्वं सर्वदेवमयी तनुः (४.१२-१४) स्वमेव सर्व- विद्यानामादिभूता अस्माकं ब्रह्मा-विष्णु-महेश्वराणाञ्च उत्पत्तिस्थानम्। त्वमेव जगत् सब जानासि, किन्तु त्वा कोऽपि न जानाति । त्वमेव काली, तारा, दुर्गा, पोडशो, भुवनेश्वरी, धूमावती, वगला, भैरवी, छिन्नमस्ता च। त्वमेव अन्नपूर्णा, सरस्वती, लक्ष्मीश्च त्वमेव सर्वशक्तिस्वरूपिणी, तव शरीरं मर्चदेवतामयम् । "अरूपाया रूपधारणम्" । या खलु विश्वातिरिक्ता सूक्ष्मातिसूक्ष्मा निरा- कारा, आद्या, पराशक्तिः, सा कय काली-तारादि-साकारविग्रह धृत्वा जगति अभिव्यक्ता भवतीत्येतत् महादेवो महानिर्वाणतन्त्र एवं स्पष्टीकरोति- त्वमेव सूक्ष्मा त्वं स्यूला व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिनी निराकारापि साकारा कस्त्वां वेदितुमर्हति । उपासकाना कार्यार्थ थेयसे जगतामपि दानवाना विनाशाय घन्से नानाविधास्तनूः ।। चतुर्भुजा त्वं द्विभुजा पड्भुजाष्टभुजा तथा स्वमेव वश्वरक्षार्य नानाशस्त्रास्त्रधारिणी। (४।५-१७) त्वं हि स्थूला सूक्ष्मा, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिनी त्वमेव हि निराकारापि साकारा, प्रकृततत्त्व विजानाति, स्वमुपासकानां-कार्यार्थ जगन्मङ्गलसाधना, दानवगणाना विनाशाय च नानाविधमूत्तिं धारयसि । त्व विश्वरक्षार्य नानाविधास्त्रशस्त्रधारणपूर्वक-कदाचिद्विभुजा, चतुर्भुजा कदाचित् पड्भुजा, एवमष्टभुजा भवसि । "भेदबुद्धिः परित्याग्या"-साधको या कामपि महाविद्यामाश्रित्य, सापनकाले, विद्यासमूहमध्ये परसारभेदबुद्धिपरित्यागपूर्वकं साधना कुर्यात् । कस्तावत्तव ·२२४ अष्टमः परिच्छेदः तन्त्रशास्त्रमेतदेव पुनः पुनः निद्दिशति । लोलाभेदे विभिन्न मूत्तिधारणेनापि स्वरूपतः सा एकाभिनेत्याकाराग्मेदज्ञानोपरि स्थिरप्राणप्रतिष्ठया साधकः स्वीयेप्टदेवताराधना कर्तुमर्हति । तदुक्तं तारारहस्ये प्रथमपटले-- यया काली तया तारा तया नीलसरस्वती सर्वाभीष्टफलप्रदा तथा त्रिपुरसुन्दरी अभेदमतमास्थाय यः कश्चित् साधयेन्नरः त्रिलोके स तु संपुज्यः स्यात्तारासूत एव सः । या काली संव तारा, नीलसरस्वती, त्रिपुरसुन्दरी च, सा एव साधकाय वाञ्छितफलं ददाति । यः साधको भेदभावनवासां साधनायां प्रवृत्तो भवंति स एव त्रिलोकपूज्यः तत्पुत्रश्च भवेत् । भेदं कृत्वा यदा मन्त्री साधयेदत्र साधनाम् न तस्य निष्कृतिर्देवि निरये पच्यते हि सः यस्तावत् भेदबुद्धया चैतासां साघनायां प्रवृत्तो भवति हे देवि ! तस्य निष्कृति स्ति, स नरकाग्निना दह्यते। दशमहाविद्यानां दार्शनिकतात्पर्य्यम् तन्त्रशास्त्रे दशमहाविद्यानां कालीतारादि विशेषविशेषनाम्नस्तात्पर्य निरूपितम् । तदुक्तं कालीतन्त्रे (११।१२) (१) काली-कालनियन्त्रणात् काली तत्त्वज्ञान-प्रदायिनी। महाकाल- नियन्तृत्वात्-कालीति नाम्ना प्रसिद्धा साधकाय तत्त्वज्ञानं प्रददाति । (२) तारा -कुब्जिकातन्त्र प्रथमपटले उक्तम्- कली कृष्णत्वमासाद्य शुक्लापि नीलरूपिणी लीलया वाक्प्रदा चेति तेन नीलसरस्वती। तारकत्वात् सदा तारा तारिणी च प्रकीत्तिता। एषा विद्या शुक्लापि कली कृष्णत्वमापना सती, नीलरूपिण्यभवत् । अवलीलया वाशक्तिप्रदानादेपा, "नीलसरस्वती" गीयते । जीवपरित्राणकारित्वेन तारा तारिणी वा। एपा सर्वदा

·२२५
शाक्त-दर्शनम्
(३) श्री विद्या-श्रीदात्री च सदा विद्या श्रीविद्या परिकीतिता।
निर्गुणा च महादेवी पोडगो परिकौतिता॥
एपा महाविद्या सर्वदा साधकाय धियःप्रदानात् श्रीविद्यानाम्नाभिहिता ।
त्रिगुणातीतत्वेन पोडशीति कोत्तितम् ।
(४) भुवनेशी-भुवनानां पालकत्वाद् भुवनेश्वरी प्रकौतिता
सृष्टिस्यितिकरी देवी भूवनेशीति गीयते ।।
एका महाविद्या चतुई शभुवनानां पालयितृत्वेन तया सृष्टिस्थितिकारिस्वेन
भुवनेश्वरीति कीर्त्यते।
(५) भैरवो- भैरवी दुःखसंहन्त्री भवदुःखविनाशिनी
कालभैरवभार्या च भैरवी परिकीतिता।
एपा महाविद्या साधकस्य सर्वविधदुःखं नाशयति, तथा कालभैरवभार्या-
स्वेन न भैरवीति विश्रुतम् ।
(६) छिन्नमस्ता- त्रिशक्तिः कालदा देवी छिन्ता चव सुरेश्वरी।
विगुणा च महादेवी मोहिगो मोक्षदा ध्रुवा ।।
देवी बिनमस्ता महाविद्या, विशक्तिरूपिणी, मृत्युदायिनी छिन्नमस्तकत्वात्
"छिन्नमस्ता"। देवी विगुणमयो मोहिनी मोक्षदायिनी नित्या च ।
(७) धूमावती--
धूमावती महामाया धुम्रासुरनिसुदनी
धूमरूपा महादेवो चतुर्वर्गप्रदायिनी।
महामाया धूमावती धूम्रामुरविनाशिनी, घूमवर्णा "धूमावती" तथा
धर्मार्थकाममोक्षप्रदायिनी, अर्थात् अज्ञाननाशिनी।
(८) बगला--
वकारे वारुणीदेवी गकारे सिद्धिदा स्मृता
लकारे पृथिवी चंच चैतन्या मे प्रकीतिता।
महाविद्यावगलाया वकारेण वारुणीदेवी गकारेण सव्यंसिसिदा देवी
लकारे पृथ्वीरूपिणी बगला निरूपिणी तथा चैतन्यरूपिणी।
15

·अष्टमः परिच्छेदः (६) मातङ्गी- मातङ्गी मददीलत्त्वान्मतङ्गासुरनाशिनी। स पत्तारिणो देवी मातङ्गो परिकोतिता ।। एपा महाविद्या मदशीलत्वान्मतङ्गासुरनाशित्वेन च साधकानां- सर्व- विपदुद्धारिणी "मातङ्गीति" कोत्यंते। (१०) कमला वैकुण्ठवासिनी देवी कमला च प्रकोतिता। पातालवासिनी देवी लक्ष्मीरूपा च सुन्दरी ।। एपा महाविद्या वैकुण्ठवासित्वेन कमलानाम्नाभिहिता, पातालावस्था- नात् लक्ष्मीरिति नाम्नापि च कोत्यंते। दशमहाविद्यामाहात्म्यम् फुजिकातन्त्र प्रयनाटले दगमहाविद्यानां तात्पर्य मुक्तम् । अयातो माहात्म्यं कथयति। एता दशमहाविद्याः सिद्धविद्याः प्रकोत्तिताः। धर्मार्थकामदा नित्यं चतुर्वर्गफलप्रदाः ।। एता दशमहाविद्याः सा एव "सिद्धविद्याः" कोतिताः सर्वदा एताः साधकाय धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष-फलञ्च प्रयच्छन्ति । कलियुगे येन तेन प्रकारेण' एतासामुपासना पूर्णफलप्रदा भवति । आसाञ्चैव समाना हि नास्ति त्रिभुवने ध्रुवम् । एकोच्चारणमात्रेण सर्वपापात् प्रमुच्यते ।। स्मरगेनैव देवेशि मुच्यते भवबन्धनात् ॥ त्रिभुवने आसा दशमहाविद्याना समान न किमपि विद्यते इति निश्चितं सत्यमेव । आसा नाम्नामेक वारोच्चारणेनापि जनः सर्वपापेभ्यः प्रमुच्यते । हे देवेशि, आसा स्मरगेनैव संसारवन्वनान्मुक्तो भवति। जगज्जनन्या नाम- मन्त्रजपे, तासा दिव्यमूत्तिव्याननेन तया लीलाकाहिनीश्रवणकीर्तनाभ्या च पापराशिविदुरितो भवति । उक्तञ्च पाने पुष्करखण्डे-- मेरुपर्वतमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः कात्यायनी समासाद्य नश्यति क्षणमायतः ।

·शाक्त-दर्शनम् २२७ दुर्गागरतो नित्वं महापातकसम्भवः दोन लिप्यते वीरा पत्रमिवाम्भसा ॥ पापराशीनां मेरुपर्वतपरिमानत्वेऽपि, यदि जनः कात्यायनीशरणं व्रजेत्, तस्य क्षणमात्रेणव सर्वपापराशिनश्यति। यः सदा दुर्गाराधनतत्- परः, स महापातकोत्पन्नदोपजालरपि पद्मपनं जलेनेव न लिप्यते। देव्या ध्यान मया ख्यातं गुह्याद्गुह्यतरं महत् । तस्मात् सव्वंप्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदम् ॥ अतएव है सुरथ ! मया सर्वप्रयत्नेन सर्वाभीष्टफलप्रदायिन्या गुह्याति- गुह्यतरदिव्यमूत्तिसमूहस्य ध्यानादिकं सवाग्र उक्तम् । गुह्याद् गुह्यतरं महत्---देव्या महतस्वरूपस्य वर्णना केनापि न कत्तुं शक्यते । तस्याः कृपया, एव अनुभूतिगम्यम् । सिद्धमहापुरुपादयः समाधि- योगेन तस्याः साक्षात्कारं लब्ध्वा भापया यत् प्रकाशयन्ति तदपि ते संगोपनेन रक्षन्ति । अनधिकारिणे कदापि न प्रकाशयन्ति । वेदो न यत् पारमुपैति मात नैवागमो न प्रमयाधिपश्च । कस्मानरः क्षीणमतिस्तवाम्ब तद्रूपसम्भावनतत्परः स्याम् ॥ इति कामरूपान्तर्वत्तिश्रीमदुप्रतारामहापीठाध्यक्षश्रीचक्रेश्वर- भट्टाचार्य्यमंकलिते शाक्तदर्शने दशमहाविद्याररहस्य नाम अष्टमः परिच्छेदः ।

·नवमः परिच्छेदः
सती-देह-सम्भूत-पीठ-रहस्यम्
अथ दाक्षायणी सती दक्षालयं गत्वा, मातृमुखाद् यज्ञविवरणं धुत्वाति-
क्रोधेन, महाघोरं भयङ्करं महाकालीरूपं धारयन्ती दक्षस्य यज्ञवेदी प्रावश्य,
दक्षमुखात् शिवनिन्दामशृणोत् । तदुक्तं महाभागवते
नवमाध्याये:-
महापुराणे
रुया ज्वलितसागी चिन्तयामास सा सती।
क्षगाद्धेनैव पितरं समखं दैवतः सह ।
शक्नोमि भस्मसात्कर्तुं पितृहत्याभयेन तत् ।
आत्मनः तुल्यरूपं सा छायां समसृजत् क्षणात् ।
छायासती सती
मद्वाक्यमवधारय ।।
त्वमेकं कुरु मत्कार्य यज्ञमेनं विनाशय।
शिवनिन्दाकरं वाक्यं श्रुत्वा पितृमुखान्मम ॥
विशस्व यज्ञ वह्नौ त्वं रुपा ज्वलित-विग्रहा।
एवमुक्त्वा महाकाली छायाकाली हसन्मुखी।
स्वयमन्तहिता भूत्वा देवी गगनमास्थिता ।।
प्राह
ततो दशमुखात् शिवनिन्दां श्रुत्वा, महाक्रोधेन ज्वलत्सर्वांगी चिन्तया-
मास । क्षमार्द्धमात्रेण व देवः सह सयज्ञं पितरं भस्मसात् कर्तुं शक्नोमि ।
किन्तु पितृहत्यापापभिया क्षगं विचिन्त्य निमेषाद् योगवलेनात्मनस्तुल्यरूपा
छायासतोमेकामसृजत् । अनन्तरं सती छायासतीमुवाच, देवि! त्वमेक
मत्कायं कुरु सयज्ञं दक्षं विनाशय । मम पितुर्मुखात् शिवनिन्दां श्रुत्वा
ज्वलितविग्रहा सती त्वं यज्ञवह्नौ प्रविश । हसन्मुखी सती छायासतीमेवमुक्त्वा
स्वयमन्तरीक्षेऽन्तहिताभवत् ।
कोपेन
अय छाया-सती क्रुदा प्राह दक्षप्रजापतिम् ।
किं शिवं निन्दसि मौहाद्देवदेवं सनातनम् ।।

·२२६ शाक्त-दर्शनम् वाचं नियच्छ कल्याणं यदीच्छसि सुदुर्मते । छिन्धि जिहा महामूर्ख भिवनिन्दाकरीमिमाम् ।। एवमुक्त्वा तु मा देवी छायाकाली रुपान्विता । दवा भयानका मूत्ति ज्वलन्नेत्रत्रयोज्ज्वलाम् ।। अनन्तरं घायासतो दक्षनुखात् शिवनिन्दां श्रुत्वा, दक्ष प्रजापति प्राह, रे दुम्नत ! अज्ञानवत: सनातन देवदेवं कि निन्दसि! यदि कल्याणमिच्छसि तहि वाक्यमं कुछ! रे महामुर्ख! शिवनिन्दाकरीमिमां जिह्वां छिन्धि, यान्विता सा छापाकालो दावन क्या--नेत्रत्रयोज्ज्वलां मयावहां मूर्ति दघो। अहं ते चक्षुयोर्वाह्या भविष्यामि न केवलम् । तज्जातदेहवाह्यापि भविष्याम्यचिरादिह ॥ एवं छापा-सती देवो कोवोद्दीप्तविलोपना। पश्यतां सर्वदेवाना यज्ञ-वह्रो समाविशत् ।। ततश्चकम्पे वसुधा वायुः सुतुमुलो चवी। ततो यक्षो यदा, रे कुपुत्रि? मच्चापोरन्तहिता भवेत्यादिरूपं कुवाक्य- मवदत्तदा, सतो तद्वाक्यश्रवगनाति-क्रोधान्विता दक्षमाह न केवलं तव चक्षुयोरन्तहिता भवामि, तज्जाताद् देहादप्यन्तहिता भवामोत्युक्त्वा, सर्व- देवानामृपोणाञ्च समक्षं त्यक्तदेहा देवी चित्कलारूपेण तस्मिन् यज्ञाग्नी प्रविवेश । तत्काले वसुधा कम्भिताभवत्, वायुश्च तुमुलो वहति स्म,पृथिव्या मुर्हमुहुरुल्कापातोऽभवत् । छायासत्याः क्रोधाग्नितो देवी भद्रकाली उत्पन्ना- भवत् । भद्रकालोस्वरूपमुक्तमष्टम-परिच्छे दे। तनो नारदमुखात् सतोनिधनं श्रुत्वातिशयकातरः शिवो रोरुद्यमानी महाक्रोधेन रुद्रमूत्तिः सन् वीरभद्रमुत्पाद्य प्रमथगण ः भद्रकात्या च सह स दक्षयज्ञ-सायं वीरभद्रमादिदेश । एव हा सती क्व गतेत्युक्त्वा भृशं रुरोद । अत्रावमरे ब्रह्मा विष्णुश्च तत्समोपमागत्य, कियद्दिनेभ्य. पर पुनः सती प्राप्स्य- सोति मान्त्वनावाक्येन शिवं प्रबोध्य शिवेन सह कातरप्रार्थनया देवी तुष्टुवु । तेषा स्तवै तुष्टा भगवती गगने दर्शन दरवा वक्ष्यमाणवाक्यमुवाच। तदु- क्तमेकादमाध्याये-- उपायं कथयाम्येवं कुरु गम्भो तदेव हि। प्रतिलप्स्पसे मा नून पूर्ववच्च चिरेण तु ।।

·२३० नयमः परिच्छे दः मम छाया यज्ञवली प्रविष्टा या महेश्वर । तां मुनिकृत्य मां प्रार्य भ्रम पृथ्वीमिमां शिव ।। स देहो बहुधा भुत्वा पतिप्यति धरातले । तद्धि महापीठं भविष्यत्यघनागनम् ।। तन हे शम्भो! अधिरेग यया मां पूर्ववत् लप्स्यसे तदुपायं कथयामि । हे महेश्वर! यज्ञवह्नो प्रविष्टं मम छायादेहं मुनिकृत्य मां प्राय॑ त्वमिमां पृथिवीं परिभ्रम! हे शिव! स देहो बहुमा भूत्वा धरातले पतिष्यति; या यत्र पतिप्यति तत्र तत्र निश्चमं पापनाशकरं महापीठं भविष्यति । योनिः पतिप्यति तत्र यत्र पीठोत्तमं परम् । तत्र स्थित्वा तपस्तप्त्वा पुनमी प्रतिलप्स्यसे ।। इत्युक्त्वा सा महादेवं समाश्वास्य पुनः पुनः । वभुवान्तहिता सद्यः सहसा मुनिपुगवा ।। यत्र च मम योनिः पतिप्यति, तत्र स्थित्वा त्व तपस्यां कुरु पुनर्मा प्राप्स्यसि । इत्येव महादेवं समाश्वास्य हे मुनिश्रेष्ठ ! सहसा सा देवी अन्त- हिताम्भवत् । ततः शिवः समागत्य पुनर्दक्षालये मुने। क्व मे सतो सतीत्येवं रुरोद प्राकृतो यथा ।। यज्ञशालां प्रविश्य व छायासत्याः शरीरकम् । ददर्श दीप्यमानञ्च भूमिप्ठं मुद्रितेक्षणम् ॥ अक्षुण्णां तां विलोक्यव निद्रितां प्रकृतामिव । शोकसन्पप्तहृदयः प्राहेदं वचनं शिवः ।। सति तेऽहं पति शम्भुस्त्वत्समीपमुपागतः । उत्तिष्ठ त्वं पूर्ववन्मा कथं न परिमापसे ।। ततः शिवो दक्षालयमागत्य, हे मुने! पूर्ववत् क्व मे सती सतीत्युक्ता रुरोद । तस्माद् यज्ञशाला प्रविश्य भूमिष्ठं छायासतीगरीर ममुज्ज्वलमक्षुण्णं मुद्रितेक्षणं च दृष्ट्वा तां पूर्ववनिद्रितामिव विलोक्य, गोक्मन्नप्नहृदयः शिव इदमाह-हे सति! तव प्राणपतिः शम्भुस्त्वत्समीपमागतः । त्वमुत्तिष्ठ ! पूर्ववन्मा कथं न परिमापसे। एवं प्रकारेण बहुधा विलप्य मनुष्यवन् तां याहुभ्यां समलिङ्गय शिरस्यधारयत् ।

·शाक्त-दर्शनम् शिवस्य ताण्डवनृत्यम् तदुक्तं महाभागवते-- प्रमथगणारच बाहुभ्यं तां समलिङ्गय जग्राह शिरसा मुने। छायासत्यास्तु तं देहं धृत्वा शिरसि शङ्करः॥ मंत्राप्त-परमामोदो ननर्त धरणीतले। ब्रह्मादरः सुराधोशा देवा इन्द्रपुरोगमाः ।। अपूर्व रथमास्थाय गगने द्रष्टुमागमन् । पुष्पवृष्टिः समभवत् प्रमथाश्च दिगो दश। मुखवाचं ततश्चक्रुर्ननृतुमच गलज्जटाः। कदाचिच्चिरसा धृत्वा कदाचिद्दक्षिणे करे ।। कदाचित् वामहस्तेन कदाचित् स्कन्धदेशके । कदाचित् वक्षसि प्रीत्या परिस्वण्य सदाशिवः ।। ननर्त चरणापात' कम्पयन् धरणीतलम् ।। है मने! शङ्करः छायासतीदेहं बाहुभ्या शिरसि पृत्वा, परममामोदं प्राप्तः सन् धरणोतले ननतं । तदा इन्द्रादि देवगणा, रथमारूड़ा गगने स्थित्वा, शिवस्य ताण्डवनृत्यं ददृगु.। आकाशाच्च पुष्पवृष्टिरभवन् । नृत्यरतमिवस्य चतुर्दिा मुखवायं कुर्वन्तो मुक्तजटा नृत्यन्ति । सदागिवस्य छायासत्याः शवदेहः कदाचिद्दक्षिण-हस्ते कदाचित् वामहस्ते, कदाचिद् वा स्कन्यदेशे कदाचिद् वझमि पारगपूर्वक प्रीतिभरेगालिङ्गनं कृत्वा, पदापातेन धरणी कम्पयन् नत्यमकरोत् । चन्द्रलोकस्थितपचन्द्रो ललाटे तिलकोऽभवत् । चलग्जटाविनि.क्षिप्ता यस्तारगणाः॥ मूम्रलोस्थितः सूर्यः पठभूपणतां गत. । कुम्नानन्ती पीहितो तां घरणी त्यक्तुमुद्यती॥ नुत्ववेगममुद्भूता वायुना च महीपरा। मुमेरु-प्रमुमारचेलवंक्षा इव महामुने।। एक भूतानि मंशोभ्य नृत्यन् मध्वा वसुन्धराम् । वाम गिरमा पुत्वा छायानत्यास्तु विग्रहम् ।। चन्द्रलोक्स्पश्चन्द्रस्तम्प सलाट निलरवन् प्रतिमानि। तदीपजटापरि- चालया तारपगगाश्चतुर्दिश विक्षिना जाताः । मूमलोसम्पः मूमंदेवस्तस्य ·२३२ नवमः परिच्छेदः कण्ठभूपर्ण भवति । पातालस्थितकुर्मानन्तो नितान्तं पीड़िती धरणी त्यवतु- मुद्यती । नृत्यवेगोस्थितवायुना सुमेरु-प्रमुखगिरिसमूहश्च वृक्षा इव प्रचलिताऽ- भवन् । शम्भुः एवंण भूतगणसंक्षोभकारि नृत्यं कुर्वन् छाया-सती-शरीरं मस्तके विधुत्य पथिवी-मण्डलं परिबंभ्राम। शिवस्तु परमामोदो मनसेदं व्यचिन्तयत् । सति त्वं मम भाति लोकलज्जां परित्यजन् ।। मुद्धर्ना वहामि ते छायां भाग्यं मम महोत्तरम् । एवं स आत्मनो भाग्यमुपवर्ण्य सदाशिवः । अतीव परमामोदो ननत स मुहुर्मुहुः ।। शिवः परमानन्दयुतो मनसेदमचिन्तयत्-हे सति ! त्वं मम भायेति लोकलज्जापरित्यागपूर्वकं तव छायादेहं मस्तके वहामीति मम महाभाग्यम् । स सदाशिव एवमात्मनो भाग्यं वर्णयन् अत्यधिक-परमानन्देन मुहुर्मुहुनृत्य- मकरोत् । क्षुब्यमासोज्जगत् सव्वं पक्षिणो मृतका इव । अकाले प्रलयं भूत्वा गणयामासुरागतम् ॥ ब्रह्माज्ञया तु ऋपयश्चक्रुः स्वस्त्ययनं महत् । देवास्तु चिन्तयामासुः किमेवं समुपस्थितम् ।। “उपाय नव पश्यामि जगद्रक्षा 'भवेत् कथम् । दक्षोऽस्माकं विनाशाय जगतोऽस्य क्षयाय च ॥ आरब्धवान् कुयज्ञं स शिव-विद्वेप-कारणात् । नृत्यवेगतस्तस्य सर्व जगत् क्षुब्धमासीत्, पक्षिणो मृतकल्पा इव सञ्जाताः प्राणिनोऽपि प्रलयोऽकालागत इति गणयामासुः । ब्रह्माज्ञया ऋषयो महास्वः स्तयने प्रत्रताः। देवाश्च चिन्तयामासुः किमिदं समुपस्थितम् इति । जगद्- रक्षगोपायो न कोऽपि परिदृश्यते । दक्षोऽस्माकं विनाशाय जगतोऽस्य क्षयाय शिवविद्वपात् कुयज्ञमेवारब्धवान् । अय भगवान् मष्टिपालको विष्णुस्त्रिदशानुवाच-भयं मा कुरुत पूर्वमेव महादेव्या उ छाया-सत्या विग्रहः खण्डशो वहुधा भूत्वा भूतले पतिष्यति । आरव महिटरक्षायं महमुत्तमं साहसं कृत्वा, परमानन्दमग्नस्य शिवस्य शिर.-स्थित-छाया-सत्याः शरीरं मुदर्शनेन प्रभोः शिवस्याजानतः खण्डशः कृत्वा भूतले पातयिष्यामि। एवं कृते मा ब्रह्ममयी शंकरान्मां रक्षिप्यति।

·२३३ शाक्त-दर्शनम् ततो विष्णुमहावाहुज्जगतां परिपालकः । छायासत्या गरीरं स पातयामाम खण्डमः। सुदर्गनेन चक्रेण महाभीत इवाल्पशः। आनन्दमुग्धचित्तस्य शिवस्य परमेशितुः ।। नृत्यमानो यदा मम्मुः क्षिप्यते चरणों भुवि । तदेव प्राक्षिपच्चक्रं छाया-देहं चकत्तं मः।। विष्णुचक्रेण विच्छिन्नस्तदेहावयवः पृथक् । पोठानामेक पञ्चासदभवन्मुनिपु गव॥ अङ्गप्रत्यङ्गपातेन छाया-मत्या महीतले ।। तेषु थेष्ठतमः पीठ: कामरूपो महामते । यत्र साक्षाद् भगवती स्वयमेव व्यवस्थिता ।। तदनन्तरं विश्वपालको महावाहुविष्णुः मुदर्शनचक्रेण महामीत इवानन्द- मग्न-महादेवमस्तकाच्छायामत्याः गरीरं खण्डगः कृत्वा भूतले अपातयत् । मम्भुपंदा नृत्यं कुर्वाणो भूतले चरणी निक्षिपति तदा विष्णुश्चक्रनिक्षेपेण सतीदेहमच्छिनत् । हे मुनि! छायामरया विष्णुचक्रण विच्छिना देहावयवाः पृथक पृथक् महीतले पतित्या एक पञ्चाशद् भागाऽभवन् । प्रति- मागं पीउमैकं मातम् । हे महामते ! तेषु पोडेप पेष्ठतमो महापीठः काममोभवन् । यत्र च कामपोठे देवी स्वयं माक्षात् तिष्ठति । पौठसंख्यानिरूपगम् देवा-गीर-मंदयानिरूपणमधिकृत्य नानापुराणेषु तप च नानाप्रकारो मतभेदी दृश्यते। मत्स्यपुराणस्य पोदशाध्याय, सन्दपुराणम्य अवन्त्य- एग्दानगं रेवागण्डे (१८ :) पोशनामुलेगो वर्तते। देवी-भागवते प अप्टोतरगतम्या वर्तते। शनि महापीठानि पनि उपानि तदुल्लेगो नास्ति। वानियापुगणं (१८६४२-५१ अध्याय) सम्यगभूत-महापीठ-गमरम्प मंशिप-मस्या दूररते। देवीर पारमं प्रपर्म पाना भूली। अहियाने मोरयग्मं हिताय गता तम.।। माम नामगिरी साता चोनिमानम् । भदौ पूर्णता नाभि-माम् ॥

·२३४ नवमः परिच्छेदः जालन्धरे स्तनयुग्मं स्वर्गहार-विभूपितम् । अंगग्रीवं पूर्णगिरी कामरूपात् ततः शिरः।। यावद् भुवं गते भर्गः समादाय सतीशवम् । प्राच्येषु याज्ञिको देशस्तावदेव प्रकीत्तितः ।। तयाहि प्रयमं देवीकूटनामकपर्वते सतीपादयुग्मं न्यपतत् । जगतां मङ्गलाय उड्डियाननामकस्थाने तस्या उरुयुग्ममपतत् । कामरूपे कामगिरी नीलाचले देव्या योनिमण्डलं न्यपतत् । ततः पूर्वस्या गुवाहाटी-नगर-मध्ये भूतले नाभि- मण्डलं न्यरतत् । स्वर्गहारभूपितस्तनयुग्मं जालन्धरे न्यपतत् । पूर्णगिरी स्कन्धो ग्रीवा च न्यपतेताम् । मस्तकं च कामरूपस्य पूर्वमीमाप्रान्ते न्यपतत् । महादेवो हि सतीगवदेहं शिरमि विधृत्य पूर्वस्या दिशि यावद्द र मगमत्, तावत्पर्यन्तं याज्ञिकदेश इति कीर्त्यते । अन्ये शरीरावयवा लवगः खण्डिताः मुरैः। आकाश-गङ्गामगमन् पवनेन समीरिताः। यत्र यत्रापतन् सत्यास्तदा पादादयो द्विजाः । तत्र तत्र महादेवः स्वयं लिङ्गस्वरूपधृक् ।। तस्थी मोहममायुक्तः सतीस्नेहवशानुगः ।। ब्रह्मा विष्णुः शनिश्चापि सर्वे देवगणस्तथा। पूजयाञ्चक्रुरीशस्य प्रीत्या सत्याः पदादिकम् ॥ सती देहस्यान्यान्यावयवास्तिलपरिमाणेन खण्डशः प्रेरिता आकाशगङ्गायां प्रविष्टाः । हे द्विजाः, तदा यत्र यत्र देव्याः पादाद्यङ्गानि निपतितानि तत्र तत्र सतीस्नेहविमूढो महादेवः स्वयं लिङ्गरूपेणावस्थानम- करोत् । तत्र पीठे ब्रह्मा विष्णुः शनिरेवमन्ये च देवाः परमप्रीत्या सतीशिवयोः पादानि पूजयामामुः कस्मिन् पीठे देवी किनामधारणेनावस्थिता प्रसिद्धा च तदकथयत्-- देवीकूटे महादेवी महाभागेति गीयते। सती-पादयुगलीना योगनिद्रा जगत्प्रभुः। कात्यायनी चोड्डियाने कामा या कामरूपिणी । पूर्णेश्वरी पूर्णगिरी चण्डी जालन्धरे गिरौ ।। पून्ति कामरूपस्य देवी दिक्कर-वासिनी। तथा ललिता-कान्लेति योगनिद्रा प्रगीयते ।। कृतास्ताः पवन- .

