·TUE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
A
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS,
NO. 155.156. 157. 158.
वेदान्तदर्शनम् ।
परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामानन्दसरस्वती
स्वामिकृत ब्रह्माऽमृतवर्षिणी समाख्य
व्याख्यासंचलितम् ।
वेदान्तपरिनिष्ठितमधीमशानानन्दसरस्वती
स्वामिभिः परिष्कृत्य संशोधितम् ।
VEDẬNTADARŞANA
WITH A COMMENTARY CALLED BRAHMÂURITAVARSINI
by
Sri RÅ MÅ NANDA SARASWATI Sakr.
EDITED BY
PRAJNÂNÂNANDA SARASWATI SWAMI.
---
PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPÔT.
BENARES:
AGENTSI- OTTO HARRASSowitz, LEIPZIG.
PANDITA JYESHTHARAMA MUKUNDAJI,BOMBAY,
PROBSTHAIN & CO. BOOKSELLERS, LONDON
Printed by Hari Krishna Desa Gupta
PROPRIETOR, AT THE VOYA VILASA PRESS.
BERABES
1911
Registered According to Act XXV. of 1867.

·ब्रह्मामृतवाणीसहित वेदान्तदर्शनाधिकरणानां । सूचीपत्रम् । २ - १२ ३२ ४१ ४३ ३२ १ ब्रह्मणो विवार्यत्वाधिकरणम् । १ भ०१ पा० १ २ ग्रहणोलक्षणाधिकरणम् । २ ३ ब्रह्मणोवेदकर्तृत्वं घेदैकमेयत्वाधिकरणम् । ३ ४ घेदान्तानां नौकपरत्याधिकरणन् । ४ ५ ग्रह्मण पर सच्छन्दवाच्यताधिकरणम् । ५ ६ प्रहाण आनन्दमयताधिकरणम् । ६ ७ परमेश्मरस्यैव हिरण्मयपदवाच्यताऽधिकरणम् । ७ ८ ब्रह्मण पवाकाशशब्दवाच्यताधिकरणम् । ८ ९ ब्रह्मण पच प्राणशब्दवाच्यताधिकरणम् । ९ १० ग्रह्मण एव ज्योतिःशब्दाभिधेयत्वाधिकरणम्। १० ११ ब्रह्मण एव प्राणशब्दव्युत्पन्नत्वाधिकरणम् । ११ १२ ब्रह्मण पव मनोमयत्वाधिकरणम्।१ पा०२ १३ ईश्वरस्यैवानृत्याधिकरणम् । २ १४ जीवब्रह्मणोरेव गुहाप्रवेशाधिकरणम्। ३ १५ ब्राह्मण पवाक्षिगतत्वाधिकरणम् ।। १६ परमेश्वरस्यैवान्तर्यामिताधिकरणम् । ५ १७ परमेश्वरस्यैव भूतयोनित्याधिकरणम् । ६ १८ परमेश्वरस्यैव वैश्वानरत्याधिकरणम् । ७ १९ ब्रह्मण एव घुम्वाद्यायतनत्वाधिकरणम् । १ पा०३ २० परमात्मन पर भूमत्वाधिकरणम् । २ २१ प्रहम एकाक्षरताधिकरणम्। ३ २२ परमाण क्षतिकर्मताधिकरणम् । ४ २३ ब्राह्मण एष बहराकाशाधिकरणम् । ५ ६७ ७१ ७३ . ९२ ·(२) २४ ईश्वरस्यैवाक्षिपुरुषगतत्वाधिकरणम् । ६ ९८ सोचैतन्यस्य सर्वजगद्भासकत्वाधिकरणम् । ७ १०२ २६ परमेश्वरस्याङ्गष्टमात्रत्याधिकरणम् । ८ १०४ २७ देवादीनामप्यधिकारित्याधिकरणम् । ९ २८ जातिशुदस्य ब्रह्मविद्यायामनधिकाराधिकरणम् । १० २९ ईश्वरस्यैव कम्पनहेतुताऽधिकरणम् । ११ १२१ ३० ब्रह्मण एवं ज्योतिष्ट्वाधिकरणम् । १२ ३१ ब्रह्मण एव नामरूपनिर्वाहकताधिकरणम् । १३ १२४ ३२ ग्रह्मण एव विज्ञानमयाधिकरणम् । १४ ३३ कारणशरीरस्यैवाव्यक्तपदवाव्यताधिकरणम् । १ पा० ४ १२८ ३४ तेजोऽवनात्मकप्रकृतेरेवाजात्याधिकरणम् । २ ३५ प्राणादीनामेव पञ्चजनत्वाधिकरणम् । ३ ३६ जगधोनी ब्रह्मण्येवसर्ववेदान्तवाक्यसमन्वयाधिकरणम् ४ १४२ ३७ परब्रह्मण एव जगत्कर्तृत्वाधिकरणम्। ५ ३८ परमात्मन एव दर्शनयोग्यात्मवाधिकरणम् । ६ ३९ ब्रह्मण एवोपादाननिमित्तकारणत्याधिकरणम् । ७ ४० ब्रह्मण एव जगत्कारणत्वेन्यासम्भवाधिकरणम् । ४१ सांख्यस्मृतेर्याध्यत्याधिकरणम् । १ अ०२ पा० १ ४२ योगस्मृतेर्याध्यत्याधिकरणम् । २ ४३ वैलक्षण्यामासस्य जगत्कारणत्याऽयाधत्याधिकरणम् ।३१५८ ४४ फाणादादिमतैर्याध्यत्वाभायाधिकरणम् | ४ २६३ ४५ अद्वैतस्यैव भोफ्तृभोग्याकारभासमानत्याधिकरणम् । ५ १६५ ४६ ब्रह्मण्यद्वैतस्यैव तात्विकत्याधिकरयम्। ६ ४७ परमेश्वरस्य हिताहितभागित्याभायाधिकरणम् । ७ ४८ अद्वितीययाह्मण एव नानाविधष्टिकर्तृत्याधिकरणम् । ८ १६९ ४९ ब्रह्मणो विवर्त्तत्याधिकरणम्। ५० ब्रह्मणोऽशरीरस्यैव मायाधिष्ठानाधिकरणम् । १० ५१ नित्यतृप्तस्यापि ब्राह्मण एवं जगत्स्रष्ट्रत्याधिकरणम् । !! १७३ ५२ ग्रह्मणो पम्यनेण्यामायाधिकरणम्। १२ ५३ निर्गुणस्यापि ब्राह्मणो मापिकप्रतियाधिकरणम् । १३ १७५ ५४ प्रधानस्य जगतुत्वाभायाऽधिकरणम्। १ पार ·१८२ १९.० (३) ५५ ब्रह्मणो विसरशजगदुत्पत्तो कारणादीयदृष्टान्तसद्भावा- ऽधिकरणम् । २ ५६ परमाणुकारणवादनिराकरणाधिकरणम् । ३ ५७ वैनाशिकखण्डने समुदायासिद्धयधिकरणम् । ४ ५८ विज्ञानवादनिराकरणाधिकरम् । ५ ५९ आर्हतानां समभङ्गीनयनिराकरणाधिकरणम् । ६ ६० केवलनिमित्तकारणवादनिराकरणाधिकरणम् । ७ ६१ जीवोत्पत्तिवादनिराकरणाधिकरणम् । ८ ६२ आकाशस्थ ब्रह्मजन्यताधिकरणम् । १ पा०३ ६३ वायोब्रह्मजन्यत्वाधिकरणम् । २ ६४ सद्ब्रह्मणोऽजन्यत्वाधिकरणम् । ३ ६५ तेजसो ब्रह्मजन्यत्याधिकरणम् । ४ ६६ अपां ब्रह्मजन्यत्वाधिकरणम् । ५ ६७ पृथिवीमात्रत्याग्नशब्दवाच्यताधिकरणम् । ६ ६८ सोपाधिकब्रह्मण एव कार्यकारणत्याधिकरणम् १७ ६९ लयक्रमनिरूपणाधिकरणम् । ८ ७. माणादिसृष्टौ क्रमनिरूपणाधिकरणम्। ९ ७१ जीवस्य जन्ममरणराहित्याधिकरणम् । १० ७२ जीवस्य नित्यत्वाधिकरणम् । ११ ७३ जीवस्य चिद्रूपत्वाधिकरणम् । १२ ७४ जीयस्य सर्वगतत्वाधिकरणम् । १३ ७. जीवस्य कतृत्वाधिकरणम् । १४ ७६ जीवस्याध्यस्तकर्तृत्वाधिकरणम् ! १५ ७७ ईश्वरस्य जीवप्रवर्तकत्वाधिकरणम् । १६ ७८ जीवेश्वरव्यवस्थाधिकरणम् । २७ ७९ इन्द्रियाणां परमात्मजन्यत्वाधिकरणम् । १ पा० ४ ८० इन्द्रियाणामेकादशत्वाधिकरणम् । २ • ८१ इन्द्रियाणामऽणुत्वाधिकरणम् । ३ .८२ प्राणस्य श्रेष्ठताजन्यताधिकरणम् । ४ '८३ प्रायस्य तत्त्वान्तराधिकरणम् । ५ ८४ प्राणस्याणुत्वाधिकरणम्। ६ २०१ २०४ २०४ २०५ २०५ २०६ २०७ ૨૦૭. २०८ २१० २११ २१७ ૨૨૧ २२२ २२७ २२९ २३१ ૨૩૨ ૨૩૨ २३५ ·८५ इन्द्रियाणां देवपरतन्त्रताधिकरणम् । ७ ८६ इन्द्रियाणां प्राणानत्यान्तरत्याधिकरणम् । ८ २३७ ८७ ईश्चरस्यैव नामरूपन्याकर्तृत्वाधिकरणम् १९ २४० ८८ जाधस्य भूतसूक्ष्मवेएितस्यैव परलोकगमनागमना- ऽधिकरणम् । १० ३ पा १ ८१ स्वर्गादवरोहतो जीवस्य सानुशयत्वाधिकरणम् । २ ૨૪૮ ९० पापिनां स्वर्गगत्य भावाधिकरणम् । ३ २५१ ९१ स्वर्गावरोहे जीवस्याकाशादितुल्यताधिकरणम् । ४ ९२ स्वर्गादवरोहतां त्वराविलम्बाधिकरणम् । ५ ९३ स्वर्गादवरोहतां बीह्यादौ संश्लेपाधिकरणम् । ६ २६० ९४ स्वमस्टेमिथ्यात्वाधिकरणम् । १ पा०२ २६० ९५ सुपुप्तौ जीवस्य हृत्स्थ ब्रह्मणैक्याधिकरणम् । २ ९६ सुतस्यैव जागरणाधिकरणम् ।३ २६५ ९७ मुछीया अयस्थान्तरताधिकरणम् । ४ ९८ ब्रह्मणो नीरूपत्याधिकरणम् । ५ २६७ ९९ ब्रह्मणो निराकरणाविषयत्वाधिकरणम्। ६ १०० ब्रह्मातिरिक्तवस्तुनिराकारणाधिकरणम् । ७ २७६ १०१ काराधितेश्वरस्यैव फलदात्याधिकरणम् । २७९ २०२ सर्ववेदान्तज्ञानोपासनाया एकत्याधिकरणम् ।१ पा०३ ६८९ १०३ शाखान्तरोकस्याप्युपसंहाराधिकरणम् १२ १०४ उद्गीथविद्याया भिन्नताधिकरणम् ।३ २८४ १०५ उद्गीथस्योहारविशेपणत्याधिकरणम् । ४ २८७ १०६ वसिष्ठत्वादीनामाहार्यताधिकरणम् । ५ ૧૮૮ १०७ आनन्दादीनामुपसंहाराधिकरणन् । ६ १०८ पुरुषस्यैव शेयताधिकरणम्। ७ १०२ ईश्वरस्थयात्मशब्दयाच्यायाधिकरणम् । ८ ११० प्राणविद्यायामनग्नतायुद्धेरेय विधेयत्वाधिकरणम् । ९ १११ शाण्डिल्यविद्ययाः समानताधिकरणम् । १० ११२ नाम्नोर्व्यवस्थाधिकरणम् ११ ११३ संभृत्यादीनामनुपसंहाराधिकरणम् । १२ ११४ पुरुषविद्याया विभिन्नताधिकरणम् । १३ २७१ - २९२ ·११५ धादेविद्याइत्यनिराकरणाधिकरणम् । १४ ३०० ११६ शानिनः कर्मणां हान्युपायनाधिकरणम् । १५ ११७ उपासकानां कर्मत्यागव्यवस्थाधिकरणम् १६ ११८ उपासनया ब्रह्मलोकगतृणामेव मार्गव्यवस्था. ऽधिकरणत् । १७ ३०७ ११९ सर्वस्वेवोपासनासु मार्गकल्पनाधिकरणम् । १८ ३०७ १२० तत्वशानिनां मुक्तिनैयरयाधिकरणम् । १९ ३०९ १२१ निषेधोपसंहाराधिकरणम् २० १२२ मन्त्रदयस्य विद्यैकताधिकरणम् । २१ ३११ १२३ उपस्तकहोलमाह्मणयोर्विद्यैकताधिकरणम् । २२ १२४ देहादित्यमण्डलपर्युपासनायाविद्याभेदाधिकरणम् । २३ ३१३ १२५ सत्यविद्याधिकरणम् । २४ १२६ दहरहार्दाकाशयोरुपसंहाराधिकरणम् । २५ १२७ उपवासे प्राणाहुतिलोपाधिकरणम् । २६ ३१७ १२८ अङ्गाववद्धोपास्त्यनयत्याधिकरणम् । २७ ३१८ १२९ घायुमाणोपासनयोः प्रयोजनमेदाधिफरणम् । २८ ३१९ १३० मनश्चिदादीनां स्वतन्त्रताधिकरणम् । २९ ३२० १३१ आत्मनो देहातिरिकत्याधिकरणम् । ३० ३२६ १३२ उक्थादिधियोःशाखान्तरेऽनुवृत्त्यधिकरणम् । ३१. ३२७ १३३ वैश्वानरषिद्यायां समस्तोपासनाधिकरणम्। ३२ ३२८ १३४ शापिडल्यादिविद्यानां भिन्नताधिकरणम् । ३३ १३५ अहमहविद्यायां विकल्पनियमाधिकरणम् । ३५ ३२९ १३६ लौकिकप्रतीकेषु याथाकाभ्याधिकरणम् । ३५ ३३० १३७ कर्माङ्गप्रतीफेषु गाथाकाम्याधिकरणम् । ३६ ३३० १३८ आत्मज्ञानस्य स्वतन्त्रताधिकरणम् । १ पा० ४ ३३४ १३९ संन्यासिन एव ब्रह्मनिष्ठताधिकरणम् । २ ३४० १४० रसतमत्वादीनां ध्येयत्वाधिकरणम् । ३ ३५२ १४१ उपनिषदाण्यानस्य विद्यास्तुत्यर्थताधिकरणम् । ४ ३४३ १४२ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य कर्मानपेक्षताधिकरणम् । ५ १४३ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानोत्पत्तौ यज्ञशमदमादिकर्मापेक्षाधिकरणम्द ३४५ १४४ आपदि सर्वानभोजनानुशाधिकरणम् । ७ ३४६ ·३५२ . १४५ यज्ञादीनामाश्रमविद्योभयहेतुत्वाधिकरणम् । ८ ३४९ १४६ अनामिणोऽपि ब्रह्मज्ञानाधिकाराधिकरणम् । ९ ३५१ १४७ आश्रमाणामधरोहनिराकरणाधिकरणम् । १० १४८ ऊबरेतसः पातित्ये प्रायश्चित्ताधिकरणम् । ११ ३५३ १४९ प्रएस्य कृतप्रायश्चित्तस्याप्यव्यवहार्यताधिकरणम् । १२ ३५४ १५० ऋत्विकृताङ्गध्यानस्य स्वामिगामित्याधिकरणम् । १३ ३५५ १५१ निदिध्यासनस्य विधेयत्वाधिकरणम् । १४ १५२ भावशुद्धरेव घाल्यशब्दाभिधेयताधिकरणम् । १५ १५३ आत्मज्ञानस्यै हिकामुप्मिकत्वव्ययस्थाधिकरणम् । १६ ३५९ १५४ मुक्तरेकविधत्वाधिकरणम् । १७ १५५ श्रवणमननादीनामावृत्त्यधिकरणम् । १ अ०४ पा.१ ३६१ १५६ आत्मत्वेन ब्रह्मणो ग्रहणाधिकरणम् । २ ३६३ १५७ श्तोऽहंदृष्टिनिरासाधिकरणम्। ३ १५८ उपास्य ब्रह्मएयधिकरणम् ।४ ६६४ १५९ अङ्गेयादित्यादिधीकरणाधिकरणम् । ५. ६६४ १६० उपासन आसनावश्यकताधिकरणम् । ६ १६१ उपासने दिगादिनियमनिराकरणाधिकरणम् । ७ ३६६ १६२ उपासनानामामरणावर्तनाधिकरणम् । ८ १६३ शानिनां जीवत एव पापलेपनिराफरणाधिकरणम् । ९ १६४ ब्रह्मात्मैश्यज्ञानिना पुण्यलेपनिराकरणाधिकरणम्।१० ३६८ १६५ ज्ञानादनारग्धपुण्यपापयोरेय निवृत्यधिकरणम् । ११ १६६ अग्निदोषादिनित्यकर्मणो नाशनिराकरणाधिकरणम्) १२३६९ १६७ नित्यकर्मणो विद्यासाधनताधिकरणम् । १३ १६८ अधिकारिणामेव मुनिनियत्यधिकरणम् । १४ ३७१ १६९ धागादीनां मनसि वृत्तिलयाधिकरणम् । १ पा०२ १७० मनसः प्राणे लयाधिकरणम् । २ १७१ प्राणानां जीवे लयाधिकरणम् । ३ १७२ उपासकाउनुपासकयोरुकान्तिसामान्याधिकरणम् ४ १७३ उपासक प्रलाप स्वरुपैया लयनिराकरणाधिकरणमा५३७७ १७४ आत्मैक्यहानिनः प्राणानां देहामुत्मान्त्यधिकरणम् । ६ ३७८ १७५ तत्ववित्माणानां परमात्मन्येव लयाधिकरणम्। ७ .

·(७)
१७६ तत्वविद्यागादिलयस्य निःशेषत्वाधिकरणम् । ८
१७७ उपासकस्योत्कान्तर्विशेषाधिकरणम् । ९
१७८ रात्रिमृतस्यापि रसम्यनुसारित्वाधिकरणम् । १०
१७९ उपासकस्य दक्षिणायनेऽपि विद्याफल लाभाधिकरणम्।११३८३
१८० अचिरादिकस्यैव ब्रह्मलोकमार्गताधिकरणम् । १ पा०३ ३८५
१८१ वायोः सनिवेशाधिकरणम् । २
३८६
१५२ वरुणादिलोकानां व्यवस्थाधिकरणम्। ३
३८७
१८३ अचिरादीनामातिवाहिकत्याधिकरणम् ।४
१८४ कार्यव्रह्मण एवोत्तरमार्गगम्यत्वाधिकरणम्। ५
१८५ प्रतीकोपासकानां ब्रह्मलोकगतिनिराकरणाधिकरणम् । ६ ३९२
१८६ कैवल्यमुक्तेनवीनत्वनिराकरणाधिकरणम् । १ पा०४ ३९४
१८७ मुम्रह्मभिन्नतानिराकरणाधिकरणम् । २
१८८ सविशेपत्यादिव्यवस्थानिराकरणाधिकरणम् ।३
१८९ परलोकगोपासकस्य भोग्यवस्तुएप्टी संकल्पहेतुता.
धिकरणम् । ४
३९६
१९० देहभावाभावयोरैच्छिकताधिकरणम्।५
३९७
१९१ उपासकस्यानेकदेहेषु सात्मकत्याधिकरणम्। ६ ३९८
१९२ शानिनो अगत्स्रष्मृत्यनिराकरणाधिकरणम्।७
(इत्यधिकरणसूचीपत्रम् )
४००

·(अस्यामेपां ग्रन्धानां वाक्यानि विचारितानि) १ ईशावास्योपनिषत् शु. यजुः २ केनोपनिषत् सामवेद- ३ कठोपनिषत् कृष्णय- ४ प्रश्नोपनिषत् अथर्यवे- ५ मुण्डकोपति अथर्ववे- ६ माण्डूक्योपनि. अथर्ववे. ७ ऐतरेयोपनि. ऋग्वे- ८ तैत्तिरीयोपनि. कृष्णयजुः ९ छांदाग्योपनि. सामवे १० वृहदारण्योपनिष. शुक्लय- ११ वेताश्वतरोपनि. कृष्णोपनि १२ कोषीतक्युपनि. ब्राह्मण ऋग्वेद १३ कैवल्योपनि.क्ल. य. १४ जावालोपनिषत् शुक्लयजुः १५ काग्यशाखा अग्निरहस्यब्राह्मण शुक्लय- १६ ताण्डिशाखा १७ शाट्यायनिशाखा शुक्लयजुः २८ पैङ्गीरहस्यवाह्मणशुक्लयजुः १९ भगवद्गीतास्मृतिः २० मनुस्मृतिः २१ कपिलस्मृतिः २२ योगस्मृतिः २३ करणादगौत्तमस्मृतिः २४ धौद्धादिस्मृतिः २५ पुराणानि २६ इतिहासाः २७ सर्वोपासकग्रन्थाः २८ सर्वमतभेदाः २९ सर्वतन्त्राणि ३० सर्ववैदिकसूत्राणि ३१ आपसूत्रविपयाः ·(वेदान्तदर्शनस्य) शुद्धचशुद्धिपत्रम् । पृ० पक्लि शुद्धम् १ चतुर्भिः २ दिदर्शयिपुः ३ त्येकदेशिमतम् ४ ग्रहोत्यप्रेत्यानन्द ५ मखान ६ रातेतुः ७ मन्यापत्ता ८ मन्वायत्ता ९ ममृतममय १० केयलमिन्द्रियापि : १ सुतेजा २२ समाहिते १३ विधरण पप १४ नाई १५मृवममय १६ तदेतदिति १७ शोधिततत्य १८ विप्रहपती १९ नएजता २० अपशिएं २१ पलारीरा २२ उत्तरमाद २३ आम्नानाद अशुद्धम् चतुर्भि दिदर्शयिषु त्येकदशिमतम् ग्रोत्यनत्यानन्द म्नयान रातेहातुः मन्यायता मन्वायता अमृतमय फेयलमन्द्रियापि सुतजा सामाहिते विधारण एपां २४ ११ २८ ૨ ३७ ૨ २ ३९ ર ५३ ८ ४३ ८ १ ९ ४ ९७ ३ ४ १०१ १०५ मृतमय तदतदिति शोधितत्य विप्रहपती नएज्पता भयथिए स्यूलसरारीप उत्तमाह याम्नाद ११० १३१ १३१ २४२ ६ १ २ ·७ १४८ १५९ १५३ ७ . १६८ ७ ९६८ १२ १७४ ३ १०४ ९ २४ मैत्रेयीब्राह्मण २५ नवाह्यान् २६ राम्नानाद् २७ यत्किञ्चित् २८ इत्यादिना २९ संहर्तृत्वं ২০ হাবীব ३१ दध्याकारण ३२ वैपम्य पृष्य ३३ साम्यावस्था ३४ विपर्ययोदर्शनात् ३५ जगत्कारणस्य ३६ मोहमपीपिपत् ३७ जीवस्यांश ३८ ग्राह्यत्याज्यभेदः ३९ तथा प्राणा: ४० तथा प्राणा इति ४१ विश्वेश्वरदर्शन ४२ इत्यादिदोपा ४३ वदन् ४४ भेदनिर्देशन ४५ रूपमभवन ४६ विवृदेकैका ४७ प्रवाहणास्य ४८ धुलोकास्य ४९ इष्टादिकारिण ५० तव्यापारादवि मैत्रेयीब्रह्मण नावाद्यान् राम्नाद यत्कञ्चित् इत्यादिन सहर्तृत्वं দুর दध्याकरण वैपम्पनघृण्य साम्यवस्था विपर्ययोग्दर्शनात् जगजकारणस्य मोहमामीपदत् जीवस्पाश माहात्याजाभेदः तथा प्राणः तथा प्राण प्रति विश्वरदर्शन इयदिदोपा घदद् भेदनिर्दशन रूप भवन् वृत्रिदेकैका प्रवाहाणख्य धुलोफाख्य इटाकारिरिण तयादारादपि तदशो १८४ १० २१० ३ २११ २२४ ४ २२७ ७ ૨૨૭ ६ . ४ २३४ ૨૨૨ २३३ २ ४ ८ ૨૪ २४६ ५ ५१ तदंशो २६२ १४ २६३ २६७ १ . ५३ तस्मात् ५४ अनाम्नानात् तस्मत् अनाम्नात् ·५५ तद्धिलिक ५६ अध्ययन ૨૨૨ ४ १ ૨૬ ૧૨ ५८ जुहोति ५९ जुहोति ६०शरीरासनानां ६१ पूर्वमनारग्ध तद्विलित अध्यापन चे जुहाति जुहोति शारीरासनानां पूर्वमारम्प ग्रूमे. निफामतो अनन्तरम् गतिर्न मुक्तमुमजीच्य जगन्नादृत्यादि ३५० ११ ३६६ ७ ३६९ ३७१ ५ ६२ प्रमः ६३ निफमतो ६४ अनन्तरं २ ६५ गतिन ६६ मुक्तमुपजीव्य ६७ जगत्मादृत्यादि ४०१ ८ इति।

·ॐ नमो नारायणाय । कुतर्कदग्धचिकित्सा। नाम वेदान्तदर्शनभूमिका। श्रीमज्ञानानन्दसरस्वतीस्वामिसंकलिता। प्रपञ्चोपशमायाऽस्मै सश्चिदानन्दमूर्तये । गुरुवे शान्तरजसे नमः परदयालवे ॥१॥ प्रथमतो पादिनिर्मितप्रन्थनिरुक्त्यनुपपत्तिः । तथाहि । अवैत- स्यात्मत्यात्तभिषस्य द्वैतस्य पारमार्थिकसत्ताशयत्याद् यस्तुपरि- च्छेदासंभवाच अज्ञानतत्कार्यवाङ्मनाद्यभावाथ, यत्र त्वस्य सर्व मात्मेवाभूत् तत्र केन के पश्येदित्यादिश्रुतिविरोधाच, न निरोधो न चोत्पत्तिरिति श्रुतेश्च शुद्ध अद्वये सच्चिदानन्दधने वादोऽनुपपन पय । तत्रापि खण्डनन्तु सुतरां हास्यास्पदमनुपपन्नञ्च । किञ्चादेत- स्यात्मत्वादपि स्वस्य खण्डनानुपपत्तिरेव । यः सर्वेषां खण्डयिता साक्षी विभुरेको बाधद्रया स केन वाधयितुं शक्यः । न हि सर्वस्य खण्डनकर्ता शानस्वरूपः साक्षी केनापि खण्डयितुं शक्यः । साक्षि- त्वादेव । तथाचायं प्रयोगः।सर्व द्वैतं तज्ज्ञेयं, सच्चिदात्मस्वरूपमास्य- स्यात् । स्वप्नशेयवदिति । किञ्च, ब्रह्मवेदं सर्वमात्मैवेदं सर्व, पुरुष पयेदं सर्य, चैतन्यस्यैकरूपत्याद् भेदो युक्तो न कार्दचित्, यासुदेवः सर्व- मिति, सय त्यचाहमर्जुन,क्षेप्रशं चापि मां विद्धि तदनन्यत्यमारम्भण- शब्दादिभ्यः, आत्मेति तूपगच्छन्ति प्राहयन्ति च, आत्मनि वैयं विचित्राश्च हि, भेदः सर्वत्र मिथ्येय धर्मादेरनिरूपणादित्यादिश्रुति- स्मृतिसूत्रभाष्यवात्तिकपुराणानुभवविरोधादपि द्वैतं न पारमार्थिक म्यादानुपपत्तिध॥ किंघा अद्वैते ये वादा कुतर्कदुरामहरूपा',न ते यस्तुतो विरोध मायहन्ति । स्वकपोलकल्पितत्त्वात् संप्रदायरहिर्भूतत्वाश्च शिष्टा- ऽमाहत्वाचोयेक्षणीयाः। तथाचोक्तं वेदव्यासेन अपरिग्रहापात्यन्त. मनपेक्षा । श्रुतिस्मृतियुक्तिशिश्मन्वादिभिः केनाप्यंशेन डेनसाय- ·२ कुतर्कदग्धचिकित्सासमाख्या त्वाऽनङ्गीकारात् । परमाणुकारणचादाः प्रधानादिद्वैतसत्यवादाःप्र, लापवदुपेक्षणीया मुमुक्षुभिः ।। किञ्च, अद्वैतवादो नाम जीवब्रह्मणोर्यास्तवैक्य, जगचापि ग्री- चाऽखण्डं, नान्यदिति सर्वोपनिपत्सिद्धान्तः । स सत्संप्रदायाशावा खण्डयते चेत्, तदा सण्डनानुपपत्तिः शिाते द्वैतं न विद्यत इति स्व. रूपत्वादेव न सम्भवति ॥ उपनिषत्पदव्युत्पत्यापि, खण्डनानुपपत्तिः । उपनिपूर्वकपल विशरणगत्यवसादनेविति धातोः विपि सत्युपनिपत्पदं भवति । सामीप्यतया निश्चयन, वास्तवैक्यं ब्रह्मतत्त्वमखण्ड भेदवर्जितं घोध. यति जिज्ञासुमिन्युपनिपद, रागादीन शिथिलयति सर्वदुःखं नाशयति च ब्रह्मविद्योपनिषत् ॥ किञ्च द्वैतं सर्वस्य ज्ञातमेवाऽहं जन्ममरणपान, मत्त घिर: पृथक्, जगत्सत्यमनादि चमूदाजानन्त्येव तथा तमेघ योधयेथे वेदस्तदा शानत्वादेव उपेक्षास्यात् । अपूर्वत्वाऽभावाश्चातस्मादद्वैत- मेव योधयति । तथाचोतं, प्रत्यक्षाधनपगतं श्रुत्या प्रतिपादनीय- मद्धतम् । द्वैतं न प्रतिपाद्यं, तस्य स्वयमेव लोकसिद्धत्वादिति ।। संप्रदायाऽभावेन खण्डयतिवेत्ता सुतरां खण्डनस्यानुपप- तिः । नहि यस्य तत्त्वं ज्ञायतेऽज्ञायते या तत् खण्डयितुं शक्यते । तरचाहानात् सत्खण्डनानुपपत्तिः । योयं नजानाति, तं कथं सण्ड. यितुं समर्थः । स्वकपोलकल्पनया खण्डनं तु विदुषां समक्षे हास्या- स्पदं प्रलापत्यादुपेक्षणीयञ्चति । न हि प्रमां विना खण्डने मण्डने या प्रवृत्तिः संमपति॥ किय, तस्य साधकं वा, पद्धतं ब्रह्म । आय मारमाधयादि । द्वितीये स्वविरुद्धस्य साधकं स्वं कथं भवेत् 1 11 च चण्डभानु- स्तमसि मानं भवितुमर्हति । यत्सत्ये यदभावस्य नियतत्वं विरोधि तत् । भानुसत्त्वे तमासत्वं केन दृष्टं क्षिती घद । प्रत्यक्षादीनि प्रमा. णानि ईते सन्तीति चेद्, मानानि केन सिन्ति।मानान्तरपरिपहे. इनवस्थादयो दोषाः स्युः । अप्रमाणं दैतं नम एच। स्वतः सिद्धत्ये, चित्य च आत्मन एव नामान्तरम्। अनुभूतिखनमाणपोजिशा मेयस्यापि च मानत्वं भवेत्तथा सति। येन रुपण यन्मानं तत्तयति विनिश्चयः।

·3 वेदान्तदर्शनभूमिका। कर्तुं न शक्यते कापि रज्जुः सर्यायते न हि ॥ मेयसिधे च मानत्वं मानसिद्ध्यै च मेयता। अन्योन्याश्रयदोषेण न सियेदुभयं तव ।। मानाभावादद्वयस्य न सिद्धिरिति चेत्तदा । पुत्राऽभावान सिद्धिः स्याद् बन्ध्याया अपिते मते ॥ पुप्राभावः स्वरूपं चेन्मानाभावोऽपि तस्य तत् । शून्यबादप्रसङ्गश्चच्छ्न्यं द्वैतस्य मे मतम् । प्रमाणाभायतो द्वैतं शून्यमेव समापिशेत् । नाद्वैतशून्यता सा तु भवेन्मानाद्यसंभवे । यदन्यस्य प्रमाणानि न सहेत कथं तु तत् । स्वस्मिन् सहेत मानानि विवस्वानिय तत्तमः। तस्मात्तूष्णी तिष्ठ यत्स ! तदेवाऽद्वैतमिप्यत, इति ॥ ब्रह्माऽभेदान्न जीवस्य भेदोऽस्ति जगता सह । सुपर्णतपानास्यश्रुतिभ्यां भेद उच्यते ॥ इतिचेद्, यूहि कस्त्वं भो जीवो ब्रह्माऽथवेश्वरः । जीवश्चेदीश्वराद्भिग्नो ब्रह्मणो चाऽथ मे बद ।। भिनवेदीश्वराद् हि, को भेदे हेतुरखसा । सर्यशत्वादयो धर्मा ऐश्वरा मयि नेति चेत् ॥ सर्व ईश्वर इति अवता ज्ञात एव हि । प्रातिस्विकं न जानामीति चेन्छन्दार्थविद् भवान् ॥ न चा आद्येऽध यत् किञ्चिद् चक्ति जानाति तद् भवान् ।। किञ्च, अभिने भेदशन्ये घस्नुनि शुद्धे सच्चिदानन्दरूपे प्रतीतः प्रतिभातो भेदः स्वप्रतियोगिकान्योन्याभायो मृपा मिथ्या स्यात् । यथा चन्द्रनानात्मता, चन्द्रव्यक्त्यनेकता, अभिने चन्द्र प्रतीता मृपा। यथा चन्द्रकत्वबुद्धित्वियाधरूपा तथा सामानाधिकरण्यबुद्धि- रौक्यांशे भेदवाधरूपैयाभेदाभेदयोरविरोधकल्पने, चन्द्रेऽपि तथा कल्पनामसात् । वस्तुनि विकल्पाम्योगस्लु प्रकृतेऽपि समानः॥ अयं प्रयोग:- सामानाधिकरण्यप्रत्ययगोचरो भेदो मिथ्या । मामिन्ने प्रती- सत्वात् । चन्द्रभेदयत् । ननु चैधरीत्यमेव किं न स्यात् । उक्तप्रत्यय- गोचरोऽभेदो मिथ्या । भिन्ने प्रतीतत्वात् । दूरस्थवृक्षद्वयप्रतिभास. मानाऽभेदयत्।भवताऽप्यात्मनि प्रतिभासमानस्यान्ताकरणदेहेन्द्रिया- ·वेदान्तदर्शनभूमिका । योग्यनुयोगिधर्ममिनिरूपणाऽशक्यत्वाद्, भेदवन्मुपैवेति धर्माणां भेदकत्वं दुरापास्तम् ॥ किञ्च, निर्धमैधर्मिण्यन्यो भेद उत्पायते, उत स्वनिष्ठ पया ऽऽसज्ज्यते । नाद्यः। यत् कनकादि वस्तु स्वतो भिन्नं भेदरहितं, तत् परतः स्याऽतिरिक्तफटककुपडलत्यादि धर्मता भेदं भजत इति भेदभाग् न भवति, परोत्पाद्यभेदाधिकरणं न भवतीति यावत् । उत्प- नेन भेदेन स्वाभाविकाऽभेदोपमर्दे कुण्डलादेरकनकत्यप्रसङ्गादनुप- मर्दै चोत्पत्तुमेवाशक्यत्वात् । किञ्चाभिन्न वस्तुनि लब्धात्मानौ धर्मों भेदं जनयेताम, अलब्धात्मानौ या, आत्मलाभसमकालमेघ वा । आधे अभिन्ने वस्तुनि विनापि भेदं यथोत्पत्ति लभेते,एवं स्थितिमति लप्स्यते इति भेदजननचैयर्थ्यम् । उत्तरकल्पयोस्तु,अलब्धात्मधर्मयो- जनकत्वमेयाऽसंभवि । परेषां जन्यभेदाऽसंप्रतिपत्तिश्चेति दूपणवयं प्रसरतिाद्वितीयेऽपि अन्यस्य भेदादन्यस्तदितरोन मिद्येत । सम्भाव- नायां लिइ । एतन संभावितम् । न हि घटपटयोअंदाद् देवदत्तादि भिद्यते।परभेदस्य परस्मिन्नभ्यासमन्तरणाऽऽसयितुमशक्यत्वात् । अन्यथाऽभेदमात्रोच्छेदप्रसङ्गात् । एतेन डी कुण्डली इत्यादिवि- भिन्नविशेषणानामप्यभिन्नपुरुष भेदकत्वं न सम्भवतीति दर्शितम् । धर्माणां परस्परभेद एव न सिध्यति । दूरे तेषां धर्मिभेदकत्वम् । अभिने धर्मिणा सहाऽभेदाधर्माणामपि भेदो नोचित इति ते धर्मा भिन्नाः कथम् !! न कथञ्चिदिति ॥ स्यनिष्ठधर्मभेदादितिचेन्न । तपायाऽऽक्षेपसाम्यादनवस्थापा. ताच । अथवा यदि धर्मभेदाधर्मी भिद्यत इति नियुकिकमेवाभ्युप- गच्छसि, तर्हि तथैव धर्यभेदाद् धर्माणामप्यभेद इति, वैपरीत्यमेष किं नाऽभ्युपगच्छेः । धर्मधर्मिणोर्धमाणां च परस्परं भेदो मिथ्यति, किं यक्तव्यं, यदू घटपटादीनामपि परस्परमेद आश्रयादितत्त्वविमर्श तथैवेति । सर्वोऽपि भेदः, अभिन्नाथयो, मिनाश्नयो वानाधः घ्याधा- तात् । प्रतियोगितावच्छेदकसामानाधिकरण्यविरोधाच्च । द्वितीये भिन्नः स्वप्रतियोगिप्रतियोगिकाऽन्योन्याभावाऽनाथयो यस्य, स तथाविधोऽभ्युपगत इतिचेत्, तत्र पृच्छामः । निरुप्यमाणभेदाधि- फरणस्य, व्यापर्तिका भिदा प्रतियोग्यन्यता निरुप्यमाणभेदेनय, उत भेदान्तरेण । आये तेन निरूप्यमाणभेदेनैवेतिचेत्तदा आत्माश्रयदोषः।

·६ कुतर्कदग्धचिकित्सासमाख्या स्वाधिकरणविशेपनिर्णये, स्वाधिकरणनिर्णयस्य हेतुत्वोक्तिपर्यव. सानात् । द्वितीयेऽपि तेनैवेति न, किन्तु भेदान्तरेणेतिचेत् तस्यापि भेदत्वात् । प्रतियोग्यन्यवृत्तित्वस्यावभ्यवाच्यतया, पूर्वभेदेन तद- धिकरणस्य प्रतियोग्यन्यतोक्ती, अन्योन्याश्रयः । भेदयोः परस्परा- ऽधिकरणनिर्णये, परस्पराधिकरणनिर्णयस्य हेतुत्योक्तिपर्ययसानात् । यदि तु तदधिकरणच्यावर्तनाय, तृतीयो भेदोऽभ्युपगम्येत, तदा ऽप्यनवस्था । अथ नद्भिदा दुर्निरूपा । आश्रयविशेषाऽनिरु- पणात् । भेद मानं तत्वतो निर्वतमशक्यमतो मिथ्यैव ॥ किञ्च धर्मिताऽवच्छेकयिशिधर्मिज्ञानस्य प्रतियोगितावच्छेदकविशिए- प्रतियोगिज्ञानस्य चाऽभाने भेदबुद्धदर्शनाद् भेदशानस्य तथा- विधर्मिप्रतियोगिविषयकस्यनियमाञ्च तस्मिन् धर्मिप्रतियोगिज्ञानं कारणमिति, निर्विवादम् । तत्र तयोरैक्यज्ञाने कुतो न भेद्धी ऐपय. मानं विरोधीतिचेन्न । प्रत्येकमैक्यज्ञानस्याऽवर्जनीयतया, भेदबुद्धि- मात्रोच्छेदापत्तेः । भेदज्ञानात् प्राग् भेदाऽभावत्वतव्याप्यत्वादिना ऐक्योपस्थित्यसंभवेन विरोधिन्वाऽसंभवाच । तस्मादगत्या भेद- शाने धर्मिप्रतियोगिनोर्मेदशानं हेतुरित्यवभ्यं वाच्यम् । तत्रकारणी- भूतज्ञानगोचरो भेदो यदि प्राहाभेद एयोध्येत, तर्हि तभाने सज्ज्ञानं कारणमित्युक्तं स्यादित्यात्माश्रयदोपधारणायाऽन्यो घाच्यातस्यापि भेदवदेव धादिभेदप्रहं विना ग्रहणायोगात् पूर्वभेदशानस्याऽपेक्षणे- ऽन्योन्याश्रयमसनादन्योऽन्यो भेदोधाव्यस्तथाचाऽनवस्थादुर्वारवा अयं प्रसिद्धो भेदो, मिनी यो धर्मिप्रतिभटी आश्रयप्रतियोगिनी तौ विषयौ यस्य तथाविधाज्शानाजातं यज्ज्ञानं, तेन घेद्यो प्रायः। भेदज्ञाने धर्मिप्रतियोगिभेदहानं कारणमिति यायत् । तत्र धादेश, आदिपदात् प्रतियोगिनश्च परस्परभेदस्य सिद्धिर्शन, पुनरपि पूर्व- भेदशानवदेव, तथा धर्मिमतियोगिमेदशानाधीना इत्येयरीत्या अन- वस्था स्यात् । परावृत्तावन्योन्याश्रयचक्रफयोरापत्तिः॥ किञ्च, भेदो धर्मिप्रतियोगिभ्यां भेदान्तराचाsमिनो, भिन्नोया। आधे घक्ष्यमाणाऽऽrमाश्रयादिदोपभयाद भेदपदार्थे धादेःप्रति- योगिनो भेदान्तराश सकाशादभेदे भेदाऽभावे पूर्योक्तदोष अपना भेदशून्ये, तदनधिकरणे चा अभ्युपगम्यमाने, भेदबुद्धिर्भेदशानं, मृषा निर्विषया भवति । घटात् पटो भित्रो भवति शति बुमिन इन्यंशे ·७ वेदान्तदर्शनभूमिका । घटपटातिरिकविपयानिरूपणात् ।। किञ्च, प्रतियोग्यभेदे घटशून्यो घटभिन्नो न स्याद, घटभिन्नो या घटशून्यो न स्याद् घटमेदशून्यश्च घोघरवान स्याद्, भेदमति- योगी च घटो न स्याद् । अभावविरहात्मत्वाऽभावात् । एवं धर्म्य- भेदेऽप्याधाराधेयभावो न स्यात् । घटभेदात्मकपटाद्याश्रयस्य,घटा- भिन्नत्वापत्तिरभावान्तराम्भेदे तत्तत्प्रतियोग्यवृत्तित्वमसङ्गे, निरा. श्रयत्वापत्तिः । परेषां भेदनिरूपणक्लेशवैफल्यदर्शनात द्वितीयेऽपि भेदेऽधिकरणे धर्मिप्रतियोगिभ्यां विभेदेभ्युपगम्यमाने पूर्वदोषा आत्माथयादयः प्रादुम्प्युः। तथाहि । भेदनिष्ठो धादिभेदः स्वय- मेघचेदात्मानपदोषापत्तिरभेदेआधाराधेयभावाऽयोगात् । पूर्वकल्पा- ऽविशेषात् तदुक्तसर्वदोषापत्तिासोऽपि भेदो धर्मिप्रतियोगिमिनो- अवश्य वाच्यः । तनिष्ठधार्मिप्रतियोगिभेदः । तस्याऽधिकरणात्मकत्वे, आत्माश्रयापत्तेल्यत्वेऽन्योऽन्याश्रयाअन्यत्वे परावृत्तौचक्रकापत्तेस्त- प्राप्यन्यस्तत्राप्यन्य इत्यनयस्था च। एवं द्वितीयादिभेदेषु पूर्वपूर्षभेद:- दस्यापि। तेषु चोत्तरोत्तरभेदभेदस्य चान्यत्वाऽनन्यत्वादिनाऽऽत्माश्र- याऽन्योन्याश्रयचक्रकाऽनवस्था अपि प्रसजनीयाः । एवमेय घटभेदे पटभेदस्तस्मिश्च घटभेदश्वाऽश्रयानतिरिक्तश्चेत् सर्वभेदानामैक्या- पत्ती जगत एव तत्प्रतियोगितंया, तदाश्रयत्वाऽयोगात् । मिराश्रय- त्वात् सर्वप्रमाणाऽगोचरत्वे अलीकत्यापतिः । प्रतियोगिनामेव तदाश्रयत्वाऽभ्युपगमे च घटोऽपि घटभिन्नः, पटोऽपि पटभिन्नो, भेदो- ऽपि भेदभिन्नः स्यादिति, सर्व जगदव्यवस्थं मिथ्र्यवाऽपधेत । तयोगश्रयातिरिकत्ये चान्योन्याश्रयचक्रकाऽनवस्थाः। एवं कुख्यादि- भेदे, यो स्तम्भादिभेदस्तास्मन् कुड्यादिभेदरति, चक्रकानवस्था। तथा घटे घटभेदभेदस्त दस्तन्नेद इत्यनवस्था मूलक्षयफरी॥ एवमभावाऽधिकरणकाऽभावान्तरस्याश्रयाऽभेदेऽत्यन्तामापेऽपि न्यायसाम्यादैक्यापत्त्या, तस्य प्रतियोग्यधिकरणावृत्तित्व निराश्रयः स्वापत्तिस्तवृत्तित्वे तु जगन्मात्रस्य स्थाऽधिकरणनिष्ठाऽत्यन्ता- भावमतियोगित्वेन मिथ्यात्यापत्तायस्मदमिलपितसिदिराश्रया मेदे त्यानवस्थाद्यापत्तिः ॥ ननु थटभेदे घटभेद इत्याभेदेऽप्याधाराधेयभावः, प्रामाणिक- प्रतीतियलाइभ्युपगम्यता घटे घटभेदभेदस्तगदस्तदमेदात्यनवस्या.

·कुतर्कदन्यचिकित्सासमाख्या ऽपि प्रामाणिकरवानदोपायत्यादिपरयां कुराकाशावलम्बनेन परिहार निरस्यति । मपरा त्यदभ्युपगमलक्षणा गतिरुपपत्तिः प्रतीतः प्रामा- गिकरयनिषादिका न भवति घटी घटयानिति घटान्तयऽनधिकरण- पदविषयफप्रतीतिरपि प्रामाण्यापचेः । यदि ताशयस्यापि घटात्यन्तामायाऽधिकरणयाचदभापति तदधगाहित्यात्साप्रमा ताहि प्रश्ते तुल्यम् । प्रतीयमाना अप्यन्ये भेदा नाऽभ्युपगम्यन्ते वेवायोऽपि तथास्तु, साधकयाधस्योः साम्यात् । सेन सवोंऽपि भेदो पेय 1 मिथ्याभूतस्य तु दोपाऽऽकरत्वं भूपणम् ॥ एवं भेदस्याऽधिकरणेन सह सम्यन्धस्य दुर्निरूपत्वादपि निरल पच्छिमस्यसम्बन्धामापयतिप्रतीयमानत्वरूपमिथ्यात्वलक्षणामान्त- त्याद मिथ्यात्वमाभदाधिकरणत्वेनाभिमते भूतलादिन्ये गुणादीनां विमर्श द्रव्याऽनतिरेकात् तेभ्यो द्रव्यस्य प्राधान्याच । वस्तु- मानोपलक्षणत्वेन द्रव्यनिर्देशः वस्तुमाने भेदस्यान्यान्याभावमात्र- स्य आधारतानियामको योगः सम्बन्धी मावरूपोऽमायरूपो था। आधे तत्र मावस्वरूपस्तायन्न भवति । सम्बन्धी हि सम्बन्धिभ्यां भिमस्तावाधितश्चेति सम्बन्धलक्षणामान्तस्यैव तस्यावश्यं यतव्य- तया, अधिकरणयत् तस्याप्यमान सह सम्यन्धान्तरविकल्पने- उभयस्थानादसिद्धेः । सम्बन्धाऽयोग्यत्योपपादनाय भेदंविशिनटि- वेद निरूपाप्यस्य, निर्गता धर्मिप्रतियोगिव्यायचंकधर्मध्यतिरेकेण उपाख्या, शब्दप्रत्ययप्रवृत्तिनिमित्तधों यस्य, स्वतोऽयासतो था। प्यावर्तकसर्वधर्मशून्यस्य अमाघादेव धांधारत्वस्याध्यासाविष्ठान- त्वस्य चाऽयोगात् । नच तेजोऽभावेऽधिकारे, नेल्यबलनाधारोपी दृष्यत एवेति, नायं नियम इति वाच्यम् । अन्धकारस्यापि दन्या- उन्तरत्वात् । नचैवं सति तत्साक्षात्कारे आलोकसंयोगापेक्षापत्तिः । पेचकादीनां द्रव्यचाक्षुपे हस्मदादानामालोकचाक्षुपे चाऽऽलोक- संयोगापेक्षापिरहेण तस्याऽसार्वत्रिकत्वात् । न चावश्यफतेजो- भावेनैव निर्वाहाअयाधितनल्यचलनतारतम्यसंख्यापरिमाणसंयोग विभागपृथक्त्वपरत्वापरत्वसंस्कारे जात्यादिगोचरसानुभवसिद्ध प्रत्यक्षाणां स्वतः संवादतश्च निश्चितप्रामाण्यानां निर्वाहकत्वादा- वश्यकेन तमाद्रव्येणेय निर्वाहे तेजोऽभावस्यैव काममपलापापत्तेः । नचावयधादिकल्पनादिगौरपम् । अवययानामध्यनुभवसिद्धत्यात, ·९ वेदान्तदर्शनभूमिका । परमाणनां च पृथिव्यादिप्वपि निरस्तत्वेन, काप्यकल्पनीयत्वात् । अन्यथा तुल्यन्यायेन शीतोष्णस्पर्शयोरन्यतराभावेनैवोपपत्तेरेफेस्या- ऽनुष्णाशीतस्पर्शस्य चापलापापत्तेः । नव पृथिवीवायोरुभयाभावा- नुभवाविरोधः। तप्यमानोदके कदाचिदुभयाभाववदुपपतेः । किञ्च प्रौदप्रकाशतेजःसंसर्गाभावस्यैवान्धकारत्वे, घटे घटान्तराऽभाववत् प्रौढप्रकाशकतेजस्यपि तदभावसत्यात् सूर्येऽप्यन्धकारव्यवहारा- पत्तिः । तेजोगतगुणक्रियादिषु तेजःसंयुक्तघटादिसर्वद्रव्यनिष्ठगुण- क्रियादिषु चान्धकारप्रत्ययापत्तिः। तत्र प्रौढप्रकाशकतया णवत्तेज:- संसर्गाभावस्य सदैव सुलभत्वादिति यत्किञ्चिदेतत् । द्वितीयेऽपि अभावश्च प्रकृतभेद एवेतिपक्षस्याऽग्रिमस्वरूपपक्षान्तर्भावात्तदन्याव- र्तनापान्य इति प्रकृतभेदातिरिक्तोऽभावो भेदतदधिकरणयोर्योगो न कुतः ? समत्वात् । तस्यापि निरुपाख्यत्वेन, भेदतुल्यत्वादधिकरणेन च सह संबन्धाऽयोगात्। एतेन विशेषणता पदार्यान्तरमिति नवीन- तार्किकप्रलापो निरस्तः। तस्य भावाभावान्यतरान्तर्भावस्यावश्य- याच्यत्वात् । विशेषणताख्यः स्वरूपसम्बन्धविशेष इति जरत्ता- किकालापमपि निरस्पति । स्वरूपसम्बन्ध इत्यस्य स्वरूपमेव सम्ब- न्य इत्यों वा स्वरूपयोः सम्बन्ध इति या ? । आयेऽपि तत्तद. धिकरणस्वरूपं भेदस्वरूपमुभयस्वरूपं था, न त्रितयमपि । कुत्तः?! अनुभयमिलनात् । उभ्याभ्यां सम्बन्धिभ्यां मिलनं सम्बन्ध, उभय- मिलन,तदभावात्, एकैकस्वरूपस्योभयाऽसम्बद्धत्वादुभयस्वरूप स्थाप्यसम्बद्धस्यान्यसाधारणत्या भयाश्रितत्वाऽभावादनेकत्वाच । तेषां सम्बन्धत्यायोगात् । द्वितीयेऽपि, तयो दतदधिकरणयोर्भा- थाभावाभ्यामतिरित किमपि सम्बन्धरूपं नास्ति । तदुभयभिन्न- स्यालीगत्यात् । तेनोक्तदोपगणेन, सम्बन्धस्याभावो निःसम्बन्धम्। अर्थाभावेऽव्ययीभावस्याऽद्रुतायामसंहितं, रक्षोहागमलध्वसन्देहाः प्रयोजनमित्युभयथापि महाभाष्ये प्रयोगेण तत्पुरुपेण सह विक- ल्पनाद् अव्ययीभावस्तत्पुरुषो या अव्ययीभावपक्षे, तृतीयाससम्यो- • बहुलमिति यहुलग्रहणात् सप्तम्या अम्भावोन । सम्यन्धामाये- ऽपि प्रतीतोर्य, प्रतीयमानो भेदो मृपैव । यथा रजतसम्बन्धशून्या यां शुक्लो प्रतीयमानत्याद्जतं मृपा, तद्वद् भेदोऽपि मृषा । अब निः- सम्बन्धेऽपि तत्र प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वमिति लक्षणमदर्सनेन स. २ ·१० कुतर्कदग्यचिकित्सासमाख्या म्वन्धविमर्श, गुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोजातिव्यक्त्यारवयवा- चयघिनोविशिष्टकेवलयोरुपादानोपादेययोराधाराधेयप्रभृतीनां च सम्बन्धस्य, भिन्नाऽभिन्नत्यादिना दुर्निरूपत्वात् , सर्वमपञ्चस्य भूपा. त्वे, असहोदासीनमद्वितीयकूटस्थचिन्मात्रयस्त्वेष परमार्थसत्यं शिप्यत इतिवेदान्तपरमसिद्धान्तरहस्यं सूचिततत्वशां महात्मनां, न तु कुतार्किकाणां पामराणाम् ॥ ननु प्रमाणजन्यमतोतिरेष वस्तुतत्वसाधिका । सा च घटपटा- ऽऽदीलां भेदं ग्राहयति । नव प्रामाणिकोऽर्थी युक्तिसहस्रेणापलापितुं शफ्यायुक्तीनामपि प्रमाणाधीनत्वनोपजीव्यप्रमाणविरोधे, आभास- वीचित्यात् । उपपत्तिरहितानामपि पक्षिमत्स्यादनिरालम्बनगमन- निरुच्छ्यासजीधनादीनां प्रत्यक्षसिद्धानामप्रत्याख्येयत्वादिनिचेन्न । भेदस्थापिममाणानि विमृश्य निराचष्टे । तथाहि । तत्र भेदस्याऽऽघ- प्रमाणगम्यतां निरस्यति। चक्षुरादीन्द्रियाणां भेदो गोचरो विषयोग भवति । कुतः । संयोगादेायनयप्रसिद्धस्य संयोगसंयुक्तसमवाया. दे, भाट्टाऽभिमतसंयुक्ततादात्म्यादेश्च संनिकर्षस्य, निरुपाये त. स्मिन्नयोगात् । नच विशेपणतासंनिकोऽस्ति । तस्याः सम्बन्ध नियसेनैव, निरस्तत्वात् । तस्मान्न भिदा भेदः प्रत्यक्षस्यगोचर, नाप्यनुमानस्य तथाहि अधिकरणविशेषेणाऽसद्गताया असम्पद्धाया भिदाया इति विभक्तिपरिणामेन, सम्वन्धः, सामानोतिर्घा ध्याति. रख्यमिचरितसामानाधिकरण्यलक्षणा, स्याधिकरणनिष्ठात्यन्तामा- वप्रतियोगिताऽनवच्छेदकभेदत्वाऽवच्छिन्नसामानाधिकरण्यलक्षणा- न्याशी वा व्याप्तिः कचिदपि वस्तुनि नास्ति, यग्रहात् साऽनु मीयते । एवं निरुपारयत्वादेव, व्यापकतावच्छेदकधर्मशून्यत्यात् . तियोगिताऽधिकरणत्वासम्भवात् प्रतियोग्यनुयोगिभावसंवन्धस्थव, विमर्दो दुर्वचत्याच, व्याप्तिनेत्यपि बोध्यम् ॥ नाप्युपमानस्य । तथाहि । गवादिसशे गययादी दृष्टे, गो. सशो गयय इति अतिदेशवाक्याय स्मरतः प्राग्गोपिण्डस्य पुरुषस्योपमितिः प्रसिद्धा नवनिरपाख्ये भेद कस्यचित् सादृश्य मस्ति येनोपमायत । एवं धधयाऽसाधारणधर्मयोरप्याधारत्या, ऽसंभवात्तत्सिद्धेः प्रमाणगोचरत्यसिमधीनत्वाच घेधयांसाधारण धर्मविशिष्टपिण्डशानजन्योपमितिगोचरताऽपि निरसनीया । असं.

·वेदान्तदर्शनभूमिका। निकले सन्निकृष्णसादृश्यज्ञानमुपमितिरिति भानयेऽपि, वस्तुतः सदृश एवोपमितिरिति सर्वतो विसदृशी भिदा भेदो न तद्गोचरः ।। नाऽपि शब्दस्य । तथाहि । प्रत्यक्षादिसिद्धार्थानुवादित्वेन, प्रत्यक्षाद्यगोचरेऽप्रसरात् । दृश्यमानस्य च नीलं नम इत्यादिवद् भ्रान्तिसिद्धानुवादित्वेनाप्युपपत्तेर्वैदिकशब्दगोचरता न सम्भवति। तथाहि । वैदिकवाक्यस्य तात्पर्यम् ऐदम्पर्य द्वारं यस्याः सकाशात् सा वाक्यतात्पर्यात् स्वयं दूरा, वैदिकवाक्यतात्पर्यगोचरता, भेद- स्य दुरापास्ता । प्रत्युत, नेह नानास्ति किञ्चन मृत्योः स मृत्युमामो- ति य इह नानेय पश्यति, एकधैयानुद्रष्टव्यम् , अत्र भिदामिय मन्य- मानः, शतधा सहस्रधा जायते, न काचन भिदास्ति, उदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति, यत्र हि द्वैतमिव भवति, तदितरं इतरं पश्यति, अथ योऽन्यां देचतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स चेद यथापशुरेवं स देवानां, सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवा- ऽद्वितीय, द्वितीया ये भयं भवति, एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः * एकधा यहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत । रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, मायांतु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् , अशब्द- मस्पर्शमरूपमव्ययं, ब्रह्मैवेदं सर्व, पुरुप एवेदं सर्वम्, ईशावास्य- मिदं सर्वे, कार्यकारणतां हित्वा पूर्णबोधोऽवशिष्यते, न विरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो नच साधकः *न मुमुक्षुर्न वै मुक्तइत्येषा परमार्थता, यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा, यदल्पं तन्मयमित्यादिश्रुतिसहस्रः प्रत्यगद्वयसन्मानतात्पर्यकैः प्रतिषिद्धमानत्वाद् द्वैतस्य । तथापि, मायावादमसच्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धनिर्मितमिति प्रलापकर्तास्तिकस्य धूर्तस्य पापिनः पशुतुल्य- स्य वेदहृदयाऽनाभशस्य, स्पष्टं द्वेपतां प्रतारकतामावहति ।। ननु क्रियाकारकफलभेदस्य प्रतिषेधे सर्वप्रमाणप्रमेयव्यवहारो- च्छेदः । कर्मकाण्डप्रमाण्यानुपपनिर्गुरुशिष्यादिद्वैताऽभावे श्रवणा- धप्रसिद्धरुपनिषदामपि प्रवृत्त्ययोगात् प्रामाण्याऽसिद्धिरित्यसंभा- चनाप्रपञ्चनोक्तदोषाणां कः परिहार इतिचेच्छृणु । लोकसिद्धव्याव- हारिफमेदोपजीवननैव, सर्वव्यवहारसिद्धिरविद्वद्विपयत्वात् पर्व- भमाणानाम् । उपपादितं चैतद् भगवद्भिर्भाग्यकारः । तथाहि । प्रारणो वृहस्पतिसवेन यजेत, राजा राजसूयेन स्वाराज्यकामायजेत, -- - ·१२ कुतर्कदग्यचिकित्सासमाख्या वैश्यो धेश्यस्तोमेन यजेत, जातपुत्रः कृष्णकेशोऽग्नीनादात, एत- या निपादस्थपति याजयदित्यादिश्रुनयो लौकिकवर्णाश्रमवयोऽव. स्थादिविशिष्देहतादात्म्यमुपजीव्य प्रवृत्ता अपि, नाप्रमाणम् । तात्पर्यविषयीभूते यागादिक्रियाफलयोः साध्यसाधनभावेऽविसंवा- दात् । तथा क्रियाकारफफलमेदं कर्तृत्वमोक्तृत्वादिकं च पस्तुतो मिथ्याभूनमपि, लौकिकसानुभवसिद्धमुपजीव्य प्रवृत्ता अपि वर्त- न्ते । अन्यथा देहात्मवादस्यापि श्रुत्यनुमतत्वेन वस्तुत्वकल्पनाप्रस- जात् । नचोपजीव्यविरुद्धार्थ श्रुतिरपि कथं निवेदयेदिति वाच्यम् । ताविकमामाण्यांशस्यानुपजीव्यत्वात्, तंद्याधेऽपि व्यावहारिक- प्रामाण्यांशस्य याधनंनतावन्मात्रस्यैवोपजीव्यत्वेनाऽविरोधात् । नच क्रियाकारकफलविभागस्य मिथ्यात्वनिश्चये, कर्मसु श्रवणादी च प्रवृत्यनापत्तिः । प्राक् तनिश्चयात् प्रवृत्युपपत्तेस्तादशपुरुपान् प्रत्येव शास्त्रमामाण्योपपत्तेनिश्चितात्मतत्त्वं प्रत्यप्रवृत्तायपि कृत- कार्यायाः श्रुतेयय॑स्यानाशयत्वात् ॥ नाप्यनुपलब्धिः प्रमाणं द्वैतसत्यत्वे । तथाहि । उपलब्धिार्थ- सद्भावावगाहनान्मानम् । तदभावश्चानुपलब्धिः । सा च न मानं, न प्रमाणम् । न ह्युपलब्धिरर्थ साधयतीति तदभावोऽपि तथेति वक्तुं शक्यम् । चक्षुरादेरर्थमाहित्ये दृष्टमित्यानध्यादेरपि तथात्वकल्पना- पत्तेः । नच तस्याः स्वतोऽर्थप्राहित्वाभावेऽपि प्रतियोगितल्याप्ये- तरयायत्प्रतियोग्युपलब्धिसामग्रीसहकृतत्वरूप-योग्यताविशिष्टाया अभावोपलब्धिजनकत्वमस्त्विति वाच्यम् । अननुगतगुरुतरमतियो ग्युपलब्धिसामनीयं कारणतावच्छेदकत्वानुपपत्तेः । अनुपलन्धि- विशिएप्रतियोग्युपलब्धिसामग्री वा, तद्विशिष्टयाग्नुपलब्धिर्वा, सा. मग्रीघटकैकैककारणानि वा, प्रत्येकं तदितरकारणान्यनुपलब्धिवि. शिष्टानि, या, वैपरीत्यं वेत्यत्र विनिगमनाविरहेणाऽभावग्रहे प्रमाणा- नन्त्यापत्तेरनुपलब्धिमात्रमाहत्यनियमभङ्गापत्तश्च । किचाउन्धकारे ऽपि यटाभावप्रत्ययापत्तिः । घदालोकसंयोगादर्यटव्याप्यत्वेन तदितरचक्षुरादिसत्वात् । अपिच पिशाचवाक्षुषसामग्न्यासिया स्तम्भे पिशाचभेदग्रहाऽनापत्तिः। किञ्चाऽनुपलब्धेरप्यभावतया सा- ऽप्यनुपतब्ध्यन्तरेण सिध्धतीत्येवं वाच्यम् । तथाच साप्यन्यया सा ..प्यन्ययेत्यनवस्थानादनुपलब्धिरेव स्वयं न सिध्यति, दूरे तस्या ·वेदान्तदर्शनभूमिका । अर्थसाधकत्वम् । एतेन प्रतियोगिसत्त्वप्रसञ्जनप्रसञ्जितप्रतियोगिक- सत्वरूपा तद्योग्यताऽपि प्रत्युक्ता । तर्कस्यापाद्यापादकव्यतिरेकनिश्च याधीनत्वेनानुपलब्ध्यग्रहे अयोगात् । तद्ग्रहे चाऽनवस्थानात् । य- धनवस्थाभयादनुपलब्धिरल्यतः स्वतो वा सिध्यतीत्युच्येत तर्ष- भावान्तरमपि तथैव सेत्स्यतीत्यनुपलब्धिकल्पनवैयध्यम् । यदि तु सा साक्षिवेद्या, तर्हि स्वामार्थवति नार्थसाधिका । अभावान्तराणा- मापि तथात्वापत्तिश्चेति त्वदभिलपितभङ्ग एय॥ अर्थापत्यादिगो चरताऽपि भेदस्य नास्ति । तथाहि अस्यां- भिदायां वापत्ति प्रमाणं नास्ति । अर्धापत्तयतिरेकन्यासिनहाथी- नत्वेन प्रतियोग्यप्रसिद्धी व्यतिरेकामसिद्धेः । किञ्च पटे कस्या- ऽनुपपत्या घटे भेदः कल्पत । पटत्वस्येति चेन्न । तस्य भेदाऽवि- नाभावनियामकतजन्यत्यादिसम्यन्धाप्रसिध्या तत्कल्पकत्वायो- गात् । घटत्वाभावानुपपत्त्येतिचेन्न । समनियताभावानामैक्येन भेदाभाषाभायरूपत्वेन च तस्य भेदाव्यतिरेकाद् व्यातरकाऽभ्यु- पगमेऽपि भेदसमानयोगक्षेमत्यात्, सोऽपि कस्याऽनुपपत्या पटे कल्पतेति प्रष्टुं शक्यत्वात् । कल्पकाऽपरिचये अर्थापत्यप्रसरात् । नाऽपि सम्भवः प्रमाणं भेदे। तस्य सर्वसंमतत्त्वाऽभावात् । अभ्युपगन्तृणामपि संख्यापरिमाणादिमात्रगोचरत्वप्रसिद्धरभावना- हकत्वाऽभावात् । एवमुपदेशनिरपेक्षत्यादैतिाप्रमाणगोचरताऽपि भेदस्य न सम्भवत्येव ॥ तर्हि सा किमलीकैच । तथा सति न भासेतेति शङ्कां पारय- न् साक्षियेद्यत्यपरिशेषणेन तन्मिथ्यात्वं साधयति तथाहि । प्रमाणा- ऽगोचरत्वेऽपि प्रत्यक्षाऽपरोक्षत्वेन सर्वाऽनुभवसिद्धा सा विटा । साधु एषा भिदा मृषैव । यथा स्वमदृष्टमैन्द्रजालिफमायोप- दर्शितं नगरं यया साक्षिमानवेधत्वान्मिथ्या । तथाच प्रयोगः । भेदो मिथ्या स्वरूपेणाऽविषयत्वे सत्यरोक्षत्वात् स्वप्नगन्धर्वनगरादियत् । भेदस्य मिथ्यात्वसाधकयुक्तयः संसर्गाभावेऽपि समाःमुधीभिरुहितुं फ्यन्ताइत्थं कार्यकारणभेदोऽपि मिथ्येच ब्रह्मणःसर्वप्रपञ्चकारणत्य- श्रुत्युपजीवितर्कः कनककुण्डलन्यायेनापि, स्वमदृष्टान्तश्चसिदमेव मिथ्यात्वम् । सर्वप्रपञ्चभेदो निरस्तो मूहकल्पितः । तस्मात् । सिद्ध मुद्धं सचिदानन्दाद्वितीयं ब्रह्म सर्वोपनिपदां परमसिद्धा.

·१४ कुतर्कदग्धचिकित्सासमाख्या न्तभूतम् । वेदहृदयाऽनभिशप्रलापेन, न परमार्थसद् वस्त्यन्यथा भ. चति । तथाचोक्तं- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः॥ निश्चितं युक्तियुक्तञ्च यत्तद् भवति नेतरद, इति ॥ किञ्च एवम न्योन्याभावलक्षणे भेदे निरस्ते, द्वित्वपृथक्त्यादि. रूपस्यापि तस्य निरासे अयमेवापसरः । तत्र वैशेषिकादयस्तावदेव- माहुः । संख्याख्यो गुणः सर्वव्यवृत्तिरेकत्वाद्वित्वबहुत्वभेदात् विधा । तत्राऽवयवगतैकत्वैरवयव्येकत्वमनित्यद्रव्येषु यावद्रव्य- भावि जन्यते । नित्यद्रव्येषु तु तन्नित्यमेव । द्वित्यादौ तु विशेषः । घद्वये चक्षुरादिसंयोगादयमेकोऽयमेक इत्यपेक्षावुया द्वित्योत्पत्ति. स्ततो द्वित्वद्वितत्वत्वनिर्विकल्पकमनन्तरमिमी द्वौ घटावितिविशिष्ट- वैशिष्टयावगाहिसाक्षात्कारो द्वित्वे प्रत्येकवृत्त्येकत्यद्वयमसमवायि- कारणं द्रव्यद्वये समवायिकारणमपेक्षावुद्धिनिमित्तकारणम् । एवं यहुत्वादावप्यूह्यम् । अपेक्षाबुद्धिनासाथ द्वित्वनाशः । अपेक्षाधुद्धिः क्षणचतुथ्यस्थायिनी । एवं पृथक्त्येऽपि सर्व योध्यमिति । तदेत. निराक्रियते । अपेक्षाबुया द्वित्वं जन्यते इत्यसत् । यतो रहियो चाहो घटादिप्रदेशवृत्तिरर्थः सत्यवस्तुरूपोवुद्धिमाशादिच्छाप्रयत्न कायचेष्टाद्यद्वारकशानान्न भवति नोत्पद्यते । उत्पद्यमानश्च मिध्यव स्यात् । तथाच प्रयोगः । द्वित्वादिमिथ्या । बुद्धिमानजन्यवाद्यार्थ- स्वाद । गिरिशिखरे मनोरथपरिकल्पितमासादयदिति । एवं स्वरम- पदार्थवदेकैकपुरुषमात्रग्राहात्यादपि तस्य मिथ्यात्यम् । स द्वित्वादि- लक्षणोऽर्थो भयनपेक्षायुद्धा जायमानत्येन त्ययाऽभ्युपगम्यमान, परेषां पुरुषान्तराणां गोचरः प्रत्यक्षः स्यात् । याहासन्यार्थस्यैफ- पुरुषमात्रग्रहणयोग्यस्य प्रसिद्धः । तथाविधशुक्तिरजवादर्मिध्यात्यः प्रसिद्धश्च । स्वसमानाधिकरणाऽत्यन्ताऽभावप्रतियोगित्वस्यविशेष्य- निष्ठभेदप्रतियोगिताध्यच्छेदकत्वरूपमिथ्यात्वलक्षणयोगादपि द्वित्या देमिथ्यात्वम् । एकैकय न द्वित्वमेकैको न द्वौ इति प्रतीनेरफैक वस्तु प्रत्यक न द्वये, द्वित्वशून्यं दयाभिन्नं चा इति धाप्यामिमता मेव । पञ्चेत् प्रत्येकमानीलयोर्नीलावितिप्रतीयमाननीलरूपपत् प्रत्येकमनुभयस्यरूपयोरुभयमितिमतिं द्वित्वमपि मिथ्येव । द्वौ न ·वेदान्तदर्शनभूमिका । १५ दौ, द्वयोदित्वं नास्तीति प्रतीतिर्नास्तांतिचेत् । प्रत्येकमनीलयो - चायनीली द्वयोरपि नैल्यं नास्तीतिवद् द्वावपि न द्वौ, द्वयोरपि द्वित्वं नास्तीति प्रतीतो बाघकाभावात् । द्वित्वाभावप्रकारतायां द्वित्वं विशेष्यतावच्छेदक नेतिचेन्न । नेदं रजतमितिवद्रजतं रजतं नेति, वाधाऽनुलेखाद बाधे काप्यरोपितरूपस्य विशेष्यताऽवच्छे- दफत्वाऽप्रसिद्धस्तदनपेक्षणात् । किञ्च सति नीले, पाकेन रकरूपा. ऽनिप्पत्तेाप्यवृत्तिगुणस्य, समवायेन गुण स्वव्याप्यजात्या सजा. तीयस्योत्पत्ती, प्रतिवन्धकत्वमवश्यं वाच्यम् । तथाच सत्येकत्वे समवायेन, द्वित्याद्युत्पत्त्यनुपपत्तिरेकत्वस्य नाशे तस्य याबद्रव्य. भावित्वसिद्धान्तव्याघातः । प्रत्येकमेकत्वप्रत्ययानुपपत्तिश्च । किञ्च यदि प्रत्येक न द्वित्वं तर्हि क द्वित्वम् । द्वयोरितिचेत् किं तद्वयम् । द्वित्वान्तरस्य पर्याप्त्यधिकरणं चेदनवस्था । स्वस्यैवचेदात्माश्रयः। स्वाधिकरणविशेषनिश्चये, स्थाधिकरणविशेपनिर्णयस्य हेतुत्वा- पत्तेः॥ अथ केयं पर्याप्तिः।स्वरूपसम्बन्धविशेष इतिचेद्, विशेषणतोक्त- दोपग्रासः। अतिरिक्ताचेत् साऽपि प्रत्येकमसती कास्ते । साऽपि द्वयोः पर्याप्तावेदनवस्थेति न द्वित्वाश्रयसिद्धिः । किञ्च त्वया योग्य- विभुविशेषणगुणानां स्वोत्तरजन्यगुणनाश्यत्वाऽभ्युपगमाद् द्वित्व- समकालोत्पन्नशानेन द्विस्वत्वनिर्विकल्पकेन या अपेक्षावुद्धिनाशाऽव- श्यम्भावात् तेन द्वित्वनाशे द्वित्वं सविकल्पकं द्वित्वविशिष्टद्रव्य त्वं वा निर्विपयं स्यात् । तथाच प्रत्यक्षे विषयस्य कार्यसहभावेन, हेतुत्वसिद्धान्तहानिस्तदभावयति तदवगाहित्यात् ।द्वावितिप्रत्यक्ष. स्या प्रमात्यापत्तिथ । पूर्व द्वित्यवानासीदिति तद्वत्येव तदधगाहन- मितिचेन्न । तस्करापहतकुण्डले पुरुषेऽसौ कुण्डली पुरस्तादा. स्ते इतिशब्दप्रत्यययोः, प्रामाण्याऽदर्शनात् तदानी घटवति भूतले पूर्वोत्तरफालयोटाभावत्वमात्रेण धटाऽभावयदिदं भूतलमिति शन्द- प्रत्ययप्रमाणत्वापत्तेस्तुल्यन्याये घटवदिदं भूतलमितिशब्दप्रत्यययो- रममाणत्वापरोन । प्रातीतिकालिकतत्तदभाववत्तयोरेय प्रमात्या- समात्यप्रयोजफताया अवश्यं वाच्यत्वात् । तस्य द्वित्वस्य विशिष्ट- प्रया। सविकल्पकज्ञानं द्वित्वविशिष्टद्रव्यप्रत्यक्षं या मृपा । निर्विपया अप्रमा स्यात् । अपवा, अपेक्षावुद्धविनय प्रमाणं चतुम्क्षणाऽव- ·. कुतर्कदग्धचिकित्सासमाख्या स्थानाऽभ्युपगमेऽपि,दण्डकुण्डलयोभयपानिति पष्टक्षणोत्पन्नज्ञानस्या- ऽप्रामाण्यं दुर्यारमेव । पञ्चमक्षणेऽपेक्षावृद्धिनाशने पष्ठक्षेण द्वित्व- नाशात्। किञ्च अयमेकोऽयमेक इत्यपक्षावुयायोरे नित्य, नित्यमि त्यादिनियमः कुतःवैपरोत्यस्यापि दुर्यारत्वात् । समवायिकारणादि- साम्ये कार्यपैलक्षण्यं चा कथम् । नचैकत्वयोयं, द्वित्वे त्रयं, त्रित्वे हेतुरिति नियमाद् व्यवस्थेति वाच्यम् । एकत्वे द्वित्वाद्यभावाद् गुणे गुणाऽनङ्गीकारात् । द्वित्योत्पत्तेः प्राग् द्रव्येऽपि तदभावेन परंम्परा. सम्बन्धेनापि तव तस्य दुधाव्यत्वाताअत एव द्वित्ये द्रव्यद्वयं हेतुरित्यपि नोक्तिः सम्भवाऽभावात् । द्वित्वस्य त्रित्वादिसंख्यामानस्य च सदर आश्रयाऽव्यवस्था,एकत्रैवसमवधानमवलक्षण्यमकैकस्याऽनेकजात्या- फ्रान्तता च स्याताकारणवैचित्र्यं विना कार्य वैचित्र्याऽयोगात् योगे चाऽत्रेदमेवैतजातीयमेव । जननीयमिति विनिगमकाऽभावेनैकैकत्र- घाउनेकवैजात्यशालिद्वित्वत्रित्वादिसमावेशप्रसहाजायमानैकसंख्या- व्यक्तेरेव लाघवात् । द्वित्ये च, भिवत्यायनन्तवेजात्यकल्पनमसर- त् । नच तत्तत्प्रागभावव्यवस्थाभेदाभ्यां कार्यव्यवस्थाभेदवैलक्ष- ण्यानीत्युदयनाचार्योकं युक्तम्, प्रागभावस्य कार्यवैलक्षण्यायोजक- त्यादन्यथा गुणगुणिनाः समानसामग्रीकत्वेऽपि, प्रागमावभेदादेव बैलक्षण्योपपत्तेः । समयायिकारणादिभेदकल्पनस्याऽनुभयविरुद्ध- पौर्वापर्योत्पत्तिकत्वकल्पनाप्रयासस्य च, नैष्फल्यापत्तेः। सजातीय- कारणजन्यघटादीनां नानाद्वित्वादिव्यतीनां च प्रागमायभेदाद, वैजात्यापत्तेः, प्रागभावतभेदयोः प्रतियोगितभेदसिमानत्वेना- ऽन्योन्याश्रयापत्तेः प्रागभावाऽनभ्युपगमाच । मागभावाद् व्यवस्था आश्रयनियमो, विविधावस्थाव्यवस्थेतिव्युत्पत्तलक्षण्यं च न भर ति। यत्वाहुरेकत्यान्तरसहितैकत्वेन द्वित्यं द्वित्वसहितैकत्वेन नित्यं, तत्सहितचतुष्टयमिति । तत्र द्वयोरेव द्वित्योत्पत्यनन्तरं, नित्यचतु ट्वाधापत्तेः। तयोः प्रत्येकमेकत्वस्यापि सत्वेन द्वित्वसहितैकत्वस्य तव मुलभत्वात् । नव द्वित्वाऽसमानाधिकरणकत्वमेव, तथाविधं त्रित्वहेतुरिति वाच्यम् । द्वित्यान्तराथयघटकन सह द्वयोरेत्व- व्यवहारा नापतेः । ननु नानकन्यवियिण्या, अपेक्षायुमाऽऽदित्वं द्वित्वतव्यक्तियधिकरणैकत्वं चेत्यादि तव्यवस्थयैव कार्यन्यव. स्थासिधिरिति नोकदोष इतिचे । अपेक्षायुः फलतिरोइश्पया.

·. १७ वेदान्तदर्शनभूमिका । ऽस्यां संख्यायां हेतुरितिनिश्चयो नास्ति । उपलक्षणश्चैतदसमवायि. कारणत्वनाऽभिमतसंख्यानामप्यनिश्चयस्य । तथाहि । अयमेको- ऽयमेक इत्येकरूपया द्वित्वम् । अयमेकोऽयमेकोऽयमेक इतिवा, इमो द्वावयमेक इति वा विविधया त्रित्वम् । एवमेकत्वचतुष्कविषयिण्या, इमोद्वावयमेकोऽयमेकहमेत्रयोऽयमेक, इमो द्वाविमौ द्वाविति च, चतु- विधया चतुष्टयं च सर्वैरनुभूयत इति नैकतरैव कारणामिति, वि- निगमकमस्ति । इत्थं सर्वासामासां सार्यवैजात्यादिनियामकत्वे, द्वित्वस्यैकरूपस्य सम्भवेऽपि, त्रित्वे वैजात्यद्वयं, चतुष्टे वैजात्यचतु. टयं, पञ्चत्वे वैजात्याष्टकमित्येवं,क्रमेणोत्तरोत्तरं यहुतरबैजात्यवृद्धि- रतुगतत्रित्वत्याधुच्छेदश्च स्यात् । एवमेव विनिगमनाविरहा, गणितशास्त्रमसिद्धगुणनभाजनवैचित्र्यबुद्धीनामपि संख्याशानहेतू. नां संख्याबैजात्यप्रयोजकत्वे, दित्वादिसर्वसंख्यास्वप्यमन्तवैजात्यानि स्युरिति । एवं तत्तद्रव्यसमवेतपूर्वपूर्वसर्वसंख्यानां व्यस्तसम- स्तानां स्वस्वन्यूनाधिकसर्वसंख्यासु गुणनभाजनादिवैचित्र्येण प्रत्येकमसमवायिकारणत्वे वैजात्यप्रयोजकत्वे च सर्वसंख्यासु प्रत्येकमनियतानन्तवैजात्यापत्तिः । कारणीभूतद्वित्वाद्यव्यवस्थया, त्रित्वादिष्वव्यवस्थापत्तिश्च बोया । नन्वेकमेकत्वस्याप्यनुपपत्ता. घद्वयं ब्रह्मतिवदनकं ब्रह्मेत्यप्यापद्येतेतिचेन्न | तस्येतरनिर- पेक्षत्वेन वस्तुस्वरूपत्वात् । न एकत्वं संख्यापरं, संख्येयाभा- धात् ब्रह्मातिरिक्तस्य, नेह नानास्ति किञ्चनति श्रुत्या निषेधनाथ । परमाणुतदेकत्वयोर्मानाभावेन कारणपरम्परामगाज्जन्यैकत्वासिद्धेः। आकाशादेरुत्पत्तिश्रवणानित्यदव्याऽप्रसिद्ध्या नित्येऽपि तस्मिन् मानाऽभावात् । गुणकर्मादिष्विव सर्वत्रापि वस्तुस्वरूपमात्राय- लम्यनेनैवैक्यव्यवहारोपपत्तेः निवाऽऽश्रयगतसंख्ययैव गुणादिप्वेक- स्वादिव्यवहारो न स्वरूपमात्रेणेति साधुः । एकव्यक्तिसमवेतगुण- क्रियादिषु एकत्वादिषु चाऽश्रियैश्यापत्तौ विनैवाऽऽयासमस्मदिष्ट- सिद्धापत्तेः । व्यक्त्यनेकत्वाजातिसमवायादिपु द्वित्वादिसर्वसंख्या- घ्यवहारापत्तेरेफव्यक्तिगतरूपरसादिषु द्वित्वबहुत्वव्यवहाराऽनापचे. श्च । तत्रैकत्वं स्वरूपमेवेति यधुच्येत तर्हि द्रव्येष्वपि तथैवाऽस्तु । किचाऽऽकाशैकत्यव्यक्तेरेकत्वव्यवहारः किमाश्रयैकत्वव्यक्त्यन्तरा- दुत स्वतः। आधे तस्याप्यन्यतस्तस्याप्यन्यत इत्यन्योन्याश्रयचक्र ३ ·कुत्तदग्यचिकित्सासमाल्या . काऽनयस्थाः स्युः । द्वितीये तस्येव घटादीनामपि स्वत एकत्य. ध्ययहारोपपत्तो नैकत्वास्यसंख्या गुणस्वीकारे प्रयोजनं प्रमाणं पास्तीति मूलोच्छेदादपि न द्वित्यादिसिद्धिासाधक्याघकसाम्यात् । संख्योक्तदूषणानि पृथक्त्वेऽपि तुल्यानि । तस्यापि संस्थावदेवैक- पृथक्पद्विपृथक्त्वादिमिनस्य कारणगतेकपृथक्त्वापेक्षाबुद्ध्यादि. जन्यत्यस्य परैरभ्युपगमात् ।। एतेन बहुतरपतनपरिस्पन्दानयत्वादिसाध्याः परत्यादयः, परा- स्ता येदितव्याः ॥ ननु कनककुण्डलयोरन्योन्यामावलक्षणोद्वित्यपृथक्त्वादिलक्षण- श्च भेदो मास्तु । तथाप्यधिकरणात्मकाउभाययादिनां प्रभाकरा- ऽऽदीनां मते इवाऽधिकरणस्वरूपएच भेदोऽस्त्वितिचेन्न । कार्य घर- शरावादिनिदानादुपादानकारणान्मृदादेर्नान्यत् स्वरूपतोऽपि भिन्न न भवति । युक्तः । पृथक् कारणात् पृथग्भावनाऽनधिगमात् । मृदः पृथकटत्य घटादेर्दर्शयितुमशक्यत्वात् । ननु क्षीरोदकयोमिलितयोः पृयकारणासामध्येऽपि,तत्स्वरूपभेदवदनाप्यस्थितिचेन्ना कार्य- स्योपादानऽन्यत्ये सति हि उपादानकारणनिमित्तकारणयालक्षण्यं, विभिन्नलक्षणत्वं न सम्भवति । गवाम्बयोरियाऽत्यन्तभिन्नयो- स्तयोरयुतसिद्धिनियामकस्य दुर्घचत्यात् । स्वतादात्म्यापन कार्यजनकत्वमुपादानत्वं, स्वातिरिक्तकार्यजनकत्यं निमित्तत्त्व मित्येयोपादाननिमित्तयोर्लक्षणभेदस्या पश्यवाच्यनयाभेदाऽभ्युपग- में लक्षणभेदाऽसंभवात् । ननु स्वस्मिन् समवायेन, कार्यजनक- त्यमुपादानत्यं, तदन्यसम्बन्धेन, कार्यजनकत्वं निमित्तत्त्वमि- त्येय लक्षणमयुतसिद्धिनियामकश्च समवाय ययाऽभ्युपगम्यत इतिचेन्न। समपापायाभ्युपगमाच साम्यादनयस्थितेरिति चादरायण- दर्शितदिशा निरसनीयत्वेनामुपेताइनभ्युपगतात् समवापायदुत लक्षणव्यवस्था न सम्भवत्येघ । तथाहि । उपादानापादेययोर्गुण- गुणिमभूतीनां च, न तावत्सवायाख्योयः सम्बन्धः सम्भवति। स हि संयोगपदेव सम्बन्धिभ्यां मिनस्तापाश्रितश्च वाच्यः। तस्य यधुम. यसम्बन्ध्याऽऽश्रितत्वं संयोगवय स्वातिरिक्तसमवायेन कल्पेत तर्हि तस्यापि पूर्वसमवायसाम्यात् । पूर्वसमवायं तत्सम्यन्धिनी चा ऽऽधयितुं समवायान्तरपर्यषणायां तस्यापि पूर्वाभ्यां, साम्यमित्यन- ·वेदान्तदर्शनभूमिका। १९ यस्थाप्रसङ्गात् । किञ्च पटादिद्रव्यस्यैकेन समवायेन बहुभिस्तन्तुमि गन्धरसादिभिश्च न सम्बन्धत्यसम्भवः । संयोगे तथाऽदर्शनात् । अपिच सत्स्ववयवेष्ववयविनाशस्थले,एकसम्बन्धिनि,नश्यति सम्ब- न्धो न नष्ट इन्येतदनुभवविरुद्धं, घटध्वंसाधिकरणकपालेषु घट- समवायप्रत्ययापत्तिश्च । तदानीं तेषु तत्समवायो नास्तीतिचेदनप- सृतस्यानष्टस्य च तस्य तत्र कुतोऽसत्त्वम् । सत पप तस्य समवाय- स्तदाधारता,नियामको नेतिचेत् तत्प्रागपि, तस्य कपालेष्वाधार- तानियामकसम्बन्धस्य दुर्वचत्वेन पूर्वोत्तरकालयोपविशेषात् । अभा-' वीयविशेषणतानिरासोक्तयुक्तिभिरनवस्थानप्रसक्त्या च विशेषण- ताविशेष्ययुक्तिसम्भवाऽभावात् । एवं तन्तुपु प्रागसतः पटस- मयायस्योत्पत्तिमन्तरेण कथं पटोत्पत्त्यनन्तरमपिसत्त्वं तत्राऽनागत- स्यानुत्पन्नस्य चासतस्तत्र सत्त्वोक्तरनुभवपथाऽनारोहात् । अत एवोपहसितं वृद्धः। न याति न च तत्रासीदस्ति पश्चान्न चांशयः । जहाति पूर्व नाधारमहो व्यसनसन्ततिरिति । अयं च दोषगणो जातिध्वत्त्यन्ताभाव च वोध्या। किञ्च यद्येक एव समवायस्तहि तन्तुपु घटोऽश्वे गोत्वं, गवि चाश्वत्वमिति री- त्या सर्वेषां समवेतद्रव्यगुणकर्मजातीनां सर्वव्यगुणकर्मसु समवे. तत्त्वात् सर्वस्य सर्वात्मत्वे घस्त्यव्यवस्था स्यादिति निष्प्रमाणका- द् दुरवस्थिताच समवायान लक्षणव्यवस्थासिद्धि।कार्यस्योपादाना. ऽन्यत्वाभ्युपगमे दोपान्तरमाह । कर्पादिपरिमितसुवर्णादेः, फायें कुण्डलकटकादौ द्रव्यान्तरभूते कारणगुरुत्वेन तत्सदृशगुरुत्वान्तग. रम्भादापाद्यमानया द्विगुणगुरुतया मूल्यस्य केतृप्रत्यर्पणीय- द्रव्यस्य वृद्धिप्रसङ्गः । द्वैगुण्यं प्रसज्येत । कर्षान्तरसञ्चालते गुरु- त्वमूलद्वैगुण्यदर्शनात् । कारणगुरुत्वस्य, कार्यगुरन्वेनाऽभिभवान द्वैगुण्यप्रत्यय इतिचंदतीन्द्रिये कार्यप्रतिबन्धाऽतिरिकाऽभिभव. निरूपणासम्भवाद्विनिगमनाविरहेण परस्परेण परस्परकार्यप्रतिवन्धे पहनादिकार्यस्पैयासम्भवापत्तेः । एतनादिकार्यतिरेण तदनुमाए- फान्तराप्रसिद्धस्तदसम्भवे गुरुत्वप्रत्ययस्यैवोच्छेदापत्तेधानन्वस्तु फनककुण्डलयोरत्यन्ताऽभेदस्तथापि तदभिन्नकुण्डलाययस्थापरि- माणभेदात्तदनुपककनफस्वरूपमपि भिन्नमेयोच्यताम् । अन्यथा ·कुतर्फदग्धचिकित्सासमारुया वैचित्र्ययुद्धनिरालम्पनत्यापचरवस्थामेदेपि कनकैकाकारमत्ययस्तु कनकत्वजात्ययनियन्धनो माविम्यतीतिचेन्न । पिण्डकुण्डलायय. स्थादिभेदात् कनकादिवस्तुमेद उच्यमाने स्थित्युपवेशनाद्यवस्था- भिदया देयदत्तादयो नरा मनुप्याच प्रत्येक प्रतिक्षणं भेदिनो भये. युःतथाच देवदत्तस्योपविष्टस्योत्थाने तदयस्थस्य मरणास्थित स्य च जन्मत वाशौचजातकर्मादिप्रसार उपविष्टस्य मरणहेतायु. त्याने इच्छाऽयोगात् सर्यपुष्पाणां स्पन्दनाऽनुपपत्तिश्च । यदि तु तेप्ययाधितमत्यभिज्ञावलादभेदस्तहि प्रकृतेऽपि तुल्यम् । अवस्थानां तु भेदाभेदादिना दुर्घचत्यन मिथ्यात्यमेव । एवमाथयात पार्थ- फ्येनोत्पतिविनाशनिरषयवत्वसाधयक्त्यपरिस्पन्दापरिस्पन्दभ्याप्ति- विच्छित्तिव्यासक्तिपर्याप्तिसांकर्यासांकर्यादिना दुरवधारणस्वभाव. स्वादावश्यकाऽनुगतोपादानेनैवाऽनुगतकनकादिधुद्धिनिर्वाहाध ता- किंकाऽभिमतनित्यजातिपदार्थोऽपि निरसनीयः। तत्रापि, न याति नच तत्रासीदितिश्लोकोकदोषसाम्यादिति नाधिकरणस्यरूपोऽपि भेदः प्रामाणिक इति सर्योपादानसन्मात्रयस्त्वैश्यं सिद्धम् ।। ननु वस्तुनोऽत्यन्ताभेदे कार्यकारणभावप्रत्ययः किनिवन्धन इतिचेत् । सोऽपि मायिकाऽवस्थाभेदपर्यालोचननियन्धनो, न वा- स्तयः। तदन्वयव्यतिरेकाऽनुविधानादिति दर्शयति । तस्मात् सं. सारः सम्भावनामात्रः प्रत्यगात्मनि तदयोधविजृम्मितः । अत्रार्थे संशयश्चेत् स्यात् प्रत्यग्दृष्टया निरीक्ष्यतामिति वार्षिकोक्तप्रत्या- दृष्टिप्रकारोपदर्शनेन निष्प्रपञ्च सन्मात्रमनुभावयति । तथाहि । पूर्वोत्तरोभयाऽवस्थाऽनुगतं हि मृवस्तु भाक्तनपिण्डायस्थापनं कारणमित्युच्यते, पश्चात्तनं घटावस्थापनं तु कार्यमिति । तत्र पूर्व- तनी पिण्डावस्थां पश्चात्तनं घदत्यं घटावस्थां च मनसि विमृशतो विभेदेनाऽनुसन्दधानस्य पुरुपस्य प्रस्तुतो भेदशून्येऽपि मृवस्तुनि, अवस्थाद्वयाग्नुपरमपेक्ष्य, हेतुकार्यत्वधीः, कार्यकारणभावलक्षण- मेदग्राहिणी बुद्धिः स्यात् । प्राप्तकालतायां लिङ् । एकमुभयाऽवस्था ऽनुगतं मृदमेव मृन्मानं स्फुटमवस्थादयविधिकं परिमृशतः पर्या- लोचयतः पुरुषस्य पूर्वोत्तरावस्थयोद्ध्यतिरेकेणाऽसत्यप्रतीतेः स्व. रूपमात्रनिष्ठे मृदस्तुनि चाऽभिने कार्यकारणभाषाऽसम्भवाद्धेनुः कारणं नैवास्ति, नास्येव । एवं कार्यमपि नास्ति । वास्तवरूपपर्या ।

·वेदान्तदर्शनभूमिका । २१ लोचने मायिकरूपतिरोभावात् । यथाऽयं दृष्टान्तस्तद्वन्मायी माया- संवलितः परमात्मा प्रपञ्चस्य पूर्वावस्था, सदेव सोम्येदमन आसी- दिति श्रुतेः सर्वप्रपञ्चशून्य एव, न तु सृष्टिकर्तृत्व, प्रत्यक्षाश्रयत्वं या सम्भयाति । तत्कर्तृत्वे, न निरोधो न चोत्पत्तिः, असझो ह्ययं पुरुषः, चैतन्यस्यैकरूपरवा भेदो युक्तो न कहिँचिदित्यादिश्रुतिविरोधः स्यात् । सर्वभेदशून्य एव । एतत् सर्व सत्सम्प्रदायादेव ज्ञायते । स्वतस्तु श्रुत्यर्थाऽन्यथामदर्शनेन प्रलापित्वं मूर्खत्वं च सिद्धति तत्त्वशां समक्षे, स्वार्थादू भ्रश्यति च नरकादिप्राप्तिरपि भवति । तथाचोक्तं भवता- यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमयामोति न सुखं न परां गतिम्, इति । तस्मान्मायिकप्रपञ्चश्चोत्तरावस्था । तखेदं तीव्याकृतमासीत्त- सामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते इति श्रुतेः । तौ मायिमपञ्ची द्वैतवासना- घासिते मनसि कलयतः प्रतिसंदधानस्य पुरुषस्य । तदेतद् ब्रह्मा- ऽपूर्वमनपरमित्यादिश्रुतेर्वस्तुतः कार्यकारणभावनिर्मुक्तमपि ब्रह्म जग• तो हेतुधीरपि स्यात् । वस्तुतो मायिमपञ्चयोः सर्वानुगतसवस्त्व- ऽव्यतिरेकात् सदेवेकरूपं सचिदानन्दधनं ब्रह्मय पटु द्वैतवासना. नास्कन्दितं यथा स्यात्, तथा परिमृपतो हि सर्वत्र पश्यतः पुरुष- धौरेयस्य मायी मायाविशिष्टो जगत्कारणं नास्त्येव । तथा जगदपि. नास्त्येव । मायिप्रपञ्चयोः सदविचारमात्रसिद्धत्वेन, विवारपूर्वक दर्शने सत्येव तिरोधानात् । यथाहुः- दन्तिनि दारुविकारे दारु तिरोभवति सोऽपि तत्रैव । जगति तथा परमात्मा परमात्मन्यपि जगत्तिरोभवतीति । श्रुतिरपि, कार्यकारणतां हित्वा पूर्णयोधोऽवशिष्यते, मनसैवेद- माप्तव्यं, नेहनानास्तिकिञ्चन पूर्णमदः पूर्णमिदमित्यदौ तदेव योध. यतीति॥ ननु यदि ब्रह्मैव सत्यमितरत् सर्घमनृतं तर्हि कथं जगति सत्य- ताप्रतीतिरितिचेत् । देहादायात्मताप्रत्यययत् सत्पदार्थे जगदध्या- सातद्धर्मेणैध तथा प्रतीतिरिति लौकिकदृष्टान्तेन योधयति । सन् कुम्भातिमृत्सव कुम्भसत्ता । ननु घटशपवादो, मृन्मृदित्यनुगत- प्रत्यययजगति प्रतिघस्तुनो ब्रह्माऽनुगतिः प्रतीयते। तत्प्रतीती जास्य- ·कुतर्फदग्धचिकित्सासमाख्या दुःखानुभवविरोध इतिवेद बिरुद्धचित्सुखरूपानुगमादर्शनेऽप्यभ्यस्त रूपाविरुद्धसत्तांशानुगातिभ्यत एव । यथा घटःसन कुशूलं सत् पय मखिलं जगत्सत्यमितिवत् सर्वबैकं सदूपं भाति । यध स्प्रे प्रार सदेव सोम्येदमग्न आसीत् तददं वहन्याकृतमासीदात्मा वा इदमेक एवान आसीत्,यहमेका प्रथममासं वामि च भविष्यामिचेत्यादि. श्रुतिनित्यसत्तायोधकेनाऽस्वातुना सकस्वभावं घस्तु भूतम् । त. देव मायिमपञ्चोभयानुगतमुभयाधिष्ठानरूपं सत्यम् । तदेव मृत्तिका.. कुम्भस्थालीशरावादिस्वकार्यजातमिय करनं प्रपञ्चं व्याप्यावभाति। सहि मृदिय किं ब्रह्मापिसावकारम?। नेति । सदूपे ब्रह्मणि निखिट- मपि जगद्ध्यस्तम्।रनुगतजुधवादेस्तव्यस्तस इय पिरते. ऽप्यन्यथाभावपतीतिरूपे स्वरूपाऽपरित्यागेन सत्यधिगने जगत्। तत्सत्तानुवृत्तिदर्शनात् । तद् प्रौया तव्यतिरेकेण जगन्नास्तीत्य. द्वितीयलवस्तुसिद्धिः। सद्रूपादन्यत्वे इदमखिलं जगदसत् स्यात् । सतः अभेदे तु सदैकरूप्याद ग्रहीय जगत् सम्पमम् । नत पया. ऽद्वितीयसन्मानरुपलक्ष्यसिद्धिवथाच ब्रह्मवाऽद्वितीयं पारमार्थिक सत्यम् । द्वैतं नु मिध्यवेत्यत्र सहनशः शुतिस्मृतिपुराणादिवाक्या- नि सन्ति । तथाहि- एक एप हि गूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः। एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ।। एको देयः सर्वभूतेषु गठः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षा सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केपलो निर्गुणध । सर्व सल्विदं ब्रह्म, पुरुष एवेदं सर्व, ग्रामवेदं सर्घम, भारमपदं सय, नेह नानास्ति किचन, मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य द मानेय पश्यति, न फाचन भिदास्ति, अमित्येतदक्षरामिदं सथै, स एवाधा स्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिातः स उतरतः स एवेदं सर्पम्, अहमेवाऽधस्तादहमेयोपरिष्वादह पश्चादहं पुर स्तादहं दक्षिणतोऽहमुत्तरतोऽहमेयेदं सर्पम् । भामयाऽयस्ताद धारमोपरिणादात्मा पवादारमा पुरस्तादात्मा दाहणत मामोतात भारमपदं सर्वम् । एतद् नाहीतसर्यम् । नारायण पद सर्वम् । साथ दानन्दरूपमिदं सर्वम् । सत्तामा हादम्। स पत्र सर्व यह भूतं यय भन्यं सनातनम् ।

·- वेदान्तदर्शनभूमिका ।. २३ स्वयं ब्रह्मा स्वयं विष्णुः स्वयमिन्द्रः स्वयं शिवः॥ स्वयं विश्वमिदं सर्व स्वस्मादन्यं न किञ्चन । ईशावास्यमिदं सर्वम् ।। शिवो गुरुः शियो वेदः शिवो देवः शिवः प्रभुः। शिवोऽस्म्यहं शिवः सर्व शिवादन्यं न किञ्चन ।। मरुभूमी जलं सर्व मरुभूमात्रमेव तत् । जगत्मयमिदं सर्य चिन्मानं स्वविचारतः। भववर्जितचिन्मानं सर्व चिन्मात्रमेव हि । यत्किञ्चिद्यन्न किञ्चिञ्च सर्व चिन्मात्रमेय हि ॥ अखण्डकरसं सर्वं यद्यञ्चिन्मात्रमेव हि । भूतं भव्यं भविष्यश्च सर्व विन्मात्रमेव हि ॥ शाता चिन्मात्ररूपश्च सर्व चिन्मात्रमेव हि । यय यावच दूरस्थं सर्व चिन्मानमेव हि ॥ आत्मनोऽन्या गतिर्नास्ति सर्वमात्ममयं जगत् । आत्मनोऽन्यत्तुषं नास्ति, सर्वमात्ममयं जगत् ॥ सर्वमात्मैव शुद्धात्मा सर्व चिन्मात्रमद्वयम् । सर्व च खल्विदं ब्रह्म, सर्वमात्मेदमाततम् ॥ न त्वं नाहं न चान्यं या सर्वमात्मेदमक्षतम् । न तदस्ति न यत्राहं न तदस्ति न मन्मयम् ॥ भ्रान्तिरभ्रान्तिनास्त्येव सर्व ब्रह्मैव केवलम् । न देहो न च कर्माणि सर्व प्रहलैय केवलम् । जगन्नाम्ना चिदाभाति सर्वं ब्रह्मैव केवलम् ।। सर्व प्रशान्तमजमेकमनादिमध्य. मामास्वरं स्वदनमानमचैत्यचिह्नम् । सर्व प्रशान्तमितिशब्दमयी च दृष्टि- योधार्थमेव हि मुधैय तदोमितीदम् ॥ न तु तद्वितीयमस्ति । सर्व विकारजातं मायामात्रम् । नास्ति द्वैतं फुतो मर्त्यम् ॥ प्रपञ्चो यदि वियेत निवतेंत न संशयः। मायामानमिदं द्वैतमतं परमार्थतः॥ विकल्पो पिनियत कल्पितो यदि केनचित्।

·२४ कुतर्कदग्धचिकित्सासमाख्या उपदेशादयं यादो भाते द्वैतं न विद्यते । द्वितीयकारणाऽभाषादनुत्पमिदं जगत् । यथैवदं नमः शून्यं जगच्छ्न्यं तथैव हि ॥ हद मपञ्चं नास्त्येव नोत्पनं नोत्थितं जगत् ॥ सर्व शशविषाणयत्॥ चित्तं प्रपञ्चमित्याहुनास्ति नास्त्येव सर्वदा। मायाकायर्यादिकं नास्ति माया नास्ति मयं महि । परं ब्रह्माहमस्मीति स्मरणस्य मनोन हि । कन्याकुमारवचने भीतिदस्त्विदं जगत् ।। मृगतृष्णाजलं पीत्वा तृप्तधेदस्विदं जगत् । शशशृङ्गेण नागेन्द्रो मृतजगदस्ति सत् ॥ गन्धर्यनगरे सत्ये जगद् भवति सर्वदा । गगने नीलिमासत्ये जगत् सत्यं भविष्यति। शानिनो हृदयं मृदातञ्चेदस्त्यिदं जगत् । सर्वदाभेदकलने वैताद्वैतं न विद्यते ॥ नास्ति नास्ति जात्सर्व गुरुशिष्यादिकं न हि । सचिदानन्दमात्रोऽहमनुत्पमिदं जगत् ।। चैतन्यस्यैफरूपत्वाद् भेदो युक्तो न कहिंचित् । जीवत्वं च मृपा ज्ञेय रज्ज्यां सपांग्रही यया ॥ घटनाम्ना यथा पृथ्वी एटनाम्ना हि तन्तकः। जगनाम्ना चिदाभाति नास्ति नास्ति हि सर्वदा । अनात्मेति प्रसको वा अनात्मेति मनोऽपि वा। अनात्मेति जगद्वापि नास्त्यनात्मेति निश्चिनु । चिदिहास्मीति चिन्मात्रमिदं चिन्मात्रमेव दि। चित्वं चिदहमेले च लोकाश्चिदिति भाषय, इत्यादिश्रुति- सिद्धमतम् ॥ भूतात्मा चन्द्रियात्मा च प्रधानामा तथा भवान् । आरमा च परमात्मा च त्वमेकः पञ्चधा स्थितः॥ ज्योतीपिविष्णुभुवनानि विष्णुर्वनानिविष्णुरियो दिशश्च । स एव सर्वो भुक्तरूपो यदस्ति यमास्तिर विश्वयं, पति महाभारते।

·वेदान्तदर्शनभूमिका । एकः समस्तं यदिहास्ति किञ्चित् तदुच्यते नास्ति परं तदन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् ॥ यमेनोक्तम्- सकलमिदमहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्यरः स एकः। इति मतिरचला भवत्यनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात् ॥ यथाह वसुधा सर्व सत्यमेतद्दिवौकसः । अहं भवो भवन्तश्च, सर्व नारायणात्मकम् ॥ चिभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसत्यं का करिष्यति इति विष्णुपुराणे ॥ विष्णोरन्यं न पश्यन्ति येऽमी ब्राह्मणमेव च । कुतर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेऽशुचौ ॥ ये च मूढा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः। ब्रह्माणं च तथा तेषां धूणहत्यासमं त्वधम् ॥ आदिस्त्वं सर्वभूतानां मध्यमन्तस्तथा भवान् । त्वत्तः सर्वमभूद् विश्वं त्ययि सर्व प्रतीयते ॥ अहं त्वं सर्वगो देव त्वमेवाऽहं जनाईन । आययोरन्तरं नास्ति सर्वैरर्जगत्त्रये ॥ न तदस्ति विभो देव यत्ते विरहितं कचित् । यदासीद्वर्त्तते यश्च यश्च भावि जगत्पते ॥ सर्व त्वं देवदेवेश विना किश्चित्वया न हि । यदस्ति यद् भाति तदात्मरूपं नान्यत्ततो भाति नचान्यदस्ति ॥ स्वभावसंचित्प्रतिभाति केवला ग्राह्य ग्रहीतेति मृषा विकल्पः। यदकारणकं भाति भानं तनैव किञ्चन ॥ तत्तथा परमार्थेन परमार्थः स्थितोऽनघ । चिदेव पञ्चभूतानि चिदेव भुधनत्रयम् ॥ विज्ञातमधुना सम्यगहमेय चिदेव हि । अयं प्रपञ्चो मिथ्येव, सत्यं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ अप प्रमाणं वेदान्ता गुरवोऽनुभवस्तथा। साकारमनृतं विद्धि निराकार निरन्तरम् ॥ पतत्तत्योपदेशेन न पुनर्भवसम्भवः । पञ्चभूतात्मकं विश्यं मरीचिजलसंनिभा ॥ . ६ ·कुतर्कदग्यचिकित्सासमाख्या . कस्याप्यहो नमस्कुर्यामहमेको निरसनः। आत्मस्वरूपञ्च कथं समाधिरनात्मरूपञ्च कथं समाधिः॥ अस्तीति नास्तीति कथं समाधिोक्षस्वरूपं यदि सर्वमेकम् । दृश्यं नास्तीति योधेन मनसो दृश्यमार्जनम् ॥ सम्पन्नं चेत्तदा तात परा निर्माण निवृत्तिः । आत्मा नित्यो हि सद्रूपो देहोऽनित्यो हासन्मयः ।। तयोरैक्यं प्रपश्यन्ति फिमज्ञानमतः परम् । रज्ज्वज्ञानात् क्षणेनैय यद्वदर्हि सर्पिणी ॥ भाति तद्वचितिः साक्षाद विश्वाकारण केवला । उपादानं प्रपञ्चस्य ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते। तस्मात् सर्वप्रपञ्चोऽयं ब्रह्मवास्ति न चेतरत् । व्याप्यव्यापकता मिथ्या सर्वमात्मेति शासनात् । इति ज्ञाते परे तत्वे भेदस्यावसरः कुतः। दोषोऽपि विहितः श्रुत्या मृत्योन्युं स गच्छति ॥ रह पश्यति नानात्वं मायया पश्चितो नरः। सुवर्णाजायमानस्य सुवर्णत्वं च शाश्वतम् ॥ ब्रह्मपो जायमानस्य ब्रह्मत्वं च तथा भवेत् । स्वल्पमप्यन्तरं त्या जीवात्मपरमात्मनोः ॥ यः संतिष्ठति मूढात्मा भयं तस्याऽभिमापितम् । यस्मिन् सर्वाणि भूतानि धात्मत्वेन विजानतः।। नये तस्य भवेन्मोहो न च शोकोऽद्वितीयतः। अनुभूतोऽव्ययं लोको व्यवहारक्षमोऽपि सन् । असदूपो यथा स्वप्न उत्तरक्षणवाधतः । स्वानो जागरणेऽलीका स्वोऽपि जागरोन हि। द्वयमेव लये नास्ति लयोपि हुभयोर्न च । अयमेव भवेस्मिथ्यागुणत्रयविनिर्मितम् । अस्य द्रष्टा गुणातीतो नित्यो होकश्चिदात्मकः॥ यद्वन्मृदि घटभ्रान्ति गुक्तौ वा रजतस्थितिम्। तद्वद् ब्रह्मणि जीवत्वं घीक्षमाणो, नपश्यति ॥ यथा मृदि घटो नाम कनके कुण्डलाभिधा। शुक्तो हि रजतस्यातिजीवशम्दस्तथा परे ।।

·२७ . वेदान्तदर्शनभूमिका । यथैव शून्ये घेतालो गन्धर्वाणां पुरं यथा । यथाकाशे द्विचन्द्रत्वं तद्वत् सत्ये जगत्स्थितिः॥ यथा तरङ्गकल्लोलैजलमेव स्फुरत्यलम् । पात्ररूपेण तानं हि ब्रह्माण्डौधैस्तथात्मता ॥ घटनाम्ना यथा पृथ्वी पटनाम्ना हि तन्तवः। जगन्नाम्ना चिदामाति ज्ञेयं तत्तदभावतः॥ घटत्वेन यथा पृथ्वी पटत्वेनैव तन्तवः। विनिर्णीता विमूढेन देहत्वेन तथात्मता ॥ कनकं कुण्डलत्वेन तरङ्गत्वेन वै जलम् । विनिर्णीता विमूढेन देहत्येन तथात्मता ॥ शानशेयप्रभेदेन यथा स्वानं प्रतीयते। विज्ञानमात्रमेवेदं तथा ज्ञानशाचरम् ॥ तन्तोमैदे पटो यद्वच्छून्य एव स्वरूपतः । आत्मनोऽपि तथैवेदं भानमा चराचरम् ॥ भागवते- दृष्टं श्रुतं भूतभवद्भविष्यत् स्थास्नुश्चरिष्णुमहदल्पकञ्च। विनाच्युताद् वस्तुतरां न वाच्यं स एव सर्वं परमार्थभूतः ॥ न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्व नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिर्यस्य जगतो यो जगच्च यः॥ यत्रेमे सदसदूपे प्रतिपिद्धे स्वसंविदा। अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ ममान्तरात्मा तव च ये चान्ये देहसंस्थिताः। सर्वेषां साक्षिभूतोऽसौ न ग्राह्यः केनचित् कचित् ॥ यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये घ्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ न यत्पुरस्तादुत यन्न पश्चान्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम्। भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत्तदेव तत् स्यादिति मे मनीपा । अविद्यमानोऽप्यवमासते यो वैकारिको राजससर्ग एपः। ब्रह्म स्वयज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ।। अर्थे ह्यविद्यमाने हि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वमेनागमो यथा ॥

·चेदान्तदर्शनभूमिका।
२९
अद्वैतं येन तद्रुद्धा श्रुतिः स्वार्थं न साधयेत् ॥ ५ ॥
अल्पज्ञत्वादिकान धर्मान् स्वान् विहाय तथेश्वरान् ॥
सर्वशत्वादिकाँस्यक्त्वा ह्यभेदः साध्यतां तयोः॥६॥
द्वासुपर्णादिवाक्येभ्यो भेदश्चेन स युक्तिभाक् ॥
द्वैताऽनुवादतस्तेपामद्वैतैकपरत्वतः॥७॥
किञ्च भेदं यदन यादी प्रष्टव्योऽत्राधुना मया ॥
प्रतीचो ब्रह्मभिन्नं वा ब्रह्म तद्भिन्नतां गतम् ॥ ८॥
आद्ये ब्रह्माऽनृतं दुःखं जडं वापि भवेद् ध्रुवम् ॥
प्रातिलोम्येन दुःखादेरञ्चतो भिद्यते यतः॥९॥
द्वितीये देहयादेहेतुः प्रत्यङ् न सम्भवेत् ॥
न भवेश्च तथा व्यापीत्यात्मनोऽनर्थमाविशेत् ॥ १०॥
किञ्च भेदस्य धर्मी स्याद्भिन्नो वाऽभिन्न एव वा।
भिन्नश्चेत् केन भेदेन स्वेन वाऽथ परेण वा ॥ ११ ॥
स्वेन भेदेन भिन्नत्ये स्फुटमात्माश्रयो मतः ।।
स्वस्यै वाव्यवधानेन स्वापेक्षित्वात् स्वसंस्थितौ ॥ १२ ॥
भेदेनान्येन भिन्नत्वे त्वन्यस्याप्यस्य संस्थितिः ॥
वक्तव्या भिन्न एव स्यान्नाभिन्न व्याहतत्वतः॥ १३ ॥
सत्येवं केन भेदेन भिन्न इत्यपि कथ्यताम् ।।
स्वेन चेत् पूर्ववत्तर्हि दोपोऽत्रात्माश्रयो भवेत् ॥ १४ ॥
भदेनान्येन भिन्नत्वे स्यात्तथाऽन्योन्यसंश्रयः॥
चक्रकं च तृतीयेन तथान्येनानवस्थितिः ॥१५॥
अथेयमनवस्थापि सोढव्या चेत्तदा चद ॥
किं क्रमेणऽसकृद्वैपां भेदानां धर्मिणि स्थितिः॥ १६ ॥
आये भेदप्रवाहस्यानन्तस्य स्यादवस्थिति ॥
कथं सान्तपदार्थेषु स्थिती चानन्तता भवेत् ॥ १७ ॥
उत्तरोत्तरभेदेन भेदव्यवहृतेः क्षयात् ॥
प्राग्लोपश्च भवेद् दोषः प्रमाणापगमस्तथा॥ १८॥
तथाऽक्रमिकपक्षेऽपि केन भेदेन धर्मिणि ॥
भिने चावस्थितिः कस्य स्यादत्राऽविनिगम्यता ॥ १९॥
दुष्टत्वात् सर्वथैवैवं भेदस्य ब्रह्मजीवयोः॥
परिशेषादभेदः स्यात्तयोर्वेदप्रचोदितः ॥ २० ॥

·कुलदग्यचिकित्सासमाख्या . एवं घटपटादीनां भेदादी पण्डनोत्तयः॥ अद्वैतमतसिद्ध्यर्थ प्रचार्यन्तां तथाविधाः ॥ २१ ॥ घटादस्मात् पदो मिन्नः किञ्चैतद् भेदसाधकम् ॥ प्रत्यक्षं साधयेद् भेदं शुद्ध संस्टमेय था ॥ २२॥ नायो भेदस्य धन्यादिवदितत्पानिरन्तरम्॥ द्वितीयेऽपि च वक्तव्यं कौशस्तद्ग्रनमः॥ २३ ॥ शात्या घटपटी पूर्व तभेदो गृह्यते ततः ।। या भेदं गृहीत्यवं गृह्यते तावनन्तरम् ॥ २५ ॥ अन्त्ये दोपः पुरैवोक्तो वाद्यपक्षेऽपि कथ्यताम् ।। भानं कौशयोरस्ति तयोर्भेदप्रसाधकम् ॥ २५ ॥ स्वरूपणेय चेत्तर्हि शायतां क्षीरनीरयोः । मिथासङ्कीर्णयोभदः स्वरूपेण च भातयोः ॥ २६ ॥ धर्मित्वादिस्वरूपेण या घटत्यादिना यदि ॥ भानं निरूपये भेदं तदा चान्योन्यसंथयः ॥२७॥ मेदव्यवस्थितौ सत्यां धर्मित्पादेयवस्थितिः । मित्वादेयंवस्थायां ततो भेदो भवेदिति ॥२८॥ योगपयेन चेद् भेदं घटं चैव पटं तथा ॥ श्रीनेतान योधयेन्मानं प्रत्यक्ष ते तदा पद ॥ २१॥ असंएष्टतयाऽन्योन्यमगुलियययद् भवेत् ।। भानमंयां प्रयाणां बा कि संस्एतयाऽथवा ॥ ३० आधे घटः पटो भेद इत्यरूपता भवेत् ॥ प्रत्यक्षस्यास्य न स्याश्च पदो मिनो घटादिति ॥ ३१ ॥ संसृष्टत्वेन भानेऽपि घटादेशनपूर्वकम् ॥ भेदशानं भवेत् किं वा तदभेदशानपूर्वकम् ।। ३२ ॥ पत्रलेपायते दोषः पुरोक्ता पक्षयोयोः ॥ तस्माद द्वैताऽऽहं त्यकन्या चिन्तनीयं सदाद्वयम् ॥ ३३ ॥ भिनौ घटपटौ चैतद्यमानं द्वैतसाधकम् ॥ सश घटपटद्धतं साधयेत् स्वात्मनो न च ॥३४॥ तथाच श्रुतिरद्वैतयोधिका मानमेययोः । अमेदद्वारतो धावेदभेदेऽपि प्रमेययोः ॥ ३५॥ मानान्तरेण चेत् सिद्धेन्मानमेयोभयोभिंदा है." .

·१ वेदान्तदर्शनभूमिका । .. तदानवस्थितिर्यद्वा काप्यन्तेऽभेद इष्यताम् ॥ ३६ ।। तस्मात् केनापि मानेन भेदः सेधुं न चाहति ॥ ज्ञात्वैतदन्ततोऽद्वैतं श्रुत्युक्तं परिचिन्त्यताम् ॥ ३७॥ श्रुत्याऽद्वैते सुनिर्णीतेऽभयो भवति मानवः ॥ द्वितीयाद् वै भयं यस्माद् भवत्येतत् सुनिश्चितम् ॥ ३८ ॥ शोकमोहाम्युधिं ती| सुखसिन्धौ स्व आत्मनि॥ प्रतिष्ठामचलां प्राशो विन्दते ध्यानतत्परः ॥३९॥ इति खाद्यखण्डनरीत्याऽपि भेदमिथ्यात्वम् ॥ भथ संक्षेपेण वेदान्तदर्शनस्य पोड़शपादार्थोऽपिनिरूप्यते, तथा- हि । समन्वयाध्यायस्य प्रथमे जिज्ञासाधिकरणे, ब्रह्म जिज्ञासितव्य. मित्युक्तं, किं लक्षणं तद् ब्रह्मत्याकाहायां, द्वितीयाधिकरण सूत्रं, "जन्माद्यस्ययत इति" अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य, कर्तृ- भोक्त संयुक्तस्य, मनसाय्यचिन्त्यरचनारूपस्य, यतः सर्वज्ञात्सर्व- शक्तः सर्वाधिष्ठानान्मायोपहितात्कारणाजन्मस्थिति भङ्गं भवति, तद् ब्रह्मेनि द्वितीयाधिकरणार्थस्तबहेतु भूतं, तृतीयाधिकरणं, "शा- स्त्रयोनित्वादिति" ऋग्वेदादिशास्त्रस्याऽनेकविद्यास्थानोपहितस्य, देवतियङ्मनुष्यवर्णाश्रमादिव्यवहारहेतोः, सर्वार्थावद्योतिनः, स- शकल्पस्य, श्वासादिवत्कारणत्वात् , तस्मादेव वेदादेः प्रादुर्भा• चः। किया शास्त्रं हितशासकत्वादू वेद वेदान्ताद्येव, कारणं यस्य ग्रह्मात्मैक्यानुभवेऽसाधारणं, यथावत्स्वरूपानुभचे, तद् ब्रह्म स- चिदानन्दाऽद्वितीयमिति तृतीयाधिकरणार्थः । पुनस्तत्रैव हेतुत्वेन, चतुर्थाधिकरणं, " तत्तुसमन्वयादिति” तदेव शुद्धसच्चिदानन्दा- ऽद्वितीयं चेदान्तशास्त्रादेवाऽवगम्यते, तदेवचमायोपाधित्वेन, जग- जन्मादिकारणं तदपि वेदान्तादेवनिश्चीयते, कथं समन्वयात् सर्वे- पु वेदान्तेषु वाक्यानि परमतात्पर्यणतस्यार्थस्यैव प्रतिपादकत्त्वेन समनुगतानि, सर्वे वेदान्ता अखण्डार्थमेव प्रतिपादयन्ति न संसर्ग विशिष्टं चेति यावत् । तद्वोधनार्थमेव जगजन्मादिकारणच सर्वशं सर्वशक्तिचेति ब्रह्मबोधयन्तीति चतुर्थाधिकरणार्थः । एकमेघा- ऽद्वितीयं सर्वभेदपारमार्थिकशून्यंब्रह्मेति वेदान्तदर्शनार्थः । एवं चतुःसूत्र्यां चतुर्भिरधिकरणैर्ब्रह्मणएव सर्वशत्वेन सर्वशक्तित्वेन जगत्कारणत्वेन, सर्वाधिष्ठानतयाच, परमसत्यत्वेनिश्चिते, तद्विशा- ·वृतर्कदधिचिकित्सासमाख्या नार्थ समित्याणिः सगुरुमेवाभिगच्छेच्छोत्रियं ब्रह्मनिष्टमिनिभुनेः प्रामाण्यात्तत्या,विधिववेदान्तवात्यैरेष विवेकवेराम्यादिसा- धनचतुष्टय युक्तेनाऽधिकारिणा ग्रहात्मैश्यविचार कर्तव्यतिनिक- पितं भवति, तत्राऽन्यस्यापि जडप्रधानपरमाण्यादिकारणत्वं मम्भ तिन वेति संशयनिरासाय पञ्चमाधिकरणं, "क्षिते शादमिति" न सांख्यपरिकल्पितं प्रधानमचेतनं कारणं शक्यं पेदान्तेप्याधयितुं, यतोऽशब्दं हि तजगत्कारणत्ये, न घेद प्रतिपादितमिति सूधार्थः, कुतः! मधानस्याशिन्दत्वं क्षितेः, इक्षितत्वधपणाकारणस्य, काय? एवं हि छान्दोग्योपनिषदिभूपते, सदेव सोम्येदमम आसीदेकर्मपा. द्वितीयामित्युपताम्य, तदक्षतयहुस्यां भजायेय पति कारणस्येक्षितृत्य- श्रवणाच्चेतनत्य श्रवणादिति, न हि जडस्पेक्षितत्वं सम्भयति लो. केपि घटादिप्यदर्शनात् । तस्मानप्रधान जगत्कारणं, परमाया- दीनामपि तथैवोचहेतोः इति पञ्चमाधिकरणार्थः । प्रधानसम्पा- च्यायकस्य मायायायाधीनत्यपणाच प्राणधमायोपहितर विपनकारात्यनिरूपणादिति, न दिनुवं ग्रह कपलं कारणं भपितु मईति, तथा सति, सुपुरधानाऽनुपपतिर्मुनानां पन्धत्यापति- ति दोपवयं स्याच्युसत्याविशेषात् । न निराधानोत्पत्तिनगन्धान च साधकः । न मुमुक्षुन मुक्त रत्येषा परमार्थता, कार्योपाधिरया अीयः कारणोपाधिरी परः । कार्यशारणतां हित्यापूर्णयोधोग्यशि- प्यते, मायिनन्तु मद्देश्यर, फेसलो निर्गुणधेत्यादिश्रुतिविगंधाय। तपासिद्धिविरोधापि, तथाहि न प प्रलोपादानं तस्यापरित णामित्याभक्तवादरिवपित्तोपादानमायुधामन्तराऽस्यया मायद- भणस्य विपतम्ययाऽसम्मपादिनि, नुमत्पण्यायानाच्च, दोपए অধ্যানময়ালিখা থায়ামি णादिशदमतिपाघरवादीनि तस्पप परमात्मन उनानि, तगमपि तयान्तीय इनि, न ब्रह्मातिरिन कारणं भपितुमानाति धातो. ১। প্রথম ভিখাদ্য মমিনছুন্না लिलण एयोपास्यत्वमुक्त, प्रधाननीयादीनानोपास्यामिति चौकम् । प्रथमायापस्य एतीयसेयपादे चातुर्दशानिधिकरण मपाधिष्ठानाचं, मपंथ्रत्यक्षाशयाच्या मनाशया, प्रसारयं प्रपपाय, पिसानमयादिशयाच्या योगाम् ।

·वेदान्तदर्शनभूमिका । प्रथमाध्यायस्य चतुर्थेपादे पदचिन्ताख्येऽष्टभिरधिकरणैः पुनः प्र. धानकारणतानिराकरणपूर्वकं ब्रह्मणएवाऽभिन्ननिमित्तोपादानका. रणत्वमुक्तमवैदिकमतान्तरनिराकरणंचाग्निरूपितमिति सर्ववेद- वाक्यानांशुद्धसच्चिदानन्दस्वरूपे ब्रह्मात्मन्येवपरमतात्पर्येण सम- न्चयो, नामाऽखण्डार्थतेति यावत् । १। अविरोधाख्यद्वितीयाध्या- यस्य प्रथमेस्मृतिपादेत्रयोदशभिरधिकरणै सांख्यादिस्मृतिविरोध. परिहारं कृत्वा, निर्गुणस्यापिब्रह्मणोमायाशक्तिवशाद विवर्ता- धिष्ठानत्वेनप्रकृतित्वनिमित्तकाणत्वंचसाधितम् । द्वितीयाध्यायस्य तर्कपादेद्वितीयेऽभिराधिकरणैःसांख्यतार्किकवौद्धजैनपाशुपताधवै- दिकमतदुष्टत्वप्रदर्शनेनाऽविरोधस्तत्तद्युक्तिभिरवसाधितः । द्विती- याध्यायस्य तृतीयेवियत्पादेसतभिरधिकरणैराकाशादीनामनित्य- त्वमुत्पत्यादिनासाधितं, वायोश्चाऽनित्यत्वमुत्पत्तिश्चतिब्रह्मणो ज. गजनकत्वं, जीवस्य ब्रह्मस्वरूपत्वमेकलक्षणत्वेनचोक्तम् । द्विती- यस्यचतुर्थे लिङ्गपादे नवभिरधिकरणैरिन्द्रियादीनामात्मसमुत्पन्न- त्वं तेषां परिच्छिन्नत्यं, देवताधीनन्वमीश्वरस्यैवप्राणादिनिर्मातृत्व. मुक्तम् ।२ । साधनाख्यतृतीयाध्यायस्य प्रथमेवैराग्यपादे, पडभि- रधिकरण जीवस्याऽशानिनो,भाविशरीरवीजरूपभूतसूक्ष्मवेष्टित- स्यैवेतोगमनं, परलोकेसुखादिभोगार्थ, जायदवस्थाभिन्नत्वमारो- हणमवरोहणंचसस्यादौजीवस्यनमुख्यंजन्म, किन्तु तत्र तत्रा- ssकाशादिपु संश्लेषमात्रं, प्रथमाहुतौ श्रद्धाशब्देनाऽपां प्रतिपादन- मुपासनाफलभोक्तृत्वं घोक्तम् । तृतीयस्यद्वितीयेतत्वंपदशोधन- पादेऽष्टभिरधिकरणब्रह्मणोऽसङ्गत्वनिरूपणायस्वप्नादिसृष्टमिथ्यात्व. मात्मनः स्वप्नाद्यवस्थासाक्षित्वं, ताभ्योभिन्नत्वंचोक्तमखण्डार्थत्वं योग्यायति । तत्रैयाऽणुमध्यमधिमुपरिमाणविचारधोक्तइतिग्रह्मणोनि- पेधावधित्वेनसर्ववाधसाक्षित्वेन,परमार्थसत्यत्वं,जीवस्यापिब्रह्मरूप. खेन,सर्वावस्थासाक्षित्वं, स्वप्रकाशत्वंचानंतत्व साधितं तत्रैवद्धिती- यदे ॥ तृतीयस्यगुणोपसंहारेतृतीयेपादे,पशिद्भिरधिकरणैश्छा- न्दोग्यवृहदारण्यकादिश्रुत्युक्तयोःपञ्चाऽग्निविद्योपासनयोर्विध्यनुष्ठा- नफलसाम्यनैकत्वं, सर्वशाखास्वविरुद्धतत्सद्गुणोपसंहारस्यकर्त- व्यत्वं, नानोपासानानांप्रतोफाऽहंग्रहानाऽयवद्धसंशकानांकथनं, विकल्पेनसमुच्चयेनवानामस्मरणमातपूजाख्यायांप्रतीकोपासनायामै.

