·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA
A COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
TATTVACINTAMANI-DĪDHITI-PRAKĀSA
BY
Bhavānanda Siddhāntavāgisa
with
Tattvacintamaņi and Didhiti
Anumānakhanda
VOL II
(Tarkaprakaraņa to Pakşatāprakarana)
EDITED BY
MAHAMAHOPADHYAYA KALIPADA TARKACHARYA
IR-WILLAMJONES
Work Number
194
Issue Number
1583
MDCCXLVI-MDCCXCM
THE ASIATIC SOCIETY
1, PARK STREET
CALCUTTA-16

·No text on this page.

·विलिओथिका इण्डिका ग्रन्थमालायां.
१९४ संख्यकोग्रन्थः
तत्त्वचिन्तामाणि दीधितिप्रकाशः
श्रोभवानन्दसिद्धान्तवागीश विरचितः
(तत्वचिन्तामणिना तत्त्वचिन्तामणिदीधित्या व समेतः)
अनुमान खण्डे
द्वितीयो भागः
(तर्कप्रकरणात् पत्तताप्रकरणं यावत् )
ASIATIC SOCIETY
LALLUTTA.
.
महामहोपाध्याय श्रीकालोपद तर्काचार्य
सम्पादित
एसियाटिक सोसाइटि समित्या प्रकाशिनः
कलिकाता
१ पार्क ट्रीट् भवनतः

·No text on this page.

·श्रीभवानन्दादिवृत्तरेखा नूनं विदितमिदं धोरधुरन्धराणां यन् सुचिरान प्रभृत्येव प्रभूतविश्रुतश्रुतयशो- धवलाया इलारत्नभूताया मिथिलाया इव सुतरामशिथिला चानवद्या च कीतिर्वरीवति विद्यायामान्वीक्षिक्यां विद्वद्वरिष्ठसमधिष्टिताया यङ्गवसुन्धरायाः । यत्र किल संख्या- तीताःप्रथितमहिमानो मानोन्नतास्तार्किकविपश्चितः प्रचितप्रतिभाप्रोद्दीप्ताः प्रज्ञानवनीय- केभ्यो विद्याप्रदानव्रतेन तथा निवन्धनादिना विविधनिबन्धरत्नानां तार्किकसम्प्रदाय- मर्कज्योतिःप्रचमिव तमिस्रप्रतानशातनं सम्प्रवर्तयन्तः शर्माण्यसमानि समपादय- अखिलानां न्यायन समधिजिगमित्रणां समधिगतविविधविद्यानाञ्च प्रतिभावतां विद्यासम्प्रदायमवतां विपश्चिदपश्चिमानाम् । तेषु महामहिमानो नवद्वीपप्रदीप- भूताः सुविध्रुतास्तर्कादितन्त्र स्वतन्त्रमतयः श्रीवासुदेवसार्वभौम श्रीरघुनाथतार्किक- शिरोमणि-श्रीमथुरानाथतकंवागीश-श्रीकृष्णदाससार्वभौम श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीश श्रीजगदीशतर्कालङ्कार-श्रीहरिरामतकवागीश--श्रीगदाधरभट्टाचार्यः --श्रीजानकीनाथ- चूड़ामणिप्रमुखा मुख्याः प्रेक्षान्तः प्राथम्येन प्राशगोष्ठीषु विशेषतः समुल्लेखमईन्ति । येषां शिष्याध्यापनसम्भवा तथा निरवनिबन्धनिबन्धननिबन्धना कीर्तिरतिशुद्धा वर्ति निखिलामिला समश्नुवाना। तत्राद्य निरवद्यविद्याप्रद्योतः प्रकृततत्वचिन्ता. मणिदीधितिप्रकाशप्रजापतिः श्रीभवानन्दसिद्धान्तबागीग एव सुविश्रुतः समाश्रयते नः सविशेषालोचनगोचरताम् । प्राचीनन्यायभाष्यादिशैलीविलक्षणां निबन्धनिबन्धनशैली विन्दमानेन प्रथित- यशसा न्यायपरमाचार्येण श्रीमदयनाचार्येण स्वीनिवन्धरत्नेषु बहुत्र संसूचित- स्वरूपस्य नव्यन्यायप्रस्थानस्य यदा तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थाकारेण मीमांसादिविविध- तन्त्रपारदूश्वा गङ्गेश्वरो गङ्गेश्वर इवागमानामपूर्वमुपदेशमुपस्थापयाञ्चकार, तदनन्तर- मन्तर्निहितप्रभूतगूढार्थस्य सूत्रबदल्पाक्षरस्य तस्य चिन्तामणेरनतिशितमतीन्दामप्यर्थ- प्रतिपत्तिसौकाय बहव एव विलक्षणा न्यायनयविचक्षणास्तमिमं मणिग्रन्थमनायत्या वा महत्या वा व्याख्यानसन्तत्या समलङ्कृत्य कृतकृत्यतां प्रत्यलम्भयन. नव्यन्यायनये सविशेषप्रवेशभिलपतो विद्यार्थिसार्थान् । तत्रादौ तावदग्रेसरः पक्षधराभिधानधरः श्रीजयदेवमिश्री नाम मैथिल- ताकिकप्रवरस्तमिमं तत्त्वचिन्तामणिमालोकाख्यया विलक्षणव्याख्यया समुद्- भासयामास। प्रथमतस्तावत् सैवासादेकमवलम्बनं मगरहस्यानि गूढानि ·[ २ ] बुभुत्समानानाम । तदानी मिथिलाप्रभवस्य नव्यन्यायतन्त्रप्रवर्तकस्य श्रीगङ्गेशस्य तत्त्वचिन्तामणिग्रन्यो मैथिलानामेव विपश्चितामायत्तः समवर्तत। तेन नव्यन्याय- विद्यापरिग्रहे गुरुस्थानताया गौरवमेका मिथिलावसुन्धरैवाधिचक्रे । तदानीन्तना मैथिला विद्याधना विपरीते पशि प्रयाणे मिथिलाया निरुक्तगौरवनाशमाशङ्कमाना मानमात्मनीनं पिपालयिषवो नान्वमन्यन्त नव्यन्यायतन्त्रस्य तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थस्य लिपिद्वारेण तदा क्यापि देशान्तरे संक्रमणं नाम, येन तस्य मणिग्रन्थस्य यथाक्रम- मध्यापनविधिना नव्यन्यायतन्त्रगुरुस्थानताया गौरवं देशान्तरमायत्तीकर्तु मलं जायेत । सुचिरमेवमनिवारे प्रचरत्यनुदारे देशान्तरजुषां सन्तापकरे मैथिलविदुषामाचार ढचेतसामग्रणोः श्रीवासुदेवसार्वभोमो नाम वडीयविद्वन्मुकुटमणिः श्रीपक्षधरमिश्रा- तत्वचिन्तामणिमध्येतुकामो मिथिलाजनपदमाससाद । निर्बाधञ्चाध्येतुमुपचक्रमे यथाक्रमं मणिग्रन्थं लोकातीतेनाध्यवसायेन । तत्रासीदेव महान् विशेषः, यत् अनन्यसामान्यो मेधावी मुद्रगढ़ोयमः श्रीसार्वभौमो नाम परविद्यार्थिवद् गुरोः सकाशान केवलं प्रन्यस्यार्थमेवायत्तोकतं यत्नपरो बभूव, किन्तु पक्षधरमिश्रादात्मनः शितायाः प्रथमदिनात् प्रमृत्येव मणिग्रन्थं यथाक्रमं निजसंस्कारारूढ़ विधातुमधिका- धिकं यत्नमाललम्बे। नातिचिरणव कालेन च स्वया महत्या प्रतिभया गुरोः सकाशानिःशेषप्रन्यार्थाधिगमेन साकं सुमहत्या मेधया सर्वमेव मणिग्रन्थं स्वीय- संस्कारगतं कृत्वा भृशं कृतकृत्यम्मन्यो गुरुणा पक्षधरमिश्रेणाविदिततदीयगुप्तवृत्तेन ससन्तोष मेवाभ्यनुज्ञातः प्रहृष्टः स्वदेशं प्रत्याजगाम । स्वयश्च सार्वभौमनिरुक्ति नाम मणिप्रन्याध टीकां प्रणाय बङ्गेषु शिष्यानध्यापयितुमारेभे तदनन्तरं वङ्गेष्वेव नव्यन्यायस्य सम्प्रदायः सुप्रतिष्ठः समजनिष्ट। क्रोण मणिग्रन्थमपलम्य बङ्गेषु परेऽपि बहमा पाख्यानातः समजायन्तेति केचन प्रवदन्ति । किन्तु तत्र सार्वभौमवृत्तान्ते कञ्चिशं निपुणेतिहासिका वितथं मन्यन्ते । तदुक्तं वङ्ग नव्यन्यायच त्याख्यप्रख्यातवडभाषामयेतिहासग्रन्थकारेण स्वर्गत- होनेशचन्द्रभट्टाचार्येण "निरुक्तः प्रवादः सर्वध्वयांशेषु निष्प्रमाण इत्यधुना शक्यं निर्णतुम्। तदिदं तत्वं यथा वासुदेवसार्वभौमः पक्षधरम्यान्तेवासी नासीत् । ततः पूर्वमेव च नव्यन्यायतन्त्रे गौड़मतस्य प्रतिष्ठा समवर्त्तिष्ट। सार्वभौमनिरुक्तिरिति न कस्यचन टीकाप्रन्यस्य नाम। संस्कारमारोप्य सार्वभौमस्य मणिग्रन्थानयन- वार्तापि सुतरामयथार्था' इत्यादि (भाषान्तरीकृतम् )। तदर्थ सुसमर्थयितुं ·नापन्यस्त, तत्र सुदृढ़ा वातिविस्तृता च युक्तिजालवैखरी। तद् यथा तथैवास्तु समप्रे वङ्गदेशे न्यायविद्याप्रतिष्ठाया वार्ता, नवद्वीपनगरे नव्यन्यायसम्प्रदायप्रतिष्ठाया मिथिलामधरीकृत्य तस्यैव काले नव्यन्यायविद्याधिकारे जगद्गुरुतासमासादनस्य च मूलं श्रीवासुदेवसार्वभौमः श्रीरघुनाथतार्किकशिरोमणिप्रमुखाश्चेति निर्दिवादम् । सार्वभौमनिरुक्तिः श्रोसार्वभौमस्य स्वतन्त्रग्रन्थरूपा मणिव्याख्येत्यत्र सत्यप्यनेकेषां धमत्ये परवर्त्तिव्याख्याग्रन्थेषु बहुत्र 'सार्वभौममतम्' 'सार्वभौमनिमक्तिरित्यादिवादः सार्वभौमस्य मतसमुल्लेखान् तत्त्वचिन्तामणिग्रन्थार्थपरिष्कारे तस्य सविशेष स्वातन्यमुपलभ्यते। प्रभूतप्रमाणपरिचयेन सुचिरन्तननिर्विरोधप्रवादसंघादेन च शक्यमिदमतिढ़ निणेतुं यत् तार्षिकशिरोमणिः श्रीरघुनाथः श्रीवासुदेवसार्वभौम- स्यान्तेवासी समवर्तत, न्यायतन्त्रस्वतन्त्रमतिश्चासावेव दीधिति नाम प्रख्यातं तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यानिबन्धं निवबन्धेति । सन्ति चाऽपि तथैव तत्त्वचिन्तामणि- प्रत्यव्याख्यानतः पक्षधरमित्र-मथुरानाशतर्कवागीशमुखा येषां व्याख्यानानि रघनाथब्याख्यानवन्न स्थल्पाक्षराणि, तथापि मणिदीधितिसमाख्यायाः शिरोमणि- प्रणीतमणिव्याख्यायास्तार्षिकसम्प्रदायेषु यथा प्रभूतः प्रचारश्च समादरश्च न तथा वैशयेनार्थ-विवरणं विहितवतामपि भिन्नव्याख्यानानाम् । ततो दीधितः स्वल्प- संस्थानायाः सुगभीरविपुलार्थायाः परिष्करणाय वङ्गेषु बहबो नायिकाः स्वकीयां तर्कप्रतिभामर्कप्रभामिव तिमिरहरां प्रवर्तितवन्तः सुप्रशस्तोदाम् । तत्र प्रथम रामकृष्णो नाम कश्चन रघुनाथंशिरोमणेः शिष्यो दीधिति संक्षिप्तेन व्याख्यानेन समलचकार । तदिदं श्रीरामकृष्णो व्याचष्टे प्रत्यत्तमणिदीधिति'मिति प्रारम्भलोकेन स्वयमेवासौ संसूचयामास। तस्य शिरोमणिशिष्यत्वमपि 'घूने शिरोमणिगुरोरिह रामकृष्ण' इति गुणदीधितिटीकायां तेन ' स्वयमेव निबद्धन सुप्रतिपद्यते प्रतिज्ञा वाङ्मयेन । अथ दीधितेरतिगभीरार्थायाः स्वल्पसंस्थानाया निःशेषार्थबोधे तथाविध- संक्षिप्तटीकामपर्याप्तां मन्यमानाः श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीश-मथुरानाथत वागीश:. जगदीशतर्कालङ्कार-गदाधरभट्टाचार्यप्रमुखास्तार्किकविपश्चिदपश्चिमास्तथा विलक्षण- व्याख्यानस्तार्किकशिरोमणिप्रणीतायाः दीधितरतिवंशयेन सुगभीरानानशेष प्रकाशयाश्चर्यथा स्वल्पाक्षरसंस्थानाया विपुलायास्तस्याः सुतरां दुरूहार्थताया भ्यपगमेन समं समजायत सर्वस्यैव नव्यतार्किकसम्प्रदायस्य तत्रैव महती गौरवबुद्धिः ·[४] सुसमिद्धा श्रद्वा च नाम। वद्य मणिदोधिने प्रकाशाख्य-सुविख्यातायाख्यान- प्रजापतिः स्वतन्त्रमतिः श्रीभरानन्दसिद्धान्तव.गीगभट्टाचार्य एव नः समश्नुते समालोचनगोचरताम् । स एष श्रीभवानन्दसिद्धान्तबागीशभट्टाचार्य: खुधीयषाड़ा..तके. घड्रेष प्रसिद्धो नैयायिकमध्यमणिः समवर्ततेति सिद्धान्तः शुद्धबुद्धीनामैतिहासिकवृद्धानाम । प्रकाशाख्या तदीया दीधितिव्याख्या तदानीन्तनख्यावता समाजेषु महती सुख्याति समाससाद । सुव्यक्तमिदं तदा पण्डितसमाजे लग्धप्रचारेण- गुणोपरि गुणानन्दी भावानन्दी च दीधितो। सर्वत्र मथुरानाथी जागदीशी क्वचित् क्वचित् ।' इत्यादिप्रशस्तिश्लोफेन । दीधितियाख्यानृषु श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीशस्य सर्व- श्रेष्ठमासनमित्यम्य वादस्य खतरामशक्यवचनत्वेऽपि दीधितिटीकाप्रणेतृषु तस्य सुमहती प्रशस्तिरामीदिति शक्यं निःसंशयमेव निर्वतम् । दीधितिप्रकाशाख्या मणि दीधितिम्घाख्या समवेतितनिखिलार्थापनेपदन्ता विजयपताकेव श्रीभवानन्दस्य तस्य प्रचारयति परितः प्रभूतां पाण्डित्यप्रसूतामनार्ता कीर्तिम् । एकदा समवर्तत महानादरः प्रचारश्च भारतान्तवर्तिमर्वप्रदेशेषु मणिदीधितिप्रकाशम्येति प्रतिपद्यते नानाप्रदेशीयग्रन्थशालासु तदीयसुप्राचीनप्रतिलिपीनां समुपलम्भेन, देशान्तरगत. रनेकैस्तदीपोपटीकाग्रन्थानाच प्रणयनेन । तथाहि महाराष्ट्रप्रदेशीयो नैयायिकवरः पुन्तामकर-श्रीमहादेवभट्टी नाम नाम भवानन्दीयदीधितिप्रकाशप्रन्थस्य 'भवानन्दी. प्रकाशं' नाम विस्तृत टोकाग्रत्यं 'सर्वोपकारिणों' नाम संक्षितां टीकाश्च प्रणिनाय तस्मादन्येऽपि भिन्न देशीया दिनकरभट्ट-गुरुपण्डितविश्वेश्वर-विश्वनाथलुत-वीरेश्वर- कृष्णमित्राचार्य-प्रभृत यो भवानन्दीयदीधितिप्रकाशमुपटीकाभिरलञ्चरिति प्रनतत्व- गवेषकाणां विशेषो निर्देशः । देशान्तरेषु सत्यपि दीधितिप्रकाशस्य भवानन्दीयस्य तथा भूयसि प्रचार बड़ेषु किमिति तस्य नोपजातस्तथा प्रचार इत्यत्र कारणमनुसन्धेयम् । वयं मन्यामहे,-श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीशादनन्तरं श्रीजगदीशतर्कालङ्कारः श्रीगदाधर- भट्टाचार्यश्च सुतरामुत्कृष्टगुणे दीधितिव्याख्याने प्रणीतबन्ती. ततः स्वप्रवर्तितेषु सम्पदायेषु दीधितिप्रकाशमपास्य प्रशस्तिप्रतिपादनपुरःसरं ताभ्यां स्वस्वटीकाया एवं भृशं प्रबारणेन सदैव च स्वव्याख्यानेष्वन्तरान्तरा प्रकाशपक्षप्रतिक्षेपेण ·। [५] दीधितिप्रकाशस्य बहुलः प्रचारो वङ्गेषु व्याहतिमापे, सिद्धान्तबागीशोऽपि तेन सुभृशं दुर्मनायितो वङ्गप्रदेशमपहाय स्वीयनिवासाय वाराणसीमाशिधाय. नानादेशीयविद्याथि- जनाधिष्ठाने च तत्रैव पुण्ये धाम्नि स्वं सम्प्रदाय प्रवर्तयामास। ततस्तदीयशिष्योप- शिष्यादिपरम्परया दीधितिप्रकाशस्य बाहुल्येन देशान्तरीयविद्वतसमाजेष्वेव प्रचारः सजनिष्ट, न वही पवितममाजेषु । वडीयविद्वत्समवायः पुनः सविशेषालोचनया व्याख्यानविधौ जगदीशगदाधरयोग्व गुणातिशयविनिर्णयेन तत्रैव स्तरां रति भेजे, नान्यत्र, या तावद्यापण्यातमनुवर्तमाना समन्ततः सन्दृश्यते वङ्गेषु । इति । सिद्धान्तवागीशस्य वागीशम्येव सत्यपि नितरामनितरसाधारण प्रौढपाण्डित्ये 'तस्य तान्त्रिकवीराचारपरायणतया तदानीन्तनाः प्रतिष्ठा नवद्वीपनिष्टाः पण्डित- प्रेणास्तमिमं नबद्रीपादपवाहयाञ्चकरित्यतो नास्य वङ्गषु प्रतिष्ठा समजनिति केचिदितिहाससिका व्याकुर्वन्ति तदिदं मतं निपुणगवेषकाणां सूक्ष्म विचारं नैव तमते सोदुम् । यतः स्वयमेव श्रीभवानन्देन स्वकीयबहुग्रन्थेषु नितरामतीणा समुपक्षिना भगवत्यधोक्षजे भक्तिः। तदिदं नोपपद्यते कस्यापि तान्त्रिकवीराचारे श्रद्दधानस्य। तथापि नासत्यमिदं यदेवमसत्यपि तत्र सुधियां वीराचारमूले विद्वेष 'न नेजस्तेजबी प्रस्मृतमपरषां प्रमहत' इति न्यायेन कारणान्तरण वा तत्रासीदेव तदानीममृया गौडीयविदुषां यया निर्दोषमपि प्रकाशं ने नोपादयतया गृहीतवन्तः, परं दोषानध्यारोप्य प्रत्याख्यातवन्तः। नदिदमुक्तं प्रकाशस्य टीकाकृता महादेवभट्टन स्वकीयटीकाप्रारम्भ यथा, अनालोच्य सिद्धान्तवागोशवाण्यां वृथासूयितः पण्डितैौड़जातः । यदुभासितं दूषणाभासवृन्दं तदुद्धारणार्थो ममोद्योग एपः। इति श्रीकृष्णदाससार्वभौमो नाम सुमिद्धः प्राचीनो नैयायिकः श्रीभवानन्दस्य गुरु- वर्तनेति दृढ़ प्रतिरादितं न्यायेतिहामायकशिरोमणिना दोनेशचन्द्र-भट्टाचार्येण । मोऽयं कृष्ण हामताभौमो दीधिनिप्रमारिणी नाम दीधितिटोकां प्रणिनाय । अयम् 'अनुमानालोकामारिणी' प्रभृतीनामन्येषामपि बहुप्रन्थानां रचयिता ।.. किं बहुना विद्यानिवासमूनु-श्रीविश्वनाथन्यायपश्चाननऋतित्वेन सुचिरात् प्रभृति नैयायिक मम्प्रदायेषु प्रख्याताया भाषापरिच्छेदकारिकारल्यास्तदीयसिद्धान्तमुक्तावलीसमाख्य.

·[] पायायाध स एव कृष्णदाससार्वभौने रचयिता न विद्यानिवासस्नुः श्रीविश्वनाथ इत्यपि दृढ़मुपपादितं स्वकीयवङ्गभाषामयन्यायेतिहासग्रन्थे तेनैव भट्टाचार्येण । सहैव च युक्तिजालेन कृष्णदासमार्वभौमो भवानन्दस्य गुरुरिति दृढ़मुपपादयता प्रत्याख्यातं मथुरानाथतर्कवागीशस्य रघुनाथतार्किकशिरोमणेर्वा केषाञ्चन निर्मूल- प्रवादसिद्धं भवानन्दसिद्धान्तवागीशगुरुत्वम् । भवानन्दसिद्धान्तवागीशस्य पौत्रः श्रीरुद्रतर्कवागीशः सुप्रसिद्धो नैयायिक भासीत् । तेन स्वपितामह-श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीशकृतकारकचक्राख्यग्रन्थस्य रौद्रीनाम्नी व्याख्या व्यधायि, यया रौद्रीसमाख्ययाख्यया माधवतर्कसिद्धान्तकृतया चान्यया माधवीसमाख्यव्याख्यया समलकृतं मुद्रापितं भवानन्दीयकारकचक्र- मद्यापि भूयः प्रवरदूर नानासंस्कृतपरीक्षास्वयश्यपाठ्यतया विनिर्दिष्टमधीयते नियमेन विद्यार्थिवृन्दैः। सस्वपि श्रीभवानन्दसिद्धान्तबागीशस्य बहुषु 'प्रत्यक्षालोक- सारमअरी' 'अनुमानालोकसारमअरी' 'शब्दालोकसारमञ्जरी' 'शब्दार्थसारमञ्जरी' प्रभृतिषु प्रत्यरत्नर केवलमेकं कारकचक्रमेव वहोः कालान् प्रभृति बङ्गेषु लब्धप्रचारं पण्डितकोटो श्रीभवानन्दस्य नाम मम्मारयतोत्यतिदुःखावहमेवेदम् । देशान्तरेषु बहुविश्रुतस्य भवानन्दस्य बङ्गेपि केचन शिष्याः सुप्रसिद्धा आसन् । येषु विदन्मादतरङ्गिणीकारस्य श्रीचिरञ्जीवभट्टाचार्यस्य जनक श्रीराघवेवशतावधानभट्टाचार्यः सुतगं प्रशस्तिमर्हति । यमधिकृत्य प्रोक्तं विवन्मोदतरङ्गिणीकारेण चिरञ्जीवेन,- तेषामेव गुणोत्तरः समजनि श्रीराघवेन्द्रः कृती, बाल्ये यं समुदीक्ष्य लक्षणयुतं तातोऽनुरक्तोऽभवत् । लेभे षोड़शवार्षिकः कृतिमतामानन्दवृन्दाकुरो भट्टाचार्यशतावधानपदवीं यस्तीर्ण विद्यावः । तदीयो गुरुः श्रीभवानन्दसिद्धान्तवागीशस्तस्य विश्वातिशायिप्रतिभया विस्मयातिशयमाससादेत्यपि तत्रवीक्तं तरङ्गिणोकारेण यथा- अधीयानमुद्दिश्य चाध्यापको यं भवानन्दसिद्धान्तवागीश ऊचे । अयं कोऽपि देवोऽनवद्यातिषिद्या- चमत्कारधारामपारा विभर्ति। इति - ·[७] 'स एष भवानन्द शिष्यः शतावधानभट्टाचार्यः बुभुत्सूनां श्रौतमन्नार्थगतमक्षा विघटायितुं 'मन्त्रार्थदीप' नाम ग्रन्थं कालतवार्णवसमुत्तरणाय 'रामप्रकाशं' नाम प्रन्थञ्च निवबन्धति तत्रैव व्यक्तम् । श्रीभवानन्दस्यापरोऽपि कश्चन वडीयः प्रसिद्धशिष्य आसीत्, यस्य नाम देवीदासविद्याभूषण इति, वासश्चाप्तीदस्य पाटलिसमाख्ये प्रामे। स हि नवद्वीपनिवासिनोन्यायस्मृतिरीकाकृतः कृष्णकान्तविद्यावागीशस्य वृद्धप्रपितामह इति सप्रमाणमुल्लिखितं दीनेशचन्द्रभट्टाचार्यण । तदेवं सस्वपि द्विवेषु भवानन्द शिष्येषु वड़ीयेषु न्यायतन्त्र सुप्रसिद्धि- 'मुपगतास्तेषु केवन नोपलभ्यन्ते, नापि समीक्ष्यने बजेषु जगदीशगदाधरादिसम्प्रदाय इव सम्प्रवृत्ती नयन्यायपस्थाने कोऽपि भवानन्दीयः सम्प्रदायः। अथ व कृते तावद् व्याख्यानगुणविचार तदीयः प्रकाशग्रन्थो जगदीशगताधविकृतदीधिति- व्याख्यानग्रन्थानातिन्यूनगुणः प्रतिभायात्। अतः स एष भवानन्दीयः प्रकाश- प्रन्योऽपि जगदीशादिकृतदीधितिव्याख्यानमिव मणिदीधितितत्त्वप्रतिपत्त्या नव्यन्याय- विद्याभिवृद्धये सुतरामुपयुज्यते । प्राचीनतरश्चंदं व्याख्यानं तत्त्वचिन्तामणिदाधितर्शित सर्वथायं प्रकाशः प्रकाशनीय इति निर्धार्य कलिकाता-एसियाटिक सोसाइटीपरिषदा कृतस्तत्प्रकाशनस्य समारम्भः। येन नितरामहत्यती सुधियामनेकशः साधुवादान् । तस्य च प्रथमो भागो व्यामिमहोपायग्रन्थपन्तः कतिपयवत्संग्भ्यः पूर्वमस्या एष परिषदः प्रेरणया स्वर्गतमहामहोपाध्याय-गुरु वरणतर्कदर्शनतीर्थमहाभागः सुसंस्कृतः प्राकाश्यमाससाद। सम्प्रति सुचिरादूचं मया तयैव परिषदा परितन संस्क्रियमाणः प्रकाशनुपयाति तर्कयकरणादारभ्भ पक्षताप्रकरणान्तो द्वितीयो भागः। तत्रापि पूर्वभाग इव तत्त्वचिन्तामणिमूलम्, तदनुगता दोधितिः, तदनुगामी दीधितिप्रकाशः, पाठान्तरम् , स्वकृता पदटिप्पनी चेत्येतानि वस्तूनि सन्ति सनिवेशितानि । तत्र तस्वविन्तामणिमूलपाठविषये एसियाटिक्सोसाइटीमुद्रापितमथुरानाथ- टीकासहिततस्वचिन्तामणिसंस्करणात् , काशीचौखाम्बाप्रकाशितात् जगदीशटोकोप-.. स्कृतदीधितिसहितानुमानतस्वचिन्तामणिसंस्करणात् तथा गादाधरीसहितविधिति- सम्बलितानुमानतत्वचिन्तामणिसंस्करणात् , घामाचरणभट्टाचार्यन्यायाचार्यसम्पा- वितात् तर्कप्रकरणात् तथा सामान्यलक्षणाप्रकरणात् , कलिकाता-एसियाटिक- सोसाइटीग्रन्थागारलाधात् हस्तलिपिमयाद् दीधितिप्रकाशोपस्कृत-नीधितिटीकोपेता. .

·[ २ ] खण्डानुमानतत्त्वचिन्तामणिग्रन्थात् तथैव खण्डितादन्यस्मात् परिप्राप्त प्रकृतसंस्करण साहायकम् । दीधितिपाठविषये तु वामाचरणन्यायाचार्य सम्पादितं तर्कप्रकरणं तथा कलिकाताएसियाटिक्सोसाइटीप्रकाशितमाधुरीसहिततत्त्वचिन्तामणिसंस्करणं विना सर्वस्मादेवान्यस्मात् । दीधितिप्रकाशपाठविषये पुनः देवनागराक्षरलिखितः कलिकाता- एसियाटिक्सोसाइटीप्रन्थागारसंरक्षितः सम्पूर्णो दोधितिप्रकाशोपस्कृतदीधिति- सम्बलितानुमानतत्वचिन्तामणिग्रन्थ एवात्र मुख्यमवलम्बनम् । दीधितिप्रकाशााद- पाठान्तरविषये सत्स्वपि देशान्तरस्थग्रन्थागारगतेषु नकेष्वादर्शपुस्तकेषु दुरतिक्रम- कारणान्तरेण तेषामसौलभ्यात् कलिकाता-सियाटिकसोसाइटीग्रन्थालयसंरक्षितं हस्तलिखितं पुस्तकद्वयं, कलिकाता-राष्ट्रियसंस्कृतमहाविद्यालयग्रन्थागारक्षित मन्थवयं, कलिकातासंस्कृतसाहित्यपरिषद्प्रन्थागारगतं वातलिखितमखण्डमेक मनुमानदीधितिप्रकाशपुस्तकच केवलमत्र में साहाय्यं अधत्त। पदटिप्पन्यान्तु सोसाइटीग्रन्थागारपारप्राप्ताया महादेवभट्टकृत-सर्वोपकारिण्याख्यप्रकाशव्याख्यायाः, कवित् कचित् जगदीशकृतदीधितियाख्यायास्तथा गदाधरकृतदीधितिटीकायाः, स्थलविशेषेषु च कुतश्चित् कुतांश्चदन्यस्मात् परिगृहीतमानुकूल्यं नाम। प्रकृत- 'श्रीभवानन्दादिवृत्तरेखा'निबन्धनिबन्धन सुमहदुपकृतं नो महामहोपाध्याय- फणिभूषणतर्कवागाशकृतन्यायपरिचयग्रन्थेन दीनेशचन्द्रभट्टाचार्यकृतेन व वङ्गं नव्यन्यायवर्चेत्याख्येन प्रन्थेन । ततः कालधर्मेण स्वर्गतं तद्ग्रन्थकारद्वयमुद्दिश्य सुमहतीमात्मनः कृतवेदितां निवेदयामः | अपि च परां कृतज्ञतां विज्ञापयामस्तेषां येषामौदार्यादिगुणगणेन वयमेतद्ग्रन्यसम्पादनश्रमं फलोपहितं कर्तुमवसरं लग्धवन्तः, यश्च स्वरूपेनैव कालेन मुद्रापणायोजनादिकं विधाय यथायथमस्य प्रन्थस्य त्वरया प्रकाशने कृतः सुसमीचीनः प्रबन्धो नाम । तेषां विद्याप्रतिष्ठानानामपि वेदयामो निरवधि कृतवेदितां यः स्वग्रन्थागारगतास्मदपेक्षितग्रन्थपरीक्षणस्य समीचीनं प्रबन्धं विहितवद्भिः प्रदर्शितं सुमहदात्मौदार्य्यम् । तदेते वयं तैस्तैः सुतरांमुपकृताः कृतज्ञतया समावर्जिताः परमेशपदारविन्दे तेषां कल्याणं कामयामहे । भथ पर्यन्त सविनयं निवेदनमिदं विदुषामन्ते यत् प्रारम्भावन्तं यावत् सावधानमेव संशोधनव्यापारे व्यवसितस्यापि में दृष्टिदोषेण वा स्वल्पवेदितया वा कारणान्तरण वा ये तावदत्र त्रपाकराः समापतिता दोषास्तानेतान् हंसनीरक्षीरन्यायेन परिवर्षी यवत्र क्वचिद् गुणलेशस्तदा स एव सुधीभिरनुकम्पया समुपादेय इति शम् । विनयावनत-संस्कर्तुः श्रीकालीपदतर्काचार्यदेवशर्मणः ·अथ तर्कप्रकरणे तत्त्वचिन्तामणिः तथाहि(क) धूमो यदि वह्नयसमवहिताजन्यत्वे सति वहिसमवहिताजन्यः स्यात(१), नोत्पन्नः स्यादित्यत्र किं धूमोऽवढेरेव भविष्यति, क्वचिद् वहि विनापि भविष्यति, अहेतुक एव वोत्पत्स्यत इति शङ्का स्यात् , सर्वत्र स्वक्रियान्याघातः स्यात् । अथ तर्कप्रकरणे दीधितिः हुताशनरासभादिपदार्थसार्थस्यान्वयव्यतिरेकयोरन्वयव्यतिरेको धूमस्योपलभ- मानः (ख) अवश्यमेतेषामन्यतमं कारणं धूमस्येत्यवधार्य सन्दिग्धे(ग),-किमेतानि सर्वाण्येव कारणानि? किंवा कानिचित्तथा कानिचिञ्च(२) नेति । (१) 'स्यात् , तदा नोत्पन्नः' इति पाठान्तरम् । (२) 'का निचिन्नेति' इति पाठान्तरम् । (क) याप्यनेकतर्कप्रकरणादर्शग्रन्थेषु 'सर्कस्य ख्यातिप्रहमूलकत्वेनानास्थेति चेत्र, यावदाशढू तकांनुसरणात् । यत्र च व्याघातेन शव नाचतरति, तत्र तक विनैव व्यासिनः । इत्यस्य व्याप्तिग्रहोपायाङ्गतया पूर्व निबद्धस्य सन्दर्भस्य तर्कप्रकरणागतया निबन्धो रसपते, तथापि प्राचीनप्रामाणिकसम्प्रदायसिद्धतया श्रीगुरुचरणाविसम्मततया । तथाहि धूमो पदी' त्यादित एव तर्कप्रकरणारम्मा क्रियते । (ख) अन्वयष्यतिरेकयोः, सतोरिति शेषः। तथाहि तारशपदार्थसार्थस्यान्वये सति धूमल्यान्वयं व्यतिरेके च सति व्यतिरेकमुपलभमान इत्यर्थः (ग) 'सन्दिग्ध' इत्यनेन प्रकृतावधारणस्प भन्यतमत्वसामानाधिकरण्येन कारणत्वा- षगाहित्वं सूचितम् । अन्यथा अन्यतमत्वावच्छेदेन वस्य धूमकारणत्वावगारित्वे हुताशमायन्यतः मत्वेन गृपमाणे हुताशनापन्यतमे कापि निरुकाकारसन्देहायोगात्। एतेन हुताशनाचम्यत- मत्वावच्छेदेन धूमकारणत्वनिर्णये भवच्छेदकधर्मदर्शनविधया वारशाम्पतमत्वनिर्णयस्येव बडो धूमकारणत्वसंशयनिवर्तकत्वसम्भवात् प्रकृततकानुसरणवैफल्यापापि निरस्ता। किमेतानि सर्वाण्येवेत्यत्र मिल्कान्यतमत्वावच्छेदेन प्रकृतकारणत्वभागप्रत्यायनाय सर्वाणीति विशेषणम् । अन्यथा प्रकृते सामानाधिकरण्यमात्रेण कोटियस्य विरोधाभावात् ७३ [२] ·- तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्र(१) च यस्य व्यतिरकेऽपि इतरेभ्यस्तथाविधेभ्यो धूमोत्पत्तिमुपलभते, तस्याहेतुत्वमवधारयति, यथा रासभादेः । यस्य च व्यतिरेके तादृशापरसकलान्वयेऽपि धूमानुत्पत्तिं पश्यति, तस्य कारणत्वमेव निश्चिनुते । यथा वहेः। तत्र च अकारणत्व- सन्देहो विरोधितामासादयन् निवर्त्यते(२) येन तर्केण(A) तमाह “धूम” इत्यादि ना] । (१) 'अत्र च' इति पाठान्तरम् । (२) 'निवर्तते' इति पाठान्तरम् । तथा कोटिद्वयाधगाहिनि प्रकृतज्ञाने संशयत्वमेध नोपपद्यते । न चान्यतमत्वावच्छेदेनाभाष- कोव्यवगाहित्वेऽपि प्रकृते संशयत्वं नानुपपत्रमिति वाच्यम् , अन्यतमत्वसामानाधिकरण्येन प्रकृते कारणत्वावधारणस्य तद्विघटकत्वादिति ध्येयम् । (A) तर्फ आपत्तिः प्रसङ्ग इत्याधनान्तरम् । तल्लक्षणमाह न्यायसूत्रकारः- 'अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तक' इति । (अ-१, आ-१, सू४०) तदर्थमाह विश्वनाथः,-'तर्क' इति लक्ष्यनिशः । 'कारणोपपत्तित ऊह' इति लक्षणम् । 'अविज्ञाततत्त्वेऽथ तत्त्वज्ञानार्थमिति प्रयोजनकथनम्। 'कारणं' व्याप्यम् । तस्य 'उपपत्तिः' भारोपः। तस्मात् 'अहः'। आरोपः अर्थाद व्यापकस्य । तथा च व्यापकाभाववत्त्वेन मोपीते व्याप्यस्याहार्यारोपाद यो व्यापकस्याहार्यारोपः स तर्कः । यथा निर्वह्नित्वारोपानि- —मत्वारोपो 'निर्धह्निः स्यान्निधूमः स्या'दित्यादिः । केचित्तु 'उह' इत्येतावन्मानं लक्षणमामनन्ति । तन्मते अहत्वमेव तर्कत्वं, सच तर्कयामि आपादयामात्यायनुभवसाक्षिको मानसत्वव्याप्यजातिविशेषः । कारणोपपत्तित' इति । कारणस्य व्याप्तिझानादेः परम्परया उपपादनद्वारा तदुपयोगप्रदर्शनपरम् । स चायं तर्क आत्माश्रया-न्योन्याश्रय-चक्रका-नवस्था-तमन्यवाधितार्थप्रसङ्गभेदात् पञ्च- विधः। तत्र आत्माश्रयादीनां चतुणां लक्षणोदाहरणानि प्रकृत्तानुपयोगितया मसविशेषमाख्यायन्ते। सदन्यवाधितार्थप्रसङ्गस्य तु प्रकृते उपादेयतया स एव विशेषतो विवियते। तदन्येत्यत्र तत्पदेन आत्माश्रयादीनां चतुर्णी परिग्रहः । तथा च आत्माश्रयादिचतुष्टयान्य-प्रमाणबाधितार्थप्रसङ्गः तदन्यवांधितार्थप्रसङ्गः। स एष द्विविधो व्याप्तिग्राहक-विषयपरिशोधकभेदात् । तत्र प्रथमो यथा ; धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्याद, घह्निजन्यो न स्यादित्यादिः। द्वितीयो यथा ; पर्वतो पदि मितिः स्यात् निर्धूमः स्यादित्यादिः । सके प्रति पक्षे आपाथाभाववत्तानिश्रयः मापादकवरवाशे आहार्य्यरूप भापायव्याप्यापा- बकवत्तानियवेति द्वयं कारणम् । प्रतिबध्नाति चासौ पक्षे आपादकवताबोधम् । प्रतिबन्धकता चास्य, यत्र शुखल्यापादकता तत्र सद्धर्मावच्छिन्नवसावुद्धौ सद्धर्मावच्छिन्नापादकताकापतित्वेन, यत्र विशिष्टस्यापादकता तत्र विशेष्यवत्ताबुद्धौ विशेषणवत्तानियसहकृतविशिष्टापादककापत्तित्वेन विशेषणवत्तादौ च विशेष्यवत्तानिश्चयसहकृतविशिष्टापादककापत्तित्वेनेति । । .. .

·तकेप्रकरणम् अथ तर्कप्रकरणे दोधितिप्रकाशः व्याप्तिप्राहकतर्कप्रस्तावे(घ) कार्यकारणभावग्राहकतर्कप्रदर्शनस्य अर्थान्तरत्वं परिहरन्नेव तत्तोपपादक(ङ)(१) तक दर्शयति,–'हुताशने'त्यादिना। 'रासभादी'- त्यादिना आन्धनादिपरिग्रहः । यद्यपि वह्न कारणताग्रहे(२) तदन्वयव्यतिरेकग्राहस्यैव तन्वत्वेन रासभघटितस्य अन्वयव्यतिरेकानुविधानप्रदर्शनमग्रे तस्याहेतुत्वप्रदर्शनञ्च प्रकृतानुपयोगि, तथापि उक्तदिशा(३) वह्नावित्र रासभेऽपि कारणताग्रहः कुतो न स्यादिति निरुक्ततर्कावतारस्य अकारणे(च) असम्भवमाविष्क तथोक्तमिति । (१) 'पादकं दर्शयति' इति क्वचित् पाठः । (२) 'कारणतायास्तदन्वये ति क्वचित् पाठः। (३) 'उक्तदशाया मिति पाठान्तरम् । (ब) व्याप्तिग्राहकतर्को नाम प्रकृतहेतो प्रकृतसाध्यव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकव्यभिचार- ज्ञाननिवर्तनद्वारा व्याप्तिग्रहप्रयोजकस्तर्कः। स च धूमो यदि घहिव्यभिचारी स्याद् वह्निजन्यो न स्यादित्यादिरूपः। तत्रैव तद्विरहश्न क्वचिद् विपक्षबाधकतको दित्यादिना अनवस्थाभावः प्रदर्शितो, न तु 'धूमो. यदीत्यादिकार्यकारणभात्राहकतर्क, ततो धूमो यदीत्यादिसके तद्व्युत्- पादनं न प्रकृतोपयोगीति प्रकृते प्रसक्तस्यार्थान्तरस्य परिहार आवश्यकः । अर्थान्तरलक्षणञ्चाह गोतमः,-'प्रकृतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम्' इति । (अ-५, -२, सू-७)। प्रकृतोपयुक्तमर्थमुपेक्ष्य असम्बद्धार्थाभिधानमर्थान्तरम् इत्यर्थः । प्रकृते स्पष्टम् । (ङ) 'तत्तोपपादकं तर्कम्' व्याप्तिग्राहकतर्कोपपादकं कार्यकारणभावग्राहकं 'धुमो- यदी'त्यादितर्कमित्यर्थः । तादृशतर्कस्य व्याप्तिग्राहकप्रकृततर्कोपपादकत्वञ्च केपाश्चिदित्थम् -- यथा धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्याद् वह्निजन्यो न स्यादित्यापत्तौ वह्निजन्यस्वरूपापाचव्यतिरेक- निश्चयो हेतुरापत्तौ वाघनिश्रयस्य हेतुत्वात् । प्रात्यक्षिके तस्मिन् वह्निजन्यत्वसंशयो विरोधी, प्रत्यक्षे ग्राह्यसंशयस्य प्रतिबन्धकत्वात् , संशयसामग्रीसम्पादकत्वाहा। तत्संशयनिवर्तकश्चार्य प्रकृतस्तर्क इति परम्परया कार्यकारणभावग्राहकस्तर्कः प्रकृतं व्यालिग्राहक तर्कमुपपादयतीति । अत्र प्रकरणे कार्य्यस्वकारणत्वयोस्तुल्यवित्तिवेद्यतासरणिग्नुसरणीया। (च) 'अकारणे' रासभादौ। असम्भवमिति, कारणत्वसंशयनिवर्तनं द्वारीकृत्येव कारणत्वनिश्चयं प्रति प्रकृततर्कस्योपयोगित्वेनाहेतुत्वनिश्चये तेनैव प्रतिबन्धान प्रकृतकारणता- सन्देहासम्भवेन तन्निवर्तनाथ तावतारस्य अनावश्यकत्वादिति भावः । तथात्वन ·५८० तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे वस्तुतस्तु 'अव रेव भविष्यतीति शङ्काव्युदासार्थ वहियुक्तकारणस्तोमान्वयें धूमान्षयप्रदर्शनम्(१)। 'अहेतुक एव वोत्पत्स्यत' इति शङ्कानिराकरणायावश्यमेतेषा मन्यतमं कारणं धूमस्येत्यवधारणं दर्शितम् । एतदुपपादकतयैव वहिव्यतिरेकोऽपि(२) दर्शितः। अयं धूमः तृणारणिमणिन्यायेन क्वचिद् वह भविष्यति, क्वचिद् वहि विनापि कारणान्तररासभादेर्भविष्यतीत्याकारिका या(३) क्वचिद् वहिं विनापीति शङ्का, तनिराकरणाय रासभादेरहेतुत्वनिश्चयोपदर्शनम् । च व्यतिरेके(४) तादृशापरसकलान्वयेऽपि धूमानुत्पत्तिं पश्यतीत्यनेन च वह्नयसमवहिताजन्यत्वस्य वयसमवधानकालीन-वहितत्समवधानेतरयावत्कारणकत्वस्य च धूमे सत्वमाद- यस्य शितमिति सारम् । 'तत्र च' कारणत्वनिश्चये च। 'अकारणत्वसन्देह' इति-धूमे वहिजन्यत्व- निर्णये समानवित्तिवेद्यतया वहावपि धूमकारणत्वग्रहः सम्भवतीत्याशयेनेदम् (छ)। स्वारसिक(ज)सन्देहस्य तर्ककारणीभूतव्याप्यवत्ताशानेनैव निरासा(झ)दाहार्य- सन्देहोऽयम्। तस्याविरोधित्वे तु इच्छाघटिततत्सामग्री(अ) तथा बोध्या। (१), 'स्तोमान्वयव्यतिरेकप्रदर्शन मिति पाठान्तरम् । (२) पुस्तक विशेषे 'वति' इति नास्ति । (३) पुस्तकभेदे 'या' इत्यंशो नास्ति । (४) क्वचित् 'व्यतिरेकेऽपि' इति पाठः। (५) क्वचित् 'इच्छाघटिततत्सामग्री'त्यत्र 'इच्छाघटित. सामग्री'त्येतन्मात्रं दृश्यते । (७) 'इदम्' अकारणत्वसंशयस्य वह्निजन्मत्वसाधकतर्कप्रतिवध्यत्वनिरूपणम् । ज) 'स्वारसिकसन्देहस्य' अनाहाऱ्यांपादकसंशयस्येत्यर्थः । (8) तर्ककारणीभूतव्याप्यवत्ताज्ञानेनेत्यस्य तर्कहेतुभूतापाचव्याप्यापादकवत्तानिधये- नेत्यर्थः। निरासादिति ; तथाहि तदर्थ तर्कानुसरणमफलमिति भावः। ननु पक्षधर्मत्वांशे भाहायेरूपस्यापायव्याप्यापादकतानियस्य तर्क प्रति कारणत्वसिद्धराहाय॑ज्ञानस्याविरोधि- स्वेन च कथं तर्ककारणीभूतेमाहार्यव्याप्यवसाझानेनापादकसन्देहप्रतिबन्धः, येन तर्कवैफल्य प्रसज्येतेति चेम्म, ताराहार्यनिश्चयप्रयोजनामाहाऱ्यांपादकाभाषवत्तानिश्चयेन पूर्ववर्तिना तत्रापादकसंशयप्रतिबन्धोपपत्यैव प्रकृते तर्कवैफल्यस्य लब्धास्पदत्यादित्यादिदिशा चिन्त्यम् । (म) 'वसामग्री' आहार्यसंशयसामग्री। 'तथा . पोध्या' विरोधिनी बोध्या। इच्छापटितसामप्रया पलवस्वादिति भावः ।

·- तर्कप्रकरणम् ५८१ दीधितिः अनुसन्धेयश्चावण्यं कार्यकारणभावग्रहः तदधीनत्वाद् व्याप्तिबुद्धः । सामानाधिकरण्येनान्वयव्यतिरेकप्रहाज (A) जायमानस्य तथैव हेतुहेतुमद्भावं गृह्णत- स्तस्यैव वा व्याप्तिपरिच्छेदकत्वात् । दीधितिप्रकाशः प्रकृतोपयोगित्वं दर्शयति,-'अनुसन्धेयश्चेति। तर्कप्रयोक्तरिति शेषः । प्रतिपाद्यस्य (ट) कार्यकारणभावग्रहस्य फलं प्रतिसन्धायैव(१) तर्क प्रयोगादिति भावः । 'तदधीनत्वादिति,–'धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात् सामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्या वह्निजन्यो न स्यात्' एतादृशतर्कोत्थापकतयेति शेषः। अवश्याभ्युपेयस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या(२)कार्यकारणभावग्रहस्यैव व्याप्तिग्रहत्वं दर्शयति,- 'सामानाधिकरण्येने ति । एतेन ज्याप्तिग्रहकारणीभूतस्य सहचारज्ञानस्य व्यभिचार- शानाभावस्य च सत्वमादर्शितम्। 'तथैव' सामानाधिकरण्येनैव । 'गृहतः' विषयी- कुर्वतः। 'तस्यैव' कार्यकारणभावग्रहस्यैव । 'व्याप्तिपरिच्छेदकत्वात्' व्याप्तिविषय- कत्वात्। न च कार्यकारणभावग्रहस्य सामग्रीबलाद(३) व्याप्तिविषयकत्वेऽपि तस्य व्याप्तिग्रहानुपयोगितया तदुपपादकतर्कस्य प्रकृतानुपयोगित्वमेवेति(४) वाच्यम् । धूमत्वावच्छेदेन वहिजन्यत्वे लाघमित्याकारकलाघवज्ञानस्य तदवच्छेदेन वहिजन्यत्व- प्राहकसामग्रीसहकृतस्यैव सामान्यव्यभिचारशङ्कायामुत्तेजकतया तर्कानवतारे (१) 'प्रतिपाद्यकार्यकारणभावग्रहमनुसन्धायैव' इति क्वचित् (२) प्रत्यासत्या कारणभावग्रहस्थैव' इति क्वचित् पाठः। (३) 'वशा' दिति क्वचित् पाठः। (४) आदर्श विशेषे 'एव' शब्दो नास्ति । (A) सामानाधिकरण्येनान्वयव्यतिरेकग्रहादित्यस्य यत्र यदा कायं तत्र तदव्यवहित- प्राक्क्षणे कारणम् , यत्र यदा कारणाभावस्तत्र तदग्रिमक्षणे कार्याभाव' इत्येवंरूपान्वयव्यतिरेक- प्रहादित्यर्थः। न तु 'यदा कार्य तव्यवहितप्राक्क्षणे कारणम् , यदा कारणाभावस्तदपिमक्षणे कार्याभाव' इत्येवंरूपग्रहादपीत्यर्थः । तयाभूतकालमात्रघटितान्धयव्यतिरेकग्रहग्राह्यस्य कालिक- प्रत्यासत्यवच्छिन्नकार्यत्वस्य व्यातिविरोधिव्यभिचाराव्यावर्तकत्वात् । (8) प्रतिपायस्येति तर्कजन्यप्रतिपत्त्याश्रयत्वेनाभिमतस्य पुरुषस्येत्यर्थः। पयर्थी निहत्वं सब महान्वयि, फर्क तोदिसम्पादनेन प्रकृतव्यातिप्रहः। ज्ञाप्यस्येति प्रा। पाठः।

·५८२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तादृश(ठ)सामग्रीविरहात् उक्तलाघवज्ञानस्य अनुत्तेजकत्वे सामान्यव्यभिचारशङ्का- হয়ার व्याप्तिधीप्रतिबन्धापत्या तादृशोत्तेजकसम्पादकतयैव तर्कस्योपयोग- सस्वात(१)। न च कारणताघटककालिकव्याप्तिग्रह(२) एव तत्सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वे(३) तादृशलाघवज्ञानस्योत्तेजकतया दैशिकव्याप्तौ न तदुसेजकत्व- मिति(४) वाच्यम् ; सामानाधिकरण्येन धूमत्वावच्छेदेन वह्निजन्यत्वग्रहस्य तादृश- दैशिकव्यानिमविषयीकृत्यासम्भवेन तत्रापि तदुत्तेजकत्वकल्पनादिति (५) । दीधितिः विपर्यये(६) तत्कोटिमानपर्य्यवसायिनश्च तर्कस्य तदभावकोटिकशङ्का- निवर्तकत्वम् । अन्यथा धूमो यदि वह्नितच्छून्यजन्यान्यतरो न स्यात् जन्यो न स्यादित्यादेरपि तथात्वापत्तेः । तथापर्य्यवसायिता च क्वचिद् विशेषतो व्याप्त्या सामान्यतोऽपि क्वचित् पत्तधर्मताबलात्। तत्सम्पत्तये च वयसमवहिताजन्यत्वेन पक्षो विशेष्यः । विशेषणवत्त्वेनोपस्थिते विशिष्टाभावबुद्धेविशेष्याभावावलम्बित्वात्। तथोपस्थिति- विरोधि च अवह रित्यादिशङ्काद्वयमले निरसनीयम् । दोधितिप्रकाशः पक्ष(ड) वयसमवहिताजन्यत्वं विशेषणं दातुं प्रणालीमाह,---'विपर्याय इति(७)। 'तत्कोटी'ति, यंदा यत् साधनीयं तदेव(८)तत्कोटिपदेनोक्तम् । यत्तस्य आपादकन्यतिरेकवत्ताशानं पक्षे तत्कोटिविषयतां विनानुपपन्नं, स विपर्यये तत्कोटिमात्रपर्य्यवसायी, तस्यैव तदभावकोटिक-शङ्काप्रतिवन्धकत्व- (१) 'सम्भवा' दिति क्वाचित्कः पाठः । (२) 'व्याप्तिज्ञान एव तत्सामान्य- शङ्कायाः' इति क्वाचित्कः पाठः। (३) क्वचित् 'प्रतिबन्धकत्वेन' इति पाठः । (४) 'तदुत्तेजकमिति' इति क्वचित् पाठः । अन्यत्र 'तस्योत्तेजकत्वेति पाठः । (५) 'तस्योत्तेजकत्व' इति पाठान्तरम् । (:) 'विपर्यये च' इति क्वचित् पाठः । (७) 'विपर्यये च' इति क्वचित् पाठः। (४) 'तदा तदेवे'ति सम्यगाभाति । एव तो वह्निजन्यत्वग्राहकसामग्रोविरहात् (8) ' तासामग्रीविरहात्' धमत्वावच्छेदेन तर्कस्य वह्निजन्यत्वग्राहकसामग्रीघटकत्वादिति भावः । (8) :पक्षे' आपत्युद्देश्यभूते धुमायो ।

·तकेप्रकरणम् ५८३ मित्यर्थः)। 'चो'ऽवधारणे । 'अन्यथा' पातिकतत्कोटिविषयतामात्रेणैव शङ्का- निवर्तकत्वें। 'वहितच्छून्यजन्यान्यतरो न स्यादिति पाठः ।--'तच्छून्य' तवसमवहितम् । न च नान्तरीयकवहिके व्यभिचारः, वयसमवधानकालीनवाहितत्समवधानेतरयावत्- कारणकत्वरूपजन्यत्वाभावस्यैव आपाद्यत्वात । तस्य(ण) व तत्रापि सत्वात् । वहिपदस्य वह्नि(१)समवहितपरत्वे तच्छून्यपदस्य(२) वा वह्नयघटितसामग्रीपरत्वे तु यथाश्रुतमेव(त) सम्यक् । यत्त व्यभिचारेऽपि तर्काभासता अक्षत (३)चेति, तदसत्, विपर्याय तत्कोटिमात्रापर्यवसानेनैव तर्काभासताया(४) उक्तत्वात् , न तु व्यभिचारेणापीति । वहितच्छ्न्यान्यतरजन्यो न स्यादिति पाठस्तु वह्नित्वरूपेण तज्जन्यत्वकोटौ पाक्षिकप्राप्तरप्यभावादश्रद्धेयः(४)। 'तथात्वापत्तेः' वह्निजन्यत्वाभावशङ्काप्रतिबन्धकत्वापत्तेः। 'तथापर्य्यवसायिता' तत्कोटिमात्रपर्यवसायिता। 'विशेषतो व्याप्तया' तत्कोटिमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न- निरूपितव्याप्त्या। 'सामान्यतो व्याप्त्या' तत्कोटि-तदितरकोटिसाधारणधर्मा- (१) 'वह्निपदस्य समवहितपरत्वे' इति क्वचित् पाठः । (२) 'तच्छून्यशब्दस्य' इति क्वचित् पाठः। (३) 'अक्षुण्णैवेति' इति काचिन् पाठः। (५) 'आभासताया' इति क्वचित् पाठः। (५) 'पाक्षिकप्राप्तेरप्यभावाद्वेय' इति क्वचित् पाठः। (8) 'तदभावकोटिके'ति,-शङ्काया भावाभावरूपकोटिद्वयाचगाहितया तत्कोटिकेत्ये. तन्मात्रस्यैव सम्यक्त्वेऽपि निर्विशेषेण संशयनिश्चययोरुभयोरेव ज्ञानयोः प्रतिबध्यत्वसूचनाय तथोक्तमिति ध्येयम् । (ण) 'तस्य च' वह्नयसमवधानकालीन-वहितत्समषधानेतरयावत्कारणकत्वरूपजन्य- वाभावात्मकस्य आपायल्य चेत्यर्थः । 'तत्रापि' नान्तरोयकवहिके धूमरूपादावपीत्यर्थः । तथाहि स एव नान्तरोयकवह्निको धूमरूपादिर्यदुत्पादकयावत्कारणसमवधानदशायां नियमेन पहेरकारणस्यापि समवधानम् । अतस्तदीयकारणसमुदायस्य वह्नयसमवधानकालीनस्वाभावेन तादृशं जन्यत्वं न तादृशे नान्तरीयकवाहिके धूमपादाविति व्यभिचारनिरासः । (त) मान्तरीयकवतिकस्य धमरूपादेहिसमवहितजन्यत्वात् वयपटिससामग्रोजन्य- त्वाब तत्र आपादकाभावेन व्यभिचाराभावाद् यथाश्रुतजन्यत्वाभावरूपापायपरिग्रहे दोषाभाव इति भावः।

·५८४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे वच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्या । 'पतधर्मतावलात्' इतर(थ)कोटिवाधवलात् । सम्पत्तये' तादशवलसम्पत्तये। 'तथोपस्थिती'ति, वह्नयसमवहिताजन्यत्वविशिष्ट- पक्षोपस्थितीत्यर्थः । दीधितिः वस्तुतो वहयजन्यमपि वह्निसमवहितजन्यं वयसमवहिताजन्यश्च सम्भवतीति वहिजन्यत्वपर्य्यवसितं वह्निसमवहितजन्यत्वं वाच्यम् । तथा च घटादौ व्यभिचार- वारणाय आपाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणार्थक(१) सत्यन्तम् । अजन्ये जन्ये च नान्तरीयकवह्निके व्यभिचारवारणाय जन्य इति (द)। तदर्थस्तु वह्नयसमवधानकालोन-वहितत्समवधानेतरयावत्कारणजन्यत्वम् , तथा- विधयावत्कारणकत्वमिति यावत् । तथा च वयसमवहिताजन्यत्वे सति वह्नय- समवधानकालीन-वह्नितत्समवधानेतरयावत्कारणको न स्यादिति पर्य्यवसितोऽर्थः । दीधितिप्रकाशः निष्कृष्टकल्पान्तरं वक्तुमत्र(२)कल्पे अस्वरसं प्रकाशयति(३) 'वस्तुत' इत्यादिना। 'वहयजन्यमपीति ;-यद्यपि वह्निसमवहितजन्यत्वस्य वह्निजन्यत्वात्म- कत्वेऽपि न वह्निजन्यत्वाभाव-(ध) प्रकारकशङ्काप्रतिबन्धकत्वम् , न वा वहिजन्यत्व- प्रकारकसिद्धौ तत्सहकारित्वम् , तद्रूपेण(न) तदभावस्य अनापाइकत्वात् , तथापि वह्निसमवहितजन्यत्वस्थ वह्निजन्यत्वरूपत्वे(४) तनियतत्वे वा व्यावर्तक(५)धर्म- दर्शनविधयापि प्रकृततर्कस्य वह्निजन्यत्वाभावशङ्काप्रतिबन्धकत्वं सम्भवतीति तत् प्रतिषिद्धमिति(६)। पाठान्तरम्। (१) 'विशेषणम्' इति पाठान्तरम् । 'वक्तुमस्मिन्' इति पाठान्तरम् । (३) -'प्रदर्शयतीति पाठान्तरम् । (४) 'जन्यत्वस्वरूपत्वे' इति (५) 'तादृशव्यावर्त्तके ति पाठान्तरम् । (६) 'इति' इत्यंशः पुस्तकान्तरे नास्ति । (थ) 'इतरकोटिवाधवलादिति, इतरषाधादिसहितस्य परामर्शस्य व्यापकतानव- कछेदकेनापि रूपेण साध्यानुमितिहेतुत्वादिति भावः । (३) जन्य इत्यर्थपरनिशा, उत्पन्न इतीत्यर्थः । (घ) 'बह्निजन्यत्वाभावेति वह्निजन्यत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावेत्यर्थः। पहि- जन्यत्वप्रकारकसिद्धावित्यत्रापि तथैव वहिजन्यत्वत्वापच्छिमप्रकारकेत्यर्थः प्रतिपत्तव्यः । (न) 'तद्रूपेण' वह्निजन्यत्वत्वेन रूपेण 'सदभावस्य' वह्निजन्यत्वाभावस्य ।

·तकंप्रकरणम् ५८५ ननु. पतविशेषणीभूतवयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टं वहिसमवहितजन्यत्वं वहिजन्यत्वब्याप्यं स्यादतस्तदपि(प) प्रतिषेधति 'वयसमवहिताजन्य'मिति। 'पर्य- वसितं' तत्स्वरूपम्। मूलस्थ-वह्निसमवहितजन्य(१) पदं वा बहिजन्यपरम(२)। ननु तर्कस्थाहार्यशङ्काप्रतिबन्ध एव फलम्। स्वारसिक(फ)शङ्कायास्तर्क- कारणीभूतम्याग्यवत्ताज्ञानेनैव निरासात् । भवति हि अनिष्टोपदर्शनेनेच्छाविच्छेदात् कारणाभावेनाहार्य्यशङ्काया अनुत्पादः। तद्धर्मावच्छिन्ने(३) अनिष्टोपदर्शनश्च तद्धर्मावच्छिन्नशानेच्छाविरोधि, न तु रूपान्तरेणापि । नीलघटत्वावच्छिन्ने अनिष्टोप- दर्शनेऽपि घटत्वावच्छिन्नज्ञानेच्छाया अनिवृत्तेः। तदिह वह्नयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टे वह्निजन्यत्वाभावे अनिष्टोपदर्शने तज्ज्ञानेच्छा विच्छिद्यताम् , वह्निजन्यत्वाभावशानेच्छा तु कुत(ब) इत्यभ्युपेत्य वह्निजन्यत्वाभावमेव केवलमापादकीकृत्याह तथा चेति । अनुयोगि(भ)विशेषणत्वे व्यभिचारस्यैव सम्भवादाह प्रतियोगी'ति । तथा च वयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टं यजन्यत्वं धूमादौ प्रसिद्धं तदभावः सर्वत्रास्तीति(म) न व्यभिचार इति भावः। यथाश्रुतस्य व्यावृत्तिं दर्शयति,–'अजन्ये' इति। विवक्षणीयस्य(8) तय) दर्शयति,–'जन्ये चेति । 'नान्तरीयकेति, धूमजनकताघटकसम्बन्धेन स्वाव्यवहित- पूर्वक्षणावच्छेदेन स्वांधिकरणे (५) प्रत्यासन्नः स्वाजनको वहिर्यत्र तस्मिन् धूमरूपादा- (१) 'जन्यत्वपदम्' इति क्वचित् पाठः। (२) 'जन्यत्वपरम्'इति क्वचित् पाठः । (३) 'तद्धमावच्छिन्नानिष्टीपदर्शनञ्च' इति क्वचित् पाठो दृश्यते। (४) 'विवक्षितस्य' इति पाठान्तरम् । (५) क्वचित् 'सम्बन्धेन इत्यनन्तरं 'स्वाव्यवहिते त्यतः पूर्वमेव 'स्वाधिकरणे' इति पाटो दृश्यते (५) 'तदपि विशिष्टस्य वह्निजन्यत्वव्याप्यत्वमपि । (फ) 'स्वारसिकशङ्कायाः' अनाहार्यशङ्काया इत्यर्थ । (ब) 'कुत' इत्यस्य विच्छियतामिति पूर्वणानुपङ्गः । (भ) 'अनुयोगिविशेषणत्व' इति जन्यत्वाभावरूपापायविशेषणत्व इत्यर्थः । अभाष- त्वस्यानुयोगितात्मकत्वात्। अथवा जन्यत्वाभावे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन पयसमवहिता- जन्यत्वस्य वैशिष्ट्य साक्षात्सम्बन्धेन प्रकृतजन्यत्वाभावाधिकरणरूपानुयोग्य तवैशिष्टयर्टिस- मिति तदधिकृत्येदम् । (म) सर्वश्रेति षडयनन्य इति शेषः । (4) "विवक्षणीयस्य' तदर्थस्त्वित्यादिना विवरणीयस्य जन्मस्वस्येत्यर्थः । 'ता' व्यावृत्तिम् । ७४ [२] ·५८६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे वित्यर्थः। एतेन वह्निजन्यत्वाभावरूपापादकस्य वयसमवहिताजन्यत्वस्थ च भापाद्य. काटिप्रतियोगिविशेषणस्य(१) सत्वमादर्शितम् । यथाश्रुतजन्यत्वेन(२) नान्तरीयकह्निके अभिचारस्यावारणादाह,- 'तदर्थस्त्विति । ‘ অষমষধাননি,-বৰমৰঘৰহ্মান্তানি वह्नितत्समधानेतराणि यान्ति कारणानि तजन्यो न स्यादित्यर्थः। ननु नान्तरीयकहिकस्यापि वय- समवधानकालीनानि यायन्ति कारणानि स्वप्रागभावादीनि तजन्यत्वसत्त्वाद् यभिचार इत्यत आह,--तथाविधयावत्कारणकत्व मिति। तथा च वयसमवधान- कालोनानि वह्नितत्समवधानेतर(३) धूमाविघटितानि यावन्ति कारणानि यस्येति विप्रजात् स्वीयपावत्कारणवृत्ति(४) तवसमवधानकालीनत्वस्य विधेयत्वभानात्(५) नान्तरोपवाहिकम्प ताशयावतकारणमान विष्चरम(६) कारणे वयसमवधान- कालोनत्यस्याभावान व्यभिचारः । वयसमवधानकालोनयावत्कारणकत्वं वयसमवहिताजन्यत्व- विशिष्टमप्रसिद्धमतस्तद्वारणाय इतरान्तं कारणविशेषणम्। वहीतरयावत्कारण- मध्यतिविष्ट- (७) तसमवधानस्य तत्समवधानेतरयावत्कारणमध्यनिविष्टस्य च (5) वह्न 'हयासमवधानकालीनत्वाभावादप्रसिद्धिरत(१०) उभयोपादानम(र)। धूम- रूपादौ व्यभिचारवारणाय वयसमवधानकालीने ति। नान्तरीयकह्निकस्य तु धूमरूपादेरशाशयावत्(११) कारणमध्यनिविष्टस्य धूमादेवयसमवधानकालीनत्वा- भावादेव न व्यभिवारः। तादृशधूमरूपप्रागभावादेहयसमवधानकालीनत्वात्तत्रैव व्यभिचार इत्यतो यावदिति । (१) 'विशेषणसत्त्व'मिति पाठान्तरम् । (२) 'यथाश्रुतं जन्यत्वे नान्तरीयके'ति पाठान्तरम् । (३) 'नेतराणि' इति पाठान्तरम् । (४) 'कारणे वह्नयसमवधाने'ति पाठान्तरम् । (५) 'विधेयत्वान्न दोष इति पाठान्तरम् । तन्मते 'नान्तरीयके'त्यारभ्य 'व्यभिचार इत्यन्तग्रन्थो नास्ति । (६) 'चरमधूमात्मक' इति पाठान्तरम्। (७) 'निविष्टस्य' इति क्वचित् पाठः। (८) क्वचित् 'च'- काररहितः पाटः। (९) 'निविष्टस्य वहेश्व' इति क्वचित् पाठः। (१०) 'सिद्धिरित्युभ' इति काचित् पाठः। (११) पुस्तकविशेषे 'मावत्' इति नास्ति । () 'उभयोपादामम्' इतरत्वांशे प्रतियोगितया 'पहि-तत्समवधाने ति द्वयोपादानम् । प्रकृते प्रतियोगिता च पह्नित्वेन समषधानत्वेन च विशिष्य उपादेया, ततो भेदायमेव पावत्- कारणविशेषणम् । अन्यथा उभयत्वेन भेवमादाय दोषसादषस्थ्यात् ।

·५८७ - तर्कप्रकरणम् • अत्र च तद्वस्तधर्म प्रति कारणताघटकपत्यासत्तिरेव पहिसमषधानम् । तस्वावच्छिन्नप्रागभाव एव वयसमवधानपदस्यार्थः । स च तद्धर्मावच्छिन्न- यावत्(१) प्रागभावो वा तदुर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकपागभावो वेत्यन्यदेतत् । तेन(ल)पक्षीकृतधूमस्य देशान्तरीयवहिसमवधानकालीनयावत्कारणकतया नाप्रसिद्धिः न वा तबहिसमवधानसकालोनयावत्कारणके तमरूपादौ(२) व्यभिचारः । अत्यन्ताभावविधतायान्तु(३), देशान्तरे पर्वतादौ धूमारम्भकसंयोगादिरूपस्य वह्निसमवधानस्य योऽत्यन्ताभावस्तत्कालीनत्वं धूमरूपकारणानामस्तीति व्यभिचारः स्यादिति ध्येयम् (४)। तवाहितत्समवधानेतर(५)धूमकारणयावव्यक्तीनां तदाईन्धनादिरूपाणा- मेतद्वहिसमवधानात्मकार्दैन्धनसंयोगादिप्रागभावकालीनत्वेन तत्र नाप्रसिद्धिः। तद्भूमादेर्नान्तरोयकजनकयावन्मध्यपतितस्य तादृशप्रागभावकालीनत्वाभावेन नान्तरीयके व्यभिचाराभावात् । भत एव(व) यन्धने तवाहिसंयोगोत्पत्तिद्वितीयक्षणे नान्तरीयको घटादि- संयोगस्तत्र तजनकक्रियापूर्वसंयोगनाशादेहिसमवधानप्रागभावध्वंस(श)समान- कालीनत्वेऽपि न व्यभिचारः । तत्र पूर्वसंयोगनाशस्य तादृशप्रागभावसमानकालीनत्या- भावात्। तस्थापि तद्वहिसंयोगानन्तरोत्पतपमानतमावयवसंयोगपदिरूप-वहि- समवधानप्रागभावसमानकालीनत्वात् तद्वह्निसमवधानत्वावच्छिन्न(६) प्रतियोगिताक- प्रागभावपर्यन्तानुधावनम्। (१) यावत्कारणप्रागभावो वा' इति पाठान्तरम् । (२) 'धूमरूपादौ' इति पाठान्तरम् । (३) 'एतद्वह्नि-अत्यन्ताभावे'ति पाठान्तरम् । (४) 'व्यभिचारः स्यादिति ध्येयम्' इत्यनन्तरं तद्वह्नि' इत्यादिः 'नान्तरीयकजनके'त्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेफे न तत्र च तद्वह्नितत्समवधानेतरधूमरूपकारणे ति ग्रन्थः, 'यावन्मध्यपतितस्य' इत्यनरतरं 'तद्धमादे'रिति च दृश्यते । (५) क्वचित् 'समवधानेतरे' त्यादिरेव तवादी 'तद्वह्नितत्समवधानेतरे'त्यादिरेव पाठः सुष्टु प्रतिभाति । (६) पुस्तकान्तरे 'प्रतियोगिताक' इत्यंशो नास्ति । दृश्यते। पाठः। (ल) 'तेन तद्वह्नित्वेन वह्निनिवेशेन प्रागभावनिवेशन चेत्यर्थः । (ब) 'अत एवेति, ध्वंसप्रागभावसाधारणकादाचितकाभावत्वेनाभावमनिवेश्य केवल- प्रागभावत्वेनाभावनिवेशादेवेत्यर्थः । (श) प्रागभावध्वंसयोः प्रकृतक्रियापूर्वसंयोगनाशाभ्यां सह यथाख्येनान्वयो बोध्यः ।

·५८८ तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे न च तवहिसमवधानप्राक्कालीन-वह्नयन्तरसंयोगोत्पत्तिद्वितीयतणोत्- पने(१) इन्धनघटादिसंयोगे तद्वह्निसमवधानत्वावच्छिन्नप्रागभावकालीनयावत्कारणके व्यभिचार इति वाच्यम् तद्वयसमवहिताजन्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वात्(ष) वह्नयन्तर- संयोगद्वितीयक्षणोत्पन्न(२) घटादिसंयोगादौ च तस्यासत्त्वात् । तवयसमवहिताजन्यत्वञ्च तद्वयसमवधानकालावच्छिन्नाजन्यत्वम् । तेन योन्धने तद्वह्निसंयोगोत्पत्तिकाले नान्तरोयको घादिसंयोगस्तत्रापि न व्यभिवारः। तस्य तादशसमवधानप्रागभावकालीनयावत्कारणकत्वेऽपि तद्वयसमवधानकाला. वच्छिन्न-(३)-जन्यत्वात्। कारणश्चात्र फलोपधायकमेव धर्त्तव्यम् । तेन तवह्निसमवधानानन्तरोत्पनेन्धनव्यक्तस्तमं प्रति स्वरूपयोग्यायास्ताद्शसमवधान- प्रागभावसमान(४)कालीनत्वाभावेऽपि न क्षतिः(स)। न च तद्वह्निसमवधानकालोत्पत्तिकान्धनव्यक्तरपि तद्वह्निजन्यधूमं प्रति फलोपधायकत्वसम्भवात् तस्य व तादृशसमवधानप्रागभावकालीनत्वाभावात् तवलय- समवहिताजन्यत्वविशिष्टनिरुक्तजन्यत्वस्याप्रसिद्धिरिति वाच्यम् ; आन्धनजवहरेव धूम बति हेतुत्वेन स्वजन्यवह्निजन्यधूमं प्रत्येव तसदानॆन्धनानां हेतुत्वेन तद्वह्नि(५). समवधानकालोत्पन्नाधनव्यक्तस्तद्वह्निजन्यधूमं प्रत्यजनकत्वात(६) । न च यत्र चरमोत्पन्नाद्रेन्धनजवह्निना पूर्वोत्पन्नतादृशवह्निना च मिलित्वा एको धूमो जप्तिस्तत्र(ह) तहोयतावस्थ्यमिति वाच्यम् ; यत्र एकेनैव(७) वह्निना धूमो जनितस्तादशस्थल एव उक्ततर्कावतारात्। तादशवहिवयज(८)धूमस्थले च चरमोत्- पन्नताहशवह्निमेव(E) तद्वह्नित्वेनोपादाय तादृशतर्कावतारस्य निष्प्रत्यूहत्वाच (१०)। (१) 'क्षणोत्पनेन्धन' इति क्वचित् पाठः। (२) पन्नेन्धनघटा दि' इति पाठान्तरम् । (३) 'कालावच्छेदेनैव जन्यत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'भावकालीन इति पाठान्तरम् । (५) 'तत्तद्वह्नि' इति क्वचित् पाठः । (६) 'प्रत्यहेतुत्वात्' इति क्वचित् पाठः। (७) 'एकेन वह्निना' इति क्वचित् पाठः। (८) 'वह्निद्वयजन्य' इति क्वचित् । (९) 'तादृशव्यक्तिमेव तद्वयक्तित्वेनोपादाय' इति क्वचित् पाठः । क्वचिच 'तादृश- वह्नि' इत्यत्र 'तादृशे'ति पदं नास्ति । (१०) 'निष्प्रत्यूहत्वात्' इत्येव क्वचित् पाठः । () सत्यन्तदले लक्षणया बह्निपदस्य तद्वहिरूपविशेषार्थपरत्वेन तथार्थलाभात् । (स) 'न क्षति'रिति न व्यभिचार इत्यर्थः। तादृशेन्धनव्यक्तस्तद्भूमं प्रति स्वरूप- योग्यत्वेऽपि फलोपधायकत्वाभावात्तद्धमीययावतकारणानन्तर्गतत्वादिति भावः । (6) 'तन्त्र' मान्धनजन्यवहिद्वयजन्यधूमे। तदोषतादषस्थ्य'मित्यप्रसिद्धिदोषताद- घस्थ्यमित्यर्थः।

·५८६ दण्डस्य . तर्कप्रकरणम् न व तथापि वह्नितत्समवधानेतरयावत्कारणमध्यनिविष्टस्य तद्धमावयष- तत्संयोगादेस्तद्वयसमवधानकालीनत्वाभावादप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । घटजनकतायां चक्रसंयोग-भ्रमि-कपालिकाकपालद्वयसंयोगपर्यन्तानां व्यापारत्ववत् तद्वद्वेरपि तद्भूमजनकतायां तद्भूमावयवतत्संयोगपर्यंन्तानां व्यापारतया तद्वह्निसम- वर्धानत्वेन तद्वह्निसमवधानेतरेत्यनेनैव वारणात(क्ष)। नचैवमपि तमावयवरूपादौ व्यभिचारः, तद्धमावयवस्य तद्वहिसमवधान- त्वेन(अ) तदितरयावत्कारणानां तद्वयसमवधानकालीनत्वादिति(१) वाच्यम् , तद्भूमावयवरूपादिजनकस्य तदवयव(आ)रूपस्य(२)वह्नयसमवधानकालीनत्वाभावात् । नचैवमपि तद्वह्नि(३) जन्य(इ) धूमद्वयणुकैकत्वे व्यभिचारः, धूमद्वयणकस्य स्थूलधूमजनने व्यापारतया तदितरयावत्कारणस्य प्रागभाव(४)परमाण्वेकत्वादेस्तद्- वह्नयसमवधानकालीनत्वादिति वाच्यम् ; यत्र(ई)वह्नयन्तरजन्यधूमत्रसरेण्वादिसंयोग- जननद्वारा तहिना स्थूलधूम उत्पादितः, तादृशधूमस्यैव पक्षत्वात् । चयवनसरेण्वाधेकत्वानां तवयसमवहिताजन्यत्वाभावात् तादृशस्थूलधूमस्य च(५) स्वजनकतायामप्रत्यासत्तितया तद्वह्निताद्दशस्थूलधूमजनकतत्समवधानेतर(६) यावत्- कारणमध्यनिविष्टस्य तादृशस्थूलधूमस्य व(७) तद्वयसमवधानकालीनत्वाभावेन (१) आदर्शविशेषे 'तत्पदं नास्ति । (२) 'रूपस्य च' इति क्वचित् पाठः । (३) 'तद्वयजन्य' इति क्वचित् पाठः । (४) 'स्वप्रागभाव' इति क्वचित् पाठः। (५) 'एकत्र 'चकारों' नास्ति । (६) आदर्शविशेषे 'तत्पदं नास्ति । (७) आदर्श- विशेपे 'चकारः' नास्ति । तथा च तद. (क्ष) 'वारणा'दिति पूर्वोक्ताप्रसिद्धेरिति शेषः । व्यापारस्य प्रत्यासत्तित्वादिति भावः । (अ) 'तहह्निसमवधानत्वेनेति तद्वस्तबूमाषयवरूपजनने सदमावयवद्वारा हेतुत्वाद्विति भावः। (आ) 'तदवयवरूपल्ये ति सबूमावयवस्य योऽवयवस्तद्रूपस्येत्यर्थः । समवायिगत- रूपस्य समवेतवृत्तिरूपं प्रत्यसमवायिकारणत्वादिति भावः । (६) अन तद्वह्निजन्यत्वं धूमद्वयणुकांशे विशेषणम् । तच धृमणुकम्य वक्षयमाण- व्यापारत्वसम्पत्तिसूचनायेति । तद्वय जन्येति पाठस्तु एकत्वांशे तदवह्नयजन्यत्वस्य विशेषणत्वाभिप्रायेण, तच्च प्रकृते व्यभिचारोपयुक्तप्रकृतापादकसत्त्वप्रदर्शनार्थमुपयुज्यते । (६) 'य'ति धूमद्वयणुकादिकमनुत्पावति शेषः । तथाहि तत्र सहिजन्यमद्वयणु- कस्याप्रसिद्धयव न निरुक्तव्यभिचारः ।

·५१० तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तादशस्थूलधूमैकत्वादौ व्यभिचाराप्रसङ्गात् । न हि तहिना व्यणुकमुत्पाद्यैव स्थूल- धूम उत्पाद्यत इति नियमे प्रमाणमस्ति । न च यत्र तादृश(१)धूमत्रसरेणुभिस्तद्वहिसमवधानात(२)पूर्व चतुःसंयुक्त- स्तादशस्थूलधूमारम्भकसंयोगो जनितः, तद्वितीपक्षणोत्पन्नतत्प्रत्यक्ष व्यभिनारः, तत्र तारासंयोगस्य वह सानत्वेन तरित रयावत्कारणानामपेक्षाबुद्धयात्मक-(उ) सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकशानघटिताना(ऊ)वह्नयसमवधानकालीनत्वादिति वाच्यम् । तादृशत्रसरेणुक्रियया यदा धूमारम्भकसंयोगस्तदा चतुःसंयोगान्तरस्याप्युत्पाद- सम्भवेन(३) यावन्मभ्यनिविष्टस्य तस्य वह्नयसमवधानकालीनत्वाभावादिति । वस्तुतस्तु() तवस्तदिन्धने यः प्राथमिकसंयोगस्तदसमवहितसामप्रय- जन्यत्वस्य सत्यन्तार्थत्वान्न प्रागुक्तेषु व्यभिचारः। तत्संयोगजनिते तदान्धन- क्रियानाशे तत्संयोगस्य वहिसमवधानतया तदितरयावत्कारणानां तत्तक्रिया- तदा(४)श्रयेन्धनादिव्यक्तीनां निरुक्तवह्नयसमवधानकालीनत्वाद् व्यभिचारः परम- वशिष्यते। सोऽपि संयोगिविशेषितस्य संयोगस्य हेतुतायाः साम्प्रदायिकत्वेन (१) आदर्श विशेषे 'तादृश' इति नास्ति । (२) 'समवधानपूर्वम्' इति क्वचित् पाठः। (३) 'चक्षुःसंयोगान्तरस्याप्युदयसम्भवेन' इति पाठान्तरम् । (४) 'तत्तदान्धनादि' इति पाठान्तरम् । (उ) आदौ तादशधूमन्त्रसरेणुभिः समं चक्षुःसंयोगः सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानज्ञ, ततो वह्निसमवधानम् , ततस्ताहशस्थूलधूमारम्भकसंयोगः, ततस्तत्प्रत्यक्षम् इत्येवं चतुःक्षणीमुपादाय प्रकृतव्यभिचारः सङ्गमनोयः । अन्यथा ताशस्थले द्वितीये तृतीये वा क्षणे सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकज्ञानोपादाने तवटितप्रकृतयावत्कारणानां व्यभिचारसम्पादक घहयसमवधानकालीनत्वं न घटते । प्रथमक्षणेऽपि अपेक्षाबुद्धयनात्मकस्य तस्य परिग्रहे ताश- शामस्य द्विक्षणमात्रस्थायितया प्रकृतप्रत्यक्षाव्यवहितपूर्ववर्तित्वाभावेन प्रकृतप्रत्यक्षे हेतुत्वमेव मोपपद्यत इति प्रकृतप्रत्यक्षपूर्वचतुर्थक्षणे अपेक्षाबुद्धयात्मकतदुपादानम् । तदुपादाने व अपेक्षा- बुद्धखिक्षणस्थायितया न काचिदनुपपत्तिः । (अ) 'सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारकज्ञाने'ति प्रकृतसम्बन्धितावच्छेदकत्रसरेणुत्वादि. प्रकारकज्ञानेत्यर्थः। (क) तायाधूमारम्भकसंयोगोत्पत्तिदशायां नियमेन चक्षुःसंयोगान्तरोत्पादे प्रमाण- विरहात् प्रकृते तदनुत्पादसन्देहेन व्यभिचारसन्देहसम्भवादाह 'वस्तुतस्त्व'त्यादि ।

·तर्कप्रकरणम् वह्निसंयोगस्य हेतुत्वे वहेरपि(झोक्रिशनाशे हेतुत्वान् तद्वह्निजन्यत्वाभावस्यापादकस्या- 'सत्वेनैव निरसनीय इति भावः । कारणञ्च कालोपाधिदिगुपाधिभिन्नं ग्राहाम् । तेन वह्निसमवधानानन्तरोत्पन्न- घटादेरपि कालोपाधिविधया पक्षीभूतधूमकारणस्य वह्नयसमवधानकालीनत्वाभावेऽपि नाप्रसिद्धिः। न च बहेरपि वह्निसमवधानप्रागभावकालोनतया(ल) वह्नितत्समवधानेतरेत्यन वह्निपदं व्यर्थमिति वाच्यम् ; यत्र देशान्तरादानीत(१)वहेस्तदानॆन्धनसंयोगे सति तदानॆन्धनजर यत्पत्तिरनन्तरञ्च धूमोत्पत्तिरिति क्रमः, तत्र देशान्तरादानीत(२)- वह्निमादायैवान्वयव्यतिरेकग्रहात् तत्साधारणस्यैव तद्वहित्वस्य(ल.) तयसमवधान- कालीनेत्यत्र वक्तव्यतया तादृशधूमकारणीभूतव ह्र-स्तादृशधूमप्रयोजक-वह्नयसमवधान- कालीगत्याभावेनाप्रसिद्धिवारणार्थत्वात् । यदि च तादृशधून(३)कारणीभूतबहिव्यक्तिरेव तद्वह्नित्वेनोपादीयते, तदा वह्नितन्समधानेतरेत्यत्र(४) वहिपई नोपादेयमिति(४) नवीनानां पन्थाः । यत्तु प्रतियोगितद्व्याप्यतरयावत्तापलम्भकरूपयोग्यानुपलब्धौ तावच्छेदके (५) यावत्वविशेषण )वदत्रापि कारणतावच्छेदके यावत्याविशेषणम् । वह्नित्व तत्समवधानत्वेतरवह्नयसमवधानकालीनवृत्तियावत्कारणता- वच्छेदकको(८न स्यादिति पर्य्यवसितार्थः । (१) 'देशान्तरादानीतेतरवह्वेरिति कचित् पाठः। पुस्तकविशेपे 'तदानेंन्धनसंयोगे सति' इति पाठो नास्ति। (२) देशान्तरादानीतेतरवह्नि' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेपे 'धूम' इति नास्ति । (४) 'वह्नितत्समवधानेत्यत्र' हति क्वचित् पाठः। (:) 'न देयमिति' इति क्वचित् पाठः। () 'यावत्त्वस्य विशेषणत्ववत्' इति क्वचित् पाठः। क्वचिच 'यावत्त्वनिवेशनवत्' इति पाठः। (७) 'वह्नितत्. समवधानत्वेतरे'ति क्वचित् पाठः । 'कारणतावच्छेदको' इति क्वचित् पाठः । (क) यत्र द्रव्यसंयोगः कारणं तत्र संयोगेन द्रव्यमपि कारणमिति नियमाभ्युपगमादिति उपलम्भका- -- भावः। (ल) वह्निसमवधानं प्रति वह्न कारणतया तस्य तत्पूर्ववर्तिताया अवश्यापेक्षणीयत्वेत तत्प्रागभावकालीनत्वमक्षतमिति भावः । (ल) तत्साधारणतहित्वञ्च प्रथमवह्निचरमवहयन्यतरत्वादिरूपं निर्वाच्यम् । (ए) यावतोनामुपलम्नमव्यक्तीनां समवय विधानस्यैकदा असम्भवेन सत्र उपलम्भकता. बच्छेदके यावरवविशेषणमुपादेयमिति भावः ।

·तथा ५६२ तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे धूमावयवस्य(ऐ) व धूमं प्रति न धूमसमवायित्वेन कारणत्वंम् , धूमोत्पाद- पूर्व धूमसमवायित्वविशिष्टस्याभावात् । न च कारणतावच्छेदकावलोढ़सत्वमेव कार्योत्पादप्रयोजकम् , एवमपि क्वचिद् धूमः क्वचिन्न इत्यत्र नियामक- स्यालाभात्(१) ओ), किन्तु स्पर्शविशेषवत्पृथिवीत्वेन पृथिवीत्वेन(२) वा। स्पर्श- विशेषादिस्तु दध्यादौ रसविशेषादिवत् सहकारी। एवमसमवायिसंयोगस्यापि द्रव्यारम्भकतावच्छेदकजात्यैव हेतुत्वम्। न तु विशेषरूपेणापि मानाभावात् । च पृथिवीत्याक्रान्तस्य द्रव्यारम्भकतावच्छेदकजात्यवच्छिन्नसंयोगस्य(३) वयसमवधानकालीनत्वान्नाप्रसिद्धिः । कारणतावच्छेदकञ्च अनेकन्यक्तिवृत्ति ग्राह्यम्। तेन तत्संयोगस्य तदवयवस्य वा तव्यक्तित्वेन हेतुत्वेऽपि न क्षतिरिति । तन्न साधीयः; पृथिवीत्वाकान्ते(४) परमाण्वादौ तादृश(ओं)जात्याक्रान्ते व संयोगादौ सामान्यतो वह्नयसमवधानकालीनत्वस्यानिर्णयात् , देशान्तरे(५) वह्निसमवधानशङ्कायाः सर्वदैव सम्भवात् । मदुक्तविशा(६) सर्वत्र वहिपदस्य तद्वह्निपरत्वे वह्नित्वतत्समवधानत्वेतरेत्यस्य वैयर्थ्यात्। वह्नित्वादेरपि तदवह्नय- समवधानकालीनवृत्तित्वात् , तद्वहित्यादेश्च अनेकवृत्तित्वाभावादेव(क) निरासात् , नान्तरीयकवह्निके व्यभिचाराच्च । तत्र हि पृथिवीत्वेन धूमत्वेन वा तादृशधूमरूप- विशेष प्रति समवायिकारणता। असमवायिकारणता तु अवयववृत्तिनोलरूपत्वेन तादृश(ख)रूपत्वेन(७) वा। स्वसमवायसमवेतत्वं तु प्रत्यासत्तिः । (१) 'नियामकस्याभावात्' ‘नियामकाभावात्' इति च पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'स्पर्श विशेषवत्पृथिवीत्वेन वा' इत्येव पाठस्तत्र वाकारासङ्गतिः। (३) 'संयोगस्यापि' इति क्वचित् पाठः। (४) 'क्रान्तपरमाण्वादौ' इति क्वचित् पाठः। (५) 'देशान्तरीय' इति क्वचित् पाठः। (६) 'तदुक्त दिशा' इति क्वचित् पाठः। (७) पुस्तकविशेषे 'ताशरूपत्वेन' इत्ययमंशो नास्ति । तत्र वाकारासङ्गतिः। (ऐ) धूमावयवगतस्य धूमसमवायित्वस्य तथा धमावयषसंयोगगतस्य तथाविधसंयोग- स्वस्य च धूमकारणतावच्छेदकस्य यावत्कारणतावच्छेदकान्तर्गतस्य वह्नयसमवधानकालीन- वृत्तित्वाभाषादप्रसिद्धिमाशङ्कयाह 'धूमावयवस्ये'त्यादि। (ओ) तथा नियामकाभावे घटायवयवस्यापि धूमसमधायित्वप्रसत्तया ततोऽपि धूमोत्- पादप्रसङ्गः स्यादिति भावः । (भौ) साहशेति द्रव्यारम्भकतावच्छेदकेत्यर्थः । (क) 'कारणतापच्छेदकञ्च अनेकव्यक्तिवृत्ति ग्राह्य 'मित्यनेन स्वयमेव अनेकवृत्तिकारण- तावच्छेदकस्यैव प्रकृते परिग्रहादिति भावः । (ब) ताशरूपत्वेनेति अवयववृत्तित्वाविशेषितेन केवलनीलरूपत्वेनेत्यर्थः । যথা ন ·ASIATIC SOCIETY PRESENTATION तर्कप्रकरणम् SALCUTTA. पृथिवीत्व-धूमत्व-तदशरूपविशेषत्वादीनां तद्वयसमवधानकालीनवृत्तित्वेन व्यभि- •चारस्य वज्रलेपत्वात्। तमत्वस्यानेकवृत्तित्वाभावादेव निरासा(A)दित्यल- मधिकेन । दीधितिः 'यत्तु नान्तरीयकवह्निके व्यभिचारवारणाय आपादककोटावेव विशेषणं सत्यन्तार्थः। स च वयघटितसामग्रयजन्यत्वमिति ; तन्न, प्राक् तदसिद्धः । दोधितिप्रकाशः 'यत्तु नान्तरीयकेति,-वह्निजन्यत्वाभावे आपादके इति शेषः । 'आपादक- कोटावेवेति, यथाश्रुतमूलानुरोधादिति शेषः(१)। तेन आपाद्यकोटिप्रतियोगि- विशेषणतया(२) व्यभिचारवारणसम्भवेऽपि न ततिः। यथाश्रुतेन(३) व्यभिचारा- वारणादाह ‘स चेति। वयघटिताजन्यत्वं धूमेऽपि नास्ति तादशेन्धनादि- जन्यत्वादतः 'सामग्री ति। नान्तरीयकवाहिकस्य सामग्री वन वह्निघटितेति न तत्र व्यभिचार इति भावः। 'प्राक्'-धूमे वहिजन्यत्वनिर्णयात्(४) प्राक् । 'तदसिद्धः' वह्नयघटितसामग्यजन्यत्वस्य अनिश्चयात् । तथा व आपादकविशेषणवत्वेन पत्तस्य भनिश्चये नोक्तरीत्या विशिष्टाभावबुद्धर्विशेष्याभावमात्रावलम्बितत्वमिति भावः(B)। दोधितिः अत्र आद्या द्वयी शङ्का इष्टापत्तिपर्य्यवसायिनी(५)। तृतीया पुनरापादकाच- प्रसिद्धिपर्यवसायिनी। 'अवह्नः'-वह्निशून्यात् । दीधितिप्रकाशः स्वोक्ततर्कानुसारितया मूलं व्याचष्टे 'अत्रे'ति(६)। 'अत्र' 'वस्तुत(७) इत्यादिना विवक्षिते त(C)। 'इष्टापत्ती'ति,-वयसमवहितजन्यत्वस्य (१) 'भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'विशेषणतयापि' इति क्वचित् पाठः ।. (३) 'यथाश्रुते' इति क्वचित् सप्तम्यन्तः पाठः। (४) 'निश्चयात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'पर्य्यवसिता' इति पाठान्तरम् । (६) 'अति' इति पाठः पुस्तकविशेषे नास्ति । (७) 'वस्तुतस्तु' इति क्वचित् पाठः, क्वचिच 'वस्तुत इत्यादिना' इत्यंशविनाकृतः पाठः। (A) अत्र यावत्कारणतावच्छेदकान्तर्गततया सद्धमत्वस्य परिग्रहे तस्य वहुयसम- वधानकालोनवृत्तित्वाभावेन व्यभिचारः शक्यः परिहर्तुंमत आह 'तमत्वस्येत्यादि । (B) तथा च प्रकृततर्कस्य धूमे वह्निजन्यत्वनिश्चयद्वारा परम्परया पूर्वोपदर्शितदिशा पहिधूमव्याप्तिमहोपयोगित्वासम्भवेन वैफल्यमर्थान्तरञ्च प्रसज्यत इति भावः । (C) आपायकोटिप्रतियोगिविशेषणतया सत्यन्तार्थघटिते 'धूमो यदि वहिनन्यस्वाभाववान् स्यात् बयसमवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य जन्यत्वस्याभाववान ल्यादित्याग्राकारे वर्क इत्यर्थः । ७५ [३] 6962 ·५९४ : तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे उभयत्रैव(च) कोटित्वात् वयसमवहिताजन्यत्वरूपविशेषणाभावादितिक) भावः(१) तृतीया पुनरिति, तथा व असत्ख्यात्युपनीतहेतोरभावस्यैव कार्य्यसामान्ये कार्याव्यवहितपूर्ववर्तिनस्तनियतत्वादेरभावस्य वा शङ्का अहेतुक एव वेत्यनेन विवक्षितेत्यर्थः । 'आपादकादी'त्यादिना आपाद्यपरिग्रहः। वह्निभिन्ना(२) देवोत्पमस्यापि नान्तरीयकवहिकस्य वयसमवहितजन्यत्वाभावात् अवह्निपदस्य पहिभिनपरत्वे विशेषणाभावेन नेटापत्तिपर्यवसानमत आह 'वहिशून्या'दिति(ज)। तत्त्वचिन्तामणिः यदि हि गृहीतान्वयव्यतिरेक हेतुं विना कार्योत्पत्ति शङ्केत, तदा स्वयमेव धूमाथ वहः, तृप्त्यर्थं भोजनस्य, परप्रतिपत्त्यर्थ(३) शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुर्यात् १ तेन विनापि तत्सम्भवात्। तस्मात्तदुपादानमेव तादृशशङ्काप्रति- बन्धकम(४)। शङ्कायां न नियतोपादानं, नियतोपादाने च न शङ्का । तदिदमुक्तम् ;- (झ)“तदेव ह्याशङ्कयते यस्मिन्नाशयमाने स्त्रक्रियाव्याघातो न भवतीति। न हि .सम्भवति स्वयं वह्नयादिकं धूमादिकार्याथै नियमत उपादने, तत्कारणं तन्नेत्याशङ्कते चेति। एतेन व्याघातो विरोधः, स च सहानवस्थाननियम इति, नियमश्च व्याप्तिरेवेति तत्राप्यनवस्थेति निरस्तम्,-स्वक्रियाया एवं शङ्काप्रतिबन्धकत्वात । () 'कोटित्वादिति भाव' इति क्वचित् पाठः। (२) 'वह्निभिन्ने'त्यतः समारभ्य 'आहे'त्यन्तग्रन्थ आदर्श विशेपे नास्ति । स च तत्र स्खलित इति मन्यते, तेन विना 'वहिशून्या'दिति दीधितिप्रतीकधारणस्यानुपपत्तेः । एकत्र 'विशेषणाभावेन' इति नास्ति । (१) 'प्रत्ययार्थमिति पाठान्तरम् । (४) पुस्तक विशेषे 'तादृशे'ति नास्ति । (4) 'उभयौ'सि-किं धूमोऽबढेरेव भविष्यति, क्वचिद् वह्नि विनापि भविष्यतीति सहाय एवेत्यर्थः। प्रथमशङ्का धूमत्वावच्छेदेन, द्वितीयशङ्का च धूमत्वसामानाधिकरण्येन बयसमवहितजन्यत्वावगाहिनीत्येव द्वयोर्विशेषः । इत्थं पक्षे वयसमवहितजन्यत्वोपगमे सत्पन्सार्थताशाजन्यत्वविशिष्टजन्यत्वाभावादिरूपापायस्य तत्र सम्भवित्वादिष्टापत्तिसम्भव इति। (s) तथा च पक्षीभूते धूमे वयसमवहिताजन्यस्वरूपविशेषणाभावप्रयुक्तस्य ताश- विशेषणविशिष्टजन्यत्वाभावस्य उपपत्तिरिति भावः। एवञ्च प्रकृत्तसकारणीभूतापायव्यतिरेक- निमयविषटनातर्कविघटममिति तातपर्यम् । (अ) न विद्यते पहियोति बहुमीहिव्युत्पत्त्या 'अवहे रित्यस्य 'पहिशून्या वित्यर्थलाभः । () 'तदेवेपारम्प तस्याशते थे'त्यन्ता प्राचीनीकिः ।

·तप्रकरणम् ५१५ अतएव-व्याघातो यदि शङ्कास्ति न चेच्छङ्का ततस्तराम् । व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिः कुतः' ? इति खण्डनकारमतमप्यपास्तम् । न हि व्याघातः शङ्काश्रितः(D), किन्तु स्वक्रियैव शङ्काप्रतिबन्धिकेति। न वा विशेषदर्शनात् क्वविच्छङ्कानिवृत्तिरेवं स्यात् । दोधितिः 'तदुपादान'मिति करणव्युत्पत्या तदीयकार्यप्रयोजकताज्ञानपरम् , तादृशा- न्वयव्यतिरेकानुविधानबोधपरं वा। अग्रेतनमपि स्वक्रियापदं तत्परमेव । कृत्यादेः शंङ्काप्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् , कारणतामहोत्तरकालीनत्वाच(E)। यद्यपि चैतावता धूमत्वावच्छिन्नं प्रति वर्जनकत्वं नायाति, तृणारणिमणि- न्यायेन वैकल्पिककारणतायामपि तथात्वसम्भवात् , तथापि विशेषाणां कार्यकारण- भावग्रहस्तर्केण तद्विरोधि(१)शङ्कायामपनीतायां जायमानः सामान्यज्यभिचारा- निर्णया-नुगतागुरुविशेषरूपान्तरानुपस्थिति-लाघवप्रतिसन्धानादिवशात सामान्यत एव तं परिच्छिनत्ति। प्रामाणिकौ च तथैवान्वयव्यतिरेको। फलबलेन लाघवज्ञानादि- शून्याया एव सामान्यव्यभिचारशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । दीधितिप्रकाशः भावव्युत्पत्या उपादानपदार्थस्य कृतेः(२) शङ्काप्रतिबन्धकत्वाभावादाह 'करणे'ति । उपादीयते अनेनेति व्युत्पत्येत्यर्थः । 'तदीये'ति तत्पदं घयादिपरम् । तथा(३) वहयादिविषयकं यद्भूमादिप्रयोजकताहानं तत्परमित्यर्थः। (१) 'तद्विरोधशङ्काया'मिति क्वचित् पुस्तके पाठान्तरम् । (२) 'कृत्यादेः' इति पाटान्तरम् । (३) पुस्तक विशेषे 'तथा च' इति पाटो नास्ति । (D) 'ध्याघातो यदी'त्यादिकारिकायाः सविस्तरः परिष्कारस्तर्कमाधुरी-सकंगादा- धादावनुसन्धयः। कारिक 'व्याघातावधिराशङ्का तर्कः शङ्कावधिर्मत' इति कुछमाञ्जलिकारिकायाः खण्डनमुश्श्यि खण्डन- खण्डखाये तेन निबद्धा। 'व्याघातः शङ्काश्रित' इति प्रतिबन्धक इति शेषः । (E) कामिनीजिज्ञासादेरिव कृत्यादेरपि स्वातन्त्र्येण शङ्काप्रतिवन्धकस्वस्य सम्भवाद दोषान्तरमाह कारणतेत्यादिना । कार्य धूमादि। खण्डनकारः खण्डनखरखापप्रन्यकार: श्रीहर्षः।

·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'यदि हि गृहीतान्धयव्यतिरेक हेतु'मिति-मूलानुरोधादाह,(१)-ताशेति । वहेः कारणत्वस्य तन्मतासिद्धत्वात् 'प्रयोजकतेति । प्रयोजकत्वं कारणकार. णत्वादिकं, तदपि तन्मतासिद्धम् , अहेतुक एवोत्पत्स्यत इति स्वीकारादत आह 'तादृशे'तीति कश्चित्(२)। तादृशो वयादौ तत्तद्भूमादेयों नियतान्वयव्यतिरेफबोधः तत्परमित्यर्थः। 'अप्रेतनमपी'त्यपिना प्राक्तन(३)मपोति लब्धम् । यथाश्रुते अनुपपत्तिमाह 'कृत्यादे'रिति । आदिना स्वक्रियापरिग्रहः । 'कारणता- ग्रहोत्तरे'ति, कारणताग्रहोत्तरं कृतिस्तया च शङ्काप्रतिबन्धे(४) तर्कात् कारणताग्रह इत्यन्योन्याश्रय इत्यर्थः। वयसमवहिताजन्यत्वस्य निरुक्तजन्यत्वस्य च धूमविशेष एव(प्र) निर्णयात् धूमत्वावच्छिन्ने(ट) तदनिर्णयेन(५) तर्कप्रवृत्यसम्भवात् कथं तदवच्छिन्ने(ठ) कारणताग्रह(ड) इत्याशङ्कते 'यद्यपी'त्यादिना । मनु विशेषे ताद्शतप्रवृत्त्यैव सामान्यतः कारणताग्रहो भविष्यतीत्यत आह,–'तृणारणी'ति। तत्र वह्निविशेषे तृणजन्यत्वग्राहकतर्कप्रवृत्तावपि वह्नित्वा- पच्छिन्ने तृणजन्यत्वस्याग्रहादिति भावः(६)। 'तथात्वं'-विशेषाणां तादृशान्वय- 'व्यतिरेकानुविधायित्वम्। 'तविरोधिशङ्कायां'–कार्यकारणभावाभाव'७)शङ्कायाम् । तर्कणापनीतायां जायमानो विशेषयोः कार्यकारणभावग्रहः सामान्यत एव तं परिच्छिनत्तीन्धयः । सहकारि(८ दर्शयति,-'सामान्यव्यभिचारा- निर्णये ति(टा। अनेन द्रव्यत्वादिनिरासः। 'अनुगते'ति,-यावद्व्यक्तीनामन्वय- (१) 'मूलानुरोधेनाह' इति पाठान्तरम् । (२) 'बढे'रित्यादिः 'कश्चि'दित्यन्तः पाठो न सार्वत्रिकः । (३) 'प्रागुक्ते'ति पाटान्तरम् । (४) 'शङ्काप्रतिबन्ध' इत्यत्र 'शङ्काप्रति बन्धकतर्केत्पित्ति-'रिति पाटः क्वचन दृश्यते। अन्यत्र च 'शङ्काप्रतिबन्धकतर्कात् कारणता- ग्रह' इति पाठः। (५) 'तदनिर्णयात्' इति क्वचित् पाठः। (६) 'तृणजन्यत्वस्या- ग्रहसम्भवादिति' इति क्वचित् पाठः। (७) 'कार्यत्वकारणत्वाभाव' इति पाठान्तरम् । (८) 'सहकारिणं दर्शयति' इति पाठान्तरम् । (अ) 'धूमविशेष एव' तत्तमत्वावच्छिन्न एव । (e) 'धमत्वावच्छिन्ने' धमत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्ने । (8) 'तदवच्छिन्न' इत्यत्र सतम्यणे निरूपितत्वं, तस्य कारणतायामन्वयः । (8) 'तदवच्छिनकारणते ति पाठेऽपि तदवच्छिन्ननिरूपितकारणतेत्यर्थः (8) 'सामान्यव्यभिचारानिर्णये'त्यस्य सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकप्रकृतकार्य- स्वाभावानिश्चयेत्यर्थ इति गदाधरः। तेन द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकवह्निजन्यत्याभाव- निर्णयसरवान्न द्रव्यत्येन वहिजन्यत्वप्रतिपत्तिः। तदेवोक्तम् , 'अनेन द्रव्यत्वादिनिरास' इति तत्र । अन्धेनेति।

·- सर्व प्रकरणम् व्यतिरेकामुविधान(१) निश्चितं तावद्व्यक्त्यनुगतेत्यर्थः(२)। तेन . तत्तव्यक्तित्वा- दीनां(३) निरासः। 'अगुर्विति, सामान्यधर्मापेक्षया अगुवित्यर्थः। तेन तावद्- व्यत्यन्यतमत्वनिरासः। 'विशेषेति,-अगृहीतान्वयव्यतिरेकव्यक्तिव्यावृत्तेत्यर्थः । तेन यदा(४) गृहीतान्वयव्यतिरेकमात्रवृत्तितया बै(५)जात्यादिकमगुरु उपस्थितं, तदा तदवच्छेदेनैव(ण) हेतुतामहो, न धूमत्वावच्छेदेनेति सूचितम्। 'रूपान्तरे'त्यन्तरपदं स्पष्टत्वार्थम्(६)। 'लाघवप्रतिसन्धानादी'ति-धूमत्ववाहित्वयोर्जन्यत्वजनकत्वा(७) वच्छेदकत्वे लाघवमित्याकारकलाघवज्ञानादीत्यर्थः ८)। तेन यदा तादृशलाघवानवतारस्तदा तत्तव्यक्तित्वावच्छेदेनैव हेतुताग्रह इति सूचितम् । आदिना साधारणकारणता- प्राहकान्तरपरिग्रहः। 'सामान्यतः' वह्नित्व(e) धूमत्वाद्यवच्छेदेन । 'त' कार्य- कारणभावम्। 'परिच्छिनत्ति' विषयीकरोति । 'अन्वयव्यतिरेका विति,- विशेषाणामित्यनुषज्यते। 'तथैव' उक्तसहकारिवशात् सामान्यतः कारणताग्राह. कत्वेनैव । 'प्रामाणिकौ' प्रमाणसिद्धौ। ननु वह्नि विनापि धूमो भविष्यतीति व्यभिचारसन्देहदशायां कथं धूमत्वा- पच्छेदेन वह्निजन्यवाह इत्यत आह 'फलबलेनेति । 'लाघवज्ञानादी'त्यादिना तर्फ- घटितायास्तादृशकार्यकारणभावग्राहकसामग्रयाः परिग्रहः। एवञ्च तर्कघटिततादृश- सामग्रीविशिष्टलाघवज्ञानाभावविशिष्टव्यभिचारज्ञानं तादशव्याप्तिशाने त)प्रतिबन्धकम् । भत श्व(थ) यत्र [यदातों वा तादृशकारणताग्राहकसामग्री. वा नास्ति, (१) 'अन्वयाद्यनुविधानम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'तावत्स्वनु' इति पाठान्तरम् । (३) 'तव्यक्तित्वादि' इति पाठान्तरम् । , (४) क्वचित् 'यदा' इति 'उपस्थित' मित्यनन्तरमेव दृश्यते। (५) 'वैजात्यादिक'मित्यत्र 'जात्यादिकम्' इति पाठान्तरम् । (६) 'स्पष्टार्थम्' इति पाठान्तरम् । (७) 'जनकता' इति पाठान्तरम्। (८) 'ज्ञानमित्यर्थः' इति पाठान्तरम् । (९) 'यदि' इति पाठान्तरम् । (ग) 'तदवच्छेदेनैव हेतुताग्रह' इत्यस्य ताशवेजात्यायवच्छिन्नकार्य्यतानिरूपित- कारणताग्रह इत्यर्थः । (त) 'ताहशव्याप्तिज्ञान' इति निरुक्त कार्यकारणभावग्रहात्मकव्याप्तिज्ञान इत्यर्थः, एतच्च कार्यकारणभावग्रहस्यैव प्रागुक्तव्यातिविषयकत्वाभिप्रायेण । (थ) 'अत एव' ताशसामग्रीविशिष्टलाघवज्ञानस्य उत्तेजकतया निवेशेन कल्पित- प्रतिबन्धकत्वादेव।

·। भावः। तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे तदोक्तलाघवसानेऽपि सामान्यव्यभिचारशङ्कातस्तादशव्याप्तिधीप्रतिरोधः । · एवं तर्कस्य(१) न वैफल्यम् । तादशोत्तेजक(२) सम्पादकतया व्याप्तिग्राहकत्वादिति व्यभिचारनिर्णये उक्तलाघवाद्यनु(३) सन्धानेऽपि व्याप्तेरग्रहादाह(४) 'शङ्काया' इति । नन्वेवं व्यभिवारज्ञानत्वेन कथमेका(द) विरोधितेति चेत् सामान्यज्यभि- चारानिर्णयघटित-तादशसामग्रीविशिष्टलाघवज्ञानाभावविशिष्टव्यभिचारज्ञानत्वेनैव(५) संशयनिश्चयसाधारणेन विरोधित्वात् । व्यभिचारनिर्णयकाले च व्यभिचारानिर्णय- रूपविशेषणाभावेन(ध) तादृशविशिष्टलाघवशानाभावेन प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूप- सम्भवादिति । दीधितिः अपरे तु धूमत्वावच्छिन्नस्य वयजन्यत्वेन जन्यत्वविशिष्टस्य यथाश्रुतवहय- समवहिताजन्यत्वस्य व्यतिरेक एवापादनीयः। तश्चोक्तन्यायेन तादृशवाहियुक्त- कारणकलापजन्यत्वग्रहेण तव्यतिरेकजन्यत्वशङ्कानिरासात् वह्निविरहेऽपि निरतिशय- स्यैव तादशसमूहस्य धूमजनकत्वसन्देहस्य च तथाविधाद्धमानुत्पाददर्शनेनैवायोगात् तादशस्यैव पवचिद् वहिं क्वचिश्तरदासाद्य जनकत्वसम्भावनायाश्च क्वविद् धूमानुत्पादप्रयोजकत्वेनावधृतस्य वह्निविरहस्यैव तथाविधसमूहसत्वे धूमानुत्- पत्तिसामान्यं प्रति लाववात् प्रयोजकत्वनिर्णयेनापनयान्मनसैव सुप्रहम्। 'वह्नः' वहिसमवहितस्योपादानम् । अत्र च नियमव्यवच्छेद्यस्य वह्नयसमवहितानुपादानस्य प्रयोजके तदजन्यत्वशाने परम्परया बहिसमवहितोपादानस्य वा प्रयोजके तत्र तात्पर्य्यम्। (१) 'न तर्कस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'तादृशोत्तेजकत्व' इति पाठान्तरम् । (३) लाघवानुसन्धानेऽपि' इति पाठान्तरम् । (४) 'ब्यातेरग्रहादत आहे' इति पाठान्तरम् । (५) आदर्श विशेषे 'एव' शब्दो नास्ति । (द) व्यभिचारनिर्णयदशायां लाघवाद्यनुसन्धाने सत्यपि व्याप्तिग्रहाभाषोपपादनाय लाघवज्ञानमुत्तेजकतयानुपादाय केवलव्यभिचारनिर्णयत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्तरल्यापि कल्पनीयत्वा- दिति भावः। (घ) एतब व्यभिचारनिर्णयकाले लाघवज्ञानसत्वदशायां, तदसत्त्वशायान्तु विशेषणाभावपद् विशेष्याभावेनापि प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपसम्भवो बोध्यः ।

·तर्फप्रकरणम् दोधितिप्रकाशः ये तु धूमत्वावच्छिन्नमेव पक्षीकृत्योक्ततर्कावतारं वर्णयन्ति, तन्मतमाह ;- 'अपरे विति। 'वह्नयजन्यत्वेन' आपादकेन । अग्रे 'तो'त्यत्र तत्पदेन धूमत्वा- बच्छेदेन(१) वयसमवहिताजन्यत्वस्य परामर्शा (न) तदेव विशेष्यीकृत्य दर्शयति(२) 'जन्यत्वविशिष्टस्येति प)। 'यथाश्रुते'त्यनेन(३) केषाश्चिद् विवक्षितस्य वह्नयघटित- सामग्रयजन्यत्व(४)रूपस्य निरासः(फ)। 'तच' धूमत्वावच्छिन्ने वयसमवहिताजन्यत्वञ्च। 'मनसैव सुग्रह' मित्यनि- मेणान्वयः। 'उक्तन्यायेन' 'हुताशनरासभादिपदार्थसार्थस्ये(५)'त्यायुक्तन्यायेन । सम्बन्धान्तरेण वह्नियुक्तकारणकलापजन्यत्व(६)ग्रहेऽपि केनापि(७) सम्बन्धेन वहि- व्यतिरेकजन्यत्व(ब)शङ्का सम्भवतीत्यतः 'तादृशवह्नियुक्त ति, तेन सम्बन्धेन वहि- युक्तेत्यर्थः। 'तव्यतिरेके ति वहिव्यतिरेकेत्यर्थः। एतावता 'अवहेरेव भविष्यतीति शङ्का, 'अहेतुक एव वोत्पत्स्यत' इति शङ्का(८)च निराकृता । क्वचिद् वह्नि विनापि भविष्प्रतीति शङ्का च द्वेधा भवति, वङ्करन्यथासिद्ध- सनिधिकत्व(द)शङ्कया, विकल्पेन जनकत्वशङ्कमा च। आद्यां निरस्यति 'वह्नि- विरहेऽपी'त्यादिना । 'निरतिशयस्य' सहकार्य्यन्तरशून्यस्य। 'तादृशसमूहस्य' पहिशून्या(१०)न्धनारिसमूहस्य । 'तथाविधात्' वह्निशून्यतादृशसमूहात । 'सन्देहस्य चायांगा वित्यन्वयः। (१) आदर्श विशेषे 'धूमत्वावच्छेदेन' इति नास्ति । (२) 'निर्दिशति'.इति क्वचित् पाठः। (३) 'यथाश्रुतेन' इति क्वचित् पाठः। (४) 'जन्यत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (५) 'सार्थेत्याधुक्त' इति क्वचित् पाठः । (६) 'प्रयोज्यत्वग्रहेऽपि' इति क्वचित् पाठः । (७) 'केनचितू'इति क्वचित् पाठः। (८) 'शङ्कापि'इति क्वचित् पाठः । (९) 'सन्निधि' इत्यत्र 'सम्बन्धि' इति क्वचित् पाठः । (१०) पुस्तकविशेप 'वह्निशून्य'ति नास्ति । (न) तत्पदेन पूर्वोपस्थितिविशेष्यस्यैव परामर्शनियमादिति भावः । (4) अनेन विशेषणेन अजन्ये व्यभिचारो वारितः । (क) न च प्रकृते ताशवह्वयसमवाहिताजन्यत्वव्यतिरेकस्य आपाथत्वे मान्तरीयकवाहिके व्यभिचार इति वाच्यम् , एतत्करपेऽपि पूर्ववत् वह्नयममवधानकालीनयावस्कारणकत्वरूप- पारिभाषिकजन्यत्वविवक्षणेन तारशस्यैव जन्यत्वस्य विशेषणविधया उपन्यासात् । () 'वहिव्यतिरेकजन्यत्येत्यस्य वहय॑तिरेको यत्र तजन्मत्वमिति व्युत. बयसमवाहितजन्यत्वमित्यर्थः । उत्तरत्र 'पहिव्यतिरेकेत्यर्थ' इत्यत्राप्येवम् । अप्रत्ययो वा।

·भावः। ६०० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे द्वितीयां निरस्यति 'तादशस्यैवेत्यादिना(१)। 'ताहशस्यैव' आर्द्वन्धनादि: समूहस्यैव । 'जनकत्व(२)सम्भावनायाः' धूमजनकत्वसम्भावनायाः ; 'अपनया'दित्य- प्रिमेणान्वयः। कारणान्तरव्यतिरेकेण धूमानुत्पत्तिमत्यपि वह्निसत्त्वेन व्यभिचाराद् वह्निविरहस्य तत्प्रयोजकत्वं न घटत घटत इत्याह तथाविधसमूहसत्व' इति । 'लाघवादिति, प्रयोजकान्तरकल्पने कारणान्तरकल्पनागौरवादिति तदुपादानपदेन वह्नयसमवहिताजन्यत्वनिर्णयं प्रतिपादयितुं प्रथमत (३)एव तथा(भ) व्याचष्टे 'वहेहिसमवहितस्ये ति। यथाश्रुते तु वह्ननियमत उपादानेन वहि- भिन्नानुपादानं लभ्यते, तञ्च न विवक्षितार्थप्रतिपादक(४) वाधितश्चेति(म) भावः । 'नियमव्यवच्छेद्यस्य' नियमाधीनव्यवच्छेदबोधविषयस्य नियमलभ्यस्येति यावत् । यथाश्रुते वह्नयसमवहितोपादानस्यैव नियमव्यवच्छेद्यत्वादसङ्गतः। (५)उपादानं नियमतः कथं कुर्य्यादिति-कथमित्यनेन व्यवच्छेद्यस्य नियमलभ्यस्येत्यर्थ इति तु कश्चित् । तदजन्यत्वज्ञाने' वयसमहिताजन्यत्वनिश्चये। ननु तदुपादानमेव शङ्काप्रतिबन्धकमित्यत्न उपादानपदार्थस्य शङ्काप्रतिबन्धकत्वं लभ्यते, न तु नियमपदार्थस्य, तथा च तच्छक्यसम्बन्धोपदर्शनमप्रकृतमत आह 'परम्परये ति। वह्नयतमयहिताजन्यत्वनिर्णयाधीनतप्रवृत्त्या वह्निजन्यत्वग्रहे सति पहिसमवहितोपादानमिति परम्परयेत्यर्थः । तत्र'तदजन्यत्वनिर्णये । 'तात्पर्यम् (६) तदुपादानमिति-प्रन्थस्य तात्पर्य्यमित्यर्थः । दीधितिः यत्तु अन्वयन्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानमेव विशेषदर्शनतया शङ्काप्रतिबन्धकम् , तदेव तर्कघटकम् । तदिदमुक्तम् -'यदि गृहीतान्वयन्यतिरकं हेतु'मितीति। तन्न यादृच्छिकस्य तदनुविधानस्य व्यभिचारित्वानियतस्य चोक्ताभेदसम्पादकत्वादिति वदन्ति । तश्चिन्त्यम् । (१) तादृशस्यैवेत्यादिना' इति पाठो न सार्वत्रिकः । (२) 'तथाविधजनकत्व' इति क्वचित् पाठः। (३) 'प्रथम तथा' इति पाठान्तरम् । (४) 'प्रापकम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'नियमतस्तदुपादान'मिति 'नियमत उपादान'मिति च पाठान्तरम् । (9) 'तात्पर्य्यमित्यादिः 'तात्पर्य्यमित्यर्थ' इत्यन्तभागो न सार्वत्रिकः । दिति म. (म) 'तथेति ताशनिर्णयार्थकतयेत्यर्थः । (म) बाधितश्चेति' धूमोडेशेन वह्निभिन्नस्यादेंन्धनादेरप्युपादानादिति भावः । ..

·तर्कप्रकरणम् ६०१ दोधितिप्रकाशः 'विशेषदर्शनतया' वह्नयसमवहिताजन्यत्वस्य व्याप्य(१)दर्शनतया(य)। 'शङ्काप्रतिबन्धकम्' वह्नयसमवहिताजन्यत्व(२) शङ्कामतिबन्धकम् । 'तदेव' अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमेव । तथा च धूमो यदि वहिजन्यो न स्यात् वहयन्वय- व्यतिरेकानुविधायी न स्यादिति(३) तर्कशरीरमिति भावः । अन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य शङ्काप्रतिबन्धकत्वे मूलस्वरसमाह- 'तदिदमुक्त'मिति। यज्जातीये(४ क्वचित्(A)यदन्वयव्यतिरेकानुविधानं तदवच्छिन्ने तजन्यत्वमिति व्याप्तिः। यदवच्छेदेन(५) यदन्वयव्यतिरेकानुविधानं(६) तदवच्छिन्ने 'तजन्यत्वमिति वा(७) व्याप्तिस्तकमूलम् । तथा च धूमत्वं यदि वह्निजन्यतावच्छेदक न स्यात् , वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायिवृत्ति वह्नयन्वयव्यतिरेकानुविधायितावच्छेदक वा न स्यादित्यर्थपर्यवसाने प्रथमे दोषमाह,-'यादृच्छिकस्येति,-तजातीय-यत्- किञ्चिद्व्यक्तिनिष्ठस्येत्यर्थः । 'व्यभिचारित्वात्' पृथिवीत्वाद्याक्रान्त-यत्किञ्चिद्- व्यक्तावन्वयाद्यनुविधायित्वस्य सत्वेऽपि पृथिवीत्वादेस्तजन्यतावच्छेदकत्वाभावेन व्यभिचारात्। द्वितीये चान्वयांशस्य वैयर्थात् । नियतव्यतिरेकमात्रोपादाने व वय- समवहिताजन्यत्व एव पर्यवसानाद(८)स्मदुक्तपक्षाभेद इत्यत आह 'नियतस्येति । 'तश्चिन्त्यमिति,-चिन्तावीजन्तु ययसमवहिताजन्यत्वस्य धूमत्वावच्छेदेन निर्णये धूमो यदि वह्निव्यभिचारी स्यात् वह्नयसमवहिताजन्यत्वे सति जन्यो न स्यादिति तणव व्यभिचारशङ्कानिराकरणे कार्यकारणभावग्राहकस्यैव(९) वैयर्थ्यम् । किञ्च(र) (१) व्याप्यादिदर्शनतया' इति पाठान्तरम् । 'व्याप्त्यादिदर्शनतया' इत्यपि क्वचित् पाठः। (२) 'वह्नयसमवहिताजन्यत्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'स्यादित्येव' इति क्वचित् पाठः । (४) 'अत्र यज्जातीये' इति क्वचित् पाठः । (५) 'यदवच्छेदावच्छेदेन' इति क्वचित् पाठः। (६) 'यदन्वयाद्यनु' इति पाठान्तरम् । (७) क्वचित् 'यदवच्छेदेन' इत्यनन्तरमेव 'वाकारो' दृश्यते । (८) 'सानान्मदुक्त' इति क्वचित् पाठः । (९) 'निवारणे कार्यकारणभावग्रहस्यैव' इति पाठान्तरम् । (य) 'व्याप्यदर्शनमयेति ग्राह्याभावव्याप्यदर्शनतयेत्यर्थः। प्रायाभावदर्शनस्येव - ध्याप्यदर्शनस्यापि प्रतिबन्धकत्वस्य बस्तृतत्वादिति भावः । (A) 'यजातीय' इत्यत्र यविति जातौ विशेषणम् । (२) कार्यकारणभावग्राहकस्तोऽपि वहिजन्यस्वनिश्वयं द्वारीकृत्य धूमो यदि पहि- व्यभिचारो स्यात्तदा वह्निजन्यो न स्यादिति तकान्तरसम्पादक इति तद्वारा तस्यापि व्यभिचार. शवानिवृत्ति प्रत्युपयोगात् कथं ययमित्याशयाह कित्यादि। ।

·तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'जन्य'इत्यस्य यथाश्रुतार्थकत्वे नान्तरीयकवाहिके व्यभिचारः। वयसमवधान- कालीनेत्यादिविवतितार्थे च वहिपदस्य तत्तद्वह्निपरतया तद्घटितस्य(ल)धूमत्वा- पच्छे(१) देनानिर्णयात नोक्ततर्क प्रवृत्तिरिति । दीधितिः केचित्तु कार्यकारणभावग्रहानन्तरं व्याप्तिग्रहाय व्यधिकरणस्य जनकत्व. शानिरासार्थमयं तकः। तथा च धूमो यदि सामानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासत्या पहायजन्यत्वे सति सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या वह्निजन्यो न स्यात् वह्निजन्यो न स्यात्। भरत्यासनस्याजनकत्वात् । तादृशाजन्यत्वश्च प्रत्यासत्यन्तरशालिवहि- सरवेऽपि धूमानुत्पादादिना ग्राह्यमिति । ग्राह्यमिति । इदमेव च वाचोभङ्गया परे परिष्कुर्वन्ति, धूमो यदि वह्नयनधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वे सति वयधिकरणदेशोत्- पत्तिको न स्यात् जन्यो न स्यात्। तादशानुत्पत्तिकत्वग्रहश्च धूमानुत्पत्ति प्रति पहिसम्बन्धाभावस्य प्रयोजकत्वे ग्राहो उपस्थितत्वाल्लाघवाच तादृशसम्बन्धाभावस्यैव तथात्वावधारणादिति वदन्ति । तश्चिन्त्यम् । दोधितिप्रकाशः 'व्याप्तिग्रहाये'ति,-धूमो यदि वहिव्यभिचारी(व) स्यात् सामानाधिकरण्य- प्रत्यासस्या(श) वह्निजन्यो न स्यादिति-व्याप्तिप्राहकतर्कावतारायेत्यर्थः । 'व्यधिकरणस्य जनकत्वशङ्केति, व्यधिकरणस्य जनकत्वपर्यवसायिनी या शङ्का सामानाधिकरण्य- प्रत्यासत्या पहिजन्यत्वाभाषशङ्का तन्निरासार्थमित्यर्थः । यथाश्रुतमूलमनुरुध्यापादक एव सत्यन्तं निक्षिप्याह 'तथा च धूमो यदी ति। अत्रापि निष्कर्षे आपाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणमेव सत्यन्तं बोध्यम् । स्वब्यधिकरणयहिजन्ये(२) पहिरूपादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । धूमस्यापि सीमानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासत्या स्वावयवजन्यत्वात् तत्राप्र(३)सिद्धिरतो पहिपरम् । घटादौ व्यभिचारवारणाय आपाद्यकोटौ 'दह्रोति । (१) 'धूमत्वावच्छिन्नेऽनिर्णयात्' इति क्वचित् पाठः। (२) 'स्वव्यधिकरणजन्ये' इति क्वचित् पाठः। (३) 'अंशा सिद्धिरिति पाठान्तरम् । क्वचित् 'तल वहिपद'मित्येतन्मात्रं वर्तते । (8) 'तपटितस्येति तत्तद्वषयिटितस्य पयसमवधानकालीननिरुक्तपूर्व-यावत्- कारणकत्वस्येत्यर्थः। (4) पहित्यभिचारीस्यत्र संयोगेनेति योजनीयम् । (१) 'सामानाधिकरण्यप्रत्यासस्येति तदषटकसयोगेनेत्यर्थः ।

·तत्र सम्बन्धान्तरस्य বগঞ্জ तर्कमूलव्यातावप्रयोजकत्वं निरस्यति-'अप्रत्यासमस्येति। पक्षे सत्यन्तस्य प्रमितावेवोकन्यायेन विशेष्याभाव(ष)सिद्धिरिति तत् साधयति-ताशाजन्य- त्वति। 'प्रत्यासत्यन्तरे'ति, संयुक्तसंयोगादिप्रत्यासत्या पहिसत्वेऽपीत्यर्थः । तन्मे तादृशाजन्यत्वग्रहस्य प्रत्यक्षतः(१)सम्भवेऽपि धूमत्वावच्छेदेन तदसम्भवात तनिर्णयार्थमिदमुक्तमिति ध्येयम्। 'धूमानुत्पादादिने'ति,-आदिना लाघवादि- परिग्रहः। 'इदमेव चेति, धूमानुत्पत्तिं प्रति वह्निसम्बन्धाभावस्येत्यादिवश्य- माणग्रन्थपालोचनेन कार्यकारणभावग्रहोत्तरं तर्कप्रवृत्तेरुभयत्रापि तुल्यत्यादिति भावः। 'वाचोभङ्गया' अशग्देन(२)। 'परिष्कुर्वन्ती'ति, तत्र पहिजन्यत्वादेः प्रवेशे गौरवात् , अत्र तु तदप्र(३)वेशेन लाघवादिति भावः । अत्रापि तमे वचनधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वग्रहस्य प्रत्यक्षतः सम्भवेऽपि धूमत्यावच्छेदेन तदसम्भवात्(स) तदर्थमाह ;-'त(४)शानुत्पत्तिकत्वे'ति । 'वह्निसम्बन्धाभावस्येति,-वह्नः कारणत्वप्रहात् ततसम्ब(ह)न्धाभावप्रयुक्ताऽवयं धूमानुत्पत्ति ह्या। अनुपस्थितत्वाद् गौरक्षा संयोगात्मकसम्बन्धाभावस्यैव तत्प्रयोजकत्वं कल्प्यत इत्यर्थः । 'तादशसम्बन्धाभावस्यैव' सामानाधिकरण्यघटकसंयोगात्मकतत्सम्बन्धाभाव- 'तथात्वम्' प्रयोजकत्वम् । 'तश्चिन्त्य'मिति,-चिन्तावीजच(५); धूमत्वावच्छेदेन प्रथमत एव तथा(क्ष)ग्रहे धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात् सामानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासत्या वयजन्यत्वे सति वहिजन्यो न स्यात(६), (१) 'प्रत्यक्षत्वसम्भवेऽपि' इति पाठान्तरम् । (२) स्वल्पशब्देन' इति पाठान्तरम्। क्वचिच्च वाचोभङ्गया अशब्देन' इत्यंश (३) 'दनिवेशेन' इति पाठान्तरम् । (४) 'तादृशदेशानुत्पत्तिकत्वेति' इति पाठान्तरम् , अतो दीधितावपि तथा । (५) 'वीजन्तु' इति पाठान्तरम् । (६) कचित् 'वहिजन्यो न स्या'दित्यत्र 'वह्निजन्य' इत्येतन्मालं, तत्रैव 'न स्यादिति वा' इत्यत्र परपृष्ठवाक्यस्थले 'वा न स्यादिति' इति पाठान्तरम् । (4) "विशेषणवत्त्वेनोपस्थिते विशिष्टाभावबुद्धेर्षिशेप्याभावावलम्बित्वादिति प्रागुत. युक्तरित्यर्थः। (स) 'तदसम्भवादिति-तादृशानुम्पत्तिकत्वमहासम्भवादित्यर्थः । (ह) कारणसम्बन्धाभावस्य कार्यानुत्पत्तिप्रयोजकतया तथात्वमवसेयम् । (क्ष) तथा प्रह' इति सामानाधिकरण्यातिरिक्तप्रत्यासस्या बहमन्यत्वस्य पढ़यनधि- करणदेशानुम्पत्तिकत्वस्य च ग्रह इत्यर्थः । स्यैव। एष नास्ति ।

·. ६०४ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे घरनधिकरणदेशानुत्पत्तिकत्वे सति जन्यो न स्यादिति वा “तणव ध्याप्तिग्रहसम्भवात् सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या वह्निजन्यत्वग्रहस्य वयधिकरण- देशोत्पत्तिकत्वग्रहस्य च धैयर्यम् । प्रथमे च धूमविशेषस्य पतत्वे सामान्यन्यभिचारानिर्णयाविरूपसहकारि- घशाल्लाघवप्रतिसन्धानादिवशाञ्च(१) धूमत्वावच्छेदेन तादृशजन्यत्वाहे यथाश्रुतमेवास्तु, किं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्तिनिवेशेन, सामान्यव्यभिचारशङ्कायां तर्कस्योत्तेजककोटिप्रवेशेनैव उपयोगितायाः स्वयमप्य(२)वश्याश्रयणीयत्वादिति । दीधितिः मिश्रास्तु परं प्रति व्याप्तिाहोपाये प्रदर्शनीये(२) व्यभिचारशङ्खानिरास- हेतुत्वेनोपदर्शिते तर्के मूलशैथिल्यादिशङ्कोद्भावकं तं प्रति व्याघातोऽयमुपदर्यते ; मैवं शविष्ठाः। तथा सति तत्तत्कार्यार्थिता तत्र तत्र कारणे तवैव प्रवृत्तयो व्याहन्येरन् । यदाह ;-'नहि सम्भवति,--स्वयं वहयादिकमिती'ति प्राहुः । दीधितिप्रकाशः 'परं' चार्वाकम् । 'व्यभिचारशङ्कानिरासहेतुत्वेन' तर्कान्तरोत्थापनद्वारा उत्तेजकविधया वा व्यभिचारशङ्कानिरासहेतुत्वेन । 'तर्फ' वहिनन्यत्वग्राहकतर्के । 'मूले ति, तर्कस्य मूलं व्याप्तिः। आदिना इष्टापत्तिशङ्कापरिग्रहः। 'त' परम्(अ) व्याघातोपदर्शनमेवाह,-'मैव'मिति । तत्र(आ)ग्रन्थस्वरसं दर्शयति,–'यदाहे'- त्यादिना । 'प्राहु'रिति, उपादानपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वरक्षणमेव प्रकर्षः । नचैवमपि प्रतिबन्धकपदस्य यथाश्रुतार्थबाधात(s) शङ्काप्रतिबन्धकं शङ्काविरहे लिङ्गमित्यर्थो वाच्यः, तथा व सैवा(ई)सङ्गतिरिति वाच्यम् ; 'शङ्कायां न नियतोपादानं, नियतोपादाने च न शङ्केति मूले प्रतिबन्धकत्वविवरणे व यथाश्रुतार्थत्यागस्य स्वहस्तितत्वादिति(४)। (१) 'सहकारिलाघवप्रतिसन्धानादिवशात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'स्वयमप्या. श्रयणीयत्वा' दिति पाठान्तरम् । (२) 'प्रदर्थमाने' इति पाठान्तरम् । (४) 'स्वीकृत- त्वादिति' इति पाठान्तरम् । (अ) 'पर'मिति प्रागुपदर्शितं चार्वाकमित्यर्थः । (आ) 'सति शङ्कायाः सत्त्वे प्रवृत्तेरनुपपत्तावित्यर्थः । (इ) 'बाधादिति प्रवृत्तेः शङ्का प्रति प्रतिबन्धकत्वायोगादिति भावः । (६) 'सैघासङ्गति रिति, प्रतिबन्धकपदस्य यथाश्रुतार्थकत्वव्याघातरूपापकर्ष इत्यर्थः । .

