·ॐ ओ३म् छ
निरुक्त-समुच्चयः
प्राचार्य-वररुचि-प्रणीतः
सम्पादक:-
युधिप्टिर मीमांसकः

·प्रकाशक
रामलाल कपूर ट्रस्ट
बहालगढ-१३१०२१
सोनीपत (हरयाणा)
तृतीय सस्करणम् ५००
स० २०४०, सन् १९८३
h
B939/-
मुद्रक
शातिस्वरप पूर
रामसात पूर इस्ट
प्रेस
बहानगढ़ (गोनीपत-हरयाणा)

·सम्पादकीय-निवेदनम् (प्रथम-संस्करणस्थम्) भवता अयि सुरभारतीसुधारसास्वादनतत्परा महानुभावा पुरस्तानिरुक्तसमुच्चयनामा ग्रन्यो मुद्रापयित्वा समुपस्थाप्यते । अस्मिन् ग्रन्थ आचार्यवररुचिना नरुक्तप्रक्रियामवलम्ब्य यमखब्रह्म- (१०२) परिमिता मन्या व्याख्यायन्ते । अय ग्रन्थ स्कन्दस्वामिकृत्तनिरुक्त- टीकतो वहुन शब्दश सवदति । तद दृष्ट्वंतदनुमातु शक्यते यदय वररुचिर्वा प्राक्तन स्यात स्कन्दस्वामी वा । यदचप्युभयो पौर्वापर्यनिश्चायाय नास्ति किञ्चिद दृढतर प्रमाणम्, तथाप्येकत्र निरुक्तटोकायामुर्वशीपदव्याख्याने- 'अत्र च नित्यपक्षे केचिद् उर्वशी विद्युद, वायु पुरुरवा इति मन्यन्ते । सा च उरु अन्तरिक्षमश्नुते प्रभया" इति [निरु० टी०भा० ३ पृ. ३४३] स्कन्दस्वामिग्रन्थदर्शनादनुमातु शक्यते यदयमत्र 'केचिद' इतिपदेन वररु- चिमेव स्मरतीति । एव हि तदप्रन्थ-"नरुक्तपक्षे तु--पुरुरवा मध्यमस्यानो वारवादीनामेकतम , पुरु रौतीति पुरुरवा । उवशी विद्युत्, उरु विस्तीर्ण- मन्तरिक्षमश्नुते दोव्यत इत्युर्वशी' इति [निरु० समु० पृ० ७१]'। स्कन्दस्वामिनश्च कालो विक्रमस्य सप्तमशताब्दयाश्चरमो भाग इत्येतिह्यविद प्रतिजानते [द्र०-वैदिक वाङ्मय का इति० भा० १ ख० २ पृ० १-२४] । अतस्तस्मादय पौर्वकालिक इत्येव वक्तु शक्यते । निरुक्तसमुच्चयकृदाचायवररुचिर्नरुक्तप्रक्रियानुसार वेदेवतिह्य न मनुते । तथा ह्य क्तम् -'प्रौपचारिकोऽय मन्नेष्वाख्यानसमयो नित्यत्व- विरोधात् । परमायन तु नित्यपक्ष एवेति नरुक्ताना सिद्धान्त" इति [निरु० समु० पृ०७१]।' १ मस्मिन सस्करण १ तमे पृष्ठ वर्तते । स० । इतोऽअऽस्मिन् सस्करण ७२ तमे पृष्ठ द्वितीयस्या टिप्पण्या निदर्शन सक्तोऽप्यानुनीलनीय । यत्र स्क दस्वामिना निरक्तटोकाया वररुचे पाठ 'केचित्' पदेनोद्धृत , 'एके' पदेन च निर्दिष्ट पाठ 'अपरें पदेन निदर्शित । एतेनापि वररुचि स्कन्दस्वामिन पूर्वमावी इति विनायते। २ प्रस्मिन् मस्करण १ तमे पृष्ठे वर्तते । स० !

·(२) इममेव सिद्धान्त स्कन्दस्वाम्यप्यातिष्ठने । तथा हि--"एवमाख्यान- स्वरूपाणा मन्त्राणा यजमाने नित्येषु च पदार्थेषु योजना कर्तव्या । एप शास्त्र सिद्धान्त । तथा च वक्ष्यति-तत् को वन ? मेघ इति नखता' [निर० २।१६] इत्यादि । 'मध्यम च माध्यमिका च वाचमिति नरखता' [निरु० १२।१२] । 'रात्रिरादित्यस्योदयेऽन्तर्षीयते' इति [निरु० १२।११]। प्रौपचारिको मन्प्याख्यानसमय परमार्थेन तु नित्यपक्ष इति सिद्धम्" इति [निरु० टी० भा० २ पृ०७८] । एवमत्र वेदेवितिहासविपये वेदार्थप्रक्रियाया देवते पदपाठादिषु चास्ति बहु वक्तव्यम् । तत्सर्वं यथावसर शीघ्रमेव सविस्तरमालोचनापुर- सर च पृथम् भूमिकाया प्रवाशयिष्यते । यद्यपि यादृगस्य ग्रन्यस्य गौरवमस्ति न तादृक् शोभन मुद्रणमभूत, तथाप्यप्रकाशनात् प्रकाशन वरमिति मत्वा यथा कथचिन्मुद्रण व्यधायि । ग्रन्योऽयमस्माभि श्रीमता माननीयाना तत्रभवता पण्डितभगवद्दत्त. महादयानामनुग्रहेण प्रापि । ग्रन्थस्य हस्तनेयाऽयमत्यन्तमेवाशुद्धिपरिपूर्ण स्थान स्थान त्रुटितश्चास्ति । तम्य वहुयत्नन मशायन कृतेऽप्यद्यायधिसन्दि- हमाना वह्य पाठास्तव मुद्रापिता । एव वृते:पि मुद्रणस्यारयन त्वरया विधानात् मम घमपल्याश्चास्वस्थतापारणान्मुद्रण यहुपाशुद्धय गजाता । तदर्थ पृताञ्जलिरह क्षमा याच । अन्पम्य प्रशासन शाक्टर इस्युपाधिधारिणा पञ्चनदविश्वविद्यालये सस्तृतविभागाध्यक्षाणा श्रीमता विद्वर्याणा लक्ष्मणम्वर पमहादयाना प्रेरणय याभूदिति कृत्वा तम्य एवाश्य सादर ममप्यन' । इत्यलम् ।। विदुपा यायद गुधिष्टि मामापरः विरजानन्दायम, यारपदरी रोष, पा० नाहग मिग--(माहोर) -.- १ पर प 'Trur पचनदिविषिमागा यात्रामामा मामान गाया मायाम पारियष्ट- मातीत मात्रा म मा । पु.मी.।

·द्वितीयावृत्तेमिका यदा मयाऽयं ग्रन्थो लवपुरस्थपञ्चनदविश्वविद्यालयस्य 'पोरियण्टल- मेगजीन' नाम्न्या त्रैमासिकपत्रिकाया मुद्रापितः, तस्मिन्नेव वत्सरे कीति- भावशेषैस्तत्र भवद्भिः 'डाक्टर' कुञ्जनाजमहोदयरपि प्राकाश्यं नीतः । अस्य शतपरिमिताः प्रतयो ग्रन्थरूपेणापि मया पृथड मुद्रापिताः । कतिपय- वर्षानन्तर निरुक्तसमुच्चयस्य एते द्वे अपि सस्करणे दुर्लभता गते । अस्य पुनः प्रकाशनस्य चिरकालान्मदीयेच्छाऽऽसीत् पुनरपि द्रव्याभावात् शीघ्र प्रकाशयितु समर्थो नाभूवम् । यद्यप्येतत्सस्करणं प्रथमसस्करणमेवोपजीवति, तथापि पाठादिसशोधने टिप्पण्यादिपरिवर्घने च कश्चिन्न तनोऽपीह प्रयासो विहितः । तेन सस्करण- मिदं पूर्वापेक्षयाऽधिक शुद्ध परिष्कृत चाजनि । वररुचेः कालः यद्यपि प्रथमसंस्करण एतावदेव विज्ञापितमासीद् यदयं निरुक्त- समुच्चयकारः स्कन्दस्वामिनः प्राक्कालिक. । परन्तु यथा-यथा नूतनं शोधकार्य प्रवर्तते तथेदं निश्चितमेव यदयं वररुचिः संवत्प्रवर्तकस्य विक्रमादित्यस्य समकालिकः। स्कन्दस्वामिन शिष्येण हरिस्वामिना शतपथब्राह्मणस्य प्रथमकाण्डस्य व्याख्यान्ते ग्रन्थनिर्माणकाल एव निदर्शितः-- श्रीमतोऽवन्तिनायस्य विक्रमार्कस्य भूपतेः । धर्माध्यक्षो हरिस्वामी व्याख्यच्छातपथीं श्रुतिम् ।। यदाब्दानां कलेजग्मुः सप्तत्रिशच्छतानि । चत्वारिंशत् समाश्चान्ये तदा भाष्यमिदं कृतम् ।। अत्र 'सप्तत्रिशच्छतानि' इत्यत्र विप्रवदन्ते ऐतिहासिकाः । प्रायेण सर्वे पाश्चात्यमतानुयायिनो विद्वासः 'सप्तत्रिंशच्छतानीत्येकं पद मत्वा ३७४० तमे, कलिवत्सरे अर्थात् ६६५ वैक्रमाब्दे भाष्यं रचितमित्याहुः। परन्तु 'पण्डित सदाशिवलक्ष्मीधर कात्रे' नाम्ना विदुपा सप्तेति पदमसमस्तं स्वीकृत्य ३०.७+४०=३०४७ कलिवत्सरेऽर्थात् वैश्माब्दप्रवर्तनाद् वर्षद्वयपूर्व हरि- स्वामिना भाप्यमिदं विरचितम् इति मतमुपन्यस्तम् । ३७४० कलिवत्सरे) (६६५ वैक्रमाब्दे) अवन्त्या विक्रमनामा कश्चिदपि राजा नासीदिति सर्व- सम्मतम् । तथा सति कामहोदयस्य व्यारयानमेव युक्ततरमिति वयं पश्यामः।

·(४) इदानीमेवक शिलालेख उज्जयनीत समुपलब्ध । येन हरिस्वामिनी वत्सरप्रवत्तक्स्य विक्रमादित्यस्य च समकालिकत्व स्पष्ट प्रमाणीभवति।' शिलालेखोऽयमप्रामाणिक इति पुरातत्त्वविद सगिरन्ते। वररुचेरन्यः समुच्चयनामा ग्रन्थ विक्रमसम्येन वररुचिना वहवो ग्रन्या निवद्धा । तत्रको बालोद्वीपत समुपलब्ध सारसमुच्चय नामा ग्रन्थो विद्वद्वर्येण रघुवीराचार्येण द्विववर्षपूर्व प्रकाशित । अस्मिन ग्रन्ये महाभारतस्थानाम् अत्यन्तमुपयोगिना वचनाना सग्रहो विद्यते । समुच्चयनामानौ द्वावपि ग्रन्यावेकस्यैवाचार्यस्य इत्यत्र न कश्चिदपि विवादावसर । मन्ये, स्कन्दस्वामिमहेश्वराभ्या विरचिताया निरुत्तटोकाया पूर्ववृतिमनुच्चय नाम्न्यपि समुच्चयपदनिर्देशे विशेषण केनचित् कारणन भवितव्यम् । वररुचिमहेश्वरयो समकालिकत्वे सति गुरुशिष्यभाव सभावयितु शक्यते । वैदिकस्वरविपये स्खलनम् वैदिक्स्वरविपये प्राचार्यवररुचेर्वहुत्र स्खलनमुपलभ्यते । तथाहि- १--तत्वा यामीति मन्यव्याख्यान तत् त्वा इति द्वयो पदयो तन- घातो क्त्वाप्रत्यये व्याख्यान क्रियमाण प्रत्ययस्वरेण यदन्तोदात्तत्व प्रसज्यते तस्य वररुचिना सर्वयोमेक्षा कृता। अत्र विषयेऽस्मित व सस्करणे अप्टा- त्रिंशतमे पृष्ठ अष्टमी टिप्पणी द्रष्टव्या । इममेव स्वरदोषमभिज्ञाय स्वन्दम्वामिना निस्क्नटीकाया (२११ भाग, २, पृ० ११) तत्त्वा यामि इत्येत लौक्विमुदाहरणमित्युक्तम् । २-तच्चक्षुर्दयहितम इति मन्वव्याख्यान पूर्वपदप्रतिस्वरस्य देवहित- पदस्य देवाना दानादिगुणयुक्तानामन्यादीनां हितम् इति व्याख्यान कृतम् (द्र० पृष्ठ ३७)। पष्ठीसमास तु समासस्य(६।१।२२३) इति लक्षणनान्तादात्तन भाव्यम् । तस्मादुपरितन देवर्या निहितम् इति व्याख्यानमेव युक्ततरम् । ३-एता प्रश्या इत्यस्य व्यास्थाने प्राति सत्यनम् इत्युदात्तवताद्वंयो पदयो प्रतिसत्वनस्य भाव प्रातिसत्यनम् इत्येव व्याख्यानमुपलम्यने (द्र० पृ० ८८) । एव ध्याम्याने प्रातिमत्वनमव पद स्यात न च द्विरदात. स्वस्य कथमपि मम्भव । १ महिनुमान मानाहि देहती, १८ अगम्म ६४, विजयादशमी मन में. एपा बिहारी का नेष ।

·- वैदिकप्रक्रियायां स्खलनम् प्राचार्यवररुचेनं केवलं स्वरविषय एव स्खलनमुलभ्यते; अपितु वैदिक प्रक्रियायामपि यत्र तत्र स्खलन दृष्टिपथमायाति । तथाहि- (१) शन्नो देवीति मन्त्रव्याख्याने वररुचिराह- देवीः प्रथमाबहु- वचनस्य स्थाने द्वितीयाबहुवचनमेतत् (पृष्ठ ४५) । एतच्च चिन्त्यम् । अत्र प्रथमा वहुवचन एव वाच्छन्दसि (अ० ६।१। १०७) सूत्रेण पूर्वसवर्णत्वे सिद्ध किं विभक्तिव्यत्ययेन प्रयोजनम् ? (२) सुमङ्गलीरियं वधूरिति मन्त्रव्याख्याने वररुचिना-समङ्गली: छान्दसत्वाद् हल्डयादिलोपाभाव इत्युक्तम् (पृष्ठ २७) । एतदपि चिन्त्यमेव । यतो ह्यत्र न केवलमामक (अ० ४।०३०) इत्यादिना डीप्, अपितु 'छन्दसोवनिपौ' (अ० ५।२।१०६) इति वातिन मत्वर्थे 'ई' प्रत्यय । यत्र तु केवलमामक इत्यादिना डीप भवति, भवति तत्र सोर्लोपः । यथा सा नो अस्तु सुमङ्गली (अथ० २।१६।२) इति । (३) सुमङ्गलीरियं वधूरित्यस्मिन्नेव मन्त्रव्याख्याने 'दत्वाय क्त्वो यक इति या प्रत्ययश्चान्दस इत्युक्तम् (पृष्ठ २७) इदमप्यसाध्वेव । नहि यक् प्रत्ययः, अपितु क्त्वो यगागमः । एव सत्यपि क्वचिन्मानुपसुलभप्रमादेऽप्ययं निरुक्तसमुच्चयनामा ग्रन्थो ऽत्यन्त महत्त्वयुक्त उपयोगी च वर्तते । दुर्गस्कन्दस्वामिवररुचिविरचितैर्ग्रन्थ- रयं सिद्धान्तोऽत्यन्तमेव स्पष्टी भवति यन्नरुक्ताचार्या वेदेषु अनित्येतिहास न मन्यन्ते । नैतावदेव, अपितु नरुक्तरुदाहृता इतिहासा अपि नानित्येतिहासा अपितु इतिहासाभासाः। इमे चेतिहासाभासा नरुक्तमन्त्रार्थाभिव्यक्तय एव निर्दिश्यन्ते । तदुक्तं यास्केन- (१) तत्रोपमायन. युद्धवर्णा भवन्ति । निरुक्त २०१६॥ इन्द्रवृत्रयुद्धवर्णा इति शेप., न तु वास्तविकरूपेण युद्धवर्णाः । (२) ऋपर्दष्टार्थस्य प्रीतिर्भवत्याख्यानसंयुक्ता । निरु० १०।१०।४६।। (३) यमयम्योरितिहासनिदर्शिकाच व्याख्यायमान पाह- यमस्य माता पर्युहमाना महतो जाया विवस्वतो ननाश । रात्रि- रादित्यस्य, मादिरयोदयेऽन्तर्षीयते । निरुक्त १२॥११॥ .

·अन इतिहासोपसहारे 'विवस्वतो जाया या यमस्य माता सा रात्रि वंतंत' इत्युक्तम्, तस्याः सरण्य्वा विवस्वत प्रद्रवण च प्रादित्योदये रात्र्या विनाशोऽभिोत इति विस्पष्ट भवति । एतादृश एव इतिहासो नरुक्तनित्येतिहासपदेन व्यवह्रियते । नायमि- तिहासोऽपि तु इतिहासभापया निवद्धा प्राकृती घटना या सर्वदाऽस्मिन् ब्रह्माण्डे सम्पद्यते । नेपा निरुक्तनिर्दिष्टानामेवेतिहासाना गति , अपितु सर्वस्मिनपि वैदिके वाड मये मन्त्रार्थाभिव्यक्तये यो य इतिहास क्वचिनिदिष्ट स सर्वो- ऽपि नित्येतिहास एव न तु वास्तविको लौकिक इतिहास । अत एवेन्द्रवृत्रयुद्धमधिकृत्य परमब्रह्मिष्ठेन याज्ञवल्क्येनोक्तम्-तस्मा- दाहु तदस्ति यद्द वासुर यदिदमन्वाख्यायते त्वदुद्यते इतिहासे त्वत् (शत० ११।१६।६) । इतोऽन स्वलेखस्य प्रामाण्यनिदर्शनाय–'तस्मादेतद् ऋषिणा- भ्यनक्तम-न त्व युयुत्से " इत्युक्त्वा ऋड मन्नमप्युदाजहार । इतिहासनिवन्धनया भाषाशैल्या निर्देशादेव प्राकृता अपि प्रवाहनित्या घटना इतिहासपदेन व्यवह्रियन्ते । यत्तु यास्केन तत्र ब्रह्म तिहासमिश्रमृमिथ गाथामिश्र भवति (४१६) इन्युक्तम्, तनापि इतिहाससवर्णनया भाषाशैल्या निबद्धो मन्त्र इतिहासपदे- नाभिप्रेत , एवम् ऋक्शब्देन पद्यमाननिवद्धो मन्त्र , गाथाशब्देन स्तुतिवर्णनया भाषाशैल्या युक्तो मन्त्र । वस्तुतस्तु वैदिकवाड,मये मन्त्रप्रकरणे ऋक-यजु साम-ब्राह्मण इतिहास-गाथा-कल्प-नाराशसी-इत्यादिपर्द तत्तदविभिनया भाषाशैल्या निवद्धा मन्त्रा एव गृह्यन्ते, ब्राह्मणप्रकरणे च ब्राह्मणवचनानि इति वैदिकाना राधान्त । इम प्राचीन सिद्धान्तमनववुद्ध व पाश्चात्या अस्मद्देशीयाश्च विद्वासो बहुघाऽनथ्य मत कल्पयन्ति । निरुक्त-श्लोक-वातिरस्य समाप्तिः तत्र भवद्भि पण्डितप्रवर 'डाक्टर' कुञ्जनाजमहोदयहो कालात् पूर्व निरक्तवातिकनाम्नो ग्रन्थस्यको हस्तलेख समुपलब्ध प्रासीत् । तस्यो ल्लेखस्तैस्तदानीमेव स्वमिग्रेम्य पण्डितभगवद्दत्तमहोदयेभ्य प्रहिते स्वकोये पत्र कृतोऽभूत् । विविधकार्यव्यासङ्गात् विद्वद्वय स्वजीवनकाले नप्रावाशि। सम्प्रत्येते महाभागा अपि यशोमात्रशेषता गता । निरक्तवातिवस्य स हस्तलेख' कुत्र कस्य चाधिकारे वर्तत इत्यस्यापि ज्ञान नासीत् । निरुक्नसमुच्चयस्यतत्- ·सस्करणमुद्रणकाल एव मम मनसि विचार समुदपद्यत यन्निरुक्तवात्तिक- ग्रन्थस्योपलब्धये कश्चित प्रयत्नो विधय । देवात तत किञ्चत्कालपूर्वमेव मद्रासविश्वविद्यालयस्य सस्कृतविभागस्याध्यक्षविद्वद्वय श्रीपण्डित वे० राघवमहानुभाव मह काशिकावत्तेहिन्दीभापानुवादमधिकृत्य कश्चित् पत्र- व्यवहार समजनि । पत्राचारेण तत्रभवता राघवमहोदयानाम् उदारचेतस्त्व विज्ञाय निरुक्तवात्तिकग्रन्थविषये एत एव महानुभावा मया पृष्टा, यदय ग्रन्थ इदानी कुन कस्य च सविधे वर्तत इति । मम पत्रस्योत्तररूप निरुक्त- वात्तिकमधिकृत्य यत्प्रथम पत्र तत्र भवता समुपलब्धम, तदित्यम्- यूनिवर्सिटी बिल्डिंग मद्रास ५ १५।१२।६४ श्रीमन्तो मित्रवरा प्राप्तो भवदीय लेख । कोतिशेषाणा' श्रीकुज्नाजमहाभागाना पुस्तकसग्रहे निरक्तवात्ति- फस्य मातृका अथवा प्रतिलिपिरेका वर्तते । तत्र किमपि ते प्रस्तुत सशोधन- कार्यम, किन्तु न अनुस्यूततया कृत वा, पूरित वा। अस्मिन् विषये कोदृशो भवतामपेक्षा वर्तते इति ज्ञात्वा उपरिकतुं शक्यते। .... ........ ............... .. ... इत्य मित्र वे० राघव एतत्पत्रस्योपलब्ध्यनन्तर निरुक्तवात्तिकस्य प्रतिलिपि क्थचिदपि मया प्राप्तु शक्यते न वा, प्रतिलिपि प्राप्तु शक्यते चेत् तस्या सपूर्णो व्ययो मया प्रदास्यते इत्यभिप्राययुतमपर पत्र तत्र भवद्भयो राघवमहोदयेभ्यो लिखित । तस्योत्तरमित्य तैर्महाभागै प्रदत्तम-. यूनिवर्सिटी आफ मद्रास' १६।११६५ सुहृद यथानिवेदित प्राक तया निरुक्तवार्तिकस्य मातृका फोतिशेषाणां १. माङ्गलमाषायां रोमन लिप्या मुद्रितम् ।

·कुञ्जनाजानां भागिनेयस्य हस्ते वर्तते । सा काकितपत्रेषु केरललिप्यां वर्तते । यदि इष्यते, इत देवनागरी प्रतिलिपिः अत्रत्येन लेखकेन सम्पाद्य प्रेषयितुं शक्यते । प्रत्र ५००० श्लोका वर्तन्ते । ग्रन्योऽयं गाग्यनीलकण्ठेन याजुषेण केरले कोण्डयूर् ग्रामवासिना गृहीततुरोयाश्रमेण पद्मेति संन्यासिनामभृता कृत । मातृकेयं कियत् पर्यन्तं वर्तते इति प्रद्य परिशील्यते । द्विवादिनः विषय एव निवेदयिष्यते । इत्य मित्र 1 वे. राघव एव पत्राचारेणवायमत्यन्त दुर्लभो ग्रन्यो मया तन भवता मित्रमणीना वे० राघवमहोदयाना परमया कृपया प्रयत्नेन च समुपलब्ध । निरुक्तश्लोकवार्तिकस्य सामान्यपरिचयः प्रथमपरिचय-निरुक्तवृत्तिकारेण भगवदुर्गेण निरुक्तवात्तिकस्य चत्वार श्लोकाः स्ववृत्तावुदधृता' । तेषु द्वौ वृहद्देवताग्रन्थेन सवदेते, अन्यौ द्वौ तत्र नोपलभ्येते । दुर्गवृत्तिसम्पादकेन काशिनाथ राजवाडे महानुभावेन तद्ग्रन्थस्य टिप्पण्यामेकत्र लिखितम्- प्रय श्लोको बृहद्देवतायां नोपलभ्यते । बृहद्देवताकारान्नान्यो वात्तिककार । भाग १, पृ० २२१॥ एतन्मतस्य तत्रभवद्धि पण्डितप्रवरभंगवद्दत्तमहोदय 'वैदिकवाड मय का इतिहास' ग्रन्थस्य 'वेदो के भाष्यकार' नाम्नि भागे (वि० स० १९८८१ सन् १९३१) सोपपत्तिक निराकरण व्यधायि । तत्र च मण्डनमिश्रविरचि- ताया स्फोटसिद्धः परमेश्वरविरचिताया गोपालिकाटीकायामुद्ध तानि निरुक्तवार्तिकस्य पट् पद्यान्यपि समुपस्थापितानि । द्र० वैदिक्वाड मय का इतिहास, वेदो के भाष्यकार नामक भाग, पृष्ठ २१५॥ तत एव निरुक्तवात्तिकसम्वन्धिनिर्देशमुपलभ्य श्रीविष्णुपदभट्टाचार्य- महोदयेन १९५० तमे कंस्ताब्दे (वि० स० २००७) जूनमासस्य 'इण्डियन हिस्टारिवल क्वार्टलि' पत्रिकाय' (भाग २६, सख्या २, सख्या १५६-६६५) निरुक्तवात्तिा विषयक एको लेख प्रक्टीकृत ।' १ तेषु द्वौ वन्देनाप्युटतो। ४० नि० टी० ८।३११॥१३॥ २ द्र० पण्डित भगवद्दत्तता निरुक्तव्यास्या, भूमि पृष्ट ३५॥ मत्रव ·महोपाध्यायस्तत्रभवद्भिः कुञ्जनाजमहोदयः समुपलब्धोऽयं निरुक्त- वात्तिकनामा ग्रन्थो दुर्गोघृतान्निरुक्तवात्तिकग्रन्थाद्भिल एव । यतस्तत्रो - ताना मध्ये एकस्याप्यत्रादर्शनात् ।' गोपालिकाटीकायामुद्धृतानि पट्पद्यानि त्वस्यव निरुक्तवात्तिकस्य सन्ति । एवं नामसादृश्याद् उभयोग्रंन्ययोः श्लोकोपनिवद्धत्वाद् एतद् ग्रन्यो- पल घे. पूर्वम् अस्माकमपि भ्रम एवासीद् यदुर्गवृत्तौ गोपालिकाटीकाया च निरुक्तवात्तिकनाम्ना स्मृतानि पद्यानि एकस्यैव कस्यचिद् अतिप्राचीनस्य निरुक्तवात्तिकग्रन्थस्य सन्ति । परन्तु प्रस्तुतग्रन्थलाभात् स भ्रमो नाशं गतः एकनामानी द्वौ पृथग्ग्रन्यो स्त इति तथ्य च प्रकटीभूतम्। तत्र दुर्गाचार्यस्मृतो निरुक्तवार्तिकनामा ग्रन्थोऽत्यन्त प्राचीनः अयं तु दुर्गस्कन्दाभ्यामौत्तरकालिक । समुपलब्धस्य निरुक्तश्लोक-वार्तिकस्य परिचयः अय निरुक्तश्लोकवात्तिकनामा ग्रन्यो गार्ग्यकुलोत्पन्नेन कृष्णयाजुपेण केरलमण्डलान्तवति 'कोण्डयूर' नामग्रामनिवासिना कोरशर्मण पुत्रेण नील- कण्ठेन गृहीतचतुर्थाश्रमेण पद्मति नामभृता विरचितः । तदुक्त स्वयमेव अन्यकारण- गाग्र्येण नीलकण्ठेन सूनुना कोरशर्मणः । नघण्टुकमिदं काण्डं व्याख्यातमनुपूर्वश.॥४३६॥ कोण्डयूरिति विरयाते ग्रामे फेरलपूजिते ॥४३७॥ अविच्छिन्नयज्ञानां यजुर्वेदविदां कुले। कुले महति गर्गाणां नीलकण्ठो व्यजायत ।।४३६॥ कोरशर्मा पिता यस्य यज्वा यज्ञविशारदः । नीलकण्ठश्चतुर्वेदे पितृव्यो यस्य धार्मिक; ॥४४०॥ इदमप्यलेखि- उन्हीं दिनों मद्राम विश्वविद्यालय के महोपाध्याय डा० नया ने मुझे पत्र लिखा था कि उन्होंने निरुक्तदार्तिक ग्रन्य का हस्तलेख प्राप्त कर लिया है। पर वह अन्य माज तक छपा नहीं और डा० राज का परलोक गमन हो गया। १. समुपलब्योन्य निरक्तश्लोक्वात्तिक ग्रन्यो पूर्णः । दुर्गाद देषु चनुम्योप त्रयोध्नुस्लन्यमागस्या । प्रवशिष्ट, प्रथम, . । मोन नोपलन्ते।

·(१०) बहुयाजी चतुर्वेदो रुद्रशर्मा पितामह । भारद्वाजी च कौबेरी नीली माता बहुप्रजा ॥४४१॥ रुद्राचा भ्रातरो यस्य दत्ताद्या जामयस्तया । किञ्चित् साऽधीत्य वेदस्य मस्करी समपद्यत ॥४४२॥ पदम इत्यपरा सज्ञा लब्यवान् स गुरो पुन । श्रुत्वा किञ्चित् स शास्त्राणा वेदान्तेषु कृतश्रम. ॥४४३॥ अकरोत् श्रद्धया युक्तो निरुक्तश्लोफवात्तिकम् ॥४४४॥ ग्रन्योऽयमतिप्रौढो वर्तते। निरुक्तस्य प्राथमिकास्त्रयोऽध्याया विस्तरेण व्यास्याता । तत्रापि पूर्व पूर्वमतिविस्तरेण । उत्तरास्त्रयो नंगमकाण्डाध्याया. पूर्वापेक्षया सक्षेपेण । अस्य ग्रन्थस्यकव मातृका समुपलब्धा सा चेदानी तत्र भवता बुञ्जन्- राजमहोदयाना भागिनेयाना तय भवता 'वे के राजा' महाभागाना सवाशे वतते । इय मातृका केरललिप्या ताडपत्रे विद्यते । कोशस्यातिप्राचीनत्वाद् बहुग पाठास्त्रुटिता सन्ति । द्वित्रस्थलेषु पत्राण्यपि नष्टानि । कोशोऽय पष्ठाघ्याये चतुर्थपादे जवारुपदनिर्वचन एव सन्तिष्ठते । अस्मिन् कोशे पाहत्य ४६४० श्लोका सन्ति ।' ग्रन्यकृता एतावान् एव ग्रन्या लिखित पूर्णता वा प्रापित इत्यत्र न विञ्चिदपि प्रमाणान्तरमुपगम्यते । विशेषस्तु ममग्रस्य ग्रन्यस्य मम्यक् परिगीलनानन्तरमेव वक्तु शक्यत इत्युपरमाम । उपसहार ग्रह चिरकालात प्रायेणाऽम्वस्थोऽधम्वस्थो वाऽम्मि, तथापि स्ववायव्य- सने यथाश्यचित् प्रतिष्ठानकाय निर्वहामि । परन्तु गदिमम्बरमामेऽस्मन्छ- दाभाजा पदवाक्यप्रमाणनाना तत्र भवता गुग्वर्याणां भारतमामनन गीर्वाणवाणीमेवाय सम्मानिनाना पण्डिन ब्रह्मदतजिज्ञागुमहोदयानामवस्मादेव स्वर्गमनमभूत् तेपा निरीक्षणे मम्पद्यमानाना श्रीरामपूरनिक्षेप वानिपनामा प्रपाध्य डा. विजयरातमहानुभावं मम्मति , ऐपम घ वर्ष प्रागाय गत । प्राजिम्पानम्-मनान पपूर दृस्ट, यहांतर, सानीपत (हरयाणा) ·(११) सस्थायाः विविधकर्मणामतिभारोऽपि मय्येव प्राधान्येन पतित । कथमुभय. कार्यजात सम्पादयिष्यामीति नाववुध्येऽहम् । अस्तु पुरुषार्थसहकारिणा भाग्यचक्रेण यद्भवितव्य तदेव भविष्यतीति विश्वसन उभयकार्यभार यथा- शक्ति वोढास्मि । निरुक्तसमुच्चयग्रन्थस्यतत्सस्करणनिष्पादने सौभाग्यवत्या वेदवत्या व्याकरणोपाध्यायया पर्याप्त साहाय्य विहितम् । सौ० वेदवती विगतैकवर्षाद् अस्मिन् प्रतिष्ठान एव सशोधनकर्मणि साहाय्य विदधती ममानुपस्थिती प्रतिष्ठानस्यकार्यमपि यथाशक्ति सचालयति । वाराणसीस्थज्योतिषप्रकाशमुद्रणालयाध्यक्षा श्रीमन्तो वालकृष्ण- शास्त्रिण सदव अस्मत्प्रतिष्ठानग्रन्थाना मुद्रणकर्मणि साहाय्य विदधति । एते महानुभावाः सर्वदैव स्वकृपया मामनुगृह्णन्ति, तदर्थमेतेषामत्यन्तमनु- गृहीतोऽस्मि न धन्यवादमात्रेणानृण्य सम्भवताति विरमामि । भारतीय-प्राच्यविद्या-प्रतिष्ठान ३१११४४ अलवर गेट, अजमेर विदुपा वशवदः- युधिष्ठिरो मीमासक तृतीयावृत्तेभूमिका इद सस्करण प्रायेण द्वितीय सस्करणमेवोपजीवति । केवलमस्मिन् सस्करणे पूर्वसस्करणे विद्यमाना केचन अपपाठा इह शोधिता' द्वितीय- सस्करणे प्रथमपरिशिष्टे मुद्रिनाष्टिप्पण्यश्चेह यथास्थान निवेशिता । रामलाल कपूर ट्रस्ट वहालगढ (सोनीपत-हरयाणा) विदुपा वशवद - युधिष्ठिरो मीमासक

·विषय-सूची
१-२७
२८-४६
प्रयमः कल्प: (निर्वचनक्रमप्रदर्शनम्)
द्वितीयः कल्पः
(नित्यकर्मविहितमन्यव्याख्यानम्)
'दर्शपूर्णमासयोराज्यभाक्प्रभृति-
तृतीयः कल्पः स्विष्टकृत्पर्यन्ताना याज्यानु-
वाक्याना व्याख्यानम्
चतुर्यः कल्प: (एकत्रिविधमन्त्रव्याख्यानम)
परिशिष्टानि
स्ताना ग्रन्थाना ग्रन्यकाराणा च नामानि
व्याख्यातमन्त्रसूची
७०-६२
६५-६६

·निरुक्त-समुच्चयः आचार्य-वररुचि-प्रणीतः ·अथ निरुक्तसमुच्चयः आचार्य-वररुचि-प्रणीतः अप्रिं' वायुं तथा सूर्य लोकानामीश्वरानहम् । नमामि नित्यं देवेशान्नरुक्तसमये स्थितः ॥ अथेदानी मन्दप्रज्ञाववोधनार्थ मन्नविवरण [ क्यिते, तच्च न ] निरुक्तमन्तरेण सभवति । यत पाह-"प्रथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते इति । "नानिरुक्तार्थवित् कश्चिन्मन्त्रं निर्ववतुमर्हति" इति च वृद्धा- नुशासनम् ।- ' निरुक्तप्रक्रियानुरोधेनैव मन्त्रा निर्वक्तव्याः ।- मन्त्रार्यज्ञानस्य च शास्लादो प्रयोजनमुक्तम्- योऽर्थज्ञ इत् सकल भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञान- १ तिम्र एव देवता इति नरुक्ता । अग्नि -पृथिवीस्थान । वायुर्वेन्द्रो वान्त- रिक्षस्थानमा मूर्यो गुस्थान [निरु० ७ १५] इति निरुक्तमतानुसारमन्तरिक्षस्थान- स्थाया देवताया वैकल्पिकत्व बोध्यते । तत्राय निरुक्तसमुच्चयकारो वायुदेवता- मातिप्ठते । अत एष चतुर्पकल्पे “इन्द्र ऋतु न मा भर" [ऋ० ७१३२।२६] इति न्यशीतितममन्त्र-व्याख्याने "देवताविकल्पो वा वायुरिति नैरता, सूर्य इति याशिका" इत्युक्त्वा "नरुक्तपक्षेपि-इन्द्र दानादिगुण ! इन्द्रो मध्यस्थानो वायुरच्यते" इत्याह । तया एकोनसप्ततितममन्त्रव्याख्यानमपि द्रष्टव्यम् । प्रनयव प्रक्रियया नरुक्तममय इन्द्रपक्षे वायुमरुदादिपर्दघटितेषु मन्त्रेषु वाग्वादिपदानामिन्द्रपदार्थ वृत्ति- द्रष्टव्या॥ २ निरु. १११॥ ३ अनुपलब्धमूलमिदम् । तुलना कार्या-'सर्वा स्त्री मध्यमस्थाना पुमान् वायुश्च सर्वग । गणाश्च सर्वे मरत इति वृद्धानुशासनम् ।" भय इलोक स्कन्दनिरुक्त- टीकाया [१११३], निघण्टीकाया [पृष्ठ ०६] चोपलभ्यते । दुर्गवृत्तावपि [११३१३] क्वचित् पाठान्तरेणोपलभ्यते । निरुक्तवातिरस्पेद वचन स्यादिति सभा- व्यते। ४. नानादिपदस्य "यस्मात्पूर्व नास्ति परमस्ति स भादि" [म० भाष्य. १।१।२१] इति प्रधानोर्यो विवक्षित । निरक्तशास्त्रस्य तादृश प्रादावदर्शनात् ॥ ।

·२ निरुक्तसमुच्चये विधूतपाप्मा' इति । शास्त्रान्ते' च-या या देवता निराह तस्यास्तस्यास्ताद्- भाव्यमनुभवति' इति च । वेदपदार्थविवरणे च वाहुश्रुत्यमन्वेष्टव्यम्-बिमेत्यल्पश्रुताद् वेदो मामयं प्रचलिष्यति' इति व्यासवचनन् । अबहुश्रुतस्यापि कर्तृवचनात् तथार्था- भिवादादिभि ५ (२) श्रद्धधानस्य जन्तोरपि' इति सरस्वतीसूक्तिगुणस्तुत्य- सुरामुद कुर्वते । अतो यथाशक्ति दिड मान प्रदश्यते- ब्रह्म जलानं प्रथम पुरस्ताद्वि समृतः सुरुची वेन आवः । स बुध्न्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसंतश्च विवः ॥११॥ सर्वमन्त्रव्याख्याने प्रथममार्पक्थन कर्त्तव्यम् । मत्स्याना जालमापन्ना- नामेतदापं वेदयन्ते इत्यत्र प्रदर्शितम् । नकुलो नाम ऋषि. । प्रादित्यो देवता [ इति ] शौनकर्षिदर्शनम् । यस्य वाक्यं स ऋषिः," या तेनोच्यते सा देवता" इति । धर्मादिष्टवनेऽस्य विनियोग"। परोक्षरमोऽय विनियोग । १ निर० १६१८॥ २ नात्रास्तपदेन "या या देवता निराह" [निरु० १३१२३] इत्यत्रव निरुत्त- शास्त्रस्य परिसमाप्तिर्भवतीति भ्रमितव्यम् । पूर्ववदत्रापि नास्तपदेन "यस्मात्सर नास्ति पूवमस्ति सोऽन्त" [म. भाष्य. १।१।२१] इति प्रधानोऽयों विवक्षित । एतेन चतुर्दशोऽध्यायो (त्रयादशाध्याय एवास्यान्तर्भावमिच्छन्त्येवे) निरत्तगमुच्चयकारपाले नामीदिति वक्तुं न शक्यत । ३ निरक्त १३॥१३॥ ४ म० भा० दाक्षिणारये पाठे मादि. ११२६४॥ पौत्तरपाठे धादि.१२६८ तु "मामय प्रहरिप्यति" इत्येव पाठ । ५ भ्रप्टोग्य पाठ । ६ प्रनुपरव्यमून मिदम् । ७. यजु० १३॥३॥० म० RI11 सत्तिरीयमहिताया 'बुघ्या' इयरय स्थाने 'युनिया' इति पाट । ८. निर.६१२७॥ ६ पत्र रद्देवता-[८११४,१५] वस्नु माग्न प्रतरयं द्री या, ब्रह्म यत् परम् । तानिरत्त मूत्तादागका मूर्यमचंति ।। १० ऋ० मा परिभाषा ॥४॥ ११.१. मर्यापरिभाषा २२५।। १२ प्रवायं इति ऐप । तपाहि ऐतरेयद्रासन [१६] प्रवग्यातुनो विनि- मोग । माया पौत ४॥६॥ संसिरीयमहिनयान्तु "द्र मानमिति सममुपरपाति" PARI] यादिना अपने रवमनिपाने दिनियाग ।