·शाक्त-दर्शनम् २३५ देवीकूटे सत्याः पादयुग्मे अधिष्ठिता जगदीश्वरी महादेवी योगनिद्रा "महाभागा" (१) नाम्नाभिहिता। उड्डियाने (२) "कात्यायनी" (३) कामरूपे "कामाख्या" पूगगिरौ (४) "पूर्णश्वरी", जालान्धर-पर्वते (५) "चण्डो", कामरूपस्य पूर्व-सीमा-प्रान्ते देवी दिक्करवासिनी (६) तथा (इ) "ललिता कान्ता" चेति योगनिद्राया नामानि । अतएव कालिकापुराण- मते सत्यङ्गभूतसप्तमहापोठानां नामानि दृश्यन्ते । रुद्रयामलतन्त्र दशमस्यकप्रधाननीठाना नामानि यथा -(१) कामरूपः, (२) जालन्धरः, (३) पूणगिरि., (४) उड्डियान', (५) वाराणमी, (६) ज्वालामुखी, (ङ) मायावती, (८) मयुरा, (8) अयोध्या, (१०) काञ्ची च । कुन्जिकातन्त्र द्विचत्वारिंशत् मस्यकानि पीठानि दृश्यन्ते । ज्ञानार्णवतन्त्र पीठसंख्या पञ्चाशत् वर्तते । तन्त्र वडामणि-ग्रन्ये एकाञ्चाशत् पीठानि दृश्यन्ते । विष्णु-चक्रेण छाया- मरया देहलना, खण्डिा सतो एकावासद्भागा. सनो निपतिता. । कस्मिन् स्याने देव्या. कस्पाङ्गस्य पातोऽभवत्, तत्तत्-स्थानाधिष्ठातृदेव्या कि नाम, तदीयभरवश्च किनामयोऽभवदित्यादि सविर्गपं वर्ण्यते। एव तन्मनमेव सामान्येन प्रचलिनमस्ति। "शिवचरित" ग्रन्य', नाना ग्रन्यावलम्बनेन मर्च- साकल्पेन सप्तसप्तति-पीठस्थानाति वणितानि, तन्मध्ये एकपञ्चायन्महा- पीठानि, पड़विगत्युपपीठान्युक्तानोति । योगिनीतन्त्रेऽपि पीठादिनभरवाना च नामान्युक्तानि-- यत्र यत्र महादेव्या अङ्गप्रत्यङ्ग-पातनम् । महाविष्णुश्चक्रपाणिश्चकार घरणीतले ।। तत्र तत्र जगद्धात्री ब्रह्मज्योतिःस्वरूपिणी । पापागरूपमास्थाय भक्तानां मुक्तिहेतवे ।। साधकानाञ्च हितायं नित्यं विहरति क्षिती। तव भैरवः शम्भुः नानारूपधरः स्थित.॥ रक्षा मापकानाञ्च हिताय जगतामपि । उपामते स्वयं देवो करगानिघिरीश्वर ॥ महाविष्णुश्चत्रपाणि मुदर्शनचक्रेण पृथिव्या यत्र यत्र पापा-मनी-देव्या अगरगगनमारोह। ना ना ब्रह्मज्योति स्वरूपिपी जगदात्री देवी मासाना मुश्तिहेतवे, तपा माधयाना मन्त्रमिदमपं प्रस्तरमपी मत्वा महापीठ- रूपेण च नित्यं विगजिता आम्ने । सामुच नत्र तत्र महापीठ नानाम्प- ·२३६ नवमः परिच्छेदः रक्षार्थ मेव भैरवमूतियारणेनावस्थितः। करुगानिधि हादेवः साधकानां जगन्मङ्गलाय च ततस्थाने स्वयं देवोमुपास्ते। एकपञ्चाशत्पीठरहस्यम् तन्त्र-वूड़ामगि-ग्रयानांत-महापोउनिगंय-प्रकरणे एकपञ्चाशन्महापीठा- नामेतादविवरणमस्ति। ईश्वर उवाच- मातः परात्परे देवि सर्वज्ञानस्वरूपिणी। कथ्यतां मे सर्वपीठ-शक्ति-भैरवदेवताः॥१॥ ईश्वर-महादेवोऽवदत्-हे मातः! त्वं सर्वश्रेष्ठपदार्थप्दपि श्रेष्ठा असि हे देवि! त्वं सर्वज्ञानमयो, हे जगदीश्वरि! त्वं मह्यं सर्वपीठानि, तदधि- प्ठातृशक्तयस्तथा अधिष्ठातृभैरवनामानि च कथय ! देव्युवाच- शृगु वत्स प्रवक्ष्यामि दयालो भक्तवत्सल । याभिविना न सिद्धयन्ति जप-साधन-सक्रियाः।।२।। पञ्चाशदेकपीठानि एवं भैरवदेवताः। अङ्गप्रत्यङ्गपातेन विष्णुचक्रक्षतेन च।। ममाद्य वपुषो देव हिताय त्वयि कथ्यते ॥३।। देव्युवाच, हे भक्तवत्सल दयामय वत्स! तुभ्यमेतत् ‘सर्व कथयामि श्रुयताम् । ता शक्त्यादिभिविना जपसाधना सक्रियाश्च न सिद्धयन्ति । विष्णुचक्रेण छेदनात् छायासतीशरीरस्याङ्गप्रत्यङ्गपातेन, एकपञ्चाश, पीठानामुत्पत्तिरभूत्, तेपां नामानि प्रत्येकपीठाधिष्ठातृभैरवनामानि तत्तत्- पोठाधिष्ठातृदेवीनामानि च जगतां हिताय तव समीपे कथयामि। तन्त्र- शास्त्रपीठाधिष्ठात्री देवी "विद्या" इति कथ्यते । एकपञ्चाशत्पीठ पु जगज्जननी एकरचाशद्"विद्या"रूपेण विराजिता। मातपरिक्रमारहस्यम् (१) ब्रह्मरन्ध्र हिंगुलायां भैरवो भीमलोचनः । कोट्टरी सा महादेव त्रिगुणा सा दिगम्बरी ।। (तन्त्रचुडामणी) ·शाक्त-दर्शनम् हिंगुलायां प्रयमछायासतीदेव्या ब्रह्मरन्ध्रस्य पतनात् कोट्टरीनामक- महापीठम् । तत्र त्रिगुणमयी दिगम्बरी कालोसपा “कोट्टरी" देवी, भीम- लोचनो भैरवः। हिंगुलाया आधुनिकनाम हिंगलाजः। एतद् वेलुचिस्थानस्य दक्षिमेर हिाजानयास्तोरे वर्तते । हिङ्गलाजः कराचीत उत्तरेणावस्थितः हिन्दूनामेष एव पश्चिमतमं तोयम् । अत्र च ब्रह्मानन्दो ज्ञानानन्द इति साधक-दयेन तन्त्रसाधना प्रचारिता। (२-३) करवीरे त्रिनेत्रं मे देवी महिषर्माईनी। क्रोधीशो भैरवस्तम सुगन्धायाञ्च नामिका। देवस्यम्बकनामा च सुनन्दा तत्र देवता॥ करवीरे सतीदेव्या नेत्रत्रयपतनाद्देवी "महिषमदिनी" महापीठं, क्रोधीयो भैरवः। तत् पोठं सिन्युप्रदेशान्तव्यतिवर्तमान-सवकरनगरे वर्तते । सुगन्धायां देव्या नामिकापातेन "सुनन्दा" महापीठं त्र्यम्बको भैरवः, पूर्ववङ्गान्ततिवरिशालादुत्तरेण शिकारपुर-ग्रामे वर्तते। पुगकाले तत्र सुगन्धानदी पार्वगतामीत् । (४) काश्मीरे कण्ठदेशस्य त्रिसन्ध्येश्वरी भैरवः । महामाया भगवती गुणातीता वरप्रदा॥ काश्मीरे देव्याः कण्ठदेशपातेन "महामाया" महापीठम् । त्रिसन्ध्येश्वरी भैरवः। अधुना क्षीरमवानीति नाम्ना मा प्रमिला। कामोरराजपानी- श्रीनगरोतरेण क्षीरभवानीमन्दिरमेकस्मिन् शुदतीय वर्तते । तर कुण्डमध्ये महापीदस्यावस्थानम्। तत्र दौरेण परमानेन प दमाः पूननं प्रगिदम् । कुण्डजलस्य च समरे ममये रक्त-नीलादिनाना निश्यागि जायन्ते। तत्र प्रारनिकायमानीय रमणीयम् । अर स्वामी विद्यानन्दः धौरान सौरभवानीदेवी पूजयामाग। (५-६) पालामुग्यो सपा गिहा देव उन्मतवः। भरिमा मिश्विानाम्नी नतो ग्यारम्पर मम। भौरमो भरवाना देवी पिपुरमालिनी।। गगमासगीराताई पामार का भातानगंन । तर भागिदा निनिता देवी मधिरा, भैरव उमगनाया ।

·२३८ नवमः परिच्छेदः ज्वालघर-महापीठं हिमालयस्य विगतंप्रदेशे अवस्थितम् । तत्र देव्या- स्तनो निपतितौ, त्रिपुरमालि देवी, भीषणो भैरवः। प्राचीनकाले उत्तर- पश्चिमभारतव गान्धार-उड्डियान-काश्मीर-ज्वालान्धरेषु च तान्त्रिक- साधनाया मुख्यकेन्द्ररूपेण पोठमेतत् प्रसिद्धमासीत् । कालिकापुराणे उक्त --"ज्वालन्धरे स्तनयुग्मं स्वर्ण हारविभूपितम्" (१८४४) । अतएव ज्वालन्धरः "स्तनपोऽ"नाम्ना ख्यातः। तत्र काली, तारा, त्रिपुरा तथा व्रजेश्वरीदेवी विराजमाना। "स्तनकुण्डम्"--महाभारतस्य बनपान्तर्गततीर्थयात्रापर्वणि कतिपय. मातृतीर्यानामुल्लेब. दृष्टः। तन्मध्ये गौरी-शिखरस्थित-स्तनकुण्डस्य एतादृशी वर्णना वर्तते- ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थ सेवनतत्परः । शिवरं वै महादेव्या गोर्या श्लोक्यविश्रुतम् ।। समारुह्य नरयेष्ठ स्तनकुण्डषु संवित् । स्तनकुण्डमुपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत् ।। तत्राभिषेक कुर्वाण: पितृदेवार्चने रतः । हयमेधमवाप्नोति शक्रलोकञ्च गच्छति । (वनपर्व-८४।१५११३) तत्र त्रिलोकविश्रुतनगरीशिखरमारुह्य स्तनकुण्डे स्नात्वा पितृन् देवांश्च समभ्पर्य, अश्वमेधवाजपेययज्ञादिफलं लभते । तत्र देव्या सुप्रसिद्ध- (७-८) हाईपोठं वैद्यनाथे वद्यनाथस्तु भैरवः । देवता जयदुर्गाख्या नेपाले जानु मे शिव ।। कपाली भैरवः श्रीमान् महामाया च देवता ।। वैद्यनाथो विहारप्रदेशान्तर्गतवैद्यनाथधामनाम्ना प्रसिद्धः । हृदयपातेन हाईपोउं, पीठाधिष्ठात्री "जयगदुर्गा" वैद्यनाथो भैरवः । द्वादशज्योतिलिङ्गेषु वैद्यनाथस्य शिवलिङ्गमन्यतमं प्रधानमहालिङ्गम् । नेपाले पशुपतिनाथसमीपे देव्या जानुपातात्तत्र महापीठस्याधिष्ठात्री महामाया कपाली भैरव. । नवदुर्गानाम्नापि माभिहिता । पशुपतिनाथे गुह्येश्वरी देवी विराजमाना । (६) मानसे अर्द्धदक्षहस्तो देवी दाक्षायणी हर। अमरो भैरवस्ता सर्वसिद्धिप्रदायकः॥

·मान-रगंनम् मानससरोवरलोरे सतीदेव्या दक्षिणायंकरपननन देवी दाक्षायणी है हर! तत्र अमरभरवः मधमिदिदः (१०) को नाभिदेशच विरजामंत्रमुच्यते । विमला सा महादेवी जगनायस्तु भैरवः ।। उत्करे पुरोश सत्या नामस्तलदेशस्य वस्तिपतनादस्य नाम विरजा- क्षेत्रन् । देवो विमला, जगनायो भैरव: । जगनाथमन्दिरस्य पश्चिमेन विमला- मन्दिरमवस्थितम् । देवो पूर्वाभिमुखं विराजिता। एपा देवी चतुर्भुजा दक्षिगनिम्नहस्ते असमालां ऊघहस्ते अमृतकुम्भ, वामोय हस्ते नागकन्यामेवं, वामोधहस्ते वराभयमुद्रा धारयति । कालिकापुराणमते नाभि-मण्डलं कामस्मे गुवाहाटीनगरमध्ये उग्रतारामहापाउनाम्ना प्रमिदं वर्तते। तन्मते उत्कले नाभरपश्चति पाठः। (११) गण्डक्यां गण्डमातश्च तत्र सिद्धिनं मंगयः । ततः मा गण्डको चण्डी चक्रपाणिस्तु भैरवः। (१२) बहुलाया वामबाहुबहुला या च देवता। भोरको भैरवस्तत्र सर्वसिद्धिप्रदायकः । (१३) उज्जयिन्यां कूरिञ्च माङ्गल्य-कपिलाम्बरः । भैरवः सिद्धिदः साक्षाद्देवी मङ्गलचण्डिका ।। "हरसिद्धि." महाराजविक्रमादित्यस्य राजधानी उज्जयिनी आमीत् । किन्तु तत्राधिष्ठात्री देवी हरमिद्धिरिति नाम्ना प्रसिद्धा, महाकालो भैरवश्च । तन्त्रमतेन मङ्गलचण्डी तथा कपिलाम्बरभैरव इति क्रमेण तत्र देवीभैरवी। प्रसङ्गाद् द्वादशज्योतिलिङ्गानि शिवपुराणे । नौराष्ट्र मोमनायञ्च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् । उज्जयिन्या महाकालमोङ्कारपरमेश्वरम् ।। केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशङ्करम् । वाराणस्याञ्च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे। वंद्यनाथं चिताभूमग नागेशं दारकावने । सेतुबन्धे च रामेगं घुश्मेराञ्च शिवालये। द्वादर्शतानि नामानि प्रातरुत्याय यः पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्नो सर्वसिद्धिफलो भवेत् ।। (१॥३८॥१८-१०) ·२४० नवमः परिच्छेदः (१) सौराष्ट्रदेशे सोमनाथः, (२) श्रीशैले मल्लिकार्जुनः, (३) उज्जयिन्यां महाकालः, (४) कावेरो-नर्मदा-समागमे मान्यातपुरे ओंकारेश्वरः (५) हिमालयपृष्ठे केदारः, (६) डाकिन्यां पुणाया उत्तरपश्चिमतो भीम- नद्या उमत्तिस्यले भीमशङ्करः (७) वाराणस्यां विश्वेश्वरः, (८) गोमती- नदीतटे गोदावर्या त्र्यम्बकः, (६) सेतुबन्ध रामेश्वरः, नागेशः, (११) शिवालये इलातयां धुश्मेशः, (१२) चिताभूमौ वैद्यनाथ- लिङ्ग-द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् स सर्वपापमुक्तः भवति, तथा तस्य सर्वकार्येषु सिद्धिर्भवेत् । (१०) दारुकवने (१४) चट्टलेउद्धदसबाहुभैरवश्चन्द्रशेखरः। व्यक्तरूपा भगवती भवानी तत्र देवता ।। विशेषतः कलियुगे वसामि चन्द्रशेखरे ॥ इदं महापोउं पूर्ववङ्गस्य चट्टग्रामप्रदेशस्य सीताकुण्ड"स्टेशन"समीपे चन्द्रनाय-पर्वते अवस्थितम् । तत्र देव्या दक्षिणार्द्धबाहुन्य॑पतत्, इह देवी भवानी भैरवश्चन्द्रशेखरे वसति। चन्द्रनाथः सर्वभारतीय-तीर्थरूपेण प्राचीनकालतः प्रसिद्धः । तत्र बहूनि तीर्यानि सन्ति, यथा व्यासकुण्डम्, सीताकुण्डम्, ज्योति- र्मयलिङ्गं, गुरुमुनी, भवानी, स्वयम्भूनायः, गयाक्षेत्र, सरस्वतीशिला, विरुपाक्षः, हरगौरी, चन्द्रनाथः, लवनाशः, सहस्रधारा, वाइवानल: ज्वालामुखी इति । "भवानी" वाराहीतन्त्रस्य सप्तम-पटले, एतन्महापीठस्य अधिष्ठातृदेव्या विवरणं दृश्यते। व्यासकुण्डस्याग्निकोण कम्पातीर-पथा व्रजेत् । मेरुपर्वत-सङ्गः स्यात् सती-दक्षाङ्ग-सङ्गतः।। देववाद्यं देवनाटचं देवगीतं श्रुतिस्वनम् । यव श्रूयते नित्यं सर्वमङ्गलनि.स्वनम् ॥ व्यासकुण्डस्याग्निकोणे कम्पानद्यास्तीरात् कियह रे मेरुपर्वतसङ्गनामक पवित्रक्षेत्र, सत्या दक्षिगादहस्ताङ्ग-पतनादेतत् स्थानमति-पवित्र, तत्र च प्रतिदिनं देवानां वाद्य-नाटय-गीत वेदध्वन्यादि सर्वप्रकार-माङ्गलिक-शब्दाश्च कगंगोचरा भवन्ति । तत्र काली वसेन्नित्यं वेदवाइधरा गुभा। दावस्था मुण्डमालाइया नागयज्ञोपवीतिनी ।।

·शाक्त-दर्शनम् २४१ चन्द्रार्द्धधारिणी कृष्णा दिग्वामा मदनोज्ज्वला। खड्ग-मुण्डसव्यहस्ता वरामयददक्षिणा देव-पूज्या देव-माता चामुण्डाकोटिभिर्युता ।। तत्र शवारूड़ा मुण्डमालिनी कृष्णवर्णा दिगम्बरी मङ्गलमयी चतुर्भुजा काली अवस्थिता। मा नागयज्ञोपवीतिनी ललाटे चन्द्राद्धधारिणी, खड्ग- मुण्ड-विभूषितवामहस्तद्वया, तथा एवं वराभयमुद्रान्वितदक्षिणहस्तद्वया। समुज्ज्वलदन्तराजिः सा देवानां पूजनीया माता च। तस्याश्चतुष्पार्वेषु कोटिचामुण्डा विराजन्ते। यत्र वह्वाकृतिः शिला क्रोशार्द्धव्यापिनी स्थिता। छाया-सती-भुजश्छिन्नः पतितो विष्णु-चक्रतः ।। जगनाथस्तत्र कर्ता कृष्णेन सह राधिका । सीतया च तया रामः सर्वे देवाश्च संस्थिताः।। तत्र दृश्यते क्रोशाईस्थानं वाप्य नानाकृति-शिलाः पतिताः सन्ति । तत्र सत्या दक्षिणवाहुर्विष्णुचक्रच्छिन्नो न्यपतत् । तत्र जगन्नायः राधाकृष्णौ सीता- रामौ अन्ये च देवास्तिष्ठन्ति । तारा च दक्षिण तीरे कम्पायाः क्रोशमध्यतः। सुन्दरी वामतीरस्या राजराजेश्वरी च या॥ भुवनेशी ततः पूर्वे भैरवी ईशगामिनी। गोर्गशीर्पा कुवेरस्था जलस्था घूमरूपिणी।। वरुणस्थाने नैऋते सर्वमङ्गला। यामस्था कमला यत्र त्रिकोटिशक्तिवृन्दकः।। कम्पानद्या दक्षिणतीरे क्रोशमध्यवत्तिस्थाने, तारादेवी, वामतीरे सुन्दरी राजराजेश्वरी पोडशी देवी, तत्पूर्वदिगि भुवनेश्वरी, ईशानकोणे भैरवी, उत्तरस्यां दिशिच्छिन्नमस्ता, सलिलोपरि धूमावती, पश्चिमेन वगला, नैऋत- कोणे सर्वमङ्गला, तया दक्षिणे त्रिकोटिशक्तिभिः सह कमलाधिष्ठिता। मृत्युञ्जय मुसः पञ्चास्यः शिववृन्दकः । अनेकशिवलिङ्गानि अनेक विष्णुरव्ययः ।। अनेकशक्तयस्तत्र देताला जम्भकादयः। डाकिन्यो यातुधानाद्या योगिन्यो ध्यानतत्पराः। क्रोडन्ति विहगाः सव्र्व गायन्त्पप्सरसोङ्गनाः। नृत्यमानाश्च किन्नों मोदमाना दिदिस्थिताः।। वगला 16 ·२४२ नवमः परिच्छेदः तत्र च ऊर्धमुख-मृत्युञ्जय-पञ्चानन-प्रभृतयो वहवः शिववृन्दा अवस्थिता, एवमनेकविष्णुमूर्तयो विद्यन्ते। तत्र अनेकाः शक्तयो वेताला जम्भकादयश्च सन्ति । अपि च डाकिनोगणा, राक्षसगणा, योगिणीगणाश्च ध्यानमग्ना वर्तन्ते । तत्र नानाजातीया सर्व पक्षिणः क्रीडन्ति, अप्सरोगणा गायन्ति तथा स्वर्ग- वासिन्यः किन्नर्मश्च परमानन्देन नृत्यन्त्यः स्वर्गे तिष्ठन्ति । "चन्द्रशेखर "--बाराही-तन्ये उक्तम्, देवादिदेवो महादेवश्चन्द्रनाथक्षेत्रे अप्टमतिधारणपूर्वकं तिष्ठति । क्षितिरूपो महादेवो विरूपाक्षो महाशयः । अग्निरूमो महादेवो मृदं भित्वा विराजितः ।। जलमूत्तिश्च देवेगि सहसघाकृतिः शुभ। वायुरूपश्च देवेशि यत्र मुक्तिः करस्थिता ।। श्रीचन्द्रशेखरो देवः रव-मूत्तिश्च विराजते ।। राज्य-राजक-भावश्च स्वयम्भूलिङ्गरूपधृक् । सोम-मूत्तिस्तथा ज्वाला सूर्यमूत्तिश्च वाड़वः ।। नारायणो नारायणीमवदत् (१) महाप्रभावशाली क्षितिरूपी महादेव- स्तत्र विरूपाक्षरूपेण तिष्ठति (२) अग्निरूपी-महादेवो मृत्तिका निर्भिद्य विराजते। (३) हे देवेशि। हे शुभे ! जलमूतिर्महादेवस्तत्र सहस्रधारा- रूपेण विराजते (४-५) तस्य वामूत्तिस्तथा आकाश मूतिरपि तत्र विराजते । (५) तस्य यजमानमूत्तिः क्षेत्रज्ञमूतिर्वात्र स्वयम्भूलिङ्गरूपेण विराजते (६) तस्य सोममूर्तिलिारूपेण तथा (७) मूर्यमूत्तिोड़वानलरूपेण च विराजते। (१५) विपुरायां दक्षपादो देवी त्रिपुर-सुन्दरी। भैरवस्त्रिपुरेशश्च सर्वाभीष्टप्रदायकः।। त्रिपुराराज्यान्तर्गत उदयपुरै राधाकिशोरपुरे वा सती-देव्या दक्षिण-पाद- पतनात् त्रिपुर-सुन्दरीमहापीठमवस्थितम् । देवी त्रिपुर-सुन्दरी, भैरवस्त्रि- पुरेशः, मतान्तरे नलः । उदयपुरनगरात् पूर्व-दक्षिण-कोणे क्रोशमात्रदूरवयं- ल्पोनतपर्वतस्य सानुदेशे देव्या मन्दिरं विराजते। मन्दिरमध्ये प्रस्तरमयी कालीमूत्तिविराजमाना तिष्ठति। (१६) त्रिस्रोतायां वामपादो भ्रामरी भैरवेश्वरः । विस्रोतायाम् अर्थात् विस्तायां सत्या वामपादोऽपतत् ।। 1 ·शाक्त-दर्शनम् २४३ तत्र शक्तिः भ्रामरी मतान्तरे "अमरी" भैरव ईश्वरः, मतान्तरे "अमरः" उत्तर-वङ्गस्य जलपाइगुरि प्रान्तान्तर्गततिस्तानदीतटे शालवाड़ीनामे महा- पीठमिदमवस्थितम् । (१७) योनिपीठं कामगिरी कामास्या तत्र देवता। यत्रास्ते त्रिगुणातीता रक्तपापाणरूपिणी ॥ यत्रास्ते माधवो साक्षाद् उमानन्दोऽथ भैरवः । सर्वदा विहरेदेवी तत्र मुक्तिन संशयः ।। तत्र कामगिरी योनिमोठमवस्थितम् । पीठाधिष्ठात्री देवता कामास्या। देवी गुणातीतापि, तत्र रक्तपापाणरूपिणो रूपमास्थाय विराजिता आस्ते। तत्र पञ्चक्रोगमध्ये साक्षाद् हयग्रोवो माधवउमानन्दभैरवश्च विराजितो। देवी स्वयं सर्वदा विहरति, जीवानां नि.मन्देहेन मुक्तिलाभो भवेत् । भैरवस्य पाठभेदेन "रावानन्द.", शिवानन्दो, रामानन्द इत्येतान्यपि नामानि दृश्यन्ते। महापीठमिदं कामरूपे, आधुनिक असमप्रदेगे गोहाटीनगरस्य समीपे कामगिरी नोलपव्र्वतोपरि वा विराजते । एतद् योनिपीठं कुब्जिकापीठमिति नाम्नाप्या- ग्यातम्। दशमहाविद्यापीठम् तन्यचूडामणौ-- तर श्रीभैरवी देवी तत्र च क्षेत्रदेवता। प्रचण्डचण्डिका तत्र मानगो निपुगम्बिका। कमला वगला सत्र भुवनेमो मधुमिनी। एतानि नवापीठानि गन्ति पर-भैरवाः।। मा नोहामंतापरि (१) श्रीभग्वीमहाविद्यापीठम्, (२) देवता. त्रिपुरा-पोहनी-महाविद्यालोर, (३) पिनमग्ना-महाविद्यापीठ, (४) माही- महाविद्यापीठ, (५) अम्यिा महारानी-महाविदाट, (६) बगला-महा- पियार्ड, (७) कमळा-महावियानी, () अपनेश्वरी-महाविधान, (९) भूमागो-मारियाई प विरारले। एपेश नीसनानुमानन्दस्तु भ। अब नि: "कामारा-माससम्म" नामा- प्रप्टम्मः।

·२४४ नवमः परिच्छेदः कामरूपपीठ-रहस्यम् तन्त्रचूडामणी-- मर्वत्र बिरला अहं कामरूपे गृहे गृहे । गौरीशिखरमारुह्य पुनज्जन्म न विद्यते ।। करतोया समारभ्य यावद्दिक्करवासिनीम् । शतयोजनविस्तीणं त्रिकोणं सर्वसिद्धिदम् । देवा मरणमिच्छन्ति किं पुनर्मानवादयः।। देवी स्वयमवदत् सर्वत्राहं विरलापि कामरूपपीठ गृहे गृहे विराजितास्मि । अत्र गौरीशिखरे वारमेकमारोहणन जीवानां पुनर्जन्म न भवेत् । करतोय नद्या आरभ्य दिक्करवासिनी-देव्या अधिष्ठानपर्यन्तं, शतपोजन-विस्तीर्णमिदं त्रिकोणक्षेत्र कामरूपं नाम महापीठं साधकाय सर्वसिद्धि प्रददाति । अव कामरूपे मुक्तिकामा देवाऽपि मृत्युमिच्छन्ति। मानवादिजीवानां पक्षे किं वक्तव्यम् । कालिका-पुराण-मतेन दिक्करवासिन्यधिष्ठान-क्षेत्र कामरूपस्य पूर्वप्रान्ते अवस्थितम् । “पूर्बान्ते कामरूपस्य देवोदिक्करवासिनी" (१८१५१) दिक्करवासिनी देव्या मन्दिरं सदीयासमीपे दिक्करङ्गनामकस्थाने विद्यते । कामाख्यापीठे न्यूनाधिकानि द्विपञ्चाशत अधिकानि तीर्थस्थानान्यद्यापि वर्तन्ते । परन्तु दुःखकारणमेतद् यद् दुर्गमारण्येन बहूनि स्थानानि समावृतानि सन्ति । कामाख्यामन्दिरं विहाय अप्टमहाविद्याना तथा कामेश्वरादीनाञ्च बहूनि मन्दिरानि सौभाग्यकुण्ड-प्रभृतीनि कुण्डानि सरोवराणि च विद्यन्ते। तन्मध्ये भुवनेश्वरी-मन्दिर-स्थानमतील मनोहरम् । नील-पर्चतस्य ईशान-दिशि ब्रह्मपुत्रनदमध्यस्थले क्षुद्रद्वीपे भस्माचल- शिखरे भैरव-मन्दिरं विराजते । तस्य चतुष्पावें खरस्रोतसा प्रवहमानो लौहित्य- नदो विद्यते । प्रस्तर-निर्मितञ्च मन्दिरं चतुप्पार्वेषु प्राचीर-परिवेष्टितम् । तस्य नाटमन्दिरमध्ये अष्ट-धातु-निम्मित-पञ्चमुण्ड-विशिष्टातीव मनोहरा शिवस्य चलन्तीमूत्तिविद्यते । भस्माचलाददूरे पश्चिमदिशि लौहत्योत्तरवत्य॑श्वाचलब्रह्मपुत्र-नद-धौत- पादोऽश्वक्रान्तस्तीर्थराजो वर्तते। शलशिखरे मन्दिराभ्यन्तरे वेदिकोपरि अनन्त-पाय्याया कृष्णप्रस्तरमयी विष्णुमूत्तिविराजते । तत्-पर्वत-मानूदेगे लोहित्यस्पशि-शिलायां विगुपदचिहं विराजते। यात्रिजनास्तस्मिन् विष्णुपदे पतृपुरुषानां श्राद्धपिण्डदानं कुब्र्वन्ति । तद्दक्षिणेन कुर्मपीठं तग्निम्ने ग्रहापुत्रनद- ·२४५ शाक्त-दर्शनम् प्लावितं ब्रह्मकुण्डं तया ऋगमोचन-कुण्ड-प्रभृतीनि बहूनि कुण्डानि जलमग्नानि वर्तन्ते । तस्य पर्वतस्य निम्नदेगे मालाकारेण वहवस्तीर्य सेविनो जनाः पूजक- ब्राह्मणाश्च गृहं निर्माय निवसन्ति । एका किम्बदन्ती अस्ति यत् पुरा शोणितपुराधिपतेर्वाणराजस्य कन्या कुमारी जा अनिरुद्धरूपेण मुग्धा सतो, मन्त्रीकन्यया चित्रलेखया द्वारकातः श्रीकृष्णनप्तारमनिरुद्ध मन्त्रवलेन भ्रमर-रू दतवत्या अलक्षित गोणितपुरम- हरयत्। तज्ञात्वा श्रीकृष्ण. ससैन्य. युद्धार्थ शोणितपुरयावर कृतवान् । पयियमेग सबै मैन्याः क्लान्ताः सन्तः पर्वतेस्मिन् विश्राममकुर्वन्त । लौहित्य- जलानार्थ पर्वतादवतरतामश्वानां पदचिह्नानि पर्वतशिलोपरि अद्यापि वर्तन्ते । तैनायं पर्वतोऽश्वक्रान्त इति च कथ्यते । अश्वाचलादुत्तरे क्रोशद्वयमध्ये दोश्वरी-पर्वतोपरि मन्दिराभ्यन्तरे दूर्गापोउं दोश्वरो-मोठं वा विराजते । तत् पोठमुरुमीठमपि कथ्यते। पुरात्र जममराजस्य वड़फुक्कनः स्वयं देवीमुपास्य ब्रह्मपुत्रनदोपरि प्रवल-मोगल- नौवाहिनी पराजिस्य विजयी बभूव। शारदीयपूजायामत्र बहुयात्रिणा ममागमो भवति। भस्माचलस्य समीपे ईनाने ब्रह्मपुत्रनदोत्तर-तौर-मलग्नमणिकर्णनाम्नि क्षुदपर्वते मणिकर्णेश्वरमन्दिरं विद्यते । मन्दिराभ्यन्तरे मणिकर्णेश्वर-शिव- लिङ्ग विराजते। शिवरात्रियोगे तत्र बहवो यात्रिजनाः समायान्ति । हिन्दुतन्ने बौद्धतन्ने च भारतवर्ष-मध्ये कामरूपपीटं मुख्यपीठत्वेन वर्णितम् । बौद्ध "हे वच" तन्त्र (६६३-वृष्ट पूर्वान्दे) निम्नोस्त चतुष्पी. ठानामुल्लेखोस्ति। ज्जालान्तरः, उडिमानः, पूर्णगिरिः, कामरूपश्चेति । चौद्धग्रन्य-"मापनमालाया" उड्डियानः पूर्णगिरिः कामाम्या पोहचति । पुरागे तन्त्र च कामरूपं महापोठवन पुनः पुनःणितम् । उनञ्च गरपुरागे- "कामां महातीर्य कामाख्या तत्र तिष्ठति ।" (८६१६) यथा- वजयानमसम्प योगिनीतन्त्र च- देवो काम पिचतेग्न्यात नममम् । अन्यत्र विरला देवी नाम गृहे गरे । पामयं देवीभेन, मे सत्तुन्वं स्थानं न दुधानि विद्यते । अन्ना देना नदानः गुठिनः। पितु नाम गरे गहे वो विगळमाना जाने।

·२४६ नवमः परिच्छेदः रापातन्ने विशपटले-- "कामरूपं महेशानि ब्रह्मणो मुसमुच्यते।" कालिकापुराणमतेन महादेवस्य क्रोधानलेन भस्मीभूतः कामदेवोऽत्र कामरूपे महादेव-कृपया पुनः स्वरूप प्राप्तवान् । तस्मादेतत्स्थानं "कामरूप"- मिति प्रसिद्धम् । शम्भोनेंताग्नि-निदंग्यः कामः शम्भोरनुग्रहात् । तत्र रूपं यतः प्राप कामरूपं ततोऽभवत् । (५११६७) कालिकापुराणे- नाभि-मण्डल-पूर्वस्यां भस्मकूटस्य दक्षिण । पूर्वस्यां कपंटो नाम पर्वतो यमरूपधृक् ।। पूर्वस्यां कर्पटाख्यन्तु शैलाच्चित्र इति स्मृतः । यः पूर्वभागप्रान्तेऽभूद्दिश्याग्नेय्यामवस्थितः। पीठन्तु ब्रह्मग्रीवात्तु स प्राक्-पर्वत उच्यते । तस्मिन् वसन्ति सततं ग्रहा नव यथेच्छया ।। नाभिमण्डलस्य क्रोशमध्ये पूर्वदिशि भस्माचलाइक्षिणेन यमरूपधारी कर्पटो नाम पर्वतः, स एव चित्राचलश्चेति कथ्यते । तत्-पर्वतस्य पूर्वभागे अग्निकोणे ग्रीवा-पीठम् । तस्मिन् मण्डलाकारेण नवकशिवलिङ्गमूतिभिनवग्रहा विराजन्ते। सर्वदैव यात्रिजनास्तत्र गच्छन्ति । प्रतिवर्ष तत्रस्थाः पूजका माघसंक्रान्तितो दिनत्रयं यावन्महासमारोहेण ग्रहयज्ञं कुर्वन्ति । तत्काले बहवो यात्रिजना: समगता भवन्ति । ग्रीवापीठस्योत्तर-भागे चित्राचलपृष्ठ-मन्दिराभ्यन्तरे अष्टधातुनिम्मित- मङ्गलचण्डिकामूत्तिविराजते। प्रतिमङ्गलवासरं यात्रिजनास्तत्र गच्छन्ति । प्रतिवर्ष वैशाखमासस्यान्तिम-मङ्गल-वासरादारम्य दिनत्रयं व्याप्य महा- समारोहेण मङ्गलचण्डीयागानुष्ठानं भवति । "प्राग्ज्योतिपपुरम्" पुरा ब्रह्माऽत्र कामरूप स्थित्वा, प्रथमं नक्षत्रमुष्टि- मकरोतेनेदं शक्रपुरीसमं प्रागज्योतिपपुरमित्यभिधीयते । अवावस्थितो ब्रह्मा प्राङ् नक्षत्रं ससर्ज है। ततः प्रागज्योतिपाख्येयं पुरी शक्रपुरी समा॥(३८६११६)।

·शाक्त-दर्शनम् २४७ योगिनी-तन्त्र प्राग्ज्योतिपपुरमाख्यातं कामाख्या-योनिमण्डलम् । कामरूप- सीमा-करतोयां ममारभ्य यावद्दिकरवासिनीम्। (१।१२) उत्तरस्यां कञ्जगिरिः करतोया तु पश्चिमे ।। तीर्यश्रेष्ठा दिक्षुनदी पूर्वस्यां गिरिकन्यके । दक्षिणे ब्रह्मपुत्रस्य लाक्षायाः सङ्गमावधि । कामरूप इति पातः सर्वशास्त्रषु निश्चितः । भारतस्य पूर्वमान्यां कामरूपं विजानीहि ।। पश्चिमे करतोया-नदीतो दिक्करवासिनी-पीठपर्यन्तं विस्तीर्णम्। उत्तरे च कञ्जगिरिः हिमालयः, पूर्वसोमा तीर्यथेष्ठा दिक्षुनदी, तथा दक्षिणे ब्रह्मपुत्र-नद-लाक्षा-नद्योः मङ्गम-स्यलम् । सर्वशास्त्रानुमोदितपा · सीमा कामरूपस्य कथिता। निंगद्-योजन-विस्तीर्ण दीर्पण गत-योजनम् । कामरूम विजानीहि त्रिकोणकारमुत्तमम् ।। ईशाने चव केदारो वायव्या गजशामनः। त्रिकोणमेव जानीहि सुरासुरनमस्कृतम् ।। मुरामुरपूजितोऽयं कामरूपः त्रिकोणाकार.। अस्य दमेकात-योजनानि एवं प्रस्येन त्रिमं योजनानि कामरूपस्य ईशानकोणे कैलास-पचंन वायुकोणे गजशामनः हिमालयप्रान.। दक्षिणे च लाक्षा-ब्रह्मपुत्र-मङ्गमस्थलम् । आमणि मणिपर्यन्तमाचित्राद् गन्धमादनम्। पञ्चकोदामितं देवि कामाख्या-योनि-मण्डलम् ॥ हे देवि ! मणिगिरितो मणिकर्णाचल-पर्यन्तं तथा गन्धमादनाच्चित्राचल- चतु मोमा-प्रव्यवत्ति-मश्चक्रोश-परिमितस्यानं कामाख्या-योनि- मण्डलं देवानामपि दुर्लभम् । पर्पन कालिकापुराणे- वगंगाना दभिगम्या लोहियो नाम मागर.। मगि कूटः यिनः पूर्व हाग्रीवो हरियंतः ।। ग हरग्रीवरूपेग विष्णुहंस्वा जगमुग्म् । निहस्य प हयग्रीवं क्रोडावं या मस्थित.॥