·. तर्कप्रकरणम् तत्त्वचिन्तामणिः नचैताशतर्कावतारो भूयोदर्शनं विनेति(१) भूयोदर्शनादरः(उ)। न तु स(२) स्वत एव प्रयोजक(ऊ)। अत एव(ऋ) तदाहितसंस्कारो न मानान्तरम् , तर्कस्य अप्रमात्वात् । तच्च प्रत्यक्ष(३)व्याप्तिज्ञाने हेतुः। तदभावेऽपि(४)शब्दानुमानाभ्यां तद्ग्रहात्()। दीधितिः 'तश्चेति,-'तत्' व्यभिचारादर्शनं, व्यभिचारज्ञानसामान्याभावः। योग्य- तादिसन्देहेऽपि शन्दादिना अर्थनिश्चयात् । 'तत्' तर्कस्वरूप()मिति केचित् । दीधितिप्रकाशः तत्पदस्थ सहवारज्ञानपरामर्शकत्वे शाव्दादिव्याप्तिबोधेऽपि पदार्थोप- स्थित्यादिविधया सहचारज्ञानस्य हेतुत्वात् 'तदभावेऽपीति ७) मूलासङ्गति- रतस्तदर्थमाह,-'व्यभिचारादर्शन'(८)मिति । दर्शनपदस्य(६) निश्चयमात्रपरत्वे तथैवा(१०)सङ्गतिरतो 'व्यभिचारज्ञानसामान्य'ति । व्यभिचारज्ञानसामान्याभावस्य शाब्दादावहेतुत्वं दर्शयति,-'योग्यतादो'ति । आदिना साध्यपरिग्रहः। 'शब्दादिनेत्यादिना अनुमानपरिग्रहः । नपंसानिर्देशार्थ (१) 'विनैवेति' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तक विशेष 'स' इति नास्ति । (३) 'ब्याप्तिप्रत्यक्षे' इति पाठान्तरम् । (४) अत्र 'तेन विनापि' इति पाठान्तरम् । तन्मते दीधितिप्रकाशेऽपि तदभावेऽपी'त्यत्र 'तेन विनापीति पाटो वोध्यः । (५) 'व्याप्ति- ग्रहात्' इति पाठान्तरम् । (६) 'स्वरूपमित्य पि' इति पाटान्तरम् । (७) 'तदभावेऽपि शब्दानुमानाभ्यामिति' इति पाटान्तरम् । (८) 'व्यभिचारादर्शनेति' इति पाठान्तरम् । (९) 'व्यभिचारदर्शनपदस्य' इति पाठान्तरम् । (१०) 'सेवेति' पाटान्तरम् । (उ) एतेन भूयोदर्शनस्य व्याप्तिग्राहकताप्रबादमङ्गशङ्का निरस्ता। (अ) 'स' इति भूयःसहचारग्रह इत्यर्थः । स्वत एवेति तर्कमद्वारीकृत्यैवेत्यर्थः । (R) 'अत एवेति तर्कमद्वारीकृत्य भूयःसहचारग्रहस्य व्याप्तिग्रहप्रयोजकत्वाभावादेवेत्यर्थः । तथाहि तर्क द्वारीकृत्यैव तस्य व्याप्तिग्रहोपयोगित्ये तजनितस्य संस्कारस्य व्याप्तिग्रहजनकप्तायां मानाभावेन न सत्र प्रमाणान्तरत्वापत्तिः, 'तदेव हि प्रमाणान्तर'मित्यादिना वक्ष्यमाण- परामर्शग्रन्थेन वक्ष्यमाणस्य यथोकप्रमाजनकत्वघटितस्यापादकस्य ताशसंस्कार विरहादिति , भावः ।

·तत्वविन्तामणौ अनुमानखण्डे 'स्वरूप'मिति। तर्कस्य च व्यभिचारणाहेतुत्वमित्यस्वरसं सूचयति.(१)- 'केचिदिति। तत्त्वचिन्तामणिः ननु सहवारदर्शन-व्यभिचारादर्शनवद् व्यभिचारशङ्काविरहानु(२)कूलतर्कयो- नि(३) व्यभिचारिसाधारणमिति न ततोऽपि(४) व्याप्तिनिश्चय इति चेन्न, स्वरूप- (५)सतोरेव तयोर्याप्तिग्राहकत्वात् । सत्तांत् व्याप्तिप्रमा, तदा(ऋ)भासात्तदप्रमा, विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव । दीधितिः ननु वस्तुतो व्याप्तिसत्वे तर्कामासात् प्रमाभ्रमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचार इत्यत आह,-'विशेषदर्शने'ति । तथा च यथा तस्य बोध्यतदभाववद्- विषयकत्वे सत्यत्वासत्यत्वे तथा तर्कस्यापीति । अत्र च सत्यत्वादिसम्पादके धर्मिणो बोयादिमत्त्वे बोध्यादिमर्मिसनिक वा तात्पर्यम् लाघवात् , तर्कस्य व्यभिवारेणाहेतुतायाः स्वयमेव दर्शितत्वाश्च । दीधितिप्रकाशः 'वस्तुतः' वस्तुगत्या। 'तर्काभासा दिति,-धूमो . यदि वहिन्यभिचारी स्याद् द्रव्यं न स्यादित्याकारादित्यर्थः। 'व्यभिचार' इति, 'सत्तस्य प्रमायां व्यतिरेकव्यभिचारः, असत्तस्य भ्रमे अन्वयव्यभिचार इत्यर्थः। तस्य' विशेष- 'बोध्यं' पुरुषत्वादि। तथा च पुरुषत्वविशेष(ल)दर्शनस्य सत्यत्वं पुरुषत्ववद्विशेष्यकत्वम् , असत्यत्वञ्च पुरुषत्वाभाववद्विशेष्यकत्वम् , तेन दण्डादौ कराविभ्रमात्मकस्य (ल.) पुरुषत्वविशेषदर्शनस्य पुरुषत्ववद्विशेष्यकस्य सत्यत्वं यथा, तथा व्याप्तिमविशेष्यकत्वं तस्य सत्यत्वम , तच्छ्न्यविशेष्यकत्वश्चासत्यत्व- मित्युक्ततर्काभासोऽपि सत्तर्क एवेति भावः । (१) 'दर्शयति' इति पाठान्तरम्। (२) 'शङ्का निवृत्त्यनु' इति पाठान्तरम् । (३) 'तर्कयोरपि ज्ञानम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'अपि' शब्दो न सर्वत्र । (५) 'स्वरूपत एवं' इति पाठान्तरम् । (अ) तदाभासादित्यत्र तत्पदं तर्कमानपरम् । सत्तर्कस्य आभासत्वायोगात । तेन तदाभासादित्यस्य ताभासादित्यर्थः। तदप्रमेति व्याप्तयप्रमेत्यर्थः । (ल) पुरुषत्वविशेषदर्शनस्य पुरुषत्वव्याप्यदर्शनस्येत्यर्थः । (ल) दण्डादावित्यादिः-करत्वादिना दण्डाद्यवगाहिज्ञानात्मकस्येत्यर्थः । दर्शनस्य ।

·- तकप्रकरणम् ६०७ 'भत्र च' 'सत्ता दित्यादिग्रन्थे च। 'सत्यत्वादी'त्यादिना असत्यत्व- परिग्रहः। 'बोध्यादी'त्यादिना बोध्याभावपरिग्रहः । यत्र कुत्रचिद् बोध्यसत्वेऽपि तच्छ्न्ये(ए) प्रमानुदयादाह,-'धर्मिण' इति । फलीभूतज्ञानविशेप्यस्येत्यर्थः। एवमग्रेऽपि। तथा च यत्र व्याप्तिप्रमा प्रमात्वघरकविशेष्यतासम्बन्धेन तत्र व्याप्तिः व्याप्तिमदिन्द्रियसनिकर्षों वेत्येवं सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या हेतुत्वं ग्राह्यमिति भावः। लाघवमत बोध्यस्य व्याप्त्यादेग्तीतत्वादिवशायां (पे) तत्प्रमायां तस्य हेतुत्वासम्भवा- दाह, 'बोध्यादिमद्धर्मी'ति । 'लाघवात्' व्याप्तिमविशेष्यकतर्कत्वाद्यपेक्षया व्याप्त्यादे- लघुत्वात्। संयोगाद्यन्यतमत्वरूपसन्निकर्षत्वस्य तर्कत्वापेक्षया न आह,-'तर्कस्येति । 'व्यभिचारेणे'ति,-यत्र व्याघातादिना स्वतः सिद्धो(१) वा शङ्काविरहस्तरेत्यर्थः। दोधितिः अथ विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे तन्निवर्तकत्वेन विशेषदर्शनस्य हेतुत्वम्(ओ), तश्च तर्कस्यापीति चेत् , अस्तु तावदापाततस्तथा, तथाप्यन्यत्र क्लुप्तप्रामाण्यादि- प्रयोजकादेव तत्र प्रामाण्याद्युपपत्तौ न तस्यापि विशेषतः कारणत्वम् , गौरवात् । उक्तञ्च विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञानकारणत्वमते सर्वत्र विशेष्यसम्बद्धासम्बद्धविशेषण- शानमेव प्रमाभ्रमप्रयोजकमिति वदन्ति । (१) 'सिद्ध एव वा' इति पाठान्तरम् । . (५) 'तच्छ्न्ये' बोध्यशून्ये धर्मिणीत्यर्थः । 'प्रमानुदया'दिति बोध्यप्रकारकयथार्य- शानानुरूपत्तेरित्यर्थः। तद्वति तत्प्रकारकज्ञानस्यैव प्रमात्वादिति भावः । (ऐ) 'अतीतत्वादी'त्यादिपदादनागतत्वपरिग्रहः । 'ततप्रमायां' ज्याप्स्यादिप्रमायाम् । 'तस्य' व्याप्स्यादेः। 'हेतुत्वासम्भवादिति, अतीतानागतव्याप्त्यादेहेतुसाघटकनियतपूर्व- वत्तित्वाभावादिति भावः । (ओ) विशेषदर्शमत्वेन तत्र हेतुत्वकल्पने ताशरूपस्य ज्यावर्तकधर्मदर्शनालोक- समवधानादिसाधारण्याभावेन तमसि घटादिसन्देहोत्तरं व्याप्यदर्शनमन्तरेणापि भालोकसंयोग- समवधानात् सम्भवतो घटादिनिर्णयल्य समुतपादेन व्यभिचारप्रसङ्ग इति ध्येयम् ।

·तत्त्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः 'विपरीतशाने ति,-भ्रमसंशययोविपरीतज्ञानत्वेनानुगमः(औ) । 'तनिवर्त- कत्वेन' विपरीतमाननिवर्तकत्वेन । 'तच विपरीतज्ञाननिवर्तकत्वञ्च । व्यभिचारज्ञानोत्तरव्याप्तिप्रत्यते व्यभिचारज्ञाननिवर्तकत्वेन व्याप्तिच्याप्यदर्शनस्य हेतुत्वं क्लप्तमिति व्यभिचारशङ्कानिवर्तकत्वञ्च तर्कस्यापीति तेन रूपेण तस्यापि हेतुत्वमित्यर्थः । 'आपातत' इति,-विपरीतज्ञानाव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्तव्यक्तिविश्रामेण (१)तादृशप्रत्यक्षनिर्णयत्वस्य चार्थसमाजप्रस्ततया(२) कार्य्यता- नवच्छेदकत्वादिति(अ)। आलोकसंयोगादि-कुङ्कुमघृतसंयोगादिसाधारणस्य विरो. धित्वस्यैकस्याभावादिति च कश्चित(३)। 'तथा' तादशहेतुत्वम् । 'अन्यत्र' ताद्शविपरीतज्ञानानुत्तरप्रत्यक्षे। 'तत्र' विपरीतक्षानोत्तरप्रत्यक्षे(४)। 'तस्यापि' विपरीतज्ञाननिवर्त्तकस्यापि । 'विशेषतः' विपरीतज्ञानोत्तरप्रमात्मकप्रत्यक्ष प्रति विपरोलज्ञाननिवर्तकसत्यत्वादिना (५)। ननु(६) सन्निकर्षत्वं तावदन्यतमत्वरूपं (अ)गौरवाद् दुर्शेयत्वाञ्च न जनकतावच्छेदकम् । तथा च अन्यत्र कप्तं प्रामाण्यादिप्रयोजक(७) किमत आह, 'उक्तश्चेति । 'विशेष्यसम्बद्धे'ति,-ताश-(क) विशेष्यतासम्बन्धेन यत्र पुरुषत्वप्रमा, तत्र स्वविषयोभूतपुरुषत्वाश्रयत्वसम्बन्धेन पुरुषत्वज्ञानम् । भ्रमत्वघटक- विशेष्यतासम्बन्धेन पुरुषत्वभ्रमस्तन स्वविषयीभूत(ख) पुरुषत्वाभावाश्रयत्वसम्बन्धेन पुरुषत्वानमित्येवंरूपप्रत्यासत्या ताद्शविशेषणज्ञानस्य(८) तादृशप्रमाभ्रमहेतुत्वम् प्राह्यम्। तेन यथाश्रुते पुरुषसम्बद्धपुरुषत्वज्ञानस्य पुरुषभिन्नसम्बद्धपुरुषत्वज्ञानस्य च (१) 'विश्रान्तत्वेन' इति क्वचित् पाठः। (२) 'अर्थसमाजग्रस्ततया च' इति क्वचित् पाठः । (३) 'आलोके'त्यादिः 'कश्चिदित्यन्तः पाठो न सार्वत्रिकः । (४) 'तत्र विपरीत- ज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे' इति न सार्वत्रिकम् । (५) 'निवर्तकत्वा दिना' इति पाठान्तरम् । (६) एकत्र 'ननु' इति नास्ति । (७) 'प्रामाण्यप्रयोजकम्' इति 'कचित् पाठः । (6) विशेषणशानस्य' इत्यनन्तरं 'कारणत्व' पदात् पूर्वपर्यन्तः पाठः पुस्तकविशेष स्खलितो लक्ष्यते। (औ) 'भ्रमे 'ति-अयथार्थनिश्चय इत्यर्थः । (अ) अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन विपरीतज्ञानवत्प्रत्यक्ष निर्णय प्रति विपरीतज्ञान- विरोधित्वेन हेतुत्वमिति रीत्या सम्बन्धमुद्रयाव्यवहितोत्तरत्वस्य निवेशे अव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्तद्व्यक्तिविश्रान्तत्वप्रयुक्तक्षतिविरहाहोपान्तरानुधावनम् । (आ) प्रत्यक्षे यावन्तः सन्निकर्यास्तावदन्यतमत्वरूपमित्यर्थः । (१) सार्शति प्रमात्वघटकेत्यर्थः (i), अन्न स्वविषयीभूतत्वं पुरुषत्वांशे विशेषणम् । यत्र ·तर्कप्रकरणम् कारणत्वपर्यवसाने अव्यावर्तकत्वाविदोषप्रसङ्गो न प्रसज्यते(उ)। प्रसज्यते(उ)। स्वमते .प्रमात्वंभ्रमत्वयोरर्थवशसम्पन्नतया कार्य्यतानवच्छेदकत्वादाह,-(१) 'वदन्तीति । तत्त्वचिन्तामणिः अपरे तु यत्र तर्के व्याप्त्यनुभवो मूलं, तत्र तर्कान्तरापेक्षा। यत्र तु व्याप्तिस्मरणं हेतु:(२), तत्र न तर्कान्तरापेक्षेति नानवस्था(ऊ)। अस्ति च जात- मात्राणामिष्टानिष्टसाधनतानुमिति(३)हेतुव्याप्तिस्मरणं तदानीं व्याप्त्यनुभावकाभावात्, तन्मूलानुभवमूला व अग्रेऽपि व्याप्तिस्मरणपरम्परेति(प्र)। यत्तु अनादिसिद्धकार्यकारणभावविरो()धादिमूलाः केचित् तो इति, तन; तत्र(४)प्रमाणानुयोगे अनुमान एव पर्यवसानात् । न च व्याप्तिग्रहान्यथानु- पपत्यैव तर्कस्य अनादिसिद्धव्याप्तिकत्वज्ञानमिति वाच्यम् ; अनुपपत्तेरप्यनुमानत्वात् । (१) पुस्तकविशेषे 'आहे' इति नास्ति । (२) 'स्मृतिर्मूलम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'मात्रस्येष्टसाधनत्वानुमिति' इति क्वचित् । (४) 'तत्र तत्र' इति क्वचित् । (3) 'प्रसज्यत' इति-पदं करोतीत्यर्थः। प्रकृते सम्बद्वत्वं यवि समवायरूपसम्बन्ध- प्रतियोगित्वं, तब पुरुषत्वांशे विशेषणम् , तदा पुरुषसम्बद्धपुरुषत्वज्ञानस्य कारणताकरपे अन्यावर्तकत्वम् । पुरुषभिन्नसम्बद्धपुरुषस्वज्ञानस्य कारणत्वकल्पे स्वप्रसिद्धयादिः। यदि प्रमात्वभ्रमत्वघटकविशेष्यताविशेषाभ्यां यथाक्रम सम्बद्धत्वं, तब ज्ञानांशे विशेषणम् , तदा समवायेन कार्यकारणभावाङ्गीकारे गौरवम् , प्रागुक्तसम्बन्धाभ्यां पुरुषत्वज्ञानत्वमात्रेण कारणताकल्यन एवं लाघवात् । निरुक्तसम्बन्धद्वयेन पुरुषसम्बद्धपुरुषत्वज्ञानत्वावधित. कारणत्वाङ्गीकारे पुनरव्यावर्तकत्वं गौरपञ्चेति सूक्ष्ममीक्षणीयम् । (a) अस्मिन् मते व्यालेरनुभवं प्रत्येव तर्कस्य हेतुत्वम् , न तु व्याः स्मृति प्रत्यपि, तेनं पूर्वपक्षे दर्शितस्य जातमात्रवालकीयेष्टानिष्टसाधनतानुमितिहेतुव्याप्तिज्ञानस्य स्मृतिरूपत्वात वर्क विनाप्युत्पत्ते व्यभिचार इति भाषः । (अ) स्मरणपरम्परायास्तर्कजन्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया तर्क विनैव ताराज्याति- स्मरणपरम्परा उपपवेति भावः । (क) कार्यकारणभावो धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्याद् वहिजन्यो नस्यादित्यादि- बहिषमाविण्यासिग्राहकतके मूलम् । विरोधश्न शिशपा पदि क्षान्यलदात्म्या ल्यात वृक्षतादाम्या न स्यादित्यादिरूपे वादात्म्याविमा वृक्षशिशपादिव्यातिप्राहकेतक मूलम् ।

·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे अन्ये तु विपक्षवाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव, तदधीनो व्याप्तिपद इति । तदपि न, तर्कस्य अप्रमाणत्वात् (ल)। व्यभिचारादिशानिरासद्वारा प्रत्य-: शादि(१)सहकारी स इति चेन्न, अनवस्थाभयेन तर्क विना व्याघाताद् यत्र शङ्का- विरहस्तत्र व्याप्तिग्रहे तर्कस्य व्यभिचारात् । दीधितिः 'तत्र प्रमाणे'ति, इदमनादिसिद्धत्वज्ञानस्य प्रयोजकत्वमभिप्रेत्य, परार्थाभि- प्रायेण वा। 'अनुमानत्वात्' व्याप्तिग्रहाधीनप्रवृत्तिकत्वात् । 'व्यभिचारशङ्केति,- द्वारेण च द्वारिणो(२) नान्यथासिद्धिरिति भावः । दीधितिप्रकाशः वस्तुगत्या अनादिसिद्धकार्यकारणभावस्य शङ्कापनायकत्वे तत्र(ल.) प्रमाण- प्रश्नोऽसङ्गत इत्यत आह'इद'मिति । 'इदं तत्रेत्यादि(३)दूषणम् । 'प्रयोज- कत्वं' शङ्काप्रतिवन्ध(४) प्रयोजकत्वम्। स्वार्थस्थले प्रमाणानु(५)योगस्यासम्भवात् 'तत्र प्रमाणानुयोग' इति ग्रन्थस्वरसादाह-'परार्थेति। तथा च तत्र शङ्काप्रतिवन्धाय अनादिसिद्धकार्यकारणभाव(६)ग्रहमूलकत्वेन तर्कोपन्यासे तत्र अनादिसिद्धत्वे प्रमाणानुयोगो युज्यत एवेति भावः । परमते अनुपपत्रपत्तित्वादुभयमतसाधार- ण्यार्थमाह-व्याप्तिग्रहाधीने ति। व्याप्तिग्रहस्यापेक्षणीयतायामेवानवस्थेति भावः । ननु व्यभिचारशङ्कानिरासस्यावश्यापेक्षणीयत्वे(७) तेनैवान्यथासिद्धो विपक्ष- वाधकस्तर्कः कथं कारणमित्यत आह–'द्वारेण चेति । (१) आदर्शविशेषे 'प्रत्यक्षादि' इति नास्ति । (२) 'द्वारेण द्वारिणो' इति क्वचित् पाठः। (३) 'तत्रेत्यादिना' इति क्वचित् पाठः। (४) 'प्रतिबन्धे प्रयोजकत्वम् इति क्वचित् पाठः। (५) 'स्थले अनु' इति पाठान्तरम् । (६) पुस्तक विशेषे 'प्रह' इति नास्ति । (७) 'वश्यमपेक्षणीयतया' इति पाठान्तरम् । (स) तथा व तर्कस्य प्रमाणविधया अनौपाधिकस्यग्रहे हेतुत्वं न सम्भवतीति भावः । () ज्ञानस्यैव प्रमाणसापेक्षतया कार्यकारणभावे ज्ञानभिन्ने प्रमाणस्यानपेक्षणात् तत्र प्रमाणप्रमोन सङ्गच्छत इति भाषः।

·तकंप्रकरणम् तत्त्वचिन्तामणिः यतु योग्यानामुपाधीनां(१) योग्यानुपलभ्या(२) अभावग्रहः, अयोग्यानान्तु साध्याव्यापकत्वसाधनव्यापकत्व(ए साधनादभावग्रह इत्यनौपाधिकत्वं मनसा(३) सुप्रहमिति, तत्तुच्छम् , अनुमानेन तत्साधने भनवस्थानात् , प्रमाणान्तरस्याभावात् । ये च अनुकूलतकं विनैव सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिप्रहं वदन्ति । तेषां पक्षतरत्वस्य साध्यव्यापकत्व(४)साधनाव्यापकत्वग्रहे अनुमानमात्रमुच्छिद्यत । अनु. मानमात्रोच्छेदकत्वादेव पक्षेतरत्वं(५)नोपाधिरिति चेत् , भ्रान्तोऽसि, नहि वयमुपा- धित्वेन तस्य दोषत्वमाचक्ष्महे, किन्तु साध्यव्यापकत्वेन तव्यतिरेकात्(ऐ) पक्ष साध्यव्यावर्तकतया, व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वज्र (ओ)लेपायमानत्वात(६)। अपि च करवहिसंयोगः शक्यतिरिक्तातीन्द्रियधर्मसमवायी जनकत्वादित्यत्रा- प्रयोजकत्वान्न साधकम् । तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वे किमप्रयोजक(७) नाम ? तस्माद् विपत्तवाधकतर्काभावान्न तत्र व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोजकत्वमिति । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तर्कप्रकरण समाप्तम् । दीधितिः 'अनुमानमात्रेति, - अनिश्चितसाध्यपक्षके सर्वत्र सम्भवित्वात् , पक्षे साध्य. निर्णये अनुमान(८)वैयर्थ्यात् । 'उपाधित्वेन'स्वन्यभिचारेण(द)व्यभिचारोनायकत्वेन । (१) 'योग्योपाधीनाम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'योग्यानुपलम्भात्' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'मनसा' इति नास्ति । (४) आदर्शविशेष 'साधनाव्यापकत्व' इत्ययमंशो नास्ति । (५) 'पक्षेतरो नोपाधिरिति' इति पाठान्तरम् । (६) 'वज्रलेपत्वाच' इति पाठः क्वचिद् दृश्यते । क्वचिच्च 'वज्रलेपाच' इति । (७) 'किमप्रयोजकत्वम्' इति पाठान्तरम् । (८) 'वैफल्यात्' इति पाठान्तरम् । (९) 'साध्यव्यभिचारेण' इति क्वचित् पाठः । (ए) अत्र साध्याव्यापकस्व-साधनव्यापकत्वयोरेकत्तरस्य साधनादित्यर्थः। तदेकतर- साधनेनैव साध्यव्यापकत्वं सति साधनाव्यापकत्वलक्षणोपाधित्वग्रहासम्भवेन हेतावनोपाधि- कत्वग्रहस्य सम्भवादुमयसाधनम्य व्यर्थत्वादिति ध्येयम् । (ऐ) 'साध्यव्यापकत्वेन तव्यतिरेकादिति साध्यव्यापकत्वेन निश्चीयमानस्य तस्य पक्षे व्यतिरेकनिश्चयादित्यर्थः । (ओ) तथाहि साध्यव्यापकव्यतिरेकनिर्णयस्य साध्याभावव्याप्यवत्तानित्रयविधयैव प्रकृतसाध्यबुद्धपनुत्पादप्रयोजकत्वमिति भावः।

·। ६१२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे अनुमानमात्रोच्छेदकताक्षानमेव साध्यन्यापकताबुद्धि विरुन्ध्यादित्याशङ्कयाह,-'अपि चेति। 'करवह्नी'ति, -परमतेनेदम् । स्वमते तु वाय्वादो स्पर्शादिना रूपादिसाधने शकयतिरिक्तविशेषणा(१)प्रक्षेपेण वा तद् बोध्यम् । इति श्रीरघुनाथशिरोमणिकृतायां दीधितौ अनुमानखण्डे तर्कप्रकरणं समाप्तम् । दीधितिप्रकाशः पक्षे साध्यनिश्चये सिषाधयिषाधीना यनानुमितिस्तत्र पक्षेतरत्वस्य साध्या- व्यापकत्वग्रहादनुपाधिकत्वसम्भवादनुमानमात्रोच्छेदो न(२)सम्भवतीत्यत आह- 'अनिश्चितेति । 'सम्भवित्वात्'(३) साध्यव्यापकत्वग्रहस्य सम्भवित्वात(४)। 'वैयादिति(५),-अनिश्चितार्थनिर्णयो(६)ऽनुमानफलम् , पक्षे साध्यनिर्णये(७) च तदभावादित्यर्थः । एवञ्च मूले अनुमानपदं सफलानुमानपरमिति। उपाधित्वेनेत्यस्य यदि साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वेनेत्यर्थः क्रियते, तदा 'किंत्वित्यादिना तेनेव(८)दूषणस्योक्तत्वावसङ्गतिरत आह –'स्वव्यभिचारणे'ति। 'व्यभिचारोनाय- कत्वेन' व्यभिचारानुमित्युपधायकत्वेन । एवञ्चानुमानमात्रोच्छेदे व्यभिचारानुमिते- रप्युच्छेदाद् व्यभिचारानुमित्युपधायकन्यभिचारप्रतियोगित्वरूपेण उपाधित्वेन तस्य दोषत्वं नावधमहे इति मूलार्थः(६) । मूले च साध्यव्यावर्तकतयेत्यस्य साध्यवत्ता- ज्ञानप्रतिवन्धकतया इत्यर्थः। 'विरुध्यादि (१०)ति, प्रतिकूलतकविधयेति शेषः । शक्यप्रसिद्धया स्वमते एतदनुमानासम्भवादाह(ओ) - 'परमतेनेद'मिति। 'इदम्' भयोजकमनुमानम्। स्वमतेऽपि शक्तिसाधकानुमान एवाप्रयोजकत्वमिति दर्शयति-'शत्यतिरिक्तविशेषणाप्रक्षेपेण(११)वेति । 'तत्'अप्रयोजकमनुमानम्(१२)। इति श्रीभवानन्दोये तत्त्वचिन्तामणि-दीधितिप्रकाशे अनुमानखण्डे तर्कप्रकरणं समाप्तम् । (१) 'विशेषणाप्रवेशेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'ग्रहान्नोपाधित्वं सम्भवतीति पाठान्तरम् । (३) 'ग्रहसम्भवात्' इति पाठान्तरम् । एतन्मते दीधितावपि स एव पाठः। (४) अत्रापि 'सम्भवादिति पाठान्तरम् । (५) 'वैफल्यादिति' इति पाठान्तरम् । (६) 'निश्चय' इति पाठान्तरम् । (५) 'निश्चये च' इति पाठान्तरम् । (८) 'दूषकत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (९) 'मूलार्थ इति भाव' इति क्वचित् पाठः। (१०) 'निरन्ध्यादिति' इति पाठान्तरम् । तदनुसारेण दीधितावपि तन्मते स एव पाठ उन्नेयः। (११) 'विशेषणाप्रवेशेन' इति क्वचित् । (१२) 'अयोजकानुमान'मिति क्वचित् । (नौ) 'एतदनुमानासम्भवा विति-नैयायिकनये शक्तरप्रसिद्धया तदतिरिक्तत्वषटितसाध्या- सिझेरिति भावः। एषज्ञान साध्याप्रसिद्धरेवाप्रयोजकत्वं सवधमिति हृदयम् ।

·अथ व्याप्तानुगमप्रकरण तत्त्वचिन्तामणिः उक्तव्यातिप्रकारेषु अन्योन्याभावग:व व्याप्तिरनुमितिहेतुर्लाघवात् । अतो नाननुगमः। अथ व्याप्त्यनुगमप्रकरणे दीधितिः 'उक्तव्याप्तीति प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य(१)विशेषणविरहेण लाघवात् । भथ संयोगाभावस्येव संयोगवभेदस्यापि हेतुसामानाधिकरण्यग्रहेऽप्यनुमितिदर्शनात् तत्रापि तदवण्यं निवेशनीयमिति क्व लाघवम् ? नन्वेवं प्रतियोगि(२)सामानाधिकरण्याद्यनुपस्थितौ हेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वग्रहेऽप्यनुमितिर्न स्यात् (क)। अथ व्याप्त्यनुगमप्रकरणे दीधितिप्रकाशः प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य(३)विशेषणविरहेणेत्येव(ख)पाठः । 'तत्रापि' अनु- मितिहेतुझानविषये अन्योन्याभावघटितव्याप्तावपि । अपिना अत्यन्ताभावघटितव्याप्ति- समुच्चयः। 'तत्' प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यम(४)। (१) 'प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादि' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रतियोग्यमामानाधि' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वे ति पाठान्तरम् । (४) 'प्रतियोग्य- समानाधिकरणत्व'मिति पाठान्तरम् । (क) अभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसाध्यतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्यरूपप्रतियोगि- शामाभावेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावज्ञानस्यासम्भवेन कारणस्वाभिमसताहशामाव- घटितव्यातिज्ञामस्य सुतरामसम्भवादिति भावः । (ख) इतरव्यवच्छेदार्थकेन एव-शब्देन 'प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यादी' त्यादिशब्दघटितस्य पास्य व्यवच्छेदः । अन्योन्याभावघटितलक्षणे अत्यन्ताभावघटिसलक्षणघटकेषु सन्मात्रस्यैव विशेषणस्याभावादाविपदार्थसमन्वयासम्भवादिति भावः ।

·. ६१४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'एवं प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य अनुमितिहेतुज्ञानविषयतानयत्ये। 'प्रतियोगिसामानाधिकरण्यादीति पाठः, आदिना तदभावपरिग्रहः। 'प्रतियोग्य- सामानाधिकरण्यादी'त्यप(१)पाठः । न च तत्रादिना साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वस्य समुच्चयः समवायाद्यवच्छिन्नवहयाद्यभावमादाया-(२) सम्भवितया(म्ह) तविशेषणस्यावश्यकत्वादिति। तथा धूमवति महानसादौ वर्तमानस्य वहिमतो भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद् वयादावव्याप्त्यापत्त्या प्रतियोगितावच्छेदकत्वे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशेषणस्यावश्यकत्वात् (३)। दीधितिः न च प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन अज्ञायमाना यावन्तो हेतुसमानाधिकरणा अभावाः, तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहो हेतुरिति वाच्यम् ; तादशाभावग्रहो हि न हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन रूपेण, प्रतियोगिसमानाधि- करणतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहे तदसम्भवात् । नापि प्रातिस्विकरूपेण, जन्मसहस्रोणाप्यसम्भवात् । नापि रूपान्तरेण, वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य धूमसामानाधिकरण्यभ्रमेऽपि वह्नित्वानवच्छिन्नप्रतियोगिताकधूमसमानाधिकरण- निखिलाभाषप्रतियोगितानवच्छेदकं वह्नित्वमिति ज्ञानादपि अनुमितिप्रसङ्गात् । (१) 'सामानाधिकरण्यादीत्यपि पाठः' इति पाठान्तरम् । (२) 'असम्भवतया' इति क्वचित् पाठः। (३) 'तथा' इत्यारभ्य 'आवश्यकत्वा'दित्यन्तग्रन्थः सर्वत्र नैव दृश्यते। (ग) 'असम्भवितयेत्यादिः, प्रकृतव्यातिलक्षणस्य लक्ष्यमात्रावृत्तित्वरूपासम्भवदोषग्रस्त- तयेत्यर्थः । तद्विशेषणस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशेषणस्य, व्यालिघटकप्रतियोगि- तायामिति शेषः। अथवा साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्येति प्रतियोग्यसामानाधि- करण्यांशे ताविशेषणस्येत्यर्थः । वृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतास्थले तत्सम्बन्धावच्छिा- प्रतियोगिताया अस्वीकत मते दोषमिरासाय निष्कर्षे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगि- वैयधिकरण्यस्यावश्यनिवेषयत्वात् । तद्विशेषणस्येत्यस्यापि प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यांचे साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वविशेषणस्येत्यर्थः। तथेत्यादिः-एवञ्च तद्विरहेणात्र कर्थ लाघवमिति भावः।

·६१५ व्याप्त्यनुगमप्रकरणम् . दीधितिप्रकाशः उपाध्यायमतं निरस्यति-'न चेति। तत्पुरुषीयस्य(घ) प्रतियोगिसामा- नाधिकरण्यग्रहस्य विशेष्यतया अभावावच्छिन्ना यावन्त(ङ)स्तादशाभावास्तत्प्रति- योगितानवच्छेदकत्वग्रहस्तत्पुरुषीयानुमितौ हेतुरित्यर्थः । 'तादशाभावः' हेतुसमानाधिकरणप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेनाशायमाना- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावः। 'तदसम्भवादिति, -- नीलघटत्वेन(१) ज्ञाने (१) 'नीलघटत्वेन ज्ञात' इति पाठान्तरम् । क्वचिच्च 'नीलघटवत्त्वेन ज्ञाते' इति । (घ) साध्याभावे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यग्रहदशायामपि पुरुषान्तरीयप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यग्रहस्य विशेष्यतया अभावस्य तत्रासत्वात् तस्य ताहशाभावावच्छिन्नाभावा- नन्तर्गततया निरुक्तरूपाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमिति ज्ञानावनुमित्यापत्ति- वारणार्थ तत्पुरुषीयत्वविशेषणम् । (E) वह्निमान् रासभादित्यादौ रासभादिसमानाधिकरणघटायभावप्रतियोगितानवच्छेदक पहित्वमित्यादिग्रहादनुमित्यापत्तिवारणाय अभावांशे यावत्त्वविशेषणम् । 'अभावावच्छिन्ना' इति,-तत्कालावच्छिन्नविशेषणताविशेषसम्बन्धेनाभाषविशिष्टा इत्यर्थः। तेन संयोगाभावे प्रतियोगिसामानाधिकरण्यग्रहदशायामपि कालान्तरावच्छेदेन तत्र ताशाभाववैशिष्ठ्यसत्त्वात् संयोगत्वस्य ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेन • न संयोगी द्रव्यत्वादित्यायनुमित्यनुपपत्तिः। प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेन अज्ञायमानत्वस्य उपलक्षणतया प्रवेशात् कारणतावच्छेदकाघटकत्वेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्यायनुपस्थितौ न दोषतादवस्थ्यम् । तत्पुरुषीयस्येत्यादि अभावावच्छिन्ना इत्यन्तं तादृशाभावानां परिचायकमात्रं, न तु तद्रूपेणा- भावानां कारणतावच्छेदकघटकतापि, तथा सति प्रतियोगिसामानाधिकरण्यापनुपस्थितिवशायर्या प्रागुक्तानुमित्यनुपपत्तिदोषतादवस्थ्यात् । तत्पुरुषीयानुमितावित्यस्य तत्पुरुषीयतत्कालीनानु- मितावित्यर्थः। उपलक्षणतया विशेषणस्य सामानाधिकरण्यमानं कारणतावच्छेदककोटी निविशते, मतु तद्विषयत्वमपि । तेन प्रकृते अयं निष्कर्षो यथा;-सामानाधिकरण्यसम्बन्धन प्रतियोगिसमानाधि- करणत्वेनाज्ञायमानत्वविशिष्टहेतुसमानाधिकरणाभावत्वव्यापिका या साध्यतावच्छेदकविषयता तन्मिरूपकज्ञानत्वेन कारणत्वम्। हेतुसामानाधिकरण्यविषयतानिरूपिता या स्वनिरूपिताभावविषयतानिरूपितावच्छेदकत्वषिषयतानिरूपितप्रतियोगित्वविषयतानिरूपित- विषयता तद्वत्वसम्बधेन। व्यापकतावच्छेदकसम्बन्धघटक स्वपद साध्यतावच्छेदकविषयता- व्यापकत्वञ्च परम्।

·4G तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे घटत्वेन पीतघटस्याभावशानासम्भववत्(च) प्रतियोगिसमानाधिकरणतादशाभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वग्रहे प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेनाशायमानाभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वानां तादशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेनाभावज्ञानासम्भवादित्यर्थः(१) । 'प्रातिस्विकरूपेण' तत्तदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन । 'रूपान्तरेण' येन केनचिद् रूपेण(छ)। तथा च कपिसंयोगी पतवृत्तवादित्यत्र प्रतियोगिन्यधिकरण- तादशा(ज) भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन तदभावज्ञान(झ) हेतुः सम्भवत्येवेति भावः। इष्टापत्तिवारणाय 'चह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके'त्यादि 'भ्रमेऽपी'त्यन्तम्(२)। उक्तभ्रमकाले तादशावच्छेदकत्वसामान्याभावस्य दुर्ग्रहत्वात् । 'वह्नित्वानवच्छिन्ने'त्यादि,-'धूमसमानाधिकरणे'ति विशेष्य-विशेषण-भावा- पन्न-तादशपदार्थज्ञानार्थमुक्तम् (३) । दीधितिः न च हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमाना इति वाच्यम् , वहित्वे धूमसमानाधि- करणरासभाद्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वभ्रमेऽपि उक्तरूपेण तथा प्रहसम्भवात् ञ)। धूमाधिकरणान्तरानुपस्थितौ चहित्वे रासभत्वादौ व ताशप्रमोत्पादेऽपि रास- (१) ., 'ज्ञानासम्भवादिति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'ज्ञानेऽपीत्यन्तम्' इति पाठान्तरम् । एतन्मते दीधितावपि तथा पाठः। (३) क्वापि 'ज्ञानरक्षार्थमुक्तम्' इति पाठान्तरम् । तत्र 'भ्रमेऽपीत्यन्त मित्यनन्तरमेव 'धूमसमानाधिकरणेती'त्या दिः, 'उक्त'मित्यन्तः पाठो दृश्यते । (ब) सामान्यघटितविशेषवत्तानिर्णये सामान्याभाववत्ताज्ञानप्रतिवन्धकत्वस्यानुभवानु- रोधेन क्लसत्वादिति भावः । (छ) 'रूपेणे'त्यन्त्र हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपटितेनेत्यादिः । तेन मेयत्वादिना तद्ग्रहान्नातिप्रसङ्ग इति । (ज) 'साहशे'ति हेतुसमानाधिकरणेत्यर्थः । (R) तदभावज्ञान मिति ताहशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाषज्ञानमित्यर्थः। (अ) 'तथा ग्रहसम्भवा विति-ताशहेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमानप्रतियोगिसमामाधि- करणत्वेनाज्ञायमानयाषदभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावग्रहसम्भवादित्यर्थः, समानप्रकारक- ज्ञानस्यैव विरोधित्वादिति भाषः । तथा च तत्र सत्यपि तारशव्यभिचारज्ञाने निरुत- रूपन्यातिज्ञानानुमित्यापत्तिरिति ग्रन्थतात्पर्यम् ।

·बाघकाभाषा- व्याप्तयनुगमप्रकरणम् भादेरिव बढेरप्यननुमानाच्च । एवं घहित्वावच्छेदेन शुक्लत्वाभावभ्रमदशायां शुक्ल- प्रतियोगिका वहीतरप्रतियोगिकाश्च ये धूमसमानाधिकरणाभावास्तत्प्रतियोगिता- नवच्छेदक वह्नित्वमिति ग्रहेऽपि । दोधितिप्रकाशः 'न चेति,-तथाच वयभावस्यापि हेतुसमानाधिकरणत्वेन शायमानत्वात् यहिचानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन १) तदपरिग्रहात (ट) तत्प्रतियोगितावच्छेद- कत्वाभावाशानादेव नानुमितिरिति भावः । 'वह्नित्व' इति,-तथा च वयभावस्य 'धूमसमानाधिकरणत्वेनाज्ञानाद् वह्नित्वानवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन(२)तादृशनिखिला- भावपरिग्रहः सम्भवत्येवेति भावः । 'उक्तरूपेण' वह्नित्वानवच्छिन्नप्रतियोगिताक- धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वेन । ननु यदा धूमसमानाधिकरणरासभाभावे वह्नित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभ्रमः तदा हृदादिवृत्तिवह्नयभावस्थापि धूमसामानाधिकरण्यभ्रमे ३) नोक्तरूपेण तादृशाभावग्रह (8) इत्यतो दोपान्तरमाह,-धूमाधिकरणान्तरे'ति'। अधिकरणान्तरोपस्थिती तवृत्त्यभावस्यापि ४ हेतुसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमानत्व- सम्भवादेतदधिकरणवृत्यभावत्वेन तनपरिग्रहाभाव इतीदमुक्तम्(ड)। इन्थश्च अधिकरणान्तरस्य अभावनिवृत्तित्वनिरूपकतया अनुपस्थितावित्यर्थः। अधि- करणान्तरवृत्यभावस्य धूमसमानाधिकरणत्वनानुपस्थितावित्युक्ते बाधः; एकस्यैव घटाद्य(५ भावस्य अधिकरणान्तरवृत्तेरस्मिन्नधिकरणे धूमसमानाधिकरणत्वेन ज्ञानादिति इत्थमभिधानम् । (१) 'कत्वेन च तत्परिग्रहाभावात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रतियोगित्वकत्वेन' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तक विशेपे 'धूमसामानाधिकरण्ये त्यंशो नास्ति । तत्र 'तदा' इत्यतः परं 'धूमाधिकरणे' इति पाठो दृश्यते । (४) पुस्तकविशेपे 'अपि' शब्दो नास्ति । (५) 'घटात्यन्ताभावस्य' इति पाठान्तरम् । (e) 'तदपरिग्रहा'दिति-घलयभावापरिग्रहादित्यर्थः । (8) 'उक्तरूपेणे'ति-वहित्वानवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वनेत्यर्थः। तादृशाभावग्रह' इति धूमसमानाधिकरणस्वन ज्ञायमानवहयभावह इत्यर्थः । (6) अत्र तत्पदम् अधिकरणान्तरवृत्यभावरम् । इदमिति धूमाधिकरणान्तरानु- पस्थिताविति दलम् । ७८ .

·६१८ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे अनुमितरानुभविकत्वाभावः १) दर्शयति,–'रासभत्वादाविति। तादृश- प्रमोपाइपि' धूमाधिकरणत(२)वृत्वभावतियोगितानवच्छेदकत्वप्रमोटपादेऽपि । तथा च धूमाधिकरणतन्महानसनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकहित्वावच्छिनसमा- नाधिकरणधू ग्वान् पर्यत इति स्मरणाद्यात्मक(३ परामर्शादनुमित्यापत्तिरित्यर्थः । एतेनै(४ तदधिकरणे पत्ततासत्वे अनुमिताविष्टापत्तिः, अधिकरणान्तरे चानुमित्या. पादने पक्षधर्मताज्ञानार्थं तदुपस्थित्यावश्यकत्वे 'अधिकरणान्तरानुपस्थिता विति विरुद्वम् । सामान्यलक्षणया अधिकरणान्तरवृत्यभावस्यापि धूमसमानाधिकरणत्वे- नोपस्थितिसम्भवाच तद्विरुद्धमित्यादि दूषणमनवकाशम् । ननु पर्वतादौ बढेः सन्देहा(५)भावदशायामेतन्महानस इवा(६)नुमिताविष्टा- पत्तिः, सन्देह इशायान्तु हेत्यधिकरणत्वेन ज्ञायमान निर्मिवृत्तित्वेन च वह्नयभावस्याप्यु- परिपत चात् तातियोगितानपच्छेहत्याग्रहादेव नानुमितिरत आह,-'एव'मिति । धूमपति वहिर्नास्तीति भ्रमदशायामपि वह्नयभावस्याप्युक्त(७)प्रतियोगिकत्वेनेतरेषान्तु घहित्यानवच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वेन परिग्रहे धूमसमानाधिकरणत्वेन ज्ञायमानानां पावतामेवा (८)भावानाम् उक्तरूपेण प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं वह्नि वे सुग्रहमिति व्यभिचार ज्ञानवशायामप्यनुमित्यापत्तिरित्यर्थः । वह्निः शुक्ल इति ज्ञानदशायां शुरूप्रतियोगिकत्वेन वयभावस्यापि ज्ञानसम्भवात् तेम रूपेण प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं रहिये दुर्ग्रहमतो 'यह्नि वावच्छेदेनेति । यत्किश्चिदह्रौ शुरुत्वशाने (६) तथैव दोष इत्यवच्छेदकानुसरणम् । दही शुत्वज्ञानशायामपि वह्नित्वं शुक्लप्रतियोगिकाभावप्रतियोगितावच्छेदक मवेति संशयसामग्री जम्भ गत् , तत्सरये च तादृशानवच्छेजकत्वनिर्णया(ढ)सम्भवात् तत्सामग्रीविघटनाय शुक्लत्याभावभ्रम(ण)पर्सन्तानुधावनम् । (१) 'भावदर्शनाय' इति पाठान्तरम् । (२) 'धमसमानाधिकरणैतद्' इति पाटान्तरम् । (३) 'स्मरणात्मकात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'एतेन तदधि' इति पाठान्तरम् । (५) 'सन्देहदशामा मिति क्वचित् पाठः, स च न मङ्गच्छते । (६) 'एवेति क्वचित पाठः, सोऽपि तथैवासनमः। (७) 'भावस्य शुक्लप्रति' इति पाठान्तरम् । (८) आदर्श विशेषे 'एवेति नास्ति। (९) 'ज्ञानमत्त्वेऽपि' इति क्वचित् पाठः । (8) 'वहा'विति वहित्वावच्छिन्न इत्यर्थः। शुक्लन्यज्ञानदशायां शुक्लत्वसन्देहदशायाम् । तत्सत्वे संशयसामग्रोसरवे। 'निर्गयासम्भवाविति सन्देहसामप्रयाः प्रतिबन्धकस्वादिति (ग) संशयस्यापि भ्रमरूपतया दोषसादषस्थ्यमतो भ्रमदमत्र भ्रममित्रयां बोध्यम् ।

·. व्याप्तधनुगमप्रकरणम् 'प्रहेऽपि बहेरननुमानाचेत्यन्धयः । तादृशावच्छेदकत्वानां विशिष्टाभाद्वित्या- वच्छिन्नाभावशानमादायानुमित्यापत्ति!क्ता ; प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्यातिरिक्तान- वच्छेयप्रतियोगिताकतादृशावच्छेदकत्याभावज्ञानहेतुत्वोक्तो तत्परीहारसम्भवात ; विशिष्वाभावादिस्थले च विशिष्टत्वादेव तादाशवच्छेदकत्वादिति । .. दीधितिः मैवम् ; प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावातियोगितावच्छेद- कत्वाहविरोधिप्रहविषयत्वेन तेवाम , तादृशावच्छेदकत्वप्रहविरोधिः वेन तद्- बुद्धीनां(१) वा अनुगमात् । विरुणद्धि च सामान्याभाषबोधोऽपि सामान्यघटित- विशेषवत्तावुद्धिम्। सत्यां हि घटो नास्तीति बुद्धी(२) जात्यपि नीलो घटोस्तीति बोधानुदयात् । तत् कस्य हेतोः ? तद्विशिष्टप्रतियोगिमत्ता(३)वद्धि प्रति तदवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव(४)बुद्धेविरोधियात् । अवगाहने च नीलघटवत्तावुद्धिरणि घटत्व- विशिष्टतद्वत्ताम् । अत एव अवच्छेदक-तत्वयोरन्योन्यात्याताभावयो(५)रुपसंग्रहः । हेत्वाभासे व वक्ष्यमाणा रीति(६)रिहाप्यनुसन्धेया। दोधितिप्रकाशः 'तेषाम्' उपदर्शित-द्विविधाभावानाम् (त)। ननु विषयाननुगमय्य तद्विषयक- ज्ञानत्वेन हेतुत्वोक्ती प्रमेयत्वेन तज्ज्ञानमादायातिप्रसा. (थ) इत्यतो शानमेवानुगमयति 'तद्बुद्धीनां वेति। ननु यदि तादृशावच्छेदकर वस्त्यावच्छिा नं प्रति(व) विरो- धित्वमुच्यते, तदा हेतुसमानाधिकरणाभावातियोगितानवच्छेदकत्वबुद्धे(धारसंग्रहः, (१) 'तत्तबुद्धीनां वा' इति पाठान्तरम् । (२) 'विशिष्टबुद्धी' इति पाठान्तरम् । .(३) 'मत्त्व' इति पाठान्तरम् । (४) 'तदवच्छिन्नाभाव' इति पाठान्तरम् ।। (५) 'भावबोधयो'रिति पाठान्तरम् । (६) वक्ष्यमाण रीतीति पाठान्तरम् । (त) प्रतियोगितानवच्छेदकेत्यत्रात्यन्तान्योन्याभावभेदेनाभावस्य हैविध्येऽपि प्रत्येकं पुनः प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याटिताघटितभेदन हैविध्यान सम्भूय बहुत्योपत्तिः । (थ) प्रमेयवत् साध्यतावच्छेश्कमिति ज्ञानानुमिन्यापत्तिरित्यर्थः । (द) 'ताशावच्छेदकत्वग्रहत्वावच्छिन्नं प्रतो'न्यस्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नप्रकारकग्रहत्वावच्छिन्नं प्रतीत्यर्थः । (ध) हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वबुद्धे' रिति,--अभावांश प्रतियोग्य- सामानाधिकरण्याविषयकतादृशज्ञानस्येत्यर्थः ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटिततादशमहत्वस्य तत्प्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वात् (न)। अथ यत्किञ्चिदरूपावच्छिन्न-तादृशग्रह १) प्रति विरोधित्वम् (५), तदा वहित्वं तादृशावच्छेदकं घटवञ्चेति समूहालम्बनविरोधिनि घटाभाववद् वह्नित्वमिति ज्ञाने अतिप्रसङ्ग इति चेत्, मैवम् ; वह्नित्यविशेष्यकतादृशावच्छेदकत्वप्रकारकग्रहत्व- घटकीभूत-(फ)वियितावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितविरोधित्वस्योक्तत्वात्। भवति हि प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारक- वह्नित्वविशेष्यकग्रहत्वघटक हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारक- वहित्यविशेष्यकमहत्वं, न तु घरप्रकारकवाहित्यविशेष्यकत्वमिति नोक्तदोषा(व) । . (१) आदर्श विशेष तादृशग्रह' इत्यंशो नास्ति । तत्र 'च्छिन्न मिति पाठः । (न) 'तत्प्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वा'दित्यस्य अभावांशे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्या- विषयकताहशानवच्छेदकत्वबुद्धिप्रतिबध्यतानवच्छेदकत्वादियर्थः । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य. घटितताहशमहत्त्वस्य ताह शवुद्धिप्रतिवध्यतावच्छेदकत्वस्वीकारे हेतुसमानाधिकरणाभाष- प्रतियोगितानवच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमिति ज्ञानदशायां वाधकाभावेन प्रतियोग्य- सामाधिकरण्यमविषयीकृत्य ताशाभावप्रतियोगितावच्छेदकं साध्यतावच्छेदकमिति व्यभिचार- ज्ञानसम्भवात् ततसत्त्वेऽपि प्रकृतसाध्यानुमित्यापत्तिरिति भावः । (4)' विरोधित्व'मित्यन्तस्य प्रतियोग्यासमानाधिकरगहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि- तापच्छेदकत्वग्रहनिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकत्वमित्यर्थः, अवच्छेदकतया यकिञ्चिद्रुप- प्रवेशस्य प्रकृतेऽनुपयोगात् । (क) 'विपयितावच्छिन्ने'त्यप्य ताहाविपयिताशालिग्रहत्वपर्याप्तावच्छेदकताकेत्यर्थः । तेन धूमसमानाधिकरणवह्नयभावेतराभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वविषयकग्रहत्वाद्यवच्छिन्नप्रति- बध्यतामादाय नातिप्रसङ्गः । न च अनाहार्यत्वादेरप्यधिकस्य प्रतिवध्यतावच्छेदककोटिप्रविष्ट- तया तादृशप्रतिबध्यताया अप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । अनाहार्यत्वादिविशेषणविशिष्ट-तादृश- ग्रहत्वपहिरेव निवेश्यत्वात् । (ब) प्रतियोग्यसमानाधिकरण हेतुसमानाधिकरणाभाय-प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारक- वह्नित्व-विशेष्यकमहत्वस्व हेनुसमानाधिकरणाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रकारक-ग्रहत्वा- विषयकप्रतोत्यविषयत्वेन स्वाविषयकप्रतोयविषयतकत्वलक्षणम्य तदुघटकत्वस्य सुसमन्वयादिति । घटप्रकारकवह्नित्वविशेष्यकत्वमविषयी कृत्यापि निरुतमहत्वस्य प्रतीतेः न तत्र तघटकत्वमिति भावः । 'नोक्तदोष' इति-न घटाभाववव हित्वमिति ज्ञाने अतिप्रसङ्ग- रूपदोष इत्यर्थः । तत्र ·. ध्यानयनुगमप्रकरणम् द्रव्यं नास्तीति मानेऽपि नीलघटवदिति ज्ञानोदयादाह,-'सामान्यपटित'ति । सामान्यघटिता या विशेषवत्ता तद्बुद्धिमित्यर्थः(१)। सामान्यस्य घटकत्वं(२) प्रतियोगितया(भ), तेन द्रव्यं नास्तीति शानेऽपि द्रव्यवृत्तित्वविशिष्टोऽस्तीति बोधे मानुपत्तिः(म)। तदेवानुभवेन द्रढ़यति :-'सत्यां ही ति। नीलो घटोऽस्तीति ज्ञाने नीलो नास्ति घटो नास्ति नीलघटो नास्तीति ३) त्रितयमपि माह्याभावावगा- हितया विरोधोति(य) भावः । पृच्छति,-'तत् कस्येति । उत्तरयति,-'तद्विशिति । प्रतियोगिता- घच्छेदकता(र घटकसम्बन्धेन तद्विशिष्टत्वं प्रापयितुं(४) 'प्रतियोगी'ति । 'भत एष' तादशग्रहविरोधित्वेन हेतुत्वादेव । 'अन्योन्यति,-न चैवमवच्छेदकत्वाभावादि- व्यायवोधस्याप्युपसंग्रह इति वाच्यम् । तादृशावच्छेदकत्वप्रकारकग्रहत्वघटकीभूत- विषयितानिरूपकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन यत्किञ्चित्प्रकारतानिरू- पिताभावप्रकारतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यताशालिग्रहत्वेन प्रतिबन्ध- कत्वस्य विवक्षणात् । भवति हि तादृशविषयितानिरूपको धर्मस्तादृशावच्छेदकत्वं(५) (१) 'तद्बुद्धिरित्यर्थः' इति क्वचित् पाठः । (२) 'सामान्यघटिततत्वश्च' इति क्वचित् पाठः। (३) 'नीलं नास्ति नीलो घटो नास्ति घटो नास्तीति' इति पाठान्तरम् । (४) 'प्रत्याययितुम्' इति पाठान्तरम् । (५) क्वचित् 'तादृशावच्छेदकत्वत्वं तादृशावच्छेदकत्वञ्चति' इति व्युत्क्रमेण पाटो दृश्यते । (भ) प्रतियोगितयेत्यस्य वैशिष्ट्यप्रतियोगितयेत्यर्थः । (म) पष्ठीसप्तम्यारथं प्रति भेदो नास्तीति न्यायेन 'बोधे' इत्यस्य बोधस्येत्यर्थः । भानुप- पतिरिति,-द्रव्यवृत्तित्वविशिष्टघटवत्तायां वैशिष्ट्यप्रतियोगितया द्रव्यत्वावच्छिन्नरूपसामान्यस्य घटकत्वाभावेन निरुक्तद्रव्यत्वावच्छिन्नसामान्याभाववत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्यत्वा- भावादिति भावः ।. () नीलो नास्ति घटो नास्ति नोलघटो नास्तोत्यादिषुद्धीनां प्रतिबध्यतावच्छेदक- कोटौ प्रकारतावच्छेदकताया इतरवारकपर्याप्ति निवेश्यते । तथा च नीलो नास्तीति बुद्धेः नोलत्वावच्छिन्नप्रकारकवुद्धि प्रति घटी नास्तीति बुद्धः घटत्वावच्छिन्न प्रकारकबुद्धि प्रति नोलघटो नास्तीति बुद्धश्च नोलघटत्वावच्छिन्नप्रकारकवुद्धि प्रति क्लुप्तप्रतिबन्धकत्वेन नीलघटवत्ताबुद्धस्तादृशताशबुद्धिषु विरोधित्वाभिधानं सुसङ्गच्छत । (२) प्रतिबध्यतावच्छेदककोटी तादृशसम्बन्धेन वैशिष्ट्या निवेशे समवायसम्बन्धन घटत्व. संयोगेनाभावनिश्चयवशायां कालिकेन घटत्ववतोऽपि संयोगेन 'ज्ञानानुपपत्तिः । एवमन्यत्राप्यूयम् । वतः ·६२२ तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तादशावच्छेदकत्वत्वञ्चेति तदवच्छिान्योन्याभावात्यन्ताभावबोधग्रहः(१) । व्याप्य- वत्वदर्शनस्थले(ल) तु(२) ताद्दशाभावप्रकारतानिरूपिता न साध्यतावच्छेदकनिष्ठा(३) विशेष्यता, किन्तु तद्व्याप्यप्रकारतानिरूपिनेति नातिप्रसङ्गः(व) । यत्त साध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितं यदभावप्रकारकत्वं श)प्रतियोगि- तान्यसम्बन्धेन यत्किञ्चित्प्रकारकत्वानवच्छिन्नतश्वच्छिन्नप्रतिवन्धकत्वविवक्षणात् तदभावव्याप्यनिरास(प)। तत्र हि प्रतियोगितान्यसम्बन्धेन व्याप्तिप्रकारकत्या- वच्छिन्नस्यैव व्याप्यप्रकारकत्वस्य(४) साध्यतावच्छेदकनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्य प्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वादिति । तदसन् ; तादशावच्छेरकत्वन्यापकाभाववद् वह्नित्व- मिति ग्रहे(५) अतिप्रसङ्गादिति(A)। ननु प्रतियोग्यसमानाधिकरणधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- वह्नित्वेन साध्यतायां तादशसाध्यतावच्छेदकविशेषष्यकप्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतु- समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकल्यभ्रमा प्रसिद्धया (स) कथं तद्विरोधित्वेन (१) क्वचित् 'तदवच्छिन्नात्यन्ताभावान्योन्याभावे'ति . व्युत्क्रमेण निर्देशः, 'बोधग्रह'.इति च पाठः । (२) 'स्थले च' इति पाठान्तरम् । (३) 'निष्ठविशेष्यता' इति पाठान्तरम् । (४) आदर्शविशेष व्याप्य' इति नास्ति । (५) 'ग्रहातिप्रसङ्गादिति' 'महादतिप्रसङ्गादिति च पाठान्तरे। (६) 'भ्रमासिद्धया' इति पाठान्तरम्। . (ल) व्याप्यवस्वदर्शनस्थले' इति-ताशावच्छेदकत्वाभावव्याप्यवत् साध्यतावच्छेदक- मित्यादिज्ञानस्थल इत्यर्थः । (घ) 'नातिप्रसङ्ग' इति -न तादृशव्याप्यदर्शनानुमितिप्रसङ्ग इत्यर्थः । (a) अत्र 'अभायेति प्रकृताभिप्रायमात्रेण, न तु तस्य विवक्षितत्वमपि, व्याप्य- प्रकारकज्ञानस्य प्रतियोगितान्यसम्बन्धेनेत्याधुत्तरांशेनैव धारणात् । (१) 'तदभावव्याप्यनिरास' इति, ताहशव्याप्यवत्वबोधनिरास इत्यर्थः । (A) अवाभावप्रकारकत्वस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनव व्यापकत्वावच्छिन्न प्रकारकत्वा- वच्छिन्नस्य तथाविधस्य प्रतिवन्धकतावच्छेनकत्वादिति भावः । (स) 'भ्रमासिद्धयति,-अनाहाय्यभ्रमात्मकनिश्प्रयाप्रसिद्धयन्यर्थः । आहार्यताहश- भ्रमस्य प्रसिद्धत्वेऽपि तस्य प्रकृतविरोधित्वाभावेनाकिञ्चित्करत्वादिति भावः ।

·व्याप्तयनुगमप्रकरणम् ६२३ ताशज्ञानदयानुगाह) इत्यत आह,-हेत्वाभासे चेति । (१)तादशाहार्यशानस्य प्रसिद्धत्वात् २) तद्विषयविषयकग्रहविरोधित्वेनानुगम इति भावः । न च वह्नित्वं तादृशप्रतियोगितावच्छेदकमिति ज्ञानं तद्विषयविषयकम् , तद्विरोधि च वहित्वं तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकमित्यपि ज्ञानम् भवतीतिः३) ततोऽपि तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकहित्यवत्वानि(४)त्यनुमित्यापत्तिरिति वाच्यम् । तादृशसाध्यतावच्छेदकविष्यक(क्ष) यद्विरोधिशानं तत्वेन हेतुत्वविवक्षणात(५)। दोधितिः यदि च साध्यतावच्छेदकस्य अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिग्रहानानु- मितिः, तदा तादृशावच्छेदकत्वग्रहाविरोधित्वेन विशेषणीयम् । अन्योन्याभावस्य अव्याप्यवृत्तितापक्षे तु सुतरां विशेषणदानमिति सत्यम् , तथापि अन्योन्याभावे प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यैव विशेषणत्वम्, न च प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धभेदानु- धावनमतो लाघवमिति यथाश्रुतप्रन्थानुरोधिनः । दीधितिप्रकाशः नन्वेवं (अ) पहित्यमभावप्रतियोगितानवच्छे दकमित्यादिग्रहस्यापि तादृशग्रह- विरोधित्वात् ततोऽप्यनुमितिः स्यादत(६) आह,-'यदि चेति । आदिना समानाधि- करणाभावप्रतियोगितानवच्छे दमित्यादिज्ञान(७) संग्रहः । (१) 'तादृशस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'ज्ञानस्य सिद्धत्वात्' इति पाठान्तरम् । (३) सम्भवतीति' इति पाठान्तरम् । (४) 'वह्नित्वावच्छिन्नवान्' इति पाठान्तरम् । (५) 'हेतुत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'स्यादिति अत' इति पाठान्तरम् । (७) 'च्छेदकत्व संग्रह' इति पाठान्तरम् । (ह) 'तादृशज्ञानद्वये ति अभावांशे प्रतियोगितामानाधिकरण्यघटितप्रकृतप्रतियोगितान- অষ্টকাৰকৰাথনাগনিয়ন্ত নথা সমবায় মহিননমনিষীনিন- बच्छेदकत्व प्रकारकपाध्यतावच्छेदकर्मिकग्रहस्येत्यर्थः । (क्ष) 'ताशलाध्यतावच्छंदकविशेष्यक'मिति, साध्यतावच्छंदकतापर्याप्त्यधिकरणपयांस- विशंप्यताकमित्यर्थः । यथाश्रुतं विशिष्टस्य कंवलादनतिरिक्तत्वेन निरुक्तज्ञानानुमित्यापत्ते प्रतिक मशक्यत्वादिति भावः । (अ) 'एव'मिति,-निरुक्तरूपेणानुगतस्य ज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वं ।

·६२४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे वस्तुतस्तादृशमहादनुमितिर्भवत्येव । अत एव केवलान्वयि-(१) संम्बन्ध-(आ). शानादेवानुमितिकदेशिनां सम्मतेत्याशयेन 'यदि चे'त्युक्तम् । 'तादशावच्छेद- कत्वे'ति, समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमहाविरोधित्वमित्यर्थः । तेन भभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व वृत्तिमदभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादीनामपि ग्रहस्य २) निरास(इ)। न चैवं वह्नि चमभावप्रतियोगितानवच्छेदक धूमसमानाधिकरणाभावप्रति- योगितानरच्छेदकश्चेति समूहालम्बनात्मक-प्रहस्यासंग्रह इति घाच्यम् ; समानाधि. करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहविरोधितानवच्छेदकं सत् यत् प्रतियोग्यसमा. नाधिकरणतादृशाभाव-प्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहविरोधितावच्छेदकं तदच्छिा- (त्व)स्योक्तसमूहालम्बनसाधारण्यात । नवैवमपि वह्नित्वं धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकं वह्नि- समानाधिकरणधूमवानिति समूहालम्बनज्ञानादप्यनुमितिः स्यादिति वाच्यम् ; तादृश- যিখিনাৰঞ্জীমূনা ॥ ববি বিশ্বনা(২), বত্মিা যা বুঝিনা, (१) 'केवलान्वयिनि' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तकविशेषे 'ग्रहस्य' इति नास्ति । (३) कुत्रचिन् 'विषयता' इति स्थाने त्रिष्वेव स्थलेषु 'विपयिता' इति पाटो दृश्यते । (आ) 'केवलान्वयी'त्यादिकस्य अभाघप्रतियोगितानपच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न- सामानाधिकरण्यज्ञानादवेत्यर्थः । (३) 'निरास' इति,-सर्वस्यैव निरुक्तज्ञानस्य समानाधिकरणाभाषप्रतियोगितावच्छेन- कस्वग्रहविरोत्रित्वात् । सामान्यवटितविशेषवत्ताबुद्धौ सामान्याभावबुद्धेः प्रतिबन्धकत्वस्य प्रागेव दर्शितत्वात्। नन्धत्र यरूपे धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिग्रहस्य कथं संग्रहः, तस्य समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वग्रहात्मक-धूमघटितताइशप्रतियोगितावच्छेदकरवग्रह- विरोषित्वात् । म च समानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्यावच्छेदकताक- प्रकारत्वावच्छिनप्रतिवध्यतामिवेशे निस्तारः, तथा सति अभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्यादि पुदीनां वारणासम्भवात् ताशताहशबुद्धिप्रतिषध्यतायाः सामानाधिकरण्याविषयकज्ञान- साधारणतया तारशावच्छेदकत्वत्वपर्यायावच्छेदकताकप्रकारत्वानच्छिन्नत्वादिति चेत , सत्य भाषिकरणांशे प्रकृतहत्वप्रकारकत्वस्य प्रतिमध्यग्रहविशेषणवेन दोषनिरासात् ।

·4G व्याप्तयनुगमप्रकरणम् तनिरूपिता या सामानाधिकरण्यविषयता, तनिरूपितं यत् पक्षे हेतुमत्त्वावगाहित्वम् , तेन रूपेण हेतुत्वस्योक्तत्वात(ई)। समूहालम्बने तु(१)तादृशानवच्छेदकवाहित्यविषयता- निरूपिता(२) न वह्नः सामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वेन(३) विषयतेति नातिप्रसङ्गः । 'सुतरा'मिति, अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तित्वे कारणीभूतज्ञानानुगमाय तद्(उ) विषयतावच्छेदक एव विशेषणम् , न तु व्याप्तिलक्षणे(४) अव्यावर्तकत्वात् । अयाप्पवृत्तित्वे तु अयाप्तिवारणाय व्याप्तिलक्षणेऽपि तद् विशेषणमिति भावः । 'तथापि' तादृशान्योन्याभावे विशेषणान्तरप्रक्षेपेऽपि(५)। 'प्रतियोग्यवृत्तित्वस्यैवेति,- अत्यन्ताभावे तु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान(६)धिकरणवृत्तित्वं विशेषणमिति । तत्राधिकरणांशस्य अवच्छेदकांशस्य च(७) प्रवेशाद् गौरवमिति भावः(८) । लाघवान्तरमाह 'न चेति । साध्यवतः सम्बन्धान्तरेण हेतुमनिष्ठान्योन्या- भावप्रतियोगित्वाभावादन्योन्याभावस्य तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वाभावादिति भावः । न च(ऊ)समवायेन वहिमभेदस्य धूमसमानाधिकरणत्वात् साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य अभावविवक्षावश्यकत्वे कथमेतदिति (१) क्वचित् 'तु' इत्यत्र 'च' इति पाठः । (२) पुस्तक विशेपे 'निरूपिते'ति नास्ति । (३) 'प्रतियोगितया' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तक विशेषे 'व्याप्ति' इति नास्ति । (५) 'प्रवेशेऽपि' इति क्वचित् पाठः। (६) 'च्छिन्नाधिकरणावृत्तित्वम्' इति क्वचित् पाठः। (७) 'तत्रावच्छेदकांशस्याधिकरणांशस्य च' इति क्वचित् पाठः। (८) 'मित्यर्थ' इति क्वचित् पाठः। (६) तथा हि प्रकृतसमूहालम्बनज्ञाने वह्नित्वस्य विषयताद्वयी, तत्र एका तादृशप्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतारूपा, अपरा च वहिप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतारूपा, •सयोन या विशेष्यताल्पा, सैव प्रकृते विरोधितावच्छेदिका, महि तया समं निरुक्तसमूहालम्बन- ज्ञाने सामानाधिकरण्यविषयतानिरूपितवहिविषयताया निरूप्यनिरूपकभाव इति न प्रकृत- समूहालम्बनस्य निरुक्तकारणतावच्छेदकधर्माकान्तत्वमिति भावः। तदेव समासेनाह भवामन्दः 'समूहालम्बने स्वि'त्यादिना । (3) 'तदिति प्रतियोगिवैयधिकरण्यमित्यर्थः। उत्तरत्रापि तदित्यस्य स एवार्थः । (अ) न चेत्यादिसन्दर्भ समवायेनेत्यादौ सर्वत्र सम्बन्धवाचकपदोत्तरतृतीयाया अब- छिनत्वमर्थः तस्य समवायेनेत्यत्र पहिमभेदपदोपल्याप्यवहिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यत्र व प्रतियोगितावच्छेदकत्वपदोपस्थाप्यप्रतियोगितावच्छेदकताया- स्वयमप्रता ७१ [] ·-५ ६२६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे वाच्यम् । तथापि विषयित्वादिना वह्नित्वस्यापि तादृशात्यन्ताभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतया साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकत्वस्याभावविवक्षा- वश्यकत्वे(१), साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि प्रतियोगितायां(ऋ) निवेशेन(२) गौरवादिति। 'यथाश्रुते ति, अत्यन्ताभावगर्भायामपि निष्कृष्टायां विशेषणताविशेषादिगर्भायां प्रतियोगिव्यधिकरणत्वादेरप्रवेशात्(३) कुतो लाघवमिति । दोधितिः अपरे तु अन्योन्यात्यन्ताभावगर्भव्याप्त्योरेकतराग्रहेऽपि अन्यतरज्ञानादमिते- रानुभविकत्वात् तदुभयज्ञानमेव हेतुः, इन्द्रियसंयोगादिवश्व(ल)विशिष्यैव कार्ट- कारणभावान व्यभिचारः । (१) क्वचित् 'कत्वेन' इति पाटः । (२) 'विशेषणेन' इति क्वचित् पाठः, क्वचिच्च 'निवेशने' इति । (३) 'रनिवेशात्' इति पाठान्तरम् । (a) न च साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नस्य तादृशावच्छेदकत्वस्य अभाव- विवक्षायां वह्नित्वप्रतियोगिकसमवायादिसम्बन्धेन वह्नित्यादि-साध्यतावच्छेदककस्थले अप्रसिद्धि- रिति वाच्यम् , साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्य-ताशावच्छेदकताया अभावे तात्पर्य्यात् । वैशिष्ट्यच्च स्वानवच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-स्वसामानाधिकरण तदुभयसम्बन्धेन । साध्यतावच्छेवकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकत्वीय - स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताक- स्तारशावच्छेदकत्वाभावो विवक्षित इति न दोषः । वृत्त्यनियामकसम्बन्धावच्छिन्न-प्रतियोगिताया अस्वीकत्तमते वृत्यनियामकसम्बन्धेन साध्यतास्थले प्रतियोगितायाः साध्यतावच्छे दकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाप्रसिद्धिनिबन्धनो दोषस्तु निष्कर्ष प्रतियोगितायां सम्बन्धावच्छिन्नत्वमनिवेश्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्य- सम्बन्धित्वस्य हेत्वधिकरणे निवेशेन घायंते, तथा निवेशेनव प्रतियोगितायां साध्यताघटक- सम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेशवार्य्यस्य दोपस्य निरासात् । (ल) 'इन्द्रियेत्यादि, तथा हि यथा द्रव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति चक्षुःसंयोगादेयं भिवारे सत्यरि प्रचाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति व्यभिचाराभावात् द्रव्यचाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति चक्षुःसंयोगत्वादिना कारणत्वम् , तथैव अनुमितित्वावच्छिन्न प्रति अत्यन्तान्योन्याभावघटित. कैकव्याप्तिज्ञानस्य व्यभिभारे सत्यपि अत्यन्ताभावघटितव्याप्तिज्ञानाव्यवहितोत्तरानुमितित्वा- पच्छिन्नं प्रति तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति वा अत्यन्ताभावघटितव्याप्तिज्ञानस्य, तथा अन्योन्याभावघटितव्यामिज्ञानाम्यवहितोत्तरानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति उत्तभ्यक्तित्वावच्छिन्न प्रति वा अन्योन्याभावघटितव्यातिज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकसकोचेन व्यभिचाराभाषात कारणत्वं निराबाधम् इति भावः । तदेवाह प्रकाशकारः 'अव्यवहितोत्तरत्वपरित मित्यादिना । अथवा .

·व्याप्तयनुगमप्रकरणम् दोधितिप्रकाशः 'अपरे वि'त्यारभ्य वदन्ती'त्यन्तमेकं मतम् । 'आनुभविकत्वादिति, तथा व प्रामाणिकं गौरवं न दोषायेति भावः। 'इन्द्रियेति,-अव्यवहितोत्तरत्वघटितं ततव्यक्तित्वमेव(ल, वा कार्य्यतावच्छेदकमिति भावः । दीधितिः यत्तु यदपावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेनोपस्थितोऽभायो धर्मिणि गृह्यमाणः साध्यवत्ताबुद्धि विरुणद्धि, ततूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्याव- गाहिनो प्रहस्य विरोधित्वेन व्याप्तिबुद्धयोऽनुगमनीयाः। प्रतिबध्नीतश्च साध्यतद्व(१)- दत्यन्तान्योन्याभावग्रहौ साध्यवस्ताबुद्धिम् । केवलान्वयिस्थले व भ्रमरूपस्यैव तद्ग्रहस्य कथञ्चित् प्रसिद्धिरिति । तश्चिन्त्यम् । साध्यतावच्छेदके साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगितावच्छेद- कत्वावगाही साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवत्वे च साधनसमानाधिकरणान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाही यो प्रहस्तद्विरोधित्वम् , साध्याभाववद् वृत्तित्व-साध्यवदन्यवृत्तित्योभयावगाहिग्रहविरोधित्वादिक वा अनुगमकं वाच्यम्। केवलान्वयिस्थले(२) प्रसिद्धिः पूर्ववत् । दीधितिप्रकाशः 'यत्तु यदपावच्छिन्नेति पाठः, अग्रे च विरोधित्वेने'त्यनन्तरं वाकारशून्य- पाठः । 'यदूपम्' साध्यतावच्छेदकं तदच्छिन्नसाध्यवत्वश्च। तेन साध्यतावच्छे- एकावच्छिन्नसाध्यात्यन्ताभाव-तादशसाध्यवदन्योन्याभावोरुपसंग्रहः । 'व्याप्तिबुद्धयः' अन्योन्यात्यन्ता(३)भावटितव्याप्तिबुद्धयः। 'साध्येति साध्य- तद्वतोर्यथासंख्यमन्वयः(प)। 'तद्ग्रहस्य' तादृशसामानाधिकरण्यावगाहिग्रहस्य । 'कथञ्चिदिति,-अत्यन्ताभावे अन्योन्याभावे च साध्यस्य साध्यवतस्तादृशप्रतियोगिता. (१) 'तद्वतोरत्यन्ते'ति क्वचित् पाठः। (२) पुस्तकविशेपे 'केवलान्वयिस्थले' इति नास्ति । क्वचित् 'केवलान्वयिनि' इति । (३) 'अत्यन्तान्योन्याभाव' इति पाठान्तरम् । . (ल) स्वत्वघटितस्याव्यवहितोत्तरत्वस्य तत्तदुव्यक्तित्वस्य च तुल्यतयाः अननुगतोऽपि लधुशरीरमननुगत कार्यतावच्छेदकमभिप्रेत्याह 'तत्तद्वयक्तित्वमेव वेति । (ए) 'अन्वय' इति-अत्यन्तान्योन्याभावयोरिति शेषः ।

·अत एव ६२ 'तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे सम्बन्धेनारोपेणेत्यर्थः। व्यतिरेकिणि ताहशसाध्या(१)भावसामानाधिकरण्याचगाहि ज्ञान(ऐ) प्रमारूपमपि प्रसिद्धमस्त्येव, प्रकृते हेतौ परं तभ्रमः। केवलान्वयिनि तु ताशसामानाधिकरण्यावगाहि ज्ञानमपि प्रमारूपं(२) न सम्भवतीति(ओ) इदमुक्तमिति भावः । 'तश्चिन्त्य'मिति,-चिन्तावीजञ्च-यत्त्वतत्त्वयोरननुगमा- ब्रोक्तरूपेण उभयोरनुगमः । एवञ्च साध्यभेद-साध्यवदत्यन्ताभावासामानाधि. करण्यग्रहे अतिप्रसङ्गः(औ)। न च साध्यवत्त्वग्रहविरोधिग्रहविषयतावच्छेदकरूपेण सामानाधि(३)करण्याव- गाहि यजज्ञानं तद्विरोधित्वं वक्तव्यम् । प्रागुक्तरीत्या च व्याप्यादिव्यावृत्तं(४) विरो- धित्वादिक(क) निर्वाव्यमिति(५) वाच्यम् ; एवमपि(६) हेतुसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगितानबछेरकत्वादिग्रहस्य भिन्नप्रकारकतया साध्यात्यन्ताभाववद् वृत्तित्यादिग्रहं प्रति विरोधित्वासम्भवान्नोक्तानुगमः सम्यगिति । विषयानुगमपूर्वकं ज्ञानानुगमं परित्यज्य ताद्दश-व्यभिचारज्ञानमेवानुगमय्य व्याप्ति- ज्ञानमनुगमयति,-'साध्यतावच्छेदक' इत्यादिना । 'यो ग्रह' इति,-तथा च तादृश- 'समूहालम्बनपग्रहविरोधित्वेनानुगम इति भावः । अत्यन्ताभावघटितानां मध्ये साध्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्वज्ञानस्यैव अन्योन्या- भावघटितानां मध्ये साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानस्यैव लाघवाद्धेतुत्वमिति केपलान्वयिखण्डने स्वयंवक्ष्यमाणमतमनुसृत्याह(७),–'साध्याभावववृत्तित्वेति । (१) 'साध्याद्यभाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रमात्मकम्' इति क्वचित् पाठः । (३) 'तत्सामानाधि'इति क्वचित् पाठः । (४) 'व्याप्तया दिव्यावृत्तं विरोधित्वादिकञ्च' इति क्वचित् । (५) 'निर्वचनीयम्' इति क्वचित् , क्वचिच्च 'इति वाच्यम्' इति नास्ति । (६) क्वचित् 'अपि' शब्दशून्यः पाठः । (७) 'स्मृत्याह' इति पाटान्तरम् । (ऐ) 'ज्ञान'मिति-साध्याभावसमानाधिकरणपदार्थमिकमिति शेषः । (ओ) 'न सम्भवतीति-तादृशसामानाधिकरण्यरूपप्रकारघटकसाध्यामावस्यैवाप्रसिद्ध- रिति भावः। (ओ) 'अतिप्रसङ्ग इति-साध्यभेदस्य साध्यवदत्यन्ताभाषस्य च निरुक्तसाध्यवत्ताग्रह- विरोधिप्तावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावत्वसम्भवात् तत्सामानाधिकरण्यग्रहविरोधिमः साध्यभेदा- सामानाधिकरण्य-साध्यवदत्यन्ताभावासामानाधिकरण्यख्य धाज्ञानादनुमित्यापत्तिरिति भावः । (क) अन्यथा तादृशतादृशसामानाधिकरण्याभाषच्याप्यवत्त्वादिज्ञानादप्यनुमित्यापत्ते- रिति भावः।

·स्त्विति। , व्याप्तयनुगमप्रकरणम् ६२१ केवलयिनि साध्याभावाद्य(१)प्रसिद्धया कथं तद्ग्रह इत्यतः 'प्रसिद्धिरिति । 'पूर्ववत्'-खण्डशः प्रसिद्धया। दीधितिः अधिकं हेत्वाभासे वक्ष्यमाणरीत्या(२) बोध्यम् । प्रन्थस्तूपलक्षणपरो- ऽनौपाधिकत्वमात्रव्यवच्छेदाय । यद् वक्ष्यति;-'अनौपाधिकत्वन्तु तलतणम्'(ख) इति, इति वदन्ति। दीधितिप्रकाशः ननु धूमव्यापकवहिमान् धूमादित्यत्र साध्यतावच्छेदके तादशग्रहाप्रसिद्धः कथमनुगम इत्यत आह.-'अधिक'मिति । प्रागेव(ग) व्याख्यातचैतत् । नन्वेवम्(३) भन्योन्याभावगर्भवेति प्रन्थोऽसङ्गत(४) इत्यत माह,-'प्रन्थ- 'उपलक्षणपरः' अजहतस्वार्थलक्षणया(घ) अन्योन्याभावात्यन्ता(५)- भावगर्भव्याप्तिप्रतिपादकः। उपलक्षणपरत्वे वीजं दर्शयति,-'यद् वक्ष्यतीति । विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाफलकत्वादिति भावः । 'वदन्ती'त्यस्वरसः। तद्वीजन्तु ;-अन्योन्या(६)त्यन्ताभावघटितव्यापर्क- तयोर्शानादनुमितिर्नानुभविकी, येन इन्द्रियसन्निकर्षादिवद् विशिष्य कार्यकारणभावः कल येत(७)। अनुभवस्य सन्देहे तु साध्याभावववृत्तित्वादिज्ञानस्यैवातिलघुनी हेतुत्वकल्पनमुचितम्। समूहालम्बनात्मक-व्यभिचारधीविरोधिधीत्वेन(८) हेतुत्व- (१) 'साध्याभावाप्रसिद्धया' इति क्वचित् पाठः। (२) 'हेत्वाभासलक्षणरीत्ये'ति क्वचित् पाठः। (३) 'नन्वेवं व्याख्याने' इति क्वचित् पाठः । (४) 'ग्रन्थासङ्गतिः' इति पाठान्तरम् । (५) 'अन्योन्यात्यन्ते'ति क्वचित् । (३) 'अत्यन्तान्योन्ये'ति पाठान्तरम् । (७) 'कल्प्यते' इति पाठान्तरम् । (८) 'विरोधित्वेन' इति पाठान्तरम् । (ख) तलक्षणमित्यस्य अनुमित्यौपयिकव्याप्यनुमापकमित्यर्थः । अत्यन्ताभाषगर्भध्या- रनुमित्यौपयिकत्वविरहे मूले अनौपाधिकत्ववत् तस्या अपि अनुमित्यौपयिकव्यासयनुमापकत्व- कथनं युक्तं स्यादिति भावः। (ग) 'प्रागेवेति हेत्वाभासे च वक्ष्यमाणा रोतिरिहाप्यनुसन्धयेति दीधितिव्याख्यानाघसर, इत्यर्थः । तथा हि तन्नेवानापि तद्विपयविषयकग्रहविरोधित्वं निवेश्य एकदेशविषयकशाम- विरोधित्वमादाय उपपत्तिः करणीति भावः । (घ) वाक्ये लक्षगाभावाद वाक्यघटकयकिञ्चितपद लक्षणा पदातराणाच तातपयं- ग्राहकत्वमिति बोध्यम् ।

·६३० तरवचिन्तामणौ भनुमानखण्डे कल्पनेऽपि घटविषयक-ताशसमूहालम्बनग्रहविरोधी घटाभावग्रहोऽपीति तस्यापि हेतुतापत्तिः। न च(१) तावमात्र(ङ)विषयकसमूहालम्बनं धर्तव्यम् , तथापि 'भभावो न हेतुसमानाधिकरण' इत्यादिग्रहस्यापि साध्यतावच्छेदकादौ ताशप्रतियोगितावच्छेद- कत्वादिग्रहविरोधित्वात् तस्यापि हेतुताप्रसङ्गः । तादृश(च)ग्रहत्वावच्छिन्नविरो- धित्वस्य निवेशे(२) पुनरप्रसिद्धिः। न च साध्यतावच्छेदके साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्यवत्त्वे च यत् तादशा- त्यन्ताभावान्योन्याभाव(३)प्रतियोगितावच्छेदकत्वावगाहित्वम् , तदन्यतरावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताशालित्वेनानुगमे नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथा सति समूहालम्बनपर्यन्तानुसरणस्य वैयर्थ्यात् , लाघवात् ताद्दशव्याप्तिज्ञानद्वयान्यतर- त्वादिनैव हेतुत्वकल्पनस्योचितत्वाच्च । न च तदपि ; अन्यतरत्वघटकभेदयोः(छ) परस्परं विशेष्यविशेषण (४)भावे विनिगमनाविरहेण गौरवेण च तादृशान्यतरत्वघटकप्रातिस्विकरूपेणैव(ज) लाघवात् प्रथमोपस्थितत्वाश्च हेतुत्वकल्पनस्योचितत्वात् , विभिन्न(५)लिङ्गसम्बन्धक(६)व्याप्ति ज्ञानजन्यानुमित्यनुरोधेन कार्यतावच्छेदकसङ्कोचस्य(झ) सर्वसम्मतत्वादिति । (१) 'ननु तन्मात्ने'ति पाठान्तरम् । (२) 'निवेशान' इति क्वचित् । (३) क्वचित् 'तादृशात्यंन्तान्योन्याभावे'ति पाठः । (४) 'विशेषण विशेष्य' इति क्वचित् पाठः । (५) एकत्र 'वि'शब्दो नास्ति । (६) 'सम्बन्धव्याप्ति' इति पाठान्तरम् । (6) 'तावन्मात्रेति-ताशविभिन्ननिखिलव्यभिचारमानविषयकेत्यर्थः । (च) 'ताहशमहत्वावच्छिन्ने ति ताशसमूहालम्बनमहत्वावच्छिन्नेत्यर्थः । समूहालम्बनमहत्वस्य कस्यापि प्रतिवध्यतानवच्छेदकत्वादप्रसिद्धिरिति भावः। (छ) 'भेदयो"रिति,-अन्यतरत्वस्य भेदद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदात्मकत्वेन तत्प्रति- योगितावच्छेदकलक्षणस्य भेदद्वयस्येत्यर्थः । (अ) 'प्रातिस्विकरूपेणैवेति-निरुक्तरूपात्यन्ताभावाविघटितप्रत्येकव्याप्तिज्ञानत्वेनेत्यर्थः । (झ) विभिन्ने'त्यादि, अन्यथा एकलिङ्गसम्बन्धक-ध्यातिज्ञानजन्यानुमितिस्थले अपर- लिङ्गासम्बन्धकव्यातिज्ञानाभावेन व्यभिचारप्रसङ्गः । कार्यतावच्छेदके अव्यवहितोत्तरत्व- निवेशेन कार्यतापच्छेदकसङ्कोचस्य करणे तु एकविधव्यातिज्ञानोत्तरं जायमानापामनुमिती म व्याप्त्यन्तरज्ञानाभावप्रयुक्तो निरुतव्यभिचार इति भावः । . ताहश- ·३ तथा च व्याप्तयनुगमप्रकरणम् ६३१ तत्त्वचिन्तामणिः अनौपाधिकत्वं तल्लक्षणम् । नन्वेवमुपाधिरसिद्धयपजीव्यत्वेन व्यभिचार- वद्धत्वाभासान्तरं स्यात् , न तु व्याप्त्यभावत्वेनासिद्धिरिति चेत्(१) ; तज्ज्ञानमुप- जीव्यमपि न स्वतो दूषकम् । नान्यस्य साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकमतिप्रसक्तेः। व्यभिचाराज्ञानस्य तहेतुत्वात(२) तद्धीस्तथा। न चानौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिक्षाने हेतुरित्युक्तम्(A)। व्यभिचारज्ञानद्वारा(३) स दूषकः । एवञ्च परमुखनिरीक्षकतया सिद्धसाधनवन पृथग हेत्वाभासान्तरम(४)। नवैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचारस्तदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति वाच्यम्, साध्याभावववृत्तित्वं हि व्यभिचारः, तदभावश्च नाव्यभिचारः, केवलान्वयिन्यभावात् , किन्तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधि- करण्यम् । न चानयोः परस्परविरहत्व(५)मिति । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायकृते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे व्याप्त्यनुगमप्रकरणं समाप्तम् । . दोधितिः व्यभिचाराक्षानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वाद् व्यातिप्रहप्रतिबन्धकप्रहविषयत्वेन व्यभिचारस्याभासत्यम्। सोपाधित्वज्ञानन्तु न साक्षाद् व्याप्तिधीविरोधि; विरोध्यविषयकत्वात् , किन्तु व्यभिचारधीद्वारा। वक्ष्यते(IB) चानुमितेस्तत्कारण- ज्ञानस्य वा() साक्षाद्विरोधिन एवाभासत्वम् । निरुपाधिकत्वस्य(७) ज्ञानन्तु न व्याप्तिधीहेतुः ; मानाभावात् , तथात्वेऽप्युपाधेराभासत्वायोगाश्चेति (१) 'चेन्न, न हि तज्ज्ञानमुपजीव्यमपि स्वतो दूपकतायोग्यम्' इति पाठान्तरम् । तत्र 'दूषकतायोग्य'मित्यत्र 'दूपक'मिति क्वचित् । (२) 'हेतुत्वान्न' इति पाठान्तरम् । (३) 'शानजननद्वारा' इति पाठान्तरम् । (४) एकत्र 'हेत्वाभासान्तरम्' इत्ययमंशो नास्ति। (५) 'विरहरूपत्व'मिति पाठान्तरम् । ६) आदर्शविशंपे 'वा' शब्दो नास्ति । (७) 'निरुपाधित्वस्य' इति क्वचित् पाठः । (A) 'उक्त मिति-'मन्वनोपाधिकत्वज्ञान व्यानिशाने हेतु'रिस्पादिव्या सिग्रहोपायसन्दर्भ इविशेषः। (B) 'पक्ष्यत' इति हेत्वाभाससामान्यनिरुक्तिप्रकरणादाविति शेषः । 5 ·६३२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः 'नन्वेवमुपाधिरसिद्धयपजीव्यत्वेने'त्यादि-मूलग्रन्थस्य समाधानग्रन्थमधृत्वैव तत्तात्पर्य्यार्थमाह(१) 'व्यभिचाराज्ञानस्येत्यादिना । 'साक्षात्' किश्चिदुन्नयन- मद्वारीकृत्य। 'विरोध्यविषयकत्वात्' ग्राह्याभाव-तद्व्याप्याविषयकत्वादित्यर्थः । ननु व्यभिचाराद्युम्नयनद्वारा विरोधित्वेऽपि हेत्वाभासत्वं कुतो(२) नेत्यत आह 'वक्ष्यते चेति। 'साक्षात्' प्राह्याभाव-तद्व्याप्यान्यतरावगाहितया। तेन सिद्धसाधनव्युदासः(अ)। अनौपाधिकत्वज्ञानं(३) न व्याप्तिधीहेतुरिति मूलस्य विवक्षितार्थ वक्तुं यथार्थतार्थमनुवदति(४) 'निरुपाधिकत्वस्य ज्ञानन्त्वि'ति । 'तथात्वेऽपि निरुपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वेऽपि ५) । 'उपाधेरिति,- अनुमितेस्तत्कारणज्ञानस्य वा सातादविरोधित्वादिति भावः । . दोधितिः इदं पुनरिहावधेयम्(),-यदन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वे प्रतियोग्यवृत्तित्व- विशेषिततद्घटितलक्षणस्य संयोग साध्यकन्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः, संयोग्यन्योन्या- भावस्य केवलान्वयित्वात् । दोधितिप्रकाशः 'इदं पुन'रित्यादि । इदं किं ? तबाह 'यदिति वक्ष्यमाणवाक्यार्थपरामर्शकम् । वक्ष्यमाणं यत् तदवधेयमित्यर्थः। तदेवाह 'अन्योन्याभावस्येत्यादिना । 'तटित- लक्षणस्य' अन्योन्याभावघटितलक्षणस्य । 'अतिव्याप्ति'रिति, संयोगी सरवादित्यादौ (१) 'स्वैव तात्पय्यार्थमाह' इति पाठान्तरम् । (२) 'न कुत इत्यत' इति पाठान्तरम् । (३) अनेन 'न चानौपाधिकत्वे'त्यादिमूलस्थले निरुक्तपाठान्तरं सम्भाव्यते, 'इति मूलस्ये त्यस्य 'इत्यर्थकमूलस्येति वार्थः, इतीत्यस्य विवक्षितार्थांशे वा (1) 'यथाश्रुतार्थमनुरुध्याह' इति पाठान्तरम् । (५) 'निरुपाधिज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि' इति कचित् । (६) 'पुनरवधेयम्' इति क्वचित् । (७) 'संयोगादिसाध्य के'ति क्वचित् पाठः, तत्र 'संयोग्यन्योन्याभावस्येत्युत्तरग्रन्थस्थ-संयोगिपदमुपलक्षणं वेदितव्यम् । (अ) ' सिसाधनव्युदास' इति,-सिखसाधनस्थले साध्यनियत्वावच्छिन्मप्रतिबन्ध- कताया मामाभावतव्याप्यान्यतरावगाहित्वानवच्छिन्नत्वात् , 'साक्षादविरोधिन' इत्यस्य 'पायाभाष-तव्याप्याम्पतरावगाहित्यापछिमप्रतिबन्धकतावत' इत्पर्यकत्वात् । अन्वयः।

·३ व्यातयनुगमप्रकरणम् ६३३ संयोगिसेवस्य प्रागुकरीत्या(ट) गुणाद्यवच्छेदेनापि(१) संयोगिरूपप्रतियोग्यवृत्तित्वा- •भावात् तादश(ठ)घटादिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकं संयोगित्व(२)मित्यतिव्याप्ति- रित्यर्थः। प्रतियोगिभिन्नं यद्धत्वधिकरणं तद्वत्यन्योन्याभावेत्युक्तौ(३) च संयोगि द्रव्य- स्वादित्यत्राव्याप्तिः । तत्र हेत्वधिकरणस्य(४) संयोगिरूपप्रतियोगिभिन्नत्वात्(ड)। न च गुरुधर्मावच्छिन्नसाध्यके व्यभिचारिण्यति(५)व्याप्तिवारणाय प्रतियोग्य- वृत्तिहेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्धर्मविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठ- तादशा(ढ)न्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं तद्धर्मभिन्नं यत् साध्यतावच्छेदक- मित्येतावत्पर्य्यन्तस्यावश्यविवक्षणीयत्वेन (६)तथाविधद्रव्यभेदमादायैव संयोगि सत्वादित्यत्र नातिव्याप्ति(ण रिति वाच्यम्(७) अत्र अवच्छेदकत्वं यदि(८) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, तदा संयोगेन साध्यतायामव्याप्तिः, प्रतियोग्यवृत्ते- (१) 'गुणावच्छेदेनापि'इति क्वचित् पाठः । (२) 'संयोगवत्व'मिति पाठान्तरम् । (३) क्वचिद् वाक्याशै 'न चेति 'भावेत्युक्ती चे' त्यत्र च 'भावेति वाच्य'मिति पाठः। (४) 'द्रव्यस्ये त्यपि क्वचित् । (५) 'अतिप्रसङ्गेति क्वचित् पाठः । (६) 'त्येतत्पर्यन्तस्यावश्यविवक्षणीयत्वे' इति क्वापि । (७) आदर्श विशेपे 'इति वाच्यम्' इत्यंशो नास्ति । (४) 'अत्र च यदि अवच्छेदकत्वम् इति क्वचित् पाठः । () 'प्रागुक्तरीत्ये'ति-सिद्धान्तलक्षणप्रदर्शितक्रमेणेत्यर्थः। तथाहि संयोगिभेदे गुणेन, संयोगिवृत्तित्वमिति प्रतीतेः गुगादौ संयोगिभेवनिष्ठपयोगिवृत्तित्वायवच्छेदकत्वाभाव एवं विषयः, न तु गुणायवच्छेदेन संयोगिभेदे संयोगिवृत्तित्वाधभाव इति भावः । (8) 'साहशेति-प्रवियोग्यवृत्तीत्यर्थः । () 'संयोगिरूपे ति-वस्तुगत्या यः संयोगिरूपः प्रतियोगी तमिन्नत्वादित्यर्थः । (8) 'ताडशे'ति-प्रतियोग्यवृत्तीत्यर्थः । (ग) 'मातिव्यातिरिति-व्रज्यभेदप्रतियोगिद्रव्यावृत्ति-सत्वसमानाधिकरणद्रव्यभेदरूपान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य नश्यत्वल्य संयोगत्वविशिष्टसंयोगसम्बन्धिव्यनिष्ठप्रतियोग्य- वृतित्वविशेषिताम्योन्याभावप्रतियोगितामवच्छेदकत्वेन पारिभाषिकावच्छेदकत्वादिति भावः । ८० [] ·६३४ 'तत्वचिन्तामणौ अनुमानख रन्योन्याभावस्य संयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकल्याप्रति(त), प्रतियोग्यवृत्तिपद(१) (थ)वैयश्चि(२)। भयकेन(३) सम्बन्धेन विशेषणताविशेषेण वा, तदा सुतरां प्रतियोग्यवृत्तिपद- घेयर्यमिति। तस्मालघुगुरुसाधारणं स्वरूप सम्बन्धरूपमवच्छेदकत्वमादृत्यै-(४) वायं विचार(द) इति । दीर्धाितः अथ व्याप्यवृत्तिसाध्यके स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यमेव(A)व्याप्तिः । अन्याप्यवृत्तिसंयोगादिसायके तु स्वव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नमतियोगिता- कात्यन्ताभावेन तादशरूपविशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेन वा सममसामा- नाधिकरण्यमिति चेत् , स्मृति-संस्कार-जन्यज्ञानविषयत्वादिकेवलान्वयिसाध्यकेषु का गतिः? दीधितिप्रकाशः 'व्याप्यवृत्तो'ति,-तत्र प्रतियोग्यवृत्तित्वादेरपवेशादिति भावः । 'स्वव्या- पके'ति ; स्वं हेतुः, तव्यापकं यत् साध्यम् , तत्सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । - (१) 'वृत्तित्व' इति काचित् । (२) 'धैयर्थ्यच'इति क्वचित् । (३) 'अथैकसम्बन्धेन' इति क्वचित् पाठः । (५) 'कत्वमिति मतेनैवायम्' इति पाठान्तरम् । (a) 'अप्रसिद्ध रिति-संयोगसम्बन्धेन घस्तुमात्रस्याव्याप्यवृत्तिस्वेन संयोगसम्बन्धेन ततो भेरस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वात् प्रतियोग्यवृत्ति-तादृशान्योन्याभावाप्रसिद्धि प्रयुक्ताप्रसिद्ध रित्यर्थः। तदनभ्युपगमे द्वितीयदोषः । (4) 'वैयच्चेिति,-संयोगादिसाध्यकव्यभिचारिणि अतिप्रसङ्गस्य निरुत्तरीत्या पभेदमादाय संयोगत्वे पारिभापिकावच्छेदकत्वसम्पत्त्यैव निरसितुं शक्यत्वादिति भावः । (ब) 'तस्मादित्यादि-तथाहि लघुरूपलमनियतगुरुरूपेण साध्यतायां व्यभिचारिणि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वसत्वेनैधातिप्रसङ्गाभावात् पारिभाषिकावच्छेदकत्वस्याननुसरणीय- तया मतेम निरुकातिव्यातिवारयितुं शक्यत इति भावः। (A) व्याप्यवृत्ति केवलान्यपिसाध्यके वक्ष्यमाणलक्षणाप्रसिद्धया पृथगेतलक्षणानुसरण. मिति ध्येयम् ।

·व्याप्तचनुगमप्रकरणम् अत्र(१) सयोन्याभावघटितम्यापकत्वमुभत्र निर्वाव्यम् , प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धाप्रवेशेन लाघवादिति भावः । 'स्वव्यापकतावच्छेदके'ति । स्वं साध्यम् । संयोगी सत्त्वादित्यादौ(२) तु संयोगव्यापकतावच्छेदक-द्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाभावेन समं सत्तायाः सामानाधि- करण्यानातिव्याप्तिरिति भावः । ननु स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतानपच्छेदकरूपा- वच्छिन्नात्यन्ताभावेन सममसामानाधिकरण्यमित्यपेक्ष्य स्वसमानाधिकरणान्योन्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावेन सममसामानाधि. करण्यं लघुतरमित्यतस्तथैवाह ,–'ताद्दशरूपविशिष्टं रूपावच्छिन्ने]ति(A)। - 'तादर्श' स्वव्यापकतावच्छेदकम् । इदं वस्तुकथनम्(ध), न तु लक्षणे तेन रूपेण(न) प्रवेशः। लक्षणन्तु उक्त(प)नेव(३) धर्तव्यमिति ध्येयम् । अन्योन्याभावस्य दैशिकमव्याप्यवृत्तित्वमनभ्युपगच्छताम् पाकरक्ते इदानीं न श्याम इति धीषलात् कालिकमव्याप्यवृत्तित्वमभ्युपगच्छतां मणिकारादीनां मते संयोगाभावसाध्यके स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूप(४)लक्षणमक्षतमतस्तदुपेक्ष्य अन्यत्राव्याप्तिमाह 'स्मृती'त्यादि । इदं सतिविषयः संस्कारविषयः जन्यज्ञानविषयो वा वाच्यत्वादित्या- दावव्याप्तिरित्यर्थः)। (१) आदर्श विशेपे 'अने'ति पाठो नास्ति । (२) 'सत्या दित्यत्र' इति पाठान्तरम् । (३) 'उक्तं स्मर्त्तव्यमिति' इति पाठान्तरम् । (४) 'रूपं लक्षणमक्षुण्णम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'वाच्यत्वा दित्यादावित्यर्थ' इति । पाठान्तरम् । अथवा अर्थ- (A) प्रकृतदीधितो 'ताशरूपावच्छिन्ने तिप्रतीकस्य क्वाप्यदर्शनात् प्रकाशे ताश- प्रतीकधारणमसङ्गतमतस्तत्र 'साशरूपविशिष्टे'त्येव पाठो युक्तः प्रतिभाति । परोऽयं निदेशः, स च भवच्छिन्नपदस्य विशिष्टरूपार्थपरत्वानासङ्गतः । न चार्थपरत्वेऽपि ताशरूपपदं व्यापकतावच्छेदकरूपविशिष्टपरमिति वाचयम् , अग्रे स्वयमन्यथा व्याख्यानादिति- ध्येयम् । (ध) 'इ'मिति-व्यापकरूपस्य व्यापकतावच्छेदकरूपविशिष्टत्ववर्णनम् । (न) 'तेन रूपेणे'ति-व्यापकतावच्छेदकरूपविशिष्टत्वेनेत्यर्थः । (१) 'उक्तमेवेति-निरुकव्यापकरूपघटितमेवत्यर्थः । .

·1 तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्र, स्मृतेरुद्वोधकाधीनत्वेन संस्कारस्थापि(१) उपेक्षणीयविषये सत्वेन सार्वत्रिकत्वानियमात(फ। जानेति । नित्यज्ञानविषयतायाः सर्वदैव(२)सत्वात् जन्येति । अस्य व प्रलयकालावच्छेदेन व्योमा(ब)दावभावस्य सत्त्वात् प्रतियोगि- वैयधिकरण्याघटितं न स्वव्यापकत्वम् । तद् (भ व्यापकव्याप्यवृत्तिकेवलान्वय्यन्तरस्या- भावाप्रसिद्धया उत्तरलक्षणमपि तत्रान्यातमिति भावः । न च तद्व्यापकस्य आकाशाभावस्य अभावे आकाशे हेतुसामानाधिकरण्या- भावसत्वान्नान्याप्तिरिति वाच्यम् , भाकाशाभावस्य केवलान्वयित्वेन तदभावा- सम्भवस्य[मस्वयमेव व्यवस्थापनोयत्यादिति । दीधितिः अथ स्थाधिकरणयत्किञ्चिव्यक्तिवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवत्त्वकत्वं यद्धर्मविशिष्टयत्किञ्चिदधिकरणवृत्तिधर्मान- पच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यवत्वकत्वे सति तद्धर्म- विशिष्टत्वं वा सेति चेत् , अत्र किं यथाकथञ्चित्तम्बन्धेन तदधिकरणवृत्तित्वं विवक्षितम् ? साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वा ? आये गुणः स्पन्दत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः । (१) 'संस्कारविशेषस्यापि' इति पाठान्तरम् । (२) 'सर्वनैवे'ति क्वचित् (क) 'सार्वत्रिकत्वानियमादिति-तथा च स्मृतिविषयत्वस्य संस्कारविषयत्वस्य च केवलान्वयित्वमसम्भवोति तत्परिहारेण साध्यतया जन्यज्ञानविषयत्वस्योपन्यासः । जन्यज्ञाना- विषयस्य कस्यचिदप्रामाणिकत्वेन प्रकृतं साध्यं केवलान्वयीति भावः । (ब) 'योमादा वित्यादिपदेन परमाण्वादिपरिग्रहः । (म) 'सदुव्यापके'ति-जन्यज्ञानविषयत्वव्यापकेत्यर्थः । स्वस्वरूपस्याव्याप्यवृत्तिकेवला- म्वयिपदार्थस्य स्वव्यापकत्वासम्भवेनाह 'व्याप्यवृत्ति-केवलान्वय्यन्तरस्येति ताशप्रमेयत्वादे- रित्यर्थः। (म) इञ्च व्यापकतावच्छेदकरूपायच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावासामानाधिकरण्य- रूपप्रथमलक्षणाभिप्रायेण । तत्रैव स्वव्यापकीभूतगगनाभावादेरभावस्य उपयोगित्वात् । द्वितीय- 'लक्षणे तु व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नो यो गगनाभावादिः, द्वदन्योन्याभाषल्या. प्रसिद्धिमूला अव्याप्तिर्योध्या। तदभावासम्भवस्ये वि-आकाशाभावाभावासम्भवस्येत्यर्थः । 'व्यावस्थापनीयत्वादिति-वक्ष्यमाणकेवलान्वयिप्रकरण इति शेषः ।

·व्याप्तधनुगमप्रकरणम् गुणत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेन स्पन्दवृत्तितया तद्वत्वस्त्र स्पन्दनिष्ठतादृशान्योन्याभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । द्वितीये समवायेन जातेः साध्यत्वे मेयत्वादापतिव्याप्तिः । जातिमन्मेय. व्यक्तिनिष्ठतादृशान्योन्याभावप्रतियोगिताया जातिमत्वेनानवच्छेदाजातिशून्यमेयव्यक्ती समवायेन वर्तमानस्याप्रसिद्धत्वात्। एतेन ग्रहोऽपि व्याख्यातः । दीधितिप्रकाशः सर्वसाधारणं लक्षणान्तरमाशङ्कते 'अथेति । स्वं हेतुः । धूमपान बहेरित्यादौ धूमवभेदस्यापि वयधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादतिव्यातिरतो 'यत्- किञ्चिदिति । स्वाधिकरणीभूतयत्किञ्चिदम्यक्त्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नेत्यपपाठः, पहिमान् धूमादित्यत्र हेत्वधिकरणीभूतपर्वताद्यवृत्तिर्महानसीयवह्निः तदवच्छिन्नप्रतियोगिताको वह्निमद्-भेदोऽपीत्यन्याप्तेः। स्वाधिकरणीभूतयत्-किश्चिद्-व्यक्तिवृत्तितानपच्छेवक- विशिष्टावच्छिन्नप्रतियोगिताकेति कृते अनघटन्याय इति स्मर्त्तव्यम् (१) । । ननु इदं संयोगि गुणकर्मान्यत्वे सति सत्वारित्यत्राव्याप्तिः, विशिष्टस्या(२). नतिरिक्तत्वा(य)इत आह 'यधर्मेति । यद्धर्भः हेतुतावच्छेदक(३)धर्मः। रासभादि साधारण्यवारणाय 'तद्धर्मविशिष्टत्व'मिति । कालो(४) घटवान् कालपरिमाणा- दित्यादौ(५)वृत्यनियामकसंयोगेन गगनादिमभेद एव तादृशः प्रसिद्ध इति नाव्यातिः । 'गुण' इति-अनित्यस्य यत्किञ्चित्स्पन्दा(र)वृत्तित्वात् गुणत्वपर्यन्तानुधावनम् । (१) 'कयासे'रित्युत्तरं 'स्मर्त्तव्य'मित्यन्तः पाठो न सार्वत्रिकः। (२) 'विशिष्ट- स्थानतिरेकादत' इति पाठान्तरम् । (३) 'हेतुनावच्छेदको' इति पाठान्तरम् । आदर्श विशेपे 'धर्म' इति नास्ति । तत्र 'हेतुतावच्छेदक' इत्येव पाठः । (४) 'महाकाल' इति पाठान्तरम् । (५) 'दित्यादी च' इति पाटान्तरम् । (य) प्रकृते स्बाधिकरणतया गुणस्य कर्मणो वापि धर्तुं शक्यत्वादिति भावः । (र) 'यकिञ्चितरूपन्दावृत्तित्वादिति-साध्यत्वाभिमतानित्यवस्स्वसमानकालीनस्पन्दा- वृत्तित्वादित्यर्थः, समानकालीनजन्यवस्तुनि तथा महाकाल एव पदार्थान्तरस्य कालिक विशेषगतया वृत्तरिति भावः । गुणत्वस्य जातनित्यतया न तवसमानकालीनः कोऽपि स्पन्द इति न गुणत्वस्य किञ्चितरूपन्दावृत्तित्वमिति ध्येयम् । १ ·१३९ तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे 'स्वरूपसम्बन्धः' कालिकविशेषणताविशेषः। 'ताशेति, न च तादृशमेदा- प्रसिद्धिः, अतीत(A)तत्तव्यक्तिमभेदस्यैव तादृशस्य प्रसिद्धत्वात् । 'जातिमदिति,- मेयत्वाधिकरणीभूतयत्किश्चिद्व्यक्तिसमवेतधर्मानवच्छिन्न(B)प्रतियोगिताको नजाति- मद्भेदः, किन्तु घटादिमभेदः(१); तत्प्रतियोगिता च न जातिमत्त्वेनावच्छिद्यते। जातिशून्यमेयव्यक्तौ च समवेत(२)स्याप्रसिद्धया जातिमत्त्वाव(३)च्छिन्नाभावस्या- संग्रहादिति भावः। न च स्वाधिकरणयकिञ्चिद्व्यक्तौ येन येन सम्बन्धेन धर्मस्य वर्तमानत्वं, तेन तेन सम्बन्धेन तद्(४)व्यक्तिवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताकेत्युक्तौ दोषवय- स्यापि(ल) नावसरः(५)। समवायेन गुणत्ववभेदस्य स्वरूपसम्बन्धेन(C) जाति- मभेदस्य व स्वाधिकरणीभूतस्पन्दसामान्यादिवृत्तितानियामकसम्बन्धेन(६)तदन- पच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिति वाच्यम् ; अयमात्मा ज्ञानादित्यत्र कालिकसम्बन्धेन आत्मत्यवभेदस्यापि तादशतया तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनात्मत्वस्याव्याप्तः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकं यत् तदन्यत्वस्य विवक्षणे व कालो घरवान् कालपरिमाणादित्यादावप्रसिद्धिरिति । 'पतेन ग्रहविषयस्य अनिर्वचनेन । 'प्रहोऽपीति व्याप्तिग्रह इत्यर्थः । 'व्याख्यातः' दुर्ववतया व्याख्यातः, असम्भवीत्यर्थः(७) । )A) 'अनित्ये'ति पाठान्तरम् । (B) 'स्वाधिकरणीभूत-यत्किञ्चिद्व्यक्त्यसमवेत- धर्मावच्छिन्नेति पाठान्तरम् । (१) 'घटादेर्भेद' इति पाठान्तरम् । (२) 'समवेतत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'जातिमत्त्वावच्छिन्नस्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'तत्तद्व्यक्ति' इति पाठान्तरम् । (५) 'नावतार' इति पाठान्तरम् । (C) स्वरूपसम्वन्धेनेति न सार्वत्रिकम् । (६) 'सम्बन्धेन' इत्यनन्तरं 'यो धर्म' इत्यधिकः पाठः क्वचिद् दृश्यते। (७) 'न सम्भवतीत्यर्थ' इति क्वचित् पाठः । [ल] 'दोषद्वयस्यापीति - गुणत्वसाध्यकस्पन्दत्वहेतौ जातिसाध्यकमेयत्वहेतौ च प्रागुप- दर्शितस्यातिप्रसङ्गवयस्येत्यर्थः । अन 'व्याख्यातो दूष्यत्वेन । तथा च ग्राह्याप्रसिद्धया ग्रहस्य प्रमात्वं कुत्रापि न स्यादिति भावः ।'. इति जगदीशः। गदाधरस्तु 'एतेनेति-प्रायव्यातेर प्रसङ्गाविप्रसङ्गकथने- ग्रहः-अनुमितिजनकीभूतो ग्रहः । व्याख्यातः- अप्रसङ्गातिप्रसङ्गयस्ततया व्याख्यात' इति व्याख्यातवान् । नेत्यर्थः।

·व्याप्तयनुगमप्रकरणम् ६३६ दीधितिः एवं तथात्वे अत्यन्ताभावगर्भमपि दुर्वचम्(२) । तथाहि प्रतियोग्यनधिकरणी- भूतहेत्वधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादिगर्भमन्याएकमेव संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वादी, स्वाधिकरणीभूत-यत्किञ्चिद्व्यत्यवृत्तिप्रतियोगिकात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसमानाधिकरणहेतुत्वमित्यत्रापि पूर्ववद् गुणः स्पन्दत्वाज जातिमान् मेयत्वादित्यत्रातिव्याप्तिः। एवं स्वप्रतियोगिनिष्टाधेयत्वानिरूपकहेत्वधिकरणवृत्त्य(२)त्यन्ताभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदका(३)वच्छिन्नसमानाधिकरणहेतुत्वमित्यत्रापि उत्पत्ति कालावच्छेदेन जन्यानां द्रव्याणामजन्यानाञ्च प्रलयावच्छेदेन वा संयोगनिष्टाधेयत्वा- निरूपकत्वोपगमे संयोगसाध्यकद्रव्यत्वे कालपरिमाणे च हेतावव्याप्तिरिति कृतं पल्लवितेन(४)। दोधितिप्रकाशः । 'एवं तथात्वे' अन्योन्याभावस्याव्याप्यवृत्तित्वे । 'अन्यापकमेवेति,-संयोगा- नधिकरणत्वस्य प्रलय(५)कालाद्यवच्छेदेन द्रव्येऽपि सत्त्वादिति भावः। 'स्वाधिकरणी- भूतयत्किञ्चिद्व्यक्त्यवृत्ती'ति, न च स्वाधिकरणीभूतयक्रिश्चियक्तिपर्वतावृत्ति- महानसीयवहिप्रतियोगिकस्य वहित्वावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद् पहित्वस्य पहिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति वावयम् ; स्वाधिकरणयत्किञ्चिद्- व्यक्तिवृत्तितानवच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकेत्यस्य तदर्थत्वात्(व)। (१) 'एव'मित्यादि-'दुर्वच'मित्यन्तग्रन्थस्थले 'एवमत्यन्ताभावगर्भमपि लक्षणं तथात्वे दुर्वच मिति पाठः क्वचिद् दृश्यते । (२) 'वृत्यभाव' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रति. योगितानवच्छेदकावच्छिन्न' इति पाठान्तरम् । (४) 'रिति दिगिति' इति पाठः क्वचित् । क्वचिच्च हेतावव्याप्तिः, कृतं' इति पाठः । (५) 'प्रलयाद्यवच्छेदेन'इति पाठान्तरम् । (१) 'तवर्थत्वादिति - 'स्वाधिकरणीभूते'त्यादि-'प्रतियोगिका'न्सदलार्थवादित्यर्थः । तथा च पहित्यापच्छिमाभावस्य स्वाधिकरणपर्वतावृत्तिमहानसीयवहिप्रतियोगिकस्वेऽपि वारपर्वतचितामवच्छेदकल्पावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाषान्न दोष इति भावः ।

·६४० तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे अत एव(श) गुणा(१)न्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावपि नातिव्याप्तिः । अत्र(२) स्वाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्व्यक्तिवृत्यप्रतियोगिकेति च नोक्तम् , वहिमान् धूमादित्यादौ घटाद्यभावस्यापि घटमेयत्वान्यतरा(३)भावामिन्नतया ताद्शा(ष)भावा. प्रसिद्धरिति । 'पूर्ववदिति यथाकथञ्चित् (४) सम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वा वृत्तित्वविवक्षण इत्यर्थः। 'गुण' इति ; इदन्तु) स्वाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्- व्यक्तिवृत्यप्रतियोगिकेति-पाठाभिप्रायेणेव सङ्गच्छते; अन्यथा यथाकथञ्चित्- सम्बन्धेन स्पन्दावृत्तितया गुणत्वस्य तत्प्रतियोगिकाभावसंग्रहे उक्तदोषासङ्गतेः । चाप्रसिद्धिः, तादशवृत्तितावच्छेदकामवच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्यैव(६) विवक्षि- तत्वात्। 'गुणः स्पन्दत्वादिति,-साध्यसमानाधिकरणहेतुत्वमित्यत्र साध्यता. वच्छेदकसम्बन्धविवक्षायां व्यापकतादलम्य केवलस्यातिव्याप्तिः। इतरथा(A) तु गुणतत्स्पन्दान्यतरत्ववान् स्पन्दत्वादित्यत्रातिव्याप्तिर्बोध्या । यथाश्रुते तु स्पन्दत्वे गुणत्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याभावादेव नातिव्याप्तिरिति भावः । (१) 'कमान्यत्व विशिष्ट सत्तावान्' इति पाठान्तरम् । (२) 'अत्र' इति पाठः पुस्तकविशेष नास्ति । (३) मेयान्यतरेति क्वचित् पाठः, स च नोपपन्नार्थः । (४) 'यत् किञ्चित्सम्बन्धेन' इति क्वचित् पाठः । (.) 'इदन्तु' इत्यारभ्य 'विवक्षितत्वा'दित्यन्तः पाठः पुस्तकविशेषे नास्ति । तथा 'यथाश्रुते तु' इत्यारभ्य 'भाव' इत्यन्तः परवर्ती पाठोऽपि । (६) तादृशावच्छेदकानवच्छिन्नाभावस्यैवेति क्वचित् पाठः। (A) 'अत एवेति-वृत्तितानवच्छेदकरूपघटितताशार्थवशादेवेत्यर्थः । अन्यथा गुणा- न्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ गुणान्यत्वविशिष्टसत्ता नास्तीत्यायभावस्य गुणादिनिष्टस्य गुणायवृत्तिप्रतियोगिकस्वाभावेन तदन्याभाषमावायातिप्रसङ्गस्य लब्धपदस्थात्। प्रकृत्तनिवेशे हते तु विशिष्टस्यानतिरिक्ततया विशिष्टसत्ताया गुणवृत्तित्वेऽपि विशिष्टसत्तात्वस्य गुणवृत्सिता. नवच्छेदकत्वेन विशिष्टसत्ताभावोऽपि प्रकृतलक्षणषटकीभूतोऽभाव एषेति नातिप्रसङ्ग। एवमम्पत्राप्यूयम् । () 'तारशाभावाप्रसिद्ध रिति सर्वत्यैव घटायभावल्य निरुकरीत्या लक्षणोक्तयतकिनिद- व्यक्तितिमेयत्वाविप्रतियोगिकस्वेन तारशयविधिव्यक्तिरस्थप्रतियोगिकामाषाप्रसिद्धरित्यर्थः । (A) "इतरये"ति-व्याशिलक्षणातिमारप्युपपिपावविषायामिस्पर्षः।

·. । व्यातंयनुपम-प्रकरणम् ..स्वप्रतियोगिनिष्ठाधेयत्वे'ति, साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठ(१)माधेयत्वं बोध्यम् । तेन(स) गुणः स्पन्दत्वाद् , गुणान्यत्व- विशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ च नातिव्याप्तिः। ताब्दशनिरूपकत्वम् अव्याप्यवृत्ति व्याप्यवृत्ति वा ? आये दोषमाह- उत्पत्तीति । उत्पत्तिकाले घटो न संयोग- निष्ठाधेयत्वनिरूपकः। प्रलये परमाण्वादि न संयोगनिष्ठाधेयत्वनिरूपकमिति प्रतोते- विवादग्रस्तत्वादाह-'उपगमें' इति। अन्त्ये दोषमाह-कालपरिमाणे चेति । कालिकसम्बन्धेन घटादौ साध्य इति शेषः। साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन स्वप्रतियोगि- निष्ठाधेयत्वानिरूपकहेत्वधिकरणवृत्यभावस्याप्रसिद्धत्वाद् वृत्तिमन्मात्रस्यैव महा- कालाधेयत्वादवृत्तेश्चाधेयत्वाभावादिति । यत्तु आधेयत्वनिरूपकस्यापि कालस्य अन्यावच्छेदेन(ह) आधेयत्वानिरूप- कत्वादव्याप्तिरिति व्याख्यानम(२), तदसत् , 'उत्पत्तिकाले त्याविना . तत्करपेक्ष) दोषदानेन पृथक् शङ्कानुत्थानादिति । दोधितिः अत्र वदन्ति : साध्यसमानाधिकरण-(३)तत्सम्बन्धावच्छिन्नासाव-प्रति- योगितानवच्छेदकत्ववपापक-स्वसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नभाव-प्रतियोगिता- नवच्छेदकत्वकत्वम् , ' स्वसमानाधिकरण(४)तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभाषप्रतियोगिता वच्छेवकत्वव्यापकसाध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभाव-प्रतियोगितावच्छेद- कत्वकत्वं वा, स्वसमानाधिकरणाः सर्वे यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणास्तद्धर्मा- वलीढ़सामानाधिकरण्यम्, साध्यसामानाधिकरण्याभावव्यापकतावच्छेदक-स्वसामा- नाधिकरण्यसामान्याभावत्वकत्वं वा व्यानिः। अत्र च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धैन (१) 'निष्ठाधेयत्वम्' इति पाठान्तरम् । तत्र 'बोध्यमित्य पि नास्ति । (२) 'व्याख्यातम्' . इति पाठान्तरम् । (३) 'यन्सम्बन्धे'ति पाठान्तरम् । (४) 'यत्सम्बन्धेति पाठान्तरम् । (स) 'तेने ति–साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति-स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेति-एल- दयघटितताहशाधेयत्वनिवेशेनेत्यर्थः । गुणः स्पन्दत्वादित्यत्र साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेत्यस्य, गुणान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्र च स्वप्रतियोगितावच्छंदकावच्छिन्नेत्यस्य व्यावृत्ति- बांध्या। (6) 'अन्यावच्छंदेने ति-प्रवियोग्यनाधिकरणदेशावच्छेदनेत्यर्थः । (ar) 'तत्कल्प' इति-आधेयत्वानिरूपकत्वस्याव्याप्यवृत्तित्वाभिप्रायकनिहक्तव्याम्मान कल्प इत्यर्थः । ८१ [१] ·४२ तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे साध्याधिकरणं, हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेत्वधिकरणं, तवृत्तियश्च एकेन सम्बन्धेन विशेषणताविशेषेण वा बोध्यमिति । इति श्रीमद्रघुनाथशिरोमणिकृतायां दीधितौ अनुमानखण्डे व्याप्त्यनुगम-प्रकरणं समाप्तम् । दोधितिप्रकाशः यावत्साभ्यव्यापकव्यापककत्वं यावत्साधनाव्यापकाव्यापकसाध्यकत्वं वा अनौपाधिकत्वं क्रमेण सिद्धान्तयति 'साध्येत्यादिना । प्रथमे(क) अभावद्वयप्रवेशे गौर- वादाह 'स्वसमाने'ति । स्वं हेतुः। अनयोश्च पदव्यावृत्तिः पूर्वमेव(ख)व्याख्याता(१)। लाघवादन्यदाह-स्वसमानाधिकरणा' इति। स्वं हेतुः। इदं गुणकर्मान्यत्व- विशिष्टसत्तावजातेरित्यादावव्याप्तेराह-'यद्धर्मावच्छिन्नेति साध्यतावच्छेदका- पच्छिन्नेत्यर्थः। सर्वत्वस्य व्यापकत्वादन्यस्य दुर्वचत्वाद् व्याप्तेविशिष्टकार्थरूपत्वं वानुरुभ्याह-'साध्यसामानाधिकरण्ये ति। यद्यपि स्वसामानाधिकरण्यव्यापकता- पच्छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यत्वकत्वमेव वक्तुमर्हति, तथापि हेतौ तादशसाध्य- सामानाधिकरण्यत्वस्य सम्बन्धः स्ववृत्यवच्छेदकत्वप्रतियोगिव्यापकताप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वरूपः(ग)प्रकृते वाच्यः, तथा चे अतिगौरवम्। तादृश- (१) क्वचित् 'व्याख्याते' त्यनन्तरं 'इदं गुणे'त्यादिवक्ष्यमाणपाठ एव दृश्यते । (क) 'प्रथम' इत्यादि तथा हिदीधितौ यत् साध्यसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिना- भावप्रतियोगितामवच्छेदकत्वव्यापक-स्वसमानाधिकरण-तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिता- मवच्छेदकत्वकत्वलक्षणं व्याप्तिस्वरूपमुक्तं, तदेव यावत्साध्यव्यापकव्यापककत्वरूपं प्रथममनौ- पाधिकत्वम् । यब स्वसमानाधिकरणतत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वव्यापक- साध्यसमानाधिकरण-तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वकत्वरूपं व्याप्तिस्वरूप- मुक्त, तद् द्वितीयम् पावत्साधनाध्यापकाध्यापकसाध्यकत्यरूपमनौपाधिकत्वम् । तत्र प्रथमे वास्तारसप्रतियोगितामवच्छेदकत्वरूपाभाषद्वयप्रवेशः, द्वितीयेचन तथेति स्पष्टमेव । (6) 'पूर्वमेवेति-विशेषव्यातिप्रकरणव्याख्यानावसर इत्यर्थः । (ग) स्वसामानाधिकरण्येत्याविसम्भावितलक्षणे बहुव्रीहिणा स्वपदाणे हेतौ स्वसामा- माधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यत्वस्य सम्बन्धित्वं प्रत्याप्यते । तदघटक: सम्बन्ध एष, प्रकृवग्रन्थोक्तसम्बन्धपदार्थः। स्ववृत्यवच्छेदकत्वेत्यादिप्रकृतसम्बन्धस्वरूप- पोषकवाक्यपक-स्वपद हेतुसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यत्वपरम् ।

·६४३ व्याप्तयनुगम-प्रकरणम् सामानाधिकरण्याभावत्वकत्वमित्यत्र तादृशाभावत्वस्य हेतौ सम्बन्धः स्व()निरूपक- सामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वमिति(घ) लाघवम् । एवं व्यापकत्वं तत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम् , तच सामानाधिकरण्यव्यक्तीनां मेदान्न(२) सम्भवतीत्यतस्तत्र तत्सामानाधिकरण्यत्वे तत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिरूपं तद् वाच्यम् । तथा व सामानाधिकरण्यत्वत्वादिप्रवेशादति(३)गौरवम, मतोऽभावस्याखण्डत्वादन्योन्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमेव व्यापकत्वमक्षुण्णमित्यतोऽप्येवमभिधानमिति मन्त- ताशव्यापकतावच्छेदक-स्वसामानाधिकरण्यसामान्याभावत्वकत्वमित्य- त्यन्ताभावघटितव्यापकत्वाभिप्रायेण, अन्योन्याभावघटित(४)तनिवेशे तादशव्यापक- स्वसामानाधिकरण्यसामान्याभावकत्वं तद् बोध्यमिति । व्यमू। 'साध्यतावच्छेदके'त्यादि,-समवायेन साध्यतायां वहिमान् धूमादित्यादापति- व्याप्तिवारणाय 'साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति। वहिमान् धूमानित्यन सोतो साध्य(५)सामानाधिकरण्याभाववतो धूमावयवरूपस्य धूमसामानाधिकरण्यसत्या दव्याप्ति(६)वारणाय 'हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनेति । द्रव्यं सत्त्वा(७)दित्यादावतिव्याप्ति- वारणाय 'एकेने'त्यादि। एकत्वस्याननुगतत्वावाह-विशेषणताविशेषेण वेति । इति श्रीमद्भवानन्दीये तत्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाशे अनुमानखण्डे ध्याप्तयनुगमप्रकरणव्याख्या समाप्ता। (१) आदर्श विशेषे 'स्वाश्रय निरूपके'ति । (२), 'भेदे न' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रवेशादपि' इति पाठान्तरम् । (४) 'घटितव्यापकत्वप्रवेशे तु' इति पाठान्तरम् । (५) आदर्श विशेषे 'साध्ये ति नास्ति । (६) 'तदव्याप्ति' इति पाठान्तरम् । (७) 'द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र साध्याधिकरणे सम्बन्धसामान्येनावृत्तौ गगनादी हेत्वसामानाधिकरण्यसत्वादतिव्याप्तिवारणाय' इति क्वचित् पाठः । स्ववृत्त्यवच्छेदकत्वं साध्यसामानाधिकरण्यत्वनिष्ठं हेतुसामानाधिकरण्यव्यापकतावच्छेदकत्वम् , तत्प्रतियोगिनी (तनिरूपिका) या व्यापकता, सतप्रतियोगि यत् सामानाधिकरण्यं, तवाति- योगित्वरूपपरम्परासम्बन्धवत्वं प्रकृतहताविति समन्वयः । (ब) अत्र सम्बन्धघटकस्वपदार्थ:-स्व-(i)सामानाधिकरण्याभावत्वं, अस्मिकं सामा- माधिकरण्य, तत्प्रतियोगित्वं (तनिरूपकत्वम् ) हेताविति । वामपन्त स्पटमेव ।

·.. कथमन्यथा अथ सामान्यलक्षणाप्रकरण तत्त्वचिन्तामणिः व्याप्तिग्रहश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्या सकलधूमादिविषयकः। पर्वतीयधूमे व्याप्त्यग्रहे तस्मादनुमितिः १ सा च इन्द्रियसम्बद्धविशेषणता, अतिरिक्तव वा। तद्विशेष्यकप्रत्यक्ष तदिन्द्रियसनिकर्षस्य हेतुत्वेन अनागतादौ संयोगादेरभावा- दिति वदन्ति। दीधितिः प्रसङ्गात् सामान्यलक्षणां व्यवस्थापयितुमाह(अ) 'व्याप्तिग्रहश्चेति । केवित्तु समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरिति पक्षे पर्वतीय(१)धूमे वहिव्याप्तिविशिष्टधीन पर्वतीय- वहिव्याप्तिग्रहं विना, सवन सामान्यलक्षणां विनेति(२) कधितव्याप्तिविशिष्रेत्यादि- लक्षणोपोद्घातोऽपीत्याहुः । दीधितिप्रकाशः भावः। 'प्रसङ्गा'दिति, कार्येण व्याप्तिग्रहेण(३) स्मृतायाः कारणीभूतसामान्य- लक्षणाया अनुपेक्षणीयत्वादित्यर्थः (आ)। 'समानाधिकरणयोरिति(४),- अन्यथा तादशवहिसमानाधिकरणवृत्तिधूमत्वरूपाया व्याप्तेर्महानसीयधूमवह्निसभिकर्षकाल एव गृहीतायाः स्मरणसम्भवेन पर्वतीयवहेरग्रहेऽपि पर्वतीयधूमे विशिष्टज्ञानसम्भवादिति 'सच' पर्वतीयवाहिव्याप्तिग्रहश्च । 'लक्षणे'ति, - अनुमितिलक्षणेत्यर्थः । 'उपोद्घातोऽपी'त्यपिना प्रसङ्गसङ्गतिः समुच्चीयते । के विदित्यस्वरसवीजन्तु पर्वतीयवाहिव्याप्तिग्रहं विनापि द्रव्यत्व-पृथिवीत्वव्याप्तिग्रहाधीनानुमिति महानसीय- (१) 'पर्वतीये' इति पाठान्तरम् । (२) 'सच सामान्यलक्षणां विना नेति' इति पाठभेदः । (३) व्याप्तिग्रहात्मक कार्य ज्ञानेन' इति पाठान्तरम् । (४) 'समानाधि- करणयोरेवेति पाठान्तरम् । (अ) व्यवस्थापयितुमित्यत्र सन्निकर्षत्वेनेति योजनीयम् । अन्यथा सामान्यज्ञामरूपाया ज्ञातसामान्यरूपाया वा सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तेः स्वरूपतः सर्वसम्मतत्वेन तदुव्यवस्था- पनल्यासत्यापते। (भा), एतत्वे सति उपेक्षानईस्वल्य प्रसारूपत्वादिति भावः ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६४५ पहिधूमव्याप्तिप्रत्यक्षाधीनां सिषाधयिषाधीनां वहयनुमिति वादाय जाति(क)घटित- लक्षणस्य पर्वतो वह्निमानित्यनुमितावपि सत्यामोपोद्घातायसर इति । दीधितिः अत्र च सामान्य लक्षणं स्वरूपं यस्था इत्यर्थ सामान्यमेव प्रत्यासत्तिः । सामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इत्यर्थ नु त ज्ञानाम् । तनाद्यमाह 'सा वेन्द्रियेति । इन्द्रियेण सम्बद्धं धूमादि, तस्य विशेषणं तदिशेन्यकशानप्रकारीभूती(१) धूमत्यादि- रित्यर्थः। विशेषणतेत्यत्न भावार्थो न विवक्षितः(ख)। तत्र विशेषणत्वं यस्या इति .बहुव्रीहिर्वा ; सम्बद्धपदस्यैव वा परम्परासम्बद्धस्ताइसम्बविशेष्यकशानप्रकारोऽयः । तथा च सैव विशेषणतेत्यर्थः । दीधितिप्रकाशः सा चेत्यनेन परामृष्टायां सामान्यलक्षणप्रत्यासत्ती इन्द्रियसम्बद्धविशेषणत- त्यस्य अतिरिक्तवेत्यस्य चाभेदेनान्वयरक्षायै उभयत्रेय मामान्यलतणप्रन्यासत्ति- शब्दस्य सत्वं(२)प्रदर्शयति 'अत्र चेति । 'तजज्ञान मिति, सामान्यज्ञान सामान्य निरूप्यत्वादिति भावः। नन्वेवं धूली(३)परले धृवभ्रमे तदुत्तरं मालधूमगोच४) व्याग्रिहो न स्यात् , धूमत्वस्य धूलीपटलेऽविशेषण यादतो विशेषणायामाह- 'तहिशेष्यति. इन्द्रियसम्बविशेष्यकेत्यर्थः । भावार्थ विवत्तित्वाह(१) . 'तत्र'ति। 'ता' इन्द्रिय- सम्बद्धे । सप्तम्यर्थश्च विशेष्यतासम्बन्धनावच्छेदकत्वम् । विशेषण प्रकारत्या । (१) 'प्रकारो धूमत्वे'ति पाठान्तरम् (२) 'मत्वं दर्शयति' इति पाटान्तरम । ३) 'धूलि' इति पाठान्तरम् । (४) गोचर व्यानिग्रह' इति साटानरम । (५) 'विवक्षयित्वाह' इति पाठान्तरम् । (क) जातिषटितलक्षणञ्च 'यां काश्चिदनुमितिव्यक्तिमादाय तदव्यक्तिसमवेतानुभवत्वान्यानु- भवान्यासमवेतधर्मसमवायित्वम्,' 'व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्न कारणताप्रमियोगिककार्यतावच्छेद कावच्छिना या विशिष्टपरामर्शत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिककार्य्यता ततममानाधिकरणानु- भवत्वव्याप्यजातिमत्व'मिति च अनुमितिप्रकरणे दीधितिकारेण समुलिखितम् । (ख) तथा हि विशेषणमेव विशेषगतेति देवताशब्दवत् स्वार्थ नलप्रत्यय इति भावः । देवशम्दादिव विशेषणशब्दात् स्वाथें तल्प्रत्ययस्यानुशामनाभावेनासाधुत्वापत्तिशड्या द्वितीय- प्रकारानुसरणम् । द्वितीयकल्पेऽपि व्यधिकरणबहुव्रीहः शिष्टानुमत-चक्रपाणिप्रभृतिस्थलातिरिक- स्थलेब्वसाधुत्वेन तृतीयप्रकाराश्रयणम् । ..

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे नन्वेवं व्यधिकरणबहुव्रीह्यापत्तिरतः प्रकारान्तरमाह-सम्बद्धपदस्यैते ति। परम्पराप्सम्बन्धमेवाह(१) 'तत्सम्बद्धेति । 'सैवेति,-तान्त्रिकैस्तथैव परिभाषि- तत्वादिति भावः। दीधितिः अत्र च (ग) बहिरिन्द्रियस्य लौकिका सम्बन्धो ज्ञानस्य तदिन्द्रियजन्यत्वञ्च नियामकम्(घ)। एवञ्च अणुत्वेन यत्किश्चिदणूपस्थितावपि सकलाणुगोचरो मानसो बोध इति वदन्ति। एतेन धूलिपटले धूमत्वभ्रमे(२) तत्र च वहिव्याप्तिग्रहे तनासता धूमत्वेन धूमेषु व्याप्त्यग्रहाद् धूमदर्शनाद् वयनुमितिर्न स्यात् हेत्वभावेन परामर्शानुत्पादात्। किञ्च धर्मिणि दोषवशानयनेनागृह्यमाणेन स्मरणप्रकारीभवता सामान्येन गृह्यमाणेन वा लौकिकसनिकर्षविगमेऽपि चाक्षुषज्ञानापत्तिरिति परास्तम् । दीधितिप्रकाशः 'अत्र चेति, --इन्द्रियसम्बद्धविशेष्यकज्ञानप्रकारत्व(३) इत्यर्थः । बहिरिन्द्रिय- स्येत्यत्र बहिःपदस्य फलमाह-एवश्चेति। ज्ञानलक्षणानिरासार्थ 'यत(ङ)किञ्चि'- दिति । 'वदन्ती'त्यस्वरसः; तदीजन्तु सौदामिनीसम्पातस्थले वक्ष्यमाणाति- प्रसङ्गवारणाय तदिन्द्रियकरणकतद्धर्मवत्त्वबोधसामप्रया अपेक्षणीयत्वस्यावश्यं वाच्य- त्वेनैवातिप्रसङ्गभङ्गे किमिन्द्रियजन्यत्वादिविशेषणेनेति । (१) 'सम्बन्धं दर्शयति' इति पाठान्तरम् । (२) 'धूमभ्रम' इति क्वचित् पाठः । (३) 'प्रकारत्वे चेत्यर्थः' इति पाठभेदः । (ग) 'अन्न पे'त्यत्र घटकस्वं सप्तम्यर्थः। 'भत्र चे'त्यस्य सामान्यलक्षणप्रत्यासत्तिहेतुताया- मित्यर्थ इति गदाधरः। एवोत्यस्य बाहिरिन्द्रियेण ज्ञाने जननीये तयोनियामकत्वादेवेत्यर्थः । (ब): नियामकमिति कारणतावच्छेदकतया प्रयोजकमित्यर्थः। तथा च तत्पुरुषीय- पक्षुरादिसन्निकर्षविशिष्ट-विशेष्यतानिरूपिता या तत्पुरुषीय-चाक्षुषादिरूप-विजातीय-ज्ञान- प्रकारता तद्विशिष्टधूमस्वत्वाविना कारणता तत्पुरुषीय-धूमत्वप्रकारकधूमाविचाक्षुषत्वादिना कार्यतेति भावः । चक्षुरादिजन्यज्ञानत्वस्य कारणतावच्छेदकस्बे गौरवात् तत्तदिन्द्रियजन्यत्व- मित्यस्य तत्तदिन्द्रियप्रयोज्यं चाक्षुषत्वादिबैजात्यमित्यर्थाभ्युपगमात् । निरुक्ककार्यकारणभावे कार्य्यस्यालौकिकं मुख्यविशेष्यत्वं, कारणस्य च समवायः सम्बन्धः। तेन प्राथमिकधमत्व- विशिष्टलौकिकचाक्षुषे धूमकालीमोऽयं घट इत्यादिधूमोपनीतचाक्षुषे वा न व्यभिचार इवि जगदीशायनुमतं तस्वम् । (6) अन्यथा तु प्रथम सकलाणूनामुपस्थिसौ ज्ञानलक्षणयैवोपपतिः स्यादिति भावः ।

·- सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६४७ विशेषणशब्दस्य ज्ञानप्रकारार्थकरणे. वीजं दर्शयति-पतेने त्यादिना । 'धूलीपटल' इति सावधारणम् । तेन धूलोपटल एव वहिसहचारंग्रहात् प्रथमतो वहिव्याप्तिग्रह इत्यर्थः। अन्यथा पूर्व धूमेऽपि व्याप्तिग्रहसम्भवे तत्रैव सामान्यलक्षणया सकलधूमगोचरव्याप्तिग्रहसम्भवे तन्मूलकस्मृत्या परामर्शसम्भवादिति भावः । 'हेत्वभावेने'ति,-धूमीयव्याप्तिग्रह(१)रूपहेत्वभावेनेत्यर्थः। चरमोक्तविशेषणशब्दस्य भन्यार्थकरणे वीजम् उत्कटशिष्यजिज्ञासाविषयतया प्रथमतः प्रदर्थ्य चरमोक्तक्रमेणव विशेषणान्तरयोरपि(च) फलं दर्शयति 'किश्चेत्यादिना । तत्र 'ज्ञानस्य तदिन्द्रिय- जन्यत्व'मित्यस्य फलमाह-'धर्मिणी ति। लौकिकसनिकर्षकाले तद्ग्रह- सम्भवादाह(२) --'दोषवशा'दिति । ज्ञानप्रकारत्वरक्षणार्थमाह-स्मरणे'ति । सामा- न्येन चाक्षुषज्ञानापत्तिरिति योजना। 'लौकिकः सम्बन्ध' इत्यस्य फलमाह--'गृह्य- माणेन वेति । 'नयनेने'त्यस्य अनुषङ्गेणान्वयः । 'विगमेऽपीति, न च क्षणमात्र सामान्यलक्षणाजन्यज्ञानोत्पत्तौ का क्षतिरिति वाच्यम् । तादृशसामान्य ३)ज्ञानमूलकसामान्यजन्यज्ञानधाराया एव सामग्रीसम्भवेना- पादनात्। न च तदनुभवसिद्धमिति भावः । दीधितिः सामान्यश्च सखण्डाखण्डभेदेन द्वेधा। सखण्डे चाखण्डमेव परम्परासम्बद्ध प्रत्यासत्तिः। येन सम्बन्धेन चेन्द्रियसम्बद्ध सामान्य ज्ञायते, तेन सम्बन्धेनाधि- करणानां सा(४) प्रत्यासत्तिरिति । दीधितिप्रकाशः ननु धूमत्ववाहित्यप्रत्यासत्या निखिलधूमवहिग्रह (५)सम्भवेऽपि निखिल- वहिमतां वह्निमत्त्वात्मकसामान्याभावेनाग्रहात् ६) वहिसंयोगिसंयोगित्वलक्षण(छ) सामानाधिकरण्यग्रहासम्भवः । न च वहिसंयोगित्वेन सामान्येन सर्वेषां पहिमतां ग्रह इति वाक्यम् , वहिसंयोगित्वस्य वहिसंयोगात्मकतया(७) नानात्वादतो व्याप्ते- (१) 'व्याप्तिज्ञान' इति पाठान्तरम् । (२) 'तदग्रहासम्भवादाहेति पाठान्तरम् । (३) 'सामान्यजन्यज्ञाने'ति पाठान्तरम् । (४) 'सा' इति न सार्वत्रिकम् । (५) 'वहिव्याप्तिग्रह' इति पाठान्तरम् । (६) वह्निमतामेकमामान्याभावेनाग्रहात्' इति पाठान्तरम् । (७) 'संयोगात्मकत्वेन' इति पाठान्तरम् । (ब) विशेषणान्तरयोरपी'ति-लौकिकत्वतदिन्द्रियजन्यत्वयोरपीत्यर्थः । (छ) पहिसंयोगिसंयोगित्वलक्षणेत्यस्य संयोगसम्बन्धेन वहिमति संयोगसम्बन्धावच्छिन्न- वृत्तित्वलक्षणेत्यर्थः । तेन व्याप्तौ पहिसंयोगस्य धमसंयोगस्य व संसर्गतया प्रवेशेऽपिन क्षतिरिति भावः ·६४८ तत्त्वचिन्तामणौ पाण्डे नानात्वाभिप्रायकं व्याप्तिग्रहश्च सामान्य प्रत्यास्मेति मूलमनुपपन्नमत आए- 'सामान्यञ्चेति। 'सखण्ड' प्रत्येकमनेकावृत्तित्वे सति(१) अनेकवृत्तितावच्छेदका- नुगत(झ)रूपावच्छिन्नं वहिमत्त्वादिकम्। 'अखण्डम्' अनेकवृत्त्येक(ज) घटत्वादि- कम्(प्र)। 'सखण्डे' वहिमत्त्वादो। 'अखण्डम्' वहित्वादिकम् । . 'परम्परा- सम्बद्धम्' स्वाश्रयद्वारकसम्बन्धन प्रत्यासन्नम् । ननु समवायेन पुरोवर्तिन घटत्वप्रकारकशाने घटत्वसामान्यलक्षणया कालादेरपि भानं स्यात्, तस्यापि कालिकतया घटत्वाश्रयत्वादत आह-'येने ति(२)। इत्थच वहिमत्वदण्डित्वादो परम्परासम्बन्धेन. वहिर्दण्ड इत्याकारकज्ञानानन्तरमेव सामान्यजज्ञानमिति ध्येयम् । वस्तुतस्तु(ट) सामान्यभेदेन कार्यकारणभावस्यापि भिन्नतया. वहिवरूपेण वहिप्रकारकज्ञानस्येव(ठ; वहिसामान्यायप्रत्यक्षत्वं कार्यता- वच्छेदकं कल्प्यते । न च परम्परासम्बन्धेन वह्नित्वप्रकारकज्ञानस्य तेन सम्बन्धेन वहिवाश्रय- प्रत्यक्ष प्रति कारणत्वस्वावश्यकल्पनेनेव(३)यावहिमत्प्रत्यक्षोपपत्तौ न कार्य- कारणभावान्तरकल्पन(४)मिति चाचयम् , परम्परासम्बन्धेन वहित्वानवगाहि-वहि- मानिति-बोधानन्तरं निखिलवह्निमम्प्रत्यत्तस्य सर्वानुभवसिद्धतया तदुपपत्तये तथा कल्पनादिति । (१) ग्रन्थविशेष 'प्रत्येकमनेकावृत्तित्वे सतीति पाठो नास्ति । (२) 'येन चेति' इति "पाठान्तरम् । (३) 'कल्पने तेनैव' इति क्वचित् पाठः । ४) 'भावान्तरं कल्प्यत इति' इति पाठान्तरम् । (ज) जगदीशस्तु 'सखण्डं स्वरूपतो ज्ञानप्रकारीभूतभिन्नम् । अखण्ड स्वरूपतो ज्ञान- प्रकारीभूवम्' इति व्याचष्ट । (B) अखण्डधर्म वहित्वादापतिप्रसङ्गभङ्गाय सत्यन्तम् । अनुगंतत्रित्वावच्छिन्ने रूपत्रितयादायतिव्यासिवारणाय 'अनेकवृत्तितावच्छेदके'ति । (अ) एकव्यक्तिमाने तत्तपादापतिप्रसङ्गवारणाय वृत्त्यन्तम् । पह्निमत्यादौ तदवारणाय एकमिति । (E) परम्परासम्बन्धेन स्वरूपतो वहिवादिप्रकारकल्प पहिर्दण्ड इत्याविज्ञानस्या- प्रामाणिकत्वादाह वस्तुतस्विति। परे तु परम्परासम्बन्धेन पहित्वमनवगास पहिमानिति- ज्ञामोत्तरं सकलवहिमन प्रत्यक्षानुपपत्तिमाशय वस्तुतस्तु-कल्प इति स्वयमेवाग्रे वक्ष्यमाणतया देवास्य वीजमिति प्राहुः । (6) एतच सामान्यज्ञानस्य कारणत्वमभिप्रेत्योक्तम्। उत्तरनापि तथा । .

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् दीधितिः ननु यत्र नानाधिकरणप्रत्यासन(१) एकव्यक्तिर्घटादिस्तत(२)प्रागभावादि भनित्यः प्रत्यासत्तिः, तत्र तदभावदशायां तया प्रत्यासत्या तज्(३)शानानुदयप्रसङ्ग इति चेन। तत्रापि तत्तद्वयक्तिद्वारा(४) प्रत्यासनस्य घटत्वादेरेव प्रत्यासस्तित्वात् । एतदस्वरसेनैव वा द्वितीयं पक्षमाह, ‘अतिरिक्तव वेति। 'अतिरिका' इन्द्रिय- सम्बद्धे (५)तादशसामान्यज्ञानात्मिका। अतीताद्यनुरोधात् सामान्यज्ञानं प्रत्यासत्तिः। दोधितिप्रकाशः अखण्ड एवाशङ्कते 'नन्विति । सामान्यत्वलाभायोकं,-'नानाधिकरणे'ति । अखण्डत्वलाभायोक्तम् 'एकव्यक्तिरिति । सखण्डत्वे तु तत्तत(६)परम्परासम्बन्धेन घटत्वादेरेव आसत्तितया(७)उक्तत्वेनाशङ्काया पवानवतारादिति भावः। परम्परा- सम्बन्धघटक(क)बाहुल्य(ड)प्रदर्शनाय() 'तत्प्रागभावादि'रिति । मादिपद-(१०) ग्राह्येषु नित्यं व्यावर्त्तयति 'अनित्य' इति । 'तत्र' कपालादौ । 'तदभावदशायर्या' घटादिनाश इत्यर्थः। तत्रापि' तादशकपालादावपि । 'तत्तद् (११)भ्यक्तिद्वारा तत्तद्(१२)घटव्यक्तिद्वारा, प्रागभावव्यक्तिद्वारा वा। नन्वेवं तद्व्यक्तित्वेन घटव्यक्तिभाने तत्प्रत्यासतिजं शानं न स्यात्, तद्वयक्तित्वस्य तद(१३)वृत्तिरूपाद्यात्मकतया अतीतत्वात् । किञ्च(द)तादृशपरम्परा- सम्बन्धेन घटत्वादेरशाने कथं तस्या(१४)सत्तित्वमत माह 'एतदस्वरसेनैव धेति। (१) 'सम्बद्ध' इति पाठान्तरम् । (२) 'घटादिस्तत्तत्' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'तत्पदं नास्ति, 'तयेत्यत्र च 'तथेति पाठान्तरम् । (४) 'तव्यक्तिद्वारा' इति पाठभेदः । (५) 'सम्वद्धताहशे'ति पाठान्तरम् । (६) पुस्तकविशेषे 'तत्तत्' इति नास्ति । (७) 'घदत्वादेरासत्तिताया' इति पाठान्तरम् । (6) 'सिद्धान्ते परम्पराघटक' इति पाठान्तरम् । (१) पुस्तकविशेषे 'प्रशन्दो नास्ति । (१०) 'आदिना ग्राह्येषु' इति पाठान्तरम् । (११) 'तद्व्यक्तिद्वारा' इति पाठान्तरम् । (१२) 'तद्घट' इति पाठान्तरम् । (१३) 'तव्यक्तिरूपे'ति पाठान्तरम् । (१४) 'तस्य प्रत्यासत्तित्व' इति पाठान्तरम् । (७) भन्न परम्परासम्बन्धः स्वाभवप्रतियोगिकप्रागभाषयत्वादिः। स्वाश्रयपटवषप- सम्बन्धघटकापेक्षया निहतसम्बन्धघटकपदार्थानां बाहुल्य बोधम् । तारकबादल्यप्रदर्शन भविपरम्परया प्रत्यासम्नस्यापि प्रत्यासत्तित्वमिति व्युत्पादयितुम् । (6) तत्र तव्यक्तिस्वस्य तवृत्तिरूपापात्मकतयातीतत्वेऽपि पत्यारेष नित्यल्प परम्परया प्रत्यासचिवसम्भवाददोष इत्यत माह किरोति । २ [१०] ·६५० तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे क्लसपदार्थातिरिक्त(१)स्थानभ्युपगमादन्यथा व्यावष्टे 'भतिरिक्ते'ति । तादर्श तदिन्द्रियजन्यं यत् सामान्यज्ञानं तदात्मिकेत्यर्थः। अत्र कल्पे(२)इन्द्रियमेदेने पुरुष- भेदेन च गुरुतरानन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गालौकिकसभिकर्षस्य संयोगसंयुक्तसम- मायाविरूपतया अननुगतस्य सर्वसाधारणस्य लौकिकत्रिकर्षत्वस्यैकस्याभावानवीन- मतमाह,-'मतीते'ति(३)। भादिना अनागतपरिग्रहः। 'सामान्यज्ञान सामान्य- झानमानम् । न तु तदिन्द्रियजन्यत्वं तदिन्द्रियसम्बद्ध सामान्यप्रकारकत्वं वा विवत्तिमित्यर्थः । एवञ्च(४)स्मरणात्मकं निर्विकल्पकात्मकञ्च(ण)सामान्यज्ञानमप्यत्र कल्पे प्रत्यासत्तिरिति ध्येयम् । दीधितिः अपेक्षणीयञ्च तदिन्द्रियकरणकतधर्मवत्त्वबोधसामप्रयन्तरम् । अत एवान्ध- तमसे सौदामनी(५)सम्पातजनितेऽपि द्रव्यप्रत्यक्षे चरमे(६) न चाक्षुषो निखिलद्रव्य- साक्षात्कारसन्तान इति तु नव्याः । दीधितिप्रकाशः पूर्वोक्ता(त)तिप्रसङ्गवारणायाह-'अपेक्षणीयञ्चेति। तदिन्द्रियकरणकेति स्वरूपकथनमात्रम(थ); त्वाचादिसामप्रचाश्चाक्षुषादिकं प्रति सामान्यत एवं विरोधित्वेनेवानतिप्रसङ्गात्। वस्तुतस्तु सामप्रीपदमसाधारणकारणपरम् , न तु (१) 'पदार्थ तिरेकित्वस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'अन कल्पे' इत्यारभ्य 'एकस्याभावा'दित्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (३) 'अतीतायेती'ति पाठान्तरम् । (४) 'इत्थञ्च स्मरणात्मकं निर्विकल्पकात्मकं वा' इति पाठान्तरम् । (५) 'सौदामिनी' इति कचित् । (६) 'चरमम्' इति पाठभेदः । () ज्ञानस्य तदिन्द्रियजम्यत्वाविवक्षया स्मरणात्मकस्य सामान्यप्रकारकत्वाविवक्षया निर्विकल्पकस्य प्रत्यासचिवोपपत्तिरिति बोध्यम् । (a) पूर्वोत्त'ति-धर्मिणि दोपवशादित्यादिना सन्दर्भण दीधितिकारेण सूचितपूर्वेत्यर्थः । (4) मात्रपदेन ताशरूपेण निवेशव्यवच्छवः। अथै पर घटस्य त्वाचादिसामग्री, तन्त्र तल्या मपि परूपधर्मबोधसामग्रीतया पटचाक्षुषापतिरित्यत माह त्वाचावीत्यादि। स्वरूप- कथनमा भपरितोषावाह वल्तुतस्विति ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६५१ फलोपधायकदपरम् । अत एवाह-'अन्तर' मिति-सामान्यज्ञानातिरिक्तमित्यर्थः । तथा च तादशचातुषादिहेतूनामालोकादीनां समवधानमपेक्षितम् । तेषा(ध) हेतुत्व तेन तेन रूपेण चाक्षुषादिक्षानं क्लतमित्याशयेनैव 'तदिन्द्रियकरणके'त्युक्तमिति मन्तव्यम् । अत्र च सुरभि चन्दनं घटाभाववद् भूतलमित्यादिचातुषे सौरभत्वेन घटत्वेन च निखिलानां सौरभाणां घटानाञ्च(१)यदि विषयता अनुभवविरुधा, तदा तधर्मप्रकारक-लौकिकवानुषादिसामग्री तद्धर्माश्रय-चातुषादिहेतुत्वेन पाच्या। लौकिकत्वञ्च तद्धर्मप्रकारतानिरूपितविशेष्यता यदंशे तदंशे बोध्यम्। तेन यत्किञ्चिविशेष्यांशे लौकिकस्य सामान्यांशे अलौकिकस्यापि प्रत्यक्षस्य निखिल- सामान्याश्रयविषयकत्व-(२)मुपपन्नम् । वस्तुतस्तु बहिरिन्द्रियस्य स्वयोग्यमुख्यविशेष्यकशानजनकत्वरक्षणाय सौर- भत्वेनोपनीतसौरभमुख्यविशेष्यकचातुषशानधारणाय(च) सौरभत्वेन सौरभ(न)- मुख्यविशेष्यकचातुषं प्रति सौरभत्वविशिष्टलौकिकवानुषसामप्रीत्वेन हेतुता वाच्या। तथा चैतावतेवानतिप्रसले(प)सामान्यलक्षणा(३)जन्यज्ञान प्रति तद्धर्मप्रकारकबोध- सामग्रया हेतुतायां न लौकिकत्वस्य निवेशः। सुरभि चन्दनमिति वाक्षुषे पूर्वानु- पस्थितसौरभाणां विशेषणत्वासम्भवात्, सौरभत्वसामान्यजशाने(४)मुख्यविशेष्यत्व- स्यैव सम्भवात् , सौरभत्वविशिष्टलौकिकवानुषसामनो चन्दने सौरभमिति वासुष. भ्रमदशायामेव प्रसिद्धा(५)। (१) 'घटानां सौरभाणा' इति पाठभेदः । (२) 'विषयकप्रत्यक्षजनकत्व' इति पाठान्तरम् । (१) 'सामान्यजशानं प्रति' इति पाठान्तरम् । (४) 'सामान्यजन्यशान- मुख्य' इति पाठान्तरम् । (५) 'सुप्रसिद्धा' इति पाठान्तरम् । (१) फलोपधायकपरत्वे सामान्यज्ञानघटितस्यैव कारणकलापस्य फलोपधायकस्वेग तत्र सामान्यज्ञानातिरिकस्वरूपान्तरपदार्थासङ्गतिः व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिनानुयोगिताकैकदेश- भेदस्यानभ्युपगमाविति भावः । (घ) 'तेषा'मिति-मालोकादीनामित्यर्थः । तेन तेन रूपेणे वि-आलोकस्वादिस्पेणेत्यर्थः । (न) भन्न सौरमपदं सौरभवविशिष्परम् , वैशिष्टयब पैशानिकमुपादेयम् । तेन , वारचाक्षुषल्याप्रसिदिः। उत्तरन्न सौरभवविशिष्टत्यत्रापि तथैव वैज्ञानिकवैशियोपादानास तारशसामग्यप्रसिदिः। (५) 'मनतिप्रसङ्ग इत्यस्य परमि चन्दनमिति चाहपशामस्य समसौरमविषयकवा. पतिविरह इत्पर्यः।

·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे नच येनातीन्द्रियमात्रवृत्ति(१)धर्मेण कदापि न तादृशो(२) 'भ्रमस्तना- प्रसिद्धया(फ) ताशकार्यकारणभावस्याकल्पनादुपनीततद्धर्मवद्(३)विशेष्यकालौकिक- वाक्षुषस्य कथं वारणमिति वाच्यम् , तन तेन रूपेण तद्धर्माश्रयविशेष्यक चातुषस्या- पायस्या(४) प्रसिरिति दिक् । 'अत एव' उक्तसामग्रया अपेक्षणीयत्वादेष । 'सौदामनीति,-(५) आलोकस्य उत्तरकालासत्वप्रतिपत्तये तदिन्द्रियजन्यत्व- सम्पादनाय च उक्तम्। 'चरम (६) सौदामनीसम्पातजनितचतुर्जन्यद्रव्यत्वप्रकारक- शानोत्तरम्। मालोकापेक्षयैव च यत्किञ्चिद्व्ये चतुलौकिकसनिकर्षस्यापि सत्वमादर्शितम्(७)। 'निखिलद्रव्ये ति द्रव्यत्वसामान्यलक्षणामधिकृत्य । ननु व्यवसीयमानस्य द्विति(e) साक्षात्कारस्य स्वीकारे बलवत्तर(८) बाधकामावादाह 'सन्तान' इति । सौदामनी(E) सम्पातजनितप्रत्यक्षमूलकप्रत्यक्षस्यापि तदिन्द्रियजन्यत्वात् तादश- वानुषधाराया एवापाद्यत्वात् । न चैतदानुभविकमिति(ब) भावः । दीधितिः इयञ्च धर्मविषयकं ज्ञानं धर्मिणां प्रत्यासत्तिः, इतरा तु यद्विषयकं ज्ञानं तस्य । भत एव सुरभि चन्दनमित्यादौ सौरभत्वादेरपि भानमिति । दीधितिप्रकाशः ननु भस्या ज्ञानात्मकत्वे शानलक्षणातोऽभेद इत्यत आह 'यति। 'धर्मिणा' यवर्मविषयकं ज्ञानं तदाश्रयाणाम्। 'इतरा' मानलक्षणा। 'अत एव' शानलक्षणात एव, न तु सामान्यलक्षणातः ; सौरभत्वस्य स्वरूपत एष प्रकारतया तवृत्तिधर्मस्य . (१) 'वृत्तिना' इति क्वचित् पाठः। (२) 'तादृशभ्रम' इति पाठान्तरम् । (३) 'तमाश्रय' इति पाठान्तरम् । (४) 'चाक्षुषस्याप्रसिद्धरिति' इति पाठान्तरम् । (५) 'सौदामिनी' इति पाठान्तरम् । (६) 'चरमम्' इति पाठान्तरम् । (७) 'सत्त्वं दर्शितम्' इति पाठान्तरम् । (८) 'बलवत्तरे'ति पुस्तक विशेष न दृश्यते । (९) 'सौदामिनी' इति पाठान्तरम। (4) 'भप्रसिद्धपति ताहाचाक्षुषसामग्रया इति शेषः । (1) 'एतदिवि तारणचाक्षुषधाराया जमममित्यर्थः ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् '६५३ भज्ञानात्। सामान्यलक्षणया तद्भानासम्भवात(१)। नवीनमते पूर्वोक्तयुक्या(भ) विशेष्ये लौकिकसभिकर्षस्थानपेक्षणात् सौरभस्य सामान्यलक्षणयापि भानसम्भवात् तभानार्थ(२) शानलक्षणाया अनावश्यकत्वात् सौरभत्वपय॑न्तानुधावनम् । अपि- कारेण प्रमुष्टतत्ताक-(म) रजतत्व-प्रकारकशुक्तिस्मरणमूलके रजतत्ववदित्याकारके उपनीतभाने शुक्तेरपि भानं समुचितम् । तत्र शुक्तिवृत्तिधर्मस्याज्ञानेन सामान्य- लक्षणाया असम्भवादिति। भत्रेदमवधेयम् ;-स्व(३ संयोगाजन्य(य) स्वविषयकज्ञानाजन्यघटप्रत्यक्ष प्रति घटत्वज्ञानत्वेन न हेतुता, द्रव्यत्वाविज्ञानादपि घट(४)प्रत्यक्षोदयात्। घटत्वातिरिक्त- घटवृत्तिधर्मज्ञानाजन्यत्वेन विशेषणेऽपि घटत्वद्रव्यत्वोमयसमूहालम्बनजन्यस्थले एवं तादृशधर्मत्रयक्षानजन्यस्थलेच अपरापर(र)कार्यकारणभावस्थानन्तस्य कल्पनापत्तिः। तस्मात् घटत्वप्रकारकघटप्रत्यक्षं प्रति घटत्वज्ञानत्वेन हेतुतेति। घटत्वनिर्विकल्प- कोत्तरं चतुःसंयुक्तघटस्य(५) प्रत्यासत्सिवयेनैव(ल) आहे बाधकाभाव इति । (१) 'तज्ज्ञानासम्भवात्' इति पाठभेदः । (२) 'तज्ज्ञानार्थम्' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तक विशेषे 'स्व' पदं नास्ति । (४) पुस्तकविशेषे 'घट' पदं नास्ति । (५) 'घटप्रत्यासत्ति इति पाठान्तरम् । (भ) 'पूर्वोक्तयुक्तयेति-वस्तुतस्वित्यादि-पूर्वसन्दर्भप्रतिपादितयुक्तयेत्यर्थः । 'विशेष्य इत्यस्य प्रकारात्मकविशेष्य इत्यर्थः । 'अमपेक्षणादिति-तत्र सौरभमुख्य विशेष्यकचाक्षुष प्रत्येक सौरभाशे लौकिकचाक्षुषसामग्रयाः कारणत्वस्य निरूपितस्थात्, प्रकृतस्थळे सौरभस्य मुख्प- विशेष्यत्वविरहेण. तदपेक्षाविरहादित्यर्थः । (म) 'प्रमुष्टतत्ताकेति, अन्यथा तत्तावगाहिताहशक्तिस्मरणमूलकोपनीतभाने मुक्ति वृति-तत्तात्मक-धर्मशानरूपसामान्यलक्षणयैव शुक्तिज्ञानं भवितुमर्हतीति भावः । (4) संयोगरूपसप्रिकर्षजन्ये घटनिर्विकल्पके व्यभिचारवारणाय स्वसंयोगाजन्यत्वं, तथा संयोगरूपसमिकर्षानपेक्षिणि ज्ञानलक्षणप्रत्यासत्तिजन्ये घटोपनीतभाने व्यमिवारपारणाय स्वविषयकज्ञानाजन्यत्वं घटप्रत्यक्षे विशेषणम् । (२) उक्तसमूहालम्वनजन्यप्रत्यक्षस्थले घटत्वद्रव्यत्वोभयातिरिकत्वरितस्य धर्मयाविज्ञानजन्यप्रत्यक्षस्थले साहशधर्मत्रयातिरिकत्वाविघटितस्य विमिनकार्यकारण- भाषस्येत्यर्थः। (C) 'प्रत्यासत्तिद्वयेने'ति-ौकिकात्यासत्या अलौकिकसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या सार्थः।

·. ६५४ तत्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे ज्ञानलक्षणायास्तु तद्घवृत्तिधर्माप्रकारकतद्घटेन्द्रियसंयोगाजन्यतद्घट- प्रत्य(ब) प्रति तघटज्ञानत्वेन हेतुता। येन सम्बन्धेन घटवृत्तित्वं धर्माणाम् , तेन सम्बन्धेन तद्घटे तदप्रकारकत्वं बोध्यम् । तेन प्रमुष्टतत्ताकस्य(श) समवायेन पटत्व- प्रकारक तद्घटस्मरणाजन्य घटोपनीत(१)भानस्य कालिकसम्बन्धेन तद्घटवृत्ति यत् पटत्वं, समवायेन तत्प्रकारकस्यापि नासंग्रहः। एवं विषयान्तरेऽप्यूह्यम् । तत्त्वचिन्तामणिः तदपरे न क्षमन्ते(२) ; तथा हि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सनिकृष्टधूमविषये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते, ततः स्मृता सा तृतीयलिङ्गपरामर्श पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते(३), ततोऽनुमितिः। तदनभ्युपगमेऽपि सनिकृष्टधूमविषये धूमत्वेन धूमो पहिल्याप्य इत्यनुभवः(४), तथैध व्याप्तिस्मरणम् , ततो धूमवानयमिति व्याप्तिस्मृति- प्रकारेण धूमत्वेन पक्षवृत्तिधूमझानादनुमितिः, व्याप्त्यनुभवतत्स्मरणपक्षधर्मता- ज्ञानानामेकप्रकारकत्वेनानु(५)मितिहेतुत्वात् । दोधितिः 'तदः स्मृता से'ति ;-धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिवहिसमा- नाधिकरणवृत्तिधूमत्वम् , वहिमदन्यावृत्तित्वम् , वहिसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वं वा(६) व्याप्तिः। एकैव च सा(७) सर्वधूमसाधारणीति भावः। व्याप्तिनानात्वे तु पर्वतीयवहरसनिकः तत्सामानाधिकरण्यग्रहायोगः(८)। अन्यदीयवहिसामानाधि- करण्यस्य तत्र भानाङ्गीकारे भ्रमत्वापत्तिरिति द्रष्टव्यम् । । (१) 'तद्घटोपनीत' इति क्वचित् । (२) क्वचित् 'मन्यन्ते' इति । (३) 'गृह्यते' इति क्वापि। (४) 'इत्येवमनुभवः' इति क्वचित् । (५) 'प्रकारत्वेनानु' इति क्वचित् । (६) क्वचित् 'वा'कारो नास्ति । (७) पुस्तकविशेषे 'सा' इति नास्ति । (८) 'ग्रहायोगात्' इति क्वचित् । (१) सामान्यवक्षणाजन्यज्ञाने व्यभिचारनिवर्तनाय सघटवृत्तिधर्माप्रकारकत्वं तवघटस्य निर्विकल्पकात्मकप्रत्यो व्यभिचारनिरासाय तवघटेन्द्रियसंपोगाजन्यत्वा प्रत्यक्षविशेषणम् । () मनापि प्रकृतघटोपनीतभानस्य प्रमुष्टतलाकत्वविरहे सामान्ययाणथैव निर्वाहो भवितुमईतीति गावः।

·सामान्यलक्षणां-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः मनु(१) तत्सामानाधिकरण्यरूपा व्याप्तिः। एवञ्च या स्मृतां तविशिष्टबुद्धौ भ्रमत्वापत्तिरतो 'धूमसमानाधिकरणे'ति। लाघवादाह 'वहिमदन्ये ति। केवला- न्वयिसाधारण्यायाह-'वहिसम्बन्धिते'ति । ननु महानसे गृहीतं यत् तादशमहानसीयवहिसमानाधिकरणवृत्तित्वविशिष्ट- धूमत्वं तन्न पर्वतीयधूमे इत्यत आह 'एकैव चेति। तथा च तादृशवृत्तित्वोपलक्षितं धूमत्वमेव व्याप्तिः। तत् पर्वतीयधूमेऽप्यविकलमिति भावः। सामानाधिकरण्यरूप- व्याप्त्यभिप्रायकत्वे दोषमाह-'व्याप्तिनानात्व' इति । 'तत्र' पर्वतीयधूमे । तत्त्वचिन्तामणिः गवादिपदेष्वपि शक्त्यनुभव तत्स्मरण-वाक्यार्थानुभवानामेकप्रकारकत्वेन हेतु. हेतुमद्भाव इत्यपूर्वे वक्ष्यते। तत्र योग्यतादि(२)बलादपूर्वव्यक्तिलाभः, अनुमाने तु पत्तधर्मतावलाद् धूमो वहिव्याप्य इत्यनुभवः, न तु सर्वो धूमो पहिल्याप्य इति, येन सर्वभानार्थ तत्स्वीकारः। दीधितिः 'गवादिपदेष्वपीति, शत्यनुभव-शक्यस्मरणे हेतू, हेतुमान् वाक्यार्थबोधः । न चैवं जातिशक्तिवादविरोधः, जातौ व्यक्तौ च शक्तिः, परन्तु जातिविषयत्वेनैव शाता शक्ति३) व्यक्ति स्मारयति भनुभावयति चेति तदर्थादिति वक्ष्यमाणत्वादिति । अतद्गुणसंविज्ञानबहुब्रीहिना पश्वादिलिडादिपदाभिप्रायेण पररीत्या वेत्यपि कश्चित् । दीधितिप्रकाशः ननु शत्यनुभव-शक्यस्मरणयोः समानप्रकारकतामात्रेण हेतुहेतुमद्भावे मनु- भवाविषयस्यापि(४)स्मृतिविषयत्वे बाधकाभावात् स्मृतेरगृहीतग्राहित्वा(ब)पत्तिरत (१) 'ननु' इत्यत आरभ्य 'धूमममानाधिकरणेति' इत्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (२) 'वशादपूर्व' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तक विशेषे 'शक्तिः' इति नास्ति । (४) पुस्तकविशेषे 'अपि' शब्दो नास्ति । (a) नस्पतेरगृहीतग्राहित्वाभ्युपगमे का हानिरिति वाच्यम् । तथा सति तल्या भगृहीवपारित्वेन प्रमात्यप्रसङ्गात् । तत्रापीटापत्तौ स्मृतिकरणल्य प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गः । भत एवं स्पतिव्यावृतम् अनधिगताबाधितार्थविषयकज्ञानत्वलक्षणं प्रमात्वं वात्रिका समामनन्ति।

·- सवचिन्तामणौ मनुमानस माह-शस्यनुभवेति। 'हेतू' प्रयोजके। तेन(स) शक्यनुभवस्य शाब्दबोध प्रति हेतुत्वाभावेऽपि न क्षतिः। पदार्थस्मृतिव्यापारकत्वेन हेतुत्वात(१)पदक्षानमिव शक्यनुभवोऽपि हेतुरिति कश्चित् । तथा च शाब्दयोधं प्रति यदुभयोर्हेतुत्वं तदेव दृष्टान्तीकृतमिति भावः। 'एवम्' समानप्रकारकत्वेन शक्तिमानस्य शाब्दबोधहेतु- त्वाङ्गीकारे। 'जातिशक्तीति, समानप्रकारकत्वेन हेतुत्वे व्यक्तावपि शक्तिस्वीका- रात् , अन्यथा शक्तिशानस्य भ्रमत्वापातात(ह)। 'जातिविषयत्वेनैवेति -न तु शाब्दबोधविषयीभूतव्यक्तावपि शक्तिप्रहः प्राग- पेक्षणीय इत्येवकारार्थः । 'जातिविषयत्वेन' जातिप्रकारकत्वेन । तृतीया व विशेषणे जटाभिस्तापस इतिवत। तदर्थश्च(२) शातेत्यत्र शाने अन्वेति । जातिप्रकारकज्ञानविषयशक्तिर्व्यक्तिमनुभावयतीत्यर्थः । तथा च गोत्वप्रकारकशक्ति- ज्ञानत्वेनैव हेतुतेत्यर्थः। एतेन गोपदं गोत्वे शक्तमेवं शक्तिप्रहे समानप्रकारकत्व- विरोधः। गोशक्तं गोपदम् , गौः शक्येति वा शक्तिप्रहे जातिविषयकत्वज्ञानानु- पपत्तिः, शक्तिहस्यैव गोत्वप्रकारकत्वात् शक्तौ तत्प्रकारकत्वज्ञानानुपपत्तिः । सम्बन्धविधया गोर्गोपदीयेत्याकारक-(३)शक्तिग्रहाङ्गीकारे तु नितरामेवेति दूषणं निरस्तम्। 'पश्वादी ति,--नियतसंस्थानव्यङ्गयस्यैव तन्मते जातित्वात् ,उच्चैःश्रवसि तजसे वृत्तित्वेन पृथिवीत्वेन सङ्कराच(क्ष) न पशुत्वं जातिः ; किन्तु लोमवल्लालवत्त्वमिति तथाच भावः। (१) पुस्तकविशेषे 'हेतुत्वात्' इति नास्ति । (२) आदर्शविशेषे 'च'कारो नास्ति । (३) 'कारेण' इति पाठान्तरम् । (स) 'तेने ति तुपदस्य प्रयोजकार्थपरत्योपवर्णनेनेत्यर्थः । (c) शक्तिमानस्य शल्यभाषवष्यक्तिविशेष्यकशक्तिप्रकारकत्वादिति भावः । (a) स्वव्यभिचारित्व-स्वाध्यापकत्व-स्वसामानाधिकरण्यैतवत्रितयसम्बन्धेन पृथिवीत्व- वैशिष्यस्य पृथिवीत्वसहरपदार्थत्वात् पशुत्वे पृथिवीत्वाभाववति तेजसि देवता उस:- भवसि वर्तमानतया स्पव्यभिचारित्वदलल्य पृथिवीत्यवनपटावित्तिभेदप्रतियोगितावच्छेद- कस्वल्य सत्त्वेन स्वाव्यापकत्वदलस्य तथा पृथिवीत्पपति गवादो वर्तमानतया स्वसामानाषि- करण्यदलस्य सत्त्वेन पृथिवीस्वसङ्करस्य तत्र धास्पदत्यात तेनैव तत्र जातिवाभाचा शक्य. साधन इति भावः।