·प्रथम वल्प ३ परोक्षकृतोऽय मन्न. प्रथमपुरुपयोगात्। ब्रह्म नामानि सर्वाणि सामान्यनाख्यातनानि हि नरुक्तसमपरवात क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रयोग । तथा हि तत्र-तन नामान्याख्यातजानि [ इति ] शा [ कटायनो ] नरुक्तसमयश्च' इति । बृह बृह वृद्धी इति अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते' इति मनिन् प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम् । सर्वतः परि- वृद्धत्वाद् ब्रह्मपदेन आदित्यमण्डलमुच्यते । [भु] वनस्य तदाधाररूपे स्थितिरित्युपनिपत्सु गीयते-मण्डले होद जगत् प्रतिष्ठितम् इति । जज्ञान- मिति जायमानमुत्स [द्यमानम्] प्रथममिति मुख्यमुच्यतेऽन्येपा तेजसाम् । तथा च स्मरणम्- ब्राह्मणो वै मनुष्याणामादित्य [स्तेजसां दि] वि । शिरो वा सर्वगात्राणा धर्माणा सत्यमुत्तमम् ।। इति । पुरस्तात् पूर्वत । कस्य ? सामर्थ्यात् जगदुत्पत्तै । अथवा प्रत्यह- मुदयास्तमङ्गीकृत्याह पुरस्तात् पूर्वस्या दिशि, पूर्वमेव वा सर्वप्राणिना- मुत्यानात् । वि इत्ययमुपसर्गः 'पाव' इत्याख्यातेन सवध्यते। कुत एतत ? अर्थतो समर्यानामानन्तर्यमकारणम' इत्यभियुक्तोपदेशात् । न निर्बद्धा उपसर्गा अर्यान्निराहु इति निरुक्त भाप्यकारवचनाच्च । सोमत सीमशब्द सर्वादिपु पठ्यते । विभक्तिव्यत्ययेन सप्तम्येकवचन द्रष्टव्यम् । कुतः एतत् सुपा सुप प्रादेशा भवन्ति" इति वैयाकरणात् [नियमात् ] यथार्थ १. 'तत्र परोक्षता सर्वाभिर्नामविभक्तिभियुज्यन्त प्रथमपुरपश्चास्यातस्य" [निरु० ७१] इति यास्कवचनमत्रानुसघेयम् ।। २ निरुक्त १॥१२॥ ३ अ०३।२।७५॥ ४ तुलना--शत०७४।१।१४॥ ५ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ६. मनुस्मृतावप्टमाध्याये द्वगीतितमादुत्तर प्रक्षिप्तरूपणोपलम्यते ॥ ७ इद न्यायभाप्ये [१२] उपलभ्यते ॥ ८ निरु० १॥३॥ ६. निरुत्तदशब्देन निघण्टरुच्यते । पटि निगये धातु वासकृत्स्नीये घातुपाठे । 'निघण्ट' निर्णायक इति तदीयकन्नडटीकाया व्याख्यायते । तदेव निरुत्तनिघण्टाब्दी पर्यायभूती । तस्य च नियष्ट्वपरनाम्नो निरुत्तस्य 'ममाम्नाय समाम्नात' इत्यारम्य भारम् । प्रतएव गर्ने प्राचीना नरुक्ता इम ग्रन्य निरुक्तभाप्यनाम्ना व्यवहरन्ति । १०. सर्वादीनि सर्वनामानि [अ० १११०२७] इत्यत्र सर्वादिगणे 'मिम' दाद एव पठ्यते न तु 'सीम' शब्द । पाठान्तर दा द्रष्टव्यम् । ११. महामाप्ये "सुपा च मुपो भवन्नीति वक्तव्यम्" [१३] इत्येव पाठ उपलभ्यते । । लभ्यते ·४ . निरक्तसमुच्चये विभक्ति सन् [नमयेत्' इति नरुक्तात् । सर्वस्मिन्नित्यर्थः, सामर्थ्यात् सर्वस्मिन् जगति । अथवा सीमशब्द. सीमापर्याय' अस्मिन् पक्षे प्राकारो मर्यादार्थ [म्] अाह' । मुख्यमासीमत. । सर्वस्य सीमारूपेणावस्थितो लोवा. लोकपर्वत । पालोकालोकपर्वत [त्] इत्यर्थः सुरुचः सरमसानसरोज- मानत्वात्, सुदीप्तान् रश्मीन् सहस्र-सख्यातान् ।' वेन., सुपतिइपग्रहलिझे नराणाम्' इति लिङ्गव्यत्यय., वेनम् । वेनति, कान्तिकर्मा, कान्हा कस्य ? सर्वस्य भूतजातस्य । आव पूर्ववरण मर्त्यस्म (2.) लुनि मान्द- समेतद् रूपम्, 'विशब्दस्यात्र सम्बन्ध व्यवृशोत् वित्तवान-विनष्टवान् इत्ययः । न केवलं रश्मिविसगंमेवाकरोत् । किन्तहि । स लिङ्गल्येत्या तत् । अथवा मण्डलमध्यस्थः पुरषोऽभिधीयते । स प्रादित्यः बुध्न्याः, युप्तमः न्तरिक्ष[म्], यद्धा अस्मिन् घृता प्राप इति, तथ, भवा बुंध्या दिसा उच्यन्ते । तथा च स्मरणम्- [ताभ्यां] सशक्लाभ्यां तु दिवा भूमि च निर्ममे। मध्ये व्योम दिशाचाष्टायपों स्यातच मारपतम् ॥" इति । उपमाः 'उप [म] इत्यन्तिफनाम," परितो भूता. । अस्य प्रादित्यस्य सर्वस्य पा जगत, सर्यस्य ममोर्पोपलन्यो । विष्ठाः विष्टभ्य- स्थागे । सप्टावपि दिगो विमृता फरोतीत्यर्षया सतश्च योनि विद्यमानरय यस्तुन स्तम्भकुम्भादेः योनिम् । पसतस्य अविद्यमानस्य योनिम् येते. निमत्यपान्तस्य वर्णव्यापत्यादिना योनिशब्दो निरक्त" यानिगयगम्य" विप. विवृपात (१) प्यणोत् प्रभागितयानित्यं । विमिदमुध्यते; १. निर०२॥१॥ २.fim. 100 ३ मा मार्षमार नि: पाटो दृष्टय । ४.:.-रपा [१८] मर्मा मनाया तटटीराप ५.३.१-पुत्ता पार दरपाना .ग. 10--- पविताय गप्रिय । . . ४५-गायत मासिवाय रामय ॥ ७ निप० २६॥ - निर. मला nिापार दुपा ।.onlinet १. पि. 10 २२.दुग्ना-निग 1 १. 'मामपार Barfarमार ? , ६ मामाय-1१1८11 ·प्रथमः कल्प: ५ " .. 12 :-- यावत् खलु भगवत आदित्यस्य तेजसा न व्याप्रियते मुवनमण्डलं, तावत् सदसद्भावो न व्यासज्येते, व्यापृते तु घटोऽस्ति नवेति वक्तव्यं भवति । अतः सत्त्वमसत्त्वं च जितवानित्यर्थः॥१॥ यात्म नवनिवी भवति जायमानोऽहां केतुरुपसमित्यग्रंम् । ..... भाग देवेभ्यो विदधात्यायन में चन्द्रमास्तिरते दीर्घमायुः ॥२॥ नस्यादित्य धरी पुरोनुवापयेषा .i सूर्याया पापम् । चन्द्रमा' स्तूयते आदित्यो' वा । पापयक्ष्मगृहीतi नवोनव.'नवशब्दः प्रियवचनः, वीप्सायां द्विवंचनम् । प्रत्यहं प्रियतमः प्रतिपत्प्रभृतिप्वह सु पूर्वपक्षा'नूयेषु (२. पूर्वपक्षोदोपु) जायमानः कुतः ? रसतिदिनमेककस्पाः कलाया वृद्धः । महां केतुः केतयति प्रज्ञायः, प्रज्ञापयिता कर्ता इत्यर्थः । स निशाकर इति कालविद्भिरभिधीयते । उपसाम् एकस्या एष पूजार्थ बहुवचनम्', उपसाम्' अर्पम् अंबाड पूर्वो ['द् ] गमेरमशब्दो .. निरूपतः । प्रग्रमागमनमुदयं प्रति एति गच्छत्यपरपक्षान्ते । फेयम् ? प्रत्यहं या ऋ० १०१ त म गीतम' तिरति इतिपाठान्तरे। २. चन्द्रमा...तस्यया भवति-नवोनवो भवति [११] इत्यादि निरक्त- मत्रानुमन्यम् । मविलापन {EIJोसायने [MEEJ च. श्रौतसूत्र बगाशे [दुराराः, बहुहिरण्य , प्रतिमूत्तिः, यहुमुवर्णश्चरस्मैव ऋतोमिषेयानि] तो चान्द्रमासे घरी विनियोगोऽस्य मन्त्रस्य । 11. पादिरय दैवतो द्वितीय..पाई इरयो । निर १६ . ४. य: पापयरामगृहीत. स्यात् तस्मा एतमादित्य परममावस्पाया नियंपेत् .."नवो-दयो भवति जापमान इति पुरोनुवाक्या भवति । त० स० २१३॥५॥ ५. मात्र पूर्वदाशब्देन गुवापा उन्यते, एवमपरपक्षापदेन कृष्णपक्षः । पूर्व- ममान्ता एवं मारा बभूव । मतएव पञ्चाङ्ग मायावत् अमावस्याया. ३० म. समेत रागच्यते । दक्षिणभारत मात्रातमप्यमान्द्रा एवं मासा भवन्ति ।' ६. निक्त. १२॥७॥ तपा 'उपमा पूनाप बहुवचनम्' इति स्कन्दस्वामिनो निएफटीरा (१६) द्रष्टया। • ७. पत्र नितम्-मागउ प्रति" इति । A ·६ निरुक्तसमुच्चये क्षीयमाणावयव क्रमेणापरपक्षान्ते सवितर्युप कालसमीपत्तिः निलय यातीत्यर्थः । एव पूर्वपक्षापरपक्षान्ते निर्वह [हविपा] निर्वा [प]णेन भागम् भजनीयमाहारत्वेन, प्राज्यादि हविरुच्यते । तथा च श्रूयते इतः प्रदान देवा उपजीवन्ति' इति । तद् देवेभ्यः यागाङ्गभूतेभ्यो विदधाति करोति, प्रायन् आभिमुख्येन गच्छन्, चक्रवत् प्रजा भ्राम्यमाण इत्यर्थ.। [प्र] प्रशब्दस्ति- रत इत्यत्र सवध्यते । चन्द्रमाः चायन् पश्यन् भूतानि द्रवत्यन्तरिक्ष निर्माता चोदकस्येति धातुजत्व प्रदर्शितम् । स तिरते प्रतिरते प्रकर्षण वर्द्धयति दीर्घ [ मायुः ] शतसवत्सरलक्ष[ण]मायुर्दृष्टादृष्टसावनम् । कस्य स्तोतृणा यष्टणा च । अथवा पूर्वापरं चरतः' इति पूर्वस्यामृचि सूर्यचन्द्रमसो सह स्तुति- दर्शनादत्रापि स्तुतिसम्भवात् द्वितीय पाद आदित्यदैवत । अत एवाय- मादित्ये चरौ विधीयते । अह्ना केतुः 'पूर्व केतुशब्दो व्याख्यात । स च दिनकर इति ज्योतिश्चक्रविद्भिरभिधीयते । उषसाम् उपसः प्रणम् प्राग- मनम् मर्यो न योपामभ्येति पश्चात् इति मन्त्रान्तरदर्शनात् ।। ? तद्रिप्णोः परमं पदं सो पश्यन्नि सूरयः । दिवीच चक्षुराततम् ।।३।। मेधातिथेरापंम् । शुस्थप्रदर्शनार्थ समाम्नातस्य मण्डलमभिष्ट्रयते । देवताकाण्डे च प्राधान्यस्तुतिभाज"। तथा ह्य क्तम्-प्रथातो देयतम् । १ ते० स० ३।२।। २ निस्तारणेति शेप । चन्द्रमाश्चाग्न द्रवनि, चन्द्रो माता । निरु० ११५॥ स्वन्दटीकाप्यत्रानुसन्धेपा । निरुक्ते 'द्रमति' इति प्रायिक पाठ । ३. ऋ० १०1८५॥१८॥ ४ तुलना-निर० ११॥६॥ ५ ६० पृष्ठ ५, दि०४॥ ६. 'ददातुरान्दो प्यास्यात' इति हस्तलेखगाठो प्रप्ट । ७ प्रम्मिलेर मन्त्रयाम्याने। ५.सन्द स्वामी 'प्रप्रशन्दोलवचन । प्रल प्रत्युषमामल उदेति' इत्याह । निरू. टीना ११॥ ६. ऋ० ११११॥२॥ १०.३० १॥२२॥२०॥ ० म०१३॥६॥ ११. पठ्यन्त इति शेप ।

·प्रथमःल्पः तद् यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तद्देवतमित्याचक्षते' इति । निरुक्तकाण्डत्रय श्रूयते-नघण्टुक्म्, नंगमिकम्, देवतमिति । तथा चाहु- नैरक्तिकाचार्या:- प्राद्यं नघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नगमं तथा । तृतीयं दैवतं काण्डं शास्त्रमेतत् त्रिधा स्थितम् ॥ इति [तत] तच्छन्देन निरुपम तेजोनिधानं जगद्व्यापारकारणं मण्डल- मुच्यते । [विष्णोः] विप्ल व्याप्तावित्यस्य, विशतेर्व्यश्नोतेर्वा, तदू पाथ- याणा धातूनामर्थस्य विद्यमानत्वात् । तथाहि अर्थनित्यः परीक्षेत इति भाष्यकारी निरवदत् । [विष्णोः] विष्णुरादित्य एव नभसो व्याप्त्यो दीप्त्या [च], न वस्त्वन्तर निरुक्तदर्शनात् । विष्णोर्भगवत आदित्य- [स्य] परमम् उत्कृप्टम्, पदम् पद्यतेः । तया च श्रूयते-स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः । एव तत्रादि [त्य] शब्देनादित्यमण्डलममि- धीयते । अतो मन्दिर मण्डल सदा सर्वदा] एव पश्यन्ति सूरयः पण्डिता. परिपक्वज्ञानाः । ननु च सर्वो लोकः पश्यति मण्डल, न सूरिगण एव ? सत्यमेतत्, तथापि पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्यः' इति वचनात् निगमनिरुक्त- व्याकरणादिविद्यारूपेण चक्षुपा यः पश्यति, स एव पश्यतीत्युच्यते । स एव हि संसारवन्धनान् मुच्यते, नान्य इति । तथा चोक्तम्-सम्यग्दर्शनसम्पन्न फर्मभिनं च वध्यते इति। दिवि द्युलोके इवशब्दश्चक्षुरदशब्दात् परो द्रष्टव्यः चक्ष रिव, यथा चक्षु प्रत्यक्षगोचराणा पदार्थाना प्रवाशकम्, एवमन्तरस्थस्य सर्वस्य हिमवदादेवंस्तुन प्रवाश[क] रूपेणावस्थितम् [प्रा] प्राभिमुस्येन ततम् पदार्थ प्रति, तनु विस्तारे, विस्तीर्णमवस्थितमित्यर्थः । तया च श्रूयते तस्मात् सर्व एवं मन्यन्ते मा प्रत्युदगात् [इति, ] पुरुषं पुरुष निमः ७१॥ २. निरुतगद उक्यादिषु (गणपाठ ४।२।६०) पठपते, तस्मात् । नरुक्त पाव्दम्नु मौगिके.णि द्रष्टव्यः, प्रदीपना दारारपाय मैथिली (रामा० ६.१४॥३) इति पा ! कारोशीतितममाप्यारयाने गाव पूगिना नंरताचायण' इत्यपि पठति । ३. निर० सो० वा० १।६।२५७-५८॥ सायगेनग्वेदमाप्योपोटाने, पहुगुरु- सिप्पेण सर्वानुकमणीटीरायां च वचनमिदमुझियते । ४. निर. २॥११॥ ५.४० निरु० १२।१६, १tu ७. ऋ. ११॥१६॥ ८. मनु० ६.७४ ९.सं.ग. un ६.ते. उ०२८॥ - ·निरुत्तसमुच्चये प्रत्यादित्यो भवति' इति च तद् वयमपि वन्दामहू इत्यभिप्रायः ।। । 7 7 ? अत, सातत्यर्गमन शुतमिन्नु शरदो अन्ति देवा, या नश्वका जरस तनूनाम् । । । पुनासो यत्रं पितरो भवन्ति मा नौ मध्या रिपुतायुर्गन्तोः ॥४॥ गोतमो विश्वान देवान् प्रायु प्रार्थयते । शतम्, इत् नु इत्येतो शब्दो निपातो पागपूरणौ । शरद शरच्छन्द सवत्सरपर्याय , सवत्सरान्, शत सषरसरमायुरित्यर्थः । कुत उत्तरत्रायुग्रहणात् । अन्ति इत्यस्यैतद् रूपम्, सातत्येन नित्यत्व लक्ष्यते । नित्य जरामरणनिमुक्तान् कुरुध्वमिति वाक्यशेष । कीदृश तदायु ? उच्यते यत्रा,न , ऋवि तुनुघमा० इति दीर्घत्वम्, यत्र यस्मिनायुपि न अस्माकम्, च [का] लिण्मध्यमपुरुषस्य बहुवचन एतद्रूप भविष्यदर्थे द्रष्टव्यम्, करिष्यथ यूयमित्यर्थः । जरस जरा तनूना तनुशब्द शरीर-वचन । एतदुक्त भवति जीवन् भद्राणि पश्यति' इति लोक्सवादात् । सर्वसम्पत्साघतभूतमायु शतसवत्सरलक्षणमाशा- स्यते । उत्तरोऽर्घक़स्यैव प्रपञ्च । अस्मासु जीवत्सु [पुत्रास] अस्मत्पुत्रा अपि पुत्रवन्तो भविष्यन्ति इत्यर्थ । प्रार्थनीय हि तत् । यत पाह- पुत्रेण लोकान् जपति पौत्रणानन्त्यमश्नुते । प्रय पुत्रस्य पौत्रेण ब्रघ्नस्याप्नोति विष्टपम् ।। इति । तादृशमायु । [पुत्रास ] छान्दसस्त्वसुगागम पुत्राश्च यत्र यस्मि- नायुपि पितरो भवन्ति भविष्यदयें लट भविष्यन्ति । मा इति प्रति पेधार्थो निपाता रीरिपत इत्याख्यातन सवध्यते न प्रस्मा मध्या मध्य- -- - १ भनुपसम्पमूलमिदम्॥ *२ ऋ० Acetu ३ प्रणः ६३३३१३३॥ ४ भनुपलव्यमूरमिदम् । क्वचिदेव पटपत-न भूतो जयते पतु जीवन भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुन बारवाय जय बुत ॥' ५. मनु० ६५१३७॥ म. मा. प्रादि० ७॥३८ (माचिरल पाट)।

·७.पाप. यो. ॥१२॥१॥ प्रत्र 'स्वाहा पन पटपते, यागे or प्रथमः कल्पः ६ । ५.६०-गन्धर्वा. पितरो देवा प्रगुरा रसामान्य । निराशा शब्दात् सप्तम्येकवचनम्य सुपां सुलुक्' इत्याकारः । मध्येऽपर्याप्त एव पुरुषार्थ इत्यर्थः । रीरिषत रिपतिहिंसाकर्मा, मा रीरिपत मा वषिष्ट । तद् आयु उक्तलक्षणं गन्तोः दृष्टादृष्टोपकारार्थ कृतार्थात् प्राप्तुमित्यर्थः ।। अदितिौरदितिरन्तरिक्षमर्दितिर्माता स पिता स पुत्रः । विश्वे देवा अदितिः पञ्चजना अदितिर्जातमदिति नित्वम् ॥५॥ अनेन गोतमोऽदितेर्देवमातुर्भूमानमाह । अदितिद्यौः कार्यकारणयो- रभेदोपचारेण कार्यस्य कारणव्यपदेशः । अदितिप्रभवत्वात् द्यौरदितिरुच्यते । तथा अदितिः एव अन्तरिक्षम् । अदितिर्माता निर्माता निर्मात्री वृष्टिदानेन सर्वस्य जगतः । स पिता सैव पिता पालयित्री। तेनैव कर्मणा सर्वस्य भूत- जातस्य स पुत्रः सैव सर्वथा(?, दा) पुरु बहु त्रायते' इति पुत्र इत्युच्यते । किं च विश्वे देवा अदिति. देवमातृत्वाद् देवा अदितिरित्युच्यन्ते । पञ्चजनाः चत्वारो वर्णा निषाद पञ्चम.' इति देवगन्धर्वादया' वा, ते चादिति- प्रभवत्वादेवमुच्यन्ते । किं बहुना अदितिर्जातम् अदितिः कारणमेव यत् किञ्चित् जगति जातम् । अदितिर्जनित्वम् अदितिः कारणमेव जनिप्य- माणमुत्पद्यमानमपि । 'सा नः पातु सदा अदितिः' इति वाक्यशेपः । नित्यपक्षण प्रकृतिरुच्यते', तद्विकारः सर्वमिति योज्यम् ।। यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहार रम् । अग्निष्टव स्विष्टकृद् विद्वान सर्व विष्टं मुहृतं करोतु स्वाहा' ॥६|| १.मष्टा०७१॥३६॥ ४.निर.३८॥ तुमना - निगममन्दीरा २२, २३ पृ. २६३, २६४॥ सु प्रदानार्षोनु परने । तुमनीयम्-त. tim२४|| २. ऋ० १८९१०॥ ३. तुलना-निरु० २१११॥ - ·१० निरुक्तसमुच्चये यज्ञे कर्मणि वर्तमानानामृत्विजामवश्य प्रस्मरणसभवात्, प्रस्मरणमूल- त्वादूनातिरिक्तस्य, तदुपपत्तौ विगुण कर्म स्यात् । विगुणाच्च कर्मण फलाभाव । तदुपशमनार्यमेतत् प्रायश्चित्तम् । यदस्य यागाख्यस्य कर्मणोऽत्यरीरिचम् अतिरेक कृतवानह यद्वा वा शब्द समुच्चये वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' इति यथा, यच्च न्यूनम् हीन- मित्यर्थ । इह प्रकृते कर्मणि अकरम कृतवानस्मि । अग्नि अङ्गतर्गत्यर्थस्य अग्निरागमयिता गमयिता [च] भूताना, प्राणभूतो रुद्रोऽभिधीयते । [स्त] स च स्विष्टकृदाख्य । तथाहि श्रूयते-रुद्रोऽग्नि स्विष्टकृत्' इति । तत प्रकृतमूनातिरिक्त स्विष्टस्य कर्ता विद्वान् जानन् सर्व कर्म स्विष्ट याज्यया इष्ट दुरिष्टमपि स्विष्ट करोतु इति वाक्यशेष । सुहृतम् दादिन दुहुँ त- मपि सुहुत करोतु । स्वाहेति प्रदानार्थो निपात ॥ ..... आ म व हरिवो मा विवेनः पिशङ्गराते अभि नः सचस्व । नहि त्यदिन्द्र वस्यों अन्यदस्त्यमेनॉम्चिज्जनिवतश्चकर्थ ॥७॥ अवस्युर्नाम ऋपि, तस्यार्पम् । प्रा प्राभिमुख्येन प्रद्रव प्रधावास्मान् प्रति, है हरिव मघवन् ' मा वि[धेन वे नति ] स्सा. माद् लम्बनार्थ मा विलम्विष्ठा । यद्वा कान्तिकर्मा, विगतकामो विग- तेच्छ सामस्तु[त] श्च प्रतिमातु । यद्वा गतिकर्मा, मा विगम , यावद् यज्ञ समाप्यते तावत् तिष्ठेत्यथ । हे पिशङ्गराते पिशङ्गा रातिर्यस्येति बहु- प्रीहि , पिशङ्गवर्णस्य सुवर्णादरित्यर्थ अभि न सचत्व व्यवहितसम्बन्ध अभिसेवस्वाम्मान कर्मान् वर्मात् (२) । वस्मादेवमभिधीयते ? उच्यते- [नहि] हिशब्दाऽय यस्मात् त्वत् त्वत्त अन्यत् किञ्चिदपि हे इन्द्र वस्य वसुमत्तर मस्ति त्वमेवातिशयेन धनवानित्यर्थ । यतश्च प्रमेनाश्चित जनिवत जायावतः [चफथं] रोपि । धनवन्त हि स्त्री वामयते । तथा च लोक्वाद -धनमभिजनमापादयति' इति । तच्च धन त्वत्प्रसादात् लभ्यतेत्यभिप्राय ॥ १ ते १७॥ का. स. १३१४॥ निर० २।५।। २ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ३ ऋ० १२॥ ४. मनुपलब्धमूलमिदम् ॥

·प्रथम कल्प ११ अया ते अग्ने समिधा विधेमु प्रति स्तोम शस्यमान गृभाय । दहाशौ रक्षसः पार्दास्मान् द्रुहो निदो मित्रमहो अवद्यात् ॥८॥ वामदेवस्य । निशेप्टो सामिधेनीपु अस्या ऋचो विनियोग' । प्रया अनया ते पष्ठी चतुर्थी वा द्वितीयार्थे, द्वितीयकवचनस्य वा [ते] प्रादेश छान्दसत्वात् । हे अग्ने समिधा विधेम परिचराम, लोडर्थे लिड । प्रति इत्युपसर्गो गृभाय इत्यनेन सवघ्यते । स्तोमम् इम, सामने ना शस्त्राणा च तुल्यधमत्वात, [ शस्यमानम् ] शस्त्रधर्मेण क्रियमाण गृभाय गृहाण, प्रतिगृह्य च दहाशस अशसितन प्रात्मन रक्षस राक्षसान, पाहि रक्ष च प्रस्मान्, कुत द्रुह द्राग्घु निद निन्दितुश्च सकाशात् हे मित्रमह मित्रा- णा पूजयित अवद्यात् गह्याच्च पापात् ॥ ? -.- . एना वो अनि नमसोों नपातमा हुये । मिय चैतिप्ठमति स्व वर विश्वस्यदूतममृतम् ॥९॥ वसिष्ठम्यापम् । प्रातरनुवाकाश्विनयो (?, प्रातरनुवाकेऽश्विनो) शस्यते । एना अनेन, व छान्दसत्वात् द्वितीयकवचनस्य वसादेश त्वा माग्न नमसा अन्ननामेदम्', हविलक्षणनान्नन निमित्तभूतेन तदुपभोक्त- व्यमित्येवमयमित्यय । यद्वा स्तोत्र, तेन निमित्तभूतेन । ऊर्जानपात् ऊर्गण वीजलक्षण रसा वृष्टयादिलक्षण तस्य नपात् पौत्र अग्नि । कय ? सतो 'ह्योपधिवनस्पतयो जायन्ते, प्रोपधिवनस्पतिभ्य एष जायते' इति । १.० ४१॥त. स. १२२१४॥ २ अग्नय रहोने पुरोहा मष्टाक्पाल निवपेद् निगिताया निवपद् [तं. स० २।२।२] इत्यादिना रसोप्नेष्टि समाम्नायत । अस्यामिष्टो कृणध्य पान इत्यनुवाक परस्नो विनियुक्त , तस्मिन्नधोया तामु पञ्चदा सामिर्धन्य । एका पुरोनुवाक्या द माग्य विरपिते इति सापप [ते० स० मा० ११२।१४] तत्रय पञ्चदशी। ३६.१६॥ मारवनायनौतमूत्र प्रातरनुपाने गम्पत । म० ४ रा० १३॥ ५ निप.२१ ६ तास पो निरता [४]" नि. मा ·१२ निरक्तसमुच्चये एवमग्निर्जः पौत्रः । त्वाम् पाहुवे आहूयाम् किं लक्षणम् ? प्रियम् देवानां मनुष्याणा च चेतिष्ठम् अतिशयेन चेतनावन्तम् प्रतिम् अक्तमति पर्याप्न. मति स्वध्वरम् शोभनयज्ञ विश्वस्य सर्वस्य यजमानगणस्य य इप्टोऽधिकृ[त.] तस्य कर्मणि तस्य दूतममृतम् अमरधर्माणम् । एतदुक्तं भवति-तमाशा. समृद्धये अाह्वये स चाहूतो देवान् प्रति दौत्यं वरिष्यनीत्यभिप्राय ॥ -::- मान वर्गों विवेवस्तु वयं स्वेन्धानास्तन्वं पुषेम । मो नमन्तां पृदिशश्चतस्त्वयाध्यक्षेण पृतना जयेम' ॥१०॥ विभवस्यार्पम् । ससवे' वैश्वदेवे शस्त्रे विनियोगः' । मम एकवचनं बहु- वचनस्य स्थाने, अस्माकमित्यर्थ । हे अग्ने तव प्रसादाद् वर्चः "ब्राह्म तेजो वर्च." इत्युक्तेः, तद् विहवेषु विविधमाहूयन्ते शक्रादयो देवा यस्मिन् स विहवः ससव उच्यते । तस्मिन्नस्माकमेव सोमयागजनित ब्राह्म तेजः प्रस्तु भवतु, अस्य यजमानस्येत्यभिप्रायः। किं च वय [त्वा] त्वाम् इन्धाना दीपयमाना समिद्भिरन्वह तन्वं तनु शरीरमस्मदीय पुषेम पुष पुष्टौ पुप्येम । त्वत्प्रसादाद् बहुधनमस्माकमस्तु इत्यर्थ । [मह्यम् ] बह्वर्थमेकवचनमस्मभ्य नमन्ताम् नम प्रह्वत्वे प्रह्वोभवन्तु प्रदिश प्रकृप्टा दिश चतस्र दिकशब्देनात्र दिड निवासिन उच्यन्ते मञ्चा कोशन्ति इति यथा । सर्वेषामपि भूतानामी- श्वरत्वमाशास्यते । किं च त्वया त्वयैव अध्यक्षेण अग्रेसरेण पृतना सेना. प्रतिद्वन्दिभूता जयेम । भगवताऽग्ने. प्रसादादस्मच्छत्रवोऽप्यपहृतवर्चसो निलीना शेरतामित्यर्थः । १. ऋ०१०।१२८॥१॥ २ शानदिपये विद्विषाणयो स्तुत्ययोरलो सन्निपातन मसब इत्याचक्षते इति । शा० श्री० १३ ॥ ५॥ १ ॥ पत्र भाप्यम्-क्रियमाणा मंगानगोचरे देवयजनानन्तर्य विद्विपाणपोयंजनमानयो सुन्ययोरहोयं मनिपात , एक्सानोपनिपात पदार्याना त समय इत्याचक्षते याग्विा इति । मा. श्री. भा० १३१५॥१॥ ३. वियो दवदेवम् । मा. श्री. १९३४१७॥ ४. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ५. तुना-महामाप्य प .१४॥

·प्रयम.कल्प
ऋभ्याम स्तोमै सनुयाम वाजमा नो मन्त्र सरयहोपं यातम् ।
यशो न पक्वं मधु गोप्वन्तरा भूतांशो अश्विनोः काममा' ॥११||
भूताशो नाम कश्यपपुनोऽश्विनावाल' । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्न । कुत
एतत ज्ञायते ? मध्यमपुरुषयागात् । ऋध्याम ऋघु वृद्धौ ऋद्ध समृद्ध स्वर-
सोप्ठवादिना स्तोतम् युष्मद्गुण (?) सम्पूर्ण कुम्म इति शेष । न केवल
युप्मत्स्तवमेव कुर्म [कि तहि ?] सनुयाम सनु दाने दद्म च वाजम् वाज-
मित्यन्ननाम' अन्न हवि [प्रा] प्राकारम्योपयानमित्याख्यातेन सम्बन्ध न
अस्माक मन्त्र मत्वर्थीयोऽय' प्रत्यय, ऋगादिभिर्मन्मन्त्रवन्त याज्यावन्त-
मित्यर्थ । सरया प्रथमाद्विवचनस्य सुपा सुलक्' इत्याकार सरया (यौ)
समानमेक रथमारुह्येत्यर्थ
इह इहति काल प्रतिनिदिश्यते, एतस्मिन्
काले उपयातम् पाख्यातोपसर्गयोर्मध्य आकार प्रविशति उपायातमुपगच्छत-
मित्यर्थ । अागतयाश्च युवयो यशो न यश इत्यननाम' न शब्द उपरिप्टा-
दुपमार्थीय' । पुरोडाशादयन्नमिव पक्व पक्वसदृश भाजनयोग्यमि-
त्यर्थ । मधु मधुररसम् इष्टतरमित्यर्थ । गोषु सप्तमीबहुवचन पष्ठी-
वहुवचनस्य स्थाने गवाम् अन्त अन्त शब्दा मध्यपर्याय मध्य ऊघसि वन-
मानमित्यय 1 कि तत? सामर्थ्यात् पय [आ] आकार 'अप्रा' इत्य-
नेन सम्बध्यते। मूताश अश्विनो चन्द्रादित्यरुपयो काम प्रकाम (?)
अप्रा प्रा पूरणे, आभिमुस्येन पूरयति प्रवाथों । एतत् ज्ञात्वा तूणमुपयात-
मिति सवन्ध ॥
-'.-
अब ते हे वरुण नमोभिरवं यज्ञामरीमहे हुविभिः ।
क्षयन्नस्मभ्यंमसुर प्रचेता राजन्ननासि शिश्रयः कृत्यानि ॥१०॥
शुन शेपो यूपे नियुक्तो वरुणमाह-प्रव इत्ययमुपसर्ग ईमह इत्या-
स्यातेन सम्बध्यते ते तव हेळ पोधनामेदम् । तथा ह्याहुब्रह्मवादिन-
१ऋ. १९०६।११।।
२ भ्रष्टात्र पाठ॥
३ निष० २७॥
४ पत्र कश्चित् पायटित । यहा 'मत्वर्थीपा-प्रत्यय ' इति पाठ स्यात् ।।
५ मष्टा०॥१॥३६॥
६ निप.शा
७ तुलना-निहत १४॥
है निष० २॥१३॥
८ ऋ० १॥२॥१४॥

·१४ निरक्तसमुच्चये प्रत्यक्षहेतुप्रसादा राजान' इत्यादि । पूर्वमयागजनितो योऽस्माकमुपरि रोप, त रोप हे वरुण परित आच्छादित वारिणा तेजसा वा सर्वस्य, नमोभि स्तुतिभि ईमहे इति 'सिंहावलोकनन्यायेनाख्यातस्यापकर्ष । प्रवेमहे अव इत्ययमपेत्यस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, ईमहे यानाकर्माऽन्यन', इह तु गत्यर्थ, अपगमयामेत्यर्थ । अव इत्यस्यापि पूर्ववत्सवन्ध । यजेभि यज्ञ सप्तम्यर्थे तृतीया यज्ञेषु यागेषु अवभृथेत्यादिषु ईमहे हविभि 'एककपालादिभिश्चापग- मयाम इत्यथ । यत एवमत क्षयन् क्षि निवासगत्यो निवसन् स्वस्मिन् स्थाने गतरोपस्त्रायनित्यर्थ अस्मभ्यम् विभक्तिदोषो मा भूत् [असुर असु ] इति प्राणनाम द्रष्टव्यम्, मत्वर्थीयो रप्रत्यय ' 'मुष्कर' इति यथा, प्राणवन् महावल प्रचेत प्रकृष्टप्रज्ञ, उक्त च भाष्ये-"तत्प्रशस्या (?, त प्रज्ञया) स्तौति" इति । राजन् स्वामिन् सर्वस्य भूतजातस्य एनासि पापानि वाड मन कायजातानि इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च [कृत्यानि] कृतानि शिश्रय श्रय शथिल्ये शिथिली कुरु नाशय इत्यभिप्राय पापमूल- त्वात् सर्वदु खानामित्यथ ॥ -०- ३ निघ० ३.१६॥ उदुत्तमं वरुण पार्शमस्मदाधम वि म यम श्रथाय । अर्था वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम ॥१३॥ शुन शेपस्यार्पम् उद् इत्ययमुपसर्ग श्रथय इत्यनन सव यते । उत्तमम् १ अनुपलब्धमूलमिदम ।। २ मिहो गच्छन कदाचित् पृष्ठनोऽपि पश्यति इति सिंहावलोकन याय । तुलना काशिका० ३।३१४६।। ४ वारणमेवपालम । शा० प्रा० १८१६|| ५ अत्र कश्चित पाठस्त्रुटित इति प्रतिभाति । ६ तुनना-प्रपि वा सुरिति प्राणनाम । अस्त शरीरे भवति । तेन तद्वन्त इति निरक्तम [३८] । असुरशब्दो द्विविध । प्रायदात्तोऽनुदात्तश्च । प्रायुदात्तो हीनाथा । प्रतोदात्तो बलवतो वाचक । अयमेवान्तोदात्तो सुरशब्दोऽवेस्तान थे अहर रूपेण परिणत न तु हीनाथको-मुरशब्द । वेदे निदनीयो मुर एकावेस्ताया परमात्मवाचको हुर सजात इति या पाश्चात्याना वचन तत्प्रलापमानमेव प्रमान विजृम्भित वा। ७ निरु०६१३॥ ८ ऋ० ११२४११॥ ६ वैदिव दीयत्व परिहाय 'श्रथय । -

·प्रथमः कल्पः
हे वरुण पाशं रज्जु अस्मत् अस्मत्त. सिंहावलोकनन्यायेनारयातमनुऋष्ट-
व्यम्, उच्छ्रथय उन्मोचय अव अस्य च तेनैवाख्यातेन सम्वन्ध. । अधमम्
पाशं अवश्रयय अव इत्ययमघो भावे द्रप्टव्यः, अध एव मोचय । वि पूर्व-
वदेवाऽस्य सम्बन्धः मध्यमं पाशं तत्रव श्रयाय विश्रथय । अथ अनन्तरं वयं
पाशवन्धान्मुक्ता, हे प्रादित्य अदितेः पुत्र ! व्रते व्रतमिति कर्मनाम' कर्मणि
तव त्वत्सम्वन्धिनि वर्तमानाः अनागस. आग: पापमाह प्राड पूर्वात् गमे.
किल्विपम् इति निरुक्तम् । अपापाः सन्तः अदितये अदि[ तिरिति पृथि-
वीनाम पृथिव्य स्याम पृथिव्या चिरं जीवेम इत्यभिप्राय. । एवमारयान-
समय इयं मन्त्रस्य योजना ॥
अथवा कश्चिद् यजमानः उत्तमाधममध्यमैः पाशर्वद्धो राजान वरुण
प्रार्थयते उत्तममुत्कृष्ट घोरं हे वरुण पाशं वन्धनहेतुभूत पापं ब्रह्महत्यादि-
महापातकरूप [अस्मत्] अस्मत्तः उच्छ्य अवनयेत्यर्थः । अपमम् अपि पाप-
मभोज्यभोजनादिनिमित्त अपनय मध्यमम् अपि पापमुपपातकादिरूपं
नाशय । अय अनन्तरं त्वया क्षालितसर्वकल्मपाः सन्तो वय हे प्रादित्य दीप्त-
भाव ! व्रते कर्मणि तव त्वद्देवत्ये [ए]व वर्तमाना अनागस: प्रागः प्रभादः
प्रमादरहिताः अदितये स्याम अक्षीयमाणाय स्याम, अक्षया (?, अक्षयम्)
गमिष्याम इत्यभिप्रायः॥
सेदंग्ने अस्तु सुभर्गः सदानुर्यस्त्वा नित्येन विपा य उक्थैः ।
पिपिति स्व मायुपि दुरोणे विश्येदस्मै सुदिना सासदिष्टिः' ॥१४॥
वामदेवोऽग्निमाह सेत् सांहितिक: सुलोप. सः, इ[दि[ति पद-
पूरण । हे अग्ने त्वत्प्रसादाद् अस्तु भवतु सुभग भग इति धननामधयम्,'
भजनेभंज्यंतेव्य॑ज्यते (?, भृग्ज्यते') सर्वार्थाः (१), सुशब्द पूजायाम,
शोभनन दृप्टोपकारेण धनेन घनवान्, सुदानु दाभाभ्यां नु सुप्छु पात्रेभ्यो
निरु० २१३॥
२. निरक्त वेवं पाठ:-माग मा पूर्वाद गर्मः । एन एतेः। शिविषम् । इति
[११॥२४] ।
३. निषष्ट १॥ ४.नरमपक्ष इस योजना द्रष्टय्या।
५. ०४॥४७॥
१. निप. २१॥
७.प. उपा० ॥२॥