·२४८ नवमः परिच्छेदः वर्णाशागिरिराधुनिक-वंशरो बडवाडी-पर्वतो वा कथ्यते । तद्दक्षिणेन लौहित्य-सागरो ब्रह्मपुत्रः। तत् पूर्वोत्तरे' साद्धंक्रोशदूरे मणिगिरि-खरे हरि- जरामुरं हयग्रीवासुरञ्च हत्वा, हयग्रीवमाधवरूपेण विराजते। तत् पूर्व- पायें मन्दिरवये गणेश-विग्रहः कामेश्वर-कमलेश्वरी नाम लिङ्गद्वयं किञ्चित् पूर्व मदन-गिरी केदारलिङ्गमन्दिरं पायें जय-दुर्गा-मन्दिरं पुनर्भवकुण्ड सरोवरञ्च विराजते। क्षेत्रमिदं देवपुरीति च कथ्यते । पुरात्र देवपुरे सती कन्या बेउला देवसभायां नृत्यन्ती सती देववरान्मृतपति लखिन्दारं पुनर्जीवित- मकरोत् । कविनारायणदेवेन पद्यच्छन्दसा कृते पद्मापुराणे आल्यानमिदं सविस्तारं वर्णितम् । पुण्यतोय-नदनदी-परिवेष्टिते, नानारूपशैलमालया विराजिते कामरूप- पीठे, परशुरामकुण्डं, बहुतरस्नान-कुण्डानि, सरोवराणि, बहुशत-शक्ति-शिव- विष्णुमन्दिराणि, सत्रानि, आश्रमाश्च परिशोमन्ते। विशपविवरणानि च यामल-तन्त्रयोगिनीतन्त्रकामाख्यातन्त्र-कामाख्यामाहात्म्य-प्रभृतिषु तन्त्रेषु कालि- कादिपुराणेषु च द्रष्टव्यानि । कालिकापुराणे- कामरूपं महापीठं गुह्याद् गुह्यतरं परम् । सदा सन्निहितस्तत्र पार्वस्या सह शङ्करः।। न चिरात् पूजितो देवस्तस्मिन् पीठे प्रसीदति । पार्वती चानुगृह्णाति भर्गभक्तवन्तु तत्र व । ददाति न चिरात् कामं भक्ताय परमेश्वरः।। कामरूपं गुह्यतश्चाति-गुह्यतरं श्रेष्ठं महापीठम् । अत्र च पार्वत्या सह शङ्करः सर्वदा तिष्ठति । महादेवोऽत्र पीठे पूजितश्चेत् शीघ्रमेव प्रसन्नो भवेत् । पावत्यपि शिवभक्तमत्रानुगृह्णति । परमेश्वरोऽविलम्बन भक्ताभीष्टं पूरयति च । योगिनीतन्त्र- कामरूपपीठे देवि चतुप्पीठं विभागतः । रत्नपीठं कामपीठं स्वर्ण मौमार-नामम् ।। (१) यत्र जलेश्वर-शिवो विराजते, तत्क्षेत्रं करतोपान् पूर्व स्वर्ण- कोपनद-पर्यन्तं रत्नपीठम् (तच्च वगुडातो गोवालपाडा-पर्यन्तम्)

·शाक्त दर्शनम्
२४६
(२) यत्र कामाख्यादेवी विराजते, तत्क्षेत्रं स्वर्णकोपनदत पूर्व रूपिका
नदी वा (रूपही नदी) यावत् कामपोठम्। रूपही च नागाओप्रान्तपश्चिम-
मीमायां वर्तते।
(३) यत्र चम्पावती नदी (नागाओंप्रान्तस्य पूर्वाञ्चले प्रवहन्ती
चापानालानदी) गिरिगखरे मन्दिरं च विराजते तत् क्षेत्र स्वर्णपीठं भद्रपीठं
वा। तच्च महो-नदीत. गोगितपुरात् पूर्वदिशि प्रवहमानभैरवीनदीपर्य्य-
न्तम् । आधुनिके काले भैरवी नदी भरलुनाम्ना रयाता।
(४) यत्र दिक्करवासिनी-पीठं विराजते,तत् क्षेत्र सौमारपीठम् ।
तच्च भैरवी-नदीतः पूर्वस्यां दिकं नदी पर्यन्तम् । दिन-नदी सदियातः
कियह रे वर्तते। सौमार-पीठे असमराजस्य राजधानी कारेगृहं तलातल-
गुप्त-गृहं, सुवृहद्गौरी-मागर-सरोवर, जयमागरसरोवरं, शिवसागर-सरो-
वरञ्च विद्यन्ते । शिवसागर-सरोवरस्य दक्षिणतीरे "शिवदौलं", "देवी-दौलं",
"विष्णुदौल"ञ्च विराजते । तत्र सर्वदा विर्गपतः पर्वावसरे बहवो यत्रिजनाः
समायान्ति।
कामरूप-पीठ-मध्याद्दक्षिणोत्तर-भागतः ।
ब्रह्मपुत्र-प्रवाहेण पूर्वतश्च पृथक्तम् ।।
मणिकटस्याय गिरेगन्धमादनकस्य च।
मध्ये स्रवति तोहित्यो ब्रह्मणोऽग्निरुपस्थितः।।
पुरा परगुना परशुरामो ब्रह्मकुण्डं भित्वा पूर्वतः पश्चिमं पर्यन्तं काम-
रूस पीठमुत्तर-दक्षिणभागतो द्विधा विभज्य, उत्तरे मणिकटो दक्षिणे गन्ध-
मादनस्तयोमध्ये लौहित्यनदं प्रवहति स्म। अत्र महामहोपाध्याय-धीरेश्वरा-
चारोक्ति:-
वास्ते नोल-दले हरिहरविधिभियायमाणा मुरंग ।
कामागायत्र माक्षान्मणिगिरिमियरे मायवो वाजिवतः।।
केदारो पत्र लिङ्गं मदन-गिरिवरे नित्यमावरमान ।
विमा वेदान्त-वेदागम-निपुणतमा धाम्मिा पत्र मनि॥१॥
लोहित्यः पुण्यतोयो बहति विधिमुतो पितम्चानुन ।
भूपाला पर्मरातान्त्रिभुवनजपिनो या प्रागमोनिगगे।
मा अम्मा जन्मभूमि मालवगुमती महती माग्भूना।
मानूरोमा-मालागरमागधार पामापः॥२॥

·२५० नवमः परिच्छेदः कामाख्या-नाम-निरूक्तिः कालिकापुराणे भगवानुवाच- कामार्यमागता यस्मान्मया साद्ध महागिरी। कामाख्या प्रोच्यते देवी नीलकूट रहोगता।। कामदा कामिनी कामा कान्ता कामाङ्गदायिनी। कामाङ्गनागिनी यस्मात् कामाच्या तेन चोच्यते ।। (६२३१२) भगवान् शिवोऽवदत्--- एपा महादेवी स्वाभिलासपूरणार्थ मया सह नीलकूटमागतवती । तेन सा "कामाख्या" नाम्ना प्रमिद्धाऽभूत् । यतः सा कामदा, कामिनी, कामा, कान्ता, कामाङ्गनागिनी तथा कामाङ्गदायिनी अत एव सा कामाख्याभिहिता। योनि-पीठ-रहस्यम् "योनि-पीठम्--विष्णुचक्रण विच्छिन्नात् छाया-सतीदेहात् नीलपर्वतो- परि योनिमण्डलं यत्र न्यपतत्, तत् स्थानं कुब्जिकापीठमिति नाम्नापि प्रसिद्धम- भवत् । योनिमण्डलं प्रस्तरमयं जातम् । अस्मिन् प्रस्तरमय-महायोनि-मण्डले भगवती कामाख्या नित्यावस्थिता। कामाख्या-मन्दिराभ्यन्तरे प्रधानपीठरूपेण प्रस्तरमयी योनिमुद्रा विराजते । तत्र हस्तमात्र-परिमित-छिद्रतः प्रस्रवणाकारेणा- विरतं जलधारा नि.सृत्य प्रवहति । एषैव योनि-मुद्रा पूजिता भवति । कालिका- पुराणे महामुद्रायाः स्वरूपं माहात्म्यञ्च वणिते । एवं पुण्यतमे पीठे कुन्जिका-पीठ-मंज्ञके । नीलकूटे मया साद्धं देवी रहसि मंस्थिता ।। मत्यास्तु पतितं तत्र विगीणं योनि-मण्डलम् । शिलास्वमगमच्छैले कामाख्या तत्र संस्थिता ।। (६२१७६१७७) कुटिजका-पीठनाम्ना प्रसिद्ध पुण्यतमे महापीठे नील-पर्वतशिखरे महामाया मया सार्द्ध सदा निर्जने निवसति । सत्या योनिमण्डलं नीलाचलोपरि पनित्वा प्रस्तरत्वमवाप ! तत्र प्रस्तरमयीं योनिमुद्रां कामाख्या देवी नित्यमधि- तिष्ठति।

·। शाक्त-दर्शनम् २५१ संपृश्य तां शिलां मत्या ह्यमरत्वमवाप्नुयात् । अमत्या ब्रह्मसदनं ततस्थो मोक्षमवाप्नुयात् ॥ तस्याः शिलाया माहात्म्यं यत्र कामेश्वरी स्थिता । अद्भुतं यस्य गुह्ये तु लौह भस्म भवेद् गतम् ।। यो मनुष्यस्ता शिलां स्पृशति सोऽमरत्वं प्राप्य ब्रह्मलोके स्थित्वा परिणामे मोक्षं प्राप्नोति। यां शिलां भगवती कामेश्वरी अधितिष्ठति, तस्या माहा- रम्यमत्यद्भुतं, तस्य गुहाभ्यन्तरे प्रविष्टं लौहमपि भस्ममाद् भवेत् । योनिस्तस्या शिलायान्तु शिलारूपा मनोहरा। वितस्ति-मात्र-विस्तीर्णा एकविंशांगुलियुता। क्रम-सूक्ष्मविन म्रा सा भस्मशैलानुगामिनी। सिन्दुर-कुंकुमारक्ता सर्वकाम-प्रदायिनी।। (६२।६०-६१) कामगुहाभ्यन्तर-शिलाधिष्ठिता शिलारूपिणी मनोहरा महायोनिः प्रथिम्ना द्वादशांगुलिप्रमाणा देण एकविंशत्यंगुलिपरिमिता, क्रमश. मूक्ष्मातिसूक्ष्मा विनम्रा तया ऐशान्या भस्माचलानुगामिनी । अपि च मिन्दुर-कुंकुमवद् रक्तवर्णा माधकानां सर्वकामफलप्रदा । फामाख्यायाः पञ्चमूतिरहस्म् तस्यां योनी पञ्चरूपा नित्यं क्रीड़ति कामिनी। महामाया जगद्धानी मूलभूता मनाननी॥ (६२।६२) कामाच्या त्रिपुरा चंव तथा कामेश्वरी शिवा। शारदाथमहोत्माहा कामरूपगुणैर्युता (८५) ता योनिमण्डले मूलभूता सनातनी जगद्धात्री महामाया नित्यं पञ्च- कामिनी-मूत्तिरूपा कीड़ति । पञ्चकामिन्यो यथा -(१) कामाश्या, (२) त्रिपुरा, (३) कामेश्वरी, (४) शारदा, (५) महोत्माहा च एता: माः कामरूप-गुणः चालंकृताः। मा चापि प्रत्यहं तत्र पञ्चमूर्तिपराभवत् । मोहायं सर्वलोकाना ममापि प्रोनये शिवा ।। अहं पञ्चमुनाग पञ्चमागे पयस्थित.। ईशानः पूधभागम्पः कामेश्वाः प्रधाननः । ऐगान्या 4 तत् पुरुरो सपोरस्तम्ब मनिषो। मोजातो.प वायां वामदेवस्नु मगतः।। (२०६२) ·२५२ नवमः परिच्छेदः महादेव उवाच-सा मङ्गलमयी कामाख्या देवी तत्र सर्वपां लोकानां मोहायं मम प्रीत्यर्थञ्च प्रत्यहं पञ्चमूर्तीर्धारयति । अहमपि पञ्चवक्त्रः पञ्चभागश्च कामेश्वर्याः समीपे अवस्थानं करोमि । पूर्वस्यां (१) प्रचानेन- ईशानरूपेण, (२) ऐशान्यां तत् पुरुषरूपेण (३) तस्या: समीपे अघोररूपेण, (४) वायुकोणे सद्योजातरूपेण (५) सर्वदा वाम-देव-रूपेण अवतिप्ठे कामा- ख्यायाः पञ्चमूर्तीना पृथक् मन्त्र-तन्त्र-रूप-यन्त्र कल्पाश्च कालिका-पुराणे द्रष्टव्याः (६२.६५) कामाख्या-तन्त्रस्य प्रथम पटले-- योनिरूमा महाविद्या कामाख्या वरदायिनी । वरदानन्ददा नित्या महाविभववद्धिनी ।। मापा जननी सापि सर्वेषां तारिणी मता। रमगो चव सर्वेषां स्यूला सूक्ष्मा सदा शुभा ॥ कामाख्या योनि-रूपिणी महाविद्या, सा वरदायिनी-आनन्दप्रदा नित्या तथा महासम्पवृद्धिकारिणी। सैव सर्वेषां जननी सर्वेषां परित्राणकारिणी इति शास्त्रैरभिहितम् । एवं सा सर्वेपो रमणीरूपेण विराजमाना, स्थूल-सूक्ष्मा, मङ्गलमयी च । कामास्यायाः ध्यानस्वरूपमुक्तं कामाख्यातन्त्रस्य तृतीयपटले-- ध्यानं शृणु महादेव्या धन-धान्य-सुतप्रदम् । दारिद्रयाहननं देवी क्षण नैव न चान्यथा। अतिसुललितवेशां हास्यवक्त्रां त्रिनेत्रांम् । जितजलद-मुकान्ति पट्टवस्त्रप्रकाशाम् ।। अभय-वर-कराढयां रत्नभूपातिभव्या। सुरतरुतलपीठे रत्नसिंहासनस्थाम् ।। हरि-हर-विधिवन्यां बुद्धि-वृद्धि-स्वरूपाम् । मदन-शर-समाक्तां कामिनी कामदात्रीम् ।। निखिलजनविलासोल्लासरूपां भवानीम् । कलि-कलुप-निहन्त्री योनिरूपां भजामि॥ महादेवीकामाख्यायाः घ्यानं श्रूयताम् । एतत् श्रवणेन तत्क्षणादेव दारिद्रय नश्यति, नान्यया भवेत् । देवी अति सुललितवेशधारिणी हास्यवदना, विनयनी अङ्गकारया सा सजलजलदमपि पराजयते, गा पट्टवस्त्र-परिधानेन प्रकाशिता। सा वराभय-मुद्राहस्ता, नानारत्नालङ्कारश्च प्रशोभिता, देवी सुरतरतले रस्न- ·शाक्त-दर्शनम् सिंहासने अविष्टा। ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराणाञ्च पूजनीया । सा वुद्धिश्री-वृद्धि- दायिनी, अपि च मदन-बाग-प्रपीड़िता, कामिनी, कामदात्री, तथा निखिल- जनानां विलासस्य उल्लासरूपिगी। कलि-कल्पनाशिनी योनिरूपिणी भव- गहिनी कामास्यादेवी भजामि । त्रिपुरा-नाम-निरुक्तिः कालिका-पुराणे (६३१५१३५२) विकोगमण्डलञ्चास्यास्त्रिपुरन्तु विरेरवकम् । मन्त्रस्तु यक्षरो ज्ञयः तथा रूपत्रयं पुन.॥ त्रिविधा कुण्डलीशक्तिर्देवानाञ्च सृष्टये। सवं त्रयं त्रयं यस्मात् त्रिपुरा तेन सा स्मृता ।। अस्यास्यिकोग-मण्डलं रेखात्रयेण निर्मितं, तेन त्रिपुरम् । मन्त्रोस्या- स्थ्यक्षरः । रूपन्च त्रिप्रकारं, त्रिदेव-सप्टयर्य कुण्डलिनी शक्तिरपि त्रिविधा। सर्व विविधमिति हेतोः सा त्रिपुरेति कथ्यते । (१) कामाख्या-मत्ति-भद ध्यान-स्वरूपम् कामेश्वरी ध्यानस्वरूपं कालिकापुराणे- रूपन्तु चिन्तयेद् देव्याः कामेश्वा मनोहरम् । प्रभिनाजनसंहागां नीलस्निग्धगिरोरुहाम् ।। पड्वक्त्रां द्वादशभुजामष्टादशविलोचनाम् । प्रत्येक पटमु झोपु चन्द्राद्ध-मृतगखराम् ॥ मणि-माणिक्यमुक्तादि-कृतमालामुर.स्पले। कण्ठे च विनती नित्यं रालिद्वारमण्डिताम् ।। फामेश्वरीदेव्या मनोहररूपं चिन्तयेत् यथा-देयो दलिताजनगणवर्गा, स्निग्ध-नील-काममूहविशिष्टा सा पड़दाता द्वादगमुजा अदागनयना पन्मस्तरेषु प्रत्येकमचन्द्र परशोभिता। तस्य पक्ष.म्यन मणिमारिप- मुस्ताविरचितमालया समलंतम्। तस्या अन्यान्यापपया अपि सालद्वार- भूषिताः। पुग्नर सिम्यूाच पम्पयानं तु सपा। गरासिम पूराञ्च विभिनः परः। अभमानी महापं गोरापामर तपा। पम्म परपालिाप मिती पामानिमिः।

·२५४ नवमः परिच्छेदः देवी दक्षिणपड्हस्तः सृष्टिरक्षार्थ क्रमेण पुस्तकं सिद्धसूत्रं पञ्चवाणान् खड्गं शक्ति शूलञ्च धारयति । वामपड्हस्तः अक्षमालां कोदण्डम् अभय- मुदां महापद्म पिनाकञ्च धारयति । शुक्लं रक्तञ्च पीतञ्च हरितं कृष्णमेव च । विचित्रा क्रमत. शीर्षमैशान्यां पूर्वमेव च ॥ दक्षिणं पश्चिमञ्चैव तथवोत्तरशीपकम्। मध्यञ्चेति महाभाग क्रमाच्छीणि वर्णतः।। कामेश्वरी-देव्या, ईशान-पूर्व-दक्षिण-पश्चिमोत्तर-मध्यस्थितानि पन्मस्त- कानि च, यथाक्रम शुक्ल-रक्त-पीत-हरित-कृष्णादिविचित्रवर्ण-विशिष्टानि । शुक्लं माहेश्वरीवक्त्रं कामास्या रक्तमुच्यते । त्रिपुरा पीत-सङ्काशा शारदा हरिता तथा ।। कृष्णकामेश्वरीवक्त्रं चण्डायाश्चित्रमिप्यते । धम्मिल्लसंयुतकचं प्रतीशीपं प्रकीत्तितम् ।। शुक्लवदना माहेश्वरी, रक्तवदना कामाश्या, पीतवदना त्रिपुरा, हरि. द्वदना शारदा, कृष्णवदना कामेश्वरी, विचित्रवदना चण्डा। प्रतिमस्तकं वेणिवद्धकेशपागसुशोभितं च । मिहोपरि मितप्रेतं तस्मिन् लोहितपङ्कजम्। कामेश्वरी स्थिता तत्र ईपत्प्रहामितानना ।। विनितांगुकमवीता व्याघ्रचर्माम्बरं तथा।। एवं कामेश्वरी ध्यायेद् धर्मकामापं मिद्धये ।।(६४।१७।२७) निहोरि श्वेतवणं प्रेतस्तदुपरि रखनपगं, तत्र कामेश्वरी देवी ईपदास्य- मुगी उरविष्टा, तस्याः गरीरं विचित्रमूक्ष्मपट्टवणायुक्तं, व्या प्रगर्म- परिधाना धम्मंगामायं-गिदपषं तो ध्यायेत् । (२) सिद्ध-कामेरपरी-स्यरूपम् वि-गगि-युत-मर्गा मा पाग। मनिम्नर-विपित्रा मोलमा बित्रा।। अभय-बर-मम्मा मासन्गत्र-प्रसना। प्रना-गुएनरेगा गिरामेश्वरी ·शाक्त-दर्शनम् २५५ देवी सूर्य-चन्द्रगोभितकर्णा, ईपत्-पीताभरक्तवर्णा, मणि-सुवर्ण-निम्मित- कगं-भूपगैरान्दोलितकर्गा त्रिनेत्रशोभिता अभयवरदान-निरत-हस्तद्वययुक्ता, अक्ष-मूत्र-शोभितापरहस्तद्वयान्विता, प्रणत-सुर-नरानामीश्वरी। सा देवी सिद्ध कामेश्वरीति प्रत्याता। (३) सर्व-कामेश्वरी-ध्यान-स्वरूपम् अरुण कमल-सस्था नव-तरुण-गरीरा मुक्तकेशी सुहारा॥ शवहृदि-पृथुतुङ्गस्तन्ययुग्मा मनोज्ञा। गिगुरवि-सम-वक्त्रा सबंकामेश्वरी सा॥(६२११४४) देवी अरुणकमलोपरि पद्मासनेनोपविष्टा, देवी नवयौवना, मुक्तकेशी, सुन्दरहारविभूपणा, दावहृदयेअधिष्ठिता, पीनोन्नतस्तन-भार-नम्रा, मनोहरा वालमूर्यवद् रक्तवर्ण मुखमण्डलगोभिता मा सर्वकामेश्वरी इति नाम्नाऽभि- रक्तपद्मासनस्था। हिता। (४) शारदा भगवती शारदा कामाश्यायाश्चतुर्थमूतिः । शरत्काले पुरा यस्मानवम्या वोधिता सुरं । शारदा सा समास्याता पीठे लोके च मानवः। यतः पुरा शरत्काले कृष्णाप्टभ्यामाविर्भूता एव नवम्या तियो देवास्तां वोधितवन्तस्तस्मादेपा पौठस्याने लोके च शारदा इति नाम्ना उभिहिता। एवं मद्रकालोति प्रसिद्धा तस्या ध्यानमुक्तमष्टपरिच्छेदे । (५) महोत्साहामहामायाकामाख्यापाः पञ्चमूर्तयः महोत्माहा तु या देवी महामाया तु मा स्मृता। वैष्णवतन्त्रमन्त्रण मा पूज्या योनिमण्डले ॥ तदेव मण्डलञ्चास्या हनन्यामम्तव च । सा एवं पूज्या पर्याये तपानं मंव देवता ।। तन्नं तदेवमुक्तन्तु तस्मानान्यत्त विञ्चन ।। (६३।४५-४६) महोत्माहा देवी महामापापि कौत्तिता। योनिमण्डले वैष्णव-नन्त्र-मन्त्रः महोत्माहा पूजितम्या, सदेव तस्या मण्डलम् । तम्या अनन्यामः पूजाम्मः प्पान-मन्त्रच ममाना एव, न को.पि प्रभेदोस्ति। वैष्णव-उल-गम्बन्ये कालिका-पुराने ५२-५३ अध्यायो प्रप्टयो।

·२५६ नवमः परिच्छेदः महामाया-ध्यान-स्वरूपं यथा-प्रयमं योगपीठं ध्यात्वा तमस्थितां महामायां ध्यायेत् । योगपीठध्यानञ्च मत्प्रणीतशक्तितत्वन्प्रन्ये द्रष्टव्यम्-तम व्याख्यातं भवति । योगपीठम् - ओं शुद्धस्फटिकगारां चतुष्कोणं चतुर्वृतिम् । आधारशक्त्या विहितं पीठं मूर्योन्दुसन्निभम् ।। आग्नेयादिपु कोणेषु चतुर्यु क्रमतः स्थितम् । धम्म ज्ञानं तयश्वयं वैराग्यं क्रमतः सदा।। पूर्वादिदिक्षु चैतानि स्थितानि क्रमतस्तथा । अधर्मश्च तथा शानमन श्वर्यन्ततः परम् ।। अवैराग्यन्ततः पश्चाद्धारणात् संव्यवस्थितम् । तस्योपरि जलोपस्तु तस्मिन् ब्रह्माण्डमास्थितम् ।। ब्रह्माण्डाभ्यन्तरे तोयं कूर्मस्तस्योपरि स्थितिः। कूर्मोपरि तथानन्त: पृथ्वी तस्योपरि स्थिता ।। अनन्तगात्रसंयुक्तं नालं पातालगोचरम् । पृथ्वीमव्ये स्थितं पद्मं दिकपत्रं गिरिकेशरम् ।। तस्याप्टदिक्षु दिक्पालाः स्वर्गमध्ये व्यवस्थिताः। कणिकाया ब्रह्मलोकस्तपोलोकादयो ह्यधः ।। स्वर्गे ज्योतीपि देवाश्च चतुर्वेदास्तदन्तरे। सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । सदा स्थिताः पामध्ये परन्तत्त्वं तथैव च ।। आत्मतत्त्वं तत्रसंस्थमूर्द्धच्छदनमूर्द्धतः। अधोधश्छदनन्तत्र केशराग्रे व्यवस्थितम् ।। सूर्याग्नि-चन्द्र-मरुतां मण्डलानि सारासनं योगपीठं सुखासनमतः आराध्यासनमस्माच्च ततश्च विमलासनम्। मध्ये विचिन्तयेत्तत्र जगद्वै सचराचरम् ।। ब्रह्म-विष्णु-शिवाश्चैव भागनयविनिश्चितान् । आस्मानञ्चिन्तयेत्तत्र पूजने समुपस्थितम् ।। मण्डलं योगपीठञ्च पन पद्मोपरिस्थितम् । साराधासनमानीय चत्वार्य पि च चिन्तयेत् ॥ तत्र स्थितां महामायां ध्यायेदेकानमानसः । शोणपाप्रतिकाशां मुक्तामूद्धजलम्बिनीम् ॥' क्रमात्ततः। परम् ॥

·शाक्त-दर्शनम् २५७ चलत्काञ्चनसम्बद्ध-कुण्डलोज्ज्वलशालिनाम् । सुवर्णरत्नसम्बद्ध-किरीटत्रय-धारिणीम् ॥ शुक्ल-कृष्णारुण स्त्रिभिश्चारु विभूपिताम् । सन्ध्याचन्द्रसमप्रख्यकपोला लोल-लोचनाम् ।। योग-पीठस्यस्वर्णकमलेऽवस्थितां महामायामेकाग्रचित्त न ध्यायेत् । देवी स्वर्ण पद्म-सदृश-प्रभाविशिष्टा, तस्या केशराशिः पर्याकुल: पृष्ठे दोदुल्यते । कर्णद्वयं चञ्चलस्वर्णकुण्डलाभ्यां शोभते । स मस्तके रत्नखचितसुवर्णकिरीटि- वयं धारयति । देवी शुक्ल: कृष्णो रक्त इति वर्णत्रयेणातिमनोज्ञा, तस्या कपोल' सन्ध्याकालीन-शशधर-सदृशं चञ्चललोचनत्रयविशिष्टम् । विपक्वदाडिमीवीज-दन्ता सुभ्रूयुगोज्ज्वलाम् । वन्धुक-रफ्तवसना शिरीप-प्रभ-नासिकाम् ।। कम्बुग्रीवां विगालाक्षी सूर्यकोटि समप्रभाम् । चतुर्भुजा सुवसना पीनोन्नत-पयोधराम् ॥ दक्षिणोद्धेण निस्त्रिशं परेण सिद्धसूत्रकम् । विभ्रतीं वामहस्ताभ्यामभीति-वरदायिनीम् ।। देव्या दन्तपंक्ति: परिपक्वदाडिमोवीजसदृशी, सा समुज्ज्वलभूयुगल- विशिष्टा, वस्त्रञ्च वन्धु क-कुसुमवत् रक्तवर्ण, नासिका शिरीपकुमुममिव मनोहरा । सा देवो शह्वग्रीवा, विशालनयना, कोटिसूर्य्यसदृशाङ्गकान्तिविशिष्टा, चतुर्भुजा, उत्तमवसनपरिघाना, पोनोगतस्तनी च। तस्या दक्षिणोद्धहस्ते सड़ां निम्नहस्ते सिद्धमूत्र वामहस्तयोरभयवरदमुद्दे विराजेते। निम्ननाभि क्रमायात-सीणमध्यां मनोहराम् । आनम्र-नाग-नामोरं गुप्तगुलफां सुपाणिवाम् ।। वद्धपम्प सङ्कल्प-निविड़ासन-राजिताम् । गाण रत्नस्तम्मञ्च सम्यगालम्म्य मंस्थिताम् ।। किमिच्चमीति वचनं व्याहरन्ती मुहर्मुहुः। पञ्चाननं पुरः संस्पं निरीदान्ती स्ववाहनम् ॥ तस्या नाभिमण्डलं मुगभीरं, क्रमशः क्षीगो मध्यदेशाः, मा मुमनोहरा। करिकरगमारनपरिशिष्टा, मुगुप्तगुल्फरयगोभिना, गुनामिरा गुन्दरगुल्फ- देवी निषिदबादामने उपविष्टा तपा गान रलमरस्तम्भ सम्यगासम्म मंस्पिना । देवो मम्मुगम्पित पन्नाननं पुन्पनि, पानिरा घ। 17 ·नवमः परिच्छेदः तथा स्ववाहनं शिवं कोमिलाप तवेति पुनः पुनजिज्ञासमाना निरीक्षमाणा च वर्तते । कालिका-पुराणे-- मुक्तावली-स्वर्णरत्न-कपूर-कर्नादिभिः । सरलद्वारगणरुज्ज्वला सुस्मिताननाम् ।। सूर्य-कोटि-प्रतिकागां सर्वलक्षण-संयुताम् । नव-यौवन-सम्पानां तया सर्वाङ्गसुन्दरीम् ।। ईदृशीमम्बिका ध्यात्वा नमः फडिति मस्तके। स्वकीये सुमनो दद्यात् साहमेव विचिन्तयन् । (४३।२५-३६) देवो मुक्तामाला-रत्नखचितस्वर्ण केयूर-ककनादिभिरलाकारः समुज्ज्वला हास्यमुखी च। कोटि-सूर्यत्रमावतस्या अङ्गप्रभा । सा सर्वलक्षणसंयुता, नव- यौवनसम्पन्ना सर्वाङ्गसुन्दरी च। अम्बिकामेवं ध्यात्वा नमः फडिति मन्त्रण स्वशिरसि पुष्पं दत्वा साहमिति देव्या सहाभिन्नत्वं चिन्तयेत् । कालिका-पुराणे-- एकैद तु महामाया कार्यार्य भिन्नतां गता। कामाख्या तु महामाया मूलमूत्तिः प्रगीयते।। पीठे भिन्नाया सा तु महामाया प्रगीयते । एक एव यथा विष्णुनित्यत्वाद्धि सनातनः ।। जनानामईनात् सोऽपि जनाईन इति श्रतः । तर्थव सा महामाया कामार्थ सङ्गता गिरी। कामाख्येति सदा देवैगंद्यते सततं नरः। (५८१५२-५४) एकव हि महामाया विभिन्न कार्यार्थ विभिन्ना मूर्तीर्धारयति । कामाख्या एव महामाया या मूलमूत्तिरुक्ता। एका महामाया एव भिन्न-भिन्न-पीठेषु विभिन्ननामभिरभिहिता भवति। एको विष्णुर्यथा नित्यत्वेन सनातननाम्ना तथा जनाना पीड़नात् जनार्दननाम्ना चाभिहितो भवति, तद्वदेपा महामाया कामपूरणार्य नीलपर्वते सङ्गततया कृतवसतिदेवः मनुष्यश्च सततं "कामाख्या" इत्यभिहिता भवति । ययाहि पुरुपः कोऽपि छत्री छत्रग्रहाद् भवेत् । स्नातकः स्नानकाले वै कामाख्यापि तथा ह्वया ॥

·शाक्त-दर्शनम् २५६ महामाया-शरीरन्तु कामार्थ समुपस्थितम् । लोहितः कुंकुमैः पोतं कामार्यमुपयोजितः।। सड्गं त्यक्त्वा कामकाले सा गृह्णाति सजं स्वयम् । यदा तु त्यक्तकामा सा तदा स्यादसिधारिणी। (५६-५७) यथा कोऽपि पुरुषो हस्तेन छत्रग्रहणात् लोक: छत्रीति कथ्यते, एवं स एव स्नानकाले "स्नातक" इत्युच्यते। कामाख्या नाम्नश्चापि तद्वद् ज्ञेयम् । काम- पूरणार्य महामाया कामाख्यानाम्नावतीर्णा, अत एव कामपूरणकाले देवी काम-सामग्रीभूतं लोहित-कुंकुमाभपीतमाल्यं स्वयं गृह्णाति, यदा त्यक्तकामा सा पुनः खड्ग धारयति । . कामेश्वर्याःकामाख्याया बाहनरहस्यम् कामकाले भिवते न्यस्तलोहितपङ्कजे। रमते त्यातकामा तु सितप्रेतोपरिस्थिता। तय वेतस्ततोगत्या मिहस्था कामदा भवेत् ।। कदाचित् सा मितप्रेते कदाचिद् रक्तपङ्कजे ।। कदाचित् केशरीपृष्ठे रमते कामरूपिणी ।।५।। देवी कामकाले शिवप्रेते विन्यस्त-रक्त-पमा रमते । कामं त्यक्त्वा, वेत- प्रेतरूपे गिवोपरि विराजते । एवं प्रकारेण सा सिंहस्थिता सती इतस्ततो विचरणेन कामं प्रददाति । मा कामरूपिणी देवी कदाचित् श्वेत-प्रेते, कदापिता रक्तप, एवं कदाचित् सिंह-पृष्ठे विचरत । वाहनत्रयस्य मूत्ति-भेद-रहस्यम् एका ममस्तजगतां प्रकृतिः मा ब्रह्म-विष्णुगिवप्रियते सा जगन्मपी।। मिततो महादेवो ब्रह्मा लोहित-पाजः । हरिहरिस्तु विज्ञ यो वाह्नानि महोजगः ।। स्वमूत्वां वाहनस्वन्तु तेषां यस्मानयुज्यते। तस्मान्मूत्रन्तरं कृत्वा वाह्नारं गतास्त्रयः॥ पस्मिन् यस्मिन् महामाया प्रीपाति मत शिवा। तेन तेनंद रूपेग आगनान्यभवस्त्रयः।। पिहोरि रिपत पपं स तम्पोरंग. गपः। तस्पोररि महामाया बरवामपनापिनी ।।(१४.६८) यतस्ततः।