·'पृ.पवीत्यादिव्याप्यनानापशुत्वस्यैव(क) शक्यत्वे वाह 'लिकादीति कार्यत्वेन घटादावेव शक्तिमहो योग्यताबला(१)वपूर्धव्यक्तिलाभस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः। तद्गुणसंविधानबहुव्रीहिमप्युपपादयति, ‘परेति। 'परः' नैयायिकः । - तत्त्वचिन्तार्माणः भथ वहिमानमित्यनुमितिविशेषणक्षानसाध्या(२) विशिष्टक्षानत्वादिति पर्व- तीयवहिमानार्थ तत्कल्पने धूमेऽपि तथा, क्वविद् धूमस्यापि व्यापकत्वादिति(३) चेन विशिष्टवैशिष्टयशाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्यावश्यकत्वेन हेतुत्वात, तब वृत्तमेव । न तु विशेषणशानमपि तथा गौरवात् । गौरयमिति विशिष्टक्षाने युगपडू विशेष्यविशेषण(४)सभिकर्ष एव कारणम् , न तु निर्विकल्पकं मानाभावात् । दोधितिः 'विशेषणज्ञानसाभ्येति न च पक्षतावच्छेदकशानजन्यतया सिखसाधनम्, यद् यद्विशिष्टक्षानं तत्तद्धीसाध्यमिति सामान्यज्याप्त्यादरात् , अभायत्वप्रतियोगित्वयो- रनुपस्थितयोरप्रकारत्वात् । वहिविशिष्टज्ञानत्वेन तवहिविशिष्टतानत्वेन वा तज्ज्ञान- जन्यत्वसाधनाहा विशिष्टवैशिष्टेयत्याद्य(४)भ्युपगमवादः । वस्तुतो विशेषणतावच्छेदकादीनां युगपदिन्द्रियसनिकर्षात् तादशं प्रत्यक्षम् , अनुमित्यादिस्तु तादूप्येण व्याप्तयाविग्रहात् । अत एव अनेकव्यक्तिकद्रव्यादिविशेषणता- पच्छेवककानुमित्यादौ ६)तद्भानार्थ(७) न सामान्यलक्षणादरः । (१) 'वशादपूर्व' इति पाठान्तरम् । - (२) 'जन्या' इति पाठान्तरम् ।। (३) 'व्यापकत्वाच्चेति' इति पाठान्तरम् । (४) 'विशेष्ये विशेषणे' इति पाठान्तरम् । (५) 'इत्यादिः' इति पाठान्तरम् । (१) 'मित्या तद्' इति पाठान्तरम् । (७) 'शानार्थम्' इति पाठान्तरम् । (क) पृथिवीत्यादिव्याप्यनानापशुत्वाङ्गीकारे पदेव पशुत्वं पृथिवीत्वव्याभिचारिकवदेष पृथिवीत्वसमानाधिकरणमिति प्रागुकत्रितयसम्बन्धेन , पक्षुत्वे पृथिवीववैशियम्पस सम्भवति। एवं तेजस्वादिना तत्र साभावोऽपि पदनीयः। मतस्तन तेन नाम बाविस्वाभावः सत्यसायम इति भावः । २३ [११] ·तत्वचिन्तामणो मनुमानलण्डे दीधितिप्रकाश 'पक्षतावच्छेदके ति,-पर्वतो वहिमानित्यनुमितौ पर्वतत्वस्यापि विशेषण- त्वादिति भावः । ननु प्रतियोगित्वस्य सम्बन्धविधया भानसम्भवेऽपि अभावत्वाप्रकारकाभाव- प्रत्यक्षस्थाननुभवात् अभावप्रत्यक्षस्यानुपस्थितमेवाभावत्वं प्रकारोऽनायत्या स्वीकर- णीयः। तथा च सामान्यव्याप्तेयभिचारो यत्वतत्त्वाननुगमश्चेत्यत आह-'यहीति । ननु यत्र गुखापुओ वहित्वभ्रमाद् व्यापकताग्रहस्तत्र तदधीनानुमितौ वहि- मानार्थमुक(ख)कार्यकारणभावबलात् सामान्यलक्षणासम्भवेऽपि वहयन्तरे(१)व्याप- कतामहाधीन-पर्वतीयवयनुमितौ न सा आयाति, वहयन्तरक्षानजन्यत्वेनैव सिद्ध- साधनादत आह-'तवहीं'ति । ननु विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधियो हेतुत्वे दण्डिमानि- त्यनुमितौ विशेषणतावच्छेदकोभूतप्रकृतदण्डभानार्थ सामान्यलक्षणा स्यादत आह- 'विशिष्टवैशिष्टयेत्यादी'ति । 'विशेषणतावच्छेदकादीना(२'मित्यादिना विशेषण- "विशेष्यपरिग्रहः। 'तादृशं' दण्डिमानित्याकारकम् । 'तादूप्येण' दण्डित्वादिना । ज्याप्तयादिग्रहः(३) व्यापकतामहः शक्तिग्रहश्च तेन(ग)रूपेणानुमितौ शाब्दे च हेतुरित्यर्थः। तत्त्वचिन्तामणिः विशिष्यमानत्वमेव मानमिति चेन्न दृष्टान्ताभावात् , दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेषणधीजन्यत्वानुपगमात् , विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानत्वात् । अपि च प्रमेयत्वेन ज्याति परिच्छिन्दन् सर्वशः स्यात् , तथा च परकीयज्ञानविषये घटत्वं न ति संशयो न स्यात् । प्रमेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेयत्वेन घटं जानात्येव, घटत्वं तस्य न जानाति इति चेन तत् किं घटत्वं न प्रमेयं, येन तन जानीयात् १ सकलघटवृत्ति- धर्मस्य प्रमेयत्वेन तदशानासम्भवात् । (१) 'वहयन्तरव्यापकत्व' इति पाठान्तरम् । (२) 'दकादीत्यादिना' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'व्याप्त्यादिग्रह' इत्यंशो नास्ति । (७) 'उक्तकार्यकारणभावेति-निविशिष्टशामस्वेन वहिज्ञानत्वेन कार्यकारण- भावत्यर्थः। (1) वेन स्पेणे ति दलित्वाविरूपेणेत्यर्थः ।

·सामान्य प्रकरणम् - दीधितिः अस्तु पा(१) दण्डीत्यादि (२)प्रत्यक्ष दण्डत्वादिना, दण्डसंयोगवानित्यादौ च दण्डसंयोगत्वादिना(३) यकिश्चिद्व्यक्तिक्षानं कारणम्। 'दृष्टान्ताभावादिति,- विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य विशेष्यज्ञानादि-(४) कारणतापत्या मानाभावेन र निरस्तत्वादिति। एतेनास्तु वा विशेष्यज्ञानमपि कारणं, जन्यताञ्च निर्विकल्पकमपि सामान्य- लक्षणया, सर्वशत्वापत्त्या तस्यास्तदजनकत्वे तु तत एव वाधकान्न तत् कारणमिति निरस्तम्। दीधितिप्रकाशः ननु युगपविशेष्यविशेषण(५) सन्निकर्षे सत्यपि रक्तो दण्डो न वेति संशयान- न्तरमजायमाने रक्तो दण्ड इति निश्चयानन्तरं जायमाने रक्तदण्डवानिति विलक्षणवोधे अन्वयव्यतिरकाभ्यामवश्यं विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वं कल्पनीयमत माह-'अस्तु वेति। विशेषणत्वस्यैकस्याभावाद् दण्डिमानिति बुद्धौ दण्डत्वेन यत्किञ्चिदण्डप्रकारकधीत्वेनैव हेतुत्वात् प्रकृतदण्डप्रकारकज्ञानाभावेऽपि न क्षतिरिति भावः। . प्रत्यक्षस्थल एवोक्तसंशयदशायां तथा(६) बोधाभावादुक्तकार्यकारणभाव- कल्पनमित्याशयेन 'प्रत्यत्त' इत्युक्तम्। वस्तुतः कार्य्यतावच्छेदक(७) विशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधत्वमेवेति ध्येयम्। तेन(घ) दण्डो रक्तो न वेति संशये रक्ती दण्ड इत्यवान्तरवाक्यार्थबोधं विनैव रक्तदण्डवानिति विशिष्ट शिष्ट्यशाब्दबोधापत्तिरिति निरस्तम्। 'विशेष्यज्ञानादी'त्यादिना सम्बन्धमानपरिग्रहः। एतेन' मानाभावेन। ननु घटत्वसामान्यलक्षणाजन्यमाने अतीतानागतघटादेरपि विशेष्यत्वात् तज्ज्ञानस्य च (१) पुस्तकविशेषे 'वा'कारो नास्ति । (२) 'दण्डीत्यादौं' इति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् 'संयोगत्वादिना' इत्यनन्तरमेव चकारो दृश्यते । (४) 'शनादेखि कारणत्वापत्या' इति पाठान्तरम् । (५) 'युगपद्विशेषण' इति पाठान्तरम् । (६) 'तथाविधबोधा' इति पाठान्तरम् । (७) पुस्तकविशेषे 'वस्तुत' इति नाति 'कार्यतावच्छेदक' मित्यनन्तरच 'तु' शब्दो दृश्यते । (१) 'तेने वि-विशिष्टवैशिष्व्यबोधस्वल्य कार्यतावच्छेदकत्वादेवेत्यर्थः ।

·तत्ववितामणो अनुमावलण्डे प्रागसम्भवाद् विशेष्यशानं व्यभिचारीत्यत आह.-'जन्यताति(क)। निर्षि- कल्पकम्' महातसामान्याश्रये तत्सामान्यवैशिष्ट्यानवगाहि । । नन्वेवं प्रमेयत्वसामान्यलक्षणया. विश्वगोचरनिविकल्पकजनने सार्ववंच(५) स्यादित्यत आह-'सर्वक्षेति। यद्यप्येताद्शसार्वक्षयस्वीकारे क्षतिविरहः। न च संशयानुपपत्तिः, इदन्त्वावच्छेदेन घटत्वादिनिर्णयस्यैव भयं घटो न वेत्यादिसंशय- विरोधित्वात् , तस्य तत्संशयजनकदोषवशेन प्रतिबन्धात् । तथापि निखिल- जात्यंशे भन्याप्रकारकनिखिलजातिप्रकारकशानापत्तिः सामग्रीसत्वात् । न चेद(२)- मनुभवसिद्धमिति भावः। यत्तु घटत्वस्येव घटत्ववृत्तिधर्माणामपि निर्विकल्पकेन विषयीकरणाद् यदा घटे घटत्वावगाहनं, तदा घटत्वेऽपि तवृत्तिधर्मावगाहनम् , अतो घटत्वांशे अन्या- प्रकारकज्ञानासम्भव इति कथं सार्वज्ञचापादनमिति, तन्न ; घटत्वांशे अन्याप्रकारक- घटत्वप्रकारकशानं प्रति घटत्वांशे अन्याप्रकारकघटत्व(३)ज्ञानस्य हेतोः सम्भवेन 'तान्दशक्षानोत्पते(४ ब्रह्मणापि दुर्वारत्वात्। अन्यथा जातिमान् घट इति प्रत्यक्ष न स्यात्, न स्याश्च योगिनामपि सार्वज्ञयमिति विक्। 'तस्याः' सामान्यलक्षणायाः। 'तवजनकत्वे' निर्विकल्पकाजनकत्वे। 'तत एवं' पूर्वोक्तव्यभिचारादेव। 'तत्' विशेष्यज्ञानम्। तत्त्वचिन्तार्माणः उच्यते ;-यदि सामान्यलक्षणा नास्ति, तदा अनुकूलतर्कादिकं(५) विना धूमादौ व्यभिचारसंशयो न स्यात् , प्रसिद्धधूमे बहिसम्बन्धावगमात् , कालान्तरीय- देशान्तरीयधूमस्य मानाभावेनाज्ञानात्। सामान्येन तु सकलधूमोपस्थितौ धूमान्तरे विशेषादर्शनेन संशयो युज्यते । (१) 'सर्वशः' इति पाठभेदः । (२) 'न चैतदनु' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तक- विशेष 'घटत्व' इति नास्ति । (४) 'शानापत्ते' इति पाठान्तरम् । (५) 'अनुकूलतर्क विमा' इति पाठान्तरम् । 'जन्यताओत्यस्य-क्रियतामेत्यर्थः ।

·सामान्यलपणाप्रकरणम् दोधितिः 'प्रसिद्धधूम' इत्यादि,-धर्मिज्ञानस्य संशयहेतुत्वानङ्गीकारेऽपि संशय एवं धर्मिभानार्थ(१) सा स्वीकार्य्या, धर्मितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वाभ्यु- पगमे त्वविवादात् , तद्धर्मप्रकारकज्ञानस्य तद्धर्माश्रयप्रत्यासत्तित्वोपगमात् । दोधितिप्रकाशः ननु अप्रसिद्धधूमेऽपि संशयो नानुपपनः, धर्मिज्ञानस्य संशयहेतुत्वाभावादत माह- 'धर्मिशानस्येति । 'संशय एवेति,-विशेष्येन्द्रियसभिकर्षस्य प्रत्यक्षहेतुत्वा- दिति भावः। 'धर्मिभानार्थ (२)धर्मिविषयतार्थम्। 'सा' सामान्यलक्षणा। ननु सामान्यलक्षणां विनापि धर्मितावच्छेदकप्रकारकज्ञानादेवाशातधर्मिणां संशयविषयता स्यात् , तथा च झानलतणयैवोपपत्तिरत आह–'अविवादादिति । अविवादं द्रढ़यति-तद्धर्मेति । यद्यपि घटत्वप्रकारकज्ञानत्वेन प्रत्यासत्तितायां विवादः, तथापि घटत्वप्रकारकमानोत्तरं निखिल घटप्रत्यक्षस्य फलस्य सम्प्रतिपत्ती तत्प्रत्यासत्तिता घटत्वप्रकारकज्ञानत्वेन घटत्वज्ञानत्वेन वा स्यादित्यत्र नास्माक- माग्रह इति भावः । अत्र कश्चित् ;-स्वरूपसदीश्वरमानमेव सर्वत्र विषयतया प्रत्यासत्तिरस्तु, घटत्वपटत्वादीनां बहूनां तथात्वे गौरवात् । तस्याश्च स्वप्रकारकस्वाश्रयप्रत्यक्षत्वं स्वाश्रयविशेष्यकप्रत्यक्षत्वं पा उपनीतभानलौकिकप्रत्यक्षसाधारणमेव कार्य्यता- वच्छेदकम् , अतो न विश्वगोचरनिर्विकल्पकोत्पादेन सार्वभया(च)पत्तिः, न वा उपनीतभानादिव्यावर्तक तत्तदन्यत्वाविप्रवेशे कार्यकारणभावस्यानन्त्याल्लाघवानवकाश इति । इत्थश्च घटत्वांशे भन्याप्रकारक-घटत्वोपनीतभानस्थले घटत्वस्याविशेष्यत्वात् तत्प्रत्यक्षोपपत्यर्थ ज्ञानलक्षणापि स्वीकार्येति । यदा च यदिन्द्रियजन्य-यद्धर्मप्रकारकमानसामग्री, तदा तदिन्द्रियजन्यतद्धर्म- प्रकारकस्वाश्रयविशेष्यिका प्रतीतिं जनयति, अतो(छ) न घटत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षकाले - (१) 'ज्ञानार्थम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'शानार्थम्' इति पाठान्तरम् । (१) निर्विकल्पकस्य ताशकायंतापच्छेदकधर्मानाकान्तस्वात् , निर्विकल्पकल्य प्रकारवाविशेष्यताशयत्वादिति भावः । () 'मत' इति-निरुक्तकार्यकारणभावे इन्द्रियविशेषजन्मत्वस्य स्वाभयविशेष्यकत्वस्य कार्यतावच्छेदके निवेशादेवेत्यर्थः ·तत्वविन्तामणो अनुमानखण्डे पटादीनां साक्षात्कारापत्तिः, न वा रसत्वगन्ध न्धत्वाघुपस्थितौ रसो गन्ध इति चानुष- ज्ञानापत्तिः। न व घट इत्याकारकप्रत्यक्षकाले घटत्वरूपेणैव विश्वविशेष्यकप्रत्यक्षापत्तिः, सति दोष इष्टत्वात् ,' असति(ज) तु तस्यैव कारणस्याभावात् । अन्यथा प्रमेयत्वा- दिना ज्ञानकाले विश्वविशेष्यक(१) घटत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षस्य तवापि दुर्वारत्वादिति । तन साधीयः ; विनिगमनाविरहेण अभिधेयत्वादीनामाकाशाभावादीनाश्चासत्तिताया दुर्वारत्वात्। न च घटत्वज्ञानेनापि समं विनिगमनाविरहः, तस्यान्वयव्यतिरेकानु- विधायितया हेतुत्वस्यावश्यकत्वादिति दिक(२) । . . दीर्धाितः अत्र वदन्ति ; - प्रसिद्धधूमे धूमत्वेन व्याप्तिज्ञानं तफ़्मत्वेन(३) वा ? आये संशयोऽसिद्धः। द्वितीये तु धूमत्वावच्छेदेन व्याप्तिग्रहस्यैव तद्विरोधितया स(४) नानुपपन्नः । कथमन्यथा पृथिव्यादिरूपे वायुत्वाभावव्याप्यतानिर्णयेऽपि रूपं वायुत्वा- भावव्यभिचार न वेत्यादिसंशयः ? न चातिरिक्तसम्भावनया तथा, विशेषतश्चोपस्थितानामतिरिक्तानां विशेष- दर्शनाक्रान्ततया अतिरिक्तान्तरोपस्थितये अवश्यं सा स्वीकरणीयेति(५) वाच्यम् ; यतो रूपेषु नातिरिक्तत्वसम्भावना, तेषु विशेषदर्शनात् । नाप्यतिरिक्त रूपत्वसम्भावना, रूपान्यन्न रूपम् , द्रव्यादयो रसादयश्च न रूपम् , प्रसिद्धरूपभिन्नं यदूपभिन्नं द्रव्यं रसादि वा तत् सर्व न रूप रूपत्वाभाववञ्चेत्यादिविशेषदर्शने(६) तस्या अप्ययोगात् । तदानोश्चोक्तसंशयस्य सर्वजनानुभवसिद्धत्वादतिरिक्तसम्भावनाया गौरवेणाप्रयोज- कत्वाच। तस्मात्तत्रैव धूमे रूपे वा धूमत्वेन रूपत्वाद्यवच्छेदेन[वा व्याप्तेरग्रहाद् व्यभिचारसंशयो नायुक्तः। (१) विषयक' इति पाठान्तरम् । (२) 'दिक्' इति पुस्तकविशेषे नास्ति । (१) एतद्धमत्वेन' इति पाठान्तरम् । (४) 'संशयः' इति पाठान्तरम् , तच्च न प्रकाशसम्मतं 'स' इत्यस्यैव 'व्याप्तिसंशय' इत्यर्थविवरणात् । (५) 'स्वीकार्येति' इति पाठभेदः । (६) 'दर्शनेन' इति क्वाचित्कः पाठः । (ज) 'असति तु' दोष इति शेषः । तथा हि घटत्वप्रकारकविश्वविशेष्यकप्रत्यक्षस्य भ्रमरूपतया दोषस्य च भ्रम प्रति कारणतया तदभावे ताशभ्रमात्मकस्य कार्यस्य उत्पत्य- सम्भव इति भावः। तस्यैव दोषरूपस्य कारणस्याभावात् न ताशप्रत्यक्षापत्तिरिति भावः ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः 'धूमत्वेन' धूमत्वावच्छेदेन । (१)तमत्वेन' धूमत्वसामानाधिकरण्येन । 'असिद्ध' इति,-धूमत्वावच्छेदेन तदभावनिर्णयस्य सामानाधिकरण्येन(झ) संशयं प्रत्यपि विरोधित्वादिति भावः । 'द्वितीय' इति,-धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिनिश्चये धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्यभिचारसंशये वाधकाभावादिति भावः । प्रहस्यैवेत्येवकारेण धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिप्रहब्यवच्छेदः । तद्विरोधितया' धूमत्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिसंशयविरोधितया। 'स' धूमस्वसामानाधिकरण्येन व्याप्तिसंशयः। तथा च प्रसिद्वधूम एव धूमत्वेन व्याप्तिसंशय इति भावः। 'अन्यथा' समानविषयकतामात्रेण प्रतिवन्धकत्वे()। 'पृथिव्यादी ति,-पृथिव वायुत्वा. भावव्याप्यम्, जलरूपं वायुत्वाभावव्याप्यम् , तेजोरूपं वायुत्वाभावव्याप्यम् इत्याकारणेत्यर्थः। तत्र व्याप्तिग्रहविषयातिरिक्तस्य धूमान्तरस्य सत्वात् सन्देहो- पपादनेऽपि अत्र(२) व्याप्तिग्रहविषयेभ्यः पृथिवीजलतेजोरूपेभ्योऽन्यदूपान्तरं नास्तीति कुत्र सन्देहः स्यादिति भवत्युपष्टम्भ इति । समानविषयकत्वेन विरोधित्वमभ्युपेत्याह--'न चेति(३)। 'अतिरिक्त- सम्भावनया' प्रसिद्धरूपातिरिक्तं रूपं न वेति सम्भावनया । 'तथा' गृहीतव्यामिकेष्वेव रूपेषु रूपं वायुत्वाभावव्याप्यं न वेति संशयः । नन्वेवं गृहीतव्याप्तिकेष्वेव धूमेषु एतावदतिरिक्तो धूमो नवेति सम्भावनया धूमो वहिव्यभिचारी न वेति संशयः स्यात् , तथा व क्व सामान्यलक्षणावतार इत्यत (१) 'एत मत्वेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'अन्यत्र' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'समान' इत्यारभ्य 'न चेति'-पर्यन्तः पाटो न दृश्यते । () अस्मिन् प्रकरणे सर्वत्र सामानाधिकरण्येनेत्यस्य सामानाधिकरण्यमानेणेत्यर्थः तारशबुद्धित्व प्रकारतावच्छेदकसंसर्गाशे धर्मितावच्छेदकव्यापकप्रकारप्रतियोगिकत्वानवगाहि- बुद्धित्वम् । ताशबुद्धि प्रति संसर्गाशे धर्मितावच्छेदकव्यापकप्रकृतप्रकारप्रतियोगिकत्वा- वगाहिविपरीतनिश्चय एवं प्रतिबन्धकः। संसर्गाशे वाशप्रतियोगिकस्वावगाहिनी बुद्धिरेव अवच्छेदकावच्छेदेन पुद्धिः। ताशबुद्धि प्रति सामानाधिकरण्यमात्रेण अवच्छेदकावच्छेदेन चेति द्विविधो विपरीतनिश्चय एवं प्रतिबन्धक इति तत्वं प्रकृते अनुसन्धेयम् । . (ब) तथा प्रतिबन्धकत्व तविषयतानिरूपितविषयतासम्बन्धेन तदबुद्धि प्रति तदभाव. विषयतानिरूपितविषयतासम्बन्धेन तदभावनिश्रयस्य प्रतिबन्धकस्वमित्याविरूपम् ।

·तस्वचिन्तामणों अनुमानसणे आह-'विशेषत' इति । 'विशेषतो' घटत्वपटत्यादिना । 'विशेषदर्शन' रूपत्वा- भावनिर्णयः। 'अतिरिक्तान्तरे'ति,-अनुपस्थिताति(ट)रिकेत्यर्थः। 'सा' सामान्य- लक्षणा। 'रूपेष्वि'ति,--रूपं पार्थिवाप्यतेजसभिन्नं नवेत्या(१)कारेत्यर्थः। 'विशेष- दर्शनात्' पार्थिवादित्रितयभिन्नत्वा(२)भावदर्शनादित्यर्थः । 'भतिरिक्त (३) इति,- पार्थिवादिभिन्न रूपन वेत्याकारेत्यर्थः। विशेषतोऽपि निर्णयमाह-'द्रव्यादय' इति द्रव्यकर्मसामान्यविशेषसमवायाभावा इत्यर्थः । ननु संशयस्य यद् धर्मितावच्छेदकम् , तद्घटितरूपेण(ठ) तत्र धर्मिणि निर्णयः संशयविरोधी, अत एव धूमो वहिन्याप्यो न वेति संशयं तमत्वेन निर्णयो विरुणद्धि । प्रकृतसम्भायनाया(४) यद्धर्मितावच्छेदकं प्रसिद्धरूपभिन्नत्वम् , तद्घटित. रूपेण तत्र धर्मिणि अनिर्णयात् सम्भावना स्यादेव इत्यत एतदभ्युपेत्य(५)उपपादयति 'प्रसिद्ध' इति । प्रसिद्धरूपभिन्नं न रूपमिति प्रहे संशयायोगादाह-'रूपभिन्न मिति । तघटितधर्मावच्छेदेनैव विशेषेणापि(६) निर्णयमाह, 'द्रव्यं रसादि वेति ; तथा च प्रसिद्धरूपभिनं द्रव्यं रसादि(ड) वा न रूपमित्यर्थः । .- 'तादात्म्येन रूपकोटिकसम्भावनाया(७) रूपभेदनिर्णयं वाधकमुक्वा रूपत्व- कोटिकसम्भावनायां तदत्यन्ताभावनिर्णयं वाधकमाह,--'रूपत्वेति । 'तस्याः' सम्भावनायाः। ननु तदानी संशयो न भवत्येव इत्यत माह-तदानी मिति। तादृश(८)- विशेषदर्शनकाल इत्यर्थः। 'उक्ते'ति,-रूपं वायुत्वाभावव्याप्यं न वेत्याकारेत्यर्थः । (१) 'न वेत्येवंरूपेत्यर्थ' इति पाठभेदः । (२) 'पार्थिवाप्यतैजस मिनत्वे'ति पाठान्तरम्। (३) 'नापीति' इति पाठान्तरम् । (४) 'नायाश्च धर्मितावच्छेदकम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'इत्येतदभ्युपेत्य' इति पाठान्तरम् । (६) 'विशेषस्यापि' इति पाठभेदः। (७) 'सम्भावनाया' इति पाठान्तरम् । (८) 'एतादृश' इति पाठान्तरम् । (e) 'अनुपस्थितातिरिक्त त्यत्र कर्मधारयसमासः प्रतिपत्तव्यः । (8) तद्वतटितरूपेणे'त्यत्र घटितपदं पर्याप्तयनिवेशसूचनाय । उत्तरत्रापि तथा । (३) रसादीत्यादिपदेन तवगुणसंविधानबमोहिमा रूपमिनारसगन्धादिसकगुणकादि- पदार्थपरिग्रह।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६६५ ननु संशयश्चेदनुभूयते, तदा तज्जनकदोषप्रतिबन्धात्(द)संशयविषयीभूतो धर्मी पूर्वोक्तविशेषदर्शनानामविषय(१) इत्येव फलबलात् कल्प्यत इत्यत आह-'अति- रिते'ति । 'गौरवेणे'ति,--रूपत्वावच्छिन्न-व्याप्तिनिर्णयाभाव(२)मपेक्ष्य प्रसिद्ध- रूपातिरिक्तं रूपं न वेत्याद्यतिरिक्त(३)सम्भावनाविरहसहकृततद्रूपर्मिकच्याप्तिनिर्णया- भावकारणतायां(४) गौरवेणेत्यर्थः । दोधितिः यत्त सामान्याभावभानार्थं सा स्वीकार्य्या, तां विना सकलतत्प्रतियोगि- 'शानासम्भवादिति, तन्न ; न हि अभावस्य ज्ञानमात्रे लौकिकप्रत्यक्ष वा प्रतियोगिज्ञानं *कारणम् , तव सामान्यलक्षणया इदन्त्वादिना व भाने व्यभिचारान्मानाभावाच्च । अत एव इदन्त्यादिना उपस्थिते तमसि भावत्वाभावत्वसंशयः, तेजोऽभावत्वेनोपस्थिते तदयोगात् । प्रतियोगिविशेषिततज्ज्ञानन्तु(५) विशिष्टपैशिष्ट्यबोधमर्यादां नातिशते । सकलप्रतियोगिविषयत्वन्तु तस्यासिद्धम् , प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि प्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टयत्किञ्चित्प्रतियोगिशानादेव तत्सम्भवान् । यावतप्रतियोगिज्ञानत्वन गौरवेणाहेतुत्वात्। दीधितिप्रकाशः प्रगल्भमतमास्कन्दति 'यत्त्वि'ति । 'सा' सामान्यलक्षणा। 'तत्प्रतियोगीति- सामान्याभावप्रतियोगीत्यर्थः । सामान्याभावभाने तत्कारणीभूत-सकलप्रतियोगि- शानार्थ सामान्यलक्षणा, सामान्याभावभानविषयीभूत-(६)सकलप्रतियोगिसन्निकर्षाओं वा? (१) 'न पूर्वोक्त विशेषदर्शनानां विशेष्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'व्याप्यत्व निर्णया- भाव' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेपे 'अतिरिक्त' पदं नास्ति । (४) 'कारणताया' इति पाठभेदः। (५) 'तद्भानन्तु' इति पाठान्तरम् । (६) तद्विषयीभूत' इति' पाठान्तरम् । (e) 'तजमकेल्यादिः-संशयस्य प्रमरूपतया तजनकीभूतेम दोषेण पूर्वोकविशेषदर्शमस्य प्रतिरोधादित्यर्थः। ८४ [१२] ·६६ तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे नाद्य इत्याह-नही ति। 'तव' नैयायिकस्य(ण) मते । 'सामान्यलक्षणया' शेयत्वादिना। ननु तल्लौकिकप्रत्यक्ष तत(त)कारणमत आह-इदन्त्वादिने ति । नन्वभावत्वप्रकारकलौकिकप्रत्यक्ष तत् कारणमत आह–'मानाभावाचेति । ननु तत्पतियोंगिकाभावत्वमेव इदन्त्वम् , तथा च तत्तत्प्रतियोगिकाभावभाने कथं प्रतियोगिधियो व्यभिचार(थ) इत्यत आह 'अत एवेति । यत एव तेजोऽभावत्वं नेदन्त्वं, किन्तु स्वरूपेण तत्तदभावव्यक्ति नविशेषो वा अत एवेत्यर्थः । तमोभिन्न इदन्त्वेन भाने विवादात् 'तमसो ति पय॑न्तानुधावनम्(१) । 'तदयोगात्' अभावत्व(द)संशयायोगात्। ननु भूतले घटवत्त्वभ्रमकाले घटो नास्तीतिबुद्धचनुत्पत्तावपि घटत्वस्यावच्छेद- कत्वानवगाहिनो घटप्रतियोगिकोऽभाव इत्याकारकस्य नेत्याकारकस्यानुभवस्य(२) वा आपत्तिः, अत इन्द्रियसम्बद्धविशेषणतायाः कार्यतावच्छेदकं तत्तत्प्रतियोगिता- बच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वावगाह्यभावप्रत्यक्षत्वम् इदन्त्वप्रकारकाभावप्रत्यक्ष- त्वश्च नानैव। तथा च घटत्वावच्छिन्नपतियोगिताकाभावप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति घटत्वरूपेण घटज्ञानं कारणमित्येव पर्यवसितम्। न चात्र व्यभिचार इत्यत आह-प्रतियोगीति । 'तजज्ञानम्'(३) अभाव- भानम्। 'विशिष्टवैशिष्ट्ये ति,-घटत्वविशिष्टवैशिष्ट्यबोधे घटत्वप्रकारकज्ञान(४) . .. (a) (१) 'पर्यन्तम्' इति पा न्तिरम् । (२) 'अभावानुभवस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'तद्भानम्' इति पाठभेदः । (४) 'घटत्वरूपेण घटज्ञानम्' इति पाठान्तरम् । (ज) 'भैयायिकस्य' न तु मीमांसकस्य ; तन्मते सामान्यलक्षणानङ्गीकाराविति भावः । 'तलौकिकप्रत्यक्षे'-अभावलौकिकप्रत्यक्षे। 'तत् कारण मिति प्रतियोगिज्ञानं कारण- मित्यर्थः। (थ) इदन्त्वस्य प्रतियोगिविशेषित-तारशाभावत्वात्मकतया इदन्त्यप्रकारेणाभाषज्ञाने विशेषणशामविधया अपेक्षितस्य इदन्त्वज्ञानस्य प्रतियोगिविषयकत्वनैयत्पेन व्यभिचाराभाव इति भावः। (३) स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदकक-स्वप्रकारकझामस्य नियताहार्यतया अभावत्व. धर्मितावच्छेदककाभावत्वाभावकोटिकसंशयस्वीकारे संशयस्याहार्यत्वापत्तेः। अत्र 'तद्- ज्यावर्तकधर्मस्य सत्संशयमितावच्छेदकसाया अनुभवाविरुद्धत्वादिति गदाधरयुक्तिः। मन्त्र जगदीशस्तु तद्धर्मविशिष्टधर्मिकतदभावग्रहं प्रति वादशज्ञानेछापिरहविशिष्टज्ञानमात्रस्य प्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथा निर्वहिर्वहिमान इत्येवमनाहार्दीधीप्रसङ्गादिति भाव' इत्याह ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् कारणम्। तेन निर्विकल्पकोत्तरं विशिष्टवैशिष्टयबोधनिरासः। न तु तत्र घटविषयत्वमपि अपेक्षितम् , कुतो यावघटविषयत्वमिति भावः । द्वितीये त्वाह,-'सकले ति। 'तस्य' सामान्याभावभानस्य । पूर्वोक्त- कारणतावच्छेदके घटविषयत्वस्य निवेशनमभ्युपेत्याह-'प्रतियोगिज्ञानस्येति । दीधितिः न च तदभावबुद्धौ तज्ज्ञानहेतुत्वाद् यावत्प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमर्थायातम् , मानाभावात्। ध्वंसप्रागभावात्यन्ताभावाश्च प्रतियोग्यादित्रितय(१) प्रतियोगिका द्वयाग्रहेऽप्येकग्रहादेव गृह्यन्त इत्यभ्युपगमाञ्च । अन्धकारस्तु तेजोविशेषसामान्याभावो नाभावसमुदायः, यावत्तदभावानामेकत्रासम्भवादननुगमाद् गौरवात् तेजोविशेष- त्वाविज्ञानस्य तेजःसामग्रयाश्च विरहे(२) तेजोविशेषात्यन्ताभावप्रागभावानां प्रत्यक्षान- भ्युपगमाश्च । प्रागभावप्रत्ययोऽपि च प्रतियोगिवृत्तिघटत्वाविप्रकारकशानसाभ्यो न प्रतियोगिज्ञानमपेक्षते। दीधितिप्रकाशः ननु तघटस्य विशिष्टाभाव-द्वित्वावच्छिन्नाभाव-साधारणतद्घटप्रतियोगिका- भावप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तद्घटज्ञानत्वेन हेतुता, घटसामान्याभावस्तु तत्तद्घटाना- मभाव इति तत्प्रत्यते तत्तद्घटानां ज्ञान(३) कारणम् , अतो यावत्प्रतियोगिज्ञान- हेतुत्वमर्थायातमेवेत्याशङ्कले 'न चेति। 'तदभावे'ति-तनप्रतियोगिकाभावेत्यर्थः । न चापसिद्धान्तोऽपीत्याह-'ध्वंसें'ति । घटध्वंसो घट-तत्प्रागभाव-तदत्यन्ता- भावानामभावः, घटसकाले घटो नास्ति घटप्रागभावो नास्ति घटात्यन्ताभावो नास्तीति बुद्धीनां घटध्वंसेनैवोपपादनात् । एवं घटप्रागभावो घट-तद्ध्वंसतदत्यन्ता- भावानामभावः, एवं घटात्यन्ताभावो घट-तत्प्रागभावतध्वंसानामभावः एकैक- प्रतियोगिज्ञानादेव गृह्यत इत्यर्थः । ननु स्वमते ध्वंसप्रागभावयारत्यन्ताभावेन सह विरोधाभावात् कथमेतदत आह–'अभ्युपगमा ति, प्राचीनैरिति शेषः । ननु स्वपरप्रकाशक-यावत्तेजःसंसर्गाभावोऽन्धकारो यावत्तेजोशानादेव गृह्यते । यावत्तेजोमानश्च सामान्यलक्षणां विना नेति तदर्थ(ध) सा अङ्गीकाठयेत्यत आह- (२) 'त्रय' इति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'विरहेऽपि' इति पाठो दृश्यते । (३) 'भानम्' इति पाठान्तरम् । (घ) तदर्थ मिति-यावत्तेजोशानार्थमित्यर्यः। 'सेति सामान्यलक्षणेत्यर्थः ।

·4Me -- तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'अन्धकारस्त्विति। 'तेजोविशेषेति, स्वपरप्रकाशकेत्यर्थः। 'सामान्याभाव' इति- सप्रागभावाधिकरणेऽपि सामान्याभावस्य प्रागव्यवस्थापितत्वादिति भावः । यावत्वमभावविशेषणमाशङ्कय निराकुरुते 'नाभावेति । 'एकाति, व्यधिकरण- तेजसां प्रागभावध्वंसंयोकत्रा(न)सम्भवादिति(१) भावः । ननु यत्र यावद्भिस्तेजोऽभावस्तमोव्यवहारस्तावन्त एव तत्रान्धकारपदार्थ इति । किञ्च(प) यावत्वं प्रतियोगिविशेषणमेव, तथा व यावत्तेजसा तत्तव्यक्तित्वेना- भाव एवान्धकार इत्यत आह-'अननुगमादिति । ननु अनुगतप्रत्ययोऽसिद्ध एवेत्यत आह-'गौरवादिति। एकस्य सामान्या- भावस्य अन्धकारप्रतीतिविषयत्वकल्पनमपेक्ष्य यावदभावेषु तत्कल्पने गौरवादित्यर्थः । ननु यावदभावप्राहकसामग्रीसत्वे यावदभावे(२)ऽपि तत्प्रतीतिविषयत्वमावश्यकमत आह-'तेजोविशेषत्वे ति। अत्यन्ताभावप्रहे व्यधिकरणतेजसा ध्वंसप्रागभावग्रहे च तदधिकरणवृत्यनन्ततेजोव्यक्तीनां तत्तद्व्यक्तित्वेन ग्रहस्थाशक्यत्वादिति । ननु अत्यन्ताभावग्रहे तदधिकरणावृत्तितेजस्त्वादिना ग्रहः सम्भवति, प्रागभाव- ध्वंसग्रहे च तेजस्त्वेन तत्कालावच्छेदेन तदधिकरणावृत्तितेजस्त्वेन वा प्रतियोगिनो शानं सम्भवति । न चेन्द्रियसम्बद्धविशेषणतायास्तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना- भावप्रत्यक्षत्वमेव कार्यतावच्छेदकम् , अतः कथं(फ) तेजस्त्वादिप्रकारकज्ञानात् प्रागभावादिप्रत्यत्तमिति वाच्यम् । अत्यन्ताभावे इन्द्रियसम्बद्धविशेषणताया व (१) 'प्रागभाबध्वंसानामसम्भवा दिति' पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'अपि' शब्द- रहितः पाठः। प्रागभाव- (न) ध्वंसप्रागभावयोः प्रतियोगिसमानदेशवृत्तित्वनियमादिति भावः । वंसयोरित्यत्र अल्पस्वरस्य ध्वंसपदस्य द्वन्द्वे पूर्वपातित्वसम्भवेऽपि आश्रयमाशजन्यध्वंसस्य प्रतियोगिसमयायिदेशादन्यत्रापि कदाचित् सम्भवो, न तु कदाचित् प्रागभावस्येति प्रागभावस्य प्रकृते सन्मूलकाभ्यहितत्वेन प्रागभाषपदस्य पूर्णपातित्वमिति केचिद व्याचक्षते । (५) कुत्र कियनिस्तेजोऽभाषैस्तमोव्यवहारो भवतीत्यस्य निर्णतुमशक्यतया अन्धकार- पदार्थो दुर्शय इत्याशङ्कयाह बिति । (क) 'क'मिति-तेजस्स्वाविधर्माणां ताशप्रागभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सतरा- मभावादिति भावः। ...

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् तथात्वात(व)। अत एव इहेदानी(१)घटध्वंस इत्यतिप्रसक्तघटत्वावच्छेदेनैव तद्घट- ध्वंसप्रत्यक्ष सर्वानुभवसिद्धमत आह–'तेजासामग्या' इति । तेजप्रागभावस्य तेजः- सामप्रीव्यङ्गयत्वादन्धकारप्रत्यक्षकाले च तेजस उत्पत्तेरनावश्यकत्वादिति भावः । ननु मास्तु यावत्प्रतियोगिज्ञानमभावप्रत्यक्षे कारणं, तथापि प्रागभाव. प्रत्यक्षानुरोधात् सामान्यलक्षणा आयास्यति, तत्र अनागतघटस्यैव प्रतियोगित्वेन तज्ज्ञानस्यान्यथाऽसम्भवादित्याशङ्कय 'विशिष्टवैशिष्टयबोधमर्यादा नातिशेत' इति क्रमेणव समाधत्ते 'प्रागभावे'ति । 'घटत्वादी'ति,-इदं च अतिप्रसक्तघटत्वाद्य- वच्छेदेनापि प्रागभावस्य प्रत्यक्षमिति मदुक्त(२)दिशावगन्तव्यम् । दीधितिः अथ घटो भविष्यतीति प्रत्यक्ष प्रतियोगिविशेषितं प्रागभावमवगाहते। प्राचीनास्तन्प्रतियोगिनः, तत्प्रतियोगित्वावगाहने च भ्रमलम् , न च अनागते घटे प्रत्यासत्यन्तरमस्ति, अतः सामान्यप्रत्यासत्या घटत्वेनानुभूतं स्मृतञ्च तं तदालम्बते । नव वरमकारणरूपसामग्रीव्यङ्गयः प्रागभावो वाच्यः, अन्यदा तदप्रत्ययात् तस्याश्च(३) स्वरूपसत्याः स्वरूपेण वा ज्ञातायास्तथात्वे अतिप्रसङ्गाद् व्याप्यत्वेन गृहीतायास्तथात्वं वाच्यम् । तथा व तद्धेतुका प्रागभावस्यानुमितिरेव, तावत्काल प्रागभावस्यासत्वेन प्रत्यक्षायोगादिति(४)वाच्यम् । यादृशकारणकलापानन्तरं कार्योतः पादो द्वष्टस्तबुद्धेरैव तद्व्यञ्जकत्वाभ्युपगमात , अनुयोगिताविशेषादिरूपप्रागभावत्वादेः क्वचिदप्रतीतो(५ ताद्रूप्येणानुमानासम्भवाश्चेति चेत् ;- दोधितिप्रकाशः ननु अनागतगोचरप्रागभावप्रत्ययोऽनागतघटमग्निकर्ष विना न स्यादतस्तत्र ज्ञानरूपसनिकर्षार्थमेव सामान्यलक्षणेत्याशङ्कने-'अथे ति। 'घटो भविष्यतीति,- यद्यपि इदं प्रत्यक्षं न वहिरिन्द्रियेण, उपनीतविशेष्यकज्ञानजनने नेपा(६)मसामर्थ्यात् , न मनसा, तत्र सामथ्या व्यञ्जकत्वोपवर्णनविरोधात् , तथापि घटविशेषणकप्रागभाव- (१) पुस्तकविशेपे 'इहे'ति नास्ति । (२) 'तदुक्त'ति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् 'च'कारशून्यः पाठः। (४) 'योगाचेति' इति क्वचित् पाठः : (५) 'क्वचिदप्यप्रतीत' इति पाठभेदः । (६) 'तेपा'मित्यत्र 'तस्यति पाटो युक्तः । (१) 'वयात्वादिति-तत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाभाषप्रत्यक्षत्वस्य कार्य्यता- च्छेदकत्वादित्यर्थः।

·६७० तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे मुख्य(१)विशेष्यकप्रत्यक्षमेवाने(भ)नोक्तमिति ध्येयम् । 'प्राचीना'तत्प्रत्यक्षकालीनध्वंस प्रतियोगिकालवर्तिनः। 'तत्प्रतियोगिनः' तादृशप्रत्यक्षविषयप्रागभावप्रतियोगिनः । ननु प्राचीना एवं प्रतियोगित्वेन(२) भासन्तामत आह-तत्प्रतियोगित्वेति । 'स्मृतश्चेति,-विशिष्टबुद्धिं प्रति विशेषणधियों हेतुत्वाभिप्रायेण । इतरथा तु सामान्यलक्षणयैव प्रागभावप्रत्यक्ष अनागतघटस्याप्यभानसम्भव इति ध्येयम् । 'तम्' प्रतियोगिनम्(३)। 'तत्' प्रागभावप्रत्यक्षम् । प्रागभावस्य प्रत्यक्षमेव नास्तीत्याशङ्कत्ते 'न चे'त्यादिना। कालादिघटित- सामग्रया व्यञ्जकत्वे मानाभावादाह 'चरमे ति । 'अन्यदा' चरमकारणाभावदशायाम् । 'स्वरूपेण' सामग्रीत्वेन । 'व्याप्यत्वेन' प्रागभावव्याप्यत्वेन । 'गृहीताया' इति कपालादाविति शेषः। अन्यथा इहेदानी कपाले घटप्रागभाव इति नियताधिकरण- प्रत्यक्षानुदयात्। तथा च पक्षधर्मताशानमपि सम्पादितमिति । 'तथात्व' व्यजकत्वम् । 'त तुका' व्याप्यत्वज्ञानहेतुका। कपालादौ प्रागभावव्याप्यत्वेन सामथ्या प्रहात् तदनुमितिरव स्यादनुमितिसामग्रीसत्त्वादिति भावः। ननु समाने विषये लौकिकसामग्र्या(४)बलवत्त्वात् प्रत्यक्षमेव स्यादतः प्रत्यक्षसामग्रयभावमाह --'तावत्काल मिति । 'तावत्कालं'(५) व्याप्यत्वप्रहकाल- पर्यन्तम् । 'असत्वेनेति-लौकिकप्रत्यक्षे विषयस्यापि हेतुत्वात, अलौकिकप्रत्यक्ष- सामप्रयास्तु सर्वापेक्षया दुर्बलत्वादिति भावः । 'तबुद्धेरेवेत्येवकारेण कारणकलापे(६)प्रागभावव्याप्यत्वबुद्धिव्यवच्छेदः । न चैवं कपालद्वयसंयोगादिरूपतत्कारणानां कपालसंयोगत्वादिना. ज्ञानस्य कारणत्वे अतिप्रसङ्ग इति वाच्यम् ; कार्योपधानन्याप्यत्वेन ज्ञानस्यैव व्यञ्जकत्वादित्यत भाह-कार्योत्पादो दृष्ट' इति । तत्तत्कार्योपधानव्याप्तिश्च त्रिचतुरक्षणान्तर्भावेण अत एव 'प्रागभावस्यासत्वेने'त्यपि समाहितम्। तच(७) प्रागभावस्य सत्वमादायापि सम्भवतीति न विषयाभावात् प्रत्यक्षासम्भव इति । (१) 'मुख्येति पुस्तक विशेषे नास्ति । (२) 'तत्प्रतियोगित्वेनावगाहन्ताम्' इति क्याचित्कः पाठः। (३) 'अनागतघटम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'लौकिकप्रत्यक्ष- सामग्रथा' इति पाठभेदः। (५) पुस्तकविशेषे 'तावत्कालमिति' इत्यतः परं पुनः 'तावत्काल'मिति पाठो नास्ति । (६) 'कारणकलापघटितप्रागभाव' इति पाठान्तरम् । (५) 'तच्च' इत्यारभ्य 'प्रत्यक्षासम्भव इति' इत्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (भ) भनेनेति-घटो भविष्यतीत्यनेनेत्यर्थः प्राया।

·सामान्य लक्षणा-प्रकरणम् : ननु विनिगमना(म)विरहात् प्रागभावव्याप्यत्वज्ञानमेवकि न ब्यक्षकं स्यात् ? एवञ्च प्रागभावस्य प्रत्यक्षा(य)भ्युपगमेऽपि विषयीभूतप्रागभावस्य तत्संभिकर्षस्य च कारणत्वकल्पनायां गौरवादनुमितिरेव प्रागभावस्येत्याशङ्कय प्रत्यक्षमन्तरेणानु- मितिरेव न सम्भवति, तादृशप्रागभावत्वरूपसाध्यतावच्छेदकरूपेण साध्यस्याप्रसिद्धे- रित्याह-'भनुयोगिते'ति। 'अनुयोगिताविशेषः' स्वरूपसम्बन्धविशेषः। आदिना मतभेदेन अखण्डोपाधिरूपप्रागभावत्वपरिग्रहः । यद्वा आदिना घटविशेष्यकानुमाने प्रागभावप्रतियोगित्वस्यानुमेयत्वात् तत्प्रतियोगिताविशेषपरिग्रहः(१)। 'तादूप्येण' प्रागभावत्वादिना। दीधितिः भविष्यत्वं हि न वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम् , श्वोभाविन्यद्य भविष्यतीति प्रत्ययप्रसङ्गात् । किन्तु उत्पत्स्यते भविष्यतीत्यादेः समानार्थकत्वाद् वर्तमान प्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वं वर्तमानकालोत्तरकालोत्पत्तिकत्वं वा तत्त्वम्। न चेदमध्यक्षम् , उत्पत्तेरतीन्द्रियत्वात् । इहाद्य घटो भविष्यतीत्यादौ च तादशोत्- पत्तेर्देशविशेषः कालविशेषश्चाधिकरणत्वेन प्रतीयते, न तु प्रागभावस्य उत्पत्तिमतो वा। अत एव कपालनाशजन्यघटनाशस्य घटाद्यात्मकतत्प्रागभाववत्यपि तत्र कपाले नेह घटध्वंसो भविष्यतीति बुद्धिः। न वा भवने श्वः समुत्पद्य प्राङ्गणे परभ्यो गमिष्यति मैत्रे प्राङ्गणे परश्वो भविष्यतीति धीः । दोधितिप्रकाशः ननु घटो भविष्यतीति शब्देनाभिलप्यमानो योऽर्थस्तजशानमेव प्रागभाव. प्रत्यक्षं ? किं वा कार्यानुदयदशायाम् इह कपाले घटो नास्तीत्याकारकम् , इहेदानी घटप्रागभाव इत्याकारकं वा प्रागभायप्रत्यक्षं घटो भविष्यतीति शम्देन कथ्यत इति ?' तत्र नाद्य इत्याह भविष्यत्त्वं ही ति। 'श्वोभाविनी ति,-श्वोभाविघटप्राग- भावस्याद्य(२) वर्तमानत्वादिति भावः। उत्पत्तेराद्यक्षणसम्बन्धरूपायाः क्रियाद्या- (१) 'परिग्रहः' इत्यतः परं 'ताद्रूप्येण' इत्यतः पूर्व 'प्रागभावत्वादेरित्या दिना प्रागभावप्रतियोगित्वपरिग्रह' इत्यधिकः पाठः क्वचिद् दृश्यते । (२) 'भावस्याप्य' इति पाठान्तरम् । (म) 'विनिगमने वि लाघवाविरूपविनिगमनेत्यर्थः । 'ज्ञानमेवेति ज्ञानमपीत्यर्थः । (१) 'प्रत्यक्षेति कौकिकपत्यवेत्यर्थः ।

·। ६७२ तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे त्मकतया तत्प्रागभावोऽपि प्रामाणिकः। प्रागभावमात्रस्यास्वीकारावाह-वर्तमान- कालोत्तरेति । इदम्' भविष्यत्वम् । ननु अद्यतनत्वरूपो यो वर्तमानकालस्तवृत्तिप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वं तदुत्तरकालोत्पत्तिकत्वं वा श्वो भाविन्यपीति तवाप्यद्य(१) भविष्यतीति प्रतीत्या- पत्तिरत आह-'इहेति। तादृशेति वर्तमानप्रागभावप्रतियोगीत्यर्थः। तथा च(२) इहाद्य घटो भविष्पतीत्यादौ एतद्देशवृत्तिरद्यतनी या वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिन्युत्- पत्तिस्तदाश्रयो घट इत्यन्वयबोधः। 'अत एवेति,-यत एव प्रागभावस्याधिकरण- त्वेन न देशादि प्रतीयते, किन्तु उत्पत्तेरेव(३), अत[तत]एवेत्यर्थः । 'तत्प्रागभावेति- घटनाशप्रागभावेत्यर्थः(४)। तत्र घटनाशजनकनाशप्रतियोगिनि कपाले इह घटध्वंसो भविष्यतीति न बुद्धिरित्यर्थः। कालविशेषस्य प्रागभावे अन्वये श्वो भाविन्यद्य भविष्यतीत्यनेन दत्तदोषत्वात् तन्नोक्तम् । । देशविशेषस्य कालविशेषस्य च उत्पत्तिमति अन्वये वाधकमाह-'न वेति । "भत्र भवनरूपदेशोत्पन्ने श्वःकालोत्पने च प्राङ्गणरूपदेशवृत्तित्वस्य परश्वाकालवृत्ति त्वस्य च अवाधितत्वात् तथा प्रयोगापत्तिरिति भावः। 'गमिष्यति' न तु गच्छति गते वा, तदा वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वाभावादिति । दीधितिः अत्र च धातुना उत्पत्तिः प्रत्याय्यते(र), प्रत्ययेन च धात्वर्थनिष्ठं ताशप्रति- योगित्वं, तादृशकालीनत्वं वा ; नक्ष्यति नश्यति नष्ट इत्यादौ च प्रत्ययेन यथायथ- मनागता वर्तमानातीता चोत्पत्तिः। तस्यामेव च कालविशेषादिविशेषणत्वेनान्वेति । (१) 'तत्राय' इति पाठान्तरम् । (२) 'तथा च' इत्यत आरभ्य 'इत्यन्वयवोधः' इत्यन्तसन्दर्मः पुस्तकविशेषे न (३) 'रेवेति' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तकविशेषे 'तत्पागभावेति घटनाशप्रागभावेत्यर्थः' इति नास्ति । (२) अन्न गगनं द्रव्यं भवतोत्यादौ द्रव्यात्मकविशेषणसम्बन्धस्यानुभवाद् द्रव्यादि- तादात्म्यमेव भुवः शक्यम् , समभिव्याहृतव्याविपदस्य तत्तदर्थतात्पर्य्यप्राहकत्वात्, सादात्म्य- मात्रस्य भूशक्यत्वे मामार्थस्य द्रव्यादेर्धातूपस्थाप्ये तत्र भेदान्धयानुपपत्तेः । अस्तु वा अस्तित्व- लक्षणं स्वरूपसस्वमेव भुषः शक्यम् , म तु उत्पत्तिगौरवादित्याशयेन उच्यत इत्यपहाय प्रत्याय्यत इत्येवोक्तम् । प्रतीतिस्तु लक्षणयापि सम्भवतीति भावः। इति जगदीशः। दृश्यते ।

·सामान्य लक्षणा-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः ननु भूधातुना(१) उत्पत्तिप्रत्यायनात(२) प्रत्ययस्यापि ताशोत्पत्तिमत्वार्थ- कत्वे(३) उत्पत्तेरप्युत्पत्तिमत्त्वस्य कुसुमाञ्जलिप्रकाशादा(A)वभिहितत्वादन्वयसम्भवे- ऽप्यनुभवविरोधः, भविष्यतीत्यनेन वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वबोधस्यैवानुभव- सिद्धत्वात्, न तु तादृशोत्पत्तिकोत्पत्तिमत्वबोधस्येत्यत आह-'भत्र चेति । 'ताशे'ति-वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः। तादृशे'ति-वर्तमानकालोत्तर- कालीनत्वमित्यर्थः। नन्वेवं नझ्यतीत्यादौ धात्वर्थेन समं कालविशेषादेरन्वये श्वोभाविनाश- प्रतियोगिनि परश्वो नक्ष्यतीति स्यावत माह-'नक्ष्यतीति। नक्ष्यतीत्यत्र अनागता, नभ्यतीत्यत्र वर्तमाना, नष्ट इत्यत्र च अतीता उत्पत्तिः प्रत्ययार्थः । अत्र धातुना उत्पत्तेरप्रत्यायनात् । न चात्र नश्धातोरेव नाशोत्पत्तो लक्षणास्तु, तथा सति नाशस्य पदार्थक- देशतया प्रत्ययार्थ(४) प्रतियोगित्वे अनन्वयापातादिति(ल)। 'तस्यामेव' प्रत्ययार्थे उत्पत्तावेव, न तु धात्वर्थे । दीधितिः एतेन श्वोभाविनाशके परश्वो नक्ष्यतीति, नष्टे व नभ्यतीति व्यवहारः स्यात्, न स्याच नाशस्य विद्यमानत्वान्नष्ट इत्यादि व्यवहारः। न च तत्र अतीतकाल- सम्बन्धित्वं वर्तमानत्वं वा निष्ठादेरर्थः, चिरविनष्टेऽपि पूर्वेर्नष्टोऽधुना वेति व्यवहार- प्रसङ्गादिति परास्तम् । . दोधितिप्रकाशः - 1 'एतेन' नझ्यतीत्यादौ तादृशोत्पत्तेः प्रत्ययार्थत्वव्यवस्थापनेन। 'वो- भावी ति-वो भावी नाशो यस्येत्यर्थः। उत्पत्रलाभे धात्वर्थनाश एव काल- विशेषादेरन्वयो वाच्यः। तथा च श्वोभाविनाशप्रतियोगिनि तन्नाशस्य परम्व:- कालवृत्तित्वात् परस्वो नक्ष्यतीति व्यवहारः स्यात्। एवं वर्तमानत्वस्य नाशे (१) पुस्तकविशेषे 'भू'पदं नास्ति । (२) 'प्रत्यायनादित्यनन्तरं 'प्रत्ययेन तादृशोत्पत्तिकत्वमुपस्थाप्यते, तथाचानन्वय' इत्यधिकः पाठः। (३) 'तादृशोत्- पत्त्यर्थकत्वे' इति पाठान्तरम् । (४) 'प्रत्ययार्थप्रतियोगित्वानन्वयापाता दिति पाठमेदः । (A) सापेक्षत्पादित्यादि व्याख्यानायबसर इति शेषः । (c) पदार्थः पदार्थमान्वेति, म पदायकदेशेनेति व्युत्पनेजांगलकत्वादिति भावः । २५ [१३]] ·. ६७४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे अन्वयेन(१), नष्टे नभ्यतीति स्यात , अतीतत्वस्य(व) तार्थस्य नाशे अभावानष्ट इति न स्यादित्यर्थः । आदिना अनभ्यन्नष्टवानित्यादेः परिग्रहः(२) । नष्ट इत्यत्र उपपत्तिमाशङ्कय निराचष्टे-'न चेति। 'तत्र' नष्टइत्यादिस्थले। लाघवादाह-'वर्तमानत्वं वेति। 'चिरे'ति,-निष्ठार्थकालविशेषेण सह प्रातिपदि- कार्थकालविशेषस्याभेदान्वये ताशकालस्य नाशे अन्वयेऽपि विरविनष्टेष्वपि पूर्वेयू- रूपातीतकालवृत्तित्वस्य नाशे सत्वात् पूर्वेधुनष्ट इति व्यवहारः स्यात् । एवं वर्तमानत्वस्य निष्ठार्थत्वे अधुनारूपवर्तमानकालवृत्तित्वान्नाशस्य चिरविनष्टेऽपि अधुना नष्ट इति व्यवहारः स्यादित्यर्थः । दीधितिः कर्तरि विहितेनाख्यातेन कृता वा यथायथमाश्रयत्व-प्रतियोगित्वलक्षणं कर्त- त्वम् , आश्रय-प्रतियोगिरूपश्च कर्ता अभिधीयते । कार्यानुत्पाददशायाश्च अभावधीः सामयिकात्यन्ताभावमवगाहते । न च प्रतियोगिसमवायिनि समयावच्छेदेनात्यन्ताभाववृत्तौ मानाभावः, भाविनि विनष्ट चा घटे इह कपाले घटो नास्तीति प्रत्ययात्। न ह्ययं घटप्रति- योगिकमभावमात्रमवगाहने, यत्किश्चिद्घटवत्यपि तादृशप्रत्ययप्रसङ्गात् ; घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकम् । न च ध्वंसप्रागभावौ(३) तथा, सम्भवतो वा(४)न तत्र कपाले, ततः पूर्व परतश्च बहूनां घटानां नष्टत्वादुत्पत्स्यमानत्वाश्च । दीधितिप्रकाशः ननु भविष्यतीत्यादौ नक्ष्यतीत्यादौ च वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिन्या उत्पसेर्वर्त्तमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिकस्य नाशस्य च धातुप्रत्ययाभ्यां प्रत्यायनेन धात्वर्थस्य प्रातिपदिकार्थेन सममन्वयासम्भवः। धात्वर्थप्रातिपदिकार्थयोभैदेन सातादन्वयस्थाव्युत्पत्तेरत आह -'कर्तरी'ति । 'यथायथ'मिति, भविष्यतीत्यादावुत्पत्तेराश्रयत्वं, नझ्यतीत्यादौ नाशस्य प्रतियोगित्वम् , भविष्यन् घट इत्यादि(५)कृतस्थले अभेदान्वयानुरोधात् उत्पत्ते- (१) क्वचित् 'अन्वये' इति सप्तम्यन्तपाठः। (२) 'नष्टवानित्यादेहः' इति क्वचित् पाठः। (३) 'प्रागभावप्रध्वंसौ' इति पाठान्तरम्। (४) 'न'कारशून्यः क्वचित् पाठः, तत्र 'नचे' त्यस्यानुषङ्गः कार्यः, जगदीशस्तथैवाह । (५) 'इत्यादौ' इति पाठान्तरम्। (4) अतीतत्वं धंसप्रतियोगित्वलक्षण, तच नाशस्य नाशाभावात्र सम्भवतीति भावः । - - ·- सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६७५ राश्रयः, नष्ट इत्यादौ च नाशप्रतियोगीत्यर्थः। कृतिरूपकर्तृत्वस्य उभयत्रानभि- .हितत्वात् तृतीया स्यादित्याशङ्कामपनेतुं कर्तृत्वं कतैत्युभयमुक्तम्। मुख्यभाक्त- साधारणकर्तृत्वस्यानभिधान एव तृतीयायाः साधुत्वात् , प्रकृते च भाक्तकत्तृत्वस्या- श्रयत्वादेरेवाभिहितत्वादिति । केचित्तु भूधातोः स्वरूपसातैवार्थः, भू सत्ताया'मित्यनुशासनात्। न चैवम् आकाशं भवतीति प्रयोगः स्यात् , आकाशमस्तीतिवदिष्टत्वात्। भविष्यत्प्रत्ययार्थश्व सर्वत्रैव वर्तमानप्रागभावप्रतियोगित्वम् , आश्रयत्वे लक्षणा(श) च सर्वसिद्धव । इहाद्य घटो भविष्यतीत्यादौ देशविशेषस्य कालविशेषस्य च प्रागभावे प्रतियोगिनि चान्वयः(ब), उभयत्रान्वयसम्भव एव प्रयोगात्। नयतीत्यादावपि नाश-तत्- प्रतियोगिनोश्च अद्यत्यादेरन्वय इत्याहुः । तन्न ; तथा सति दर्शाधक्षणोत्पत्स्यमाने(१)चैत्रे दर्शे भविष्यतीति व्यवहारो न स्यात् , दर्शस्य चैत्राधिकरणत्वेऽपि तत्प्रागभावानधिकरणत्वेन उभयन अन्वया- सम्भवात् । भूधातोश्वाकाशं भवतीत्यादौ सत्तामात्रार्थकत्वेऽपि घटो भविष्यती- त्यादावुत्पत्ति(२)-प्रकारकबोधस्यानुभविकत्यादुत्पत्तिरवार्थः। तत्र च शक्तिर्लक्षणा, वेत्यन्यदेतत्। अत एवाह 'अत्र च धातुने'ति । अत्र, न तु सर्वत्रेत्याशय इति । अन्ये तु दशैं चैत्रो भविष्यतीत्यादौ सप्तम्यर्थ उत्पत्तिः, तस्याश्च धात्वर्थे स्वरूपसत्तायां स्वरूपात्मिकायामन्वयः। शरदि पुष्प्यन्ति सपच्छदा इत्यादावुत् पत्तेरपि सप्तम्यर्थत्वस्य व्यवस्थापितत्वात्। एवञ्च इहाद्य घटो भविष्यतीत्यादावेत- हेशोत्पत्तिका एतत्कालोत्पत्तिका वर्तमानप्रागभावप्रतियोगिनी च(३)या स्वरूपसत्ता (१) 'क्षणोत्पन्न' इति पाठान्तरम् । (२) 'बुत्पत्तित्व' इति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् 'च'कारशून्यः पाठः । (श) 'क्षणे'त्यत्र आख्यातप्रत्ययस्येत्यादिः । () तथा हि इहाच घटो भविष्यतीत्यादौ एतद्देशाधतनकालाधिकरणिका या एतद्देशाच- तनकालाधिकरणकवर्तमानप्रागभाव-प्रतियोगिनी स्वरूपसत्ता तदाश्रयो घट इत्यायन्वयबोध इति अथ घटो नक्ष्यतीत्यादौ च अद्यतनकालवृत्तिरशतनकालवृत्तिवर्तमानप्रागभावप्रति- योगिनाशप्रतियोगी घट इत्यायन्वयबोधः । प्रागभावे देशकालयोरन्धयत्वोकारेण 'भवने श्वः समुत्पयेत्यादिपूर्वोक्तदोपवारणम् । प्रति- योगिनि तदन्वयस्वीकारेण च यो भाविनि घटादो 'अद्य घटो भविष्यती'त्याषिप्रत्ययापतिरूप- पूर्वोक्तदोषवारणम् । भावः।

·तदाश्रय इत्यर्थः। एवं नक्ष्यतोत्यादावप्यूह्यम्(स)। तथा च उभयान्वयनियमो न कल्पनीयः। नभ्यतीत्यादौ पुनरनायत्या वर्तमानोत्पत्तिः प्रत्ययार्थ(ह)। नष्ट. इत्यादौ वर्तमानत्वमेव निष्ठादेरर्थः । अधुनेत्यत्र सप्तम्या उत्पत्यर्थकत्वेनैव पूर्वोक्ताति(२) प्रसङ्गनिरासात् । अद्योत्पत्स्यत इत्यादौ च सप्तम्या आधेयत्वमेवार्थः, सच उत्पत्तावेष धात्वर्थेऽन्वेतीत्याहुः । घटानुत्पाददशायाम्(१) इदानीमिह कपाले घटो नास्तीत्याकारकमेव प्राग- भावप्रत्यक्षं घटो भविष्यतीति शब्देनाभिलप्यत इति मध्यमं पक्षमाशङ्कय समाधत्ते- 'कार्यानुत्पादें'ति । 'अत्यन्ताभाव'मिति-तद्भानार्थश्च न सामान्यलक्षणेति पूर्व- मेवोक्तमिति(२) भावः। ननु घटो नास्तीति प्रत्ययस्य तत्रोत्पत्स्यमानघटप्रागभावः, तत्रोत्पन्नस्य घटस्य ध्वंसो वा विषय इत्यत आह-'नहीं'ति । 'अयम्' इह कपाले घटो नास्तीति प्रत्ययः। 'यकिश्चिदिति,-यत्किञ्चिद्घटवयाप घटान्तरात्यन्ताभावप्रागभाव. धंसानां घटप्रतियोगिकानां सम्भवादिति भावः । 'परन्त्विति,-'घटत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताक'मवगाहत इत्यन्वयः। 'तथा' घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको। . . ननु समागभावाधिकरणे सामान्याभावानङ्गीकर्तृमते तावपि सामान्या- वच्छिन्नप्रतियोगिताको स्वीकाय्यौं अनन्यगतिकत्वादत आह–'सम्भवतो वेति । चरमघटम्सस्यैव घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य(३) सम्भवादाह-तत्र कपाल' इति, इदानीन्तनकपाल इत्यर्थः । 'ततः पूर्वमिति,-सपागभाषयोः सामान्याभावत्वस्वीकापि यत्काला- बच्छेदेन सर्वेषां सामान्याकान्तानां प्रागभाव एव तत्र प्रागभावस्य, एवं यत्काला- (१) क्वचित् 'घटानुत्पादे'त्यतः पूर्व 'ननु' इत्यधिकः पाठः। (२) 'पूर्वोक्तमिति' इति क्वचित् पाठः। (३) 'योगिकस्य' इति पाठान्तरम् । (स) भव घटो मझ्यतीत्यादौ निरुतरीत्या अपतमकालोत्पत्तिको वर्तमानप्रागमाव- प्रतियोगी वयो नाशः ततप्रतियोगी घट इत्याचब्धयबोध नमः। (6) ताशप्रत्ययाकल्पने मष्टेऽपि घटादौ भक्ष्यतीति प्रयोगप्रसङ्गः । () 'पूर्वोक्तातिप्रसङ्गति-चिरविनटेऽपि पूर्वधर्मष्टोऽधुना वेति व्यवहारप्रसङ्गोत्यर्थः ।

·समानालालणाप्रकरणम पच्छेदेन सर्वेषां ध्वंस पर तत्र अंसस्य(१) सामान्याभावता स्वीक्रियते। न चान प्रागभावस्य सामान्या(२)भावता, अतीतघटानां प्रागभावासम्भवादित्वाह 'ततः पूर्व बहूनां घटानां नष्टत्वादिति। न चान ध्वंसस्य सामान्याभावता, अनागतघटाना ध्वंसासम्भवादित्याह-'ततः परतो बहूनां घटानामुत्पत्स्यमानत्वाचेति । सर्वाध- कालाभावात(क) प्रागभावस्य घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता न सम्भवतीति ध्येयम् । यत्तु नन्वेतत्कपालवृत्तिघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको ध्वंसप्रागभावावास्ता- मालम्बनमत आह-'सम्भवतो वेति 'तत्र कपाल' इत्यस्य सिद्धान्तेऽप्यनुषङ्गः। 'तत्र कपाले ततः पूर्व बहूनां नष्टत्वा'दित्यनेन प्रागभावस्य, 'ततः परतो बहूनां घटाना- मुत्पत्स्यमानत्वा'दित्यनेन च ध्वंसस्य तत्कपालवृत्तिघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता खण्ड्यत इति, तत्तुच्छम् । तद्घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्येव तत्कपालवृत्ति- घटत्वावच्छिन्नाभावस्य घटो नास्तीतिप्रत्ययविषयताया अनुक्ति(ख)सम्भवादिति । दीधितिः अथैवं कपालादौ कथं पट ३)ध्वंसादिशून्यताबुद्धिः १ अत्यन्ताभाषस्य ध्वंसाद्यविरोधित्वादिति चेत् । तत्तदधिकरणस्वरूपादतिरिक्तादेवानुगतादभावाडा इहेदानी घटपागभाव इति च प्रत्ययो न लोकानाम् । दीधितिप्रकाशः 'एवम्' प्रतियोगिसमवायिन्यपि समयावच्छेदेनात्यन्ताभावस्वीकारे। 'कथ'- मिति,-अभावप्रतियोगिकातिरिक्ताभावानङ्गीकारादित्याशयः । 'पटध्वंसादी'त्यादिना (१) 'यत् किञ्चित् कपालावच्छेदेन सर्वेषां सामान्याक्रान्तानां प्रागभावस्य, एवं यत्किञ्चित्कपालावच्छेदेन सर्वेषां ध्वंसस्य' इति पाठः क्वाचित्कः। (२) 'सामान्यतां' इति क्वचित् पाठः । (३) 'घट' इति क्वचित् पाठः। जगदीशस्तु पटे'ति- पाठानुसारेणैव 'कपालादाविति सावधारणम् , तथा च तन्तावपि पटध्वंसदशायां. तादृशबुद्धिः स्यादिति भाव' इति व्याख्यानमाचख्यौ। (क) 'सोचकालामावादिति ; संसारख्य प्रवाहक्रमेण अनादितया सर्वाचकालस्य परिग्रहीतुमशक्यत्वादिति भावः। (ब) 'मनुक्तिसम्भवादित्यस्य निरुतप्रतीतेः शुद्धपटत्वावनिप्रतियोगिताकामाव- विषयकत्वत्यैवानुभवसिदत्या तदुरसम्भवादित्यर्थः ·तत्वचिन्तामणों अनुमानखण्डे पटनागभावपरिग्रहः। 'अत्यन्ताभावस्ये'ति,-भवन्मत इति शेषः। मन्मते तु पटा. त्यन्ताभावस्यैव पटध्वंसादिविरोधितया तदभावत्वमिति भावः। 'तत्तदिति,- कपालादौ पटध्वंसादिशून्यताबुद्धिरिति प्रथमान्तेनान्वयः। यदि व सिद्धान्तभङ्ग-(ग) प्रसङ्गाद् विमेषि, तदा अनायत्यैव तत्तदधिकरण रेव तत्तदभावबुद्धिरित्युपेयतामिति भावः। अथ ७ अननुगतानामधिकरणानामनुगतध्वंसात्यन्ताभावधीविषयत्वासम्भवं भावे अभावत्ववुद्धभ्रंमत्वापातम् , अनेकेषां तादशाभावधीविषयत्वे गौरवञ्च वीतसे तदा लाघवातिरिक्त एवाभावोऽभ्युपेयतामित्याह,–'अतिरिक्तादेवेति । ननु इहेदानी घटप्रागभाव इत्याकारकमेव प्रागभावप्रत्यत्तं, तदेव च घटो भविष्यतीति शब्दाभिलप्यमिति तद्वलादेव सामान्यलक्षणास्त्विति चरमं पक्षमाशङ्क निराचष्टे 'इहेदानी मिति। शब्दप्रयोगश्च सम्भवद्विषयान्तरतया न तादृशवस्त्वन्तर- साधकः, अन्यथा(घ) शक्त्यादिपदादनभिमत-नानापदार्थसिद्धिः स्यादिति भावः । दोर्धाितः अथैवं जातो घट इत्यादिवदुत्पन्नो घटध्वंस इत्यादि-विलक्षणप्रत्ययवले. नाशोऽतिरिव्यता, न तु प्रागभावः, पूर्वत्व-तत्पूर्वत्वादिव्यवहारश्च अतीतकालवृत्तित्व तदुत्पत्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिकालवृत्तित्वादिविषयक एवास्तु । दुःखात्यन्ता भावस्य स्वस्मिन्नुत्तरकालानुवृत्ति, दुःखसाधनध्वंसं वा समुद्दिश्य क्रियाविशे प्रवृत्तिरस्तु। मानान्तरसिद्धं हि प्रयोजनमुद्दिश्य पुमांसः प्रवर्त्तन्ते, न तु तत्-(१ प्रवृत्यैव तसिद्धिः। उत्पन्नस्य पुनरुत्पादप्रसङ्गस्तु(२) लाघवात् कार्यादे प्रतिवन्धकत्वेनापि निरसनीयः । दीधितिप्रकाशः ननु प्रागभावकाय्यस्य अन्यथोपपादनेऽपि प्रत्यक्षबलादेष प्रागभावोऽस्त्वि त्यत(३) आह-'एवं मिति । 'एवम्' अत्यन्ताभावादिविलक्षणतया प्रागभावस्ट प्रत्यक्षानङ्गीकारे। (१) पुस्तकविशेषे 'तत्पदं नास्ति । (२) 'प्रसङ्गश्च' इति क्वचित् पाठः । (३) 'प्रागभावोऽस्त्वत आह' इति पाठान्तरम् । (ग) 'सिद्धान्ते'ति-अभावप्रतियोगिकातिरिकाभावामङ्गीकाररूपसिद्धान्तेत्यर्थः । (१) 'अन्यथेति-सम्भवदविषयान्तरत्वेऽपि शब्दो यदि वस्त्वन्तरसाधकः स्यात्तदेत्यर्थः 'अनभिमतेवि नैयायिकानभिमतेत्यर्थः । - ·܀ । सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६७६ ननु कार्यानुत्पादकालीनाभावप्रत्ययस्य सामयिकात्यन्ताभावविषयत्वे कार्योत्तरकालीनाभावप्रत्ययोऽपि तथा स्यात् , तथा च ध्वंसोऽपि नातिरिच्येत इत्यत आह-'उत्पनो घटध्वंस' इति । तथा च तत्र अबाधितोत्पत्तिधीवलादेव अतिरिक्ता भावविषयकतेत्यर्थः। न च उत्पत्तेपनीतभानं वाच्यम् , तश्च न विषयव्यवस्थापक- मिति वाच्यम् , तथा सति घटोत्पत्तिरपि न सिभ्येत्। अथानन्यथासिद्धमुपनीत- भानमपि वस्तुसाधक, तदा ध्वंसोत्पत्सावपि तुल्यं तत्(१), प्रतिवन्दिसूचनायैव वा(२) उत्पन्नो घट इतिवदित्युक्तम् । ननु महाप्रलयव्यावृत्तं सामान्यतः पूर्वत्वं प्रागभावाधिकरणकालवृत्तित्वम् , घटादिपूर्वत्वञ्च घटादिप्रागभावा(३)धिकरणकालवृत्तित्वम् , तस्य च प्रागभावं विना कथं निरुक्तिरत आह,-'पूर्वत्वेति । सामान्यतः पूर्वत्वम् अतीतकालवृत्तित्वम् , अतीतत्वञ्च(४) ध्वंसप्रतियोगित्वम् । तत्पूर्वत्वमाह तदुत्पत्तीति । स्त्रीयद्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रथमक्षण- वृत्तित्वात् सर्वस्यैव स्त्रपूर्वत्वापत्तिरत आह-तदुत्पत्तीति । कालोऽत्र क्षणः । तेन सर्वस्यैव स्वोत्पत्यधिकरणमहाकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगिकालवृत्तित्वेऽपि न स्वपूर्वत्वा- पत्तिः। स्वोत्पत्तिक्षणवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिद्वितीयादिक्षणवृत्तित्वात् सर्वस्यैव स्वपूर्वत्वापत्तिरतो घंसे'ति । स्वोत्(५)पत्तिक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिज्ञानादौ वियिता' सम्बन्धेन घटादेः सत्वात् स्वस्थापिःस्वपूर्वत्वापत्तिरतः ‘समये'ति कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वलाभायोक्तमिति । ननु प्रागभावानङ्गीकारे दुःखप्रागभावाणितया प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्तेरनुप-. पत्तिरत(६) आह–'दुःखात्यन्ताभावस्येति। अत्यन्ताभावस्य सदातनत्वेन स्वत एवोत्तरकाले अनुवृत्तेराह 'स्वस्मिन्नि'ति । ननु उत्तरकालानुवृत्तिरुत्तरकालसम्बन्धः, स च उत्तरकालस्वरूपः अत्यन्ता- भाव-(७)स्वरूपश्च न प्रायश्चित्तादिजन्यः, उत्तरकालस्य स्वकारणाधीनत्वात, (१) 'ध्वंसेऽपि तुल्यमेतत्' इति पाठान्तरम् । (२) क्वचिद् 'वा' शब्दस्थाने 'च'- कारो दृश्यते । अन्यत्र 'वा'कारः 'च'कारो वा नास्ति । (३) 'तत्प्रागभावे'ति क्वचित पाठः। (४) अन्यत्र 'च'कारो नास्ति । (५) 'स्वोत्पत्ती'त्यारभ्य 'घटादेः सत्त्वात्' इत्यन्तपाठस्थले क्वचिद् 'घटादेरपि स्वोत्पत्तिक्षण वृत्तिध्वंसप्रतियोगिज्ञानादौ विषयतया वृत्तित्वात्' इति पाठान्तरम् । (६) 'प्रवृत्तिरनुपपन्नेत्यत' हति पाठान्तरम् । (७) 'अभावस्वरूपश्च' इति पाठान्तरम् ।

·। तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे अत्यन्ताभावस्य च नित्यत्वादतो नवीनमतमाह-दुःखसाधनध्वंसमिति । नवीनमते दुःखसाधनन्वंसस्यैव(ङ) स्वतः पुरुषार्थत्वादिति भावः । ननु यद्यपि इयं प्रवृत्तिः सफला प्रेक्षावत्प्रवृत्तित्वादित्यनुमानस्य दुःखसाधन- ध्वंसाविफलकतया अन्यथासिद्धिः, तथापि इयं प्रवृत्तिः प्रागभावफला प्रागभावोद्देश्यक- प्रवृत्तित्वादित्यनुमानात् फलत्वेन प्रागभावः सिध्येदत आह 'मानान्तरे ति। तथा च प्रागभावे प्रमाणान्तराभावात् साध्य-साधनयोरप्रसिद्धया (च) नेतादृशानुमानमिति भावः। ननु तद्घटोपधायक-तत्कपालतत्संयोगादीनां तद्घटोत्पत्तिकालेऽपि सत्वात् पुनरपि तद्(१)घटोत्पत्यापत्तिः । त्यापत्तिः। अत एव च नापाद्याप्रसिद्धिः । तद्घटाद्वितीयक्षणो यदि स्वाव्यवहितप्राक्कालवृत्ति-तद्घटसामग्रीकः स्यात्, तद्घटोत्पत्तिमान स्यादित्यापादनात्। प्रागभावाङ्गीकारे च तदभावादेव न पुनस्तदुत्पत्तिरतस्तदप्य- न्यथोपपादयति 'उत्पन्ने ति। 'कार्यादे'रित्यादिना कार्योत्पत्तिकालीनोत्पत्तिक- (२)ध्वंसपरिग्रहः । तेन निर्विकल्पकस्य(छ) चतुर्थक्षणे न पुनरुत्पादापत्तिः। नवैतत्(३)कालीनानन्तध्वंसाधभावानां कारणत्वमपेक्ष्य लाघवादेक एव प्रागभावो हेतुः कल्पयत इति वाच्यम् , प्रागभावकल्पनेऽपि तत्कालोत्पत्तिकानन्त- पदार्थप्रतियोगिकानामनन्तानां प्रागभावानां विनिगमनाविरहेण हेतुताया दुरित्वात् । (१) पुस्तकविशेषे 'तत्' पदं नास्ति । (२) 'पत्तिक्षणोत्पत्तिक' इति पाठान्तरम् । (३) 'न च तत्' इति पाठान्तरम् । (6) भन्न 'ए'कारोऽप्पथे। तथा हिमवद्वेषविषयाभावल्यैव स्वतः पुरुषार्थत्वेन सखदुःखाभावयोरिव दुःखसाधनदुरितध्वंसस्यापि नवदुषविषयाभावतया स्वत:पुरुषाव- सम्भवादिति भावः। 'साध्य-साधनयो रिति-प्रागभावफलस्व-प्रागभावोषियकप्रवृतित्परूपयोरप्रसिद्ध- प्रागभावपटितयोः साध्यहेत्वोरित्यर्थः। 'एतादृशानुमान मिति–'इयं प्रवृत्तिः प्रागमाषफले- स्पेवाशानुमानमित्यर्थः। (७) सविकल्पकहामव्यक्तीनां पौर्वापयनिहाय विशेषणशामव्यक्तीना तव्यक्तित्वेन हेतुताया भाषषयकत्येक तत्तविशेषणज्ञानरूपहेत्वभावेनैव म सविकल्पस्य चतुर्यादिक्षणे पुनरुत्पावापत्तिसम्भव इति निर्विकल्पकस्येत्युक्तम् । निर्विकल्पकल्य प्रतिबन्धकतयैव वितीयतृतीयक्षणयोरापतिः शक्यनिरासेति द्वितीयतृतीयक्षणयोरापत्तिममभिधाय चतुर्थक्षणे मापत्तिरमिहिता।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् तथा वं प्रागभावकल्पनागौरवं परमतिरिच्यते । अत एवाह,-'लाघवादिति। प्रागभावकल्पने तु धर्मिकल्पनागौरवादिति भावः। . पतेन धर्माधर्मों प्रति मिथ्याज्ञानवासनानां(२) कारणत्वं तत्वशानिनां धर्मा- धर्मानुत्पत्सिवशात् कल्प्यते। तथा च मिथ्याज्ञानवासनानामनन्तत्वादाद्यतत्वज्ञान- प्रागभावस्यैव धर्माधर्म हेतुत्वं लाघवादिति परास्तम्। आद्यतत्त्वज्ञानकालोत्पत्तिका. नन्त(२)तदात्मसंयोगद्वित्वादिप्रतियोगिकानामनन्तानां प्रागभावानां विनिगमना- विरहेण हेतुताया दुर्वारत्वात्। तथा च अनन्तानां कारणत्वकल्पनस्या(३) विशेषे प्रागभावकल्पनागौरवमधिकम् । किश्चाद्य(ज)तत्वज्ञानकालोत्पत्तिकनाशप्रतियोगि- धर्माधर्महेतुः कश्चनातिरिक्त एव पदार्थः स्यात् , तस्य चाभावत्वे मानाभावः । न च धंसप्रतियोगि(४)सत्त्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यस्य समवायिकारणत्वादना. दित्वानुपपत्तिरत एव न सत्ताश्रयः स इति वाचयम् , सत्तानाश्रयत्वेऽपि सामान्यादि- तुल्यत्वसम्भवात्। तथा च भावत्वेनाभावत्वेन चानिर्णीतमतिरिक्तमेव पदार्थान्तरं स्यादिति जितं झ) वेदान्तिभिः। अपिकारणाप्रयोजकत्वम्। सामग्रयव्यवहितोत्तर- कालस्य कार्यवत्वेनैव नियमो(५), न तु पदार्थोत्पत्तिमत्वेनेति भावः । दीधितिः तदुत्पत्तिश्च महाप्रलयमनङ्गीकुर्वतां मते स्वाधिकरणसमयध्वंसातधिकरण- समयसम्बन्धः। तदुक्तम् ; -'अध्वस्ततणयोगस्य क्षणयोगो जनिर्मतेति । क्षणः समयः॥ (१) 'वासनाया' हति पाठान्तरम् । (२) 'तत्त्वज्ञानोत्पत्तिकालोत्पन्नानन्त' इति पाठान्तरम् । (३) 'कल्पनाविशेपे' इति पाठान्तरम्। (४) 'योगित्वविशिष्ट' इति पाठान्तरम् । (५) 'नियमात् , न तु कार्योत्पत्तिमत्त्वेनेति' पाठान्तरम् । (ज) अथ समनियताभावामामैक्यमते समानकालोपत्रप्रागभावानामनतिरिक्ततया नानन्तकारणतानिबन्धनगौरवमित्याह किति । (R) जितमिति-ताशपदार्थस्य वेदान्तिभिरेव मतान्तरविलक्षणतया स्वीकारादिति भाषः। ८६ [१४] ·६२ तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः ननु तत्पूर्वलक्षण(१)प्रविष्टा तदधिकरण(अ)क्षणावृत्तिप्रागभावप्रतियोगिक्षण- सम्बन्धरूपा स्वभिन्नतदधिकरणयावत्कालप्रागभावाधिकरणक्षणसम्बन्धरूपा वा तदुत्पत्तिविना प्रागभावं कथं निर्वाच्येत्यत आह-तदुत्पत्तिधेति। तत्पदं घटादिपरम् । 'स्वाधिकरणे'ति:२),-स्वं उत्पत्याश्रयत्वेनाभिमतं घटादि । सर्वस्यैव समयस्य विषयितया घटायधिकरणक्षानध्वंसाधि(s)करणत्वादसम्भवः स्यादतः प्रथम समयपदं कालिकसम्बन्धेन तद्()घराधिकरणत्वप्रापकम्। तद्घटाधिकरणसमय- धंसानधिकरणस्य भावितघटगोचरज्ञानस्य विषयिता(५) सम्बन्धे भतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयसमयपदं कालिकसम्बन्धप्रापकम(६) । 'तदुक्त'मिति,-अध्वस्तः क्षणयोगो यस्य घटादेरित्यर्थः । अत्र व स्वाधि- करणस्थूल पूक्ष्मसमयमात्रीयध्वंसानधिकरणत्वस्य द्वितीयक्षणोत्पन्नध्वंसप्रतियोगिनि आद्यतणे स्थूलकालेऽपि च सत्वात् तत्सम्बन्धस्यैवोत्पतित्वे उभयत्र क्षणपदं व्यर्थमत आह -'क्षणः समय' इति। महाप्रलयस्वीकारे चरमध्वंसोत्पत्ताविद- मव्यापकं स्वाधिकरणसमयस्य सरूपकालोपाधेर्महाकालस्य च ध्वंसाप्रसिद्धरिति भावः। दीधितिः तदङ्गीकारे तु काचिदपि यदीयसमयसम्बन्धे यत्समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वं नास्ति, तस्य तन्समयसम्बन्धः । स च(७)तदधिकरणक्षणावृत्तित्वव्याप्यस्ववृत्ति- चंसप्रतियोगिताकसमयवृत्तित्वम् । (१) 'पूर्ववलक्षण' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तकविशेषे 'स्वाधिकरणेति' इति नास्ति । (३) 'धंसस्याधि' इति पाठान्तरम् । (४) 'तद्घट'पदविनाकृतम् 'अधिकरणत्वधारकम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'विषयता' इति पाठान्तरम् । (६) 'सम्बन्धत्वप्रायकम्' इति पाठान्तरम् । (७) पुस्तकविशेषे 'स च' इति नास्ति, अन्ते 'वृत्तित्वम्' इत्यनन्तरच 'वा'कारो वर्तते । तच्च न प्रकाशकारसम्मतं 'सचेत्यस्यैव पाठस्य स्वयमुपादनात् । (अ) तदधिकरणे'त्यादि--अत्र अवृत्त्यन्तप्रागभावविशेषणेन द्वितीयाविक्षणसम्बन्धाति- प्रसङ्गनिरासः । प्रथमक्षणप्रागभावेऽपि तवधिकरणमहाकालवृतिस्वसत्त्वेनासम्भवापति- निवारणाय प्रथमक्षगपदम् । घटसमानकालोत्पनक्रियात्मकस्थूलकासम्बन्धे मतिप्रसङ्ग- पारणाय द्वितीयक्षणपदम् ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ६३ दीधितिप्रकाशः 'तदङ्गीकारे' महाप्रलयाङ्गीकारे। 'यदीये'ति यत्पदमुत्पत्तिमत्वेनाभिमत- घटादिपरम्। घटीयतृतीयक्षणसम्बन्धे द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वाभावस्य सत्त्वात् द्वितीयादिक्षणसम्बन्धे अतिव्याप्तिरतः 'क्वचिदपी ति यदीयसमय(१)- सम्बन्धत्वावच्छेदेनाभावसत्वार्थमुपात्तम् । द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वस्य घटीयाद्यक्षणसम्बन्धे सत्वादाद्यक्षणवृत्तिसप्रतियोगित्वाभावस्य च घटीयसमय- सम्बन्धत्वावच्छेदेन सत्त्वान्नातिप्रसत्यप्रसक्ती । भाविघटविषयकज्ञानरूपे घटीयविषयितासम्बन्धे आद्यतणवृत्तिध्वसप्रतियोगि- त्वस्य सम्भवादसम्भव(२) इत्यतः प्रथम समयपदम् । यत्र घटोत्पत्तिक्षणे विनम्यवस्थ(३)माद्यक्षणात्मकं सर्वे ध्वंसा इत्याकारकं ज्ञानं तत्राद्यक्षणात्मक- तज्ज्ञानसम्बन्धस्यापि उत्पत्तित्वात् तत्राव्याप्तिः, विषयितया तज्ज्ञानवृत्तिध्वंस- प्रतियोगित्वस्य घटीयसम्बन्धसामान्य एव सत्वादतो मध्यमसमयपदम् । घटीयद्वितीयादिक्षणसम्बन्धेऽपि आद्यक्षणवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य सत्त्वाद- सम्भव इत्यतो 'वंसे'ति। भाविघटविषयकज्ञानवृत्ति-ध्वंसप्रतियोगित्वाभाषस्य घटीयसमयसम्बन्धत्वविच्छेदेन सत्त्वात् तदीयविषयितासम्बन्धे अतिव्याप्तिरतस्तृतीय- समयपदम्। महाप्रलयोत्पत्तावप्यन नाव्याप्तिः चरमध्वंसीयसमयसम्बन्धस्य तत्- समयवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वाभावादिति । . ननु क्रियामात्रस्य महाप्रलयानुरोधेन ध्वंसस्य व कालोपाधित्वाङ्गीकारे या घटोत्पत्तिक्षणमारभ्य द्वित्रिक्षणमध्ये क्रियाया विनाशो न जातस्तत्र घटीयद्वितीय- तृतीयक्षणसम्बन्धे क्षणत्रयात्मकस्थलकालसम्बन्धे चातिव्याप्तिः, तद्वृत्तिध्वंस- प्रतियोगित्वाभावस्य तद्घ । समयसम्बन्धत्वावच्छेदेनैव सत्वात् तद्घटोत्पाद- द्वितीयावितणविनएपदार्थर . कालोपाधित्वाभावात् प्रतिक्षणं क्रियाया विनाश इत्यनभ्युपगमात , अतो गुर्वपि क्षणरितं लक्षणमाह-'स च(४) तदधिकरणे'ति । १ (१) पुस्तक मेदे 'समय' इति नास्ति । (२) 'सवादसम्भव' इति पाठभेदः । (३) 'क्षण विनश्यदवस्थ' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तक विशेपे 'स च' इति नास्ति ·" ६५४ तस्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे यद्यपि. स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वाभाषव्याप्य तदीयसमयसम्बन्धताकसमय- सम्बन्धो निरुक्तलक्षणार्थो न तु(१) तदधिकरणक्षणेत्यादिना वक्ष्यमाणस्तथापि विशेषणानां भेदेऽपि विशेष्यस्य तत्समयसम्बन्धस्यैक्यात् ‘स चेति निर्देशोपपत्ति- रिति भावः। तत्पदं घटादिपरम् । यतसमयवृत्तिभ्वंसप्रतियोगिता तद्घटाधिकरणक्षणा- वृत्तित्वव्याप्या, तत्समयसम्बन्ध इत्यर्थः। द्वितीयादिक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिता तु न तदधिकरणक्षणावृत्तित्वव्याप्या तदधिकरणाद्यक्षण(२)वृत्तिपदार्थेऽपि द्वितीयादि- क्षणवृत्ति,सप्रतियोगित्वस्य सत्वादिति। आद्यक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनामपि तदधिकरणस्थूलकालमहाकालादौ वृत्ते- रसम्भव इति 'क्षणे'ति। द्वितीयादिक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनामपि चिरातीतानां तद्घाधिकरणक्षणावृत्तित्वाद् द्वितीयादिक्षणसम्बन्धे अतिव्याप्तिरतो 'व्याप्येति । पूर्वोक्तरीत्या सर्वे ध्वंसा इत्याकारकं ज्ञानं यत्राद्यक्षणात्मक, तत्र विषयितया तत्तिध्वंसप्रतियोगित्वस्य तद्घटाधिकरणवृत्तीनामपि सत्त्वादाद्यक्षणात्मक-(३) तज्ज्ञानसम्बन्धेऽव्याप्तिरतः स्ववृत्तित्वं ध्वंसस्य कालिकसम्बन्धेन वाच्यम्। भावि- घरविषयकज्ञानस्य तद्घटीयविषयितासम्बन्धे अतिव्याप्तिरतस्तद्वारणायापि(ट) चरमसमयपदमिति । दीधितिः क्षणत्वश्च स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोग्यनाधारत्वं स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिक- यावद्ध्वंसविशिष्टसमयत्वं स्ववृत्तियावद्ध्वंसविशिष्टसमयत्वं स्ववृत्तियाघदभाव- विशिष्टसमयत्वं स्वस्थपूर्ववर्तियावतपदार्थविशिष्टसमयत्वं वा। स्वपूर्णत्वञ्च स्वाधि- करणयावत्कालवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वम् । जन्यमानस्यैव कालोपाधित्वावदोषः । यो यतकालवृत्तिध्वंसप्रतियोग्यवृत्तिस्तस्य तवृत्तित्वमुत्पत्तिरित्यपि केचि- दिति चेत्, नैवमपचीयते किञ्चिदस्माकमित्येकदेशिनो वर्णयन्ति । (१) स च न' इति पाठान्तरम् । (२) 'क्षण' इत्यत्र 'क्षणे' इति, तथा 'वृत्ति' इत्यत आरभ्य द्वितीय 'वृत्ति' पर्यन्तपाठस्थले केवलं 'तादृश' इति पाठः क्वचन दृश्यते । (३) पुस्तकविशेषे 'तत्' पदं नास्ति । . (e) अपिः समुपयार्थः। तथा हि न केवल ताशविषयितासम्बन्धे अतिव्याप्तिवारणाय किन्तु कालिकसम्बन्धेन ध्वंसस्य स्ववृतित्वलाभाय चेत्यर्थः ।

·सामान्यलणा-प्रकरणम् १८५ अत्यन्ताभाव- दीधितिप्रकाशः ननुं तदधिकरणक्षणेत्यत्र(१) क्षणत्वं स्वजन्यविभागप्रागभावोपहितकर्मत्वं स्ववृत्तिप्रागभावाप्रतियोगि(ठ)स्ववृत्तियावतपदार्थविशिष्टसमयत्वं वा प्रागभावं पिना कथं निर्वाच्यमत आह,-'क्षणत्वञ्चति । 'स्ववृत्ती'ति,---स्वं लक्ष्य(२)त्वेनाभिमत- मन्त्यशम्दादि। स्ववृत्तियों ध्वंसः तत्प्रतियोग्यनाधारत्वमित्यर्थः । प्रतियोगिनोरेकस्मिन्नपि(३) तणे सत्त्वाद् 'चसे ति। एकस्मिन् क्षणे ध्वंसप्रति- योगिनोरसत्वादिति भावः। अत्र वंसत्वनिरूपिका प्रतियोगिता ग्राह्यति ध्येयम् (४)। क्षणिकपदार्थ- मात्रस्यानङ्गीकारे त्वाह,-'स्ववृत्ती'ति। स्ववृत्तियों ध्वंसः तत्प्रतियोगिप्रति- योगिको यावान् सः तद्विशिष्टसमयत्वमित्यर्थः। यावद्ध्वंसविशिष्टसमयत्वे कृते महाप्रलयातिरिक्तक्षणाव्याप्तिरतः प्रतियोगिकान्तं ध्वंसविशेषणम् । स्ववृत्यत्यन्ता- भावप्रतियोगिप्रतियोगिकयावदभावविशिष्टत्वे, तादृशे यावद्ध्वंसविशिष्टत्वे वा तथै- वाव्याप्तिरिदानीन्तनक्रियादिवृत्त्यत्यन्ताभाव-प्रतियोग्यनागतपदार्थप्रतियोगिकध्वंसादि- वैशिष्ट्यस्येदानीन्तनक्रियादावभावात् । न च स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिकयावद- भावविशिष्टत्वमेव सम्यगिति वाच्यम् , सत्वस्याखण्डोपाधितया तत्राभावत्वस्या- प्रवेशेन बैयाभावात् । अत्र स्ववृत्तित्वं ध्वंसस्य यावद्ध्वंसविशिष्टत्वञ्च कालिकसम्बन्धेन प्राह्यम् । एतदर्थमेव समयपदम्। तेन सर्वे वंसा इत्याकारकज्ञानस्याप्यन्त्यतणावच्छिन्नस्य क्षणत्वाद् विषयितया तवृत्यनागतध्वंसविशिष्टत्वाभावेऽपि(५) न तत्राव्याप्तिः, जवा कालिकसम्बन्धेन(६) स्ववृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रतियोगिकयावदुध्वंसानां विषयितया वैशिष्टयस्य क्षणद्वयावच्छेदेनैव तज्ज्ञाने सत्वादतिव्याप्तिरिति । (१) 'तदधिकरणेत्यत्र' इति पाठान्तरम् । (२) 'क्षणत्वेनाभिमतम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'रेकस्मिन् सत्त्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'भावः' इति पाठान्तरम् । (५) 'भावान्नाव्याप्तिः' इति पाठभेदः । (६) पुस्तकविशेपे 'कालिक- सम्बन्धेन' इति नास्ति। १ (3) भन्न पदार्थाशे अप्रतियोग्यन्तविशेषणेन द्वितीयादिक्षणोत्पन्न । मादायासम्भव- दोषनिरासः। अतीतपदार्थमादाय पुनस्तहोपनिरासाय स्थवृत्तीति । यात्मकस्थूल- कालाविव्यालिनिवारणाय यावदिति ।

·६८६ तत्वाचन्तामणा मनुमानखण्ड अत्र परत्र(१) च स्थिराणामेव क्रियादीनामन्त्यक्षणावच्छिन्नानामेव क्षणत्वम्, अन्त्यक्षणोत्पन्नध्वंसघटितताशयावध्वंसवैशिष्ट्यस्य उपान्त्यादितणावच्छेदेनाभावा- दिति ध्येयम्। ननु स्ववृत्तित्वविशिष्टध्वंसानेव यावत्वेन विशिष्य तद्वैशिष्ट्यस्यैव लक्षणत्वेड) गुरुतरारम्भोऽनुचित इत्यत आह-'स्ववृत्तियावद्ध्वंसेति। स्ववृत्तिध्वंसविशिष्ट- त्वस्य स्थिराणां सर्वदैव सत्त्वादतिव्याप्तिरतो यावदिति। अत्रापि वृत्तित्वं वैशिष्टयञ्च कालिकसम्बन्धेनव बोध्यम्। तत्प्रयोजनश्च पूर्वोक्तमिति । ननु ध्वंसत्वस्याखण्डोपाधित्वानङ्गीकारे जन्याभावत्वं किञ्चित्कालावृत्य- भावत्वं वा सत्वं वाच्यम्(२)। तत्र जन्यत्वं किञ्चित्कालावृत्तित्वं वा विशेषणं, पर्थम्, प्रागभावानङ्गीकारण(३)स्ववृत्तियावदभाववैशिष्ट्यस्यैव सम्यक्त्वादित्याह,- 'स्ववृत्तीति । स्ववृत्तियावत्पदार्थवैशिष्ट्यं न कस्यापि स्थिरस्य, प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पत्तः(४) कस्यचिद् विनाशादत उक्तम् 'अभावति । यावदभाववैशिष्ट्यं महाप्रलयान्यतणाव्यापकं, चरमध्वंसवैशिष्ट्यस्य इदानीमभावादतः 'स्ववृत्ती'ति । समयपदव्यावृत्तिस्तु पूर्ववत्(द)। अन्त्यतणावच्छिन्नानां स्थिराणां क्षणत्वमुक्त्वा आद्यक्षणावच्छिन्नानां तदाह- 'स्वस्वपूर्वे'ति। अतिरिक्ताभावानङ्गीकारे लक्षणमाह-'स्वस्वपूर्वेति कश्चित तभ ; स्प्पूर्वत्वं स्वाधिकरणयावत्कालवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वमिति-ग्रन्थविरोधात् । स्वं लक्ष्यत्वेनाभिमतं क्रियादिकम्। स्ववृत्तियावत्पदार्थवैशिष्ट्यं न कस्यापि स्थिरस्य, प्रतिक्षणं कस्यचिदुत्पन्नत्वात् (५) कस्यचिद् विनाशात् । एवं स्वपूर्ववृत्ति- यावत्पदार्थवैशिष्ट्यं(६) न कस्यापि, चिरातीतानां तत्राभावादत उभयमुपातम्(ण)। स्ववृत्तिः सन् स्वपूर्ववृत्ति(७)र्यावान् तद्वैशिष्ट्यं स्थिराणाम् आद्यक्षणावच्छेदेन ; द्वितीयादिक्षणे प्रथमादिक्षणवृत्तिपदार्थानां नाशादिति ध्येयम् । (१) पुस्तक विशेषे 'परत्र' इति नास्ति । (२) एकत्र 'वाच्यम्' इति नास्ति । (३) क्वचित् 'प्रागभावानङ्गीकारे' इति सप्तम्यन्तपाठः । (४) एकत्र 'कस्यचिदुत्पत्तेः' इति पाठो नास्ति । (५) 'कस्यचिदुत्पत्तेः' इति पाठभेदः । (६) एकत्र ‘पदार्थ' इति पाटो नास्ति । (७) 'वर्ती यावान्' इति पाठान्तरम् । (७) 'लक्षणत्वे' इत्यस्य लक्षणया लक्षणत्वसम्भव इत्यर्थः । () 'पूर्वदिति-कालिकसम्बन्धेन स्ववृत्तित्वस्य यावदभाववैशिष्व्यस्य च पूर्वोत्तरीत्या लामार्थ समयपदमित्यर्थः (ग) 'उभय'मिति -स्ववृत्तित्वं स्वपूर्ववृत्तित्ववेत्युभयम् । .

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् .. अत्र स्वस्थपूर्ववर्तित्वं वैशिष्ट्यञ्च(१) कालिकसम्बन्धेन, तल्लाभायैव समय- पदम्। तेन स्वद्वितीयादितणोत्पन्नस्य कालिकतया स्ववृत्तः स्वपूर्वस्मिन् ज्ञानादौ विषयितया वृत्तेश्च आद्यक्षणे तद्वैशिष्ट्याभावेऽपि नासम्भवः । न वा एतत्पूर्वकालीना एतत्कालोनाश्च सर्वे पदार्था इत्याकारकशानस्यापि आद्यक्षणे क्षणत्वाचिरातीताना- मेतत्पूर्ववर्तिनामपि विषयितया स्ववृत्तित्वात् तद्वैशिष्टयस्याद्यक्षणे असत्त्वेऽपि स्वस्व- पूर्ववृत्तीनां विषयितया वैशिष्ट्यस्य क्षणद्वयान्तर्भावेण सत्वेऽपि वाव्याप्तिरतिव्याप्तिर्वा । ननु स्वपूर्ववर्तित्वं स्वोत्पत्तिकालीनध्वंसप्रतियोगिकालवृत्तित्वं ; तथा व अन्योन्याश्रयः ; उत्पत्तिलक्षणस्योत्पत्तिघटितत्वादत आह–'स्वपूर्वत्वञ्चति । स्वा- 'नन्तरोत्पन्नस्य स्वाधिकरणचतुर्थादिक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगि-स्वद्वितीयक्षणोत्पन्नानां स्ववृत्तीनां वैशिष्ट्यस्य आद्यक्षणे अभावान्महाप्रलयातिरिक्तक्षणे अव्याप्तिरतः स्वपूर्वत्व- निरुक्तौ 'यावदिति । ननु क्रियामानस्य कालोपाधित्वे तत्पूर्वत्वलक्षणमारभ्य सर्वाण्येव लक्षणानि अनुपपन्नानि । तथा हि प्रतिक्षणं क्रियाया नाशस्य(२) अनभ्युपगमाद् यत्र घटोत. पत्तिपूर्वतृतीयक्षणे(३) क्रियाया नाशो जातः, न घटोत्पत्तिक्षणे तत्प्राक्क्षणे वा, तत्र घटोत्पत्तिप्राक्क्षणोत्पन्ने तत्पूर्वद्वितीयक्षणोत्पन्ने वा पदार्थे घटपूर्वत्वव्यवहारो न स्यात् । एवं यत्र घटोत्पत्तिमारभ्य क्षणव्यान्तर्भावण क्रियाध्वंसो न जातः, ता द्वितोयक्षणसम्बन्धे 'स्वाधिकरणे'त्यादिकं 'यदीयसमयसम्बन्ध' इत्यादिकश्चोत्पत्ति- लक्षणमतिव्याप्तम् । एवं यत्र क्षणद्वयमध्ये क्रियाया न विनाशसामग्री, न वा उत्पत्तिः, तत्कालोत- पन्नशानाद्युत्पत्तो तदधिकरणक्षणावृत्तित्वघटितलक्षणमव्याप्तं; तज्ज्ञानाद्यधि- करणक्षणस्याप्रसिद्धः। एवं यत्र घटादेराद्यक्षणे क्रियाया नोत्पत्तिविनाशसामग्री वा, किन्तु द्वितीयादितणे, तत्र द्वितीयादिक्षणसम्बन्धे अतिव्याप्तिः। एवं यदा कियाया न विनाशसामग्री, तदा अन्त्यक्षणावच्छिन्नक्षणलक्षणं, यदा नोत्पत्तिस्तदा आयक्षणा- वच्छिन्नक्षणलक्षणमन्याप्तम् । महाप्रलयोन्पत्तौ महाप्रलयक्षणे च सर्वलक्षणानामेवा व्याप्तिरत आह,-'जन्यमात्रस्यैवेति । मात्रपदं कृन्नार्थकम् । निन्यस्य कालिकसम्बन्धेनाव्यावर्तकतया व्यावर्तकत्वाथै अन्यानामनुप्रवेशा- वश्यकत्वे तेषामेव कालोपाधिताया युक्तत्वादिति भावः । तथा च प्रतिक्षणं (१) 'वैशिष्ट्यच' इत्यतः पूर्व 'स्ववृत्तित्वम्' इत्यधिकः पाठः क्वापि दृश्यते । (२) 'विनाशस्य' इति पाठान्तरम् । एकत्र 'पूर्व' इति पाठो नास्ति । U ·. རྒྱུདོད तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे कस्यचिदुत्पत्तिः कस्यचिद् विनाश इत्यभ्युपगमात् , तत्र तत्र च(१) तत्तत्पदार्थाना- मेवोक्तरूपावच्छिन्नानां क्षणत्वान्न कोऽपि दोषः। महाप्रलयेऽपि चरमध्वंसस्यैव क्षणत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः । ननु क्षणत्वव्यवहारविषयो महाकाल एव, तथा चासम्भवः, तत्र निरुक्तस्वपूर्व- वृत्यप्रसिद्धरत आह-'जन्यमात्रस्यैवेति । मात्रपदेन नित्यव्यावृत्तिरिति तु कश्चित् । क्षणाघटितमुत्पत्तिलक्षणमाह,–'यो यत्काले ति। यत्पदं घटादिपरम् । आद्यक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनि समये घटादेरवृत्तेः द्वितीयादिक्षणवृत्तिध्वंसप्रति- योगिन्याचक्षणे वृत्ते व्यापयतिव्याप्ती(२)। अत्र सर्वे धंसा इत्याकारकाद्यक्षणात्मक- क्षाने विषयितया भाविध्वंसानां वृतेस्तत्प्रतियोगिकालवृत्तित्वाद् घटस्य तादश- शानात्मकाधक्षणसम्बन्धे अव्याप्तिः, अतो यत्कालवृत्तीत्यत्र कालिकतया वृत्ति- र्वाच्या। आद्यक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिन्यतीतज्ञाने विषयितया घटादेवृत्तेरसम्भव इत्यतः प्रतियोग्यवृत्तिरित्यत्रापि कालिकरूपा(त) वृत्तिः । एवमतीतज्ञानवृत्तिध्वंसप्रतियोग्यवृत्तेर्घटस्य अतीतक्षाने वियतया वृत्तित्वे अतिव्याप्तिरतस्तत्कालवृत्तित्वमित्यत्रापि कालिकतया वृत्तित्वं वाच्यमिति । अत्रापि क्रियामात्रस्य कालोपाधित्वस्वीकारे यत्र तणद्वयमध्ये क्रियाया विनाशो न जातः, तत्र द्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिनि घटादेरवृत्तद्धितीयादिक्षणसम्बन्धे भति- व्याप्तिरिति बोध्यम् । 'नैवमिति,-'एवम्' प्रागभावानङ्गीकारे । दीधितिः अथ पटस्य स्वानधिकरणेषु तन्तुषु उत्पत्तिवारणाय सहस्रादीनां तन्तूनां(३) तसत्तन्तुत्वेन तसत्पटजनकत्वं वाच्यम्(४), तथा च लाघवादेक एव प्रागभावः 'कल्पयते, स च स्वाश्रय एवं प्रतियोगिजनक इति नातिप्रसङ्गः। इत्थश्च अनेकत्र प्रागभावसिद्धी प्रागभावत्वेन प्रतियोगिजनकत्वाद् द्वितन्तुकेऽपि तसिद्धिरिति चेत, त्रिचतुरेष्वेव तन्तुषु उत्पन्नेषु संयुक्तेषु च तत्पटोत्पत्तिप्रसङ्गः। तावत्तन्तुवृत्तेः पटस्य कतिपयविरहे कथमुत्पत्तिरिति चेन्न, कार्यानुत्पादस्य विना कारणविरह- मनभ्युपगमात्, सामग्रीसत्वे अग्रिमक्षणे कार्यसत्वस्यावश्यकत्वाच(५) । (१) एकत्र 'तत्र च'इति नास्ति । (२) 'नाव्याप्तिरतिव्याप्तिः' इति विग्रहेण क्वचित् पाठः। (३) क्वचित् 'तन्तूंनाम्' इत्यंशेन विनाकृत एव पाठः । (४) 'वक्तव्यम्' इति क्वचित् पाठः। (५) 'कार्यसत्वस्यावश्यकत्वोपगमाच' इति पाठभेदः । (त): कालिकरूपा पत्तिरित्यस्य कालिकसम्बन्धावच्छिन्नं वृत्तित्वमित्यर्थः ।

·६८६ सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः 'स्वानंधिकरणेविति, तेषामपि तन्तुत्वेन तत्पटजनकत्वादिति भावः । न व तन्तुत्वेन पटत्वेन(१) कार्यकारणभावे पटत्वाकान्ताया यत्किञ्चिव्यक्तेस्तन सत्त्वात् कथं स्वानधिकरणेषु तत्पटापादनमिति वाच्यम् ; यथा कार्य्यस्य कादाचित्कत्वं कारणस्य कादाचितकत्वाधीनम् , तथा कार्यस्य क्वाचितकत्व. स्थापि कारणक्याचित्कत्वाधीनत्वात् , अन्यथा(थ) झानेच्छादीनां कार्यकारण- भावेऽपि सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्यपेक्षा न स्यात् । घटत्वप्रकारकधीशून्य भात्मनि तत्प्रकारकेच्छापादनस्य उक्तक्रमेणेव खण्डनसम्भवादिति । 'तत्तत्तन्तुत्वेने'ति, न च तत्तत्तन्तुत्वेन कारणत्वकल्पने कथमनतिप्रसङ्गः? तत्परत्वावच्छिन्न-कारणान्तरविशिष्टाया एव सामान्यसामप्रयास्तत्पटव्याप्यत्वोप- गमात् तत्पटानधिकरणतन्तुषु ततपटत्वावच्छिन्नं प्रति हेतुताया अभावात् । अत्रेदमवधेयम् -तन्तुत्वेन पटत्वेन कार्यकारणभावे पटस्य समवायेन व्याप्यता, तन्तूनां तादात्म्येन व्यापकता। एवं यदा पटोत्पत्तिरुत्पत्तिसम्बन्धेन पटो वा, तत्पूर्वकाले तन्तुरित्येवंरूप-कालिकव्यापकतापीति व्यापकताद्वयमेव तन निवेश्यते। तत्तन्तुत्वेन ततपटत्वेन कार्यकारणभावे तु यदा तत्पटस्तत्पूर्व तत्तन्तुरित्येवंविधा कालिकव्यापकतैव निविष्टा, न तु यत्र तत्पटस्तत्र तत्तन्तुरिट्ये.. विधा दैशिकी व्यापकतापि, तत्तन्तुभिन्नेऽपि ततपटस्य समवायेन वृत्तेर्व्यभिचारात् । तत्पटानधिकरणतन्तौ तन्तुरूपसामान्यसामप्रयां तत्तन्तुरूपविशेषसामग्री- वैशिष्टयाभावादेव ततपटानुपधायकत्वम् । विशेषसामग्रीवैशिष्टयश्च तत्तत्तन्तूना तादात्म्यं तत्तत्संयोगानां समवाय इति क्रमेण स्वयमूह्यम् । केवितु तादात्म्येन पटस्य व्याप्यता स्वानुयोगिकसमवायेन तत्तत्तन्तना यत्र तत्पटस्तन तत्तन्तुरित्यत्र व्यभिचाराभावात् । एवं संयोगादिक प्रति क्रियादीनां कारणत्वेऽपि तादात्म्येन संयोगस्य व्याप्यता, सामानाधिकरण्येन कियाया व्यापकता। एवं कालिकन्यापकतापीति । सर्वत्र कारणतायांम्यापकता- इयं निधिशत इत्याहुः। . ब्यापकता। (१) क्वचित् 'कार्यक्वाचित्कत्वस्यापि' इति पाठः । (4) भन्यथा-कार्यगतकापितकस्यस्य कारणगतकाचितकस्वामधीमत्वे इत्यर्थः । ७ [१५] ·10 'भनेको ति, तस्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे 'स्वाश्रय एवेति'-सामानाधिकरण्यप्रत्यासस्यैव तस्य हेतुत्वादिति(१) भावः। इत्थच उक्तलाघवेन चैत्यर्थः । -बहुषु समवायि- कारणेविति भावः। द्वितन्तुक-पटेऽपी ति, तत्र तदुभयोरेव(२) तन्त्वोरेकस्या एवं संयोगव्यक्तेर्वा तव्यक्तित्वेन अनन्यथासिद्धत्वमात्रं कल्पयते(३) लाघवात् । प्रागमावसो तु धर्मिणस्ता अनन्यथासिद्धत्वानियतपूर्ववर्तित्वयोश्च कल्पने गौरवादित्याशयः। 'तसिद्धिः प्रागभावसिद्धिः। प्रागभावकल्पनेऽपि तन्तूनां तत्तत्तन्तुत्वेन(४) हेतुत्वकल्पनस्यावस्यकत्वे(५) तत एवातिप्रसङ्गभङ्गे कि प्रागभावकल्पनयेत्याह- 'त्रिचतुंजिति। अप्तमवायिकारणसत्वार्थ )माह-संयुक्तेषु चेति । न च दशतन्तुक-पटोत्पत्तिकाले नवानां तन्तूनां तत्तसंयोगानाञ्च सत्वात् मवतन्तुकः पटः कथं न जायत इति वाच्यम् । तत्र दशतन्तुक-पटध्वंसस्यापि तत्वेन हेतुत्वात् । इनचानावधेयम् -दशतन्तुक-पटोत्पत्तिप्राय कालेऽपि नवतन्तुक-पटोत्पत्ति- भंगति, ढ़तरवेमाभिघातेन तमाशे(द) च तन्त्वन्तरसंयोगाद् शतन्तुक-पटोत्पत्तिः, तन्काले च न पूर्वोत्पन्ननवतन्तुक-पटस्य(७)पुनरुत्पत्तिः, तत्कालोत्पन्नध्वंसविशेषस्य प्रतिबन्धकत्वात्। तनाशक(ध)नाशप्रतियोगिन्याः संयोगव्यक्तर्षिशिष्य हेतुत्वाद्वा । (१) 'हेतुत्वमिति' इति क्वचित् पाठः। (२) 'तत्र द्वयोरेव' इति पाठान्तरम् । (३) 'मात्रकलाने' इति पाठान्तरम् । (४) 'तत्त्वेन' इति पाठभेदः । (५) 'हेतुत्वस्यावश्यकत्वे' इति पाठान्तरम् । (६) 'सत्त्वायाह' इति पाठान्तरम् । (७) क्वचिन् 'नवतन्तुकस्य पुनरुत्पत्तिः' इति पाठः । (१) 'तलाश' इति-मवतन्तुक-पटनाश इत्यर्थः । तेन समवायेन द्रव्य प्रति समवायेन वन्यस्य प्रतिबन्धकतया पातन्तुक-पटोपादानेषु तन्तु तत्र नवतन्तुक-पटरूपप्रतिबन्धकस्य सत्वात् कथं दशतन्तुक-पटोत्पाद इत्याशङ्का निरस्ता । (4) अन विनिगमनाविरहेण नानासानामेव प्रतिबन्धकत्वापातेन महागौरवमाशय करूपान्तरमाह तमाश'स्यादिना ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् दशतन्तुकस्यैकतन्त्वपकर्षणानन्तरं यो भवतन्तुकस्तत्र च दशतन्तुकंध्वंसस्यैष तत्वेन हेतुत्वान तस्य दशतन्तुक-पटोतपादकाल उत्पाद इति। तत्र त्रितन्तुकस्य चतुस्तन्तुकस्य वा पटस्योत्पादात पटसामान्योत्पत्यापादन न घटत इत्यतः 'तत्- पटोत्पत्तीति। 'विना कारणविरह मिति,-तन्तूनां ततसंयोगानाश्च तन्तुत्वेन विजातीयसंयोगत्वेन च हेतुतया तदवच्छिन्नव्यतिरेकस्यासम्भवादिति भावः । कार्यानुत्पादे अनभ्युपगममुतवा कार्योनपावप्रसङ्गप्रयोजकमाह-'सामग्रीसत्व"इति । . दीधितिः तत्परप्रागभावाश्रय-यावतन्तुस्न ततपटजनकत्वमिति चेत्, भवच्छेदककोटौ प्रागभावस्य प्रवेशाप्रवेशयोः कारणत्वे प्रमाणाभाषः । परस्परासंयुक्तेषु कतिपयतन्तुषु तम्पटो जायेत। नव तत्पट (१)प्रागभावव्याप्य-यावत्संयोगानामपि जनकत्वं, कतिपयतन्तु- संयोगेष्वतीतेषु अनागनेषु वा तनपटानुत्पत्तिप्रसङ्गात्। तत्पटप्रागभावमपेक्ष्य स एव पटो लघीयान् , यावत्वानिरुक्तश्च । एतेन द्वित्व(२) नित्वाद्युत्पत्तिाख्यातेति । दीधितिप्रकाश 'प्रवेति -प्रवेशे कारणतावच्छेदकत्वेनान्यथासिलिः, भप्रवेशे तत्तत्तन्तूना- मेव विशिष्य हेतुत्वावश्यकत्वे कृतं प्रागभावस्य हेतुत्वेनेति भावः । ननु अकारणत्वे. ऽप्यवच्छेदकतयेष प्रागभावः सिध्येत् । अवच्छेदकत्वे वा स्वतन्यान्वयव्यतिरक- शालित्वात् कारणत्वं स्यादत माह-'परस्परे'ति । 'कतिपये'ति, तेनासमवायिकारणस्य यकिञ्चित्संयोगस्य सत्वेऽपि(म) ततपटानुत्पत्या तावत्संयोगानामेव विशिष्य हेतुत्वं वक्तव्यम् । तथा व तन्तुत्वेन कारणत्वेऽपि न क्षतिरिति प्रागभावस्यावच्छेदकत्वमपि(३)नेति भावः। 'भनागले- विति,-तत्तन्तुमानवृत्तीनामेव संयोगानां वैशिकतया तत्प्रागभावग्याप्यत्वादिति भावः। (१) 'तत्प्रागभाव' इति पाठान्तरम्। एकत्र 'तत्' इति नास्ति । (२) एकत्र 'द्वित्व' इति नास्ति । (३) 'छेदकतापि' इति पाठान्तरम् । (4) भन्न उपलक्षणेन समवापिकारणभूतानां तावत्तसना सत्वेऽपीत्यपि बोध्यम् ।

·अत्र तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे ननु तत्पटप्रागभावाधिकरणं यः कालस्तवृत्तिः(१) सन् यस्तत्पटप्राग: भावानधिकरणकालवृत्तिः ताशतत्प्रागभावव्याप्ययावत्संयोगत्वेन पटजनकत्वम् । न चैवं सति अतीतानागतसंयोगमादाय दोषसम्भवः। तत्पटाव्यवहितपूर्वक्षण- वृत्ति-तत्पटोत्पत्तिक्षणवृत्ति-तत्पटप्रागभावव्याप्य-यावत्संयोगानामेवोक्तरूपावच्छिा- त्वादत आह–'तत्पटप्रागभाव मिति । तथा च तत्पटाधिकरणकालध्वंसानधि- करणं सद् यत् पटानधिकरणं कालिकतया तवृत्तिः सन् यस्तत्पटवृत्तिः, तादृश- तत्पटव्याप्य-यावत्संयोगत्वेन हेतुत्वे लाघवमिति भावः । च तत्पटोत्पत्तिकालोत्पत्तिक-ध्वंसप्रतियोगिसंयोगव्यक्तिवारणाय कालिकतया तत्पवृत्तित्वं, पूर्वत्र व तत्पटप्रागभावानधिकरणकालवृत्तित्वं संयोग- विशेषणम्। तेन तपटस्य न क्षणिकत्वमिति ध्येयम् । केचित्तु यत्न अतीतानागतसंयोगाभावस्तत्रैव तावत्संयोगानुगमकत्वेन प्राग- भावः सिध्येदत आह(२)-'तत्पटमागभाव मिति। न च यत्र त्रिचतुरेष्वेव तन्तुषु संयोग उत्पन्नः, तत्र तन्त्वन्तरे संयोगानुत्- पावशायां तत्पटोत्पादप्रसङ्गभयेन उक्तरूपेण यावत्संयोगानां तत्र(३ हेतुत्वस्योक्त- त्वात् त्रिचतुरेषु तन्तुषु संयुक्तेषु(४) च त्रितन्तुकादिपटस्योत्पादावश्यकत्वे संयोगनाशाधीनतन्नाशानन्तरमेव दशतन्तुक-पटस्योत्पादेन तत्र तादशसंयोगस्य कस्यविवश्यमतीतत्वमिति(५) वाच्यम् , यत्र त्रिचतुरेषु तन्तुषु संयोगोत्पादे त्रितन्तुकादिपटोत्पत्त्यनन्तरमन्यः सर्वैस्तन्तुभिः संयोगो जातः, अथैकतन्तुनाशात् त्रितन्तुकस्य नाशे(६) अवस्थितसंयोगेभ्यो दशतन्तुकोत्पाद(७) स्तत्रातीतानागत- संयोगविरहस्य सम्भवादित्याहुः । ननु तत्पटस्येव तत्प्रागभावस्यापि अखण्डतया तत्वेनैव प्रवेशे क लाघवमत भाह-'यावत्वे'ति । संयोगे यावत्वमपेक्षाबुद्धिविशेषः(प)। तथा च तत्प्रागभाव- (१) 'तत्पटप्रागभावाधिकरण कालप्रागभावान धिकरणं सन् यः तत्पटप्राग- भावाधिकरणं कालस्तवृत्तिः' इति पाठान्तरम् । (२) एकत्र 'आह' इति नास्ति । (३) पुस्तक विशेषे 'तत्र' इति नास्ति । (४) 'संयोगे च' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तकभेदे 'अवश्यम्' इति नास्ति । (६) 'अथैकतन्तुकस्य नाशे' इति क्वचित् पाठः । (७) 'तन्तुकस्योत्पाद' इति क्वचित् पाठः । (१) 'अपेक्षाबुद्धिविशेष' इति विषयतासम्बन्धेनेति शेषः, विषयतासम्बन्धेनापेक्षाबुदि- विशेषवत्वमित्यर्थः। जगदीशस्तु अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेव यावत्वमाह ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् व्याप्यंसंयोगत्रयमाविषयिण्या अपेक्षाबुद्धेरिणाय तत्तत्संयोगव्यक्तीः प्रातिस्विक- रूपेणोपादाय तत्तदवगाहित्वेन तादशापेताबुद्धिविशेषस्योपादाने तत्तदवगाहित्वानां परस्परं विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण तावत्संयोगसमसंख्याककार्य- कारणभावावश्यकत्वे अतिगौरवादिति भावः । आचार्य्यमतं दूषयति 'एतेने ति। यावति द्वित्वादिप्रागभाषः, तावत्येव द्वित्वादिः। अन्यथा द्रव्यस्य समवायिनो नानकत्वस्यासमवायिनी नानकत्वाव- गाहिधियोऽपि निमित्तस्य चाविशेषाद् द्वित्वाद्युत्पत्तिनियमो न स्यादित्याचार्याः(फ)। तत्रापि द्वयोत्पादेऽपरस्पानुत्पाददशायां त्रित्वाद्युत्पादापत्या तत्तदाश्रयाणामेव विशिष्य हेतुत्वस्यावश्यकत्वात्। द्वित्वस्थले चाधिकरणद्वयस्यैव विशिष्य अनन्यथा- सिद्धत्वद्वयकल्पने लाघवम् , प्रागभावकल्पने च धर्मिणस्तत्रानन्यथासिद्धत्वानियत- पूर्ववृत्तित्वयोश्च कल्पने गौरवमिति ध्येयम् । दीधितिः परे पुनरिहेदानी घटध्वंस इतिषविहेदानी घटागभाव इति साधारणमेवं लोकानां प्रत्यक्ष कल्पयन्तस्तबलात् प्रागभाव सामान्य लक्षणाश्च व्यवस्थापयन्तो वर्णयन्ति । अव्याप्यवृत्तः कार्य्यस्य द्वितीयक्षणे धारावहनस्थले(२) व प्राथमिकनिर्वि- कल्पकस्य चतुर्थक्षणे उत्पत्तिवारणाय एकावच्छेदादिना कार्याभाषस्य उत्तरखाना- भावस्य च कारणत्वं वाच्यम् , तथा च लाघवात् प्रागभावस्य तत्वं कल्प्यते । स्वभावाधीनत्वाञ्च तत्प्रादेशिकत्वात् प्रदेशनियमः संयोगादीनामिति । दीधितिप्रकाशः 'साधारणम्' शास्त्रीयपरिभाषाभिश-तदनभिशसाधारणम् । वस्तुतो ध्वंसे सर्वसाधारणप्रत्ययवत् प्रागभावस्य तथा प्रत्यक्षं नास्त्येवेत्याशयेनाह-'कल्पयन्त' इति। 'तबलेन' तादृशप्रागभावप्रत्यत्तवलेन । (१) 'वृत्तितयोश्च' इति पाठान्तरम् । (२) 'वाहिके'ति पाठान्तरम् । (क) अत्र आचार्याणामयमभिप्रायः -पांसिसम्बन्धन द्वित्योत्पत्तो पातिसम्बन्धेन द्वित्वप्रागभाषः कारणम् । व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य प्रागभावोऽपि व्यासज्यवृत्तिरित्यभ्युपगमा- ददोष इति । .

·(१४ तवचिन्तामणौ भनुमानखणे वर्णनीयमाह-अध्याप्यवृत्तरित्यादिना। शाखावच्छेदेन जातस्य कपि- संयोगस्य मूलावच्छेदेनात्यन्ताभावसत्त्वात् पुनरुत्पत्यापत्तिरतः शाखावच्छेदेन संयो- गात्यन्ताभावो हेतुर्वाच्यः। एवं संयोगानुत्पादकाले शाखामूलादिसर्वावच्छेदेनेष तदत्यन्ताभाव(ब) सत्वात् तत्सर्वावच्छेदेनैव संयोगः स्थावतः संयोगस्य प्रादेशिक- त्वोपपत्तये आच्छेदकीभूतशाखादेरपि अवच्छेदकतासम्बन्धेन संयोगं प्रति हेतुत्वं वाच्यम्(भ)। मूलादौ तादशशाखादेरभावादेव(म)न संयोगोत्पादस्तदवच्छिन्ने(य)। एवञ्च तदुभयोतुत्वापेक्षया लाघवादेकस्यैव प्रागभावस्य हेतुत्वं कल्प्यते। तस्य च स्वावच्छेदकावच्छेदेन कार्यजनकत्वात्र) प्रादेशिकत्वं संयोगादीनामिति । प्रत्यक्षवलादसिद्ध प्रागभावे प्रागभावस्य धर्मिणस्तनानन्यथासिद्धत्वनियत- पूर्ववर्तित्वयोः कल्पनात्रयमपेक्ष्य क्लूमनियतपूर्ववृत्तित्वयोः शाखासंयोगात्यन्ता- भावयोरनन्यथासिद्धत्ववयमात्रकल्पनैव लघीयसी स्यादतः प्रथमं प्रागभावप्रत्यक्ष- मुपन्यस्तम्। न च मूलाभिमुखक्रियातः शाखावच्छेदेन संयोगानुत्पादात् शाखाभिमुख- 'क्रियायास्तदवच्छेदेन संयोगजनकत्वं वाच्यम् । तथा च तावतैव संयोगस्य प्रादेशि- कत्वनियम इति वाच्यम् । तदभिमुखत्वस्यैकस्याभावे तत्तक्रियाव्यक्तरेष तत्वेन तत्तत्संयोग प्रति हेतुतया मूलाभिमुखक्रियाजन्यसंयोगव्यक्तः शांखावच्छेदेन प्राग- भावाभावादेवानुत्पादात् । शाखावच्छिन्नसंयोगव्यक्ति प्रति मूलाभिमुखक्रिया- व्यक्तरहेतुत्वात् , क्रियान्तरस्यैव तत्र तत्त्वेन हेतुत्वादिति । लोलावतीकारमते अन्याप्यवृत्तिपदार्थाभावादाह - 'धारावहन' इति । आत्म- मनःसंयोगग्यक्तेश्चतुर्विषयसंयोगव्यक्तेर्वा भेदात(१) तस्या एव विशिष्य हेतुत्वकल्पन- येवा(२)नतिप्रसङ्गः सम्भवतीत्यतो धारावहनपर्यन्तानुधावनम् । तथा च तस्यै- पात्ममनःसंयोगादेश्चतुर्थक्षणपर्यन्तं वर्तमानत्वमित्यर्थः। पूर्वक्षणे स्वस्यैव प्रति- (१) 'भेदे'इति पाठान्तरम् । (२) 'कल्पनेनैव' इति पाठान्तरम् । (4) 'तस्पताभावेति-संयोगात्यन्ताभावेत्यर्थः । (भ) हेतुत्वं माध्यमिति तादात्भ्यसम्बन्धेनेति शेषः । (म) 'शाखादेरभावादिति वादात्म्येन सम्बन्धेनेति शेषः । (१) सदनियने मूलायच्छिन्ने अवच्छेदकतासम्बन्धेन तति यावत् । (२) अब्याप्पवृत्तिप्रतियोगिक-प्रागभावस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वान संयोगादिप्रागभावल्या. पच्छेदकाप्रसिद्धिरिति ध्येयम् ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् . बन्धकस्य सत्वात् द्वितीयतृतीयक्षणे तदुत्पत्तिर्न घटत इति 'चतुर्थक्षण' इत्युक्तम् । सविकल्पकस्य तु पूर्वोत्पन्न विशेषणज्ञानव्यक्तस्तत्वेन हेतुत्वकल्पनदेव वारणं सम्भव- त्यतो निर्विकल्पकपर्यन्तानुधावनम् । क्षणविशेषस्य विशिष्य हेतुताभ्युपगमे तु एककारणपरिशेषापत्तिरिति भावः । न च निर्विकल्पकस्यातीन्द्रियतया तत्प्रागभावस्यापि तथात्वमिति कथं प्रत्यक्षोपष्टम्भेन तस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् ; निर्विकल्पकस्यायोग्यत्वेऽपि सम्बन्धिता- वच्छेदकप्रकारकशानादेवाभावप्रत्यक्षोपगमे तनप्रागभावस्य ज्ञानप्रागभावत्वादिरूपेण प्रत्यत्ततोपगमादिति । 'उत्तरज्ञानामावस्येति । न चैव पञ्चमक्षणे प्राथमिकनिर्वि- -कल्पकापत्तिः, प्राथमिकनिर्विकल्पकच सावच्छिन्नमानस्य तारशसस्य वा प्रति बन्धकत्वे तात्पर्य्यात् । 'लाघवात्' कारणताद्वयकल्पनापेक्षया एकस्यैव (१) प्राग- भावस्य कारणत्वकल्पने लाघवात् । अन्याप्यवृत्तिस्थले अवच्छेदकीभूतशाखादेः कारणत्वाकल्पने लाघवं सूचयति 'स्वभावाधीनत्वाचेति । अत्रेदमरुविधीजम् । उक्तरूपेण प्रागभावस्य प्रत्यक्षमेव नास्ति । न चैवमपि कपिसंयोगस्या २)निर्विकल्पकस्य व तत्समानकालोत्पत्तिक-तदवच्छेदकायच्छिमा३).. घंसविशेषादेर्वा प्रतिबन्धकत्वे विनिगमनाविरहादेवातिरिक्तप्रागभावकल्पनम् । पतावता अतिरिक्तपदार्थसिद्धावपि तस्याभावत्वे मानाभाव इत्यादिकमिति । दीधितिः अन्ये तु सर्वत्र तसन्संख्याविशेषाणां विशिष्य हेतुत्वाभ्युपगमेनेव(४) तत्तह- द्रव्योत्पादनियमसम्भवेऽपि युगपदुत्पन्नेषु नित्येषु च त्रित्वाद्युत्पत्तिनियामकत्वेन . प्रागभावः कल्पयत इत्याहुः। दीधितिप्रकाशः 'सर्व'ति, बहुसमवायिकारणकद्रव्यस्थल इत्यर्थः । अयम्भावः -पश- तन्तुक-पटादौ चरमतरतुसंयोगसमानकालोत्पन्नस्य अन्तत ईश्वरापेक्षाबुद्धिकृतस्यैव(५) यशवसंख्याविशेषस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या तस्वन हेतुता, तावतष स्वानधि (') 'एकस्य प्रागभावस्य' इति पाठान्तरम् । (२) एकत्र 'कपि' इति नास्ति । (३) 'तदवच्छिन्न' इति क्वचित् पाठः। (४) 'हेतुत्वोपगमेनैव' इति पाठान्तरम् । प्रकाशसम्मतस्तु 'हेतुताभ्युपगमेनैवेत्येव पाठः । (५) 'जन्यस्यैव' इति पाठान्तरम् । २ ·। . तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे करणेषु तन्तुषु तत्पटस्य नोत्पाद इति। तन्तूनां तन्तुसंयोगानाश्च तस्तुत्वेन विजातीयसंयोगत्वेनैव च हेतुता, न तु तत्तव्यक्तित्वेनापि । कतिपयतन्तुसंयोगा- नुत्पाददशायाश्च तादृशसंख्याव्यक्तिविरहादेव तत्पटानुत्पादसम्भवादित्याशयेनाह- 'अभ्युपगमेनैवेति । एवकारेण तन्तुसंयोगानां विशिष्य हेतुत्वनिरासः । न चैव यत्र चरमतन्तुसंयोगोत्पादात् पूर्व मेव(१) तादृशसंख्याविशेषो जातः, तत्र तहशायां तत्पटोत्पत्त्यापत्तिरिति तत्संयोगानां विशिष्य हेतुत्वमावण्यकमिति पाच्यम् ; ईश्वरापेक्षाबुद्धिजन्यसंख्या(२)विशेषस्य अतीन्द्रियतया फलबलेव कल्पने चरमसंयोगकाल एव तदुत्पादकल्पनात् । इत्थश्च यत्र चरमतन्तूत्पत्तिद्वितीयक्षण एव संयोगोत्पादः, तत्क्षणे असमवायिकारणाभावेन संख्याविशेषानुत्पत्तावपि. स्वतृतीयक्षणे दशत्वादिसंख्योत्पत्यानन्तरमेव(३)तादृशद्रव्योत्पाद इत्येव रूपेण तत्र द्रव्योत्पादनियमः सम्भवतीत्यर्थः 'युगपदिति,-क्रमोत्पन्ने(४)यकिञ्चित्समवायिनोऽनुत्पादनशायामपि सम- पाव्यसमवायिनिमित्तानां प्रागभावस्य च सत्वात् त्रित्वाद्युत्पत्त्यापत्तिरतस्तत्र तत्- समवायिनां तत्तदेकत्वानां वा ततव्यक्तित्वेन हेतुताया आवश्यकत्वेन तत एवाति- प्रसङ्गभङ्गे प्रागभावस्थाकल्पनादिति भावः । केवित्तु क्रमोत्पन्नस्थले प्रथमोत्पन्नानां द्वित्वादिकम् , चरमोत्पन्नस्य एकत्वम्, भनयोविशिष्य कारणत्वेनैवानतिप्रसङ्गः सम्भवतीति युगपदित्युक्तमिति व्याचक्षते । तन युगपदुत्पन्नस्थले दिवोत्तौ द्वयोरेवाधिकरणयोस्तस्वेनानन्यथासिद्धत्ववय. कल्पने लाघवम् , प्रागभावकल्पने व धर्म्य-नन्यथासिद्धत्व-नियतपूर्ववर्तित्वानां प्रयाणां कल्पने गौरवम् , अतो द्वित्वमुपेक्ष्य त्रित्वादीत्युक्तम् । तत्र त्रियस्थले प्रयाणां समवायिनां तदेकत्वानां वा तत्वेनानन्यथासिद्धत्वत्रयकल्पने विनिगमना- विरहेऽपि(५) भाविपदमाटे चतुष्टवादौ लाघवम् । तत्र चतुर्णा (६) समवायिनां तस्वेना- मन्यथासिद्धत्वचतुष्टयकल्पनामपेक्ष्य प्रागभावमात्रकल्पनामात्रस्य लघुत्वादिति भावः । न व तत्र अपेक्षाबुद्धेरेव तस्वेन हेतुत्वादनतिप्रसङ्गः, एकस्या एवेश्वरापेक्षा- बुखवित्वादिपरार्द्धपर्यन्तोत्पादकत्वात् । नव तथापि अस्मदादेरेकरवयमानहाने (१) पादपूर्वमेव' इति पाठान्तरम् । (२) 'बुद्धिज संख्या' इति कचित् । (१) 'मेवैताद्दश' इति पाठान्तरम् । (४) 'मोत्पन्नत्वे' इति स्वचित् । (५) 'विरहेण' इति पाठान्तरम् । (६) 'चतुर्णी मित्यत्र 'तन्तूना'मिति क्वचित् पाठः ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् त्रित्वाद्यनुत्पादात् तदेकत्वनयज्ञानत्वेन तत्त्रित्वं प्रति कारणत्वस्यावश्यकत्वमिति(१) वाच्यम् ; 'एवमपि अस्मदादितादृशनानाविषययुगपदुत्पन्नादिस्थले ईश्वरयोगिमात्र- तादृशशानविषये अपेक्षाबुद्धस्तथा कारणत्वकल्पनापेक्षया एकस्या एव प्रागभावम्यक्तः कल्पनस्य लघुत्वादिति भावः । अत्रेदमरुचिवीजम् ;-ताशत्रित्वादिकं प्रति नित्वादिकमेव उपलक्षणीभूयाल) समवायिकारणतावच्छेदकम् त्रित्वाद्याश्रयमात्रवृत्त्यन्यतमत्वं वा; तत्प्रागभावकल्पने तस्य तव्यक्तित्वेन हेतुत्वकल्पनावत्(२) तावन्मात्रवृत्तिभेदव्यक्ते()रपि तत्वेना(श) .. वच्छेदकत्वसम्भवात् । एवञ्च नित्यवृत्त्यनन्तत्रित्वादिव्यक्तिप्रतियोगिकानन्तप्रागभाव- कल्पनापेक्षया(२) लाघवात् तावन्मात्रवृत्तरेकस्या एव भेदव्यक्तः कारणतावच्छेदकत्व. कल्पन एव त्रित्वाद्युत्पादनियमसम्भव इति । दीधितिः यत्तु(प) ज्ञानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावग्रहो न तदुपस्थिति विनेति । न चेच्छाकृतिकाले ज्ञानेन्छासाक्षात्कारौ, योग्यविशेषगुणयोगपद्यस्यात्मनि निषेधात् , अतो ज्ञानाद्यन्तरसाक्षात्कार एव ज्ञानत्वाविनेच्छाजनकज्ञानाविकं गृहातीत्यभ्य- पेयमिति। दीधितिप्रकाशः 'तदुपस्थितिम्' इच्छोपधायकज्ञान-कृत्युपधायकेच्छाव्यत्योरुपस्थितिम् । 'न चेति-इच्छाकाले कृतिकाले चेच्छायाः साक्षात्कार इत्यर्थः। ज्ञानस्य (२) 'कल्पनवत्' इति (१) 'कारणत्वावश्यकत्व मिति' इति पाठान्तरम् । पाठान्तरम् । (३) 'कल्पनमपेक्ष्य' इति क्वचित् । () त्रित्वाग्रुत्पादात् पूर्व नित्यायभावेन तेषां विशेषणत्वमसम्भवमित्यत् आह- 'उपलक्षणीभूये ति। (१) 'भेदव्यक्त'रिति अन्यतमत्वरूप-भेवकूटावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेवव्यक्तरित्यर्थः । () 'सत्वेने ति सारभव्यक्तित्वनेत्यर्थः । (१) सामान्यलक्षणायां मियोक्तं युक्तयन्तरं दूषयितुमुपन्यस्यति यस्वित्यादि । ..

·तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे संस्कारानपाद काले ज्ञानानेरुत्पादाभ्युपगमादाह –'योग्ये ति(स)। 'योगपद्यम्' . युगपदुत्पत्तिः(द)। 'निषेधादिति, तथा च तदन्यथानुपपत्या(A) योग्यविशेषगुण- स्वेतरतादृशगुणोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वं(B) कल्प्यत इति भावः । 'हानायन्तरे'ति.-इच्छाकृत्युप(१) धायकभिन्नशानेच्छासाक्षात्कार इत्यर्थः । सामप्रचा दीधितिः तन्त्र-पौर्वापर परिचय धर्मिस्वरूपग्रहेऽपि कारणत्वग्रहासम्भघात ; इच्छा- कृत्यनुत्पादस्यले ज्ञानेन्छयोः साक्षात्काराज शानेच्छासामान्यज्यतिरेकनियतेच्छा कृति यति'काहे मनसा का कारण भावग्रहम्यावश्याभ्युपेयत्वात् ; कृत्यनुत्पादस्थले ज्ञानेच्छयोः कृत्यनन्तरमिछाकृत्योः समूहालम्बनसाक्षात्कारस्य स्मरणेन च ज्ञानानुमानस्य च सम्भवात् ; विंशत्यल्पवच्छेदेन युगपद् विंशतिप्रयत्नोत्पाद- पदिच्छाकृतिकाले शानोत्पारस्पाविरोधाच्च । (१) 'इच्छाधुप' इति पाठान्तरम् । (स) योग्यत्वञ्च बेगावृत्तिप्रत्यक्षजातिमत्वम् । तेन निर्विकल्पकद्वयस्यापि नैकदोस्- पत्तिः। इत्यच ज्ञानसंयोगयोरुक्तयोग्यतावतोयौंगपग्रेन व्यभिचारः स्यादत उक्त विशेषेति । रूपरसयोयोग्यविशेषगुणयोर्घटादौ युगपदुत्पादादुक्तमात्मनीति । विभिन्नावच्छेदेन सुखदुःखयो. पोगरवस्त्रोकारे एकावच्छेदेनेति पूरणीयमिति जगदीशव्याख्या । (6) 'युगपदुत्पत्ति'रिति-युगपदुत्पत्तिरूपम्, न तु युगपत्सस्वरूपमिति भाषः, भास्मयोग्यविशेषगुणानां युगात्सत्त्वस्यापरिहार्यत्वेन सन्निषेधासम्भवात् । (A) 'तदन्यथानुपपत्येति-तस्य आत्मनि निरुक्तयोग्यविशेषगुणयोगपनिषेधस्य भन्यथानुपपस्या कल्प्यमान-प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावमन्तरेण अनुपपत्त्येत्यर्थः। क्लप्तसामग्री- सत्त्वे कार्योत्पत्तेरपोहिमशक्यत्वादिति भावः। प्रकृतप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पने तु एकसामग्रीदशायर्या तात्मकप्रतिबन्धकाभावरूपकारणविरहादेवापरतादृशगुणोत्पादस्यात्मनि निषेधोपपत्तिः। (B) आत्मयोग्यविशेषगुणोतपादमात्रस्यैव ताशसामग्युत्तरत्वस्यावश्यकत्वेन कापि ताशगुणोत्पत्तिन ल्यादतः स्येतरति प्रतिवध्यकोटौ विशेषणम् । आत्मनि ज्ञानायुत्पत्तिदशा पूर्वज्ञानजसंस्कारादीनां संयोगादीनान समुत्पावात् तारशेति प्रतिवध्यकोटौ गुणविशेषणम् ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः फलोपधायकव्यक्तिज्ञान(१) विना यत्सत्वे उत्तरक्षणे(२) यत्सत्यमित्य- न्वयदलस्य कारणताग्राहकस्य महासम्भवः। तद्ग्रहः सामान्यलक्षणासहस्रेणापि न(क्ष) सम्भवतोत्याशयेनाह 'पौपिय॑ति । 'कारणत्वग्रहासम्भवादिति अवश्या- भ्युपेयत्वा'दित्यत्र हेतुः। 'इच्छाकृत्यनुत्पादेति,-इच्छानुत्पादस्थले ज्ञानस्य कृत्यनुत्पादस्थले व इच्छायाः साक्षात्कारादित्यर्थः । इदञ्च व्यतिरेकप्राह इत्यत्र हेतुः। एवञ्च सामान्य लक्षणया फलोपधायकव्यक्तिग्रहेऽपि पौर्वाप-प्रहाज ज्ञानेच्छाध्यतिरेके इच्छाकृति- व्यतिरेक इत्येवंरूपनियतव्यतिरेकाहानु(३)मानादिना पौर्वापर्योपस्थितौ मनसा कार्यकारणभावग्रहस्यावश्याभ्युपेयत्वे किं स्वरूपतः फलोपधायकव्यक्तिग्रहेणेत्यर्थः । अभ्युपेत्य फलोपहितव्यक्तरपि ज्ञानमन्यथोपपादयति-कृत्यनुत्पादेति । तथा व तत्र ज्ञानेन्छयोरन्वयग्रहोऽपि सम्भवतीति भावः । इच्छाकृत्योरपि अन्वयग्रहमाह-कृत्यनन्तर'मिति । न च इच्छात्वकृतित्व. निर्विकल्पककाल एवेच्छानाशे कथं तादृशेच्छात्वादिना अन्वयग्रह इति वाच्यम् । নিক্ষিীবনমস্কাৰ इच्छात्यविशिष्टोपन तभान--कृतित्वविशिष्टलौकिक प्रत्यक्षात्मकज्ञानोत्पादात्। विगिवुद्रौ विशेषणधियो हेतुत्वानभ्युपगमाद्वा । अत एव पूर्व निर्विकल्पकमपि खण्डितम्(A)। इत्यश्च घटमिच्छामि करोमी(४)त्येव- मिछाद्यनुव्यवसाय इच्छात्वाद्यं विशेष्ये विशेषणप्रित्येवंरूपो घटाचशे च विशिष्ट- पशिष्ट्यधीरूप एव, विशेषणतावच्छेदकवटचप्रकारकगुणस्पे छादेः सत्यादिति ध्येयम् । (१) 'धायक ज्ञानम्' इति क्वचित् । (२) 'यदुत्तरक्षणे- इति क्वचित् पाठः । (३) 'ग्रहादनु' इति पाठान्तरम् । (४) 'करवाणी'ति पाठान्तरम् । (१) सामान्यलक्षणया ज्ञानत्वादिरूपेण तज्ज्ञानाद्यपस्थितावपि तत्तदुव्यक्तित्वावच्छिन्न- घटितपौर्वापर्य्यज्ञानं न सम्भवतीति भावः । (A) विशेषणधियो विशिष्टधीहेतुत्वमादायैव निर्विकल्पकव्यवस्थितरिति भावः । यदि तसिद्धान्ते निर्विकल्पकं नाभ्युपेयते, तदा विशेषणधियोऽनवस्थया विशिष्टधीमात्र. मेवानुपपन्नं स्यादिति ध्येयम् ।

·तवचिन्तामणो मनुमानलण्डे यद्यपि यत्र ज्ञानत्वेच्छात्वकृतित्वेष्टसाधनत्वादेरुपनीतभानात्मकमपेक्षाबुद्धि- रूपञ्चोपादानप्रत्यतं, तत्र कृत्पनन्तरं त्रयाणामेव विशिष्टसाक्षात्कारः सम्भवति, तथापि अपेक्षावुद्धयनन्तरमिच्छादेरुत्पत्तौ तेनैव तस्या विनाशात् क्षणत्रयावस्था- यित्वमेव न स्यात्(१), अतोऽपेताद्वयनन्तरमिच्छादिकं न जायत इति मतेनैवार्य प्रकारः सम्भवतीति तदुपेक्ष्यम् । शानेच्छाकृतिकार्यकारणभावग्रहे प्रकारान्तरेणान्वयग्रहमाह-'स्मरणेनेति । घटस्मरणं घटत्वविशिष्टधीजन्यं घटत्वविशिष्टस्मृतित्वादित्येवं क्रमेणेत्यर्थः। शानयोरेव योगपद्यं नेष्यत इत्याशयेनाह 'विंशत्येति(२)। तथा चेच्छाकाले ज्ञानस्य कृतिकाले चेच्छायाः साक्षात्कारो नानुपपन्न इत्यर्थः । दीधितिः गोत्वे च गोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वेन समवेतत्वेन च विशेषितमविशेषितं पा गवेतरासमवेतत्वं व्याप्यतावच्छेदकम् , न तु सकलगोवृत्तित्वविशेषितम् , सामान्यलक्षणयापि ग्रहीतुमशक्यत्वात् । दीधितिप्रकाशः ननु सकलगोसमवेतत्वघटितस्य गोत्वत्वस्य विना सामान्यलक्षणामझानात तेन रूपेण गोत्वलिङ्गकानुमितिर्न स्यादिति प्रगल्भमतं निराचष्टे 'गोत्वे चेति । 'विशेषित'मिति,-गोपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वे साध्ये तादात्म्येन गोत्वस्य हेतुतायां विशेषितम्। तन गोरूपादौ व्यभिचारवारणाय अप्रतियोगित्वान्तम्(A) । मेयत्वादौ तवारणाय समवेतत्यमिति )। सत्तादौ तद्वारणाय विशेष्यमिति(C)। व गोत्वस्यापि संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नगोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् समवायेन गोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं वाच्यम् , तथा च मेयत्वादेः(३) समवायेन (१) 'दयावस्थायित्वमेव स्यात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'विंशती'ति पाठान्तरम् । (३) 'मेयत्वादौ' इति पाठान्तरम् । (A) 'अप्रतियोगित्वान्त'मिति-गोनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमित्यर्थः । (B) 'समवेतत्वेन चेति दीधितिप्रतिपाद्यमित्यर्थः । (C) 'विशेष्यामिति-गवेतरासमवेतत्वमित्यर्थः ।

·सामान्यपणाप्रकरण गोनिष्ठाभावप्रतियोगित्वात् तेनैव वारणे समवेतत्वं व्यर्थमिति वाच्यम् । सर्वस्यैव विशिष्टाभावादिप्रतियोगित्वेन निरुक्तस्याप्रसिद्धया(क) समवायेन प्रतियोगित्वाश्रय- व्यधिकरणत्वस्याभावविशेषणस्यावश्यकत्वे(ख) मेयत्वाद्यभावस्य समवायेन स्वप्रति- योगिव्यधिकरणत्वाप्रसिद्धया प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावेन(ग) ताशप्रतियोगि- व्यधिकरणघटत्वाद्यभावाप्रतियोगित्वस्य मेयत्वादी सत्त्वेन व्यभिचारस्यावश्य- कत्वात्(घ)। 'भविशेषित'मिति, सास्नादौ साध्ये तत्र गवतरासमवेतस्यापि गोत्वस्य कालादौ वृत्त्या व्यभिचारात् समवायेन हेतुताया अवश्यं वाच्यत्वेन(१) तादृशाप्रति- योगित्वस्य समवेतत्वस्य चानुपादानादिति भावः। 'सामान्ये ति-व्यासज्यवृत्ति- धर्मस्य साकल्यस्य गोत्वसामान्यलक्षणया ग्रहीतुमशक्यत्यादित्यर्थः । - तत्त्वचिन्तार्माणः यनु पाकादौ चिकीर्षा सुखादौ इच्छा न स्यात् , सिद्ध इच्छाविरहात् असिद्धस्याज्ञानात् , तस्मात सुखत्वादिना झातेषु सर्वेषु सिद्धं विहाय असिद्ध इच्छा भवतीत्यभ्युपेयम् । तन्न; असिद्धस्याज्ञानेऽपि सिद्धगोचरशानादेव इच्छाप्रवृत्ति- स्वाभाव्यादसिद्धे तयोरुत्पत्तेः । न चातिप्रसङ्गः समानप्रकारकत्वेन ज्ञानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावात, न तु समानविषयकत्वेनापि, क्वचिदप्यकल्पनात् । समानविषयकरवे सत्यपि (१) 'अवश्यवाच्यत्वे' इति पाठान्तरम् । क) निरुतस्ये ति ताहशाप्रतियोगित्वविशेषितस्य गवेतरासमवेतस्येत्यर्थः। अथवा . ताहशात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्येत्यर्थः (ख) 'प्रतियोगित्वाश्रये'त्यादिः,-तथा हि विशिष्टाभाधादेः तानप्रतियोगिसमानाधिकर. गवान पूर्वोक्ताप्रसिद्धिरिति भावः । (ग) मेयत्वस्य केवलान्वयित्वेन तदभावल्य प्रतियोगिव्याधिकरणत्वासम्भव इति भावः । (4) अत्र 'गोनिष्ठाभावस्य प्रतियोगित्वं येन तदन्यत्वमिति न्युनपत्या गोनिष्ठान्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकान्यत्वे सतीत्यर्थः । तन गोत्वस्यापि गोनिष्ठविशिष्टोभयाभावादि- प्रतियोगित्वेऽपि न हेत्वप्रसिद्धिः। भवच्छेदकत्वं तु निरवच्छिन्नं समवायसम्बन्धावच्छिन्नं च पाहमतो नोक्तदोषतादवस्थ्य'मिति जगदीशानुशीलितः पन्थाः । (+) 'वृत्त्ये"ति कालिकविशेषणतयेति शेषः ।

·७०२ तत्वचिन्तामणौ भनुमागवण्डे समानप्रकारकशानाभावेन इच्छाकृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौरवाचक परसिद्धान्तात् । न च सर्वज्ञत्वे संशयो न स्यादिति दोषः, घटः स इति घरत्वप्रकारकं हि ज्ञानं संशयविरोधि, तच्च न वृत्तं स्वसामग्रीविरहात् , अतो घटत्वादिसकलविशेष- झानेऽपि स घटो न वेति संशय इति । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायकृते तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे सामान्य लक्षणा-प्रकरणं समाप्तम् । । । दोधितिः 'न तु समानविषयकत्वेनापी'ति। स्यादेतत्,--समानप्रकारकतामात्रस्य प्रयोजकत्वे कचिदेव रजतत्वप्रकारिकेच्छा, कचिन्नेति नियमो न स्यात्, तादृशप्रकारा- श्रय एव तदुत्पादाभ्युपगमे(१) कथमरजने रजतत्वकारिकेच्छा, अनुपस्थिते चासं- सर्गाग्रहोऽपि न नियामकः। वस्तुतोऽसंसर्गाग्रहमपेक्ष्य लघोयसस्तद्विषयतामात्रस्यैव नियामकत्यमुचितम्। सामान्यतश्च तदिच्छायां व्यवस्थितहेतुभावस्य तद्विषयक- शानस्य तत्प्रकारकत्वमवच्छेदकं कल्पयते लाघवात् । दीधितिप्रकाशः 'समानप्रकारकतामात्रस्येति-मात्रपदेन समानविषयत्वव्यवच्छेदः । जनकी. भूतझानाविषयस्यापि इच्छाविषय वे इच्छामात्रस्यैव सर्व विशेष्यकत्यं स्यादिति भावः। ननु यत्र विशेष्यतासम्बन्धेन रजतत्वप्रकारकेच्छा तत्र तत्प्रकारताघटक- सम्बन्धेन प्रकारीभूतरजतत्वाश्रयत्वसम्बन्धेन ज्ञानमिति क्रमेणव कार्यकारणभावो शिपातानियामः स्यादित्याशय निराव -'तादृशेति, जनकोभूतज्ञानप्रकारीभूत- रजतत्वाश्रय एवेत्यर्थः। तदुत्पादाभ्युपगमे' रजतत्वप्रकारकेच्छोत्पादाभ्युपगमे । 'कथमरजत' इति.-अनागतशुक्तिविषयकाद् इदं रजतमिति भ्रमाद् यत्न रजतत्व- प्रकारिका शुक्तीच्छा तत्र व्यभिचारान ताशकार्यकारणभाव इत्यर्थः । (१) 'पादोपगमे' इति क्वचित् पाठः । (4) तत्प्रकारताघटकसम्बन्धेनेत्यस्य स्वप्रकारीभूत-रजतत्वाश्रयत्वांशे अन्धयो बोध्यः ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ७०३ ननु रजतत्वासंसर्गाग्रह एव रजतत्वप्रकारकेच्छायां(१)विषयतानियामकोऽस्तु इत्यत आह-'अनुपस्थित' इति २)। असंसर्गाग्रहस्य अनुपस्थिते रजते घटादौ व तुल्यत्वाद् रजतमानविषयकज्ञानाद् घटादावपि रजतत्वप्रकारिकेच्छा स्यादिति भावः । यद्यपि प्रमेयत्वादिना उपस्थितेऽपि असंसर्गाग्रहो न नियामक इत्यनुपस्थित इत्यनुपपन्नम्(३), तथापि अन्यथाख्यात्यनङ्गीकर्त मते ४) इदं रजतमित्याकारक- व्यवहारजनकोपस्थितिविशेष्ये तदसंसर्गाग्रहस्यैव तद्विषयत्वनियामकत्वं सम्भवतीति तव्यावर्तनाय अनुपस्थित' इत्युक्तम् । मनु रजतत्वप्रकारकेच्छायामगृहीतासंसर्गस्य निखिलस्यैव विषयत्वेऽपि क्षतिविरहः, उपादानप्रत्यक्षा(ङ भावादेव तत्र प्रवृत्यभावोपपत्तेरत(५) आह-'वस्तुत' इति। तद्विषयकरजतत्वप्रकारकेच्छायां तदगृहीतासंसर्गक रजतत्वप्रकारकशानत्वेन कारणत्वकल्पनाम् अतंसर्गाग्रहस्य सहकारित्वकल्पनाश्चापेक्ष्य तद्विषयकरजतत्व- प्रकारकज्ञानत्वेनैव लाघवाद्धेतुत्वं कल्प्यत इति भावः । कथं नियामकत्वं(६) तद् दर्शयति----'सामान्यत' इति। 'तत्प्रकारकत्वम्', रजतत्वप्रकारकत्वम् । 'लाघवात्' असंसर्गाग्रहादेवच्छेदकत्वे हेतुत्वमपेक्ष्य लाघवात्। दोधितिः अस्तु वा समानप्रकारकत्वेन व्यवस्थिते कार्यकारणभावे अतिप्रसङ्गभङ्गाय सामानाधिकरण्यमिव समानविषयकत्वमपि प्रत्यासत्तिः। असंसर्गाग्रहादेः कारणता. मपेक्ष्य समानविषयत्वस्य अवच्छेदककोटिनिवेशोऽपि लघोयान् , कारणयथार्थत्वा. यथार्थत्वाधीनस्तु कार्य्यस्य तथाविधो विशेषः । दीधितिप्रकाशः नम्वेवं रजतविशेष्यकत्वस्य रजतत्वप्रकारकत्यस्य च परस्पर विशेष्यविशेषण. भावे विनिगमनाविरहात कारणताद्वयस्यावश्यक वे असंसर्गाप्रहस्य हेतुत्यमपेक्ष्य (१) 'केच्छाविषयता' इति पाठान्तरम् । (२) अनुपस्थिते चेति' हति पाठान्तरम् । (३) 'इत्यनुपयुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'कुर्वतांमते' इति पाठान्तरम् । (५) 'पत्तिरत' इति पाठान्तरम् । (६) 'नियामकम्' इति पाठान्तरम् । ७) 'उपादाने त्यादिः,-प्रवृत्ति प्रति उपादानप्रत्यक्षस्य कारणत्वादिति भावः । तदुक्तं कारिकावल्यां विश्वनाथेन,-'उपादानस्य चाध्यक्ष प्रवृत्ती जनक भवाविति ।

·७०४ तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे न लाघवम(१), किञ्च(च) रजतत्वप्रकारकशानस्य सुखत्वप्रकारकज्ञानस्य च विशेष्य- भेदेनैव कारणताभेदः स्यादत आह-'अस्तु वेति । "अतिप्रसङ्गेति,-अतिप्रसङ्गो विरूपः; एकपुरुषस्य रजतत्वप्रकारकमानात् पुरुषान्तरस्य रजतत्वप्रकारकेच्छापत्तिः, एवम् एकविषये रजतत्वप्रकारकज्ञानसत्वे विषयान्तरे रजतत्वप्रकारकेच्छापत्तिः, अत(२)स्तद्भङ्गाय एकस्यामेव कारणतायामुभयं प्रत्यासत्तिः। तथा च यज्ञानं यदात्मसमवेत (३) यत्र विषये रजतत्वप्रकारक तदात्मसमवेतं तत्र विषये रजतत्वप्रकारिकामिच्छां जनयतीति भावः । न च समानप्रकारकत्वमेव प्रत्यासत्तिरस्तु, समानविषयत्वन्त्ववच्छेदक- मस्त्विति वाच्यम् ; तथा सति सुखव्यक्तिभेदेन सुखत्वप्रकारकभ्रमविशेष्यभेदेन च कार्यकारणभावानन्त्यं स्यात्। किञ्च(४) सुखस्य प्रमेयत्वादिना ज्ञाने(५) इच्छा- विरहात् सुखदुःखाभावत्वादिप्रकारकत्वेन फलेच्छायामिच्छाविषयसाधनतावच्छेदक- प्रकारकधीत्वेन उपायेच्छायाश्च(६) हेतुत्वमावश्यकम् , अतः समानप्रकारकत्वस्य न प्रत्यासत्तित्वमिति। . ननु विषयतासम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वेन तदच्छिन्नप्रतियोगिताया अभावेन(७) न तेन सम्बन्धेन व्यापकत्वम् , तथा च कथं प्रत्यासत्तिरत आह- 'असंसर्गाग्रहादे'रिति। - . यत्तु रजतारजतयो रजतारजते इति समूहालम्बनाद् रजतत्वप्रकारिकेच्छा सत्रय स्यात् , समानविशेष्यकत्वात्यासत्तेस्तौलयादिति, तन्न, रजतत्यप्रकारता- (१) 'नन्वेव'मित्यारभ्य 'न लाघव'मित्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेष न दृश्यते । स च सुतरामुपादेयः, अन्यथा समुच्चयार्थकस्य किश्चेत्यादेरानुपपत्तेः। (२) पुस्तकविशेषे 'अत' इति नास्ति । (३) 'यदात्मनि समवेतम्' इति पालान्तरम् । (४) 'किश्चित्' इति पाठभेदः। (५) 'ज्ञानेच्छा' इति पाठान्तरम् । (६) आदर्शविशेषे 'च' नास्ति । (७) 'अभावात्' इति क्वचित् । (च) तारशरीत्या विनिगमनाविरहेण यद्यपि कारणतायाङ्गीकारनिबन्धनं गौरवं, तथापि भवच्छेदपलापवमभिप्रेस्याह किसति ।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ७०५ . . निरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन यत्र ज्ञानं तत्र तत्प्रकारकेच्छा इत्येवमुक्तौ दोषा- भावादिति(A)। यदपि यत्र चैत्रस्य रजतत्वप्रकारकशानं रजते, मैत्रस्य शुक्ती, तत्र चैत्रस्य शुक्तावपि रजतत्वप्रकारकेच्छापत्तिः, विषयतासम्बन्धेन मैत्रीयस्य रजतत्वप्रकारक- ज्ञानस्य तत्र सत्वात् , चैत्रीयस्य च समवायेन तदात्मनि सत्त्वादिति ; तन्न; उभयप्रत्यासत्यवच्छिन्नैककारणतायामुक्तातिप्रसङ्गस्य सुदूरपराहतत्वात् । नहि विषयतया रजतत्वप्रकारकेच्छायां विषयतया यस्य कस्यापि(१) तत्र रजतत्वप्रकारकं ज्ञानं सहकारीत्युच्यते, येन ताद्शप्सहकारिवशान यत्किश्चिद्धर्मिक- स्वीय(२) रजतत्वप्रकारकज्ञानेन तत्र रजतत्वप्रकारकेच्छापत्तिः स्यात् , परन्तु एकं रजतत्वप्रकारकं ज्ञान(३) यत्र विषयतया प्रत्यासन्न(४) सद् यत्रात्मनि समवायेन स्थितम(५), तत्र विषये रजतत्वप्रकारिकामिच्छां तदात्मसमवेतां जनयतीति । अन्यथा परामर्शस्य सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्यानुमितिजनकत्वेऽ- प्युक्तातिप्रसङ्गः स्यात् ; व्यधिकरणपरामर्शस्य कालिकतया अतीतस्वीयपरामर्शस्य समवायेन प्रत्यासन्नत्वाद् व्यधिकरणपरामर्शसत्त्वेऽप्यनुमित्यापादनसम्भवाविति न किश्चिदेतत्(६)। 'समानविषयत्वस्य'ति,- तथा च तद्विषयकरजतत्वप्रकारकेच्छां 'प्रति तद्विषयक-रजतत्वप्रकारकधीत्वेन कार्यकारणभावो विशेष्यभेदेन भिन्न एव वाच्य इति भावः । समानप्रकारकत्वस्यापि अवच्छेदकत्वात् 'कोटा'विति 'निवेशोऽपी'- त्यपिना प्रत्यासत्तित्वं समुश्चितम् । ननु समानविषयत्वस्य प्रत्यासस्तित्वे रजतत्वप्रकारकज्ञानत्वस्य कारणता- वच्छेदकस्याविशेषात् कथं यथार्थत्वायथार्थत्वरूपं कार्यवलक्षण्यम् ? मन्मते(७) तु (१) एकत्र 'तत्र' इति नास्ति । (२) एकत्र 'स्वीये'ति नास्ति । (३) 'रकशान' इति क्वचित् । (४) 'विषयताप्रत्यासन्नं' इति क्वचित् । (५) एकत्र 'स्थित मिति नास्ति । (६) नकारशून्यं 'किञ्चिदेतत्' इति पाठान्तरम् । (७) 'स्वमते' इति पाठान्तरम् । (A) आशङ्कितस्थले रजतत्व-प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासस्थन्धेन रजत, एव साहश- समूहालम्बनज्ञानं वर्तते, नत्वरजतेऽपि, अतो न सर्वन रजतत्वप्रकारकेच्छोत्पत्यापत्तिरिति ध्येयम् । । Ofom ·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोषाभाव-भेदाग्रहाद्यात्मक(क)सहकारिवलक्षण्यात् तदुपपत्तिः स्यादत आह- 'कारणे'ति। तथाविधः' यथार्थायथार्थत्वरूपः । दीधितिः एतेन रजतत्वप्रकारकेच्छायां तत्प्रकारकज्ञानं संवादिन्यां तस्यां दोषाभाव- सहितं, विसंवादिन्यान्तु उपस्थितरजतगतभेदाग्रहसहितं हेतुरिति परास्तम् । त्वदिशापि च संवादिन्यामुपस्थितरजतभेदाग्रहस्यैव हेतुत्वौचित्यात् ; दोषाणां रजतभेदग्रह्मतिबन्धकानामभावमपेक्ष्य लघुत्वात् । दीधितिप्रकाशः 'पतेन' कारणयथार्थत्वायथार्थत्वस्य [नियम्प] नियामकत्वेन । 'तत्प्रकारकम्' रजतत्यप्रकारकम् । 'दोगभावसहित मिति, तेन रजतत्वप्रकारकशानात् शुक्तौ न संवादिनीच्छा, तत्र दोवस्यैर सत्याविति भावः। उपस्थितं यद् रजतं तत्र यो रजतभेदाग्रहः तत्सहितमित्यर्थः । तथा च 'त्वदिशापी'ति,-यथा उपस्थितारजतवृत्तित्वविशिष्टरजतभेदाग्रहस्याभावा- दनुपस्थिते रजतेऽरजने वा न विसंवादिनीच्छा, तथा उपस्थितं यद् रजतं तवृत्तित्व- विशिष्टभेदामहस्प हेतुत्वकल्पनयैव अनुपस्थिते अरजने रजते वा संघादाच्छाभावोप- पत्तौ न दोषाभावस्थ गुरोः कारणत्वं कल्पयितुमुचितमिति भावः । अनागतोप(१)स्थित्यर्थमपि सामान्यलक्षणावश्यकीति हृदयम् । 'भेदाग्रहस्यैव' इत्येवकारेण दोषाभावव्यवच्छेदः। दोषाभावापेक्षया लाघवं दर्शयति-'दोषाणा'मिति । 'रजतभेवग्रह 'ति,-दोषाणामानन्त्याप्तत्वेन तत्तदभाषानां हेतुत्वकल्पने भन-तकार्यकारणभावापत्तिरतो रजतभेदग्रहप्रतिबन्धकाभावत्वेन(क) हेतुता वाच्या। तथा च तदपेक्षया रजतभेदग्रहाभावत्वेनैव हेतुत्वमुचितमित्यर्थः । (.) 'अनागतरजतोष' इति पाटान्तरम् । (6) आदिपदेन दोषसहितभेदाग्रहः परिगृह्यते । (क) रजतभेवपहप्रतिबन्धकस्वेन दोषाणामनुगमान तथा पतिरिति भावः। সাতাল ·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् नव भवतामपि रजतत्वाभावादिग्रहाभावस्यापि विनिगमनाविरहाचतुत्वं स्यादिति वाच्यम् ; रजतत्यांशे अन्याप्रकारक-रजतत्वप्रकारकेच्छां प्रति रजतत्वा- भावग्रहस्याविरोधित्वात्। तथात्वेऽपि अभावद्वयकारणतामपेक्ष्य उक्तदोषाभावस्य गुरुत्वादिति। 'लघुत्वादिति ;-इदमुपलक्षणम् ; दोषाभाषस्यात्मनिष्ठतया हेतुत्वे रजत- रङ्गयो रजतत्वप्रमाभ्रमाद् रजते संवादिनीच्छा न स्यात् । विषयनिष्ठतया हेतुत्वे व रङ्गे रजतत्वभ्रमकालेऽपि अनुपस्थिते उपस्थिते वा रजतादौ तादृशदोषाभावस्य सत्वात् संवादिनी रजतत्वप्रकारिकेच्छा स्यात्। एवं विसंवादिन्यामुपस्थितारजतभेदामहस्य हेतुत्वेऽपि यथाकथञ्चिदुपस्थितारजतभेदाग्रहसत्वात् तादृशेच्छोत्पत्तिः स्यात् । दोषप्रयोज्यभेदाग्रहत्वेन हेतुत्वे दोषस्थाननुगमादननुगमतादवस्थ्यमेवेत्यादिकमूह्यम् । दीधितिः अत्राहु-सिद्ध एव सुखे सुखत्वेन रूपेणेच्छा ; लाघवात् तत्प्रकारकेच्छायां तत्प्रकारावच्छेदेन सिद्धत्वज्ञानमेव हि विरोधि, न च तत् प्रकृते, तत्सत्वे इच्छोत्- पत्तेस्त्वयाप्यनङ्गीकारात्। कथमन्यथा चिरप्रोषितस्य अज्ञातकान्तामरणस्य तत- कान्तावलोकनादाविच्छा, जातावलोकनादीनां सिद्धत्वज्ञानात् , अतिरिक्तस्य चासत्वादित्यादि बहुतरमूहनीयम् । दोधितिप्रकाशः सिद्ध एवेत्येवकारेण अनागतव्यवच्छेदः । ननु सिद्धत्वस्येच्छाविरोधित्यात् कथं सिद्ध इच्छेत्यत आह-लाघवादिति। 'तत्प्रकारावच्छेदेने ति, यत्किञ्चितमुखे सुखत्वसामानाधिकरण्येन सिद्धत्वग्रहेऽपि सुखत्यावच्छेदेन सिद्धत्वग्रहाभावो वर्तत एवेति भावः । 'शानमेवेति,-न तु सिद्धत्वमपीत्येवकारार्थः । स्वरूपससिद्धत्वस्य इच्छाविरोधित्वेऽपि अनागतेऽसिद्धत्वज्ञानकाले इच्छानुदयात् सिद्धत्वज्ञानस्य विरो- धित्वमावश्यकम् । तथा च कल्पनालाघवात् तस्यैव तथात्वमस्तु, न तु स्वरूपसत्- सिद्धत्वस्येति भावः। 'तत्' सुखत्वावच्छेदेन सिद्वत्वज्ञान। 'प्रकने' मिद्धमुग्वे । सिद्धत्यं(१॥ नेच्छाविरोधीत्यत्र युक्तिमाह-'कथमन्यथेति। 'अन्यथा' स्वरूपससिद्धत्वस्य (१) 'सिद्धत्वच' इति पाठान्तरम् । (ख) तथात्वेऽपि ताशाभावग्रहस्य विरोधिय पीत्यर्थः । 'दोपामावस्येति तत्' कारणताया इत्यर्थः।

·तत्वचिन्तामणौ मनुमानखण्डे भिन्नरूपेण सिद्धत्वज्ञानस्य चेच्छाविरोधित्वे। 'प्रोषितस्येति-कान्तामरणांक्षानस्य इच्छासामयाः संघटनाय च। यद्यपि वाधितेऽपीच्छोदयाज शातकान्तामरणाना- मपोच्छा भवत्येव, तथापि वाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकत्वमभ्युपेत्याह-'अज्ञातकान्ता- मरणस्येति। असिद्धे कान्तान्तरावलोकने इच्छा नानुपपन्नेत्यतः 'तत्कान्ते'ति । 'अतिरिक्तव्य' सिद्वत्वेन ज्ञातादतिरिक्तस्य । न च तत्र तत्कान्तावलोकनत्वेनानागतो घटादिरेव इच्छाविषयः(१) स्यादिति वाच्यम् ; तत्कान्तावलोकनत्वेन घटादाविच्छोत्पादक(२)दोषाभावात, अनागतानन्त- पदार्थे ताशेच्छाविषयत्वकल्पनामपेक्ष्य(३) तत्कान्तावलोकनत्वेन ज्ञाते कतिपया- वलोकन एव इच्छाविषयत्वकल्पने लाघवाचेति । दीधितिः अथ सिद्धत्वनिश्चयाभावापेक्षया लाघवादसिद्धत्वज्ञानमेव हेतुः। न च सिद्वत्वेन शाते तन सम्भवतीत्यसिद्वत्वज्ञानार्थं सामान्यलक्षणेति चेन्न; विशेषरूपा- वच्छेदेन सिद्धत्वेन ज्ञात एवं सामान्यरूपेणासिद्धत्वग्रहसम्भवात् । तदेकं ज्ञानं शानद्वयं वेत्यन्यदेतत्। सामान्यलक्षणासहस्रणाप्यसिद्धत्वस्य लातुमशक्यत्वाच्च । दीधितिप्रकाशः 'लामवादसिद्धत्वज्ञानमेवेति, यद्यपि भ्रमत्वेनाशात-सिद्धत्वनिश्चयाभावा- पेक्षया भ्रमत्वेनानिश्चीयमानासिद्धत्वज्ञानमेव गुरु*, तथापि यत्र विषयविशेषे भ्रमत्वेनाज्ञान एवासिद्धत्वज्ञान(४) तत्र उक्तलाघवत्योक्तत्वादिति । (१) गतघटायेव' इति पाठान्तरम् । (२) 'विच्छोपपादक' इति पाठान्तरम् । (३) 'तादृश विषयत्वकल्पनमपेक्ष्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'भ्रमत्वेनाशाते एव सिद्धत्वा सिद्धत्वज्ञाने' इति पाठभेदः । (*) यन्त्र निश्चयत्वान्यरूपेण कारणता प्रतिबन्धकता था तत्र अप्रामान्यज्ञानस्य निश्श्रयत्वे- नोतेजकता, यत्र तु निश्चयत्वेन कारणता प्रतिबन्धकता वा, तत्र ज्ञानत्वेनोत्तेजकतेति नियमात् सिद्धत्वनिश्यत्वेनेच्छाप्रतिबन्धकत्वकल्पे संशयसाधारणज्ञानत्वेनाप्रामाण्यज्ञानस्योत्तेजकतया अप्रामाण्यज्ञानाभावविशिष्ट-सिद्धत्वनिमयाभावत्वेन प्रकृतकारणत्वं व्यवतिष्ठते ·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् :'विशेषरूपावच्छेदेन' तत्तनसुखत्वादिना। 'सामान्यरूपेण' सुखत्वादिना । 'तत्' सिद्धसुखे असिद्धत्वप्रकारकं ज्ञानम्(१)। 'शानद्वयं वे'ति, तथा व तत्- साधारण्याय स्वतन्त्रोपस्थितासिद्धत्वस्य असंसर्गाग्रह एव अन्यथाख्यात्यनङ्गीकर्ता कारणं(२) वक्तव्यमिति भावः । ननु असंसर्गाग्रहमात्रेणेव भ्रमत्वसम्भवे सप्रकारकप्रत्यक्षमात्रस्यैव भ्रमत्वा- पात इत्यतो दोषविशेषाणामपि तत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् । तथा च यत्र सिद्धे असिद्धत्वभ्रमजनकदोषाभावस्तत्र इच्छा न स्यात् , अतोऽसिद्धत्वभ्रमोत्पादाय सामान्यलक्षणा वाच्येत्यत आह-'सामान्यलक्षणे'ति । सुखत्वसामान्यलक्षणया वस्तुगत्या असिद्धसुखस्यःसुखत्वेन ज्ञानं भवतु, तदसिद्धत्वज्ञानं तु कुत इति भावः । दीधितिः वस्तुतस्तु सामान्यलक्षणां विनापि अयं कालः सुखप्रागभावधान् सुखोत्पाद- कालीनध्वंसतियोगी वा कालत्वादेतादृशकालत्वाद्वैत्यनुमानादसिद्धसुखस्य तद- सिद्धत्वस्य च ज्ञानं सुलभमेव । निपुणतरमुपपादयिष्यते चेदं शब्दमणिदोधिताविति कृतं पल्लवितेन । दीधितिप्रकाशः ननु सुखत्वेनोपस्थिते अनागतसुखे सुखं वर्तमानप्रागभाव(क) प्रतियोगि वर्तमानकालावृत्तित्वे सति अतीतकालावृत्तित्वादित्यनुमानादसिद्ध त्वं सुग्रहमेवेत्यत आह -'वस्तुतस्त्विति। एतत्कालवृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वरूपस्य पतत्काल- । (१) 'असिद्धत्वज्ञान'मिति क्वचित् पाटः । (२) एकत्र 'कारण'मिति नास्ति । तत्र 'वक्तव्य'मित्यत्र च 'वक्तव्य' इति पाटः । तत्र कारणतावच्छेदककोटौ अप्रामाण्यप्रकारकत्वमेव प्रविष्टम्। सिद्धत्वनिश्चयत्वन्तु सिद्धत्वाभावाप्रकारकसिद्धत्वप्रकारकज्ञानत्वम् । असिद्धत्वज्ञानत्वेन हेतुताकल्पे तु तेव नियमेन अप्रामाण्यनिश्चयत्वेनाप्रामाण्यज्ञानस्योत्तेजकतया अप्रामाण्यनिश्रयाभावविशिष्टा- सिद्धत्वज्ञानत्वेन हेतुत्वमायाति । एवञ्च कारणतावच्छेदककोटी असिद्धत्वाभावविशेष्य- कासिद्धत्वप्रकारकत्वरूपं यत् ज्ञानगतं प्रकृतमप्रामाण्यं तदभावाप्रकारकतत्प्रकारकज्ञानत्व- रूपगुरुतरधर्मस्य प्रवेशात् पूर्वापेक्षया गौरवमिति हृदयम् । (क) प्रागभावाङ्गीकारपक्षे इदं साध्यम् । तदमङ्गीकारपक्षे तु धर्तमानकालध्वंसाधिकरण- कालोत्पत्तिकत्वस्य साध्यत्वमवगन्तव्यमिति विशेषः ।

·७० । - तत्सवितामणो भनुमानखण्डे प्रतियोगिक(ख)ध्वंसाधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वरूपस्य वा भसिद्धत्वस्य पक्षधर्मता- बलात् सिद्धिसम्पादनाय 'अ'मिति । अतीतसुखादेरपि वर्तमानपंसाविरूपा-(१) भावप्रतियोगित्वादसिद्धत्वस्वरूपलाभाय साध्ये प्रागभावपर्यन्तम्। प्रागभावत्व- मखण्डोपाधिरतो नाननुगमः। प्रागभावे मानाभावे त्वाह-'सुखोत्पादेति । सिद्धसुखस्यापि स्वद्वितीयक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगिप्रथमक्षणवृत्तित्वादसिद्धत्वस्वरूप- लाभ: स्यावत 'उत्पादे'ति । अतीतसुखोत्पादाधिकरणस्थूलमहाकालवृत्तिध्वंस- प्रतियोगित्वमादाय उद्देश्या सिद्धिवारणाय कालपदं तणपरम् । न चोत्पत्तेः क्षणस्य च स्वत्वघटितत्वात् सिद्धसुखोत्पत्यसिद्धसुखोत्पत्ति- साधारणस्य उत्पत्तित्वस्य तदधिकरणक्षणसाधारणस्य तणत्वस्य चैकस्याभावात् कथं व्याप्तिप्रह इति वाच्यम् ; स्वोत्पत्तिक्षणवृत्तित्वसम्बन्धेन कालिकतया स्वावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन वा अनागतसुखविशिष्टो यो ध्वंसः, तत्प्रतियोगिकाल- त्वस्या(२ नुगतत्वादिति । महाप्रलयाभ्युपगमे त्वाह-'एतादशेति। इदानीन्तन- जन्यभावाधिकरणेत्यर्थः। अन्त्योपान्त्यक्षणयोर्व्यभिचारवारणाय 'इदानीन्तने ति । ननु अनागतसुखप्रागभावस्य व्यापकत्वाज्ञानात् कथं तदनुमितिरत आह- 'निपुणतर'मिति । सुखभागभावत्वेन सिद्धसुखप्रागभावस्य व्यापकत्वज्ञानादसिद्ध सुखप्रागभावस्यापि पत्तधर्मत (३)बलादनुमितौ भानं समानम्(४.। दीधितिः 'घटः स' इत्यादि,-संशयसमानाकारो हि निश्चयस्तविरोधी घटो न वेति संशयः कोटितावच्छेदकघटत्वांशे निष्प्रकारकश्च । न च प्रमेयवानिति प्रत्ययस्तथा । अत एव जातिमानिति निश्चयेऽपि घटो न वेति संशयः। घटत्ववानिति निश्चयस्तु घटेतरावृत्तित्वविशिष्टमवगाहमानो घटान्यतासन्देहं विरुणद्धि पुरुषावृत्तिवकोट- 'रादिनिश्चय इव पुरुषत्वसंशयम् । 'स्वसामग्रीविरहादिति,-घट इति निश्चयं प्रति घटत्वांशे निर्विकल्पकं ज्ञानं कारणम् , जातित्वादिना घटत्वादिज्ञानेऽपि तदनुदयात : सामान्यलक्षणायाध सामान्यप्रकारकशान जनकत्वनियमात् विशिष्टज्ञानसामग्रीसत्वात् । इति श्रीमद्रघुनाथशिरोमणिकृतायां दोधितौ अनुमानखण्डे सामान्यलक्षणा-प्रकरणं समाप्तम । (१) 'ध्वंसादिस्वरूपे'ति पाठान्तरम् । (२) 'प्रतियोगित्वस्येति पाठान्तरम् । (३) 'पक्षा' इति क्वचित् पाठः। (४) 'समान मिति न सार्वत्रिकम् । (ख) दोधित्युक्त-द्वितीयसाध्यपक्षमनुसृत्याह 'एतत्कालप्रतियोगिकध्वसेत्यादि।

·सामान्यलक्षणा-प्रकरणम् ११ दोधितिप्रकाशः ननु(१) प्रमेयत्वादिना घटत्वप्रकारकनिश्चयसत्वात् कथं घटत्वप्रकारकसंशय इत्यत आह -'संशयसमानाकारो हि' इति । न केवलं प्रकारस्य समानत्वं, किन्तु प्रकारताया अपि तद् वाच्यमिति भावः । 'कोटितावच्छेदकपात्वे ति,- घटो न वेति संशये तादात्म्येन घटस्यैव(२) कोटित्वात् घटत्वं कोटितावच्छेदकमिति भावः। 'तथा' कोटितावच्छेदकघटत्वांशे निष्प्रकारकः । तत्र प्रमेयत्वस्येव घटत्वांशे प्रकारत्वादिति भावः । 'अत एव' समानाकारनिश्चयस्यैव विरोधित्वादेव । नन्वेवं तवंशे घटत्वत्व- प्रकारकत्वाद् घरत्यानिति निश्चयोऽपि न तादृशसंशयविरोधी स्थावत आह- 'घटत्ववानिती'ति । 'घरान्यतासन्देह मिति, तत्कोटिकसन्देहं (३१ प्रति क) तदन्या- वृत्तित्वविशिष्टस्य दर्शनं विशेषदर्शनविधया(ख) विरोधीत्यनुभवबलादास्थीयत इति भाव(४)। । यद्यपि तादात्म्येन घटकोटिकसंशयं प्रति घंटेतरावृत्तित्वविशिष्टधर्मवत्ताज्ञानं प्राप्यदर्शन मिति स्वातन्त्र्येण विरोधित्वप्रदर्शनमनुचितम् , तथापि यत्र तादान घटी न कोटि:, किन्तु घटभेदतवभावौ स्वरूपसम्बन्धेन कोटी, तत्रापि घटतरावृत्तित्व विशिष्टधर्मशानस्य विरोधित्वप्राप्त्यर्थ तथोक्तम् । अत एव यत्र केनापि प्रकारेण व्याप्यदर्शनत्वं न सम्भवति तद् दृष्टान्तयति,-'पुरुषावृत्तीति । का 'घट इति निश्चयं प्रतीति-निश्चयपदं ज्ञानसामान्यपरम् , निश्चयत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात् घट इत्याकारकसंशयऽपि तादृशज्ञानस्य जनकत्वाच । (१) 'ननु' इति सर्वत्र नास्ति। (२) तादात्म्येनैव घटस्य' इति पाठभेदः । (३) 'कोटिसन्देह'मिति पाठान्तरम् । (५) अत्र यचित् 'तत्कोटिकसन्देह प्रति तद्वदन्यावृत्तित्वविशिष्टस्य दर्शनं यथा तथा तदितरावृत्तित्व विशिष्टस्यापि दर्शनं व्यावर्तकधर्मदर्शन विधया विरोधी यनुभवबलादास्थीयत इति भावः' । इति पाठो दृश्यते । () अन तादात्म्येन सम्बन्धेनेति योजनीयम् ।

·७१२ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे ननुः प्रमेयत्वसामान्यलक्षणयैव यावत्प्रमेयगोचरं निर्विकल्पकं जन्यतामत आह-'सामान्येति । ननु प्रमेयत्वप्रकारकप्रमेयप्रत्यक्षत्वापेक्षया प्रत्यक्षत्वस्य(१) लघुत्वात् तदेव जन्यतावच्छेदकम् , तश्च निर्विकल्पकसाधारणमत आह--'विशिष्टज्ञानेति । प्रमेयत्व- ज्ञानस्यैव प्रत्यासत्तित्वात् विशिष्टज्ञानसामग्रीसत्वादर्थवशसम्पन्नमेव विशिष्ट- ज्ञानमिति भावः। यद्यपि घटो न वेति संशयानुरोधेन घटत्वांशे निर्विकल्पकं ज्ञानमावश्यकम् , न च तादशनिर्विकल्पकसत्वेऽपि दोषादेव घटः स इति न ज्ञानमिति वाच्यम् । घरत्वांगे निर्विकल्पकाभावान्न तादृशज्ञानमित्यस्यासङ्गतत्वापातात् । तथापि यत्र प्रमेयवानिति सामान्यलक्षणाजन्यनिर्णयोत्पत्तिकाले तादृशदोपाभावोऽनन्तरक्षणे निर्विकल्पकमेककोटिस्मरणम् संशयजनकदोषोत्पत्तिश्च ततो घटो न वेति संशयः, तत्र प्रमेयवानिति निर्णयस्य घट इत्याकारत्वे संशयो न स्यादित्याक्षेपे घटत्वांशे निर्विकल्पकाभावात् ताशनिर्णयस्य च घट इत्याकारकत्वमिति समाधान सम्यगिति मन्तव्यम्। घस्तुतस्तु सामान्यलक्षणाव्यवस्थापकं प्रति सोपहासमयमाक्षेपः, सामान्य- लक्षण या विश्वस्यैव घरत्वप्रकारकताद्शज्ञानसत्त्वात् । आत्मत्वमेव तादृशज्ञान- वस्वस्थ व्याप्यं गृहीतम् । तथा च सामान्यलक्षणां व्यवस्थापयितुः तावकीयज्ञान- विषयो घटो.न वा परस्तादश-घटज्ञानवान्नवेति संशयो न स्यात् विशेषदर्शनसत्वात् । भत एव पूर्वपक्षे परकीयज्ञानविषय इत्युक्तम्। सर्वस्य सामान्यलक्षणया घटत्व- प्रकारकज्ञानसम्भवेऽपि घरत्वांशे अन्याप्रकारकतादशज्ञानासम्भवेन आत्मत्वं तादश- 'घरत्वप्रकारकज्ञानवस्वव्याप्यमिति विशेषदर्शनाभावात् तादशज्ञानस्य संशयो नानुपपन्न इति सिद्धान्ततात्पर्यमिति धयं ब्रूमः । : इति श्रीमद्भवानन्दीये तत्त्वचिन्तामणिदीधिलिप्रकाशे अनुमानखण्डे सामान्यलक्षणाप्रकरणव्याख्या समाप्ता। (१) 'प्रमेयप्रत्यक्षत्वस्य' इति पाठान्तरम् ।

·अथ उपाधि-प्रकरण तत्त्वचिन्तामणिः उपाधिज्ञानाद् व्यभिचारमाने सति न व्याप्तिनिश्चय इत्युपाधिनिरूप्यते । तत्रोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साधनत्वाभिमताव्यापकः। अनौपाधि- कत्वज्ञानश्च न व्याप्तिहाने(१) हेतुः, अतो व्यापकत्वाविज्ञाने नान्योन्याश्रयः । दोधितिः प्रसङ्गादुपाधि निरूपयितुमाह--'उपाधी'ति । सोपाधौ साध्यत्वसाधनत्वे न सम्भवतोऽतः अभिमतेति। यो यव्यापकत्वे सति यदव्यापकः, स तत्र उपाधिरिति निर्गलितोऽर्थः। व्यापकत्वाव्यापकत्वे एकरूपेण विवक्षिते । दीधितिप्रकाशः मूले व्यभिचारक्षाने सति उपाधिज्ञानादिति योजनायां(क) कल्पनागौरवास व्याप्तिनिश्चय इत्यस्यासङ्गतत्वाञ्च(ख) उपोद्घातस्यासम्भवावाह-'प्रसङ्गादिति । स्मृतस्य अनुपेक्षणीयत्वं प्रसङ्गः। ततः(२) पूर्वग्रन्थे येन क्रमेण स्मृतत्वं तत्- प्रदर्शनायोपाधिज्ञानादित्यादि मूलम् पूर्वस्यैव विवरणम्(३)। 'व्याप्तिग्रहोपाये 'सा व कचिदुपाधिसन्देहा'दित्यत्र व्याप्तिनिश्चयाभावप्रयोजकीभूत-व्यभिचारशङ्काकारण- (१) 'व्याप्तिधीहेतुः' इति पाठान्तरम् । (२) तत्पूर्वग्रन्थ' इति पाठान्तरम् । (१) पुस्तकविशेषे 'पूर्वस्यैव विवरणम् इति अंशो नास्ति । (क) तथा योजनायर्या कृतायां व्यभिचारज्ञानं व्याप्यज्ञानविषया उपाधिज्ञानमिति सभ्यते । तेन च उपायभिचारव्यापकत्वमवसीयते । एषा उपाधिविरहस्य व्यापकामाव- विषया व्यभिचारविराज्ञामजनकत्वकामानुपाधिज्ञानस्य वदभावज्ञानजनकरवाट पाये। व्यभिचाराभावरूपव्यातिज्ञानप्रयोजकज्ञानविषयत्वलक्षणज्ञापकस्पस्वरूपोपपादकत्वपस्चात्याक्षि- निरूपितोपोधातसङ्गतिसमन्वय इति ध्येयम् । () प्रामाणिकास्य गौरवल्यावोषत्वात् कल्पान्तरमा म स्यासिनिमय' इत्यादि। 'भसविस्वादिति पाविज्ञानस्य व्यातिनियवाभाषप्रयोगकरवामुपपरित्यर्थः । १० [१] ·७५४ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे ज्ञानविषयत्वेनोपाधेः स्मारितत्वादिति भावः। इत्थश्च मूले इत्थश्च मूले 'न व्याप्तिनिधय इती'त्यनन्तरमुक्तमत इति शेषः । साध्यत्वसाधात्वे व्याप्यत्वध्यापकत्वरूपे। अभिमानस्य विशेषणत्वे यत्र न तदभिमानस्तत्राच्यातिः(ग), साध्यतावच्छेदकादीना(घ) प्रवेशावण्यकत्वे वैयर्य- श्वेत्यत आह-'यो यदिति। यदवच्छिन्नध्यापकत्वे सति यदवच्छिन्नाव्यापक इत्यर्थः। तेन गुणकर्मान्यत्वे सति सत्तापान जातेरित्यादौ संयोगी गुणकर्मान्यत्वे सति सस्वादित्यादौ न द्रव्यत्वादौ.१) अध्याप्त्यतिव्याप्ती। 'एकरूपेणे'ति, एकप्रकारेण एकसम्बन्धेनेत्यर्थः । तेन द्रव्यत्वत्वेन समवाय- सम्बन्धेन वहिं धूम प्रति वा व्यापकस्य द्रव्यत्वस्य द्वित्वादिना संयोगादिसम्बन्धेन वा धूमं वहि वा प्रति अध्यापकत्वेऽपि वहिमान् धूमादित्यत्र धूमवान् बहेरित्यत्र च द्रव्यत्वादौ नातिव्याप्तिः। दीर्धाितः ननु उपाधेः साध्यव्यापकत्वं साध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वम्, साच यावदुपाधि- व्यापकव्यापककत्वरूपानोपाधिकत्वज्ञानादेव प्राहा। उपाधिव्यापकयावदर्थान्तर्गतस्य बोपाधः साध्यव्यापकत्वग्रहः(२) साध्यनिष्ठव्याप्तिप्रहादित्यन्योन्याश्रय इत्यत आह- 'भनौपाधिकवेति। व्यापकत्वं व्यातिनिरूपकत्वम् , सा च भनौपाधिकत्वमहाद् प्रोतम्या, ताविम्यातिशानमपि अनौपाधिसत्यान्तरमहादित्यनवस्येत्यत भाह-'अनौपाधिकरवेति । भन्योन्याश्रयपदमनवस्थापरमिति तु(३) सम्प्रदायः । (१) 'द्रव्यवादी नाव्याप्त्यतिव्याप्ती' इति पाठान्तरम् । क्वचित् 'द्रव्यत्वे' इति । (२) 'ग्रह' इति पाठान्तरम् । (३) एकत्र 'तु' इति नास्ति । .. () दोषनिरासाय सर्वत्रैव तारणाभिमानः कल्पनीय इत्यतः कल्पान्तरमाह 'साध्यता. पोकादीना'मित्यादिना। (4) 'साध्यतावच्छेदकावीना'मित्यादिपवात साधमतापच्छेदकादिपरिग्रहः । साध्यता. पदकाप्रवेशे गुणकर्मान्यत्वे सति सत्तावान् जातेरियायौ व्यस्वरूपोपाषावव्याति सम्पत्वस्य सतारपसाध्यव्यापकस्वाभावात् । साधमतावच्छेदकाप्रवेशे संयोगी गुणकर्मान्यत्वे सति सरवादित्यादिसदेतस्थले दम्पत्वे अतिम्याति तस्य सत्तारूपसाघमाध्यापकत्वात्। तत्व- संरकदेखे तुमचा परपस्य गुणकम्बित्वविशिसचालावधियापकत्वात् ।

·OM उपाधि-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशा तनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वरूपम्यापकत्व (१)प्रवेशे व्याप्तेरप्रवेशे(२)नाम्यो- न्याश्रयस्था(३) सिराह -'साध्यनिष्ठव्याप्ती'ति। धूमवान् परित्यत्र भान्धन- रूपोपाधेः साध्यब्यापकत्वं साध्यनिग्यातिनिरूपकत्वम् , धूमनिष्ठान्धनव्याप्तिग्रहे व भान्धनव्यापकतत्सामग्रीरूपोपाध्य(४)भावशानं कारणम् । भाईन्धननिष्ठतत्- सामग्रीग्याप्तिग्रहे व द्रव्यत्वरूपोपाध्यभावज्ञानं कारणमिति क्रमेण भरवस्थाया एष सम्भवादन्योन्याश्रय न सम्भवतीत्यतस्तदुपपादयति 'सा चेति। सा(५) उपाधिनिरूपिता साध्यनिष्ठा व्याप्तिः। 'यावदुपाधिव्यापकव्यापककत्वरूपानोपाधिकर'ति, -यावतस्वव्यभिचारि- व्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यरूपानोपाधिवज्ञानहेतुत्वे व्याप्तेरप्रवेशेनान्योन्या- प्रयासम्भवादिति । अत एव सानादेवेत्येवकारेण उक्तरूपसाम्यापकत्वारितानो. पाधिकत्वान्तरमानव्यवच्छेदः । धूमनिष्ठाईन्धनव्याप्तिग्रहे. यावदान्धरम्यापकन्यापकको धूम इति जानं कारण पाव्यम्। भान्धनम्यापकच आनॆन्धनमयोति तत्रापि धूमनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्व- मानमपेक्षितम् । तथा च भार्दैन्धने धूमनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वाहे सति धूमविलाद- व्याप्तिग्रहः, धूमनिष्ठतद्व्याप्तिप्रहे च सति विशेषणशानात् तद्व्याप्तिनिरूपकत्व- मान्धने प्राह्यमित्यन्योन्याश्रयः । धूमनिष्ठव्याप्तेस्तनिरूपकत्वस्य व प्राह्यस्य मेदामात्माश्रयः। अत एव यावदुपाधिव्यापकव्याप्यत्वमुपेक्ष्य तद्व्यापककत्व मित्युक्तम् । मतान्तरमाह-व्यापकत्व'मित्यादिना। अविशेषितम्यापकत्वकथनेन यत्र यद्व्यापकत्वं निविष्टम्, तत्र तनि व्याप्तिनिरूपकत्व (6)रूपमेव इत्यनवस्था । अन्ययोपाधियापकत्यत्र तनिष्ठात्यताभावाप्रतियोगित्वरूपतव्यापकत्वस्य प्रवेशे(७) अनवस्थाया असम्भवात् । (१) 'व्यापकत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'व्याप्तरप्रदेशे' इति सप्तम्यन्तगठः । (३) 'श्रयस्याप्रसिद्धराह' इति पाठान्तरम् । (४) 'रूपोपाधेरभाव' इति पाठान्तरम् । (५) एकत्र 'सा' इति नास्ति । (६) एकत्र 'का' शन्दो नास्ति । (७) प्रवेशेनानवस्थाया' इति पाठान्तरम् ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखडे स्वमते तु उपाधिनिष्ठसाध्यध्यापकत्वमानं साध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वरूपम्, तव्यापकत्वस्य प्रवेशे(२) उपाधि-व्यापकेत्यादावन्याशव्यापकत्वस्य. प्रवेशेऽपि अन्योन्याश्रयापरीहारात। अत अत एव 'उपाधेः साध्यध्यापकत्व'मिति विशेषितमेव स्वयमुक्तम् । 'तत्प्रविष्टेति, अनौपाधित्वशरीरनिविष्टोपाधित्वप्रविष्टेत्यर्थः । 'सम्प्रदाय' इति,-अपदार्थव्याख्यैवास्वरसः । तत्त्वचिन्तार्माणः यहा व्यापकत्वं तनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वम्। तत्प्रतियोगित्वचा- व्यापकत्वम् । प्रतियोगित्वञ्च तदधिकरणानधिकरणत्वमिति वदन्ति । तम साधन- पक्षधर्मावच्छिन्नसाभ्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेः। न च तयोरनुपाधित्वम् ; दूषकतावीज- साम्यात्। मित्रातनयत्वेन श्यामत्वसाधने शाकपाकजत्वस्य, प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेन पायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये(२) उद्भूतरूपवस्वस्य व शाले प्रयोजकत्वेनोपाधित्व. स्वीकाराति(३)। दीधितिः भव्याप्यवृत्तीनां व्यापकत्वमुपपादयितुमाह 'प्रतियोगित्यश्चेति । तदधि- करणामधिकरणत्वम्' तदधिकरणाधिकरणत्वविरोधि यत् प्रतियोगित्वं प्रतियोगि- व्यधिकरणाभावप्रतियोगित्वं, तदिह ग्रहीतव्यम् । प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेनाभावो विशेषणीय इति फलितोऽर्थः। 'साधने'ति,-भनयोरसङ्करोऽप्रे वयिष्यते(४)। दोधितिप्रकाशः मनु तदधिकरणानधिकरणत्वमुपाधिताघटकसम्बन्धेन तदधिकरणा- वृत्तित्वम् , अन्यथा सम्बन्धभेदमादाय अव्याप्त(क)। तथा च द्रव्यं सत्त्वा- (१) ग्रन्थविशेषे 'तद्व्यापकत्वस्थ प्रवेशे' इत्ययमंशो नास्ति । (२) 'प्रत्यक्षत्व- साधने' इति पाठान्तरम् । (३) 'स्वीकाराच' इति इतिशब्दं विना पाठभेदः । (४) 'प्रदर्शयिष्यते' इति क्वचित् । (क) 'भव्यारिति,-आम्धनादेरपि बहुयाविममिष्ठान्द्रेन्धनाभावाधिकरणे कालावी कालिकादिसम्बन्धेन वृत्तः साधनाध्यापकत्वानुपपत्तेरिति भावः । नवमसम्भवसम्भवे कथ- मन्यासिवानमिति वाच्यम् ,..जन्यं द्रव्यत्वादित्यादौ गगनान्यत्वावावेव लक्षणसमन्वयात् । अन्यत्वादिसमानाधिकरणगगनान्यत्वाभावापधिकरणगगनादौ सम्बन्धसामान्येमैव गगनान्य- स्वादेरवृत्तितया प्रकृतसाधनाम्यापकत्वानुपपत्तिनिरासात ।

·থামিক दित्यादौ सस्थाधिकरणगुणनिष्टद्रव्यत्वाद्यभाषाधिकरणावृत्तित्वस्य संयोगे सस्थात् साधनाव्यापकव्वसमर्थनेऽपि जातिमान् मेयत्वादित्यादौ सत्तादेः समवायेनोपाधित्वं नस्थात्, मेयत्वाधिकरणसामान्यादिनिष्ठसत्ताभावाधिकरणसामान्यादौ समवायेन वृत्तेरप्रसिद्धत्वात् तदधिकरणावृत्तित्वस्य सत्तायामसम्भवात् । एवं द्रव्यं सत्वा- दित्यादौ विशिष्टसत्वस्य उपाधित्वं न स्यात् , विशिष्टस्यानतिरेकेण गुणाद्यवृत्तित्वस्य तत्रासवादत आह-तदधिकरणे'ति । विरोध्यर्थकनमा(ख) तदधिकरणाधि- करणत्वविरोधित्वं लब्धम् । तच प्रतियोगित्वविशेषणमिति दर्शयति-'यत् प्रतियोगित्वमिति। तदधिकरणे शायमानमधिकरणत्वं तदधिकरणाधिकरणत्वं, सप्तम्या शेयत्वार्थकत्वेन ज्ञानविषयत्वलाभात्। विरोधित्वञ्च प्रहप्रतिबन्धकग्रहविषयत्वम् । यादशप्रतियोगित्वज्ञाने यदधिकरणे प्रतियोग्यधिकरणत्वप्रहप्रतिबन्धस्तादश- प्रतियोगित्वमिति फलितोऽर्थः । कीदृशं तदित्याह-'प्रतियोगी'ति। प्रतियोगित्वपदस्यैव प्रतियोगिब्यधि- करणाभावातियोगित्वार्थकत्वे १) तनिष्ठाभावे'त्यत्र अभावेत्यस्य यर्यमत माह- 'प्रतियोगिव्यधिकरणत्वेने ति । न च कालः कालपरिमाणवान् मेयत्वादित्यादौ कालिकसम्बन्धेनोपाधौ घटादावव्याप्तिः, तेन सम्बन्धेन काले प्रतियोगिव्यधिकरणस्याभावस्याप्रसिद्धरिति पाच्यम्। प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन निरुक्तप्रतियोग्यनधिकरणसाभ्यवनिष्ठा- भावप्रतियोगितायां यद्धर्मावच्छिन्नत्व-यत्समन्धावच्छिन्नत्वोभयाभाषस्तेन सम्बन्धेन तधर्मावच्छिन्नस्यैव साध्यव्यापकत्वादिति भावः । स्वयं वक्ष्यमाणस्य ‘स श्यामो मित्रातनयत्वा'दित्यत्र साधनावच्छिन- साध्यव्यापकस्य शाकपाकजत्वस्य साधनस्य(२) पक्षधर्मत्वात् पत्तधर्मावच्छिन्न- (१) 'प्रतियोगित्वार्थकतया' इति पाठान्तरम। (२) 'साधनस्यापि' 'इति पाठान्तरम् । ७) सवसारध्यमभाव तदन्यत्वं तदापता। भप्राशस्त्य विरोधन मनाः षट् प्रकीर्तिताः । इति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानलाई साध्यव्यापकत्वसम्भवात् , घायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शश्रयत्वादित्यादौ पहिण्यत्वा- पच्छिन्नंसाध्यव्यापकस्य उद्भूतरूपस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वरूप साधन्वच्छिमसाध्य- ग्यापकत्वसम्भवाब साङ्कर्यमत आह-मायोरिति । 'अप्र' इति 'यत्र(१) पचे हेतुमति व सान्य' मित्यादिग्रन्थ(क) इत्यर्थः । तत्त्वचिन्तामणिः पक्षतरेऽतिव्याप्तिश्च(२)। न व ध्यतिरेके पर्वते(३)तरान्यत्वादित्यत्र इतरान्यत्वस्यासिद्धिवारणार्थ(४) पर्वतपाई(५) विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेषण- वान स उपाधिः, वाधोनीतस्या(६)प्यनुपाधितापतेः। न चेष्टापत्ति; इतरान्य- त्वस्याप्रसिद्ध्या विशेषणं विना व्याप्तयग्रहेण(७) तत्सार्थक्यात(८)। दीधितिः 'पक्ष'() इति,-पक्ष इतरी यस्मादिति बाबीहिर्भावप्रधानन्ध निर्देशः । पत्तमितरयति व्यापयतीति व्युत्परया तवृत्तिधर्मवचन इत्यपि कश्चित् । तादात्म्येन धर्मिण एव व्यापकत्वमिति तु परमार्थः। अत एवाने पर्वतेतरान्यत्वादिति साधु सङ्गच्छ।। इतरथा तु ब्यापकाभावस्येव व्यापकवदन्योन्याभावस्यापि गमकत्वमाश्रित्य सङ्गमनीयम्। 'व्यतिरेक' इति, यद्यपि व्यापकाभावमुद्रया गमकत्वे तथा वैयथ्यं न दोषाय, तथापि वास्तव(१०)वेयर्थ्यशून्यत्वमेव विशेषणं देयमिति भावः। -- (१) एकत्र 'यत्र' इति नास्ति । (२) 'व्यासश्च' इति पाठान्तरम् । (३) 'पक्षेतरे'ति पाठान्तरम् । (४) 'वारणाय' इति पाठान्तरम् । (५) 'पर्वतादि' इति पाठान्तरम् । (६) 'वाधोनीतपक्षेतरस्येति पाठान्तरम् । (७) 'हे' इति सप्तम्यन्त- पाठः क्वचित् । (८) 'सार्थकत्वा' दिति पाठान्तरम् । (१) पक्षेतरेति' इति पाठान्तरम् । (१.) 'वास्तवतयावैयर्थ्य' इति पाठान्तरम् । (क) तथा हि तत्र स्पष्टमेवोक्त दीधितिकृता 'यथा घटः प्रत्यक्षो मित्पदव्यत्वाद विभुस्वा- इत्यादौ साधनापयिनसाध्यब्यापकमात्मत्वं पक्षधर्मावसिाध्यव्यापकमुभूतरूपवर प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं वा मिथोऽसङ्कीर्णमुपाधि रिति ।

·उपाधि-प्रकरणम् ७० दोधितिप्रकाशः पक्षावितर इति पञ्चमीतत्पुरुष सर्वनामकायें पोतरस्मिमिति स्यादती बहुप्रीहिमाह। पक्षेतरस्य प्रमेयत्वादेः पोऽपि सत्वात् साधनव्यापकत्वमत माह- 'भावप्रधान' इति। न च भावप्रधाननिर्देशेनैव (१) सर्वनामकार्याभावे बहुब्रीह्याश्रयणमसङ्गतम् । सर्वनामशक्तिमूलकलतणया अर्थान्तरोपस्थापनेऽपि सर्वनामकार्यस्य सम्भवात् , बहुव्रीहौ तथात्वेऽपि निषेधानुशासनवलादेव सर्वनामकार्याभावादिति । पक्षतरपदस्य पक्षावृत्तिधर्मार्थकत्वे अप्रे पर्वतेतरान्यत्वादित्यत्र पर्वतावृत्ति- धर्मान्यत्वादित्यर्थे मूलासङ्गतिः, तत्र धर्मिलक्षकत्वे प्रथमत एव धमिलक्षकत्वं स्यादित्यस्वरसः केचिदित्यनेन सूचितः। भावप्रधानं विनवोपपत्तिमाह- 'तादात्म्येन ति। बहुमोहिस्तु आवश्यक इति भावः। 'भत पव' तादात्म्येन व्यापकत्वस्य तात्पर्य्यविषयत्वादेव। पर्वतेतरस्य तादात्म्येन साध्यव्यापकत्वे तादात्म्यावच्छिन्नपर्वनेतराभावः पवतेतरान्यत्वरूपो व्यापकाभावतया वहयभावसाधने हेतुरुपपद्यत इति भावः । 'इतरथा भाषप्रधान निर्देशेन प्रकृतप्रन्थस्य पर्वतेतरत्याग्रुपाधिपरत्वे। 'व्यापकवादिति,-पर्वतेतरत्वरूप- ध्यापकवतोऽन्योधाभावः पर्वतेतरान्यत्वरूपः, तस्यापीत्यर्थः । 'गमकत्वम् व्याप्याभावसाधकत्वम् । 'सङ्गमनीयम्' 'पर्वतेतरान्यत्वाविती'त्यनुषज्यते । 'यद्यपीति, अर्थविशेषणत्वं हि तविशेषणा(२)वच्छेनान्वयव्याप्तिधीविरोधितया भनुमाने(३) दोषः, अत्र तु व्यतिरेकन्याप्तिरव गमकतोप(४)योगिनीति व्यर्य विशेषणत्वमकिविकरमिति भाव । 'तथा वैयर्यम्',-पर्वतेतरव्यतिरकस्य पारभावण्याप्पत्वे पर्वतांशस्य वैयर्थम् । तथापि' अनुमानदूषकम्यर्थविशेषणत्वस्य भभावेऽपि। 'वास्तति, यद् व्यतिरेकत्वं साध्याभावग्याप्यतानवच्छेदकविशेषणा- घटित तरखे सति साध्यव्यापकत्वादिशालित्वं ४) वितितमिति(६) भाषः । (१) निर्देशादेव' इति पाठान्तरम्। (२) तद्विशेषणतावच्छेदेन' इति. पाठान्तरम् । (१) 'अनुमानदोष' इति पाठान्तरम् । (४) 'गमकतोषयिकीति' पाठान्तरम् । (५) 'शालिस्वमुपाधित्वम्' इति पाठमेदः । (६) 'उपाधिस्वमिति ) वाच्यम्' इति पागन्तरम् । तत्र 'इति भाव' इत्ययमंशो नास्ति ।

·७२० तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिः यत्तु ययोन्यतिरेक-(१) व्याप्तिस्तयोरेव व्याप्युवृत्ति व्यतिरकिणोरन्वय-(२) ग्याप्तिरिति नियमः। इह तु(३) व्यर्थविशेषणतया व्यतिरेके व्याप्त्यभावादन्षयेऽपि न तथा, अतः साध्याव्यापकत्वाभायमुपाधिरिति भाव इति। तन; अहेतुकत्व- शरीराहतुकत्वयोन्यभिचारात् , एवमपि संयोगादौ केवलान्वयिनि च साध्ये पने- तरातिव्याप्तितादषस्थ्याच। दीधितिप्रकाशः . प्रगल्भमतमाह-'ययो'रिति । व्यायवृत्तिव्यतिवेकित्वं व्याप्यकोटौ भन्षय- ध्याप्तौ साध्यसाधनयोर्विशेषणम् , न तु व्यापककोटौ व्यतिरेकन्याप्ताविति दर्शयित व्यापकम्यतिरेकव्याप्तिमेव प्रथममुपन्यस्य व्याप्तिर्दर्शिता । अन्यथा व्याप्यवृत्ति व्यतिरकिणोर्ययोरन्वय(४)व्याप्तिस्तयोरवयं व्यतिरेक(५)याप्तिरित्युक्तौ तच्छन्देन पूर्वोपस्थितपरामर्श व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकित्वं व्यापककोटावपि लब्धं स्यादिति । हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन व्याप्यवृत्तिव्यतितेकप्रतियोगित्वे सति यः साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकयधर्मावच्छिन- निरूपितव्याप्यत्ववान स तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नततप्रतियोगिताकाभावत्वा- पच्छिन्नव्याप्यतानिरूपितम्यापकतावच्छेदकतपावच्छिन्नतत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- ताकाभावत्वावच्छिमप्रतियोगीति व्याप्त्यर्थः । संयोगि प्रमेयं पा द्रव्यत्वादित्यादौ व्यभिचारवारणाय साध्यदिशि व्याप्य- वृत्तिव्यतिरेकप्रतियोगित्वमुक्तम्। संयोगस्यापि समवेतसामान्याभावरूपव्याव्य- वृत्तिव्यतिरेकप्रतियोगित्वात् साध्यतावच्छेदके तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्व- पर्यन्तानुधावनम्। प्रमेयत्वादेरपि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यवृत्यभावप्रति- योगित्वात् साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वं तादृशप्रतियोगितायो विशेषणम् । इयं संयोगादित्यादौ व्यभिवारधारणाय हेतुविशि सत्यन्तम् । संयोगाभाषस्य केवलान्वयितया तनिरूपितव्याप्यतायां द्रष्यत्वाभावत्वस्य द्रव्यत्वविशेषणययनानपच्छेवकत्वात् , संयोगस्यापि समवेतत्वेन रूपेण व्याय- (२) 'व्यतिरेके' इति पाठान्तरम् । (२) 'अन्यये' इति पाठान्तरम् 'व्यतिरेके' इति पाठमते। (१) एकत्र 'तु' इति न दृश्यते । (४-५) 'भन्वये' इति तन्मते उत्तरत्र व्यतिरेके इति च पाठान्तरे ..

·उपाधि-प्रकरणम् २१ वृत्तिव्यतिरेकरतियोगित्वात् ब्यधिकरणसम्बन्धन संयोगाभावस्य व्याध्यवृत्ति त्याच(१) तथैव दोष इत्यतो हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनेति व(२)। पर्वतेतरत्वाभावस्य तव्यक्तित्वादिना घायभाषव्याप्यत्वे व्यर्थविशेषणत्वा- भाषादुहेश्यसिद्धयर्थ व्यापककोटौ तदूपावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नन्याप्यत्वस्य सम्बन्ध मेर चानुवावनम् । अयथा प्रमेयत्वादीनामपि कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य संयोगादीनामपि स्वसमानाधिकरणद्रव्यत्वादिरूप-परम्परासम्बन्धादिना भभावस्य व्याप्यत्वब्यापकत्वयोः सम्भवाद् व्याप्यवृत्तियतिकित्वं साध्यसाधनयोयर्थ मेव स्यात्। न च व्याप्यवृत्तित्वं व्यतिरेकित्वञ्च विशकलितमेव(३) विशेषणमस्तु, व्याप्य. वृत्तिर्णी(क) व्यतिरेकस्तत्प्रतियोगित्वमित्यनुसरणं किमर्थमिति वाच्यम् । भाकाशा. भाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ व्यभिचारात्, आकाशाभावस्य प्राचां मते माकाश.. रूपम्यतिरेकप्रतियोगित्वात् । व्याप्यवृत्तित्वे सति वृत्तिमव्यतिरेकप्रतियोगित्वस्य निवेशे च प्रयासगौरवात(४)। भत एष व्याप्यवृत्तिव्यतिरेकप्रतियोगित्वं साध्ये विशेषणमस्तु, हेतौ व्याप्यवृत्तित्वमा निवेभ्यताम् , तावतव द्रव्यं संयोगादित्यादौ यभिचारवारणसम्भवादिति दूषणं प्रत्युक्तम् , यथासनिवेशे याभावात(५) । केचितु स्वसमानाधिकरणताश(ख) धर्मान्तरारितस्य लघुरूपसमनियत-(6) गुरोरपि व्याप्यतावच्छेदकत्वमिति मते द्रव्यं कम्बुप्रीवादिमत इत्यादौ कम्बुप्रीवादि- (१) 'संयोगाभावस्यापि व्याप्यवृत्तित्वात्' इति क्वचित् पाठः। (२) क्वचित पुस्तके 'प्रतियोगित्वात्' इत्यनन्तरं 'हेतुतावच्छेदकरूपेणेति पाठः, उत्तराशे च 'हेतुतावच्छेदकरूपेणे'ति नास्ति । (३) 'एव'कारशून्य एवं क्वचित् पाठः। (४) 'प्रायेण गौरवात्' इति क्वचित् पाठः। (५) 'यथासनिवेशेन वैयर्थासम्भवात्' इति पाठान्तरम्। (६) 'लघुसमनियते'ति पाठान्तरम् । (6) भत्रेदमवयम्-प्रकृते व्यतिरेकांशे विशेषणीभूतं व्याप्यक्तित्व स्वसमानाधि- करणाभावाप्रतियोगिस्वरूपमेव, न निरवच्छिात्तिकस्वरूपम् । तथा सति संयोगामावस्य गुणादौ विश्वच्छितिकस्य वारमितुमशस्यत्वात् । मापि अवमितिकाम्या, तथा विभाकाशाविकपल्य पतिरेकस्यावारणादिति। () 'वार'वि-खाध्यम्यानतावच्छेदकस्य । २११० ·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे मस्थावच्छेतेन द्रव्यत्वम्यातिप्तवेऽपि कम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिनाभावस्याप्रसिद्धया व्यतिरेकम्याप्तेरसम्भवाद् व्यभिचार इत्यतो व्याप्यवृत्तित्वस्य स्वातन्वेषण हेतौ विशेषणत्वेऽपि हेतुतावच्छेवकरूपेण व्यतिरेकप्रतियोगित्वं विशेषणमावश्यक- मित्याहुः(क)। वस्तुतस्तु व्याप्यवृत्तिव्यतिरकिणोतुसाध्ययोरिति यथासंख्यमन्धयः(१)। तथा च व्याप्यवृत्तित्वं हेतौ व्यतिकित्वञ्च साध्ये विशेषणम्। अन्वयन्याप्तिध प्रतियोगियधिकरण्याघटितत्वेन आदेया। इत्थश्च संयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्यत्वे प्रतियोगियधिकरण्याघटित-संयोगव्याप्त्यभावसत्वादेव न व्यभिचारः। म्यतिरेकित्वञ्च वृत्तिमव्यतिरेकातियोगित्वम्, तेनाकाशाभावसायके न व्यभिचारः । - इत्थश्चात्रावधेयम(२), पर्वतेतरत्वं न वहित्वावच्छिन्नव्याप्यतानिरूपित. आपकताशालि वहयभावत्वावच्छिन्नध्यापकतानिरूपिता या व्याप्यता तदवच्छेदकी- भूताभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावात्(३)। तादृशप्रतियोगिता- पच्छे व बहिसामप्रीत्वादिकं (४) प्रसिद्धम् । यदि व पर्वतेतरत्वेऽपि तव्यक्तित्वरूपमेवावच्छेदकमावाय(५) हेत्वसिद्धिराश- कुचते, तदा पर्वतेतरत्वत्वं न तादशव्यापकतावच्छेदकम् , वलयभावत्वावच्छिन्न- ग्यापकतानिरूपित(६)व्याप्यतावच्छेदकस्वावच्छिन्नाभावत्वकत्वाभावाविति प्रयोगः । ताशं स्वं पहिसामप्रीत्वादिकमेव प्रसिद्धमिति। इञ्च चिन्त्यम् । पर्वतभेदत्वा- दिनोपाधित्वस्यैवं वारणेऽपि तद्व्यक्तित्वेन तयं.७) दुर्वारमिति दिक् । . (१) 'यथासंख्येनान्वय' इति पाठान्तरम् । (२) 'त्र बोध्यम्' इति 'इदञ्चाल योध्यम्' इति च पाठान्तरे । (१) 'वल्यभावत्वावच्छिन्ननिरूपितव्याप्यतावच्छेदकीभूता. भावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'पहि सामग्रीत्वादिकमेव' इति पाठान्तरम् । (५) 'रूपमवच्छेदकमादाय' इति पाठान्तरम् । (६) 'वडयभावत्वावच्छिन्न निरूपित' इति पाठान्तरम् । (0) 'तद्वयक्तित्वादिना तथात्वम् इति पाठान्तरम् । (0) आहुरित्यनेम निहतकरूपे अस्वरसा सूच्यते । सच लघुसमनियतगुरोव्याप्यताम- बच्छेदकत्व सिद्धान्ते हेतौ हेतुतावच्छेदकरूपेण व्यतिरेकप्रतियोगित्वविशेषणस्यानुपादेयतया सरपेक्षया प्रकृतमते गौरवादिति ।

·বালি- মজনু 'भहेतुकत्वे'ति,-इदं शरीराहेतुकम् अहेतुकत्वादिल्या व्यतिरेके शरीर. विशेषणयन व्याप्त्यभावेऽपि अवयव्याप्सिस्वादित्यर्थः । धूमाभाववान् बहरमावादित्यादौ धूमाभावाभावत्यादिना ग्यातिविरहेऽपि न क्षतिः। तत्र धूमव्यापकवह्नयभावादिनैव धूमाभावानुमानसम्भवे धूमाभावत्वा- वच्छिन्न(क)वहयभावनिष्ठव्याप्तेरनभ्युपगमस्यापि सम्भवादिति तमोराहतम् । ननु व्यतिरेकपदेन सप्तमपदार्थरूपो(१)ऽभावो पाच्यः । न चैवं प्रकृता. सङ्गतिः, पर्वतेतरत्वाद्यभावस्यापि पर्वतत्वरूपत्वादिति वाच्यम् , पर्षतनिष्ट(२) भेदप्रतियोगित्वाभावस्य पर्वतत्वसमनियतस्यापि प्राची मते प्रतियोगिमेदेन भिवस्य सप्तमपदार्थरूपत्वादत माह - 'एवमपी'ति । केचित्तु(३) स्वविशेषणाघटित(स विशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणवृत्तिस्वविशिष्टतविशेष्यतावच्छेदकावच्छिनाभावक यदिशेषणं तदवच्छिनतद्विशेष्याभावत्वभिन्नत्वेन साध्यतावच्छेदकं विशेषणीयम् । भन्वयव्याप्यनभ्युपगमो पास्वरस इत्यप्याह(४)। 'एवमपि'-उक्तव्याप्तिस्वीकारे. ऽपि। 'केवलान्वयिनीति,-ज्याप्यवृत्तिव्यतिकित्यविशेषणेनैव तत्रोक्तव्याप्तस्व. याप्य (५) नभ्युपगमात्। तथा च पक्षेतरसामान्ये दत्ता भतिव्यामिरनेन प्रकारेण धारयितुमशक्येति भावः(६)। तत्त्वचिन्तामणिः वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पतेतर उपाधिरिति चेत् , अस्तु तथा, तथापि पक्षातिरिके साध्यव्यापकतामहादुपार्दूषकत्वम् , तव तवास्ति, अन्यथा पने साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उपाधिमात्रमुच्छिद्यत । (१) 'पदार्थोऽभाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'निष्ठखमेद' इति..पाठान्तरम् । (१) ग्रन्थविशेष 'केचित्तु' इति नास्ति । (४) 'इत्यप्याहुः' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तकभेदे 'अपि' शब्दो नास्ति । (६) 'वारयितुं न शक्या' इति पाठअन्तरम् । (क) 'भूमाभावत्वावच्छिनेति-धमाभावत्वावच्छिन्ननिरूपितेत्यर्थः । तता माता- () अत्र स्वविशेषणवटितविशेष्यतावच्छेनकायच्छित्राधिकरणावृत्तिस्वविशिष्टेस्यादि- पाठ चित् समीचीनमामनन्ति । तथा हि स्वं विशेष्यतावच्छेद हेतुकरवर विशेषण शरोरं, दुटितविशेष्यतावच्छेवर्क शरीरहेतुकस्वत्वं, तवच्छिनाधिकरणवटातिशरीरहेतुस्त्वत्ता- बलिाभाव शरीरविशेषण, तवच्छिनतविशेष्याभावत्वं शरीरोतकस्वाभावत्वं, तमिन्नत्यन शरीरातकस्यत्वे साध्यतावच्छेदक इति भाषा ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखडे दीधितिः 'वस्तुगत्येति, तथा व पक्षे साध्यवति तदितरत्वं साध्याध्यापकम् , तद्रहिते च पाधोनीतत्वानुपाधिरेवेति भावः। यविषयतया ज्ञानस्य भनुमितिप्रति-(१) बन्धकत्वम् , तदेव प्रकृते उपाधित्वं वाच्यम् , नान्यदनुपयुक्तत्वात्। तदुक्तं रूपम् , तदा तत्तया पनेतरस्पारि प्रहावनुनितिमात्रोम्छेद इत्यभिप्रायवानाह- 'भस्त्विति। 'उपाधिमात्र'मिति-सत्प्रतिपक्षोमायकतया दूषकत्वमिति मते । इतरथा तु पत्तावृत्तेरुच्छेदो बोध्यः । दीधितिप्रकाशः 'तद्राहिने' सायरहिते पक्ष। 'उपाधिरेवेति,-यत्र साधनाध्यापकत्व. सम्भवः तत्रोपाधिरेवेति भावः (२)। सत्प्रतिपक्षोभायकत्वाभिप्रायेण वेदम् । ननु 'मस्तु तथेत्यादिना तत्रोपाधित्वज्ञान स्यादित्युक्तम् तवन लक्षण. दूषकम् ३), मलक्ष्ये लक्षणगमनस्यैव अतिव्याप्तिपदार्थत्वादत भाशयं पूरयति- 'यविषयतयेति । 'नान्यत्' इतरभेदानुमापकम् । 'अनुपयुक्तत्वात्' अनुमानदूषणप्रसङ्गे सत्य भनुपयोगात्। 'तर' प्रतिबन्धकमाने विषयतया(४) अवच्छेदकम् । 'उक्तं रूपम् (५) साध्यव्यापकस्ये सति साधनाम्यापकत्वम् । 'अनुमितिमात्रे'ति, तथा व 'उक्तं रूपं न प्रतिबन्धकतावच्छेदक'मित्यभ्युपेयम् । तथा च न तदुपाधित्व- स्वरूपमिति भावः । मूले 'अनुपाधित्वे' उपाधित्वघटकसाध्यव्यापकत्वानिश्चये। 'उपाधिमात्रम्' उपाधित्वनिश्चयः। पत्तवृत्तित्वेन निश्चितस्यैव उपाधित्वनिश्चयसम्भवादुपाधि- मात्रेमिति न सङ्गच्छते मत माह-'सत्प्रतिपक्षेति। पतवृत्तित्वेन निश्चये तरमावस्य पक्षे भनिश्चयेन सत्पतिपक्षत्वाभावादिति भावः। 'इतरया' (१) पुस्तकविशेषे 'अनुमिति' इति नास्ति । (२) 'वेत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (१) 'दूषणम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'ज्ञानविषयताया' इति पाठभेदः । (५) उक्तरूपम् इति पाठान्तरम् । .

·ভখামিম भ्यभिचारोमायकतया दूषकत्वमते। 'उच्छेदः' विशेषदर्शिनां साध्याम्यापकत्य- निश्चयः(१).। 'पक्षावृत्तरित्यस्य वा पक्षावृत्तित्वेन निश्चितस्येत्यर्थः । तर्वाचन्तार्माणः विपक्षाव्यावर्तकविशेषणशून्यत्वं विशेषणम् । तेन ‘पाधोनीतपक्षेतरस्य परिग्रहः; तत्र पक्षस्यैव विपक्षत्वात; न तु पर्वतेतरत्वादेरिति चेन्न; न हि वस्तु विपतम्यावर्तकविशेषणशून्यं ; सर्वत्र प्रमे रत्वादेः सत्वात्। तत्रोपातंति विशेषणे सिद्धयसिद्धिव्याघातः। न हि(२) तत्रोपात्तं तेन शून्यश्चेति सम्भवति । .. . दीधितिः 'विपक्षेति,-विपतम्यावर्तकधर्मान्तरविशिष्ट(३)पक्षतरत्ववारणाय निषेधय- गर्भता। दीधितिप्रकाश विपक्षम्यावर्तकधर्मवस्यस्योपेक्षायां पोजमाह,-'विपनेति। हुदाम्यत्व- विशिष्टपर्वतेतरत्वादेरित्यर्थः(क)। विपक्षन्यावर्तकत्वञ्च यत्किश्चिदधिपतवृत्तिता- पच्छेदकं यत् स्वविशेष्यतावच्छेदकं स्वविशिष्टतदवच्छिमाभाववत्तद्विपक्षकस्वत्वम् , तद् यथा आन्धनादे(४)रात्यादि. तद्धि धूमसाध्यक(५) विपक्षायोगोलकवृत्तिता- पच्छेदकं यदिन्धनत्वम् , तदवच्छिन्न-स्वविशिष्टाभाववदयोगोलकात्मकतद्विपक्ष भाति, तादशविपक्षम्यावर्तकान्यत्वं पर्वतान्यत्वादौ पर्वतादेरिति । द्रव्यं सस्वादित्यादौ गुणायपाधौ गुणत्वमप्येवं विपक्षाश्यावर्तकम् , तल्शेि- ध्यतावच्छेदकाभावेन निरुक्तव्यावसकरवायोगात् , अतो विपक्षाव्यावर्तकविशेषणान- (१) 'साध्यव्यापकत्वानिश्चय' इति पाठान्तरम् । (२) 'नहि' इत्यारभ्य 'सम्भवति' इत्यात मूलसन्दर्भः पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (३) 'धमान्तरावच्छिन्न' इति पाठानरम् । (४) 'आन्धनलादे' इति पाठान्तरम् । (५) 'धूमसाध्ये' इति पाठान्तरम्। (क) 'पर्वतेतरत्वादे रिति पयन्सपरेन व्याख्यया 'पक्षेतरत्ववारणायेत्पत्र पोतरवल्य पारणायेति पाठः पूज्यते । पथाबुते । प्रकृते पड़ीसमासविषावाक्यस्य पश्यन्तपरल्यै. वेदमविवरण बोध्यम् ।

·तावचिन्तामणौ भनुमानल पच्छिमेत्या विशेषणपदम् । यत्किश्चिद्धर्मितावच्छेदकावछिनविशेषणत्वा तदर्थः। तेन गुणत्वादिनिरासः। वस्तुतस्तु यकिश्चिदविपतमेदव्याप्यतावच्छेदककोट्यप्रविष्टत्वं (क) विपक्षा- व्यावसकत्वम् आन्धनादौ सर्वमेव विशेषणं तदयोगोलकभेदण्याप्यतावच्छेदकम् , पर्वतेतरत्वादौ पर्वतादिविशेषणन्तु न किञ्चिद्विपत्तभेदव्याप्यतावच्छेदकमिति । मत एव उपाधिताघटकसम्बन्धेन ख) विपक्षवृत्तित्वस्य विवक्षायां द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ संयोगादिसम्बन्धेनोपाधावण्याप्तिरित्यादि दूषणमनवकाशम् । तत्त्वचिन्तामणिः तथापि च साध्यध्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वे तत्र स्त इति तद्व्यावृत्या पक्ष साध्यव्यावृत्तिरतो हेतोयभिचार एव; व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति पक्षेतर एष तत्रोपाधिः स्यात् । तावन्मात्रस्यैष दूषकत्वाच ध्यर्थ विशेषणम् । .. अत एव अनुमानमात्रोच्छेदकतया जातित्वान्न पक्षेतर उपाधिरित्यपास्तम् , दूषणसमर्थत्वेन जातित्वाभावात् । एतेन पक्षेतरव्यावृत्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरस्तम् । उपाधित्वाभावेऽपि दूषणसमर्थत्वात् । दोधितिः विपत्ताब्यावर्तकविशेषणानवच्छिन-साध्यव्यापकत्व-साधनाध्यापकत्वशालित्वं तद् विवक्षितमित्याशङ्कय पक्षेतरस्य(१) उपाधित्वमनङ्गीकुर्वतस्तव मतेनातिव्याप्ति- रभिहिता। (१) 'पक्षेतरत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (क) भन्न तारशव्याप्यतावच्छेदककोट्यप्रविष्टस्वं ताशव्याप्यतावच्छेदकविषयकप्रतीत्य. विषयस्वरूप बोध्यम् । तेन द्रव्यं सत्यादित्यादौ ताशव्याप्यतावच्छेदकामिनस्यापि गुणत्वादे प्रकृतविपक्षव्यावर्तकत्वानुपपत्तिः । (ब) उपाधिताघटकसम्बन्धन विपक्षवृत्तिताया अभिषेशे पहित्वादेरपि कालिकावि- समान्धेन हयाविरूपविपक्षवृत्तितावच्छेदकत्वेन निहकरीत्या पर्वतावृत्तित्वविशिष्टवायादेला. विस्वल्प पारयितुमशक्यत्वात् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ৬৫৩ वस्तुतो दूषकताप्रयोजकरूपवतस्तस्यानुपाधित्वाभ्युपगमः, तदधारणाय च विशेषणोपादानं छयमपि न युक्तमित्यभिप्रायवानाह 'तथापी'ति । तावन्मावस्य' साध्ययतिरेकोनयनक्षमस्य(१)साध्यव्यापकतामात्रस्य । 'दूष- कत्वातदोषोनयनोपयोगित्वात्। 'जातिवादिति(२)त्वदुत्तरस्येत्यादिः। 'उपाधित्वा- भावेऽपी'ति, उपाधित्वानङ्गीकारेऽपीत्यर्थः । दोधितिप्रकाशः 'विशेषणानवच्छिति साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वयोरन्यतरमात्रा. न्वयि । न चैवं पर्वतेतरत्वादावपि वहिविशिष्टत्वेन साध्यव्यापकत्वस्य महानसत्व- विशिष्टत्वेन साधनाव्यापकत्वस्य विपक्षाल्यावर्तकविशेषणानपच्छिन्नस्य सत्वात् तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्, एकरूपावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादिविवक्षणेनैव तभि- रासादिति । 'तद्विवक्षितम्' तस्य विशेषणदातुर्विवक्षितम् । इत्याशङ्कय इत्यभि- प्रायवानाह इत्यन्वयः। ननु तथापीत्यादिना पक्षतरेऽव्याप्तिदान(३) न घटते, स्वयमेव तत्रातिव्याप्ते. रुदभावनेन तस्यालक्ष्यत्वस्वीकारादत आशयं पूरयति 'पक्षतरस्येति(४)। 'वस्तुत:' बस्तुगत्या। 'दूषकताप्रयोजकरूपवतः' तत्वेन शायमानस्य । इदश्च उपाधेः सत्- प्रतिपक्षपद नित्यदोषत्वाभ्युपगमेन यदा यत्र साध्यव्यापकत्वाविज्ञानं तदा स उपाधि- रित्यभिप्रायेण। मूले च सर्वत्र साध्यापकत्वादिपदं तत्तज्ज्ञानएरम(५) । 'तस्य' पक्षतरत्वस्य। 'वारणाय 'त्यत्रापि तस्ये (६)त्यन्षयः 'तथापी. स्यादिना सत्पतिपक्षोनायकत्वस्योपक्रमात् तत्र साधनाव्यापकत्वस्यानुपयोगात् ततः साधारण्याय 'तावन्मात्रस्य'तिपदं व्याचष्टे -- 'साध्यव्यतिरकोनयनतमस्य ति(७)। तथा व मूले मात्रपदेन 'विपक्षाव्यावर्तकविशेषणानवच्छिन्ने'त्यस्य व्युदासः । (१) समसाध्य' इति समस्तपदं क्वचिद् दृश्यते । (१) 'तदुत्तर' इति पाठान्तरम् । (३) 'अव्यातेरमिधानम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'पेक्षेतरवस्येति' इति पाठान्तरम् । (५) 'तम्मान' इति पाठान्तरम् । (६) 'तस्यैवान्वय' इति पाठान्तरम् । (७) 'अमेति' इति पाठान्तरम् ।

·७२८ घा तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे साध्यव्यापकत्वमा न दूषकम् , पत्रे साध्यव्यापकाभावस्य साधने वा सध्ययापकम्यमिवारस्य सम्प्रतिपक्षस्य व्यभिचारस्य उनायकत्वादत माह-दोषस्य' सत्प्रतिपक्षस्य व्यभिवारस्य था। 'उन्नयनोपयोगित्वात्' उन्यनोपयुक्तत्वादित्यर्थः। पक्षेतरस्य(A) न जातित्वं दूषणासमर्थोतरस्यैष जातिवादत माह- 'त्वदुत्तरस्येति(१)। एवञ्च उपार्दूषकत्वं व्यभिचारानुमानद्वारा, अनुमानमात्रस्यो. च्छरे व व्यभिवारानुमानस्याप्युच्छेदात् । पतरोत्तरस्थ दूषणासमर्थत्वेन(२) जात्युत्तरत्वमिति तद्वारणाय 'विपक्षाव्यावर्तके'त्यादि विशेषणं नानुचितमित्यत एवेति मूलार्थः। मूले 'दूषणसमर्थत्वेने'ति, अनुमानप्रवृत्तिस्तु तदशानदशायामेवेति नानु- मानमात्रोच्छेद इत्याशयः। पूर्वपक्षिणा उपाधित्वस्यैवाभ्युपगमात् 'उपाधित्वा. भावेऽपीति तदुक्तिन युक्तत्यत माह-'उपाधित्वानङ्गीकारेऽपी ति। तवेति शेषः । तत्त्वचिन्तामणिः भयोपाधिः स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया(३) दूषणम् । पतेतरत्व- व्यतिरेकश्च न साध्याभावसाधकः असाधारणत्वात(४)। न तु व्यभिचारोत्राय- कतमा दूषणम्(५)। यथा हि(६) साध्यव्यापकोपाध्यम्याप्यतया हेतोः साध्याव्याप्यत्वम् , तथा साध्यव्याप्यहेत्वव्यापकतया उपाधेर्न(७) साध्यध्यापकत्वमपि सिध्येत् , व्याप्ति- प्राहकस्य उभयत्रापि साम्येन(5) विनिगमकविरहात()। तस्माद् यथा साध्य- (A) 'पक्षेतरत्वस्य इति पाठान्तरम् । (१) तदुत्तरस्येति' इति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् सप्तम्यन्तपाठः। (३) 'सत्प्रतिपक्षतया' इति क्वचित् पाठः। (४) 'असाधारण्यात्' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तकविशेषे 'दूषणम्' इति नास्ति । (६) 'यथा हिं' इत्यतः पूर्व 'तथा हिं' इत्यतिरिक्तः पाठः क्वविद् श्यते। () 'उपाधेः साध्याध्यापकत्वमपि सिध्येत्' इति पाठान्तरम्। (1) 'सवेन' इति पाठान्तरम् । (९) विनिगमकामावात्' इति पाठान्तरम् । () तदुक्त 'साधवैषम्योन्या प्रत्पवल्यानं जातिरिति जातिसूत्रम्याल्पा विश्ववान पातिनिरपेभ्यो साधर्मवैधान्या प्रत्पवस्थान पूण्णानिधाय जातिरिस्यर्थः । तेन सदन दूषणासमर्थत्वं स्वव्यापातक वा पशिवम् । वाकादिमिाणा. समर्षयुचर पपायातमुरंबा जातिरिति रिवमिति । ।

·७२९ उपाधि-प्रकरणम् व्याप्येन हेतुना साध्यं साधनीयम् , तथा साध्यध्यापकोपाधिग्यावृत्या साध्याभावोऽपि साधनीयः, व्याप्तिमहतोल्यादिति दूषकतावीजम् , सोऽयं सतप्रतिपक्ष एवेति । मैवम् । एवं हि सत्प्रतिपक्ष उपाध्युभावनं न स्यात् ; सत्प्रतिपक्षान्तरवत् । किञ्चैवं वाधोत्रीतोऽपि पतेतरो नोपाधिः(१) स्यात् , व्यतिरेके असाधारण्यात् । दीधितिः दूषकतावीजसत्वे तस्योपाधित्वम् । दूषकतावीजश्च न ज्यभिचारादेरुनाय. कत्वम् , अपि तु सत्प्रतिपत्तस्य, तच तत्र(A) नास्तीत्यतो न स उपाधिरिति शङ्कते(२) 'अथेति । 'व्यभिचारोनायकतया' व्यभिचाराद्युनायकतया । 'अन्याप्यतया अव्याप्यत्वादिना। 'अव्याप्यत्वम्' अव्याप्यत्वादि । 'सत्प्रतिपक्षान्तरव'दिति,- व्याप्तिपतधर्मतारूपवलसत्वेनैकेनापि बहूनां प्रतिरोधसम्भवाद् बहुत्वस्याबलत्वात् । यत्तु प्रमाणतत्त्वबोधादौ बहुत्वमपि बलमुक्तम् , तन्न सत्प्रतिपक्षतायाम् , किन्त्वेकत्राङ्गभङ्गप्रसङ्गे(३)। बहुषु तत्कल्पना-(४)गौरवम् , एकत्र च लाघवमिति तोत्थापकतयोत, नोप्राधेः सत्प्रतिपत्तात्थापकतया(५) तत्र दूषणस्वसम्भव इति भावः। 'एवम्' सत्प्रतिपक्षोनायकतया दूषकत्वे । दीर्धाितप्रकाशः 'न स उपाधि रिति,-तथा च तद्वारक(६) विशेषणं नायुक्तमिति भावः । व्यभिचारोनायकत्वाभावमुपाग्य, 'यथा ही'त्यादिना व्याप्त्यभावोन्नायकत्वाभावे हेतुवचनमसङ्गतमतो न्यूनत्वभङ्गाय(७) प्रथममेव पूरयति-'ज्यभिचारादी'ति । मादिना व्शप्यत्वाभावपरिग्रहः । उभयस्यैवोपक्रमे(८) व्यभिचारोनायकत्वाभावे हेत्वप्रदर्शनान्न्यूनत्वमतो हेतु पूरयति-'भव्याप्यत्वादिने'ति । साध्यं पूरयति,- 'भव्याप्यत्वादी ति। उपाधिर्न स्यात्' इति पाठान्तरम् । (A) 'तत्रेति न सार्वत्रिकम् । (२) 'रित्याशङ्कते' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रसक्ती' इति पाठान्तरम् । (४). 'कल्पने' इति पाठान्तरम् । (५) 'सत्प्रतिपक्षमुद्रया' इति पाठान्तरम् । (१) 'तद्वारक विशेषणम्' इति क्वचित् पाठः । (७) न्यूनता' इति पाठान्तरम् 1 (6) सर्वत्र 'एव' शब्दो नास्ति । २१ [२०] .

·. .. ७३० तत्त्वचिन्तामणा अनुमानखण्डे ननु प्रतिपक्षबहुत्वरूपवलसम्पत्तये सत्प्रतिपक्षोद्भावन(१) युक्तमेव इत्यत भाह-व्याप्ती ति। 'बहुत्वस्य' प्रतिपक्षबहुत्वस्य । 'न सत्प्रतिपक्षताया मिति, सप्तम्यर्थश्चोपयोगित्वम् , तथा च अनुमितिप्रतिबन्धकतोपयुक्तं न बहुत्वं बलमित्यर्थः। 'अङ्गभङ्गेति, व्याप्तिपक्षधर्मताभङ्गेत्यर्थः(२)। तर्कोत्थापकतया बहुत्वं बल- मित्यर्थः । तथा च यत्रता(३)दृशतर्कोत्थापक(४) न वृत्तम् , तत्र सत्प्रतिपक्षान्तर(५)- पदुपाध्युद्भावनं व्यर्थमेव स्यादिति मूलार्थः। किञ्चध'मित्यस्यैवमिति व्याचष्टे 'एव'मिति । तत्त्वचिन्तामणिः ननु वाधे नोपाधिनियमः, धूमेन हदे वहिसाधने तदभावात् । न तु(६) हेतुमति पते वाधे पतेतरांपाधिनियमः, प्रत्यक्षे(७) बह्रौ कृतकत्वेन अनुष्णत्वे साध्ये अतेजस्त्वादेरुपाधित्वसम्भवादिति चेन्न ; तेजोमात्रस्य पक्षत्वे(८) भतेजस्त्वं विना भन्यस्य उपाधेरभावात् । दीधितिः पाधस्यानिश्चये असाधारण्यानिश्चये च वेयर्थान्मा भूत् सोऽप्युपाधिरित्य- भिप्रायेण शङ्कते 'नन्विति । 'हेतुमती'ति, न चासङ्कीर्णबाधस्थले व्यभिचारः, प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभावस्यैव प्रकृते वाधत्वात् , तदनभ्युपगमादा । 'अतेजस्त्वं विने'ति, तत्समशोलं विना शुद्रसाध्यन्यापकस्योपाधेरभावादित्यर्थः। तेन भास्वररूपशुन्यत्वादे रूपवत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकगुरुत्वादेश्च सत्वेऽप्यदोषः। दीधितिप्रकाशः 'अतिरेकेऽसाधारण्या'दित्यत्रापि हेतु प्रदर्शयन् 'नन्वि'त्यादेस्तात्पर्य्यार्थे हेतु पूरयति 'वाधस्यानिश्चय' इत्यादिना । 'असाधारण्यात्' व्यतिरेके असाधारण्यात् । 'धेयात्' उपायुद्भावनवैयात् । (१) पुस्तकविशेषे 'सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षोभावन'मिति क्वचित् । (२) धर्मतारूपाङ्गभङ्गेति' इति पाठान्तरम् । (३) 'यत्तेदं तोपस्थापनं न वृत्तम्' इति 'पाठान्तरम् । (४) 'कोत्थापनम्' इति पाठान्तरम् । (५) सत्प्रतिपक्षे 'सत्प्रतिपक्षवदिति पालान्तरम् । (६) क्वचित् 'न तु' इत्यत्र 'न च' इति पक्षेतरोपाधिनियम' इत्यनन्तरञ्च वाच्यम्' इति पाठो दृश्यते । (७) 'प्रत्यक्षत्वेन गृहीते' इति पाठान्तरम् । (८) 'मानपक्षत्वे' इति क्वचित् ।

·বাড়িতে यहा 'व्यतिरेक'इत्यनन्तरं 'वाघस्यानिश्चय' इति, 'असाधारण्यादित्यनन्तरच 'निश्चय' इत्यादिकं पूरयन् फलाभावात् मा भून सोऽपीत्यत्रापि हेतुं पूरयति- 'पाधस्यानिश्चय' इत्यादिना । -- ननु वैयर्थेऽपि व्याप्तिबलादेव तत्रोपाधिर्भविष्यतीत्यतस्तादशी व्यातिरपि नास्तीत्याह मूले 'वाधे नोपाधिनियम' इति । 'हेतुमती'ति, हेतुमति पक्षे वाधे उपाधिनियम इत्येव व्याप्तिः. . उपाधेश्चात्यस्यासत्त्वात(१) परिशेषात् पक्षेतर एवोपाधिर्भविष्यतीत्याशयः। 'अतेजस्त्वादेरुपाधित्वसम्भवादिति,-तथा च परिशेषावकाश इति भावः। 'तेजोमात्र'ति,-अत्रैव(२) परिशेषादुक्तनियमबलेन पक्षेतरे उपाधिषसम्भव इति भावः । न दीधितौ न चासङ्कीर्णे'ति'-व्यभिचारासड्डीत्यर्थः(३)। गन्धप्रागभाषा- पच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादौ प्रसिद्धस्य पढेहानसीयत्वे लाघषमिति लाघवज्ञानसहकारेण(४) महानसीयवयादेर्वाधादसाधके वहिमान् धूमादित्यादौ व हेतुमति पक्षे वाधसत्वेऽपि उपाधेरभावाद् व्यभिचार इत्यर्थः । 'साध्याभावस्यैवेति- साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभावस्यैवेत्यर्थः(५)। 'प्रकृते' प्रकृतनियमे । अभिप्रायसङ्कोचभयादाह 'तदनभ्युपगमाङ्केति. असङ्कीर्णवाधानभ्युपगमात्। पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रस्वैष अनुमितिविषयत्वेन पक्षतावच्छेदकस्या- वच्छेदकस्यावच्छेदकताया(६) अनुमित्यविषयत्वात् समानप्रकारकविरोधिनिश्चय- स्यैव विरोधितया महानसीयवहित्वेनाभावनिश्चयस्य वह्नित्वेन तदनुमितावविरोधि- त्वात्(७) सलिङ्गपरामर्शस्य गुणतया बाधितार्थलाघवप्रतिसन्धानदशायामपि(८) तत(क)स्तथानुमित्यसम्भवादिति भावः । . (१) 'अन्यस्यासम्भवात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'तत्रैव इति पाठान्तरम् । (३) व्यभिचाराद्यसङ्कीर्णेत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (४) ग्रन्थविशेष 'प्रसिद्धस्ये'त्यनन्तरं 'वहेरित्यादिः 'सहकारेण' इत्यन्तो ग्रन्थो न दृश्यते । (५) 'च्छिन्नाभावस्यैवेस्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (६) 'तया' इति पाठान्तरम् । (७) 'वविरोधात्' इति पाठान्तरम् । (८) 'सन्धानवशादपि' इति पाठान्तरम् । (क) 'ततः सल्लिङ्गपरामर्शात् । 'तथानुमित्यसम्भवादिति-महानसीयवाहित्वेन तदनु- मित्पसम्भवादित्यर्थः।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखडे 'तत्समशील'मिति,-असाधारणव्यतिरेकप्रतियोगित्वेन (१)तत्तुल्यमित्यर्थः । 'शुद्धसाध्यव्यापकस्येति, इत्यञ्च 'उपाधिनियम' इति मूलस्य(२) शुद्धसाध्य- व्यापकोपाधिनियम इति भावः(३) । दीधितिः नचैतव्यतिरेको नासाधारणः, पक्षे साध्यस्यासिद्धौ सपक्षाभावात् । सिौ(४) च तत्रैव सपने वर्तमानत्वादिति वाच्यम् । पक्षमात्रबृत्तिरसाधारण इत्यभिप्रायात् । जलादाबुष्णत्वभ्रमदशायां तथात्वमित्यपरे। प्रीष्मोष्मणि तेजस्त्वाग्रह- वशायामप्रतीतसाध्यतदभावसहचारत्व(५)रूपमसाधारण्यमित्यन्ये । दोधितिप्रकाशः 'पतव्यतिरेकः' अतेजस्त्वाविन्यतिरेकः । 'पने तेजोमाने। 'साध्यस्य भनुष्णत्वव्यतिरेकस्य उष्णत्वस्य । 'असिद्धौं' अनिश्चये(६)। 'सपने' निश्चित- साध्यवति। 'जलादा विति,-साध्यनिश्चयविषयत्वं सपक्षत्वम् , न तु निश्चित- साध्यवत्वं, तस्य तु(७) नाप्रसिद्धिरिति भावः। 'प्रीमोमणी'ति,-उद्भूतरूपवत्तेजसि(5) उष्णत्वनिश्चये तेजस्त्वनिश्चय- स्थापि सम्भवादप्रतोतसाध्यसहवारत्वासम्भवादनुभूतरूपानुधावनम् । सपतसिद्धि- मनुरुध्य प्रोमोमणि उष्णत्वनिश्चयानुसरणम् । न च अप्रतीतसाध्यतदभावसहचारत्वमित्यत्र साध्यनिश्चयस्याघटकरवा- तदनुसरण(क) किमर्थमिति निश्चितसाध्यतदभाववघ्यावृत्तत्वमसाधारण्य- मित्यस्य निश्चितसाध्यतदभावववृत्तितया अनिश्चितत्वमित्यर्थकरणाभिप्रायेण वाच्यम् (१) 'त्वेन तुल्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'इत्यस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'इत्यर्थः' इति पाठान्तरम् । (४) 'सिद्धौ तु' इति पाठान्तरम् । (५) 'चाररूपत्व' इति पाठान्तरम् । (६) 'सिद्धौ निश्चये' इति क्वचित् पाठः । (७) 'तस्यातो' इति क्वचित् । (८) 'रूपवति तेजसि' इति पाठान्तरम् । 'सदनुसरण मिति प्रीष्मोमणि उष्णत्वनिश्चयानुसरणमित्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् तदनुसरणादिति(१)। यदा जलादाबुष्णत्वभ्रमो प्रोमोमणि तेजस्त्वाग्रहच नास्ति, तदा तत्रोक्तपतेतरव्यतिरेकस्य उक्तरूपासाधारण्याभावादुपाधित्वंमततमिति किञ्चव- मित्यादि-पूर्व(२)मूलस्यासङ्गतिरित्यस्वरसोऽन्ये's'पर' इत्यनेन सूचितः । तत्त्वचिन्तामणिः किश्च पर्वताषयववृत्यन्यत्वं पर्वतेतरद्रव्यत्वम् हदपर्वतसंयोगानाधारत्वम् हृदपर्वतान्यत्वादिकमुपाधिः स्यादेव, व्यतिरेके असाधारण्याभावाद् व्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच । न वासाधारण्यम् , तस्यापि सतप्रतिपक्षोत्थापकतया दोषत्वात् । दुभयोरपि व्याप्तिप्राहकसाम्ये विरोधान्न व्याप्तिनिश्चयः, किन्तूभयत्र व्यभिचारसंशयः। तथा व व्यभिचारसंशयाधायकत्वेनोपाधेर्दूषकत्वम् , तश्च पक्षतरेऽप्यस्ति । तदुक्तम् 'उपाधेरेव व्यभिचारशङ्केति। । दीधितिः असाधारणे हि साध्यसहवारप्रहप्रतिबन्धेन व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धः। व्यतिरेक- ज्याप्त्यादरे तु साध्यतदभावयो योरपि(३) तदविशेषात् सत्प्रतिपक्षो दूषकताबीजम् । न चेहाद्यः, व्यतिरकित्वात्। न द्वितीयः, सत्प्रतिपक्षे तदनवकाशात् । पतरोऽपि सत्प्रतिपक्षोनायकतया उपाधिरेवेत्याह-व्यतिरकिणेत्यादिना । अतः नन्धेवं प्रागुक्तरीत्या व्यभिचाराद्युन्नायकत्वस्य सत्प्रतिपक्षे अनुभावनीयता- पत्या च सत्प्रतिपक्षान्नायकत्वस्य दूषकतायामवीजत्वे उपाधिर्दूषणमेव न स्यात् वीजाभावादत आह-'तस्मादिति। तदुक्तम् ‘उपाधेय॑भिचारशति । दीधितिप्रकाशः 'व्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाति मूलमवतारयितुमाह-'असाधारणे ही'त्यादिना। 'व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धो दूषकताबीज'मित्यप्रेतनेनान्वयः(४) । (१) 'तथानुसरणा दिति' इति पाठान्तरम् । (२) 'पूर्व' शब्दः सर्वत्र नास्ति । (३) 'तदभावयोरपि' इति पाठः क्वचित् । (४) 'तनेन सम्बन्ध' इति पाठान्तरम् ।

·तस्वचिन्तामणौ भनुमानखडे ननु. अन्वयव्याप्तिग्रहप्रतिवन्धेऽपि व्यतिरेकसहवारवलाद् व्यतिरेकन्याप्ति- प्रहादेवानुमितिः स्यावत आह-'व्यतिरेके'ति । 'तदविशेषात्' असाधारणहेतु. व्यतिरेकव्याप्तिग्रहाविशेषात् । 'न चेहे'ति,-इह पतेतरस्यव्यतिरेके(१) अन्वयव्याप्तिप्रहप्रतिबन्धो न दूषकता- वीजमित्यर्थः। 'व्यतिरेकित्वादिति, - व्यतिरेकव्याप्तिमहाधीनसत्प्रतिपक्षताया- मन्वयव्याप्त्यग्रहस्य(२) अनिश्चितकरत्वादित्यर्थः। अत एव मूले 'व्यतिरेकिणा' इत्युक्तम्। 'नच असाधारण्यम् , तस्यापि सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दोषत्वादिति मूलार्थ दर्शयितुमाह 'न द्वितीय' इति। इह सत्प्रतिपक्षो दूषकतावीजमिति नेत्यर्थः। तदनवकाशात्' सत्प्रतिपक्षानवकाशात् । 'प्रागुक्तरीत्येति,-यथा साध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्व. मुम्भेयम् , तथा साध्यव्याप्याव्यापकत्वेन साध्याव्यापकत्वमप्युपाधौ(३) स्यादिति रीत्येत्यर्थः । 'व्यभिचाराद्यन्नायकत्वस्येति 'दूषकतायामधीजत्वे' इत्यप्रिमेणान्धयः। उपाधेरन्यतोऽपि शङ्कोदयादन्ययोगव्यवच्छेदासम्भवात् प्रकृतानुपयोगाश्च एवकारस्य भिन्नक्रम दर्शयितु तथैय मूलमनुवदति 'उपाधे'रित्यादि । तत्त्वचिन्तामणिः भवतु वोक्तन्यायेन सकलानुमानभङ्गभिया(४) पक्षतरोऽनुपाधिः(५)। तथापि लक्षणमतिव्यापकम्(६) । नापि साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाध्यापकत्व- मुपाधित्वम् , दूषकतावोजस्य व्यभिचारोन्नयनस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा साम्येन विषम- व्याप्तस्यापि उपाधित्वात् , तथा दूषकतायां साध्यव्याप्यत्वस्याप्रयोजकत्वाच । (१) 'तव्यतिरेके' इति पाठान्तरम् । (२) 'व्याप्तिग्रहस्य' इति पाठान्तरम् । (३) साध्याव्यापकत्वमुपाधौ' इति पाठान्तरम् । (४) 'भयात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'नोपाधिः' इति पाठान्तरम् । (६) 'व्यापकमेव' इति पाठान्तरम्।

·उपाधि-प्रकरणम् ७३५ दोधितिः भवतु वा पक्षेतरो नोपाधिः, उपादीयताञ्च तव्यावृत्तये विपत्ताव्यावर्तके- त्यादिक(१) विशेषणम् , तथापि लक्षणमतिव्यापकमेव अणवो जन्याणवो वा सकर्तृकाः कार्यत्वादित्यादावनणुत्वादो। ननु व्यभिचाराद्युन्नायकतामात्रेणोपाधित्वे व्यापकव्यभिचारित्वादावतिप्रसङ्ग इत्यत आह-'तथे'त्यादि(२)। 'तथा' तेन रूपेण, स्वन्यभिचारेण स्वव्यतिरेकेण वा । 'दूषकतायाम्' व्यभिचारस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा उनायकतायाम् अतिप्रसजन ३)- भनिकायां साध्यव्याप्यत्वस्य व्यर्थत्वात् । दीधितिप्रकाशः भवतु वेत्यादि(४), पक्षेतरे अतिव्याप्तिधारणाय 'विपक्षाव्यावरीके'त्यादि- विशेषणदानात् तद्विशेषातिव्याप्तिपरत्वं मूलस्य दर्शयितु पूरयति 'उपादीयतामिति । 'तथापी'ति मूलमनूद्य अतिव्याप्तिस्थलं दर्शयति 'अणव' इति। विपक्षाव्या- वर्तकेत्यत्न यदि विपक्षत्वं साध्याभाववत्वम् , तदा अणुत्वावच्छेदेनापि पक्षतायाम् . परमाणोविपनत्वमततमित्याशयेन(५) 'अणव' इति। यदि निश्चितसाध्याभाव- वस्वम् , तदा आह-'जन्याणव' (क) इति । न च अणभिन्नत्वे द्वयणुकस्याप्यणत्वेन विशेषणत्वात्तस्य व विपक्षाव्यावर्त कस्वमस्त्येवेति वाच्यम् । नहि दयणकस्य तत्त्वेनोपाधौ प्रवेशः, किन्त्षणत्वेन, तेन रूपेण परमाणुरूपविपक्ष(६)व्यावर्तकत्वमस्त्येवेति भावः । (१) 'व्यावर्तकेत्यादि विशेषणम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'तथेति' इति पाठान्तरम् ।) 'अतिप्रसङ्ग' इति पाठान्तरम् । (४) 'भवतु वेत्यादि' इत्यतः पूर्व 'भवतु वेत्यादिकं मूलं कतिपयपदानि पूरयित्वा व्याचिख्यामुमलमनुवदति' इत्यधिकः पाठः क्वचित् । (५) 'विपक्षत्व मित्याशयेन' इति क्वचित । (३) 'विपक्षस्य' इति क्वचित् । (क) तथाहि अणुत्वावच्छेदन पक्षसायां परमाणोः साध्याभाववत्वानियम विपक्षत्वा- सम्भवात्सदम्यावर्तकस्वमणुविशेषणल्प म स्यादतः पक्षान्तरमाह 'जन्यागयो बेतीति जगदीशपरिकार।

·७३६ तवचिन्तामणी अनुमानखण्डे प्रकृतलक्षणप्रविष्टसाध्यव्याप्यत्वस्य दूषकतायामनुपयोगित्वेऽपि पक्षेतरे(१) अतिव्याप्तिवारकतयैव सार्थकत्वात् तथेत्यादि मूलमनुपपन्नमतस्तदवतारणिकामाह 'नन्वि'त्यादिना। 'व्यभिचारादी'त्यादिना सत्प्रतिपक्षपरिग्रह (२) । उन्नायकत्वम् व्याष्यतया व्याप्यीभूतव्यभिचारादिप्रतियोगितया वा। 'मात्रेणे'ति-मात्रपदेन साध्यव्याप्य- त्वादिघटितलक्षण(३)व्यवच्छेदः । 'उपाधित्वे' उपाधिपदवाच्यत्वे । 'व्यापकव्यभि- चारादा वित्यादिना सत्प्रतिपक्षोनायकव्यापकव्यतिरेकपरिग्रहः(४)। 'तथे'त्यस्य दूषणसमुचायकत्वे चकारवैयर्थ्यात्तदर्थमाह-'तेन रूपेणे'ति । 'दूषकेताया मित्यस्य व्याख्या 'व्यभिचारस्ये'त्यादिः । 'अतिप्रसञ्जनेति-व्यापक- व्यभिचारादावतिप्रसानेत्यर्थः । तथा च व्यापकन्यभिचारित्वा(५)द्यतिप्रसञ्जन- भक्षकस्य(६) लक्ष्यतानियामकस्य 'स्वव्यभिचारणे'त्यादिदूषकतावीजस्य(७) विषम- व्यापकसाधारण्यवारणार्थं यत् साध्यन्याप्यत्वं विशेषणं भवदभिमतम् , तस्य वैयादिति मूलार्थः । तत्वचिन्तामणिः अथ साध्यप्रयोजको धर्स उपाधिः। प्रयोजकत्वञ्च न न्यूनाधिकदेशवृत्तेः । तस्मिन् सति अभवतः, तेन विनापि भवतस्तदप्रयोजकत्वात् (क), अन्यथा पक्षेतर- स्यापि उपाधित्वप्रसङ्गादिति(८) चेन्न, दूषणोपयिकं हि प्रयोजकत्वमिह विवक्षितम् । तप साध्यग्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमेवेति, तदेव प्रयोजकम्। न त्यधिक ग्यर्थत्वात्। (१) 'पक्षेतरा तिब्याप्ति' इति पाठान्तरम् । (२) 'सत्प्रतिपक्षग्रहः' इति पान्तरम् । (३) 'लक्षणस्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'सत्प्रतिपक्षोन्नायकव्यति- रेकग्रह' इति पाठान्तरम् । (५) 'चारित्वादावतिप्रसङ्गभञ्जकस्य' इति पाठान्तरम् । (६) 'यतिप्रसङ्गमञ्जकस्य' इति पाठान्तरम् । (७) 'वीजस्यापि' इति पाठान्तरम् । (८) 'उपाधित्वप्रसङ्ग' इति इति पाठान्तरम् । (क) सवप्रयोजकत्या वित्यत्र 'सः भप्रपोजको पल्प तस्य भावः' इति व्युत्पत्त्या तदप्रयोज्यत्वादित्यर्थः। सोसाइटीमुदितमथुरानाथटीकाग्रन्थे 'सवप्रयोज्यत्वादित्येव मूल. प्रतीकपरिग्रहो श्यते। तत्र पावटीकाकारा अपि तदप्रयोज्यत्वादित्यत्र तद(प्र)योजकत्वादिति कस्यचिम्मणपुस्तकस्य पा। परन्तु ताशपास्यापि रहस्यकव्याख्यात एवार्थ' इति ·" उपाधि-प्रकरणम् ७३७ दीधितिः साधनाव्यापकधर्मस्योपाधिवे साध्यान्वयन्यतिरेकोनायकान्वयन्यतिरेक- शालित्वरूपं साध्यप्रयोजकत्वं नियामकम् , अन्यथातिप्रसङ्गादित्याशङ्कले 'अथेति । 'अभवतः' असतः। 'भवतः' सतः । 'व्यर्थत्वादिति, न चैवं पक्षतरे(१) अतिप्रसङ्गः, तथापि पतेतर-साध्यवस्वादावतिप्रसङ्गात् । दीधितिप्रकाशः मूलोक्तसाध्यप्रयोजकत्वस्य सद्धेतावपि सत्वेनातिव्याप्तः पूरयतिन् 'साधनाव्यापकधर्मे ति। जनकजनकत्वादिरूपं प्रयोजकत्वं न विवतितमित्याहे- 'साध्यान्वयेत्यादि । 'उन्नायकत्वम्' व्याप्यत्वम् । साध्यान्वयोनायकान्वयप्रतियोगि- त्वेन साभ्यव्याप्यत्वं साध्यव्यतिरेकोनायक(२)व्यतिरेकप्रतियोगित्वेन साध्यव्यापकत्वं लभ्यते । आद्यदलेन पतेतरवारणमिति भावः । । 3. ' 'अन्यथा' उक्तरूपप्रयोजकत्वस्य भनियामकत्वे। 'अतिप्रसङ्गात्' विषमव्यापके पक्षतरादौ विषमव्याप्ततदिन्धनादौ वा तिप्रसङ्गात् । भूधातोरुत्पत्यर्थकत्वे नित्यसाध्यके विषमव्यापकादावतिप्रसङ्गा(३)दित्यतो व्याचष्टे 'अभवतः असत' इति । मूले विवक्षितम्' विवक्षितुमर्हम् । 'प्रयोजकम्' उपाधिपदवाच्यत्वे । दीषितौ 'न चैव'मिति,-'एवम्' दूषणानौपयिकस्य साध्यव्याप्यत्वस्य उपेक्षणे । 'तथापि) साध्यव्याप्यत्वस्य निवेशयितुरपि। 'साध्यवत्वादावित्यादिना केवलात्वयिसायक- पक्षेतरादिसंग्रहः। 'तत्त्वचिन्तार्माणः अथोपाधिः(५) स उच्यते, यद्धर्मोऽन्यत्र प्रतिविम्बत, यथा जपाकुसुम स्फटिकलौहित्ये उपाधिः । तथा व उपाधिवृत्तिव्याप्यत्वं हेतुत्वाभिमते चकास्ति, तेना(६)सावुपाधिः। (१) 'पक्षेतरत्वे' इति इति पाठान्तरम् । (२) 'व्यतिरेकानुविधायि' इति पाठान्तरम्। (३) 'विपयव्याप्ताव तिप्रसङ्गादिति पाठान्तरम् । (४) 'तथा साध्यम्याप्यत्वस्य निवेशनेऽपि' इति पाठान्तरम्। मस्मिन् कल्पे दीधितावपि तवापि' इत्यत्र 'तथापि' इति पाठान्तरं शेयम् । (५) 'ननु उपाधिः' इति पाठान्तरम् । (6) 'तेनायमुपाषिः' इति पाठान्तरम् । ५११] ·तथाच तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे न च, व्याप्यत्वमात्रेण दूषकत्वमिति(१) साध्यव्यापकतापीष्यते। समव्याप्त एवोपाधिरिति चेत् , तत् किं विषमव्याप्तस्य दूषकतावीजाभावानोपाधि- शब्दवाच्यत्वम् १ तथात्वेऽप्युपाधिपदप्रवृत्तिनिमित्ताभावाद्वा ? नाद्यः; तस्यापि व्यभिचाराद्युम्नायकत्वात्। नापरः; नहि लोके समव्याप्त एवान्यत्र स्वधर्मप्रति- विम्पजनके एव उपाधिपदप्रयोगः। लाभाशुपाधिना कृतमित्यादौ लाभादायप्यु- पाधि(२)पदप्रयोगात्। किञ्चन शास्त्रे लौकिकव्यवहारार्थमुपाधिव्युत्पादनम् , किन्तु अनुमान- दूषणार्थम् । तर साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमात्रमिति शास्त्रे तत्रैवोपाधिपदप्रयोगः। दीधितिः विषमव्याप्तस्य अनुपाधित्वे योगाभावं नियामकमाशङ्कते 'अथेति। उप समीपवर्तिनि आदधाति स्वीयं धर्ममित्युपाधिः । यद्धर्मबोधकपद(३) समभि- व्याहारेण चोपाधिपदं प्रयुज्यते, तद्धर्मसङ्क्रामकत्वं तद् बोधयति । यथा स्फटिक- लौहित्ये जपाकुसुममुपाधिरित्यत्र लौहित्यसङ्क्रामकत्वम् ; प्रयुज्यते च शास्त्रे व्याप्यत्वबोधकपद(४)समभिव्याहारेण तत् , यथा अत्र साधने असाघुपाधिरिति ; भतो व्याप्तिसक्रामकत्वलाभः । . . दीधितिप्रकाशः 'अनुपाधित्वे' उपाधिपदाप्रतिपाद्यत्वे। ननु स्वनिष्ठधर्मान्तरसङ्क्रामक- तयापि योगोपपत्तौ स्वनिष्ठव्याप्तिसङ्क्रामकत्वस्यालाभात् कथं तबलात् साध्य- ध्याप्यत्वस्य लाभ इत्यत आह-'यद्धमेति । यद्धर्मविषयकबोधजनकसप्तम्यन्तपद- समभिव्याहारेणेत्यर्थः। यद्धर्मस्य विषयत्वं विशेष्यतया विशेषणतया वा। 'तत्' उपाधिपदम् । 'यथा स्फटिकलौहित्य' इति, अन स्फटिकविशेष्यकप्रतीतिप्रकारत्व- रूपषष्ठवर्थविशिष्टे स्फटिकपदस्य लक्षणा, सप्तम्याश्च उपाधिपदार्थतावच्छेदकीभूत- स्ववृत्तिधर्मान्वय्यभेदः(५), उपाधिपदस्य व स्ववृत्तिधर्मप्रकारकक्षानजनक(६) (१) 'दूषकत्वमतः' इति पाठान्तरम् । (२) 'लाभादावुमाधि' इति पाठान्तरम् । (१) 'शब्द' इति पाठान्तरम् । (४) 'शब्द' इति पाठान्तरम् । (५) धर्मान्वय्य- मैदोऽर्थ' इति पाठान्तरम् । (६) 'जनकत्वम्' इति पाठान्तरम् ।

·বালি-মজনু भेदश्वार्थः। भेदे च प्रतियोगितया जपाकुसुमादेरनुयोगितया व स्फटिकादेरन्वयः। इत्यश्च स्वभिन्नस्फटिकविशेष्यक-प्रतीतिप्रकारीभूतलौहित्याभिन्न-स्ववृत्तिधर्मप्रकारक- शानजनकं जपाकुसुममित्यन्वयबोधः। । वस्तुतस्तु लोहिते स्फटिके जपाकुसुममुपाधिरित्यादावुपाधिपदस्य धर्म- प्रकारकप्रतीतिजनक एवार्थः। जपाकुसुमादिपदोत्तरस्य(१) सुपो वृत्तित्वे भेदे व लक्षणा। वृत्तित्वस्य उपाधिपदार्थैकदेशे धर्मे भेदस्य व स्फटिकादावन्धयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् , अतो न स्वत्वाननुगमादनन्तशक्तिकल्पनम् । , स्फटिकपदोत्तरसप्तम्या विशेष्यकत्वम् उपाधिपदार्थकदेशप्रतीत्यन्वितमर्थः । धर्मश्चात्र तात्पर्य्यमर्यादया लौहित्यमेव धर्मत्वेन भासते। तथा च स्वभिन्नस्फटिक- विशेष्यक-स्ववृत्तिधर्मप्रकारकप्रतीतिजनक · जपाकुसुममित्यन्वयबोधः। जपाकुसुम- स्फटिकयोविप्रकृष्टत्वे तादृशप्रतीतिजनकत्वासम्भवादयंत एव तत्समीपवर्तित्वस्य लाभः। अस्तु वा तत्रापि सुपो लक्षणा(क)। यदि च विभक्तो(२) लक्षणायां व्युत- पत्तिविरोधः, तदा स्फटिकपदस्यैव जपाकुसुमादिभिन्नतत्समीपवर्तिस्फटिके लक्षणा, धर्मत्वेनैव स्ववृत्तिलौहित्यादेर्भानम् । नामार्थयोर्मेदान्वयबोधस्य विभक्त्यर्थोपस्थिति विनापि(३) प्रकृते स्वीकारे तु भेदः सामीप्यञ्च उपाधिपदस्यैवार्थः। तत्र जपाकुसु.. मादेर्नामार्थस्य विशेषणतया स्फटिकादेविशेष्यतया अन्वयः। एवमुपाधिपदार्थकदेशे धर्मेऽपि जपाकुसुमादेरधिकरणत्वेनान्वयः । स्फटिकलौहित्ये जपाकुसुममुपाधिरित्यत्र उपाधिपदस्य भेदः सामीप्यं वृत्तित्वं प्रतीतिजनकश्चार्थः । तत्र भेदादेरायः पूर्ववत् । वृत्तित्वे व . जपाकुसुमस्य निरूपकतया लौहित्यस्य चाधिकरणतया अन्वयः। स्फटिकपदस्य स्फटिकविशेष्यकत्वं प्रकारकत्वमर्थः। सप्तभ्याश्च (१) 'पदोत्तरसुपो' इति पाठान्तरम् । (२) 'मुविभक्तो' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'अपि' शब्दो नास्ति । (क) एतेनानुभवसिद्धस्य तदन्तर्भावणान्वयबोधस्य मामुपपत्तिरपदार्थस्य शाल्वोधे भभानादिति भावः।

·७० तत्वचिन्तामणौ भनुमानखडे इत्यश्च स्वभिन्नस्वसमीपवर्तिस्फटिकविशेष्यकस्ववृत्तिलौहित्यप्रकारकप्रतीतिजनक जपाकुसुममित्यन्वयबोधः। भयमत्र साधने उपाधिरित्यन प्रथमसप्तम्या विशेष्यकत्वम् , द्वितीयसतम्या. स्तादात्म्येन प्रकारकत्वम् , साधनपदस्य वा धर्मपरतया व्याप्यत्वमात्रपरत्वम् , उपाधिपरस्य च सामानाधिकरण्यरूपं सामीप्यं, तादात्म्यं वृत्तित्वं(ख) वा, प्रतीति- जनकश्चार्थः। पदार्थानामन्वयः प्रागिव । एवञ्च स्वसमानाधिकरणतविशेष्यक- स्वतादात्म्यवव्याप्यप्रकारकप्रतीतिजनकोऽयमित्याकारकः, स्वसमानाधिकरण तद्- विशेष्यकस्ववृत्तिव्याप्यत्वप्रकारक-प्रतीतिजनकोऽयमित्याकारको वाऽन्वयबोध इति । तत्त्वचिन्तामणिः अन्ये तु यदभावो व्यभिचारविरोधी स३) उपाधिः । न व विषमव्याप्तस्या- भावो व्यभिचार विरुणद्धि(२), तस्याभावेऽपि व्यभिचागत्। अस्ति हि भनित्यत्व- व्यापकम् प्रमेयत्वम् , तद्व्याप्यश्च गुणत्वम् , न चानित्यत्वगुणत्वयोर्व्याप्तिरस्ति । समन्याप्तिकस्य च व्यतिरेकस्तथा । न हि साध्यव्यापकव्याप्यीभूतस्य व्याप्यं यत् तत् साध्यं व्यभिचरति । व्यभिवारे वान्ततः साध्यमेवोपाधिः, अभेदेऽपि व्याप्यव्यापकभावात(३) साधनान्यापकत्वादिति । अन्यथा कृतकत्वेनानित्यत्वे साध्ये कृतकत्वमुपाधिः स्यात् , अभेदेन व्याप्यव्यापकत्वे तु साधनव्यापकत्वादनु- पाधित्वमिति(४)स्वीचक्रुः । तन्न तवापि हि अव्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रम् , भावश्यकत्वा- लाघवाच, न तु(५) साध्यव्यापकव्याप्यत्वमपि, भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात् । . न च साध्यज्याप्यव्याप्यत्वमेव अनौपाधिकत्वम् , साध्यव्याष्यमित्यत्रापि हि भनौपाधिकत्वं तदेव वाच्यम् , तथा च अनवस्थेति । (१) 'स धर्म' इति पाठान्तरम् । (२) 'व्यभिचारविरोधी' इति पाठान्तरम् । (३) 'व्यापकत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'अन्यथा' इत्यत आरभ्य 'व्यापकत्वा- दनुपाधित्वमिति' एतत्पर्यन्तसन्दर्भः सर्वत्र न दृश्यते । (५) 'तु' शब्दो न सर्वत्र । (a) साधनपदस्प ध्वाप्यार्थकत्वे तादात्म्यमिति, व्याप्यत्वमानार्थकत्वे वृत्तित्वमिति । साधनपदस्यार्थभेदमादाय विकल्पो बोध्यः ।

·उपाधि-प्रकरणम् . दीधितिः 'यदभाव' इति । अस्ति तावदिह हेतावुपाधिर्नेह हेतावुपाधिरिति प्रतीति- र्व्यवहारश्च, तावालम्य चेदं लक्षणवाक्यम् । तत्र यदि साधने उपाधिन्यभिचारा- व्यभिचारौ तव्याप्यत्वव्याप्यत्वे वा, यदि वा तेन सम्बन्धेन तस्यवृत्ती एव तदालम्बनम्(१) उभथापि नेह क्षतिः, 'यदभाव'शब्देनापि तथैव वक्तुं शक्यत्वात् । तदभावस्य च व्यभिचारविरोधित्वं तत्सत्वेऽवयं व्यभिचारविरहः, तविरहिणि धर्मे चावण्यं व्यभिचारसत्वम् , तत्सखे अवश्यं न्यभिचारविरहः व्यभिचारविरहिणि धर्म चावश्यं तत्सत्त्वमिति वा। ईदशश्च विरोधो न विषमज्यापकाभावस्य, तत्सत्वेऽपि व्यापक एव ज्यभिचारसत्त्वात् । नापि विषमव्याप्याभावस्य, साध्यएव तद्विरहेऽपि व्यभिचाराभावात् , तादशधर्मस्य व उक्तसम्बन्धेन उक्तततसम्बन्धस्यैव वा(२) यत्र वृत्तिः तत्रायमुपाधिः, स एव व सोपाधिः। दीधितिप्रकाशः सोपाधिनियतस्य उपाधेरभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतस्य प्रसिद्धसम्बन्ध- स्याभावात संयोगादिना सम्बन्धेन उपाध्यभावस्य व्यभिचारविरोधित्वाभावात् 'इहोपाधि'रिति व्यवहारविषयस्याभावः प्रकृते यदभावशब्दार्थों वाच्यः। तत्र अन्वयव्यतिरेक्ताभ्यां तद्विषयं द्रढ़यितुमाह(३)- 'अस्ति तावदि'त्यादि । 'इहोपाधि रित्यत्र उपाधि(४)सामानाधिकरण्यादेविषयत्वं निरक व्यति- रेकमाह(५)-'नेहोपाधिरिति ।, तथा सति सद्धेतावपि तादृशोपाधिसामानाधि करण्यसत्वात(६) 'नेहोपाधि रिति प्रतीतिन स्यादिति भावः । ननु(७) प्रतीतिविषयतामात्रेण न शब्दार्थता, शब्दस्य व्युत्पत्तिबलादेव बोधकत्वादतो व्युत्पत्तिं द्रढ़यितु व्यवहारमप्याह-'व्यवहारधे ति। 'तो' (१) 'एतदालम्बनम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'सम्बन्धस्य वा' इति पाठान्तरम् - (३) 'दर्शयितुमाह' इति पाठान्तरम् । (४) 'उपाधेः' इति पाठान्तरम् । (५) 'निराकर्तुमाह' इति पाठान्तरम् । (६) 'नादृशसामानाधिकरपयस्य सस्वान्' इति पाठान्तरम् । (७) पुस्तकालरे 'ननु' इति नास्ति ।

·तवचिन्तामणौ भनुमानखडे प्रतीतिव्यवहारौ। आलम्म्येति,-उपाधिम्यभिचाराभावादेर्यदभाव(१)शब्दार्थतायो कल्पकस्य व्युत्पत्तिवलस्य व्यवहाराधीनत्वाद् व्यवहारे च व्यवहर्तव्यज्ञान विधया व्यभिचारादेः सम्बन्धत्वकल्पकतया च प्रतीतेरप्युपयुक्तत्वादिति भावः । उक्तप्रतीत्योर्यथाक्रम विषयमाह,-'यदी ति(२)। प्रमेयत्वयभिचारा(३)- प्रसिद्धया 'अस्ती'त्याद्यनिमग्रन्थस्य यथाश्रुतार्थासङ्गतिरित्यत आह-तदव्याप्यत्वेति । उभयत्रोपाधिपदस्योपाधेय॑भिचारे अन्याष्यत्वे वा लाक्षणिकत्वात् सम्मुखतो व्यवहारोपपादनं न घटत(४) इत्यता लक्षणां विना प्रकारान्तरमाह-'यदि वेति । 'तेन' व्यभिचारेण अव्याप्यत्वेन 'तवृत्यवृत्ती' साधनवृत्त्यवृत्ती। सप्तम्यर्थस्याभावाग्घयमभिप्रेत्य अवृत्तित्वमुक्तम्। इतरथा तु तेन सम्बन्धेन उपाध्यभावः साधननिष्ठो 'नेहोपाधिरित्यस्यार्थो बोभ्यः(५)। वा। 'शक्यत्वादिति,-'नेहोपाधिरित्यस्य उपाधि(६)व्यभिचाराद्यभावार्थकत्वे यत्पदे यव्यभिचारादौ लक्षणा। तेन सम्बन्धेन उपाध्यभावार्थकत्वे च भत्रापि तेन सम्बन्धेन यदभावपरत्वमिति भावः । यथाश्रुतव्यभिचारविरोधित्वे साध्यवयाप्यत्वस्यैव लाभात साध्यसमन्यातत्व- मुपाधेर्न लभ्यत इति तल्लाभाय व्यभिचारविरोधित्वं निर्वाक्ति-'तदभावस्येत्यादिना। 'तदभावस्य' यद्वयभिचाराद्यभावस्य । 'तत्सत्त्व' इत्यादौ तत्पदं तादृशयदभाव- परम् । . विषमयापकाभावस्य साध्यादौ व्यभिचारविरहेण सामानाधिकरण्यसत्वा- 'दवश्यामिति । 'तद्विरहिणि' तदभावविरहिणि । विषमव्याप्याभावविरहिणि प्रमेयत्वादो व्यभिचारसत्त्वाद् 'अवश्य'मिति । अव्याप्यत्वस्य घटकत्वे साध्यसम- व्याप्ताव्याप्यत्वात्मकयदभावविरहिणि गगनादौ व्यभिचारासत्वादसम्भव इत्यतो धर्म' इति। तद्विरहस्य व्यभिचारव्याप्यत्वे तत्र व्यभिचारविरोधित्वं स्वरूपतो न घटत इत्यतस्तदभावनिष्ठमेव दलान्तरं निर्वक्तुंपूर्वदलमनुवदति 'तत्सत्व' इत्याविना । (१) ग्रन्थविशेषे 'र्यदभावादेर्यदभावे'ति क्वचित् । (२) उक्तत्यारभ्य 'यदीति' इत्यन्तग्रन्थो ग्रन्थविशेषे नास्ति । (३) 'व्यभिचाराभावाप्रसिद्धथा' इति पाठान्तरम् । (४) 'न स्वतो व्यवहारोपपादनं घटत' इति पाठान्तरम् । (५) 'रिति सप्तम्ययों बोध्य' इति पाठान्तरम्। (६) क्वचित् 'उपाधि' शब्द विनाकृतः पाठो दृश्यते ।

·उपाधि-प्रकरणम् यंद्वा व्यभिचाराभावान्वयव्यतिरेकानुविधाय्यन्वयव्यतिरेकशालित्वरूपं व्यभि- चारविरोधित्वमुक्त्वा व्यभिचाराभावसमनियतत्वरूप तदाह-तत्-सत्त्व'इत्यादिना । अत्राप्यव्याप्यत्वस्य घटकत्वे व्यभिचारविरहिणि गगनादाबुपाधिव्याप्यत्वरूपतद- भावाभावादसम्भव(१) इत्यतो 'धर्मति ईवशव्यभिचारविरोधित्वे आद्यदलाद् विषमव्यापकस्य द्वितीयदलाच विषम- व्याप्यस्य वारणीयत्वं दर्शयति ईदशश्चेत्यादिना । 'ज्यापक एवेति,-धूमस्य विषमव्यापकमा न्धनं तत्र स्वव्यभिचारायभावसत्त्वेऽपि धूमयभिचारसत्वादित्यर्थः । विषमव्याप्यं धूमस्य तन्महानसत्वम् । 'साध्ये' धूमादौ । 'तविरहेऽपि' तन्महानतत्वयभिवारायभावरूपयदभावविरहेऽपि' । धूमव्यभिचारित्याभावादिति भाव(२)। एतावता समव्याप्तत्वं लब्धम् , न तु साधनाव्यापकत्वमतस्तलाभाय(३) 'ताशधर्मस्येति। 'उक्तसम्बन्धेने ति,–'उक्तसम्बन्धेन' स्वव्यभिचारित्वेन स्वान्याप्यत्वेन वा सम्बन्धेन । उक्तसम्बन्धस्य वृत्तिनियामकत्वे मानाभावादाह --'उक्तसम्बन्धस्यैवेति । उक्तस्य उपाधित्वेऽपि पारिभाषिकानौपाधिकत्वे प्रतियोगितया तत्प्रवेशालाभाद् यत्र साध्यसमव्याप्तोपाधेरसम्भवः, तत्र अनौपाधिकत्यस्याप्रसक्तो व्यभिचारे च 'अन्तत' इत्यादिप्रन्थस्यानुत्थानादाह-स एव चेति । तथा च एवकारेण लग्धस्य एतद्भिनस्य निरुपाधित्वे ताद्गशव्यभिचारिण्यपि निरूपाधित्वप्रसक्तो तद्प्रन्यावतार इति भावः। दीधितिः अत एव तदभावलक्षणमनोपाधिकत्वं व्याप्तिरिति गीयते। विरोधघटकदल. द्वये व एकैकस्य व्याप्तिशरीरघटकता दूषकता वा न स्यादित्युभयोपादानमिति सर्व सुस्थम्। यदि च समन्याताकाशोभयमात्रवृत्तिधर्मेणाकाशस्य उपाधित्वं धारणीयम् , तदा यत्पदं वृत्तिमम्परं बोयम्। अत्र च व्यभिचारस्य घटकत्वेऽग्रे प्रमेयत्वपद व्यतिरेकिधर्मोपलक्षकम(४)। (१) 'तदभावादसम्भव' इति पाठान्तरम्। (२) 'चारित्याभावा दित्यर्थः' इति पाठान्तरम्। (३) 'भायाह' इति पाठान्तरम् । (४) 'लक्षणम्' इति पाठान्तरम् । ।

·तत्वचिन्तामणौं अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः . 'अत एवेति.-यत एव उक्तरीत्या उपाधिनिरुक्तः अत एवेत्यर्थः । साध्य. व्याप्यत्वाघटितप्रकारान्तरेण तस्य निरुक्तौ तु अनौपाधिकत्वं पारिभाषिकं स्यादिति भावः। यत्साध्यके व्यभिचारः प्रसिद्धः, तत्साध्यक एव सद्धेतावनौपाधिकत्वम् । केवलान्वयिसाध्यके व्यभिचाराप्रसिद्धचा तद्घटितनिरुक्तोपाधेरप्रसिद्धया न तत्र अनौपाधिकत्वमिति हृदयम् । केवलान्वय्यनुमित्यनभ्युपगन्तृणां मीमांसकानां मताश्रयणेन(१) वा भयं प्रन्थ इति । ननु विषमव्यापकस्यापि दूषकताबीजसत्वात् तद्वारकविशेषणवलक्षण- करण(२)मनुचितमित्याक्षेपे जागरूके बिना प्रयोजनमुक्तिवैचित्रयमात्रेण समव्याप्तत्व- घटितलक्षणकरणमनुचित(३)मित्यतः प्रयोजनमाह-'विरोधेति । 'पकैकस्य व्यापकताप्रापकदलमात्रस्य व्याप्यताप्रापकदलमात्रस्य। 'व्याप्तिशरीरघटकता न स्यात्' व्याप्यता न स्यात् । 'दूषकता' दोषोन्नयनोपयोगिता न स्यादित्युभयस्य व्याप्यत्वव्यापकत्वमापकदलद्वयस्य 'उपादानम् लक्षणप्रवेशः । 'समव्याप्ताकाशे'ति, आकाशपदम् उपाधिताघटकसम्बन्धेन अवृत्तिपरम् । अतिरिक्तवृत्तित्वे निरुक्तलक्षणासम्भवान्मात्रे'ति। धूमवान् बढेरित्यादावाइँन्धनज- षड्याकाशान्यतरत्वादिनेत्यर्थः। तेन रूपेण आकाशादेरुपाधित्वे क्षतिविरहः। भाकाशत्वादिना तु लक्षणगमनमसम्भावितमित्याचेराह-'यदि चेति । भनित्यत्व. विषमन्यापकस्य प्रमेयत्वस्य व्यभिचाराप्रसिद्धया तवभावाप्रसिद्धरुत्तरप्रन्थासङ्गति- -'अत्र चेति । 'व्यतिरेकी'ति-गगनान्यत्वादिरेष तादश(४)धर्म इति । माशङ्कयाह-'अत्र चेति । दीधितिः. अर्थतादशोपाध्यभावस्य व्याप्तिलक्षणत्वे यत्र व्यभिचारिणि नेतत्सम्भव- स्तत्रासिव्याप्तिः। तस्यात्यन्तमसत्वेनाभावानिरूपणे तु तत्रत्यसबेतावन्याप्तिरत भाह-व्यभिचारे चेति यस्य यदुव्यभिचारस्य यदव्याप्यत्वस्य वा भभावः (१) 'श्रयणेन वा ग्रन्थ इति बोध्यम्' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तक मेदे 'करण' इति नास्ति । (३) 'चितमतः' इति पाठान्तरम् । (४) 'ताहशो' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ७४५ साध्यव्यापके साध्य(१)व्यभिचारविरोधी, स साधनाव्यापक उपाधिरित्यपि वदन्ति । यव्यभिचाराभावः(२) साधने साध्यव्यभिचाराभावापादकः, स साध्यध्यापक उपाधिरित्यपि कश्चित(३) । दीधितिप्रकाशः 'व्याप्तिलक्षणत्व' इति, केवलान्वयिनि सन्देहाभावादनुमानाभावेन व्याप्तेरभाव इति भावः। 'योति,-अयमेतन्मात्रवृत्तियावद्धर्मवान् प्रमेयत्वादित्यादौ साध्या-(क) तिरिक्तस्य उपाधेरभावादित्यर्थः। 'अतिव्याप्तिरिति, स्वव्यभिचारविरोधि. साधनाव्यापकव्यभिवारित्वाभावकं यद्यत् तत्त्वाभाववत्प्रकृतसाध्यकत्वमनौपाधि- कत्वमित्यभिप्रायेण। यदि च निरुतोपाध्यभाव एवानौपाधिकत्वम् , तदा अतिव्याप्तेरभावाव्याप्तिमाह तस्येत्यादिना । 'तस्य' निरुक्तसाध्यव्यभिचार- विरोध्यभावप्रतियोगिनः। 'अभावानिरूपण' इति-सद्भ्यामभावो निरूष्यत इति न्यायादिति भावः। 'तनत्यसद्धेतौ' अप्रमेतद्वृत्तियाषद्धर्मवान् एतत्वादित्यादौ । मतान्तरमाह-'यस्ये'त्यादिना । 'यस्ये त्यस्य विवरणं यदुव्यभिचार- स्येत्यादि। अग्रिमग्रन्थानुरोधादाह-'यव्याप्यत्वस्य वेति । साध्यव्यापकत्व- लाभाय पूरयति-'साध्यव्यापक' इति। यद्व्यभिचारित्वाभावस्य साध्यव्यापक- निष्ठतया यत्पदार्थस्य साध्यव्यापकत्वं लब्धम् , साध्यव्यापकच्यापकस्य सुतरां ৰাম্বাথকাৰিবি সা:। বাঘ (৪)ঘমিনাৰিৰীঘি অঙ্গ यत्र साध्यव्यापके यव्यभिवाराभावस्तत्रावश्यं साध्यव्यभिचाराभाव इत्येवंरूपम् (५) । विषमध्यापकाभावस्य नेतादृशविरोधित्वमिति मूल(ख) पव सुव्यक्तम् । (१) 'साध्य'पदं सर्वत्र न दृश्यते । (२) 'चारित्वाभाव' इति पाठान्तरम् । (३) 'केचित्' इति पाठान्तरम् । (४) एकस्मिन् 'साध्ये ति न दृश्यते । (५) 'रूपेण' इति पाठान्तरम् । (6) उपाधित्वेनाभिमतानां सर्वेषामेष साध्यान्तर्गततया अभेदे ज्याप्यव्यापकभाषा- सम्मवादिति हृदयम् । (७) 'मू एवं'तिम विषमव्यासल्ये त्यादि-मूलपन्य एवेत्यर्थः । १४ (२२] ·तत्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे मेंतु माध्यम्यापकवृत्तिर्यदभावः साध्यव्यभिचारविरोधीत्यर्थो(१)माहाः, तथा सति साध्यवृत्तिदभाव इत्यादेरेव सम्यक्त्वे व्यापक(ग)पदयात्। एवमपि साधनाव्यापकत्वालाभात् तदर्थ पूरयति-साधनाव्यापक' इति । । विरोधस्वरूपनिर्वचने 'नेहोपाधि'रिति प्रतीतिनियामकसम्बन्धालम्बने(२) समव्याप्तत्वस्य साधनाध्यापकत्वस्य च लाभे पदान्तरपूरणे गौरवमित्यस्वरसो 'वदन्ती'(३)त्यनेन सूचितः। 'व्यभिचारविरोधी'त्यस्य व्यभिचाराभावापादक इत्यर्थानुसरणेन(४) मतान्तरमाह-'यदि'त्यादिना । 'साधने' प्रकृतसाधने । व्यभिचाराभावापादकत्वञ्च तयोग्यता। सा च आपादकस्य पते असिद्धस्य आहार्यज्ञानरूपपक्षधर्मत्वम् , आपाधापादकयोाप्तिः, आपाद्यन्यतिरेकस्य च पक्षे प्रमितत्वमिष्टापत्तिशङ्कावारक- मित्येवंरूपा। तेन यथाक्रम साधनाव्यापकत्वस्य साध्यव्याप्यत्वस्य साधने साध्य- व्यभिचारित्वस्य व लाभः । साध्यव्यापकत्वस्य लाभाय पूरयति-'साध्यव्यापक' इति। अत्रापि साध्यव्यापकपदपूरणेन गौरवम् । साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वे लग्ने साध्यविषमव्याप्यस्यापि तत्र यत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकरीत्या व्यभि- चारोन्नायकरथेन दूषकत्वसम्भात् संग्राह्यत्वेन तत्पदपूरणे प्रयोजनाभावश्चेत्यस्वरसः कधिदित्यनेन सूचितः । तत्त्वचिन्तार्माणः भनौधिकत्वे च व्याप्तिलक्षणे यावदिति पद(1) सायन्यापके विशेषणं दत्तमेव । किश्च यस्मिन् सत्यनुमितिनं भवति, तदेव तत्र दूषणम् । यव्यतिरेके भवत्येवेत्येतद्गर्भम् ; विरुद्धत्वादेरप्यदोषत्वापत्तेः । (१) 'साध्यव्यापक वृत्तिर्यदभाव इत्यर्थो ग्राह्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'सम्बन्धेन मूलेनैव' इति पाठान्तरम् । (३) 'कधिदित्यनेन' इति पाठान्तरम् । अनेन 'वदन्ती'त्यत्र 'कश्चिदिति पाठान्तर सूचते । (४) 'सारेण' इति पाठान्तरम् । (५) 'पद'मिति सर्वत्र न दृश्यते । (ग) यवभावे साध्यवृत्तित्वस्य साध्यव्यभिवारविरोधित्वस्य च निवेशे कृते विषमव्याप्या- साध्यत्तित्वविरहेण विषमभ्यापकाभावस्य च साध्यन्यभिचारपिरोषित्वाभावेन सयो रम्य वारणसम्भवेन व्यापकंपदवयध्यमिति भावः । न तु भावत्य ·उपाधि-प्रकरणम् नापि पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम् , साधनावच्छिमसाध्यव्यापकोपायव्यापनात् । शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्र मना. वणवस्य उपाधित्वापत्तेच(१); शब्दधर्मगुणत्वावच्छिन्नाभिधेयत्वं यत्र रूपादो तत्राश्रावणत्वं व्यापकम् , पक्षे प्रमेयत्वस्य साधनस्य अव्यापकं हि तत्। आदेंन्धन- वत्स्वादावुपाधौ पक्षनियततादशधर्माभावाच । दीधितिः यथा 'न तु यद्यतिरेक' इति,-यव्यतिरेके(२) अनुमितिप्रयोजकं रूपं व्याप्तया- धन्यतमं भवत्येव, असिद्धिव्यतिरेके सिद्धिरित्यर्थः। 'विरुद्धत्वादे' रिति, विपक्षमात्रगामित्व-सपतविपक्षगामित्वलक्षणविरोधव्यभिचारयोरेकैकविरहेऽपि व्याप्तेरनियमादित्यर्थः । दीधितिप्रकाशः यस्मिन् सति साक्षात् परम्परया वा अनुमितिप्रतिबन्धो भवतीत्यर्थकतया अत्र अनुमितिपदस्य यथाश्रुतार्थापरि(३)त्यागे(४)ऽपि क्षतिविरहः, यदभावे व्यभिचार- विरोधित्वोक्या व्यभिवाराभावरूपव्याप्तिसत्त्वा(५)वश्यकत्वलामेऽप्यनुमितिभवना. वश्यकत्वस्यालाभात् तत्र मूले दूषणाभिधानमनुक्तोपालम्भ(६)रूपमतस्तत्प्रतीक एवानुमितिपदमनुमितिपयोजकपरतया व्यावणे नत्वित्यादिना । प्रयोजकञ्च जनकीभूतक्षाने विषयतया अवच्छेदकम्()। तब व्याप्यत्वम् पक्षधर्मत्वम् भवाधितत्वादि ‘च लक्षणया अनुमितिपदार्थः। उक्तिसम्भवार्थ दृष्टान्तमाह-'यथेति । 'असिद्धियतिरक' इति,-व्याप्तचभावरूपाया व्याप्यत्वा- सिद्धः अपक्षधर्मत्वरूपायाः स्वरूपासिद्धेर्या व्यतिरेके अनुमितिप्रयोजकस्य व्याप्यत्वस्य पत्तधर्मत्वस्य वा यथा सिद्धिरित्यर्थः। (१) 'उपाधित्वापाताच' इति पाठान्तरम् । (२) 'न तु यद्व्यतिरेक' इति कचित् । (३) 'श्रुतायीत्यागेऽपि' इति पाठान्तरम् । (४) क्वचित् 'यथाश्रुताथा- परित्यागेन' इति पाठः । (५) 'व्याप्तिमत्त्वे'ति पाठान्तरम् । (६) 'धानमप्राप्तोपा- लम्भनमत' इति पाठान्तरम् । (७) 'ज्ञान विषयतावच्छेदकम्' इति पाठान्तरम् । .

·७४ तवचिन्तामणौ भनुमानखडे 'विरुद्धत्वादेरिति मूलमादिपदोपगृहीतव्यभिचारमन्तर्भाव्य(१) ज्याचष्टे 'विपक्षमानगामित्वेत्यादिना। साध्यासमानाधिकरणत्व(२)रूपविरोधस्य व्यतिरेके साध्यसामानाधिकरण्यस्यैवानुमितिप्रयोजकस्य सत्वात्(३) तदुपेक्ष्यान्यं विरोध(४) पदार्थमाह-'विपक्षमात्रगामित्वे'()ति । तथा च तदभावस्य गगनादौ व्यभि- वारिणि च सत्वात् तत्सत्त्वे अनुमितिप्रयोजकस्य साध्यसामानाधिकरण्यस्य अव्यभिवारस्य वा न सस्वनियम इति भावः । विपत्तवृत्तित्वरूप(६)व्यभिचाराभावसत्वे अनुमितिप्रयोजकस्य अव्यभिचारस्य सत्यनियमात(७)तन प्रकृतनियम(८)व्यभिचारो न घटत इत्यतः सपतवृत्तित्वपर्यन्तं व्यभिवारे निवेशितम्()। तथा च उक्तरूपस्य(१०) व्यभिचाराभावस्य विपक्ष- मानगामिनि विरुद्धेऽपि सत्वात् तत्सत्वे अन्यभिचारस्य न सत्वनियम इति भावः । दीधितिः यत्र पक्षे हेतुमति च साध्यम् , हेतुश्च पक्षावृत्तिः, तत्र एका पक्षावृत्तिहेतु- समानाधिकरणः, अपरश्च पक्षनिष्ठः साध्यवति हेत्वसमानाधिकरणः हेत्वसमानाधि- करण एव वोपाधिः, तत्र साधनपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोरसङ्करो बोध्यः । यथा घटः प्रत्यक्षो नित्यद्रव्यत्वाद् विभुत्वावत्यादौ साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापक- मात्मत्वम् , पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकमुद्भूतरूपवत्वम् प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं पा मिथोऽसङ्कीर्णमुपाधिः । 'अश्रावणत्व'ति,-घटो मेयो द्रव्यत्वादित्यादौ गन्धवत्वाद्य- पच्छिन्नसाध्यव्यापकपृथिवीत्वादावतिव्याप्तिद्रष्टव्या । न वानेन रूपेण ज्ञातस्य दूषकत्वमित्याह-'आईन्धने'ति । (१) 'गृहीतमन्तव्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'साध्यासमानाधिकरणत्वस्य विरोधस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'सत्व नियमात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'तदु. पेश्यान्य विरोधिपदार्थमाह' इति पाठान्तरम् । (५) 'गामित्वरूपेति' इति क्वचित् पाठः । तन्मते दीधितावपि तथैव पाठो बोध्यः। (६) 'विपक्षगामित्वरूपे'ति क्वचित् पाठः । (७) 'सत्त्व नियमात् तत्र प्रकृत नियम' इति स्थाने केवलं 'सत्वनियम' इत्येव पाठः क्वचिद् दृश्यते । (८) क्वचित् 'नियम' इति पाठान्तरम् । (९) 'सपश्चविपक्षवृत्तित्व. पर्यन्तं व्यभिचारशरीरे निविष्टम्' इति पाठान्तरम् । (१०) 'रूपव्यभिचाराभावस्य' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् 'पक्षधर्मे ति,-विरुद्धस्थलीयोपाध्यव्याप्तिरपि द्रष्टव्या । 'साधनावच्छिति- स्वावच्छिन्नेत्यर्था साधनवतीति विशेषणाद्वान व्यभिवारः । दीधितिप्रकाश व्याप्तयादेरिव पक्षसाध्यभेदेन(१)उपाधेरपि भिन्नत्वात् तत्पक्षकतत्साध्यक- तत्साधनकयावदुपाधिसाधारणस्य एकस्य लक्षणस्य ततपक्षकोपाधिद्वयस्य असङ्कीर्णत्व(२) एवाव्याप्तिर्घटत इत्यभिप्रेत्य एकपक्षसाध्यसाधनेष्वेवासडीर्ण- मुदाहरण इयं प्रदर्शयितुमाह-'यत्रेत्यादिना]। पने साध्यासत्वे साधना. वच्छिन्नसाध्यव्यापकस्यापिपतसाधनवदन्यतरत्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वेन सङ्कर एव स्यात् । हेतुमति साध्यासत्त्वे व साधनावच्छिन्नसाध्याप्रसिद्धया व्यापकत्वासम्भवः। हेतोः(३) पत्तवृत्तित्वे तदवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य पक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकतापि स्यादत-(४)स्त्रय(५)मुक्तम् (क)। 'एक' साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकः । उपाधेः पक्षवृत्तित्वे पक्षसाधन- वदन्यतरत्वरूपपत्तधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकतापि स्यादतः 'पक्षावृत्तिरिति । साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वो(ख)पपादनायाह-'हेविति। इदश्च पक्षा वृत्तेहै तुसमानाधिकरणोपाधेः(१) पत्तनिष्ठात् हेत्वसमानाधिकरणाच उपाधेरभेदः सुदूरपराहत इत्यसाङ्कर्यस्फुटतरत्वार्थ(७)मुक्तम् , न तु नियमपरत्वेन()। तेन विभुत्वसमानाधिकरणस्य तादृशगगनत्वादेः साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकरवाभावेऽपि न क्षतिः। (१) पक्षमाधनादिभेदेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'द्वयासङ्कीर्णस्य' इति पाठान्तरम् । (१) 'हेनो' इति पाठान्तरम् । (४) 'स्यादतः पक्षावृत्तिरिति' इति पाठान्तरम् । तत्रैव 'एक' इत्यारभ्य 'पक्षावृत्तिरिति' पर्यन्तः सन्दभी न दृश्यते । (५) 'लितयमुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (६) 'पक्षावृत्तिहेतुममानाधिकरणस्योपाधे'रिति पाठान्तरम् । (७) 'स्फुटत्वार्थमुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (6) 'पर' इति पाठान्तरम् । (क) प्रयमुक्तमिति पक्षवृत्तिसाध्यकत्व हेतुमद्वृत्तिसाध्यकत्व-पक्षावृत्तिहेतुकस्वेत्येतत्त्रय- मित्यर्थः। (ख) हेतुसामानाधिकरण्यव्यतिरेके साध्यब्यापकत्वस्यानुपरिति भावः ।

·तस्ववितामणो अनुमान पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकमाह-अपर' इति । पक्षावृत्तः पक्षनिष्ठतया भेदं दर्शयित्वा हेत्वसमानाधिकरणस्यापाः(१) हेत्वसमानाधिकरणस्येन भेद पयितुमाह-'साध्यवती'ति। हेतुसमानाधिकरणस्योपाधित्वे तस्य साध्यवति हेतुसमानाधिकरणत्वार्यतो लम्धमतस्तस्मादिदं भेदक(२) मत्याशयः । जलं प्रत्यतं नित्यद्रव्यत्वादित्यत्र पत्तावृत्तेहेतुसमानाधिकरणस्य पृथिवीत्वस्य गगनथिन्यन्यतरत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकतया उपाधित्वेऽपि साध्यवति हेतुसमाना- धिकरणत्वाभावा(३)देतस्य न भेदकत्वमतः स्फुट(४) भेदकमाह-'हत्वसमाना- धिकरण एवेति । साधनपक्षधर्मयो(५)न्छे साधनपदस्यैव(६) लध्यक्षरत्वेन पूर्वनिपातसम्भवा- मूलोक्तकममुपेक्ष्य स्वोक्तक्रमेणवोदाहरणं दर्शयितु साधनावच्छिन्नसाध्य(७)व्यापक प्राक् प्रदर्शितम्। प्रचणुकादेरनभ्युपगमे नित्यद्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वस्य बसरेणा- पपि सवाल आत्मत्वं तद्व्यापकं स्यादतो 'विभुत्वादिति । प्रभाया 'पत्तधर्मति,- बहिर्द्रव्यत्वादिरेव पत्तधर्मः । आधहेतौ .साध्यवति हेत्व. समानाधिकरणं द्वितीयहेतौ च हेत्वसमानाधिकरणमेव उद्भूतरूपयत्त्वम् । अप्रत्यक्षत्वे वायोः स्पार्शनत्वे व बहिव्यत्वावच्रिमप्रत्यक्षत्वव्यापक(८) न उद्भूत- रूपवत्व(E)मित्यत आह 'प्रत्यक्षस्पर्श'ति । इदश्च हेतुद्वयस्यैवासमानाधिकरणम् । समवायेन उपाधित्वमभिप्रेत्य उभयत्र सम्बन्धाभिलापः । दशाविशेषे तथा सातस्य दोषताया इष्टत्वेन ज्ञातातिव्याप्तेरदोषत्वाद् वस्त्वतिव्याप्तिमाह-'घट' इति । तधर्मावच्छिन्नसाधनाध्यापकत्वोक्तौ(१०) तु पक्षधर्मपदवयर्थ्यम् , सिद्धान्तलक्षण- तुल्यत्वञ्चेति भावः । (१) ग्रन्थविशेषे 'हेत्वसमानाधिकरणस्योपाधेरिति पाठो नास्ति । तत्र 'हेतुसमानाधि- करणादभेद'मिति पाठान्तरम् । (२) 'भेदकमाहेत्याशय' इति पाठान्तरम् । (३) 'करण. स्वालाभात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'समस्त'मिति पाठान्तरम् । (५) 'धर्मयोईयो' इति पाठान्तरम् । (६) 'एवेति सर्वत्र न दृश्यते। (७) प्रन्यविशेषे 'साध्येति नास्ति । (८) व्यापकत्वं न उद्भूतरूपस्येति पाठान्तरम् । (९) रूपमित्यत' इति पाठान्तरम् । (१०) 'तद्धमविच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वोक्तौ इति पाठान्तरम् । .. -.-..-.-..--- Nirom................