·१४ निरक्तसमुच्चये प्रत्यक्षहेतुप्रसादा राजान' इत्यादि । पूर्वमयागजनितो योऽस्माकमुपरि रोप, त रोप हे वरुण परित आच्छादित वारिणा तेजसा वा सर्वस्य, नमोभि स्तुतिभि ईमहे इति 'सिंहावलोकनन्यायेनाख्यातस्यापर्प । अवेमहे अव इत्ययमपेत्यस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, ईमहे याच्याकर्माऽन्यन', इह तु गत्यर्थ , अपगमयामेत्यर्थ । अव इत्यस्यापि पूर्ववत्सवन्ध । यज्ञेभि यज्ञ सप्तम्यर्थ तृतीया यज्ञपु यागेपु अवभृथेत्यादिपु ईमहे हविभि "एककपालादिभिश्चापग- मयाम इत्यर्थ । यत एवमत क्षयन् क्षि निवासगत्यो निवसन् स्वस्मिन् स्थाने गतरोषस्त्रायन्नित्यर्थ अस्मभ्यम् विभक्तिदोपो मा भूत् [असुर असु ] इति प्राणनाम द्रष्टव्यम्, मत्वर्थीयो रप्रत्यय ' 'मुष्कर' इति यथा, प्राणवन् महावल प्रचेत प्रकृष्टप्रज्ञ, उक्त च भाष्ये-"तत्प्रशस्या (', त प्रज्ञया) स्तौति" इति । राजन् स्वामिन् सर्वस्य भूतजातस्य एनासि पापानि वाड मन कायजातानि इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च [कृत्यानि] कृतानि शिश्रय श्रय शथिल्ये शिथिली कुरु नाशय इत्यभिप्राय पापमूल- त्वात् सर्वदु खानामित्यथ । -.- ३ निप० ३.१६॥ उंदुत्तमं वरण पाशम॒स्मदाधम वि मध्यम श्रथाय । अथो वयमादित्य व्रते तवानांगसो अदितये स्याम' ॥१३॥ शुन शेपस्यार्पम् उद् इत्ययमुपसर्ग श्रथयः इत्यनेन सव यते । उत्तमम् १ अनुपलब्धमूलमिदम ॥ २ मिहो गच्छन कदाचित पृष्ठतोऽपि पश्यति इति सिंहावलोकनयाय । तुलना काशिका० ३१३१४६।। ४ वारणमेकपालम । शा० प्रा० १५ ५ अत्र कश्चित् पाठस्त्रुटित इति प्रतिभाति ।। ६ तुलना-'अपि वा मुरिति प्राणनाम । प्रस्त शरीरे भवति । तेन तद्वन्त इति निरुक्तम [३८] ॥ असुररान्दो द्विविध । प्राादात्तो नुदात्तश्च । प्रायुदात्तो हीनाथर । प्रतोदात्तो बलवतो वाचक । अयमवान्तोदात्तोऽमुरशब्दोऽवेस्ताप्रथे प्रहर रूपेण परिणत न तु हीनाथकोऽमुरशब्द । वदे निदनीयोऽसुर एवावेस्ताया परमात्नवाचकोहर सजात इति यत पाश्चात्याना वचन तत्प्रतापमात्रमेव प्रमान- विम्भित वा। ७ निरु० ६॥१३॥ ८ ऋ० १॥२४॥१५॥ ६ वैदिव दोषत्व परिहाय 'श्रथय ।

·प्रथम कल्प १७ पुण्यकृति [ मिस्सेव्यमानामनुपमसुखस्यान दिवम् । [हृद्रोगम] हृदय- रोग सर्वदुःखमूल सन्तापमित्यर्थ , मम त्वत्परिचारकस्य ससक्तपरितापस्य हृदयस्य सूर्य ह सूर्य हरिमाण च हार च प्रभादीना रोगविशेषम् नाशय निमल [कुरु] । प्रदर्शनार्थमिदम्, कुष्ठभगन्दरप्रमेहादोनष्टावपि महारो- गान्नाशय । किं बहुभाषितेन, भगवन् भक्तवत्सल भवत्प्रसादात् नीरोगो भूयासम् इत्यर्थ । तथा ह्याप्तवचनम्- प्रारोग्य भास्करादिच्छेत् मुक्तिमिच्छेज्जनार्दनात् । ईश्वराज्ज्ञानमिच्छेच्छ्यिमिच्छेधुताशनात् ॥ इति । अनि यः पूर्व्य गिरा देवीले वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्र न क्षेत्रसाधसम ॥१६॥ कश्यपस्यापम । अग्नि व छान्दसत्वादेकवचनस्य वसादेश त्वा (पूर्व्यम्) पूर्व्यमिति पुराणनाम' गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा देवम् दाना- दिगुणम् ईळे ईड स्तुती स्तौमि, वसूनाम् वस्विति घननाम' धनाना, पष्ठीश्रुतेरर्याय इति शेष । अथवा स्वस्वामिलक्षणा पष्ठी, धनाना स्वामि- नमित्यथ । तथा ह्य क्नवचनम्-श्रियमिच्छेधुताशनात' इति, अग्नौ वाम वसु सन्यदघत' इति च श्रुति । अथवा वसव पार्थिवो देवगण । तथा हि-अग्निर्वसुभिर्वासव इति समारयात स्यात पृथिवीस्थाना' इति भाष्य कारवचनम । तेपा स्वामिनमित्यर्थ । सपर्यन्त सपर्यति परिचरणका वहुवचनमेकवचनस्य स्थाने सपर्यन् परिचरन् पुरुप्रियम् पुर्विति बहुनाम १ अनुरलब्धमूलमिदम ॥ अस्य प्रथम चरणम 'पारोग्य भास्करादिदिति' इत्येव सतिक गौतमघमसूर निर्दिश्यते । द्र० मंसूर स० पृष्ठ ४६६४ पत्र व मस्करी भाप्य एव नोक पठ्यते--'पारोग्य भास्करादिच्छ- धनमिच्छद्भुतानान । ऐश्वय मोरादिध मोक्षमिच्छरजनादनात् ॥ द्र० तदेव स० पृष्ठ ४६६। प्रस्य चतुप चरण स्क दो प्युदाजहार[स्कन्द टीका० भा० ३ पृ०६३] २ ० ८१३१॥१४॥ ३ निघ० ३।२७॥ ४ निघ०२॥१०॥ ५ ते० स० १॥५॥१॥ ६ निरु० १२॥४१॥ तत्र • समाध्या तस्मात्य ७ माष्यगर इह यास्कोऽभिप्रेत । ८ निय० ॥५॥ इति पाठ ॥ ६ निध० ३१॥

·निरुक्तसमुच्चये .... दाता अस्तु, देव्यागादास्तु स्यात् दाता पात्र विशेषेण श्रद्धधानस्येव च अत्वे दत्वे बहुगुण दानस्य वाप्यर्धर्चम' इति वचनात् । कोऽसौ यस्त्वा [त्वा] नित्येन अग्निहोनादिना हदिपा य उथ यश्चाक्थ शस्राण्युक्थ- शब्देन' इह तद्वन्तोऽग्निष्टोमादय उच्यन्ते, ते पिप्रीपति प्रोड् तर्पणे तप- यितुमिच्छति तर्पयति इत्यर्थ । किं च स्वे स्वकीये प्रायुपि शतवत्सरलक्षणे शतायुश्च भवनित्यथ , दुरोणे दुरोण इति गृहनाम, स्वस्मिन् गृहे स्थाने स्थित सनित्यर्थ । इदमप्याशास्यम्, यतो लौकिका पाहु -स्वे गृहे निवास स्वर्गनिवास' इति । विश्वा विश्वशब्द सर्वपर्याय . सर्वा [इत] इच्छब्द [अपिशब्द] स्यार्थ अनेकार्थत्वानिपानगनाम्, अस्मै यजमानाय सुदिना कल्याणदिना सा असत् पञ्चमो लकार, अस्त्वित्यर्थ , इष्टि इषु इच्छा याम्, इच्छा पुत्रादिविषया, पुत्रादिव [त ] सकलात्वाद, पुत्रादिवान् सकल- स्त्वाम् अाराधयन् मत्यं सर्वथा कार्ताथ्यमापद्यतामित्यर्थ. । उद्यन्नद्य मित्रमह आरोहन्नुत्तरां दिवंम् । दृद्रोग ममं सूर्य हरिमाणे च नाशय ॥१५॥ प्रस्वप्यस्यार्पम् । सूर्योऽभिधीयते म च | स्थान । उद्यन् उदयगिरि- शिखरात् अद्य अस्मिन वान मित्रमह मित्राणा स्तोतृणामभिनपितार्थप्रदानेन पूजयित । अथवा मित्रवदुपवारी महनीयश्च त्वा प्रारोहन प्राकारो बहु- वचन [rl ] वन म्वेन निहत्य रक्षासि रोहन्, तथा च श्रूयते-प्रादित्यो ो योद्यन् पुरम्ताद रक्षास्यपहन्ति' इति । किमाराहन, उत्तराम् उत्कृप्टा १ अनुपलरधमूलमिदम ॥ प्रयमत्र र पाटदारा पात्रविण श्रद्धपानस्य पंव हिमग दले बहरण दानम्यावायन परम् ।। २ पत्र कश्चित पाटपुटिन इति प्रतिमानि । कदाचित गृह्य न' 'उध्यस्त' का ३ निषा ४ अनुप सम्पमूपमिदम् ।। ५ रेगदम्नु तिमारदा गित इनि। परमजगै, भाग २, पृष्ठ ५१५॥ मग प नरमिहामार्गेण्याह - उमादा मह रयमङ्गो भाषालो प्रयोगात् तदेगीर- पाधिकादिभिप्राय पञ्चमवारपदन वहिपन इति । पाठीरा ऋ. १११७ १०७.१०॥ ६ ऋ० १०१०११॥ म.ग. श६॥६॥ स्थान। ७ ·१७ ३ प्रथमः कल्प. . पुण्यकृति[भि]स्सेव्यमानामनुपमसुखस्थानं दिवम् । [हृद्रोगम् ] हदय- रोग सर्वदुःखमूल सन्तापमित्यर्य, मम त्वत्परिचारकस्य ससक्तपरितापस्य हृदयस्य सूर्य है सूर्य हरिमाणं च हर्तारं च प्रभादीना रोगविशेपम् नाशय निमल [कुरु] । प्रदर्शनार्थमिदम्, कुष्ठभगन्दरप्रमेहादीनष्टावपि महारो- गान्नाशय । किं वहुभाषितेन, भगवन् भक्तवत्सल भवत्प्रसादात् नीरोगो भूयासम् इत्यर्थः । तथा ह्याप्तवचनम्- प्रारोग्यं भास्करादिच्छेत् मुक्तिमिच्छेज्जनार्दनात् । ईश्वराज्ज्ञानमिच्छेच्छ्यिमिच्छेधुताशनात्' ।। इति ॥ अनि वः पूर्व्य गिरा देवमीले वसूनाम् । सपर्यन्तः पुरुप्रिय मित्रं न क्षेत्रसाधसम् ॥१६॥ कश्यपस्यापंम् । अग्नि वः छान्दसत्वादेकवचनस्य वसादेशः त्वा (पूर्व्यम्) पूर्व्यमिति पुराणनाम' गिरा स्तुतिलक्षणया वाचा देवम् दाना- दिगुणम् ईळे ईड स्तुतौ स्तौमि, वसूनाम् वस्विति घननाम' घनाना, पष्ठीश्र तेरर्याय इति शेप । अथवा स्वस्वामिलक्षणा पाठी, धनाना स्वामि- नमित्यर्थ । तथा ह्य क्तवचनम्-श्रियमिच्छेधुताशनात्' इति, अग्नी वाम वसु सन्यदधत' इति च श्रुति । अथवा वसव. पार्थिवो देवगण । तथा हि-अग्निर्वसुभिर्वासव इति समास्यात स्यात् पृथिवीस्थानाः' इति भाप्य- कारवचनम् । तेषा स्वामिनमित्यर्थ । सपर्यन्त सपर्यतिः परिचरणक वहुवचनमेकवचनस्य स्याने सपर्यन् परिचरन् पुरप्रियम् पुर्विति बहुनाम १. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ अस्य प्रथम चरणम् 'प्रारोग्य भास्करादिष्टेदिति' इत्येव सेतिक गौतमघमसूत्रे निर्दिश्यते । द्र० मैमूर स० पृष्ठ ४६६। मद मस्करी- भाप्य एव श्लोक पठरते-'प्रारोग्य भास्करादिच्छेद् घनमिच्छेदताशनात् । ऐवयं- मोखरादिछन्मोतमिच्छेज्जनार्दनात् ॥ द्र० तदेव स०, पृष्ठ ४६६॥ अस्य चतुर्थ चरण स्कन्दोऽप्युदाजहार[स्कन्द टीका० भा० ३ पृ० ६३] २. ऋ० ८१३१४१४॥ ५ ते० स० १११॥ ६. निरु० १२॥४१॥ तत्र "समास्या तस्मात्त' इति पाठ.॥ ७ भाप्यगर इह यास्कोऽभिप्रेत.। ३.निघ० ३१२७॥ ४. निघ०२॥१०॥ ८. निध०३१॥ ९. निघ० ३१॥

·निरुक्तसमुच्चये वहूना यजमानाना प्राणिना वा सर्वेषा प्रियमिष्टं, किमिव ? मित्र [न] क्षेत्र[साधसम् ] साध ससिद्धौ यथा क्षेत्रस्य दृष्टादृष्टसाधनभूतस्य साधयितृ- मनुष्य , तथा ह्यहमप्यभिलषितार्थप्रदायिनमिति सम्बन्ध ।। स्योना पृथिवी भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा न. शर्म सप्रथः ॥१७॥ मेधातिथेरापंम् । [स्योना] स्योनमिति सुखनाम' स्यतेरवसानार्थस्य, ग्राम्यसुख भुक्त्वा ह्यवस्यति विनश्यति इत्यर्थ । तथा च स्मरणम् -- इन्द्रियाणा प्रसङ्गन दोषमृच्छत्यसशयम्' इति । सेवितव्यमिति सिवेर्वर्णव्या. पत्त्यादिना स्योन, सेवितव्य हि तदवश्यम् । तथा च स्मरणम्-भोक्ता च धर्मा प्यासवचनम् । तत स्योना सुखरूपा सुखस्यानेकविधस्य सपादयित्री हे पृथिवि प्रथिते । सक्तात्माकाशवत् भव भूया अनुक्षराः "ऋक्षर. कण्टक [ऋच्छते । कण्टक कन्तपो वा]' व सुख सर्वप्रकार सर्वप्रकारक तपामि' नाशयामीत्युद्गत तपतेर्वर्णव्यापत्त्या । कण्टक्सदृशेर्जनर्माभिभवनीया प्रयत्न- भोग्या च इत्यथं । निवेशानी निवेशयित्री च स्वर्गादिव[त् ] स्थान बहुधन- सपादनेन, पच्छ देहि न अस्मभ्य शर्म-शर्म शब्द सुखपर्यायो गृहपर्याय- चास्ति', शमं सुख निर्वाणरूप सप्रथा सर्वत पृथु प्रथितमदनुयामित्यर्थ , अथवा शमं गृह सर्वत पृयु प्रथित त्रिभूमिप्रासाद सर्वतुं सुखसाधनस्थान सुवारिमित स्थान देहीति सम्बन्ध ॥ १ ऋ० १२२॥१॥ २ निप० ॥६॥ ३ मनु० २६॥ ४ अनुपालम्पमूमिदम् । पायोग्यत्र पदाचिद् भ्रष्ट इति प्रतिभाति ।। ५ हातलरोत्र पाठटित , म पाम्मामि को लिखित । तुलना निर. ३२॥ ६ पत्र हममे 'तवामि' पपार एवमुपरिप्यादपि 'तपने' इति ॥ प्रत्र दुगटोग- मह तापामीरपुरात पटर" ति । निर• ६३२ ७ मि इति गुपनाम । निप. ३॥६॥ गर्म इति गृहनाम । निध. ।।

·प्रथम कल्प अभि त्वां देव सवितुरीशान वार्याणाम् । सदावन भोगीमहे ॥ १८ ॥ शुन शेपो यूपे नियुक्त सवितारमाह-[अभि[ अभोत्ययमुपसर्ग आभि- मुख्ये वर्तत, त्वा त्वा हे देव दानादिगुण सवित सर्वस्य कर्मण प्रसवित अभ्यनुज्ञात ईशानम् ईश्वर वार्याणाम् वायं वृणोते , वरणीयाना प्रार्थनीया- नामायुरादीना सदा सर्वदा प्रवन् अवते रक्षणार्थस्य रूप रक्षन्, कि ? लोक- पालत्वात् लोकाना भागम् कस्य प्रकरणवशादायुप, प्रायुरेव भजनी- यत्वाद् भागशब्देनोच्यते अर्य (?) ईमहे यानाकर्माय याचामहे । द्विकर्मको याचि "दुहियाचिरुपि" इति स्मरणात् । त्वामायुर्याचामहे । त्वमप्यार्तानुग्राहकतयास्मानायुप्मत कुवित्यभिप्राय ।। ? विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं मे ये अन्तरिक्षे य उप छवि ठ। ये अग्निजिह्वा उत वा यनंत्रा आसयास्मिन् वर्हिषि मादयध्वम् ॥१९॥ भारद्वाजस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र । विश्वे देवा विश्वशब्द सर्व- पर्याय , सर्वे देवा पृथिव्यादिस्थानाश्रयिण श्रृणुत इम हवम् आह्वान विज्ञा- पनमित्यर्थ मे मम मत्प्रयुक्तमिति शेप । के पुनस्ते ? ये वाय्वादयो देवा अन्तरिक्ष सप्तमीश्रुतेर्वर्तमाना इति शेष. । ये ये च सूर्यादय उप द्यवि उपेत्ययमुपरीत्यस्य स्थान द्रप्टव्य' । उपसर्गव्यत्ययश्च भाष्यकारेण दर्शित प्रयापि निरित्येप समित्येतस्य स्थाने इति । दिव उपरीत्यर्थ स्य भवथ । ये ये च अग्निजिह्वा जिह्वा प्रधानमङ्गाना, तन्मूलत्वात् सर्वव्यापाराणाम्, तेनाग्ने प्राधान्यमुच्यते, अग्निप्रधाना जातवेद प्रभृतय पार्थिवा देवा, . १ ऋ० १॥२४॥३॥ २ "स सवितारमुपससारामि त्वा देव सवितरित्यतन तुचैन" इति । ऐ. दा. ७॥१६॥ ३.निरु० ॥१॥ ४ निघ० ३.१६॥ ५ महाभाप्य० १॥४॥५१॥ ६ ऋ० ६१५२।१३॥ ७ भय भाव 'उप' इति उपयंयंरस्य ममि' उपसगस्य स्थाने । ९.नि. १२७॥

·२०
निरुक्तसमुच्चये
?
उत वा उतशब्दोऽप्यर्थे वाशब्दश्चार्थे वायुर्वा त्वा मनुर्वा त्वा' इति यथा ।
अपि च यजत्रा यजमानाना नातारः । के पुनस्ते
पृथिव्यादिस्थाना
श्रयिणो देवास्त उच्यन्ते । कुत ? नरुक्ताना त्रिस्थानव्यतिरिक्तस्य देव
तान्तरस्याभावात्' । पुरस्ताद् यच्छन्दश्रु तेस्तच्छब्दोऽध्याहार्य । ते सर्वे
प्रासद्य पागम्य अस्मिन् बहिषि बहिश्शब्दो यज्ञनाम, यज्ञे स्वेन भागधयेन
मादयध्वम मदी हर्षे हृष्यथ । हृष्टेपु विश्वेषु देवेषु युष्मास्वभिलपितार्थ-
सिद्धिर्भविप्यतीत्यभिप्राय ।।
नौ महद्भ्यो नो अर्भकेभ्यो
नमो युवंभ्यो नम आशिनेभ्यः ।
यजाम देवान यदि शुक्रवाम
मा ज्यायसः शंस मा क्षि देवाः ॥२०॥
शुन शेपो विश्वान् देवान् प्रार्थयते । नमो महद्भ्य नम स्वस्ति
स्वाहास्वधा' इति नमायोगा चतुर्थी, नमोऽस्तु महद्भ्यो महनीयेभ्यो वृद्ध भ्य
इत्यर्थ । नमो अभ्य अभंशब्दाऽल्पपर्याय दभ्रमर्भवमित्यल्पस्य
पठिन स्यात् ।
१ ते० स० ११७७॥ का० म० १३३१०॥ निर० १॥६॥
२ तिष एव देवता (निर० ७१५) इत्यत्र एव-वारस्य निर्देशात् ।
३ यास्सन नाय गन्दा पननाममु [निघ० ३३१७] पठिन , पदाचित् गार पूणिना
यसनाम
४ ऋ. १२७११॥
५ 'म विवान् दवांग्तुष्टाव नमा महदम्या नमो प्रभयेभ्य इत्यतयपया' इति ।
ऐ० प्रा० ७१६॥
ऋवमर्वानुमपीवारग्नु 'प्रत्या देवी' [१।२७] इत्यादिना दवा देवता'
दयाह । पनाह पहगुरुशिष्य ननु म विवान् दवाग्नुष्टाय नमा महदम्या नमी
पभवम्य रयतवषया [.दा. १५] इति ब्राह्मणानाः यदवीय ज्यान
दयो । उम्पन । तत्र विश्व इति गवंगदपर्याय । न तु विश्वदेवगणाभिप्रेत'
[पृ. ८६]
टा.२३॥१६॥
७ निरन ॥२०॥

·प्रथमः कल्पः २१ इति वचनात, अल्पेभ्यो वालेभ्य । नमो युवभ्यः, ननु सर्व एव देवता नित्ययौवनयुक्ता अमृतपानात्, किमिदमुच्यते युवभ्य इति । सत्यमेवमेतत्, तथापि सर्वदेवाना वयोवस्थोच्यते इति विशेष. । नम पाशिनेभ्यः प्रशू व्याप्तादित्य [स्माद् इनण्'] प्रत्ययो भवति, आशिनेभ्यो व्याप्तृभ्य । कस्य? वयसः प्रकृतत्वाद् वाल्यस्य यौवनस्य स्थविरस्य च, वयसो व्याप्तृभ्यो मध्यमवयस्केभ्य इत्यर्थः । न केवल नमस्कारमेव कुर्म [कि तहि ] यजाम देवान् सर्वान् यदि शक्नवाम इत्यात्मनो दैन्य प्रकटयति, को जानीयात् मखावसान भविष्यतीति । सर्वो हि लोक प्रयोजनापेक्षयव प्रवर्तते इत्याह-- मा मेति प्रतिषेधार्थों निपातो' वृक्षि इत्याख्यातेन सवध्यते ज्यायस सर्वार्थाना प्राधान्यात् ज्यायश्शब्देनायुरुच्यते, तन्मूलत्वात् सर्वपुरुपार्थानाम् । ज्यायस पायुपः शसम् प्रा छान्दस. परनिपात , प्राशसम्-प्रागसन प्रार्थनमित्यर्थः । वृक्षि वृश्चतेरत्तमपुरुपंकवचन मध्यमपुरुपवहुवचनस्य स्थाने मा छेत्त हे देवाः युष्मत्प्रसादादायुरविनश्वरमस्माकमस्त्वित्यभिप्राय ।। - सूर्यो नो दिवपातु वातौं अन्तरिक्षात् । अग्निनः पार्यिवेभ्यः' ॥ २१ ॥ चक्षोरापंम् । अनेन मन्त्रेण तिस्र प्रधानदेवता प्रार्यन्ते । तथा हि- तित्र एव देवता इति नरुवता', अग्नि पृथिवीस्थानः, वायुर्वेन्द्रो वान्तरिक्ष- स्थान । सूर्यो ध स्थानः इति प्रतिजानीते । सूर्यः सुवति सरतीति वा सूर्यः । अथवा सूर्यः स्वामी सर्वस्येति, सो सन् (२, स्वयं सन् सूर्यो वर्णविपर्ययेण । तथा च श्रूयते--प्रादित्य एषा भूतानामधिपति.' इति । सूर्य न: अम्मान्दिवः धुलोकात् धुलोकोद्भवाद् भया]दित्यर्थ पातु रक्षतु । बात [वायुच अन्तरिक्षात् अन्तरिक्षभवाद् भयादस्मान् 'पातु' इत्यनुपङ्ग । [अग्नि ] अग्निश्च नः अम्मान् पायिवेभ्यः विभक्ति (वचन)व्यत्ययः पार्थिवात् १. माहिमिति यया । ०२० २१५६॥ २. निरु. ११५ ३.ऋ० १०१५८११|| ४. निर० ७॥ ५ तुलना महामाप्प० ३११११४॥ ६. ऐ० वा.७२०॥

·२२ निरुक्कसमुच्चये पृथिवीभवाद् भयात् 'पातु' इत्यनुषङ्गः'। त्रयाणा लोकेश्वराणा प्रसादेन सवदुःखोपशमोऽस्त्वित्यभिप्राय ।। मनुपङ्गस्तु मन्त्रावर उप त्वाग्ने दिवेदिवे दोपावस्तर्धिया वयम् । नमो मन्ति एमसि ॥ २२ ॥ मधुच्छन्दस प्रार्पम् । [उप]उपोपसर्ग तेर्योग्यो ल्यवन्तपदाध्याहारः कार्य । उपगम्य त्वा त्वा हे अग्ने दिवेदिवे अहर्नामतत्, सप्तम्येकवचनमेव समाम्नायेपु समाम्नातम्, अहनि । दोषावस्त अहोरायनामैतदन्यत्र', इह तु अह शब्देन पोनरुक्त्यपरिहारार्थमेव योजनीयम्, दोपेति रात्रिनाम वस्न- रिति वसतिरुच्यते, रात्रिवासे ग्रहनि रात्री चेत्यर्थ । धिया धीरिति वर्म- नाम,' यागास्येन कर्मणा वय नम नम इत्यग्ननामा, अन्न हविराज्य वा भरन्त इति पारस्य हविरद्वहन्त इत्यर्थ । प्रा इमसि प्राकार श्रद्धायाम् महत्या श्रद्धया युक्ता । तथा च स्मरणम् -इमसि इणो रूपमेतत् गमने- १ मध्याहागनुपाङ्गयोरय विशेष --लोवियोऽध्याहार, एव (१० उम्बर-यजुर्भा र ११) । पर्याद यत्र मन्त्रार्थो मन्त्रवहिभूतेन सोक्वेिन पदेन पूर्यते मो प्रमाहार उच्यत । यत्र तु मात्र गतन पूर्वपठिन पश्नवायं पूयते ऋ० ११७॥ १. निपप इत्ययं । निय. १९।। ४. गमुश्चितान्यहोरात्रनामानि यान न पटप ने । ५ निप० १७॥ ६ दोपावत' इति 'दोपावस्तु' गन्दस्य मबोधनस्य पम् । यातु मायन- द्वारावत राबावहनि च ...."दापागलो गतिवाची, वस्तर इत्यर्वाची । इन्द्रगमागे कालोपादित्वात् (मण० ६।२।३०) मापदास' दरयुक्तम्, तरगर्वपाविचारिताम. णीयम्, तम्प स्वरवियन भिजस्वम्य प धोतवम् । पदपाठविण्टमपि । नहि पदवारा दन गमामह प्रदायनि।हनु पद पार्ट दोषावान' एसवय हो दयन. । वि. पता: वदिसम्बरमीमामा पृ. ११०-११५ (दि. म.) ।। ७ निप० २११॥ ८.निप०२७॥ पत्रपरिषत् पाटस्युटित प्रनिमानि । सानुपम उच्यते । २

·प्रथमः कल्पः
नानाराघनं लक्ष्यते । आराधयाम. उपगम्य श्रद्धया संहतहविष्कारास्त्वा
यच्छामह इत्यर्थ ॥
अयं ते योनित्वियो यतो जातोऽरोंचधाः ।
तं जानन्नमआरोहाथा नो वर्धया रयिम्' ॥ २३ ॥
विश्वामित्रस्यार्पम् । अरणि प्रति समारोप्यमाणोऽग्निरुच्यते । अमिति
सन्निकर्यार्थ प्रतिनिर्दिश्यते । योनिश्शब्दोऽयमुभयलिङ्गः । तथाहि लिङ्गानु-
शासनकारः पठति-'श्रोणियोन्यूमय पुसि च” इति । 'समुद्र व प्रहिणोमि
स्वां योनिम्” इति च प्रयोगदर्शनात् । अयं ते तव योनि. अरण्याख्यः काष्ठ-
विशेष. ऋत्विय ऋतुप्रभवः । ऋतु कालोऽतर्गतिकर्मणः, स हि गमयति
भूतानि जरयतीत्यर्थः । यतः काष्ठविशेषात् पूर्व जातः त्वम् अरोचथाःरु च
दीप्तौ दीप्तवान् अभूः । तम् योनिमात्मजन्मनि निमित्तमात्रं जानन् हे अग्ने
मारोह प्रारूढश्च प्रथ अनन्तर नः अस्माक वर्धय रयिम्, रयिरिति धन-
नाम रातेर्दानकर्मणः, दीयते हि तत् दृष्टादृष्टार्थ देवपितृमनुष्येभ्य. ।
त्वत्प्रसादादस्माकं धनमस्तु इत्याशास्यते, धनमूलत्वात् सर्वक्रियाणाम् ।
तथा ह्याप्तवचनम्-
घनमूलाः क्रियाः सर्वा द्रव्यहीने कुतः क्रियाः । इति ।
उपावरोह जातवेदः पुनस्त्वं देवेभ्यो हव्यं वह नः मजानन् ।
आयुः मजार रयिमस्मासु धेह्यज॑स्रो दीदिहि नो दुराणें ॥२४॥
१.० सं० १५५॥ ३॥२६॥१०॥
२. “अयं ते योनिऋत्विय इत्यरण्यो समारोहयति" इति तै० स० ३४॥१०॥
३.पाणिनीय लिगा० १॥८॥
४. अथर्व० १०॥२३॥ सा. श्री. ४११॥६॥ ५. निरु० ॥१७॥
६. अनुपलब्धमूलमिदम् ।
७.० प्रा० ॥२८॥

·२४ निरुक्तसमुच्चये पुर्नानमथ्यमानमग्निमभिमन्त्रयते' । [उपावरोह] पृथिवीलोकमिति- शेप । हे जातवेदः जातविद्य, जाते भूतजाते विद्यमानः पुन: उपावरह्य त्वम् त्व देवेभ्य यागाङ्गभूतेभ्यो हव्यम् हविराज्यादिक वह प्रापय । न अस्माक त्वयि हुतमिति शेष, प्रजानन् प्रकर्पण जानन् स्वमधिकारमस्मद्भ- क्तता वा । तदनन्तर प्रायुः शतसवत्सरलक्षण च [प्रजाम्] प्रजा च दृष्टादृष्टोपकारिणी रयिम् धन च तद्विध प्रस्मासु वेदोदितकर्मणि यतमा- नेपु धेहि धारय स्थापयेत्यर्थ । अजस्र. अननुगतस्त्व सदा दोदिहि न दीप्य- स्व नोऽस्माक दुरोणे 'दुरोण इति गृहनाम दुरवा भवन्ति दुस्ता" दुरचे [गृहे] इत्यर्थ , देवयजनाख्येऽस्माभिराराघ्यमान इति शेप । तदेवमुच्यो यस्मात्वयि[वि] राजमाने भय न विद्यते । [तथा च श्रूयते-] "एष वं व्याघ्र. कुलगोपो यदग्नि." [इति] अभि त्वा शूर नोनमो दुग्धाइव धेनवः । ईशानमम्य जगतः बदशमीशानमिन्द्र तस्थपः ॥२५॥ वमिष्ठस्यापंम् । इन्द्र उच्यते स च मध्यमस्थानः । [अभि] अभ्युपमगर श्रु नेयोग्यासम्बनपदाघ्याहार कार्य । अभिगम्य त्या त्या हे शूर, शूर दायते. गतिकर्मण मावति गच्छति शनिति शूर , शत्रूणामभिभवित नोनुम प्रत्यर्थ स्तुम । प्रदुग्धाइप धनय. इत्यभिलाणतिरेव दर्शयति प्रस्नुतपीवरस्तन्यो पेनवा वत्मात्सुक्तया [यथा] वावश्यन्ते । तत्वीदृश ईशानमस्य ईश्वरमस्य जगत जङ्गमम्य स्वदंशम् स्व शब्द मर्वपर्याय ' मर्वस्य शुभाशुभस्य द्रप्टार लावपालस्वाद ईशानम् ईश्वर है इन्द्र तस्थप स्थावरस्य । क्थमय सर्वम्य 'उगवराट १ "उपावराह जातरेर इति निवर्तमानमभि मन्त्रयत" इति प्राप. ॥१०॥१२॥ इत्यारमनोरण्यापाराव मन्यनम्" इति । [rt श्री. 1] पर मजय'इश्यम्य म्यान 'परिट' इति पाट॥ नि:४॥४॥ न. म.६॥२॥४॥ ४ ३०.२१२२॥ ५ कि. १९ ६ पर्यावरगामगिर।

·४
प्रथम कल्प
२५
जङ्गमस्य स्थावरस्य चेश्वर ? उच्यते-इन्द्रस्य हि रसानुप्रदान कर्म, तद-
धीनत्वात् सर्वभूताना तस्मादसावेवमुच्यते इति ।
न त्वावा अन्यो दिव्यो न पार्थिवो न जातो न निप्यते ।
अश्वायन्तौ मघवन इन्द्र वाजिनो गन्यन्तस्त्वा हवामहे ॥२६॥
तस्यैवार्षम् । [न] नेति प्रतिषेधार्थों निपानोऽस्तिक्रियामाक्षिपति, ना-
स्ति त्वावान् त्वत्तुल्य , अन्यो दिव्य दिवि भवो द्यु लोके त्वत्सदृशो नास्ती-
त्यर्थ । न पार्थिव नापि पार्थिव नापि पृथिव्या भव , पृथिव्यामपि त्वत्तुल्यो
नास्तीत्यर्थ । न जात न जनिष्यते। कुत ? निरतिशयदानादिगुणयोगात्,
यत एवमतो ब्रूम अश्वायन्त अश्वायन्त अश्वमास्मन इच्छन्त हे मघवन्,
मघमिति घननामधेय, महतेर्दानकर्मण' भूम्नि चाय मतुप्प्रत्यय, त्रैलोक्य-
गतेन धनेन धनवान् । हे इन्द्र वाजिन वाजमन्न हविरुच्यते तेन तद्वन्त,
सम्भृतहविष्का इत्यर्थ गव्यन्त गा च कामयमाना महती विभूतिमिच्छन्त
इत्यभिप्राय । त्वा त्वा हवामहे आह्वयाम आह्वानेनात्र यागो लक्ष्यते,
.
यजामह इत्यर्थ ॥
-.-
उत न मिय मियासु सप्तस्वंसा सुर्जुप्टा ।
सरस्वती स्तोम्पा भूव ॥२७॥
भारद्वाजस्यार्पम् । उत [उत] शब्दो वार्थे, स च समुच्चये द्रष्टव्य न
अस्माक चेत्यर्थ । [प्रिया] प्रियासु निर्धारणसप्तम्येपा प्रियाणा सर्वासा
देवताना मध्येऽस्माकमियमेव प्रियतमा, सप्तस्वसा सप्ताना लोकाना स्वसा
सहभावात् । अथवा सप्ताना स्वराणा स्वसा सु असा असु क्षेपणे व्यापार-
यतीत्यर्थ । सुजुष्टा शोभनया परिचर्यया सेविता, शोभना पुण्यकृद्धि
१ "प्रयास्य कर्म रसानुप्रदानम् ' इति । निरु० ॥१०॥
२ ऋ० ७॥३२॥२३॥
३ निरु० १७
.
४ ३.६१६१॥१०॥

·निरुक्तसमुच्चये सेविता, सरस्वती स्तोम्या स्तोतव्या भूत् भगवती सरस्वती सर्वदास्माभि- स्स्तूयत इत्यर्थ ॥ सजोपी इन्द्र सगणो मुरुद्भिः सोम पिव तहा शूर विद्वान् । जहि श→रप मृधो नुदस्वाथार्भय कृणुहि विश्वतों न:' ॥२८॥ विश्वामित्रस्यापम । इन्द्र उच्यते । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्रो मध्यमपुरुषयो- गात् । सजोषा जुप प्रीतिसेवनयो इत्यसुन्प्रत्ययान्तस्यतद्रूपम् । सम्प्रीयमा- णोऽस्मत्परिचर्ययेति शेप । हे इन्द्र संगण मध्यमस्थाना मरुदादय त सहित । मरुद्धि मरुच्छब्देन सर्वा एव देवता उच्यन्ते ।' कुत ? मध्यम स्थानाना मरुता 'सगण' इत्येतेनैवाभिहितत्वात । अथवा 'सगण' इत्युक्ते- ऽपि मरुता पृथगुपादान प्राधान्यरयापनार्थम् । 'ब्राह्मणा प्रायाता वसिष्ठो- ऽप्यायात" इति यथा। प्राधान्य च वृत्रवधादिसाहचर्ययोगात् । तथा च श्रूयते-महद्भ सह सस्य ते प्रस्तु। ते सह सोम पिय, अय खलु प्रियतमो हविर्भाग । पत्रहा वृत्रस्यामरस्य मेघस्य वा हन्ता । प्रत्यक्षतत्वात् मन्त्रस्य सजोपा सगणो वृत्रहा विद्वान् इत्येतेषामनामन्त्रितत्वादेकवाक्यताप्रसिद्धयर्थ यत्तच्छब्दावध्याहायौं । य एवविध स त्व पिब इति सम्बन्ध । हे भूर विद्वान् जानन, वि 'सर्वशब्दराशि, अस्मद्भवतता वा, लोकपालत्वात् लोक- वृत्त वा, पीत्वा च सोम वीयवृद्ध सन् जहि मारय शत्रून् मदोत्सेधयुक्तान् । प्रिप] प्रपे ययमुपसर्गो नुदम्व इत्यनन सम्बध्यते । मृघ मृध इति सग्राम- नाम मृषा करोतीति णिच प्यन्तात् क्विपि रनिटि' [इति णिलोप मृध सग्रामवारिण प्रतियोधनममर्थान नुदस्य नुद प्रेरणे प्रेरय इत स्थानादप सारयेत्यर्ष । प्रप प्रनन्तर दुष्टनिग्रहाद् प्रभय सवप्रकार हि पुर, वि. श्यत सर्वस्माद् भूनजातात् न अस्माकम् । यता मापातानामतद् व्रत दुष्टनिग्रह शिष्टपरिपानन चेति ॥ १. २॥ २ नुसना कार्या-मरद । तहिाप-17 पादिश्य रवि प्रग्नि पहि । बामनौर निशानुमापन पृष्ठ १६ ५.४ (गलार, गवरणम् ), ३ १० मगमाप्पप्रदीप [परपणादिरे ॥ ४ पनुपलम्पमूलमिनम् ॥ ५ निप. १॥ १ प्रष्टा. Itil ·प्रथमः कल्पः २७ - सुमङ्गलीरियं धूरिमा समेत पश्यंत । सौभाग्यमस्यै दचायाथास्तु विपरतन' ।।९।। सूर्या नाम ब्रह्मवादिनी, तस्या पापम् । वधूदर्शनार्थ समेतानाह- सुमङ्गलीः शोभनानि मङ्गलादीनि विवाहलक्षणानि यस्याः सा सुमङ्गली:, छान्दसत्वात् "हल्ड्या" दिलोपाभावः । इयं वधूः इति साभिनय दशयति । अचिरोढा स्त्री वधूरुच्यते । अतः इमां समेत पश्यत, दृष्ट्वा च सौभाग्य भगशब्देन श्रीरुच्यते तद्वता सौभाग्य श्रीमरुन्तं (?, श्रीमत्वं) प्रस्य दरवाय, क्त्वो यक्' इति यक्प्रत्ययश्छान्दस दत्वा अय अनन्तर प्रस्तम् प्रस्तमिति गृहनाम' गृहं विपरेतन विभिन्नपथा गच्छत । एतदुक्तं भवति- मनोहरवपुयुक्तामाभरण[लिकृत'] सर्वगात्री स्त्रियं दृष्ट्वा चक्षुपः फलमनु- भूय दत्त्वा पाशिपमस्यै स्वं स्वं गृह [प्रति गच्छत इत्येतदा'] शास्यते । ॥ इति वाररुचे निरुक्तसमुच्चये प्रथमः कल्पः ॥ -.०: १. ऋ० १०६॥३३॥ २. पत्र निरुतसमुच्चयद् वररुचि: "देवलमामा." [म. ११३०] इरया- दिमा सीपप्रत्यय इति मन्यते, मत एव तत उत्तरस्य सोपछान्दमरवाल्लोपाभाव प्रति- जानीने। वस्तुतस्त्वत्र "इन्दमीवनिपौ च वत्तयों" [पष्टा० ५।२।१०६ वात्तिकम्] इत्पादिना मत्वपं ईप्रत्ययः, न ही । प्रत एव सोोपामाव- 1 एव च छान्दमत्वात् मोपाभावप्रतिविधान प्रौडिवादमात्रम् । यत्र तु पेवतमामर' इत्यादिना डीप भवति, भवरदेव तर तम्य सोप । पया "सा नो प्रस्तु मुमगनी"[मय, २२१२] इति । ३. श्रीरामप्ररनमाहात्म्पपीरंपरस्म भगदः काशिरा १३१॥ ४. प्रष्टा० ॥१४॥ १. गागमो भवति, न तु प्रत्ययः । पत्र स्वाचित पाटोगरः सनात इति प्रतिनाति॥ ६.निप. रोस्पानं रिमरित्र ·- ? ॥ अथ द्वितीयः कल्पः ॥ पूर्वस्मिन् कल्पे प्रकीर्णरूपेण निर्वचनक्रम प्रदर्शित । इदानी "ज्ञात्वा- ऽनुष्ठानम्" इत्युक्तत्वात् नित्यकर्मविहिता मन्त्रा व्याख्यायन्ते- मित्रस्य चपणीधृत श्रवों देवस्य सानसिम् । सत्य चित्रश्रवस्तमम् ॥३०॥ विश्वामियस्यार्पम । मित्रो मध्यमस्थानदेवतासु' पठितत्वात् मध्यम- स्थानत्वेन निरुक्त ' । ह्युस्थानेऽपि मित्रोऽस्ति' स इह निरुच्यते । प्रथम तावदय यजुश्शाखानुरोधन' व्याख्यायते । मित्रस्य [मात्वा] निर्माय [उदयेन] कृत्स्न जगत् वायत इति मित्र, जगत्त्रयत्राणदक्षो ह्यसावुदेति । इह देवतातत्त्व प्रति बहु विश्राम्यति भेद । केचिदाहु-पुरपविध देवताया । वुत वाहुमुष्टयाद श्रूयमाणत्वाद् अदनादिनिन्यायोगाच्च । अपरे पुन -अपुरपप्रवार मन्यन्त । कुत ? प्रत्यक्ष- भूतेप्वग्न्यादिषु तस्यानुपलम्यमानत्वात, वस्तुसत्वमात्रमेव इति । उभय- प्रकारमित्यन्ये-उभयया मन्त्रषु श्रूयमाणत्वात् । पुरषविधत्वेन केपु. १ अनुपलब्धमूमिदम ॥ २०रा० २४११॥ पाटभेदन ऋ० ३.५६६।। ३ निप० ॥४॥ ४ निरुत्तता यासनति प । निरू. १२१॥ ५ यरस्सन चुस्थानदेवतामु मित्रा न ममाम्नात । प्रथकृतोत्र को भिप्राय इति न विद्म । पदाचिद यंगचाच स्थान:पि गमाम्नात स्यात् ॥ ६. तैत्तिरीय गतानुरोधन इत्यथ । एतन प्रयत्न तत्तिरीय स्यादिति गम्मा म्यत प्रत व सत्तिरीयामा प्राया उदरति । तत्तिरीयमानिनाम्यध्यास्यातापि पग्नि पररचि ,यूम (४० म० च्या शास्त्र का इतिहास भाग २, पृष्ठ ३१२) स प्रयमदेति मम्भाव्यने । ७ पत्र 'प्रथाबारचिन्तन दवतानाम् स्यादिनिरमप्रकरणम् [10] मनु सपेयम् ।।