·२६०
नवमः परिच्छेदः
यतः सा देवी एका सर्वजगतां प्रकृतिरुत्पत्तिहेतुस्ततः सा महामाया
ब्रह्म-विष्णु-
शिर्धार्यते । महादेवः श्वेतवर्णप्रेतः, ब्रह्मा रक्तपचं, विष्णुः सिंह
एते महातेजोमयदेव्या वाहनानि तेषां स्व-स्वमूत्यो वाहनत्वस्यायोग्यताहेतोः
प्रोक्तमूत्तित्रयेण वाहनतां प्राप्ताः । सिंहोपरि रक्तप, तदुपरि शवः तदुपरि-
स्थिता देवी वराभये प्रददाति ।
एवंरूपेण यो ध्यात्वा पूजयेत् सततं शिवाम् ।
ब्रह्म-विष्णु-शिवास्तेन पूजिताः स्युरसंशयम् ।।
एवं सदा महामाया कामाख्या करूपिणी।
घ्यानतो रूपतो भिन्ना तस्मात्तां तत्र पूजयेत् ।। (६९-७०)
यः साधक एवंरूपेण ध्यात्वा सततं पूजयति, तेन ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराश्च
पूजिता भवेयुरिति न सन्देहः । महामाया कामाख्या सततमेकरूपापि ध्यानतो
रूपतो विभिन्ना। एतग्निमित्तं कामरूपे शक्तिपूजा प्रशस्ता ।
भूतधात्री क्षीरनामे भैरव: क्षीरखण्डकः ।
युग्माद्या सा महामाया दक्षांगुष्ठः पदो मम ।।
क्षीरपामो बर्द्धमानष्टेशनतो दशक्रोशमध्ये कटोयारसमीपे अवस्थितः ।
अत्र स्थाने देव्या दक्षिणपदागुष्ठो न्यपतत् । पीठाधिष्ठात्री देवी युगाद्या योगाद्या
वा भैरवः क्षीरखण्डको क्षीरकण्ठो वा।
(१६) नकुलीशः कालीपीठे दक्षपदांगुल्यश्च मे।
सर्वसिद्धिकरी देवी कालिका तत्र देवता।।
कालीपीठे अर्थात् कालीघाटे सतीदेव्या दक्षिणपदस्य चतुरंगुल्यो न्यपतत् ।
पीठाधिष्ठात्री देवी कालिका भैरवो नकुलेश्वरो नकुलेशो वा। बृहन्नीलतन्त्र
शिवाचन-तन्त्रे च पीठमिदं कालीघट्टनाम्ना प्रसिद्धम् ।
निगम-कालस्य पीठमालायां कालीघाटस्य सीमा निद्दिश्यते ।
दक्षिणेश्वरमारभ्य यावच्च बहुला पुरी।
धनुराकारक्षेत्रञ्च योजनद्वयसंज्ञकम् ।।
तन्मध्ये त्रिकोणाकारं क्रोगमानं व्यवस्थितम् ।
त्रिकोणे त्रिकोणाकारं ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मकम् ॥

·२६१ शाक्त-दर्शनम् मध्ये च कालिकादेवी महाकाली प्रकीतिता। नकुलेशो भैरवो यत्र तत्र गङ्गा विराजिता ।। कागीक्षेत्र कालीक्षेत्रमभेदोऽस्ति महेश्वरः ।। दभिगेश्वरतो बहुला (वर्तमाने वेहाला) पर्यन्तं क्रोशद्वय-परिमितं धनुराकार-स्थानं कालोक्षेत्रम् । अस्य मध्ये क्रोगमेकं व्याप्य त्रिकोणाकार- स्याने त्रिगुणात्मकब्रह्म-विष्णु-महेश्वरा, मध्यस्थले च महाकाली विराजन्ते । भैरवो या नकुरेगोऽवस्थितस्तत्र गङ्गादेवी विराजते। हे महेश्वर ! काली- क्षेत्रकामाक्षेत्रयोन प्रभेदोऽस्ति इति । (२०) "अंगुलीवृन्दं हस्तस्य प्रयागे ललिताभव"। (तन्त्र-चूड़ामणौ) प्रयागे (आधुनिके-इलाहावाद) भगवत्या मनीदेव्या अवशिष्ट-हस्तांगुली- समूहान्यपतन तत्र पोठाधिष्ठानी देवी "ललिना", भैरवो शिवचरितमतेन देवी कमला, भैरवो वेणीमाधव । त्रिवेणीघट्टस्योत्तरेण पूर्वदिति क्रोमेक-दूरे देव्या ललिताया मन्दिरमस्ति; ललिताया स्थानीय नाम “आलोपो" देवी। मन्दिरे मतिर्नास्ति। मुत्रशस्तमन्दिगभ्यन्तरे प्रस्तर- निम्मितोच्चवेदी, तन्मध्ये चतुर्हस्तपरिमितगह्वरमध्ये देव्या. पीठम् । "प्रयागधाम" हिन्दुनामन्यतमं श्रेष्ठजीर्थम् । अतएव तीर्य राज प्रयाग इत्युच्यते । शास्त्र उक्तं प्रजापतिवसा वेदलाभार्यमत्र "अश्वमेघ" यज्ञमकरोत् । तेनेदं भव: स्थानं "प्रयागम्"। "एनत् प्रजापतिक्षेत्र विपु लोकेषु विश्रुतम्।" प्रयागक्षेत्रं विलोकेषु प्रजापतेः क्षेत्रमित्युनं विस्यातम्य। गङ्गा गांव पतित-पावनी, परन्तु अब मा कनुपहारिणी सुर-पनी पुन्यदायिन्या यमुनया मया मरस्वरया च मिलित्वा, त्रिवेणी मृष्टिमारोत् । अत्र गजम- म्परे मैक्ने प्रतिवर्ष माप मेला, तपा प्रतिमालाय "दुम्भयोगों" भवति । कुराभोग-रहस्यम् समजातोपते-गुगणे वनितम् 'अमृत'साभा देवामुरंमिलिरा गनुम्मन्नमतिमन्पनरो मन्दागतोभा, रामुभिनाग, विना Tri मदर पारपत् । ममुहमापना मन पुपारप. गरिमान पुणं दोगुभमगितमीः मुमिनाम पनु पनि भारम्भन मा पनापि गरिमोन्नम्। पम्मिमिन्ट- ·उक्तञ्च- २६२ नवमः पपिच्छेदः हस्ते समर्पयत् । इन्द्रश्च स्वपुत्र जयन्तमदात् । अमृतकुम्भमादाय जयन्ते स्वर्गा- भिमुखं पलायितुमुद्यते सति, दैत्यगुरुः शुक्राचार्यो बलपूर्वकं तदमृतकुम्भा- पहरणाय दैत्यानादिदेश। ततो द्वादशादिनव्यापिदेवासुरसंग्रामे देवानां परा- जयोऽभवत् । तत्काले देवाश्चतुर्पु स्थानेषु तदमृतकुम्भं सुगुप्तमकुर्वन् । तदवधि तेषु चतुःस्थानेषु "कुम्भयोगो"ऽनुष्ठितो भवति । देवानां द्वादशदिनानि मनुष्य- लोके द्वादशवर्षतुल्यानि। तस्मात् प्रतिद्वादशवर्षान्ते कुम्भस्नानोपलक्षे महोत्- सवो भवति। गङ्गाद्वारे प्रयागे च धारा गोदावरी तटे । कलसाख्यो हि योगोऽयं प्रोच्यते शङ्करादिभिः।। (१) गङ्गाद्वारे (हरिद्वारे) (२) प्रयागे (३) धारायां (उज्जयिन्यां) (४) गोदावर्या (नासिके) च क्रमशो वर्षत्रयात् परं परमुवतस्थानचतुष्टये कुम्भपोगः सघटते। समष्टितः प्रतिस्थान द्वादशवर्षानन्तरं कुम्भयोगो भवति। (१) पद्मिनी-नायके मेपे कुम्भराशि गते गुरी। गङ्गाद्वारे भवेद् योगः कुम्भनामा तदोत्तमः॥ बृहसतो कुम्भराशी तया सूर्यदेवे मेपराशी अवस्थिते सति, हरिद्वारे अमृतकुम्भयोगो भवति। (२) मेपराशिं गते जोवे मकरे चन्द्रभास्करी। अमावस्य्यां तदा योगः कुम्भाख्यस्तीर्थनायके ।। वृहस्पती मेपराशौ तथा चन्द्रसूर्ययोः मकरराशौ अवस्थितयोः सत्योः तीर्थराज-प्रयागे कुम्भयोगः समुपस्थितो भवेत् । (३) मिह-राशि गते सूर्य सिंहराश्या बृहस्पती। गोदावर्या भवेत् कुम्भो जायते खलु मुक्तिदः ।। बृहस्पती सूर्ये च उभयोः सिंहराशिं गतयो. गोदावा मुक्तिप्रदः कुम्भ- योगः संघटते। (४) मेपरासि गते मूर्य सिंहराश्यां बृहस्पती। उज्जयिन्यां भवेत् कुम्भः समास्यविवर्दनः ।।

·शाक्त-दर्शनम् २६३ मूर्थे मेपराशी वृहस्पती च सिंहरागी अवस्थिते उज्जयिन्यां सर्वमूखदायकः कुम्मयोगः संघटते। उक्तञ्च-चौद्धधर्मस्याध पतनानन्तरं श्रीमच्छङ्करा- चायों वैदिकधर्मस्य पुनरुत्यानकामो भारतवर्षस्य पूर्व-दक्षिण-पश्चिमोत्तर- चतुःप्रान्तेषु मचतुष्टय-स्यापन-पूर्वकं सन्न्यासिसंघसंस्थापनमकरोत्। वैदिक धर्मप्रचारगार्य तया संरक्षगार्याञ्च कुम्भयोगे चतु'स्यानेषु सन्न्यासिनो सम्मे- लनमादिदेश। तदवघि वर्तमानकालपर्यन्तं कुम्भमेला प्रचलिता आस्ते। कालक्रमेण सर्वसम्प्रदाय-साधुसमागमेन एतत्साधु-सम्मेलनं परिपुष्टया महामहिमान्वितं यत् क्रमशो सुमहदाकारं प्राप्नोति । श्रीश्रीललितावतार-रहस्यम् पराशक्तिः कथं ललितारूपेण (त्रिपुरारूपेण) अवतीर्णा तद्विवरणं ब्रह्माण्ड-पुराणस्य उत्तरखण्डे तथा त्रिपुरा-रहस्य-माहात्म्यखण्डे सविस्तर प्रदत्तम् । तत्सारांशस्त्वेप एव यथा पुरा भण्डासुरः शिवमाराध्य अभयवरं लब्ध्वाऽतिगर्वान्वितोऽभवत् स देवान् स्वर्गाद् बहिष्कृत्य स्वयं यज्ञभाग- भोगमकरोत् । इन्द्रागी चासुरभयात् गौरीमाश्रयत् । भण्डामुरः क्रमाः प्रैलोक्यं पराजित्य विशुक्रासुरं पृथिव्याम् तथा विषङ्गमासुरं पाताल-राज्ये च सा- घिनत्यं प्रादात् । इन्द्राणी गौरीसमीपस्थिता ज्ञात्वा, स कैलाशं गत्वा गणेश- समीपे शची प्रार्ययत् । तत्काले गणेशोऽतिक्रुद्ध. सन् प्रमय-सेना-गणः सह दैत्यसैन्यमभ्ययावत् । तद.प्ट्वा गौरी कुपिता सति भण्डामुरं पाशेन बवा यदा नियनोद्यताऽभवत् तदा ब्रह्मा गौरीममीपमागत्य शहरवरदानवार्तामकय- यत् । तदा देवी भण्डामुरं पासबन्धनान्मुमोच । अनन्तरं भण्डासुरस्य देवानामुपरि निग्रहलाञ्छना मगो वर्ष । तदा सुरगुरुहस्पनिर्देवान् तन्त्रानुसारेण परशक्तिमुटिश्य महापागानुष्ठान- करणायादिदेश। तन्छत्वा देवाः स्वगरीरमागेन जगन्मातरमुद्दिश्य यशाग्नी जुबु हुनेषु मम्बमांमए पादेषु प बरेषु च । होतुमिच्छन्मु देयेए बलेवग्मपतः। प्रादुर्गभूव परम सेज पुजमनुपमम्। कोटि-गर्मप्रतिराग पन्दगोटिगुगीननम् । (लनिनोगाम्यानम् U1915२) ·२६४ नवमः परिच्छेदः देवानां हस्तपदादीनां समस्तमांगानामाहुतिदानान्तरं यदा देवा निःशेषेण सर्वशरोराहुति दाने उद्यता जातास्तदा महसा कोटि-मूर्यप्रभाविशिष्टं तथा चन्द्रकोटिमुगोतलमनुपमं परमतेजःपुञ्ज प्रादुरभूत् । तन्मध्यमे समुदभुच्चक्राकारमनुत्तरम् । तन्मध्ये महादेवोमुदयाकंसमप्रभाम् ॥ जगदुज्जीवनाकारां ब्रह्म-विष्णु-शिवात्मिकाम् । सौन्दर्य-सार-मीमान्ताम् आनन्द-रस-मागराम् ।। जवा-कुसुम-सवाशा दाडिमी-कुसुमाम्बराम् । सर्वाभरण-संयुक्ता गृङ्गारक-रसालयाम् ॥ कृपातरङ्गितापाङ्ग-नयनालोक कौमुदीम् । पाशाकुशेक्ष कोडद-पञ्चवाण-लसत्कराम् ।। तां विलोक्य महादेवी देवाः सर्वे सवासवाः । प्रणेमुर्मुदितारमानो भूयो भूयोऽखिलात्मिकाम् ।। ततेजः पुञ्जमध्यदेशतश्चक्राकारेण अनुत्तम-तेजोमण्डलं प्रकाशितमभूत् । देवा दृष्टवन्तो यत् चक्राकारतेजोमण्डलमध्यत उदय-कालीन-सूयंवत् प्रभा- विशिष्टा, महादेवी ललिता (त्रिपुरासुन्दरी वा) आविर्भूता। तस्या स्तन्मूति- जगदुज्जीवनकारिणी, सा ब्रह्मा-विष्णु-शिवस्वरूपिणी। सा सर्वश्रेष्ठसौन्दर्य- पराकाष्ठा,आनन्द-रस मागरस्वरूपा च । महादेवी जवाकुसुमतुल्यप्रभाविशिष्टा। दाडिमी-पुप्पवद्-रक्तवर्ण-वस्त्र-परिधाना, सर्वाभरणभूपिता, तथा शृङ्गार- रस-सागर-स्वरूविपणी ।एसा कृपातरङ्गित-कटाक्षपातरूप-चन्द्रिकावर्पणकारिणी। तस्याः चतुर्भुजे पाशांकुशेक्षुकोदण्ड पञ्चवाणाश्च शोभन्ते । इन्द्रादिदेवा ईदृशी महादेवी दृष्ट्वा आनन्दितचित्ताः पुनः पुनस्ता प्रणम्य, भक्तिगद्गदचित्तेन तुष्टुवुः । स्तवे तुष्टा भगवती ललिता देवो महेन्द्रप्रमुखदेवेभ्यो वरदानमकरोत् । अहमेव विनिज्जित्य भण्डं दैत्यकुलेश्वरम् । अचिरात्तत्र दास्यामि त्रैलोक्यं सचराचरम् ।। निर्भया मुदिताः सन्तु सबै देवगणास्तथा। हे इन्द्र ! अहमचिरेणव दैत्यराज भण्डासुरं पराभूय तुभ्यं सचराचरं अलोक्याधिपत्यं प्रदास्यामि, हे देवा.! यूयमानन्दचित्ता निर्भयाश्च भवतः । अनन्तरं महादेवी श्रीचक्रात्मकरथमारुह्य भण्डासुरवधाय यात्रामकरोत् । भगवत्या ललिता-देव्या शक्तिभिः, वालम्बा-मन्त्रिणी-दण्डिनी-वराहीप्रभृतिभि- ·शास्त-दानम् २६५ त्यसन्यनमूहः युद्ध विनाश्यते। ततो ललिता-देव्या सह भण्डासुरस्य घोरतरं युद्धमभून् । अनन्तरं महाकामेश्वर-नामकदिव्यास्त्र-प्रयोगण ललितादेवी भण्डा- मुरं न्यवधीत्। । ललितानामनिरुक्ति श्रीमच्छङ्कराचार्य णोक्तम्-"ललितं त्रिषु सुन्दरम्" अनुपम सौन्दर्य- वतीत्यर्थः। (२१) जयन्त्यां वामजवा च जयन्ती क्रमदीश्वर । (तन्त्रचूडामणी) जयन्त्यामर्याद् जपनी-राज्ये मती-देव्या वामजवा न्यपतत्। पीठाधिष्ठात्री देवी जयन्ती, कामेश्वरो भैरवः। महापौठमिदं श्रीहट्टराज्यस्य ऊनविंशति- क्रोगमध्ये पर्वत-पाददेश अवस्थितम् । एप प्रान्नो "जयन्तीया" नाम्ना तथा तदुनरस्थितपर्वत-घेणी जयन्तीया-पर्वत-नाम्ना प्रख्याते । प्राचीनकाले एपा भूमिः क्षुदराग्यत्वेन परिगतामोन्। तत्र हिन्दुनुपतिगणा राजत्वमकुञ्चन्त । एगीर-माहारम्यमुक्तं यहनीलतन्त्र पञ्चम पटले-"जयन्तं विजयंतथ्य गाल्याण प्रिये ।" तन्त्रमारेऽपि लागो दशलक्षेण जयन्रया पञ्चलक्षातः । कला दग-लामन्त्र जपे मिद्धि, जयन्तीपीठ पश्नलशमन्त्रजपे गिरिभवेत् । "जपली गीउम्प प्रमाग." कोगविश्वमिहेन यदा मामा'या महा- पीउमाविपतम् (पोद्गातारया) तत्गमफालमेव जयन्नी-महपाठ जयन्नी- रामग्गोहाभिाममनोति-पटना-दणेनाविपनमभूत् । एपदा पयंत. पाद-देशीयार-मध्ये गोगल वाला प्रगरगामी नाना-प-गलया पोटति स्म। कोहली माये एको यालरः पूरागोभूत् प्रानर- मरर हामी हावा मई मालास्ता पूरपति। अगम्यमायती माना पम. माननि गंगा एगिगा अभवन् । एलो धानको पारो माया, गुगोपरिणाम गमगारापा। नो पालना या मंति- भरेज नाममा चालान रिमार, पवाभि गाम, पागदाद मिशानामाननाशक्षित। अनन्तरं बारागन गगणी. विमान पालि. पाTET wrs fromनन ॥ मागी. मा नमr free पात पिस । मर सा, प्रदेश निसिल ·२६६ नयमः परिच्छ मात्रणव मध्ये प्राम्यजना आगत्य तस्यान जननाकीणं कृतवन्तः । अयं संवादः दैवात् जयन्तीराज "यरगोहामि" देवस्य श्रुतिगोचरोऽभवत् । तदाकये नितान्त-कौतुकाविष्टः स्वीय-गुरुदेयेन मह तत्रागत्य विस्मयान्वितोभयन् । जयन्तीराजस्य गुरुदेवो महातान्त्रिकः गिद्ध-पुरुष आमीत् । स च ध्यान योगेन ज्ञातवान् या मतादेव्या वामजष्ट्वा मा एमात्र पतित्वा प्रस्तरता गता। अस्म प्रस्तरमयमहापीठस्याधिष्ठात्री जयन्ती देवीति । म च गुरोराज्ञया तत्र मन्दिरादिकं निर्माय देव्या पूजा-सेवाया विधानमफरोत्। तदवधि वामजवापीठं स्वयं प्रकाशितमभूत् । (२२) भुवनेगी सिद्धिरूपा किरीटस्या किरीटतः । देवता विमला नाम्नी मम्वत्तों भैरवस्तथा।। किरीटदेश (मगिदाबाद-प्रदेशान्तर्गत किरीटकोनानामे) मस्तास्थित मकुट न्यपतत् । सिद्धिरूपिणी भुवनेश्वरी तत्र "विमला" नाम्ना पीठाधिष्ठात्री देवी, भैरवः सम्वत्तंकः। देव्य (२३) वाराणस्यां विशालाक्षी देवता काल-भैरवः । मणिकर्णीति विख्याता कुण्डलञ्च मम च्युतम् ।। वाराणस्यां देव्याः कर्णतो मणिमय-कुण्डल-पतनात् पीठस्थानं मणिकर्णी मणिकर्णिका वा कथ्यते । तत्र देवी विशालाक्षी भैरवः काल भैरवः । सर्वतीर्थमय-वाराणमीधामनि मणिकणिका श्रेष्ठतीय, मिलनकेन्द्रम् । सर्वमम्प्रदाय- विशालाक्षोदेव्या ध्यान-स्वरूप-रहस्यम् तन्त्रसारे- ध्यायेद्देवी विशालाक्षी तप्तजाम्बुनदप्रभाम् । द्विभुजामम्बिका चण्डी खड्गखेटक-धारिणीम् ।। नानालङ्कार-सुभगां रक्ताम्बर-धरां शुभाम् । सदा पोडशवीयां प्रसन्नास्यां त्रिलोचनाम् ।। मुण्डमालावलीरम्या पीनोन्नतपयोधराम् । शिवोपरि महादेवीं जटामुकुटमण्डिताम् ।। शत्रुभयक्षयकरी देवी साधकाभीप्टदायिनीम् । सव्वं-सौभाग्यजननी महासम्पत्प्रदा स्मरेत् ॥

·२६७ शाक्त-दर्शनम् विशालाक्षो देवो तप्तकाञ्चनवत् प्रभाविशिष्टा, सा जगज्जननी चण्डी, विशालाक्षी देवी भुजद्वये खड्ग-सेटको धारयति । देवी नानालङ्कारविभूपिता, स्त-वस्त्र परिधाना, सव्वंदा पोडपवर्षीया युवतीवत्, सुरम्या, प्रसन्नवदना, विनयना च। गलदेशे मुण्डमालाचारिणी, पीनोन्नतस्तनी, महादेवी वरूप- शिवोपरि अवस्थिता, जटा-मुकुटमण्डिता । देवी साधकस्य साधना-प्रतिवन्धक- मनून् विनाश्याभीप्टवरं ददाति, सा सर्वसौभाग्य-जननी तथा महासम्पत्- प्रदायिनीत्येवं देवीं ध्यायेत् । ओ ही विशालाक्ष्यं नम इत्यष्टाक्षर-मन्त्रण सा पूजितन्या। "कालभैरवः"-मणिकर्णिका महापीठस्य अधिष्ठातृभरवस्य नाम कालभैरवः। विश्वेश्वर-मन्दिरस्य उत्तरेण न्यूनाधिकं अर्द्ध-क्रोशदूरे काल- भैरवस्य मन्दिरमवस्थितम्। वर्तमान कालभैरवस्य मूत्तिः प्रस्तरनिम्मित- कृष्णाम-घोरनीलवर्णाचक्षुर्वयं रौप्यमयं, तस्य पावें वाहनभूता कुक्कुरमूक्ति- रवस्थिता। एपो देवो वाराणस्याः रक्षक-स्वरूप', कागीवामिना रक्षणावेक्षणे तेषां पाप-पुण्य-विचारच करोति । यात्रिजनाः विघ्नविनाशार्थ कालभैरवं पूजयन्ति । मणिकर्णिका-माहात्म्यं सौर-पुराणे- नास्ति गङ्गासमं तोयं वाराणस्यां विशेषतः । तत्र मणिकणिकास्यं तीयं विश्वेश्वरप्रियम् ॥(४८) गङ्गा सर्वत्रय श्रेष्ठं तीर्यम्, विशेषतो याराणस्या गङ्गाममं तीर्य नास्ति, तत्रापि च मणिरणिकानामक तीर्षमेव विश्वेश्वरस्यातिप्रियम् । उक्तञ्च- श्रीमता पाईराचार्यण मणिकणिका-स्तवे- गङ्गातीरमनुत्तमं हि समल तत्रापि यायुतमा। तस्पो मा मणिकणिकोसमनमा यत्रेश्वरी मुपितरः॥ देवानामपि दुल्तंभ स्पसमिर पारनाथम पूोपाग्जित गुण्यपुजगमरं पुष्प ग्वनः प्राप्यते । गातारं सोगरि उत्तम स्पानं, तदभरामि मानाक्षेत्रमुगमार नापि प मगिरगिरा समोरामा, पास्तत्र प्रागारागा परमीम्परा वीर्य मुति हारिदेश में स्थापित गपिनामा पूर्ण-पूर्ण चन्मारियप्परनेच गोवरगमने गमों मरेन्। मारमामा गएप गमभो।

·२६८ नवमः परिच्छेदः विशालाक्षी मणिकर्णिका महापीठाधिष्ठात्री देवी। कागीसण्डे सप्ततित- माध्याये विशालाक्षीदेव्या विवरणं पूजाविधिश्च वत्तते। स्कन्दोऽगस्त्यमुनि- . रप्यवदत्, वाराणमोक्षेत्रस्य परमेष्टदात्री विगलाक्षीदेवी, गङ्गायां विशाल. तीर्य निर्मायावतिष्ठते। तद्विशालतीर्थ स्नात्वा, विशालाक्षी प्रणय, इहपर- कालमुसप्रदं विपुलमैश्वयं लभते। हे मुने! विशालाक्षीमहापीठे, दान-जप- होम-स्तवादियत्किञ्चित् क्रियते तस्य फलं मोक्षरूपेण परिगण्यते, नात्र कोपि सन्देहः । विशालाक्षीदेव्या निकटत्तिनी गङ्गव, विशाल-गङ्गा, विशाल- तीर्थम् । (२४) कन्याधमे च पृष्ठं मे निमिपो भैरवस्तथा। सर्वाणी देवता तत्र (तन्त्र-चूडामणी) कन्याश्रमे छाया-सती-देव्याः पृष्ठदेशो न्यपतत् । तत्र भैरवो निमिपः सर्वाणी देवी। रत्नमाला-ग्रन्यागारधृतः पाठो यथा-- कन्याश्रमे च पृष्ठं मे पतितञ्च महेश्वर । निमिपो भैरवस्तत्र सर्वाणी देवता तथा।। कन्याश्रम-महापीठस्यावस्थिति-स्थान-निर्णयो न प्राप्यते। महाभारतस्य वन-पर्वणि ८३ अध्याये कन्याश्रमतीर्थोल्लेखो दृश्यते यथा- ततः कन्याश्रमं गच्छेन्नियतो ब्रह्मचर्यवान् । त्रिरात्रोपोपितो राजन्नुपवासपरायणः॥ लभेत् कन्याशतं दिव्यं स्वर्गलोकञ्च गच्छति ॥(८३१८६) हे राजन! तत्परतो नियमपूर्वकं ब्रह्मचविलम्वनेन कन्याश्रमं गच्छेत्। तत्र विरात्र-व्रतोपवासेन शत-संख्यक-दिव्यकन्याः स्वर्गलोकञ्च प्राप्स्यसि । एतत् कन्याश्रम-तीर्थस्थानं कुरुक्षेत्रान्तर्भुवतमिति । महामहोपाध्याय-श्रीमत्कृष्णानन्द-भट्टाचार्य-आगमवागीशकृततन्त्रसारे येषु स्थानेषु तान्त्रिक-दीक्षा निषिद्धा तेपामालोचनाप्रसङ्ग उत्तम- गङ्गायां भास्करक्षेत्र विरजे चन्द्रपव्र्वते । चट्टले च मतङ्गे च तथा कन्याश्रमेषु च ।। न गृह्णीयात्ततो दीक्षां तीर्थेष्वेतेपु पार्वति ॥

·शाक्त-दर्शनम् गङ्गायां मास्करक्षेत्रे (कोणार्के) विरजाक्षेत्र, चन्द्रगखरपर्वते, चट्टग्रामे, मनङ्गदेशे तथा कन्याश्रमे, हे पार्वति! एतेषु तीयेषु दीनां न गृहीयात्। तीर्यसमूहानां परिचय-ज्ञापकटिप्पन्यां भास्करक्षेत्र दक्षिणदेशे कोणाकं इति नाम्ना प्रसिद्धन् । विरजे विरजाक्षेत्र चन्द्रपर्वते, चन्द्र खर-पर्वते, चट्टले चाटगां इति ख्याते, मतङ्ग मतङ्गदेश, कन्याश्रमश्चन्द्रशेखरगिरि-समीप- त्ति-कुमाश्रिमत्वेन कामरूपे प्रसिद्धः । अत्र च कन्याश्रमस्य तत् स्थानं निर्देगितं ततश्चन्द्रशेखर-पवंत-समीपत्ति "कुमारी कुण्ड" मेवानुमीयते । "कुमारीकुण्डम्" मीताकुण्डतः सार्द्धचतु क्रोग-दक्षिणेन कुमिरा-"रेलप्टेरान"- समीपे पव्वंत-मानुदेगे निर्जन-कानन मध्ये कुमारीकुण्डमवस्थितम् । वाराही तन्त्र सप्तम-पटले चन्दनाय-दर्शनप्रकरण उक्तम्- .. पञ्चकोशाद् वहिॉयं कुमारी कुण्डमुत्तमम् । ततो दक्षपदा गच्छेत् संपश्येत् कक्करी नदीम् ।। यस्य पादवें स्थित : सब्वं भैरव : सिवरूपिणः। क्षेत्रपाल: क्षेत्रहन्ता शाईलो वनजन्तवः ।। भैरवाणा प्रभावेण तीर्थानाममयं भवेत् । नोभयं न च दोभ्यांग्यं न व्याधिर्नव सङ्कटम् ।। पञ्चकोगस्थितान् देवान, संस्पृर्भनिरपद्रवम् ।। (७१३५३३८) चन्द्रनायतीर्यस्य पञ्चक्रोमोम्यो यहिरुत्तमं बुमारीकुण्डमवस्थितम् । तस्मात् कियद्दक्षिणे "कर्करो" नदी प्रवाहिता। कुमारी-कुण्डस्य चतुःपार्वेषु भैरवगणा अवतिष्ठन्ते। क्षेत्रपालोबल-गाई ल-प्रतिजन्तवच विद्यन्ते। वटुको मतिदशः क्षेत्रनायको, नन्दीश्वराइच तत्र विराजन्ते । तत्र गत्वा यथा- पारित विस्तरव्यमेन तेषां पूजा बत्तंदया। यतस्तेषां मरवाना प्रभाववालो जनानां तीपंधमणं सफलं भवेत्। सेपो मृपया पस्यापि कदापि मीनिप्राप्ति- दोमाय-प्राप्तिः पीड़ा तपान्या व विपद् न भवति । तस्मिन् पन्चकोग-यापि- स्थानावस्पितोपद्रवनागरान देवान् पूजयेत् । मपि पाराही-गलौरतयनात सुमारोह मतादेहान-मान-जनित- बिशेप-देवी-पोद तपा भरणापिदिनमहापामिनि मा न मापन, सपा ·२७० नवमः परिच्छेदः कुमारीकुण्डस्य महापीठत्वसम्बन्ध निश्चितप्रमाणं नास्ति। एतदेकं प्राचीन प्रमिद्धतीयंस्थानमित्यत्र न सन्देहः । इति कामरूपान्तत्ति-श्रीमदुप्रतारा-महापीठाध्यक्ष- श्रीचक्रेश्वरभट्टाचार्य-सङ्कलिते शाक्त-दर्शने नवमः परिच्छेदः।

·दशमः परिच्छेदः कुरुक्षेत्रपीठरहस्यम (२४) कुरुक्षेत्रे च गुलफाः । स्याणु नाम्नी च सावित्री अश्वनाथस्तु भैरवः।। (तन्त्रचूडामणी) अपरञ्च- गुलर्फ मे च कुरुक्षेत्र सावित्रीदेवता तया । अश्वनायो भैरवञ्च तत्र सिद्धिनं मंशयः।। कुरुक्षेत्र--प्टेमानतः कोक-पश्चिमेन द्वैपायनहदतीरे पीठस्यानम् । कुरुक्षेत्रमिति प्राचीनतमतीर्थस्थानम् । वेदस्य ब्राह्मणभागे कुरुक्षेत्रतीर्षस्य नाम दृश्यते। शतपयत्राह्मणमतेनात्र देवा यज्ञम् अकुर्वन्त । "कुरुक्षेत्रेमी देवा यनं तन्वते" (४१२२३) । जावाठोपनिषदि- "अविमुक व कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं मयंपा भूनाना ब्रह्मसदनम्"। महाभारते उ- कुरुनाम राजपिः पुरा क्षेत्रमिदमापत्। तेनास्य नाम दुरुसोत्रम् । राजविरेण धीमता यहूनि वर्षाप्पमितेन तेजमा। प्राष्टमेत पुरुषा महारमना नतः पुष्तांत्रमिति प प ।। (सय ५३१२) महाभारतार नानास्पानेर गुरुवमाहाम्मे पर।

·२७२ दगमः परिच्छेदः .. वनयात्रा प्रकरणे उक्तम्-- ततो गच्छेत राजेन्द्र कुरुक्षेत्रमभिप्तुतम् । पापेभ्यो यत्र मुच्यन्ते दर्शनात् सवजन्तवः ।। कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वमाम्यहम् । य एवं मततं यूयात् मोऽपि पापविमुच्यते ।। पागवोऽपि कुरुक्षेत्र वायुना ममुदीरिताः । अपि दुप्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ।। दक्षिणेन सरस्वत्या दुपद्वत्युत्तरेण च । ये वसन्ति कुरुक्षेने ते यमन्ति पिविष्टपे ।। (वनपर्व ५३।१।४) हे राजश्रेष्ठ! ततः सर्वभावेन प्रशंसितं कुरुक्षेत्रं गच्छेत्, यद्दर्शनमात्रेणव सर्वप्राणिनः पापान्मुच्यते । अहं कुरुक्षेत्र गमिष्यामि, कुरुक्षेत्र वसामीत्येवं सर्वदा ये वदन्ति, तेऽपि सर्वपापान्मुच्यन्ते। वायुमंचालितः कुरुक्षेत्रपांशुभिरपि संपृक्तगाया पापिनोऽप्युत्तमां गति लभन्ते । सरस्वतीनद्या दक्षिणेन दृपद्वतीनद्या उत्तरेण कुरुक्षेत्रनामकस्थाने ये वसन्ति ते खलु स्वर्ग एव निवसन्ति । कुरुक्षेत्रपरिमाणं-द्वादशयोजनम "धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं द्वादशयोजनावधि" (हेमचन्द्रः ४११६) माधवाचार्य विरचित'कुरुक्षेत्रमाहात्म्य'मनेन विशत्-पञ्च-पप्टिसंख्यकानि तीर्थानि वर्तन्ते। महाभारतस्य वनपर्वणि त्र्यशीतितमे अध्याये, तथा शैलपर्वणः त्रिचत्वारिशे अध्याये कुरुक्षेत्रस्य वहुतीर्थनामानि सन्ति । द्वैपायनहृदस्य पश्चिमतीरे पीठेश्वर्याः सावित्रीदेव्याः सुबृहन्मन्दिरमस्ति, एवमुत्तरतीरे अश्वनाथभैरवस्य मन्दिरं विराजते । द्वैपायनहदस्य मध्यस्थले एकस्य द्वीपस्यावस्थितित्वेनायं द्वैपायनह्रदः कथ्यते। द्वैपायनहृदस्य पश्चिमाशे चन्द्रकूपनामकं परम-पवित्रभेकं कुण्डमस्ति, चन्द्रग्रहणकाले कुण्डजल-स्पर्शनार्थ वहवो यात्रिजनाः समागच्छन्ति। एका किम्वदन्त्यत्रास्ति पुरशुरामः पृथिवी- मेकविंशतिवारनि क्षत्रिया कृत्वा हृदसलिले पितृगणानां तर्पणमकरोत् । तेनार्य "रामहृद" इति कथ्यते। पुरा विरिञ्चिरत्र हृदे स्थित्वा तपस्यामकरोत् तस्मादयं "ब्रह्मसर" इति नाम्ना प्रसिद्धः।