·कुतर्कदग्यचिकित्सासमाख्या च्छिकत्यं, विकल्पसमुच्चयोर्ययाकाम्यंवोक्तम् । तृतीयस्यान्तरगाव- हिररूपानसाधनयादेचतुथे, सप्तदशभिरधिकरणात्मत्यमान- स्यकोपासनानिसस्वतन्त्रस्यैवनिर्वाणमोक्षजनकत्य, कापासन- याचनिकामयारन्तःकरणशोधशत्येन परंपरयामोक्षजनकत्वं, यदि कसम्प्रदायरीत्याग्रामपपरमहंसास्यसंन्यासिनएच, प्रामामेश्यशागे, मुख्याधिकारित्व, शानस्य,नस्मंभिरुपासानिश्शसमसमुभय', तस्य शानस्य स्वोत्पत्तीनिष्कामकोपासनासापेक्षत्य, योग्यतापादन- वलीयहयदितिरथचर्यायांसकटपति, भ्रष्टोपरेतसोःसंन्यासिन- प्टिकायमचारिणोश्चप्रायश्चित्तस्याऽमुसिर्फ शुद्धिजनकल्प, न प. वहाराहत्य, तपोम्पतितयोः पत्नियाघवं स्मृत्याचार प्रामाण्या- दितियापत् । सालोफ्यादिगुकीनामोदयरोपासनाफन्दानां साति शयत्वं, निवांणमुनयनिरतिशयनित्यमुररममस्यरूपत्वंचोक्तम् । ३ फलाम्यायस्यचतुर्थस्यप्रथमेजीयन्मुक्तिपादे, चतुर्दशभिराधेश- रणवदान्त श्रवणादीनामापर्तनीयत्वं, मायमाधिकारिणी नतूप. मानामुपासनायामापननियनन्धमामरणंतासांकरणीयत्यंच, प्यान- साधनस्यैकामस्यप्रधानरयादिग्देशकालनिमानियम,रामेश्यमानि. नांजीवतामेयपुण्यपापपोलेपाऽभाष, प्रारम्पस्यामसोभागनय क्षयः, আমানুলগ্নাৱনা। প্লাগান-বামনা शान-परपं, नतुंगीदनामर स्वात्मभिप्रपन, सयामानि ग्यादिप पिनासत्यापतिइत्यापतिथप्रसभिग्नस्य सर्पस्यजद्वन्यादनियत्या. मनान्योऽतान्तिदायापागाधिकारन्तु विभागोलोकरदितिभूतिगप- विरोधास्यानुभवविरोधाय । प्रतीको पासनायामहरपनाऽप्राri, নখানি মনীকারকরা। নাসাবানো धमानत्यमनित्यत्वं, विवादिमाधनयतां मोहापायकपनानम् । चतुर्थस्य विनायपादे एकादशभिरधिकरणागादीनां मनमिलयोन स्यरूपेण, महामन्यताप्राविदोयागादानापरमानमनिनिदोगलयो, आनेगसपस्य याप्यमानस्यात् । उपायानां स्थानादेशमन तेषां निशापामपि मृतानामुरासनालागि प्रत्याभरपायविदग्नु स्वस्यन्यापरदर्शनाप्नोक्रमगं सम्भवति, ननम्पाणाकामन्तीया. दिसताम् । अनुपस्थतनायरादेपदमिगधिकारागादिकाय नाम- लोकमार्गस्पायसगरमागंणकार्यशासनमानम् मानाया ·वेदान्तदर्शनभूमिका । लोकादिपु न गमनमतत्क्रतुत्वादिति, तेषां देवतान्तरोपासकत्वा- दित्याद्युक्तम् । चतुर्थाध्यायस्यचतुर्थेपादेविदेहमुक्त्याख्येब्रह्मलोकसं. शकेसप्तभिरधिकारणेमुक्तिरूपस्यवस्तुनोब्रह्मणः, पुरातनत्वंयत्पूर्व- मेवस्वतःसिद्धस्वरूप,जीवस्यतदेव मुक्तावाविर्भवत्यविद्यावाधेनेत्यु- क्त, ब्रह्मणोऽभिन्नमभेदेनवास्तवेनाऽवस्थानं, तथाच श्रुतिः, ब्रह्मैवसन् ब्रह्माप्येतीतिमुक्तस्वरूपस्यनिर्विशेषशुधब्रह्मणोयुगपत्सविशेषनिर्वि शेषत्वमशानिशानिटष्टिभेदेन, नवस्तुतः, सविशेपत्यंकदापि, तथाच श्रुति,उपासकानां सिद्ध्यर्थं ब्रह्मणोरूपकल्पना केन चिच्छिष्टेनाप्युकं निर्विशेषपरंब्रह्मसाक्षात्क मनीश्वराः । येमदास्तेऽनुकप्यन्ते सवि- शेषनिरूपणैरिति । अर्चिरादिमार्गणब्रह्मलोकेप्राप्तस्योपासकस्यभोग्य- वस्तूनांसृष्टौमानसस्यवहेनुत्वमुपासनयासत्यसङ्कल्पत्वाद्,देहान्तर- सृष्टायपि स्वातन्त्र्यं, जगत्सृष्टौस्वातन्त्र्याऽभावेपि भोगमोक्षयोः स्वातन्त्र्यम् । सदेहत्यमदेहत्वमपितस्य स्वेच्छिकमेवेत्यादिविषयजा तनिरूपितमितिशम् ॥ इति । इति श्री १०८ परमहंसपरिव्राजकाचार्यपूज्यपादस्वामिस्वय- प्रकाशानन्दसरस्वतीशिष्यप्रज्ञानानन्दसरस्वतीस्वामिप्रकाशिता कुतर्कदग्धचिकित्सा वेदान्तदर्शनभूमिका समाप्ता ॥ ॐ तत्सत् ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥

·श्री १०८ जगद्गुरुवर्यश्रीमच्छङ्कराचार्यस्तोत्रम् ॥ ॥ शङ्कराचार्यवर्यायांजगद्गुरवेनमः ॥ श्रुतिसिद्धान्तपाराय सर्वविद्यास्वरूपिणे ॥१॥ ब्रह्मरुपायशान्तायसच्चिदानन्दमूर्तये ॥ प्रय्यन्तपमसूर्यायसर्यरुपायते नमः॥२॥ सर्वाधिष्ठानभूतायपाखण्डमतभेदिने । निराकारायशुद्धाय निष्पपञ्चायते नमः ॥ ३॥ निष्कलायनिर्गुणायनिर्विशेपाय आत्मने ॥ निस्संगायसुमहते नित्यानन्दाऽद्वयाय च ॥ ४॥ परहंसायरागादिमलरहितायविष्णये शकरायनमस्तुभ्यं विद्याधीशायते नमः ॥५॥ महादेवायतुर्यायतुर्यातीतायवै नमः ॥ श्रुतिरूपस्यवचसाशिष्यसंतापहारिणे ॥६॥ नमःसंन्यासियर्यायजगदुद्धारहेतवे ।। पूज्यपादायसकलागमसच्छास्त्रदर्शिने ॥ ७॥ अनादिगुरुसंप्राप्तसंप्रदायप्रकाशिने ॥ अधर्मनाशकायाऽस्तु प्रणतिर्मेसहस्रशः॥ ८॥ कैवल्यमोक्षरूपायसृष्टिस्थित्यन्तहेवते ।। फार्यकारणमुक्तायग्रह्मणेपरमात्मने ॥९॥ साक्षिणे सर्ववेदान्तवेद्यायपुरुषाय च ॥ मनोवाचांविदूरायनमोऽस्तुसर्वशक्तये ॥ १०॥ स्तोत्रमेतत्पठेद्यस्तुप्रयतःशुद्धमानसः॥ धर्मार्थकाममोक्षाणांसिद्धिस्तस्यनसंशयः॥ ११ ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्योर्धाम्नायकाशीकैवल्यधाम- निवासिपूज्यपादप्रज्ञानानन्दसरस्वतीस्वामिविरचितं श्रीजगद्गुरुशङ्कराचायंस्तोत्रं समास ·(कुतर्कदग्धचिकित्सायाः) शुद्धयशुद्धिपत्रम् । पृ० पक्ति शुद्धम् १ सर्वमात्मै अशुद्धम् सर्वमात्मे स ६ १ २ २ ९ ६ ८ धर्मता इत्यंशे दात्माश्रप नाभ्युपगम्पन् सूचितम् आय ताप्तर्यम् तदितरं नविरोधो २०१२ ११ ११ १२ २ ३ वैतं ४ धर्मतां ५ इत्यंशे ६ दात्माश्रय ७ नाभ्युपगम्येरन् ८ सूचितं ९ आद्य १. ताप्तये ११ तदितर १२ ननिरोधो १३ लेखः १४ लब्ध्य १५ काप्यारोपित १६ यावद्रव्य १७ पष्ठक्षणे १८ उपादानान्यत्वे १९ मसन्तं २० ब्रह्माणमेवच २१ वीक्ष्यमाणे २२ पड्भिः २३ करणैः २४ कंप्यन्ते २५ रूपेणवचसा तब्ध्य कायपरोपित याव द्रव्य पष्ट क्षेण २५१० उपादानन्यत्वे मसतं ब्राह्मणमेवच वीक्ष्यमाणो पडभिः कारणैः कथ्यन्ते रूपस्वववसा ३५ ३ ३५ ९ ६६१२ ·ॐनमः श्रीगणेशाय॥ वेदान्तदर्शनम् । नामाऽमृतवर्पिणीसमाख्यव्याख्यासमान्वितम् । श्रीरामचरणद्वन्द्वमद्वन्द्वानन्दसाधनम् ॥ नमामि यद्रजोयोगात् पापांणोऽपि सुखं गतः ॥१॥ संगतिः संशयः पूर्वपरपक्षौ तयोः फलम् ॥ भाष्यस्थाः श्रुतयः सर्वाः सूत्राण्यनवशेपतः ॥२॥ व्याख्यायन्ते स्फुटन्यौपैर्यतभेदोऽपि कुत्रचित् ।। उच्यते सुखदोधार्य श्रीरामो वीक्षतामिदम् ॥३॥ इह खलु नित्याध्ययनविधिना अधीतस्वाध्यायेमापातज्ञान- वन्त, परमपुरुषार्थकामम्, ऐहिकाऽऽमुष्मिकफलेषु विरक्तमुप- लभमानः परमकारुणिको मुंनिः, सूत्रयामार्स- १ अद्वन्द्वानन्दसाधनम् -ग्रह्मानन्दप्रापकम् । २ पापाणोऽपि- अहिल्यापि। ३ स्फुटन्यायैः- स्पष्टतया दृष्टान्तयुनिभिः । ४ नित्याध्ययनविधिना- स्वाध्यायोऽध्येतव्यो, वेदाध्ययनं पठनं पाठनं पडझं कर्त्तव्यं प्राह्मणेन निष्कामतया, अनेन उपदेशवाचिना शब्देन । ५ अधीतस्वाध्यायम् - अधीतवेदवेदाङ्गमधिकारिणम् । ६ आपातज्ञानवन्तं - सामान्यतया विचारितवेदवेदानं सदस- द्विचारसम्पन्न साधनचतुष्टययुक्तम् । ७ कारुणिको- दयालुः। ८ मुनिः- मननशीलो ब्रह्मनिष्टः। ९ मूत्रयामास - संक्षेपेण सर्ववेदार्थतत्वं सच्चिदानन्दाद्वितीय वस्तुभेदरहितं शुद्ध ग्रह योधयामास।

·२ . मायाऽमृतयपिणीममायसिसहितम् । (१ प्रह्मणो यिवार्यत्याधिकरणम् । सूत्रम् १) अथाऽतो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ अनावशन्देन साधनचतुष्टयसंपत्यानन्तर्यमुच्यते । तद् यह फचितो लोकः क्षीयते एवमेवाऽमुत्र पुण्यचितो लोकः धीयते इत्यादिना कर्मफलोनामनित्यत्वम् । परीक्ष्य लोकान् कर्मनि- ' सान् ग्रामणो निर्वदमायानास्त्यकृतः कृतेनेति वरोग्यं कर्मफलेषु दर्शितम् । शान्तो दान्त इत्यादिना शान्त्यादि । न स पुनरा- वर्तते इत्यादिश्रुत्या मोक्षस्य नित्यवन तत्रेच्छा । एतदानन्तर्य- मेव साधनचतुष्टयसंपल्यानन्तर्यम् । अर्थान्योतकामोऽधिकारी सूच्यते । अतः-शब्देन साधनचतुष्टयस्य संभाना, ब्रह्मजिज्ञासे'- त्यनेन अज्ञातत्वेन वियत्व, ज्ञातत्वेन भयोजनत्वं च ब्रह्मण उक्तं भवति । १ कर्मफलानां - स्वर्गादिवैषयिकसुसामासानाम् । २ परीक्ष्य -तफत्वेन हेतुना स्वर्गादिमुखमनित्यं विनाशि. स्थमायं शात्या साक्षात्कृत्य । ३ यैराग्य-विगतरागत्वं प्रीतेरभावः। ४ शान्तः - मनसः कामादिराजसवृत्तित्यागः। ५ दान्नः- याहोन्द्रियविषयवृत्तित्यागः । ६ आदिना,उपरतस्तितिक्षुःसमाधानं, श्रद्धा हत्येपांग्रहः। मोक्षो नाम, सदसद्विचारेण सर्वदुःखत्यागपूर्वकं परमानन्दरूपेण स्थितिः। परमास्तिक्यनिश्चयः। ८ ग्रह्म-निरपेक्षव्यापकं, द्वितीयवस्तुभेदरहितं, शुद्ध, सचिदा- ऽनन्दधनम् । ९ जिलासा-मातुमिच्छा। १० विषयत्वं - जीयब्रह्मणोर्यास्तवैश्यम् । प्रयोजनपरमफलं, कैषल्यमुक्तिरूपं शुब्रह्मरूपेण स्थितिः। ७ सम्भाधना- ·" घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । एवश्व मेलावत्महत्यभूताधिकार्यादिसमर्पकत्वेन,समन्या- धखिलविचारोपोद्घातत्त्वादादावस्य सूत्रस्य संगतिः श्रवणविधि- .विष्पवेदान्वशक्यः स्वार्थनिर्णयायास्यापेक्षणाच्छतिसंगतिः । एवमन्येपामपि सर्वेषां सूत्राणां श्रुतिसंगतिः । विशेषतो ब्रह्मपर- वाक्यतात्पर्यनिर्णायकन्यायसूचकत्वाद् ब्रह्मविचाराऽऽत्मकशास्त्र- संगतिः। एवमग्रेऽपि शास्त्रसंगतिरूह्या । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इत्यादिभिः सूत्रः, सर्वे वेदान्ता ब्रह्मपरा इति समन्वयमति- पादनाचेपामाध्यायं समन्वयाध्यायसंगतिः । प्रथमपादे स्पष्ट- ब्रह्मलिङ्गानां वाक्यानां विचार्य्यत्वाद् आपादं पादसंगतिः । प्राथम्यादस्य सूत्रस्याधिकरणसंगति पेक्षिता। एतदानन्तर्य वितरेपामपेक्षितम् । तच्च तत्तदधिकरणप्रस्तावे वक्ष्यामः ।। तत्रतावद् आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो नि. दिध्यासितव्य इति वाक्यं, द्रष्टव्य इत्यात्मसाक्षात्कारफलमनूध, १ प्रेक्षावान् :- पण्डितः सदसद्विवेको । २ अङ्गभूतः सहा. यक। ३ समर्पकत्वेन, घोधकत्वेन । ४ समन्वयः- अखण्डार्थ- कत्वम् । ५ उपोद्घातः, - मुख्यप्रयोजनार्थमन्यदन्यदर्थवर्णनम् । ६ सङ्गतिः- व्यवस्था, सर्ववाक्यार्थविरोधपरिहारः। सहति- रनेकविधा श्रुतिसङ्गतिः, सूत्रभाष्यदृष्टान्तः, अवान्तर आक्षेपसमा- धाने उपोद्घातप्रसङ्ग इत्यादयः॥ ७ शास्त्रम् - हितशासकत्वम् । योधकत्वं, सर्वशङ्कादुःखनिवर्त- कत्वेन ॥ ८ लिशानां - योधकानाम् । ९ आधिकरणत्वं नाम -विषय- संशयपूर्वपक्षसतिसिद्धान्तानां पश्चानामाधारत्वं ज्ञापकत्वम् । १० इति वाक्य-विधिच्छायापनं वाक्यम् । आत्मा वा रे द्रष्टव्य इत्यादिरूपम् । श्रवणं नाम षड्विधतात्पर्यबोधकालरूपक्रमादिभिः, सर्ववेदान्ततात्पर्यायधारणम् । मननं नामवेदान्ताविरुद्धयुनियन्त- चिन्तनम् । निदिध्यासनं नाम विजातीयज्ञानशेयतिरस्कारेण ग्रन्थप्रति- पादितमुख्यशानाकारेणस्थितिः। समाधिर्नाम निदिध्यासनपरिपाकः ब्रह्मरूपेणस्थितिस्तस्य परिपाकोब्रह्मसाक्षात्कारोनिर्वाणं कैवल्यं मोक्षः - ·प्रमामृतवर्षिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । तत्साधनत्वेन अवणं विदधाति । श्रवण नाम सर्वेपामुपनिष- हाफ्यानाम् अद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यायधारणाऽनुफूलम्पायरि- चारः । वाशिविचारात्मकं वेदान्तशास्त्रमारम्भणीयं न वेति सन्देहः । सर्वत्र पूर्वीनरपायुक्तियं, संशययीजं द्रष्टव्यम् ।। तत्र पूर्वपक्षः । शास्त्रं नारम्भणीयम् । विषयमपोजनशून्य- त्वात् । तथाहि । सन्दिग्धं विषयः । ब्रह्म तु जीवात्मना ब्रह्मा- स्मना वा, न सन्दिग्धम् । अहम्मत्पपेने, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति वाक्येन च निश्चितत्वाद् । नच तत्वमस्पादिवाक्येनैक्य- प्रतिभासनादहम्मत्ययेन भेदावमासनात संशयः । अबाधिताऽह- म्प्रत्ययावरोधेनैक्यश्रुतेरूपचरितार्यत्वात् । न चाध्यस्तात्मविषय- त्यमहम्प्रत्ययस्य । स्वयम्पफाश आत्मन्यध्यासाऽयोगात् । नापि प्रयोजनम् । उक्तरूपनामानेऽपि मुक्तेरदर्शनात् । तस्माच्छावं नारम्भणीयमिति प्राप्ने, राधान्तः शास्त्रमारम्भणीयम् । विषय- भयोजनयोः सम्भवात् । श्रुत्यहम्पत्ययविरोधेन, जीवाऽभिन्न- ब्रह्मणः सन्दिग्धत्वेन च विषयत्वात् । न च श्रुतेरुपचरितार्य- त्वम् । उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गसहकृतानकवाक्यानामुपचरितार्थ- स्वाऽयोगात् । मनुष्योऽहमित्यादौ परैरपि भ्रमत्वेन स्त्रीकारा- उ, कर्तृत्वायंशेऽपि श्रुतिवला भ्रमत्वमास्थ्येयमिति नाध्यास 'अनुपपत्तिः॥ १ प्रत्ययेन-ज्ञानेन। २ संशयः उभयकोट्यवगाहन मान्तिमान स्थाणुर्वा पुरुषो वेति। ३ गद्धान्तः - सिद्धान्ता, वादिप्रतिवादिभ्यो नितोऽर्थः । ४ अहम्प्रत्ययविरोधेन -- अभेदश्रुत्यहंज्ञानयोर्विरोधेन । ५ उपचरितत्वं गौणत्यम् । ६ अध्यासो नाम अतस्मिंस्तबुद्धिायथा शुक्ताविदं रजतमिति पुद्धिस्तत्कारणं चाक्षानम् ।

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । किञ्च, न केवलं सन्दिग्धत्वेनापि तु विपर्यस्तत्वेनापि विषयत्वम् । ननु स्वयम्प्रकाशे आत्मनि कर्य सन्देहादिरितिचे- न । अनायविद्यावशात् तादृशेऽप्यात्मन्यध्यासस्याऽनुभवसिद्ध- तया, स्वरूपज्ञानस्य तदविरोधित्वात् । नापि फलाभावः । यथावत्स्वरूपसाक्षात्कारस्येदानी सम्भवेऽप्यसम्भावनादिशङ्का- कलङ्कितत्वेन । अविद्यानिवर्चकत्वाभावेऽपि, श्रवणमनननिदि- ध्यासनैः शङ्कायां निरस्तायां, ब्रह्मसाक्षात्कारेणाविद्यानिवृत्ती प्रतिबन्धकाभावात् । तथाच श्रुतिः-तरति शोकमात्मवित्, एतद्यो वेद निहितं गुहायों सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्येति । तस्माद्विषयफलसम्भवाच्छास्त्रपारम्भणीयम् ॥ अत्र कृत्स्नशास्त्रप्रतिपाद्यं ब्रह्म । अध्यायैस्तु प्रतिपाद्यानि समन्वयाविरोधसाधनफलानि । तदुक्तम् ॥ शास्त्रं ब्रह्मविचाराख्यमध्यायाः स्युश्चतुर्विधाः। समन्वयाविरोधौ द्वौ साधनं च फलं तथा, इति ।। तत्र विवरणमतानुसारिणः, सूत्रे कर्तव्येतिपदमध्याहर्तव्य- मिति वदन्ति । तथाहि । द्रष्टव्य इति परमपुरुषार्थसाधनं ज्ञान- मनूद्य, तत्र, द्वा सुपर्णा इत्यादिना ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्या- . १ साक्षात्कारस्येदानी सम्भवापि-साक्षात्काररूपात्मनः संभवऽपि । २ ब्रह्मसाक्षात्कारेणाविद्यानिवृत्ती प्रतिवन्धकाभावात् - ब्रह्मा- स्मैक्यशानेनाऽविद्यानिवृत्तिरूपे वाधरूपे काय, असम्भावनादिशङ्का- रूपकलकः स पर प्रतिवन्धो वेदान्तशास्त्रप्रोक्तमहावाक्यार्थयथार्थ- विचारेण तस्याभावात् प्रतिबन्धकनिवृत्तिरेव शास्त्रस्य मुख्यं फल- म् । सच्चिदानन्दाद्वितीयात्मनस्तु स्वतः सिद्धत्वात् तस्मादिति भावः। ३ निहितं - स्थितम् । ४ गुहायां - युद्धौ। ५ विकिरति - नाशयति । ६ सोम्य - प्रियदर्शन।

·६ प्रहामृतवार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । दिनाच, भिन्नाभित्रात्मविचारयोः साधनत्वेन पक्षेत्राती श्रोतव्य इत्यनेन प्रकृतिलसणयां भिन्नात्मविचार एव साक्षा- कारसाधनमिति नियम्यते । बीहीनवहन्तीतिवद । एवञ्च, ना. वेदविन्मनुते तं बृहन्तं, तं त्यौपनिपदं पुरुपं पृच्छामीत्यादिना ब्रह्मणि प्रमाणान्तरामावान्मनननिदिध्यासनसहकृतविचारित- वेदान्तवाक्यमेव साक्षात्कारहेतुरिति सम्पयते । तथाच विचार- विध्यपेक्षिताधिकार्यादीनामांगमिकत्वेऽपि, न्यापेर्न निर्णयार्थ- मिदं सूत्रम् ।। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ तस्याऽनुवादकले आन- क्यं स्यादिति कर्त्तव्यपदाध्याहारः । शास्त्रे पुरुषभत्तिसिद्धये १ विकल्पेन प्राति:- यक्षप्राप्तिः। . २ प्रकृतिलक्षणया- जहत्स्वार्थलक्षणया शापिकया | आत्म- दर्शनमुद्दिश्य मादाय, तबेतुविचार एवेति नियते सति प्रकृतिलक्षण- येति वा। ३ बीहीनयहन्तीतिवत् - यथा, मीहीनवहन्तीत्यादौ पुरोडाशो. स्पादनकारणीभूतवीह्यादेश्ययातस्य लोकप्राप्ततया अवहन्तीति ना. पूर्वविधिः, अपि तु नियमाविधिः । घीहीनवघातेनैव संस्कुयादिति यावत् । न तु नखविदलनादिना इति । तद्वदवाप्यभिधात्मविचार पय कर्तव्या, न भिन्नात्मविचार इति नियम्यते । भिन्नात्मविचारस्य स्वयमेव लोकासिद्धत्यात् । कर्ता मोक्ता सुखी दुःखीत्यादिवत् । पूर्व प्रमाणान्तरासिदार्थविषयो पूर्वविधिः । भिटामविचारस्य पूर्व- मीमांसासिद्धत्वेन लोकसियत्वेन च नापूर्वविधिः सम्भवति। किन्तु अभिप्रात्मविचारे नियमाविधिरेव । ४ श्रीपनिषदम् - उपनिपरप्रतिपादितं ब्रह्मात्मैक्यमानं, किंवा उपनिपासुभ सचिदानन्दस्वरूपं प्रमाद्वितीयमोपनिषदं पुरुपंपूर्णम्। ५ आगमिकत्येऽपि - वेदान्तप्रतिपादितत्वेशी. ६ त्यायो नाम सघुक्तिवेदान्ताग्नुकूला पञ्चशताधिकपट्पश्चा. पारस्वैरपनिबद्धा वेदान्ताचार्यचर्येण वेदव्यासेन महर्षिणा।

·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । श्रुतिसारूप्यायं वा । एवं सति विज्ञासेत्यत्र प्रकृत्या ज्ञानमात्र- परया साध्यज्ञानमनहल्लक्षणयां पोध्यते । प्रत्ययेनेच्छासाध्य- विचारो जहल्लक्षणया योध्यते इति नवीनमतम् ॥ विवरणटिप्पण्या तु भकृतेः सिद्धज्ञानमात्रवाचकत्वमङ्गीकृत्य साध्यज्ञानेपि जहल्लक्षणैवेत्युक्तम् । तथाचाऽयं सूत्रस्य श्रौतो- ऽर्थः । साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इति । ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं, वेदान्तानां विचार्यत्वं चाल्लभ्यते । तथाचोक्ताधिकारिणो मोक्षसाधनब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यविचारः कर्तव्य इत्यार्थिकार्य इति ॥ मिश्रमताऽनुसारिणस्तु श्रुतिसूत्रयोरैक्यरूप्यनियमाऽभावं विषयमयोजनज्ञानादेव पुरुपपत्तिसिद्धं श्रवणविध्यऽसम्भवं च मन्वानाः कर्तव्येति पदं नाध्याहर्त्तव्यमिति वदन्ति । तेषां मते साधनचतुष्टयसम्पयनन्तरं ब्रह्मज्ञानेच्छा भवति । कर्मफल- स्यानित्यत्वाद् ब्रह्मज्ञानात् परमपुरुषार्थश्रवणाच्चेति श्रौतो- ऽर्थः । ज्ञानस्य विचारसाध्यत्वाद्विचारकर्तव्यताऽक्षिप्यत इति विचारकर्तव्यतार्थिक्येवेति ।। अत्र विचाराऽनारम्भवादिन उपा- यान्तरंसाध्या मुक्तिरिति फलम् । सिद्धान्तिनस्तु विचारसम्भ- . १ श्रुतिसारूप्याय-श्रोतव्यरूपश्रुतितुल्यतायै सूत्रस्याऽऽदिमस्य कर्तव्येतिपदाध्याहारः।श्रोतव्य इत्यत्र कर्तव्यपदस्य विद्यमानत्वात् । २ साध्यज्ञानमजहल्लक्षणया शानांशत्यागेन विनाऽसाध्यवि- शिष्टवाफ्यजन्यज्ञानग्राहिकया । ३ प्रत्ययेन - जिज्ञासा इत्यत्र सन्प्र- त्ययेन, इच्छासाध्यविचारो योध्यते । ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र, प्रकृतिपद- मानपदार्थान्मोक्षहेतुत्वं शानस्य लभ्यते। इच्छापदार्थावेदान्तानां वि. चार्यत्वं लभ्यते। ४ ब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं-घेदान्तानां विचार्यत्वं चाल्लभ्यते साधनचतुष्टयवनः कर्मफलस्यानित्यत्वज्ञानं ग्रह्मशानात् परमपुरुषार्थश्रवणं चास्यवाऽतस्तदनन्तरं स्वयमेवेच्छा भयति ।

·प्रहाऽमृतयर्षिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । वाद् ब्रह्मज्ञानसाध्यैव मुक्तिरिति फलंफलिभावो द्रष्टव्यः ॥१॥ एवं प्रथममूत्रे ब्रह्ममीमांसायाः प्रतिपादितत्वातस्याश्य लक्षणभमाणसमन्वयाविरोधसायनफलविषयतयाऽनेकविधत्वेऽपि पथमं ब्रह्मणः प्राधान्यातल्लक्षणार्थमिदं सूत्रम्--- (२ ग्रह्मणो लक्षणाधिकरणम् । सूत्रम् १) जन्मायस्य यतः ॥२॥ अस्य पूर्वाधिकरणेन, संदिग्धत्वाद् ब्रह्म विचार्यमित्युक्त- मयुक्तम् । जन्मादेरन्यनिष्ठत्वेन ब्रह्मणो लक्षणाभावेनं स्वरूप- स्वाभावाद् इत्येवंरूपाऽऽक्षेपसङ्गतिः। एवं पूर्वाधिकरणसिद्धा- न्तयुक्तिम् उत्तराधिकरणपूर्वपक्षयुक्ति चाऽवेक्ष्य यथासम्भव- माक्षेपसनतिस्तत्रतत्रोद्यौं । दृष्टान्तप्रत्युदाहरणसङ्गती च सर्वत्र सम्भवतः । प्रकृते तु यथा संदिग्धत्वेन हेतुना ब्रह्म विचार्यम्, एवं जन्मायन्यनिष्ठत्वेन हेतुना ब्रह्मणो लक्षणं नास्तीतिदृष्टान्त- सङ्गतिः। यथा विचार्यत्वे हेतुः, न तथा लक्षणसद्भावे हेतुरस्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः । पूर्वसूत्रस्यब्रह्मलक्षणपरीक्षणानदेवत्रि फलम् । अस्येदं विपयवाक्यम् । यतो वा इमानि भूतानि ना- यन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्मयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञा- सस्त्र तद् ब्रह्मेति । प्रयन्ति म्रियमाणानीत्यर्थः । तथाच म्रियमा- णानि सन्ति अभिसविशन्नीतिवाक्यार्थः । अत्र श्रूयमाणं जन्मा- १ फलफलिभाषा सम्बन्धः - पूर्वपक्षसिद्धान्तयोरिति शेषः। २ ग्रह्मणः प्राधान्यात् - जिज्ञासापाः सकाशात् प्रथमोक्तत्वेन ग्रह्मणः प्राधान्यम् । अभ्यर्हितं पूर्वमिति न्यायात् । ३ लक्षणाभावेन - अन्यनिष्ठस्यात्मलक्षणाभावेन । ४ जया - ज्ञातव्या तर्कणीया। ५ प्रत्युदाहरणम् - उदाहरण- स्योदाहरणं प्रत्युदाहरणम् । ६ तदेव-लक्षणपरीक्षणमेव।

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । ऽऽदिकं, ब्रह्मलक्षणं? न वेति सन्देहः । जन्मादेः प्रपञ्चनिष्ठत्वेन ब्रह्मसम्बन्धाऽभावान्न तल्लक्षणत्वमिति प्राप्तम् । न च, सत्यं ज्ञानमित्यादिवाक्यस्थं, सत्यादिलक्षणं भवत्विति वाच्यम् । लोकसिद्धभिन्नार्थानामेकब्रह्मलक्षणत्वेन अप्रसिद्धत्वादिति प्राप्ते, अभिधीयते।जगजन्मादिकारणत्वं ब्रह्मणोलक्षणं तटस्थम्।सत्या- दिकं तु स्वरूपलक्षणम् । नच लोकसिद्धभिन्नार्थत्वात् सत्यदीना- मेकब्रह्मलक्षणत्वमप्रसिद्धमिति वाच्यम् । सत्यादिपदानामखण्डा- ऽर्थत्वेनैकब्रह्मपर्यवसायित्वेन सत्यादीनां लक्षणत्वसंभवादिति ।। सूत्रार्थस्तु-जन्म आदिर्यस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः। जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थः । पूर्वसूत्रस्थब्रह्मपदानुषङ्गः । तच्छ- ब्दाध्याहारः । तेनाऽस्य प्रत्यक्षाशुपस्थितस्य प्रपञ्चस्य, जन्म- स्थितिभङ्गं यतो भवति तद् ब्रह्मेत्यर्थः । यद्यप्यऽव्यभिचारा- ज्जन्मादिकारणत्वं प्रत्येकं लक्षणं संभवति, तथाप्युत्पादकत्वमात्रं निमित्तेऽपीत्युपादानसिद्ध्यर्थं त्रितयग्रहणम् । नच लयग्रहणेनैव तसिद्धी शेषपदवैय्यर्थ्यमिति याच्यम् । न शुपादानत्वं कुलाल- धर्मतयोच्यते । किन्तु प्रकृतिविकारन्यायेनाद्वितीयब्रह्मसिद्धा- १लोकसिद्धभिन्नार्थानां - सत्यादिपदानाम् । २ ब्रह्मलक्षणत्वेन अप्रसिद्धत्वात्- सत्यादिपदार्थानामनेकलक्षणत्वात्तेषां ब्रह्मलक्षणा- अङ्गीकारे ब्रह्मणो बहुत्वं स्यात् । तस्य भावस्तत्व, तस्मात् ॥ ब्रह्मपर्यवसायित्वेन एकब्रह्मतात्पर्यवत्वेन, अखण्डैकब्रह्मबोधकत्येन ॥ ३ अस्य-जन्मादिसमूहस्य !॥ ४ तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः- तद्गुणसविज्ञान इत्यत्र तदा यहुग्रीधों गृह्यते। तस्य गुणत्वेन सं. विज्ञानं सम्यक्साक्षात्कारो यत्र समासे, स तथा । सर्वस्य विशेषण- त्वे समासाध्योगात् तदैकार्थदेशस्तथा । तेन विशेष्यैकदेशं विशे- पणं कृत्वा समासो भवतीति यावत् ॥ ५ प्रकृतिविकारन्यायेन मृद्धिकारन्यायेन, सुपर्णकटकादिन्यायेन, स्वमादिन्यायेन च, कार्य- २ ·प्रशाऽमृतार्पणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । र्थम् । एवञ्च भवतु ब्रयोपादानम् । कुलालबदधिष्ठाताअन्य ए- वास्तु । राज्यस्थिती, रामवचान्य एव स्थिती कास्त्वित्या- शका मा भूदिति त्रितयग्रहणं कृतमिति ॥ २ ॥ एवं जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वमर्यादुक्तम् । तद् आर्थिकसर्वज्ञत्वं, हवन्तरेण समर्थयितुमाह- ( ३ । ब्रह्मणो पदकर्तृत्ववेदकमेयत्वाधिकरणम् । सूत्रम् । १1) शास्त्रयोनित्वात ॥ ३ ॥ शाख वेदः । तद्योनित्वं तत्कर्तृत्वम् । सर्वज्ञकल्पवेदक- वादपि ब्रह्म सर्वज्ञमित्यर्थः । अत्र सर्वज्ञत्वा निर्धारणं पूर्वपक्ष- फलम् । तन्निर्धारणं सिद्धान्तफलम् ॥ अथवा वेदस्य नित्यत्वाद् ब्रह्मणो विश्वयोनिता नति शङ्कामपाकर्तु शास्त्रयोनित्वमुच्यते । अस्मिन् पक्षे, श्रीतप्रतिज्ञयव सङ्गतिः । पूर्वसूत्रोक्तजगत्कारणत्वस्यैव समर्थनात् । अस्य महतो भूतस्य, निश्वसितमेतद्यग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद इत्यादि- वाक्यमस्य सूत्रस्य विपयः । अस्य नित्यसिद्धस्य ब्रह्मणो नि- श्वास इवाऽनायासेनैव वेदः सिद्ध इत्यर्थः । अत्र, ब्रह्म वेदं करोति, न वेति संददे, न करोति।वाचा विरूप नित्ययेति नित्य- -- कारणयोर्मायिकत्यसमर्पणात् ॥ १ सर्वशत्वं विचित्रनानाविधातर्य- झानचत्वम् । चिस्वेन सर्वाधिष्ठानयत्यम् ॥२ शास्त्रं चेदः । शास्ति उपदिशति सर्वदुःखनिवृत्ति, परमानन्दायाप्तिमिति शास्त्रं घेद पच । अन्येषां तदर्थाग्नुकूलत्याच्छास्त्रत्वम् । विरुद्धत्वे अशास्त्रत्यमेव ॥ पू. वाधिकरणेन सहास्याधिकरणस्योपोद्घातसङ्गतिहेनुहेतुमद्भायसन- तियां बोध्या । अस्मिन् पक्षे पूाधिकरणेना स्यामक्षेपसहतियों या! घेदस्य सर्वार्थप्रतिपादकत्वेन सर्पक्षकल्पत्यम् । ।

·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । वश्रवणात् । अस्मिन्मन्त्रे, विरूपेति देवता सम्बोध्य, नित्य- या वाचा स्तुति प्रेरयेति, प्रायते । अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा * आदी वेदमयी दिग्या यतः सर्वाः मट- तय इति स्मृतेः । अतो न वेदकर्तृत्वं ब्रह्मण इति, न जगद्योनि- त्वमिति प्राप्ते घूमः । निश्वसितन्यायेन, वेदोत्पत्तिश्रवणात् । तस्माद्यक्षात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे इति सर्वैर्याईयमाना- घशशब्दवाच्याद्ब्रह्मणो, जहिरे इति, वेदकर्तृत्वप्रतीतेविश्वयोनि- त्वम् । एतदनुरोधेन, वाचेत्यादिश्रुतिस्मृत्योरर्थवादत्वम् ।न चवेद- स्य सकर्तृत्वे पौरुषेयत्वम् ,उपलभ्य विरचितत्वानङ्गीकारादिति ।। अस्य सूत्रस्य द्वितीयं वर्णकम्' । पूर्वसूत्रे जन्मादिकारणत्व- कथनेनारादिकं सकतक कार्यत्वाद् यदबदित्यनुमानमपि ब्रह्मणि प्रमाणमित्याशङ्का स्यात्तन्माभूदितीदमुच्यते । ब्रह्म न मानान्तरवेद्यम् । कुतः । शास्त्रयोनित्वात् । शास्त्रं चेदो, योनिः प्रमाणं यस्य । तत्त्वादित्यर्थः । तं त्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामी- त्युपनिपद्वेद्यत्वमनीतेः । नावेदविन्मनुते तं बृहन्तमिति श्रुत्या स्पष्टं मानान्तरानिषेधाच्च । अनुमानं स्वनुकूलतर्कतयेवोपयुज्यते, न स्वातन्त्र्येणेत्यभिप्रायः । ननु, यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुते- वेदवेद्यत्वं कथमितिचेन्न । लक्षणया वृत्तिविपयत्वेन, शास्त्र- योनित्वं, चैतन्याविषयत्वेनाऽप्रमेयत्वमित्यविरोधादिति ॥३॥ पूर्वसूत्रे द्वितीयवर्णके ब्रह्मणः शाखपमाणकत्वमुक्तम् ! त- दाक्षिप्य समाधीयते । तथाचाऽऽक्षेपसङ्गतिः । फलं तु पूर्वपक्षे उपनिषत्सु मुमुक्षुमत्त्यनुपपत्तिः । सिद्धान्त मचिसिद्धिरिति । वेदान्ताः कर्मशेपभूतकादिपराः? उत नित्यशुद्धयुद्धमुक्तनलपरा १ वर्णकं- यर्णयतीति वर्णक, व्याख्यानम् ॥

·ग्रापाऽमृतार्पणीसमास्यवृत्तिसहितम् । एवेति संशये, न ब्रह्मपराः । अयानुपादेयसिद्धब्रह्मपरले निष्पयोजनत्वसापेक्षत्वयोः प्रसङ्गात् । तदुभयनिवारणाय, कई- देवतादिमतिपादनद्वारा कर्मपरत्वमिति माते, सिद्धान्तः- (४। घेदान्तानां ग्रहकपरत्याधिकरणम् । सूत्रम् १) तत्तु समन्वयात् ॥ ५॥(१) तुशब्दः पूर्वपक्षन्यात्त्यर्थः । तद् ब्रह्म चेदान्तेषु तात्पर्येण पतिपाद्यते । कुतः । समन्वयात् । सम्यगन्वयः समन्वयस्तस्मा- १ तनु समन्वयात्- अखण्डसचिदानन्दस्वरूपत्यप्रतिपादनात् संसर्गविशिष्यार्थासम्भवात् निनुसत्यादिपदानामनेकलक्षणत्वात्तयां ब्रह्मलक्षणाङ्गीकारे यहत्वं स्यादिति चेन्न । एकग्राह्यतारपर्यवत्वेना ऽखण्डैकग्रह्मयोधकत्वात् । तथाचोक्तमाचाम्यैः- संसगों या विशिष्टो घा वाफ्यार्थो नात्र संमतः । अखण्डेकरसत्वेन वाफ्यायों विदुषां मत इति । श्रुतिस्तात्पर्यटए या भागत्यागलक्षणया ग्रहह्म योधयति । नतु बेदान्तानां फर्टदेवतादिप्रतिपादकत्येनार्थवादत्यं कथं न स्यादिति चेन्न । अपूर्वार्थप्रतिपादकन्येन सापेक्षत्याभावात् । परमपुरुषाधतया परप्रामकरणस्थत्वाच । विधिरदिनानामपि तेषां तात्पर्येण परिपूर्ण- ब्रह्मासण्डैकत्वप्रतिपादनाच्च । अन्वितार्थे शक्तिमहादपि पेदान्तानां विध्यपेक्षितत्यं नास्ति । प्रकरणान्तरसिद्धत्येन तत्प्रतिपादितप्रमेयानां न सम्भवति स्वप्रकरणस्पत्वेन प्राधान्यात् । अपूर्वाधप्रतिपादकत्येन चसापेक्षत्वाभावात् ॥ कार्यवाचकलिङ्-लोद-तव्यप्रत्यय-पश्चमलकारयुक्तयाफ्य- स्वापूर्वार्थप्रतिपादकत्येन प्रामाण्यं, तव्यतिरिकानां याक्यानां न योधपत्यमिति न नियमः। सप्तापा यसुमती, रामो गच्छति, पुषलें' जातः, कन्या ते गर्भिणीत्यादिवाक्यानो फेवसान्यितापि शतिमा ·- वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । दर्शनात् । तस्मान्न क्रियापरा वेदान्ताः।रज्जुरियं, नाय सर्प इति सिद्ध- बोधेनापि दुःखनिवृत्तिदर्शनात् । ननु वेदान्तेभ्यो ब्रह्मसिद्धिमिच्छ. तां वृत्तिकाराणां भर्तृप्रपञ्चादीनामुपासीत ध्यायीत इत्यायुपासना- विधीनां विषयतया चेदान्ता चोधकाः । उपासनाचोधकत्वेन ग्रह- सिद्धिमिच्छतां न स्वार्थसिद्धिः। किन्तु सर्वसाक्षितया नित्यचिटूप- परिपूर्णत्वेन ब्रह्मातिरिक्तवस्त्वभावात् । मुण्याद्वैतमेव चेदान्तमहाया. क्यानां तात्पर्यम् । सर्वतत्वज्ञानामपि समतोऽयमर्थः । उपासनापरत्वे गौणत्वमनर्थत्वं च स्याद्वेदान्तानाम् । तथानिष्टं सर्ववियोकिनाम् । तथाचोक्तं सर्वतत्त्वविच्छ्रेष्ठयार्तिककारैः- भावनाजं फलं यत् स्याद् यश्च स्यात् कर्मणः फलम् । न तत्स्थास्थिति मन्तव्यं परस्त्रीगमनं यथा, इति । तस्मानोपासनायोधकत्वमपि मुख्यत्वेन वेदान्तानाम् । शानस्य घस्त्यधीनत्वादपि । तथाहि । यद् वस्तु यादृशं वर्तते तमेव ज्ञानं यो- धति, तदेव प्रमाशानं, वस्तु नान्यथा करोति। घटशानं घटाकारमेव जायते, न पटाकारम् । यथार्थयोधो हि ममा।सिद्धान्ते चिदेव प्रमा। अनधिगताऽयाधितज्ञानत्वं स्मृतिव्यावृत्तं तु व्यावहारिकम् । नच कर्मोरासनायोधकत्वं मुख्यं वेदान्तानाम्।सर्वतस्वक्षसम्प्रदायपहिर्भूत- त्यात् । अहं ब्रह्मास्मीति ज्ञान, सानातिरिक्तकालाऽव्ययधानेन जाय- मानत्वेनाविद्याध्वंसकत्वाद् यायकत्याद्, न कर्मोपासनायोधकत्यं, प्रत्युत द्वैतस्योपमईकत्वमेव। एवं यादृशं ब्रह्माद्वितीयं वस्तु परिच्छेद- रहितं शुभमस्ति, तदेव वृत्तिज्ञानमहं ब्रह्मास्मि योधयति । चिन्मानं सन्तं ब्रह्माऽद्वितीय, जडं द्वितीयभेदसहितं जीवाभिमसन्तं ब्रह्माभित्र स्वेन योधयेच्चेत् तदा घेदान्तानां प्रामाण्यमेव न स्यात् । द्वैतस्य स्वयमेव सर्वलोफसिद्धत्वादयमस्मात् पृथगिति । अपूर्व त्वच घेदा. न्तानां न स्यात् । तथाचोक्तं भगवता घेदव्यासेन महाभारते- अन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। कितेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा, इति ॥ श्रुत्याप्येवमुक्तम् । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनौ जना इति । आत्मा सचिदानन्दाद्वितीयः, कर्तृत्वमोक्तृत्वरहितः । तं यि. परीतं मन्यमान आरमहा भवतीति श्रुत्यर्थः। चतुर्विधकियापिलक्षण- पादप्यात्मस्वरूपस्य घेदान्तानां कर्मोपासनायोधकत्वं मुख्यत्वेन न ·ग्रह्माऽमृतयर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । न् । अन्वयस्य सम्यक्त्वं तात्पर्यवत्वम् । वेदान्ता न कादि- प्रतिपादकाः । भिन्नप्रकरणस्यत्वात् । नच प्रकरणभेदादुपासना- विधिपरा इति वाच्यम् । तत्पमस्यादीनां विधिरहितानां बहुलमुपलब्धः । स्वरूपज्ञानादपि, नायं सर्प इतिवदननिवृत्त प्रयोजनस्य सद्भावादपि विधिशेपत्वंकल्पनाऽयोगात् । न च . B सम्भवति । तथाहि । नात्मनः कर्मत्वं, क्रिराजन्यफलशालिवाभा. यात् । असहत्वात् । यथा घट उत्पत्यादिकियाशाली, न तथात्मा । मूतत्वाभावाद, व्यापकत्वाच्च । आत्मन्युत्पत्त्यादियतुर्विधकिया. फलानित्यत्वसंपन्धाभावात् । सर्वसाक्षित्वादात्मत्यादेव, कर्मत्वा. मावः । तथा न विकार्यत्यमयात्मनः । अन्यथामायो विकारस्तदान चिकार्यों यथा दुग्धादधिामविकतपरिणामोऽपि न सम्भवति,कटका. दिवत् । तत्रापि कियासस्पेनाविकारित्यं न सम्भवति । किन्तु स्थमरज्जुसदियश प्रलवियोऽयं प्रपश्चः । भत्तात्विकान्यथा भायो विवर्त इति लक्षणसत्त्वात् । गुणाधानलक्षणसंस्काराभावादू दोपापनयाभावाच्च । गुणाधान नाम गुणोत्पादनम् । ययोएनयना- दिना संस्कारेण यज्ञोपवीतादिना, द्विजन्मनो वेदाध्यतृत्वरूपगुणा- धान, न तथात्मनोऽसत्यात् । नाऽपि दोणपनयः संस्कार ब्रह्मणो निफियत्वात् । दर्पणादिचन्मलनिवृत्तिरूपक्रियापि नसम्भयनि सदा शुभत्वादात्मनः । यथा, वाहीनवहन्तीत्यादी कार्यान्तरयोग्यता- पादनासामान्यसंस्कारः । सोऽपि नात्मनि नित्यशुममुक्ता अद्वितीयत्वात्। तस्मान वेदान्तानां मुख्यतया याासनाप्रतिपादर- त्वं, कित्यखण्डकरससच्चिदानन्दाद्वितीययोधकत्वमेयेति समन्यय- पदार्थ इति यावत् ॥ १ भिन्नप्रकरणास्थत्वात्- परमपुरुषार्थतया परप्रामकरणस्थत्यात् । २ विधिरहितानां - पास्तवैक्यप्रतिपादकानाम् ।। ३ विधिपत्य - विभ्यनुकूलत्यं, घेदास्तानो न सम्भवति, शानानानन्तरं देता प्रतीतः ॥

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। सापेक्षत्वम्' । रूपादिविहीनस्य ब्रह्मणः प्रमाणान्तराऽगम्यत्वेन तत्प्रतिपादकवेदान्तानां सापेक्षोऽभावात् । तस्मादुपक्रमादि- लिङ्गैर्वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वमेवेति उपक्रमादिकं च दृश्यते । सदे- व सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । आत्मा वा इदमेक एवाग्न • आसीत्, तदेतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्, अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः, ब्रह्मेवेदममृतं पुरस्तादित्यादिश्रुतीनामयमर्यः। सदित्य- स्तितामानं वाध्यते।एवेत्यवधारणे।किं तदवध्रियते तदाह इदमिति। यदिदं व्याकृतं जगदग्रे उत्पत्तेः प्राक् सदेवाऽऽसीत् । अव्याकृतं सत् कारणात्मक, सदेवासीदित्यर्थः । हे सौम्य, मियदर्शनेति, पित्रा पुत्रः सम्बोध्यते । बुद्धिग्राह्यं स्थूलं पृथिव्यादि प्रागुत्पत्ते- र्मा भूद्, अन्यत्तु महदादिसूक्ष्ममासीदेवेति, नेत्याह । एकमिति । सतोऽन्यत् कार्य नासीदेवेत्यर्थः । तथापि मृदो घटाकारपरि- णामयितृकुलालवज्जगन्निमित्तं सतोऽन्यदासीदित्याशङ्कयाऽऽह । अद्वितीयमिति । सतोप, चित्त्वं विना प्रधानवन्न हेतुतेत्याश- कथ, श्रुत्यन्तरमुदाहृतम् । आत्मा वा इति । आमोतीत्यात्मा। मूलकारणम् । वैशब्देन भागवस्था स्मर्य्यते । अवशिष्टमुक्तार्थम्। तस्य निर्विशेषत्वार्थ, श्रुत्यन्तरम् । तदेतदिति। तच्छब्देन, इन्द्रो मायाभिरिति मकृतात्मोक्तः । विधेयं ब्रह्माऽपेक्ष्य, नपुंसकमेतद् यत्तद् ब्रह्मेत्यर्थः । तत् किल्लक्षणकम् । तत्राह । अपूर्वमिति । पूर्व कारणं यस्य नास्ति तदपूर्वमकार्यमित्यर्थः । अपरं कार्य वास्तवं यस्य नास्तीत्यनपरमकारणमित्यर्यः । अन्तरं जात्य- १ सापेक्षन्यम् - अर्धवादत्वं, विध्यपेक्षितत्वं प्रमाणान्तरसिद्धत्वं घा चेदान्तानां तत्मतिपादितप्रमेयानां न सम्भवति, स्वप्रकरणस्थत्येन प्राधान्यात् ॥

·ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
न्तरयन्तराले यस्य नास्तीत्यनन्तरमकरसमित्यर्थः । तथाविध-
मन्यदपि तटस्थमस्तीति किं, नेत्याह । अशामिति बाह्यमनात्म-
भूतमेवंविधमस्य नास्तीत्यवाह्यमद्वितीयमित्यर्थः। तस्याऽपरोक्ष-
तामाह । अपमिति । तत्सर्वसिद्ध्यर्थ, चित्स्वरूपमाह. । सर्व- .
ति । ब्रह्मात्मना सर्वमनुभवतीति सर्वानुभूः। अनुभाव्यस्य पृथ-
क्वान्नाऽतमित्याशय श्रुत्यन्तरं, ब्रह्मति । यत् पुरस्तात् ।
पूर्वस्या दिश्यनझेशविदुषां भाति, तत्सर्वमिदममतं ब्रह्मा-
.
वस्तुत इत्यर्थः॥
-
एवं लौकिकवाक्यानां सिद्धेऽर्थेभामाण्यमभ्युपगच्छता वेदान्तेषु
विधिपरत्वं विनाऽनपेक्षत्वं फलवत्त्वं च न लभ्यते इति वदता
वेदान्तेभ्यो ब्रह्मसिद्धमनङ्गीकुर्वतां मतं, ब्रह्मणो मानान्तराऽगम्य-
त्वात् सिद्धवस्तज्ञानात् फललाभाच मत्युकम् । सम्पति
सिद्ध व्युत्पत्तिमनिच्छतामुपास्तिविधिद्वारा वेदान्तेभ्यो ब्रह्म-
सिद्धिमिधा मतनिरासाय वर्णकान्तरमारभ्यते । वन वेदान्ता
विधेयोपासनाविषयत्वेन ब्रह्म समर्पयन्ति, उत साक्षादिति
सिद्धे व्युत्पत्यभावभावाभ्यां संशये, पूर्वपतः । पत्यादिलिगा.'
ऽभावान सिद्ध व्युत्पत्तिः सम्भवतीति । न सिद्धनापरा वेदा-
ताः । किञ्च भत्तिनिवृत्तिपरस्यैव शास्त्रत्वेन, सिद्धब्रह्मपरत्वे,
शास्त्रत्वं च न सम्भवति । नाअपि प्रयोजनवत्वम् । अहं ब्रह्मा-
ऽस्मीति ज्ञाने सत्यपि प्रपोजनस्याऽदर्शनात् । यद्येवम्भूतज्ञाना'
ह प्रयोजनसिद्रिस्ताई मननादिविधानं न स्यात् । तस्मादात्ये-
त्येवोपासीत, ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति । ब्रह्मपवनकामो ब्रह्म-
वेदन कुर्यादित्येवमादिषु विधिषु कोऽसावात्मेत्याकासापां त-
समर्पकत्वेन सर्वे वेदान्ता उपयुज्यन्ते । उपासनासाध्यश्च मोक्ष
इति । उच्यते । तनु समन्वयात् ॥ ४॥

·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । तद् प्रा साक्षाद्वेदान्तप्रतिपाद्यम् । कुतः समन्वयादित्यर्थः। न तावदुपासना साध्यो मोक्षः । उपासनायास्तारतम्येन, त. साध्यमोक्षस्यापि तारतम्यमनित्यत्वं च स्यात् । विधेयकर्म- फलभोगदशायां शरीरस्याऽवश्यकत्वेन मोक्षेपि शरीरं स्यात् । किश्चाऽशरीरं वा च सन्तं न पियाभिये स्पृशत इति मुक्तस्य मियाप्रियस्पर्शनिपेधो न स्यात् । मोक्षस्य धर्मफलत्वेन तस्यैव भियस्य विधमानत्वात् । श्रुत्यर्थस्तु- वस्तुतोऽशरीरं सन्तमात्मानं वैषयिके मुखदुःखे नैव स्पृशतःावा वेत्यवधारणादिति । ननु धर्म- जन्याशरीरत्वाख्यमोक्षातिरिक्तसुखादिनिषेधपरा वाक्यमिति चेनामशरीरं शरीरेप्वनवस्थेष्ववस्थितम् । महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति । अमाणो ह्यमना शुभ्रः। असगोधयं पुरुप इत्यादिश्रुतिभ्योऽशरीरत्वस्य, स्वाभाविकत्वाऽवगमात् । श्रुतीनामययर्थः । वस्तुतो नास्ति स्थूलशरीरम् । तत्र हेतु:- अशरीरं शरीरेविति । अनवस्थेष्वनित्येषु। अवस्थितं नित्यम् । तत्रैव हेत्वन्तरम्- महान्तमिति । आपेक्षिकं महत्त्वं वारयति । विभुमिति । मन्तमन्तव्यभेदं प्रत्याह । आत्मानमिति । ईदृशम् आत्मानं मत्वा धीरो भवति। न हि तन्मतिं विना धीरत्वम् । स च शोकोपलक्षितं संसारं नाऽनुभवतीत्यर्थः । सूक्ष्मशरीराभावे श्रुति:- अमाण इति । क्रियाशक्तिमान् माणोऽस्य वस्तुतो नास्ती- ति। तनिषेधात् तस्मधानानि सार्यानि कर्मेन्द्रियाणि निषिद्धा- नि । तदभिमायेण हि शन्दः । ज्ञानशक्तिमन्मनोऽस्य वस्तुतो नास्तीति तनिषेधात् तत्प्रधानानि ज्ञानेन्द्रियाणि सार्यानि नि- पिदानि । अत एव शुनः शुद्ध इत्यर्थः । स यत्नत्र किश्चिद पश्यत्यनन्वागतस्तेन भवतीति स्वमादिकृतकर्मस्वफर्तात्मेत्युक्ते. ऽये हेतुरुच्यते । असङ्ग इति श्रुत्या । मृर्च मूर्नान्तरेण युज्यमानं ·१८ ग्रामागृतवाणोसमात्यवृत्तिसहितम् । स्पन्दते। आत्मा तु पूर्णत्वान्न मून स्थूलमुस्मशरीरादिना केन- चिद् युज्यते । तेनाऽकर्त्तत्यर्थः । एवं स्वाभाविकाऽशरीरत्वा ऽपरपर्याप-मोक्षारख्पग्रह्मणि मुखादिस्पर्शाभाचे श्रुत्यन्तरमपि-- अन्यत्र धर्मादन्यत्राऽधर्मादन्यत्राऽस्मात् कृताकृतात् ।, अन्यत्र भूताच भव्याच यत्तत् पश्यसि तद्वदेति । धर्मात् तत्फलाच मुसादधर्माचकलाच दुःखार कतार कार्यादकृता कारणाद् भूतादतीताद् भन्यादाविनः । चशब्देन वर्तमानादन्यवान्यदित्य- ऽर्थः। एतत्सर्वासंस्पर्शति यावत् । एवम्भूतं यत् पश्यसि तद्वदे- ति मृत्यु प्रति नचिकंतसो वचनम् । अपि च मोक्षस्य कर्मफलखे स्वर्गादिवन्मुमुक्षूपादेयत्त्वं न स्यात् । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुतश्चनेति,अभयं वै जनक मातोशसि तदात्मान- मेवावेदहं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सर्वमभवत्, तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः, दैतत् पश्यन्नृपिर्वामदेवः मतिपदे। अहं मनुरभवं सूर्यश्चेतीत्येवमादीनां ब्रह्मविद्याकाल एव मोक्षं दर्शयन्तीनां बाघश्च स्यात् । कर्मफलानां कालान्तरभावित्व- नियमात् । श्रुतीनामर्थस्तु, यो ब्रह्म प्रत्यकेन वेद साक्षात्करोति स तदेव वेधं ब्रह्म भवति । तस्मिन् परमात्मनि परं कारणम् अवरं कार्य, तद्पे तदधिष्ठाने मत्यस्केन साक्षात्कृते सति अस्य विदुषः। अमुक्तफलानि कर्माणि क्षाणानि भवन्ति, ब्रह्मणो रूप- मानन्दं विद्वान् भयहेत्वभावानिर्भयो भवति । इतिशन्दः श्लोक- पूरणार्थः । हे जनक, त्वमभयं ब्रह्म मातोऽसि, तस्वसाक्षात्कार- वत्वात् । यदस्मिन् देहे जले सूर्यपद मविष्टं बह जीकारय वदाचार्य घोधितमात्मानयेव सर्वकल्पनाऽनीतम रिदिला- न् । कथम् । अहं ब्रह्माद्रितीयमस्मीति। तस्माज्ञानादज्ञानकृता ·'वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । सर्वज्ञत्वादिनिवृत्त्या, तद् ब्रह्म पूर्णात्मना स्थितमासीत् । 'य- स्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाऽभूद्विजानत इति यः सर्वात्मभावो विद्याव्यङ्ग्यत्वेनोक्तः । तत्रात्मनि तद्धीकाले वा तदात्मैक्यमुप- देशेन पश्यतः शोकाग्रुपलक्षिकः संसारो नेति तत् तत्पदलक्ष्य ब्रह्म एतदात्मत्वेनाऽवस्थितमहमस्पीति पश्यन , अस्मादेव दर्शना. दृपिर्वामदेवाख्यः परं ब्रह्माऽविद्याध्वंसद्वारा, प्रतिपदे प्रतिपक्ष- 'वान् किलेति । हशब्दोऽव्यवधानेन सम्बध्यते । स चास्मिन् दर्शने स्थितः सर्वात्मभावप्रकाशकान् अहं मनुरभवमित्यादीन् मन्त्राँश्च ददर्श । इतश्व ब्रह्मधीन विधेया तत्फलं च न वैधामिति गम्यते। तथाहि त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि । श्रुतं होव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति, सोऽहं भगवः शोचामि । तं मां भगवान् शोकस्य परं पारं तार- यतु । तस्मै मृदितकपायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान् सन- कुमार इत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्याया अविद्यानिवृत्तिद्वारा मोक्ष- हेतुत्वं दर्शयन्ति । अविद्यानिवर्तकत्वं च ममाणवस्तुपरतन्त्र- ज्ञानस्यैवेति, न विधेया ब्रह्मविद्या । तत्फलं च न विधेयसाध्य- मिति । श्रुतीनामेपोऽर्थः । भारद्वाजादयः पडू ऋपयः परविद्या- प्रदं पिप्पलादाख्यं गुरुं विद्यानिष्क्रयार्थमन्यदननुरूपं पश्यन्तः पादयोः प्रणम्योचिरे- त्वं हि नः पितेति । त्वं खल्वस्याकं पिता । ब्रह्मदेहस्य अजरामरणस्य विद्यया जनयितृत्वात् । पितरौ तु हेयदेहमात्रमेव जनयतः । जनयितृत्वमपि, सिद्धस्यैव अविद्यानिरासादित्याह । यस्त्वम् अस्मानविद्यामहोदधेः परम् अपुनराशनिरूपं पारं तारयास विद्यापूर्वनेति । श्रुतं होत्यादिना वारयत्वित्पन्तमुपक्रमस्थं, शेपमुपसंहारस्थमिति भेदः । मे मया भगवशेभ्यः भगवत्तुल्येभ्यः श्रुतमेव, यदात्मयित् शोक मन- ·२० प्रमाऽमृतवािममाल्यवृत्तिसहितम् । स्तापम्भकृतार्यबुद्धि तरतीति । सोऽहमनात्मविच्छोचामिभितस्त मां शोचन्नं शोकसागरस्यापारस्य पारमन्तं तारगड प्रापपता भगवानात्मज्ञानोपेनेति, नारदेन प्रेरितः सनत्कुमारः, नारदाय, मदितकपायाय पैराग्यादिना, क्षालितरागादिसमस्त- दोपाय योग्याय, तमसः अविधायाः पारं परमात्मतत्वं दर्शित- वानिति॥ ननु ब्रह्मैव विधेयमस्तु । मुक्तः फलस्य सचात् । न च अक्षणोऽकारकत्वादविधेयता । ग्रन वेदेत्यादिना कर्मवस्तीवे. रितिचेन्न । फलाऽसम्भवस्योक्तत्वात् । ब्रह्मणः कृतिसाध्यत्वा- ऽभावेन, विधेयत्वानुपपत्तेश्च । नाऽपि कर्मत्वम् । किं विदिक्रिया. कर्मत्वमुत्तोपासनाकर्मत्वम् । नाथः । अन्यदेव तद्विदितादयो अविदितादधि, येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयादिरया. दिना विदिक्रियाकर्मत्वनिषेधात् । न द्वितीयः । तदेव ग्रहावं विद्धि नेदं यदिदमुपासतेइत्युपासनाफर्मत्वमतिपेधात् । शुत्पर्यस्तु नद् ब्रह्म विदिताद कार्यादन्यदेव, अयोऽपिअविदिता कारणा- दप्यन्यदेव ! आधे उपरिष्टादप्यन्यदिति । येन अमात्रा इदं सर्व लोको जानाति, ते फेन फरणेन जानीयात् । फरण. स्य अयविपयत्वाक्षातर्यभटनेः । तस्मान शाता सेयः, फिन्तु साक्षीति । यदाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युपते इत्याविषयत्व मुक्त्वा; तदेवेति प्रमात्रादेः कल्पनामपोश, आत्मभूतं यस मा. सममिति से विदि। यदुपापिविशिष्टे, देवतादिकपिदस्त्युिपासते जनाः, नेदं ग्रहावं विद्धीत्यर्थः । इतश्च ब्रह्मणोऽकर्यवं गम्य. ने । पत्याऽमतं तस्य मतं मतं यस्य न पेद सः। अविज्ञातं वि. मानतां विशनपविजानताम् ।न हिरहार पायन विज्ञानवि. मातारं विजानीया इत्यादिश्रुतपः, अपिपपन्य कोपयन्तिा यस्य यस्तु ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । ब्रह्माऽमतम् अविषय इति निश्यः, तस्य तन्मतं सम्यग ज्ञातम्। यस्य तु मतं विषयतया ज्ञातुं शक्यं ब्रह्मेति धीः, नाऽसौ तद्वेद। भेदधीमत्त्वात् । एवमेवेति नियमार्यमुक्तार्यमनुवदति, अविज्ञात- मिति श्रुतिः । विषयतयाऽज्ञातमेव ब्रह्म सम्यग्ज्ञातं, विशेषज्ञान- वतां ज्ञातमेव विषयतया यथावदविजानतामिति बुद्धिमान विषय- तया न विजानाति, मूर्खस्तु विषयतया विज्ञानातीति तात्पर्या- थः । दृष्टेश्वभुर्जन्यायाः कर्मभूताया द्रष्टारं स्वभावभूतनित्य- दृष्ट्या व्याप्तारं दृश्यमानया दृष्ट्या न पश्येः, विज्ञाते दिधर्मस्य निश्चयस्प विज्ञातारं साक्षिण, तयैव वेधया विज्ञात्या विज्ञातारं न विजानीया इति मैत्रीयीं मति याज्ञवल्लपवचनम् ॥ नन्वविषयत्वे कयं शास्त्रममाणकत्वमितिचेन्न । तज्जन्या- विद्याधान्तिध्वंसरूपातिशयवत्वेन तद्विषयत्वसंभवादिति। किञ्च, न तावद्विधेयक्रिययोत्पाधत्वं मोक्षस्य। तस्य स्वरूपत्वेनानादि- त्वात् । न विकार्यः । अविकार्योऽयमुच्यते इति स्मृतेः । नाप्या. ऽऽप्यानित्याप्तत्वात् । नापि संस्कार्यः। निर्गुणत्वेन गुणाधान- लक्षणसंस्काराभावत् । नाऽपि दोपाऽपनयः संस्कार संभव ति । ब्रह्मणि क्रियाया अभावेन स्वनिष्ठक्रियया दोपापगमायो. गात् । अन्यनिष्ठक्रिययाऽन्यत्र संस्काराऽयोगात् । नच देहनिष्ठ. क्रिययाऽऽत्मनि संस्कारो दृष्ट इति वाच्यम् । देहादिसंहवनिष्ठ- क्रिपया तस्यैव संस्कार्यत्वं,तत्फलभोरत्त्वं चेत्यवगमात् । तथाच श्रुतिः । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तत्पाडुर्मनीपिणइति। आत्मीयं शरीरमात्मेत्युच्यते । तथाच शरीरादिसंयुक्तमात्मानं मोक्तति 'मनीपिण आहुरित्यर्थः । पदा, आत्मेति भोक्तत्याहुरिति संबन्धः । इन्दियेत्यादि क्रियावि- रणम् । भात्मनि दोपामावाच न दोपनित्तिः संस्कारः संम- ·.२२ - ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् । पति । निर्गुणत्वे निर्दोषवं श्रुतिरेव मानम् । तथाहि ! एको देवः सर्वभूतेषु गृढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा * कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निगुणा स पर्वगाच्छुक- मकायमवणमस्त्राविरं, शुद्धमपापविद्धमिति । अनयोर्मन्त्रयोरय- मर्थन मूर्त्तित्रयस्य ब्रह्मदाधात्मनो भेदं प्रत्याह ।एक इति। जायं मत्याहा देव इति ।ज्ञानयन इत्यर्य:आदित्यादिवपम्पमाहासति। तर्हि, किमिति न प्रतीयते ? तबाहागूढ इतिाअनादियापपाउन इत्यर्यातत्तद्भूतावच्छिन्नत्वेन परिजिनल नेत्याइ। सर्वव्यापी- ति। नभोवत्ताटस्थपंवारयति सर्वभूतान्तरात्मेति । सर्वेषुभूतेप्पन्न:- स्थितस्प तत्तरिक्रयाकलं नास्तीत्याह । कर्मेति । सर्वकर्मसाक्षी. त्पर्यः। सर्वभूतग्वित्यादिना भूतानां पृथगुक्तेः। सद्वितीयत्वमा- शमाह । सर्वेति । सर्वेषां भूतानामधिवासोऽधिष्ठानम् । न व फल्पितमधिष्ठानादर्थान्तरमित्यर्थः । न फेवलं कर्मणामेवाध्यक्षः, अपि तु तत्कर्तृणायपीत्याह ! साक्षीति । साक्षित्वे हेतुमाह । चेता इति । वित्स्वभाव इत्यर्थः । केवलो व्यवर्जितः भद्रयः । निर्गुणो ज्ञानादिगुणरहितः । चकारो दोपाऽभावसमुभवार्यः । गुणदीपाऽभावे मन्यान्तरं, सपर्यगादिति । सः, यस्मिन् सर्वाणि भूनानीति प्रकृतात्मा परितः समन्ताद् भगात् सर्वतोगत इत्यर्थः। शुक्रमित्यादिशब्दाः पुंल्लिङ्गत्वेन नेपाः । स इत्युपक्रमात् । शुक्रो दीप्तिमान् । अकायो लिइशरीररहितः । अवणः । अतः । अनाविर: अनाशिरः । आभ्यां स्यूलगरीराभार उक्तः । रागादिगुणरहितः । अपापविद्रो,धर्माधर्मविधुर इति । तस्मात्र संस्कार्यों मोक्षः । तस्मान कर्तव्यविधिशेषतया वसोपदेश- सम्भवः । यह सिद्धे प्रत्यादिलिझायावाम शक्तिया इति । तम् । मनिनिहत्ती एव लिङ्गामिनि, न निर्बन्धः । पुत्रम्ने जान - ·२३ वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। इत्यादी हादिलिनेनापि शक्तिग्रहसम्भवात् । यत्तु प्रत्यादि- परस्यैव शास्त्रत्वमिति । तदपि न । हितशासनाद्वेदान्तानां शास्त्र- त्वोपपत्तेः। नाऽपि फलाऽभावः । ब्रह्मात्मसाक्षात्कारस्य, मोक्ष- फलकत्वात्ताशसाक्षात्कारार्थ मननादिसार्थक्यं चेति न कय- श्चिदपि . विधिमवेशः । ब्रह्मात्मावगतः प्रवृत्यादिनिरपेक्षाया मोक्षहेतुत्वं श्रुतिरपि दर्शयति । आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मी- ति पूरुषः, * किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु संज्वरेदि- ति । अयं परमात्माऽहमस्मीत्यपरोक्षतया यदि फश्चित् पुरुषो विजानीयात् । आत्मसाक्षात्कारदीर्लभ्यं द्योतयति चेच्छब्दासा, स्वातिरिक्तमात्मनः किं फलामिच्छन् कस्य वा पुत्रादेः कामाय फलाय,तदऽलाभेन शरीरंतप्यमानम् अनु तदुपाधिः सन् संज्वरेत तप्यतेति ॥ नन्वशरीरत्वाऽऽख्यमोक्षस्य स्वाभाविकत्वं सिद्धवत्कृत्य, न धर्मजन्पत्वमित्युक्तम् । शरीरदशायामऽशरीरत्वस्याभावेन धर्म- जन्यलसम्भवादिति चेन्न । सशरीरत्वस्य मिथ्यात्वेनाशरीर- न्वस्य स्वाभाविकत्वात् ।तथाच ब्रह्मविपिया श्रुतिः । तद्यया- हिनिलयिनी वल्मीके मृता मत्यस्ता अयोवैवमेवेदं शरीरं शेते अथायमऽशरीरोऽमृतः प्राणो ब्राँव तेज एवेति । सचक्षुरचक्षु- रिव सकोऽकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव सप्राणो- ऽमाण इवेति च । अनया नुत्याऽहं ब्रह्मास्पीति ज्ञाने सत्यपि मुक्तिर्न दृश्यते, किन्तु पयापूर्व संसारित्वमेवेति शङ्काऽपि परि- हता भवति । श्रुत्योरर्थस्तु- अत्र ब्रह्म समश्नुते इति पूर्ववाक्ये जीवन्मुक्तिरुक्ता । स जीवन्मुक्तो देहस्योऽपि पूर्ववन्न संसरती- त्यत्र दृष्टान्तमाह । तययेति । तत्तत्र जीवन्मुक्तदेहे ईदृशे देहे, दृष्टान्तो-यथेति । यथालोफेहिनिलयिनी सर्पविमुक्तता, ·महामृतवाणीसमाल्पत्तिसाहितम् । वस्मोके प्रत्यस्ता प्रक्षिप्त मृता पूर्वमिव सर्पणात्मत्वेनाऽगृहीता पर्वते, एवमेवेदं विदुपः शरीरं मागिवाऽऽस्मत्त्वेनाऽति तिष्ठती- त्यर्थः । त्वचा साम्यं शरीरसोला सर्पसाम्पं विदुषो दर्शयति । अथेति । तयाकोऽयशन्दः । यया मत्पस्ता त्वचपहिरमिति नाऽभिमन्यते तपाऽपं जीवन्मुक्तो देहस्योऽपि, न ताधिर- मादधातीत्यशरीरः । अारीरत्वादेव अमृतः, देहाभिमानवतो हि मृतिः । निरुपाधिकः सन, पाणिति जीवतीति माणः, साक्षी । स च ब्रह्म एव । तप तेजो विज्ञानग्योतिः । मनमा स्थूलदेहस्य मिथ्यात्वं दर्शयित्वा, सचक्षुरिति श्रुत्पालिरीर- स मिथ्यात्वं दर्शयति । वस्तुतोऽचक्षुरपि, पापितचक्षुराधनु- प्रत्पा सचक्षुरिवत्पादियोजना | तस्मादेवान्ताः सालदेव बरस- णि समनुगता, न पिपिदारेति पिदम् । म सतन्त्रमेर शार- प्रमाणशामिति ॥४॥ एवं चतुर्मिन्त्रः सर्वझ सर्वशक्ति जगत्कारण दान- प्रतिपाय प्रत्युक्तम् । यस्ततस्तशेतनमपेतन या इति संशयः। व सांख्या:-कूटस्यमाणोजानक्रियाशारमा नगरकारण. त, प्रधानस्य तु नत्सवानगत्सारणत्वम् । सारगुणमादाय भानशक्तिपत्र, त्रिगुणताव क्रियासक्तिमानम्। ममण एकस्वाम किपादाक्तिः । तस्मात् सर्वनं सर्वशक्ति प्रधानमंत्र । दनुवाइका येदान्ता इति वदन्ति । नन्मनिरासायमिदं गत्रभारत-- (५। प्रापण पप उपापाप्याधिकरणम् गुमानि" इक्षतेनीदम ॥ ५॥ सांरपारिफलिमपान, भगकारण न मरनि । र हेतु:- भगन्दापनि । तुगर्भ विशेषमनन् । मभन्दत्वासंद ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय १ पादः । माणकत्वादित्यर्थः । वेदाभामाणकत्वे हेतु:- ईक्षतेरिति ।। पातुवाचकेक्षतिशब्दो लक्षणया धात्वर्येक्षणपर ईक्षितृत्वश्रवणा- दित्यर्थः । अस्य चाक्षेपसङ्गतिः । फलं च प्रधानैक्यसंपदुपास्तिः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु ब्रह्मक्यामितिरिति विवेकः । एवं हि श्रूयते । सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयमित्युपकम्प, सदैवत बहु स्यां प्रजायेयेति । तत्र प्रधानस्यैवोपक्रमे ईक्षितृत्व- श्रवणं विरुद्ध्येत ! ईक्षणस्य चेतनधर्मत्वात् । नच ब्रह्मणो ज्ञान- क्रियाशक्त्यभावः । अविद्यामहिम्ना सर्वस्याप्युपपत्तेः । सत्य. प्रधानपरमाणुप्रेरक ईश्वरः सद्वितीय ईक्षितेति पातञ्जलादिमत- निराकरणार्थ, श्रुतावकामिति पदम् । उपादानस्य चेतनत्वार्थ तदैक्षतेनि । उपादानस्वार्थ तु बहु स्यामिति । एवमेवैतरेयश्रुतिः- आत्मा वा इदमेक एवाऽग्र आसीनान्यत् किञ्चन मिपत् । स ऐक्षत लोकानुसृजा इति, स इमाँल्लोफानसनतेतीक्षणपूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टे । मिपत् चलत् सत्वाकान्तमिति यावत् । एवं सर्वत्र ईक्षणपूर्वकसाष्टिश्रवणाद् ब्रह्मैव जगत्कारणमिति ॥ ५ ॥ नन्वीक्षणमात्रेण, न ब्रह्म जगत्कारणमिति निश्चयः । त- तेज ऐक्षत,ता आप ऐक्षन्तेत्यञ्चेतनयोरप्यतेजसोरीक्षणश्रवणात तत्समभिव्याहारात् प्रधानेपि ईक्षतिगौण इति मासे, उच्यते-- गौणश्चनात्मशब्दात् ॥ ६॥ अप्लेजसोरिव प्रधानपि ईक्षतिगौण इतिचेन्न । कुतः १ आत्मशब्दात् । आत्मशब्दस्य श्रवणादित्यर्थः । सदेव सोम्येद- मग्र आसीदित्युपक्रम्य, तदैवत तत्तेजोऽसजतेति तेजोऽयन्नानां सृष्टिमुत्का तदेव प्रकृतं सदीक्षत तानि च तेजोऽवन्नानि देवता- शन्देन परामृश्याह । सेयं देवतैक्षत, हताहमिपास्तिसो देवना ४ ·महामृतवार्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । अनेन जीवेनाऽऽत्मनानुमविश्वनामरूपे व्याकरवाणीति श्रुतिः । तत्र यद्यवेतनं प्रधानमेवेक्षित तदा सेयं देवतैक्षतेति तस्यैव परा- मार्शात्तदात्मत्वेन जीवकीर्तनमनुपपनं स्यात् । आत्मा हि स्वरूप म् । न च चैतनो जीवोऽचेतनस्याऽत्मा । ब्रह्मणि तु जीव- विषय आत्मशब्द उपपद्यते । स य एषोऽणिमतदात्म्यमिदं सर्वे, तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति, देवतोनीव. स्याऽऽत्मना तादात्म्योपदेशात्ान हि चेतनस्य चेतनाभेदे शङ्का- शूकः नचाप्लेजसोगोणेक्षणश्रवणार तत्मायपटितत्वेन, दक्ष- तेत्यादौ गोणेक्षणमेवेति वाच्यम् । संशयस्थल एव पायपाठ- स्य निधायकवाद प्रकृने तु गौणमुरूपयोगौणस्य जघन्यत्वेन संशयाऽभावात् । अत एव भगवान् जैमिनिः, विशये मापदर्थना. दिति। संशयस्थले प्रायदर्शनस्य निधायकत्वमाह । अनसोच नैवं मुख्यत्वे किश्चित्कारणमस्तीति गौणमीक्षणं, फूलं पिपतिए. तीतिवत् । भुत्यर्थस्तु- आकाशं वायुं च सृष्ट्या, नद सदेवेत्युए. कान्तं, सच्छब्दवाच्यं ब्रह्म, तेजसष्टिवदिति प्रकृतसदात्मा पर मृश्यते, सेयमिति समिहिनेक्षितपरायों, देवतेति अलौकिक- मुक्तमोक्षणमभिनपति,इंतति । राष्टिवायेनोक्तानि तेजोऽयपानि परामशति,इमा इतिामुक्ष्मभूतास्तिसो देवता मया सृष्टा इत्यर्थः। सूक्ष्मत्वेन परोक्षत्वाद् देवताशब्दप्रयोगः । तासां व्यवहाराङ्गत्वं 'कमित्यत आह । अनेनेति । अनेन पूर्वसृष्टपऽनुभूतेन माण- धृतिहेतुना जीवनाऽऽत्मना तदूपेणोक्तदेवतासानन्तरं नाम रूपं चेति विस्पटमासमन्ताद फरवाणीवि पराधिदेवतेक्षितपतीत्यर्यः। यः सदास्यः स एषोऽणिमा अणुरित्यर्थः । दुपिंज्ञेय इति या- बद । ऐतदात्म्यम् । एतदात्मकम् ! भावभापित्रोरमंदान् । परं: मुरूम, सर्वात्मकं सदेव मत्यं पारमार्थिक तापम् । म एव सर्व- ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये । पादः । २७ . स्थामा । वास्तवं निरुपचरितस्वरूपम् । हे श्वेतकेतो! त्वं च संसारी नासि, किन्तु तदेव ब्रह्म इत्यऽक्षरयोजना ॥ ६॥ नन्वात्मशब्दोऽपि मधाने गौणोऽस्तु, नानार्थकतया मुख्यो या इत्यत आह तनिष्ठस्यमोक्षपदेशात् ॥ ७॥ न प्रधानमात्मशब्दवाच्यम् । तत् सत्यं, स आत्मेति प्रकृतं सदणिमानमादाय तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति श्वेतकेतोश्चेतनस्य, मोक्षयितव्यस्य तनिष्ठतामुपदिश्य, आचार्यवान् पुरुषो वेद, सस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्षेऽथ संपत्स्य इति मोक्षोपदेशा- त् । यदि ह्यचेतनं प्रधान, सच्छन्दवाच्यं मुमुखं श्वेतकेतुं चेतनं, तत्वमसीति शास्त्रं ग्राहयेत्, हे श्वेतकेतो! चेतन । अचेतनो- ऽसीति । तदा शाखमामाण्यादचेतनोऽस्मीति ध्यायमानो, मोक्षा- द्व्याहन्येत, अनर्थ चेयात् । तथाच शास्त्रमुन्मत्तमलापो भवेत् । तच्चानिष्टम् । तस्माद्यात्मशब्दवेतनपर इति। ऐक्याऽपरोक्ष्यमति- पन्धकनितिमाह श्रुतिः,आचार्यवानिति । उक्तममित्यासर्वबन्ध- निवृत्या देहादिष्टेरपि निरतिमासौ, आरब्धकर्मणा तदृष्टयनु- वृत्तिमाइ । तस्येति । कयन्ताह प्रारब्धकर्मनिवृत्तिरित्याशा भोगादित्याह । यावदिति । पारब्बध्वस्तावपि, कयं देहादिध्वंस इत्याशयामतिवन्धादित्याह भयेति । उत्तमपुरुपस्तूभयत्र प्रथम- पुरुषे छान्दसत्वादिति ॥ ७॥ मनु स्थूलारुन्धतीन्यायेन मधानोपदेशद्वारा आत्मोपदेशो- ऽयमस्तु । तत्राह- हेयत्वाऽवचनाच ॥८॥ यद्यनात्मैव प्रधानं सच्छब्दवाच्यं, स आत्मा तायमसीति २ ·ब्रह्मा मृनवर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । इदोपदिष्टं स्यात्, सन्तन उपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तनिष्ठो मा भूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदर्शयिपु* शास्त्रं तस्य हेयत्वं ब्रूयात् । पथाऽरुन्धती दिदर्शयिपुस्तत्समीपस्थताराया हेयत्वं ब्रूने तद- दित्ययः । एकविज्ञानात् सर्वविज्ञानोपक्रमपिरापसमुचपाव- शब्दः । तथाहि । उत तमाऽऽदेशममानो येनाऽश्रुतं श्रुतं भवत्य- ऽमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमितिकयं नु भगवःस आदेशो भवती- नि । यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन, सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचा- रम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । एवं सोम्य स आदेशो भवतीतिवाक्ये एकविज्ञानात् सर्वविज्ञानोपक्रमः श्रूपले स विरुद्धयेत । प्रधानविज्ञानात्तविकारविज्ञानेऽपि भोक्तृवर्गविज्ञाना- ऽसम्भवादिति । श्रुत्यर्थस्तु, हे श्वेतकेतो, येन श्रुतेन. शास्त्र- तोऽन्यदश्रुतमपि श्रुतं भवति । येन मतेन तर्कलोऽन्यदमतमपि मतं भवतिायन विज्ञानाऽन्यदविज्ञातमपि विज्ञानं भवति नमा- देशम् , आदिश्यते इत्यादेश शास्त्राचार्योक्तिगम्यं वस्तु, अभासः पृष्टवानसि त्वमाचार्यमिति पितृवाक्यार्थः । अन्यज्ञानादन्यं न ज्ञेयमिति पुत्रो ने, कथं नु भगव इति । कार्यस्य कारणा- नाऽन्यत्वमित्याह । यथेति । ज्ञातेऽपि मृत्पिण्डे कथं तद्विकार- धीरित्यत आह । वाचति । यो विकारः, स वागालम्बनमुच्यते, परं न वस्तुतोऽस्तीत्यर्थः । नत्र हेतु, नामधेयमिति । नाममात्र- मेव, नार्थतोऽस्तीत्यर्थः । वर्हि मृद्घट्योरभेदे घटनाशे मृदो. ऽपि नाशः स्यादत आह । मृत्तिकति घटो मद्भिवलेन, निर्वस्तुं नशक्यत इति स ततोऽभिन्न एव । मृत्तु पटाद् भिद्यते इति न दोपः ॥८॥ सदेव सोम्योति सच्छन्दवाच्यं मधानमितोऽपि न भवतीत्याह- उपदिदिक्षु शनि या पाठः। .

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । स्वाप्ययात् ॥ ९॥ तदेव सच्छब्दवाच्यं कारणं प्रस्तुत्य, श्रूयते- यत्रतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति । तस्मादेनं स्वपितीत्याऽऽचक्षते । स्वं ह्यपीतो भवतीत्येपा श्रुतिः पुरुषस्य लोकमसिद्धं स्वपितिनाम निर्वक्ति । स्वशब्देन सच्छन्द- वाच्याऽऽत्मा परामृश्यते । स्वं पत्यपीतो भवति लीनो भवति । अपिपूर्वस्य इलयार्थलाद । सुपुप्त्यवस्थायामुपाधिकृतविशेषा. भावात् स्वात्मनि प्रलीन इवेति स्वं ह्यपीतो भवतीत्युच्यते। तथा- च सूत्रार्थः । स्वस्मिन् प्रकृते सच्छन्दवाच्यात्मनि अप्ययात् लय- श्रवणादिति । तत्र यदि प्रधानमेव स्वन्देनोच्येत तदा चेतनो- ऽचेतनमप्येतीति विरुद्धं स्यात्। श्रुत्यन्तरं च तद्यथा मियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न वाह्य किश्चन वैद नान्तरमेवमेवाऽयं पुरुषः माझेनाऽऽत्मना संपरिष्वक्तो न वाह्यं किञ्चन वेद नान्तरमिति सुषुप्त्यवस्थायां चेतनेऽप्ययं दर्शयति।अतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानां तचेतनं सत् सच्छन्दवाच्यं जगत्कारणम् ॥९॥ किच, गतिसामान्यात ॥ १०॥ गतेः सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणाऽवगतेः सपत्वादित्यर्थः । न हि कचिदपि विरुद्धमुपलभ्यते, कुत्रचिदाक्ये चेतनं कारणं कुत्रचिदचेतनमिति । किन्तु सर्वत्र चेतनमेव कारणमुपलभ्यते । यथाश्मेर्चलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विमतिष्ठेरन्, एवमेवैत- स्मादात्मनः सर्वे माणा ययाऽऽयतनं विप्रतिष्ठन्ते, माणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका इति, तस्माद् वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति, आत्मन एवेदं सर्वमिति आत्मन एव माणो जायते ·३० ब्रहामृतवार्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । इत्याद्याः श्रुतय आत्मन एव कारणत्वं दर्शयन्ति । आत्मशब्द श्वेतनपर इत्युक्तम् ।ययाऽमेरित्यादेश्यमर्थः। विस्फुलिङ्गप्रसङ्गार्य, ज्वलव इति । विप्रतिष्ठेरन् नानागतित्वेन दिशो विप्रस्ताः स्युः। प्राणाचक्षुरादयः, यथायतनं यथागोलक, विप्रतिष्ठन्ते विविध- मुद्गच्छन्तीति यावत् ।प्राणेभ्योऽनन्तरमादित्यादयो देवास्तदनु ग्राहकास्तेभ्योऽनन्तर लोक्यन्ते इति लोका विषया भवन्तीत्यर्थः । माणो हिरण्यगर्भः॥ १०॥ "- श्रुतल्याच ॥ ११॥ स्वशब्देनैव सर्वशेश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते,श्वेवाश्य- तराणां मन्त्रीपनिपदि-शः कालकालो गुणी सर्वविद्य इति । सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य स कारणं करणाधिपाधिपो नचाऽस्य कशि- जनिता नचाधिप इति । शः सर्वज्ञः कारणम् । स कारण- मिति कारणत्वोक्तः सर्वज्ञता विशेषतः । सर्वविद्यः स सर्वक्षः कारणम् । तस्य सर्वेश्वरत्वमाह । करणेति । करणानीन्द्रियाणि तेपामधिपाः स्वामिनो जीवास्तेपामधिपः परमेश्वरः । तस्य सर्वहेतुत्वमाह । न चेति । सर्पजीयान् प्रवीश्वरत्वं हिरण्यगर्भ- स्याप्यस्तीति, ततो विशेषमाह । न चाऽधिप इति । तस्य निय- न्ता स्वयं, न स्वस्थ नियन्ताऽस्तीत्यर्थः । तस्मात् सर्वहं ब्रह्म जगत्कारणं, नाञ्चेदनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धमा अस्मिन्नाधिकरणे गुणसूत्राणि पट् ॥ ११ ॥ नन्वेवपयात इत्यारभ्य, श्रुतत्वाच्चेत्येतदन्तः सूत्रः सर्वेषा নানা মনয়কল্প মনি সিংশয়, पदर्थमुत्तरस्त्रसन्दर्भ इतिचेदुच्यते । निर्विशेषब्रह्मणा स्वरूपेणोप- देशाध्योगाव किश्चिदुपाध्युपाहितत्वेनोपदेश इति वक्तव्यम् । तत्र ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । . फस्मिन् वाक्ये उपाधिर्विवक्षितः, कस्मिन् वाक्ये न विवक्षित इत्याकाज्ञायां तद्विवेचनार्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भोऽर्थवानिति ।। तथैव सविशेष निर्विशेपं च ब्रह्म श्रूयते । यत्र हि द्वैतमिर भवति तदितर इतरं पश्यति, अथ यत्राऽन्यत् पश्यति अन्य- कृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं, यो वै भूमा तदमृतम् अय यद- ऽल्पं तन्मय॑म् । सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वा- अभिवदन् यदास्ते इत्यादिसविशेषवाक्यानि । यत्र तु सर्वमात्मै- चाऽभूत् तत् केन कं पश्येत् यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा, निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवयं निरञ्जनम् । अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम् । स एप नेति नेत्यात्मा, अस्पृलपनण्विस्यादिनिर्विशेषवाक्यानि प्राह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति । तत्र कानिचित् क्रममुक्त्यर्थान्युपासनानि, कानिचिदभ्युदयार्थानीति योध्यम् । श्रुत्पर्यस्तु-यत्र यस्पा खल्व- विधावस्थायां तुच्छमपि द्वैतं सदिव भाति तब इतरः संसारी सन् इतरं पश्यति दृष्टयादिगोचरमुपाधिमद्वस्तुं वदतीत्यर्थः । यस्मिन्नाऽऽत्मनि द्रष्टव्यादि चक्षुरादिनाऽनुसन्धत्ते तदल्पं, परिच्छिन्नमुपहितमिति यावत् । भून्नोऽल्पस्य च विशेपान्तरमाह । यो वा इति । अथेति धोतितो विशेपोऽनेन प्रकटितः। सर्वन्न ईश्वरो नामरूपादिकं विश्वं निर्माय तत्र प्रविश्य जोवरूपेणा- ऽभिवदनादि कुर्वन् योऽवतिष्ठते अन्तर्यामी तं विदानिहैयाऽमृतो भवतीत्यर्थः । यत्र यस्यां विद्यापस्थायाम् अस्य विदुषः, सर्व फर्नादि, आत्माऽतिरेकेणाऽसदेवाऽऽसीत् तत्र फेन करणेन कं विपयं को वा कर्त्ता पश्यदित्याक्षेपाद् अव्यवहार्यमनौपाधिक सत्यमित्यर्थः । यत्र भून्नि स्थितो विद्वान् अन्यद् द्रष्टव्यं चक्षुपा न. पश्यति,अन्यच्छोतव्यं श्रोत्रेण न शृणोति, न चान्यन्मन्तव्यं - ·• ब्रह्माऽमृतवर्षिगीसमाश्यवृचिसहितम् । ज्ञातव्यं वा मनसा बुद्धया वा मनुते जानाति, स भूया दृष्ट्याचऽगोगरी निरतिशयमहत्त्वसम्पन्नः परमात्मेत्यर्थः । निष्कलं निरंशम् । अव एव, निष्क्रियम् । निष्क्रियत्वा- देव शान्तं परिणामरहितम् । अत एव निरवा रागादिरहितं, निरञ्जनं धर्मादिरहिवमित्यर्थः । यद्वा निष्कलत्वान्निरञ्जनं, जड- संवन्धशून्यमित्यर्थः । यथा मृदारुमयः सेतुर्नदीकुल्यादिपर- कुलमानरुपाया,तथा संसारसागरस्य परम्पारं,परं आम तद्भाव- स्याऽमृतत्वस्य, वाक्योत्ययुझ्याभिव्यक्तं सत् साधनं, सेतुपदव- स्थित; चाफ्योत्थज्ञानस्य कथं नाशस्तबाह । दग्धेति। यथा दाः- न्धनोऽग्निः शाम्पति तथा ज्ञानमयीत्यर्थः । इतीदमर्थे । इदं न इदं नेति निषेधावधिभूत आत्मेत्यर्थः । तया सविशेषनिर्षि- दोपपरं वाक्यान्तरमपि,न्यूनमन्यत्स्थानं संपूर्णमन्यदिति । अस्या- ऽर्थः । निष्पपश्चादन्यदुपास्यं गुणानां स्थानं न्यून परिछिन्नं त- तोऽज्यनिष्भपञ्चं मुक्तोपमुप्यं, त्रिविधपरिच्छेदशून्यं, सचिदा- नन्दात्मकं, संपूर्णमपरिच्छिन्नमिति । एवञ्च यत्र सगुणवाश्ये गुणविषक्षा, नोपासना भवति । यत्र तु श्रूयमाणोऽपि गुणो न विवक्षितस्तद्वाक्यं शेयब्रह्मपरमितिनिर्णयार्यमुत्तरसूत्रसंदर्भ इति फलितम् ॥ (६ । ब्रह्मण आनन्दमयताधिकरणम् । सूत्राणि ८) आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२ ॥ पूर्व तावन् सर्वेषां वेदान्तानां निर्गुणब्रह्मपरस्वमुत्सर्गतः सिद्धम् । तत् सगुणवाक्यदर्शनेनाऽपोह्य सगुणवाक्यविचारः मामः । तमपोह्येदमधिकरणं निर्गुणविचारात्मकमारभते । यय- ऽप्यपवादापवादकत्वादस्य सगुणविचाराऽऽनन्तर्य युक्तं, तथापि पूर्वाधिकरणं, संशयाऽभावात् मायपाठी न निश्चायक इत्युक्त ·घेदान्तदर्शनम्। । अम्माये १ पादः। रन्योऽन्तरआत्मानन्दमय इत्पत्र मयटो विकारे माचुर्ये च, मुख्य त्वाद् संशये, विकारमायपाठो निश्चायकोऽस्त्विति पूर्वाधिकरण- सिद्धान्तयुक्त्यऽयावेन प्रवृत्तत्वात् प्रत्युदाहरणलक्षणासङ्गति- रस्तीति सगुणविचारात् प्रागिदमारभ्यते । पूर्वपक्षे जीवस्पा. ऽऽनन्दमयत्वेनोपास्तिः फर्ड, सिद्धान्ते निर्गुगब्रह्मपमिविरिति सिद्धान्तगत्या । एकदेशिमते तूमयत्रोपास्तिरिति विवेकः । नैचिरीयफेनमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयकोशचतुष्टयानन्तरं, तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मानन्दमय इति श्रूयते। तत्र संशयः । किमानन्दमयशब्देन, सत्यं ज्ञानमिति भकृतं पर ब्रह्मोच्यते उतानमयादिविकारपद् ब्रह्मणोऽर्थान्तरं जीव इति, तत्राऽन्नमयादिविकारमायपावादस्यमियमेव शिरः मोदो दक्षिणः पक्षा, प्रमोद उत्तर पक्षा, आनन्द आत्मा ब्रह्मपुच्छं मतिष्ठा इत्यादिना प्रियाद्यवयवयोगार, तस्यैप एव शारीर आत्मेति शारीरत्वश्रवणाच जीव इतिमाप्तम्।तस्य पूर्वोक्तस्य विज्ञानमयस्य एपमानन्दमय एवं शारीर आत्मेति श्रुत्ययाएवं मासे, उच्यतो मानन्दमयोऽभ्यासात्, आनन्दमयः परमात्मा भवितुमर्हति । कुतः।अभ्यासात् ।आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मण्येव बहुकृतोऽभ्पासा- दित्यर्थः । तथाहि । आनन्दमयं प्रस्तुत्य रसो वै स इति तस्यैव रसत्वमुत्कोच्यते । रस होवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को सेवान्यान् का प्राण्यात् यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् । एप सेवाऽऽनन्दयाति सैपानन्दस्य मीमांसा भवति, एतमानन्दमय- मात्मानमुपसंक्रामति, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चनेति, आनन्दोब्रह्मतिपजनादिति बहुपाऽभ्यासः श्रूयतेोनचानन्दपद- स्यैवाभ्यासो,नानन्दमयपदस्येतिवाच्यम् । वसन्ते वसन्ते ज्योति- पा यतेत्यत्र ज्योति पदस्यज्योतिष्टोमपरत्ववदानन्दपदस्यानन्द- ·. . ३४ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । मयपरत्वात् । श्रुत्यर्थस्तु रसः सार आनन्द इत्यर्थः। अयं जीवः पूर्णानन्दः सर्वसाक्षी सर्वमेरको न स्पाचेत्तर्हि भाणादरचेतनस्य चेष्टा न. युक्तंत्याह । को हीति।अन्याजीवेत् , प्राण्याद् निश्वसे- त् । यत् यदि।आनन्द इत्यनन्तरं प्रेरक इति शेपः आनन्दयित- वादपि परमानन्दत्वमित्याह । एष हीति । आनन्दयतीत्यर्थः । यातीति दीर्घत्वं छादसम् ।स्वयं धनी परं धनिनं करोति लोके, तद्वत् स्वयमानन्दः परमानन्दयतीति । यत्तु पायपाठगदानन्द- मयस्य विकारित्वमिति तन । स्थूलारुन्धतीन्यायेनाऽन्नमयादि- विकाराऽमुख्यात्ममदर्शनस्यात्मज्ञानार्थत्वेनाऽऽनन्दमयस्य सर्वा- न्तरत्वात् स एवात्मेत्यवधारणात् । अनन्तरमन्यस्याऽऽत्मनो- ऽनुपदेशात सर्वान्तरत्वमवगम्यते । विज्ञानकोशवशादीपाधिक- मियाद्यवयवयोगो न विरुद्धयते । ब्रह्मणोऽन्नमयादिकोशपर- म्परया शारीरत्वमप्युपपन्नमेव शारीरजीवमतिविम्वत्वादीश्वर- स्य । तस्मादानन्दमयः परमात्मा ॥१२॥ विकारशब्दान्नेतिचेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ ननु नानन्दमयं ब्रह्म । कुतः । विकारार्थकमपनत्यया । ब्रह्मणवाऽऽनन्दविकारताऽनुपपत्तेरितिचेन्न । कुतः । मानु-- व । मयटः प्रकृते आनन्दमाचुर्यवाचकत्वादित्यर्थः ॥ १३ ॥ मयटः प्राचुर्याकत्वे हेत्वन्तरमाह- तहेतुव्यपदेशाच्च ।। १४॥ तमानन्द प्रति ब्रह्मणो हेतुत्वव्यपदेशादित्यर्थः । एष घेवा- नन्दयानीति ब्रह्मण आनन्दहेतुत्वं व्यपदिश्यते । योज्याना- ऽऽनन्दयति स प्रचुरानन्द इति भसिद्धम् ।। १४ ॥ इतवानन्दमयः परमात्मत्याह- ·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १५ ॥ यद् ब्रह्मविदामोति परमित्युपक्रम्य, सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद निहितं गुहायामित्यस्मिन्मन्ये सर्वान्तरं ज्ञेयस्वेनोक्तं, तन्मान्त्रवर्णिकं ब्रह्म । अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय इति गीयते । मन्त्रब्राह्मणयोरैकार्थ्यात् । यद्यप्यत्र व्याख्यानव्याख्येयभावा- ऽभावेन न मन्त्रब्राह्मणभावस्तथापि ब्राह्मणस्य व्याख्यानरूप- त्वेन व्याख्येयमन्त्रं प्रत्युपायत्वात् , प्रकृतेऽप्युपेयोपायभावो- ऽस्तीति मान्त्रवर्णिकामित्युक्तम् ॥ १५ ॥ इतथानन्दमयः परमात्मा, न जीच इत्याह- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ ईश्वरादितरो जीयो, नाऽऽनन्दमयः । कुतः । अनुपपत्तेः । सोऽकामयतेति सप्टेः पूर्वमीक्षणं,वहु स्यां प्रजायेयेति सृष्टयात्मक- त्वम् । स तपोऽतप्यत, स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमजतेति सृष्टि- हेतुत्वं च श्रूयते । तत्सर्वस्याऽनुपपवेरिति सूत्रार्थः । जीवज्ञान- स्थ शरीरसाध्यत्वादीक्षणाऽनुपपत्तिर्बोध्या । श्रुतौ तपशब्द- ईक्षणपरः ॥१६॥ किच, भदव्यपदेशाच ॥ १७ ॥ नानन्दमयो जीवः । कुतः । जीवानन्दमययोर्भेदेन व्यप- दिश्यमानत्वादित्यर्थः । तथाच श्रूयते--- रसो वै सः, रस हो- वाऽयं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीत्यानन्दमयस्य लब्धव्यत्वेन,जीवस्य लग्धृत्वेन भेदन्पपदेशः । न हि लव लम्धन्यो भवतिारा नवानन्दमयशब्देन प्रधानमुच्यता, तबाह- कामाच नाऽनुमानापेक्षा ।। १८ ।।

·प्रहामृतयपिणीसमास्यसिसहितम् । अनुपीयत इत्पनुमानम्, अनुमानैफगम्य, प्रधानमित्यर्थः । आनन्दमयत्वेन फारणत्वेन वा प्रधानस्य नापेक्षा न स्वीकारः। कुतः । कामात् । आनन्दमयाधिकारे सोऽकामयतेति कामायिह- स्वश्रवणादित्यर्थः । न पचेतने मधाने, कामः सम्भवति । शिवे- नोऽशब्दमित्या निराकृतमपि प्रधान, गतिसामान्यमपत्रनाय पुनर्निराकृतमिति बोदव्पम् ॥ १८ ॥ अस्मिनस्य च तदयोग शास्ति ॥ १९॥ इतब न जीवे प्रधाने वाऽऽनन्दमपशन्दः। यस्मादस्सिभा- नन्दमये प्रकृते, आत्मनि, अस्य मयुद्धस्य जीवस्य तदपोगं तदात्मना योगत्तयोगस्तझायापत्तिर्मुक्तिरित्यर्थः । तं शास्ति शाखें, तस्मादित्यर्थः । यदा रोवप एतस्मिन्नपेऽनात्म्येऽनि- रुक्तनिलयनेऽभर्य प्रतिष्ठा विन्दुने अय सोऽभयं गतो भवति, पदा होवैप एतस्मिन्नुदरसन्तरे फुरुवे अब तस्य भयं भवतीति शाराम् । अस्याः । यस्यामपानापस्यापाप विद्वानेतस्मिन् प्रामणि, पञ्चीभूतपयकेन तत्कार्पण समष्टिस्यूलदोन, दि. राना स्पशब्दात्मकेन, तादात्म्परन्ये इस्यभिने, सम्बन्धि- तयाऽभ्यस्तेन्द्रिपजातेनाऽपनीकनभूतकाणाऽऽरम्येन, बादा- ल्यहीनेऽनात्म्ये निष्कप्पोत्पान्त इति निरुतानि भूतरमा- णि नैवाऽभेदवर्तितेऽनिरुके, निःशेपलयस्यानं निलपर्न सफल- कार्यसंस्काराधाराविद्यातदभेदशून्ये प्रकर्षेग स्थितिं पुनराशस्ति- रहितता लभते । अभयं यया स्पादित्युक्तं पनक्ति । अथेति मानफलमुरवा झानाऽभावे दोपमा. श्रुतिः । यदा होति । : यस्मिनानन्दमये प्रमाण अल्पमप्यन्ताम् अतादात्म्पस्वरूप पश्यति तदा संसारमपाल निवर्धत इत्यर्पः । इदं बार प्रधान ·. घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः ।. परिग्रहे जीवपरिग्रहे वा न घटत इति । तस्मादानन्दमयः पर- मात्मति सिद्धम् । इदं त्वेकदशिमतम् ॥ भगवत्पादास्तु,अभ्यस्यमानानन्दस्यानन्दमये लक्षणा।अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय इत्यत्रानन्दमयपदस्य प्राचुर्यार्थकत्वे ब्रह्मणिदुःख. लवमसङ्गः स्यादिति प्रचुरानन्दे लक्षणा । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्यत्र ब्रह्मपदस्यावयवविशेष लक्षणेति मुख्यत्रितयलनं, विकारमाय- पाठपरित्यागश्चैकदेशियते स्यात् । स्वपक्षे तु, ब्रह्मपुरछमित्यत्र पुच्छपदस्पावयवमायपाठपरित्यागमात्रमिति मन्वानाः,आनन्दमय इति मयद् विकारार्थक एवेति वदन्तः सूत्राण्यन्यया व्याचाः । अधिकरणरचना तु- ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्यत्र किमानन्दमयावयव- त्वेन ब्रह्मोच्यते उत स्वमधानत्वेनेति ब्रह्मपुच्छशब्दाभ्यां संशयः, इक्षत्यधिकरणे, संशयाऽभावात् मायपाठस्य न निधायकत्वमिहतु पुच्छपदस्पावयवाधाररवयोर्लक्षणासामान्यात् संशयेऽवयवमाय- पाठस्य निधायकत्वमिति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः, प्रयोजनं च पूर्व- मुक्तं, तत्र पुच्छशब्दादश्यवत्वे प्राप्ते, उच्यते- आनन्दमयोऽभ्यासादाभानन्दमयशब्देनानन्दमयवाक्यस्थग्रम- पुच्छं प्रतिष्ठेत्यन, विद्यमानं ब्रह्मपदमुपलक्ष्यते, तद्ब्रह्मपदं स्वम- धानं ब्रह्मपरम् । कुतः । अभ्यासात् । असमेव स भवति,असद्- प्रति वेदचेत् ,अस्ति ब्रह्मेति चेदं,सन्तमेनं सतो विदुरित्यादौ, प्रलपदस्याऽभ्यासादिति । यत्तु पुच्छशन्दादवयपरत्वमिति, सराहा विकारशब्दानेतिचेन,माचुर्यात्।। विकारशदादवयवपर- पुच्छशब्दान तत्समानाधिकरणं मह्मपदम्।स्वमधानवलपरमिति. चैत्र । कुतः । प्राचुर्यादवयवशन्दोपपचेः । प्राचुर्य चात्रा- ऽवयवमायप्रयोगः । एवञ्चाऽनमयादीनां पुछान्तानञ्चयवानु- कानन्दमपस्यापीतरावयवोको पुरछस्य युदौ समिधाना- ·ब्रह्माऽमृतार्पणीसमाख्यवृत्तिसहितम्। दपुच्छमपि ब्रह्म पुच्छमित्युक्तं श्रुत्या । न हि ब्रह्मणो मुख्य पुच्छत्वमानन्दमयस्य परमात्मत्वपक्षेऽपि युक्तम् । स्वं प्रति स्वस्य पुच्छत्यानुपपत्तेः। तस्माद् ब्रह्मपुच्छ्चत् पुच्छ सर्वाधिष्टानं पविटा- परायणं, लौकिकस्याऽनन्दजातस्याऽऽधार इत्यर्थः । सर्वा.. धारत्वात् प्रतिष्ठापदसमभिव्याहारादाधारलक्षणायुक्तेति । इतश्च पुरछशब्देनाऽऽधारो लक्ष्यत इत्याह ॥ तहेतुव्यपदेशाच ॥ तस्य ब्रह्मणो विकारजातं पति हेतुत्वेन, इदं सर्वमसृजतेति वाक्य- व्यपदेशादित्यर्थः । न हि स्वविकारयानन्दमयं प्रति ब्रह्मणो- ऽवयवत्वं संभवति मुख्यत इति, स्वप्रधानं ब्रह्मपुच्छं, ज्ञेयत्वेन विवक्षितमिति ।। मान्त्रपर्णिकमेव च गीयते ।। यत् सत्यं ज्ञानमि- त्यादिमन्त्रवर्णप्रकाशितं ब्रह्म तद् ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति ब्राह्मण- वाक्ये स्वप्राधान्येन गीयते । मन्त्रब्राह्मणयोरक्यार्थ्यादित्यर्थः । इतथानन्दमयोऽत्र न प्रतिपाद्यः । तस्य वैपयिफपियाघवयत्र- योगेन सदृत्वाचनुपपत्तेरित्याह ।। नेतरोऽनुपपत्तेः । ब्रह्मपुच्छं भतिष्ठत्यत्र ब्रह्म स्वमधानं, नेतरः कुतः । अनुपपत्तेः। ब्रह्मणो- ऽवयवत्वेऽवयव्यानन्दमयोऽत्र प्रतिपाद्य इति वक्तव्यम् । न हि तत् संभवति । सावयवस्याग्रिमवाक्योक्तस्रष्वृत्वाधनुपपत्तेरि- त्यर्थः । अतो ब्रह्म स्वप्रधानम् ॥ इतश्चात्र पुच्छवाक्ये ब्रह्म स्वप्रधानमित्याह। भेदव्यपदेशाचा रस घेवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति।अयमानन्दमयो जीयो, रसशब्दितं ब्रह्मानन्दं प्रतिविम्वितं' लन्याऽऽनन्दी भवतीति लब्धृलब्धव्यरूपेण भेदण्यपदेशा- दित्यर्थः । इतश्च ब्रह्मपुच्छक आनन्दमयोऽत्र न मतिपाय इत्याह || कामाच नानुमानापेक्षा ॥ काम्यते इति काम- आनन्दस्तस्य ब्रह्मत्वदृष्टानुमानेनाऽऽनन्दमयस्याऽपि ब्रह्म- त्वमपेक्षितव्यम् । विकारार्थकमयविरोधादित्यर्थः । अनुमान- ·३९ घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। मकारस्तु-- आनन्दमयशब्दो ब्रह्मपरः । आनन्दशब्दत्वात् । आनन्दो ब्रह्मत्यत्रत्यानन्दशब्दवदिति । इतोऽपि ब्रह्मपुच्छवाक्ये ब्रह्म स्वप्रधानमित्याह||अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥अस्मिन् • पुच्छवाक्योक्ते ब्रह्मणि पद्धस्यानन्दमयस्य जीवस्य,यदा होवैप एतस्मिन्नित्यादिशास्त्रं तद्योग मुक्तिं शास्तीत्यर्थः । तस्मादानन्द- मयस्याऽनाप्रतिपाद्यत्वात् पुच्छं ब्रह्मव स्वमधानं निर्विशेपं शेय- मिति सिद्धम् ॥ १९॥ (७। परमेश्वरस्यैव हिरण्मयपदयाच्यताऽधिकरणम् । सूत्रे २) अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ २० ॥ 'पूर्वत्र ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदाभ्यासचेति मुख्य त्रितयात्मकबहुप्रमाणवशानिर्गुणब्रह्मनिर्णयो यथा,तद्रूपवत्त्वादि- बहुममाणात् संसारी हिरण्मयः पुरुषोऽस्त्यिति पूर्वसिद्धान्तपुक्त्या पूर्वपक्षोत्थानाद्, दृष्टान्तरूपाऽवान्तरसङ्गत्या पूर्वसिद्धनिर्गुण- ब्रह्मसमन्वयाऽपवादकमिदमारभ्यते । फलं च पूर्वोत्तरपक्षयोरुपा- स्तिरेव पादसमातिपर्यन्तम् । छान्दोग्ये श्रूयते । अथ य एपो- ऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आपणखात् सर्व एव सुवर्णस्तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवाक्षि- णी, तस्यादिति नाम स एप सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः, उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदेत्यधिदेवतमयाध्यात्ममप्यय एपोऽन्तरक्षिणि पुरुपो दृश्यत इत्यादि । उपास्तिमस्तावायाय- शब्दः । य एष शास्त्रप्रसिद्धः आदित्यमण्डलमध्यवर्तिस्थानाध-- वयवकथनं, परमात्मन उपास्त्यर्थं द्रष्टव्यम् । हिरण्मयो ज्योति- र्मयः । तत्रावहितधियामनुभवं प्रमाणयतिादृश्यत इति। हिरण्य- पदं ज्योतिःपरं, मुवर्णपदमपि । प्रणखो म्नखान । चक्षुपा- - " ·४० ब्रह्माऽमृतार्पणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । विशेषमाह । तस्येति । कर्मर्कटस्य आसः पृष्ठभागोऽत्पन्न तेजस्वी तत्तुल्यं, पुण्डरीके, ययात्यन्तं तेजस्त्रि, तथाऽस्य देव- स्याऽक्षिणी नेत्रे | ध्यानार्थमेव नाम करोति । तस्येति । नाम निर्वक्ति ! स इति।उदितः उद्गतः सकार्यसर्वपापाऽस्पृष्ट इत्पर्यः ।। ध्यानफलमाह । उदेतीति। अधिदैवतं देवतामधिकृत्य उपास्ति- वाक्यमित्यर्थः । अधिदैवत्तध्यानोक्तयनन्तरमात्मानं देहमधिकृत्य अपि, तदुक्तिरित्याह । अथेति। एतादृशं स्थानदयस्थ, पुरुषमधि- कृत्य रूपयाचक्षुत्या सर्वपापास्पर्शश्रुत्या च संशयः । फिमर्य. शुरुषो विद्याफतिशयवशात् माप्तोत्कर्षः कश्चिद् संसारी, उत नित्यसिद्धपरमेश्वर इति । किं तावत् माप्तम् ।। संसारीति | कुतः १ । हिरण्यश्मचरित्यादिरूपतत्त्वश्रवणात् । अक्षिपुरुषस्थापि तस्यैतस्य तदेव रूपं, यदमुष्प रूपमिति श्रुत्या रूपवत्त्वश्रयणादाये चाऽमुष्मात् पराञ्चो लोकास्तेपा,चेप्टे देवफामा- मां नेत्याऽऽदित्यपुरुषस्य, स एप ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्ते- पा, चेष्टे मनुष्यकामानां चेत्यक्षिपुरुषस्य चैश्वर्यमर्यादाश्रवणात्। न हि परमात्मनो मर्यादावंदपर्य युक्तम् । स एप सर्वेबवर इति श्रुतेः । स आदित्यपुरुषः, अमुष्मादादित्यार्ध्वगानां लोका- नामीशिता, देवकामानां देवभोगानां चैत्यर्थः । एतस्माच्चक्षुपो- ग्गिताना लोकानामीशिताऽक्षिपुरुषः, मनुष्यभोगानां चेत्य- यः । तस्मामाक्ष्यादित्ययोरन्तःपुरुषः परमेश्वर इति मासे, ज. स्यते॥ अन्तस्तदर्मोपदेशाताय एपोऽन्तरादित्य य एषोऽन्तरसि- 'गीति च शूयमाणः परमेश्वर एव, न संसारी । कुतः ।। तोपदेशात् । तस्य परमेश्वरस्य ये धर्मास्तेपामस्मिन् वारये उपदेशादित्यर्थः । बधया तस्वोदिति नामेत्यादिना सईपाय- विरहेणाऽऽदित्यपुरुषस्प,नायोक्त्वा नदेव मामाक्षिपुरुषस्याऽप्य.

·, घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय १ पादः। ऽतिदिशति । यन्नाम तन्नामेति । तत्सर्वपाप्मराहित्य, ब्रह्मधर्मः । एवं सेव ऋ तत्साम तदुक्थं तयजुस्तद् ब्रह्मेति ऋगाद्यात्मत्वं, निर्धारयति श्रुतिः। तच्च सर्वात्मकब्रह्मण एवोपपद्यते । सैव ऋगित्यादेरयमर्थः। तच्छब्देन पुरुपपरामर्शः । विधेयापेक्षया- ऽन्यलिङ्गव्यपदेशः । उक्थ शस्त्रविशेषः । तत्साहचर्यात् साम स्तोत्रमुक्यादन्यच्छवम् ऋरु ब्रह्म यो वेदा इति । एवं सर्व- गानगीयमानत्वं शुतो निर्दिष्ट, तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतमेव ते गायन्तीत्यादौ । हिरण्यश्मश्रुफेशादिकं यायिकं परमेश्वरस्य, लोकानुग्रहार्थमुपपद्यते इति, न तेन विरोधः । तस्मादक्ष्यादित्य- योरन्तः परमात्मा ॥२०॥ किञ्च, भेदव्यपदेशाच्चान्यः ॥२१॥ आदित्याक्ष्णोरन्तः शूपमाणः पुरुषः, आदित्यशरीराभि- मानिनो जीवादन्यः । कुतः । भेदव्यपदेशात् । आदित्यशरीरा- ऽभिमानिनो जीवादन्यस्य परमात्मनोऽन्तर्यामितयाऽन्तर्यामि- प्रामणे भेदेन ग्यपदेशादित्यर्थः।य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमयति यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यम- न्तरो यमपत्येप ते आत्माऽन्तर्याम्पमत इत्यादिश्रुत्यन्तरे तयो- मैदव्यपदेशादत्राप्यान्तरशब्दश्रुत्या प्रत्यभिज्ञानात् परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरुपास्य इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ (८ प्रह्मण पवाकारान्दयाव्यताऽधिकरणम् । रामम् १) आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥ २२॥ पूर्वमव्यभिचारिवालिोनापहतपाप्मत्यादिना परचाटि- यमन्पया नीतम् । उ तु लिलाटाकामभन्नतिरन्यया नेतुं ६ ·ब्रह्माऽमृतवर्षिासमाल्यवृत्तिसहितम् । न शक्यते । लिङ्गापेक्षया श्रुतेः प्रबलत्वादिति प्रत्युदाहरणसा- स्वेदमारभ्यते- छान्दोग्ये श्रूयते । अस्य लोकस्य का गतिरित्याऽऽकाश इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्य- न्ते, आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो होवेभ्यो ज्यायानाकाश: परायणमिति । तत्रोभयत्राऽऽकाशशब्दस्य प्रयोगदर्शनात् संश- यः। किं भूताकाशोऽत्राकाशशब्देनाऽभिधीयते, उत परं प्रोति। यदेप आकाश आनन्दो न स्यादित्यादिवेदे ब्रह्मण्याकाशशब्द- प्रयोगो भूताकाशे रुढ इति । विषयवाक्यार्थस्तु- शालावत्य- नामकः कश्चन ऋपिजैवलिं राजानं पृच्छति । अस्येति । सर्वस्य मपश्चस्य, किमधिकरणमिति प्रश्नार्यः । जैवलिरुत्तरमाह । आफाश इति । कथम्भूत आकाशः सर्वजगत्प्रतिष्ठेत्याह । सर्वा- णीति । भूताकाशव्याहत्तये हेत्वन्तरमाह | आकाशो दीति । तत्रैव हेत्वन्तरमाकाश इति । अयं सिद्धान्तार्थः । तत्र स्ट्या भूताका इति युक्तम् । न च वाक्यशेपाऽनुपपत्तिः । आकाशा- द्वापुरित्यादौ तस्यापि वारवादिकारणत्वश्रवणात् । तस्माद् भूताकाश इति प्राप्ते,घूमः ॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ।। आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् । कुतः । तल्लिङ्गादा तस्य ब्रह्मणो पल्लिा महाभूतस्रष्ट्रवादिक, तस्य अस्मिन् वाक्ये दृष्टवादित्यर्थः । नन्विदं भूताकांशस्यापि वारवादिकारणत्वं दर्शितमितिचेनामूल- कारणब्रह्मणोऽपरिग्रहे आकाशदेवेत्यवधारणं सर्वाणीति च भूतविशेषणम् आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीति कारण लयमदर्शनं चा- ऽननुकूल स्यात् । ज्यापस्त्वपरायणत्वमदर्शनं च ब्रह्मण्येव सम- असम् । श्रुत्यन्तरं च स्पष्टं प्रमण एव परायणत्वं दर्शयति ।। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेतुः परायणमिति ।। रातेर्धनस्य दातु ·- वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । यजमानस्य, रातिरिति पाडे रातिबन्धुरित्यर्यः । किञ्च, स एप परोवरीयानुद्गीथा, स एपोऽनन्त इत्युद्गीथे आकाशरूपदेवना- धर्मान् परत्वादीनुपसंहरति जैवलिः। तद् भूताकाशे न युज्यते । न हि तस्याऽऽनन्त्यं सम्भवति । श्रुतौ परत्वं गुणत उत्कृष्टत्वं, वरीयस्त्वं कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नत्त्वम् । अनन्तत्वं देशतो- अपरिच्छिनत्वं द्रष्टव्यम्। यत्तु लिङ्गाच्छतिवलीयसीत्युक्तं, नन्न । त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इतिन्यायेन बड़ीनामनवकाशलिङ्गश्रुतीनाम- मुग्रहायकस्याऽऽकाशश्रुतेर्वाधस्य युक्तत्वात् । तस्मादाकाशशब्दं ब्रह्मैवात्र देवतोद्गीथे उपास्येति सिद्धम् ।। २२ ।। (९। ब्रह्मण एव प्राणशब्दवाच्यताऽधिकरणम् । सूत्रम् १) अत एव प्राणः ॥२३ ॥ अत्र चातिदेशस्वान पृथक्संगत्यपेक्षा । यद्वा पूर्वत्राऽऽकाश- श्रुतेरव्यभिचारिब्रह्मलिङ्गोपबृंहितत्वाद् वायो युक्तः । इह तु श्रूय- माणसंवेशनादिलिङ्गस्य माणेऽपि संभवेनाऽव्यभिचारिब्रह्म- लिङ्गसहचाराऽभावात् माणश्रुतिबाधो न युक्त इति प्रत्युदाहरण- संगतिः । तत्रैवाऽऽकाशवाक्यानन्तरं श्रूयते, उद्गीथे मस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायता तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि मुर्दा ते व्यपतिष्यतीति । कर्नमा सा देवतेति । प्राण इति होवाच, सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवामिसंविशन्ति माणमभ्यु- जिहते, सैपा देवता प्रस्तावमन्वायतेत्यादि। अस्यार्याउद्गीया- अधिकारे मासङ्गिक प्रस्तावध्यानमिति बक्तुम् , उद्गीथ इत्यु- क्तम् । कचिद् ऋपिभाक्रायणनामा धनाय राज्ञो यज्ञ गत्वा शानभवं स्वस्य प्रकटयन् प्रस्तोतारमुवाच । हे प्रस्तोतः ! या देवतामस्तासामभक्तिविशेषमन्वायता अनुगना सस्तोता भीतः .

·८४ ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । सन् चाक्रायणं पमच्छ, कतमेति । तस्य प्रतिवननं, प्राण इति । मुख्यमाणवायुं व्यावर्त्तयति । सर्वागीति । संविशन्ति, लीनानि भवन्ति स्वापकाले, अभ्युजिहते जन्मकाले माणमभिलक्ष्योद गच्छन्तीति । तत्र माणवन्धनं हि सोम्य मनः,माणस्य प्राणमि- त्यादौ ब्रह्मणि पाणशब्दप्रयोगात् माणवायौ च पसिद्धतर- त्वात् संशयः । फिमत्र प्राणशब्देन ब्रह्माभिधीयते, उत वायुविकार इति । मनःशब्दलक्षितं तत्साशिचतन्यं प्राणे पर- स्मिन्नस्येन स्थितमित्यर्थः । प्राणस्य पश्चटत्तेर्वायुविकारस्य माणं सत्तास्फूर्तिदमात्मानं ये विदुस्ते ब्रह्म जानन्तीत्यर्थः । तर प्रसिद्धिवलाद् वायुविकार इति प्राप्ते, आकाशन्यायमतिदिशति भगवान सूत्रकारः॥ अन एव माण, इति । अत एव पूर्वसूत्रोक्त- तल्लिङ्गादिति हेतोरेव माणशब्दं ब्रह्मत्यर्थः । सर्वाणि हया इमानि भूतानि प्राणमेवाऽभिसंविशन्तीत्यादिना महाभूतसंवेशना- sऽदिकं ब्रह्मलिनं प्राणशपये श्रूयते । न च, यदा व पुरुषः स्वपिति माणं तर्हि वागायेति, माणं चक्षुः, पाणं मनः, माणं श्रोत्रं, स यदा पतिपुख्यते मागादेवामिषुन यन्त इति श्रुत्या वायुविकारेऽपि मवेशनादि श्रूयत इति वारपम् । न हि तत्र महाभूतसंवेशनादि श्रूयते, किन्तु इन्द्रियसंवेशनादिकमेव । श्रु. त्यस्त, तर्हि तस्यां सुपुप्त्यवस्थायाम् इत्पः। चारपद- मनुक्तकर्मेन्द्रियलक्षकाचक्षुःश्रोत्रे धीन्द्रियाणामुपलक्षणम्।तस्मा- दनन्यथासिब्रह्मलिलान् प्राणशब्दवाच्यं ब्रह्मवोपास्प, सस्ता देवतेति सिद्धम् ॥ २३ ॥ (१०१ ब्रह्मा एव ज्योतिःशाभिधयत्याधिकरणम् । मुशाणि ४) ज्योतिधरणाभिधानात् ॥ २४ ॥ पूर्व माणवास्ये ब्रह्मालामवाद् भवतु प्रापरनाइट यारये ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। सदभावान ब्रह्मपरतेति । प्रत्युदाहरणसंगत्या, इदम् आरभ्यते। छान्दोग्ये श्रूयते । अथ यदतः परो दियो ज्योतिर्दीप्यते, विश्वतः पृष्ठेषु, सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेषु लोकप्पिदं वा व उद्यदिदमस्मिन्नन्तापुरपे ज्योविरिति । अस्पार्थः । गायत्र्युपाधि- ब्रह्मोपास्त्पनन्तरमुपास्यन्तरोक्योऽप्ययशब्दः । अतो दियो चुलोकात् परः, परस्ताद् यज्ज्योतिर्दीप्यते, तदिदमित्यौदर- ज्योतिष्यऽध्यस्यते । कुत्र तद् दीप्यते । तत्राह । विश्वत इति । विश्वस्मात् पाणिवर्गादुपरीत्यर्थः । विश्वशब्दस्य कतिपयार्थक- स्वं व्यावर्त्तयति । सर्वत इति । सर्वस्माद् भूरादिलोकात् सर्व- संसारमण्डलादुपरीत्यर्थः । उनमा न विचन्ते येभ्यस्तेऽनुत्तमा- स्तेषु । इदं-शब्दार्थ स्फुटयति । यदिति । लोकवेदयोभौतिक- तेजसि ब्रह्मणि च प्रयोगात् संशयः। किमिह ज्योति शब्देना- ऽऽदित्यादिकं तेजोऽभिधीयते, उत ब्रह्मेति । किं तावदन युक्त- म् । भौतिकमिति । कुतः ? । प्रसिद्धत्वाद्, अतो दिव इत्यादिना, मर्यादादिश्रवणाच । न हि सर्वच्यापिनो ब्रह्मणो मर्यादादिक युक्तम् । तस्माद्भौतिकं ज्योतिरिति मासे घूमः । ज्योतिश्चरणा- भिधानादिति। अत्र ज्योतिशब्दग्राह्यं ब्रह्मव।कुतः । चरणाऽभि- धानात् पादाभिधानादित्यर्थः। तथाहिज्योतिर्वाक्यात् पूर्ववाक्ये, चतुष्पाद् ब्रह्म निर्दिश्यते । एतावानस्य महिमा अतो ज्यायाँथ पूरुषः पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्याऽमृतं दिवीति । एत- दर्यस्तु- गायत्री वा इदं सर्वामित्यत्र, भूतपृथिवी-शरीर-हृदय- वाक्माणैः, पइविधा चतुष्पदा गायत्रीति यदुक्तं, तगायव्यु- पाधिब्रह्मणो महिमा विभूतिः । तावान् एवाऽयं मपञ्चः । स्वयं पुरुषस्ततो ज्यायान् । तदेवाह । पाद इति । सर्वाणि भूतान्य. ऽस्यैकपादः, एकदेशः । त्रिपाद् अमृतं दिवि योवनवति स्वात्म- .

·ब्रह्मा मृतपर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । नि स्थितमिति । एवञ्च, यदतः पर इत्यत्र यच्छब्दस्य सर्वनाम- त्वेन प्रसिद्धार्थवाचकत्वात् पूर्ववाक्येयुसम्वन्धित्वेन प्रसिद्ध ब्रह्मा- नापि धुसम्बन्धाद् यच्छब्देन मत्यभिज्ञापते,नामकृतं भौतिक तेजः । अतः परं इत्यादिना श्रुतं ब्राह्मणो मर्यादादिकमुपासना- ऽर्थमित्युक्तं,ज्योतिःशब्दो ग्राण्यपि प्रसिद्धो वेदान्तेषु । तस्मादिर ज्योतिःशब्दं ब्रह्म ॥२४॥ छन्दोऽभिधानान्नेतिवेन्न तथाचेतोऽर्पणनिगदा- तथाहि दर्शनम ॥ २५ ॥ यदुक्तं पूर्वत्र गायत्र्यापछन्दउपाधिफब्रह्मण उक्तत्वात तदत्र प्रत्यभिज्ञायते इति । तन । गायत्री वा इदं सर्व भूर्त यदिदं किञ्चति गायत्र्याख्यछन्दसः प्रकृत्वात्तस्यैव; पादोऽस्य. सर्व भूतानीति भूतपादव्यपदेशो, न ब्रह्मण इति पूर्ववाक्ये, छन्द एवाभिधीयते, न ब्रह्मोतिचेन । गापव्याख्यचन्दोदारेण तदनुगतब्रह्मणि सर्वात्मकत्वं,प्रतिपाद्यते । गायत्री या इदं सर्व- मित्यादिना । न हासरसंनिवेशमात्राया गापत्र्याः सर्वात्मकत्वं, समञ्जसम् । तस्माद् गायत्र्यां विकारे यदनुगतं ब्रह्म तदेव, गायत्री वा इदं सर्वमित्यादिना मतिपायते इति । निष्कृतार्थ- स्तु- उन्दोऽभिधानाद् गायत्र्याख्यचन्दस एव पूर्ववाक्ये प्रकृत- त्वान ब्रह्मणः प्रकृतत्वमितिचेन्न । कुतः । तया छन्दोद्वारेण तद्गते ब्रह्माणि चेतोऽर्पणस्य चित्तसमाधानस्य निगदादभिधानात् । तत्र दृष्टान्तः ॥ तथा हि दर्शनम् ॥ अन्यत्रापि विकारद्वारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यत इति दर्शनं, इष्टमित्यर्थः । एतं होव बचे महत्त्युक्ये मीमांसन्ते, एतमग्नावध्वर्यव, एतं महामते छन्दोगा इति । तदर्यस्तु एतमेवात्मानम् ऋग्वेदिनो महत्युक्थे प्रधाने शखे ·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । तदनुगतमुपासते,यजुर्वेदिनीनी क्रती, सामवेदिनी महानवाख्ये तौ तदनुगतं ब्रह्माऽनुसन्दधत इत्यैतरेये दृष्टमित्यर्थः । एवं गायत्रीशब्दो ब्रह्मलक्षक इति पूर्ववापये ब्रह्मनिर्दिष्टम् । यद्वा गायत्रीशब्दो ब्रह्मणि गौणः । तथाच सूत्रे सिद्धान्तभागस्या- ऽयमर्थः । यथा गायत्री पडक्षरैः पादेवतुष्पदा इति, एवं ब्रह्मा- ऽपि चतुष्पादिति, गायत्रीशब्देनाऽभिधीयते । चतुष्पाचगुणयो- *गात् । तथा गायत्रीसादृश्येन चेतोऽर्पणस्य ध्यानस्य निगदाद्वि- धानादिति।।तथाहि दर्शनमितिछन्दोऽभिधायिशब्दस्य सादृश्या- दन्पत्र प्रयोगे दृष्टान्तः। तथा 1 ते वा एने पञ्चान्ये पञ्चा ब्रह्मणि दश सन्तस्तस्कृतमित्युपक्रम्याऽऽह । सैपा विराडिति । अस्पार्थः । संवर्गविद्यायामधिदैवमग्निसूर्यचन्द्राम्भासि वायौ लीयन्ते । अध्यात्मं प्राणे वाक्चक्षुःश्रोत्रमनासीत्युक्तम् । ते वायुना संह पञ्चाधिदैविका आध्यात्मिकेभ्यः प्राणादिभ्योऽन्ये। तथा माणादयः पञ्च आधिदैविकेभ्योऽन्ये । एवं ते सर्वे, दश सन्तः कृतमित्युच्यन्ते । कृताऽपरपर्यायचतुरायनायकद्यूतगतचतु- रकवचत्वारः पदार्थाः प्रकृते सन्ति, व्यङ्कायवत् त्रयः, व्याय- वत् द्वौ, एकाङ्कायवदेवश्च । एवं कृते दशके सर्वान्तर्भावात्त- जये सर्वजयो भवति । यथा कृते जिते त्रेतादिसंज्ञानि व्यङ्काया- दीनि जितानि भवन्ति तद्वत् । तत्र चतुरायकाऽपरपर्यायचतु- रसायनामकघूतस्य कृतमिति संज्ञा। स च चतुरङ्कायो दशात्मक चतुष्यद्वेषु त्रयाणां त्रिषु योस्तयोरेकस्य चान्तर्भावात् । वाखा- दयोऽपि दश । तथाच दशत्वसंख्यासादृश्याद्वाय्वादयः कृतमि- त्युच्यन्ते । एवमेव दशाक्षरा विराडितिश्रुत्या विराड्नामकछन्दसो दशात्मकत्वाद्वारवादी विराद्शन्दप्रयोग इति यथा तद् ब्रह्मण- चतुष्पादत्वसाम्यागायत्रीशब्दमयोग इति दृष्टान्नार्यः । तस्मात् ·ग्राहामृतवर्षिणीसमापचिसहितम् । नि स्थितमिति । एवञ्च, यदतः पर इत्पत्र यच्छब्दस्य सर्वनाम- त्वेन मसिद्धार्थवाचकत्वात् पूर्वकारपेयुसम्बन्धित्तन प्रसिद्ध ब्रह्मा- प्रापि धुसम्बन्धाद् यच्छन्देन प्रत्यभिज्ञायते,नाप्रकृतं भौतिक नेजः । अतः परं इत्यादिना श्रुतं ब्रह्मणो मर्यादादिकमुपासना- मित्युक्तं,ज्योति शब्दो ब्रह्मण्यपि मसिद्धो वेदान्तेषु । तस्मादिह ज्योति शब्द ब्रह्म ॥ २४ ॥ छन्दोऽभिधाना तिचेन तथाचेतोऽर्पणनिगदा- तथाहि दर्शनम् ॥ २५॥ यदुक्तं पूर्वत्र गायत्र्याख्यछन्दउपाधिकब्रह्मण उक्तत्वाद तदत्र मत्यभिज्ञायते इति । तन्न । गायत्री वा इदं सर्व भूत पदिदं किञ्चेति गायत्र्याख्यछन्दसः प्रकृत्वात्तस्यैव, पादौस्य सर्वा भूतानीति भूतपादव्यपदेशो, न ब्रह्मण इति पूर्ववाक्ये, छन्द एवाभिधीयते, न ब्रह्मतिचेन 1 गायत्र्यापछन्दोहारेण तदनुगतब्रह्मणि सर्वात्मकत्वं,प्रतिपाद्यते । गायत्री या इदं सर्व- मित्यादिना । न सरसंनिवेशपायाया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं समञ्जसम् । नस्माद् गायत्र्यां विकारे यदनुगतं ब्रह्म तदेव, गायत्री वा इदं सर्वमित्यादिना प्रतिपाद्यते इति । निष्कृष्टार्थ- स्तु-छन्दोऽभिधानाद् गायत्र्याख्यछन्दस एव पूर्ववाक्ये प्रकृत- त्वान ब्रह्मणः प्रकृतत्वमितिचेन्न । कुतः । तया छन्दोद्वारेण तहते ब्रह्माणि चेतोऽर्पणस्य चित्तसमाधानस्य निगदादभिधानात् । तत्र दृष्टान्तः ॥ तथा हि दर्शनम् ॥ अन्यत्रापि विकारद्वारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यन इति दर्शनं,दृष्टमित्यर्थः । एतं होव बचे महत्युक्ये मीमांसन्ते, एतमग्नावध्वर्यव, एतं महानते छन्दोगा इति । तदर्यस्तु एतमेवात्मानम् ऋग्वेदिनो महत्युक्थे मषाने शख्ने ·४७ . चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । तदनुगतमुपासते,यजुर्वेदिनोऽग्नी ऋती, सामवेदिनी महानताल्ये ऋतौ तदनुगतं ब्रह्माऽनुसन्दधत इत्यैतरेये दृष्टमित्यर्थः । एवं गायत्रीशब्दो ब्रह्मलक्षक इति पूर्ववाक्ये ब्रह्मनिर्दिष्टम् । यदा गायत्रीशब्दो ब्रह्माणि गौणः । तथाच सूत्रे सिद्धान्तभागस्या- ऽयमर्थः । यथा गायत्री पडक्षरैः पादश्चतुष्पदा इति, एवं ब्रह्मा- ऽपि चतुष्पादिति, गायत्रीशब्देनाऽभिधीयते । चतुप्पात्त्वगुणयो- गात् । तथा गायत्रीसादृश्येन चेतोऽर्पणस्य ध्यानस्य निगदाद्वि- धानादिति।तथाहि दर्शनमिति छन्दोऽभिधायिशब्दस्य सादृश्या- दन्यत्र प्रयोगे दृष्टान्तः। तथा । ते वा एते [ऽन्ये पञ्चान्ये ब्रह्मणि दश सन्तस्तस्कृतमित्युपक्रम्याऽऽह । सैपा विराडिति । अस्यार्थः । संवर्गविद्यायामधिदेवमग्निसूर्यचन्द्राम्भासि वायौं लीयन्ते । अध्यात्म माणे वाक्चक्षुःश्रोत्रमनासीत्युक्तम् । ते वायुना संह पञ्चाधिदैविका आध्यात्मिकेभ्यः माणादिभ्योऽन्ये । तथा माणादयः पञ्च आधिदैविकेभ्योऽन्ये । एवं ते सर्वे, दश सन्तः कृतमित्युच्यन्ते । कृताऽपरपर्यायचतुरायनामकबूतगतचतु- रवचत्वारः पदार्थाः प्रकृते सन्ति, व्यङ्कायवत् त्रयः, बकाय- वन दौ, एकाङ्कायवदेकश्च । एवं कृते दशक सर्वान्तर्भावात- नये सर्वजयो भवति । यथा कृत्ते जिते त्रेतादिसंज्ञानि व्यङ्काया- दीनि जितानि भवन्ति तद्वत् । तत्र चतुरायकाऽभरपर्यायचतु- रङ्कायनामकबूतस्य कृतमिति संज्ञा । स च चतुरङ्कायो दशात्मकः। चतुर्वतेषु त्रयाणां त्रिषु द्वयोस्तयोरेकस्य चान्तर्भावात् । वाय्वा- दयोऽपि दश । तथाच दशत्वसंख्यासादृश्यावारवादयः कृतमि- त्युच्यन्ते । एवमेव दशासरा विराडिलिनुत्या विराइनायकछन्दसो दशात्मकत्याद्वारवादी विराष्ट्रशब्दमयोग इति यथा तद् ब्रह्मण- चतुष्पादत्वसाम्पागायत्रीशब्दमयोग इति दृष्टान्तार्यः । तस्मात ·. . ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । पूर्ववाक्ये ब्रह्मैव निर्दिष्टं, न छन्द इति सिद्धम् ।। २५ ।। भूतादिपाव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥ २६ ॥ इतक्ष गायत्रीवाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपाद्यमित्पभ्युपगन्तव्यमि- त्येवं शब्दार्थः । कुतः। भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेः । भूतपृथिवी- शरीरहृदयश्चतुष्पदा गायत्रीति व्यपदेशस्य ब्रह्मण्येवोपपत्ते. रित्यर्थः । न यक्षरसंनिवेशरूपगायन्या भूतादिपादश्यपदेश संभवति । किञ्च, ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति श्रुतिः । पूर्व ब्रह्मणः प्रकृतत्वे सगच्छते । तथाहि-~ गायव्याख्यव्रह्मणोहार्दस्योपास्त्यङ्गत्वेन द्वारपालादिगुणविध्यर्य, तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुपय इत्यादिवाक्यम् । तत्र ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुपा इति श्रुतम् । तथाचोपास्त्यहानां द्वारपालानां, हृदयच्छिद्रेषु स्थितानां माणादिवायूनां ब्रह्मपुरुष- त्योक्तेर्हदयच्छिष्यपि ब्रह्मसम्बन्धोऽवगम्यते इत्यतोऽस्ति पूर्व- वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम् । न हि गायत्रीमावस्यैवोपास्यत्वे, तदङ्गानां ब्रह्मपुरुषत्वं युक्तमाअतो हृदयच्छिद्रेषुब्रह्मसम्बन्धात्तत्रस्थवानां ब्रह्मपुरुषत्वमिति ब्रह्मपुरुषश्रुत्युपपत्तैरिति । श्रुत्यर्यस्तु- हृदस्य पश्च देवच्छिद्राणि । आदित्यादिनामकैः माणादिवायुभिर्देवैः परिपाल्पत्वावसुपित्वं छिद्राणाम् उपचर्यते । तानि हृदयस्य छिद्राणि,हृदयस्य माइमुखदक्षिणमुखमत्यमुखोदमुखोर्ध्वमुख- रूपाणि । तत्स्थाः प्राणापानव्यानसमानोदानात्मका वायवः, क्रमेणाऽऽदित्यचन्द्राऽग्निपर्जन्याऽऽकाशनामकाः, पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति । तस्माद्वायत्रीवास्य ब्रह्मैव प्रतिपाद्यमिति । ज्योनिक्ये धुसम्बन्धात्तदेव मत्यभिज्ञायते इति सिद्धम् ॥ २६ ॥ उपदेशभेदान्नेतिवेतोभयस्मिसम्पविरोधात् ॥ २७ ॥ .