·द्वितीय. कल्पः चिन्मन्त्रषु धूयते ऋष्यात इन्द्र स्थविरस्य काहू इति । केपुचिद् वस्तु- मात्रेण-अगन्म ज्योतिरुत्तमम् [इति] । सर्वथा मन्त्राक्षरव्यतिरक्त देव- ताया: प्रमाण नास्ति इति सिद्धान्त.' । मित्रशब्दप्रसङ्गेन देवतास्वरूपमपि मनागुक्तमलमिति प्रसङ्गेन । प्रकृतमभिधीयते । निर्वचनानन्तरम्-समिन्वा. नो द्रवतीति वा' [इति] । डुमित्र क्षेपणे द्रु गतावित्येतयोर्धात्योरेतद्रूपम् । सम्यक् प्रक्षिपन् सर्वत्र स्वज्योतिः द्रवयति अन्तरिक्षमिति मिन. । मेदयते ष्ट्रन्प्रत्ययः, तस्य सर्वमसावुदकेन स्नेहयति । तथाहि-ते यदाऽमुतोर्वाञ्च पर्यावर्तन्ते सहस्थानादुदकस्यादित्यादथ घृतेनोदकेन पृथिवी व्युद्यते इति निरुक्तवचनम् । मित्रस्य भगवत आदित्यस्य चर्षणोधत चर्षणयो मनुष्या, चायते पतेश्च चायतिः पश्यतिकर्मा, ऋषतिर्गतिकर्मा । पश्यन्ति हि ते सर्वमप्यागमैन, गच्छन्ति पटुसाध्यमुपायेन । प्रदर्शनार्थमिद चर्पणीग्रहणम्, चर्पणीप्रभृतीना भूतजाताना वृष्टिप्रदानादिना धारयितुः श्रव श्रवशब्देन तेजश्चान्न च यशश्चोच्यते । तथा च प्रकरणश एव निर्वक्तव्याः इति भाष्यकारवचनम् । श्रूयते वेदशिरसि, पाश्रीयते वा योगि[भिरिति श्रय शब्देनादित्यमण्डलमुच्यते । देवस्य दानादिगुणयुक्तस्य स्तोतृणामभि- लपितार्थदस्य, दीप्यमानस्य वा भुवनविभूत्यै घुस्यानस्य वा, सानसि मण्डलविशेषणमेतत् । 'वन पण सम्भक्तो' इत्यसिन्प्रत्ययान्तम्यंतद्रूप सानसि । छान्दसत्वादमो लुगभाव । सानसि सभवनीय सर्वभूतानाम् तथा च श्रूयते--उद्यन्त वा एतं सर्वा प्रजा अपि नन्दतीति सत्य बत तमतीति । सत्यम् सर्वदा गमनस्वभावम् । तथा चाहु. पौराणिका -"प्रादित्य सर्वदा ""तीति" । तथा च श्रूयते--"न तिष्ठति न निमिषन्त्येते देवा[ना स्पश इह ये चरन्ति']" इति । स्पश इति देवदूता आदित्यादय उच्यन्ते, .. ....." १.०६१४७१८॥ २. ऋ० ११५०॥१०॥ ३. तुलना--'सर्वथाभिधानव्यतिरेकेण देवताया सद्भावे स्पविगेपे च मन्त्रशब्द एव प्रमाणमिति सर्वयाप्पविरोध' इति स्कन्दस्वामी । निर० टी० भा० ३ पृ० ४६ । अयमेव पर स्कन्दस्वामिना ७.५ (१० ३६) व्याख्यानेप्युपस्थापित । मीमामायाम् (SITE सूत्र) मपि दादरस्वामिना मन्त्रमयी शाब्धव दवता स्वीक्रियते न विग्रह्वती। ४.निरु. १२१॥ ५. निरु. ७॥२४॥ ७. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ८. मनुपलब्धमूलमिदम् ६.३०१०१०१८ ६. निरु०१३।१२॥

·निरुक्तयमुच्चये - पश्यन्ति ते सर्वप्राणिना चेष्टितं शुभमशुभ वा साक्षिभूतत्वात् । तथा च श्रूयते-"पिता कुटस्य चर्षणिः" इति । अस्य विवरणम्--पिता फुटस्य कर्मण चायितादित्य.' इति । अथवा सत्य सत्सु विद्यमानेषु स्तम्भकुम्भादिषु तायते, तेषा प्रकाशकमित्यर्थ. चिनश्रवस्तमम् चित्र चायनीय दर्शनीय- मित्यर्थ , श्रवस्तेजो येषा ते चित्रश्रवसोऽग्न्यादय., तेषामतिशयेनोत्कृष्ट चित्रश्रवस्तमम् । तथा चोवतम् “मादित्यस्तेजसां दिवि" इति । साकाङ क्षत्वाद् वन्दामह इति वाक्यशेष । "प्रवो देवस्य सानसि धुम्नम्"५ इति दाशतयीपु' पाठः । तथा सति [अवः] अवते रक्षणार्थस्यासुन्प्रत्ययान्त, अव. पालयिता । द्युम्नशब्देन यशोऽन्न वाभिधीयते, द्योतयतीति द्युम्नमुपाय वितते द्वय द्वयस्तत् (१) द्योतयति यश साधनत्वाद् यश उच्यते । अत्ति च भौम रसम् । एवमु- भयथा मन्त्रो निरुक्त । मित्रो जान यातयति प्रजानन मित्रो दोधार पृथिवीमुत धाम् । मित्र. कृष्टीरनिमिपाभि चष्टे सत्याय हुव्य घृतवद् विधेम ॥३१॥ विश्वामित्रस्यापंम् । मित्रः निरवतः, प्रादित्य. जनान् जायन्त इति जनाः प्राणिन उच्यन्ते, सर्वप्राणिन यातयति प्रयत्नेन चेप्टयति प्रजानन् कि ? यस्य यत् गर्भाधानादिविहित तदिति शेप. । तथा च स्मयते-- १.० ११४६४ २. निरु० ॥२४॥ १. दप्पय्यम एव त्रिगमन्त्रम्य प्याल्याने मस्यपदविवरणम् । ४. मनु० ८.२ इतो ये प्रक्षिप्तरूपणापलम्यमाने सोने। ५.३.६५६॥६॥ ६.दम मवपया (मण्ड रूपा) प्रग्या इनि दातयी, दगमस्येव दागनयी-ऋषः महिता । पत्र 'दागतमीप' इति न्हवचन निर्देशान् पर्वागु-ऋषमाखागु' इति गम्यते ।। ७.० म०६॥११॥ पाटभेटेन ऋ० १५॥ ८. पर मन्त्रो निरस [११२२] मध्यमस्थानदेवतापरो म्यास्याउ ॥

·हिवाय.प. पञ्चतानि [हि] सृज्यन्त गभस्यस्यैव देहिनः । मायुः कर्म च वित्त च विद्या निधनमेव च। इति । तदनुरूप व्यापारयति इत्यर्थः । अथवा यातयति गमयति प्राणिन. कृप्यादिक मधु प्रजानन् जन जनने इत्येतम्य, [प्रकपण जायमान उद्यन्नु- द[य] गिरेरित्यर्थः । तथा च श्रूयते--उद्यन् खलु वा प्रादित्य..."[मित्र ] मित्र एव वृष्टिप्रदानादिना दाधार धारयति पृथवीम् पृथिवीशब्देन तद्गत भूतजातम् उच्यते । पृथिव्याघारभूत भूतग्रामम् [उत] उतशब्दोऽप्यर्थं द्याशब्दात्परो द्रष्टव्यः । द्याम् द्यामपि दिव चेत्यर्थ । किं च मित्रः कृप्टी, कृष्टस्य इति मनुष्यनाम कर्मवन्तो भवन्ति' इति । कथ ? बहुमानात् दृष्टा- दृष्टार्थेन कर्मणा तद्वन्तो मनुष्या अनिमिषा तृतीयकवचनस्य सुपां सुलुक इत्याकारः अनिमिपेण । केन? सामर्थ्याद् दिव्येन चक्षुषा, अनिमिपा देवा इति प्रसिद्धौ । तथा च श्रूयते - 'न तिष्ठन्ति न निमिपन्त्येते” इति । अभि- चष्टे पश्यतिकर्मायम्, आभि[मु]ख्येन पश्यति लोकपालत्वात् पुण्यपाप- कर्मणि च वर्तमानान् । साकाड सत्वाद् यत्तच्छब्दावध्याहार्यो । य एवविध तस्मै मिनाय, सत्याय सत्यभूताय हव्यं हविश्र्वादि घृतवत् घृतेन च युक्त विधेम विदधतिर्दानकर्मा ददाम । त्वत्पर्यासक्तमनसो वयमिति वाक्यशेप । "ब्रुवाण" इति पाठे व्रवाणशब्दो यजमान." (, ह्यादित्यवचन) प्राणरूपत्वात् । तथा च श्रूयते-"तस्मादेन प्राण इत्याचक्षते" [इति ।। -:०:- १. चाण नी० ४.१॥ तत्र पूर्वार्घोत्तरार्धयोयंत्यामो वर्तते ॥ २ अनुपलब्धमूलमिदम् । ऐतरेयब्राह्मणे [५३३१] तु 'उद्यन् खलु वा प्रादित्य सर्वाणि भूतानि प्रणयति' इत्येव पाठ उपलभ्यते । अथर्ववेदे [१३।३.१] तु 'स मित्रो भवति प्रारदयन्' इति पठ्यते । ३. निर० १०॥२२॥ ४. प्रप्टा०७१।३६॥ ५. ३०१०1१०1८॥ ६. ऋग्वेदे [३३५६१] "प्रजानन्" इत्यस्य स्थाने 'वाण', 'सत्याय' स्याने 'मित्राय', 'विधेम' इत्यस्य स्थाने 'जुहोत' इति पाठ । ७. निरुक्त [१०२२] तु " प्रवाण शब्दं कुर्वन्" इत्येव व्याख्यात । ८. ऐ० प्रा० ३१ । तुलनीयम्-मादित्यो ह व प्राण । प्रस्नो० ११५] ·निरुक्तममुच्चये प्रस मित्र मत्तॊ अस्तु प्रयस्वान् यस्त आदित्यः शिक्षति व्रतेन । न हन्यते न जोयते त्वोतो नैनमहो अश्नोत्यन्तितो न दूराद ॥३२॥ विश्वामिनस्यैवार्पम् । प्र प्रशब्द 'अस्तु' इत्याख्यातेन सवध्यते । हे मित्र मत मर्त इति मनुष्यनाम' मरणधर्मत्वात् म्रियते ह्यसो यदा कदाचित् । तथा ह्याप्तवचनम् --जातस्य हि मरणं ध्रुवम् । प्रस्तु प्रास्तु प्रकर्पणास्तु भवतु, भृश प्रयस्वान् प्रय इत्यन्ननाम, तदस्यास्तीति तद्वत्, भूम्नि चाय मतुप्प्रत्यय वह्वन्नो भवतु । वह्वनो हि लोके नितरा विराजते । तथा च श्रूयते-तस्मा- दयस्यवेह भूयिष्ठमन्नं भवति स एव भूयिष्ठं लोके विराजते इति । कोऽसौ? यजमान श्रद्दधानः ते तुभ्य आदित्य अदिते पुत्र शिक्षति शिक्षति चेद् दान- कर्माः ददाति प्रतेन व्रतमिति कर्मनाम* कर्मणा यागाख्येन, कि ? सामर्थ्याद् विश्चर्वादि । न केवलमन्नवानेव सम्भवति, [ किं तर्हि ] न हन्यते मृत्यु नापि पुरा शतसवत्सरलक्षणादायुप न जीयते ज्या वयोहानी नापि हीयते दु खादिभिः । अथवा जि जये इत्यस्यंत पम् न जीयते शत्रुभिः । त्वा ऊत इत्यवते रक्षणार्थस्यैतद रूपम्, त्वया रक्षितोऽनुगृहीत इत्यर्थः । [न] न इत्येप निपातोऽश्नोतीत्याख्यातेन सम्बध्यते । एनम् त्वदाराधनतत्परम् मह [ अह] शब्दो हन्तेनिस्ढोपधो विपरीताक्षरोऽसुन्प्रत्ययान्तो निरुक्त.' पापपर्याय । हन्ति ह्येतत्वार यदा कदाचित् । तथा च स्मरणम् - अधर्मयते तावत् ततो भद्राणि पश्यति । तत सपत्नान् जयति समूलस्तु विनश्यति ॥' इति । त्रिप्रकारपमपि पाप अग्नोति ननाऽत्र सबन्ध । नाप्नोतीति नाश्नुते न बाधते इत्यर्य । अन्तित दूरप्रतियोगित्वादन्तिशब्द समीपवचन , न दूरात् नापि दूरात् पूर्वजन्मनश्च । पञ्चम्येकवचनमेतत् सप्तम्येरवचनस्थाने द्रप्ट- १ तै० म०३।४।११॥ ३० ॥५६॥२॥ २ निप० २२॥ ३ गीता ॥२॥ ४. निप, २१७॥ सत्र 'व' इति पाटातरमप्यम्ति । ५.ऐ० प्रा० १॥५॥ ७ निर० ११॥ पत्र निरतम्-प्रतिवादचांदस्व हलनिरुतोरपाद् विपरीताद् इति । निर.४॥२५॥ ६ मनु. ११३४॥ ६ निष. २०॥

·द्वितीय कल्प द्रप्टव्यम्-इह जन्मनि पूर्वजन्मनि च, कृतमिति वाक्यशेषोऽध्याहार्य । एत- दुक्त भवति–'परिदृढभक्निपुर सर भगवन्त भक्तवत्सलमादित्य परिचरत सर्वा सम्पदो भवन्तु' इत्यभिप्राय । आ सत्येन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृत मत्यै च । हिरण्ययन सविता रथेना देवो योति भुवना विपश्यन्' ॥३॥ उद्यनादित्य सवितृश देनोच्यते' [ पा ] आकारो वर्तमान इत्यनेन सम्वध्यते । सत्येन सत्सु विद्यमानेषु स्तम्भकुम्भादिभावपु तायमानन । "कृष्णेन" इति दाशतयीप्वाह । तथा सति कृष्ण कर्पत शार्थस्य, तमग्रादेर्ना- शयिता, रजसा रज शदन तेजश्चोदक च लोकश्च शोणित चाहश्चोच्यत । इह प्रकरणवशात् तेजाऽभिधीयते । वर्तमान आडोन [सवन्ध ] आवतमान परिभ्रमन् नेमिधर्मेण निवेशयन् प्रवेशयन् कुर्वनित्यर्थ अमृतम् अन्न जीवन- मित्ययं मत्वं च मरण च, त्वदायत्त हि जीवन मरण च, कालस्य हेतुभूत- त्वात्-काल पचति भूतानि काल सहरते प्रजा । अथवा निवशयन् अमृत द्वितीयकवचन चैतद् बहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् अमृतान् अमरण- धर्मणो देवान्, एवमेतत् मत्यं च मरणधर्मणो मनुप्यान्, देवलोक मनुष्यलोक चेत्यर्थ । स ह्यात्मीयेन तेजसा सर्व व्यपारयति । अतश्च हिरण्ययेन हिरण्म- येन (सविता] सर्वस्य कर्मण प्रसविता अभ्यनुज्ञाता रथेन या देवो याति प्रायाति देवो दानादिगुणयुक्त भुवना विपश्यन् [भुवना] "शेश्छन्दसि बहुलम्" इति शिलोप भुवनानि भूतजातानि साक्षिरूपेण स्थित सनि- त्यर्थ ॥ १० स० ३४.११॥ पाठभदेन ऋ० १॥३२॥ २ सवतयस्तम सूर्यादुपस च प्रवतयन् । दिवाकरः प्रसोत्यैर सविता तेन कर्मणा ।। इति बृहद्दे वताकार । वृ० दे० २।६३॥ ३ द्रष्टव्य पूर्व विशत्तमम व्याख्याने सत्यपदविवरणम। ४ ०१२३२२॥ ५ प्रश्र निरतम-रजो रजते । ज्योती रज उच्यत । उदक रज उच्यत । लोका रजास्युच्यन्त । ममृगनी रजनी उच्यत इति । निह AREn ६ तुलना-म० भा० मादि० १॥२४॥ ७ म० ६.१७मा ·३४ निरक्तसमुच्चये उद्वय तमसम्परि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । दुव देवना सूर्यमर्गन्म ज्योतिरत्तमम् ॥३४॥ प्रस्कण्वस्यार्षम् । एतेन द्विप्रकार ज्योतिरादित्याख्य वाह्यमम्यन्तर चाभि- धीयते । [उद्] उदित्ययमुपसर्गोऽन्तर्भूतक्रियावचनो द्रष्टव्य , उदित. मित्यर्थ । वय दा[तार ] तमस अन्धकारस्य परि वर्जनार्थ । एतदुक्त भवति-तमोपनयनाथं बहुलतम पड्क विदार्य पद्ममिवोत्थितमित्यर्थ । ज्योति द्युतेरादिवर्णव्यापत्त्या क्तिन्प्रत्यान्तस्य ज्योतिश्शब्दो निरुक्त'। ज्योति दीप्ति मण्डल प्रत्यक्षगोचर पश्यन्त प्रणमन्त परिदृढभक्तिपुर • सरमाराधयन्त इत्यर्थ । उत्तरम् उत्तरमुत्तारणहेतु प्राणिना सुप्ताना मृत्- कल्पानाम् । एकवाक्यता सपादनाथं यत्तच्छब्दावघ्याहायौं । यदेवविध मण्डल करामलकरूप तत्रस्थ देवम् दानादिगुणयुक्तमागमगम्य निर्वाण देवत्रा देवन्त.. देवानामपि तातर निरतिशयसामर्थ्ययोगेन सूर्यम् सर्तारमन्तरिक्षे सर्वदा धारयितार वा प्राणिना प्राणरूपत्वात् । तथा च-आदित्यो [ह] वै बाह्य प्राण' इत्युपनिषत्सु गीयते । प्रगन्म गतवन्त प्रायेण च गमिष्याम इत्यभि- प्राय । ज्योति ज्योतिमय [उत्तमम्] उत्कृष्ट पर पुरपम् । एतदुक्त भवति- अनेकजन्माम्यासवलेन सर्वोपनिषत्सु गीयमान प्रत्यक्षपरोक्षरूप भगवन्तमा- दित्य वेद्य सुखिनो भविष्याम इति ।। + " १, म०४॥१७॥ पाठभेदेन ऋ० ११५०1१०॥ २ प्रत्र निरक्तम- 'प्रथाप्यानिविपर्ययो भवति । ज्योनि धन बिदु पाटप इति । २१॥ प्रत्र स्वदम्वामिनिर्दिष्ट पाठ - पाप्यादिव्यापत्तिभवति...- इत्यादि युनचापमय पाठ उत्तरत्र मयाप्यन्नव्यापत्तिभवति' इत्यत्र व्यापतिसम्बरय सवाणेपूपरम्भात निरक्तममुच्चयवारम्याप्यत्र इतरादिवर्णव्यापस्या.....' इति ध्यापतिदस्यद प्रयोगाच्च ॥ यद्यपि दुर्गटीकाया प्रतीवग्रहण 'विषयय' शब्द एको. पतम्यन, पर न म दुगग्वीकृत पाट पनि प्रतीयत। यतो हि तयारयाने 'दुत दीप्ती नस्यादिव्यापत्या ज्योति' इति व्यापत्तिाद एव पटयते ॥ वारणास्तु 'पुनरिमन्नादरच ज' [१० उणा० २।११०] इत्येव विश्पति । ३ प्रानो.॥ ४.दिनारि गमाग स्पा, प्रन्यानरपवाद । यथा--गघ्यावधू गए परेण भानु'

·द्वितीयः कल्प:
उंदु त्यं जातवेंदमं देवं वहन्ति केतवः।
दृशे विश्वाय सूर्यम्' ॥३॥
प्रस्कण्वस्यार्पम् । उद् इत्ययमुपसर्गो वहन्तीत्याख्यातेन संवध्यते । [३]
उकारः पदपूरणः, विग्रहादीनामर्थानामसम्भवात् । त्यम् तच्छब्दसमानार्थ-
स्त्यच्छब्दः । त्यच्छब्दश्रुतेर्योग्यार्थसम्बन्धो यच्छब्दोऽध्याहार्यः। य मुनिजन-
विद्याधरादयो नमन्ति तमिति सम्बन्धः । जातवेदसम् जाते भूतजाते विद्यते.
ऽस्तीति जातवेदा आत्मरूपत्वात् । तथा च श्रूयते- 'सूर्य प्रात्मा जगतस्तस्थु-
पश्च" जातवेदसं सर्वप्राणिहृदयकोशगुहाशय देवम् दानादिगुणयुक्तं वहन्ति
उदोऽत्र सम्बन्धः उद्वहन्ति उद्गमयन्ति व्यापारयन्ति इत्यर्थः। केतवः रश्मयः
सहस्रसंख्याताः । अथवा केतवः रश्मिना नाशयितारः कस्य ? तमसो, रक्षस-
श्चनसश्च । केतवः एनं किमयं ? दृशे, दृशे विख्ये च इति तुमर्थे निपात्यते,
द्रष्टुं दर्शनाय, कस्य ? विश्वाय विश्वस्य, विश्वशब्दः सर्वपर्यायः । पष्ठ्यर्थे
चतुर्थी, तथैकवचन बहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, सर्वेषा भूतानामिति
वाक्यशेषः । तथाहि यास्कस्य निरक्तभाष्यकारस्य वचनम् सर्वेषां भूतानां
दर्शनार्थाय इति । सूर्यम् सरणधर्माणमादित्य, स हि सर्वदा सरत्येव न
क्वचिदवतिष्ठने भूतजाताना विभूत्यं ।।
+-
चित्रं देवानामुदगादनांक चझुमित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुपंश्च ॥३६॥
कुत्सस्यार्पम् । चित्रम् चित्ररूपं देवानाम् अग्न्यादीना दीप्तिमतां मध्ये ।
इति जाम्बवतीविजय पाणिनि. । प्राज्येनाक्षिणी प्राज्य इत्याश्वलायन (द्र० 'प्राज्येना
क्षिणी भाग्य-इत्यसमासेऽपि ल्यप् प्रयुक्त:' तन्त्रावा० (११३८ पृष्ठ २५६ पूना) ।
मयं देवानु गतः' इति काशिवाकारोद्धतः पाठ (३८)।
१. ते० स० रा ऋ० १॥५०॥१॥
२. ३०११११५॥१॥
३. द्र० ऋ० ६।७।१८, ० ३० प्रा० ml
४.प्र.३४॥११॥
५. निरु०१२॥१५॥
६.त. स. १४॥४३॥ ऋ० १११५॥१॥

·निरुक्तसमुच्चये तथा युक्तम्--"प्रादित्यरतेजसा दिधि" इति । अथवा चायनीय देवाना पूजनीयम् उदगात् उदगमत्, तदिद ज्योतिः प्रादित्याख्य अनोकम् अनीक- शब्देन सेनाभिधीयते सेनारप प्रतिबन्धिभूताना देवद्विपामपनेतृणाम् । अथवा अनीकमनन्तप्राणरूपमित्यर्थ, । चक्षुः चक्षुश्शब्द चष्टे पश्यतिकर्मण, चक्षुः कस्य ? मित्रस्य वरणस्याग्ने च । तथा च श्रूयते-"असो वादित्यो देवाना चक्षुः" इति । सर्वेपा देवाना चक्षु किं पुनर्मनुष्यादीनाम् । उदयानन्तरमेव पाप्रा प्रा पूरणे आभिमुरयेन पूरयतीति, कि ? द्यावापृथिवी दिव [पृथिवी] च अन्तरिक्ष च । केन ? महत्त्वेन स्वेन महत्त्वेन तत्क्षणमेव त्रैलोक्य प्रकाश- यतीत्यर्थ । अन्तहितप्रकाशन हि भगवत प्रादित्य [स्य] कर्म । तथा चोक्त' भाष्यकारेण -"यच्च किञ्चित् प्रवहितमादित्यकर्मैव तत्" इति । किं च सूर्य प्रात्मा अत्तर्धातोरात्मशब्दो निरुक्त । अत्ति ह्यसौ सर्वाणि भूतानि अनुप्रविश्य चतुर्विधमाहारम् । [तथा] च गीयते- अहं वैश्वानरो मूत्वा प्राणिनां देहमाधित । प्राणापानसमायुक्त पचाम्यन्न चतुर्विधम् ॥ इति । वस्य जगत जङ्गमम्य मनुष्यादे. तस्युपश्च स्थावरस्य वृक्षादे.। द्विविध खलु भूतजातमिहावस्थित जगम च स्थावर च । तस्य सर्वस्य [अ]यमेवात्मस्पेण स्थित इति ।। ? तच्च देवहितं शुकमुच्चरेत् । पश्येम गुग्दः शतं जीवेम शरदः शतम्' ॥३७॥ वसिष्ठस्यार्पम् । प्रादित्यो' देवता । [तर तच्छन्दैन जगद्व्यापार- कारणमादित्याग्य ज्योतिरभिधोयतेऽविनाशि वेदविद्भिरभिवाद्यमान तत् १ मनु० ८२ इतो प्रक्षिप्ते लो। २. अनुपलव्यमूमिदम् ॥ ३.निर०७॥११॥ ४. मतनं क्वचिदारमशम्दो निम्तो यास्वेन । निर. १॥ ५. गीता २०१४॥ ७. पारपानस्तु भूदेवतामाह-..." दिन मौर्य' इति [ऋ. गर्वा० ७६१]॥

·द्वितीय कल्प - चक्षु चप्टे इति पश्यतिकर्मा, पश्यति ह्यसावध्यक्षभूतो भगवानादित्य प्राणिना चेष्टित शुभमशुभ वा । अथवा चक्षुर्दर्शन, कस्य ? देवानाम् । तथा च श्रूयते-"असौ वादित्यो देवाना चक्षु इति । देवहितम् देवाना दानादिगुणयुक्तानामग्न्यादीना हितम्, आदित्यो ह्युदयास्तमयाभ्यामग्नि- होनहवि प्रदानार्थमहोरात्रविभाग सम्पादयति, तस्माद्धितमुच्यते । देवैर्वा निहित लोकरक्षणार्थं दवहितम् । अथवा देवादयो दानशीलानुष्ठायिन तेषामात्मसायुज्यसपादने हित श्रेयस्करम्, तर प्रविष्टाना नित्यानन्दत्वात् । "पुरस्तात" इति शाखान्तरम्' । पूर्वस्या दिशि शुक्रम्, “शुक्र शोचतेप्ति- कर्मण"३ । शुग दीप्ति , सा यस्यास्तीति मत्वर्थीयो रप्रत्यय , मधुर इति यथा । शुक्रमतितेजस्वितया विराजमानमित्यर्थः । उच्चरत उद्यन् उन्मुख• मयूख ज्योतिरादित्याख्य पश्येम । कियन्त काल ? शरद शतम् शरच्छब्दः सवत्सरपर्याय , सवत्सरशतम् । अथवा शरच्छब्देन ऋतुरभिधीयते न सवत्सर । शदि हि व्याधिवहुलत्वा[त]दुर्दर्शमिति विशेषण प्रार्थ्यते । श्रणातीति शरत [तथा च] श्रूयते-"शरद वाऽस्या काल सा ते यावा एप हिनस्ति यहिनस्ति । जोवेम शरद शतम् जीवन्नेव पश्यतीति पौनरुक्त्यप्रसगो जात । अतस्तत्परिहारार्थमेव याजनीयम्-~-पश्यतिक्रियया दर्शनमात्रमभिहित, जीवेम इत्यनेन सर्वसम्पदगत जीवनमाशास्यते, न प्राण- धारणमात्रम् । एतदक्त भवति-देवमनुष्यादिसुखमाधनभूतमादित्याख्य ज्योति पश्यन्त सर्वाभि सपद्भि सगत्य सुख जीवमति मन्त्रशेपो व्याख्यात ।। - -10- हुम में वरुण श्रुधी हवमया च मृळय । स्वामवस्युराचंके ॥३८॥ शुन शेपो यूपे नियुक्तो वरुण प्रार्थयते । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्त्र । इमम् प्रशान्त मे मम मत्सवन्धिन मत्प्रयुक्तमित्यर्थ । वरुण परितस्तेजसा सर्वस्य जगत प्रकाशयित श्रुघि शृण हवम् स्तोममृड मयमेकत्रिंशतसख्याप्रयुक्तम् । २ माध्य. यजु३६॥२४॥ १ भनुपलब्धमूलमिदम् ।। ३ निरु० ८।१०। तत्र 'ज्वलतिक्मण' इति पाठ । ४ भनुपलब्धमूलमिदम • प्रत्र पाठोत्यन्तं भ्रष्ट । ५. ऋ० ११२५॥१६॥ तै० स० २६१२११॥ ६.ए.पा. ७१६॥

·निरुक्तसमुच्चये तथा हि हरिश्चन्द्रस्याख्याने श्रूयते स वरुण तुष्टावात उत्तराभिरेक- विशता' इति । श्रुत्वा च स्तोम मर्तानुग्राहकतवा अद्य अस्मिन्नहनि च चशब्दः समुच्चयार्थ श्वश्च प्रदर्शनार्थमिद सर्वेष्वप्यह सु इत्यर्थ. । मूळय, मृड सुखने, सुखय सुख कुरु । त्वाम् निग्रहनुग्रहसमर्थम् अवस्यु अवते रक्षणायस्य वा तर्पणार्थस्य वाऽसुन्प्रत्ययान्तस्य 'अव' इति रूपम्, 'सुप आत्मन" इच्छतीति अवस्यु क्यच्प्रत्ययः, “क्याच्छन्दसि" इत्युप्रत्यय , अवस्यु पालनकाम तर्पणकामो वा । ग्रहमासनमृत्युरिवास्थित आचके यानाकर्माऽयम्, प्राभि- मुस्येन याचे । याचेर्द्विकर्मकत्वात् प्रकरणान्विन कर्मपदमध्याहार्यम । प्रायु- ष्कामो हि शुनःशेपः प्रजापतिप्रमुखान् देवास्तुष्टाव । अत आयुर्याचे त्वामि- त्यर्थ • यतस्त्व पापकर्मणो निग्रहे युक्त । तथाहि श्रूयत-अन्त व क्रिय- माण वरुणोऽमु गृह्णाति' इति । तस्मादिह दुश्चरिताद्वा पूर्वजन्मदुश्चरिताहा- ऽहमिमामवस्था प्राप्तो यथाऽह क्षपितकल्मपो दीर्घायुश्च स्याम्, तथा त्वया सम्पादनीय इति ।। तचा गामि ब्रह्मणा बन्दमानस्तदाशस्तेि यजमानो हुविभिः । अम्मानो वरुणह योध्युरु शुस मा न आयुः प्रमोपीः' ।।३९।। शुन शेपो वरुणमाह । [तत्] तच्छब्देन बुद्धौ विपरिवर्तमानभिलपित- मायुरभिधीयते । प्रायुः [स्वा] त्वा हयामि] याचे । अथवा तत्येति तनु विस्तारे इत्यस्य क्त्वाप्रत्ययान्तस्य उदितो वा इतीविकल्प एतद् रूपम् , । ऐ० प्रा० ७॥१६॥ तत्र 'वरुण राजानमुपसमारात ' इति पाट ॥ २ म० ३.१४॥ ३ ० ३।२।१७०॥ ४ 'दुहियाचिरुपिच्छि' इत्यादिषु [महाभाप्य प. १४१५१ ] परिगणित. स्वात् ।। ५ प्रनुपरब्धमूलमिदम् ॥ ६ ऋ० १२४१११॥ त. म०२२१११। तुलनीया स्वन्दनिरतटीरा-तन एनद पया व्याख्यायते । तत्वा..." तनिषा गच्छामीत्पथ....."तत्वा इत्येतत् तनु विम्नारे इत्यस्य परवाप्रत्यय पम् " 'पादि। निरन २१॥ भा० २ १० ११॥ निरुतरोपवानिववारोऽप्येवमेवाह ।

·द्वितीयः कल्पः
-
तत्वा तनित्वा परिचर्यया याचे । परिचर्ययाऽभीष्टा देवताभिलपितमर्थ
ददाति । ब्रह्मणा परिवृद्धन एकत्रिंशत्सख्यायुक्तेन' स्तोत्रेण वन्दमान.
स्तुवन् स्तुतिप्रवृत्तत्वाद् याच्याया तदाशास्ते कामयते । अयमपि यजमानः
हरिश्चन्द्राख्यो महोदरव्याधिना ग्रस्त । तथा हि हरिश्चन्द्रोपाख्याने श्रूयते-
'अय हेदवाकं वरुणो जग्राह तस्य महोदर जजे" इति । हविभिः अस्म दिभिः
(?, अन्नादिभिः) । अतो भगवन् अहेळमान' हेळति. क्रुध्यतिकर्मा,
अत्रुप्यन् कुतः ? सर्वो हि [लो]को बहुभिर्याच्यमान. क्रुध्यति ।
हे वरुण इह इति कालः प्रतिनिर्दिश्यते, एतस्मिन् काले बोधि वुध्यस्व विज्ञा-
पनमिति शेषः । वुध्वा च भक्तवत्सलतया उरु शत उविति वहुनाम' शंस
स्तुतौ वहुस्तुतः, बहुभियजमानः स्तूयमान. । किञ्चिदर्थ कामयमान एव
स्तौति । मा मेति प्रतिपेधार्थो निपात. प्रमोपीरित्याख्यातेन सम्बध्यते ।
[नः] 'अस्मदो द्वयोश्च" इति द्वयोर्वहुवचनम्, आवयोः, मम हरिश्चन्द्रस्य
च प्रायु. जीवितं मा प्रमोपीः मापहार्षीः । त्वत्प्रसादादहमपि हरिश्चन्द्रोऽपि
नीरोगो दीर्घायुषो भूयास्वेत्यभिप्रायः ।।
एवं व्याख्याने पदपाठे भेदो भवति । तत् । त्वा' इति द्वे पदे चकार शाक्ल्य. ।
करवाप्रत्यये 'तत्वा' इत्येक पदम् । अपर च यदा द्वे पदे तदा सहिताया 'त्वा द्वे
तकारे भवत । एकपदे 'अनचि च' [अ० ८।४।४७] इति द्विवचन सर्वत्र शावल्यस्य'
[प्र. ८।४।५१] इति प्रतिपिध्यते वाकल्यमते । तथा सति वदाचिदेकतकार स्यात्
कदाचिद् हितकार इति ।
अपि च स्वरे दोपो भवति–'तत्त्वा' इत्येक्पदे सतिशिष्टनियमेन 'इत्वा' प्रत्ययस्य
स्वरेन्तोदात्तत्व प्राप्नोति । इप्यते चायुदात्तत्वम्, सर्वत्र सहितासु तथवोपलम्मात् ।
द्विपदयोस्तु 'तत्' इति प्रातिपदिवस्वरेणोदात्त । तत 'त्वा' इति त्वामी द्वितीयाया.'
इत्यादिनानुदात्त । तस्य संहिताया स्वरितत्वम् । एव च कृत्वापव्याख्यानमेतन्निरक्त-
समुच्चयवारस्येति स्पष्टम् ।।
१. पूर्वमन्त्रव्याख्याने द्रष्टव्यम् ।।
२. 'प्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनिप्ठगुणाभिधान स्तोत्रम्' । 'भप्रगीतमन्त्रसाध्यगुणिनि-
प्ठगुणाभिधान शास्त्रम्' इति मीमासाः। मत्र तु स्तोत्रपदं स्तुतिमात्रपरम् ।।
३. ऐ० प्रा० ७॥१५॥ तत्र 'तस्योदर जतें' इति पठ.॥
४. निष०३१॥ ५. मात्र निरुक्तम्-''मेति प्रतिषेध" । निर० १०॥
६. म. १३२॥५॥

·निरुक्तसमुच्चये यचिद्धि ते विशौ यथा म देव वरुण व्रतम् । मिनीमसि द्यविद्युवि' ॥४०॥ शुन शेपस्यैव वाक्यम् । [यत्] यच्छन्दो यदि इत्यस्यार्थे द्रष्टव्य । चित् हि द्वावपि निपातावनकाथों, चिदित्येपो निपातोऽनेककर्मा होत्येषो- ऽनेककर्मा' इति भाष्यकारवचनात् । तथापोह पूजादीनामविद्यमानत्वात् पदपूरणी अनर्थकावित्यर्थः । ते तव व्रतम् इति सम्बन्ध । अर्थतो ह्यसमर्था- नामानन्तर्यमकारणम्' प्रविशपिण्डीम् भक्षय गृहम्' इति यथा । विश , विश इति मनुष्यनाम विशन्ति हि ते प्राप्नुवन्त्यभिलपितगर्थं यत्नेन । यथा प्राकृता युक्तायुक्तविवेकशून्या हृदयविहित कर्म प्रलुम्पन्ति तथा वयमपीति सम्बन्ध ।1प्र] प्रशब्दो मिनीमसि इत्यनेन मवध्यते। हे देव दानादिगुण- युक्त वरुण [वतम] अतमिति कर्मनाम कर्म परिचर्या दृष्टादृष्टसुखसाधन मिनीमसि इदन्तो मसि' इति मसश्छन्दसि विषये इवारान्तत्वमिप्यते । मिनीम मि हिसायाम इत्यस्य भूतकाले वर्तमानकालश्छान्दसत्वाद्विधीयते बहु[ल] वचनाद् अवधिष्म हतवन्तो वयमित्यर्थ । विद्यवि इत्यह्नो नाम- घयम द्योतयतीति धु, अहन्यहनि प्रतीतेषु कालेष्वित्यर्थ । एतदुक्त भवति--शब्दादिविषये मसक्तहृदया सन्तो वय त्वत्परिचर्यादिकर्म लुप्त- वन्त , तस्मादपचारात् मा हिंसीरित्यर्थ ॥ -::- १ ऋ० ११२५॥१॥ तै० म० ३।४॥११॥ २ निरु०१॥४॥ तत्र निपात' इति पद नास्ति । ३ निर० ११५॥ ४ न्या. भा० १२९ll ५. पूर्वोत्तस्य नियमम्योदाहरणमिदम् । ६ निघ०२१३॥ ७ निम्त्त २११३॥ म.प्र.७१४६॥ १ निघ. १ ·६ द्वितीयः कल्पः + यत् किञ्चेदं वरुण दैव्ये जर्नेऽभिद्रोहं मनुष्याश्चरामसि । अचिंत्ती यत्त धौ युयोपिम मा नस्तस्मादेनंसो देव री रिपः ॥४१॥ वसिष्ठो वरुणमाह । यत् किं च चशब्दश्चिच्छब्दपर्यायः, कीदृशं प्राण- घातकहेतुभूतमित्यर्थः । हे वरुण दैव्ये समूहार्थे तद्धितः, देवसमूहे देवेष्वित्यर्थः [जने] जनेषु च अभिद्रोहम् अभिद्रोहशब्देनापचार उच्यते, अभिद्रोहं वाव- दूकं मनुष्या वयं चरामसि, किं च प्रचित्ती धो[तो] मतो सुष्टुती' इत्यादि- वत्तृतीयायाः पूर्वसवर्णः । यत्तव धर्मा धर्म शब्दः कर्मवचनः "तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्"५ इति यथा। कम परिचर्यादिरूप युयोपिम नश्यतिकर्माऽयं, लुप्तवन्तो वयमित्यर्थः । [मा] मेति प्रतिषेधार्थो निपातो रीरिप इत्या- ख्यातेन संवध्यते । न अस्मान् तस्मात् हेताविय पञ्चमी, तस्मादेनसो हेतोः ! एनसः एतेरसुन्प्रत्ययान्तस्य॒तद् रूप नकारश्चोपजनः, पापपर्यायः । एति हि तत् कर्तारम् । तथा हि श्रूयते-तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा च' इति । हे देव दानादिगुणयुक्त मा रीरिष. रिपतिहिंसार्थः, मा हिंसी: । एत- दुक्त भवति- ज्ञानाज्ञानकल्मापापादितपापवन्धनापनयनपुरःसर सर्वसपत्- सुखसाधनभूतमायुरपरिमित भक्तवत्सल देहीत्यभिप्रायः ।। १. ऋ० १८९॥ तै० स० ३४॥११॥ २. देवाद् यत्रो [अ० ४१८५ वा० ३] इत्यनेन प्राग्दीव्यतीयेप्वयंप य ।। ३. तुचना-काशिका० ७.१॥३६॥ ४. नपुसकलिङ्ग इति शेष । द्र० हपलिङ्गानुशासनटीका--'तो धर्मती तत्साधने वर्तमानं धर्म नपु सकम् । यथा-तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् इति (पृष्ठ ३४)। सुवोधिन्याममरव्याख्यायाम्-'नपु सकलिङ्गो धर्मशब्द कमवचन , पुल्लिगस्त्व- दृष्टवचन.' इति । ५. यजु:० ३१॥१६॥ ६. द्रष्टव्यम्---'इण भागसि' इत्युणादिसूत्रम् (१९८) ७.०० उ० ४२॥ निरु० १४१ ·४२ निरुक्तसमुच्चये कितघासो यद् रिरिपुर्न दीवि यद्वा घा सत्यमुत यन्न विद्म । सर्वा ता विष्य शिथिरेवं देवाधा ते स्याम वरुण म्रियासः' ॥४॥ अनेरार्षम् । वरुणोऽभिधीयते । वरुणो मध्यमस्थानो' द्युस्थानश्चास्ति। उभावपि स्तोतृणामभिलपितार्थप्रदाने समयौं भवत , अणिमादिगुणयोगाद- श्वर्यस्य च विद्यमानत्वात् । तथा चोक्त भाष्यकारेण-सर्वासु देवतास्वैश्वयं विद्यते इति । तथा भगवानादित्यो भक्तेष्वतिवत्सल । [कितवास ] कि तवास्तीति वर्तमाना [यद्] य मिथ्यारूप रिरिपु रपतेश्शब्दार्थस्यैतद् रूप छान्दसम् । रेपिम उक्तवन्तो वयमित्यर्थ । [न] नशब्दोऽयमुपमानार्थोऽनर्थ- को न', दीवि दीव्यतेरेतद रूपम्, दिवि देवने प्रास्थान (प्रास्फार) प्रदेशे निर्घना सन्तो भृत्यानामुपजीवनाथं भर्तव्या हि भृत्या सर्वया' इति मन्वादय पाहु । यद वा यच्चेति निपात पादपूरण । [सत्यम् ] सत्यमेव यल्लोक- सयान (?) [उत] उताब्दोऽप्यर्थे निपातानामनेकार्थत्वाद् यच्छब्दस्यायें (१) सत्यमपि च यन्न विद्म न जानीम, सर्वदाऽसत्यवादिनो भवाम. । अनृतवादिनो [हि] मनुष्या । तथा हि श्रूयते-सत्यसहिता व देया, अनृत- सहिता मनुष्या" इति । अनृतवादिने ह्यनेक पाप श्रूयते- पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते । शतमश्यानते हन्ति सहस्र पुरषान्ते । इति । अता भगवन सर्वा ता उभयत्र शेर्लोप , सर्वाणि तानि पापानि विप्य स्पतिरयमुपसृप्टो [विमाचन]', विमोचय अवस्य इत्यर्थ । शिथिरा शिथि- राणि [शिथिलानि] रथुते श्रुतिर्भवति" विशिष्टसम्बन्धी [नि] बन्धनानि २ निरु० ५४॥ १३.शशात०म० ३४११॥ ३ निघ० ५।६॥ ४ निरु० ॥३॥ ५ न स्याने 'वा पद गापु स्यात । प्रय भाव- मगारोत्र मात्र उपमार्यो वा द्रप्टम्यानथका था। उसमापि पुरस्तादुपचाराऽपि सामग्गिय । यतो हि पुरस्तादुपचार प्रविषधार्थीय, उपरिप्टादुपधारश्चापमायो भवति ।० निरु. १ ६ अनुपम्पमून मिदम् ॥ ७. दा.१६॥ ८ म. मा० उद्योग. ३५१३३॥ स्थतिररामप्टो विमाचते । निर० ॥१॥१. महामाप्य 'एमाईगूत्र ।