·प्रकर शुद्धसाध्यव्यापकस्य भन्यतरत्वरूप(१)वतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्य सुतरां सम्भवात् 'आन्धनेत्यादि मूलमसङ्गतमत आह-'नवेति । 'पतनियते'त्यस्य पत्तधर्मत्वेन नियमतो ज्ञानविषयेत्यर्थः। त्यिक न्यूनता परिहरति 'विरुद्ध ति। अत्र साधनावच्छिन्नसाध्यस्याप्रसिरिति भावः। मित्रातनयत्वावच्छिन्न यामत्वन्यापकशाकपाकजत्वव्यभिचारिणोऽपि काक- त्वादेर्न पामत्वासाधकत्वमत आह-'स्वावच्छिन्नेति । काकत्वं न स्वावच्छिम- ध्यामत्वव्यापकव्यभिचारि शाकपाकजत्वस्य तदवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वाभावात काकत्यप्रकारकामाविषयत्वादेः काकत्वे व्यभिचाराभावादित्यर्थः । সিগাষ্য- पक्षकानुमाने(क) च मानुषत्वं दूपान्तः । दृष्पान्तपक्षप्ताधारणस्य स्वत्वस्यैक(२)स्या- भावा(ग)दाह-'साधनवतो ति। काकत्वादेर्मित्रातनयत्ववति(ग) मित्रातनयत्वा- वच्छिन्नन्यामत्वव्यापकशाकपाजत्वाभावववृत्तित्वाभावादित्यर्थः । + तत्त्वचिन्तामणिः अथ साधनावच्छिन्नसाध्ययापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधि:(३), तेन सस्य जन्यत्वेन ध्वंसप्रतियोगित्वे साध्ये साधनानिसाध्यव्यापकं भावत्व- मुपाधिः, यामत्वे शाकपाकजत्यमुपाधि(४)रिति, तन्न ; पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकोपाध्यव्यापनात , जलं प्रमेयं रसवत्वादित्यत्र रसवत्त्वावच्छिन्नसाध्य (५) (१) 'अन्यतरत्वादिपक्षधर्मेति पाठान्तरम् । (२) 'स्वत्त्वस्यैकत्याभावादाहेति पाठान्तरम् । (३) 'उपाधि रिति सर्वत्र न दृश्यते । (४) पुस्तक विशेष 'उपाधि रिति नास्ति । (५) 'प्रमेयत्वव्यापक' इति पाठान्तरम् । (क) अत्रानुमानाकारो यथा,-मित्रातनयत्वं च श्यामस्वसाधक स्वावच्छिनश्यामस्व. ध्यापकशाकपाकजस्वव्यभिचारित्वादिति । 'स्वत्वस्यैकस्याभावादिति, इत्या स्वपदेन स्टान्तभूतमानुपस्थपरिग्रहे स्वरूपा- सिद्धिः। मित्रातनयस्वपरिग्रहे च स्यान्तासिद्धिरिति भावः । (ग) “मित्रातमयत्यवती'त्यत्र सप्तम्यर्थोऽभेदः, तस्य च अप्रिमशाकपाकजस्वाभाववत- पदा अन्वयः। तथा हि मित्रासनयत्वदमित्रो यो निरुतशाकपांकजस्वाभाषयान् सह- इत्तित्वाभावादित्यर्थः । अथवा मित्रातनयस्ववतीत्यत्र सप्तम्यर्थो निरूपितत्वं, तस्य च भप्रिम- विशित्तित्यपदार्थ मन्बयः । तथा कि मित्रातमयत्ववनिरूपितं यन् ताशशाकपाकजस्वाभाव- बहतित्वं तदभावादिया। ..........-..--- ·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे व्यापकगृथिवीत्वस्योपाधित्वप्रसङ्गात् , सोपाधित्वादसाधकमित्यत्र साधनाचान- साम्यव्यापकव्यभिचारित्वे साधनावच्छिन्नेत्यस्य व्यर्थत्वप्रसङ्गाश्च । किञ्च पक्षद्वयेऽपि विशिष्टसाध्यन्यभिचारं विशिष्टसाध्यव्यतिरेकं वा प्रसाध्य पश्चात् केवलसाभ्यव्यभिचारः केवलसाभ्यव्यतिरेको वा साधनीयः । अर्थान्तरम्। केवलसाध्ये हि विवादो, न तु विशिष्टे । तथा च दीधितिः ननु शुद्धसाध्याव्यापकस्थल पवासिद्धिशङ्कानिरासाय अवच्छेदकांशोऽपि निवेशनीयः। अखण्डाभावस्य घटकतया च न वैयर्यम् । येन रूपेण उपाधिता विशेषणवति तद्पावच्छिन्नव्यभिचारस्यैव वा हेतुत्वम्। शुद्धसाध्यव्यापकस्थले तु साध्यव्यापकम्यभिवारो व्यापकतावच्छेदकान्धनत्वाद्यवच्छिन्नव्यभिचारो वा हेतु. रुपन्यसनीयः। प्रायशस्तद्धर्मवति तर्मविशिष्टसाध्यव्यापकम्यभिचारित्वस्य(१) हेतुत्वेऽपि न वैयर्यम् , अखण्डाभावस्य अतिरिक्तत्वात् । घस्तुतस्तु उपाधिना असाधकत्वासाधनेऽपि उद्भावितयावदोषैरेव तत् साधनीयमिति नियमाभावात् । तदुनीतव्यभिचारेण तत्साधनसम्भवात् सन्दिग्धो- पाधिसमशील:(२) सन्दिग्धो व्यभिचार इत्यत आह-'किश्चेति। 'केवले'ति,- तथा व केवलस्यैव साध्यस्य व्यभिचारो व्यतिरेको वा जिशासितो विरोधित्वात् , न तु विशिष्टस्य, अविरोधित्वादिति भावः । दीधितिप्रकाशः 'भसिद्धी ति(३)-'भसिद्धिः' अपक्षधर्मत्वम् । व्यभिचारिणि वस्तुगत्या शुद्धसाध्यव्यापकन्यभिचारस्यापि(४) सत्त्वादसिद्धिर्न सम्भवतीत्यतः 'शङ्केति । भवच्छेदकांशः साधनपक्षधर्मरूपः। असिद्धिशानिवारकस्य विशेषणस्य व्याप्ति- (१) 'व्यभिचारस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'सन्दिग्धोगघिसमशील' हति पुस्तकविशेषे नास्ति। (३) क्वचित् 'असिद्धीती'तिदीधितिग्रन्थप्रतीकधारणं नास्ति । (४) 'व्य मिचारित्वस्यापि' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणमें प्रहानौपयिकतया व्यर्थत्वमत आह–'अखण्डेति। श्यामत्वसमानाधिकरणा(१)- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावात् शाकपाकजस्वत्वाय(क)वृत्तः तत्तिमित्रा. तनयत्वावच्छिन्नभ्यामत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्य भिन्न- त्वादिति भावः; शुद्धसाध्यव्यापकाभावस्यापि मित्रातनयत्वावच्छिमन्यामत्व- व्यापकतावच्छेवकरूपावच्छिन्नाभावतया तादशाभाषस्य अखण्डत्वासम्भवादिति । व्यापकव्यभिचारित्वं व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावववृत्तित्वम् ; तथा च शाकपाकजत्वत्वावच्छिन्नाभावववृत्तित्वज्ञानं विना मित्रातनयत्वावच्छिन्नण्यामत्व- व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावववृत्तित्वाग्रहः, तज्ज्ञाने(२) तेनैव रूपेण(३) हेतुत्वसम्भवे तादशव्यापकतावच्छेदकपदोपादाने प्रयासगौरवमित्याशयेनाह-'येन रूपेणे'ति। काकत्वादौ व्यभिचारवारणाय 'विशेषणवतीति। इत्थश्च मित्रा- तनयत्ववति शाकपाकजत्वन्यभिचारित्वादित्यादिरेव हेतुः कर्तव्य(8) इत्यर्थः । प्रागुक्तवकारव्यवच्छेद्यं स्फुटीकत्त शुद्धसाध्यव्यापकस्थले प्रकारद्वयेन हेतुमाह-'शुद्रेत्यादिना। तत्र असिद्धिशङ्काया अभावेन तद्वारणकप्रयोजनस्य(५) अवच्छेदकांशस्य अनिवेशादिति भावः । कतिपयस्थलेष्वेएकरूपेणेघासाधकतानुमानमाह-'प्रायश' इति । 'तधर्म- पति' मित्रातनयत्ववति। मित्रातनयत्वावच्छिन्नभ्यामत्वव्यापकतावच्छेदकरूपा- पच्छिन्नाभावववृत्तित्वस्य हेतुत्वे ताशव्यापकतावच्छेवकत्वस्य शाकपाकजत्वत्व- इव झ्यामत्वसामग्रीत्वेऽपि सत्तेन तेन रूपेण तववच्छिन्नाभाषपदवृत्तित्वस्यापि हेतुत्वानपायाद् धूमवान् वहेरित्यादौ पर्वतायोगोलकान्यतरत्ववति तदवच्छिमधूम- व्यापकव्यभिवारस्य हेतुत्वे तवच्छिन्नधूमव्यापकत्वस्य पर्वतत्वादाविष भाद्रेन्धनादावपि सत्वेन तेन रूपेणाईन्धनादिव्यभिचारस्यापि हेतुत्वलाभादित्यर्थः । (१) 'करणात्यन्ताभावे ति पाठान्तरम् । (२) 'तज्ज्ञानेऽपि' इति पाठान्तरम् । (१) 'तद्रूपेणैव' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तकविशेषे 'कर्तव्य' इति नास्ति । (५) 'प्रयोजकस्य' इति पाठान्तरम् । (क) 'शाकपाकजत्वत्वाचवृत्ते रिति पञ्चम्यन्तं श्यामत्वसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगिता- पच्छेदकत्वाभावादित्यस्य विशेषणम् । 'तवृत्तीति शाकपाकजस्वस्वाविवृत्तीत्यर्थः। ततह विशेषणयमभाषयोरखणत्वस्य फुटीकरणाय समुपातम् । .. 01 ·तस्वचिन्तामणो भनुमानखण्डे एतन्मवान् बहेरित्यादावच्छिन्नसाध्यव्यापकताघटकस्याभावस्य अखण्डत्वा- सम्भवादवच्छेदकांशस्य पेयमेवेत्यत आह–'प्रायश' इति । ननु अत्र अवच्छेद- कांशस्य वैयामिरुतोपाधिना न असाधकरवसाधनमित्यत आह–'वस्तुतस्त्विति । 'तत्' असाधकत्वम्। तर्हि परहेतोरसाधकत्वं यत्किञ्चिद्दूषणद्वारा साधनीयमिति नियमस्य कुतो रक्षत्यत आह-'तदुनोते'ति-उपायुनीतेत्यर्थः। 'तत्साधनम्' असाधकतासाधनम् । मनु व्यभिचारसन्देहस्थले व्यभिचारस्य सन्दिग्ध वान हेतुत्वसम्भव इत्यत माह-'सन्दिावेति। 'समशीले'ति,-यदि तत्र सन्दिग्धोपाधिकत्वं (१) हेतुस्तदा ममापि सन्दिग्धव्यभिचारकत्वमेव तथा। असाधकत्वानुमानमपि तुल्यमित्यर्थः । मूले 'पक्षद्वयेऽपी'ति(२)-व्यभिचारोनयनपक्षे सत्प्रतिपक्षोन्नयनपते चेत्यर्थः । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वगर्भलक्षणपक्ष साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वगर्भ. लक्षणपक्षेऽपीति वार्थः(३)। विशिष्टसाध्यव्यभिचारस्य अनाकाति(क)तत्वमभि- धातुं केवलसाध्यव्यभिचारादेः प्रदर्शनं सङ्गमयति-तथा चेत्यादिना । 'भविरोधित्वा (४)दिति-साध्यनिर्देशानन्तरं प्रतिवादिनस्तत्साधकाकाक्षाया इव साधनोपन्यासानन्तरं वादिनः शुद्धसाध्यानुमितिविरोधिदोषाकाताया एवं सम्भवादिति भावः। तत्त्वचिन्तामणिः अथ प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्धयर्थ विशिष्टसाध्यव्यभिचारः साध्य(५)इति चेन; अप्राप्तकालत्वात्। प्रथम साध्यव्यभिचार एषोभाग्यः, तत्रासिद्धाधुपाधिरिति चेत् , तर्हि प्रकृतानुमाने नोपाधिर्दूषणं स्यात् । किञ्च प्रकृत(साध्यव्यभिचार- हेतुत्वेन पतधर्मावच्छिमसाध्यध्यापकव्यभिचार योपन्यसनीयः(७), नोपाधिः । - (१) 'सन्दिग्धोपाधिकत्वमेव' इति क्वचित् पाठः। (२) 'पक्षद्वय इति' इति पाठान्तरम् । (३) 'लक्षणेऽपीति वार्थ' इति पाठान्तरम् । (४) क्वचित् 'विरोधित्वादिति अकारशून्यं पाठान्तरम् । (५) 'साध्यत' इति पाठान्तरम् । (१) पुस्तकविशेषे 'प्रकृतेति नास्ति । (७) 'एवोद्भाव्य' इति पाठान्तरम् । (क) सब विशिष्टसाध्यव्यभिचारस्य अन्तरदोषस्तताप्रतिपादनार्थम् । अमा. काहिताभिधानस्यैवार्थान्तररूपत्वादिति कोयम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् दोधितिः 'उद्भाव्यः'-विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विशिष्टसाध्यव्यभिचारेण साधनीयः। 'तत्र' विशिष्टव्यभिचारे। 'भसिद्धौ' उभावितायाम् तसिद्धये 'उपाधिरुभाव्य इति। 'तही ति, प्रकृतानुमिति(१) विरोधिशुद्धसाध्यव्यभिचारासाधकत्वादिति भावः। अथ वक्ष्यमाणरीत्या अवच्छिन्नसाध्यव्यापकेनाप्युपाधिना आहत्यैष साध्य- व्यभिवारः साधनीय इत्यत आह-'किञ्चति । पक्षधर्मावच्छिन्नेत्यादिकमुपाधि- मात्रन्यभिचारोपलतकम्। 'नोपाधिः'-न प्राधान्येनोपाधिः, व्याप्त्यादिविरहेणा- हेतुत्वात्। दीधितिप्रकाशः उद्भावने(२) असिद्धिर्नास्त्येव शातत्वात्तविषयस्य साध्यव्यभिचारस्य प्रकृते साध्यत्वात् । तदभावः पते वाध एव, नासिद्धिः । न वा उपाध्युपन्यासेन वाध- निरास इत्यतो व्याच 'उदभाव्य'इत्यादिना । 'विशेषणाव्यभिचारित्वे सतीति विशेषणवतीत्यस्योपलतकम्(३)। तत्यस्य व्याख्या विशिष्'त्यादिः। पूरयति 'उद्भाविताया मिति । 'प्रकृते'ति, प्रकृतानुमानविरोधी यः शुद्धसाध्यव्यभिचारः, तत्साधको यो विशिष्ट- साभ्यव्यभिचारः, तस्यैवोपाधिना साधनादित्यर्थः । । 'वक्ष्यमाणे'ति,-मित्रातनयत्वं भ्यामत्वव्यभिचारि मित्रातनयत्वाप्यभिचारित्वे सति शाकपाकजत्वम्यभिचारित्वादिति क्रमेणे त्यर्थः । 'आहत्येवे (४)ति,-सातादेव, न तु विशिष्टसाध्यव्यभिचारसाधनद्वारेत्येवकारार्थ:(५)। उपाधिमात्र स्वतन्दूषण- सम्भवे(६) पतधर्मत्यादिसडोवक(७) विशेषणमनुचितमत आह-- त्यादि। उपाधिव्यभिचारस्योपन्यासे विशेषणत्वेनेयोपाधेपन्यासानोपाधिरिति माह-- 'पत्तधर्म- (१) 'प्रकृतानुमान' इति पाठान्तरम् । (२) 'तद्भाने' इति पाठान्तरम् । (३) 'वतीत्यस्याप्युपलक्षणम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'आहत्येव साक्षादेव' इति पाठान्तरम् । (५) 'द्वारेणैवेत्येवकारार्थ इति पाठान्तरम् । (६) 'सम्भवात्' इति पाठमेदः। (७) क्वचित् 'सङ्कोचकम्' इत्यसमस्तपाठः ।

·तवचिन्तामणौ भनुमानखडे मूलमसङ्गतमतो नेत्यनन्तरं पूरयति 'प्राधान्येने ति। तथा च अयमत्रोपाधिरित्यु. पन्यासो नोवित इति भावः । हेतु पूरयति 'व्याप्त्यादीति आदिना पक्षधर्मतापरिग्रहः। व्यभिचारि- त्वादेः सम्बन्धत्वेऽपि तेन सम्बन्धेन ज्याप्यतायाः साम्प्रदायिकैरनभ्युपगमात्(क)। इतरथा तु इहोपाधिरित्यस्य, होपाधिव्यभिचार इत्येवार्थो वाच्यः(१) । तथा च स्वायत्ते शब्दप्रयोगे किमित्यवाचकं प्रयुज्मह(२) इति न्यायात् इहोपाधिव्यभिचार इत्येव वक्तुमुचितमिति भावः । सप्तम्या व्यभिचारप्रतियोगित्वार्थकत्वे इहोपाधि- रित्यस्य एतनिष्ठ यभिवारप्रतियोग्युपाधिरित्यर्थः(३)। तथा व उपाधिविशेष्यक व्यभिचारविशेषण कमुद्भावनं नोचितं, किन्तूपाधिविशेषणकव्यभिचार विशेष्यकमेवोद्- भावनं युक्तमित्यभिप्रायः(४) । तत्त्वचिन्तामणिः स्यादेतत् -पर्य्यवसितसाध्यध्यापकत्वे सति साधनाव्यापक उपाधिः । पर्यवसितं साध्यं पत्तधर्मताबललभ्यम् । यथा शब्दोऽनित्यत्वातिरिक्तशब्दधर्माति- रिक्तधर्मवान् मेयत्वादित्यत्र पर्य्यवसितं यत् साध्यम् अनित्यत्वम् , तस्य व्यापक कृतकत्वमुपाधिः । दीधितिः 'पर्यावसितेति,-भत्र लक्ष्यतानियामकं दूषकतावीजं सत्प्रतिपक्षोनायक- स्वम्। व्यभिचारोनायकत्वस्य तत्वे(५)साध्यवत्पक्षावृत्तौ व्यभिचारोमायकेऽव्याप्तः, पक्ष्यमाणकृतकत्वोपाघेरदूषकत्वापत्तेश्च । न हि तव्यभिचारेण हेतौ शुद्धसाध्य- व्यभिचारःशयोनयनः, वाधानवतारदशायां तादशव्यभिचाराप्रसिद्धः । तत्र (१) ग्रन्थविशेषे 'वाच्य' इति नास्ति । (२) 'प्रयोश्वामहे' इति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् 'रित्यभिप्राय' इति पाठान्तरम् । च 'तथा च' इत्यादिः 'युक्तमित्यभिप्राय' इत्यन्तप्रन्यो न दृश्यते । (४) 'युक्तमिति वाभिप्राय'इति पाठान्तरम् । (५) 'तत्त्वेन' इति पाठान्तरम् । (क) आदौ सविद व्यभिचारित्वस्य सम्बन्धत्वमेव न सर्वसम्मतम् । तत्र सम्बन्धस्वस्य सम्मतत्वेऽपि तस्य वृत्त्यनियामकतया वृत्यनियामकसम्बन्धे व्याप्यतावच्छेदकसम्बन्धत्वस्य साम्प्रदायिकरस्वीकारात् तेन सम्बन्धेन प्रकृने व्याप्यताया न सम्भव इति भावः ।

·उपाधि-प्रकरणम् व पर्यवसितसाध्यग्यभिचारः साध्यव्याप्यतावोधविरोधीति। नचैवमपि कथं तत्र सतावुराधिसम्भः १ मीमांसकमतेन तदभिधानात् , शब्दशब्दयोर्भाव- प्रधानत्वाद्वा । पक्षतावच्छेदकादेरुपाधितावारणाय पक्षावृत्तित्वे सतीति विशेषणीयम् । दीधितिप्रकाशः दूषकतावीजनिर्णय विना लक्ष्यालक्ष्यविभागानुपपत्तेस्तदादौ(क)विचारयति(१) 'अत्रेत्यादिना। अत एवाह(ख) 'लक्ष्यतानियामकम्' इति । 'तत्त्वे' लश्यता- नियामकत्वे(२)। 'साध्यवादिति,-तस्य३) पक्षधर्मतावललभ्य(४पक्षीयसाध्य- व्यापकत्वादिति भावः(५) । नन्विदमपि दूषणमेतलक्षणे भविष्यतोत्यत आह.-'वक्ष्यमाणेति । 'वाधा- नवतारे'ति,-पक्षातिरिक्त सर्वत्रैव साध्यसत्त्वाद् व्यभिचाराप्रसिद्धिः। वाधावतारे च तत एवानुमितिप्रतिबन्धे उपाधियादिति भावः । पर्यवसितसाध्यन्यभिचारोनायकत्वेदेव') दूरकतास्तु, अत आह-'न व पर्य्यवसितेति। तथा सति पर्वतो घहिमान् धूमादित्यादौ धृमस्य पर्वतीयवहि- व्यभिचारोऽपि विरोधी स्यादिति भावः । 'एवमपि' सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य लक्ष्यतानियामकत्वेऽपि । 'सछेता'- विति, नैयायिकनये शब्दस्यानित्यत्वेन वास्तवसत्प्रतिपक्षत्वाभावादित्यर्थः(७)। 'मीमांसकमतेने'ति, -तन्मते शब्दस्य नित्यत्वेन साध्याभायसत्त्वे तदुन्नायकत्वस्य(८) सम्भवादिति भावः। (१) 'विवेचयति' इति पाठान्तरम् । (.) तत्त्वेन लश्यता नियामकत्वेन' इति • पाठान्तरम् । (३) साध्यवति तस्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'पक्षताबललभ्येति पाठान्तरम् । (५) क्वचिद् 'भाव'इत्यनन्तरं 'नन्विदमपि' इत्यतः पूर्वं 'ध्यतिरेकोनायके घटत्वं प्रत्यक्षं प्रमेयत्वा दित्यन नहि द्रव्यत्वावच्छिन्न प्रत्यक्षत्वं विषयत्वव्यापकोद्भुतरूपेऽस्य व्यभिचारोनायकत्वं वहिद्रव्यान्तभावेणेति' इत्य तिरिनः ममुपलभ्यते। (६) 'नायकत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (७) 'भावादिति भाव' इति पाटान्तरम् । (८) 'नायकत्वसम्भवादिति भाव' इति पाठान्तरम । (क) तदिति दूपकतावीजमित्यर्थः । (ख) 'अत एवे'ति दूपकताधीजस्य लक्ष्यालल्यभावनियायकत्वादेयेत्यः । 7. पाठः ·SAR तत्ववितामणौ भनुमानखडे मतद्वय(क)साधारणार्थमाह-'शब्दशब्दयोरिति, पक्षसाध्यस्थ-(१)शब्दपदयो- रित्यर्थः। तथा च शब्दत्वमनित्यत्वातिरिक्त-(२)शब्दत्वधर्मातिरिक्तधर्मवदित्यादा- विति भावः। इदमुपलक्षणम् , यदि चेत्या(ख)दावपि शब्दपदं शब्दत्वपरम् । 'पत्ततावच्छेदकादेरिति,-पर्वतो पहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतीयवहिव्यापकस्य धूमाव्यापकस्य पर्वतत्वादेः सत्प्रतिपक्षानुन्नायकत्वेनालक्ष्यत्वादिति 'पत्तावृत्तित्वे सती'ति, इत्थञ्च साधनव्यापके दूषकतावीजसत्वेऽपि कथ- कानामुाधिव्यवहारविरहादेव केवलं साधनाव्यापकत्वं विशेषणमिति भावः । भावः। तत्त्वचिन्तामणिः यदि च तथैव कृतकत्वमपि शब्दे साभ्यते, तदा अनित्यत्वमुपाधिः । तदुक्तम् , "वायुक्तसाध्यनियमच्युतोऽपि(A)कथकैरुपाधिरुद्भाव्यः । पर्यवसितं नियमयन् दूपकताबीजसाम्राज्या"दिति । अनेन साधन पक्षधर्मावच्छिन्न ३)साध्यव्यापकोऽप्युपाधि:(४) संगृह्यते । तादशसाध्यस्य(५) पर्यवसितत्वादिति, तन्न, एवं हि द्वणकस्य सावयवत्वे सिडे घणुकमनित्यद्रव्यासमवेतं जन्यमहत्वानधिकरणद्रव्यत्वादित्यत्र निःस्पर्श- द्रव्यसमवेतत्वमुपाधिः स्यात् । भवति हि नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पर्यवसितं साध्यं तस्य व्यापकं साधनाव्यापकञ्च । (१) 'साध्यपक्षस्थेति पाठान्तरम् । (२) 'रिक्तधर्मशब्दत्वे ति पाठान्तरम् । (३) पक्षधर्मसाधनावच्छिन्न' इति पाठान्तरम् । (४) 'व्यापकोपाधिः' इति पाठान्तरम् । (५) 'ताहशस्यापि' इति पाठान्तरम् । (क) 'मतद्वयेति-नैयायिकमतमीमांसकमतोभयेत्यर्थः। तदुभयमत एवं शब्दत्वस्य नित्यत्वादिति भावः। (ख) 'यदि चेत्यादोषपीति-अनन्तरवक्ष्यमाण 'यदि चेत्यादिमूलपन्धेऽपीत्यर्थः । (A) 'वाय'त्यादि:-धायुक्त साध्ये यो नियमः व्याप्यत्वं तेन व्युतः निरूपकता- सम्बन्धावच्छिन्न तदभाववान साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याव्यापक इत्यर्थः। अथवा वायुक्त. 'साध्ये नियमः च्युतो यस्येति बहुमोहिणा तार्थलाभः ।

·उपाधि-प्रकरणम् दीधितिः 'यदि चेति,-रतश्च स्वतन्त्रकृतकत्वसाधनदशायां बोध्यम्(१)। अनित्यत्व- साधनोपयोगितया तु कृतक.चसाधने व्योरपि सन्दिग्धत्वेनैकतरव्यतिरेकस्यान्यतर- व्यतिरेकासाधकत्वात्। 'एवं ही'त्यादि, असमवेतत्वेन द्रव्यासमवेतत्वेन वा अर्थान्तरवारणाय 'सावयवत्व' इति। साध्ये द्रव्यपदं नित्यद्रव्यवृत्तितायाः स्पुटतरसिद्धयर्थम् । द्रव्यसमवेते अनित्यद्रव्यासमवेतत्वस्य नित्यद्रव्यसमवेतत्वमादाय पर्यवसानात् । हेतौ च जन्यपदं परमाणु नित्यत्वासिद्धिदशायामाकाशादौ व्याप्तिग्रहाय। विशिष्टा- भावस्थाति(२ रिक्तत्वान्न वैययम् । नित्यमहत्त्यव्यावृत्तानित्ययावन्महत्त्ववृत्तिजातिविशेष(३)परिचयाय तदिति तु न ; तादृशजातौ मानाभावात(४), वैभवापेत्तिकापकर्षव्यवहारस्याननुगतजातिभिरेष सम्भशत्, तुल्यन्यायतया त्रसरेणु महत्वापेक्षिको(५)तक कजात्या सङ्करप्रसङ्गाश्च । . 'निःस्पर्श'ति-साध्योपाध्योाप्तिदाढय(६)प्रदर्शनाय द्रव्यपदम्। गमकता तु तेन विनापि। पर्यवसितप्ताभ्यसमध्याप्त एवोपाधिरिति मतेनेदमित्यापि कश्चित् । दीधितिप्रकाशः . 'स्वतन्त्रे'त्यादि, अनित्यत्वसाधनानुपयोगीत्यर्थः । 'उपयोगितयेति,- कृतकत्वस्यापि शब्दे साधने तद्व्यतिरकस्य सन्दिग्धतया सत्प्रतिपक्षास(७) अनित्यत्वसाधनस्य निष्प्रत्यूहत्वात् । 'द्वयोः' अनित्यत्वकृतकत्वयोः। 'असाध- कत्वादिति, पक्षधर्मतांगे सन्देहादिति भावः । (१) 'ज्ञेयम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'भावस्य चाति' इति पाठान्तरम् । (३) 'विशेष' इति पुस्तकविशेपे नास्ति । (४) 'प्रमाणाभावात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'सरेगुत्वापेक्षिक' इति पाटानारम् । (६) 'व्यामदीय' इति पाठान्तरम् । (७) 'सत्पतिपश्वासमादकत्वे' इति पाठान्तरम् ।

·तस्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे अत्र(क) पञ्चम्यों 'बोध्यमित्यनेनान्वेति । इत्थश्च पक्षे यदा कृतकत्वा- भावो निश्चितः, अनित्यत्वं सन्दिग्धम् , तदा तत्साधने कृतकत्वमुपाधिः। यदा व अनित्यत्वाभावो निश्चितः, कृतकत्वं सन्दिग्धम् , तदा तत्साधने अनित्यत्वमुपाधि- रित्यर्थः। 'सावयवत्वम्' द्रव्यसमवेतद्रव्यत्वम् । तत्र विशेष्यस्य द्रव्यत्वांशस्य(१) प्रयोजनाभावाद् द्रव्यसमवेतत्वमात्रं विवक्षितम् । तत्र विशेष्यस्य समवेतत्वस्य विशेषणस्य च द्रव्यांशस्य प्रयोजनमाह-'असमवेतत्वेने'त्यादिना । ननु अनित्यासमवेतत्वमेव(२) साध्यं क्रियताम् , पक्षविशेषणसाहित्यानित्य- द्रव्यसमवेतत्वे पर्यवसानं भविष्यतीत्यत आह- 'साध्ये द्रव्यपदमिति । स्फुटतरत्वं विवृणोति, -'द्रव्यसमवेत' इत्यादिना । द्रव्यसमवेतत्वं द्विविधम् ; नित्यद्रव्यसम- वेतत्वम् अनित्यद्रव्यसमवेतत्वञ्च ; तत्र द्रव्यसमवेतत्वविशिष्टे अनित्यद्रव्यसमवेतत्वा- भावप्रकारिकानुमितिर्जायमाना साध्यस्यद्रव्ये अनित्यत्वविशेषणव्यावृत्तिपर्या- लोवनेनोपस्थितनित्यद्रव्यसमवेतत्वमादायैय विश्राम्यति ; अप्रामाण्याभावानुमितौ प्रामाण्यवत् , अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् । . द्रव्यसमवेते अनित्यासमवेतत्वानुमितौ तु द्रव्यसमवेने नित्यद्रव्य(३)सम- वेतत्वं भासते। नित्यद्रव्ययोस्त्वरुणान्यायेनाभेद ४) उदीच्य इति भावः(A)। विशिष्टाभावस्थानतिरिक्ततया दण्डिमति रक्तदण्डी नास्तीति प्रतीतेईण्डे रक्तत्वाभाव- विषयकत्ववाद(५) द्रव्यसमवेतत्ववति अनित्यद्रव्यासमवेतत्वप्रतीतेरपि द्रव्ये अनित्य- स्वाभावपर्यवसानेन अनित्यत्वाभाववद्व्यसमवेतत्व एव विश्रामात् । साध्ये द्रव्यविशेषणे सत्येव स्पादित्यभिप्रायः(६) । (१) 'विशेष्यद्रव्यांशस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'मित्येव' इति पाठभेदः। (३) ग्रन्थविशेषे 'द्रव्य' इति नास्ति । (४) 'स्वरुणया गवा इति न्यायेनाभेद' इति पाठान्तरम् । (५) 'विषयकत्वाद्' इति पाठान्तरम् । (६) 'स्यादिति भाव' इति पाठान्तरम् । क) 'भनेति-'अनित्यत्वसाधनोपयोगितया स्वित्यायन्यतरम्पतिरेकासापकत्वा"दित्यन्त. दीधितिग्रन्थ इत्यर्थः। .. (A) 'अरुणान्यायेने ति-मीमांसातन्त्रसिहागाधिकरणन्यायवेत्यर्थः। 'उदीच्य' इति- उत्तरकालीनमानसप्रतीतिविषय इत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ७६१ . सावयवत्वसिद्धयव परमाणोः सिद्धरुक्तं 'नित्यत्वे'ति । तत्र नित्यत्वसिौ पक्ष एव(१) सहचारग्रहः सम्भवतीति भावः । व्यभिचारवारकतया अप्रसिद्धिधार- कतया वा व्याप्तिग्रहोपयिकविशेषणस्यैव सार्थकता, न त्वन्वयसहचारप्रह(२)सम्पाद- कस्यापि, व्यतिरेकसहचारेणापि व्याप्तिग्रहसम्भवादत माह-'विशिष्टे'ति । 'जातिविशेषेति,-तथा च जन्यत्वस्याप्रवेशान वैयर्थ्यमिति भावः। 'तत' जन्यपदम् । 'मानाभावादिति, न व अवयवबहुत्वजन्यतावच्छेदकतया ताडश- जातिसिद्धिः, द्वयवयवद्रव्ये तदभावात् , अवयवावयवस्य तदवयवत्वात् , हस्तत्वाच- वान्तरजातिविशेषावच्छिन्नं प्रति अवयवबहुत्वविशेषाणां हेतुत्वस्यावश्यकत्वे तादशकार्यकारणभावे मानाभावाचेति । ननु अणुपरिमाणव्यावृत्त-विभुपरिमाणापेक्षिकापकृष्ट(३)व्यवहारनियामकतया ताद्शजातिः स्यादत आह–'वैभवे'ति(४)। 'अननुगते'ति,-हस्तत्ववितस्तित्वा- दिभिरित्यर्थः। तथा च एकप्रकारकरूपोऽनुगतव्यवहारोऽसिद्धः । शवप्रयोगस्तु नार्थस्य(५) साधकः(क), वैभवनिष्ठोत्कर्षावधितावच्छेदकजातित्वेन वा तादृशजातीनामनुगम इति भावः । एकाकार- ननु लाघवादेकैव जातिस्ताद्गशव्यवहारविषयतावच्छेदिका कल्प्यत इत्यत भाह-'तुल्यन्यायेति(६)। • तवापि प्रसरेणुमहस्वापेक्षिकोत्कृष्टव्यवहारे लाघवा- देकस्या एष जातेर्नियामकत्वे गगन प्रसरेणुमहत्वयोः परस्पराभावसमानाधि- करणयोर्जात्योर्घटादिमहत्ते सङ्करः स्यादित्यर्थ (७) । एवञ्च तत्रापि(८) प्रसरेणु- (१) 'तन्नित्यत्व सिद्धौ तलव' इति पाठान्तरम्। (२) 'न त्वन्वयग्रहेति पाठान्तरम् । (३) 'क्षिकाप्रकृष्ट' इति पाठान्तरम् । (४) ग्रन्थविशेपे वैभवेति' इति पाठो नास्ति । (५) 'न वस्तुमाधक' इति पाठान्तरम्'। (६) 'तुल्यन्यायतयेति' इति पाठान्तरम् । (७) 'स्यादित्यर्थ' इत्यस्मादनन्तरं 'एवञ्च'त्यतः पूर्व क्वचित् पुस्तके 'अत्रेदमवधेयम् ;-प्रसरेणोः स्वार्शनवारणाय द्रव्यस्पानिजनकतावच्छेदकतया प्रसरेणु- महत्त्वव्यावृत्तजातिविशेषं कल्पयित्वा कार्यकारणभावकरूपनस्यावश्यकत्वात् । तथा च कथं तुल्यन्यायतयेति सङ्गत' मित्यतिरिक्तः पाठः। (८) तवा पि' इति पाठान्तरम् । (क) 'एकाकारे'त्यादि-एसदस्वीकारे सिंहतुरगप्रभृतिष्यपि हरिरित्यायेकाकाराय- प्रयोगाचत्सककानुगतेकारिवादिनातिसिविप्रसाइति भाषः । arent ·७६२ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे महरनियापावधितावरकता तादृशजातोनामनुगमादनुगतव्यवहार इति भावः। देवेत्यर्थः। । 'दायति'-परमाणु नित्यत्वासिद्धिदशायां नित्यद्रव्यनिःस्पर्शद्रव्ययोस्तादात्म्य- प्रहात् तवृत्तित्वयोरपि तादात्म्यग्रहेण(ख) व्याप्तिप्रहसम्भवात् । अत एव तादात्म्य- तदुत्पत्तिभ्यां व्याप्तिाह इति वैशेषिकाः(ग)। 'गमकता' उपाधेः पर्य्यवसित- साध्याभावोन्नयनोपयोगि(१)रूपवत्ता । 'पर्यवसिते'त्यादि, अन्यथा निःस्पर्श- समवेतत्वस्य गुणत्वादौ सत्वात् तत्र नित्यद्रव्यसमवेतत्वाभावेन साध्यव्याप्यत्वा- भावात्। 'इ' द्रव्यपदम् । पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वमेतद्वादिनैवोक्तम(२), सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वञ्च दूषकतावीजं तदभिमतम् , तदनुपयोगितया पर्यावसित- (१) 'न्नयनौपयिक' इति पाठान्तरम् । (२) व्यापकमित्य दिनैवोक्तम्' इति पाठान्तरम् । (ब) तादात्म्गप्रहेण' तादात्म्यग्रहमूलकतकणेत्यर्थः । (ग) 'अत एवे'त्यादिः,-'अत एव' तादात्म्यग्रहमूलकतर्कस्य व्याप्तिग्रहोपयुक्तत्वा- अत्र 'वैशेषिका' इति स्थाने 'वैनाशिका' इति पाठः समीचीनः प्रतिभाति ; वैशेषिकतन्त्रप्रशस्तपादभाष्यस्य व्योमवतीन्यायकन्दलीटीकादिपु स्पष्टतया बहुत्रैव 'तादात्म्य- तदुत्पत्तिभ्यां व्याप्तिग्रह' इति सिद्धान्तस्य सपरिकर प्रतिक्षेपात् , कन्दलीटीकायां 'कोऽय- मधिनाभावो नाम ? अव्यभिचारः । स कस्माद् भवति ? तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामिति सौगता इत्येतेन सन्दर्भण स्पष्टतयैव प्रकृतमतस्य बौद्धसिद्धान्ततायाः प्रत्यायनाच । 'वैनाशिका' बौद्धाः। तथाप्यस्मदृष्टचरेष्वादर्शपुस्तकेषु सर्वेष्वेवान 'वैशेषिका' इति पाठस्य समुपलम्भेन स एव पाठः प्रकृते परिगृहीतः। तस्य च प्रकृते सङ्गतिसम्पादनाय वक्ष्यमाणं ज्यास्पानमुपक्षिप्यते। तद् यथा,-अन्न तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यां व्याप्तिग्रह' इत्येष प्रन्यो म तादात्म्पतदुत्पतिभ्यामेवेत्यवधारणारः किन्तु तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामपोति समुण्यपरः । 'शास्त्रे कायाविग्रहणं निदर्शनार्थ कृत, भावधारणार्थम् । कस्माद् व्यतिरेकदर्शनादित्यादि. प्रशस्तपादभाष्यग्रन्थादिरपि तमेव सिद्धान्तमनुकूलयति । तदत्र तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामित्यस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिमहाभ्यां तादात्म्यतदुत्पत्तिमामूलकताभ्यामितियावदित्यर्थकतया ताश- तारतस्य च व्याप्तिग्रहप्रयोजकसाया पैशेषिकानुमतत्वेन प्रकृते मासङ्गतिः। तादात्म्यग्रहमूलकतों यथा 'यदि शिंशपात्वं वृक्षत्वव्यभिचारि स्यात् स्वात्मकमेव न स्थावित्यादिः। तदुत्पत्तिग्रहमूलकतों यथा-धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्याद् वह्निजन्यो म स्पादित्यादिः। अथैवमपि तारताशतर्कस्य मासिग्रहप्रयोजकसाया नैयायिकानामप्यनु. मतत्वेन प्रकृते नैयायिका इत्यपहाय वैशेषिका इत्युक्तेरनुपपत्तिरिति चेन्न नव्यन्यायतन्त्रस्य पतराषिकतन्त्रानुगतत्वेन तदुपपतरिति ।

·বামিম साध्यव्याप्यत्वं निष्प्रयोजनकम् ; न वान्यस्य कस्यचित् तादर्श लक्षणमस्तीत्यस्वरसः कश्चिदित्यनेन सूचितः। नवचिन्तामणिः किञ्च पक्षधर्मतावललभ्यसाध्यसिद्धौ निष्फल उपाधिः । तदसिद्धौ च कस्य व्यापकः १ न हि सोपाधौ पत्तधर्मतावलात् साध्य सिध्यति ? यस्य व्यापक उपाधिः स्यादिति। इति श्रीमद्गशोपाध्यायविरचिते तस्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे उपाधि पूर्वपक्षः। दीधितिः ननु भवतां शुद्धसाध्यव्यापकं स्पर्शवदसमवेतत्वं कथं नोपाधिः? अनवस्था(१)भिया कस्यविनिरवयवस्य स्पर्शवतः सिद्धौ तत्समवेतद्रव्ये साध्या- व्यापकत्वादिति चेत् , तुल्यं ममापीत्यत आह-'किश्चेति । 'सोपाधी' सोपाधितया निश्चिते । दोधितिप्रकाशः 'भवताम्' शुद्धसाध्यव्यापकोपाधित्व २)मङ्गीकुर्वताम् । 'अनवस्थे'ति,- द्वयणुकावयवस्यापि(३) अवयव-तदषयवादिकल्पने अनवस्था(४) स्यादित्यवश्यं कधि- निरवयवस्पर्शवति विधान्तिरिति तत्समवेते द्रव्ये 'अनित्यद्रव्यासमवेतत्वमस्ति, न तु स्पर्शवदसमवेतत्वमिति शुद्धसाध्याध्यापकत्ववमित्यद्रव्यसमवेतत्वरूपपर्य्यव. सितसाध्यस्यापि तत्र सत्वानिःस्पर्शद्रव्यसमवेतत्वस्य चासत्वात् पर्य्यवसितसाध्या- व्यापकत्वमपि तत्रैवेत्यर्थः। सोपाधावुपाधे(७)रशानदशायां साध्यं सिध्यतीत्यत आह-'सोपाधितया निश्चित' इति। उपाधिसन्देहाधीनम्यभिचारसन्देहकालेऽपि(६) अनुकूलतर्कसवे व्याप्तिनिश्चयसम्भवानिश्चयपर्यन्तानुधावनम् । (१) 'अनवस्थिति' इति पाठान्तरम् । (२) 'व्यापकस्योपाधित्व'मिति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेपे 'अपि' शब्दो नास्ति'। (४) 'अवयअनवस्था' इति पाठान्तरम् । (५) सोशधावप्युपाधे'रिति पाठान्तरम् । (६) 'स्थलेऽपि' इति पाठान्तरम्।

·७६४ तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिः ननु लभ्यत्वं लाभयोग्यता, पक्षे यादृशं साध्यं सेबुमर्हति, तव्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वम् , पक्षे साध्यसिद्धिविरोधिव्यापकताशालित्वमिति यावत्। स्वव्यति- रेकेण पक्षे साध्यसिद्धिविरोध्युनायकत्वमिति तु निर्गलितोऽर्थः। भवति व शाइधर्मातिरिक्तधर्मरहिते शब्दे अनित्यत्वाभावसिद्धिर्यथोक्तसाध्यसिद्धिविरोधिनी । तथा साधनादिमति साधनाचवच्छिन्नलाभ्याभावसिद्धिरपि । दीधितिप्रकाशः मतं परिष्करोति 'नन्वि'त्यादिना। लाभयोग्यता, न तु फलोपधानम् , येन सोपाधावित्यादिना दोषः स्यादिति(घ) भावः। 'यादृशम्' यदूपावच्छिन्नम् । 'अहंतीति,-यथा पर्वतो वहिमान्(१) धूमादित्यादौ पर्वतीयहित्वाच्छन्नमेव पर्यावसितं साध्यम् , पर्वतावृत्तिरः पर्वते घाधितत्वेन सिद्धयनहत्वादिति भावः । मनु पाधानवतारदशायां महानसीयवहयादेरपि सिद्धियोग्यता, तथा च तद्- व्यापकतया महानसत्वं पर्वतो बहिमान् धूमादित्यादानुपाधिः स्थादतः–'पक्षे साध्यसिद्धी ति। "विरोधित्वम्' विरोधिप्रमाविषयत्वम् । प्रमा च सर्वाशे ग्राह्या । तेन(ङ) पत्तवृत्तिधर्मस्य पक्षे अभावभ्रमदशायां(२) पर्वतीपवहिव्यापकताशालि- त्वेऽपि.नातिव्याप्तिः। इत्थश्च पक्षवृत्यत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेवकरूपेण पक्षे साध्यसिद्धिविरोधि. ज्ञानविषयव्यापकताशालित्वं पर्यावसितम्। व्याप्य(३)विशेषानुपादाने व्यापकत्वं दुर्वचमत आह-'स्वव्यतिरेकेणे'ति। एवञ्च पत्तविशेष्यकसाध्यसिद्धिविरोध्यनुमिति- अनकहानविषयतावच्छेदकरूपवद्(४)व्यतिरेकप्रतियोगित्वं पर्यावसितम् । तादशज्ञान- (१) 'हिमा नित्यादा विति पाठान्तरम् । (२) 'ग्रहदशाया'मिति पाठान्तरम् । (३) 'अन च व्याप्य विशेषति पाठान्तरम् । (४) 'विषयतारूपव' दिति पाठान्तरम् । (ब) तथा हि सोंपाधित्वनिश्चयदशायां साध्यसिद्धरनुपपत्तावपि कालान्तरीणसाध्यसिद्धि- मुपादाय साध्ये पक्षधर्मतावललभ्यत्वोपपस्या न निरुक्तरूपासम्भव इति भावः । 'तेने ति ज्ञानत्वमपहाय प्रमात्वनिवेशेनेत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् विषयतावच्छेदकत्वञ्च जनकताया(१) प्रकारतासम्बन्धेन अवच्छेदकत्वपर्याप्तवधि- करणत्वम्। व्याप्यविशेष्यक(च)परामर्शे च व्याप्तिपक्षधर्मतयोस्तत्वमषिकलम् । ननु पने(२) अनित्यत्वातिरिक्तशवधर्मातिरिक्तधर्मवत्वसिौ भनित्य वाभावसिद्धरसमानप्रकारिकायाः कथं(छ) विरोधित्वम् ? एवं स श्यामो मिला- तनयत्वादित्यादौ शाकपाकजत्वाभावाधीनाया मित्रातनयत्वावच्छिन्नभ्यामत्वाभाव- सिद्धेः कथं शुद्धश्यामत्वसिद्धि प्रति विरोधित्व(ज)मत आह–'भवति चेति(३)। 'रहिते' तत्त्वेन(४) निश्चिते(झ)। 'यथोक्तसाध्ये ति, तथा च समानविषयत्वेष विरोधिरवमिति भावः। 'साधनादिति',-तत्वेन निश्चिते, सिद्धिरपि यथोक्त. साध्यसिद्धिविरोधिनीत्यन्वयः। दीधितिः वस्तुतस्तु पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वमेवोपाधित्वम् । सिध्यति च विशेषणवति विशिष्टसाध्यव्यापकव्यतिरेकेण शुद्धसाध्यव्यतिरेकः । तादशब्ध साधनव्यापकः संग्राह्यः, व्यभिवारोन्नायक इव पक्षवृत्तिरितरेषाम् । अपरेषां सतप्रतिपक्षोन्नायकस्य(५) साधनव्यापकस्येव अस्माकमपि व्यभिचारो- मायकस्य पक्षवृत्तेरसंग्रहो न दोषाय। परेषां साधनभेदादिव अस्माकमपि पक्ष- भेदादुपाधिभेद इति चेत् , अत्र वक्ष्यते ग्रन्थकृतव । इति श्रीरघुनाथशिरोमणिकृतायाम् अनुमानखण्डतत्त्वचिन्तामणिदीधितौ उपाधि-पूर्वपक्षः। (१) 'तदृशज्ञानहेतुताया मिति पाटान्तरम् । (:) पुस्तकविशेपे 'पक्षे इति नास्ति । (३) 'भवति हीति' पाठान्तरम् । एतेन दीधिनी म एव पाटस्तन्मते प्रतिपत्तव्यः । (४) 'रहितत्वेन' इति पाठान्तरम् । (५) 'सत्प्रतिपक्षोन्नयनक्षमस्य' इति पाठान्तरम् । (प) 'व्याप्यविशेष्यकपरामर्श' इति साध्याभावव्याप्य उपाध्यभावः पशवृत्तिरित्याकारक- परामर्श इत्यर्थः। तस्वमिति निकरूपमवच्छेदकत्वमित्यर्थः । (छ) तथा च कृतकत्वादावव्याप्तिरिति भावः । (ज) तथा च शाकपाकजत्वादावव्यातिरिति भावः । (स) स्वरूपतस्तद्धर्मराहित्यस्याकिचिनकरत्वात् नत्वेन निश्चयानुधावनम् ।

·तस्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः ननु समानप्रकारकज्ञानस्यैव विरोधितया नोक्तक्रमेण साध्याभावसिद्धेर्यथोक्त. साध्यसिद्धिविरोधित्वम् । एवं मूलीय पर्यवसिते'त्याचपेक्षणे उदत्तरत्वम्, साधनाव्यापकत्वश्च मूलोक्तं निरर्थकम्तो निष्कृष्पाह-वस्तुतस्त्विति। ननु व्यापकन्यतिरेकात् पक्षधर्मावच्छिन्नस्यैव साध्यस्याभावसिद्धिः(१)। सा चन विरोधिनी, भिन्नप्रकारकत्वादत आह-'सिध्यति चेति। 'विशेषणवतीति- संमुग्धाकारलिखनम् , तेन विशिष्टाभावस्य अनतिरिक्तत्वे सामान्यतो दृष्टस्यैकविशेष- वाध(२) विशेषान्तरप्रकारकानुमितिजनकत्वे विशेषणवत्वेन निश्चिते विशिष्टसाध्या- भावसिद्धिरेव शुद्धसाध्याभावसिद्धिः। इतरथा तु विशेषणवत्त्वे सति विशिष्टसाध्य- व्यापकाभावेन हेतुना शुद्धसाध्याभावस्थानुमितिरिति । ननु व्यभिचारोनायकतावादिभिरसंगृहीततया अलक्ष्ये साधनव्यापके दो वहिमान् ३)धूमादित्यादौ वहिसामप्रयादौ निरुक्तलक्षणस्यातिव्याप्तिरत भाह- 'तादशश्चेति । 'तादृशः' निरुक्त(अ)लक्षणाक्रान्तः । 'संग्राह्य' इति,-लक्ष्यता- नियामकदूषकतावीजसत्वं लक्ष्यतायां तन्त्रम् , न तु लक्षणान्तरकत संगृहीतत्वम् । तथा सति सत्प्रतिपक्षोन्नायकतावादिभिरसंगृहीते पक्षवृत्तौ पर्वतो धूमवान् बढेरित्यादावाद्न्धनादौ साधनाव्यापकत्वघटितलक्षणस्यातिव्याप्तिः स्यादिति भावः । इतरेषाम्' व्यभिचारोन्नायकत्ववादिनाम् । ननु भवतु साधनव्यापकस्य संग्रहः, तथापि व्यभिचारोबायकस्य पक्षवृत्ते- रसंग्रहो दोषायैव स्यादत आह-अपरेषाम'(४) इति-व्यभिचारोनायकत्ववादिनाम् । तथा च यथा सत्प्रतिपक्षोत्रायकस्य साधनव्यापकस्य व्यभिचारोनायकत्वरूप- लक्ष्यतानियामक-दूषकतावीजाभावादलक्ष्यत्वम् , तथास्माकमपि व्यभिचारोबायकस्य पत्तपत्तेर्लक्षातानियामक सत्प्रतिपक्षोत्रायकत्वाभावादलक्ष्यत्वमिति भावः । (१) पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्यैव सिद्धि'रिति पाठान्तरम् । (९) 'एक- विशेषाधे'त्ययमंशो ग्रन्थविशेपे नास्ति । (३) 'वहिमानित्यादा विति पाठान्तरम् । (४) 'अपरेषा'मित्यत्र परेपा'मिति क्वचित् पाठान्तरम् । (अ) 'निरुक्ते'ति 'वस्तुतस्तु' इत्याग्रुपक्रम्य दीधितिकारेण निरुत्तेत्यर्थः - ·७१७ उपाधि-प्रकरणम् ननु भवतां वह्नौ साध्ये एकस्यैव धूमत्वावच्छिन्नस्य पर्वताविपक्षताया निरुपाधि चम् , हृदादिपततायाञ्च सोपाधित्वं स्यादित्यस्यापि साधनभेदेन साम्यं दर्शयति-परेषामिति । 'परेषाम्' व्यभिचारोन्नायकत्ववादिनाम् । पर्वतो वहिमानित्यत्र धूमे साधने निरुपाधित्वम् , द्रव्यत्वादिसाधने सोपाधित्वं यथा न दूषणावहम् , अस्माकमपि पक्षभेदात्तथा नायं दोषावह इति(१) भावः । 'वक्ष्यत' इति, सिद्धान्तग्रन्थे 'केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिरित्यादिना प्रन्थकृतवेदं(२)वक्तव्यम् , अतो नात्र(३ दूषणमस्तीति भावः । इति श्रीमद्भवानन्दसिद्धान्तवागीशकृते अनुमानखण्डतत्त्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाशे उपाधि-पूर्वपक्षः । तत्वचिन्तार्माणः अत्रोच्यते ;-यव्यभिचारित्वेन तत्रोपाधि:(४)। दीधितिः साधनस्य साध्ययभिचारित्वं स लक्ष्यतावच्छेदकमाह-'यद्यभिचारित्वेने'त्यादि । उन्नीयत इति शेषः । उन्नायकत्वं तदद्योग्यता। सा च व्यानिपतधर्मत इति । तथा च यदव्यभिचारो यद्धर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणीभूत-यतक्रिश्चिदधिकरणवृत्तित्व(४) साध्यव्यभिचार- ध्याप्यं साधनवृत्ति च तद्धर्मावच्छिन्नं तत्रोपाधिरित्यर्थः। तेना→न्धनाभाववन्- वृत्तित्वेन हौ धूमव्यभिचारसाधनेऽप्यानॆन्धनं द्रव्यत्वादिना न तत्रोपाधि । तपावच्छिमाभावववृत्तित्वस्म वयवृत्तित्वात्। शुद्धसाध्ययापके तदभाव- घन्मात्रवृत्तित्वं साध्यव्यभिचारण्याप्यम् , अवच्छिन्नसाध्यव्यापक तु भवच्छेदकाधि- करणीभूततदभावाधिकरणवृत्तित्वमित्युभयत्रापि सङ्गतिः। द्रव्यत्वेन रूपवस्थे(६) (१) पक्षभेदात्तथात्वं न दोगावह'मि'न पाठान्तरम् । (२) 'कृतैव वक्तव्यम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'न तत्र' इति पा न्तिरम् । (५) 'स उपाधिः' इति पाठान्तरम् । (५) 'वृत्तित्वसामान्य मिति पाटान्तरम । तच्च न प्रकाशकारा मिमतम् , कृत्तित्वपदस्यैव वृत्तित्वसामान्यार्थकतायास्तेन विवरणात् । (६) 'रूपवत्वेन' इति पाठान्तरम्।

·तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे साध्ये सत्ताद्रव्यत्वजलत्वमात्रविशेष्पिका या धीः, तद्विशेष्यत्वे जलसमवेतनित्यत्वे वा सति पृथिवीत्वववृत्तित्वादित्यादिना प्रकारेण(१) व्यभिचारोभयनसमर्थोऽपि पृथिवीत्वाभावादिनॊपाधिः। नहि पृथिवीत्वात्मकतदभावाधिकरणं तादृशं किञ्चिदस्ति, यत्तित्वसामान्य साध्यव्यभिचारव्याप्यम् , पृथिवीत्वादावेव व्यभिचारात्। न च व्यभिचारो- नायकतामात्रेण प्रकृतोपाधित्वस्य(२) निर्वाहः, अपि तु कथकानां तान्त्रिकाणाश्च तथाविधव्यवहारविषयत्वेन । तदवच्छेदकश्चोक्तरूपम् । व्याप्यत्वासिद्धयन्नायकत्वा- विकं सम्भवदपि न तथा, गौरवात्। अत एव इदं जलमाकाशादित्यत्र स्वाव्याप्यत्वेन जलत्वाच्याप्यत्वोन्नायकस्यापि द्रव्यत्वादेरसंग्राहो न दोषाय । दीधितिप्रकाशः 'यद्व्यभिचारित्वेन' इत्यादेर्लक्षणस्वरूपत्वे 'लक्षणन्त्वि'त्यादिकं वक्ष्यमाणं पुनरुक्तं स्यादत आह -'लक्ष्यतेति। तृतीयार्थः करणत्वम् , निरूपकतया तदन्वयश्च न साध्ययभिचारित्वे, यद्यभिचारित्वस्य साध्यव्यभिचारित्व(३)करणत्ववाधादतः पूरयति 'उन्नीयत' इति । तथा व उन्नयने(ट) तस्य(४) करणत्वं न वाधितमिति उन्नायकत्वस्य फलोपधानरूपत्वे अन्याप्तयतिव्याप्ती(8) स्यातामत माह-'उन्नायकत्व'मिति। यातयादिभ्रमेणोनायकस्यानुपाधेरपि व्याप्तयादिमत्वेन झायमानत्यरूपयोग्यतासखात्(५) तथैवातिमातिरतो योग्यताविशेषं दर्शयति- 'सा चेति। ननु यव्यभिचारित्वेनेत्यत्र उपाधितावच्छेदकामिश्रितोपाधेः(६) स्वरूप- मात्रस्य यत्पदार्थत्वे द्रव्यं जातेरित्यादौ गुणान्यत्वविशिष्टसत्ताया गुणान्यत्व- भावः। (१) 'वृत्तित्वादिति प्रकारेण' इति पाठान्तरम् । (२) 'पाधितानिवाह' इति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् व्यभिचारित्वे' इति सप्तम्यन्तपाठः । (४) पुस्तकविशेषे 'तस्य' इति नास्ति । (२) 'वत्त्वादिति पाठान्तरम् । (६) 'पाधि' इति पाठान्तरम् । (३) 'तस्ये ति पदव्यभिचारित्वस्येत्यर्थः । (3) उन्नयनस्पफलानुपहितोपाधावव्याप्तिः। सफलोपहितानुपाचाविति ध्येयम् । भतिव्यातिम व्यायादिश्रमेणोजयन- ·उपाधि-प्रकरणम् विशिष्टसत्तात्वादिनोपाधिता न स्यात्(१), सत्ताव्यभिचारित्वस्य जातवभावात् माईन्धनादेरप्यतिप्रसक्तेन द्रव्यत्वादिनोपाधितापत्तिश्च, लक्षणेन रूपविशेषस्य नियमालाभात(२)। एवमप्यवच्छिन्नसाध्यव्यापक(३) शाकपाकजत्वादावव्याप्तिः, तव्यभिचारस्य शुद्धश्यामत्वव्यभिचाराव्याप्यत्वादतो व्याचष्टे 'तथा चेति । 'यद्धर्मः' उपाधिता- वच्छेदकत्वेनाभिमंत आद्रेन्धनत्वादिः। शाकपाकजत्वसंग्रहाय 'यत्किञ्चिदिति । 'वृत्तित्वं' हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तित्वसामान्यम्। तेन कालिकादिसम्बन्धेनायो- गोलक-(४) वृत्तित्वस्य धूमव्याप्येऽपि सत्वात् तस्य धूमव्यभिचाराव्याप्यत्वेऽपि न क्षतिः। सामान्यपदोपादानाच(ड रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादा-(५) वसंग्राह्यस्य पृथिवीत्वाभावादेरभावाधिकरणीभूतपृथिवीवृत्तित्वविशेषस्य सत्ताद्रव्यत्वादिनिष्ठस्य रूपव्यभिचारव्याप्यत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । पृथिवीत्वादिनिष्ठस्य पृथिवीवृत्तित्वस्य तदव्याप्यत्वादिति। व्याप्यादिपदसमभिव्याहारेण अवच्छेदकाचच्छेदेनान्वयो व्युत्पत्तिबलात(६) । तथा च यकिश्चिदधिकरणवृत्तित्वत्वावच्छेदेन व्याप्यत्वं व्युत्पत्तिबलालभ्यते । अन्यथा(ढ) वह्निधूमव्याप्य इत्यप्यवाधितं स्याद् वह्नित्वसामानाधिकरण्येन तत्सत्वात(ण)। वृत्तित्वाविपदसमभिन्याहारे तु आधेयतावच्छेदकसामानाधि- करण्येन(७), तेन वृत्तित्वसामान्ये साधनवृत्तित्वोक्तावपि तदाश्रययफिश्चिव्यक्ती (१) 'गुणान्यत्वविशिष्टसत्तात्यादिना सत्ताया उपाधिता न स्यात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'विशेषस्या नियमा'दिति पाठान्तरम् । (३) 'व्यापके' इति पाठान्तरम् । (४) 'कालिकादिसाधारणायोगोलकेति पाठान्तरम् । (५) 'द्रव्यत्वात् सत्त्वादा इत्यत्राग्राह्यस्य' इति क्वचित् । (६) 'व्युत्पत्तिवैचित्रयात्' इति पालान्तरम् । (७) 'व्याहारेणाधिकरणतावच्छेदकवृत्तित्वत्वसामानाधिकरण्येन' इति पाठान्तरम् । () 'सामान्यपदोपादानादिति स्वकृतवृत्तित्वपदविवृताविति शेषः। तेन वीभिती सामान्यपदाभावेऽपि न क्षतिः । (6) 'भन्यथेति व्याप्याविपदसमभिव्याहारे सति ताशावच्छेदकावच्छेदेनान्वयल्प व्युत्पत्तिबललभ्यत्वविरह इत्यर्थः । (ग) 'सत्सत्वादिति व्याप्यत्वसस्वादित्यर्थः । १७ [२] ·७० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्सत्वेनैव कृतार्थता। तवृत्तित्वसामान्यस्य साधनावृत्तित्वात् साधनवृत्ति- त्वेत्यनेनानन्वयापातात् प्रकृते तन्नोपात्तम् । 'यद्धर्मे'त्यस्य प्रयोजनमाह-'तेने'ति। 'तत्र' वह्नौ। 'तपेति-द्रव्यत्वा- दीत्यर्थः। 'अभावववृत्तित्वस्य(१) वयवृत्तित्वादिति,-यथाश्रुतमिदं समवायेन वहेहेतुत्वाभिप्रायेण, संयोगेन हेतुतायां च तद्रूपा(त)वच्छिन्नाभावयति संयोगेन वृत्तित्वस्याप्रसिद्धतया व्याप्तयाद्यभावादिति बोध्यम् । यकिञ्चित्पदस्य प्रयोजनं दर्शयन्नेवोभयत्र लक्षणं सङ्गमयति 'शुद्ध- साध्ये ति। तदभाववन्मात्रे'ति--मात्रपदं सामान्यार्थकम् । 'अवच्छेदके ति,- भवच्छेदकाधिकरणीभूतं यदुपाध्यभावाधिकरणीभूतं तद्वृत्तित्वमित्यर्थः । 'उभयत्र' शुद्धसाध्यव्यापके अवच्छिन्नसाध्यन्यापके च । ननु विशेषितमविशेषितं वा यद्यभिचारित्वं साध्यव्यभिचारित्वव्याप्यं साधनवृत्ति चेत्यपेक्ष्य(२) यत्किञ्चिदधिकरणवृत्तित्वसामान्यगर्भतायां गौरव- सहिष्णतायां वीजमादर्शयति 'द्रव्यत्वेने'त्यादिना । तत्र पृथिवीत्वाभावस्य व्यभिचारोन्नायकत्वं यथाश्रुतलक्षणार्थ दर्शयितुमाह-'सत्ते'ति। द्रव्यत्वं रूपम्यभिचारि सत्तेत्यादिविशेष सति पृथिवीत्वववृत्तित्वात् सत्तावदिति(३) क्रमेणेत्यर्थः । तत्र 'सत्तेति दृष्टान्तार्थम् । 'द्रव्यत्वे ति स्वरूपासिद्धिवारणार्थम्(४)। 'जलटोति विशेष्यदलसार्थक्यार्थम् । अन्यथा सत्ताद्रव्यत्वोभयमात्रविशेष्यकधी- विशेष्यत्वादित्यस्य तद्विशेष्यत्वे सति वृत्तित्यादित्यस्य वा सार्थक्ये(५) पृथिवीत्वववृत्तित्वस्य वया । मात्रपदश्च घटत्वादिकमादाय या धीः, तविशेष्यत्वे सति पृथिवीवृत्तित्वस्य घटत्वादावेव व्यभिचार इति तनिरासायो- पात्तम्। तन्मात्रविषयकवुद्धिराथ प्रसिद्धा इति । (१) पुस्तकविशेषे 'अभावववृत्तित्वस्येति पाटो नास्ति । (२) 'चेत्युपेश्य' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे सत्तावद्' इति पाठी नास्ति । (४) 'स्वरूप सिद्धयर्थम्' पति पाठातारम् । (५) 'साम' इति पाठान्तरम् । (a) तनुपावच्छिन्ने ति व्यत्वाचवच्छिनेत्यर्थः । (4) पाने जातिविषयकस्वल्य धर्मिविषयकल्पनियतत्वादिति भावः ।

·उपाधि-प्रकरणम् तद्विशेष्यकबुद्धिविषयत्वञ्च द्रव्येतरावृत्तित्वघटितद्रव्यत्वत्वघटकजन्यपृथिवी- स्वरूपद्रव्येऽपि गतमतो विशेष्यद्वयम्। लघुप्रकारान्तरमाह-'जलसमवेते'ति । पृथिवीत्वादेर्वारणाय सत्यन्तम् । तस्थापि सम्बन्धान्तरेण जलवृत्तित्वात 'समवेते'ति। जलपृथिवीसंयोगवारणाय 'नित्येति। जलत्यादौ व्यभिचारवारणायु विशेष्यमिति। 'नोपाधिः' नोपाधिलक्षणेन संग्राह्यः । संग्रहाभावं दर्शयति 'नही'त्यादिना। 'तादर्श' साध्यव्यभिचारनिरूपकम् । 'यत्तित्वसामान्य'मिति, सत्ताद्रव्यत्वादिनिष्टस्य पृथिवीवृत्तित्वस्य व्याप्यत्वेऽपि तत्सामान्यस्याव्याप्यत्वादिति भावः। दूषकतावीजसत्त्वे तद्वारणमेव तष कुत इत्यत आह-'न च व्यभिचारे'ति । मात्रपदेन तथाधिधव्यवहारविषयत्वस्य(१) व्यवच्छेदः। 'प्रकृतोपाधित्वस्य' प्रकृतोपाधिलक्षणस्य । 'निर्वाहः' नियम्यत्वम् । तथा च व्यभिचारोन्नायकत्वं यत्र तत्रावश्यमुपाधिलक्षमिति नियमो नेत्यर्थः । 'कथकानाम्' धादजल्पवितण्डा कथासु निपुणानाम । 'तथाविधव्यवहार' उपाधिव्यवहारः। तथा च तद्विषयत्वमेय(२) प्रकृतोपाधित्यस्य नियामकम् । सदभावात् पृथिवीत्वाभावादेनोपाधित्वमिति तव्यावृत्तमुपाधिलक्षण-(३) मुचितमिति भावः। ननु पृथिवीत्वाभावादिव्यावृत्तस्य व्यवहारविषयतावच्छेदकस्याभावे तव्यावृत्तत्वेन व्यवहारविषयत्वमपि दुर्णिरूपमत आह-'तदवच्छेदकश्चेति- तथाविधव्यवहारविषयता(४)वच्छेदकश्च । ननु यधर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणीभूत यत्किञ्चिवधिकरणवृत्तित्वसामान्य साध्याव्याप्यत्वव्याप्यम् साधनवृत्ति व तद्धर्मावच्छिन्नं तत्रोपाधिरित्येवंरूपच्याप्यत्वा- सिन्ध्युनायकत्यमेव लक्षणं पृथिवीवाभावादिव्यावृत्तं कथं न तादशव्यवहार- विषयतावच्छेदकम् ? अत आह-'व्याप्यत्वामिद्धी ति। 'सम्भवदपि' पृथिवीत्वा- भावादिव्यावृत्तं सम्भवदपि । 'न तथा व्यवहारविषयतावच्छेदकम् । ' (१) विषयत्वव्यवच्छेद इति पाठान्तरम् । (२) 'तद्विपयोपाधित्वमेव' इति क्वचित् पाठः। (३) 'तव्यावृत्तलक्षणमुचितमिनि' इति पाठान्तरम् । (४) मुस्तकविशेष 'तथाविधव्यवहारविषयतावच्छेदकञ्चति पाटो नास्ति ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे 'गौरवादिति,-अव्यभिवरितत्व(१) विशिष्टसामानाधिकरण्यरूपव्याप्यत्वाभावापेक्षया व्यभिवारस्य लघुत्वादिति भावः । केचित्तु व्याप्यत्वासिद्ध्युनायकत्वम् स्वाव्याप्यत्वेन विशेषिताविशेषित- साधारणेन व्याप्यत्वाभावोनायकत्वं(२) सम्भवदपोत्यर्थः। 'गौरवादिति, स्वमते पृथिवीत्वाभावादावतिप्रसङ्गस्य दोषत्वसम्भवेऽपि पूर्वपक्षिणां(३) पृथिवीत्वाभावादे- रप्युपाधिव्यवहारस्य इष्टत्वात्तदतिप्रसङ्गो नोपदर्शित इति व्याचक्रुः(द)। 'अत एवं' निरुक्तव्याप्यत्वासिद्ध्युनायकत्वस्य आकाशहेतुके द्रव्यत्वाद्यपसंग्राहकस्य व्याप्यत्वा. सिद्ध्युनायकव्याप्यत्वासिद्धिप्रतियोगित्वस्य गौरवेण व्यवहारविषयतानवच्छेद- कत्वादेव(४)। 'स्वाव्याप्यत्वेने'ति,-आकाशं जलत्वाव्याप्यं द्रव्यत्वाव्याप्यत्वादिति क्रमेणेति भावः । दोधितिः अर्थवं स्वव्यभिचारेण व्यभिचारोन्नायकत्वमेव तथास्तु लाघवात्। तच उक्तोपाधावप्यस्तीति चेत् , एवं तर्हि साध्याभावसाधनोभयाधिकरणवृत्यमाव- प्रतियोगित्वमेव तथास्तु अतिलाघवात् , अस्तु च सहार्थतृतीयाश्रयणेनास्यापि स पच फलितोऽर्थः। एतदूपमात्रशाने तेषां नोपाधिव्यवहार इति चेत् , तुल्यं त्वदुक्तेऽपि। अत एव शुद्धसाध्याव्यापकस्थले साध्ये व्याप्यतावच्छ दकं नियमतस्तादृशं धर्ममनुसरन्ति ते, यद्धति साध्यव्यभिवारनियमो भवत्युपाधिव्यभिचारस्य । (१) 'चारित्व विशिष्टे'ति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'व्याप्यत्वाभावोन्नायकत्व'- मित्यनन्तरं छेदः, तदनन्तरं 'सम्भवदपीति, पृथिवीवाभावा दिसाधारणं सम्भवदपीपर्थ' इति पाठः। (३) पक्षिणा' इति पाठान्तरम् । (४) क्वचित् 'केचित्तु' इत्यादि- 'व्याचक्रु'रित्यन्तग्रन्थात् पूर्वम् 'अत एवेत्यादिः 'विषयतानच्छेदकत्वादेव' इत्यन्तो ग्रन्थो दृश्यते। (६) प्रकरणमिदं पृथिवीस्वाभावादिव्यावृत्तवमै व्यवहारविषयतावच्छेदकत्वव्यवस्थाप- नस्य, अतस्तत्र ताशरूपान्तरस्यैव तत्खण्डन युक्त, न त्वन्याहशस्येत्यस्वरसः केचित्रिवत्यनेन सूच्यते ।

·उपाधि-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः 'एवम्' लाघवस्यादरणीयत्वे । 'स्वन्यभिचारेण' विशेषिताविशेषितेन । 'तथा' व्यवहारविषयतावच्छेदकम् । 'लाघवादिति,-यत्किञ्चिदधिकरणत्वस्य वृत्तित्व(१)सामान्यस्याप्रवेशाच लाघवम् । 'उक्तोपाधौ' पृथिवीत्वाभावरूपोपाधौ। 'तही ति,-यदि लाघवपुर- स्काराद् व्यवहारानादरेणोक्तरूपे विषयतावच्छेदकत्वस्वीकारस्तदेत्यर्थः। 'साध्या- भावे'ति,-रूपाभावद्रव्यत्वोभयाधिकरण यत् वाय्वादि तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वा- भावात् पृथिवीत्वाभावादेस्तावतापि वारणमिति भावः। 'अतिलाघवादिति, उन्नायकत्वे व्याप्यत्वादेः(२) प्रवेशात् तदपेक्षया लाघवमिति भावः। - ननु 'यद्व्यभिचारित्वेने'ति-मूले उन्नायकत्वस्यैव व्यवहारविषयतावच्छेद- कत्वकथनात(३) तद्विरोध इत्यत आह-'अस्तु चेति । 'सहाथै ति - ययभि- चारित्वेन सह साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमिति मूलार्थः(४)। तपेति,- तद्रूपस्य विरुद्धसाधारणत्वात् साध्यसामानाधिकरण्य(५) विशेषणेऽपि तद्रूपे व्यभिचारस्यातिस्फुटतया तज्ज्ञानस्योपाधिन्यवहाराजनकत्वादिति यदि तदा पृथिवीत्वाभावसंग्राहके त्वदुक्तेऽपि रूपे तुल्यमित्यर्थः । (१) 'वृत्तित्वे'ति सर्वत्र न दृश्यते । (२) व्याप्त्यादिप्रवेशात्' इति पाठान्तरम् । (३) 'कल्पनात्' इति पाठान्तरम् । पाटान्तरम्। (४) क्वचित् 'संहार्थेति' इत्यनन्तरं 'यद्व्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्य मिचारित्वम् , यद्व्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्वं साधनस्य इत्यत्र वैशिष्ट्यं तृतीयार्थः। तथा च यद्व्यभिचारित्व- विशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वमर्थः । वैशिष्ट्यञ्च निरूपकतासम्बन्धघटितसामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन । वृत्तित्वांशद्वयं परित्यज्य उपाध्यभावाधिकरणवृत्तित्व निरूरकं यत् तदेव साध्याभावाधिकरणवृत्तित्व निरूपकम् , साधनस्येन्यत्र मप्तम्यर्थ पष्ठी, तच्च अधिकरणत्वम् , तस्यान्वयः साध्याभावाधिकरणे, नत्र उपाध्यभावाधिकरणत्वे भासमाने तवृत्त्यभाव- प्रतियोगित्वमपि उपाधौ भामते, तथा च माध्याभावमाधनोभयाधिकरणवृत्त्यभावप्रति- योगिल्लमेवास्यार्थ इति मूलार्थ' इति पाठो दृश्यते । (५) 'माध्यसमानाधिकरणत्वे'ति पाटान्तरम्।

·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखडे ननु.पृथिवीत्वाभावादौ तेषां नोपाधिन्यवहार इत्येव कुतो निर्णीतमित्यत आह–'अत एवेति। यत एव व्यभिचारानुमापकतामात्रेण नोपाधिव्यवहारः, किन्तु यद्धर्मावच्छिन्नेत्यादिरूपेण(१) अत एवेत्यर्थः । 'साध्ये व्याप्यतावच्छेदकम्' साध्य- निष्ठोपाधिनिरूपितव्याप्यतावच्छेदकम्(२)। 'नियमत' इति, कदाचिदनुसरणे यथाकथञ्चिद् व्यभिवारोनायकतामात्रेणाप्युपाधित्वम्यवहारः प्रसज्येतेति भावः । यद्वतीति,-यवति उपाधिव्यभिचारे सति अवश्यं साध्यव्यभिचार इत्येवं- रूपनियम इत्यर्थः । यया स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र शाकपाकजत्वोपाधौ मित्रातनयत्वं तादृशो धर्मः, तद्वति शाकपाकजवन्यभिवारस्य श्यामत्वन्यभिचार- नयत्यात्। वायुः प्रत्यक्षः प्रमेषत्वादित्यत्र उद्भूतरूपोपाधौ वहिव्यत्वं तादृशो(३) धर्मः, तद्वति रूपव्यभिचारस्य प्रत्यक्षत्व व्यभिचारयत्यात् । अन्यथा सत्ता-मित्रा- तनयत्वश्याम(४)मित्रातनयव्यक्तित्वमाविशेष्यकधीविशेष्यत्वे सति शाकपाकजत्व- व्यभिचारित्वादित्यादिक्रमेण तत्र व्यभिचारानुमानसम्भवे नियमतस्तादशधर्मानुसरण तेषां निष्फल स्यात्। तस्मात्तादृशधर्मानुसरणादेवं जानीमो, यदेकाधिकरणान्त- र्भावेण यदन्यभिचारः साध्यव्यभिचारनियतः, स एवोपाधिस्तेषामभिमतो, नान्यः, अतः(५) पृथिवीत्वाभावादौ तद्वारणमुचितमेवेति भावः । ननु महाकालान्यो घटादित्यत्र दैशिकविशेषणतया साध्यतायां कालिकेन हेतुनायां खण्डकालभेदे पृथिवीत्वाभावतुल्यतयानुपाधावतिव्याप्तिः, खण्डकालभेदा- भावति खण्डकाले कालिकतया वृत्तित्वस्य महाकालभेदाभाषवन्महाकालवृत्तित्व- रूपसाध्यव्यभिचारव्याप्यत्वात् । न च तद्धर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणीभूतयकिश्चि- दधिकरणवृत्तित्वस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यतायामधिकरणस्यापि ज्याप्यतावच्छेदक- कोटिप्रविष्टत्वविवक्षणादत्र नातिव्याप्तिः। अत्र तु कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वमात्रस्यैव महाकालवृत्तित्वव्याप्यतया वैयर्थेनाधिकरणस्याप्रवेशादिति वाच्यम् । तथा सति (१) पुस्तकविशेषे 'किन्तु यद्धमीवच्छिन्नेत्यादिरूपेण' इति पाठो नास्ति । (२) पुस्तकविशेपे 'साध्ये' इत्यादिः 'छेदक' मित्यन्तो ग्रन्थो नास्ति । (३) पुस्तकविशेषे 'तादृशो धर्म' इति नास्ति । (४) पुस्तक विशेषे 'श्याम मित्रातनयव्यक्तित्व' इत्यशो (५) '' इत्यादि 'भाव' इत्यन्तपाठस्थले 'पृथिवीत्वाभावादौ तु तदभावात् तद्वारणं समुचितमेवेति भाव' इति पाठः क्वचिद् दृश्यते । नास्ति।

·उपाधि-प्रकरणम् तत्रत्यसदुपाधौ महाकालान्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादा(१)वव्याप्तिः, तव्यभिचार- स्थापि व्याप्यतायां वैयनाधिकरणस्थाप्रवेशात् । एवमेतदूपभिन्नं गुणत्वादित्यत्रापि एतदूपभेदे अनुगाधावतिव्याप्तिः, एतद्रूपभेदाभाववदेतद्रूपसमवेतत्वस्यैतद्रूपभिन्न- समवेतत्वव्याप्यत्वात्। एतेन ताशयकिश्चिदधिकरणवृत्तित्वस्य तादात्म्येन साध्यव्यभिचार- व्याप्यत्वं विवक्षितम् । महाकालखण्डकालवृत्तित्वयोः स्वरूपसम्बन्धात्मकत्वेन महाकालखण्डकालस्वरूपपर्यवसानान्न तादात्म्येन व्याप्तिरिति परास्तम् । दीर्धाितः वस्तुतस्तु यदभावेन यदन्यत्वेन वा साधनयति साध्याभाव उन्नीयते, स उपाधिाघवात् । अत एव जलत्वतेजस्क्यो तदुभयत्वेन क्वचिदप्युपाधित्वम् । 'यद्यभिचारित्वेने'त्यस्यापि स एवार्थः। तथाहि यभिचारित्वेन हेतुमद्- वृत्तित्वविधया साधनस्य पत्ततावच्छेदकीभूतस्य साध्याभावरूपसाध्यवत्पत्तवृत्तित्वं सिध्यतीति । दोधितिप्रकाशः एतद्रूपसमवेत त्यस्य एतद्रूपभिन्नसमवेतत्वस्य चैक्येन तथाप्यवारणाद् हेतुनिष्ठस्वरूपसम्बन्धेन साध्यन्यभिचारोन्नयने उक्तव्याप्तेयोग्यतारवाभावाश्येत्यस्वर- सादाह-वस्तुतरित्व'ति। 'यदभावनाति, खण्डकालभेदाभावस्य महाकालभेवा- भावासाधकत्वानोक्तस्थले अतिव्यातिरिति । ननु द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र संयोगादेपाधित्वं न स्यात् , माधनति गुणादौ संयोगाभावेन द्रव्यत्वाभावानुमानस्या(२)सम्भवात् , तस्य केवलान्वयितया गुणवृत्तित्वादिविशिष्टस्य तस्य हेतुतायां विशेष्यवेयर्थ्यात् । न च गुणादिवृत्तित्व- विशिष्टत्यादिना संयोगाभावस्य हेतुत्वमक्षतमेवेति वाच्यम् ; तथा सति गन्धवद् द्रव्यत्वादित्यत्र साधनव्यापकतया अनुपाधौ संयोगादायतिव्याप्तः(३। भवति हि जलं गन्धाभाववज् जलवृत्तित्वविशिष्टादित्यनुमितौ तादृश(४ विशिष्टत्वेन संयोगाभावस्यापि (१) विषयत्वादावव्याप्ति'रिति पाठान्तरम् । (२) 'मानासम्भवाद्' इति पाठान्तरम् । (१) 'व्याप्तिः' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तकविशेषे 'तादृशे ति नास्ति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे हेतुत्वमतो यदभावमात्रवृत्तिधर्मेणोनायकता वाच्या, तथा चा(ध)व्याप्तिस्तदवस्थेवेत्यत आह–'यद्व(न)दन्यत्वेनेति । 'लाघवादिति,-पूर्वत्र यद्यभिचारसाध्यव्यभिचारयो- वृत्तित्वद्वयप्रवेशाद् गौरवमिति भावः । अत्र 'अत एवेति, जलत्वतेजस्वोभयवतोऽप्रसिद्ध्या तदन्य(१)त्वस्य अप्रसिद्ध- त्वादिति भावः। पूर्व विवक्षायान्तु इदं स्नेहवद् द्रव्यत्वादित्यत्र जलत्वतेजस्त्वयो- रुभयत्वेनोपाधित्वं स्यात् , तद्धर्मावच्छिन्नाभावाधिकरणीभूत-यत्किञ्चिदधिकरणा- त्मकपृथिव्यादिवृत्तित्वस्य स्नेहव्यभिचारव्याप्यस्य द्रव्यत्वे सत्वात् तत्रातिव्याप्तिः स्थादिति भावः। च साध्यसमानाधिकरणत्वेनाच्छिन्नस्य धर्मिणोऽत्र कल्पेऽपि विशेषणीयत्वात् तेनैवास्यापि वारणाद् अत एवे'त्यादिपाठोऽप्रामाणिक इति केचित्(२)। वस्तुतस्तु उपाधितावच्छेदकपातयवच्छिन्नस्य साध्यसमानाधिकरणत्वम् उपाधितावच्छेदकस्य वा साध्याधिकरणवृत्तितावच्छेदकत्वं पूर्वकल्पे(३) वक्तव्यम् । अत्र कल्पे तु उपाधितावच्छेदकाश्रयस्य साध्यसमानाधिकरणत्यम् , अवच्छेदकस्य वा साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वमात्रं वक्तव्यम् , न तु पर्याप्तरपि प्रवेश(४) इति लाघवम्। न च धूमवान् रहेरित्यत्र हृवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्यादिना अत्र कल्पे उपाधितापत्तिः, तदवच्छिनाभावस्य तदवच्छिन्नवद्भवस्य वा वैयर्थेन धूमाभावाद्यु- मायकत्वाभावादिति प्रकृतलक्षणवाक्यमपि तत्परतया व्यावष्टे-'यद्व्यभिचारित्वेने' त्यादिना । हेतुमवृत्तित्वे'ति -साधनवान् साध्याभाववान् उपाध्यभावादित्यनु- (१) तद्वदन्यत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'पाठः प्रामादिक इति केचित्' इति पाठान्तरम् । (३) 'कल्पेऽपि' इति पाठान्तरम् । (४) 'पर्याप्तेरनुप्रवेश कृति पाठान्तरम् । (प) 'अध्याप्ति'रिति-द्रव्य सस्थादित्यादौ संयोगादावव्याप्तिरित्यर्थः । (म) यदुवदन्यत्वानुसरणेन प्रकृते संयोगवदन्यत्वस्य गुणे द्रव्यत्वाभावोबायकत्वाद- द्रव्यं सरवादित्यत्र संयोगादौ नाव्यातिः । जले गन्धाभावानुन्नायकत्वास नवा गन्धबद- अन्यत्वादित्यादौ तत्रैवातिव्यातिरिति भावः ।

·उपाधि-प्रकरणम् माने(क) साधनवति उपाध्यभावरूपहेतुमस्वभाने साध्या(१)भावरूपसाध्यवत्वभाने व तद्वद्(२)वृत्तित्वमपि पक्षतावच्छेदके साधने भासत इत्युपाधिन्यभिचारित्वस्यानु- मितिजनकमानविषयत्वरूपमुन्नायकत्वं साध्यव्यभिवारस्यानुमितिविषयत्वञ्च सम्भव- तीति भावः। दीधितिः भत्र च साध्यसमानाधिकरणत्वेनावच्छिन्नो धर्मी साध्यसमानाधिकरणाने- न्धनादिव्यक्तराट्रेन्धनत्वादिनोपाधित्वे पुनरवच्छेदको धर्म एव साध्यसमाना- धिकरणवृत्तित्वेन विशेषणीयः। तेन जलहरत्वाभावाधिकरणायोगोलकवृत्तित्वस्य धूमव्यभिचारव्याप्यस्य वहिवृत्तित्वेऽपि जलहदत्वे(३) नातिप्रसङ्गः, न वा द्रव्यत्वेन तेजस्त्वसाधने शीतस्पर्शजलत्वाद्यात्मकस्वाभावेन तद्ववृत्तित्वेन वा द्रव्ये द्रव्यत्वे वा साध्याभावस्य व्यभिचारस्य वा साधके स्पर्शाभावजात्यभावादौ । दोधितिप्रकाशः 'अत्र चे'ति-अनयोः कल्पयोरित्यर्थः । 'अवच्छिन्न' इति-उपाधिता- वच्छेदकावच्छिन्न इत्यर्थः। 'उपाधित्वे पुनरिति, व्यभिचारानुमानस्य आद्रेन्धन- त्वेन उपाधिव्यवहारस्य च समानाधिकरणव्यक्त्यैवोपपत्तस्तस्योपाधित्वाभावेऽपि न क्षतिरिति भावः । अत्र व यद्धर्मावच्छिन्नयव्यत्यधिकरणता साध्याधिकरणे तद्धर्मावच्छिन- तव्यक्तिरुपाधिरिति पूर्वस्य, यद्धर्मावच्छिन्नाधिकरणता साध्याधिकरणे तधर्मा- पच्छिन्न उपाधिरिति द्वितीयस्यार्थः । तेन विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वाद् धूमवान् वहेरित्यादौ(४) हृदवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादिना नोपाधित्वमिति भावः । (१) 'साध्ये'त्यादिः 'भाने च' इत्यन्तः सन्दर्भः सर्वत्र नास्ति । (२) 'तवृत्तित्वमपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'हृदत्वादौ' इति क्वचित् पाठः । (४) 'वढेरित्यादा वित्यनन्तरं क्वचित् पुस्तके 'हृदवृत्तित्वविशिष्टस्य द्रव्यत्वस्य धूमाधिकरणवृत्तित्वेऽपि धूमाधिकरणे तदधिकरणताया अभावात् द्रव्यत्वत्वा दिना उपाधित्व मिति भाव' इति पाठो दृश्यते । (क) अत्रानुमानपदं करणसाधर्म भावसाधन प्रतिपत्तव्यम् । तेन कस्गसाधमत्वकल्पे. अनुमाने हेतुमत्वमानं भाषसाधनत्वकल्पे च साध्यवस्वमानमुपादाय प्रकृतमन्यसङ्गतिः अथवा आचार्य्यसम्मत लिङ्गोपहितलैनिकभाममुपादाय भावसाधनेवागुमानपदेन प्रकृतपन्था उपपादनीयः, तन्मते नियमेन साध्यस्येव साधनस्याप्यनुमितिविषयत्वात् । १२] कर्तव्या। - ·७८ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे प्रथम(१)विवक्षानुसारेणाह-'तेने'त्यादि । द्वितीय(२)विवक्षायान्तु हृदत्वा- भावस्य साध्य(३)व्यभिवारितया यत्(४)किञ्चिविशेषण(ख) दाने च व्यर्थतया साध्याभावासाधकत्वात् तदनुसारेणाह-'न वेति। इदं तेजो द्रव्यत्वादित्यन स्पर्शसामान्याभावो जात्यभावश्च विरुद्धः, तदभावविशेषस्य शीतस्पर्शजलत्वात्मकस्य साध्याभावोनायकत्वसम्भवादत्रापि तद्विशेषणम् । तत्रापि (५)स्पर्शाभावस्य जन्यतेजसि स्वमते उत्पत्तिकालावच्छेदेन साध्यसमानाधिकरणत्वाज्जात्यभाव- पर्यन्तानुधावनम् । 'शीतस्पर्श'ति.-द्रव्यं तेजस्त्वाभाववत् शीतस्पर्शवत्वात् जलत्वाद्वा इत्यनु- मानाकारो बोध्यः। पूर्वविवक्षायां यद्यपि व्यावृत्तिः पूर्व दत्ता, तथापि तत्र(६) हुदत्वाभाववदद्योगोलकवृत्तित्वस्योनायकतायामयोगोलकवृत्तित्वस्यैव सामर्थ्यात् हदत्वाभावस्य(७) वैयर्थेन(८)यभावस्योनायकतावच्छेदककोटिप्रविएत्वविवक्षणेऽपि तद्वारणसम्भवात् तदन्तर्भाव्यापि तत्र व्यावृत्तिमाह-तद्ववृत्तित्वेनेति । प्रथमोपन्यस्तस्यापि वर व्यावृत्तिदानं तच्छन्देन तदभावस्य परामर्श शब्दलाघवाय । स्वमुत्तरत्रापि यथायथं बोध्यम् । इवञ्च प्रौढ़िवादेनोक्तम्(A)। तथा() विवक्षायां महाकालान्यो घटादित्यन कालिकसम्बन्धेन हेतुताया(१०) सदुपाधावव्याप्तिः, कालिकसम्बन्धेन वृत्तित्वमात्रस्यैव साध्यन्यभिचारव्याप्यतया उपाध्यभावस्य वैयर्सेनाप्रवेशादित्युक्तत्वादिति । द्रव्यत्वं तेजस्वन्यभिवारि शीतस्पर्शववृत्तित्वात् जलत्ववत्तित्वावेत्यनुमानशरीरं बोध्यम्। जात्यभावादौ न वातिव्याप्तिरित्यनुषङ्गेणान्वयः। (१) 'प्रथमलक्षण विवक्षानुसारेणाह' इति पाठान्तरम्। (२) 'द्वितीयलक्षण- विवक्षायान्तु' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकविशेषे 'साध्य' इति नास्ति । (४) 'यत्' इति सर्वत्र नास्ति । (५) 'जन्यस्पीभावस्य' इति पाठान्तरम् । (६) 'तत्र' इति पाठो न सार्वलिकः। (७) क्वचित् 'हृदत्वाभावस्य वैयर्यन अयोगोलकवृत्तित्वस्यैव सामयात्' इति पौर्वापर्य-व्यतिक्रमेण पाठो दृश्यते । (७) 'वैययेनाप्रवेशात्' इति पाठान्तरम्। (१) 'तथा विधविवक्षाया'मिति पाठान्तरम् । (१०) 'महाकालान्यत्व. प्रकारकप्रमाविषयत्वादौ सदुपाधा'विति पाठान्तरम् । (a) 'पतकिचिदविशेषणे'ति-निधूमवृत्तित्वादिविशेषणेत्यर्थः । (A) 'प्रौढ़िवादेनेत्यभ्युपगमवादेनेत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् दोधितिः द्रव्यत्वादिना तु कम्युप्रीधादिमत्वादौ साध्ये स्वव्यभिचारेण स्वाभावेन या. तद्वति वा व्यभिवारस्य साध्याभावस्य वा साधकं घटत्वादिव्यभिचारित्य- मुपाधिरेव। घटत्वादेस्तदभावस्य वा गमकत्वेऽपि धूमप्रागभाववदवेयर्थ्यम् । दीधितिप्रकाशः ननु इदं कम्बुप्रीवादिमद् द्रव्यत्वादित्यत्र घटत्वव्यभिचारित्वे वक्ष्यमाण- लक्षणाक्रान्ते(१) लक्ष्यतावच्छेदकस्याव्याप्तिः, तव्यभिचारित्वस्य तदभावस्य पा वैययेन साध्यव्यभिचारे साध्याभावे वा असाधकत्वात् । तथा हि द्रव्यत्वं कम्बुग्रीवादिमत्तव्यभिचारि घटत्वव्यभिचारित्वव्यभिचारित्वाद् गगनपरिमाणवदिस्यत्र घटत्वादित्यस्यैव सामर्थ्य अधिकस्य स्वरूपासिद्धिवारकतया यात्। तथा द्रव्यं कम्युग्रीवादिमत्त्वाभाववद् घटत्वन्यभिचारित्वाभावाद् गगनवदित्यत्र घटत्वाभावादित्यस्यैव सार्थक्ये(२) अधिकस्य वैयर्थावत आह-'द्रव्यत्वा- दिने ति। घटत्वव्यभिचारित्वं घटत्वाभाववति संयोगेन समवायेन पा वृत्तित्वम् । घटोपर्युत्पन्नविनष्टघटस्यापि घटत्वाभाववत्यधस्तनघटाययवे(ग)संयोगेन वृत्तित्वान साध्याव्यापकत्वम्। संयोगेन गगनादेवृत्तिमत्वे तु तस्य साधनव्यापकतया घटत्वाभाववत्समवेतत्वमेवोपाधिरिति ध्येयम् । 'घटत्वादेरिति व्यभिचारसाधनमभिप्रेत्य। यद्यपि घटत्वव्यभिचारित्वा- भाषाधिकरणीभूतगगनवृत्तित्वादेस्तानूप्येण हेतुतायां घटत्वादेरप्रवेशान्न यर्य- सम्भावना, तथापि प्रौढ़िवादेन यदभावस्यापि व्याप्यतावच्छेदककोटिप्रवेशमभ्युपेत्य यथ्यं समाहितमिति ध्येयम् । (१) 'लक्षणाक्रान्तलश्यतावच्छेदकस्य' इति पाठान्तरम् । (२) 'सार्थकत्वे' इति पाठान्तरम् । अत्र 'सामध्ये' इति पाठः सम्यक् प्रतिभाति (ग) अत्र घटत्वाभावधति भूमलादावित्यप्युपलक्षणेन बोध्यम् । अन्यथा सहजकन्य ताशभूतलादिकमपहाय तावन्मात्रस्थलल्य दुरूहस्यानुसरणेन प्रन्थस्य न्यूनतापातात् । एवं गदाधरेण 'घटस्वाभाववति भूतलादौ घटोपय्युत्पन्न विनष्टघटव्यक्तधस्तनघटाययवे संयोग- सम्बन्धेन' इत्यादिकमभिहितम् ।

·७६० तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'तदभावस्येति साध्याभावसाधनमभिप्रेत्य। 'धूमप्रागभाववदिति,-न व तथापि घरत्वन्यभिचारित्वव्यभिचारित्वे घटत्वव्यभिचारित्वत्वस्य सत्वात(घ) तपावच्छिन्नस्यैव व्याप्यतायामधिकस्य धैयर्थमेवेति वाच्यम् , संयोगेन घटत्व- व्यभिवारित्वस्योपाधितायामुपाध्यभाववति हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन १) समवायेन वृत्तित्वप्रवेशादेव(ङ) वैयाभावात् । समवायेन घटत्वव्यभिचारित्वस्योपाधितायान्तु घटत्वव्यभिचारित्वस्य घटत्वव्यापकतया तदभावस्याखण्डत्वे तव्यक्तिमवृत्तित्वे(२) हेतौ घटत्वष्यभि- चारित्वाप्रवेशान्न वैयमिति। वस्तुतस्तु(च) पूर्वकल्पे यदभावस्य व्याप्यता- बच्छेदककोरिपवेश एव न विवक्षितः, घटत्यव्यभिचारित्वत्वेनाप्युपाधिव्यभिचारि- त्वस्य हेतुतायामुपाधित्वानपायादित्येव समाधानं बोध्यम् । : दोधितिः न चाभावस्यानुपाधितापत्तिः, प्रतियोगिनस्तद्ववृत्तित्वस्यैव वा हेतुत्वा- दिति वाच्यम् । तदप्रवेशेऽपि(३) वस्तुतो यस्तदभावः, तस्य तवृत्तित्वस्य च हेतुत्वानपायात् । तदभावाभावववृतित्वेनोपस्थितावपि तवृत्तित्वेनानुपस्थिते. यभिचारसाधने न वैयर्थ्यमित्यपि यदन्ति । (१) 'हेतुतावच्छेदकेन समवायेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'वृत्तित्वहेतो' इति पाठान्तरम् । (३) 'तस्याप्रवेशेऽपि' इति पाठान्तरम् । (घ) घटत्वव्यभिचारित्व-घटत्वव्यभिचारित्वव्यभिचारित्वयोः गगनपरिमाणादिवृत्ति- स्वात्मकत्वेन न तयो द इति घटत्वव्यभिचारित्वव्यभिचारित्वे घटत्वव्यभिचारित्वत्वस्य सत्त्वं सनाच्छत इति ध्येयम्। (6) 'समवायेन वृत्तित्वप्रवेशा'दिति-घटत्वव्यभिचारित्वाभावववृत्तिस्वरूपस्य घटत्व- व्यभिचावित्वव्यभिचारित्वघटकान्तिमवृत्तित्वस्य समवायसम्बन्धावच्छिन्नस्य प्रवेशादित्यर्थः । तथा हि घटत्वाभावाधिकरणनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिस्वाभावनिरूपितसमवाय- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वात्मक-घटत्वव्यभिचारित्वव्यभिचारित्वस्य रूपादिवृत्तित्वात्मकतया घटस्वाभाववनिरूपितसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वरूपघटत्वव्याभिचारित्वेन नैवाभेः सम्भव- तीति भावः। (1) पारिभाषिकवैयर्थ्यविरहेऽपि अनतिप्रयोजनकत्वलक्षणं वैयर्थ्य दुर्वारमित्यत आह 'वस्तुतस्विति ।

·७६१ उपाधि-प्रकरणम् दोधितिप्रकाशः यव्यभिचारित्वे यदभावे वा यद्धर्मावच्छिन्नस्य प्रतियोगितया व्याप्यता- वच्छेदककोटिप्रवेश एव तद्धर्मावच्छिमस्योपाधिस्वमित्याशयं मत्वा शङ्कते 'न चेति । धूमवान् वढेरित्यावावयोगोलकत्वाभावो नोपाधिः स्यात्(१), तस्योनायकताया- मप्रवेशादित्यर्थः । साध्याभावस्य(२) उन्नायकतायां प्रतियोगिनो व्यभिचारस्य उन्नायकता तद्ववृत्तित्वस्वैव हेतुत्वादिति । 'तम्य' यदभावस्य । 'वस्तुतः' वस्तुगत्या । व्यभिचारसाधने यदभावत्वप्रवेशेऽपि वैयर्थाभावं केषाश्चित् सम्मतं(३) दर्शयति 'तदभावाभावववृत्तित्वेने'त्यादिना(४)। अयोगोलकत्ववत्तित्वस्यानुपस्थिता- वयोगोलकत्वाभावाभावववृत्तित्वस्य व्यभिचारोन्नायकतायां हेतुत्वेन वैयर्थ्य- मित्यर्थः(५)। 'व्यभिचारसाधन' इति, साध्याभावसाधने तु हेतुतावच्छेदकरूपेणो- पस्थितत्वाद् धैयर्थ्यमेवेति। बदन्तीत्यस्वरसः, तीजन्तु महाकालान्यो घटादित्यत्र व्यभिवारसाधने केवलवृत्तित्वस्यैव व्याप्यतया उपाधेस्तदभावस्य चाप्रवेशे मदुक्तमेष समाधानम् । अभावस्य च क्वचिद् व्याप्यतावच्छेदकत्वोक्तिस्तु प्रौढ़िवादेनेत्येष सारम् । कम्बुप्रोवादिमत्वादेर्यथा न प्रतियोगितावच्छेदकत्वं तथा व्याप्यतावच्छन- कत्वमपि(क), तत्र समानाधिकरणलघुधर्माप्रवेशेऽपि व्याप्यतावच्छेदकत्वे तस्थ पैयध्यमेवेत्यप्यस्वरसमाहुः(ज)। (१) 'नोपाधिः स्या'दित्यनन्तरं 'तस्योन्नायकतायामप्रवेशादित्यर्थ' इति पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (२) 'साध्याभावोन्नायकतायाम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'मते' इति पाठान्तरम् । (४) तदभावेत्यादिना' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तकविशेष वृत्तित्वेनेत्यादिना' इत्यनन्तरं' 'अयोगोलकत्वेत्यादिः' 'वैयर्थ्यमित्यर्थ' इत्यन्तः पाठो न पाठः दृश्यते । (छ) लघुधर्मस्य अवच्छेदकत्येवोपपत्त्या लघुसमनियतगुरुधर्म । लघुधर्माघटितेऽपि अवच्छेदकत्वस्यानभ्युपगमादिति भावः । (ज) आहुरित्यनेनास्वरसः सूच्यते । स च यत्र नियमतो लघुधर्मस्योपस्थितिस्तत्रैव गुरुधमें नावच्छेदकत्वम् , न तु सामान्यतो लघुधर्माघटितस्य गुरुधर्मस्य लघुपमनियतस्या- वच्छेदकत्ववाध इत्येवंस्थितिमूलकः ।

·७५२ तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्त्वचिन्तामणिः लक्षणन्तु पर्यावसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वम्। यद्धर्मा- वच्छेतेन साध्यं प्रसिद्वम् , तदवच्छिनं पर्य्यवसितं साध्यम्। स च धर्मः कवित् साधनमेव, कचिद् द्रव्यत्वादिः, कचिन्महानसत्वादिः। तथा हि समव्याप्तस्य विषमव्याप्तस्य वा साध्ययापकस्य व्यभिवारेण साधनस्य सांध्यव्यभिचारः स्फुट एव, व्यापकम्यमिवारिणस्तद्व्याप्यव्यभिचारनियमात् । साधनस्य साधनावच्छिन्नपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोयभिचारित्न साध्यव्यभिचारित्वमेव । यथा ध्वंसस्यानित्यत्वे साध्ये भावत्वस्य, वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपत्वस्य च विशेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्टव्यभिचारस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् । अत एव नार्थान्तरम(१)। दीधितिः लक्षणमाह 'पर्य्यवसिते'ति(२)। पर्यवसितपदार्थमाह 'यद्धर्मति , यधर्म- पतीत्यर्थः। नन्वेवं सद्धेतौ सपतकदे गवृत्तिधर्मे अतिप्रसङ्गः । अथ यद्धर्मावच्छेदेन साधनवति साध्यं प्रसिद्धम् , तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वम् , साध्यसाधनसम्बन्ध- व्यापकत्वमिति यावत् । विरुद्धमा चोपाधिविरहेऽपि न क्षतिः। लक्ष्यतावच्छेदके व साध्यसमानाधिकरणत्वेन(३) साधनं तादशवृत्तित्वेन वा साधनतावच्छेदक विशेषणीयम् । दीधितिप्रकाशः 'यधर्मावच्छेदेने'त्यत्र यधर्मस्य अवच्छेदकत्वम् अन्यूनवृत्तित्वमनतिरिक्त- वृत्तित्वं अन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्व(४) स्वरूपसम्बन्धविशेषो वा न सम्भवति, स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यादौ मित्रातनयत्वादीनां तथात्वासम्भवादत आह- 'यधर्मवतीति। (१) 'नार्थान्तरत्वम्' इति पाठान्तरम् । (२) सितेत्यादि' इति पाठान्तरम् । (३) 'सामानाधिकरण्येन' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तकविशेषे 'अन्यूनानतिरिक्त- वृत्तित्व'मित्यंशो न दृश्यते ।

·उपाधि-प्रकरणम् ७८३ एवम्' यद्धर्मवति साध्यं प्रसिद्धं तदवच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वस्य विवक्षणे । 'सपतके'ति,-बहिमान् धूमादित्यत्र महानसत्वावच्छिन्नवहिव्यापकव्यञ्जनवत्वादा- वित्यर्थः। 'अथेति,-अत्रावच्छेदकत्वं व्यापकत्वम् , महानसत्वञ्च न धूमवद्- वृत्तित्वविशिष्वहिव्यापकम् , तेन न व्यञ्जनवत्वादावतिप्रसङ्ग इति भावः । साधनववृत्तित्वविशिष्टसाध्यव्यापकीभूतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वापेक्षया साधनविशिष्टसाध्यव्यापकत्वस्यैव लघुत्वात् तदेवाह-'साध्यसाधनसम्बन्धेति, साधनविशिष्टसाध्येत्यर्थः(झ)। मन्वेवं विरुद्वस्थलीयोपाधावव्याप्तिः, तत्र साध्यसाधनसम्बन्धा(ञ)प्रसिद्ध- रत आह-विरुद्वमात्रे चेति । मात्रपदं कृत्स्नार्थकम् यथा अवृत्तिगगनादौ धिरुद्वे उपाध्यभावे न क्षतिस्तथा विरुद्धान्तरेऽपीत्यस्य सूचनाय । नन्वेवं लश्यतावच्छेदकस्य तत्साधारण्यात्तत्र लक्षणाभावेऽव्याप्ति(१)रत आह -'लक्ष्यतावच्छेदके चेति । धूमवान् वह्न रित्यत्र धूमसमानाधिकरणबह- धूमव्याप्यत्वात् तत्र व्यभिचारोनायकत्वं न सम्भवती(२ त्यतः 'तादशवृत्तित्वेने'ति, साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वेनेत्यर्थः । दीर्धाितः साधनव्यापकीभूतधर्मावच्छिन्नसाध्ययापकत्वं वा विवक्षितम्। विरुद्वेऽपि साधनव्यापकेनान्ततोऽन्यतरत्वादिनावच्छिन्नस्य साध्यस्य व्यापकत्वमस्त्ये- वोपाधीनाम्। प्रमेयत्वादिना च वायादौ प्रत्यतत्वे साध्ये उद्भूतरूपवत्वादिकं नोपाधिः, ঘনালীলাবিবাঘাষার অনুসন্মান্ত ৰখনৰ साध्याभिवारनियम इत्यर्थे पर्यवसानात् । (१) 'अव्याप्तिरेवेत्यत' इति पाठान्तरम् । (२) 'व्यभिचारोनायकत्वमसम्भवी ति पाठान्तरम् । (8) अत्र वैशिष्ठ्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन बोध्यम् । (ब) 'साध्यसाधनसम्बन्धे'त्यस्य साधनविशिष्टसाध्येत्यर्थस्य स्वयमेव विवरणात् सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन साधनविशिसाध्याप्रसिद्धरित्यर्थी ·७८४ तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्ड दोधितिप्रकाशः ननु साध्यसाधनसमन्धव्यापकत्वमपि यथाश्रुतशब्दान्न लभ्यत इति साधन- वतीतिपदपूरणेन तदर्थलाभ इति यद्धर्मपदस्य साधनव्यापकधर्मपरतया विरुद्ध- स्थलीयोपाधिसंग्रहसम्भवे तदसंग्रहोऽन्याय्य इत्यत आह–साधने'ति। सद्धेतौ तु साधनध्यापकोभूतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य साधनव्यापकत्वनियमात(१) सपक्षकदेशवृत्तिधर्मे नातिप्रसङ्ग इति भावः। 'अन्तत' इति, तादृशधर्मान्तरा(२) स्फूर्तावपि अन्यतरत्व(ट)मादायैव लक्षणगमनमिति भावः । ननु वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यत्र प्रमेयत्वव्यापकधर्मावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वस्य प्रत्यक्षमात्र एव सत्वात् तव्यापकतया नोद्भूतरूपवत्वमुपाधिः स्यादत आह- 'प्रमेयत्वादिने ति। आदिना(३)द्रव्यत्वाविरूपन्यतिरकिधर्मपरिग्रहः(४)। लक्ष्यतावच्छेदकस्य तत्साधारण्यं वारयति 'लक्ष्यतावच्छेदके ति । 'प्रयोज- कत्ववाची'ति,-प्रयोजकत्वश्चात्र ताद्रप्येण(ठ) व्याप्यत्वम् । तदेव दर्शयति 'यद्यभिवारस्थल'(ड) इति(५)। उद्भूतरूपव्यभिवारस्य च न तादृशप्रयोजकत्वम् । मात्मादौ प्रमेयत्वस्य तत्सत्त्वेऽपि प्रत्यत्तत्वन्यभिचाराभावादिति । (१) 'नियमात्' इत्यनन्तरं 'न' इति 'नातिप्रसङ्ग' इत्यत्र च 'अतिप्रसङ्ग' इति पाठः केपाञ्चित् सम्मतः । (२) 'धर्मास्फूतावपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'आदिपदात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'धर्मग्रह' इति पाठान्तरम् । (५) 'यद्व्यभिचारस्थल इती'त्यनन्तरं 'उद्भूतरूपे'त्यतः पूर्वे' 'यद्व्यभिचारनिरूपक' यद् यत् तत्साध्यव्यभिचार- निरूपकं तवृत्तित्वं साधनस्येत्यर्थ' इत्यधिकपाठो दृश्यते । () 'अन्यतरत्व'मिति साध्यवत्साधनवदन्यतस्त्वमित्यर्थः । अभ्यतरस्वमित्युप- लक्षणं, तेन तदुभयविशेष्यकधीविशेषविशेष्यत्वस्यापि परिग्रहः । अत एव दीधितो 'अन्य- वरत्वादिने त्यत्र आदिपदमुपातम् । (5) 'तादूप्येणे ति यदव्यभिचारत्वेनेत्यर्थः । (७) अत्र भाचार्याः-'यदुव्यभिचारस्थले साधनस्य साधननिष्ठयद्न्यभिचारनिरूप- काधिकरण इत्यर्थः । साध्यव्यभिचारनियमः साध्यन्यभिचारनिरूपकत्वनियमः। क्या व प्रमेयत्वादिनिष्ठोदभूतरूपादिव्यभिचारनिरूपकाधिकरणात्मगुणादौ साध्यसत्वेन तदन्यभिचार- निरुपकवाभावामुक्तस्थलीयोदभूतसादे तारशस्वमिति भाव' इति म्याचक्षते ।

·उपाधि-प्रकरणम् ७८५ - दोधितिः मैवम् ; जनकत्येन वह्नौ कार्यानुकूलत्याद्यात्मकशक्तिसाधने वहिरिन्द्रिया- प्रत्यक्षत्वस्योपाधेम्रन्थकृतेवोभावयिष्यमाणत्वात् , तस्य च गुरुत्वात्मकसाध्यस्य चाधिकरणे घटादाववृत्तवक्त(१ रूपाभावादेवंविधबहुलग्रन्थविरोधात , दूषकतावीजस्य तत्रापि सम्भवाञ्च(२) । साधनस्य दीधितिप्रकाशः वह्नि हिानुकूलधर्मसमभायी दाहजनकत्वादित्यनुमाने गुरुत्वादेर्दाहानुकूलत्वा- भावानोक्तरूपावच्छिन्नसाध्याध्यापकत्वमतोऽनुमानाकारं दर्शयति 'जनकत्येने ति। तथा च वह्निः स्वकार्यानुकूलाद्विष्ठातीन्द्रिय(३)धर्मसमवायी(ढ) जनकत्वादित्यनुमाने जनकत्वावच्छिन्नस्य गुरुत्वात्मकसाध्यस्य घटादौ सत्यात् तदव्यापकतया नोपाधित्वं स्थादित्यर्थः । वहिरिन्द्रियाप्रत्यक्षत्वस्य अगुरुत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य । स्थिति- स्थापकस्य पृथिवीमात्रवृत्तित्वमिति मतेनेदम् , तेनालोकादौ न साध्याव्यापकतेति। - 'प्रन्थकृतैवेति,-अन्येनोभावने प्रन्यकृतां न तदभिप्रेतमित्यपि(४) तत्रोत्तरं स्यादिति तनिकरणार्थमिदमुकम्()। ग्रन्थविरोधस्य लक्षणया(६)प्यन्योपाधि- परतया समुद्धत्तु ७शक्यत्वादाह-'दूषकनेति। जनकत्वं कार्यानुकूलाद्विष्टाती- न्द्रिय(८)धर्मभ्यभिवारि अगुरुणि'इ) वहिरिन्द्रियाप्रत्यत्तत्वव्यभिचारित्वादित्यादि- रीत्या व्यभिचारोन्नायकत्यस्यत्यर्थः(१० । .. (१) 'ववृत्तित्वादुक' इति पाठान्तरम् । (२) 'मभावाच' इति पाठान्तरम् । (३) 'कार्यानुकुलातीन्द्रियेति काचिन् पाठः । (४) 'तन्न सम्भतमित्य पि' इति पाठान्तरम् । (५) 'करणार्थमुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (६) 'लक्षणादिना' इति पाठान्तरम् । (७) 'व्याख्यातुमिति' पाठान्तरम् । (6) 'काय्यानुकुलातीन्द्रिये'ति पाठान्तरम् । (९) 'अगुरुणि तेजसि' इति पाटान्तरम् । (१०) 'यकत्वमस्त्यवेत्यर्थः' इति पायान्तरम् । (४) शक्तिरूपपदार्थान्तरवत् तस्य धयादिकार्य्यदाहायनुकूलत्वसिद्धिरप्युडेभ्येति स्व- कायानुकूलत्वं धर्मविशेषणम् । वहिकाय्यंदाहानुकूलादृष्टवदात्मसंयोगेन सिद्धसाधन- निवर्तनार्थमद्विष्ठत्वविशेषगम् । दाहानुलेनोष्णस्पर्शन सिद्धसाधननिवारणार्थमतोन्द्रियति विशेषणम् । ११ [२७] .

·७६६ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण दीधितिः अत्राहुः, यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वम् । अवच्छेदकत्वञ्च सामानाधिकरण्येन । न च तद्घटोत्पत्तिकालीनत्वसामाना- धिकरण्यविशिष्टरूपवति तद्घटे अवर्तमानमपि तद्घटान्यत्वं तद्व्यापकम् , येन पृथिवीत्वेन रूपे साध्ये तद्घटोत्पत्तिकालावच्छिन्नरूपव्यापकतयोपाधिः स्यात् । दीधितिप्रकाशः 'यद्धति,-महानसत्वावच्छिन्नवहिव्यापकस्य व्यञ्जनवत्त्वादेर्महानसत्वा- वच्छिन्नधूमन्यापकत्वान्नोपाधित्वमिति भावः । ननु घटो रूपवान् पृथिवीत्वादिति सद्धेतौ तद्घटोत्पत्तिकालावच्छेदेन तद्घटे रूपस्याभावात्(१)पृथिवीत्वस्य सत्वाश्च तद्घटोत्पत्तिकालीनत्वावच्छिन्नरूपन्यापकस्य तद्घटान्यत्वस्य तद्घटोत्पत्तिकालीनत्वावच्छिन्नपृथिवीत्वति तदुघटेऽवर्तमानस्या- पाधित्वं स्यादत आह-'अबच्छेदकत्वञ्चेति। तथा च यद्धर्मसामानाधिकरण्य- विशिष्टत्वमेव यद्धर्मावच्छिन्नत्वम् , न तु स्वरूपसम्बन्धरूपं विवक्षितमिति भावः । दीधितिः स्वानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं यद्यपि शुद्धसाध्यव्यापकस्थले अवच्छिन्नसाध्यत्वेन न व्याप्यता, तथापि तद्धर्माधि- करणीभूतसाध्याधिकरणनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाविरूपं तव्या- कत्वमक्षतमेव । गुणत्वादिना प्रत्यक्षत्वे साध्ये उदभूतरूपवत्वं द्वणुकजन्यत्वाद्य- वच्छिन्नसाध्यव्यापकं भवत्येवोपाधिः । दीधितिप्रकाशः ननु एकस्मिन्नेवोपाधौ ज्याप्यतावच्छेदकधर्मभेदालक्षणभेदः स्यादतस्ताद्दश- धर्मान् स्वानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मत्वेनानुगमय्य साधनाव्यापकत्व- विशेषणपरित्यागेन लाघवञ्च हदि निधाय लक्षणमाह-स्वानधिकरणे'ति। स्वम् उपाधित्वेनाभिमतमान्धनवस्वादि ; तदनधिकरणीभूतं यत् साधनाधिकरणं, तद्- वृत्तीत्यर्थः(ण)। (१) 'तद्वटरूपस्याभावादिति पाठान्तरम् । () हिमाधूमादित्याविसावतस्थले व्यञ्जनवरवादेरपि सावनाधिकरणवृत्तिमहान- सत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वावतिप्रसङ्गाप्रसङ्गभङ्गाय भूताम्त साधनाधिकरण विशेषणम् । वा।

·বাঘিমতাে ७६७ सद्धेतौ तु स्वानधिकरणीभूतं यत् साधनाधिकरणं तवृत्तिधर्मवच्छिन्न- साध्यस्य स्वानधिकरणेऽपि तत्साधनाधिकरणे अवश्यं सस्वान्न तव्यापकत्वमिति भावः। व्याप्तिनिरूपकत्वं व्यापकत्वमित्यभिप्रायेण शङ्कते(१) यद्यपी ति(२)। फेषित अवच्छिन्नसाभ्यव्यापकत्वं अवच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणाभाषप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वावच्छिन्नाभाववान् यो धर्मस्तद्वत्वम् । तथा व लाघवात् साध्यघटित. धर्मस्यैवावच्छेदकत्वम्, नावच्छिन्नत्वघटितस्य । धूमसाध्यके अखण्डाभाषा- दवेयर्थेऽपि एतधूमसाध्यके आनॆन्धनादावव्याप्तिः, लाघवेन तस्यैवाषच्छेदकत्वा- वित्यत आह 'यद्यपी'ति । सिद्धान्तयति 'तथापी'ति । तथा च अन्यतरत्वावच्छिन्न- सायाधिकरणं यद् यत् तवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वमेवावच्छेदकम् । अधिकरणपरिचयार्थ तद्धर्मोपादानमिति । धूमस्याट्रॅन्धनव्याप्यताया(३) धूमत्वेनैवावच्छेदादान्धनादावव्याप्तिरिति(४) भावः । .. 'तद्धर्मेति तादशावच्छेदकधर्मत्यर्थः । अत्र व तादशाभावप्रतियोगिता विशिष्योपादेयाः, तेन (५)तद्रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ तदू६पाधिकरणनिष्ठाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वस्यैवावच्छेदकतया यत्किश्चिद्धर्मावच्छिन्नतद्रूपाधिकरण- घटितस्य गौरवादनवच्छेदकत्वेऽपि नाव्याप्तिः । सखण्डोपाधेराट्रेन्धनादेस्तादृशान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वासम्भवा- दाह(७)-'आदी'ति । तया च उपाधितावच्छेदके तादृशान्योन्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतानवच्छेदकत्वं(८) विवतितमिति भावः । नन्वेवं(६) प्रत्यक्षो गुणत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवत्वं नोपाधिः स्यात् । शुद्धसाध्याध्यापकतया बहिव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकतयोपाधित्वे पहिय्यत्वस्य (१) 'व्यापकत्व'मित्यनन्तरं 'यद्यपी'त्यतः पूर्व क्वचित् पुस्तके 'अभिप्रेत्याशङ्कत' इत्येतन्मात्रपाठो दृश्यते । (२) 'यद्यपी'त्यनन्तरं 'केचिनु' 'इत्यारभ्य' 'तद्धीपादान- मिति' इत्यन्तग्रन्थः पुस्तकविशेपे नोपलभ्यते । (३) 'व्याप्यतायाम्' इति पाठभेदः । (४) 'आर्टेन्धनाद्यव्याप्तिरिति' इति पाठान्तरम् । (५) 'एनद्रूपवान्' इति पाठान्तरम् । (६) 'एतद्रूपे'ति पाठान्तरम् । (७) 'योगितावच्छेदकत्वादाह' इति पाठान्तरम् । (८) 'प्रतियोगितानवच्छेदकत्वं विवक्षितमिति' इति पाठान्तरम् । लेखकप्रमाद एवायम् । (९) 'नन्वयम्' इति पाठान्तरम् । तस्य ·७८९ तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे स्वानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तित्वाभावेन तदादायोक्तलक्षणस्य तत्राभावादत आह-'गुणत्वादिने'ति । 'रणकजन्यत्वे ति,-उद्भूतरूपानधिकरणं साधनाधि- करणं द्वयण कगुणः, तवृत्ति द्वयणकजन्यत्वम् त), तदवच्छिन्नप्रत्यक्षत्वं त्रसरेणौ, तत्र उद्भूतरूपमिति लक्षणसमन्वयः । बहिव्यत्वमादायैवोद्भूतरूपे लक्षणगमनमिति नियमाभावादिति भावः। तथा च केचित्त शुद्धसाध्याव्यापके साधनावच्छिन्नं पत्तधर्मावच्छिन्नं वा साध्यं प्रति व्यापकतयोपाधित्वम् , घरः प्रत्यक्षो गुणत्वादित्यस्य तथात्वा- भावान्नोद्भूतरूपमुपाधिः स्यादत आह-गुणत्वादिने'ति । 'द्वयणकजन्यत्वे'ति, ताशपकिश्चिदर्मावच्छिन्नसाध्यान्यापकत्वेनैव नियमो, न तु तादृशधर्मस्य साधना- विरूपत्वेनापीति भाव इति व्याचक्रुः । दोधितिः एवञ्च यत्रव स्वानधिकरणे साधनन्य साध्ययभिचारः, यत्र च स्वाधिकरणे साध्यम् , तदुभयमात्रवृत्तियों धर्मस्तद्धति तद्(१) व्यभिचारेण साधने साध्य- व्यभिचारः साधनवति वा तद्धर्मवसे सति तदभाववत्वेन साध्याभावः साधनीयः । स्वरूपा- दीधितिप्रकाशः उक्तरूपोपाधिशाने व्यभिचारानुमानमपि(२) सुकरं भवतीत्याह--'एवञ्चति । व्यभिचारानुमानप्रकारमाह ' यत्रैवेति(३) । वायुः प्रत्यक्षो द्रव्यत्वादित्यत्रोद्- भूतरूपति परमाणो(४) द्रव्यत्वस्य साध्ययभिचारसत्त्वान् परमाणु(५)घटान्यतर- स्मिन् द्रव्यत्वस्योद्भूतरूपव्यभिवाराभावा दुपाधिव्यभिचारस्य हेतोः (१) पुस्तकविशेषे 'तव्यभिचारेणे'त्यत्र 'तद्' इति नास्ति । (२) 'उक्तरूपो- पाधिव्यभिचारानुमानमपि' इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तक विशेषे 'व्यभिचारानुमान- प्रकारमाह यत्रैवेति' इति पाठो नास्ति । (४) 'उद्भूतरूपवत्परमाणौ' इति पाटान्तरम् । (५) 'तत्परमाणु' इति पाठा-तरम् । (स) ननु 'द्वषणुकजन्यत्व'मित्यत्र द्वयणुकपर्यन्तस्य कथमनुधावनम् ? अणुजन्यत्वमात्रा. दानेनापि चरितार्थत्वादिति चेन मनसोऽप्यगुलेन तजन्यत्वविशिष्टप्रत्यक्षत्वस्य ज्ञानेऽपि सवात् तत्र'च उद्भूतरूपस्यासवान निरुक्तरूपसाध्यव्यापकत्वमुद्भूतरूपे सम्भवतीति द्वयणुकपर्यन्तानुधावनमिति ·७८९ उपाधि-प्रकरणम् सिद्धिरतः 'स्वानधिकरण' इति। उद्भूतरूपानधिकरणेऽतीन्द्रियगुणादौ.सत्तायाः साध्यव्यभिवारसवात् तद्गुणघटान्यतरस्मिन् द्रव्यत्वे उद्भूतरूपव्यभिचाराभावात् तथैवासिद्धिरतः 'साधनस्येति । स्वानधिकरणोभूतसाधनाधिकरणात्मघटान्य- तरस्मिन्नुभूतरूपन्यभिचारस्य प्रत्यक्षत्वयभिचार(थ)व्याप्यत्वात् तत्सम्पत्तये 'साध्यन्यभिचार' इति । विशेष्यभागस्य(१) सार्थक्यार्थ(द) 'यत्र चेत्यादि । तत्रापि स्वानधिकरणसाध्याधिकरणस्य प्रवेशे तन्मात्रवृत्तिधर्मे उपाधिव्यभिचारिणि साध्यव्यभिवाराभावेन(२) तयैव व्यभिवार इति 'स्वाधिकरण' इति। तदुभयवृत्ति- धर्मस्य स्वानधिकरणसाध्याधिकरणवृत्तित्वे तथैव व्यभिचार इत्यतो 'मात्रेति । 'तव्यभिचारेण' उपाधिव्यभिचारेण । यदभावेन साधनवति साध्याभाव उन्नीयत इति कल्पानुसारेणाह 'साधनपति वति। मित्रातनयः श्यामत्याभाववान् मित्रातनयत्वे सति शाकपाकजधाभावात् , पवं द्रव्यत्ववान् प्रत्यक्षत्याभाववान वहिव्यत्वे सति उद्भूतरूपाभावादिति कोणानुमानम्। काकादावात्मादौ च व्यभिचारवारणाय सत्यन्तमिति(ध)। (१) 'साध्यव्यभिचार इति' इत्यनन्तरं 'विशेष्यभागस्ये'त्यतः पूर्व 'विशेष्यवायु. वृत्तित्व विशिष्ट उद्भूतरूपव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारे साध्ये विशेष्यभागवयात्' इत्यधिकः पाटः क्वचिद् दृश्यते । (२) 'भावात्' इति क्वचित् पाठः । (थ) उद्भूनरूपव्यभिचारवति आत्मत्वे प्रत्यक्षत्वव्यभिचारस्यासत्त्वादिति भावः । (६) 'विशेष्यभागस्ये ति निरुक्तरूपोपाधिव्यभिचारण हेतुना साधने साध्यव्यभिचाररूप- साध्यानुमितौ हेतुवटकोशधिव्यभिचाररूपविशेष्यभाग येत्यर्थः। 'सार्थक्यार्थ'मिति -तथा हि 'यत्र चे'त्यादिसन्दर्भाशपरिहारे साधनस्य साध्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणमात्रवृत्तिताहश- धर्मववृत्तित्वस्यैव साध्यव्यभिचारव्याप्यत्वोपपत्या उपाधिव्यभिचाररूपम्य विशेप्यभागस्य धैयर्थ्यमिति । 'यत्र च'त्यादिसन्दीशोपादाने च साध्यव्यभिचारनिरूपकाधिकरणमाध्याधि- करणोभयवृत्तिधर्मस्येव तथात्वेन तवृत्तित्वस्य साध्याधिकरणवृत्तिधर्म व्यभिचागलं साध्यव्यभिचाव्याप्यत्वोपपत्तिन्ति तनमार्थक्यमिति भावः । (ध) काकादौ व्यभिचारधारणाय 'मित्रातनयत्व सती'ति प्रथमसत्यन्तं हेतुविशेषणम् । आत्मादौ व्यभिचारवारणाय वहिदव्यत्वं सती'ति द्वितीयसत्यन्तं हेतुविशेषणमिति भावः ।

·७६० तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिः साध्यासमानाधिकरणस्य साध्यव्यापकाभावस्य वा अधिकरणं यत् साधनवत् तनिप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छे- दकताध्यसमानाधिकरणवृत्तिधर्मवत्वमुपाधित्वम् । एवञ्च साध्यसमानाधिकरण- स्वेनैव साध्यवृत्तियारणलम्भवे पर्यवसितसाध्ययापकत्वाभिधानन्तु व्यापक- व्यभिचारण व्याप्यव्यभिवारावश्यम्भाव(२)प्रदर्शनार्थम् । तत्साध्यकतत्साधनक- सकलोपाधिसाधारणञ्चेदम् । दीधितिप्रकाशः पतस्यापि लक्षणस्य स्वत्वघटितत्वेन तत्साध्यक-तत्साधनक-याचदुपाधि- साधारण्यं न घटत इत्यतो लक्षणान्तरमाह-'साध्यासमानाधिकरणस्येति । सद्धतावुपाधिलक्षणातिव्याप्ति(२)वारणाय 'अधिकरण'मित्यन्तं साधनवविशेषणम् । साध्यासमानाधिकरणत्वञ्च साध्यवदवृत्तित्यम्(न)। सद्धेतुमतः साध्यवदवृत्तिमत्त्वा- भाषान्नातिप्रसङ्गः। मूलोक्त-साध्यव्यापकत्वापरित्यागेनैव लक्षणं कर्तुं गुपि विशेषणमाह-'साध्यव्यापकाभावस्य वेति । साध्याभावस्येति सर्वापेक्षया लयपि नोक्तम् उपाधिशरीरभाने व्यभिचारस्य प्रथमत एव स्फूर्तावुपाधिना व्यभिचारा ३)नुमानस्य साम्प्रदायिकस्य वैयादिति । गन्धवद्(४)द्रव्यत्वादित्यादौसाधनशपकस्य संयोगस्य वारणाय 'व्यधिकरणान्तम् । तत्रैव पृथिवीवृत्तित्वविशिष्द्रव्यत्वत्वादिनोपाधित्वरक्षणाय 'प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नेति । उपाधेस्तादृशाभावप्रतियोगित्वोक्तौ पृथिवीत्वसंयोगोभयत्वावच्छिन्ना- भावस्य तादृशप्रतियोगित्वात् तथैवातिव्याप्तिरतः(५) 'प्रतियोगितावच्छेदके'ति । लघुसमनियतकम्युग्रीवादिमत्त्वादिना तु नोपाधित्त्वमिति भावः । (१) 'ध्यापकाभावेन व्याप्याभावावश्यम्भावे'ति पाठान्तरम् । (२) 'लक्षणाति- प्रसति पाठान्तरम् । (३) 'उपाधिव्यभिचारे'ति पाठान्तरम् । (४) 'पृथिवी गन्धवती' इति पाठान्तरम् । (५) 'व्याप्तिरिति' इति पाठान्तरम् । (न) भन न तु साध्यवदन्यवृत्तित्वं साध्यानधिकरणवृत्तित्वं वेति शेषः। तथा सति साध्य- व्यापकामावस्येत्यपहाय साध्याभावस्येति लघुनिवेशपले वक्ष्यमाणस्य उपाधिहेतुकव्यभिचारानु- मानवैयर्थ्यस्यात्रापि कल्पे सम्भवादिति ध्येयम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् विरुद्धवारणाय 'साध्यसमानाधिकरणे'ति। साध्यासमानाधिकरणान्धन- पक्तिसंग्रहाय अपच्छेदके तवृत्तित्वं विशेषणम् । अत्र च व्यापकताघटकसम्बन्धेन साध्यव्यापकाभावः, साधनवत्वञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन । प्रतियोगियधिकरण्यं सामानाधिकरण्यश्च उपाधिताघटकसम्बन्धेन । व्यावृत्तिस्तु(न) व्याप्तिलक्षणवद् बोध्या। ननु मूलोक्तलक्षणे साधनपदस्य सामान्यशब्दस्य(१) साध्यव्यापकाभावादि- समानाधिकरणसाधनविशेषपरतया तथा लक्षणार्थो वर्णनीयः । तत्र साध्यवदवृत्ति- वारणमात्रफलकं पर्यवसितसाध्ययापकत्वपर्यन्तं व्यर्थम् , साध्यसमानाधिकरण- त्वेनैव तद्वारणसम्भवादत आह-'एवञ्चेति। क्वचित्त पर्यवसितेत्यायेव पाठः । पूर्वलक्षणादेतलक्षणम्योत्कर्ष दर्शयति-तत्साध्यकेति । 'सकलोपाधीति-एक- सम्बवावच्छिन्नलकलोपाधीत्यर्थः । तेन सम्बन्धभेदेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यादेरु- पाधितावच्छेदकतावटकसम्बन्धभेदेन साध्यसमानाधिकरणवृत्तित्वस्य च भिन्नत्वेऽपि न दोषः। (१) 'पदस्य' इति पाठान्तरम् । (१) साध्यव्यापकाभावप्रतियोगितायां व्यापकताघटकसम्बन्धावच्छिन्नत्वाप्रवेशे वहिमान धमादित्यादिसद्धेतुस्थले समवायेन साध्यव्यापकस्य व्यत्वादेः संयोगादिसम्बन्धेनाभाववति साधनाधिकरणे वृत्तिमति व्यञ्जनववादावतिव्याप्तिरतो 'व्यापकताघटकसम्बन्धेन साध्यव्यापका- भाव' इति। हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन साधनवत्याप्रयेशे समवायेन साध्यव्यापकस्य द्रव्यत्वादेः समवायेनैवाभावस्य कालिकसम्बन्धेन साधनवति स्पन्दादो वर्तमानतया निरुक्तम्थल एवं व्यञ्जनवस्वादापतिव्याप्तिरतो हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन साधनवत्वं वाच्यम् । उपाधिता- घटकसम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्याप्रवेशे धमवान् वहरित्यादी आदेंन्धनाभावादरपि कालिकादिसम्बन्धेन प्रतियोगिसमानाधिकरणतया आद्न्धनादावव्याप्तिरत उपाधिताघटक- सम्बन्धेन प्रतियोगिवैयधिकरण्यं वक्तव्यम् । उपाधिताघटकसम्बन्धन साध्यसामानाधिकरण्या. निवेशे धूमवान् वह्ररित्यादौ साध्यविरुवहदत्वादः समवायेन उपाधित्वापत्तिः स्यात्तस्यापि कालिकादिसम्बन्धेन प्रकृतसाध्यसमानाधिकरणत्वादिति उपाधिताघटकसम्बन्धन साध्य- सामानाधिकरण्यं वक्तव्यम् ।

·७१२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिः साध्यज्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वा(फ)वच्छेदकरूपानतिरिक्तवृत्तिसाध्यसमा- नाधिकरण क्रिश्चिदमघापकतावच्छेदकरूपवत्वमुपाधित्वम् । अवच्छिन्नसाध्य- व्यापकोपाधो चान्ततः साध्योपाधिशून्या साधनवती या व्यक्तिः, तदवृत्तित्वमेव तादृशं रूपमित्यपि वन्ति । दोधितिप्रकाशः यथाश्रुतमूल मनुस्याह(१)-'साध्यव्यापकत्वे'ति । सद्धतावतिप्रसङ्गवारणाय वृत्यन्तम् । वह्निमान् धूमादि य दो द्रव्यत्वादेरपि विभिन्नरूपेण साध्यव्यापकत्व- साधनायापकत्वोभयवत्वात(२) तदनतिरिक्तवृत्तिरूदेणोपाधिता स्यादतोऽवच्छेद- के'ति। अत्र च तदुभयल्य एकावच्छेदकाभावान्नातिव्यातिः । धूमवान् वह्नरित्याद वयोगोल कावृत्तित्वमेव तादृशं रूपम् , तदनतिरिक्त- वृत्ति-वस्य हरत्वत्वे सत्वादतिव्यातिरतः ‘साध्यसमानाधिकरणे ति(३)। साध्य समानाधिकरणवृत्तात्यभिधाने हुरवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादिनोपाधित्वं स्यादत- स्तस्यैवायं(४) निष्कर्षः कृतः । अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोगाविसाधारण्याय साध्य- व्यापकतावच्छेदकेति न कृतम्। केवलान्वयितावच्छेदकस्यैव साध्यसमानाधिकरण- धर्मसामान्ययापकतावच्छदकत्वादसम्भव इत्यतो 'यत्किञ्चिदिति । न च यत्किञ्चित्साध्यवद्व्यक्तिवृत्तितावच्छेदकत्वेनैव सर्वसामञ्जस्ये गुरुतरारम्भो व्यर्थ इति वाच्यम् ; साध्यववृत्तितायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेद- (१) पाश्रुतं मूलमनुसन्धायाह' इति पाठान्तरम् । (२) 'साधनाव्यापकत्वात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'सत्वादत आह साध्यसमानाधिकरणेति' इति पाठान्तरम् । (४) 'स्तथैवाय'मिति पाठान्तरम् । (क) न चात्र साध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वयोरेकप्तरस्यैवावच्छेदकत्वं निवेश्यतां, किमुभयावच्छेदकत्वप्रवेशेनेति वाच्यम् , वह्निमान् धूमादित्यादौ व्यञ्जनादावतिप्रसङ्गात् , व्यञ्जनत्वादेः साध्यव्यापकतावच्छेदकद्रव्यत्वादेः साधनाव्यापकतावच्छेदकमहामसवृत्ति- अव्यत्पादेवानतिरिकवृत्तित्वात्। एकत्र उभयावच्छेदकत्वनिवेशे मतदोषाशति ध्येयम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ६३ कवान युगामात् अतिरिक्तवृत्तित्वादेव हृवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वादिसाधारण- त्वात्। यद्रावच्छिन्नाधिकरणता साध्याधिकरणे तद्वत्वस्योक्तौ(१) तु यत्यतत्त्व. प्रवेशादननुगमः २)। अत्र व कम्बुग्रीवादिमत्यादिना अनुपाधित्वे यतकिश्चिदभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमपि धर्म(विशेषणं देयम् । स श्यामो अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधौ लक्षणं समर्थयति–'अवच्छिनोति । मित्रातनयत्वाइित्यादौ गौरमित्रातनयावृत्तित्वमेव तादशो धर्मः, तदनतिरिक्तवृत्तित्वस्य शाकपाकजत्वत्वे सत्वान्नाव्याप्तिरिति भावः। शाकपाकजत्वविशिष्टद्रव्यत्वस्यापि अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाधित्वात् तस्य गौरमित्रातनयावृत्तित्वाभावान्न तेनोपसंग्रह इत्यतः 'अन्तत' इति। तत्रापि गौरमित्रातनयभेदविशिधद्रव्यत्वत्वस्य ताहशत्वात् तदनतिरिक्तवृत्तित्वेनैव लक्षणगमनमिति भावः । अत्र(४) गवती द्रव्यत्वादिस्यत्र पृथिवीवृत्तित्वविशिष्टद्रव्यत्वत्वस्य साध्यन्याप- कत्व-साधनाव्यापकतावच्छेदकत्वात् तदनतिरिक्त वृत्तित्वस्य द्रव्यत्वत्वे सत्वादति- प्रसङ्गः। तदवच्छिन्नाभाववदसम्बद्धस्वविशिष्टसामाग्यकत्वे(५)त्युक्तौ तु स्वत्व(६) प्रवेशान्न तत्साध्यक-ततसाधनक-यावदुपाधिसाधारण्यमित्यस्वरसो 'वदन्ती'त्यनेन सूचितः। दीधितिः रूपादिसाध्यकद्रव्यत्वादिहेतौ पृथिवीत्वाभावादेपाधितापक्षे तु स्वविशिष्टसाध्या- नधिकरणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावनिकन्नमाणव्यापकत्वे सति- माधनान्याप. कत्वम्। अत्र व पूर्वदलपविष्टा या साधनव्यक्तिः, तदव्यापकत्वं बोध्यम् । तेन रूपादिना गुरुत्वादौ साध्ये पृथिवीत्वाभावादौ नातिप्रसङ्गः। विवेचयिष्यते चेदमुपरिपात् । (१) 'तद्ववृत्तित्वस्योक्ती' इति पाठान्तरम् । (२) 'यत्त्वतत्त्वयोरनमुगमादननुगम' इति पाठान्तरम् । (३) 'धर्म' इति सप्तम्यन्तपाठः क्वाचित्कः। (४) 'अत्र' इति पाठोन सार्वत्रिकः। (५) 'कत्वाद्युक्ती' इति पाठान्तरम् । (६) 'स्वत्वस्य' इति पाठान्तरम् । १०० [२८]] ·७६४ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशा 'रूपादी'ति,- कथकव्यवहारमतिक्रम्य व्यभिचारोन्नायकत्वमात्रेणधोपाधित्वेन संग्राह्यत्व इत्यर्थः। पृथिवीत्वाभावात्मकस्वानधिकरणीभूत-साधनाधिकरणं यत् पृथिवी तवृत्ति(१)धर्मावच्छिन्नसाध्यस्य पृथिव्यां सत्येन पृथिवीत्वाभावस्य तदव्यापकतया पूर्वोक्तलक्षणस्य तत्राभावात् तत्साधारण्यार्थमाह-'स्वविशिष्टेति । स्वम् उपाधित्वेनाभिमतम् , तद्विशिष्टं यत् साध्यम् , तदनधिकरणं यत् साधनाधि- करणं, तवृत्तिधर्मावच्छिन्नेत्यर्थः । द्रव्यत्वादित्यादौ तु पृथिवीत्वाभावविशिष्टरूपानधिकरणं यद् पावादि तवृत्ति यद् वायुजलान्यतरत्वम् , तदवच्छिन्नरूपन्यापकत्वमस्त्येव(२) पृथिवीत्वाभावस्येति नासंग्रहः । साध्यानधिकरण-साधनाधिकरणवृत्तिधर्मा- पच्छिन्नेत्यायुक्तौ(३) तु उपाधिशरीरभान एवं व्यभिचारभानं स्यादिति तनिराकरणार्थ 'स्वविशिऐति साध्यविशेषणं विशिष्टाभाषसम्पादकम् । वहिमान् धूमादित्यत्र महानसत्वादेरपि स्वविशिष्टसाध्यानधिकरणसाधनाधिकरणपर्वतादिवृत्तिधर्मावच्छिन्न- साध्यसमानाधिकरणत्वादतिव्याप्तिरतो व्यापकत्वपर्यन्तानुधावनम्(४)। इदं गुरु रूपादित्यत्र पृथिवीत्वाभावादावतिव्याप्तिवारणायाह-'अत्र चेति । 'पूर्वदले'ति, - स्वविशिष्टताध्यानधिकरणयत्साधनव्यक्त्यधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकत्वं तत्साधनव्यक्त्यव्यापकत्वमित्यर्थः। पृथिवीत्वाभावविशिष्टगुरुत्वा- मधिकरणरूपाधिकरणं द्विविधम् । पृथिवी तेजश्च । तत्र पृथिवीवृत्तिधर्मावच्छिन्न- गुरुत्वव्यापकत्वं पृथिवीत्वाभावस्य नास्तीति तेजोवृत्तिजलतेजोऽन्यतरत्वावच्छिन्न- साध्यग्यापकत्वे तेजोवृत्तिरूपस्य(५) पूर्वदलप्रविष्टत्वात्तद्व्यापकत्वादेव नातिव्याप्ति- रिति भावः। ननु द्रव्यत्वेन रूपे साध्ये पृथिवीत्वाभावः संग्राह्यः, न तु रूपेण गुरुत्वे साध्ये इत्यत्रव किं वीजमत आह-विवेचयिष्यत' इति । तत्र द्रव्यत्वस्य हेतोरेकतया प्रागुक्तरीत्या पृथिवीत्वाभावन्यभिचारेण रूपयभिचारानुमानसम्भवाद् दूषकतावीज (१) 'तद्धावच्छिन्ने ति पाठान्तरम् । (२) 'मस्त्येवेति पृथिवीत्वाभावस्य ना- संप्रह' इति पटलरम्। (३) 'धर्मादुधको तु' इति पाठान्तरम् । (४) व्यापकत्व- पर्यन्तम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'तेजोरूपस्य' इति पाठान्तरम् ।

·ভবামিজ सम्भवति । अत्र तु पृथिवोत्वाभावयभिचारि यत् पृथिवीरूपं तत्र न गुरुत्वव्यभिचारः, गुरुत्वज्यभिवारि यत् तेजोरूपं, तत्र न पृथिवोत्वाभावव्यभिवार(१) इति दूषकता- वीजाभावादेवालक्ष्यत्वमिति(२)। दीधितिः साध्यासमानाधिकरणधर्मस्य साध्यव्यापकाभाषस्य पा समानाधिकरणं यत् साधनं तदभिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणात्यन्ताभाषप्रति- योगितावच्छेदकसाध्यसमानाधिकरणवृत्तिधर्मवत्त्वं वा। एवञ्च अवगते साधनवति साधने वा साध्यासमानाधिकरणधर्मादिना तत्सामानाधिकरण्येन वा साध्याभाषो व्यभिवारो वा शक्यते ज्ञातुमिति ध्येयम्। उपाधिशरीरभानस्य साधननिष्ठसाध्या- व्यभिवारादिविषयत्वसहिष्णुतायान्तु साध्यव्यभिचारित्वेन साध्याव्याप्यत्वेन पा साधनं विशेषणीयम्। दीधितिप्रकाशः प्रकृतलक्षणस्य स्वत्वघटितत्वेनाननुगमात् पृथिवीत्वाभाषसंग्राह्यतापने पूर्ववत् तत्साध्यक-तत्साधनक-याचदुपाधिसाधारणं लक्षणान्तरमाह-'साध्या. समानाधिकरणधर्मस्येति । पूर्वलक्षणे तु रूपवान् द्रव्यत्वादित्यत्र साध्यासमानाधि- करणस्याधिकरणं यत् साधनाधिकरणं बाय्यादि तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावादेव पृथिवोत्वाभाववारणम् । भत्र तु साध्यासमानाधिकरणस्य समानाधिकरणं यत् साधनं द्रव्यत्वं, तत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्य च सत्वासत्वादेव नाव्याप्तयतिव्याप्ती(ब)। सर्वत्र पदव्यावृत्तिः पूर्ववत् बोध्या। हुरवृत्तिद्रव्यत्वत्वेनोपाधितावारणाय साध्यसमानाधिकरणवृत्तीत्यस्यापि पूर्ववनिकों बोध्यः(३)। पृथिवीत्वाभावस्यासंग्राह्यत्वे संग्राह्यत्वे(४) व (१) 'तन्न पृथिवीत्वाभावव्यभिचारि' इति पाठान्तरम् । (२) 'न लक्ष्यत्व मिति' इति पाठान्तरम् । (३) 'बोद्धव्य' इति पाठान्तरम् । (४) क्वचित् 'संग्राह्यत्वे' इत्यशविनाकृतः पाठः। (4) रूपवान् द्रव्यत्वादित्यत्र पृथिवीत्वाभावे ताशप्रतियोगित्वस्य सत्त्वाचाव्यातिः । गुरुत्ववान् रूपादित्यत्र गुरुत्वरूपसाध्यासमानाधिकरणधर्मसमानाधिकरणं यत् तेजोरूप तत्समानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्य पृथिवीत्वाभावे असरवाच नातिव्यातिरिति क्वचित् 'सत्वादेव' इत्येव पाठः। सन्मते चकारस्य अनुक्तसमुचायकत्वात् ताश- प्रतियोगित्वस्य असरवानातिव्याप्तिरिति पूर्वोक्त एवार्थः।

·६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे निरुतयोर्लक्षणयोर्शाने(१) व्यभिचारानुमानसौकरयं दर्शयति-'एवञ्चेति निरुक्त- प्रकारेणोपाधौ ज्ञात इत्यर्थः । 'साधनवती'ति-पूर्वनिरुत्यभिप्रायेण ; 'साधने वेति प्रकृताभिप्रायेण । साध्यासमानाधिकरण(२)धर्मादिनेत्यादिना साध्यव्यापकाभावपरिग्रहः । 'तत्सामा- नाधिकरण्येने ति–साध्यासमानाधिकरणधर्मादिसामानाधिकरण्येनेत्यर्थः। साधन- वान् साध्याभाववान् साध्यासमानाधिकरणधर्मात् , साधनं साध्यव्यभिचारि साध्यासमानाधिकरणधर्मसमानाधिकरणत्वादिति क्रमेणेदं बोध्यम् । इदन्तु बोध्यम ; उपाधिशरीरभाने(३. साधनवति वहिमदादौ साध्यासमाना- धिकरणधर्मस्य [साधने] साध्यासमानाधिकरण समानाधिकरणत्वस्य(४) या भाने तदुद्भावनेनैवाभिमतसिद्धेस्तद्घटितोक्तोपाधिलक्षणावच्छिन्नस्योद्भारनं व्यर्थ- मिति तत्र कथकसम्प्रदाय एव शरणमिति । 'सहिष्णुतायान्त्वि'ति, उपाध्युपन्यासानन्तरं व्यभिचारानुमानन्तु सिषा- धयिषाधीनमेति भावः। अव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपव्याप्यत्वस्य अभाव- भाने व्यभिचारमानानषभ्यम्भावान् सिद्धयभावाधीनपक्षतयापि व्यभिचारानुमान समर्थयितुमाह-'साध्याव्याप्यत्वेन वेति । - दीधितिः । मिश्रास्तु यद्व्यभिचारित्वेनेत्यायेव लक्षणम् । पर्यवसितेत्यादिकन्तु व्यभिचारोना कतायोजकरूपप्रदर्शकम(५) । तत्र पूर्व प्रतीकं व्यप्रुत्तरञ्च(६) पतधर्मतायाः प्रदर्शनार्थम् । एवञ्च अयम् एतत्साधननिष्टसाध्यव्यभिचारोनायक- अभिवारप्रतियोगीत्यर्यके अपमत्र हेताबुपाधिरित्युक्ते कथमस्य व्यभिवारोन्नाय- कत्वमित्याकाक्षायां(७) व्यभिचारोन्नयनमपि(८) साधु सङ्गच्छत इत्याहुः । (१) पुस्तकविशेषे 'ज्ञान' इति नास्ति । (२) पुस्तक विशेष 'साध्यासमानाधि. करणे'ति भ'गो नास्ति। (३) 'जाने' इति पाठान्तरम् । (४) 'सामानाधिकरणस्य वा' इति गठान्तरम् । (५) 'प्रदर्शनम्' इति पाठान्नरम् । (६) काचित् 'उत्तरं प्रतीकम्' इति पाठः । 'प्रतीक'मिन्यत्र क्लीयलिङ्गं चिन्त्यम् ; 'प्रतिकूले प्रतीकस्थिष्लेकदेशे च पुंस्यय'मित्यमरवचनात् । (७) 'मित्याशङ्काया मिति पाठान्तरम् । (८) 'चारानु. मानमपि' इति पाठ न्तरम् । %3B ·उपाधि-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः लक्षणन्त्वित्यादेः पौनरुक्त्यमत आह-'पर्यवसितेति । 'ज्यभिचारोबाय- कताप्रयोजकेति, इत्थश्च लक्षणमित्यम्य व्यभिचारोनायकतावच्छेदकमित्यर्थः । 'प्रतीकम्' दलम् । 'व्याप्ते'रिति 'प्रदर्शनार्थ'मित्यप्रेतनेनान्वयः(१)। व्यापकन्याभ- वारस्य व्याप्यन्यभिवारण्याप्यत्वादिति भावः। 'उत्तरञ्च(२) पक्षधर्मताया' इति,- साधनाव्यापकव्यभिचारस्य साधने सन्वादिति भावः । न व महानसत्वावच्छिन्नवह्निःयापकम्पानववादावतिप्रसङ्गः, तस्यापि महान- सत्वावच्छिन्नवाहिन्यभिचारानुमापकतया तदतिप्रसङ्गस्थादोषत्वात् । विशिष्टसाध्य- व्यापकोपाधिस्थले तु विशेषणाव्यभिचारित्वेन निर्णीते विशिष्टव्यभिचारनियस्य विशेष्यव्यभिचारपर्यवसानेन शुद्धसाध्यव्यभिचारसिद्धिसम्भवादिति । उक्तव्याख्यायामुपटम्भकान्तरमाह-एवञ्चेति ; यव्यभिचारित्वेनेत्यादे- लक्षण(३)स्वरूपत्वे चेत्यर्थ:(४)। 'एतत्साधननिष्ठे'त्युनायकव्यभिचारविशेषणम् । 'कथमस्येति,-यद्यप्युनायकत्वं तद्योग्यता, सा च व्याप्तिपत्तधर्मतारूपा, तथापि उन्नायकतावच्छेदकत्वेनैव तस्याः(भ) प्रवेशः, न तु तादृष्येणेति(म)भवत्याकाङ्क्षति(य) भावः। 'ज्यभिचारोनयन(५)मपी'ति, अन्यथा अयमत्रोपाधिरित्युद्भावनेनेष वादिनिग्रहाद् व्यभिचारानुमाने(६) अर्थान्तरं स्यादिति भावः। लक्षणन्त्वित्यस्या- पदार्थव्याख्यानमेवास्वरसो 'मिश्रास्तु' इत्यनेन सूचितः । . (१) 'मित्यग्रिमेणान्वय' इति पाठान्तरम् । (२) 'उत्तरं प्रतीकं पक्षधर्मताया' इति पाठान्तरम् । (३) 'लक्षणरूपत्वे' इत्यपरः पाठः। (४) 'स्वरूपत्वेनेत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (५) 'चारानुमान' इति पाठान्तरम् । (६) 'मानोद्भावने' इति पाठान्तरम् । (भ) 'तस्या' इति व्याप्तिपक्षधर्मतारूपतयोग्यताया इत्यर्थः । (म) 'तादृष्येणे'ति व्याप्तित्वादिनेत्यर्थः । (३) 'भवत्याकाझेतो'ति-तथा हि उन्नायकतावच्छेदकत्वरूपसामान्यधर्मग व्यातिपक्ष- 'तयोः सिद्धावपि किं तदवच्छेक्कमिति विशेषरूपेण तदाकाङ्क्षायाः सम्भव इति भाषः । .