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय १ पादः । ननु पूर्वस्मिन् वाक्ये त्रिपादस्याऽमृतं दिवीति सप्तम्या पौराधारत्वेन निर्दिश्यते। अथ यदतः परो दिवो ज्योतिरिति । अन पञ्चम्या अवधित्वेन धौनिर्दिश्यते । तथाच विभक्तिभेदेन उपदेशभेदाज्ज्योतिर्वाक्ये मत्यभिज्ञा, न सम्भवतीतिचेन्न । कुतः । उभयस्मिन्नप्यविरोधात् । विभक्तिभेदेनोपदेशद्वयेऽपि प्रत्यभिज्ञाया अविरोधादित्यर्थः । प्रधानप्रातिपदिकार्येन मत्यभि- ज्ञायां गुणभूतविभक्त्यर्यो, न प्रतिबन्धक इति भावः। तस्मात् परं ब्रह्मैव कौशेयकाऽनौ उपास्पं ज्योतिःशब्द, नान्यद् भौतिक तेज इति सिद्धम् ।। २७॥ -(११ ब्रह्मण एव पाणशब्दव्युत्पाद्यत्वाधिकरणम् । सूत्राणि ४) प्राणस्तथानुगमात् ॥ २८॥ पूर्वस्मिन्नधिकरणे,यदतः पर इत्यत्र,यच्छन्दस्य प्रसिद्धार्थ- वाचफस्य बलवत्वात् तत्सहकृतं ब्रह्मलिङ्गं, तेजोलिङ्गापेक्षया बलवदित्युक्तम् । न तथेह किश्चिद् पलवच्चसम्पादकमस्तीति प्रत्युदाहरणसङ्गतिरस्याऽधिकरणस्य । यद्वा पूर्व, दिवि दिव इत्यत्र प्रधानमकृत्यर्थाऽनुरोधाद् गुणभूतमत्ययार्थोऽन्यया नीती यथा, तददिहापि स्वतन्त्रमाणादिपदार्थभेदमतीतौ तत्सापेक्षब्रह्म- रूपैक्यवाक्यार्थाऽप्रतीतेर्गुणभूताया अपलापो युक्त इति दृष्टान्त- सङ्गतिः । पदार्यमतीतेः स्वातन्त्र्यं जनकत्वेन, वाक्यार्यमतीते- गुणत्वं तजन्यत्वेनेति बोध्यम् । अस्ति फौपीतकिब्राह्मणोपनिष- दिइन्द्रप्रतईनाख्यायिका । मतर्दनो ह वै देवोदासिरिन्दस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुपेण चेत्यारभ्याऽऽम्नानात् । तस्यां श्रूयते । स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतानु पास्वति । तयोचरत्रापि । अय खलु माण एव मज्ञात्मेदं शरीरं परिगृयोत्थापयतीति । तथा न वानं विजिज्ञासीत वक्तारं नि ७ ·१० ग्रमाऽमृतवाणोसमात्यनिसाहितम् । पादित्यादि । अन्ते च स एष प्राण एव महात्माऽऽनन्दोऽजरा. ऽमृत इत्पादि । अस्पार्थः । दिवोदासस्याऽपत्यं पुमान् देवोदा- सि., प्रियं प्रेमापदं, घाम गृहम् । तद्गती हेतुः-- युद्धेनेति । तत्कारणेन पुरुपकारमदर्शनेन च मतईनो रांजा इन्द्रस्य गृह जगामेत्यन्वयः । तं दृष्ट्वा इन्द्र उवाच,मनन घर ने ददानि । स होवाच प्रतर्दनः । हे इन्द्र । त्वमेव वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति । तत इन्द्र उवाच । भाणोऽस्मीत्यादि । मुख्य प्राणं व्यावर्तपति । प्रज्ञात्मेति । निर्विरोपचिन्मात्रं व्याव. पति । मामिति । इदं च माणस्य इन्द्ररूपदेवंता लिाम् । प्राणस्प मुख्यमाणम्पत्व लिङ्गपय सल्वित्यादि । वागादीनां दो- धारणशक्त्यभावनिश्चयानन्तर्यमयशब्दार्यः । प्राणवायोर्देहधारणं, तदुत्यानं च कार्यमिति मासिद्भमिति, खल्लित्युक्तम् । माणस्य जीवत्वे लिह, न वापमिति । माणस्य परमात्मत्व लिस एप इत्यादि । एवञ्च माणशब्दस्य इन्द्रमाणवायुमीवपरमात्म- परत्वे लिशानां विद्यमानत्वात् संशयः, फिम्परः माणशन्दा ? इति । तर मसिदत्वात् माणवायुपर इति प्राप्त, उत्पते ॥ माण- स्तयानुगमात् ॥ तत्र भाणो ग्रयव । कुतः । नयानुगमात् । तया ब्रह्मपरत्वेनाऽनुगमात् । अवगमादित्यर्थः। तथाहि । मतदना पल हिततम पुरुषार्थ पृष्टवान् । तस्य परमपुरुषार्थकामस्य माण उपा- स्पत्वेनोपदिश्यते,माणोऽस्मीत्यादिना । एवन्न परमपुरुषार्यत्वेन उपदिश्यमानःपाणः फर्य प्राणवायः स्यात् । नया, सयोहमा वेद ना तस्स फनचन कर्मणा लोको मीयते, न तैयन, न भ्रूणह- त्ययेत्यादि ब्रह्मपरिग्रहे घटने । सीपन्त चाऽस्य कर्माणि नरिस- न दृष्टे परावरे इत्यादिना अपमानिनः कर्मक्षयश्रवणान् । नद- ऽस्तु, योधिकारी मां ग्रामरूपं साक्षादनुभवति तस्य पिटुपी -- ·तत्का- वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । लोको मोक्षो न मीयते, नहिंस्यते महताऽपि पापेन । ज्ञानमाहा. स्पेन सर्वस्यापि पापस्य दग्धत्वादिति भावः । एवं महात्मत्वं च ब्रह्मण एव युक्तम् । एवमुपसंहारः आनन्दोऽजर इत्यपि ब्रह्म- परत्वे घटते । तया, सन साधुना कर्मणा भूयान् भवति नो एवा. ऽसाधुना कनीयान् । एष ह्येव साधु कर्म कारयति, एप उ एवा- ऽसाधु कर्म कारयति एप लोकाधिपतिरेप लोकपाल एप लोकेश इति च ब्रह्मण्येव समअसम् । अत्र हि धर्माद्यसंस्पृष्टत्वं, रयितृत्व, तदीशिवत्वं च ब्रह्मणोऽसाधारणं लिङ्गमस्तीति । तस्मात् पूर्वापरपालोचनया ब्रह्मपरमेव माणपदमिति ॥ २८ ॥ न वक्तुरात्मोपदेशादितिचेद्ध्यात्मसंबन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥ २९॥ ननु यदुक्तं, प्राणो ब्रह्मेति तदयुक्तमिति, नमर्थः । कुतः । वक्तुरात्मोपदेशात् । बस्तुरिन्द्रस्याऽऽत्मत्वेनोपदेशादित्यर्थः । तथादि । वक्ता हीन्द्रो नाम कश्चिद्विग्रहवान् देवताविशेषः स्व- मात्मानं माईनायोपदिशति । मामेव विजानीहिइत्युपक्रम्य माणो- ऽस्मि प्रज्ञात्मेत्यहङ्कारवादेन । किच, देवतायाः प्राणत्वे लिङ्गा- न्तरमस्ति । अरुन्मुखान् यतीन् शालारकेभ्यः मायच्छमिति । रुत् वेदान्तवाक्यं, तद् येषां मुखे न वर्तते ते अरुन्मुखाः । शालारकेभ्यः अरण्यश्वभ्यः । नहीदं ब्रह्मणो युक्तम् । एवमिन्द्र- परत्वे,इतरद् यथासंभवं योजनीयमिति । अत्रोच्यते । अध्यात्म- संबन्धभूमा ह्यस्मिन्निति । हि यस्मादस्मिन्नध्याये, अध्यात्म- संबन्धस्य, परमात्मसंबन्धस्य भूमा बाहुल्यमुपलभ्यते इत्यर्थः । तद्यथा, यावद्ध्यस्मिञ्च्छरीरे प्राणो वसति तावदायुरिति । माण- स्यैव प्रज्ञात्मनः परमात्मभूतस्याऽऽयुत्मदानोपमहारयोः स्वात- ·. चेदान्नदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः । देवतापरत्वे लिङ्गमिति । तन्न। यद्वेदान्तवाक्योत्थज्ञानप्रभावादह- मेवम्भूतोऽस्मीतीदृशचेदान्तवाक्यान्यध्येयानि, नोचेदरण्यश्वभ्यः प्रायच्छमित्येतदर्थकत्वेनाऽविरोधात् । तस्मात् माणात्मकब्रह्म परमेतद्वाक्यमिति सिद्धम् ॥ ३० ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गालेतिचेन्नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वा- दिह तद्योगात् ॥ ३१ ॥ - ननु यदुक्तमध्यात्मसंवत्यवाहुल्याच देवतात्मा पाण इति, तद सत्य, तथापि न ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यं,किन्तु जीवमुख्यमाण- वायुपरमपि । कुतः । जीवलिङ्गात् । मुख्यप्राणलिङ्गाच । न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यादिति जीवलिङ्गं वागादिकरणै. वेष्टितस्य(१) वक्तुर्जीवस्य विशेयत्वमुपलभ्यते । एवं प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिरह्योत्थापयतीति माणलिङ्ग देहधारणस्य प्राणलिङ्गत्वात् । तथाहि । प्राणसंवादे श्रूयते, वागादयः सर्वे प्राणाः प्रत्येक श्रेष्ठतामात्मनो मन्यमानास्तनिर्दिधारयिषया प्रजापतिमुपजग्मुः । स च तानुवाच । यस्मिन्नुत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव भवति स युष्माकं मध्ये श्रेष्ठ इति । त- स्मिन् प्रजापतावेवमुक्तवति, वागादिपूत्क्रान्तेष्वपि मूकादिभावेन शरीरं स्वस्थमस्थान् । मुख्यमाणस्योचिकमिपायां तु वागादीनां व्याकुलत्वात् । तान् प्रति प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथा, यतो- हिमेवैतद् करोमि । किं तत् । पञ्चधा माणाऽपानादिभेदेना- ऽऽत्मानं विभज्य, एतद्वाणं, शरीरम् । वाति गच्छतीति वान, वानमेव वाणमस्थिरं, शरीरमिति यावत् । तदवष्टभ्य विधारयामी- ति श्रवणाधारण प्राणलिङ्गमेव । अर्थतोऽनुक्रान्ता श्रुतिस्तु, (१) व्याप्तस्येति या पाठः।

·५४ ग्रमाऽमृतवार्पणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । मामोहमापद्यया, अहमेवैतत् पञ्चधारमानं विभज्यतद्वाणमवष्टभ्यं विधारयामीति माणवायोः प्रज्ञात्मत्वं कयमिति चेद् ज्ञानेन्द्रिया- श्रयत्वादिति चूमः । तस्मादुपक्रमादिपर्यालोचनया ब्रह्मपक- वाक्यार्थमतीतावपि तस्या जीवमुख्यप्राणरूपपदार्थप्रतीतिजन्य- खेन गुणत्वात् पदार्यमतीतेश्च तजनकतया प्रधानत्वादेकवाक्या- ऽर्थप्रतीतिमपोह्य वाक्यभेद एव न्याय्य इति । जीवमुख्यपाण- ब्रह्मणां त्रयाणामुपास्यानां प्रत्येकं स्वातन्त्र्येण वाक्यार्थत्वामिति श्रीणि वाक्यानि, नैकं ब्रह्मवाक्यमितिचेन । उपासावैविध्याद । त्रीण्युपासनानि प्रसज्येरनित्यर्थः। उपक्रमोपसंहाराभ्यां ब्रह्म- परत्वेनैकवाक्यत्वे संभवति, वाक्यभेदो न युक्तः । न च पदार्थ- प्रतीतेमुख्यत्वम् । तस्या वाक्यार्थप्रतीतिशेपत्वेन तस्या एवं प्रधानत्वात् । न हि जनकत्वमात्रेणैव मायान्यं पुक्तम् । सन्नि- पत्योपकारकाणामपि प्रधानत्वापत्तः । अत एव माण इत्यत्र, अन्यत्र ब्रह्मलिङ्गवशात् माणशब्दस्य ब्रह्मणि प्रवृत्तेराश्रितत्वा- दिहापि हिततमोपन्यासादिवालिङ्गयोगाद् ब्रह्मण एवायमुप- देश इति । यत्तु जीवादिलिङ्गमस्तीति तत्परत्वमिति । सम । माणव्यापारस्यापि परमेश्वरायत्तत्वेन देहधारणस्यापि ब्रह्मण्युप. चरितुं शक्यत्वेनाऽनन्यथासिद्धमाणवायुलिङ्गाऽभावान् । तयाच श्रुतिः, न प्राणेन नाऽपानेन मयों नीवति कयन * इतरेण तु जीवन्ति यस्पिनेताजुपाश्रिताविति माणादिव्यापारस्येश्वरा- पत्चत्वमाह । नापि, न वाचं विनिन्नासीतेत्यादिनीवलिङ्गाविरोषः। जीवस्य ब्रह्मानन्यत्वेन सर्वोपाधिपरित्यागेन जीवस्य स्वरूप ब्रह्म दर्शयितं, न वाचं विजिज्ञासीतेत्यादिमत्यगात्माभिमुखी- करणार्थ उपदेशो, न विरुध्यते । यद् वाचानभ्युदितं येन वागभ्युयते तदेव ब्रह्म त्वं विदि इति श्रुत्पन्तरं वागादिव्यापृत- ·- वेदान्तदर्शनम् ।.१ अध्याये १ पादः । स्य वक्तुर्ब्रह्मत्वं दर्शयति । तस्माद् ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यं, न प्राणादित्रितयपरम् ॥ :: एकदेशिनस्तु, नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह लद्योगादि- त्यस्यार्थान्तरमाचक्षते । तथाहि- न ब्रह्मवाक्ये जीवमुख्यमाणलिङ्गयोर्विरोधः । कुतः। उपासात्रैवि- ध्याजीवधर्मेण माणधर्मेण ब्रह्मधर्मेण च सहितस्य त्रिविधस्योपा- सनस्यैकस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः । अतो न वाक्यभेद इतितत्रा- ऽऽयुरमृतमित्युपास्वाऽऽयुः प्राण इति, इदं शरीरं परिगृह्योत्थाप- यतीति । तस्मादेतमेव उक्थमुपासीतेति प्राणधर्मः। अथ यथास्यै प्रज्ञापै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तब्धाख्यास्याम इत्युपक्रम्य, वागेवाऽस्या एकमङ्गमदुहत्तस्यै नाम परस्तात् मतिविहिता भूत- मात्रा मज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्यामोतीत्यादि- र्जीवधर्मः । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञा- मात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युः, यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युन ह्यऽन्यतरतो रूपं किचन सिद्धयेनो एतन्नाना, तथथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राःमाणे- ऽपिताः, स एप माण एव प्रशात्मेत्यादिब्रह्मधर्मः । एतदर्थस्तु प्राणो हि भूतानामायुरिति श्रुत्यन्तरेण माणस्यायुष्टं सिद्धम् । जीवनस्य तदधीनत्वात्। तस्मात् प्राणस्यैव देहाद्युत्थापकत्वादेहा- दिकमुत्थापयतीत्युक्थं प्राणः । एवमायुष्ट्वाऽमृतत्वोक्यत्वं प्राणधर्म इत्यर्थः । सहवासः सहोत्क्रान्तिश्चेत्युक्त्याऽऽनन्तर्यमयशब्दार्थः । अस्या जीवाख्याज्ञायाः संवन्धीनि भूत्वा सर्वाणि भूतानि तद्- दृश्यत्वेन कल्पितानि वस्तुतो यथैकं भवन्ति तथा तद् वस्तु व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्योक्तम् । वागेवेति । बुद्धः साभासायाः ·ब्रह्माऽमृतवार्पणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । स्वरूपतोऽजातत्त्वेऽपि विषयित्वरूपपूर्ण शरीरमिन्द्रियसाध्यम् । नत्र नामप्रपञ्चविपयित्वमर्द्धशरीर बुद्धरहारलक्षणायाः । तथा रूपमपञ्चविषयित्वमईशरीरम् । तथाच कर्मेन्द्रियेषु मध्ये वागे- वास्याः प्रज्ञाया देहार्द्धमेकमङ्गमदुहत् उचितवती पूरपामासे- त्यर्थ नामात्मकमपञ्चे बागद्वारा पविष्टा धुद्धिर्नाममपञ्चविषयि- त्वलक्षणमवारीरमामोतीति यावत् । तस्याः प्रायाः पुन- यि किल परस्तादपरभागे रुपमपश्चविषयित्वलक्षणेऽर्द्धशरीरे चक्षुरादिना प्रतिविहिता समुत्यापिता भूतमात्रा नामशब्दरूपा- धर्यरूपा कारणं भवतीत्पर्यः । चक्षुरादिना प्रकाशितार्थमपञ्चो बुद्धेरितरभागं रूपमपञ्चविपपित्वलक्षणं पूरयामासेति यावत् । एवं वागिन्दियेणायमपञ्चेन च जीवाख्यमशापूरणं विषयित्व- लक्षणं शरीरं प्राप्य द्रष्ट्री भवतीति सिद्धम् । तदुपहितचैतन्यद्वारा स्वरूपे द्रष्टत्वाध्यासपाह । प्रश्यति । तया द्वारा वावं करणं -मति चिदात्माऽहं चकेत्यध्यातमतुभूय वाया फरणेन सर्वाणि नामानि वक्तव्यत्वेनाऽऽमोति चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि पश्यती- त्येवं द्रष्मृत्वमनुभवतीत्यर्थः। सर्वभूतविषयकत्वमात्मनि द्रष्तृत्वा- दिसम्पादकत्वं च युद्धधर्म इति फलितम्।चक्षुरेवाऽस्या इत्यादि- पर्यायान्तरार्योऽपि संगृहीतः । सर्वाधारत्वाऽनन्दत्वादिग्रस- धर्म इत्याइ । ता वा इति । भूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च, पाषा- व शब्दादयः पञ्च । एता दश भूतमात्राः, अधिमझं प्रज्ञा इन्द्रियाणि, तदुत्यज्ञानानि वा अधिकृत्य मवर्तन्ते । दश महा- मात्राः, पञ्चेन्द्रियाणि, तदुत्ययुद्धपशाधिभूत, भूतानि पृथिव्या- दीनि शन्दादीनि चापिकृत्य मवर्तन्ते । एवं भूतमात्राणां दशा- नां ग्रावत्वेन प्रशामात्रात्मकग्राइकापेशत्वमुक्तम् । ममामात्राणां दशानां ग्राहकाणां ग्रागभूनमात्रापेकत्वं चोक्तम् । इस मिया ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये १ पादः। सापेक्षत्वं प्राह्यग्राहकयोः साधयति । यद्धीति । तदेव स्पष्टयति। न हीति । ग्राह्याद्वाह्यं न सिद्ध्यति, किन्तु ग्राहकादेव । एवं ग्रामं विना ग्राहकं न निर्वहतीत्यन्योन्यसापेक्षत्वमित्यर्थः । इदं ग्राह्यग्राहकट्यं वस्तुतो न भिन्नमित्याह । नो इति । किन्त्वेक- स्मिन्नात्मन्यारोपितमिति शेपः। तद्यथेत्यादि कृतव्याख्यानम् । तस्माद् ब्रह्मण एव धर्मत्रयेणोपासनमेकं विवक्षितम् । अन्यत्रा- ऽपि,मनोमयमाणशरीर इत्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मोपासनस्याश्रि- तत्वादिहापि तद्युज्यते । तस्माद् ब्रह्मवाक्यमिति ॥ इदमेकदेशिमतमयुक्तम् । तथाहि । किमत्रोपासात्रयविशिष्टं ब्रह्म विधेयम् उत ब्रह्मविशिष्टोपासात्रयं, किंवा ब्रह्माऽनुवादेन तदाश्रित्योपासात्रयम् । नाधः। ब्रह्मणः सिद्धत्वे विध्ययोगात् । .नापि द्वितीयः । वाक्यान्तरेण ब्रह्मणो ज्ञातत्वात् । नाऽपि तृती- यः। प्रमाऽनुवादेनोपास्तिविभावकविशेग्यावशीकारादुपास्तीनां मिथोऽसम्बन्धात् मत्युपास्ति विध्याहत्त्या वाक्यभेदस्य दुरपझव- स्वात् । तस्माद्ययाव्याख्यातमेव रमणीयमिति ज्ञेयब्रह्मपरमेवेदं प्रतर्दनवाक्यमिति सिद्धम् ॥ ३१॥ इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रहत्तौ ब्रह्माऽमृतवर्पिण्यां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः स्पष्टब्रह्मलिङ्गपादः॥१॥१॥ एकादशन्याया अस्मिन् पादे॥११॥ सूत्राण्यकत्रिंशत् ।।३।। [१] नन्वनेकप्राणजीवब्रह्मगुणविशिष्ट ब्रह्मविषयकं ब्रह्मोपासनं विधीयते । यथा आरुण्याद्यनेकगुणविशिष्टः यो विधीयते इति न दोष इनिचेत्तत्र वक्तव्यम् । आरुण्यादीनां क्रयेणान्वये पश्चादम्बयो विज्ञायते गघि, तद्वदन कुत्र भवतीति । प्राणादावितिचेन । तेषां प्रश्तेऽसत्त्वात् । मनु घयं प्राणादिगुणानां प्राणैः सम्बन्धमुक्ता पश्चा- दुपासमाप्रिषये सम्बन्ध इति यूम इति चेत्तत्रापि यत्तव्यम् । प्राणा- ८ ·५८ प्रहामृतवर्पिीसमाख्पवृत्तिसहितम् । अथ पेदान्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ १ ॥२॥ एवं प्रथमे पादे स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि वास्यानि सर्वज्ञसर्वशक्ति- जगदुत्पतिस्थितिलयकारणब्रह्मपरतया नीतानि । कानिचिद् वाक्यान्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिामानानि द्वितीयकृतीयपादाभ्यां ब्रह्मपरतया नीयन्ते । तत्र द्वितीयपाद मायश उपास्यब्रह्मपराणि विचार्यन्ते, तृतीये शेयपराणीति विभागः ॥ ( १ । प्रमण एव मनोमयत्याधिकरणम् । सूत्राणि ८) सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १॥ पूर्वस्मिन् पादे सर्वज्ञत्वादिगुणस्य ब्रह्मणः सिद्धत्वात्तदुप- जीव्योचरस्पोत्यानादेतहेतुमदायः सङ्गतिः । पूर्वोत्तरयोः, पूर्वा- ऽधिकरणेनास्याधिकरणस्यावाऽन्तरसङ्गतिः। यथापूर्वं जीवादि- लिगवाधया ब्रह्मपरत्वमुक्तम् । ब्रह्मलिङ्गवशात् । न तयेह ब्रह्म लिङ्गमस्ति,किन्तु ब्राह्मणः माकरणिकत्वमेव । तथाच प्रकरणापेक्ष- या लिङ्गस्य बलवावाजीवस्य मनोमयत्वादिलिङ्गमस्तीति, त. स्परमेवास्त्विति मत्युदाहरणसङ्गतिः । यद्वा पादान्तरत्यानावा- न्तरसङ्गत्यपेक्षेति सर्वत्राधिकरणे सविशेषवाक्यविचाररूपे पूर्वो- तरपक्षयोरुपास्तिरेव फलम् । यत्र तु निर्विशेषवाक्यविचारस्तत्र पूर्वपक्षे तदुपास्तिः । सिद्धान्ते प्रमितिरिति भेदः । छान्दोग्ये श्रूयते । सर्वं खल्विदं ब्रह्म, तज्जलानिति शान्त उपासीत, अथ , दिगुणविशिष्टत्वेन साध्यत्यं प्राणादीनाम् । तद्विशिष्टत्येन चोपास. मायाः साध्यत्वम् । तत्र भावनाभेदे याफ्यभेदः । प्राणादिकर्मिका उपासनाकर्मिका चैकैच भावनंतिचेत्तर्हि यरूप्यप्रसङ्गः । एफैय भा- चना गुणकरणकमाणकर्मिका गुणविशिष्टप्राणकरणिका नामविषयको पासनाकामिका चेति पैसष्यम् ॥ - ·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः। खलु ऋतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति, स क्रतुं कुर्वीत, मनोमयः, प्राणशरीर इत्यादि । अस्यार्थः । सर्व जगद् ब्रह्मैव इत्यत्र हेतुमाह । तज्जेति । तस्मा- जायतेइति तज्ज, तस्मिल्लीयतेइति तल्लं, तस्मिन्ननिति चेटते इति तदनम् ।तज्जं च तल्लं च तदनं च तज्जलान् । अवयवलोपश्छान्द- सः । इतिशब्दो हेतौ। यस्मादेवं तस्मात् सर्व जगद् ब्रह्मवेत्यर्थः। स क्रतुं कुर्वीतेत्यत्र विहितमुपासनमनूय शान्तिरूपगुणं विदधा- ति, शान्त इति । यतो ब्रह्माऽतिरिक्तं किञ्चिन्नास्ति । अतो द्वेष्यादीनामभावात् , शान्तः सन्नुपासीतेत्यर्थः । गुणं विधाय गुणिविधित्सया पुंपयनसाध्योपासनायाः फलमाह । अयेति । पुरुपाधिकृत उपासकः, ऋतुमयः संकल्पमयः । तत्र हेतुः, यथे- ति । ज्ञानं कर्म वा यथाऽस्मिन् देहे स्थितः संकल्पयति, तथा तदनुसारेणं फलं परत्र लभते । तेन सोऽधिकृतः क्रतुं ध्यान कुर्वीत । किं ध्यायेदित्याकालायामाह। मनोमय इति । विभक्ति- व्यत्ययेन, मनोमयं प्राणशरीरं परमात्मानं ध्यायेदित्यर्थः । अत्र मनोमयत्वादेः प्रकृतब्रह्मसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वाभ्यां संशयः । फिमत्र मनोमयत्वादिगुणकः शारीर उपास्यत्वेन गृह्यते, किं या परमात्मेति । किमत्र युक्तम् । शारीर इति । कुतः । अप्राणो ह्य- ऽमनाः शुभ्र इत्यादिना ब्रह्मणो मनादिसंवन्धनिरासाजीवस्य मनआदिसंबन्धस्य सर्वत्र सिद्धत्वात् । तस्मान्मनोमयत्वादेः, प्रकृतब्रह्मनिरपेक्षत्वात्तद्गुणकः शारीर एवोपास्य इति प्राप्ते, चूमः ॥ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।। अत्र परमेव ब्रह्म उपास्यत्वेन गृह्यते । कुतः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात । सर्वेषु वेदान्तेषु यत् प्रसिद्धं ब्रह्म जगत्कारणं, तस्यैवाऽत्र, सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यादिना उपदेशादित्यर्थः। यदुक्तं, मनोमयत्वादि प्रकृतब्रह्माऽसंबन्धीनि ।

·६० प्रहा मनवर्णिपीसमाल्यवृतिसहितम् । तन्न । मनोमयत्वादविशेष्याकालायां यत् सर्वं खल्विदं प्रति मकृतं तदेवान्वेति, नाऽभकृतो जीवः । अन्यथा प्रकृतहानप्रसमा. त् । नच तदसम्भवः सर्वात्मकत्वेन सर्वस्पाप्युपपत्तरिति ॥१॥ विवक्षितगुणोपपचेच ॥ २॥ किञ्च, विवक्षिता उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टा ये गुणाः सत्पसंफल्पत्वादयस्तेषां ब्रह्मण्येवोपपरित्यर्पीमनोमयः प्राण- दारीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकाम इत्यादिना उपदिशाः । यद्यपि मनोमयत्वादि जीवस्याऽसाधारणं, तथापि सत्यसंकल्पत्वाचनुरोधेन, सर्वात्मके प्रमाण मनोमय- स्वायुपपनिः। जीरधर्मान प्रमाणि दर्शयति च श्रुतिः। त्वं खी रवं पुमानसि त्वं कुमार उन या कुमारी त्वं मीर्णो दण्टेन पनसि त्वं जातो भवसि विश्वतो मुगर इति । नीर्णः स्पपिरो भूत्वा यो दण्टेन पञ्चति गति सोऽपि त्वमेवेत्यर्थः । भाण इत्पादिश्वनिस्तु निर्गुण प्रापरिपत्पविरोधः ॥२॥ पर्व मत्पसंकल्पत्यादीनां ग्रामपपपिमाला नीरे पापन. पपणिमा- अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ३ ॥ नुशन्दोऽरपारणार्पः । भत्र मनापयत्वादिगुणकं घसी. पास्, न तु भारीरः । कुतः । भनुपरः। सरपर्मफल्पत्यादीना जीवे माअस्पनाऽनुपपरित्यर्पः ॥ ३ ॥ मारिएप मनापायादिगुणफत्वाम्मा लिन्नरया:-- फर्मकर्तृव्यगाय ॥ ॥ न भारीर इत्यनुपाः। न नारीगं पनांपादिगुणका- पारपः । अतः । कर्मकईयागान् । नायिनः मेवामि ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः। भवितास्मीति । एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणकमुपास्य कर्मत्वेन व्यपदिशति । अभिसम्भावितास्मि प्राप्तास्मीति शारीर- मुपासकं कर्तुत्वेन व्यपदिशति । नच सत्यां गतो, एकस्मिन् शारीरे कर्मकर्वभाव आञ्जस्येनोपपद्यते । तस्मान' शारीर उपास्यः ॥४॥ किया शब्दविशेषात् ॥ ५ ॥ मनोमयत्वादिगुणः परमात्मैव, न शारीरः । कुतः । शन्द- विशेषात् । मनोमयत्वादिविशिष्टपरमात्माभिधायकस्य प्रथमान्त- शब्दस्य सत्खादित्यर्थः । तथाहि । समानप्रकरणे, व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतन्दुलो वा एवमयमन्तरात्मन् पुरुषो हिरण्मय इत्यादौ, पुरुषो हिरण्मय इति प्रथमान्तशब्देन परमा- ऽऽस्माभिधानम् । अन्तरात्मन्निति सप्तम्यन्तेन शारीराभिधानं दृष्टमितीहापि प्रथमान्तत्वेन श्रुतो मनोमय इत्यादिशब्दः पर- मात्मपर एवेति ॥५॥ ननु कर्मकर्वन्यपदेशो न सम्भवति, जीवब्रह्मणोरभेदादि- त्याशझ्याह- स्मृतेध ॥ ६॥ स्मृतिवशाजीवपरमात्मनोभेंद इत्यर्थः । ईश्वरः सर्वभूता- नां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति * भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूदानि माययेत्याया स्मृतिः कल्पितभेदं दर्शयति । अतः कर्मकर्तव्यप- देश उपपयत इत्यर्थः ॥६॥ अर्भकौकरत्वात्तदव्यपदेशाच्च नेतिचेन्न निचाय्य- लादेवं व्योमवञ्च ।। ७ ।। ननु नाऽत्र परमात्मोपास्यः । कुतः । अर्भकौकस्त्वात् । ,

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय २ पादः ।
(२। ईश्वरस्थैवात्तृत्वाधिकरणम् । सूत्रे २)
अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९॥
पूर्व ब्रह्मणो भोक्तृत्वाऽभावे उक्ते । ताई तदत्तृत्वमपि
जीवस्यैव,न ब्रह्मण इति दृष्टान्तसङ्गत्या इदमारभ्यते । अत्र पूर्व-
पक्षे उपास्तिः फलं,सिद्धान्ते निर्विशेषब्रह्मप्रमितिरिति विवेकः ।
कठवल्लीषु श्रूयते । यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः,
मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्या वेद यत्र स इति । अस्यार्थः । यस्य
परमात्मनो ब्रह्म च क्षत्रं चोभे जात्या प्रसिद्ध अन्नवदोदनः,
यस्य च मृत्युः सर्वमारक उपसेचनमोदनमिश्रघृतं भवति,
तत्सर्वस्याऽत्ता स परमात्मा कारणात्मा यत्र वर्तते तं निर्विशेष-
मात्मानं, नाविरतो ,दुश्चरितादितिमन्त्रोक्तोपायवान् यथा वेद
इत्थपन्य उपायरहितो न वेदेति काकर्थः । अत्रौदनोपसेचनेन
सूचितः कश्चिदत्ता प्रतीयते । तत्र किमग्निरत्ता, उत जीवः,
आहोस्वित् परमात्मेति संशयः । त्रयाणामप्यस्मिन् ग्रन्थे प्रश्नो-
पन्यासः, संशयबीजम् । किं तावत् माप्तम् । अग्निरिति । कुतः ।
अग्निरबाद इति श्रुतिमसिद्धिभ्या, जीवो वा स्यात् । तयोरन्यः
पिप्पलं स्वाद्वनीति श्रुतेः, न परमात्मेति भाप्ते, ब्रूमः ॥ अत्ता
चराचरग्रहणात् ॥ अत्ता ईश्वरो भवितुमर्हति । कुतः । चरा-
चरग्रहणात् । चराचरयोः स्थावरजङ्गययोरयत्वेन ग्रहणात् ।
श्रवणादित्यर्थः । मृत्यूपसेचनत्वेन सर्वमाणिमात्रस्यायलेन
मतीयमानत्वात् । ब्रह्मक्षत्रग्रहणमुपलक्षणार्थम् ।न हि सर्वसंहतः
परमात्मनोऽन्यस्य जीवादेश्वराचराऽतृत्वं युक्तम् । तस्मादत्ता
ईश्वर एव ।। ९ ॥
प्रकरणाच ॥१०॥

·ब्रह्मा मृतवाणीसमाल्यवृतिसहितम् । इतश्वेश्वर एवात्ता । कुतः प्रकरणात् । परमात्मनः प्रकृत- त्यादित्यर्थः । न जायते म्रियते वा विपश्चिदित्यादिना परमा- ऽऽत्मनः प्रकृतत्वात् । क इत्या वेद यत्र स इति च दुर्विज्ञेयत्वं ब्रह्मणोऽसाधारणं लिई द्रष्टव्यम् ॥१०॥ (३१ जीवनप्पोरेय गुहामवेशाधिकरणम् । सूत्राणि ३) गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनात् ॥ ११ ॥ पूर्व ब्रह्मक्षत्रशब्दस्य मृत्युपदसान्निध्यादनित्यवस्तुपरत्व- पदिहापि पिवच्छन्दस्य सन्निहितगुहारवेशादिना बुद्धिक्षेत्रापर- स्वास्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्यास्पारम्भः । पूर्वपसे पुद्धिभिननीव- सानं फलं, सिद्धान्ते तु निर्गुणमानमिनिविभागः । अत्तृत्व वाक्यानन्तरं, कठवल्लीपु पठ्यते । ऋतं पिबन्ती सुरुतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराये छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पश्चा. नयो ये च त्रिणाचिकेता, इति । अस्पार्यः । ऋतम् । आवश्यक कर्मफलं पिबन्ती भुझानी जीवपरमात्मानौ । छरिणी गच्छन्तीतिवदेकस्य जीवस्य भोक्तृत्वेन ब्रह्मणोऽपि भोक्तृत्वेन व्यपदेशः । सुकृतस्प पर्यस्य कार्ये देहरूपे लोके वर्तमानी, पराध्ये परस्य ब्रह्मणोऽर्द्ध स्थानमहतीति परा हृदयं तस्मिन् परमे श्रेष्ठले या गुहा नभोलक्षणा भविश्य स्थिती, छायातप- पन्मियोविरुद्धौ कर्तृत्वादित लक्षण्याभ्यां नौ, प्राविदा, पश्चा- जनयः कर्मिणय वदन्ति । विणाचिकेतोऽग्निचितो येस्ते विणा- चिकेतास्तेऽपि यदन्तीत्यर्थः । तत्र संशयः । किमिह पुदिनीवा निर्दिष्टी, उत जीवपरमात्मानाविति । तत्र पुद्धिमीकाविति मास- म् । कुतः १ । जीवस्य युदिभिमत्वन मानार्थ मनदर्शनात् । येयं ते विचिकित्सा मनुप्पेऽस्तीत्येके नापमस्तीनि च ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः। । ६५ - एतद्विधापनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेप वरस्तृतीय इति । मनुष्ये मेते मृते सति, येयं विचिकित्सा संशयः, परलोकगामी भोक्ता जीवोऽस्तीत्येके, नास्तीति चान्ये । अतस्त्वयोपदिष्टोऽहमेतमि- विचिकित्सं तत्त्वं ज्ञातुमिच्छामीति, मृत्युं प्रति नचिकेतसो वचन- मिति । वराणां, नचिकेता मृत्यु मति वरत्रयं पृष्टवान्- स्वपितुः सौमनस्यमग्निविद्याऽऽत्मविद्या चेति । तेषां वराणां मध्ये एप तृतीयवर इत्यर्थः । एवञ्च बुद्धिजीवयोः पृष्टत्वात्तावेवास्त्र निर्दिश्यते । किञ्च, गुहामवेशस्य ब्रह्मणोऽसम्भवादृतपानाऽस- म्भवाच बुद्धिजीवाविति प्राप्ते, घूमः ।। गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तदर्शनातागुहां प्रविष्टाविह जीवपरात्मानावेव । कुतः । आत्मानौ हि। हि यस्मादात्मानौ तस्मादित्यर्थः । ऋतं पिबन्ताविति कर्म- फलभोगश्रवणेनेकस्तावदात्मेति, द्वितीयोऽप्यात्मैवेति न्याय्यः । तत्र हेतुमाह । तदर्शनादिति । संख्याश्रवणे द्विसंख्यावतो. रेकरूपत्वस्य लोके दर्शनादित्यर्थः । तद्यथाऽस्य गोद्वितीयो. इन्वेष्टव्य इत्युक्ते, गौरव द्वितीयोऽन्वेष्टव्यो, नाऽश्वो न वा मनुष्यः । एवमिहापि चेतनत्वसामान्याजीवपरमात्मानावेव । चुद्धिविलक्षणजीवप्रश्नस्याऽन्यदेवोत्तरम् । नैतद्वाक्य, नाऽपि गुहामवेशानुपपत्तिर्ब्रह्मणः । यो वेद निहितं गुहायामित्यादी बहुलं गुहाप्रवेशश्रवणात् । न चर्तपानानुपपत्तिः । छत्रिन्यायस्य दर्शितत्वादिति । तस्माज्जीवपरमात्मानावेव गुहां प्रविष्टौ ॥११॥ कि, विशेषणाच्च ॥ १२॥ जीवपरमात्मनोरेवास्मिन् प्रन्थे गन्दगन्तव्यभावेन, मन्त- मन्तव्यभावेन विशेपितत्वादित्यर्थः । आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव चेत्यादिनानन्तरेण ग्रन्येन स्थादिकल्पनया ·. ब्रह्माऽमृतवपिसमाख्यवृत्तिसहितम् । विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति । सोऽध्वनः पारमामोति तद्विष्णोः परमं पदामिति । परमात्मानं गन्तव्यं कल्प. यति । तथा, तं दुर्दशै गूढमनुमविष्टं गुहाहितं गहरेष्ठं पुराणम् अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहानीति,पूर्व- स्मिन् अन्ये मन्दमन्तव्यत्वेन, तावेव विशेषितौ । स जीवोऽध्वनः संसारमार्गस्य पारमेव विशिनष्टि । तदिति । व्यापनशीलस्प ब्रह्मणः स्वरूपं परमं कार्यकारणातीतं पदं, तदेव पारं नये, नान्यदित्यर्थः। दुर्दर्श सूक्ष्मत्वाद् दुर्शानम् । अत एव गूढम् अनु- प्रविधमाच्छादितरूपेण, विद्यमानम् । कुत्रेत्यत आह । गुरेति । गुदायां युद्धावाहितं निक्षिप्तं, गहरे बहुविषाऽनर्यसंकटे देहे स्थित पुराणं चिरन्तनं, तमीश्वरम् । अध्यात्मयोगः प्रत्यगात्मन्पेवं चित- समाधानम् । तत्सहकृताद्वाक्यादधिगमः साक्षात्कारः। तेन,सो. अहमेवेति निधित्य,धीरो विद्वान् हर्षानुपलहितं संसारं नहाती- त्यर्थः । तथा; समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया गोपति मुए- माना जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति बीततोक इति मन्यान्तरेऽपि, जीवपरमात्मानावेव विशिनष्टि । मन्तमन्तव्य. भावनात्मेश्वरयो समानस्तुल्यो तो देहः,पुरुषो जीयो, निमग्नः मनुष्योऽहमित्यभिनिवेशवान्, अनीशया अविद्यया, मुघमानः तत्वमजानन , अनिशं शोचति संसारमनुभवति । जुष्टं ध्याना- दिना सेवितं,यदा तत्मकर्पदशायामन्यं विम्वभूतमीश्वरं प्रत्यकेन पश्यति, तदास्यैवात्मत्वेन दृष्टस्य, महिमानं स्वरूपं मामोति । ततथ पीतशोको भवति । तत्र हेतुरितिशम्देनोक्तः । पन्धहेतो- रविपाया दग्धरवादित्यर्थः । न ह्यविद्याध्वंसानन्तरं बन्धकल्पनं युक्तम् । न ह का एवंविदि किञ्चन रन आवंसते इतिश्रुतेः । रजः अविद्या विदुपि, किचन, ईपदपि स्वकल्पितं, नासने ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः । न सम्मादयति.। स्वस्या एवाभावादित्यर्थः । तस्मात् पूर्वस्मिन परस्मिश्च अन्थे जीवपरयोरेच विशेपितत्वात् नावेव गुहां पविष्टा- चिति जीवत्वादिधर्मविनिर्मुक्तः परमात्मा शेय इति सिद्धम् ॥१२॥ (४। ब्राह्मण एवाक्षिगतत्वाधिकरणम् । सूत्राणि ५) अन्तर उपपत्तेः ॥ १३॥ पूर्व पिबन्ताविति प्राथमिकद्वित्वश्रुत्या चेतनत्वेन तुल्य- जीवपरदृष्टयनुसाराचरमनुता गुहामवेशादयो नीतातहि वदेव दृश्यते इति प्राथमिकमत्यक्षत्वोक्त्या अक्षिपतिबिम्पांत्मान- गत्पनुरोधाच्चरमश्रुता अमृतत्वादयः, स्तुत्यर्थत्वेन कयश्चिन्नेया इति दृष्टान्तसङ्गत्याऽस्यारम्भः । पूर्वपक्षे प्रतिविम्योपास्तिः फलं, सिद्धान्ते ब्रह्मोपास्तिरिति । उपकोशलविधायां छान्दोग्ये श्रूयते एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते,एप आत्मेति होवाचैतदमृतममय- मेतद् ब्रह्मोति, तद्यद्यप्यस्मिन् सर्वोिदकं वा सिञ्चति वर्मनी एवं गच्छतीत्यादि । अस्यार्थः । पुरुषः परमात्मा दृश्यते शास्त्र- तः । एष आत्मेति उपकोशलं पति, आचार्य उवाच । प्रति- विम्बात्मकच्छायान्यावृत्यर्थमाह । एतदिति । इत्युवाचेत्यन्वयः। अक्षिरूपस्थानस्य ब्रह्मसारूप्यमाह । तदिति । वर्त्यांनी पक्ष्म- स्थान इति द्वितीयाद्विवचनम् । ब्रह्मणो निर्लेपत्वाचक्षुषोऽपि निर्लेपत्वात् सारूप्यमित्यर्थः। तत्राक्षिण्यन्तर उपदिश्यमानः पर- मात्मा,उत प्रतिबिम्बादिरिति संशये,दृश्यते इति वचनात् सर्वग- सस्याक्षिस्थानत्वानुपपत्तेधन परमात्मा,किन्तुमतिविम्बादिरिति माते,चूमः ॥अन्तर उपपत्तेः। अन्तरः अक्षिमध्यगतः परमात्मैव । कुत्तः । उपपत्तेः । आत्मत्वाऽमृतत्वाभयत्वादीनामिहोक्तानां परमात्मन्येवोपपत्तरित्यर्थः । न च दृश्यते इत्यनेन विरोधः

·ग्रलाऽमृतवर्षिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् ।
दर्शनस्य शास्त्रीयत्वेनाविरोधात् । किञ्च, एतं संयद्दाम इत्या-
चक्षते, एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति एप उ एव वापनी-
रेप हि सर्वाणि वामानि नयति, एप उ एवं भामनीरेप हि सर्वेषु
लोकेषु भातीत्या, निर्दिष्टसंयदासत्वादिगुणानां, परमात्मन्ये-
चोपपत्तेरन्तरः परमात्मैव । तदर्थस्तु, संपदामशब्दार्थमाह ।
एतं हीति । यामानि कर्मफलानि एतमक्षिपुरुष हेतुमाश्रित्या-
ऽभिसंयन्ति उत्पद्यन्ते । संयन्ति वामान्यस्मादिति संय.
दामः । सर्वफलोदयहेतुरित्यर्थः । वामनीरप्पयमेवेत्याह । एष
इति । वामनीशब्दार्थमाह । एष हीति । वायानि शोभनानि जनं
प्रापयति । जनस्य सर्वशुभमापकोऽध्ययमेवेत्यर्थः । भामनी-
रप्ययमेरेत्याह । एप इति -1 भामनीपदार्थमाह । एप हीति ।
भामानि भानानि नयतीति भामनीः । अयमेव सर्वमकाशक
इत्यर्थःान हि प्रतिविम्यस्यान्यस्य वा एतादृशागुणाः संभवन्ति ।
तस्मादक्ष्यन्तरपुरुषः परमात्मा ॥ १३ ॥
कथं पुनः सर्वगतस्पाल्पमक्षिस्थानं व्यपदिश्यते इत्पमो-
त्तरं पठति-
स्थानादिव्यपदेशाच ॥ १४ ॥
ईश्वरस्पाऽल्पस्थानादिव्यपदेशो, नानुपपनः कृतः। स्थाना-
दिव्यपदेशात् । यश्चक्षुपि तिष्ठनित्यादौ ईश्वरस्य चक्षुःस्थान-
व्यपदेशस्प दृष्टवादित्यर्थः । आदिपदेन रूपवावपरिग्रहो दृष्टा-
न्नलेनोक्तः । हिरण्यश्मश्चरित्यादी रूपवत्त्वस्योपासनार्थत्वेनो.
पादानादिहाप्युपासनार्थमल्पस्यानव्यपदेशो, न विरुक्षत इति
भावः॥१४॥
अपिच,
मुखविशिष्टाऽभिधानादेव च ॥ १५ ॥

·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः । आक्षिपुरुषः परमात्मैवोपदिश्यते । कुतः । सुखविशिष्टाभिधानात् । एवफारेण, नात्र संशयः कार्य इति सूच्यते । सुखविशिष्ट ब्रह्म वाक्योपक्रमे श्रूयते । तस्यैवेहाऽभिधानादित्यर्थः । तथाहि । गुरुगृहे भाचार्याज्ञया चिरकालं वर्तमानमुपकोसलं, गाई पत्या- घमय ऊचुः-प्राणो ब्रह्म, कं ब्रह्म, खं ब्रह्मेति । तत्र कं- शब्दो वैपयिकसुखे रूढः, खंशब्दश्वाऽकाशे रूढ इति परस्परभेदे प्राप्ते, श्रुतिराह । यद्वा व कं सदेव खं, यदेव खं तदेव कामिति । एवं परस्परवैशिष्टयमतिपादनात् मुखविशिष्टं ब्रह्म वाक्योपक्रये . श्रुतमिति, तस्यैवान ग्रहणं युक्तमिति, नाभकृतच्छायादेरिति अक्ष्यन्तरः परमात्मा ॥ १५ ॥ किच, श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच ॥ १६ ॥ इतवाक्ष्यन्तरः परमात्मा । कुतः ॥ श्रुतोपनिपत्कगत्यः अभिधानात् ॥ श्रुताऽभ्यस्ता उपनिषद् ब्रह्मविद्या येन स श्रुतो- पनिषत्कः । तस्य या गतिः अर्चिरादिरूपा तस्याः मकृते अभिः धानादित्यर्थः । अयोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्यया ऽऽस्मानमन्विष्याऽदित्यमभिजयन्ते, एतद्वै प्राणानामायतनमे- सदमृतभयमेतत् परायणमेतस्मान पुनरावर्त्तन्ते इति । स्मृतावपि, अग्निज्योतिरहः शुक्ल: पण्मासा उत्तरायणम् * तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना इति या गनिब्रह्मविदो दर्शिता, सैवाऽक्षिपुरुषविदः श्रूयते । अथ यदु चैवास्मिञ्च्छव्यं कुर्वन्ति, पदुच नाऽपिमेवाऽभि सम्भवन्तीत्युपक्रम्य आदित्याचन्द्रमसं, चन्द्रमसो विद्युतं, तत्पुरुषोऽमानव एतान् ब्रह्म गमयतीत्येष देव- पयो ब्रह्मपयः । एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्ने नावन्तत इति । तदर्थस्तु । अथ देहपातानन्तरं ग्रह्मचर्यादितपसा हेतुना- ·N ब्रह्मामृतर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । ऽत्मानमनुसंधाय, तद्विपया ध्यानाख्यया उत्तरमार्गमपिराधु- पप्लक्षित माग्य तेनाऽऽदित्यादिद्वारा,कापै नल माप्नुवन्तीपः। कार्य ब्रह्म विशिनाष्टिाएतदिति व्यष्टिसमस्तेन्द्रियाणां समयभि- मानी हिरण्यगर्भः । स्यानमित्यर्थः । तस्य वास्तवं स्वरूप. माह । एतदिति । एतद्विशेषणसिस्थर्य, हेतुमाइ । एतस्मादिति । स्मृतावन्यादिशब्दैरातिवाहिक्यस्तदभिमानिन्पो देवता पन्ने। अयेत्युक्तार्यम् । अस्मिन्नुपासके मृते पदि पुत्रादयः, पाय घर- संबन्धिसंस्कारादिकर्म कुर्वन्ति, यदि वा न कुर्वन्ति उभयया. ऽप्पमतिहतोपास्तिफलास्ते उपासका,मर्थिराइभिमानिर्नी देवता माप्नुवन्ति, मर्विपोऽहर्देवता,ततः शुरूपक्षदेवता,ततः पण्यासोप- लक्षितोचरायणदेवता, ततः संवत्सरदेवतां, ततश्चाऽऽदित्य, तत- चन्द्रमसं, ततो विद्युतम् आप्नुवन्ति । तत् तत्र स्थितान् उपा- सफान् प्रमलोफादागत्याऽमानकः मनुसष्टावनुत्पनी ब्रह्मलोक- भव इति यावत् स पुरुषो गन्तव्यं कार्यबल गमयति मापयती- ति। अर्चिरादिदेवर्नेभिरुपलक्षितत्वादेवपपः । गन्तव्पत्लेन प्रमणोपलक्षितत्वाद्, अझपयः । एतेन ययाकार्य प्रम प्रतिपय- मानाः,पुनरिमं मानव मनोसर्गजन्ममरणापाष्टचिपुतत्वादारत. पानावर्षन्ते नमविशन्ति । तस्मादक्षिपुरुषः, परमात्मा ॥१६॥ इतक्षाक्षिपुरुषः परमात्मा, न मविविम्बात्मेत्याह- अनवस्थितेरसम्भवाघ नेतरः ॥ १७ ॥ इतरदायापुरुषादिरतिगत इति न युक्तम् । इतः । अनः वस्थितः । उपासफस्प, सर्वत्राशिणि जपासंपादकपिम्पमूत- पुरुपान्तरस्याऽनवस्यानादित्यर्थः ।। मसम्मवाण ॥ अमृतवादि- गुणानां छापापुरपेऽसम्भवादिस्पर्पयातिपदा कषिपुरुषो . - ·७१ घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः। नेत्रनिकटे तिष्ठति तदानीमेव तस्य च्छया नेत्रे दृश्यते, न सर्व , दा इति छायाया अनवस्थितत्वम् । तथा जीवेऽपि गन्धरसादि- अहणसमये प्राणादिषु संनिहितत्वेन, नेत्रे संनिधानाभावा. दनवस्थितत्वम् । अमृतत्वादीनां गुणानां छायानीवयोः मुतरा. मसम्भवः । तस्मात् परमात्मैव असिस्थाने उपास्य इति सिद्ध- (५परमेश्वरस्यैवान्तर्यामिताधिकरणम् । सूपाणि ३) अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥ पूर्व, स्थानादिव्यपदेशाचेति सुने, यापृथिव्यां तिष्ठन्नित्याद्य- न्तर्यामिव्राह्मणस्थ, यथापि तिष्ठनित्यादि वाक्यमन्तर्यामिणों ब्रह्मत्वं सिद्धवत्कृत्य उदाहृतम् । सदाक्षिप्य समाधीयते,इत्याक्षेप- संगत्या इदमारभ्यतापूर्वपक्षे यत्परतयावाक्यं नीयते, तदुपास्तिः फलं सर्वन सविशेषविचारे द्रष्टव्यम् । सिद्धान्ते ब्रह्मोपास्ति- रेवेतीहाऽपि तथा फलं द्रष्टव्पम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे श्रूयते । य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि, योऽन्तरो यमय- तीत्युपक्रम्य, यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्पऽमृत इत्यादि। अत्र पृथिव्यां तिष्ठनन्तर्यामीत्यु- ते, स्थावरादिरिति शझा वारयति । पृथिव्या इति । तदर्भिमानि- देवतां प्रत्याह, यमिति । अशरीरस्य कथं नियतृत्वमित्याह । यस्येति । नियम्यकार्यकारणसंपातेनैव नियन्तृत्वमिति । फलि. तमाह । य इति । तस्य भिन्नत्वभ्रमं वारयति । एप इति । ते मम घेत्यर्थः । एवं, यः पृथिव्यां तिष्ठनित्यायधिदैवतानन्तरं, यः, सर्वेषु लोकेनित्यधिलोकं, यः सर्वेषु वेदेषु इत्यधिवेदं, यः सर्वेषु

·.
७२ प्रहामृतवर्षिणीसमाण्यवृत्तिसहितम् ।
यहेप्वित्यधियाँ, यः सर्वेषु भूतेवित्पधिभूतं, यः प्राणेपिस्या-
दि. य आत्मनीत्यन्तमध्यात्मं च कश्चिदन्तरऽवस्थितो यमपिता-
अन्तर्यामी श्रूयते । स किमधिदैवाघभिमानी देवतात्मा, किंवा
प्राप्ताऽणिमाधैश्वर्यः कवियोगी, किंवा परमात्मेति संशयः ।
किं तावत् प्राप्तम् । देवतात्मेति । कुतः । पृथिव्येव यस्यायतनम्
अग्निलोको, मनो ज्योतिस्त्यिादिना कार्यकारणसङ्घातस्य देव-
तायां श्रुतत्वेन, तस्या नियन्दत्वोपपत्तेः । यस्य देवस्य पृथिवी
आयतनं शरीरम् । अग्निर्लोकः, लोक्यते अनेन रूपादिरिति
लोकचक्षुर्योतिरेव मन इत्यर्थः । न ह्यशरीरस्येश्वरस्य निय
तत्वं युक्तम् । तस्माद् देवतात्मा योगी वेति प्राप्ते, धूमः ॥ अ.
न्तर्याम्पधिदेवादिपुतद्धर्मव्यपदेशात् । अधिदेवादिषु श्रूयमाणो-
ऽन्तर्यामी परमात्मैव। कुतः। तद्धर्मव्यपदेशात् । तस्य परमात्मनो
धर्माणामिह व्यपदेशादित्यर्यः । सर्वान्तर्यामित्वमात्मत्वममृतत्व-
मदृष्टत्वं चेह परमात्मनोऽसाधारणधर्मा उदाहृतवाक्ये द्रष्टव्याः ।
नचाऽशरीरस्य कयं नियन्दतेति वाच्यम् । नियम्यशरीरेणेव
तस्य नियन्तत्वोपपत्तरिति ॥१८॥
ननु प्रधानमन्तर्याम्यस्त्वित्याशङ्याह---
नव स्मार्तमतद्धर्मामिलापात् ॥ १९॥
स्मात सांख्यस्मृतिकाल्पितं प्रधानं, नान्तर्यामिशब्दवाध्य-
म् । कुतः । अतद्धर्माभिलापात् । तच्छन्दन प्रधानमुच्यते । न
तद अतद्, प्रधानभिन्नः परमात्मेत्यर्थः । तस्यैव चेतनस्य ये
धर्माद्रप्वृत्वादयस्तेपामिहाऽभिलापाद् अभिधानादित्यर्थः। अदृष्टो
द्रष्टाऽश्रुतः श्रोताऽमतो मन्ताविज्ञातो विज्ञातेति, वाक्योपे
मृत्वादयश्चेतनधाः श्रूयन्ते इति नाऽचेतन प्रधानमन्तर्यामी.
त्यर्थः॥१९॥

·, चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः । चर्हि चेतनो जीवो योगी भवत्वन्तर्यामीत्यत आह- शारीरश्रोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते ॥ २०॥ शारीरो नाऽन्तर्यामीति, नकारस्य पूर्वसूत्रादनुपङ्गः । क- स्मात् । उभयेऽपि हि काण्या माध्यन्दिनाश्चान्तर्यामिणो भेदेन एनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते । यो विज्ञाने तिष्ठन्निति काण्वाः । विज्ञानपदं जीवपरम् । य आत्मनि तिष्ठन्निति माध्यन्दिनाः। तस्मात् पृथिव्यादिवनियम्य- त्वमेव जीवस्य, न नियन्तृत्वम् । भेदेनैवमधीयते इति पाठे, एवं यो विज्ञाने तिष्ठनित्यादिना प्रकारेणेत्ययों वोध्यः । तस्मादधि- देवादिष्वन्तर्यामी परमात्मेति सिद्धम् ॥ २० ॥ (६ । परमेश्वरस्यैव भूतयोनित्वाधिकरणम् । सूत्राणि ३) अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः ॥ २१ ॥ पूर्व प्रधानविरोधिद्रष्टुत्वादिधर्मवशाद् न प्रधानमन्तर्यामी- त्युक्तम् । तर्हि तद्वद्विरोधिधर्माणामत्राऽश्रवणात् प्रधानमेवाऽदृश्य- त्वादिगुणको भूतयोनिः स्यादिति प्रत्युदाहरणसङ्गत्याऽस्या- ऽऽरम्भः आथर्वणं वाक्यमाम्नायतोअय परा यया तदक्षरमधि- गम्यते, यचददृश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद् भूतयोनि परिपश्य- न्ति धीरा इत्यादि । अस्यार्थः । पूर्वमपरा ऋग्वेदादिलक्षणा विद्योक्ता । तदानन्तर्यमथशब्दार्थः । यया तदक्षरमधिगम्यते सा परा उत्कृष्टफलका विद्येत्यर्थः । अक्षरस्य वर्णसमुदायत्वं चारयति । यदिति । अदृश्यम् अदृश्यं ज्ञानेन्द्रियाऽगम्यम् । अग्राह्य कर्मेन्द्रियाविषयम्,अगोत्रं वंशशून्यम् ,अवर्ण जातिहीन- म् । न केवलमन्द्रियाविषयः, किन्तु नद्रहितं चैत्याह । अचा- ·७४ ब्रह्माऽमृतयर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । रिति । न विद्यते चक्षुःश्रोत्रे यस्य, तत्तथा । इदं च ज्ञानेन्द्रियोप- लक्षणम् । कर्मेन्द्रियाऽभावमाह । तदिति । पाणिश्च पादश्य पाणिपादम् । तद्यस्य नास्ति, तत्तथा । उपलक्षणमेतत्कर्मेन्द्रियाणां नित्यमनाशोपलक्षित, विभु म , सर्वगतं सर्वकल्पनाऽधिष्ठान, मुमुक्ष्म दुनित्वात् , तदव्ययं नाशाऽभावात् । यद् यथोक्तमक्षरं, भूतयोनि यया परिपश्यन्नि धीराः सा परा विद्युत्यन्वयः। तत्र संशयः । किमदृश्यत्वादिगुणको, भूतयोनिः, प्रधान, वां शारीरो वा परमात्मा वेति । अदृश्यत्वादीनां प्रधाने संभवान, मधान- मिति मासे घूमः ।। अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः। अदृश्यत्वादि- गुणको भूतयोनिः परमात्मैव । कुतः । धर्मोक्तेः। यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपस्तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नं च जा- यते इतीश्वरधर्मस्य सर्वज्ञत्वादेर्भूतयोनी निर्देशादित्यर्थः । सामा- न्यतः सर्वज्ञत्वं, विशेषतः सर्ववित्त्वम् । यस्य ज्ञानमेव तपस्तस्माद । ईश्वरादेतत् कार्यरूपं ब्रह्म हिरण्यगर्भः, सूक्ष्मभूतात्मकं नाम, स्थूलभूतात्मकं रूपं च, ग्रीहियवादि सर्व भौतिकमन्नं च जायत इत्यर्थः । नन्वक्षरात् परतः पर इत्यक्षरादु भूतयोनेः परस्येश्वर- स्य सर्वज्ञत्वं श्रूयते, न भूतयोनेरितिचेन्न । येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं मोवाच नां तत्त्वतो ब्रह्मविद्यामिति । येन ज्ञानेनाऽक्षरं म- कृतं भूतयोनि सर्वज्ञ पुरुषं सत्यं वेद तो ब्रह्मविधामुपसनाय शान्ताप मोवाचाऽऽचार्यः । मयूयादित्युपक्रम्याक्षरात् परतः पर इत्युच्यमानः परो न भूतोनरतिरिच्यते, किन्त्वतरादित्यविधा- निर्देशस्ततः पर इति न पिरोपः। किञ्च विपयवाक्येरात्मक- भूतयोनिविद्यायाः परत्वं श्रूयमाणं, भूतयोनेब्रह्मत्वं गमयति । न हि ब्रह्मविद्यानोऽन्या विद्या परा भवितुं युक्ता, मोक्षफलक.) त्वात् । तदात्मकत्वस्य ब्रह्मविद्याया एव सम्भवाद् । ब्रह्मवियो-

·घेदान्तदर्शनम् । १ अभ्याये २ पादः ।
पक्रमे श्रूयमाणामपरविद्याम् ऋग्वेदादिलक्षणां कर्मविद्यामनित्य-
फलकत्वेन निन्दति च, नित्यफलकब्रह्मविद्याप्रशंसायै ।।
तस्मात् परविद्याविषयभूतमक्षरं भूतयोनिब्रह्मैव । निन्दा हि
श्रूयते । प्लवा ह्येते अदृद्वा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म *
एतर यो येऽभिनन्दन्ति मूहा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्तीति ।
निन्दित्वा च कर्मविद्या, ततो विरक्तस्य ब्रह्मविद्याऽधिकार
दर्शयति । परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमाया-
भारत्यकृतः कृतेन, तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाऽभिगच्छेत् समि-
पाणिः, श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठमिति । अस्यार्थः । प्लवन्ते गच्छन्ती-
ति प्लवा विनाशिनः । तत्मसिद्धौ हिशब्दः । अत एवाऽदृढाः ।
के ते ? । यज्ञरूपाः । यज्ञो रूपमुपाधिय॒पां ते तथा ऋत्विगादयो-
अष्टादश । ऋतुपु याजयन्तीति ऋत्विजः पोडश यज्ञोपाधिकाः,
तद्वत्पनी यजमानश्च यज्ञोपाधिको । एवम् अष्टादश यज्ञरूपाः ।
क्षयिफलकत्वादवरं जघन्यं कर्म येषु । श्रुत्या विहितम् एतदेव
कर्म श्रेयोहेतुर्न ब्रह्मधीरिति ये मूढा हृश्यन्ति, ते पुनर्जरापूर्व-
कं भरणमेवाप्नुवन्तीत्यर्थः । कर्मनन्यान् लोकान् प्रत्यक्षादिना-
ऽनित्यतया परीक्ष्य ज्ञात्वा निर्वेदं वैराग्यम् आयाद् गच्छेत् ।
कथम् ? । नाऽस्त्यकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा । अहं तु नित्य-
फलार्थी तस्मात् किं कर्मणेति विरक्तः सन् तस्य ब्रह्मणो ज्ञानार्थ
गुरुपादोपसर्पणं कुर्यात् । तद् कृत्वा मुक्तिसाधनहानाय श्रवणादि-
कुर्यादित्यर्थः । रिक्तहस्तस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुमि-
त्यादिना रिक्तहस्तगमनस्य निपिद्धत्वात्, समित्पाणिरित्युक्तम् ।
श्रोत्रियमित्यादिनाऽध्ययनहीनस्य कर्मिणो वा गुरुत्वं वार्यते
कर्मनिन्दया । ततो विरक्तस्याधिकारोक्तरक्षरविद्या ब्रह्मविद्यति
फलितम् । तस्माददृश्यत्वादिगुणकः परमात्मा ॥ २१ ॥

·प्रसामृनयरिणीसमारयत्तिहितम् । अपिच, विशेपणभेदव्यपदेशाभ्यां च नंतरौ ॥ २२ ॥ अदृश्यत्वादिगुणकः परमात्मैव, नेतरी प्रधाननीयो । कुनः। विशेषणात् । दिव्यो घऽमतः पुरुषः स वायाभ्यन्तरी घमः, अपाणो घमनाः शुभ्र इत्यादिना दिव्यत्वादिविशेषणप्रवणा- दित्यर्थः । प्रधाननिरासे देवन्तरमाह । भेद-इति । भक्षरान् परतः पर इति प्रपञ्चोपादानस्पाच्याकृतस्पेश्वरगनिभूतस्य श्रुत्यविरुद्धस्य जडस्य परमात्मनथ, भेदेन व्यपदिष्टत्यादित्यर्थः । अव्याकृतस्पाक्षरत्वं सकार्यव्यापित्वेन, परत्वं सविकारा- ऽपेक्षति द्रष्टव्यम् । दिव्य इत्यादेश्यपः ) दिव्यः स्वयम्यो- तिः, अमूर्तः निरवपवः, पुरुषः पूर्णः, यापार्यम् आभ्यन्तरं कारणं, नाभ्यां कल्पिताभ्यां सदाऽधिष्ठानलेन तिष्ठतीनि रा- पायाभ्यन्तरः, सर्वकल्पनाऽधिष्टानमिति यावत् । अनः रथः न होताहापिपणानि, अव्यक्त जीये ना गम्भवन्ति । मम्मान परमात्मय मृनयोनिः ॥ २२ ॥ रूपापन्यासाच ॥ २३ ॥ रिश्च, भूवयोनिःपरमान्मन, नेतरापित्यनुपाः पुनापाप- न्यामात् ।। रूपं सर्वविकारात्पर गरीरं तगोपन्यागादिरगः । अपरान् परतः पर इत्यम्पानन्नाम्. एनम्मामायने माण.. 'स्पादिना माणादियिन्यन्नानां महिमका नम्बच भूनयोनः सर्व- कार्यान्य रुपमुपन्यस्यति । भमिमा नापी नयी दिमः श्रांत्र वाशिनाथ दारापुः पाणी हदयं विषयाय पायो पिवी देर मर्यभूतानगामति । भमिनाकः । भामा नाम गुलीको गीतमानिमिति नः । रिना बहाः मागित्यनयः । + ·चेदान्तदर्शमम् । १ अध्याये २ पादः। पझ्यामिति । प्रथमायें । पादौ पृथिवी । यस्यैतादृशं शरीरं स एप सर्वभूतानामन्तरवात्मा चेत्यर्थः । न ह्येतादृशरूपोपन्यासो जीवाऽव्यक्तयोः परिग्रहे घटते । परमात्मनस्तु सर्वात्मकत्वात् स युज्यते । अस्य सूत्रस्य वृत्तिकारयतरीत्याऽयमर्थः प्रदर्शितः॥ शङ्करभगवत्पादास्तु, अग्निमुर्देति वाक्यस्य जायमान- मध्यपाताजायमानहिरण्यगर्भरूपस्त्रात्मपरत्वं,न परमात्मपरत्व- मिति वदन्ति । तथाहि । एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च * खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीति । पूर्व प्राणादीनां सृष्टिरुक्ता । तथोत्तरत्रापि, तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यइति । यस्य द्युलोकादेः सूर्यः समिधोऽग्निरिव भासकः। यद्वा, अग्नि(लोकः, यस्य सूर्य एव समिधः। तस्याऽऽदित्य एव समिदिति श्रुतेः । सोऽपि तस्मादेव जायत इत्यर्थः । एवं पूर्व- मुत्तरत्र च जायमानानां निर्दिष्टत्वाद् अग्निमूर्दा इति वाक्यं जायमानहिरण्यगर्भपरमेव । जायमानहिरण्यगर्भस्याऽऽत्मन उत्प- त्तिः, श्रुत्यन्तरे श्रूयते । हिरण्यगर्भः समवर्तताऽग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् * स दाधार पृथिवीं चामुतेमां कस्मै देवाय हविपा विधेमेति । समवर्तत अजायत । जातः सन्नीश्वराज्ञया पतिर्वभूव भूतग्रामस्य । कस्मै हिरण्यगर्भाय । विधेम परिचरेम । सूत्रार्थस्तु, भूतयोनिः परमात्मैव । कुतः । पुरुष एवेदं विश्वं कर्मेत्यादिना सर्वात्मकरूपोपन्यासादिति । सर्वकर्मसु, साध्य तपो ज्ञानं च पुरुप एवेत्यर्थातस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमात्मा निर्विशपो ज्ञेय इति सिद्धम् ॥ २३ ॥ (७। परमेश्वरस्यैव वैश्वानरत्वाधिकरणम् । सूत्राणि र वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ २४ ॥ अत्र रूपोपन्यासप्रसङ्गात्रैलोक्यदेहो वैश्वानरः AN ·ब्रह्मामृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । चार्यते इति मासङ्गिकसङ्गतिः । यद्दा पूर्व वाक्योपक्रमस्याऽदृश्य- खादिसाधारणधर्मस्य वाक्यशेपस्यसर्वज्ञत्वास्या ब्रह्मविपयत्व- मुक्तम् । तहि तहदेवेहाप्युपक्रमस्थसाधारणशब्दस्य वाक्यशेपस्थ. होमाधारत्वोक्त्या मसिद्ध्यनुगृहीतया जाठरार्यकत्वमस्त्यिति दृष्टान्तसङ्गतिः। को न आत्मा, किं ब्रह्मेत्यात्मानमेवेमं वैश्वानरं संमत्याभ्येपि, नमेव नो भूहि इत्युपक्रम्याऽऽनायते । यस्त्वेतमेवं पादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेप्वात्मस्वनमत्ति, तस्य ह वा एवस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्दैव सुतेजाचक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृयावाऽऽत्मा संदेहो बहुलो पस्तिरेव रपिः पृथिव्येव पादापुर एव वेदि- लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोज्वाहार्यपचन आस्पमाहवनीय इत्यादि । अस्यार्यः । आत्मनोऽसंसारित्वार्थ ब्रह्मपदं, ब्रह्मणो- ऽपरोक्षत्वार्थमात्मपदम् । प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रगुम्नजनबुडिलाः समेत्येत्य मीमांसा चक्रुः । को न आत्मा, किं ब्रह्मति 1 ते चं निश्चयार्यमुद्दालकमाजग्मुः । सोशपे सम्यङ् न वेदेति तैनोदाल- वैश्वानरोऽयमिति निक्षयाय कैकेयराजानमश्वपति- मागत्योचुः । आत्मानमित्यादि । संमत्यध्यपि सर्वदाऽध्यापय- सि । स च कैकेयराजो धुलोकसूर्यवाय्याऽऽकाशवारिपृथिवीनां, मध्ये सुलोकादिरेकैक एव वैश्वानर इति मीमांसाकाले विवद- मानाः प्राचीनशालादयः पद ऋपयो मत्समीपमागता इति ज्ञात्वा साइशविपरीतबुद्धिनिरासेन सम्यन्वैश्वानरवुद्धिजिग्राहयिषया, तानेव पप्रच्छ । औपमन्यव ! कं त्वमात्मानमुपास्स इत्यादिना । पृष्टाय सन्तस्तक ऋपिर्युलोक एव वैश्वानर इति उवाच । अन्यस्तु सूर्यो वैश्वानर इत्यवक्रमेण पृथिवीपर्यन्तम् एकैकस्य । वैश्वानरत्वं श्रुत्वा तेषां शुमूर्यादीनां झपन सुतेजस्त्वविश्वरूप- केन सह, ·घेदान्तदर्शनम् । १ अभ्याये २ पारः । त्वपृथग्वात्मत्वबहुलत्वरयित्वपादत्वगुणयोगं विधाय प्रत्येक वैश्वानरपक्षं मूर्द्धपाताऽन्यत्वभाणोत्क्रमणदेशीर्णतावस्तिभेद- पादशोपणेदोपनिन्दित्वा तेषामेव युसूर्यादीनां वैश्वानरपुरुष प्रति मूर्खादिभावमुक्त्वा कृत्स्नं वैश्वानरोपासनमुपदिशति । यस्त्वेतमित्यादिना । आभिमुख्येन विश्व मिमीते जानातीत्य- ऽभिविमानः । तं मादेशपरिमाणमुपास्ते यस्तस्य सर्वलोका- चाश्रयं फलमित्यर्थः । लोका भोगभूमयः, भूतानि तदुपा- धयः, भोक्तारः स्वयमात्मान इति भेदः । तत्तत्सम्बन्धि. फलमन शब्दार्थः । ध्यानफलमुत्का ध्येयमाह । तस्येति । सुतेजस्त्वगुणा धौवैश्वानरस्य मूर्द्धा, विश्वरूपत्वगुणकः सूर्य- चक्षुः एप शुक्ल एप नील इत्यादिश्रुतेर्विश्वरूपत्वं बोध्यम् । पृथङ् नानावमगमनमात्मा स्वभावो यस्य वायोः स तथा नाना- गतित्वगुणो वायुः माणः । बहुलत्वगुण आकाशोऽस्य संदेहः, देहमध्यमित्यर्थः । रयिर्धनं, तद्गुणा आपोऽस्य वस्तिः मूत्रस्थान- म् । वैश्वानरस्य होमाधारत्वसंपादनार्थमुर एवेत्यादि । एवं सति वैश्वानरशब्दस्य, अयमनिर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुष इत्यादौ जाठरे विश्वस्मा अनि भुवनाय देवा, वैश्वानरं केतु- मझामकृण्वन्नित्यादावाग्निसामान्ये, वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राना हिकं भुवनानामभिश्रीरित्यादावनिशरीरायां देवतायां च मयोग- दर्शनाद्, उपक्रमे च, को न आत्मेत्युपक्रमाचेति संशयः । कि- मत्र वैश्वानरो जाठर, उतानिसामान्यम्, उताऽग्निशरीरा देवता, आहोस्विच्छारीरः, अथवा परमात्मेति । श्रुत्यर्थस्तु, पुरुषे पुरुपाऽऽकारे देहे विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमन्हां केतुं चिह्न सूर्यमकृण्वन् कृतवन्तो देवाः । तदुदये दिनव्यवहारा- दित्यर्थः । वैश्वानरस्यान्याधिष्ठानस्य देवस्य मुमतौ शोभनबुद्धी

·८०
ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यदृन्सिसहितम् ।
वयं स्याम भवेम, तस्यास्मद्विपया सुमतिर्भयवित्यर्थः । अय
हेतुः, राजा हीति । हि यस्माद् भुवनानामयं राजा के सुखहेतु-
रभिमुखा श्रीरस्पेत्यभिश्रीरीश्वरः । तस्मात् तस्य सुमतौ स्यामे
तिस्तुतिवाक्यार्थः । तत्र जाठरादौ वैश्वानरशब्दस्य प्रसिद्ध-
स्वाजाठरादिरेव, वैश्वानरइतिमासे,बूमः । वैश्वानरः सापारण-
शब्दविशेपात् ।। वैश्वानरः परमात्मैव । कुतः । साधारणशब्द-
विशेषात् । साधारणशब्दयोरपि विशेषः साधारणशब्दविशेष-
स्तस्मादित्यर्थः । जाठराग्निसामान्यतद्देवतासु साधारणो वैश्वा-
नरशब्दः, जीवपरयोः साधारण आत्मशब्दः । तयोर्वश्वानरा-
स्मशब्दयोर्जाठरादी जीवादीच साधारणयोरपि सतोः,परमात्म-
परत्व एवं विशेपोऽवगम्यते । वस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानर-
स्थ मूव सुनेजा इत्यादावुक्तधुमूर्द्धत्वादेः सर्वात्यकपरमात्म-
परिग्रहे एवोपपन्नतरत्वात् । तस्माद्वैश्वानरः परमात्मा ॥ २४ ॥
स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति ॥ २५ ॥
किञ्च, वैश्वानरपदस्य परमात्मपरत्वे स्मर्यमाणं स्मृत्युक्तं
रूपम् अनुमानं स्यादिति । अनुपापकं लिङ्गं स्यादित्यर्थः ।
यस्याऽग्निरास्यं धौर्द्धा खं नाभिश्चरणी क्षितिः * सूर्यश्चक्षु-
दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नम इत्यस्याः स्मृतेस्त्रैलोक्यशरीरा.
ऽऽत्मकरूपमातपादनपरायाउदाहतश्रुतिरेवमूलं, मूलान्तरकल्पने
मानाभावान्।तथाच स्मृतौ परमेश्वरस्यैवोक्तत्वात्तन्मूलश्रुती, विद्य-
मानवैश्वानरशन्दः परमात्मपर एवेति तात्पर्यम् । सूत्रे इतिशब्दो
हेतौ । यस्मादेवं लिङ्गमस्ति तस्माद्वैश्वानरः परमात्मैवेति ॥२५॥ .
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेन्न तथा दृष्ट्यपदेशा.
'समवात पुरुषमपि चैनमधीयते ॥२६॥

·में घेदान्तदर्शनम्।१ अध्याये २ पादः । ननु वैश्वानरो न परमात्मा । कुतः। शब्दादिभ्योऽन्तः- प्रतिष्ठानाच । शब्दस्तावद् वैश्वानरशब्दो न परमात्मपरः । भाउरादौ रूढतात् । आदिशब्दाद् हृदयं गार्हपत्य इत्यग्नित्रेता- कल्पनम् । तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयमित्यादिना माणा- ऽऽहुत्याधारतासङ्कीर्तनं च गृह्यते । एतेभ्यो हेतुभ्पो जाठर एवं वैश्वानरशब्दः । किञ्च, अन्तःप्रतिष्ठानात् । पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठित वेदेतिवैश्वानरस्यान्तःप्रतिष्ठानश्रवणात् । इदं च जाठरे संभवति । न च द्युमूर्द्धत्वाचनुपपत्तिः अग्निसामान्यात्मकभूताग्निपरिग्रहे तस्योपपत्तेः । धुलोकादिसंवन्धस्य तस्मिन् मन्त्रेणाऽवगतत्वा- त् । यो भानुना पृथिवीं चामुतेमामाततान रोदसीमन्तरिक्षमिति मन्त्रः । इमां पृथिवीमुत द्यामपि, धावापृथिव्यावेव रोदसी, यो भानुना रूपेणाततान व्यासवान् अन्तरिक्ष, तयोर्मध्यं चालतान स देवोऽग्निर्युलोकाद्यवयवो ध्येय इति मन्त्रार्थः । तस्मान वैश्वानरः परमात्मेति चेन्नायं दोषः। कुतः। तथा दृष्टथुपदेशात् । तथा जाठररूपेण परमेश्वरस्य दृष्टरुपासनाया उपदेशादित्यर्थः । ननु जाठर एव मुख्यो वैश्वानरोऽस्तु,तबाह। असंभवादिति ।मूव सुतजा इत्यादेर्जाठरे असंभवादित्यर्थः । नच भूताऽग्नौ तत्संभव इत्युत्तरसूत्रे वक्ष्यते । अपिच । पुरुपमपिचैनं वैश्वानरं वाजसिने- यिनोऽधीयते । स एपोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुपः स यो हैतमेव- मग्नि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुपेऽन्तःमतिष्ठितं वेदेति परमेश्वरस्य सर्वात्मत्त्वान पुरुपेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च सर्वमप्युपपद्यते । पुरुषविध- मपिचैनमधीयते इति सूत्रपाठे अयमेवार्थः । न हि जाठरस्य पुरुषविधत्वं सम्भवति । परमात्मनस्तूपास्त्यर्थं सर्वात्मकत्वाद- विरुद्धम् । यथा चैतत्तया स्पष्टयिष्यामः, सम्पत्तेरितिसूत्रे ॥२६॥ ननु गुमूर्दत्वादिकं प्रदर्शितमन्त्रवर्णाभूताग्नौ सम्भवति, -

·ब्रह्माऽमृतधर्पिणीसमाख्यवृत्तिसाहितम् ।
तच्छरीराया देवताया वा ऐश्वर्ययोगादित्यत आह-
अत एव न देवताभूतं च ॥ २७ ॥
देवता च भूतं च देवताभूतम् । एफवन्दावाद् । उभयमपि,
न वैश्वानरः कुतः। अत एव।उक्तेभ्यो हेतुभ्यः। न हि विकार-
स्याऽग्नेर्विकारान्तरघुलोकायात्मकत्वं सम्भवति। अग्निशरीराया
देवताया अपि न सम्भवति । ईश्वराधीनैश्वर्यत्वात् । तस्माद
सर्वात्मकः परमात्मैव वैश्वानरः ॥ २७ ॥
साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८ ॥
पूर्व जाठरार्थकत्वमग्न्यादिशब्दस्याभ्युपेत्य जाठरोपाधिर्फ
वा जाठरमतीकं वा ब्रह्मोपास्यमित्युक्तम् । इदानीं विनैवो-
पाध्यादिकल्पनां साक्षादेव परमेश्वरोपासनपरिग्रहे विरोधाभावं
जैमिनिराचार्यो मन्यते । एवं पूर्वापरपालोचनया, वैश्वानरस्य
ब्रह्मत्वे निर्णिते, वैश्वानरशब्दोऽमिशब्दय फेनचियोगेन ब्रह्म-
परतया नेतव्य इति तात्पर्यम् । विश्वश्वासी नरश्चेति विश्वानरः
सर्वात्मकत्वात् । विश्वेषां नरः फर्तेति वा । सर्वकारणत्वात् ।
विश्वे नरा नियम्या अस्येति वा सर्वेश्वरत्वात् । विश्वानर एवं
वैश्वानरः । राक्षसवायसादिवत् स्वार्थे तद्धितः । एवमभिः
परमात्मा । अगिधातोर्गत्यर्थकस्य निमत्ययान्तस्याऽमिरिति
रूपम् तित्राणत्यति गमयति जगतोऽग्रं जन्म प्रापयतीत्यमिराणी:
रुक्तः । एवञ्च परमात्मनोऽप्रणीत्वादमित्वमिति । तस्माद्
वैश्वानरः परमात्मैवोपास्य इति सिद्धम् ।। २८ ।।
ननु परमात्मनः परिग्रहे कयं मादेशमात्रश्रुतिरित्याशझा,,
तां व्याख्यामारमदे-
अभिव्यक्तरित्याश्मरथ्यः ॥२९॥

·८३ वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः।' अनवच्छिन्नस्यापि, परमात्मनः प्रादेशमात्रत्वमुपपद्यते । कथम् । अभिव्यक्तः । उपासकानामनुग्रहाय परमेश्वरो हृदया- घुपासनास्थानेषु प्रादेशपरिमाणोऽभिव्यज्यते किलेत्याश्मरथ्य आचार्यों मन्यते ॥ २९॥ अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३०॥ भादेशमात्रहत्पुण्डरीकस्थेन मनसा, अनुस्मृतेानात, मादेशमात्र इत्युच्यते इति वादारिराचार्यों मन्यते । यथा प्रस्थ. परिमितास्तण्डुलाः प्रस्था इत्युच्यन्ते, तद्वत् ॥ ३०॥ संपत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ॥ ३१ ॥ मूर्द्धममृतिचिवुकान्ते मादेशमाने वैश्वानरस्योपास्यत्वमति- पादनात् परमेश्वरस्य मादेशमात्रलं संपन्नम् । ततः मादेशमात्र- त्वसंपत्तेः प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यते इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । अस्मिन्नर्थे श्रुत्यंन्तरसंवादमाह सूत्रकारः । तथाहि दर्शयति । वैश्वानरस्य प्रादेशमात्रत्वसंपत्तिद्वारा श्रुत्यन्तरमपि दर्शयती- त्यर्थः । तथाहि समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं घुमभृतीन् पृथिवीपर्यन्तान् त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानस्याऽवयवान् अध्यात्म- मूर्दादिषु चिबुकपर्यन्तेषु मसिद्धपुरुषाऽवयवेषु संपादयत् परमा- मनो वैश्वानरस्य प्रादेशमात्रत्वसंपत्ति दर्शयति । एवञ्च पुरुषा- वयवेषु वैश्वानरस्प संपादनात् पुरुपविधत्वं पुरुषाऽवयवेषु संपादितस्य वैश्वानरस्य स्थितेः पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं च । यथापि कार्यकारणसंघातरूपपुरुषस्य यावदवयवसमुदायरूपत्वा- न्मुभदिचिबुकान्तेषु कतिपयावयवेषु स्थितस्य वैश्वानरस्य न पुरुषेऽन्तःस्थत्वं, तथापि यावदवयवसमुदायात्मके पुरुपे समु- दापिनो मूर्खादिचिबुकान्तस्याऽवयवस्य, शाखाया इव क्षे विद्यमानत्वात् तनिष्ठस्य वैश्वानरस्य पुरुपस्थत्वं व्यपदिश्यते ।

·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
शाखास्थपक्षिणो वृक्षनिष्ठत्वव्यपदेशवदिति,रहस्यं ग्रामगं पठ्यते।
मादेशमानमिद वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा तु व एता..
वक्ष्यामि यथाप्रादेशमात्रमेवाऽभिसंपादयिष्यामीति । स होवाच ।
मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैप वा प्रतिष्ठा वैश्वानर इति । चक्षुषी उप-
दिशन्नुवाचैप वै सुतेजा वैश्वानर इति । नासिके उपदिशन्नुवा-
चैप वे पृथग्वात्मा वैश्वानर इति।मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुबाचप
वै बहुलो वैश्वानर इति । मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैप व रपि-
वैश्वानर इति। चिबुकमुपदिशन्नुवाचर वे मतिष्ठा वैश्वानर इति
अस्यार्थः 1. परमेश्वरमप्रादेशमात्रमपि सम्पदा प्रादेशमानमिव
सम्पग्विदितवन्तो देवास्तमेवेश्वरं पूर्वपभिसम्पन्नास्ततो पो
युष्मभ्यं तथा धुप्रभृतीनवयवान् वक्ष्यामि, यथाप्रादेशपरिमाणं
वैश्वानरं सम्पादयिष्यामीति प्राचीनशालादीन् मति अश्वपतिः
कैकेयो राजोवाच 1. किं कुर्वनियुक्त स्वस्य मूर्दानमुपदिशन्
फराग्रेणोपदर्शयन् । एष वै भूर्लोकादीनतीत्य तिष्ठतीति अतिष्ठा
धौवैश्वानरस्याऽवयव इति प्रसिद्धम् । मनुष्यमूनि अधिदेवम्
यो मा धुलोफस्तद् दृष्टिः कर्तव्या इत्युवाच । एवमेव स्वस्य
.चक्षुपी दर्शयन् सुतेजाः सूर्यो वैश्वानरस्य चक्षुरिति प्रसिद्ध-
चक्षुपोर्वैश्वानरस्प अधिदैवं यदाऽऽदित्याख्यं चक्षुस्तद्दृष्टिः
फर्तव्येत्युवाच । एक्मप्रेऽपि स्थावपयेषु वैश्वानरावयवाहहिरिनि
द्रष्टन्गम् । पृथग्वात्मा वायुर्वेश्चानरस्य माणः। मुख्य स्त्रमुला-
वच्छिन्नं यनभस्तस्मिन्नध्यात्मनभसि योगधिदेवं बहुल आकाशो
वैश्वानरस्प देइमध्यात्मकाज्यवसाधिरित्युवाचेत्पर्यशमुख्या:
स्वमुखसम्भवास्तास्यमु चैन्यानरस्य यस्तिता पदयाच्या
या आपत्तद्दष्टिरित्युवाचत्पर्य एवं स्ववियुफे अपरमसफलफे-
भविष्ठापदवान्या,वैश्वानरस्य पादभूता पृथिवी द्रष्टव्येति ॥ ३१॥

·८
घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये २ पादः
आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥
अस्मिन् मादेशपरिमाणे मूपियुफान्सराले एनं परमेश्वर,
जावाला आमनन्तिाअतोऽपि मादेशमात्रश्रुतिरुपपनेत्यर्थः। एव-
मामनन्ति, य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा योऽविमुक्ते प्रतिष्ठित
इति । सोविमुक्तः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति वरणायां नाश्यां
मध्ये प्रतिष्ठित इति । का वै वरणा, का च नाशीति । सर्वाणी-
न्द्रियकृतानि पापानि वारपति नाशयतीति वरणा, नाशीति ।
कतमयाऽस्य स्थानं भवतीति । ध्रुवोर्माणस्प च यः सन्धिः स
एप धुलोकस्य परस्य च सन्धिर्भवतीति । अस्पार्थः । य एष म-
सिद्धा, परमात्माऽनन्तः अव्यक्तः, स्वरूपेणाऽनाभिव्यक्तो दुर्वि-
ज्ञेय इतियावत् । तं कथं विजानीयामित्यत्रिमश्ने, याज्ञवल्क्य
स्य उत्तरम् । स इति । स हि परमात्मा जीवात्मन्यविमुक्ते
व्यवहारतः संसारिणि प्रतिष्ठितः । परस्यैव प्रत्यक्त्वादित्यर्थः ।
पुनरनिरपृच्छत् । स इति । यावल्क्यो ब्रूते । वरणायामिति ।
वरणादिपदार्थ वदन पदे निर्वक्ति । सर्वाणीति।सर्वाणीन्द्रियवृत्ति-
कृतान् दोपान वारयति तेन वरणा भ्रुवावित्यर्थः । तान् दोपाना-
शयतीति नाशीति । तथाच नियम्यजीवद्वारा नियन्तुरीश्वरस्या-
अधिष्ठानत्वान्नासावोः पाप्मनाशकत्व मिति सिद्धम् । तत्रापि
स्थानविशेषजिज्ञासया पृच्छति । कतमच्चेति । पूर्वोक्तमध्य-
शब्दार्थ स्पष्टयति । खोरिति । तदेव स्थानमित्यर्थः । स
सन्धिर्युलोफस्य स्वर्गस्य परस्य च ब्रह्मलोकस्य सन्धित्वेन ध्येय
इत्याह । स इति । तस्मात् परमेश्वरोपास्तिपरं वैश्वानरवाक्य.
मिति सिद्धम् ॥ ३२॥
इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रवृत्तौ ब्रह्माऽमृतवर्षियां पथमाध्यायस्य
द्वितीयः पादः॥१॥२॥

·८६ + + प्रशाम्मृतयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । वेदान्तदर्शने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १॥ ३ ॥ (१ । ब्रह्मण पय शुभ्वाद्यायतनत्याधिकरणम् । सूत्राणि ७) द्युभवाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥ १ ॥ पूर्व त्रैलोक्यात्मा वैश्वानरः परमात्मेत्युक्त, नहि प्रैलोक्या: ऽऽयतनमन्यदित्याशझ, समाधानादाक्षेपसङ्गतिः । यद्वा उप- क्रमस्थसाधारणशब्दस्य वाक्यशेषस्यलिन घुमूर्दत्वादिना, ब्रह्मपरत्ववदिहाप्युपक्रमस्थसाधारणाऽऽयतनत्वस्य, वाक्पशेष- स्थसेतुश्रुत्या परिच्छिन्ने प्रधानादौ, सेतुशब्दाऽई व्यवस्थास्त्वि- ति दृष्टान्तसङ्गतिः। प्रायशो निर्विशेपे ब्रह्मणि, अस्मिन् पादे वाक्यानां समन्वयमतिपादनाच्छृत्यध्यायपादसङ्गलयो षोध्याः। अत्र पूर्वपक्षे प्रधानाधुपास्तिः फलं, सिद्धान्ते ब्रह्म ममिति- रिति विवेकः। आथर्वणे श्रूयते,यस्मिन् धौः पृथिवो चान्तरिक्ष मोतं मनः सह प्राणश्च सर्वेः * तमेकं विजानय आत्मान.. मन्या वाचो विमुश्चय, अमृतस्यैप सेतुरिति । अस्यार्थः । लोक- प्रयाधिष्ठानत्वोत्या, पञ्चीकृतभूताधिष्ठानत्वमाह । यस्मिमिति. कार्यव्रह्माख्यसमष्ट्यन्तःकरणस्याऽऽत्मन्येव कल्पितत्वमाह | मन इति । इन्द्रियसमष्टिदेवतानां तत्रैव कल्पितत्वं सूचयति । सहेति । पाणैरिन्द्रियापिष्ठानदेवैः, चकारेण भूतसूक्ष्माऽविधा- जीवान्तर्यामिणामध्यस्तत्वं ध्वनितम् । सविलास प्रकृति माया- ख्यां श्रुत्युक्त्तवामिना विलाप्य तमेवाधिष्ठानभूतमयमात्मान: विज्ञानोति मुमुक्षून मत्याह माता श्रुतिगतमेवेति। वायवाचक- फल्पनानामैक्यसाक्षात्काराद्वाधयाहाअन्याइसिएप साक्षात्कारः मपिलासा विद्यानिवृत्तिलक्षणाऽमृतत्वस्य सेतुव्यवस्थापक - त्याह। अमृतस्पति विजानय इत्युक्तः साक्षात्कार, एष इत्यु- च्यते । अमृतस्य अमृतत्वस्य । अत्र शुभ्वादीनामोतत्वश्रवणाद . " -- . " ·- घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । किश्चिदायतनं मतीयते । तत् किं प्रधानमुत जीव, आहो विद् ब्रह्मोति संशयः । तत्र प्रधानादिरिति प्राप्ते ब्रूमः ॥ धुभ्वाचाय- 'तनं स्वशब्दात् ॥ धुभ्वाद्यायतनं, घौश्च भूव धुभुवौ । धुमुवा- वादी यस्य, द्यौःपृथिवीचान्तरिक्षामित्येवमात्मकस्य, तद् अ॒भ्वादि तदायतनं ब्रह्मैव ।कुतः। स्वशब्दात् । स्वस्य परब्रह्मणो वाचको य आत्मशब्दस्तस्मादित्यर्थः । तमेवैकं विजानथ आत्मान- मित्यात्मशब्दश्रवणादिति ॥१॥ मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥ २॥ किञ्च, धुभ्वाधायतनं ब्रह्मैव । कुतः । मुक्तरुपमृप्यं मुक्तोप- सृप्यम् । भावमधानो निर्देशः । मुक्तोपमृप्यत्वस्य व्यपदेशादिति । यदा मुक्तरुपमृप्यं प्राप्यं यत्तस्यैवात्र निर्देशादित्यर्थः । मुक्तोपमृप्य- स्वव्यपदेशादिति पाठे, न कश्चित् प्रयासः । भिद्यते हृदयग्रन्थि- च्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः *क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय * तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्य- मिति । इदं च मुक्तोपमृप्यत्वं ब्रह्मण एव श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धम् । पदा सर्वे ममुच्यन्ते कामा येस्य हदि स्थिताः * अथ मो-: अमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुत इति । अपि च, तमेवैकं विजानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चति,वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वं ब्रह्म- लिङ्ग, श्रुत्यन्तरे तथा दृष्टत्वात् , तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत धामणः,नानुध्यायावहभच्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तदिति । हृदयग्रन्थिः मिथ्याज्ञानं रागद्वेषादि, तद्रहितो भूत्वा छिन्नसंशयः सन् क्षीणकल्मपो यस्तस्य हृदये परमात्मा प्रकाशत इत्पर्यः। दृष्टे इति निमित्तसप्तमी । तदर्शनार्थमित्यर्थः । यद्वा ययाश्रुत एवार्थः । यथा नघः स्वनामरूपाभ्यां विनिर्मुक्ताः समुदं प्राप्य ·. ८८ ग्रहामृतवर्षिणीसमाख्यवृचिसहितम् । तदात्मना तिष्ठन्ति तथा विद्वान् आपे साक्षात्कृतब्रह्मात्मा नाम- रूपकारणादविद्यातो विमुक्तः पराव्याकृताख्यादज्ञानात् परम् अस्पृष्टानय पुरुषं पूर्ण दिव्यमखण्डचिद्धातुमात्मत्त्वेनामोतीति मुक्तीपरप्यत्ववाक्यार्थः । यदा ज्ञानावस्थायामस्य विदुषो हदि स्थिताः कापादयस्तन्मूला विद्या च निवर्तन्ते । पुनर्जन्मसम्पा- दककर्माभावावस्यां वक्तुम्, अयेति । धीरो विवेकज्ञानी । वि- येकज्ञानमत्र पदार्थज्ञानम् । प्रहामभेदलक्षणवाक्यार्थानम् । वाक्यार्थज्ञानार्थत्वेन कर्मकाण्डवैमुख्यं मुमुक्षुणा कार्यमित्याह । नानुध्यायादिति । अनात्मार्यशब्दाध्ययनफलमाह । वाच इति । वाच इत्येतत्कण्ठताल्वादीनामष्यस्थानानामुपलक्षणम् । वागा- दिशोपणमेव बहुशब्दचिन्तनफलमित्पर्यः । तस्माइ, धुभ्यापा- यतनं परं ब्रह्म ॥२॥ नानुमानमतच्छब्दात ॥ ३॥ अनुमीयत इत्यनुमानं सांख्यपरिकल्पितं प्रधान, न पुण्या- धायतनम् । कस्मात् । अतच्छन्दात् । तस्य मधानस्याऽनुमानस्य शब्नस्तच्छब्दः । न सः, अतच्छब्दः तस्मात् प्रधानमतिपादक- 'शब्दस्याश्रवणादित्यर्थः। प्रत्युतताविरोधिशब्दा एव, यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादयो वर्तन्त इति भावः ॥३॥ प्राणमच ॥४॥ माणभृजीवोऽपि, न शुभ्वाचायतनम् । कुतः । अतसन्दा- देव । यद्यप्यात्मशब्दः साधारणः, तयाऽपि जीवस्य सर्वशत्वं, धुभ्वाधायतनत्वं चाअसा न सम्भवतीत्यात्मशब्दस्याऽतच्छन्द- त्वमेव ॥४॥ जीवनिरास हेत्वन्तरमाह- ·- वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय ३ पादः । भेदव्यपदेशात ॥५॥ न माणभृद् युभवाचायतनम् । कुतः । भेदव्यपदेशात् । तमेवैकं विमानथेति, शातशेयभावेन भेदव्यपदेशादित्यर्थः । जीवस्य मुमुक्षुत्वेन ज्ञातृत्वात् परिशेपाज्ज्ञेयं युभ्वाचायतनं परं ब्रह्मोति ॥५॥ तत्रैव हेत्वन्तरमाह- प्रकरणाच ॥ ६ ॥ कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम् इत्युपक्रमात्, परमात्मन एवेदं प्रकरणम् । न हि जीवज्ञानात् सर्वज्ञानं सम्भव- ति । तस्मात् प्रकरणादपि न प्राणादित्यर्थः ॥ ६॥ स्थित्यदनाभ्यां च ॥ ७॥ अपि च, न माणभृद् युभ्वायायतनम्।कुतः। स्थित्यदनाभ्याम्। स्थितिश्च अदनं च ताभ्यामिति पञ्चमीद्विवचनम् । युभ्वाचाय- तनं प्रकृत्य,दा सुपर्णेतिमन्त्रे जीवस्यादनं परमात्मनः स्थितिरिति द्वे निर्दिश्यते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्तीत्यदनम् , अनश्नमन्यो अभिचाकशीतीत्यौदासीन्येन स्थितिनिर्दिश्यते । इदश्च युभ्याया- यतनस्य ब्रह्मत्वे घटते, नान्यथेति । तस्माद् युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म शेयमिति सिद्धम् ॥७॥ (२। परमात्मन एव भूमत्वाधिकरणम् । सूत्रे २) भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ॥ ८॥ पूर्वमात्मशब्दाद् युभ्वाधापरानं ब्रह्मेत्युक्तम् । तदयुक्तम् । तरति शोकमात्मविदित्यत्राऽब्रह्मण्यप्यात्मशब्दप्रयोगादित्याक्षेप- सङ्गत्याऽस्यारम्भः । पूर्वपक्षे प्राणोपास्तिः फलं, सिद्धान्ते ब्रह्म- ममितिरिति । एवमेव निर्विशेषवाक्यविचारे पूर्वपक्षे यस्य कस्य-. १२ ·ब्रह्माऽमृतवपिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । चिदुपास्तिः,सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानमेवेति बोध्यम् । छान्दोग्ये श्रूयते, श्रुतं बैच में भगवदोभ्यस्तरति शोकमारमविदिति । सोह भगवः शोचामि, तं मां भगवान् शोकस्य परं पारं तारयत्विति, नारदेन पृष्टः सनत्कुमारो, नाम ब्रह्मेत्युपदिदेश । पुनर्नारदः, अस्ति मगयो ! नाम्नो भूय ! इति पपच्छ । तस्योत्तरं, चाम्बा च नाम्नो भूयसी इति । तथाऽस्ति भगवो वाचो भूयः । इति मश्ने, मनो वा व वाचो भूय इत्युत्तरम् । एवं प्राणपर्यन्तं भूयः प्रश्नोत्तरे दृश्यते । भाणोपदेशानन्तरं, प्रश्न विनवेदं श्रूयते । एप तु वा अतिवदति यः सत्येनापतिवदतीति । भूमा वेवं विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति । यत्र ना- ऽन्यत् पश्यति, नान्यच्छृणोति, नान्यदिनानाति, स भूमा, अथ यत्राऽन्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पमित्यादि । अस्यार्थः । नाऽल्पे सुखमस्तीति, भूमैव सुखम् । तस्मानिर- तिशयं सुखमिच्छता भूमैव विजिज्ञासितव्यः विशेषेण ज्ञातुमेष्टव्य इति सनत्कुमारेणोक्ते मुसुक्षुर्नारदस्तदुपश्रुत्य भगवन् भूमानमेव विशेपेण ज्ञातुमिच्छामीत्याह । भूमानं भगव इति । भूम्नो लक्षण- माह । यत्रेति । व्यवहाराऽतीतं पूर्ण वस्त्वैव भूमेत्यर्थः । लक्षणं व्यतिरेकमुखेन स्पष्टयितुं परिच्छिमलक्षणमाह । अथैति । एवं स्थिते संशयः । किं माणो भूमा, उत परमात्मेति । माणो वा आशाया भूयानिति पूर्व प्राणस्य सन्निधानात् प्राणों भूमेति युक्तम् । नच तरति शोकमात्मविदिति प्रश्नवाक्य आत्मोपक्रमेण आत्मप्रकरणात् सनिबलवत्त्वमिति वाच्यम् । नाम प्रहले- त्युपास्वेति समाधानवाक्ये नामादेरब्रह्मण एवोपदेशेन प्रश्न- स्थात्मशब्दस्यापि नामादिपरत्वेनाऽनात्मपरत्वादात्ममफरणा- ऽसिद्धेः। प्रश्नोचरपोरेकार्थत्वनियमात् । तस्मात् भाणी भूमेति

·९१
.
पेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः ।
माले, ममः । भूमा परमात्मैव । कुतः । सम्मसादादध्युपदेशात् ।
सम्यक् प्रसीदति अस्मिञ्जीवस्वरूपमिति सम्पसादः सुपुप्त्यव-
स्था । तस्यां चाऽवस्थायां पाणो जागर्ति इति सम्मसादान्देन
माण उच्यते । प्राणाय भूम्न उपदेशादित्यर्थः । प्राणोपदेशा-
नन्तरम् , एप तु वा अतिवदति यः सत्येनाऽतिवदति इति तु-
शब्देन, प्राणवादस्यानतिवादत्वमुत्का सत्यशब्दवाध्यपरमात्म-
वादस्याऽतिवादत्वं ब्रुवन् ,भूमानमुपदिदेश । अतो भूम्नः प्राणा-
दूर्ध्वमुपदेश इति गम्यते । किन तरति शोकमात्मविदित्यात्म-
प्रकरणाद् भूमा परमात्मा । नच प्रकरणासिद्धिः । आत्मोप-
देशार्थ, नामा युपदेशेन, नामब्रह्मेत्युपास्वेत्यादेस्तरति शोकमात्म-
विदिति प्रश्नोत्तरत्वसिद्धः । अतो भूमा परमात्मा, नामादि-
माणान्तमतीत्य सत्यशब्दवाच्यात्मोत्कृष्ट इति यो बदति स
एपोऽतिवादीति श्रुत्यर्थः ॥ ८ ॥
धर्मोपपत्तेध ॥९॥
किञ्च, यत्र नान्यत् पश्यतीत्यादिनोक्तानां सर्वव्यवहारा-
ऽभावादिधर्माणां परमात्मन्येवोपपत्तेश्च परमात्मैव भूमा । यत्र
त्यस्य सर्वमात्मैवाऽभूगत् केन के पश्येदिस्पादिश्रुत्पन्तरे सर्व-
व्यवहाराभावस्य परमात्मधर्मत्वेनाऽवगतत्वात् । यो वै भूमा
तत्सुखं, नाऽल्पे सुखमस्तीति भूमैव सुखमिति दुःखसहितसुख-
निराकरणेन भूम्नः सुखत्वं दर्शितं ब्रह्मधर्मः । एवं यो वै भूमा
तदमृतमिति श्रूयमाणममृतत्वं ब्रह्मधर्मः । अतोऽन्यदातमिति
श्रुतेः । आतम् आर्तिमविनाशीति यावत् । एवं स्वमहिम्नि मंति-
ठितत्वं सर्वगतत्व सर्वात्मकत्वं चैते धर्मा ब्रह्मण्येवोपपद्यन्ते।तस्मात्
प्राणो नोपास्पः, किन्तु भूमा परमात्मा ज्ञेय इति सिद्धम् ॥९॥

·N प्रमाऽमृतार्पणीसमास्यवृत्तिसहितम् । चिदुपास्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानमेवेति बोध्यम् । छान्दोग्ये श्रूयते, श्रुतं ह्येव में भगवशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि, तं मां भगवान शोकस्य परं पारं वारयत्विति, नारदेन पृष्टः सनत्कुमारो, नाम ब्रह्मेत्युपदिदेश | पुनर्नारदः, अस्ति मगयो । नाम्नो भूय ! इति पप्रच्छ । तस्योत्तरं, वाग्वा च नाम्नी भूयसी इति । तथाऽस्ति भगवो वाचो भूयः । इति भश्ने, मनो वा व वाचो भूय इत्युत्तरम् । एवं माणपर्यन्तं भूयः प्रश्नोत्तरे दृश्यते । प्राणोपदेशानन्तरं, प्रश्न विनवेदं श्रूयते । एप तु या अतिवदति यः सत्येनाऽतिवदतीति । भूमा वेव विजिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति । यत्र ना- ऽन्यत् पश्यति, नान्यदृणोति, नान्यद्विजानाति, स भूमा, अय 'यत्राऽन्यत् पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यविजानाति तदल्पमित्यादि । अस्याः । नाऽल्पे मुखमस्तीति, भूमैव सुखम् । तस्माभिर- लिशयं सुखमिच्छता भूमैव विजिज्ञासितव्यः विशेपेण ज्ञातुमेष्टन्य इति सनत्कुमारेणोक्ते मुमुक्षुर्नारदस्तदुपश्रुत्य भगवन् भूमानमेव विशेपेण ज्ञातुमिच्छामीत्याह । भूमानं भगव इति । भूम्नो लक्षण- माह । यति । व्यवहाराऽतीतं पूर्ण वस्त्वेर भूमेत्यर्थः । लक्षणं व्यतिरेकमुखेन स्पष्टयितुं परिच्छिन्नलक्षणपाह । अयेति । एवं स्थिते संशयः । किं माणो भूपा, उत परमात्मेति । पाणो वा आशाया भूयानिति पूर्व माणस्य सन्निधानात् पाणी भूपेति युक्तम्। नच तरति शोकमात्मविदिति प्रश्नवाक्ये आत्मोपक्रमण आसप्रकरणात् सनिलवचमिति वाच्यम् । नाय प्री- त्युपास्त्रति समाधानवाक्ये नामादेरब्रह्मण एवोपदेशेन प्रश्न- स्थात्मशब्दस्यापि नामादिपरत्वेनाऽनात्मपरत्वादात्मप्रकरणा- ऽसिद्ध । प्रश्नोत्तरपोरेकार्थत्वनियमात् । तस्मात् प्राणां भूमेति

·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः ।
मासे, ब्रूमः । भूमा परमात्मैव । कुतः । सम्मसादादध्युपदेशात् ।
सम्यक् प्रसीदति अस्मिञ्जीवस्त्ररूपमिति सम्मसादः सुपुप्त्यव-
स्था । तस्यां चाऽवस्थायां प्राणो जागर्ति इति सम्प्रसादशब्देन
प्राण उच्यते । प्राणादू भूम्न उपदेशादित्यर्थः। प्राणोपदेशा-
नन्तरम्, एप तु वा अतिवदति यः सत्येनाऽतिवदति इति तु-
शब्देन, पाणवादस्यानतिवादस्वमुक्का सत्यशब्दवाच्यपरमात्म-
वादस्याऽतिवादत्वं त्रुवन् ,भूमानमुपदिदेश । अतो भूम्नः प्राणा-
दूर्ध्वमुपदेश इति गम्यते । किञ्च तरति शोकमात्मविदित्यात्म
प्रकरणाद् भूमा परमात्मा । नव प्रकरणासिद्धिः । आत्मोप-
देशार्थ, नामागुपदेशेन, नामप्रलेत्युपास्वेत्यादेस्तरति शोकमात्मा
विदिति प्रश्नोत्तरत्वसिद्धेः । अतो भूमा परमात्मा, नामादि-
प्राणान्तमतीत्य सत्पशब्दवाच्यात्मोत्कृष्ट इति यो वदति स
एपोतिवादीति श्रुत्यर्थः ॥ ८॥
धर्मोपपत्तेश्च ॥ ९॥
किञ्च, यत्र नान्यत् पश्यतीत्यादिनोक्तानां सर्वव्यवहारा-
भावादिधर्माणां परमात्मन्येवोपपत्तश्च परमात्मैव भूमा । यत्र
स्वस्य सर्वमात्मैवाऽभून केन कं पश्यदित्यादिश्रुत्यन्तरे सर्व
व्यवहाराभावस्य परमात्मधर्मत्वेनाऽवगतत्वात् । यो व भूमा
तत्सुखं, नाऽल्पे सुखमस्तीति भूमैव सुखमिति दुःखसहितसुख-
निराकरणेन भूम्नः सुखत्वं दर्शितं ब्रह्मधर्मः । एवं यो चे भूमा
तदमृतमिति थूपमाणममृतत्वं ब्रह्मधर्मः । अतोऽन्यदानमिति
श्रुतेः । आतम् आतिमहिनाशीति यावत् । एवं स्वमहिम्नि प्रति-
पितत्वं सर्वगतत्व सर्वात्मकत्वं चैते धर्मा ब्रह्मण्येवोपपद्यन्ते।तस्माद
पाणी नोपास्या, किन्तु भूमा परमात्मा ज्ञेय इति सिद्धम् ॥९॥

·ग्रमा मृनवर्पिीसमाख्यवृत्तिसहितम् । ( ३ ग्रह्मण एचाक्षरताधिकरणम् । सूत्राणि ३) अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥ १० ॥ पूर्व, सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि रूढत्वाद् भूमा ब्रह्मेत्युक्तम् । तद्वदत्राप्यक्षरशब्दस्य वर्णेषु रुदत्वाद् वर्ण एवाऽक्षरमस्त्विति दृष्टान्तसंगतिः। ॐकाररूपोपास्तिः, ब्रह्मज्ञानमित्युभयत्र फलम् । बृहदारण्यके श्रूयते। कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतथेति । स होवाचैतदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनवित्यादि । अस्यार्थः । यदूर्ध्व दिवो यदश्वस्तात् पृथिव्याः ये चोभे द्यावापृथिव्यौ यदन्तरिक्ष यद्भूतं यद्भवद् भविध्यञ्च तत्सर्व कस्मिन्बोतं प्रोतं चेति गार्या प्रश्ने कृते, याज्ञवल्क्येनाऽऽकाशे तत् सर्वमोतं मोतं चेति निरस्ते, गार्गी पुनरपृच्छत् । आकाशो- ऽच्याकृताख्यः कस्मिन्नोतप्रोतत्वेन तिष्ठतीति । याज्ञवल्क्यस्वाह हे गार्गि,त्वया यत् पृष्टमाकाशस्याऽधिकरणं, तदेतदक्षरमस्थूला- दिविशेषणकं ब्रह्मविदो वदन्तीति । तत्र संशयः। किमऽक्षर- शन्देन वर्ण उच्यते, उत ब्रह्मेति । अक्षरसमाम्नाय इत्यादा. वक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वाद् वर्ण एवाऽक्षरशब्दवाच्य इति माप्ते, घूमः । अक्षरं ब्रह्मैव । कुतः । अम्बरान्तघृतेः । पृथिव्या- देराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणादित्यर्यः । विषयवाक्या- ऽर्थकथनसमये अम्बरान्तधारणं प्रतिपादितम् ।। १० ।' नवम्बरान्तधृतिः प्रधानेपि संभवतीत्यत आह- सा च प्रशासनात् ॥ ११॥ सा च धृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म, नान्यस्याऽचेतनस्य । कुतः । प्रशासनात् । एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने, गार्गि सूर्या- चन्द्रमसौ विपतौ तिष्ठत इत्यादिना प्रशासनश्रवणादित्यः ।। ।

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । मशासनं नाम आज्ञा । सा च चेतनस्यैव, नाऽचेतनस्य प्रधान- स्येति । तस्मादक्षरं ब्रह्म ॥ ११ ॥ अन्यभावन्यावृत्तेश्च ॥ १२॥ इतश्च परमात्मैवाऽक्षरशब्दवाच्यः । तस्यैवेश्वरस्य प्रशासन कर्म । कुतः ॥ अन्यभावव्यात्तेश्च ॥ अन्यस्य प्रधानादेर्भावो धर्मोऽन्यभावः । तद्याटत्तेः । तद्विपरीतधर्मश्रवणादित्यर्थः । तद्वा एतदक्षरं गायेऽदृष्टं द्रष्ट्रऽश्रुतं श्रोत्रऽमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञान इति द्रष्दृत्वादयो नाऽचेतने संभवन्ति । तस्माद् द्रदृत्वादिसमानाधि- करणप्रशासनवान् परमात्मैवाऽक्षरमिति । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोत नान्यदतोऽस्ति मन्त नान्यदतोऽस्ति विज्ञान इति द्रष्ट्रन्तरनिषेधाच्च, न जीयोऽप्यक्षरमिति । तस्मा- दक्षरं ब्रह्म ज्ञेयमिति सिद्धम् ।। १२ ।। (४ परब्रह्मण ईक्षतिकर्मताधिकरणम् । सूत्रम् १) ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः ॥ १३ ।। पूर्वमोङ्कारस्य पूर्वपक्षत्वेन बुदौ सानिध्यात् तस्मिनोकारे ध्यातव्यमिह निरूप्यते इति बुद्धिसान्निध्यसद्गतिः । यदा पूर्व- मक्षरशब्दस्य वर्णे रूढस्यापि जगद्धृतिलक्षणलिङ्गेन ब्रह्मणि, नक्षरतीति व्युत्पत्त्या अचलत्वादनादित्वाद् व्यापित्वादा,योग- तृत्तिराश्रिता । सददिहापि देशपरिच्छिनफलश्रुतिलिड्न पर- शब्दस्याऽऽपतिकपरत्वविशिष्टे, हिरण्यगर्भे दृत्तिरस्त्विति दृष्टान्त- सङ्गतिः। कार्यब्रह्मण उपास्तिः पूर्वपक्षे फलमासिद्धान्ते परब्रह्मो- पास्तिरिति भेदः । आयर्वणे श्रूयते,एतदै सत्यकाम परं चाऽपरं च ब्रस यदोद्वारस्तस्माद्विद्वानेतेनेवाऽऽपतननकतरमन्येतीति प्रकृत्य, यः पुनरेतं त्रिमाणोमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुपमभि-

·ग्रहामृतवर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् ।
ध्यापीवेत्यादिः । अस्याः । पिप्पलादो नाप आचार्यः सत्य.
फामेन पृटो व्याचष्टे । हे सत्यकाम, परं निविशेपम् , अपरंप
फार्य ब्रह्म यत्तदेवदेव योऽयमोहारा, सहि मतिमेव विष्णोस्तस्य
प्रतीकः । तस्मात् मणवं ब्रह्माऽऽत्मना विद्वानेतेनोहारध्यानेन
आपतनेन,प्राप्तिसाधनेन, परापरपोरेकनरमवेति । यपाध्यान
म् एकमात्र द्विमाने या हिरण्यगर्भोपास्ति कर्यादिति दर्शपित्ता
प्रवीति । यः पुनरोमित्येतद् भक्षरं त्रिमाणेति हतीया
द्वितीयात्वेन नेया ! ब्रह्मोडाराऽभेदोपामाइ । तथाविधमक्षा
सूर्यान्तस्यं परं ध्यापीतेति स उपासका सूर्य प्रातः सामभिर्धा
लोफ मति नीयते इत्यत्र संशयः । फिमपरं मा ध्यातन्पमु.
पदिश्यते, किंवा परं यहोति । अपरमिति मासे, धूमः । स.
ध्यातव्यः परमात्मात्मैव । कुतः ईशातिकपरपदेशात् । पारय.
शेपे ध्यातव्यस्पेक्षतिफर्मत्वेन प्यपदेशादित्यर्थः । स एतस्मा-
जीवपनात् पराद पुरिशयं पुरुषपीपने इति स ध्याता नीर-
पनशन्देन प्रसलोफ उत्पते । सफारीपाऽभिमानी हिरण्य-
गर्भाधारत्वात् । तथाच प्रयलाफाहोकान्तरापेक्षा पराद पर
पुरुष परमात्मानमीक्षते, माताकरोतीत्यर्थः । इसनि-पदापरण
दर्शनस्य लोके ययापिपपपत्यापपातरूपपरमात्मवेक्षनिर्मिति
तत्समानविषयकभ्यानस्यापि परमात्माविषयः । ध्यानारण-
पोरेफविषयफलनियमाद् । यया पादोदरस्त्वचा विनियन,
एवंहवंस पाप्पना विनिर्मुल्पनाति पाप्मरिपपनियोककलरपर्न
परमात्मानं ध्यपं म्पपनि। पादोदरः सर्पः । सात प्रमार्थ-
मोडारे पातष्पा परमात्मेति सिद्धम् ॥ १३ ॥
(५! मल एप पापिय मादि)
दहा उच्चरम्पः ॥१४॥

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। पूर्व परमपुरुपशब्दस्य ब्रह्मणिरूदत्वाद् ब्रह्मोपास्यमित्युक्तं भवति तद्वदिहापि आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूदत्वात् तस्यैवोपास्यत्वम- स्विति दृष्टान्तसातिः। पूर्वपक्षे आकाशाशुपास्तिः फल,सिद्धान्ते परोपास्तिद्वारा प्रमितिरिति । छान्दोग्ये भूमविद्याऽनन्तरं श्रूयते । अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरेदहरं पुण्डरीकं वेश्म,दहरोऽस्मिन्ननरा- काशस्तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमित्या- दिः। अस्पार्थः । विद्यान्तरारम्भणार्थोऽयशब्दः। यदिदमिति मसिद्धं हृदयं परामृष्टम् । अस्मिन्निति प्रत्यक्षत्वोक्तेः । ब्रह्मपुरं शरीरं, तस्मिन् दहरं सूक्ष्मं हत्पुण्डरीकं तदाकारत्वात् । हृदय- स्य वेश्मत्वं संपादयति । दहरेति । दहरः सूक्ष्मः, अस्मिन् हृदये अन्तराकाशः परमात्मा सदा तिष्ठतीत्यर्थः । तस्मिन् हृदये, न्य- वहितत्वेऽपि, योग्यत्वातच्छब्देन हृदयपरामर्शः । तत् आका- शाख्यं ब्रह्मान्वेष्टव्यं विचार्य विजिज्ञासितव्यं ज्ञेयमिति । अत्र दहरे पुण्डरीके, यो दहराकाशः श्रुतः, स किं भूताकाश आहो- स्वित् परमात्मेति संशये, मासिद्धिवलाद् भूताकाश इति प्राप्तम् । पदा प्रहमपुरशब्देन शारीरमभिदधता, तत्स्वामिनीचोपस्थिते- जीवो दहर इति प्राप्ते घूमः । दहराकाशः परमात्मैव । कस्मात् । उत्तरेभ्यः । वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यःतथाहि । विजिज्ञासितत्वेन अभिहितस्य दहरस्याऽऽकाशस्य, तं चेद् युरित्युपक्रम्य किं तदन विद्यते यदन्वेष्टन्यं, यहा व विजिशासितव्यमित्याक्षेपपूर्वक समाधानवाक्यम् । स घूयाद् यावान् वाऽयमाकाशस्तावनेपो- तर्हृदय आकाशः, उभे यस्मिन् पावापृथिवी अन्तरेव सामाहिते इत्यादिकमाऽऽफाशोपमानत्वं धावाप्रथिव्याधिष्ठानले दर्शयति । शुत्यर्यस्तु । तमाचार्य शिष्या ग्रूयुः । किमिति भूयुः । कि नदि- नि । हत्पुण्डरीफमेव ताबदल्पम् । मस्मिन् विद्यमानाकाशी- ·" ब्रह्मा मृतपर्पिणीसमाल्पवृत्तिसदितम् । ऽल्पतर इत्यल्पे पुण्डरीके किमास्ति यच्छतियुक्तिभ्यामन्चेष्टव्यम्। यदा व साक्षाकर्तव्यमिति स्वल्पतादोषण दारस्य हेपत्वमाशित शिष्यैः । तत्र समाधानं स घूयादिति । स आचार्यों भूयात् किमिति । यावानिति । अस्मिनिति,दहराकाशोक्तिः । अल्पत्व- दोपत्राकाशेपमानेन, निराकृतः । नयाच द्यावापृषिन्यायधि- छानमाकाशोपमित्तं, दहराकाशाख्यं अप्रैव । एवमेप आत्मा- ऽपहनपामा विजरो विमृत्युर्विशोकोविनियत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इति च । आत्मत्वापरतपाप्पत्यादयो. गुणा न भूताकाशे जीवे च सम्भवन्ति जीवे आत्मत्यसम्भवेऽप्यु. चरगुणानामसम्भवो योध्यः । विमृत्युमरणरहितः, विजिपरसा, विगता जिवासा अनुमिच्छा यस स इति विजियत्सः । क्या वधयेह फर्मचितो लोका सीयते । एवमेवाऽमुत्र पुण्यचितो लोका क्षीयते इति कर्मणामन्तवफलत्वमुक्त्वा, भय प र आत्मानमनुविध यजन्त्पताच सत्पान् कामांस्तेपां सर्येषु लोफेषु कामपारो भवतीति प्रकृतदहराकारविज्ञानस्प अनन्तमला, बदन् परमात्मत्वमस्य सूरपति । सत्यान् कामावि र. कारेण तपामप्युपास्यत्वमुक्तम् । तथार सत्यकामादिगुणकमा. स्मानम् अनुविधानुभूप ये परलोकं अनन्ति नेपी सर्वेष लोषु कामदारः स्वेण्या सचरणमातिहतमनन्तमश्वयं भव- तीत्यर्थः । तस्मादेतेभ्य उत्तरेभ्यो हेतुभ्यो दहराफाश पर- मात्मा ॥१४॥ गतिशब्दान्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥१५॥ उत्तरेभ्य इत्यस्य सपश्चोऽयम् । किश्माः मना अहाह- गच्छन्त्य एतं मसलोन विन्दन्तीनिदहरवारय मकृतं परमेश्वरं ग्रललोकसन्दनानिधाय प्रजाशब्दवाच्यानां नीवानारयां नहः ·पेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । विषया गतिरुच्यमाना गन्तव्यस्य दहराकाशस्य प्रलतांगमयति। गति, ब्रह्मलोकशब्दं चाऽभिमेत्य, गतिशब्दाभ्यामित्युक्तं सूत्र- कारैः । प्रत्यहं सुषुप्त्यवस्थायां, जीवस्य ब्रह्मगमनम् । तथाहि दृष्टं श्रुत्यन्तरे, सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीत्यादौ । तथाच दहराकाशगमनं ब्रह्मगमनमेवेति दृढीकृतम् । तथाहि पृष्टमित्यनेन प्रत्यहं हिरण्यगर्भब्रह्मलोकगमनाऽसम्भवाद, ब्रह्मैव लोक इति कर्मधारयसमास एव ग्राह्य इत्यस्मिन्नर्थे अहरहर्गमनमेव लिक मित्यनेनोक्तम् । च-शब्देन निपादस्थपतिन्यायोऽपि, कर्मधारय- समासग्रहणेन सूचितः ।। १५ ।। धृतेश्च महिन्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥ १८ ॥ धृतेरपि हेतोः परमेश्वर एव दहराफाशः । अनतिकान्त- प्रकरणं दहराकाशं निर्दिशति। अथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषां लोकानामसम्भेदायेति । वितिरिति क्तिमन्तत्वाद्विधारक इत्यु- ज्यते । सेतुशब्देन वर्णाश्रमाद्यसङ्करहेतुत्वमुच्यते । न हि सर्व- लोकविधारकत्वं ब्रह्मणोऽज्यस्य सम्भवति । अस्य च विधारण- लक्षणस्य महिम्नोस्मिन् परमात्मन्यन्यत्रापि श्रुत्यन्तरे उपलब्धः परमात्मलिङ्गत्वमेव । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- चन्द्रमसौ विकृतौ तिष्ठत इति । तथा, एप सर्वेश्वर एप लोका- ऽधिपतिरेप सेतुर्विधारण एषां लोकानामसम्भेदायेति ॥ १६॥ प्रसिद्धेश्च ॥ १७ ॥ दहराकाशशब्दोऽपि परमात्मन्यव प्रसिद्धो, न जीवे । आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निहिता, सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते इत्यादिदर्शनात् । यद्यप्याफाश- शब्दस्य भूताकाशेऽपि प्रसिद्धिरस्ति, तथापि यावान् या अय- ·प्रयाऽमृतषषिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । पाकाशस्तापानेपोमाईदय आकाश इति तस्योपमानत्वेन ग्रहणा- भोपमेयदहराकाशन सम्भवतीति,दहराकानः परमेश्वरएच॥१७॥ इनरपरामर्शत स इतिचेनाऽसम्मवात् ॥ १८॥ ननु य एष सम्मसादोऽस्माउरीराद समृत्यायपरं ज्योति- रुपसम्पय स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पधत, एप आत्मेति होवाचति सम्प्रसादशब्देनेतरस्य जीवस्याप्यस्मिन् प्रकरणे परामर्शात् स जीवों दहराकाशोऽस्थितिचेन्नाऽसम्भवाइ । जीवे आकाशोपमेय- वाऽपहतपाप्यत्वादीनामसम्मवादित्यर्थः। श्रुत्यर्यस्त य एप इति । सर्वनामभ्यां विद्वानुक्तस्तमेव सुप्तं सर्वकालुप्यनिर्मुक्तं पक्ति । सम्म साद इति।सम्मसादशन्देन सुषुप्त्यवस्थावाचनावस्थावानुच्यते। अस्मादभिमानद्वयविषयारछरीरात् स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयात् समु. स्थाय विविक्तमात्यानं हात्वा विवेकज्ञानं चाऽत्र श्रवणमनन- निदिध्यासनानितिफलमाहाअभिनिप्पद्यत इति । अभिनिष्पत्ति: साक्षात्कारः। अस्य फलमाह । परपिति । उपसंपद्य निष्पात इत्येतद्,मुख व्यादाप स्वपितीतिवद् द्रष्टव्यम् । ज्योतिःशब्दस्प मूर्यादिपरत्वभ्रमं धारयति । एष इति । गुरुरिति शेषः ॥१८॥ (६वरस्येवाक्षिपुरुषत्याधिकरणम् । सूत्राणि ३) उत्तराचेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥ १९ ॥ नन्वपदतपाप्मत्वादीनामसम्भवान्न जीवो दहराफाश इत्य- सतम् । श्रुतिवलेन जीवस्याप्यपहतपाप्मत्वादिसंभवाद तथा- हि । दहरविद्याया उपरि मजापतिविद्यायां, य एपोक्षिणि पुरुषो दृश्यते, एप आत्मेति होपावति जावस्थापन इटार - पक्रम्प, एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति जीव परामध्य, एष स्वमे महीयमानरत्येप आत्मेति । तद्यतत्सुप्तः सम- ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । स्तः सम्प्रसनः स्वमं न विजानात्येप आत्मेत्यवस्थात्रयविशिष्ट जीवमेव पतिपाय तस्यैव जीवस्याऽपहनपाप्पत्वादि दर्शयति । एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । नाह खल्वयमेवं सम्पत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति, नो एवेमानि भूतानीति सुषुप्त्यवस्था- यामिन्द्रेणोक्तं दोपमुपलभ्य पुनः मजापतिरेतं त्वेव ते भूयोऽनु- व्याख्यास्यामि नो एवाऽन्यत्र एतस्मादित्युपक्रम्य शरीर- निन्दापूर्वकमेप सम्पसादोऽस्मारछरीरा समुत्थाय परं ज्योति- रुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति जीवमेव शरीरात् समुत्थितं पुरुपं दर्शयति । तस्मादपहतपाण- स्वादीनां श्रुतिबलाजीवे सम्भवाजीवो दहराकाश इत्युत्तराचे. दिति सूत्रावयवार्थः । उत्तराद् य एपोक्षिणीत्यादिवाक्पात् । श्रुत्पर्यस्तु । इन्द्रविरोचनौ खलु सुरासुरराजानी आत्मानं विविदिपन्तौ समित्पाणी प्रजापति जग्मतुः । आगत्य द्वात्रिंश. वर्षाणि ब्रह्मचर्यम्पतुः । अथैतौ प्रजापतिरुवाच । किङ्कामा- विह स्थो युवामिति । तावूचतुः । य आत्मा अपहतपाप्मा तमावां विविदिपाच इति । ततः प्रजापतिरुवाच । प्रथम य एपोऽक्षिणी- ति । जानदवस्थायामक्षिस्थानः सन् यो दृश्यते शास्त्रतः स आत्माऽपहतपाप्मेत्युवाच । य एवाऽपहतपाप्मत्वादिगुण एतदमृतमयमेतद् ब्रह्मेति । एतच्छुत्वा तौ अमक्षीणकल्मपतया अक्षिनिष्ठच्छायापुरुषमात्मत्वेन गृहीत्वा, पुनः प्रजापति परछ- तुः अथ योऽयं भगवोऽप्स्वादर्श खड्गादौ च दृश्यते कतम एते- वसौ, अथवा सर्वेष्वेक एवेति । तमेत प्रश्नं श्रुत्वा प्रजापति- रेती भ्रान्ताविति ज्ञात्वा, यदि श्यं धुरां भ्रान्ती स्थ इति धूमः सदा दर्मिनस्येन तवं न गृह्णीयातामित्यनयाराशयमनुरुक्ष्य मत्युवाच । उदशराव आत्मानमीक्षेयां तत्र यद् दृश्यते तन्मा ·महामृनयर्षिणीसमाख्यत्तिसहितम् । प्रति भूतामिति । तौ दृष्ट्वा सन्तुष्टहृदयो नाताम् । अथ प्रमा पतिरेती विपरीतग्राहिणी मा भूतामित्याशयवान् पप्रच्छ । कि मत्राऽपश्यतमिति । तो होनतुः । नखलोमादिमन्तं प्रतिविम् पुरुषमुदशराचे अपश्याति । उत्पत्तिनाश-बचायाशरीरमात्मा न भवति एवं छायापुरुषोऽपि नात्मेत्येवं तौ जानीयातामित्या शयवान् मजापतिरुवाच । साध्वलती मुवसनौ परिष्कृती भूत्वा पुनरुदशराचे पश्यत तमात्मानामिति । तो साध्यलता सुवसनी छिन्ननखलोमानौ भूत्वा तथैव चक्रतुः । पुनः मजा पतिना पृष्टौं तमेव च्छायात्मानमूचतुः। तदुपश्रुत्य प्रजापतिर्वता- हो अधापि भ्रमो न शान्तोऽनयोरिति मत्वाऽऽत्मतत्त्वं कथ. पामि तापता कालेन कल्मपक्षये अस्मदाक्यसंदर्भपर्यालोचनया- ऽऽत्मतवं प्रतिपत्स्यते स्वयमेवेत्युवाच । य आत्मापहतपामा एतदमृतमभयमेतद् ब्रह्मेति । तयोर्मध्ये विरोचनो देहाऽनुसारि- त्वाच्छायाया देह एवाऽऽत्मतत्त्वमिति मत्वा स्वगृहमागत्य तथैवाऽमुरानुपदिदेश । इन्द्रस्तु खलु स्वगृहमागच्छन् मागें एष छायात्मनोनित्यत्वादिदोष चिन्तयित्वा पुनःसमित्पाणिःसन् भजापतिसमीपमागत्य तेन पृष्टः सन् मार्गे चिन्तितमुवाच । मजापतिस्तु हे इन्द, त्वं कल्मपरायाय पुनात्रिंशद्वर्षाणि ब्रह्म- चर्य घर, अथ प्रक्षीणकल्मपाय से अहमेतमात्मानं भूयोऽनु- व्याख्यास्यामीत्यवोचत् । स च तथाचरितग्रह्मचर्यः प्रजापति- मुपंससाद । उपसमायेन्द्राय प्रजापतिर्व्याचष्टे । योऽक्षिणि पुरुषो दार्शतः मयमे पर्याये सोऽयमेव स्वमे वासनामयैर्वनिता- दिभिर्विपर्यहीयमानः सेव्यमानोऽनेकविधान् भोगान मुआनो विहरतीनियावत् । इदं श्रुत्वा देवेन्दः शोकभ्रमादिविविधवापा- अनुभवान स्वमे किश्चिदस्तीत्युवाच। एवमुक्तवति मघवति मजा ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। पतिः पुन:त्रिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्य चर अद्याप्यक्षीणकल्मपो- ऽतीत्युवाचा चरित्वाआगत,येन्द्राय प्रजापतिाचष्टेयोऽयमाछ- द्वितीयपर्याययोरक्षिगि स्वमे चात्मा दर्शितःस एष सुषुप्त्यवस्थायां प्रकाशत इत्याहातधतरसुप्त इतिातदतेदिति सम्बन्धःयत्र यस्यां मुषुप्त्यवस्थायामेतत् स्वमं यया स्यात्तथा सुसस्तस्यामवस्थाया- मुपसंहृतकरणग्रामः समस्तः करणव्यापारकृतकालुष्यहीनः सं- प्रसन्नास्वममज्ञानमात्रतया विलापयन्मुक्ताद्न्यात्तास्वममयुक्त- वैजसत्वं विहाय माझो भूत्वा ज्ञानक्रियां विना स्वरूपचैतन्येना- ज्ञानसाक्षी साक्ष्यस्य देहादेः स्वसत्तास्फूर्तिमदत्वादात्मेत्यर्थः । इदं श्रुत्वा पुनरिन्द्रो, न किश्चिचत्र ज्ञायते इत्याह । नाति । अहेतिनिपातः खेदार्थे । खिद्यमानो हीन्द्र उवाच । अयं सुप्सः पुरुषः, अयमस्म्यहमित्येवं नाऽऽत्मानमस्यामवस्थायां नानाति, इमानि भूतानि नो एव जानाति, विनाशमेव प्राप्तो भवति । नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवं दोपं दृष्ट्वा पुनः मजापतिमुपससाद उपसनं पुनरुवाच । धताऽद्यापि ते कल्मपक्षयो नाऽभवत्तदर्थ- पुनः पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्य चति । तदेवमेकोत्तरशतं ब्रह्म- चर्य चरते सहस्राक्षाय ब्रह्मचर्यसम्पन्मृदितकपायाय मजापति- याचष्टे । योऽयमाघद्वितीयत्तीयपर्यायेषु अक्षिणि स्वप्ने सुपुती चाउनुस्यूतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणो दर्शिनः तमेव भूयोऽनुन्या- ख्यास्यामि नैतस्मादन्यमित्युपक्रम्य तुरीये, मघवन् मत्यै वा इदं शरीरामित्यादिना शरीरं निन्दित्वा तस्मादुत्थितं जीवमेवोत्तम पुरुवं दर्शयति प्रजापतिः । य एप सम्मसादोऽस्मादित्यादिना । तस्मादपहतपाप्मत्वादीनां जीवे सम्भवानीव एवं दहराकाश इति प्राप्ते घूमः । आविर्भूतस्वरूपस्तु । तुशब्देन पूर्वपक्षव्यावृत्तिः। उत्तरा मजापतिवाक्यादपि न जीवशङ्का युक्तत्यर्थः । यत आ.

·१०२ ग्रमा मृतपर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् । विर्भूतस्वरूपोध जीयो विवक्षितो, न तु जीवत्वेन रूपेणेति पर ज्योतिरुपसम्पध स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पद्यते इत्युपसंहारदर्शनाद यदपहतपाप्मत्वादिमिः प्रतिपाद्यं परं ब्रह्म तदेव जीवस्य पारः * मार्थिक स्वरूपं, न तु जीवत्वम् । तथाचाविर्भूतस्वरूपस्थ जीव- स्य ब्रह्मत्वेनाऽपहतपाप्मलांदिकमुपपद्यते । न तु जीवत्वेन रूपेणेति, नासम्भवादितिपूर्वसूत्रस्थहेतु सिद्ध इतिभावः ॥१९॥ मनु दहराकाशस्येवरलेध य एष सम्पसाद इत्पादिना जीवपरामर्शो व्यर्थः स्यादित्यत उत्तरं पति-- अन्यार्थश्च परामर्शः ॥ २० ॥ अन्यार्थोऽयं जीवपरामर्शो न जीवमतिपादनायापरं ज्योति- रुपसम्पथ स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युपसम्पत्तव्यपरमात्मपर एवाऽयं जीवपरामर्शः । जीवोपसम्पचव्यत्वेन हि परमात्मोप- दिश्यते । स चोपदेशो जीवपरामर्श विना न सम्भवतीति तदर्थ जीवपरामर्शो न जीवप्रतिपादनार्थमिति ।। २० ॥ अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥ २१ ॥ ननु दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश इत्याकाशस्याऽल्पत्वश्रवणाम परमात्मत्वं किन्वाराप्रमात्रजीवत्वं युक्तमितिचेत् तत्र समाधान मुक्तम्, अर्भकोकस्त्वात्तव्यपदेशाच्चत्यत्र ! उपासनार्थमोपाधिक मल्पत्वं, परमेश्वरेऽप्यविरुद्धामित्यर्थः । तस्माद् दहराफाशः परमात्मवोपास्य इति सिद्धम् ॥ २१॥ (७१चैतन्यस्य सर्वजगदासकत्याधिकरणम् । सूत्रे २) अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ पूर्व परं ज्योतिरुपसम्पयति वाक्यार्थविचारप्रसाद, त- छुभं ज्योतिषां ज्योतिरिनिवाक्योक्तपरं ज्योतिष्ठमाधक न .

·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । तत्रेति वाक्य विचार्यत इति प्रसङ्गसङ्गातिरस्याधिकरणस्य । यद्वा पूर्वत्राऽऽत्पश्रुत्यनुरोधादाकाशशब्दस्य रुढित्यागेन ईश्वरे वृत्ति- रुक्ता । तथेहापि तनेति सतिसप्तम्या । तत्र शब्दवाच्यस्य तेजोऽन्तराभिभावकत्वमतीत्यनुरोधान भातीत्यस्य वर्तमानार्थ- त्यागेन यस्मिन् सति सूर्यादिकं न भास्पतिस तेजोधातुरुपास्य- खेनोच्यते इति पूर्वपक्षोत्यानाद् दृष्टान्तसङ्गतिः। पूर्वपक्षे अलौ- किकतेनउपास्तिः फलं, सिद्धान्ते निर्विशेपब्रह्मममितिरिति भेद। मुण्डकोपनिषदि श्रूयते । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति फुतोऽयमग्निः * तमेव भान्तमनुभाति सर्व सस्य भासा सर्वमिदं विभातीति । सिद्धान्ते तत्रति विषयसप्त- मी । तथाच तत्र तस्मिन ब्रह्माण विपये सूर्यादयो न भासक- त्वेन भासन्ते । यथा घटादौ विषय आलोकादिकं भासकत्वेन भासते, तद्वत् । अल्पतेजसो बढेः फल्गुत्वमभिप्रेत्य कैमुतिक- न्यायमाह । कुत इति । इतश्च सूर्यादेनं ब्रह्मणि भासफत्वमित्याह तमेवेति । यथा सूर्यादिप्रकाश्यो घटादिन सूर्यादिप्रकाशकः, एवं ब्रह्मपकाश्यः सूर्यादिर्न ब्रह्मप्रकाशक इत्यर्थः । ननु यथा गुरौ गच्छति शिष्यस्याऽनुगमनं स्वनिष्ठगमनकृतम्, एवं सूर्यादेः स्व- निष्ठभानकृतमनुभानं किन्नेत्यत आह । तस्येति। यथाऽयापिण्डस्य दाहक्रिया बहिनिष्ठैव, तथा सूर्यादेर्भानं ब्रह्मनिष्ठमेव, न पृथा भानमित्यर्थः । अत्र संशयः। सूर्यादिजगद्भासकतया प्रतीयमानं तेजोविशेषो वा ब्रह्मवेति। तेजस एव प्रकाशकत्वप्रसिद्धः मवलेन तेजसा दुर्वलस्पाभिभवदर्शनाच, सेजोविशेष एवेति मासे भूमः ।। अनुकृतस्तस्य च । अत्र तथा प्रतीयमानं ब्रह्मैव । कुतः । अनुकृतेः । अनुकृतिरनुकरणम् । यत्तमेव भान्तमनुभाति सर्व- मित्यनुभान, तदनुकृतिशब्देनोच्यते । न हि तेजस्वेजोऽन्तरे- ·" ब्रह्मा मृत्यर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । भासमाने भासते । तस्मात् स्वमकाशतया भासमान चैतन्य- मनुसर्व सूर्यादि भासत इति युक्तम् ।सूत्रे, तस्य चेत्यनेनोदाहृत- वाक्ये चतुर्थचरणोऽभिमेतः । तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति सर्वभासकत्वं, तेजोऽन्तरस्याऽमसिद्धं, विरुद्धं च । भासमानस्य तेजसस्तेजोऽन्तराभिभावकत्वेन भासकत्वाऽभावात् । ब्रह्मणस्तु उपपनम् । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरित्यादौ प्रसिद्धं च । न । तत्रेति तच्छब्देन च, हिरण्यये परे कोशे विरजं ब्रह्मनिष्कलम्* तच्छुभं ज्योतिषां ज्योतिस्तधदात्मविदो विदुरिति प्रकृचत्रम- हणमेव युक्तमिति । श्रुत्यर्थस्तु । हिरण्मये ज्योतिर्मये आनन्द- मय इत्पर्यः । तस्मिन्ननमयाद्यपेक्षया परे कोशे ग्रह्मपुच्छं प्रति- ऐति यत्सतिष्ठाभूतं ब्रह्म तत्मतिष्ठितम् । तच विरजम् आगन्तुक- मलशून्यम् । निष्कलं, निरवपर्व शुभ्रं नैसर्गिकदोपशून्यम् । ज्योतिषां सूर्यादीनां ज्योतिरवभासकम् । तच विदुषामनुभव सिद्धमिति ॥ २२॥ अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥ अपि च ब्रह्मणः सूर्याद्यमकाश्यत्वं तत्सकाशकत्वं च भगव. गीताम स्मर्यते । न तद्भासपते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः ५ यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम । यदादित्यगतं तनो जग. भासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यचाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामक- मिति ।। तस्मादनन्यप्रकाश्यः सर्वजगद्रासका परमात्मा क्षेय इति सिद्धम् ॥ २३॥ (८1 परमेश्वरस्याङ्गष्टमात्रत्याधिकरणम् । सत्रे २) शब्दादेव प्रमितः ॥ २४ ॥ पूर्वप्रानुभानादिना लिन नोति विषयसतर्मी कृत्वा, न ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । १०५ भातीत्यादौ णिजऽध्याहारेण न भासयतीत्यर्थो वर्णितो भवति । भासकरखेन न भान्ति सूर्यादय इत्यर्थकचनात् । तथापि, अङ्गुटमात्र इति परिमाणलिङ्गाजीवमादायेशानोऽसीति स्मारये. दिति विध्यध्याहारेणोपास्तिपरमवाक्यमस्त्विति दृष्टान्तसा- तिः । पूर्वपक्षेऽभेदोपास्तिः फल, सिद्धान्ते अभेदभापतिः फल- म् । कठवल्लीपु पठ्यते । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुपो मध्य आत्मनि ति- ष्ठति । तथा, अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाऽधूमकः । ईशानो भूतभव्यस्य स एवाध्य स उ श्वः। एतदै तदिति च । अस्यार्थः । स्वाभाविक परिच्छेदं वारयति । पुरुष इति । पूर्णत्वेन सर्वत्रो. पलभ्यमान इत्पर्यः । तर्हि कथमङ्गुष्ठमानत्वमित्याशयाभि- व्यक्तिस्थानद्वारा तदाह । मध्य इति । आत्मनि देहमध्ये हृदय- पमनीत्यर्थः।। जीवभाषमापनस्य ब्रह्मण इदमङ्गुष्ठपात्रत्वसमर्थन मिति बोध्यम् । ईशानो भूतभव्यस्येत्यादिना, त्वंपदयाच्या- अष्टमात्रजीवाऽनुकादेनाऽभेदवोधनादिति, तस्यैव परमात्मत्व- वादिवाक्यान्तरसुदाहृतम् । तथेति । अधूमकमिति लिङ्गव्यत्य- यः । ज्योतिःपरत्वात् । यथाऽधूमकं ज्योतिरकलपितमेकरूपं प्रकाशमानं दृष्टं तथाऽयमपि । वस्तुतः कूटस्थप्रकाशधातुरित्यर्थः। शोधितत्वमर्थस्य तद्यतामाह । ईशान इति । भूतभव्यग्रहणं भवतोऽपि मदर्शनार्थम् । अद्वितीयत्वमाह । स एवेति । अध वर्त- मानकाले, स एवास्ति । श्वः भविष्यत्काले, स एव भविता । अतीतकाले स एवाऽऽसीत् । याचिकेतसा पृष्टम् ,अन्यत्र धर्मा- दित्यादिना तदेतदेवाद्वितीयं चस्त्विति । अत्र संशयः। कि- मिदमाष्टवाक्यं जीवपरमुत ब्रह्मपरामिति । तत्राष्ट्रपरिमाणस्य ब्रह्मण्यसंभवाजीवपरमिदं वापयमिति मासे झूमः । मत्यगभित्रः 'परमात्मा वाफ्यमविपाधः प्रमितः । कस्मात् ? । शन्दादेव । , ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसाहितम् । ईशानों भूतव्यस्येत्यत्रत्येशानशब्दात् । न हि जीवे ईशानशब्द आजसः । न चाङ्गुष्ठपरिमाणलिङ्गाजीवः प्रतिपाद्य इति युक्तम् । लिङ्गश्रुत्योर्विरोधे श्रुतेः प्रयलत्वात् । एतत्सूचनार्थमेवकारः । ननु वाक्यस्य परमात्मपरत्वं कथमअष्टमात्रत्वस्योपपत्तिरिति चेत्, कान कथन्ता । त्वम्पदवाच्याङ्गुष्ठमात्रजीवानुवादेन ब्रह्माऽभेद- परे वाक्ये अनुपपत्यभावादिति ॥ २४ ॥ ननु नीवस्य वस्तुतः सर्वगतस्य कथमङ्गुष्ठमावत्वमित्यत आह- हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५ ॥ तु-शब्दः शानिरासार्थः। वस्तुतः सर्वगतस्यापि जीवभाव- मापनस्य परमात्मनोऽङ्गुष्ठपरिमाणहृदयावच्छिन्नतयाङ्गुष्ठमात्र- त्वमुपपद्यत इत्यर्थः । ननु गजपुत्तिकादिशरीरेषुहृत्पुण्डरीकस्या- ऽनियतपरिमाणत्वात् कथं जीवस्याङ्गुष्ठमात्रत्वनियमस्तवाह । मनुष्याधिकारत्वादिति । शास्रस्येतिशेषः । पष्ठे, फलार्थे कर्मणि तिर्यगादेरपि स्वर्गकामस्याऽधिकारः । स्वर्गकामश्रुतैरविशेषादि- त्याशयाङ्गश्रुत्पर्थवत्त्वाय समर्थविपपतया तिर्यगादेः सामा भावेन स्वर्गकामपदं संकोच्य मनुष्याऽधिकारत्वे स्थिते चातु- वर्ण्यमधिकरोति शास्त्रमिति प्रापथ्य, वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनाऽऽद- धीत, ग्रीष्मे राजन्यः, शरदि वैदय इति, त्रयाणामेवाऽग्निसंवन्ध- श्रवणात्तेपामेवाऽधिकार इति राद्धान्तितम् । तथाच मनुष्या- मा हृदयस्याङ्गुष्ठमात्रत्वाचदपेक्षयाङ्गुछमात्रत्वमित्यविरोध इति तात्पर्यम् । एवमगुएमावनीवाऽनुवादेन विरुद्धांशं परि- त्यज्याऽभेदो बाध्यते । अनेन वाक्येन इममर्थमुत्तरग्रन्थ- संदर्भण स्पष्टीकरिष्यति । अष्टयाः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । तं स्वासरीराद प्रहेन्मुा. ३ ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। दिवेपीकां धैर्येण तं विद्याच्छुक्रममृतमिति । अस्यार्थः । यो ऽन्तरात्मा पुरुषत्वात् पूर्णोऽयं जनानां हृदये सदा सनिविष्टः, अतोऽङ्गुष्ठमात्र इति त्वम्पदवाच्याऽनुवादः । तस्याऽन्वय- व्यतिरेकाभ्यां तदनुसारिश्रुत्या च शोध्यत्वमाह । तं स्वा- दिति । शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं च तस्मात् स्वाभिमानविपया, प्र- हेत् पृथक् कुर्याद्धैर्येण समापिनेत्ति यावत् । तं विविक्तमात्मानं विशुद्धममृतं ब्रीय जानीयादित्याह । तमिति । तदेवं काठक- वाक्यं सत्यम् ब्रह्मणि ज्ञातव्ये समन्वितमिति सिद्धम् ॥ २५ ॥ (21 देवादीनामप्यधिकारित्वाधिकरणम् । सूत्राणि ८) तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् ॥ २६ ॥ पूर्व मनुष्याधिकारं शास्रमित्युक्तम् । तर्हि क्रममुक्त्याऽभि- स्पासनाभिर्मनुष्याणां देवत्वं प्राप्तानामधिकारो न स्यादित्या- क्षिप्य समाधीयत इत्याक्षेपसंगत्याऽस्यारम्भः, प्रसङ्गसङ्गत्या वा । अन्न चाऽधिकारनिरूपणद्वारा मन्त्रार्यवादादीनां मानान्तर- मासिविरोधयोरसतोर्देवताविग्रहादी समन्ययोक्तरध्यायसङ्गतिः । एवं मन्त्रादीनां स्वार्थे मामाण्ये न्यायसाम्याद् उपासना- ऽधिकार्यादिसमर्पकाणां स्वार्थे प्रामाण्यात्तत्वमस्यादिवाक्यानां ब्रह्मात्मैक्ये पर्यवसानमिति श्रुतिशासपादसंगतयः । पूर्वपक्ष मन्त्राधमामाण्यादुपगमनादिवाक्यानामपि स्वार्थ तदयोगात् तत्व- मस्यादेरपि नैक्यनिष्ठतेति फलति । सिद्धान्ते तत्सर्वसंभवादेक्य. निष्ठतेति फलम् । यद्वा देवानामनधिकारात् क्रममुक्तिसापनेपू- पासनेषु देवतादिभोगद्वारा मोक्षकाममनुप्यत्तिर्नास्तीति पूर्व- पक्षे फलम् । सिद्धान्ने तादृशमत्तिरस्तीति । वृहदारण्यके श्रूयते । तयो यो देवानां प्रत्ययुद्धयत, स एव तदभवत्तपणां ·* ,१०० ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । स्था मनुष्याणामिति देवादीनां मध्ये यो; ब्रह्म प्रत्यक्त्वेन, साक्षादकरोत् स एव ब्रह्मात्मनाऽतिष्ठदित्यर्थः । अत्र किं देवा- ऽऽदीनां ब्रह्मविद्यायापधिकारोऽस्त्युत नास्तीति विशये, शास्त्र. स्य मनुष्याधिकारत्वान्नास्तीति माओऽभिधीयते॥ तदुपर्यपि पाद- रायणः संभवादिति ॥ तेषां मनुष्याणामुपरिटाये देवादयस्तैपा- मपि ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्तीति पादरायण आवायों मन्यते स्म । कस्मात् । सम्भवात् । अर्थित्वसामर्थ्यायधिकारकारणस्य संभवादित्यर्थः । देवादीनां सदा भोगशालित्वेऽपि भाग्यवस्तुप्प- नित्यत्वदोपदर्शनाद्वैराग्यादिकं निरतिशयानन्दमोक्षार्थित्वं च सम्भवतीति भावः ॥ २६ ॥ विरोधः कर्मणीति चनाइनेकप्रतिपत्तदर्शनात् ॥२७॥ ननु देवादीनां विग्रहवत्वं विना ब्रह्मविद्यायामनधिकारात्, नदशीकरणीयम्।तयाच सति कर्मण्यपि शरीरतया कात्विगादिवत् समिधानेनैवोपकारकत्वं स्यात् । तथ न संभवति । एकस्य शरीरस्याऽनेकत्र युगपत्सभिधानासंभवाद । तस्मादिग्रहबच्चा जीकारे फर्मणि देवताया उपकारकत्वपिरोपः प्रसज्येतेतिरे- पदोपः । कस्मात् । अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् । एफस्य देवस्या- ऽनेकपा शरीराणां युगपत्माः श्रुती दर्शनादिपर्यः । तथाहि बृहदारण्यके शाकल्पग्रामणम् । अय ईनं विदग्यः शाकल्यः पमच्छ । कति देवा याशवलपेत्युपक्रम्प, सईवयव निविदा प्रतिपैदे, यावन्तो वैश्वदेवस्य निविपुच्यन्ते । यश्च श्री च शता अपच त्री च सहस्रत्युक्त्वा फतमे त इति प्रच्छाया महिमान एवंपामते प्रयस्त्रिंशलेव देवा इति विसहसपदाधिकातिदेवानों प्रपत्रिंशदेवेषु अन्तर्भावमुक्त्या प्रयस्त्रिंशनोऽपि पद्गु पण्णां विषु , त्रयाणां दयोदयारेकस्मिन् वाग्यात्मके देयेऽन्तर्भाचे ग्रुवन् एफस्य ·१.९ • घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। वायोरनेकरूपता दर्शयति । अस्यार्यः । एनं याज्ञवल्क्यं विदग्धः शाफल्यो वैश्वदेवनामकस्य शत्रस्य निविदि शस्यमाना देवाः कतीति पमच्छ । तत्र याज्ञवल्लयोत्तरं निविदि प्रयश्चेत्यादि। शस्यमानदेवनिष्ठसंख्यावाचकं मन्त्रपदं निविदित्युच्यते । एवं पडधिकत्रिशताधिकत्रिसहस्रसंख्यानिर्णयानन्तरं कतमे त इति संख्येयस्वरूपमश्ने अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्याः प्रजापतिरिन्द्रश्चेवि त्रयस्त्रिंशद्देवेषु पूर्वेपामन्तर्भावो दर्शितो, महि- मान एवैपामित्यादिना!एपां त्रयस्त्रिंशद्देवानां पहिमानो विस्तारा एवं वस्तुतस्त्रयस्त्रिंशदेवेत्यर्थः । तेऽपि त्रयस्त्रिंशदेवाः पण्णापग्नि- पृथिवीवाय्वन्तरिक्षाऽऽदित्यदिवां महिमानः । तेऽपि पढेवा- स्त्रयाणां लोकानां महिमानः । ते त्रयोदेवा द्वयोरन्नपाणयोस्ती चैकस्य माणशब्दवाच्यस्य वायोमहिमानाविति ॥ यद्वा अनेक- प्रतिपत्तेर्दर्शनादनेकत्र कर्मणि एफस्य प्रतिपत्तिरङ्गभावः । तस्य लोके दर्शनादित्यर्थः । यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणयुगपदेको ब्राह्मणो नमस्क्रियमाणो दृश्यते। एवमेकां विग्रहवती देवतामुद्दिश्य युगपत् सर्वे हवीपि त्यक्ष्यन्तीति नकश्चित् कर्मणि देवताया उपकारक- वे विरोधः ॥२७॥ शब्द इतिचेलातः प्रभवात प्रत्यक्षानुमानाभ्याम ॥२८॥ ननु मास्तु कर्मणि विरोधः, तथापि शन्दे वेदवाक्ये वि- रोधः स्यादेव । अनित्यविग्रहबद्देवतायां नित्यवेदार्थत्वाङ्गीकारे शब्दस्याऽर्थेन नित्यसंबन्धाभावेन नित्यानित्यसंयोगविरोधा- दितिचेद्, नायमप्यस्ति विरोधः । कुतः । अतः प्रभवात् । देवादिनिष्ठनित्याऽऽकृतिवाचकादिराशेरेव देवादिनपशस्य म. भवादुत्पनत्यश्रवणादित्यर्थः । तथाहि स्मृतिः। अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा * आदी वेदमपी दिव्या यतः . + ·प्रहामृतर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । सर्वाः प्रवृत्तयः ॥ नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्वनम् । वेदशन्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वर इति ।। श्रुतिरपि, एत इति ह वै प्रजापतिर्देवानसज्यताऽमग्रामिति मनुष्यानिन्दव इति पितृस्तिरः पवित्रमिति ग्रहानाऽऽशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शखमऽभिसौभगेत्यन्याः प्रजा इति । तथा, स मनसा बाचं मिथुनं समभवदिति । अस्याः । एते अस्ग्रमिन्दवास्तिरम्पवित्र माशवः. विश्वान्यभिसौभगेत्येतन्मन्त्रस्थपदैर्देवादीन् स्मृत्वा ससर्ज ब्रह्मा । तत्र एतच्छन्द इन्द्रियाधिष्ठानदेवस्मारकः} अमृग्र- शब्दोऽसूक्शब्दवाच्यरुपिरमधानदेहरमणमनुप्यस्मारकः । इन्दु- मण्डलमध्यवर्तिपितृस्मारक इन्दुशब्दः । पवित्रं सोमं खमध्ये तिरस्कुर्वतां धारयता ग्रहाणां तिर पवित्रंशन्दः स्मारकः । ऋचोऽश्नुवतां स्तोत्राणां गानल्याणाम् आशवशब्दः स्मारकः । विश्वेदेवशंसनशस्त्राणां विश्वशब्द: स्पारकः । अभिसौभगति शब्दो निरतिशयसौभाग्यवाचकः प्रजानां स्मारक इति । स प्रजापतिर्मनसा सह वाचं मिथुनभावं समभवत् । समभावयद यीमकाशितां पृष्टिं पनसा आलोचितवानिति यावत् । सूत्रस्थ. प्रत्यक्षानुमानशब्देन सृष्टदप्रभवत्वप्रतिपादकश्रुतिस्मृती गृह्यते । तथाच श्रुतिस्मृतिभ्यां वेदशब्दप्रभवत्वं सप्टेरित्यर्थः । आकृत्या- लिङ्गितविग्रहानीकारे फस्य सृष्टिः स्यादिति भावः । तस्मा- यया गवादिशब्दानां नित्याऽऽकृतिवाचकत्वम् एवं वैदिक- शब्दानां नित्याकृतिवाचकत्वमिति, न शन्देऽपिविरोधइति॥२८॥ अत एव च नित्यत्यम् ॥ २९ ॥ अस्मृतककत्वादिना सिद्धमेव वेदस्य नित्यत्वमनित्यार्य- संयोगेनानुपपन्नमित्याशङ्कां वेदादेवाकृतिविशेषावच्छिन्नदेवा- दिसृष्टिरिति मतिपादनान्नित्याकृतेरेप "शब्दार्थत्वान्नानुपपन्न ..

·'वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । मित्यभिमायेण परिहरति । अत एव, नित्याकृतेः। शब्दार्थत्वा- देव वेदस्य नित्यत्वं नानुपपन्नमित्यर्थः। एतत्सूत्रसुचितः मयोग- थ- वेदः अवान्तरमलयाबस्थायी जगहेतुत्वादीश्वरवदिति । अवान्तरमलयाऽवस्थायित्वमेव हि नित्यत्वं नाम । अनुमान- सिद्धार्थे श्रुतिरपि । यज्ञेन वाचः पदवीयमायन् तामन्वविन्दन् ऋपिपु प्रविष्टामिति । यज्ञेन पुण्यकर्मणा वाचो वेदस्य पदवीयं ग्रहणयोग्यतामायन प्राप्तवन्तः । अतस्तामृपिषु विद्यमानां वाचं याज्ञिका अन्वविन्दन उपलब्धिमन्तो बभूवुरित्यर्थः। पूर्वे स्थिता- मेव वाचं सर्वे ज्ञातवन्त इति तात्पर्यम् ॥ २९ ॥ समाननामरूपत्वाच्चाऽवृत्तावप्पविरोधो दर्शनात स्मृतेश्च ॥ ३०॥ नन्वाकृतिपदार्थफत्वेऽपि मलये सर्वाकृतिफव्यक्तिनाश पुन- स्तदाकृतिकव्यक्त्युत्पत्ती मानाभावान्नित्यानित्यसंयोगविरोध- स्तदवस्थ इतिचेदुच्यते । सृष्टिमलयात्तापपि न शन्दे विरोधः। कस्मात् समाननामरूपत्वात् । न हि प्रलये जगतो निरन्वयनाशो- ऽस्ति येनोत्पद्यमानं जगदिलक्षणं स्यात् । किन्तु संस्कारात्मना, अविद्यापां तिष्ठत्येव जगद् अनुभव इव भावनाख्यसंस्कारात्मना। नचार्यसंस्कारे मानाभावः । मृदि मण्डूकसंस्कारदर्शनात् । नित्यमलयाख्यसुषुप्तौसविपयेन्द्रियापर्यसंस्कारसद्भावाच मयोधे सजातीयव्यवहारात् । नच प्रतिदिनं सृष्टिलययोः सद्भावे माना- भावः । यदा सुप्तः स्वमं न कञ्चन पश्यत्ययास्मिन् प्राण एकथा भवति तदनं वार सर्वैर्नामभिः सहाप्यति, चक्षुः सबै रूपैः सहाप्यति, श्रोत्रं सः शन्दैः सहाप्पेति, मनः सर्वानः सहाप्येति । स पदा प्रबुद्धाने यथाऽनेचलतः सर्वा दिशो ..