·द्वितीय: कल्प
कुर्विति शेषः [इव] इवशब्दोऽनर्थक. । अथ हे देव दानादिगुणयुक्त अध
अनन्तर त्वया क्षालितसर्वकल्मपा सन्तो वय ते तव स्याम भवेम । हे वरुण
प्रियास स्तुत्यस्तोतृत्वलक्षणे सख्ये वर्तमाना इति वाक्यशेष । मरुता' हि
सस्य महती विभूतिमाघत्त इत्यभिप्राय ॥
आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊजें दधातन ।
महे राय चक्षसें ॥४३॥
निशिरसः सिन्धुद्वीपस्य वैतत्सूक्तम् । मारिनकुलादीना पृथग्धनन-
प्रायश्चित्त विहितम्-सूक्तं वाब्दैवतं जपेत् इति नित्यकर्मणि च विधीयते ।
पापो देवता । आपश्च देवताकाण्डे पृथिवीस्थानदेवतासु समाम्नायते । प्राप
प्रत्यक्षरुपत्वात् मन्त्रस्य संवोधनावगत्यर्थो हे शब्दपूर्व (? शब्द पूर्वमध्या-
हार्य ), नित्यवहुवचनमेतत्। नाम्नामाख्यातजत्वप्रतिज्ञानात् क्रियायोगमङ्गी-
कृत्य सर्व निर्वक्तव्यम् । पाप प्राप्नोते, ताभिहि विश्व व्याप्तम् । तथा
चाथर्ववेदे श्रूयते-सर्व वा इदमम्मयम् इति । अपामधिष्ठाभ्यो देवता
प्रापद्यन्ते - हे आप. 1 हि शब्दप्रभृतीनामर्थानामविद्यमानत्वात् पादपूरणार्थत्व
प्रतिपादयते । स्थ भवथ । कीदृश. ? मयोभुव, मय इति सुखनाम माद्यते-
रन्तीतणिजथस्यासुनप्रत्ययान्तस्य दकारस्य यकारव्यापत्त्या चंतद् रूपम् ।
मादयतीति मय , अन्तर्णीतण्यर्थोऽय भवति, मयस्य सुखस्य भावयित्र्य प्राणिना
सुखस्य कर्य इत्यर्थ । तथा च श्रूयते-यावन्तो अप्सु प्राणिनाम् इति ।
[ता] तच्छन्दश्रुतेर्योग्यार्थसवन्धो यच्छब्दोऽध्याहार्य । या एवविधा जगदुप-
कारिण्यस्ता यूयमिति वाक्यशेप । कुत एतल्लभ्यते प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्त्रस्य
नः अस्मान् ऊर्जे उर्जशब्दोऽतवचनः । उर्जेऽन्नाय शालिगोधूमरूपाय दधातन
१ एतेन 'वरणशब्देना। मध्यमस्यानीयत्वात् मस्तो गृह्यन्ते' इति स्पष्टम् ॥
पक्षान्तरे द्युस्थानत्वेन मादित्य उच्यते ।
३. मनु० ११११३२॥
४. निष० ५॥३५॥
५ निरु. १०१२॥
६ अनुपलब्धमूलमिदम् ।।
७. निय० ॥६॥
६.निघ० २७॥
२. ३०१०१।१॥
द,
ऐ०दा० ७॥१३॥

·४४ निरुक्तसमुच्चये ? तनप्रत्ययश्छान्दसोऽनर्थक । कुत तन इत्यर्थका उपजना भवन्ति' इति भाष्यकारवचनात् । धत्तेत्यर्थ, वह्वन्नमस्माक दत्तत्यर्थ । बबन्नमूलत्वात् सर्वसम्पदाम्, पुरुषण [तत् ] साधनीयम् । तथा च श्रूयते-तस्माद्यया कया च विधया बन्न प्राप्नुयात्' इति । महे महते रणाय रमधातोरेतद् रूप, रमणीय, चक्षसे चष्टे पश्यतिकर्मगोऽसुन्प्रत्ययान्तस्यैतद् रूप, ककारश्चो- पजन । महद् रमणीय भगवदादित्य दर्शनाय चक्षुर्धत्तेत्यनुषङ्ग । एतदुक्त भवति–लाकमातृणा युष्माक प्रसादेनाक्षयमन्नमभिलपित दर्शनमस्तु इत्याशास्यते ॥ यो वः शिवतमो रसस्तस्य भाजयतेह नः । उशतीरिव मातरः ॥४४॥ [यो व ] युष्माक सवन्धीति शेप । शिवतम शिव इति सुखनाम' शिम्यतेस्तपणार्थस्यान्तव्यापत्तिर्वकारेण गुणाभावश्च । सुखातिशयहेतु रस "रसेन भूयमास्वाद्य तस्य पप्ठीथु तेरेवदेशमिति वाक्यशेप , द्वितीया वा पप्ठी वतावा (?, त वा) रस भाजयत भज सेवायाम् सेवय तवाय- मस्तीत्यर्थ । इह लोवे न अस्मान् सहेन्द्रियप्रीतिसाधनभूत युप्मदीय रस मध्यम दत्तत्यर्थ । विमिव उशतीरिव द्वितीयाबहुवचनमेतत् प्रथमावहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् उसत्य इव मातर यथा वामयमाना स्नेहाई चेतसो १ निर. ४७॥ तस्याय भावो यत् 'तन' सर्वो.पि प्रत्ययोन। पपि स्वस्याय भाव -'त' प्रत्यय एव नवारस्योपजनोजक इति । यावान् मध्यमपुरप- बहुवचनरूपस्य म', प्रत्ययस्यार्पस्तावानेव 'तन' हरयस्य । मतो वररुचिवचन चित्यम्, पहा 'तनप्रत्यये नकारोपजनरछान्दसान' इति पाटो द्रष्टव्य । २ ते ३.३॥१०॥ , 'तुमय सेसेन्' इति मूत्रेण पतिशोऽमेन्प्रत्ययेऽपि मिटपति । यत्त पररविना चप्टेरमुनि पवारोपजन उत्त स चिन्स्य । यत 'चप्टे' इति पशि विपि सम् तत्र पानी वपु सयागस्य विधमानत्वात् । ४ ऋ०१२ ५. निप. श६॥ ६ शिम धानुदिवादावन्यत्र पनि यचिद् पानुपाट पटपन । १ ·द्वितीयः कल्पः मातरो दृष्टादृष्टोपकारिण्यः सत्यो जनायारोग्यादि [सा]धनेन क्षीरादिना रसेन माजयन्ति तथा यूयमपीति वाक्यशेषः ।। तस्मा अरे गमाम वो यस्य क्षयर्याय जिन्वय । आपो जनयंथा च नः ॥४५॥ तस्म, ययायं विभक्तोः सन्नमयेत्' इति भाष्यकारवचनाद् विभक्तिव्यत्ययेन भवितव्यम्, चतुयेंकवचनमपि द्वितीयकवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम् । तच्छब्देन पूर्वस्मिन् मन्त्रे प्रकृतस्य [२]सस्य प्रतिनिर्देशः । त रसं [प्ररम्] अरंशब्दः पिलकादिषु पठ्यते, तस्माद्रे फस्य लापत्त्या भवितव्यम्, अलं पर्याप्तं संकलमित्यर्थः । गमाम अगच्छाम प्राप्नुयाम, वः युष्माकं यस्य रसस्य क्षयाय 'क्षयो निवासः, निवासाय जिन्वय जिन्वतिः प्रीणातिकर्मा, प्रीणयथ [२] समतिशयं प्रीतिसाधनभूतं धारयथेति संवन्धः । हे प्रापः जनयया च नः अस्मान् प्रकाशयत इत्यर्थः । अथवा जनयथ पुत्रपौत्रादिसहितानस्मान् संपादयत । अपत्यमूलं हि मर्त्यस्यामृतत्वम् । तथा हि श्रूयते-"प्रजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम्" इति । शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शं योरभि स्रवन्तु नः ॥४६॥ '[शम् ] शमिति सुखनामा सुखरुपा. सुखरूपहेतुभूताः नः अस्माकं देवीः प्रथमावहुवचनस्य स्थाने 'द्वतीयावहुवचनमेतत्, देव्या देवतास्वस्पत्वात १. ऋ० १०१६॥३॥ २. निरु० २॥१॥ ३. "संज्ञाछन्दसोर्वा कपिलकादीनाम्" [प्र. ८५२।१८॥ वा० ३]॥ यो निवासे" [अ० ६३१॥२०१] इत्यादिना निवासाय क्षयराब्दस्याधु- दात्तत्वविधानात् ॥ ५. "हिदि दिवि घिवि जिवि प्रीणनार्या." इति म्यादौ पठ्यते । ७. ऋ० १०६४|| ८. निष० ३१६॥ वान्छन्दसि (६१।१०६) इति नियमेन प्रथमाबहुवचनेऽपि द्वितीयाबहुवचन इव अन्दस रूप भवति । तेन विभक्तिव्यत्ययो न कर्तव्यो भवति । ६. ऋ० ॥१०॥ ।

·निरुक्तसमुच्चये । स्तोतृणामभिलपितार्थप्रदायिन्यः । अथवा देव्य इति वरुणस्य राज्ञ [पन्य ]। तथा च श्रूयते-पापो वै वरुणस्य पत्नय प्रासन्' इति । अभिष्टये अभिपूर्वाद इच्छते क्तिन्प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम्, अभिलपिताय आपो भवन्तु पीतये पानाय सामपानाय इत्यभिप्राय । अभिलषित हि सोमपान ब्राह्मणस्य ऋणसवन्धित्वात् । तथा च श्रूयते-"यज्ञेन देवेभ्य प्रजया पितृभ्य " इति । श यो पदद्वयमेतत्', शशब्देन शमनमुच्यते । कस्य ? रोगाणाम् । योरिति यु मिश्रणे इत्यस्य विनाशार्थस्यान्तर्गीतण्यर्थस्य द्वितीयकवचनस्य स्थाने पष्ठय- क्वचनम् पञ्चम्येकवचनमित्यवगम । नन्वस्ति विनाशार्थस्य प्रयोग अस्तीति यू म-युतमस्य घन युता वा इति, नष्टमित्यर्थ । कस्य यावनम् भयानाम् । तथा च निरुक्तभाष्यकार पाह-शमन च रोगणा यावन च भयानाम्' इति । अभि] अभिशब्द वर्मप्रवननीय प्रतिना समानार्थों द्रष्टव्य । प्रति रोगाणा शमन, प्रति भयाना यावनम । सवन्तु स्रवतिर्गति- कर्मा गच्छन्तु न अस्मान् । रोगोपशमन भयापनयन चास्माकमाप कुर्वन्तु इत्याशास्यते ॥ ? ईशाना वायर्याणां क्षयन्तीश्चर्पणीनाम् । अपो यांचामि भेषजम् ॥४७॥ [ईशाना ईश्वरा । वार्याणाम्] वृणोतेरेतद स्पम्, वरणीयाना ज्योतिप्टोमादीना, तत्साध्यत्वात्त पाम् । अथवा वरणीयाना मणिमुक्ता- प्रवालादीना तत्प्रभवत्वात्त पाम् । अथवा वार्याणा वरणीयाना सर्वेषामेव लोकानामीश्वर प्राणस्पत्वात् । प्राणापा प्राप" इति श्रूयते । क्षयन्ती निवासयन्ती, निवसनहतुभूता, चर्पणीनाम् चर्पणीगन्दो निम्वते मनुष्य- . ११.-प्रापो वरणस्य पत्नय प्रासन् । ते० प्रा० १११॥३॥८॥ २० म० ६.३१०॥ ३ "यु मुर्गा" इत्यादरूपस्य निर्वचनम् । मन च गेगा पावनं च अपानाम्' इति विपदम्पम्प 12. निरु० ॥२१॥ ४. अनुप नय्यमूमिदम् । ५ नि० ४॥२१॥ ६ ऋ०१० ७०दा०६२।५॥२॥ ८ निर० १२१२१।। निष० २ ।।

·४७ द्वितीय कल्प प्रर्याय प्रदर्शनार्थ , चर्पणीप्रभृतीना कर्मणि षष्ठी, चर्पणिप्रभृतीन् प्राणिनो धारयन्तीत्यर्थ, । तन्मूलो हि सर्वप्राणिना निवास जीवन च । तथा चोक्तम्- अद्धि सर्वाणि भूतानि जीवन्ति प्रभवन्ति च । तस्मात् सर्वेषु दानेषु तोयदान विशिष्यते ॥ इति । इत्य भूता अप याचामि भेषजम् ससारव्याधिनाशकरमौषधम् । द्विकर्मकत्व याचेर्दर्शित-पौरव गा याचते इति । अप्मु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विशानि भेजा। अनि च विश्वशभुवम् ॥४८॥ अप्सु [अप्सु] इति सप्तमीवहुवचन पष्ठीवहुवचनस्य स्थाने, अपा मे मम सोम मध्यमस्थान वृष्टिलक्षणानामुदकाना पति अग्रवीत । अन्त' अन्त शब्दो मध्यवचन मध्ये अपामिति सवन्ध , विश्वानि सर्वाणि [ मेषजा] भेषजानि सर्वरोगोपशमनसाधनभूतानि औषधानि । तथाप्यायु- र्वेदविदो निदिग्धिकादिपु दोषेषु ता प्रयुज्यन्ते । अग्नि च वाडवम्, उदकेन्धन सामुद्रिकाणा मध्ये स्थित इति सम्बन्ध , वैद्य त वा मेघोदर- गतानामपा, जाठर वा प्राणायामधारणाविजृम्भविसृतानामपाम् । कीदृशम् विश्वशभुवम् विश्वशब्द सर्वपर्याय शमिति सुखनाम,५ भवतिरन्ती- तण्यर्थः । सर्वभूतजातस्य सुखस्य भावयितार कर्तारमित्यर्थ । अतो भेषजमिम याचे इति सवन्ध.॥ 7 आपः पृणीत भैपज वरूयं तन्वे ' मम । ज्योक् च सूय दृशे ॥४९॥ १ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ २ महाभाध्य ११५१|| ३ ऋ० १०॥६॥ ४ साम्प्रत पाश्चात्याश्चिकित्सका प्रपि बहून रोगान् जलचिकित्सयापहन्ति ।। ६ ऋ०१018in ५. निष०३२६॥

·४८ निरुक्तसमुच्चये हे आप पृणीत [प्रोड् तर्पणे,] तर्पयत इत्यर्थ । भेषजम् ज्वराद्यपन- यनसमर्थमोपध वरूथम् वरणीय तन्वे शरीराय [मम] । ज्योक् ज्योक्- शब्दो दीर्घकालवचन [च] शब्द पादपूरणार्थ , विश्वकाल सूर्यम् परार्थ- रूप [दृशे] दृशे विख्ये च' इ[ति तु] मर्थे निपात्यते, द्रष्टुम् । एतदुक्त भवति-युष्मत्प्रसादादपगतसर्वरोगोह चिरकालमाराध्य भगवन्तमादित्य सायुज्य गमिष्याम [२, मि] इत्यभिप्राय ॥ इदमापुः प्र वहत यत् किञ्च दुरितं मर्यि । यद्वाहमभि दुद्रोह यही शेप तानृतम् ॥५०॥ इदम् दुरितमिति सवन्ध । हे पाप प्रवहत प्रकर्षणापनयत रोधय- तेत्यर्थ । यत् किञ्च दुरित मयि पापमिति वाक्यशेप. । कीदृश तद् ? उच्यते-पद्वाऽहमभिदुद्रोह जिघासाया ज्ञानाज्ञानेन प्राणिजात जपान, यद्वा शेषे शप्तवान् अहमुक्तवान् उतानतम् अनृतमपि यत् तत् सर्व नाशयत इत्यर्थः । युप्मत्प्रसादादपगतसर्वकल्मपो भूयासमित्यर्थ ॥ आप अयान्वचारिपुं रसैन समंगस्महि । पर्यस्वानग्न आ गैहि तं मा संसृज़ वर्चसा' ॥५१॥ [माप] मद्य अस्मिन् का अन्वचारिपम् अनुचरामि प्रहमाथितो युप्मा- नित्ययं । युप्मदीयेन रसेन समगस्महि ववचनमेववचनस्य स्थाने, समगनि सगनोऽहम् । मद्भाग्यापचयविगेपेण यत् विञ्च पयस्वान् पय इति उदक. नाम पियर्या प्यायते', पीयते हि तद् प्राप्यायते च, क्षीरेऽपि समान १.भ.३॥॥११॥ ४ निप. १११॥ २ ऋ० १०llll ५ निर. २२॥ ३ ऋ० १.IN ·७ द्वितीय कल्प ४६ निर्वचनम् तद्वान वैद्युत , मेघोदरस्त्वमपि हे अग्न अगाहि आविर्भव । आगत्य च त मा मा भवत्पय सिक्तहृदय ससृज सगमय वर्चसा दीप्त्या अथवा ब्राह्मणतेजसा । तदेतद् युप्मत्प्रसादादह क्षपितसमस्तकल्मप सवसपत्सगतो धर्मानुष्ठान- योग्यश्च सजात इति सूक्तस्य समस्तस्यार्थकथनम् ॥ ॥ इति वाररुचे निरुक्तसमुच्चये द्वितीयः कल्पः॥

·.. ॥ अथ तृतीयः कल्पः ॥ यस्य देवताय हविगं होतं स्यात् तां मनसा ध्यायेद् वषट् करिष्यन्' इति थ तेरतः परं दर्शपूर्णमासयाज्यानुवाक्या प्राज्यभावप्रभृतिस्विष्टकृत्- पर्यन्ता व्याख्यायन्ते- अनिवृत्राणि जयनद् द्रिविणस्युर्विपन्यो । समिद्धः शुक्र आहुँतः ॥५२।। ] भारद्वाजस्यार्पम् । अग्नि. अग्रशब्दान्नयतेश्च अग्रणी सेनानीः । तथा च श्रूयते--अग्नि देवानां सेनानी.' इति । वृत्राणि वृत्वा व्यतिपज्य. तिप्ठन्तीति वृत्राणि पापानि । तथा च श्रूयते-व्यतिपक्त इव वै पुरुषः पाप्मना' इति । पापानि मनोवाक्कायजकर्मकृतानि यजमानस्य । अथवा वृत्राणि रक्षासि, तानि वृत्त्वा व्याप्य सर्व शेरते । अथवा वृनोऽमुर त्वष्टः पुत्रः, मेघो वा घूमादिसघातः । अस्मिन् पक्षे छान्दसमेतद् पम्, सर्व जड्यनद् क्रियाभ्यासविषये यड, द्रप्टव्य , प्रत्यर्थ हन्ति । ननु च इन्द्रस्य वृत्रवधरूपं कर्म "प्रयास्य कर्म रसानुप्रदानं यत्रवध' इति । सत्यमेवम्, तथापि संयोग- रूपेण साहाय्य प्रतिपद्यमानो वृत्रमसुर त्वष्टुः पुत्र मेघ वाऽत्यर्थ हन्ति इत्युच्यते । पूर्वस्मिन्निर्वचनद्वये युक्तमेव । तथा हि धूयते--अग्निर्मा तस्मादेनसो विश्वस्मान् मुञ्चत्वहस ' इति च । यिणस्युः द्रवतेगत्यर्थस्य च द्रविण धनम्, गम्यते हि तत् सर्व. प्राप्नु मप्यत इत्ययं । द्रविणं धन हविलक्षण '[सुप] प्रात्मन." इच्छनीति क्यच् प्रत्यय , तत क्याच्छन्दसि इति उ प्रत्यय । द्रविणस्युराज्यभाग वामयमान इत्यर्थः । विपन्यया १. निर० ८।२२।। तुलना-ऐ० प्रा० शा गो० प्रा० २।३४॥ २. ३० ६.१६३४॥ पौर्णमास्यां प्रथमम्याग्यमागरयानुवाक्पा तथाहि-'अग्नि. त्राणि रव मोमामि गत्पतिरित्याग्यभागी पानी पौर्णमाम्याम तिा पश्रिी.Pati ३. नुतना कार्या-अग्नि देवतानामनीकम, मेनाया व सेनानी। 13. ५१६॥१॥१॥ ४.० प्रा०४१ ६. मनुषमयभूमिदम् । ५ ५. निर० ७॥१०॥ ७.प.शा ८.भ.२०१७॥

·ए1ि25 तृतीयः कल्पः BHABI पनायतिः स्तुतिकर्मा, विपन्यया विविधया श्वित्रया ( स्तुत्या स्तूयमान इति शेषः । समिद्वः, इन्धी दीप्ती सम्यग् दीपित.' शुक्रः शुत्रशब्दो निरुक्तो द्वितीयकल्पे,' अतितेजस्वितया विराजमान इत्यर्थ । आहुत अाह्वयति- रर्चतिकर्मा आभिमुख्येन [आहूतोऽस्माभि अर्चितः [अभिप्टुत इत्यर्थः। "स्तूयमाना हि देवता वीर्येण वर्धते" इति श्रूयते । वीर्यवृद्धो- ऽग्निरत्ययं हन्तीति सवन्ध । ? - त्वं सौमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा । त्वं भद्रो असि क्रतुंः ॥५३॥ गोतमस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽय मन्नो मध्यमपुरुषयोगात्, त्वमिति च प्रयुज्यमानत्वात् । त्वम् हे सोम असि भवसि । कीदृशोऽसि ? सत्पतिः सता वेदोदितकर्मनिरताना पति. पाता पालयिता वा । त्व राजा । कस्य ? ओषधीना ब्राह्मणाना]ञ्च । तथा हि श्रूयते--"सोम प्रोषधीनामधिपतिः, सोमराजानो ब्राह्मणाः" इति । विराजतीति वैराजोच्यते । उत शब्दोऽप्यर्थ स च समुच्चयार्थे द्रष्टव्य. । वृत्रहा वृत हतवान् वृत्रहा च । ननु चेन्द्रो वृत्रहेत्युच्यते ? उच्यता कामम्, अयमपि सोमो मध्ममस्थान इन्द्रस्य साहाय्य वृत्रवघे प्रतिपद्यमानो वृत्रहेत्युच्यते । अथवा वृनस्य पापस्य रक्षसश्च हन्ता । किं च त्व भद्रः भजनीयो भूताना असि भवसि । [ऋतुः] ऋतुश्चासोति सम्बन्धः, प्रकाशयिता चासीत्यर्थः । अथवा ऋतुसाधनत्वात् ऋतुरित्युच्यते, त्वत्साधना हि सर्वक्रतव । स त्व प्रसीदास्माकमिति शेप ॥ १. 'दीप्त' इति साधु स्यात् । २. निरु० समु०पृ० ३७ ॥ ३. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ४. ऋ० १६ पौर्णमास्यां द्वितीयस्याज्यभागस्यानुवाक्या। द. मा. श्री. ११।१॥ ५. प्रत्र निरुक्तम्-अथ प्रत्यक्षता मध्यमपुरुपयोगा', त्वमिति चैतेन नर्वनाम्ना [७२] इति । ६. तुलना-सोम भोपधीनामधिराज। गो० प्रा० ११॥ मोमो वै राजी. पधीनाम् । को० प्रा० ४।१२॥ ते० प्रा० ३१॥ ७० प्रा० ४,६॥ ८ ऋतुराटदेन सोमयागा उच्यन्ते।

·५२ निरुक्तसमुच्चये अग्निः मत्नेन मन्मना शुम्भानस्तन्वं । स्वाम् । कविविप्रेण वा ॥५४॥ विरूपस्यार्पम् । अहविर्भागि स देवता अल्पत्वमुच्यते'। अस्मिन् प्रकरणे हविर्भाज एव देवता निरुच्यन्ते। अग्नि 'अग्र प्रथम यज्ञेषु प्रणीयते" इत्यग्नि । प्रत्नेन प्रत्न इति पुराणनाम, पुराणेन गीयते, न केन मन्मना मन्यते स्तुतिकर्मणो मनिन्प्रत्यय एतद् रूपम् । त्रयीलक्षणेन स्तोत्रेण स्तूय- मान इति शेष । शुम्भान शोभनो दीप्यमान इत्यर्थ । तन्वम् तनु स्वाम्, उभावपि शब्दो द्वितीयैकवचनान्तो विभक्तिव्यत्ययेन तृतीयार्थे द्रष्टव्यो तन्वा स्वया स्वेन विग्रहेण तेजोमयेन कवि प्रान्तदर्शन मतेर्गतिकर्मण, क्रान्ता- गदर्शन यस्य स लोवेषु लोक्पालत्वात् लोकवीक्षणतत्पर इत्यर्थ । अथवा कवते शब्दकर्मण पवि प्राणरूपत्वात् सर्वशब्दाना प्रयोक्ता इत्यर्थ । [विप्रेण] विप्र इति मेधाविनाम अन्यत्र, इह तु विपूर्वस्य प्रा पूरणे इत्यस्य छन्दसि सर्वोपाधिव्यभिचारात् प्रत्यय । विप्रण पूर्णेन तेन सामर्थ्याद दोर्पण । कुत एतत् ? 'स्तूयमाना वीर्यवन्त" इति श्रुते । परिपूर्णेन वीर्येण यावृधे स्तूयमान इति सम्बन्ध ॥ . -- जुपाणो अमिराज्यस्य हविपो पेतु ॥५॥ [शुपाण ] महत्या प्रीत्या युक्त इत्यर्थ । तथा हि श्रयते-"एतद् वाग्ने प्रिय धाम यद् घृतम' इति । अग्निराज्यस्य हविष इति पष्ठीश्रुते गमिति १ ऋ० ८।४।१२। दोप्टो प्रथमस्याग्यभागस्यानुवाश्या । Fonto al. १८॥ २ भ्रप्टोत्र पाठ । प्रय मत्रो दोप्टो प्रथमाग्यमागग्यानुवावया । ०० श्री. १८॥ भाव थौत १२५॥ ऋ० in गूतम्प गायणीय उपोटात । ३ तुलना-निर०७१m ४ निप०६॥२७॥ ५ निघ.११॥ ६ 'पातश्योरमगं' (प० २१११३६) दयननाव पत्रस्यय मिद । ७ अनुरसम्पमूरमिदम् ॥ ..यो. १८३॥ पोपमामा प्रथमायाम्पमारम्य वाग्या ।

·तृतीय कल्प शेष , 'प्राज्यभाग्" इति हि श्रूयते । वेतु वेतिरनेकार्थ, इहाशने [पाने] वा वर्तते । अश्नातु पिवतु वा द्रवद्रव्यत्वात् ॥ सोम गीमिष्टा वयं वर्षयामो वचो विदः। सुमृळीको न आ विंश' ॥५६॥ गोतमस्यार्पम् । हे सोम गोभि गृणातः स्तुतिकर्मणो रुपम्, प्रहर्प जननीमि त्वा त्वा वयम् वल्लभा वर्धयाम । वचोविद वचसा वेदितार । यवंचोभिस्तुष्यसि तेपामिति सवन्ध । सुमृळीक मृड सुखने अस्मादीकन् प्रत्यय , शोभनमर्पिता प्रह्लादशील इत्यर्थ । न अस्मान् स्तोतन् प्राविश । वमनविरेचनकर्ता स सोम अभिमुख्येन प्रविशत्येव रसरूपे सोमे योज्यम् । चन्द्रमसि तु विश 'अनेकार्थत्वाद् घातूनाम्" अभिमुख्येन ह्लादति [इति] . योज्यम् ॥ जुपाणः सोम आज्यस्य हविपो वेतु ॥७॥ 'प्राज्यस्य भाग हविष हूयमानस्य वेतु अदनातु पिवतु [वा] इत्यर्थ ॥ अग्निर्मूञ दिव ककुत्पति पृयिव्या अयम् । अपां रेतीसि जिन्वति ॥५८|| १ अनुपलब्धमूल मिदम् ॥ २ ऋ० १११॥ दशेप्टौ द्वितीयस्याज्यभागस्यानुवाक्या। ३ तुलना--'बहर्या अपि घातवो भवति' इति । महाभाष्य १॥३॥१॥ ४ दर्शपौर्णमासयोद्वितीयस्याज्यमागस्य याज्या । शा० यौ० १३॥ ५ ऋ० ८१४४॥१६॥ 'मग्नित्याग्नेयस्य पुरोनुवावया' इति । १० पौ. १८४ ·निरत्तसमुच्चये .... - अनेन भगवतोऽग्नेः पृथिवी सम्भोगरूपेण त्रैलोक्येश्वर'प्रतिपाद्यते । अग्नि अग्रणी भोगाना प्रधानभूतः । तथा च श्रूयते-"अग्नि देवाना मुख सुहृदयतम" इति । मूर्द्धा मूर्द्धशब्दः प्रधानवचन , स्वामिपर्याय , स्वामी कस्य ? दिव धुलोकस्य । ककुत् ककुच्छन्द स्वामिवचन । कस्य ? साम- •दन्तरिक्षस्य । पति स्वामी [कस्य ?] पृथिव्या. भूलोकस्य, [अयम् ] अयमिति सनिकर्षार्थ निर्देशादाहवनीयात्मनाऽवस्थितोऽग्निरभिधीयते। एकमेव ज्योति त्रिषु लोकेषु प्रकाशत इत्यर्थ । इत्य भूतोऽग्निः अपाम् सम्वन्ध- पष्ठचे पा सम्बन्धीनि रेतासि रेत शब्देन सारभूत वस्तु उच्यते । यथा ह्यन- पानाभ्या हृतस्य रसादिक्रमेण सारभूत तेजो निष्पद्यते । एवमपा सम्बन्धीनि पुरोडाशादीनि हवीपि रेतासीत्युच्यन्ते । तानि जिन्वनि, जिन्वति प्रीतिकर्मा, प्रोत्यानभक्षण लक्ष्यते, भक्षयतु इत्यर्थ । अथवा मध्यमरूपेणापा रेतासि तत्कारणानि स्थावरजङ्गमानि जिन्वति तर्पयतीत्यर्थ ॥ -::- भुगौ यजस्य रजमश्च नेता यो नियुद्भिः सर्चसे शिवाभिं । दिवि मूर्धान दधिपे स्वां जिह्वामने चकृपे हव्यवाहम् ॥५॥ त्रिशिरस्यार्पम् । [भव ] नेद पृथिवीनामधेयस्य भूगन्दस्य रूपम्'.. किं तहि ? लडि वर्णव्यापत्तिरडभावश्च, प्रभव भवसि । यज्ञस्य दर्शपूर्ण- मासादे रजसश्च रज शब्देनाबादवमुच्यते, रजयति भूतानि तपंयतीत्यर्थः । उदकस्य च वृष्टिलक्षणस्य नेता। तया च श्रूयते-अग्नि वृष्टिमुदीरयति । तदा पुनर्यज्ञस्य रजसश्च नता भवसोरयुध्यते । यत्रा नियुद्भिः साहितिा १ 'लोक्वैश्वर्यम्' इति साघु स्पान् । २ऐ.बा.७१६॥ ३ तथा च मन्त्रवों भवति--तोमन ति दिवि दवागो.... १०१८itoil ६.निर०७२। ४ निर० ६॥२२॥ ५ ऋ० १०८६॥ 'भवो यत्तस्यनि याग्या" इति । पौ१८॥ ६ मत्रम्यास्याने पदवामिनापि-"मुव इति नाय भूगद पञ्चम्पल पृथियीवचन । मावेकाच [म० ६।१।१६८] इति विभने रायुदात्तत्ववचनात् • fr नहि ' प्राम्यातमनत्रयुतम् । निर०टी० भा० २१० २० १५१॥ दुर्गामायालु भुन पथिवीतोगत् एव व्यास्यातवान् [पृ० १४७] नत् स्वादिरापानुपाणीयम् । ७ उस रज उच्चत। निः॥१६॥ ८ सं० गु० ॥४१॥ .