·VES तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिः नव्यास्तु संयोगवदन्यत्वेन द्रव्यत्वाभावस्येव संयोगाभाषस्याभावेन संयोगेन द्रव्यत्वाभावाभावस्य द्रव्यत्वस्य साधनसम्भवादेकशेषस्य दुष्करत्वात् तस्याप्युपा- धित्वम् । लक्षणन्तु साधनपति साध्याभावोनायकन्यतिरेकप्रतियोगितावच्छेदक- रूपवत्वम् । प्रतियोगित्वञ्च तदभावत्वम्। व्युत्पादितञ्च प्रतियोगितावच्छेदकस्यैव अन्योन्याभावाभावत्वम् । शेष पर्ववदिति । दीधितिप्रकाश 'संयोगवदन्यत्वेने ति.-द्रव्यं सत्वादिस्यत्र संयोगाभावस्य केवलान्वयितया द्रव्यत्वाभावासाधकत्वेऽपि संयोगवदन्यत्वस्य साधकत्वेनोपाधित्ववत द्रव्यत्वाभाव- वान् सत्वादित्यत्रापि संयोगाभाववदन्यत्वस्याप्रसिद्धया साध्याभावासाधकत्वेऽपि संयोगाभावाभावस्य संयोगस्य तत्साधकत्वसम्भवात् तस्याप्युपाधित्वमुचितम् । 'एकशेषस्य' अनयोरेकस्यैवोपाधित्वं नापरस्येत्येवंरूपस्य । 'तस्यापि संयोगाभावस्यापि। अन्यथा तथाविधात्यन्ताभावान्योन्याभावयोरेव साधकत्वे- नोपाधित्वे संयोगस्याप्युपाधित्वं न स्यादिति भावः । संयोगाभावस्य साधनव्यापकत्वात् पर्यवसितेत्यादिलक्षणाव्याप्तिरत आह- 'लक्षणन्त्विति। तादशप्रतियोगिनः प्रमेयत्वादिनोपाधित्वनिरासाय 'प्रतियोगिता- पच्छेदके'ति । संयोगवदन्योन्याभावे संयोगस्याप्रतियोगित्वात् तत्राव्याप्तिरत भाह-'प्रतियोगित्व'मिति । तादात्म्येन प्रतियोग्येवान्योन्याभावस्याभाव इत्यत भाह-'युत्पादितश्चेति । तादात्म्यस्य अधिकरण(र)त्वानियामकत्वात् प्रति. योगिनि प्रतियोगितावच्छेदकाधिकरणतायाः क्लप्तत्वात् तस्याभावत्वमात्रकल्पने लाघवमिति भावः। शेष'मिति,-इदं तेजो द्रव्यत्वादित्यत्र जात्यभावादौ विरुद्ध अतिव्याप्तिवारणाय साध्यसमानाधिकरणत्वं विशेषणं देयमित्यर्थः । (१) वृत्त्यनियामकसम्बन्धल्य अधिकरणतानियामकत्वाभावात् अधिकरणतानियामकत्वाभावात् तादात्म्यस्य इत्य- नियामकसम्बन्धत्वेन अधिकरणतानियामकत्वाभाव इति भावः ।

·उपाधि-प्रकरणम् तत्वचिन्तार्माणः विशेषणाव्यभिचारित्वेन ज्ञाते साधने विशिष्टव्यभिचारः सिध्यन् विशेष्य- साध्यव्यभिचारमादायैव सिध्यति पक्षधर्मताबलात् , अन्यथा प्रतीतेरपर्यवसानात् । न च पत्तधर्मतावलात् प्रकृतसिद्धावान्तरम(१)। दीधितिः 'विशेषणाव्यभिचारित्वनेत्यादि-सामान्यतोदृष्टमेवैकविशेषवाधे भावयति विशेषान्तरप्रकारिकामनुमितिम् । न चातिरिच्यते विशिष्टाभावो विशेषणविशेष्या- भावाभ्यामिति मतेनेदम् । दोधितिप्रकाशः ननु विशिष्टव्यभिचारत्वेन साध्यतायां कथं शुद्धसाध्ययभिचारसिद्धिः व्यापकतावच्छेदकप्रकारेणेव व्यापकस्यानुमितौ भानादत आह-'सामान्यत' इति । विशिष्टव्यभिचारित्वं हि विशेषणविशेष्यव्यभिचारित्वात्मकम् , तत्र विशेषणव्यभि- चारित्वरूपकविशेषवाधे विशिष्टव्यभिचारसिद्धिरेव विशेष्यव्यभिचारित्वत्वेन तन् विषयीकरोतीति प्राचा:मतेनेदमिति भावः । . 'भावयति' जनयति । ननु साधनवति(२) साध्याभावानुमानमेव व्यभि- चारानुमानं विशिष्ट-साध्यव्यापकाभावेन कथं निर्वाहाम , विशिणाभावस्यातिरिक्तत्वेन विरोधाभावस्य विशिष्टाभावत्वरूपव्यापकतावच्छेदकानवच्छिावादत माह-'न चातिरिव्यत' इति । नवचिन्तार्माणः यहा प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यत्तत्यव्यभिचारि द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वे सात द्रव्यप्रत्यत्तत्वभ्यापकम्यभिचारित्वात महत्त्ववत् । तथा मित्रातनयत्वं श्यामत्य- व्यभिचारि मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे सति श्याममित्रातनयत्यव्यापकव्यभिचारि त्वात् अघटत्ववत् । अव्यभिचारश्च तत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यम् । तचाभेदेऽपि । (१) 'वान्तरत्वम्' इति पाठान्तरम्। (२) अन्यविशेषे 'ननु साधनवति' इत्यंशो नास्ति ।

·५०० । तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिः स्वमतेनाह-'यद्वेति । 'प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वमित्यादि प्रत्यत्तसंख्यापरिमाण- वत्तायुपाभ्यभिप्रायेण यथाश्रुतमेव साधु. आत्मैकत्वादेरपि प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारात्। उद्भूतरूपादिपरत्वे व साध्ये हेतौ च प्रत्यक्षपई बहिरिन्द्रियप्रत्यक्षपरम्। द्रव्यपदे वा वहिव्यपरे, महत्त्वपदश्च जन्यमहत्वपरम(१) । व्यापकन्यभिचारित्वश्च व्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावववृत्तित्वम् । दीधितिप्रकाश 'स्वमतेनेति,-एकविशेषवावेऽपि व्यापकतावच्छेदकप्रकारेणेव विशेषा- न्तरानुमान(२), न तु विशिष्यापीति स्वमतम् । उद्भूतरूपस्य आत्मावृत्तित्वेन (३) न द्रव्यप्रत्यत्तत्वव्यापकत्वमतः कथं तदभिप्रायेणेदं व्यभिचारानुमानमत आह-- 'प्रत्यक्षसंख्ये'ति । 'यथाश्रुतमेवेति,-द्रव्यप्रत्यक्षत्वन्यापति पदं यथाश्रुतमेव सावित्यर्थः। ननु आत्मैकत्वपरिमाणयोरप्रत्यक्षत्वनये तयोरपि न द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकत्व- मत आह 'आत्मैकत्वादेरपी'ति । इदमुपलक्षणम् , अर्धनिखातवंशादौ(४) द्वित्व- भ्रमजनकदोषस्थले च परिमाणस्यैकत्वस्य च ग्रह पव तदवान्तरबैजात्यस्य परं न प्रहः । प्रत्यत्तस्वरूपयोग्यसंख्यादिमत्वं वोपाधिरिति बोध्यम् । अग्रे(५) उदभूतरूपस्यैव उपाधित्वप्रदर्शनात्तदनुसारेणाह-'उद्भूतरूपेति । 'साध्ये हेतौ चेति, साध्ये प्रत्यक्षपदस्य सामान्यपरत्वे आत्मादौ व्यभिचारः, हेतौ च सामान्यपरत्वे उद्भूतरूपस्य द्रव्यप्रत्यत्तत्वाध्यापकत्वादसिद्धिरिति भावः । एतत्कल्पे च वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्ष इति स्थापनानुमानं बोध्यम(६) । अनेकत्र सङ्कोच(७)कल्पनाभयादवि विभावयन्नाह-'द्रव्यपदे चेति। अत्रापि :आत्मादौ (१) 'परमिति' इति क्वचित् पाठः। (२) 'विशेषानुमान'मिति पाठान्तरम् । (३) 'आत्मन्यवृत्तित्वेन' इति पाठान्तरम् । (४) 'वंशस्थले दूरत्यादौ द्वित्वे'ति काचित्' पाठः। (५) 'अत्रे'ति पाठान्तरम् । (१) पुस्तकविशेषे 'बोध्य मिति नास्ति । (७) 'अनेकसङ्कोचेति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् २०१ व्याभवारवारणाय प्रथमस्य, उद्भूतरूपे द्रव्यप्रत्यक्ष वाव्यापकत्वादसिद्धिवारणाय द्वितीयस्य द्रव्यपदस्य वहिव्यपरत्वम्। वहिवम् आत्मभिन्नत्वम् । ननु अत्र कल्पे महत्वसामान्यस्य दृष्टान्तत्वं न सम्भवति, तस्यात्मभित्र- द्रव्यत्वव्यभिचारित्वा(१)दत आह–'महत्वपदश्चति । 'जन्यमहत्त्वे'ति, यद्यपि जन्यमहत्वसामान्यस्यापि न दृष्टान्तत्वं सम्भवति. घटादिमहत्त्वे उद्भूतरूपव्यभिचारा- भावेन हेत्वसत्वात्। चतुरादिनिष्ठमहत्त्वविशेषपरत्वे च महत्त्वपदस्यैवाहत्य तत्परस्व- महतु, किमतर्गडुना जयमहत्यपरत्वोपवर्णनेन ? तथापि व्याप्यपदम् भव्यभि- चारित्वपदं वा अन्वयितावच्छेदकावच्छेदेनैव स्वार्थान्वयं बोधयति, धूमो वहयन्यभि- चारीतिवत् द्रव्यं वयव्यभिचारीत्यप्रयोगात्। तथा च महत्त्वत्वरूपेण दृष्टान्तप्रयोगे महत्वावच्छेदेन वहिव्यत्वाव्यभिचारित्वाभावेन अनन्वय एव स्यादतो जन्यमहत्व- परत्वमुक्तम्। जन्यमहत्वत्वावच्छे देन वहिद्रव्यत्वान्यभिवारस्य तत्सामानाधि- करण्येन उद्भूतरूपन्यभिचारस्य च सम्भवात् तेन रूपेण दृष्टान्तमयोगे(२) नानन्वय इत्यभिप्रायेण तथा व्याख्यातमिति भावः । ननु व्यापकव्यभिचारित्वं यदि व्यापकप्रतियोगिकाभावववृत्तित्वम् , तदा द्वित्वावच्छिन्नाभावमादाय तद्घटत्वादी व्यभिचारः। यदि च व्यापकत्वावच्छि- साभावववृत्तित्वं तदा असिद्धिः सत्तादेरपि तव्यापकत्वादत आह-व्यापके'ति । तादशं व्यापकतावच्छेदकम् उद्भूतरूपत्वम् , तदवच्छिन्नाभाषवत्तित्वस्य प्रत्यक्ष- स्पर्शाश्रयत्वे सस्वान्नासिद्धिरिति भावः। १ दीधितिः न च द्रव्यपदवेयर्थ्यम् , विशिष्टामावस्यातिरिक्तत्वात्। द्रव्यत्वाव्यभिचा. रित्वे सति उद्भूतरूपादिभ्यभिचार एव हेतुः । व्यापकत्वोपन्यासस्तु तर्कप्रदर्शमायेति तस्वम्। द्रव्यत्वाव्यभिचारः द्रव्यत्वाभाववववृत्तित्वम्। 'मित्रातनयत्व'मिति,- भनुमानमिवमुपाधेः प्रमाणान्तरेण साधनाव्यापकतानिर्णयवशायाम् । - (१) 'आत्ममिन्नद्रव्यत्वाव्यभिचारित्वाभावा' दिति पाठान्तरम् । (२) 'दृष्टान्तो. पन्यासे' इति पाठान्तरम् । ---- १०१ [२६]] ·८०२ तत्त्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः 'न च द्रव्यपदेति,-प्रत्यक्षत्वव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावरवृत्तित्वस्यैव व्याप्यत्वसम्भवे द्रव्यपदस्य व्यभिवारावारकतया असिद्धिमात्रवारकत्वादिति भावः । 'विशिष्टाभावस्येति, -प्रत्यक्षत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- भावान् द्रव्यप्रत्यतत्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्याति- रिक्तवादित्यर्थः। प्रत्यत्तत्वव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाभावाद् द्रव्य(१)प्रत्यक्षत्वव्यापकता- बच्छेदकोद्भूत(२)रूपत्वाद्यवच्छिन्नाभावस्यातिरिक्तवादित्यर्थ इति तु कश्चित् । तत्तुच्छम् ; द्रव्यपदार्थस्य प्रतियोगितावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वाभावेन विशिष्टभावस्येति- ग्रन्थविरोधादिति। तादशव्यापकतावच्छेदकत्वेनोद्भूतरूपत्वादेरशाने प्रकृतहेतोरेव दुईयत्वम् । तज्ज्ञाने च तथैव हेतुकरणमुचितमित्याशयेनाह–'द्रव्यत्वेति । 'भव्यभिचारछे'ति-मूलस्य एतत्परत्वभ्रम निवारयितु व्याचष्टे 'द्रव्यत्वाव्यभिचार' इति। तथा च न शेषवंयर्यमिति भावः। ननु शाकपाकजत्वस्य सन्दिग्धोपाधि- मध्ये वक्ष्यमाणत्वाद् व्यभिचारानुमाने हेतोः स्वरूपासिद्धिसन्देह इत्यत आह- 'अनुमान' मिति। दीधितिः । । . .. ननु तव्यभिचारित्वं तदत्यन्ताभाववववृत्तित्वम्। तथा च साधन- विकलोऽयं साध्यवान् दयान्त इत्यत आह–'अव्यभिचारधेति। नन्वेवं विशेष्य(३) पैयर्यम्। धूमप्रागभाववर्मिभेदादयध्यमिति चेत् , तथापि मित्रातनयत्वब्याप- कत्वषिशेषितं वृत्तिमत्वमेव गमकमिति चेन्न । यत्किश्चित्तदधिकरणनिष्ठात्यन्ताभाषा- प्रतियोगित्वस्य फलतः सामानाधिकरण्यपर्यवसितस्योक्तत्वात्। तथा चायमर्थः । मित्रातनयत्वाधिकरणय व्यक्तिनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तत्र शाकपाकजत्वन्यभि- चारित्वात् मित्रातनये शाकपाकजत्वव्यभिचारित्वादिति यावत्। तेन श्यामत्यादौ व्यभिचारः। - RAAN (.). 'वहिर्द्रव्ये ति पाठान्तरम् । (३) 'शेष' इति पाटान्तरम् । (२) 'व्यापकोद्भूते'ति पाठान्तरम् ।

·२०३ उपाधि-प्रकरणम् 'अव्यभिचारश्चेत्यादि,-तथा च बहुब्रीहिः। यद् यद्धर्माव्यभिचारित्वे सति यधर्मावच्छिन्नयत्साध्यव्यापकव्याभिचारि तत् तत्साध्यव्यभिचारोति सामान्य- व्याप्तरघटत्वं दृष्टान्त इत्यप्याहुः। दीधितिप्रकाशः 'साधनविकलोऽय'मिति,-'साधनविकलोऽय'मित्यन्वयदृष्टान्तत्वयुदासाय । 'साध्यवानिति व्यतिरेकष्टान्तत्वव्युदासाय । 'दवं' मित्रातनयत्वव्यापकत्वस्य सत्य- न्तार्थत्वे । 'धूमप्रागभावव'दिति, व्यभिचारित्व(१)निष्ठव्याप्तेस्तविशेषणं विना दुर्घहत्वाद् यविष्ठेत्यादिन्यायेना(२)वैयर्थ्यमिति(ल)भावः। 'विशेषितम्' सामानाधि- करण्येन व्यापकत्यविशेषितम्। 'वृत्तिमत्व'मिति:--व्यभिचारित्वे वृत्तिमस्वस्य विशेष्यत्वादिति । 'फलत' इति,-यकिञ्चितदधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्व- बुद्धः सामानाधिकरण्यबुद्धि(३) फलत्वादिति भावः । नन्वेवं श्यामत्वे व्यभिचारः, तस्यापि मित्रातनयत्वसमानाधिकरणस्य शाक- पाकजत्वम्यभिचारिणः श्यामत्वव्यभिचाराभावादत आह-'तथा(५) चायमर्थ'इति । यत्तदर्थयोरननुगमानिष्कृष्याह-'मित्रातनयेति । 'तेने'ति,-यामत्वस्य मित्रातनये शाकपाकजत्वव्यभिचारित्वं नास्ति, किन्तु काकादाविति तद्व्युदासः। (१) 'उपाधिव्यभिचारित्वे ति पाठान्तरम् । (२) 'न्यायेन न वैयध्यमिति' इति पाठान्तरम् । (३) 'बुद्धेः' इति पाठान्तरम् । (४) तेनायमर्थ' इति पाठान्तरम् । एतन्मते दीधितावपि स एव पाठो बोव्यः । () अत्राहुर्भट्टाचार्याः; • मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वे सतीत्यत्र अव्यभिधारपदायस्य अभ्यभिचारश्रेत्यादिना प्रसिद्धार्थपरित्यागेन वर्णनमवटत्ववदिति दृष्टान्ताविरोधोपपादकतया सङ्गमयितुमवतारयति 'नन्विति । अयं अघटत्वरूपो हटान्तः । साधनविकला अघटत्वल्य पटादौ मित्रातनयत्वव्यभिचारित्वात् । तथा च दृष्टान्तासम्भव इति भाषः। व्यतिरेक- दृष्टान्तवास्त्विति शङ्को निराकरोति साध्यवानिति । अघटत्वस्य श्यामत्वव्यभिचारित्वादिति भाषः। विशेष्यवैयर्थ्य मिति,--मित्रातनयत्वव्यापकत्वरूपस्य सत्यन्तार्थस्यैव श्यामस्वव्यभि- चारगमकत्वसम्भवादिति भावः । शङ्कते 'धूमप्रागभावविति । यथा धूमप्रागभावस्य पहिगमकधूमघटितत्वेऽपि तभिन्नतथा यनिष्ठेत्यादिन्यायेन विशेष्यावैयर्थ्य, तथा मित्रातनयत्व- ध्यापकत्वविशिष्टशाकपाकजस्वव्यभिचारस्य स्वघटकमित्रातनयत्वव्यापकताभिन्नत्वेन विशेष्या. वैयर्यमित्यर्थः । इति।

·८०४ तत्वविन्तामणौ अनुमानखण्डे मतान्तरमाह 'अव्यभिचारधे'ति । शेषवेयर्थ्यनिरा(१)सायाह - 'बहुव्रीहि रिति । मित्रातनयत्वम् अपभिवारि व्यापकं यस्येति बहुव्रीहिरित्यर्थः । मित्रातनयत्व- व्याप्यत्वन्तु फलितार्थः। इदश्च श्यामवादौ व्यभिवारवारणाय । दृष्टान्तासिद्धि- निरासायाह(२) 'यदिति । इदं गुणवघटत्वादित्यत्राघटत्वमघटत्वाव्यभिचारित्वं सति अवरत्वावच्छिमगुणवत्यव्यापकघटभिन्नद्रव्यत्वव्यभिचारि, अथ च गुणवत्व- व्यभिचारोत्यघटत्वं दृष्टान्त इत्यर्थः। यथाश्रुताव्यभिचारित्वेनैव सामञ्जस्ये अव्यभि- चारपरस्य व्यापकत्वमयं कल्पयित्वा पुनर्बहुब्रोहिना व्याप्यत्वे पर्यवसानं सन्दर्भ- विरुवमित्यस्वरस आहुरित्यनेन सूचितः । तत्वचिन्तामणिः यद्वा यः साधनन्यभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः स उपाधिः। तत्त्वञ्च साक्षात् परस्परया वेति नार्थान्तरम् । दोधितिः प्रमेयत्वादावपि(३ विशेषणवति विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारेण शुद्धसाध्य व्यभिचारः साधनीयः। एवं विशिष्टसाध्यध्यापकस्यापि साक्षाच्छुद्रसाध्यव्यभिचारो- नायकतयोपाधित्वं समर्थ साक्षात्परम्पराप्ताधारण(४ तदुनायकतामात्रेण तथात्वं व्यवस्थापयति-'यद्वे'त्यादिना । (५)दूषणाकाङ्क्षायां परम्परयाप्युपाधेर्दोषत्वादिति भावः। अत्रापि पूर्ववद् विरुद्धवारणाय साध्यसमानाधिकरणति बोध्यम् । व्यभिचारोनायकवञ्च यत्र कुत्रचित्(६)। एवञ्च पृथिवीत्वादिना गुरुत्वादों साध्ये द्रव्यत्वादौ व्यभिचारोमायकस्य रूपवत्वादेर्वारणाय 'साधनव्यभिचारी ति बहुव्रीहिः । न चैवमपि गुरुवादिसाध्य रसवत्त्वादिहेतौ द्रव्यत्वं गुरुत्वादिव्यभिचारि अलभिने पृथिवीत्यादिव्यभिचारित्वादिति व्यभिचारोमायके पृथिवीत्वादावतिप्रसङ्गः, (१) 'शेपवैयादाह' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तकविशेपे 'आहे' इति नास्ति । (३) 'मेयत्वादावपी'ति प्रशब्दरहितं पाठान्तरम् । (1) 'परम्परयेति पाटान्तरम् । (५) 'दूषणे त्या दिः 'भाव' इत्यन्तो ग्रन्थः सर्वत्र न दृश्यते । (६) 'क्व चित्' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८०५ साधननिष्टं यद् व्यभिचारित्वं साध्यव्यभिचारोनायकं तत्त्वस्योक्तत्वात् । उक्ति- वैविधाच पूर्वस्माद् भेदः । दोधितिप्रकाशः विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिस्थलीयन्यभिचारानुमाने हेतौ विशेषणाव्यभिचारित्वे सतीत्यस्य विशेषणवतीत्यर्थकरणस्य फलान्तरमाह-'प्रमेयत्वादावपीति'(१) । वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यत्र प्रमेयत्वस्य बहिर्द्रव्यत्वाव्यभिचारित्वाभावेऽपि प्रमेयत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारि वहिर्द्रव्ये उद्भूतरूपयभिचारित्वादित्यनेन व्यभिचारानुमान सुकरमिति भावः। 'पवा' उक्तक्रमेण । 'उपाधित्वम्' उपाधिव्यवहारविषयत्वम् । 'साक्षात परम्परासाधारणे'ति-विशिष्टसाध्यव्यापकम्यभिचारण विशिष्टसाध्यव्यभिचारः, तेन च यत्किञ्चिविशिष्टेन शुद्धसाध्यन्यभिचारः साधनीय इति परम्परयेत्यर्थः । 'तन्नायकनेति-शुद्वसाध्यव्यभिचारोनायकतेत्यर्थः । 'तथात्वम्' उपाधिव्यवहार- विषयत्वम् । 'पूर्ववदिति-इदं तेजो द्रध्यत्वादित्यादौ प्रागुक्तरीत्या व्यभिचारो- नायकस्पर्शाभावादेारणायेत्यर्थः । व्यभिचारोनायकत्वं यदि साधन(ब)निष्टसाध्य- व्यभिचारोनायकव्यभिचारप्रतियोगित्वम् , तदा साधनव्यभिचारीत्यस्य वैयर्थ- मित्यतो व्याचष्टे 'व्यभिचार' इति। 'यत्र कुत्रचिदिति, साधननिष्ठत्वं न विवतितमिति भावः। 'एवञ्च साधननिष्ठत्वस्य अविवक्षणे च । साधनव्यभिचारित्वस्य यथाश्रुतस्य पृथिवीत्यव्यभिचारिणि रूपवत्वे सत्त्वादाह- 'बहुब्रीहि'रिति, साधनं व्यभिचारि यस्येत्यर्थः। 'एवमपि' बहुव्रीहिना साधना- व्यापकता(२)रूपार्थलब्धावपि। 'जलभिन्न' इति जलत्वादो व्यभिचारवारणाय । 'साधननिष्ठ'मिति-रसवत्वनिष्ठम् । पृथिवीत्वव्यभिचारित्वञ्च न गुरुत्वयभि- चारोमायकमिति भावः । 'उक्तिचिपादिति-साधनविशेष्यकमाध्यव्यभिचारो- (१) 'मेयत्वादावपीति' इति प्रशब्दशून्यं पाटान्तरम् । (२) 'व्यापकतार्थ' इति पालान्तरमा (च) अत्र 'साधननिष्ठे'ति उन्नायकव्यभिचारविशेषणम् । साध्ययभिचारांशे विशेषणत्वे उपाधिशरीरभाने सत्येव नौ साध्ययभिचारस्य भाननियमान व्यभिचारोन्नयनस्य वैयान् ।

·८०६ तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे भयनयोग्यं यद्यभिचारित्वमिति पूर्वलक्षणार्थः। तत्र योग्यतापदार्थ मुद्रया साधन- निष्ठत्वं यद्यभिचारित्वे लब्धम् , अत्र व साधननिष्ठं यदन्यभिचारित्वमिति शब्दादेव तस्य लाभः। उन्नायकत्वमर्यादया च साध्यव्यभिचारित्वन्याप्यत्वमात्रस्य लाभ इत्युक्तिवैवियामिति भावः । दीधितिः केचित्तु पभिचारोनायकत्वमिह तद्व्याप्यकोटिप्रविष्टतामात्रेण । इत्थश्च जलत्वेन करकात्वे साध्ये जलत्वं रकात्वन्यभिचारि स्नेहव्यापकत्वात् , घटेन वा घटत्वे साध्ये घटो घटत्वव्यभिवारो जन्यद्रव्यत्वादिति व्यभिचारोनयनसमर्थस्य स्नेहस्य द्रव्यत्वस्य च वारणाय 'साधनव्यभिवारी'ति । अयं घटः सत्वादित्यादौ सत्वं घरत्वम्यभिचारि शादिवृत्तित्वादिति व्यभिचारोनायकस्य शब्दादेरिणाय 'साध्यसमानाधिकरणे'त्यपि वक्तव्यम् । एषञ्च रूपेण गुरुत्वादौ साध्ये रूपं गुरुत्वादिव्यभिचारि जलभिन्ने पृथिवीत्वाभाष- घवृत्तित्वादिति व्यभिचारोन्नायकस्य गुरुत्वादिव्यभिचारितजसरूपनिष्ठव्यभिवारा- प्रतियोगिनः पृथिवीत्वाभावस्य वारणाय यत्राधिकरणे साधनाव्यापकत्वं तत्र व्यभि- चारोनायकत्वं वक्तव्यम् । यथा कथञ्चिन स्वव्यभिचारेण व्यभिचारीमायकमात्रस्य लक्ष्यत्वे यतसाधनव्यक्त्यव्यापकत्वं तद्व्यक्तौ व्यभिचारोन्नायकं वामित्याहुः । दीधितिप्रकाशः 'तद्व्याप्येति--व्यभिचारव्याप्येत्यर्थः । 'कोटिप्रविष्टते'ति,--उपाधिव्यभि- चारित्वस्य साध्यव्यभिचारव्याप्यतायामुपास्तदवच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिति भावः । 'मात्रेणे'ति, न तु व्यभिचारोनायकव्यभिचारप्रतियोगित्वेनेत्यर्थः । 'इत्यञ्च' उक्तव्यभिचारोनायकत्वस्य विवक्षणे व। 'स्नेहन्यापकत्वात्' स्नेह- समानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति वृत्तिमत्वात्। एतेन मेयत्वादिना स्नेहव्यापकत्वस्य सर्वत्रैव सत्वाद् व्यभिचार इति परास्तम् । स्नेहस्य जलवाव्यभिचारितया यथाश्रुतप्ताधनव्यभिचारित्वेनापि वारणसम्भवाद् 'हुब्रोमाश्रयणक दर्शयितुमुद्दाहरणान्तरमाह-'घटेन वेति। 'जन्यद्रव्यत्वादितीति.- ·उपाधि-प्रकरणम् ९०७ घटत्वव्यभिचारित्वं हि घटत्याभाववत्समवेतत्वम्, तथा च नित्यद्रव्ये तदभावात् तत्र व्यभिवारवारणाय 'जन्य'ति । घटरूपादो व्यभिचारवारणाय 'द्रव्य'ति । द्रव्यत्वे(१)घटव्यभिचारित्वस्य सत्त्वात् साधनं व्यभिचारि यस्येति बहुव्रीहिराश्रयणीय इति भावः। 'व्यभिवारोन्नायकस्म' तयाप्यकोटिप्रविष्टस्य । 'साध्यसमानाधिकरण' इति,-तेजो द्रव्यत्वादित्यत्र स्पर्शसामान्याभावस्य विरुद्धस्य ताशव्याप्यकोटि- प्रविष्त्वाभावेनैव वारणसम्भवात् तन्त्रोक्तम् । साध्यसामानाधिकरण्यञ्च साधनाव्यापकतानियामकसम्बन्धेन बोध्यम् । तेन सम्बन्धान्तरेण साध्यसमानाधिकरणत्वेऽपि शब्दादेन क्षतिः। इत्थश्च(२) सद्धेतौ साध्यसमानाधिकरणस्य साधनाध्यापकस्य वारणाय परं व्यभिचारोनायकत्वमुक्तम् । तश्च प्रकृते साधने साध्ययभिचारानुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्तयवच्छेदककोटि- प्रविष्टन्वम् । सद्धेतौ च साध्यव्यभिवारानुमितिप्रयोजकासम्भवात्तादशधर्मव्युदासः । इदं गुरु रूपादित्यत्र पृथिवीत्वाभावे अतिव्याति प्रसंज्य निषेति(३),- 'वघञ्च रूपेणे'त्यादिना। पृथिवीत्वाभावस्य वारणीयताप्रयोजक रूपमादर्शयति 'गुरुत्वेति । गुरुत्वयभिवारि यत् तेजसं रूपं तनिष्ठव्यभिचाराप्रतियोगिन इत्यर्थः। पृथिवीत्वा. भावधभिवारिणि पृथिवीरूपे गुरुत्वन्यभिचाराभावाद् गुरुत्वन्यभिचारिणि तेजोरूपे ४) पृथिवीत्वाभावयभिचाराभावाद् व्यभिचारोनायकत्वाभावेन तस्या- लक्ष्यत्वमिति भावः। 'यत्रे'ति, यदधिकरणायच्छेदेनेत्यर्थः । 'तत्र' तदवच्छेदेन । पृथिवीवाभवस्य पृथिव्यवच्छेदेन न साधनाध्यापकत्वम् . तदवच्छेदेन च न गुरुत्व- व्यभिचार इति तद्व्युदासः । नन्वेवं रूपवान् द्रव्यत्वादित्यत्रापि पृथिवीत्वाभावस्य सत्ताद्रव्यत्वजलत्वमात्र विशेषिका या धोः शिष्यत्वे सतीत्यादिप्रागुकरीत्या व्यभिचारोनयनक्षमस्य वारणमयुकमत आह-यथाकथञ्चिदिति। 'यत्-साधनव्यक्ती ति,-तत्र द्रव्य- (१) 'जन्य पदं न सार्वलिकम् । (२) 'एवञ्च' इति पाठान्तरम् । (३) 'निराकरोति' इति पाठान्तरम् । (५) 'जसरूपे' इति पाठान्तरम् ।

·९०६ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे त्वस्यैश्यात , इह तु रूपस्य साधनस्य(१)भेदादिति(क) भावः(२) । अत्र अभावमात्रस्य अनुपाधितापत्तिः, वैययेन तस्य व्याप्यतावच्छेदककोटावप्रवेशादित्यस्वरसः केचि- दित्यनेन सूचितः। तत्वचिन्तार्माणः किञ्च अर्थान्तरस्य पुरुषदोषतया(३) आभासान्तरस्य तत्र अभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोषः। दीधितिः नन्वस्तु पारिभाषिकमुपाधित्वम् , तथापि साक्षाद् व्यभिचारानुन्नायकतया दोषत्वाभावेन तदुभावने अर्थान्तरं स्यादेवेत्यत आह-'किञ्चति । 'आभासा- न्तरस्थ तदानीं शायमानस्य । तथा च तस्यावश्याभ्युपेयदोषभावत्वे तदुभावने नार्थान्तरमिति भावः। दीधितिप्रकाशः मूले 'अर्थान्तरस्येत्यादि,-तथा च अर्थान्तरेण - तथा च अर्थान्तरेण पुरुषस्य दुष्टत्वेऽपि परम्परया व्यभिचारोनापकतयापि उपाधेरनुमानदूषकत्वं नानुपपन्नमित्यर्थः। अर्थान्तरमपि नास्तीत्याह-'आभासान्तरस्येति । सोपाधौ व्यभिचारादेराभासस्यावश्यकत्वा- दामालान्तरस तत्राभावादित्यसतमित्यतः पूरयति दीधितौ 'तदानी मिति । तथा च व्यभिचारस्यास्फुरणेऽ(४)प्युपाधिमात्रोद्भावनेन वादिनिग्रहात् तस्यावश्यं दोषत्वमभ्युपेयम् , अतस्तस्यापि दोषत्वेनाकातितत्वात् तदुभावने नार्थान्तर- मित्यर्थः। मूले 'भावत्वादिकं दोष' इत्यस्य ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्यादा(१). वित्यादिः। (१) 'साधनस्य व्यक्तिभेदेन भेदादिति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'भाव' इत्यस्मादनन्तरे 'अ'त्यतः पूर्व क्वचित् 'तदुन्नायकत्वं व्यभिचारोन्नायकत्व'मिति पाठो दृश्यते । तेन दीधितावपि पाठान्तरमुन्नेयम् । (३) 'दोषत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'व्यभिचारास्फुरणेऽपि' इति पाठान्तरम् । (५) 'दित्यादावित्यर्थ इति पाठान्तरम् । (क) तथा व सत्र पृथिवीत्वाभाषे पार्थिवरूपात्मकसाधनाव्यापकत्वस्य वर्तमामतया सत्र गुरुत्वम्मभिवारल्यासस्वेन तदुनायकत्वाभावान तत्रातिब्यासिरिति भावः ।

·८०६ उपाधि-प्रकरणम् दीधितिः भत्र वदन्ति ; साध्योपन्यासानन्तरं तत्साधकस्येव साधनोपन्यासानन्तरं तदोषस्य व्यभिचारादेराकाक्षितत्वात् तमनुभाव्य साक्षात् तत्साधकस्य शुद्धसाध्य- व्यापकस्योपाधेदभावन एवाप्राप्तकालत्वम् , कैव कथा परम्परया तत्साधकस्या- वच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य ? अन्यथा तत्साधकपरम्पराया अपि प्रथममुपन्यासे तथात्वं न स्यात् । न च निग्रहस्थानत्वेन विशेषः, प्रतिज्ञाहान्यादितो हेत्वाभासाच बहिर्भूतस्य तथात्वायोगात् । दोधितिप्रकाश उपाधेदूषकत्वं(१) हेत्वाभासविधया निग्रहस्थानान्तरत्वेन पा? भाये 'तदोषस्य व्यभिचारादेरिति। उपाधेरनुमितितत्कारणज्ञानं प्रति साक्षादविरोधि- त्वेन हेत्वाभासत्वाभावादिति भावः। 'तम्' व्यभिचारादिकम् । 'तत्साधकस्य' व्यभिचारादिसाधकस्य । 'भप्राप्तकालत्व'मिति-तदानीमनाकातितत्वादिति 'परम्परये'ति-शुद्धसाध्यन्यभिचारसाधकोभूतावच्छिन्नसाध्यन्यभिचार- सिद्धिद्वारेत्यर्थः। भावः। 'अवच्छिन्नसाध्यव्यापकस्येति 'उद्भावन' इति पूर्वणान्धीयते। ननु साक्षात्- परम्परासाधारणतत्साधक एवं तदानीमाकाना 'इत्यत आह-'अन्यथेति । 'अन्यथा' तत्साधकपरम्पराया अपि तदानीमाकाक्षितत्वे। 'लथात्वम्' अप्रान- कालत्वम्। द्वितीयं निराकुरुतेन चेति । 'विशेष' इति -तत्साधक- परम्पराया निग्रहस्थानत्वात(२) ततो विशेष इति भावः । 'तथात्वायोगात्' निग्रहस्थानत्वायोगात् । दीधितिः न च विभाजक सूत्रस्थेन हेत्वाभासाश्चेति-चकारणानुक्तसमुच्चयपरेण साक्षात् परम्परया वा अनुमितिदोषोनायकस्य संग्रहः, तथा सति व्यभिचारस्येवाधया- सिद्धनादेरप्युन्नायकस्य तदुभयोनायकपरम्परायाश्च तथात्वापातात् । (१) 'दूषणत्वम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'स्थानत्वादतो विशेष इत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । १०२ [३०] ·८१० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे न'च अप्राप्तकालतामासादयन्नपि प्रथममुपाध्युपन्यासः कथकसम्प्रदायानु- रोधादेव कर्तव्यः, ताशसम्प्रदायमननुरुन्धानस्य तदुभावकं पराभवतः शपथ- निवारणीयतापत्तेः। तस्मात् प्रथमं शुद्धसाध्यन्यभिचार एवोद्भाव्यः । कथन्तायां तद्धेतुत्वेन शुद्धसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारः, विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विशिष्टसाध्यव्यापकस्योपाधेविशिष्टसाध्यस्य वा व्यभिचारः, विशेष्ये(१) विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिव्यभिचार इति । वक्ष्यते च व्यभिचारादेरिव तद्व्याप्यवत्त्वादेरपि ज्ञानं व्याप्तयादिग्रहप्रतिवन्धकम् । तथा च साध्यव्यभिचार- व्याप्योपाधिव्यभिचारवानयमिति वोभावनीयमिति । दोधितिप्रकाशः 'विभाजके'ति,-"प्रतिशाहानिः प्रतिक्षान्तरं प्रतिशाविरोधः प्रतिज्ञासन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थकमप्राप्तकालत्वं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननु- भाषणमप्रतिभा विक्षेपो मतानुशा पर्य्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽप- सिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानी"ति विभाजक सूत्रम्(क)। एतेनाज्ञानरूपासिद्धयादीनां निग्रहस्थानत्वप्राप्तये 'हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इतीति-चरमसूत्रस्थचकारस्यैवानुक्तसमुच्चयपरतया मिश्रादिव्याख्यानमपाकृतम् । तत्र यथोक्तत्वस्यैव विधेयतया निग्रहस्थानत्वस्याविधेयत्वादिति । 'व्यभिचारस्येवेति-उन्नायकस्येत्यत्र उन्नयने अन्वयि । 'तदुभये ति व्यभिचारोन्नायकम् आश्रयासिद्धयन्नायकच तदुभयम् । 'तथात्वापातात्' निग्रह- स्थानत्वापातात्। 'कथकसम्प्रदायानुरोधा'दिति,-कथकानां तादृशव्यवहार- बलादित्यर्थः(२।। तदुद्भावकम्' उपाध्युद्भावकम् । अप्राप्तकालत्वेन निग्रहस्थानेन 'पराभवतः' पराभवं कुर्वतः। 'शुद्धसाध्यव्यभिचार एवं' न तु उपाधिः । उपाधिः। तत्र' शुद्धसाध्यव्यभिचारे। 'कथन्तायाम्' कुत इत्याकाङ्क्षायाम्। 'तद्धेतुत्वेन' शुद्ध- साध्यव्यभिचारहेतुत्वेन । पाठः (१) विशेष्ये' इत्यनन्तरं 'कथन्ताया'मित्यधिकः क्वाचित्कः। (२) 'व्यवहारादित्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (ख) 'विभाजक मिति-निग्रहस्थानविभाजकमित्यर्थः । 'सूत्र'मिति-गोतमीयमिति शेषः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८११ विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधिस्थले(१)ऽप्याह-विशेषणे'ति । विशिष्टसाध्य- व्यापकस्य परम्परया व्यभिचारानुमानपक्षे त्वाह-'विशिष्टेति 'अत्र च' विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विशिष्टसाध्यव्यभिचारे हेतौ। 'विशेष्ये विशिष्टसाध्य- व्यभिचारे। प्रथममपि उपाधेरुपन्यासं समर्थयितुमाह-वक्ष्यते चेति। साध्य- व्यभिचारव्याप्यत्वेनोपाधिव्यभिचारस्योभावने अनुमितिप्रतिबन्ध इत्युक्तरूपेण प्रथममुपाध्युपन्यासः समर्थितो भवतीति भावः। व्यभिचारित्वादेः सम्बन्धत्वे विवादादुपाधिमानित्युपेक्ष्य उपाधिव्यभिचारवानित्युक्तम् । तत्त्वचिन्तामणिः नचैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यत्र अश्रावणत्यम , जलं प्रमेयं रसवत्त्वा- दित्यत्र पृथिवीत्वमुपाधिः स्यादिति वाच्यम्(२), केवलान्वयित्वसाधकप्रमाणेन तत्र साध्यसिद्धरुपाधेर्विशिष्टाध्यापकत्वात् । न व पक्षेतर स्वव्याघातकत्वेनानुपाधावतियाप्तिः, तत्रानुकूलताभावेन साध्यव्यापकत्वानिश्चयात् , सहचारदर्शनादेस्तेन विना संशायकत्वादित्युक्तम् । वाधोनीते चानुकूलतर्कोऽस्त्येवेति । दीधितिः 'साध्यव्यापकत्वानिश्चयात्' उपाधित्वोपयिकतदनिश्चयात् । अनुकूलतर्कादिना तादृशव्यापकत्वनिश्चये तु वाधोनीतबद् भवत्येव निश्चितोपाधिः। न च स्वव्याघात- कत्वान्नायमुपाधिः, तद्धि न सर्वानुमानसाधारण्यम् , अनुकूलतादिनिश्चितव्याप्तिके हतौ तदभावात् । नापि तव्यभिचारण व्यभिचारानुमानेऽपि पक्षेतरान्तरस्योपाधित्वसम्भवः, अनुकूलतर्कादिना तस्य साध्यव्यापकत्वनिश्चये व्यापकव्यभिचारिणि व्याप्यव्यभि- चारावश्यम्भावेन तदयोगात् । अत एव पक्षेतरस्योपाधित्व सर्वव तादृशोपाधि- सम्भवेनानुमानमात्रविलोपे व्यभिचारानुमापकत्वगर्भम्योपाधित्वस्य व्याघात इति परास्तम्। कथकसम्प्रदायानुरोधाद् वाधानुनीतः पोतरी, नोपाधित्वन कथाया- मुद्भाव्य इति तु वदन्ति । (१) 'स्थले स्वाह' इति पाठान्तरम् । (२) 'स्यादिति वाच्य'मित्यत्र 'स्यात्' इत्येतन्मात्रः पाठः क्वचिद् दृश्यते ।

·८१२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः यत्किञ्चिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वनिश्चयस्य पक्षतरेऽपि सत्वादाह- 'उपाधित्वौपयिकेति । स्वानधिकरणीभूतसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकत्वमुपाधित्वोपयिकम् , तस्यानिश्चयादित्यर्थः । ननु यत्र कश्चित्तादशव्यापकत्वनिश्चयो जातः, तत्र स उपाधिः स्यादत इष्टा- पत्तिमाह-'अनुकूले ति। तर्कादिनेत्यादिपदात् स्वतःसिद्धव्यभिचाराप्रहादिपरिप्रहः । 'निश्चितोपाधिरिति , उपाधिनिश्चयो(१)ऽनुमानदूषकः। सन्दिग्धोपाधित्वस्याने शङ्कनीयत्वानिधितोपाध्यभिप्रायकत्वमस्य स्फुटीकत्तुं निश्चिते'त्युक्तम् । 'स्वव्याघातकत्वेनानुपाधा विति-मूलोक्तयुक्ति निराकरोति-'न च स्व- व्याघातकत्वादिति। स्वम् अनुमानसामान्यम्,' व्याघातकत्वं तद्दूषणापादकत्वम्- इत्यर्थाभिप्रायेणाह-तद्धी ति स्वव्याघातकत्वं होत्यर्थः। 'साधारण्यम्' दूषणा- पादकत्वम् । 'तदभावात् तत्र साध्यव्याप्याव्यापकत्वेन साध्याव्यापकत्वनिश्चयेन पोतरस्य दूषकत्वाभावात् । स्वं स्वीयं स्वप्रयुक्तव्यभिचारानुमानम् , तव्याघातकत्वं स्वसमानजातीयेन पक्षतरान्तरेण तदूषणापादकत्वमित्यर्थाभिप्रायेणाह-'नापी'ति । 'तव्यभिचारेण' पक्षतरव्यभिचारेण । धूमो वहिव्यभिचारी पर्वतेतरत्वव्यभिचारित्वादित्यत्रापि धूमेतरत्वस्योपाधित्वसम्भव इत्यर्थः । 'अवश्यम्भावेन' अवश्यम्भावनिश्चयेन । 'तदयोगात्' साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वनिश्चयेनोपाधित्वा- योगात्। व्यभिचारानुमापकज्यभिवारप्रतियोगित्वमुपाधिलक्षणम् , पक्षतरत्वस्यो. पाधित्वे अनुमानमात्रोच्छेदाद् व्यभिवारानुमानस्याप्युच्छेद इति स्वीयस्योपाधि- लक्षणस्य व्याघातकत्वानस उपाधिरिति मिश्रन्याख्यानमातिपति-'अत एवेति । अनूकूलतर्कादिना साध्यव्यापकताग्रहे व्यापकव्यभिचारिणि व्याप्यन्यभिचारावश्य: म्भावेन व्यभिचारानुमानस्यानुच्छेदा(२)देव दूषकतावीजसत्वे पक्षेतरस्यानुपाधित्व- (१). 'निश्चयेनानु' इति पाठान्तरम् । (२) 'मानस्योच्छेदाभावादेव' इति पाठान्तरम्।

·- उपाधि-प्रकरणम् ८१३ प्रवादः किंमूलकस्तत्राह--'कथके'ति । 'नोद्भाव्य' इति, स्वार्थानुमाने दूष भवत्येवे(१)ति भावः। नियुक्तिकः प्रवादो न श्रद्धेय इत्यस्वरसो वदन्तीत्यनेन सूचितः। तत्त्वचिन्तामणिः एवं पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वादेरपि नोपाधित्वम् , पत्तमात्रव्यावर्तकविशेषण- वत्त्वात्। अत एव धूमे आनॆन्धनप्रभववाहिमत्वम् , द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वे उद्भूत- रूपवत्त्वम् , मित्रातनयभ्यामत्वे शाकपाकजत्वम् , जन्यानित्यत्वे भावत्वमुपाधिः । दोर्धाितः 'पक्षमात्रेति, यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्यावर्तकं तत् , तथापि तस्य व्यावृत्तिोंपाधितायामुपयुज्यते, अपि तु पक्षस्यैवेति तन्मात्रव्यावर्तकत्वमुक्तम् । इवञ्च अनुपाधितायां न वीजं परिभाषामात्रत्वात् , किन्तु अनुकूलतर्काभावेन तादृशसाध्यव्यापकत्वानिश्चय इति द्रष्टव्यम् । अत एवं' व्यापकताग्राहकप्रमाण- सम्भवादेव(२)। 'आन्धने'ति,-अथात्र स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकाभ्यामान्धन(३)त्वे- नैव कारणत्वम् , न पुनरान्धनप्रभववह्नित्वेनेति चेत् , किञ्चातः ? नहि कारणता- वच्छेदकमेव व्यापकतावच्छेदकम् , तादृशाभावप्रतियोगितानवच्छेदकस्यैव तत्त्वात(४). तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य चातिरिक्ततया तद्वद्वृत्तित्वेन साध्ययभिचार- साधने वैयर्थ्याभावात् । सत्यपि चान्धन तत्संयुक्तं व वह्नौ दाहप्रतिबन्धकसत्वे धूमानुत्पादात् क्लमतत(५)कारणभावस्य वह्नर्विशेषरूपेण कारणत्वकल्पनयेवोपपत्ता- वक्लनतत्कारणभावानां दाहप्रतिबन्धकाभावानां तत्कारणत्वकल्पनानौचित्यात् । एकस्यामाईन्धनव्यक्ती प्रतिबद्धायां(६) तत्रैव व्यत्यन्तराद् धूमोत्पादेन(७) तत्तदिन्धनजन्यधूमं प्रति तत्तदभावानां कारणत्वस्य वाच्यत्वे अतिगौरवाच। महति चाडैन्धने तत्प्रभवे चाणीयसि वहौ महति वयन्तरे विद्यमानेऽपि आन्धनप्रभव- महावरनुत्पाददशायां प्रकृष्टधूमानुनपादादान्धनप्रभववाहित्वन कारणत्वमित्यपि वदन्ति । (१) 'भवत्येवेत्यर्थः' इति पाठान्तरम् । (२) सद्भावादेव' इति पाठान्तरम् । (३) 'धनत्वादिनेव' इति पाठान्तरम् । (४) 'तथात्वात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'तत्पदं सर्वत्र नास्ति । (६) 'प्रतिभदायाम्' इति पाठान्तरम् । (७). पादात्' इति पाठान्तरम् ।

·८१४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः न 'तत्' पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वम्। 'तस्य' पर्वतावयवरूपादेः। 'पक्षस्यैवेति,- पक्षव्यावृत्तिः साधनाज्यापकत्व उपयुज्यते। पर्वतावयवरूपादेावृत्तिस्तु कुत्राप्युपयुज्यत इति भावः । तथा च उपाधित्वोपयिकपक्षमात्रीयव्यावृत्तिप्रयोजक- विशेषणवत्त्वादिति मूलार्थः । केचिनु विशेषणवत्त्वादिति न मतुप् , किन्तु तुल्यार्थको वतिप्रत्ययः, तथा च पक्षमात्र यावर्तकं विशेषणं यस्य स तथा पक्षेतरः, साध्यज्यापकताग्राह(१)कानुकूल- तर्काभावेन तत्तुल्यत्वादित्यथ(२)माहुः। 'इदम्' पक्षमात्रघ्यावतकविशेषणवत्त्वम् । 'ताशे'ति, उपाधित्वोपयिकेत्यर्थः। व्यापकताग्राहकानुकूलतर्काभावस्यैव पूर्वग्रन्थे प्रक्रान्तत्वात् तत्परामर्शकत्वे(३) असङ्गतिरतस्तत्प्रतियोगिपरामर्शकतया ज्याचष्टे 'अत एवेति । 'अत्र' धूमे। 'स्वतन्त्रेति, आर्द्वन्धनत्वेन वह्नित्वेनैव च कारणता, तयोः संयोगः प्रत्यासत्तिः, परस्परप्रत्यासत्रानामेव कारणानां कार्योपधायकत्वादित्यर्थः । 'अतः' आद्रेन्धनप्रभववह्नित्वस्य कारणतावच्छेदकत्वखण्डनात्। आर्टेन्धनप्रभव- वहित्वस्य कारणतावच्छेदकत्वाभावे किं तेन रूपेण ज्यापकत्वं न निर्वहति, तद्रूपा- वच्छिन्नध्यभिचारेण व्यभिचारानुमानं वा ? आये 'नहोत्यादि । 'तत्त्वात् ४) व्यापकतावच्छेदकत्वात्। द्वितीये 'तदवच्छिन्नेति । 'अतिरिक्ततयेति.- आन्धनत्ववाहित्वावच्छिन्नाभावाभ्यामतिरिक्ततयेत्यर्थः । ननु पत्तमात्रव्यावर्तकविशेषणघटितस्यापि व्यापकत्वे वाधकाभाव इति चेत् तग्राहकतर्काभावोऽत्राभिधिसितः, अत एव व्यापकताग्राहकतर्कसद्भावे उपाधित्व- ग्रह इत्याह 'अत एवेति(५)। वस्तुगतिमनुरुध्य(६) तेन रूपेण तथात्वमपि(७) ज्यवस्थापयति-'सत्यपी'ति । 'विशेषरूपेण' आईन्धनप्रभववाहित्वेन । (१) 'ग्रहानुकूल' इति पाठान्तरम् । (२) 'दित्याहुः' इति पाठान्तरम् । (३) 'मर्शकत्वासङ्गति' इति पाठान्तरम् । (४) 'तथात्वात्' इति पाठान्तरम् । (५) सन्धविशेषे 'ननु' इत्यारभ्य 'अत एवेति' इत्यन्तसन्द नास्ति । (६) 'रुध्य चेदम्' इति पाठान्तरम् । (७) 'कारणत्वमपि' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८१५ 'अक्लप्तति,-दाहप्रतिबन्धकाभावानां दाह एव कारणत्वस्य क्लप्तत्वात् धूमं प्रति कारणत्वस्य अक्लप्तत्वादिति भावः। 'प्रतिबन्धकाभावाना'मिति-बहुवचनेन मणिमन्त्रौषधादिभेदेन कार्यकारणभावानां बहुत्वं सूचितम् । इन्धनव्यक्तिभेदेन कार्यकारणभावस्थानन्त्यादतिगौरवं दर्शयति-'एकस्यामिति । तत्रैव' तदिन्धनव्यक्तावेव। 'व्यत्यन्तरात्' आन्धनव्यक्त्यन्तरात् । 'धूमोत्पादेन' संयोगसम्बन्धेन धूमोत्पाददर्शनेन(१)। पतेन प्रतिबन्धकाभावानां कार्यस्य संयोग- घटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या कार्यकारणभावकल्पनयापि गौरवस्य समाधानं न भवतीति(२) सूचितम् । ननु मण्यादीनां प्रतिबन्धकत्वे संयोगः प्रत्यासत्तिः, मन्त्रस्य च इदं मा दहत्वित्युद्देश्यत्वम् । कार्य्यस्य च धूमस्य न संयोगो जन्यताघटकप्रत्यासत्ति- यभिचारात् . किन्तु उपधायकत्वम् । तथा च यत्र उपधायकतासम्बन्धेन धूम उत्पद्यते, तत्र संयोगेन तादृशोद्देश्यत्वेन वा मण्यादिमन्त्रयोरभाव इत्येवंरूप- सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या कारणभावस्य कल्पने कथमतिगौरवम् ? अत एव योन्धने मण्यादिसम्बन्धी जातः, देवाद् धूमो न जातः, तत्रापि उक्तसम्बन्धेन सामान्यसामग्रीतो न धूमसामान्योत्पत्त्यापादनम् , अन्यथा तदिन्धनजन्यधूमस्या- प्रसिद्धया उक्तक्रमेण प्रतिवन्धकाभावस्य हेतुत्वाकल्पनात सामान्यसामग्रीती धूमसामान्योत्पत्यापातादिति(३) चेत् उपधायकत्वादीनां कार्यतावच्छेदक-(४) सम्बन्धत्वे मानाभावाद् धूमानुपधायकवह्नियुक्तप्रतिद्धन्धनव्यक्तः फलाभावेन विशिष्य हेतुत्वाकल्पनाद् धूमोपधायकेन्धनानां विशिष्य हेतुत्यकल्पनात् तादृशविशेष- सामग्रोविरहेणापि धूमानुत्पादसमर्थनसम्भवात् , एवमपि मणिमन्चौपधादिभेदेन कार्यकारणभावबाहुल्यस्यातिस्फुटत्वाञ्चेति। अत एव वह्नित्वेन आईन्धनत्वेनैव (ग) (१) ग्रन्थविशेष 'धूमोत्पादेन' इत्यारभ्य 'दर्शनेन' इत्यन्तग्रन्थो नास्ति । परन्तु 'एतेन' इत्यनन्तरं 'संयोगसम्बन्धेन धूमोत्पादप्रदर्शनेन' इति ग्रन्थो वर्तते । (२) 'सम्भवतीति' पाठान्तरम् । (३) पत्यापादनादिति' पाटान्तरम् । (४) 'कार्यताघटकसम्बन्धत्वे' इति पाठान्तरम् । . (ग) एक्कारो नाम भान्धमप्रभववाहित्वेन विशिष्टरूपेण कारणत्वं व्यवच्छिमन्ति।

·८१६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे धूमं प्रति हेतुता, तयोर्जन्यजनकभावः प्रत्यासत्तिः, परस्परप्रत्यासनानामेव कारणानां कार्योपधायकत्वादित्यपास्तम् । यत्तु धूमजनकतावच्छेदको जातिविशेष एव(घ) वहिनिष्ठ इति, तन्न, तार्णत्वादिना सङ्करप्रसङ्गेन तादृशजातेरसम्भवात् । न च तृणादिजन्यतावच्छेदकतया तार्ण- त्वादे(ङ) नात्वेऽप्यदोषात् तार्णत्वादिव्यापकं वैजात्यमिति वाच्यम् ; अनन्तानां वैजात्यानां तदवच्छिन्नं प्रति अनन्तानां कारणत्वानां प्रतिबन्धकत्वानाञ्च कल्पने अतिगौरवात् , आन्धनजन्यवहित्वेनैवोपाधिना कारणत्वकल्पनस्य लघुत्वात् । एवं विलक्षणेन्धनजन्यवाहिना पाके रसादिविशेषो भवति, यथा हरिद्रानलेन पर हरिद्राजलेन सिक्तं हारिणं मांसम् उपयोगात् सद्यो मारयतीति । तुल्यन्यायतया रसादिविशेषजनकतावच्छेदकत्वेनोपेयवा हरिद्रानलादिनिष्ठजात्या सङ्करप्रसङ्गाश्चेति। उत्तानास्तु रूपादिपरावृत्तिलक्षणदाह-वहि-धूमजनकतावच्छेदको नोदनाभि- घातत्वादिविरुद्धा(१)न्धनसंयोगगतजातिविशेष एव कल्प्यते, दाहप्रतिबन्धकत्वे नाभिमतानां च मण्यादीनां तदवच्छिन्नं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वं कल्प्यते । रूपरसादिभेदेन दाहस्य नानात्वाद् दाहे वयादौ च तत्प्रतिबन्धकत्वकल्पने कार्यकारणभावबाहुल्यप्रसङ्गादित्याहुः । मूलानुसारेण युक्त्यन्तरमाह-'महती'ति । आद्र्धनत्वेन वह्नित्वेन च धूमं प्रति हेतुत्वे तदवच्छिन्नप्रकर्षादेव प्रकृष्टधूमोत्पत्तिर्वाच्या। प्रकृते तत्सत्वेऽप्यान्धन- प्रभवप्रकृष्टवयनुत्पादे(२) प्रकृष्टधूमानुत्पादः, अतस्तत्त्वेन हेतुत्वमिति समुदायार्थः । दाहप्रतिबन्धकाभावस्यापि सत्त्वं प्रदर्शयितुमाह --'तत्प्रभव' इति । 'वड्यन्तरे शुष्कन्धनजन्यवहौ। 'वदन्ती'त्यस्वरसोद्भावनम् । तद्वीजन्तु ; धूमस्य प्रकर्षों न (१) 'विरुद्धन्धनवहिसंयोग' इति पाठान्तरम् । (२) 'वह्नयनुत्पादे' इत्यारभ्य 'अत' इत्यन्तग्रन्थस्थले 'वह्नयनुत्पादेन तादृशधूमानुत्पादात्' इति पाठान्तरम् । (घ) अन्नापि एषकारेण विशिष्टोपाधिव्यवच्छेदः प्रत्याय्यते। तथा च भान्धनप्रभव- पहिल्वेनोपाधिमा कारणत्वे विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात् कारणसावाहुल्यमवच्छेदक- गौरव प्रसज्यत इति भावः । (6) ताणत्वादेरिति-सितस्येति शेषः । ।

·उपाधि-प्रकरणम् ག जातिविशेषः, किन्तु महत्त्वातिशयः , स च न कार्यतावच्छेदकः, धूमस्य स्वकारणात प्रकृष्टमहत्वस्य चावयवगतबहुत्वातिशयादेवोत्पत्तेरित्यादिकमिति । तत्त्वचिन्तामणिः तदुत्कर्षेण साध्योत्कर्षात् । अनन्यथासिद्धान्वयन्यतिरेकतो वैद्यकात् कारणतावगसेन घटोन्मजनप्रसङ्गेन च(१) साध्यव्यापकतानिश्चयात् । दीधितिः तदुत्कर्षेणेति,-आईन्धनप्रभवह्निसामान्यं विना धूमसामान्यस्य प्रकृय- तादृशवहि विना प्रकृष्ट(२)धूमस्यानुत्पादनियमादानॆन्धनप्रभववढेग्व धूमोपधाय- तत्र आनॆन्धनप्रभववाहित्वं कारणतावच्छेदकमर्थवशसम्पन्नं नान्तरीयक मेव वास्तु(३), फलतो न कश्चिद् विशेष इति भावः । कत्वम्। 'अनन्यथेति, तादृशान्वयव्यतिरेकाभ्यामुद्भूतरूपस्य तद्वतो द्रव्यस्येव वा कारणत्वम् , उभयथापि व्यापकत्वम् , उद्भूतरूपत्वेन तत्वं पुनरूपणितमेव । 'घटोन्मजनेति ,-सपागभावानधिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरणत्य- नियमादिति भावः(४)। न च प्रागभावस्य प्रतियोगिध्वंस(१) इच तध्वंसोऽपि प्रतियोगिनो धंस इति वाच्यम् ; अप्रामाणिकध्वंसतत्कारणधाराकलपनातो ध्वंसानन्तत्वकल्पनाया एवोचितत्वादिति(६) । दीधितिप्रकाशः मूलानुक्तमपि न्यूनताभङ्गाय पूरयति, --'आनॆन्धनप्रभववाहिमामान्य'मिति । 'तादशे'ति,-आडैन्धनप्रभवेत्यर्थः । 'अर्थवशसम्पन्न मिति, बयानॆन्धनयोधूम- जनकयोर्जन्यजनकभावः प्रत्यासत्तिरित्यभिप्रायः। (१) क्वचित् 'च'कारशून्यः पाठः । (२) 'प्रकृष्टपादृशधूमस्यानुत्पाद' इति पाठान्तरम् । (३) 'मेवास्तु' इति क्वचित् । (४) क्वचित् 'नियमा' दित्यन्तमेव वाक्यम् । (५) 'प्रागभावस्य ध्वंसः प्रतियोगिध्वंस इवे'ति पाठान्तरम् । अत्र इवेति भिन्नक्रमे बोध्यम् । (६) 'दिति भाव' इति क्वचित् पाठः । १०३ [३] ·८१८ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'फलत' इति,-आन्धनप्रभववाहित्वेन व्यापकत्वस्योभयथापि(क) सम्भवा- दिति भावः। 'तादृशान्वयेति,-उद्भूतरूपवत एव वहिव्यस्य(ख) प्रत्यक्षं, न तु तच्छून्यस्येत्येवमाकारकेत्यर्थः । 'तत्वं पुनरिति,-वहिव्यस्य मूर्तस्य वा प्रत्यक्षं प्रति लाघवादुद्भूतरूपत्वे- नैव कारणत्वम् । तत्र प्रत्यक्षस्य विषयता, रूपस्य समवाय इत्येवंरूपं(ज) सामानाधि- करण्यं प्रत्यासत्तिः। विषयस्य सामान्यतो विषयत्वेन, विशेषतस्तत्तद्व्यक्तित्वेन वा प्रत्यक्ष हेतुत्वम् , न तु यावानेव विषयनिष्ठो धर्मस्तेनेत्यादि प्रागेवोक्तमित्यर्थः । मूले 'वैद्यकादिति,-नरस्य श्यामत्वे शाकाद्याहारपरिणामस्य प्रयोजकताया पैद्यकेन प्रतिपादनादिति भावः। घटोन्मजन(१) स्पष्टयति दीधितौ 'वंसप्राग- भावेति। जन्यत्वेन विनाशित्वे साध्ये घटध्वंसस्यापि ध्वंसः प्रसज्येत । तदानीं घटध्वंसस्य तत्प्रागभावस्य चासत्वेन(२) उक्तव्याप्तिबलात् तद्घटसत्त्वप्रसङ्ग तथाच इत्यर्थः। 'न च प्रागभावस्ये ति, अन्यथा प्रागभावध्वंसस्य प्रतियोगिनो ध्वंसकाले प्राग(३)भावोन्मजन स्यादिति भावः । प्रतियोगिध्वंसो यथा प्रागभावस्य ध्वंसः, तथा (१) 'घटोन्मजन'मित्यनन्तरं 'घटोत्पत्ति'रिति पाठान्तरम् । तन्मते 'स्पष्टयती'- त्यादि वाक्यान्तरम् । तत्र 'दीधिताविति पाठो नास्ति । (२) 'चासत्त्वे' इति सप्तम्यन्तपाठः क्वाचित्कः। (३) क्वचित् 'ध्वंसकाले' इत्यनन्तरम् 'असत्त्वे' इत्यधिकः पाठः। (च) 'उभययापी'ति-विशिष्टरूपावच्छिनकारणत्वे पृथगरूपावच्छिन्नकारणत्वे चेत्यर्थः । तथा हि कारणताया विशिष्टरूपावच्छिन्नत्वपक्षे विशिष्टरूपं यदि धूमव्यापकतावच्छेदक न स्यात् , तदा धूमकारणतावच्छेदक न स्यात् । पृथग्रूपावच्छिन्न कारणत्वकल्पे तादृशं रूपं यदि धम- ज्यापकतावच्छेदक म स्यात् तदा धूमकारणतावच्छेदकं न स्यादित्य तकनैव व्यापकतामह इति भावः। (७) द्रव्ये वहिवविशेषणमात्मप्रत्यक्षे व्यभिचार निवर्त्तकम् । गुणादिप्रत्यक्षे व्यभिचारधारक विशेष्यदलम् ।.. (३) यंत्र विषयतासम्बन्धन बहिष्यस्य मूर्तस्य पा प्रत्यक्ष (कार्यम् ) तन्त्र समवायेम उद्भूतरूप (कारणम्) इति प्रतीतिसिद्ध कार्यकारणयोः सामानाधिकरण्यमित्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८१६ चंतसोऽपि प्रतियोगिध्वंसः। तथा च तत्काले प्रतियोगिधंसानधिकरणत्वमेव नास्तीति न तदुन्मजनमिति भावः । 'भप्रामाणिके'ति,-न च जन्यभावत्वापेक्षया लाघवाजन्यत्वेनैव ध्वंसं प्रति कारणत्वस्य कल्पने सामग्रीवलाद् ध्वंसस्यापि सः, फलमुखगौरवस्यादोषत्वादिति वाच्यम् । तथापि प्रागभावप्रतियोगित्वरूप(१) जन्यत्वालाघवेन सत्त्वेनैव ध्वंसहेतुताया उचितत्वात., नित्यस्य च व्योमादेरसमवायिकारणनाशाभावाद् गुणादेवाश्रयनाश- विरोधिगुणयोरभावेन(झ) विशेषसामग्रीविरहेणाविनाशोपपत्तः, पाकस्यापार्थिव- रूपाद्यनाशकत्वात् , अन्यथा जन्यत्वेन हेतुत्वेऽपि पाकाजलतेजोऽवयविरूपादीनां विनाशः स्यात् । यदि व कालिक(२)सम्बन्धेन सत्तावत्त्वापेक्षया समवायेन तद्वत्वे न लाघवम् , कालिक(३ सम्बन्धेन तद्वत्वञ्च समाधारणमिति तस्यापि विनाश आपाद्यते, तदा विशेषसामग्रीनिरपेक्षस्य तन्मात्रस्य वंसं प्रति प्रयोजकत्वे जन्यमात्रस्यैव क्षणिकत्वा- पत्तिः। विशेषसामप्रयपेक्षणे च द्रव्यादिष्विव से फलाभावेन विशेषसामप्रय- कल्पनान्न(४) तस्य विनाश इति, अत एवाह-'अप्रामाणिकध्वंसतत्कारणधारे'ति । 'धंसानन्तत्वे ति ध्वंसस्य अविनाशित्वमित्यर्थः(५) । तत्वचिन्तामणिः तत् किं कार्यकारणयोरेव व्याप्तिः ? तथा च बहुधा व्याकुलीस्यादिति चेन्न; तदुपजीव्यान्येषामप्यनुकूलतण व्याप्तिनिश्चयात्(६)। यत्र व साध्यो- पाध्योहंतुसाध्ययोर्वा व्याप्तिग्राहकसाम्याग्नेकत्र व्याप्तिनिश्चयः, तत्र सन्दिग्धोपाधित्वम् व्यभिचारसंशया(७)धायकत्वात् । यदा च तादृश्यकतानुकूलतर्कावतारस्तवा हेतुत्वमुपाधित्यं वा निश्चितम्। पतेतरस्य स्वव्याघातकत्वेन न हेतुव्यभिचार- संशायकत्वम(८)। अतो न सन्दिग्धोपाधिरपि सः । (१) 'रूपाजन्यत्वाल्लाघवेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'कालिका दि-सम्बन्धेन' इति पाठान्तरम् । (३) 'कालिकेन' हति पालान्तरम् । (४) 'तस्य न विनाश' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तक विशेषे 'ध्वंसानन्तत्वेति ध्वंमस्य अविनाशित्वमित्यर्थ' इति पाठो नास्ति । (६) 'व्यामिग्रहात्' इति पाठान्तरम् । (७) 'संशयोपधायकत्वात्' इति पाठान्तरम। (८) 'संशयाधायकत्वम्' इति पाठान्तरम् । (स) अभावेनेति भन्यतरस्येति शेपः।

·८२० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे यत्तु पक्षेतरस्य यथा साध्यव्यापकत्वम् , तथा साध्याभावव्यापकत्वमपि, ग्राहकसाम्यात् । तथा च उभयव्यापकनिवृत्त्या साध्यतदभावाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम् , न चैवम् , तथा च पतेतरः साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दूषयेदिति, तन्न, तथापि हि साध्यव्यापकतापक्षमालम्ज्य हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषकत्वं(१)स्यादेव । दीधितिः 'कार्यकारणयोरेव' कार्यकारणभावग्राहकप्रमाणकोड़ीकृतयोरेव । 'पने- तरस्ये'त्यादि,-ननु सन्दिग्धोपाध्यन्तरवत् पक्षेतरोऽपि व्यभिचारशङ्कामादधानः केन वारणीयः ? स्वव्याघातकत्वञ्च निराकृतमेव । दीधितिप्रकाशः शाकपाकजत्वादेरकारणस्यापि व्यापकत्वोपदर्शनात् कार्यकारणयोरेवेत्या- शङ्कनमनुचितमतो व्याचष्टे 'कार्यकारणभावग्राहकेति। तत्कोड़ीकृतत्वं नियमत- स्तजन्यप्रतीति(२)विषयत्वम् , तच्च कार्यकारणयोस्तत्त्वयोश्चाक्षतमिति(ञ) भावः । मूले 'तदुपजीव्येति, न च द्रव्यत्वेन गगनादेः परिमाणवत्त्वानुमाने कथं कार्यकारणभाव उपजीव्य इति वाच्यम् , घटादौ परिमाणद्रव्यत्वयोनिरुपाधि- सहचारग्रह एव तादृशव्याप्तौ मूलम् , घटादौ परिमाणसत्त्वे व अवयवगतमहत्त्व- बहुत्वादीनां तत्कारणत्वकल्पनमेव'३) मूलमित्यादिरीत्या सर्वत्रैव तस्योपजीव्यत्वा- दिति । 'तत्' तत्समशीलम् निरुपाधिसहचारादिकम् 'उपजीव्येति वार्थः । ननु अभिहितमेव मूले स्वव्याघातकत्वमत आह–'स्वव्याघातकत्वञ्चेति। 'निराकृत- मेवेति-'तद्धि न सर्वानुमानसाधारण्य'मित्यादिना । (१) 'दूपणम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रमितिविषयत्वम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'तादृशव्याप्तौ मूल मिति पाठान्तरम् । (४) 'जन्यत्वाजन्यत्वादिक'मिति पाठान्तरम् । तथा हि शाकपाकजत्वादेः (अ) 'तत्वयोरिति-कार्यत्वकारणत्वयोरित्यर्थः काायनात्मकत्वेऽपि कार्यत्वादिस्वरूपत्वादेव न दोषः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८२१ दीधितिः अथान कश्चिदुपाधिर्भविष्यतीति शङ्का शङ्कापिशाचीत्वाद् यथा न व्यभिचार- शङ्काधायिका, तथा पक्षेतरस्योपाधित्वशङ्कापि। तदाहितापि च व्यभिचारशङ्का पक्षे व्यभिचारशलेव न प्रतिबन्धिका, अन्यथा निरुपाधिकसहचारभङ्गप्रसङ्गमात्रबल- प्रवृत्तानामनुमानानां विलयप्रसङ्गादिति चेन्न; सन्दिग्धोपाध्यन्तरसाधारणव्यभिचार- शङ्काधानप्रयोजकरूपवता पक्षतरेण तदाधाने प्रयोजनक्षतेः प्रतिबन्धकत्वासम्भवात् । व्यभिचारज्ञानत्वेन च प्रतिबन्धकतायां कारणविशेषजन्यत्वादिकं न निविशते गौरवात् मानाभावाचा दीधितिप्रकाशः 'शङ्कापिशाचोत्वादिति, शङ्कासु मध्ये सर्वत्र सम्भावितत्वेन पीशाची (१!- तुल्यत्वादित्यर्थः। व्यभिचारशङ्काधानप्रयोजकसत्वे(ट) तदाधानमाव एकमित्या- शयेनाह–'तदाहितापी'ति, पत्तेतरोपाधित्वशङ्काहितापीत्यर्थः । 'पने व्यभिचार- शङ्केति,-पक्ष(२) व्यभिचारशङ्का यथा न प्रतिवन्धिका तथा तदाहितापि शङ्का न प्रतिबन्धिकेत्यर्थः । 'भङ्गप्रसङ्गमात्र'ति मात्रपदेन कार्यकारणभावादिव्युदासः । 'अनुमानानाम्' गगनं परिमाणवत् द्रव्यत्वादित्यादीनाम् । 'विलयप्रसङ्गादिति,--सर्वत्रेव पौतरो- पाधित्वशङ्कायाः सम्भवेन निरुपाधित्वाप्रसिद्धरिति भावः । 'अथात्र कश्चिदि'(३)त्यादिप्रथमकल्पं दूषयति, सन्दिग्धोपाधी'ति । साधनाव्यापकत्वसन्देहे , साध्यव्यापकव्यभिचारित्वस्य साध्ययभिचारव्याप्यत्वात् तत्सन्देहेन व्यभिचार(ठ)सन्देहः। साध्यव्यापकत्वसन्देहे च साधनाव्यापक- व्याप्यत्वस्य साधनाव्यापकत्वव्याप्यत्वात् ततमन्देहन साध्य साधनाव्यापकन्यसन्देहः, (१) पुस्तक विशेपे 'शङ्का पिशाची'ति पाठः । (२) पुलक विशेष पक्ष' इत्यारभ्य 'प्रतिवन्धिके'त्यन्त' ग्रन्थो न दृश्यते । (३) पुम्न कविशंप 'अथात्र कश्चिदित्यादि' इति पाटो नास्ति । १ (e) 'प्रयोजकेति ताशप्रयोजकोपाधित्वशद्वेत्यर्थः । 'तदाधान मिति व्यभिचार- शङ्काधाममित्यर्थः। (3) 'व्यभिचारसन्देह' इति-साधने साध्यस्य व्यभिचारसन्देह इत्यर्थः ।

·८२२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्प्रयोजक रूप(१) साधननिष्ठसाध्यव्यभिचारव्याप्यसन्दिग्धव्यभिचारप्रतियोगित्वम् साध्ये साधनाव्यापकत्वव्याप्यसन्दिग्धव्याप्यत्वप्रतियोगित्वं पतेतरेऽप्यस्तीत्यर्थः । 'प्रयोजनक्षतेः' भनुमानविलयरूपायाः । 'तदाहितापी'त्यादिद्वितीयकल्पं दूषयति-'व्यभिचारज्ञानत्वेनेति । 'कारणे'ति- पक्षेतरज्ञानातिरिक्तकारणेत्यर्थः। 'अजन्यत्वादिक'मित्यादिना पक्षीयव्यभिचार- संशयान्यत्वपरिग्रहः । दीधितिः कथमन्यथा करवहिसंयोगः सर्वः संयोगो वा प्रत्यक्षसंयोगधर्मातिरिक्त- धर्मसमवायी समवायित्वादित्यादितो(२) न शक्त्यादिसिद्धिः? निरुपाधित्वे. ऽप्यप्रयोजकत्वादिति चेन्न, निरुपाधित्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । तथात्वेऽपि चाप्रयोजकत्वे निरुपाधित्वाभिमतानामितरेषामपि तथात्वात् । दीधितिप्रकाशः ननु पतेतरोपाधित्वशङ्काहितव्यभिचारशङ्कासत्वेऽपि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धा- भावात् तथान्वयव्यतिरेकानुविधानमेव मानमत आह–'कथमन्यथेति। 'अन्यथा' पक्षतरोपाधित्वशङ्कायजन्यत्वस्य पक्षीयव्यभिचारसन्देहान्यत्वस्य वा निवेशने । करवाहिसंयोगमात्रस्य पत्तत्वे संयोगान्तरे पक्षातिरिक्त व्यभिचारसन्देहस्य संयोगान्यत्वस्य पत्ततावच्छेदकावच्छिन्नभिन्नत्वरूपपक्षतरत्वादन्यस्य शुद्धसाध्य- व्यापकस्योपाधेः(३) सम्भवादाह ४) 'सर्वः संयोगो वेति । प्रत्यतो यः संयोगधर्मः, तदतिरिक्तो धर्मो द्वेधा, संयोगावृत्तिरप्रत्यक्षः संयोगधर्मश्च । तत्र आये(ड)वाधात् (१) क्वचित् 'तत्प्रयोजकं रूप'मित्यनन्तरं 'साधन निष्ठे'त्यादि-पक्षेतरेऽप्यस्तीत्यर्थ' इत्यन्तपाठस्थले 'साध्यव्यभिचारव्याप्यसन्दिग्धव्याप्यत्वप्रतियोगित्वं पक्षेतरेऽप्यस्तीत्यर्थ' इत्येतन्मात्रपाठो (२) 'समवायित्वादित्यत' पाठान्तरम्। (३) 'पाधित्वसम्भवादाह' इति पाठान्तरम्। (४) पुस्तक विशेषे 'आहे'ति नास्ति । दृश्यते । (8) 'वाधादिति-संयोगावृत्तिधर्मस्य संयोगरूपपक्षे अभावादित्यर्थः ·उपाधि-प्रकरणम् ८२३ पक्षधर्मतांवलादप्रत्यक्षसंयोगधर्मसिद्धिरित्यर्थः । तत्र व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकान्तरस्या- भावात् पक्षीयव्यभिचारसंशयः पनेतरोपाधित्वशङ्काहितव्यभिचारसंशयश्च अनायत्या प्रतिबन्धकोऽभ्युपेय इति भावः। 'निरुपाधित्वेऽपी'ति,-तथा च तदनुरोधात् पौतरोपाधित्वं न स्वीकर्तव्य. मित्यर्थः(१)। 'अप्रयोजकत्वादिति कार्यकारणभावादिव्याप्तिग्राहकतर्कशुन्यत्वा- दित्यर्थः। इतरेषाम्' गगनं परिमाणवत् द्रव्यत्वादित्यादीनाम् । 'तथात्वात्'(२) अप्रयोजकत्वात्। दीधितिः अत्र च कुत्र पक्षातिरिक्त व्यभिचारशङ्का, कश्चायं व्यामोहो यद् व्याप्तिग्राहक- दृढ़तरप्रमाणविरहिणि(३) निरुपाधित्वमिति । यतस्तत्रान्ततः(४) पक्षसपक्षकदेश- वृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकानां सपक्षकदेशवृत्तिधर्माणामुपाधित्वं सम्भवति(५) । इत्थञ्च यथा नातिप्रसङ्गस्तथा तत्र तत्र वक्ष्याम इति। सत्यम् , कथकसम्प्रदायानु- रोधात् कथायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पक्षेतरो नोभाव्य इत्येवम्परोऽयं प्रन्थ इत्याहुः । .. दीधितिप्रकाशः . 'अत्र चेति, पक्षातिरिक्त(६) साधनवति सर्वत्र माध्यवत्वनिणयादिति भावः । तथा व अनायत्या पत्तीयव्यभिचारसन्देह एव तत्र प्रतिबन्धक इति। पतरस्या- नुपाधित्वेऽपि तदनुमानानां निरुपाधित्वं नास्तीत्याह--'कश्चाय'मिलि। 'द्रढ़तरे'ति, निर्दोषेत्यर्थः। 'अन्तत' इति,-शुद्धसाध्यव्यापकास्फूर्तिदशायामपीति । 'पति-तद्धर्मा- वच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वरक्षार्थम् । तद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वरक्षणाय 'सपतक- देशेति । सपत्तैकदेशवृत्तिधर्मस्य सपक्षान्तरे अभावाद् यावत्सपतवृत्तिधर्मावच्छिन्न- साध्यस्य च सर्वत्रैव सपते सत्वात् साध्याव्यापकत्वपरिहाराय 'एकदेशेति । (१) 'स्वीकर्तव्यमिति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'तत्त्वात्' इति पाठान्तरम् । तन्मते दीधितावपि स एव पाटः प्रतिपत्तव्यः । (३) 'विरहिणा'मिति पाठान्तरम्। (४) 'यतस्तत्र तत्रान्तत' इति पाठान्तरम् । (५) सम्भाव्यते' इति पाठान्तरम् । (६) 'रिक्तसाधन' इति पाठान्तरम् ।

·८२४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तादशोपाधेः पत्तवृत्तित्वे साधनव्यापकत्वमेव स्यादतः पक्षावृत्तित्वलाभाय 'सपक्षकदेशे'ति। यथा गगनं परिमाणवद् द्रवत्वादित्यादौ गगनपृथिव्यन्यतर- त्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं पृथिवीत्वमुपाधिरित्यर्थः । ननु पक्षेतरस्यापि सन्दिग्धोपाधित्वे पक्षीयव्यभिचारशङ्कायाश्च प्रतिबन्धकत्वे पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादिप्रसिद्धानुमानविलयप्रसङ्ग इत्यत आह–'इत्थश्चेति । तादृशशङ्कायाः प्रतिबन्धकत्वे चेत्यर्थः । 'वक्ष्याम' इति, अनुकूलतर्कानवतारदशायां तत्प्रतिबन्धकत्वमिष्टमेव, तर्काच्छङ्का(ढ)निवृत्तावेवानुमानप्रवृत्तिरिति हेत्वाभासादौ वक्ष्यत इत्यर्थः(१)। तत्त्वचिन्तामणिः ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतकों यदि नास्ति, तदा तदभावेनैव व्याप्तेरप्रहः । अथास्ति, तदा साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधिः साध्याव्यापकत्वादिनिश्चयानो- पाधिरित्युभयथापि नोपाधिदूषणम् । न च व्याप्तयभावव्याप्यमुभयम् , अत उपाधिरपि तदभावोन्नयनेन दोष इति वाच्यम् । उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतर्काभावोपजीवकत्वेन तस्यैव दोषत्वादिति चेन्न, सोपाधावेकत्र साध्यतदभावसम्बन्धस्य विरुद्धत्वादवच्छेदकभेदेन तदुभय- सम्बन्धो वाच्यः। तथा च साधने साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं रूपमुपाधिरावश्यकः(२), तथा अनुकूलतर्काभावोऽप्यावश्यक इति उभयोरपि विनिगमकाभावाद् दूषकत्वम्(३) । दीधितिः 'सोपाधावेकत्रे'त्यादि,-उपलक्षणमेतत् । व्यभिचारिण्युपाधेरवश्यम्भाव. मात्रे तात्पर्यम्। उपजीव्योपजीवकभावो हि न कार्यकारणभावः ; असम्भवात् । व्याप्यव्यापकभावस्तु अकिश्चित्कर एव, विशेषतस्तु शायमानदूषकतायामेक- मविक्षायाप्यन्यतरज्ञानाश्च न ज्ञाप्यज्ञापकभावः । न चानुकूलतर्कविरहादेव व्याप्तेरग्रहे कृतमुपाधिज्ञानेन, विनाप्यनुकूलतकं व्यभिचाराग्रहे व्याप्तिग्रहसम्भवादिति भावः । (१) 'इति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'रूपमनुकूलतर्काभावोपजीवनमन्त- रेणोपाधिरावश्यक' इति क्वचित् पाठः। (३) 'दूषकत्वा' दिति पाठान्तरम् । (6) 'तकोत्' अनुकूलतकोत्। 'शङ्कानिवृत्ती' व्यभिचारशकानिवृत्तावित्यर्थः । व्यभिचारापादककतर्कस्य व्यभिचारवत्तावृद्धि प्रति प्रतिबन्धकत्वस्य क्लसत्वादिति भावः ।

·२५ उपाधि-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः सर्वत्रैवानुकूलतर्कस्य व्याप्तिग्रहे हेतुत्वमित्यभिप्रायेणाशङ्कते मूले 'ननु यत्रोपाधिरित्यादिना। 'उपाधेरिति,–'उपाधेः' उपाधित्वेन तज्ज्ञानस्य । 'भात्मलाभार्थम्' स्वनिष्पत्यर्थम् । 'उपाधेः' उपाधिस्वरूपस्य। 'आत्मलाभार्थम्' उपाधित्वेन स्वज्ञानार्थमिति वा अर्थः। 'अनुकूलतर्काभावोपजीवकत्वेने'ति,-अनुकूलतर्कसत्त्वे साधने साध्यव्याप्यत्व- प्रहात् साध्यव्याप्याव्यापकत्वेन उपाधेः साध्याव्यापकत्वनिर्णये साध्यव्यापकत्व- घटितोपाधित्वस्य ज्ञानमेव न स्यादत उपाधित्वज्ञाने अनुकूलतर्काभाव उपजीव्य इत्यर्थः। अनुकूलतर्काभावस्यापि फले उपाधिरुपजीव्यः, साध्यसहचरिते हेतौ साध्याभावसामानाधिकरण्यज्ञानजननेन(२)हि तस्य दोषत्वम् , तज्ज्ञाने च साध्य- सम्बन्धितावच्छेदकविधयोपाधिज्ञानमुपजीव्यम् , साध्याभावसम्बन्धिनि विरुद्धस्य साध्यसम्बन्धस्य अवच्छेदकभेदं विना अज्ञानादित्युपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतर्का- भावस्येव तस्य फले सामाभावसम्बन्धबोधे उपाधेपजीव्यत्वाद्विनिगमनाविरहा- दुभयोर्दोषत्वमिति 'सोपाधा वित्यादिमूलस्यार्थः, तं दूषयितुमाह–'उपलक्षण'मिति । 'पतत्' उपाधेरुपजीव्यत्याभिधानम् । उपलक्ष्यं दर्शयति 'व्यभिचारिणीति । उपलक्षणत्वाभिधाने वीजमाह-'उपजीव्य' इति । 'असम्भवादिति,-उपाधिस्वरूपस्य अनुकूलतर्काभावस्वरूपस्य च तत्(२)फलयोर्वा परस्परमुपजीव्योपजीवकभावाभावा- दनुकूलतर्कण हेतौ साध्यव्याप्यत्वग्रहेऽपि तदव्यापकत्वाप्रतिसधानदशायामुपाः साध्यव्यापकत्वग्रहसम्भवात् साध्याभावसम्बन्धिनि साध्यसम्बन्धस्याविरुद्धत्वेना- वच्छेदकग्रहानपेक्षणादनुकूलतर्काभावकालेऽप्युपाधेपजीव्यत्वासम्भवादित्यर्थः । 'व्याप्यव्यापकभावस्चिति,-यद्यपि उपाधेरनुकूलतर्काभावव्याप्यत्वेऽपि अनुकूलतर्काभावस्य सद्धेतावपि कदाचित(३) सम्भवेन नोपाधिव्याप्यत्वम् , (१) 'जनने' इति सप्तम्यन्तपाठः क्वाचित्कः। (२) 'तत्फलयोवा' इति पाठो न सर्वत्र दृश्यते। (३) 'क्वचित्' इति पाठान्तरम् । १०४ [३२] ·८२६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तथापि अनुकूलतर्कपदं सत्तर्क(ण)विषयीभूतापाद्यव्यतिरेक(१)परम् , तदभावस्तु न(त) सद्धताविति भावः। 'अकिश्चित्कर' इति, व्याप्यत्वेनैवोपजीव्यतेत्यस्य नियुक्तिकत्वादिति भावः। ननु स्वरूपसदूषकतायां व्यापकस्याधिकदेशवृत्तेरन्यत्र दूषकत्वकल्पनेनैवा- न्यथासिद्धत्वान्न्यूनदेशवृत्तेाप्यस्य न दूषकर्व कल्पयत इत्यस्यैव विनिगमकत्वमत आह-'विशेषतस्त्विति । एकतराज्ञानकालेऽपि अन्यतरज्ञानाद् व्याप्तिग्रह प्रतिवन्धोदयाग्नतद् वीजमिति भावः। अनुकूलतकाभावस्यानुमानविधया व्यभि- चारधीद्वारा दूषकत्वमित्यभिप्रायेणेदम् । अनुकूलतर्कस्य व्याप्तिप्रहे कारणत्वात् तदभावः कारणाभावतया स्वरूपसन्नेव व्याप्तयग्रहप्रयोजक इत्यभिप्रायेण शङ्कने-'न चानुकूले'ति । व्यभिचारशङ्का- प्रतिबन्ध(२)मात्रे अनुकूलतर्कस्य प्रयोजकत्वम् , न तु तस्य कारणत्वमित्यभिप्रायेण परिहरति-विनापी'ति । तथा च अनुकूलतकं विनापि व्याप्तिग्रहप्रसक्तौ तत्- प्रतिबन्धकीभूतव्यभिचारधीसम्पादनद्वारा(३) उपाधेर्दूषकत्वमक्षतमिति भावः । तत्वचिन्तार्माणः अन्ये तु ययावृत्त्या यस्य साधनस्य साध्यं निवर्तते, स धर्मस्तत्र हेता. चुपाधिः। स च धर्मो यस्याभावात् पते साध्यसाधनसम्बन्धाभावः, (१) 'आपाद्यपरम्' इति न समीचीनम् , तदभावस्त्वित्याद्युत्तरग्रन्थस्य सहैव निद्धस्यानुपपत्तेः । (२) 'बन्धकत्व' इति पाठान्तरम् । (३) 'सम्पादनेन' इति पाठान्तरम् । (ग) धूमवान् वढेरित्याद्यसद्धेतुकस्थले पहिर्यदि धमव्यभिचारी स्याद् द्रव्यं न स्यादित्याद्यसतर्कविषयीभूतस्य द्रव्यत्वाभावरूपस्यापाद्यस्ययो व्यतिरेको द्रव्यत्वं तदभावरूप- प्रकृतानुकूलतकाभावस्य उपाधिमति प्रकृतहेतापवर्तमानतया उपाधेस्तादृशानुकूलताभाव- व्याप्यत्वासम्भव इति सत्तर्कानुधावनम् । (त) 'तहभावस्तु' इत्यस्य सत्तर्कविषयीभूतापायव्यतिरेकामावस्त्वित्यर्थः । पहिमान भूमादित्याविसद्धेतस्थले धमो यदि वहिव्यभिचारी स्यात्तदा पहिजन्यो न स्यादि- त्यादिसतर्कस्य विषयीभूतमापाद्यं यत् वहिजन्यत्वाभावादि तद्व्यतिरेको वह्निजन्यत्वादिः तदभावात्मकस्यानुकूलतकाभावस्य धूमादिरूपसद्धेतौ न सम्भव इति भावः । पाठान्तरम् । तथा हि ·८२७ अतएव तत्र उपाधि-प्रकरणम् आन्धनवत्वम् । व्यावर्तते हि तव्यावृत्त्या धूमवत्वमयोगोलके। साध्यसाधनसम्बन्धाभावः पते। एवं भावत्वव्यावृत्त्या घंसे जन्यत्वानित्यत्वयोः सम्बन्धो निवर्तमानः पक्षधर्मताबलादनित्यत्वाभावमादाय सिध्यति । तथा वायावुद्भूतरूपवत्त्वं निवर्तमानं वहिव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत् प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिध्यति। तथा च उभयत्रापि पते साध्याभावसिद्धया साध्यसाधनसम्बन्धाभावोऽस्तीति । अत एव वाधानुनोतपक्षेतरस्यानुपाधित्वम् ; स्वव्याघातकत्वेन तद्यतिरेकस्य साध्याव्यावर्त- कत्वादिति । दोधितिः 'ययावृत्येति,-अत्र पक्ष इति पूरणान(१) पक्षनिष्ठसाध्यव्यावृत्युनायक- व्यावृत्तिप्रतियोगित्वमर्थः । सत्प्रतिपदोन्नायकत्वञ्चात्र दूषकतावीजम् । तत्र(२) चाप्रयोजकत्वात् साधनान्यापकत्वं नोक्तम(३) । साधनस्य सोपाधित्वव्युत्पादनायेव केवलं 'यस्य साधनस्येति । यद्वा साधनस्येत्यनन्तरमधिकरण इति पूरणात् साधनवनिष्टसाध्यव्यावृत्युन्नायकव्यावृत्ति- प्रतियोगित्वमर्थः। तथा च यद्यभिचारित्वेनेत्यादेपदर्शितार्थनिष्कर्ष एवायम् । शुद्धस्य साधनावच्छिन्नस्य च माध्यस्य व्यापकानामुपाधीनां पते क्वचित् साधनवति वा साध्याभावस्यैकमुन्नयनप्रकारमाह-'स चे'त्यादि । साधनवत्वेन शायभाने पक्षे साध्यसाधनसम्बन्धाभावः सिध्यन पक्षधभतावलात् साध्याभाव- मादायैव पर्य्यवस्यति । दीधितिप्रकाशः ननु पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ महानसत्वादावतिव्यातिः, हृदो वय- भाववान् हृद(थ)महानसान्यतरत्वे सति महानसत्याभावादिति क्रमेण तव्यावृत्तेरपि (१) 'पूरणीयम्' इति क्यचित् पाठः। (२) 'अत्र' इति क्वचित् पाठः । (३) 'नोपात्तम्' इति पाठान्तरम् । (थ) हदपरिहारेण घटादीनां हृदभिन्नानामन्यतरत्वघटकत्वेन परिग्रहे स्वरूपासिद्धिः स्पादनः सत्यन्तघटकान्यतरत्वगर्भ हृदति । सत्यन्तगर्भ महामसपरिहारेण केपाश्चिद् बलगमात्रा घटादोनां निवेशे विशेष्यदलवेयर्यम् । घहिमतां पर्वतादीनां निवेशे तान्तर्भावण व्यभिचारः। विशेष्यदलानिशे महानपान्तर्भावण व्यभिचारी बोध्यः ।

·८२८ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे क्वचित् द) साध्यव्यावर्तकत्वादत आह–'भत्र(१) पक्ष' इति। पक्षनिष्ठा या साध्यव्यावृत्युनायिका व्यावृत्ति (ध) तत्प्रतियोगित्वमित्यर्थः । उन्नायकत्वं तयोग्यता, तेन व्याप्तेाभः । ननु हृदो वहिमान् धूमादित्यादौ(२) वह्निसामग्र्यादौ तदतिव्याप्तिः तेषां व्यभिचारानुन्नायकत्वादत आह-'सत्प्रतिपक्षेति । तत्र 'तेषां लक्ष्यत्वमेवेति भावः। 'अत्र' सत्प्रतिपक्षोन्नयने । नन्वेवं पक्षे ययावृत्या साध्यं व्यावर्त्तत(३) इत्यत एव सामञ्जस्ये यस्य साधनस्येति व्यर्थमत आह–साधनस्येति। यत्साधनीयं साध्यं निवर्तते तत् साधनं सोपाधि इत्येवं परम्परासम्बन्धलाभायेत्यर्थः। केवलपदमवधारण(४)- परम् , न तु लक्षणे विवक्षितमित्यवधारणार्थः । लक्षणे तत्सत्त्व(५)मप्युपपादयितुं कल्पान्तरमाह---'यद्वेति। नन्वेवं यदभावेन साधनवति साध्यं निवर्तत इति पूर्वलक्षणार्थन पौनरुत्यमत आह-तथा तथा च यव्यभिचारित्वेनेत्यस्य तदर्थपरतया व्याख्यानं न कर्तव्यमिति चेति । भावः। ननु ययावृत्या साध्यं व्यावर्तत(६) इति लक्षणमुपक्रम्य साध्यसाधन- सम्बन्धव्यावर्तकत्वरूपतदर्थोपवर्णनेनोपसंहारो विरुद्ध इत्यत आह-शुद्धस्येति । तथा व उन्नयनप्रकारमात्रकथनम् , न तु लक्षणार्थोपवर्णनमिति न विरोधः । (१) 'अनापि' इति पाठान्तरम् । तन्मते दीधितावपि स एव पाठः । (२) 'धूमादित्यादावतिव्याप्ति'रिति पाठान्तरम् । (३) 'निवर्तते' इति पाठान्तरम् । (४) 'धारणे' इति पाठान्तरम् 'पर'मिति नास्ति । (५) 'तत्प्रवेश' इति पाठान्तरम् । (६) 'निवर्त्तत' इति पाठान्तरम् । (६) तव्यावृत्तेरपी'ति महानसत्वादिव्यावृत्तेरपीत्यर्थः । 'क्वचित्' निरुक्तरूपस्थले हदादो। 'साध्यव्यावर्तकत्वात्' वहयादिरूपसाध्याभावसाधकत्वादित्यर्थः । (घ) पक्षनिष्ठत्वस्य साध्यव्यावृत्तौ प्रथमोपस्थितायां विशेषणत्वे अयोगोलकं धूमवद् पहरित्यादौ अयोगोलकात्मकपक्षनिष्ठा या धूमरूपसाध्यव्यावृत्तिस्तदुन्नायकवहिव्यावृत्ति- प्रतियोगितया वह्नयादावतिव्याप्तिरिति प्रथमोपस्थितसाध्यव्यावृत्तिमपहाय तदुन्नायकव्यावृत्ती पक्षनिष्ठत्वं विशेषणम् ।

·८२९ उपाधि-प्रकरणम् प्रथमव्याख्यानुसारेणाह-पक्ष' इति । द्वितीयव्याख्यानुसारेणाह-'क्वचित् साधनवती'ति । 'एक'मिति-साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापफोपाध्यनुरोधेनैव(१) तत् प्रकारस्थाश्रयणीयत्वे शुद्धसाध्यव्यापकस्थलेऽपि तत्प्रकारः सम्भवतीत्याशयेनो भयसाधारणोन्नयनप्रकारकथनमिति भावः । साध्यसाधनसम्बन्धाभावसिद्धौ कथं साध्याभावसिद्धिरत आह,-'साधनवत्वेने ति। विशिष्टाभावस्येव तत्सम्बन्धाभा- वस्थापि अनतिरिक्तत्वादिति भावः । दीधितिः ननु शुद्धसाध्याभावोन्नायकस्याद्रेन्धनबत्त्वादेः कथं साध्यसाधनसम्बन्धा- भावोन्नायकत्वमत आह-'व्यावर्त्तते ही ति(४)। 'अत एवेति, साध्याभावसत्त्वे साध्यसाधनसम्बन्धाभावस्यावश्यकत्वात्तन्नायकत्वमक्षतमिति भावः। 'द्रव्यत्व' इति --द्रव्यत्वस्य हेतुत्वाभिप्रायेण। अपञ्च प्रायशः सम्भवतीत्यभिहितः । वस्तुतस्तु प्रकारभेदेऽपि न क्षतिः । तथा च शुद्धसाध्यव्यापकोपाधिस्थले शुद्रसाध्याभावः अवच्छिन्नतद्व्यापकस्थले त्ववच्छेदकवत्यवच्छिन्नसाध्याभावोऽव- च्छेदकवत्त्वविशेषिप्तेन चोपाधिविरहेण शुद्धसाध्याभावः साधनीयः । गगनादो स्पर्शवत्वेन प्रमेयत्वेन च प्रत्यक्षत्वे साध्ये वहिव्यत्वावच्छिन्नसाध्य- व्यापकस्य उद्भूतरूपस्य तादृशसाध्याभावोन्नयनहेतुत्वमिति । अत एव पक्षे यव्यावृत्या यस्य साधनस्य सम्बन्धि यत्साधनविशिएं साध्यं निवर्तते इत्यर्थस्तु यथाश्रुतग्रन्थस्वरससिद्धः । तत्र दूषकतावीजं यदि सतप्रतिपक्षोन्नाय- कत्वम् , तदा साधनानुप्रवेशो व्यर्थः, जलं द्रव्यं गन्धववादित्यादौ पृथिवीत्वादावति- ज्याप्तिश्च । दीधितिप्रकाशः ननु साध्यसाधनसम्बन्धाभावोन्नायकत्वप्रदर्शने प्रकृने कर्तव्ये शुद्धसाध्या. भावोन्नायकत्वप्रदर्शनमसङ्गतमतस्तत् सङ्गमयितुं शङ्कामवतारयति- 'नन्यि'ति । 'साध्याभावसत्व' इति, तथा च साध्याभावस्य साध्यसम्बन्धाभावव्याप्यत्वात् व्याप्य व्याप्यस्य सुतरां तद्व्याप्यत्वादित्यभिप्रायेण उपाध्यभावे साध्याभाव व्याप्यत्वं (१) 'नैनन्' इति पाठान्तरम् ।

·८३० तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दर्शयितुं शुद्धसाध्यव्यावर्तकत्वमुक्तमिति भावः। वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये प्रत्यक्ष- स्पर्शाश्रयत्वस्यैव हेतुत्वेन प्रतिपादनाद् 'द्रव्यत्वे सतीति मूलमनुपपन्नमत माह- 'द्रव्यत्व इतीति । द्रव्यपदं वहिद्रव्यपरम् , प्रत्यक्षपदं वा वहिरिन्द्रिय(१)प्रत्यक्षपरम् । ननु उक्तक्रमेणोनायकतयैव उपाधेपकत्वे यत्र साध्यसाधनसम्बन्धाप्रसिद्धया पक्षस्य साधनवत्वेनाज्ञानेनाव्यापकत्वेन वा उपाधतत्प्रकारस्य(२) सम्भवः, तत्र निरुक्तलक्षणस्या(३)सङ्गतत्त्वावसङ्गतिरत आह-'अयश्चेति । 'प्रायश' इति, तथा च प्रायिकोऽयं प्रकारः, न तु सार्वत्रिक इति भावः । इत्यस्य 'शुद्धसाध्याभाव' इति-साधनीय इत्यग्रेतनेनान्वयः । 'अवच्छेदकवती'ति,- विशेषणवत्त्वेन ज्ञाने विशिष्टाभावबुद्धेविशेष्याभावावलम्बितत्वादिति भावः । विशिष्टा- भावस्यातिरिक्तत्वपक्षऽण्याह -'अवच्छेदकवत्यविशेषितने ति । 'प्रायश' व्यावृत्ति स्फुटयति(४)-'अत एवेति । गगनं प्रत्यक्षं स्पर्शात् प्रमेयवाहेत्यादौ ५) गगनं (न)तदुभरसम्बन्धाभाववद् उद्भूतरूपाभावादित्यत्र पक्षे गगने(६) शुद्धसाध्या- भावोनायकत्वसम्भवात् द्वितीय(प)हत्वनुसरणम् । तत्र गुणादौ व्यभिचारात् प्रत्यक्षत्वप्रमेयत्वसम्बन्धव्यापकत्वाभावादुद्भूतरूपस्य न तथा(फ) उन्नायकत्वमिति । (१) 'वहिारेन्द्रियज' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रकारसम्भव' इति पाठान्तरम् । (३) 'सत्त्वादमङ्गतिरत आह' इति पाठान्तरम् । (४) 'स्पष्टयति' इति पाठान्तरम् । (५) 'प्रमेयत्वाद्वेत्यत्र' इति पाठान्तरम् । (६) पक्षे गगने' इत्यनन्तरं 'तादृशसाध्याभावेति' इत्यतः पूर्वम् क्वचित् पुस्तके 'स्पात्मकसाधनवत्त्वेन ज्ञानाभावान्नोतक्रमेण पक्षे साध्याभाव सिद्धिपर्यवसानम् । अत्र क्वचित् स्वर्शयति उभयसम्बन्धाभावस्य साधने शुद्धाध्याभावोन्नायकत्वसम्भवाद् द्वितीयहेत्व नुमरणम् । तत्र गुणादौ व्यभिचारात् प्रत्यक्षत्वप्रमेयत्वसम्बन्धव्यापकत्वाभावादुद्भूतरूपस्य न तथोपाधित्वमिति' इति पाठो दृश्यते । (न) 'तदुभयसम्बन्धाभावव'दिति साध्यसाधनसम्बन्धाभाववदित्यर्थः। स्पर्शरूपप्रथम- हेतुकल्पे स्पर्शप्रत्यक्षत्वोभयसम्बन्धाभाववदिति भावः । (५) 'द्वितीयहेत्वनुसरणं' प्रमेयस्वरूपद्वियोत्पावनमिःययः । (फ) 'न तथा उन्नायकत्व'मिति स्पर्शहेतुकल्पोक्तरीत्या न प्रकृतसाध्यसाधनोभयसम्बन्धा- भावोन्नायकत्वमुद्भूतरूपाभावस्येत्यर्थः । .

·उपाधि-प्रकरणम् ८३१ अत्र क्वचित् स्पर्शवति तदुभयसम्बन्धाभावस्य साधने तागशस्पर्शात्मकसाधनवत्वेन ज्ञानाभावान्नोतक्रमेण शुद्धसाध्याभावसिद्धिपर्यवसानम्। 'तादृशसाध्याभावे'ति,- वहिव्यत्वेन विशेषिते गगने वहिव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वाभावस्य वहिव्यत्वे सत्युद्भूतरूपाभावादिति क्रमेण वा प्रत्यक्षत्वरूपशुद्धसाध्याभावस्योत्रायकत्व- मित्यर्थः। - यथाश्रुतार्थत्यागे वीजमादर्शयितु यथाश्रुतार्थमाह 'पक्ष' इत्यादिना । 'यत् साधनसम्बन्धी'त्येतावन्मात्रेण साधनविशिष्टसाध्याभावोन्नायकत्वालाभात् तदर्थ- माह-'यत् साधनविशिष्ट'मिति । वैयर्यमुक्त्वा विपरीतार्थकत्वमायाह--'जल'- मिति। तत्र पृथिवीत्वस्य जले द्रव्यत्वाभावानुन्नायकत्वेनालक्ष्यत्वात् गन्धविशिष्ट- द्रव्यत्वाभावोन्नायकत्वेन च लक्षणसवादित्यर्थः। पवमग्रेऽप्यूह्यम् । तदेत्यादि दूषणं पूर्वत्रापि बोध्यम्। दीधितिः अथासिघनायकत्वम् , तदा साध्यानुप्रवेशो निरर्थकः, जलं गन्धवत् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवीत्वादातिप्रसङ्गश्च । अथ यथासम्भवमसिद्धेः सत्प्रतिपक्षम्य चोन्नायकत्वम् , तदा वायुः स्नेहवान् गन्धववादित्यादी जलत्वपृथिवीत्वादा(१)वव्याप्तिः, साधनविशिष्टमाध्यामिद्धः । साध्यसाधनवत्वप्रकारकबोधविरोधिबुद्धिकाभावानायकत्वमर्थः । विरुणद्धि चैकैका- भाववुद्धिरुभयवत्तावोधम् २)। विरुद्धस्थले तु भ्रमादिम्पतथाविधवोधसिया समन्वय इत्यपि वदन्ति । दीधितिप्रकाशः 'साधनविशिष्टसाध्याप्रसिद्धगिति, "माध्यमाधनोभयं निवर्तत इत्यर्थे तु यद्यपि नायं दोषः, विरुद्धयो(३)मभयत्वेनाभावस्य सुलभत्वात् , तथापि यत्र भिन्न ४)सम्बन्धेन साध्यसाधनभावः, सद्धेतौ । पर्वतो(१) विहिमान् (१) 'जलवादावव्याप्ति'रिनि क्वचित् पाठः। (२) 'बुद्धिम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'विरुद्धयोरप्युभयत्वेने नि पाठान्तरम् । (४) भिन्न भिन्ने ति क्वचित् पाठः । 'पर्वत' इत्यारभ्य 'तदुन्नायक' इत्यन्तग्रन्थो न दृश्यते । (५) ग्रन्थविशेपे ·८३२ तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे एतद्रूपादित्यादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन(१) समवायेन साध्यतावच्छेदकेन संयोगेन वा उभयाभावस्य केवलान्वयितया(२) तदुन्नायकपर्वतत्वादिरूपन्यतिरेकप्रतियोगिनि पर्वतत्वाभावादावतिव्याप्तिरिति । साध्यवत्वप्रकारकप्रमायिशेष्यत्वसाधनवत्व- प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वोभयं निवर्तते इत्यर्थे तु अवृत्तिहेतुके तत्साध्यके चा(ब)- प्रसिद्धिरित्यादिकमूह्यम् । यथासम्भवमसिद्धः सत्प्रतिपक्षस्य(३) उन्नायकत्वं लक्ष्यतानियामकमिति पक्ष एव निष्कर्षमाह-'साध्यसाधनवत्वे'ति | साध्यवत्वप्रकारकसाधनवत्त्वप्रकारको यो बोधस्तविरोधिनी बुद्धिर्यस्य एवम्भूतो योऽभावः साध्यस्य साधनस्यवा भावः(४), पते(भ) तदुन्नायकव्यतिरेकप्रतियोगित्वमित्यर्थः । पर्वतत्वाद्यवच्छेदेन वहयाद्यभावभ्रमदशायां पर्वतत्वादि(५)बुद्धरपि व्यावर्तकधर्मदर्शनादिविधया ताशवोधविरोधित्वात् तदुन्नायकेअतिव्याप्ति 'अभावे'ति ग्राह्याभावमुद्रया विलक्षण(माविरोधित्वप्रापकम् । अत्र यद्यपि साध्यसाधनघटादिमत्त्वबोधस्यापि तादृशत्वात् (य) तद्विरोधि- बुद्धिवाद्यमावस्योनायके अतिव्याप्तिः, तादृशबोधत्वावच्छिन्नविरोधित्वञ्चा- वारणाय (१) हेतुतावच्छेदकेन समायेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'केवलान्ययित्वात्' इति पाठान्तरम् । (३) क्वचित् 'च' इत्यत्र 'वा' कारः पठ्यते । (४) काचित् 'वा'कारस्थले चकारपाठः । (५) 'पर्वतत्वादेवुद्धेर पि' इति पाठान्तरम् । (१) अवृत्तिहेतुके साधनवत्वप्रकारकप्रमायाः अवृत्तिसाध्यके च साध्यवरवप्रकारक- प्रमाया अप्रसिद्धया तनिरूपितविशेष्यत्वद्वयलक्षणप्रतियोग्यप्रसिद्धिरित्यर्थः । एवञ्चालीक- प्रतियोगिकनिवृत्तिरप्यसिद्धति भावः । (भ) 'पक्ष' इति-प्रकृतपक्ष इत्यर्थः । अन्न पक्षाप्रवेशे अन्यत्र साध्यसाधनाभावोनायक- ज्यतिरेकप्रतियोगिनि प्रकृतोपाधिमिन्ने अतिप्रसङ्गापात इति भावः। (म) विलक्षणे'सि-ज्यावर्तकधर्मदर्शनादिव्यावृत्तेत्यर्थः । (ब) 'साहशत्वादिति-साध्यसाधनवस्वप्रकारकयोधत्वादित्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८३३ प्रसिद्धम् (र), तन्मानप्रकारकबोधविरोधित्वञ्च साध्ये साध्यतावच्छेदकाभावादावपि, तथापि धर्मितावच्छेदकविशिष्टे धर्मिणि यदभाववत्वज्ञाने नियमतस्तादृशसाध्य- साधनवत्वबोधप्रतिरोधः, तद्भावो विवक्षितः । साध्यतावच्छेदकाद्यभावस्तु साध्यादिवृत्तितया गृह्यमाण व तादृशबोधविरोधी. न त्वन्यधर्मितावच्छेदकेनेति नातिप्रसङ्गः। वा । साधनस्य 'भ्रमरूपे'ति, एकर्मिकसाध्यवत्वसाधनवयवोधस्य तत्र(ल) भ्रमैकरूपत्वा- दिति भावः। 'भ्रमादिरूपेति पाठे एकर्मिकत्वं तादृशोध न वितितम् , किन्तु साध्यसाधनप्रकारकबोधं प्रति समानर्मितावच्छेदकत्वात्यासत्या(१) विरोधित्वं विवक्षितम् । तच्च वायुः स्नेहवान् गन्धादित्यादी जलपृथिव्योः स्नेहगन्धप्रकारकप्रमामादायापि(२)सुलभम्। अवृत्तिहेतुके तत्साध्यके भ्रममादायैव प्रसिद्धिरिति। एवं व्याख्यानेऽपि साध्यमिति यथाश्रृतार्थत्याग एव, अवृत्तिहेतुकादिस्थले(व) भ्रमा(३)मम्भवेन लक्षणस्याव्याप्तिः, मूले च लक्षणमुक्त्वा माध्यव्यावर्तकत्वमेव मर्वत्र दर्शितम , क्यापि माधन- व्यावर्तकत्व(४)मित्यादिगम्बरसोऽपि वदन्तिभ्यां सूचितः । दीधितिः यत्तु साध्यावृत्तित्वे सति साधनावृत्तिर्यम्तच्छून्यत्येन माध्यमाधने अनुगमथ्य तदभावोन्नायकत्वं वाच्यमिति, तन्न; यत्र भिन्नभिन्नमम्बन्धन साध्यसाधनभावः, - (१) 'समानधर्मितावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकत्व प्रत्यासत्ये ति पाटान्ताम् । (२) 'प्रमामादाय सुलभ'मिति पाटान्तरम् । (३) 'प्रमामम्मवे।' इति पाटान्ताम् । (४) साधनप्रकारकबोधव्यावर्तकत्व मिति पाठान्तरम् । (र) साध्याभावसाधनाभावनिश्श्रयदशायां साध्यमात्रप्रकारकयाधनमात्रप्रकारकबोधयो- रप्यनुत्पत्त्या साध्यप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति माध्याभावनिश्रयम्य साधनप्रकारक- बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति च साधनाभावनिश्रयस्य विरोधितायाः क्लुप्तत्वात् तनैव तत्तदभाव- निश्चयदशायां उभयप्रकारकबोधस्य वारणसम्भवन पृथकतया उभयबोधत्वावच्छिन्न विगेधिताया अतिरिक्ताया अकल्पनादिति भावः । (ल) तत्रेति बिरुद्धस्थल इत्यर्थः । (ब) मादिपदेन भवृत्तिसाध्यकस्थलपरिग्रहः । १०५ [३३] ·८३४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तत्र सद्धेतुके हेतुतासम्पादकेन सम्बन्धेन साध्यस्य साध्यतासम्पादकेन च हेतोरन्यत्रापि च यथाकथञ्चित्सम्बन्धेनोभयस्याभावोत्रायके अतिव्याप्तः । किञ्च तादशधर्मशून्यत्वेन रूपान्तरेण वा तदभाव(१)स्योनायकत्वमभिमतम् ? नाद्यः ; साध्यसाधनान्यतरवति तदसम्भवात् । नान्त्यः, धूमेन पर्वते वह्नौ साध्ये महानसीयवह्नित्वाद्यवच्छिन्नाभावोन्नायक(२)महानसत्वादावतिव्याप्तेः । दोधितिप्रकाशः अस्मिन्नेव पक्षे सार्वभौमव्याख्यानं दूषयितुमुपन्यस्यति–'यत्तु' इति । पक्षे साध्यसाधनान्यतव्यावर्तकत्वं लक्षणं वक्तव्यम् , तत्र जलं गन्धवत् प्रमेयात् प्रमेयवद्वा गन्धादित्यादौ(३) सत्प्रतिपक्षस्य असिद्धर्वोन्मायके(४) पृथिवीत्वादों प्रमेयत्वावच्छिन्नभेदघटितस्थान्यतरत्वस्याप्रसिद्धया तनिर्वक्ति-साभ्यावृत्तित्वे सतीति । तत्र च अवृत्तिरेव तादृशः() प्रसिद्ध इति नाव्याप्तिः। लक्षणगमनाय अन्यथा तादृशाभावः किं साध्यतावच्छेदक(६)सम्बन्धेन हेतुतावच्छेदका ७)सम्बन्धेन यकिञ्चित्सम्बन्धेन वा ? आद्ययोराह-'यत्र भिन्नभिनेति। पर्वतो वह्निमान् एतद्रूपादित्यादौ समवायसन्बन्धेन वयभावस्योन्नायके तदवयवत्वादौ स्योगेन रूपाभावस्योनायके व्यतिरकिणि धर्ममात्रे अतिव्याप्तिः(श)। (१) 'साध्याभावोन्नायकत्व' इति पाठान्तरम् । (२) 'भावोन्नायके' इति सप्तम्यन्तपाठः क्वचित् । (३) 'जलं गन्धवत् प्रमेयादित्यादौ प्रमेयवद् गन्धादित्यादौ च' इति पाठान्तरम् । (४) 'अ सिद्धेश्वोन्नायके' इति पाठान्तरम् । (५) 'तादृशो धर्म' इति क्वचित् पाठः । (६) 'साध्यतावच्छेदकेन सम्बन्धेन' इति पाठान्तरम् । (७) 'हेतुतावच्छेद केन' इति पाठान्तरम् । (श) भन्न पूर्वोक्त-साध्यतावच्छेदकसाधनतावच्छेदकसम्बन्धक्रममुलय आदौ हेतुता- पच्छेदकसम्बन्धेन तादृशाभावनिवेशनस्य पर्वतो वहिमामित्यादितदवयवत्वादावित्यन्तपन्थेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन ताशाभाषनिवेशनस्य च संयोगेनेत्यादिग्रन्थेन व्यावृत्तिर्दर्शिता ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८३५ चरमेष)ऽप्याह-'अन्यत्रापि चेति । एकसम्बन्धेन साध्यसाधनभावेऽपि(१) वह्निमान् धूमादित्यादौ समवायादिना सम्बन्धेन वयभाव(२)स्योनायके वय- वयवत्वादावतिव्याप्तिरित्यर्थः । न च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगिता-साधनतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्नसाधननिष्ठप्रतियोगितान्यतरवदभावोक्तौ नायं दोष इति वाच्यम्। जलं प्रमेयवत् सत्वादित्यादौ स्वरूपसम्बन्धेन साध्यतायां प्रमेयत्वेन सत्त्वस्यापि हेतोः साध्यतया स्वरूपसम्बन्धेन तदभावोन्नायके अतिव्याप्तेरिति । सम्बन्धभेदेनेव प्रतियोगितावच्छेदक(३)भेदेनापि दूषणं दातुमाह--'किश्चेति । 'साध्यसाधनान्यतरवती'ति,-तत्र सतप्रतिपक्षम्य असद्धेर्वा उन्नायके अव्याप्तिरिति भावः (स)। 'महानसीये'ति, -न च साध्यतावच्छेदकसाधनतावच्छेदकान्यतरावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावोन्नायकत्वं वाच्यम ; यत्र(४)भिन्नभिन्नसम्बन्धेन माध्यमाधनता- वच्छेदकता तत्र प्रागुक्तरीत्या(ह) तदवच्छिन्नतादृशाभावोनायके अतिव्याप्तः । (१) 'साध्यसाधन योर पि' इति क्वचित् पाठः । (२) 'वह्नयाद्यभावे अतिव्याप्तिरित्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (३) 'मम्बन्धभेदेनेव अवच्छेदकभेदेना पि' इति पाठान्तरम् । (४) 'यत्र यत्रे'ति पाठान्तरम् । ताहशान्य- (प) 'चरम' इति यकिञ्चित्सम्बन्धेन ताशाभावनिवेशकल्प इत्यर्थः। (स) अनाहुर्भट्टाचार्य्याः-'किनेति-ताशधर्मति-धर्मपदं स्वरूपार्थकम् । तरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य ताहशान्यतरत्वाश्रयप्रतियोगिताकस्य वा अभाषस्योनायकत्वं विवक्षितमित्यर्थः। अन्यतरवति-पक्षे तदसम्भवात-अन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्य वाधेनो. नायकत्वासम्भवात् । तथा च हृदो वहिमान् द्रव्यत्वादित्यादी वह्निसामग्रयादेः, पर्वतो वह्निमान महानसत्यादित्यादौ च व्यञ्जनवरयादेः सत्प्रतिपक्षस्यासिद्धेश्वोन्नायकस्यासंग्रह इति भाष इति । (6) 'प्रागुक्तरीत्येति यथा पूर्व ताशाभावस्य साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वादिविकल्पनातिव्याप्तिदर्शिता, तथा प्रकृतं साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धा. च्छिन्नाषच्छेदकताकप्रतियोगिताकत्वादिविकल्पेन भतिव्याले रित्यर्थः। तथा हि साध्यता- बच्छेदक-साधनतावच्छेदकान्यतरावच्छिन्नप्रतियोगिताकेत्यत्रान्यतरनिष्ठा प्रतियोगितावच्छेदकता ·तत्त्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे दीधितिः यश्च पक्षावृत्तित्वे सति ये साधनववृत्तयस्तच्छून्यत्वेन पक्षसाधनवन्ताविति प्रमाविशेष्यत्वेन वा द्वावनुगतीकृत्य तत्र साध्यव्यावर्तकत्वमर्थमाहुः। तत्र यदि सत्प्रतिपक्षव्यभिचारयोरन्यतरमात्रोन्नायकत्वं दूपकतावीजम् , तदा द्वयोरनुगमन- मफलम् । अथ यथासम्भवमुभयोनायकत्वम् , तदा अवृत्तितुके सत्प्रतिपक्षोन्नायके अध्याप्तिः। दीधितिप्रकाशः । प्रमेयपतके प्रमेयत्व(१)हतुके वा तदन्यान्यत्वरूपस्यान्यतरत्वस्याप्रसिद्ध रन्यथा तनिर्वक्ति 'पक्षावृत्तित्वे सतीति लाघवादाह -- 'पत्तसाधनवन्ताविति । पक्षतावच्छेदकस्य साधनस्य वा भ्रमविशेष्ये हदे वहिव्यावर्तके(२) अतिव्याप्ति- वारणाय 'प्रमेति तादृशप्रमा च समूहालम्बनात्मिका शृङ्गग्राहिकयोपादेया। तेन पर्वतो(३) वह्निमान् धूमादित्यादौ पर्वतधूमवन्तौ हृदचैति समूलाम्बनप्रमा- विशेष्ये हदे(४) वह्निन्यावर्तके वह्निसामयादो नातिव्याप्तिः । पक्षतावच्छेदकादेरपि विषयत्वात् तद्विशेष्यत्वेनेति। 'हो', पक्षसाधनवन्तौ । 'तत्र (५) तादृशप्रमाविशेष्ये। अवृत्तिहेतुके वक्ष्यमाणाव्याप्तिदूपणस्य लक्ष्यत्वनिर्णय एव सम्भवात् लश्चत्वं(६) घटयितुमाह...'तत्र'ति । 'तत्र' तादृशलक्षणे । 'दूषकता- (१) 'प्रमेयत्वादि हेतुक' इति पाठान्तरम् । (२) 'भ्रम विशेष्ये साध्यव्यावर्तक' इति पाठान्तरम् । (३) 'तन वह्निमान् धूमादित्यादा विति पाठान्तरम् । (४) 'जलह्रदश्च' इति पाठान्तरम् । (५) पुस्तक विशेष 'तले'ति पाठो नास्ति । (६) 'लक्ष्यं द्रढयितुमाह' इति पाठान्तरम् । साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्ना साधनतावच्छेदकताघटकसम्बन्धावच्छिन्ना यत्- किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्ना वा विवक्षिता ? तत्र न प्रथमः कल्पः, पर्वतो विषयितया वह्नित्व- वज्ञानवान् रूपादित्यादौ विभिन्नसाध्यतावच्छेदकताघटकसाधनतावच्छेदकताघटकसम्बन्धस्थले विषयितया रूपत्ववज्ञानाचभावोनायके ताशज्ञानसामग्रयादावतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, निरुक्तस्थलं एवं समवायेन वह्नित्वववह्नयभावोत्रायकवयवयवत्वादापतिप्रसङ्गापातात् । तृतीयः, निरुक्तरीत्या निरुक्तोभयदोषप्रसङ्गात् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८३७ वीज' लक्ष्यतानियामकमिति शेषः । 'अफल मिति,-सत्प्रतिपक्षोन्नयने साधनवतो व्यभिचारोन्नयने च पक्षस्यानुपयोगित्वेनोपादानं(१) निष्फलं स्यादिति भावः । 'अवृत्तिहेतुक' इति - जलं वह्निमदाकाशादित्यादावित्यर्थः । 'अन्याप्तिरिति- साधनवतोऽप्रसिद्धया निरुक्तलक्षणासम्भवादिति भावः । पत्ततावच्छेदक- मनुपादायापि पतस्य(२) तत्तद्व्यक्तित्वेनोपादाने अवृत्तिपक्षतावच्छेदकस्थले(क्ष) व्यभिचारोमायके अध्यातिन सम्भवतीति सा नोक्ता। दोधितिः यदपि च पत्ततावच्छेदके साधने व न वर्तते यत् तच्छ्न्यस्य पक्षतावच्छेदक- साधने इति प्रतीतिविशेष्यस्य वा आश्रये माध्यव्यावर्तकत्वमर्थमाहुः। तत्रापि कि येन सम्बन्धेन हेतुता तेन, अथ येन सम्बन्धन पत्ततावच्छेदकं पने वर्तते तेन, उत येन केनचित् तादृशधर्माश्रये साध्ययावतकत्वमभिमतम् । नाद्यः, जलं वह्निमद् धूमादित्यादौ(३) जलपत्तकवह्निसाध्य के संयोगसम्बन्धेन माधने धूमादी वह्निमामप्रयादाकव्याप्तः । पक्षतावच्छेदकस्य संयोगेनावृत्तः, संयोगेन धूमवतश्च वह्निमत्त्वनियमात । न द्वितीयः ; घटो जातिमान मेयत्वादिल्यादौ समवायित्वादावव्याप्तः । वह्निमत्-पर्वतपक्षके पर्वतो वह्निमान धूमादित्यत्र धूमावयवे वहिव्यावर्तके वहिसामप्रयादावतिव्याप्तेश्च । अत एव नंतरोऽपीत्यादि स्वयमूहनीमिति कृतं पल्लवितेन। (1) पक्षस्यानुपयोगि वेनोपादानस्य निष्फलत्वादिति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) ग्रन्यविशेपे 'पक्षस्य'नि पाटो (३), पुम्न विशेष 'जलं यह्निमद मादित्यादा विति पाटो नास्ति । नास्ति । (A) अवृत्तिपक्षतावच्छेदकाथले गगनवान् धूमवान् वह रित्यादावित्यर्थः ।

·८३८ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः - अवृत्तिहेतुके (१)सत्यतिपक्षोन्नायके अव्याप्तिमुद्धत्त प्रकारान्तरमुपन्यस्यति- 'यदपी'ति । 'पततावच्छेदक-साधने इतीति--अत्रापि प्रतीतिविशेषो(क) विशिष्यो- पादेयः, तेन न समूहालम्बनमादाय दोषः । यद्यपि साधनावच्छेदकस्यानुपादाने द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यत्र सत्त्वाश्रये द्रव्यत्वाभावोनायके अतिव्याप्तिः, तदुपादानं च तद् (ख)भ्रममादाय अतिव्याप्ति- वारणाय प्रमात्वोपादानमुचितम् , तथापि तादृशप्रतीतिविशेषस्य तद्व्यक्तित्वेनो- पादाने कर्तव्ये प्रमात्वं न निविशत इत्याशयेन प्रमात्वं नोपात्तम् । 'तत्रापि' तादृश(२)वाक्यार्थऽपि । अभिमतमित्यनेनान्वितं तेने'त्यादि तृतीयान्तत्रिकं तादृशधर्माश्रय इत्यनेन सम्बध्यते । संयोगेने ति,-समवायेन हेतो जल वस्य समवायनाश्रये वह्नियावर्तकत्वेन लक्षणसम्भवादिति भावः । 'पक्षतावच्छेदकस्ये ति, तथा व तदाश्रये साध्याव्यावर्तकत्वेन न लक्षणगमनमिति भावः। संयोगेन साधनवतः प्रसिद्धावपि तत्र साध्यव्यावर्तक त्वाभावान्न लक्षणगमनमित्याह - 'संयोगेन धूमवतश्चेति । 'समवायित्वादा'- विति,--पक्षतावच्छेदकताघटकसमवायन मेयत्वस्यावृत्तेः. पक्षतावच्छेदकघटत्वा- श्रये च जातिमत्त्वस्य साध्यस्य सत्यनियमादिति । (१) 'हेतुमत्प्रति' इति पाठान्तरम् । (२) तादृशतादृशे ति पाठान्तरम् । (क) 'प्रतीतिविशेषः' साधनपक्षतावच्छेदकधर्मभिन्नाविशेष्यक-ज्ञानविशेषः। 'विशिष्य' पूर्वकल्पवस् शृङ्गपाहिकया तत्तदुव्यक्तित्वेनेति भावः । 'तेन' तादृशप्रतीतिविशेषोपादानेन । 'समूहालम्बन' पक्षतावच्छेदकसाधने हदत्ववेत्यादिरूपं समूहालम्बनमादाय । 'न दोपः न ताशसमूहालम्बनविशेष्याश्रये हृदे वहिव्यावर्तके वह्निसामग्रयादौ पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादिस्थले अतिप्रसङ्ग इत्यर्थः । (ख) 'तभ्रम मिति-साधनतावच्छेदकप्रकारकभ्रममित्यर्थः । 'अतिव्याप्ती'ति-हिमान् धमादित्यादिपद्धतुस्थले धमत्वादिप्रकारकभ्रमविषयोभूनवापायाश्रये जलादौ साध्यव्यावर्तक- वह्निसामग्रवादावतिव्याप्तीत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८३६ तत्रैव कल्पे अतिव्याप्तिमप्याह-'वह्निमत्पर्वते ति । निहिपर्वतपक्षके सत्प्रतिपक्षोनायकत्वेन संग्राह्यत्वात् 'वह्निमदिति 'धूमावयव' इति.-तस्य पक्षतावच्छेदकताघटकसमवायेन साधनाश्रयत्वादिति भावः। अत एव' उक्ताति- व्याप्तरेव(२)। तत्त्वचिन्तामणिः यत्तु उपाधिमात्रस्य लक्षणं व्यतिकिधर्मत्वम(ग), पक्षेतरोऽपि कचिदुपाधि- रेव(३)। तत्तदुपाघेस्तु तत्तत्माध्ययापकत्वे सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वम् । न व वह्निधूम(४)सम्बन्धोपाधिः(घ) पतेतरत्वं स्यादिति वाच्यम् ; आपाद्याप्रसिद्धेरिति । तन्न; अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकमुपाधित्वमिह निरूप्यम् ; तञ्च न व्यतिरेकित्वम् , अतिप्रसङ्गात् , विशेषलक्षणत्वे(५। तु वह्निधूमसम्बन्ध पक्षतरत्वस्य उपाधित्यप्रसङ्गाच्च दीधितिः 'आपाधाप्रमिद्ध:'--..आपाद्यस्य वहिव्यापकत्वं सति धूमाव्यापकत्वस्य अप्रसिद्धः । 'अनुमिती'ति,--अस्मदुक्तं व्यभिचारोन्नायकत्वं तदुन्नयनस्वरूप- योग्यत्वं तद्व्यामिपक्षधर्मतारूपम् ()पर्यवमितमाध्यव्यापकत्वादिकश्च अनुमिात- प्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छेदकमेवेति भावः । । (१) 'अत्रैव कल्पेऽप्यतिव्याप्तिमप्याह' इति पाठान्तरम् । (२) 'उक्ताति. प्रमङ्गादेव' इति पाठान्तरम् । (३) 'एव'शब्दः सर्वत्र न दृश्यते । (४) क्वचित् 'धूमवह्नि' इति व्यतिक्रमेण पाठः । (५) 'लक्षणे नु' इति क्वचित् पाठः । (६) 'इत्यत्राह' इति पाठान्तरम् । (ग) ननु व्यतिरेकित्वमभावप्रतियोगित्वम् , एवञ्च व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगित्वस्य यत्किञ्चिनसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्वस्य च निविशेषण सर्वत्रव सम्भवात् व्यतिवेकित्वमव्यावर्त्तकमिति चेत् सत्यम् , तनसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावप्रतियोगिता- पच्छेदकत्वं सति ततसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तितावच्छेदको यो धर्मस्तत्त्वं तेन सम्बन्धन तेन रूपेण च उपाधित्वमित्यस्य निष्कर्ष वक्तव्यत्वात् । संयोगादिसम्बन्धेन गुणत्व-गुणघटो- भयत्वायच्छिन्नादीनामुपाधित्वप्रसङ्गनिराकरणाथं विशेष्यदलम् । (घ) 'वहिधृमसम्बन्धोपाधि रिति-वहित्वावच्छिन्नविधेयक-धमत्वावच्छिन्नतिकोपाधि- रित्यर्थः। पक्षतरत्वं ताहशोपाधिः स्यादित्यापस्याकारोबाध्यः ।

·६४० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे ननु सामान्यलक्षणमितरव्यावृत्यौपयिकम्। विशेषलक्षणन्तु दूषकतायामुप- युज्यत इत्यत आह(१)-'विशेष'ति । दोधितिप्रकाशः उपाधिपदवाच्यत्वादिरूपापाद्यस्य नाप्रसिद्धिरतो . व्याचशे-'आपाद्यस्ये'- त्यादिना। 'वह्नी'ति,-न च धूमाव्यापके पक्षेतरे वहिव्यापकत्वस्य आपाद्यत्वे नाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् ; व्यतिरकिधर्मत्वस्य तद्व्याप्यत्वेन अनापादकत्वादिति । . ननु भवदुक्तं यद्यभिचारित्वेने'त्यादिकमपि नानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छे- दकमिति तुल्य एवानुयोग इत्यत आह -'अम्मदुक'मिति। तदुन्नयनस्वरूप- योग्यत्व मिति-फलोपधानरूपतदुन्नायकत्वस्य व्याप्तिपत्तधर्मतारूपत्वासम्भवादिति भावः। 'तव्याप्तीति-साध्यव्यभिचारव्याप्तीत्यर्थः। व्यभिचारस्येव तद्(ङ)व्याप्य- वत्ता(२)ज्ञानस्यापि व्याप्तिधीविरोधित्वादिति भावः । पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वादि- कञ्चेति, उपाधिशरीरभाने(३) व्यभिचारादिविषयकत्वसहिष्णतायां साध्यव्यामि चारित्वेन साधनविशेषणात् । इतरथा तु व्यभिचारव्याप्यतावच्छेदकसाध्यव्यापका- भावसमानाधिकरणत्वत्वावच्छिन्नघटितत्वात् तदपि प्रतिबन्धकतावच्छेदकमेवेति भावः। 'व्यावृत्योपयिकम्' न तु दूषकम् । दीर्धाितः यथाश्रुते अवच्छिन्नसाध्यव्यापकोषाध्यव्याप्त्या यकिञ्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्य- ध्यापकत्वमेव वक्तव्यम् । तथा च वहिना धूमस्य धूमेन वह साधने(४) पक्षेतरस्य तद्रूपक्षानादनुमितिप्रतिबन्धापत्तिरित्यर्थः। व्यवहारौपयिकत्वे तत्रोपाधि- (१) पय्यवसितेत्यादिकञ्चे'ति पाठान्तरम् । (२) 'व्याप्यवत्ताया' इति पाठो युक्तः। (३) 'पर्यव सितेत्या दिकञ्चति' इति पाठान्तरम् । (४) 'अस्मन्नय एव प्रवेशः' इति पाठान्तरम् । () 'तन्याप्यवत्तेति'-व्यभिचारव्याप्यवत्तेत्यर्थः । अभाववत्ताबुद्धि प्रति भावबुद्धेरिव भावव्याप्यवत्ताबुद्धरपि प्रतिबन्धकत्वस्य नियमतः क्लसत्वादिति भावः ।

·उपाधि-प्रकरण ८४१ भावः। व्यवहारापंत्तिः। पर्यवसितेत्यायभिधाने व भस्मन्नयप्रवेश इति व्यवहारौपयिक स्वव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारोनायकत्वम्। लक्षणन्तु तत्तत्साध्य- समानाधिकरणत्वे सति तत्तत्साधनाव्यापकत्वं साध्यसाधनभेदाद् भिन्नमेष वस्तुतो व्यभिचारिणः साधनस्यैवानुप्रवेशाच नातिप्रसङ्गः । नव रूपेण गुरुत्वे साध्ये पृथिवीत्वाभावादेरुपाधितापत्तिः, गुरुत्वव्यभिचारि- रूपव्यक्तस्तव्याप्यत्वात् तदव्याप्यरूपव्यक्तेश्च गुरुत्वाव्यभिचारादिति। दूषणतो- पयिकन्तु यथासम्भवमननुगतमेवेति मतमिदं परे परिष्कुर्वन्ति । दीधितिप्रकाशः पक्षतरत्वस्य(१) शुद्धसाम्यव्यापकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः सम्भवतीति तदुपपादयति-'यथाश्रुत' इत्यादिना । 'यथाश्रुते' शुद्धसाध्यव्यापकत्वघटिते । 'वहिना धूमस्येति(२)-पर्वतो धूमवान् बढेरित्यत्र धूमवत्-पर्वतस्य पक्षतायां पदेतरस्य निरुक्तयद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वादिरूपपर्य्यवसितसाध्यव्यापकत्वा- ग्रुपाधिलक्षणानाक्रान्ततया सिद्धान्तिनये अलक्ष्यत्वादिति भावः। 'तद्रूपे'ति,-यत्- किश्चिधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वघटितोपाधिलक्षणशानादित्यर्थः॥३)। व्यवहारौ- पयिकमि , न दूषकमिति यदि ब्रूयात् तत्राह-व्यवहारौपयिकत्वे चेति । . ननु मयापि यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्व- मेव तदर्थो वाच्य इत्यत आह-'पय्यवसिनेत्यादी'ति। मतान्तरमाह ... 'व्यवहारी- पयिक'मित्यादिना। 'व्यवहारोपयिकम्' उपाधिन्यवहारोपयिकम् लक्ष्यतावच्छ- दकम् । तेन सत्प्रतिपक्षोन्नायक साधनव्यापके वक्ष्यमाणलक्षणाव्याप्तिन दोषायेति भावः। 'तत्तत्साध्यति-धूमसमानाधिकरणत्वं सति वहयन्यापकत्वमित्यादिक- मित्यर्थः। मन्बममनुगम इत्यत भाह-'साध्यसाधने ति,-लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वा- दित्यर्थः(४)। (१) 'पक्षेतरस्येति पाठान्तरम् । (२) 'वह्निना धूमेन वा धूमस्य वहेवी साधन इति' इति पाटान्तरम् । (३) 'लक्षणेत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (४) 'लक्ष्यस्याप्यननुगतत्वादिति भाव' इति पाठान्तरम् । १०६ [३४] ·८४२ तत्त्वविन्तामणो अनुमानखण्डे नन्वेवं वहिमान् धूमादित्यादो धूमाव्यापके वह्निसमानाधिकरणे महान- सत्वादातिप्रसङ्ग इत्यत आह-'वस्तुत' 'वस्तुतो' वस्तुगत्या, न तु व्यभिचारित्वेन तत्प्रवेशः, येन उपाधिशरीरभाने व्यभिचारानुमानमफलं स्यादिति इति । भावः। 'नातिप्रसङ्गः (१) वह्निमान् धूमादित्यादौ । 'न च रूपेणे'त्यादि, रूपवद् द्रव्यवादित्यादौ पृथिवीत्वाभावः संग्राह्य पवेति मावः । ' इवं(२) गुरु रूपादित्यत्र पृथिवीत्वाभावो न संग्राह्य एवेति भावः । 'पृथिवीत्वाभावादे'रिति,-तस्यापि गुरुत्वसमानाधिकरणस्य रूपाव्यापक- त्वादिति। 'गुरुचव्यभिचारी'ति, -ताद्वशतैजसरूपव्यक्तः 'तव्याप्यत्वात्' पृथिवीत्वाभावव्याप्यत्वात्। 'तदव्याप्ये'ति-पृथिवीत्वाभावाव्याप्येत्यर्थः । तथा च वस्तुतो यव्यभिचारि यत् साधनं, तद्व्यक्त्यव्यापकत्वं लक्षणार्थः, न तु व्यभि- चारितावच्छेदकसाधनतावच्छेदकावच्छिन्नाव्यापकत्वं ; येन अतिव्याप्तिः स्यादिति भावः । 'दूषणोपयिकन्त्वि'ति.-दूषर्ण व्यभिचारोन्नयनादि। यद्धर्मावच्छिन्नसाध्य- व्यापकत्वं तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वं व्यभिचारोनयनौपयिकम्। पक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति पक्षावृत्तित्वञ्च सत्प्रतिपत्तस्येत्यादिकमित्यर्थः । दीधितिः तन्न(३) साधीयः, तथाहि साध्यसाधनव्यक्तिस्वरूपगर्भ नोपाधित्वम्, अपि तु साध्यतावच्छेदक-साधनतावच्छेदकधर्मगर्भम् । तत्तद्गुणत्वेन सकलगुणव्यक्तिषु(४) सोपाधेपि द्रव्यत्वस्य गुणत्वेन सकलगुणेष्वेव निरुपाधित्वात् । गुणत्वेन गुणे साध्ये सत्तात्वेन रूपेण सोपाधेपि सत्ताया गुणकर्मान्यत्वविशिष्ठसत्तात्वेन निरूपाधित्वात्। तथा च तद्रूपावन्छिन्ने साध्ये तदूगावच्छिन्ने साधने व क उपाधिरित्यत्र तदूपावच्छिन्नसाध्यसमानाधिकरणत्वे सति तद्रूगावच्छिन्नसाधनाव्या- पकत्वमनुगतं लक्षणं वाच्यम् , न तु तदूगावच्छिन्नतत्ततसाधनव्यक्त्यव्यापकत्वम् अननुगमा। तथा च गुरुत्वत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणस्य रूपत्वावच्छिन्ना- (१) 'नातिप्रसङ्ग' इत्यत आरभ्य 'धूमादित्यादा'विति 'न चे'त्यतः पूर्ववत्ता पाठः पुस्तकविशेषे नास्ति । (२) 'हृद'मित्यत आरम्य 'न संग्राह्य एवेति भाव' इत्यन्तः पाठः पुस्तकविशेषे नोपलभ्यते । (३) 'साधीप' इति पाठो न सार्वविकः । (४) 'व्यक्तिध्वेव' इति पाठान्तरम् ।

·८४३ ঘি-মজনু व्यापकल्य पृथिवीवाभावादेरुपाधित्वं दुर्वाग्म् । व्यभिचारित्वेन माधनविशेषणन्तु उपदर्शितमेवेति संक्षेपः । दीधितिप्रकाशः साध्यतावच्छेदकगर्भत्वे वीजमाह-तत्तदिति । 'सकलगुणव्यक्तिन्धि'ति,- यदि कस्याञ्चिद् गुणव्यक्तौ द्रव्यत्वं निरुपाधि स्यात्तदा गुणत्वेन निरुपाधिव्यवहारे सैव व्यक्तिर्विषय इत्युक्तेऽपि(१) परिहारसम्भवे साध्यतावच्छेदकगर्भता नोपादीयेत न त्वेतत् सम्भवतीति भावः। 'निरुपाधित्वादिति- 'निरुपाधित्वादिति,-तथा च साध्यतावच्छेदका- प्रवेशे तत्तद्गुणसमानाधिकरणस्य द्रव्यत्वा २)वच्छिन्नमाध्यव्यापकेऽप्युपाधिव्यवहारः म्यादिति भावः। साधनतावच्छेदकगर्भतायां वीजमाह-'गुणत्वेन गुण' इत्यादिना। 'गुणकर्मान्यत्वे'ति, साधनतावच्छेदकाप्रवेशे गुणत्वावच्छिन्नसमानाधिकरणस्य द्रव्यत्वस्य सत्ताव्यक्त्यव्यापकस्य(३) विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नहतुतायामप्युपाधि- व्यवहारः स्यादिति भावः। प्रागुतातिप्रसङ्गवारणाय माध्यतावच्छेदकादिगर्भमुपा- धित्वं वक्तुं तयैव लक्ष्यं द्रढ़यितुं जिज्ञासामाह तथाचे'त्यादिना। 'अनुगत'मिति- तदूगावच्छिन्नसाध्यसाधनकयावदुपाध्यनुगतमित्यर्थः । - ननु साधनतावच्छेदकानुधावन(४) पुरःसरमेव तद्व्यक्तिगर्भतायां न रूपेण गुरुत्वे साध्ये पृथिवोत्वाभावादावतिव्यामिः, न वा गुणत्वेन गुणे साध्ये सत्तायाः सोपाधित्वेऽपि गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वेन सोपाधितापत्तिरित्यादिदोषः, अत(५) आह-'न विति। व्यक्त्य- 'अननुगमा दिति-व्यभिचारिसाधनव्यक्तीनामेकव्यक्तिव्यापकस्यापि न्तराव्यापकस्य, व्यत्यन्तरव्यापकस्यापि एतद्व्यक्त्यव्यापकस्य उपाधित्वेन तव्यक्ति- घटितलक्षणस्य तत्साधनक-यावदुपाधिसाधारणत्वाभावादिति भावः । (१) 'इत्युक्त्वापि' इति पाठान्तरम् । (२) 'द्रव्यत्वापादकस्य गुणत्वावच्छिन्न- साध्य केऽपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'समानाधिकरणस्य सत्ताव्यक्त्यापादकस्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'साधनतावच्छेदकानुप्रवेशपुरःसरमेवेति पारान्तरम् । (५) 'इत्यत' इति पाठान्तरम् ।

·८४४ तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे 'रूपत्वावच्छिन्नाव्यापकस्येति,-न चात्र रूपत्वावच्छिन्नतेजोरूपाब्यापकत्वमेव वाच्यमिति युक्तम्(१), तथा सति शब्देक्याभावादिति । ननु साध्यव्यभिचारि यत् साधनतावच्छेदकावच्छिन्नं तदव्यापकत्वस्योक्तो नाननुगम इत्यत आह-'व्यभिचारित्वेनेति । 'उपदर्शित मिति–'उपाधिशरीर- भानस्य साधननिष्ठमाध्ययभिवारादिविषयकत्वसहिष्णताया मित्यादिना । तत्त्वचिन्तामणिः केचित्त माधनव्यापकोऽप्युपाधिः कश्चिद् यत्र पक्षावृत्तिहेतुः । यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगा(२)दित्यत्रानुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वम्। न च तत्र स्वरूपासिद्धिग्व दोष इति वाच्यम्(३) ; सर्वत्रोपावर्दषणान्तरसङ्करादित्याहुः । .. दीधितिः उपाधिलक्षणे साधनाव्यापकत्वं न विशेषणम् दूषकतायामनुपयोगादव्याप्ति- करत्वा(४)श्चेति सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वेनोपाधेश्षकतावादिनामभिप्रायं प्रकाशयति- 'केचितु' इति । दीधितिप्रकाशः ननु 'अन्ये तु' इति कृत्वा यन्मतमुपन्यस्तं, तत्रापि साधनान्यापकत्वस्या(५). प्रवेशादर्थतः साधनव्यापकस्योपाधित्वस्वीकारात् 'केचिदित्यादिना तन्मतापार्थक्येन मतोपन्यासोऽनुचित इत्यत आह- 'उपाधिलक्षण' इत्यादिना। 'दूषकतायाम्' सत्प्रतिपक्षोन्नायकतायाम् । आनुकूल्याभावमुक्त्वा प्रातिकूल्यमप्याह-'अव्याप्तीति । करका पृथिवी कठिनसंयोगववादित्यत्र भनुष्णाशीतस्पर्शवत्वादौ साधनव्यापके अव्यानिकरत्वादित्यर्थः । 'अभिप्रायं प्रकाशयती'ति,-तथा च 'अन्ये त्वि'ति कृत्वा यन्मतमुपन्यस्तं तस्यैवाशयप्रकाशनं केवित्ति'त्यादिना कृतम् , न तु मतान्तरमेतदिति भावः । (१) 'इति युक्तम्' इति पाठो न सार्वत्रिकः। (२) 'संयोगवत्वादिति पाठान्तरम् । (३) 'इति वाच्यम्' इति पाठो न सार्वत्रिकः। (४) 'परत्वाञ्चति' इति पाठान्तरम् । (५) 'कत्वस्योपाधिलक्षणेऽप्रवेशात्' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८४५ तस्वचिन्तार्माणः साध्यश्च नोपाधिः ; व्यभिचारसाधने साध्याविशिष्टत्वादनुमितिमात्रोच्छेद- प्रसङ्गाश्च । दीधितिः माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नं साध्यश्च नोपाधिः परं प्रति उद्भाव्यः. साध्या- विशिष्यत्वात् पक्षे माधनस्य निश्चये अनुमानस्य चयात् . अनिश्चये(१) च तस्या- योगात्। सन्दिग्धोपाधित्वेनापि न तदुत्भावनमित्याह-'अनुमितीति। हेतो साध्यव्यभिचारः मन्दिग्धाधुन् कृतं मन्दिग्धोपाधिना। अमन्दिग्धश्चत् , कथं तस्य सन्दिग्धोपाधित्वमिति तु तत्त्वम् । दोधितिप्रकाशः धूमवान् बढेरित्यादौ साध्यस्याप्ययोगोलकावृत्तित्वादिना उपाधि वादाह 'साध्यतावच्छेदके ति। साध्यतावच्छेतकरूपेणापि साध्यव्यापकत्वादिरूपोपाधित्वस्य सत्वात् तत(च)प्रतिक्षेपोऽमङ्गत इत्यत आह-'परं प्रतीति । साध्याविशिष्यत्वस्य(२) दूषकतावीजं दर्शयति ‘पक्ष' इत्यादिना। प्रकृते च स्थापना(३)हेतुरेव पक्षः, तत्र साध्यव्यभिचारस्य(४) साधनस्य निर्णये अनुमान- वैयर्थ्यात् , अनिर्णये च तत्र पक्षधर्मताया अनिर्णयात् तस्यानुमानस्यायोगादित्यर्थः । 'न तदुभावनम्', न साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्योभावतम्। ननु यत्रानुकूलतादिना हेतौ 'न साध्यव्यभिचारसन्देहः, तत्रैवानुमानं भविष्यतीत्यतो दूषणं स्वयमाह-हेता वित्यादिना । 'सन्दिग्धोपाधिना' साध्यव्यापकत्वादि- लक्षणोपाधित्वसहन । 'कथं तस्येति,-साध्यम्य स्वव्यापकताया निर्णयात् साधना ५)व्यापकतासम्हनव मन्दिग्धोपाधित्वस्य प्रसनत्वादिति भावः । (१) 'अनिर्णये' इति पाठान्तरम् । (२) 'माध्याविशेषस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रकृतोपस्थापना' इति पाठान्तरम् । (४) 'चारमाधनस्य' इति पाठान्तरम् । (५) 'माधनव्यापकता' इति पाठान्तरम् । (च) 'सनप्रतिक्षेप' इति-'साध्यच नोपाधि गिति मूलसन्दर्भण साध्य उपाधिनस्य प्रतिषेध इत्यर्थः ।

·। यथा ८४६ तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे नवचिन्तार्माणः स चायं द्विविधः ; निश्चितः मन्दिग्धश्चेति । साध्यव्यापकत्वेन साधना- व्यापकत्वेन च निश्चिती व्यभिचारनिश्चयाधायकतया(१) निश्चितोपाधिः । वहिमत्वेन धूमवत्त्वे साध्ये आनॆन्धनप्रभववहिमत्वम् । यत्र व साधनाव्यापकत्व(२)- सन्देहः, साध्यव्यापकत्वसंशयो(३) वा तदुभयसन्देहो वा तत्र हेतुव्यभिचारसंश- याधायकतया(४) सन्दिग्धोपाधिः । यथा मित्रातनयत्वेन श्यामत्वे साध्ये शाकाचा- हारपरिणतिजत्वम् । दीधितिः 'हेतुव्यभिचार ति, व्याप्यमंशयस्य व्यापकसंशये(१) हेतुत्वादिति भावः । न चात्र'६) मानाभावः, कोटिम्मरणादित एव तदुपपत्तेः, कचित् तदनुविधानस्यापि व्याप्यतदभावयोापकतदभावसाहचर्य्यस्य गृहीतत्वेन ततस्मरण एवोपक्षीणत्वात् । तनहे तु तत्संशयाद् व्यापकसंशया(७)भावादिति वाच्यम् ; महानसे हुताशनो न जलहद इति म्मरतां पर्वतादिकमपि पश्यतां धूमादिसंशयभावाभावाभ्यां हुताशन- संशयभावाभावदर्शनात् तस्यापि तद्धेतुत्वात् । अत एवोत्कटकोटिकाद् व्याप्यस्य संशयाद् व्यापकस्यापि उत्कटकोटिकः संशयः, कारणोत्कर्षेणैव कार्योत्कर्षात (८)। समानेत्यादिसूत्रन्तु उपलक्षणपरम् , तत्रम्ध(E)श्चकारो वा अनुक्तसमुश्चयार्थ इति वदन्ति । दीधितिप्रकाशः ननु उपाधित्व(१०)सन्देहः किंविधया साध्य(११)व्यभिवारसंशयाधायक इत्यत आह-व्याप्यसंशयस्येति । साधनाव्यापकत्वसन्देहे साध्यव्यापको(१२) (१) 'धायकत्वेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'कतासन्देहो वा' इति पाठान्तरम् । (३) 'व्यापकतासन्देहो वा' इति पाठान्तरम् । (४) 'धायकत्वेन' इति पाठान्तरम् , क्यचित् 'संशायकत्वेनेति । (५) 'संशयहेतुत्वादिति पाठान्तरम् । (६) 'न च तत्रे'ति पाठान्तरम् । (७) 'संशयस्याप्यभावादिति' इति पाठान्तरम् । (८) 'कर्ष' इति' इति पाठान्तरम्। (९) 'तत्रस्थचकारो वा' इति पाठान्तरम् । (१०) उपाधिसन्देह' इति पाठान्तरम् । (११) ग्रन्थविशेषे 'साध्ये ति नास्ति । (१२) 'साध्यव्यापकव्यभिचारस्य'ति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् पाधियभिचारस्य साध्यव्यभिवारण्याप्यस्य साध्यव्यापकत्वसन्देहे च साध्ये साधना- কথাষাৰ ৰঘনাঘাবলম্বা মান্ধৰহঘাষ) इति भावः। ननु तेन(छ) विना संशयानुपपत्तिरव तत्र(ज) मानमत आह-कोटि- स्मरणादित' इति । एवकारण व्याप्यसंशयव्युदासः। तदुपपत्तेः.'-व्यापक- संशयोपपत्तेः। ननु संशयसामान्यस्य व्याप्यसंशयं विना सम्भवेऽपि संशय(झ)विशेष तन्वयाद्यांत्र)नुविधानाद्धेतुत्वां२) भविष्यतीत्यत आह - 'क्वचिदिति। तदनु- विधानस्य' व्याप्यसंशयानुविधानस्य । 'तत्स्मरण एवं'-व्यापकतदभावयोः स्मरण एव, न तु संशय इति भावः । ननु यत्र तत्साहवम्यं न गृहीतम् , तत्रैव तदनुविधानात् कारणत्वं (३) भविष्यतीत्यत आह-तग्रह' इति । तादृशसाहचर्याग्रह इत्यर्थः। 'स्मरता'- मिति, तथा(४) च व्यायसंशयस्य कोटिस्मारकतया नोपयोग इति भावः । धर्मिज्ञानादिरूप(५) कारणान्तरेणान्यथासिद्धि (६)निरमितुमाह-'पर्वतादिक- मपी'ति। आदिना धूमसंशयशून्यवत्वरादिरूपधर्मिपरिग्रहः । 'धृमादी'ति,- पर्वते धूमादिसंशयस्य भावेन हुताशनसंशयस्य भावः, चत्वरादी धूमसंशयस्याभावेन वहिसंशयस्याभावः, तयोर्दर्शनादित्यर्थः । 'अत एव' व्याप्यसंशयस्य कारणत्वादेव । व्याप्यांश उत्कटकोटिकात मंशयाद् व्यापकांशेऽपि 'उत्कटकोटिकः संशय इत्यर्थः। उनकटत्यश्चात्र (१) 'संशायक' इति पाठान्तरम् । (२) ग्रन्थ विशेष हेतुत्व'मिनि नास्ति । (३) क्वचित् 'कारणत्व'मिति नास्ति । (४) क्वचित् 'तथा च' इति पाटो नास्ति । (५) 'रूप' इति सर्वत्र न दृश्यते। (६) 'कारणान्यथा सिद्धि मिति पाठान्तरम् । (8) 'तेन विनेति-व्याप्यसंशयेन बिनेत्यर्थः । 'संशयानुपपत्ति'रिति-ध्यापक- संशयानुपपत्तिरित्यर्थ । (अ) 'तत्रे"ति-ध्यायसंशयस्य व्यापकसंशयात्मकसदहमद इत्यर्थः । (स) 'संशयविशेष' इति-व्यापकसंशयात्मकसन्दहभद इत्यर्थः । (अ) 'तबन्धयाचनुविधामा विति-ज्याप्यसंशयान्धयव्यतिरेकानुविधानाविन्यर्थः ।