·प्रमाऽमृतधर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । विस्फुलिङ्गा विमातेप्टेरनेवमेवेतस्मादात्मनः सर्वे मागा यथा- यतनं विमतिष्ठन्ते, मागेभ्यो देवा देवेभ्यो लोका इत्यादिश्रुतै- नित्वात् । अस्पार्थः । अपशब्दस्तदार्थकः । यदेत्युपक्रमात् । माणशब्दः परमात्मपरः । अस्मिन् माणे जीव एवैकथा भवति, तदात्मना तिष्ठतीत्यर्यातदाएकीभावावस्थायाम् एनं प्रकृतं पाणं परमात्मानमन्तहिरिन्द्रियाणि सर्वाणि सविपयाणि, अपिपन्ति परमात्मनि लीनानि भवन्तीत्यर्थः। मवोधे तस्मादेव परमात्मनो जगतो जन्माद । स इति । अबिलम्बेन उत्पत्ती दृष्टान्तः । ययेति । एवं-शब्दाद पूर्व वदेत्यध्याहारः । पाणा वागादर- स्तेभ्योऽनन्तरं तदनुग्राहकदेवा अग्न्पादयस्तेभ्योऽनन्तरं लोकाः शब्दादिविपया इति । तथाच यथा संस्कारवलात् पूर्वमण्डकादि- समाननामरूपत्वमुत्तरकार्यस्य एवं पूर्वकल्पमपञ्चसमाननाम- रूपत्वादुत्तरमपञ्चस्येति पूर्वाकातिव्यक्त्युत्पचेर्न शब्दे काचिद विरोधः। समाननामरूपत्वं च श्रुतौ दर्शनात् स्मृतेधाऽभ्युपगन्त- व्यम् । सूर्याचन्द्रमसो धाता यथापूर्वमकल्पय दिवं च पृथिवी चान्तरितमयो स्वरिति । तथाच नक्षश्रेष्ठी, अभिर्वा अकामयत अन्नादो देवानां स्यामिति। स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोदार- मष्टाकपालं निरवपदिति भावित्तिमानित्य, यजमानोऽग्निरित्यु च्यते । एवं कामपित्वा किं कृतवाँस्तदाह सि इति। कृत्तिकाभ्यः कृत्तिकाख्यनक्षत्रदेवतायै । बहुवचनं नक्षत्रबाहुल्याद् योस म्.! अष्टाकपालम् अष्टसु कपालेषु पचनीय निरवपत् । उक्त- पुरोडाशहविष्कामिष्टिं कृतवानित्यर्थः । तयाच योऽग्निस्से अग्नये निरवपत् तयोः समाननामरूपत्वं दर्शयतीति सिद्धम् । स्मृतिपि, यतुप्यतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये का दृश्यन्ते तानि तान्येव तया भावा युगादिवित्यादिका द्रष्टच्या ॥३०॥ " ·११३ घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । उक्तं देवादीनामधिकारमातिपति- मध्वादिप्वसंभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ देवादीनां ब्रह्मविद्यायामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यते । कस्मात् । मध्वादिष्वसम्भवात् । एवं हि मधुविद्या श्रूयते । असो वा आदित्यो देवमधु देवानां मोदनान्मध्विव मधु । तस्य मधुनो धुलोकएव तिरश्चीनवंशाअन्तरिक्षेआदित्याख्यमधुनोऽवस्थाना- तदेव मध्वाधारोपूपः । रोहित शुक्लं कृष्णं पर कृष्णं गोप्यं चेति पञ्च रोहितादीन्यऽमृतानि मागायूर्ध्वान्तं पञ्चदिगवस्थिताभि- रादित्यरश्मिनाडीभिर्मधुच्छिद्रभूताभी रोहिताधाख्याभिस्तत्तद्- वेदोक्तकर्मकुसुमेभ्यस्तत्तद्वदिफमन्त्रमधुकरैरादित्यमण्डलमानीता- नि पश्चमममृतं गोप्याख्यं प्रणवकुसुमादुपासनाभ्रमरैरूयदिगात्त- सूर्यरश्मिरूपगोप्याख्यमधुच्छिद्रद्वारा आदित्यमण्डलम् आनीतं रोहितादिकममृतं मकरन्दस्थानभूतं वही हुतसोमाज्यपयःपुरोडा- शादिरूपं द्रष्टव्यम् । तानि च रोहितादीन्यमृतानि यशस्तेजोवीर्य- सकलन्द्रियामरूपेण निष्पन्नान्यादित्यमधुसम्बद्धानि प्रागादि- दिक्षु क्रमण विद्यमानानां वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्यरूपाणां देवा- नामुपजीव्यानीत्येवं चिन्तयतां फलं वस्वाद्याऽऽप्तिरुच्यते । वस्वादीनां समानानां मध्ये एको भूत्वा यशायऽमृतं मत्यक्षा- नुमानादिभिः करणरुपलभ्य तृप्यतीति । न ह्येवम्भूवमधुविधा- यां सूर्यवस्वादीनां देवानामधिकारः संभवति । एकस्योपास्यो. पासकभावमाप्यमापकभावयोर्विरोधात् सूत्रस्थाऽऽदिशब्देन यासु विद्यासु,आदित्यो ग्रह्मेत्येवमादिरूपासु देवानामुपास्यत्वं ताविद्या गृह्यन्ते । तया इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेव गौतमोऽयं भरद्वाज इमावर विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरि- मावेव वसिष्ठकश्यपाययमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो, वागेवाऽनिरि- " ·ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमात्पत्तिसहितम् । त्याचामु ऋप्युपास्यकामु न नेपामेवर्षीणामधिकारः संभवति । श्रुत्यर्थस्तु, इमो दक्षिणवामकर्णी क्रमेण गौतमभरद्वानावित्युपा- स्यौ । द्वितीयेमादित्यनेन दक्षिणवामाशियोक्तिः । तृतीयेमावि- त्यनेन दक्षिणयामनासिकाद्वयोक्तिः । एवं सप्तसु शीर्पण्यन्द्रियेषु साप्युपास्तिरित्यर्थः । नच मध्वादिविद्यासु देवादीनामनधिकार- ऽपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः किं न स्यादिवि वाच्यम् । विद्यात्वा- ऽविशेषण ब्रह्माविद्यायामप्यनधिकारात् । तथाचाऽयं भयोगः । ब्रह्मविद्या न देवादीनधिकरोति, विद्यात्वात् , मध्वादिविधा- चदिति ॥ ३१॥ - अपि च, 1 ज्योतिषि भावाच्च ।। ३२॥ भ्रमणवचया परिदृश्यमानज्योतिर्मण्डल एव सूर्यचन्द्रादि- देवताशब्दानां लोके प्रयोगसद्भावान्मण्डलस्य मृत्पिण्डादिचद- ऽचेतनत्वेन विग्रहाभावादाग्निवारवादीनामपि तनुल्यत्वेन सामर्थ्यादेथेतनधर्मस्याऽभावान देवादीनामधिकारः । नच मन्त्रार्थवादेभ्यो देवानां विग्रहवत्वसिद्धः सर्व मुस्थितमिति वाच्यम् । तेपामन्यपरत्वेन स्वार्थे प्रामाण्याऽभावात् । तस्माद् देवादीनां ब्रह्मविद्यायामधिकाराभावं जमिनिर्मन्यते इति शङ्का- सूत्रयोरभिमायः ॥ ३२॥ सिद्धान्तपति- भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥ ३३ ॥ तुशब्दः शानिरासार्थः, पादरायण, आचार्यो ब्रह्मविद्या- या देवादीनामधिकारस्य भावं मन्यते । यद्यपि देवतामिश्रीपा- सनास्वनाधिकारस्तथापि निर्गुणब्रह्मविद्यायो देवानामप्यधि- - ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। कारोऽस्ति हि । पूर्वोक्तस्य विद्यावादित्यनुमानस्य ज्योतिष्टोमादि न ब्राह्मणकर्तव्यं, कर्मवाद राजस्यवदित्याभाससाम्यं द्रष्टव्यम् । यद्दा ज्योतिपि भावाचेत्यस्योत्तरम् -- अस्ति हीति ॥ यद्यपि देवताशब्दा ज्योतिरादौ प्रयुज्यन्ते, तथापि तदभिमानिदेवता- परा एव सम्भवन्ति । अस्ति हि ऐश्वर्ययोगाज्ज्योतिरादिरूपेणा- ऽवस्थातुं विग्रहं गृहीत्वा व्यवहर्तुं च सामर्थ्यम् । तथाहि श्रूयते, मेघातिधर्मेपति । मेधातिथि काण्वायनं मेपो भूत्वेन्द्रो जहारेत्य- ऽर्थः । तथा स्मर्यते च, आदित्यः पुरुपो भूत्वा कुन्तीमुपजगामे- ति। नन्वर्थवादादीनां स्वार्थ मामाण्याऽभावात् कथं तेभ्यो विग्रहवत्त्वसिद्धिरिनिचेन्न । तत्राप्यस्ति हीत्येवोत्तरं मानान्तरवि- रोधसंवादयोरभावे तेभ्य एव विग्रहवत्त्वसिद्धिरस्ति । तथाहि । अर्थवादादिभिः स्तुत्यादिकं लक्षयतां वाच्यार्थोऽङ्गीकृत एव । न हि वाच्यार्थभावे, लक्षणा युक्ता । किञ्च, व्रात्यो प्रात्य- स्तोमेन यजेतेत्यादौ व्रात्यस्वरूपाकासायां, सावित्रीपतितो प्रात्यो यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिवेत् स नात्य इति ग्रात्यस्वरूपं विध्यपेक्षितं सद्विधिममाणकामित्युच्यते । यथा वा स्वर्गरूपं विध्यपेक्षितं सद्विधिप्रमाणक तथा निःस्वरूपदेवतोद्देशेन द्रव्यत्यागाऽयोगाद्विध्यपेक्षितं देवतादिस्वरूपं विग्रहवत्वं विधिम- माणकमेव । एवं मन्त्रार्थवादप्रत्यक्षमूलेतिहासपुराणादिभिरपि विग्रहवत्वसिद्धिः । नच भत्यक्षमूलत्वं पुराणादीनामसिद्धमिति वाच्यम् । तत्कर्तृणां योगमाहात्म्यावादिभिः सह प्रत्यक्षव्यव- हारसम्भवात् । तथाच श्रुतिर्योगमाहात्म्यमाह- पृश्यतेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रकृचे। न तस्य रोगोन जरान मृत्युःप्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरमिति ॥ पादतलमारभ्यानानोरामानोरानाभेराग्रीवं ग्रीवायाश्याकेशप्ररोह- - ·प्रहामृतयर्पिणीसमास्यचिसहितम् । माफेशनराहाचामलरन्धंक्रमण पृथिव्यादिधारणया पृथियार पश्चाऽऽत्मके भूतसमुदाये समुत्थानप्रतिपत्तिद्वारा वशीकृते, योगगुणे चाऽणिमादौ प्रत्ते योगाभिव्यक्तं तेजोपयं देहं प्राहस्य योगिनो न रोगादिमाप्तिरित्यर्थः । तस्मात् समूलेतिहासपुराणा- दिभ्यो विग्रहवत्यसिद्धावर्थित्वादिसम्भवादेवादीनां ब्रह्मविद्या- यामधिकारोऽस्तीति क्रममुक्त्युपासनासु मुमुक्षुप्रतिरावकलेति । सिद्धम् ॥ ३३ ॥ (१० जातिशूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामनधिकाराधिकरणम् । सू०५) शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात सूच्यते हि ॥३॥ पूर्व यथा, नद्यो यो देवानापिति देवशब्दश्रुत्या मनुष्या. धिकारनियमाऽपवादेन देवानामधिकार उक्तः। तथा मुमुक्षौ जानश्रुतौ शुद्भशब्दश्रुत्या, लिङ्गन द्विजात्यधिकारनियममपोध शूद्रस्याप्यधिकारोऽस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्येदमारभ्यते। शूद्रशब्दस्य सिद्धान्ते क्षत्रिय समन्वयोक्तेरध्यापान्तर्भावोऽस्य युक्तः । शूद्रशब्दस्येव वेदान्तानां स्वार्थे समन्वयसिद्धेः श्रुतिसङ्गतिः । पूर्वपसे जातिशुद्रस्यापि ब्रह्मविद्यायां त्रैवर्णिकादविशेषः फलं, सिद्धान्ते ततो विशेष इति विवेकः । एवं फिलान छान्दोग्ये चतुर्थाध्याये उपाख्यायते । जानभूतिः पौत्रायणः सियातिथि- बहानदाता बहुसद्गुणो बभूव । तस्य राज्ञो गुणगणगरिमः सन्तोपिताः सन्तो देवर्षयो हंसरूपमास्थाय निदाघसमये प्रासादोपरि शयानस्यास्य राश उपरि मालामावयाऽऽजग्मुः। नेपामग्रेसर इंसं संबोध्य पृष्टत आगन्नेको हंसः सागुनमग्यु- वाद । भो भो भल्लास, भल्लाक्ष, अस्य राज्ञो जानश्रुतेर्युलोक व्याप्य विद्यमानं तेजो न पश्यसि किं, तत्तेजस्त्वां पक्ष्यति । अतस्तदतिलद्धप न गच्छति । भल्लाक्षेत्युपहासः । भद्राक्ष ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। इत्यर्थः । इदमुपश्रुत्याग्रगामी हंसः प्रत्युवाच । कमु और एनमेतत् सन्तं सयुग्वानमिव रकमात्थेति । अयमर्थः । वरेति सोपहाससं- योधनम् । अवरेत्यर्थः । यद्वाऽवरो वराको जानश्रुतिः । कमु- पदमाऽऽक्षेपार्थक, कथमित्यर्थः । रैको नाम कश्चन ब्रह्मनिष्ठः । योजयति देशान्तरं गमयति स्वारूढमिति युग्वा गन्त्री शकटी तया सह वर्तते इति, सयुग्वानमित्यर्थः । तथाच एनं वराक जानश्रुति प्राणिमात्र सन्तं मूढम् अरे सयुग्वानं भगवन्तम् असह्यतेजसं रैकमिव, कथमेतद्वचनं ब्रवीपि । इदं श्रुत्वा अयं राजा ब्रह्मविद्यार्थ रकसमीपं गत्वा कृतार्थो भविष्यतीति दयालूनां हंसानामभिप्रायः। अथैप राजा इंसपयुक्तमनादरवाक्यं श्रुत्वा स्वस्याऽत्यन्तनिष्कर्षम् , उत्कर्पकाष्ठां च रैकस्य ज्ञात्वा दुःखितमनाः कथमपि निशामतिवाहयाम्बभूव । ततो निशा- ऽवसानसूचकं बन्दिन्दसमारब्धस्तुविसहस्रसंचलितमहालतर्य- निर्दोषमाकर्ण्य तल्पस्थ एव राजा झटिति यन्तारमाहूयाऽऽदि- देश । विविक्तदेशेषु पर्वतगुहादिपु तेषु तेषु रैकाहयं सयुग्वान- मन्विष्य यनतोऽस्मभ्यमाचक्ष्वेति । स यन्ता तथैव कचिदति- विविक्तदेशे शकटस्याधस्तात् सन्तंपामानं कण्डूयमानं दृष्ट्वाऽयमेव रैक इति निचित्याऽतिकुशलो रैकस्य तैस्तैरिङ्गितार्हस्थ्येच्छा धनेच्छां चोनीय, राजे निवेदयामास | स राजा तनिशम्य गवां पट्शतानि हारं रथं चाऽश्वयुक्तमादाय सत्वरं रैकमुपससाद । उपसद्य चोवाच- हे रैक,इदं सर्व गवादिकं गृहीत्वाऽनुशाधि मां भगवन्निति । अथैवमुक्तवन्तं ससम्भ्रमं सस्पृहं चोबाच रकः । अह हारेवा शुद्र तवैव सह गोभिास्त्विति । अहतिनिपातः साटोपाहानमाद । हारेण युक्तो रणे हारेत्वा गोभिः सहितस्तव- वाऽस्तु । फिमेतावन्मात्रेण मम निर्वाहाऽनुपयोगिनेति भावः।

·ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । एवं स्थिते चिन्ता । किं शूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति न वेति । अस्तीति तावत् मातम् । कस्मादर्थित्वादिसम्भवात् । वेदाध्ययनसाच्याटवनीयायभावेनाग्निसाध्यफर्माऽनाधिकारेऽपि देवादिवविद्यायामधिकारसम्भवात् । संवर्गविद्यायां मुमुक्षौ जान- श्रुतौ शिष्ये रैकेण गुरुणा शूद्रशब्दप्रयोगाशेति । अत्र धूमः ! न शुदस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारः। उपनयनाभावेन वेदाध्ययना. भावात् । न हि वेदवाक्यविचारसाध्यब्रह्मविद्यायामनधीत- वेदस्याऽधिकारः सम्भवति । शास्त्रीयसामर्थ्याऽभावात् । न चैवं सति देवानामप्यनधिकार इति साम्मतम् । तेषां स्वपम्पभात- घेदत्वात् । न च शूदस्यापि लिखितपाठादिना वेदप्राप्तिरिति युक्तम् । गुरूपसदनपूर्वकाऽध्यनसंस्कृतवेदस्यैव ब्रह्मविद्यायुप- कारकत्वात् । न च शूद्रश्रवणलिङ्गेन तस्याधिकारः । न्याया- भारे लिङ्गस्याऽसाधकत्वात् । तर्हि वैदिकशूद्रशब्दोऽनर्थकः स्पादित्याशक्य तं व्याख्यातुमिदं सूत्र, शुगस्येत्यादि । अस्य जानश्रुतेः क्षत्रियस्य तदनादरश्रवणात्तस्य इंसस्याऽनादरश्रवणा- था मुगुत्पन्ना सा शूद्रशब्देन सूच्यते हि रैकेण । स्वस्य सर्व- ज्ञत्वज्ञापनार्थ रैकः शूद्रशन्दं प्रयुक्तवानिति भावः । शुद्रशन्दं योगेन क्षत्रिये वर्तयति । तदादयणादिति ॥ तस्याः शुचो ' जानश्रुति प्रामत्वादित्यर्थः । यद्वा, तस्य जानश्रुतेः शुचं प्राप्तत्वा. दिति । अथवा तं . मति जानश्रुतिः शुचा दुद्रावेति शूद्रो जानश्रुतिरुच्यते । अतो न शूद्रस्याधिकारः ॥ ३४ ॥ 5 . ननु मुख्य एव शद्रो जानश्रुतिरस्तु, किं जयन्येन योगेन- त्यत्त आह- क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरन चैतरथेन लिङ्गात् ।।.३५ ॥ जानश्रुतिर्न मुख्यशुदकुतःक्षत्रियत्वगतेत्रियत्वावधृतेरि .

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः । स्पर्थः। सापि कुता उत्तरत्र संवर्गविद्यावाक्यशेपे चैत्ररन प्रसिद्ध- क्षत्रियणाऽभिप्रतारिनामकेन सह समभिव्याहारात्मकलिङ्गादि- त्यर्थः । सजातीयानामेव हि प्रायेण सहचारो भवतीति भावः। एवं हाभिपतारी सङ्कीर्त्यते । अथ ह शौनकं च कापेयमभिपता- रिणं च काक्षसेनि सूदेन परिविष्यमाणो ब्रह्मचारी विभिल इति। संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवादारम्भार्थोऽथशब्दः । शुनफस्या- ऽपत्यं शौनक, कपिगोत्रं कापेयं पुरोहितमभिमतारिणं च नाम्ना राजानं कक्षसेनस्यापत्यं, काक्षसेनिम् । तो भोक्तुमुपविष्टी, सुदेन पाचकेन परिविष्यमाणो सेव्यमानौ भिक्षितवानित्यर्थः । अस्य चाऽभिमतारिणश्चैत्ररथत्वं कापेयेन चित्ररथपुरोहितेन योगादवगन्तव्यम् । चित्ररथपुरोहितत्वं च कापेयानां श्रुतौ म- सिद्धम्। एतेन वै चित्ररयंकापेयाअयाजयन्निति । एतेन द्विरात्रेण। समानान्वयानां हि प्रायेण समानान्वया एव याजका भवन्ति । ननु चित्ररथपुरोहितकापेययोगादभिप्रतारिणश्चैत्रस्यत्वं भवतु तथापि कथं क्षत्रियत्वमितिचेन । तस्माचैत्ररथिर्नामकः क्षत्रिय- पतिरजायतेतिश्रुतेः । तस्माचित्ररथादित्यर्थः । एवमभिमतारिण: क्षत्रियत्वे सिद्ध तत्समाभिव्याहारात्मकलिङ्गाज्जानश्रुतेः क्षत्रियत्व- मिति सिद्धम् ॥ ३५॥ संस्कारपरामर्शाचदभावाभिलापाच्च ॥ ३६ ॥ आयम् वेदाध्ययनाझोपनयनाभावान जातिशूद्रस्या- ऽधिकारः । कुतः । विद्याप्रदेशेषूपनयनादिसंस्कारपरामर्शात् । तं होपनिन्ये, अधीहि भगव इति होपससाद । ब्रह्मपरा ब्रह्म निष्ठाः परं ब्रह्मान्वेपमाणाः। एप ह वैतत्सर्वं वक्ष्यतीति । ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्ना इति । अयमर्थः । तं विद्यार्थिनमाचार्यः किलोपनिन्ये उपनीतवान् । अनुपनीताय ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यत्तिसहितम्। विद्यादानाऽयोगादिति तात्पर्यम् । सनत्कुमारं मति नारदः । अधीहि भगव इति मन्त्रमुच्चार्य गुरूपसदनं कृतवानित्याह । अधीहीति। भरद्वाजादयः पद् ऋपयः परं ब्रह्म परत्येनोपगतवन्त इति ब्रह्मपरास्तक्ष्याननिष्ठाः परं परमार्थरूपं ब्रह्म विचारयन्तो, निर्णयार्थमेप पिप्पलादस्तजिज्ञासितं सर्व वक्ष्यतीति निश्चित्य रिक्तहस्तानां गुरूपसदनाऽयोगात् समित्पाणयः सन्तस्तमुप- सनाः किलेत्याह । ब्रह्मपरा इति । ननु, तान् हानुपनीयवेत्यनु- पनीवानामपि वैश्वानरविद्यापामधिकारथुवरानियतमुपनयनामिति चेन्न । निपेषस्य मामिपूर्वकत्वात् माप्तोपनयनाना माचीनशाला- ऽऽदीनां द्विजातीनामेवाधिकारात् । निषेधस्तु विद्योपदेष्टुरव- पते राज्ञो न्यूनवर्णत्वाद् द्रष्टव्यः । तान् प्राचीनशालादीपीननु- पनीयवाऽश्वपती राजोवाचेति श्रुत्यर्थः । ननु शुद्रस्याप्युपनयनं कल्प्यतामित्यत आह ॥ तदभावाभिलापाचेति ॥ न भूदे पातकं किश्चिन च संस्कारमहति । शूद्वशतुर्थो वर्ष एकनातिरित्यादिना उपनयनादिसंस्काराऽभावाभिलापादित्यर्थः । पातकं भक्ष्या- भक्ष्यविभागाऽभावकृतम् । एकजातिः । उपनपनरहित इति स्मृत्यर्थः ।। ३६ ॥ तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः ॥ ३७ ॥ जापालो हि मृत्तपिटको गुरूपसदनं कर्तुफापो गोत्रमना. नानो मातरं पप्रच्छ, किंगोत्रोऽहमस्मीति । सा चाप्यहं न जाना- मीत्युवाच । ततः स नाधालो गौतममुपससाद । उपसघ पोवाच । हे भगवन् ब्रह्मचर्य चरितुं त्वयीछामि मामनुग्रमात भवानिति । ततो गौतमेन, किंगोत्रोऽसीति पृपः सत्यकामो जाराल आइ | नाहं गोत्रं वेद, नाऽपि मन्मातति । ततः स , ·૨૨૬ चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय ३ पादः । गौतमस्तदीयेन सत्यवचनेन जावालस्य शूद्रत्वाऽभावं निश्चित्य भववृते । नैतदब्राह्मणो विवक्तुमर्हति । समिधं सोम्याइरोप त्वा नेप्ये न सत्पादगा इति । एतत् सत्यवचनं विविच्य निःसं. दिग्धं वक्तुमब्राह्मणो नाहति । अतस्त्वं न सत्यादगाः सत्य- वचनान्नातिगतोऽसि । अतस्त्वामुपनेष्ये । तदर्थ समिधमाहरेत्य- ऽर्थः। ततश्च सूत्रस्यायमर्थ तस्य शूद्रत्वस्याऽभावनिर्धारण सत्येव विद्योपदेशे मत्तिदर्शनादिति । तस्मान्न शूद्रस्याधिकारः ॥३७॥ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात स्मृतेश्च ॥ ३८॥ इतश्च न जातिशूद्रस्याधिकारः । यतः स्मृतितो वेदश्रवण- स्य तदध्ययनस्य तत्पयोजनमोरर्थज्ञानाऽनुष्ठानरूपयोरर्थयोः प्रतिषेधादित्यर्थः । एवं स्मरति । अथाऽस्य वेदमुपशृण्वतन्त्रघु- जतुभ्यां श्रोत्रपूरणमिति श्रवणस्य निषेधः । पुजतुभ्यां सं. तमाभ्यां सीसलाक्षाभ्यामस्य शूद्रस्य द्रुताभ्यां श्रोत्रद्वयपूरणं वेदश्रवणमायश्चितमित्यर्थः । पद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छुद्रस्त- स्माच्छुद्रसमीपे नाऽध्येतव्यमित्यध्ययननिपेधः । न श्रुतस्या- ऽध्ययन सम्भवति । पशु पादयुक्तं, सञ्चारसमर्थमिति यावत् । तादृशं श्मशानं यच्छूद्र इत्यन्वयः । न शूद्राय मतिं दद्यादिति तदर्थज्ञाननिषेधः। द्विजातीनामध्ययनमिया दानमिति तदर्या- ऽनुष्ठाननिषेधः । शूद्राणां दानशब्देनाध नित्यदानमुच्यते । नैमित्तिकदाने शूद्रस्याप्पधिकार इति द्रष्टव्यम् । विदुरधर्मव्याध- मभृतीनां तु पूर्वजन्मकृतश्रवणादिना गर्भस्यवामदेववमानोप- पत्तिर्मन्तव्या। तस्मान कथमपि ब्रह्मविद्यायां शुद्रस्य घेदपूर्वको- ऽधिकार इति सिद्धम् ॥ ३८ ।। (११ ईयरस्यैय कम्पनहेतुताऽधिकरणम् । सूधम् १) कम्पनात् ।। ३९॥

·१२२ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । समाप्तः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचार। इदानी प्रकृतं वारयां- विचार प्रवर्तयिष्यामः । शन्दादेव ममित इत्यत्र, ब्रह्मवाक्य, जीवाऽनुवादी ब्राह्मण्यमानायेस्युक्तम् । न नयेह, यदिदनित्यादि- वाक्ये, प्राणाऽनुवादो युक्ता, माणस्य स्वरूपेणापि, कल्पितस्य ब्रह्मक्याऽयोगादिनि प्रत्युद्दाहरणसङ्गत्यास्याऽऽरम्मामासनिक- त्वान्नाव्यवाहितेन सङ्गत्यपेक्षा । पूर्वपक्षे प्राणोपास्तिः फलं, सिद्धान्ते निविशेषब्रह्मज्ञानमिति भेदः । काठकवाक्यं पठ्यते । यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतं महद्भयं पद्मावत य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तीति । अस्पार्थः । यत्किदमविशिष्टं जगत्सर्व प्राणे निमित्ते सत्येजति चेटते । पन कम्पने इति धातोः कम्पनार्थकत्वात् कम्पनं चेष्टेवेति चेष्टत इत्युक्तम् । तच्च नगत्तस्मादेव निःसृतम् उत्पन्नम् । वच्च प्राणाख्यं जगत्कारणं महत् अनवच्छिन्नम् । विभेत्यस्मात् सर्व वारवादीति भयम् । भीपास्यादातः पवत इत्यादिश्रुत्यन्तरात् । तदेव भयहेतुत्वं निरूपयति । वजमिति । उद्यतं वमिवेत्यर्थः । माणा. रख्यब्रह्मज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वमाह । य इति । अन संश- य: । किं प्राणशब्देन मुख्यप्राणवायुं गृहीत्वा, वजशब्देन नाऽशनिहेतुं वायुं लक्षायित्वा उभयविषयकमेकमुपासनं विधेय- मुत निर्विशेष ब्रह्माऽनेन वाक्येन प्रतिपाद्यमिति । तत्र तावदु- पास्तिपरमिति युक्तम् । प्राणशब्दस्य तत्र प्रसिद्धेः । वायरी हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युन्मेघवृष्ट्यशनयो जायन्त इत्यशनि- हेतुवायुलक्षकत्वं वज्रशब्दस्यापि युक्तम् । न च मोक्षफल- श्रवणविरोधः। तस्माद्वायुरेव व्यष्टिर्घायुः समष्टिरय पुनर्मत्युं जय. ति य एवं वेदेति वायुवेदनस्यापि मोक्षहेतुत्वश्रवणादित्येवं मासे, घूयः। शन्दादेव ममित इति व्यवहितमपि मण्डूकप्लुत्याऽनुवर्तते।

·"
वेदान्तदर्शनम् ।.१ अध्याये ३ पादः । ૨૨૩
अस्मिन् वाक्ये माणादिशब्दात् परमात्मैव अमितः । कुतः १ ॥
कम्पनात् ॥ सर्वशब्दवाच्यस्य सवायुकत्य जगतः कम्पना-
जीवनादिचेष्टाहेतुत्वादित्यर्थः।ब्रह्मण्यपि माणशब्दप्रयोगो बहुलं
वेदे दृष्टः । माणस्य माणमित्यादौ वज्रशब्दोऽपि भयहेतुत्वसाम्या-
दुपपद्यत इत्युक्तम् । वाक्यार्थकथनसमये, कम्पनहेतुत्वं ब्रह्मणः
श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धम्-
न प्राणेन नापानेन मया जीवति कश्चन ।
इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रिताविति ॥
इतरेणाऽऽत्मना,एतौ माणापानौ । किञ्च, कम्पनवाक्यात् .
पूर्वमुत्तरत्र च ब्रह्मोक्तेरिहापि ब्रह्मग्रहणं न्याय्यम् ॥
तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवाऽमृतमुच्यते ।
यस्मिँल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चनेति पूर्पवाक्ये
ब्रह्मोक्तम् । शुक्रं ज्योतिष्मत् । अमृतं कूटस्थम् उक्तं सर्वा-
धिष्ठानत्वं व्यतिरेकमुखेनाह ।। तदु नेति । किञ्चन जडं तद्ब्रह्म
नात्येति, अतिक्रमेण न वर्तत इत्यर्थः । तथोत्तरत्रापि-
भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति मूर्यः।
भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चम, इति ।।
अस्येश्वरस्य भयादग्न्यादयः स्वव्यापार नियमेनाऽनुवर्तन्ते,
राजाज्ञया भृत्यादिवदिति । उक्ताऽग्न्याद्यपेक्षया मृत्योः पञ्चम-
त्वम् । यदुक्तं वायुवेदनस्य मोक्षहेतुत्वम् । तन्न । विशेपसामा-
न्यात्मकस्य व्यष्टिसमष्टिवायोजनादपमृत्युनिवृत्तिमात्रश्रवणात् ।
तस्मादनेन वाक्येन निर्विशेपब्रह्म ज्ञेयमिति मिद्धम् ॥ ३९ ॥
( १२ ब्रह्मण एव ज्योतिष्ट्राधिकरणम् । सूत्रम् ? )
ज्योतिदर्शनात ॥ ४० ॥

·.
।
ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् ।
· पूर्व सर्वशब्दश्रुतिसंकोचाऽनुपपत्या प्रकरणात् प्राणशब्दं
ब्रह्मत्युक्तम् । न तह संप्रसादवाक्प प्रकरणाऽनुगादकं किञ्चि
दस्ति, येन प्रकरणाग्ज्योतिःशब्दं ब्रह्म स्यादिति प्रत्युदाहरण
संगत्याऽस्पारम्भः । पूर्वपक्षे आदित्योपास्त्या क्रममुक्तिः ।
सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानान्मुक्तिरिति फलभेदः । छान्दोग्ये मजापति-
विद्यायां श्रूयते । य एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं
ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुष इति ।
एतदर्थो दहराधिकरणेऽनुसन्धेयः । तत्र संशयः । किं ज्योति:-
शब्देन प्रसिद्धसूर्यादितेजोऽभिधीयते, उत ब्रह्मेति। तत्र सूर्यादीति
युक्तं, प्रसिद्धत्वात् । अय या एताहृदयस्य नाड्य इत्यादि नाडी-
खण्डे । अथ पत्र एतस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यय तैरेव रस्मिंभिरुर्ध्व-
माक्रमत इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्त्यभिधानादवापि ज्योतिरुपसंप-
घेति श्रवणायाभयमा विशेपज्ञानोपरमानन्तर्यमयशब्दार्थः। यत्र
प्रारब्धकर्मावसानकाले एतदुत्क्रमणं यया स्यात्तथेति क्रियावि-
शेषणम् । अस्मादभिमानविपयादेहादुत्क्रमणं यदा करोत्यय
तदा एतैरेवाऽऽदित्यस्य रश्मिभिरालम्वनैरारूढः सन्नाक्रमते,
उपरिगच्छति तत आदित्यं गच्छनीति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते ।
ज्योतिरत्र ब्रह्मैव । कुतः । दर्शनात् । आत्माऽपहतपाप्मेत्युप-
क्रमालोचनया, ब्रह्मण एव प्रतिपाद्यतयाऽनुत्तिदर्शनादित्यर्थः ।
यदुक्तं मुमुक्षोरादित्यमातिरभिहितेति । तन्न । अस्य निर्गुण-
ब्रह्ममकरणत्वात् । न हि निर्गुणब्रह्मविदो गत्युत्क्रान्ती स्तः। अत्र
ब्रह्म समश्नुत इति श्रुतेः । तस्मात् परं ज्योतिर्बल्लेहोपसंपत्तव्य-
. त्वेन निर्दिश्यत इति सिद्धम् ॥ ४० ॥
(१३ ब्रह्मण एव नामरूपनिर्वाहकताधिकरणम् । सूत्रम् ।)
आकाशोऽर्थान्तरवादिव्यपदेशात ॥११॥

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। पूर्वमुपक्रमवशादर्यान्तरे प्रसिद्धोऽपि ज्योतिःशब्दः स्वा. अर्थात् प्रच्यावितः । तथाऽऽफाशोपक्रमवशाद् ब्रह्मादिशब्दोऽपि स्वार्थात् मच्याव्यतामिति दृष्टान्तसङ्गत्या इदमारभ्यते । पूर्व- पक्षे भूताकाशाभिन्नसर्वाधिष्ठानभूताऽऽकाशात्मकब्रह्मण उपास्त्या क्रममुक्तिः,सिद्धान्ते सर्वाधिष्ठानब्रह्मधिया साक्षान्मुक्तिरिति फल- भेदः । छान्दोग्ये अन्ते श्रूयते । आकाशो ह वै नाम नामरूपयो- निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मेति । ते नामरूपे यस्माद् ब्रह्मणो भिन्ने तदित्यर्थः । यद्वा, ते नामरूपे य- स्य ब्रह्मणोऽन्तरा मध्ये वर्तेते तदित्यर्थः । तत्र, किमाकाश- शब्देन भूताकाश उच्यते ? उत परमात्मेति विशये,रूठ्या भूता- काश इति प्राप्ते ब्रूमः । परमात्मैवाकाशशब्दवाच्यः । कस्मात् । अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । ते यदन्तरेत्याकाशस्य नामरूपाभ्या- मर्थान्तरत्वेन व्यपदेशात् । न हि नामाद्यन्तःपातिन आकाश- स्य भूतस्य स्वस्मादर्थान्तरत्वं युक्तम् । आदिशब्देन तद्ब्रह्म- त्यादिना ब्रह्मत्वादिव्यपदेशो द्रष्टव्यः । तस्मादाकाशः परमारमा ज्ञेय इति सिद्धम् ।। ४१॥ (१४ ग्रह्मण पव विज्ञानमयाधिकरणम् । सूत्रे २) सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ॥ ४२ ॥ व्यपदेशादित्यनुवर्तते । पूर्व नामरूपाभ्यां भेदेन व्यपदेशा- दाकाशो ब्रह्मेत्युक्तम् । तदयुक्तम् । प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिप्वक्त इत्यत्राऽभिन्ने जीवे भेदोपचारादित्याक्षिप्य माशशब्दस्य ब्रह्म- परतया न भेद औपचारिक इति समाधानात् सङ्गतिः । पूर्वपक्षे जीवाऽनुवादन कर्मशेषकर्तुः स्तुतिः फलम् । सिद्धान्ते जीवा- ऽनुवादेन प्रत्यग्वीश्यधीरिति विवेकः । बृहदारण्यके पष्ठ- मपाठक। कतम आत्मेति योऽयं विज्ञानमयः माणेषु हृद्यन्तर्योतिः ·ब्रह्माऽमृतार्पणीसमायचिसहितम् ! पुरुष इत्युपक्रम्य सुपुप्त्यायवस्था मध्य उपन्यस्य, स या एप महानन आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्त- हृदय आकाशस्तस्मिञ्ठैते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्या- ऽधिपतिरित्युपसंहारो दृश्यते । अस्थायपर्यः । देहादीनामन्यतमो : वा तदतिरिक्तो वात्मेति जनकस्य प्रश्ने याज्ञवल्क्यस्योत्तरम् । , योऽयमिति ! विज्ञानं धुद्धिस्तन्मयस्तत्मायः । माणेषु हदीति व्य- तिरेकार्थे सप्तम्यो । प्राणबुद्धिव्यतिरिक्त इत्यर्थः । युदित्तेर्वि- विनक्ति । अन्तरिति । अज्ञानाद्भिनत्ति ज्योतिरिति । पुरुषः पूर्णः । योऽयमेवम्भूतः स आल्मेत्यर्थः । स्वाधीनं सबै नियन्तुं शक्तिरस्तीति वक्तुं, सर्वस्येशान इत्युक्तम् । स्वाधीनं स्व- नियम्यं च । सर्वमधिष्ठाय पालयतीति वक्तुं सर्वस्याऽधिपति- रित्युक्तमिति । अत्र संशयः । किमयं वाक्यसंदर्भो जीवावा. दकः, उत तदनुवादेनाऽसंसारिस्वरूपातिपादनपर इति । तत्रा- अवस्थाडुपन्यासाद परमात्मवाचकशब्दाऽभावानीवाऽनुवादक इति मासे धूमः । विज्ञानमयसुपुप्त्यायवस्थावज्जीवानुवादेन ब्रह्माऽभेदमतिपादनपरोऽयं वाक्यसंदर्भो, न जीवाऽनुवादकः । कस्मात् । सुपुप्त्युत्क्रान्स्योरवस्ययोः शारीरानैदेनेश्वरस्य मान- शब्देन व्यपदेशात् । तथाहि सुपुप्तौ तावधपदेशो दृश्यते । तद्यथा प्रियया खिया संपरिष्वक्तो न वाचं किचन वेद नान्तरमेव- मेवाऽयं पुरुषः माझेनाऽऽत्मना संपरिबक्तो न याझं किचन वेद नान्तरमिति उत्क्रान्तावपि,अयं शारीर आत्मा माझेनाऽऽत्मना- ऽऽन्वारूढ उत्सर्जन यातीति श्रुतिः शारीराङ्देन परमात्मानं • माशब्देन व्यपदिशति । अन्यारूटोऽधिष्ठितः । उत्सर्जन वेदना- तः शब्दं कुर्वनिति यावत् । ननु भेदव्यपदेशमात्रेणाऽभेदपति- पादनपरोऽयं संदर्भ इति कयं गम्यते इति चेत् । उत्पते ।

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ३ पादः। १२७
ध्यायतीव लेलायतीवेत्यादिनन्धमवृत्तिदर्शनात् । युद्धौ ध्याय-
न्त्या स्वयमात्मा ध्यायतीव, चलन्त्यां चलतीव । वस्तुतो न
ध्यायति, न चलतीत्यर्थः । एवमत ऊर्व विमोक्षायैव बहीति
पदे पदे भश्नः, अनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुप इति पदे
पदे प्रतिवचनं च वाक्यसंदर्भस्याऽभेदपरत्वं फलयति । अस्या-
ऽर्थः । अतः कामादिविवेकानन्तरं मोक्षसाधनीभूतसाक्षात्कारा-
यैव बहीति जनकप्रश्नार्थः । तेन जाग्रद्भोगादिना, अनन्वागतो-
ऽस्पृष्टो भवति, असङ्गत्वादिति ॥ ४२ ॥
पत्यादिशब्देभ्यः॥४३॥
इतश्च जीवस्याऽसंसारित्वप्रतिपादनपरमिदं वाक्यजातं,
यतोऽस्मिन् वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारित्वमतिपादनपराः
संसारित्वमतिपेधपराश्च दृश्यन्ते । सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः
सर्वस्याऽधिपतिरित्यसंसारित्वपराः, स न साधुना कर्मणा भूया-
नो एवाऽसाधुना कनीयानित्याद्याः संसारित्वमतिपेधका इति ।
तस्मादसंसारिपरमात्मस्वरूपमतिपादनपरोऽयं वाक्यसंदर्भ इति
सिद्धम् ॥ ४३ ॥
इति श्रीमद्रासूत्रवृत्तौ ब्रह्माऽमृतवपिण्यां प्रथमाध्यायस्य
तृतीयः पादः॥१॥३॥

·१२८ ग्रह्मा:मृतवाणीसमापतिसहितम् । प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः ॥१॥४॥ एवं तावत् प्रथमे पादे जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञाते ब्रह्मणि जग- जन्मादिकारणे सर्वझे समन्वयं वेदान्तानां प्रसाध्प प्रम- लक्षणस्प प्रधान प्रतिव्याप्तिमाशझाशन्दत्वेन निराकृतमीपते - शब्दमित्यत्र । तदनन्तरं स्पष्टग्रामलिङ्गानि वारयानि प्रमणि समन्वितानीत्यप्युक्तम् । द्वितीयस्तीपपादपोरस्पष्टप्रालिशानि मायश उपास्यगानि क्षेपगानि च समन्वितानीत्यप्युक्तम् । इदानी तु प्रधानस्याऽशब्दत्वमसिद्धम् । कपिन्छाखामु मत्परशदाना मपि दर्शनादित्याय पापन्यपरत्वमातिपादनार्थमर्य पार आरभ्यते- (१कारणशरीरस्याव्यक्तशादपाच्यताधिकरणम् । ए७) आनुमानिकमप्येकेषामितिचे शरीररूपफयिन्यरत. गृहीतर्दशपति च ॥१॥ पूर्वस्मिन् स्त्रसंदर्भे प्रसव जगत्कारणं वेदान्तमतिपाय, न प्रधानादीयुक्तमयुक्तम् । प्रात्मवन् प्रधानस्यापि जगत्कारण. त्वेन वेदान्नशेध्यत्वात् । न प फारणदपत्रययम् । पाल्प. भेदेन व्यवस्थानादिनि प्रमाङ्गीकारेगारंप इत्याक्षेिपमातिः । पूर्वमन्यनाऽराधिकरणम्य प्रकारेवाऽप्येकशन्दै प्रधानः मूचिता । अध्यवाहिताधिकरणेन तु ममिदनीवाकिमोना- ऽमसियलोक्तिरदममिदयानोक्तिपरमेव काटफवारयलि. ति दृष्टान्नसानिः । प्रधानस्पाऽशन्दवमतिपादनन प्रमणि वेदान्नानां समन्वयदाढदिस्ति शुत्राध्यापगतिः । भविगए. नयपर्यन्न, पदविचारलाइ सर्वेषां नपानाम् आपा पादमा. निः । पूर्वपसे प्रापण्या बंदानानां गमनय प्रति नियमाभारः ·- वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। १२९ फलम् । सिद्धान्ते तु तादृशनियम इति विवेकः । काउकवाक्यं पठ्यते-- आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुर्विपयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रिगमनोयुक्तं मोक्तत्याहुर्मनीपिणः ॥ सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्, इति । अनियतेन्द्रियादेः पुंसः संसारित्वं, नियतेन्द्रियस्याऽध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमिति श्रावयित्वा, किं तदध्वनः पारं विष्णोः पदमित्याकाज्ञायां तेभ्य एवेन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानं विष्णोः पदं दर्शयति- इन्द्रियेभ्यः परा ह्या अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान् परः ।। महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुपान परं किश्चित् सा काष्ठा सा परा गतिरिति । अस्यार्थः आत्मनो भोक्तृत्वेन प्राधान्यायित्वं रथस्वामि- त्वम् । स्थूलं शरीरं भोगायतनत्वेन गुणतया रथसमम् । विवे. काऽविवेकत्तिभ्यां युद्धिरेव शरीरद्वारा भोक्तारं मुखं दुःखं वा उपनयतीति सारथिः । मनसा अश्वरशनास्थानीयेन विवेकिना विपयेभ्य इन्द्रियाणि निगृह्यन्ते । तेनाऽविवेकिना विषयेषु प्रव- य॑न्ते । तेन युक्तं मनसः प्रग्रहत्त्वम् । इन्द्रियाणि संयतानि मुक्ति- द्वारं प्रापयन्ति, असंयतानि अनर्थ संसारमिति हेयत्वं नेपाम् । ययाऽयो मार्गमालक्ष्य चलति, एवमिन्द्रियहयाः स्वार्थमुपलभ्य चलन्तीति शरीरादिपु मध्ये शब्दादीनां विषयाणां मार्गलम् । ननु मार्गे रथिनो स्थायपेक्षा, न भोगे । निपतया स्वभावनय १७ ·प्राप्लास्मृतवाणालमास्यवृत्तिसहितम् । तद्भोगादित आह । आत्मेति।आत्मा भोक्तत्याहुरिति संवन्धः । तस्यासास्याधेन्द्रियाऽसनिक भोगायोगाद् इन्द्रियमनोयोगो यथा भवतीति क्रियाविशेषणेन भोवस्त्त्वमाइ । इन्द्रियेति । भावे निष्ठा ! यहा आत्मा देदः । तयुक्तमात्मानं भोक्तेल्याहुरिनि यो- जना । यद्यप्यन्तरङ्गत्वादिन्द्रियाणामापेक्षया परत्वं, तथापी- न्द्रियाणां ग्रहत्वमर्थानां शब्दादीनामतिमहत्वं श्रुनो निर्दिष्टमि- त्पानामय परत्वम् । गृहन्ति व कुन्ति पुरुपपामिति ग्रहा इन्द्रियाणि,तेपां ग्राहकवं विपयाधीनमित्यनिग्रहा विषयाः। नेना- ऽतिग्रहतयार्थानां प्राधान्यमित्याह । इन्द्रियेभ्य इति । सन्द्रिया. ऽर्थव्यवहारस्य मनोमूलत्वान्मनसोऽभ्यः परत्वम् । निधया- ऽऽत्मकयुधिद्वारा विपया भोक्तुरूपकुर्वन्तीति संशयात्ममनसो युद्धेः प्राधान्यम् । पूर्व यो रयित्वनोक्त आत्मा ग भोका पुदः परः । भोगीपकरणत्वात्तस्याः। सामिलाय आत्मनो महत्व- म् । यदि महत्वस्याऽऽत्मविशंपगत्व आत्मनः परमपक्कमि ति स्यात् तस्य विशेप्यत्वादिति पूपे, नदा महन्दन हिरण्यगर्भ- युद्धिरत्पते । तस्या यष्टियुदिन्यापनादात्मानं च । एरम्भूत हिरण्यगर्भदि स्मृतिदर्शयनि- मनो महान्यनिर्मला पूतिः स्यानिरीधरः । प्रना संविमितिमंच स्मृनिय परिपयने ।। अयमः । सर्व प्रथमान्ता हिरण्यगर्भदिपराः। तस्या मन- स्त्वे गंदेहरूपत्वं स्वादिल्यन आइ ! मनिरिनि । मानमुपपाद- यति । प्रनि । भोपनानापारत्वमाह । पूरिति । निमयात्म. त्वमाह । युद्धिरिति । चिनिगमिनी म्यानिः । मानिया. पफाममा लाफियमकृष्टशनम् । गंवित मानफलम उपागकाम नमाः । चिनिः धिमाना । ग्मृतिमनगराधानगंगान- ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। पाक्तियती। विद्वत्मसिद्धिमुक्तयुद्धावनुकूलयति । परीति। श्रुतिरपि, यो ब्रह्माणं विद्धाति पूर्वमित्यादिका हिरण्यगर्भबुद्धौ वेदावि- र्भावमीश्वराऽनुग्रहाद् दर्शयन्ती तस्था उक्तरूपत्वमाह । एतादृशी बुद्धिः सर्वासां बुद्धीनां परा उत्कृष्टा । अस्मिन् पक्षे पुरुप- ग्रहणेनैव तदभिन्नो रथी भोका गृहीतो द्रष्टव्यः । आत्मानं रथिनं विद्धीत्यादिवाक्यनिर्दिष्टाः सर्वे गृहीताः अवथिष्टं स्थत्वेन कल्पितं शरीरम् । अव्यक्ताख्याऽविद्याकार्य लक्षणया अव्यक्त- शब्देन निर्दिशति । महतः परमव्यक्तमिति । एवं वस्तुगत्यार्थः प्रदर्शितः । तत्र संशयः। किमव्यक्तशब्देन प्रधानमुच्यते, उत पूर्वप्रकृतं शरीरमिति । तत्र सांख्यस्मृतौ महदव्यक्तपुरुषशब्दानां तत्त्वत्रये मसिद्धत्वादन्यक्तं प्रधानमेवेत्याह ॥ आनुमानिकमप्ये- केपामिति चदिति ॥ अनुमानगम्यं प्रधानमप्येकेषां शाखिनां प्रत्यक्षमव्यक्तशब्देन पठ्यत इत्यशब्दत्वमसिद्धमिति चेदिति सूत्रा- ऽवयवार्थः । परिहरति । नेति ॥ कुतः ॥ शरीररूपकविन्यस्त- गृहीतेः॥ शरीरस्य पूर्ववाक्ये स्थरूपेण विन्यस्तस्य कल्पितस्या- ऽव्यक्तशब्देन गृहीत्तर्ग्रहणादित्यर्थः । रूपकाऽऽत्मना रथात्मना विन्यस्तं रूपकविन्यस्तम् । शरीरं च तद्रूपकविन्यस्तं च तत्तयो- क्तम् । तस्य गृहीतेरिति विग्रहः । कथं शरीरपरोऽध्यक्तशब्द- स्तबाइ ॥ दर्शयति चेति ॥ पूर्वाऽपरवाक्यसंदर्भः पर्यालोच्य- मान औचित्येन, प्रकृतं परिशिष्टं च शरीरमेवाऽव्यक्तशब्देन योध्यं दर्शयतीत्यर्थः॥१॥ ननु स्थूलशरीरस्य व्यक्तशब्दाहस्य कथमव्यक्तदाईव- प्रित्यक्ष उत्तरं पठति-- सूदगं तु तदर्हत्वात ॥ २॥ दर्शपतीत्यनुपङ्गातुशन्दः शानिरासाः । स्थूलशरारीरा- ·१३२ ब्रह्मा मृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । रम्भकं भूतानां सूक्ष्मं कारणमव्यक्तशब्देन दर्शयति । कुतः ।। सदईत्वात् ॥ अव्यक्तशब्दाईत्वादित्यः । गोभिः श्रीणीत मत्सरमित्यादिवत् । प्रकृतिवाचकशब्देन विकारो लक्ष्यत इति भावः । गोभिः गोविकारैः पयोमिर्मत्सरं सोमं श्रीणीत मिश्रितं कुर्यादित्यर्थः ॥ २॥ ननु भूतमूक्ष्मात्मकाऽव्यक्तानीकारे आगतः प्रधानफारण: चादः, सांख्यैस्तस्यैव प्रधानत्वेनाङ्गीकारादित्यत आह~- 'तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ न प्रधानकारणवादो मयागीकृतः । कुतः। तदधीनत्वात् । ईश्वराधीनत्वाङ्गीकारात् । स्वतन्त्रं चेतनानपिष्ठितमव्यक्तं न. गत्कारणमिति सांख्यमतम् । सिद्धान्तं त्वीश्वराधिष्ठितं माया- ऽविद्याऽऽकाशादिशब्दवाच्यं जगत्कारणमिति महद्वैलक्षण्यम् ।। नन्वीश्वरादेष जगदुत्पत्तावव्यक्तवैयमित्याशमाह ।। अर्थवदिति ॥ प्रयोजनवदित्यर्थः । देवात्मशक्ति स्वगुणैर्निगूढा, मायां तु प्रकृति विद्यादितिश्रुतिसिद्धमीश्वरस्य सहकारिभूत- मव्यक्तमवश्यमङ्गीकर्तव्यम् । न हि शक्तिरहितेश्वरः कार्यलेश वा कर्तुं समर्थः । असङ्गत्वादिति तात्पर्यम् । नन्वेवमपि कयं शरीर- स्य महतः परत्वं, कथं वा अव्यक्तकार्यस्वस्येन्द्रियादीनामवि- शेपे, शरीरस्यैवाऽव्यक्तपदाईत्वमितिचेत् । उच्यते । महरछन्द- वाच्यभोक्त्रऽपेक्षया हिरण्यगर्भबुद्ध्यपेक्षया वा अव्यक्ताख्या- ऽविद्यायास्तावत्परत्वं सर्वसिद्धम् । तदधीनत्यागोत्रादेः । तथाच तनिष्ठपरत्वं, तद्विकारे देहे उपचर्यते । इन्द्रियादीनां त- कार्यत्वाऽवियोपेऽपि स्वस्वशब्दरेवोपात्तत्वात् परिशेषात् मकृता- फाइयऽव्यक्तशब्देन स्थूलदेहग्रहणं न्याय्यमिति । आचार्यैकदेशीयः स्त्रहपमिदमन्यथा व्याख्यातम् । शरीरं २ ·१३३ वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। द्विविध, स्मूलंयूक्ष्मंचायमपि पूर्वपाक्ये स्थस्येनगृहीतम् , उत्तर- स्मिन् वाक्ये सूक्ष्ममेवाऽव्यक्तशब्देन गृहीतम् । तदर्हत्वात् । तचाऽर्थवत् । तदधीनत्वाद् वन्धयोक्षन्यवहारस्यति । सर्वथापि प्रधानस्य नावावकाशः॥३॥ अपि च, ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४ ॥ सांख्यैः प्रकृतिपुरुपविवेकान्पोंक्ष इति बदक्षिः प्रकृनिरापि । तदर्थ ज्ञेयेत्युक्तम् । न च ज्ञेयत्वेन,प्रकृतेअव्यक्तमुच्यते । अव्यक्त- शब्दमात्रश्रवणात् । तस्मादपि, नाऽव्यक्तं प्रधानम् ॥ ४ ॥ वदतीतिचेन, प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ अत्राह सांख्या, ज्ञेयत्वाऽवचनादित्यसंगतम् । अव्यक्त- शब्दवाच्यस्यैवोत्तरत्र ज्ञेयत्ववचनात् ।। अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथासं नित्यगन्धवञ्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमु. च्यत, इति ॥ अशब्दमित्यादिषु प्रत्येकं नित्यमिति संबद्ध्यते । नित्यं सर्वदा निचाय्य ज्ञात्वा । यादृशं शन्दादिहीनं प्रधान तादृशमेवेदं वाक्यं, ज्ञेयत्वेन वदतीतिचेत्र । प्राज्ञो हि परमात्मा निचाय्यत्वेन निर्दिष्टो, न प्रधानम् । कस्मात् पुरुषान परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः। एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न मकाशते इत्यादिनाऽऽत्मन एव प्रकरणात् ॥ ५॥ ब्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नच ॥ ६ ॥ किञ्च, न प्रधानमव्यक्तशब्दवाच्यं ज्ञेयम् । वाक्यात प्रयागामेव अमिजीवपरमात्मनामेव एवं पूर्वोत्तरवाक्यपर्या- १ ·ग्रह्माऽमृतयर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् । लोचनया वक्तव्यत्वेनोपन्यासस्वादिपय एव प्रश्नोऽपि रश्यते कठवल्लीग्रन्थे, नान्यस्य । तत्र, स त्वमग्निं स्वर्गामध्येपि मत्यो भयूहि तं श्रदधानाय मामित्यामेषिपयः पश्नः । येयं प्रेते दि. चिकित्सा मनुष्पेऽस्तीत्येक नायमस्तीति च । एतहियामनु- शिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेप वरस्कृतीय इति जीवमश्नः | अन्पत्र धर्मादन्यताऽधर्मादन्यत्राऽस्मात् कृताऽकृतात् । अन्पय भूताग भव्याच पत्तत् पश्यसि तद्वदेनि परमात्ममग्नः।। लोकादिमामि न. मुवाच तस्मै या इष्टका यावतार्या यया वेत्त्यप्रिविषयमुत्तरम्। इन स इदं भवत्पामि गुपं ब्रह्म सनातनम् । यया प मरणं माप्पात्मा भरति गौतम ॥ योनिमन्य अपचन्ने शारीरलाप देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथार्म यथाश्रुतमिति जीवस्योत्तरम् । न जायते प्रियते या विपश्चिदित्यादि परमात्मनः प्रतिवचनम् ॥ न शेवं मधानस्य प्रश्नोचरं रम्येते, येनाऽव्यक्तसन्दयाम्पत्वं पल पा स्यात् ॥ श्रुत्यर्धस्तु-हे मृत्यो, ग मदर्थ दगपरम्प स्वर्ग स्वगीतुमानिमध्येषि पदास्परासि तेन त तस्पियो विधा पदत्य. s:। जीवपरमात्मप्रश्ना पूर्ण ग्याल्पाती । लोकादि लोफरत, विराइटघोषास्यत्वासोकादिं नमनिमुनावासनिफनगे। पाय- रूपनो यानी: यावतीः गप्पानी यथा वाप्रिथीपते नमन- वाचति संस्न्धः । न इदानी गुपं गोप्पं चिरन्लनं ममम. पक्ष्यामीत्युपत्रम्प जीपमपि प्रतानि । पनि । आत्मा नीलो मरणं प्राप्य यया भवनि तथा यक्ष्यामीति गोगना। फार्थ भवती- त्पन आइ । योनिमिनि मनाना पुनर्विनियनमापनी निमि- माह । योनि । गयप्परिमन कटरटीमागं नीपरमात्मनाः पषमभी न मायरान णीपनि मन्यना मेरिनन मागिता सा पितुः गौमनस्याऽप्रिविघाउमरिशासकवरपरमेर पृष्टमिति ·वेदान्तदर्शनम् । १ आँयाये ४ पादः । वराणामेप वरस्तृतीय इतिलिङ्गानिश्चितत्वात्तथापि जीवपरयोः कल्पितभेदापेक्षया त्रयाणामित्युक्तं सूत्रकारैः । वस्तुतस्तु, येयं प्रेत इत्यादिना पृष्टस्यैवात्मनोऽन्यत्र धर्मादित्यादिना धर्मविशेष- पुरस्कारेणाऽनुकर्ष इत्येक एव प्रश्नः । भेदस्य च कल्पितत्वं वाक्यपालोचनयाऽवगतम् । तथाहि । यदेवेह तदमुत्र य- दमुत्र तदन्विह । मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यती. ति जीवमानभेददृष्टिमपवदति । इह देहे यचैतन्यं, तदेवाऽमुत्रा- ऽऽदित्पादावसंसारिब्रह्म । यच्चाऽमुंत्र तदेवेह देहेऽनुमविष्टमित्य. न्योन्यैक्यमित्यर्थः । अभेदं द्रढयितुं भेदं निन्दति । मृत्योरिति । यः कश्चिन्मूढः इह ब्रह्मात्मनि नानेव मिथ्याभेदं पश्यति वस्तुतो- ऽहं भिन्न इति स मरणान्मरणं पुनः पुनः मामोति नसुखभागी. त्यर्थः। तथा जीवप्रश्नानन्तरमन्यं वरं नचिकेतो रणीवेत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानोऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मुमुक्षुमत्वा, विद्याभीप्सितं नचिकेसं मन्ये न त्वा कामावह- वोऽलोलुपन्तेति मशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन् यदुवाच तं दु. दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेणु पुराणम् । अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहातीति । तेनाऽपि जीवमाज्ञयोर- भेद एवेति गम्यते । यद्युभयोर्भेदस्तदा जीवप्रश्नानन्तरं प्रशंसा विफलैव स्यात्।श्नुत्यर्थस्तु, त्वा त्वां वहवोऽपि कामा नालोलुपन्त श्रेयोविच्छेदं न कृतवन्तः । ततो विद्यार्थिनं त्वां मन्येऽहमिति । जीवप्रश्नस्य परमात्मवाक्येनोत्तरमाह । तं दुर्दशमिति । न हात्र भेदमिथ्यात्वे विवादः। यतो जीवमश्ने परमात्मानं मतिपादय- ति । उभयोर्भेदे ताचिके उन्मत्तालापो भवेदित्येवमादीनि वाक्यानि भेदमिथ्यात्वे योध्यानि ॥६॥ महदञ्च ।। ७ ।।

·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । किच ! यथा, युद्धरात्मा महान् परः । वेदाहमेतं पुरुष महान्तमित्यादौ वेदै श्रुतो महच्छन्दो बुद्ध्याख्यद्वितीयतत्वाची नाझीक्रियते सांख्यैस्तथा वैदिकः अव्यक्तशब्दो नाऽप्रकृत- प्रधानवाची । तस्मात् प्रकृतशरीरपरमेवाऽव्यक्तपदमित्यशब्दलं प्रधानस्येति सिद्धम् ॥ ७॥ (रवेजोऽयनात्मकमळतेरेवाजात्याधिकरणम् । सू०३) चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ पूर्वमव्यक्तशब्दमात्रमत्यभिज्ञानेन प्रधानस्याऽयतोऽभत्य- भिज्ञानादन्यक्तपदवाच्यत्वेऽपि त्रिगुणत्वादिना, अजामन्त्रेऽर्यतः प्रत्यभिज्ञानादजापदं मधानपरमस्त्विति प्रत्युदाहरणसङ्गत्या. स्पारम्भः । अध्यायपादसङ्गतिफलानि पूर्ववद् योध्यानि । श्वेताश्वतरोपनिपदि श्रूयने- अजामेका लोहितशुक्लकणां वही प्रजा सृजमानां सरूपाः । असो होको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः, इति ॥ तत्र संशयः ! किमनाशब्देन प्रधानमुच्यते, उत तेजो- बन्नात्मिका छान्दोग्ये सिद्धावान्तरमकतिरिति । तत्र न जायत इत्यजेत्यना सांख्यसिद्धा प्रकृतिरेव । रजासत्ततमोगुणात्मक स्वालोहितशुमकृष्णा च भवति । कि एकोऽनः पुरुषो जुप- माणः सेव्यमानः कार्यकारणसाताभिमानीति यावत् । स ता- मनुशेते तामना भ्रमेणाऽऽत्मत्वेनाऽवगम्य तत्कार्ययुदिनिष्ठ- मुखदुःखादिकमनुभवति । अहं सुखी दुःखीति । अन्यस्तु विकी मुक्तभोगां कृतभोगविवेकज्ञानां जहाति त्यक्त्या मुध्यत इति जीवभेदप्रतिपादनादना प्रथानमिति न अशब्द प्रधानमित्येवं मासे चूमः । प्रधानस्याऽसाधारण्येनात्र मत्यायकमस्ति । न, जायत इत्यनेत्यन्यत्रापि योजयितुं शक्यत्वात् । लोहितादिशब्दा ·- वेदान्तदर्शनम् ।१ अध्याये ४ पादः । श्व रूपविशेषेपु रूढाः,न रजआदौ। यथाकथञ्चिन्नयनमन्यत्रापि तुल्यम् । साधारणस्थले, इदमेतत्पदवाच्यमितिनिर्धारणाभावे दृष्टान्तः ॥ चमसवदिति ॥ यथाऽर्वाग्विलश्चमस अर्ध्वबुध्न इत्य. ऽस्मिन्मन्ने अयं चमसइत्यवधारणं न भवति। कथञ्चिदग्विल- त्वादेरन्यत्राप्यविशेषात् । एवमजामन्त्रेऽप्यजात्वादेरविशेषान प्रधाननिर्णय इत्यशब्दं प्रधानमित्यर्थः ॥ ८॥ ननु, इदं तच्छिर एप ह्याग्विलश्चमस ऊर्ध्वयुन इति वास्यशेपात, शिरश्चमस इति निर्णयो भवति । इह त्वनामन्त्रे : केयमना प्रतिपत्तब्येत्याशा सजातीयश्रुत्यन्तरात् तेजोऽधन- लक्षणाऽजा प्रतिपत्तव्येत्यहृदयवाचामिति न्यायेनाऽह- ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ ज्योतिस्तेन उपक्रमे आदौ यस्यास्तेजोऽवन्नलक्षणयाः सा ज्योतिरुपक्रमा । तु अवधारणे । सैवेहाऽजा निर्धारणीया, न भधानम् । कस्मात् ॥ तथा ह्यधीयते एके ॥ हि यस्मादेके छन्दोगास्तेजोऽवनात्मिकाया भौतिककार्यप्रकृतस्तथा लोहितादि- रूपतामधीयते आमनन्ति । यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं, य- च्छुलं तदपां, यत्कृष्णं तदन्नस्पति ।। तयाच, लोहितादिशब्दसाम्यात् तान्येव तेजोऽचन्नानीह मत्य- भिज्ञायन्ते । यद्वा अत्रैव श्वेताश्वतरोपनिपदि पापिलोचना- याम् अनिर्वाच्यमापापा जगत्कारणत्वमतीतैस्तस्या अजाशब्देन ग्रहणम् । तथाहि । किं कारणं ब्रह्मेत्युपक्रम्य, ते ध्यानयोगा। ऽनुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणनिंगूदामिति वाफ्योप- क्रमे ईश्वरशक्तमायाख्याया जगद्धतुत्वं गम्यते । वास्यशेपे. ऽपि, मायांतु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरमिति । यो योनि योनिमधितिष्ठत्येक इति च तस्या एवाऽवगतिर्न स्वतन्त्रमधान- .

·, - १३८ ब्रह्माऽमृनर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् । स्येति । श्रुत्यर्थस्तु, ब्रह्मणः शुद्धत्वान जगद्धेतुत्वमिति श्रुति- ब्रह्मवादिनः प्रति शङ्कत्ते । किं कारणमिति । यजगत्कारण, तत् किं ब्रह्म वा अन्यद्वेत्यर्थः । यद्वा जगदुत्पत्ती फिमुपकरण- वद्रहोत्यर्थः । ते पृष्टा ब्रह्मवादिनोऽनपा रीत्या विमृश्य ध्याना- ऽऽख्येन योगेनानुगताः परमात्मानमनुपविष्टाः सन्तस्तस्यैव देवस्यात्मभूतामक्येनाऽध्यस्ता मायाशक्ति गुणवयवती त्रिगुण- स्प जगतो निर्माणे सहकारिणीमपश्यनिति योजना । प्रधान मायाशब्दं चारयति । मापिनमिति । अविद्याशक्तियोंनिस्तस्या एकत्येऽपि कार्यभेदेन भेदादीप्सा । तदुक्तं सुरेश्वराचार- स्वतस्त्वविद्याभेदोऽध मनागपि न विद्यत इति । अधितिष्ठति प्रेरयति । न हि परमते ईश्वरस्य तदधिष्टावत्वं सम्मतमिति रहस्यम् ॥९॥ नवजाशन्दो न तावत्तेजोमात्मिकायां मानी रूपः। जगादाविवाऽजात्यजात्याधारलाभावात् । नापि, योगिकः । जनियत्वात्तेजोऽपमानामित्यत आह-- कलनोपदेशाच मध्यादिवविरोधः ॥१०॥ चः शानिवृत्यर्थः । तेनोऽचनात्मिकायो महनी नाजा. पान्दस्याऽनुपपनिः । कुतः ॥ फल्पनापदेशात् ॥ यया योगे मसिद्धामना मुक्तभोगामेस्त्पमति, अन्यस्तामनुवर्तने, एवं स्यागभांगयोः कार्यकारणासंघानायुपादानभूनायाननीयमा. स्मिकायाः प्रकृतः माम्यधोननार्थ फल्पनयाजालस्योपदेशात् । ययामधुभिन्नस्याऽऽदित्यस्य,असा याआदित्यो देवमति मधु- त्वोपदेशः। यया या धनुभिनाया घाचो धेनुत्योपदेशः। एरममा- भिनायाः परतरजालोपदेशन फाधिष्ठिरोधः । यदुनं जीवमंदी. स्मिन्मन्त्र प्रनिपान इति । तम । लोकमिदभेदानुवादन ·. 'धेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। वन्धमोक्षव्यवस्थापरत्वादस्य । एको देवः सर्वभूतेषु गृढ इत्या- दिनाऽऽत्मैक्याज्जगमात्। तस्मानाञप्रधानस्याऽवकाश इत्यशब्द प्रधानमिति सिद्धम् ॥१०॥ (३ प्राणादीनामेव पञ्चजनत्वाधिकरणम् । सूत्राणि ३) न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ ११ ॥ पूर्वमाध्यात्मिकाऽधिकार, प्रसिद्धच्छागीग्रहणाऽयोगादना तेजआदिकत्युक्तम् । तथा यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशव प्रतिष्ठित इति मन्त्रे पश्चजनशन्देन प्रसिद्धमनुप्यग्रहणाऽयोगाद- वयवव्युत्पत्या सांख्याऽभिमतपञ्चविंशतितत्त्वानां ग्रहणमस्त्विति पृष्टान्तसंगत्याऽस्यारम्भः । फलं पूर्ववद् द्रष्टव्यम् । वृहदारण्यके पठाध्याये श्रूयते, तद्देवा ज्योतिपां ज्योतिरायुहोपासतेऽमृत- मित्यनन्तरम्- यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्व प्रतिष्ठितः । तमेवमन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्माऽमृतो मृतम् ।। माणस्य माणमुत चक्षुपश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्मपुराणमग्रयमिति।।परमार्थतोऽस्यायः ज्योतिपा सूर्यादीनां ज्योतिर्भासकं तद्ब्रह्म देवा उपासते आयु- ष्ट्नाऽमृतत्वेन च । तेनोपासनेनायुप्मन्तो जाता इति पूर्ववाक्या- ऽर्थः। सूर्यादिज्योतिरेकं पूर्वोक्तं माणस्य माणमित्यादिवाक्यशेप- गताश्चत्वारः माणादपति मिलित्वा पञ्चजनाः पञ्च । पञ्चजन- शब्दोषयवार्थमनपेक्ष्य पुरुषमा पनि लोके । अत एव, स्य: पुमांसः पशजना इत्यमरो जगादामहो च पुलादणे वारय- स्प निस्तापात्या तन्नंगन्धिनागादको पन्ने पञ्चजनगन्दना ते पाहीत्याकाहानां पञ्चति संस्थाहरणम् । पाच पत्र पचनना आचारधाविद्याख्यो यस्मिन् प्रतिष्टिवस्तर निपपई ·ब्रह्माामृतवार्पणीसमास्यचिसहितम् । ब्रह्मात्मकममृतमात्मानं मन्य इति मन्त्राशा याज्ञवल्केनोक्ते जनका पपच्छ बहिरेव त्वं किश्चिद्विद्वान्मन्तच्यादन्यो मर्त्य इति । ने. त्याह । विहानमृत इति । अस्मीति शेषः । अविधया कल्पितं मत्यत्वमिति भाक। प्राणादीनां जीवनादिमदं त्वम्पदलक्ष्यं ये विदुस्ते तस्य स्वस्वरूपं पुराणं चिरन्तनमग्रे कार्यदशायामप्यलुप्त- स्वेन भयमान्यं ब्रह्म निचिपयुः निश्चयेन ज्ञासवन्त इति । तत्र कि पश्चननशब्देन मूलमकृत्यादीनि पञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यन्ते, बत वाक्योपगताः प्राणादय इनिसंशये तत्वानीति मातम् । तयाहि- मूलभकृतिरविकृतिर्महदायाः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकय विकारो न मकतिर्न विकृतिः पुरुष, इति सं- गृहीतानि, पञ्चविंशतितत्त्वानि वर्चन्ते, पञ्चपञ्चनना इति ।पश्चा- मां जनानामादिमपञ्चपदेन पश्चत्वोत्ता पञ्चविंशतिजनाः सं. पद्यन्ते । ते जनाः कतीत्याकाहायां सांख्यस्मृतिसंग्रहीतानि पञ्चविंशतितत्त्वानि संवद्धयन्ते इति न अशब्दं प्रधानमिति । स्मू- त्यर्थस्तु, मूलमतिः प्रधानमविकृतिः । अनादित्वात् । महद- एड्वारी पञ्च भूतानि सूक्ष्माणि पञ्चतन्मात्रसंझानि च सप्त मह- दायाः प्रकृतयो विकृतपय । तत्वान्तरोपादानत्वं प्रकृतित्वम् । अस्ति हि महतो बुद्धयाख्यस्याऽइशारतत्वं मत्युपादानत्वम् । प्र. थानाऽपेक्षया विकृतित्वम् । एवं पूर्वापेक्षया विकृतित्वमहारादी- नां द्रष्टव्यम् । प्रकृतित्वं चाहवारस्य पञ्चतन्मात्राणामेकादशे- न्द्रियाणां चोपादानस्वाद । पञ्चतन्मात्राणांच आकाशादिमहाभूत- प्रकृतित्वम् । पोडशकस्य पोडशसंख्याऽवच्छिन्नस्य एकादशे: न्द्रियश्चमहाभूतसमुदायस्य विकारत्वमेष, न प्रकृतित्वम् । कीय अस्मिन्मन्ये श्रूयमाणया : पचा तितत्यानामुपस . 1 पुरुषस्तु कूटस्य इस

·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय ४ पादः ।
ग्रहात् प्रधानस्य शब्दवत्त्वमित्यपि न । कुतः । मानाभावात् ।
अस्मिन्मन्वे सर्वनाम्नाऽऽकाशशब्देन चात्माकाशयोः पृथक्श्रूय-
माणत्वात् तो विहाय गुणास्त्रयो महदादयो द्वाविंशतिः सम्भूय
पञ्चविंशतिसंख्येया वक्तव्याः । तथाच पञ्चानां पञ्चकानामेक-
पञ्चपर्याप्तान्यपञ्चफव्यावृत्तधर्मवत्याभावेन नानाभावात् पञ्च
पञ्चजना इत्यनेन पञ्चानांपञ्चकानांग्रहणमिति मतिपादनमशक्य-
समर्थनम् । लोके हि, गोपश्चकं ब्राह्मणपञ्चकं चेति पञ्चकद्वय-
मिति वक्तुमुचितम् । एकपञ्चकपर्याप्तान्यपञ्चकव्याहत्तगोत्वादि-
धर्मवचादित्यर्थः । नानात्वेऽपि कथञ्चित् पञ्चविंशतिसंख्यापति-
पादकत्वाङ्गीकारे वाधकान्तरमाह-~
अतिरेकाञ्चेति ॥ न ह्यस्मिन्मन्ने पञ्चविंशतिसंख्यैव श्रूय-
ते, किन्तु अतिरिक्ताऽऽत्याकाशावपि श्रूयेते। तथाच तयोः पञ्च-
विंशतितत्वातिरिक्तत्वात् सप्तविंशतितत्त्वमाप्तावपसिद्धान्तापा-
तः । नच गुणत्रित्वविवक्षया पञ्चविंशतिसंख्यापूरणान्न तत्वा-
.ऽतिरेक इति वाच्यम् । तथा सत्यात्माकारायोः पृथक्कथनवैय-
र्थ्यात् ॥ कथञ्चिद्भोग्यजाताऽपेक्षयात्मनः पृथक्त्वेन कयनस्य
सार्थकत्वेऽपि आकाशस्य पृथक्कथनं निष्फलमेवेति भावः ।
वस्तुतोऽत्र पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीतिरेव नास्तीत्यपिशब्देन सू.
चयति । पञ्चजनशब्दस्यैकत्वेन योगमनपेक्ष्य पुरुपेषु रूढत्वात् ।
ते कतीत्याकाहायां पञ्चत्वसंख्यान्वयात् । अन्यथा पञ्चजना
इत्यत्र पदभेदाङ्गीकारे प्रधानजनान् प्रति गुणत्वेनान्वितस्य
पञ्चत्वस्याऽऽयपञ्चत्वेनान्वयायोगो वाधकः । गुणयोः परस्परा-
ऽन्वयादर्शनात् । उभयोः पञ्चत्वयोः प्रधानननाऽन्वयसम्भवे-
ऽपि जनेषु दशत्वसंख्यामतीतिरेव, न पश्चविंशतिसंख्यामतीति-
रिति, न शब्दवत् भधानम् ॥ ११ ॥

·१४२ प्रमाऽमृतवर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । ननु ते पञ्चत्वसंख्याकाः पञ्चजनाः के इति स्वरूपमश्न- • स्योमाह- प्राणादयो वाक्यहोपात ॥ १२॥ माध्यन्दिनशाखायां पञ्चजनमत्रानन्तरमन्त्रे माणचक्षु:- श्रोत्राऽनमनांसि श्रूयमाणानि पश्चजनशब्देनोच्यन्ते । कस्मात् ॥ वाक्यशेपात् ।। प्राणस्य प्राणमुत चक्षुपचक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्र- मुताऽन्नस्याऽनं मनसो मनो ये विदुरिति वाक्यशेपस्थत्वा- दित्यर्थः ॥ १२॥ ननु माध्यन्दिनानां प्राणादिप्वन्नस्याऽऽम्नाद्भवतु पश्च- संख्या, काग्वानां त्वनाम्नानात् कथं पञ्चसंख्येत्यत आह- ज्योतिपैकेषामसत्यन्ने ॥ १३॥ एकपा काण्वानामसत्पन्ने तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुही- पासतेऽमृतमिति पूर्ववारपस्थज्योतिपा पञ्चत्वं पूरणीयमित्यर्थः । तस्मादशब्दं प्रधानमिति सिद्धम् ॥ १३ ॥ (जगयोनौ ब्रह्मण्येव सर्ववेदान्तवाक्यसमन्वयाधिकरणम्।सू०२) कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥१४॥ पूर्वाधिकरणत्रयेण मधानस्य अशब्दत्वमतिपादनेन नग- कारणवलक्षणंब्रह्मण्येवेति नातिव्याप्तमित्युक्त्याकारणविषयाणां वेदान्तानां महाणि समन्वय उक्तः । स न सम्भवति । नेपा वेदान्तानां परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्येन स्वार्थनिश्चायकत्या- भावात् । अनुमानसिद्धमधानलक्षफ्ले उचापमन्वयासिद्धि- रित्याशङ्कानिरासायमिदमारभ्यते ॥ नचाविरोधार्थमधिकरणं नेह सनतमिति वाच्यम् । समन्वयतो वाक्यार्थज्ञामे स्मृत्यादिमानान्तरविरोधाशङ्कानिरासस्याविरोधा- ·. चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः । १४३ ध्यायार्थत्वादिह तु कारणविपयवाक्यानामेव मिथोविरोधान समन्वयो ब्रह्मणीत्याशङ्म तभिरासेनैव समन्वयस्य साध्यत्वा- दध्यायसङ्गतिसिद्धेः । असत्पदस्य वाह्याभ्युपेताऽसत्परत्वनिरा- करणेन समन्वयस्थापनात्पादसङ्गतिर्योध्या । पूर्व पञ्चत्वसंख्या- पूरणमन्नेन ज्योतिपा वेति विकल्पस्याऽविरोधेऽपि प्रकृते सिद्ध कारणात्मकवस्तुनि चिकल्पायोगात् । विरोध सत्यमामाण्यं वाक्यानामितितनिरासायप्रधानस्य कारणत्वमिति प्रत्युदाहरण- लक्षणाश्चान्तरसङ्गतिः। पूर्वोत्तरपक्षयोः समन्वयासिदिस्तत्सिदिः फलमिति विवेकः । अत्र जगत्कारणवादिवाक्यानि ब्रह्मणि मानं न वेति विशये, नेति प्राप्तम् । कस्मात् । परस्परविरोध- दर्शनात् । तथाहि । कचिदात्मन आकाशः संभूत इत्याकाश- पूर्विका सृष्टिः श्रूयते, फचिच, तत्तेजोऽसुजतेति तेज आदिका, कचित्तु, स प्राणमसृजतेति प्राणादिका, फचिदक्रमव सृष्टिः श्रूयते । स इमाँल्लोकानसृजताम्भोमरीचीमरमाप इति । स .इक्षिता परमात्मा लोकानाह । अम्भ इति । अन्बहुल: पाताललोक आप इति । एवं सृष्टी विगाने तत्कारण- स्वलक्षितब्रह्मणि विगानं साक्षादापे जगत्कारणे विगानं दृश्यते असदा इदमय आसीत्ततो वै सदजायतेत्यसतः कारणत्वं कचि- दवगम्यते । एवमसदेवेदमन आसीत्तत्सदासीत्तत् समभवदिति। वस्तुतोऽयमर्थः । इदं जगदग्रे प्रागवायायामसदिवाऽव्यक्तमासी- र । ततोऽनभिव्यक्तनामरूपादव्यक्ता कारणादभिव्यक्तनाम- रूपं जगजातम् । अव्यक्तमेव व्यक्तं भवतीति यावत् । तत्कारणं पदालना समभवद सदनिशमुरमासीदिति । कपिछु तक आदुरसदेवेदमन आसीदित्यसदादमुपन्यस्य फयमसतः सजायतेति तन्निरस्य सतः फारणत्वमाह । सदेव सोम्येदमन ·{2 ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । आसीदिति । कचित् स्वकर्तृकंच सष्टिः श्रूयते । तदर्द तया- कृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव ब्याक्रियतेति । तदिदं जगत्लाई तदा पागवस्थायामन्याकृतं कारणमासीत्तकल्पितशब्दात्मना अर्थात्मना च व्याक्रियत व्यक्तमभवदित्यर्थः । एवं परस्पर निरोपान ब्रह्माणि समन्वयो वाक्यानां, किन्त्वनुमानादिसिद- प्रधानलक्षकत्वमिति प्राप्ते ब्रूपः । कार्यविपयं विगानमक्रमादि- प्रयुक्तं न वियदश्रुतेरित्यादिना परिहरिप्यत्याचार्यः ।। अत्र तु कारणविगानं परिहरति चशब्दस्तुशब्दसमानार्थकः शानिरास वक्ति । ब्रह्मणः कारणले विरोधो नास्ति । कुतः ॥ यया- व्यपदिष्टोक्तेः ॥ आकाशादिषु यथाभूत ईश्वरः कारणत्वन व्यपदिष्ट एकस्मिन् वेदान्ते तयाभूतस्यैवाऽपरवेदान्तेऽप्युक्ते- रित्यर्थः ॥१४॥ न च कचिदसतः कचित् सतः कचित् स्वभावादुत्पत्ति- श्रवणाद्विरोध इति वाच्यमित्याह सूत्रकारः- समाकांत ॥१५॥ असन्नेव स भवति असह्रोति वेदचेदित्यसद्वादमपोद्य, अस्ति ब्रह्मतिदेदेति सदात्मानं निर्धार्य सोऽकामयतेति सत्तः सकाशाद सृष्टिमुक्त्वा तत्सत्यमित्याचक्षत इति सदात्मानमुपस- हत्य, तदप्येष श्लोको भवतीति प्रकृते सदात्मनि श्लोकमुदा- हरति । असद्वा इदमग्र आसीदिति । तयाचाऽसच्छब्देन सत एव समाफर्पानाऽसतः कारणत्वशङ्केत्यर्थः । यद्यस्मिन श्लोके निरात्यफमसदुच्यते, तत्चदाऽन्यसमाफर्षणेनाऽन्यस्पोदाहरणाद प्रकृतासंबद्धः श्लोक आपघेत । एवमसदेवेदमा आसीदित्या. धपि तत्सदासीदिति समाकर्पादनभिव्यक्तनासख्यमसच्छन्द ब्रह्मैव । एवं तद्धेदं तहव्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यामेव व्या- - .

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः । क्रियतेत्यत्रापि, स एप इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्य इति प्रकृतपरा- मर्शिना स इत्यनेनात्मनः समाकर्षणाद्, न स्वभावादेव जगदु- त्पत्तिः । व्याक्रियतेति कर्मण एव कर्तृत्ववोधकलकारी, लूयते केदार स्वयमेवेतिवत् सत्यपि पृथकर्तरि न विरुद्ध्यते । यदा कर्मण्येवाऽयं लकारो, गम्यते ग्राम इत्यादिवएव्यः । एवं ब्रह्मणः कारणले न कश्चिद्विरोधःनापि सृष्टिविरोधात्तत्कारणे ब्रह्मणि विरोधः । सृष्टिवाक्यानां निष्पपञ्चब्रह्मपरत्वेन सृष्टी तात्पर्याऽभावात् ॥ श्रुतिरपि निष्फलसृष्टेः फलवद्ब्रह्मपतिपयर्थत्वं दर्शयति । अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजोमूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छे- ति । शुझं कार्य सन्मूलं ब्रह्म । तस्मान केनापि विगानमिति जगत्कारणवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः सिद्धः ॥ १५ ॥ (५ परमात्मन एव जगत्कर्तृत्वाधिकरणम् । सू०३) जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ एवं हि गार्याख्यऋपिणा वालाकिना अजातशसुनामकस्य राज्ञः संवादः श्रूयते कौशीतकीब्राह्मणे। वालाकिरजाशत्रुणा ब्रह्म- शेन ब्रह्मणि संवदितुं ब्रह्म ते नवाणीत्युपक्रम्याऽऽदित्यादिपुरुपा. जीवानुका तूष्णीं बभूव । तमजातशत्रुर्मपावादितयाऽपोय शिष्यभूताय गार्याय ब्रह्मोपदेशार्थमिदमाह । यो वै वाला एतेषां पुरुषाणां कर्ता, यस्य वैतत् कर्म स वै वेदितव्य इति । अस्पार्थः। हे वालाके, स्वया ये पुरुषा आदित्यादिगता ब्रह्म- त्वेनोक्तास्तेषां न फेवलं जगदेकदेशपुरुषः कर्ता अपितु सर्व- स्यैव जगत इत्याह । यस्येति । कर्मपदं जगदाचिएवं सामान्य विशेषाभ्यां जगत्कर्ता ततो निष्कृष्टो झेय इत्याद । स इति । एवमस्य संगतिपूर्व सन्छन्दात्तदेकवाक्यस्याऽसच्छन्दो नीतः।

·ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । इह तु बालाकिचाफ्यस्थब्रह्मशब्दादजातशत्रुवाक्यस्थकर्मशब्दो ने शक्यते तदनुगुणतया नेतुं, चाक्यभेदादिति मत्युदाहरणम् । यद्वा पायाभेदेऽपि यथोचरसच्छन्दात् प्राचीना सच्छब्दो नीत- स्तथोत्तरकर्मशब्दातदनुगुणतया ब्रह्मशब्दनयनमिति दृष्टान्त- संगतिः । उक्तवाक्यसमन्वयाऽसिद्धिस्तसिद्धिः पूर्वोत्तरपक्षयोः फलं योध्यम् । एवं स्थित संशयः । किमत्र पुरुषाणां कर्ता वेदि- राव्यः प्राणा, उत जीवा, आहोस्वित् परमात्मेति । प्राण इति तावत् प्राप्तम् । कुतः । यस्य वैतत्कर्मेति चलनात्मकस्य कर्मणो चाय्यात्मकमाणस्यैव संभवात् । वाक्यशेपे चापि, अस्मिन् प्राण एक्कया भवतीतिमाणशब्दश्रवणान्जीयो वा तल्लिङ्गस्यापि वाक्य- शेपे दर्शनात् । तद्यथा श्रेष्ठी स्त्रीन, यथा वा स्वाः श्रेष्ठिनं भुख- ते, एवमेवैप प्रज्ञात्मा तैरात्मभिर्मुझे एचमेवैत आत्मानं सुख- "न्तीति । अयमर्थः । श्रेष्ठी प्रधानः पुरुपः स्वैर्भूत्यैरुपकरण के भृत्या अप्यशनारछादनादिना प्रधानमुपजीवन्ति । एवं जीवो- ऽप्यादित्यादिभिः प्रकाशादिना भोगोपकरण(ते, मृत्यवदादित्या- दयोऽपि देवा जीवं हविग्रहणादुपजीवन्तीति प्राणभृत्याजीव- स्यैव भोग उपपन्नः । तस्माजीवमुख्यमाणाऽन्यतरसमन्वितमिदं वाक्यमिति प्रास, श्रूमः । अत्र बेदितव्यः पुरुषाणां कर्ता पर- मात्मैव । तथाहिब्रह्म ते प्रवाणीत्युपक्रम्य पालाकिनाऽऽदित्या- धमुख्यात्ममूक्तेषु सत्सु तममुख्यात्मवादितयापोयाजातशत्रुणा वेदितव्यतयोपदिष्टः पुरुषः कर्ता जीवो, मुख्यमाणो वा न हि भवितुमर्हति । तथात्वे गाग्र्यापेक्षयाजातशत्रोरविशेषप्रसङ्गा- द । पुरुपकर्तृत्वं च परमात्मनोज्यनाअसा न संभवत्येव । नच कर्मशब्दाऽनुपपत्तिः । क्रियत इति व्युत्पत्या कर्मशब्दस्य जग- द्वारित्वात् प्रत्यक्षाशुपस्थितं जगदेतदिति सर्वनाम्ना परामशति।

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। न च जगदन्तर्भूतपुरुषकर्तृत्वं पृथग न वक्तव्यमिति युक्तम् । गार्येण ब्रहावेनोक्तपुरुषाणाम् अब्रह्मत्वद्योतनाय गोवलीवर्द- न्यायेन पृथगुक्तिसम्भवादिति ।। १६ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गानेति चेत्तद् व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ ननु जीवलिङ्गान्मुख्यमाणलिङ्गाच्च न ब्रह्मपरत्वाऽवधारण- मितिचेत् तद् व्याख्यातं प्रतर्दनाधिकरणे, उपासात्रैविध्या- दाश्रितत्वादिह तद्योगादित्यत्र । अविरुद्धतया जीवमुख्यमाण- लिङ्गं ब्रह्मपरं व्याख्यातमित्यर्थः । जीवमाणपरत्वेऽभ्युपगम्य- माने ब्रह्मपरत्वस्याप्यावश्यकत्वाद्वाक्यत्रैविध्यं स्यादित्येप दोप- स्तत्रोक्ता प्रकृतेऽपि समान इति भावः । प्रतर्दनविचारे कर्मपद- स्याविचारादगतार्थता द्रष्टच्या ॥ १७ ॥ अन्याय तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ जैमिनिराचार्योऽस्मिन् प्रकरणे जीवपरामर्शमन्याथै ब्रह्म- प्रतिपत्यर्थ यतो मन्यते अतो ब्रह्मपरमेवेदं वाक्यम् । कुत्तो मन्य- ते ॥ प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् ॥ आत्मजिज्ञासुं वालाकिमादाया- जातशत्रुः मुप्तपुरुपसमीपं गत्वा, है सोमराजन् इति मुप्तमाहू- याहानशब्दाऽश्रवणात् प्राणादीनामभोक्तृत्वं प्रतिपाद्य यष्टिघा- तोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरिक्त जीवे प्रतियोधिते पुनर्जीवाऽति- रिक्ताधिकरणभवनाऽपादानविपयान प्रश्नान् स्वयमेव चकार। कैप एतद् वालाके पुरुषोऽशयिष्ट क वा एतदभूत् कुत एतदा- गादिति । अयमर्थः । भो वालाके, शयनमेतद्यथा स्यात्तथैप पुरुपः कस्मिन्नधिकरणे स्वापे शयनं कृतवानित्याधिकरणप्रश्ना- ऽर्थः । एतद्भवनमेकीभावो यथा स्यात्तथा क्याश्रये सुप्तोऽभूदिति ·१४८ महामृतवापणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । भवनायतनमानार्थः । वायनभवनयोराधारं पृष्ट्वा उत्थानाव- स्पायामागमनाऽपादानं पृच्छति । कुत इति । एतदागमनं यथा स्यात्तथा फस्मादुद्योधावस्थायामागान् । उत्थानं कृतवानित्य- ऽर्थः । एतत्मश्नोत्तरदानाऽसमर्थ वालाकि मत्वा स्वयमेवोत्तर- माह । यया मुप्तः सुन कश्चन पश्यत्ययास्मिन् प्राण एवैकया भवतीत्यादिना शयनभवनयोराधार उत्यानापादानं च माण- शब्दवाच्यः परमात्मैवेत्युत्तरार्थः । तस्माद्यस्मिञ्जीवस्य भोक्तुः शयनभवने, यस्माचोत्यानमेकीभावभ्रंशल्पं सोऽत्र परमात्मा वेदितव्यतयोपदिष्टः पुरुषकर्ता ॥ अपि चैवमेके वाजसनेपिनो चालाक्पजातानुसंवादे एवं स्पष्ट विज्ञानमयं जीव तयतिरिक्त परमात्मानमामनन्ति । य एप विज्ञानमयः पुरुषः कैप वदाऽभूत् कुत एतदागादिति प्रश्ने । य एपोऽन्तर्हदय आकाश. शस्तस्मिञ्च्छेते इत्युत्तरे च आकाशः परमात्मेति दहराधिकरणे निर्णीतम् । तस्मात् पुरुपफर्तरि वेदितव्ये परमात्मनि कौशीतकी- ब्रामणवाक्यं समन्वितमिति सिद्धम् ॥ १८ ॥ (६ पामात्मन एव दर्शनयोग्यात्मत्वाधिकरणम् । सू०४ ) वाक्यान्वयात् ॥१९॥ पूर्व ब्रह्मोपक्रमसामर्थ्याद्रह्मपरत्वमुक्तम् । तर्हि तद्देव मैत्रेयीब्रह्मणवाक्यस्य जीवोपक्रमसामर्थ्याजीवपरत्वमस्त्विति दृष्टान्तसंगतिः । फलं पूर्ववत् । बृहदारण्यके भूपते । स होवाच न वाऽरे पत्युः कापाय पतिः मियो भवतीत्युपक्रम्य पविजाया- पुत्रपशुवित्तादिप्रपञ्चस्याऽऽत्मार्थत्वेन प्रियत्वमुक्त्वाऽनन्यार्थ- तया निरुपाशिमियत्वेनाऽनतिशयानन्दात्मनो ज्ञातच्यतामाह याज्ञवल्वया । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्यो, मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन अवणेन मत्या ·घेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः। विज्ञानेनेदं सर्व विदितमिति । अत्र संशयः । किं जीवोन द्रष्ट- व्यत्वादिरूपेणोपदिश्यते, किंवा परमात्मेति । तत्र जीव इति माप्तम् । कुतः। पतिजायादिभोग्यजातवतो भोक्तुरुपक्रमामध्ये. ऽपीदं महद् भूतमनन्तमपारं विज्ञानधन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीति प्रकृतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं जीवरूपेण वदीवस्य द्रष्टव्यत्वं दर्शयति । श्रुत्यर्थस्तु, इदं प्रत्यगुरूपं महत् अनवच्छिन्नं भूतं सत्यम् अनन्तं नित्यम् अपारं सर्वगतम् । विज्ञानयनो ज्ञानक- तानः । जात्यन्तराऽसंमिश्रार्थत्वमेवकारार्थः। स चैतेभ्यः कार्य- कारणाकारेण परिणतेभ्योऽविद्याभूतेभ्यः साम्येनोत्थाय जीव- स्वमनुभूय । तान्येव भूतानि ज्ञानाविनश्यन्ति सन्त्यनु पश्चाद्विन- श्यति जीवत्वं त्यजति । न हि तश्यागानन्तरमस्य रूपादिविशेष. ज्ञानमस्तीति । तस्माजीव इति मासे, यूमः । परमात्मैवाऽत्र द्रष्टव्यतयोपदिष्ट आत्मा । कुतः । वाक्यान्वयात् । उपक्रमादि- पर्यालोचनया वाक्यस्य ब्रह्मण्येवाऽन्वयादित्यर्थः । तथाहि । अमृतत्वस्य तु नाऽशास्ति वित्तेनेति वित्तसाध्यन कर्मणा मोक्ष प्रत्याशा नास्तीति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्य मैत्रेयी मोक्षमाशासाना तत्साधनं पृच्छति । येनाऽहं नाऽमृता स्यां किमहं तेन कुर्या, यदेव भगवान् वेत्थ तदेव मे बहीति । यदमृतसाधनं वेत्य तदेव मे बृहीत्यर्थः । एवं पृष्टो याज्ञवल्क्य इदमात्मज्ञानमुपदिशति, आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादिना । न हि जीवज्ञानान्मोक्ष इति फश्विदभ्युपैति । अतो द्रष्टव्यः परमात्मा । तथा आत्मनो वा अरे दर्शनेनेति यदात्मज्ञानात् सर्वज्ञानं प्रतिज्ञातं, तद् दुन्दुभ्या- दिदृष्टान्तैः साधयन् अस्य परमात्मत्वं गमयति । स यथा दुन्दुभे- ईन्यमानस्य नावाह्यान् शब्दाञ्च्छवनुयादित्यादिना दुन्दुभिः ·ब्रह्माऽमृनवर्पियोसमाल्यवृत्तिसहितम् । शङ्खवीणाशब्दा दृष्टान्तत्वेनोक्तास्तस्यायमर्यः । दुन्दुभिशङ्क वीणापदैस्तजन्यसामान्यशब्दा लक्ष्यन्ते । तथाच यथा दुन्दुभ्या- दिशब्दसामान्याद् दुन्दुभ्यादिशब्दविशेषा भेदेनाऽपमाणाः शुक्तिग्रहग्राह्यरजतवचन कल्पितास्तद्ग्रहणे गृहीता भवन्ति, तथा चिद्रूपस्फरणं विना स्थितिकाले स्फुरणशून्यं जगत्तत्र क- ल्पितं तद्रहणेन गृहीतं भवतीति ततो नाऽतिरिच्यत इति । तथा एताबदरे खल्वमृतत्वमित्युपसंहारदर्शनाचाऽत्र द्रष्टव्य आत्मा परमात्मैवेति ॥ १९॥ ननु पतिमायादिभोग्यजातेन लिङ्गेन जीवोपक्रमः प्रतीयते, स कथमित्यत आह-- प्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥२०॥ जीवब्रह्मणोहि कार्यकारणयोर्भेदाभेदो वर्तेते । अत्यन्त. भेदे एफविज्ञानमतिज्ञाविरोधमसङ्गात् । तथाच तत्प्रतिज्ञासिन्दे: रिदमभेदांशमादाय जीवोपक्रमणलिङ्गमित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते ॥२०॥ जीवस्य कार्यत्वमभेदसमानसताकभेदवत्त्वं चाऽसहमानः समाधानान्तरमाह- उत्क्रमिप्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ संसारदशायामत्यन्तं मिनस्य जीवस्य ब्रह्मात्मत्वसाक्षा- त्कारात् कार्यकारणसंघातादुत्क्रमिप्यत एवम्भावात् परमात्मन- फीभावानविष्यदभेदमादाय जीवोपक्रम इत्यौइलोमिराचाया सन्यते॥२१॥ नन्विदमप्यसंगतं, सत्यकार्यकारणसंघातयतः संसारिणो- ऽस्यन्तं भिन्नस्प मुक्तिदशायामभेदाऽयोगादित्यरच्या परमं समग - ·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः । - घानमाह- अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ ब्रह्मण एवाऽविद्याकल्पितभेदेन जीयरूपेण अवस्थिते- जर्जीयोपक्रमाऽविरोधं काशकृत्स्त आचार्यः श्रुतेस्तात्पर्यज्ञो मन्यते । अत एव विज्ञानात्मभावेन ब्रह्मणो भूतेभ्यः समुत्थानं जीव- लिङ्गत्वेन मागुपन्यस्तं न विरुद्ध्यते । अभेदादेव । तस्माद् द्रष्टव्ये परब्रह्मणि मैत्रेयीब्राह्मणवाक्यं समन्वितमिति सिद्धम् ॥ २२ ॥ (७ ब्रह्मण एवोपादाननिमित्तकारणत्याधिकरणम् । सू०५) प्रकृतिथ प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधात् ॥ २३ ॥ जन्माद्यस्य यत इति सूत्रे यद् ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमुक्तं, तदत्र विचार्यते । यद्यपि जन्मादिनयानन्तर्यमेतस्य युक्तं, तया- ऽपि निर्णीततात्पर्यैर्वेदान्तैनिमित्तत्वमात्रसाधकानुमितेविरोधोक्तिः सुकति समन्वयावसाने लिखितमिमधिकरणमिति बोध्यम् । न च जन्माद्यधिकरणवैयर्थ्यम् । निर्विपयसमन्वयसाधना- असंभवेन जगत्कारणात्मकविपयमात्रस्य तत्रोक्तत्वात् । उपा- दानत्वं त्वेतदधिकरणसिद्धं तत्रोक्तमिति न कश्चिद्दोपः।जन्मादि- नयस्य अध्यायादिसंगतत्वाद् अस्यापि तद्विचारात्मकस्या- ऽस्त्यध्यायादिसंगतिः। पूर्वपक्षे एफविज्ञानात् सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा- गौणत्वं, सिद्धान्ते तन्मुख्यत्वमिति फलभेदः। अत्र संशयः। कि ब्रह्माण जगन्निमित्तत्वमात्रमुतोपादानत्वमपीति । तत्र, तदेक्षत बहु स्यांप्रजायेयेत्यादिना सर्वत्रेक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् कुलाल- वनिमित्तत्वमात्रमिति मासे घूमः । प्रकृतिश्च ब्रह्म । चकारानि- पित्तत्वमपि । कुतः। प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधात् ।। प्रतिज्ञादृष्टान्त- योः सामञ्जस्यादित्यर्थः । प्रतिज्ञा हि, येनाऽश्रुतं श्रुतं भव- ·आत्म- ब्रह्माऽमृतवार्पणीसमास्यवृत्तिसहितम् । त्यमतं मतमविज्ञावं विशावमिति अस्यां च मतिज्ञायाम्, ज्ञानेन सर्वविज्ञानमुच्यमानमात्मन उपादानत्वं गमयति । नि- मित्तत्वे तदसंभवाद । न हि कुलाले ज्ञाते घटादिकं बातमिति शक्यते वक्तुम् । उपादानत्वे तु तयोरुपादानोपादेययोरव्यतिरे- कायुक्तं तज्ज्ञाने तज्ज्ञानम् । दृष्टान्तोऽपि यया सौम्यैकेन मृस्पिडेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमित्युपादानविषय एव दृश्यते । विकारो धागा- लम्बनमात्रं वस्तुतोऽसन्निति यावत् । तदेव साधयति ॥ नाम- धेयमिति । शून्यशेपं निपेषयति । मृत्तिकोति । निमित्तत्त्वमपि प्रतिज्ञाहष्टान्ताऽनुपरोधादेव बोध्यम् । निमित्तस्योपादाना दे प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरसामञ्जस्यं स्यात् । तथा बृहदारण्यकेऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तो दृश्यते। आत्मनि खल्बरे दृष्टे श्रुते मते विहाते इदं सर्व विदितमिति पतिज्ञाय, स यथा दुन्दुभेईन्यमानस्य न वाया- उब्दाच्छानुयाद् ग्रहणाय, दुन्दुभैस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्यापात- स्य वा शब्दो गृहीत इति दृष्टान्तः । पदाधिष्ठानतपाऽनुगतो या प्रकाशः स उपादानमित्पत्र स दृष्टान्तो यथा तयोच्यते । वाह्यान दुन्दुभिशब्दसामान्यबहिर्भूतान् दुन्दुभेस्तच्छन्दसामान्य- स्पेत्यर्थः । तथाच हन्पमानदुन्दुभिजन्यस्य शब्दसामान्य स्प ग्रहणमन्तरेण कथित पुमान् दुन्दुभिशब्दसामान्यवहि - ताब्दविशेषान् ग्रहणाय ग्रहीतुं न शक्नुयादिति व्यतिरेफः। अन्वयोऽपि दुन्दुभिशब्दसामान्यस्य ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातसंज्ञको विशेपशब्दो गृहीतो भवति । दुन्दुभ्याघातस्य वीररसाभि- व्यञ्जकस्य विशेपशब्दस्य ग्रहणानदयान्तरशन्दविशेषो गृहीतो भवतीत्यर्थः ॥ २३॥ आभिध्योपदेशाच ॥ २॥ ।

·चेदान्तदर्शनम् । १ अध्याय ४ पादः । १५३ इतश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे । कुतः । अभिध्योपदेशात् ।। ध्यानोपदेशादित्यर्थः । सोऽकामयतेति ध्यानोपदेशात् कर्तृत्व, । बहु स्यामिति ध्यानोपदेशात् प्रकृतित्वमिति ॥ २४ ॥ साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥ २५ ॥ प्रकृतित्वे हेत्वन्तरमिदम् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि । आकाशदेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्तीत्याकाशशब्देन साक्षाद् ब्रह्म गृहीत्वा जगदुत्पत्तिप्रलययोरुभयोराम्नाद् ब्रह्म प्रकृतिरित्यर्थः । यस्मिन्नुत्पत्तिमलयौ यस्य कार्यस्य तत्कार्य प्रति तदुपादानं यथा घटस्य मृदिति व्याप्तरिति भावः ॥ २५ ॥ आत्मकृतेः परिणामात || २६ ।। लोके हि कृतिमान कर्ता कृतिविपयो मृदादिरुपादानमिति, व्यवस्था । प्रकृते चाऽऽत्मनः कृतिमत्त्वं कृतिविषयत्वं च श्रूयते । तदात्मानं स्वयमकुरुतेति । आत्मानमिति द्वितीयया कृतिविपयत्वं, स्वयमित्यनेन कृतिमत्वम् । तथाच ब्रह्म निमित्त- मुपादानं च । कुतः । आत्मकतेः ॥ आत्मसम्बन्धिनी कृति- रात्मकृतिः । सम्बन्धी विषयविषयिभावः, आधाराधेयभावश्च । ततो हेतोरित्यर्थः । नन्वात्मनः कर्तृत्वेन पूर्वसिद्धस्य कथं कृति- फर्मत्वमत आह ॥ परिणामादिति ॥ परिणामो विवर्तः, सिद्ध- स्यापि विवर्तात्मना साध्यत्वात् कर्मत्वोपपत्तिरित्यर्थः ।। यद्वा, परिणामादिति पृथक् सूत्रम् । इतथ प्रकृतिल । कुतः ? " परिणामात् ।। सच त्पञ्चाऽभवदित्यादिना परिणाम- . सामानाधिकरण्पेन आत्मनः श्रवणादित्यर्थः । मृद् घट इति महातिविकारयोः सामानाधिकरण्यं दृष्टमिति भावः ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ २० ·। ग्रहमास्मृतपपिणीसमाल्यवृत्तिसदितम् । यद् भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः । फारमीशं पुरुपं ब्राह्म- योनिमिति च प्रकृतिवाचकयोनिशन्दैनात्मा यतो गीयते । अतश्च प्रकृतिप्रीत्यर्थः । तस्माद् ब्रह्मणः प्रकृतित्वं कर्तृत्वं चेनि सिद्धम् ॥ २७॥ (८ प्रमण एव जगत्कारणत्वान्यासंभवाधिकरणम् । सू०१) एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ २८ ॥ एतावतानन्येन, इसते ऽशब्दमित्यादिना अशब्दत्वादिभि- हेतुभिः प्रधानकारणवादो निराकृतः । न पुनरणुस्वभावाऽस- कारणवादास्तेपामपि कारणत्वयोधकश्रुतयो दृश्यन्ते । तयाहि छान्दोग्ये श्वेतकेतुं मत्युद्दालकः मूक्ष्मवस्तुनि स्थूलस्यान्तर्भाव प्रतिपिपादयिपुराहान्यग्रोधफलमत आहरतीदं भगव इति,भिन्धी- ति भिनं भगव इति । किमत्र पश्यसीत्यव्य इवेमा धाना भगव इत्यासामगकां भिन्धीति । भिन्ना भगव इति । किमत्र पश्यसीति । न किञ्चन भगव इति । एतस्यैव सौम्यपोऽणिम्न एवं महान् न्यग्रोथस्तिष्ठतीति जगतः मागवस्थायां दृष्टान्तः श्रूयते । तत्र, न किश्चनाऽशुशब्दश्रवणान्यस्वभावाऽणुकारण- वादा दार्शन्तिकत्वेन प्रतीयन्ते । तथा, असदेवेदमन आसीत्, तन्नामरूपाभ्यामेव च्याक्रियतेत्यादी असन्स्वभाववादी प्रतीय- ते । तासां श्रुतीनां तेषु वादेषु तात्पर्यमस्ति न वेति संशय, अस्तीति प्राप्ते, अतिदिशति ।। एतेनेति । एतेन प्रधानकारण- वादनिराकरणेन ये इतोऽशब्दत्वाचेतनत्वैकविज्ञानमतिक्षाऽनु- पपत्यादयस्तेपामण्यादेपलेऽपि साम्येन, सर्वेऽण्वादिकारण- वादा निराकृतत्वेन व्याख्याताः । न च, न किश्चनादिशब्दवि- रोषः। अनभिव्यक्तनामरूपपरत्वेनाऽविरोधात् । मूक्ष्मत्वाचा- ऽऽत्मन्यणुशब्दो गौणःस्वभाववादस्तु पूर्व समाहितः।अभ्यासो, -

·वेदान्तदर्शनम् । १ अध्याये ४ पादः।
ऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति । तस्माज्जगत्कारणे सर्वज्ञे जिज्ञास्ये-
वेदान्तानां समन्वयो, नान्यति सिद्धम् ॥ २८ ॥
समन्वये स्पष्टलिगमस्पष्टत्वेऽप्युपास्यगम् ।।
ज्ञेयगं पदमा च चिन्त्यं पादेष्वनुक्रमादिति ।। १ ।।
इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगोविन्दश्रीचरण-
शिक्षितश्रीरामकिङ्करवर्यकृतौ ब्रह्मसूत्रवृत्ती ब्रह्माऽमृत-
वर्पिण्यां प्रथमस्याऽध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥१॥४॥
प्रथमाध्यायथ समाप्तः ।। १ ।। सूत्राणि ॥ १३४ ॥

·ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमास्यवृतिसहितम् । दितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥२॥१॥ अतिदेशाधिकरणे मपानवदऽशब्दत्वं परमाण्यादीनामपी- त्युक्तम् । सम्पति प्रधानस्य वैदिकशब्दवाच्यत्वाऽभावेऽपि स्मृतिरूपशब्दवावमाशय परिहरति- (१ सांस्यस्मृतेर्याध्यायाधिकरणम् । सूत्रे २) स्मृत्यनक्काशदोपप्रसङ्ग इतिचेन्नाऽन्यस्मृत्य- ऽनवकाशदोषप्रसङ्गात ॥१॥ प्रथमाध्याये सर्वज्ञे सर्वशक्ती जगजन्मादिकारणे सर्वेषां समन्वयः प्रतिपादितः। अशब्दत्वादिहेतुभिः प्रधाना- दिकारणवादाश्च निराकृताः । इदानी द्वितीयाध्याये प्रथम- पादे सांख्यादिस्मृतितर्काभ्यां स्वपक्षे विरोषः परिहियते । द्वितीयपादे सांख्यादिमनानां दुष्टत्वं प्रतिपाद्यते । तृतीयपादे आधभागेन पश्चमहाभतश्रुतीनां परस्परं विरोधः परिहियते, द्वितीयभागेन जीपश्रुतीनाम् । चतुर्थपादे लिङ्गशरीरश्रुतीनां पर- स्पर विरोधपरिहार इत्येतदर्थमयमध्याय आरभ्यते । तदुक्तम्- द्वितीय स्मृतितर्काभ्यामविरोधोऽयदुष्टता । भूतभोक्तश्रुतेलिश्रुतेरप्यविरुद्धतेति ॥ उक्तसमन्वयस्य स्मृत्यादिविरोधे तन्निरसनमनेन क्रियते इत्यनयोरध्याययोर्विपपविषयिभावः संवन्धः । निविषयक-वि- रोधपरिहाराऽयोगाद्विषयभूतसमन्वयस्याऽऽदौ विचारः कृतः । विपयिभूतविरोधपरिहार इदानीं क्रियते इति युक्तमतस्याध्याय- स्य पूर्यध्यायाऽऽनन्तर्यम्।श्रौतसमन्वये विरोधपरिहारत्वादस्य पादस्य श्रुत्यध्यायसङ्गतिः । सर्वत्र पूर्वोत्तरपक्षयोर्विरोधाविरोधी फलमिति विवेक तत्र प्रथम स्मृतिविरोधपरिहारः । अत्र

·९५७
।
घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः ।
संशयः । उक्तसमन्वयः किं सांख्यादिस्मृत्या विरुद्भयते, न
वेति । विरुद्धयत इति माप्तम् । कुतः । सर्वज्ञकपिलादिमणीत-
त्वेन मामाण्यात् । श्रुतिरपि कपिलमुनिमप्रतिहतज्ञानं दर्शयति-
ऋषि प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येदिति।
यस्तावदने सर्गादौ जायमानं कपिलनामानम् ऋषि स्थितिकाले
च प्रमूतं भूतभविष्यद्वर्तमानविषयकज्ञानविभर्ति पुष्णाति, त-
मीश्वरं पश्येदिति योजना । तस्मान्न ब्रह्मणि कारणे समन्वयः।
महर्पिप्रणीतप्रधानकारणवादादिस्मृतीनामनवकाशरूपदोपप्रसङ्गा-
त् । न च जगत्कारणे सिद्ध वस्तुनि विकल्पो युज्यते । तस्मात्
प्रधानाऽनुगुणतया श्रुतयो नेया इति, चेदित्यन्तसूत्राऽवयवार्य।
परिहरति॥नेति ।। कुतः॥ अन्यस्मृत्यनवकाशरूपदोपप्रसङ्गात् ।।
तथाहि । चेतनं प्रकृत्य, तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तमे-
ति स्मृतिरव्याकृतनामरूपमपञ्चस्य ब्रह्मजन्यत्वमाह । तथा
भगवद्गीतास्वपि, अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः मलयस्तथा इति
चेतनकारणत्वं स्मर्यते । तथाच प्रधानकरणवादे एतत्स्मृतीनाम-
ऽनवकाशो दोपः प्रसज्ज्येत । अतः स्मृतिद्वयविरोधे श्रुत्यविरुद्धा
स्मृतिः प्रमाणमित्यममाणसांख्यस्मृत्या, नं विरोधः । श्रुतिश्चैत-
तदन्यकपिलविषया कपिलैक्ये ममाणाऽभावादिति ॥१॥
इतथ सांख्यस्मृतेरनवकाशो न दोष इत्याह--
इतरेषां चाऽनुपलब्धेः ॥२॥
सांख्यस्मृतिपसिद्धानां प्रधानादितरेप महदहारादीनां
तत्त्वानां लोके वेदे चाऽनुपलब्धेश्व सांख्यस्मृतेरमामाण्यं नदोपः।
तथाच तदेकदेशप्रधानस्मृतेरप्यप्रमाण्यमिति भावः ॥२॥
(२ योगस्मृतेर्याध्यत्वाधिकरणम् । सूत्रम् १)
एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३॥

·ग्रहाऽमृतवार्पिणीसमाख्यपृत्तिसहितम् । अतिदेशत्वान पृथसंगत्याद्यपेक्षा । योगास्तावन सेश्वरा इत्येतावान् कपिलमताद्विशेषः । प्रधानादिमक्रिया समैव । तथाच कापिलमत्तनिरासादेव पातञ्जलमतं निरस्तं भवतीत्यर्थः । नचा- ऽतिदेशवैयर्थ्यम् । ज्ञानसाधनस्वेन श्रुतिसिद्धयोगमतिपादकत्वेन प्रामाण्याशायामतिदेशसार्थक्याम्। तर्हि अभामाण्ये, कयं तस्मा- योगा अमेतिचेद्, उच्यते । तात्पर्यविषयभूतार्थे अप्रामाण्यं हि शास्त्रस्याप्रमाण्यमावहनि, यथा कापिलस्मृतेः । न हि योगस्मृतेः मधानादौ तात्पर्य येनामामाण्यं भवेत, किन्तु योग एव । स- चावाधितः । श्रुतिसिद्धत्वात् । किश्चिदालम्ब्य योगः मतिपाद- नीष इति परमतसिद्धप्रधानादिकमालम्बनत्वेन रहितम् । तत्रापि प्रामाण्याशङ्कायापतिदेश इत्यविरोधः । एवं यदंशे सांख्यस्मृतेर- ऽविरोधस्तदंशे प्रामाण्यमिति, अधिकरणद्वयस्य तात्पर्यम् । योग- स्य कयं श्रौतत्वमितिचेक्ष्यामः । श्वेताश्वतरमन्त्रोपनिषदि, बिरुन्नत स्थाप्य समं शरीरमित्यादिना योगमपश्यं कृतम् । त्रीणि कायग्नीवशिरांसि उन्नतानि यस्मिस्तच्छरीरं समं स्थाप्य युञ्जीतेति योजना 1 तथा काठकेऽपि, तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणामिति । विद्यामेतां योगविधि च कृत्स्नमि. ति । इन्द्रियाणां स्थिरामैकाग्यलक्षां धारणां योगविदो योग मन्यन्ते । यथोक्तमैकाग्यमेव परं तप इति वक्तुमिति शब्दः। एतां ब्रह्मविद्यां योगप्रकारं च सर्व मृत्योः सकाशानचिकेता लब्ध्वा ब्रह्म प्राप्तोऽभूदित्यर्थः ॥३॥ (३ चैलक्षण्यामासस्य जगत्कारणस्वाध्यायकत्याधिकरणम् । सू०८) ने विलक्षणलादस्य तथात्वं च शब्दात ॥४॥ स्मृतिविरोधः परिहतः । इदानी न्यायविरोधः परिहियते। यपि सापेक्षतर्केण निरपेक्षश्रुतिसमन्वपस्प न विरोधस्तथापि .

·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः । साक्षात्कारस्य मोक्षसाधनत्वेन प्राधान्यात् तर्कस्य दृष्टाऽनु- सारेणाऽर्थसमर्पकत्वेनापरोक्षार्थविपयकत्वात् मधानसाक्षा- कारस्य विपयतोऽन्तरङ्गं तर्कः । शब्दस्तु परोक्षार्थवोधनस्व- भावो पहिरङ्गमिति वलबचण विरुद्ध्यत इत्याक्षेपो युक्तः । पूर्व चेदविरुद्धस्मृतेर्मलाभावादमामाण्यमुक्तम् । तर्हि तर्कस्य व्याप्ति- पक्षधर्मतयोर्मूलत्वेन लोकसिद्धत्वात्तेन विरोध इति प्रत्युदाहरण- सङ्गत्यायमाक्षेपः । आकाशादिकं न चेतनप्रकृतिकं द्रव्यत्वा- द् घटवादिति तर्केण समन्वयो विरुद्ध्यते ? न वेति सन्देहे वि- रुयत इत्याह ॥ न विलक्षणत्वादिति ।। जगचेतनप्रकृतिकाम- ति यदुक्तं, तन्न । कुतः । विलक्षणत्वात् ॥ अस्य जगतश्चेतना- द्विलक्षणत्वाचेतनं ब्रह्म शुद्ध, जगदचैतनं परिच्छिन्नमशुद्धमिति विलक्षणम् । यद् यद्विलक्षणं न तत् तत्मकृतिकम् । यथा तन्तु- विलक्षणो घटो न तन्तुप्रकृतिक इति ॥ ननु ब्रह्मजगतौलक्षण्यं कुत इत्यत आह ।। तथात्वं च शब्दादिति ॥ तयात्वं लक्ष- ण्यम् । विज्ञानं चाऽविज्ञानं चाऽभवदित्यादिश्रुतितोऽवगमादि- त्यर्थः । अत्र श्रुतौ आविज्ञानशब्देन जडमुच्यते ॥ ४॥ ननु ब्रह्मवजगदपि चेतनं श्रूयते, ते हीमे माणा अहंश्रे- यसे विषदमानाः, मृदग्रवीत् , आपोऽनुवन् , ते हे वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेत्यादिश्रुतिभिरित्यत आह- अभिमागिन्यपदेशस्तु विशेपाऽनुगतिभ्याम् ॥ ५ ॥ उक्तशङ्कानिरासर्थस्तुशब्दः। उक्तश्रुविभिर्न जगनश्चेतन- त्वं प्रत्येतव्यम् । यतो, मृदायाभिमानिनानां देवतानां तत्र व्यपदेशो भवति, न मृदादिमानस्य । इदं तु कुतः॥ विशेषानु- गतिभ्याम् ॥ कौपीतकीब्राह्मणे, एता ह वै देवता अथैयसै वि. बदमाना इति बृहदारण्यके माणसंवादे श्रुतम्, प्राणानां देवता- ·, ग्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । शब्देन विशेपितत्वान्न प्राणा इन्द्रियाणि, किन्तु तदधिष्ठान्यो देवता इति, नेन्द्रियादिजगतश्चेतनत्यम् । अनिर्वाग् भूत्वा मुर्ख माविशदित्यादिमन्त्रार्थवादादिषु सर्वत्र तदभिमानिदेवताना- मनुगतेः श्रवणाच, न चेतनं जगत् । ते ह वाचमूचरित्यत्रापि, ते ह देवा वागभिमानिनी देवतामूचुः । किमिति । त्वं न उहाये. ति । भागमस्मभ्यं संपादय इत्यर्थो वोध्यः ॥ ५॥ तस्मादचेतनस्य जगतो वैलक्षण्यान चेतनप्रकृतिकत्वमितिप्राप्ते, राद्धान्तमूत्रम्- दृश्यते तु ॥ ६॥ पूर्वपक्षनिरासार्थस्तुशब्दः । यदुक्तं चेतनविलक्षणं जगद्, न तत्सकृतिकमिति । तन्न । चेतनात् पुरुषाद्विलक्षणाना नख- लोमादीनामचेतनाञ्च गोमयाचेतनधिकस्योत्पत्तिर्यतो दृश्यते अत इत्यर्थः । प्रकृतिविकारयोरत्यन्तसादृश्ये प्रकृतिविकारभावा- ऽनुपपत्या यत्कचित् सादृश्यं वाच्यम् । तच मकृतेऽपि जगति स्फुरणाद्यनुवृत्या समानमिति भावः । किञ्च ब्रह्मण्युपनिपद्य- तिरिक्ततादेः प्रमाणस्य प्रवेशाऽभावाद्, न तेन विरोधः सम- न्वयस्य । तथाच श्रुतिः । नैपा तर्केण मतिरापनेया मोक्ता- ऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठति, कोद्धा वेद फ इह भयोचदियं वि- सृष्टिर्यत आवभूवेदि । ब्रह्मविपया मतिरेपा तर्केण नापनेया न पापणीयेत्यर्थः । यद्वा कुतर्केणापनेया निरस्या न भवति, किन्तु अन्येनैवाचार्येण वेदविदा मोक्ता सती सुनानाय फलावसायि- साक्षात्काराय भवति । हे प्रेष्ठति, मियतमति, नचिकेतसं प्रति मृत्योर्वचनम् { को ब्रह्म व्यवहारभूमौ अदा साप्तादि, कोच वा तत् प्रवाचन प्रावोचदित्यर्थः । छान्दसो दीर्घलोपः । यत आत्मनः सकाशादियं विविधा मुष्टिर्वभूव, स एव स्वरूपं ·घेदान्तदर्शनम् । २अध्याय १ पादः । वेद नान्य इति मन्त्रप्रतीक्योरयः ॥ ६ ॥ असदितिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ ७॥ ननु चेतनस्य नामादिहीनस्याचतननामादिमज्जगद्धेतुत्वे उत्पत्तेः प्राक् पूर्व जगदसत् स्यादितिचेन्न । कुतः॥ प्रतिपेधमात्र त्वात् ।। असत् सदितियोऽयं मतिपेधस्तत्मतिषेधमात्रं, न तु तस्य प्रतिषेध्यमस्तीत्यर्थः । अयं भावः । न हि कार्यसत्ता कारणाद्भिद्यते, किन्तु कारणमेव । स्थितिदशायामपि जगत्सत्ता ब्रह्मैव । तथाच ब्रह्मात्मकजगनः सत्त्वमुत्पत्तेः भाग नासजग- दिति ॥७॥ आक्षिपति- अपीतौ तहत्प्रसङ्गामञ्जसम् ॥ ८ ॥ ननु शुद्धयादिगुणं ब्रह्म, जगदुपादानमिति असपञ्जसम् । कुतः ॥ अपीतौ तद्वत्मसङ्गात् ॥ अपीतौ प्रलयसमये जाड्या- ऽशुद्ध्यादिगुणकं जगद् ब्रह्मणि लीयमानं स्वनिष्ठनाड्यादिभिः धमैर्ब्रह्म दूपयेत् । यया शाकादौ लीयमानं हिङ्ग्यादिकं स्वनिष्ठ- गन्धादिभिः शाकादिकं दूपयति, तद्वत् । तथाच तद्वत् कारण- स्यापि ब्रह्मणोऽशुद्ध्यादि प्रसज्येतेत्याक्षेपसूत्रार्थः ॥ ८॥ परिहरति- न तु दृष्टान्तभावात ॥ ९ ॥ तुरेवार्यः । पूर्वोक्तमसमञ्जसं नास्त्येवेत्यर्थः। कुतः। दृष्टा- न्तभावात् । कार्य कारणे लीयमानं स्वधर्मेण कारणं न पयती- त्यस्मिन्नर्ये शतशो दृष्टान्तानां सत्चादित्यर्थः । यया घटशरावादिक कार्य, मृदिलीयमानं मृदं स्वनिष्ठधर्मर्न पयति । यथा वा स्वमन- प्रयोधी न स्वधर्मः कारणमात्मानं दूपयतस्तया मायिकं जगदुः- ·ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाश्यवृत्तिसहितम् । सत्तिमलयावस्थाख्यात्रयसाक्षिणं परमात्मानं न जगत् स्वनिष्ट. जाड्यादिभिधपयेत् । परमात्मनोवस्थात्रयाऽसंबन्धे दस- । मतिरपि- अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुद्ध्यते । अजमनिद्रमस्वममद्वैतं युद्धयते तदा, इति । अनादिमाययायतस्वरूपो जीवो यदा आचार्यमतिपादना. ऽवस्थायां स्वरूपज्ञानभाग भवति, तदा अद्वैतं युद्धात इति योजना | अजमित्युत्पत्यवस्थायाः संबन्धाऽभाव उक्तः, अनिद्र- मिति लयावस्थायाः, अस्वममिति स्थित्यवस्थाया इति भेदः।। किञ्च, कार्यस्य कारणात्मकत्वेऽपि न कारणं कार्यात्मक- मिति, न कार्यधर्मपणं कारणस्येति समञ्जसं चेदान्तशास्त्र- मिति ॥९॥ स्वपक्षदोपाच्च ॥ १० ॥ ये दोपा:-विलक्षणत्वात् प्रकृतिविकारभावानुपपत्तिरुत्पत्तेः भाग्नगतोऽसत्त्वमसङ्गोऽपीती तत्मसङ्ग इंति सांख्येनोझा- वितास्ते सांख्यपक्षेऽपि समानाः । शन्दादिहीनमधानसकाशा च्छब्दादिमतो विलक्षणस्य जगत उत्पत्त्यङ्गीकारादित्यर्थः वस्तुतः प्रपञ्चसत्यत्वसत्कार्यवादिनः सांख्यस्यैवते दोपाः, न ममानि- संचनीयवादिन इति भावः ॥१०॥ तर्काऽप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेपमिति चेदेव- मप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥११॥ केवलस्य तर्कस्यामतिष्ठानादप्यप्रतिष्ठितत्वाच न न समन्वय- विरोधाशइत्यर्थः । एफेन तार्किकेण यत्नेनाऽनुमितोऽऽपर्योऽन्येन श्रेष्ठतरेणाऽन्यथा नीयते,एवमन्येन श्रेष्ठतमेनाऽन्यथा नयनमित्यर्थ ·घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः। इति तर्कस्याऽप्रतिष्ठान योध्यम् । ननु तर्कमात्रस्थाऽप्रतिष्ठितत्वे धूमज्ञानानन्तरं वदर्थिमहत्त्यनुपपत्तिवाक्यार्थसन्देहे तर्केणा- निर्णयप्रसङ्गवा किश्च,तर्काप्रतिष्ठानादित्ययमपि तर्कोअतिष्ठित एवेति, न तेन परमतनिराकरणं स्यात् । तस्मात् कस्यचितर्क- स्याऽमतिष्ठितत्वेऽपि कस्यचित् प्रतिष्ठानसम्भवात् तेन समन्वय विरोधशङ्का मुक्ता इत्याक्षिपति- अन्यथानुमेयमितिचेदित्य- न्तेन । अप्रतिष्ठिततर्कादन्येन प्रकारेण मातिष्ठिततर्केण समन्वय- विरोधापनुमेयमिति शङ्कार्थः । तर्कस्य कचित् प्रतिष्ठितत्वमङ्गी- कृत्य समाधत्ते ॥ एवमपीति ॥ अन्यत्र तर्कस्य प्रतिष्ठितत्वेऽपि प्रकृते लिङ्गादिहीने ब्रह्मणि वेदनिरपेक्षस्य तर्कस्याप्रतिष्ठतत्त्व- दोपादानोक्षप्रसङ्ग एवेति समाधानार्थः । यद्वा, महतां कपिल- कणादादीनां परस्परविप्रविपन्नरागमनिरपेक्षेस्तस्तत्वनिर्णया- ऽभावादनिर्मोक्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । तस्मादागमविरोधितर्कोऽप्रमाण- मिति न तेन विरोध इति सिद्धम् ।। ११ ।। (४ काणादादिमतैर्वाध्यत्वाभावाधिकरणम् । सू०१) एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२॥ अतिदेशत्वान्न पृथक् सङ्गत्याद्यपेक्षा । ब्रह्म न जगदुपा- दानं विशुद्धत्वाद्योमवदित्यनेन वैशेपिकायनुमानेन ब्रह्मकारण- बोधकः समन्बयो विरुद्ध्यते न घेति सन्देहे,विरुध्यत इति प्रास- म् । कुतः । अबाधितत्वात् । तस्मादण्यादय एवोपादानमिति प्राप्तेऽतिदिशति ॥ एतेन मन्वादिभिः शिष्टैः केनचित् सत्कार्य- वायंशेन परिगृहीतमधानकारणवादनिराकरणकारण शिष्टापरि- ग्रहाः, शिष्टैः केनचिदप्यंशेन अपरिगृहीता, अण्वादिकारणवादा व्याख्याता निरस्ता द्रष्टव्या इत्यर्थः । तस्य वेदयाधितत्वादिति भावः ॥१२॥ . , ·+ ग्रहाऽमृतयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । (५ अद्वैतस्यैव भोक्तृभोग्याकारभासमानत्वाधिकरणम् । सू.१) भोक्त्रापचेरविभागश्चेत् स्यालोकवत् ॥ १३ ॥ अद्वितीयाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ध्रुवन् समन्वयः प्रत्यक्षादिना विरुध्यते ? न चेति सन्देहे, ब्रह्मणि तर्कस्याप्रतिष्ठिवत्वेऽपि जग दे तस्य प्रतिष्ठितत्वादिति विरुद्धयत एवेति प्रत्युदाहरणेन अयमाक्षेपः । भोक्रापत्तरविभागथेदिति ॥ अद्वितीयब्रह्मणो जगदुपादानले भोक्तभोग्यमपञ्चस्य सर्वस्य ब्रह्मानन्यत्वेन भाग्यशब्दादेर्भोक्त्रात्मकत्वापत्तेोक्तुर्वा भोग्यात्मकत्वापत्तेः प्र- त्यक्षसिद्धः,परस्परविभागो न स्यादिति प्रत्यक्षविरोधः समन्वय- स्प । भोक्तभोग्यप्रपञ्चो नाऽद्वितीयवस्तूपादानकः परस्परं भिन्नत्वाद् व्यतिरेकेण ब्रह्मवादित्यादितर्कविरोधच । विपक्षे हेतू- च्छित्तिर्वाधिकेति शङ्कार्थः । समाधत्ते ॥ स्याल्लोकवदिति ॥ एकब्रह्मोपादानकत्वेऽपि भोक्तभोग्यप्रपञ्चस्य परस्परं विभागः स्यात् ।। लोकवत् ।। यथा मृदात्मना अभिन्नानां घटशरावानां परस्परं भेदोऽस्ति,यथा वा एकरज्जूपादानकानां दण्डसादीनां परस्परं भेदस्तददित्यर्थः । कल्पितभेदसत्त्वान प्रत्यक्षविरोधः। दण्डादौ व्यभिचारान्न तर्कः प्रमाणमिति मन्तव्यम् ॥ १३ ॥ ननु ब्रह्माभेदं जगतोऽङ्गीकृत्य लोकदृष्टान्तेन विरोधः परि. हृतः । तस्य ब्रह्मभेद एव कुतो न स्यादित्याशङ्कय जगतो- निर्वचनीयत्वान्न ब्रह्माऽतिरेकेण सत्ता इत्याह--- (६ ब्रह्मण्यद्वैतस्यैव तात्विकत्याधिकरणम् । १.७) तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ १४ ॥ पूर्व परिणामवादमालम्ब्याऽऽपाततः, स्याल्लोकवदिति समाधानमुक्तम् इदानीं विवर्चवादमाश्रित्य परमं समाधानभुच्यत ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः । इत्येकफलकत्वं सङ्गतिः।सन्देहः पूर्ववत् । तस्माद्ब्रह्मणःमपश्चस्या- ऽनन्यत्वं, पृथक्सत्ताराहित्यम् । कुतः ॥आरम्भणशब्दादिभ्यः। एकविज्ञानात् सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासियथै,दृष्टान्त उपन्यस्तः । यथा सोम्पैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यात्, वाचारम्भणं वि- कारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्पम् । तत्र मृत्पिण्डे ज्ञाते कथं घटादि- ज्ञानमित्याशङ्कय विकारो घटादिर्वागालम्बनमात्रम् । यतो नाम- धेयं विकारो, न तु नामाऽतिरेकेण विकारोऽस्तीत्युक्त्वा मृत्तिकामात्रमेव विकारस्य पारमार्थिक स्वरूपमिति तस्मिन् ज्ञाते वस्तुतो घटादि तो भवतीत्युक्त्या, विकारो मिथ्याकारणं तु सत्यमित्ययमर्थो दृष्टान्तवाक्ये सिद्धः । तथा दान्तिकेऽपि ब्रह्मव्यतिरेकेण प्रपश्वसत्ता नास्तीति तदनन्यत्वम् । सूत्रस्था- ऽऽदिशब्देन, ब्रह्मैवेदं सर्वमित्यादि तदनन्यत्वप्रतिपादकं गृह्य- से ॥१४॥ तदनन्यत्वे हेत्वन्तरमाह- भावे चोपलब्धेः ॥ १५ ॥ भावपदं कारणसत्त्ववाचकं तदुपलब्ध्युपलक्षणार्थमेवमुप- लब्धिपदं कार्योपलब्धिमात्र कार्यसत्त्वोपलक्षणार्थम् । तथाचार्य प्रयोगः । विकारः कारणादनन्यः । कारणसचोपलम्भाऽनु- विधायिसत्त्वोपलम्भवत्चात् । यो यस्माद्भिनो न स तत्सत्त्वोप- लम्भाऽनुविधायिसत्त्वोपलम्भवान् । यथा घटात् पट इति । हेतो उपलम्भपदद्वयत्यागे चाहिसत्त्वानुविधायिधूमे व्यभिचार: स्पा- तद्वारणाय तहणमिति सत्वपदद्वयत्यागे यथाश्रुतसूत्रे चालोकसत्त्वानुविधायिज्ञानवति रूपे व्यभिचारः । अतस्तदर्थ तद्ग्रहणमिति ॥ यदा ॥ भावाचोपलव्धेरिति सूत्रम् ॥ न केवलं श्रुत्या ·प्रमाऽमृतपर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । कार्यकारणपोरनन्पत्वं, किन्तु प्रत्यक्षोपलव्यभावाचाऽनन्यस्वन मित्यर्थः । न हि तन्तुष्यतिरेकेण पटो नाम कश्चिदुपलभ्यते, किन्तु संयोगविशेपाऽवच्छिन्नास्तन्दव एव पटव्यवहारविपयाः प्रत्यक्षमुपलभ्यन्ते । अतोऽनन्यत्वं विकारस्य ॥ १५ ॥ सत्त्वाचावरस्य ॥ १६ ॥ अवरस्य कार्यस्योत्पते भाक् कारणानन्यत्वेन सत्यात्, सच- श्रवणादुत्पत्यनन्तरमनन्यत्वं सिद्धमित्यर्थः । ब्रह्म वा इदमने आसीदित्यादी मपञ्चोपस्थापकेदम्पदस्य ब्रह्मसामानाधिकरण्या- सदनन्यत्वं द्रष्टव्यम् । अन्यथा ब्रह्मात्मना पूर्व मपञ्चस्याऽसत्त्वे तत उत्पत्यनुपपनः । न हि सिकतात्मनाऽविद्यमानं तैलं ताभ्यो जायतेति ॥ १६ ॥ असह्यपदेशानेतिचेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात् ॥ १७ ॥ नन्यसदाइदमय आसीदित्यादिना प्रागुत्पत्तेरसत्वव्यपदेशा- ब्र कार्यस्य कारणात्मना पूर्व सत्वमितिचेबान शत्पन्ताऽसचा- ऽभिप्रायेणायमसत्वव्यपदेशः, किन्तु व्याकृनत्वरूपधर्मापेक्ष- या । अव्याकृतत्वं धर्मान्तरं, तेन धर्मान्तरेणाऽयमसत्वन्यप- देशः । कुतः । वाक्यशेषात् । तरसदासीदिति वाक्यशेपः पूर्व- मत्यन्ताऽसतो ग्रहणे वाध्येत । असदेवेदमित्यवाऽसत्वं, कि तुम्छ ? किं वा सदेवानभिव्यक्तनामरूपमिति सन्देहे, अनभि- व्यक्तनामरूपमसच्छन्दवाच्यामिति निश्चीयते । आसीदित्यतीत- कालसम्बन्धोक्तेश्च न शून्यामिति । तस्माद्याकृतं सदित्युच्यते, अव्याकृतं चाऽसदिति सिद्धं कारणाऽनन्यत्वं कार्यस्य ।।१७।। युक्त शब्दान्तराच ॥ १८ ॥ कारणानन्यत्वमुत्पत्तेः पाव सत्त्वं चेति शेषः । युक्तिरेवं, ·. वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः । घटो जायते इति प्रतीत्या घटस्य तावदुत्पत्तिकर्तृत्वं प्रतिभाति । न हि उत्पत्तेः मागत्यन्तं घटस्थासत्त्वे तस्कर्तृत्वं युक्तम् । तस्मा- त् कारणात्मना सन्नेव घट उत्पत्तिकर्ता । किञ्च मृदात्मना पूर्व घटस्यासवे मृदेव घटार्थिना नोपादीयेत, यत्किञ्चिदेवोपा- दीयेत । असत्याविशेषादित्येवमादियुक्तिरूह्या । पूर्वसूत्र उदा. हृताऽसच्छब्दाच्छन्दान्तरं, सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यादी विद्यमानसच्छब्दः । तस्मादपि कारणादनन्यत्वं पूर्वमुत्पत्ते सत्वञ्चत्यर्थः ॥ १८॥ युक्तोरत्येतत् प्रपश्चयति- पटवच्च ॥ १९ ॥ ननु मृद्घटौ भिन्ना विलक्षणप्रतीतिविपयत्वाद् घटपटव- दित्युक्ते,तस्य हेतोर्व्यभिचारमाह ॥ पदवचेति ॥ यथा संवेष्टित- प्रसारितपटस्य विलक्षणप्रतीतिसत्त्वेऽपि न भेदः, एवं मृद्घटयो- रित्यर्थः ।। १९॥ न विलक्षणकार्यकारित्वमपि हेतुळभिचारादित्याह- यथा च प्राणादिः ॥ २० ॥ यथा प्राणापानादिना निरुद्धः प्राणापानादिविनमात्र कार्य निर्वयति, अनिरुद्धस्त्वाकुञ्चनप्रसारणादिकार्य करोति । नैतावता तस्य माणस्य भेदोस्ति । तस्मात् कार्यकारणयो- रनन्यत्वं सिद्धम् ।। तदनन्यत्वाचैकविज्ञानात् सर्वविज्ञानमतिज्ञा- ऽपि सिद्धा भवति ॥ २० ॥ (७ परमेश्वरस्य हिताहितभागित्वामाचाधिकरणम् ॥ सू० ३) इतरव्यपदेशाद्धिताकारणादिदोषप्रसक्तिः ॥ २१॥ पूर्व कार्यस्य कारणाद् अनन्यत्वमेकाविज्ञानप्रतिज्ञासिद्धये .

·ग्रह्मास्तपपिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । समर्थित, तहि तेनैव न्यायेन जीवब्रह्मणोर यभेदाजीवधर्मा हिताऽफरणादयो ब्रह्मणि प्रसज्येरनित्याक्षेपात् सङ्गतिः । जीवामिन्नं ब्रह्म जगदुपादानमिति धुवन् समन्वयो विषयः स किं यदि ताहम् ब्रह्म जगजनयन नदि स्थानिष्ट जनयेदिति सर्केग विरुद्धयते न वेति सन्देह, पूर्वपक्षमाह ॥ इतरव्यपदेशादिति ।। इतरस्य जीवस्य तत्त्वमसीत्यादिना ब्रह्मात्मत्वव्यपदेशादितरस्य ब्रह्मणो वाऽनेन जीवनाऽऽत्मनाइनुपवियत्यादिन शारीर- वन्यपदेशाह्मणः सम्वृत्व जीवस्यैव सप्दृत्वं स्यात् । तथाच हिताऽकरणादिरूपदोपप्रसक्तिमणः । नन्यत्यासेन अहित. -जरामरणादिवहुविधाऽनर्यकरणादिरूपदोपस्य प्रसक्तिरित्यर्थः । आदिपदन, जीवस्य जरादिकं मया समिति ज्ञानं स्यात् ॥ तत्संहदत्व व स्यादित्यादिदोपा गृह्यन्ते । तस्मान्जीवाशभिन्न- ब्रह्मणो नाऽनिपञ्चजनकत्वम् अभ्रान्तचेतनखादिति न चेतनो- पादानकं जगदित्याक्षेपसूत्रार्थः ॥ २१ ॥ समायते-- अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥ २२ ॥ तुः पूर्वपक्षव्यात्यर्थः । यतः शरीरादधिकमन्यत् सर्व सर्वेश्वरं सर्वशक्तिब्रह्म जगदुपादाने खष्ट्ट चेति चूपः । अतो न हिताकरणादिदोपप्रसत्तिः । कुतः ॥ भेदनिर्देशात् । आत्या वा अरे द्रष्टव्यः, सतर सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीत्यादिना कल्पित- स्य भेदस्य व्यपदेशादित्यर्थः । न हि ब्रह्मणो नित्यमुक्तस्य हिवमहितं वा किञ्चिदस्तीति न हिताकरणादिदोपमसक्तिः कापतभेदमादायैव सर्वासायोपपनेरिति तात्पर्यम् ॥ २२ ॥ नवकल्पग्रह्मणो जगत्कारणत्वं कार्यवैचित्र्यं न स्यादि- 'ति दोपं दृष्टान्तेन परिहरति- ..

·वेदान्तदर्शनम् ।२ अध्याये १ पादः। १६ ९ अश्मादिश्च तदनुपपत्तिः ॥ २३ ॥ यथा लोके एफपृथिवीजन्यानामश्मनां वजवैदूर्येन्द्रनील- पारागादिभेदेन वैचित्र्यमेवं ब्रह्मकार्याणां स्वरूपवैचित्र्यं युज्य- ते । नन्वेकब्रह्मानितकार्येषु कथं धर्मवैचित्र्यं, कथं वार्थक्रिया- वैचित्र्यमित्याशङ्कानिरासार्थमादिवञ्चेत्युक्तम् । तस्यार्थः । यथा एकपृथिव्याश्रितानां वीजानां बहुविधं पत्रपुष्पफलगन्धरसादि- वैचित्र्यम् । यथा एफस्याऽन्नस्य केशनसादिविचित्रार्थक्रिया- कारित्वं तद्वत्सर्वमुपपद्यते इति तदनुपपत्तिः उक्तदोपाऽनुपपत्ति- रित्यर्थः ।। २३॥ (८ अद्वितीयव्रह्मण एव नानाविधसृष्टिकर्तृत्वाधिकरणम् । सू० २) उपसंहारदर्शनान्नेतिचेत् क्षीरवद्धि ॥ २४ ॥ असहायाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ग्रुवन् समन्वयो विषयः । स किं वाम उपादानं कई वा असहायत्वात् संमतवदितिन्यायेन विरुद्धय- ते न येति संशये । पूर्वमापाधिकजीवभेदादिनाकरणादिदोपो नास्तीत्युक्तम् । संप्रत्युपावितोऽपि विभक्तब्रह्मणः प्रेरकादिक नास्ति ब्रह्मनानात्वाभावादिति प्रत्युदाहरणेनाक्षिप्य समा- धत्ते ॥ उपसंहारेति ।। लोके कुलालस्य कर्तुर्दण्डचक्रायुपसंहार- दर्शनान्मृदो वोपादानस्य स्वभिन्नकुलालादिसहायस्य दर्शनात्त- दुभयविलक्षणस्य ब्रह्मणो न जगत्कर्तृत्वमुपादानत्वं वा संभव- तीतिचेदिति शङ्कार्थः । समाधचे क्षीरवद्धीति।। हिशब्दो हेत्व- ऽर्थः । यथा लोके क्षीरं वाह्यसाधनान्यनपेक्ष्य दध्याकरण परि- णमते तद्वद् ब्रह्मापीत्यर्थः । नचौप्ण्यमापेक्षत्वं क्षीरस्यास्तीति वाच्यम् । औष्ण्यस्य दधिभावे त्वरामानिमित्तत्वादिति श्रुति- रप्पसहायस्य ब्रह्मणः कार्यकारित्वं दर्शयति-न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समथाऽभ्यधिकश्च दृश्यते * पराऽस्य २२ ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । - शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति ॥ २४ ॥ ननु चेतनत्वे सत्यसहायत्वं हेतुरतो न क्षीरे व्यभिचार इत्याशय, चेतनदृष्टान्ते तस्य व्यभिचारमाह- देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ लोक्यतेऽनेनेति लोकशब्दो मन्त्रार्थवादेतिहासादिः । त- स्मिन् यथा, देवाः पितर ऋपय इत्येवमादयश्चेतनाः स्वतःसिद्ध- सामर्थ्याः साधनान्तरं वाह्यमनपेक्ष्य संकल्पमात्रेणेव नाना- विधकार्यकर्तार उपलभ्यन्ते तद्ब्रह्मापीत्यर्थः । अयं भावः। कुलाल- स्तावहाह्यमान्तरं च संकल्पादिकमपेक्ष्य कार्यकर्ता भवति, देवा- दयस्त्वान्तरसंकल्पमात्रमपेक्ष्य कार्यपु समर्थाः । तथाच यथैक- स्य कार्यजनने सामर्थ्य तथैवाऽन्यस्येति नियमाऽभावाद् न दृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानमिति ॥ २५॥ ननु निरवयवाब्रह्मणो जगत्सर्ग ध्रुवन् समन्वयः, सापयव- स्यैव नानाकारेण परिणाम इति न्यायेन विरुद्धयते, न चेति क्षीरादिकदृष्टान्तकथनेन ब्रह्मणः परिणामित्वभ्रयोत्पत्त्या संदेहे कार्यकारणभावसंगत्या पूर्वपक्षयति- (९ ब्रह्मणो विवर्त्तत्वाधिकरणम् । सू०४) कृतनासक्तिनिरवपवत्वशब्दकोपो वा पूर्वाधिकरणस्य भ्रमोत्पादकत्वेन कारणत्वमेनस्य कार्यत्व- मिति बोध्यम् । ननु ब्रह्म निरवयवं वा परिणमते, सावयवं वा । आये कृत्सस्य ब्रह्मणः कार्याकारेण परिणामप्रसक्तिः । ततथ कार्याऽतिरिक्तं ब्रह्म न स्याद्, दुर्ज्ञानत्वश्रुतिविरोधश्च । कार्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । द्वितीये कृत्स्नमसक्तिनास्ति । एकांश-परिणामे- ऽप्यपरांशस्थितिसंभवात् । तत्रापि निकलमित्यादिनिरवयवत्व- शब्दकोषः। उभयस्मिन् पसेऽप्यनित्यत्वप्रसङ्ग इति ब्रह्मणः परि- ·घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः । शामित्वभ्रममूलका पूर्वपक्षः ॥ २६ ॥ सिद्धान्तयति- श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ तुराक्षेपनिरासं चूते । न तावत्कृस्नमसक्तिरस्ति । कुतः ।। श्रुतेः ॥ यथा नगदुपादानत्वं ब्रह्मणः श्रूयते, एवं कार्यव्यतिरे- केण ब्रह्मणः सत्त्वं श्रूयते, एतावानस्य महिमत्यादौ । तथाच श्रुत्यैव विवर्तवादः स्फुटीकृतः। न हि परिणामनादे कार्यव्यतिरे- केण सत्त्वं संभवति । तस्मात् कार्यातिरेकेण ब्रह्मणोऽवस्थान- श्रुते!क्तदोष इत्यर्थः । ननु श्रुतिर्वा कथं कार्यातिरेकेण ब्रह्मणः सत्त्वं बोधयेदुक्तयुक्तिवाधितत्वादित्यत आह ॥ शब्दमूलत्वा- दिति ॥ ब्रह्मणः बाब्दैकममाणकत्वाद्ययाशब्दं कार्योपादानत्वं, तदतिरेकेण सत्वं चाऽविरुद्धमित्यर्थः ।। २७ ।। जातो ब्रह्मविवर्तत्वेन स्वमनपचवन्मायिकत्वात्तदुपादान- त्वेऽपि ब्रह्मणो न कृत्समसत्यादिदोषः स्वमसाक्षिवदित्याह- आत्मनि चैवं विचित्राय हि ॥२८ ॥ एवं ब्रह्मणीव, हि यस्मादेतोरेकस्मिन्नात्मनि स्वमशि,निर. वयवे विचित्राः सृष्टयः श्रूयन्ते । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजत इत्यादी स्वप्ने रथादीनामभावे कथं तदुपलब्धिरित्याशयोक्तं श्रुतावये- त्यादिसूत्रे चशब्देन मायाविदृष्टान्तं समुचिनोति । यया लोके मायाविस्वरूपानुपपईनैव विचित्रा इस्त्यश्वादिस्टयो दृश्यन्ते तथा ब्रह्मण्यपि विविधसृष्टिरित्यर्थः ॥२८॥ यत्रोभयोः सनो दोप इति न्यायेन कृत्लप्रसपत्यादीना- मनुद्भाव्यत्वं दर्शयति- ·ब्रह्माऽमृतवर्षिगीसमाख्यचिसहितम् । स्वपक्षदोपाच ॥ २९॥ सांख्यादयोऽपि निरवयवं प्रधानं जगत् परिणामीत्यगी- चक्रः । तथाच कृत्लासक्त्यादिदोपाः सर्वे समाना:अणुवादिनो- ऽपि परमाणुद्वयसंयोगेन अणुकादिराष्टिमनीचः । संयोगः किं व्याप्यत्तिरव्याप्यत्तिर्वा । आये दृष्टविरोधः । कार्यप्रथिमा- ऽनुपपत्तिय । द्वितीये सावयवत्वं विनाऽव्याप्यवृत्तिसंयोगानुप- पत्तिनिरषयवस्वव्याकोष इत्यादयो दोषाः समानाः । ब्रह्मवादे ते दोपा न सन्ति च । तस्मादत्यन्तमुपपन्नः परमात्मकारणता- बादः ॥ २९॥ एकस्यापि ब्रह्मणो विचित्रकार्यशक्तिमत्वमुक्तम् । तद समर्थयति- (१० ब्रह्मणोऽशरीरस्यैव मायाधिष्ठानाधिकरणम् । सू०२) सर्वोपेता च तदर्शनात् ॥ ३०॥ मायाशक्तिमतो ब्रह्मणो जगत्सर्ग ग्रुवन् समन्वयोऽशरीरस्प न मायेतिन्यायेन विरुद्भयते, न वेति संदेहे पूर्वोक्तशक्तिमत्त्व- विषयकशानिरासेन तत्समर्थनात्मकत्वाद्विषयविपयिभावसंगत्या विरुद्धयत इति पूर्वपक्षे राधान्तः ॥ सर्वोपेता ॥ सर्वशक्तियुक्ता परा देवता । कुतः । तदर्शनात् ॥ तस्य सर्वशक्तियोगस्य श्रुती दर्शनादित्यर्थः । सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिद- मभ्याच इत्यादिश्रुतिद्रष्टव्या ॥ ३० ॥ विकरणत्यालेतिचेनदुक्तम् ॥ ३१ ॥ सर्वशक्तियुक्तानामपि देवादीनां चक्षुरादिकरणवतामेच विचित्रकार्यकर्तृत्वमवगम्यते । अचक्षुम्कन अधोत्रमित्यादिना ब्राह्मणो विकरणत्वावगमान कर्वत्वमितिद्, योत्तरं वक्तव्यं तत् पूर्वमेव, न विलक्षणत्वाद्, देवादिवदपि लोके इत्यादा- ·'वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः। युक्तम् । श्रुत्यैकसमधिगम्यत्वान तर्केण विरोधाशङ्का । यथा एकस्य तथैवान्यस्येति नियमाऽभावादित्यादिकमित्यर्थः।।३१॥ ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं हेत्वन्तरेणाक्षिपति- (११ नित्यतृप्तस्यापि ब्रह्मण एव जगत्त्रदृत्वाधिकरणाम् । सू०२) न प्रयोजनयत्त्वात् ॥ ३२ ॥ अवाप्तसकलकामाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ध्रुवन् समन्बयो, ब्रह्म विना फलेन न सृजति, अभ्रान्तचेतनत्वात् संमतवदिति- न्यायेन विरुद्धयते । नवेति संदेहे, पूर्वोक्तकर्तृत्वाऽऽक्षेपसंगल्या पक्षः ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं न संभवति । नित्यतृसत्वेन प्रयोजनाऽभिसन्धिविरहितत्वात् मेक्षावत्मवृत्तेः प्रयोजनवत्त्वा- ऽवगमादिति ।। ३२ ।। अत्र राद्धान्तः- लोकवतु लीलाकैवल्यम् ॥ ३३॥ तुरुक्तशङ्कानिरासकः । यथा लोके राजतदमात्यादीनां फलं विनैव केवललीलारूपाः प्रवृत्तयो दृश्यन्ते, यथा या उच्छवासादयः स्वभावादेवोपपद्यन्ते एवं ब्रह्मणोऽपि विचित्रकार्य- रचना लीलाकैवल्यं, केवललीलामात्र,न फलसापेक्षम्। कथश्चिद् राजादीनां लीलायां फलसंभवेऽपि नित्यप्तस्य ब्रह्मणोलीला- मात्रमेतदित्यभिप्रायः ॥३३॥ विधान्तरण ब्रह्मणः कारणत्वमाक्षिप्य, समाधत्त- (१२ ब्रह्मणो वैषम्यनैपुण्याभावाधिकरणम् । सू०३) वैषम्य धुण्ये न सापेक्षत्वात्तथाहि दर्शयति ॥ ३४ ॥ निरवद्याद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ग्रुवन् समन्वयो, यो विपमराष्टि- फर्ता स सावध इति न्यायेन विरुद्ध्यते ? न वेति विशये, पूर्व ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । मायामय्या लीलया ब्रह्मणो यत्सम्वृत्वमुक्तं तस्यात्राक्षेपात में- गतिसिद्धौ पूर्वपक्षः । ब्रह्म किं माणिकर्मसापेक्षं जगत्कई, निर- पेक्षं वा । नायः । अनीश्वरत्वमसङ्गात् । द्वितीपे वैपम्य पृण्ये प्रसज्ज्येयाताम् । काँश्चित्तिर्यगादीनत्यन्तदुःखिनः सृजति काँश्चिन्मनुष्यादीन् सुखदुःखसाधारणान् फाँश्रिवादीनत्यन्त- सुखिन इति चैपम्यं, सर्वसंहर्तृत्वाच मर्पण्यम् । ततश्च सापचल प्रसज्येत । तस्मानिरवद्यस्येश्वरस्य न जगत्क त्वमितिशडा. निरासमाह ।। वैषम्यनैपुण्ये न स्याताम् ॥ कस्मात् ।। सापेक्ष- त्वात् ।। माणिकर्मसापेक्षत्वात् । कर्मानपेक्षत्वे हि वैषम्पादिः स्थान सापेक्षत्वे इत्यर्थः । न च सापेक्षत्वेऽनीश्वरत्वम् । भृत्पादि- सेवाऽनुसारेण फलदातू राज्ञोऽराजत्वादर्शनात । ईश्वरस्तु पर्जन्यवद् द्रष्टव्यः । यया तत्तद्वीने सत्पपि न पर्जन्यं विना अङ्कुरोत्पनिस्तद्वदिति कर्मणवोपपचौ किमर्थमीश्वरस्वीकार इतिचोद्यं श्रुत्या पराकृतमित्यादि भाष्ये द्रष्टव्यम् । नन्वीश्वरस्प फर्मसापेक्षत्वं कुत इत्यत्राहावयाहि दर्शयतीति।। श्रुतिः स्मृतिथे त्पर्यः । एप हि एव साधु कर्म कारपति तं यमेभ्यो लोकेभ्य अनिनीपते एप उ एवासाधु फर्म कारयति तं एमपी निनीपत इति । पुण्यो वे पुण्येन कर्मणा भाति, पापः पापनेत्याचा श्रुतियमुनिनीपते जय नेतुमिच्छतीश्वरस्तं साधु कर्म कारय- ति। पूर्वजन्मकृतमुकृतवशादिति योजना । पुण्यः मुखी, पापी दुःखी । स्मृतिस्तु, ये यया मां मपचन्ने तास्तथैव भजाम्यह मित्याचा द्रएच्या ॥ ३४॥ न कर्माऽविभागातितिचन्नाऽनादित्यात् ।। ३५ ॥ सदेव सोम्पेदमप्रामोदेकमेवादिनीयमित्यादिनाम माग.