·तृतीय कल्प दीर्घत्वम्', यत्र यस्मिन् काले नियुद्भि, नियुतो वायो' इत्यादिप्टोपयोजन- स्वालियुच्छब्देन वायवो लक्ष्यन्ते, नियुद्भिर्वायुभि सचसे भजसि । सचत इति सेवार्थ । सवार्शस शिवाभि शिव इति सुखनाम, सुखहेतुभि, यति सूक्ते' ऽध्याहाय तर, तस्मिन् काले यज्ञस्य र[ज] सश्च नेता भवसीति सवन्य । किं च दिवि द्यु लोके मूनिम् प्रधानाङ्ग वायुरुत्यापितः सन् दधिपे घारयति जाज्वल्यमान इति शेषः। कीदृश मूर्धानम? स्वर्षाम् स्वशब्देना- दित्य उच्यते' । स्वस्थानस्यादित्यस्य सप्टारमित्यर्थः। किं च जिह्वाम् ज्वाला हे अग्ने चकृपे करोपि हव्यवाहम् हविपा वोटार, तथा हर्वीपि च वहीत्यर्थः॥ ६ प्रजापत न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जात नि परि ता बभूव । यत्वोमास्ते जुहुमस्तन्नो अस्तु वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥६॥ हिरण्यगर्भस्यार्पम् । प्रजापतिः मध्यमस्थान । प्रजाना जरायुजादाना वृष्टिदानादिद्वारेण पाता पालयिता वा" प्रजापति । पातेस्तिनि" ह्रस्वत्वम, पालयतेरन्तलोपश्च । धात्वन्यत्वमात्रम्, अर्थ स एव । है प्रजापते [न] नेति घातो [२, धातुना] अर्धर्चनान्तेन सम्बध्यते । [त्वत् ] त्वत्त एतानि भूतानि जरायुजानीत्यन्वय । विश्वा, [शेश छन्दसि बहुलम्" इति शेर्लोप। विश्वानि सर्वाणि जातानि परि शब्दो वभूव इत्याख्यातेन सवध्यते। [ता] तानि । तन्छ दश्रुतेर्योग्यार्थ मवन्धो यच्छ दोऽध्याहार्यः। यानि त्वया मृष्टानि १ अ०६३।१३६॥ २ निघ० १४१५॥ ३ वायोरश्वा लक्ष्यन्त इति तूचितम् । ४.व्यय पाठ ५ निघ० २१६॥ ६ 'उक्त' शुद्ध पाठ । ७ स्वरादित्यो भवति' इति । निरु० ॥१४॥ ८ ऋ० १०।१२१।१०॥ प्रातापत्ये पुरोनुवाक्या इति सायण । द्र० ते० प्रा० २२ माघ्यम ।। 'प्रजापते न त्वदिति याज्या' इति । शा० श्री. १६७३।। ६.निष०५॥४॥ १० 'प्रजापति प्रजाना पाता वा पालयिता वा' इति । निरु. १२२४३॥ १७. उणादिपु 'पानइति' [२० उ० १२॥ पा० उ० ४१५६] इत्यादिना इतिप्रत्ययालो व्युत्पाद्यते । तत्र डित्वाहिलाप 1 वररचिकृत निवचन न क्वचिद- स्माभिदंप्टम् ॥ १२ म०६१1००11 ·निरुक्तसमुच्चये सानोति सम्बन्धः, बभूव [परिपू]ो भवति रक्षणार्थ ' । नमोऽत्र संवन्धः । न परिवभूव न पर्य[२]क्षत्, न परिभवति, न रक्षति। त्वमेव रक्षयितुं समर्थ इत्यर्थः । लोकवदिहापि रतिपूर्वायांजा (?) यत्कामाः स्वर्गादिफल कामयमाना ते तुभ्य जुहुम तन्न अस्माकम् अस्तु भवतु । किं च वयं स्याम भवेम पतयो रयीणाम् रयिरिति घननाम धनाना हिरण्यादीनाम्, धनमूल- त्वात् सर्वक्रियाणाम् । तथा ह्य क्तम् -~घनमूलाः सर्वा क्रिया. इति ॥ ? तबेमे लोका मुदिशो दिशश्च परावतो निवत उद्वतश्च । मनोपते विश्वसृज्जीवधन्य इदं नो देव प्रति हर्य हव्यम् ॥६१।। अनेन प्रजापतेविभूतिरुच्यते । [तव] इमे पृथिव्यादयस्त्रयोऽपि लोकाः त्वद्वशे वर्तन्ते न केवलमन्तरिक्षमेव । पृथिव्यादिषु लोकेष्वन्तमूतस्यापि समुद्रादेर्भेदत्वेन विवझा त्रैलोक्ये 'सापवर्ण" इति यथा । प्रदिशः प्रोतादि- भिरवान्तर्दिश प्रदिश दिशश्च प्राच्याद्यष्टावपि दिशस्त्वदधोना एवेत्यर्थः । किं च परावत परावतशमो दूरवचन , तेन च तत्स्था. पदार्थाः प्रतिनिदि- श्यन्ते-मञ्चाः क्रोशन्ति इति यथा। दूरप्रतियोगित्वात् समीपशब्दोऽध्या- हार्यः । दूरस्थानि समोपस्थानि [च] इत्यर्थः । कानि पुनस्तानि ? उच्यते- निघत उद्वतश्च, उपसगांच्छन्दसि धात्वर्य इति वतिः । निवतो निर्गतानि उद्वतचोद्गतानि उच्छ्रितानि हिम[व]द्ध मकूटप्रभृतीनि, यत्र्विचिदन्तर- वत्ति वस्तुजात तत्सर्व स्वदधीनमेवेत्ययं । इत्यभूतः मन् हे प्रजापते विश्वस्त विश्वस्य भूतजातस्य सप्टः जीवधन्यः जोवं प्राण प्राणिना धिनोति धारयति यो रसानुप्रदानेन स जीवधन्य उच्यते । म त्व इदम् जापादि वात्र [?] १. सुनना-परिपूर्वो भवति परिग्रहे परिरक्षाया था। निर० स्वाद.टी. १०॥४॥ २. निप० २॥१०॥ ३. अनुपम्पमूल मिदम् । 'धनमूना. विगः मयं धन व जीवितम् पनि मुभाषितम्॥ ४. तं० प्रा० २१३॥ प्राजापारे पुरोगस्पेय याग्या । १० मापण. सं.प्रा. २८॥ पस्य मन्त्रम्थपिनं निरिष्टोदारदिना । ५.प्र. ६१०१२॥ १.निय ३२६॥ ७.मुना-महामाय.४१४il ८. प. ५१११८॥

·८ ५७ तृतीय: कल्पः विनिःसृतं नः अस्माकम् देव दानादिगुण प्रतिहर्य, हर्यतिः प्रेप्साकर्मा'। प्रेप्सया च ग्रहणं लक्ष्यते । प्रतिगृहाण भक्षय इत्यर्थः । हव्यम् हविराज्य- रूपम् । अीपोमा सर्वेदसा सहती धनत गिरः। सं देवत्रा बभूवथुः ॥६॥ गोतमस्यार्पम् । अग्निना सह सोमो स्तूयते । तथा ह्य क्तम-प्रयास्य सांस्तविका देवाः इन्द्रसोमो वरुणः पूषा बृहस्पतिः' इति । अग्नीषोमा, ईदग्नेः सोमवरुणयो.' उक्तपदयोरीकारः, सोमस्य च पत्वम् । अग्नीषोमा अामन्त्रितप्रथमाद्विवचनस्य सुपां सुलुक' इत्याकारः, अग्नीपोमो, सवेदसा समानशब्दस्य सभावश्छन्दसि विधीयते । वेद इति धननाम । विद्यते ज्ञायते सर्वेण वेदयति इति वा, तद्वन्तं प्रकाशयतीत्यर्थः । हवीपि चात्र धनसमानार्थत्वात् । समानं निर्वचनम् , समानं वेदो घनं हविराख्यं ययोस्तो समानवेदसो समानहविष्कावित्यर्थः । तयोः संवोधनम् । सहूती ह्वयतेः शब्दकर्मणः [वनतम्] .."गिरः गी: स्तुतिः। [सम्] समो बभूवथुरित्यनेन संवन्य. । देवत्रा देवादिभ्यो द्वितीयासप्तम्यर्थे त्राप्रत्ययः देवेषु बभूवयुः । समित्ययमेकीभावे वर्तते । देवाना मध्ये भिन्नस्थानावपि सह स्तूयेथे इत्यर्थः।। युवमे॒तानि दिवि रोचनान्यग्निश्च सोम सक्रेतू अधत्तम् । युवं सिन्धुभिस्तेरवद्यादग्नीपोमावर्मुञ्चतं गृभीतान् ॥६३॥ १. निरु० ७.१७॥ २. ऋ० १६३६॥ पुरोऽनुवाक्येयमग्नीपोमीयस्य पुरोडायस्य । द्र० शा० पी० ३. निरु० ॥ शा१०॥ ४. म०६।३।२७॥ ५. य०७१॥३६॥ ७ निघ०२।१०॥ ८. देवमनुप्यतुरुप [म. ५४५६] इत्यादिना । ऋ. १६३५॥ याग्येयमग्नीपोमीयस्य पुरोडाशस्य । द्र०या०यौ० १।८।१०।। ६.० ६३/६४॥

·५८ निरुक्तसमुच्चये गोतमस्यार्पम् । अग्नीषोमयोः सामर्थ्य कथ्यते। युवम् युवाम् एतानि इति साभिनय दर्शयति । एतानि ग्रहनक्षत्रतारावृन्दानि दिवि द्यु लोके रोचनानि रुच दीप्ती दीप्यमानानि अग्निः [च] चशब्दः कर्मोपसग्रहार्थः त्वं चेति शेषः, हे सोम ! सऋतू ऋतुशब्द कर्मवचन.' प्रज्ञावचनश्चास्ति' समानकर्माणौ समानप्रज्ञौ वा । अघत्तम् अधारयतं धारयथः निरतिशय- सामर्थ्ययोगेन । युवयोरुभयोर्माहात्म्येन ध्रियन्त इत्यर्थः । किं च युवम् युवामेव सिन्धून् सिन्धवो नद्या. समुद्रा वा, सिन्धून् स्यन्दनस्वभावान् गङ्गाद्या , अन्ये (२, अन्यान्) क्षीरोदधिप्रभृतीन् समुद्रान् इति । ताश्च धारयतो लोकस्थित्यर्थम् । माहात्म्यकथनानन्तर बुद्धौ विपरिवर्तमानमभिल- पितमभिधीयते । अभिशस्ते. अभ्युपसर्गपूर्वस्य शसु हिंसायामित्यस्य क्तिन्- प्रत्ययान्तस्यैतद् रूपम्, अभिहननरूपत्वात् अवद्यात् अवपूर्वाद्वदतेः पापेऽभि- घेये 'अवद्यम्' इति निपात्यते । अवद्यात् पापात् ससारास्यात् हे अग्निषोमो अमुञ्चतम लोडर्थे लड, मुञ्चतम्, गृभीतान्, हग्रहोर्भश्छन्दसि हस्य' इति हलारस्य भकागदेशो विधीयते । गृहीतान् ससारपाशवद्धान् अस्मान् इत्यर्थः । युवयोः प्रसादान्मुक्ति गमिष्याम इत्यर्थ । इन्द्राग्नी असा गैतमस्मभ्यं चपणीसहा । मा नो दुःशंस ईशत ॥६॥ वसिष्ठास्यार्पम् । इन्द्रेणाग्निः सह स्तूयते । तथा ह्य क्तम्- "प्रयास्य सांस्तविका देवा -अग्नि सोमो वरण"" इत्यादि। है इन्द्राग्नी प्रवसा अवतरक्षणार्यस्य तर्पणार्थम्य वाऽमुन्प्रत्ययान्नस्यतद् म्पम् । हेतायीय तृतीया। प्रयोजनस्य च हेतुत्वेन विवक्षा । रक्षणार्थ वेत्यर्थः । प्रागतम् छान्दसो छवारलोप प्रागच्छतम् । अस्मभ्यम् विभक्निविपरिणाम कार्य, अस्माय स्पभूत यतमित्यर्थ । चर्षणीसहा चर्षणयो मनुष्या , ते च सामर्थ्या- १. निघ० २११॥ २.निघ1 ३ प्रवधपण्यवर्या • [प्र. ३१०१०१] इत्यादिनति रोप.॥ ४.प्र. ८२॥३२॥ मा० दा०॥ ५ ३० VIEnn पुरोनुवाक्येयमंन्द्राग्नपुगेडागस्य 1. श्रीIt ६. निरु० १०॥

·तृतीयः कल्पः ५६ दिह शत्रूभूता गृह्यन्ते । पह मर्षणे अभिभवे छन्दसि' इति वचनात् सहिर- भिभवार्थः । मनुष्याणां शत्रुभतानामयप्टणामभिभवतारो नाशयितारावि- त्यर्थः । [मा] मेति प्रतिषेधार्थो निपात ईशत इत्याख्यातेन संवध्यते । नः अस्माकम् दुशंसः दुरित्ययमुपसर्गो निन्दायां वर्तते । दुष्टस्य निन्दारूपस्य वचनस्य शंसितारः दुशंसो नास्तिका उच्यन्ते । मा ईशत ईश ऐश्वर्य ईश्वरा मा भूवन् अधिकगुणा मा भूवन् साधूनस्मांस्ते, युवयोः प्रसादेन दुर्जनाः पराभवन्त्वित्यर्थः।। गीर्भिविमः प्रमंतिमिच्छमान ईटें रयिं यशस पूर्वभाज॑म् । इन्द्राग्नी वृत्रहणा सुवज्रा प्र नो नव्येभिस्तिरतं देणैः ॥६५॥ वसिष्ठास्यार्पम् । गोभिः स्तुतिभिः हविभिश्च युवामाराधयन्निति संवन्धः । यतो हविर्भाक्त्वमनयोविधीयते । उक्तं च अस्मिन् प्रकरणे हविर्भा- जश्च सर्वा देवता निरुच्यन्ते' इति । स्तुतिमूलत्वाद् यात्रायाम्, तत्पूर्वमभि- लपितार्थमाह विप्रः विप्र इति मेधाविनाम, मेघावी सकृच्छ्र तितो अन्यग्रहणे सामर्थ्यान्वितः, स्तुतिकर्मणि कुशलः, प्रमतिम् प्रकृष्टा युक्तायुक्तविवेकनिरू- पिणी संसारवन्धच्छेदमन्ती [मतिम्] इच्छमान: वाञ्छन् ईट्ट ईट्टिरध्येपणा- कर्मा प्रार्थनार्यः प्रार्थयते व्यवहाररूपेण, किं? रयिम् धनम्, कीदृशम् ? यशसम् यशःसाधनं कीर्तिकरमित्यर्थः । पूर्वभाजम् पूर्वेपा पित्रादीनामपि भजनीयमनुष्ठानयोग्यमित्यर्थः । अत. है इन्द्राग्नी, देवताद्वन्द्वे च इति दीर्घत्वं विधीयते । वृत्रहणा आमन्त्रितप्रथमाद्विवचनस्य सुपां सुलुक इत्याकारः, वृहणी वृत्रस्यासुरस्य पापस्य मेघस्य वा हन्तारी, साहचर्येणाग्निरपि वृत्र- हैत्युच्यते । सुवज्रा सुवौ पूर्वेण न्यायेन इन्द्रस्य सम्बन्ध । शोभनेन वज्रेण सुवची, आयुघसामान्यवचनो वा वचशब्दः, स्वायुधौ । प्रशन्द: तिरतमि- १. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ अस्यचिद्धातुपाठस्य तद्वृतेश्च वा क्स्यश्चिद् वपन. मिदं स्यात् । २ ३. ३॥ याज्येयमंन्द्रानपुरोडाशस्य । द्र० शा० श्री. ६।१०। ३. द्रष्टव्यम्-'मग्निः प्रत्लेन' (५४) मन्त्रन्यास्याने वररचिवचनम् । ४.निष०१५॥ ५. भ०६।३।२६॥ ६.६० ७१॥३६॥ ७. माहचणेपर्यः।

·तृतीय कल्प त्यनेन सम्वध्यते। न अस्मानपि नव्येभि नव्यः णु स्तुतावित्यस्य॑तद् रूपम्, स्तुतै । अथवा नव्येति नवनाम नवै अन्येभ्योऽदत्तपूर्वरित्यर्थः । प्रतिरतम् प्रवधयतम् देष्ण ददाते कृत्यार्थे प्णप्रत्यय , देये के (?), सामर्थ्याद् वने युवयो प्रसादेन रक्ष्यो भविष्यामीत्यभिप्राय.। एन्द्र सानुसि रयिं सजित्वान सदासहम् । वर्पिष्ठमूतये भर' ॥६६॥ मधच्छन्दस प्रार्पम् । [प्रा] आकारो मन्त्रान्तेनाख्यानेन सवध्यते । हे इन्द्र इरादानादिगुण सानसिम सानसिशब्दो द्वितीये कल्पे निरुक्त । सभज- नीय सर्वभूतानामत्यन्तोज्ज्वलमित्यर्थ । रयिम् धनम्, [सजित्वानम] सह- शब्दपूर्वस्य जयते क्वनिप्प्रत्ययान्तस्येद रूपम्, सजय जयितारमित्यर्थ । सदासहम पह मर्पणे सवकार्यक्षमम वषिष्ठम् अतिशयेन वृद्धमक्षयमित्यर्थ । उतये ऊतिरवतेरक्षणार्थस्य तर्पणार्थस्य वेद रूपम्, रक्षणार्थ तर्पणार्थ वेत्यर्थ । भर हरतेहकारस्य भवारादेश , प्राकारस्यात्र सवन्ध , पाहार धन मह्यमित्यर्थ । अथवा अनेन मन्त्रेण पुत्र प्रायंते । हे इन्द्र सानसिम् सभजनीयम, सर्वभूतानामाश्रयणोय रयि पुत्राख्य धन सजित्वानम् सम्यक् शणा रोगा- दीना च जेतार सदासहम् सर्वदा मर्पणशील क्षमावन्तमित्यर्थ । प्रदर्शनार्य- मिदम्, सर्वैरात्मगुणरुपेत पिष्टम अतिशयेन वृद्ध श्रुतन, सर्वविद्यापारग- मित्यर्थ । ऊतपे अवनाय पितृणामानम्य (२, मानण्य) तन । तथा हि- पुत्र पुर प्रायते,निपरणाद्वा, पु नरक ततस्त्रायत इति या' इत्याचार्यवचनम्। पुनाम्नो नरकाद्यस्मात् पितर प्रायते सुत'। तस्मात पुत्र इति प्रोक्त पूर्वमेय स्वयम्भवा ।। १० १८१॥ पुरानुवाक्यपमंद्रस्य मानाय्यस्य ।दशां० श्री. १८॥१२॥ २. निरु. मम० पृ. २६॥ ३ निर० २१११॥ ४ प्राप्त सिर मुन' इति मुहित पाट । ५ 'म्बयमव' इति मुद्रित पाट । ६ मनु० ६।१३८॥म० भा० मादि०७४॥३७॥ .

·तृतीयः कल्पः
इति मनुवचनम् । प्राभर पाहास्माकमिति । विभुत्वात् मन्त्रपदाना सर्वथा
योजना कर्तव्या॥
प्र संसाहिपे पुरुहूत शत्रूज्येप्ठस्ते शुष्म इह रातिरस्तु ।
इन्द्रा भर दक्षिणेना वमूनि पतिः सिन्धूनामसि रेवतींनाम् ॥६॥
जयस्यार्पम । प्रससाहिपे इह सहतिरभिभवे निरवति वा तव प्रकणा-
म्यभव [?] अभिभवसि हि पुरुहूत वहुभिर्यजमान. स्तूयमानो वीर्यवृद्ध सन्
वलवान् इत्यर्यः । शत्रुन् वृत्रनमुचिप्रभृतोन् ज्येष्ठ अतिशयेन वृद्ध प्रशस्यो
वा ते तव शुष्म शुप्म इति वलनाम शु[म]न् प्रत्यय , परस्य सायोगिक
हन्त्यादिक (?, बलादिक) शोपयतीति शुष्म अतोऽतिशयवचनः सामर्थ्यान,
इह अस्मदीये यज्ञ, रातिः दान हविर् अस्तु । अस्मत्प्रत्त ने हविषा परितुष्ट.
सन् हे इन्द्र प्रा भर आहारास्माकमिति शेपः। दक्षिणेन दाशतेर्दानार्थस्य,
दक्षिणो हस्तः, दीयत एनेन देवपितृमनुष्येभ्य , तेन दक्षिणेन हस्तेन वसूनि
वस्विति धननाम वसतेराच्छादनार्थस्य, ग्रोणादिव उप्रत्यय.। आच्छा-
दयति तत्सर्वं दोपजात, वसूनि धनानि स्मादेवमुच्यते ? यस्मात् त्व पतिः
१. दुर्गाचार्येणाप्ययमेव सिद्धान्त स्थिरीकृत । तया हि.-."त एते वक्नुरमि-
प्रायवशादन्यार्थत्वमपि भजन्ते मन्वा । न होतेप्वयंस्ययत्तावधारणमस्ति । महार्या
होते दुप्परिज्ञानाश्च । ययाश्वारोहवोप्यादव साधु साधुतरश्च वहत्येवमेते. वक्त.
वैशेष्यात् सानून् साबुतराचार्यान् सन्ति । तव सति लक्षणाद्देशमात्रमेवंतरिम-
न्छास्त्र निर्वचनमवस्य रिपते । क्वविदध्यात्माधिदेवाधियनोपदर्शनार्यम् । तस्मादेतेषु
यावन्नोा उपपोरनधिदेवाध्यात्माधियज्ञाश्रया सर्व एव ते योग्या' । नानापरोधो.
ऽस्ति'। [निरु० २०८ दुर्ग टो०] ॥
स्वन्दस्वामिनापि ...
सर्वदर्शनेषु च म मन्त्रा, योजनीया
कुत
१ स्वयमेव
माप्यकारेण सर्वमन्त्राणा विप्रकारस्य दिपपस्य प्रदर्शनाय "अयं वाच पुष्पफ्लमाह"
निरु० ११२०] इति यज्ञादीना पुष्पफ्लत्वेन प्रतिज्ञानात' इत्युक्तम् [निर० ३५॥
स्वन्द टो०] ॥
२. ऋ०११८०१॥ यादेवमन्द्रस्य सानाय्यस्य 15० शा० श्री. शा१२॥
३ निघ० सा
४ दारा स्थान दानवमंग' इति निरुक्तम् १७॥
५ निघ०२॥१०॥ ६ ददा० उ०१।९५॥१० १० ११०॥

·६२ निरुक्तसमुच्चये स्वामी सिन्धूनाम् सिन्धवो नद्य , इह सामर्थ्यादन्तरिक्षचारिण्यो गृह्यन्ते । अन्तरिक्षचराणा वाहुदवत्येवमादीना (?) वा भूचराणाम् । अथवा सिन्धव समुद्रा क्षीरोदधिप्रभृतोना समुद्राणा वा प्रसि भवसि । रेवतीनाम् मणिमुक्ता. प्रवालादीना(?, प्रवालादिना) धनेन धनवतीना, समुद्रपक्षे-पुल्लिङ्गत्वाद् धनवतामिति व्याख्ययम् ॥ वि ने इन् मृघों जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमः' ॥६८|| ज्ञानस्या (?, शासस्या)पंम् । [यि] विशब्दो जहीत्यनेनास्यातेन रावध्यते । न अस्माव शत्रुभूतानिति शेष । हे इन्द्र मृघ [मृघ इति] सग्रामनाम', मृव करोतीति णिच् प्रत्यय , तदन्तान् श्विप्, सतश्च फेरनिर्टि' इति गिलाप , द्वितीयावहुवचनमेतत । मृध सग्रामवारिण. प्रतियोधनसम. र्थान् जहि हन्तेरेतद् रूपम् विशब्दस्यात्र सवन्ध । विज हि विगतजीवितान् पुरु इत्यथ.। नीचा नीचं यच्छ यच्छ नियमय निगृहाण अवधारयेत्यर्थ । पृत यत पृतनाशब्दात् सग्रामवचनाद' इच्छायें क्यच् प्रत्यय, ये सग्राम यतु पामयन्ते । य न समर्था तान् निगृह्य मुश्चेत्यर्थ । [२] य च तिरोभूय प्रस्मान् पभिदासति दस्पति क्षयाय । प्रभिदासति प्राभिमुम्येन क्षपयति यापन इत्ययं । पन्छारयनस्तच्छम्दाऽध्याहायं । त महादुजन पपरम् निकृष्ट तम गमय मारयेत्यभिप्राय ॥ मृगो न भीमः कुनगे गिरिप्पाः पंगात आ नगन्याः परम्याः । मृर मनायं पुलिपिन्ट निग्म पितुन नाबि पि मधो नुदम्ब' ॥६॥ जयग्यापम् । इन्द्राभिधीयते । प्रयाताम्य मात्रा मध्यमपुरयागात् । हा मध्यमम्पानोगामेर वा । मृग [मगा]मागंसिरमण', मग १.११५२४॥ मृपार दिया पुरानुरामा मं. ग. Enten ॥१२॥ २रिष.100 . प. In ४ निप .01 .. ११८॥२॥ पार पाय पप । ori. धो. utilim (नि. Rel ·तृतीय: क्ल्प शीघ्रगतिरित्यर्थ.। [न] उपरिष्टादुपचाराद् नशब्द उपमार्थ । मृग इव यथा मृगः सिंहो व्याघ्रो वा भीमो भयङ्कर , कुचर कुत्सित प्राणिवधमुद्दिश्य चरतीति कुचरः, गिरिष्ठा. गिरि पर्वत विन्ध्यादिः, तत्र स्थायी, परावत दूरनामेद', दूरात् स्वस्थानात् तूर्णमामिपार्थम् [पा जगन्याः] पागच्छेत् तद्वत् । यदा 'कुचरो गिरिष्ठा' इतीन्द्रस्यैव विशेषणे [तदा] क्वाय न चरतीति' वकारस्य सम्प्रसारणे नकारलोपे च कुचर । अणिमादियोगान्न क्वचिन्न चरति, सर्वन चरतीत्यर्थः । गिरिष्ठाः गिरिर्मेघः तस्मिन् ह गन्तव्ये स्थातुं शीलमस्येति, गिरिस्थायी समीप सेमीव (२, स्थायी) सप्तम्येषा कूपे गर्गकुलम् इतिवत् । प्रत्यक्षकृतत्वान्मन्नस्यैकवाक्यताये य[त्त]च्छब्दा- वध्याहायौं । यस्त्व कुचरो गिरिष्ठा सत्व परावत दूरात् स्वर्गाख्यात् स्थाना- दन्तरिक्षाद्वेत्यर्थ । त्वमागत्य चरुभिराराधितो वीर्यवृद्ध सन् सूकम् वज्रना- मैतत् सशाय शो तन करणे, समित्येष निरित्येतस्य स्थाने द्रष्टव्य । निश्शाय तीक्ष्णीकृत्य पविम् एतदपि वज्रनाम', पुनरुक्तिदोपपरिहारार्थ क्रियायोगमङ्गीकृत्य प्रवर्तते, अह पार्थो धनञ्जय इति यथा। पवतिर्गति- कर्मा, पवि गन्तार शत्रूणा कायेषु । हे इन्द्र तिग्मम् तिग्मशब्दम्तीक्ष्णवचन तिग्मस्वभावेन तीक्ष्णधार, तेन वज्रेण [वि] विशब्दस्ताळहीत्येतेन सवध्यते । शत्रून् दैत्यादीन् [ताहि] ताळहीति वधकर्मा, विजहि मारय मदोत्सेधयु- क्तान् प्रतियोधनसमर्थान् । ततश्च [वि] विशब्दो नुदस्वेत्यनेन सवध्यते । मृधः निरूपितमेतच्छब्दरूपम, । सग्रामकारिणो दुबलान् प्रतियोधनासमर्थान् विनुदस्व प्रेरय इत स्थानादपनयेत्यर्थ, ।। महाँ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो दृष्टिमाँइव । स्तोमैवत्सस्य॑ वावृधे" ॥७॥ १. निष३।२६॥ २. निरु. ११२०॥ ३ तुलना-महाभाष्य ४।१।४।। ४. निघ० २।२०॥ ५. निरुक्त निरित्वेप समित्येतस्य स्थाने" [१२।७J इये वे पाठ ॥ ६. निघ० २॥२०॥ ७ अनुपलब्धमूलमिदम् ॥ ८. निघ०२॥१६॥ ६ द्र० निरु० समु० पृ० ६२॥ १०. ऋ० ८६११ ॥ दष्टिी अनुवाक्यय माहेन्द्रस्य सानाय्यस्य । द्र० प्रा० श्री. ॥ शा० श्री. १३॥

·६४ निरुक्तसनुच्चये वत्सस्यार्पम । [महान् ] मंहतेर्दानार्थस्य, ददात्यसो भक्तान् भूतेभ्यो- ऽनुग्राहकतया जनान् (?) 'इत प्रदान ह्यमुख्मिन् लोके उपजीवन्ति" इति । इन्द्रः दानादिगुणः । [य.] प्रोजसा उजतेन्यंग्भावार्थस्य वलपर्यायः न्यग्भावयत्येतत् शत्रुजातम्, प्रोजसा वलेन शत्रुक्षयकरेण युक्त इति शेषः, महावल इत्यर्थः । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्य. ' स महेन्द्रः पर्जन्यो वृष्टिमा इव तर्पयतीति [पर्जन्य ] तृपेराद्यन्तविपर्ययेण तकारलोपेन च जन्यप्रत्यया- न्तस्यैतद् स्पम्', पर्जन्यो वृष्टिमा इव यथा पर्जन्यो मध्यमस्थानो वर्षपर्यन्त (२, वर्षयन्) धारात्मना क्रमेण वर्धते । एव स्तोमः स्तुति भिनिरतिशयप्रीति- जननीभिः वत्सस्य मम वावृधे वर्धते स्तूयमान.॥ भुवस्न्यमिन्द्र ब्रह्मणा महान् भुषो विश्वंपु सर्वनेषु यशियः । मयो नदन्यौत्नो विश्वस्मिन भरे ज्येष्ठश्च मन्त्रों विश्वचर्पणे ॥१॥ वैकुण्ठस्यार्पम् । भुय नेद पृथिवीनामधेयस्य भूशब्दस्य रूपम् । तहि ? भवतेलंहि छान्दमत्वादडभावः, वर्णव्यापत्तिदन' प्रभव. त्यम् हे इन् ब्रह्मणा परिवृदन प्रयोलक्षणेन स्तूयमान इति मेषः । महान् महत्त्व प्राणपान, महत्त्य च प्रयवादियोगात । तया प ध पने-इन्द्रो वं पुत्रं त्या महानभवत्' इति । या हि भुवनहित पम परीति म महान् भवति । भुय पूर्वयन प्रपिया कन्य , प्रभा भवगि वियेषु सयनेप गवन मिति यातनाम,' या ज्यातिप्टोमादिषु, अथवा प्रातःमयनादिए पशिय यष्टस्य । नया प अयो-ऐन्द्रोपं या , इन्द्रो पनस्य देवता' इति । भव, भवतिग्या भिनयों इष्टव्यः । युत एमन्नम्यते ? प्रथंगामात । यि पुनग्धंगामध्यम् ? उच्चते-दियस्मिन् भरे [भर अनि मनामनाम, नरगनियोगेन नालाप मात्रभनेए मनुष्पंप यती योगभिभयनमन्चेष्टव्य गायिनप्य या । प्रतोत्र १ रना मार्ग-40 २०१।। २. गुरना- पापविनय पि.Tet.itel ...१५ लंदी पारदर माया .in ४.:.नि. मु.१.१०॥ १...पा. १॥ माता-memamat, tinton ..नि...॥ ५ मिदम् ।। म.मि. it.॥

·३ ? प्रकर्षादय, तृतीय कल्प भवतिरभिपूर्व शत्रुवाधने वर्तते । इदमत्र वक्तव्यम्-उपसर्गा, किं द्योतका उत वाचका इति? केचिदाहु-उपसर्गा द्योतका इति । उपशब्द समीप- वचन , समीपस्था (?,समीपस्थयोर्) नामाख्यातयोरथ विशेषण सृजन्ति वोधयन्ति द्योतयन्ति इत्युपसर्गा । कथ ' अनेकार्थत्वाद् घातूना प्रकरणानु- रोधिनमर्थमभिदधत शब्दस्योपसर्जनमात्रे साहाय्य प्रतिपद्यमानास्तस्यैवार्थस्य द्योतका इति । वाचका इत्यपरे । कुत, ' अनेकप्रकारा ह्य पसर्गाणाम , प्राहु' अभि[म]तानथविशेषान् नामाख्यातयो, पृथक प्रयोगेऽपि वाचकत्वमेण दृष्टम् यदुद्वतो निवतो यासि' निष्कौशाम्बि रिति । एवमप्युपसर्गप्रसङ्गन सर्वेपामुपसर्गाणा सामान्येन मनाक् स्वरूप- मुक्तम् । प्रकृतमभिधीयते । अभ्यभव अभिभवसि नन् मनुष्यान शत्रुभूतान, च्यौन च्यौन इति वलनाम', च्यावयति स्वस्मात् स्थानात रातिमिति । च्यौलमस्यास्तीति मत्वर्थीयोऽच् प्रत्यय । वलवान महावल इत्यर्थ । क्व शनूनभिभवसि ? विश्वस्मिन् सर्वस्मिन् भरे, भर इति सग्रामनाम भरते, हरते । भ्रियन्त हि तदर्थ योद्धादय,, ह्रियन्त वा यौधादीना प्राणा । ज्येष्ठश्च देवाना प्रधानभूत । तथा च श्रूयत-इन्द्र खलु वै श्रष्ठो देवाना- मुपदेशनात' इति । मन्त्र मनुत वोधत कृतित्वात् बोद्धा च, स्तोतृवर्ग सर्घ ज्ञात्वा सर्वां वा शब्दराशी लोकपालन्वात् लाकवृत्तान्त विश्वचर्षणे विश्वस्य सर्वस्य भूतजातस्य शुभाशुभस्य चर्षणिश्चायिता द्रष्टा च, तस्येद सबोधन हे विश्वचषणे । इत्य भूत त्वा स्तुम इति वाक्यशेष, ॥ -०- पिपीहि देवाँ उशनो यविष्ठ विद्वाँ ऋतूतुपते यजेह । ये देव्या ऋत्विजस्तेभिरग्ने त्व होतॄणामस्यायनिष्ठः ॥७२॥ त्रितस्यार्पम । [पिप्रीहि] प्रीड, तर्पणे प्रीणय देवान यागाङ्गभूतान् उशत वश कान्तो कामयमानान् स्व स्व भागमिति शेप । यविष्ठ २ निघ० २६॥ ४ निरु०४।२४ ।। १ ऋ० १०११४२।४।। ३० ॥२।१२७ ॥ ५ ते० प्रा० २३॥१॥ ६ ऋ० १०२।१ ॥ प्रितीहि देवान् इति स्विष्टकृत पुरोनुवाक्या' इति ॥ शा. धौ०११॥

·૬૬
निरुक्तसमुच्चये
अतिशयेन युवन् विद्वान् जानन् स्वमधिकारमस्मद्भक्तता च । किञ्च
ऋतून् वसन्तादीन् ऋतुपते ऋतूना पालयित , तै सह सस्तवदर्शनात् ।
तथा चोक्तम्-अथास्य सांस्तविका देवाः। इन्द्र सोमो वरुण पर्जन्य
ऋतवः' इति । यज इह अस्मिन् लोके, कस्मादेवमुच्यते ? यस्माद् दैव्या
देवाना स्वभूता. ऋत्विजः अध्वर्युप्रभृतय तेभि ते तृतीया बहुवचनमेतत्
पष्ठीवहुवचनस्य स्थाने द्रष्टव्यम्, तेषा मध्ये हे अग्ने त्वम् एव होतृणाम्
होम कुर्वताम् असि प्रा यजिष्ठ आड मर्यादाया मर्यादया यथाशास्त्रमति-
शयेन यष्टा त्वमेव यतस्ततस्त्वामेव वय ब्रूम इति ।।
अग्ने यद्द्य विशो अध्वरस्य होतः पार्यकशोचे येष्ट्वं हि यज्यो ।
ऋता यजासि महिना वि यईव्या वह यजिप्ठ या ते अद्य' ॥७३॥
भारद्वाजस्यार्पम् । प्रत्यक्षकृतोऽयम्मलो मध्यमपुरपयोगात् त्यमिति
चैतस्य सर्वनाम्न प्रयुज्यमानत्वाच्[च] । सवोधनावद्योतनाय हे शब्द.
प्रयोक्तव्य । हे अग्ने अग्निरन प्रणयन स्थान स्वर्गाख्यं निरपम सुकृतीन
नयति । वारयत्येनश्च' इति नयतेद्विवर्मक[त्व] स्मरणात् प्रयोग,
तस्येद सवोधन हे अग्ने यदद्य अस्मिन् काले विश विश प्रवेशने माहात्म्येन
कृत्स्नस्य जगत प्रवेष्टा व्याप्ता अध्वरस्य, ध्वरति हिंसापर्मा सा हिंसा
यस्य नास्ति सोऽध्वर । कुत एतज्ज्ञायते ? तत्र भवन्तो मीमासवा पाहु-
धोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति । तस्माद् यज्ञे वधोऽवध', [इति स्मरणात्] न
.
१. निरु० ॥
२. ऋ० ६।१।१४ ॥" ..."प्रग्ने यदद्य विशो प्रध्वरस्य इति [रिवष्टन]
याग्या" इति । गां० श्री. १२ ॥
३० निर०७२॥
४. मत्र पदाचित · निवाघोहरतेच" [महाभाष्य० १४.५१] इति पाठ स्यात् ।
प्रद हि नयतद्विषमवरव स्मयंते॥
५.निर० १
६.मी.द. १३१॥२॥
७ मनु० ॥३६॥

·तृतीयः कल्पः ६७ वा उ एतन् म्रियो' इति च मन्त्रलिङ्गात्' । शास्त्रवशात् [अ] हिंसाकर्म यज्ञस्य दर्शपौर्णमासादेः होतः त्वमिति शेषः । पावकशोचे पावयितृ १. ऋ० १६१६२।२१॥ २. यज्ञे पशुहिंसाऽवैदिकौतरकालिका च श्रुतिस्मृतीतिहासदर्शनात्, यानि च अजे- यंष्टव्यमित्येवं भूतानि ब्राह्मणवाक्यानि तान्यपि घान्यपराणि । तदुक्त महाभारते- ततो दीनान् पशून् दृष्ट्वा ऋपयस्ते तपोधनाः । ऊचः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः ।। अपरिहानमेतत् ते महान्त धर्ममिच्छतः । नहि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरन्दर ॥ धर्मोपघातकस्त्वेप समारम्भस्तव प्रभो । नायं धर्मकृतो यज्ञो न हिंसा धर्म उच्यते ॥ आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि नेच्छसि । विधिदृष्टेन यज्ञेन घमस्ते सुमहान् भवेत् ॥ यज गज सहस्राक्ष त्रिवपंपरमोपित. । एप घमों महान् शक्र महागुणफलोदयः ॥ म० भा० प्राश्व० ६१।१२-१६॥ अन्यच्च- अजयंज्ञेषु यप्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुति । अजसंज्ञानि बीजानि छागं नो हन्तुमहर्थ ॥ म. भा० शान्ति० ३३७॥४॥ सुरा मत्स्या मधु मासमासवं शरौदनम् । घूतः प्रवत्तितं ह्यतन्नतद् वेदेषु दृश्यते ॥ म. भा० शान्ति० २६५।। मत्स्यपुराणेऽपि- अधर्मो' बलवानेष हिंसा घमॅप्सया तव । नवः पशुविधिस्त्विष्टस्तव यज्ञे सुरोत्तम ॥ अधर्मी धर्मघाताय प्रारम्धः पशुभिस्वया । नायं धर्मोऽधर्मोध्य न हिंसा धर्ममुच्यते ॥ मागमेन मवान् धर्म प्रकरोतु यदीच्छति । विधिदृप्टेन यशेन धर्मणाम्यसनेन यज बीज. सुरयेष्ठ त्रिवर्षपरमोपितः ।। (मत्स्यपुराण १४२२१२-१४) ·निरुक्तसमुच्चये शोचिः दीप्तिर्यस्य स पावकशोचिः शोचेरिसिन् प्रत्ययः, छान्दसः सकार- अपि च- पृ० १७७, १७॥ 'एतेऽपि ये यात्रिका यज्ञकर्मणि पशून् व्यापादयन्ति ते मूर्खा: परमार्थ श्रुतेनं जानन्ति । तत्र किलंतदुक्तम्-अजयंप्टव्यमिति । अजा ब्रीहयस्तावत् सप्तवार्षिकाः कथ्यन्ते । न पुनः पशु विशेष' इति । पञ्चतन्त्रे काकोलूकीये ॥ अन्यच्च- "तथा हि किल वेदे अर्यष्टव्यमित्यादिवाक्येषु मिथ्यादृशोऽजशब्द पशुवाधक्तया व्याचक्षते । सम्यक्दृशस्तु जन्माप्रायोग्य त्रिवार्षिक यवत्रीह्यादि, पञ्चवार्षिक तिलम- सूरादि, सप्तवार्षिक कड्कुसर्षपादि धान्यपर्यायतया पर्यवस्यन्ति" इति स्याद्वादमञ्ज- रीकारः। एव च कृत्वा वैदिको श्रुतिरपि प्रवृत्ता-"यजमानस्य पशूनु पाहि" [यज० ११] इति । विवृताश्चेमा भगवान व्यास:- पशुहिंसा वारिता हि यजुर्वेदादिमन्यतः ।। (महामारते शान्ति० ३४४१२१।। कुम्भघोण-सस्करणे) मत एव यज्ञस्य 'प्रवर' इति मामापि संगन्यते । मंत्रायणीमहिताया स्पष्टमेव व्रीहियवयोः पशुत्व प्रतिपाद्यते । तदुक्तम्-एते व पशवो मद् व्रीयश्च यवाश्च ११६।११॥ यानि च "यज्ञे वोऽवध." इत्यादीनि मनुवचनानि तानि सर्वाणि प्रक्षिप्तानीति प्रतीयन्ते । यतो घक्त महाभारते- अव्यवस्थितमर्यादविमूढ स्तिवर्नर । सशयात्मभिरव्यक्तं हिंसा समनुवर्णिता ।। सर्वकमस्वहिंसा हि धर्मात्मा मनुरखवीत् । मामकारादिहिमन्ति वहिवद्या पभरा ।। (म० मा० पान्ति० २६५।४,५) मपि च पायज्ञस्य पबन्धः' इति नाम, न तु पशुवघ' । पुराकाले हि मर्वऽपि पावो यूरे बन्धनानन्तर पर्यग्निता उत्सग्यन्ते स्म, न तु तेपा वधो भवति स्म । यशपूर्तिस्तु यद्देवत्यः पगुम्तद्देवत्य. पुरोगा' इतिवचनानुमारं पुरोटाशेन घृतेनामि- पाया वा क्रियते स्म । विशेषत्वस्मद् विरचित मीमांमा गावर भाप्यस्य हिन्दी- प्यास्यायाः प्रयमे भागे ज्योतयश मीमांसा' प्रबरणे द्रष्टव्यम् ।

·तृतीय. कल्प. लोप ,' तत सम्बुद्धिगुण पावकशोचे । वे वेते कान्त्यर्थस्य कान्तो ह्यसौ देवानाम्, शुचिमध्वर देवा जोषयन्ते' इति कान्तस्य । न केवलमयेव होता यज्ञस्य कि च त्व हि हिशब्दोऽवधारणार्थ , त्वमेव यज्वा यष्टा पूर्वस्मिन्नपि काले सर्वस्य यज्ञस्य । यस्मादिति श्रुतेस्तस्मादित्यध्याहार्य । तस्माद् ऋता ऋतमिति सत्यनाम, ततः तृतीयकवचनस्य सुपा सुलु इत्याकार । तेन सत्येन यथातथमित्यर्थ । तथा च श्रूयते--"त्वं हि वेत्य यथातयम्" इति । यजाति पञ्चमो लकार , यज यागाङ्गभूतान् देवान्, महिना महिन इति महन्नाम' प्रयमकवचनस्य सुपा-सुलु इत्याकार महान् । [वि] विशब्दो भूरित्यनेन सवध्यते [यद्] यच्छन्दश्चार्थ स च हव्याशब्दात् परा द्रष्टव्यः विभ. निग्रहानुग्रहसमर्थो विभूरित्युच्यते । हव्या शेर्लोप , हव्यानि च [पह] वह प्रापणे देवान् प्रति, यजिष्ठ अतिशयेन युवन् या ते यानि हव्यानि प्रद्य अस्मिन् काले तानीति सम्बन्ध । हविर्वहन हि भगवतोऽग्ने प्रयम कर्म । तथा ह्य क्तम्-प्रयास्य कर्म वहन [च] हविषाम् इति । ।। इति वाररुचे निरुक्तममुच्चय तृतीयः क्ल्पः ॥ । १प पातो 'सर्वधातुम इन्' एपनेन सारान दोषिपद सिद्धपत्यव, रिमि. सिन् विपानन मरारमोपेन च । २. दुमना मार्या-विश्व तवा जापपत्र । तस० ॥१॥ निप. ॥१०॥ ४ प. ७१३ ५ नुमाधमूनमिनम् ॥ १. निप[स] न पटपरे । ७ निर.