·२४६ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे भव्याप्य(द)वृत्तिर्जाति: विषयताविशेषो वेति भावः। 'कारणोत्कर्षणवेत्येवकारण মানুষ। नन्वेवं सूत्रे(ठ) व्याप्यसंशयस्य हेतुत्वादर्शनात् तद्विरोध इत्यत आह- 'समानेत्यादिसूत्रन्त्विति। 'उपलक्षणपरम्', व्याप्यसंशयोपलतकत्वे तात्पर्य- प्राहकम(१)। चकारस्य निरर्थकत्वापत्या तस्यैव तदर्थकत्वसम्भवे पदान्तरे लक्षणाकल्पना(२) अन्याय्येत्यत(३) आह-तत्रस्थश्च(४)कारो वेति । 'समानानेकधर्मोपपत्तेर्वि प्रतिपत्तेरुपलभ्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च विशेषापेक्षो विमर्शः संशय' इति सूत्रम् । अस्यार्थः ; समानो यः अनेकेषां तत्कोटितदभावकोटि- मतां धर्मः, तदुपपत्तेः-धर्मिणि तद्वत्त्व(५)शानात् , विप्रतिपत्तेः-विरुद्धकोटिद्वय- प्रतिपादकात् शब्दात(६) शब्दो नित्यो न वेत्याकारकात्(७)। उपलब्धिरनुपलब्धिश्च तत्कोटेः। तथा च तत्कोटेर्यत्र(८) उपलब्धिः, यत्र वा अनुपलब्धिः अभावो- पलब्धिः कार्य कारणोपचारात् , तयोरज्यवस्था अभावनिश्चयः, तस्मात् सपतविपक्ष- व्यावृत्तधर्मवत्ताज्ञानादिति यावत् । विशिष्यते व्यावय॑ते विशेषदर्शनविशेषो यस्मात् - . (१ व्याप्यसंशयोपलक्षकार्थतात्पर्य्यक'मिति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् 'कल्पनेति नास्ति । (३) 'अन्याय्या इत्याशयेनाह' इति पाठान्तरम् । (४) 'तत्रस्थचकारो वेति' इति पाठान्तरम् । (५) 'तद्वत्ताज्ञानादिति पाठान्तरम् । (६) पुस्तकविशेषे 'शब्दात्' इति नास्ति, परन्तु 'त्याकारकात्' इत्यनन्तरं 'वाक्यात्' इति वर्तते । (७) 'नवेत्यादिवाक्या' दिति पाठान्तरम् । (८) क्वचित् 'यत्र तत्कोटेरुपलब्धिरि ति पाठो व्यतिक्रमेण । (8) अव्याप्यवृत्तित्वं स्वाधिकरणकृत्यभावप्रतियोगित्वम् । तेन संशये किचिद विषयकस्वाच्छेदेन सा जातिः, किनिविषयकत्वावच्छेदेन च तदभाष इति । अत एवं पुरुषत्वविषयकोत्कटसंशयात्मकसम्भावनास्थले धर्मिणि पुरुषत्वं सम्भावयामीत्येवानुव्यवसाया, म तु धर्मिणि पुरुषत्वाभावं सम्भावयामीत्यपि । नत्र धर्मिविषयतानिरूपित -पुरुषस्वविषयता- कस्वाच्छेदेन साहशजातेः सस्थात् ताशपुरुषत्वाभावविषयताकत्वावच्छेदेन च तदसस्वादिति भावः। (1) 'सूत्र' इति न्यायदर्शमोक्तसंशयसूत्र इत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् स विशेषः विशेषादर्शनं तत्सापेक्ष इत्यन्तेन कारणमुक्त्वा लक्षणमाह-विमर्श' इति । एकधर्मिकविरुद्धो(ड)भयार्थो(१) विमर्श इत्यर्थः । अत्र व शब्दो नित्यो न वेति संशयस्य साधारणधर्मदर्शनादितः प्रत्येकं सम्भवात् परामर्शानुमित्योरिवाज्यवहितोत्तरत्वं कार्यतावच्छेदकीकृत्य हेतुता(ढ)प्रहः, साधारणधर्मस्य धर्मितावच्छेदकत्वेन संशयविषयत्वसम्भवेऽपि असाधारणत्यस्य स्वरूपसनसाध्यतदभावनिश्चयगर्भतया विप्रतिपत्तेश्च तथात्वासम्भवादिति भाषः । दीधितिः कोटिद्वयसहचरितधर्मवत्तया धर्मि ज्ञानं हेतुः । धर्मस्यैकत्वं ज्ञानस्य च निश्चयत्वं नोपयुज्यते गौरवात् । अवगाहते च लिङ्गसन्देहो लैङ्गिकतदभावसहचरितौ लिङ्गतद- भावौ धर्मिणि(२)। तथा च साधारणधर्म एव अस्यान्तर्भाव(३) इति तु नव्याः। दीधितिप्रकाशः यथाश्रुतमेव(ण) सूत्रमुपपादयितु मतान्तरमाह-कोटिद्वयेत्यादिना । तत्कोटिसहचरितधर्मवत्ताज्ञानं तदभावकोटिसहचरितधर्मवत्ताशानश्चेत्यर्थः । (१) . 'विरुद्धोभयाभ्या'मिति पाठान्तरम् । (२) 'धर्मिण' इति पाठान्तरम् । (३) 'तस्यान्तभाव' इति पाठान्तरम् । (1) 'विरुद्वोभयार्थ' इति-विरुद्धं उभयमर्थः विषयो पस्य स इति व्युत्पस्या विरुद्धधर्मद्वयविषयक इत्यर्थः, विरुदोभयधर्मप्रकारक इति यावत् । विमर्श इति ज्ञानमित्यर्थः। विभिन्नधर्मिकोभयविरुद्वधर्मप्रकारकसमुखये अतिव्यातिनिराकरणाय 'एकर्मिके'ति । विभिन्नरूपादिना एकर्मिकोभयविरुद्धधर्मप्रकारकसमुघयावापतिप्रमऋचारणाय एकधर्मपातावच्छेदकताकविशेष्यताकत्वं विभिन्नापच्छेदकताकान्यविशेष्यताकत्वं एकधर्मिकस्यस्यार्थो वक्तव्यः। एवञ्च न तत्र तत्रातिप्रसङ्गसम्भावनापि। तारशोभयप्रकारता. निरूपितताशेकविशेष्यताया निष्कर्ष विवक्षणाय न ताशसमुपये अतिप्रसा, समुपये प्रकारताद्वयनिरूपितविशेष्यताइयोपगमात् । (6) साधारणधर्मदर्शनोत्तरसंशयं प्रति साधारणधर्मदर्शनस्वेन इत्यादिरीत्या हेतुताग्रह इति भावः। (ग) पूर्वदीधिप्तौ 'समाने त्यादि सूत्रन्तु उपलक्षणपरम। तत्रस्यत्रकारो वा अनुक्त. समुच्चयार्थ' इत्यनेन निरुतन्यायसूत्रस्य यदुपलक्षणपरत्वं चकारस्य वा अनुक्तसमुचायकत्वं व्याख्यातम् तद्व्यवच्छेदार्थमाह 'पथाश्रुतमेवति । १०७ [३५]] ·६५० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'धर्मस्यैकत्व'मिति,-कोटिद्वयसहचरितो य एको धर्मः, तद्वत्ताशानत्वेन ने हेतुत्व(त)मित्यर्थः। इनमुपलक्षणम् , कोटिद्वयाधिकरणे एकसम्बन्धेन तस्य(१) वृत्तित्वमपि नांपेक्ष्यत इति(२) बोध्यम् । एतावता लिङ्ग(थ)सन्देहस्य कथं तत्रान्तर्भावस्तद् (३) दर्शयति–'अवगाहते चेति। 'लैङ्गिके'ति,- लैङ्गिकञ्च(द) तदभावश्च तयोः सहचरितौ, साध्यसहचरितं लिङ्गं साध्याभावसहचरितश्च ४ लिङ्गाभाव इत्यर्थः। 'साधारणधर्म एव' तज्ज्ञान 'अस्य' व्याप्यसंशयस्य । अत्र वहिमहचरितधूमवान् वयभावसहचरितधूमाभावधान् वेत्याकारक- संशयाभावेऽपि धूमवानवेत्याकारकसंशयावनुभवसिद्धस्य वह्निसंशयस्यानुपपत्तिः, अनुवृत्तत्व-व्यावृत्तत्वसम्बन्धेन वहितदभावसहचरितधूमशानात् संयोगेन वह्नि- सहचरितधूमवत्त्वावगाहिनः समवायन वह्नयभावसहचरितद्रव्यत्वाव ५)गाहिनी ज्ञानादपि वह्नि)संशयापत्तिश्चास्वरमो नव्या इत्यनेन सूचितः । दीधितिः लिङ्गतदभावयोः प्रत्येकमेकैककोटिसाधारण्येऽपि मिलितयो(रसाधारण्यम, सत्प्रतिपक्षस्थले विरुद्वयोरिव हेत्वोरिति(८) टीकाकारानुयायिनः । दीधितिप्रकाशः 'मिलितयो'रिति,-अत्र मेलनं() अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूप तदुभयत्वम् , तथा सति संयोगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य लिङ्गतदभायो- भयत्यावच्छिन्ना(१०)मावस्य केवलान्यायिनः कोटिद्रयसहरिततया तत्प्रतियोगिता- (१) 'धर्मस्येति (२) 'इत्यापि' पाठान्तरम् । (३) 'तदन्तभावः अतस्टद्' इति पाठान्तरम् । (४) 'चरितो लिङ्गाभाव' इति पाठान्तरम् । (५) 'द्रव्यत्ववत्त्वावगाहिन इति पाठान्तरम् । (६) क्वचिद् वह्निशब्दो नास्ति । (७) 'मिलितयोरसाधारणत्वम्' इति पाठान्तरम् । (८) 'हेत्वोरिति तु' इति पाठान्तरम् । (९) 'मिलनम्' इति पाठान्तरम् । (१०) 'तदभावोभयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य' इति पाठान्तरम् । (a) ताशहेतुतायामवच्छेदककोटौ उभयत्वस्य गुरुधर्मस्य प्रवेशेन गौरवादिति भावः । (थ) “लिङ्गसन्देहस्येति-व्याप्यसंशयस्येत्यर्थः । (६) 'हैनिक' साध्यमित्यर्थः । न पाठान्तरम् । इति ·उपाधि-प्रकरणम् ८५१ वच्छेहरुसंगतबन्धेन लिङ्गलरभावोभववत्ताज्ञानस्यासम्भवादसाधारणस्थले यत् सम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य कोटिद्वयसाहवय्यं, तेन सम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिनो(१) धर्मिवृत्तिताज्ञानस्यैव संशयहेतुत्वात् . अन्यथा समवाय सम्बन्धावच्छिन्नधूमाभावस्य वह्नितदभावसाहचर्यग्रहे संयोगेन धूमवत्ताज्ञानेनापि संशयापत्तः नापि एकविशिष्टापरत्वम , धूमधूमाभावयोदिरुदत्य(२)शाने एकविशिष्टा- परत्वेन तअज्ञानासम्भवात् । तस्माद् धूमभ्य संयोगेन तदभावस्य च विशेषण- तयैव धर्मिणि(३) संशयविषयत्वेन(ध) अपेक्षाबुद्धिविषयत्वरूपोभयत्वावच्छिन्नत्व- ग्रह तादृशसंयोगविशेषण नारूपान्यतरसम्बन्धन ४) तदुभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कनाभावस्थ कोटियसाहवर्यग्रहाद् भवति कश्चित् संशयांपपत्तिरित्याशयः । 'टीकाकारे'ति, टीकाकृता प्रतिपक्षमथले विरुदयो त्योः प्रत्येकमकैक- कोटिमामानाधिकरण्यऽपि मिलितयारमाधारणविधया मंशयजनकत्व- स्वीकारात् ; लिङ्गतदभावप्सन्देह() स्थले तथात्वस्यानुक्तत्याननुयायिन इति । अत्रापि वह्नितदभावसहचरितव्यतिरकप्रतियोगितावच्छेदकोभयत्ववधूमतद- भाववानमित्याकारकज्ञानाभावेऽपि धूमवान्न वेति संशयादनुभवसिद्धस्य बहिसंशयस्य अनुपपत्तिः, अत्यतरमम्बन्धेल अभावज्ञानासम्मवाद भ्रमरूपतादृश(न ज्ञानेनापि नोपपत्तिरित्यस्वरमः। दीधितिः . साधनाव्यापकत्वसन्देह (5) माध्यव्यापकव्यभिचारमन्देहात(८) साध्ययभिवारमन्देहो हतौ स्फुट एव । माध्यव्यापकत्यसन्देह तु साधनाव्यापक (१) क्वचित् 'प्रतियोगितारच्छेद कावच्छिन्नप्रतियोगि।' इनि पाटो नि । (२) विरोधज्ञान' इति पाठातरम । (३) कार्मिणि' इति पाठान्तरम् । (४) सम्बन्धावच्छिन्ने ति पाठान्तरम । (':) 'माधारण्येऽपि' इति पाठान्तरम् । (६) 'लिङ्गमन्देहस्थले' इनि ठान्नरम । (७) 'संशये' इनि पाटान्तरम् । (८) 'संशयात्' इति पाठान्तरम् । (ध) केचित्र 'संशयविषयत्वे' इति प्रथमाद्विवचनान्तं पाठमत्रैव च च्छेदमाहुः । (न) अपिना प्रमात्मकतादशज्ञानसमुच्चयः ।

·८५२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे व्याप्यत्वसन्देहात् साध्ये साधनाव्यापकत्वसन्देहो बोध्यः। उपाधेः साध्यव्यापकत्व- सन्देहेनाहितात् साधने साध्यव्यापकव्यभिचारसन्देहात साध्यव्यभिचारसन्देहः, इत्यमेव च दलद्वये संशयस्थले व्यभिवारसंशयस्योक्तिसम्भव इत्यपि वदन्ति । दीधितिप्रकाशः 'इत्थश्चेति, व्याप्यसंशयस्य स्वातन्त्र्येण साधारणधर्मादिज्ञानविधया वा संशयहेतुत्वे चेत्यर्थः। 'स्कुट एवेति,-उपाधौ साधनसमानाधिकरणाभावप्रति- योगित्वसन्देहे साधनेऽपि उपाध्यभावववृत्तित्वसन्देहस्य औचित्यावर्जितत्वात(१) तस्य(प) च स्व(२)साध्यव्यभिचारव्याप्यतया हेतौ साध्याभावववृत्तित्यस्य च स्व(३)साध्यव्यभिचाररूपतायाः स्फुटत्वादित्यर्थः । 'साधनाव्यापके ति,-साधनाव्यापकव्याप्यत्वस्य साधनाव्यापकत्वव्याप्यत्वात् साधने साध्याभावववृत्तित्वस्येव(४) साध्ये साधनवबृत्यभावप्रतियोगित्वस्यापि व्यभिचारत्वाद् व्यभिचारसंशयोपपत्तिरिति भावः । मतान्तरमाह -'उपाधे रित्यादिना 'वदन्ती'त्यन्तेन यथा दण्डवत्वेन पुरुषस्य निश्चयेऽपि(५) तद्दण्डे रक्तत्वसन्देहात(६) पुरुषो रक्तदण्डवान्न वेति संशयः, तथा उपाधिन्यभिचारित्वेन निर्णीतेऽपि साधने तदुपाधौ साध्यव्यापकत्वसन्देहात(७) साधनं साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारि न वेति संशय इत्यर्थः। इत्थमेवेति,- साध्यव्यापकत्यस्पानियात् प्रथमप्रकारस्य, साधनाव्यापकत्वस्या निर्णयाद् द्वितीय- प्रकारस्य च तत्रासम्भवादिति भावः । अत्र साध्यव्यापकव्यभिचारित्वं न तव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नाभाववद्- वृत्तित्वम् , साध्यव्यापकस्य प्रमेयत्वादेः सर्वत्र सम्भवेन तदभावग्रहासम्भवात् । (१) 'औचित्यात्' इति पाठान्तरम् । (२.३) पुस्तकविशेष स्वपदद्वयं नास्ति । (४) 'वृत्तित्वस्येव' 'इत्यारभ्य' भाव 'इत्यन्त पाठस्थले क्वचित्' 'वृत्तित्वस्यैव साध्ये साधनपत्यभावप्रतियोगित्वस्यापि व्यभि नारसंशयाधायकस्योपपत्तिरिति भाव' इति पाठो दृश्यते । (२) 'पुरुषनिर्णयेऽपि' इति पाठान्तरम् । (६) 'सन्देहे' इति पाठान्तरम् ! (७) 'साधने साध्यव्याप कोषाधिव्य भिचारो न वेति' इति पाठान्तरम्। (५) 'तस्येति साधननिष्ठोपाध्यभायपवृत्तित्वस्येत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८५३ तथा च आर्द्रन्धनत्वे धूमव्यापकतावच्छेदकत्वस्य सन्देहे तव्यभिचारित्वेन निर्णीते वहौ कथं धूमन्यापकतावच्छेरकान्धनत्वावच्छिन्नाभावववृत्तित्वस्य सन्देहः, तादूप्येण कोट्यु पस्थितेः साधारणादिधर्मदर्शनस्य चाभावात् (१) ? किञ्च आईन्धमं यदि(२) धूमव्यापकं तदा वहि—मव्यापकव्यभिचारी भविष्यति ; यदि न तद्व्यापकं तदा नेति क्रमेण संशयाधायकत्वं न सम्भवति । संशयकोटितावच्छेदकधूमव्यापकतावच्छेदकानेन्धनत्वानुल्लेखे तादृशकोट्यप्रसिद्धः । आ धनत्वाद्युल्लेखे धूमव्यापकाइँन्धन(३)त्वावच्छिन्नव्यभिचारि नवेति(४) संशयस्य धूमव्यापकान्धनादिव्यभिचारस्य वह्नौ निर्णयेनासम्भवात्। आन्धनत्यमनुल्लिख्य धूमव्यापकतावच्छेदक-यकिश्चिद्रूपावच्छिन्नाभावववृत्तित्वम्य च संशये आन्धनत्वे धूमव्यापकतावच्छेदकत्वसन्देहोऽप्रयोजक इत्यादि(फोरस्वरसो वदन्तीत्यनेन सूचितः। उभयत्र सन्देहस्थले च उपाधिव्यभिचारस्य साध्यन्यभिचारव्याप्यत्वसन्देहे तस्य(ब) च वह्नौ सन्देहे व्याप्यत्वसन्देह (५) विषयस्य सन्देहे विषयसन्देहकोटिता- वच्छेदकांशे सन्देहात् कथञ्चिद् हेतौ व्यभिचारसंशय इति भावः । तत्त्वचिन्तामणिः तत्र श्यामत्वस्य न च तेनैव हेतुना शाकपाकजत्व(६)मपि साध्यम् , उपाधित्वात् , उभयस्यापि(७) साधने अर्थान्तरम्। श्यामत्वमात्रे(८) विवादो न तूभयत्र। (१) 'चासम्भवादिति पाठान्तरम् । (२) क्वचिन् 'यदि आफ्रेन्धनम्' इनि व्यतिक्रमेण पाठः। (३) 'व्यापकाधनव्यभिचारि' इति पाठान्तरमा (४) 'न वेति' इत्यतः परं 'मामान्यत' इति पाठः क्वचिदधिकः । (५) 'सन्देहे' इति क्वचित् पाठः। (६) तदपि' इति पाठान्तरम् । (५ 'उभयसाधने च' इति पाठान्तरम् । (८) 'मात्र हि' इति पाठान्तरम् । (क) आदिपदेन यत्र उपाधौ साध्यव्यापकतासंशयदशायामन्यत्र केवलान्वयिनि एवं साध्यव्यापकतानिर्णयस्ता साध्यव्यापकीयोऽभाव इत्यनिश्चयेन साधर्म साध्यव्यापकाभाव- घवृत्ति न वेति संशयासम्भव इत्यस्य दूपणस्य संग्रहो बोध्यः (ब) 'तस्य चेति उपाधिव्यभिचारस्य चेत्यर्थः ।

·८५४ तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे न चैवं धूमाद् वयनुमानेऽपि वहिसामग्री उपाधिः स्यादिति वाच्यम् १) तत्र वहिनेव तत्सामप्रचापि समं धूमा२)स्यानोपाधिकत्वनिश्चयात् , अत्र तु मित्रा- तनपत्वयाप्यश्यामत्वसामप्रया स्थातव्यमित्यत्र कार्यकारणभावादीनां व्याप्ति- प्राहकाणामभावात्। अत एव साध्यसामग्रया सह हेतोरपि यत्र(३) व्याप्तिप्राहक- मस्ति, तत्र सामग्री नोपाधिः । यत्र तु तन्नास्ति, तत्र सापि उपाधिरित्यभिसन्धाय सामग्री च क्वचिनोपाधिः, न तु सत्रियुक्तम् । यथा · तुल्ययोगक्षेमयोरुषाधेः साभ्य(४)व्यापकतासन्देह ईश्वरानुमाने शरीरजन्यत्वाणुत्वादौ, यथा च शाकपाक- जत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातनयत्वे(भ)। दोधितिः 'उभय'ति,-एकांशेऽपरस्य एकविशिष्टापरसाध्यतायान्तु एकैकस्य उपाधित्व- 'ईश्वर'ति,-वस्तुतः सडेतावपि तत्याग्रहदशायामुपाधि(५)- सन्देहेन(६) व्यभिचारसन्देह(७) इति भावः । मिति तत्वम्। दोर्धाितप्रकाशः अर्थान्तरस्य पुरुषदोपत्वाद् वस्तुदोषमाह,-'एकांश' इत्यादिना। यदि प्रत्यकरूपेण साध्यताया ८)मुभयस्य समूहालम्बनानुमितिः तदा(8) 'एकांश अपरस्य ति श्यामत्वांश शाकपाकजत्वस्य, शाकपाकजत्वांश श्यामत्वस्येत्यर्थः । यदि च उभयत्वमेकविशिष्टापरत्वम् , अपक्षावुद्धिविशेषविषयत्वं वा साध्यता. वच्छेदक, तबाह-'एकविशिष्टे'त्यादिना। मूले 'तुल्ययोगक्षेमयो रिति,-सहचार- दर्शन-व्यभिचारादर्शनरूपन्याप्तिग्राहकसत्त्वेन तुल्ययोगक्षेमयोः साध्यसाधनयोः साध्योपाध्याश्चत्यर्थः। (१) क्वचित् 'इति वाच्यम्' इत्याविनाकृत एव पाटः । (२) 'तस्या- नौपाधिकवे'a पाठान्तरमा (३) 'अत एव' इत्यनन्तरमेव क्वचित् 'यत्र' इत्यस्य पाठो दृश्यते । (४) ग्रन्थ विशेषे माध्येति पाटो नास्ति । (५) 'उपाधित्व' इति पाठ न्तरम् । (६) 'संशयेन' इति पाठान्तरम् । (७) 'संशय' इति पाठान्तरम् । :) साभ्यत योभयस्य इति पाठान्तरम् । (९) तते'ति पाठान्तरम् । (भ) मित्रातनयत्वे हेतौ शाकपाकजत्वमिति शेष इति माथुरी व्याख्या।

·८.५ उपाधि-प्रकरणम् तित्यङ्करादिक(१) सकत कं कार्यत्वादित्यस्य सदनुमानत्वात् कथं तत्रो- पाधिसम्भव इत्यत आह,-'वस्तुत' इति । 'तत्वाग्रह'ति,-सद्धेतुत्वाग्रह इत्यर्थः । 'उपाधित्वसन्देहेने'ति,- उपाधित्वघटक(२)सन्देहेनेत्यर्थः । तथा च साध्यव्यापकत्व- सन्देहस्य व्यभिचारसंशयाधायकत्वे उदाहरणप्रदर्शनमिदम् , न तु वास्तविकोपाधि- प्रदर्शन(३)मिति भावः । तत्वचिन्तामणिः यत्त उपाधिसन्देहो नोपाधिः, न वा हेत्वाभासान्तरमिति तहुभावने निरनु- योज्यानु(म)योग इति, तन्नः सन्दिग्धानकान्तिकवद् व्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषकत्वात(४) उपाधेरिव व्यभिवारनिश्चयाधायकतया । दीधितिः 'सन्दिग्धे'ति,--- च अनेकान्तिकत्वसन्देहः प्रतिबन्धको, न तु तजज्ञानमिति तदर्थं तद्भावनमफलमिति वाच्यम् ; अनैकान्तिकत्यसंशयान्मम(५)व्याप्तिग्रहो मा भूदित्यभिप्रायेण प्राचां हेतुदोषत्वेनासाधकतासाधकतया जिज्ञासा(६)द्वारा परम्परया सन्देहोपयोगित्वेन च तदुभावनस्य साम्प्रदायिकत्वात् । दोर्धाितप्रकाशः दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्कने 'न चानकान्तिकत्वति । 'तत्रज्ञानं' सन्देश ज्ञान। 'तदर्थ (७) तत्-सन्देहज्ञानार्थम् । 'तभावनम' अनेकान्तकत्व(८)सन्देहोभायनम् । 'इत्यभिप्रायेण' तदुद्भावनस्य साम्प्रदायिकत्वादित्यप्रिमेणान्वयः। व्याप्त्यज्ञानस्य- योभावनं किमर्थमत आह-'प्राचा'मिति । अज्ञानरूपासिद्धरपि नेवां मने हेत्वाभासत्वेन(s) असाधकतानुमाने लिङ्गतया तजज्ञानार्थ तदभावनमित्यर्थः । (१) 'क्षित्या दिक'मिति पाठान्तरम् । (२) 'घटकमाध्यध्यापकतामन्देहेनेत्यर्थ' इति पाठान्नम्म् । (३) 'प्रदर्शनपर मिति' इति पाठान्नरम् । (५) 'दूपण यात्' इति पाठान्तरम् । (५) 'मन्देहान्मम' इनि पाठान्तरम् । (३) 'जिज्ञामादाग' हनि पाठान्तरम् । (.) ग्रन्यविशेष 'लदर्थ मिनि पाटो नास्ति। (८) ग्रन्थविशेपे 'तदुद्भावन'मिति पाटो नास्ति। (:) 'ते हेत्वाभाम-वे' इति पाठान्तरम् । (म) तथा च परार्थानुमान एक उपाधिसन्देहो दूपणं, न तु स्वार्थानुमानेऽपीति भाष इति माधुरी व्याख्या। निरनुयोज्यानुयोगन भनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोग इति । .

·६५६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'नवीनमते(१)ऽपि तदुभावनोपयोगं दर्शयति 'जिन्नासादी'ति । अनेकान्ति. कत्वसन्देहोद्भावने तद्वीजजिज्ञासायां साधारणधर्मवत्वादिज्ञानस्य तद्वीजस्यानुसरणे स्वस्यापि साधारणधर्मवत्यादिशाने कोट्यु पस्थितौ संशयस्यापरीहारादिति भावः । 'जिज्ञासादी'त्यादिपदात(२) कोट्य पस्थित्यादिपरिग्रहः । 'तदुभावनस्य,'-अनै- कान्तिकत्वसन्देहोभावनस्य । दीधितिः उपाधित्वस्य संशये निश्चये च जायमानं यक्षानमनुमिति विरुणद्धि, तदेवास्य दूषकतावीजमित्यभिप्रायेणाह 'सन्दिग्धे ति। तद्व्यतिरेकस्य क्वचिद् व्याप्यत्वेन कवविध पक्षधर्मत्वेन सन्दिग्धत्वाद् 'वाधोनीत ति । दोधितिप्रकाशः सन्दिग्धोपाधेरपि निश्चयवशायां सत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वस्य सत्वाद् (३) दूषकत्वापत्तिरित्यसङ्गतमत आह–'उपाधित्वस्येति। तदेवास्येति,-सत्प्रति- पक्षोन्नयनञ्च उपाधित्वस्य संशये न सम्भवतीति न दूबकतावीजमिति भावः । साध्यव्यापकत्वसन्देहे साधनाव्यापकत्वनिर्णयस्थले तद्व्यतिरेकस्य पते न सन्दिग्धत्वमतः पूरयति(४)-'क्वचिद् व्याप्यत्वेनेति । 'कचित्', -साध्यव्याप- कत्वसन्देहस्थले(५)। 'पत' इत्यस्य व्याख्या 'कविचेति । 'कचित्' साधना- व्यापकत्वसन्देह स्थले पत्तधर्मत्वेनेति । तत्त्वचिन्तामणिः इदानीमुगावेर्दूषकतावीजं निरूप्यते(६)। नाप्यस्य स्वव्यतिरकद्वारा सत्- प्रतिपक्षोन्नायकतया दूषकत्वम् , तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरवदुपाध्युद्भावनं न स्यात्। न च प्रतिरक्षबाहुल्येनाधिकवलार्थमुपाध्युभावनम् , शतमप्यन्धानां न पश्यतोति न्यायात् , एकेनापि बहूनां प्रतिबन्धाश्च । (१) 'नवीनस्य तदुद्भावनोपयोग मिति पाठान्तरम् । (२) 'जिज्ञासादीत्या दिना' इति पाठान्तरम् । (३) 'सम्मवादिति पा भेदः। (४) 'तदूषयति' इति पाठान्तरम् । (५) ग्रन्थविशेषे 'काचित्' 'साध्यव्यापकत्वसन्देहस्थले' इति पाठो नास्ति । (६) 'चिन्त्यते' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् . . व्याप्तिपतधर्मते हि बलम् , तच तुल्यमेव, न तु भूयस्त्वमपि, एकस्मादप्य(१)नुमितिदर्शनात् , सन्दिग्धोपाधेरदूष(२)कतापत्तेच, तद्व्यतिरेकस्य पते(३) सन्दिग्धत्वात् । अपि चैवं वाधोनीतपक्षतरस्योपाधित्वं न स्यात् , व्यतिरेके असाधारण्यात। पनवृत्ति(४)श्वोपाधिन स्यात् , यथा घरोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यत्वम् , अन्धकारो द्रव्यं स्वातन्त्र्येण प्रतीयमामत्वादित्यत्राश्रावणत्वं, तव्यतिरेकस्य पक्षावृत्तित्वात् । न च नायमुपाधिः, तल्लक्षणसत्त्वात् , अन्यथापि(५) दूषकत्व- '. सम्भवाचा किश्च साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेः साध्याव्यापकत्वे कथं(६) तद्व्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षः ? न ह्यब्यापकाव्यतिरेकाव्याप्यव्यतिरेकः । दोधितिः नवा ननु वाधे अवतीर्ण तत एव हेतोरसाधकत्वात् कृतमुपाधिमा । असाधारण्यम् पक्षस्यैव सपत्तत्वात् । अनवतीर्णे तु नोपाधित्वम् , पोतरान्तरवत् साध्यव्यापकताया पवाग्रहात् । अनुकूलतर्कादिना कश्चित् तद्ग्रहे च नासा- धारण्यम् , व्यतिरेकितया अन्वयव्याप्त्यग्रहस्य सत्प्रतिपत्ततया च सत्प्रति- पक्षान्तरस्याकिश्चित्करत्वादित्यरुचेराह --- पक्षवृत्तिश्चेति(७)। पते तद्ग्रहदशायां तदभावग्रहासम्भवादिति भावः । दीधितिप्रकाशः 'तत एवं' बाधावतारादेव । 'कृप्तमुपाधिन'ति, तथा च इष्टापत्तिरिति भावः। 'व्यतिरके असाधारण्यादिति हेतु दूषयति 'न वे'ति। 'पक्षस्यैव (१) 'अनुमिते'रिति पाठान्तरम् । (२) 'दूपकत्वा सप्ताच' इति पाठान्तरम् । (३) ग्रन्थविशेपे 'पक्ष' इति पाटो नास्ति । (४) 'पक्षधर्म' इति पाठान्तरम् । (५) 'अपि' शब्दो न सार्वत्रिकः। (६) क्वचिन् 'तव्यतिरेकेणे'त्यनन्तरं 'कथ'मिति पाठः। (७) मूले 'पक्षधर्म इति पाटकल्पे 'पक्षधर्मश्चेति' इति बोध्यम् । १०८ ३६] ·८५८ तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे सपनत्वादिति,-हेतोच तव्यावृत्त(१)त्वाभावादिति भावः। 'अन(२)वतीर्णे तु' वाधे 'नोपाधित्वं' न दूषकत्वम् । 'पक्षेतरान्तरवदिति,-यथा वहिमान् धूमादित्यत्र पक्षेतरो नोपाधिः, तथा अत्रापीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-'साध्यव्यापकताया' इति । तथा च पक्षे साध्यसन्देहान व्यापकत्वनिश्चय इति भावः । 'मनुकूलतर्कादिने'त्यादिना स्वतःसिद्धव्यभिचाराग्रहसंग्रहः । तद्प्रहे' साध्य- व्यापकताग्रह, नासाधारण्यं क्षतिकरम् । असाधारण्यस्य हि साध्यसहचारधी- प्रतिबन्धेनान्वयन्याप्तिधीप्रतिबन्धः । व्यतिरेकव्याप्त्यादरे तु साध्यतदभावयो(३)योरपि तदविशेषात् सत्प्रतिपक्षो दूषकतावीजम् । तदुभयमप्यत्र न सम्भवतीत्याह-'व्यतिरेकितयेत्यादिना। अन्वय- व्याप्त्यग्रहस्य भकिश्चित्करत्वादित्यप्रिमेणान्वयः। पक्षवृत्तेरपि पत्तवृत्तित्वाग्रह- दशायां सत्प्रतिपक्षोनयनसम्भवादाह-पक्षे तद्ग्रहेति । तत्त्वचिन्तामणिः नापि व्याप्तिविरहरूपतया, असिद्धत्वेनानोपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासात् । नाप्यनौपाधिकत्वमानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वेन व्याप्तिक्षानकारणविघटकतया व्याप्यत्वा- सिद्धावन्तर्भावः(४)। नान्यस्य साध्यव्यापकत्वज्ञानमन्यव्याप्तिक्षानं प्रति प्रतिबन्धक- मित्युक्तम् । दीधितिः व्याप्तिविरहरूपतां निरस्य व्याप्तिक्षानाभावद्वारकतां निरस्यति-'नापी'ति । 'अनौपाधिकत्वमानस्य' भोपाधि(५)कत्वज्ञानाभावस्य । 'कारणविघटकतया' कारणाभावरूपतादशज्ञानविषयतया। अनौपाधिकत्वज्ञानस्य कारणत्वं नान्वय- व्यतिरेकसिद्धम् , परन्तु सोपाधित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकताया विना कारणीभूतज्ञान- (१) 'तव्यावर्तकत्वाभावादिति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'अनवतीर्णे तु' इत्यनन्तरं 'अनुकूलतका दिनेत्यादिने'त्यतः पूर्ववर्ती सन्दर्भः क्वचित् स्खलितो ३) 'तदभावयोरपि' इति क्वचित् पाठः । (४) 'व्याप्तिधीहेतुत्वस्य तत्त्वेन व्याप्तिहानकारण विघटकतया व्याप्यत्वासिद्धेऽन्तभाव' इति पाठान्तरम् । (५) 'सोपाधिकत्वज्ञानाभावस्य' इति पाठान्तरम् । दृश्यते।

·८५६ उपाधि-प्रकरणम् विघटनमसम्भवित्वेन कल्पनीयम् , सैव त्वसिद्धति दूषणतात्पर्य्याद् प्रथाश्रुतमेष साधीय इत्यपि वदन्ति। 'व्याप्यत्वासिौ(१) व्याप्यत्वासाने । 'अन्तर्भावः' तद्द्वारा दूषकत्वम्। दीधितिप्रकाशः । पौनरुत्यपरिहाराय व्याचटे-'च्याप्तिविरहेति । 'व्याप्तिक्षानाभावद्वारकता'- मिति,-'ज्याप्यत्वासिद्धा(२) वतर्भाव' इत्यस्य(३) यथाश्रुतार्थानुरोधेनेदमुक्तम् । सोपाधित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायाः पूर्वपक्षिणोऽभिप्रायाविषयत्वे 'न मन्यस्येत्यादि- दूषणस्य(४)दानमसङ्गतमतस्तदभिप्रायेणेव व्याचष्टे-'अनौपाधिकत्वे'ति(५)। तथा व नमर्थस्य औपाधिकत्वज्ञानेन सममन्वय इति भावः। तत्प्रतिबन्धकरवरूपस्य विघटकत्वस्यासम्भवादाह,-'कारणाभवरूपे'ति । तादृशक्षानम्', 'तादृशक्षानम्', औपाधिकत्व- ज्ञानम्। नार्थस्यौपाधिकत्वेन सममन्वयं समर्थयितु (६) मतान्तरमाह-'अनौ- पाधिकत्वज्ञानस्येत्यादिना । 'विना कारणीभूते'ति,-साक्षादविरोधिनो ज्ञानस्य जनकोभूतशानविघटनद्वारैव प्रतिबन्धकत्वादिति । 'कल्पनीय'मिति 'कारणत्व'मिति पूर्वेणान्वितम्। 'सैव' सोपाधित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतैव । 'दूषणे'ति 'न ह्यन्यस्य साध्यव्यापकत्वे'त्यादिदूषणग्रन्थेत्यर्थः । 'यथाश्रुतमेवेति, प्रतिबन्धकत्वरूपस्य यथाश्रुतविघरकत्वस्यैव रक्षणादिति भावः । एतद्न्याख्याने दूषणग्रन्थे 'स्वतः प्रतिबन्धक मित्यत्र 'स्वत' इत्यस्या- सङ्गतिरित्यस्वरसोऽपि वदन्तिभ्यां मूचितः। व्याख्यानवय एवोपाधेाप्ति- विरहत्वाभावात् । 'व्याप्यत्वासिद्धा' वित्यादिप्रतीकस्यार्थमाह-व्याप्यत्वा(७)सिद्धौ' इति । व्याप्यत्वा(८)शाने उपाधेरन्तर्भावासम्भवादाह-'अन्तर्भाव' इति । (१) मूले 'व्याप्यत्वासिद्ध' इति पाठकल्पे अत्रापि 'व्याप्यत्वासिद्ध' इति पाठो शेयः। (२) अत्रापि 'व्याप्यत्वा सिद्ध' इति पाठान्तरं शेयम्। (३) 'इत्यग्रिमस्य' इति क्वचित् पाठः । (४) 'न ह्यन्यस्येत्या दिना दूषणमसङ्गत मिति पाठान्तरम् । (२) 'औपाधिकत्वे'ति पाठान्तरम् । (६) 'समर्थ्य' इति पाठान्तरम् । (७) व्याप्यत्वा सिद्धे' इति पाठान्तरम् । (८) 'व्याप्त्याने' इति क्वचित्, पाठः । .

·तत्त्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे तत्त्वचिन्तामणिः न च साध्यव्यापकाव्याप्यत्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यच्याप्यत्वज्ञानं नोत्पत्तुमर्हनीति वाच्यम् ; न हि साभ्यव्यापकव्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञान १)कारणम् , येन तत् प्रतिवन्धकं स्यात्, किन्तु साध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारित्व- ज्ञानद्वारा। नापि व्यभिचारोबायकत्वेन, यथा हि साध्यध्यापकव्यभिचारित्वेन(२) साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमनुमेयम् , तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्य- व्यभिचारित्वमुपाधेर(३)प्यनुमेयम् , व्याप्तिप्राहकसाम्यात(४)। नापि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहोनायकतया साध्यव्याप्याव्याप- कत्वेनोपाधेरेव साध्याव्यापकत्वसाधनात् , तस्मादुपाधिहेत्वाभासान्तरमिति । दीधितिः भिन्नधर्मिकत्वं परिहरनाह-न चेति । 'नहीं'ति,-विरोधिविषयकत्या- भावेन साक्षात् प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति भावः । 'साध्यव्याप्यन्यभिचारित्वेन' 'साध्यव्यभिचारित्व'मित्युभयनैव बहुव्रीहिः। तस्मादित्यादेरदूपणं वेति शेषः । दीधितिप्रकाशः साध्यव्यापके साधनाव्यापकत्वं साधने वा साध्यव्यापकाव्याप्यत्वमित्यनयो- विशेषण--विशेष्यभावमात्रभेदेऽपि तुल्यत्वादेकदूषणेनैवान्यस्यापि दुष्टत्वात् पुन- राशङ्कनमनुचितमतस्तच्छङ्कावीजमाह --'भिन्नर्मिकत्व'मिति । 'न ह्यन्यस्येत्यादिना भिन्नधर्मिकत्वमेवा(य)प्रतिबन्धकत्वे वीजमुक्तम् , तदेव(र) परिहत्तुं पुनः शङ्केति' । भाषः। (१) 'व्याप्तिज्ञाने' इति पाठान्तरम् । (२) 'चारितया' इति पाठान्तरम । (३) 'पाधेरनुमेयम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'तोल्यात्' इति पाठान्तरम् । (4) एव'कारेण विरोधाविषयकत्वव्यवच्छेदः । (१) 'तदेवेति-भिनधर्मिकत्वमेवेत्यर्थः ।

·उपाधि-प्रकरणम् ८६१ कारणविघटकत्वाभावेनाप्रतिबन्धकत्वाशङ्कनमनुचितं साक्षात् प्रतिबन्धकत्व- स्यापि सम्भवादतस्तदसम्भवमाह-'विरोधिविषयकत्वे'ति तदभावतद् (१)- व्याप्याविषयकत्वेनेत्यर्थः। 'उभयत्रैवेति,–'साध्यव्याप्यन्यभिचारित्वे'नेत्यत्र बहु- ब्रीयकरणे व्यभिचारः स्यादतः साध्यव्याप्यं व्यभिचारि यस्येति व्युत्पत्त्या साध्य- व्याप्याव्यापकत्वेनेत्यर्थः करणीयः। 'साध्यव्यभिचारित्व'मित्यत्र तदकरणे (ल)प्रकृते क्षतिः, साध्यव्यापकत्वादि- घटितोपाधित्वस्याक्षतेः, अतः साध्यं व्यभिचारि यस्येति बहुव्रीहिणा साध्या- व्यापकत्वमर्थः करणीय इति भावः। 'तस्मादिति मूलस्य क्लतदूषकतावीजस्याभावादित्यर्थः। ततोऽदूषकत्व- स्थापि सम्भवान् हेत्वाभासान्तर'मिति निर्धारण(व)मनुचितमतः पूरयति- 'तस्मादित्यादे'रिति । तत्वचिन्तामणिः उच्यते -आद्रधनवत्वादेस्तर्कादिना साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत वे निश्चिते दूषकतावीजचिन्तनम् । यदि हि(२) साध्यसाधनसहवारदर्शननोपाधौ साध्यव्यापकतानिश्चय एव नास्ति, तदोपाधित्वनिश्चयाभावाद(३) दूपकतैव नास्तीति व बहिर्भावान्तर्भावचिन्ता ? किञ्च सन्प्रतिपक्षतया व्याप्याचासिद्धतया बातम्यण वा यदि दूषकत्वम(४) सर्वथा साध्यव्यापकतानिश्चयो, वाच्यः(१), तेन बिना संपामभावात्, तस्मादुगाधे- লিখ(৫) সিন্মানিষ:, বাধাকান বনম বুনি স্বনিৰাৰাৰাৰ साध्यध्यापकान्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहानायकतया वा उपाधवक्रत्वम् । तत्र (१) 'तदभाववत्तद्व्याप्ये ति पाठान्तरम् । (२) 'यदि च' इनि पाटान्तरम् । (३) 'भावेन' इति पाठान्तरं क्वचित् । च 'दूपतव नास्तीति' अंगो न दृश्यते। (४) 'दोपत्व'मिति पाठान्तरम् । (५) 'वक्तव्य' इति पाठान्तरम् । (६) 'तस्मादुपाघिनिश्चयादिति पाठान्तरम् । () . 'तकरण' इति-बहुमोलकरण इत्यर्थः । (ब) 'निर्धारण मिति-सर्व हिवाक्य सावधारणं भवतीति न्यायप्राप्तमवधारणमित्यर्थः।'

·९६२ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिः 'दूषकतावोजचिन्तन'मिति,-निश्चयदशामधिकृत्य । यनिश्चयद्वारा उपाधित्व- निश्चयस्य दूषकत्वं तत्संशयद्वारा तत्संशयस्यापि तथात्वमिति भावः । 'व्यभिचारशानद्वारे ति, मानसे व्यभिचारनिश्चये उपाधिज्ञानं विशेषदर्शन- रूपत्वेनोपयुज्यते। व्यभिचारानुमानं पुनरप्रे वक्ष्यते (१) । दोधितिप्रकाशः ननु साध्यव्यापकत्वादिनिश्चय एवोपाधेर्दूषफत्वे सन्दिग्धोपाधेरदूषकत्व- प्रसङ्ग इत्यत आह-'निश्चयदशामिति । नन्वेवं सन्देहदशायां दूषकतावीजस्या- कथनान्न्यूनत्वमत माह-'यन्निश्चयद्वारे'ति। 'तत्संशयस्य'-उपाधित्वसंशयस्य । 'यद्वेत्यादिवक्ष्यमाणेन पौनरुक्त्यमाशङ्कयाह-'मानस' इति । चाक्षुषादिरूप- तनिश्चयस्य साध्योपाधिव्यभिचारनिरूपकाधिकरणसभिकर्षाधीनतया तत्सन्निकर्ष- सत्त्वे युगपदेवोभय(२)निर्णया(श)दुपाधिनिर्णयस्य प्रयोजकत्व(प) न सम्भवतीति भावः। यद्यप्युपनीतभानात्मकचाक्षुषादिरूपतन्निश्चयेऽप्युपाधिनिर्णयस्य कश्चिदुप- योगः(३) सम्भवत्येव, तथापि परार्थाभिप्रायेण्वम् । तथा च उपाध्युपन्यासे परस्य क्वचिन्मानसं क्वविधानुमानिकं व्यभिचारज्ञानमिति भाषः । दीधितिः 'व्याप्तीति-साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपविरहः साधनतावच्छेदके साध्य- सम्बन्धितानवच्छेदकत्व(४)पर्यवसानः, साध्यवदन्यावृत्तित्वविशिष्टसाध्यवत्तित्व. (१) 'वक्ष्यति' इति क्वचित् पाठः। (२) 'युगपदेवोभयोनिर्णये'ति पाठान्तरम् । (३) 'क्वचि दुपयोग' इति पाठान्तरम् । (४) 'च्छेदकरूपत्वे'ति पाठान्तरम् । (श) उभयनिर्णयादिति-साध्यव्यभिचारस्य उपाधिव्यभिचारस्य च निर्णयादित्यर्थः । (प) 'प्रयोजकत्व' मिति-साध्यव्यभिचार निर्णय प्रतीति शेषः, सव्येतरविपाणयोरिव युगपजायमानयोः प्रयोज्यप्रयोजकमावस्यासम्भवादिति भावः ।

·उपाधि प्रकरणम् ८.३ ३ . विरहो वां उनेयः, न तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतिवोगिसाध्यकत्वम् । स्वत्वस्यानुगतस्याभावेन तत्तत्साधन(१)पर्यवसाने साध्यप्रसिद्धिमात्रेणेव कृतार्थ- त्वात् । साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वेन हेतौ साध्ययभिचारित्वं साधनाव्यापको- पाधिव्याप्यत्वेन साध्ये साधनाव्यापकत्वमनुमेयमिति तु नव्याः । • दीधितिप्रकाशः अग्रे(२) 'यद्वे'त्यादिनन्थे व्यभिचारानुमानाद् व्याप्तिविरहानुमानस्य पृथग्भावं दर्शयति-साध्यसम्बन्धिते'त्यादिना । ननु द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वादेः साध्यसम्बन्धिता- वच्छेदकस्य सत्त्वात् तादृशन्याप्तिविरहानुमानं वाधितमित्यत आह-साधनता- वच्छेदक' इति। तथा च साधनतावच्छेदकमेव पक्षीकृत्योपाधिव्यभिचारि- वृत्तित्वादिना साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकत्वमनुमेयमिति भावः । अभिवरितसामानाधिकरण्यं कारणीभूतज्ञानविषयतावच्छेदकं व्याप्तिरिति मतमनुसृत्याह-'साध्यवदन्येत्यादि । 'स्वत्वस्यानुगतस्येति,-अनुगततत्सम्भवे तु साधनान्तरे तत्प्रसिद्धया प्रकृतसाधने तदनुमानं सम्भवतीति भावः । 'कृतार्थत्वादिति, वहिसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिधूमकत्वग्रह धूमे वहिसमानाधिकरणात्यन्ता(३)भावप्रतियोगित्वस्यापि विषयीकृतत्वेन व्यभिचारधी- मुद्रया तस्यैव विरोधित्वसम्भव इत्यलं व्यातिविरहानुमानेनेति भावः(४)। नन्वेवं व्यापकसामानाधिकरण्यरूपन्याताबुपाधिज्ञानमकिञ्चित्करमतस्तत्- प्रतिवन्धकत्वाभिप्रायेण व्याविख्यासुराचष्टे-'साध्यव्यापकोपाधी'त्यादिना(१)। 'साधनाम्यापकोपाधी ति, तथा च 'व्याप्तिविरहोनायकतयेति प्रन्यस्य धूमत्यं वहि- (१) 'साधनत्वे'ति पाठान्तरम् । (२) 'अत्र' • इति पाठान्तरम् । (३) 'करणाभावेति पाठान्तरम् । (४) 'तस्यैव विरोधित्वसम्भवादिति भाव' इत्येतन्मात्रकः क्वचित् (५) 'प्रायेणाद साध्यव्यापकोपाधीत्यादिना' इति पाठान्तरम् । पाठः।

·६४ तत्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे समानाधिकरणात्यन्ताभाव(१)प्रतियोगितावच्छेदकं वहरव्यापकाईन्धनादिव्याप्यता वच्छेदकत्वादित्यनुमाने तात्पर्य्यमिति भावः । तत्त्वचिन्तार्माणः यद्वा साध्यव्यापकाभाववत्तितया साध्यन्यभिचारित्वमुन्नेयम् । न साधनाभाववद्वृत्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम्(२), उपाधिमानोच्छेदप्रसङ्गात् , सत्- प्रतिपक्षे पूर्वसाधनव्यतिरेकवत् , अवृत्तिगगनादो साध्याव्यापकत्वात् संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच । दीधितिः व्यतिरकिणि साधने व्याप्तिविरहस्य व्यभिचारस्य चोनयने उपाधिः साधनाभावववृत्तित्वम् । व्यभिचारास्फुटतादशायामुपाभ्यनुसरणाद् यत्राधिकरणे हेतोः(३) साध्यव्यभिचारित्वं तदीयधर्मे(४)नास्य साध्याव्यापकत्वग्रहः । 'उपाधिमात्रे'ति, तेनापि व्यभिचारानुमाने तत्रापि तथाविधोपाधिसम्भवा- दिति भावः। दोधितिप्रकाशा वहिमान् प्रमेयत्वादित्यादिकेवलान्वयिसाधने व्यभिचारानुमाने साधना- भावस्याप्रसिद्धया तद्ववृत्तित्वस्योपाधित्वासम्भवादाह-व्यतिरेकिणीति । वहितप्रक्रान्तव्यभिचारानुमान एवास्योपाधित्वमिति शङ्कानिराकरणायाह-व्याप्ति- विरहस्येति । अत एवावृत्तिगगनादौ(५) दूषणं वक्ष्यति । अन्य- ननु वहिधूमव्यभिचारी आन्धनव्यभिचारित्वादित्यत्र वह्नयभावववृत्तित्वं वस्तुगत्या नोपाधिः(६) तस्य साध्याव्यापकत्वात्। साध्यव्यापकत्वघटितोपाधित्व- (१) 'करणाभावे'ति पाठान्तरम् । (२) क्वचित् पुस्तकान्तरे 'इति वाच्यम्' इति नास्ति । (३) हेतौ'इति पाठान्तरम् । (४) 'तवृत्तिधर्मादौं' इति पाठान्तरम् । (५) 'अवृत्तिगगनादाविति दूषणमिति' इति पाठान्तरम् । (६) 'नोपाधिः साध्याव्यापकत्वात् । तस्योपाधित्वज्ञानादनुमितिप्रतिबन्ध' इति पाठान्तरम् ।

·उपाधि-प्रकरणम् शानावनुमितिमतिबन्धः स्यादित्यपि न, धूमव्यभिचारनिरूपकायोगोलकवृत्तिधर्म एव धूम(१)व्यभिचारिणि वयभावववृत्तित्वस्यासत्वेन साभ्यव्यापकताया एवाग्रहादत आह-'व्यभिचारास्फुटते'ति । अयोगोलकवृत्तिधर्मान्तरे धूमव्यभिचारस्फुरणे पहावपि तुल्यसामग्रीकतया व्यभिचारस्फूर्तिः स्यात्तदानीञ्च उपाध्यनुसरणमफलं स्यादिति भावः। तथा(२) च धूमाभावववृत्तित्वं हृदत्वादौ, तत्र व वह्नयभाववद्- वृत्तित्वमपि वर्शत इति तस्य साध्य(३)व्यापकत्वमित्यर्थः । 'अस्य-साधनाभावववृत्तित्वस्य उपाधेः । ननु नोपाधिमात्रोच्छेदः, अस्यै(स)वोपाधेः सत्वादत आह -'तेनापी ति। 'तेन' साधनाभावववृत्तित्वेन । 'तथाविधे'ति-साधनाभाववद्वृत्तित्वोपाधिना यत्र साधने व्यभिचारोऽनुमेयः, तत्साधनाभावववृत्तित्वोपाधेस्तत्र सम्भवात्, आन्धनव्यभिचारित्वं धूम- अभिवारित्वव्यभिवारि वह्नयभावववृत्तित्वव्यभिचारित्वादिति व्यभिचारानुमाने आन्धनव्यभिचारा(४)भावववृत्तित्वस्योपाधेः सम्भवादित्यर्थः । दोधितिः वस्तुतस्तु व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्याव्यभिचारित्वे व्याप्यव्यापकभाव- व्याघातापत्या हेतोः साध्यव्याप्यत्वेन साधनाभावववृत्तित्वस्य साध्याव्यापकत्वा- भोपाधित्वमिति तत्वम(५) । 'भवृत्ती'ति-व्याप्यत्वाभावसाधनाभिप्रायेण। साधनाव्याप्यत्वस्योपाधित्वे च नैष दोषः। 'साधने'ति यथाश्रुताभिप्रायेण, प्रतियोगिव्यधिकरणसाधनागाववा- वृत्तित्वस्य साधनवदन्यवृत्तित्वस्य चोक्तौ तथात्वासम्भवात् । (१) ग्रन्थविशेष 'धूमेति पाठो नास्ति । (२) अन्य विशेष 'तथाच'इत्यारभ्य 'साध्यव्यापकत्वमित्यर्थ' इत्यन्तः सन्दर्भ नास्ति । (३) 'तस्य व्यापकत्वमित्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (४) 'चारित्वाभाव' इति पाठान्तरम् । (५) क्वचित् 'तत्त्वम्' इति नास्ति । (स) 'भस्यैति-साधनामावयवृत्तित्वस्यवेत्यर्थः । १०१ [३०] ·८६६ तत्त्वविन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाश ननु नोपाधिमात्रोच्छेदः, केवलान्वयिसाधनीयोपाधेरेव सम्भवात्, व्यतिरेकि- साधनेऽपि तथा(ह)विधोपाधेरप्रतिसन्धानेऽस्योपधित्वसम्भवादत आह-'वस्तु- तस्त्वि'ति । 'व्याप्यन्यापकभावव्याघातेति,-- व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्या(क्ष) व्यभिचारित्वं व्यापकम्यभिचारनिरूपकाधिकरणे व्याप्यसत्व एव सम्भाव्येत, तच्च ब्यापकाभाववति व्याप्यसत्वे कुतो व्याप्यव्यापकभाव इति भावः । 'हेतोः' व्यभिचारानुमानहेतोराईन्धनादिव्यभिचारित्वस्य । 'साध्याव्या- प्यत्वेन' धूमादिश्यभिवारित्वरूपसाव्याप्यत्वेन । साध्याध्यापकत्वादित्यस्य साध्य- व्याप्यहेत्वव्यापकतयेत्यादिः। व्यभिचारसाधने प्रवृत्तिगगनादौ व्यभिचाररूप- साध्यस्यैवासन(क) कथं तत्र साध्यापकत्वात आह-'व्याप्यत्वाभावे'ति । तत्रापि साध्याव्यापकत्वं परिहरति 'साधनाव्याप्यत्वस्येति। मूले "संयोगादा'- विति, -रूपवत् संयोगादित्यत्र स्पर्श उपाधिः, तत्र व्यभिचारानुमाने संयोगः रूपव्यभिचारी स्पर्शयभिवारियादित्येवंरूपे संयोगाभावववृत्तित्वं स्पर्शव्यभि चारित्वरूपसाधनव्यापकत्वानोपाधिरित्यर्थः । तद्दूषणं समुद्धरति(१)--'प्रतियोगियधिकरणे'ति । संयोगे संयोगा- भावववृत्तित्वस्य सत्वेऽपि प्रतियोगित्यधिकरणसंयोगाभाववत्त्विस्य सत्वात साधनाव्यापकत्वमततमिति भावः । प्रतियोगित्वस्येकस्याभावात् प्रकृते संयोगा- मधिकरणवृत्तिसंयोगाभावव(२)वृत्तित्वं फलितम् । तत्र व स्योगां(३ शस्य या गौरवाचाह-'साधनवदन्येति । 'तथात्वासम्भवात्' साधनव्यापकत्वा- सम्भवात्। (१) 'तदूषणमप्युद्धरति' इति पाठान्तरम् । (२) 'संयोगाभाववत्त्व'मिति पाठान्तरम्। (३) 'संयोगाभावांशस्य' इति पाठान्तरम् । () तथाविधोपारिति-साधनाभावववृत्तित्वरूपोपाधेरित्यर्थः । (a) एतत्प्रकरणे सर्वत्र व्याप्यव्यापकशब्दो तत्वेनाभिमतपरौ अन्यथा व्याघातात् । () 'भसत्त्वेने'ति-व्यभिचारस्य वृत्तित्वात्मकस्यादिति भावः ।

·उपाधि-प्रकरणम् कई दीधितिः एवञ्च सत्प्रतिपक्षे निश्चितोपाधिवत् सन्दिग्धोपाधिरुभाव्यः । तत्कर्तव्यस्त व्यभिचारसन्देहस्य प्रतिहेतुसमाजादेव सिद्धेः किं तेनेति वाच्यम् । परस्परसंबल(१) नेनैवानुमित्यनुत्पादे तत्र व्यभिचारसन्देहस्यावश्यमुत्पत्तौ माना- भावात्, उपाधिसन्देहाद् विशिष्यैकत्र व्यभिचारसन्देहेन(२) तुल्यबलत्वाभावात् । न च अतुल्यबलेन सत्प्रतिपक्षो व्यभिचार(३)शङ्काधानं वा, स्वरसतः सन्दिग्ध- व्यभिचारादिनापि तथात्वप्रसङ्गादिति । दीधितिप्रकाशः यदर्थ व्यभिचारोन्नायकत्वेन तत्संशयाधायकत्वेन च उपाधेर्दूषकत्वं व्यवस्थापितं तद् दर्शयति-'एवञ्चेति । 'सन्दिग्धोपाधि'रिति-निश्चितोपाधिना व्यभिचारनिश्चय ४)इव सन्दिग्धोपाधिना व्यभिचारसंशयेऽपि व्याप्तयपहे हेतो. स्तुल्यबलत्वाभावेन सत्प्रतिपक्षविच्छेदादिति भावः । 'तत्कर्त्तव्यस्य' सन्दिग्धोपाधेः कर्त्तव्यस्य(५)। 'समाजः' सम्बलनम् 'तेन' सन्दिग्धोपाधिना। .तथा च प्रतिहेतुसम्बलनाधीनव्यभिचारसंशयास्कन्दितस्ये- वोपाधिसंयोधीव्यभिवार संशयास्कन्दितम्यापि सत्प्रतिपक्षोनायकत्वस्यानुण्ण- त्वेन तत्र सन्दिग्धोपाध्युपन्यासस्य दूषणत्वा(६)सम्भवादिति भावः । सत्प्रतिपक्षे(७) व्यभिचारसंशयस्थानावश्यकरवे दूषकता तस्य कथमत आह-'परस्पर'ति। तथा च साक्षानु(ख)मितिप्रतिबन्धेनैव तस्य दूषकत्वमिति भावः । पाठः। (१) 'परस्परप्रतिबन्धेनैवानुमित्यनुन्गादेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'सन्देहे' इति क्वचित् सप्तम्यन्तः (३) 'व्य भि चारादि' इति पाठान्तरम् । (४) 'निर्णय इवे'ति पाठान्तरम् । (५) 'मन्दिग्धोषाधिकर्त्तव्यस्य' इति पालान्तरम् । (६) 'दूपणत्वाभावा दिति' इति पाठान्तरम् । (५) ग्रन्थविशेषे 'सन्प्रतिपक्ष इत्यारभ्य 'गाव मिति भावः' इत्यन्तः सन्दर्भ नास्ति । (७) 'साक्षादनुमितिप्रतिबन्धनति-साध्यवत्तायुद्धौ. साध्याभावव्याप्यवसायिस्य प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन विपरोतसाध्यानुमितिप्रतिबन्धनवेत्यर्थः । एषकारेण पूर्वोकरीत्या उपभिचारसंशयं द्वारोकृत्य दूषकस्थव्यवच्छेदः ।

·८६० तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे 'तत्र' सत्प्रतिपक्षे। क्वचिदुपाधिसन्देहवशात् तत्रापि व्यभिचारसन्देहो भवत्येवेत्यत आह 'अवश्य'मिति । उपाधिसन्देहात् कथं सत्प्रतिपक्षविच्छेद- स्तदाह 'उपाधी ति। अनयोरन्पतरद् वाध्यमिति क्रमेणान्यतरत्वेन व्यभिचार- सन्देहस्य साधारणस्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि विशिष्य व्यभिचारसन्देहोऽवश्यं प्रतिबन्धक इत्याह-विशिष्ये ति। 'विशिष्प' तत्तद्वेतुतावच्छेदकं धर्मितावच्छेदकीकृत्य । 'सत्प्रतिपक्षः' प्रतिहेत्वधीनानुमितिप्रतिबन्धः । स्वरसत एकत्र व्याप्तयादिभङ्गशानद्वारा(१) सत्प्रतिपक्षस्य दूषकत्वमिति मतभेद- मनुसृत्याह-'व्यभिचारशङ्काधानं.२)वेति उपाधिसन्देहं विना साधारणाविधर्मवत्ताशानेन(३) । 'व्यभिचारादी'त्यादिना व्याप्तिपत्तधर्मतादि- परिग्रहः। 'तथात्वप्रसङ्गात्' सत्प्रतिपक्षस्य व्यभिचारशङ्काधानस्य वा प्रसङ्गा- दित्यर्थः। दीधितिः अत्र व क्वविदुपाघेस्तुल्यबलत्वे सत्प्रतिपक्षोन्नायकतया तर्कादिसाचिव्या- दधिकबलत्वे व वाधोनायकतयापि दूषकत्वम् । व्याप्त्यादिप्रतिसन्धाने तदुन्नयनस्य ततोऽनुमितिमतिरोधस्य च दुरित्वात्, परन्तु सार्वत्रिकत्वं न तस्येति ध्येयम्। दोधितिप्रकाशः नन्वेवमुपाघेर्यभिचारमानजननद्वारेव दूषकत्वे तबस्फूर्ती(ग) सत्प्रति- पक्षोन्नायकताप्रयोजकन्यामयादिस्फूत्तौं ततोऽनुमितिप्रतिबन्धो न स्यात्, मसाधारणविपर्ययादीनां वक्ष्यमाणाभासत्वानुपपत्तिः, सत्प्रतिपक्षोन्नयन एवं तदाभासत्वसम्भवादत आशयं पूरयति - 'अत्रे'त्यादिना। तुल्यबलरवे' समान(घ) व्याप्तिपक्षधर्मताशापकसामग्रीसमवहितव्यतिरेकप्रतियोगित्वे । 'तर्कादिसाचिव्यात्' (.) 'भङ्गद्वारा' इति पाठान्तरम् । (२) 'शङ्कति' इति पाठ न्तरम् । (३) 'धर्मशानेन' इति पाठान्तरम् । (ग) 'तबस्फुर्ता विति-व्यभिचारस्यास्फूर्तावित्यर्थः । (घ) 'समानत्वमन्त्र व्यातिपक्षधर्मताज्ञापकसामप्रया विशेषणम् । तब प्रकृतसाध्य- साधकहेतोयातिपक्षधर्मताप्रकारेण ज्ञानजमकसामग्रीतुल्यकालत्वम् ·ভাখি-মজu - ९६१ प्रतिवन्य( परामर्शाप्रामाण्यप्रसबकतर्कादिसाचिव्यात्। 'तर्कादी'त्यादिना. विशेष- दर्शनपरिग्रहः। 'अधिकबलत्वे' प्रतिवध्यपरामर्शा(चप्रामाण्यज्ञानकालीनाप्रामाण्य. ज्ञानानास्कन्दित-परामर्शविषयव्यतिरेकप्रतियोगित्वे। 'वाधोनायकतया' घाधस्य साध्याभाववत्पक्षादेरनुमित्युपधायकतया । व्यभिचारोनायकस्य कथं तदुनायकत्वमत(छ) हं- 'व्याप्त्यादीति । व्याप्त्यादीत्यादिना पक्षधर्मतापरिग्रहः । 'तदुनयनस्य' सत्प्रतिपक्षवाधान्यतरो- प्रयनस्य । सम्प्रतिपक्षोन्नयनश्च स्वव्यतिरेके साध्याभावनिरूपितव्याप्यादिवोध- जननम्। 'ततः' तदुनयनात् । 'परन्त्वि'ति, इत्थश्च व्यभिचारोन्नायकत्वस्या- सार्वत्रिकत्वेऽपि १) मूले तन्मात्रोपदर्शनमुपलक्षणपरमिति भावः । वस्तुतस्तु(ज)उपाधिलक्षणप्रविष्ट साधनाव्यापकत्वदलस्य व्यभिचारोन्नयन एखोपयोगो, न तु सत्पतिपक्षोन्नयन इति तन्मात्रमुपदर्शितमिति भावः । तत्त्वचिन्तामणिः अथोपाध्याभासाः। असाधारण(झ)विपर्ययः,-यथा अन्वयव्यतिरकिणि साध्ये पाधोनीतान्यपते(२)तरत्वम् अप्रसिद्ध(अ)साध्ययिपर्ययः,- यथा केवलान्वयिनि साध्ये पक्षेतरत्वादिः(३)। वाधितसाध्यविपर्ययः,--यथा वहिरुष्ण- स्तेजस्त्वादित्यत्र अकृतकत्वम्। पक्षाव्यापकविपर्ययः, यथा तित्यादिकं सकृतकं (१) 'व्यभिचारोन्नायकत्वस्यामार्वत्रिकत्वात्' इति पाठान्तरम् । (२) 'पक्षेतर' इत्येतन्मात्रं पाठान्तरम् । (३) 'पक्षेतगदिः' इति पाठान्तरम् । (6) 'प्रतिबध्यपरामर्श'ति-प्रतिवध्यप्रकृतसाध्यानुमितिजनकपरामर्शेत्यर्थः । (ब) अत्रापि प्रतिवध्यपरामर्शत्यस्य पूर्वोक्त एवार्थः । (छ) तदुन्नायकत्व मिति-वाधसत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वमित्यर्थः । (ज) मूलस्य उपलक्षणपरत्वमसहिष्णुराह-'वस्तुतस्विति । (स) 'भपाधारणविपर्याय' इति-असाधारणः विपर्ययो व्यतिरेको यस्येति बाबीहिः । साध्याभावे साध्य इति पूरणीयम् । तथा च यदभावः माध्याभावे साध्ये असाधारणो भवति स उपाध्याभास इत्यर्थः। (अ) 'अप्रतिद्वसाध्यविपर्यय'इति-अप्रसिः अलीकः साध्यविपर्ययः साध्यता- बच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावो यस्य स इति अत्रापि बहुप्रीहिः । यदुवृत्तिसाध्यस्य साध्यतावच्छेदकरूपेणाभावोऽलोकः, अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नसाध्याश्रय इत्यर्थः । . १ ·- तावचिन्तामणौ भनुमानखण्डे कार्यत्वावित्यत्राणुव्यतिरिक्तत्वम् । अत्र अणव्यतिरिक्तत्वष्यतिरेकस्य(१) तित्यादे- रेकदेशवृत्या(२) भागासिद्धः। पूर्वसाधनव्यतिरेकः,-यथा शर्करारसोऽनित्यो- ऽनित्यवृत्तिगुणत्वात(ट) . रसो नित्यः रसनेन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वात् रसत्ववदित्यादौ। पूर्वसाधनतायाः प्रयोगानुरो(३)धित्वेनाव्यवस्थितत्वात् कदाचि- नित्यत्वसाधनव्यतिरेकस्योपाधित्वं, कदाचिदनित्यत्वसाधनव्यतिरेकस्येति(४) वस्तु- व्यवस्था न स्यात्, उपाधेनित्यदोषत्वान(५) । न हि यद् येन सोपाधिसम्बद्धं तत्तेनानुपाधिसम्बद्धं सम्भवति । न तु सत्प्रतिपक्षोच्छेदः पूर्वसाधनव्यतिरेकस्यानुपाधित्वे बीजम् । स्थापनाया यत्राभासत्वं तत्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य साध्याव्यापकत्वेनानुपाधित्वात् । न च पूर्वहेतोस्तत एवासाधकत्वात् सत्प्रतिपत्तवैयथ्यं तत्रेति वाच्यम् ; अगृह्यमाणविशेषदशायां सत्प्रतिपक्षसम्भवात्। पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेका,-यथा(ठ) अककत्वानुमाने नित्यत्वादिः । पक्षविपक्षान्यतरान्यः,-यथा प्रसिद्धानुमाने पर्वतजलहदान्यतरान्यत्वम् । न वात्र(७) व्यर्थ- विशेषणत्वं दूषणम् , तत्वे(८):घुपाराभासत्वात् । तनल्यश्च, यथा अत्रैव'१) पर्वतेतरेन्धनवत्वम् । एवं वहिसामप्रयादिकमूह्यम् । इति श्रीमद्गङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे उपाधिप्रकरणं समाप्तम् । (१) 'अणुव्य तिरेकस्य इति पाठान्तरम् । (२) 'क्षित्याद्येकदेशवृत्तितया' इति पाठान्तरम् । (३) 'रोधेनाव्यवस्थितत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'रेकित्वस्येति' पाठान्तरम् । (५) 'दोपत्वाच' इति पाठान्तरम्। (६) 'तत्रैव' इति पाठान्तरम् । (७) क्वचित् 'अनेति नास्ति। (८) 'तथात्वे' इति पाठान्तरम् । (९) 'तत्रैव' इति पाठान्तरम् । () भत्र गुणान्यत्वे सतीति पूरणीयम् । अन्यथा घटादिवृत्तिरसे व्यभिचारापत्तः । शर्कराया रस इत्युपनीतभानगोचरशर्करायां व्यभिचारवारणार्थ निर्विकल्पकेति। निर्विकल्प- कत्व सप्रकारकभिन्नत्वम् । तेनाशिकनिर्विकल्पकमादाय न तदोषतादवस्थ्यमिति । (6) यथेति कादाचित्कत्वेन सकतृ कत्वस्य स्थापनायामिति शेषः । 'मकर्तृत्वानुमान' इत्यकत्तु कत्वसाधके प्रतिहेतावजन्यत्व इत्यर्थः ·उपाधि-प्रकरणम् ८७१ दीधितिः 'असाधारणविपर्यय' इति,-इदं सतप्रतिपक्षोनायकत्वमभिप्रेत्य। यद्यपि व्यतिरेकेण(१) सत्गतिपक्षत्वे सप्रतिपन्ने सत्प्रतिपक्षान्तरस्थादोष(२)त्वान्ना- साधारण्यम् दोषाय, तथापि सतप्रतिपक्षोन्नयनौपयिक(३). साध्यव्यापकत्वप्राहक- प्रमाणाभावे तात्पर्य्यम् । दीधितिप्रकाशः ननु असाधारणयतिरेकप्रतियोगिनाप्युपाधिना व्यभिचारोन्नयनस्य निष्प्रत्यूह(ड) सम्भवात् कथं तस्या(ट)भासत्वमत आह- 'इद मिति । 'इदम्' असाधारणविपर्यय- स्याभासत्वाभिधानम् । तत्रापिण तदाभासत्वं (त) न सम्भवतीति शङ्कते- 'यद्यपी'- त्यादिना । अन्वयव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धोऽसाधारण(४)दूषकतावीजं नात्र सम्भवतीत्याह- 'व्यतिरेकिणे'ति । सत्प्रतिपत्तोनायकतया दूषकत्वं न सम्भवतीत्याह-'सत्- प्रतिपक्षे(५) सत्प्रतिपक्षान्तरस्येति । साध्य- इह स्वव्यतिरेकेणोपाधेः सन्प्रतिपन्न नायकत्वे असाधारण्यम् , व्यापकताग्राहकप्रमाणशून्यस्याभासत्वे अवच्छिन्नमाध्यव्यापकस्यापि शाकपाकजत्वादे- राभासत्वं स्पाइतः सत्प्रतिपक्षोन्नपनापयिकेति । प्रतिपक्षः साध्याभाववान् पक्षः, पक्षावृत्तित्वे सति पतधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं तदुन्नयनोपदिकम् । यद्यपि पत्तवृत्तावपि उपाधावेतदस्ति, तथापि तस्याप्याभासतया एतदन्तर्भाव पवेति भावः । (१) 'रेकिणा' इति पाठान्तरम् । (२) 'रस्यादोष इति नामाधारण्यम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'न्न पनोपयोगिक' इति पाठान्तरम् । (४) 'धारणस्य' इति पाठान्तरम् । (:) ग्रन्थ विशेषे 'सत्प्रति क्षे' इत्यंशो नास्ति । (६) 'पक्षोत्यापकत्वे इति पाठान्तरम् । (३) 'निष्प्रत्यूह'मिति-असाधारणतया निरुक्तोपाधिव्यतिरेकस्य पक्षे साध्याभाव- साधनासामध्येन तदुपाधिना सत्प्रतिपक्षोन्नयनं यद्यपि न सम्भवति, तथापि धमो पहिव्यभिचारी पर्वतेतरत्वब्यमिचारित्वाद्रव्यत्वाविवदित्यादिरूपेणोपाधिव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारानुमाने असाधारण्यस्यासमवेन व्यभिचारोनयनमविनितप्रसरमिति भावः । (8) 'तस्येति- असाधारणविपर्ययस्येत्यर्थः । (ग) 'वत्रापि तस्य दूपकतावीजत्वेऽपि । (a) 'सदाभासत्व'मिस्पन तस्य भसाधारणसाध्यविपर्ययस्य भाभासस्वमिति तत्पुला।

·८७२ . तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिः तदयं निष्कर्षः; यत्र यद्दोषोन्नायकतया दूषणत्यमुपाधेः, तत्र तदुन्नयनौ- पयिकरूपवैकल्यमेवाभासत्वे प्रयोजकम् । एवञ्च यत्र स्थापनायां पत्ततावच्छेदक- सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धिरुद्देश्या, तत्र पक्षाच्या(१)वर्तकविपर्ययस्या- भासत्वम् । तव्यतिरेकेण(२) पतैकदेशे सत्प्रतिपक्षेऽप्येकदेशान्तरे साध्य- सिद्धरप्रत्यहत्वात्। यत्र तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन तथा तत्र तादृशस्योपाधित्वमेव । एकदेशे प्रतिपक्षस्यापि तादृशसिद्धिविरोधियात् साध्यविपर्यायस्यासत्वमनुपाधित्वे प्रयोजकम् , न त्वज्ञानम् , अज्ञातस्यापि तस्थ व्यापकन्यतिरेकेण सिद्धिसम्भवात् । दीधितिधाकाशः उपाध्याभासानामेकोत्या आभासताप्रयोजक रूपमाह- 'तदय'मिति । यत्र' यत्पक्षक-यत्साध्यक-यत्साधने 'यद्दोषः' व्यभिचारः सत्प्रतिपक्षो वा । सामान्यतोऽभिहित(३ मुदाहरणविशेषे दर्शयति 'एवञ्चेत्यादिना। 'सामा- नाधिकरण्येन' तन्मात्रेण । 'उद्देश्या' प्रकृता। प्रकृतानुमित्यविरोधितया आभा- सत्वमिति दर्शयति-तव्यतिरेकेणे'त्यादिना। ‘पकदेशे तादृशोपाध्यभाववति 'एकदेशान्तरे' तादशोपाध्यभावशून्ये । 'तथा' साध्यसिद्धिरुहेश्या। 'तान्दशस्य' पक्षाव्यावर्तकविपर्ययस्य। 'एकदेश' इति. 'प्रतिपक्षस्यापी (४)ति -पक्षकदेश- मात्रविषयकतदभावव्याप्यवत्तानिर्णयस्येत्यर्थः। 'तान्द्रशसिद्धी'ति,-पक्षतावच्छेदका. वच्छेदेन सिद्धीत्यर्थः । अप्रसिद्धसाध्यविपर्ययस्याभासत्वं मूल उक्तम , तत्र अप्रसिद्धिपदस्य असदर्थकत्वमशातार्थकत्वे दूषणञ्च दर्शयति–'साध्यविपर्ययस्येत्यादिना । शिर्षपघास साम्यस्य व्यतिरेकाप्रतियोगित्वमनुपाधित्वे प्रयोजकमिति भावः । साध्यस्थ व्यतिरेकाप्रतियोगित्वे निश्चिते साध्यतिरेकसिद्धर(५)सम्भवादिति 'तस्य' साध्यविपर्ययस्य । 'सिद्धिसम्भवादिति,-अप्रसिद्धसाध्य. व्यतिरेकसिद्धिसम्भवादिति भावः । (१) 'पक्षाव्यापक' इति पाठान्तरम् । (२) तद्विरहेण' इति पाठान्तरम् । (३) 'हिते उदाहरण विशेषम्' इति पाठान्तरम् । (४) पुस्तकविशेषे 'प्रतिपक्षस्यापीति' पाठो नास्ति । (५) 'सिद्धेरभावसम्भवादिति' इति पाठान्तरम् । साध्य- भावः।

·उपाधि-प्रकरणम्. ७३ 'यथा दीधितिः अथ सिद्धसाध्यविपर्ययत्वेन चाभासत्वम् , व्यभिचारोनायकतया दूषकत्व. पक्षे विनापि साध्यप्रसिद्धि प्रत्येकपदार्थप्रसिद्ध्यैव घटो नाभिधेय इत्यादि. प्रतिज्ञापत्तेः। व्युत्पादयिष्यते च तत्र प्रतिज्ञाविरहः ; व्यापकाभावेनाप्रसिद्ध्यैव व्याप्याभावस्य सिद्धयभ्युपगमात(१) । पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वन्तु नोपाधित्वेन नाप्यनुपाधित्वेन नियतम् । वहिना धूमस्य स्थापनायां प्रतिहेतावान्धनाभावे वह्नयभावस्योपाधिताया, धूमाभावस्य चाईन्धनाभावेन स्थापनायां प्रतिहतो वह्नाबान्धनस्यानुपाधितायाश्च प्रसङ्गात् । परन्तु पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य प्रतिहेतावुपाधित्वेनोद्भावने सत्प्रतिपक्षमात्र- मुच्छिद्येत , सर्वत्रैव तत्सम्भवात्। आभासत्वेऽपि स्थापनाया विशेषाग्रह- दशायामेव सत्प्रतिपक्षोपन्यासात् ।, वस्तुतः साध्याव्यापकस्यापि पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य तदानी तत्त्वेनाप्रहादुप- न्याससम्भवात् । अतो 'बलवत्तरानुकूलतर्क विना पूर्वसाधनव्यतिरेको नोपाधित्वे- नोभाव्य' इति कथकसमयवशादेवासावुपाधित्वेन नोपन्यस्यत इति । अकर्तृकत्वे'ति,-कादावितकत्वेन सकत्तुंकत्वस्थापनायामजन्यत्वे प्रतिहतावित्यर्थः । इति श्रीमद्ररघुनाथशिरोमणिकृतायां दीधितो अनुमानखडे उपाधिप्रकरणं समाप्तम्। दीधितिप्रकाशः पूर्वसाधनव्यतिरेकत्वं नाभासत्वे तन्त्रमिति वक्तुं विशेषनिषेधबलात् प्रसक्तां शेषाभ्यनुज्ञामपि निषधति 'पूर्वेत्यादिना। क्रमेण दूपणमाह-वहिने ति । उपाधित्वनियमे अयं धूमवान् वढेरित्यत्र नायं धूमवान् आन्धनाभावादित्यत्र वय- भावस्योपाधित्वप्रसङ्गान् । अनुपाधित्वनियमे धूमाभाववानाईन्धनाभावादित्यस्य प्रतिहतौ धूमवान् वह्न- रित्यत्र भाट्टैन्धनाभावाभावात्मक-पूर्वसाधनव्यतिग्कम्य आन्धनस्य अनुपाधित्व- प्रसङ्गादित्यर्थः । 'उपाधिताया' इति-प्रमादित्यग्रिमेणान्वयः । 'सत्प्रतिपक्षमात्र'- मिति,-'यतिकिणि पूर्वहताविति शेषः। 'तत्सम्भवात्'-पूर्षमाधनव्यतिरेकस्य उपाधित्वसम्भवात् । (१) ग्रन्थविशेषे 'अर्थ' इत्यन आरभ्य 'सिद्धयभ्युपगमात्' इत्यन्तसन्दभी नास्ति । ११० (३८] ·६७४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे नंनु धूभवान् वढेरित्यत्र स्थापनायां न धूमवानान्धनाभावादित्यत्र प्रति- स्थापनायां पूर्वसाधनवयभावो नोपाधिः, अयोगोलके धूमाभाववति वहयभावस्या- सवेन साभ्याव्यापकत्वादत आह-'आभासत्वेऽपी'ति। उक्तक्रमेण साध्या- व्यापकत्वग्रहे स्थापनाहेतोय॑भिवारग्रह एव स्यात् , धूमाभाववति वह्नयभावाभावस्य वहादुक्तरूपविशेषाग्रहदशायामेव सत्प्रतिपक्षोपन्यासात् तदानीं साध्याव्यापकत्वा- प्रहादित्यर्थः। 'वस्तुतः'-वस्तुगत्या। 'तदानी' स्थापनाहेतोय॑भिवाराग्रहकाले । 'तत्त्वेन' साध्याव्यापकत्वेन । यद्यपि धूभाभाववति वह्निरित्याकारकं यत्र ज्ञानं न जातम्, वहयभावाभाव इत्याकारकञ्च जातम् , तत्रैव स्थापनादेतोय॑भिचाराग्रहात् साध्यव्यापकत्वग्रहा- भावाच सत्प्रतिपक्षत्वमक्षतमेव, तथापि विचारकस्य धूमाभाववति वह्नयभावाभाव इति शानकाले वह्नित्वेनापि ज्ञानसम्भवात् , तादशाभिशविचारकसत्प्रतिपक्षोच्छेदो बोध्यः । 'उपन्याससम्भवादिति,-पूर्वसाधनव्यतिरेकस्येत्यनुवर्तते। 'अतः' सत्- प्रतिपक्षमात्रोच्छेदापत्तिभिया। 'बलवत्तरे'ति,-प्रतिस्थापनाहेतुव्याप्तिप्राहकानुकूल- तर्काद् बलवत्तरेत्यर्थः(१)। 'बलवत्तरे'त्यादिः 'नोद्भाव्य'इत्यन्तः कथकसमय- स्यैवाकार इति । 'कथकसमयेतित्याकारक-कथकसमयेत्यर्थः । 'बलादेवेति, न त्वाभासत्वादित्येवकारार्थः । ननु तित्यादिकं सकत के कार्यत्वादित्यत्र स्थापनायामनित्यत्वस्य प्रागभाव- वृत्तः कार्यत्वाव्याप्यत्वेन नित्यत्वं पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेको न सम्भवति(२) । एवं तित्यादिकं न सकर्तकं शरीराजन्यत्वाद् व्योमवदित्यादौ क्षित्यादिव्योमान्य- तरत्वाच्छिन्नसाध्यव्यापकं नित्यत्वं सदुपाधिग्वेति कथमाभासत्वमित्यत आह- 'कादाचितकत्वेनेति। च तित्यादिकं सकर्तृकं कादाचित्कत्वादित्यत्र अनित्यत्वं कादावित्कत्वव्याप्यं तद्व्यतिरेकश्च नित्यत्वमिति न पूर्वोक्तदोषः । तित्यादिकमकर्तृ कमजन्यत्वादित्यत्र प्रतिहतौ तित्यादिव्योमान्यतरत्वा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकं नित्यत्वं यथा तथा तदवच्छिन्नाजन्यत्वरूपसाधनव्यापकमपीति न सदुपाधित्वमिति न द्वितीयोऽपि दोषः इति श्रीमद्भवानन्दीये तत्त्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाशे अनुमानखण्डे उपाधिप्रकरणव्याख्या समाप्ता । (१) ग्रन्थविशेषे 'बलवत्तरेत्यर्थ' इत्यारभ्य 'एवकारार्थ' इत्यन्तग्रन्थो न दृश्यते । (२) 'न भवति' इति पाठान्तरम् । - । तथा ·- अथ पक्षता-प्रकरण तत्वचिन्तामणिः व्याप्त्यनन्तरं(क) पक्षधर्मता निरूप्यते । तत्र न. तावत् सन्दिग्धसाध्य- धर्मत्६(१) पक्षत्वम्। सन्देहो हि न(२) विशेषणम् , परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शन-व्याप्ति- स्मरणादिना तस्य नाशात् । नोपलक्षणम् , अव्यावर्तकतापत्तेः । दीधितिः अनुमितिलक्षणककार्यानुकूलतासङ्गत्या पक्षधर्मतां निरूपयितुमाह 'व्याप्तीति । 'सन्दिग्धे ति, यत्र साध्यस्य यादृशसम्बन्धावगाहिनियनिवयो यः संशयः,(३) तत्र स(४) तादृशसम्बन्धेन साध्यानुमितो पक्षनेत्यर्थः। तेन न पक्ष(५)साध्य- विशेष्यकसंशयाननुगमः, न वा सम्बन्धान्तरेण सन्देहऽपि निर्णीतसम्बन्धेन पक्षत्वम् , न वा तमःप्रभृतिषु समवायेनाकाशादिसाधने तवैकल्यम् । दीधितिप्रकाशः 'एककार्यानुकूलत्वम्' प्रकृते एककार्यानुकूलशाने विषयतया अवच्छेद- कत्वम(ख)। 'निरूपयितु'मिति,-पक्षताया(६) अनिरूपणे पत्तत्वविशिष्टपक्षधर्म- त्वस्यानिरूपणादिति। (१) 'धर्मवत्व'मिति पाठभेदः । (२) 'सन्देहो न' इति पाठभेदः । (३) 'सन्देहः' इति पाठभेदः । (४) 'स तत्र' इति पाठभेदः। (५) 'पक्ष- विशेष्यक-साध्य विशेष्यक' इति पाठान्तरम् । (६) 'पक्षताया ऑनरूपणे पक्षधर्मताया अनिरूपणा दिति' इति पाठान्तरम् । (क) 'व्याप्त्यनन्तर'मित्यत्र व्यातिपदं व्यातिनिरूपणपरम् । अत्यन्ताभाषादिरूपाया व्यावसघटितानन्तर्यस्यासम्भवात् । केचित्तु 'व्यातिनिरूपणामन्तर'मित्येव प्रकृते पठन्ति । तदनुस्त्यैव च दीधितौ 'व्याप्तीतीति-प्रकृतप्रन्यस्वरसम्बलितमूलप्रतीकधारणमुपपादयन्ति । (ख) व्यालेरिव पक्षधर्मताया अपि पक्षसम्बन्धात्मिकाया विषयतया परामर्शनि- हेतुतायामवच्छेदकत्वात् पक्षधर्मतायां सादृशानुकूलत्वोपपत्तिः। जगदीशस्तु पक्षधर्मतापद पक्षतापरतया व्याख्याय कारणतावच्छेदकावृत्यन्यथासिद्विचतुष्टयराहित्ये सति नियतपूर्ववर्तित्व- रूपकारणकारणतावच्छेदकसाधारणप्रयोजकत्वलक्षणमनुकूलतमाह। तब कारणवावच्छेदकरूपायां व्यासाविध कारणरूपायां पक्षधर्मसायामप्यक्षतम् ।

·८७६ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'यादशेति,-अत्र निर्णयत्वं पक्षे साध्यप्रकारकत्वे सति पक्षसाध्यवैशिष्ट्या- घगाहित्वे सति वा साध्ये पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाविषयकत्वम्(ग), न तु साध्याभावाप्रकारकत्वगर्भम् , केवलान्वयिन्यप्रसिद्धः(घ। ताशनिर्णयनिवर्तनीयस्य(१) पक्षे साध्याभावनिर्णयस्य पत्तता(ङ)त्वाभावा- दाह-संशय' इति। न च साध्याभावकोटिकसंशयस्य विवक्षितत्वे साध्ये पक्ष- (१) 'निवर्त्यस्य' इति पाठान्तरम् । (ग) पक्षे साध्याभावप्रकारकसंशयस्यापि तुल्यवित्तिवेद्यतया साध्ये पक्षनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वगोचरतया न निरुक्तनिर्णयत्वमतः संशयपदाभावे ग्राह्यसंशयस्य प्रत्यक्षनिश्चर्य प्रति प्रतिवन्धकत्वमादाय न प्रत्यक्षनिश्रयेऽपि अतिव्याप्तिः । (१) 'केवलान्धयिनीति साध्य इति शेषः । 'केवलान्वयिनीति केवलान्वयिसाध्यक- स्थले इति वा तदर्थः । 'अप्रसिद्धेरिति साध्याभावाप्रसिद्धया साध्याभावाप्रकारकत्वघटितप्रकृत- निर्णयत्वल्याप्रसिद्धरित्यर्थः। मच साध्यप्रकारवानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठसांसर्गिकविषयता- निरूपिताभावनिष्ठप्रकारताशून्यत्वलक्षणसाध्याभावाप्रकारकत्वगर्भनिर्णयत्वस्य प्रकृते परिग्रहे घटाभाषाशे प्रतियोगित्वसम्बन्धेन केवलान्वयिसाध्यस्य भ्रममादाय ताशनिर्णयत्वस्य प्रसिद्धिसम्भवात् कथं निरुक्ताप्रसिद्धयभिधानमिति वाच्यम् ; प्राचीनैः प्रतियोगितासम्बन्धेन भ्रमस्यानभ्युपगमादिति। (E) न च विशिष्टबुद्धिसामान्यं प्रति वाधनिश्चयस्य प्रतिबन्धकतया तत्सत्त्वे अनु- मित्यापत्तिरूपदोषासम्भवेन साध्याभावनिर्णयस्य पक्षतात्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । तत्र पक्षताव्यवहारातिप्रसङ्गस्य तथाप्यवारणात् । यत्र निश्रयत्वेन कारणत्वं प्रतिबन्धकल्चं वा तत्र ज्ञानत्वेन, यत्र च तद्भित्ररूपेण कारणत्वं प्रतिवन्त्रकत्वं वा तत्र निश्चयत्वेनाप्रामाण्यज्ञानस्योत्तेज- कतया निश्चयत्वभित्ररूपावच्छिन्नायां पक्षताहेतुतायामप्रामाण्यनिश्रयस्योत्तेजकत्वेन निश्चयत्वा- बच्छिन्नायां घाधनिश्चयप्रतिबन्धकतायाशाप्रामाण्यज्ञानमात्रस्योत्तेजकत्वेन सन्दिग्धाप्रामाण्यक- बाधनिश्चयसत्त्वे सिद्धयात्मकपरामर्शादनुमितिवारणाय संशयनिवेशस्य सतरामावश्यकत्वाच्च । न च इदानीन्तनपरामर्शादितोऽतीतानागताद्यनुमितिवारणाय तत्तदनुमिति प्रति तत्तत्- परामर्शव्यक्तविशिष्य हेतुताया वक्तव्यत्वेन निरुक्तस्थलीयपरामर्शव्यक्तः काश्चिदप्यनुमितिं प्रति हेतुताया अकल्पनेन निरुक्तस्थले कथमनुमितिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । यत्र प्रथमं सन्दिग्धा- प्रामाण्यकवाधनिश्चयः, ततोऽपेक्षाबुद्वयात्मकसिद्धयात्मकपरामर्शः, तप्तः सिद्धयशे परामर्शाशे च अप्रामाण्यज्ञानं, ततः साध्याशयः पूर्वाप्रामाण्यज्ञानधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानञ्च ततोऽनुमितिस्तत्र तस्या भनुसितेः सिद्धि मिकाप्रामाण्यज्ञानक्षणे वाधनिश्चयरूपपक्षताबलेन समुत्पादापत्ति- वारणाय संशयनिवेशस्यावश्यकत्वात् , तत्र भाव्यनुमित्यर्थ तस्य परामर्शस्य तदनुमिति- हेतुतायाः क्लसत्वात्। .

·पक्षता-प्रकरणम् वृत्तित्वकोटिकसंशयासंग्रहः, पत्तवृत्तित्वकोटिकसंशयस्य विवक्षितत्वे साध्याभाव- कोटिकसंशयासंग्रह इति वाच्यम् ; पक्षसाध्यसम्बन्धावगाहिज्ञानस्यैव प्रकृते संशयपदार्थत्वात्(१), वहिमानिति सिद्धेनिवान्त(च)दलेनैव वारणादिति । केवलान्वयित्वज्ञानदशायां पक्षविशेष्यकसंशया(२)सम्भवात् साध्यविशेष्यकपक्ष- वृत्तित्वकोटिकसंशय(३) एव तथेति भावः । 'यादशसम्बन्धेने'त्यस्य फलमाह--'न वेति । संयोगेन पर्वने वहिनिश्चय(४). सत्वेऽपि समवायेन ततसंशयसत्त्वात् संयोगेन तसिद्धौ न पत्तत्वमिति भावः । 'तमःप्रभृतिष्वि'ति,- 'सन्दिग्धसाध्यधर्मा धर्मी'ति यथाश्रुतलक्षणे दूषण- मिदम् , आकाशस्य समवायेन धर्मत्वाभावात्(५)। तमःप्रभृतेश्च(६) न समवायेन धर्मित्वमिति छ)। अत एव पक्षसमवेतत्वमाकाशे साध्ये सन्दिह्यत इति यधुच्यते तदापि न निस्तार इति भावः। संयोगादिसम्बन्धेनाकाशस्यापि धर्मत्वात् स्वरूप- सम्बन्धेन तमःप्रभृतेरपि धर्मित्वादुक्तं 'समघायेने'ति । 'तद्वैकल्यं' पक्षतावैकल्यम् । तत्त्वचिन्तामणिः नापि साधकबाधकप्रमाणाभावः, उभयाभावस्य ज) प्रत्येकसत्त्वेऽपि सत्त्वात् । नाप्यभावद्वयं तथा, वाधकप्रमाणाभावस्य(७) व्यर्थत्वात्। हृदादेः पक्षत्वेऽपि वाधहेत्वसिद्धयादेरावष्यकत्वेनानुमित्यनुत्पादात् । नापि साधकमानाभावः ; 'श्रोतव्यो मन्तव्य' इति श्रुत्या समानविषयक- प्रवणानन्तर मननबोधनात् , प्रत्यक्षदृऐऽप्यनुमानदर्शनात , एफलिङ्गावगनेऽपि लिङ्गान्तरेण तदनुमानाच्च। मन्तव्यचोपपत्तिभिरिति बहुवचना)स्मरणात् । (१) 'संशयत्वा' दिति पाटान्तरम् । (२) 'संशयायोगात्' इति पाटान्तरम् । (३) 'संशयस्तथेति' इति पाठान्तरम् । (४) 'वह्निनिर्णये' इति पाठान्तरम् । (५) 'आकाशस्य धर्मत्वाभावादिति पाटान्तरम् । (३) 'तमःप्रभृतिपु' इति पाठान्तरम् । (७) वाधकमानाभावस्य' इनि पाटान्तरम् । (८) पुस्तकान्तरे 'वहुवचने ति नास्ति । () संशयपक्षतावादिमते तादृशसिद्धी तादृशज्ञाननिवय॑त्वानङ्गीकारात् । (छ) एतच्च प्रकृत धर्मत्वं धर्मित्वञ्च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धनेत्यभिसन्धाय । (ज) उभयाभावस्येत्यादिग्रन्थस्य बाधाभावदशायां सिद्धिसत्वेऽपि अनुमित्यापत्ति- रूपदोषादिति भावः।

·८७८ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिः संशययोग्यतां निरस्यति 'नापी ति । 'साधकबाधकमाने'(२) सिद्धिवाधौ। केवलान्वयिनि च पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगित्वधीरव सुलभो वाधः। दोधितिप्रकाशः नापीत्यादेर्लक्षणान्तरपरत्वे योग्यताया मूलेऽनुक्तत्वान्न्यूनतापत्तिरत आह 'संशययोग्यतामिति । 'निरस्यति-पततात्वेनेति शेषः। साधकमानस्यानुमान- रूपस्य सत्यात्तदभावा(झ)सङ्गतरुक्तः सम्भवार्थमाह-'साधकेति । 'सिद्धिवाधा'- विति, -तथा च प्रत्ययार्थो(ञ) न विवक्षित इति भावः । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धया तनिर्णयरूपवाधाप्रसिद्धराह- 'केवला(ट)न्वयिनीति । तत्वचिन्तामणिः अथ सिषाधयिषितसाध्यधर्मा धर्मी पत्तः । तथा हि मुमुक्षोः शब्दादात्मा- वगमेऽपि मननस्य मोक्षोपायत्वेन सिद्धिविशेषानुमितीच्या आत्मानुमानम् । (१) दीधिती 'साधकबाधकमाने' इति निर्देशः मूले 'नापि साधकवाधक- प्रमाणाभाव' इत्यत्र 'नापि साधकयाधमानाभाव' इति पाठान्तरं सूचयति । (स) 'सत्त्वादिति सर्वत्र अनुमितेः पूर्वमिति शेषः। सिद्धिवाधयोजनकस्य व्याप्ति- ज्ञान-मनोयोगादेः सर्वत्रैव अनुमितेः पूर्व सत्त्वाद व्याचष्टे साधकेत्यादि। तथा च साधकेन वाधकेन च जनितं यन्मानमिति मूले अन्वयः। 'स्वार्थे वा कद्वय'मिति पक्षतादीधितिव्याख्यायां जगदीशः। (अ) प्रत्ययार्थ इति,-साधकबाधकेतिपदद्वये कर्त विहितणकप्रत्ययार्थो न विधक्षित इत्यर्थः, किन्तु साधनं साधः धाधनं वाध इत्यल्प्रत्ययान्त-साध-वाधशब्दोत्तरं कप्रत्ययेन निष्पन्नाभ्यां साधकवाधकशब्दाभ्यां सिद्धिधाधरूपप्रकृतिभूतधात्वर्थमात्रमेव विवक्षितमिति भावः । () केवलान्वयिनीत्यादि-दीधितिवाक्यान्तर्गतस्य 'सुलभ' इत्यस्य 'पर्वतो न वाच्यत्ववानित्याकारकः पटायभावे प्रतियोगितासम्बन्धेन वाच्यत्वाधवगाद्यपि वाधः खण्डः प्रसिद्धया तत्र सम्भवतीत्यावेदयितु सुलभ इत्युक्त मिति तात्पर्य्यमाह जगदीशः।

·पंक्षता-प्रकरणम् ८७६ अत एव 'प्रत्यक्ष(ठ)परिकलितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्सन्ते तर्करसिकाः'। 'नहि करिणि दृष्टे चीत्कारेण तमनुमिमते अनुमातारः'। इति वाचस्पतिवचनयो- रविरोधः, अनुमित्सातविरहाभ्यां तदुपपत्तेरिति चेन्न; सन्देहवत् परामर्शपूर्व বিষাঘবিদ্যাথা সত্ৰাৰা , যঘিনায়াখালিত্বানু , মিন্বাঘষিবিবি घनगर्जितेन मेघानुमानात् स्वकारणाधीन ड तृतीयलिङ्गपरामर्मबलेनानपेक्षितानुमान- दर्शनाचेति । दीधितिः स्मरणात्मकाद्वा ननु तत्रापि पुनरनुमित्सा ततः परामर्शान्तरम, परामर्शाद मितीष्टसाधनताविषयकादनुमित्सा, ततोऽनुमितिरिति कल्पनीयमित्यत आह-'सिषाधयि'ति । न च(ढ) अनुमितिनिकेच्छव पक्षता। च क्वचित् स्वनिष्व, क्वविदीश्वरनिष्टव सुलभेति वाच्यम् ; तम्या नित्यत्वेन सिद्धौ सत्यामपि पत्तता- प्रसङ्गात् । (3) प्रत्यक्षेत्यादिमुलम्य प्रत्यक्षपरिकलितत्वविशिष्टविषयको योऽनुमानजन्यो बोधस्तदिच्छावन्त इत्यर्थः। तेनोपजातप्रत्यक्षविपयत्वदशायामेव अनुमितिविषयत्वलाभान वचनयोविरोधस्यासङ्गतिरिति तात्पर्यमाह जगदीशः। वचनगतविरोधश्च विरुद्धार्थ- प्रतिपादकत्वम् । ननु अनुमितीच्छाविषयत्वानुमितिविषयत्वाभावयोमिथो विरोधविरहण कथं प्रकृते निरुक्तवचनयोविरोधसङ्गतिरिति चेन्न ; मूलधातोः कमत्वम्यैव सन्नन्तकर्मतात्वात प्रथमवाक्येन प्रत्यक्षविषयीभूमार्थ अनुमितिविषयत्वस्य द्वितीयवाक्येन च तयामिनिविषयत्याभावस्य बोधनेन प्रकृतविरोधसङ्गतेः। मथुरानाथस्तु 'बुभुतमन्त' इत्यम्य 'जानन्ती'त्यर्थ परिकल्प्य निरायासमेव विरोधमुपपादयति स्म । (6) स्वकारणेत्यादि,-स्वं तृतीयलिङ्गपरामर्शः तस्य कारणं व्याप्तिज्ञानादिकम् , तवधीनः यः तृतीयलिङ्गपरामर्शः तदबलेन । अनपश्नितस्य अवुभुतसितस्य शत्रुसम्पदादेः अनुमानस्य 'शत्र, सम्पत्तिमान् विपुलमातङ्गनुरङ्गाद्युपकरणवत्वादित्यादर्शनादित्यर्थः । () 'न चेत्यादि-दीधितिग्रन्थ इच्छाया विपनिष्ठप्रत्यासत्या अनुमितिहेतुत्व- मभिसन्धाय । पुरुषान्तरीयेच्छाया अनुमितिविषयकत्येऽपि पुरुपान्तरीयानुमितिजनकत्वा- ·६८० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे न च तस्यास्तदानीं न तजनकत्वम् , तद्धि न तद्योग्यता, अनपायात् । न च तदुपधानम् , अनुमितेः पूर्व तदभावात्। न च तत्सामग्रीसमवधानम् , कारणमात्रस्य पत्तताकुतिनिक्षेपप्रसङ्गात् , शेषवैयर्थ्यात् , तदानीं सामग्रीविरह- प्रयोजकन्यतिरकप्रतियोगिनः कारणस्य वक्तव्यत्वापाताश्च । दोधितिप्रकाशः 'तत्रापि' स्वानन्तरव्याप्तिस्मरणादिनाथ्य-सिषाधयिषास्थलेऽपि। 'परामर्शा- न्तर'मिति,-पूर्वपरामर्शस्यानुमित्सोत्पादकानुमितीष्टसाधनताज्ञानादेव नाशादिति भावः। परामर्शान्तरास्वीकारेऽप्युपपत्तिमाह ---'स्मरणे'ति(ण)। वहिन्याप्यधूमवान् पर्वतो वह्नयनुमितिरिटसाधनमिति ज्ञानादनुमित्सेत्यर्थः । न चेदानी(त)मनुमित्या- पत्तिः, अनुमित्सारूपपक्षताया अभावात् । सिद्धान्तिमतेऽपि पूर्व सिद्धिसम्भवा- दिच्छासामप्रया बलवत्त्वाद्वा तदभावोपपत्तरिति । 'फलबलादिति-यत्र चैतादृशक्रमेणानुमित्सानुत्पादस्तत्र फलाभावोऽपि कल्पनीय इति भावः। 'स्वनिष्ट'ति–'स्व'मनुमाता। 'तस्याः' ईश्वरच्छायाः। तदानीम्' सिद्धिकाले। 'तजनकत्वम्' अनुमितिजनकत्वम् । तथा चानुमितिजनकत्व- विशिष्टेच्छा न तदेत्यर्थः । तद्धि' अनुमितिजनकत्वं हि । 'अनपाया'दिति,-सिद्धि- कालेऽपि तदिच्छायाः स्वरूपयोग्यतासत्त्वादित्यर्थः । 'तदुपधानम्' अनुमित्युपधानम् । 'अनुमित'रिति;-तथा च कुत्राप्यनुमितिर्न स्यात् , अनुमित्युपहितत्वविशिष्टेच्छाया भावानातिप्रसङ्गः। अत एव अनुमितिविषयकत्वमपहाय इच्छाया नुमितिजनकत्वं विशेषणमुपात्तम् । तथा च तत्पुरुषीयतत्पक्षकतत्साध्यकानुमितौ तत्पुरुषीयतत्पक्षकतत्- साध्यकानुमितिनिकेच्चैव पक्षता। एतन्मते विषयतैव कार्य्यतावच्छेदकः कारणतावच्छेदक सम्बन्धः। वस्तुतस्तु इच्छानिष्ठविषयितासम्बन्धेन तत्पुरुषीयतत्पक्षकतत्साध्यकानुमितौ तत्पुरुषीयतत्पक्षकतत्साध्यकानुमितिजनिकेच्छा तादात्म्येन सम्बन्धन कारणम् । ण) विशिष्टानुभवं प्रति विशेषणज्ञानस्य हेतुतया स्मरणात्मकपरामर्शकल्पे विशेषण- ज्ञामकल्पनगौरवमपि नास्तीत्यनुसन्धेयम् । (त) 'इदानी मिति अनुमित्साया उत्पत्तिकाल इत्यर्थः ।

·पक्षता-प्रकरणम् ८६१ मनुमितिमाक्कालेऽभावात् । कारणतावच्छेदकावलीढ़पूर्ववृत्तित्वस्य कार्योत्- पादकतामते(थ) तु सिद्धौ सत्यामनुमितिप्रसङ्गस्तदवस्थ(द) एवेति भावः । 'तत्सामग्रीसमवधानम्' अनुमितिसामग्रीसमवधानम् अनुमितिजनकत्वं नेत्यर्थः। 'कारणमात्रस्येति,-मात्रपदं कृत्स्नार्थकम् । तथा च पत्ततामात्रस्यैव कारणत्वं स्यादित्येककारणपरिशेषापत्तिरिति भावः । ननु परामर्शत्वादिनान्वयव्यतिरेकानु(१)विधानात्तेन रूपेण तेषां हेतुत्वमशक्यापह्नवमित्यत आह-'शेषेति । अनुमितिसामग्रीसमवाहिता २) इच्छा पक्षतेत्यत्र अनुमितिसामग्रयतिरिक्तस्येच्छाभागस्य वैयादित्यर्थः(ध)। ननु अनुमितिसामग्रीविशिष्टेच्छा पक्षता, जनकत्वन्तु अनुमितिसामप्रया- स्तत्तद्रूपेण, इच्छाया अनुमित्मात्वेनेति । सिद्धिकाले तु अनुमितिसामप्रया अभावादेव नानुमितिरत आह-तदानी मिति । तदानी' सिद्धिकाले। परामर्शादि- रूपकारणस्य नित्येच्छारूपपक्षतायाश्च सत्चे अनुमितिसामप्रयभावो यदभावात् , स एव तत्र हेतुरस्तु, किमुक्तपक्षतयेत्यर्थः। 'वक्तव्ये ति, तच्च कारणं सिपाधयिषा- विरहविशिष्टसिद्धयसावरूपमन्वयव्यतिरकबलादिति भावः । (१) 'परामाद्यनुविधानात्' इति पाठान्तरम् । पाटान्तरम् । (२) 'सहिता' इति पाठान्तरम्। (थ) अत्र-'तु' शब्देन प्रकृतमतस्यास्वरसः सूच्यते । तथा हि कारणतावच्छेदका- पलीढ़पूर्ववृत्तित्वस्य कारणतावच्छेदकोपलक्षितपूर्ववत्तित्वस्वरूपस्य कार्योत्पादकत्वे अप्रामाण्यज्ञानाचारकन्दितपरामर्श देगपि कदाचिदग्रामाण्यज्ञानाभाषायपलक्षिततया ततोऽप्यनु- मित्युत्पत्त्यादिप्रसङ्गः। (द) 'तदवस्थ' इति-सिद्धिदशायामपि अनुमित्युपहितत्वोपलक्षितेच्छाया वर्तमान स्वादिति तात्पर्य्यम् । (ध) प्रकृतानुमितिसामग्री विशिष्टत्वेन हेतुत्वोक्त्येव दोषास्पादिति भावः । ताहशामग्रीत्वेनैव कारणत्वमस्तु, कि विशिष्टत्वपय॑न्तानुसरणेनेति वाच्यम , एकैककारण- विशिष्टापरापर-कारणानामेव सामग्रीत्वेन तेन रूपंग कारणतायां घिनिगमनाविरहप्रयुक्त- कारणताबाहुल्यप्रसङ्गात् । स्वमते तु सामप्रयात्मकतावत्कारणानामेकत्र द्वयं-रीत्या विशेषण- तया मतथास्वमिति भावः। १११ [३६] ·८८२ . यत्र साधक- . तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे तत्त्वचिन्तामणिः उच्यते ;-सिषाधयिषाविरहसहकृतसाधकप्रमाणाभावो यत्रास्ति, स पक्षः। तेन सिषाधयिषाविरहसहकृतं साधकमान(१) यत्रास्ति, स न पक्षः। माने(२) सत्यसति वा सिपाधयिषा, यत्र वा उभयाभावः, तत्र विशिष्टाभावात पक्षत्वम्। यद्यपि पक्षत्वस्य केवलान्वयित्वान्नास्य भेदकत्वम् , तथापि पक्षपद- प्रवृत्तिनिमित्तमुक्तम् । दीधितिः सिषाधयिषेति,-यत्र अनुमित्सानन्तरं साध्यतव्याप्यविशिष्टपक्षस्मरणम् , अनुमितीप्रसाधनताविषयकतादृशस्मरणाद्वा अनुमित्सा, अनुमितसापूर्वकालोत्पन्न- विशेषणस्मरणाद्वा अनुमिनसाकालोत्पन्नेन्द्रियसन्निकर्षसहितात् साध्यतद्व्याप्य- विशिष्टपक्षप्रत्यक्षं, तदनन्तर च अनुमितिः, तत्र पक्षतासम्पत्तये सहकृतान्तं साधक- मानविशेषणम् । दीधितिप्रकाशः परामर्शरूपकारणसत्वे सिद्धिरूपविरोधिसत्त्वे यद्यनुमित्सा स्यात , तदा तस्या उत्तेजकत्वं सम्भाब्येत, न चैतत् सम्भवति योग्यविभुविशेषगुणत्रयस्य युगपद(न)वस्थानस्यासम्भवादित्यतस्तादशस्थलमुदाहरति 'यत्रे'त्यादिना । सायनिर्णयसामान्येच्छानन्तरं ताशस्मरणे तादृशेच्छायाः स्वविषय- सिद्प्युपहितत्वेन नोसेजकत्वं(प) स्यादत उक्त मनुमिनसे'ति । अनुमित्सानन्तरं पर्वतो(३) वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वहिमानिति स्मरण यत्रेत्यर्थः। अनुमितिरिसाधनं वह्निव्याप्यधूमवान पर्वतो वहिमानिति स्मरणानन्तरं (१) 'प्रमाणम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'प्रमाणे इति पाठान्तरम् । (३) पुस्तकान्तरे ‘पर्वत' इत्ययमंशो नास्ति । (a) योग्यविभुविशेषगुणानां स्वोत्तरोत्पनविशेषगुणनाश्यत्वनियमादिति भावः । एतच अपेक्षाबुद्धिस्थलमपहाय बोध्यम् । (4) 'स्वविषयेत्यादि-अग्रे सिषाधयिषायां स्वविषयसिद्धयनुपहितत्वविशेषणस्य दोषनिरासाय वक्तव्यत्वादिति भावः ।

·पत्तता-प्रकरणम् ८८३ यत्रानुमित्सा तत्रापि तत्प्रयोजनमाह 'अनुमिती'ति । स्मरणात् पूर्वमनुमितीष्ट- साधनताधीसत्वे इच्छासामप्रया(१) बलवत्वात् स्मरणमेव न स्यादतोऽनुमितीष्ट- साधनताविषयकत्वपर्यन्तानुधावनम् । स्मरणात्मक- । 'तादृशस्मरणात्' तत्साध्यतव्याप्यविशिष्टपतस्मरणात् । सिद्धिपरामर्शस्थले सहकृतान्तस्य(२) प्रयोजनमुक्त्वा प्रत्यक्षात्मक-सिद्धिपरामर्शस्थले तदाह-'अनुमित्सापूर्वे'ति । अनुमित्सापूर्वकाले विनश्यदवस्थस्य विशेषणज्ञानस्य नानुमिनसोत्तरपरामर्श उपयोगित्वमत 'उत्पनेति । 'विशेषणे'ति,-परामर्शसिद्धि- विशेषणेत्यर्थः। लौकिकत्वसम्पादनायाह-'अनुमित्साकालोत्पन्नेति । अनु- मित्सापूर्वकाले इन्द्रियसनिकर्षोत्पादे प्रत्यत्तसामग्रीप्रतिबन्धादमित्व न स्यादतो निर्विवादस्थलाभिप्रायेणोक्तम् 'अनुमिन्साकालोत्पनेति । 'तदनन्तरश्चानुमिति'- रिति साध्यतव्याप्यविशिष्टपत्तस्मरणमित्यादिप्रथमान्तत्रिकेणान्वेति(३) । दीधितिः सिषाधयिषा च तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयकत्वप्रकारिकानुमितिविष- यिणीच्छा । यत्किञ्चिद्गोचरं ज्ञानं जायतामितीच्छायामपि सिद्धिसत्त्वे अनुमित्यनुत्- पादात् अनुमितित्वाप्रकारिकायामपि प्रत्यक्षायतिरिक्तं पर्वते वह्निज्ञानं जायतामिती- च्छायां प्रत्यक्षाद्यनन्तरमनुमित्युत्पादाश्च । दीधितिप्रकाशः सिद्धिमात्रगोचरेच्छाया एव सिपायिषात्वं पर्वत पहिशानं जायतां, यत्किञ्चिदनुमितिर्वा जायतामित्याकारकेच्छासत्त्वे सिद्धिसत्त्वे पतताप्रसङ्ग इत्यत आह-'सिपाधयिषा चेति । 'तत्माध्यति(४) तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्य- মিছিল বলনাৰাৰম্বিথৰিবন্ধৰসাৰিযখ:। तेन(फ) तंजो- (१) 'सामग्रीबलवत्त्वात्' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तक विशेषे 'सहकृतान्तस्य' इति पाठो नास्ति । (३) 'त्रिक एवान्वेति' इति पाठान्तरम् । (४), पुस्तकविशेष 'तत्साध्येति' इति-ग्रन्थप्रतीकधारणं नास्ति । (फ) 'तेने ति–साध्यतावच्छेदक-पक्षतावच्छेदकयोर्षिशिष्य इच्छागर्भ निवेशेनेत्यर्थः ।

·८८४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे विशिष्टपर्वतानुमितिर्जायतां, वहिविशिष्टपाषाणमयानुमितिर्जायतामित्येवमाकारिकाया व्युदासः। 'तत्साध्यविशिष्टतत्पः'त्यत्र वैशिट्यं बैज्ञानिक (ब), तेन न भ्रमानु- मितौ पक्षताक्षतिः। . . 'तपतविषयत्वे'त्यन्तस्य प्रयोजनमाह-'यत्किञ्चिदिति । 'ज्ञान'मिति- एतदुत्तरकालीनशानमित्यर्थः। अन्यथा(१)यत्किञ्चिद्गोचरज्ञानस्य नियमतः सिद्धतया तेन रूपेणेच्छाया असम्भवात् । न च यत्किञ्चिद्गोचरज्ञानस्य सिद्धत्वेऽपि तसिद्धत्वाग्रहदशायामुक्तेच्छासम्भव इति वाच्यम् ; ज्ञानादिस्थले स्वरूपससिद्ध- त्वस्यैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनादिति । अनुमितित्यप्रकारकत्वं विहाय अनुमितिविषयत्वपर्यन्तानुधावने वीजमाह- 'अनुमितित्वाप्रकारिकायामपी'ति । 'प्रत्यक्षाद्यतिरिक्त मिति.-आदिना शाब्दोप- मित्योः परिग्रहः। 'प्रत्यक्षाद्यनन्तर'मिति,-प्रत्यत्तसत्वे शान्दादिसामनयभावकाले प्रत्यक्षभिन्न पर्वते पर्वते वह्निशानं जायतामितीच्छासत्त्वे अनुमित्युत्पादात्। एवं शाब्दादि(भ'स्थलेऽपि ऊह्यम् । न च यत्र शाब्दसामग्रयां सत्यां प्रत्यक्षभिन्न पर्वते वह्निज्ञानं जायतामितीच्छा, तत्रानुमित्यापत्तिः। तत्र ताशेच्छायाः शाब्द(म)विषयत्वेनानुमितिविषयत्वा- (१) पुस्तकविशेपे 'अन्यथा' इति पाठो नास्ति । (4) वैज्ञानिक वैशिष्टयञ्च प्रकृते तत्साध्यताघच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततत्पक्षता- बच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतावस्वम् । 'तेने ति वैज्ञानिकवैशिष्टयेन प्रकृतेन । 'भ्रमानुमितौ' दो वह्निमानित्यादौ। 'न पक्षताक्षति रिति-पक्षे हृदादौ वास्तविकवह्नयादिरूपसाध्यवैशिष्टय- विरहेऽपि पहित्वाविरूषप्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित-हदत्वादिरूपप्रकृतपक्षता- पच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतावत्वस्य तत्र निर्वाधतया तत्र पक्षताया अनुपपत्तयभावादिति भावः । (भ) 'एवं शाब्यादिस्थलेऽपि अझ'मिति-तथा हि शाब्दसिद्धिसत्वे प्रत्यक्षादिसामग्रय- भावदशायां शादभिन्नं पर्वते वह्निज्ञानं जायतामितीच्छासत्त्वे, तथा उपमित्यात्मकसिद्धिसत्त्वे प्रत्यक्षादिसामप्रयभावकाले उपमितिभिन्नं पर्वते पहिज्ञानं जायसामितीच्छासत्त्वे अनुमित्युत्- पादादित्यूहनीयमित्यर्थः। (म) 'शान्दविषयत्वेन' शाब्दमात्रविषयत्वकल्पनेन ।

·पक्षता-प्रकरणम् ८८५ भावात्। यद्वा तदानीं पक्षतासत्वेऽपि अनुमितित्वप्रकारकताद्दशेच्छाविरहविशिष्ट- समानविषयकशाचसामप्रयाः पृथक् प्रतिबन्धक्तत्वादेव तदानीं नानुमितिरिति । दीधितिः यादृशयादशेच्छासत्वे सिद्धौ सत्यामनुमितिः, तत्ता १)दिच्छाभावसमुदायस्य विशेषण वादिच्छाया अननुगमेऽपि न क्षतिः । दोधितिप्रकाशः ननु यत्र पर्वते वहिपत्यतं तव्याप्यपरामश्च समूहा यलम्बनात्मा, विषयान्तरे(र) चानुमितिसामग्रयभावः, तत्र यन किश्चिद्गोचरानुमितिर्जायता- मितीच्छासत्त्वेऽपि पर्वते वह्नयनुमितिरनुभवसिद्धा, तत्र च ततसाध्यविशिष्ट- तत्पनविषयत्वप्रकारकानुमित्माविरहविशिष्टसिद्धिसत्त्वात् पत्तताभङ्गः । एवमुक्तसमूहालम्बनकाले यत्र शान्दादिल)सामनयभावस्तत्र प्रत्यभिन्नं ज्ञानं जायतामितीच्छायामप्यनुमितिदर्शनात् तत्र(२) पक्षताभङ्गः। पवमनुमितित्व- মাকন্যানিনী অল্প অল্পবিgষনাবন্ধত্যন্ত মিনান ন্যা जाता, तत्र पत्ततापत्तिरतोऽनुमितित्वप्रकारकत्वपर्य्यन्तानुधावन(३)स्यावश्यकन्यात् कथं प्रत्यक्षादिभिन्न पर्वते वहिज्ञानं जायतामितीच्लासाधारण्यमित्यत आह- (१) 'तावदिच्छाभावममुदायस्य' इति पाठान्तरम् । (२) पुस्तक विशेष 'तत्र' इति नास्ति । (३) 'पर्यन्तस्यावश्यकत्वे' इनि क्वाचित कः पाठः । (य) 'समूहालम्बनात्मेति-क्रमिकत्वेन वह्निप्रत्यक्षतव्याप्यपरामर्शयोपादाने पहि- प्रत्यक्षतृतीयक्षणोत्पन्नानुमितसोत्पत्तिकाले घहिप्रत्यक्षात्मकसिध्यपरमेण न प्रकृतपक्षताभङ्गप्रसङ्ग इति सम्हालम्बनत्वेनोपादानम् । (र) निरुक्तस्थले पहिभिन्नघटादेरनुमितिसायग्रीसत्त्वे निरुक्तवह्रिसिद्धयनिवर्तयघटायनु- मित्यैव प्रकृतेच्छाया विषयसिदिसम्भवेन न घडयनुमितिरनुभवसिद्धति विषयान्तरे अनुमिति- सामग्रयभावानुसरणम् । () निकस्थले शान्दादिसामग्रीसत्त्वे शाब्दाविज्ञानमेव जायते नानुमितिरिति शाब्यादिसामप्रयभावानुसरणम् ।

·तथा तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे 'यादृशेति। च तत्साध्यविशिष्टतत्पक्षविषयत्वप्रकारकानुमितित्वप्रकारके- च्छाया अन्याश्या अपि अनतिप्रसक्ताया अनुगत(१)रूपेणे.व निवेशः । 'धूमेने'त्यादि वक्ष्यति। अन्यथेच्छासामान्यस्यैव तत्तद्व्यक्तित्वेन निवेशे भिन्नलिङ्ग- केच्छाव्यक्तरनिवेशादेव तत्र पक्षताविरहे तत्प्रतिबन्धकत्वकल्पनं विशेषणान्तरदानं वा निष्प्रयोजनं स्यादिति। अत एव यत्किञ्चिद्गोचरानुमितिर्जायतामित्या(२ कारिकायास्तु तत्तद्व्यक्तित्वनैव निवेशः, विषयान्तरे अनुमितिसामग्रीसत्त्वे तादृशेच्छाया उत्तेजकत्वाभावादिति । लौकिकप्रत्यक्षसामग्रीविरहकाले सिद्धरसत्त्वे पर्वते वहिप्रत्यक्षं जायता- मितीच्छासत्त्वेऽपि अनुमितिदर्शनात् सिद्धिसत्त्वे च तदिच्छासत्वप्रयुक्तपक्षता- वारणायोक्तं 'सिद्धो सत्यामिति । सिद्धौ सत्यां तादशेच्छासत्त्वे अनुमित्यभावात् तदिच्छा न पक्षताप्रयोजिकेति भावः । । 'अननुगमेऽपीति, अनुमितित्वप्रकारकप्रत्यक्षादिभिन्नज्ञानत्वप्रकारिकाणा- मिच्छानामननुगमेऽपीत्यर्थः। दीधितिः धूमेन अनुमिनुयामितीच्छायामालोकपरामर्शादसत्यामपि सिद्धौ यदि नानुमितिः, तदा अन्यमात्रलिङ्ग(३)कानुमितीच्छा कामिनीजिशासादिवत् पृथक प्रतिबन्धिका। दोधितिप्रकाशः 'असत्यामपी'ति,-सिद्धौ सत्यामावश्यकप्रतिवन्धकताकतया तस्या(व) एव विलक्षणरूपेण प्रतिबन्धकता स्थान्न तादृशेच्छाया इति शङ्का स्यादिति भावः । अपिना सिद्धिसत्वे ताशेच्छातः सर्वथैव नानुमितिरिति सूचितम्। 'अन्यमात्र- । (१) 'अनुगतेन' इति पाठान्तरम् । (२) 'मितीच्छायास्तु' इति पाठान्तरम् । (३) 'अन्यमात्रलिङ्गक सिद्ध रिच्छा' इति पाठान्तरम् । (घ) 'तल्या एवेति तदानीन्तनसिद्धरैव । 'विलक्षणरूपेण' तलिङ्गकानुमिस्साविरह- विशिष्टसिद्धिस्वरूपेण।

·पक्षता-प्रकरणम् ८७ लिङ्गकेति,-परामृश्य(श)मानान्यमात्रलिङ्गकेत्यर्थः । मात्रपदमुभयलिङ्गके(ष)च्छाया अनुकूलत्वेन तद्वारणाय । दीधितिः यदि व तत्रानुमितिस्तदा सिद्धिसत्त्वे तत्रानुमितेर्वारणाय तलिङ्गकानुमितीच्छा तदन्यमात्रलिङ्गकानुमितीच्छातिरिक्तानुमितीच्छा वा वाच्या। दोधितिप्रकाशः 'यदि चेति,- · तथा च तस्याः(स) पृथक(१) प्रतिबन्धकत्वं नास्तीति भावः । उत्तेजकत्वन्तु सर्वथैव न तस्या इत्यभिप्रायेणाह(२)-'तलिङ्गकेति। तलिङ्गकानु. मितित्वप्रकारकेच्छेत्यर्थः । अन्यथा तल्लिङ्गकानुमितावेव तदन्यलिङ्गकानुमितित्व- प्रकारकेच्छाया अपि उत्तेजकत्वायत्तेरिति । लिङ्गोदा(ह)सीनायाः पर्वते वयन- मितिर्जायतामितीच्छाया असंग्रहापत्तेराह -- 'तदन्यमा'ति । तथा च तदन्यमात्र- लिङ्गिका या अनुमित्मा(३) तद्भिन्ना(४) लिङ्गोदासीना इच्छापीति तस्था नासंग्रह इति भावः। (१) पुस्तकविशेफे 'पृथक्' इति पाठो नास्ति । (२) 'प्रायेणाह' इत्यनन्तरं 'तदेति' इत्यतिरिक्तः क्वचित् पाठः। (३) 'अनुमितीच्छा' इति पाठान्तरम् । (४) 'तदन्या लिङ्गोदासीना अनुमित्सापीति न तस्या असंग्रह' इति पाठान्तरम् । (श) यत्र आलोकमात्रलिङ्गकानुमित्सा धमालोकोभयलिङ्गकपरामर्शश्च क्रमेण जातो, तत्र धूमान्यमात्रलिङ्गकतदनुमित्साया धमलिङ्गकतनत्यानुमितिप्रतिबन्धमत्वापत्तिवारणाय धुमायन्य- मात्रलिङ्गकत्वमपहाय परामुल्यमानान्यमात्रलिङ्गकत्वमिच्छाविशेषणमुपात्तम् । तेन धमवत् आलोकस्यापि तत्र परामृश्यमानत्वेन तत्रत्यालोकमात्रलिङ्गकानुमित्साया धमान्यमान- लिङ्गकानुमित्सात्वेऽपि न परापश्यमानान्यमात्रलिङ्गकानुमित्सात्वमिति ध्येयम् । (१) 'उभयलिङ्गकेच्छाया' इति-धमेन आलोकेम चा बयनुमिति यतामित्यादिलिङ्ग- विकल्पविषयिण्या इच्छायाः, न तु धूमेन आलोकेन च वह्नयनुमिति यतामित्यादिलिङ्गसमुचय- विषयिण्या इच्छाया इत्यर्थः। धूममात्रपरामर्शदशायां तादृशलिङ्गविकल्पविषयकेच्छासत्वे अनुमितेरनुभवसिद्धत्वात् तादशलिङ्गसमुखयविषयकेच्छासत्वे चानुभवाविरुद्धत्वादिति वदन्ति । (स) 'तस्या' इति सिद्धयसमानकालीनाया अन्यमावलिङ्गकानुमितीच्छाया इत्यर्थः (6) 'लिङ्गोदासीनाया' इति किधिलिङ्गकत्वानवगाहिन्या इत्यर्थः ।

·८८५ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे धूमेन वह्निमनुमिनुयामालोकेन वह्निमनुमिनुयामित्याकारक-समूहालम्ब- नेच्छासंग्रहाय 'मात्रे'ति । तल्लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गकत्वा(१)प्रकारकत्वे सति या तदन्यलिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गकत्वाकारिका, या च तद्विशिष्टलिङ्गकत्वा- प्रकारकत्वे सति तद्विरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकत्वकारिकेच्छा, तदुभयान्यानुमित्- से यथः । तेन यत्र धूनत्वावच्छेदेनैव व्याप्यत्वपरामर्शा, न तु द्रव्यत्वावच्छेदेन, तत्र द्रव्यत्वावच्छिन्नलिङ्गकवलयनुमित्साया अपि अनुत्तेज(२)कत्वात् तस्या अपि वारणम्(क।। यत्र च द्रव्यत्वस्य लिङ्गतावच्छेदकत्वानुल्लेखिनी द्रव्येण वहिमनु- मिनुयामितीच्छा तस्याः संग्रह (ख)। न बा यत्र आलोकत्वस्य अवच्छेद- कत्वानवगाहिनी आलोकेन वह्निमनुमिनुयामितीच्छा, तस्याश्च संग्रहः । यदि च धूमेनालोकेन च वहिमनुमिनुयामितीच्छा(३) न धूम(ग)लिङ्गकानुमितौ उत्तेजिका, तदा लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सतीति वक्तव्यम् । धूमैन आलोकेन च वयनुमितिर्जायतामितीच्छायान्तु धूमलिङ्ग- कत्वे सति आलोकलिङ्गकानुमितित्वमुद्देश्यतावच्छेदकं, न तु धूमलिङ्गकानु- मितित्वमिति(घ) तद्व्युदासः। (१) 'तलिङ्गकत्वेति पाठान्तरम् । (२) विरोधित्वात्' इति पाठान्तरम् । (३) 'मितीच्छा पि' इति पाठान्तरम् । (क) निरुक्तानुमित्साया धूमत्वावच्छिन्नलिङ्गकत्वाप्रकारकत्वे सति धूमत्वभिन्नद्रव्यत्वा- पंच्छिन्नलिङ्गकत्वप्रकारकत्ववत्वेन प्रथमोक्तानुमित्सारूपत्वान्निरुक्तोभयान्यत्वाभावात् । (ख) निरुक्तच्छाया धमत्वविरुवालोकत्वाविधर्मविशिष्टालोकादिलिङ्गकत्वप्रकारकत्वेऽपि धूमस्वरूपलिङ्गतावच्छेदकविशिष्टो यो धूमस्तलिङ्गकत्वप्रकारकत्वेन सत्यन्तदलविरहाद द्वितीय- प्रकारेच्छा भिन्नत्वस्य किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नलिङ्गकत्वाप्रकारकत्वाच्च प्रथमप्रकारेच्छाभिन्नत्वस्य सत्त्वादुमयान्यानुमित्सात्वात् । उभयान्यत्वं हि प्रकृते न उभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक- भेववत्वम्, किन्तु प्रत्येकप्रतियोगिकभेदद्वयवत्वम् । अन्यथा प्रकृतस्थळे धारणीयाया द्रव्यत्वा- पच्छिन्न लिङ्गकपह्वयनुमित्साया, आलोकत्वस्यावच्छेदकत्वानबगाहिन्या आलोकेन वह्निमनु- मिनुयामितीच्छायाच तत्र तन्न वारयितुमशक्यत्वात् । (ग) 'धमलिङ्गकानुमिताविति-धूममात्रलिङ्गकानुमितावित्यर्थः । (घ) 'उश्यितावच्छेदक मिति उद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्तयधिकरणमित्यर्थः। 'धूम- लिङ्गकानुमितित्व'मिति केवलधूमलिङ्गकानुमितित्वमित्यर्थः ।

·पत्तता-प्रकरणम् ८८४ यदि च द्रव्येण वहिमनुमिनुयाम् भालोकेन वा वह्निमनुमिनयामितीच्छा धूमलिङ्गकानुमिताबुत्तेजिका तदा तल्लिङ्गतावच्छेदकाविरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकानु- मितित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सतीति द्वितीयसत्यन्तेन विशेषणीयम(१)। सर्वत्र विरुद्धत्वमविरुद्धत्वञ्च वैज्ञानिक ङ) बोध्यम्(२)। तेन द्रव्यत्वादेवू मत्वविरुद्धत्व- भ्रमदशायां द्रव्येण वहिमनुमिनुयामितीच्छाया अपि उत्तेजकत्वा(३)भावात्तत्संग्रहः । वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शसत्त्वे सिद्धिसत्त्वे महानसीयधूमेन वह्नयनुमिति यतामितीच्छापि यदि नोत्तेजिका तदा तत्पर्वतीयधूमत्वविरुद्धधर्म- विशिष्टलिङ्गकानुमितित्वप्रकारिका या तदन्यत्व (४)विवक्षणीयम् । एवं पूर्वकालीनपर्वतीयधूमेन वह्नयनुमितिर्जायतामितीच्छाया यदि नैतत्कालीन- धूमपरामर्शाद मितिः, तदा पतत्कालीनधूमलिङ्गकानुमिति प्रत्येतत्कालीनधूमलिङ्ग- कत्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सति एतत्कालीनधूमत्वविरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकानुमितित्व- प्रकारिका या तदन्यत्वं ग्राह्यम् । एवं प्रतिपदव्यावृत्तिरपि बोध्या । दीधितिः लिङ्गविशेषणापि च नियन्त्रितं पक्षत्वम्। तलिङ्गकानुमितौ सिद्धिकालीना तलिङ्गकानुमितीच्छाविरहविशिष्टान्यलिङ्गकानुमितीच्छैच वा प्रतिबन्धिका । दीधितिप्रकाशः नन्वेवं धूमलिङ्गकानुमितित्वाच्छिन्नानुद्देश्यकत्वं सति या धृमत्यभिन्नधर्मा- वच्छिन्नलिङ्गकानुमितित्वप्रकारिका, या(1) च तलिङ्गतावच्छेदकाविरुद्धधर्मविशिष्ट- (१) 'विवक्षणीय'मिति पाठान्तरम् । (२) अन्धविशेप 'बोध्यम्' इति नास्ति । (३) 'अनुत्तेजकत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'या इच्छा तदन्या इच्छा विवक्षणीया' इति पाठान्तरम् । (५) 'या च धूमत्व विरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकत्यप्रकारिका तदुभयमिन्ना' इति पाठभेदः । 1 (6) वैज्ञानिक विरुद्धत्वं विरुद्धत्वप्रकारकज्ञान विषयत्वम्। तेन द्रव्यत्वे वास्तविक- धूमस्पविरुदत्वविरहेऽपि ध मत्वविरुद्धत्वभ्रमरूपविरुद्धत्वप्रकारकज्ञामस्य विषयत्वमादाय प्रकृत वैज्ञानिक बिल्खत्वमुपपलमेवेवि भावः । ११२ [४०] ·६१० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे लिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सति धूमत्वविरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकत्व- प्रकारिका, तदुभयभिन्ना(च) या पर्वते वह्नयनुमितीच्छा तदभावविशिष्टसिद्धयभावः पर्वतो पहिमानित्यनुमितौ पक्षतेत्यागतम् । तथा च सिद्धिसत्त्वे भालोकेन पहि- मनुमिनुयामितीच्छासत्वे आलोकपरामर्शादप्यनुमितिर्न स्थात् निरुक्तपक्षताया(१) अभावादत(छ) आह-'लिङ्गविशेषेणापी'ति। तथा च धूमलिङ्गकानुमितौ सा पक्षता, आलोकलिङ्गकानुमितौ तु धूमपदस्थले(२) आलोकपदं निक्षिप्य(३) विशेष्य(४) पक्षताया हेतुत्वं बोध्यमिति(ज)। अपिना पक्षभेदादिपरिग्रहः । ननु तलिङ्गकानुमितौ तदन्यमात्रलिङ्गकानु(५)मितीच्छान्यानुमितीच्छाविरह- विशिसियभावत्वेन हेतुत्वापेक्षया लाघवात्(६) सिद्धिविशिष्टतदन्यमात्रलिङ्गकानु- मितीच्छाविरहत्वेन हेतुत्वं युक्तम् । न च तवापि सामान्यतस्तत्पक्षकतत्साध्यका- नुमितित्वावच्छिन्नं प्रति(७) तपतकतत्साध्यकपक्षतात्वेन कारणत्वान्तर झ)कल्पने गौरवम्। लिङ्गभेदेनानन्तकार्यकारणभावेषु उत्तेजिकास्वनन्तास्विच्छासु तादृशे च्छान्यत्वस्य(८) विशेषणत्वापेक्षया सर्वसाधारणस्यैकस्य कार्यकारणभावस्यैष कल्पने लाघवादित्याशयेनाह-'तलिङ्गकानुमिताविति । । .. (१) 'पक्षत्वाभावादत'इति पाठान्तरम् । (२) 'धूमपदस्थाने' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रक्षिप्य' इति पाठान्तरम् । (४) ग्रन्थविशेपे विशेष्य' इति नास्ति । (५) तदन्यमात्रलिङ्ग कानुमितीच्छा भिन्नेच्छा' इति पाठान्तरम् । (६) 'लाघवेन' इति पाठान्तरम् । (७) ग्रन्थविशेषे 'तत्पक्षकतत्साध्य कानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति' इति पाठो नास्ति । (८) उत्तेजकानन्तानुमिन् सान्यत्वस्य' इति पाठान्तरम् । (च) 'तदुभयभिन्ने'ति-अनापि पूर्ववत् तत्तद्रूपावच्छिन्नभेदद्वयवतीति तदर्थः, न त तदुभयत्वावच्छिन्नभेदवतीत्यर्थः व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेवस्य प्रत्येकमपि सत्त्वेनातिप्रसङ्गापातात् । (७) उक्तरूपेच्छायाः प्रथमोक्तेच्छास्वरूपत्वेन तद दाभावेनानुत्तेजकत्वादुत्तेजकीभूता- परेछाविरहविशिष्टसिद्धयभावस्य प्रकृते असत्त्वात् । (अ) तथा हिमालोकलिङ्गाकानुमितिस्थले आलोकलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्व सति आलोकत्वभित्रधर्मावच्छिन्न लिङ्गकानुमितित्वप्रकाग्केित्यादिरीत्येति एवमम्यत्रापि। (R) नारणकारणत्वान्तरस्याकल्पने सिखयात्मकपरामर्शमात्रसत्वे अनुमितिप्रसङ्गः । भावः।

·पता-प्रकरणम् सिधभाषसरवे तादृशे(अ)च्छासस्वेऽप्यनुमित्युत्पादादाह-'सिविकालीनेति सिद्धिविशिष्टत्यर्थः। तेन(द) यत्राविरलक्रमेण सिद्धि-भिन्नलिङ्गकसिषाधयिषा- धूमलिङ्गकपरामर्शाः, तत्र सिद्धिनाशक्षणे तादृशेच्छासत्वेऽपि अनन्तरं धूमलिङ्गकानु- मितौ न दोषः(ठ)। धूमेन वह्निमनुमिनुयाम् आलोकेन वहिमनुमिनुयामिति समूहा- लम्बनेच्छायाः सिद्धिविशिष्टाया अप्रतिवन्धादाह-'तल्लिङ्गकानुमितीच्छाविरह- विशिष्टे'ति। विशिष्टत्वं च एककालावच्छेदेनकात्मवृत्तित्वम् । धूमत्वावच्छिन्नधूमलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नोद्देश्यिका या इच्छा तद्विरह- विशिष्टा या धूमवभिन्नधर्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमितित्यप्रकारिकेच्छा, या व धूमत्य- विरुद्वधर्मावशिष्टलिङ्गकानुमितित्वप्रकारकेच्छा सा अन्यलिङ्गकत्वेन विवक्षिता(१) । तदुभयस्य निरुक्तरूपेण अभावद्वयमेव(ड) कारणम् । प्रतिपदप्रयोजनन्तु प्रागेवोक्तम् । दीधितिः 'साधकमान' साध्यवत्वनिश्चयः। पाषाणमयत्वादिना पर्वते तेजस्त्वादिना च वहः सिद्धावपि पर्वतत्वेन तत्र वह्नित्वेन च तस्यानुमितेर्मित्वसाध्यत्वयो- रखच्छेदकावनुप्रवेशनीयो। दीधितिप्रकाशः साधकमानपदस्य प्रमाणपरत्वे सिषाधयिषाविरहकाले कदाप्यनुमितिन स्यात् , अनुमानप्रमाणस्य सत्वादत आह–'साध्यवत्वनिश्चय इति। 'पाषाणे'ति,- (१) धूमत्वावच्छिन्नलिङ्गकानुमि तित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सति या धूमत्व मिन्न धर्मावच्छिन्नलिङ्गकानुमितित्व प्रकारिका, च धूमत्व विरुद्धधर्मविशिष्टलिसकानु- मितित्वप्रकारिकेच्छातदन्यत्वेनविव क्षिता' इति पाठभेदः । या (अ) ताशेच्छे ति-तल्लिगकानुमितीच्छाविरहविशिष्टायलिङ्गकानुमितीच्छेत्यर्थः । (8) 'तेने ति-सिखिकालीनेत्यस्य सिद्धिविशिष्टेत्यर्थकरणेन (8) सिद्धितृतीयक्षणे भिन्नलिङ्गकसिषाधयिषायाः सिद्धिविशिष्टत्वाभावेन तस्यास्तत्र प्रतिबन्धकत्यायोगादिति भाषः । (७) अत्र एवकारेण उभयत्वावच्छिन्नाभावो व्यवच्छियते। तेन प्रत्येकमानसत्वेऽपि उभयत्वावच्छिन्नाभावसरवानातिप्रसङ्गः ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे पाषाणमयो, पहिमान् पर्वतस्तेजस्वीति सिद्धावपि(१) पर्वतो पहिमानित्यनुमितेः पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्वनिश्चय एव साधकमान- पदार्थ इत्यर्थः। इदमुपलक्षणम् ; साध्यतावच्छेदकसम्बन्धसाध्यतावच्छेदकता- घटकसम्बन्ध-पत्ततावच्छेदक(ढ)सम्बन्धा अपि निवेशनीयाः(ण)। दीधितिः यदि व पर्वतत्वसामानाधिकरण्येनैकत्र साध्यसिद्धावपि विनानुमित्सामन्यत्र ताद्शानुमितिरानुभविको तह धर्मिविशेषोऽपि निवेश्यो, नान्यथा । दीधितिप्रकाशः 'अन्यत्र' पर्वतान्तरे। 'तादृशानुमितिः' सामानाधिकरण्येनानुमितिः 'सामानाधिकरण्येने ति -एकत्र साध्यसिद्धौ पर्वतान्तरे अवच्छेदकारच्छेदेन साध्य- सिद्वौ विवादाभावादिति। तदेति, तथा च पर्वतत्वस्य(२)सामानाधिकरण्येन तत्पर्वतविशेष्यक-चह्नयनुमिति प्रति पर्वतत्वेन ३)रूपेण तत्पर्वतविशेष्यक बहि- निश्चयत्वेन प्रतिबन्धात्वमित्यर्थः। 'नान्गथे'ति,- अनुमितेरानुभविकत्वाभावे न प्रवेशनीय(त) इत्यर्थः। (१) 'पर्वतस्तेजस्वीति वा निश्चयेऽपि' इति पाठान्तरम् । (२) 'पर्वतत्व- सामानाधिकरण्येन' इति पाठान्तरम् । (३) 'पर्वतत्वरूपेण' इति पाठान्तरम् । (0) पक्षतावच्छेदकसम्बन्धेत्यन्त्र षष्ठीतत्पुरुषसमासेन पक्षतावच्छेदकसम्बन्धपदेन पक्षता- बच्छेदकतापटकसम्बन्ध प्रतिपत्तव्यः । (ग) तेषामनिवेशे एकसम्बन्धेन पक्षे साध्यस्य सिद्धिसत्त्वे सम्बन्धान्तरेण तत्र साध्यानु- मितेः, एकसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टस्य पक्षे सिद्विसत्त्वे सम्बन्धान्तरेण साध्यता- बच्छेदकविशिष्टस्य तत्रानुमितेः, एकसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यस्य सिद्धिसत्त्वे सम्बन्धान्तरेण पक्षतावच्छेदकविशिष्टे तदनुमितेश्चानुपपत्तिः प्रसज्येत । तेषां विशिष्य सति निवेशे तुम तथेति भावः। (a) 'अनुमितेरानुभषिकत्वाभाष'-इति तादृशस्थले अन्यन्न तादृशानुमितेरानुभवि- कल्वाभाव इत्यर्थः।

·पक्षता-प्रकरणम् २॥ दोधितिः पक्षतावच्छेदकस्य सामानाधिकरण्येनेकत्र साध्यसिद्धावपि तदवच्छेदे- नानुमितिदर्शनात् पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमिति प्रति तदयच्छेदेन सिद्धेः, तत्सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमिति प्रति तु सिद्धिमात्रस्य विरोधित्वम् । दीधितिप्रकाशः 'तदवच्छेदेन' पत्ततावच्छेदकावच्छेदेन, "सिद्धेः' साध्यसिद्धः। विरोधित्व- मित्यन्वयः। 'तत्सामानाधिकरण्यमात्रेणे'ति,-पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यान- मितावपि(१) पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्याव(२ गाहित्वसत्त्वादाह- 'मात्रे'ति । 'सिद्धिमात्रस्यति मात्रपदं कास्नार्थकम । तथा च साध्ये पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वानवगाहि-तत्सामानाधिकरण्यावगाहानुमिति प्रतिपर्वतविशेष्यक- वहिनिश्चयत्वेन(थ) विगेधित्व(३)मित्यर्थः । दीधितिः • इत्थञ्च लिङ्गदन्यायोऽनुसरणीयः । दीधितिप्रकाश 'इत्थश्चेति,-सामानाधिकरण्येन सिद्धयनन्तरं तदवच्छेदेन सिपाधयिषाया. मपि सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमित्यदर्शनात् सामानाधिकरध्यमात्रेणानुमितौ(४) पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वानवगाहि-तत्सामानाधिकरण्यावगाहि-सिपाधयिषाविरह- विशिष्टनिरुक्तसिद्धयभावत्वेन हेतुत्वम् । (१) 'साध्यसिद्धावपि' इति पाटन्तरम् । (२) पक्षतावच्छेदकमामानाधि- करण्यावगाहित्वादाह' इति पाटानाम । (३) मातिबन्धात्वमित्यर्थः' इति पाठान्तरम् । (४) सामानाधिकरण्यमात्राचगानुमिनि प्रति इति पाठान्तरम् । (थ) 'पर्वते'त्यादि:-पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यक संयोगत्वावच्छिन्नसंसर्गकवहित्वावच्छिन्न- प्रकारकनिश्रयल्येनेत्यर्थः। एवं कार्यतावच्छेदकगर्भऽपि ताहरासंसर्गविशेषो निवेश्यः। एवं सर्वत्र प्रतिपत्तव्यम् ।

·४ तस्वचिन्तामणौ भनुमानखडे एवमवच्छेदकावच्छेदेन सिद्धिसखे सामानाधिकरण्यमात्रेण सिषाधयिषाया- मवच्छेदकावच्छेदेनानुमितेरनुदयात् पत्ततावच्छेदकावच्छेदेनानुमितौ पक्षतावच्छेदका- वच्छिन्नत्वानवगाहित्वाप्रकारकत्वे(द) सति पत्ततावच्छेदकसामानाधिकरण्याव- गाहित्वप्रकारकानुमितीच्छाविरहविशिष्ट-पक्षतावच्छेदका(ध) वच्छिन्नसिद्धयंभावत्वेन हेतुत्वम् । तेन(न) अवच्छेदका(१)वच्छिन्नत्वावगाहित्वतदभावानवगाहिन्याः शुद्ध- सामानाधिकरण्येन सिषाधयिषाया अवच्छेदकावच्छेदेन सिषाधयिषायाश्च संग्रहः । । तथाव यद्वा उभयत्र पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येरेव इच्छा उत्तेजिका। अनुमितिसामान्यं प्रति तादृश(प)सिषाधयिषाविरहविशिष्टपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- सिद्धयभावत्वेन, सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमिति प्रति तादृशसिषाधयिषाविरह- विशिष्ट-सिद्धिसामान्याभावत्वेन हेतुत्वम् । अवच्छेदकावच्छेदेनानुमिति प्रति तदवच्छेदेन(२) सिद्धिकालीनायाः सामानाधिकरण्यमात्रेणानु(फ)मित्सायाः पृथगेव प्रतिबन्धकत्वम् । एवं सामानाधि- करण्यमात्रेणानुमितिं प्रति सिद्धिसामान्यकालीनाया अवच्छेदकावच्छेदेन सिषा- धयिषायाः पृथगेव प्रतिबन्धकत्वमिति संक्षेपः । (१) 'अवच्छेदकत्वावगाहि' इति पाठान्तरम् । (२) 'अवच्छेदकावच्छेदेन' इति पाठान्तरम् । (१) सत्यन्तस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वावगाहित्वाभावाप्रकारकत्वे सतीत्यर्थः । (१) 'पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नसियभावत्वेन' पक्षतावच्छेदकापच्छेद्यत्वाधगाहिसाध्य- निबयाभावत्वेन। सत्यन्त प्रकारकान्त अनुमितीच्छाविशेषणम् । (न) 'तेनेति-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वावगाहित्व-प्रकारकत्वरूप-लघु-विशेषणमपहाय अभावयघटितनिरुक्तरूपगुरुविशेषणोपादानेनेत्यर्थः । (१) 'ताहशसिषाधयिषेति-पक्षतापच्छेदकसामानाधिकरण्येन सिषाधयिषेत्यर्थः। भनन्तरोक्ततापवस्यापि तथैवार्थः । (क) • पक्षतावच्छेदकावच्छेद्यत्वावगाहित्याप्रकारकसामानाधिकरण्यावगाहित्यप्रकारका- नुमितीच्छाया इति 'सामानाधिकरण्यमात्रेणानुमित्साया' इत्यस्यार्थः ।

·पक्षता-प्रकरणम् ८६५ दीधितिः साध्यविशेष्यकसिद्धयनन्तरं पक्षविशेष्यकानुमितेः प्रामाणिकत्वे तां प्रति पक्षविशेष्यिकैव सिद्धिविरोधिनी । एवं च पक्षविशेष्यकसिद्धयनन्तरमपि साध्यविशेष्यिकानुमितिर्जायते तुल्यन्यायात् समानाकारायाः सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वे पर्यवसानात् । दीधितिप्रकाशः 'ताम्' पक्षविशेष्यकानुमितिम् । 'पक्षविशेष्यिकैवेति एवकारेण साध्य- विशेष्यकव्यवच्छेदः। प्राचां मतमाश्रित्याह-पवश्चेति । नवीनमते तु पत्तविशेष्यकत्वमेव नियतम् । अत एव वचनुमितेश्चाक्षुषोपनीतभानत्वं पूर्वपत्तयन्ति । अन्यथा साध्यविशेष्यकत्वे असनिकृष्टविषयविशेष्यकज्ञानजनने चक्षुषोऽसामर्थात् कथं पूर्यपक्षावतारः स्यादिति । तुल्य न्यायत्वं दर्शयति--'समानाकार'ति(ब)। दीधितिः तादृशानुमिति' प्रति सिद्धिमानं विरोधि साध्यप्रसिद्धिरेव था। प्रसिद्धसाध्यकस्थले पक्षविशेष्यिकैवानुमितिरनुभूयत इति । अतएव दोधितिप्रकाश साध्यप्रसिद्धौ सत्यां साध्यविशेषाणिकैवानुमितिः, तदभावे तु साध्यविशेष्यि- अन एव 'शाने अप्रामाण्याभाव' इत्यप्रसिद्धाभावविशेष्यिकानुमितिरिति मतेनाह-'तारोति -साध्यविशेष्यवेत्यर्थः। सिद्धिपदेन पक्षे साध्यनिश्चयस्योक्त- त्वात् तत्र पक्षवैशिष्ट्यावगाहित्वनिवेशनं(१) निरस्थति-'साध्यप्रसिद्धिरिति । कैव। (१) 'पक्षसाध्योभयवैशिष्ट्यावगा हित्वं निरस्य ति' इति पाठभेदः । (३) प्रकृते सिद्धेः समानाकारत्वञ्च प्रकृतानुमितिविशेष्यताविशिष्टविशेष्यताकत्वम् । विशेष्यतायां विशेष्यतावैशिष्ट्यच स्वनिरूपितमुख्यप्रकारताविशिष्टप्रकारताकस्व-स्वावच्छेतक- धर्मावच्छिन्नत्वोभयसम्बन्धेन । प्रकारतायां प्रकारतावैशिष्ट्यश्च स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व. स्वावच्छेदकसम्बन्धामित्वोमयसम्बन्धेन ।

·तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे 'अत एवं' सायप्रसिद्धिमात्रस्य साध्यविशेष्यकानुमितिविरोधित्वादेव। तथा च भावसाध्यकस्थले साध्यविशेष्यकानुमितेरप्रसिद्धतया उक्तकमेणानुमितेदैविध्यात् साध्यविशेष्यकानुमिति प्रति साध्य(भ)प्रसिद्धिमात्रस्य विरोधित्वम् । अभावसाध्यकस्थल एव तत्र 'शाने अप्रामाण्याभाव' इत्यनुमिति प्रति अप्रामाण्याभावप्रसिद्धित्वेन न विरोधित्वम्। १),अप्रामाण्याभावपक्ष(२)काधेयत्वसम्बन्धेन ज्ञानसाध्यकानुमितेरपि(३) तदाकारतया तां प्रत्यविरोधित्वात् । नापि ज्ञानमप्रामाण्यव्यापकाभावप्रतियोगिमदित्याकारकपरामर्श-(म) जन्य- तादशानुमितित्वेन(४) प्रतिबध्यत्वम् । ज्ञानमप्रामाण्यव्यापकाभावप्रतियोगिमत् अप्रामाण्याभावो ज्ञानीयत्व(घ)व्याप्यवानिति समूहालम्बनात्मकपरामर्श(य)जन्यानु- मिति प्रत्यविरोधित्वात् , किन्तु ज्ञाननिष्ठोहेश्यत्वावगाहप्रामाण्याभावनिष्ठविधेय- त्वावगाहिनीं 'शाने अप्रामाण्याभाव' इत्याकारकानुमिति प्रति साध्यप्रसिद्धित्वेन(५) विरोधित्वम्। अप्रामाण्याभावपत्तक-ज्ञानसाध्यकस्थले तु अप्रामाण्यामावस्यैवो- हेश्यत्वं, ज्ञानस्य तु विधेयत्वं भासते। उद्देश्यत्वं विधेयत्वञ्च स्वरूपसम्बन्धविशेषः प्रतीतिसाक्षिकः । अनुमितौ तु पक्षस्य उद्देश्यत्वं साध्यस्य विधेयत्वं भासते। अप्रामाण्याभावे ज्ञानव्याप्यवत्ताज्ञानाजन्यत्वे सति(६) अप्रामाण्याभावे शानीयत्वावगाहिज्ञानाजन्यत्वे च सति ज्ञाने अप्रामाण्याभाव' इत्याकारकानुमितित्वा- (१) 'प्रतिबन्धकत्यम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'अप्रामाण्याभावे पक्षे' आधेयत्व' इति पाठान्तरम् । (३: 'ज्ञानसाध्य ध्य कानुमितेस्तदाकारतया' इति पाठान्तरम् । (४) 'तादृशानुमिति प्रति सिद्धिज्ञानं विरोधि' इति पाठान्तरम् । (५) 'साध्य- प्रसिद्धः' इति पाठान्तरम् । (३) ग्रन्थविशेष प्राथमिकं 'सती'ति पदं नास्ति । (भ) 'साध्यप्रसिद्धिमात्रस्येति साध्यज्ञानमात्रस्येत्यर्थः । तथा च साध्यज्ञानत्वमेव साध्यविशेष्यकानुमितिविरोधितावच्छेदकम् , न तु पक्षप्रकारकसाध्यविशेष्यकशानस्वसाध्य- प्रकारकपक्षविशेष्यकज्ञानत्वादिकमिति भावः । (म) 'परामर्श'ति-व्यतिरेकपरामर्शत्यर्थः । (4). 'परामर्शति-अन्वयव्यतिरेकोभयपरामर्शत्यर्थः, ज्ञानीयस्वव्याप्यवामित्यनेना. वयन्याः समुरेशात्। .