·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये १ पादः । १७५
अविभागाऽवधारणान्न तदानी कर्मास्तीत्वतः कर्मापेक्षया विपमा
सृष्टिरित्यसझतमितिचे ॥अनादित्वात्। संसारस्य बीमाकुरवद्
हेतुहेतुमद्भावोपपत्तेरित्यर्थः। पूर्वसृष्टी सम्पादितधर्माधर्मप्रपञ्चस्या-
त्यन्तिकनाशाभावात् तदपेक्षयोत्तरसृष्टौ न किञ्चिदाधकामिति
भावः ॥ ३५॥
ननु संसारस्याऽनादित्वं कुत इत्यत आह-
उपपद्यते चाऽप्युपलभ्यते च ॥ ३६॥
संसारस्याऽनादित्वमुपपद्यते च । अन्यथाऽकस्मादेव
सृष्टयङ्गीकारे मुक्तस्यापि पुनर्जन्ममसङ्गात् । पूर्वसष्टिसा-
दृश्याऽनुपपत्तेश्च ॥ श्रुतिस्मृत्योः ॥ संसारस्पाऽनादित्वमुप-
लभ्यते च । अनेन जीवेनात्मनानुमविश्य नामरूपे व्या-
करवाणीति माणधारणनिमित्तेन जीवशब्देन सृष्टयादौ शारीर-
मभिलपन् प्राणधारणादिसंसारस्याऽनादित्वं दर्शयति । धाता
यथापूर्वमकल्पयदित्यादिश्रुतिरपि पूर्वकल्पसद्भावं दर्शयति ।
स्मृतिरपि संसारस्थाऽनादित्वमाह । न रूपमस्येह तथोपलभ्यते
नान्तो न चादिर्न च सम्मातिष्ठति । स्मृत्यर्थस्तु, अस्य संसार-
वृक्षस्य कल्पितस्य रूपं पारमार्थिक स्वरूपं ब्रह्म तथा घटादिव-
दिह माकृतैर्व्यवहारभूमौ नोपलभ्यते, न चान्तोऽवधिरस्य सं-
सारस्य विना ब्रह्मविद्यामुपलभ्यते, नाप्यादिरनिर्वचनीयत्वा-
देव, नाऽपि सम्पतिष्ठा मध्यमिति ॥ ३६ ।।
इदानी परपक्षप्रतिषेधप्रधानपादमारब्धुकामः स्वपक्षे निर्दु-
मृतासुपसंहरति-
(१३ निर्गुणस्यापि ब्रह्मणो मायिकप्रकृतित्वाधिकरणम् । सु०१)
सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ ३७॥

·१७६ ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यचिसहितम् ।
पूर्वाधिकरणे कर्मवशादीश्वरस्य विपमष्टिदेतृत्वमुक्तं, बद-
ऽस्तु । विषमसृष्टिप्रयोजककर्मणः सत्त्वात् । तदुपादानत्वमयो-
जकसगुणत्वस्याभावानोपादानत्वमिति मृत्युदाहरणेनास्पार-
म्भः । निर्गुणाद् ब्रह्मणो जगत्सर्ग-चदन् समन्वयो, यनिर्गुणं
तन्नोपादानं यथा गन्ध इति न्यायेन विरुध्यते ? न वेतिसन्देहे,
विरुद्धयते इति प्राप्ते, घूमनासर्वधर्मोपपत्तेथेति॥ सर्वे जगत्कारण-
त्वसर्वज्ञत्वादयः कारणधर्मा ये विद्यन्ते तेषां पूर्वोक्तप्रकारेण
ब्रह्मण्युपपत्तीव जगत्कारणमित्यौपनिपदशास्त्र निदोपमित्य-
अर्थ: । अयं भावः । यनिर्गुणं तत्रोपादानमिति व्याप्ती, किं परि-
णामित्वाभावो व्यापकः, उत विवर्तोपादानत्वाभावः। नायः।
इष्टत्वात् । न द्वितीयः । आरोपितानित्यत्वोपादाने ज्ञाननात्या-
दो व्यभिचारात् । तस्मानिर्गुणत्वे ब्रह्मणो विवर्चजगदुपादान-
त्वमाविरुद्धमिति । तस्मात्र कथमपि समन्वयस्य विरोध इति
सिद्धम् ॥ ३७॥
इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रस्तौ ब्रह्माऽमृतवर्पिण्यां द्वितीयाध्यायस्य
प्रथमः स्मृतिपादः संपूर्णः ॥२॥१॥

·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याय २ पादः। द्वितीयाध्यायस्य दितीयः पादः॥२॥२॥ इयता प्रबन्धेन मुमुक्षूणां सम्यग्ज्ञानोत्पत्तये वारयानां समन्वयः प्रतिपादितः । तस्मिन् समन्वये परपरिकल्पितपण- निरासेन स्वपक्षः स्थापितः । इदानी मुसुक्षुणामद्वैतशाखे नि- विचिकित्समत्तिसिद्धये परमतदूपणप्रधानः पाद आरभ्यने- (१ प्रधानस्य जगद्धेतुत्वाभावाऽधिकरणम् । सू०१०) रचनानुपपत्तेश्च नाऽनुमानम् ॥ १ ॥ सांख्यमतस्य शिष्टपरिगृहीतत्वेनाऽभ्यर्हितत्वात्तदादौ नि. राक्रियते । पूर्वमीक्षतेर्नाऽशब्दमित्यादिना प्रधानपरत्वेन वेदा- न्तानां व्याख्यानं निरस्तमिह तु प्रधानसाधकवेदनिरपेक्षयुक्ती- नामाभासत्वमुच्यते इति न पौनरुक्त्यम् । अत्र सांख्यादिमत- निरासेन, समन्वयस्य तन्मतविरोधनिरासद्वारा दृढीकरणादस्य पादस्य श्रुत्यध्यायसङ्गती योध्ये । समन्वये स्मृतिविपयकविरोध- निरासेन स्वपक्षस्थापनपरप्रथमपादेनाऽस्य पादस्योपजीव्योप- जीवकभावसङ्गतिः । स्वपक्षस्थापनं विना परमतनिरासाऽयोगात स्वसिद्धान्तज्ञानहेतुत्वादा पूर्वपादस्योपजीव्यत्वं बोध्यम्। परमत- निरासपरत्वादेव सर्वेपामधिकरणानां पादसङ्गतिः । सर्वधर्मो- पपत्तश्चेत्यनेन ब्रह्मणि कारणधर्माणामुपपत्तिरित्युक्तम् । तेपां प्रधान एवोपपत्तिः किं न स्यादिति आक्षेपस्यान निरासादन- योरधिकरणयोराक्षेपलक्षणाऽवान्तरसङ्गतिः फलंतु पादसमाति- पर्यन्तं परमतयुक्तिविरोधाऽविरोधाभ्यां समन्वयाऽसिद्धि- तसिद्धी इति विवेकः । तत्र प्रधानमचेतनं जगदुपादानमिति सांख्यसिद्धान्तो विषयः । सन्दिह्यमानस्यैवाऽधिकरणविषय- वात् । स च सिद्धान्तः सन्दिह्यने । किं ममाणमूलो ?

·ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् ।
भ्रान्तिमूलो वेति । तत्र प्रमाणमूल एवेति युक्तम् । तथा
हि याह्याध्यात्मिक जगत् सुखदुःखमोहात्मकसामान्योपादान;
भवितुमर्हति । सदन्वितत्वात् । यद्यदन्वितं तत्तदुपादानकं यथा
मृदवितं घटादिकं मृदुपादानकमिति । तथाच यदेव सुखदुःख-
मोहात्मकं किश्चिसिद्धं तदेव सत्वरजस्तमोगुणात्मकं प्रधान-
मिति प्रामाणिकः सांख्यसिद्धान्त इति मासे ब्रूमः । उक्तानुमान-
सिद्धं मधानं न जगदुपादानम् ॥रचनानुपपत्तेः॥ चेतनाऽमेरिता-
त् स्रष्टव्यज्ञानशून्यात् प्रधानादनेकविविधविचित्रजगद्रचनानुप-
पत्तरित्यर्थः । लोके विचित्रमासादादिरचनायां बुद्धिकुदाल-
शिल्प्यादिकार्यत्वदर्शनादितिभावः। सूत्रे चशब्देन हेतोः स्वरूपा-
सिद्धिं समुचिनोति । सुखादीनामान्तरत्वप्रतीतेस्तदन्वितत्वं
जगतोऽसिद्धम् । तस्मादप्रामाणिकः सख्यिसिद्धान्त इति ॥१॥
प्रवृत्तेश्च ॥ २ ॥
साम्यावस्थापना गुणा हि प्रधानम् । साम्यावस्थायाश्च न
किश्चित्कार्य जायते, किन्तु साम्यवस्थापच्यवेन गुणानामहाशि-
भावे जाते कार्यस्योदय इति भक्रिया, सान युक्ता, लोके अचेतन-
रथादिमहत्तेचेतनाधीनत्वदर्शनात् प्रधानस्य साम्यावस्था-
प्रच्युतिरूपप्रवृत्तेश्चेतनप्रेरणं विनाऽनुपपत्तेरित्यर्थः ॥ २ ॥
पयोऽम्बुवचेत्तत्रापि ॥३॥
नवचेतनस्य स्वयम्भवृत्तिरपि दृश्यते । यथा क्षीरं वत्सवि-
दृद्धये स्वयमेव प्रवर्तते, यथा वा जलं स्वयमेव स्यन्दते तथा
पयोऽम्युवत् प्रधानं स्वयमेव प्रवर्तते इतिचन्न । यतस्तत्रापि
परमात्मा प्रेरकः श्रूयते, योऽप्मु तिष्ठनित्यादिना । तथाच पक्ष-
लान व्यभिचारः पयोऽम्युनोरिति भावः ॥ ३ ॥

·१७२
घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः ।
व्यतिरेकाऽनवस्थितेश्वानपेक्षत्वात् ॥ ४ ॥
अपिच न स्वतन्त्र प्रधान जगदुपादानम् । कुतः ॥ व्यति-
रेकानवस्थितेः । स्वतन्त्रस्य तस्य कारणत्वे सर्वदा कार्यमसक्ती
कदाचिदपि कार्यव्यतिरेकस्यावस्थित्यभावमसङ्गादित्यर्थः । त-
दपि कुतः ।। अनपेक्षत्वात् ।। स्वतन्त्रस्य प्रधानस्य चेतनादि-
सहकार्यान्तरानपेक्षत्वाऽभ्युपगमात्त्वयेत्यर्थः ॥ ४ ॥
अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत् ॥ ५ ॥
ननु तृणोदकादिकं निमित्तान्तरनिरपेक्षमेव क्षीराकारेण
परिणमते, तद्वत्प्रधानमपीतिचेन्न । कुतः ॥ अन्यत्राऽभावात् ॥
धेन्वादेरन्यत्र वलीवादी तृणादेःक्षीरीमावस्याभावादित्यर्थः।
तथाच धेन्वादिसापेक्षमेव तृणादिकं सीरीभवति, निरपेक्षत्वे
वलीवदावपि क्षीरीभावप्रसङ्ग इति भावः ॥५॥
अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात् ॥६॥
प्रधानस्य स्वतःप्रत्यभ्युपगमे पुरुषार्थस्याप्यपेक्षाऽभाव-
मसङ्गादित्यर्थः। न चेष्टापत्तिः । प्रधानमचेतनं चेतनस्य पुरुषार्थ
साधयितुमेव मवर्तत इति, स्वाभ्युपगमविरोधादिति भावः ।
यद्वा, अर्थाभावात् प्रयोजनाऽभावादित्यर्थः। तथाहि । न तावत्
प्रधानमत्तिः पुरुषस्य भोगापवर्या । भोग्यानामानन्त्याद-
निर्मोक्षप्रसङ्गात् । नाप्यपवर्था । भोगाभावभसङ्गात् । प्रधान-
स्याप्रष्टत्तिप्रसङ्गाम पुरुपस्य स्वरूपेणाऽवस्थितिलक्षणस्य मोक्ष-
स्य प्रधानापयत्यैव सिद्धेः । तस्मात् प्रयोजनामावान प्रधान-
स्य जगद्धेतुत्वम् ॥६॥
पुरुषान्भवदिति चेत्तथापि ॥ ७॥

·प्रामानवपिणीममाण्यवृत्तिसहितम् । ननु पुरुष र प्रधानस्य प्रवर्तकः । ननु स्वयम्भवनमानः पायं परं प्रपतयेदितिचेत्, पुरुषाम्मवदिनिधूमः । लोके ययाप? पुरुषः सयममपर्वमानोऽधं प्रविशक्तिमन्तं प्रवतर्यति, यथाश- ऽपस्कान्तोऽश्मसंन्निधिमात्रेणाभ्यः प्रवर्तयति । एवं पुरुपः मवर्नक इतिचन्ना पतस्तथापि दोषाणामनिर्माता तथाहिमिधानस्य पुरुपरे- यत्वे प्रधानं स्वतन्त्रमिति स्याऽभ्युपगमविरोधापुरुपस्प प्रवर्तकत्वे जूटस्पत्यहानिः स्वस्य च्यापरं विना प्रवर्तकत्वाऽयोगा। पड़ो- रपि वाग्व्यापारस्य सत्चात् । अयस्कान्तस्य त्यनित्यसनिधिरेव व्यापार प्रधानपुरुपसनिधेनित्यत्वेन व्यापारलायोगः।नित्य- स्थापि व्यापारत्वे प्रधानमटत्यविच्छेदमसङ्ग इत्यादयो दीपाः द्रष्टव्या ब्रह्मणस्त्वाविधकं प्रवर्तकत्वमितिन कोटस्थ्यहानिः॥ अङ्गित्वाऽनुपपत्तेश्च ॥ ८॥ अपिष, गुणत्रयसाम्यावस्थापकृतिः । साम्यावस्थापच्यु- त्या गुणानामङ्गानिभावे महदायुत्पत्तिरिति वदता सांख्येनेदं वक्तव्यम् । प्रकृतिः किं कूटस्था, उत विकारिणी । आधे पर- स्परापेक्षाणां गुणानां साम्यावस्थापच्युत्याङ्गाङ्गिभावाऽनुप- पत्तेः कार्यानुद्यप्रसङ्गः । प्रत्युत्यहीकारे स्वरूपहान्यापनः । द्वितीये, किं स्वतः प्रच्युतिरुताऽन्यतः। नायः । सदा कार्यप्रसा- द । म द्वितीयः । पुरुषस्योदासीनत्वादभ्युपगमहानेश्व । अतः अच्युत्यभावेनाङ्गादिभावानुपपत्तेः कार्याभावमसङ्ग इत्यर्थः ॥८॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९ ॥ नन्दनपेसस्वभावाः कूटस्थाच गुणा नानुमीयन्तेऽस्माभिः, किन्त्वन्यथा प्रकारान्तरेणेव । यथा कार्योत्पचिसम्भवस्तयानु- मीयन्ते कार्याऽनुमेयत्वात् गधानस्येत्यादिभाषसम्भवात् कार्यो- ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः। त्पादः सम्भवतीतिचेन्न । शक्तिवियोगात् ॥ गुणानां ज्ञान- शक्तिरहितत्वादित्यर्थः । अयं भावः । अचेतनानां गुणानां साम्यावस्थापच्युत्यादियोग्यत्वेऽपि प्रच्युतेनिनिमित्तत्वाऽसम्भ- चात् किश्चिनिमित्तं वक्तव्यम् । तथावान्यस्य निमित्तस्याऽस- म्भवेन, स्वतो वैषम्ये सर्वदा वैषम्यं स्यात् । स्वतोऽप्यवैषम्ये सदा साम्यप्रसङ्ग इत्यङ्गाङ्गित्वानुपपत्तिस्तदवस्थेति कार्यानुत्पादो- ऽपि तदवस्थ इति ॥९॥ विप्रतिषेधाचासमञ्जसम् ॥ १० ॥ सांख्या हि फचिन्महतः पञ्चतन्मात्सर्ग वदन्ति कचिद- ऽहङ्कारात् कचिदेकादशेन्द्रियाणि कचिदाह्येन्द्रियाणि त्वगिन्द्रिये- अन्तर्भाव्य सप्तेन्द्रियाणीतिस्थापयन्ति । तथाच परस्परविप्रतिपेधा- दसमअसं सांख्यमतमित्यर्थः । तस्मात् सांख्यमतस्य भ्रान्ति- मूलत्वाचदीययुक्तिविरोधः समन्वयस्य नास्तीति सिद्धम् ॥१०॥ ननु मपञ्चस्य ब्रह्मोपादानकत्वे ब्रह्मवचैतन्यं स्यात् कारण- गुणस्य कार्येऽवश्यम्भावादित्याशयमं नियमं तदीयमक्रियया व्यभिचारयति- (२ ब्रह्मणो विसदृशजगदुत्पत्ती काणादीयदृष्टान्तसद्भावा- ऽधिकरणम् । सू०१) महद्दीवहा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ ११ ॥ अपञ्चस्य प्रधाननिष्ठाऽशब्दत्वादिगुणानन्वयात् प्रधाना- ऽनुपादानकत्ववद्ब्रह्मगुणचेतनत्वाऽनन्वयात् ब्रह्मोपादानकत्वं न स्यादिति दृष्टान्तसङ्गत्यास्यारम्भः। यद्यपि स्वपक्षे दोपनिरासा- ऽऽत्मकस्यास्याधिकरणस्य नात्र सम्बन्धः, किन्तु स्मृतिपाद एव तथाप्युक्ताऽचान्तरसङ्गतिलोभादिह लिखितमिति मन्तव्यम् । अत्र चेतनाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ग्रुवन् समन्वयो विषयः । स कि .

·प्रमाऽमृनयर्पिणीसमापत्तिसदितम् । कारणगुणाः कार्य स्वसमानजातीयगुणारम्भका इति न्यायेन विरुद्धयते, न वेति सन्देहे विरुद्धयते इति प्रासे, व्यभिचारान्न विरोध इति रादान्तः। सूत्रे वाशब्दश्वार्योऽनुक्ताशुसमुच्चयं ब्रूते । तथाच हस्वपरिमण्डलाभ्यां घणुकपरमाणुभ्यां महद्दीर्घाणुव- चेतनाद्ब्रह्मणोऽचेतनं जगद्वीतियोजना । वैशेषिका हि हस्ता- दणोच अणुकाद् महद्दी च व्यणुकं जायते अणुकगतहस्वत्वा- ऽणुत्वे तु व्यणुके स्वसमानजातीयहस्वत्वाशुत्वे नारभते । किन्तु घणुकगतत्रित्वसंख्या व्यणुक महत्चादिकमारभते इति वदन्ति । एवं परिमण्डलात् परमाणोरणुघणुकं जायते । परमाणुगत- पारिमाण्डल्यं तु घणुके पारिमाण्डल्यं नजनयति,किन्तु परमाणु- गतद्वित्वसंख्या घणुकेऽणुत्वादिकमारमत इति भक्रियां दर्शयन्तिा एवं वर्णयता वैशेषिकाणां, कारणगुणाः कार्ये स्वसमाननातीय- गुणारम्भका इति नियमाऽभासं वदतां कथं लजा न भवेत् । व्यभिचारस्य स्फुटत्वादिति तात्पर्यम् । एतेन, शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता इत्यस्याऽयं मपञ्च इति न तेन पौनरत्यं शङ्क- नीयमिति ॥११॥ इदानी मकृतं परमतनिरासमुपक्रमते- (३ परमाणुकारणवादनिराकरणाधिकरणम् । सू०६) उभयथाऽपि न कर्मातस्तदभावः ॥ १२॥ प्रासङ्गिकाव्यवहितेनाऽस्य सङ्गतिनापेक्षितेति व्यवहितेनी- च्यते । ननु प्रधानस्य चेतनाऽनधिष्ठितत्वात् कारणत्वा- भावे तर्हि चैतनाधिष्ठिताः परमाणकः कारणं जगत इति प्रत्युदाहरणेनास्यारम्भः । अत्र परमाणुप्रक्रिपया, जगदुत्पत्ति- रिति वैशेपिकसिद्धान्तो विषयः । स किं पानमूलो भ्रान्ति- मूलो वेति विशये, मानमूल इति प्राप्ते, धूमः । वैशेषिकाः खल ·चेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः । कर्मणा सृप्टेः पूर्वं निश्चलयोः परमाण्वोः संयोगे घणुकाद्युत्पत्ति- रिति वदन्ति । तस्य कर्मणः किश्चिनिमित्तमभ्युपगम्यते, न वा । आये कनिमित्तत्वेन मसिद्ध जीवमयनाभिघातादिकमगी- फर्तव्यम् । न हि तत् संभवति । सृष्टयुत्तरकालीनत्वात्तस्य । द्वितीये कर्मानुत्पत्तिः । अत उभयथापि न कर्म । अतः कर्माभावा- त्तदभावः । घणुकादिक्रमेण सृष्टद्युत्पादाभाव इत्यर्थः।यद्वा जीवा- ऽदृष्टयशादायं कर्म परमाणुप्पिति तसिद्धान्त तथाच तददृष्टं कि जीवनिष्ठं वा परमाणुनिष्ठं वा । उभयथापि न कर्म । अदृष्टस्या- ऽचेतनस्य कर्माभिमुख्यायोगात् । तथात्वे सर्वदा सृष्टिमसङ्गात् । न च जीवोऽस्य प्रेरकः । तदानीं तस्य ज्ञानवत्त्वाभावात् । नच वैशेपिकाभिमत ईश्वरः प्रेरक इति वक्ष्यते । अतः सर्गा- भाव इत्यर्थः । यद्वा परमाण्वोः संयोगोत्पत्ती सृष्टिविभागोत्पत्ती च प्रलयस्तयोच संयोगविभागयोः कर्मैव हेतुरिति तत्सिद्धान्तः । तथाच संयोगहेतुः कर्म नास्तीत्युक्तम् । एवं विभागहेतुः कर्म नास्ति निमित्तस्यादृष्टस्य नोदनादेरसंभवात् । अदृष्टं च भोगार्थ- मेव, न प्रलयार्थमित्युभयथापि न कर्माऽतः संयोगविभागहेतु- कर्माभावात्तदभावस्तयोः सृष्टिप्रलयोरभाव इत्यर्थः । तस्मादनु- पपन्नः परमाणुकारणवादः॥१२ ।। समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवास्थितेः ॥ १३ ॥ तदभाव इत्यनुषङ्गः । तस्य परमाणुकारणवादस्याऽसम्भव इत्यर्थः । कुतः । परमाणुधणुकयोः समवायाऽभ्युपगमात् । अभ्युपगमे को दोपस्तत्राह ॥ साम्यादनवस्थितेरिति ॥ यया घणुकं परमाणुभ्यामत्यन्तं भिन्नं तत्समवायमपेक्षते, एवं सम- वायोऽपि समवायिभ्यामत्यन्तं भिन्नः सन्नन्येन समवायेन समवायिभ्यां सम्बद्ध्येताभिन्नत्वस्य सम्बद्धस्य साम्यादसम्बद्ध- ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । स्य सम्बन्धत्वादर्शनात् । तथाच तस्यापि भिन्नत्वसाम्यात् । समवायान्तरमित्यनवस्था स्यादित्यर्थः । स्वरूपस्य सम्बन्धत्वे समवायलोपमसङ्ग इति बोध्यम् । तयाच समवायासिद्धी समवेत- यशुकादिष्यासिद्धिः स्यादिति भावः ॥ १३ ॥ नियमेव च भावात् ॥१४॥ परमाणना मत्तिस्वभावचे प्रवृत्तनित्यमेवभावात् मलया- भावप्रसङ्गः । नित्तिस्वभावत्वे निहत्तनित्यमेव भावात् सध्य- ऽभावमसङ्ग इति भावः ॥१४॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययोऽदर्शनात ॥ १५ ॥ चतुर्विधाः परमाणवो रूपस्पर्शादिमन्तो नित्या अणवशति वैशेपिकासद्धान्तः । स नोपपद्यते । तथाहिं । परमाणवो नित्याः स्थूलाच भवितुमर्हन्ति । रूपादिमत्याह पटादिवत् । पटो हि रूपादिमत्त्वात् स्वकारणतन्त्वपेक्षया स्थूलोऽनित्यश्च । तद्वज- गत्कारणस्यापि रूपादिमत्वे अनित्यत्वमसक्ती स्वकारणाऽपेक्ष- या स्थूलत्वं स्यादिति न जगजकारणस्य रूपादिमत्वमिति लापर्यम् । सूत्रार्थस्तु, भवन्मते जगत्कारणस्य रूपादिमत्यादणु- स्वनित्यत्वविपयर्यः स्यूलत्वमनित्यत्वं च प्रसज्ज्यत । लोके रूपादिमत्तः पटादेस्नया दर्शनादिति ॥१५॥ उभयथा च दोपात् ॥ १६ ॥ रूपरसगन्यस्पर्णात्मिका पृथिवी स्थूला दृश्यते । रूपरस. स्पर्शामिका आपः मूक्ष्माः, रूपस्पर्शात्मकं तेज सक्ष्मतरम् । स्पर्शात्मको वायुः सूक्ष्मतम इत्यनुभवागमसिद्धा प्रक्रिया । तत्र पृथिव्यादिवत् परमाणोऽप्युपचितापचिदगुणात्मका कल्प्यन्त न बाआयेऽणुत्वन्यायातः। उपचिताभचिनगुणात्माधिपादः ·घेदान्तदर्शनम् ।२ अभ्याये २ पादः । स्वरूपोपचयापचयदर्शनाद् गुणानां द्रव्यादतिरिक्तत्वेऽपि तादृशगुणवच्चेन पृथिव्यादीनामुपचयदर्शनात् । अणुस्वच्याधाल एव । न वा गुणगुणिनोर्भेदः सम्भवति । भेदे गवाश्ववद्गुण- गुणिभावाऽनुपपत्तेदितीये तत्कार्यपृथिच्यादिषु रूपाद्यनुपलम्भ- प्रसङ्ग इत्युभयथापि दोषादनुपपन्नः परमाणुकारणवादः ॥१६॥ अपरिग्रहाचाऽत्यन्तमनपेक्षा ॥ १७ ॥ प्रधानवादो हि सत्कार्यत्वाचंशेन मन्वादिभिः शिष्टैः परि- गृहीतः । परमाणुकारणवादस्तु केनचिदप्यशेन कैश्चिदपि शिष्टैन परिगृहीत इति शिष्टाऽपरिग्रहाचात्यन्तमनपेक्षा परमाणुकारण- वादे कर्तव्या वेदविद्भिरित्यर्थः । सूत्रे चशब्देन वैशेषिकाभिमत- पदपदार्थाऽसम्भवः सूचितः। स चासम्भवः प्रतिपादितो भगवता भाष्यकृता । तस्माद्धान्त्येकमूलवैशेषिकादिमतेन न समन्वय- स्य विरोध इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ (४ वैनाशिकखण्डने समुदायासियधिकरणम् । सू०१०) समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदप्राप्तिः ॥१८॥ वैशेपिकस्तावत् परिमाणभेदेन देहादेराशुतरविनाशित्वा- गीकारादात्मनः स्थायित्वाङ्गीकाराचार्द्धवैनाशिकः । सर्वक्षणि- कत्ववादिनस्तु पूर्णवैनाशिका इत्यर्द्धवैनाशिकवैशेपिकमत- निराकरणानन्तरं पूर्णवैनाशिकमतं बुद्धिस्थमिदानीं निराक्रियत इत्यवान्तरसङ्गतिर्द्रष्टव्या। तत्र तावद् बुद्धमुनिना आगमउपदिष्टः । स चागमो वैभापिकसौत्रान्तिकयोगाचारसर्वशून्यवाद्याऽऽख्य. चतुर्विधशिष्यप्रतिपत्तिवैचिच्याचतुर्विधो भवति । तत्र वैभाषिक- सौत्रान्तिकयोमा॑नं तदतिरिक्तपदार्थाश्च सर्वे क्षणिकाः सत्यभूताः सन्ति । इयान् परं भेदो, वैभापिकस्य घटादिपदार्याः प्रत्यक्षाः, ·ब्रह्माऽमृत्यर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । सौत्रान्तिकस्य तु ज्ञाने घटायाकारे सम्पन्ने तेनाकारण प्रत्यक्षेणाऽभत्यक्षयटादयोऽनुपीयन्त इति । तयाऽऽदौ वभापिक- सीत्रान्तिकयांनास्तित्वाऽविशेषाचार्मतमेकीकृत्य वन्मन प्रमाणमूलं भ्रान्तिमूलं येति सन्दहे, प्रमाणमूलमिति प्राप्तम् । तथाहि । पृथिव्योनोवायश्चत्वारि भूतानि चतुर्विधपरमाणुपुञ्ज- स्वरूपाणि 1 एवं भौतिकानि रूपादिविपयन्द्रियाणि परमाणु. पुअस्वरूपाणि । न हि परमाणुसमूहव्यतिरेकेणावयविभूतं कि- ञ्चित् कार्यमस्तीति परमाणुहेतुक एव पृथिव्यादिसमुदायोवाही आध्यात्मिकञ्चसमुदाय:स्कन्धहेतुकः । तथाहि । ख्यविज्ञानवेदना- संज्ञासंस्काराक्षपञ्चैते स्कन्धाःतत्र रूपस्कन्या सविपयोन्द्रियाणि। विपयाणां रूपादीनामाध्यात्मिकत्वमाध्यात्मिकेन्द्रियसम्बन्धाद् द्रष्टव्यम् । अहमित्यालयविज्ञानप्रवाहो विज्ञानस्कन्धः। सुखादि- प्रत्ययो वेदनास्कन्धागौरश्वइत्यादिशब्दादिविशिष्टवस्तुविषयक- सविकल्पकमत्ययः संज्ञास्कन्धः । रागद्वेषमोहधर्माऽधर्माः संस्कारस्कन्धः । तत्र विज्ञानस्कन्धचित्तमित्यात्मति च गीयते । इतरे स्कन्धाश्चैत्ताः । एतेषां चित्तत्तानां स्कन्धानां समुदायः सर्वव्यवहाराऽऽस्पदम् । आध्यात्मिकश्च समुदायः स्कन्धहेतुक इति सर्पक्षणिकलवादिनोभाषिकसौत्रान्तिकयोर्मतम् । त- निराकरोति ॥ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदमाप्तिरिति । उभय- हेतुकेऽपि समुदाये परमाणुहेतुफ बाह्यसमुदाये स्कन्धहेतुके आध्यात्मिकसमुदाये च तदमासिस्तस्य समुदायस्थापासरित्यर्थः। अचतनानां परमाणनां स्कन्धानां च स्वतःसमुदायाऽयोगा- दन्यस्य च स्थिरस्य, चेतनस्य समुदायफरनभ्युपगमादिति मूत्रवाक्यशेपः ॥ १८ ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वादितिचेन्नोत्पत्तिमानिमित्तत्वात १९|| ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः । ननु संहन्तुश्चेतनस्याभावेऽपि संघात उपपद्यते । तथाहि । अविद्या संस्कारो विज्ञानं नाम रूपं पडायतनं स्पर्शो वेदनेत्ये- वजातीयकानामविद्यादीनाम् इतरेतरमत्ययत्वादितरेतरकारण- त्वाद्धटीयन्त्रवदनिशमावर्तमानेप्वविद्यादिवक्षिप्तः संघात उपपद्यत इति शङ्कार्थः। कार्य प्रति अयते जनकत्वेन गन्तीति व्युत्पत्या प्रत्ययशब्दः कारणवचनः । अविद्यादीनामयमर्थः । क्षणिकेपु स्थिरत्वनित्यत्वादिभ्रान्तिरविद्या सा च विषयेषु रागाद्यात्मकसंस्कारहेतुः । स च संस्कारो गर्भस्थस्याऽऽयं विज्ञानं जनयति । तस्माचाऽऽलयविज्ञानात् पृथिव्यादिचतुष्टयं, शरीरस्य समुदायस्य कारणभूतं जायते । तदेव नामाश्रयत्वा- नाम इत्युच्यते । तच नाम सिताऽसितादिरूपं तच्छरीरं जन- यति । गर्भभूतस्य देहस्य कलिलं युद्बुदाद्यवस्था नामरूपशब्दा- ऽर्थ इति पर्यवसन्नं पृथिव्यादिचतुष्टयं नाम रूपं च शरीरं विज्ञान- धातुश्चेति पड़ायतनानि यस्येन्द्रियजातस्य तत् पडायतनम् । नामरूपेन्द्रियाणां मिथःसम्बन्धः स्पर्शस्ततः सुखादिका वेदना, ततः पुनरविद्यादय इति । निराकरोति ॥नेति।। कुतः। उत्पत्ति- मात्रनिमित्तत्वात् ।। अययर्थः । द्विविधो हि कार्योत्पादस्तवा- ऽभिमतः-- हेत्वधीनः, कारणसमुदायाऽधीनश्चेति । तत्र हेत्व- ऽधीनो यथा वीजादङ्कुरः अङ्कुरात् पत्रं पत्रात् काण्डमित्यादौ । कारणसमुदायाऽधीनो यथा पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकाल- विशेषाणां मेलने सति तेभ्य उपकृताद्वीजादङ्कुरो जायते, एव- माध्यात्मिक कार्योत्पादोऽपि पूर्ववद् द्विविधः । तत्राद्यो हेत्व- धीनः कार्योत्पादश्वाविद्यादीनाम् । द्वितीयस्तु पृथिव्यसजीवाम्बा- काशाऽऽलयविज्ञानानां समवायात कार्यस्योत्पाद इति, कार्य- अथरादीकारिन्पस्नेहपाकादीनां दर्शनाद् पृधिव्यादीनां कारण- "

·No text on this page.

·घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः । तुच्छमिति वदन्ति । तत्राऽऽकाशस्य निरुपाख्यत्वमुत्तरसूत्रे निरसिष्यते । अत्र तु युद्धिपूर्वकनाशाबुद्धिपूर्वकनाशरूपनि- रोधद्वयं निराक्रियते । प्रतीपामतिकूलाऽसन्तं घटमसन्तं करो- मीत्येवमाकारिका संख्याधुद्धिः मतिसंख्या । तत्पूर्वको नि- रोधो नाश प्रतिसंख्यानिरोधाअतत्पूर्वको नाशोऽअतिसंख्यानि- रोषः। तयोर्निरोधयोःसंतानिपु,संताने वा अमाप्तिरसंभव इत्यर्थः। कुतः । अविच्छेदात् । न तावनिरोधद्वयस्य संतानगोचरत्वं, संतानस्याविच्छेदात् । संतानविच्छेदो हि चरमसंतानिविच्छे- दाद्वक्तव्यः। स न युक्तः। चरमसंतानिनः कार्यान्तरजनकत्वे सं- तानस्याविच्छेद एव।अजनकत्वे चरमसंतानिनोऽयक्रियाकारि- स्वरूपसत्वाभावनात्यन्तासन्चात् पूर्वसंतानिनां सर्वेषां शून्यता- परिशेपापत्तिः। अर्थक्रियाया अभावात् । नापि संतानिमतियोगि- फत्वं निरोधव्यस्य । सन्तानिनां घटादीनां क्षणिकत्वेन धुद्धि- पूर्वकनाशायोगात् । नाप्यबुद्धिपूर्वका समूलनाशस्त्वदभ्युपगतः संभवति । मूलस्य मृदादेः प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । तस्मान्निरोध- द्वयस्याऽनुपपत्तिः ॥२२॥ उभयथा च दोषात् ।। २३॥ स्थिरत्वादिभ्रान्तिरूपाविद्यायाः किं सम्यग्ज्ञानाद्विनाश उत स्वतो वा । नायः । निर्हेतुकनाशाऽभ्युपगमहानिमसङ्गात् । द्वितीये सम्यग्ज्ञानोपदेशानर्थक्यमित्युभयथापि दोषादसगतं सौगतमतमित्यर्थः ॥ २३॥ आकाशस्य निरुपाख्यत्वं दूपयति- आकाशे चाविशेषात् ।। २४ ॥ आत्मन आकाशः संभूत इति श्रुत्या शब्दगुणकत्वेन चा- ·१९० ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमारयवृत्तिसहितम् । ऽऽकाशेऽपि पृथिव्यादिवद्वस्तुत्वप्रतिपत्रविशेषान्न निरुपाख्यत्व- मित्यर्थः ॥२४॥ आत्मनः क्षणिकत्वं दूषयति- अनुस्मृतेश्च ॥ २५ ॥ अनुभवमनु अनन्तरमुत्पद्यमाना स्मृतिरनुस्मृतिस्तद्रलाद् आत्मनोऽनुभवितुर्न क्षणिकत्यमित्यर्थः । अन्याऽनुभूतेऽन्यस्य स्मरणाऽयोगादिति भावः ॥ २५ ॥ नासतोऽदृष्टत्वात् ॥ २६॥ क्षणिकात् कार्योत्पत्तिमिच्छता अर्यादभावानिरुपाख्यादेव कार्योत्पत्तिरङ्गीकृति प्रतिभाति। पूर्वक्षणनाशं विना कार्यक्षणो- स्परययोगात् साक्षादभावाद्भावोत्पत्तिः स्वग्रन्थे दर्शिता । तया- चाऽसतोभावानिरुपाख्यात् कार्योत्पचिर्न युक्ता । कुतः ।। अदृष्टत्वात् ।। निरुपाख्यानरविपाणादेः कार्योत्पत्तरदृष्टत्वादित्य. ऽर्थः । त्वादिति वा पदच्छेदः । सत एव मृदादेः कार्योत्पत्ते ईएत्वादित्यर्थः ॥२६॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः २७॥ किश्चैवमभावादावोत्पत्त्यङ्गीकारे उदासीनानां नत्तत्कार्य- साधनेषु कृप्यादिप्वप्रवर्त्तमानानां, स्वगृहे तूष्णीमुपविष्टानामपि पुंसां स्वस्वाऽभिपतस्य कार्यस्य सिद्धिः स्यादित्यर्थः । तस्माद् भ्रान्त्येकमूलेन,वैभाषिकसौत्रान्तिकयोद्यावादिनोर्मतेन,सम- न्वयस्य न विरोध इति सिद्धम् ॥ २७ ॥ (५ विज्ञानवादानिराकरणाधिकरणम् । सू०५) नाभाव उपलब्धेः ॥२८॥ एवं क्षणिकवाद्यार्थवादिनिराकरणं कृतम् । तनिराकरण- ·चेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः । मुपजीव्य क्षणिकविज्ञानमात्रसत्यत्ववादी सत्यवतिष्ठते इत्यनयो- रुपजीन्योपजीवकभावः संगतिः। विज्ञानवादिनो वौद्धस्य योज्यं सिद्धान्तो, विज्ञानातिरिक्तस्यवाह्यपदार्थस्याभाव इति, सोऽस्या- ऽधिकरणस्य विषयः। स किं मानमूलो भ्रान्तिमूलो वेति सन्देहे मानमूल इति माप्तम् । तथाहि । नीलादिविज्ञानस्य, स्वरूपतः सर्वार्थान् म. त्यविशिष्टत्वादावार्थवादिनापि तस्य नीलादिविज्ञानत्वसिद्धये नीलायाकारत्वमङ्गीकरणीयम् । तथाच तेनैवाऽऽकारेण सर्वव्य- वहारोपपत्तौ किं वाद्येन नीलादिना बन्ध्यायमानेन । तथाच स्वप्रकाशनीलादिविज्ञानस्य क्षणिकत्वात् साकारत्वाच स्थायि- निराकारविज्ञानाद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग ब्रुवन् समन्वयो न सिक्ष्यती- ति प्राप्ते, धूमः। विज्ञानव्यतिरिक्तानामर्थानामभावो न सम्भवति। कुतः १ ॥ उपलब्धेः ॥ विज्ञानातिरिक्तानाम् अर्थानां घटः पट इत्यायनुभवसिद्धत्वादित्यर्थः । नच विज्ञानाकारेणाऽनुभवस्या- स्पयासिद्धिः । वाह्याथै विना तत्सारूप्यात्मकाकारस्य ज्ञाने- ऽपि आसिद्धः । एवञ्च प्रतीयमानो वाह्यार्थ एवेति न ज्ञानस्य साकारत्वं,नापि क्षणिकत्वम् । पानाभावादनुमानस्थ पक्षाधनेक- ज्ञानसाध्यतया स्थापिनमनुमातारं विनाऽनुदयादितिस्थायि- निराकारब्रह्मणि समन्वयो न विरुद्धयत इनि ॥ २८ ॥ ननु जाग्रदवस्थायामुत्पन्नाः सर्वे प्रत्यया निरालम्बनाः । प्रत्ययत्वात् । स्वागन्धर्वनगरमायाविनिर्मितमायादिप्रत्ययवाद- त्याशा दृष्टान्ते वाधितविषयस्वमुपाधिरित्याह- चैधर्याच न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥ स्वमादिदृष्टान्तेन निगलम्बनत्वं, जाग्रत्मत्पयस्येत्यर्थः । चशब्देन दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं सूचितम् । स्वमादावपि माति- ·. १९२ ब्रह्माऽमृतवार्पणीलमाख्यत्तिसहितम् । भासिकविपयाणां सत्वादिति ॥ २९ ॥ किञ्च, वाह्यार्थानामभावे घटज्ञान पटज्ञानमित्यादिवैचित्र्यं. शाने न स्यात् । नचं पूर्वपूर्वानादिविचित्रवासनावशाइचिन्य स्यादिति वाच्यम् । वाह्यार्थाभावे वासनानामप्यभाषादित्याह- न भावोऽनुपलब्धेः ।। ३०॥ वासनानां न भावो न सम्भव इत्यर्थः । कस्मात् ।। अनुप- लब्धः। त्वत्पक्षे बाबार्यानामनुपलब्धेरित्यर्थः।वासनाना बाया- ऽर्थानुभवव्याप्यत्वाद्यापकाभावे व्याप्याभाव इति वाद्यार्थी- ऽनुभवस्य वासनानां प्रति कारणत्वात् कारणाभावे कार्याभाव इति वा तात्पर्यम् । किञ्च वासनानां संस्काराभिधानानां त्वत्यो आश्रयाऽसम्भवादनुपपत्तिः ॥ ३०॥ नन्वहमित्यालयमत्यय एवाऽऽश्रय इत्यत आह- क्षणिकत्वात् ॥ ३१ ॥ आलपविज्ञानस्य क्षणिकत्वाङ्गीकारामाश्रयत्वं, संस्कारा- श्रयत्वे वा न क्षणिकत्वम् । संस्कारसमानकालीनस्य वा सं- स्कारकाले असतो वाऽऽश्रयत्वायोगादिति भावः।। ३१ ।। सर्वथानुपपनेश्च ॥३२॥ पश्यना, तिष्ठनेत्याचपशब्दप्रयोगाद् ग्रन्थतोऽप्यनुपपमपि- दं घेदवाह्यानां मतमुक्तमकारेणार्थतोऽप्यनुपपन्नमिति सर्वयानुप- पचेर्नादरणीयं श्रेयोऽपिभिः सौगतमतमित्यर्थः । दर्शनमिति वक्तव्ये, पश्यनेत्यपशन्द स्थानमिति वक्तव्ये, तिष्ठनेत्यपशन्दः, शस्तिष्ठतेच धातोः सिति प्रत्यये पश्यविपरदेशी भगतः । नपुभत्यये तस्याशिवादिति बोध्यम् ॥ ननु यापार्यवादस्य केवलविज्ञानमात्रवादस्य चोक्तरीत्या- ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याय २ पादः। असम्भवाच्छ्न्यं निःस्वरूपमेव प्रपञ्चतचं किं न स्यादिति भाङ्का- यां पुनर्नाभाव उपलब्धेरित्यादीनि मूत्राणि शून्यमतनिरास- परत्वेन योज्यन्ते । प्रपञ्चशून्यत्वस्य सर्वप्रमाणचाधितत्वेन तनि-रा साय पृथक्मयनानपेक्षणात् । तथाहि । ज्ञानार्थयो!भाषः । प्रमाणैरुपलब्धेरित्यर्थः ॥ वैधाचेति सूत्रं पूर्ववद् व्याख्येय- म् । प्रपञ्चस्य वाध्यत्वे बाधाधिष्ठानं सत्यं किञ्चिद् वक्तव्यम् । निराधष्ठानवाधायोगात् । तस्य चाऽधिष्ठानस्य त्वन्मते,न भावः, न सत्त्वम् । ममाणतस्तदनुपलब्धेरिति, न भावोऽनुपलब्धेरिति सूत्रार्थः॥ क्षणिकत्याचेतिसूत्रे विभक्तः पूर्वमुपदेशेत्यध्याहारः । तथाच कचित् पदार्थानङ्गीकृत्य तेषां क्षणिकत्वोपदेशाच्छून्योपदेशाच्च व्याहतार्थबोधकः सुगत इत्यर्थः । अन्त्यसूत्रं कृतव्याख्यानम् । तस्माद् भ्रान्त्येकशरणबौद्धमतेन न समन्वयस्य विरोध इति सिद्धम् ॥ देहस्य सर्वसाधारणत्वेन जडत्वविभक्तत्वरूपेण प्रत्यक्षत्व- नश्वरत्वात्तस्यात्मता नसम्भवतीत्युपेक्षितं सूत्रकारैरिति तेनापि समन्वयस्य न विरोधः ॥ ३२॥ (६) आर्हतानां सप्तभङ्गीनयनिराकरणाधिकरणम् (सू०४) नैकस्मिन्नसम्भवात् ॥ ३३ ॥ एवं मुक्तकच्छानां यौद्धानां मते निरस्ते विवसनानां जैना- नां मतं बुद्धिस्थं बुद्धिसन्निधिलक्षणसङ्गत्या निराक्रियते । तत्र संशयः । किं दिगम्बरमतं मानमूलं भ्रान्तिमूलं वेति । पानमूल- मिति प्राप्तम् । तथाहि । स्यादास्ति, स्यानास्ति, स्यादस्ति नास्ति च, स्थादवक्तव्यः, स्यादस्ति चावक्तव्यः, स्यानास्ति चावक्तव्यः, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्चेत्येवंरूपसप्तभानयमस्तित्वनास्ति- ·प्रमाऽमृतवर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । स्वादिविरुद्धधर्मयमादाय सर्वेषु योजयन्तो विवसनाः पदार्थ- मावस्याऽनेकरूपत्वम् आचक्षते उपादानादिप्यवहारसिद्धये । अन्यथा वस्तुन एकरूपत्वेन सर्वात्मनाऽस्तित्वं, नास्तित्वं वा । वक्तव्यमिति प्राप्यात्मनापि सत्वाद् वस्तुभात्पर्यमुपादानादि- व्यवहारो नस्यात् । अतः केनचिद् घटादिरूपेणाऽस्ति, फेनचिन प्राप्यादिरूपेण नास्तीत्यनेकत्वमेव वस्तुनः । समभङ्गनयो नाम सप्तस्वस्तित्वादिषु वस्तुन्यका विरोधभङ्गः । स एवात्र नयो युक्ति, म इत्यर्थः । स्यादस्तोत्यादेरपमर्थः । स्यात्पदं फयनि- दित्यर्थकम् । वस्तुनोस्तित्वरिपक्षापामाधो भङ्गः । असच्यवि- वक्षायां द्वितीयो मङ्गः । क्रमेणोभयवाञ्च्छायां तृतीयो भाः । युगपदुभयवाञ्च्छापामस्तित्त्वनास्तित्वयोर्युगपदाचा वक्तुमशक्य. स्वादवक्तव्यत्वं वस्तुन इति चतुर्थो भारः। आधचतुर्थयोर्भङ्गयोः क्रमेण वाञ्छायां पञ्चमो भाः । दितीय- चतुर्थयोर्विवक्षायां पष्ठो भद्रः। आधद्वितीयचतुर्यानां पाया यां सप्तमो भङ्ग इति । एवमेकत्वाऽनेकवनित्यत्वाऽनित्यत्वादि. विरुद्धधर्मपमादायोक्तनयो योजनीय इति । तस्माद्वस्तुमात्रस्य सचमसचं चेत्येवमादिविरुद्धाऽनेकधर्मवत्वमेवेत्येकरूपग्राम- समन्वयो न सिक्ष्यतीतिमासे घूम:- नकास्मिन्नसम्भवादितिाएकस्मिन् परमार्थरूपे वस्तुनि विदधर्मा- णामसम्भवाद्वस्तुनोऽनेकरूपतं नास्तीत्पर्यः। पदास्ति तदस्त्येष, नास्ति । यनित्यं तनित्यमेव, नाऽनित्यम् । यया मत्यगात्मा वस्तुभूत एवं प्रपञ्चस्पापि त्वन्मते वस्तुभूतत्वान्नानेकरूपत्व- सम्भवोऽस्मन्मते तु प्रपञ्चो, न सन्नाप्यऽसत् किन्त्यनिर्वचनीय एव । तेन सर्वव्यवहारसम्भव इति भावः ॥ ३३ ॥ एलेपामाईताना देहपरिमाण एवात्मेति मनं दुपयनि- ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः । एवश्चात्माऽकात्न्यम् ॥ ३४ ॥ यथैका विरुद्धधर्माऽसम्भवो दोपस्तेपामार्हतानां मते एव- मात्मनोऽकाय परिच्छिन्नत्वं, दोपान्तरं स्यात् । जीवस्य देह- परिमाणत्वाङ्गीकारादित्यर्थः । तथाच परिच्छिन्नत्त्वादात्मनो घटादिवदनित्यत्वं स्यादिति भावः। किश्चात्मनो देहपरिमाण- स्वे मनुष्यात्मनः कर्मवशाद् गजशरीरे कृत्स्ने भवेशो न स्यात् । पुत्तिकाशरीरे वा कृत्स्नस्याऽऽत्मनः प्रवेशो न स्यात् ॥ ३४॥ ननु जीवस्य सावयवत्वाङ्गीकारात् पर्यायेण गजादिशरीर- मामी कचिदवयवा आगच्छन्ति, सूक्ष्मपत्तिकाशरीरमामा च केचिदपगच्छन्तीति न मनुष्यात्मनः स्थूलसूक्ष्मशरीरमासिवि- रोष इत्याशा निराकरोति-~ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५ ॥ पर्यायादपि अवयवगमनागमनाभ्यामपि तत्तत्स्थूलसूक्ष्म- शरीरपरिमाणत्वस्यात्मन्यविरोध इति न चेत्यर्थः । कुतः ॥ विकारादिभ्यः॥आत्मनः सावयवत्वेन तत्तच्छरीरप्राप्त्या वृद्धि- हासवत्त्वाङ्गीकारे विकारवत्त्वमसक्तौ प्रदीपादिवदनित्यत्वं स्याद् अनित्यत्वे च बन्धमोक्षाभ्युपगमो विरुद्धयेत । जलतुम्बिका- न्यायेन संसारसागरे मनस्य बन्धविच्छेदात् संततोर्ध्वगमनं मुक्तिर्भवतीति त्वयाभ्युपगमादिति । यदा पूर्वसूत्रे परिच्छिन्न- स्वादात्मनोऽनित्यत्वं स्यादिति उक्तमयुक्तम् । अनित्यत्वेऽपि चौदवत् सन्ताननित्यत्वोपपत्तरित्याशयाह ।। न चैत्यादि सूत्र- म् ॥ पर्यापादपि सन्तानरूपेण नित्यत्वस्मात्मन्पविरोध इति न चेत्यर्थः कुतः॥विकारादिभ्यः॥ सन्तानस्य सन्तानिव्यतिरिक्त- स्पसचे तस्य च सन्तानिजन्यत्वाद्विकारवत्वं स्यादेव । असत्वे ·ब्रह्माऽमृतपाणीसमाण्यवृत्तिसाहितम् । नैरात्म्यवादप्रसङ्ग इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ किञ्च, अन्त्यावस्थितधोभयनित्यत्वादविशेषः ।। ३६ ॥ मुक्तात्मनो यत् परिमाणं तदन्त्य, तच नित्यमप्यणुत्वा- धन्यतमपरिमाणत्वेन ज्यवस्थितं चेति जनासिद्धान्तः । तथान, अन्त्यस्य परिमाणस्य नित्यत्वेनाऽपस्थितेस्तष्टान्तेनाऽऽस्म- परिमाणत्वेन हेतुनोभयोरायमध्यमपरिमाणयोनित्यत्वमसङ्गात् । त्रयाणामाधमध्यमान्त्यपरिमाणानामविशेषः साम्पस्पादित्यर्थः । नित्यपरिमाणानो प्रयाणामेकाऽसंभवान्नित्यत्वमापाय, तेन साम्यमापादितमिति द्रष्टव्यम् । परिमाणसाम्ये स्थूलमशरीर- प्रासौ परिमाणवेपम्यं नस्यादिति भावायदा सर्वदकमेव परिमाण स्यादित्यापाघम् । तथाहि । अन्त्यपरिमाणस्प जन्पत्ये नित्पत्य- विरोपादाघमध्यमकालाजस्थानं वक्तव्यमिति, पदन्त्यपरिमाण- मणु महद् वा तदेवकं सर्वदा स्थानान्यत् । तयाचान्त्यपरिमाण- स्पावस्थितरणुत्वापन्यतमत्वेन नियतत्वादापयध्यकालयोरुभयो- स्तस्प परिमाणस्य नित्यत्वादेकत्वादविशेषः । जीवोऽधे- दणुरेय, महाँथेन्महानेर स्पादित्यर्थः । तथाच न शरीरपरि- माणनियम इति भावः । तस्मादयुक्तविवसनमर्तन न समन्वयस्स विरोध शति सिद्धम् ॥ ३६॥ इदानीं फेवलं निमित्तकारणमेवेश्वरो, नोपादानमिति सपा सेवरसांख्यपातलिवकणभुगादीनां मतं, तदीयं दूपपनि- (७ फेयलनिमिचकारणपादनिराकरणाधिकरणम् । १०५) पत्युरसामजस्यात् ॥ ३७॥ पूर्व सत्वासच्चयोरेका विरोधादसम्भव इत्युक्तम् । गाई तदुपादरनफर्वत्वपारेकत्र विरोधाइसम्भव इति ष्टानसहत्या ·१९७ वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः। निमित्तोपादानोभयात्मकब्रह्मसमन्वयाऽसम्भव इत्याक्षेपे सिद्धा- पत्युरीश्वरस्य जगदुपादानप्रधानादिमेरकत्वेन जगन्नि- मित्तत्वमात्रं न सम्भवति । कुतः ॥ असामञ्जस्यात् ।। ईश्वरस्य जगत्सर्जने प्रवृत्ती रागद्वेपादिप्रसङ्गाद् असामञ्जस्यं स्याद् । महत्चे रागपादिपूर्वकत्वेन लोके दृष्टत्वाद् दृष्टाऽनुसारित्यात् कल्पनाया। अस्माकं तु श्रुत्यनुसारित्वादनिर्वचनीयवादित्वाच न दोष इति भावः ॥ ३७॥ सम्बन्धाऽनुपपत्तेश्च ॥ ३८॥ प्रेर्यप्रधानादिभिः प्रेरकस्येश्वरस्य सम्बन्धो वाच्यः । असम्बन्धस्य प्रेरकत्वाऽयोगात् । न च सम्बन्धः सम्भवति । निरवयवत्वादयुतसिद्धत्याच संयोगसमवाययोरनुपपत्तेरित्यर्थः। सिद्धान्ते त्वविद्यादिप्रेरकत्वं कल्पिततादात्म्येनोपपद्यत इति भावः ॥ ३८॥ किञ्च, कुम्भकारस्य मृदादिप्रेरत्वदृष्टान्तेनेश्वरस्य प्रधाना- दिप्रेरकत्वं कल्पनीयम् । न हि तत् सम्भवति । प्रधानस्य रूपा- दिहीनत्वेन दृष्टमृदादिवलक्षण्यात् प्रधानादिविषयकोरणाया ईश्वरस्पाऽनुपपरेरित्याह- अधिष्ठानानुपपचेच ॥ ३९॥ अधिष्ठान प्रेरणा | सिद्धान्ते तु न दृष्टापेक्षा, श्रुत्येकशरण- स्वादिति भावः ।। ३९ ॥ करणवञ्चन्न भोगादिभ्यः ॥ ४०॥ ननु करणानीन्द्रिपाणि अप्रत्यक्षाण्यापि, यथा जीवेन प्रेर्यन्ते, एवं प्रधानादिकमप्रत्यक्षमपीश्वरेण प्रेर्यन्ते इतिचेन्न । कुतः ।। भोगादिभ्यो, दोपेभ्यः । जीवो हीन्द्रियग्राम भोगार्थ प्रेरयति ।

·ब्रह्मामृतार्पधीसमास्यवृत्तिसहितम् । तद्दष्टान्तेनेश्वरस्य मेकले तहोगादयः मसनित्यः ।। यदा, सशरीरस्यैव प्रेरकत्वदर्शनादीश्वरस्य च शरीरानुप- पत्तेर्न मेरकत्वमित्याह । अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ।। ३९ ।। भोगाधिष्ठानं शरीरमधिष्ठानशब्दार्थः । करणवचेन्न भोगा. दिभ्यः ॥ करणवदिन्द्रियाधिष्ठानं शरीरमित्यर्थः । नदीम्बरे अडीक्रियते एवेतिचेन्न । शरीरवत्वे भोगादिप्रसङ्गादीश्वरत्वमेव न स्यादित्यर्थः ॥ ४०॥ अन्तयत्त्वमसर्वज्ञता वा॥४१॥ किच, मंधानजीवेश्वराणां या संख्या, पञ्च परिमाणं, तदुश्मीश्वरेण परिच्छिद्यते ? न वा। आये परिच्छिन्नसंख्या बचात् परिच्छिन्नपरिमाणवत्त्वाच प्रयाणां प्रधाननीवेश्वराणां घटादिवदन्तवत्वं विनाशित्वं स्यात् । द्वितीये ईश्वरस्याऽसर्व- शत्वं स्यादित्यर्थः । तस्मादसतेन तार्किकपरिकल्पितेश्वर- कारणवादेन नानिमित्तोपादानप्रससमन्वयपिरोपइतिसिद्धम्॥४१ (4) जोयोत्पत्तियानिराकरणाधिकरणम् । २०४) उत्पत्त्यसम्मवाद ॥४२॥ एवं फेवलाधिष्ठातवेश्वर इति वेदाऽसङ्गतमते निरस्ते, नि. मिर प्रकृतिश्वेश्वर इति भागवतमतस्य वेदसतार्थत्वाचदही- कृतजीवोत्पत्यंशेऽपि प्रमाणमूलत्वं स्यादिति प्रत्युदाहरणसात्या- रम्भः । तद् भागवतमतं प्रमाणमूलं, भ्रान्तिमूलं वेति सन्देहे ममाणमूलमिति प्राप्तम् । तथाहि । वासुदेवः सन्तु परमात्मा परमार्थतत्वं जगदुपादानं निमित्तं च । तस्माद्वासुदेवान सङ्कर्षणा- ऽऽरुपो जीव उत्पद्यते । ततो जीवाद प्रद्युम्नाख्यं पनो नापते । मनसशाऽनिरुद्धाख्योऽहकार इति । तथाच जीवाभिमाद्रह्मणो जगत्सर्ग युवतः समन्वयस्थासम्भव इति माप्ते, पेदाविरुद्धांच- ·घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये २ पादः। पङ्गीकृत्य घेदविरुदजीवाद्युत्पत्यशं दूषयति।। उत्पत्यसम्भवादि- ति ॥ परमात्मनो चासुदेवाज्जीवस्योत्पचेरसम्भवाद् न तन्मतं सावित्यर्थः । अन्यथा जीवस्योत्पत्त्यङ्गीकारे घटादिवदनित्यत्वा- पत्या भगवत्माप्तिरूपमोक्षस्त्वदभ्युपगतःकस्य स्यादित्यर्थः ॥४२॥ न च कर्तुः करणम् ॥ ४३ ॥ लोके कर्तुर्देवदत्तादेः सकाशात् करणस्य कुठारादेरुत्पत्त्यदर्शना- जीवात् कर्तुः करणं मनो जन्यत इत्येतन युक्तमित्यतश्च तन्मत- मसङ्गतमित्यर्थः। अयं भावः। किं जीवो मनः करणान्तरमासाय जनयति, अनासाथ वा । आये तत्करणान्तरं जीवजन्यं न वा । आयेऽनवस्था। आद्यविकल्पावतारसम्भवात् । द्वितीये तदेव मनो- स्त्विति न मनसो जीवजन्यत्वम्। आद्यद्वितीये करणरहितस्यैव जीवस्य कार्यजननसामाडीकारे किं मनःकल्पनयेति ॥४३॥ ननु संकर्षणादयस्त्रयो न जीवादिरूपाः, किन्तु वासुदेव- वद्विज्ञानस्वरूपा ईश्वरा एवेत्याशमाह - विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॥४४॥ सङ्कपणादीनां त्रयाणां वासुदेववद्विज्ञानादिभावे वा विज्ञानैश्वर्यबलवनिर्दोपनिरवद्यस्वरूपत्वेऽपि, तदमतिपेधः । तस्योत्पत्त्यसम्भवरूपदोपस्य प्रकारान्तरेणाऽप्रतिपेध इत्यर्थः । तथाहि । न तावञ्चतुर्णी वासुदेवादीनामीश्वराणां, किश्चित् प्रयोजनमस्तिाएकेनैव कार्यसिद्धर्भगवानेवैको चासुदेवः परमार्य- तत्त्वमिति त्वत्सिद्धान्तहानिश्च । नन्वीश्वराणां संकर्षणादीनां त्रयाणां वासुदेवतुल्यानामेव वासुदेवादुत्पत्तिरभ्युपगम्यत इति नोक्तदोष इतिचेत्तर्वागत उत्पत्त्यसम्भवो दोपः । सर्भणादी- भागीश्वरत्वाविशेषे वासुदेवस्य ततोऽऽतिशया भावनाप्रयाणां

·२००
ब्रह्माऽमृतार्पणीसमाख्यवृसिसहितम् ।
वासुदेवन जन्यत्वानुपपत्तेरिति ॥४४॥
विप्रतिषेधाच्च ॥ ४५॥
कचिज्ञानेश्वर्यशतिषलवीर्यतेजांसि वासुदेवगुणा इति मति-
पादयन्ति, कचिच्चोक्तगुणा एवाऽत्मानो वासुदेवा भगवन्त
इत्यभेदं गुणगुणिनोर्वर्णयन्ति । तथाच परस्परं विमतिषेधा-
चाऽसमञ्जसमिदं भागवतमतमित्यर्थः । तस्मानिरवये ब्रह्मणि,
वेदान्तानां समन्वय इति सिद्धम् ।। ४५ ।।
इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रवृत्तौ द्वितीयस्याध्यायस्य
द्वितीयः पादः ॥२ ॥२॥

·वेदान्तदर्शनम् ।२ अध्याये ३ पादः।। ૨૦૨
द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ।। २॥ ३ ॥
(१ आकाशस्य ब्रह्मजन्यताधिकरणम् । सू०७)
न वियदश्रुतेः ॥ १ ॥
पूर्वस्मिन् पादे श्रुतिविरुद्धत्वात् परपक्षाणाममामाण्यमुक्त
तर्हि श्रुतीनामप्यन्योऽयं विरोधामकारणवादस्याप्यनपेक्षत्वं
स्यादिति शङ्कानिरासार्थ परं पादद्वयमारभ्यते । पादद्वयस्यापि
श्रुतीनाम् अन्योन्यविरोधनिरासेन समन्वयदृढीकरणाछुत्य-
ऽध्यायसङ्गतिः । पूर्वपादेनाऽस्य प्रासङ्गिकी सङ्गतिः शङ्का-
च्याजेन दर्शितातित्र तावदादौ सृष्टिवाक्यानामविरोधं प्रतिपाद-
यितुमाकाशमाश्रित्य विचार्यते। आकाशस्य किमुत्पत्तिरस्ति ? उत
नास्तीति ॥ यद्यस्ति तर्हि विरोधः । तथाहि । छान्दोग्ये आकाश-
वायू विना, तत्तेजोऽसूजतेति तेजआदिका सृष्टिः श्रूयते । तै-
निरीयके तु, आत्मन आकाशः सम्भूत इत्याकाशादिका ।
तथाचाऽनयोक्यियोर्विरोध इति पूर्वपक्षः । आध्यायात पूर्व-
पक्षे श्रुतीनां मिथोविरोधादप्रामाण्यं फलम् । सिद्धान्ते विरोधा-
ऽभावात् प्रामाण्यमिति बोध्यम् । एवं प्राप्ते एकदेशिमतेन
समाधत्ते ॥ न वियदश्रुतेः ॥ वियन्नोत्पद्यते । कुतः ॥ अश्रुतेः ॥
वियत उत्पत्तिप्रतिपादकवाक्यस्याश्रवणादित्यर्थः ।। १ ॥
यद्यप्यात्मन आकाशः सम्भूत इति श्रुतिरास्ति, तथापि सा
गौणीति गुमाभिसन्धिः । तथाचाकाशस्योत्पत्तेरनभ्युपगमादेव
न विरोध इति गूढाभिसन्धिमजानानः शङ्कते-
अस्ति तु ॥ २ ॥
तुशब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । छान्दोग्ये आकाशोत्पत्तिश्रुत्य-
भावेऽपि सा श्रुतिस्तैत्तिरीयकेऽस्तीत्यर्थः । तयाच विरोधस्तद-
यस्थ इति शङ्कितुरभिप्रायः ॥२॥

·२०२ - ब्रह्माऽमृतयपिणीसमाल्यवृत्तिसहितम्। एकदेशी स्वाभिमायं प्रकटयति- गौप्यसंभवात् ॥३॥ न ह्याकाशस्योत्पत्चिक्षुतिर्मुख्या, किन्तु गौणी।कुतः ।। असं- भवात् ।। आकाशोत्पत्ती, समवायिकारणादिसामग्न्यभावादिभु- त्वेन नित्यत्वाऽनुमानाचाऽऽकाशस्योत्पत्तेरसंभवादित्यर्थः ॥३॥ शब्दाच ॥ ४ ॥ वायुधान्तरिक्ष चैतदमृतामित्याकाशे अमृतशब्ददनाद् नाकाशस्योत्पत्तिरित्यर्थः ॥ ४॥ नन्वात्मन आकाशः संभूत इत्यादिवाक्ये संभूतशब्दस्या- काशे गौणत्वं, नेजादौ तु मुख्यत्वमित्येतविरुद्धम् । एकस्मिन् वाक्ये एकस्य शब्दस्य गौणमुख्यत्वादर्शनादित्यत आह~- स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत् || ५ || यथा एकस्मिमेव पकरणे, अनं ब्रह्मेति व्यजानादित्यादा. चन्नादिषु ब्रह्मशब्दो गौणः, आनन्दो ब्रह्मेत्यत्र मुख्यः । विषय- भेदात् । एवं प्रकृतेऽपि विपयभेदादेकस्य संभूतशब्दस्य गौणत्वं मुख्यत्वं च स्यादित्यर्थः ॥ ५॥ इदमेफदेगिमतं दूपयन् सिद्धान्तयति- प्रतिज्ञाऽहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्यः ॥ ६ ॥ विजयाड्रायणः कृत्स्नस्य यस्तुनावस्याव्यनिरकादासक- विज्ञानात् सर्वविज्ञानमतिझाया अहानिर्भवनि । मभिमसत्ताक- स्य नित्यस्याऽऽकाशस्याऽभ्युपगमे तु सा प्रतिक्षा पायेन । तस्मादाकाशस्योत्पत्तिमङ्गीकृत्य ब्रह्माधीनसत्ताकत्वाद्रमणि माते सर्वमाकाशादिकं ज्ञातं भवतीति सा मतिझा समर्थनीयत्यस्या- ऽऽकास्योत्पत्तिरित्यर्थः। मित्र मनिलायाः समर्थनं कार्यकारणा- ·२०३ चेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । ऽभेदपोभ्यः शब्देभ्यो भवति । तथाहि । कार्यकारणाभेदमति- पादनपरैर्मुदादिदृष्टान्तैः प्रतिज्ञा संसाध्य तत्साधनायैव, सदेव सोम्येदमन आसीदेकमेवाऽद्वितीयं, तदैक्षत तत्तेजोऽसृजत, ऐत- दात्म्यमिदं सर्वमित्यादिशब्दाः कार्यजातं प्रदर्य तस्य ब्रह्मा- ऽव्यतिरेक दर्शयन्ति । इदं सर्वमाकाशस्याऽकार्यत्वे बाधितं स्पादिति । नन्वेवमुत्पत्तिमत्वे सिद्धे पूर्वोक्तविरोधपरिहारः कथ- मितिचेदुच्यते । छान्दोग्ये हि तेजस उत्पत्तिमात्रं श्रूयते, नाच- स्वमपि । तैत्तिरीयके तु आकाशाद्वायुयोरग्निरिति तेजस- स्तृतीयत्वं श्रूयते । तथाच तयोर्याक्ययोरेकवाक्यत्वादनवकाश- तैत्तिरीयकश्रुत्यनुसारेणाकाशं वायुं च सृष्ट्वा तद्ब्रह्म तेजोऽसृजते- ति छान्दोग्यश्रुतिः परिणम्यत इति नानयोर्वाक्ययोर्विरोध इति ॥ ६॥ यदुक्तं तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिश्रुतिगौणी । सामान्यभाषा- विभुत्वेन नित्यत्वानुमानाचेति । तन्न । श्रौतस्य ब्रह्मण एवं वियत्सामग्रीत्वादित्यभिप्रेत्य तदीयानुमानमनुमानेनैव दूषयति- यावद्विकारन्तु विभागो लोकवत् ॥ ७॥ तुशब्द आकाशोत्पत्यसम्भवाशङ्काव्यात्यर्थः । यतो याव- द्विकारजातं विभागो दृश्यते, न त्वविकारे ब्रह्माण । विभागा- ऽदर्शनात् । लोके घटादेर्विकारस्यैव, विभक्तत्वदर्शनादित्यर्थः । तथाचाऽयं प्रयोगः। आकाशदिककालमनःपरमाणवः, पराधीन- सत्ताकाः । स्वसमानसत्ताकविभागवत्त्वात् । घटशरावादिव- दित्याकाशोत्पत्तिवादिनं प्रति विभुत्वहेतोः परोक्तस्याऽसिद्धि- रपि वोध्या। आकाशेऽमृतशब्दप्रयोगस्त्वापेक्षिकः । अमृता देवा इतिवदिति, सिद्धं ब्रह्मकार्य वियदिति ॥७॥ ननु छान्दोग्ये वायोरुत्पत्तिर्न श्रूयते, तैत्तिरीये तु श्रूयते ।

·२०४
ब्रह्माग्मृतयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
तथाच पूर्ववदनयोर्चाक्षयोविरोधपरिहारार्थ वायूत्पत्तिगाणीति
वाच्यम् । किञ्च, संपाऽनस्तमिता देवता यद्वायुरिति वायोर्लय-
मतिपेधाच नित्यत्वमित्याशङ्कामतिदेशेन निराकरोति-
(२ यायोहाजन्यत्वाधिकरणम् । सू०१)
एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥ ८॥
एतेन वियत उत्पत्तिमत्वन्याख्यानेन वायुरपि विपद-
वच्छिन्नब्रह्मजन्यत्वेन व्याख्यात इत्यर्थः । वायोनित्यत्वे एक-
विज्ञानप्रतिज्ञाहान्यादेः समानत्वादिति भावः। वायोर्लयप्रतिषेध-
थाऽऽपेक्षिकः अतिदेशत्वान्न पृथक्सङ्गत्यपेक्षेति मन्तव्यम् ।।८।।
(३ सद्ब्रह्मणोऽजन्यत्वाधिकरणम् । सू०१)
असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ॥९॥
पूर्वमसम्भावितोत्पत्तिफयोरपि वियत्पवनयोरुत्पत्तिरस्ति
श्रुतिवलादित्युक्तम् । तदेव ब्रह्मापि ब्रह्मान्तरकार्यमस्तु,
कार्यकारित्वाद् वियदादिवदित्यनुमानानुगृहीतया, त्वं जातो
भवसि विश्वतोमुख इत्यादिब्रह्मजन्मश्रुत्या ब्रह्मणोऽप्युत्पत्ति-
रस्त्विति दृष्टान्तसङ्गत्या इदमारभ्यते । तत्र ब्रह्मणो नित्यत्व.
मतिपादकश्रुतीनामुक्तानुमानानुगृहीतश्रुत्या विरोधोऽस्ति न
वेति सन्देहे । अग्नेविस्फुलिङ्गोत्पत्तिवद् ब्रह्मान्तराद् ब्रह्मोत्पत्ति
रुक्तश्रुतिवलादस्त्येवेति विरोध इतिमाप्ते, ग्रूमः ॥ सतः सदा-
ऽऽत्मकस्य ब्रह्मण उत्पत्यऽसम्भवः । कुतः । अनुपपत्तेः । स-
सामान्यान् सत्सामान्यस्योत्पञ्चरनुपपतिः। विशेपस्पब घटादेः
सामान्यजन्यत्वदर्शनात् । ब्रह्मणव विशेषत्वेन जन्यत्वे, यत्
तजनक सामान्यं तदेव नो ब्रह्म । ब्रह्मणः कार्यत्वेऽध्यस्तत्वेन
जगदधिष्ठानत्यानुपपन्चेश्वेत्यर्थः । जन्मश्रुतिश्रीपाधिकाविषया । न
चाऽस्य कचिजनितेत्यादिबहुश्रुतिविरोधादित्याविरोधः ॥९॥

·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । (४ तेजसो ब्रह्मजन्यत्वाधिकरणम् । सू०१) तेजोऽतस्तथा ह्याह ॥ १०॥ तत्तेजोऽसृजतेति छान्दोग्ये ब्रह्मजन्यत्वं तेजसः श्रूयते । तै- त्तिरीयके तु, वायोरग्निरिति वायुजन्यत्वमित्यनयोर्वाक्यपोर्वि- रोधोऽस्ति न वेति सन्देहे, सामान्यात् सामान्यस्योत्पत्तिर्माभूत सामान्याद्वायोत्रिशेपस्य तेजस उत्पत्तिःसम्भवति । एवं श्रुति- बलात् सर्वोपादानब्रह्मजत्वमपीत्यस्ति विरोध इति प्रत्युदाहरण- सङ्गत्या पूर्वपक्षे पूर्व ब्रह्मणः कार्यत्वे जगदुपादानत्वं न सम्भ- वतीत्युक्तम् । तद्वद्वायोरपि कार्यत्वाचेजःप्रत्युपादनत्वं नारत्ये- वेति ब्रह्ममात्रजत्वं तेजस इत्यविरोधः । वायोरग्निरिति पञ्चमी मार्था, न तु हेत्वर्या इत्येकदेशिना सिद्धान्तः कृतः । तं दूप- यति ॥ तेजोऽतस्तथा हाहेति । अतो मातरिश्वनः सकाशात्तेजो जायत एव हि यतस्तथा वायुजवं, वायोरग्निरितिश्रुतिराह । न चेयं पञ्चमी क्रमार्था । वाय्वनन्तरं तेजइतिपदान्तरकल्पना- भसङ्गात् । किञ्च, आकाशः सम्भूत इत्यादौ, पृथिव्या ओपधय इत्यन्ते च हेतुपञ्चम्या दर्शनान्मध्येऽकस्मात् क्रमार्था पञ्चमी- त्यसङ्गतमेव । नवं कचिद् ब्रह्मजन्यत्वं कचिद्वायुजन्यत्वमिति वि- रोधावायोर्ब्रह्मानन्यत्वेनवायुभावापन्नब्रह्मजन्यत्वस्य छान्दोग्य- वाक्यार्थस्यैव, वायोरग्निरिति वाक्यस्याप्यर्थत्वेनाविरोधा- दिति ॥ १०॥ (५ अपां ब्रह्मजन्यत्वाधिकरणम् । सू०१) आपः ११ ॥ अतस्तथा ह्याहेत्यनुवर्तते । तेजोऽनन्तरभावित्वादप्पृयिव्यो- रिति तेजसो वायुजन्यत्वकथनानन्तरं तयोरप्पृथिच्यो क्रमेण मुद्धिस्थत्वाद् बुद्धिसनिधिलक्षणसङ्गत्या क्रमेणाऽधिकरणदग- ·२०६ ग्रामृतार्पणीसमास्यवृत्तिसहितम् । मारभ्यते । तदपोऽसजतेत्यादिवाक्यस्याऽपां ब्रह्मजन्य त्वमति- पादकस्पाग्नेराप इति वाक्येन, विरोधोऽस्ति न येति सन्देहे पूर्ववद्विरोधोऽस्तीति -पूर्वपक्षे अपामग्निदाह्यत्वाचजन्यलं ना- स्त्येवेति अविरोध इत्येकदोशिसिद्धान्तं दुपयति ॥ आप इति । आपोऽतस्तेजसो जायन्ते । हि यस्मात्तथा तेजो जन्यत्वमग्नेराप इति श्रुतिराहेत्यर्थः । त्रिरत्कृतयोरसेजसोह्यदाहकभावेऽप्यनि- उत्कृतयान विरोधः । छान्दोग्ये तेनोऽवच्छिनं ब्रह्म तच्छन्दार्थ इति पूर्वपद्विरोधपरिहारो बोद्धव्यः ॥ ११ ॥ अवनन्तरभाविपृथिवीमाश्रित्य विचारयति- (६ पृथिवीमात्रस्यानशब्दवाच्यताधिकरणम् । सू०१) पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥ १२॥ ता आप ऐक्षन्त वहयः स्याम मजायेमहीति, ता अनम. सृजन्तेति श्रूयते । तत्र संशयः । किमत्रशन्दे दनादिकमुच्यतं, किंवा पृथिवीति । तत्राऽनशब्दस्यौदनादौ प्रसिद्धत्वादोदना- दिकमेवाऽन्नशब्देनोच्यते । तथाच त्रीहियवादेस्तजन्यौदनस्य च योगेन रूट्यावाऽन्नशब्दवाच्यम्य कविदजन्यवं, कचित्तु पृथिव्या औपधय ओपधीभ्योऽनमित्यत्र पृथिव्यादिजन्यत्व- मित्यनयोः श्रुत्योर्विरोध इति प्राप्ते यूभः । पृथिव्येवापानशब्देन उच्यते, न ब्राह्मादिकम् । कुतः ॥ अधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः।। तत्तेजोऽसृजतेति महाभूतोत्पत्त्यधिकाराद् यत् कृष्णं तदनस्येति कृष्णरूपस्यानशब्दवाच्यस्य पृथिवीत्वज्ञापकस्य श्रवणात् । समानप्रकरणे, अद्भ्यः पृथिवीति च, तयदपी शर आसीत् नद सयहन्यन सा पृथिव्यभवदिति च, पृथिव्या एवान्जन्पत्वमनि- पादकशब्दान्तरसत्यावेत्यर्थः । तत्तत्र सृष्टिकाले यदपी शरो - ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । २०७ घनीभाव आसीत् तत्समहन्यत स घनीभावः संघातात्मना परि- मत आसीत् । सेवाऽपां कठिनाकारपरिणामरूपा पृथिव्यभव- दिति श्रुत्यर्थः । तथाच ब्रीह्याद्यनस्य नाम्बूपादानकत्वं, किन्तु पृथिव्युपादानकत्वमेवेत्यविरोध इति सिद्धम् ।। १२॥ (७ सोपाधिकब्रह्मण एव कार्यकारणत्याधिकरणम् । सू० १) तदभिध्यानादेव तल्लिङ्गात् सः ॥ १३ ॥ एवं तावत् सृष्टिक्रमे महाभूतश्रुतीनामविरोधः प्रतिपादितः। इदानीं तानि भूतानि आश्रित्याश्रयायिभावसंगत्याऽन्यहिचा- यते । किं महाभूताऽभिमानिन्यो देवताः, स्वतन्त्रा एव भौति- कोत्पादने प्रवर्तन्ते, उतेश्वराअधिष्ठिता इति विशये, आकाशा- द्वायुरित्यादिना स्वस्वकार्योत्पत्ती स्वातन्त्र्यश्रवणात् स्वतन्त्रा एवेति ब्रह्मणः सर्वसृष्टिकर्तृत्वप्रतिपादकश्रुत्या भूतसृष्टि श्रुतीनां विरोध इति प्राप्ते, धूमः । स परमात्मा तत्तकार्यगोचरेक्षणात्मका- ऽभिध्यानादेवेक्षिता तत्कारणाऽधिष्ठाता सर्वकार्य सृजति । कस्मात् ॥ तल्लिङ्गात् ॥ तस्य परमात्मनः सर्वनियन्तृत्वरूप- लिङ्गस्य, यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिना श्रुतत्वादित्यर्थः पृथिव्यां तदभिमानिदेवतायाम् । अयं भावः। आकाशादिपदानां भूतमात्रे रूढत्वाईक्तापरत्वे,लक्षणापर्न भूताभिमानिदेवतानां स्वातन्त्र्य- माकाशाद्वायुरित्यादौ श्रुतम् । न च,ता आप ऐक्षन्तेत्येतदवादि- पदानां देवतापरत्वे लिङ्गम् । तदीयेक्षणस्य तदवच्छिन्नब्रह्म- निष्ठत्वादिति, न देवतानां स्वातन्त्र्ये किञ्चिन्मानमिति ॥१३॥ (८ लयक्रमनिरूपणाधिकरणम् । सू०१) विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ १४ ॥ एवम्भूतानामुत्पत्चिक्रमे चिन्तिते,लयक्रमो बुद्धिस्था प्रसङ्ग- ·२०९ घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । विरोध इतिचेन्न । अविशेषात् ॥ इन्द्रियमनोबुद्धीनां भौतिक- त्वेन भूतोत्पत्तिक्रमादिन्द्रियाद्युत्पत्तिक्रमस्या विशेषाधेन क्रमेण भूतोत्पत्तिस्तेनैव क्रमेण भौतिकोत्पत्तिरित्यविरोध इत्यर्थः । एतस्माज्जायते माण इत्यादिश्रुतिश्च सर्वेपामात्मनः सकाशादु- त्पत्तिमात्रं ब्रूते, न क्रममिति भावः । अतो न केनापि वाक्येन भूतसृष्टिवाक्यानां विरोध इति सिद्धम् ॥ १५ ॥ एवं तत्पदार्थसर्वोपादानब्रह्मसिद्ध्यै उपादेयभूतकारणश्रुति- विरोधो तिरस्तः । इदानीं त्वम्पदार्थसिद्ध्यै जीवविषयश्रुतिवि- रोधो निरस्यते । पादसमाप्तिपर्यन्तम् । तत्र जीवोत्पत्तिनाश- निमित्तकजातेष्टयादिशास्त्राणां जीवनित्यत्ववादिशास्त्रस्य च वि- रोधोऽस्ति न वतिसन्देहे, देवदत्तो जातो मृतश्चेति लौकिकव्यप- देशानुगृहीतजातकर्मादिशास्त्रविरोधोऽस्त्येव । यथा करणोत्पत्ति- श्रुत्या भूतश्रुतेन विरोधस्तथा जीवोत्पत्तावपि भूतश्रुतिविरोध- स्याभावो वाच्यः । स न सम्भवति । उक्तयुक्त्या जीवोत्पत्ता- युक्तभूतोत्पत्तिक्रमभङ्गस्यावश्यकत्वादिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षे, राद्धान्त:- (१० जीवस्य जन्ममरणयहित्याधिकरणम् । सू०१) चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तदव्यपदेशो भाक्त. स्तहावभावित्वात् ॥ १६ ॥ योऽयं लौकिकस्तयोर्जन्ममरणयोर्व्यपदेश:- देवदत्तो जातो मृतश्चेति,स चराचरव्यपाश्रयःस्थावरजङ्गमदेहविषयो मुख्यः जीवे तु भाक्तो गौणः स्यात् । कुतः । जन्ममरणव्यपदेशस्य तद्भावभाविवाहोत्पत्तिनाशानुविधायित्वादित्यर्थः । देहमादु- वायपेक्षयैव जातकर्मादिविधानमिति, न तेन शास्त्रेण जीव- " 4 ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । नित्यत्वशास्त्रस्य विरोध इति भावः ॥ १६ ॥ एवं देहोत्पत्तिनाशयोर्जन्मनाशौ मा भूता, कल्पायन्तयो- ीवस्य जन्मनाशौ किं न स्याताम् । स्वर्गादिफलकर्मशास्त्र- विरोधाभावादिति प्रत्युदाहरणेन विस्फलिङ्गदृष्टान्तेन, एतस्मा- दात्मनः सर्व एत आत्मानो व्युच्चरन्तीत्यादेनर्जीवात्मनः, परस्मा- ब्रह्मण उत्पत्तिवाक्यस्याविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवभावेन मवेश- वाक्यस्य च विरोधोऽस्ति ? न वेति संदेहे, विरोधोऽस्तीति ५ माते, ब्रूमः-- (११ जीवस्य नित्यत्वाधिकरणम् । ०१) नात्माऽश्रुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः ॥ १७ ॥ आत्मा जीवो नोत्पद्यते ।कुतः। अश्नुतेः ।। उत्पनिप्रकरणे जीवोत्पत्प्रेरथुतेस्ताभ्यः श्रुतिभ्यो जीवस्य नित्यत्वावगमाय । न च जीवो म्रियते । स वा एप महानज आत्माऽजरोऽभूत इत्यादिश्रुतयो जीवनित्यत्ववादिन्यो द्रष्टव्याः । यत्तु कचिद् विस्फालिङ्गदृष्टान्तेन परस्माद्ब्रह्मणो जीपोत्पत्तिश्रवणं तत्कार्यकरण- संघातोपापिनिमितमिति श्रुत्यैव स्फुटीकृतमामज्ञानयन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न पेत्य संज्ञास्तीति। अस्या. अर्थ-विज्ञानधन एवायंजीव एतेभ्यः कार्यकरणसंघातापनभूतभ्य उत्पत्तिमद्भ्यः साम्येनोत्याय नानि भूतानि नश्यन्ति सन्ति स्वय- मनुसृत्य विनश्यति । विनाशानन्तरं संज्ञा नास्तीति याज्ञवल्क्येन उक्त, पत्रेयी पमन्छ । अत्रैव मा भगवान्मोहान्तमापीपदन्न वा अहायम विनानामीतिन त्यसंज्ञास्तीति।अधमा प्रति त्वं मोहान्न मोद्दमध्यं मोहमामीपद आपादितवानसिप्रेत्यनाशानन्तरं संज्ञा नास्तीति इदमहं न विनानामि, वं तु प्रेत्य संज्ञा नास्तीति वदन् मां मोहयसीति मश्नार्यः । तत्रोत्तरं, न वा अरेऽहं मोई ·૨૧૧ वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । ब्रवीमि अधिनाशी वागरेऽयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मेति । अविनाशि- त्वमपरिणामित्वम् । तत्र हेतुरनुच्छित्तीति । मोहं मोहकर वाक्यम् । संज्ञा घटादिविशेषविज्ञानम् । नास्तीति मयोक्तं, न स्वरूपाभाव इति, नाऽहं मोहबादी । भूतमात्रामयुक्तमेवा- स्योत्परयादिकं, न स्वाभाविकमिति तात्पर्यम् ॥ १७ ॥ (१२ जीवस्य चिद्रूपत्याधिकरणम् । सू०१) ज्ञोऽत एव ॥१८॥ अनायं पुरुपः स्वयज्योतिरित्यादिस्वप्रकाशत्ववोधक- श्रुतेः पश्यन् चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रमित्याद्यागन्तुकज्ञानवत्ववादि- श्रुतिभिर्विरोधोऽस्ति ? न येति सन्देहे, अस्तीति पूर्वपक्षे पूर्वा- ऽधिकरणसिद्धजीवाऽनुत्पत्तिमुपजीव्य, सिद्धान्तयतिज्ञोऽत एवे- ति ।। जीवो ज्ञः, स्वयम्मकाशस्वरूपः ॥ अत एव । अनुत्पत्ति- मत्त्वादेवेत्यर्थः । अनुत्पची हि स्वयम्प्रकाशं ब्रह्मैवोपहितं जीव- इत्यायाति । तथाच ब्रह्माऽभिन्नजीवोऽपि, स्वयम्प्रकाश इति भावः । पश्यन् चक्षुरित्यादिश्रुतय आगन्तुककृत्यभिप्रायेण स्व. प्रकाशत्वाऽविरोधेन नेतव्या इत्यविरोध इति सिद्धम् । चक्षु- द्रष्टा श्रोत्रस्य द्रष्टा इत्यादि वृत्तीद्धबोधपरं वाक्यमिति ॥ १८ ॥ (१३) जीवस्य सर्वगतत्वाधिकरणम् । सू० १४) उक्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १९ ॥ आत्मनो ब्रह्माऽभेदयोग्यत्वाय, नित्यत्वं स्वप्रकाशत्वं चो. पत्वेदानी स्वप्रकाशत्वादीपद्वहिष्ट्वमनवच्छिन्नस्वरूपत्वमणुत्वपरि- माणनिरासेन साधयतीत्यान्तरबहिर्भावः सङ्गतिः । एतदनन्तर- भान्धधिकरणत्रपेण, अनयन्छिनत्वादपि यहिष्टकई स्वमध्यस्त- मात्मनीति प्रतिपाद्यते । ततो ब्रह्माऽभेदयोग्यस्य जीवस्याश ·.. प्रमाऽमृतार्पणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । इत्यधिकरणे ब्रह्मैक्यं विवक्ष्यत इत्यापादमवान्तरसतयः । अत्रानवच्छिन्नत्वश्रुतीनाम्, एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य हत्या घणुत्वश्रुतिभिनिरोधोऽस्ति न ति सन्देहे, अस्तीत्याइ । उस्मान्तीति । जीवस्योत्क्रान्तिगत्यागतीनां श्रवणादणु वःस पदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति सतदा वागादिभिः प्राणः सहोत्क्राम- तीति मरणसमये उत्क्रान्तिः श्रूयते । ये केचाऽस्माल्लोकाद भ- यन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति । तस्माल्लोकात् पुनरे- त्यस्मै लोकाय कर्मण इति गत्यागती श्रूयेते । इदं चात्मनो विभुत्वे न सम्भवतीति ॥ अणुत्वं परिशिष्यते । शरीरपरिमाण- स्यात्मनो नित्यत्वविरुद्धत्वेनासम्भवादिति ॥ १९ ॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२०॥ यद्यप्पुक्रान्तिदेहस्वाम्पनिवृत्तिरूपा विभुत्वेऽपि सम्भवति तथाप्युत्तरयोर्गत्यागत्योः स्वात्मना जीवात्मना सम्बद्धत्वादणु- त्वमित्यर्थः ॥२०॥ नाऽणुरतच्झतेरितिचेन्नेतराऽधिकारात् ॥ २१ ॥ ननु नाऽयं जीवोऽणुः । अतछुतेः ॥अनणुत्वनुतेः । स वा एप महानज आत्मा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिना महत्वश्रुते- रितिचेन्नइतराधिकारात्।। इतरस्य ब्रह्मणः सर्वेषु वेदान्तेपु भ- धानतया ज्ञेयत्वेन प्रकृतत्वात् तस्यैव महत्वश्रुतिरित्यर्थः ॥२१॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च ॥ २२ ॥ एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य इति स्वस्प अणुत्वस्य चाचकशब्दान्जीवोऽणुः ।। चालायशवभागस्य शतधा फरिपतस्य च । भागो जीवः स विजेय इत्युन्मानाच्च || स चाऽनन्त्याय ·. वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । “२१३ कल्पत इति वाक्यशेपः । सर्वेभ्यः स्थूलपरिमाणेभ्य उद्धृत्य -मानमुन्मानम्, अत्यन्ताऽपकृष्टपरिमाणमिति यावत् । तस्मादि- त्यर्थः ॥ २२॥ नन्यात्मनोऽणुत्वे जाहवीतोयनिमनस्य, देहव्यापिशैत्योप. लब्धिविरोध इत्यत आह-- अविरोधश्चन्दनवत् ॥ २३ ॥ यथा चन्दनविन्दुः शरीरैकदेशस्थः सर्वशरीरव्यापि मुखं 'जनयति, तथा जीवोऽपि देहव्यापिन, शैत्याद्युपलम्भं करिष्य- तीत्यविरोध इत्यर्थः ॥ २३ ॥ अवस्थितिवैशेप्यादितिचेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि ॥ ननु नात्र चन्दनदृष्टान्तः। अवस्थितिवशेष्यांत् प्रत्यक्षेण चन्दनविन्दोरेकदेशेचस्थिति यते, जीवस्य तु नैवमित्पतुल्य- त्वादित्यर्थः । तथाच व्यापिशैत्याग्रुपलम्भरूपकार्येण महत्त्व- कल्पनं युक्तमिति शङ्काऽभिप्रायः । निराकरोति ॥ नेति ।।कुतः।। अभ्युपगमाज्जीवाणुत्वस्य । कथमभ्युपगम्यते, तबाह ॥ हृदि होति ॥ हि यतोऽल्पपरिमाणे हृदि जीवः पठ्यते । योऽयं वि- ज्ञानमयः माणेषु हृयन्तर्योतिः पुरुष इत्यादौ, तस्माज्जीवस्या- ऽणुत्वं श्रुत्याग्भ्युपगम्यत इत्यर्थः । अतो न दृष्टान्तवैषम्यामिति भावः॥ २४॥ गुणाहा लोकवत् ॥ २५ ॥ आत्मनोऽणुत्वेऽपि तनिष्ठस्य ज्ञानस्य गुणस्य व्यापकत्वा- ऽङ्गीकाराद् व्यापकगुणाद्वा व्यापिकार्य भविष्यति ॥ लोकवत् ।। व्यापिप्रभागुणकमदीपादिवत् । गृहनिष्ठदीपस्याल्पत्वेऽपि, मभा- ऽऽत्मकगुणवशाद् यथा गृहव्यापिनकाशादिकार्य जायते तद्व- ·२१४ ब्रह्माऽमृतार्पणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । दित्यर्थः ॥ २५॥ ननु ज्ञानस्य व्यापकत्वेऽणुजीवव्यतिरेकेणावस्थानं वक्त- व्यम् । तदयुक्तम् । गुणिव्यतिरिक्तदेशे गुणस्याऽचस्पानादर्शना- त् । न च दीपमभान्यायः । प्रभाया दीपसंयुक्तद्रव्यान्तरत्वा- दित्यत आह- व्यतिरेको गन्धवत् ॥ २६ ॥ यथा गुणस्यापि गन्धस्य गुणिव्यतिरेकेण वृत्तिः । पुप्प- पटिकातो दूरतः स्थितस्प मुसो गन्धोपलम्भदर्शनात् । तद् गुणिव्यतिरेको ज्ञानस्येत्यर्थः ॥ २६ ॥ तथाच दर्शयति ॥ २७॥ अत एवात्मनश्चैतन्यगुणेनैव, देहव्यामिरित्यत्र श्रुतिमाह सूत्रकारः । तथाच दर्शयतीति ॥ हृदयायतनत्वमणुपरिमाणं चात्मनोऽभिधाय, आलोमभ्य आ नखानेभ्य इति श्रुतिरपि चैतन्यगुणेनात्मनः सर्वदेहे व्यापित्वं दर्शयतीति,सूत्रार्थः ॥२७॥ पृथगुपदेशात ॥ २८॥ मज्ञया शरीरं समारुह्येत्यात्मज्ञानयोः कर्डकरणभावेन पृथगुपदेशाद् व्यापिगुणद्वाराऽस्य जीवस्य शरीरव्याप्तिर्गम्यते । एतमेवाभिमायमुपोद्वलयति । तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञान- मादायेति च कर्तुः शारीरात् पृथग्विज्ञानस्योपदेशः । विज्ञान- मिन्द्रियाणां ज्ञानशक्ति विज्ञानेन चैतन्यगुणेनादाय शेत इत्यर्थः ॥२८॥ तथाच व्यापकं ज्ञान, जीवस्त्वणुरिति महत्त्वश्रुतीनां वाघ इति मासे, जीवाऽणुत्वस्यौपाधिकत्वान वास्तवाऽपरिच्छिन्नत्व- श्रुतिवाय इति सिद्धान्तयति- , ·वेदान्तदर्शनम् । २ अभ्याये ३ पादः । २१५ . . तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥ २९ ॥ तुशब्दः कृतपूर्वपक्षनिरासवाचकः । अणुजीवः किं ब्रह्मण- स्तत्त्वान्तरभुत विकार, आहोस्विद् ब्रह्माभिन्नः । नायः । एक- विज्ञानात् सर्वविज्ञानप्रतिज्ञावाधात् । न द्वितीय इत्युक्तम् । त- स्मात् सर्वश्रुत्यनुसारी तृतीयः पक्षः परिशिष्यते। तथाच ब्रह्मणो. ऽनवधिकमहत्त्वावगमाज्जीवोऽप्यनवधिकमहत्त्ववान् । स वा एप महानज आत्मा,योऽयं विज्ञानमय इति विज्ञानमयस्य जीव- स्य स्वतो महत्त्वावगमाच । एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः इत्येतन जीवविषयम् । वेदितव्यत्वश्रवणात् । किन्तु चक्षुराध- गोचरत्वेन दुर्विज्ञेयब्रह्मविषयम् । वालाग्रशतभागस्येति वाक्यं तु जीवस्यौपाधिकमणुत्वमनूध, सचानन्त्याय कल्पते इति वाक्य- शेषेणाऽऽनन्त्यमपरिच्छिन्नत्वं बोधयति । किश्चात्मनोऽणुत्वे, देहच्याप्युपलम्भो न स्यात् । न च चन्दनविन्दुदृष्टान्तः । तस्य सावयवत्वेनाऽवयवद्वारा देहव्यापित्वसंभवात् । नापि व्यापि- ज्ञानाद् व्यापिकार्यसंभवः । गुणिव्यतिरेकेण गुणस्थावस्थाना- ऽयोगेन, व्यापिज्ञानस्याऽसंभवात् । न च गन्धन्यायेन गुणस्य ज्ञानस्य गुणिव्यतिरेकसंभवः गन्धस्यापि गुणत्वेन साश्रयस्यैवा- ऽऽगमनाङ्गीकारात् । अन्यथा गुणत्वव्याहतेर्गन्धस्य द्रव्यत्वे न तब दृष्टान्तो भवेत् । प्रज्ञया शरीरं समारुह्येत्येतदपि प्रक्षया बुद्ध्याख्यान्तःकरणेनेति व्याख्येयम् । कथं तर्हि जीवेऽणुख- व्यपदेशः । तद्गुणसारत्वादिति व्यः । तस्या बुद्धेर्गुणा अणु- वोत्क्रान्तिगत्यागतिसुखदुःखादयस्ते गुणाः सारः प्रधानं यस्य जीवस्य स तथा तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्माचयपदेशोऽणुत्वादि- व्यवदेशो न स्वाभाविकः।माज्ञवन् । प्राज्ञस्य परमात्मनः सगुणे- घूपामनेपु, दहरोऽस्मिन्नन्तराकाः, अणीयान् ब्रीहेर्यवाइल्या-

·२१६
ब्रह्माऽमृतवार्पणोसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
दिपूपाधिवशाययाऽणुत्वादिकं व्यपदिश्यते तददित्यर्थः ॥२९॥
मन्यात्मन्यणुत्वादिसंसारस्य युद्धयुपाधिकत्वे कदाचि-
दात्मनो बुद्ध्या वियोगे संसारो न स्यादित्यत आह-
यावदात्मभावित्वाच न दोषस्तदर्शनात् ॥ ३॥
बुद्धिसंयोगस्य यावत्संसार्यात्मभावित्वाद्न पूर्वोक्तदोपः ।
संयोगस्य यावदात्मभावित्वं कुत इत्यत आह ।। तदर्शनादिति ॥
देहवियोगेऽपि बुद्धिसंयोगस्य श्रुती दर्शनाद् यावदात्मभावित्व
मित्यर्थः । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः,
समानः सन्नुभौ लोकावनुसश्चरति, ध्यायतीव लेलायतीवेत्या-
दिकश्रुतिर्विज्ञानमयो थुद्धिपधानो जीवो युद्ध्या समानः सन्निम-
ममुं च लोकमनुसश्चरति । तदेवाह । ध्यायतीवेति । युद्धी
ध्यायन्त्यां स्वयं ध्यायतीव,चलन्त्यां चलतीव, न वस्तुतीध्याना
दिरस्तीत्यर्थः । भ्रममूलकस्य पुद्धिसंयोगस्य तत्वसाक्षात्कार-
पर्यन्तमवस्थानाधावदात्मभावित्वामित्यपि द्रष्टव्यम् ॥ ३० ॥
ननु मुपुती ब्रह्मसम्पत्तिकार्यनाशयोरभ्युपगमान युद्धि-
संयोगस्य यावदात्ममावित्वमित्यत आह~~-
पुंस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१॥
: यथा वाल्ये पुंस्त्वादेः सत एव यौवनेऽभिव्यक्तिरेवं
बुद्धिसंयोगादेः सुपुतौ मूक्ष्माऽऽत्मना सत एवाभिव्यक्तिसम्भ
वाचावदात्यभावित्वं न विरुदमित्यर्थः ॥ ३१ ॥
ननु बुद्ध्यपरपर्यायान्तःकरणे किं प्रपाणं, यत्ययुक्तः संसारः
स्यादित्यत आह-
नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोऽन्यतरनियमो
वान्यथा ॥ ३२॥

·वेदान्तदर्शनम् ।२ अध्याये ३ पादः । इदमन्तःकरणमवश्यमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा मनसोऽनभ्युप- गमे सर्वेपामिन्द्रियाणां स्वस्वविपयसनिधानदशायां नित्योप- लब्धिप्रसङ्गो युगपत्सर्वरिषयोपलब्धिमसङ्गः । मनोव्यतिरिक्त- ज्ञानसामग्याः सत्चात् । यदि सत्यामपि सामग्न्यां, फलाभाव- स्तदा नित्यानुपलब्धिमतङ्गः । एकस्याप्युएलब्धिर्नस्यादित्यर्थः । अथवा एकस्योपलब्धिमितरेपामनुपलब्धिमिच्छता ज्ञानसामग्री- मध्येऽन्यतरस्यात्मन इन्द्रियस्य वा नियमः शक्तिप्रतिवन्धोऽङ्गी- कर्तव्यः । स न सम्भवति । निर्द्धर्मके आत्मनि शक्तेरभावात् । नापीन्द्रियस्य शक्तिप्रतिवन्धः । प्रतिबन्धकाभावात् । तस्माद् व्यासङ्गस्थले इच्छैव नियामिकति वक्तव्यम् । इच्छाच नात्मनो, निर्गुणब्रह्माभिन्नत्वस्य, श्रुतिशतेभ्यः प्रतिपादनात् । काम: सङ्कल्प इत्यादिश्रुत्या मनोधर्मत्वस्येच्छादाववगतत्वाच । तस्मा- यासङ्गनियामकेच्छान्यथानुपपत्त्या श्रुत्या च सिद्धमन्तःकरणम् । तत्मयुक्तश्चात्मनि संसार इति ॥ ३२ ॥ तद्गुणसारत्वमेवात्मनः कर्तृत्वसाधनेन, प्रपञ्चपति- (१४ जोवस्य कर्तृत्वाधिकरणम् । सू०७) कर्ता शास्त्रार्थवत्वात् ॥ ३३ ॥ अत्रात्मनोऽसङ्गत्वश्रुतीनां कर्तुरिष्टसाधनबोधकाविधिवाक्यै- विरोधसन्देहे सांख्योक्तबुद्धिकर्तृत्वव्यावर्तनेनात्मन एव कर्तृत्व- मत्र साध्यते । तच्च कर्तृत्वमौपाधिकमित्युत्तराधिकरणे वक्ष्यते: इति न विरोध इत्यभिप्रायेण सिद्धान्तयति ॥ कति ॥ आत्म- व कर्ता, न युद्धिः । करिपेक्षितोपायवोधकविधिशास्त्रस्यार्थ- बचात् । आत्मनः कर्तृत्वे विधिशास्त्रमर्थवद्भवति। अन्यथा बुद्धिः की आत्मा फलभोक्तेति कर्तुरपेक्षितोपाययोधकं शास्त्रमनर्थकमेवं ·ब्रह्माऽमृतर्पिणीसमाल्यवृत्तिसाहितम् । स्यात् । तस्मान केवलवुद्धः कसं, किं त्वात्मन इति ।। ३३ ।। विहारोपदेशात् ॥ ३४॥ स ईयतेऽमृतो यत्र काममिति स्वे शरीरे ययाफार्म परिवर्तते इति च जीवमकरणे स्वभावस्थायां विहारस्य संचरणस्योपदेशा- ज्जीवत्य करीत्वमित्यर्थः । अकर्तुः संचरणायोगादिति भावः । यत्र स्वभे अमृतः स जीवः कामं विपयानीयते गच्छतीत्यर्थः । परिवर्त्तते विहरति ॥ ३४ ॥ किच उपादानात् ॥३५॥ माणानां विज्ञानेन विज्ञानमादायत्यात्मनो ग्रहणशक्त्युपा- दानश्रवणादकर्तुरुपादानायोगादात्मनः कर्तृत्वमित्यर्थः । माणा- नामिन्द्रियाणां विज्ञानेन मनसा तज्जन्यया विशानं ग्रहण- शक्तिमादाय स्वाप हृदयं गच्छतीति योजना ॥ ३५ ॥ व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेनिर्देशविपर्ययः ।। ३६ ॥ विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपिचति लौकिफवैदिक- क्रियायां विज्ञानशब्दवाच्यस्याऽऽत्मनः कईयव्यपदेशाधात्मनः फर्तृत्वमित्यर्थः । यज्ञं संकल्पम् । ननु विज्ञानशन्दी बुद्धिपरो न जीवपर इत्यत आह || न चेदिति ।। विमानान्दो जीवपरी न चेत् तर्हि निर्देगविपर्ययः स्यात् । युद्धः करणत्वेन फईत्वपप- देशो, विज्ञानं यज्ञं तनुत इति न स्वाद , किन्तु विज्ञानेनेति स्या- दित्यर्थः ॥ ३६॥ ननु स्वतन्त्रस्यात्यनः कर्तृत्वेऽनिष्टुं न पुर्यात्, किन्तु स्व. म्येष्टमेव कुर्यादिस्यत आह- उपलब्धिवदानियमः ।। ३७ ॥

·घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः। यथोपलब्धौ स्वतन्त्रोऽध्यात्मा इष्टमनिष्टं चोपलभते तद्वदिष्ट- मनिष्टं च सम्पादयिष्यतीति अनियम इत्यर्थः । अयं भावः । स्वातिरिक्तकारणाऽनपेक्षत्वरूपं स्वातन्त्र्यं तावन्न सम्भवति । ईश्वरस्यापि तदभावात् । किन्तु सकलकारकमेरकत्वम् । तथाच तेषु कारकेषु अनिष्टसाधनेष्वपीसाधनत्वभ्रमादानष्टमपि मामो- तीति ।। ३७॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८॥ इतश्च बुद्धिव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता, न बुद्धिः । अन्यथा बुद्धः कर्तृत्वे करणशक्तिविपर्ययात्, करणशक्तिहीयतेति यावत् । न चेप्टापतिः । करणसहितस्यैव, कर्तुलॊके कार्यकारित्वदर्शना- द् युद्धरपि करणान्तरं कल्पनीयं स्यात् । तथाच नाममात्रे विवादो, न वस्तुनि । करणव्यतिरिक्तस्यैव त्वयापि कर्तृत्वा- ऽभ्युपगमादिति ॥ ३८॥ समाध्यभावाच्च ।। ३९ ॥ इतश्च बुद्धिव्यतिरिक्तो जीवः कर्ता। अकर्ववेऽप्यात्माकार- घुद्धित्तिर्विद्यमानाप्यसतीव, यत्र भवति स समाधिशब्देनोच्यते। तस्प समाधेरात्मनोऽभावमसङ्गात् । समाध्यन्यथानुपपत्त्याप्या- ऽऽत्मनः कर्तृत्वमित्यर्थः । समाधिग्रहणं श्रवणमनननिदिध्या सनानामुपलक्षणम् ॥ ३९ ॥ एवं बुद्धिव्यतिरिक्तात्मनः सिद्धं कर्तृत्वम् । तच्च न स्वा- भाविकं, किन्त्वौपाधिकमित्याह- (१५ जीवस्याध्यस्तकर्तृत्याधिकरणम् । सू०१) यथा च तक्षोभयथा ॥ ४०॥ पूर्व सांख्याऽभिमतयुद्धिकर्तृत्वनिरासेनात्मनः कर्तृत्व सम- ·२२० ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । थितम् । तत् किं स्वाभाविकमौपाधिक वेति संदहे, पूर्वोक्तशाखा- ऽर्थवत्वादिभिरेव हेतुभिःस्वाभाविकमित्यसहत्त्वश्रुतिविधिशास- योर्विरोध इति अस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षः । नन्वतस्य पूर्वपक्ष- स्यैतदधिकरणनिरस्पत्वे पूर्वाधिफरणं व्यर्थमितिचेन्न । तस्य धुदिकर्तृत्वनिरासेनैतदधिकरणविषयकर्तृत्वप्रतिपादकत्वाद् न व्यर्थतत्यत्रेदमुत्तरम् । न तावत् कर्तृत्व स्वाभाविकम् । श्रुतावापा- धिकत्वेन कर्तृत्वस्य स्फुदीकृतत्वात् । तथाहि । आकाशे विपरि- पततः श्येनस्येवाऽऽत्मन उपाधिकृतं श्रम स्वमजागरितयोः श्रावयित्वा सुपुप्तौ लीनोपाधिकस्य तस्यात्मनः, परमानन्देन संपरिप्रतस्य श्रमाऽभाई श्रावति । तर अस्यैतदात- काममात्मकाममकामं रूप शोकान्तरमित्यारभ्य, एपास्य परया गतिरेपास्य परमा संपदेपोऽस्य परमो लोक एपोऽस्य परमा- नन्द इत्यन्तेन । तदेतत्याप्तं ब्रह्माऽस्य जीवस्यात्मकायम् । काम- शब्दः कामयितव्यपरः । सर्वत्र स्वरूपेण न कामयितव्यमित्य- अर्थः । तत्र हेतुराप्तकाममिति आप्तकामत्वे हेतुरकाममिति । यतः परं काम्यं नास्ति तदकामम् । अशेपशोकसंसर्गशून्यत्वादप्यास- कामत्वमित्याह । शोकान्तरमिति । शोकादन्तरं भिन्नमित्यर्थः । शोकं दुःखमन्तरयति निवारयतीति वा । उक्तस्य सुषुप्तात्म- स्वरूपस्य परमपुरुषार्थत्वमाह । एपेत्यादिना । एतदेवाभिसंधाय भगवान् सूत्रकारो दृष्टान्तेनोपाधिकं कर्तृत्वमित्याह ॥ यथा च तक्षोभयेति ॥ यथा तक्षा उभयथा वास्यादिकरणान्यपेक्ष्य कर्ता दुःखी भवत्यनपेक्ष्य तु स्वरूपेणाऽकर्ता सुखी भवति, तथात्मापि युद्ध्यादीनि करणान्यपेक्ष्य कर्वा संसरति, अनपेक्ष्य . तु स्वभावतोऽकर्ता परमानन्दः । चशब्दस्त्वर्यः स्वाभाविक- कर्तृत्वनिरास यूताशास्त्रार्थववादितवश्व,कर्तृत्वं विनाऽनुपपन्ना-

·चेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ३ पादः । ૨૨
स्तत् साधयन्ति, न तु कर्तृत्वस्य स्वाभाविकत्वमपि । तद्विना-
नुपपत्तेरभावात् । यदुक्तं विज्ञानं यज्ञं तनुते इति बुद्ध्यतिरिक्ता-
ऽऽत्मनः कर्तृत्वव्यपदेश इति। तन्न । विज्ञानशब्दस्य, चिदध्यस्त-
युद्धौ रूढत्वात् । स एप वाचश्चित्तस्योत्तरोत्तरक्रमो यद्यज्ञ
इति श्रुत्यन्तरे यज्ञस्य वाम्बुद्धिजन्यत्वावगमादत्रापि यज्ञसाधनं
विज्ञानं बुद्धिरेवेत्यवधारणाच चित्तेन ध्यात्वा वाचा मन्त्रोत्या
यज्ञो जायते । तेन चित्तस्य वाचश्च पूर्वोत्तरभावो यज्ञ इति
श्रुत्यर्थः । तस्मादौपाधिकमात्मनः कर्तृत्वमिति सिद्धम् ॥४०॥
(१६ ईश्वरस्य जीवप्रवर्तकत्वाधिकरणम् । सू०२)
परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ ४ ॥
यत् पुनरौपाधिकं जीवस्य कर्तृत्वमुक्त, चत् किमीश्वरायत्त
न वेति संदेहे जीवस्य करणादिपौप्फल्यादेव कर्तृत्वसिद्धेस्तस्य
ईश्वरायत्तत्वं नेति प्राप्तम् । नचैप ह्येव साधु कर्म कारयति तं
यमेभ्यो लोकेभ्य उनिनीपते, एप उ एवासाधु कर्म कारयति
तं यमधो निनीपते इति श्रुत्येश्वरायत्तत्वं कर्तृत्वस्यति वा-
ध्यम्। तथात्वे विधिनिषेधस्थाने ईश्वर एवाऽभिषिक्त इति विधि-
निषेधशास्त्रवैयर्थं स्यादिति प्राप्ते, तुशब्देन पूर्वपक्षं निरस्य
प्रतिजानीते ॥ परादिति ॥ परमेश्वरादेव जीवस्य कर्तृत्वादि-
संसारस्य मोक्षस्य च सिद्धिर्भवितुमर्हति । कुतः ।। तच्छुतः ।।
कर्तृत्वादेरीश्वरायचत्वश्रुतेः, एप होय साधु कर्म कारयति, य
आत्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयतीत्याद्याया इत्यर्थः॥४१॥
नन्वीश्वरस्य कारपितृत्त्वे धर्ममेव कारयेद्, नाऽधर्मम् ।
अन्यथा केनचित् घुसा धर्म केनचिदधर्म कारयतो वैपम्यनिर्द-
यत्वे स्यातामित्यत आह-~-
कृतप्रयत्नाऽपेक्षस्तु विहितप्रतिषिहावैयादिभ्यः॥४२॥

·ग्रमा मनवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । तुरुतशङ्कानिरासार्थः। जीवेन कृतो यः प्रयनो धर्माधर्म- लक्षणस्तदपेक्ष एवेश्वरोऽन्यस्मिन्नपि जन्मनि धर्मादिकं कारय- ति, तदपेक्ष्य मुखादिफलं ददाति । तेन वैषम्यनण्ये न मस- ज्यते । अनादित्वात् संसारस्य पूर्वजन्मकृतधर्माद्यपेक्षा युक्तैव । नन्वीश्वरस्य कृतप्रयत्नापेक्षत्वं कुत ? इत्यत आह ॥ विहित- प्रतिपिद्धावयादिभ्य इति ॥ ईश्वरस्य कर्मसापेक्षत्वे खलु, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्याद्ययो- विहितपतिपिद्धयोरवैययं भवत्यन्यथा विधिनिषेधशास्त्रमनर्थक- मेव स्यात् । धर्मकतो दुःखमधर्मकृतश्च मुखं संपादयेदित्यादि- दोपा आदिशब्दार्थः । तस्मादीश्वर एव पूर्वकृतसुकृताद्यनुसारेण धर्मादिकारयिता तदनुसारेण फलदाता चेति सिद्धम् ॥ ४२ ॥ (१७ जीवेश्वरव्यवस्थाधिकरणम् । सू०११) अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवा- दित्यमधीयत एके ॥ ४३ ॥ एवं तावनित्यः स्वप्रकाशोऽकर्त्तात्मेत्युक्तम् । सस्प सिद्धाऽभेदयोग्यत्वस्यात्र ब्रह्माभेदः साध्यते । अत्र य आत्मनि तिष्ठनित्यादिभेदश्रुतिजातस्य, तत्त्वमसीत्यायभेदश्रुतिजातस्य च विरोधसन्देहे समवलत्वादस्तिविरोध इति प्राप्तम् । भेदं विना पूर्वोक्तस्य जीवेश्वरयोरुपकार्योपकारकभावस्य स्वामिभृत्यवद संबन्धसापेक्षस्याऽनुपपत्तेरभेदं विना तत्त्वमसीत्यादेरनुपररि- त्यनयोः समचलत्वम्।नचोभयविधश्रुतिभ्यामशांशिभावाङ्गीकारा- न विरांध इति वाच्यम् । ईश्वरस्य निरंशत्वादित्यस्ति विरोध इति प्राप्ते नृपः ॥ अंश इत्यादि ॥ जीव ईश्वरस्यांश इवांशो, न तु स्वाभाविकोंऽशः । ईश्वरस्य, निष्कलमित्यादिनिरंशत्व- ·२२३ वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याय ३ पादः । श्रुतिविरोधादत ईश्वरस्य कल्पितांशो जीवः । कुतः पुनीवेश्वर- . योरंशांशिभावः । भेदाभेदश्रुतिभ्यामित्याह ॥ नानेत्यादि नैक इत्यन्तेन सूत्रेण ।। य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिना जीवेश्वर- यो नाव्यपदेशाद् भेदव्यपदेशात् । अन्यथा चापि अनाना- त्वस्यापि, व्यपदेशादित्यर्थः । तथा होके शाखिनाथर्वणिकाः, ब्रह्मदाशा ब्रह्मदासा ब्रह्मैवमे कितवा इत्यादिना ब्रह्मणो दासकितवादिभावमामनन्ति । तस्मादनानात्वस्याऽभेदस्य व्यप- देश इत्यर्थः । दाशाः कैवर्ताः, दासा भृत्याः, कितवा द्यूतकृतो धृष्टाः । तस्मात् प्रत्यक्षसिद्धभेदाऽनुवादेन श्रुतीनामभेदपरत्वाद कल्पितभेदवानंशो जीव इति ॥४३॥ मन्त्रवर्णाच ॥४४॥ पादोऽस्य विश्वा भूतानीति मन्त्रवर्णादपि, जीवॉश इत्य- ऽर्थः । भूतानि स्थावरादयो जीवाः पादोंऽश इत्यर्थः ॥ ४४ ॥' अपि च स्मयते ॥४५॥ किञ्चश्वरांशत्वं भगवद्गीतासु, ममैवांशो जीवलोके जीव- भूतः सनातन इति स्मर्यते । तस्मादीश्वरांशो जीवः ।। ४५ ।। ननु जीवस्येश्वरांशत्वे, जीवगतदुःखेनेश्वस्य दुःखित्वं स्यात् । पादादिगतदुःखेनागिनो देवदत्तस्य दुःखित्वदर्शनादि- त्यत आह-- प्रकाशादिवन्नवं परः ॥ १६ ॥ यथा जीवो दुःखी, नैवं परमात्मा दुःखी। प्रकाशादिवत् ॥ यथा सौरश्चान्द्रमसो वा प्रकाशो नभो च्याप्प वर्तमानो वक्र- फाठाद्युपाधिकृतवक्रभावमापनोऽपि न वस्तुतो वक्रभावं प्रतिपद्य- ते । यथा चाकाशो पदादिपु गच्छत् गच्छानिर, न वस्तुनो -- ·२२४ ग्रहाऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । गच्छति । तदित्यर्थः। विम्वप्रतिविम्बयोरीश्वरजीवयोमैदस्य सत्त्वान्न जीवदुःखेनेश्वरस्य दुःखित्वम् । उपाधेरुपहितपक्षपाति- त्वादिति भावः ॥ ४६॥ जीवदुःखेनेश्वरस्य दु:खित्वाऽभावे स्मृतिमप्याह- स्मरन्ति च ॥४७॥ तत्र यः परमात्माऽसौ स सत्यो निर्गुणः स्मृतः । न लिप्यते फलश्चापि पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षवन्धः स युज्यते, इत्यादिना व्यासादयो जीवदुःखेनाऽदुःखित्वमीश्वरस्य स्मरन्तीत्यर्थः । चशब्देन तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनश्ननन्यो अभिचारुशी- तीत्याद्या श्रुतिः सूचिता ।। ४७ ॥ ननु नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीत्यादिना जीवेश्वरभेदमात्रप्रतिपंथात् सर्वभूतेषु चेतनस्याऽरवण्डैकरसत्वात् कथं, मित्रः सेवितन्यः शत्रुः परिहर्त- व्य इत्यादिलोकिकाऽनुज्ञापरिहारौ स्याताम् । कयं वा, ऋती भार्यासपेयाई, गुर्वानां नोपगच्छादित्यादिवैदिकाऽनुज्ञापरिहारी सङ्गच्छेते । ग्राह्यत्याज्यभेदाभावादित्यत आह- अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाग्ज्योतिरादिवत् ॥ १८ ॥ उक्तौ लौकिको वैदिको चानुज्ञापरिहारी सर्वत्रात्मन एक- खेऽपि शरीरसम्बन्धाद सङ्गच्छते । देहसम्बन्धस्तादात्म्यं तत्त- देहविशिष्टत्वनाऽऽत्मभेदादास्त प्रायत्याज्याभेदः । ज्योतिरादि- वन् । यथा ज्योतिपो वहेरेकत्त्वेऽपि श्मशानसम्बन्धी वाहिः परिहार्यों नेतरः । यथा वा सौरः प्रकाश एकोऽग्यमेध्यादिसंयुक्तः परिहार्यो, नेतरः । एवमात्मापीत्यर्थः ॥ १८ ॥ .

·- घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याय ३ पादः । : ननु तथापि सर्वशरीरे कर्मकर्तवेतनस्पैकत्यादेकदेवदत्त- शरीरावच्छेदेन कर्मकरणे धर्मादिकं यज्ञदत्तशरीरावच्छेदेनापि जायतेत्यत आह-- असन्ततेचाऽव्यतिकरः ॥ ४९ ।। परिच्छिन्नान्त:करणोपाधिकस्य कर्तुः परिच्छिन्नस्य देव- दत्तात्मनो यज्ञदत्तशरीरेणाऽसन्तरसम्बन्धाद्धर्मादेव्यतिकरः। देवदत्तस्य यज्ञदत्तशरीरावच्छेदेनापि धर्मादिमसको नास्ती- त्यर्थः ॥ १९॥ आभास एव च ॥ ४१ ।। यथाऽनेकपटजलप्रतिविम्बिताना सूर्याभासानां मध्ये एक- स्मिन् सूर्याभासे कम्पमाने सूर्याभासन्तरं न फम्पते, एवमीश्वरा- भास एवाऽयं जीव इति नैकस्मिञ्जीवे धर्मादिसम्बन्धिनि जीवान्तरस्य धर्मादिसम्बन्ध इत्यर्थः । किञ्च, येषां सांख्यादी- नां बहवो विभवश्वात्मानः सर्वशरीरसम्बन्धिनस्तेपामेव धर्मा- दिसाङ्कर्य प्राप्नोति । तथाहि । सांख्यमते तावद्भोगसाधन- मधानसनिधानस्य सर्वात्मनामविशिष्टत्वादेकस्यात्मनः सुखा- दिसम्बन्धे सर्वात्मनां सुखादिसम्बन्धः स्यादेवं न्यायमतेऽपि, देवदत्तात्मनः मुखादिहेतुमनासंयोगस्य सर्वात्मनामावशिष्टत्वाद फलानियमः स्यादेव ॥ ५० ॥ नन्यदृष्टनियमात् फलनियम इतिचेचत्राह- अदृष्टानियमात् ॥ ५ ॥ सांख्यमते मधानसमवेतमदृष्टम् । ततश्च मधानस्य सर्वसा- धारण्याददृष्टस्याप्यनियमात् । फलानियमस्तदवस्था न्यायमते- ऽपि, अपहेतुमनःसंयोगस्य सर्वात्मनाविशेषादिदमस्याऽदृष्टमस्य २९ ·૨૨૬ ग्रलामृतपिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । नेत्येवरूपस्यादृष्टनियमस्याभावात् फलानियम इत्यर्थः ।। ५१ ॥ नन्वहमिदं फलं प्राप्तवानिदं परिहरिष्यामीदं करिष्ये, नेदं फरिष्ये इत्येवरूपाऽभिसन्ध्यादयः मत्यात्मनियताः सन्तः, स्व- भयोज्याऽदृष्टनियमहेतवो भविष्यन्तीत्यत आह- अभिसन्ध्यादिष्वपि चैवम् ॥ ५२ ॥ अभिसन्ध्यादिप्वपि साधारणमनःसंयोगसाध्येषु अदृष्ट वदनियम इत्यर्थः ॥५२॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥ ५३ ॥ नन्वात्मनां विभुत्वेऽपि स्वस्वशरीरावच्छिन्न. एवात्समदेश अभिसन्ध्यादिहेतुमनःसंयोग इति भवत्यभिसन्ध्यादिनियम इतिचेन । सर्वात्मनां सर्वशरीरेवन्त वादस्यात्मन इदै शरीर- मित्यत्र नियामकाऽभावादस्यात्मनोऽस्मिन् शरीरे प्रदेश इति प्रदेशकल्पना न सम्भवतीत्यर्थः । तस्मादस्मत्पक्ष एव सकल. दोपाभाव इति सिद्धम् ॥ ५३ ॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रहत्तौ द्वितीयस्याभ्यास्प तृतीयः पादः॥२॥३॥ .

·-
घेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः
द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ २॥ ४ ॥
एवं महाभूतनीवश्रुतिविरोधं परिहत्त्य लिङ्गशरीरविषयक-
श्रुतिविरोध परिहर्तु पादान्तरं करिष्यमाणः, पूर्वाधिकरणे क.
स्वरूपाऽवधारणेन युदिस्थानां कर्नुरुपकरणानामिन्द्रियाणामु-
त्पत्ति साधयति--
(१ इन्द्रियाणां परमात्मजन्यत्वाधिकरणम् । सू०४)
तथा प्राणः ॥१॥
अस्मिन्नपि पादे पूर्वपक्षे श्रुतीनां मिथोविरोधेनामामाण्या-
ग्रह्मसमन्वयाऽसिद्धिः फलम् । सिद्धान्ते तासामविरोधेन प्रा-
माण्याद समन्वयसिद्धिरिति बोध्यम् । तत्र नावदात्मन आ-
काशः सम्भूत इत्याद्युत्पत्तिभकरणेपु, इन्द्रियाणामुत्पत्तिर्न श्रूय.
ते । कचिच्च, ऋपयो वा व एते अग्रे सदासीत् फतमे ऋपय,
इति, माणा वा ऋपय इत्यत्र सृष्टेः भागिन्द्रियाणां सद्भाव-
श्रवणादनुत्पत्तिरिति भाति । कचित्तु, एतस्माजायते प्राणो मनः
सर्वेन्द्रियाणि च * खं वायुज्योतिरापश्च पृथिवी विश्वस्यधारिणी-
त्यादी उत्पत्तिरिन्द्रियाणां श्रूयते । एतासां श्रुतीनां मियोवि-
रोधोऽस्ति ? न वेति सन्देहे, विनिगमकाभावादस्ति विरोध इति
माने, सृष्टेः पूर्वमिन्द्रियसद्भावभवणादुत्पत्तिश्रुतिौणीत्यविरोध
इत्येकदेशिना सिद्धान्तितं दूपयति ।। तया माण इति ।। तथा
एतस्माज्जायते प्राण इत्यायुदाहृतवाक्यस्थाकाशादिवत् माणा
इन्द्रियाणि जायन्ते इत्युत्पत्तिश्रुतेरविशेपादित्यर्थः॥१॥
पदुक्तं सप्टेः मागिन्द्रियसद्भावश्रवणादुत्पत्तिभुतिौणीति ।
तवाह-
गोण्यसम्भवात् ॥२॥

·ग्रहाऽमृतवर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । गौग्या उत्पतिश्रुतेरसम्भवो गौप्यसम्भवस्तस्मादेकदेश्युक्त- मयुक्तमित्यर्थः । माणानां नित्यत्वे एफविज्ञानमतिज्ञा पाध्ये. तेति भावः । सद्भावश्रुतिस्तु हिरण्यगर्भात्मकाऽवान्तरसकृति- रूपमाणानां स्वविकारापेक्षया माक्सद्भाव बोधयति । अवान्तर- मलये हिरण्यगर्भेन्द्रियाणां लयाभावादिति बोध्यम् ॥ २॥ इन्द्रियाणां मुख्यं जन्मेत्यत्र हेत्वन्तरमाइ--- तत्प्राक्श्रुतेश्च ॥ ३॥ तत् तत्र एतस्माजायते माण इत्यादिवास्ये जायत इवि जन्मवाचिपदस्य, खवाय्यादिपु मुख्यस्य खाद्यपेक्षया प्राचीनेषु प्राणेन्द्रियादिषु, श्रुतेथेन्द्रियाणां मुख्यं जन्मत्यर्थः । एकस्मिन् वाक्ये एकस्य पदस्य कचिद् गौणत्वं, कचिन्मुख्यत्वमित्यस्या- 'सम्भवादित्यर्थः ॥३॥ उत्पत्तिप्रकरणेषु इन्द्रियाणामुत्पत्तिर्न श्रूयते इति यदुक्तं, नन । छान्दोग्ये उत्पत्तेः श्रुतत्वादित्याह- तत्पूर्वकरवाद्वाचः ॥ ४ ॥ ब्रह्ममकृतिकानि तेजोऽवन्नानि तच्छन्दनाच्यन्ते । तथाच प्राणेन मनसा च सहिताया वाचा, अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी बागित्यनेन तेजोऽवनजन्यत्वाभि- भामादस्युत्पचितिरित्यर्थः। तस्मादुत्पचिश्रुतिसद्भावात् सः पार समावश्रुतेश्वाऽन्यविषयत्वादस्ति श्रुतीनामविरोध इति सिद्ध ब्रह्माविकारत्वमिन्द्रियाणामिति ॥४॥ एवमिन्द्रियाणामुत्पनि प्रसाध्य तेभ्यो जीवस्य विवेकाध तदाश्रित्तसंख्या निर्णेनुकाम,आश्रयायिभावसङ्गत्या पूर्वपक्षयति- ..