·॥ अथ चतुर्थः कल्पः ॥ 'एकत्रिशद्विध' मन्त्र यो वेत्वृक्षु स मन्त्रवित्" इति वचनाद् एकत्रिंशद विधा मन्त्रा व्याख्यायन्ते- दैव्याश्शमितार आरमश्वमुत मनुष्या उपनयत मेध्यादुर आशासाना मेधपतिभ्या मेधम् । प्रास्मा अग्नि भरत स्तुणीत वहिरन्वेन माता मन्यतामनु पिताऽनु भ्राता सगर्योऽनु सखा सयूथ्य । उदीचीनों अस्य पदो निधत्तात् सूर्य चक्षुर्गमयताद् वात माणमन्ववसृजतादन्तरिक्षमसु दिशः श्रोत्र पृथिवीं शरीरम् । एकधाऽस्य त्वचमाच्छयतात् पुरा नाभ्या अपि शसो वपामुद- खिदताइन्नरेवोप्माण वारय वात् । ग्येनमस्य वक्षः कृणुतान प्रशसा वाहू गलादोपणी कश्यपेपासाच्छिद्रे श्रोणी क्यपोरू नेप- पर्णाऽष्टीयन्ता पविशतिरम्य वक्रयम्ता अनुप्ठयोन्यापयताद् गारगारमस्यानून कृगुतात् । ऊवध्यगोह पार्थिव खनतात् । अस्ना रक्ष ससृजतात् । पनि टुमन्य माराविष्टोम्म मन्यमाना ने वस्तो तनये रविता रवन्डमिनारः। अधिगा शमीध मुशमि मीवम' ॥७॥ 1 १ वृहहवतापां मत्राणा पटवित विधत्व प्रतिपादितम् । ३० ३०दे० ११३५३९॥ মিনা রানাঘবিহীন— নে যুবাষিরােলা থাষাৰ इस्युनम् । भरतमुनिना पि पनि तानि तु पक्षणानि प्रामानि व भूपणमितानि' (१६१४) इग्नेन प्रकाराणां पटशियमुनम्। स्वन्दस्वामिना तुमत्रों पञ्च. प्रकारा। अंपा परणा, निमाणानुवादिन नामाभियनादिगना , जपानुरचना दिगता इति" रानम् (३० मा० उपाशात)। ब्रह्माण्डपुराणप्तानी बाहिर पना वतते । १० दगई गरक० पत्रा ६१म। उप्या दीयय प्यायापाटाले 'पाविपाम त्रा' मुक्तवान् । प्रयोगविघाव नु मागहरण दवण्यम् । २ अनुरलम्पमूनमिदम् ॥ ३ प्रा.यो .. प्रा. २०१७॥

·चतुर्थः कल्पः इति प्रेपः (१) विश्वामित्रस्यापम् । देव्याः देवानां स्वभूता अध्रिगु- प्रभृतयः है शमीतारः उत मनुष्याः मनुष्या अध्वर्युप्रभृतयः सर्व एव यूयमिमं पशुमारयितुम् आरभध्वम् आरम्भार्थों (?) उपनयत उपगच्छत मेघ्याः मेघ इति यज्ञः, तत्र भूताः, दुरः द्वाराणि यज्ञगृहद्वाराणि चात्वालोत्कर योमध्यमित्यर्थः । प्राशासाना कामयमानाः स्वं स्व भागमिति मेधपतिभ्याम् मेघो यज्ञः तत्साधनभूतः पशुरपि मेघ उच्यते, तस्य पती स्वामिनी तावग्नी- पोमो तयोराय मेघम् मेघसाधन. पशुः [] प्रशब्दः पुरस्तादर्थे वर्तते, अनेकार्थत्वादुपसर्गाणाम् । कुतः एतज्ज्ञायते ? "तस्योल्मुकं पुरस्ताद्धरन्ति" इति श्रुतेः । पुरस्ताद् अस्मै तादर्थ्यपा [चतुर्थी] अग्निम् उल्का भरत हरत । स्तृणोत वहिः यत्रप निहन्यते तत्र वहिः दर्भास्तृणीत । [अनु] अनुशब्दो मन्यतामित्यनेन सम्वध्यते । एनं माता अनु मन्यताम् वधार्थमस्यो- रकमार्थ [च] । अनु पिता पतव (२, पितापि) अनु मन्यतामित्यनुपङ्ग सर्वत्र । अनु भ्राता भ्रातानुमन्यताम् । कीदृशो भ्राता? सगर्व्यः समानगर्ने भवः सगर्म्यः। अनु सखा सखा चानुमन्यताम् । कीदृशोऽसो ? सयूथ्यः यूथशब्द. सघातवचनः, समाने यूथे भवः सयूथ्यः । उदीचीनान् अस्य मार्य- माणस्य पशोः पदः पादान् निघत्तात्, तस्य तात्' इति तादादेशः सर्वत्र निघत्त । सूर्य चक्षुर्गमयतात् सूर्यप्रभवत्वात् सूर्यमेवास्य चक्षुर्गमयत । सर्वेन्द्रि- याणामेवं धर्मत्वेऽपि वचनात् यथान्यायं कारणपरिगहार्थम् धर्म (?, द्रव्य) हि विनश्यन् कारणं गच्छति । वातं प्राणमन्वसृजतात् मुग्वनासिकाम्या यो वायुः निस्सरति सोऽयं प्राणोऽभिप्रेतः। अन्तरिक्षम् प्रति असुम् प्रति प्राण शरीरधारणम्, दिशः प्रति श्रोत्रम् पृथिवीम् प्रति शरीरम् अन्वसृजतेत्यनुपङ्गः सर्वत्र । एकघा एकेन प्रकारेण अखण्डिता अस्य त्वचमाच्छचतात् पुरा नाभ्याः नाभेः । अपि शसः आवर्तरूपात् वपामुखिदतात् उद्धरत । अन्तरे- वोप्माणं वारयध्वात् मुखानासिकानिश्चारिण वायुमस्य वारयत निरुच्छ्वासं संज्ञपयतेत्यर्थः । श्यनम् श्येनादयः शब्दा उपमार्थत्वेनोपादीयन्ते, श्येनाकारम् एतन्मन्त्रविपये मीमासाशायरभाष्ये ६।४।२२-२७॥ मूत्राणि द्रष्टव्यानि । स्कन्द- स्वामिनो निरुक्तटीका (भाग २, पृष्ठ ३३२) च । १. ऐ० प्रा० २१११॥ २.० ७.१४॥ ३. स्कन्दनिरुक्तटीका पाठोप्या भ्रष्टः । एतदापारेण स शोधनीय. । द्र०भाग २, पृष्ठ ३३२।

·७२ निरक्तसमुच्चये अस्य वक्ष कृणुतात् कुरुत । प्रशसा द्विवचनस्य सुपां सुलुक्' इत्याकार, प्रकर्षण शस्यते हन्यतेऽनेनेति प्रश शस्त्रमुच्यते'। स्वधिती वा शस्त्राकारा- वित्येके । अथवा प्रशस्तो बाहू कृणुत इत्यनुषङ्गः सर्वत्र । शला दोषणी शलाकाकारे दोषणी दीर्घ इत्यर्थ । कश्यपेवासा कश्यपेवासौ। अच्छिद्र श्रोणी साकल्यमेवाच्छिद्रत्वम् । कवषोरू कवषा [ काराव्] अरू कपर्णा- ऽष्ठीवन्तास्रक करवीर तस्य पर्णाकारावष्ठीवन्तौ तौ च कृत्स्नावित्यर्थ । पड्विंशतिरस्य वक्रय पर्शव ता अनुष्ठया अनुष्ठाने यत्नेन कृत्स्ना उच्च्यावयतात् उत्कृन्तत । एव गान गात्रमस्यानूनं [कृणुतात् ] अनतिरिक्त च कृणुत । ऊवध्यगोहम भक्षित तृणादिक यदजीर्ण पशोरुदरे तिष्ठति तवध्यम्, तस्मिन् गृह्यते ग्रच्छाद्यते स ऊवघ्यगोहः, त च प्रार्थिव पृथिव्या भव खनतात कृतन्त । प्रस्ना असृकशब्दस्य लोहितवचनस्य पद्' प्रादिसूत्रेण असन्नादेश , अस्ना लोहितेन रक्षः ससृजतात् सयोजयत, तद्धि रक्षसा भागः। वनिष्ठुमस्य वपासमीपे सन्त वपाखनने मा राविष्ट मा राविष्ट । ऊरकम विस्तीणं वपालक्षण चैतदित्येव मन्यमानाः, एव च कुर्वताम् नेत् इच्छन्दो. ऽवधारणार्थ. न इत् नव व युप्माव तोके तनये द्वे प्रप्येते अपत्यनाम्नी', पोनरक्त्यपरिहारार्थ तोकशब्देन पुत्रोऽभिधीयते तनयशब्देन च पौत्र, वह्वर्थमेक्वचनम् पुत्रेय पौत्रेषु च पुत्राणा पौत्राणा च मध्ये रविता शब्दकर रयत् रु शम्बे शब्दयिष्यति । है शमितार एतन्नात्वा हे अध्रिगो प्रदर्शनार्थ- मिदमध्रिगुग्रहण, अध्रिगुप्रभृतय शमिनार दामोध्वम् शमयत सुदामि शमोध्यम् शामित च शमयत मा राष्ट्वा पुरुष्व हिमेति। धर्म एव सा हिंसा शास्त्रेण' विहितत्वात्, अम्य च पशोरत्वों भवति । तथा च श्रूयते-- यजायं निधनं प्राप्ता प्राप्नुवन्त्युच्मृिती पुन । इति । हिरण्यसारीर ऊप्यं स्वर्ग लोक मेति इति च ।। ३ प्र. ६॥ ६. मीमांगामाप्य १.प. ७॥३६॥ २. प्रय पाट स्वन्देन 'चिन्' पदेन स्मृत , उत्तर अपरें पदेन ।।.। निर. टीग माग २, पृष्ठ ३३२ ।। ४. पररचरिद प्यास्यानं मीमांगागावरमाध्यमम्मतम् । ६।२२।। गायन तु 'टस' पदस्य उमानिमाम् इति ध्यास्यान एवम् । १०.०६६॥ ५.निघ० २।२।। ६१. निर• ममु. १.६७ टि. २॥ ७.मनु. १४011 ६. ऐ .०२१४॥

·चतुर्थः कल्पः
एयू षु अाणि तेऽग्न इत्थेतरा गिरः ।
एभिर्वास इन्दुभिः ॥७॥
इत्याह्वानम् (२) । भारद्वाजस्यार्पम् । [प्रा] आकारः सन्निकर्पार्थः ।
पा इहि आगच्छ अस्मद्यज्ञमिति शेपः। उ उकारः पदपूरणः। सु अवाणि
शोभन सूनृतं वचन ब्रवाणि वदानि [ते] त्वद्गुणसयुक्त स्तुतिशेषः । अत
एव हे अग्ने ..."त्व तेभ्यः शृणु इत्यभिप्रायः। कस्मादिति चेत् ? यस्माद्
इत्या इत्येति सत्यनाम', सत्यवचनमस्मदीय सत्यरूपत्वात् तुष्टिकरमित्य-
भिप्रायः । अन्येपा तु इतराः असत्याः सत्याद् विपरीतवृत्तयः गिरः वाचः
[वचनं] विपरीतत्वान्न प्रीतिकरमित्यभिप्रायः । श्रुत्वा चानन्तरं एभिः
तात्तीर्यसवनिकः इन्दुभिः सोम. वर्षासे पञ्चमो लकारः वर्धामे वर्धस्व ।
एतदुक्तं भवति- 'स्तुतिभिः स्तूयमान' पीत्वा च सोम [वीर्य] वृद्धः सन्
देवद्विपो जहीत्याहूयसे' इति ।
नकिरिट त्वदुत्तरो न ज्यायाँ अस्ति वृत्रहन् ।
नकिवा यथा त्वम् ॥७॥
इति स्तुतिः (३) । वामदेवस्यार्पम् । गुणगुणिसम्बन्धप्रतिपादनं स्तुति-
रुच्यते। [नकिः] नकिरिति निरित्येतस्य स्थाने प्रतिषेधवचनस्याकच्-
प्रत्यायन्तस्यैतद् रूपम्, नास्तीत्यर्थः हे इन्द्र त्वत् त्वतः उत्तर उत्कृष्टः
देवेष्वित्यर्थः । कुत एतत् ? इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठ.' इति श्रुतेः ।
किं च न ज्यायान् [अस्ति] ज्यायानपि नास्ति कुतः ? महत्त्वयोगात् ।
हे वाहन वृत्रमसुर त्वष्टः पुत्र मेथ्यधपरिपक्व (?, मेघ च परिघ्नन्) ।
कि बहुना नकिरेव यथा त्वम् यादृशोऽसि त्वं तादृशोऽपि नास्ति । त्वत्तुल्यो-
ऽपि न कश्चित् त्रैलोक्ये विद्यत इत्यर्थः ।।
२. निप० ३॥१०॥
४. ऐ० वा. १६॥
३. ऋ०४॥३०॥१॥

·निरुक्तसमुच्चये घारणार्थः वर्धयति' मोघमन्न विन्दते अमंचेताः सत्य ब्रवीमि वध इ स तस्य । नार्यमणं पुप्यति नो सायं केवलाघो भवति केवलादी' ॥७७॥ इति निन्दा (४) । भिक्षोरार्पम् । मोघ व्यर्थ विफलम् अन्न विन्दन्ते लभते भुड क्ते इत्यर्थ । अप्रचेता अप्रज्ञ प्रकर्षणाजानन् धर्ममित्यर्थ । सत्य ब्रवीमि यदेतदुक्त तत सत्यमेव अथ वध .." प्राणान् इति वध वज्र एव स अन्नलाभ अभ्यवहार [तस्य] अभ्यवहतः। तच्छब्दश्रुतेर्यच्छब्दोऽध्याहर्त्तव्य उत्तरार्ध योजनीय । [य] नार्यमण पुष्यति अरोणा भयान्निहन्तारमग्नि न पुष्यति नार्चयति नागो जुहोतीति वश्वदेवादिय न करोतीत्यर्थ । नो सखायम् नापि सखिभूतमतिथिं पूजयति । फेवलाघो भवति अघमिति पापनाम, आड पूर्वाद्धन्ते स्पसर्गस्य ह्रस्वत्वेन हकारस्य च घत्वेन प्रघम् ग्राभिमुग्येन हन्ति तत कर्तार कदाचित, देवल पापम्पा भवति केवलादी केवल शब्दोऽसहायवचन केवलभोजी असहाय भोजीत्यर्थ । स माघमन्न विन्दते त[स्मा]त् तस्य वधो भवति । इति सम्बन्ध । कुत एतत ? अहमनमनमदन्तमधि इति मन्यलिङ्गात । मन्त्र लिङ्गमूल यस्य चाग्नी न प्रियते यस्य च अन्न....."न भोक्तव्यमित्यर्थ ॥ । -- गौरीमिपाय सलिलानि तात्ये कंपदी द्विपदी सा चतुष्पदी। अष्टापदी नवपदी बभूवुपी सहस्राक्षरा परमे व्योमन् ॥७८॥ इति सरया (५)। दीर्घतमस पापम् । गौरी छन्दसत्वात् मुत्रोपा. भाव । वाड नामैतत्,' वाड मध्यमस्थाना मेघजन्मा न्तनपि अलक्षणो- पचार (2) अधिष्ठात्रीत्युच्यते, मा मिमाय माडमान मिमोते गृत्स्न जगद इति शेष । तक्षती पुर्वती सलिलानि वृष्टिरक्षणानि, तदाति वरोतिकर्मा युवंती एक पदो पद स्थानमाश्रयमित्यर्थ । वि तत? अन्तरिक्षम, सदि तम्या स्थानम्, तद् यस्या मा एकपदी । विपदी मध्यमेन [चादित्येन घ]" १ १०१०१११७१६॥ ३. निर०६॥११॥ २ हिमयति हरयर्थ । ४. नं० २० भगु० १.१६॥ ६ निप. १११॥ ८.१० वन्दनावटारा ११॥४॥ ७. अनुपातम्यमूलमिदम् ।।

·चतुर्थः कल्पः सहिता वृनवधमाचरन् वृष्टिकर्मणि साहाय्यमस्याः प्रतिपद्यते । सा चतुष्पदी मष्टापदो दिग्भि, दिशोऽत्रकाशदानेनास्य वृष्टिकर्मणि सहकारिकारणत्वं प्रतिपद्यन्ते । अष्टापदी अवान्तरदिशश्च ताद्ववं तद्धर्माण: (?) । नवपदी ताभिश्चादित्येन च, असावादित्यो न्यड्रश्मिभिः पर्यावर्तते अय वर्षति' इति वचनात् वृष्टिकर्मणि साहाय्यमस्याः प्रतिपद्यते, तत एवमुच्यते नवपदी, बभूवषो एकपद्यादिक्रमेण वर्धमाना इत्यर्थः सहस्राक्षरा सहस्रमिति बहुनाम' अक्षरमित्युदकनाम अक्षयत्वात् तथा हि श्रूयते-तस्मादद्यमानाः पीयमाना पापो न क्षोयन्ते' इति । सहस्राक्षरा वहूदका क्रमेणोपचीयमानेन वर्पणावयन्त धारात्मना कृत्स्नं जगद् व्याप्नोतीत्यर्थः । परमे प्रकृष्टे व्योमन्, सुपा सुलु' इति सप्तम्येकवचनस्य लुग द्रष्टव्य., व्योमनि अन्तरिक्ष स्वस्मिन् स्थाने स्थितेति वाक्यशेपः। तच्च देवहितं शुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।। इत्याशीः (६) अयं मन्यो द्वितीये कल्पे व्याख्यातः॥ ब{रेको विधुणः सूनरो युवाज्यते हिरण्ययम् । योनिमेक आ संसाद द्योतनोऽन्तयेषु मेधिरः ॥७॥ इति कर्म (७) । काश्यपस्यार्पम् । सोमः स्तूयते, उत्तरेणाधन वैद्यु- तोऽग्नि. । बभ्र: वध्र वर्णः सोमः एक अमहाय: विपुणः विषमः विपमशब्दैन समयं उच्यते, एक एव यमंमु समयं इत्यर्थः । मूनर शोभना पत्तंव्यपदार्यमा नरा मनुप्या पध्वदियो यम्य सम्बन्धित्वेन सन्ति स मूनर शोभननरः । १.तं. ग० २४० निर. ७२४॥ २. निप० ३१॥ ४. अनुरसारममिहम् ॥ ५.६.७॥१॥३६॥ ३. निप० १॥१२॥ ७. नियममु.१.३॥पाएकाम्यात्र गमनाना। ८ .. २१॥

·निरुक्तसमुच्चये पदकारेणैतत् पद नावगृहीत तथापि भाष्यकारवचनात् पदकारमनादृत्यंतग्नि- रुक्तम् । युवा यौते कनिन्प्रत्ययान्तस्य प्रयोति मिश्रयति कर्माणि प्रात.. सवनादीनि, इतरोऽपि युवा तरुण स्यात् क्षिप्र कर्माणि मिश्रयति प्रञ्जि अनक्ति व्यञ्जनशीलः अड्क्ते अभिव्यञ्जयति उत्पादयतीत्यर्थ । हिरण्ययम् हिरण्यशब्देनोदकमुच्यते । कुत एतत् ? उदकमपि हिरण्यमुच्यते' इति भाष्यकारवचनात् । हिरण्यमुदकसघातम् । एतदुक्त भवति–इन्द्रादिदेवता. तृप्तिद्वारेण सर्वप्राणिव्यञ्जनहेतुभूतमुदक सोमः सम्पादयतीत्यर्थ । योनिम् योनिशब्देनान्तरिक्षमुच्यते, अन्तरिक्षमेव एकः वैद्युत. योनिम् प्राससाद ज्ञातवान् प्राप्तवानित्यर्थ । द्योतन , द्युत दीप्तौ दीप्यमान, अन्त अन्त शब्दो मध्यमवचन देवेषु मध्यमस्थानेषु वाय्वादिषु मेधिर मेघाशब्दो धनवचनः, प्रज्ञावचनोऽप्यस्तिों, मेधाशब्दान्मत्वर्थीय इरच्प्रत्यय । मेघो- दरगतेनोदवलक्षणेन धनेन धनवान् वा, प्रज्ञावान् वा प्रज्ञाहेतुभूत. प्रतिबहुल- तिमिरावकुण्ठिनाया रात्र्या घटपटादिभावाना प्रवाशयिता इत्यर्थ ॥ अहं भुवं वसुंनः पूर्व्यस्पतिरहं धनानि सं जयामि शर्यत । यां हवन्ते पितरं न जन्तवोऽहं दाशुपे वि भजामि भोजनम् ॥८॥ इति पत्यना (८) । अर्थाभिव्यक्तयर्थमस्या प्रथम तावदाम्यान प्रस्तौति–'प्रजापतेदुंहिता विपुण्ठा नामासुरक्षेत्रे सम्भूता पुत्रमिन्द्रमिच्छन्ती किल बहुतपदचकार । तस्यास्तपमो महानुभावादिन्द्रत्वभयाच्च देवश्वर्यमवहाय इन्द्र एव पुत्रो जने । स जन्मान्तरितरोहितपूर्वस्मरणानुसधान. सन् सप्तगुर्नामा' ऋषिभिरभिप्टुतो हृष्टात्मा च महत्त्वानुवीर्तनपुर मरमेनेन १. निरनममुच्चयत् सर्वत्र भाष्यकारपदेन निरमवार याब निदिधाति । परमत्र भाष्यकारनाम्ना वस्य मतमुदरतीति न विज्ञायत । यता हि मूनरपदस्य निर्वाचन निरयन न भवचिदुपगम्यते ॥ २ इदमपि वपन निरयते नोपररथमम्माभिः । निष. २॥१०॥ ४ याम्बेन पदमिद प्रजानामगु न पटिनम् । पौगम्यनिषो तु बुदिनाममु [स. ६४] पटपते ॥ ५ ऋ०१०१४८९॥ १ बृहदेवतामर्वानुमन्याग्नु गजभि काररित, येनाय प्रवाधिन । यथा वर पाटनपा सप्तमुर्नाम वाप्यय विनायने, ऋषिभिरच सहमि (नरेम) ग प्रापित ।

·चतुर्थ कल्प दलापते" अत (?) प्रत्यक्षार्थीयोऽय मन्त्र उतमपुरुपयोगात, अहमिति चतस्य सर्वनाम्न श्रवणाच्च' । इन्द्र एवपि , इन्द्र एव देवता । कुत एतत् ? उत्तमस्य तु वर्गस्य य ऋषि सेव देवता' इति वचनात । अहम् इत्यमात्मान साभिनय दर्शयति भुवम् नेद पृथिवीनामधेयस्य भूशब्दस्य रूपम् । कि तहि ' भवत- लुंडि उत्तमपुरुषक्वचन छान्दसत्वादडभावो ह्रम्वत्व' च [अभूवम् । लडि तु] अकारस्पोत्व च अभव भवामि । वसुन वस्विति धननाम धनस्य सवस्य पूर्व्य पुराणनामेद पुराणो नित्य पति स्वामी अहम् एव धनानि, प्रयन इति सग्रामनाम, प्रशब्दलोपे द्वितीयावहुवचनान्तमेतत सजयामि सम्यक् वहुसुहृदवघवर्ज जयामि । शश्वत शश्वच्छब्दो वहुवचन बहून, अथवा सञ्जयामि वही शबोरिति शेष । माम् एव हवन्ते अाह्वयन्ति सर्वे यजमाना ज्योतिप्टोमादिषु कर्मसु । किमिव ? पितर न नशब्द उपमार्य, पितरमिद जन्तव मनुष्यनामतत्, मनुष्या सर्वकर्मसु । प्रहम् एव दाशुषे दारवानिति शाणिना नरुक्ताचार्यण यजमाननामसु पठ्यत हवीपि दत्तवते यजमानगणाय, विभजामि ददामि भोजनम् घननामतत धन यो यावद्द- दाति हविर्भाग् वहु वा अहमपि तस्म तावदेव ददामीत्यर्थ । कुत 'यादगिव व देवेन्य करोति तादृगिवास्म देवा कुर्वन्ति"" इति श्रुते ॥ 7 पृच्छामि त्वा परुमन्तं पृथिव्या पृच्छामि यत्र भुवनम्य नाभिः । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेतः पृच्छामि वाचः परम च्योर्म" ॥८॥ इति प्रश्न (६) । दीर्घतमस पापम् । विज्ञानमय सत्र पृच्छति ऋत्वि- १ तुलना-बहदयता ७४२ ५८॥ मर्वानुमणी १०४१ पृ. ३॥ २ निपाने स्वि माममाप्यारिमायानामुपामुदत : निर० ७॥२॥ ३ पनुपमणमूतमिदम् ॥ ४ तुलना मार्ग सन्दनिरमटीग २ पृष्ट १३॥ निरुत्समुज्जर पृष्ठ ४ । निप. २०१॥ नानी भा. ११.४॥ १. ऐ .. ॥ ११ कु. ११६mart . नि. ६॥२३॥ निप० । ८. निप.११॥

·निरुक्तसमुच्चये ग्गणो यजमानम् । पृच्छामि त्वा त्वा परमम् प्रकृष्टं अन्तम् अन्तशब्द. प्रदेशवचन पृथिव्या. अतिशयेन सारभूतं प्रदेशत्वात् । पृच्छामि पृच्छते- द्विकर्मकत्वस्मरणात् द्विकर्मकत्वप्रयोगः [यत्र] यज्ञशब्दो यच्छब्दार्थे द्रष्टव्य , य भुवनस्य भूतजातस्य नाभि. नाभिशब्देनाश्रय उच्यते। तथा च-नाभि संहननात् प्रदेशवचन.' [इति] निरुक्तम् । सन्नद्ध एतेनाङ्गेन कृत्स्नं शरीर प्राणधारणत्वात्, त त्वा पृच्छामीति सम्बन्ध. । पृच्छामि त्वा त्वा वृष्ण. वर्षयितुः अश्वस्य रेत । पृच्छामि सर्वत्राध्वर्वादिरूपायाः वाचः परमम् उत्कृष्ट व्योम स्थानम् ॥ इयं घेदि परो अन्त पृथिव्या अयं यज्ञो भुवनस्य नामिः । अयं सोमो वृष्णो अश्वस्य रेतो ब्रह्मायं वाचः परमं व्योम ॥४२॥ [इति] व्याकरणं प्रतिवचनम् (१०) । पूर्वस्मिन् मन्त्रे चत्वारः प्रश्नाः कृताः । तेपामानुपूर्येण चत्वारि प्रतिवचनानि अनेन मन्त्रेण प्रतिपाद्यन्ते । इयं वेदिः यागभूमि पर. उत्कृष्ट अन्तः सारभूत पृथिव्याः । बुत एतत् ? देवयजनं वं वरं पृथिव्याम्' इति श्रुतेः । अय सोम ग्रहचमसादिपात्रस्थः वृष्ण वर्षयितु. प्रश्वस्य व्याप्तुरिन्द्रस्य रेतः । क्थम् ? अयमेव हि पीतो रसादिक्रमेण इन्द्रस्य रेतो दीर्य मदोत्सेधमापादयति । ब्रह्मायम् अयमेव हि ब्रह्मा ब्रह्मासनमध्यासीन. याच. सर्वस्या अध्वर्खादिरूपाया. परमम् उत्कृष्टं स्योम स्थानम् । वथम् ग्रह्मा परिवृढ श्रुतत.' इति वचनात्, प्रग्या विद्यया ग्रह्मत्वं पुर्यात्' इति श्रुते. । या हि निगमनिरुक्तव्याकरणादिवलाप- युक्तः स एव ब्रह्मत्व क्तुमर्हति नान्य इति ॥ १ -::- १. कात्यायनयौनमूत्र २०१७॥ १४-'यजमानोऽध्वयु पृच्छामि त्वेति' इति यूपते । २ महाभाप्य. १४५१॥ ३. निस्कने [२१] तु 'नाभिः महननात्' इत्येव पाठ ॥ ४. ऋ० ११६१३५॥ ५. सुसना-'देवयजन ६ दर पृथिय। ऐप्रा० ११|| ७. तुलना-'अप मेन ब्रह्मस्व विते इति त्रया विधने यात्' इति । ऐ० ग्रा' ६.निए.

·चतुर्थः कल्पः ७६ इदमापः प्र बहत यत् किञ्च दुरितं मयि । यद्वाहमभिदुद्रोह यहा शेप उतानृतम् ॥ इति शोधितः (११) । अयमपि मन्त्रो द्वितीये कल्पे व्याख्यातः । । 1 इन्द्र कर्तुं न आ भर पिता पुत्रेभ्यो यर्था । गिक्षा णो अस्मिन् पुरुहूत यानि जीवा ज्योतिरशीमहि ॥३॥ इति विकल्पः (१२) अनेकवाक्यकल्पनया विकल्प । देवताविकल्पो वा "वायुरिति नरुक्ताः", "सूर्य इति याज्ञिकाः" । शक्तिर्नामा वशिष्ठपुत्रः तस्यार्पम् । प्रथमं तावद् याज्ञिकमतेन व्याख्यायते--इन्द्र यो दीपयति रश्मिद्वारेणा- नुप्रविश्य भूतानि इति इन्द्र आदित्य उच्यते । असो वा प्रादित्य इन्द्रः इति च श्रुतेः। [ हे ] इन्द्र आदित्य [ ऋतुम् ] ऋतुरिति कर्म वा प्रज्ञा वोच्यते । कर्म अतिरात्रयागफललक्षणं [ नः ] अस्माकम् प्राभर आहर पिता पुत्रेभ्यो यथा पिता पुत्रहितेच्छया कर्मादृष्टानुश्राविकं सुखसाधनमारभेत तद्वत्, किञ्च शिक्ष शिक्षतिर्दानकर्मा देहि नः अस्मभ्यमन्यदप्यभिलपितम् अस्मिन् हे पुरुहूत पुरुस्तुत यामनि यातेर्मनिन् प्रत्ययः, यापयति स्वर्गमास्था- नमिति यामशब्देन यज्ञोऽभिधीयते । यज्ञे जीवाः मत्वर्थीयोऽन्प्रत्ययः जीवन्तः, १. ०१०१६॥ २. निरु० समु०पृ०४८।। ३. ऋ० ७१३२।२६॥ ४. द्र०-निरु० समु० पृ० १ टि० १॥ निरुक्तसमुच्चयता नरुक्ताना याज्ञिकाना च मत कुतः संगृहीतमिति न विद्म । शौनककात्यायनाम्या त्वस्य मन्त्रस्येन्द्रो देवतेत्यु- क्तम् । द्र०-६० दे० ५।१४१, सर्वा० ७॥३२॥ ५. पूर्वार्धर्वस्य वसिप्ठपुत्र. शक्तिई पिः, उत्तराधर्चस्य वसिष्ठ इति चाटयायन- ब्राह्मणम् । वसिष्ठ एवपिरिति ताण्डपत्राह्मणम् । तथा चानुक्रान्त कात्यायनेन- सौदासरग्नौ प्रक्षिप्यमाण. शक्तिरन्त्य प्रणायमालेभे, सोऽधंचं उक्तेदात, तं पुत्रोक्त वसिष्ठः समापयतेति शाठमायनकम् । वसिष्ठस्यव हतपुत्रस्यार्पमिति ताण्डकम्" इति सर्वा० ७१३२॥ ७. निष. ११॥ ८. निघ० ३३ ६. अनुपलब्धमूलमिदम् ॥

·८० निरुक्तसमुच्चये चिरमपि जीवन्त इत्यर्थ । ज्योति प्राभ्यन्तरम अशीमिहि प्रशू व्याप्ती व्याप्नुयाम, त्वया सायुज्य गमिष्याम इत्यभिप्राय.॥ नरुक्तपक्षेऽपि- -इन्द्र दानादिगुण इन्द्रो मध्यस्यानो वायुरुच्यते ।हे इन्द्र वायो ऋतुम् वृष्टिलक्षण [न ] अस्माकम् आभर बाहर पिता पुत्रेभ्यो यथा धननिमित्त कर्म शिक्ष देहि नः अस्मभ्य स्तोतृभ्यः कामानिति शेषः। अस्मिन् हे पुरुहूत पुरस्तुत यामनि यापयति क्षपयति भूतानि यामञ्छब्द ""कालवचन । काले वर्षाख्ये त्वद्दत्तनोदकेन जीवा जीवन्तो ज्योति परमात्माख्यम् प्रशीमहि । तेन सायुज्य गमिष्याम इत्यभिप्राय ॥ . यदिन्द्राहं यथा त्वमीशीय वस्व एक इत् । स्तोता मे गोपंखा स्यात् ॥८॥ इति सकल्पः (१३) । गोपूक्तेर्वाश्वसूक्तेर्पिम् । [ यद् ] यदि हे इन्द्र अहं यथा त्वम् सर्वस्य धनस्येश्वरोऽभूस्नयाहम् ईशीय ईश्वरो भवानि वस्व वसुनो धनस्य सर्वस्य एक इत् इच्छब्दोऽवधारणार्थः, एक एव, तथा सति स्तोता मे मम गोषखा गवा सखा स्वामी स्यात् भवेत् । प्रदर्शनार्थीमदं गोग्रहण गवादीना धनाना पतिर्भवेत् । एतदुक्त भवति-यदि त्व सर्वेश्वरो मह्य स्तोत्रे बहुधन ददासि, अहमप्यभिलषितरर्थ. स्तोतुणा मनोरथ पूरयेयमिति सकल्प । सुदेवो अद्य भूपतेदनासत्परावत परमां गन्ता । अधा शोत नितेरुपस्थेऽधैनं को रभसासो अद्यु. ॥८५॥ इति परिदेवना (१४) । उर्वश्या वियुक्त पुरुरवा विललाप । मुदेव पोभन देवन वीडन यस्य स मुदेव , ययाभिलपित परिभुक्तमर्वभौग इत्ययं । प्रय सम्प्रत्येव शिखरिगिखरमारुह्य प्रपतेत् प्राण प्रमतिरमु (, पतति प्रसौ) अनावृत् प्रावर्तनमावृत् अनावर्तन प्रियाविशेषणमेतत् । विमर्थम् । परावतम दूर परमाम् परावतमत्यन्न दूर यमलोकमित्यर्थ , गन्तयं गन्तुम् १. ३० ॥१४॥१॥ २. ऋ. १०६५1१४॥

·५. प्रादित्योऽपि वृक उच्यते (निरु० ५२१) इति वचनात वक आदित्य । पत्र ६० स्कन्दनिर०टी०२७८॥ दुग०टी० पृ०७४।। ३ मत्र 'इवाऽपि वृक उच्यते विकत्तनान्' इति निरुक्तम् (२१) अनुसन्धेयम । ११ चतुर्य कल्प [२] उकार पादपूरणार्य , गतश्वसन् अघ अथशब्दपर्याय , अनन्तर शयीत निकृते प्रलयाधिदेवताया उपस्थे अड्के समीपसप्तम्येपा 'कूने गर्ग कुलम्" इति यथा । यमस्य समीपे प्रदेशे गत्वा शेते इत्यर्थ । शयित च अव अनन्तरमेव एन वृका विकर्तनगुणयुक्ता तत्पुरुपा रभसास रभसशब्दो वेगवचनों मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययान्ता द्रप्टव्य , वगवन्त अद्य, भक्षयेयु । अथवोत्तरार्घर्चस्यान्यया योजना-अध अनन्तर शयोत निश्शेत इत्यथ , धयोत निऋते नि ति पृथिवीनाम' पृथिव्या उपस्थे सानुदेशे शयीत शयित च अघ अनन्तरमेव एन वृका विकर्तनशीला' मृगा रभसास वेगवन्त प्रद्यु भक्षयेयु । तथापि युक्तो नाह कष्ट जीवामीति घिड मामि- त्यभिप्राय । एवमितिहासपक्षे योजना। नरुक्तपक्षे तु-पुरुरवा मध्यमस्थानो वारवादीनामेकतम पुरु रौतीति पुरुरवा , उर्वशी विद्य त् उरु विस्तीर्णमन्तरिक्षमश्नुते दीव्यत इति उर्वशी। वर्षाकाले विद्यु ति विनप्टाया तथा वियुक्त स्तनयित्नुलक्षण शब्द कुर्वन् विलपति । सुदेव शविसद (?) अद्य प्रपतेत् अस्मात्स्थानादन्तरिक्षात् अनावृत् अनावर्तन परावत परमा अत्यन्तदूर पृथिवीलोक गन्तवं गन्तु गतश्चापर्यन्त (१) धारात्मना [अध] अनन्तर शयोत निऋते पृथिव्याः उपस्थे उपगम्यापो यन तिष्ठन्ति स उपस्य कटकादिप्रदेश* तस्मिन् अध अनन्तरम् एनम् उदकात्मनावस्थित वृका वृका ज्योतिप्का काले अद्य भक्षयेयुरित्यर्थः । एव नरुक्तपक्षे योजना ॥ प्रौपचारिकोऽय मन्नेवास्यानसमयो नित्यत्वविरोधात् । परमार्थेन तु नित्यपक्ष एवेति नरुक्ताना सिद्धान्त । १ तुलना-महाभाष्य०४॥१॥४८॥ -'०:- २ निघ० १११॥ ४ तडागादिस्पो निम्नप्रदेश । बहुवचननिर्देगात् तदश्मयो गृह्यन्ते।

·८२ निरुक्तसमुच्चये यत्ते यमं वैवस्वतं मों जगाम दूरकम् । तत्तु आवर्तयामसीह क्षयाय जीवसें' ॥ ८६ ॥ इति - अनुबन्ध (१५) । अव श्रयते-"प्रममातिनाम्नो राज पुरो- हिताभ्या मायाविभ्या [सुवधु प्राणवियोजित । तत ] शोकसन्तप्तहृदया बन्ध्वादयस्त्रयो भ्रातरो मनस पुनरावर्तन जेपु यत्त यममिति सूक्तम्" इति । यत् ते तव मन इति सम्वन्ध यमम् प्रेतराज वैवस्वतम् आदित्य, सावर्णी यमजीजनत्, त वैवस्वत मन मन शब्दो नानान्तर्यामी, प्रधानभूत प्राण उच्यते । तथाहि श्रूयते-प्राणमुत्क्रामन्त सर्व प्राणा अनुक्रामन्ति इति । जगाम गतवान् दूरकम् मनसो विशेपणमेतत्, दूरेऽपि सन् प्राणिना वृत्तान्त केतति जानाति इति, दूरक तत् ते तव आवर्तयामसि पावर्तयाम पुनरानेष्याम इत्यर्थ । किमर्थम् ? इह लोके क्षयाय निवासाय जीवसे जीवितु सुख जीवनाय चेत्यर्थ ॥ प्रयाजान में अनुयाजाँच केवलानजसन्त हुविपी दत्त भागम् घृत चापा पुरंप चौपधीनामुग्नेरच दीर्घमायुरस्तु देवाः ॥८॥ इति याच्या (१६) एव तथा श्रूयते-"सोचो [क]मग्नि विश्वेदेवा ऊचु । एथ्य नो यहेति । सोऽग्निरमवीदभागोऽह यज्ञे मृत्योश्च विभेमोति । ते देया पुनरयुयन । अभिलषित होति । ततो हविर्भागमविनदयरमायुः श्चापाचयत्' [इति] । प्रयाजान् मे मह्यम् अनुयाजांश्च पेयलान प्र[न]- न्यदेवत्यान् मद्देवत्यान् [ए]यत्यर्थ । सिंहावलोकनन्यायेन 'दत्त' इत्या. स्यातमात्रप्टव्यम्, दत्त ऊर्जस्यन्तम् उर्वशब्दोऽनवचन', अग्नवन्तमन्नविवार पुरोडाश हवियो भाग दत घृत च प्राज्यमागास्यम् प्रपाम् विकारभूतमिति १ ऋ० १०५८।१।। २ नु० ० ८० ७८२.८७॥ मर्वा० १०५६,५८॥ पाटपायमर प मायन ऋ० १०१५॥१॥ व्याख्यानम् उद्तम् । ३ नुसना-निए. १२॥१०॥ ४ ६.३०४४२t ५ ३०१०१|| ६ तु• ३० दे०७६२१. म. १०२९॥ ७निष० ·चतुर्थः कल्पः वाक्यशेषः । पुरुषं च [पुरु] बहुलकर्म सुनोतीति पुरुषः सवनीय पशुरुच्यते । तेन विनीयन्ते सवनानि । तथा हि-वपया प्रातःसवने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यन्दिने, अङ्गस्तृतीयसवने प्रचरन्ति' इति वचनात् । तं च सवनीयम् ओषधीनाम् अत्तारमिति शेषः । अग्नेश्च मम दीर्घम् शाश्वतम् प्रायरस्तु भवतु हे देवाः ॥ नव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवल उर्जस्वन्तो हविपः सन्तु भागाः । तग्नेि यज्ञोऽयमस्तु सर्वस्तुभ्यं नमन्तां प्रदिशश्चतस्त्र.' ८८|| इति प्रसव-अभ्यनुज्ञा(१७)। एवमग्निना याचिता विश्वेदेवा प्रत्यूचु । तव प्रयाजा अनुयाजाश्च केवलः देवतान्तररहिता ऊर्जस्वन्तः ऊ शब्दो रस- वचनम् । हविषः सम्बन्धिनः सन्तु भवन्तु भागा. परिगणिताः । प्रार्थिताद- धिकमपि दद्मः, तव एव हे अग्ने यज्ञोऽय सर्वः अस्तु यदि कामयसे । किंच तुभ्यम् तादर्थ्य चतुर्थोपा त्वदर्थं नमन्ताम् प्रह्वी भवन्तु प्रदिश. प्रकृष्टा दिशः चतस्रः प्राच्याद्याः, सर्वासा च दिशा त्वमेवेश्वरो भवेद् इति प्रसादाति- रेक. कथ्यते । महतां हि प्रसादोऽनेकभद्र इति ॥ ओ चित् सखायं सख्या ववृत्यां तिरः परू चिदर्णवं जगन्मान् । पितुर्नपातमा दधीत वेधा अधि क्षमि मरे दीव्यानः ॥ ८९ ।। इति संवादः (१८) । उक्तिप्रत्युक्तिरूपो भवो वादः संवादः इत्युच्यते । प्रथमं तावदेतिहासिकमतानुसारेणाय मन्त्रो व्याख्यायते । यमयम्योः सवाद- सूक्तम्, विवस्वतो दुहिता यमं भ्रातर मदपरवशीकृता सर्वेन्द्रियप्रतिभोगार्थ चकमे प्रो चित् आ उ ो उकारः पदपूरणः, चिच्छब्दश्च । प्राकारो विवृत्या- मित्यनेन संवध्यते । सखाय यमं सख्या तृतीयकवचनं प्रथमैकवचनस्य स्थाने सखी सती यवृत्याम् इत्येतच्छान्दस रूपम् प्राभिमुख्येन कामये इत्यर्थः । तिर क्रियाविशेषणमेतत् समयविरोधात् प्रच्छन्नवाक्यार्थसम्पादनार्य यत्तच्छ- ब्दावध्याहायौं । यमह कामये सोऽपि पुरु[पुरु] इति वहुनाम' चित् चशब्दार्थे २. ऋ० १०१५१ १. तु० शां० प्रा० १२१६॥ ३. ऋ० १०1१०1१॥ ४. निष०३२१॥