·शाक्त-दर्शनम्
२७३
कैश्चिदिदं दधीचितीर्य मिति उच्यते। दधीचिमुनिरत्र देवानां हितार्थ
स्वदेहमदात् । तदस्थ्ना वजं निर्माय इन्द्रो वृत्रासुरमवधीत्।
सावित्रीनामनिरूक्तिः
कुरुक्षेत्रमहापीठाधिष्ठात्री देवी सावित्री। शास्त्र (सावियोनाम-निरुक्ति-
वणिता। देवीपुराणे--(३०३०)
त्रिदशरचिता देवी देवयज्ञेषु पूजिता ।
भाव-शुद्धस्वरूपा तु सावित्री तेन सा स्मृता ॥
निखिलामरगणेयंज्ञे सा भावमुद्धा देवी पूजिता, तेन सा "सावित्री"ति
कोयते।
तथा अग्निपुराणे--(२२६।२)
गायश्चिशिप्यान् यतस्त्रायेद् भास्या प्राणास्तव च ।
ततः स्मृतेयं गायत्री सावित्रीयं ततो यतः ।
प्रकाशनात् सा सवितुर्वागपत्वात् सरस्वती।।
गायत्री गायन् गुरुर्यतः शिप्यं भाग्या प्राणांञ्च, सर्वान् परिवायते सैन सा
नाम्ना 'गायत्रो' एवं सा यतः मवितरं प्रकाशयति, तेन सा "सावित्री", यतः
मा यागरूपिणी तेन तस्या अपरं नाम सरस्वतीति । सन्दपुराणस्य मायन्ते
रेवागण्डे (२००३)
"सावित्र-तेजः मददो मावित्री सेन पोपते"।
बस्यास्तेजः गावित्रमर्यात् गूर्यमगं, सेने 'सावित्री'नि पाने ।
अग्निपुराणे प्राह्मण-प्रसंगाम्याये-
मलोगवनात् गयिता म तु कीर।
पतनवता देवी गावितीपुझो त ।
देवमनात् सात गारिती प्रोमो पुर्पः।
पोहि सम्मान प्रगले, ग मथिता, अनि त: मातोरा. मापने,
में गपिार गरिपिसाब मा गारिती।
18

·२७४. दशमः परिच्छेदः निखिलवेदाः प्रसूयन्ते मा सवित्रीति सुधीभिरभिहिता भवेत्। देवी भागवते (६-३२) सवितुश्चाधिदेवी या मन्याधिष्ठात्री देवता। सावित्री ह्यपि देवानां सावित्री तेन कीतिता। या खलु सूर्यमण्डलात्मक-सवितुरघिदेवी या गायत्री मन्त्रस्याधिष्ठात्री देवता, तथा च या वेदसमूहप्रसवित्री सा सावित्रीति कोतिता भवेत् । "सविता सावित्री" सामवेदान्तगंतसाविश्युपनिषदि शिव-शक्ति-पुरुष- प्रकृतिस्वरूपं वणितम् । टीकाकारः श्री उपनिषद् ब्रह्मयोगी उक्तवान्--- "सविता प्राणिनः सूते" सोऽयं सविता "परमेश्वरः परमात्मा। यया विद्यया सविता प्रकाश्यते सेयं सावित्री" ! सवितृ-सावित्रीस्वरूपमेवंरूपेण विश्लेपितम् ।। (१) कः सविता का सावित्री? अग्निरेव सविता, पृथिवी सावित्री, स यत्राग्निस्तत् पृथिवी, यत्र वा पृथिवी तयाग्निस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् । (२) कः सविता, का सावित्री? वरुण एव सविता आपः सावित्री, स यत्र वरुणस्तदापो यत्र वा आपस्तद वरुणस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् । (३) कः सविता, का सावित्री? वायुरेव सविताकाशः सावित्री, स यत्र वायु स्तदाकाशो यत्र वा आकाशस्तद् वायुस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनाम् (४) कः सविता का सावित्री? यज्ञ एव सविता छन्दांसि सावित्री, स यत्र यज्ञस्तच्छन्दांसि, यत्र वा छन्दांसि स यज्ञस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् । (५) कः सविता, का सावित्री? स्तनयित्नुरेव सविता विद्युत् सावित्री स यत्र स्तनयित्नुस्तद् विद्युत्, यत्र वा विद्युत् तत्र स्तनयित्नुस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम्। (६) क सविता, का सावित्री? आदित्य एव सविता द्यौः सावित्री, स यत्रादित्यस्तद् द्यौः यत्र वा द्यौस्तदातित्यस्ते द्वे योनिस्तदेकं मियुनम् । (७) क' सविता, का सावित्री, चन्द्र एव नक्षत्राणि सावित्री, स यत्र चन्द्र स्तनक्षत्राणि, यत्र नक्षत्राणि स चन्द्रमास्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् । (८) कः सविता, का सावित्री? मन एव सविता वाक् सावित्री, स यत्र मनस्तद् वाक् यत्र वा वाक् तन्मनस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् ।

·शाक्त-दर्शनम् (९) कः सविता, का सावित्री? पुरुष एव सविता स्त्री सावित्री स यत्र पुरुषः तत् स्त्री, यत्र वा स्त्री तत् पुरुषस्ते द्वे योनिस्तदेकं मिथुनम् । पूर्वोक्त-नवविध-दृष्टान्त : सवित्र्योरात् शिव-शक्त्योः पुरुषप्रकृत्यो- रुभयोरेव सम्मेलनेन विश्वप्रपञ्चसृष्टिरिति परिव्यक्तो भवति । "सावित्री-पादत्रयम्" गायत्री मन्त्रस्वरुपिणी सावित्री पादत्रयविशिष्टा । गोपयवाह्मगे उक्तम्-- "तत् सवितुर्वरेण्यम्" इति माविश्याः प्रथमः पादः । "भगो देवस्य धीमहि" इति सावित्र्याः द्वितीयपादः । "धियो योनः प्रचोदयात्" इति सावित्र्याः तृतीयपादः । देवीभागवत टोकाकारसवनीलकण्ठेनोक्तम्-(टीका ६।२६२) "अनया च श्रुत्या सावित्री पादत्रयाद् वेदप्रयलोकत्रयाग्न्यादितेजस्त्रय- पूर्वक सर्वग्रह्माण्डमृष्टिः सावित्रीत एवोरता"। तथा सर्ववेदेषु पुराणेषु प साविभ्युपनिपदि च एतद् रुपेण वर्णितम्- (१०) तस्या एव प्रयमपादो भू "स्तत् सवितुर्वरेण्यम्" इति अग्निवे वरेण्यम्, आपो वरेण्यं, चन्द्रमा वरेण्यम् । (११) तस्या एव दितीयः पादरी "भगमयभुवो भर्गोदेवस्य धीमहि" इसग्निवं भगं, आदित्यः भांश्चन्द्रमा – भाः। . (१२) तस्था एप तृतीयः पादः "स्वपियो पो नः प्रचोदयात्" इति स्त्री पर पुषच प्रजनयनः । एतत् गावित्री-मन्त्र विज्ञान-फलमुक्तम् गावित्र (१३) यो वा एमां सावित्रीमेरोग प्रति प्रोतनाकामावेन जानीते, ग पुनर्गस जपति, मुक्ति समत। शाविशेतिरहस्यम् देशोगा-- गोमती दुर्गा मामी: मागी। मारिली प मष्टिविया प्राधि पस्यपा() ·૨૭૬ दशमः परिच्छेदः पराप्रकृतिः सृष्टि-समये-दुर्गा, लक्ष्मीः, सरस्वती, सावित्री, राधा चेति पञ्चमूतिभिराविभूता भवति। सावित्री-स्वरूपमुक्तम्-- माता चतुणी वर्णानां वेदांगानाञ्च छन्दसाम् । सन्ध्या वन्दनमन्त्राणां तन्त्राणाञ्च विचक्षणा।। द्विजाति-जातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी। ब्रह्मण्यतेजोरूपा च सर्वसंस्काररूपिणी॥ पवित्ररूमा सावित्री गायत्री ब्रह्मणः प्रिया । तीर्थानि यस्याः संस्पर्श वाञ्चन्ति ह्यात्मशुद्धये ।। (६।१।३८-४०) सावित्री देवी चतुर्वेद-वेदांग-छन्दः समूहानाञ्च मातृस्वरूपा। सा विचक्षणा देवी सन्ध्यावन्दनादि क्रियाणां तथा तन्मादीनाञ्च मातृरूपिणी । सा ब्राह्मणा- दीनां ब्राह्मणत्व-जाति-रूपिणी। जपरूपा तपस्विनी, सा ब्रह्मण्यतेजः, सर्वप्रकार- संस्कारस्वरूपा च। सा ब्रह्मणः प्रिया पवित्ररूपा सावित्री गायत्री च । तीर्थसमूहा अपि स्वात्मशुद्धयर्य तस्याः स्परांमिच्छन्ति । शुद्धस्फटिक-संकाशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी। परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी ।। परब्रह्मस्वरूपा च गिर्वाणपददायिनी। ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठात्री देवता ।। यत् पादरजसा पूर्व जगत् सर्वं च नारद । देवी चतुर्थी कथिता पञ्चमी वर्णयामि ते ॥(४१६४३) सा शुद्धस्फटिकमणितुल्या शुद्धसत्त्वगुणस्वरूपिणी परमानन्दरूपिणी सर्वश्रेष्ठा सनातनी। सा परब्रह्मस्वरूपिणी मुक्तिपदप्रदायिनी सा ब्रह्मण- स्तेजोमयी शक्तिबह्मतेजोऽधिष्ठात्री देवता। नारायणोऽवदत्, है नारद यस्याः पदरजस्पर्शेण जगत् सव्वं पवित्रमभूत, तस्याञ्चतुर्थ्याः सावित्रीदेव्या माहात्म्यं वर्णितमवुना पञ्चमीप्रकृतिराधाया: स्वरूपं कथयिष्यामि । सावित्र्युपासकसम्प्रदायाः- देवीभागवते- ब्रह्मणा वेदजननी प्रथमे पूजिता मुने। द्वितीये च देवगणस्तत् पश्चाद् विदुपांगणः ।।

·२७७ शाक्त-दर्शनम् तदा चाश्वपतिर्मूपः पूजयामास भारते। तत् पश्चात् पूजयामासुर्वर्णाश्चत्वार एव च। (३।२६१३-४) नारायणोऽवदत् हे नारद! सा वेदमाता सावित्री देवी प्रथमं ब्रह्मणा पूजिता ततो देवगणस्ततो जातिभिः सा पूजिताऽभवत्। अनन्तरं भारतवर्षे, महाराजोऽश्वपतिस्तामपूजयत, ततो ब्राह्मणक्षत्रिय-वैश्य-शूद्राश्च चतुर्वर्णा तां पूजितवन्तः। पुरा मद्रदेशे अश्वपतिमहाराजो राजत्वमकरोत् तस्य महिपी मालतीदेवी बन्च्यासीत् । ततो वशिष्ठमुनेरादेशेन राशी सावित्री देवीमाराधयामास । किन्तु सुदीर्घकालं यावद्देव्या दर्शनं कमपि प्रत्यादेश वा अलब्ध्या क्षुण्णहृदया प्रतिनिवृत्ताभवत् । ततो महाराजो महाराज्ञी सान्त्वयित्वा स्वयं साविश्याराधनतत्पर. पुष्करतीर्थ- मगात् । तत्र स्थित्वा संयतचित्तः शतवाणि यावत् तपस्यामकरोत्तथापि तस्य राज्ञः सावित्रीदर्शनं नामवत्, किन्तुप्रत्यादेशभूतामाकाशवाणीमश्रीपोत् "दशलक्षगायत्रीजपः क्रियतामि"ति । तत्काले महर्षिः पराशर आगत्य महाराजाश्वपतये गायत्रोजपविधि सावित्रीब्रतविधि सावित्रीध्यानं स्तवादि च कययित्वा स्वीयाश्रमममात् । अस्य विस्मृतविवरण देवीभागवतस्य नवमे स्कन्धे पड्विंशाध्याये उक्तम् । अनन्तरं नरपतिः सम्यविधानेनाराध्य देव्या दर्शनं लब्धवान्, देवोवरात् सावित्री सदृशी कन्यां च प्राप्य, तस्या नाम सावित्रीमकरोत्। सतीशिरोमणिः सावित्री देवी केवलं पतिवात्यवलेन मृतम्वामिनं सत्यवन्तं यमहस्तादुत्य यमवरात् पितृकुलं भर्तृकुलञ्च उद्दपार, तत् सब्बं सबजनविदितमस्ति । वेदमातृसावित्रीस्वरम् देवीभागवते- तप्तकाञ्चनवर्णाभां ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा । मोम मध्याह-मात्तंण्ड-गहस्रमंमिनप्रमाम् ॥ ईशदास्य-प्रमन्नास्यां रत्नपणमूपिताम् । वह्निमालागुवापानां भवतानुद्रहविग्रहाम् ।।

·२७८ दशमः परिच्छेदः सुखदां मुक्तिदां शान्तां कान्ताञ्च जगतः विघः । सर्वसम्पत्स्वरूपाञ्च प्रदात्री सर्वसम्पदाम् ।। वेदाधिष्ठातृदेवीञ्च वेदशास्त्रस्वरूपिणीम् । वेद-बीजस्वरूपाञ्च भजे तां वेदमातरम् ।। (६।२६:४९-५२) मन्त्रः "श्रीं ह्रीं सावित्र्यै स्वाहा"। सावित्रीदेवी तप्तकाञ्चनवर्णा, ब्रह्मतेजःप्रज्वलिता, तस्याः प्रभा कालस्य मध्याह्नकालीन-सहस्र सूर्यसदृशी, मृदुमन्दहास्यवदना, सुप्रसन्ना भूपण-भूपिता, वह्निशुद्धपट्ट वस्त्र-परिघाना भक्तानाम् अनुग्रहाय विग्रहधारिणी, सुखमोक्षदायिनी, शान्तस्वरूपा, जगद्विधातुर्बह्मणो भार्या, सर्वसम्पत्-स्वरूपिणी सर्वसम्पत्-प्रदायिनी च। सा वेदाधिष्ठात्री देवी, वेदशास्त्रस्वरूपिणी, वेदवीजप्रणवरूपिणी च। ता वेदमातरं सावित्रीं भजामहै । ७. देवी-भागवते उक्तं,-पुरा गोलोके स्वयं श्रीकृष्णो ब्रह्मणे सावित्रीमदात् । किन्तु सावित्री ब्रह्मणा सह ब्रह्मलोक नागतवती.। तदा ब्रह्मा श्रीकृष्णाय भक्तिपूर्वकं निम्नोक्तप्रकारेण वेदमातरमस्तोत् । महाराजाश्वपतिरपि, एतेन स्तवराजेण सावित्री स्तुत्वा तस्या दर्शनमिष्टसिद्धिञ्च अलमत । ब्रह्मोवाच सच्चिदानन्दरूपे त्वं मूलप्रकृतिरूपिणी । हिरण्यगर्मरूपे त्वं प्रसन्ना भव मुन्दरि।। तेजःस्वरूपे परमपरमानन्दरूपिणी। द्विजातीनां जातिरूपा प्रसन्ना भव सुन्दरि।। नित्ये नित्यप्रिये देवि नित्यानन्दस्वरूपिणी। सर्वमंगलरूपे च प्रसन्ना भव सुन्दरि ।। ब्रह्माऽवदत्-है सच्चिदानन्दरूपिणी त्वं मूलप्रकृतिस्वरूपा तथा हिरण्य- गभरूपिणी। हे सुन्दरि त्वं प्रसभा भव । त्वं तेज.स्वरूपा, मपामुरकृष्टा त्वं परमानन्ददायिनी द्विजातीनां जातिस्वरूपा, है सुन्दर त्वं प्रसन्ना भव हे देवि त्वं निरया नित्यप्रिया नित्यानन्दस्वरूपिणी, तथा मर्वमङ्गलरूपा हे सुन्दरि त्वं प्रसन्ना भव । सर्वस्वरूपे विप्राणां मन्त्रसारे परात्परे । सुखदे मोक्षदे देवि प्रसन्ना भव सुन्दरि।।

·शाक्त-दानम् २७६ विप्रपापेमदाहाय ज्वलदग्निशियोपमे । ब्रह्मतेजःप्रदे देवि प्रसमा भव सुन्दरि । कापेन मनमा बाचा यत् पापं कुरुते नरः। तत्तत्-स्मरणनायेण भस्मीभूतं भविष्यति ।। (९।२६१७६-८४) देवि वं मर्वस्वरूपा विप्राणां मन्त्रस्वरूपिणी, त्वं हि सर्वश्रेष्ठा, त्वं मुम्नदायिनी, मोक्षदायिनी है सुन्दरि प्रसन्ना भव हे देवि त्वं ब्राह्मणाना पापस्वरूपेन्घनदाहाय माक्षात् प्रज्ज्वलिताग्निशिपास्वरूपा; त्वं ब्रह्मतेज:- प्रदायिनी, हे मुन्दरि त्वं प्रसन्ना मव । जन कार्यन मनमा वाक्येन च यत् यत् पापं करते तत् मर्व तव स्मरणमात्रेणेव भस्ममाद् भवति । म्नवराजमिदं पुण्यं मन्ध्यां कृत्वा तु य पठेत् । पाठे चतुर्णा वेदाना यत् फलं लभते च तत् ।।(२७) यः मन्थ्योपासनानन्तरं परमपवित्रस्तवराजमिदं पठति स चतुर्वेदपाठफलं 'लमते। (२६) मणिवन्धे च गायत्री सर्वानन्दस्तु भैरवः (तन्त्रचूडामणी) मणिवन्य देव्या मण: पननात् तत् गायत्रीमहापीठं पीठाधिष्ठात्री गायत्री देवी, मानन्दो भैरवः। गायत्री महापीठ पुष्करतीर्थं वर्तते । पुष्करतीर्यम्, आजमीरात् कोनत्रयमध्येऽवस्थितम्। तत्र परमपवित्र- साविनीगिरेरुश्चशिखरे सावित्री-मन्दिरं विराजते। देवी-भागवते उक्तं- महाराजो-श्वपति शतवर्षाणि यावन् गायत्री मन्त्रमुपास्य कन्यारत्नमलमत। ब्रह्मणो यज्ञभूमौ अन्तस्थानात तन्मन्दिरमेव सर्वप्रधानम् अन्यानि देव-देवीमन्दिराणि च विराजन्ते । महाभारते उक्तं, मनमा पुष्करतीर्य- स्नान-कामिनामपि पापानि दूरं यान्ति । पुष्करहदस्म परिधिः क्रोध-परिमितः। तिमपु दिक्षु तत् पर्वतमालया परिवेष्टितम् । पुष्करतीर्थस्य प्राकृतिकसौन्दार्यमतीव मनोहरम् । पुष्करतीर्यो गायत्रीमापनायाः सर्वोत्कृष्ठस्थानम् । पमपुगणे स्वयं वेदमाता गायभ्ययवदत् । विशेष पुष्करे स्नात्वा जपेन्मां वेदमातरम् । अष्टाक्षरा स्थिता चाहं जगद्व्याप्तं मयान्विदम् ।।

·२८० दशमः परिच्छेदः विशेषतः पुष्करतीय स्नात्वा, वेदमातरं मां गायत्रीमन्त्ररूपिणी जपेत् । त्रिपादविशिष्टस्य गायत्रीमन्त्रस्य प्रतिपादमहमष्टाक्षररूपा स्थिता मयेदं जगद्व्याप्तम् । गायत्री-नाम-निरुक्तिः शास्त्रे गायत्री-नाम्नः विभिन्नप्रकारा निरुक्तिर्दृश्यते। बृहदारण्यकोप- निषदि --या 'गयम्' अर्थात् प्राणादिकं त्रायते सा गायत्री। (गय स्वार्थप्न गाय-गायत्र धातु, स्त्रीलिने गीप)। (१) “सा हैपा गायंस्तत्रे, प्राणा 4 गयास्तत् प्राणंस्तत्रे, तद् यत् गाय स्तो तस्माद् गायत्री नाम, सा यामेवामू सावित्री मन्दा है सैव सा स यस्मा अन्वाहतस्य प्राणांस्त्रायते।" "गयान् प्राणान् वागादीनि च इन्द्रियाणि वायते नित्यं सत्याभिमुखीकृत्य ज्ञानदीप्तान् करोतीति" । अर्थात् प्राणानेवं वागादि इन्द्रियसमूह नित्यं सत्या- भिमुखीकृत्य ज्ञानालोकेनोद्भासितानि करोतीत्यऽस्या नाम गायत्री"ति । (२) छान्दोग्योपनिषदि-गै धातु (गानं) श्र धातु (प्राणं) ततः गायत्री इति निष्पन्नम् । "गायत्री वा इदं सर्व भूतं यदिदं किञ्च वाग् वै गायत्री वाग् वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते च"। (३३१२११) सर्वमिदं भूतं यत् किञ्चिद् विद्यते, तत् सर्वमेव गायत्री पदवाच्यम् । वाक् गायत्री, यतो वाक्येन व सर्वं भूतजातं वयंते त्रायते च। गायत्र्या कारण- भूतया वाशक्त्या समस्तभूतजातमभिहितं प्रकाशितश्च । तथवाभयवाणी- रूपया सर्व परित्रायते च। अतएव निखिलभुवनमध्ये वाशक्तिरेव प्रधानेति प्रसिद्धम् । (३) उक्तञ्च भरद्वाजस्मृती- "गायत्रं जायते यस्माद् गायत्री तेन क्प्यते।" य इमां गायति अपति, तमुसरतीति तेनेयं गायत्रीनाम्नाभिहिता । तदुषत गायत्र्यायाने- .

·शाक्त-दर्शनम् २८१ ॐ आयाहि वरदे देवि जपे मे सन्निधौ भव । गायत्रं त्रायते यस्माद् गायत्री त्वं ततः स्मृता॥ है वरदायिनी देवि! त्वमागत्यास्माकं जपकर्मणि संस्थिता भव । यत- स्त्वन्मन्त्रगानकारिणं जपकारिणं रक्षति, तेन त्वं गायत्री नाम्नाभिहिता भवेः । शाम्बपुराणे अस्या हेतुवादो दृश्यते-यथा-- गायच्या वर्णमेककं साक्षाद् देवस्वरूपकम् । तस्मादुच्चारणात्तस्य प्राणमेव भविष्यति ।। गायत्र्या एकको वर्ण एव साक्षाद् एक कदेवस्वरूपम् । तस्मात् तदुच्चारणेन गायकमुद्धरति। (४) देवीपुराणे-"गायनाद् गमनाद् वापि गायत्री त्रिदशाच्चिता" देवानामाराध्यां परमेश्वरी गायत्री सर्वे गायन्ति, (३७।५४) अथवा सा सर्वत्र गमणशीला, तेनेयं “गायत्री" कथ्यते । (५) शास्त्रान्तरे च-"गा" चेति सर्वगा शक्ति "यंत्री" तत्र निय- मिका "गा" शब्देन सर्वगामिनी, तथा “यत्री" शब्देन सर्वेपा नियमकारिणी। परमेश्वरस्य या सर्वव्यापिनी शक्तिः सर्व नियन्त्री च सा "गायत्रो" नाम्ना- भिहिता। (६) तन्त्रशास्त्र गायत्री-नाम्नोविवृति-प्रमङ्गादस्यास्त्राणकर्तृत्वं विज्ञा- पितम् । मूलादि ब्रह्मरन्ध्रान्तं गीयते मननाद् यतः । मननात् प्राति पट् चक्रं गायत्री तेन कीर्तिता ।। मूलाधारतो ब्रह्मरन्नपर्यन्तं, या मननेन गीता भवेत्, अर्थात् चतुई लतः सहस्रदलपनरूपि चक्रपर्यन्तं या अस्फुट-मधुमत्तभ्रमर-कूजन-निनादिनी भूत्वा, पञ्चासद्-वर्ण-मातृकारूपेण नित्यं विहरति, एतदर्यज्ञापकत्वेन 'गायत्' तथा मननेन तच्चतुलतः सहस्रदलपनं पट्चक्रकोपं विदीयं जीवाना परिवाण- करणात् “त्री" एतदुभयपदयोगेन "गायत्री"ति प्रसिला। गायत्री मन्त्रः- "तत् सवितुर्वरेप, भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्"।

·२८२
•दशमः परिच्छेदः
यो अस्माकं बुद्धि-वृत्ति-समूहं प्रेरयति, वयं सवितुर्देवस्य तद् वरणीयं
तेजः ध्यायामः।
ऋग्वेदे तृतीयमण्डलस्य द्विपष्टितमसूक्तय दशम ऋङ् मन्त्रो गायत्री
नाम्ना सुप्रसिद्धः । अस्य मन्त्रस्य ऋपिविश्वामित्रः, देवता सविता, छन्दः
गायत्री । सवित देवतात्वेनास्य सावित्री ऋक्, तथा गायत्री छन्दसाच्छादितत्वेन
एपा गायत्रीत्यभिहिता। सामवेदस्य उत्तराच्चिके (६३।१०।११) तथा
यजुर्वेदेऽपि (३६॥३) गायत्रीमन्त्रो लभ्यते । सर्ववेदानां सर्वशाखासु, गोभिला-
श्वलायनयाज्ञयवल्क्यादिसंहितासु पद्धतिषु च गायत्री मन्त्रोऽसकृत् सन्नि-
विप्टो भवति ।
गायत्रीछन्दस्त्रिपादविशिष्टं, प्रतिपादमप्टाक्षराणि। गायत्रीमन्त्रस्य
प्रथमपाद:-"तत् सवितुर्वरेण्यं" इत्यत्र सप्ताक्षरमात्रमस्ति । “तत्"-शब्दो
एकाक्षरः स्वरसंख्येयमक्षरमिति हेतोयंजनस्य नात्र ग्रहणं भवेत् । छन्दः-
पातदोपनिवारणार्य "वरेण्यं" स्थाने वरेणियमुच्चार्याक्षरन्यूनता पूरयितव्या।
यत्र गायत्यादी छन्दसि पादस्य अक्षरसंख्या न पूर्यते, तत्र "इपादिभिः
पूरयितव्या" इति हलायुधः।
प्रोक्तसावित्रीमन्त्रः प्रणवेण व्याहृतित्रयेण च सार्द्ध मेव जपे विनियोक्तव्य
इति योगियाञ्चवल्क्योक्तिः ।
ॐकार पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वरनन्तरम् ।
गायत्री प्रणवश्चान्ते जपे विमुदाहृतम् ।।
श्रीमच्छङ्कराचार्येणोस्तं गायत्रीभाष्ये-
"सप्रगव-व्याहृतित्रयोपेता प्रगदान्ता
गायत्री जपादिभिरूपस्या"।
अर्थात् ॐ। भूर्भुवः स्वः। तत् सवितुर्वरेण्यं, भगों देवस्य धीमहि, घियो
यो नः प्रचोदयात् ॐ। एतन्मयो जपादिना उपास्यः।
-
भगवान् मनुरवदत्-(२१८१)
ॐ पूर्विकास्तिस्रो महान्याहृतयोऽव्ययाः।
विपदा चैव सावित्री विज्ञेयं ब्रह्मणो मुगम् ॥

·पाक्त-दर्शनम् २८३ *कारः, तिस्रो महाव्याहृतयः त्रिपादविशिष्टा सावित्री च, इत्येतत्-- वितयसहयोगेन अथिता गायत्री-महामन्त्रो जपकायें प्रयुक्तो ब्रह्मप्राप्तिद्वार- स्वरूप: भवेत् । शास्त्रान्तरे प्रणवव्याहृतिभ्याञ्च गायत्री पठिता यदि । सर्वासु ब्रह्मविद्यासु भवेदाशु शुभप्रदा।। गायत्री यदि मप्रणव-व्याहृतित्रया पठिता मवेत्, तदा सर्वब्रह्मविद्यासु मङ्गलदायिनी शोप्रफलप्रदा च भवेत् । गायत्रीमहिमा--गीतायां श्रीभगवानुवाच- "गायत्री छन्दसामहम्" (१०६३५) अस्य टीकायां श्रीधरस्वामिपादोऽवदन् "छन्दोविशिष्टानां मन्त्राणां मध्ये गायत्रीमन्नोऽहम्"। मनु रवदत्-"सावित्र्यास्तु परं नास्ति।" (२।८३) वेद-गुराण-स्मृति-नन्यप्रतिममस्तायंशास्त्रपु, गायत्रीमन्त्रस्य स्वरूपं माहात्म्यं च बहुधा वपते । प्राचीनवैदिक गादारम्प अर्वाचीनकालपर्यन्तं गायत्री मन्त्रमापना निरवच्चिमा प्रचलिया। आरहमानकालनो भारतवर्ष स्य मंदिरममा मत्स्वपि नानापमं सम्प्रदायेषु गायत्र्याः धेफरवमुपयोगिता र प्रति ममन्त्र- दायसापकानामकमत्यम्। ययायंत्यमुक्त देवीभागवते- यया भवेन्महादेव्या गायन्याः अनिचोदिता । मर्व वेदमारमूना गायथास्तु गमाना। प्रयायोपि मंध्याया तां घ्यापन्नि जानि ध । पंदा जपनि ना नियं वेदोगस्या मतः स्मृता ।। गरमा गत दिनाः माता नवा न पप्पया। भागितमुपागले गायत्री येदमातरम् ॥ ११॥१५॥१०) गायत्रीमनो निमिटर गारभूतः, ग येगागद गदगार- माया गारपूगापा र प प्रापाससाम् । शारिरा मरिमिप्पामु मागी मानि। म मना दिदापत्री नागिन गाता गप्पो। गहिरा (जनीशियन-मिना ) मानिनिमार- ·२८४ दशमः परिच्छेदः गायत्रीमन्त्रोपासकास्तेन सर्वे ते शाक्तपदवाच्याः। वस्तुतो द्विजाना मध्ये शवा वा वैष्णवा वान विद्यन्ते । "गायत्रो वेदमाता" चत्वारो वेदाः सांगाः सोपनिषदः सेतिहासाः सर्वे ते गायत्र्याः प्रवर्तन्ते। गायत्रीभाष्यरूपोऽसौ भागवतग्रन्यो वेदार्थपरिवहितः। (गरुडपुराणम्) । समग्रश्रीमद्भागवत गायत्रीभाप्यरूपम् । भगवान् मनुर्गायत्रीजपमाहात्म्यमुक्तवान्--- एतदक्षरमेताश्च जपन् व्याहृति-पूर्विकाम् । सन्ध्ययोर्वेदविविप्रो वेदपुण्येन युज्यते ।। मनुसंहिता (२१७२) स , ॐकारव्याहृतित्रयसंयुक्त गायत्री मन्त्रमुभयसन्ध्ययोों जपेत , वैदवि विप्रः, सर्ववेदपाठ-फलं पूण्यं च लभते । संहिताकार उशना अवदत- गायत्रीञ्चैव वेदांश्च तूलयाऽतुलयत, प्रभुः। एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीञ्च तर्थकतः ।। प्रमुब्रह्मा गायत्र्या सह चतुर्वेदान् तुलायन्त्रेण परिमाय अपश्यत. एका गायत्री चतुर्वेदसमतुल्याभवत् । गायत्री तेजोभूयिष्टोऽग्निगर्भो महामन्त्रः। युगे युगे साधको गायत्री- महामन्त्रमाराध्य पापमुक्तः सन् ब्रह्मतेजो ब्रह्मज्ञानञ्च लब्ध्वा धन्यो भवेत् । यया स्पर्गमणिना स्पर्मत्तानं स्वर्णत्वं प्राप्नोति तद्वद् गायत्रीमन्त्रसाधनया साधको द्वितीयजन्म दिव्यजीवनं लब्ध्वा द्विजनाम्ना परिचितो भवेत । यया सर्शमणिसति, ताम्रोऽपि काञ्चनं सदा। गायत्री सहितश्चात्मा द्विजात्मा तेन ईरितः।। (गायत्रीतन्त्रम् १६७४) पुराणे कपितमस्ति-गाधिराजपुत्रो विश्वामित्रः क्षत्रियकुले जन्म लब्ध्या गायत्रीमाधनयामितप्रभावः सन् क्षत्रियस्वभावमतिक्रम्य ब्रह्मापिपदप्राप्तो 'द्वितीयस्वर्ग एप्टिमकरौत। गायश्या यजुर्वेदीयावाहनमन्त्रे महापावनत्यमुमतम् ।

·शाक्त-दर्शनम् २८५ ॐ तेजोऽसि गुपस्यमृतमसि धाम नामासि । प्रि देवानामनावृष्टं देवन्यजनमसि ।। हे मातः गायत्रि त्वं ब्रह्मतेजः स्वरूपा, त्वं शुभज्योतिर्मयो (शुक्रमसि) त्वम् अमृतस्वरूपा, त्वं विश्वाधारभूता (धाम) त्वं ब्रह्मवाचकशब्दरूपा त्वं देवानामिष्ट प्रदा (प्रियं देवानाम्) अव्यय-याग साधनामन्त्रस्वरूपा (अनाधृष्टं देवयजनम् असि)। तथा च नारायणोपणिपदि-(३५) ॐ तेजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि, देवानां धाम नामासि विश्वमसि । विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरोम् ।। हे मातः गायपि त्वं वलपुष्टिकारक-"ओजः" नामकमूक्ष्मघातुस्वरूपा (ओजोऽसि) त्वं शत्रुपराभवकारिणी "सह" नामक शक्तिस्वरूपा (सहोऽसि) त्वं "बलं" दैहिकसामर्थ्यस्वरूपा, त्वं दीप्तिहेतुस्वरूपा (भ्राजोऽसि)। त्वं देवानां तेज.स्वरूपा (देवानां धाम) तेषां नमस्या (नामासि), त्वं सर्वजगद्- रूपिणी (विश्वमसि) त्वं विश्वस्य स्थितिकालरूमा (विश्वायुः) त्वं सर्वस्वरूपा (सर्वमसि) सर्वेपामायुः स्वरूपा (सर्वायुः) त्वं सर्वपापानां पराभवकारिणी (अभिभूः) तथा च त्वम् ॐकाररूपिणी। गायत्रीतन्त्र-- गायत्री-माहात्म्यम् चतुर्दिशाक्षरिविद्या परतत्वविनिर्मिता। "त"कारात, "यात्"कारपर्यन्तं शब्दब्रह्मस्वरूपिणी ।। परस्य ब्रह्मणो माता गायत्री परदेवता। प्रमुप्तभुजगाकारा विमतन्तु ममातिः॥ पश्चागदपनियुक्त गायत्र्या निर्मित परः। आपार यमपस्या विद्युत पञ्चपदीपिया। महापपवनमरी महापाप-विमोचनी। महापुष्पमपी निस्सा मनिरानन्दापितो।। एषा पदिशासरी पसरपिनिमिमा माशाद् विदानी मात्री सारतः याद नारपन (तन, मपितुः-प्रोत्सा) मायाकरिती ·२५६ दशमः परिच्छेदः स्वयं परब्रह्मजननी, साक्षाद् परदेवता च। अस्याः आकृतिः प्रसुप्तभुजंगवद् मृणालतन्तुसदृशी च । 'कुण्डलिनी शक्तिरूपिण्या गायत्रीदेव्याः कलेवरं पञ्चाशद्वर्णनिर्मितम् । एपा विद्युत पुजवनिरतिशय देदीप्यमाना मूलाधारपद्म विराजिता। एपा महापग्रवनमध्ये (पट्चक्रेषु) विचरणशीला, एषा साधकस्य जपकारिणो महापापानि विनाशयति। एषा महापुण्यमयी, -क्षररहिता सत् चित -आनन्दस्वरूपिणी च । या नित्या ब्रह्मगायत्री सर्व वेदेषु सम्मता। स्मृतिशास्त्र संहितायां पुराणेषु प्रतिष्ठिता। अतः सर्व परित्यज्य जपेत, तन्त्रमत कलो।। (४१७३-७४) यतो गायत्री नित्या सर्ववेद-प्रतिपादिता, स्मृतिशास्त्र-संहिता-पुराण- समूहेषु च प्रतिष्ठिता, अतएव सर्वमन्यत परित्यज्य कलौ तन्त्रसम्मतो गायत्री- मन्त्रजप एवावश्यं कर्त्तव्यः। उक्तञ्च महानिर्वाणतन्त्र । -तन्त्रान्तरे च- इयन्तु ब्रह्मा सावित्री यथा भवति वैदिकी। तथं व तान्त्रिकी ज्ञेया प्रशस्तोभय कर्मणि ।। (८1८५)।. मूलमेवमिति प्राहुर्गायत्रीं सर्वमन्त्रणे । आदावेव यतो विद्या गायत्री परमाक्षरी ।। प्रादुर्भूता ततो लोके मन्त्राणामादिरेव सा ।। एपा परमाक्षरी विद्यारूपिणी गायत्री प्रथममेवाविभूता। तस्माल्लोके सैव मन्त्राणामादिभूतेति कीळते 1 सा विद्या परमा'चव मन्त्राणां सिद्धिकारिणी। अज्ञानान्विष्टमन्त्राणां तत् सान्निध्यात्तु साधनम् ।। एषा गायत्रीरूपा परमा विद्या सर्वमन्त्राणां सिद्धिकारिणी। एवमिप्टमन्त्रज्ञानाभावेऽपि केवल गायत्रीमन्यजपेनैव सिद्धिर्भवेत।। संसारे सिन्धवो यद्वत धावन्त्यचिरतं ध्रुवम्। सर्वे मन्यास्तथा तस्यामन्तभूता हि सर्वथा ।। संसारे सर्वनद्य. यथाविरामं समुद्राभिमुखं घावन्ति, तद्वद् अन्यान्यमन्त्राः सर्वतोभावेन गायत्री मन्त्रेऽन्तर्निविष्टा भवन्ति । "ततो हि जपनात, तस्याः सर्वसिद्धिर्भविष्यतीति"।