·२२० . पेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः । (२ इन्द्रियाणामेकादशत्वाधिकरणम् । सू०२) सप्त गतेर्विशेषितलाच ॥ ५॥ सप्त माणाः प्रभवन्ति तस्मादिति, सप्तेन्द्रियाणि श्रूयन्ते । फचिदष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इत्यत्राष्टौ ग्रहाः, पुरुषपशुवन्धका इन्द्रियाणि रागाद्युत्पादनद्वारेणन्द्रियाकर्षका विपया अतिग्रहा इत्यर्थः । फिञ्च सप्त वै शीर्पण्या माणा द्वावर्वाञ्चावित्यत्र नव, अर्वाची पायूपस्यौ नव वै पुरुपे माणा नाभिर्दशमीपत्र दश, दश वै पुरुपे प्राणा आत्मैकादश इत्यत्रैकादश, आत्मा मनः । एवं कचिद् द्वादश । कचित्रयोदशेन्द्रियाणि श्रूयन्ते । तासां श्रुतीनां विरोधसन्देहे, विरोधोऽस्तीति माप्ते, एकदेशिमतं सह- वेन्द्रियाणि । कुतः ॥ गतेः॥ श्रुत्या समत्वावगतेरित्यर्थः । किच, सप्त चै शीर्षण्याःप्राणा इतीन्द्रियाणांशीर्पण्यत्वेन विशेपि- तत्त्वात् सप्तेन्द्रियाणि ये शीर्पण्याः सप्त द्वे चक्षुपी, द्वे श्रोत्रे, द्वे नासिके, एका वागिति ते माणा इति, सप्तानामेवेन्द्रियत्वावग- मात् । अष्टत्वादिसंख्याश्रवणं त्वेकस्यैवान्तःकरणस्प संशयनि- शयगर्भस्मरणरूपत्तिभेदेन मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानीतिचतुष्टय- वत् सप्तानामेव वृत्तिभेदेन उपपद्यत इत्पविरोधः श्रुतीनामिति मासम् ॥५॥ तद् दूपयति- हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६ ॥ तुशब्देन माणानां सप्तत्वनिरासः । यतो हस्तौ वै ग्रह इत्यादिना हस्तादयो व्यतिरिक्ताः प्राणाः श्रूयन्ते । सप्तत्व- संख्यायामसम्भावितान्ताव सप्तत्तातिरेके स्थिते, समत्वसंख्या इन्द्रियनिहकादशत्वसंख्यायामन्तर्भावयितुं शक्यते । न्यूनरारण्या- ·ब्रह्मामृतवर्षिणीसमाण्यवृत्तिसहितम् । या अधिकसंख्यायामन्तर्भावसम्भवात् । अतो नैवं मन्तन्य,सप्तेष प्राणा इति सूत्रार्थः । यद्यपि ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं, कर्मेन्द्रियपञ्चक मनश्चेति एकादशेन्द्रियाणि विहाय हृदयाहङ्कारौ प्राणानां द्वादश- स्वरयोदशत्वसंख्यापादको श्रूयेते, तथापि तयोरन्तःकरण- मभेदत्वान्नाधिकसंख्यापादकत्वमित्येकादशेन्द्रियाणीति निरव- धम् । सप्त पै शीर्पण्या: प्राणा इत्यत्र न ससोद्देशेन माणत्व- विधानं, किन्तु भाणोद्देशेन स्थानभेदमात्रेण चतुर्णामेवेन्द्रियाणां सप्तत्वमिति, न तद्विरोधः । नव वै पुरुपे माणा नाभिर्दशमीति वाक्यं पुरुषाकारदेहच्छिद्राभिप्रायं, न प्राणाऽभिप्रायमित्यविरोध इति सिद्धम् । नन्विदं सूत्रद्वयव्याख्यानमसङ्गतम् । सप्त माणाः मभवन्तीति प्राणरसनचक्षुःश्रोत्रत्वमनोवाचा समत्वावगतिः शीर्पण्यानां विशेपितत्वमिति हेतद्वयवय्यधिकरण्पेन सूत्रे चकाराऽनुपपत्तेः । ये शीर्पण्याः सप्त ते माणा, नेतर इत्पत्र परिसंख्यापत्तेश्च । अत एव तदुत्तरं द्वितीयसूत्रव्याख्यानमप्य- ऽसङ्गतमितिचत्तवन्यथासूत्रद्वयं व्याख्यास्यामः । मरणसमये ये सहगमनं तेपामेव भोगसाधनत्वादिन्द्रियत्वम् । तथाच मुख्य माणमन्त्क्रामन्त५ सर्वे माणा अनूत्झामन्तीति प्राणादीनां सप्तानामेव गतेः सहगमनस्य श्रवणात् सप्लवेन्द्रियाणि ननु सर्व- शब्दश्रवणात् कथं सप्तानायेव गतिश्रवणं, तत्राह ॥ विशेपित- त्वाचेति ॥ स पत्रैप चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्ततेऽयाप- को भवत्येकीभवति, न पश्यति, न जिघ्रति, न रसयते, न वदति न शृणोति, न मनुते न स्पृशत इत्याहुरिति चक्षुरादीनां समानामेव प्रकृतानां विशेपित्तत्वात् सर्वशब्दः प्रकृतगामी । सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वशन्दो यया निपन्त्रिताकृत- ग्राह्मणपरस्तद्वदिति शङ्कासूत्रार्थः। यत्रोमान्त्यवस्थायां चक्षु- ·चेदान्तदर्शनम् । २ भध्याये ५ पादः। रधिष्ठादेवः स एप चाक्षुपशब्दवाच्यः पुरुषो रूपादिविपय- व्याप्तिं विहाय वर्त्तते तदानीमयमरूपज्ञो भवति । हृदये चक्षुरेकी. भवति । पार्श्वस्थांश्च नाऽयं पश्यतीत्याहुरिति श्रुत्यर्थः ॥ सिद्धान्तसूत्रार्थस्तु, सप्तभ्योऽतिरिक्ता हस्तादयोऽपि वन्धकत्वेन श्रूयन्ते । हस्तौ वै ग्रह इत्यादिना ग्रहत्त्वं बन्धकत्वं हस्तादीनां सहगमनं विना न सम्भवति । सर्वे माणा अनूत्क्रामन्तीत्यवि- शेपेण सर्वेन्द्रियाणामुत्क्रान्तिश्रवणाच्च भवन्त्येकादशोत्क्रान्ति- मन्तः सन्तः प्राणाः । नच सर्वशब्दस्य प्रकृतविशेपितसप्तमाण- परत्वं, प्रकरणाच्छतेलीयस्त्वात् । सर्वे ब्राह्मणा भोजयितच्या इत्यत्र स्वनन्यगत्या प्रकृतपरत्वं सर्वशब्दश्रुतेरिति शिष्टसूत्राक्षरा- ऽर्थः । पूर्ववदिति । तस्मादेकादशैवोत्क्रान्तिमन्तः प्राणा इति सिद्धम् ॥ ६॥ नन्विन्द्रियाणामुत्क्रान्तिन सम्भवति । तेषामपरिच्छिन्नाह- शारजन्यत्वेन विभुत्वादित्याक्षेपसङ्गत्या सांख्यमतं दपपति- (३ इन्द्रियाणामाणुत्वाधिकरणम् । सू०१) अणवश्च ॥७॥ इमे प्राणा अणवः परिच्छिन्नाः । इन्द्रियाग्राह्यत्वेन सूक्ष्मा- श्वेत्यर्थः । न तु परमाणव इति सूत्रार्थः । तथात्वे अण्वात्मपक्षो- क्तानां शरीरव्यापिमुखादिकं न स्यादित्यादिदोपाणां प्रसहा- दिति।इन्द्रियाणां विभुत्वे काशीस्थविधेरदर्शनस्पर्शने सेतुवासिना. मपि स्यातामुत्क्रान्तिगत्यागतिश्रुतिविरोधश्च स्यादियदिदोपा द्रएव्याः। तस्मात् परिच्छिन्नाः मूक्ष्माश्च माणा इति सिद्धम् ॥७ इन्द्रियाणामुत्पत्पादिकमुक्त्वा मुख्ये माणेऽप्युत्पत्तिसंदेहे, आधाधिकरणन्यायमतिदिशति- - ·ग्रामृतवार्पिणीसमाल्यवृधिसहितम् । श्रेष्ठश्च ॥८॥ इन्द्रियस्वरूपे प्राणे च ज्ञाते तयापारान्मुख्यमाणस्य भेद- चिन्ता करिष्यमाणा मुकरति मध्येऽयमतिदेश कृतः । न मृत्यु- रासीदमृतं न तर्हि न राव्या अस आसीत् प्रतः * आनीद- ऽवात स्वघया तदेकं तस्माद्धान्यं न पर: किश्चनासेत्यत्रानीव- पदेन माणसञ्चारस्य महामलये श्रुतत्वात् सञ्चारवता माणस्य स्थितिरिति न माणस्योत्पत्तिरित्यभ्यधिकशझायामपमतिदेशः। इन्द्रियवच्छेठोऽपि माणो ब्रह्माविकार । एतस्मामापते माण इत्युत्पत्तियषणस्पाविशेपादित्यर्थः । श्रुत्यर्थस्तु-- तहि तस्मि- न्महामलये मृत्युमरिका, मृत्युमा नाऽऽसीदमृतं देवभोग्य व नासीत् । तथा रात्ररहश्च मकेतचिभूतचन्द्रः सविता व नास्ता, स्वधया सहेति सम्बन्धः । स्वधाशन्दन पिलभ्यो दीयमानमर्ज नदर्चनं चोच्यते । तदि शून्यवादः स्यादित्यत आह । आनी- दिति तवैकं मूलकारणं परं ब्रह्माऽवातं वाय्यादिमपथरहित- मानीत् आसीदिति यावत् । तस्मादात्मनोऽन्यत् फिचिदपि नास ह न बभूव किलेति हकारस्यान्वय इति 11८॥ मुख्यमाणस्योत्पनिचिन्तानन्तरं तत्स्वरूपं निरूपयति- १५ प्राणस्य तत्यान्तराधिकरणम् । स०५) न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९ ॥ यःमाण: स वायुरिति महान् वायुरेव माण इति भूयते । नयाच महान् मायुरेव माण इत्येकः पूर्वपक्षः ।। नन्वयं पूर्वपक्षोभावः । छान्दोग्य, मनो अपेत्युपासी- तेत्युपकम्य मनोपनामणो पारमाणपक्षोयतुप्पा यदद् माण एवं ब्रह्मणश्चतुर्यः पादः । स पापुना ज्योतिषा भाति प ·- घेदान्तदर्शनम्।२ अध्याये ४ पादः। २३३ -तपति चेति । भाति अभिव्यक्तो भवति, तपति स्वव्यापारे गच्छतीति वाय्वपेक्षया माणस्य भिन्नत्वकयनेन निर्धारणाऽभा- वात् । अत्र प्राणस्य घ्राणेन्द्रियत्वेऽपि, एतस्माज्जायते प्राणः, खं वायुरित्यादी भेदनिर्दशन निरिणाभावानादेवस्थ्यादिति- चेत्तर्हि तिष्ठतु श्रुतिद्वयं मिथोविरुद्धं सांख्यमतरीत्या, इन्द्रिय- व्यापार एवं प्राणोऽस्त्विति मासे, ब्रूमः प्राणो न वायुक्रिये, न वायु पीन्द्रियव्यापार इत्यर्थः । कुतः। एतस्माज्जायते प्राण इत्यादौ तत्र तत्र वायोरिन्द्रियेभ्यश्च प्राणस्य पृथगुपदेशादि- त्यर्थः । नन्विन्द्रियेभ्यः पृथगुपदेशेऽपीन्द्रियव्यापारात् स ना- स्तीतिचेन्न । वृत्तित्तिमतोरभेदात् । तर्हि यः माणः स वायु- रिति श्रुतिविरोधः कथं परिहरणीय इतिचेत् । उच्यते ! महा. वायुरेव हि प्राणाऽपानादिपञ्चात्मनाऽवतिष्ठमानः प्राण इत्युच्य- ते । तयाच विकारविकारिणोर्यास्तवाऽभेदकाल्पनिकभेदयोः सलान भेदाभेदश्रुत्योर्विरोध इति सिद्धम् ॥ अत्र पूर्वपक्षे वाय्विन्द्रियव्यापाराभ्यां जीवस्य विवेकः फलं, सिद्धान्ते तूम- यातिरिक्तमाणादपीति विशेषः ॥९॥ ननूभयातिरिक्तस्य श्रुत्यवगतस्वतन्त्रभारस्य माणस्य देहे. ऽभ्युपगमे जीवाणयोरुभयोः स्वतन्त्रयोरेकवाक्यत्वाभावात् सद्यः शरीरोन्मथनमसङ्ग इत्यत आह- चक्षुरादिवत्तु तत्सद्दशिष्टयादिभ्यः ॥ १० ॥ तुरुक्तस्य माणस्वातन्त्र्यस्य निरासार्थः। माणस्य न जीव- पत् स्वातन्यं, किन्तु रानापेक्षया मन्त्रिण इव गुणभाव एव । स्वातन्त्र्यं त्वस्य प्राणस्य मनाऽपेप्तया मन्त्रिण इव इन्द्रिया- ऽपेक्षया । तथाच नोक्तदोप इति तात्पर्याः । सत्रातरार्थस्तु चक्षुरादिवत् प्राणोऽपि, जीवं पति करणभूतः । कुतः । तत्सर- ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । शिष्टयादिभ्यः ॥ तैश्चक्षुरादिभिः सह भाणसंवादादिपु माणस्य शिष्टेः, शासनादित्यर्थः । समानजातीयानामेव सह शासनस्य युक्तत्वात् । आदिशब्देनाञ्चेतनत्वभौतिकवादिहेतुसंग्रहः||१०1! ननु प्राणस्य चक्षुरादिवत् करणत्वं न युक्तमसाधारण- विषयाभावादित्यत आह- अकरणत्वाच न दोपस्तथा हि दर्शयति ।। ११॥ न वोक्तदोषः। माणस्याकरणत्वादेव । कथं तात्मानं प्रति करणभावः । इन्द्रियान्तरेष्वसम्भाविवस्याऽसाधारणस्य देह- थारणाख्यस्य कार्यस्याऽस्य निर्वाहकत्वादिति यूमः । तया हि श्रुतिरुक्तं कार्य माणस्यासाधारणं दर्शयति । प्राणसंवादे वागा. दिभ्यो मुख्यमाणस्य श्रेष्ठत्वं निर्य, तान् वरिष्ठः माण उवाच मा मोहमापद्यथाऽह मेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं विभज्यैतद्वाणम- वष्टभ्य विधारयामीति। वाणं शरीरम् । प्राणेन रक्षनवरं कुलाय- मिति श्रुतिरपि देहस्थितिः प्राणानिमित्याह । अवरम् अनेका- शुचिनीडडलायं देहाख्यं गृहं प्राणस्थित्यारक्षीवः सुप्ति यातीति योजना ॥११॥ न केवलं देहधारणमेवाऽस्यासाधारणं कार्य, किन्त्वन्पद- अपीत्याह- पञ्चवृत्तिर्मनोवढ्यपदिश्यते ॥ १२॥ यथा मनोऽनेकटत्याख्यासाधारणकार्यापेक्षयानेकपाध्यप- दिश्यते, एवम् उरलासनिश्वाससर्वशरीरक्रियाकान्ल्याख्यानि चत्वारि कार्याणि, पञ्चमं च कार्य भक्षितानादिरसानां समत्वेन सर्वानेषु नयनमपेक्ष्य पञ्चतिः प्राणो व्यपदिश्यते । क्रमण माणोऽपानो न्यान उदानः समान इति तदसाधारणकार्यापेक्षया ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः । २३५ जीवोपकरणत्वं मनोवदिति सिद्धम् ।। १२ ।। एवं मुख्यप्राणस्योत्पत्ति स्वरूपं चोक्ला परिमाणविशेष- विपये प्राणाणुवनिर्वाह्योत्कान्त्यादिश्रुतेः, सम एभित्रिभिर्लोकः समोऽनेन सर्वेण पाण इति श्रुतेः, प्राणविभुत्वविपयायाय मिथो विरोधोऽस्ति ? न वेति सन्देहे, अणवश्चेत्यधिकरणन्यायाति- देशेन, सिद्धान्तयति-- (६ प्राणस्याणुत्वाधिकरणम् । सू०१) अणुध ॥ १३ ॥ चक्षुरादिवत् प्राणोऽपि परिच्छिन्नः सूक्ष्मवेत्यर्थः । सम एभित्रिभिलॊकरिति श्रुतिश्च सकलवायुपरा, नाऽऽध्यात्मिक- प्राणमात्रपरेत्पविरोधः। अन्तरङ्गमाणस्वरूपकथनानन्तरंवहिरङ्ग- परिमाणमुच्यते इति सङ्गतिवोंध्या ।। १३ ॥ (७ इन्द्रियाणां देवपरतन्त्रताधिकरणम् । सू०३) ज्योतिराधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४ ॥ पूर्वमाध्यात्मिकमाणस्याऽणुत्वमाधिदैविफवायोः,सम एभि- रिति श्रुत्या व्यापित्वमित्युक्तम् । तत्मसङ्गेनाऽऽध्यात्मिकानां भाणानामाधिदैविकदेवताधीनचेष्टावत्वमस्ति ? न वेति विचा- र्यत इति प्रसङ्गसङ्गतिः । अत्र चापा हि रूपाणि पश्यतीतिश्रुत्या चक्षुरादेर्देवतानिरपेक्षचेष्टावत्वं मतीयते।भादित्यश्चक्षुर्भूत्वाऽक्षिणी पाविशदित्यादिश्रुत्या तु सूर्यादिदेवताधीनचेष्टायचं प्रतीयते । अनयोर्मियोविरोधोऽस्ति ? न वेति सन्देहे, अस्ति विरोध इति प्राप्ने, एकदेशिसिद्धान्तः । देवतानां करणाऽधिष्ठातृत्वे ता- सामेव भोपहत्वप्रसक्ती जीवस्य भोक्तृत्वं न स्यादिति युक्ति- सहकृतापाचक्षुषा हीति श्रुतेर्बलीयस्वादादित्यभक्षुरित्यादिश्रुते- ·- ब्रह्मामृतवाणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । hणार्थतेति न विरोध इति । तद् दुपयति, ज्योतिरित्यादिना ॥ तुरुचसिद्धान्तनिरासार्थः । अधिष्ठीयते मेर्यते इत्यधिष्ठानम् । अधिष्ठितमित्पर्यः । ज्योतिरादिभिरन्यायाभिमानिनीभिर्देवता- भिराधिष्ठितमेव वाक्चक्षुरादिकं चैटते ॥ तदामनानात् ॥ तस्य देवताधिष्ठितत्वस्य आदित्यश्चक्षुरित्यादिश्रुत्युक्तत्वादित्यर्थः । अचेतनानां स्वतश्चेष्टाऽनुपपत्तेरिति युक्तिरपि द्रष्टव्या । अक्षिणी पाविशत् प्रेर्यप्रेरकभावेनेति श्रुत्यर्थः। न च देवतानामेव भोक्त- त्वम् । तस्याऽश्रवणात् । यो यदपिष्ठाता स तत्साध्यफल. भोक्तति व्याप्तेश्च सारथी व्यभिचारः। नच देवता इन्द्रियसाध्य- फलभोगिन्य, इन्द्रियाधिष्ठातृत्वाज्जीववदिति वाच्यम् । नर- कृतपापफलभोगस्यन्द्रियसाध्यस्य, न ह वै देवान् पापं गच्छती- त्यादेवेषु बाधितत्वात् । न च चक्षुषा हीत्यादिश्रुतिविरोधः । तत्र देवतानपेक्षत्वस्याश्रवणादिति सिद्धं देवाधिष्ठपत्वं प्राणा- नामिति । किञ्च, श्रुत्यन्तरेऽपि माणदेवतयोरधिष्ठायधिष्ठेयभावं द्योतयति । स वै वाचमेव मयमामत्यवहत् सा यदा मृत्युमत्य. मुच्यत सोऽग्निरभवदित्यादिना वागादीनामन्यादिभावापत्ति- कथनादग्न्यादिभावश्च तदधिष्ठालकत्वमेव, अन्यस्याऽसम्भवात् । स माणो वाचमेव, प्रथमामुद्गीथकर्मणि प्रधानामत्यवहद । मृत्युमतीत्य निराकृत्य प्रापयत् । इन्द्रियाणां माणाधीनस्थिति- कत्वात् माणस्य वागादिस्थितिसम्पादनद्वारा तन्मृत्यूनिराकर्तृत्वं योध्यम् । किं प्रापयदित्याशङ्का, प्राणो वाचः स्थिति सम्पा- धाग्निदेवतया साकमधिष्ठात्रधिष्ठेयभावं मापयदित्याइ । सा यदेति।सा वाक् माणेन यदा मुक्तमृत्युरभवचदा लपस्थितिका सती स्वयमग्निरभवन, नबेचताकाऽभवदिति श्रुत्यर्थः ॥ १४ ॥ यदुक्तं देवतानामेव भोक्ऋत्त्वप्रसङ्ग इति तत्राह- - ·वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः। प्राणवता शब्दात् ॥ १५ ॥ प्राणवता जीवेनैवेन्द्रियाणां स्वस्वामिभावः सम्बन्ध इन्द्रिय- साध्यभोगभागी जीव एवेति यावत् । कुतः ॥ शब्दात् ॥ अथ यत्रैतदाकाशमनुचिपण्णं चक्षुः स चाक्षुपः पुरुषो दर्शनाप चक्षुरित्यादिश्रुतेरित्यर्थः । अथ देहे प्राणप्रवेशानन्तरं यत्र कृष्णतारे छिद्रभूतमाकाशमनुविपण्णम् अनुगतं चक्षुः तत्र स आत्मा चक्षुप्तवाक्षुपः तस्य रूपादिदर्शनाय वृत्तिरूपाय चक्षुः न चैतन्यायेति श्रुत्यर्थः । एतत्सूत्रतात्पर्यार्थो, न च देवतांना- मेव भोक्तृत्वमित्यादिनोक्तः ।। १५ ।। तस्य च नित्यत्वात् ।। १६ ॥ तस्य जीवस्य स्वकर्मोपार्जिते देहे कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन नित्यत्वाच न देवतानां भोक्तृत्वमस्मिन् शरीर इत्यर्थः । तस्मा- देवतानां प्राणाधिष्ठातृत्वे न किश्चिद्वाधफमिति सिद्धम् ॥१६॥ ननु सत्स्विन्द्रियेषु तदधिष्ठारदेवताचिन्ता । तान्येव माण- व्यापारव्यतिरेकेण न सन्तीत्याक्षेपे समाधत्ते- (इन्द्रियाणां माणातत्यान्तरत्वाधिकरणम् । सू० ३) त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ १७॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणीति श्रुती मुख्य- माणादिन्द्रियाणां तत्त्वान्तरत्वं प्रतीयते। हतास्यैव सर्वे रूपममा- मेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवानिति श्रुतौ मुख्यमाणात्मत्वमिन्द्रि- याणां योध्यते । हत इदानीमस्यैव मुख्यमाणस्यैव सर्वे यागादयो वयं रूपमसामेत्याशिष दत्वा ते पागादय एतस्यैव माणस्य रूपं वभूयुरित्यर्थः । तयाचाऽनयोनिरोपसन्देहे नियामकामावादस्ति विरोध इतिप्राप्ते,एतस्माज्जायते माणइति वास्ये मनम इन्द्रियेभ्यः ·૨૩૮ ग्रहामृतपर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । पृथगनिर्दिष्यत्वेऽपि नेन्द्रियेभ्यस्तत्वान्तरत्वं,किन्विन्द्रियत्वमेवेति यथा तद्वत् प्राणादिन्द्रियाणां पृषानेदिप्रवेपि, न प्राणाचचा- न्तरत्वमिति नानेन वाक्पन हतास्यति वास्यस्य विरोध इत्येक- देशिसमाधानं दुपयति ॥ त इन्द्रियाणीति ।। माणातत्यान्तरा- णीन्द्रियाणीति बहिरेव प्रतिज्ञा । तत्र हेतुः- तद्यपदेशादिति ॥ भेदव्यपदेशादित्यर्थः । उक्तहेतुमितरेण सूत्रभागेन विवृणोति ।। त इति ॥ श्रेष्ठान्मुख्यमाणादन्यत्र अन्ये वै प्रकृता बागादयः । प्राणा इन्द्रियाणीत्युच्यन्ते, न माणः । एतस्माज्जायते इत्यादी व्यपदेशभेददर्शनात् । नन्वयं भेदव्यपदेश इन्द्रियमनसोरपि' समान इत्युक्तमितिचेन्न । मनःपठानीन्द्रियाणीति स्मृत्पा मनस इन्द्रियेभ्यस्तत्वान्तरत्वाभावाभ्युपगमात् । न च भकृते. ऽपि, हतास्येति श्रुत्येन्द्रियाणां माणातवान्तरत्वाभावाऽभ्युप- गमः । त एतस्यैव सर्वं रूपमभवस्तस्मादेत एतेनाऽख्यायन्ते प्राणा इति वाक्यशेपेणेन्द्रियेपु माणशब्दस्य लाक्षणिकत्वप्रति- पादकेन, प्राणादिन्द्रियाणां वत्वान्तरत्वाभ्युपगमात् । न हीन्द्रि- येभ्योऽतत्वान्तरे चक्षुपीन्द्रियशब्दो लाक्षणिको दृष्टस्तस्मात एत- स्यैच सर्वे रूपभवन्नित्यनेन माणाधीनचेष्टाववामिन्द्रियाणामुच्य- ते, न तद्व्यापारत्वम् ॥ १७ ॥ भेदश्रुतेः ॥ १८॥ वागादीन्द्रियमकरणमुपसंहृत्याऽथ हेयमासन्यं प्राणमुचुरि- ति भिन्नप्रकरणे प्राणस्येन्द्रियेभ्यो भेदेन श्रुतेर्न प्राणव्यापारत्व- मिन्द्रियाणामित्यर्थः । आस्ये भवमासन्य माणं वागादय ऊचु- रिति श्रुत्यर्थः ॥ १८॥ इतच माणादीन्द्रियाणि तत्चान्तराणीत्याह-

·२३९
वेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः ।
वैलक्षण्याच ॥ १९॥
सुषुप्त्यवस्थायां प्राणस्य स्थितिर्नेन्द्रियाणामित्यादिवहु-
लक्षण्यात्तत्त्वान्तराणीत्यर्थः । तस्मान्नोदाहृतवाक्ययोविरोध
इति सिद्धम् । इदं यथाश्रुतभाष्यानुसारेणोक्तम् ।।
अन्ये तु- यहि मतिज्ञाकल्पनादिदोपप्रसङ्गाद् व्यपदेश-
भेदस्य संज्ञाभेदरूपस्य तत्त्वान्तरत्वे साध्ये व्यभिचारित्वात्
प्रकरणभेदरूपस्य तस्य भदश्रुतरित्यनेन पौनरुक्त्यापातादत्रा-
ऽधिकरणद्वयं कल्पयामासुः । तथाहि । किमेकादश वागादय एवे-
न्द्रियाणि,उत मुख्यप्राणोऽपीति विशये, इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमित्यादि-
पाणिनिस्मरणात् माणस्यापि वागादिवजीवभावापनपरमेश्वर-
लिङ्गत्वादिन्द्रियत्वमिति प्राप्ते सिद्धान्तः, श्रेष्ठा-मुख्यप्राणादन्यत्र
ते वागादय एवेन्द्रियाणि ।कुतः ॥ तद्यपदेशात् । इन्द्रियत्वन्यप-
देशात् । इन्द्रियशब्दस्य तेषु रूद्वेरिति यावत् । स्मरणं तु रूदस्यैवे-
न्द्रियशब्दस्य यथाकथञ्चिद् व्युत्पत्तिं दर्शयति, गच्छतीति गौ-
रितिवदिति । नन्विदमयुक्तं, पाणव्यापारातिरेकेणेद्रियाणामस-
स्वादित्याक्षेपे इदमारभ्यते । भेदश्रुतेईलक्षण्याचेति । एतस्मा-
ज्जायत इत्यादि दूपयतीत्यन्तमत्र पठितव्यम् । प्रकरणभेदाला-
ण्याच न माणव्यारत्वमिन्द्रियाणामिति नोक्तवाश्ययविरोध
इति ॥ इदं भाष्यदूपणमयुक्तम् ॥ जगद्वाचित्वादित्यादौ पहिः-
प्रतिज्ञादर्शनादिन्द्रियरूपाः प्राणाः । श्रेष्ठादन्य इत्यन्तम्भतिज्ञा.
सम्भवाच । अपुनरुक्तशब्दानामेकस्मिन् वाक्ये पृथगजन्म-
व्यपदेशादिति हेतो ये विवक्षितत्वात् तत्सिद्धार्यमेव सृष्टिवाक्य-
मुदाहृत्य माणेन्द्रियशब्दयोरपौनरुत्यमतिपादनात् । पाणस्य
निर्विपयत्वेनेन्दियत्वसंशयायोगादिन्द्रलिङ्गत्वेन संशये, देहादा-
पपि संशयमसङ्गानिजमाधिकरणद्वयफल्पनमिति दिक् ॥१९॥

·ग्रहामृतवार्षिकीसमाख्यवृत्तिसहितम् । एवं, न निगदभुतेरित्यारभ्य भूतायुत्पायव्यापारभूवा- स्पचिविषयश्रुतिविरोधो निरस्तः । इदानीमुत्पादकव्यापार भूनोत्पादन विषयश्रुतिविरोधो निरस्यते । सवानिवृत्कृतभूतो- त्पादनं पारमेश्वरमेवेति श्रुतिषु निःशङ्कमवगतं,त्रिवत्कृतभौतिको- त्पादने तु श्रुतिपु विप्रतिपत्चिदृश्यते । तथाहि । सदात्मकाद् ब्रह्मणस्तेजोवनानां परोक्षत्वेन देवतापदयोग्पानां सृष्टि- मुक्त्योपदिश्यते, संयं देवतैक्षत इंनाहमिमास्तिस्रो देवना अनेन नीवेनात्मनानुभविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति तासा वितं त्रिष्टतमेकां करवाणीति । सा समाख्या देवता पूर्व- मीक्षणं कृत्ला, व्यवहाराऽयोग्यपूक्ष्मभूतान्युत्पादयित्वा तेन व्यवहारालाभाघवहारयोग्यभौतिकोत्पादनार्थ पुनरसत । ईक्षण- मकारमाह । हतेत्यादि, करवाणीत्यन्तम् । अनेनेति पदार पूर्व व्यवहारापेक्षायामिति शेपः । तत्र संशयः । किं जीवफर्टकं निरस्कृतभौतिकोत्पादनसुत परदेवताकतकमिति । सानिस्तु पूर्व नामरूपभेदात् भागेन्द्रिययोर्भद इत्युक्तम् । तत्मसङ्गेन नामरूप- व्याकरणं फिजूंकामिति विचार्यत इति प्रसहलक्षणा घोध्या तत्र लोके, चारेण परसैन्य मविश्य, सकलयामीत्यादी, न राहा साक्षात्सङ्कलनफर्तृत्व, फिन्तु चारस्पैवेति यथा तद्वदनेन जीने- ति विशेपणाजीवफईकमेव भौतिकोत्पादनमिति भरत्यस्य वारपस्याऽऽकाशो ह वै नामरूपयोनिहितति वाक्पेन विरोध इति प्रासे, घूम:- (वरस्यैव नामरुपण्याकर्तृत्वाधिकरणम् । २०३) संज्ञामूर्तिक्लतिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ २० ॥ तुशब्देन, जीवककत्वनिरासः। विटकुर्वतः परमेश्वरस्यैव संज्ञा. मृतिप्तिः नामरूपन्याफरणं कार्य भवितुमति कस्मात् । सेयं ·चेदान्तदर्शनम् । २ अध्याये ४ पादः । देवतेत्युपक्रम्य, व्याकरवाणीति व्याकरणस्य परदेवताकर्तृकत्त्वो- पदेशात् । नचानेन जायनेति विशेपणाजीवकर्तृकत्वम् । मेरसमुद्रा- दिनामरूपादिन्याकरणे सामर्थ्याभावस्पलिङ्गसहकृतसानिधेलीय- स्त्वेनानेन जीवेनेत्यस्य सनिहिताऽनुप्रविश्येत्यनेन संबन्धात् । अनेन जीवनेत्यस्य गुणभूतस्य, व्याकरवाणीत्यनेन प्रधानेना- न्वययोग्यतालक्षणलिङ्गस्योक्तसानिध्यपेक्षया दुर्बलत्वात् । तस्मात् सर्वत्रेश्वरकईकमेव नामरूपव्याकरणमित्यविरोध इति सिद्धम् ।।२० एवं यदविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानां समास इत्य- न्तेन श्रुतिप्रवन्धेन, तेजोऽवन्नानां त्रिकरणमुत्का तासामेय देवतानां वहिखिटकृतानां अध्यात्ममपरं, त्रिसत्करणमुक्तम् इमास्तिस्रो देवताः पुरुपं प्राप्य वित् त्रिदेकैका भवतीति तादिदानीमाचार्यों यथाश्रतं दर्शयति- मांसादि भौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ २१ ॥ अविज्ञातं विशेषरूपेणादृष्टमियाभूदिति यत् स आसा तिसृणां देवतानां समासः समुदाय इति यावदिति श्रुत्यर्थः । इमास्तिसस्वित्कृता देवताः पुरुषं शरीरं प्राप्य विद्वत्कार्यत्रय- रूपेण एकैका देवता तेजआदिलक्षणा वर्तत इति द्वितीयश्रुत्यर्थः । नयाहि । पृथिव्या ब्रीहियवादिरूपायाः पुरुपेणाऽशितायाः कार्यत्रयं शरीरे वर्तते । पुरीपं मांसं मनवेति । एवं पीतानामपा मूत्र लोहितं माणश्चेति कार्यत्रयम् । तेजसोऽन्यादिदीपकस्य घृतादिरूपस्य कार्यत्रयमस्थि मजा वागितिाप्राणस्य जलाधीन- स्थितिकत्वमात्रेण जलकार्यत्वव्यपदेशः । तस्य वायुकार्यवा- सिद्धः । एवं मनसोऽप्यन्नभक्षणे स्वास्थ्यमात्रेण सत्कार्यत्वम् । वाचोऽपि ज्ञानानुकूलत्वसाम्येन तेजाकार्यत्वव्यपदेश इति यो ध्यम् । एवं देहे कार्यत्रयरूपेण वर्तनमेवाध्यात्मिकं वित्करण-

·.
महामृतवार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
मिति । तदिदमाह सूत्रकारः ॥ यांसादीति ॥ भूमेरनात्मिकायाः
कार्य भौम मांसादि । आदिपदेन पुरीपमनती गृह्यते । एवमि-
तरयोरसेनसोः कार्यत्रयं यथाशब्दमवगन्तव्यमित्यर्थः ॥ २१ ॥
एवमनेन सूत्रेण त्रिरकरणमेतदधिकरणविषयः प्रदर्शितः ।
तत्रेयं शङ्का भवति । ननु सर्वेषां निवकरणे विशेपाभावादिषं
पृथिवी, इमा आपः, इदं तेन इत्यसाधारणो व्यवहार कर्य
सङ्गच्छते, कथं वाऽऽध्यात्मिकव्यवहारः, इदं मांसादि पृथिवी-
कार्यमिदं जलस्यति । तत्राह-~
वैशेप्यातु तद्वादस्तहादः ॥ २२ ॥
तुशब्द उक्तशङ्कानिरासार्थः । सर्वेषां पृथिव्यादीनां त्रि-
करणाविशेषेऽपि वैशेष्यात् स्वभागाधिक्यातद्वादः पृथिव्यादि-
वादः सङ्गच्छते इत्यर्थः। अभ्यासोऽध्यायसमासियोतनातस्मात्
सिद्धः श्रुतीनामविरुद्धानां ब्रह्मणि समन्वयः ॥ २२ ॥
इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगोविन्दश्रीचरण-
शिक्षितश्रीरामकिङ्करवर्यकृतौ ब्रह्मसूत्रहत्ता ब्रह्माऽमृत-
पर्पियो द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥२॥४॥
द्वितीयाध्यायश्च समाप्तः ॥२॥ ४ ॥

·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः । રરૂ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥३॥१॥ पूर्वस्मिन् पादे जीवोपकरणभूतभौतिकानि ब्रह्मणो जायन्त इत्युक्तम् । तदुपजीव्य तदुपहितस्य जीवस्य संसारमकार वैरा- ग्यार्थ निरूपयितुं देहान्तरारम्भे भूतसूक्ष्मसम्परिष्वक्तस्यैव लो- कान्तरगमनमित्याह- (१ जीवस्य भूतसूक्ष्मवेष्टितस्यैव परलोकगमनागमना- ऽधिकरणम् । सू०७) तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सम्परिवक्ता प्रश्न- निरूपणाभ्याम् ॥ १॥ पूर्वस्मिन्नध्याय ब्रह्मणि समन्वयस्य स्मृतिन्यायश्रुतिविरोध- निरासेनाऽनध्यवसायलक्षणामामाण्यनिरासे ताीयो विचारो भवतीत्यनयोरध्याययोर्हेतुहेतुमद्रायः सङ्गतिः । अत्र प्रथमपादे जीवस्य परलोकगमनाऽऽगमन विचारेण वैराग्यं निरूप्यते । त- स्माज्जुगुप्सतेति थुतेः । द्वितीयपादे त्वम्पदार्थतत्पदायोः परि- शोधनं क्रियते । तृतीयपादे सगुणविद्यासु गुणोपसंहारः । चतुर्थ- पादे निर्गुणब्रह्मज्ञानस्य बहिरङ्गानि यज्ञाश्रमादीन्यन्तरङ्गानि शमादीनि च निरूप्यन्ते । अत्र दलोकः- तृतीये विरतिस्तचम्पदार्थपरिशोधनम् । गुणोपसंहृतिझनबाहरङ्गादिसाधनम् ।। तथाच तत्तद्विचारात्मकत्वेन तत्तदधिकरणानां तत्तत्पादसगा- तिर्योध्या । तत्र जीवो मुख्यप्राणेन्द्रियसहकृतो मूलाविद्याधर्मा- धर्मपूर्वभ्रमजन्यसंस्कारात्मकपूर्वप्रज्ञासहितः पूर्वदेहं विहाय देहान्तरं गच्छतीति श्रुतिसिद्धम् । तादृशो जीवः किं देहान्तरा- रम्भकैः पञ्चीकृतभूतभागैरेतदेहवन्मुख्यमाणादीनामाधारभूत- ·ग्रह्माऽमृतवाणीसमास्यवृत्तिसहितम् । रसम्परिष्वक्तो गच्छत्युत सम्परिष्वक्तो येति सन्देहे,मानाभावा- दसम्परिष्वको गच्छतीति पूर्वपक्षः । तथाच निराधारमाणादि- गमनासम्भवाद् न वैराग्यमिति फलम्। सिद्धान्ते तु तत्सम्भवा- द्वैराग्यमिति बोध्यम् । तत्राऽयं सिद्धान्तः । तदन्तरप्रतिपत्ता देहान्तरपतिपची तदारम्भकभूतैः सम्परिप्वक्तो, रंहति गरछति। कुतः । मननिरूपणाभ्याम् । तथाहि द्युलोकपर्जन्यपृथिवीपुरुष- योपित्सु पञ्चस्वग्निदृष्टयोपाप्तनाख्यपश्चाग्निविद्याप्रस्तावे प्रवाहा पाख्यस्य राज्ञः समां प्रविष्टं श्वेतकेतुं राजा पप्रच्छ, त्वं वेत्य यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति।भयमर्थः अस्मिन् लोके जलमयदधिपयःप्रभृतिद्रव्यकहोमे श्रद्धापूर्वकृते तद्धुतं जलं यजमानं प्राप्य तद्दारा द्युलोकाख्याऽनि गच्छछद्धाख्या- ऽऽहुतिन्वमापन, यजमानेन्द्रियाधिष्ठानदेवास्तस्मिन्नमा जुहति । नश्च हुतं जलं सोमाख्यदेहात्मना परिणमते । स च जलमयो देहः पर्जन्येऽनौ दृष्टयभिमानिदेवविशेपे हुतः सन् दृष्टिर्भवति । तदेव जलं सोमाख्यदेहभावं दृष्टिभावं चाऽऽपन्नं पृथिव्यामभी हुनं सद् ग्रीहियवाद्यन्नभावमामोतिाताश्चाऽनभावमापन्ना आपः पुरुषाऽनो हुताः सत्यो रेतोभावमाप्नुवन्ति । ताश्च रेतोभाव- मापन्नाः पञ्चमाहुतिरूपा आपो योपिदग्नौ हुता गर्भात्मना स्थि- ताः पुरुष इति संज्ञां लम्भन्ते इति पुरुपवचस्त्वमपामिति वस्तु- गतिः। तां वस्तुगति जाननेव राजा, पञ्चम्यामाहुती हुतायां यया पुरुपशब्दवाच्या आपः पुरुषाकारण परिणमन्ते तथा कि.वं वेत्थेति पपन्छ । एवं पृष्टः श्वेतकेतुः पितरं गौतममागत्योचाच, एवं राज्ञाऽहं पृष्टोऽस्मि । तस्योत्तरं न जानामीति । सच गौतमः स्वयमप्यज्ञः सन् राजसमीपं गत्वां, वां विधा ग्रहीत्यु- चाच । एवमुक्तस्य राज्ञो गौतमं प्राते निरूपणं पशामिविद्योप- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः । देशः । तत्र चाऽयं पुरुषवचस्त्वप्रकारः स्फुटीकृतः । एवं प्रश्न- निरूपणाभ्यामपादिभूतसम्परिष्वक्तो रहतीति गम्यते ॥१॥ ननूक्तमश्ननिरूपणाभ्यामद्भिः सम्परिप्यतो गच्छतीति गम्यते । तथाच कयमावितरभूतपरिष्वङ्गासिद्धिस्तत्राह- श्यात्मकत्वात्तु भयरत्वात् ॥ तुरुक्तचोद्यनिरासार्थः । अपां नित्करणश्रुत्या च्यात्मक- त्वादेहस्य यजमानद्वारा निर्गताब्जन्यत्वे सिद्ध इतरभूतव्य- जन्यत्वं तत्परिष्वङ्गच सिद्ध्यति । यद्वा वातपित्तश्लेष्मभित्रिभिः शरीरस्य च्यात्मकत्वाजलमानजन्यत्वं न सम्भवति । वात- पिचयोर्वायुतेजःकार्यत्वात् । तथाचावितरभूतचतुष्टयजन्पत्वमऽपि गन्धस्वेदपाकमाणाऽवकाशानां पञ्चभूतकार्याणां दर्शनात् । तर्हि श्रुतावग्रहणं कथं, तबाह ॥ भूयस्त्वादिति ॥ यद्यपि देहे पृथिवीभूयस्त्वमेव,तथापि तेजआद्यपेक्षयाऽपां भूयस्त्वं बोध्यम्॥२ प्राणगतेश्व ॥ ३ ॥ माणानां मुख्यमाणचक्षुरादीनां जीवशायां देहात्मना स्थितभूताश्रितानां गमनदर्शनाद, तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽभूत्कामति माणमन्त्क्रामन्तः सर्वे माणा अन्त्क्रामन्तीति श्रुत्या मरणकाले प्राणानां गतिश्रवणांद्' भूताश्रिता एव माणा गच्छन्तीति वक्त- व्यम् । तयाच भूतसम्परिपक्तस्य म्हणमित्यर्थः ।। ३ ।। अग्न्यादिगतिश्रुतेरितिचेन्न, भाक्तत्वात् ॥ ४ ॥ ननु यत्राऽस्य पुरुपस्य मृतस्यानि पागप्येति चात प्राण- चक्षुरादित्यमित्यादिना वागादीनां माणानामग्न्यादिषु देवेषु गतेलयस्य श्रवणानं तेपालोकान्तरं प्रति गतिर्यया भूतसम्परि- । प्यासिद्धिः स्यादित्तिचेन्न । प्राणमनून्फ्रामन्तः सर्वे माणा अनू.

·२४६ ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यपृत्तिसहितम् । स्क्रामन्तीति श्रुतिविरोधेन, यत्रास्येत्यादिश्रुतेरोपधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा इति सह पाठेन याक्तत्वावगमात् । न हि मृत- स्य लोभानि केशाच प्रत्यक्षेण दृश्यमाना ओपधिवनस्पतिः लयं गछन्तो दृश्यन्ते । अतस्तत्सहपागदग्न्पादिपु वागादिलय औपचारिक इत्यर्थः ॥४॥ प्रथमेऽश्रवणादितिचेन्न ता एव झुपपत्तेः ॥ ५ ॥ मनु युलोकादिषु पञ्चाग्रिष्वपामाहुतित्वे सिद्ध पश्चम्पापा- हुतावपां पुरुपवचस्त्वपकारो निश्वेतुं शक्यते । तदेव नास्ति । प्रथमे लोफाल्पानावपाम् आहुतित्वस्याऽधवणात् । किन्तु तस्मिन्नेतस्मिन्ननौ देवाः श्रद्धां जुड़तीति प्रथमेऽनौ श्रद्धेवाहुति- स्वेन श्रूयते इतिचेद्, न हि । यतस्ता एवाऽऽपः श्रद्धाशब्देनो- च्यन्ते । कुतः ॥ उपपत्तेः । अपां हि होमन्यत्वेनाऽऽहुतिलं सम्भवति । मनोवृत्तिविशेषरूपथदा तु मनसः सकाशात् पृथक- कृत्य, होमायोपादातुं न शक्यते । तदाहुतिजन्यसोमाख्य- भरीरादरम्बाहुल्याऽनुपपत्तिश्च । तस्मादापूर्वकमस्मिन् लोफे- ऽन्यालदधिपय प्रभृविन्यस्य हुतस्य पुलोकाऽग्नी आहुति- त्वेन पर्यवसानादप्पु श्रद्धाशन्दो लाक्षणिक इत्यर्थः । आपो हाऽस्मै श्रद्धा संनमन्ते पुण्याय कर्मण इति श्रुतावा श्रद्धाजन- कत्वश्रवणात् । वैन सम्बन्धेन वाऽप्मु श्रद्धाशब्दस्य लक्षणा। अस्मै पुंसे आपो दर्शनमात्रेण स्नानादिपुण्यकर्मसिद्धपर्य श्रद्धा संनमन्ते जनयन्तीति श्रुत्यर्थः ॥५॥ अश्रुतरवादितिनेष्टादिकारिणा प्रतीतः ॥ ६ ॥ ननु भवतु सोमटष्टपादिक्रमेण पञ्चम्यामाहुतावा पुरुष वचस्त्वमकारस्तपाप्यवादिभूतपरिवतो जीवो रहतीत्ययुक्तमेव ।

·-- वेदान्तदर्शनम् । ३ अभ्याये १ पादः। अधादिवज्जीवस्य रंदणकर्तृत्वस्याऽश्रुतत्वादितिचय ।। इष्टादि- कारिणां प्रतीतेः।। अथ ये इमं ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसम्भवन्तीत्यादिना गार्हस्थ्य स्थित्वा इष्टादिकर्मकारि- गां धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकमाप्तिमुक्त्वा तान् इष्टादिकारिण- चन्द्रलोकस्थान् सोमराजशन्देन निर्दिशति । एप सोमो राजति । इहापि पञ्चाग्निविद्यायां तस्मिन्नेतस्मिनग्नी देवाः श्रद्धां जुहति तस्या आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीति सोमराजशब्दश्रवणात एवेशादिकारिणः प्रतीयन्ते । अतो भूत- संपरिष्वक्तजीवानां रहणामित्यर्थः ॥६॥ नन्विष्टादिकारिणां भूतपरिप्यक्तानां चन्द्रलोकं प्रति रहणं कर्मफलभोगापेत्येतदसातम् । ते चन्द्रं पाप्याऽनं भवन्ति तार- स्तत्र देवा यया सोमराजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेता- स्तत्र भक्षयन्तीतिश्रुतौ चन्द्रलोकं गतानामिष्टादिकारिणामनत्वेन भक्ष्यत्वथवणाद् यया यझे सोमं सोमराजानं वमप्तस्यमृत्विजः। आप्यायस्व पुनः पुनराप्याय्याऽऽप्याय्य, अपक्षीयस्व पुनःपुन- रपक्षय्पापक्षप्य भक्षयन्त्येवमेतान् कर्मिणो देवा भायन्तीति श्रुत्पर्यः । तत्रोचरमाह- भाक्तं वाऽनात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति ॥ ७ ॥ वाशब्दचोदितदोपनिरासार्यः । तैपामिष्टादिकारिणाममत्वं भाक्तमेव नमुख्यम् । अन्यया स्वर्गकामो पनेतेतिश्रुतिबाधमसहा- दतः कर्मिणां देवान प्रति पुत्रभार्यादिवद्भौगोपकरणलमात्रेणा- ऽन्नत्वव्यपदेशः । कर्मिणामनात्मवित्वाय देवान् मति गुण- भावेन भोग्यत्वम् । तयाहि श्रुतिरनात्मविदां देवभोग्य दर्शय- ति । अप योज्यां देवतामुपास्नेऽन्योऽसावन्योऽहमसीति न रा वेद यथा पशुरेवं स देवानामिनि । भेदरष्टिनात्मविवाद ·२१८ ग्रहाऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । पशुपदेचानामुपकरोति हविरादिदानेनेति । देवभोग्य इति श्रुति- तात्पर्यम् । यद्वाऽनात्मविचादिमत्रभागस्याऽयपर्थः । पञ्चाऽग्नि- विद्याविदत्रात्मविच्छब्देनोच्यते । तथाचात्मविद् पञ्चाग्नि- विधावित् स न भवतीत्यनात्मवित्तस्य भावस्तत्वं तस्मादित्य- ऽर्थः । केवलेपादिकारिणां पञ्चाऽग्निविद्याऽनभिज्ञानां देवान् अत्यनभावेन भोग्यत्वं पनाग्निविद्याप्रशंसायं गौणमेव श्रुता- वुक्तपिति भावः । नन्वन्नत्वस्य मुख्यत्वेऽपि प्रशंसा सम्भवती- त्यत आह ॥ तथा हीति ॥ ययाऽनत्वस्य गौणत्वं तया हि श्रुतिदर्शयति । स सोमलोके विभूतीमनुभूप पुनरावर्तन इति तस्येष्टादिकारिणः सोमलोके विभूत्यनुभवोऽन्नत्वस्य मुख्यत्वे न सम्भवति । तस्मादनत्वस्य गौणत्वात् परलोकभोगाय, भूत- सम्परिष्वक्तस्य रहणामिति सिद्धम् ॥ ७ ॥ (२ स्वर्गादवरोहनो जीवस्य सानुशयत्याधिकरणम् । रा०४) कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथैतमनेवश्च ॥६॥ पूर्व कर्मसमवेतानामपां पश्चमाहुतौ पुरुषात्मना परिणाम- श्रवणं हेतुमाश्रित्यारादिभूतपरिवेष्टितस्य जीवस्यरंदणमुक्तं, तद. युक्तम् । स्वर्गादवरोहतां जीयानां कर्माभावेन तत्समयेतानामपा- मप्पभाषादित्यक्षिपसङ्गतिः । पूर्वपक्षे चन्द्रलोकभोगानन्तरं तस्मादबरोहतां कर्माभावेन तदनुगुणतिर्यगादियोनिमात्य- भावान कर्मफलेषु वैराग्यमिति फलम् । सिद्धान्ते फर्मणः सत्वाद् वैराग्यमिति विवेकः । एवं हि स्वर्गिणामवरोहण श्रूयते । तस्मिन यावत्सम्पातमुपित्वायतमेवाध्यानं पुननिवर्त- न्त इत्यारभ्य रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापचन्ने कपूर- चरणाः कपूयां योनिमिति तस्मिंश्चन्द्रलोकं यावद्रोतव्यं कोपि- त्वा भोक्तव्यकर्मसमापयनन्तरमेतमेव वक्ष्यमाणमध्वानमाकास- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः । २४९ चायुध्माभ्रादिरूपं प्रति पुनरागच्छन्ति । ते नागन्तारो रम- णीयचरणाः पुण्यकर्माणो ब्राह्मणादिपुण्ययोनि प्रविशन्ति, कपूप- चरणाः कुत्सितकर्माणस्तिर्यगादियोनौ जायन्त इति । तत्र सं. शयः । किं स्वर्गादवरोहन्तः सानुशया उत निरनुशया इति । अनुशयशब्देनामुष्मिकफलमापककर्माऽतिरिक्तं कर्मोच्यते । तत्र यावत्सम्पातमुपित्वेति सर्वकर्मनाशाऽनन्तरमवरोहणश्रवणानिर- नुशया एवाऽवरोहन्तीति प्राप्ते घूमः । कृतस्य स्वर्गसुखमापक- कर्मजातस्य भोगेनात्यये नाशे अनुशयवानवाऽवरोहति। कुतः ॥ दृष्टस्मृतिभ्याम् । तथाहि दृष्या प्रत्यक्षा श्रुतिः। तय इह रमणीय- चरणाः अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापधेरन् ब्राह्मण. योनि वा क्षत्रिययोनि वा, वैश्ययोनि वा, अथ य इह कपूय- चरणाः अभ्याशो ह यचे कपूयां योनिमापोरन् श्वयोनि वा सूकरयोनि वा चण्डालयोनि वेति । तेषां कार्मणांमध्ये ये केचि- दिह कर्मभूमौ पुण्यं कृतवन्तस्ते स्वर्गादज्वरोहन्तो रमणीयां ब्राह्मणादियोनिमापधेरनिति । यत्तदभ्याशो ह क्षिप्रं अवश्यमे- वेत्यर्थः । योनिशब्दः स्थानवचनः शरीरं घूते । यद्वा लोके जन्मनैव प्रतिमाण्युचावचमध्यमरूपभोगो दृष्टः । स च निरनु- शयानामवरोहाङ्गीकारे आकस्मिक एव स्यादिति सूत्रस्थदृष्ट- शब्दार्थः। स्मृतिरपि, वर्णा आश्रमाच स्वकर्मनिष्ठिताः प्रेत्य कर्म. फलमनुभूय ततः शेपेण विशिष्टदेशनाविकुलरूपाऽऽयुःश्रुतापत- वृत्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्त इति साऽनुशयानामेवाऽव- रोहणं दर्शयति । वर्णाः वर्णिनः, आश्रमा आश्रामिणः, प्रेत्या- ऽस्माल्लोकात् समुत्थाय चन्दलोकमधिरह्येत्यर्थः । ततः शेपेण भुक्तफलादन्येन कर्मणानुशयाख्येन जन्म प्रतिपद्यन्त इति सं- वन्धः। श्रुतं ज्ञानं इत्तमानारः देशादयो विशिष्टा येषां ते तयो- ·ब्रह्माऽमृतयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । का इति । यत्तु यावत्संपातमुपित्लेति सकलकर्मनाशानन्तरं श्रवणमिति । तन्न । यावत्पदस्य स्वर्गे भोक्तव्याऽशेपकर्मपरत्वेन सकलकर्मपरत्वाऽभावादिति । तस्मात् सिद्धं साऽनुशयाना- मवरोहणम् । ते च कर्मिणो येन मार्गेण चन्द्रलोकमारूढास्तेनैव मार्गेणाऽवरोहन्त्युत मार्गविशेपेण वेति प्रश्ने उत्तरमाह ॥ यथेतमनेवं चेति ॥ धूमाकाशयोरेवाऽऽरोहणमागें श्रुतयोरव- रोहणमार्गे श्रुतत्वाद्यर्थतं यथागतम् अवरोहन्तीति गम्यते । पूर्व- श्रुताना राव्यादीनामथवणादभ्रायधिक श्रवणाचाऽनेवम्पूर्वमार्ग- विपरीतमार्गेणाऽवरोहन्ति, न यथाश्रुतपूर्वमार्गेणेत्यर्थः ॥ ८॥ चरणादितिचेन्नोपलक्षणार्थेतिकापणीजिनिः ॥ ९ ॥ ननु रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यन्त इति श्रुति- बलात् सानुशयानामवरोहणमित्येतदसङ्गतम् । तस्यां श्रुती चरणा- योन्यापत्तिश्रवणात् । चरणस्याऽऽचारात्मकस्य कर्मणोऽनुशया- दिन्नत्वादितिचेन्नाऽयं दोपः । यतः कार्णाजिनिराचार्यः, इयं चरणथुतिरनुशयोपलक्षणार्थेति मन्यते ।। ९ ।। आनर्थक्यमितिचेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ ननु चरणश्रुतिरनुशयोपलक्षणार्थे त्यसङ्गतम् । चरणस्यैव सदाचारदुराचारात्मकस्य सदसद्योनिमापकत्वसम्भवात्। अन्यथा कर्मण एवानुशयाख्यस्य सदसद्योनिप्रापकत्वे चरणस्यानर्थक्य स्यादितिचेन्न । इष्टादिकर्मणां चरणाख्याऽऽचारनिर्वय॑त्वेन चरणापेक्षत्वात् तत्र चरणस्यायवच्चादित्यर्थः ॥१०॥ वस्तुतः कर्मचरणयोन भेद इत्याह- सकृतदुष्कृते एवेति तु वादरिः ॥ ११ ॥ वादरिस्त्वाचार्यः सुकृतदुष्कृते एव चरणशब्देनोच्यते इति , ·येदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः । मन्यते । लोके इष्टादिकारिणि धर्म चरत्येप महात्मेति कर्मचरण- योरभेदेन प्रयोगदर्शनादित्यर्थः । तस्मादिष्टादिकारिणां चन्द्र- लोकं गतानां पुनरवरोहणे अनुशयोऽस्तीति सिद्धम् ॥ ११ ॥ एवमिष्यादिकारिणां गत्यागती विचार्य, तेभ्यो निष्कृष्टा- नामनिष्टादिकारिणां गत्यागती विचारयितुमिष्टाकारिरण एव चन्द्रलोकं गच्छन्तीत्येतदाक्षिपति- (३ पापिनां स्वर्ग गत्यभावाधिकरणम् । सू० १०) अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ अन पापिनां शुभमार्गेण गमनमपि नास्तीति सिद्धान्तोत्या वैराग्यदृढीकरणात् पादसङ्गतिः । पूर्वपक्षे इष्टानिष्टकारिणा- मविशेषेण चन्द्रलोकगतेरिष्टादिकरणं व्यर्थमिति तत्फलम् । सिद्धान्ते पापिनां चन्द्रलोकगत्यभावात्तदर्थयज्ञादिकरणं सार्थ- कमिति विवेकः । अत्र पापिनां चन्द्रलोकगतिरस्ति न वेति स- न्देहे, अस्तीत्याह ॥अनिष्टेति॥ इष्टादिकारिणामिवाऽनिष्टादिका- रिणामपि चन्द्रलोकगमनम् । ये बैके चाऽस्माल्लोकात् प्रय. न्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति श्रुत्या श्रुतम् । अतो धर्मिण एव चन्द्रलोकं गच्छन्तीत्येतदसङ्गतमित्यर्थः॥ १२ ॥ ननु धर्मिणामधर्मिणां च चन्द्रलोकगमनं, पापिनां नरक- प्राप्तिबोधकशास्त्रविरुद्धमितिचेन । पापिनां चन्द्रलोकगमनाङ्गी- कारेऽपि तत्र भोगाऽनङ्गीकारात् । किन्तु, चन्द्रलोकगमनमानं कृत्वा, ततोऽचरोहतां पापिनां नरफेप्षेत्रानुभव इति मामे छूते- संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोही तदगतिदर्शनात ॥ १३॥ तुशब्दः पूर्वपक्षनिरामार्थः । भोगार्थ हि चन्द्रलोकगमन-

·२५२ ब्रह्मा मृतवर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् ।
म् । तत्र पापिना भोगाप्तम्भवात् तद्गमनं व्यर्थमेव । अवचन्द्र-
लोकमेव ते सर्वे गच्छन्तीति श्रुतिरिष्यादिकारिमाप्रविपया । सर्वे
सुकृतिन एव चन्द्रलोकं गच्छन्तीति । पापिनस्तु यमलोकमारुह्य
अय्यमने यमालये स्वपापानुरूपा यामीर्यातना अनुभूय पुन-
रिमं लोकं प्रत्यवरोहन्तीत्येवम्भूतावेवेतरेपो पापिनामारोहाब-
रोही भवतः । कुतःहातगाविदर्शनादायमलोकगतेः श्रुवौ दर्शना-
दित्यर्थः॥
न साम्परायः प्रतिभाति वालं ममायन्तं वित्तमोहेन मूढम् ।
अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनःपुनर्वशमापयते म,इति।।
वैवस्वतं सगमनं जनानामित्यादिकं पापिनां यमलोकगती
लिङ्गम् । सम्यगवश्यम्भावेन परः परस्ताद् देहपातामयते
गम्यते इति व्युत्पत्या सम्परायः परलोकः । तत्साधनभूतकर्म-
विशेषः साम्परायः । स वालगविवेकिन, विशेषतो वित्तनिमि-
तेन मोहेन मूह छन्नदृष्टिम्, अत एव प्रमाद्यन्तं प्रमादं विपया-
सक्ति कुर्वन्तं प्रति न भाति । स च वालो न केवलमज्ञ एव,
किन्तु विपरीतदर्शी । यतोऽयमेव लोकोऽनपानादिरस्ति, न
पर इति मननशीलस्तस्माद तदनुरूपं पापमाचरन् पुनः पुन-
जन्ममरणमाप्त्या मे मम वशमापद्यत इति मृत्योर्नचिकेतसं मनि-
वचनम् । जनानां परलोकं गतानां पापिनां सदमनं सम्पगगम्यं
वैवस्वतं ययं राजानं इविषा पीणयतेत्यर्थः॥ १३ ॥
स्मरन्ति च ॥ १४ ॥
मन्यादयः शिष्टाः पापिनो नरकभोगं स्मरन्ति । अवथ
धर्मिणामेच चन्द्रलोकगमन, नान्येपामित्यर्थः ॥ १४ ॥
अपिच सप्त ॥ १५॥

·२५३ घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः । सप्त सरवादयो, नरकाः पापफलभूमित्येन स्मर्यन्ते पौरा- णिकैतान पापिनः प्राप्नुवन्तीति, न चन्द्रप्राप्तिरिति भावः॥१५।। ननु पापिनो यमसम्बन्धिनीर्यातना अनुभवन्तीति यदुक्तं तदसङ्गतम् । रौरवादिपु चित्रगुप्तादीनामधिष्ठातृत्वस्मरणादि- त्यत आह-- तत्रापि च तयादारादविरोधः ॥ १६ ॥ तत्रापि रौरवादिषु तस्यैव यमस्याधिष्ठातृत्वव्यापाराद- ऽविरोधः । चित्रगुप्तादीनां यमप्रयुक्तत्वादिति भावः ॥ १६ ॥ उपासकानामचिरादिमार्गः केवलकर्मिणां धूमादिमार्ग इति श्रुतिस्मृत्यादिषु व्यवस्था । तथाचैतन्मार्गद्वयभ्रष्टानां पापिना तृतीयमार्गोक्तेरपि न तेपां चन्द्रमाप्तिरित्याह- विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।। १७ ।। पञ्चाऽग्निविद्यायां प्रवाहणाख्येन राज्ञा मृतैर्ज हुभि- श्चन्द्रलोकः कथं न सम्पूर्यते, तत्मकारं किं त्वं न जानासीति श्वेतकेतुः पृष्टस्तस्य प्रश्नस्य श्वेतकेतुपितरं गौतम प्रति राज्ञ एव प्रतिवचनं श्रूयते । अथैतयोः पयोर्न कतरेण च नैतानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति, जायस्व नियस्वत्येत- तृतीयं स्थानम् । तेनाऽसौ लोको न संपूर्यते इति । अर्थतयो- रिति पदस्याग्रंमाह सूत्रकारः। विद्याकर्मणोरितीति ।। अर्थ इति शेपः कुतः। विद्याकर्मणोरेव देवयानपिढ्यानात्मकमार्गद्वयसाधन- स्वेन प्रकृतत्वात् प्रकृतवाचकत्वमेतच्छब्दस्य युक्तमित्यर्थः । पतदुक्तं भवति । एतयोर्विचाकर्मणोः पयोर्मार्गसाधनोरन्यतरेण मार्गसाधनेन विद्यया कर्मणा वान्यतरस्मिन् पपि नाधिकृताः पापिनस्तेपां क्षुद्रजन्तुलक्षणोऽसकदापर्तिजन्ममरणवाहुल्ययुक्त- स्तृतीयः पन्या इति न चन्द्रमाप्तिरिति श्रुतौ जायस्व म्रियस्वेत्य- .

·२५४ ब्रह्माऽमृतवाणीसमास्यवृत्तिसहितम् ।
ऽनेन जन्ममरणवाहुल्यं युक्तम् । स्थानशब्दो मार्गद्वयोपक्रया-
ऽनुरोधात् तृतीयं मार्ग लक्षयति । सूत्रे तुशब्देन चन्द्रमसमेव ते
सर्वे गच्छन्तीति श्रुतिप्रयुक्तशानिरासः कृतः । सर्वशब्दस्य
पुण्यपुरुषमानपरत्वादिति भावः ॥ १७ ॥
ननु पापिनामस्मैिलोके देहमाप्त्यर्थं चन्द्रलोकगमनमड़ी-
कर्तव्यम् । पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीत्याहुति-
संख्पानियमन देहप्राप्त्यभिधानादऽन्यथा संख्यानियमाऽभाव.
मसङ्ग इत्यत आह-
न तृतीये तथोपलब्धेः ॥ १० ॥
तृतीये मार्गे प्रविष्टानां पापिनां देहमाप्त्यर्थमाहुतिसंख्या-
नियमो नादरणीयः । कुतः ॥ तथोपलब्धेः ॥ संख्यानियम
विनव, जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीय स्थानमित्ति श्रुतौ तृतीयमार्गे
देहमानरुपलब्धेरित्यर्थः । इष्टादिकारिणामेवाऽयं संख्यानियम
इति भावः । किञ्च, पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति
पञ्चम्यामाहुतावां पुरुपवचस्त्वं भतिपाद्यते, नापञ्चम्याहुती
पुरुषवचस्त्वं निपिद्धयते । वाक्यभेदमसङ्गात् । तथाच ये चन्द्रं
गतास्तेषां संख्यानियमः । इतरेपां तु विनैव संख्यानियमं भूता-
न्तरप्रविष्टाभिरद्भिदेह आरभ्यते इत्यनियमः ॥१८॥
स्मयतेऽपि च लोके ॥ १९॥
अपिच लोके भारतादौ द्रोणष्टद्युम्नादीनां सीताद्रौपद्यादी-
नां चाऽयोनिजत्वं स्मर्यते । तत्र द्रोणादीनां योपिदाहुतिरेका
नास्ति । धृष्टद्युम्नादीनां योपित्सुरुपविषये द्वे आहुती न स्त
इत्याहुतिसंख्याया अनियमः । एपमन्यत्रापीति भावः ॥१९॥
दर्शनाच ॥ २०॥

·२५५ . वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः। किच, लोके जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जेषु चतुर्विधेषु देहेषु खेदजोनिज्जयोस्रीपुंव्यक्तिसंयोग विनवोत्पत्तिदर्शनाद्नाहुति- संख्यानियम इत्यर्थः। जरायुजं मनुष्यादिशरीरम् , अण्डज पक्ष्या- दिकं, स्वेदजं युकादिकम् , उद्भिज्ज वृक्षादिकम् ॥ २० ॥ ननु तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव वीजानि भवन्त्यण्डनं जीवनमुद्भिज्जमिति श्रुतौ शरीरनैविध्यं श्रूयते । अतः कयं चातुर्विध्यमत आह- तृतीयशब्दाऽवरोधः संशोकजरय ॥ २१ ॥ श्रुतावण्डजं जीवनमुद्भिज्जामित्यत्र तृतीयेनोद्भिज्जशब्देना- ऽवरोधः संग्रहः संशोकजस्य स्वेदजस्य । वृक्षादिकं हि पृथिवी- मुद्भिद्य जायते स्वेदजं तु जलमुद्भिद्य इत्युभयोरवयवार्थत्वा ऽविशेषादुम्भिज्जपदेन संग्रहः श्रुतौ कृतः । न होतावता, चातु- विध्यहानिर्भवति । स्थावरजङ्गमात्मकत्वेनोभयोर्भेदस्य दुरपह्नव- त्वादिति भावः । तस्मादनिष्टादिकारिणां न चन्द्रलोकमाप्तिः, किन्त्विष्टादिकारिणामेवेति सिद्धम् ॥ २१ ॥ (४ स्वर्गावरोहे जीवस्याकामादितुल्यताधिकरणम् । सू० १) साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ २२ ॥ पूर्वमिष्टादिकारिणश्चन्द्रं गताः कर्मफलभोगाऽनन्तरं सा- ऽनुशया अवरोहन्तीत्युक्तम् । अत्र तेपामवरोहमकारश्चिन्त्यते । तत्रावरोहश्रुतिः पठ्यते। अर्थतमेवाऽध्वानं पुनर्निवर्तन्ते । ययेत- माकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति, धूमो भूत्वाऽभ्रं भवति, अभ्रम्भूत्वा मेयो भवति, मेघो भूत्वा प्रवतीति । अप भोक्तव्यकर्मसमाप्त्यनन्तरं अध्यानमेवाऽह ! ययेति । यथा- गतपित्यर्थः । इदमुपलक्षणम् । अनेवमित्यपि द्रष्टव्यम् । याः ·२५६ ग्रहास्मृतवार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । सल्लापश्चन्द्रलोके देहमारब्धवत्यस्ताः कर्मक्षये द्रुता आकानां गतास्तत्समा यदा भवन्ति तदा तदुपहिता अनुशपिनो जीवा अप्पाकाशसमा भवन्तीत्याह । आकाशमिति । एवं वाय्वादाव- पि योजनीयम् ! चायुभूत्वा वायुसमो भूत्वा, एबमोऽपीवि सिद्धान्तार्थः । पूर्वाधिकरणे जायस्व म्रियस्वेति तृतीयस्थान- वित्पत्र स्थानशब्दस्य मार्गद्वयोपक्रमसामर्थ्यात् तृतीयमार्गली- कत्वमुक्कं तयुक्तम् । इमो द्वौ ब्राह्मणावित्युपक्रम्याऽयं तृतीय इत्यादी तृतीयस्योपक्रान्तसजातीयस्यैव दर्शनादिह तु भवति श्रुतेर्मुख्यार्थपरित्यागे मानाऽभाव इति प्रत्युदाहरणसङ्गतिः । पूर्वपक्षे भवति श्रुतेर्मुरुषत्वसिद्धिः, फलं, सिद्धान्ते गांगल- सिदिरिति विवेकः । तत्र संशयः । किं स्वर्गादवरोहन्तो जीवा आकाशादिस्वरूपं प्रतिपद्यन्ते, उत वत्साम्यमिति । तन भवति श्रुते पत्यानुरोधादाकाशादिस्वरूपापत्तिरेव, जीवानामिति प्राप्ते, धूमः । जीयानां तैराकाशादिभिः साभाव्या- पत्तिः साम्यापत्तिरेव । कुतः ।। उपपतेः।। लोके क्षीरस्य दधि- भावो युक्ताक्षीरकाले दध्यभावादिह तु पूर्व विद्यमानाकाशादि- भावो जीवस्य दुरुपपादः । किश, जीवस्याऽऽकाशस्वरूपा- पत्तौ वाग्वादिक्रमेणावरोहाभावमसङ्ग इत्यादियुक्तिवाद्भवनि श्रुतगणित्वमङ्गीकर्तव्यमित्याकाशादिसम्बन्धमात्रमेव । जीवानां सम्बन्धश्च सादृश्यातिरिक्तो न सम्भववाति सादृश्यमेवेति सिद्ध- म् ॥ २२ ॥ पवमाकाशादिष वर्षान्तेषु पूर्वपूर्वसाश्यानन्तरमुचरोनर- साहश्यामित्युक्तम् । तदुपजीव्य विचार्यते । कि जीवविरकाल- मेकसादृश्पनावस्थायापरसादृश्यं गच्छत्युताल्पकालमिति विशये नियामकशास्त्राभावादनियम इति मासे मिद्धान्तयनि- ·घेदान्तदर्शनम्।३ अध्याये १ पादः । (५ स्वर्गावरोहतां त्वराविलम्बाधिकरणम् । सू०१) नाऽतिचिरेण विशेषात् ॥ २३ ॥ जीवो नातिचिरेणाल्पम् अल्प कालमेवाकाशादिवर्षान्तः सादृश्येनावस्थाय वर्पधाराद्वारा पृथिवीं मविशति।कुतःविदोपात। पृथिव्यनन्तरं ब्रीद्यादौ प्रवेशमुक्त्वा ब्रीह्यादिभ्यो जीवस्य नि:- सरणसमये व्रीह्यादिपु चिरकालावस्थानरूपविशेष दर्शयिस्वा निःसरणं दर्शयति श्रुतिः- अतो वै खल दुर्निमपततरमिति । एकस्तकारो लुप्तश्छान्दसत्र- क्रियया । अतोऽस्माद् प्रीयादिभावाद् दुर्निष्पपततरं दुःखतरं जीवानां निःसरणं भरतीत्यर्थः । श्रीह्मादिभ्यो जीवस्य दुःखं निःसरणं भवतीत्युक्तौ आकाशादिभ्यः सुखं निःसरणं जात. मिति प्रतीयते । यथा लोके कश्चित् पण्डितोऽनेकराजसभासञ्चारं चरित्वा कस्याश्चिद् राजसभायामान्दोलिकाप्रतिष्ठामविन्दते- त्युक्ते इतरासु सभासु आन्दोलिकां न लब्धवानिति प्रतीयते तद् ग्राह्याकाशादिपु सुखदुःखे जीवस्य दीर्घकालारस्थाना- ऽल्पकालावस्थाने भवतः । तदानीं स्थूलशरीराभावेन मुख्य- सुखदुःखयोरसम्भवात् । तस्माद् ग्राह्यादिप्रवेशाव पूर्णमल्पमल्प- मेव कालं तत्तत्सादृश्येनावस्थानमिति सिद्धम् ।। २३ ।। (६ स्वर्गादयरोदतां मीह्यादौ संदलेपाधिकरणम् । सू०४) अन्याधिष्ठित पूर्ववदमिलापात् ॥ २४ ॥ तस्मिन्नेवाऽवरोहे जीवानां वर्पधाराद्वारा पृथिवीमवेशा- नन्तरं पठ्यते । त इह प्रीहियया ओपधीवनस्पतपस्तिलमापा इति जायन्ते इति । ते अनुशायिनो जीवा इत्यर्थः। तत्र संशयः। किं जीयानां बीमादिभावेन जन्मभुतिर्मुरुया ! उत जीवान्तरा. ३३ ·૨૮ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । अधिष्टिते ब्रीह्यादौ तेषां संसर्गमावमिति । तत्र पूर्ववद् दुनिष्पपत- तरशब्दस्य पूर्वोक्तयुक्तिवलाचिरकालावस्थानलक्षकत्वेऽपि प्रकृते क्षीरस्प दधिभावेनेवाग्वादिभूतसम्परिप्वक्तजीवानामवादिद्वारा बीह्यादिभावेन मुख्यस्यैव जन्मनः सम्भवाद् नीद्यादिस्थावर- शरीरेषु सुखदुःखभाजोऽनुशयिनीजीवाइतिमत्युदाहरणेन पूर्वपले सिद्धान्तः । अन्यनविरधिष्टिते प्रीयादौ संसर्गमात्रमनुशपिना भवति॥ पूर्ववत् ॥ यथाकाशादा संसर्गमात्रं तद्वत् । कुतः॥ पूर्ववद- मिलापात यथाकाशादिपु वान्तेषु, कर्मपरामर्शमन्तरणच भवेश उक्त एवं ब्रीह्यादिप्वपि कर्मपरार्श विनय प्रवेशाभिलापादि त्यर्थः । पूर्वरदिति पदं मूत्र अर्थयाऽभिमायेण प्रयुक्तमिति पुन रुपादाय व्याख्यातम् । तस्मात् कर्मपरामभावान वीगादि- प्वनुशायिनां मुखदुःखभारत्वम् । यत्र त्वनुशायिनां मुखदुःख- भाक्त्वं तत्र फर्मपरामर्शो, रमणीयचरणा इत्यादिना दृश्यते इति जायन्त इति श्रुतिः, संसर्गमावाभिमाया, ने मुख्यनि वोध्यम् ।। २४ ॥ अशुद्धमितिचेन शब्दात् ॥ २५ ॥ ननु ज्योतिष्टोमादिक फर्म पशुहिंसायोगादशुद्धं तत्कारिणा- मनुशायिनां श्रीद्यादिपु स्थावरेपु दुःश्यानुभवार्य मुख्यमेव जन्मा- ऽस्त्वितिचन्न । ज्योतिष्टोमादेः शन्दाद्विधिशासाद्धर्मत्वेनान- गतत्यान्न दुःखहेतुत्वमित्यर्थः ॥ २५ ॥ रेतःसिग्योगोऽथ ॥ २६॥ अब नीहादिभावाऽनन्तरमनुशपिना रतः सियतीतिरत:- मिक । नद्योगस्तद्भायः श्रुतावाम्नायते । यो रंतः सिमनि तद्- भूप एव भवति इति । अनुशयी श्रीगायनवाग पुरुषं प्रविष्ट-

·२५९
चेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये १ पादः ।
स्तद्भूयो भवति । तद्भाव गच्छत्तीत्यर्थः । न ह्यत्रानुशयिनो रेत:-
सिग्भावो मुख्यः संभवति । इदानी पुरुषप्रविष्टत्वेनाप्राप्तयौवन-
वादतस्तद्भावस्तत्संसर्गो वक्तव्यः । तथाच ब्रीह्यादावपि संसर्ग
एव । आकाशादावपि संसर्गस्यैवाऽवगतत्वेन संदंशन्यायादिति
भावः ॥ २६ ॥
नन्यनुशायिनां सर्वत्र संसर्गस्पैवाऽङ्गीकारे मुख्यं जन्म कापि
न स्यात् । तथाच, रमणीयां योनिमापयेरनित्यादिश्रुतेर्गौणत्व-
: प्रसङ्ग इत्यत आह--
योनेः शरीरम् ॥२७॥
योनौ रेतसि प्रविष्टे ततः शरीरमनुशयिनामनुशयाख्यकर्म-
भोगाय जायते इत्याह शास्त्रं, तद्य इह रमणीयचरणा इत्यादि।
तस्माद् ब्राह्मणादियोनावेवाऽनुशयिनां मुख्यं जन्म,न ब्रीह्यादा-
विति गत्यागतिविवेककृतवैराग्य ज्ञानसाधनमित्यनवयम् ॥२७॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रश्चौ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः ॥३॥ १ ॥

·२६०
ब्रह्मा मृनयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥३॥२॥
एवं गत्यागतिनिरूपणेन' कर्मफलेभ्यो विरक्तस्य महा-
वाक्यार्थज्ञानाय तत्त्वम्पदार्थों शोधयितुं पादमारभमाणो गत्या-
गतिनिरूपणेनैव जानदवस्थानिरूपितेत्यभिसन्धायात्मनः स्वय-
प्रकाशत्वसिद्धये स्वमाऽवस्थां वक्तुं पूर्वपक्षयति-
(१ स्वमस्टेमिथ्यात्वाधिकरणम् । सू०६)
सन्ध्ये सृष्टिराह हि ॥ १॥
तथाचानयोः पादयोर्हेतुहेतुमद्भावः सङ्गतिः । सिद्ध विरक्त
अस्य पादस्य प्रत्येस्तत्वम्पदार्ययोर्मध्ये त्वम्पदार्थस्योद्देश्यत्वान्न
स्थानतोऽपीत्यतः प्राक् तस्यावस्थानिर्मुक्तत्वं प्रतिपाद्यते । तत-
थाऽऽपादसमाप्तेस्तत्पदार्थो विचार्यते । तत्र स्वभावस्थाया जाय-
दानन्तर्यात् स्वयज्योतिष्ट्रसिद्धी स्पष्टसाधनत्वाच्चादी वि-
चारः।जाग्रदवस्थायां सूर्यादिप्रकाशसत्त्वेनाऽऽत्मनः स्वभकाशत्वं
दुर्गहम्। स्वमे तु सूर्यायभावेऽपि प्रत्यक्षतया दृश्यभावात् सुग्रह-
मिति स्वमस्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वसिद्धौ स्पष्टसाधनत्वं मन्तव्यम् ।
पवं हि स्वममधिकृत्य श्रूयते । न तत्र स्था न रथयोगा न
पन्यानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते इत्यादि । तत्र
संशयः । किं स्वमसृष्टिर्व्यावहारिकी घटादिवदुत शुक्तिरजतव-
न्मायामात्रमिति पूर्वपक्षे, घटादिवत् सत्यस्वप्नावस्थातो जीवस्य
पूयककरणाऽयोगाहमाऽभेदरूपवाक्यार्थान्ययासिदिः फलम् ।
सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः। तत्रेदं पूर्वपक्षसूत्रम् ।। सन्ध्ये इति।।
सन्ध्ये जाग्रत्सुपुप्त्योः सन्धी भवे स्वमे सृष्टिावहारिक्येव हि
स्त शुतिरेमाह अथ स्थान रथयोगान् पयः सूजते इति ॥१॥
निर्मातारं च तथाचैके पुत्रादयश्च ॥ २ ॥

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः। किश्के शाखिनोऽस्मिन्नेव स्वमे कामानां निर्मातारं तथा जीवमिव परमात्मानमामनन्ति । य एषु सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुपो निर्मिमाण इति । एषु चक्षुरादिकरणेषु सुप्तेषु नि. ापारेवित्यर्थः । ननु श्रुतौ कामानां बुद्धिवृत्तिविशेषाणां नि- माता परमात्मेति श्रूयते, नाऽर्थनिर्मातेत्यत आह ॥ पुत्रा- दयश्चेति ॥ काम्यन्ते इति व्युत्पत्त्या पुत्रादय एव कामा इत्यर्थ- निर्माहत्वं परमात्मन इत्यर्थः । तथाच स्वप्नसृष्टिः सत्या ईश्वर- कर्तृकत्वात् क्षित्यादिवदित्यनेन सूत्रेणोक्तम् ।। २॥ तस्माच्छुत्यनुमानाभ्यां स्वप्नसृष्टिः सत्येति प्राप्ते,मत्याह- मायामात्रं तु कात्स्न्येनाऽनभिव्यक्तस्वरूपत्वात ॥ ३ ॥ तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । स्वाप्नसृष्टिायामात्रं, शुक्तिरजत- वत् । कुतः । कात्स्न्येन उचितदेशकालादिसंपत्त्या वाधाभावेन चाऽनभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । न हि रयानामुचितो देशः स्वप्ने संभवति। देहान्तर्नाडीमविष्टमनोऽवच्छिमसाक्षिनिष्ठत्वादानाप्यु- चितः कालोऽस्ति । घटिकामात्रवर्तिनि स्वप्ने बहुसंवत्सरसाध्य संसरणस्य दर्शनात् । तस्मात् प्रातिभासिक एव स्वप्नमपश्चः। यदुक्तम् । अथ रथान रथयोगान् पयः सृजत इति ईश्वरकरीकां सृष्टिं श्रुतिराहेति सृष्टेः सत्यत्वमिति । तच्छुत्यैव, न तत्र रया न रथयोगा न पन्यानो भवन्तीत्यादिफया स्वप्ने रयाधभाव- बोधिकया परिहृतम् । अनुमाने चोचितदेशादिजन्यत्वमुपाधिः साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वा त्वसिद्धिच श्रुत्यन्तरे स हि कतेति स्वयं निहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपितीति च स्वप्नसृष्टे वकर्तृकत्वनवणाद । स्वयं निहत्य पूर्वदेहं निश्चेष्टं कृत्वा, स्वयं निर्माय अपूर्व स्वाप्नं देई सम्पाद्य स्वेन भासा स्त्रीयान्तःकरणकृत्यास्वेन ज्योतिपा स्वरूप- ·२६२ ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । चैतन्येन चेत्यर्थः। तथाच, कामं कामं पुरुपो निर्मिमाण इत्यत्रापि जीव एव निर्माता ज्ञेयः ॥३॥ ननु स्वप्नस्य मिथ्यात्वे सत्यशुभाशुभसूचकत्वं न स्यादि त्यत आह- सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥ ४ ॥ स्वाप्नगजादिप्रकाशः सत्य एव वस्तुतः सत्यमूचका सत्य- स्य साध्वसाधुम्चनस्य हेतुः । तथाहि- यदा कर्मसु काम्येपु स्त्रियं स्वप्नेषु पश्यति । समृद्धिं तत्र जानीयात्तस्मिन् स्वप्ननिदर्शन इत्यादिश्रुतेरव- गम्यते स्वप्नः । आचक्षते च स्वप्नाध्यायाविदः शुभाशुभमूचक- त्वं स्वप्नस्येत्यर्थः । यद्यपि प्रकाशस्याऽर्थोपरागंणैव सूचकत्व- मिति वस्तुतः सत्यत्वममयोजकं, तथापि रजतस्य सत्यहादि- जनकत्ववत् सत्यमूचकत्वमविरुदमिति तात्पर्यम् ॥ ४ ॥ ननु यथेश्वरः संकल्पमात्रेण जगत् सृजति एवं तदशो जीवो- ऽपि सङ्कल्पमात्रेण निमित्तेन स्वाप्नं जगत् सृजतु तथाचोचित- निमित्ताभावान्मिथ्या स्वमसृष्टिरित्यसङ्गतमित्यत आह- पराभिध्यानात तिरोहितं ततो यस्य बन्धविपर्ययो॥५॥ जीवेश्वरयोरभेदेऽपि माययैश्वर्यस्य तिरोहितत्वाद् न जीवस्य सङ्कल्पमात्रेण सप्तृत्वमिति परिहाराभिप्रायः । जीवस्य तिरोहितमीश्वरत्वं परस्याऽऽत्मनोऽभिध्यानादभेदाभ्यासरूप- ध्यानमाप्तादीश्वरप्रसादादभिव्यक्तं भवति । कुतः । तत ईश्वरा- दज्ञाताद् बन्धो, ज्ञातात् तद्विपर्ययो मोक्ष इति श्रुतिर्दर्शयति । तस्मादीश्वरप्रसादरहितानां नेश्वरत्वाभिव्यक्तिरित्यर्थः । श्रुति- स्तु पठ्यते-

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः ।
जास्वा देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणः शर्जन्ममृत्युमहापिः।
तस्याभिध्यानात तृतीयं देहभेदे विश्वैश्वर्य केवल आप्त-
कामः, इति ॥
देवं स्वप्रकाशमीश्वरमहंत्वेन साक्षात्कृत्य सर्वपाशानां मिथ्या-
ज्ञानरागादीनां क्लेशानामपहानिः क्षयो यस्मिन् सम्भव-
ति । एवं क्षीणः क्लेशैस्तत्कार्यजन्ममरणक्षयो भवति । निर्गुण-
विद्याफलमुक्त्वा सगुणविद्याफलमाह । तस्येति । तस्येश्वरस्या-
ऽऽभिमुख्येन ध्यानादुक्कहानियाऽपेक्षया तृतीयमणिमाचश्वर्य,
देहभेदे देहविशेषे सिद्धदेहे प्राप्त भुक्त्वा निर्गुणविद्योदये, केवलो-
ऽद्वितीय आप्तकामो निरतिशयाऽऽनन्दात्मनेवाऽवतिष्ठत इति
क्रममुक्तिवाक्यार्थः ॥ ५ ॥
ननु जीवस्येश्वरत्वतिरोभावे को हेतुरित्याशङ्ख्याह-
देहयोगादा सोऽपि ॥ ६॥
जीवस्येश्वरत्यतिरोभावो देहेन्द्रियादियोगात् । यथा भस्म-
योगाद्वहः प्रकाशनसामर्थ्यतिरोभावस्तद्वदित्यर्थः । ननु जीव-
स्येश्वरत्वाभाव एवास्त्वितिशङ्का वाशब्देन निरस्यति । अभेद-
स्य श्रुतिसहस्रसिद्धत्वादिति भावः । तस्मादुचितसामग्न्य-
भावाजानदवसरे वाधितत्वाच शुक्तिरूप्यवन्मायामानं स्वम-
दर्शनमिति तदवस्थाविनिर्मुक्तोऽयमात्मेति सिद्धम् ।। ६ ॥
एवं वाह्यकरणोपरमरूपं स्वममात्मनः स्वप्रकाशस्वार्थ प-
रीक्ष्यान्तःकरणोपरमरूपां सुषुप्ति, स्वप्नानन्तरभाविनी तस्य
ब्रह्मत्वाय निरूपयति ।
( २ सुपुतो जीवस्य हृत्स्थब्रह्मणैक्याधिकरणम् । सू०२)
तदभावो नाडीपु तच्छ्तेरात्मनि च ॥ ७॥

·1 ब्रह्माऽमृतवाणीसमाख्यत्तिसहितम् । सुपुरः स्वमनाशरूपत्वात् तदानन्तर्याच हेतुहेतुमद्भावः, आनन्तर्य वा सङ्गतिः। तत्र सुषुप्तिवाक्यानि विप्रतिपन्नानि दृश्यन्ते । तद्यत्रतत्सप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वमं न विजानात्यासु तदा नाडीपु सप्लो भवति इति । तत् तासु स्वभाधवस्थासु यत्रा- ऽवस्थायामेतद् पायन्द्रियोपरमणं यथा स्यात्तथा सुप्तः संहृत- वाहोन्द्रिय इति यावत् । समस्तः अविशेषवृत्तिः। संमसनः संह- तान्तःकरणश्च यदा स्वप्नं न विजानाति तदा नाडीपु सुप्त इत्यर्थः। कचिनाडीभिः संसरणाऽनन्तरं पुरीतति सुषुप्तिः श्रूय- ते । ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते इति । कचित् परमा- अत्मनि सुपुप्तिः श्रूयते, य एपोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन् शेत इति सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवतीत्यादिभिः, तत्र संशयः । कि जीवस्य नाडीपुरीतत्परमात्मनां मध्ये यत्र कुत्रचित् सुषुप्ति- रुत नाडीपुरीतत्मवेशानन्तरं परमात्मन्येवति।अत्र पूर्वपक्षे सुपुप्ति- स्थानविकल्पाजीवस्य ब्रह्मक्याऽनियमः । सुपुप्तौ भ्रमनिवृत्ता- बपि ईपीक्यप्राप्तेरनियमादिति फलम् सिद्धान्त तनियम इति भेदः । तत्रैकयागनिष्पादकत्वेन श्रुतबीहियववदेकरायन- निष्पादकनाध्यादीनां विकल्प इति माप्ते मः। तदभावःस्वप्ना- भावः सुपुतिन डीवात्मनि चेति नाड्यादीनां समुचय एव, न विकल्प इत्यर्थः । समुच्चयस्य नाडीपुरीतत्मवेशं विना सत्सम्पत्तैरभावात्तयो डीपुरीततोगुणवन परमात्मनः प्रधान- खेन शेयः । कुंतः ॥ तच्छुतेः । तस्य नाड्यादीनां पुप्ति- स्थानत्वस्य श्रुतत्वादुक्तसमुच्चयाऽनङ्गीकारे श्रुतीनां सङ्ग्रहो न स्यादिति भावः । किञ्च विमानीवस्य स्वप्नानन्तरं नाहीपुरीत- तो सवारोऽन्तःकरणापापेः सत्वात् संभवति । उपाधिसं- चारं विना स्वतस्तस्य सञ्चाराभारानासुपुप्तौ तु उपाध्यभावाद् ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याय २ पादः। नाडीपुरीततोः शयनं जीवस्य न संभवतीत्यपि द्रष्टव्यम् ॥७॥ अतः प्रबोधोऽस्मात् ॥ ८ ॥ यतः परमात्मैव सुपुप्तिस्थानम्, अत एव हेतोरस्मात् परमात्मनो जीवस्य भवोध उपदिश्यते । प्रबोधकाले कस्मा- जीवात्मानः समुत्तिष्ठन्तीतिप्रश्ने परमात्मनः सकाशादुचिष्ठन्तीति श्रवणात् । आत्मनोऽन्यस्य सुषुप्तिस्थानत्वे इदं श्रवणं वाध्येत। अन्यत्र सुप्तस्यान्यस्मादुत्थानायोगादिति भावः । तस्मात् सुप्तौ मिथ्याज्ञानाभावमात्रेणेपब्रह्मसम्पत्तेः सत्चान्मूलाऽज्ञाननिवृत्ती साकल्येन ब्रह्मसम्पत्तिरविरुद्धति अस्ति जीवस्य ब्रह्मत्वनियम इति सिद्धम् ॥८॥ (३ सुतस्यैव जागरणाधिकरणम् । सू०१) स एव तु कर्माऽनुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ९ ॥ सुषुप्त्यन्ते परमात्मनः सकाशाज्जीवा उत्तिष्ठन्तीति परमा- ऽऽत्मैव सुप्तिस्थानमित्युक्तं, तदयुक्तम् । मुप्तादन्यस्य भवोधसम्भ- वेन मुप्तस्य नाड्यादिस्थानत्वेऽप्यविरोधादित्याक्षेपात् सङ्गतिः । पूर्ववदेव फलम्। तत्र यःसुप्तौ जीवः स एवोचिष्ठति उत सुप्तादन्य एवेति संशये जलराशौ क्षिप्तविन्दोरिवानियम इति प्राप्ते घूमः । यः सुप्तो जीवः स एवोत्तिष्ठति, नान्यः। कुतः ॥ कर्माऽनुस्मृति- शब्दविधिभ्यः पञ्चभ्यो हेतुभ्यः। दिनद्वयसाध्यकर्मणोऽदै कृत्वा सुप्तः पुनरुत्यायावशिष्टमद कर्म करोति । अनुशब्दन मत्यभिज्ञा, योऽहं पूर्वदिने काशीनायमद्रासं, सोऽहमिदानी मणिकर्णिकायां स्थितोऽस्मीत्याधाकारा मुच्यते । याद सेतु गतस्य स तादृशः फाशीनाय इत्यादिस्मरणं स्मृविशब्देनोच्यते । पुनः प्रतिन्याय प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तापवेत्यादिश्रुतिनातं शन्दः । अयनं ३४ ·ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । गमनमायः । प्रतिनियतगमन प्रतिन्यायः। स यथा भवति तथा योनि शरीरं प्रति सुप्तः पुनरागच्छति,जागरायेत्यर्थः। कर्मविद्या- विधयो विधिशब्देनोच्यन्ते । यदि सुप्तस्य पुनर्नोत्थानं तदोक्त- हेतयो वाध्येरन्नित्यर्थः। तस्मात् सप्त एवोत्तिष्ठतीति सिद्धम् ॥९॥ एवमवस्थात्रयनिर्मुक्तत्वम् आत्मनस्तद्रष्टुरव्यभिचारिण उक्त्वा मूर्छाऽवस्था किं मुपुप्तावान्तर्भवति उतातिरिक्ता वेति सन्देहे, अतिरके प्रमाणाभावात् सुपुप्तिरेव मृत्युपजीवकभावेन पूर्वपक्षे सिद्धान्त:- (४ मच्छीया अवस्थान्तरताधिकरणम् । सू०१) मुग्धेऽर्द्धसम्पत्तिः परिशेपात् ॥ १० ॥ पूर्वपक्षे मूविस्थातो विवेकार्थे यत्नो न कार्य इति फल- म् । सिद्धान्ते तु यत्नः कर्तव्य इति बोध्यम् । न तावत् स्वप्न- जागरिते मूर्छावस्था, ज्ञानाभावात् । नापि मरणावस्था । माणो- प्मणोः सत्वात् । नापि सुषुप्तिः । वैलक्षण्यात् । मुग्धस्य शरीरे कम्पो भयङ्करं वदनं निश्चले उन्मीलिते नेत्रे निश्चलश्च प्राणोऽच- तिष्ठते । नैवं सुपुप्तौ भवति । तस्मात् परिशेपादर्द्धसम्पत्तिर्मुग्धा- वस्थातिरिक्तैन । ननु मुग्धेऽपि याद्यान्तःकरणानाममावेन सत्- सम्पत्तेः मुपुप्ताविवाऽविशेषात् कथमर्द्धसम्पत्तिरितिचे , सत्य- म् । न हि ब्रह्मणार्द्धसम्पत्ति मुग्धस्य घूमः । किन्तु सुपुप्स्य- ऽवस्थायां ये धर्माः प्रसन्नवदनत्वनिमीलितनेत्रत्वमाणाच्यास- विशेषविज्ञानराहित्यादयः । तत्र विशेषविज्ञानरहित्यादिनार्दैन धर्मजातेन मूविस्थायाः सम्पन्नत्वादन मरणावस्थाधर्मजातेन कम्पादिना चयुक्तत्वादसम्पनिर्मूच्र्छत्युच्यते इत्यनवद्यम्।।१० एवमुद्देश्यत्वेन प्रथमं जिज्ञास्यं त्वम्पदार्थ स्वप्रकाशं सर्या- ·२६७ वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः। वस्थानिमुक्तं निर्विशेष संशोध्य तज्जिज्ञासोपरमानन्तरं जिज्ञास्यं विधेयं तत्पदार्थमवसरसंगत्या शोधयितुं तस्य निर्विशेषत्वमाह- (५ ब्रह्मणो नीरूपत्याधिकरणम् । सू० ११) न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥११॥ सर्वकामः सर्वकर्मा सर्वगन्धः सर्वरस इत्यादिना ब्रह्मणः सविशेपत्वं श्रूयते । अस्थूलमनवित्यादिना निर्विशेपत्वं च । तत्र संशयः । किनुभयश्रुत्यनुसारादुभयरूपं ब्रह्म, उतैकरूपम् । एकरूपमित्यत्रापि सविशेपं निर्विशेपं वेति पूर्वपक्षे, द्विरूपं ब्रह्म- ध्येयम् । सिद्धान्ते निर्विशेपमेवेति फलभेदः । तत्र यथा मूर्छा- वस्थाया विरुद्धसुपुप्तिमरणावस्थोभयधर्मवत्त्वं तथा ब्रह्मणोऽपि उभयरूपत्वं भवतु । श्रुतत्वाचेति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षे, सिद्धान्तः । न तावत् स्वतः परस्य ब्रह्मण उभयलिङ्गम् उभयरूपत्वं सं- भवति । एकस्य वस्तुनो द्वैरूप्यायोगात् । न ह्येकमेव वस्त्वेकदा तद्वत्तदभाववच दृष्टम् । एतेन मूर्छादृष्टान्तो निरस्तः । वैलक्षण्या- त् । नापि स्थानतः उपाधितः परस्योभयरूपत्वं तात्त्विकं युक्तम् । अग्निसंयोगमात्रेण जलस्योष्णस्वभावत्यादर्शनात् । तस्मादेकरूपं ब्रह्म । तदप्येकरूपत्वं निर्विशेषत्वमेव ॥ हि यतः सर्वत्र वेदान्तेपु ब्रह्मपरेपु अशब्दमस्पर्शमित्यादिपु सविशेषस्वनिरासेन ब्रह्मो- पदिश्यते । तस्मानिर्विशेपमेबैकरूपं ब्रह्म ॥११॥ न भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ॥ १२ ॥ ननु न निर्विशेपमेव ब्रह्म । कुतः ॥ भेदात् ॥ प्रतिविद्यु ब्रह्मण आकारभेदेम भेदात् कस्याश्चिद्विद्यायां चतुष्पाब्रह्मोप- दिश्यते कस्याश्चित् पोडशकलं कस्याञ्चित् त्रैलोक्यशरीरं वैश्वा- नराख्यम् । तस्मता सविशेषमपि श्रुतिसामर्थ्यानीकर्तव्य- ·ब्रह्मामृतवाणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । मितिचेन्न । प्रत्येक मत्युपाधि अतद्वचनात् । ब्रह्मणः परस्या- ऽभेदस्पैव श्रवणादित्यर्थः। यथायमस्या पृथिव्यां तेजोमयोऽमृत. मयः पुरुषो यथायमध्यात्मशारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुपो- ऽयमेव स योऽयमात्मेत्यादिश्रुतौ ब्रह्मणः सर्वोपाधिषु पृथिव्य- वादिप्वभेदः श्रूयते । अस्यां पृथिव्यां तेजोमयः स्वप्रकाशो नाशरहितो यः पुरुपो यश्वात्मानं देहमधिकृत्य वर्तमानः शारीरो जीवस्तावुभी सर्वेषां भूतानामुपकारको सन्तो, मधुशरीरपृषि- व्यवच्छिन्नः पुरुपोऽयमेव योऽयमात्मा सर्वकारणभूत इति श्रुत्यर्थः ॥ १२ ॥ अपिचैवमेके ॥ १३ ॥ किचके शाखिन एवं भेदनिन्दापूर्वकमभेदमेव ब्रह्मणः समा- मनन्ति । मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति फिशन, मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतीति शास्राचार्यसंस्कृतमनसै- वेदं ब्रह्म ज्ञातव्यम् । माते विह ब्रह्मणि किश्चिदपि भेदजातं नास्ति । यस्त्वविधाकृतनामरूपं सदिति पश्यति समरणान्मरणं पुनः प्रामोतीत्यर्थः ॥१३॥ ननु सगुणनिर्गुणपरश्रुतिदये सति फयं निर्गुणे प्रामणि पक्षपातस्तत्राह- अरूपवाव हि तत्प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ रूपादिहीनं निर्विशेपमेव प्रमावधारयितव्यं, न सविशेपम्। कृतः । अस्थूलमित्यादिनिपेयमासस्य निर्गुणमयमचामत्यादि- त्यर्थः । उपासनावाक्यानां सविशेषे तात्पर्याभावात् तात्पर्यादी- फार चास्यभेदापरितरपा सविशेषपारपाना प्रत्यक्षादिसिद्ध- प्रपशानुवादफवेन, निर्विशेषपरत्वादनन्पत्वमित्यादिना अपमा ·वेदान्तर्दशनम् । ३ अध्याये २ पादः । मिथ्यात्वसाधनाच्च, न सविशेपत्वं ब्रह्मणः प्रामाणिकमिति भाव: ।। १४ ॥ ननु तर्हि सविशेपश्रुतीनां का गतिरत आह- प्रकाशवचाऽवयात् ॥ १५ ॥ यथा सूर्यादिसकाशो वक्रवंशाधुपाधिना वक्र इव दीर्घ इव ऋजुरिच भवति तदापि पृथिव्याधुपाधिवशाचत्तदाकारमिव भवति तादृश औपाधिकाऽऽकारः, सविशेषश्रुतीनां गतिरिति तासामवैयानिरर्थकत्वाऽभावान विरोध इत्यर्थः ॥१५॥ ननु कीदृशं निर्विशेषं ब्रह्मेत्यत आह- आह च तन्मात्रम् ।। १६ ॥ तन्मात्रं चैतन्यैकरसं निर्विशेष श्रुतिराह । यथा सैन्धव- पनोऽनन्तरोबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरे अयमात्मा- ऽनन्तरोऽवाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानधन एवेति । एकरसे दृष्टान्तः । यथा लोके सैन्धवचनो लघणमूर्तिविशेषोऽन्तर्वाहिश्च विलक्षण- रसशुन्यः सर्वो लवणैकरसस्तथाऽयमात्माऽन्तर्वाहिश्य भेदरहितः सर्वः स्वप्रकाशचिदेकतानस्तिष्ठतीति श्रुत्यर्थः ॥ १६ ॥ किञ्च प्रपञ्चनिपेघमुखेन, ब्रह्मण उपदेशाद् ब्रह्म निर्विशेपं, सविशेपत्वे सविशेपवाक्यैरेव तत्सिदनिर्विशेपोपदेशाऽनर्थक्यमेव स्यादित्याह--- दर्शयति चाऽथो अपि स्मर्यते ।। १७ ॥ अथात आदेशो नेति नेतीत्यादिश्रुतिनिपेधमुखेनैव ब्रह्म- दर्शयति । पञ्चभूतोतयाऽऽनन्तर्यमयशब्दार्थः । तस्याः परब्रह्म- हेतुत्वमताशब्दार्थः । इतिशब्दो पूर्वोक्तपञ्चभूतपरामर्शको । तनिषेधावधिभूतः परमात्मेत्यादेश उपदेश इत्यर्थः। सूत्रगता- ·२७० ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यत्तिसहितम् । ऽथोशब्दस्तथार्थः । तथा स्मर्यते च निषेधमुखेन ब्रह्मेत्यर्थः ।। ज्ञेयं यत्तत् प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते, इति भगवद्गीतायाम् आदिमत् कार्यमस्य न विद्यत इत्यनादिमत् कार्यरहितमित्यर्थः। न सन्न कारणं कस्यचिन्न कार्य स्वयं कस्यचिदित्यर्थः ॥१७॥ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ।। १८ ॥ यत एव परमतिषेधोपदेश्यो निर्विशेपोऽयमात्माऽत एवीपा- धिकं सविशेषत्वमादाय जलसूर्यकादिवदित्युपमा गृह्यते ॥ यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुधैकोऽनुगच्छन् । उपाधिना क्रियते भेदरूपो देवः क्षेत्रेवेवमजोऽयमात्मेति ।। एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकथा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवद्, इति ।। ज्योतिःस्वभावो विवस्वानेकोऽपि तत्तत्पात्रगता भिन्ना अपो. ऽनुगच्छन् बहुधा क्रियते एवमयमात्मा देवः स्वप्रकाशोजः कूटम्यनित्य एकोऽपि भिन्नेषु क्षेत्रेषु अनुगच्छन्नुपाधिना भेद- रूपः क्रियते इति योजना । तथाचंतदृष्टान्तयलादपि ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमिति मूत्रकृत्तात्पर्यम् ॥ १८॥ दृष्टान्तवपम्यं शङ्कते- अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम् ॥ १९ ॥ ननु यथाऽम्बुमर्यादिभ्यो मूर्तिभ्यो भिन्नं दरस्थं प्रतिविम्यो- पाधिभूनमुपलभ्यते तद्व्यापकादात्मनो दूरस्थोपाधेरग्रहणा- दात्मनो मूर्तत्वाभावाच विपमो दृष्टान्त इति न तयात्वं न मर्या- दितुल्यत्वमिनि शङ्कार्थः ॥ १९ ।। तत्रोत्तरमाह- ·२७१ चेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः।: . वृद्धिहासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम् ॥२०॥ यथा सूर्यप्रतिविम्बस्य जलान्तरभूतस्य जलगतद्धिहास- चलनादेर्भाक्त्वं न वास्तवमेवमविकृतस्य परमात्मनो देहाधुपा- ध्यन्त वादेहगतद्धिहासादिभाक्त्वं न स्वाभाविकमित्येतावता अंशेनोभयोईष्टान्तदान्तिकयोः सामञ्जस्याद्भवति मर्यादिदृष्टा- न्तः । न हि सर्वात्मना साम्यं दृष्टान्तदान्तिकयोः शक्यते वक्तुम् । दृष्टान्तत्वविरोधादिति भावः ॥ २० ॥ किञ्चाऽऽगमसमधिगम्येऽर्थे न चौद्यमित्याह-- दर्शनाच ॥ २१ ॥ परस्यैव ब्रह्मणो देहान्तरानुप्रवेशस्य प्रतिविम्वभावरूपस्य श्रुतौ दर्शनादित्यर्थः । पुरचक्रे द्विपदः पुरश्चके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुप आविशदिति श्रुतिः पुरः शरीराणि द्विपादयुक्तानि चतुष्पादयुक्तानि च चक्रे कृत्वा पुरश्चक्षुराद्यभि- व्यक्तः पूर्व स पुरुष ईश्वरः पक्षी लिङ्गशरीरं भूत्वा पुरः शरीराणि स्पृशन्याविशदित्यर्थः । तस्मानिर्विशेपमेव चैतन्यैक- रसं ब्रह्मति सिद्धम् ॥ २१ ॥ ननु निषेधश्रुतिभिर्निविशेपं ब्रह्म सिद्ध्यतीति यदुक्तं तदयु- क्तम् । ताभिर्ब्रह्मणोऽपि निषिद्धत्वादित्याक्षेपसङ्गत्याधिकरण- मारभ्यते- (६ ब्रह्मणो निराकरणाविषयमाधिकरणम् । सू०९) प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः॥२२॥ तत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति योध्य- म्वेवा व ब्रह्मणो रूपे मूत्रं चैवामूर्त चेत्युपक्रम्य पञ्चभूतात्मकं रूपदयं तेजोऽयनात्मकं भूतत्रयं मूर्त स्थूलात्मकं प्रत्यक्ष, वावा- , ·૨છર ग्रहामृतवर्पिणीसमात्यवृत्तिसहितम् । ऽऽकाशात्मकं भूतद्वयं परोक्षममूर्तमिति द्वेषा विभज्य तत्र मूर्त- स्य सूर्यश्चक्षुर्गोलकं च कार्य सारः, अमूर्तस्य तु सूर्यान्तर्वी कारणात्मको हिरण्यगर्भधार्गोलके दक्षिणे चतूरूपेण वर्तमानः सार इति चोक्त्वा तस्य कारणात्मकलिङ्गशरीररूपस्य हिरण्य- गर्भस्य पुरुपशब्दवाच्यस्य वासनामयानि स्वाप्नरूपाणि माया- मयानि दर्शयित्वा रूपद्वयवतो ब्रह्मणः स्वरूपं बोधयितुमिदमा- रभ्यते । अथात आदेशो नेति नेति । न ह्येतस्मादिति नेत्यन्य- व परमस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति माणा व सत्यं तेपा- मेप सत्पमिति । उपक्रमे वावशब्द एक्कारार्थः । सपरिकररूप- द्वयोपन्यासानन्तर्यमयशब्दार्थः । रूपयोपन्यासस्य ब्रह्मज्ञान- हेतुत्वं, ब्रह्मणो वक्तव्यत्वेन परिशेपो वाऽतः-शब्दार्थः । इति- शब्देन ब्रह्मणो रूपद्वयं सपरिकरं यदुपन्यस्तं तत् परामृश्यते । इतिशब्देन परामृष्टं सर्व नना चीप्सया निपिखाते । नेति नेती- ति वीप्सया विषयजातस्य सर्वस्य निपेथे पविपयः प्रत्यगात्मा निषेधावधिभूत इति निविचिकित्सं ज्ञानं भवति । एवं नेति ने- तीति ब्रह्मोपदेशं कृत्वा नेति नेतीत्युपदेशस्य कोऽर्य इत्या- काझाया, तमेवोपदेशं निवक्ति । न होतस्मादिति । हि यस्माद् एतस्मान्नेति नेतीत्यादिष्टाद् ब्रह्मणोऽन्यद्यतिरिक्तं नास्ति प्रमेय तु परमस्ति तस्मान्नेतीत्युच्यते इति निर्वचनवाक्यस्पार्थः । यद्वा नेति नेतीति यःमपञ्चनिपेपरूप आदेशः कृतःस एतस्मादित्यनेन परामृश्यते । एतस्मान्नेति प्रपञ्चरूपाद्राह्मोपदेशनादन्पद परमुप- देशनं न घस्तीत्यर्थः । ब्रह्मणो नामधेयकयनन्याजेनापि स्व. स्वरूपमाह । अयेति । नेति नेतीति निषेधस्य ब्रह्मविपयला. भारम्बनार्योऽयशब्दः । नामधेयमाह । सत्यस्य सत्यमिति । नगारप्टे श्रुतिः । माणा इनि । माणशन्दन लिासरीरमुच्य- ·२७३ घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः। ते। तस्य सत्यत्वं, स्थूलदेहापेक्षया स्थायित्वं द्रष्टव्यम् । एप परमात्मा सत्यस्यापि परं सत्यमिति वस्तुगतिः। तत्र नेति नेती- ति निषेधस्य को वा चिपय इति सन्दिह्यते । किं प्रपश्चो ब्रह्म चैत्युभयमपि निषिद्धयते, उतैकम् । एकमित्यत्रापि किं प्रपञ्चो निपिद्धयते, उत ब्रह्मेति । नत्र नियामकाऽभाषाभयमपि पति- पिझ्यते इति मासम् । यद्वा निरधिष्ठाननिषेधायोगादेकं ब्रह्मैव निपिद्धयते । प्रपञ्चस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन, निषेधायोगादिति मासे घूमः । ब्रह्मणो यद्रूपद्वयं सपरिकरं प्रकृतं प्रधानमेताववामियत्ता- परिच्छिन्नं तत् प्रकृतैतावत्वं तदेव मतिषेधति, नेति नेत्यादि- श्रुतिः । इतिशब्दस्य प्रधानत्वेन प्रकृतपरामर्शित्वात् । ब्रह्म तु न प्रधानत्वेन प्रकृतम् । द्वे वा व ब्रह्मणो रूपे इति रूपद्वयात्मकजग- दुपसर्जनत्वेनैवोक्तत्वादितश्च ब्रह्मणो न निषेधो यस्मात्ततः प्रपञ्चनिपेधाऽनन्तरं भूयो ब्रह्मास्तीति ब्रवीति । न हीत्यादिपर- मस्तीत्यन्तं,निर्वचनवाक्यम् । तस्मादित्यर्थः ब्रह्मणो निषेधे किम- स्तीति घूयादिति भावः । निर्वचनवाक्यस्य द्वितीयव्याख्यायां तु ततःमपश्चनिषेधस्य परस्तादथ नामधेयमित्यादिवाक्यं ब्रह्म ब्री- त्यतो, नेत्यादिवाक्येन निषेधमानं न ज्ञेयं, किन्तु तेन निषेधेन भावरूपं ब्रह्म ज्ञातव्यमिति सूत्रभागस्यार्थः । न च प्रपञ्चनिपेधे प्रत्यक्षविरोधः। तस्य व्यावहारिकमामाण्यादित्यनवधम् ॥२२॥ ननु यदि ब्रह्मास्ति तटुपलभ्येत, तबाह-~ तदव्यक्तमाह हि ॥ २३ ॥ एतद् प्रमाव्यक्तं श्रुत्यतिरिक्तमानागोचरं, हि यतः श्रुति- राह । न चक्षुपा गृह्यते नाऽपि वाचा नान्यैर्देवस्तपसा कर्मणा वा । स एप नेति नेत्यात्मा । अगृह्यो न हि गृह्यते इत्यादिना ग्रह्मणः प्रत्यक्षायगोचरत्वम् । अन्यैर्देवैरिन्द्रियान्तररित्यर्थः ।

·२७ - ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । नेति नेतीति य आत्मा व्याख्यातः । स एपोऽगृह्यः अग्राह्यः। यस्मान हि गृह्यते, ग्रहणायोग्य इत्यर्थः ॥ २३ ॥ तहि सर्वदा ब्रह्मग्रहणाभावे मोक्षो न स्यादित्याशमाह- अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् ॥ २४ ॥ अपिचैनमात्मानं संराधने समाध्यवस्थायां कृतार्थाः पश्य- न्तीति, प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रुतिस्मृतिभ्यामवगम्यते । तथाहि श्रुतिः । पराश्चि खानि व्यतणन स्वयम्भूस्तस्मात् पराङ् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद् आरत्तचक्षुरमृत- त्वमिच्छनिति । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान इति। स्वयम्भूः परमात्मा खानि श्रोत्रात्मका- ऽऽकाशोपलक्षितानि इन्द्रियाणि पराश्चि अनात्मविपपाणि व्य- तृणवाहिसितवान्। इन्द्रियाणां हिंसाऽनात्मविपयतया सर्जनमेव। तथा सर्जने गमकमाह । तस्मादिति । ननु यदीन्द्रियः पराञ्च- मेवार्य पश्यति, नान्तरात्मानं, फयं तात्मज्ञानं, तबाह । कश्चिदिति । कश्चिद्धीरो विवेफी आरत्तचक्षुः, संयतेन्द्रियो मोक्ष- मिच्छन् प्रत्यगात्मानं, समाधी इक्षितवानित्पर्यः । ज्ञानस्प फरणव्युत्पत्या, अन्तःकरणस्य प्रसादेन रागादिराहित्येन वि- शुद्धसत्त्वः प्रत्यक्मवणान्तःकरणः, ततस्तु विशुद्धसत्चत्वादेतो. स्तमात्मानं निरवपर ध्यायमानः पम्पति, साक्षात्करोतीत्यर्थः । स्मृतिरपि- यं विनिद्रा निनवासाः सन्तुष्टाः संयनेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युझानास्तस्म योगात्मने नमः, इति ।। जिनम्बामा इनि प्राणायामपराः। योगान्मत्वं ध्यानात्मक योगगम्यत्वम् ।। २४ ॥

·+ पेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः । ननु जीवेश्वरयोाध्येयमाधाङ्गीकारे भेदः स्यादित्या- शमाह--- प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥२५॥ यथा सौरः प्रकाश आकाशो वाहुल्यायुपाधौ कर्मणि भिन्न इव पर इस भाति, वस्तुतस्त्वेकरूपस्तद्वत्लकाश आत्माऽपि ध्यानज्ञानादौ कर्मणि उपाधौ भिन्न इव वक्र इव भाति । वस्तुत- स्त्वऽवैशेष्यमेकरूपत्वमेवाऽऽत्मनः । कुतः १ ॥ अभ्यासात् ॥ तत्त्वमसीत्यायभेदश्रुत्यभ्यासादित्यर्थः ॥ २५ ॥ अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ अतो भेदस्यौपाधिकत्वाविद्यया भेदं निरस्य जीवोऽनन्तेन परमात्मना एकतां गच्छति । तथाहि लिङ्गमपूर्वार्थज्ञापकं श्रुति- जातं, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्यादि ।। २६ ॥ एवं जीवब्रह्मणोः पारमार्थिकमभेदमुक्त्या स्वमतशुद्ध्यर्थ, भेदाऽभेदपक्षमुपन्यस्यति- उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलबत् ॥२७॥ ध्यावृध्येयभावादिना भेदस्याभेदस्य च श्रुतौ व्यपदेशा- जीवेश्वरयोर्भेदाभेदी भवतः । कुतः । तुशब्दः सिद्धान्तवैपम्य- द्योतनार्थः।।अहिकुण्डलवत् ।। कुण्डलमहेः संस्थानविशेषः । यया अहिकुण्डलयोरहित्वेनाऽभेदः कुण्डलत्वेन भेदस्तद्वदित्यर्थः॥२७॥ धर्मभेदेन भेदाभेदाविति पक्षमुक्त्वा एकधर्मावच्छेदेनैव भेदाभेदाविति पक्षमाह-~ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्वात् ॥ २८ ॥ यथा प्रकाशः सौरस्तदाश्रयच सविता तयो त्यन्तभेद- स्तेजस्त्वाविशेषात् । तथापि भिन्नत्वेन प्रतीयते । तथाचैक- ·૨૭૬ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यदृत्तिसहितम् । तेजस्त्वावच्छेदेनैव प्रमाणपलानेदाभेदी यथा, तद्वज्जीवेश्वर- योर्भेदाभेदावित्यर्थः ।। २८ ॥ ननु भेदस्य पारमार्थिकत्वे ज्ञानानिष्टत्तेरसम्भवान्मोतो न स्यादेकावच्छेदेन तयोरेफवाहीकारे लोके.विरोधकथैव न स्या- दित्यादिदोपं परमते मत्वा, स्वसिद्धान्तमाह--- पूर्ववहा ॥ २९ ॥ प्रकाशादिवञ्चाशेष्यमित्पत्र सर्वोऽपि भेदीपाधिका, अभेदः पारमार्थिक इति यथोक्तं स एव सिद्धान्तोऽभ्युपेयः ॥ २९॥ प्रतिषेधाच्च ॥ ३० ॥ नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिशास्त्रेण परमात्माऽतिरिक्तस्य चेतनस्य, नेतीत्यादिवाक्यैः प्रपञ्चस्य च प्रतिपेधाद् ब्रह्माद्वितीय- मित्ययमेव सिद्धान्त इत्यर्थः । तस्माच्छुतिवलानिर्विशेष एकः परमात्मेति सिद्धम् ॥ ३० ॥ ननु, नेति नेतीति ब्रह्मातिरिक्तं वस्तु निपेध्यमित्युक्तम् । तदयुक्तम् । ब्रह्मणः सेतुत्वोन्मानादिव्यपदेशेन वस्त्वन्तरसत्वाच- गमाव । घुभवायधिकरणे सेतुत्वस्य गौणत्वेन नीतत्वेऽप्युन्माना- ऽऽदीनां गतेरदर्शनादित्याक्षिपति- (७ ब्रह्मातिरिक्तवस्तुनिराकरणाधिकरणम् । सू०७) परमतः सेतृन्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ॥ ३१ ॥ तत्र पूर्वपक्षे पूर्वाधिकरणसिद्धान्तासिद्धिः फलम् । सिदा- न्ने तरिसद्धिरिति योध्यम् । अत्र ब्रह्मातिरिक्तं वस्त्वस्ति न येति संशपे, अस्तीत्याह ।। परमिति ।। अतो ब्रह्मणः परं वस्त्वस्ति । अप य आत्मा स सेतुरिति ब्रह्मणः सेतुत्वव्यपदेशात् । तयाच ब्रह्म सदिनीयं सेतुत्वाद्, रामसेतुबदित्यनुमानमुक्तम् । ब्रह्म - ·२७७ वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः।। चतुष्पादिति श्रुतावुन्मानव्यपदेशादेतावदिदमिति परिच्छिन्नत्व व्यपदेशाद्वैश्यसमीपस्थक्रयसाधनकापणादिवत् सद्वितीयं ब्रह्मे- स्युन्मानशब्दार्यः । चतस्रो दिश एकः पादः पृथिन्यन्तरिक्ष द्यौः समुद्र इति द्वितीयः पादः, अग्निः सूर्यश्चन्द्रमा विद्युदिति तृतीयः पादः, चक्षुः श्रोत्रं वाग मन इति चतुर्थ इति श्रुतावुपासनार्थ चतुष्पाब्रह्मेत्युक्तमिति मन्तव्यम् । सुषुप्तौ प्राज्ञेनात्मना शारीरः संपरिष्वक्त इत्यादिना ब्रह्मणः संबन्धव्यपदेशात् , संवन्धत्वेन हेतुना, घटादिवत् सद्वितीयत्वमिति संवन्यार्थः । आदित्ये हिरण्यमयं पुरुषमीश्वरं व्यपदिश्य ततो भेदेनाऽक्षिपुरुषस्य व्यप- देशात् परमात्मा सद्वितीयः ॥ ३१ ॥ इति प्राप्ते, सेतुत्वादिहेतोरसिद्धिमाह-- सामान्यात् ॥ ३२ ॥ मृद्दादिमये हि सेतुशब्दो रूढो लोके । न हि तादृशं, सेतुत्वं ब्रह्मणोऽस्ति । किन्तु सेतुर्यथा जलस्य व्यवस्थापक, एवं ब्रह्मणोऽपि सकलजगन्मर्यादाव्यवस्थापकत्वेन मसिद्धसेतुसामा- न्यात् सेतुत्वव्यपदेश इत्यर्थः । तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासार्थः । एक- विज्ञानात्सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधः सर्वेषामनुमानानां बोध्यः॥३२ उन्मानन्यपदेशोऽपि न मुख्य इति द्वितीयं हेतुमप्यसिद्ध्या दूपयति- बुद्धयर्थः दिवत् ॥ ३३॥ ब्रह्म चतुष्पादितिश्रुतापुन्मानच्यपदेशो, बुद्धयर्थः उपासना- ऽर्थः ॥ निर्विशेषस्य बुद्धिस्थत्वायोगादुपासनाद्वारा बुधिस्थत्वा- ऽयोगादुन्मानव्यपदेशो न मुख्य इत्यर्थः ॥ पादवत् ॥ यथा ब्रह्मप्रतीकस्य मनसो वाग्घ्राणचक्षुःश्रोत्राण्युपासनार्थ पादत्वेन- + 4 ·૨૭૮ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमास्यत्तिसहितम् । व्यपदिश्यन्ते तद्वदित्यर्थः ।। ३३ ।। अवशिष्टहेतुद्वपमप्यसिया दुपयति-- स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ॥ ३४ ॥ सुपुप्तौ ब्रह्मणो जीवेन न घटस्य पटेनेव सम्बन्धः, किन्तु, स्थानविशेषात् ।। बुद्धयाद्युपाधिविशेपा । प्राप्तस्य विशेपविज्ञान- स्योपाध्युपशमादुपशमेभिव्यक्तोपाधिप्रयुक्तभेदाभाव एवं जीव- परयोः सुषुप्तौ सम्बन्ध इति व्यपदिश्यते।अक्ष्यादित्यपुरुपयोर्भेद- व्यपदेशोऽप्यक्ष्यादित्यरूपस्थानविशेषापेक्षया प्रकाशादिवत् । यथा सौरः प्रकाश आकाशो वा अङ्गुलियोगाद् चपाशा- धुपाधिविशेषादसम्बन्ध इव भिन्न इव भाति । उपाधिविगमे त- दानी सम्बद्ध इवाभिन्न एव व्यपदिश्यते तद्वदित्यर्थः । तस्मा- जीवपरयो सम्बन्धो भेदश्वोपाधिनिमित्तो न स्वाभाविकः॥३४॥ ननु मुख्य एवाऽस्तु तत्राह- उपपत्तेश्च ।। ३५॥ न मुख्यः सम्बन्धो जीवपरयोः सुप्तौ सम्भवति । स्वमपीतो भवतीति स्वरूपस्यैव सम्बन्धत्वव्यपदेशात् स्वरूपस्य च सदा- तनत्वात् मुषुप्तौ गौणसम्बन्धत्वमेव । एवं भेदोऽपि न मुख्यः । श्रुतिसहस्रविरोधादित्युपपत्तिवशानैमित्तिक एवेत्यर्थः ॥ ३५॥ एवं सेवादीन् हेतूनिराकृत्य ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं हेत्वन्तरेणा- ऽऽह- तथान्यप्रतिषेधात् ।। ३६ ॥ यथा सेतुत्वादिहेतुभ्यो न वस्त्वन्तरपमा तथा, अहमेवा- ऽधस्तादात्मवाऽधस्तादित्यादिवाक्यैरन्यस्य वस्तुनः प्रतिपेधा- दद्वितीयमेव ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ३६ ॥ - ·२७९ चेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये २ पादः । ननु ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वे सर्वगतत्वं कथमत आह- अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ३७॥ अनेन सेतुत्वादिव्यपदेशमुख्यत्वस्य वस्त्वन्तरस्य च पति- पेधेन ब्रह्मणः सर्वगतत्वं सिद्धम् । अप्रतिपेधे प्रसिद्धसेतुबद्- ब्रह्मणोऽसर्वगतत्वं प्रसज्ज्येत । सर्वगतत्वे मानमाह॥आयामेति॥ 'आयामशब्दो व्यापकत्ववाचकः । आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य इत्यादिः शब्दः । आदिपदेन, नित्यः सर्वगतः स्थाणुरित्यादि- स्मृतिरुक्ता । तस्मादाद्वितीयस्य ब्रह्मण आविद्यकं सर्वमादाय श्रुतिस्मृतिभ्यां सर्वगतत्वं सिद्धम् ।। ३७ ।। ननु ब्रह्मातिरिक्तवस्तुनो निषेधे ब्रह्मणो निर्विशेपत्वेन कर्मफलदातृत्वं न स्यादित्याक्षेपे व्यावहारिकफलदातृत्वमवि- रुद्धमित्याह- (८ कर्माधितेश्वरस्यैव फलदातृत्वाधिकरणम् । सू०४) फलमत उपपत्तेः ॥ ३८ ॥ पूर्व निर्विशेषं तत्पदलक्ष्यं ब्रह्मोक्तमिदानी तत्पदवाच्य वि. चार्यत इति पादसङ्गतिः । पूर्वपक्षे कर्मण एव फलदायत्वाद् ब्रह्मणोऽकिञ्चित्करत्वसिद्धिः फलम् । सिद्धान्ते ईश्वरस्यैव फलदास्त्वसिद्धिरिति भेदः ॥ किं सर्वस्य जन्तोः कर्मण एव फलं भवति, उत ईश्वरादितिसन्देहे, अग्रे पूर्वपक्षं निराकरिष्यन् सिद्धान्त ॥ फलमिनि।।अतः परमात्मनः फलं सर्वस्य लोक- स्य भवितुमर्हति । क्षणिकात् कर्मणः, फलासम्भवेनेश्वरस्यैव फलदातृत्वोपपत्तेरित्यर्थः ॥ ३८॥ श्रुतत्वाच ॥ ३९ ॥ स वा एप महानन आत्माऽनादो वसुदान इतीश्वरफल-

·२८०
ब्रह्माऽमृतधर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् ।
-
हेतुत्वस्य श्रुतत्वाधेश्वरः फलदातेत्यर्थः । अन्नम् आसमन्तात्
प्राणिभ्यो ददातीत्यन्नादः । वमुदानो धनदाता ॥ ३९॥
शङ्कते-
धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥
यतः श्रुत्युपपनिभ्यामीश्वरं फलदातारं मन्यते सिद्धान्ती।
अत एव श्रुत्युपपत्तिभ्यां धर्म फलदातारं जैमिनिराचायों म-
न्यते । तथाहि । स्वर्गकामो यजतेति विधिविषयस्य यागस्य
स्वर्गसाधनत्वं श्रुतम् । तन्निर्वाहाय श्रुतिममाणकैरपूर्वाख्यो
व्यापारो यागस्योत्तरावस्थारूपः कल्पनीय इति यागादिधर्म
एव फलदाता । ईश्वरस्य सर्वसारणस्य विचित्रफलदातृत्वा-
उनुपपत्तरिति ॥ ४०॥
समाधत्ते-
पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ४१ ॥
यादरायणस्त्वाचार्यः पूर्वोक्तीश्वरं फलदातारं मन्यते ।
तुरक्तशङ्कानिरासकः । कर्मापूर्व वा स्वस्वरूपस्त्रविनियोग-
साक्षात्कारपदधिष्टितं भवितुमर्हति, अर्चनत्वाद् मृदादिवदित्यनु-
मानेन सम्भावितेर्थे श्रुतिस्मृती प्रमाणपति । हेतुव्यपदेशादि-
ति ।। एप एव साधु फर्म कारयति, अन्नादो बमुदान इत्यादि-
श्रुत्या, लभते च ततः कामान् मयैव विहितान् हि तानित्यादि-
स्मृत्या चम्बरस्य धर्माधर्मयोस्तत्फले च हेतुत्वेन ध्यपदिष्टत्वा-
दित्यर्थः । तस्मात्ततत्कर्मसापेमादीवरादेव सर्वेषां फलसिदि-
रिति सिद्धम् ॥४१॥
इति श्रीवामनबत्ती ब्रह्मामृतवार्पण्या हतीयाध्यायस्य
द्वितीयः पादः॥ ३ ॥२॥

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥ ३ ॥ एवन्तत्पदलक्ष्यवाच्यात्मकं निर्गुणं सगुणं ब्रह्म ज्ञेयं ध्येयं व्याख्यातमिदानी तज्ज्ञानं किम्मकारकमित्यपेक्षायां सद्विचाराय पादान्तरमारभ्यते- (१ सर्ववेदान्तज्ञानोपासनाया एकत्याधिकरणम् । सू०४ ) सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १ ॥ पूर्वपादे यापार्यज्ञाने कारणीभूततत्वम्पदार्थनिरूपणं कु. तम् । अस्मिन् पादे वाक्यार्थी निर्यित इत्यनयोः पादयोर्हेतु. हेतुमद्भावः सङ्गतिः । सगुणविद्यायाः सत्वशुद्धिद्वारा वाक्यार्थ- ज्ञानोपयोगित्वाचद्वाक्यार्धचिन्ता क्रियते इति मन्तव्यम् । तत्र तावत्सगुणब्रह्मप्राणपञ्चान्यादिविषयेपूपासनेषु भेदाभेदचिन्ता- रभ्यते । कि प्रतिवेदान्तं प्राणोपासनं पश्चाग्न्युपासनमित्ये- वातीयकमुपासनं भियते, न वेति पूर्वपक्षे, उपासनानां भेदा- देकवेदान्तोक्तोपासनस्यगुणानां वेदान्तान्तरातोपासनेऽनुपसं- हारः । सिद्धान्ते उपासनक्याइ गुणोपसंहारे तदुपासनात् । सत्वशुद्विद्वारा वाक्यार्थज्ञाने मुक्तिरिति फलिष्यति । द्रव्या देवते यथा यागस्वरूपं तथोपासनस्य उपास्यं रूपम् । तयार यया आमितावाजिनयागयोध्यरूपभेदाद् भेदः । एवमुपा- सनानामुपास्यरूपभेदा दो न्याय्यः । तथाहि । कचित् पञ्चाग्नि- विद्यार्या पष्ठोऽग्निरुपास्यः श्रूयते, कचित्तु शाखायां पचवा- ऽपय इत्येवरूपेण तत्र तत्रोपासने रूपभेदागमादुपासनं भियते इति प्राप्ते, चूमः । सर्वैर्वेदान्तैः मत्ययं मतीयमानान्युपासनानि न भियन्ते । कुतः । नोदनायविशेपात् । आदिपदेन फर्मादे हेतुत्वेनोपन्यस्ताः संपोगरूपाः समाख्या गृह्यन्ते । चोदना.

·૨૮૨ प्रमाऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । सय्योगरूपसमाख्यानामविशेपादित्यर्थः । यथा सर्वशाखास्व- ऽग्निहोत्रं जुहोतीति चोदनाया अविशेपानित्याऽग्निहोत्रमेकं तथा यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च प्राणं वेदेत्यादिचोदनायाश्छन्दोगाता वाजसनेयिनां चाविशिष्टत्वादेव प्राणविद्या सर्वेषां शाखि- नामिति गम्यते । यः प्राणोपासकः स ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवतीति फलसंयोगस्य सर्वत्राविशिष्टत्वाच न विद्याया भेदः । ज्येष्ठत्वादिगुणकमाणस्योपास्यरूपस्य सर्वत्राविशिष्टत्वाच । तथा प्राणवियतिसमाख्यायाः सर्वत्राविशेपाच विधैक्यमिति ॥ १॥ भेदान्नेतिचेन्नैकस्यामपि ॥ २ ॥ ननु वाजसनेयिनः पञ्चामिविद्यायां, पष्ठं प्रसिद्धमानमुपा- स्यत्वेनाऽऽमनन्ति । तस्य मृतस्य यजमानस्य ऋत्विम्भिररण्यं प्रापितस्य प्रसिद्धाग्निरेवाऽनिर्भवतीति । छन्दोगास्तु पञ्चा- ऽग्नीन् वेदेत्यामनन्ति, नतु पष्ठमग्निम् । तथाच रूपभेदादामिक्षा- वाजिनयागयोरिव शाखाद्वये पश्चाग्निविद्याया भेदो न्याय्य इत्यु- क्तमितिचन्न । यत एकस्यामपि विद्यायामयं रूपभेद उपपद्यते । तथाहि । ये हि युलोकादयः पश्चाग्नयो वाजसनेविशाखाया- मुक्तास्त एव छान्दोग्ये प्रत्यभिज्ञायन्ते । तथाच न विद्याभेदो युक्तः । न च पष्ठाग्नितदभावाभ्यां भेदः । एकस्मिन्नेवातिराने पोडशीग्रहणतदभावयोर्दर्शनात् । यद्वाऽनेकगुणमत्यभिज्ञाऽनुरो- धाच्छान्दोग्ये पष्ठाग्नेरुपसंहारः कर्त्तव्यः । नचाऽग्निषु पञ्चत्व- संख्याश्रवणविरोधः । तस्य स्वबुद्धया सम्पादिताऽग्निपरत्वादि- ति भावः ॥२॥ ननु ब्रह्मविद्यापतिपादकमुण्डकाध्ययने शिरस्यनारपात्र- धारणरूपं व्रतं कर्त्तव्यत्वेनोपदिश्यते । इतरोपनिपदध्ययनकाले तु शिरोवतं नापेक्ष्यते, तथाच मुण्डकस्थविद्यापेक्षया इतरोप- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । २८३ निपनिष्ठविद्याया भेदो युक्तः । न होकैव विद्या शिरोवतरूप- धर्ममपक्षते नापेक्षते चेति युक्तम् । अतो धर्मभेदाद्विद्याभेद इत्या- शङ्कयाह- स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच्च सववच्च तन्नियमः ॥३॥ स्वाध्यायस्यैवैप शिरोवताख्यो धर्मोऽहं, न विद्यायाः । कुतः। हि यतस्तथात्वेन स्वाध्यायाङ्गत्वेन समाचार वेदव्रतोप- देशपरे ग्रन्थे शिरोव्रतमपि वेदप्रतत्वेनापर्वणिकाः समामनन्ति । तथाच यथा गोदानरूपं वेदव्रतं, वेदाध्ययनाङ्गमेवं शिरोव्रतमपि मुण्डकाध्ययनाङ्गमेव, न मुण्डकोक्तविद्यामित्यर्थः ॥ अधिका- राच । नतदचीर्णव्रतोऽधीत इत्यत्रत्यादधिकृतमुण्डकग्रन्थजात- परादेतच्छब्दाचकारादधीत इत्यध्यनशब्दाच शिरोवतमध्ययन- स्यैवाङ्गमित्यर्थः । अचीर्णतः अननुष्ठितशिरोत्तः । तस्य शिरोक्तस्य मुण्डकाध्ययने नियम इत्यत्र दृष्टान्तः ॥ सवञ्चेति।। यथा सवाः सप्तहोमाः, सौर्यादयः शतौदनान्ताः, शाखान्तरोक्त- 'ताग्न्यसम्बन्धाद् अथर्वणोक्तकाऽग्निसम्बन्धाच्चैकाग्नीनापाथर्व- णिकानामेव नियम्यन्ते तदेतच्छब्दादधील इतिशब्दाच मुण्डका- ध्ययन एव शिरोव्रतस्य नियम इत्यर्थः । तस्मात् सर्वत्र विद्यैक्यम् ॥३॥ दर्शयति च ॥ ४॥ सर्वे वेदा यत् पदमामनन्तीत्यादिवाक्यं निर्गुणस्य ब्रह्मणो वेद्यस्य सर्ववेदान्तेष्वेकत्वेन तद्विद्यायाः सर्वकत्वं दर्शयति । तथा वाजसनेयिके सगुणस्य ब्रह्मणो वैश्वानरस्य प्रादेशमात्र- त्वेन सम्पादितस्य छान्दोग्ये सिद्धवदुपादानम् । यस्त्वेतमेवं ·ग्रह्माग्मृतयर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । प्रादेशमा वैश्वानरमुपास्त इति, तदपि सर्वत्र वैश्वानरविद्यापा एकत्वं दर्शयति । तथाच यथा निर्गुणस्य सगुणस्य वा ब्रह्मण एकत्वेन सर्वत्र श्रूयमाणत्वात्तत्तद्विद्याया एकत्वं, तथा शस्त्र- विशेषरूपोक्थ्पादीनां सर्वत्र श्रूयमाणत्वादिदमवगम्यते, सर्वत्रो- पास्त्पर्य तेषां श्रवणमिति । ततयोपास्योक्थादीनामेकत्वाचदु- पासनानामप्यैक्यमिति तत्समभिव्याहारादितरेपामप्युपासना- नामभेदसिद्धिरित्यर्थः ॥४॥ उपासनक्यविचारस्य प्रयोजनमाह- (२भावान्तरोकस्याप्युपसंहाराधिकरणम् । सू०१) उपसंहारोऽभिदाविधिशेषवत् समाने च ॥ ५ ॥ सर्वत्रोपासनानामेकत्वेऽप्येकासास्थविद्यायांकतिपयगुण- युक्तायां शाखान्तरस्थाऽधिकगुणानामुपसंहारोऽस्ति न वेति सं- देहे यत्र यावन्ती गुणाः श्रुतास्तरेवाकाहाशान्तेर्नोपसंहार इति प्राप्ते, धूमः । समाने उपासने गुणोपसंहारो युक्तः। कुतः ।। अर्याभेदात् ।। उपास्यगुणैर्निर्त्यस्योपासनरूपार्थस्य सर्वशाखा- स्वभिन्नत्वात् । न ह्येकमेवोपासनं गुणान्तरमपेक्षते, नापेक्षते चेति युक्तम् ॥विधिशेपवत् ।। यथाऽग्निहोत्रस्य सर्वत्रकत्वात्तच्छेपाणा- मुपसंहारस्तद्वदित्यर्थः । अत्र पूर्वपक्षे पूर्वाधिकरणप्रयोजनस्य गुणोपसंहारस्याऽसिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति बोध्य- म् । तस्साचोदनायविशेषेण हेतुना कृतस्योपासनक्यविचारस्य फलत्वं सिद्धम् ॥५॥ इदानीं चोदनाद्यविशेफ्स्पोपासनक्यसाधकत्साऽपवादार्थमाइ- (३ उद्गीथविद्याया भिन्नताधिकरणम् । सू० ३) अन्यथात्वं शब्दादितिचेन्नाविशेषात् ॥ ६॥ बृहदारण्यके श्रूयते उद्गीथब्राह्मणं, क्षेत्रज्ञस्य यास्तामस- ·, वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । वृत्तयस्ते असुराः याच सात्विकत्तयस्ते देवास्तेषां देवासुराणा- भन्योन्यं स्पर्धी तामसयुद्भवे साचिकटत्यनुद्भवः, साविक- वृत्युद्भवे च तापसवृत्त्यनुद्भव इत्येवंरूपां श्रावयित्वा, तत्र देवाः सामभक्तिरूपेणोद्गीथेनोद्गातृकर्मणा असुरजयं करिष्याम इति बुद्धया वाचं घ्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनचोचुः । त्वमस्माकमौद्गात्रं फर्मोद्गीथं कुर्विति । ते च वागादयस्तथास्त्वित्युक्तवन्तः कर्म- णि प्रवृत्तास्तानुद्गातन् असुरा एभिरुद्गाभिर्देवा अस्मज्जयं करिष्यन्तीति बुद्धया ताडितवन्तः। ते च वागादयस्ताडिता इति वागादीनिन्दित्वा मुख्यप्राणमुद्गातृत्वेन श्रावयति,अथ हेमं मुख्यं पाणंदेवा ऊचुस्त्वमस्माकमुद्गाता भवेतिसमाणस्तयास्त्वित्युक्त्वा कर्मणि मवृत्तस्तं चोद्गातारं गाणं प्राप्य हन्तुकामा असुराः पापाणं माप्य वेगवान् लोष्ठ इव विशीर्णावयवा अभूवन्निति माणस्तुति कृत्वोहीयकतीरं भाणमुपास्यं दर्शयतीति । एवमेव छान्दोग्य श्रूयते । तद्ध देवा उद्गीथमाजहरनैनैनानभिभविष्यामः । तत् तत्र पूर्ववदेवासुरसङ्घयां देवा उद्गीथोपलक्षितमौदानं कर्मा- ऽऽहृतवन्तोऽनेन कर्मणैनान् तामसवृत्तिलक्षणानसुरानभिभावण्या- म इत्युपक्रम्य पूर्ववदेव वागादिनिन्दां कृत्वा, अथ ह य एवा- ऽयं मुख्यः भाणस्तमुद्गीथमुपासाञ्चक्रिरे देवा इति सर्वत्र वागा. दिशब्दास्तदभिमानिदेवतापरा वोध्याः। तत्र संशयः । किमन- योर्विद्ययोरभेद उत भेद इति । अत्र पूर्वपक्षे गुणोपसंहारः फलं सिद्धान्ते विधयोर्भेदानोपसंहार इति भेदः । चोदनाविशेपा- दित्यत्र समाख्याया अविशेपाहिये क्यमित्युक्तम् । तत्राप्युद्गीय- विधेति समाख्याया अविशेपाद्वियेत्यमेवेति दृष्टान्तसहत्या मासम् । तदाक्षिपति सिद्धान्ती-- अन्ययात्वं शब्दादिविचदि- ति ॥ छान्दोग्यवृहदारण्यफवाक्याभ्यां माणस्यान्यधात्वं भिन्ना.

·૨૮૬
ब्रह्माम्मृतवपिणीसमारयत्तिसहितम् ।
कारत्वं वृहदारण्यके उद्गीयकर्तृत्वं, छान्दोग्ये उद्गीयकर्मात्मकत्व-
मित्येवंरूपं गम्यते । तथाच कर्तृकर्मणोर्मेदेनोपास्यभेदान्न विद्य-
क्यमिति मङ्कार्थः । पूर्वपक्षी परिहरति ॥ नेति ॥ कुतः ॥ अवि-
शेषात् ।। देवासुरस्पर्दोपक्रमादीनां बहूनामर्थानामुभयत्राविशे-
पाच्छान्दोग्ये तमुद्गीथमुपामाश्चक्रिरे इति माणस्पोद्रीयफर्मात्मक-
त्वश्रवणं लक्षणयोद्रीयकर्तृत्वेनैव व्याख्येयमिति विद्युक्यमिति
माप्ते सिद्धान्तयति ॥ ६ ॥
न वा प्रकरणभेदात् परोवरीपस्त्यादिवत् ।। ७ ॥
नैवात्र विद्युक्यं युक्तम् ॥ प्रकरणभेदात् ॥ उपक्रमभेदा-
दित्यर्थः । तथाहि । अमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्योङ्काराघ-
ऽनेकवर्णरूपावयपविशिष्टस्य सामभक्तिविशेपस्योद्गीथस्यावयव:
भूतमोङ्कारमुपास्यमुपक्रम्य तस्यैवोङ्कारस्य पृथिव्यादिभ्यः सार-
तमत्वादिगुणानुक्त्वा पुनरुद्गीथावयवमोङ्कारमनुवर्त्य देघासुरा-
ख्यायिकारूपेण, प्राणमुद्गीथमुपासाश्चक्रिरे देवा इत्याह ।
अत्रत्योद्गीथशब्देनोद्गीथाऽवयव ॐकार एव स्वीकर्तव्यः ।
उपक्रमे उद्गीथपदेन तस्यैवोक्तत्वादन्यथोद्गीथपदेन सकलसाम-
भक्तिग्रहणे उद्गीथकर्तृलक्षणायां चोपक्रमो वाध्येत । तस्मादत्रो-
गीयावयचे ॐझारे प्राण उपास्यः । बृहदारण्यके तु उद्गीथका
प्राण उपास्य इत्यनयोर्विद्ययोर्भेद इति ॥परोवरीयस्त्वादिवत् ।।
यथोद्गीथोपास्तित्वसाम्येऽप्येकत्रोद्रीये परमात्माध्यासेन प्राणा-
द्यपेक्षया परत्वरीयस्त्वादिगुणकमुपासनं, स एप परोवरी-
यानुद्गीथ इत्यादिवाक्यविहितमक्ष्यादित्यपुरुपगतहिरण्यश्मश्रु-
त्वादिगुणविशिष्टोद्गीथोपासनाद्भिद्यते, तद्वदित्यर्थः ॥ ७ ॥
सज्ञानशेतदुक्तमस्ति तु तदपि ॥ ८॥

·२८७ वेदान्तदर्शनम् । ३ अभ्याये ३ पादः । नन्द्रीय विद्येति संज्ञाया एकत्वाच्छाखाट्ये विद्यायमित्यु- क्तमितिचेत् । तत्रोत्तरमुक्तं, न वा प्रकरणभेदादिति ॥ सूत्रे संज्ञाकरणस्य पौरुपेयत्वान्न विधैक्यसम्पादकत्वमिति भावः । किञ्च तत् संकत्वं परोवरीयस्त्याधुपासनयोभिन्नयोरप्यस्ति । उद्गीयविधेति सूत्रस्थापिशन्देनाज्योऽपि दृष्टान्तः सूच्यते । यथैकस्मिन् काठकग्रन्ये चोदितानां भिन्नानां कर्मणां काठकक- संज्ञत्वमस्त्यतः पौरुषेयस क्यं विद्युक्ये अमयोजकमिति भावः। तस्माच्छन्दोग-वाजसनेयिशाखयोः प्रकृतविधयोर्भेद इति सिद्धम् ।। ८॥ नन्योमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेत्युपक्रमे उद्गीथपदस्योङ्कार- परत्वनिर्धारणेन सिद्धान्तः कृतः । तदयुक्तम् । उपक्रमवाक्य- स्यान्यथापि योजनासंभवेन निर्धारणायोगादित्याक्षेपे, समाधत्ते- (४ उद्गीथस्योद्वारविशेषणत्वाधिकरणम् । सू०१) व्याप्तेश्च समञ्जसम् ॥ ९ ॥ ॐमित्येतदक्षरमुद्गीयमित्योङ्कारत्वोद्गीयत्वयोः सामाना- धिकरण्यप्रतिभासोऽस्ति । स किं नाम्नि ब्रह्मदृष्टिपदध्यास उत यद् रजतं सा शुक्तिरितिवदपवादः । किं वा भूमुरो ब्राह्मण इतिवतुल्यधर्मावभासः, आहोस्विनीलमितिवदुद्गीथोकारयोर्वि- बोपणविशेष्यभावावभास इति संशयः । तत्र पूर्वपक्षे निर्धारणे कारणाभावादनिरितार्थकमिदमुपक्रमवाक्यमप्रमाणमिति त- न्मूलकस्य पूर्वाधिकरणसिद्धान्तस्यासिद्धिः फलम् । सिद्धा- न्ते त्योहारस्य प्रत्यूचं प्रत्यनुवाकं प्रतिसाम चायन्तेषु व्याप्ता- पित्वात् को वाटार उपास्पइत्याकाहायामुइगीयावयवत्वनी- ारो विशेष्यते। अमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीतेति। तयाचोद्तीय- मित्योङ्कारस्य विशेपणमित्येव समअसमुत्पलस्य नीलत्वमिव, ·૨૮૮ ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । नत्वध्यासादिपक्षग्रहणयुक्तमित्युपक्रमवाक्यस्य निरितायत्वा- तन्मूलकस्य सिद्धान्तस्य सिद्धिरिति बोध्यम् ॥ सूत्रे त्वर्थचशब्देनाध्यासादिपक्षाणामसम्भवः मूचितः। तथा- हि । उद्गीथे झारस्योङ्कारे चौद्गीयस्याऽध्यासेनोपास्यत्वे उत्तरत्र विधीयमानादोकारे प्राणदृष्टिरुपादुपासनाभिन्नमिदम् उपासनमिति वक्तव्यमातथाच पृथकफलकल्पनाप्रसङ्गासिदान्ते तु प्राणाश्रय ॐारोध विशिय समर्प्यत इति नायंदोपः । नापि द्वितीय पक्षः । ॐारोद्गीथयोरन्पतरज्ञानस्यान्यतरज्ञानवाघ- कत्वादर्शनात् । नापि तृतीयः पक्षः । ॐडारीद्गीथशब्दयोः पर्यायत्वाऽभावादिति । तस्मात् पटैकदेशे दग्धे पटो दग्ध इत्या. दिवदुद्गीथपदं स्वावयवमोडारं लक्षयतीति सिद्धम् ॥९॥ (५घसिष्ठत्यादीनामाहायंताधिकरणम् । सू०१) सर्वाभेदादन्यत्रमे ॥१०॥ वाजसनेयफे छान्दोग्ये च माणसंवादे मुख्यमाणस्य श्रेष्ठप गुणफस्योपास्यत्वमुक्तम्, पायचक्षुःश्रोत्रमनोरेतांसि क्रमण चतिष्ठत्वपतिष्ठास्यसम्पत्त्वाऽऽयतनत्वजनिमत्त्वरूपगुणयुक्तानि स- हार्य, ते च बागादयः प्राणाधीनस्थितिफत्वं स्वपु निश्चित्य स्वनिष्ठान् वसिष्ठत्वादिगुणान् माणे समर्पितवन्त इत्युक्त- म् । वाचो हि वसिष्ठत्यं, गाग्मिनो लोफे गुखेन वासदर्शनात् । चपः मतिष्ठात्वं, चक्षुप्पतः मुखेन पादप्रतिष्टादर्शनात् श्रोत्र- सम्पत्त्वं, श्रुतात्मनिर्धारणेन परमसम्पचिदर्शनाद । मनो हि भोग्याकारत्तिद्वारा भोग्यानामायननम् । पुम्पायाकारेण परि- पपमानं रतो जानमन्मन्तव्यम् । एवं कांशीतश्यादिशाग्यास्वपि भागमवादेषु, अथातो निःश्रेयसदानम् एता – देवता अहं- श्रेयसे विपदपाना इत्यादिना माणस्य श्रेष्ठधमुक्तम् । वसिष्ठन्या- .