·८४
निरुक्तसमुच्चये
बहु च अर्णवम् अर्णशब्देनोकमुच्यते, मत्वर्थीयो वकारः अर्णसो लोपश्च' इति
सकारलोप । अर्णव बहुरेतस्कमित्यर्थ । जगन्वान् गतवान् प्राप्तवान् प्राप्ता-
भिनवयौवन एवेत्यर्थः । अत. पितुः स्वस्या अपि वैवस्वत नपातम् नपादित्य-
नन्तराया प्रजाया नामधेयम्' पौत्रमित्यर्थः । प्रादधीत कारणभूत गर्भ मयोनि
शेषः। वेधा मेधावी अघि क्षमि अधीत्युपभोगे [क्षमि] छान्दसमेवैतद् रूप,
क्षमा पृथिवी तस्या उपरि पृथिवीलोक इत्यर्थः । प्रतरम् प्रकृष्टतर पुत्रोत्पा-
दनेन दोध्यान दीप्यमान । एवम तिहासिकपक्षे योजना ।।
नरुक्तपक्षे तु-यमी मध्यमस्थाना वाक् यमश्च मध्यमस्थानः । सा
यमी वर्षाकाले मध्यमस्थानाभिमुख्येन सखाय सहस्थानयोगात् सखीत्यर्थ,
कामयेयमह कामयेत् (१) सोऽपि [तिरः] तिरः सत इति प्राप्तस्य नामनी'
प्राप्तवर्षासमये [पुरु] वहुलम् [अर्णवम् ] उदकभूयस्त्व [जगन्वान् ] गतवान्
गतश्च स्वस्य पितु प्रादित्यस्य, कथमादित्योऽस्य पिता ? उच्यते-आदित्यो
रश्मिभि पर्यावर्तमानो रसान् मध्यमायार्पयन् त पतितोऽ (?; पातवान्
अतोऽ) सावस्य पितेत्युच्यते । तस्यादित्यस्य नपातम् एकानन्तरत्वात् पौत्र-
स्थानीयमुदक्सघातम् प्रादधीत । वेधा विविध वृष्टिप्रदानेन धाता धारयिता
सर्वस्य जगतः अघि क्षमि पृथिव्या उपरि पृथिव्यामित्यर्थ । दीध्यान, ध्ये
चिन्ताया चिन्तयन्, क्थ नु नाम लोकः सुख जीवेद् इति । एव नित्यत्वावि-
रोधेन योज्यम् ।
सोम राजानमर्वसेऽनि गीर्भिहवामहे ।
आदित्यान् विष्णुं सूर्य ब्रह्माणं च वृहस्पतिम् ॥२०॥
इति समुच्चय. (१६) । प्रग्नेस्ताप[स] स्यार्पम् । सोमं राजानमवसे
अग्नि गोभि स्तुतिभि. हवामहे ग्राह्वयामोऽभिष्ट्याम
इत्यर्थ । प्रादित्यान् विष्णु सूर्य ग्रहाण यहस्पति च । एतदुक्त भवति-
त्रिस्थाननिवासिनो देवान् वन्दामहे, तेऽपि न. प्रसीदन्तु भवतानामभिलपि-
तस्य प्रदातार इति ।।
रक्षणायात्मन
१ प्र. ५१०६ वा.॥
२. निर. ||
निर. १२०॥ तत्र 'नामनी' इति पद नास्ति।
४. ऋ० १०॥१४॥३॥

·८५ ५ तुलना-"पुरुपश्यत्ययः-अधा स वीरदशभिवियूया, वियूयादितिप्राप्ते"। चतुर्थ कल्प. भोजायाचं समृजन्न्याशं भोजायर्यास्ते कन्या शुम्भमाना। भोजस्येदं पुष्करिणीव वेश्म परिष्कृतं देवमाने चित्रम्' ॥११॥ इति प्रशंसा (२०)। प्रजापतेर्दू हिता दक्षिणानामा तस्या आर्पम् । दानप्रशसंपा | | भोजाय] भोजयतीति भोजोऽन्नदातोच्यते । कुत एतत् ' स इद् भोजो गृहवे ददात्यन्नकामाय चरते कृपाय' इति मन्त्रान्तरदर्शनात् । तस्य तदर्थम् अश्व सगृजन्ति सस्कुर्वन्ति शालिहोनोपदिष्टेन निपुणा परिचा- रका । कीदृशमश्वम् ? प्राशुम शीघ्रगति काम्बोजादिदेशजातम्। किं च भोजायास्ते कन्या कमनीया लावण्यतिशयविशेषेण शुम्भमाना वस्नालड्वारा- दिना च दीप्यमाना, भोजस्येद पुष्करिणीव पुष्करिणी सदृशहृदया ह्लदान- सहित वेश्म गृह परिष्कृतम् मनोरमणीयचिनकर्मकुट्टिमशोभया सर्वतो विभूपितम् देवमाना प्रथमैकवचनस्य 'सुपा-सुलुक्" इत्याकार, देवमानम् इव चिनम् विचित्रमाश्चर्यभूतम् । अल्पमिदमुक्तम् यत् किञ्चित् दुर्लभ जगति भद्रमस्ति तस्य सर्वस्य भोजन भोज इति ॥ अद्या मुंगेय यदि यातुधानों अस्मि यदि वायुस्तृतप पूरुपस्य । अधा स वोरैर्दशभिर्वियूया यो मा मोघं यातुधानेत्याहे ॥९॥ इति शपथ (२१) वसिष्ठस्यार्पम् । अत्रेतिहासमाचक्षते-विश्वामित्र- प्रयुक्त. किल कश्चिद् राक्षसो मायावी वसिष्ठरूपेण वसिष्ठस्य पुनशत जघान । ततो वसिष्ठ प्रत्यपवादशड काऽजायत। लोकापवादवजेणाभिहत. पुनवियोगशोकाग्निा सतप्यमानहृदयश्च वसिष्ठः प्रस्तुत पवाद] निवृत्तये पैजवनस्य राज्ञ समक्ष शपथ चकार । अद्य अस्मिन् काले मुरीय म्रियेय यदि अह यातुधान पिशिताशन. अस्मि भवामि, यदि वायु. यदि वा अस्यायु जीवित [ततप] तपिन शार्य , नाशितवानह पुरुषस्य यस्य कस्यचित् । अध अयशब्दपर्याय स च हेतो, यत एतदलीक [ततः] स सोऽपि वोर. पुत्र दशभिवियूया पुरुषव्यत्यय. वियूयात्, यौतिः पृथग्भावे वर्तते पृथग् भवेत् यो २. ऋ०१०१११७॥३॥ ४. ऋ०७१०४११५|| -:०:- ५ १. ऋ० १०॥१०॥१०॥ ३. म० ॥३॥ महाभाष्य ३३१२५॥

·निरुक्तसमुच्चये मा मा शुद्धात्मान मोघ व्यर्थमेव यातुधानेत्याह यातुधानेत्येवमसूयन् तवाया (?) अक्षममाण प्राह । सोऽप्यहमिव हतपुत्र पुत्रवियोगाग्निसतप्यमानहृदय शयीत इत्यर्थ ॥ प्रति चक्ष्व वि चन्द्रश्च सोम जागृतम् । रक्षोभ्यो वुधर्मस्यतमशनि यातुमद्भ्यः' ॥१३॥ इति शाप (२२) । वसिष्ठस्यार्पम् । वसिष्ठो राक्षसरभिभूयमानो रक्षसामपनोदार्थ मिन्द्रासोमावाह । प्रति चक्ष्व प्रति वचन कुरु भक्षयेत्यर्थ । विचक्ष्व विशब्दा कुत्साया द्रष्टव्य , कुत्सितान्यपि वचनानि दुर्जनत्वावद, दुर्जनस्य कटुवचन शमनकर न मदुवचनम्', तवापि लोक[प]वादत्वहेतु खलु सारूप्यमित्यादि (२) इन्द्रश्च चशब्दस्य कर्मोपमग्रहत्वात् त्व चेति शेष । हे सोम जागृतम जागृ निद्राक्षये विनिद्री भवथ, रक्षोभ्य रन्ध्रान्वेषण- पराणि हि रक्षासि, ततो विनिद्रौ रक्षाभ्य, वधम् वध इति वज्रनाम वचम् अस्यतम असु क्षेपणे प्रक्षिपतर प्रशनिम् [प्रशनि] सदृश यातुमभ्य पिशिताशिभ्य , तादर्थ्य चतुर्येण निवृत्त्या चात्र प्रयोजनम्, मशकेभ्यो धूम इति यथा, रक्षासि विनाशार्थमित्यर्थ ॥ -०- इह मद एव मघवन्निन्द्र तेऽश्व इति । श्वः मुत्या वा एप ब्राह्मणाना तामिन्द्रायेन्द्राग्निभ्या प्रवीमि मित्रावरणाभ्या यमुम्यो १ ऋ० १०४॥२५॥ २ तुलना वार्या- प्रहोप्रतिसादृश्य रसेप्मणोदुर्जनम्य छ । मधुर. वोपमायाति कटुवेनैव प्रशाम्यति ।। प्रकृतिमादृश्यम् =स्वभावसाम्यम् । वप्मण =क्पस्य । मपुरेण दमण पो मपुरगुणातेन दम्पेण, दुर्जनपणे मुवचन परवेन-दमण पणे बदम्पण, दुजनपणे एक्यनेन । ३ द्र.-निष. १४॥ ४. निघ० १२०॥

·चतुर्थः कल्पः
...
रदेभ्य आदित्येभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोमपेभ्यो ब्रह्मन
वाचं यच्छ' ॥२४॥
[इति अतिप्रपः] (२३)
नित्यामन्तत्र" "गणे
प्रयुज्यते । विश्वामित्रस्यार्पम् इह मद एव इहैव यज्ञ मद सोमपानादीनि
"भूतेऽप्यहनि अद्य गत्वा देवलोकं भुक्तशय्यादिसंभोगः प्रथते
पुनरेह्यस्मद् यज्ञमेव कीदृशस्य तव वसुमतः वसुप्रभृतिर्देवाः तद्वतः तः सहि-
तस्येत्यर्थः श्वः सुत्यां हे अग्नीत् इन्द्राय इन्द्राग्निभ्यां च समुच्छ्रिताभ्या प्रब्रूहि
मित्रावरुणादिभ्यश्च । हे ब्रह्मन् वाचं यच्छ वाचंयम पास्स्व ।।
न मृत्युरासीमृतं न तर्हि न रात्र्या अह्न आसीत् प्रकेतः ।
आनीवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन्न पुरः किं चनास ॥९॥
इति प्राचिस्यासा (२४) । आख्यातुमिच्छा प्राचिख्यासा । प्रजापते
परमेष्टिनः परमपेरापम् । प्रलयादूर्ध्वं प्राग् जगत्सृष्टेर्याऽवस्था साऽनय!-
च्यते । न मृत्युरासीत् मर्तृणामभावात् मृत्युश्च नासीत अमृतम् जीवनमपि
[ न ] नवासीत प्राणिनामभावात् । तहि तस्मिन् काले न रात्र्याः नापि
रात्रः अह्न प्रासीत प्रवेत प्रज्ञानम्, इयं रात्रिरिदमहरिति । तथा च स्मर-
णम् -प्रासोदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्' इति ।
अथवा प्रकेतः प्रज्ञापयिताऽदित्यः, स ह्य दयास्तमयाभ्यां रात्र्यहनी
विभजते । स नासीत, प्रदर्शनार्थमिदं सर्वे च देवाः । प्रानीत् अन प्राणने
प्राणितावत् केवलमित्यर्थः । अवातम् नाभिप्रदेशादुत्थितो यो वातो मुख-
नासिकाभ्या निर्गच्छति तद्रहितम्, अलौकिकमेतत् प्राणनमित्यर्थः । स्वघया
स्वघा शब्दोऽन्नवचनः स्वघयाऽन्नेन तत्रैव शक्त्यात्मनावस्थितवद् इत्यर्थः ।
तदेकम् कारणमात्माख्यं ब्रह्म तस्मात् ह [ह] इति पदपूरणः [ अन्यत् ]
अन्यत शब्द 'पास' इत्यनेन संवध्यते । परः परं किं च च शब्दोऽप्ययें किमपि
[न] पास न वभूव । तदेवैकमासीदित्यर्थः ।।
१. पाश्व० प्रौ० ६११॥ मुद्रितो मन्त्रपाठी न प्यास्यानुसारी। व्याभ्यानुमारी
मन्त्रपाठो मृग्यः ।
३. मनु. १४ा
४. निष०२७॥
२. ऋ० १०॥१२६॥२॥

·८८ निरुक्तसमुच्चये पता अश्वा आ प्लवन्ते ॥ प्रतीप प्राति सत्वनम् ॥ तासामेका हरिक्निका ॥ हरिनिके फिमिच्छसि ॥ इत्यादि ।।६।। इति प्रलाप (२५) । असम्बद्धभाषण प्रलाप । अत्रैव श्रूयते--"एतशो नाम मुनि तव सोमपानभावेनाग्नेरापुविनश्वर ददर्श । तद्दर्शनोपजातानन्द परितोष सन्दृप्त इव पूर्वापरासम्बद्ध प्रालापीत्" । एता प्रश्वा प्राप्लावन्ते कथ प्रतीप प्रति स्रोत कीदृश प्रातिसत्वनम् सत्वनशब्द सत्वपर्याय' सत्व शब्द प्राणिपर्याय । प्रतिसत्वनस्य भाव प्रातिसत्वन, क्रियाविशेषणमेतत । प्रतिकूल सत्वैरपि सहैता अश्वा प्राप्लवन्ते इत्यर्थ । अथवा सत्वानो विमतो वाता उच्यन्ते प्रातिसत्वन प्रतिवातमित्यथ । नाथाम्बा वाडवानामेका हरि दिनका हरितवर्णतामाह । हरिक्निके किमिच्छसि इत्येव रूप प्रलाप । किमयमिदमाहेति ॥१७॥ इति घोडा लज्जा (२६) । पाहनस्यानामृचा प्रतिगर । आहास्या सभ्येतरवादिन्य ऋच उच्यने । कुत एतत् ? "अयं जोवो वै पुरुषो मेध्यो यथा • "मस्या जायते'' इति श्रुते । प्रतिप्रस्थाता प्रतिगृह्णाति कियम- मिदमाह इनि किमय ब्राह्मणाच्छसी सभ्येतररूप वचनमाहेति बोडा मे जायत इत्यर्थ.।। ? -०- कस्य नून कंतमस्थामृाना मामढे चारु देवस्प नाम । को नौ मद्या अदितो पुनर्दात् पितरं च दृशेयं मातरं च ||८|| इति उपधावनम (२७) उपधावानमाश्रय[ण]मित्यर्थ । अस्या प्रथम तावदारयान प्रस्तूयते-'अजीगतॊ नाम ब्रह्मपि सुवचसस्य सूनु पुत्रदार सहितो दुर्भिक्ष क्षुघया पीडयमानो निरतिशयतपा महाभाग्ययुक्त प्राधान्यात २ मनुग्लब्धमूलमिदम् ॥ ३ मनुपलब्धमूत्रमिदम ॥ ४ ० १०२४११॥ १ प्रय०२।१२६१-४॥

·चतुर्थ कल्प प्रजापतिमेव देवाना मध्ये प्रयन प्रार्थयते क्स्य नूनम्'' इति । [ कस्य ] "को वै नाम प्रजापति" इति क इति प्रजापतिरुच्यते, प्रजापतेः नूनम् नूनशब्दा निश्चयार्थ , निश्ययेन कतमस्य व सुख तदतिशयेन कत्तव्य प्राणिना येन तस्य अमृतानाम् अमरधर्माणा देवाना पितुरितिशेष । मनामहे अचंयति- कर्माऽयम्', अर्चयाम चारु शोभन देवस्य दानादिगुणस्य नाम नमनेन प्रहत्वेन स्तवन लक्ष्यते । निश्चयेन प्रजापतिमचयाम स्तुम इत्यर्थः अथवा मनामहे यानाकर्माऽय याचामहे । किं प्रकरणसामर्थ्यादायु । प्रजापतिमायु यांचामहे इत्यर्थ ।[क] प्रजापतिरस्माभिराराधितो न अस्मान मां पृथिव्य मादितपे प्राक्षीणय पुनर्दात् ददातु पृथिव्या स्थापयतु इत्यर्य । ततश्च पितर दृशेय घ मातर च दृशेयमित्यनुपङ्गः । मातृपितृगत स्नहो मा वाघत इत्यभिप्राय ॥ - ०:- माता च ते पिता च तेऽयं वृक्षस्यं रोहत । मतिलामीति ते पिता गमे मुष्टिमतर्थसयत ॥०॥ इति प्राक्रोश (२८) । अश्वमेघे सज्ञप्तस्याश्वस्य समीपशायिनी महिपी होता कोशति । कुत एतत अश्वमहिप्योमिथुनत्वदर्शनात् माता च ते पिता च ते तव सगत्य प्रश्न उपरि वृक्षस्य वृक्षजस्य खट्वाफलक्स्य [रोहत] पीडत । अयम् । प्रतिलामोति ला दाने प्रददानि सुरतमिति ते पिता तव मातु गभे गभशब्दो हृदयवचनः हृदये मुष्टिमतसयत् तसि प्रक्षपार्य प्रापित् । १ एतन गुवचसपुत्रस्यानीगर्तस्यापमिदमिति स्पष्टम । एतरेपनाह्मण [७४] तु-- [माजिगति पुन नेप] प्रजापतिमेवश्चममुपगमार कस्य नून बनमाया मनानामिप्यतया इत्युत्तम तथा सवि गन पम्यापमिदम् । तयंव पात्यायनेना- प्पनुकान्नम् । १०-- १॥२४॥ पत्र विस्तु पिपिमानाम्नि प्रपे परा ऋषि वेद-मत्रों में रमपिता थे।" सति प्राहमभापानिममदीय मेय दपाय | पृ. ४५१॥ ३ निप. In मोना ति प्रापीन प्रयोग या पत्र 'मातृपितृमयोगार' (fram). मामि' मा पनि १२ मरिन (म. १.पा.२३॥३४॥ २ निरन्टो [२] न पश्यो। मानि१८१४) का प्रसंगा।

·निरुक्तसमुच्चये अथवा श्राद्यन्तविपर्यय भगे मुष्टिम् मुष्टिशब्देन मोहनहेतुः शेपोऽभिधीयते तथा मुष्टिमोहनाद् वा इति निरुक्तम् । मुष्टि प्रजननम् अतसयत् प्रक्षिप्तवान्, न केवल युवामेव मिथुनभाव प्रपद्येथे इत्यर्थः ।। -:०:- विततौ किरणौ द्वौ तावा पिनष्टि पूरुपः। न वै कुमारि तत्तथा या कुमारि मन्यसें ॥१०॥ इति प्रवलिका (२८) । अन्तहितार्थ प्रवलिका उच्यन्ते। दुन्दुभि- माहननाम्यामाघ्नन्त [म्] मैथुनकर्मणि वर्तमानमिवोत्प्रेक्षले । विततो विस्तीणों किरणौ प्रक्षेपणसाधनभूतौ द्वौ तौ प्रसिद्धौ योनेरभितो मासली प्रदेशी प्रापिनष्टि प्राभिमुख्येन निर्घति पुरुष स्वेदक्लिन्नगात्रः । एवमुत्प्रे- क्षायामपरमाह न वै वैशब्दोऽवधारणार्थ । हे कुमारि लुप्तोपममेतत् मन्द- प्रज्ञत्वात् कुमारिसदृशौ तत् तथा यथा कुमारीसदृश मन्यसे मैथुनम् मैथन- कर्माण वर्तमानमिति किं पुनस्त दुन्दुभिमाहननाभ्या हरन्तीत्यर्थ ।। । -:- कि तें कृण्वन्ति कीर्कटेषु गावो नाशिर टुहे न तपन्ति धर्मम् । ओ नौ भर प्रम॑गन्दस्य वेदो नैचाशाख मघवन रन्धया नः ॥१०१॥ इति परिदादः (३०)। परि (२, पर)गतदोपाविष्करणपूर्वो वादः परिवाद उच्यते । विश्वामित्रो यज्ञार्थमिन्द्र याचते । कि ते तव कृष्वन्ति कि १. निघ० ६॥१॥ २. प्रय मन्त्र शतपथे त्वेव व्याख्यायते-माता च ते पिता च त इति । इयं में माताऽसौ पिताम्यामेवनमग्र स्वर्गलोक गमयत्या वृक्षस्य रोहत इति श्री राष्ट्रस्यान- एथियमेवैन राष्ट्रस्याय गमयति प्रतिलामीति ते पिता गभे मुप्टिमत सयदिति विड वं गभो राष्ट्र मुष्टी राष्ट्रमेव विश्यान्ति तस्माद् राष्ट्री विश पातुव शत०१३॥२७॥ प्रस्य एतादृशा चान्यंपा मन्त्राणा शतपथानुगत. सम्यगयं, स्वामिदयानन्द- मरस्वतीप्रणीतायामृग्वेदादिभाष्यभूमिकाया द्रष्टव्य । ३ प्रय० २०११३३॥१॥ ४. ऋ०६५३११४॥ "

·चतुथ, कल्प:
7
कुर्वन्ति कोकटेषु गावः, कोकटा किंकृता' किमर्थमत् उत्पादिता, सन्त
इति । किमः करोतेश्च वर्णव्यापत्त्यादिना कीकटा । अथवा क्रियाभिरिति
दीना कोक्टा उच्यन्ते क्रियाशब्दादुत्तरपदमिति भेद. । तेषा गावः । कुतः
यत. नाशिर दुहे आशिरमिति कारणस्य कार्यव्यपदेश । तत्कारणभूत
पयो न दुहन्तीत्यर्थः । किं च न तपन्ति धर्मम् तपिरत्रान्तर्णीतण्यर्थ, । न
तापयन्ति नोऽवलयन्ति धर्म, प्रवर्ये विनियोग [न] गच्छन्तीत्यर्थ । यथा
तस्ते [पा] प्रयोजन नास्त्येव प्रमगन्दस्य वेदः या नो भर अस्माकमाहर ।
प्रमगन्दस्य मगन्दः कुमीदी मा समेप्यति वृद्धो धनराशिरिति बुद्धया यो
ददाति स वाघु षिको मगन्द उच्यते । तस्यापत्य प्रमगन्द , प्र अपत्यार्थे
प्रस्कण्व' इति यथा, प्रमगन्दको वा प्रणाश्मानमेव यो मादयति नाति-
यादोन नास्तिक स प्रमगन्द , तस्य वेदो धनम् । कि च नैचाशाखन नीचा
निर्गतास्त्यक्ता ऋचादयः शाखा उच्यन्ते नोचाशाखा, तेपा स्वभूत नैचा-
शाखम्, तदपि हे मघवन् रन्धय रन्धतिर्वशगमने न अस्माकम्, तदप्यस्मद्वश
गमय । तथा ह्यवस्थित धर्मवचन-"योऽसाधुभ्योऽर्यमादाय'' इत्यादि ।
अतो यप्टणामस्माकमयप्टणा घनमाहर इत्यागास्महे ॥
यदि सितायुर्यदि वा परतो यदि मृत्योरन्तिकं नात एव ।
तमा हरामि निरुपस्थादस्पपिमेनं शतशारदाय ॥१०॥
इति परित्राणम् (३१) । परित्राण परिपालन । यदमनामपियंक्ष्मगृहीत-
माह । यदि क्षितायुः यदि क्षीणायु यदि वा परेत परागत क्थमपि । यदि
वा मृत्यो देयताया अन्तिकम् नमीप नीत एव एव गब्दोऽप्य नीतोऽपि
तमाहरामि नितेरपस्यात् प्रलयाधिदेवताया प्रकप्रदेशादप्याह तम्य
प्रस्पापम् रक्षामि [एनम् ] पातशारदाय सतसवत्सराय जीवसे शतमवत्सर
जीवितुमित्ययं ॥
॥ इति यारग्चे निरक्तममुचये चतुर्यः पलाः ॥
२:.-निर. ३१॥
१.निर. १६३२॥
१ मो०१॥१९
४ ऋ. १०1१६१॥२॥

·६२
निरक्तसमुच्चये
कल्पश्चतुभिर्व्याख्यातं सारभूतमृचा शतम्।
सहस्रपञ्चशतं श्लोकेनानुष्टुभेन कृतम् ।।
सहस्र पञ्चशतं सख्या ग्रन्थस्य प्रकीर्तिता।
विस्तरभीत्या सक्षिप्त तात्पर्यार्थावबुद्धये ॥
एव निरुक्तमालोक्य मन्त्राणा विवृतं शतम् ।
उक्तानुक्तदुरुक्तानि चिन्तयन्त्विह पण्डिता.॥
भगवते यास्काय नमः॥
ओं नमो नारायणाय नमः शिवाय ॥
१. अस्मिन् ग्रन्थे (१०२) व्युत्तरसात मन्त्रा व्याख्याता । प्रत्रातमिति वचन
चामान्यपरम्।
२. इतोऽग्रे हस्तलेख वृहद्देवता ग्रन्यस्याः पतिराद्धिमत्रनिदर्शत्रा. पविशति
(१॥३५॥६०) स्लोरा. समुल्लिखिताः ।

·मित्र निदिग्यमाना सस्या प्रस्य सस्वरणस्य पृष्ठमस्या मया। प्रथमं परिशिष्टम् निरुत-समुच्चये प्रमाणत्वेनोपन्यस्तानां ग्रन्थाना ग्रन्थकर्तृणा च नामानि विशिष्णनि च कानिचित् पदानि २६ । १,३। १५। ६०॥ १७,२३। ४७। ३, ३४। ७२। ८४1 ८५। अपरे* ६४। निरुक्तवचन नैरक्त अभियुक्तोपदेश नरुक्तपक्ष पाख्यानसमय ८०,८१,८४॥ प्राचार्यवचन नरुक्तसमय नरुक्ताचार्य ८०। आप्तवचन नरुक्ताना सिद्धात आयुर्वेदविद ८१1 उपनिपत नरुक्तिकाचाय एके पदकार ७६॥ पौराणिक ऐतिहासिक मतानुसार २६ । कम्बोजादिदेशजात ब्रह्मवादिन भाष्य (निरुक्त) कालवित १४ । ज्योतिश्चक्रवित भाष्यकार (यास्क) ७ १७, १६, दाशतयीषु ३५, ४२ ७६ । ६१1 भाप्यकारवचन १७ २६ ४० घमवचन निरुक्त ४४,४५ ७६ । मन्वादि गिमन ४२॥ मीमासक नित्यपक्ष यास्क निरुक्तभाष्यकार (यास्क) ३, निङ्गानुशासनकार २३ ॥ * प्रत्र बानिचिदेव पदानि सविभत्तिकानि दिगपाभिप्रायद्यातनाय परितानि १, ७,४६, ७८। ७७८। ३५ ४६। अन्यानि तु प्रातिपदिकमात्राणि ।

·प्रथम परिशिष्टम्
१०।
१६ ।
लोकवाद
लौकिकाः
विवरण (निरुक्त)
वृद्धानुशासन
वैयाकरण
शाखान्तर
३७
शास्त्रादौ
शास्त्रान्ते
२
शौनकपिदर्शन
२
समाम्नायेपु
६
सिंहावलोकनन्याय १४, १५
स्मरण ३,४, १८, २२,३०
३२, ६६,८७
व्याकरण
७, ७८ ।
२,१८ ।
व्यासवचन
शाकपूणि
७७1

·७८ २५ १४ ॐ मन्त्रप्रतीकानन्तर निर्दिष्टा सख्या प्रस्य सस्वरणस्य पृष्टमस्या ज्ञया । द्वितीयं परिशिष्टम् निरुक्तसमुच्चये व्याख्यातानां मन्त्राणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् अग्नि प्रत्लेन *५२ इम मे वरुण अग्निी इय वेदि पर अग्निर्व त्राणि ५० इह मद एव १७ ईशाना वार्याणाम् ५७ उत न प्रिया ६६ उदुत्तम वरुण उदुत्य जातवेदसम् उद्यन्नद्य अप्सु मे सोम उद्वय तमस अभि त्वा देव १६ उप त्वाग्ने दिवेदिवे उपावरोह अय ते योनि २३ ऋध्याम स्तोमम् प्रया ते अग्ने एता अश्वापा अव ते हेळ एना वो अग्निम् अह भुव वसुन एन्द्र सानसिम् आप पृणीत एह्यपु वाणि पापा अद्यान्व० आपो हि ष्ठा ४३ पा प्रद्रव आ सत्येन (कृष्णेन 'ऋ०') ३३ ४८,७६ इदमाप प्रवहत ७६ इन्द्र ऋतु न ५८ इन्द्राग्नी अवसा अग्नि व पूय॑म् अग्नीपोमा अग्ने यदद्य अदितियों अद्यामुरीय है ४७ २२ २३ १३ अभि त्वा शूर २४ ४८ ओ चित् सखायम् क्स्य नूनम् कितवासो यद् कि ते कृण्वन्ति किमयमिदम गोभिविप्र गौरीमिमाय ७३ ८३ ८८ ४२ ६५ ५६ ७४ ·द्वितीय परिशिष्टम् चिन देवानाम् ३५ ५३ जुपाण सोम जुपाणो अग्नि तच्चक्षुर्देवहितम् तत्त्वा यामि ममाग्ने वचं महाँ इन्द्रो य माता च ते मित्रस्य चर्पणी ८६ २८ मित्रो जनान् तद्विष्णो परमम् ३६, ७५ ३८ ६ ५३ मृगो न भीम ६२ ७४ मोघमनम् यच्चिद्धि ते ४० यत् किञ्चेदम् तव प्रयाजा तवेमे लोका तस्मा अरेङ्गमाम त्व सोमासि दैव्याश्शमितार नकिरिन्द्र न त्वावा अन्य न मृत्युरासीत् ४५ ५१ ७२ यत्ते यमम् यदस्य कर्मण ८२ 8 ६१ २५ ro नमो महदम्य ५ नवोनवो भवति पिप्रीहि देवान् पृच्छामि त्वा प्रजापते न त्वत् प्रति चक्ष्व ६२ १६ ওও र्याद क्षितायु यदिन्द्राहम् युवमेतानि यो व शिवतम वितती किरणो विन इन्द्र मृध. विश्वे देवा शृणतु शतमिन्नु शरद शनो देवी सजोपा इन्द्र सुदेवो अद्य सुमङ्गलीरियम् सूर्यो नो दिवस्पातु सेदग्ने प्रस्तु सोम राजानम् सोम गोभिप्टवा स्योना पृथिवि प्रयाजान् मे प्रस मित्र ८२ २६ ८० ६१ २७ २१ प्र ससाहिपे व रेक ब्रह्म जज्ञानम् भुवस्त्वमिन्द्र भुवो यज्ञस्य मोजायाश्वम् २ ६४ ८५ १८ ·रामलाल कपूर ट्रस्ट द्वारा प्रकाशित वा प्रसारित प्रामाणिक ग्रन्थ वेद विषयक ग्रन्य १. ऋग्वेदभाष्य (संस्कृत हिन्दी वा ऋग्वेदादिभाष्यभूमिका सहित)-प्रतिभाग सहस्राधिक टिप्पणिया,१०-११ प्रकार के परिशिष्ट व सूचिया। प्रथम भाग ३५-००, द्वितीय भाग ३०-४०, तृतीय भाग - ३५-००1 ४०-०० २ यजुर्वेदभाष्य-विवरण--ऋषि दयानन्दकृत भाष्य पर प० ब्रह्मदत्त जिज्ञासु कृत विवरण । प्रथम भाग अप्राप्य हैं । द्वितीय भाग मूल्य २५.०० ३. तैत्तिरीय-सहिता-मूलमात्र, मन्त्र-सूची-सहित । ४. अथर्ववेदभाष्य-श्री पं० विश्वनाथ जी वेदोपाध्यायकृत । १४-१७ काण्ड :४-००,१८-१९ वा काण्ड २०-००, वीसवा काण्ड २०.००, । ११-१३ काण्ड छप रहे हैं । ५. माध्यन्दिन-(यजुर्वेद) पदपाठ-शुद्ध सस्करण । मूल्य २५-०० ६ गोपथ ब्राह्मण (मूल) -~-सम्पादक श्री डा. विजयपाल जी विद्यावारिधि । अब तक प्रकाशित सभी सस्करणो से अधिक शुद्ध और सुन्दर सस्करण । मूल्य ४०.०० ७. वैदिक-सिद्धान्त-मीमांसा-युधिष्ठिर मीमासक लिखित वेद- विषयक १७ विशिष्ट निवन्धो का अपूर्व सग्रह। विशिष्ट सस्करण मूल्य ३०.०० ८. ऋग्वेदानुक्रमणी-वेङ्कट माधवकृत । इस ग्रन्थ मे स्वर छन्द ग्रादि पाठ वैदिक विषयो पर गम्भीर विचार किया है । व्याख्या- कार-श्री डा. विजयपाल जी विद्यावारिपि । उत्तम-सस्करण ६. ऋग्वेद की ऋषसण्या-युधिष्ठिर मोमासक १०. चदिक छन्दोमोमांसा-युधिष्ठिर मीमांसक । नया सस्करण १५.०० । ३०.००, साधारण २००० २-०० -- ·४०-०० ११. यजुर्वेद का स्वाध्याय तथा-पशुयज्ञ-समीक्षा-लेसक ५० विश्वनाथ वेदोपाध्याय । वढिया जिल्द २०.००, साधारण १६.०० । १२. वैदिक-पीयूष-धारा-लेखक श्री देवेन्द्रकुमारजी कपूर । चुने हुए ५० मन्त्रो की प्रतिमन्न पदार्थ पूर्वक विस्तृत व्याख्या तथा अन्त मे भावपूर्ण गीतो से युक्त । उत्तम सस्करण १५.००, साधारण १०-०० । कमकाण्ड-विषयक ग्रन्थ १३ बौधायन-श्रौत-सूत्रम् (दशपूर्णमास प्रकरण)-भवस्वामी तथा सायण कृत भाष्य सहित (सस्कृत) १४. दर्शपूर्णमास-पद्धति -प० भीमसेन भाषार्य सहित । २५.०० १५ कात्यायनगृह्यसूत्र-मूलमान १६. सस्कार-विधि-शताब्दी सस्करण, ४६० पृष्ठ, सहस्राधिक टिप्पणिया, १२ परिशिष्ट । मूल्य लागतमात्र १२.००, राज-सस्करण १५-०० । सस्ता सस्करण मूल्य ५-२५, अच्छा कागज सजिल्द ७-५० । १७ वैदिक-नित्यकर्म-विधि-सन्ध्यादि पाचो महायज्ञ तथा बृहद् हवन मन्त्रो के पदार्थ तथा भावार्थ व्याख्या सहित । यु० मी० ३-००, सजिल्द ४.०० शिक्षा-निरुक्त-व्याकरण-विषयक अन्य १८. वर्णोच्चारण-शिक्षा-ऋषि दयानन्द कृत हिन्दी व्यारया सहित । ०-६० १६. शिक्षासूत्राणि-प्रापिशल-पाणिनीय चान्द्र शिक्षा-सूत्र २-५० २०. निरुक्त-रलोकवात्तिकम्-केरलदेगीय नीलकण्ठ गायविर- चित एक मात्र मलयालम लिपि में ताडपत्र पर लिखित प्रति के आधार पर मुद्रित । प्रारम्भ मे उपोद्घात रूप में निरुक्त-शास्त्र विपयक सक्षिप्त ऐतिह्य दिया गया है (सस्कृत)। सम्पादक--डा० विजयपाल विद्यावारिधि. । उत्तम कागज, शुद्ध छपाई तथा सुन्दर जिल्द महित। १००.०० २१. निरुक्त-समुच्चय-आचार्य वररुचि विरचित (सस्कृत)। -युधिष्ठिर मीमासक । १५.०० २२. अष्टाध्यायो- (मूल) शुद्ध-सस्वरण । २३. धातुपाठ-धात्वादिसूची सहित, शुद्ध ससरण । २४. प्रप्टाध्यायोशुक्लयजु. प्रातिशास्ययोर्मतविमर्श. (सस्कृत)- डा. विजयपाल विद्यावारिधि । ५०.०० २५ थामनीय लिङ्गानुशासनम्-स्वापक्ष-व्याख्यासहितम् । ८.०० ·३५. प्रार्याभिविनय (हिन्दी)-स्वामी दयानन्द । गुटका सजिल्द ३६. Aryabhivinaya-English translation and notes (स्वामी भूमानन्द) दोरङ्गी छपाई । जिल्द ४.००,सजिल्द देव वासिष्ठ कृत प्राध्यात्मिक वैदिक भाप्य (४ भाग)1 प्रति भाग २६. अप्टाध्यायी-भाष्य-(संस्कृत तथा हिन्दी) श्री पं० ब्रह्मदत्त जिज्ञासु कृत । प्रथम भाग २४-००, द्वितीय भाग २०-००, तृतीय भाग २०.००। २७. संस्कृत पठन-पाठन की अनुभूत सरलतम विधि-लेखक- श्री प. ब्रह्मदत्त जिज्ञासु । प्रथम भाग १०.००; द्वितीय भाग १०.००। २८. The Tested Easiest Method of Learning and Teaching Sanskrit (First Book)-यह पुस्तक श्री प० ब्रह्मदत जी जिज्ञासु कृत विना रटे सत्कृत पठन-पाठन को अनुभूत मरलतम विधि' भाग १ का अंग्रेजी अनुवाद है । अग्रेजी भाषा के माध्यम से पाणिनीय व्याकरण मे प्रवेश करने वालो के लिये यह आधिकारिक पुस्तक है। कागज और छपाई सुन्दर, सजिल्द । मूल्य २५-०० २६.-महाभाष्य-हिन्दी व्याख्या, यु० मी० । प्रथम भाग ५०-००, द्वितीय भाग २५-००, तृतीय भाग २५-०० ३०. उणादिकोप--ऋ द० स० कृत व्याख्या, तथा प० यु० मी० कृत टिप्पणिया, एव ११ सूचियो सहित । अजिल्द १०.००, ३१. देवम् पुग्षकारवात्तिकोपेतम्-लीलाशुकमुनि कृत। १०.०० ३२. भागवृत्तिसकलनम्-अष्टाध्यायी की प्राचीन वृत्ति। ६०० ३३. काशकृत्स्न-धातु-व्याख्यानम्-संस्कृत रूपान्तर । यु० मी० १५-०० ३४. संस्कृत-धातुकोश-पाणिनीय धातुओ का हिन्दी में अर्थ १०-०० अध्यात्म-विषयक ग्रन्थ मूल्य ४-०० ६-०० सजिल्द १२-०० निर्देश । स० युधिष्ठिर मीमासक । १५.०० ·मूल्य ४५०० ३८ श्रीमद्भगवद्-गीता-भाष्यम्-श्री प० तुलसीराम स्वामी ६.००। नीतिशास्त्र इतिहास-विषयक ग्रन्य ३६. शुक्रनीतिसार- व्याख्याकार श्री स्वा० जगदीशानन्द जी सरस्वतो। विस्तृत विषय सूची तथा श्लोक-सूची सहित । उत्तम कागज,सुन्दर छपाई तथा जिल्द सहित । ४० सत्याग्रह-नीति-काव्य-प्रा० स० सत्याग्रह १९३६ ई० मे हैदरावाद जेल में प० सत्यदेव वासिष्ठ द्वारा विरचित । हिन्दी व्याख्या सहित । ५.०० ४१ संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास-युधिष्ठिर मीमासक कृत । अप्राप्य । नया सस्करण छप रहा है । ४२ सस्कृत व्याकरण गणपाठ की परम्परा और प्राचार्य पाणिनि-लेखक-डा. कपिलदेव शास्त्री एम० ए० । सजिल्द १५-०० ४३ ऋपि दयानन्द के पत्र और विज्ञापन-इस बार इस मे ऋपि दयानन्द के अनेक नये उपलब्ध पर और विज्ञापन सगृहीत किये गए हैं । इस बार यह सग्रह चार भागो मे छप रहा है। प्रथम दो भागो मे ऋ० द० पत्र और विज्ञापन प्रादि सगृहीत है। तीसरे पौर चौथे भाग मे विविध व्यक्तियो द्वारा ऋ० द० को भेजे गये पत्रो का सग्रह है। प्रथम भाग-३५-००, दूसरा भाग ३५-००) तीसरा भाग ३५.००, चौथा भाग छप रहा है। ४४ विरजानन्द-चरित-लेखर-प० भीमसेन शास्त्री एम० ए. 1 नया परिवर्धित और शुद्ध सस्वरण । ४५ ऋषि दयानन्द और प्रायंसमाज पो सस्पत-साहित्य को देन-लेखक-डा० भवानीलाल भारतीय एम० ए० । सजित्द १५.०० दर्शन-पायुर्वेद-विपयर प्रत्य ४६ मोमासा-शायर-भाष्य-प्रापंमतविमगिनी हिन्दी व्याख्या। च्याम्यावार-युधिष्ठिर मोमासर । प्रथम भाग-मूय ४०.०० द्वितीय भाग ३०.००, तृतीय भाग ५०.००, चौथा भाग यन्त्रम्य । ४७ नाही-तत्यदर्शनम्-श्री प० मत्यदव जी वागिष्ट । ३०.०० रामलाल पपूर ट्रस्ट वहाँनगद, जिता-मोनीपत (हरियाणा) १३१०२१