·शाक्त-दर्शनम् २८७ प्रणव-तत्त्वम् प्रणवोपनिषदि- ॐमित्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्त ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा।। तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः। तिम्रो मात्रार्द्धमात्रा च प्रत्यक्षस्य शिवस्य तत् ।। तथाहि-ब्रह्मवादिनो यद् ॐद्वारम् एकाक्षरब्रह्म इति वदन्ति, तस्य शरीरं स्थान तथा कालत्रयं च कथयामि । तस्य प्रत्यक्षशिवस्य ब्रह्मणो वा प्रतीकस्वरूपस्य ॐकारस्य मात्रात्रयस्य अधिष्ठातारस्त्रयो देवा, स्त्रयो लोका- स्त्रयोवेदास्तथा त्रयोऽग्नयः शास्त्रउक्ता'। तिस्रो मात्राश्च-अ-उ-म, तदुपरि अर्द्धमात्रा नादविन्दुविराजते। (१) "अकारतत्त्वम्"-ॐकारस्य प्रथममात्रा "अकारः" जाग्रद- अस्याधिष्ठातृ विश्वरूपात्मा अथवा वैश्वानरस्वरूपः रजोगुणः । "अकारो वै सर्ववाक्"। अकारो विराट्वत, सर्वाणि वाक्यानि व्याप्य विराजते । यथायम् अकारः प्रणवस्य प्रयमवर्णः, विश्वस्रष्टा विराट् ब्रह्मापि तथा सृष्टयाद्य- वस्थात्रयस्य प्रथमदेवता। प्रणवोपणिपदि- ऋग्वेदो गाई पत्यं च पृथिवी ब्रह्मा एव च । अकारस्य शरीरं तु व्याख्यानं ब्रह्मवादिभिः॥ ऋग्वेदो गार्हपत्याग्निः, पृथिवी ब्रह्मा च अकारस्य शरीरमिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति। (२) उकारतत्त्वम्:-ॐद्वारस्य द्वितीयमावा "उकारः"1 स्वप्नाव- स्याधिष्ठातुतंजम-आरमा सत्त्वगुणः । स्वप्नावस्था यया जाग्रदवस्थापेक्षया मानता, किन्तु स्वप्नाधिष्ठातृतंजम आरमा तया वैश्वानरापेक्षया ऊदस्थो उत्कृष्टो वा तद् अकारापेक्षया उकारतत्त्वज्ञानं समधिकं घेयः। अकारतत्त्वज्ञानेन सर्वकामनासिदिपिते, परन्तु उसारतत्त्वज्ञानेन ज्ञान- समष्टरुत्कर्षसायनं भवति । उपारो यया अवार-मकारयोर्मध्यवती, तथा तजसारमापि विश्व-प्राशयोमध्यस्थितः, उभयोमध्यत्तित्वधर्मतुल्यः ।

·२८८ दशमः परिच्छेदः प्रणवोपनिषदि- यजुर्वेदोऽन्तरीसं च दक्षिणाग्निस्तथैव च। विष्णुश्च भगवान् देव उकारः परिकीत्तितः॥ ॐवारस्य द्वितीयमात्रा उकारः भुवर्लोकः, यजुर्वेदः, अधिष्ठातदेवो विष्णुः, गणदेवता, एकादशरुद्रः विष्टुम् छन्दः दक्षिणाग्निश्चेति । (३) "मकारतत्त्वम्"-सुषुप्तिस्थानगतः प्राज्ञ आत्मा ॐद्वारस्य सृतीयमात्रा मकारस्वरूपः तमोगुणः। यथा जानदवस्था स्वप्नावस्था च प्रकृतिवशेन मुषुप्ती लीयेते, तद्वद् अकार उकारश्चमकारे लीयेते, सृष्टिस्तवथा स्थितिश्च लये पर्यवसेते। यया च सुपुप्तेरन्ते जान दाद्यवस्थाया पुनराविर्भावो भवति, तद्वद् ॐङ्कारोच्चारणकाले लयस्थान्मकाराद् अ-उ इति मात्राद्वयं पुननिर्गत भवति । तेनास्य वारस्य तृतीयमात्रा मकारः सुपुप्तेरधिष्ठातृ- प्राज्ञात्मस्वरूपः कथ्यते । प्रणवोपनिषदि- सामवेदस्तथा द्योश्चाहवनीयस्तथैव च । ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीत्तितः।। ॐकारस्य तृतीयमात्रा मकारः सामवेदः, स्वर्गलोकः, अधिष्ठातृदेवः शिवः, आहवनीयाग्निश्च । (४) अर्द्धमात्रा (नाद-विन्दुः)-ॐवारस्य मध्ये अ-उ-म इति वर्णप्रयं विद्यते, वर्णत्रयं 'विमाया' नाम्नाभिहित भवति। तदतिरिक्ता अद्धं मात्रा वर्तते। सा च नाद-विन्दु-स्वरूपा () प्रणवोपरि अवस्थिता च। तस्याः स्वरूपं माण्डूक्यश्रुती वणितम् । "अमावश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपरामः शिवोऽद्वत एवमोङ्कार आत्मव" । तुरीय-ॐकारः अकारादि-मात्रामयरहितो, वाड मनसोरगोचरत्वेन व्यवहारायोग्यः, स च जगत्-प्रपञ्चलयस्थानं मङ्गलमयाद्धतात्मस्वरूपम् । तुरीयस्य उच्चारणं न भवेदित्यत एव "अमात्रा" इत्युच्यते ।

·शाक्त-दर्शनम् २८६ प्रणवस्य अ-उ-म-"ॐम्" शब्देन ब्रह्मविष्णुशिवानां परामर्शः "विन्दुना" च परं ब्रह्म बोध्यते, एवमर्द्धचन्द्राकृति"नाद"शब्देन शब्दब्रह्ममयी आद्या- शक्तिरिति सूच्यते। सा च ब्रह्मविष्णुशिवानां पृथग्भावं समावृत्य, शब्द- ब्रह्ममयो आद्याशक्तिरिति नादरूपार्द्धचन्द्राकृतिरेखया ज्ञाप्यते। एवञ्च सन्मध्ये केन्द्रे साक्षिस्वरूपेण विन्दुस्पेण "परं ब्रह्म' विराजते। सर्वे मन्त्राः प्रगवसंयोगेन ययानिर्देषाः पूर्णत्वञ्च प्राप्तास्तथा अर्द्धमात्रया अर्यात् नादविन्दुसंपोगेन ॐझारो मूलसंयोगात् पूर्णत्वं गच्छति। प्राचीन- लिपि-पद्धती पूर्णप्रणवस्य "ॐम्" इत्येवं रूपेण लेखनं दृश्यते । "ॐकार-सायना"-ॐकारयोगेन ब्रह्मसाधना निर्देशिता। मुण्डकोपनिषदि-. प्रणवो धनुः शरो हि आत्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन बोद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ।। (२।२।४।। प्रगयो धनुः, शरो जीवात्मा, ब्रह्मा तल्लक्ष्यमुच्यते । साधक एकाग्रचित्तेन लक्ष्यं भिन्द्यात् । अर्थात् साधकः शरवत्तन्मयतया लक्ष्ये ब्रह्मणि स्वीयात्मान- मनुप्रवेशयेत् । ततः स्वीयात्मपरमात्मनोः सन्मेलनेन ब्रह्ममयो भवेत् । श्वेताश्वतरोपनिषदि - स्वदेहमरणि कृत्वा प्रणवञ्चोत्तरारणिम् । ध्याननिर्मथनाभ्यासाद् देवं पश्येग्निगूढवत् ।। (११४) - सापकः स्वदेहमपस्तनारणि कृत्वा, प्रणवञ्च ऊदतनारणि विधाय घ्यानरूपघर्षगाभ्यासेन "काष्ठद्वयमध्ये यज्ञाग्निप्रकाशवत्" साधकः स्वदेहा- भ्यान्तरे प्रच्छन्नं ज्योतिर्मयमिष्टदेवं पश्येत् । सर्वोपनिषदा सारभूत-श्रीमद् भगवद्गीतायां देहान्तकाले यथा अवारजपेन ध्यानेन च जीवः परमगति लमते, तदुक्तम्- सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हदि निरुय्य च। मून्याधायात्मनः प्राणानास्थितो योगधारणम् ।। ॐमित्येकासारं ब्रह्म याहरन् मामनुस्मरन् । य. प्रयाति स्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ।। (८।१२।२३) 19 ·२६० दशमः परिच्छेदः सर्वेन्द्रियाणां द्वाराणि संयम्य, मनः च हृदि निरुद्धध ध्रुर्योमध्ये स्वीय- प्राणवायु संस्थाप्य, योगावलम्बनेन यः सायकः ॐ मिति एकाक्षरं ब्रह्मवीज जप्त्वा, ध्यात्वा च देहं त्यजति, स परमगति मोक्ष लभते। अर्थात् मृत्युकाले सर्वेन्द्रियाणि व्याकुलितानि भूत्वा निस्तेजांसि जायन्ते, तदा दीर्घमन्त्रोच्चारणं दुःसाध्यं भवति, तदा मित्येकाक्षरजपः, परमपद-प्रापकः सुखसाध्यः इति कोत्तितम् । महपि पतञ्जलिस्तस्य योगसूत्रे उक्तवान् "तस्य वाचकः प्रणवः"। (११२७) प्रणवो ब्रह्मणो वाचकः शब्दः । ब्रह्म वाच्यं प्रणवो वाचकः । वाचकः शब्दप्रयोगणव ब्रह्म ज्ञेयं साध्यं वा भवति। ब्रह्मोपलव्धये साधनासामग्री प्रणवः। साधनानियमञ्च दर्शयति- "तज्जपस्तदर्थ-भावनम्" (१२८) तदर्थचिन्तनेन प्रणवजपः कर्तव्यः। गीतायामपि 'व्याहरन् मामनुस्मर'- नियुक्तम् । एवं प्रकारेणार्यभावनया सह प्रत्यहं प्रणवजपेन शारीरिकमान- सिकान् विघ्नसमूहान् निवार्य प्रशान्तचित्तेन आत्मसाक्षात्कारं लभते। हंसविद्यारहस्यम् नादविन्दूपनियदि- "हंसरूपेण प्रणवः साधना"--अकारःउकारो मकारो नादो विन्दुश्चेति पञ्चाक्षरात्मकस्य प्रणवस्य हंसपक्षिरूपेण ध्यानस्य विधानमुक्तम्- ॐ अकारो दक्षिण: पक्ष उकारस्तूतरः स्मृतः। मकारस्तस्य पुच्छ वा अर्द्धमात्रा शिरस्तथा ॥१॥ पादी रजस्तमस्तस्य शरीरं सत्त्वमुच्यते। धर्मश्च दक्षिणं चक्षुरधर्मश्चोत्तरं स्मृतम् ॥२॥ भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनी । स्वर्लोकः कटिदेशे तु नाभिदेश महाजगत् ।।३।। जनलोकस्तु हृदये कण्ठदेशे तपस्ततः। भ्रुवोललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ।।४।।

·२६१ शाक्त-दर्शनम् सहलार्गमनीत्यत्र मन्त्र एषः प्रदर्शितः। एवमेनं समारूढ़ो हंसयोगविचक्षणः। न वष्यते कर्मचारी पापकोटिशतैरपि ॥५॥ हंसरूपेण प्रदर्शिता प्रगवमन्त्रसाधना सहस्रसंख्यकानामन्यमन्त्राणां साधनफनमतिक्रम्य विशेषफलं प्रददाति । यो विचक्षणः सापको हंसमन्त्रजपेन प्रणवरूपिणं हंसमारोहति, स कर्मचारी साधकः कर्मजन्यकोटिदातपापरपि बद्धो न भवेत् । "प्रणवं हंसवीजञ्च"-प्रणवात्तन्त्रशास्त्रोक्तं सुप्रसिद्ध हंसवीजमुत्- पद्यते। प्रगबेन सह पुरुषप्रकृतितत्वमेवं प्राणायामविज्ञानं मिलित्वा विचि- पोऽयं हंसरान्दः समुपजायते । शास्त्र उक्तम्- "हकारेण वहिर्याति सकारेण विशेत् पुनः" अर्यात् श्वास-वायोः त्यागकाले "हम्" इति शब्द उच्चारितो भवेत्, तया ग्रहगकाले "स" शब्द उच्चारितो भवेत् । जीवन-धारणकार्य जीवोऽनवरतम् एतम् "अनपा" मन्त्र जपति। एतत्प्राकृतिकमन्त्रयोगेनैव जीवो मूले ब्रह्मणि मंयुक्तो भवति । तदुक्तं हंसोपनिषदि- एकविंशतिसहस्र-पटगताधिकमीश्वरि । जपते प्रत्यहं प्राणी सान्द्रानन्दमयी पराम् ।। विना जपेन देवेशि जपो भवति मन्त्रिणः। अजपेयं ततः.प्रोत्रता भवपाशनियन्तनी।। जीयो प्रत्यहं दिवाराको निस्वाम-प्रत्यासक्रियया हमनामश्मनपामन्त्र अहोरात्रौरेकविंशतिमहलागि पट्मातानि जपति। तस्माद् "अजपा" मन्त्र इति फापने। ब्रह्म प्रानिपुरुषारमाम् । देहमरोवरे मारमा हंगरूपेन विनरनि। भगएय हमगार आरमोरलारस्वरूपम् । हमयी उ सदि मूर्यमगो मारमा प्रकाशितो भवेत् । सामा पुनः पुनहाधारणन ह ए मञ्चेति मापाय कोररररेन गोन्तम् इति चीनमत पची, एवं मोई बा गिरे सा fort. गरमायामो मुली भूषा, आदिनापिन्दुमहामन "0" मामला रापामा वितरम- ·२६२ दशमः परिच्छेदः प्रणवाग्जायते हंसो हंसः सोऽहं परो भवेत् । सोऽहं शानं महाज्ञानं योगिनामपि दुल्लंभम् ॥ निरन्तरं भावयेद् यः स एव परमो भवेत् । हैं पुमान् सः स्वरूपेण चन्द्रेण प्रकृतिस्तु सः। एतद्धंसं विजानीयात. सूर्यमण्डलभेदकम् ।। विपरीतक्रमे सैव सोऽहं-ज्ञांनं यदा भवेत् । तदेव सूर्यगः सिद्धो वासुदेव-प्रपूजितः।। हकाराणं सकाराण लोपयित्वा ततः परम् । सन्धि कुर्मात् ततः पश्चात प्रगवोऽसौ महामनुः ।। . शास्त्र अजपामन्यसाधना प्रशस्यतरेति कय्यते। साधको हृदयात्, स्वत उत्थित-हंसमन्यध्वनिश्रवणेन परमानन्दमुपभुंक्ते। वैदिक-पौराणिक-तान्त्रिक- मतेन च अजपा-गायत्री, हंसविद्या, आत्ममन्त्रः, प्राणयज्ञ इति विविध- नामभिनिर्देशिता । गीतायाः चतुर्थाघ्याये (४१२६) इलोकटिकायां श्रीवर- स्वामिपादेन अजपासाधनेति व्याख्याता । यद्वा-"अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे" इत्यनेन पूरकरेचकयो- वर्तमानयोहंसः, सोऽहमित्यनुलोमतः प्रतिलोमतश्च अभिव्यज्यमानेन अजपा- मन्त्रण ततत् पदार्थ क्यं च व्यतीहारेण भाव्यते इत्यर्थः । स्कन्दपुराणे वैष्णवसंहितायां प्रणवकल्पे पञ्चाध्यायेषु प्रणवसाधना सविस्तरं विद्रियते। तत्र च प्रगवकवचं प्रगबहृदयं प्रणवपुरश्चर्याविधिः, प्रणवाप्टोत्तरशतनामानि प्रणवगायत्री प्रगवमालामन्त्रः प्रणवस्तवराजः, प्रणव- गीता, प्रणवसहस्रनामानि इत्यादिविपयाः सन्निवेशिता वर्तन्ते । (२७) श्रीशले च ममग्रीवा महालक्ष्मीस्तु देवता। भैरवः सम्परान्दो देशे देशे व्यवस्थितः।। (तन्नचूडामणी) श्रीशैले श्रीहट्टे वा सत्या ग्रोवायाः पतनात् तत् ग्रीवापीठम् अभिहितम् । पीठाधिष्ठात्री देवी महालक्ष्मीः भैरवः सम्बरानन्दः सर्वानन्दो वा। तन्त्र- चूड़ामणिपीठमालायां श्रीपर्वतोऽपि सत्या दक्षिणगुल्फपातोऽभवदित्यपरं विवरण दृश्यते । स च श्रीपर्वतो दक्षिणमारते अवस्थितः। श्रीहट्टश्च प्राचीनकालावधि शक्तिसाधनाया अन्यतमपीठस्थानत्वेन परिगण्यते। वषयानमतस्य तान्त्रिक-

·शाक्त-दर्शनम्
२६३
वौद्धग्रन्यसाधनमालायां निम्नोक्तपीठचतुष्टयस्य नामानि दृश्यन्ते। यया-
(१) उड्डीयानः, (२) पूर्णगिरिः (३) कामाख्या, (४) श्रीहट्टश्चेति ।
(२८) काञ्चीदेशे च कालो भैरवो रुरुनामकः ।
देवता देवगर्माख्या ॥
काञ्चीदेशे सत्याः कङ्कालपातेन तत्र काञ्चीमहापीठम् ।
रुरुनामा भैरवः। मतान्तरे पीउमिदं वीरभूमप्रदेशान्तर्गत-कपाइनद्यास्ती-
रेऽवस्थितम् ।
काञ्चीपीठं वा काञ्चीभरम्, भारतवर्षस्य प्रसिद्धतीर्थस्थानमत्र कामा-
स्यादेवी भैरव एकाप्रनायः।
तच्च प्रसिद्धम् महापीठं मद्रप्रदेशान्तर्गतम् ।
सप्तमहातीर्थानि मोक्षत्रदत्वेन प्रसिद्धानीति शास्त्रवादः ।
स्कन्दपुराणे- अयोध्या मयुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका।
पुरी द्वारावती चैव सता मोक्षदायिकाः।।
शिवशक्तिलीलास्यलरूपेण काञ्चीपीठं तन्त्रसारे सगौरवं वणितम् ।
बृहनोलतन्यमलेन काञ्चीनगरे कनककाञ्चीदेवी विराजिता आस्तै ।
"काच्यां कनककाञ्ची स्याद् अवन्त्यामतिपावनी"
(५म पटले)
तोड़लतन्नमतेन तीर्य मिदं विश्वस्लमहादेवस्य कटिदेशस्वरूपम् ।
नाभिमूले महेशानि अयोध्यापुरी संस्थिता।
काञ्चोसो कदिदेशे धीहढे पृष्ठदेशके।
(२६) भैरवञ्चासिताङ्गञ्च देवी बाली सुसिदिदा।
दया दृष्ट्वा नमस्तस्य मन्त्र सिस्मियानुयात् ।।
बरारे भूतसो निशाः यस्तु सापक।
नरवा प्रदक्षिनो कुन्मिन्त्र सिरिमवाप्नुयात् ।।
पालनापरे मीदेगा वामनितम्बो पतन, दर भैरसोमितालः
पौगापिकाती देवी पाती। ता देवी पुनः पुन वा नगर प मापर:
समिरि म । यः पापको महलगरे कासिमानाका महानिधामी

·२६४ दशमः परिच्छेदः जातः। तस्य देवी प्रदक्षिणीकृत्य प्रगमेत्तस्य मन्त्रसिद्धिर्भवेत्। महापीठमिदं शोणनदस्य तीरे वर्तते। (३०) "शोनाख्ये भद्रसेनस्तु नर्मदास्ये नितम्बकः" । नर्मदायां देव्या दक्षिणनितम्बो न्यपतत्, तत्र भैरवो भद्रसेनः देवी शोणा शोणाक्षी वा। नर्मदामहापीठं नर्मदानदीतटे कुत्र वर्तते इति तस्य निर्णयो न अभ्रभेदिबिन्धपर्वतस्य विशालशैलशृङ्गमेकं नर्मदया परिवेष्टितं सदपूर्वशोभा धारयत् तिष्ठति। पुरा महाराजमान्धाता तत्र तपस्याचरणेन शङ्करं परितुष्टमकरोत् । तेनायं मान्धातृपर्वत इति कथ्यते । शिखरे ॐकारनाथसंज्ञक ॐकारेश्वरसंज्ञकं वा शिवमन्दिरं विराजते । ॐकारेश्वरो द्वादशज्योतिलिङ्गानामन्यतमः। ॐकारेश्वरस्वयम्भूलिङ्गस्य समीपे जगन्मातपार्वतीमूतिविराजते । ॐकारेश्वरस्य पूर्वेण सार्द्धकोशदूरे नर्मदातीरे, सप्तमातृकातीर्थम् । ता ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, नारसिंही ऐन्द्री चेति सप्तमातृकाः सन्ति । "नर्मदा"--स्कन्दपुराणान्तर्गतरेवाखण्डे "नर्मदाविर्भाव-वृत्तान्तो वगितः । नर्मदाया वारत्रयं पृथिव्यामवतरणमभवत् । प्रथम राजा पूरूरवा, द्वितीय सोमवंशीयो राजा हिरण्यतेजा, एवं तृतीयवारमिक्षाकुवंशीयो राजा पुरुकुत्मो महादेवं तपस्यायां परितोप्य स्वर्गात् पृथिव्यां नर्मदाम् अवातारयत् । विन्ध्यगिरिरपि नर्मदाया असह्यवेगमधारयत् । नर्मदा-शङ्कराचार्यः बालकः शङ्कराचार्यों नर्मदा नदीस्थितमान्यात- द्वीपस्य ॐद्वारनायशैलशृङ्गे गुहास्थित महायोगिगोविन्दपाद-समीपे दीक्षा लग्भ्वे-गुरोराज्ञया साधनां कृत्वा सिद्धिम् अलमत। कदाचित् नर्मदा नदी उभयकलं प्लावयित्वा प्रवलस्रोतसा प्रवाहिता। यत्र गुहायो गुरुगोविन्दपादः समाधिमग्न आसीत् तद् गुहाद्वारपर्यन्तं जलीयः संप्राप्तः। एका किम्यदन्नी विद्यते--तत्काले शङ्कराचार्योऽसाधारण-योगशक्तिप्रमावेण गुहाद्वारे कुम्भा- स्थापनपूर्वकं तन्मध्ये जलस्तम्भनमयरोत्। ततो गोविन्दपादः समापितो प्पुरपाय, तदद्भुतकर्मापं पादराचार्यमाशिप प्रादात्, पसे! अहमाशीर्वाद करोमि, सवाापकौतियान्, राहस्रपारा नर्मदा पपा स्पया कुम्ममध्ये प्रायता तत् वं सहस्रपारपमंमतसमूह प्याम-देवस्य मागूपान्तर्गत परवा भावं परिप्पमि, समाप्यप्रकारेण नगति पर्मसंस्थापन भविष्यसीति । (३१) रामगिरी नमाग्यर शिपानी पो भैरवः । (जात्रामणी) ·शाक्त-दर्शनम् २९५ रामगिरी सती-देव्या दक्षिणस्तनो न्यपतत्, तत्र रामगिरिपीठाधिष्ठात्री देवी शिवानी, चण्डो भैरवः। मध्यप्रदेशस्य नागपुरसन्निहितविलासपुरस्योत्तर- पश्चिमकोगे क्रोशत्रयाभ्यन्तरे पर्वतशिखरोपरि रामगिरिपीठंसंस्थितम् । मतान्तरेण च दुण्डेलखण्डान्तर्गतचित्रकुटपर्वतो रामगिरिः। महाकविः कालिदासो "मेघदूत"काव्ये "रामगिरे" नामोल्लेखमकरोत् । टीकाकार- मल्लिनायमतेन, रामायणोक्तचित्रकूट-पर्वत एव रामगिरिरिति । (३२) वृन्दावने केशजालमुमानाम्नी च देवता। भूतेशो भैरवस्तत्र सर्वसिद्धिप्रदायकः ।। वृन्दावने सतीदेव्याः केशजालं न्यपतत्। तत्र पीठाधिष्ठात्री उमादेवी, भूतेशो भैरवः, तत्र सर्वसिद्धिर्भवेत् । वृन्दावने यत्र केशजालं निपतितमभवत्, तत् स्यानं केशजालम् इत्यभिहितम् । वृन्दावने देवीपीठं केशिघाट-समीप- वत्तिनि स्थाने यत्र नवनिर्मितं मन्दिरं विद्यते तत्रैव छायासत्याः केशजाल- मपतदिति तत्रत्य पूजकजना वदन्ति । भूतेश्वर-भैरवमन्दिरं मथुरायां वर्तते । तत्रापि पातालदेव्या दण्डायमाना अष्टभुजा पाषाणमूत्तिविराजते । "योगमाया"-वृन्दावने 'गोविन्दजो' मन्दिरपावें योगमाया देवी विराजमाना। देवो योगमाया राधा-कृष्ण-लीलासंबटनकी। श्रीमद्भागवते उक्तं-श्रीकृष्णो योगमायामाश्रित्य गोपिभिः सह रासक्रीडामकरोत् (१०।२६१)। "महाविद्येश्वरी"-महाविद्येश्वर्या एकानंशादेय्या वा मन्दिरं 'मशानी- प्टेशन'समीपे पर्वतशृङ्गोपरि विद्यते। शृङ्गमिदं लोक रम्बिकाटिले ति च कप्यते। मन्दिरमध्ये कृष्णप्रस्तरनिमितं दण्डायमानं मूतित्रयं विद्यते। मध्ये यसोदागर्भसम्भूता महाविद्यश्वरी एकानंगा नन्दा भगवती, उभयपावं देवकी यशोदा च। तयाहि आदियाराहे-(१६६।३७) एकानंशां ततो देवो यशोदा देवको तया। महाविद्यश्वरी दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ।। (३३) 'महारास्य ऊदंदन्ते देवी नारायणी शुची। सुविनामदेरी सजीदेम्ग अन्तरितरपतत् । तर पीठाधिष्ठात्री देवी नारायणी, संहारो भैरवः । पीरस्वास्स विप- नियो न प्राप्यते।

·२६६ दशमः परिच्छेदः (३४) 'अघोदन्ते महारुद्रो वाराही पञ्चसागरै'। पञ्चसागरे देव्या अघोदन्तपंक्तिरपतत् । तत्र पीठाधिष्ठात्री वाराही देवी, महारुद्रो भैरवः। अस्यापि पीठस्थानस्य निर्णयो न लभ्यते । केचिद् वदन्ति हरिद्वारसमीपस्थं पञ्चकुण्डमेव तत् पीठम् । (३५) करतोयातटे तल्पं वामे वामनो भैरवः । अर्पणा देवता तत्र ब्रह्मरूपा करोद्भवा ।। करतोपानया वामत: सतीदेव्यास्तप (शय्या) न्यपतत्, तत्र पीठाधि- ष्ठात्री देवो अपर्णा, वामनो भैरवः, शिवकरोद्भवा करतोया ब्रह्मरूपिणी। उत्तरबंगे वगुरान्तर्वत्ति-भवानीपुरे महापीठमवस्थितम् । साधक प्रवर'नाटोर'- महाराजरामकृष्णोऽष्टादशशताब्दयामा महापीठस्थाने तपस्यामकरोत्, अद्यापि च तस्य तपस्यास्यलं होमकुण्डं पञ्चमुण्डी आसनादि च परिलक्षितानि भवन्ति । रामनवम्यां वैशाखे शनिमङ्गलवासरयो दीपान्वितायाञ्च बहुयाविजनसमागमो भवति । "करतोया"-गौरी-विवाह-समये शङ्कर-करगलितसम्प्रदानतोयप्रभवत्वात् फरस्य तोयं विद्यते इति "करतोया"। वर्षाकाले सर्वनदोजलमपवित्र भवति किन्तु करतोपाजलं सर्वदा पवित्रं भवेत् । उपतञ्च महाभारते वनपर्वणि-- करतोयां समासाद्य विरात्रोपोपितो नरः। अश्वमेधमाप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः। (८५) परा। (३६) श्रीपर्वते दक्षगुल्फस्तत्र श्रीमुन्दरी सर्वसिदीश्वरी सर्वा सुन्दरानन्दो भैरवः ।। श्रीपर्वते मतीदेव्या दशगुल्फो न्यपतत्, सत्र पीठाधिष्ठात्री देवी धीगुन्दरी, एग परामरा रासिदोश्वरो सर्यरूपिणी । साभरणः मुन्दरानन्दः । पोपवंतरच 'मादाज'-प्रदेशान्तर्गत कार्युलानगरे कृष्णातुङ्गमायोः राममरामीपे अपरिपतः । अशिवानीनतममिर सोर्यम्। महाभारते, शिवपुराणे, पपपुराणे, भागयते (५।१६।१९) तथा सन्दपुरागरय पोशलग अस्य ती राजस्म माहारम्य मुतम् । नागमोतिलिशानामन्याम योमस्लिानः योगले पिरानमानो पते। गोपरिस्थितमनादिहिङ्गामाग्गो नमर रोत, प्ररपुष्टितमलिला.