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । ર૧. दिगुणास्तु नोक्ताः । निःश्रेयस, श्रेष्ठ, तस्य दान निर्धारण- .म् । ताद्विनोपास्तेरयोगात् । तदाऽऽरभ्यत इत्याह । अथेति । . एता वागाधभिमानिन्यो देवता अहंश्रेयसे स्वकीयश्रेष्ठत्वाये- त्यर्थः । तत्र किं वसिष्ठत्वादिगुणानां कचिदुक्तानामन्यत्रोपसं- हारोऽस्ति,न वेति सन्देहे पूर्वमोङ्कारस्य समीपस्थगुणैरेवोपास्य- त्ववद् अत्रापि यत्र ये गुणाः श्रुतास्तैरेवोपास्यत्वं प्राणस्येति नोपसंहार इति दृष्टान्तेन प्राप्ते ब्रूमः अन्यत्र वसिष्ठत्वादिगुणाना- मश्रवणस्थले इमे वसिष्ठत्वादयो गुणा उपसंहर्तव्याः । कुतः । सर्वाऽभेदात् ।। सर्वासु शाखामु माणोपासनस्य माणसंवाद- स्थस्याऽभिन्नत्वादित्यर्थः । एकस्यामेव विद्यायां वसिष्ठत्वाध- उपेक्षातदभावयोर्विरोधादिति भावः ॥१०॥ ननु प्राणस्य सविशेषत्वाद् भवतु शाखान्तरीयतदीय- गुणोपसंहारो, ब्रह्मणस्तु निर्विशेषत्वेन स्वशाखागतधपैरेव ज्ञान- सम्भवान्नान्यशाखाश्रुतानाम् आनन्दादीनामुपसंहार इति :- त्युदाहरणेनाक्षिप्य समाधचे-- (६ आनन्दादीनामुपसंहाराधिकरणम् । सू०३) आनन्दादयः प्रधानस्य ॥११॥ निर्गुणब्रह्मपरासु श्रुतिप्वानन्दस्वरूपत्वविज्ञानघनत्यापरिच्छिन- त्वाद्वितीयत्वादयो धर्माः कचित् क्वचिच्यन्ते । तत्र संशयः । किं यत्र ये धर्माः श्रुतास्त एव तत्र ज्ञेयाः, उत सर्वे धर्माःसर्वत्रो- पसंहर्तव्या इति । अत्र पूर्वपक्षे कपाश्चिद्धर्माणामनुपसंहारा- द्यावतत्त्वस्वरूपज्ञानासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति योध्यम्, तत्रानन्दादीनां नोपसंहार इति प्राप्से घूमः ।। प्रधानस्य ब्रह्मण आनन्दस्वरूपत्वादयो धर्माः सर्वत्रोपसंहर्त्तव्याः । वैद्य. क्येन, विद्यैक्यादिति पूर्वसूत्रोक्तहेतोरित्यर्थः ॥ ११ ॥ ३७ ·२९० ब्रह्माऽमृतयर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । ननु तैत्तिरीयके, आनन्दमयं परमात्मानं प्रस्तुत्य तस्य प्रियमेव शिरः मोदो दक्षिणः पक्षः प्रमोद उत्तरः पक्षा, आनन्द आत्मेति प्रियशिरस्त्वादयो धर्माः श्रूयन्ते । तेषामप्यानन्द- स्वरूपत्वादिधर्माणामिव सर्वनोपसंहारः स्यात् । ब्रह्मधर्म- त्वाऽविशेपादित्यत आह-- प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयाऽपचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ प्रियशिरस्त्वादिधर्माणां न सर्वत्र प्राप्तिः। हि यतः मिय- मोदप्रमोदानन्दाः परस्परापेक्षयोपचिवापचितस्वरूपाः । उप- चयापचयवन्तौ हि धर्मों धर्मिणि भेदे सत्येव स्वाभाविको स. म्भवतः । ब्रह्मणस्त्वाद्वितीयत्वान्नोपचितापचितमियादिधर्मस्व- भावत्वम् । अस्वभावधर्माणां ब्रह्मज्ञानार्थं नोपसंहार इत्यर्थः । चन्दननं मुखं प्रियं, पुत्रप्राप्तिनं मोदः । स एव प्रकृष्टः प्रमोदः। मुखसामान्यमानन्द इति तेषां तारतम्यं वोध्यम् । अत्र श्री. मद्भिः सूत्रकारैरानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, प्रियादीनां तद्धर्मत्वं चा- ऽङ्गीकृत्येयं चिन्ता कृता । तस्या अन्यत्र फलं योध्यम् । तथाहि वेबैक्ये विद्यक्यादानन्दादिधर्माणां सर्वत्रोपसंहारे सगुणब्रह्मो- पासनेषु भिन्नेष्वपि वेद्यस्य सगुणस्य ब्रह्मण एकत्वेनोपासन- क्यापत्तावन्योन्यं गुणोपसंहारः स्यादिति शङ्कानिरासः फलम् । उपासनानां विधिपारतन्त्र्याधन यावद्गुणविशिष्ट- मुपासनं विधीयते । तत्र तावगुणविशिष्टमेव कर्त्तव्यं, तत्तत्फलस्य तेनैव सिद्धिः । वस्तुपरतन्वनिर्गुणविद्याफलस्याविद्यानिवृत्ते- र्यावत्स्वरूपानमन्तरेणासम्भवात् सर्वत्राऽऽनन्दादिगुणानामुप- संहार इति शङ्कानिरासप्रकारः ॥ १२ ॥ उपास्यव्रतधर्माणां सर्वत्र न भाप्तिरित्युक्तम् । तदपेक्षया ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। ज्ञेयधर्माणामानन्दादीनां सर्वत्र माप्तिरिति विशेषमाह- इतरे त्वर्थसामान्यात् ॥ १३ ॥ उपास्यधर्मापेक्षया इतरे त्यानन्दादयो धर्मा ज्ञानकफलका: सर्वत्रोपसहियन्ते । अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणः सामान्याद् एकत्लादित्यर्थः । उपसंहारं विना ययावत्स्वरूपाविषयकमहा- वाक्यार्थज्ञानसाध्याविद्यानिवृत्तरसम्भवादिति भावः ॥ १३ ॥ (७ पुरुषस्यैव शेयताधिकरणम् । सू०२) आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ।। १४ ॥ कठवल्लीपु पठ्यते । इन्द्रियेभ्यः परा ह्या इत्यारभ्य पुरुषान परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिरिति । तत्र संश- यः। किमिमानि वाक्यानि भिन्नान्युताऽऽत्मपरमेकमेव वाक्य- मिति पूर्वपक्षे इन्द्रियादिपरत्वविशिष्टस्याऽर्थादेरुपास्यस्य प्रति- चाक्यं भेदाद्विद्याया भेदः फलं, सिद्धान्ते निर्विशेषात्मप्रदर्शनपर- मेकमेव वाक्यमिति विबैक्यं फलम् । अत एव पूर्वोत्तरपक्षयो. विद्याभेदाभेदयोः पर्यवसानादस्याऽधिकरणस्य पादसङ्गतिः। पूर्व ब्रह्मस्वरूपाणामानन्दादीनामुपसंहार्याणां ब्रह्मज्ञानोपायत्वं चिन्तितमिदानीमब्रह्मस्वरूपस्याऽनुपसंहार्यस्याऽर्यादिपरत्वरूप- धर्मस्य ब्रह्मज्ञानोपायत्वमुच्यते इति एकफलकत्वमवान्तरसङ्गतिः। तत्रेमानि वाक्यानि भिन्नानि इति प्राप्ते, घूमः । आध्यानाय ध्यानसाध्यसाक्षात्काराय पुरुप एवार्यादिभ्यः सर्वेभ्यः पर- स्वेन प्रतिपाद्यते इत्येकमेव वाक्यं, नलिन्द्रियादिपरत्वेनार्यादयः प्रतिपाद्याः । प्रयोजनाभावाद ! न हि इन्द्रियपरत्वेनार्थवानं स्वतः किञ्चिन् फलं साधयति । अतः प्रतिपायभेदाभावाद् न यास्यभेदः । पुरुपज्ञानं तु फलहेतुरिति तत्रैवोक्तम् । निचाय्य ·२९२ ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमारयवृत्तिसहितम् । तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते इति ।। १४ ॥ एवं वाक्यस्यात्पमात्रपरत्वे फलवत्वं लिमुक्त्वाऽपूर्वत्व- मपि लिङ्गमाह- आत्मशब्दाच ॥ १५ ॥ एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ॥ दृश्यते त्वग्रयया युद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरिति प्रकृत- पुरुपे आत्मशब्दश्रवणाचात्मपरमेवेदं वाक्यम् । तस्यात्मनः श्रुत्या मानान्तरावेद्यत्वरूपापूर्वत्वप्रतिपादनादिति भावः ॥१५॥ ( ८ ईश्वरस्यैवात्मशब्दवाच्यत्वाधिकरणम् । सू०२) आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥ १६ ॥ ऐतरेयके श्रूयते । आत्मा वा इदमेक एवान आसीना- न्यत्किञ्चन मिपत् स ऐक्षत लोकाऽनुसृजा इति । स इमाँ- लोकानसृजताऽम्भोमरीचीर्मरमापोऽदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरीचयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आप इति लोकानेवादोऽम्भ इति । तयाचष्टे श्रुतिरदोऽम्भ इति । तदम्भः यत् परेण दिवं दिवः परस्ताद्वर्त्तते तस्य च परस्तात- मानस्य द्यौः प्रतिष्ठा आश्रयः । साप्यम्भाशब्दवाच्या । दिवम् आरभ्योपरितनलोकाथान्द्रमसैरम्भोभिर्व्याप्तत्वादम्भ इत्युच्यन्त इत्यर्थः । अन्तरिक्षलोकाः सवितृकिरणव्याप्तत्वान्मरीचयः। स्थानभेदापेक्षया बहुवचनम् । नियन्तेऽस्मिन् भूतानीति पृथिवी- लोको मरः । यानि पृथिव्या अधस्तात् पातालान्यऽबहुलानि ता आप इत्यर्थः । तत्र संशयः । किमात्मपदेन हिरण्यगर्भ उच्यते, उत परयात्मेति । पूर्वपक्षे आत्मपदस्य परमात्मपर- त्वाऽभावात्तत्ममित्यर्थं, नानन्दादीनां धर्माणामत्रोपसंहार इति फलं, सिद्धान्ते परमात्मन एवात्रोक्तत्वाचस्पमित्यर्थमऽस्त्या- ·२९.३ " वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। नन्दादिधर्माणामत्रोपसंहार इति मन्तव्यम् । तत्र पूर्व वाक्य- भेदभियादीनां पृथक्मतिपाद्यत्त्वं नास्तीत्युक्तम् । तर्हि प्रजापते रेतः कार्य देवा इत्यादिपूर्ववाक्ये हिरण्यगर्भस्य प्रकृतत्वात् स एवात्मशब्देनोच्यते इति युक्तम् । अन्यथा वाक्यभेदमसङ्गा- दिति दृष्टान्तसङ्गत्या प्राप्ते घूमः । अस्मिन् सृष्टिवापये आत्म- शब्देन परमात्मन एव गृहीतिः, नान्यस्य इतरवत् । यथा इतरेषु सृष्टिवाक्येपु आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिषु आत्मशब्देन, परमात्मन एव ग्रहणं, तद्वदनापि। कुतः । उत्तरात् ॥ स ऐक्षत लोकाऽनुसना इति स इमाँल्लोकानसृजतेति ईक्षणपूर्वकप्तृत्व- रूपोत्तरविशेपणादित्यर्थः । तच्च विशेषणं परमात्मन्येव मुख्य- त्वेन श्रुत्यन्तरेष्ववगतमिति भावः ॥ १६ ॥ अन्वयादितिचेत् स्यादवधारणात् ॥ १७ ॥ पूर्ववाक्यादिपर्यालोचनया प्रजापतावेव वाक्यस्याऽन्वय- दर्शनान्न परमात्मग्रहणं युक्तमितिचेत् । अत्रोच्यते ॥ स्यादव- धारणादिति ॥ अत्र परमात्मन एच ग्रहणं युक्तं स्यात् । आत्मा वा इदमेक एवाऽग्र आसीदिति सृष्टेः प्रागेकत्वावधारणस्य पर- मात्मन्यवाअसत्वादित्यर्थः । न चास्मिन् वाक्ये लोकसष्टत्वं श्रूयमाणं हिरण्यगर्भमेव गमयति । अन्यथा परमात्मग्रहणे महा- भूतसृष्टिः श्रूयतेति वाच्यम् छान्दोग्ये तेजआदिसृष्टिश्रवणेऽपि यथाकाशवायुसृष्टयुपसंहारस्तदापि महाभूतसृप्टेरुपसंहारात् । तस्मादस्मिन् वाक्ये आत्मनः परस्पैच ग्रहणमिति सिद्धम् ॥१७॥ सूत्रद्वयस्यापरा व्याख्या-आत्मगृहीतिरितरवदुत्त- रात् ॥ १६ ॥ बृहदारण्यके कतम आत्मेति प्रश्ने योऽयं वि- ज्ञानमयः प्राणेपु हृयन्तोतिः पुरुप इत्यात्मपादेनोपक्रम्य त- स्यैवाऽऽत्मनोऽप्सङ्गत्वादिकमुक्त्वा, स वा एप मादानज आत्मेति ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यधृत्तिसहितम् । ब्रह्मात्मतामुपसंहरति इति । छान्दोग्ये तु सदेव सोम्येदमन- आसीदेकमेवाद्वितीयमिति विनैवात्मशब्दं सन्मात्रमुपक्रम्यान्ते स आत्मा तत्त्वमसीति ब्रह्मात्मत्वमुपसंहरति । तत्र संशयः । फि- मनयोर्वाफ्ययोस्तुल्यार्थत्वमुत भिनार्थत्वमिति पूर्वपक्षे । अनो- स्पियोरुपक्रमवपम्यादर्थभेदेन विधयोंर्भेदानान्योन्यं गुणोपसं- हारः, किन्तु वृहदारण्यके निर्गुणविद्या, छान्दोग्ये उपकान्त- सत्तासामान्ये ब्रह्मलोपासनेति फलम् । सिद्धान्ते छान्दोग्ये सत्पदेनाऽऽत्मन एव गृहीतिरितरवत् वृहदारण्यफे आत्मपदेनात्म- ग्रहणवत् ।। उत्तरात् तत्त्वमसीत्युपसंहारयलादित्युमपत्र विद्यु- पादस्त्पन्यान्यं गुणोपसंहार इति पूर्वाधिफरणे वास्यपययला. दर्यादिपरलं परित्यग्य विधययमुक्तम् । तर्हि प्रकृते उपक्रम- भेदेन वास्यभेदादियस्यं न स्यादिति मत्युदाहणसझतिरस्या- धिकरणस्प योध्या ॥ १६ ॥ अन्ययादिप्तियेत् स्यादयधारणात् ॥१७॥ ननूपसं. हारपलात् सत्पदेनात्मटहीनिरित्यसातम् । उपसंहारस्योप- क्रमान्वपादुपक्रमपरतन्त्रवादित्याक्षेपांशार्थः । परिरति ।। स्थादवधारणादिति ॥ सत्पदेनाऽऽत्मन एवं गृहीतियुक्ता स्पा । सदेवत्पदिनीयत्वाऽवधारणात् । सत्तासामान्यस्य प सदितीपत्यादवधारणाऽनुपपत्तेरित्याभयं भावः। भारम्भणा- अधिकरणे ग्रहातिरिक्तवस्तुमातस्य मिथ्यावसापनादात्मनो. ज्याप मत्पदार्थत्वानुपपत्तेः मत्पदेनात्मन एवोपमामः । सदुप- क्रमस्य ग्रनमतामामान्यपरत्वमंदापि नापमसीमियाय- पाहनपरलनिर्णयान पगासादय, मान्ममधन्दाभ्यां गीय. प्रपोम्परमाइपम्यम् । उभयोध्यवयेनावपम्पादिनि । तस्मा- टनोवांग्ययोरेकार्यन्वमिति सिदम् ।। १७ ॥

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। (९ प्राणविद्यायामनग्नताबुद्धरेव विधेयत्वाधिकरणम् । सू०१) कार्याख्यानादपूर्वम् || १८॥ वाजसनेयके प्राणसंवादे प्राणो वागादीन् पप्रच्छ, मम कि- मन्नं किं पास इति । ते प्रत्यूचुः । यदिदं किनाऽऽश्वभ्य आ. क्रिमिभ्य आकीटपतङ्गेभ्योऽनं तत्ते अन्नमापोवास इति । तदन- न्तरं श्रूयते, तद्विद्वा सः श्रोत्रिया अशिप्यन्त आचामन्त्यशित्वा चाऽऽचामन्त्येतमेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते । तस्मादेवं विद- शिष्यन्नाचामेदशित्वा चाचामेदेतमेव तदनमनग्नं कुरुते इति । यस्मात् माणस्यापो वासस्तस्मादित्यस्मिन्नर्थे तच्छन्दः। विद्वांसः पाणविदः । श्रोत्रियाः यथेष्टचेष्टाशून्या भोजनात् पूर्वोत्तरकाल- योराचमनं कुर्वन्ति । तेनाऽऽचमनसंवन्धिना,अब्बाससैतमेवानं प्राणमनग्नमाच्छादितं कुर्वन्तो मन्यन्ते चिन्तयन्ति पूर्वे जना. स्तस्मादिदानीन्तनोऽपि प्राणविदेवं कुर्यादित्यर्थः । छान्दोग्ये- ऽप्येवमेव श्रूयते । तस्माद्वा एतदशिष्यन्तः पुरस्ताचोपरिशाचा. ऽद्भिः परिदधतीति । तस्मात् प्राणं मत्यपां वासस्त्वादित्यर्थः । अनमशिष्यन्तः प्राणविदा, आचमनं कुर्वन्त एतत् कुर्वन्ति । कि- मेतत् । यद् भोजनात् पूर्वमूवं चाऽद्भिः प्राणं परिदधति आ- च्छादयन्तीत्यर्थः । तत्राऽऽचमनीयास्वप्मु माणवासस्त्वध्यानमा चमनं च प्रतीयते । तत्रोभयविधाने वाक्यभेदभयादेकमेव विधे. यम् । तदेकं किमाचमनं विधेयम् । उत वासस्वध्यानमिति संशयः । पूर्वपक्षे मागविद्याङ्गत्वेनापूर्वस्याऽऽयमनस्य विधेय. स्यात् तस्याचमनस्याऽन्यत्र प्राणविद्यायामुपसंहारः फलं, सिद्धा- न्ते त्वनुपसंहार इति मन्तव्यम् । तत्र सन्दिग्धसदुपक्रयस्य वाक्यशेपानिर्णयवदाचामन्तीति वर्तमानोपदेशस्य विधित्वसं- देहे आचमेदिति वाक्यशेषाद् विधित्वनिर्णयइति हटान्तसङ्गत्या ·२९६ ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाप्यवृत्तिसहितम् । माप्ते, चूमः । वासस्त्वध्यानमेवापूर्व माणविद्याइलेन विधे. यम्, यथाप्राणविद्याइत्वेन श्खादिमर्यादस्याऽन्नस्य माणं प्रत्यन्न- त्वेन ध्यानं विधीयते, तद्वत् । न वाचमनमत्र विधेयम् । कुतः।। कार्याख्यानात् ।। द्विनो नित्यमुपस्पृशेदित्यादिना स्पाविधिना सकलाऽनुष्ठानाइत्वेन शुद्ध्यर्थं कार्यस्याऽऽचमनस्य प्राणविद्या- यामपि प्राप्तस्याख्यानात् । तदीयास्वप्सु वासस्त्वविधानार्थ- मनुवादादित्यर्थः ॥ १८॥ (१० शाण्डिल्यविद्यायाः समानताधिकरणम् ।१) समान एवञ्चाभेदात् ॥ १९ ॥ वाजसनेयिशाखायामग्निरहस्ये शाण्डिल्यविद्या श्रुता । तत्र गुणाः श्रूयन्ते । स आत्मानमुपासीत मनोमयं माणशरीरं भारूप- मित्यादिना तस्यामेव शाखायां वृहदारण्यके पुनः श्रूयते । शाण्डि- ल्येन दृष्टा विद्या, मनोमयोऽयं पुरुपो भाः सत्या, तस्मिन्नन्त- हृदये यया त्रीहिर्वा ययो वा स एप सर्वस्येशानः सर्वस्याधि- पतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किश्चेति । भाः प्रकाशात्मकः । सत्यः परमार्थः । तस्मिन्मनोमयपदप्रकृतिभूतमनाशब्देन प्रस्तुते हृदये, अन्तः यथा ब्रीह्यादि तथा तावत्परिमाणः, पुरुषोऽस्ति स पप सर्वस्येशान इत्यादिगुणक इत्यर्थः । तत्र संशयः। किमनि- रहस्यबृहदारण्यकस्थयोरनयोधियोर्भेद, उतैक्यमिति । पूर्वपक्षे विद्ययोर्मेंदाद् गुणाऽनुपसंहारः फलं, सिद्धान्ते विद्यैक्याद् गुणोपसंहार इति वोध्यम् । पूर्व प्राप्ताचमनानुवादेन वासस्त्व- ध्यानं विधेयमित्युक्तमिह सूक्तवाक्ययोरेकस्याऽनुवादकत्वमेक- स्य विधायकत्वमित्यत्र नियामकाभावादुभयोरपि स्वनिकट- स्थगुणविशिष्टविद्याविधायकत्वमित्यनयोचिंधयोर्भेद इति प्रत्युदा- हरणेन प्राप्ते घूमः । यथा भिन्नासु शाखासु विद्युक्यं गुणोपसं- , ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । हारश्च भवति, एवं समाने च एकस्यामपि शाखायां भवितुं युक्त म्। कुतः। अभेदात् । उपास्यस्य मनोमयत्वादिगुणकस्योभयत्रा- ऽप्यभेदेन प्रत्यभिज्ञानादित्यर्थः । यत्तु एकल्याऽनुवादकत्वम् । एकस्य विधायकत्वामित्यत्र नियामकाऽभाव इति । तन्न । अग्नि- रहस्ये वहूनां गुणानां श्रवणेन तत्रैव विद्योत्पत्तिविधिकल्पनात्। बृहदारण्यके तु विद्यैक्यमत्यभिज्ञानार्थ तत्रोक्तमनोमयत्वायल्प- गुणानुवादेन सर्वेशानत्वादयो गुणा विधीयन्ते इति न किञ्चिद् वाधकम् । वस्मादुभयत्र शाण्डिल्यविद्यैक्यमिति सिद्धम् ॥१९॥ (११ नाम्नोर्व्यवस्थाधिकरणम् । सू०३) सम्बन्धादेवमन्यतापि ॥२०॥ बृहदारण्यके, सत्यं ब्रह्म हिरण्यगर्भाख्यं सत्यं महदित्युप- क्रम्य, तद्यत् सत्यमसौ स आदित्यो य एप एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यथाऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुप इति । तत्रैवं सति, यत्तत्सत्यं हिरण्यगर्भाख्यं, सोऽसावादित्यः, किं मण्डलमेवाऽऽदित्यो, नेत्याह । य एष इति । असन् अक्षिणि तस्य सत्यस्य स्थान- भेदेन आदित्यचाक्षुपपुरुषात्मना अवस्थानमुक्त्वा आदित्य- पुरुषस्य भूरिति शिरः भुव इति पाहू स्वरिति प्रतिष्ठा पादाविति व्याहृतिदेहत्वं संपाच तस्योपनिपदहरिति, भह- नमित्वमुक्तम् । तदनन्तरं चाक्षुपपुरुषस्य सत्यस्य पूर्ववयाहृति- देहत्वं संपाद्य तस्योपनिषदहमित्यहनामत्वमुक्तम्।उपनिपच्छन्देन देवताप्रकाशक रहस्यं नामोच्यते । अहाशब्दः प्रकाशवाची । अहंशब्दः प्रत्यगात्मवाचीतावहरहंशब्दो क्रमेणाऽऽदित्यचाक्षुप- पुरुपयो मनी इति स्थितिः । तत्र संशयः । किपस्यां सत्य. विद्यायां नाम्नोर्व्यवस्थया ध्यान कर्त्तव्यमुत नामदयस्य पुरुष- द्वयेऽप्युपसंहार इति । पूर्वपक्षे उपसंहारः फलं, सिद्धान्त सनुपर्म- ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । हार इति । तत्र दृष्टान्तसङ्गत्या पूर्वपक्षयति ॥ सम्बन्धादिति ।। यथा शाण्डिल्यविद्यायामेकशाखायां विभागेनाधीतायामेक- विद्यात्वसम्बन्धादन्योन्यं गुणोपसंहारः पूर्वमुक्त एवमम्पत्राषि सत्यविद्यायां भवितुं युक्तः,एकविद्यात्वसम्बन्धादित्यर्थः ॥२०॥ समाधत्ते- न वा विशेषात् ॥ ११ ॥ नैव नामव्यस्य पुरुपये उपसंहारः। विधैक्येऽप्यक्ष्यादित्य- रूपस्थानविशेपादित्यर्थः। तथाहि । य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्तस्याऽहरितिनामेत्युक्ते, तस्येति तच्छब्देनादित्यमण्डला- चच्छिन्नस्यैव परामर्शात् तस्यैवाहर्नामत्वं युक्तम् । एवमहंनामत्वं चाक्षुपपुरुषस्यैव । चक्षुरूपस्थानविशेषाऽवच्छिन्नस्यैव तच्छब्देन परामर्शादिति । तस्मादनयोर्नाम्नोर्व्यवस्थितिः ।। २१ ।। दर्शयति च ॥ २२ ॥ किञ्च विद्यान्तरे हिरण्यश्मश्रुरित्यादिनादित्यपुरुषस्य रूप- मुक्त्वा तद्रूपमक्षिपुरुषेऽतिदिशति । तस्यतस्य तदेव रूपं,यदमुप्य रूपमिति । अयमतिदेश इतरत्र सत्यविद्यास्थले, स्थानभे- दामोपसंहार इति दर्शयति । अन्यथा स्थानभेदेऽपि गुणोपसं- हाराङ्गीकारेऽयमतिदेशो निरर्थक एव स्यादिति । तस्मानाम्नो- य॑वस्थेति सिद्धम् ॥ २२॥ (१२ संभृत्यादीनामनुपसंहाराधिकरणम् । सू०१) संभृतिाव्याप्त्यति चातः ॥ २३ ॥ परिशिष्टोपदेशात्मकखिलग्रन्थेषु श्रूयते । ब्राह्मज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्माग्ने ज्येष्ठं दिवमाततानेति वीर्या वीर्याणि पराक्रम- विशेषरूपाणि वियदादीनि ग्रहौव ज्येष्ठम् अनन्यापेक्षं कारणं ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अभ्याये ३ पादः। . येपा तानि ब्रह्मज्येष्ठानि । लौकिकेश्वरवीर्याणां वलवद्भिर्मध्ये भङ्गः सम्भवति । ब्रह्मवीर्याणां तु नैवमित्याह । संभृतानीति । सर्वाधिकेन ब्रह्मणा निर्विघ्नं समृद्धानीत्यर्थः। तच ज्येष्ठं ब्रह्माऽग्रे इन्द्रादिजन्मनः प्रागेव दिवं स्वर्गमाततान व्याप्तवत् । नित्य- मेव सर्वव्यापकमित्यर्थः । एवं सम्भृतिाव्याप्त्यादयो गुणा ब्रह्मणः श्रूयन्ते । तत्र संशयः। किं तेषांगुणानांतदीयोपनिपद्विहित- शाण्डिल्यादिब्रह्मविद्याम्पसंहारः,उत तद्गुणविशिष्टोपासनं पृथगे- वात्र विधीयते इति । तत्रोपसंहार इति मासे, पूर्वोक्तन्यायमति- दिशति ।। संभृतीति ।। संमृतिश्च धुव्याप्तिश्च संभृतिधुव्याप्ती । यथा स्थानभेदान्नाम्नोर्व्यवस्था, एवं संभृत्यादयोऽपि शाण्डि- स्यादिविद्यासु नोपसंहियन्ते । अत एव स्थानभेदादेवेत्यर्थः । शाण्डिल्यादिविद्या हृदयायतनत्वं ब्रह्मणः श्रुतम् । नैवमत्र । तस्मात् संभृत्यादिगुणविशिष्टमुपासनाऽन्तरामिति सिद्धम् । अस्याऽतिदेशान पृथक् संगत्याद्यपेक्षा ॥ २३ ॥ (१३ पुरुषविद्याया विभिन्नताधिकरणम् । सू०१) परुषविद्यायामिव चतरेपामनाम्नात् ॥ २ ॥ अस्ति ताण्डिनां पैङ्गिनां रहस्यवाह्मणे पुरुपविद्या । तत्र पुरुषो यज्ञत्वेन कल्पितस्तदीयमायुखेधा विभज्य सवनवयं क- ल्पितम् । तस्य यानि चतुर्विशतिवर्षाणि तत्मातःसवनं, ततः पराणि चतुश्चत्वारिंशद्वर्षाणि माध्यन्दिनं संपनं, ततः पराण्यष्टा- चत्वारिंशद्वर्षाणि तृतीयं सवनम् । पुरुषविद्याविदः पोडशोचर- शतवर्पजीवित्वादिति पिपासादिकं दीक्षात्वेन कल्पितम् । तैत्ति- रीयकऽपि तस्यैवं विदुपी यज्ञस्याऽऽत्मा यजपानः, श्रद्धा पत्री शरीरामध्ममित्यादिना पुरुपयज्ञः श्रूयते । तत्र संशयः । किम- नयोर्विघयोरन्योन्यं गुणोपसंहारोस्ति, न वेति । तत्र पूर्व ·३०० । ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाम्यवृत्तिसहितम् । यदुक्तं, सम्भृत्यादिगुणाः शाण्डिल्यादिविद्यासु नोपसंहियन्ते इति, युक्तं हि तत् । साधारणगुणमत्यभिज्ञानाऽभावात् । इद तु मरणस्याऽवभ्यत्वेन कल्पितस्य गुणस्योभयत्र सत्वेन प्रत्याभि- ज्ञानाद् गुणोपसंहारो युक्त इति प्रत्युदाहरणसङ्गत्या मासे घूमः। नान्योन्यं गुणोपसंहारः । उपास्यरूपभेदाद ॥ तदादाऽऽचार्यः । पुरुषविधायामिति ॥ ताण्ड्यादिशावास्थ पुरुषविद्यायां यथा गुणाम्नानं तयेतरेषां तैत्तिरीयकाणां पुरुप- विद्यायां गुणाम्नानाभागादित्यर्थः । अन्यत्र पुरुष एव यात्वेन उपास्यः । तत्तिरीयके तु विदुपः पुरुपस्य प्रसिदो यो यमस्त- स्प पुरुषात्मादिपु यजमानत्वादिफल्पनयोपास्यत्वादेवं पहुतर उपास्यभेदो दृश्यते । तभेदाश विद्याभेदामान्योन्यं गुणोपसंहार इति । यचयभृयगुणस्योभयत्र मचात् प्रत्यभिज्ञानमिति । तत्र। पद्गुणभेदे एफस्य प्रत्यभिन्मापकत्याभावादिति । किश्च पिरी- पके शृयते । पूर्वमात्मपियामुपदिश्य तच्छेपत्येन पुरुपयम उप- दिश्यते । तस्यैवं विदुप इति तत्मनिधों श्रयणात् । अन्यत्र स्वापूरदिफलकः पुरुषपमः स्वतन्त्र इत्यनयोर्भेद एवं न्याय्य इनि ॥२४॥ (१४ येधाधिकरणम् । ग०१) वैधायधभदान् ॥ २५॥ अस्त्यायणिकानामुनिपदारम्भ पन्धपटनं गर्व विध्य हदयं मविध्य धमनी प्रम्य शिरोऽभिनोटरम्प प्रिया विभन इत्यादि । ताग्दिना, दयसविता भमुर यनमित्यादिः। गाफट्या यनिकाना, बनासे हरितनीलोऽसीत्यादि । निरीयफाणा,. प्रमो मित्र इत्यादि । वागमयिनों तूपनिषदारम्भे, मवयं- माम पठाने देिवा । म निपरित्यादि । फागीतपिना.

·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । ३०१ मग्निष्टोमबाह्मणं, ब्रह्म वा अग्निष्टोमो ब्रह्मैव तदहब्रह्मणैव ते ब्रह्मोपयन्ति, तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति य एतदहरुपयन्ती- त्यादि । अयमर्थः । आभिचारिककर्मदेवतामभिचारकः पार्थय- ते । हे देवते, मद्रिपोः सर्वमङ्ग प्रविध्य विदारय हृदयं च विदा- रय, धमनीः शिराः प्रज्य भिन्धि, तस्य शिरश्चाभितो भिन्धि। एवं मद्रिपुखिया विभक्तो विश्लिष्टो भवत्वित्यर्थः । हरित इन्द्र. नीलस्तदनीलोऽसीतीन्द्रः सम्बोध्यते । मित्रः सूर्यः शं सुखकरो भूयादिति विद्यार्थ्याशास्ते । अग्निष्टोमो ब्रह्म स यस्मिन्नहनि क्रियते तदहरपि ब्रह्म, ततो य एतदहरुपयन्ति अहार्वत्यै कर्माऽनुतिष्ठन्ति ते ब्रह्मणैव साधनेन ब्रह्म परिहियेरन वेति । तत्र पूर्व यया पुरुषयज्ञस्यात्मविद्यासनिधानात्तच्छेपत्वं तथा मन्त्राणां कर्मणां च तमुपयन्ति ते क्रमेणामृतत्वं मुक्तिमाप्नुवन्तीत्यर्थः । तत्र संशयः। किमिमे सर्व प्रविध्येत्यादयो मन्त्राः प्रवादीनि च कर्माणि तत्तदुपनिपदुक्तविद्यारूपसंहियेरन वेति । तत्र पूर्व यथा पुरुषयज्ञस्यात्मविद्यासन्निधानात्तच्छेपत्वं तथा मन्त्राणां कर्मणां च तत्वाविद्यासनिधानात्तच्छेपत्वेनोपसंहारोऽस्तीति दृष्टा- न्तेन मासे, यः। नैपामुपसंहारो विद्यासु। कुतः॥ धायर्यभेदात् ॥ सर्वं प्रविध्येत्यादिमन्त्रमकाशितानां वेधादीनामर्थानामभिचार- कर्मादिसमवेतानां भेदाद्विद्यास्वसमवेतत्वादित्यर्थः । तथाचाभि- चारकर्मादिसमवेतार्थप्रकाशनसामर्थ्य लक्षणलिङ्गं संनिधि दुर्वलं विरस्कृत्य मन्त्राणामभिचारादिकाङ्गत्वं संपादयत्तीति, नविद्या- क्षेपत्वं प्रवादिकर्मणाम् । संनिधर्वलीयसा श्रुत्यादिना, ज्योति- टोमादौ विनियुक्तानां न विद्याशेपत्वमिति भावः ॥ २५ ॥ (१५ शानिनः कर्मगा हान्युपायनाधिकरणम् । सू०१) हानौ तूपायनशब्दशेपत्यात् कुशाच्छन्दःस्तुत्यर .

·" ३०२ ब्रह्मा मृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । गानवत्तदुक्तम् ॥ २६ ॥ ताण्डिनां रहस्ये श्रूयते।अश्व इव रोमाणि विध्य पापं चन्दइच राहोर्मुखात् प्रमुच्य । धूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभि- संभवामीति । तथैवाथर्वणश्रुतिः, तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूप निरअनः परमं साम्यमुपैतीति । यथाऽश्वो जीर्णानि रोमाणि रजोभिः सह त्यस्का स्वच्छो भवत्येवमहमपि पापं सर्वं विधूय निर्मल: सन् , यथा वा चन्द्रो राहोर्मुखात् प्रमुच्य भास्वरो भवत्येवमकृतं प्रवाहरूपेण अनादिसिद्धशरीरं धूत्वा त्यक्त्वा अतिस्वच्छ सन् कृतात्मा कृतकृत्यो ब्रह्मात्मकं लोकमभिसम्भवाम्पाऽऽभि- मुख्येन प्रत्यक्त्वेन प्रामोमीत्यर्थः। तथा शाफय्यापनिनः पठ- न्ति । तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पा- पकृत्यामिति । तस्य मृतस्प विदुप इत्यर्थः । तथैव फौशीतफिनः पठन्ति । तत्सुकृतदुप्फते विधनुने तस्य प्रिया मातयः गु- कृतमुपयन्ति, अमिया दुप्कृतमिति । ततेन विद्यायलेन विद्वान् गुस्तदुप्फने विधूनुने स्पजति । त्यक्तपोस्तपोर्विनियोगमा: । त- स्येति । तस्मादुपासको न देष्य इति श्रुतितात्पर्यम् । तत्र शाकल्यापनिझुनावृपादानमात्र पुष्पपापयोः श्रुतम् । नग पिदुप- स्त्या विना न सम्भवतीति पुण्यपापत्याग आक्षिप्यते । यातु ताण्ड्यापर्वणवारपदये पुण्यपापत्यागमानं श्रुन, नत्र किं स्पत्ता- योरुपादानपन्यत्र श्रुतमत्रोपसंडियने न वेनि सन्दिपते । पूर्व- पक्ष विद्यापाः स्तुनिमकर्षाऽसिदिः फलं, सिद्धान्ते सूपादान- स्थानापमहारादिवास्तुतिकर्षमिदिः। उपासकहतविपास्तुत्य हि भुनाइपासकः पुण्यपाएं स्पानि, ते चान्यरूपाटीयने इन्पुज्यने । मा र नुनिः मता गुणेन । नपानोपास्यगुणापसं. हारममान स्तुत्पर्य गुणोपगंडारो विचार्यन इनि मासगिकी ·. चेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३.पादः । पादसङ्गतिः, तत्र यथापूर्व विद्यामनिधी श्रुतस्यापि मन्त्रादेविद्या- यामसामर्थ्यादनुपसंहार उक्तः, एवं कचित् कौशीतकिरहस्ये हानसान्निधौ श्रुवस्याप्युपादानस्योपादानमन्तरेणापि तूष्णी हानसम्भवेन हानस्योपादानोपपादनसामर्थ्याभावानोपसंहार इति दृष्टान्तेन प्राप्ते, घूमः । तुः कैवल्यवाची । तथाच केवल- हानी श्रुतायां सत्यां तत्रोपादानमुपसंहर्तव्यम् । कुतः । उपायन- शब्दशेपत्वादश्वरोमविधूननदृष्टान्तेनोक्तस्य पुण्यपापहानस्य नाशत्वाभावेन विधूतयोः पुण्यपापयोरन्यत्राऽवस्थानरूपोपा- यनसापेक्षत्वानुपायनं कचिदपि हानसन्निधौ श्रूयमाणं केवल- हानश्रवणे आयाति । पुण्यपापहानेनापेक्षितस्योपादानात्मकस्पो- पायनस्य तद्धानशेपत्वादित्यर्थः । ज्ञानात् पूर्वयोः पुण्यपापयो- शिः उत्तरयोरश्लेप इति फलाध्याये वक्ष्यते । अतो हानं विद्वद्भोज्यत्वाभावः । तत्तुल्यकर्ममाप्तिरुपादानमिति फलतो द्रष्ट- व्यम् । तत्र अमूर्चयोः पुण्यपापयोरन्यत्र सञ्चारात्मकोपादान- स्य मुरुपस्यायोगान् सूत्रे शब्दपदेन हानापापनोपसंहारस्या- ऽस्तुत्यर्थत्वं भूचितमिति वोध्यम् । शाखान्तरस्थो विशेषः शाखा- न्तरेऽप्यपेक्षित उपसंहरणीय इत्पत्र दृष्टान्तमाह । कुशाच्छन्द इत्यादिना ।। तत्र कुशदृष्टान्तो यथा, कुशा वानस्पत्याः स्येत्या- दौ भाल्लविनां श्रुतौ, हे कुशाः समिट्टपा यूयं वानस्पत्याः स्य मांयजमान रक्षतेति यजमानमार्थने वनस्पतियोगित्वेन सामान्य- समिच्छपणे शाकव्यायनिनाम् औदुम्बरा इति शालान्तरीयो विशेष आश्रितः । औदुम्बराः कुशा इति । आछन्दोदृष्टान्तो यथा, छदोभिः स्तुवीनेत्या देवासुरच्छन्दसामविशेषेण पौधापर्य- प्रसङ्गे देवच्छन्दांसि पूर्वाणीति, परिश्रुत्या निर्णयः । स्तुति- दृष्टान्तो, यथा पोडशिनः पात्र विशेषस्य ग्रहणे अभूतं स्तोत्र ·ग्रह्माऽमृतवार्षिांसमाख्यचिसहितम् । 'कदा कदा कर्त्तव्यमित्याकाज्ञायां छन्दोगानां कालाविशेषमाप्ती समयाभ्युपिते सूर्ये पोटशिनः स्तोत्रमुपाकरोतीति तैचिरीयक- वाक्पात् कालविशेषधीभवति एवम्भूताया आर्यानां श्रुते- ी कालविशेषधीरित्युपगानदृष्टान्तः । यथा ऋत्विज उपगा- यन्तीति सामान्यवाक्यं, शाखान्तरीयं, नाध्वर्युरुपगायतीति विशेषमपेक्ष्याध्वर्युवर्जिता ऋत्विज उपगायन्तीत्येतदर्थपरतया निश्चीयत इति । तया च यथा कुशादिषु श्रुत्यन्तरगतविशेपाऽन्वय- स्तथा हानी उपायनान्वय इत्यर्थः । कुशादिसामान्यश्रवणं शाखान्तरीयविशेपसापेक्षामित्यङ्गीकर्तव्यम् । निरपेक्षत्वेऽष्ट- दोपदृष्टविकल्पः स्यात् । इदं च सामान्यवाक्यस्य विशेप- सापेक्षत्वं जैमिनेरपि संमतमित्याह ॥ तदुक्तमिति ॥ पूर्व- मीमांसायां जैमिनिना तदुक्तमित्यर्थः । तथाहि । अपि तु वाक्यशेपः स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य विधीनामेकदेशः स्यादिति जैमिनिसूत्रम् । अस्यार्थः । ओ श्रावयेति चतुरक्षरम- स्तु श्रीपडिति चतुरक्षर, यति इयक्षरं, ये जामहे इति पश्चातरं, यक्षरो वपदकार एप सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञमन्वायत्त इत्यना- रभ्याऽधीतवाक्यं श्रुतं, नानुयाजेषु ये यजामहे करोतीति विशेप- वाक्यं तस्य वाक्यस्य शेपः स्यात् । तथाच नापर्युदासार्यतया अनुयाजव्यतिरिक्तेषु यज्ञेषु सप्तदशाक्षरगणः प्रयोक्तव्य इत्येको विधिर्भवति । यदि नको निषेधकत्वेन सामान्यवाक्यं विशेपा- ऽनपेक्षं तदा सामान्यवाक्येन विहितस्य गुणस्य निषेधादनु थानेषु तस्य विकल्पः स्यात् । स चान्याय्यो विधीनामित्येकदेश एव स्यादिति मजापतिरिति स्तुतिः । स हि लिङ्गात्मा सप्तदश इति । अथवा उदाहतश्रुतिवेव किं पुण्यपाषयोर्विधूननं हान- मभिप्रेतम्, उत तयोः फलतथालनमिति. विशये, फलतवालन- ·वेदान्तदर्शनम् । ३अध्याये ३ पादः । ३०५ पेवेति न पुरुषान्तरे तयोः फलहेतुत्वमिति प्राप्ते घूमः । हानावे- चापं विधननशब्दो वर्तितुमर्हति । उपायनशब्दोपत्वादुपायन- धान्दसनिधौ विधूननशब्दस्य श्रुत्तस्यादित्यर्थः। उपादानात्मको- पायनस्य हानं विना असम्भवात् । विधूननशब्देन, धूञ् कम्पने इति धातुजन्येन चलनवाचकेनापि हानमेव लक्ष्यामिति भावः । ननूपायनशब्दसन्निधौ श्रूयमाणविधूननशब्दस्य हानिलक्षकत्वे- ऽपि केवलविधूननशब्दस्य न हानलक्षकत्वमिति शङ्का, कुशा- च्छन्द इत्यादिना निराकरोति । यथा कुशादिस्थले शाखा. तरीयविशेषश्रवणं निर्णायक, नयेहापि कचिद्विधूननसन्निधी श्रूयमाणमुपायनं सर्वत्र विधूननस्य निर्णायकमित्यर्थः । तदुक्त- मिति पूर्ववद् व्याख्येयम् ॥ २६ ॥ (१६ उपासकानां कर्मत्यागव्यवस्थाधिकरणम् । सू०२) साम्पराये ततव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ २७ ॥ पूर्व विधायाः कर्महानिहेतुत्वं सिद्धं कृत्वा केवलहानश्रवणे उपायनस्योपसंहार उक्तः । इदानी विद्यायाः कर्महानिहेतुत्वं नास्तीत्याक्षेपात् सद्भतिः। पर्यस्थब्रह्मोपासकस्य देहत्यागा- नन्तरं देवमार्गेण ब्रह्मलोकं प्रति पर्यवस्थब्रह्ममाप्त्यर्यं गच्छतो मार्गमध्ये विरजानदीतरणानन्तरं कर्महानिः श्रूयते । विरजा नदी मनसैवाऽत्येति, तद सुकृतदुष्कृते विधूनते इति । तत्र सं- शयः । किं विरजानदीतरणाऽनन्तरं कर्महानिरुत देहत्यागात् माकाल इति । पूर्वपक्षे मरणप्राकालीनविद्या विना नदीतरण- स्यैव कर्महानिहेतुत्वमिति विद्याया हानिहेतुत्वाऽसिद्धिः फल- म् । सिद्धान्ते विद्यासामर्थ्याजीवत एव कर्महानिरिति तत्सिदि- रिति भेदः । तत्र तत् सुकृते इत्यत्रत्येन तदिति मर्वनाम्ना तस्मादर्यकत्वेन हेतुत्ववाचिना नदीतरणस्यैवाऽध्यवाहितस्य ·३०६ ब्रह्माऽमृतवपिणीसमास्यवृत्तिसहितम् । कर्महानिहेतुत्वमिति गम्यते । तथाच नदीतरणानन्तरमेव कर्म- हानिरिति प्राप्ते, ब्रूमः । सांपराये परलोकसाधनीभूतविद्याकाल एव कर्महानिर्युक्ता । कुत्तः । ततच्याभावानदीतरणाऽनन्तरं पुण्यपापकर्मणा तर्त्तव्यस्य निर्वय॑स्य फलस्याभावादित्यर्थः । अत्राऽयं विकल्पः । फि नदीतरणानन्तरं कर्मणा निर्वय॑फल- सत्चात्तावत्पर्यन्तमक्षीणत्वं कर्मण उच्यते, उत नदीतरणं विना कर्मक्षयहेतोरभावाद्वा। आयेस्त्रोक्तो हेतुर्योध्यः द्वितीयस्त्वसिद्धः। फर्मक्षयहेतोविंधायाः सत्त्वात् । कर्मक्षयं विना नदीतरणाऽनुप- पत्तेश्च । नच सर्वनाम्ना नदीतरणस्य हेतुत्वमतीतियुक्ता । सर्व. नाम्नः प्राधान्येन प्रकृतविद्यापरामर्शित्वादिति । तस्मात् पूर्व जात एव कर्मक्षयो नदीतरणाऽनन्तरं पठ्यत इति मन्तव्यम् । तथा होके शाखिनस्तण्ड्यादयो जीवदशायामेव कर्मक्षयमश्व इच रोमाणीत्यादावधीयते । अतश्च जीयत एव विद्यासापर्ध्यात् कर्मक्षय इति ॥ २७ ॥ ननु कर्मक्षयस्य विद्याफलत्वे ब्रमप्राप्तेरिव देहत्यागोत्तर- कालीनत्वं स्वादत आहे- छन्दत उभयाविरोधात् ॥ २८ ॥ छन्दतः स्वेच्छया विद्याऽनुष्ठानं जीवत एवैति तद्धेतुकः, कर्मक्षयो जीवत एव युक्तः । सति हेतो कार्ये विलम्बायोगात् । एवं मति विद्याकर्मक्षययोनिमित्तनमित्तकभाव ताण्ड्यादिश्रुत्या- स्मयोराविरोधी भवतीत्यर्थः । ग्राममार्देहत्यागं विनाऽनुपपचे। कृते चानुपपत्यभावात् तज्जीवत एवं कर्मक्षय इति भावः । तस्माद् विद्याफलत्वं कर्मक्षपस्पेति सिद्धम् ॥ २८॥ एवं ममहागतं विद्योदयानन्तरमेव फर्महानमिति निगप्प यया हानसमिधा फपिच्छ्यपाणमुपायनं सर्वत्रोपसंहियते

·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः ।
तथा हानसन्निधौ रुचिच्छ्यमाणो देवयानः पन्थाः सर्वत्रोपर-
हर्तव्य इति दृष्टान्तेनाक्षिप्य समाधत्ते-
(१७ उपासनया ब्रह्मलोकगन्तृणामेव मार्गव्यवस्था-)
(धिकरणम् । सू०२)
गतेरर्थवत्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ २९ ॥
कर्महानसन्निधौ कचिदेवयानः पन्थाः श्रुतः, कचिन श्रुतो
निर्गुणविद्यास्थले । तत्र किं देवयानोपसंहारोऽस्ति न वेति
संदेहे, अस्तीति माप्ते, घूमः । गतेवयानस्यार्थवत्त्वम् उभयथा
विभागेन भवितुमर्हति । कचित्सगुणविद्यायां देवयानमार्गोऽस्ती-
ति, कचिनिर्गुणविद्यायां नेति । अन्यथा सर्वत्र देवमार्गोपसं-
हाराङ्गीकारे, विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरन्जनः परमं साम्यं
भत्यगभिन्न ब्रह्मलक्षणं नित्यशुद्धमुपैतीति श्रुतिविरोधः स्यादि-
त्यर्थः ।। २९॥
उपपन्नस्तल्लक्षणार्थोपलव्धेर्लोकवत् ॥ ३० ॥
कचिद्विद्यायां गतिरस्ति, कचिन्नास्तीति, गतेरभययाभाव
उपपन्नः । कुतः ।। तल्लक्षणार्थोंपलब्धः ।। सा गतिलक्षणं कारणं
यस्य, सगुणविद्याफलस्य पर्यवस्थन्नामानिरूपस्य लोकान्त-
वर्तिनोऽर्थस्य तस्य श्रुतिपूपलब्धरित्यर्थः । निर्गुणविद्यायां मार्ग-
साध्यफलाऽभावान तस्योपसंहारः ॥ लोकवत् ॥ यथा लोके
रामसतुवासिनां गङ्गामाप्त्यर्थं पन्या अपेक्षितो न गङ्गास्थानों, त.
द्वदित्यर्थः । तस्मान निर्गुणविद्यायां मार्गोपसंहार इनि सिद्ध-
{१८ सस्वेयोपासनासु मार्गकल्पनाधिकरणम् । सू. १)
अनियमः सर्वेषामविरोधः शब्दानुमानाभ्याम ॥ ३१॥

·। ब्रह्मा मृतवर्षिणीसमास्यचिसहितम् । सगुणविद्यासु फचित पञ्चाग्निविद्यादिषु मार्गः श्रूयते । क- चित्तु वैश्वानरविद्यादिपु न श्रूयते । तत्र किं कचिच्छुतमार्गस्पा- ऽन्यत्रोपसंहारोऽस्ति न वेति संदेहे, यद्विद्यामकरणे मार्गः श्रुतः,स तत्रैवेति मकरणवलानियम एव, नोपसंहार इति पूर्वाधिकरण- दृष्टान्तेन प्राप्तायुच्यते । सर्वेषां सगुणोपासनानां मार्गस्या- ऽनियमः । कचिच्छुतस्य सर्वोपसंहार इति यावत् । ननु प्रकरणवलान्नियमो युक्तः । अन्यथा प्रकरणविरोध इति चेत् । उच्यते । प्रकरणेनाविरोध एवानियमस्य । कुतः॥ शब्दानुमाना- भ्याम् ।। श्रुतिस्मृतिभ्यामित्यर्थः । य एवमेतद्विदुर्ये चामी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽचिरभिसंभवन्तीत्याद्या श्रुतिः। ये अधि- कृता एतद् धुलोकादिपञ्चकमेवामित्वेन ये विदुस्तेऽर्चिरभिसंभव न्तीति सबन्धः । तद् येऽप्यमी अरण्य सत्यं ब्रह्म श्रद्धां तपः पूर्वमुपासते तेऽप्यर्चिरभिसंभवन्तीत्यर्थः । तथाच पश्चाग्निविद्या- विदामिव विद्यान्तरशीलानां वाक्येनैव प्रकरणाद् वलीयसा देवमार्गाऽवगतेः, प्रकरणं वाध्यमिति भावः ॥ शुक्लकृष्णे गती ो ते जगतः शाश्वते मते । एफया यात्यनावृत्तिमन्यया वर्तते पुनरित्याद्या स्मृति- रप्युपासकस्याऽविशेपेण मार्ग दर्शयत्ति। जगतो विद्यायां कर्मणि वाधिकृतस्य जनस्येत्यर्थः ॥३१॥ (१९ तत्त्वज्ञानिना मुक्तिनैयत्याधिकरणम् । सू०१) यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ ३२ ॥ पूर्व निर्गुणविद्यायां न मार्गः, सगुणविद्यायां तु सर्वत्र मार्ग इति व्यवस्था कृता । इदानीं निर्गुणविद्यायां मोक्षहेतुत्वाऽनुप- पत्तेरेश्वर्यादिफलकत्वंवक्तव्यम् । तचामुग्मिकं फलं, मार्गमन्तरेण ·३०९ वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। न सम्भवतीति कृतव्यवस्थाया आक्षेपात् सङ्गतिः । अपान्तरतम- वसिष्ठसनत्कुमारादीनां निर्गुणब्रह्मविदां पुनःपुनरुत्पत्तिः स्मर्य- ते।अपान्तरतमः कलिद्वापरयोः सन्धौ विष्णुनियोगात् कृष्णद्वैपा- यनः सम्बभूवेत्यादिना । तत्र संशयः। विदुपो वर्तमानदेहपाता. नन्तरं देहान्तरमाप्तिरस्ति न वेति ? अब पूर्वपक्षे वसिष्ठादि-. निष्ठब्रह्मविद्याया इवेतरविद्वन्निष्ठब्रह्मविद्याया अपि मोक्षहेतुत्वा- भावनैश्वर्यादिफलमाप्त्यर्थ देहान्तरमाप्तिरस्त्येवेति निर्गुणविद्या- यामपि मार्गोपसंहार इति फलम् । सिद्धान्ते तु अपान्तरतम- प्रभृतीनामाधिकारिकाणां वेदप्रवर्तनादिषु लोकव्यवस्थाहेतुप्च- अधिकारेषु परमात्मना नियुक्तानां यावदधिकारमवास्थिनिर्याव- मारब्धकर्मावस्थितिस्तस्य प्रारब्धकर्मणः प्रतिवन्धकस्यानेक- शरीरभोग्यफलहेतोस्तस्य फलस्प भोगेन नाशे प्रतिवन्धका- न्तराभावात् । अनादौ संसारे सञ्चितकर्मणां च ज्ञाननाश्य- त्वनाप्रतिवन्धकत्वादमतिबद्धः साक्षात्कारो वर्तमानदेहपाता- नन्तरं कैवल्यं संपादयतीति, न देहान्तरमाप्तिरमतिवद्धसाक्षा- कारवतः । तथैव श्रुतिः। तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोत्ये- ऽथ सम्पत्स्ये इत्यं प्रतिबद्धसाक्षात्कारचतो वर्तमानदेहपातावधि कैवल्यस्य श्रावयति । तथाच न विदुपो मार्गापेक्षेति न मार्गस्य निर्गुणविद्यायामुपसंहार इति सिद्धम् ॥ ३२ ।। बृहदारण्यके श्रूयते याज्ञवल्क्यस्य गार्गी स्त्रियं प्रत्युत्तरम् । एतद्वैतदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनवहस्वमदीर्घ- मित्यादि । एवमाथर्वणेऽप्यसरमधिगम्यत इत्यतरं ब्रह्मोपक्रम्य श्रावयति । यसददेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुरित्यादि । एवं तत्र तत्र निर्गुणब्रह्मपमित्यर्या निषेधाः श्रूयन्ते । तत्र संशयः । कचिनिषेधश्रुतावश्रुतनिधानां श्रुत्यन्तरादुपसंहारोऽस्ति ? न , ·३१० ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यत्तिसहितम् । चेति । तत्र यथा पूर्वमाधिकारिकाणां वसिष्ठादीनां मारब्धकर्मण एव देहान्तरसंवन्धसिद्धेर्न सञ्चितकर्मणो देहान्तरसंबन्धहेतुत्व- मित्युक्तम् । तथेहापि तत्तद्वाक्योक्तैरेव निषेधैरुपलक्षणतया सर्व द्वैतनिपेयसिद्धर्न शाखान्तरीयनिपेधानां नत्र ब्रह्ममितिहेतुत्य- मित्यनुपसंहार इति दृष्टान्तेन माप्ते, ग्रूमः- (२० निषेधोपसंहाराधिकरणम् । सू०१) अक्षरधियां लवराधः सामान्यतहावाभ्यामपिसद- वत्तदुक्तम् ॥ ३३ ॥ अक्षरे धर्मिणि द्वैतनिधियोऽक्षरधियस्तासां सर्वत्र नि- पेधप्रकरणेप्ववरोध उपसंहारो न्याय्यः । कुतः ? ॥ सामान्य- तद्भावाभ्याम् ॥ द्वैतप्रपञ्चनिरासेन ब्रह्मप्रतिपादनस्य सर्वत्र समानत्वात् तस्य ब्रह्मणः प्रतिपाद्यस्य सर्वत्र भावादेक- त्वेन प्रत्याभिज्ञायमानत्वाच तच्छेपाणां निपेधशब्दप्रत्ययानां सर्वत्रोपसंहार इत्पर्यः ॥ औपसदवत् ॥ तथाहि यजुर्वेदे जमदग्निः पुष्टिकापश्चतूरात्रेण यतत्युत्पन्ने जामदग्न्याऽहीने पुरोडाशिन्य उपसदो भवन्तीति पुरोडाशयुक्तासुपसत्स्विष्टिपूप- दिष्टासु पुरोडाशप्रधानफमन्त्राणामुद्गारवेदोत्पन्नानामहोत्रं वे- रवरमित्यादीनामुद्गाधा प्रयोगे प्राप्ते अध्वर्युकर्दकपु, पुरो- डाशमदाने तेपो मन्त्राणां विनियोगाद्विनियोगविधेश्च सार्य- क्यसम्पादकस्य स्वरूपमात्रवोधकोत्पत्तिविध्यपेक्षया मुख्य- स्वान्मुख्याऽनुरोधेन अध्वर्गुणैव प्रयोगो, न गौणोत्पत्ति- विध्यनुरोधेनोद्गात्रा प्रयोग इति ययाध्वर्युकईफपुरोदाशशेपाणा मन्त्राणां यत्र कचिच्छुतानापप्यध्वर्युणा सम्बन्धः । एवमक्षर- प्रमितिशेषाणां निपेधानां यत्र कचिच्छुतानामप्यक्षरेण सर्वत्र ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। सम्बन्ध इत्यर्थः। अस्मिन्नेवाऽर्थे उदाहरणान्तरविवक्षयामिनि- सूत्रमुदाहरति ।। तदुक्तमित्ति ॥ गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वा. न्मुख्येन वेदसंयोग इति जैमिनिसूत्रम् । य एवं विद्वान् बार- बन्तीयं गायति, य एवं विद्वान यज्ञायज्ञीयं गायति, य एवं विद्वाननिमाधत्त इति यजुर्वेदविहिताऽधाने अङ्गत्वेन, य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायतीति यजुर्वेद एवं सामानि विहितानि विषयः। वारवन्तपदयुक्तं साम वारवन्तीयम् । एवमग्रेऽपि उच्चैः साम्नोपांशु यजुषेति सामयजुपोः स्वरभेदोऽस्ति । नत्र संश- यः। किमेतानि सामानि सामवेदोत्पन्नत्वात्तदीयेनोचैःस्वरणा- ऽऽधाने प्रयोक्तव्यानि, उत येन यजुर्वेदेन विनियुज्यन्ते त- दीयेनोपांशुस्वरेणेति । तत्रोत्पत्तिविधिवलादुच्चैःस्वरेण, मयोगे प्राप्त सिद्धान्तः ॥ गुणमुख्येति ॥ गुणमुख्ययोरुत्पत्तिविनियोग- विध्योर्व्यतिक्रमे स्वरविपये विरोधे मुख्येन विनियोगविधिना वारवन्तीयादेर्वेदस्य संयोगो ग्राह्यः । साम्नां विनियोजक- वेदस्वरसंयोग इति यावत् । कुतः ॥ तदर्यत्वात् ॥ उत्पत्तिविधे- विनियोगार्थत्वादित्यर्थः । एतत्समानन्यायत्वेनौपसदमन्त्राः, पूर्व मुदाहृता इति मन्तव्यम् ॥ ३३ ॥ (२२ मन्त्रद्वयस्य विद्यैकताधिकरणम् । सू०१) इयदामननात् ॥ ३४ ॥ द्वा सुपर्णा सयुजेत्यादिमन्त्र आथर्वणादा श्रूयते । काउकेपि, ऋतं पिवन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टा परमे परार्द्ध इत्यादि श्रूयते । तत्र संशयः। किमनपोर्मन्त्रयोविद्याभेदः, उत विद्यु- क्यामिति । पूर्वपक्षे विद्याभेदादन्योज्यं गुणाऽनुपसंहारः फलं, सिद्धान्ते विद्युक्यादुपसंहार इति । तत्र पूर्व वैद्यस्पाक्षरस्पा. ऽभिन्नत्वेन विद्युत्पादक्षराधियाम् उपसंहार उक्तः । तर्हि प्र.

·३१२ ब्रह्माऽमृतवाणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । कृते द्वा सुपर्णेति मन्त्र एकस्यैव भोकृत्वम् । ऋतं पिबन्तावित्यत्र उभयोरपि भोकृत्वं श्रूयते इत्युभयत्र वेयभेदादिद्याया भेद इति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, घूमः मन्त्रद्वये विद्यैक्यमेव । कुतः । इयत्ता- वच्छिन्नस्य द्वित्वावच्छिन्नस्य, वेधस्योभयत्राप्याभिन्नत्वेनामनना- दित्यर्थः । अत्र हि मन्त्रद्वयेभोक्तजीवानुवादेन परमात्माभेदः प्रतिपाद्यः। पिवन्ताविति प्रयोगस्तु भोक्तजीवसाहचर्यादभोक्तु- रीश्वरे, छत्रिणो गच्छन्तीतिवद् उपपद्यते इत्युक्तं गुहाधिकरणे । तथाच प्रतिपाद्यैक्यानिर्गुणविद्यैक्यमित्यविरोधः ॥ ३४ ॥ (२२ उपस्तफहोडनाह्मणयोर्विद्यैकताधिकरणम्। सू०२) अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५॥ बृहदारण्यके उपस्तो याज्ञवल्क्यं पप्रच्छ, यत्साक्षादपरोक्षा- द् ब्रह्म, य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति । स्वतोऽपरोक्ष ब्रह्मैव प्रत्यगात्मेत्याह । य आत्मेति । एतत्मश्नोत्तरे, यःमाणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तर इत्यादिना कार्यकारणरहित आत्मा प्रतिपादितः। एवमेव तदनन्तरब्राह्मणे पूर्ववत् कहोड- प्रश्ने योऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येतीत्यशनाया- धतीत आत्मा प्रतिपादितः । तत्र संशयः । किमनयो- ब्राह्मणयोर्विद्याभेदः, उत विद्युक्यमिति । फलं पूर्ववत् । पूर्वे, पिचन्तावित्यस्य पदस्य लाक्षणिकत्वेन वेद्याऽभेदाद्विवैक्यमुक्तम् । इह तु येथैक्येऽपि न विद्यै क्यम् । समिधो यजतीत्यादौ यन- त्यभ्यासवत् प्रकृते आत्माऽभ्यासाद्वियाया भेदसिद्धेरिति मुख्यः पूर्वपक्षः । एकत्र कार्यादिरहितात्मन उपास्यत्वादन्यत्राऽशना- याद्यतीतात्मन उपास्यत्वादुभयत्र वेद्यभेदाद्विद्याभेद इति गौणः पूर्वपक्षः । तत्र गौणं पूर्वपक्षं दूपयति ॥ अन्तरेति ॥ पूर्वसूत्र- स्थस्यामननादितिपदस्यानुपङ्गः। ब्राह्मणद्वयेऽपि स्वात्मनः सर्वा- ·वेदान्तदर्शनम्।३ अध्याये ३ पादः । न्तरत्वापननाइधस्यात्मन एकत्वमेव । उभपोरेकस्मिन् दे सर्वान्तरत्वायोगात् ।। भूतग्रामवत् ।। यथा भूतसमूहात्मके स्थूलदेहे पृथिव्यपेक्षया जलमान्तरं जलापेक्षया तेज इत्यादिक्रमेणापेक्षिक भूतानामान्तरत्वं न मुख्यं सर्वान्तरत्वम् । तद् ब्राह्मणद्वये वेद्यभेदाङ्गीकारे वेद्यात्मद्वयस्यापि स्यादित्यर्थः । यद्वा भूतग्राम- वदिति श्रुत्यन्तरदृष्टान्तार्थम् । यथा, एको देवः सर्वभूतेषु गृह इत्यादिश्रुत्यन्तरे सर्वेषु भूतेषु सर्वान्तर एक एवात्माम्नायते, तदनयो मणयोरित्यर्थः। तथाच वेधैक्याविधैक्यं सिद्धम् ।।३५ मुख्यं पक्षमनूध दूपयति-- अन्यथा भेदाऽनुपपचिरितिचेन्नोपदेशान्तरवत् ।। ३६ ॥ अन्यया विद्याभेदाऽनङ्गीकारे आम्नानभेदस्याऽभ्यासस्या- ऽनुपपत्तिः प्रयोजनाऽभावादितिचेन्न । उपदेशान्तरवदभ्यास- स्योपपत्तेरित्यर्थः। तथाहि छान्दोग्ये तत्त्वमसीत्युपदेशे नवकृत्वो- ऽभ्यस्यमानेऽपि न विद्या भिद्यते।उपक्रमोपसंहारयोरविशेषात् ।त. द् ब्राह्मणद्वयेऽपि प्रश्नरूपेणोपक्रमस्यातोऽन्यदातमित्युपसंहारस्व चाविशेषात् । द्वितीयमश्ने यदेव साक्षादपरोक्षादब्रह्मेत्येवकारण विद्याभेदनिरासाच न विद्याभेदः । अभ्यासस्याऽऽदरार्थत्वेन अशनायाधतीतत्वादिविशेपमतिपादनार्यत्वेन चोपपत्तरिति ॥३६ (२३ देहादित्यमण्डलवर्युपासनायाविधाभेदाधिकरणम् । सू०) व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ॥ ३७ ॥ ऐतरेयिन आदित्यपुरुपमधिकृत्य समामनन्ति । तद्योऽहं सोऽसौ योऽसी सोऽहमिति । तथैव जावाला अपि, त्वं वा अहमस्मि भगवो अहं वै त्वमसीति । तत्र संशयः । किमात्मन ईपरणकत्वविषयमेकम्पमेव चिन्तनं विधीयते, उत जीवेश्वर- ।

·३१४ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । । योरन्योन्यानुवादेन अन्योन्यात्मफत्वरूपव्यतिहारेण उभयविपयं चिन्तनमिति । अत्र पूर्वपक्षिमते एकरूपत्वाल्लाघवं, सिद्धान्तिमते उभयरूपत्वाङ्गीकारेण व्यनिहारसार्थक्यमितिभेदः । तत्राऽभ्यास. स्यादरार्थत्ववद् व्यतिहारोपदेशस्याप्यादरार्थत्वात् तदनुरोधेन न चिन्तनस्योभयरूपत्वं, किं त्वेकरूपत्वमेवेति दृष्टान्तेन प्राप्ते घूमः । व्यतिहार एवात्रोपास्यत्वेनोपदिश्यते, न त्वात्मन ईश्वरेण एकत्वमात्रम् ॥ इतरवत् ॥ यथेतरे सर्वात्मत्वादयो गुणा उ- पास्यत्वेनोपदिश्यन्ते तद्वत् । प्रतिज्ञातेर्थे हेतुः-विशिंपन्ति हीति ॥ समाम्नातारो जीवपरमात्मानौ व्यतिहारेण विशिंपन्ति, तद्योऽहमित्यादिना । तच्च व्यतिहारेण विशेपर्ण व्यतिहारस्य उपास्यत्वे सार्थकं स्यात् । अन्यथा जीवस्येश्वरेणैकत्वमात्रस्य उपास्यत्वे तत्प्रतिपादकश्रुत्यंशस्यवाऽर्थवत्त्वं न त्वीश्वरस्य जीवनकत्वमतिपादकांशस्येति । तस्मादुभयांशसार्यक्यायोभयरूपं चिन्तनं विधेयमिति सिद्धम्।पूर्वसूत्रे, उपदेशान्तरवदिति दृष्टान्त- त्वेन तत्त्वमसीत्येकत्ववाक्यकयनप्रसनैकत्ववाक्यस्य तद्योऽहमि- त्यादेविचारात् प्राप्तगिकी पादसङ्गतिर्योध्या । यद्वा अस्यामह- ट्सहोपास्ती व्यतिदारस्यानुपास्यत्वान्न सर्ववाहनहोपास्वा तस्य व्यतिहारस्योपसंहार इति पूर्वपक्षे फलम् । सिद्धान्ते तस्योपास्य- त्यात सर्वत्रोपसंहार इति साक्षादेव पादसङ्गतिः ॥३७॥ (२४ सत्यविद्याधिकरणम् । सू०१), सैव हि सत्यादयः ॥ ३८ ॥ वाजमनेयके हृदयाख्यं हिरण्यगर्भ मस्तुत्य, स यो हैतन्मह- घक्षं प्रथम वंद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमॉल्लोकानिति सत्य- विद्यां विधाय तदङ्गत्वेन तदेतत् त्र्यक्षर सत्यमिति । सइत्येक- मक्षरं, तीत्येकमक्षरं, यमित्येकमक्षरं प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यं मध्य- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । तोऽमृतम् । तदेवदनृतमुभयतः सत्येन परिगृहीतः सत्यभूयमेव भवतीति सत्यनामाक्षराणामुपासनमुक्त्वानन्तरं श्रावयति । तद् यत्चत्सत्यमसौ स आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुषों पचायं दक्षिणेऽक्षन् पुरुप इत्यादि । अयमर्थः । हशब्द उपास्य- मसिद्ध्यर्थः । एतदिति हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्मोपास्यं परामशनि । महद् व्यापकं यक्षं पूज्यं प्रथम भौतिकाऽपेक्षयेति शेपः। वेदना- प्रकारमाह । सत्यं ब्रह्मेति । सच त्यञ्चेति । सत्यं पञ्चभूता- ऽऽत्मकं हिरण्यगर्भाख्यं ब्रह्म यों वेद उपास्ते स इमाँल्लोकाञ्जय- तीत्यर्थः । तीत्येकमक्षरमित्यत्र तकारोपरितन ईकार उचारणा- ऽर्थः । निरच्कस्तकारो वोध्यः अत्र हि प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्य- म् । मृत्युसाम्याभावात् । मध्यतो मध्यस्थमक्षरमतं मृत्युः मृत्य्व- ऽनृतयोस्तकारसाम्यात् । तदेतदन्तं मृत्युरूपसुभयतः सत्येन परिगृहीतमन्तर्भावितमतोऽकिश्चित्करं तत्सत्यभूयं सत्यबाहुल्य- मेव भवतीत्यर्थः । तत्तत्र हृदयात्मकत्वे सत्यात्मकत्वे च ब्रह्मणः सिद्धमित्यर्थः । यत्तत्सत्यमित्यादिक, सम्बन्धादेवमन्य- वापीत्यधिकरणे व्याख्यातम् । तत्र संशयः । किं तयत्सत्य- मसौ स आदित्य इत्यादिना श्रुताविद्या पूर्वसत्यविद्यातो भियने नवेति पूर्वपक्षे विद्याभेदाद् गुणानुपंसहारःफलं, सिद्धान्ते तदुपसं- हार इति बोध्यम् । तत्र पूर्व जीवब्राह्मणोय॑तिहारोक्तिभदा- द्विद्याया विरूपत्वमुक्तम् । तद्वदिहापि सत्यविद्यायां लोकजयस्य फलत्वादनन्तरविद्यायां च हन्ति पाप्मानमित्यादिना पापनिवृत्तः फलत्वात् फलोक्तिभेदाद्विद्याभेद इति दृष्टान्तेन माप्ते, भूमः । इयमनन्तरविद्या सैव सत्यवियव, न ततो भियते । कुनः । तयत्तत्सत्यमिति महतस्यैवोपास्यस्य हिरण्यगर्भस्याऽऽकर्षणा. दिति, हिशब्दमूचितो हेतुर्वोत्यः । न हि याभेदे विद्यामंदी ·प्रमाऽमृतवर्पिणीसमाल्यवृतिसहितम् । युक्तः । न च फलभेदाद्विद्याभेदः । सत्यविद्याप्रकरणे पठितस्य फलस्य सर्वस्यापि सत्यविद्याफलत्वादिति । तस्माद्विद्युक्याद पूर्वापरवाक्यस्थाः सर्वे सत्यादयो गुणा उपसंहर्तव्या इति सिद्धम् ॥ ३८॥ (२५ दहरहार्दाकाशयोरुपसंहाराधिकरणम् । सू०१) कामादीतरत्र तत चायतनादिभ्यः ॥ ३५॥ दहरविद्यायां दहराकाशमात्मानं प्रकृत्य छन्दोगा आमन- न्ति, एप आत्माऽपहतपाप्मा विरजो विमृत्युर्विशोको विजिघ- सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प इत्यादि । तथा वाजसने- यिनोऽपि,स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एपोऽन्तर्हृदये आकाशस्तस्मिञ्च्छेते सर्वस्य चशी सर्वस्येशान इत्यादि । तत्र संशयः । किमन्योन्यं गुणोपसंहारोऽस्ति न वेति। तत्र पूर्व वेद्याभेदेन विद्यैक्पाद्गुणोपसंहार इत्युक्तम् । तर्हि प्रकृते डान्दोग्ये दहराफाशस्यैवोपास्यत्वाद्वाजसनेयिके आकाशनिष्ठ- स्यात्मनो ज्ञेयत्वावधभेदेन सगुणनिर्गुणविद्ययोर्भेदानोपसंहार इति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, मूमः। कामादि सत्यकामादिगुणजात. मितरत्र वानसनेयिके उपसंहर्तव्यम् । यच सर्ववशित्वादिक तदपि तत्र छान्दोग्ये उपसंहर्त्तव्यम् । कुतः ॥ आयतनादिभ्यः॥ हृदयस्याऽऽयतनस्य ब्रह्मणश्योपास्यस्य ब्रह्मणः सेतुत्वव्यपदेश- स्य चोभयत्राविशे त्यर्थः । अयं भावः । ददराधिकरणे दहराकाशस्य ब्रह्मत्वसमर्थनान वेयभेदः । ननु तथापि सगुण- निर्गुणविद्ययोरनयोर्भेदो दुर्वार इतिचेत् । सत्यमस्ति भेदः । क्यं तदि गुणोपसंहार इति चेद्, न खत्रोपासनार्य गुणोपसंहारं घूमः । किन्तु विद्यास्तुत्यर्थम् । स्तुत्यर्थगुणोपसंहारश्च विद्या- भेदेऽपि सम्भवति । स्तुतेरुभयत्राऽविशेषादिति ।। ३९ ।।

·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । (२६ उपवासे प्राणाहुतिलोपाधिकरणम् । सू०२) आदरादलोपः ॥ ४॥ छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यायां माणाग्निहोत्रं श्रूयते । तद्य- द्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयं स यां प्रथयामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात् प्राणाय स्वाहेत्यादिना भक्तमन्त्रम् । जावालश्रुतौ पूर्वो- ऽतिथिभ्योऽश्नीयादिति वैश्वानरोपासकस्यातिथिभ्यः पूर्व भोजनं विधायातिथिभोजनप्राथम्मनिन्दया पूर्वभोजन स्तौति । यथा ह वै स्वयमहत्वाऽग्निहोत्रं परस्य जुहुयादेवं तदिति । यथा स्वाग्निहोत्राकरणेन पराग्निहोत्रकरणमयुक्तमेवं तदतिथिभ्यः पूर्व भोजनदानमित्यर्थः । तत्र संशयः । किं भोजनलोपे भाणा- ऽग्निहोत्रस्य लोप उताऽलोप इति । अलोपसिद्धिः पूर्वपक्षे फलं, सिद्धान्ते तु लोपसिद्धिरिति । उपास्तिविचारप्रसङ्गेन तदङ्गपूर्व- भोजनाश्रितमाणाग्निहोत्रविचारादस्तिपादसङ्गतिः। उपास्तिलोपे- ऽपिस्तुत्यर्थत्वेन गुणोपसंहारवभोजनलोपेऽपि पूर्वभौजनस्तुत्युप- पत्त्यर्थं माणाग्निहोत्रलोप इत्यवान्तरसङ्गतिः । तत्र पूर्वपक्षसूत्र- म् ॥ आदरादलोप इति ॥ भोजनलोपेऽप्यग्निहोत्रस्यालोपः। पूर्वभोजनस्य प्राथम्यरूपधर्मलोपमसहमानया जाबालश्रुत्या माणाग्निहोत्रे आदरकरणात् । न हि धर्मलोपमसहमाना श्रुतिः माणाग्निहोत्रस्य धर्मिणो लोपं सहते । तस्माद् भोजनलोपेऽप्प- ऽन्येन भक्ष्यद्रव्येण प्राणाग्निहोत्रं फर्त्तव्यमित्येवं प्राप्त ।। ४० ॥ सिद्धान्तयति- उपस्थितेऽतस्तद्वचनात् ॥ ४१॥ भोजने उपस्थिते, अतोऽस्मादेव भोजनद्रव्यात् माणामिन होत्रं कर्त्तव्यम् अनुपस्थिते भोजने माणाग्निहोत्रं न कर्तव्यमेव ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । कुतः॥ तद्वचनात् ॥ तद्धोमीयमिति वचनात् । सन्निहितसा- कासात्तद्यद्भक्तं प्रथमागच्छेदित्यनेन सन्निहित्तस्य भोजनार्थमास- द्रव्यस्य होमसाधनत्वमतीरित्यर्थः । तथाच भक्तागमनस्य भोजनमयुक्तस्य भोजनद्रव्यलोपेऽग्निहोत्रस्य लोप एव । आदर- वचनं तु भोजनासक्तिदशायों द्रष्टव्यम् ॥४१॥ सन्ति कर्मानेपूगीयादिपु प्राणायुपासनानि । तानि किं पर्णतावत् कमीङ्गानि नित्यवदनुष्ठेपानि, उत्त गोदोहनवत् स्व- तन्त्रफलसाधनान्यनित्यानीति संशयः । पूर्वोत्तरकोटिसिद्धिरेव पूर्वोत्तरपक्षयोः फलम् । उपासनाविचारात्मकत्वादस्य पादसङ्ग- तिः । अनित्यभोजनाङ्गाऽऽश्रितमाणानिहोत्रस्यानित्यत्ववन्नित्य- कर्माश्रितोपासनानां नित्यत्वमित्यवान्तरसङ्गतिः । तत्र यस्य पर्ण- मयी जुहूर्भवतीति कश्चित् तुमनारभ्याधीतस्य पर्णमपीत्वस्या- ऽव्यभिचरितक्रतुसंवन्धिजुहद्वारा प्रत्ववदनारभ्याऽधीतानाम् उद्गीथायुपासनानामप्युद्गीयादिद्वारा प्रत्यङ्गत्वमिति प्राप्ते, धूमः- (२७ अहायपद्धोपात्यनपत्याधिकरणम् । सू०१) तन्निर्धारणानियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिवन्धः फलम् ॥४२॥ तनिरिणानियम इति । तेषां फर्माणाश्रितानां निर्धारणा- नामुपासनानामनियमः नित्यवदनुष्टानाभावः । कुतः ॥ तद्- दृष्टेः ॥ तस्यानियमस्य श्रुतौ दर्शनादित्यर्थः । तथाहि । तेनोभी कुरुतो पश्यैतदेवं वेद, यश्च न वेदैत्पनुपासकस्यापि कर्मणि कर्व- त्वं पदन्नी श्रुतिरुपासनस्यानियतत्वं दर्शयति । उपासनस्य पृथक्- फलश्रवणादपि पशुमाप्तिफलकगोदोहनचन्न फर्माइत्वमित्याह । पृथवीति । हि यतः पृथगप्रतिबन्धः कर्मणो वीर्यवत्तरत्त्वात्मक समृदिपफलमुपलभ्यने । अतोऽपि न फर्माइत्वमुपासनस्ये- त्यर्थः । तथा धुपामनस्य पृथम्फलत्वे श्रुतिः । तेनामी कर्म ·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । कुरुतो यश्चैतदेवं वेद, यश्च न वेद नाना तु विद्याचाऽविद्या च । यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति । तेनोकारेणोभावपि कर्म कुरुतः । यश्चैतदोङ्काराख्यमक्षरम् एवं रसतमत्वादिगुणकं वेद यश्च न वेद तावुभाविति संवन्धः । एवमनभिमेतपक्षमुत्का स्वाभिप्रेतमाह श्रुतिः ।। नाना विति ।। तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । कर्माङ्गोङ्कारमात्रज्ञानापेक्षया रसतमत्वा- दिगुणकोङ्कारज्ञानं नानैव पृथक्फलकम् । दृष्टो हि मणिविक्रये शवरवणिजोः सामान्यविशेषज्ञानाभ्यां फलभेदः । तस्माद्यदेव कर्म विद्ययोद्गीथादिविषयया श्रद्धयाऽऽस्तिक्यबुद्ध्योपनिषदा तत्तद्देवताध्यानेन युक्तं करोति तदेव कर्मवीर्यवत्तरं भवतीत्यर्थः। अनेन विद्याहीनं कर्म वीर्यवन्मात्र, विद्यासहितं तु वीर्यवत्तरमिति गम्यते । न हीदं विद्यायाः काङ्गत्वे संभवति । अङ्गहीनस्य कर्मणो वीर्यवन्मात्रत्वस्य फलजनकत्वलक्षणस्याऽनुपपत्तेः । त- स्मात् पर्णताया अक्रियात्मकत्वेन क्रतुसंवन्धं विना स्वातन्त्र्येण फलसाधनत्वाभावेन विपमत्वाविद्यायाः क्रियात्मकत्वेन स्वात- न्येण फलसाधनत्वसंभवाद्गोदोहनवत् स्वातन्त्र्यमेवेति सिद्ध- म् ।। ४२ ।। (२८ यायुप्राणोपासनयोः प्रयोगभेदाधिकरणम् । सू०१) प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥ ४३॥ बृहदारण्यके छान्दोग्येच संवर्गविद्यायां वागादिभ्यः माणः श्रेष्ठः, अग्न्यादित्यादिदेवताभ्यः श्रेष्ठो वायुरित्यक्धारितम् । तत्र संशयः । किपस्यां विद्यायां वायुमाणयोः प्रयोगैक्यम्, उत म- योगभेद इति फलपादसङ्गती पूर्ववत् । पूर्व फलभेदात् कर्मागा- नां तदाश्रितोपासनानां च नित्यत्वानित्यत्वलक्षणः प्रयोगभेद उक्तः । तर्हि प्रकृते वायुप्राप्तिलक्षणफलैक्याद्वायुप्राणयोः स्वरूपात ·३२० ब्राह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । एकत्वेन वेद्याभेदेन विद्यक्याच प्रयोगक्पमिति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, धूमः। ययकस्मिन्नग्निहोत्रे दधितण्डुलादिमिर्गुणैः प्रयोगभेद एवमेकस्यामपि विद्यायां वायुमाणयोः स्वरूपाभेदेऽप्याधिदैविक- खाध्यात्मिकत्वरूपावस्थाभेदेन गुणभेदात् प्रयोगभेद इति प्रदानवदेवेदं द्रष्टव्यम् । तथाहि । इन्द्राय राजे पुरोडाशमेकादश- कपालमिन्दायाधिराजायेन्द्राय स्वराज्ञ इति पुरोडाशत्रय- वत्यामिष्टौ श्रुतायां किं त्रयाणां पुरोडाशानां सहमदानमुत प्र- दानभेद इति विशये देवतैक्यात् सहमदाने प्राप्ते, राजाधिराज- स्वराजगुणभेदेन तनद्विशिष्टदेवताभेदात् पुरोडाशानां मदान- स्य प्रक्षेपस्य भेद इति यथा तद्वत् प्रकृते वेधभेदात् प्रयोगभेद इत्यर्थः । तदुक्तं देवताकाण्डे, नाना वा देवता पृथग् ज्ञानादिति वाशब्दो देवतैश्यनिरासार्थः । नानादेवतेत्यत्र हेतुमाह । पृथगि- ति । उत्पत्तिवाक्ये एप राजाधिराजस्वराजगुणानां पृथग्ज्ञाना- तविशिष्टदेवतानां नानात्वं युक्तमित्यर्थः ॥४३॥. (२९. मनश्चिदादीनां स्वतन्त्रताधिकरणम् । सू०९) लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि ॥ १४ ॥ वाजसनेयिनोऽग्निरहस्ये, नैव वा इदयग्रे सदासीनाप्यस- दित्युपक्रम्य मनसः प्रादुर्भावमुक्त्ता, तन्मन आत्मनोऽग्नीनपश्य- दिति मनोऽधिकृत्य पठन्ति । पत्रिंशत्सहस्राण्यपश्यदात्मनो- ऽग्नीनन्मिनोमयान्मनचित इत्यादि । तथैव वाचितः प्राण- वितश्चक्षुधितः श्रोप्रचितः कर्मचितोऽग्निचित इत्यन्यानग्नीना- मनन्ति । अयमर्थः । पुरुषस्यायुष्वेन क्लाशत्तवर्षाणामहोरावाणि पत्रिंशत्सहस्राणि । तैरवच्छिन्ना मनोत्तियोऽपि पत्रिंशत्सह- साणि भवन्ति । एकस्मिन्नहोरात्रे उत्पन्नसर्वमनोष्टत्तिप्वहोरात्र- गतैकत्वारोपाता एतावत्संख्याका मनोत्तय इष्टकात्वेनाग्नि- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । स्वेन च सम्पायन्ते, पत्रिंशत्सहस्राणीत्यादिना मन एव सत्तिरूपानग्नीनानान् अत एव मनोविकारान् मनधितः। मनसा चीयन्ते सम्पाद्यन्ते इति मनथितः । तानपश्यदित्यर्थः । एवमेव वागादयोऽपिस्वस्वरत्तीरग्नित्वेनाऽपश्यन्निति प्रतीन्द्रिय- वृत्त्येकैकमग्निचयनं सम्पाद्यम् ।। पाणी घाणम् । कर्मपदमनुक्तकर्मेन्द्रियपरम् । एतेऽग्नयः कर्म- प्रकरणे पठिताः । तत्र संशयः । फिमेते मनविदादयोऽग्नयः । कर्माङ्गभूताः, उत स्वतन्त्रा इति पादसङ्गतिफले पूर्ववत् ।पूर्वमेक- प्रयोगायोगाद्वायुप्राणयोः प्रयोगभेद इत्युक्तम् । तर्हि मन- थिदादीनां प्रकरणात् कर्माहत्येनेकप्रयोगसम्भवात् प्रयोगैक्यमिति मत्युदाहरणेन मासे, सिद्धान्तमुपक्रमते ॥ लिङ्गेति ॥ मन. चिदादयोऽग्नयः स्वतन्त्रा एव । कुतः ॥ लिङ्गभूयस्त्वात् ।। स्वातन्त्र्यज्ञापफलिङ्गानां भूयसां सवादित्यर्थः । तथादि । य. त्किञ्चेमानि भूतानि मनसा सङ्कल्पयन्ति तेपामेव सा कृतिरिति तान हैतानेवविदे सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि स्वपत इत्यादीनि लिङ्गानि सन्ति । अयमर्थः । सर्वोण्यपि भूवानि, जन्तवो यत्किमपि मनसा सङ्कल्पयन्ति, तेपामेवाग्नीनां सा कृतिः सम्पादनं सर्वजन्तुमनादिवृत्तीनामग्नित्वेन ध्येय- त्वादित्येकं लिङ्गम् । न हि यत्किश्चित्करणं कर्माङ्गं सम्भवती- ति । एवंविदे स्वपले जाग्रतेऽपि सर्वदा सर्वाणि भूतानि ताने- तानग्नीन् चिन्वन्तीति लिङ्गान्तरम् । न हि कर्माझं सर्वदा- ऽनुष्ठीयमानं दृष्टम् । कालविशेष एव तद्विधानादिति। तद्धि लिङ्ग- प्रकरणाद् चलीयः । तदपि पलीयस्त्वमप्युक्तं पूर्वकाण्डे, श्रुति- लिगवाक्यमकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदोबल्यमर्थवि- प्रकादिति । एतत्सूत्रार्थो विस्तरेण वाचस्पतिमिश्ररेनत्पादादी ४१ ·૨૨ ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । वेधाधिकरणे वर्णित इतीह विस्तरभयानोच्यते इति ॥ ४४ ॥ एवं सिद्धान्तमुपक्रम्य पूर्वपक्षयति- पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् क्रियामानसबत् ॥ ४५ ॥ सङ्कल्पात्मका मनविदादयोऽग्नयो न स्वतन्वाः, किन्तु इष्टकाभिराग्नि चिनुते इति प्रकृतस्य पूर्वस्य क्रियामयस्याग्नेरयं विकल्पः सङ्कल्पात्मकोऽग्निः प्रकरणात् स्यात् । न च लिङ्गादग्नी- नां स्वातन्त्र्यम् । प्रकृते तु उक्तलिङ्गस्यार्थवादादिकार्यदर्शन- लक्षणस्य अर्थवादस्थत्वेन विहितमानसिकाग्निस्तुतिपरत्वेन विध्येकवाक्यतया स्वार्थपरत्वाऽभावात् । सिद्ध हि स्वार्थे तदर्शनं लिङ्गमग्नीनां स्वातन्त्र्यं गमयेत् । न बस्ति स्वार्थसिद्धिः । त- स्मात् क्रियानुमशिन एवते मानसिकाग्नयः । एतेन सौत्रं क्रियापदं व्याख्यातम् ॥ मानसवत् ॥ तथाहि द्वादशाहे भूयते । अनया त्या पात्रेण समुद्रं रसया प्राजापत्यं मनोग्रहं गृहामीति । वा त्वां समुद्रमनया रसया पृथिव्या पात्रेण प्रजापतिदेवताकं मनोग्रहं ध्यानपर्य ग्रहमापाघ गृहामीत्यर्थः। तत्र किमिदं मानसं दादशाहादहरन्तरम्। उत तन्मध्यपातिनो दशमस्याहोऽङ्गमिति सं- दहे, वाग् वै द्वादशाहो मनो मानसमिति भेदव्यपदेशादहरन्तर- मिति प्राप्त, मानसस्याहरन्तरत्वे मानाभावाद् भेदव्यपदेस्या- शादिभावनाप्युपपच्चरहरन्तरत्वे द्वादशाइसंज्ञाया गौणत्वमसहा. न्मुख्यै सम्भवति गौणत्वायोगाइ द्वादशाहमध्यपातिनो दाम- स्याहो मानसमिति यथा तयेमे मानसिकाऽनयः प्रकृत. फर्मशेपा इत्यर्थः ॥ ४५॥ अतिदेशाच ॥ ४६॥ मानमिकाग्नीना मध्ये एफैकोऽग्निस्तावान् यावानसी पूर्व ·चेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । ३२३ इति पूर्वेणेष्टकाचितेनाग्निना मानसिकाग्नीनां सादृश्योपदेशाच तच्छेपत्वपेकक्रियानुभवेशातिरिक्तसादृश्याभावादित्यर्थः ॥४६॥ सिद्धान्तयति- विद्यैव तु निर्धारणात् ॥ ४७ ॥ तुरुक्तपक्षनिरासार्यः । विद्यात्मका एते मनश्चिदादयः स्व- तन्त्रा एव, न कर्यानुप्रवेशिनः । कुतः । ते हैते विद्याविता एवेत्यवधारणादित्यर्थः । एवकारश्रुत्या कर्मप्रकरणं बाध्यमिति भावः ॥१७॥ लिङ्गादपि तद्वाध्यमित्याह- दर्शनाच्च ॥४८॥ मानसिकाऽग्नीनां स्वातन्त्र्यज्ञापकलिङ्गस्य दर्शनाच प्रकरणं बाध्यमिति भावः । लिङ्गं पूर्व दर्शितम् ।। ४८ नन्विदं लिङ्गं न साधकमित्युक्तमित्यत आह- श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न वाधः ॥ ४९ ॥ श्रुतिरेवकारः । आदिपदेन लिङ्गयाक्यपोर्ग्रहणम् । लिङ्ग- मुक्तमेव । विद्यया हैवैत एवंविदश्चिता भवन्तीत्येतेपां मानसिका- ऽग्नीनां पुरुषसम्बन्धमाचक्षाणं वाक्यं स्वातन्त्र्यवोधकम् । तथा. चैतेषां श्रुतिलिङ्गवाक्यानां वलीयस्त्वाद् दुर्वलेन कर्मभकरणेना- ऽग्नीनां न स्वातन्यं वाध्यमित्यर्थः । न च लिङ्गस्याऽर्थ- वादस्थत्वेनाऽसाधकत्वम् । लिङ्गप्रदर्शनार्थमुदाहृतवाक्यानां विधिमत्ययसामीप्याभावादपूर्थियोधकत्याच विधायकत्वनाऽर्थ- वादत्वाऽभावादिति भावः ॥ १९॥ इतोऽपि मनश्विदायग्नीनां स्वातन्त्र्यमित्याह-

·३२४
ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् दृष्टश्च तदुक्तम्॥५०॥
ते मनसंवाऽऽधीयन्त मनसाञ्चीयन्त मनसैव ग्रहा अगृह्यन्त
मनसाऽस्तुवन्मनसाऽशंसन् यत्किञ्च यज्ञे कर्म क्रियते यत्किञ्च
यहीयं कर्म मनसैव तन्मनोमयेषु मनश्चित्सु मनोमयमक्रियत
इत्यादिना मन आदिवृत्तिषु कर्माऽङ्गानामनुबन्धात् सम्पादना-
दग्नीनां स्वातन्त्र्यम्। काङ्गत्वेऽङ्गानां प्रत्यक्षसिद्धत्वेन सम्पादन-
वैयात् । आदिशब्देनातिदेशो गृह्यते । अतिदेशो हि क्रिया-
मयस्याग्नर्माहात्म्यमेकैकस्य मानसिकाग्नेर्दर्शयन् स्वातन्यमेषां
दर्शयति । यत्त्वयमतिदेशः पूर्वपक्षानुकूल इति । तन्न । अग्नि-
सादृश्येनास्यातिदेशस्य सिद्धान्तेऽप्युपपत्तेः । सूत्रे बहुवचन-
सिद्धयर्थ पूर्वोक्तश्रुतिलिदादिकं बोध्यम् । उक्तश्रुत्यर्थस्तु, ते-
ऽग्नयोमनसैवाऽऽधीयन्त आधानकर्मणा सम्पादिता अचीपन्त,
चिता एप्वग्निषु ग्रहाः पात्राण्यगृह्यन्द । गृहीता अस्तुवन् स्तोत्रं
कृतवन्त उद्गातारः, अशंसन् शंसनं कृतवन्तो होतारः । कि
बहुना, पत्किञ्च कर्माऽऽरादुपकारकं, यत्किञ्च यज्ञीयं, यज्ञ-
निष्पत्यर्य, सन्निपत्योपकारकं च क्रियते तद्विदुपो मनसैवा-
ऽक्रियत कृतमिति । एवमनुवन्धादिभ्यो हेतुभ्यः स्वातन्त्र्यं मन-
श्चितादीनाम् ॥ प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववत् ॥ यथा प्रशान्तराणां
शाण्डिल्यादिविद्यानां स्वातन्त्र्यं तहत् ॥ नन्वानीनां स्वातन्त्र्ये
कर्ममकरणादुत्कपः काप्यदृष्टः कल्पितः स्यादत आह ॥ एश्वे.
ति ॥ राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेतेति राजसूयं प्रकृत्य,
आग्नेयोटाकपालो हिरण्यं दक्षिणेत्यादिना श्रुनाया अन्तेष्ट-
पोलणादिकर्तृफाया राजमात्रकफराजस्यपकरपादुत्को दए।
तद्वदत्रापि अग्नीनां कर्मप्रकरणादुत्कर्प इत्यर्थः । इदं सर्व पर-
मततन्त्रे उक्तमित्याह ॥ तदुक्तमिति ॥५०॥

·३२५ वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः।। यदुक्तं मानसवदग्नीनां क्रियाशेपत्वमिति तद् दूपयति- नसामान्यादप्युपलब्धेम॒त्युबन्न हि लोकापत्तिः॥५१॥ मनश्चिदादीनां मानसेन मानसिकत्वसामान्यादपि क्रिया- शेषत्वं न कल्प्यम् । उक्तश्रुत्यादिभ्यः स्वातन्त्र्योपलब्धेर्मत्युव- त् ॥ यया स एव मृत्युर्य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुष इति, अग्नि- , मृत्युरिति वाऽदित्यपुरुषस्याऽग्नेश्च मृत्युशब्दत्वसाम्येऽपि परस्परवैषम्यम् । यथा वा द्युलोकोऽग्निस्तस्यादित्यः समिदि- त्यादौ समिदादिसाम्यान्न हि धुलोकस्याऽग्नित्वापत्तिः । किन्तु परस्परपम्यं, तद्वन्मानसमानसिकरन्योर्मानसिकत्वसाम्येऽपि परस्परवैषम्यामित्यर्थः ।। ५१ ॥ परेण च शब्दस्य ताहिध्यं भूयस्त्यात्त्वनुबन्धः ॥५२॥ मानसिकाग्निब्राह्मणात् परस्मिन् ब्राह्मणे, अयं वा व लोक एपोऽग्निश्चित इत्यादिशब्दस्प ताद्विध्यम् । चितेऽग्नौ पृथिवी- दृष्टिरूपस्वतन्त्रविद्याविधित्वमेव लक्ष्यते, न कर्मागविद्याविधित्व- म् । तथा यदेतन्मण्डलं तपतीति पूर्वस्मिन्नपि ब्राह्मणे विद्या- माधान्यं दृश्यते इति चकारार्थः। तथाच तत्समभिव्याहारादस्मि- न्नपि ब्राह्मणे विद्यायाः माधान्यमिति भावः। नन्वस्मिन् ब्राह्मणे मानसिकाग्निविधायाः प्रधानत्वे किमर्थ कर्मोपक्रमस्तवाह ।। भूयस्त्वादिति ॥ कर्मानानां मानसिकाग्निविद्यायां सम्पाद्यानां बहुत्वाद्विद्यायास्तदुपक्रमेणानुबन्धः मतिपादनमित्यर्थः । तस्मा. दियं मानसिकाग्निविद्या स्वतन्त्रपुरुषार्थहेतुरिति सिद्धम् ॥५२॥ ननु विधायाः पुरुषार्थहेतुत्वमयुक्तम् । देहातिरिक्तस्य पुरुपस्याभावादित्याक्षिपति-

·ब्रह्मामृतपर्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् ।
(३० आत्मनो देहातिरिक्तत्याधिकरणम् । सू०२)
एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥ ५३ ॥
प्रसादस्य पादसङ्गतिर्वोध्या । अत्र किमात्मा देह उत
तदतिरिक्त इति संशयः । पूर्वपक्षे देहातिरिक्तात्माभावात् स्वर्गा-
ऽपवर्गादिशास्त्रवैयथ्य, सिद्धान्ते तत्सार्थक्यमिति विभागः । तत्र
एके देहात्मवादिनो लोकायतिका देहातिरिक्तस्पात्मनोऽसत्त्वं
मन्यमाना देहात्मेति वदन्ति । कुतः। शरीरे सति चैतन्यसुखादीनां
भावात् तदभाचे चाभावादित्पन्वयव्यतिरफाभ्यां तेषां देह-
धर्मत्वेनातिरिक्तात्मसिद्ध्यभावादिति प्राप्ते ।। ५३ ।। .
सिद्धान्तयति-
व्यतिरेकस्तहावाऽभावित्वान्न तूपलब्धिवत् ।। ५४ ॥
न त्वात्मनो देहादव्यतिरेफा,किन्तु व्यतिरेफ एच न्याय्यः।
कुतः। चैतन्यादीना मात्मधर्माणां तस्य शरीरस्य मरणाऽवस्थापा
भावेऽप्यभावित्वाद् देहधर्मत्वासम्भवात् । यथा देहभाचे भावाद्
दहधर्मत्वं तथा देहभावेऽप्यभावाददेहधर्मत्वमेव कुतो न स्यादि-
त्यर्पः । फिश निवितान्वयव्यतिरेकाभ्यां देहधर्मत्वं वक्तव्य-
म् । नचाव देहाभावे अभाव इति व्यतिरेकनिययः सम्भ-
बति । एतदेदाऽभावेऽपि देहान्तरायचोदेन तद्धर्मसच्चसम्म-
चादिनि ॥ उपलब्धियन् ॥ तथाहि । अस्ति तावद् घटाधुप-
लभिः । सा च न देहधर्म इत्युक्तम् । किश्श देहधर्मत्वे तस्याः
मफागत्वाऽनुपपतिः । देहरूपादिवदिति । यथा देहादिविपया-
या उपलब्धः सचमहीक्रियते तथा तस्या देहादिन्यतिरेको.
ऽप्याडीकार्यः। सेव गोपन्धिनः आत्मति । तस्माद् देवा-
निरिक्तस्यान्मनोस्निन्वमिनि मिदम् ॥ ५४॥

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः । (३१ उपयादिधियोः शाखान्तरेऽनुवृत्यधिकरणम् । सू०२) अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ १५ ॥ सन्ति कर्मानाश्रिता उपासनाः । उद्गीयाऽवयवोकारे माण- दृष्टिः, उपये पृथिवीदृष्टिः, लोकेषु पञ्चविध सामोपासीतेति चालोकशब्दः पृथिव्यग्न्यन्तरिक्षादित्ययुलोकपरः । पृथिव्यादि- विपयकदृष्टया पञ्चविध सामोपासीतेत्यर्थः । पृथिवीहिङ्कारः, अग्निःप्रस्तावः,अन्तरिक्षमुद्गीथः,आदित्यः मनिहारः, द्यौनिधन- मिति हिङ्कारादिपञ्चविधे सान्नि पृथिव्यादिदृष्टिरिति विभागः । अत्र संगायः किमेता उपासना यत्र शाखायां विहितास्तच्छारखा- गतोद्गीयायालम्बना उतसर्वशाखागतोगीयायालम्बना इति पूर्वो- त्तरपक्षयोःपूर्वोत्तरकोटिसिद्धिम्फलम्। उपासनाविचारात्मकत्वाद साक्षादस्य पादसातिः। तत्र यया शरीरात्मनोर्मेदादात्मधर्माणां शरीरे न सम्भवस्तदेकशाखागतोगीयायपेक्षया शासान्तरगतो. द्वीयादेः स्वरभेदेन भेदादेकशाखागतोबीयादिधर्माणामुपासनानां शाखान्तरगतोद्गीयादौ न सम्भव इति दृष्टान्तेन प्राप्ते, यूपः ॥ अगाववास्त्विति । तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । एता अाश्रिता उपासनाः प्रतिवेदं स्वस्वशाखासु विद्यमानोगीयायालम्बना एव न भवन्ति, किन्तु शाखान्तरीयोद्गीयाघालम्बना अपि । कुतः । उद्गीयमुपासीतेस्यादौ उद्गीथादिश्रुतेरविशेषादिति हिशन्दसूचितो हेतुर्योध्यः ॥ ५५ ॥ इममय दृष्टान्तमुखेनापि साधयति- मन्तादिवद्वाऽविरोधः ॥ ५६ ॥ एकशाखाविहितोपासनानां शालान्तरोहीयादिषु प्राप्तरवि- रोषः । मन्त्रादिवत् । तथाहि । यया नण्डलपेपणार्यमश्मा- ·૨૨૮ ब्रह्माऽमृतवाणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । दानमन्त्रः कुटुरुरसीत्येकत्राम्नातः शाखान्तरेऽपि प्राप्नोति ॥ यथा वा प्रयाजा एकत्राऽऽम्नाताः शाखान्तरेऽपि प्राप्नुवन्ति । तदवाऽप्यविरोधः । वाशब्दो दृष्टान्तमदर्शनरूपहेत्वन्तरसूचना- ऽर्थः । तस्मादेकत्र विहितानामप्युपासनानां शाखान्तरीयोगीया- दिपु प्राप्तिरिति सिद्धम् ॥५६॥ ( ३२ वैश्वानरविद्यायां समस्तोपासनाधिकरणम् । सू०१) भूम्नः ऋतुबज्ज्यायस्त्वं तथाहि दर्शयति ॥ ५७ ॥ वैश्वानराख्यापिकायां प्राचीनशालादिपपीणां राज्ञा सह प्रश्नपतिवचनाभ्यां धुलोकसूर्यवाय्वादिषु व्यस्तेषु वैश्चा- नरोपास्तिः श्रुता । तथा समस्तेष्वपि वैश्वानराधिकरणे लिखि- ताख्यायिकाऽत्राप्यनुसन्धया । तत्र संशयः । किमिहोभयथा- ऽप्युपास्तिर्विवक्षितोत समस्तोपास्तिरेवेति । फलं पूर्वपक्षेवाक्यभेदः सिद्धान्ते तदैक्यमिति बोध्यम् । तत्रोद्गीथादेनुत्या सनिधि- माप्तव्यवस्था बाधित्वोद्गीयाद्युपास्तीनां सर्वशाखास्वऽव्यवस्था- वदन्नापि व्यस्तोपास्तीनां विधिश्रुत्या समस्तोपास्तिसनिधिमाप्त- स्तुत्यर्यत्वं बाधित्वा विधेयत्वं युक्तमिति दृष्टान्तेन प्राप्से, घूमः । भूम्नः समस्तोपासनस्यैवाऽस्मिन् वाक्ये ज्यायस्त्वं प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वं, न व्यस्तोपास्तीनामपि ।। ऋतुवत् ॥ यथा दर्श- पूर्णमासादेः क्रतोः साङ्गप्रधानस्यैव प्रयोगो विवक्ष्यते, न व्यस्ता- नामपि मयाजादीनां तद्वत् ॥ ननु भूम्न एव ज्यायस्त्वं कुत- इत्यत आह ॥ तथाहीति॥माचीनशालादिभिरुक्तानि व्यस्तोपा- सनानिनिन्दित्वा कैकेयेन राज्ञा अव्यस्तोपासनस्योक्तवादेक- वाक्यताश्रुतेरवगम्यते । तयाचैकवाक्यतामापनेयं श्रुतिन एव ज्यायस्त्वं दर्शयतीत्यर्थः। ननु तर्हि राज्ञः माचीनशालादीन् मत्ति, है औपमन्यय, कत्वमात्मानं वैश्वानरमुपास्स इति प्रश्न, हेराजन्, ·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याय ३ पादः। ३२९ सुतेजा धुलोको वैश्वानरोयं तं वैश्वानरमुपास्स इत्यादौव्यस्तो- पास्तिपु, विधिश्रुतीनां का गतिरितिचेत् माचीनशालादिभिरव- गतव्यस्तोपास्त्यनुवादेन समस्तोपासनस्य विधेयत्वादनुवादत्व- मेव विधिश्रुतीनां गतिरिति । तस्मात् समस्तोपासनमेव ज्याय इति सिद्धम् ।। ५७ ॥ (३३ शाण्डिल्यादिविद्यानां भिन्नताधिकरणम् । सू०१) नाना शब्दादिभेदात् ॥ ५८ ॥ एकसगुणब्रह्मोपास्यकाः शाण्डिल्यदहरादिविद्याः सन्ति । एवमेकमुख्यमाणविद्या अपि सन्ति । तत्र संशयः । किमेकोपा- स्यकविद्यानां भेदोऽस्ति, न वेति । पादसङ्गतिफले पूर्ववत् । तत्र व्यस्तोपास्ति' विधिश्रुतीनां सत्त्वेऽपि समस्तोपास्तेरेव ज्याय- स्त्ववदेकोपास्यकोपास्तिषु प्रत्येकं विधीनां सत्वेऽपि समस्तोपा- स्तेरेव ज्यायस्त्वान्नास्तिविद्यानां भेद इति दृष्टान्तेन प्राप्से, यूमः। एकोपास्यकविद्या नानैव । कुतः । शब्दादिभेदात् । वेदे, उपासीत, स क्रतुं सङ्कल्पं कुर्वीतेत्यादिशब्दभेदात् । आदिशब्देन उपास्यगुणभेदाचेत्यर्थः । यथा यागदानहोमानां कर्मणां, यजेत दद्याज्जुहुयादिति शब्दभेदाभेदस्तददिति द्रष्टव्यम् ।। ५८ ॥ (३४ अहङ्गादविद्यायां विकल्पनियमाधिकरणम् । सू०१) विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ५९ ॥ याः सगुणब्रह्मादिविद्या उपास्यसाक्षात्करणेन फलहेतव- स्तासां कि स्वेच्छया विकल्पसमुच्चयाभ्यामनुष्ठानम् ? उत वि. कल्प एवेति संशयः । पूर्वपले स्वेच्छया विद्यासु भत्काषि- देकर विद्या, यावजीवमनुष्ठयेति विकल्पोऽपि नास्ति, दिव्या- दयो विद्याः समुच्चयेनानुष्ठेया इत्यपि नास्तीत्पनियमः फलम् । ४२

·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
सिद्धान्त विकल्प एवंति नियम इति भेदः । पूर्वाधिकरणेन
विद्याया नानास्त्रे सिद्धे अयं विचारः प्रवर्तते, नोचन्नास्तीति
हेतुहेतुमद्भावः सझतिः । तत्राऽनुष्ठाननियमे हेल्वभावाद्ययेष्टमनु-
मानमिति माप्ते, ग्रूमः । विकल्प एवासां विद्यानां युक्तः। कुतः।।
अविशिष्टफलत्वात् ॥ अविशिष्टं ह्यासां विद्यानामुपास्यसाक्षा-
स्काराख्यं फलम् । तत्रैकया विद्ययोपास्ये साक्षात्कृते विद्यान्तर-
मफलं, विरुद्धोपास्यद्वयसाक्षात्कारस्य युगपदयोगाच्च विद्या-
न्तरं व्यर्थम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितइतिभगव-
द्गीता स्पष्टमेकविधाया एवानुष्ठेपत्वं दर्शयति । तस्मादुपास्य-
साक्षात्कारद्वारा फलहेतुभूता विद्यकवानुष्ठेयेति सिद्धम् ॥ ५९॥
(३५ लौकिकमतीकेषु याथाफाम्याधिकरणम् । सू०१)
काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा
पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६ ॥
याच मतीकोपास्तयो नाम ब्रह्मेत्युपासीत, तस्य यथाकाम-
पारो भवति इत्याचाः काम्या उपास्यसाक्षात्कारानपेक्षा
एवादृष्टद्वारा फलहेतवः । तासु पूर्ववत् सन्देहे उपास्तित्वाऽवि-
शेपा पूर्वयाद्विकल्पनियम इति प्राप्ते, ब्रवीति ।। काम्यास्त्विति ।।
काम्यास्त्वदृष्टद्वारा फलहेतवो विद्या यथाकामं समुच्चीयेरन् वा,
न वा । समुच्चीयेरन् पूर्वहेतोरविशिष्टफलत्वस्य विकल्पनियमन
योजकस्पात्राभावादित्यर्थः । तथाच प्रतीकोपास्तयो विकल्पेन-
वानुष्ठेयाः, उपास्तित्वात् पूर्वोक्तविद्यावदित्यनुमाने उपास्य-
साक्षात्कारहेतुत्वमुपापिरिति भावः ॥ ६० ।।
(३६ फर्माहप्रतीकेषु याथाकाम्याधिकरणम् । सू०१)
अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥ ६१॥

·. वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः। कर्मानें पूद्गीयादिषु या आश्रिता विद्यास्तासां किं समुच- येनैवावदनुष्ठानमुत यथाकाममिति संशयः । पूर्वपक्षे समुच- येनानुष्ठानात् फलवाहुल्यं, सिद्धान्ते यथाकाममनुष्ठानात् मयोग- सौकर्यमिति बोध्यम् । तत्र प्रतीकोपास्तीनां स्वतन्त्रत्वायथा- काममनुपान युक्तम् । अङ्गाश्रितोपास्तीनामहतन्त्रत्वाद्ययाश्रय- भाषा, यथाश्रयाणामहानामनुष्ठानस्य भावस्तद्वदनुष्ठानस्य भाव इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षः ॥ ६१॥ शिष्टेश्च ।। ६२ ॥ शिष्टिः शासन विधानमित्यर्थः । यथाहाना प्रतिवेदं विधानं तथा तदाश्रितोपास्तीनां विधानाविशेषाचावत् सगुच्चयनियम इत्यर्थः ॥ १२ ॥ इतचैवमेवेत्पाह- समाहारात् ।। ६३ ॥ ऋग्वेदोक्तपणवस्य सामवेदोक्तोद्गीथस्य च ऐक्योपासने उद्गात्रा कृते फलमाह श्रुतिः। होत्पदनाद्वैवापि दुरुद्गीथमनु- समाहरतीति होतृपदनशब्देन होतृशंसनस्थानवाचिना होत्कृतं शंसनाख्यं कर्म लक्ष्यते । उद्गाता मणवोद्गीथोरैक्यज्ञान- माहात्म्यात् स्वेन कृतं दुरुद्गीथमपि स्वरादिप्रमादाद् दुष्टमप्युद्- गानं होतासम्यकृतशस्त्रसहायादनुसमाहरत्येव ।ह मति समा- दधात्येव खलु । होहकर्मसम्बद्धोकारस्य ऋग्वेदोक्तस्य सामवेदो- तोद्गीयस्य चैक्येन चिन्तितत्वादित्यर्थः । तथाच वेदव्योक्त- प्रणवोद्गीथयोरैक्यज्ञानस्येदृशं फलं वाक्यं सर्ववेदोक्तानाम- ऽप्यङ्गाश्रितोपासनानां समुच्चयं सूचयति । सर्वोपासनेषु वेदा- न्तरोत्तोपासनस्य वेदान्तरोक्तोद्गीथादिना सम्बन्धस्य च समान- ·३३२ प्रशाम्मृतपापणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । स्वादिति सूत्रकृत्वात्पर्यम् ॥ १३॥ गुणसाधारण्यगृतेश्च ॥ ६४॥ उद्गीयोपासनापां गुणभूतस्योपास्यस्योझारस्य तेनेयं प्रयीविया वर्तते । तेनोझारेण वेदत्रयोक्तं कर्म भवतीति सर्व फर्मणि सापारण्यस्य श्रवणात्तदाश्रितोपासनानामपि साधारण्यं समुचित्पानुष्ठानमित्यर्थः । यदा कर्मगुणानायुगीपादीनां सर्वेपा समुचित्यानुष्ठानात्पकसाधारण्यामा हि तदाश्रितोपासनानां समुनयो न भवेद । नैतदस्ति । प्रयोगवचनेन सर्वातग्राहिणा तेषां साधारण्यश्रुतेः । तथाच तदाश्रितानामुपासनानामपि सगु- घय इत्यर्थः ॥ ६४॥ एवं प्राप्ते सिद्धान्तपति- न वा तत्सहभावाऽश्रुतेः ॥ ६५ ॥ वाशन्दस्त्वर्यः पूर्वपक्षव्यावर्शनार्थः । नाराश्रितोपासनाना- मावत् समुचपनियमः ।। तत्सहभावाऽश्रुतेः । यथाङ्गानां मह- भावः श्रूपते । ग्रई वा गृहीत्वा चमस योगीय स्तोत्रमुपार्या- दित्यादिना । तपा नेपामुपासनानां सहभावस्याश्रुतेरित्यर्थः । न पाहतन्त्रत्वादुपासनानां समुपपनियमः । आतन्त्रस्यापि गो. दोहनस्पानुष्ठानानियामा । यदुक्तं, शिष्टेथेति म्ने आवविधाना- ऽचिशेपा समुपप इति । तेन हीदमनुपानं लभ्यने । उपा- सनानि गमुनित्याऽनुष्ठेयानि । विदितत्वादावदिति । तम प प्रवत्वमुपाधिः । परं च मनपात लिगदपममयोनफत्येन दूपणीयम् ॥ ६५॥ दर्शनाच ॥६६॥ दर्शपति प श्रुतिरदाधितोपासनानायसमुपपम् । एवंविद्र

·वै
घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ३ पादः।
ब्रह्मा यज्ञ यजमानं सर्वांचलिजोऽभिरक्षतीति । ऋग्वेदादि-
विहिताङ्गलोपे न्याहृतिहोममायश्चित्ताभिनत्वं ब्रह्मण एवंवित्त्वं
सर्वोपासनानां समुच्चये हि विज्ञानवता ब्रह्मणा परिपाल्यत्वम्
इतरेपाम् ऋत्विजां नस्यात् । सर्वेषां सर्वविचात् । अस्ति च परि-
पाल्पत्वकीर्तनम् । तस्मान्न सर्वोपासनासमुच्चय इति सिद्धम् ॥६॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती तृतीपस्पाऽध्यापस्य
तृतीयः पाद ॥ ३॥३॥

·ब्रह्माऽमृतर्षिणीसमाप्यत्तिसहितम् । तृतीयाध्यायस्य चतुर्धः पादः ॥ ३ ॥ ४ ॥ (१ आत्मशानस्य स्वतन्त्रताधिकरणम् । सू०१७) पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति वादरायणः ॥ १ ॥ पूर्वस्मिन् पादे पराऽपरब्रह्मविद्यानां गुणोपसंहारोत्या परि- माणमवधारितम् । इह तासां कर्माऽनपेक्षणामेव पुरुषार्थसाधन- त्वं निरूप्यते । तत्र कर्मानपेक्षाणामासां विद्यानां कान्यगानी- त्याकावायां यज्ञादीनि वहिरङ्गानि शमादीन्यन्तरङ्गानि च निरू- प्यन्ते इत्येकविद्याविपयकत्वमनयोः पादयोः सङ्गतिः । तत्र पर- ब्रह्मविद्यामाश्रित्य विचार्यते । किमीपनिपदात्मविद्या फर्मकर्तृ- द्वारा क्रत्वनुप्रवेशिनी, उत स्वतन्त्रैव पुरुषार्थसाधनमिति । अत्र पूर्वोत्तरपक्षयोः पूर्वोत्तरकोटिसिद्धिः फलम् । पूर्वपादान्त्पा- अधिकरणे काहविद्योक्तिप्रसङ्गाह्मज्ञानस्य कर्माहत्वमाशया, सिद्धान्तमुपक्रमते ।। पुरुषार्थ इति ॥ अतोऽस्मादौपनिपदात्म- ज्ञानात् स्वतन्त्रात् पुरुषार्थो मोक्षः सिद्ध्यतीति वादरायण आ- चार्यों मन्यते । कुतः । तरति शोकमात्मवित् । ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिभ्यः केवलविद्याया मोक्षहेतुत्ववोधकशब्दादिभ्यः । इदमुपलक्षणं सगुणविद्यानामपि । स्वातन्त्र्येण फलहेतुत्वं तत्त- फलश्रुतेरितिबोध्यम् ॥ १॥ एवं सिद्धान्तमुपक्रम्य पूर्वपक्षयनि- शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथाऽन्येविति जैमिनिः ॥ २ ॥ कर्तृत्वेन आत्मनः कर्मशेपत्वात् तज्ज्ञानमपि पर्णतावद कर्मशेपात्मद्वारा क्रत्वङ्गम् । अत्राऽयं प्रयोगः। तत्त्वज्ञानं कङ्गिम् । फलशून्यत्वे सति कर्मागाश्रयत्वात् पर्णतावदिति । ननु विशे- पणासिद्धो हेतुः । तरति शोकमात्मविदित्यादिफलश्रुतेः सत्वा- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। ३३५ दित्यत आह ॥ पुरुषेति ॥ ययाऽन्येषु द्रव्यसंस्कारकर्मसु पर्ण- मयीद्रव्ययजमानस्थाऽञ्जनादिसंस्कारप्रयानादिरूपेषु अपाप- श्लोकश्रवणादिफलश्रुतिरर्थवादस्तथानापि पुरुषार्थश्रुतिरर्थ- वाद इति जैमिनिराचार्यों मन्यते। तथाच न हेतोर्विशेषणासिद्धि- रिति भावः॥२॥ अचारदर्शनात् ॥ ३॥ जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेज इत्यादी ब्रह्मविद्या- वतां जनकादीनां विद्यया सह कर्माऽऽचारदर्शनाल्लिङ्गाद्विधायाः स्वातन्त्र्याभावेन काङ्गत्वमित्यर्थः । विदेहानामधिपतिर्जनको नाम राजा बहुदक्षिणासंज्ञेन अश्वमेधेन वा बहुदक्षिणायुक्तेनेने यागं कृतवानित्यर्थः ॥३॥ तछुतेः ॥ ४ ॥ किञ्च, यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीप्ति तृतीयया श्रुत्या विद्यायास्तस्याः कर्मशेपत्वस्य श्रवणान स्वा. तन्त्र्येण मुक्तिफलस्वमित्यर्थः ॥ ४ ॥ समन्वारम्भणात् ॥ ५॥ तं विद्याफर्मणी समन्वारभेते इति फलारम्भे विद्यार्मणोः साहित्यदर्शनादपि न मुक्तिफललं विधायाः, किन्तु कङ्गित्व- मेवेत्यर्थः। तं परलोकं वजन्तं विद्याफर्मणी समनुगच्छत इति श्रुत्पर्यः ॥ ५॥ तद्वतो विधानात् ॥६॥ आचार्यकुलादिमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्याऽतिशेणा- अभिसमात्य कुटुम्मे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयान इति श्रुत्या सफलदाऽर्थज्ञानवतः कर्मविधानादपि लिङ्गार कारलं ·ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । वेदार्थब्रह्मविद्याया इत्यर्थः । यद्यपि वेदमधीत्पत्यध्ययनमा श्रुतं, नार्थबोधस्तथापि फलवदर्याववोधपर्यन्तमध्ययनमिति वोध्यम् । आचार्यस्य कुलं गृहम् । उपनयनं कृत्वा तदनन्तरं गुरोः शुश्रूपणरूपं कर्म विधाय अतिशेषेण शिष्टेन कालेन यया- विधानं पवित्रपाणित्वप्राङ्मुखत्वादिविधानमनतिक्रम्य वेदमधी- त्याऽनन्तरमभिसमात्य व्रतविसर्गकृत्वा कुटुम्बेगार्हस्थ्ये स्थितः शुचौ देशे स्वाध्यायाऽध्ययनं कुर्वन् कर्मान्तराणि च विहितानि यथाशक्ति कुर्वाणो ब्रह्मलोकमभिसंपधते इत्यर्थः ॥६॥ नियमाच्च ॥ ७॥ कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छत५ समाः। एवं त्वयि नान्यतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरेइत्यादिकाद् यावजीवं कर्माचारनियमाच्च विद्यायाः कर्मशेपत्वमेवेत्यर्थः । इह देहे शतं समाः शतसंवत्सराजीवितुमिच्छेदिति यत् तत् कर्माणि कुर्वन्नेवेति नियमविधिः । एवं त्वयि नरे वर्तमाने सत्यभं कर्म न लिप्यते त्वं न लिप्यसे इत्यर्थः । इतः प्रकाराद् अन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति यतः कर्मलपो न स्यात् । तस्माद् ब्रह्मविद्या कर्मागमेवेति माते ।। ७ ॥ समाधत्ते- आधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८ ॥ तुः पूर्वपक्षनिरासार्थः । यदुक्तं, तत्त्वज्ञानं कर्माङ्ग फलशुन्य- त्वे सति कर्माश्रयत्वादिति । तन्न । हेतोर्विशेष्यासिद्धेः । कुतो विशेष्यासिद्धिः ॥ अधिकोपदेशात् ॥ कर्मकर्तुः संसारिणः कर्माङ्गादधिकस्याक रसंसारिणश्चिन्मात्रस्य वेदान्तेपूपदेशात् । तथाच तत्वज्ञानं चिन्मात्राश्रयमेवेनि भवति विशेष्यासिद्धिः ।

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः।. एवञ्च तत्वज्ञानफलश्रुतेरपि नार्थवादत्वम् । तस्मात् पुरुषार्थों- ऽतः शब्दादिति यन्मतं वादरायणस्य तद् एवमेव तथैवेत्यर्थः । अधिकोपदेशासिद्धिमाशाहातदर्शनादित्तिावस्पाधिकस्यात्मनो यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिश्रुतिसहस्रेषु दर्शनादित्यर्थः ॥ ८॥ पदुक्तमाचारदर्शनादिति, तबाह- तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ विद्यायाः कर्मशेपत्वाभावेऽप्याचारदर्शनं तुल्यमेव । तया- हि । एतद्ध स्म वैतत्पूर्व विद्वांसो अग्निहोत्रं न जुडुवाश्चक्रिरे इत्यादिका श्रुतिर्विदुपः कर्माचाराभावं दर्शयति । तुशब्देनाकर्मा- ऽङ्गत्वलिङ्गदर्शनस्य भावल्यं सूचितम् । न हि ब्रह्मविद्यावता जनकादीनां कर्माचारदर्शनं विद्यायाः कर्मशेपत्वे लिङ्गम् । तेपा- महमभिमानाभावेन चोदनामस्त्यसम्भवात् तत्कृतकर्मणचोदना- लक्षणत्वाऽभावेनाऽकर्मतया तदाचारदर्शनस्य विद्यायाः कर्मशेप- त्वोधने दुर्बलत्वादिति ॥ ९॥ तच्छुतेरिति यदुक्तं, तबाह असार्वत्रिकी ॥१०॥ यदेव विद्यया करोतीति श्रुतिरसार्वत्रिकी । सर्वविद्या- विषया न भवति । प्रकृतोद्गीथविद्यामानपरत्वात् । तथाच न श्रुतिबलाद् ब्रह्मविद्यायाः कर्माहत्वमित्यर्थः ॥१०॥ यदप्युक्तं, समन्वारम्भणादिति, तत्राह- विभागः शतवत् ॥ ११॥ तं विद्याकर्मणीसमन्वारभेते इत्यत्र विभागो वोध्या विद्या- ऽन्यं पुरुपमन्वारभते, कर्मान्पमिति ॥ शतवत् ॥ यया शत- माभ्यां दीयतामित्युक्त विभज्य दीयने पश्चाशदेकस्म, पश्चा- ·ब्रह्माऽमृणार्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । शदन्यस्मै । तद्वदित्यर्थः । वस्तुतोऽस्य समन्वारम्भवाक्यस्य मुमुक्षुविपयत्वाभावाद् विद्याशब्देन विहितोद्गीथादिविद्यापति- पिद्धा नमस्त्रीदर्शनादिरूपा गृह्यन्ते । तादृशविद्यायाः फलारम्भे कर्मसाहित्येऽपि न क्षतिरिति मन्तव्यम् ॥ ११ ॥ यत् पुनरुक्तं, तद्वतो विधानादिति । तत्राह-- अध्यनमात्रवतः ॥ १२ ॥ आचार्यकुलावेदमधीत्येति वाक्ये वेदाध्ययनमात्रवतः कर्म विधीयते, नाऽऽत्मज्ञानवत इत्यर्थः । मात्रपदेनौपनिपदात्म- ज्ञानमेव व्यावय॑ते, न कर्मकाण्डाध्वियोधः । कर्मज्ञानं विना- ऽनुष्ठानासम्भवादिति ॥ १२ ॥ यद्योकं, नियमाचेति । वाह- नाऽविशेषात् ॥ १३ ॥ कुर्वन्नेवेह फर्माणीति नियमवाक्यं, न ज्ञानिविषयम् । विद्वा- निति विशेषाभावादित्यर्थः ॥ १३ ॥ अस्य नियमवाक्यस्य ज्ञानिविपयत्वेऽप्यविरोधो, ज्ञानस्तुत्यर्थ- वादित्याह- स्तुतपेऽनुमतिर्वा ॥१४॥ इयं विदूषा फर्मानुमतिः, कर्मानुशा मलविद्यास्तुनय ज्ञान- व्या । स्तुतिवेवं, यावजीचं कर्म कुर्वत्यपि त्वयि विदुपि न कर्म लेपाय भवति । विद्यासामर्थ्यादिति । अस्मिन् पक्षे,नान्यथेतो- ऽस्तीत्यस्यायमर्थः । एवं कर्म कुर्वत्यपि त्वयीतो ब्रह्मभावा- द्विधालभ्यादन्यथा संसारापत्तिर्नास्ति, यतो न कर्म लिप्यत इति ॥ १४ ॥ अपिच ब्रह्मविद्यायां प्रत्यक्षं फलं दर्शयन्ती श्रुतिः काला- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। न्तरभाविफलफकर्माङ्गत्वं वारयतीत्याह- कामकारण चैके ॥ १५॥ एके विद्वांसः प्रत्यक्षीकृतविद्याफलाः परोक्षकर्मफलसाधनं मजादिकं कामकारेण स्वेच्छया त्यक्तवन्त इति श्रूयते । एतद्ध स्म वैतत्पूर्वे विद्वांसः मजां न कामयन्ते र्फि मजया करिष्यामो, येपात्रोऽयमात्माऽयं लोक इति । विद्यायाः कर्माङ्गत्वा- भावेऽपि विदुपः स्वेच्छया कर्मसाधनमजादित्यागो लिङ्गमनेन सूत्रेण सूच्यते इति वोध्यम् । विधायाः कर्माङ्गत्वे हि कर्मसाधन- त्यागो न स्यादिति । श्रुत्यर्थस्तु, येषां नोऽस्माकमयमपरोक्ष आत्मा, अयं लोकः प्रत्यक्षफलं, ते वयं कि मजया करिष्याम इति निश्चित्याऽग्निहोत्रादि कर्म न कृतवन्त इति ।। १५ ।। उपमर्द च ॥ १६ ॥ किन, कर्मानुष्ठानहेतोः क्रियाकारकफलविभागस्य सम. स्तस्पाविद्याकृतस्य विद्यासामर्थ्याटुपमर्दमभावमामनन्ति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन के पश्येदित्यादिना । तपाच ब्रह्मविद्यायाः कर्मविरोधित्वान्न कर्माद्गत्वमिति भावः ॥१६॥ विद्यायाः कर्मानङ्गत्वे हेत्वन्तरमाह ।। १६ ॥ ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ उर्ध्वरेतस्सु यतिषु ब्रह्मविद्यापगता । न हि तस्याः कर्मा- ऽङ्गत्वं सम्भवति । यतीनाममिहोत्रादिकर्माभावाद तयाचाऽयं भयोगः । विद्याकर्मणी नाङ्गाङ्गिभूते, मियोव्यभिचारित्वात् । ऋतुगमननैष्ठिकवतपदिति । ननु यत्याश्रमसद्भावे, कि मानमि- त्यत आह॥शन्दे हीतिविदे पूर्ध्वरेतसामाश्रमाः श्रूयन्तात्रयो धर्म- स्कन्धायज्ञोऽध्यापन, दानमिति । प्रथमस्तप एवं द्वितीया ब्रह्म- ·३४० ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यत्तिसहितम् । चार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन् सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेतीति ब्रह्मवर्या- देव प्रवदित्यादौ । श्रुत्यर्यस्तु स्कन्धशब्द आश्रमपरायज्ञादि- धर्मप्रधानो गाईस्थ्याश्रम एकः । तपःप्रधानो वानप्रस्थाश्रमो द्वितीयः । तृतीयः स्पष्टः । एतेपामाश्रमिणामनित्यफलमाक्त्व- मुक्त्वा ब्रह्मसंस्थस्य संन्यासिनो नित्यफलस्वमाह । ब्रह्मसंस्थ इति । ब्रह्मणि प्रत्यग्रूपे सम्यग् निष्ठा यस्य स ब्रह्मसंस्थः परि- बाडित्यर्थः। तस्माद् ब्रह्मविद्या न कर्मा, किन्तु स्वतन्त्रा मुक्ति- फलेति सिद्धम् ॥ १७॥ ग्रयो धर्मस्कन्या इत्यादिश्रुतिराश्रमसद्भाचे प्रमाणमित्युक्त- म् । तदाक्षिपति- (२ संन्यासिन एव ब्रह्मनिष्ठताधिकरणम् । सू०३) परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति तत्त्वज्ञानस्यान्तरङ्गसाधनं पारिवाज्यमत्र निरूप्यत इति स्फुटे साधनाध्यायपादसगती । अत्र संशयः । किं पारिवाज्य- मनुष्ठेयं, न वेति । पूर्वपक्षे पारिवाज्यस्याऽभावाद्विद्यायाः कर्मा- ऽव्यभिचारेण कर्माङ्गत्वमिति फलं, सिद्धान्ते तत्सत्वाविद्यास्वा- तन्यमिति बोध्यम् । तत्र पारिवाज्यं प्रमाणामावानानुष्ठेय- मित्याह ॥ परामर्शमिति ॥ त्रय इति श्रुती चतुर्णामाश्रमाणां परामर्शमनुवादमा जमिनिराचार्यों मन्यते । न विधीयते । इयं श्रुतिरचोदना लिडादिशून्या अस्या श्रुतेर्ब्रह्मसंस्थतास्तुतिपरले चेति चकारार्थः । तथाचान्यपराद्वाक्यादनुवादमात्रेण नाश्रम- सिद्धिरिति भावः । तपःशब्देनैव वानप्रस्ययत्याश्रमयोरनुवाद इति द्रष्टव्यम् । निन्धमानत्वाय पारिवाज्यं, नानुष्ठेयमित्याह ।। अपवदतीत्यर्थःायत्याश्रमातिरिक्ताश्रमान्तरमग्निहोत्रादिविधान- - ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। રી सापर्ध्या मामाणिकमेव, वय इत्यादिश्रुतावनूयते । यत्या- श्रमस्तु न श्रुत्तिसिद्धः, किन्तु स्मृतिसिद्ध एवानूयते । स्मृतिय, यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादित्यादिमत्यक्षश्रुतिविरोधादप्रमाण- मिति पूर्वपक्ष्याभिमानः । यद्यपि ब्रह्मचर्यादेव, प्रचूजेदिति प्रत्यक्षा श्रुतिरस्ति, तथापीयं श्रुतिर्नास्तीति कृत्वा चिन्तेयमिति मन्त- व्यम् ॥१८॥ समाधत्ते-- अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ पारिवाज्यमनुष्ठेयं भगवान् वादरायणो मन्यते । कुतः । त्रय इत्यादिश्रुतौ मामाणिकगार्हस्थ्येन साम्यश्रवणादित्यर्यः । अयं भावः । तपशब्देन वानप्रस्थाश्रमस्यैवाऽनुवादः । संन्या- सिना तपाशून्यत्वात् । ब्रह्मसंस्थ इत्यनेनैव यत्याथमाऽनुवादः। आश्रचतुष्टयानुवादेन ब्रह्मसंस्थतास्तुतिपरत्वमेव वाक्यस्य । तथाचान्यपरादपि वाक्यात् मतीयमाना आश्रमाः सिद्ध्यन्ति । देवताधिकरणन्यायात् । न च वीरहेत्यादिश्रुतिविरोधः । तस्याः श्रुतेरज्ञानादग्न्युद्वासनोयुक्ताहिताग्निविपपत्वादिति ॥ १९ ॥ एवमस्य वाक्यस्यानुवादत्वमङ्गीकृत्य अनुवादस्य प्रमाणा- न्तरसापेक्षत्वादाश्रमाणां मामाणिकत्वमुक्तम् । इदानीमस्मिन्नेर वाक्ये आश्रमाणां विधिकल्पनमन्ययास्यानुवादकत्वे आश्रम- विधायकवाक्यान्तरकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् सिद्ध वाक्ये विधि- मात्रकल्पनायाथ लघुत्वादित्याह-- विधिर्वा धारणवत् ॥ २० ॥ अस्मिन् वाक्ये आश्रयाणां विधिरेव, नानुवादः । नचा. अनेकाश्रमविधाने वास्यभेदः स्यादिति वाच्यम् । अपूर्ववेना.

·३४२ ब्रह्माऽमृत्तवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । ऽऽश्रमाणां विधेरावश्यकत्वेन वाक्यभेदस्येष्टत्वात् । एकवाक्यता- प्रतीतावपि तत्यागेनाऽपूर्वार्थविधौ दृष्टान्तमाह ॥ धारणवाद- तिामृताग्निहोत्रप्रकरणे तृतीये महापितृयज्ञ सुचिमाक्षिप्तं हविराह- वनीयं मति यदा नीयते तत्र श्रूयते । अधस्तात् समिधं धार- यन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो धारयतीति । तत्र स्नुग्दण्डादधस्ताद समिद्धारणविध्येकवाक्यत्वस्य उपरि हीत्यादेरनुवादतया प्रती- तावपि त्रुचिस्थहविरुपरिसमिद्धारणस्यापूर्वत्वादेकवाक्यताभङ्गेन विधिर्यथाकल्पितस्तथेहापीत्यर्थः । वस्तुतस्तु ब्रह्मसंस्थत्वमेव पारिवाज्यलक्षणमत्र वाक्ये विधीयते । आश्रमत्रयानुवादेना- ऽनित्यफलत्वेनाश्रमत्रयनिन्दया ब्रह्मसंस्थत्वस्यैव नित्यफललेन स्तूयमानत्वाद्यत् स्तूयते तद्विधेयमिति न्यायात् । नच ब्रह्म- संस्थत्वस्य यौगिकार्थस्य गृहस्थादेरपि सम्भवात् कथं ब्रह्म- संस्थत्वं परिवाज एवेति वाच्यम् । गृहस्थादीनां स्वस्वकर्मा- सक्ततया नियमेन ब्रह्मसंस्थत्वायोगात् परिशिष्यमाणः परि- वाडेव ब्रह्मसंस्थ इति । तथाच नास्मिन् पक्षे वाक्यभेद इति । तस्मात् पारिवाज्यस्य मामाणिकत्वात्तेपा च कर्माभावात् सिद्धं ब्रह्मविद्यायाः स्वातन्त्र्यम् ॥ २० ॥ (३रसतमत्वादीनां ध्येयत्याधिकरणम् । सू०२) स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ उद्गीथादिविधासु श्रूयते । स एप उद्गीथो रसानां रसतमः परम इत्यादि । तत्र संशयः । किमिदं कर्मागोद्गीथस्तुतिमात्रम्, उतोद्गीथोपासनायां गुणविधायकमिति पूर्वपक्षे उद्गीथमुपासीते- त्यादेःसर्वस्यापि स्तुतिमात्रत्वात्कर्माणशाश्रितोपासनानुष्ठानासिद्धिः फलं,सिद्धान्ते कर्माङ्गाश्रितोपासनानां विधेयत्वादनुष्ठानसिद्धिरि- ति।एवञ्चाङ्गपरतन्त्राणामपि विद्यानामनुष्ठानसमर्थनेन पुरुषार्थहेतु- ·वेदान्तदर्शनम् । ३ अभ्याये ४ पादः । ३४३ त्वोक्तावङ्गानाश्रित्तब्रह्मविद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वं किमु वक्तव्यमिति सिद्धा पादसङ्गतिः । तत्रानुष्ठेयाश्रमसाम्यश्रुतेः पारिवाज्यस्पा- नुष्ठेयत्ववदियमेव जुहरादित्य इत्यादिकर्मानस्तुत्या रसतमत्वा- दिवाक्यस्य साम्यात् स्तुतिमात्रत्वमिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति ॥ स्तुतिमात्रमिति ॥ रसतमत्यादिवाक्यं सर्वमपि फर्माणाविधि- स्तुतिमात्रं, कर्माहोगीथाथुपादानादितिचेन । कुतः । अपूर्वत्वाद फर्मामोद्दीपायुपादानादितिचन्न । कुतः । अपूर्वत्वात् कर्माहो- द्वीथायुपासनानां रसतमत्वादिगुणानां चाऽपूर्वत्वान्मानान्तरा- ऽमाप्तत्वाद्यागादिवद्विधेयत्वमेवेत्यर्थः । भकृते एवं विधिसम्भवे प्रकरणान्तरगतोद्गीथादिविधिस्तुतिलक्षणाकल्पनम्अन्याय्यतर- मिति भावः ॥२१॥ भारशब्दाच॥ २२॥ उद्गीथमुपासीत सामोपासीतेत्यादिविधिशब्दाच विधेयत्व- मेवेत्यर्थः ।। २२ ॥ (४ उपनिषदाख्यानस्य विद्यास्तुत्यर्थताधिकरणम् । सू०२) पारिप्लवार्था इतिचेन्न विशेपितत्वात् ।। २३ ॥ वेदान्तेषु तत्र तत्र, अथ ह याज्ञवल्लयस्य द्वै भार्ये बभूवतु- मैंत्रयी च कात्यायनी चैत्याद्या आख्यायिकाः श्रूयन्ते । तत्र संशयः । किमताः पारिप्तवार्याः, उत सनिहितविद्यास्तुत्या इति । पूर्वपक्षे कथानामासां पारिप्लवप्रयोगशेषत्वातदेकवाक्यता- अपनशब्दयोध्यविद्यायाः प्राधान्याभावेन पुरुषार्थहेतुत्वासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति मन्तव्यम् । एवं फलपर्यवसानादेव अस्य पादसङ्गतिर्योध्या । तत्र रसतमत्वादेरुद्ीयादिस्तुत्यर्थ- लापेक्षयोपास्यविषयसमर्पकत्वस्य ज्यापस्त्ववत् कयानामपि ·३४४ ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । विद्यास्तुत्यर्यत्वापेक्षया पारिप्लवशेषत्वं ज्याय इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति ।। पारिप्तवार्या इतिचेदिति ॥ अश्वमेधे पुत्रादिपरि- वृताय राझे यन्नानाविधकथाकयनं तत्पारिप्लवशब्देनोच्यते। तद- ऽर्था एवीपनिपदकथा अपीत्यर्थः । समाधत्ते ॥नेति।कुतः। वि. शेपितत्वावपारिप्लवमानक्षीतेत्युपक्रम्य,म वैवस्वतो राजत्यादि. वाक्यशेपे कासाश्चिदेव कथानां पारिप्लवशेपत्वेन विशेपितत्वा- दित्यर्थः । तस्मादौपनिपदकथानां न पारिप्लवशेपत्वम् ॥ २३ ॥ ननु तर्हि किमर्या इमाः कथा इत्याशय संनिधिवलाद् विद्यार्था इत्याह- तथाचकवाक्यतोपबन्धात् ॥ २४ ॥ तथाचोक्तयुक्त्या पारिलवार्यत्वाभावे सति सन्निधिषलाद् विद्याशेपत्वं कथानां युक्तम् ॥एकवाक्यतोपवन्यात् ।। सन्निहित- तद्विद्यकवाक्यतादर्शनादित्यर्थः । कथानां विद्यास्तुतिलक्षकत्वेन विद्याज्ञानसौकर्यार्थत्वेन च विद्यकवाक्यत्वं बोध्यम् । तस्मात् सन्निहितविद्याशेपत्वमेव कथानामिति सिद्धम् ॥ २४ ॥ एवं पुरुपार्थाधिकरणे ब्रह्मविद्यायाः स्वातन्त्र्यं मातपाय तत्मसक्त्या प्राप्त विचारं परिसमाप्य पुरुषार्थाधिकरणस्य फलमाह- (५ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य कर्मानपेक्षताधिकरणम् । सू०१) अत एव चाग्नीधनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ किं ब्रह्मविद्या स्वफले मोक्षे शेपत्वेन यज्ञादिकर्माण्यपेक्षते, नवेति सन्देहे, कयानां विद्याशेषत्वेनापेक्षावत् कर्मणामपि फले विद्याशेपत्वेनापेक्षा न्याय्या । यज्ञादिश्रुत्या विविदिपायां विनि- युक्तयज्ञादीनां विषयसौन्दर्यलभ्यायां तस्यामनन्वयादिच्छा- विषयज्ञानसाध्यमोक्षेऽवयस्य सम्भवादपेक्षत इति प्राप्ते, घूमः ।

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः । आधाधिकरणे ब्रह्मविद्यापाः कशेषस्वनिरासेन यत्पुरुषार्थ- हेतुत्वमुक्तं तदता-शब्देन परामृश्यते । अत एव ब्रह्मविद्यायाः स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थहेतुत्वादेव अग्नीन्धनशब्दन स्वस्वाश्रम- विहितानि कर्माणि लक्ष्यन्ते । विद्याफले मोक्षे कर्मापेक्षा नास्ति । शुक्तिज्ञानस्येव रजतभ्रमनिटत्तावित्यर्थः । अयं भावः । यज्ञा- दिश्रुत्या विविदिपायामेव कर्मणां विनियोगश्रवणान्न मोक्षे कर्माः ऽपेक्षा । न च विषयसौन्दर्यलभ्यायां तस्यामनन्वयः कर्मणामिति वाच्यम् । ब्रह्मज्ञानेच्छोत्पत्तिप्रतिवन्धककल्मपनित्तिजनन- द्वारेच्छायामन्वयसम्भवादिति । अस्याऽऽयाधिकरणफलपर- त्वान्न पृथपादसङ्गत्पाद्यपेक्षा ॥ २५ ॥ (६ ब्रह्मात्मैक्यज्ञानोत्पत्ती यशशमदमादिकर्मापेक्षाधिकरणम्। सू०२) सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ॥ २६ ॥ ब्रह्मविद्या कि स्वोत्पत्तौ कर्माण्यपेक्षते, न वेति सन्देहः । पूर्वपक्षे ज्ञानार्थ यज्ञायनुष्ठानाभावः फलं, सिद्धान्ते तदनुष्ठाना- ऽवश्यम्भावः । अत्र यज्ञादीनां शमादीनां च ज्ञानसाधनानां नि- रूपणादस्ति पादसङ्गतिः । तत्र यथा ब्रह्मविद्यायाः ममात्वा- छुक्तिज्ञानस्येव स्वफले कर्मानपेक्षा, तथा स्वोत्पत्तापि न फर्मा- उपेक्षा, ममात्वादेवेति दृष्टान्तेन प्राप्ते, घूमः । विद्यायाः स्वोत्पत्ती सर्वेपामाश्रमकर्मणामपेक्षास्ति । कुतः॥ यज्ञादिश्रुतेः । तमेतं वेदा- ऽनुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽना- शकेनेत्येवंरूपायाः कर्मणां सर्वेषां ज्ञानसाधनत्यशधिकाया: श्रुतेः । यद्यप्यत्र विविदिषन्तीति वर्तमानोपदेशः प्रतिभाति, न विधिस्तथापि यज्ञादीनां ज्ञानसंयोगस्यापूर्वत्वादिधिः कल्प्यः । ब्रह्मानुभवकामो यशाद कुर्यात् । नचाऽनुभवस्य प्रमाणाधीन- खान यज्ञापेक्षेवि वाच्यम् । मलिनान्तःकरणस्य सत्यपि ·३४६ ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् । ममाणेऽनुभावानुत्पत्तेरनुभवोत्पत्तिप्रतिवन्धकान्तःकरणमालिन्य- निवृत्यादिपरम्परया. ज्ञानस्य यज्ञादिजन्यत्वेन तदपेक्षाया आवश्यकत्वादिति । ननु परम्परया ज्ञानोत्पचौ कर्मापेक्षा- वन्मोक्षेऽप्यपेक्षाऽस्तु । तबाह ॥ अश्ववदिति ॥ यया अश्वो योग्यतापलाद् रघचर्यायां विनियुज्यते न लागलाऽऽकर्पणे तहद कर्मणां मोक्षे योग्यत्वाभावामापेक्षेत्यर्थः ॥२६॥ ज्ञानोत्पत्तौ पहिरङ्गमुक्त्वा अन्तरङ्गमाह- शमदमाधुपेतः स्यात्तथापि तु तद्विधेस्तदङ्ग तया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ यदि कश्चिद्यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्वे विध्यभावाद् ब्रह्म- विद्यार्थिना नानुष्ठेयत्वं मन्येत तथापि शमदमाधुपेतस्तु ब्रह्म- विद्यार्थी स्यादेव । कुतः ।। तद्विधेः ॥ तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्येदिति तदङ्गतया विद्याहेतुत्वेन तेषां शमादीनां विधानाद्विहितानां चै- तेपामवश्याऽनुष्ठेयत्वादित्यर्थः । यमादीनां मानसाधनत्वे विधि- नास्ति इति परभ्रान्तिमभ्युपेत्यैवमुक्तं भगवता सूत्रकृता। तथापि विति ॥ वस्तुतो विधिरस्तीत्युक्तमेवेति बोध्यम् । यस्मादेव- मात्मानं विदित्वा पापेन कर्मणा न लिप्यते, तस्मादेवंविच्छमा- गुपेतो भूत्वा विचारयेदिति श्रुत्यर्थः । अत एवंविदिति विद्या- संनिधानाच्छमादीनामन्तरगत्त्वं विविदिपासविधानाधज्ञादीनां वहिरङ्गत्वं योध्यम् ॥ २७ ॥ (७ आपदि सर्याप्नभोजनानुशाधिकरणम् । सू०४) सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तदर्शनात् ॥ २८ ॥ गृहदारण्यक श्रूयते माणसंवादे, न ह पास्याननं मग्यं ·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। भवतीति । अस्य प्राणोपासकस्य यजन्तुमात्रस्य जग्धं भक्ष्यं तत्सर्वमनन्नं न भवति । ह वा अदनीयमेव भवतीत्यर्थः । तत्र संशयः । किमियं प्राणोपासकस्य सर्वानानुमतिः शमादिवद् विद्याझं विधीयते, उत स्तुत्यर्थ कथ्यते इति । पूर्वपक्षे माणविदो भक्ष्याभक्ष्यविभागासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति । अत्र ब्रह्मविद्यासाधनस्य माणविद्यायाः स्वतन्त्रपुरुषार्थहेतोः स्तुत्यर्थ सर्वानानुज्ञानमिति निरूपणात् पादसङ्गतिः। वन विद्यासनिधाना- च्छमादिवद् विद्याङ्गमेव सर्वान्नानुपतिरिति मासे, धूमः ! न सर्वान्नानुज्ञानं विद्याई विधीयते । विध्यभावात् । स्वादिमर्याद- स्यान्नस्य प्राणोपासकेनात्तुमशक्यत्त्वाञ्च । न शक्ये विधिः सं. भवतीति । तस्मात् पाणविद्यायां माणस्यानमिदं सर्वमिति य- चिन्तनं विहितं तत्पशंसार्थोऽयमर्थवादः । इदमभिप्रेत्याह सूत्र- कारः ॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यय इति ॥ सावधारणमिदं सूत्रम् । माणात्यये एव हि परस्यामापदि सर्वमन्नं मुरापर्ने विद्वांसमविद्वांसं प्रति चादनीयत्वेनाऽनुमतं, न स्वस्थ प्रति ॥ तदर्शनात् ।। अभक्ष्यभक्षणस्याऽऽपत्काल एव श्रुतौ दर्शनादि- त्यर्थः । तथाहि मटचाहतेषु कुरुवित्येतस्मिन् ब्राह्मणे चाका- यणः फिल ऋपिः कुरुदशे दुर्भिक्षे जाते क्षुत्पीडितो देशान्तर मागतः कदाचिद्धस्तिपालकदेशं सन्निविष्टस्तेन हस्तिपालफेन अर्द्धभाक्षतान् कुलत्यान् मापान भक्षितवान् । तेन उदपानं गृहाणेत्युक्ते सत्युच्छिष्टं मे पीतं स्यादिति प्रतिपिद्धय, किमेते मापा जच्छिष्टा नेति हस्तिपालकेनोक्ते, नेत्पत्र हेतुमाह चाका- यणः । कुल्पापभक्षणं यद्यहं न कुर्या नहिं में जीवनमेव न स्पा- दुदपानं तु तदाफादिपु स्वेच्छातो भविष्यतीति । एवामिभ्यो- छिष्टान् मापान खादित्या शिष्टान् जायाय ददी । क्यान

·ब्रह्मा मृतवर्षिणीसमास्यवृत्तिसहितम् ।
भर्तुः स्वभावज्ञया निहितानुचरदिनेपि भक्षितवानिति श्रुतम् ।
एवं स्वपरोच्छिएं पर्युपितानभक्षणं दर्शयन्त्याः श्रुतेश्य भावः।
परस्पामापदि प्राणनिर्वाहार्थमभक्ष्यमपि भक्षणीयं, स्वस्थावस्था-
यां विदुपापि तन्न कर्त्तव्यमिति । मटचीशब्देन पापाणदृष्टयो,
रक्तवर्णाः क्षुद्रपक्षिविशेपा वा ग्राह्याः । तस्मात् सर्वान्नानुज्ञान-
मर्थवादमात्रम् ॥ २८ ॥
अबाधाञ्च ॥ २९ ॥
भक्ष्याभक्ष्पविभागशास्त्रस्याध्याधाचाऽर्थवादमात्रमित्यर्थः।
अन्यथा सामान्यशास्त्रं विशेषपरतया नियम्यमानं बाधितं स्या-
दिति भावः ॥ २९ ॥
अपिच स्मर्यते ॥ ३०॥
अपिच परस्यामापदि विदुपोऽविदुपश्च सर्वानभक्षणं स्म.
येते-
जीवितात्ययमापनो योऽन्नमत्ति यतस्ततः ।
लिप्यते न स पापेन पयपत्रमिवाम्भसा, इति ।
तथा मद्यं नित्यं ब्राह्मणो वर्जयेदिति । तस्मात् स्वस्थेन
विदुपाऽपि नाऽभक्ष्यं भसयितव्यम् ॥ ३० ॥
स्मृतिमूलभूतां श्रुतिमप्याह-
शब्दवास्याऽकामकारे ॥ ३१ ॥
अस्याभक्ष्यभक्षणस्य मतिपेपका,तस्माद् प्राह्मणः मुरां न
पिवेदित्येवंरूपः मन्दधाकामकारे सेच्छाकृतपत्तिनिरासे वर्तते
इत्यर्थः । तस्मात् माणविदः सर्वानाऽनुज्ञानम् अर्थवादमायमि-
ति गिदम् । श्रुतो, तस्मादिति मुरापस्य बामणस्यात्युप्णमुरा-
सेकस्य मरणान्तमापथितस्य सचादित्यर्थः ॥ ३१॥

·वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः । (८ यज्ञादीनामाऽऽश्रमविद्योभयहेतुत्याधिकरणम् । सू०४) विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥ सर्यापेक्षेत्यत्र स्वस्वाश्रमनित्यकर्मणां तत्वज्ञानसाधनत्व- मुक्तम् । तानि नित्यकर्माण्यमुमुक्षुणा कर्त्तव्यानि न वेति संदेहः। तत्र, तमेतं वेदाऽनुवचनेनेत्यादिना विद्यासाधनत्वनिर्णया- न कर्त्तव्यानि इति प्राप्ते । यद्वा सर्वान्नानुमतेः शास्त्रान्तरविरो- धात् स्तुतित्ववद् यावज्जीवमित्यादिकर्मनित्यत्वशास्त्रविरोधाद् यज्ञादीनां ज्ञानसाधनत्वश्रुतिः स्तुतिमात्रम् । अन्यथा नित्यत्वेना- वश्यानुष्ठेयत्वं ज्ञानार्थत्वेन काम्यतयावश्यानुष्ठेयत्वाभाववेत्येक- स्मिन् कर्मणि विरुद्धधर्मद्वयं स्यादिति प्राप्ते, ग्रूमः । अमुमुक्षुणा- ऽप्याश्रमकर्मानुष्ठेयमेव । यावज्जीवमग्निहोत्रमित्यादिना विदित- त्वादित्यर्थः ॥ ३२॥ नन्वेवं सति विद्यासाधनत्वं कर्मणां न युक्त, विरुद्धद्वया- पत्तेरित्युक्तमित्यत आह- सहकारित्वेन च ॥३३॥ विद्यासहकारित्वेनापि सत्तशुद्धयादिद्वारा विद्यासाधनत्वेना- ऽपि नित्यकर्माण्यनुठेयानि । यज्ञादिश्रुत्या विद्यार्थत्वेन वि- हितत्वादेवेत्यर्थः । यथैकस्य खादिरत्वस्य स्खादिरो यूपो भवति, खादिरं वीर्यकामस्येति शास्त्रद्वयात् ऋत्यर्थत्वेन नित्यत्वं, पुरुषा- ऽयत्वेनानित्यत्वं चाविरुद्धं,तद्वदिहापि शाखदयरलात् कर्मणां नि- त्यत्वं काम्यत्वं चाविरुद्धम् । सिद्ध हि वस्तुनि विरुद्धधर्मद्वययोगो वाधको, न तु साध्ये कर्मणि । उभययाऽप्यनुष्ठानसंभवादन च काम्यत्वे, यावज्जीवमितिनित्यत्वश्रुतिविरोधः। काम्यानुष्ठानेनैव नित्यत्वसिद्भरिति तात्पर्यम् । अत्र पूर्वपले, यादिश्रुतेः स्तुति-

·३५०
ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाख्यसिसहितम् ।
परत्वं फलं, सिंद्धान्ते विधायकत्वमिति बोध्यम् ।। ३३ ।।
ननु शानकाण्डस्थयज्ञादिश्रुत्या कर्मकाण्डस्थं यज्ञापनुवादेन
ज्ञानसाधनत्वविधानं न युक्तं,किन्त्वपूर्वयज्ञादीनामेव । प्रकरण-
भेदेन कर्मभेदस्यावश्यकत्वादित्यत आह-
सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥
सर्वथापि नित्यत्वेन ज्ञानार्थत्वेन चाऽनुष्ठेया यज्ञादयो
धर्मास्त एव न कर्मभेदोऽस्ति । कुतः ॥ उभयलिङ्गात् ॥ श्रुति-
लिङ्गात् स्मृतिलिङ्गाचेत्यर्थः । तथाहि श्रुतिलिङ्गं, यज्ञेन विवि-
दिपन्तीति । यज्ञादिशब्देन प्रसिद्धयज्ञायनुवादेन विद्यासाधन-
त्वं विधीयते, न तु मासमग्निहोत्रं जुहातीत्यत्रेव प्रसिद्धाऽग्नि-
होत्रात् कर्मान्तरम् । तत्र हि जुहोतीति विधायकाख्यात-
प्रकृतिभूतस्य जुहोतेरर्थोऽग्निहोत्रमिति युक्तस्तस्य प्रसिद्धाग्नि-
होत्रा दः । जुहोतेः साध्यहोमव्यक्तिवचनत्वेन सिद्धाग्नि-
होत्रपरामर्शानुपपत्तेः । अत एव तदेकार्थकाग्निहोत्रशब्दस्य न
नित्याऽग्निहोत्रानुवादकत्वं, व्यक्तिवचनत्वादेव । प्रकृते तु, न
यज्ञादिविधायकाख्यातपकृत्यर्थः । विविदिपाया एव तदर्थत्वा-
द । तस्मादाख्यातमकृत्याद्भिन्नार्थकैर्यज्ञादिशब्दः प्रसिद्धयज्ञा-
धनुवादेन विद्यासंयोगमात्रमपूर्व विधीयते इति न कर्मभेदः ।
स्मृतिलिङ्गमपि-- अनाश्रितः कर्मफलं कार्य फर्म करोति य इति
प्रसिद्धमेव कर्म ज्ञानार्थ दर्शयति । तस्मान कर्मभेदः ॥ ३४ ॥
अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५॥
रागादिभिः क्लेशरेप द्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणाऽनु-
विन्दतइत्याचा श्रुतिब्रह्मवर्यादेराश्रमकर्मणो मनःशुद्धिद्वारा मान-
साधनले आत्माऽनमिभवं लिङ्गं दर्शयतीत्यर्थः । तस्मात्
सर्वेपामाश्रमनित्यकर्मणां ज्ञानार्थत्वमिति सिद्धम् ॥ ३५ ॥

·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। (९ अनाश्रमिणोऽपि ब्रह्मशानाधिकाराधिकरणम् ! सू० ४) अन्तरा चापि तु तदृष्टेः ॥ ३६॥ अन्तरा अन्तराले वर्तमानो विधुरः । तस्य किं ब्रह्मविद्या- यामधिकारोऽस्ति न वेति सन्देहे यज्ञादिश्रुत्या आश्रमकर्मणा- मेव ज्ञानसाधनत्वविधानादाश्रमिणामधिकारेऽपि विधुरकृत- फर्मणां ज्ञानहेतुत्वाऽभावानाऽस्याधिकार इति प्रत्युदाहरणेन प्राप्ते, बूमः॥अन्तरा चापि आश्रममन्तरा वर्तमानस्याप्यस्त्यधि- कारः । तस्य ब्रह्मविद्याधिकारस्यानाथमिणो रैक्वादेः श्रुती स्मृतौ च दर्शनादित्यर्थः । पूर्वपक्षे अनाश्रमिकर्मणां जपादीनां विद्याहेतुत्वासिदिः फले, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति बोध्यम् ॥३६।। अपि च स्मर्यते ॥ ३७॥ संवर्तकमभृतीनां च ननचर्यादियोगादनपेक्षिताश्रमफर्मणा- मपि महायोगित्वं स्मर्यते इतिहासे ॥ ३७॥ ननु रैकादीनां जन्मान्तरकृतादपि कर्मणो विधासंभवान तेषां विद्यादर्शनमाधुनिकानाथमिणो विवाधिकारे लिङ्गम् विद्या- हेतुभूतकाभावादित्यत आह- विशेषानुग्रहण ॥ ३८ ॥ अनामिणोऽपिजपोपासनादेवताराधनादिभिः कर्मविशय- निहेतभिरस्ति विद्यायामनुग्रह इत्यर्थः । तथाहि । जग्येनैव तु संसियेद् ब्राह्मणो नात्र संशयइवि स्मृति क्षणमात्रसंवन्धित्वं जपस्य दर्शयन्तीति विधुरस्यापि विद्यायामधिकारं दर्शयति । तस्मादस्त्यनाथमिणोऽधिकारः ॥ ३८॥ ननु यदि विधुरस्यापि यालणवर्णमावसम्वन्धिजपादिनैव विद्यासिद्धिस्तधिमित्वं व्यर्थमित्यत आह- ·-- ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३९ ॥ अतस्त्वनाथमित्वादितरद् आश्रमिव बहुज्ञानसाधनमेय विद्याहेतुः । श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात् ।तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृतजस- शेति श्रुतौ पुण्यकृत्वाविशेषणरूपश्रुतिलिङ्गाचेत्यर्थः । तेन ज्ञानेन एति ब्रह्म मामोति ब्रह्मविद् पुण्यकृद स्वाश्रमोक्तकर्मकृत् तेजसि परमात्मन्यात्मत्वेन वर्चते इति तैजसः। तत्र पुण्यकृत्वविशेपणा. दामित्वं ब्रह्मप्राप्तिहेतुतया ज्याय इति गम्यते ॥ ३९ ॥ नन्वाश्रामिणामपि कर्म विद्याहेतुथेदुत्तमाश्रमात् पूर्वाश्रमं प्राप्तस्य कर्म विद्याहेतुरिति किमु वाच्यमिति कैमुतिकन्यायसङ्गत्या आक्षेप समाधत्त- ( १० आश्रमाणामवरोहनिराकरणाधिकरणम् । सू०१) तद्भूतस्य तु नातहावो जैमिनेरपि नियणा- ऽनद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४०॥ किमुत्तमाश्रमात् पूर्वाश्रमं प्राप्तस्य कर्म विद्याहेतुर्वा न वेति सन्देहः । पूर्वपक्षे आश्रममच्युतस्यापिणः कर्मणो विद्याहेतुत्ला- भावे आश्रमज्यायस्त्वं न स्यादिति फलं सिद्धान्ते पच्युतेरमामा- णिकत्वादाश्रमज्यायस्त्वमिति मन्तव्यम् । तत्रापात् मच्युतस्या- ऽपि कर्म ज्ञानहेतुरिति प्राप्त, चूमः । तद्भूतस्य माप्तोत्तमाश्रमस्य अतद्भावः उत्तमाश्रमात्मच्युत्यभावउच्यते।उत्तमाश्रमात् पच्युति- नं कथमपि सम्भवतीति जैमिनेरप्याचार्यस्य सम्मतम् । अपिशब्देन बादरायणस्यापि प्रच्युतिर्न सम्मता। कुतः । अरण्यमिया- दित्यादिनियमान् । अरण्यशब्देन एकान्तोपलक्षित उत्तमाश्रम उच्यते । तमियाद्गच्छदित्ययं शास्त्रमार्गः । तस्मादुत्तमाश्रमान प्रत्यारोहेदित्युपनिषद्रहस्यमित्यर्थः । अतदुपशन्देन प्रत्यारोह- ·३५३ खेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः । बोधकश्रुत्यभाव उच्यते । अभावशब्देन शिष्टाचारामावस्तती- ऽप्याश्रमप्रत्यवरोहो न युक्त इत्यर्थः । तस्मात् प्रच्युतेरमामाणि- कत्वान्न प्रच्युतस्य कर्म विद्याहेतुरिति सिद्धम् ॥ ४०॥ एवं प्रत्यवरोहोऽशास्त्रीय इत्युक्तम् । यदि प्रमादात् प्रत्यक- रोहो नैष्ठिकब्रह्मचारिणा कृतस्तस्य किं प्रायश्चित्तमस्ति ? न वेति सन्देहे, नास्तीति पूर्वपक्षमाह-- (११ ऊर्ध्वरेतसः पातित्ये प्रायश्चित्ताधिकरणम् । २) नचाऽधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात ॥४१॥ पूर्व पच्युतस्य कर्म न विद्याहेतुरित्युक्तम् । इदानीं अच्युत- स्यापि कृतप्रायश्चित्तस्य कर्म विद्याहेतुरिति पूर्वसिद्धस्योत्सर्ग- स्यापवादात् सङ्गतिः । पूर्वपक्षे पच्युतस्योर्ध्वरेतसः पातित्यमेवे- ति फलं, सिद्धान्ते कृतप्रायश्चित्तस्य फलसिद्धिरिति मन्तव्यम् । ब्रह्मचार्यवकीणी नैर्ऋतगर्धभमालभेतेति प्रायश्चित्तं श्रुतम् । तदधिकारलक्षणे, अपकीर्णिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्तकालत्या- दित्यत्र निर्णीतम् । अवकीर्णशब्देन योनौ निक्षिसं रेत उच्य. ते । तदस्यास्तीत्यवकीर्णी । तस्य यः पशुः स लौकिकामी होतव्यः । यथोपनयनकाले लौकिकाग्नौ होमस्तद्वदाधानस्य पत्रीपरिग्रहोचरकालतया पूर्वमप्राप्तकालत्वादिति । तदिदमधि- कारलक्षणे सिद्धम् । मायश्चित्तमाधिकारिकम् । तदपि नैष्ठिक- स्थावकीणिनो नैवास्ति । कुनः ? आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु मच्यवते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्धोद स आत्महेति, पतनानु- मांनादनिवार्यपातित्पश्रुत्त्पनुपापफरमरणा लस्य प्रायश्चित्तस्या- ऽयोगादित्यर्थः॥४१॥ समायने .