·पक्षता-प्रकरणम् पच्छिन्नं प्रति तथात्वम् । ज्ञानीयाप्रामाण्याभावत्वेन यत्र पक्षता, तादृशानुमिति- वारणाय द्वितीयं सत्यन्तमित्यपि वदन्ति(र)। दोधितिः भत्र च ज्याप्तिस्मरणादिना पूर्वानुमित्सानाशे परामर्शकाले च सिद्धिसवे अनुमित्सान्तरोत्पत्यैवानुमितिः, तथैव कारणीभूतस्य विशिष्टाभावस्य(ल) सम्पत्ते- रित्युपाध्यायाः। दोधितिप्रकाश 'व्याप्तिस्मरणादिने'ति-उत्पादक्रमनियमार्थमुक्तम(१)। अनुमित्सान्तरोत्- पत्त्यैवेति, न त्वनुमित्सायोग्यसयेत्येवकारार्थः। तथैव' अनुमित्सान्तरोत्- पस्यैव(२)। दीधितिः अन्ये तु वित्रिक्षणान्तरितायामप्यनुमित्सायामनुमितिदर्शनावनुसित्सा- योग्यता वाच्या। सा च न स्वोत्पत्यनन्तरं स्वविषयसिद्ध यनुत्पादः ; अनुमित्- सानन्तरमन्तरानुमित्यनुत्पादे दिवसादिविलम्बेनेन्द्रियादिना निर्णीतेऽपि साध्ये लिङ्गपरामर्शादनुमितिप्रसङ्गात्। किन्तु अनुमित्मानन्तरं लिङ्गदर्शनादिक्रमेण यावता कालेनोत्सर्गतः परामर्शो जायते, तावानेव कालः, फलबलेन तथा कल्पनात् । त्यां यावत्- अथवा अनुसिसोत्पत्त्यनन्तरमनुमित्मानाशेऽपि सिद्धी कालमध्ये अनुमितिर्जायते, तावानेव कालोऽनुमिन्सयोपलक्षितः । (१) 'नियमादुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'अनुमित्मान्तरोत्पादेनैव' इति पाठान्तरम् । (२) बदन्तीत्यनेन प्रकृतकल्पे अस्थरसः सूचयते । स च निहतरीत्यैव लाघवत उपपत्ति- सम्भवे गुरुतरताडशकल्पानुसरणस्यानोचित्यमेवति । (6) विशिष्टामावस्ये ति-सिपाधयिषाविरहविशिष्टसियभावस्येत्यर्थः । ११३ [१] ·དུ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाशः 'योग्यता वाच्य'ति उत्तेजकत्वेनेति शेषः(व)। 'सा चेति,–'स्वम्' अनुमित्सा। उत्पत्तिपदम्(श) उत्पादकसामग्रीपरम् , तेन(ष) अनुमित्- सोत्पत्तिकालेऽपि पक्षता। अनुमित्सापूर्वकालवारणाय पूर्व प्रतीकम(स)। अनुमित्युत्तरकालवारणाय विशेष्यम् । तत्र प्रात्यत्तिकादिसिद्धिसत्वे(१) पक्षतासम्पत्तये 'स्वविषयेति। 'दिव- सादी ति तदानीमनुमित्यनुदयस्यानुभविकत्वार्थम्। अनुमित्साविषयसिद्धयनुत्- पादकालसम्पादनाय 'इन्द्रियादिने ति। 'अनुमित्तानन्तर'मिति-अनुमित्सोन्- पादक-सामप्रयनन्तरमित्यर्थः; तेन अनुमित्सोत्पत्तिकालस्यापि संग्रहः । ननु ज्याप्तिघटकीभूतपदार्थानां क्रमिकोपस्थितावनुमित्सानन्तरं कदाचिद् दशक्षणानन्तरमपि परामर्शो भविष्यतीत्यत आह-'उत्सर्गत' इति। इच्छा, लिङ्ग- दर्शनं, व्याप्तिस्मरणं, व्याप्तिविशिष्टधूमप्रत्यक्षं, ततो वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति विशिष्टवैशिष्टयबोधात्मकः परामर्श इति क्षणपञ्चकात्मककाल एवौत्सर्गिक इति भाषः। नन्वेताटशकालस्य कथमुत्तेजकत्वमत आह 'फलबलेने ति। नन्वनुमित् सानन्तरं क्षणषटक-क्षणसप्तकमध्ये अनुमितेरानुभविकत्वात् तत्साधारण्या(२) याह-'अथवे ति(३)। (१) 'तत्रापि प्रात्यक्षिकसिद्धिसत्त्वे' इति पाठान्तरम् । (२) 'साधारण्याग्रहादाह' इति पाठान्तरम् । (३) 'अथवेती'त्यनन्तरं 'शरणं ममेति हृदय'मिति पाठः क्वाचित् कः । (१) तेन भनुमित्सायोग्यताविरहविशिष्टसिद्धयभावत्वेनानुमिति प्रति कारणत्वात् मनुमित्सान्तरोत्पत्तिं विनापि नोक्तस्थले अनुमित्यनुपपत्तिरिति भावः । () 'उत्पत्तिपदमिति-स्वोस्पत्तयनन्तरमित्यत्रेति शेषः । (१) 'तेने ति-आयुषतमित्यादिवज नकलक्षणया उत्पत्तिपदस्य उत्पादकसामग्रीपरत्वे- नेत्यर्थः अन्यथा अनुमित्सोत्पत्तिकालस्य अनुमित्सोत्पत्तयनन्तरक्षणत्वाभावात् तदानी पक्षताभावादनन्तरमनुमितिर्न स्यादिति । सामप्रयनन्तरत्वन्तु तत्रास्त्येवेति भाषः । (स) पूर्व प्रतीकं स्योत्पत्तयमन्तरमिति । विशेष्यं 'स्वविषयसिवयनुम् पाव' इति ।

·पक्षता प्रकरणम् का दीधितिः यदि च सिद्धयनन्तरं तमाशेऽपि द्वित्रिक्षणमध्ये विनानुमित्सामनुमित्यनु- त्पादोऽनुभवसिद्धः, तदा सिद्धयापि तावानेव समय उपलक्षणीयः(ह)। विशिष्य क्षणनियमस्त्ववहितः करणीय इति वदन्ति । दीधितिप्रकाशः तुल्यन्यायतया उत्तेजकवत् प्रतिबन्धकेऽपि योग्यतामाह-'यदि चेति । ननु सिषाधयिषानन्तरं किं दण्डात्मकः कालः, किं वा क्षणदशकात्मकः काल उत्तेजक इति कथमवधारणीयम् , एवं सिद्धयनन्तरं क्षणचतुण्यात्मकः तणषट्कात्मको पा कालः प्रतिबन्धक इत्यपि कथमवधारणीयमित्यत भाह-'विशिष्य तणनियम- स्त्वि'ति(१) (क्ष)। 'वदन्ती'ति,-अत्रायमस्वरसः - विशिष्य तणनियमो ब्रह्मणोऽपि दुरवधारणः। एवञ्चैकस्य सिषाधयिषायामुत्पन्नायामप्य(२)न्यस्य सिद्धिसत्वे अनुमितेरनुदयात् तत्पुरुषीयसिषाधयिषानन्तरतादृशक्षणाभावविशिष्टसिद्ध यभाषस्य तत्पुरुषीयानुमिति प्रति हेतुत्वे(३) वाच्य भतिगौरवमिति । . दीधितिः अत्र च यत्र साध्यनिर्णयेच्छानन्तरं(क) पूर्वोक्तन्यायेन साध्यतव्याप्यविशिष्ट- पक्षस्य प्रत्यक्षम् स्मरणं वा, यत्र च साध्यतच्या यधर्मतादशव्याप्यधर्मान्तर विशिष्ट- (१) 'विशिष्य क्षण नियमस्तु अव हितैः करणीय' इति पाठारतरम् । (२) 'सिषा धयिषायामपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'कारणत्वस्य वाच्यत्वे अतीव गौरवम्' इति पाठान्तरम्। सम्भव आह (6) सिद्धिनाशोत्तरमपि यावत्कालमध्ये अनमितिनं जायते तावानेव समय इत्यर्थः । समयपदं क्षणपरम् । (१) अत्राह जगदीश:-"नन क्रियात्मकानां तापसमयानामभावस्य सर्वदेवात्मनि सत्यान्मजयोग्यताविपक्षयापि अन मित्सामाशोत्तरमा मितेः 'विशिष्ये ति। जन्यमानस्य कालोपाधितया आत्मसमयेतं सत्तज्ज्ञानाविकमेव ताशसमयो पाचय इत्यदोषः"। इति । (क) 'साध्यनिर्णयेच्छे'ति-साध्यनिर्ण,यो जायतामित्यापाकार-साध्यनिर्णयत्वप्रकारके. छेत्यर्थः। तथा ·१०० तस्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे पत्तस्य तत्पत्तकसाध्यतव्याप्यवत्वानुमित्योरिष्टसाधनतायाधै स्मरणं, ततम्तयो- रतुमित्सा, ततः साध्यतव्याप्यवस्वानुमितिः, तत्र तदनन्तरमनुमितिप्रसङ्गः । योग्यताविवक्षणे तु सुतरामेवेति तदिच्छाविषय(ख)सिद्धयनुपहितत्वं तविशेषणम् । दोधितिप्रकाशः अनुमित्सायां सत्यां ताशप्रत्यक्षादिसत्वेऽप्यनुमित्युत्पादादाह-'साध्य- निर्णयेच्छानन्तर'मिति । 'पूर्वोकन्यायेने'ति, -- सिषाधयिषाप्राक्कालोत्पन्न(१) विशेषणज्ञानेन सिषाधयिषाकालीनेन्द्रिय सन्निकर्षेण च यत्र वह्निमान् वहिव्याप्यवांश्च पर्वत(२) इत्याकारकं प्रत्यतं स्मरणं वेत्यर्थः । अनुमित्सायामपि स्वविषयसिद्धयनुपहितत्वविशेषणदानार्थमाह-'यत्र चेति वहिमान् बहियाप्यवान् वहिन्याप्यव्याप्यवांश्च पर्वतः पर्वतपक्षकहितव्याप्यानु- मितिरिष्टसाधनमित्येवं स्मरणं यत्रेत्यर्थः । अत्र च इच्छासामग्रया अनुमितिविरो- धित्वस्य सन्दिग्धत्वादनुमिन्सोत्पत्तिकाले वलयनुमितेर्वारणाय स्मृतौ(३) पहि- विषयकत्वोपादानम्। वहितव्याप्यानुमितिसामग्रीसम्पादनाय वहिव्याप्यतव्याप्य- वत्स्वविषयकत्योपादानम् । उभयानुमित्सासम्पादनाय उभयानुमितीष्टसाधनता- विषयकत्वोपादानम्(४)। अत्र(५) वह्नयनुमितेरेव परामर्शात्मकतया पूर्वपरामर्श- नारोऽपि तति ग)विरह (६) इति भावः । (१) 'कालीन' इति पाठान्तरम् । (२) 'पक्ष' इति पाठान्तरम् । (३) 'स्मृतौ' इति पाठो न सार्वत्रिकः । (४) 'विषयकत्वमुपात्तम्' इति पाठान्तरम् । (५) 'अत एव वहिन्याप्यानुमितेरेव' इति पाठान्तरम् । (६) 'विरहादिति' पाठान्तरम् । (ख) तदिच्छाविषयसिद्धयनुपहितत्व'मित्पस्य सदिच्छानिरूपितोहेश्यतावच्छेदकताएया- सयधिकरणधर्मावच्छिन्नानुमित्यभावविशिष्टत्वमित्यर्थः । तेन अनुमितिद्वयं जायतामितीच्छया ऋमिकानुमितिद्वयोत्पादस्थले न प्रथमानुमित्या इच्छायाः स्वविषयसिद्धयनुपहितत्त्वविघटनेम तविच्छाबलाद् द्वितीयानुमित्यनुपपत्तिप्रसङ्गः । अभावविशिष्टस्य एकक्षणावच्छिन्नैकात्म- वृत्तित्वसम्बन्धेन । (ग) क्षतिविरह' इति-दर्शितानुमितिप्रसङ्गासङ्गतिरूपक्षतिविरह इत्यर्थः ।

·तथाच पपता-प्रकरणम् 'सुतरा मिति,-सिषाधयिषानन्तरक्षणषट्कात्मककालस्यैव सिमाधयिषा- पदार्थत्वादनुमित्यव्यवहितप्राक्काले इच्छाविरहेऽपि न क्षतिः। सुतरामेव अनुमिति- प्रसङ्ग इत्यन्वयः(१)। अनुमित्सानन्तरं प्रत्यक्षादिसिद्धिसत्वेऽपि अनुमितिदर्शनात्। १) 'तदिच्छा- विषयेति सिद्धिविशेषणम्। तद्विशेषणम्' तदिच्छाविशेषणम् । दोधितिः पक्षसाध्यभेदेन पक्षताया भेदात् पृथक् पृथगेव कार्यकारणभावः । यत्र सिद्धयनन्तरं कदाप्यनुमितिर्न जाता, तत्र सिद्धयभावमात्र कारणम्। न तु तत्रेच्छानिवेशोऽपि गौरवात् प्रयोजनाभावाच्च। तेन यत्पतकयत्साध्यकानुमितौ कस्यापीच्छा न जाता, तत्र उक्तिसाधारण्यमानसम्पादनायेश्वरेच्छानिवेशनायासो नोपादेयः। दोधितिप्रकाशः 'पक्षसाध्यभेदेने'ति,-उपलक्षणमेतत् , सम्बन्धभेदोऽपि(घ) द्रष्टव्यः । 'यत्र' यत्पत्तकयत्साध्यकस्थले। गौरवादिति, --सिपाधयिषाविरहविशिएसिद्धय- भावस्य सिद्धयभावतो(ङ)ऽन्यत्वेऽपि तदपेक्षया गुरुत्वादित्यर्थः । यत्पत्तक-यत्साध्यकसिद्रिस्थले कस्यापि सिषाधयिषा न जाता, तत्र सिवाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभावस्थापि(च) नाधिक्यमिति(३) । (१) इत्यर्थ' इति क्वचित् पाठः । (२) 'अनुमित्युत्पादादाह तदिच्छाविपयेति, सिद्धि विशेषण' मिति क्वचित् पाठः। (३) 'सिद्धयभावस्य नातिरिक्तत्वम्' इति पाठान्तरम् । (१) 'सम्बन्धभेव' इति-साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध-साध्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्ध- पक्षतावच्छेदकताघटकसम्बन्धभेदेनापि पक्षताया भेदादिन्यपि द्रष्टव्यमिति भावः । () 'सिद्धयभावत' इति केवलसिद्धयभावत इत्यर्थः। 'अन्यत्वेऽपीति प्रतियोगिता- बच्छेदकभेदेन असमनयत्येन च भेदे सत्यपीत्यर्थः। एतेन सामान्यसिद्धयभावत्व-विशिष्टसिद्धय- भावत्वयोरतामानाधिकरण्यात् स्वसमानाधिकरणमाध्यव्याप्यतस्वछेदकधर्मान्तरघटितत्व. रूपपारिभाषिकवैयर्थ्यप्रयुक्तविशिष्टसिद्धयभाषत्वावच्छिन्न कारणत्वनिरासल्यासम्भवः सूचितः । (4) 'नाधिक्यं' नातिरिक्तत्वं केवलसियभावत इति शेषः। तत्र केवलसिद्धयमाव- विशिष्टसिद्धयभावयोः समनियतत्वात् समनियतयारभाषयोरेक्यस्य न्यायनयसिद्धत्वात्। तेन तत्र स्वसामानाधिकरण्यघटितवयर्यदोषणापि निरुक्तविशिष्टरूपावच्छिन्नकारणत्वमिरासः- सम्भवतीति भावः।

·१०२ तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे एवं यत्पक्षक-यत्साध्यकसिद्धिकाले नियमत(१) एव परामर्शामावः, तन सिद्धचभावोऽपि न कारणम् । न च तत्र परामर्शसिद्धयोयोगिनामेव सम्भवात् कथमेतदिति वाच्यम् ; एवं(२) सति यत्र विषयविशेषे विषयविशेषस्य भ्रमानुमितिः, तत्र सिद्धिकाले परामर्शाभावस्य सूपपादत्वाद्,(३)योगिनां भ्रमाभावात् , अन्यत्र(छ) व सिद्धिकाले परामर्शाभावनयत्यादिति । 'प्रयोजनाभावादिति,-सिद्धिकालीनानु- मित्साधीन(४)पत्तताया अनुमितिसंघटनमेव(५) प्रयोजनम्, तच तत्र न सम्भवतीति । भावः। 'उक्तिसाधारण्यमात्रे'ति, मानपदेनार्थंक्यव्यवच्छेदः । ईश्वरस्य व्यवस्था- पनं विना तदिच्छानिवेशोऽपि दुर्घट() इत्यत आह-आयास'(ज) इति । दीधितिः यत्तु सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिक- भिन्ना या सिद्धिः, सिपाधयिषाविरहविशिष्टायास्तस्या अभावः पक्षता(झ)। दोधितिप्रकाशः सिपाधयिति ,-सिषाधयिषाविरहविशिष्टो यः स्वक्षणः तदव्यवहितोसर- क्षणोत्पत्तिकानुमितिकं यद् यत् तद्भिना या सिद्धिः, सिषाधयिषाविरहविशिष्टाया. स्तस्या अभावः पत्ततेत्यर्थः। एतन्मते सिवाधयिषानाशेऽपि सिद्धिसत्वे वितिक्षण- मध्येऽपि अनुमितिस्वीकारः। अत एव तत्रैव भिन्नत्यस्य प्रतियोगिप्रसिद्धिः । अनुमित्यव्यवहितपाक्काले सिषाधयिषाविरह विशिष्टा या सिद्धिः, तद्भिन्नसिद्धय- एष पत्तताप्रतियोगिन्य इति । (१) 'नियतपरामशीभावः' इति पाठान्तरम् । (२) 'एवमपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'उपपन्नत्वात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'सिद्धिकालेऽनुमित्साधीने ति पाठान्तरम् । (५) क्वचित् 'तस्य प्रयोजन मिति पाठः । (६) 'निवेशो न घटत' इति पाठान्तरम् । (छ) 'अन्यत्र'-योगिभिन्ने, निरुक्ताकुरविशेषे इति शेषः । (ज) जगदीशस्तु–'धात्वर्थसमानकत्तु केच्छायामेव सनो विधानादनुमितिगीचराया अपि ईश्वरेच्छाया अनुमातृनिष्ठत्वाभावेन सिषाधयिषाशब्देन वोधयितुमशक्यत्वादायास इत्युक्त मिति प्रन्येनान्यथैव आयासपदतात्पर्य बर्णितवान् । () सार्वभौमनिरुक्तिरियम् । तदुक्तं जगदीशेन-"सिषाधयिषानाशेऽपि विनि- क्षणाभ्यन्तरे सिद्धिसत्त्वे अनुमितेः सम्पादक सार्वभौमोक्तप्रकारमुपन्यस्यति यस्विति" इति ।

·पक्षता-प्रकरणम् १०३ दीधितिः अथ तृतीयत्क्षणव्यवधायकद्वितीयक्षण एवाव्यवहितत्वपर्यवसानाद् यत्रा विरलक्रमेण सिद्धिसिषाधयिषानुमितयः, तत्र द्वितीयक्षणे पक्षतासम्पत्तये द्वितीय- सिषाधयिषाविरहो विशेषणमस्तु सिद्धेः, प्राथमिकस्तु स्वक्षणस्य किमर्थमिति चेत् । यत्र क्रमेण सिषाधयिषा-प्रात्यक्षिकसिद्धि-परामर्शानुमितयः, तत्र तृतीयक्षणे पत्तता- सम्पत्सर्थमिति। दोधितिप्रकाशः द्वितीयसिषाधयिषाविरहविशिष्टपदस्य व्यावृत्ति प्रदर्शयमेव प्राथमिकसिषा- धयिषाविरहविशिष्टपरस्य(१) व्यावृत्तिं प्रदयितु पृच्छति,--'अथेति । तृतीय क्षणस्य व्यवधायको यो द्वितीयक्षणस्तत्रेत्यर्थः। तथा च द्वितीयक्षणेन व्यवहितत्वात् तृतीयादितणे नाव्यवहितत्वमित्यर्थः । सिद्धयनन्तरं क्षणविलम्बन सिपाधयिषायां सहजत(अ) पव सिद्धयभावाधीन- पक्षतासत्वमित्यत उक्तम्-'अविरलकमेणेति। सिद्धिसिपाधयिति,- सिपाधयिषाविरहविशिष्टः स्वक्षणः सिद्ध्युत्पत्तिक्षणः, तदव्यवहितोत्तरक्षणे (२) नानुमित्युत्पत्तिरिति भवति सा सिद्धिः सिपाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यव- हितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्ना, तस्या विशिष्टाभावोपपत्तये द्वितीय विशिष्टान्त- मित्यर्थः। 'स्वक्षणस्येति,-सिद्धितणस्यत्यर्थः । 'यत्न क्रमेण ति,-सिपाधयिषा- नाशक्षणे प्रात्यत्तिकसिद्व्युत्पत्ती पक्षतासम्पत्तिक्तविशेषणेनापि न सम्भवतीति अत उक्तं 'क्रमेणे'ति अविरलक्रमेणेत्यर्थः। एवं सिद्धिपरामर्शयोः समूहालम्बनत्वे स्वतणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकैव सा सिद्धिः स्यात् तदन्यसिद्धयभावः सम्मुखत(ट) वास्तीति तदर्थ विशेषणदानमफलं स्यादतस्तत्रापि क्रमो विवक्षितः। (१) 'प्रथम सिषाधयिपाविरह विशिष्टस्य' इति पाठान्तरम् । (२) तदव्यवहित. क्षणे' इति पाठान्तरम् । (अ) 'सहजत' इति-सिपाधयिषाविरहरूपविशेषणव्यतिरण वेन्यर्थः । (२) 'सम्मुखत एवेति-प्राथमिकसिपाधयिपाविरह विशेषणविनासस्वक्षणाव्यवहितो. परक्षणोत्पत्तिकानमितिकसिविभिन्न सिद्धयभावसत्त्वादयेत्यर्थः ।

·१०४ तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तथा च सा सिद्धिः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिका न भवति, स्वतणाव्यवहितोत्तरक्षणे तस्याः परामर्शस्यैवोत्पादात् । अनुमित्यव्यवहितप्रापक्षणे च तस्याः(8) सिषाधयिषाविरहधिशिष्टाया एव सत्त्वादतो विशेषणोपादानम्। स्वक्षणे (१) दत्ते व तस्मिन् (ड) तदुत्- पत्तिक्षणस्य न सिपाधयिवाविरहविशिष्यत्वं सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्य स्वस्थिति- क्षणस्याव्यवहितोत्तरक्षणे अनुमित्युत्पत्तिरिति सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्य स्वक्षणस्याव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकैव सा सिद्धिः, तदन्यसिद्धरभावः सहजत एवास्तीति भवति पक्षतेत्यर्थः । तदव्यवहितोत्तरत्वञ्च तध्वंसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वे सति तद्ध्वं- साधिकरणत्वम्। तथा च यत्र सिपाधयिषा-प्रात्यक्षिकसिद्धि-परामर्शा-नुमितयः, तत्र सिद्धिस्थितिकाले(२) नष्टः सिद्ध्युत्पत्तिकालपर्य्यन्तस्थायी क्रियाद्यात्मकः कालोपाधिः, तस्य पूर्वकाले सिपाधयियाविरहविशिष्टत्वात् स एव सिषाधयिषा- विरहविशिष्टस्वकालः, तदव्यवहितोत्तरक्षणः सिद्धिस्थितिक्षणः परामर्शोत्पत्तिक्षणः, तत्र अनुमितेरनुदयात्(३) सिमाधयिषाविरहविशिष्टस्वकालाव्यवहितोत्तरक्षणोत् पत्तिकानुमितिकभिन्नैव सा सिद्धिः, तस्याश्च सिषाधयिषाविरहविशिष्टाया एव पूर्वकाले सवात पक्षता न स्यादतः प्रथम क्षणपदम् । एवं सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरकालस्तादशाव्यवहितोत्तर- क्षणपर्यन्तस्थायी स्थूलकालोपाधिः, तथा व स्थूलकालोपाधिमादाय सव सिद्धिः सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरकालोत्पत्तिकानुमितिकेति, तदन्या सिद्धिरीश्वरस्यैवेति तस्या ईश्वरीयसिषाधयिषाविशिष्टाया एव सत्वेन सिषाधयिषा- विरहविशिष्टताशसिद्धचप्रसिद्धया असम्भव इत्यतो द्वितीयं क्षणपदम् । (१) ग्रन्थविशेषे 'स्वक्षण' इति पाठो नास्ति । (२) 'सिद्ध्युत्पत्तिकाल- पर्य्यन्तस्थायी सिद्धिस्थितिकाले विनष्ट' इति पाठान्तरम् । (३) 'अनुमितेरनुत्- पादात्' इति पाठान्तरम् । (8) 'तस्याः' -स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकसि विभिन्न सिद्धेः । (७) 'सम्मिमिति सिषाधयिषाविरहविशिष्टेतिविशेषण इत्यर्थः ।

·पक्षता-प्रकरणम् १०५ . पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरनन्तरं विनश्यदवस्थ-पूर्व (१'परामर्शनानुमित्यन्तरा- पत्तिः, अनुमित्यात्मकसिद्धेः सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्ति- स्वात्मकानुमिविकत्वेन तदन्यसिद्धेरभावस्य सत्त्वात्। तादृशक्षणाव्यवहितोत्तर क्षणबृत्ति-स्वभिन्नानुमितिकत्वविवक्षणेऽपि यत्र पर्वतो वहिमानित्यनुमितिरपेक्षा- बुद्धयात्मिका, तदुत्तरं पर्वतो वहिमान् वहिव्याप्यवांश्चेति प्रात्यक्षिकसिद्धिरपेक्षा- बुद्धिरूपा, तत्र तादृशानुमितिनाशानन्तरं प्रात्यक्षिकसिद्धिसत्वेऽप्यनुमितिप्रसङ्गः, प्रत्यक्षात्मक-सिद्धेस्ताद्गशक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणवृत्ति-स्वभिन्नानुमितिकत्वेनाप्रतिबन्ध कत्वादत आह-'उत्पत्तिके'ति । अनुमितिपदश्च प्रकृतानुमितिपरम् । अन्यथा वहिव्याप्यवान् वहिमांश्च पर्वतो घटव्याप्यवानिति प्रत्यक्षस्य स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोतपत्तिक-घटानुमितिकत्वेन वायनु- मित्यविरोधित्वेन(ढ) तत्रापि पक्षताप्रसङ्गादिति । । . दीधितिः तन्ना यत्र अनुमित्सानाशकाले प्रात्यक्षिकी सिद्धिः, अथ च(२) परामर्शानु- मिती, तत्र पत्तताविरहप्रसङ्गात् । दोधितिप्रकाशः 'यत्र अनुमित्सेत्यादि,-अनुमित्यात्मकसिद्धौ अनुमितसायाः फलोपहि- तत्वेनानुत्तेजकत्वं(ण) स्यावतः 'प्रात्यक्षिकी ति । 'अनुमिनसानाशकाल' इत्यनेन तादसिद्ध्युत्पत्तिक्षणस्यानुमितिप्राक्तणस्य सिपाधयिषाविरहविशिष्टत्वं सूचितम् । 'अथ च परामर्शानुमिती' इत्यनेन सिद्धेः परामर्शव्यवहितत्वेन तादशस्वक्षणा- व्यवहितोत्तरक्षणोन्पत्तिकानुमितिकभिन्नत्वं मूचितम् । (१) ग्रन्थविशेषे 'पूर्वेति पाठो नास्ति । (२) ग्रन्थविशेषे 'अथ चे'त्यस चकारो नास्ति । (a) 'वह्नयनुमित्यविरोधित्वेनेति,-अनुमितो प्रकृतस्थानिवेशे सिषाधपितापिरहविशिष्ट- स्वक्षणाव्यवाहतोत्तरक्षणोत्पत्तिक-यतकिञ्जिवनुमितिकसिद्धिभिन्नायाः सिषाधयिषाविरहविशिष्टापा एव विरोषित्वात् प्रकृतायाः सिद्धेशातथात्वादिति भाषः । (ग) 'अनुत्तेजकत्व' मिति-स्ववियप सिद्धयनुपहिताया एष सिपापविषाया भत्रापि निवेशादिति भावः। ११४ [४२] ·MIC तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दीधितिः अथ प्रथममपेक्ष्य द्वितीयस्येव द्वितीयमपेक्ष्य तृतीयस्याप्यव्यवहितोत्तरत्वम् । स्वसाधिकरणकालध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरण वा तादशाव्यवहितोत्तरत्वं वाच्यम् । दीधितिप्रकाशः 'द्वितीयमपेक्ष्ये'ति,-तथा च स्वाधिकरणक्षणं तत्तद्व्यक्तित्वेनोपादायाव्य- वहितोत्तरत्वं निर्वाच्यम्(१) । अन्यथा स्वाधिकरणक्षणचंसानधिकरणत्वस्य तृतीय- आगे अप्तम्भवेनासङ्गत्यापातात् । तत्तद्व्यक्तित्वेनोपादाने व स्वाधिकरणीभूततत्तत्- क्षणभ्साधिकरणक्षणध्वंसानधिकरण त्वे सति तादृशक्षणपंसाधिकरणत्वं तृतीय- क्षणेऽप्यविकलमिति भावः । तत्तव्यक्तित्वेन निवेशे गौरवादाह-'स्वध्वंसेति । 'स्व' सिद्धिः । विषयितया स्वध्वंसाधिकरणशानघंसाधिकरणत्वादसम्भव इत्यत आह–'काले'ति कालिक- सम्बन्धेनाधिकरणत्वप्रापकम्। तत्र गुरुत्वात् क्षणत्वं नोपात्तम्। स्वध्वंसा- धिकरणीभूतः(२) कालः स्वतृतीयक्षणः, तध्वंसानधिकरणत्वे सतीत्यर्थः। तेन चतुर्यादिक्षण युदासः। स्त्रपूर्वकालधारणाय विशेष्यम्(त)। तत्रापि स्वाधिकरण- ज्ञानपंससत्वात् 'काले ति(थ)। स्वाधिकरणत्वेनैव(द) स्वपूर्वकालवारणेऽपि अनुमित्युत्पत्तिक्षणवारणाय गुरुतरारम्भः। अन्यथा तत्रानुमितेरपि(३) तादृशाव्यवहितोत्तरस्वोत्पत्तिक्षणोत. पत्तिकानुमितिकत्वेन तद्भिनसिद्धरभाव(४)सत्वादनुमित्यनन्तरं पुनरनुमित्यापत्तिः स्यादिति। (१) 'अव्यवहितोत्तरत्वं वाच्य मिति पाठान्तरम् । (२) 'स्वध्वंसाधिकरण- काल' इति पाठान्तरम् । (३) 'तदनुमितेरपि' इति पाठान्तरम् । (४) 'सिद्धर- भावस्य' इति पाठान्तरम् । (1) 'विशेष्यामिति-स्वाधिकरणकालसाधिकरणत्वमित्यर्थः । (2) काले ति-पूर्ववत् कालिकसम्बन्धेनाधिकरणत्वप्रापकमिति शेषः । (a) 'वाधिकरणत्वेनैवेति-स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणस्वरूपगुरुतरनिवेशमपहाय अतर-स्वाधिकरणत्वमाननिवेशेमवेत्यर्थः ·पक्षता-प्रकरणम् 100 दीधितिः तथा च यत्र क्रमेण सिद्धि-सिषाधयिषानुमितयः, तत्र प्रथमक्षणे पक्षता- वारणाय उत्तरक्षणस्य विशेषणं प्रथमं विशिष्टान्तम्। द्वितीयन्तु सिद्धेस्तष द्वितीयक्षणे पक्षतामम्तये। दीधितिप्रकाशः नन्वेवं स्वक्षणे सिषाधयिषाविरहविशेषणं व्यर्थम् ; यत्र क्रमेण सिषाधयिषा. प्रात्यतिकसिद्धिपरामर्शानुमितयः, तत्र तादृशसिद्धेर्निरुक्तस्वक्षणाव्यवहितोत्तर- क्षणोत्पत्तिकानुमितिकत्वेन तदन्यसिद्धरभावस्य सत्त्वादतः प्रकारान्तरेण तत्प्रयोजन- माहे-तथा चेति। सिद्धयनन्तरं तृतीयक्षणे सिषाधयिषायां सिषाधयिषा- तृतीयक्षणे अनुमित्युत्पत्तौ वा सिद्धेः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकत्वं न घटत इत्यतः 'क्रमेणे'ति-अविरलक्रमेणेत्यर्थः । तथा 'प्रथमक्षण' इति,-ताशसिद्धः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमिति- कत्वेन तदन्यसिद्धरभावस्य प्रथमक्षणेऽपि सत्त्वादित्यर्थः। 'उत्तरक्षणस्येति,- स्वक्षणस्य(१) विशेषणे तादृशसिद्धरुत्पत्तिक्षणस्य सिषाधयिषाविरहविशिष्टत्वेन प्रथमक्षणे(२) तत्र पक्षतावारणासम्भवादिति। 'उत्तरतणस्य' तादृशसिद्धेरव्यव- हितोत्तरक्षणस्य(३)। व तादृशसिद्धरव्यवहितोत्तरक्षणस्य सिषाधयिषा- विशिष्टत्वेन सिषाधयिषाविरहविशिष्टो यः स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणः, तदुतपत्तिका- नुमितिकं यत् (४) तद्भिनायास्तादृशसिद्धेः प्रथमक्षणेऽपि सत्त्वान्न पक्षतेति भावः । 'द्वितीयन्तु' सिद्धेर्विशेषणमित्यनुषज्यते । 'तत्र'ति अन्यथा तादश- सिद्धः प्रथमक्षण इव द्वितीयक्षणेऽपि सत्वान्न पक्षता स्यादिति भावः । दोर्धाितः यदि पुनरिच्छाजनिका सामग्री प्रतिवघ्नात्यनुमिति, तदानुमित्यव्यवहितपूर्व- वर्तिसिविभिन्न सिद्धयभावमान पक्षतेति चेत् । तादसिद्धीनां तत्तद्व्यक्तित्वेना- भावः कारणम् , निरुक्तरूपविशिष्यत्वेन वा ? (१) 'प्रथमक्षणस्य' इति पाठान्तरम् । (२) ग्रन्थविशेषे 'प्रथमक्षण' इति पाठो नास्ति । (१) ग्रन्थविशेपे 'उनरक्षणस्य तादृश सिद्धेरव्यवहितोत्तरक्षणस्य' इत्यंशो नास्ति । (४) 'यद्यत् स्वम्' इति क्वचित् पाठः ।

·10 तत्त्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे नाद्यः ; अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गात् , तादशसकलसिद्धौ अनुमित्सा. विरहविशेषणदानस्य व्यर्थत्वात् , तत्तत्समयसम्बन्धव्यक्तीनां तत्तत्समया- वच्छिन्न-तत्तत्मनोयोगादीनां वा प्रतिबन्धकत्वप्रसङ्गाच्च । . नान्त्यः ; सत्यपि परामर्शादौ कस्याश्चित् सिद्धरनन्तरमनुमितिः, कस्याश्चि- नेत्यत्र नियामकाभावात् । दोधितिप्रकाशः 'इच्छाजनिति ,-तथा च प्रथमक्षणे पत्ततासत्त्वेऽपि न क्षतिः। तदानी- मनुमित्युत्पादस्येच्छाजनकसामग्रया प्रतिबन्धेनैवाभावादिति भावः । इच्छा- घटितसामग्रया एव प्रतिबन्धकत्वं दृष्टम् , नेच्छाजनकसामग्रया इत्यतस्तत्प्रतिबन्ध- कत्वस्य सन्दिग्धतां दर्शयति 'यदि पुनरिति । तदानुमिती'ति, यद्यपि यत्रा- पेक्षाबुयात्मकसिद्धिः, तत इष्टसाधनताधोः, ततः सिषाधयिषा, ततोऽनुमिति- स्तत्र तादसिद्धरपि निरुक्तस्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिकत्वेन तदन्य- सिद्धरभावस्य प्रथमक्षणेऽपि सत्यादिच्छासामप्रयभावाच इष्टसाधनताधीकाले अनुमित्यापत्तिरत इच्छासामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वेऽपि सिपाधविषाविरहविशिष्टत्वं विशेषणं तनावश्यकम् , तथापि अपेक्षाबुद्धेः दे(१) द्रव्ये इति प्रत्यक्षान्यथानु- पपत्या(ध) क्षणत्रयावस्थायित्वम् , अत्र(२) च तादृशप्रत्यक्षाभावान क्षणत्रया- वस्थायित्वमित्यभिप्रेत्यैतदुक्तम(३) । स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकानुमितिक- सिद्धिभिन्नसिद्धयभावस्य बहुव्रीहिद्वयानुप्रवेशेन ४) गुरुत्वात्तदुपेक्षितम् । अनुमित्यव्यवहितपूर्वत्वश्च तदनुमित्युत्पत्तिकालोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगि- त्वम् । तादृशक्षणवृत्ति-सिद्धिभिन्नसिद्धीनामभाव इत्यर्थः । मानपदेन सिषाधयिषा. (१) ग्रन्थविशेपे 'द्र' इति पाठो नास्ति । (२) 'तत्र च' इति पाठान्तरम् । (३) 'प्रेत्य तदुक्तम्' इति पाठान्तरम् । (४) 'बहुब्रीह्यर्थप्रवेशेन' इति पाठान्तरम् । (घ) आदौ अपेक्षाबुद्धिस्ततो द्वित्वोत्पत्तिस्ततो द्वित्वद्वित्वत्वे इति निर्विकल्पकं ततो द्वित्वप्रत्यक्षमिति क्रमेण अपेक्षाबुद्धिचतुर्थक्षणे द्वित्वप्रत्यक्षं जायते, तत्र यदि अपेक्षाबुद्धः स्वोत्पत्तितृतीयक्षणे नाशः स्यात् , सदा अपेशाबुद्धिमाशाचतुर्थक्षणे हित्वनाशः स्यात् । ततो विषयस्य प्रत्यक्ष प्रति हेतुत्वात् तदभावेन चतुर्थक्षणे द्वित्वप्रत्यक्ष नोपपद्यतेति भावः ।

·पक्षता-प्रकरणम् १०॥ विरहविशेषणव्युदासः। सिद्धचभावस्य पत्ततात्वसम्पत्तये चरमसिद्धिपदं सार्थकयितु(१) प्रथमं सिद्धिपदम् । अखण्डाभावघटकतया वा अस्य(२) न वैयर्यम् । तथा च अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षण (३)वृत्तिसिद्धिभिन्नस्य परामर्शादेः प्रतिबन्धकत्वापाताचरमसिद्धिपदम् । वंचित्तु अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्ति(४)भिन्नसियभावमात्रमिति पाठः । तत्र सिद्धिपदस्याखण्डाभावसम्पादकतया न वैयर्यम्। 'तादशसिद्धीनाम् । सिषाधयिषाविरहविशिष्ट - स्वक्षणाव्यवहितक्षणोत्पत्तिकानुमितिकभिन्नसिद्धीनाम् । 'निरुक्तं ति(५),–'निरुक्तरूपम्' सिषाधयिषाविरहविशिष्टेत्याविरूपम् । ननु अनायत्यैवानन्तकार्यकारणभावोऽस्त्वित्यत आह-ताशे'ति । ननु अनुमित्य- व्यवहितपूर्ववर्तिसिद्धिभिन्नसिद्धीना(६)तत्तद्व्यक्तित्वेनैवाभावः कारणम् , भनुमित्य- व्यवहितपूर्ववृत्ति-ताशसिद्धीनान्तु सिपाधयिषाविरहविशिष्त्वेन, शब्दक्यमनुपादेयमेव इत्यत आह - 'तत्तदिति । आत्मनिष्ठस्य प्रतिबन्धकाबलाभाय 'सम्बन्धेति । यत्र सिद्धिसिपाधयिषानुमितयः, तत्र सिद्धेः प्रथमक्षण एवं प्रतिबन्धकत्वम् , तत्र लाघवात् ततक्षणसम्बन्धस्यैव तथात्वमस्त्वित्यर्थः। ननु तत्क्षणसम्बन्धयात्मान्तरेऽपि सत्त्वान् तदानीमनुमितिर्न स्यात् । न च तदात्मीयतत्क्षणसम्बन्ध एव प्रतिबन्धक इति वाच्यम् ; तदात्मा तत्क्षण- श्वेत्यतोऽधिकस्य तदात्मीयतत्सम्बन्धस्याभावावत आह-तत्तत्समयावच्छिन्नेति । 'तत्तन्मनोयोगे'ति, यत्र आत्मनि यदा अनुमिति!तपद्यते, तदात्मीयमनोयोग पर तव्यक्तित्वेनोपादेय(७) इत्यर्थः। आदिना तदात्मीयपरिमाणादिसंग्रहः । यद्यप्येवं तत्तत्तणावच्छिन्नसिद्धिव्यक्तेरपि प्रतिबन्धकत्वमागतमेव विनि- गमनाविरहात् , तथाप्येतादृशानन्तप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावे मानाभाष इत्यत्र (१) 'सार्थकीकर्नुम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'अखण्डाभावनया च न वैयर्थ्यम्' इति पाठान्तरम् । (३) 'पूर्वनि' इति पाटान्तरम् । (४) 'पूर्वक्षणवर्ति' इति पाठान्तरम् । (५) ग्रन्याविशेपे 'निमक्ते ति' इति प्रतीकधारणं नास्ति । (६) 'पूर्ववर्नि भिन्न सिद्धीनाम्' इन पाठानाम् । (७) 'मनोयोगस्तव्यक्तित्वेनोपादेय' इति पाठान्तरम् ।

·तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे तात्पर्य्यम् । अत्र च सामान्यतः प्रकृतानुमितित्वमेव कार्य्यतावच्छेदकम् , न तु तत्तदनुमितित्वम् । सामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या प्रतिबन्धकत्वकल्पनानातिप्रसङ्ग- गन्धोऽपीति । 'परामर्शादा' वित्यादिपदेनात्ममनोयोगादिपरिप्रहः । दीधितिः न वा कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसमाजाधीनकार्यात्पादादिकं कारणता- वच्छेदककोटौ निविशते ; तथा सति उत्पत्तिकालावच्छिन्नविशेषितेन स्वक्षणा- व्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिकसविषयकत्वेन, स्वसमानाधि- करणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणोत्पनसविषयकत्वेन, स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणानुत्- पत्तिकस्वसमानाधिकरणानुमितिकभिन्नसविषयकत्वेन वा; किंवा स्वसमानाधि- करणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टज्ञानत्वादिना कारणत्वं स्यात् । वहितोत्तरश्च द्वितीयक्षण एवेति नातिप्रसङ्गः । - अव्य. दोधितिप्रकाशः ननु उक्तरूप(१)विशिष्टाभाव एव नियामकः । न च नियामकान्तरकल्पन विना तदेव दुर्शयमिति वाच्यम् ; तस्य स्वरूप(२)सत एव(न) हेतुत्वेन तदज्ञानेऽपि ततिविरहादत माह-'न वे'ति। कार्योत्पादस्य कारणतावच्छेदककोटिप्रवेशे तद- वच्छिन्नस्य पूर्वकाले असत्वात् कार्योत्पादो न स्यादित्येतत्सूचनाय कारणता- वच्छेदकावच्छिन्नसमाजाधीनेत्युक्तम् । कार्योत्पादादिकमित्यादिपदेन प्रतिबन्धका- धीनकार्यानुत्पादपरिग्रहः(३) । 'तथा सति' कारणतायाः फलगर्भत्वे(४)सति । परामर्शन संस्कारेण वा स्वाव्यवहितोत्तरक्षणे अनुमित्युत्पादानन्तरं क्षणान्तरे(१) अनुमितिजननस्य वारणाय 'उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वेति वक्ष्यमाणत्रितयान्वितम् । कालोऽत्र क्षणः; तेन ताद्गशस्थूलकालोपाधि(६)मादाय नातिप्रसङ्गः । (१) 'उक्तविशिष्टे'ति क्वचित् पाठः। (२) 'स्वरूपत एव' इति क्वचित् पाठः। (३) 'प्रतिबन्धकसत्वाधीनका-नुत्पत्तिपरिग्रह' इति पाठान्तरम् । (४) 'तथा सति' इत्यादिः 'गर्भत्वे सति' इत्यन्तोऽशः पुस्तकविशेषे न दृश्यते । (५) 'अनुमित्युत्पत्त्यनन्तरक्षणे' इति पाठान्तरम् । (६) 'कालमादाय' इति पाठान्तरम् । (न) 'स्वरुपसत एव'-मज्ञायमानस्यैव ।

·पक्षता-प्रकरणम् 'स्वक्षणे'ति,-क्षणः समयः। घटशानादेरप्युत्तरक्षण (प) समानाधि- करणानुमित्युत्पादात् तद्वारणाय 'अव्यवहिते'ति। स्वकालाव्यवहितोत्तरकालः स्वकालध्वंसाधिकरणकालमसानधिकरणत्वे सति स्वकालध्वंसाधिकरणकालः , स व द्वितीयक्षणपर्य्यन्तस्थायी स्वपूर्वकालस्थायी स्थलकालोपाधि)। तथा च घटज्ञानादेरपि तान्दशस्वाव्यवहितोत्तरस्थूलकालोत्पत्तिक-स्वपूर्वकालीनानुमितिकतया तथैवातिप्रसङ्ग इत्यतः क्षणे'ति । यत्र परामर्शनानुमिति-संस्कारा-(१) वेकदेव जनितो, तत्र स्वद्वितीयक्षण- वृत्ति-तादृशानुमितिकेन तेन संस्कारेण(ब) स्वद्वितीयक्षणे अनुमितिजननप्रसङ्ग इत्यत आह-उत्पत्तिके ति। यत्र चैत्रस्य घटज्ञानाव्यवहितोत्तरक्षणे मैत्रस्यानुमितिस्तत्र तादृशघटशानस्यापि निरुक्तरूपशालित्वाश्चैत्रस्याप्यनुमितिजननप्रसङ्ग(२) इत्यतः 'स्वसमानाधिकरणे'ति । घटव्याप्यवान् पर्वत इति परामर्शस्य स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकघटानुमिति- (१) 'अनुमिति, संस्कारश्चैकदैव' इति पाठान्तरम् । (२) 'यत्र चैत्रीय- परामर्शनानुमितिस्तत्र तादृशमैत्रीयघटज्ञानस्यापि निमकरूपशालित्वान्मैत्रस्याप्यनुमिति- जननप्रसङ्ग' इति क्वचित् पाठः। (१) 'उत्तरक्षणे'-व्यवहितोत्तरक्षणे । 'तदुधारणाय'-उत्तरत्वमात्रयटित-ताशसविषयकत्येन घटज्ञानमुपादाय तव्यवहितोत्तरक्षणे अनुमित्यापत्तिवारणायेत्यर्थः। घटज्ञानादेरपि स्वक्षणा- व्यवहितपूर्वक्षणोत्पत्तिक-स्वसमानाधिकरणानुमितिकसविषयत्वेनातिप्रसङ्ग इत्युत्तरपदम् । (क) 'स्थूलकालोपाधि रिति-स्थूलकालोपाधिरपोत्यर्थः । (ब) मनुमितौ स्वेतरत्वनिवेशेनैव प्रकृतस्थले अनुमित्या अनुमितिजननस्यापादयितु- मशक्यत्वेन संस्कारानुधावनम् । न च तथापि स्वासमानकालीनत्वमेवानुमिती निवेश्यतां, तेनैव संस्कारवारणसम्भवादिति चेन्न असम्भवापत्तः, उत्पत्तिकालावच्छिन्नताशसविषय- कत्वाचवच्छिन्नजन्यानुमितिमात्रस्यैव स्वसमानकालीनत्वादिति भाषः। वस्तुतस्तु अनुमितो स्वेतरस्वनिवेशे यत्र साध्यानुमितिद्वयं जायतामितीच्छथा साध्यतव्याप्ययोरपेक्षासुद्धयात्मकानु- मित्यनन्तरं साध्यमानानुमितिः, सत्र साध्यल्यानुमित्यन्तरप्रसस्य वारणायमानुमिती स्वेतरस्पनिवेशानुगृहीतवृत्तित्वनिवेशेमोत्पत्तिनिवेशगौरवं न शक्यमपोहितमिति ।

·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे कस्याव्यवहितोत्तरक्षणे वह्नयनुमित्युत्पादप्रसङ्ग इत्यतः 'अनुमिती'ति-प्रकृतानु- मितीत्यर्थः(भ)। यत्र चैत्रमैत्रवृत्तिद्वित्वान्यवहितोत्तरक्षणे मैत्रस्यानुमितिर्जाता, तत्र तादृश- द्वित्वस्यापि निरुक्तरूपशालित्वात् तेन चैत्रस्थानुमितिजननप्रसङ्ग इत्यतः 'सविषयक- त्वेनेति। सिषाधयिषा-संस्कारसाधारण्याय ज्ञानत्वमुपेक्षितम्(म)। एतस्य स्वत्वद्वयघटितत्वाद् बहुव्रीहिद्वयप्रवेशेन च १) गुरुत्वादाह-स्वसमाना- धिकरणे ति। स्वम् अनुमितिजनकत्वेनाभिमतम् परामर्शादि। तदव्यवहित- पूर्वत्वं य) तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । अनुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिक- धंसपतियोगिस्थूलकालोत्पन्न ज्ञानादि(र)वारणाय 'क्षणे'ति । यस्य(२) परामर्शस्य संस्कारस्य वा अन्तिमक्षण(ल) एवानुमितिः, तस्यापि तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वेन तदुत्पत्तिद्वितीयक्षणे अनुमिति(व)प्रसङ्ग इत्यतस्तदुत्पन्ने'ति । अत्र उत्पत्तिरुपलक्षणम् , तेन 'उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वे'त्य- स्यापि सार्थकत्वम्। उत्पत्तेर्विशेषणत्वे उत्पत्तिघटकीभूताद्यत्वस्य चैयर्थ्यात् , तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्त्वेनैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । तच्च 'कि वे'- त्यनेन वक्ष्यते। पदान्तरप्रयोजनन्तु पूर्ववदुग्नेयम् । . . (१) 'प्रवेशाच्च' इति पाठान्तरम् । (२) 'य'ति क्वचित् पाठः । (भ) 'प्रकृतानुमिती'ति-प्रकृतसाध्यपक्षकानुमितीत्यर्थः । तेन पहिव्याप्यधूमवन्महानस- मित्यादिपरामर्शस्य स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिक-महानसपक्षकवह्निसाध्यकानुमितिकस्या- व्यवहितोत्तरक्षणे पर्वतपक्षकवह्निसाध्यकाधनुमित्युत्पादप्रसङ्गोऽपि निरस्त इति ध्येयम् । (म) इत्थच यत्र क्रमेण सिद्धयात्मकपरामर्श-सिषाधयिषानुमितयः तत्र सिषाधयिषायाः, यत्र च परामर्शवजन्यसंस्कारानुमितयस्तत्र तत्रत्यसंस्कारस्य तेन रूपेण कारणत्वोपपत्तिः। (य) 'तदव्यवहितपूर्णत्व'मिति-स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्घत्वमित्यर्थः । (र) 'ज्ञानादिवारणायेति-कालमात्रघटितताशरूपावच्छिन्नकारणतया ताहशज्ञानादेः परिग्रहनिरासायेत्यर्थः। (ल) 'अन्तिमक्षण' इति-अन्तक्षणे नाशक्षण इति याचन् । जगदीशेन तव्यावृत्ति प्रदर्शना. घसरे 'यत्र परामर्शन स्पनाशक्षणे अनुमितिर्जन्यते' इत्येव स्पष्टमुक्तम् । () 'अनुमितिप्रसङ्ग'-इति,-अत्र कल्पे उत्पत्तिवद् वृत्तित्वस्योपलक्षणत्वाभि- प्रायेणैवेदम् ।

·पक्षता-प्रकरणम् नन्वत्र अनुयोगिनि स्वत्वपवेशात् स्वत्वस्थानुगतस्याभावात् कथमनुगत- कार्यकारणभाव इया आह-'स्वत गे'ति । अत्र स्वशब्देन यस्य ज्ञानादेरव्यव- हितोत्तरक्षणे नानुमित्युत्पादः, तस्यैवाभिधानम् । तावभेदकूटवत्सविषयकत्वस्य चानुगतत्वान्नाननुगमः(श)। . भत्रापि 'स्वतणे'त्यत्र क्षणः समयः। अव्यवहितपद-द्वितीयक्षणपदादि- प्रयोजनन्तु पूर्ववत्। अत्राप्युत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वेत्यनुषज्यते(१); तेन यस्य परामर्शस्य संस्कारस्य वा(२) अव्यवहितोसरक्षणे अनुमितिः, तस्यापि कारणता- पच्छेदकाकान्तत्वान्न पुनरनुमित्युत्पादप्रसङ्गः । न चैवमुत्पत्तेः(१) स्वत्वघटितत्वेन कथमेवंक्रमेणाप्यनुगम इति वाच्यम् । स्वाधिकरणसमयसविशिष्ट(स)स्वाभावकूटस्य विशेषणत्वात्(३)। ननु ज्ञानेच्छासंस्कारादिसाधारणं सविषयत्वं नेकम् , अतिरिक्तविषयताया भनभ्युपगमात् , एवम् अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे नियमतः सविषयकपदार्थोत्पत्ती मानाभावात्यत -'किं वेति । अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणे परामर्शस्या- वस्यकत्वानं शानत्वंघटितोक्तरूपावच्छिन्नस्यानुमितिजनकत्वे व्यभिचारः । (१) 'च्छिन्नत्वेत्यस्यापि अनुषङ्गः' इति पाठान्तरम्। (२) ग्रन्थविशेषे 'संस्कारस्य वा' इति पाठो नास्ति । (३) ग्रन्थविशेपे 'प्रसङ्ग इत्यनन्तरं 'ननु शानेच्छे'त्यादितः पूर्व 'नचैवमुत्पत्तेः स्वत्वघटितत्वेन कथमेवंक्रमेणाप्यनुगम इति वाच्यम् ; स्वाधिकरण- समयध्वंसविशिष्टस्वाभावकूटस्य विशेषणत्वादिति ग्रन्थो न दृश्यते । () भन्न कल्पे प्रतियोगिनि स्वत्वान्तर्भावात् तापदभेवकूटवस्येनानुगमः । (१) 'उत्पते रिति-उत्पत्तिकालावच्छिन्नत्वघटकीभूखाया इति शेषः । (स) प्रकृते बसवैशिष्टय स्वपदार्थाचे विशेषणम् । तब कालिकसम्बन्धेन गोध्यम् । स्वपदेव तत्सम्यक्तीनामुपपहेऽपि तापदभावगतकूटत्वस्यैक्यादननुगमदोषशानिरासः । परामर्श- संस्काराबाबुत्पत्तिकालावच्छेदेनेत्र ताशध्वंसविशिष्टस्वाभावकूटस्य सत्व, द्वितीयादिक्षणे- प्रीति प्राणुकोत्पसिकालाग्छिनत्वविशेषणमनेन गतार्थमिति ध्येयम् । २१५ [५] ·तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे एकेन परामर्शनानुमितिजननानन्तरं पुनरनुमितिजननस्य वारणाय तादशा- व्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वमुक्तम्(ह)। द्वित्वादिवारणाय झानत्वमुक्तम्(क्ष) । शेष पूर्ववत् । आदिपदेन ताशसंस्कारत्व-ताशसंयोगत्व-धर्मत्वादीना(१) संग्रहः । ननु पूर्वोक्त-स्वाव्यवहितोत्सरत्वस्य तृतीयक्षणसाधारणतया येन परामर्शन विनव्यवस्थेनानुमिति निता(क), तेन(२) स्वद्वितीयक्षणेऽप्यनुमितिजननापत्तिरत माह-'अव्यवहितोत्तरश्चेति । तथा च एषु सर्वेषु स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरण- कालध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणकालध्वंसाधिकरणत्वमेवाव्यवहितोत्तरत्वं निर्वाच्यम्(ख)। तत्रापि विशेष्यदले स्वाधिकरणत्वेनैव स्वपूर्वगोष्ठीवारणेऽपि स्वोत्पत्तिक्षणवारणाय 'कालध्वंसे'ति । तदारणफलन्तु अनुमित्युत्पत्तिकालोत्- पत्तिकसंस्कारेणानुमित्युत्तरतणे(ग) अनुमित्यन्तरापत्तिवारणमिति(३) । दीधितिः न च आदिमेषु त्रिषु परामर्शस्थितिक्षणे यत्र विरोधिसिद्धयादिनाशः(घ), तत्रोत्तरक्षणे अनुमितिर्न स्यात् , परामर्शस्यातथात्वादिति वाच्यम् । अनुमिति- (१) 'तादृशसंयोगत्वादीना'मिति कचित् पाठः। (२) 'तेन परामर्शेन' इति क्वचित् पाठः। (३) 'अनुमित्यन्तरोत्पत्तिवारणमिति' इति पाठान्तरम् । (5) पूर्वक्षणवृत्तित्ववैशिष्टयन्तु पूर्वक्षण एष, न तु क्षणान्तर इति मातिप्रसङ्गः । (a) अन्यथा अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणे सिद्धयनात्मकपरामर्शवति तानिने चात्मनि सियात्मकपरामर्शवति यद द्वित्वमुत्पन्न तस्याप्यनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वादि- रूपकारणतावच्छेदकधर्माकान्तत्वात् तबलेन सिद्धयात्मकपरामर्शवति मिहत्तात्मन्यपि प्रकृतानु- मितिप्रसङ्गादिति ध्येयम् । (क) 'मनुमिति मिते'ति-स्वतृतीयक्षणे भनुमितिहत्पादिता, पूर्वोत्पनविरोषिसियादि- पावनस्पद्वितीयक्षण इति शेषः । () मत्र सत्यन्तवलं स्वोत्पत्तिक्षणोत्तरतृतीयक्षणादिरूपक्षणगोष्ठीवारकं विशेष्यदलना स्वपूर्वक्षणगोडीवारकम् स्वोत्पत्तिक्षणवारकनेति । (ग) संस्कारेणेति अनुमित्यव्यवहितपूर्वोत्पन्नपरामर्शादिप्रभवेण संस्कारेणेत्यर्थः । उतपति- क्षणस्पाचारणे संस्कारोत्पत्तिक्षण एवं संस्काराव्यवहितक्षणा, प्रकृते तत्क्षणोत्पत्तिकानुमिति- मासाविति भवत्येवातिप्रसङ्ग इति ध्येयम् । () परामर्शस्थितिक्षणे सिपाविनाशोक्तया परामर्शोत्पत्तिक्षणे सियाविसत्वसूचनात परामर्श स्थितिकाले प्रस्तामितिप्रसङ्गमा पारिता।

·पक्षता-प्रकरणम् सामप्रया विरोधिन्या विरहेण तदानीमुत्पन्नादनुग्यवसायादेरन्ततः संस्काराना तत्- सम्भवात्। संस्कारजन्यत्वेन स्मृतित्वस्य प्रागेव(१) निरासात् । दीधितिप्रकाशः 'न च(घ) आदिमेष्वि'ति, चतुर्थे तु परामर्शस्यैवानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षण- वृत्तित्वविशिष्टस्य(२) सत्वान्नाप्रसङ्गः। सियादीत्यादिना वाधादिपरिप्रहः । 'अतथात्वात्' स्वतणाव्यवहितोत्तरतणोत्पत्तिकतादृशानुमितिकत्वाभावात् । 'तदानी' परामर्शस्थितिक्षणे । ननु यत्र कामिनीलौकिकप्रत्यक्षात्मकः परामर्शी जायतामितीच्छानन्तरं विनश्यववस्थसभिकर्षण कामिनीलौकिकप्रत्यक्षात्मकः परामों जनितः(ङ), तत्र द्वितीयक्षणे झानमात्रस्यैवानुत्पत्तिः, कामिनीजिज्ञासाया एव प्रति- बन्धकत्वात् , न वा पुनः कामिनीलौकिकप्रत्यक्ष सन्निकर्षाभावात् , तत्र तृतीयक्षणे भनुमितिर्न स्यात् तादशसविषयाभावात् । एवं यत्र 'एतत्परामर्शाव्यवहितो- तरक्षणे अन्यक्षानं मा भवतु'(३) इतीच्छया मन्त्रादिकमौषधादिकं वा प्रयुक्तं तथापीत्यतस्तत्रापि बादशं संस्कार(च)मुपपादयति 'अन्तत'(४) इति । 'तत्सम्भवात्' अनुमितिसम्भवात् । तस्या(५) अनुमितेः संस्कारजन्यत्वेन(६) स्मृतित्वापत्तिरत आह-'संस्कार'ति। 'प्रागेव' सुतराम्। संस्कारत्वेन संस्कारजन्यमानत्वस्य (१) 'द्रागेव' इति पाठान्तरम् । (२) 'पूर्ववर्तित्वविशिष्टस्य' इति पाठान्तरम् । (३) 'न भवतु' इति पाठान्तरम् । (४) 'अन्ततः संस्कारादिति' इति पाठान्तरम् । (५) 'ननु अनुमितेः' इति पाठान्तरम् । (६) क्वचित् 'जन्यत्वे' इति सप्तम्यन्तपाठः। (6) 'परामर्शो जमिस' इति,-नच कामिनीजिज्ञासाया ज्ञानसामान्य प्रति प्रतिबन्धकत्वात् कथं तत्र परामोत्पत्तिरिति वाच्यम् । कामिनीज्ञामान्यज्ञानसामान्य प्रत्येष कामिनी जिज्ञासायाः प्रतिबन्धकत्वेन निरुतपरामर्शस्य कामिनीज्ञानात्मकतया तदन्यत्वाभावेन ननिस्कल्पले परामशानुपपत्तिः । (च) 'वादशं संस्कारमुपपादयती'त्यस्य संस्कारमेव ताशं स्वक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणोत्- परिकानुमिविकाविरूपम् व्यवस्थापयतीत्यर्थः ।

·तस्वचिन्तामणौ भनुमानखडे स्मृतिसामग्रीजन्यत्वस्य वा स्मृतित्वे प्रयोजकत्वात् , भन्यथा संस्कारजन्यप्रत्य- भिक्षादेरपि स्मृतित्वापातादिति भावः । . दीधितिः स्यावा स्वसमानाधिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिभिन्नत्वेन, स्वसमाना- धिकरणानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वानधिकरणक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वेन वा, स्वसमाना- धिकरणानुमित्युत्पत्यनधिकरणसमयाव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वेन वा प्रति- बन्धकत्वम् । तदव्यवहितपूर्वत्वञ्च तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम् । दीधितिप्रकाशः ननु उक्तस्थले परामर्शस्यापेक्षात्वे कथं संस्कारसम्भावना ? किं वेत्यादिपतेऽपि अनुयोगिनि स्वत्वप्रवेशादननुगमस्तदवस्थ एवेत्यतोऽनुगतरूपेण प्रतिबन्धकत्वमाह- 'स्याद्वेति। मैत्रीयानुमित्यव्यवहितप्राकक्षणोत्पन्नसिद्धयादिमत(१)श्चैनस्य सिषा- धयिषाशून्यस्यानुमित्यापत्तेराह-'स्वसमानाधिकरणे'ति । स्वसमानाधिकरणानु- मित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्ति यद्यत् तद्भिन्नत्वेनेत्यर्थः । स्वसामानाधिकरण्यञ्च समवायेन, तेन स्वासमानाधिकरणानुमितेविषयतया(२) स्वसमानाधिकरणत्वेऽपि न क्षतिः। न चैवं ध्वंसादेरपि ताशपूर्ववृत्तिभिन्नत्वेन(छ) प्रतिबन्धकत्वादनुमिति- मात्रस्यैवानुत्पादापत्तिः, अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणे ध्वंसादिसत्वेऽपि समवायेन तदभावस्य सत्वादिति (ज) भावः । (१) 'सिद्धयादित' इति पाठान्तरम् । (२) 'स्वव्यधिकरणानुमितेरपि विषयतया' इति पाठान्तरम् । छ। 'तारशे'त्यादि ; प्रकृते सामानाधिकरण्यस्य स्वाधिकरणत्वांशेऽपि समवायपाटितल्य निविष्टतया समवायटितध्वंसादिसामानाधिकरण्यल्याप्रसिद्धया सारशपूर्ववृत्तिभेवटपरव. मिति भावः। (ज) एतेन प्रकृते प्रतिबन्धकतावच्छेदकसम्बन्धोऽपि समवाय एवं विवक्षित इति सूचितम् ।

·पता-प्रकरणम् इदानीन्तनाना(झ) सिद्धयादीनां सर्वेषामेव(१) प्रायश(प्रोस्ताहशानुमिति- पूर्वक्षणवृत्तित्वात(२) तादृशानुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकवंसप्रतियोगि(३)स्थलकाला. पाध्यात्मक-तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वकालवृत्तित्वाचाप्रतिबन्धकतया सिद्धघ(४)त्तर. मनुमित्यापत्तिरत(५) आह–'अव्यवहिते'ति 'क्षणेति था। वक्ष्यमाणसिखंचात्मक-परामर्शानन्तरं सिवाधयिषोत्(६)पादकाले तत्पुरुषीय. संयोगादेरवण्यं नाशोत्पत्तौ मानाभावात सिषाधयिषाप्राक्क्षणवृत्तीनामनुमित्यव्यव- हितप्राक्क्षणवृत्तित्वेनाप्रतिबन्धकत्वात सिषाधयिषोत्पत्तिकाले अनुमित्यापत्ति- रित्यस्वरसादाह-'म्वसमानाधिकरणे'ति । तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तेरपि(७) परामर्शस्य तादृशानुमित्युत्पत्तिकालोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वरूपाव्यवहितपूर्णत्वा- नधिकरणस्थूलकाल-(८) वृत्तितया प्रतिबन्धकत्वादनुमितिकाले अनुमित्यनापत्तेराह- 'क्षणे'ति । क्षणत्वञ्चात्र स्ववृत्तियावध्वंसविशिष्टसमयत्वं विशिष्योपादेयम् । अन्यथा स्वस्वपूर्ववृत्तीत्यादिक्रमेणाचक्षणावच्छिन्नस्थिरस्यापि क्षणत्वेन तस्य चानुमित्यग्यव- हितप्राक्क्षणस्यापि निरुक्तानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वानधिकरणतया तवृत्तित्वविशिष्ट- परामर्शस्य प्रतिवन्धमत्वादनुमितिकाले अनुमित्यनापतेः । . तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तेरपि(8) तादृशानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वानधि- करणक्षणवृत्तित्वेन १०) प्रतिबन्धकत्वादनुमितिकाले अनुमितिर्न स्यादतो 'विशिष्ट- त्वेने ति। अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणे व अनुमित्यव्यवहितपूर्वत्थानधिकरणक्षण. वृत्तित्वविशिष्टाभावस्य सत्वानानुमितिप्रतिबन्ध इति भावः । (१) 'सर्वेषामेव',इति पाठो न सार्वत्रिकः । (२) 'वर्तित्वात्' इति पाठान्तरम् । (३) 'स्वपूर्ववर्तिस्वानन्तरतृतीयक्षणोत्पन्नध्वंसप्रतियोगि' इति पाठान्तरम् । (४) 'सिद्धरुत्तर' इति पाठान्तरम् । (५) 'पत्तेराह' इति पाठान्तरम् । (६) 'सिषा- धयिषाया उत्पादकाले' इति पाठान्तरम् । (७) 'वृत्तित्वेऽपि' इति पाठान्तरम् । (८) स्थूलकालमहाकालवृत्तितया' इति पाठान्तरम् । () 'वर्तिनोऽपि' इति पाठान्तरम् । (१०) 'पूर्वत्वानधिकरणतया तवृत्तित्वेन' इति, पाठान्तरम् । (स) परमसिद्धयादिव्यत्तयुत्तरमनुमित्यभावेम तारशसिखयादिव्यतीमा मिकतामुनिति- पूर्वक्षणवृत्तित्वविरहादाह 'इदानीन्तनामा'मिति । (अ) इदानीम्तमानामपि यतसिद्धयादीनामनन्तरं न ताशानुमितिः, तेषामपि ताशानु- मितिपूर्वक्षणवृत्तित्वविरहावाह 'प्रापश' इति ।

·त्वम् तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे ननु अनुमित्यव्यवहितपूर्वत्वम् अनुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकश्वंसप्रतियोगि- तथा च तदनधिकरणक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वे क्षणदयप्रवेशात् ताशा- नुमित्युत्पत्यनधिकरणसमयोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगिक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वे एकमात्र- क्षणप्रवेशाल्लाघवमित्याशयेनाह 'स्वसमानाधिकरणानुमित्युत्पत्यनधिकरणे'ति । भत्रापि(१) स्ववृत्तियावध्वंसविशिष्टसमयत्वं क्षणत्वम् । तेनानुमितिप्राक्क्षणोत्- पन्नस्यानुमितिद्वितीयक्षणोत्पत्तिक-नाशप्रतियोगिनोऽप्यनुमित्यव्यवहित-प्राक्हणस्य स्व-स्व-पूर्ववृत्तीत्यादिरूपक्षणत्ववत्वान्न तवृत्तित्वविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वमिति। अत्र व तणत्वस्य प्रवेशे गौरवात् तादशस्थूलकालाग्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्व- विशिवत्वेन प्रतिबन्धकत्वे त्ततिविरहाच 'समयेत्युक्तम् । कालिकसम्बन्धेन ताशोत्पत्यधिकरणताया अभावस्य तदुत्पत्तिकेत्यत्र कालिकसम्बन्धेन तदुत्पत्ति- कत्वस्य च लाभाय तदुपादानम् ; अन्यथा उत्पत्यनधिकरणसमयस्याप्येकज्ञान- विषयत्वादिसम्बन्धेनोत्पत्यधिकरणतया अप्रसिद्धिः स्यात् । ताद्शोत्पत्यनधिकरण(२)बाने अनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणध्वंसोत्पतेरपि विषयतया वर्तमानत्वात् तत्त्तणवृत्तित्वविशिष्टस्य प्रतिबन्धकत्वे' अनुमितिक्षणे अनु- मितिर्न स्यादिति। अनुमितिस्थितिक्षणस्याप्यनुमित्यधिकरणतया तव्यवहित- प्राक्क्षणवृत्तित्वविशिष्टस्याप्रतिबन्धकतया अनुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिरत 'उत्- पत्तीति । भनुमितिस्थितिक्षणस्यापि(३) अनुमित्युत्पत्यनधिकरणतया तदव्यवहित- प्राक्कालस्य(४) स्थलकालोपाधेरनुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणेऽपि सत्त्वात् तवृत्तित्व- विशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वे अनुमितिकालेऽप्यनुमितिर्न स्यादतः 'क्षणे'ति । ताशसमयाव्यवहितपूर्वत्वं तादृशसमयोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वम्, न तु तादश- भत्र इत्यारभ्य (१) 'अत्रापि' 'क्षणत्ववत्त्वान्न' इत्यन्तपाठस्थले 'अत्र क्षणत्वं स्ववृत्तियावद्ध्वंसविशिष्टसमयत्वम् अतो नासम्भव इति । अत्र अनुमित्यव्यवहित- प्राक्क्षणस्य स्व-स्व पूर्ववर्तीत्यादिरूपस्य अनुमित्युत्पत्त्यन धिकरणसमयाव्यवहितपूर्वत्वा- भावान' इति क्वचित् पाठः। (२) 'तादृशानुमित्युत्पत्त्यनधिकरण' इति पाठान्तरम् । (३) 'क्षणेऽपि' इति पाठान्तरम् । (४) 'प्राक्क्षणस्य' इति पाठान्तरम् ।

·पक्षता-प्रकरणम् २१६ समयोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वं गौरवानिष्प्रयोजनकत्वाच ; . तादृशानु- मित्युत्पत्यनधिकरणस्थलकालस्य उत्पत्तिस्थितिक्षणसाधारणक्षणसामान्योत्पत्तिक- ध्वंसप्रतियोगिक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वेन प्रतिबन्धकत्वे क्षतिविरहादिति । ar इदन्त्वनावधेयम् (१);-यत्र पर्वतो वहिमान वहिव्याप्यवांश्च, पर्वते बहनु- मित्यन्तरमिष्टसाधनमित्याकारक-समूहालम्बनानुमितिः(२), ततो वायनुमित्यन्तरं जायतामितीच्छा, ततः पुनर्वह्नयनुमितिः, तत्र इच्छोत्पत्तिक्षणे अनुमितिप्रसङ्गः। क्षणिकपदार्थानभ्युपगमेन स्थिरस्यैवान्त्यक्षणावच्छिन्नस्यायतणावच्छिन्नस्य क्षणतया अन्त्यक्षणावच्छिन्नस्येच्छोत्पत्तिक्षणस्य पूर्वानुमित्युत्पत्यधिकरणतया माय- क्षणावच्छिन्नस्य चोत्तरानुमित्युत्पत्यधिकरणतया ताद्शानुमित्युत्पत्यनधिकरण- त्वाभावात् । तस्मात् ताशसिषाधयिषोत्पत्तिक्षणो नानुमित्युत्पत्यधिकरणमिति सर्वसातिकप्रतीतिबलात् ताब्दशक्षणत्वविशिष्टस्यैव तादृशानुमित्युत्पत्यनधिकरण- ताद्शक्षणत्वविशिष्टत्वावच्छेदेनोत्पत्यधिकरणत्वाभावो भुपेयः। तादृशोत्पत्त्यधिकरणत्वाभावावच्छेदेन तादृशसमयोत्पत्तिकध्वंसप्रति- योगित्वञ्च तद्व्यवहितपूर्वत्वम् । तेन स्थिरस्यापि किञ्चित्क्षणत्वविशिष्टस्यानु- मित्युत्पत्यनधिकरणतया अनुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणस्य तदुत्पत्तिकध्वंसप्रति- योगित्वेऽपि न क्षतिः(३)। पहान्तरव्यावृत्तिस्तु पूर्ववदुन्नेया(४) । त्वम्। वानन्यगत्या- ननु अनुमित्यव्यवहितपूर्वत्वानधिकरणत्वघटितलक्षणे तदव्यवहितपूर्वत्वं तदुत्पत्तिक्षणवृत्तियसप्रतियोगित्वम् , तचातिपूर्वक्षणस्यापीति उद्वृत्तित्वविशिष्टाना- मप्रतिबन्धकत्वापत्तिरत आह-तदव्यवहिते'।त। तथा च तद्वंसस्यानुमित्युत्- पत्तिक्षणवृत्तित्वेऽपि तदुत्पत्तिकत्वाभावान्न तस्याव्यवहितपूर्वत्वमिति। भनुमिति- क्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वमनुमित्युत्पत्तिक्षणस्यापीति तवृत्तित्वविशिवस्या प्रतिबन्धकत्वादनुमित्युत्तरमनुमित्यापत्तिरतः 'तदुत्पत्तीति । (१) 'इदन्त्ववधेयम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'लम्बनात्मकानुमितिः' इति पाठान्तरम् । (३) 'क्षतिरिति भाव' इति पाठान्तरम् । (४) 'पदान्तरप्रयोजनन्तु पूर्ववदुन्नेयम्' इति पाठान्तरम् ।

·. ९२० तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे सांस्यैवान्त्यक्षणावच्छिन्नस्यानुमित्युत्पत्यधिकरणस्थूलकाल-महाकालोत्- पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वादप्रसिद्धिवारणाय 'क्षणे ति। सर्वस्यैव क्षणस्य तदुत्पत्ति- क्षणोत्पत्तिकध्वंसात्मक-(ट)स्वभेदप्रतियोगित्वादप्रसिद्धिरतो ध्वंसत्वनिरूपितप्रति- योगित्वलाभाय 'ध्वंसेति । केचित्तु-ननु तदव्यवहितपूर्वत्वं तत्प्रागभावाधिकरणक्षण(१)प्रागभावानधि- करणत्वे सति तत्प्रागभावाधिकरणत्वम् । तश्च प्रागभावानङ्गीकारे न सम्भवती- त्यत माह-'तदव्यवहितेतीत्याहुः । दीधितिः न चात्र प्रथमे यत्र सिद्धयात्मकपरामर्शानन्तरं सिषाधयिषाया उत्पत्तिकाले तत्पुरुषीयस्य कस्यापि धर्मस्य न विनाशः, अनन्तरं पुनरनुमितिः, तत्र तदुत्पत्ति- समयेऽपि सा स्यात् , तत्पूर्वकालीनानां सर्वेषां ताद्शपूर्ववर्तित्वेनाविरोधित्वा(ठ)- दिति वाच्यम् । अनवरतपरिस्पन्दमानापरिमितपवनादिपरमाणु-चेतनसंयोग- सन्तानान्तःपातिव्यक्तीनामविरतमेवोपरमात् , फलानुत्पादबलेनापि तादृशकल्पना- सम्भवात् , कारणान्तरकल्पने गौरवाच , अन्वयव्यभिचारसन्देहस्य च कारणत्व- महाविरोधित्वात्। उपादीयन्तां वा तत्तदात्मसमयविशेषसम्बन्धा एव तादश- पूर्ववृत्तिभिन्नाः। दीधितिप्रकाशः 'न चात्रेति,-'प्रथम' इति,-चरमयोस्तादृशपूर्वत्वानधिकरणसिषाधयिषा- प्राक्क्षणवृत्तित्वविशिष्टपरामर्शेनेव प्रतिबन्धान सिषाधयिषोत्पत्तिकाले अनुमिति- (१) 'काले ति क्वचित् पाठः । (8) 'सात्मक-स्वभेदेति,-अभावाधिकरणकाभावस्य निरुताधिकरणीभूताभाव- स्वरूपत्वनियमादिति भावः । (8) भन्न ययप्यनुमित्साया भपि उपायेच्छात्वात् तत्कारणीभूतफलेच्छाया एवानुमिति- प्राग्वृत्तिभिन्नापाः सत्त्वावनुमित्सोत्पत्तिकाले अनुमितेरसम्भवः, तथापि मुखात्मिकानु- मितियतामित्याकाग्कैिवान सिषाधयिषा पाच्या । सा च फलेच्छात्वादेव न फलेच्छान्तर- मपेक्षत इत्पदोषः। परामर्शोऽन्यत्र स्मरणात्मको प्रायः, अन्यथा विशिष्टानुभवत्वे तदर्थ- मपेक्षणीयल्य विशेषणज्ञानादेस्तारशपूर्ववर्तिभिन्नत्वेन विरोधित्वसम्भवात् । न च स्मरणात्मक- परामर्श हेतोः संस्कारस्यैव फळमाश्यस्य तासापूर्वपत्ति भिन्नत्वसम्भवः, समूहासम्बनसंस्कार- सम्पपरामर्शस्य परमफलस्वाभावेन संस्कारानाशकत्वादिति रहस्यमत्रानुसन्धेयम् ।

·पक्षता प्रकरणम् १२१ रिति भावः । सिद्धयनन्तरं परामर्शस्थले सिद्धरेव तारशाव्यवहितपूर्ववृत्तिभिन्नत्वेन प्रतिबन्धात्वात् सिषाधयिषोत्पत्सितणे(१) • अनुमित्युत्पादो न (२) स्यादत उक्तं 'सिद्धयात्मकेति । 'तत्पुरुषीयस्येति ड);-पुरुषान्तरीयतादशधर्मस्य प्रसिद्धापपि ततपुरुषे समवायेन तदभावस्य सत्त्वान्न तत्पुरुषीयानुमितिप्रतिबन्ध इति भावः । 'कस्यापी'ति; यद्येवम्भूतं यत्किञ्चिन स्थान , तेनैव प्रतिबन्धान तदानीमनुमितिः स्यादिति ; प्रतिक्षणं कस्यचिन्नाशोपगमेऽपि तदात्मवृत्तिधर्भस्य प्रतिक्षणं नाशो- पगमाभावादिति भावः । :- 'अनन्तरं पुनरनुमिति'रिति-अन्यथा परामर्शस्यैव ताटशपूर्ववृत्तिभिन्नत्वं स्यादिति । 'तदुत्पत्तिसमये' सिषाधयिषोत्पत्तिसमये । 'सा' भनुमितिः। 'अनवरते'ति,-अनवरतं परिस्पन्दमाना ये अपरिमिताः पवनादिपरमाणवः, तैः साद्धं यश्चेतनसंयोगसन्तानः, तदन्तःपातिव्यक्तीनामित्यर्थः। प्रतिक्षण तादश- संयोगनाशक-कर्मोपपादनाय(३) अनवरते'त्युक्तम । एकपरमाणु संयोगकालेऽपि परमाण्वन्तरस्य संयोगनाशो भविष्यती(४)त्येतत्प्रतिपादनाय अपरिमिते'ति । जल-तेजसोर्विलम्बगमनशीलत्वमित्यभिप्रायेण 'पवनादी'त्युक्तम्। ननु तेवा प्रतिक्षणमुपरमे मानाभाव इत्यत माह-'फलानुतप्रादेति । ननु तदानीमनुमित्युत्पाद वारणाय-(५) कारणान्तरमेव कहायतां, यदभावात् तदानीं नानुमितिरत आह.--'कारणान्तरे'ति । ननु कारणताग्रहसमय एष (१) 'सिपाधयिपोत्पादक्षणे' इति पाठान्तरम् । (२) 'अनुमित्यनुत्पादः स्यादिति पाठान्तरम् । (३) 'कमोत्पादनाय' इनि पाठान्तरम् । (४) 'भवति' इति पाठान्तरम्। (५) 'अनुमित्यनुनपादनाय' इति पाठान्तरम् । (3) 'सतपुरुषीयस्येतीति-न च च प्रागभावस्य प्रतियोगिसामग्रोनाध्यस्थमते सिषा- धयिषोत्पत्तिकाले सिषाधयिषायाः प्रागभावः, प्रतियोगिनाश्वत्वमते च परामर्शप्रागभाष एवास्ति ताशो यस्य तदा माशो भवति। एषा समवायस्य प्रतिबन्धकतावक- संसर्गत्वकल्पनेन मिहकप्रागभावस्य प्रकृते प्रतिबन्धकस्याप्रसक्तावपि प्रकृसदीधितिग्रन्था- सङ्गतिर्दु परिहरेति वाच्यम् ; प्रकृते ततपुरुषीयत्वं सतपुरुषसमसत्वमित्यस्य विवक्षितत्वात, प्रागभावस्य समवेतत्वाभावेनासङ्गतिपरिहाराविति ध्येयम् । ११६ ४] ·१२२ तत्वचिन्तामणौ अनुमाणखण्डे अन्वयव्यभिचारसन्देहः प्रतिबन्धकोऽस्तु, अत आह-'अन्वयेति,-ग्राह्याभावानव- गाहित्वादिति भावः (१) । ननु स्व-स्वव्याप्येतरयावघटहेतुसमवधाने दण्डसत्वे घटसत्त्वमिति 'शानं कारणत्वग्राहकम् , तद्विरोधितया अन्वयव्यभिचारनिर्णयवत् तत्संशयोऽपि प्रति- बन्धक एव। किञ्च यत्र 'वह्निमान् वहिव्याप्यवान् पर्वतः, पर्वते वह्नयनुमित्यन्तर- मिष्टसाधन मिति-समूहालम्बनात्मकानुमित्यनन्तरमनुमित्यन्तरेच्छा, ततो वह्नयन- मित्यन्तरम् , तत्र क्षणिकपदार्थाभावात् तादृसिषाधयिषाप्राक्क्षणवृत्तीनां सर्वेषां तादृशानुमित्यव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तित्वेन तभिन्नत्वाभावादन्वयव्यभिचारनिर्णय एवेत्यस्वरसादाह--'उपादीयन्तामिति । तथा च तत्र प्रथमानुमित्युत्पत्तिक्षण- सम्बन्धस्यैव ताद्शानुमित्यव्यवहितपूर्ववृत्तिभिन्नत्वेन प्रतिबन्धकत्वान्न सिषाधयिषो- त्पत्तिकाले अनुमितिः। स्वसमानाधिकरणेत्यत्र स्वाधिकरणत्वञ्च क्षणसम्बन्धस्य विलक्षणस्वरूप- सम्बन्धेन(ढ) वाच्यम् । तादशसमयस्य(ण) पुरुषान्तरीयानुमित्यव्यवहित- पूर्वक्षणवृत्तित्वात् तत्सम्बन्धपर्य्यन्तानुधावनम् । तदात्मीयतत्सम्बन्धस्य तदा- स्मन्येव सत्त्वात् पुरुषान्तरीयानुमितिर्न तत्समानाधिकरणेति नोक्तदोषः । दीधितिः भवेद् वा तत्पुरुषीयानुमिति प्रति तत्तदीयानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणत्वादिना, तादृशक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वादिना वा कारणत्वम् । तथा च उपमानादेः प्रमाणान्तरत्वं भज्येत। (१) 'ग्राह्याभावावगाहित्वाभावादिति पाठान्तरम् (C) 'विलक्षणेत्यादि-कालिकाविशेषणत्वाख्यस्वरूपसम्बन्धेनेत्यर्थः । प्रकृते प्रति- बन्धकताच्छेदकोऽपि स एव सम्बन्ध इति ध्येयम् । (ग) ताडशसमयस्येति -यस्मिन् काले तत्पुरुषे नानुमित्युत्पादः, तत्क्षणाव्यवहित- पूर्वक्षणस्पकालस्येत्यर्थः ।

·पक्षता-प्रकरणम् दीधितिप्रकाशः ननु तादृशक्षणसम्बन्धानां स्वरूपसम्बन्धात्मकतया तदात्मरूपत्वं तत्क्षण- रूपत्वं वा स्यात् । तनात्मनः प्रतिबन्धकत्वमसम्भावितमेव(त)। क्षणस्य च स्वसमानाधिकरणपुरुषान्तरीयानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तितया तद्भिन्नत्वाभाव इत्यत आह-'भवेद् वेति । तथा च तत्तत्पुरुषीयानुमितित्वस्य कार्य्यतावच्छेदकत्वान पुरखान्तरे तादृशानुमित्युत्पादः । पुरुषान्तरीयानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणस्य तत्- पुरुषीयानुमित्यजनकत्वात्(थ) कारणे 'तत्पुरुषीयेति। परामर्शादीनां कारणत्व- रक्षार्थमाह 'ताशे'ति । न च तत्पुरुषीयानुमित्यव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टपरामर्शादेः पुरुषान्तरे- ऽपि सत्वात् तत्रापि तत् पुरुषीयानुमितिप्रसङ्ग(१) इति वाच्यम् ; तदात्मसमवेतजन्यं प्रति तदात्मत्वेन समवायिकारणत्वकल्पनात पुरुषान्तरे तदीयानु(२)मित्युत्पादना- सम्भवादिति। वस्तुतस्तु तत्पुरुषीयानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वस्यैकस्याभावा(द)- दुक्तप्रकारद्वयमेव सम्यगिति ध्येयम् । ननु इत्थं कारणत्वे न कोऽपि दोष(३) इत्यत आह-तथा चेति निरुक्तानुमितिकारणस्य सर्वत्रैव सम्भवादनुमितिसामग्रयभावेन ४) उपमानादेः प्रमाणान्तरत्वकल्पनं यत् तन्न स्यादित्यर्थः । (१) 'प्रसङ्गः स्यादिति' इति पाठान्तरम । , (२) 'तदात्मीये'ति पाठान्तरम् । (३) 'कारणत्वे को दोष' इति पाठान्तरम् । (४) 'सामग्रथभावात्' इति पाठान्तरम् । (a) 'भसम्भावितमेवेति-कारणत्वप्रतिबन्धकल्वयोमियो विरुवतया अनुमितिकारणीभूते आत्मनि अनुमितिप्रतिबन्धकत्वस्याभ्युपगन्तुमशक्यत्वादिति प्रकृतासम्भाषितत्वे केचित वीज वर्णयन्ति, नास्माकं समीचीनं प्रतिभानि, एकेनैव रूपेण एके घ च सम्बन्धेन कारणत्व- प्रतिबन्धकत्वयोमिथो विरोधादत्र तु कारणत्वप्रतिबन्धकत्वे न सति । कालिकसम्बन्धेनापि विभुपदार्थस्यात्मनो वृत्तित्वमनभ्युपगच्छातां प्रकृतप्रतिबन्धकतावच्छेदककालिकसम्बन्धेमात्मा- भावस्य केवलान्वयित्वेनातिप्रसङ्गप्रसङ्ग एव वीजमिति तु युनमुत्पश्यामः । (थ) व्यभिचारवारणाय कार्यविशि, अतिप्रसङ्गधारणाय च कारणदिशि . तत्पुरुषीयत्वं देयमिति भावः। (३) 'एकस्याभावादिति-प्रागुकाव्यवहितपूर्वत्वस्योत्पत्तिघटकस्वत्वघटितत्वेन तत्तद- व्यक्तिविश्रान्ततयानेकत्वमिति भावः ।

·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखडे दोधितिः विलीयेत व परामर्शत्वादिना कारणत्वम् , वाधत्वादिना च प्रतिबन्धकत्वम् । अनयैव रीत्या कार्यान्तरेष्वपि क्लतानां कारणानां प्रतिबन्धकानाश्चातथात्व- मक्लतानाञ्च तथात्वं प्रसज्येत । अत एव न द्वितीयोऽपि प्रकारः, वैयर्थ्याच सिद्धेः। दोधितिप्रकाशः ननु उपमित्यव्यवहितपूर्वक्षणस्यानुमित्यव्यवहितपूर्वत्वाभावात् कथं सर्वत्रा- नुमितिसामग्री ? अथोपमितिक्षणे अनुमितिकल्पनयैव स्वसमानाधिकरणानुमित्य- व्यवहितपूर्वक्षणोत्पन्नत्वादिना क्लनकार्यकारणभावेन निर्वाहानोपमितिसामग्री कल्प्यत इति चेत्, तहि अनुमितिस्थले उपमितिकल्पनयैव स्वसमानाधिकरणोपमिती. त्यादिरूपेण क्लपकार्यकारणभावेन निर्वाहानानुमितिः कल्प्या स्यात् । यदि च अनुमिनोमि नोपमिनोमीत्यनुव्यवसायबलादनुमितिक्षणे उपमित्य- भावस्थानुभविकत्वानोपमानेनानुमानस्यान्यथासिद्धिः, तदा उपमिनोमि नानुमिनोमी- त्यनुव्यवसायबलादुपमानादेरपि नान्यथासिद्धिरित्यस्वरसादाह-विलीयेत चेति परामर्शस्यापि तादृशाव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टत्वादिना कारणत्व- स्योकत्वात् 'परामर्श(१)त्यादिने ति(ध)। एवं वाधस्यापि ताशा(२)व्यवहित- पूर्वक्षणवृत्तिभिन्नत्वेन प्रतिबन्धकत्वाद् 'वाधत्वादिने'ति(न)। भादिना तदभाष- व्याप्यनिश्चयत्यादि-(३) परिग्रहः । (१) 'परामर्शत्वेनेति' इति पाठान्तरम् । (२) 'तादृशानुमित्यव्यवहिते'ति क्वचित् पाठः। (३) 'तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वा दिव्यवच्छेद' इति पाठान्तरम् । (घ) 'परामर्शत्वादिने'त्यादिपदेन व्याप्तिज्ञानत्वाविपरिग्रहः । (न) 'वाधत्वादिने'ति-समानधर्मिकविपरीतनिश्चयस्यैव वाधनिश्यविधया प्रतिबन्ध- कस्वमिति मते यद्यपि बाधत्वमेकविधम् तथापि घटवभूनलमित्यादिज्ञानं प्रनि 'घटाभाष. बभूतल मिति निश्चयवद् 'घटो भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगी' 'घटो भूतलावृत्तिरित्यादि- निश्रयानामपि. प्रतिबन्धकत्वमते बाधत्वमनेकविध वाच्यम् : विभिन्नरूपेणैव च तत्र तत्र प्रतिबन्धकत्वमुपेयमिति ध्येयम् ।

·पपता-प्रकरणम् 'कार्यान्तरेषु' प्रत्यक्षादिघटादिदाहायात्मकेषु(१) 'क्लप्ताना' सभिकर्षादीनां दण्डादीनाम् वयादीनाञ्च 'कारणानाम्', एवं 'क्लमानां प्रतिबन्धकानां मण्यादीनाम् 'भतथात्वम् अकारणत्वम् अप्रतिबन्धकत्वञ्च । 'अक्लमानां' तादशप्रत्यक्षाद्यव्यवहित- पूर्वक्षणवृत्तित्वविशियानां तदात्मपरिमाणादीनाम् , तादृशघटाधिकरणकपालमात्र- वृत्तिद्वित्वादीनाञ्च कारणत्वं (प) स्यात् । एवं दाहं प्रति दाहाव्यवहितपूर्ववृत्ति- भिन्नन्नत्वेन प्रतिबन्धकत्वे रासभादीनामपि प्रतिबन्धकत्वं स्यादित्यर्थः(फ) । 'अत एव' कारणतावच्छेदकावच्छिन्नसमाजाधीनकार्योत्पादस्य(ब)कारणता- वच्छेदककोटौ निवेशादेव । 'द्वितीयोऽपीति,- अनुमित्यव्यवहितपूर्ववृत्तिसिद्धि- भिन्नसिद्धयभाव एव पक्षति-कल्प इत्यर्थः । दूषणान्तरमाह 'वैयर्थ्याच्चेति । अनुमित्यव्यवहितपूर्ववर्तिभिशत्वेन वस्त्वन्तरस्यापि प्रतिबन्धकत्वे क्षतिविरहात् सिद्धियर्थ्यमित्यर्थः(२)। दीधितिः सिषाधयिषाविरहविशिष्टस्य सिद्धयनुमानातिरिक्तसाधकमानयोरन्यतरस्या- भावः कारणमिति तु केचित् । तन्न ; साधकं हि मानं सिद्धिस्वरूपयोग्यं, तदुपहितं, तत्सामग्री वा ? (१) 'प्रत्यक्षा दिदाहाद्यात्मकेषु' इति पाठान्तरम् । (२) 'सिद्धर्वयर्थ्यमित्यर्थः' इति पाठान्तरम् । (५) 'कारणत्व'मिसि-प्रत्यक्षाविरूपकायें ताशकायाधिकरणतत्तदात्मपरिमाणादीनां घटादिरूपकाये च घटाधिकरण-कपालमात्रवृत्तिद्वित्वादीनां कारणत्वं स्यादित्यर्थः । तेषां तेषां कारणत्वेनैवाप्रसङ्गातिप्रसङ्गादिदोषासम्भवादिति भावः । (क) अन जगदीशस्तु-'कान्तिोषु शाब्दयोधदाहादिषु....."तथा च शान्ददोषत्वा. पच्छिन्नं प्रति स्वसमानाधिकरणशादाव्यवहितप्राक्षणीत्पन्नसविषयकत्येग हेतुत्वे विनश्य- दवस्थस्य पदार्थोपस्थित्यादः शाब्दधीहेतुत्वं न स्यात्, प्रत्युत्त शाब्दधीप्राक्क्षणोत्पनसकारादे- रपि तत्र हेतुता स्यात् । एवं स्वसमानाधिकरणदाहाव्यवहितप्राक्क्षणवृत्तिभिन्नत्वेनैव मण्योषधादेहिप्रतिबन्धकत्वे कदाचिदुपहिस्दाहानां मण्यादीनां वाहप्रतिबन्धकत्वं न स्यात् , प्रत्युत तादूप्येगोदासीनस्यापि घटादेर्दाहविरोधित्वं स्यादित्यर्थः । इत्येवमाह । (ब) कार्योत्पादस्येत्यन्न कार्योत्पादादिकस्यति पाठः समीचीनः प्रतिभाति, स्वेनैवोक्त द्वितीयप्रकारे कार्योत्पादस्याघटकत्वात् । जगदीशस्तु 'भत एवे त्यस्य कार्याव्यवहित. पूर्ववादः कारणतामवच्छेदकत्वादेवेत्यर्थमेव टमाह ।

·- तत्वविन्तामणौ भनुमाणखण्डे नाचः, चक्षुरादिसत्वे विनानुमित्सामनुमित्यभावप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । सिद्धः पूर्व तदुपहितत्वाभावेन प्रत्यक्षसामग्रीसत्वेऽप्यनुमित्यापत्तेः , अनुमानाति- रिक्तत्यस्य वैयर्थ्याच्च। न तृतीयः ; अनुमितिसामध्यभावत्वेन प्रत्यक्षकारणत्वम् , भनुमित्साविरह-विशिष्प्रत्यक्ष-सामप्रयभावत्वेन चानुमितिकारणत्वमिरयन्योन्या- श्रयात्। स्थाणत्वाभावव्याप्यदर्शनक्षणे प्रतियोग्यारोपविरहेणाभावप्रत्यक्षसामग्री- विरहात् पक्षतासत्वे स्थाणुत्वारोपक्षणे तदभावानुमित्यापत्तेरित्यपि कश्चित् । दोधितिप्रकाशः उपाध्याय (भ)मतं (१)निरस्यति.--'सिषाधयिषेति अनुमानात्मकसाधक- मानस्य तादृशस्य सत्वात् सिषाधयिषाविरहकाले कदाप्यनुमितिर्न स्यावतोऽनु. मानातिरिक्ते'ति । 'तदुपहितम्' सिद्धयुपहितम् , स्वजन्यसिद्धिविशिष्टम(म)। 'तत्सामग्री',-सिद्धिसामग्री। 'तदुपहितत्वाभावेने'ति, -स्वजन्यसिद्धिकाल एव तदुपहितत्वस्य सत्त्वादित्यर्थः। 'अनुमानातिरिक्ते'ति, अनुमितेः पूर्वमनु- मानस्यापि तदुपहित(य)त्वाभावादित्यर्थः । यद्यपि सिद्धिकाले(र) पतदुपहितत्वेन(२) ताद्शसिद्धयभावहेतुत्वेनैव तादश- सियाहितसाधकमानाभावोऽपि(३) लब्ध इति साधकमानप्रवेशोऽपि व्यर्थ पष, . (१) 'मतमुपन्यस्यति' इति पाठान्तरम् । (२) सप्तम्यन्तं 'सिद्भुथपहितत्वे' इति क्वचित् पाठान्तरम् । (३) 'साधक' शब्दो न सार्वत्रिकः । (भ) 'उपाध्यायेति यज्ञपत्युपाध्यायेत्यर्थः । (म) वैशिष्टयमत्र कालिकविशेषणताघाटितसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन बोध्यम् । (य) अत्र जगदीशस्तु-'अनुमितिभिन्नसिद्धिप्राक्क्षणावच्छिन्नत्यमेव तादृशसिद्धयपहितत्व- मित्युक्तौ नातिप्रसङ्गो न वा धैयर्थ्यमिति ध्येय'मित्याह । (र) 'सिद्धिकाल इति-सिद्धिकाल एवेत्यर्थः । एवं तदुपधानकाल एव सिद्धिसम्भवेने- त्यपि योध्यम् , तेन उभयोः समनैयत्येन तदभावयोरपि समनयत्यमेवेति एकाभावनिवेशे- घापराभावस्यापि लाभः । एवमपि लाघवेन साहसिद्धयभावत्वेनैव कारणतायाः कल्पनीयतया न साधकमानेन सिद्धेयांशङ्केति ध्येयम् । वैयर्थ्यमन्त्र निष्प्रयोजनकत्वम् । अन्यथा अखण्डा- भाषघटकतया सार्थक्यसम्भवात् ।

·पक्षता-प्रकरणम् १२७ । तथापि स्वजन्यसिद्धयसाधारणकारण(१)कालोतरकालीनत्य (ल)यदि सिद्ध्युपहितत्वं निवेष्यते, तदा जनितैकसिद्धिकापरसिद्धिसामग्रीकालावच्छिन्नचक्षुरादिकाले तान्दश- सिद्धेरभावात् तत्रानुमितेरिणाय साधकमानदलस्य सार्थक्येऽपि(२) सिद्धघपहित- स्यैकस्यानुमानस्थ तादशसिद्धयभावदशायामनुमित्यन्तराजनकत्वादनुमानातिरिक्त त्यस्य वैयर्यमेवेति भावः(३) । 'अनुमितिसामग्रेय ति,-अनुमितिसामग्री ताद्दशप्रत्यक्षसामप्रयभावघटिता, तादृशप्रत्यक्षसामग्री च अनुमितिसामग्रयभावघटितेति तादृशसामग्रीज्ञानाधीनमपर- सामग्रीज्ञानमिति कार्यकारणभावग्रहे अन्योन्याश्रयात् (व) तादृशकार्यकारणभाव- ग्रहाभाव इत्यर्थः। केषाञ्चिद् दूषणमाह --'स्थाण त्वे'ति। 'प्रतियोग्यारोति । स्थाणुत्वा- रोपेत्यर्थः। 'अभावप्रत्याति--'अभावलौकिक प्रत्यक्षेत्यर्थः। उपनीतभानन्तु(श) सर्वतो दुर्बलमिति भावः(४)। 'तदभावे ति स्थाणुत्वाभावेत्यर्थः। केचिदित्य- स्वरसस्तद्वोजन्तु प्रतियोग्यारोपस्य(५) हेतुत्वमेव खण्डितमिति । दीधितिः वस्तुतस्तु स्वतन्त्रान्वयव्यतिरेकशालित्वानियमेन प्रथममुपस्थितत्वालाघवाच प्रत्येकमेव तथात्वम्। अन्यथा वाधादेरण्यत्रैवान्तर्भावप्रसङ्गात् (ब)। (१) 'स्वजन्य सिद्धयधिकरण कालोत्तरकालीनत्यम्' इति कचित् पाठो दृश्यते । (२) 'दलसार्थकत्वेऽपि' इति पाठान्तरम् । (३) 'भैयर्थमित्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (४) 'उपनीतभानन्तु सर्वथा दुर्लभमिति भाव' इति क्वचित् पाठः । (५) कोचिदित्यस्वरसस्तु प्रतियोग्यारोपस्येत्या दिः क्वचित् पाठः ! () अन्न स्वजन्यसिद्वयसाधारणकालः कालो यस्येति बहुव्रीहिसमासाश्रयणात् स्वजन्यसिद्ध्यसाधारणकारणकालेत्यस्य स्वजन्यसिद्धिसामग्रीकालीनेत्यर्थः। उत्तरकालीमत्व- मित्यस्य च स्वजन्यसिद्धयत्तरकालीनत्वमित्यर्थः । तथा च स्वजन्यसिद्धिसामग्रीकालीनत्य- मित्यर्थः। तथा च स्वजन्यसिद्धिसामग्रीकालीनत्वोपलक्षितत्वे सति स्वजन्यसिद्धयत्तरकालीन- त्वोपलक्षितत्वमित्यर्थः । (a) स्वग्रहसापेक्षाहसापेक्षाहकत्वस्यान्योन्याश्रयरूपत्वादिति भावः । (क) अनेन लौकिकपदव्यावृत्तियाख्याता । (4) भत्राह जगदीश:-'वाधादेरित्यादिना सनप्रतिपक्षसंग्रहः । तथा च भनुमित्सा- विरहविशिष्टसिद्ध जयाविषप्रत्यक्षपामया वाघस प्रतिपक्षादश्चान्यतमत्वावच्छिन्नाभावत्वेनै- पानुमितिहेतुता स्याद् वाधावभावस्य पृथकारण ये गौरवालियर्थः । इति ।

·१२८ - तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः ननु सिद्धिसामग्रीपदेन सिद्धयसाधारण-कतिपयकारणमेव धर्तव्यम् । न तु सिद्धयपधापकयावत्-(१)कारणचक्रम् , येनान्योन्याश्रयः स्यात् , अनुमित्साविरह- विशिष्टप्रत्यक्षसामग्रयभावत्वेनानुमितिहेतुत्वमित्यत्र प्रत्यक्षसामग्री चतुर्मनोयोग- सहितालोकसंयोगा(२)वच्छेदकावच्छेदेन वहिवतुःसंयोगादिरूपव(३)धर्तव्येति कथ- मन्योन्याश्रय इत्यस्वरसादाह- 'वस्तुतस्त्विति । 'स्वतन्त्र'ति,-ताशसिद्धयभावं विहाय ताद्शसामप्रयभावस्य तादृश- सामग्रयभावं विहाय तादृशतिद्धचभावस्यान्वयव्यतिरेकादित्यर्थः(४)। ताशान्य- तराभावोपस्थितिकाले तादृसिद्धयभावादेनियमेनोपस्थितत्वादित्यर्थः । यद्यपि ताद्शान्यतरनास्तीति शाब्दबोधकाले तादृशसिद्धयभावादेरुपस्थित्य- भावान(स) नियमसम्भवः, तथापि तदानीमपि मनसा(१) तादृशवोधसम्भव इत्यभिप्रायः। 'लाघवात्' शरीरलाघवात् । 'प्रत्येकमेव' तादशसिद्धयभावत्वादिनैव । 'अन्यथा' स्वातन्त्र्येण प्रतिबन्धकयोरपि अन्यतरत्वेनाभावस्य हेतुत्वे । 'अत्रैव' पक्षताप्रतियोगिकोटावेव । (१) 'यावत्'पदं ग्रन्थविशेषे नास्ति । (२) 'संयोगावच्छेदेने ति क्वचित् पाठः । (३) 'वह्निसंयोगादिरूपैव' इति क्वचित् पाठः । (४) 'तादृशसामग्रयभावं विहाय तादृश सिद्धयभावत्य' इत्ययमंशः पुस्तक विशेष नास्ति । (५) 'मानसे'ति क्वचित पाठः। मच विशिष्टबुद्धित्वसामान्यस्यैव वाधसत्प्रतिपक्षप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वादनुमितित्वस्य तदनपच्छेदकत्वेन वाधादेरित्याग्रसङ्गतार्थमिति वाच्यम् ; इच्छाविशेषाणामुत्तेजकत्वानुरोधेन प्रत्यक्षस्थले चाक्षुषत्वादिकमेव प्रतिबध्यतावच्छेदकं कल्प्यते, शाब्दस्थले योग्यताज्ञानस्य कारणतयैव निर्वाहान तत्र वाधप्रतिबन्धकता कल्प्या, उपमितेः शक्तिपरिच्छेदात्मकतया न पहुयादिवाधप्रतिबध्यत्वम् , स्मृतिस्थले च वाधस्य विपरीतज्ञानजन्यसंस्कारनाशक्तया फलबलकल्प्योदोधकाभावेन पा स्मृत्यनुत्पादसम्भवात् पारिशेष्यानुमितित्वस्यैव वाधप्रति- बध्यतावच्छेदकत्वानासङ्गतिरिति ध्येयम् । (स) शाब्दबोधल्य शब्दोपस्थाप्यार्थमानविषयकस्वादिति ।

·पक्षता-प्रकरणम् १२१ दीधितिः नव अनुमित्साविरहस्य प्रत्येकविशेषणत्वे गौरवम् ; शाब्दसिद्धौ सत्याम् अशा शानं जायतामितीच्छायामनुमितेरुत्पादात् सिद्धावनुमितिविषयेच्छाविरहस्य, प्रत्यक्षसामग्रीसत्वे व तादृशेच्छाया(१)मनुमितेरनुत्पादेन (ह) साधकमाने अनुमिति- त्वाविप्रकारकेच्छाविरहस्य पृथगेव विशेषणतायास्त्वयापि वाच्यत्वात् । दीधितिप्रकाशः ननु अनुमित्साविरहो यत्र विशेषणं तयोरेवान्यतरत्वेनानुगमः, न तु वार्धादेरपि, अन्यथा तस्य प्रत्येकविशेषणत्वे गौरवादित्याशङ्कय निषेधति न चेति । अनुमित्साविरहस्य प्रत्येका२)विशेषणत्वस्यावश्यकत्वं दर्शयति-शाब्दसिद्धाविति । प्रात्यक्षिकादिसिद्धौ सत्यां अशाब्दं ज्ञानं जायतामितीच्छानुदयात्(क्ष) 'शाग्दे'ति । 'ताद्दशेच्छायाम्'-अशाब्दं झानं जायतामितीच्छायाम् । 'अनुमिति- त्यादीत्यादिना प्रत्यक्षान्यज्ञानत्वादिपरिग्रहः। दीधितिः स्वनिवर्त्तकप्रत्यक्षादिसामग्रीसमवहितान्यत्वादिना च तादृशेच्छयोरनुगमे अतीव गौरवम् , अन्यतरत्वघटकयोरन्योन्याभाषयो(क)मिथो विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभावश्च। (१) 'अशान्दं ज्ञानं जायतामितींच्छाया'मिति पाठान्तरम् । (१) 'प्रत्येकमेव' इति पाठान्तरम् । (२) प्रत्यक्षसामग्रीवलादुपजायमानेन प्रत्यक्षेणैव तत्रत्येच्छाविषयसिदिसम्भवात् प्रका- राम्तरेणासम्भवतस्वविषयसिद्धिकाया एव सिषाधयिषाया अनुमितिप्रयोजकत्वादिति भावः । (a) शाब्दान्य-तत्रत्यप्रात्यक्षिकादिसिदेरशाम्दज्ञानत्यप्रकारक-तारशेच्छां प्रति प्रति- बन्यकत्वादिति भावः। (क) भेवयावच्छित्रप्रतियोगिताकभेदस्यैवान्यतरत्वरूपतया प्रकृते तहषटकीभूतसिवि- मेव-निषकरूपसाधकमानभेदात्मकान्योन्याभाषयोरित्यर्थः । ११७ [५]] ·तथा च पर्वते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे दोधितिप्रकाशः ननु सिद्धावनुमितिविषयेच्छाविरहस्य विशेषणत्वे पर्वते वह्नः शादसिद्धि- सत्वे घटानुमितिजनक(१)परामर्शसत्वे अशानं ज्ञानं जायतामितीच्छाया अपि उत्तेजकत्वापत्तिः । न चानुमितिविषयकेच्छाभावत्वेन विशेषणत्वमिति नार्थः, किन्तु अनुमिति- विषयिणी या इच्छा, तस्यास्तद्व्यक्तित्वेनाभावः सिद्धौ विशेषणम् । प्रत्यक्षमाम- प्रयाम् घटानुमितिसामग्रीकाले च अशान्दं ज्ञानं जायतामितीच्छा(२) न तत्तद्- ग्यक्तित्वेनोपादेयेति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथा सति प्रत्यत्तसामप्रयामपि तत्तव्यत्यभावस्य विशेषणत्वे क्षतिविरहात्। नहि यदिच्छाब्यक्तिसत्त्वे अनुमितिः, तदिच्छाव्यक्तिसत्त्वे प्रत्यक्ष जातमिति(३) चेत् अशाव्दं ज्ञानं जायतामित्यस्य पर्वते बहेरशादं ज्ञानं जायतामित्यर्थः(४)। सिद्धावनुमितिविषयकेच्छेत्यादेः सिद्धावन- मितिविषयिणी या तादृशेच्छा(५) तदभावस्य विशेषणत्वमित्यर्थः । पहेरशान्दं शानं जायतामित्याकारकेच्छाभावघटित-तत्तदिच्छाभाव(६)स्तोमविशिष्ट- सिद्धित्वेन प्रतिबन्धकत्वं वक्तुं शक्यते, न तु तादृशेच्छाभावघटितस्तोमविशिष्ट(७)- प्रत्यक्षसामग्रीत्वेनेत्याशयात् । अत एव पर्वते वयनुमितिविषयकेच्छात्वेनैवोभयत्रो तेजकत्वम् । प्रत्यक्षादिसामग्रीसमवहित-ताद्शेच्छावारणन्तु स्वनिवर्तकेत्यादिना कार्य- मित्याशयेनाह-'स्वनिवर्तके'ति। स्वं तादशेच्छा, तप्रिवर्तकं यत् प्रत्यक्षादि प्रत्यक्ष शाब्दं उपमितिश्च, तत्सामग्रीसमवहितं यत् स्वं, तदन्यत्वादिनेत्यर्थः । मादिना तत्तद्व्यत्यन्यतादशेच्छात्वादिपरिग्रहः । प्रत्यक्षादेरिच्छानिवर्तकत्वन्तु स्वविषयसिद्धत्वमुद्रया, ज्ञानेच्छास्थले स्वरूपससिद्धत्वस्यापीच्छाविरोधित्वादिति । स्वनिवर्तकानुमितिसामग्रीसमवाहितेच्छासंग्रहाय 'प्रत्यक्षादीति। प्रत्यक्षादिसामग्री कालीना पर्वते वढेरशान्दादिज्ञानं जायतामितीच्छा तु स्वनिवर्तकप्रत्यक्षसामग्री- कालीनैवेति नातिप्रसङ्गः। (१) 'पक्षतापरामर्शसत्त्वे' इति क्वचित् पाठः । (२) 'न प्रत्यक्षसामग्रयाम् घटानुमितिसामग्रीकालीनाशाब्दं ज्ञानं जायतामितीच्छा' इति पाठान्तरम् । (३) 'जातमस्ति'. इति क्वचित् पाठः। (४) 'जायतामितीच्छायामित्यर्थ' इति क्वचित् पाठः। (५) 'या इच्छा' इति पाठान्तरम् । पाठान्तरम् । (६) तादृशेच्छाभाव' इति पाठान्तरम् । (७) स्तोमघटित विशिष्टे'ति क्वचित् पाठः ।

·पक्षता-प्रकरणम् १३१ मनु सिद्धिमाने या इच्छा उत्तेजिकाः, तत्तदिच्छाभावविशिष्टसिद्धि प्रत्यक्षादि- सामप्रयोरन्यतरस्यानुमितित्वादिप्रकारकेच्छाभावसमुदायो विशेषणमस्तु, ताश- साधारणेच्छाभावसमुदायस्य प्रत्येकविशेषणत्वे गौरवात्। किञ्च यत्र विषय- विशेषे अनुमितित्वादिप्रकारिकैवेच्छा जाता, न त्वशान ज्ञानं जायतामित्या(१)- कारिका, तत्र तादृशेच्छाभावस्य प्रत्येक विशेषणत्वे गौरवादन्यतराभावः कारणमस्तु इत्यत(२) आह–'अन्यतरत्वेति । सिद्धिभिन्नत्वे सति यत् ताशसामग्रीभिनं तद्भिन्नत्वमन्यतरत्वम् , किंवा तादृश(३)सामग्रीभिन्नत्वे सति यत् सिद्धिभिन्न तद्भि- प्रत्वमन्यतरत्वमित्यत्र विनिगमनाविरह इत्यर्थः । . दीधितिः आत्मनिष्ठश्च समवायेन सिद्धरभावः कारणम् , भिन्नभिन्नेन च सम्बन्धेम तत्तदसाधारणकारणरूपायास्तत्सामप्रयाः, मणिविशिष्टस्य वहरिव इतरविशिष्टस्य मनोयोगादेः प्रतिबन्धकत्वायोगात् ; तथा च कथमनुगतरूपेण तयोरभाषः कारणम् । दीधितिप्रकाशः ननु स्वरूपसम्बन्धरूपा कारणता, सा च अवच्छेदकभेदाद् भियते । अवच्छेदकभेदोऽप्यवच्छेदकानामसमनियतत्वम्। प्रकृते च विशेषणविशेष्यभाष- भेदेऽपि भवच्छेदकयोः समनियतत्वमेवेति'४) कथं कारणतावच्छेदकभेद (५) स्यादत आह-आत्मनिष्ठश्चेति । तत्पुरुषीय-मनासंयोगविशिष्टालोकसंयोगावच्छेदका- वच्छिन्न-(६)चतुःसंयोगस्य समवायेनाभावो वहिनिष्ठ पर तदनुमितिजनकः स्यादित्याशङ्कामपनेतुमुक्रम् 'आत्मनिष्ठश्चेति । 'भिन्नभिन्नेन चेति,-ताद्दशचतुः- संयोगप्रतियोगिचतुर्नियामकादयादिसम्बन्धेनेत्यर्थः । 'तत्तवसाधारणे'ति,-कालादिघटित(ख)सामप्रयाः प्रतिबन्धकत्त्वे माना- भावात्। आत्मसंयोगावच्छिन्न-मनःसंयुक्तचतुःसंयोगाविरूपाया इत्यर्थः। तत्- सामनया भिन्नभिन्नसम्बन्धनाभावः कारणमिति पूर्वेणान्वयः । (१) 'जायतामित्येवमाकारिका' इति पाठान्तरम् । (२) इत्यस्वरसादाह'इति पाठान्तरम् । (३) तदिच्छासामग्री' इति पाटान्तरम् । (४) 'समनयत्यमेव कथमिति पाठभेदः। (५) 'कारणताभेद' इति पाठान्तरम् । (६) 'संयोगावच्छिन्न'इति पाठान्तरम्। () 'कालादीति-जन्यमानसाधारणकारणकालादीत्यर्थः ।

·अत आह- तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे ननुः ताशवतुःसंयोगविशिष्ट-मनोयोगः(१) प्रतिबन्धकोऽस्तु तथा व आत्मनिष्ठ एव समवायेनोभयोरन्यतरत्वेनाभावः कारणमस्तु, 'मणिविशिष्टस्येति । 'अयोगादिति गौरवादिति भावः। जनकत्वप्रतिबन्धकत्वयो. विरोधात्(ग)। दीधितिः एवं सिद्धः सिषाधयिषाविरहेण वैशिष्टयम् एककालावच्छेदेन एकात्मवृत्ति- त्वम्', प्रत्यक्षादिकारणवतुःसंयोगादेस्तु अन्यादशमिति । सामग्रीविशेषाभावस्य हेतुत्वेऽपि लाघवात् सिद्धयभाव एव पक्षव्यवहारनिमित्तम् । एतदेवाभिसन्धाय प्रवृत्तिनिमित्तमुक्तमिति वक्ष्यति । फलानुपहितसिद्धीच्छाविरह विशिष्टसिद्धयभावापेक्षया वाधाभावस्य लघुत्वे- ऽपि सिद्धसाधनस्य पतम्यवहारविरहेण तादसिद्धयभावस्यावश्यकत्वे वाधाभावो न निविशते गौरवात् । दोधितिप्रकाशः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धभेदादभावैक्यासम्भवमुक्त्वा सिद्धि-तत्सामप्रयोः सिषाधयिषाविरहस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य सम्बन्धभेदादभावैक्यासम्भवमाह- 'एवमिति। सिषाधयिषाकालीनसिद्धरपि तदात्मवृत्तिना कालान्तरीयेणतत्कालीनेन पा आत्मान्तरवृत्तिना सिषाधयिषाभावेन विशिष्टत्वादाह-एककालावच्छेदेनैकात्म- वृत्तित्व'मिति । 'अन्यादृश मिति-यत्कालावच्छेदेन यदात्मनि सिषाधयिषाभावः, तत्कालावच्छेदेन तदात्मीयमनःसंयुक्ततादशचतुःसंयोगः प्रतिबन्धकः, तत्र सिषा- धयिषाविरहविशिष्टतदात्मीयमनःसंयुक्तचतुःप्रतियोगिकत्वं तद्वैशिष्ट्यमित्यर्थः । (१) 'मनःसंयोग एवं' इति पाठान्तरम् । (ग) एतदधिकारेण जगदीशस्तु-'यथयात्ममनोयोगत्वेनानुमितिजनकस्यापि निरुका- न्यवरत्वेन तत्प्रतिबन्धकत्वेऽपि म क्षतिः, एकरूपेणैव तयोविरोधात, मणिस्वापेक्षया गुरुत्वेनैव मणिविशिष्टपतित्वेन वाहप्रतिबन्धकत्वाकल्पनात, तथापि विशिष्टाभाषस्य विशेषणाचभाषागति- रिक्तस्वादखण्डतत्तद्व्यक्तित्वेन हेतुत्वासम्भवादुक्काम्यतरत्वावच्छिनाभावत्वेन च हेतुत्वे अन्यतरवाशे विशेष्यविशेषणभावव्यत्यासेन गुरुतरकार्यकारणभावयापत्तेः सिदिप्रत्या- सामप्रयाः प्रत्येकाभावत्वेनैव हेतुत्वमित्येव मूलं युक्तमिति ध्येयम्' इत्याद ।

·पता-प्रकरणम् यपि ताशचतुःसंयोगस्य स्वप्रतियोगिचतुर्नियामकादृष्टसम्बन्धनात्मपति- स्वाद् यत्कालावच्छेदेन तादृशादृष्टसम्बन्धेन ताद्शचतुःसंयोग(१)स्यात्मवृत्तित्वं तत् कालापच्छेदेनात्मनि सिषाधयिषाविरह इत्यत्राप्येककालावच्छेदेनकात्मवृत्तित्वं वैशिष्टय वक्तुं शक्यत एव, तथापि तत्रैकात्मवृत्तित्वमभावस्य विशेषणता, सिद्धेः समवायः, भत्र च ताशसंयोगस्य तादशादष्टंसम्बन्ध इति सर्वथा सम्बन्धैक्यं न सम्भवतीति भावः। मन्वेवं सामग्रीविशेषाभावस्य स्वातन्त्र्येण हेतुत्वे स एष किमिति न पत्ततेत्यत माह-'सामग्री'ति । 'लाघवात्' तारशसिद्धिसामग्रयभावापेक्षया तादश- सियभावस्य लघुत्वात्। 'एतदेव' लाघवमेव । इदमुपलक्षणम् ; सिद्धसाधनस्थले(२) तादृशसामग्रीविशेषाभावस्य सत्वेऽपि पक्षता(३)न्यवहाराभावात् तादशसिद्धर भावस्तथेत्यपि बोध्यम्। नन्वेवमपि लाघवाद् वाधाभाव एतत्प्रवृत्तिनिमित्तमस्तु, मत माह-'फले'ति । 'भावश्यकत्वे' पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तस्यावश्यकत्वे। 'गौरवादिति, घाधस्थले पक्ष- व्यवहाराभावो नोभयसम्मत इति भावः । परम्परा- दोधितिः विशिष्टसिद्धयभावस्य चात्मनिष्ठस्यैवानुमितिहेतुत्वेऽपि तस्य सम्बन्धादेव पर्वतादौ पक्षम्यवहार इति ध्येयम्। एकस्य पुंसोऽनुमित्सासत्वे. ऽप्यन्यस्य तद्विरहिणः प्रत्यक्षादिसामग्रीसचे अनुमित्यनुत्पादात् तत्पुरुषीयानुमिति प्रति तत्पुरुषीयानुमित्साविरहकालीनतत्पुरुषीयसिद्धिसामग्रीविशेषविरहोऽनन्यगति- कत्वेन हेतुरुपेतव्य इति वदन्ति । दीधितिप्रकाशः नन्वेवमात्मनिष्ठस्यैव सिद्धयभावस्य हेतुत्वात् पर्वतादौ कथं पतन्यवहार इत्यत आह-'विशिष्टसिद्धयभावस्येति । 'परम्परासम्बन्धादिति-साक्षात्सम्बन्धेन सिद्धयभावस्य तथात्वे सिद्धिदशायामपि पर्वत समवायेन सिद्धचमावस्य सत्यात् (१) 'तादृशसंयोगस्यात्मवृत्तित्व'मिति पाठान्तरम् । (२) 'सिद्धसाधनसत्त्वे' इति पाठान्तरम् । (३) 'पक्षव्यवहाराभावात्' इति पाठान्तरम् ।

·५ तस्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे पक्षव्यवहारः स्यात् , न स्याच अयमात्मा सुखी एतदात्मत्वादित्यत्र अनुमातुः सियभावदशायां पक्षीभूततदात्मनश्च अहं सुखीति सिद्धिदशायां तदात्मनि पक्षव्यवहार इति । परम्परासम्बन्धश्च यत्कालावच्छेदेन यदात्मनि यत्पक्षक यत्साध्यकसिद्धय- भाषः तत्कालावच्छिन्नतदात्मीयतत्पक्षत्वं तदात्मीयतत्पक्षत्वव्यवहारनिमित्तम् । तदात्मीयत्वञ्च तत्पक्षस्य तदात्मवृत्ति ताशसिद्धयभावप्रतियोगिसिद्धिनिरूपिक-तत्- सायनिष्ठप्रकारतानिरूपित-तत्पक्षतावच्छेदक(१) रूपावच्छिन्न-विशेष्यत्वम्(घ) ; तेन भतीतानागतयोरपि(ङ) आत्मनि सिद्धयभावकाले न पत्तत्वव्यवहारततिरिति(२) ध्येयम् । ननु तदात्मीयतादृशचतुःसंयोगस्य वयादौ सत्त्वेऽपि दोषवशाद् ययादे- रप्रहदशायां वहेरनुमितिदर्शनात् तदभावोऽपि तादृशसामग्रीमध्ये(च) निवेभ्यः । दोषाश्च पुरुषभेदनियन्त्रिता विषयेन्द्रिययोर्वर्तमानाः। तत्र पुरुषान्तरीयचक्षुषि विषये वा तत्पुरुषीयचतुर्दोषस्य विषयदोषस्य वा सत्वदशायामपि पुरुषान्तरस्य प्रत्यक्षो. दयात् कथं सामान्यतः सामग्रीविशेषाभावस्य हेतुत्वं ग्राह्यम् । अतस्तत्ततपुरुष भेदनियन्त्रितमेव(३) कार्यकारणभावमाह 'एकस्येति । तद्विरहिणः' अनुमित्सा- विरहिणः। 'तत्पुरुषायेति,-अत्र अनुमित्सायां न तत्पुरुषीयत्वमन्वितम् ४), तस्यानुमित्सासत्वेऽपि घटादौ तद्विरहस्य सत्वेन तत्कालीनायाः(५) सामप्रयाः प्रतिवन्धकत्वापातात् , किन्तु तद्विरहे तथा व तत्पुरुषीयो योऽनुमित्साविरहः तत्क्षणवृत्तित्वविशिष्टा या तत्पुरुषीया सिद्धिसामग्री तदभाव इत्यर्थः(६) । (१) 'पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न' इति पाठान्तरम् । (२) 'पक्षत्वक्षतिरिति' इति पाठान्तरम् । (३) 'अतस्तस्य पुरुषभेदेति पाठान्तरम् । (४) 'तत्पुरुषीयत्वं नान्वित' मिति पाठान्तरम् । (५) पुस्तक विशेषे 'तत्कालीनाया' इति पाठो नास्ति । (६) 'तत्- कालीना तत्पक्षवृत्तित्व विशिष्टा या सिद्धिसामग्री तद्विरह इत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (घ) एतेन पदा भात्मनि पदविशेष्यकप्रकृतसाध्यप्रकारकसित्यभावस्तदा वत्र पक्षवा- व्यवहार इति स्थितम् । (8) वर्तमानकालावच्छेदेन तदविशेष्यकप्रकृतसाध्यप्रकारकसिद्धयमावस्यात्मनि पर्स- मानस्वादिति भावः। (4) सदभावोऽपि'-दोषाभावोऽपि । 'ताशसामग्रीमध्ये'-पक्षताइक्षिनिक्षितसिदि- सामग्रीमध्ये। .

·पक्षता-प्रकरणम् तत्पुरुषीयसिद्धिसामग्री च तत्पुरुषीयचतुर्मनोयोगस्तादशवतुःसंयोगः(१) तत्- पुरुषीयचतुषि विषये च तत्पुरुषीयतादशदोषाभावश्चेत्येवंरूपा प्राोति न दोषः(२) । तत्पुरुषीयानुमित्साविरहकाले पुरुषान्तरीयप्रत्यक्षसामग्रीसत्वेऽपि एतत्- पुरुषीयानुमितिसम्भवात् सामग्रयां तत्पुरुषीयत्वमिति । 'अनन्यगतिकत्वेनेति- पूर्वोक्तरीत्या सर्वपुरुषसाधारण(३)कार्यकारणभावस्यासम्भवादिति भावः । दीधितिः अथ सिद्धयत्तरानुमितौ सिषाधयिषा हेतुरस्तु । न चैवं मण्यादिस्थलीयदाह प्रति , उत्तेजकस्य हेतुत्वापत्तिः । उत्तेजकानामननुगतत्वात् , तावदभावविशिष्ट- मण्याद्यभावस्य चानुगतत्वादिति चेत् , इहापि दर्शितोऽननुगमः सिषाधयिषायाः । . - दीधितिप्रकाशः सिषाधयिषाविरहकालीनानुमितौ व्यभिचारादाह-सिद्धयत्तरे'ति । 'पषम् विशिष्टाभावस्याहेतुत्वे । उत्तेजकाभावकालीनदाहे व्यभिचारादाह-'मण्यादि- स्थलीयेति । 'अननुगतत्वादिति-मणिमन्त्रौषधावि(४)साधारणस्योत्तेजकत्वस्यैक- स्याभावादित्यर्थः। ननु तेषामननुगतत्वे तद्घटितविशिष्टाभावोऽप्यननुगत एवेत्यत(४) आह- 'तावदिति । यत्किञ्चिदुत्तेजकविशिष्टमणिसत्त्वेऽपि तावदुत्तेजकाभावस्तोमविशिष्ट- मणेरभावसत्वादित्यर्थः(६) । 'इहापि' अनुमितावपि । 'दर्शित यादशेत्यादिनेति शेषः ।, दीधितिः सियत्तरानुमितित्वञ्च अनुगतानतिप्रसक्तं दुर्वचम् । सिद्धिस्थितिकालीनां स्वेतरसिद्धिकालीनां वा अनुमिति प्रति हेतुत्वकल्पने च विनापि सिवाधयिषों सिद्धिनाशकाले अनुमित्युत्पादो दुर्वारः । इति यादश- (१) क्वचित् 'चक्षुःसंयोग' इत्यनन्तरम् 'तत् पुरुपीयतादृश सिपाधयिपाभावश्चेत्येव'मिति पाठो दृश्यते । (२) 'नोक्तदोप' इति पाठान्तरम् । (३) 'सर्वमाधारणस्य' इति पाठान्तरम् । (४) 'मन्त्रौषधी' इति पाठान्तरम् । पाठान्तरम् । (५) 'विशिष्टाभावोऽपि कथमनुगत इत्यत' इति पाठान्तरम् । (६) 'मणेरभावादित्यर्थ' इति पाठान्तरम् ।

·तत्त्वचिन्तामणो अनुमानखण्डे दीधितिप्रकाश ननु यत्पक्षकयत्साध्यकस्थले एकविधैव सिषाधयिषा, तत्र तेन रूपेण हेतुत्वमस्तु, भतः कार्य्यतावच्छेदक खण्डयति 'सिद्धयत्तरे'ति। सिद्धयत्तरत्वम् अनुमितिसामान्यवृत्तितयातिप्रसक्तम् । सिद्धचव्यवहितोत्तरत्वञ्च तत्तदन्यक्तिविश्रान्त- तया अननुगतमित्यर्थः । अनुमितिमात्रस्यैव स्वात्मकसिद्धिकालीनत्वात् "स्थितीति । स्थितिकालीनत्वञ्च तत्(१)कालोत्पत्तिकत्वम्(छ) । तेन नोक्तदोषः । । ननु सिद्धिस्थितिकालत्वं सिद्धयधिकरणकालध्वंसाधिकरणत्वे सति सिद्धयधिकरणकालत्वम् सिद्धयधिकरणकालमात्रस्यैवातस्तसिद्धयधिकरणकाल- ध्वंसाधिकरणत्वे सति तसिद्धयधिकरणक्षणत्वं तसिद्धिस्थितिकालत्वं वाच्यम् , तथा व तत्तव्यक्तिविधान्ततया कथमनुगम इत्यत आह-'स्वेतरे'ति । भनुमिति- मात्रस्यैव स्वात्मकसिद्धिकालीनत्वादाह-'स्वेतरे'ति । यद्यप्यत्रापि स्वत्व(२)प्रवेशादननुगम एव, तथापि स्वमेदा(ज)वच्छिन्नस्वाधि- करणक्षणोत्पत्तिकत्वसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टानुमितित्वम् । उत्पत्ति(३)प्रवेशात(झ) स्वानन्तरोत्पत्तिकसिद्धिविशिष्टानुमितौ(ञ) न व्यभिचारः । 'सिद्धिनाशकाल'इति- तत्कालीनानुमितेर्निरुक्तकार्य्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति(४) भावः । (१) 'तदुत्पत्तिकालोत्पत्तिकत्वम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'स्वत्वस्येति पाठान्तरम् । (३) 'उत्पत्तिकत्वप्रवेशात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'नाक्रान्ततया- इति' इति पाठान्तरम् । (O) भन्न तत्पदेन स्थितिरेव गृपते। हामस्य स्थितिमान प्रथमक्षणे परिभाम्यते, मत एष ज्ञानादेः प्रथमक्षणे उत्पत्तिः, द्वितीयक्षणे स्थितिः, तृतीयक्षणे छय इत्येवं व्यवहियते। तेजै- पानुमितिमात्रस्य स्वात्मकसिद्धिकालीनत्वप्रयुक्तो दोषोऽन्न करपे निराकत्तु शाक्यो मापया । (ज) 'स्वभेदे'त्यादौ प्रथमस्वपदमनुमितिरूपानुयोगिपरम् । द्वितीयस्वपदं सिबिरूप- प्रतियोगिपरम् । (स) घुतित्वमनिवेभ्येति शेषः । (1) 'स्वामसरोवपत्तिके'त्पन्न स्वपदेनानुयोगिभूतानुमितिः, तस्याः सिड्यत्पत्तिक्षण- रूपस्ववितीयक्षणवृत्तिस्वास्, सत्पश सिपाधयिषारूपकारणाभावादिति । .. .

·१३७ पक्षता-प्रकरणम् दीधितिः एकस्य च पुंसः सिद्धिसत्वे अन्यस्य सिषाधयिषाशून्यस्यानुमित्यनुत्पाद- प्रसङ्गः। ततत्पुरुषीयतादशानुमिति प्रति तत्तत्पुरुषीयसिषाधयिषाया हेतुत्वे अनन्तकार्यकारणभावप्रसङ्गः । अपि च सिद्धौ सत्यां विनापि सिषाधयिषां सामान्यसामप्रीतोऽनुमितिसामान्योत्पत्तिप्रसङ्गः । दोधितिप्रकाशः ननु स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टानुमितित्वं तथा । भव्यवहितोत्तरत्वञ्च द्वितीयतृतीयक्षणसाधारणं(ट) वाच्यम(१), अत भाह- 'एकस्येति । 'अनुमित्यनुत्पादति- तदीयानुमितेरप्यन्यदीयसिद्धयव्यवहितोत्तर- कालोत्पत्तिकत्वेन कार्यतावच्छेदकाकान्तत्वादिति भावः। 'तसिषाधयिषात्वेन' ततपुरुषीयसिषाधयिषात्वेन। इत्थश्चातिप्रसङ्गाभावात् कार्यकारणभावेऽपि न सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तितया निविशत इति भावः । ननु स्वसामानाधिकरण्यावच्छिन्न-स्वान्यवहितोसरक्षणोत्पत्तिकत्वसम्बन्धेन सिद्धिविशिष्टानुमितित्वं तथेति न कार्यकारण(२)भावानन्त्यमत आह-'भपि चेति । 'सामान्यसामग्रीत' इति,-सिद्धयनुत्तरानुमितिस्थले यावदुपधायकपरामर्शात्ममनो- योगादिकस्य सिद्धिकालेऽपि सत्त्वात्तथैव सामनया अनुमित्युत्पादप्रसङ्गः । नव सिद्धयनुत्तरानुमित्युपधायक-परामर्शव्यत्तेस्तत्वेग हेतुत्वस्यावश्यकत्वात् तदभाषादेव सिद्धिकाले सामान्यसामग्रीतोऽनुमित्यनुत्पाद इति वाच्यम् ; परामर्श- नैकानुमित्यनन्तरं विनम्यवस्थेन विनापि सिषाधयिषामनुमित्यन्तरजननापातात तत्तत्परामर्शव्यक्ति-तदात्मसंयोगादिव्यक्तीनां सत्वात(३) । न च तत्तणसम्बन्ध एवं कारणम् , अनन्तानां तत्क्षणसम्बन्धानां तत्तद्- व्यक्तित्वेनानन्तकार्यकारणभावमपेक्ष्यतादशसियभावस्यैकस्यैव हेतुत्वकल्पनाया (१) 'निर्वाच्यम्' इति पाठान्तरम् । (२) 'भावस्यानन्त्यमत आहे' इति पाठान्तरम् । (३) 'तदात्ममनोयोगादिव्यक्तेस्तदानीं सत्वादिति पाठान्तरम् । (8) तदिदं मिहकमेवाधस्तात् सार्वभौमणिशक्तिप्रकरणे । ११८ [४६] ·तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे युक्तत्वात्। 'अन्यथा(१) तत्क्षणसम्बन्धानां विशिष्य हेतुत्वेनैवातिप्रसङ्गभङ्गे विशेष- कारणमात्रस्यैव कल्पना न स्यादिति । दीधितिः नहि तादृशविशेषसामग्री विना सामान्यसामप्रया अनुमितिजनकत्वं नास्ति, नपा अन्यत्रापि तविशेषसामनयन्तरमस्ति , तत्कल्पने चातिगौरवम् । इह जायमाना सा सिद्ध्युचत्तरैव स्यात् , सा च न जायते, तत्कारणाभावादिति चेत् , सा मा जनिष्ट , अनुमितिसामान्यन्तु स्यादेव । कार्यानुत्पादस्य 'विना कारणा- भावमसम्भवात्। करणव्यापारत्वेनावश्यककारणभावस्य परामर्शस्य कारणतावच्छेदिका पक्षता न कारणमिति तु भ्रमः, प्रतिबन्धकान्तराभाववदन्वयव्यतिरेकशालित्वेन हेतुत्वात् । अन्यथा यथासम्भवं निमित्तकारणस्य समवायिकारणत्वाद्यवच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । दीधितिप्रकाशः ननु सामान्यसामग्री विशेषसामग्रीसहितव(२) कार्योपधायिका; प्रकृते व सिषाधयिषारूपविशेषसामग्रीविरहान कार्यमित्याशङ्कय निषेधति-'नहीं'ति । 'तादशेति-सिषाधयिषारूपेत्यर्थः। 'तविशेषेति-तत्तत्परामर्शव्यक्तितत्तन्मनो- योगव्यक्तोनामपि पूर्वोक्तरीत्या सत्त्वादिति भावः। मनु सिद्धयनुत्तरानुमितौ सिद्धयभाव एव विशेषसामग्री; प्रकृते च तद्- भावान्न कार्य्यमत आह-'तत्कल्पने चेति। 'अतिगौरव'मिति,-सिषाधयिषा- विरहविशिष्टसिद्धचभावस्येवोभयत्र हेतुत्वकल्पनेनातिप्रसङ्गभङ्गे(३) कार्यकारण- भावद्वयकल्पने(४) गौरवमित्यर्थः । शङ्कते 'इह जायमाने ति । 'इह' सिद्धिस्थले । 'सा' अनुमितिः। 'सा च' सिबुतरानुमितिश्च । 'तत्कारणम्' सिषाधयिषा । 'सा सिद्धचत्तरानुमितिः। एतादशसामप्रया विनापि सिषाधयिषां सियनुत्तरानुमितिजनकत्वादेव(५)ताद्श- सामग्रीवशावनुमितिसामान्य(६) स्यादित्यर्थः । (१) 'अन्यथा सर्वत्रैव तत्क्षण' इति पाठान्तरम्। (२) समवहितैव' इति पाठान्तरम् । (३) 'कल्पनेनानतिप्रसङ्गे' इति पाठान्तरम् । (४) 'कल्पनागौरवमित्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (५) 'जनकत्वादेतादृश' इति पाठान्तरम् । (६) 'बलादेवानु- मितिसामान्यम्' इति पाठान्तरम् । .

·पक्षता-प्रकरणम् 'कारणाभाव'मिति, कारणाभावस्तु पूर्वोक्तरीत्या न सम्भवतीति भावः(१) । ननु पक्षताहेतुत्वे परामर्शोऽवच्छेदकोऽस्तु, मत आह-'करणन्यापारत्वेने ति। तथा व करणस्य(ठ)(२) व्यापारवत्त्वनियमेन(३) परामर्शस्य कारणत्वमावण्यकम् । पक्षतायास्तु व्यापारत्वासम्भवात् पतत्वविशिष्टे पक्षे पक्षधमंताशानं हेतुरिति- क्रमेणावच्छेदकत्वमेवेत्यर्थः(४)। प्रतिबन्धकान्तरे'ति,-बाधादीत्यर्थः(५)। 'अन्यथा' स्वातन्त्र्येणान्धयध्यति- रेकशालिनोऽप्यहेतुत्वे(६)। 'यथासम्भव'(ड)मिति-यत्र निमित्तकारणस्य समयायि- कारणप्रत्यासन्नतया(७) कारणत्वं तत्रेत्यर्थः । यथा इच्छां प्रति ज्ञानादेः, तब तस्य(ढ) मानविशिष्टत्वेनैव हेतुतया(८) अतिप्रसङ्गवारणसम्भवात् । समवायिकारणस्य कार्येण साक्षात्सम्बन्धात्(ण) तस्य कारणत्वमावश्यकमिति भावः । (१) 'रीत्या असम्भवीति भाव' इति पाठान्तरम् । (२) 'करणत्वस्य' इति (३) 'नियमात्' इति पाठान्तरम् । (४) 'पक्षत्वविशिष्टे पर्वते धर्मताज्ञानम् इति क्रमेण' इति पाठान्तरम् । (५) 'प्रतिबन्धकान्तराभावेति वाधाभावा- दीत्यर्थ' इति पाठान्तरम् । (६) 'अहेतुत्वे' इत्यनन्तरं 'यथासम्भवमित्यतः पूर्व 'हेतुतावच्छेदककोटिप्रवेश इति वा' इत्यतिरिक्तः पाठः क्वचिद् दृश्यते । (७) 'प्रत्या- सत्त्या' इति पाठान्तरम् । (८) 'तत्र विशिष्टत्वेनैव हेतुतया' इति पाठान्तरम् । (8) व्यापारवत्कारणत्वस्यैव करणलक्षणत्वादिति हृदयम् । तथाहि तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वस्यैष व्यापारलक्षणत्वादनुमितो व्यासिज्ञानरूपकरणस्य व्यापारभूते परामर्श तजन्यानुमितिजनकत्वं विना परामर्शस्य व्यापारत्वं न निर्वहति, तत एव च नोपपते तर व्यातिझानस्य करणत्वमपोति तत्तदोपनिवर्तनार्थ परामर्शस्यानुमितिकारणत्वमाषायकमिति पाठान्तरम्। (O) 'यथासम्भव'मित्यनेन घटध्वंसादिरूपकार्य्यस्य समधायिकारणत्वाप्रसिध्या तदीप- निमित्तकारणस्य दण्डादेस्तथात्वासम्भवेऽपि न क्षतिरित्यपि सूचितम् । (8) 'तस्येति-समवायिकारणस्येत्यर्थः । (ग) 'साक्षासम्बन्धा'दिति-समवायरूपसाक्षातसम्बन्धादित्यर्थः । ज्ञानस्य तु समवाय. घटितसामानाधिकरण्यात्मकपरम्परासम्बन्धादिति । ननु कारण सह साक्षमतसम्बन्धस्य परम्परासम्बन्धल्य वा न किञ्चिदायव्ययसाधकत्वं कारणतावच्छेदकसम्बन्धस्योभयात्रैव साक्षात्- संसर्गत्वादिति चेन्न जन्यसत्त्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन द्रव्यस्य सामान्यकारणतायाः कल्पन- स्यातिप्रसङ्गमगार्थमावश्यकत्वेन विशेषस्थलेऽपि तस्यैव कारणताकल्पनायाः सतरां न्याय्यत्वा- दिति । इदमेव समवायिकारणताकल्पने विनिगमकं बोध्यम् ।

·१५० तत्वचिन्तामणौ भनुमानखण्डे दीधितिः भथानुमितिसाधारणसिद्धः प्रतिबन्धकत्वे तदभावस्य मण्याद्यभाषषत प्रतिबन्धकाभावत्वेन कार्यकालवृत्तेरेष हेतुत्वादनुमितिकाले च तदसम्भषात सा नोत्पद्यतेति चेन, यस्य मण्याद्यभाषादेः कार्यसमकालतया अन्वययतिरेकित्वं, तस्यैव तथात्वेन हेतुत्वम् , न तु सर्वस्य गौरवात् । अन्यथा समवायिकारणस्य कार्यसहभूतस्यैव हेतुत्वात् कारणमात्रस्य तथात्वप्रसक्ती प्राभाकरा प्रष विजयेरनिति । दीधितिप्रकाशः 'तदभावस्य' अनुमितिसाधारणसिद्धयभावस्य । 'तदसम्भवात्' तादृश- सिद्धयभावासम्भवात् । 'सा' अनुमितिः। 'यस्ये'त्यादि, 'कार्यसमकालतया'(१) कार्योत्पत्तिक्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणदेशवृत्तितया । 'तथात्वेन' कार्यकाल- वृत्तित्वेन। 'न तु सर्वस्य' प्रतिवन्धकाभावस्य । 'अन्यथा' एकत्र क्लसत्वेनैव अत्रापि कल्पने 'समवायिकारणस्येति, अन्यथा विनव्यववस्थस्य समवायिकारणत्वे निराश्रयत्(त) क्षणिकत्वञ्च तत्कार्यस्य स्थादिति । यद्यपि प्रतिबन्धकाभावस्य कार्यसहभूतत्वेन हेतुत्वात् कारणमात्रस्य तधात्वापत्ति(ध)रित्युपेक्ष्य समवायिकारणस्येति विशेषानुधावनमफलम् , तथापि कार्यसामान्ये समवायिकारणस्य तथा(२) हेतुत्वं क्लतम् , न तु प्रतिबन्धकामावस्य, यत्र गुणविशेषे द्रव्यविशेषे वा प्रतिबन्धकत्वमेव न क्लप्तम् , तत्र तदभावस्या- हेतुत्वादिति । (१) 'कार्यकालवृत्तितया' इति पाठान्तरम्, एतेन 'कार्यसमकालतया' इति दीधितिग्रन्थस्थलेऽपि 'कार्यकालवृत्तितये'ति पाठान्तरमवगम्यते । (२) ग्रन्थविशेषे 'तथा' इति नास्ति । () 'निराश्रयत्व'मिति-कार्योत्पत्तिकाले समवायिकारणरूपस्याश्रयस्याभाषा- दित्यर्थः। 'क्षणिकस्पति'-समवायिकारणनाशस्य कार्यनाशकत्वेन स्वद्वितीयक्षण एवं कार्यस्य नाशादेकक्षणमात्रवृत्तित्वमित्यर्थः । (थ) 'सथात्वापत्ति'रिति कार्यसहभूतत्वेन हेतुत्वापत्तिरित्यर्थः ।

·पता-प्रकरणम् 'तयात्वासक्ती' कार्यसहभूतत्वेन हेतुत्व-(२)प्रसक्तो। 'प्राभाकरा एवेनि, तेषां कार्यसहवर्तित्वेनैव(२) हेतुत्वाद् विनायदयस्थतादशाया(२) कारणत्वमात्रस्यैवाभावादिति भावः । भनेदं तत्त्वम् । - यत्र यत्तणे दाहोत्पत्तिः, तत्र तत्क्षणे तदव्यवहितपूर्वक्षणे च मण्यायभाव इत्याकारकान्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वामहः। मण्यापुत्पत्तिकालेऽप्य- धिकरणान्तरे मण्याद्यभावस्य सत्वाद् दाहापत्तिरतो योत्यस्याम्पयन्यतिरेक- शरीरमध्ये निवेशः। तथा च स्वाधिकरणक्षणाम्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वप्रत्यासस्या मण्यभावादे (३) कारणत्वम्। मण्युत्पतिक्षणाव्यवहितपूर्वक्षणच न तदधिकरणे मण्याचभावाधिकरणक्षणाव्यवहितपूर्वक्षण इति । एवं समवायिकारणस्यापि स्वाधिकरणक्षणाव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तित्वप्रत्या- तेन विनम्यववस्थस्य समवायिनो(४) न कार्योपधायकत्वम् । कारणताग्रहश्चैवम् ;-यदा घटोत्पत्तिः, स्वाधिकरणतत्कालाव्यवहितपूर्वक्षणे कपाल मिति। स्वाधिकरणक्षणाव्यवहितपूर्वक्षणे यदा कपालमितरकारण(क)-समवहितम् , तदा तत्र कपाले तदुत्तरक्षणे(५) घट इत्याकारकान्वयव्यतिरेकग्रह इति भावः(६)। तत्तदिन्धने(७) तत्तहाहं प्रति तत्तदिन्धने तत्तद्दाहोत्पत्तिकालीन(घ)मण्यभावत्वेन हेतुत्वम् (5)। सत्या कारणत्वम् । (१) सहवर्तिन एवे'ति 'हेतुत्वस्य' इति च पाठान्तरे। (२) 'हेतुत्वादिति विनश्यदवस्थदशाया'मिति पाठान्तरम् । (३) मण्याद्यभावादेः इति पाठान्तरम् । (४) 'विनश्यदवस्थसमवायिन' इति पाठान्तरम् । (५) 'सदा तत्र तदुत्तरक्षणे' इति पाठान्तरम् । (६) ग्रहेणेति भावः' इति कचित् पाठः। (७) कचित् तत्तदिग्धने' इति कायऱ्यांशे विशेषणेन विनाकृत एव पाठः। (८) 'हेतुत्वे'इति क्वचित् पाठः । (१) 'कालीनेति-क्षणवृत्तीत्यर्थः । अन्यथा स्थूलकालमादाय मण्युत्पत्तिकालस्यापि वाहोत्पतिकालतया मण्युत्पत्तिक्षणे दाहोत्पत्तिप्रसङ्गात् । (घ) 'कारणतावच्छेदकावलीदस्यैव' कारणतावच्छेदकोपलक्षितस्यैव, कारणता- बच्छेदकविशिष्टस्येति । अत्रेदमवधेयम्,-कारणस्य फलोपधायकता प्रयोग काव्यिवहिव- प्राक्षणावच्छेदेन कायाधिकरणवृत्तित्वं कारणतापच्छेदकसमानाधिकरणमेव, न कारणवा- पच्छेदकावच्छिन्नमपि, तेन दाहोत्पत्तिप्राक्क्षणावच्छेदेन वाहाधिकरणेन्धननिरूपितवृत्तिवाया दाहोत्पत्तिकालीनत्वावच्छिनत्वेऽपि वत्सामानाधिकरण्यल्यानपामा दाहोपधानन्यापासो मण्यमावस्येति तात्पर्य्यम् ।

·तस्वचिन्तामणो भनुमानक्षले कारणता(१)वच्छेदकावलीढस्यैष(न) च पूर्वसवं कायोपधाने तन्त्रम्, बातस्तद्दाहोत(२)पत्यधिकरणक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य तत्तदाहाक्काले मसत्वेऽपि ततिः। एवं तत्तघट प्रति तत्तत्कालीन(प)तत्तत्कपालत्वेन हेतुत्वम् । सामान्य. सामग्री व विशेषसामग्रीसहकारेण कार्योपधायिकेति न. विनम्यवस्थंकपाले घटोत्पत्ति(३)रित्यपि कश्चित् । दीधितिः प्राभाकरास्तु विनाप्यनुमित्सां क्वचित् परामर्शानुमितिप्रवाहस्याविरल- लग्नस्यानुभविकत्वात् कालभेदकल्पनायाश्च मानाभावात् नानुमितिहेतुः। परार्थानुमाने तु सिद्धसाधनमर्थान्तरविधया दूषणमित्याहुः(फ)। मानाभावाश्पक्षता इति श्रीमदरघुनाथशिरोमणिकृतायां दीधितौ अनुमानखण्डे पक्षताप्रकरणं समाप्तम् । . (१) 'तत्र कारणतावच्छेदकावलीढंस्यैव फलोपधाने तन्त्रम्' इति पाठान्तरम् । 'तत्तद्दाहोत्पत्तिक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्य तत्तद्दाह-प्राक्काले असत्वेऽपि न अतिरिति पाठान्तरम् । (३) 'घटोत्पत्तिरित्याहुः केचित्' इति पाठान्तरम् । (न) 'तत्तत्कालीने त्यत्र तत्तत्कालपदस्य षष्ठीसमासनिष्पनत्वे आत्माभवाविदोपात् कर्मधारयपक्षाङ्गीकारेण तत्र तत्र काले वर्तमानेत्यर्थः । तत्रापि कालपद क्षणपरम् , तेज घटाधिकरणं यो यः क्षणः तस्यैव तत्तत्क्षणत्वेन परिग्रहः, अन्यथातिप्रसङ्गात् । (4) स्वाधिकरणक्षगाव्यवहितपूर्वक्षणे यदा कपालमितरकारणासमवहितं तदा वत्र कपा तदुत्तरक्षणे घटाभावाद् व्यभिचारधारणाय कपाले इसरकारणसमवहितत्वविशेषणम् । (क) आहुरित्यनेन प्रकृते अस्परसः सूच्यते, स च 'प्रमाणपुरुषानुभवस्यैव बस्तुसाधकतया 'नहि करिणि रटे चीत्कारेण तमनुमिमते अनुमातार' इति मन्यन सिविसरचे प्रमाणपुरुषीयानुमित्यभावानुभवल्यावेदितत्वात् प्रकृतस्यानुभविकरयोक्तिरसङ्गते'ति ।

·पक्षता-प्रकरणम् १४३ दोधितिप्रकाश 'प्राभाकरास्त्विति-'कचिदिति, यत्र अनुमित्युत्पत्तिक्षणेऽपि(१) परा- मर्शान्तरसामग्री नियता तत्रेत्यर्थः(ब)। 'परामर्शप्रवाहस्यानुमितिप्रवाहस्य चेत्यर्थः । एकानुमितिनाशानन्तरमेवापरानुमितिरित्यत्राह(२)-'कालभेदेति। सिद्ध- रप्रतिबन्धकत्वे कथं सिद्धसाधनोभावनेन परस्य निग्रह इत्यत्राह(३)-'परार्थेति । 'भान्तरे ति,-सिद्ध अर्थे भाकाक्षाविरहात् तदभिधाने(४) अर्थान्तरमित्यर्थः(भ)। इति श्रीमद्भवानन्दीये तत्वचिन्तामणिदीधितिप्रकाशे अनुमानखण्डे पक्षताप्रकरणव्याख्या समाप्ता। (१) 'अनुमित्युत्तरक्षणेऽपि' इति पाठान्तरम् । (२) 'रित्यत आहे' इति पाठान्तरम् । (१) 'इत्यत आहे' इति पाठान्तरम् । () तदभिधानम्' इति पाठान्तरम्। (३) एकपरामादमितिद्वयस्योत्पादेऽपि प्रवाहासम्भवादिति भावः । (म) तदुक्तम्-'प्रकृतादर्थावप्रतिसम्बद्धार्थमान्तर'मिति म्यायसूत्रव्याम्याने वृत्तिकता विश्वनापन्यायपमानमेन–'प्रकृतात्'-प्रकृतोपयुक्तात् , स्यन्लोपे पञ्चमी, सेम प्रकृतोपयुक्तमर्थ- मुपेन्यासम्बदायोमिधानमयान्तरम् , प्रकृतामाकाक्षिताभिधानमिति फलितार्थ' इति । सिदे माकारताविरहन विरोषिसमषधामात्'। इति कादि-पक्षतान्तस्य प्रन्थस्य पदटिप्पनी। तांचायण सन्दुग्धा श्रीकाकीपदशर्मणा ।।

·No text on this page.

·No text on this page.

·PUBLISHED BY THE ABLATIO SOCIETY
1063
Price Rs. 20
Printed by Sri Sanitaksha Chaudhary at Metropolitan Printing & Pablishing
House Private Ltd. 7, Chowringheo Road, Calcutta-13.

·No text on this page.

·No text on this page.