·. गत्वा शाक्त-दर्शनम् कुसुमराशिभिः देवादिदेवं सम्पूज्य सिद्धमनोरयोऽभवत् । तदववि तपस्यों लिङ्गमी शियो मल्लिकार्जुन-शिव इति प्रसिद्धोऽभवत् । शिवलिङ्गसमीपे शक्तिदेवी "भ्रमराम्बा" विराजिता। श्रीशैलः हिन्दु-बौद्धोमयविय-तान्त्रिक- साधना-केन्द्रस्यानरूपेण प्रसिद्धः। शङ्कराचार्यों वेदान्त-प्रचारायं यदात्र आगत- स्तदाय कापालिकसम्पदायस्य विशेषः प्रभाव आसीत् । कापालिक उपभैरवः कयं शङ्कराचाय्यं देव्या अग्रे बलिरूपेण प्रदातुमुद्यतोऽभवत् गइरशिष्यपप्र- पादेन केनप्रकारेण कापालिका निहतः सर्व एष वृत्तान्तो मायवाचार्य कृत- शङ्करविजयस्य दशमाध्याये विशेषेण वणितोऽस्ति। तान्त्रिकबौद्धाचार्य- सिद्धनागार्जुनश्च श्रीसले बहुतपस्यां कृत्वा सिद्धिमलभत। श्रीचैतन्यदेवो दाक्षिणात्यभ्रमणकाले श्रोशेलं मल्लिकार्जुनशिवदर्शनमकरोत् । श्रीशैलस्य निम्नदेशे कृष्णानद्याः शाखापातालगमा प्रवाहिता । श्रीशैलशिखरं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । दुःसं हि दूरतो याति शुभमात्यन्तिकं लभेत् । जननी गर्भसम्भूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः॥ (३७) कपालिनी भोमरूपा वामगुल्फो विभासके। भैरवश्च महादेव! सर्वानन्दः शुभपदः ।। विभासके सतीदेव्या वामगुलफो न्यपवत्, तत्र देवो भीमरूमा कपालिनी विराजिता । हे महादेव! भैरवस्ता सर्वानन्दः । मेदिनीपुरप्रदेशान्तर्गतताम्रलिप्तसमीपे (तमलुक इति बापुनिक नाम) पीठस्थानमवस्थितम् । ताम्रलिप्तम् अति प्राचीननगरम् । महाभारतस्य स्थाने स्पाने ताम्रलिप्तमिति नाम पतंते। पौरनु पूर्व देशोयवणिजा यानिग्यप्रधान- पेन्द्रस्थानमासीत्। तमलकस्य "वगंभीमा" देवी सुप्रसिखा। बहुकालावपि एतत्-प्रान्ते सा एका जामतीदेवीरूपेण पूजिताऽभवत् । तालिप्त-माहात्म्मे लिखितम्- कपालमोचने स्नारवा मुपं दृष्ट्या जगत्पतेः । घर्गमीमां समालोक्य पुनर्जन्म न विपते॥ -(२८) उपरञ्च प्रभासे में पन्द्रभागा भास्विनी। पको भरवश्य । प्रमाणे सबारेमा उदरदेशो मा । तत्र पांगपित्री देवी पस्विनी "पदभागा" बगो भैरवः ।

·२६८ दशमः परिच्छेदः प्रभास-तीर्थ-रहस्यम् प्रभासतीर्थस्य वर्तमाननाम सोमनाथतीर्थम् । अयं तीर्थराजः पश्चिम भारतस्य काठिवाड़ान्तर्गतजुनागड़मण्डलेऽवस्थितः । तीर्य मिदं सुप्राचीनं प्रसिद्ध च। महाभारते, शिवपुराणे, श्रीमद्भागवते स्कन्दपुराणस्य प्रभासखण्डे च तीर्यस्यास्य माहात्म्यं तथोत्पत्तिश्च वणिते । शिवपुराणस्य ११४५ अध्याये उसं--दक्षप्रजापतिस्तस्य अश्विन्यादि- सप्तविंशति-नक्षत्र-कन्यकाश्चन्द्रमसे सम्प्रदानमकरोत् । तासां मध्ये चन्द्रमसो रोहिण्येवातिप्रियतमासीत्। रोहिणों प्रत्यतिशयासक्तिहेतोरन्या उपेक्षिता- भवन् । तत्र व्यथिताः कन्याः पितुर्दक्षस्य समीपे तासां दुर्भाग्यविषयं निवेदित- वत्यः। ततो दक्षप्रजापतिश्चन्द्रमसं प्रति सर्वासां पत्नीनाम् उपरि समदृष्टि- रक्षणाय पुनः पुनरादिदेश। चन्द्रमास्तदादेशं नानुष्ठितवानिति ज्ञात्वा, पदारजापतिश्चन्द्रमसमभिशप्तवान् । श्रूयतान्तु मया पूर्व प्रापितो यहुधा तपा न मानितं रथयां यस्मात् तस्मात्वञ्च क्षणी भव ।। (शिवपुराणम् ११४५।२५) श्रूयता, मया स्वं पूर्व यहवारमनुष्टः। किन्तु त्वं हेलया अवां मरोगि, तस्मात् स्वं क्षयरोगाकान्तो भव । अनन्तरं पन्द्र दायरोगाकान्ते सति क्रमगः हामवं प्राप्तयति जगति महतो विपत् सजाता । गुधारस्य गुपावर्षगे माहने, ओपि-समूहो विनष्टप्रारोऽभवत् । ऋषीणां देवतानाम्ग प्रापंनरा ब्रह्मा तर प्रतिकारायं मुमतवान्, “पप्रमाः प्रमागतोय गरस्वती नीतीरे स्पिरवा मुजरा शियारापना फरोरियति । मुप्रमः शिये पन्द्रस्य क्षयरोगोषरामन भया। तमा रवा पन्द्रमाः प्रमा गरा, गरस्यतानसीरे दुग्मे निम्मार तर तोपं. समूहमापाए, यपापिपि पापियतिम मसुत्रपगिगामारो।। पत्रमा निरन्तर पम्मासान् पाप सापां परया, भरपश्ययमप लिय गपूर पोटि-माससमयमामारोत्। ततः प्रमत्रो महापसापानमा. हे पर! जसं प्रापई दर समाया: राम भरे गाना या मा मगो परिभ। हो परमानावर या पाप सागर पार्षमा मिसनमा रामिम हिदिरामय । मा गालः जम्मा गरा: पुरा॥

·शाक्त-दर्शनम् २६६ निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत् पुरा। प्रसनश्चैव देवानां क्षेत्रमप्यनहेतवे॥ चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य वै स्वयम् । सोमेश्वरश्च नाम्नासीद् विख्यातो भुवनत्रये ।। (शिवपुराणे ११४५४२-४४) हे स्वामिन् ! त्वमुमया सहायावस्थानं कुरु । चन्द्रो मन्त्रेण शम्भुप्रतिष्ठाम- करोत् । प्रमुः निराकारोऽपि साकारोऽभूत् । शिवः प्रसन्नो भूत्वा, तत्क्षेत्र- मुत्तमं यज्ञीयस्यानं कत्तुं तथा चन्द्रस्य पशोनिमित्तं च चन्द्रस्य नामानुमार "सोमेश्वर" नाम्ना त्रिभुवने विख्यातोऽभवत् । प्रभास-नामतात्पर्य, महाभारते--(शैलपर्वणि ३६७६८०) अमावस्यां महाराज नित्यशः शशलाञ्छनः। स्नात्वा ह्यप्यायते श्रीमान् प्रभासे तीर्य उत्तमे ।। अतश्चनं प्रजानन्ति प्रभासमिति भूमिप । प्रमां हि परमां लेभे तस्मिन्तून्मृज्य चन्द्रमाः।। अस्मितमतीय शशाङ्कः प्रत्यमावस्यां स्नात्वा परिवद्धितो भवेत् । पतोष स्नात्वा चन्द्रः परमरमां प्राप्तवान् तेनेदं तोयं प्रभासनाम्ना लोके प्रसिदम् । अत्र प्रभासतोय यदुवंशीया द्वापरयुगावमाने, परस्परसारि-संग्राम कृस्या निधनं गताः। एवमव लोलाविग्रहधारी श्रीकृष्णः कलियुगारम्भ प्रयमदिने। नरदेहत्यागमकरोत् । तदुक्तं भागवते १२ अध्याये। (३९) ऊनौंठो भैरवपर्वते। अवन्याञ्च महादेवी लम्बकर्णस्तु भैरवः ।। अवन्तीदेगे सिमानतीरे भैरवपर्यते मनीदेव्या उनको अपनत्, तर पीधिष्ठात्री देवो "महादेको" लम्बागों भैरव । अवनीदेशस्य अधुनाननं नाम उमपितो। मप्पमारत-स्पिागोवालिसारान्तर्गता उग्नपिनी। भवन्ती-पोटएस्यम् कारे- अयोध्या मपुरा माया पासी पायी अवन्दिरा। पुरी दारातो पेय मटा मोसमतिराः॥

·३०० दशमः परिच्छेदः स्कन्दपुराणान्तर्गत "आवन्त्यखण्डे" अवन्ती-पीठमाहात्म्यं विशदरूपेण वणितम् । अवन्त्यां शङ्करेण सह शङ्करी सदा विराजते। “यत्रास्ते सततं देव उमया सहितः शिवः" (४३३२२)। शक्तिसङ्गमतन्त्र अवन्तीमहापीठ फालिकाक्षेत्रमिति उल्लिखितम् ताम्रपर्णी समासाद्य शलाद्ध शिखरोद्धतः। अवन्ती संजको देशः कालिका तत्र तिष्ठति ।। अवन्त्या राजधानी उज्जयिनी नगरी, महाराज विक्रमादित्यस्य राज- पानीति प्रख्याता। नगरीय पुरा श्रीसौन्दर्य विद्यादिविषयेषु विशेषप्रसिद्धि- लाभमकरोत् । महाराजविक्रमादित्यसमये कालिदासादिनवकवयो 'नवरत्नानि' प्रथितपशरा उज्जयिनीमलङ् कृतवन्तः। हिन्दु-बौद्ध-जैन-प्रमतिविभिन्नमम्प्र- दाया उज्जयिनी स्वोयपूज्यतीर्य मिति मन्यन्ते। अवन्तीराजचण्डप्रधोतरच युद्धदेवसमसामयिक आसीत्। जैनधनप्रवर्तको महावीरोन तपस्यामारोत् । सृष्टपूर्वचतुषंदाताब्दपां उज्जयिनी मगपशासनाधीनाभवत् । सृष्टीयसप्तम- शतके पैनिकपरिव्राजको हिउयेन्सार महामाग उग्जयिनीदरांनायागतः । तदान हीनयानमहापानयोरुभयोः सम्प्रदायपोषौंदगणा यासमबुबन्त, हिन्दु- राजः राजत्यमकरोत् । अवापि नगरोपकण्ठे अशोकराजनिर्मितसम्भो पिराजते। अपनीनामतात्पर्य मुक्तं स्कन्दपुराणे- देवडीयोपपि-बीज-भूतानाञ्चप पारानम् । पल्पे पसे प पस्यों में सेनापन्ती पुरी रमया ।। देवता-सीप-प्रोपि-यौर-भूतगणानाञ्च पाटनमय रूपे पल्पे भरिय- मैनेर पुरी "भयनो" नाम्नामिलिा। अपनीपुरी पपम् "उरमपिती" fr माम बार एर साल उरारमय ४१ एमाप्पा देवीभागयो । पुरा त्रिपुरागुरो बनो परेन मारामासी नरमा, देवान् नमः मुतावामाग। नातिनापिनो देवा पासमी परत मान वितरमा गरा : गर या महाराहारीमा भरमसंगर पटरी परानो, दारा देशासा महानि दोन। पाषा महादेवः गानामानित FTATE भारती frender मार रेगु irr. ft मरया- ·शाक्त-दर्शनम् महादेवस्य पाशुपतास्त्रलामः ब्रियतां भोः सुरश्रेष्ठ वरं मन्त्रोऽभिवाञ्छितम् । सर्व त्वयोक्तं यच्छामि जगतामुपकारकम् ।। हे सुरश्रेष्ठ महादेव स्वम्मामभिलषितं वरं प्रार्थयस्व जगतो हिताय तव प्रार्थितं सर्व वस्तुजातं प्रयच्छामि । तदा शिवश्चण्डिकासमीपे वरप्रार्थनामकुर्वत । यदि तुष्टासि वै देवि! देहि मे वरमुत्तमम् । येन हन्मि महादत्यं त्रिपुरं देवकण्टकम् ।। हे देवि ! यदि त्वं मयि प्रसनासि, तदा मह्यमुत्तमवरप्रदानं कुरु । यथा अहं देवककं महादैत्यं त्रिपुरासुरं निहन्तुं शक्नोमीति। ततो भगवती चण्डिका महादेवाय पाशुपतास्त्रं दत्वावदत्, हे महादेव ! मया तुभ्यमिदं दत्यनाशकरं परमास्त्रं पाशुपतं प्रदत्तं, तेनास्त्रेण दुष्टदैत्यो हन्यतामिति । भगवति रुदे पाशु- पतास्त्रप्रहारेण त्रिपुरासुरं निहत्य पुनरवन्तीपुरो प्रत्यागते देव-महपि-मिद्ध- गन्धर्व-मानवाना समवेतकण्ठे जयध्वनिरुत्थितोऽभवत् । उज्जितो दानवो यस्मात् लोक्ये स्थापितं यः । तस्मात् सर्वः सुरथेष्ठ ऋषिभिः सनकादिभिः । कृतं नाम अवन्त्याश्च उज्जयिनीति पावनी ।।(५३)। यतस्त्रिपुरासुरं जित्वा लोक्ये याः संस्यापितमभवत् अतएव सुरश्रेष्ठगणाः सनकादम ऋषयः च अवन्ती नामान्तरमुज्जयिनीति कृतवन्तः । एपा पापनाशिनी चेति । अवन्ती च पुरा पोता सर्वकामवरप्रदा अद्यावधि पुरी व्यास उज्जयिनी ममाथिता (५४) सनत्कुमारोऽवदन्, हे व्यास! सर्वकामवरप्रदा "अवन्ती पुरी" अधुनात उज्जयिनीनाम्ना प्रसिद्धा भवेत् । (४०) चिद के भामरी देवि विकृतातो जलस्पले । भैरवः सर्गसिदिसा तत्र मिहिरनुत्तमा ॥ जलस्पले अपान जलस्पाने सतीदेव्याः विवाग्य पतनात् पीठाधिस्यात्री देवी पामरो, ममिनिसवसे शिवानो भैरन । अत्र महापौठे मापन गया.

·३०२ दशमः परिच्छेदः . त्तमसिद्धि लभते । जनस्थानश्च रामायणोक्तदण्डकारण्यस्यांश विशेषः, पञ्च- वटी (नासिको वा) जनस्यानान्तर्भुक्तासीत् । रामायणटोकाकार-रामानुजमतेन दण्डकारण्यस्य यत्रांशे रावण-नियोजितसैन्यवाहिन्यासीत्, स एव "जनस्थानं- जनस्थानं नाम दण्डकारण्ये रावणवलनिवेशनस्थानम्" अत्रैव रावणानुचर- खर-दूपगप्रभृतिसैन्यगणा अवस्थिताः। पञ्चवटीनामान्तरं नासिकम् । अत्र नासिके लक्ष्मणः शूर्पनखायाः नासिकाछेदनमकरोत् । नासिकस्य "सप्तशृङ्गो" देवी-पीठं प्रसिद्धम्। (४१) "गण्डो गोदावरीतीरे विश्वेशी विश्वमातृका दण्डपाणिभैरवस्तु । गोदावरीनदीतीरे यत्रस्याने सतीदेव्या गण्डपातोऽभवत्, अब पीठाधिष्ठात्री विश्वेशी विश्वमातका देवी, दण्डपाणिभैरवः। गोदावरी-गां स्वर्ग ददाति इति गोदा। गोदानां श्रेष्ठा इति गोदावरी। या "गां" स्वर्ग ददाति सा "गोदा" । स्वर्गदानकारिणीनां मध्ये या श्रेष्ठा (वरी) सा गोदावरी, दाक्षिणा- त्यस्य पूण्यतोयः नदीविशेषः । जलशुद्धिमन्त्र द्विजातयः प्रत्यहं गोदावरीमावाह्य जलशुद्धि कुर्वन्ति । गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धो कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु॥ उतरमारते यया गङ्गायाः स्यानं, दक्षिणमारते तथा गोदावर्याः स्थानम् । अस्या नामान्तरं "गोतमोगङ्गा"। पञ्चवटीतः (नासियतः) नवकोशदूरे "ज्यम्बकेश्वर"ज्योतिलिङ्गम् । अस्य समीपतिब्रह्मगिरिनामक- पर्वतात् पुण्यसलिला गोदावरी समुत्पन्ना। यया भगोरयस्य तपस्यया गङ्गा भूतलेऽवतोर्णा सती "भागोरयो"ति नाम्ना प्रसिद्धाभवत् । तदन्महौतमस्य तपमा तुष्टस्य महादेवस्य जटाजालतो गङ्गा गोदावरीणायतीर्णा रानी "गौतमोगला" नाम्ना मुप्रमिद्धाऽभूत् । शिवपुराणे ज्ञानसंहितायां (५२-५-४) अध्यायेषु ब्रह्माण्डपुराणे च एतद् विशेषेण यणितम् । प्रकारान्तरम्- पामगर्ग सुराकिनी भैरवो यमनामस्तु तत्र गिरिनं मंगपः।। गोदावरीतीरे गतीमा वामादो न्यावा, तत्र पाठाधिष्ठात्री देवी गरिणी, भैरव. वगनानः। रात्र सापररय नि:गंग गिरिमामो मवे। .

·शाक्त-दर्शनम् "राकिणी" तन्त्रोक्तपट्चक्राधिष्ठात्री देवी। पट्चक्रान्तर्गतशिवास्ति- योगो. यया,-(१) मूलाधारपीठे चतुईले शिवस्य नाम स्वयम्भू-ब्रह्मशक्तिः डाकिनी। (२) स्वाधिष्ठानपीठे पड्दले द्वितीयशिवो विष्णुः शक्तिः शाकिणी। (३) मणिपुरपीठे दादले तृतीयशिवो-रुद्रः, शक्तिः लाकिनी। (४) अनाहत- पीठे द्वादशदले चतुर्थशिको ईशानः, शक्तिः काकिनी। (५) विशुद्धपीठे पोडशदले पञ्चमशिवः सदाशिवः शक्तिः शाकिनी। (६) आज्ञापीठे द्विदले पप्ठशिवः ॐकारात्मकः परशिवः, शक्तिः हाकिनी। स्वाधिष्ठाने चके राकिणीशक्तिव्यानं श्रीनिगमलतातन्त्रे- तव सततं भाति राकिणी मोहिनी मुभा । दिव्याम्बरधरा मत्ता दिव्याभरणभूपिता ॥ चतुर्भुजा महामाया विष्णुना रमते सदा । विष्णुना सह सा देवी पालयतेऽखिलं जगत् ॥(३१।६-७) स्वाधिष्ठानचके राकिनीदेवी मवंदा प्रदीप्ता, मनोहारिणी, मङ्गलमयी, दिव्यवस्त्र-परिधाना, ब्रह्मामृत-पान-मत्ता दिव्यालङ्कारभूपिता चतुर्भुजा महामायास्वरूपिणी। एपा सवंदा विष्णुना सह क्रीड़ति। एवमखिलजगद् विष्णुना सह पालयति च । (४२) "रत्नावल्या दक्षः गण्डः कुमारी भैरवः शिवः" (तन्त्रचूडामणिः) रत्नावलो-प्रदेशे सतीदेव्या दक्षगण्डो न्यपतन्, तर पीठाधिष्ठात्री देवी कुमारी (मतान्तरे शिवा) भैरवः शिवः (मतान्तरे कुमारः) रत्नावलीपीठस्थानावस्थितिः सम्यक् न ज्ञायते। हुगलिप्रदेशान्तर्गत- रत्नाकर (कानानदी)तोरस्थितखानाकूलकृष्णनगरे एतन् पीठस्थानमिनि कश्चिदनुमोयते । तत्र घण्टेश्वरशिवः प्रसिद्धः । केचिद्वदन्नि नेपालस्य वाग्मती- रत्नावलीनयोः सङ्गमस्थाने प्रमोश्ती पीठस्थानमिति। वाग्मतीनद्या: पश्चिमनोरे मुप्रसिद्ध पशुपतिनाथ मन्दिरं विद्यते। कुमारीपीठं देवीमागयते नामावल्यां देवीमाया-पूप्पां कुमारीनाम्ना प्रसिदा "मायापूयो कुमारी स्यात् " (७३०६४)। (४३) "मिपिलायामुमादेवी यामस्वन्यो महोदर." मिपिलायां सतीदेय्या यामपन्यो न्यपनत्, तत्र पीडपिठात्री देवी उमा, (मान्तरे महादेवी) महोरो भैरपः । मिपिता नेगलस्य 'तराजनापुररो:

·दशमः परिच्छेदः 1 प्टेशनसन्निकट स्थितं पीठस्थानम् । तत्र देवी प्रस्तरमयो, तत्समीपे गौतमा- श्रमः। न्यायदर्शनप्रणेता गौतम ऋषी राजर्षिजनकस्य पुरोहित आसीत् । तस्य तपस्यास्थानमेव गौतमाश्रमः। स च 'भरोवा' मण्डलान्तर्गते ब्रह्मपुरे अवस्थितः। मिथिलाराज्यस्य नामान्तरं विदेहराज्यम्, तत् विहारप्रदेशा- न्तर्गतम् अधुना तत् "विहृतं" तीरभुक्तिर्वेति नाम्नाभिहितम् । शक्तिसङ्गमतन्त्र विदेहराज्यस्य (तीरभुक्तिराज्यस्य) सीमा निर्दिष्टा वर्तते । गण्डकी तीरमारभ्य चम्पारण्यान्तकं शिवे ।। विदेहभूः समाख्याता तैरभुक्ताभिधः स तु ॥ विदेहदेशस्तीरभुक्तिदेशो वा गण्डकोतीरतश्चम्पारण्यपर्यन्तं विस्तृतः। जैनधर्मप्रचारको महावीरो विदेहवासी आसीत् । बौद्धसाम्राज्यसमये विदेह- राज्यं मगधसाम्राज्यभुक्तोऽभवत् । (४४) नलहाटयां नलापातो योगीशो भैरवस्तथा । तब सा कालिका देवी सर्वसिद्धिप्रदायिका ॥ नलहाटयां सतीदेव्या नलकपातात्तत्र पीठाधिष्ठात्री "देवी कालिका" सर्वसिद्धिप्रदायिनी, भौरवो योगोशः, वीरभूम-प्रदेशे 'नलहाटी' ग्रामे पीठस्थान- मवस्थितम्। 'नलहाटीप्टेशनतः कोशान्तरे नैऋतकोणे उच्चशिखरोपरि देव्या मन्दिरं विराजते। (४५) कालीघाटे मुण्डपातः क्रोधोशो भैरवस्तथा। देवता जयदुर्गास्या नानाभोगप्रदायिनी॥ कालोपाटे सतीदेव्या मुण्डो न्यपतत्, तत्र पीठाधिष्ठात्री देवी "जयदुर्गा" क्रोधीयो भैरवः । साधकाय नाना मोगं प्रयच्छति । कालोपाटपीठस्यानं यद्धमानमण्डलान्तर्गत काटोपार'समीपपत्ति जुरणपुरे'- ऽवस्थितम् । फलिकताकालीपीठमूनविंशतिसंस्य पूर्वमेवोक्तम् । (४६) परवरे मनःपातो पकनायस्तु भैरवः । तत्र देवी महिपमदिनी ।। बकेश्वरे रातीदेम्या मन. (भ्रमप्यं) यात्, तर पीपिकात्री देवी महिमदिनी पक्रनापो भैरव। नदी पापहरा ·1 माक्त-दर्शनम् तत्र पापहरानाम्नी नदी प्रवह्माणा वत्तंते। वक्रेश्वरमहापीठं 'वीरभूम- मण्डलान्तर्वति 'दुवराजपुर' समीपे अवस्थितम् । महामुनिरप्टावको अत्र स्थाने तपस्याचरणेन सिद्धिमलमत । अत्र स्थाने सप्ताप्ठमंस्यकायुष्णप्रस्रवणानि सन्ति । चतुर्दिनु प्राचीरवेष्टितं देवीमन्दिरम् । अष्टयातुनिर्मिता देवीमूतिः । अत्र पीठे विख्यातः 'अघोरीवाबा नामकस्तान्त्रिकः सन्न्यासी सिद्धिलाभम- करोत् । वक्रेश्वरः भवशाक्तानामेकं प्राचीनं तीर्थम् । तदुक्तं ब्रह्माण्डपुराणे-- गौड़देशे महत् क्षेत्र वक्रेश्वर-सुमङ्गतम् । यन्नाम-स्मरणेनापि मुच्यते सर्वकिल्विपात् ।। गौड़देश वक्रेश्वरो नाम महत् क्षेत्रमस्ति, यन्नामस्मरणमात्रेण मानव मर्वपापाद् विमुच्यते। "अप्टावकः"-वक्रेश्वरगिवोत्पत्तिरुच्यते। सत्ययुगे महानपमोऽष्टा- वक्रस्य नाम "सुव्रत" आमीत्। एकदा लक्ष्मीस्वयम्बर-सभाया देवता-गन्धर्व- मिद्ध-चारणप्रभृतयः सर्वे उपस्थिता आसन्। तस्यां समाया देवराज इन्द्र. प्रथम लोमशमुनि पाद्या(चमनीयानि ममार्पयत् । तद् दृष्ट्वा सुव्रतस्य क्रोधे- नाङ्गानि वक्राण्यभवन् । तस्मात्तस्पाप्टावक्र इति नामाभवन् । हेतुनानेनाप्टा- वक:--मुवत एतत् स्थानमागत्य महादेवमुद्दिश्य कृच्छ्रतपस्यामकरोत् । महादेवः सुप्रसन्नो भूत्वा तदभिमतवरमदात्-- तमुद्दिश्य तपस्तंपे स च वक्रो महातपाः। तं मुनि मुप्रमन्नोऽभूत् म स्वयं पार्वतीपतिः ।। तदवधि अप्टावक्रमुनिनाराधितत्वेन वक्रनाम्ना वरवरशिवनाम्ना वा प्रमिद्धोऽभवत् । "पापहरा"-~-वक्रेश्वरतीय क्षारकुण्ड, भैरवकुण्डम्, अग्निकुण्ड, जीवतुण्डं (अमनकुण्ड) सौभाग्यकुण्ई ब्रह्मकुण्डश्चेति नामभिरुष्णप्रसवणानि वर्तने। एतेषा कुण्डाना जलानि रोगनागानि पुण्यप्रदायीनि। भारतुण्डस्य दक्षिणेन "पापहरा" नाम्नी नदी विद्यते । अत्र स्नाते पापानि नस्यन्नि। (४७) यगोरे पाणिपपञ्च देवता यगोरेश्वरी। चण्डच भरवस्तत्र यत्र मिदिमवाप्नुयात्।। पगोरे सतीदेव्याः पाणिपणं म्यपतत्, तर पोगधिष्ठात्री देवी यगोरेश्वरी, पण्डो भैरव। अत्र मापकानां सिदिलामो भवेत् । . 20 ·दशमः परिच्छेदः यशोरेश्वरी-महापीठं 'खुलना' मण्डलान्तर्गत-'ईश्वरी' पुरे अवस्थितम् । 'साहानाबाद-रेलप्टेशनतः ईश्वरीपुरं सार्द्ध-द्वादशयोजनानि इच्छामती- यमुनयोः सङ्गमस्यानाद् दूरे वर्तते । प्राचीन यशोरम् यशोहरम् इति वर्तमाने प्रसिद्धम्। यशोरेश्वरी-पीठमूत्तिः कपपट्टिकानिर्मिता लोलरसना भीपणा कालीमूत्तिः। किन्तु प्रोक्तमूर्तेः कण्ठदेशादघोभागे केपांश्चन निम्नांगानां चिह्न नास्ति । प्रस्तरपिण्डमात्रं वर्तते । मूत्तिदेहो निम्ने प्रोथितो वर्तते। निम्नाङ्गानि सर्वाणि रक्तवस्त्रवृतानि, वत्सरान्ते परिवत्तितानि भवन्ति । पूजका अपि वस्त्राभ्यन्तरं द्रष्टु न शक्नुवन्ति। भीपणाया अपि देव्या वदनमण्डले मातृहृदयसुलभं कारुण्यं सुस्पष्टमनुमीयते । (४८) अट्टहासे चौप्ठपातो देवी सा फुल्लरा स्मृता। विश्वेशो भैरवस्तर सर्वाभीष्ट-प्रदायकः॥ अट्टहासे सतीदेव्या निम्नौठो न्यपतत्, तत्र पीठाधिष्ठात्री देवी "फुल्लरा" भैरवो विश्वेशः सर्वसिद्धिप्रदायकः । फुल्लरामहापीठमेकं तान्त्रिकाभिचारस्य प्राचीनक्षेत्रम् । पुरात्र बहुसिद्ध- तान्त्रिक-साधका आसनमकुर्वन्त। तन्त्रमतस्य विविधसाधना सम्पद्यते । प्रस्तरमयाघरोष्ठ एवात्र पीठदेवीत्वेन पूजितो भवति । अट्टहासः 'वीरभूम'- मण्डलमध्ये 'लाभपुर'ग्रामे अवस्थितः । (४६) हारपातो नन्दिपुरे भैरवो नन्दिकेश्वरः। नन्दिनी सा महादेवी तत्र सिद्धिनं मंशयः।। नन्दिपुरे मतीदेव्याः कण्ठहारः न्यपतत् । तत्र पीठाधिष्ठात्री देवी न्दनी, नन्दिकेश्वरो भैरवः । अत्र तायद् ध्रयमेव गिदिर्जायते । नन्दिपुरं 'वीरभीमा- न्नगंत "गाइपिया" नामास्यानममीप अवस्थितम्। अत्र देव्याः पापि मूर्ति- नम्ति। वटवृक्षस्यमध्ये प्रस्तरमयपीट, पतुर्दिश प्रानीरपरिवेष्टितम् । अरिन पिम्वदली, अब पनुद्दिा प्राचीरवेष्टिता न यिचन्ते। देवासियला पाणि मापि दिम् भूपतिता भयनि । सत् पीर गवंदा निग्न-गापनारयानम् । (५०) सदाया नपुरञ्चय भैरयो राशगेश्वरः। इन्द्रासी दयना रात्र गोपागिता पुग। पापा गती देख्या नपुर माता, ना पीठाधिष्ठात्री देसी "arit" गरी भंय., पुरात्र ल उरागनामपरो!

·शाक्त-दर्शनम् ३०७ लङ्का-प्राचीनलड्वाया अवस्थितिः कुत्र इति तस्य मुस्पप्टो निर्णयोनास्ति । नानामतभेदोऽत्र दृश्यते। लड्वास्थितदेवीपीठस्यापि निर्णयो न प्राप्यते । केपाञ्चिन्मतेन लङ्का समुद्रगर्भ निमज्जिता अधुनास्माभिर्यत् सिंहलमित्य- मिधीयते तदेव प्राचीनलद्देति प्रायेण जनाना मध्ये प्रचलति। किन्तु प्राचीन- शास्त्रेषु बहुस्यानेषु लङ्का तया सिंहलं च पृथक् निर्देशिते। महाभारते वनपर्वणि "मिहलात् वर्वरान् म्लेच्छान् ये च लङ्कानिवासिनः" (५११२२)। अधिकन्तु, भागवते (५२१६३०), देवीपुराणे (अः ४२,४६) मार्कण्डेय पुराणे (अः५८), वृहत् संहितायां (१४३१११५), च लड्का सिंहलं च पृथगरूपेण उल्लखिते। . पक्षान्तरेण-सिंहलस्य पुरावृत्तं पालिअन्ये "महावंशे" (खीस्तीय पञ्चमशतक) लिखित सिंहलस्यापरं नाम लङ्केति । सास्तीय सप्तमातके प्रसिद्धचनिकपरि- अाजको हिउएन् मां महाभागः सिंहलद्वीपमगमत् । तेन लिखितं-"सिंहल- द्वीपस्य दक्षिण-पूर्वेण एकः पर्वतो वत्तंते, तत् पूर्वत एव लोकलेइंति कथ्यते, तत्र यक्षादयो निवमति"। रामायणे च, लङ्काया अवस्थितिरेवं वपते- दक्षिणस्योदघेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्वतः । मुवेल इति पाप्यन्यो द्वितीयो रासेश्वरा.॥ गिखरे तस्य गैलस्य मध्यतोऽम्बुदसनि । शकुनरपि दुष्पापं टवच्छिन्ने चतुद्दिशि ।। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णा सतयोजनमायता। स्वर्ण-ग्रावार-संवीता हेम-तोरणमंयुता। मायालइंति नगरी शाजाप्नत्वेन निर्मिता ।। (उत्तरकाण्ड २२३-२५) हे राक्षसाः! दक्षिण सागरतीरवती विकूट-नामक पर्वतस्तत्मदा सुवेलनामकोअरश्न पर्यनो विद्यते । तस्य विटगलम्प शियरमध्यभागे चतु- दिशु प्रस्तरगमूहा विकी वतने । नेन म गिगर पक्षिणामपि दुर्गम : अहं विश्वरा तत् गिपरे इन्द्रादेगेन लापुरीनिर्माण परोमि । तनगरी वियोजनविस्तृता, पापोजना स्वर्गवासारमोभिता, हेममपतोरण- परियता प। "पदस्पररावगम्य गिरभरिनं."नवरी गवन परममिवमान आगीत् । गुपमिशिवमहिम्नस्त्रोत्रस्य लोरपे गयणम्य शिवसरलेय तः। रापन मिवमागार स्वयं तम्प दगिगामि दिन गियर - ·३०८ दशमः परिच्छेदः न्यवेदयत् । शिववरात् पुनः कर्तृतमस्तकसमूहाः स्कन्धे मंलग्नाः। एवं रावणो- ऽमितभक्तिप्रभावेण त्रिभुवने अजेयोऽभवत् । तद् उक्तम्- अयत्नादापाद्य त्रिभुवनमवरव्यतिकर, दशास्यो यद् वाहूनभृत रणकण्डूपरवशात् । शिरःपद्मश्रेणीरचित-चरणाम्भोरुहवलेः, स्थिरायास्तद् भक्तेस्त्रिपुरहरविस्फुज्जितमिदम् ॥ (११) हे त्रिपुरहर! रावणो अनायासेन त्रिभुवनं शत्रुसम्पर्कविहीनं कृत्वा, अतृप्तरणस्पृहाविशिष्टो विंशतिवाहुधारणमकरोत् । तत् त्वयि अचलभक्ति- प्रभावेणैवाभवत्, यच्छक्तिवगतः स स्वयं मस्तकरूपपनसमूहैस्त्वत्पादपने- मुसज्जितमजलिमदात् । अमुप्य तत्-सेवा-समधिगतसारं भुजवलं, बलात् कैलासेऽपि त्वदधिवसती विक्रमयतः । अलभ्या पातालेऽप्पलस-चलितागुष्ठशिरसि, प्रतिष्ठा त्वय्यामीद् ध्रुवमुपचितो मुह्यति खलः।। (१२) तव-मेवा-कृपया भुजवलं लब्ध्वा बाहुसमूहै यंदा रावणस्तय वासस्यानं कैलागं लङ्कायां नेतुं विक्रम प्रकाश्य उद्यतोऽभवत्, तदा त्वं हेलया निगरादाङ्ग.प्ठाप्रमागेन तनिगोडय पाताले पि दीर्घकालं तदावस्थान- मकापीः। खलो जनः संवर्धितः सन् कृतोपकारं विस्मरति । "ततो ब्रह्मनन्दनः पुलस्त्यस्तामुद्दधार"। लद्धेश्वररावणविरचितं सप्तदशश्लोकनिवर्ट गिवताण्डवस्तोत्रं विरयानम् । जटाटवी-गलमल-प्रवाहप्लावितस्थले, गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् । हमद उमड़ डमड् दन्तिनादवड समर्वयम्, चकार चण्ड-ताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ।। (१)। लागीठाधिष्ठाल्पा इन्द्रासीदेव्या प्यानस्वरूपम्-- इन्द्रामी दिमुजां देवी पीतवस्त्रयान्विताम् । वामने ययपटां दक्षिन वन्प्रदाम् ।। इन्द्रासी महत्वतों नानासधारभूषिताम् । प्रसन्नवदनाम्मोनामणरोगणमेविताम् ।। (श्रीवनिगो) ·शाक्त-दर्शनम् ३०६ इन्द्राक्षी देवी द्विभुजा पीतवस्त्रयुग्मान्विता वामहस्ते वज्रधारिणी तथा दक्षिणहस्ते वरप्रदायिनी च। इन्द्राक्षी युवतीगणपरिवेष्टिता नानालड्कार- भूपिता सुप्रसन्नवदना अप्सरोगणसेविता च। (५१) विराटदेशमध्ये तु पादांगुलिनिपातनम् । भैरवश्चामृतास्यश्च देवी तत्राम्बिका स्मृता। विराट-नगरमध्ये सतीदेव्या वामपादागुलिसमूहो न्यपतन्, तत्र पीठाधि- प्ठात्री देवी "अम्बिका" अमृताख्यो भैरवः । विराटदेशो महाभारतोक्तविराट- देशो मत्स्यदेशो वा राजपुतनाया जयपुर आलोयार-भरतपुरमण्डलेऽवस्थितः । पञ्चपाण्डवा द्वादशवीयवनवासान्ते वत्मरमेकमत्रस्याने अज्ञातवासमकुवंन्त। एतत् महाभारतविराटपर्वणि वणितम् । शक्तिसङ्गमतन्यस्य ३य खण्डे ७म पटले पट्पञ्चाशद्देशविभागप्रकारणे उक्तम्- वैदर्भदेशादुद्धंञ्च इन्द्रप्रस्थाच्च मरुदेशात् पूर्वभागे विराटः परिकीर्तितः ।। दक्षिणे। विराटदेशो विदर्भादुत्तरेण, इन्द्रप्रस्थतो दक्षिणेन, तथा मरुदेशान् पूर्व- दिगि अवस्थितः । अम्बिकामहापीठस्यावस्थितिः मम्यङ् न ज्ञायते। "लक्षण- समुच्छय" ग्रन्ये अम्बिकाध्यान-स्वरूपमुक्तं यथा- मिहारूड़ाम्बित्रा यक्षा भूपिता दपंगोरहा। दक्षिणे तु करे प्रोत्तो वर माघारण: मद मग-पेट-घरा द्वाभ्यां पर्तव्या च चतुर्भुजा ।। अम्बिका-देवी मिवाहिनी, विनपना नानालङ्कारभूषिता, चतुर्भूजा पामहस्ते दर्पगं दक्षिगहम्ते वरमुदामेवमपरहस्तद्वय गडग मेटपञ्च धाग्यति । - दुर्गानामस्मरणमाहात्यम् पाण्यानाममानवाममम पिष्ठिरस्नरे तुष्टा, भगवसो जगजननी दुर्गादेवी युधिष्ठिरायाभिलमिनार दवा रवर्ष दुर्गानामग्मग्ण-माहाम्प प्रागति ·३१० दशमः परिच्छेदः ये च संकीर्तयिष्यन्ति लोके विगत-मत्सराः । तेषां तुष्टा प्रदास्यामि राज्यमायुर्वपुः सुतम् ॥ (३१) प्रवासे नगरे वापि संग्रामे शत्रु-सङ्कटे । अटव्यां दुर्गकान्तारे सागरे गहने गिरी।। (३२) ये स्मरिष्यन्ति मां राजन् ययाहं भवता स्मृता। न तेषां दुर्लभं किञ्चिदस्मिन् लोके भविष्यति ।। (३३) हे राजन् ! ये द्वेषशून्या जना मम नाम कोर्तयन्ति प्रसन्नाहं तेभ्यो राज्य आयुः सुन्दरदेहं पुत्रं च दास्यामि । ये च प्रवासे, नगरे, संप्रामक्षेत्रे शत्रुसङ्कटे, अथवारण्ये दुर्गमकान्तारे, सागरे तथा गहनगिरिशिखरे विपन्नाः सन्तः भवा. निव मां स्मरिष्यन्ति, मम कृपया तेपां किमपि दुर्लभं न भविष्यतीति । पीठस्याने साधनपद्धतिः सव सर्वज्ञानमयी जगदम्बा शिवं प्रति एकपञ्चाशत्-पीठ-विवरणमुक्त्वा, तेषु पीठेषु कया पद्धत्या जप-पूजादि-साधना कर्तव्या तदप्युक्तवती-- एतास्ते कथिताः पुन पीठानामधिदेवताः। क्षेत्राधिपं विना देंव पूजयेत् पीठदेवताम् । भैरवीयते जप-पूजादि-साधनम् ॥ (तन्त्र-चूडामणी) हे पुत्र! प्रोस्तगीठस्थानेषु याः पीठ-देवता भैरवा पीठाधिष्ठातृदेश्यश्च तत् सर्व तुभ्यमुक्तम्, है देव! क्षेत्राधिपति भैरवं विना यः कश्चित् केवलं पीठदेवी पूजयेत् तस्य जपपूजादिकं सर्व भैरवगणा अपहरन्ति । अज्ञात्वा भैरवं पीठोटस्तिञ्च शङ्कर। प्राणनाय न मिथ्येत्तु कल्पकोटिजपादिभिः ।। हे प्राणनाय दाशर! पीठस्याधिष्ठातृभैरवस्य पीठ तया शपतेश्च रात्व. मशारया पीठस्याने अविश्य फलकोटि-मार यावत् पूजा-जपानुष्ठान पुर्वमपि न मिदिमवाप्नुपान्। तत्रशास्त्र पीठस्याने जप गूजादि-गाधनाया गिर माहारम्ब नयागुफरायित्वस्य दगिने। किन्तु यदि कोपि गापः पीठम्याने गापना पुरो तहि वोठय पुरावृत्तं, पोभरवं नागपिकाती देवीग गरपा: मम्मम् गारवा गापा दुपदि अन्यया गापना पलागूनं भवेदिति।