·ग्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत्तदुक्तम् ॥ ४२ ॥ नेदं महापातकं, येनोक्तमायश्चित्ताभावः स्यात् । अपित्वेके आचार्या उपपदपूर्वकमेवेदं पातकं मन्यन्ते यद् गुरुदारादिभ्यो- ऽन्यत्रगमनम्। तस्मादेतस्योपपावकत्वादुपकुर्वाणस्येव नष्ठिकस्या- ऽप्युक्तप्रायश्चित्तभावमिच्छन्ति । उभयोब्रह्मचारित्वे सत्यवी- र्णित्वाविशेषात् ॥ अशनवत् ॥ यथा ब्रह्मचारिणो मधुमांसाशि- नो प्रतलोपः, पुनः संस्कारश्च तद्वत् प्रायश्चित्ताभावस्य शास्त्रम- सिद्धवभावात्मायश्चित्तस्य च तत्सत्त्वात्मायश्चित्तं पुनर्युक्तमभ्युप- गन्तुम्। अस्मिन्नर्थ यववराहाधिकरणसम्मतिमाह।तदुक्तमिति।। यवमयश्चरुवाराही उपानहावुपमुञ्चत इत्यत्र यववराहशब्दाभ्यां किं मियगु-कृष्णशकुन्योर्ग्रहः ? उत दीर्घशूकसूकरयोरिति सन्देहे उभयत्र प्रयोगसाम्यादिकल्प इति प्राप्ते, प्रियङ्गुकृष्णशकुन्योः शास्त्रप्रसिद्धयभावाद्, दीर्घशूकमूकरयोथ, यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते अर्थते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति, वराहं गावोऽनुधावन्ती- त्यादिशास्त्रमसिद्धिसत्त्वाद् तयोरेव ग्रहणमिति प्रमाणलक्षणे सिद्धान्तितं, तथेहापीत्यर्थः । तस्मात्, प्रायश्चित्तं न पश्यामीति स्मृतिः कृतप्रायश्चित्तेनाऽप्यवकीर्णिना सह व्यवहाराभावे यत्न. गौरवं सद्भिः कर्तव्यमित्येतत्परेत्यदोपः ॥ ४२ ।। (१२ भ्रएस्य कृतप्रायश्चित्तस्याप्यव्यवहार्यताधिकरणम् । सू०१) बहिस्तूभथापि स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३ ।। कृतप्रायश्चित्तेन सह शिष्टाचाररूपं कर्म किं विद्यासाधनं, न वेति सन्देहे, प्रागुक्तमायश्चित्तेनैव तस्य शुद्धत्वाद्विद्यासाधन- मिति पूर्वसिद्धहेतुमुपजीव्य पूर्वपक्षे सिद्धान्तः ॥ ऊर्ध्वरेतसां स्वाश्रमात् प्रच्युतिमहापातकमुपातकं वास्तु । उभयथापि ·घेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः। ते कृतप्रायश्चित्ता अपि शिष्टैहिः कर्तव्याः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि । आरूढपतितं विषं दृष्ट्वा चान्द्रायणं चोदित्यादि- निन्दास्मृतेः । शिष्टाचाराच्च । न ह्यवकीर्णिना सह शिष्टानाम् अध्ययनाद्याचारोऽस्ति । तस्मात् मायश्चित्तेन परलोकशुद्धेनापि' तेन सह कृतश्रवणादिकं न विद्यासाधनामिति फलितम् ॥४३॥ (१३ ऋत्विकृताङ्गभ्यानस्य स्वामिगामित्वाधिकरणम् । सू. ३) स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४४ ॥ किमाश्रितोपासनानि यजमानकर्तृकाणि ? आहोस्विद् ऋत्विकर्तृकाणीति सन्देहे, यः कृतमायश्चित्तः स संव्यवहार्य इत्यु. सर्गस्य निन्दास्मृत्या वाधवदिहाप्यवानुष्ठातुरेचाङ्गाश्रितोपास्ति- कर्तृत्वमित्युत्सर्गस्य, वर्पति हाऽस्मै य उपास्त इत्यादिफलश्रुत्या यो यत्फलभोक्ता स एव तस्मिन् कणि कर्तेति न्यायोप- बृंहितया बाधेन फलभानो यजमानस्यैव कर्तृत्वमिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षमाह स्वामिन इति ।। स्वामिनो यजमानस्यैवाङ्गाश्रितोपा- स्तिपु कर्तृत्वमित्यात्रेय आचार्यों मन्यते ।कर्माङ्गे पञ्चविधसान्नि- दृष्टयुपासकस्य, वर्षति हास्माइत्यादिफलश्रवणादित्यर्थः ।। ४४॥ तस्मात् फलभाजो यजमानस्यैव कर्तृत्वमिति प्राप्त समाधत्ते- आर्खियमित्यौडलौमिस्तस्मै हि परिक्रियते ॥ ४५ ॥ अगोपासनमाविज्यम् ऋत्विकर्तफमेरेत्यौडलोपिराचार्यो मन्यते । तस्मै हि साहाय कर्मणे ऋत्विक परिमीयते यजमानेन। तयाचयजमानगामिफलकमप्यङ्गोपासनं यजमानेन स्वगामिफल- ककर्थि परिक्रीतऋत्विककमेव कर्माङ्गाऽप्मणयनाऽऽश्रित- गोदोदनवदिति न फलश्रुतिविरोधः ॥ ४५ ॥ किञ्च, ·प्रहाऽमृतवार्पिणीसमाण्यवृत्तिसाहितम् । श्रुतेश्च ॥ १६ ॥ हन्त प्रणवमुद्गीयाख्यं प्राणदृष्टया विदित्वा वकनामा ऋपिः सत्रिणामुद्गाता बभूवेति श्रुतिवाक्यशेषादुपासनस्यविकर्तृकत्व- मेवेति । अत्र स्वतन्त्रफलानामुपासनानामृत्विकर्तृत्वेऽपि यज- मानगामिफलफत्वोक्तरास्ति पादसङ्गतिः । पूर्वपक्षे कर्तृत्वभोक्त- त्वयोरैकाधिकरण्यं फलं, सिद्धान्ते ऋत्विजः कर्तृत्वं स्वाम्य- अधीनमिति परम्परयकाधिकरण्यमिति मन्तव्यम् ॥ ४६ ॥ (१४ निदिध्यासनस्य विधेयत्वाधिकरणम् । सू०३) सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तहतो विध्यादिवत् ॥ ४॥ बृहदारण्यके श्रूयते, नस्माद् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन विष्ठासेत् थाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याऽथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याऽथ ब्राह्मण इति। यस्मात् पूर्वे ब्राह्मणा आत्मानं विदित्वा पुत्राधेपणाभ्यो व्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति तस्मा- दधुनातनोऽपि प्राह्मणा, पण्डा अध्ययनजाआपातब्रह्मधीस्तद्वान् पण्डितस्तस्य कृत्यं पाण्डित्यं श्रवणं तनिधि निश्चयेन लब्ध्वा पाल्येन ज्ञानवलभावेन मननेन शुद्धान्तःकरणत्वेन वा स्थातु- मिच्छेत् । तद्द्वयं लब्ध्वा अथ श्रवणमननाऽनन्तरं मुनिर्मनन- शीलो निदिध्यासनपरः स्यात् । अमौनं श्रवणमनने मौनं च निदिध्यासनं लब्ध्वोक्तत्रयस्य ब्रह्मसाक्षात्कारहेतुत्वात् तत्रया- ऽनन्तरं ब्रह्माऽवगच्छतीति ब्राह्मणः, साक्षात्कृतब्रह्मरूपो भवतीत्यर्थः । तत्र संशयः । किमत्र निदिध्यासनाख्यं मौनं विधीयते नवेति पूर्वपक्षे। मौनस्यानुष्ठेयत्वासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते ज्ञानं फलं प्रत्यन्तरङ्गस्य तस्याऽनुष्ठेयत्वसिद्धिरिति वोध्यम् ।

·३५७
वेदान्तदर्शनम् । ३ अध्याये ४ पादः ।
तत्र तं ह वको दाल्भ्यो विदाञ्चकार सह नैमिपीयाणासुद्गाता
बभूवेति वाक्यशेपादुद्गीथोपासकस्य वकनाम्न ऋत्विक्त्ववोध-
फादड्रोपासनस्यविकर्मत्ववदिहाप्यय ब्राह्मण इति वाक्यशेषा-
विधिविधुरादथ मुनिरित्यत्र न मौनविधिरिति दृष्टान्तेन प्राप्ते,
घूमः ॥ सहकार्यन्तरविधिरिति ॥ फलभूतसाक्षात्कारे श्रवणाय-
पेक्षया सहकार्यन्तरस्य मौनस्य निदिध्यासनाख्यस्य विधिरि-
त्यर्थः । ननु गार्हस्थ्यमाचार्यकुलं मौनं वानप्रस्थ्यमित्यत्र मौन-
शब्दस्य पारिवाज्ये प्रयोगात् कथमत्र मौनं निदिध्यासनं
स्यादत आह ।। तृतीयमिति ॥ श्रवणमननद्वयापेक्षया तृतीयं
निदिध्यासनमेवात्र मौनं विधेयमित्यर्थः । तत्रेतराऽऽश्रमसमभि-
व्याहारवलानिदिध्यासनप्रधानपारिवाज्यं मौनशब्देन लक्ष्यत
इति भावः । कस्याऽयं मौनविधिस्तत्राह ।। तद्वत इति ॥ ब्रह्म-
परोक्षज्ञानवतः पूर्ववाक्ये प्रकृतस्य संन्यासिन इत्यर्थः । ननु
सूक्ष्मवस्तुसाक्षात्कारे निदिध्यासनस्य माप्तवान विधेयत्वमत
आह ॥ पक्षेणेति ॥ यस्मिन् पक्षे भेददर्शनमाप्तिस्तस्मिन् पक्षे
प्राप्त्यभावाद्विधिरर्थवानित्यर्थः । ननु ब्रह्मपरवाक्ये कथं मान-
विधिरित्याशय दृष्टान्तमाह ॥ विध्यादिवदिति ॥ यया दर्श-
पूर्णमासमधानपरे वाक्ये अन्वाधानादेरगजातस्य विधिस्तद्वदि-
त्यर्थः । प्रधानमारभ्यापर्यन्तो विधिस्तदादिविध्यादिः, प्रधान-
मिति यावत् । अत एव प्रयानादिर्विध्यन्त इत्युच्यते। ब्राह्मण्य-
स्य फलत्वान विधिकल्पना विफलेति भावः ॥४७॥
ननु श्रवणादिमधानो यद्यस्ति संन्यासः, कयं तर्हि छान्दो-
ग्ये गृहिणोपसंहारः, अभिसमारत्य कुटुम्बे इत्यत्र । तेन हि
तदतिरिक्तः सन्यासो नास्तीति घोत्यत इत्यत आह-
कृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसंहारः ॥४८॥

·-
ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमाख्यत्तिसहितम् ।
गृहिणः कर्मवाहुल्यात्तेनोपसंहारो, न तु संन्यासाभावादि-
त्पर्थः । कृत्साश्रमकर्मणां शमादीनां यथासंभवं गृहिणि भावादि-
त्यक्षरार्थः ॥४८॥
एवं संन्यासगार्हस्थ्याश्रमद्वयोक्त्या मन्दबुद्धेरितराश्रमाभाषा-
शास्याचनिरासार्थमाह-
मौनवदितरेयामप्युपदेशात् ॥ ४९ ॥
मौनशब्देन संन्यासगार्हस्थ्ययोहस्तदितरयोरपि ब्रह्म-
चर्यवानप्रस्थयोस्तप एवं द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी नृतीय
इत्यादायुपदेशादनुष्ठेयत्वमित्यर्थः । वहुवचनं त्ववान्तरभेदापेक्ष-
या। गायत्रो ब्राह्मःमाजापत्यो बृहन्निति ब्रह्मचारिभेदाः, फेनप
औदुम्यरो, खानसो वालखिल्यश्चेति वानप्रस्थभेदा इति ॥४९॥
(१५ भायशुद्धरेव वाल्यशब्दाभिधेयताधिकरणम् । सू०१)
अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥ ५० ॥
पूर्वोदाहृतवाक्ये, मौनं विधेयमित्युत्का तत्रत्यं पाल्यं कि-
मित्यपेक्षायां तत्स्वरूपपत्र निरूप्यत इति सङ्गतिः । तत्र किं
वाल्यशब्देन वाल्यस्य कर्म तिष्ठन्मूत्रादिकमुच्यते ? उत गर्व-
प्ररूद्धन्द्रियत्वाद्यभावरूपभावशुद्धिरिति संशयः । पूर्वपक्षे पूर्वस्य
ज्ञानाङ्गत्वेनानुष्ठानं फलं, सिद्धान्ते उत्तरस्येति बोध्यम् । तत्र
प्रसिद्धिवलात् तिष्ठन्मूत्रत्वादिकं वाल्पमिति प्राप्से घूमः । उक्त-
भावशुद्धिरेवान वाल्यम् । विद्याहत्वाद सर्वस्य बालकर्मणो
विद्याविरोधित्वादिति । तदिदमाह । अनाविप्कुर्वनिदिध्यासना-
दिभिरात्मानं परार्थमविज्ञापयन् गर्वादिरहितः स्थातुमिच्छे-
दिति वाल्येन तिष्ठासेदित्यस्यार्थः । कुतः ॥ अन्वयात् ।। अस्य-
वाक्यस्य विद्यागान्वयस्यैव सम्भवादित्यर्थः ॥ ५० ॥

·-
वेदान्तदर्शनम् । ३ अभ्याये ४ पादः।
एवं यज्ञादिकमारभ्य वाल्यान्तं विद्याहेतुमुवा तत्फल-
विद्यायाः कालमाह-
(१६ आत्मज्ञानस्यहिकामुष्मिकत्वव्यवस्थाधिकरणम् । सू०१)
ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात ॥ ५१ ॥
किमिहैव जन्मनि विद्योत्पत्तिरुत कदाचिदमुत्रापीति संश-
यः । पूर्वपक्षे श्रवणादेविधाहेतुत्वानियमः । विद्याया ऐहिक-
त्वेन कचिददर्शनादिति फलं, सिद्धान्ते त्वप्रतिवद्धश्रवणादे-
स्तन्नियम इति मन्तव्यम् । तत्रैहैव जन्मनि विद्याजन्मास्त्विति-
कामनया श्रवणादिपु प्रहत्तरैहिकमेव विद्याजन्मेति पास धूमः ।
विद्याविरुद्धफलक देशकालविशेषाऽपेक्षं फलोन्मुखं कर्म मस्तुतम् ।
तेन भतिवन्धाभावे सत्यहिकं विद्याजन्म सति श्रवणादि-
पोकल्ये भवत्येव । चित्राफलपशुवत् । सति तु पतिवन्धे, अमु-
त्रापीति अनियम एव, न त्विहैवेति नियमः । कुतः । तदर्शना-
त् ॥ मतिवन्धाऽमतिबन्धाभ्यामनियमस्य श्रुतौ दर्शनात् । तथा
हि श्रुतिर्जन्मान्तरानुष्ठितश्रवणादेः फलं जन्मान्तरे दर्शयति ।
गर्भस्थ एव च वामदेवः प्रतिवुयुधे ब्रह्मभावमिति । सति तु
प्रतिबन्धे विद्या दुर्लभेत्यप्याह श्रुतिः। श्रवणायापि बहुभियों न
लभ्यः,शृण्वन्तोऽपि वहवो यं न विद्युः, आर्योऽस्य वक्ता कुशलो-
ऽस्यलब्धाआश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टइति।आत्मश्रवणमपिवहूनी
दुर्लभं कुतविद्भाग्याच्छ्रवणलाभेऽपि तत्फलं ज्ञानं दुर्लभम् । तत्र
हेतुराश्चर्य इति । यया परस्यात्मनो वक्ताऽऽथयोऽद्भुतबद कश्चि-
देव सम्भवति । सम्यगाचार्यलाभेऽपि तस्माच्छुत्वास्यात्मनो
लब्धा साक्षाकर्ताश्चर्यः । तिष्ठतु साक्षात्कारः, कुशलेनाचार्येणा-
ऽनुशिष्टोऽपि शास्त्रेणास्यात्मनः परोक्षत्वेन ज्ञाताऽप्यावर्य
एवेत्यर्थः । तस्मादनियमो विधाजन्मन इति सिद्धम् ॥ ५१॥

·ब्रह्माऽमृतपर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
(१७ मुक्केरेकरिधत्याधिकरणम् । २०१)
एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थाबधृतेः॥५२॥
यथा विद्यायाः श्रवणादिसाधनोकपापकर्पाभ्यामहिका-
मुष्मिफत्वरूपापचयापचयनियम,एवं तत्फले मुक्तावुपचयापच
यत्वनियमोऽस्ति नवेति संदेहे पूर्वपक्षे स्वर्गादिवत् कर्मसाध्यत्वं
मोक्षस्येत्येतत्पादाद्याऽधिकरणासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तस्य नि-
विशेषस्य ज्ञानकलभ्यमिति तत्सिद्धिरिति मन्तव्यम् । तत्रपूर्वोक्त-
विद्यादृष्टान्तेन फलत्वेन हेतुना मोक्षस्य सातिशयत्वनियमे माते
ग्रूमः । एवं विद्यावन्मुक्तिरूपफलस्याऽनियमो निर्चिशेपत्वमेव ।
कुतः । तदवस्थावतैः । मुक्त्यवस्थाया निर्विशेषग्रह्मरूपत्वेन ब्रह्म
वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिष्ववधारणादित्यर्थः । तथाच फलत्वहेतु
काऽनुमानस्यागमयाधः। न हि साक्षात्काररूपविद्यायामुपचयाप-
चयत्वमस्ति । न हि पूर्वोचरभाविघटसाक्षात्कारयोश्विरत्वा-
ऽचिरत्वमतिशय इति फश्विदभ्युपैति । तस्मानिर्विशेपब्राह्म-
साक्षात्कारस्यैकरूपत्वात्तलभ्यो मोक्षो निरातिशयाऽऽनन्दात्मक-
रूप एवेति सिद्धम् । अभ्यासोऽध्यापसमाप्तियोतनार्यः ॥२२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमन्मुकुन्दगोविन्द श्रीचरण-
शिक्षितश्रीरामानन्दसरस्वतीकृतो ब्रह्मसूत्रत्तो ब्रह्माऽमृत-
पर्पिण्यां तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ३॥ ४॥
समाप्तथाध्यायस्कृतीयः ॥ ३ ॥४॥

·घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये १ पादः । चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥४॥१॥ पूर्वाध्यायान्त्याधिकरणे मोक्षे विशेषनियमाभाव उक्तः । सम्पति मोक्षहेतुज्ञानसाधनेषु श्रवणादिप्वायत्त्याऽनुष्ठाननियममाह- (१ श्रवणमननादीनामात्यधिकरणम् । सू०२) आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥ १॥ पूर्वस्मिन्नध्याये परापरविद्यासु साधनविषयो विचार: तः । अत्र तत्फलविचारः क्रियते । अतोऽनयोरध्याययोहेतुहेतु- मद्भावः सङ्गतिः । अत्र प्रथमे पादे श्रवणाघाटच्या निर्गुणमुपा- सनया सगुणं वा ब्रह्म साक्षात्कुर्वतः प्रारब्धकर्मातिरिक्तपुण्य- पापनिवृत्तिरूपा जीवतो मुक्तिः प्रतिपाद्यते । द्वितीये पादे निय- माणस्योत्क्रान्तिः । तृतीये पादे सगुणब्रह्मविदो मृतस्योत्तरी मार्गध मसङ्गानिरूप्यते । चतुर्थपादे पूर्वार्द्धन निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यम् । उत्तरार्द्धन सगुणब्रह्मविदो ब्रह्मलोकमातिध निरूप्यत इति तत्तद्विचारात्मकाधिकरणानां तत्तत्पादसति- वोध्या । तदुक्तम्- चतुर्थे जीवतो मुक्तिरुत्क्रान्तिर्गतिरुचरा । ब्रह्मप्राप्तिब्रह्मलोकाविति पादार्यसङ्ग्रह, इति ॥ पूर्वाध्याये साक्षाच्छ्रुत्युक्तसाधनविचारः कृतः । इदानीं फलापतिलभ्यस्यात्यादर्विचारस्तृतीयशेप एवाऽऽद्याश्लेपा. ऽधिकरणपर्यन्तं क्रियते । तत्र साक्षात्कारसाधनत्वेन श्रुतश्रवणा- दिपु संशयः। किं सकदेव श्रवणादि फर्चव्यमुन श्रवणादे- रात्तिरिति । पूर्वपक्षे श्रवणादीनामदृष्टार्थत्वं फलं, सिद्धान्ते यावत्फलमावर्तनीयत्वादवघातादिवद् दृष्टार्थत्वमिति बोध्यम् । तत्रैकवारमेव श्रवणादिकं प्रयानादिवत् कर्तव्यमिति मासे, घूमः। ४६

·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
श्रवणायात्तिरेत कर्तव्या।कुतः। श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि-
तव्य इत्यसकृदुपदेशात् । नन्वत्र श्रवणाद्याटतिर्न श्रूयते इति-
चेत् । उच्यते। साक्षात्कारस्यैवाविद्यानिवर्तनक्षमत्वेनाऽहिविभ्रमा-
दौ दृष्टत्वात् सूक्ष्मवस्तुसाक्षात्कारस्य चाऽऽतिविशिष्टश्रवणादि-
साध्यत्वस्य पढ्जादिस्वरे दृष्टत्वाद् दुर्विज्ञेयात्मश्रवणादायपि
संसाराऽनर्थमूलाविद्यानिवर्जनक्षमसाक्षात्कारापावृत्तिः कर्तव्या।
दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पनानुपपत्तेरिति तात्पर्यम् । एवमुपास्यसाता-
कारद्वारा फलहेतूपासनेवात्तिर्योध्या।रष्टार्थवाद् वेद उपासीते.
स्यावृत्तिश्रवणाचामत्ययमवाहस्यवोपासनत्वात् । वेदत्यस्याप्युपा-
सनार्थकत्वात् । तथाहि । संवर्गविद्यायां विदिनोपक्रम्योपास्तिना
उपसंहारो दृश्यते। यस्तद्वेद यत् स वेदस मयैतदुक्त इत्युपक्रम्याग्नु
म एतां भगवो देवतां शाधि या देवतामुपास्स इत्युपसंहारा-
वायत्स रैको वेद प्राणतत्त्वं स सर्वकर्मफलं प्राप्नोति, एवं रैका-
दन्योऽपि यस्तद् रैफवेद्यं वेद सोऽपि तथैव फलं प्राप्नोति ।।
स एवम्भूतो रैको मया एतदुक्त इत्यमुक्त इति हंस मति
हंसान्तरवचनम् । हे भगयो रैक, यां देवतां त्वमुपास्से तामेतां मे
अनुशाधि शिक्षय ज्ञापयेति जानश्रुतिवचनम् । तस्मात् साक्षात्कार-
साधनेवात्तिसिद्धिः॥१॥
लिङ्गाच ॥२॥
तथाहि । उद्गीथोपासनं प्रकृत्य आदित्य उद्गीय इत्युपा-
सनमेकपुत्रवादोपेणापोध, रम्मींस्त्यं पर्यापर्तयादिति रश्मिबहु-
लोपासनं बहुपुत्रताय विदधद्वाक्यं प्रत्ययानि सूचयति । त-
न्यायेन साक्षात्कारसाधनेष्वप्यातिसिद्धिः। देपुत्र, त्वं रस्मीन्
'आदित्यं च प्रत्येक पर्यावर्तयात् । तकारमन्तर्भाव्य पर्यावर्तय.
नादिनि मध्यमपुरुषकवचनम् । उपास्स्वेत्यर्थः ॥२॥

·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये १ पादः। (आत्मत्वेन ब्रह्मणो ग्रहणाधिकरणम् । १) आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च ॥३॥ पूर्व श्रवणमनननिदिध्यासनानामावृत्तिरुक्ता । तामुपजीव्य संदिहते । किं निदिध्यासनादृत्तिकाले, प्रत्यक्त्वेनेश्वरध्यानं फर्तव्यमुत भिन्नत्वेनेति । पूर्वपक्षे श्रुतीनामभेदपराणां गौणार्यत्वं फलं, सिद्धान्ते मुख्यार्यत्वम् । यद्यप्यभेदश्रुतीनां प्रत्यक्षादि- विरोधपरिहारात्मकमिदमधिकरणमविरोधाध्यायसङ्गतं, तथापि महावाक्यार्थविरोधपरिहारस्य समाधावन्तरङ्गत्वादेतत्पादसङ्गतिः तत्राभेदस्य प्रत्यक्षेण सर्वज्ञत्वकिञ्चित्वादिविरुद्धधर्मवचलिङ्गका- ऽनुमानेन च वाधाद् भिन्नत्वेन ध्यानमिति प्राप्ते, ब्रूमः ।। आत्मेत्येवेश्वरोध्येयःज्ञातव्यो महावाक्यैः। तथाहि राजावाला आत्मस्वनेश्वरमभ्युपगच्छन्ति, त्वं या अहमस्मि भंगवो देवते अहं वै त्वमसीति । तथा ग्राहयन्ति चेश्वरमात्मत्वेन, तत्वम- स्यादिवाक्यानि । नच तेषां नाम ब्रह्मत्यादिवद् गौणार्थत्वम् । सति मुख्यार्थत्वसम्भवे गौणत्वाऽयोगात् । नच प्रत्यक्षादि- विरोधादसम्भवः । तेपा मिथ्याभेदगोचरत्वेन पारमार्थिकाभेद- विरोधित्वाभावादिति भावः ॥ ३ ॥ (३ प्रतीकेऽहंटिनिरासाधिकरणम् । सू०१) न प्रतीके न हि सः ॥ ४ ॥ मनो ब्रह्मेत्युपासीत, नाम ब्रह्मेत्यादिपु प्रतीकोपासनेषु संशयः। कि प्रतीके मनआदौ स्वात्मबुद्धिः कर्तव्या, न वेति । पूर्वपले भतीकोपास्तीनामद्दङ्ग्रहोपास्तिभ्यो विशेषासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तु विशेषसिद्धिरिति शेभ्यम् । एतदारभ्याधिकरण- त्रयस्य मासानिकी पादसङ्गतिः । तत्र ब्रह्मणः स्वाभिन्नत्वाधया स्वात्मत्वेन बुद्धिरेवं प्रतीकस्य ब्रह्मविकारत्वेन जीवामिन्ननमा- ·३६४ ग्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । ऽभिन्नत्वादुपासकजीवात्मत्वादिः कार्येति दृष्टान्तेन माप्त यूमः। न प्रतीके स्वात्मत्वबुद्धिकार्या । न हि स उपासक आत्मत्वेन प्रतीकमनुभवति । अत्राऽयं विकल्पः। किमनुभववलात् प्रतीकस्य आत्मत्वेन युद्धिः कार्या, उत श्रुतत्वाद्, आहोस्वित् स्वाऽभिन्न- ब्रह्माऽभिन्नत्वाद्वा । नाय इत्युक्तं, न हि स इति । न द्वितीयः। अश्रवणात् । न तृतीयः । मतीकस्य स्वरूपेण ब्रह्माभिन्नत्वायो- गात् । प्रतीकस्य पृथक्सत्त्ववाघे चोपासनाविध्यभावप्रसङ्गादि- ति भावः॥४॥ (४ उपस्ये घबएयधिकरणम् । सू०१) ब्रह्मदृष्टिरुरकर्षात् ॥ ५॥ पूर्वोक्तमतीकोपासनेषु ब्रह्मणि मनआदिदृष्टिः कर्तव्या, उत मनआदी ब्रह्मदृष्टिरिति संशयः । पूर्वपक्षे निकृष्टे उत्कृष्टबुद्धिः फर्तव्येति न्यायानपेक्षाफलं, सिद्धान्ते तदपक्षेति मन्तव्यम् । एकविषयत्वमवान्तरसङ्गतिः । तत्र ब्रह्मण्येव मनआदिदृष्टिः ब्रह्मणः प्राधान्येनोपास्यत्वोपपत्तये कर्तव्येति भाते, धूमः । मन- आदावेव ब्रह्मदृष्टिः कार्या ब्रह्मण उत्कर्पात् ॥ उत्कृष्टदृष्टी हि निको कृतायां निकृष्टस्योत्कृष्टता भवति । यथाऽमात्ये राज- धुद्धिः फलाय, न तु राशि अमात्पबुद्धिः । न चैवं ब्रह्मणः भाधान्याऽभावः । इष्टत्वादिति भावः ॥५॥ (५ थरुप्यादित्यादिधीकरणाधिकरणम् । सू०१) आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपचेः ॥ ६ ॥ य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीतत्यादीन्याश्रितोपा- सनानि सन्ति । तत्र संशयः किमादित्यादिषु उद्गीयदृष्टिः फर्त. च्या, उतोद्गीथादिषु आदित्यादिदृष्टिरिति । तमोद्गीयादीनां कर्मरूपाणां फलहेतुत्वेनोत्कृष्टत्वादादित्यादीनां , सिद्धरूपाणां

·३६५
घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये १ पादः।
तदभावेन निकृष्टत्वात् पूर्वन्यायेनादित्यादिबीयादिष्टिरिति
हटान्तेन प्रासे, धूमः । उद्गीयादी कर्माने आदित्यादिमतय एव
फर्तव्याः ॥ उपपत्तेः । यथा मोक्षणादिना ब्रीह्यादिपु संस्कृतेषु
मकृतकर्मापूर्वमुत्पद्यते तथा कर्माङ्गेपूद्गीयादिष्वादित्यादिदृष्टिभिः
संस्कृतेषु प्रकृतस्य कर्मणः फलाधिक्यलक्षणा समृद्धिर्भवति ।
अन्यथा न भवेदादित्यादीनामनङ्गत्वात् । तयाच कर्मसमृद्धि-
रूपफलोपपत्तेरनेप्वनङ्गमतिरित्यर्थः । आदित्यादौ उद्गीयादि-
मतिप्रक्षेपे फलासिद्धेनॊद्रीयादीनामुत्कर्ष इति भावः ॥ ६ ॥
(६ उपासने आसनावश्यकताधिकरणम् । सू०४)
आसीनः सम्भवात् ॥ ७॥
कि कर्मानानाश्रितान्युपासनानि, तिष्ठन्नासीनः शयानो
वा कुर्यादित्यनियमः उताऽऽसीन एवेति नियम इति संशयः ।
पूर्वोत्तरपक्षयोः पूर्वोत्तरकोटिसिद्धिरेव फलम् । निदिध्यासनादौ
विद्यासाधने आसननियमोक्तेः पादसङ्गतिः । तत्र पूर्वोक्तकर्मा-
जोपासनेविवाऽनियम इति प्राप्ते, ग्रूमः । आसीन एव कर्मा-
ऽनझोपासनानि कुर्वीत । कुतः। समानमत्ययमवाहात्मकोपासन-
स्याऽऽसीन एवोपासके सम्भवात् । न हि तिष्ठतः पुंस उपासनं
सम्भवति । शरीरधारणे यत्नापेक्षायां चित्तविक्षेपात् । नापि
शयानस्य, निद्रामसङ्गात् । अझोपासनानां त्वापारतन्याद् युक्त-
स्तत्राऽनियम इति ॥७॥
ध्यानाच ॥८॥
उपासनस्प ध्यायत्पर्यध्यानरूपत्वामापतेश्च आसीनेषु
बकादिष्वेकविपयदृष्टिपु प्रयोगादासीन एवोपासीतेत्पर्यः ॥८॥
अचलत्वचाऽपेक्ष्य ॥९॥

·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यपृत्तिसहितम् । किच, ध्यायतीव पृथिवीत्यत्र श्रुतौ पृथिव्या अचलत्व- मपेक्ष्य ध्यानोपचारो दृष्टः । तस्मादपि लिगादासीन एव उपासीत ॥९॥ स्मरन्ति च ॥ १० ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाऽप्यस्थिरमासनमात्मन इत्यादिना बाह्या- सनविधानस्मरणाचासीन एवोपासीतायद्वा योगशास्त्रे पद्मकादीनां शारीरासनानां स्मरणादासीन एवोपासीतेत्यर्थः ।।१०।। (७ उपासने दिगादिनियमनिराकरणाधिकरणम् । सू०१) यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ।। ११ ।। दिग्देशफालेपु संशयः । किमगानाश्रितोपासनेषु दिगादि. नियमोऽस्ति न वति । तेप्वासननियमवदस्ति नियम इति प्राप्ते, ग्रूमः।माच्यादिदिनियमः, मदोपादिकालनियमो नदीतीरादि- देशनियमो वा नास्ति । कुतः। यत्र दिशि देशे काले वा चित्त. स्पैकाग्रता प्रत्ययप्रवाहोन्मुख्यं, तवो पासीत दिगादिविशेषा- ऽश्रवणादित्यर्थः । यद्वोपासन इष्टाया एकाग्रतायाः सर्वत्रा. विशेपादित्यर्थः । समे शुची शर्करावहिवालुकाविवर्जिते शन्द- जलाशयादिभिर्मनोऽनुकूले, न तु चतुःपीडने गुहानियाताश्रयणे भयौनपेदिति श्रुतिरपि चित्तस्यैकाग्न्यसम्पादके देशे उपासी- तेति दर्शयति । शर्करामूक्ष्मपापाणाः । जलाशयवर्जनं शीतनि- यत्पर्धम् । चक्षुःपीटनं मशकादिकम् । तस्मादुपासने दिगादि- नियमो नास्तीति सिद्धम् ।। ११॥ (८ उपासनानामामरणापर्तनाधिकरणम् । सू०१) आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ उपास्यमालात्कारद्वारा फलहेतुपूपासनेषु, अहट्वहनामकेषु ·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये १ पादः । संशयः किं कदाचिदुपासनं कृत्वोपरमेत,उत यावज्जीवमुपासी- तेति । पूर्वपक्षे कदाचित्कृतप्रत्ययाहत्तरदृष्टद्वारा मृतिकाले ध्येयबुद्धिहेतुत्वं फलम् । सिद्धान्ते धारावाहिकोपासनस्य साक्षा- देव तद्धेतुत्वमिति विभागः । तत्र देशादिनियमाऽश्रवणात्तद- भाववद्यावजीवमुपासनाऽश्रवणात् तदभाव इति प्राप्ते, ग्रूमः । आपायणाद्देहपातपर्यन्तमुपासीत । हि यतस्तत्रापि मरणकालेऽपि स यावत्क्रतुरस्माल्लोकात् मैति इति श्रुत्या ध्येयमत्ययानुवर्तन दृष्टम् । न च तददृष्टसाध्यम् । दृष्टे सम्भवति अदृष्टकल्पनानुप- पत्तेः । श्रुतौ सर्वनामार्थ उपासकः । ऋतुरुपासनम् । सदा तद्भावभावित इति स्मृतिश्च यावजीवमुपासनां दर्शयति । त. स्मादहनहोपास्तयो यावज्जीवमनुष्टेया इति सिद्धम् ।। १२ ॥ एवं ज्ञानसाधनानुष्ठाने यत्नाधिक्याथै फलाध्यायेऽपि सा- धनानुष्ठानक्रमं विचार्य फलाध्यायस्थां फलचिन्तामुपक्रमते- (९शानिनो जीयत पर पापलेपनिराकरणाधिकरणम् । सु०१) तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशौ तद्- व्यपदेशात् ॥ १३ ॥ तथाचास्य फलविचारप्रतिवन्धकंसाधनजिज्ञासाभावरूपा- ऽवसरसङ्गतिर्लब्धा। किं ब्रह्मविद्यापामुत्पन्नायां विदुपो भविष्य- पापाऽसम्बन्धपूर्वपापविनाशौ भवतो, न वेति सन्देहः । पूर्व- पक्षे सत्यामपि विद्यायां पापफलभोगाऽनन्तरं विद्यातो मुक्तिः फलं, सिद्धान्ते विद्योत्पत्यनन्तरमेव मुक्तिरिति बोध्यम् । तत्र फलभोग विना नास्ति विद्यया पापनाश इति मासे घूमः । तद- ऽधिगमे ब्रह्मसाक्षात्कारे सति उत्तरपूर्वाययोरविश्लपविनाशी भवत एव । कुतः । तयोपिंदुपि श्रुत्या व्यपदेशान् । यथा ·ब्रह्मामृतवाणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । पुष्करपलाश आपो न लिप्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिप्यत इति श्रुतिर्विद्यात उत्तरस्य पापस्य अश्लपं दर्शयति । तायेपीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रयेवैवं हाऽस्य सर्वे पापानः प्रयन्त इति श्रुतिर्विधातः पूर्वस्य पापस्य विनाशं व्यपदिशति । एवं निर्गुणविदोऽपि पापलयं व्यपदिशति । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे इत्यादिका श्रुतिः ॥ तस्माद् प्राविधावतः पूर्वोत्तरपापासम्बन्ध इति सिदम् ।। १३ ।। (१० प्रहात्ममयसानिनः पुण्यलेपनिराकरणाधिकरणम् । सू०१) इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ १४ ॥ पूर्व ब्रह्मविद्यातः पापनाशासम्बन्धायुक्ती । तद्वत् पुण्यस्यापि नाशासम्बन्धी भवतो, न चेति सन्देहे, तत्वज्ञानपुण्ययोः शास्त्री- यत्वेनामिहोत्रदर्शयोरिव विरोधाभावान्न सम्भवत इत्यभ्यधिका- शङ्कायां पूर्वन्यापमतिदिशति ॥ इतरस्यापि पापादितरस्य पुष्पस्पाऽप्येवमयवदरलेपो विनाशच ज्ञानाद्भवतः । उभे उ विष एते तरतीत्यादिश्रुतिषु पापासम्बन्धवत् पुण्यासम्बन्धस्पापि व्यपदेशात् । श्रुती उ-शब्दोऽप्यर्थः । पप ब्रह्मसाक्षात्कार- वान् । सूत्रे तु-शन्दोजधारणार्थः । एवं ग्रह्मसाक्षात्कारवतः पुरुषधोरेयस्य पुण्यपापयार्बन्धहेत्वोरभावादेहपाते मुक्तिरवश्य भवत्येवेत्यधिकरणदयस्य फलमुक्तम् । अमिहोप्रदर्शयोरविरुद्ध- फलत्वमुपाधिः । अस्याऽतिदेशलान पासात्यापेक्षा ॥१४॥ (११ सानादनारम्यपुण्यपापयोरप निवृत्यधिकरणम् । मू०१) अनारब्धकार्ये एव तु पूर्व तदवधेः ॥ १५ ॥ पूर्व ज्ञानाद कर्मक्षय उक्तः। तस्य प्रारम्धकर्मव्यतिरिक्तविपय- लेनाप्रापवादा सङ्गतिः । झानजन्यकर्मक्षयः किमविशेषण ·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याय १ पादः। कर्ममान्नस्य भवति, उत प्रारब्धकर्मव्यतिरिक्तस्येति संशयापूर्व- पक्षे जीवन्मुक्त्यासद्धिः फलं सिद्धान्ते तत्सिदिरीित बोध्यम्।तत्र, क्षीयन्ते चास्य कर्माणीत्यविशेपेण श्रवणात् कर्मपात्रस्य क्षय इति प्राप्ते, ग्रूमः । ये पुण्यपापे एतदेहावच्छेदैन सुखदुःखानुभवार्य प्रवृत्ते, ते आरब्धकार्ये तयतिरिक्त अनारब्धकायें, पूर्वे अनादि- भवपरम्परायां ज्ञानोत्पत्तिपर्यन्तं सश्चिते ते एव क्षीयते । कुतः? । तदवधेः ॥ तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सं- पत्स्य इति देहपातावधिश्रवणादित्यर्थः । तथाच विशेपश्रुत्यनु- सारादविशेषश्रुतिर्नेतव्येति भावः। ब्रह्मात्मत्वसाक्षात्कारवान् पावन विमोक्ष्ये, न विमोक्ष्यते, तस्य तावदेव चिरं तावानेव देहपातरूपो विलम्बः । अथ मारब्धकर्मभोगाइहपातानन्तरं सम्पत्स्ये ब्रह्म सम्पत्स्यत इत्ययः॥ १५॥ (१२ अग्निहोत्रादिनित्यकर्मणो नाशनिराकरणा-) (ऽधिकरणम् । सू०२) अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तदर्शनात् ॥ १६ ॥ पूर्वमानारयकार्याणां कर्मणां ज्ञानात् क्षय उक्तस्तस्य नित्य- नैमित्तिकातिरिक्तानारन्धकार्यकमविपयत्वेनात्राऽपवादात् सह- तिः । किं नित्यनैमित्तिकं कर्मजातम् अनारन्धकार्यकर्मवज्ञाना- व क्षीयते, न वेति सन्देहः । पूर्वपक्षे काम्यकर्मण इव मुमुक्षूणां नित्यनैमित्तिकयोरप्यननुष्ठानं, पङ्कमक्षालनन्यायान् ।सिद्धान्त तदनुष्ठानमिति फलं बोध्यम् । तत्राऽनारब्धकर्मत्वाविशेषा- नित्यनैमित्तिककर्मजातं शनाद शीपत्त इनि माले, एमः । अग्निहोत्रादि नित्यनैमित्तिकं कर्म । सत्कार्यायव । तस्य ज्ञान- स्य यत् कार्प मुक्तिरूपं तस्मा एव सवयुस्यादिपरम्परयाकुन।।

·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । नदर्शनात् ॥ यज्ञादिश्रुतौ ज्ञानहेतुत्वदर्शनादित्यर्थः । तयाच ज्ञानरूपफलेकनाश्यत्वं नित्यनैमितिककर्मजातस्य । नचात्र पङ्क- प्रक्षालनन्यायः । ज्ञानार्थत्वेनानुष्ठानस्यार्थवत्त्वादिति भावः॥१६ ननु नित्यादेर्शानार्थत्वे तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदः साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्यामितिविनियोगवाक्यं किं विपयक- मित्यत आह- अतोऽन्यापि ोकेषामुभयोः ॥ १७ ॥ अतोऽग्निहोत्रादेर्नित्यादिरूपाद् अन्याप्यस्ति काम्यरूपा साधुकृत्यातिद्विपयमिदमेकेषां शाखिनां विनियोगवाक्यम्। तस्या ज्ञानानुपकारफत्वात् । तच्चानुपकारफलमुभयोजैमिनिबादरायण- योराचार्ययोः सम्मतमित्यर्थः । नन्वस्याः काम्यसाधुकृत्याया इतरस्याप्येवमसंश्लेप इत्यत्र नाश उक्तः । कथं तस्या विनियोग इति चेत् । अत्र वक्तव्यम् । मुहृदः साधुकृत्यामुपयन्तीत्यस्य कोयः। न तावत्तामेव प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । द्रव्यादिवत्तस्याः प्राप्त्ययोगात् ॥ नाऽपि तत्फलं प्राप्नुवन्तीत्यर्थः । शास्त्रफलं प्रयोक्तरीति न्यायविरोधात् । न च वैश्वानरोप्टिन्यायः । अश्रव- णाव मुहृदोऽनुद्देश्यत्वाच । तस्माद्विद्वत्सेवाकर्तरि मुहृदि विटू- निष्ठा साधुकृत्या स्वतुल्पां साधुकृत्यां जनयति, स्वयं च ज्ञाना- अश्यतीत्यविरोधः, समानः पापकृत्यायामूहः । अर्थवादत्त्वा- मातीवाभिनिवेष्टव्यम् ॥ १७॥ (१३ नित्यकर्मणो विद्यासाधनताधिकरणम् । सू०१) यदेव विद्ययेति हि ॥ १८ ॥ .पूर्व मुमुक्षुणा ज्ञानार्थ नित्यादिकमनुष्टेयमित्युक्तम् । तरिक- ·चेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये १ पादः । ३७१ माश्रितोपासनसहितमेव शनार्थमनुष्ठेयमितिनियमा,उनोपास्ति- सहितं केवलं वाऽनुष्ठेयमित्यनियम इति संशयः । एकविषयत्वं सङ्गतिः । पादसङ्गतिस्तु प्रासङ्गिकी वोध्या । पूर्वपक्षे केवल- स्य नित्यादेर्शानहेतुत्वासिद्धिः फल, सिद्धान्त तसिद्धिरिति बोध्यम् । तत्र नियमे प्राप्ते,यूमेः नियमोनयुक्त इति । तथाहि ।यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीतिश्रुतिविधया सहितस्य कर्मणो वीर्यवत्तरत्वं ब्रुवन्ती विद्याहीनस्य कर्मणो वीर्यवत्वं फलहेतुत्वरूपं दर्शयति । तच्च केवलकर्मणो ज्ञानरूपफलहेतु- स्वाभावे न युक्तं स्यात् । तस्मात् केवलमापि कर्म ज्ञानहेतुरित्य- ऽनियम इति सिद्धम् ॥ १८॥ एवमनियमेनाग्निहोत्रादिकर्मणो ज्ञानार्थत्वान ज्ञानेन क्षय इत्युक्तम् । इदानीं मारब्धकर्मणामनारब्धकायें एव वित्यत्र ज्ञानानिवर्त्यत्वेनोक्तानो निवृत्तिप्रकारमाह- (१४ अधिकारिणामपि मुक्तिनियत्यधिकरणम् । सू०१) भोगेन वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ॥ १९॥ किं ब्रह्मसाक्षात्कारवान् देहपाताऽनन्तरमपि संसरति, न वेति सन्देहः । पूर्वपक्षे साक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः । तत्र देहपातात् पूर्वं यथा साक्षात्कारेऽपि संसारानुत्तिरेवं देहपातानन्तरमपीत्यनारब्धा- ऽधिकरणदृष्टान्तेन मासे, ग्रूमः । सश्चितकर्मणां ज्ञानानाश उक्तः। इतरे त्वारन्धकार्ये पुण्यपापे भोगेन क्षपयित्वा, विद्वान् ब्राम सम्पद्यते । अथ सम्पत्स्य । ब्रह्मव सन् ब्रह्माऽप्यतीत्यादि. श्रुतिभ्यः । देहपातात् पूर्व पारधर्मणां सचाव कुलाल- चक्रभ्रमिन्यायेन मिथ्याज्ञानरूपनिमिचनाशेऽपि अविधालेशानु-

·..
.
३७२
ब्रह्मामृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
वृत्तियुक्ता । तद्भोगानन्तरं कस्यचिदपिकर्मणो जन्ममरणलक्षण-
संसारहेतोरभावान्न संसारः । तस्माद्भोगेन मारन्धकर्मनाशा-
ऽनन्तरं विद्वान् स्वरूपानन्दात्मनावस्थानलक्षणं स्वास्थ्यं मोक्षा-
ख्यं लभते इति सिद्धम् ॥ १९ ॥
इति श्रीब्रह्मयत्ररत्ती ब्रह्माऽमृतार्पण्यां चतुर्याध्यायस्य
प्रथमः पादः ॥४॥१॥

·. घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये २ पादः । चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ ४ ॥ २॥ पूर्वपादान्त्याधिकरणे उफ्रान्त्यनपेक्षा निर्गुणमाप्तिरुक्ता । इदानी सगुणविद्याफलभूतस्य ब्रह्मलोकस्योत्क्रान्ति विना माप्स्पयोगातु तत्फलं निरूपयिष्यन्नेव तदेतुभूतामुत्क्रान्ति निर्गुण- ब्रह्मविद्व्यतिरिक्तसर्वजनसमानां निरूपायितुं पादमारभ्यते- (१ वागादीनां मनासे वृत्तिलयाधिकरणम् । सू०२) बाङ् मनसि दर्शनाच्छब्दाच ॥ १ ॥ अस्त्युत्क्रान्तिक्रमवोधिका श्रुतिः । अस्य सोम्य पुरुषस्य भयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे माणस्तेजसि तेजः पर- स्या देवतायामिति । प्रयतः प्रियमाणस्येत्यर्थः । तत्र वाट् मनसि सम्पद्यत इत्यत्र संशयः।कि रत्तिमत्या वाच एव मनास लयात्मकसम्पत्तिरुच्यते, उत वाग्डत्तेरेवेति । पूर्वपक्षे स्त्रोपादाने स्वस्य लय इति न्यायासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति वोध्यम् । तत्र श्रुतिबलाद्वाच एव मनसि लय इति माते, यूमः । उक्तिगिति भावव्युत्पत्त्या वाक्शन्देन वाग्मृत्तिरुच्यते । मनो- वृत्तौ सत्यामेव मनसि वाग्वृत्तिः सम्मलीयते । कुतः। दर्शनादा। मनोहत्तौ सत्यामेव लोके वाग्वृत्तिलयस्य दर्शनाद । तईि, चाह मनसि इति श्रुतेः का गतिरित्यत आह ।। शब्दाचेति ॥ स्त्रो- पादान इत्यवाधितन्यायाऽनुसारेण वाक्वान्दो चिटचिमतोरभे- दोपचारेण भावव्युत्पत्त्या पा नेय इत्यर्थः । नन्वनुपादाने सृत्ति- लयो वा फयमितिचेन्न । अग्निरत्तिलयस्यानुपादानाप्मु दर्शना- दिति ॥१॥ उक्तश्रुती वाच एव श्रवणादिन्द्रियान्तराणां चक्षुरादीनां मनसि रत्तिलयो नास्तीति भ्रमं वारयति- ·- वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये २ पादः । वाक्ये किं प्राणस्य वृत्तिलयस्तेजसि, उत जीव इति सन्देहे, श्रुतिवलाचेजस्येवेति प्राप्ते, सिद्धान्तयति- (३ प्राणानां जोवे लयाधिकरणम् । २०३) सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥ वाक्यक्रमादर्यक्रमाचाधिकरणक्रमो बोध्यः । स माणो- अध्यक्षे कार्यकारणसवातस्वामिनि तत्साक्षणि वा जीचे निवृत्त- वृत्तिः सनवतिष्ठते । कुतः । तं नीवं पति उपगमानुगमनाव- स्थानेभ्यः । यथा राजानं यात्रेच्छावन्तं सन्तं भृत्या आभि- मुख्येनाऽऽगच्छन्ति, एवमेवेपमात्मानमन्तकाले सर्वे माणाः अभिसमायन्तीति श्रुतिरिन्द्रयाणां मुख्यमाणसहितानां जीवं प्रत्याभिमुख्येनाऽगमनं दर्शयति । तमुत्क्रामन्तं माणोऽभूत्क्राम- तीति श्रुतिर्गच्छन्तं जीवं प्रत्यनुगमनं माणस्य दर्शयति । स विज्ञानो भवतीति श्रुतिः करणव्युत्पत्त्या विज्ञानशब्दवाच्येन्द्रिय- जातस्य प्राणसहितस्य प्राप्तव्यकर्मफलज्ञानवति जोवेवस्थान दर्शयति । तस्माज्नीवे एव माणस्य वृत्तिलयः ॥ ४ ॥ ननु कयं तर्हि माणस्तेजसीति श्रुतिरित्यत आह- भूतेषु तच्छुतेः ॥ ५॥ तच्छ्रुतेः माणस्तेजसीति श्रुतेः सूक्ष्मात्मना विद्यमानेषु नेजासाहितेषु उत्तरदेहारम्भकेषु पञ्चभूतेपूपाधिपूपहितत्वेन विद्य- माने जीवे प्राणस्य वृत्तिलय इत्यवगन्तव्यम् । उपगमादिश्रुत्य- न्तराऽनुसारान् । तयाचोपहितीवमाप्ती माणस्योपाधितनआदि- भूतमारसिद्धत्वात् माणस्तेनसीचि शुत्युपपचिरित्यर्पः ॥५॥ ननु प्राणस्तेजसीत्येकस्यैव तेजसः श्रवणात कयं तेनास- हितेषु भूतम्वित्युक्तमित्यत आह- - ·. ३७६ ग्रला मृतवार्पणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥६॥ एकस्मिन्नेव तेजसिजीव उत्क्रान्तिसमये नावतिष्ठते । उत्तर- देहस्य पाचभौतिकवन पञ्चभूतेषु स्थितेरावश्यकत्वात् । दर्श- यतो होममय रदत्यधिकरणे व्याख्याते मश्ननिरूपणे । यद्वा श्रुतिस्मृती इमपर्य दर्शयतः । पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमय इत्याचा श्रुतिः । अण्व्यो मात्राविनाशिन्यो दशादानां तु याः स्मृताः! ताभिः साईमिदं सर्व संभवत्यनुपूर्वश, इति स्मृतिः ।। अण्व्यः सूक्ष्माः, मोयन्त इति मात्राः प्राइमोक्षादविनाशिन्यो दशानां पञ्चानां भूतानामित्यर्थः ॥ ननु जीवस्योत्क्रान्तिकाले भूताश्रयत्वम् । ती ए यचतुः कर्म ईव तचतुरिति कथियत्त्वोधकश्रुतिविरुद्धमितिचेन्न । कर्मणो बन्धनिमित्तत्वेनाऽऽभपत्वं भूतानां देहोपादानत्वेनाश्रय- त्वमित्यविरोधात् । ती याशवल्ययाऽऽर्तभागी यज्जीवापार- भूतम् ऊचतुः तत्कमवति श्रुतेर्वचनम् ॥ ६ ॥ (४ उपासकाऽनुपासक्योयत्मान्तिसामान्याधिकरणम् । सू०१) समाना चाऽसृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोप्य ॥ ७ ॥ पूर्वोक्तामुमान्तिमुपजीव्य संदिह्यते-फिमुल्फ्रान्तिरविदुप पवात विदुपो ददादिमगुणमानोपासफस्पापीति । तत्र, तया ध्वमायनमृतत्वमेतीति दहरांपासफस्प मोक्षश्रवणादारिदुप एको रमान्तिरिति माप्ते, घूमः । मतिः सरणानुलो देवयानमार्गः । मदुपक्रमात् पूर्वभाषिनी गोत्क्रान्तिः सा सगुणग्रह्मविदविद्रुपीः समानव । अस्य सोम्य पुस्पस्य मयतो वामनसि संपधत इत्पा- दिमामान्यश्रवणान् । ननु कयं नहि सगुणविधायाममतल- श्रवणमिनिनग्राह|अमनलं चेति।। उप दाह इनिधानोरिदं रूपम्।

·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये २ पादः । अनुपोष्यति । रागादिक्लेशानदग्वेदमापेक्षिकममृतत्वं ब्रह्मलोक- मामिलक्षणं, न मुख्यो मोक्षः। अतएव तयोर्ध्वमायन्निति मूर्धन्य- नाडीद्वारोत्क्रान्तिपूर्वकत्वममृतत्वस्य दर्शितम् । तस्माद्विद्वदविदुषोः समानवोत्क्रान्तिरिति सिद्धम् ॥ ७॥ ननूत्क्रान्तिः समानेत्ययुक्तम् । मृतस्य स्वरूपत एवाऽत्य- तं ब्रह्मसंपत्तेरित्याक्षेपे इदमारभ्यते- (५ उपासकस्प ब्रह्मणि स्वरूपेण लयनिराकरणाधिकरणम् । सू०४) तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८॥ तेजः परस्यां देवतायामित्यत्र तेजः सजीवं सेन्द्रियजातं समाणं मनासहितं भूतान्तरसहितं परमात्मनि संपद्यत इति सूक्ष्मशरीरस्य लयः श्रूयते।स लयः किमात्यन्तिक एवोताऽना- त्यन्तिक इति संशयः । पूर्वपक्षे मृतमात्रस्य मुक्तिः, सिद्धान्ते तदभाव इति बोध्यम् । तत्र ब्रह्मण उपादानवादात्यन्तिक एव लय इति प्राप्ते, ब्रूमः । तद् उक्तविशेषणं सूक्ष्मं तेजः, आपीते- रामोक्षाद् अवतिष्ठते ॥ योनिमन्ये मपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसंपन्ति यथार्म यथाश्रुतम्, इति संसार- व्यपदेशात् । विधितत्त्वज्ञानशास्त्रयोर्मतमात्रस्य मुकायाऽऽनश्य प्रसज्येत । तस्मात् सुपुताविकानात्पन्तिको लयः ॥८॥ ननूक्तलक्षणतजो यद्यस्ति तर्हि देहानिर्गच्छत् पार्यस्थैरुप- लभ्येत, प्रतिहन्येत चेष्टादिवन्मूर्नान्तरेणेत्यत आह- सूक्ष्मं प्रमाणातच तोपलब्धे ॥ ९ ॥ चकारः स्वरूपसौमयसमुच्चयार्थः । उक्तं तेनः परिमाणतः स्वरूपतश्च सूक्ष्मम् । सरेणुवचक्षुर्वच तस्य नाहीद्वारा निष्क्रमण- ·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । श्रुत्या तथा सूक्ष्मत्वेनोपलब्धः । अत्र सूक्ष्मत्वेनैव, स्वच्छत्व- मुपलक्ष्यते । तथाचानुद्भूतरूपयत्वेन सूक्ष्मत्याचक्षुर्ननोपलभ्यते स्वच्छत्वान्मूर्तान्तरेण नप्रतिहन्यते, स्वल्पत्वानाड्यादौ संचारोप- पचिरिति ॥९॥ नोपमर्दैनातः ॥ १० ॥ अतएव स्वच्छत्वलक्षणात् सौम्यादसक्तत्वरूपादस्य सूक्ष्म- शरीरस्य स्थूलदेहस्य दाहच्छेदादिनिमित्तेनोपमर्दैन नोपमर्द इत्यर्थः ॥ १० ॥ सूक्ष्मदेहसद्भावे चोप्मलिङ्गकमनुमानमाह- अस्यैव चोपपत्तेरेप ऊपमा ॥ ११ ॥ स्थूलदेहे एप उपलभ्यमान ऊप्मा अस्यैव सूक्ष्मदेहस्य धर्मः । सत्येव सूक्ष्मदेहे तदुपलब्धस्तदभावे मृतदेहे तदनुपलब्धे- रित्पन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्धर्मत्वस्यैवोपपत्तेरित्यर्थः ॥११॥ आमृत्युपक्रमाधिकरणे मुख्याऽमृतत्व उत्क्रान्त्यभावोदर्शि- तः। स न युक्त इत्याक्षिपति- (६ आत्मैक्यज्ञानिनःप्राणानां देहादनुत्मान्त्यधिकरणम् । सू०३) प्रतिषेधादितिचेन्न शारीरात् ॥ १२ ॥ व्यवहिताधिकरणेनाऽस्य सहतिः । किं निर्गुणब्रह्मविद उत्क्रान्तिरस्ति न वेति सन्देहे, अस्तीति प्राप्तम् । ननु अथा- ऽकामयमानो योऽकामो निष्काम आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति परब्रह्मविदः शरीरात् प्राणोत्क्रान्तिप्रति- पेधानास्त्युत्क्रान्तिरितिचेन्न । शारीराजीवादयं प्राणोत्क्रान्ति- प्रतिषेधो न शरीरात् । न तस्मात् माणा उत्क्रामन्तीति माध्य. न्दिनिशाखायां जीवादेव प्राणोत्क्रान्तिमतिषेधस्य श्रुतत्वात् । तस्मात प्राणादिसहितस्य परब्रह्मविदोऽप्युत्क्रान्तिरस्तीति पूर्व-

·३७९
घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याय २ पादः।
पक्षः । श्रुत्यर्थस्तु, मुक्तिमक्रमार्थोऽयशब्दः । वाद्यपियकामना-
शून्यत्वमकामत्वम्।मानसिकविपयकामनाशून्यत्वं निष्कामत्वम्।
प्राप्तस्वरूपानन्दतमत्वमातकामत्वम् । तत्र हेतुरात्मकाम इति।।१२।।
सिद्धान्तयति-
स्पष्टो ोकेषाम् ॥ १३ ॥
एकेषां काण्वानां शाखायां प्राणानां परब्रह्मविदेहाद्
उत्क्रान्तिमतिपेधो हि यत उपलभ्यते, अतो न तस्योत्नान्ति-
रस्तीत्यर्थः । तथाहि । यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात् माणा
उरझामन्त्याहो नेस्यार्तभागमश्ने द्वितीयमनुत्क्रान्तिपक्षमाश्रित्य
याज्ञवल्पयो नोक्रामन्तीत्युक्त्वा तर्हि माणोत्मान्त्यभाये मृतोन
भवेदित्याशङ्कय, अत्रैव समवनीयन्त इति माणविलयं पति-
झाप तत्सिद्धये स उच्छ्वयत्याध्यायत्याध्मातो मृतः शेत इत्यु-
रक्रान्त्यवधेर्देहस्योच्छ्वयनादिकमाहाएतत्सामान्यान्माध्यन्दिनि-
शाखायामपि तस्मादित्यनेन देहस्यैव ग्रहणं बोध्यम् । उत्पन्ना-
ऽत्मसाक्षात्कारस्य यत्र यदा अयं स्थूला प्रत्यक्षः पुरुपो देहो
नियते सर्वचेष्टाशून्योऽतिशीतलो भूमौ शेते तदास्मादेहात माणा
उत्क्रामन्त्याही पक्षान्तरे । न अव नाशं यान्तीति प्रश्नार्थः।
अत्र माणशब्देन सूक्ष्मदेह उक्तः सन्देहः । उच्छ्वयनि उडून्यो
भवति 1 नन्वयं रोगः कथन ? इत्यत आह । आध्मायतीति ।
वा न वायुना पूरितो विविधान् शब्दानाभेरीवत् करोति। यत
आध्मातः शब्दवान् मृतो विलीनसूक्ष्मशरीरः सन् भूमी शेत
इत्यर्थः । तस्माजीवाद प्राणोत्मान्तरमाप्तत्वेन निपधायांगाद्
विद्वदेहादेव प्राणोत्क्रान्तिपतिपंध इति न विदुपी मार्गान्कान्नी
स्मयते ॥ १४ ॥

·३८० ग्रहाऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । महाभारते मार्गोत्क्रान्स्योरभाव:- सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः। देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदपिण, इति ।। पदशब्दः प्राप्यवाची । स्वातिरिक्तपदशून्यब्रह्मविदः पदै- पिणो देवा अपि मार्गे मुह्यन्ति मार्ग न जानन्ति तदभावादित्य- ऽर्थः । तस्माद्विदुपः स्वरूपे ब्रह्मण्येवमाणानां लयो, नोत्क्रान्ति- रिति सिद्धम् ।। १४ ॥ ननु ब्रह्मणि माणलय इत्युक्तं, तदयुक्तम् । पृथिव्यादिषु लयवतरित्याक्षेप इदमाह- (७ तत्ववित्प्राणानां परमात्मन्येय लयाधिकरणम् । सू०१) तानि परे तथा ह्याह ।। १५ ॥ किं विदुपः प्राणशब्दाऽभिधेयमूक्ष्मदेहलयः पृथिव्यादिपु उत परब्रह्मणीति संदेहे, गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा इति विद्वद्विपयश्रुत्यैव पृथिव्यादिषु लयावगमातेवेव लय इति पूर्वपक्ष यद्यपि मनःसहितानि दोन्द्रियाणि पश्चभूतसूक्ष्मसहितानि पञ्च- प्राणसहितानि वा पोडशकलाः सन्ति । तथापि घ्राणमनसोरेक- पृथिवीविकारत्वनश्यविवक्षयाश्रुतौ पञ्चदशेत्युक्तम्।प्रतिष्ठाशब्देन तत्तत्कलोपादानानि पृथिव्यादीन्युच्यन्ते । तानि कलागतास्तत्र लीना इति यावत् । तत्र सिद्धान्तः । तान्युक्तविशेषणानीन्द्रिया- णि पोडशकलात्मकमूक्ष्मदेहरूपाणि परे ब्रह्मणि लीयन्ते । तथा- हि आह श्रुतिः । एवमेवास्य परिद्रप्टुरिमाः पोडशकलाः पुरुषा. यणाः पुरुपं प्राप्यास्तं गच्छन्तीनि । यथा नद्यः समुद्रं पाप्यास्तं गरछन्ति एवमेवास्य जीवस्य परि सर्वतोऽनवच्छिन्नं मत्यपूपं ब्रह्म द्रष्टुरिमाः स्वानुभवगम्याः कलाः पुरुपाश्रयास्तं पाप्य लयं यान्तीत्यर्थः स्वोपादाने स्वस्य लय इति व्यासिमूलकव्यावहारिक- ·. वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये २ पादः । प्रमाणानुमानापेक्षया पूर्वश्रुतौ पृथिव्यादिपु लिङ्गशरीरलय उक्तः। तत्त्वावेदकश्रुत्यपेक्षया ब्रह्माविवर्तस्य सर्वस्य ब्रह्मणि लयो द्वितीय- श्रुतायुक्त इत्यविरोधः ॥ स्वोपादानेषु प्रलीनाः कलाः स्वोपा- दानैः सह ब्रह्मणि विनश्यन्तीति श्रुतिद्वयतापर्यम् ॥ १५॥ (८ तत्वविद्वागादिलयस्य निःशेपत्याधिकरणम् । सू०१) अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ सोऽयं विद्वत्कलाविलयः किमविदुप इवाऽनात्यन्तिकः उतात्यन्तिक इति संदेहः । एकविपयत्वं सङ्गतिः । पूर्वपक्षे मोक्षा- ऽसिद्धिः फलं, सिद्धान्ते नत्सिद्धिरिति बोध्यम् । यत्र फलं नोच्यते तत्र पूर्वोत्तरपक्षसिद्धिः फलमिति मन्तव्यम् । तत्र ना- त्यन्तिको लय इति मासे, धूमः । विदुपः फलानां ब्रह्मणा सहा- त्यन्तमविभाग एव, न साऽवशेपो लयः कलानाम् । कुतः । फलानां लयोक्त्यनन्तरं, भिद्यते चाऽऽसां नामरूपे इति कलानां शत्यात्मकनामरूपयोः पुरुषे लयमुत्का, स एषोऽकलोऽमृतो भवतीति वचनादित्यर्थः ॥ १६ ॥ परविद्याचिन्तां प्रासङ्गिकी समाप्य प्रकृतामपरविद्याचिन्ता- मनुसरति-~- (९ उपासफस्योत्मान्तर्विशेषाधिकरणम् । सू०१) तदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्त- च्छेपगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७॥ आमृत्युपक्रमाऽधिकरण सगुणब्रह्मविदाम् विदुषां च समानोरक्रान्तिरित्युक्तम् । तत्र विद्युत्क्रान्ती विशेषोऽयोच्यते । तस्य लीनवृत्तिकवागादिसमृद्दस्योत्क्रमिप्यतो जीवस्यौक आय- ·ब्रह्मा मृतयर्पिणीसमाख्यत्तिसहितम् । तनं हृदयं तस्य यद नाडीद्वारमुखं तस्य ज्वलनं माप्तव्यकर्म- फलमानरूपं प्रद्योताख्यमादौ भवति । तेन प्रद्योत्येन प्रकाशित- द्वारो विद्वानविदाँच भवति । तथाहि श्रुतिः। तस्य हैतस्य हृदय- स्याघ्र प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेन एप आत्मा निजामति चक्षुपो वा मूर्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य इति । तत्र संश- यः । किमविदुप इव विदुपोऽप्यनियतेन केनचिद् दारेणात्का- तिरुत मूर्धन्यनाडीद्वारेण नियतेनैवेति । तत्र विदत्कलानां वचनादविभागवचक्षुपो वेत्यनियमवचनादनियतेनेति मासे, ममः । दहरादिसगुणग्रलोपासफस्प मूर्धस्थानादेव निष्क्रमण विद्यासामर्थ्यात् । अन्यथा द्वारनियमाभावे विद्यात उत्कृष्टफल- माप्तिन स्यादित्यर्थः। ननु दारानियमेऽप्युत्कृष्टफलमाप्तिर्भविष्य- तीत्यत आह ॥ तच्छेपगत्पनुस्मृतियोगायेति ॥ तस्याः सगुण- रियायाः शेपभूता या गतिर्मुर्धन्यनाडीमभृतिमार्गस्तस्यानु. स्मृतियानं, तदिधानाच । तेनैव ध्यातेन मार्गेण निष्क्रमणं युक्तम् । अन्यथा द्वारानियमेऽपि फलमाप्ती मार्गध्यानविधि- बंपर्य स्यात् । तस्माद् हनिष्ठेन ब्रह्मणा सूपासितेनानुगृहीत. स्तद्भावमापनो विद्वान्मूर्धन्ययर शतनाढीभ्योऽधिकया निष्का- मति। अविद्रास्त्वितराभिर्नाडीभिः । तथाच श्रुतिर्दिब्रह्मविधायां, शतं चैका च हृदयस्य नाट्यस्तासां मूर्दानमाभिनिःसनका। तयो- र्वमापनमृतत्वमेति विपरन्या उत्क्रमणे भवन्तीति । विप्पट नानागतयः । तस्माद् हृदयादुगनया भास्वरया मूर्थानं गतया सूर्यरश्मिभिरेकीकृतथा ग्राननाच्या विद्वाग्निफ्रामतीति सिद्धम्।।१७ (१० रात्रिमृतस्यापि रपम्पनुमारिवाधिकरणम् । सू०२) रशयनुसारी ॥ १८ ॥ दारमहापियायमित्र प्रत्यनारीरश्मिसम्पन्धमुरत्वा, .

·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये २ पादः । ३८३ अथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रायत्ययतैरेव रश्मिभिरूप्रमाक्रमत इति पूर्वोक्तरीत्या ब्रह्मनाध्या निष्क्रामतो रश्म्यनुसारित्वमुक्त- म् । तदाश्रित्य सन्दिव्यते । कि रश्म्पनुसारित्वमहान मृतस्पर भवत्युत रात्रावपीति । पूर्वपक्षे रात्रौ मृतस्य सूर्योदयापेक्षा, सिद्धान्ते तदनपेक्षयैव ब्रह्मलोकमाप्तिरिति फलम् ॥ १८ ॥ .. तबाहनि रात्री वा मृतो रइम्पनुसारीति सिद्धान्ते प्रतिज्ञा तामाक्षिप्य समाधत्ते- निशि नेतिचेन्न संबन्धस्य यावद देहभावित्वा- दर्शयति च ॥ १९ ॥ अहनि सूर्यरश्मिनाडीसम्बन्धस्य सत्वात्तत्रैव मृतो रश्म्प- ऽनुसारी, निशि तु न भवति । तदसचादितिचेन । नाडीराश्मि- सम्बन्धस्य यावदेहभावित्वात् । यावद्देहभावित्वं च श्रुतिदर्शय- ति । अमुष्मादादित्यात् प्रतायन्ते ता आसु नाडीपु सूप्ता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्तेऽमुप्पिन्नादित्ये सूप्ता इति । मतायन्ते विस्तृता भवन्ति रश्मयः । सप्ताः सम्बदाः । ननु तत्र सम्बन्धः श्रुतो, न तस्य यावदेहभावित्वमित्याशा प्रमाणान्तरसूचकः सौत्रश्वकारः प्रयुक्तः। रात्रावप्योष्ण्यस्य देहे दर्शनादश्मिसम्बन्धो- ऽनुमेय इति । तस्मादहाने रात्री वा मृतो विद्वानविलम्बेनैव रसम्पनुसारीति सिद्धम् ॥ १९ ॥ (११ उपासकस्य दक्षिणायनेऽपि विद्याफलाधिकरणम् । सू०२) अतथ्यायनेऽपि दक्षिणे ॥ २० ॥ किं दक्षिणायने मृतो विद्वान् विद्याफलं मामोति न वैति सन्देहे उत्तरायणप्राशस्त्यमासिदीष्मस्य तत्मतीक्षादर्शनाम न मामोतीति प्राप्ते, अतिदिशति पूर्वन्यायम् ॥ अतथेति ॥ अत

·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
एव च कालान्तरप्रतीक्षाऽनुपपत्तेपिंघाया नित्यवत् फलसम्बन्ध-
श्रवणादक्षिणेऽप्ययने मृतो विद्वान् फलमामोत्येवेत्यर्थः । अविदु-
पामुत्तरायणं प्रशस्तमिति । अभिवदनरूपसदाचारे महत्त्यर्थ,
पित्मसादलब्धस्वेच्छामरणज्ञापनार्थ वा भीष्मस्य विदुप उत्तरा-
यणमतीक्षेति भावः ॥२०॥
ननु भगवद्गीतासु- यत्र काले त्वनात्तिमात्तिं चैव
योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतपति कालमेव
प्रतिज्ञायाऽहरादिकालविशेपस्यानात्तये नियतत्वोपदेशात् कथं
रात्री दक्षिणायने वा मृतो विद्वाननात्तिमाप्नुयादित्यत आह-
योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते ।। २१ ।।
योगिनःस्मार्तविद्योपासकान् प्रत्ययम् अहरादिकालविशेपः
स्मर्यते । स्मार्तत्वप्रत्यासत्तेः । न श्रौतदहरायुपासकान् प्रति ।
नन्वत्र योगो द्हरायुपासनमेवाऽस्तु, तत्राह ।। स्मार्ते चैते इति ।
ब्रह्मार्पणबुड्या कृतनित्यानिमहोत्रादिकर्मयोगः । अनाश्रितः कर्म-
फलमित्यादिस्मृतेः । धारणापूर्वकाऽकर्तृत्वाऽनुभवः सांख्यम् ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्निति स्मृतेः । तथाच एते
योगसांख्ये स्मार्ते एव, न श्रोतविद्यारूपे । तथाच श्रुतिस्मृत्यो.
रर्यभेदान धातोपास्तिपु कालनियमः। यदि च श्रुत्युक्तदेवयान-
पिठ्याणयोरेवाऽत्र स्मृतावपि प्रत्यभिज्ञानात् स्मृती काल-
शब्देन तदभिमानिदेवताग्रहणं श्रुतिसमानार्थत्वाप क्रियते ।
तदा अहरादिकालाऽभिमानिदेवताना सर्वदा सचान विदुपोमती
फालनियमापेक्षेत्यनवद्यम् । तस्माद् यदा कदाचिन्मृतो विद्वान्
विद्याफलं प्राप्नोतीति मिद्धम् ।। २१ ॥
इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्ती चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः ॥४॥२॥

·- वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ३ पादः । चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥४॥३॥ एवं सगुणविद्याफलमालये देवयानमार्ग वस्तुं तदङ्गोत्क्रान्ति- चिन्ता कृता । सम्पत्यङ्गिनं देवयानमार्ग वस्तुमयं पाद आरभ्यते-- (१ अर्चिरादिकस्यैव ब्रह्मलोकमार्गताधिकरणम् । सू०१) आर्चरादिना तत्प्रथितेः ॥ १॥ अस्मिन् ब्रह्मलोकमाप्तिहतौ मार्गे श्रुतीनां विप्रतिपत्तिः । नाडीसम्बद्धरश्मिरूपो मार्गः कविच्यते । कचितु तेर्चिप- मभिसम्भवन्त्यषिोऽहरित्यादावग्न्यादिरूपः। अन्यत्र तु सूर्य- द्वारेण ते विरजाः मयान्तीति श्रुतम् । विरजाः विरजसः, मार्ग- तत्माप्यफलविरोधिविधुरा इत्यर्थः । तत्र श्रुतिविप्रतिपच्या संशयः । किम्परस्परं भिन्ना एवैते मार्गाः, उताऽनेकविशेषण- युक्त एक एवेति । पूर्वपक्षे येनकेनचिन्मार्गेण गमनमिति वि- कल्पः । सिद्धान्ते मागैक्याद्विकल्पाऽभाव इति योध्यम् । तत्र प्रकरणभेदान्मार्गभेदः । तयाच विदुषां मृतिकालाऽनियम- वन्मार्गानियम इति मासे, यूमः । सर्वो हि ब्रह्मलोकमेप्सुरचिरा- दिन_केन मार्गेण गन्तुमर्हति । कुतः। तत्सयिते । तस्यार्चिरा- दिमार्गस्य पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे, ये चाऽमी अरण्ये श्रद्धा सत्यमुपासते तेऽपिमभिसम्भवन्तीति पश्चान्युपासकस्पेवेतर- स्यापि सगुणोपासकस्य शुतत्त्वादित्यर्थः । न च मकरणभेदा. न्मार्गभेदः । सर्वत्राचिराधेकदेशप्रत्यभिज्ञानाद्गन्तव्यबललोका. भेदाच सर्वविशेषणोपसंहारेणाऽनेकविशेषणयुक्तमार्गस्यावगमा- द, तस्माद् ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतुर्मार्गः सर्वेपामक एवेति सिदम् ॥१॥ ४२.

·ब्रह्माऽमृतवर्षिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । . (२ वायोः सन्निवेशाधिकरणम् । सू०१) वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २॥ सर्वपां मार्गविशेपणानां ग्रथनप्रकारः कथ्यते । स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स. वरुणलोकं स इन्दलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकमिति कौपीताफनो देवयानं मार्गपामनन्ति । स विद्वांस्तत्तल्लोकं प्राप्त स्तचल्लोकस्वामिनाम्न्यादिना नीयते इत्यर्थः । छन्दोगास्त्वेवम- धीयते । तेऽपिमभिसंभवन्त्यचिंपोऽदरह आपूर्यमाणपक्षमापूर्य- माणपक्षाघान् पडदडेति मासांस्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्स- रादादित्यमिति । उदङ् आदित्यो यान् पड् मासानेति, तानिति योजना। अत्र श्रुतिद्वयेऽप्यनिरादौ पठितः । अनन्तरं च कौपी- तफिश्रुतौ वायुः श्रुतः। सोऽचिरादिमार्गे कस्मादनन्तरं ग्रथितव्य इति संदेहे,सर्वत्राऽचिराधेकदेशमत्यभिज्ञानान्मार्गक्यवदग्न्यनन्तरं वायुमत्यभिज्ञानात् तत्रैव तस्य प्रवेश इति माते, घूमः ॥अन्दाव संवत्सरादनन्तरम् आदित्या पूर्व वायुमभिसंविशन्ति गन्तारः।। अविशेपविशेषाभ्याम् ॥ कौपीतकिश्रुतौ चायोः कुतचिदानन्तर्य पूर्वत्वं वा विशेपो न ज्ञायते । तद्वाचकपदाभावात् । बृहदाण्यके वाऽऽदित्यात् पूर्णत्वं विशेषो दृश्यते । यदा वै पुरुषोऽस्मा. लोकात् मैति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विनिहीते, यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्च आक्रमते स आदित्यमागच्छत्तीति पुरुषो ध्याता, लोको देहः, प्रति तदेति शेपः । तस्मै प्राप्ताय ध्यात्रे स वायुस्तत्र स्वात्मनि विनिहीते छिद्रं करोति । यथा स्थचकस्य खं छिद्रम् । तेन वायुदत्तन छिद्रेण द्वारेणो आक्रमते स ध्याता । क ऊर्श्वस्तमाह ॥ आदित्यमिति ॥ तयाच, तेनेति श्रुत्या आदित्यगमनहेतुदारहेतोयोः पूर्वत्वस्यादित्यादवगमा- ·- घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याय ३ पादः । दग्न्यनन्तरपाठस्य वाथः । अत्रैवं क्रमो निष्पनः । नाडीरश्मि प्रवेशाऽनन्तरम्अचिरादिसंवत्सरान्तं गच्छति विद्वान् । छान्दोग्य- श्रुत्यनुसारात् । बृहदाण्यके मासानन्तरं संवत्सरस्यैवाऽनुप्रवेशः। तस्य मासावयवित्वेन योग्यत्वात् । संवत्सरानन्तरं देवलोकस्य देवलोकादायोर्यायोरादित्यस्याऽऽदित्याचन्द्रमसश्चन्द्रातडिल्लोक- स्प भवेशः । तथाच सूत्रे वायुपदं देवलोकोपलक्षकम् । अब्दाद- नन्तरं देवलोकसहित वायुमागच्छति विद्वानिति सूत्राऽर्थः ॥२॥ एवमन्यनन्तरं श्रुतवायो स्थानमुक्त्वा तत्रैव कौपीतकि- श्रुतौ, वाय्वनन्तरश्रुतकरुणादीनामचिरादिमार्गे स्थानमाह- (३ वरुणादिलोकानां व्यवस्थाधिकरणम् । सू०१) तडितोऽधि वरुणः सम्बन्धात् ॥ ३ ॥ कि कौपीतकिवाक्ये श्रुतो वरुणोऽचिरादिमार्गे सम्बद्ध्यने न वेति सन्देहे, स्थानबोधकमानाऽभावान सम्बयत इति प्राप्ते, धूमः । तडितोऽधि विद्युल्लोकादुपरिष्टाहरुणः सम्बद्धयते । कुनः । सम्बन्धात् । तडित उपरि हि सजला मेया दृश्यन्ते । जलाधि- पतिश्च वरुण इति तद्विरुणयोः सम्बन्धादित्यर्थः । वरुणा- इनन्तरमिन्द्रादेः प्रवेशः | कौपीतकिनां पाउनमे वाधकाऽभावा- दिति ॥ ३ ॥ एवमारादीनां क्रम निरूप्य तेपायेप स्वरूपं निरूपयत्ति- (४ आतिवाहिकत्वमचिरादीनामित्यधिकरणम् ।सू०३) आतिवाहिकास्तलिङ्गात् ॥ ४ ॥ किमतेऽचिरादयो मार्गचिह्नभूताः, उन गन्तॄणां विदुषां भाग. भूययः, आहोस्त्रिदातिवाहिका इति संशयः । तत्राचिरादीनां वृक्षनधादिवन्मार्गचितत्वम्, अग्निलोकं वायुलोकमित्यादिलोक- शब्दश्रवणानोगभूमित्वं पेति प्राप्ते यूपः । एनेनिरादय आति- ·ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । वाहिकाः कार्यप्रलगन्तृणां विदुपां गमयितारः । कुतः|| तल्लिका- त् ॥ अमानवः स एतान् ब्रह्म गमयतीत्यमानवपुरुषस्य विद्यु- ल्लोकं प्राप्तान उपासकान् प्रति गमयितृत्वश्रवणादित्यर्थः । नच यस्य गमायतृत्वं श्रुतं तस्यैव तदिति वाच्यम् । नस्य वाक्य- स्याऽचिरादिमानवपुरुपसमभिव्याहारमाप्तमानवत्वनित्तिपरत्वेन सिद्धवद्गमयितृत्वानुवादकत्वात् । अतः सिद्धवद्गमयितृत्वदर्शना- ल्लिङ्गात् पूर्वेपामप्पारादीनां पुरुषाणां नेतृत्त्वमिति॥न च लोक- शब्दमात्रेण भोगभूमित्वमिति युक्तम् ।लीनेन्द्रियाणां विदुषां भोगा- ऽयोगात् । तस्मादनिस्वामिकं लोकं प्राप्य तेनामिना वाहकेना- ऽहर्देवं प्रामोति । तेन च देवतान्तरमिति योज्यम् ॥ ४ ॥ ननु लिङ्गमानं न पूर्वेषां नेतृत्वगमकं, न्यायाभावादित्यत आह- उभयव्यामोहात्तसिद्धेः ॥ ५ ॥ यद्यर्चिरादयोऽचेतनास्तदा विदुपामपि निर्देहानां लीनेन्द्रि- याणां ज्ञानाभावेनोभयोर्षिदर्चिराद्योामोहादज्ञत्वात् कार्य- ब्रह्मप्राप्तिर्न स्यात् । लोके हि मूछितो. यत्रहीनो यत्रवद्भि- श्वेतनान्तरैर्नीयते, नाचेतनः। अतो यत्नहीनश्चेतनचेतनान्तरैर्नीयत इति न्यायसहिताल्लिङ्गाव पूर्वेपामचिरादीनां देवानां तत्सिद्धे. नेतृत्त्वसिद्धेर्न न्यायहीनं लिङ्गम् । अर्चिरादीनां देवत्वे रात्री दक्षिणायने वा मृतस्य विदुपो ब्रह्मलोकगतिर्युक्ततरा भवति । देवानां सदा सत्वादिति ॥ ५ ॥ ननु नाचिरादीनां नेतृत्वं विद्युल्लोकादमानवपुरुषस्यैव नेतृत्वश्रवणावरुणादीनां नेतृत्वापागादित्यत आह- वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ६॥ अमानयः पुरुषो विद्युल्टोकपागतो वद्युतस्तेनैव ततो विशु- ·- वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ३ पादः। मातेल्वं नीयमाना विद्वांसः कार्यब्रह्म प्राप्नुवन्ति । अमानव एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति विद्युल्लोकस्थानित्यमानवस्यैव गमयि- तत्वश्रवणान् । अमानवोपसर्जनत्वेन वरुणादीनां नेतृत्वं, न प्राधान्येन । अचिंरादिविद्युतान्तानां तु प्राधान्येनैव नेतृत्त्वम् । तस्मादर्चिरादयो नेतार इति सिद्धम् ॥ ६ ॥ एवं गन्तव्यमाप्तिहेतुं मार्ग निरूप्य फलभूतं गन्नव्यं निरूपयति- (५ कार्यव्रह्मण एवोत्तरमागाम्यत्वाधिकरणम् । सु०८) कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः ॥ ७ ॥ स एतान् ब्रह्म गमयतीत्यत्र संशयः । किं परं निर्गुण ब्रह्म गमयति अमानवः पुरुषः, उत्त कार्य सगुणं ब्रह्मेति । पूर्वपक्षे अर्चिरादिगत्या ब्रह्मलोकमाप्त्यनन्तरं विदुषो लिङ्गशरीरलपेन परब्रह्मप्राप्तिः फलम् । सिद्धान्ते कार्यब्रह्मपाप्त्यर्यमेव गतिः, न परब्रह्मप्राप्त्यर्थमिति मन्तव्यम् । उत्तरत्र पूर्वपक्षयिष्यनादौ सिद्धान्तमाह । कार्यमिति ॥ कार्यमेव ब्रह्म गमयतीति वादरि- राचार्यों मन्यते । कुतः १ ॥ अस्य कार्यब्रह्मणः परिच्छिन्नस्य गत्युपपत्तेः । गन्तव्यत्वोपपत्तेः प्रत्यग्रूपस्याऽपरिछिन्नस्य परस्य सदनुपपत्तरित्यर्थः ॥७॥ विशेषितत्वाच्च ॥८॥ ब्रह्मलोकान् गमयतीति श्रुत्यन्तरे बहुवचनेन गन्तव्य. नह्मणो विशेपितत्वात् साऽवयवस्यावयवभेदेन भिनस्प ब्रह्मण एव गन्तव्यत्वं, न निर्षिशेपब्रह्मणः । लोकशब्दाच भोगभूमेरेव माप्यत्वं न परस्येति चकारार्थः ॥ ८॥ ननु नपुंसकबालशन्दस्य परास्मिन्नेव मुख्यत्वाद् कर्य कार्य- ब्रह्मणि, ब्रह्म गमपतीति व्यपदेशनबाद- ·. - ब्रह्माऽमृतमर्पिणीसमाख्यत्तिसहितम् । सामीप्यात्तु तव्यपदेशः ॥ ९ ॥ तुश्चोधनिरासार्थः । परमेव हि ब्रह्म सत्यकामत्वादिगुण- युक्त कार्यब्रह्मेत्युच्यते । तथाच कार्यव्रह्मणः कारणपरब्रह्म सामीप्पाद कारणे मुख्यस्य ब्रह्मपदस्य कार्ये व्यपदेशः लक्षणया प्रयोग इत्यर्थः । मुख्याऽसम्भवादिति भावः ॥९॥ ननु कार्यव्रह्ममाप्तौ तेषां न पुनरावृत्तिरिति श्रुतिविरोध- स्तत्राह- कार्याऽत्यये तध्यक्षेण सहाऽतः परमभिधानात् ॥१०॥ कार्यग्रह्मलोकस्यात्यये नाशे सति तदध्यक्षेण तल्लोक- स्वामिना हिरण्यगर्भेण सहातः कार्यव्रह्मणः परं ब्रह्म प्राप्नुवन्ति । उत्पन्नात्मसाक्षात्कारा विद्वांस इत्युक्तश्रुत्याभिधानादवगन्तव्य- मित्यर्थः ॥ १०॥ स्मृतेश्च ॥ ११॥ ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्माप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः भविशन्ति परं पदामिति स्मृतिश्च ब्रह्मलोकमाप्तानां क्रममुक्तिं दर्शयति । अतोऽपि नाऽनावृत्तिः श्रुतिविरोधः । प्रतिसञ्चरो महामलयः । तस्मिन् प्राप्ते परस्य हिरण्यगर्भस्यान्तोऽधिकारसमाप्तिः। तदा कृतात्मानः शुद्धधियो ब्रह्मलोकवासिनः परं पदं प्राप्नुवन्तीति योजना। तस्मात् कार्य- ब्रह्ममाप्त्यर्थमेवाचिरादिगतिर्न प्रत्यग्रूपपरब्रह्मप्राप्त्यर्थं घटा- काशस्येव महाफाशमाप्त्यर्थ गतेरफलत्वादिति सिद्धम् ॥११॥ एवं सिद्धान्तमुक्त्वा, पूर्वपलमाइ- पर जैमिनिर्मुख्यत्वात् ।। १२॥ नपुंसकब्रह्मशब्दस्य परस्मिन्नेव मुख्यत्वात् परमेव ब्रह्म ·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ३ पादः। गमपत्यमानव इति जैमिनिराचार्यो मन्यते ॥ १२॥ दर्शनाच्च ॥ १३ ॥ तेषां न पुनरावृत्तिः, तयोर्ध्वमायनमृतत्वमैतीति च मुक्त- र्गतिपूर्वकन्वदर्शनाच परमेव गन्तव्यमित्यर्थः ॥ १३ ॥ ननु मजापतेः सभां वेश्म प्रपद्य इति मरणकाले उपासक- स्य कार्यब्रह्ममाप्तिसङ्कल्पश्रवणान्न परं गन्तव्यमित्याशङ्कयाह- न च कार्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ।। १४ ॥ अयं मतिपत्यभिसन्धिः प्राप्तिसङ्कल्प:' कार्ये ब्रह्मणि न, कार्यब्रह्मविपयो न भवतीति यावत् । किन्तु परब्रह्मपाप्तिविषयक एव । ते यदन्तरा तद् ब्रह्मेति परस्पैव मकृतत्वात् । ननु प्रकरणवलाद्वेश्यवहामाप्तिसङ्कल्पस्य परविषयकत्वेऽपि वस्याः माप्तर्गतिपूर्वत्वं कथमितिचेत् । उच्यते । तदपराजिता पूर्वक्षणः प्रभुविनिर्मितं हिरण्यमयं वेश्मेति दहरविद्यायां हिरण्यगर्भ- वेश्मभाप्तर्गतिपूर्वकत्वावगमात् । अस्या अपि परब्रह्मवेश्मप्राप्ते- गैतिपूर्वकत्वमनुमीयते । वेश्ममतिपत्तित्वसामान्यात् । यदा मजा- पतेः सभां वेश्म इत्यय, पदेर्गत्यर्थत्वाद्गतेन मार्गसाध्यत्वा- न्मार्गसाध्यगतिपूर्वकत्वं परवेश्ममाप्तरिति पूर्वपतः श्रुत्पर्यस्तु, तत् तत्र ब्रह्मलोफे न फेनापि आवदुषा पराजितत्यपराजिता प्रस्ति ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य, तेनैव प्रभुणा निर्मित हिरण्मयं वेश्म चाऽस्ति । तत् प्रतिपद्यते ब्रह्मचर्यसम्पत्चिविद्वानिति । अत्र पूर्वपक्षे मुख्यत्वादर्शनाचोते हेतुर्य पूर्वमेव पितम् । यत्तु प्रकरणाद्देश्ममाप्तिसङ्कल्पः परविषय इति । नम । मजापतेः समां वेश्म प्रपद्य इति वाक्यचतिभ्यां दुर्बलभकरणविच्छेदेन वेश्ममाप्तिसंकल्पस्य कार्यग्रह्मसभादिविपपत्वावगमा । स्तुत्पर्य-

·३९२
-
ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमास्यवृत्तिसहितम् ।
त्वेन वाऽस्य परमकरणे कीर्तनम् । सगुणविद्या हि गतिमपेक्ष्य
प्रजापतिसभादिमाप्तिफलहेतुः । इयं तु परविद्या गतिनिरपेक्षेव,
निरतिशयफलहेतुरतो महतीति । तस्मात् कार्यव्रममाप्त्यर्थैव
गतिरिति सिद्धम् ॥ १४ ॥
एवमचिरादिगत्या गन्तव्यं निरूप्प गन्तृन्निरूपयति-
(६ प्रतीकोपासकानां ब्रह्मलोकगतिनिराकरणाधिकरणम् । सू०२)
अप्रतीकाऽऽलम्बनान्नयतीति बादरायण
उभयथाऽदोपात्तत्क्रतुश्च ॥ १५ ॥
किममानवः पुरुषः सर्वानुपासकान् ब्रह्मलोकं प्रापयति,
उत मतीकोपासकभिन्नानिति संशयः । तत्र नियामकाभावात्
सर्वानिति प्राप्ते, ग्रूमः । प्रतीकोपासकभिन्नान् सर्वानुपासका-
प्रयत्यमानव इति वादरायण आचार्यों मन्यते ॥
ननु तर्हि अनियमः सर्वेषामित्पत्र सर्वोपासनेषु मार्गोपसं-
हारोक्तिविरोधस्तत्राह ॥ उभयथा अदोपादिति।।काँश्चिदुपासका.
नयति, काँधिनेत्युभथा चाऽभ्युपगमे दोपाऽभावादित्यर्थः ।
अनियमन्यायस्य प्रतीकभिन्नविपयत्वादिति भावः । नियामक-
माह ॥ तत्क्रतुश्चेति ॥ ऋतुरुपासनम् । कार्यब्रह्मविपपकः क्रतु-
यस्योपासकस्याऽस्ति स तत्मतुः । तथाच यो यदुपासका स
तत् प्रामोतीति श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वात्तदुपासकानामेव कार्यब्रह्म-
माप्तिरित्यर्थः । प्रतीकोपासनेषु, नाम ब्रह्मेत्यादिपु ब्रह्मणः
प्रतीकं प्रति विशेपणत्वेन प्रतीकस्यैव प्राधान्यान तदुपासकानां
ब्रह्मोपासकत्वम् । पञ्चाग्न्युपासकानां त्वब्रह्मोपासकत्वेऽपि
श्रुतिवलाद् ब्रह्मप्राप्तिरिति ॥ १५ ॥
विशेपं च दर्शयति ॥ १६॥

·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ३ पादः । किच, यावनाम्नो गतं तत्राऽस्य यथाकामचारो भवतीति नाममतीकोपासनफलादुत्तरोचरवागाधुपासनानामुल्कष्टफलविशे- पं दर्शयति श्रुतिः- वाग्या व नाम्नो भूयसीत्याद्या । अयं फल- विशेषः, मतीकानामुत्कर्षाऽपकर्षवत्तामुपास्यत्वे गुज्यते, न तु सर्वत्रैकस्य ब्रह्मण उपास्यत्वे । तस्माद्ब्रह्मोपासकानामेव ब्रह्म- मासिने प्रतीकोपासकानामिति सिद्धम् ॥ १६ ॥ इति श्रीब्रह्मसूत्रवृत्तौ ब्रह्माऽमृतवार्पण्यां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥४॥३॥ ५० ·ब्रह्माऽमृतचर्पिणीसमाप्यवृत्तिसहितम् । चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ॥ ४॥ ४ ॥ एवं सगुणब्रह्मविदां प्राप्यमुक्त्वा निर्गुणब्रह्मविदां प्राप्य- माह-- (१ कैवल्यमुक्तेर्नयीनत्यनिराकरणाधिकरणम् । सू०३) संपद्याऽऽविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥ १ ॥ एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुप- पद्य, स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पद्यते इति श्रूयते । तत्र संशयः । यथा सुकृतिनः स्वीयेन रूपान्तरण फलेनाऽभिनिप्पत्तिस्तथा निर्गुणविदोऽभिनिष्पत्तिरुताऽऽत्ममात्रेणाभिनिष्पत्तिरिति पूर्व- पक्षे स्वर्गमोक्षयोरविशेषः, सिद्धान्ते विशेष इति फलम् । अत्र फलनिरूपणादध्यायपादसङ्गत्योः स्फुटत्वम् । तत्र स्वर्गवन्मोक्ष- स्याभिनिष्पत्तिः फलत्वाविशेषादिति प्राप्ते, चूमः ॥ संपद्य स्वप्रकाशमात्मानं साक्षादनुभूय तेनैवाऽऽत्ममात्रेणाऽऽविर्भावः । अवस्थानवान् भवति मुक्तः । कुतः ॥ स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पद्य- ते इति स्वशब्दादित्यर्थः । फलत्वहेतुकाऽनुमानं मोक्षनित्यत्व- श्रुतियाधितमिति ॥१॥ ननु स्वरूपात्मकमोक्षस्य सदा सत्त्वात् कः पुनः पूर्वाऽवस्था- तो विशेष इत्यत आह-- मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥ २ ॥ यः स्वरूपेणाभिनिष्पद्यते स सर्वाऽनर्यविनिर्मुक्तः स्व- प्रकाशनिरतिशयानन्दात्मनाऽवतिष्ठते । पूर्वत्र त्ववस्थात्रयकलुपि- संसारी वेति विशेपः । ननु स्वरूपाभिनिष्पत्ती मुक्त इति कुतोऽवगम्यते, तबाह ॥ प्रतिज्ञानादिति ॥ य आत्मा- ऽपहतपाप्मेति उपक्रम्य, एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामीति ·चेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः । सकलदोपमुक्तस्यैवात्मनो व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञानादित्य- ऽर्थः ॥२॥ ननु कार्यज्योतिरूपसंपन्नस्य कयं मुक्तत्वमित्यत्त आह- आत्मा प्रकरणात् ॥ ३ ॥ अत्र ज्योतिरात्मैव, न भौतिकं तेना, य आत्मा अपहत- पाप्मेत्यात्मप्रकरणादित्यर्थः ॥ ३॥ (२ मुक्केब्रह्मभिन्नतानिराकरणाधिकरणम् । सू०१) अविभागेन दृष्टत्वात् ॥ ४॥ परं ज्योतिरपसंपध मुक्तो विद्वानित्युक्तम् । तं मुक्तमुप- जीन्य संदिह्यते । किं मुक्तो ब्रह्माभिन्नत्वेनावतिष्ठते, उत ब्रह्मा- विभागेनेति । तत्र भिन्नत्वेनति भ्रान्ति वारयति ।। अविभागने- ति ॥ निरतिशयानन्दब्रह्मात्मनैवावतिष्ठते मुक्तः । कुतः ॥ दृष्ट- त्वात् ॥ ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्यति, तत्वमसीत्यादिश्रुतिघ्यभेदस्य दृष्टवादित्यर्थः ॥ ४ ॥ (३ सावशेषत्वादिव्यवस्थानिराकरणाधिकरणम् । सू०३) ब्राह्मण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ॥ ५ ॥ पूर्वसिद्धब्रह्माभिन्नं मुक्तमुमजीव्य संदिद्यते । स मुक्तो ब्रह्मात्मकः कि सत्येन सर्वज्ञत्वादिमपञ्चेन सहावतिष्ठते, उत शशविपाण- पदसन्नेव सर्वज्ञत्वादिरिति सच्चिन्मात्रेणावतिष्ठते, आहोस्विद्वस्तुनो निष्मपञ्चोऽपि व्यावहारिकमर्वज्ञत्यादिमानिति । अवायं पूर्व- पक्षमाह ।। ब्राह्मणेति ॥ ब्रह्मसंवन्धिना सत्येन सर्वज्ञत्वादिना सहायतिष्ठते ब्रह्मात्मको मुक्त इति नैमिनिराचार्यों मन्यते । कुन।। : उपन्यासविधिव्यपदेशेभ्यः ॥उपन्यासउदेशः । स च, सोऽन्येन्य इत्यादिविधानार्थमागतो, य आत्मामहतपापेत्यादिरूपः विधि- रशातज्ञापनम् । स च तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो-भवनीत्या- ·ब्रह्माऽमृतर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् । दिरूपः । उद्देशविधिविलक्षणो व्यपदेशः स च, सर्वज्ञः सर्वेश्वर इत्यादिरूपः । अयं हि नोद्देशः । विध्यभावात् । नापि विधिः । सिद्धवनिर्देशात् । अत एभ्यो हेतुभ्यः समपञ्च एवात्मेति ॥५॥ अधुना द्वितीयं पूर्वपक्षमाह- चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादिसौडुलोमिः ॥ ६ ॥ जीवात्मनस्तदात्मकत्वाचितितन्मात्रेण चैतन्यमात्रात्मना- ऽवस्थिते मुक्ते ब्रह्मात्मनि सर्वज्ञ इत्यादिशब्दा निरर्थका एष मयुज्यन्ते इत्यौडलोमिराचार्यो मन्यते । सर्वज्ञत्वादीनां धर्माणा- मसम्भवाद्धर्मिस्वरूपादत्यन्तभिन्नत्वे अत्यन्ताभिन्नत्वे वा तेपां गवाश्ववद्धर्मिवञ्च धर्मत्वानुपपत्तेरिति माप्ते ॥ ६ ॥ सिद्धान्तयति- एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोधं बादरायणः॥७॥ एवमपि पारमार्थिकचैतन्यमानस्वरूपाऽभ्युपगमेऽपि पूर्वोप- न्यासादिभ्यः पूर्वस्य ब्राह्मस्य रूपस्य सर्वज्ञत्वादेर्व्यावहारिकस्य भावाद् ब्रह्मणो मुक्तात्मनः समपञ्चत्वनिष्पपश्चत्वयोरविरोध पादरायण आचार्यों मन्यते । आविद्यकधर्माणां सर्वज्ञत्वादीना- मुपपत्तेन तेपां तुच्छत्यमिति भावः । अत एव सर्वात्मनाऽविद्या- निष्टत्ती विदेहकैवल्ये, निष्पपञ्चमेव । एतदभिमेत्योक्तं भगवता भाष्यकारेण, व्यवहारापेक्षयेति । न खौपनिषदानां मोक्षेऽपि व्यवहतिर्मता । मूलाभावादिति भावः ।। ७ ।। एवं परविद्याफलमभिधाय अपरविद्याफलं प्रपञ्चयितुमुप- क्रमते-- (ध्यरलेशगोशसशस्य भोयरस्तुएष्टी संकल्पहेतुताधिकरणमा२) सङ्कल्पादेव तु तच्छुतेः ॥ ८॥ दहरविद्यायां श्रूयते,स यदि पिहलोककामो भवति सङ्कल्पा- ·३१७ वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः । देवाऽस्य पितरः समुपतिष्ठन्तीत्यादिः । तत्र संशयः । किं ब्रह्मलोकस्पस्य विदुषा भोगहेतवः पित्रादयः सङ्कल्पादेव सिद्ध्य- न्ति ? उत यनान्तरसहकृताद सङ्कल्पादिति । तत्र लोके भोग- साधनस्य प्रयत्नसाध्यत्वदर्शनादवापि यत्रसापेक्षेच्छात एव ब्रह्मभूतस्य विदुषो विभूतिसिद्धिः, न केवलेच्छात इति माते, धूमः । सङ्कल्पादेवाऽस्य विदुषः पित्रादिविभूतिमाप्तिः । कुतः । साधनान्तरनिरासकैवकारश्रुतेः । श्रुत्या च लौकिकानुमानस्य घाध इति । किञ्च यदि सङ्कल्पः साधनान्तरसापेक्षस्तर्हि तद- भावे विदुपो बन्ध्यसङ्कल्पत्वापत्नौ सत्यसङ्कल्पत्वं न स्यात् । सङ्कल्पानुगुणसाधनान्तरमिएपेवेति ॥ ८॥ अत एव चाऽनन्याधिपतिः ॥ ९ ॥ अत एव सत्यसङ्कल्पत्वादेव विद्वाननन्याधिपतिर्भवति । यदि विदुपः कश्चनाऽधिपतिः स्यात्तर्हि तीनभोगस्य सङ्कल्प- पात्रादसिद्धेः सत्यसङ्कल्पत्वं न स्यात् । तस्मादीश्वरात्मकस्प विदुपः सङ्कल्पादेव सर्वेश्वर्यप्राप्तिरिति सिद्धम् ॥ ९॥ (५ देहभावाभावारैच्छिकताधिकरणम् । सू०५) अभावं बारिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ सङ्कल्पादेवेति श्रुत्या विदुपस्तावन्मनोऽस्तीत्यवगतं, शरीरे- न्द्रियाणि सन्त्युत न सन्ति, आदोस्थित मन्ति न सन्ति चेति सन्देहे । यथा सङ्कल्पादेधेत्यवधारणश्रुत्या साधनान्तराऽभाव- स्तथा वादरिराचार्यः शरीरेन्द्रियाणापभावं मन्यते । आह पेय माम्नायः । मनसैतान कामान् पश्यन् रमते, य एते ब्रह्मलोक इति यदि विदुपः शरीरादिकं स्याचदा मनसेति विशेषणमन्य- योगव्यवच्छेदकमवधारणपरं पाध्येतेति एकः पूर्वपक्षः ॥१०॥ पूर्वपक्षान्तरमाह- , .

·ब्रह्माऽमृतवर्पिीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
-
भावं जैमिनिर्विकल्पामननात् ॥ ११ ॥
शरीरोन्द्रियाणां मनस इव भावं सत्तां जमिनिराचार्यों
मन्यते । स एकधा भवति त्रिधा भवतीत्यादिना विदुपोऽनेकधा-
भावविकल्पाऽऽमननात् । न हि शरीरभेदं विना कदाचिदेकधा
भावः, कदाचित् विधाभाव इत्यायनकथाभावविकल्पः संभव-
तीति भावः ॥ ११ ॥
सिद्धान्तमाह-
द्वादशाहबदुभयविधं बादरायणोऽतः ॥ १२ ॥
अत एव मनसेति विशेषणाद्विकल्पाऽऽमननाचेति लिङ्ग-
यात् । यदा शरीरादिसङ्कल्पस्तदा सशरीरेन्द्रियत्वम् । यदा
तु तत्सङ्कल्पाऽभावस्तदा शरीरेन्द्रियराहित्यमित्युभयविध विदुप
ऐश्वर्य वादरायण आचार्यों मन्यते ॥ द्वादशाहवत् ।। यथा
द्वादशाहमृद्धिकामाः उपेयुरिति उपेयचोदनागम्यत्वाद् द्वादशाह-
स्य सत्रत्वं द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेदित्यहर्गणत्वे सति
यजतिचोदनागम्यत्वादहीनत्वं चेत्युभयविधत्वं तद्वदित्यर्थः॥१२॥
ननु विदुषः शरीराधभावे कयं भोगस्तत्राह-
तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्तेः ॥ १३ ॥
तनोः सेन्द्रियशरीरस्याऽभावकाले सन्ध्यवत् । यया स्वमे
मानसिकविपयभोगो जांग्रद्भोगविलक्षणस्तबद्भोगः । कुतः ।
मनसैतान् कामान् पश्यन् रमत इति श्रुतेर्भोग साधनान्तरं बार-
यन्त्या एवमेवोपपत्तेरित्यर्थः ॥१३॥
ननु देहायभावेऽपि भोगसचे सशरीरताहीकारो व्यर्थ-
स्नत्राह-
भावे जाग्रत् ॥ १४ ॥

·वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः ! देहादिभावकाले जाग्रदृद्भोगः, स्वमभोगविलक्षणो भवती- स्पर्थः॥१४॥ ननु विकल्पामननलिन विदुषोऽनेकशरीराणि सन्तीत्युक्तं तद् व्यर्थं निरात्मकेषु तेषु भोगाऽयोगादित्याक्षेपे इदमाह- (६ उपासकस्यानेकदेहेषु सात्मकत्याधिकरणम् । सू०२) प्रदीपदावेशस्तथाहि दर्शयति ॥ १५॥ किं विदुपा मुज्यमानानि शरीराणि दारुयन्त्रवत्रिरात्मका- नि ? उत अस्मदादिदेहवत् सात्मकानीति संदेहः पूर्वपक्षे विदुप एकस्मिन्नेव देहे भोगः फलं, सिद्धान्ते सर्वेष्वपीति बोध्यम् । तत्रानाद्यन्तःकरणपरिच्छिन्नस्य भोक्तुर्विदुपः शरीरान्तरेषु प्रवेशाऽयोगानिरात्मकानीति प्राप्ते, ग्रूमः । विदुपा सृज्यमानेषु सेन्द्रियमनासु बहुपु देहेषु विदुपआवेशोऽभिव्यक्तिविद्यासामर्थ्या- दुपपद्यते । पुरातनान्तःकरणपरिच्छेदस्य विद्वांस योगसामर्थ्या- यापकं प्रत्यमतिवन्धकत्वात् भदीपवत् । यया प्रदीप एको- ऽनेकवर्तिपु प्रविशति, तथा विद्वाननेफागन्तुकान्तःकरणद्वारा देहेषु प्रविशति ॥ तथाहि दर्शयति शास्त्रम् ~ एकथा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्नपा नवधेत्यादि । यद्यपि विदुपः सर्वेषु देहेषु एकत्वं, दीपानां तु भिन्नत्वमिति वैपम्यमस्ति, तथाप्यु- त्पादकदीपगतैक्यं सादृश्यादुत्पन्नदीपेपूपचर्यते इति साम्य बोध्य- म् । तस्मात् सर्वाणि शरीराणि सात्मकान्येव ॥ १५ ॥ ननु विदुषो न शरीरवत्वं युक्तं, तत्केन कं पश्येदिति, न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्पद्विभक्तं यत् पश्येदिति च विशेषवि. झानाऽभावश्रवणादित्यत आह- स्थाप्यपसंपत्यारन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ मुषुप्तिपरममायोरन्यतरापेक्षपदं विशेषनिशानाभावश्रवण-

·४००
.
ब्रह्माऽमृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
म् । हि यतः प्रकरणादेवमाविष्कृतं सुपुप्तिप्रकरणे, न तु तद्-
द्वितीयमस्ति ततोऽन्यदित्यादिश्रुतं परममुक्त्यपेक्षया च तत्कनेत्या-
दि । तस्मान्नेदं सगुणविदः शरीराङ्गीकारे वाधकमित्यर्थः । त-
तत्र सुषुसौ द्वितीयं विभक्तं न वस्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
(७ ज्ञानिनो जगत्स्रष्ट्टत्वनिराकरणांधिकरणम् । सू०६)
जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥
पूर्व सङ्कल्पमात्रेण देहादिसर्गे यदैश्वर्यमुक्तं विदुषः तस्य
जगदुत्पत्यादावपवादोध क्रियते । किं विदुप, ऐश्वर्यमीश्वरस्येव
निरङ्कुशम् , उत सातिशयमिति संशयः । पूर्वपक्षे ईश्वरनानात्वं,
सिद्धान्ते तदैक्यमिति वोध्यम् । तत्र विदुपोऽनन्याधिपतित्वा-
निरङ्कुशमैश्वर्यमिति प्राप्त, ब्रूमः । जगदुत्पत्त्यादिव्यापारवर्ज,
सातिशयमेवाऽणिमाद्यैश्वर्यं विदुपः । जगद्यापारस्तु परमेश्वर-
स्यैव सृष्टिवाक्येषु सर्वत्र तस्यैव प्रकरणात् । विदुपश्च तत्रा-
ऽसनिहितत्वात् । नित्यसिद्धं हि परमेश्वरस्य निरङ्कुशमैश्वर्य, कथं
या विदुप ईश्वरप्रसादायत्तमागन्तुकमैश्वर्यं निरङ्कुशमिति वक्तुं
शक्यम् । तस्मात् सातिशयमैश्वर्य विदुपः ॥ १७ ॥
प्रत्यक्षोपदेशादितिचेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तः ॥१८॥
नन्वाप्नोति स्वाराज्यमिति प्रत्यक्षश्रुत्या ऐश्वर्योपदेशा-
निरङ्कुशं विदुप ऐश्वर्यमितिचेन्न ॥ आधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः।।
अधिकारे तत्तयापारे नियोजयत्यादित्यादीनित्याधिकारिक:
सूर्यादिमण्डलस्थः परमात्मा । तस्योत्तरवाक्ये, प्रामोति मनस-
स्पतिमित्यत्र प्राप्यत्वेनोक्तर्विदुपः सातिशयमैश्वर्यमिति गम्यते ।
यदि पूर्ववाक्ये, एव निरतिशयमैश्वर्यमुक्तं, तदेदमीश्वरमातिवचनं
व्यर्थ स्यादतः सातिशयमैश्वर्य विदुषः ॥ १८ ॥

·घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः । विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ सगुणे ब्रह्मणि विकाराऽवति च निर्गुणं स्वरूपमस्ति । तथाहि ब्रह्माणि सगुणत्वनिर्गुणत्वयोः स्थितिमाह श्रुतिः। एता- वानस्य महिमेति सगुणत्वमुक्त्या, अतो ज्यायाँथ पूरुष इति निर्गुणत्वमाह । एतावान् सहस्रशीर्पत्यादिरस्य परस्य महिमा विभूतिरित्ययः । अयं भावः। यथा सगुणे स्थितं निर्गुणस्वरूप- म् । उपासको न मानोति तदुपासकवाभावात् । तथा तद्गत- जगस्रष्टत्वादिकमैश्वर्यं न प्राप्नोति, तदुपास्त्यभावात् । उपास्त्य- भावश्च श्रुत्यभावादिति ॥ १९॥ अत्र दृष्टान्तार्य यन्निर्गुणस्वरूपमुक्तं तत्र प्रमाणान्तरमाह- दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ एवं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं श्रुतिस्मृतीदर्शयतः । न तब सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमित्याचा श्रुतिः। न तद्भासयते सूर्य इत्याचा स्मृतिरिति ।॥ २०॥ भोगमातसाम्यं लिङ्गाच ॥ २१ ॥ उपासकस्योपास्यदेवतया सह भोगमात्रेण साम्यं श्रुतं, न जगब्यापारेण । तमाहाऽऽपो वै खलु मीयन्ते लोकोऽसाविति । तस्माल्लिद्गाद्विदुषः साऽतिशयमैश्वर्यं गम्यत इत्पर्यः । ब्रह्म- लोकस्थम् उपासक हिरण्यगर्भ आह । आपो वै खल्वम्तमापो पया मीयन्ते भुज्यन्ते । तवाप्पसावमृतोदकलक्षणो लोको भोग्य इत्यर्थः ॥ २१॥ यदीवरेश्वर्येणातिशयेन सहित विदुष ऐश्वर्य सातिगयं नहि लौकिकश्चर्यवदनित्यं स्याद् ! सपाच पिदुपोऽप्यातिः प्रमज्योत्याशय दयासिन्धुर्भगवान् पादरायगः समापत- -

·Los
ब्रह्माऽमृतवार्पिणीसमाल्यवृत्तिसहितम् ।
म् । हि यतः प्रकरणादेवमाविष्कृतं सुपुप्तिप्रकरणे, न तु तद्-
द्वितीयमस्ति ततोऽन्यदित्यादिश्रुतं परममुक्त्वपेक्षया च तस्कनेत्या-
दि । तस्मान्नेदं सगुणविदः शरीराङ्गीकारे वाधकामित्यर्थः । त-
तत्र सुपुप्तौ द्वितीयं विभक्तं न त्वस्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
(७ शानिनो जगत्स्रष्दृत्वनिराकरणांधिकरणम् । सू०६)
जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥
पूर्व सङ्कल्पमात्रेण देहादिसर्गे यदैश्वर्यमुक्तं विदुपः तस्य
जगदुत्पत्त्यादावपवादोन क्रियते । किं विदुप, ऐश्वर्यमीश्वरस्येव
निरङ्कुशम् , उत सातिशयमिति संशयः । पूर्वपक्षे ईश्वरनानात्वं,
सिद्धान्ते तदैक्यमिति बोध्यम् । तत्र विदुपोऽनन्याधिपतित्वा-
निरङ्कुशमैश्चर्यमिति पाप्ते, ग्रूमः। जगदुत्पत्त्यादिव्यापारवर्ग,
सातिशयमेवाणिमाद्यैश्वर्य विदुपः । जगन्यापारस्तु परमेश्वर-
स्यैव मुष्टिवाक्येषु सर्वत्र तस्यैव प्रकरणात् । विदुषश्च तत्रा
ऽसन्निहितत्वात् । नित्यसिद्धं हि परमेश्वरस्य निरङ्कुशमैश्वर्य, कयं
वा विदुप ईश्वरमसादायत्तमागन्तुकमैश्वर्यं निरङ्कुशमिति वक्तुं
शक्यम् । तस्मात् सातिशयमैश्वर्य विदुपः ॥ १७ ॥
प्रत्यक्षोपदेशादितिचन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥१८॥
नन्वाप्नोति स्वाराज्यामिति प्रत्यक्षश्रुत्या ऐश्वर्योपदेशा-
निरङ्कुशं विदुप ऐश्वर्यमितिचन्न ॥ आधिकारिकमण्डलस्योक्तः।
अधिकारे तत्तद्यापारे नियोजयत्यादित्यादीनित्याधिकारिकः
सूर्यादिमण्डलस्यः परमात्मा । तस्यात्तरवाक्ये, पामोति मनस-
स्पतिमित्यत्र प्राप्यत्वेनोक्तर्विदुपः सातिशयमैश्वर्यमिति गम्यते ।
यदि पूर्ववाक्ये, एव निरतिशयमैश्वर्यमुक्तं, नदेदपीश्चरमाप्तिवचनं
ज्यर्थ स्यादतः सातिशयमैश्वर्य विदुपः ॥१८॥

·४०१ घेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः। विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ सगुणे ब्रह्मणि विकारावर्ति च निर्गुणं स्वरूपमस्ति । तयाहि ब्रह्मणि सगुणत्वनिर्गुणत्वयोः स्थितिमाह श्रुतिः । एता- वानस्य महिमेति सगुणत्वमुक्त्वा, अतो ज्यायांच पूरुष इति निर्गुणत्वमाह । एतावान् सहस्रशीत्यादिरस्य परस्य महिमा विभूतिरित्यर्थः । अयं भावः। यथा सगुणे स्थितं निर्गुणस्वरूप- म् । उपासको न माप्नोति तदुपासकरवायावात् । तथा नगत- जगसष्मृत्वादिकमैश्वर्यं न प्राप्नोति, तदुपास्त्यभावात् । उपास्त्य- भावश्च श्रुत्पभावादिति ॥ १९॥ अत्र दृष्टान्तार्थ यनिर्गुणस्वरूपमुक्तं तत्र प्रमाणान्तरमाह- दर्शयतश्चैवं प्रसक्षानुमाने ।। २ ।। एवं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं श्रुतिस्मृतीदर्शयतः । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमित्याद्या श्रुतिः। न तद्भासयते सूर्य इत्याचा स्मृतिरिति ।। २० ॥ भोगमातसाम्यं लिङ्गाच ॥ २१ ॥ उपासकस्योपास्यदेवतया सह भोगमात्रेण साम्यं श्रुतं, न जगद्यापारण । तमाहाऽऽपो वै खलु मीयन्ते लोकोऽसाविति । तस्माल्लिङ्गाद्विदुषः सातिशयमैश्वर्य गम्यत इत्यर्थः । तं ब्रह्म- लोकस्थम् उपासकं हिरण्यगर्थ आह । आपो वै खल्वमृतमापी मया मीयन्ते भुज्यन्ते । तवाप्पसावमृतोदकलक्षणो लोको भोग्य इत्यर्थः ॥ २१॥ यदीश्वरैश्वर्पणातिशयेन सहितं विदुप ऐश्वर्य सातिशयं तहि लौकिकैश्वर्यवदनित्यं स्यात् । तथाच विदुपोऽप्यात्तिः प्रसज्ज्यतेत्याशङ्कय दयासिन्धुर्भगवान् वादरायणः समायत्ते- १

·४००
ब्रह्माश्मृतवर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
म् । हि यतः प्रफरणादेवमाविष्कृतं सुपुप्तिमकरणे, न तु तद्-
दिनीयमस्ति ततोऽन्यदित्यादिश्रुतं परममुक्त्यपेक्षया च तत्कनेत्या-
दि । तस्मान्नेदं सगुणविदः शरीराङ्गीकारे वाधकामित्यर्थः । त-
तत्र मुषुप्ती द्वितीयं विभक्तं न वस्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥
(७ शानिनो जगत्स्रष्तृत्वनिराफरणाधिकरणम् । सू०६)
जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥
पूर्व सङ्कल्पमात्रेण देहादिसर्गे यदैश्वर्यमुक्तं विदुपः तस्य
जगदुस्पच्यादावपवादोध क्रियते । किं विदुष, ऐश्वर्यमीश्वरस्पेव
निरङ्कुशम् , उत सातिशयमिति संशयः । पूर्वपक्षे ईश्वरनानात्वं,
सिद्धान्ते तदैक्यमिति बोध्यम् । तत्र विदुपोऽनन्याधिपतित्वा-
निरङ्कुशमैश्वर्यमिति प्राप्ते, ब्रूमः । जगदुत्पत्त्यादिव्यापारवर्ज,
सातिशयमेवाऽणिमाद्यैश्वर्यं विदुपः । जगन्यापारस्तु परमेश्वर-
स्यैव सृष्टिवाक्येषु सर्वत्र तस्यैव प्रकरणात् । विदुपश्च तत्रा-
ऽसनिहितत्वात् । नित्यसिद्धं हि परमेश्वरस्य निरङ्कुशमैश्वर्य, कथं
वा विदुप ईश्वरप्रसादायत्तमागन्तुफमैश्वर्य निरङ्कुशमिति वक्तुं
शक्यम् । तस्मात् सातिशयमैश्वर्यं विदुपः ॥ १७ ।।
प्रत्यक्षोपदेशादितिचेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तः ::॥१८॥
नन्वानोति स्वाराज्यमिति प्रत्यक्षश्रुत्या ऐश्वर्योपदेशा-
निरङ्कुश विदुप ऐश्वर्यमितिचेन ॥ आधिकारिका डलस्थोक्ता
अधिकारे तत्तद्यापारे नियोजयत्यादित्यादीनित्याधिकारिक:
सूर्यादिमण्डलस्थः परमात्मा । तस्योत्तरवाक्ये, भामोति मनस-
स्पतिमित्यत्र प्राप्यत्वेनोक्तेर्विदुषः सातिशयमैश्वर्यमिति गम्यते ।
यदि पूर्ववाश्ये, एव निरतिशयमैश्वर्यमुक्तं, तदेदमीश्वरमाप्तिवचनं
व्यर्थ स्यादतः सातिशयमैश्वर्यं विदुषः ॥ १८ ॥

·४०१ वेदान्तदर्शनम् । ४ अध्याये ४ पादः । विकारावर्चि च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ सगुणे ब्रह्मणि विकारावति च निर्गुणं स्वरूपमस्ति । नथाहि ब्रह्ममि सगुणत्वनिर्गुणस्खयोः स्थिचिमाइ श्रुतिः। एता- वानस्य महिमेति सगुणत्वमुक्त्वा, अतो ज्यायाँश्च पूरुष इति निर्गुणत्वमाह । एतावान् सहस्रशीत्यादिरस्य परस्य महिमा विभूतिरित्यर्थः । अयं भावः। यथा सगुणे स्थितं निर्गुणस्वरूप- म् । उपासको न प्राप्नोति तदुपासकत्वाभावात् । तथा तरत- जगमपृत्वादिकमैश्वर्यं न प्राप्नोति, तदुपास्त्यभावात् । उपास्त्य- भावच श्रुत्यभावादिति ॥ १९ ॥ अत्र दृष्टान्तार्थ यनिर्गुणस्वरूपमुकं तत्र प्रमाणान्तरमाह-- दर्शयतथैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ एवं ब्रह्मणो निर्गुणत्वं श्रुतिस्मृतीदर्शयतः । न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकमित्याद्या श्रुतिः। न तद्भासयते सूर्य इत्याचा स्मृतिरिति ।। २०॥ भोगमातसाम्यं लिङ्गाच्च ॥२१॥ उपासकस्योपास्यदेवतया सह भोगमात्रेण साम्यं श्रुतं, न जगद्यापारण | तमाहाऽऽपो वै खलु मीयन्ते लोको साविति तस्मालिङ्गाद्विदुषः सातिशयमैश्वर्य गम्यत इत्यर्थः । तं ब्रह्म- लोकस्थम् उपासर्फ हिरण्यगर्भ आहे | आपो वै खल्वमृतमापो मया मीयन्ते भुज्यन्ते । तवाप्यसावमृतोदकलक्षणो लोको भोग्य इत्यर्थः ॥ २१॥ यदीश्वरैश्वर्येणातिशयेन सहितं विदुप ऐश्वर्य साऽतिशयं नाहि लौकिकश्वर्यवदनित्यं स्यात् । तथाच विदुषोऽध्यावृत्तिः मसज्ज्यतेत्याशङ्कय दयासिन्धुर्भगवान् बादरायणः समाधने-

·૪૦૨ ब्रह्मा मृतधर्पिणीसमाख्यवृत्तिसहितम् ।
अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥
येऽचिरांदिमार्गेण ब्रह्मलोक प्राप्तास्तेपामनावृत्तिरेव । तेषां
न पुनरात्तिरित्यादिमुक्त्यभिधायकशब्दादित्यर्थः । निर्गुण-
ब्रह्मविदाम् आरतिशव नास्ति । यतः सगुणविदामपि निर्गुणा-
श्रयणेनैवाऽनात्तिः, नान्यथा । तस्माद्ब्रह्मविदां निरस्ता-
ऽनर्थवातस्वप्रभनिरतिशयानन्दब्रह्मात्मनाऽवस्थितिरिति सिद्धम्।
सूत्रायत्तिः शास्त्रसमासियोतना ॥ २२ ॥
यः सर्वश्रुतिवन्दिवन्दिततनुर्मायात्मनिद्रां गतः .
सुप्तोऽस्मिन् भवपत्तनेऽपरिमिते कल्पान्ततल्पान्तरे ।।
यः सर्वाऽपरिपन्थिसाङ्गनयतः प्रज्ञाप्रवाहान्ततः
प्रशालभ्यसुखाकृतिः कृतिमिमां रामः स गृह्णातु नः ॥१॥
विदुषां कण्ठभूपेयं कृता वृत्तिर्मया प्रभो ॥
व्यासवाङ्मणि संदृब्धा, प्रीतये तेऽस्तु सर्वदा ॥२॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिवाजकाऽचार्यश्रीमन्मुकुन्दगोविन्दश्री-
धरणशिक्षितश्रीरामानन्दसरस्वतीकृती ब्रह्मसूत्ररत्ती
ग्रह्माऽमृतवार्पिण्यां चतुर्थस्पाध्यायस्य
चतुर्थः पादः ॥ ४॥ ४॥

·-1
चतुर्वघ्यायेषु सर्वाणि सूत्राणि ।। ५५५ ।। .
अधिकरणसूत्राणि ॥ १९२ ॥
गौणसूत्राणि ॥ ३६३ ॥
प्रथमाध्यायेऽधिकरणानि ॥ ४० ॥
गौणसूत्राणि ॥ ९४ ॥
द्वितीयाध्यायेऽधिकरणानि ॥ ४७ ॥
गौणसूत्राणि ।। ११० ॥
तृतीयाध्यायेऽधिकरणानि ।। ६७ ।।
शेपसूत्राणि ॥ ११९॥
चतुर्थाध्यायेऽधिकरणानि ।। ३८ ॥
आसूत्राणि ॥ ४०॥
अथ पादसूत्राणि विभज्यन्ते-
प्रथमाध्यायप्रथमपादे न्याया एकादश ॥ ११ ॥
अङ्गानि विंशतिः ॥२०॥
द्वितीये पादे न्यायाः सप्त ।। ७ ।।
शेपाः पञ्चविंशतिः ॥२५॥
तृतीयपादे अधिकरणानि चतुर्दश ॥१४॥
अगानि एकोनत्रिंशत् ॥ २९ ।।
चतुर्थपादे अधिकरणानि भष्टौ ॥ ८॥
शेषसूत्राणि विंशतिः ।। २० ॥१॥
द्वितीयाध्यापस्य प्रथमपादे अधिफरणानि प्रयोदश ॥१३॥
अङ्गानि चतुर्विंशतिः ॥२४॥
द्वितीयपादे अधिकरणानि अष्टौ ।। ८॥
गुणानि सप्तत्रिंशत् ॥ ३७॥
तृतीयपादे आधिकरणानि सप्तदश ॥ १७ ॥

·गुणानि पत्रिंशत् ॥ ३६॥ चतुर्थपादेऽधिकरणानि नव ॥ ९ ॥ गौणानि प्रयोदश ॥ १३ ॥२॥ तृतीयाध्यापस्य प्रथमपादेऽधिकरणानि पद् ॥६॥ गुणानि एकविंशतिः ॥ २१ ॥ द्वितीयपादे अधिकरणानि अष्टौ ॥ ८॥ गुणानि त्रयस्त्रिंशत् ॥ ३३ ॥ तृतीयपादेऽधिकरणानि पत्रिंशत् ॥ ३६ ॥ गौणानि त्रिंशत् ॥ ३०॥ चतुर्थपादेधिकरणानि सप्तदश ॥ १७ ॥ अनानि पञ्चत्रिंशत् ॥ ३५ ॥ ३॥ चतुर्थाध्यायस्य मयमपादेऽधिकरणानि चतुर्दश ॥१४॥ गुणानि पञ्च ॥५॥ द्वितीयपादेऽधिकरणानि एकादश ॥ ११ ॥ गुणानि दश ।। १०॥ तृतीयपादेऽधिकरणानि पद् ॥ ६॥ अङ्गानि दश ॥ १०॥ चतुर्थपादेऽधिकरणानि सप्त ॥७॥ अहानि पञ्चदश ॥१५॥ इति शम् ॥

·" . (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् (चेदान्तः) विरचितया सण्डनफकिकाविभजनाण्यया व्या- ( वदान्तः)१३ । (७) न्यायरतमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्न वि० सं० (मीमांसा) २ (८) प्रमात्रमाध्यम्-पादरायणमणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञान- (वेदान्त.) ६ भिक्षुक्त व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमारी-मल्लिपेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ • (१०) सिद्धिययम्-विशिष्टाद्वैत-ममनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः)१ श्रीयोमुनमुनिभिरिचितम् । सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः। आचार्यचित्सुख- (घेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याख्योपेतः (१२) विभक्तार्थनिर्याय:न्यायानुसारिप्रथमादि. सप्तविभनिधिस्तृतविचाररुपः मामा (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् । से. ( मीमांसा) (१४) न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्ट- सोमेश्यरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । (बेदान्तः)२ श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसभेता। (५६) मीमांसावालप्रकाराः ( जैमिनीयद्वादशा- अध्यायाधसंग्रहः ) धीभट्टनाययणात्मज- महशङ्करविरचितः। (१०) प्रकरणपश्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायधीशालिकनाथमिश्रविरचितं, थीशङ्करभट्टरतो मीमांसा. सारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसार । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीत स्तत्कृतव्याख्यासमल कृतश्च । (२९) कात्यायनयौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायधीकर्का- चार्यविरचितभाष्यसहितम् । (२)श्रीहर्षप्रणीत खण्डनवण्डखाधम् । आनन्दपूर्ण- ख्यया (विद्यासागरी ) ति मासद्धया समेतम् । (२२) आण्यातचन्द्रिका श्रीमहमलावरचिता । 1) श्रीलक्ष्मीसहनम्-बालबोधिनीव्याख्यया- चतराणिकया च सहितम्। } } (मीमांसा )२ (मीमांसा)३ M १

·(२) ब्रह्मसत्रवृत्ति मरीचिका श्रीवजनाथमट्टरता (वेदान्त)
(२. मोडपत्रसग्रह 1 अन श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरति
तानि अनुमानज्ञागदीश्या प्रत्यक्षानुमानगादाधयां प्रक्षा
मानमाथुया व्यु पत्तियादस्य शतिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्द
शक्तिप्रकाशिकाया कुसुमाखलेश्च क्रोडपत्राणि । (न्याय)
(६) ब्रह्मसूत्रम्, द्वताहतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धा तसेतुकार
ऽभिधटीकरामहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम्
(..)पडदानसमुचय । याद्धन्यायिसमापिलजनवदोषिय
जमिनीयदर्शन सरंप । मणिभद्रतटीकया सहित । हरि-
भारत ।
(८) गुहितमार्तण्ड मकाशव्यारयासहित 1 मेयरत्नाणचय
(.) जनुमानचि तामणिव्यारयाया शिगेमणिरतदीधिरया
जागदीशी टीका।
(,) মামা। মাথাব্যাথমিমার
परिमापा सम्मारप्रयाशामा ।
(पारमित्रादय । महामहोपाध्यायधीमिचमिश्रविरचित
आधिकमगार।
(१६ स्मृतिमारोद्धार विद्वदधिश्वम्भरप्रिपाठिमपलित।
(२६) या सरनमपा । श्रीभगय पुरुषोत्तमाचार्यरता।
v) प्रनताकर गोस्वामिश्रीपुरपोत्तमजी महाराजपिचिना
(1)वेदान्नपारिलातसारभ नाम मामांमामाप्य धीनिम्या
चार्यविरचिाम्।
(e) यागदर्शनम । परमसपरिमाजकाग-नागयणतीर्थ
विरचित योगनिदान्नचन्द्रिका-समाग्यया मारितम् ।
(1.) वदान्तशंगन । परमदमपरिमाजकाचार्यधारामानन्द
सम्म्यती मागिात प्रमाऽमृनयरिणी समारय व्याग्या
सपरितम्।
पभाविपणस्थानम् }
हरिदास गुप्ता,
घोग्नम्या, यनारस सिटी