·शाक्त-दर्शनम् ३११ तन्त्रचूडामणी पार्वतीशिवमंवादे एक-पञ्चाशद्विद्योत्पत्तो, एक-पञ्चाशत्- पीठनिर्णयः कृतः। देव्या जननीत्व-जायात्व-रहस्यम् गिवं प्रति देव्याः पुत्र इति प्राणनाथ इति च सम्बोधनं युगपत् कथं मङ्गच्छते । गिवं प्रति देव्या जननीत्वस्य जायात्वस्य च कथं सिद्धिर्भवेत् । तदुक्तं वृहद्धम्मपुगणे (मध्यखण्डे पष्ठाच्याये)- - या मूला प्रकृति: मूक्ष्मा परमा निरुपाधिका। ब्रह्माण्डकोटिकोटीनां मूलं मूलान्तज्जिता ॥(१२) पा मूला प्रकृति: परमा मूक्ष्मा, निरूपाधिका च या अनन्त-ब्रह्माण्डाना मूलकारणभूता आद्यन्तविरहिना, या च सत्त्व-रज-स्तमोगुणत्रयस्याधाररूपा, मंव कारणार्णवे रजोगुणतो ब्रह्माणं, सत्त्वगुणतो विष्णुमेवं तमोगुणतः गिवममृजन्। विद्यारूपा च प्रकृति: सकामे तु निराकृतिः । पुरुषान् भ्रमतः प्राह मृजाव मंहरेति च। नदर्थं तप इत्युक्त्वा तत्रवान्नरघीयत ॥१०४।। अननरं विद्यारूमा प्रतिम कार्य गुप्तभावेन स्थित्वा, ब्रह्मविष्णुशिवा इति वारणार्णवे भ्रमत्पुरुषवयमुवाच हे ब्रह्मन् ! त्वया मृष्टिः क्रियताम्, है विष्णो! त्वं पालय, हे महेन्वर! वं गहर। तदपं भवनस्तप आचरन्नु इनि ।। "मप. तपः" इत्युक्त्या आकमि अन्नािऽभवत् । भाममानाम्नाम्याचरण- अनन्तरं ब्रह्मा-विष्णु-गिवारच फारण-मलिले मान् । नान् दृष्ट्वा तामाविष्टान् देवी प्रतिस्त्तमा। को मा महोप्यतीत्येवं वभ्राम गवरिया ॥१०६।। नवादिनामा ब्रह्मा मा दवा भरमाधित । गनुभि पनुवंलो बभूव मदनन्नरम् ॥१०॥ मप्रमोन्नले मनी मुदिनाक्षो विन। पर गियाना म ना बाद मारः।।१०।।

·दशमः परिच्छेदः ब्रह्म-विष्णु-शिवान् तपस्यानिरतान् दृष्ट्वा परमा प्रकृतिः देवी "को मां ग्रहप्यतीत्युक्त्वा" शवाकारेण भासमाना सती तेपा समीपे समुपस्थिता। तदृष्ट्वा ब्रह्मा भीतचेताश्चतुर्दिक्षु चतुर्मुखोऽभवत् । विष्णुर्मुद्रिताक्षो गतचेतनो जलमग्नोऽभूत् । ततः परं शवरूपिणी मूलप्रकृतिः गिव-समीपमगात्, शिवश्च तां सादरेण जग्राह। स त्वं साहं तद्वगगा न त्यक्ता तादृशो यतः । तत्राहं सृष्टिकर्तारं चक्रे ब्रह्माणमीश्वरम् ।। विष्णुञ्च पालकं चके शयानो यो जलेऽभवत् । संहारकारकं त्वञ्च शिवनामा न मत्परम् ।।११०।। सती महादेवमवदत्-त्वमा तपस्यारत: शिवस्तथाहमियं शवरूपिणी परमा प्रकृतिः । यतस्त्वं तत्काले शवरूपपरित्यागं नाकार्षीः तदेवाहं तववश- वत्तिनी जाया भवामि । ममाज्ञया ब्रह्मा सृष्टिकर्ताऽभूत् । तत्कालीनजलमग्नो विष्णुः पालनकर्ताभवत्। एवं शिवनामकोऽक्षरपुरुषस्वं मंहारकर्ता भव । पीठ-शब्द-निरुक्तिः पीठ याह्यमाभ्यन्तरञ्च,-पौठशब्दार्य आसनं वासयोग्यस्थानं वा। पत्र स्याने तीये वा जगन्माताऽधिष्ठिता भवति तदेव देवीपीठम् । दक्षयने दक्ष- मुखात् शिवनिन्दा श्रुत्या मतीदेवी देहमत्याक्षीत् । देवादिदेवो महादेवः सती. विरहदुःपेन शोकातुरस्तदीयमृतशरोरं स्कन्धे कृत्वा, उद्घान्तचित्तेन इतस्तती यभ्राम। तदृष्ट्या ब्रह्मादिदेवाः दिनचित्ता विष्णु शरणं गताः । विष्णुच म्वीयमुरगन-चक्रेण देव्या मायिय-विग्रहं गपशः प्रत्याधिनत् । एवं रूपेण विष्णुभफेण गतीदेह एकपञ्चाशत्यण्डविभपतः। विष्णुम्नानि पण्डिनाम- प्रत्यङ्गानि ममप्रभारतवर्षस्य विभिप्रस्थानेषु न्यपातपन । गौदेव्या एकामगारपद्गगठमपनन्, तंत्रनय पीठस्थानमेफरमुपासमा भूर पश्चिमे हिंगुला हिलान) पूर्वग घट्टलपना, उत्तरेण हिमालयः, एतच्चतुःगौमावर-माग्गभूमण्डतम्य नाना माने गादिया मोलाविग्रहस्यालापान एसपनागोठ- गटिग्मा। एकसपीठम्मानमेकर गुमनीयम् । एमा अहिलीपा पियमा गुरियन पिभित्र पूरा विभिन्न प्रमादिगा भाषा मागमा समान मरोशिस गरी योगिनीरत्र- मन यत्रस्थान दक्षिगा लपुर जगजनन्या:

·शाक्त-दर्शनम् यत्र यत्र महादेव्या अङ्गप्रत्यङ्गपातनम् । महाविष्णुश्चक्रपाणिश्चकार घरनीतले ।। तत्र तर जगद्धात्री ब्रह्मज्योति स्वरूपिणी। पाषाणं रूपमास्याय भक्ताना मुक्तिहेवते। साधकानाञ्च सिद्धयर्थ नित्यं विहरति क्षिती ।। महाविष्णुश्चक्रपारणेन पृयिव्या यत्र यत्र स्याने सतीदेव्या अङ्गप्रत्यङ्गा- न्यातयत्, तत्र तत्र स्थाने ब्रह्मज्योतिःस्वरूपिणी जगन्माता भक्ताना मुक्निहेतवे तथा साधकाना सिदिनिमित्त पापाणमयी मूतिमवलम्ब्य नित्यं विराजितास्ते। तत्रव भैरवः शम्भुनानारूपधर. स्थिन । रक्षायं माधकानाञ्च हिताय जगतामपि । उपासते स्वयं देवी करुणानिधिरीश्वर ॥ - शम्भुरपि तत्र तत्र स्याने नानाव्येण भैरवमूर्ति धाग्यामामीत् । करुणा निधिमहादेव साधकानां रसगाय, मर्व जगता हिताय च स्वयं ततत् पीठस्थानेषु देवीमुपास्ते। तन्त्रचूडामणितन्त्रस्य "पोउनिय"प्रकरणे एकपञ्चागपीठाना या संक्षिप्तवर्णना वर्तते नदवलम्ब्यालोनितम् । कुत्र पुत्र स्थाने देव्या वनमा ग- प्रत्यद्गपात , तत्र तत्राधिष्ठात्री देवी का तम्या · म्वरूप निमेव तदीदी भैरव क पीठम्यानपुरातत्तञ्च किमिति मने पेग वषितम् । गिन्नु एनावानव देवापीठपरिचय. न भवति। तन्यगास्त्र, आध्यात्मिा-माधना-दृष्टिनोगत पीठस्प गभीररहस्यं यद्वपिनं नदपित्यायुना च यत् पिश्चिदालोचयामि। तान्त्रिपसाधनाय मूलभूतमेतदेव-यभिचनाम्यान्मिस्तत्त्य, सा मयं देहमध्य एय यसने, एतदेहम्य पिभिमाङ्गप्रत्या सपा गरोगनवंति-विभिनगर पिभिन पप दा भिव-गस्तिपामानि विद्यने । एतन्मनुप्यपिपिडा प्रया- प्रतिगाम, अर्यात् ये गति-गमूही "मो महीपान्"मग विगायाः परिचालयन्ति, से गतिगमूसरि "अनोरणीपान्" पंग मनुष्पाणि शुद्ध- अमान पग्निानपनि। माय मनुष्यापि-प्रयागारिमाने, याद बाहान्तिान भरत। वरिपनि एमानामगरंग पगपाय: विगलियाम्ने । गम् मा Kiri विभिनगानेर पारनमा अंगालान. मापीर निर गिरिता विति। अनगिमारा पापीपं. परिमामाग, देहायकम्पमाननीट एक नागरिमा नि।

·दशमः परिच्छेदः अस्मिन् देहपुरे कुत्र वा किनामकदेवी-पीठस्य भावना कर्तव्या, रुद्रया- मलतन्त्रे तत् सर्वं सविशेपं निर्देशितम् । केवलमत्र प्रधानदशपीठानामुल्लेखः क्रियते। वृहत्तन्त्रसारग्रन्थे एकपञ्चाशद्देवीपीठस्थानावस्थितिभावना द्रष्टव्या-- मूलाधारे कामरूपं हृदि जालन्धरं तया। ललाटे पूर्णगिर्याख्यम् उड्डियानं तदुर्द्धके ।। वाराणसी ध्रुवोर्मध्ये ज्वलन्ती लोचनाये। मायावती मुखवृत्ते कण्ठे मधुपुरी ततः ।। अयोध्यां नाभिदेशे च कट्या काञ्ची विनिर्दिशेत् । दर्शतानि प्रधानानि पीठानि क्रमतो विदुः । हस्व-दीर्घस्वरवंगर्नमोऽन्तः क्रमतो न्यसेत् ।। (१) मेरुदण्डमूले मूलाधारचक्रे कामरूपपीठम् (२) हृदये जलन्धर- पीठम् (३) ललाटे पूर्णगिरिपीठम्, (४) ललाटोझै उड्डियानपीठम् (५) ध्रुवोर्मध्ये वाराणसीपीठम् (६) नयनाये ज्वालामुमोपीठम्, (७) मुखविवरे भयावतो पीठम्, (८) कण्ठे मधुपुरी वा मथुरापीठम, (६) नाभी अयोध्यापीठम्, (१०) कटिदेगे काञ्चीपीठमिति । पीठन्यासतत्त्वम् गरीरस्यसङ्गिप्रत्यङ्गेषु देव्याः पीठं आसनं वा विभाव्य माधक: स्यीयमर्वसत्तां देवीमयी परिकल्प्य, "माहम्" इति देव्या सहकत्वचिन्तनमा- ध्यात्मिकदृष्टो पीठतत्त्वस्य निगूढतात्पर्यम्। पीठन्यामप्रक्रियया पादादि- गोपन्ति गरीरस्यविभिनाङ्गप्रत्यद्गान्या त्या स्पृष्ट्वा, मनसा मन्त्रोच्चारण- पूर्वक वा तत्तद्देवीतीयें पोठे वा परिणतानि कर्तव्यानि। मेरुदण्डमूले मूलापाग्य कामरूप-गोठं, तम देवी झामाग्या एवमुमानन्दश्च भैग्यः, तपय मन्वन्याग न इनि मापको विभावयेत्। एवरूपेण शरीरस्य नाना स्थाने नाना भावेन नानाग्यया च मन्त्रांगं विन्यम्प तद् विन्यस्तमन्त्र-सत्यापनापित मांगरीर शक्तिमयमेवं मन्ननिहिनदेयनामयं मम्पसमिति धारयेन् । गदुर्ग भरवतन्त्र- गाना'मानं प्रयिन्यम्य न्यसेन पीठमनुरामम् । एवं देहम पीछे निलपेदिष्ट-देवताम् ।।

·शाक्त-दर्शनम् स्यूलदेहमिमं चिन्मयं विभाव्य विभिन्नावयवेषु पौठन्यास-मन्त्रविन्यानं कुर्यात् । एवं-रूपे देहमयी स्वेप्टदेवतां चिन्तयेत् । मास्ने न्यामस्यावश्यकत्व- मुक्तम्-- न्यासस्तन्मयतावुद्धिः मोऽहंभावेन पूजयेत् । मन्वाक्षराणि चिच्छतो प्रोतानि परिभावयेत् ।। न्यासत्यावश्यकत्वमुपास्यदेवताया तन्मयताबुद्धरुत्पादनार्थम् । एनेन माधको उपास्य-देवतया सहकताभावं प्राप्त' मन् सम्पूर्णरूपमन्त.प्रविष्टो भवेत् । माधको मन्त्र-शक्त्या स्वकीयदेह मम्यग् आच्छादित इति धारणा कुर्यात् तथा स्वकीय-स्यूलात्मबुद्धि मन्त्रमयेप्टदेवतामध्ये विलुप्तां कृत्वा, निजं मन्त्रात्मक देवतामयमनुभवेत् । "एकपञ्चागत् पोठानि मातृकावर्णाश्च"--पीठतत्त्वम्य निगूढनान्पयं- मम्बन्ध योगिनी-हृदय-तन्ये उक्तम्--- "एने पोठाः ममुद्दिष्टा मातृकारूपमास्थिता." इति । दाक्षायणीतन्त्रमने च- पौठानि चैकपञ्चाशत् कामरूपादिकानि च । अकारादि-क्षकारान्त-वर्णरूपाणि जमिरे॥ एवं-रूपमुभय-तन्यमतानुमारेण कामरूपादिभिरेकपश्चागच्यविनपीटंग- भ्यन्तरे एकाञ्चाशनमातृकापामयया तदुत्पनवपञ्चागद्वर्णमादाया निर्देशो योध्यः। "ललितामहस्रनामस्तोत्र" परामनिलंलिना वा "मातृका- वर्णपिणीत्यभिहितं भवेत् । अस्या व्यास्यानप्रमझे श्रीमनामगयेण लिपितम्-गौभाग्यभास्करव्याग्यापा- "एकपञ्चामान्मातृवावर्गा एप म्पमम्या इनि"। वा मतमाताविषये नममूहमम्पत्य नानिसानुमारेप एतविश्वग्रह्माण्डमयया नप्रतिनिभूतं पिडाट वा मानव यह्मण एप सी. गष्टिा। मानवदेहे अरे राम्पस पग परपनी मध्यमा बंगरी पेति पतुर्पा स्थित.। प्रपमा सिीमा पम्पिति. मिष अमराना। मध्यमापा ग गसापामे गन्दाय "माता". ग मापारादि-लगकालारि माई भो। अनिमा घाम! यायम्पानामपर गांवम्पाला नरमाामागारमा परायांनी ·दशमः परिच्छेदः तथा स्थूलतः कर्णगोचरो भवेत्। अतएव निरन्तरव्याप्तजगत्-कारणरूप-शब्द- ब्रह्मणो व्यक्तरूपस्य वर्णसमूहस्य विपये "अक्षरम्" (क्षयहीनम्) इत्येवमुक्तिः सर्वतोभावेन युक्तियुक्ता भवेत् । अकारादिषोड़शस्वरवर्णाः, कादि-क्षकार- पर्यन्ताश्चतुस्त्रिशद्व्यञ्जनवर्णाः, च मूलकारणीभूतशब्दब्रह्मस्वरूपम् ॐ इत्येकपञ्चाशन्मातृका एव एकपञ्चाशत्पीठदेवीस्वरूपिण्यः । मूला- धारादिपट्चक्राणामेकैकदलमेवैकैक-शक्तिपीठमेवं तदुपरिविन्यस्तमेककमातृका- वर्णएव एकैकपीठदेवीरूपेण विराजिता। पट्चक्रनिरूपणे विशेषालोचना द्रष्टव्या । मातृकारूपिण्या: प्रत्येक पीठदेव्या घ्यानं सिद्धशावरतन्त्र वर्णितम् । तन्त्रोक्त"मातृकान्यास"रूपगभीरतात्पर्य पूर्णप्रयोगेन साधकः स्वीया. न्तर्देहस्य बाह्यदेहस्य च विभिन्नस्थाने मातृकावर्णसमूह विन्यस्य स्वकीयसत्तां मन्त्रमयी देवीमयोञ्च भावयेत्। ज्ञानार्णवे- मूलादि ब्रह्मरन्ध्रान्तं घ्यायेद्देवी चिदात्मिकाम् । विन्दुश्रुत-सुघासारस्तर्पयन् मातृकां न्यसेत् ।। मूलाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रान्तं विभिन्नपोठे चित्स्वरूपिणी देवी भावयेत् । एवं विन्दुक्षरितामृतधारया सन्तप्यं मातृकान्यामं कुर्यात् । एपेव आध्यात्मिक- दृष्टो तान्त्रिकसाधकस्य एकपञ्चाशच्छवितपीठपरिक्रमा परिणामफलमुक्तम् देवीभागयते--- एवंरूपतीर्थ- एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम्। जरामरणदुःसाधर्मुच्यते भववन्धनात् ॥ ये गुणाः सन्ति देव्या में जगन्मातुपंथा तथा । ते गुणा: माधवरे भवन्त्येव न चान्यया ॥ (७३३५३५२-५४) य माया प्रत्यहमेवंत्र कारेण योगाभ्याग करोति, स निश्चितमेव जग- मरणादिदुःग-गंकुलगंगारवन्धनान्मुध्यते। अहं जगजननी देवी। मपि यद्- गुगममूहो विद्यते तस्मिन् मायकायरेऽपि सद्गुणगमूहो विराजते, बदाय- न्यया ग भवेन् । गानागंयतन्त्रे-अन्ततिकान्यामतः परिमायते यत् परांगरय पगागा दलोरि निम्नोक्न-रोरया मातृभावगमूहरयापन सुर्यात्- उपप्टावापन गई स्वरान् पोहा पिम्पगे। द्वामान्याहतपय मार्शन द्वारा पिन्यो ।

·शाक्त-दर्शनम् ३१७ कण्ठस्थितपोडशदलपट्टे अर्थाद् विशुद्धचके, अकारादि-पोड़गस्वर- वर्गाना न्यासं कुर्यात्, द्वादशदले हृत्पद्म अनाहत-चक्र, क-कारत' ठ-कार- पर्यन्तं द्वादशवर्णानां न्यामं कुर्यात् । दशपत्राम्बुजे नाभी डकारादीन् न्यसेद् दश । पट्पत्रे लिङ्गमूले च व-कारादीन् न्यसेच्च षट् । नाभिस्थित-दशदलपी मणिपुरचक्रे वा डकारात् फकारपर्यन्तान् दगवान् न्यसेत् । लिङ्गमूले पड्दलपमे स्वाधिष्ठानचक्र वा वकारात् लकारान्तान् पइवर्णान् न्यसेत् । आधारे चतुरो वर्णान् न्यसेद् वादीन् चतुई ले । हक्षौ भ्रूमध्यगे पद्ये द्विदले विन्यसेत् प्रिये ।। मूलाधारे चतुलपये मूलाधारचक्रे वा वकारान् सकारान्तान् चतुरो वर्णान् न्यसेत् । हे प्रिये, भ्रूमध्यस्थितद्विदलपद्मे आज्ञाचक्रे वा हक्षावितिवर्णद्वय न्यसेत् । एकैकं वर्णमुच्चार्य मनसा तु ध्रुवादिकम् । नमोऽन्तमिति विन्यास आन्तरः परिकीर्तित ॥ (शाक्नानन्दतरङ्गिनी) प्रगवादि-नमोऽन्तः अर्थाद् आदी ॐ अन्ते नमः प्रपुज्य वर्णमेकमुच्चार्य मनसा यन्न्यासस्तदन्तर्मातृकान्यास इत्युक्त. । "वाह्यमातृकान्यास."- शरीरस्थनिम्नोस्तावयवसमूहे मातृकावर्णसमूहस्य न्यास. कर्तव्यः । शारदातिलके- गण्डयोः ॥ बाह्यं वै मातृकान्यासं भृगुप्वावहितो मम । ललाट-मुख-वृत्ताभि-श्रुति-प्राणेषु ओष्ठ-दन्तोत्तमाङ्गस्य दो-पत्-मन्ध्यग्रकेषु च। पारवंयोः पृष्ठनो नाभी जठरे हृदयमके। क्वकुद्यंगे च हत्पूर्वपाणिपादयुगे तया। जठराननपोन्म मेन्मातकावर्षान् यथारमम् ।। गाधकोवहितचित्तो वाहमातृकान्यामं मम ममीपे शृणोतु। ललाटे, मुपवृत्त, नयनये, कर्णद्रये, नामिकाधिदाये, गये, मोठाये, दन्तेषु ·३१८ दशमः परिच्छेदः ब्रह्मरन्ध्र, मुखे, हस्तद्वये, तत् सन्ध्यग्रभागे, पदद्वये मुखप्रभृत्यङ्गेषु च ययात्राम मातृकावर्णसमूहस्य न्यासः कत्र्तव्यः । मातृकान्यासफलसम्बन्धे उक्तमागमशास्त्र, गौतमीतन्त्रे- धन्यं यशस्यमायुष्यं कलिकल्मपनाशनम् । यः कुन्मिातृकान्यासं स एव श्रीसदाशिवः ।। य. साधकः सौभाग्यप्रदं यशोवर्द्धकं आयुष्करं कलिकल्मषनाशकं च "मातृकान्यास" करोति म साक्षात् शिवत्वं प्राप्नोति । "एकपञ्चाशत् पीठानि श्रीचक्रञ्च"-तन्त्रोक्तसाधनायां "यन्त्र" नाम विशेषगुरुत्वपूर्ण वस्त्वस्ति। यन्त्राणां मध्ये "श्रीचक्र" "श्रीयन्त्र" वा यन्त्रराजरूपेण परिगणितं भवति । विश्वब्रह्माण्डमिदं संसारचक्रं यन्त्रम् या । समग्र विश्वब्रह्माण्ड- परिचालकशक्तिसमूह-यन्त्रमिदं पूर्णमानवदेहरूपि पिण्डाण्डस्य शक्ति-समूह- द्योतकम्। अत्र विषये भावनोपनिपत्, त्रिपुरोपनिषत्, त्रिपुरतापिन्युनिषत्, तन्त्रराज', कामकलाविलास इत्येतेषु ग्रन्येषु विस्तृतालोचना द्रष्टव्या। एकपञ्चाशत् तत्त्वानि केपाञ्चिन्मते ब्रह्माण्डपिण्डाण्डयोनियामकान्येक- पञ्चाशत्तत्त्वान्येकपञ्चाशद्देवीपीठरूपेण परिकल्पितानि । भगवच्छङ्करा- चार्य कृतानन्दलहरीस्तीनस्यकादशश्लोकव्याख्यायां लक्ष्मीधरेण एकपञ्चाशत् तत्त्वान्यालोचितानि । यथा-- पञ्चभूतानि तन्मात्रपञ्चकं चेन्द्रियाणि च। ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चव तथा कर्मेन्द्रियाणि च ।। स्वगादिधातवः सप्त पञ्च प्राणादि-वायवः । मनश्चाहं कृतिः ख्यातिर्गुणाः प्रकृतिपुरुषो।। रागो विद्या कला चव नियतिः काल एव च। माया च शुद्ध-विद्या च महेश्वर-सदाशियो। गक्तिश्च शिवतत्वं च तत्वानि क्रमशो विदुः ।। एनान्येक-पञ्चासत् तत्त्वानि वायव्यमहितादिभवपुराणेषु प प्रनि- पादिनानि। एकपञ्चाशत्तत्त्वानां जगत्कारणत्यमुफ्त यथा-भित्यादि- पञ्चभूतानि गन्धादिपञ्चतन्मात्राणि, पशुःवर्णादिपञ्चशानेन्द्रियाणि, वागादिपञ्चवन्द्रियाणि, स्वगादिमप्तधातवः, प्राणादिपञ्चपाययो, मन, अहद्वारः, साति: (शानम्), रात्पादिगुणत्रय, प्रातिः, पुरुषः, रागः, विद्या, ·शाक्त-दर्शनम् ३१६ कला, नियतिः, कालः, माया, शुद्धविद्या, महेश्वरः (रजोगुणविशिष्टसृष्टिकर्ता) सदाशिवः (सृष्टिकर्ता) शक्तिः (महेश्वर-सदाशिवयोरंक्षणसर्जनशक्ति- रेवं कलात्मिका संहारिणीशक्तिः) तया च शिवतत्त्वं (गुद्ध-बुद्ध-मुक्त-स्वरूपम्) चतुर्यपरिच्छेदे सम्यगालोचितम् । "ललितामहस्रनाम"ग्रन्थे, श्रीचक्रस्य मुल्याधिष्ठात्री देवी श्रीविद्याया ललिताम्बाया वा अपरनाम "मातृकावर्ण- रूपिणी", एतत् पूर्वमुक्तम् । ललितानाम्नः टीका-प्रसङ्गे दागं निकप्रवर- श्रीमद्भास्कररायेण लिखितम्-- "मातृ का वर्णान् रूपयति जमयतीति" सा। अनुत्तरास्यशिवस्य इच्छा- शक्त्या योगादिक्रमेण वर्णोत्पत्तिप्रकार: सौभाग्य-सुघोदये द्रष्टव्यः । मातृका- वर्णानामेव श्रीचक्रात्मकत्वं मातृकाविवेके पष्ठपटले विस्तरेण प्रतिपादितम् । अतएव सुनन्दसंहिताया मातृकाचक्रमोरक्यविभावनं कलासप्रस्तर इति व्याहृतं तादृशरूपवतीति वा (१६७ तमश्लोकस्य मौभाग्यभास्करभाष्यम्) एतद् व्याख्यानुमारेण मातृकावर्णसमूह एव श्रीचक्ररूपेऽस्मिन् मानवदेहे मस्थित एक-पञ्चाशत् मातृकावर्णा एव एकपञ्चागच्छक्तिपीठरूपेण कल्पिता इति पूर्वमेवोक्तम् । अतएव एकपञ्चाशच्छशक्तिपीठरूपेण वस्तुतो यन्दराज- श्रीचक्रस्यवोपासना भवेत्। सुप्रसिद्धं पट्चक्रमत्र श्रीचक्रे सन्मिलितम् । भगवान् शङ्कराचार्यः श्रीचक्रे विपुरासुन्दरीदेव्या उपामनया परा सिद्धि- मलभत। एतद् आनन्दलहरीटीकाया श्रीमल्लक्ष्मीधरदेशिकेनोल्लेसितम्। तस्य शारदामठे (द्वारकाया) शृङ्गेरीम (दक्षिणभारते) ज्योतिर्मठे (हिमालये) गोवर्द्धनमळे (पुर्या) च अद्यापि श्रीचक्रोपासना प्रचलितास्ते। श्रीयन्त्रोपासना-सिद्ध-शङ्कराचार्यहृदये जगज्जनन्या दिव्यमूर्तिः प्रकटिताभूत् । नि.मीमानन्दसमुद्र निमज्जितः शङ्करः अनुपमानि "आनन्द लहरों" स्त्रो- पाण्यरचयत् । तस्मात् श्लोक्यमुनृत्य • महापीठ-निरूपणमुपसंहामि । मुपासिन्योर्मध्ये मुरविटपिचाटीपरिवृते, भगिद्वीपे नीपोपयनवनि चिन्तामणिग्रहे । गिवाकारे मञ्चे परम-शिव-पपंदु-निलया, भजन्ति त्या पन्नाः कनिचन चिदानन्दलहरीम् ॥२॥ हे जगन्मात:! वं मुपामिन्यु-मम्पम्पित नयभवाटिरामग्वित-मनिमय. दोपे परम्पराममूह-गुशोभितोरवनमध्ये, चिनामगिहें, पञ्चांगतो- परिस्पापितपई, परम-शिपमपमासन त्या तोविटागि। पतिवन ·- ३२० दशमः परिच्छेदः धन्य-माधकास्त्वा चिदानन्द-लहरी-स्वरूपा ज्ञात्वा तवेदृशी मूत्ति मगना - त्रिपुरमुन्दरी भजन्ते। ददाने दीनेभ्यं. श्रियमनिशमात्मानुसदृगीम्, अमन्द सौन्दर्यस्तवक्मकरन्द विकिरति। तवास्मिन् मन्दारस्तवक्-सुभगे यातु. चरणे, 'निमज्जन् मज्जीव करण-चरणः पटचरणताम् ॥ (२६) हे जगज्जननि तव चरणयुगलं दोनभक्तजनेभ्यः सर्वदात्मसदृशमैश्वर्या । प्रददाति । यतो निरन्तर मौन्दर्य-समूहरूपमकरन्द क्षरितं भवेत् यच्च पारिजातन कुसुम-स्तवक्वद् रक्तवर्ण सुमनोहर तव तत् पादपये अस्माकमन्त करण) निमग्न भवतु, पडिन्द्रियैश्च भ्रमररूप-धारण' : क्रियतामिति। तदेवो - मेघऋपिणा सुरथाय-- तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम् । आराधिता सैव नृणा भोगस्वर्गापवर्गदा।। हे महाराज सुरथ तम्या परमेश्वर्या देव्याः शरणापनो भव । सा।' 'पूजिता मती माघकाय भोगं स्वर्गमपवर्गञ्च ददाति । अतएवोक्न-निखिलभुवनमध्ये शक्तिरेव प्रघानं ब्रह्मेति मूलतत्त्वम् ।' प्रार्थना- नान्या स्पृहा गिरिसुते हृदये मदीये त्वमेव . जगतामखिलान्तरात्मा । भक्ति प्रयच्च भवताििण निमंरा मे, वामादि दोपरहिन कुर. मानमञ्च ।। इपेमामि दुर्गापछयां नवरात्रिपोगे शुभे । हयादिन्वमु-गमाई शान्नं भारतदनम् ।। दनि पामयान्तवति-धीमदुप्रतारामहापीटाध्यक्ष-श्रीचकरभट्टाचार्य - गरिने शावत-दर्शने दगम परिच्छेद ममाप्न । 1 सत्य हरि ना मत् ॐ द्माणमस्तु ।

·३२२ दशम. परिच्छेदः महालक्ष्मीकर्तृकं ब्रह्मगे अय्पा, रुद्राय-गोर्या, विष्णवे श्रियाश्च-पत्नीत्वेन दानं, ब्रह्ममिथुनयोर्बह्माण्डसृष्टिः, विष्णुमिथुनयो रक्षणं,. रुद्रमियुनयोः संहरणञ्च । चतुर्ये-जगद्रहस्यं, पत्रिंशतत्त्वानां व्याख्यानञ्च.। पञ्चमे--उपासनादि- विधिः तथा च पञ्चमकारस्य यौगिकलोकिकन्याख्या चां पढ़-चण्डिकाया: दशावताराणां मध्ये मूतिरहस्योक्तपरवत्तिसप्तावताराणां रखतदन्तिकावतार- प्रसङ्गे विश्वरूपरहस्य, जगदम्वामाः स्तन्यदानं, चामुण्डोपासकसम्प्रदायाः नन्दारहस्यं मूत्ति-भेदश्च, योगमायारहस्यम् आयुधरहस्यञ्च । सप्तमे- शाकम्भरीरहस्यं, तस्या बनपत्रिकास्वरूप, नवदुर्गारहस्यं अन्नपूर्णा-रहस्यं, भीमावताररहस्यं, कालराश्याः प्रलयनृत्यं, भ्रामरीरहस्यं रहस्यत्रयाधिकारि कयनञ्च । अप्टमे-दशमहाविद्याविर्भावरहस्य, भद्रकाल्युत्पत्तिः, महाविद्यानां नामसंख्या-मतभेदः, कालीकुलं, श्रीकुल, साधकसम्प्रदायाश्च । नवमे--सती- देहसम्भूतपीठरहस्य, शिवस्य ताण्डवनृत्यं, एकपञ्चाशत्पीठरहस्यं, मातृ- परिक्रमा कामरूपपीठं, दशमहाविद्या., कामाख्यानामनिरुक्तिः, योनिपीठं, कामाख्यायाः पञ्चमूतिरहस्य, वाहनरहस्यं, मूत्तिभेदः, कुम्भयोगः, ललिता- वतारः, विशालाक्षिदेव्याः स्वल्पञ्च | दशमे-कुरुक्षेत्रमीठरहस्य, सावित्री- गायत्रीनामनिरुक्तिः, प्रणवतत्त्वं, हमविद्यारहस्यं, प्रभासरहस्यं, अवन्ती. पीठरहस्यं, महादेवस्य पाशुपातास्त्रलाभः, मीठस्याने साधनापद्धतिः, देव्या जननीत्व-जायात्वरहस्यं, पीठनिरुवित्तः, पीठ-पासतत्त्वञ्चेति बहुतरविषयक- गवेपणा-पूर्णा ज्ञातव्यविपया वर्तन्ते । ___