·REPRINT FROM TIE PANDIT. वेदार्थसंग्रहः। वेदान्तप्रकरणग्रन्थः। श्रीभाष्यकारेण श्रीक्षमता भगवद्रा- मानुजाचार्येण प्रणीतः। सत्संप्रदायाचार्यपण्डितखामिश्रीराममिश्रशास्त्रि। वेदव्यासापरनामधेयश्री ६ सुदर्शनसूरिप्रणांत- तात्पर्यदीपिकाख्यव्याख्यया संवलितः। स. सं. पं. स्वा. श्रीराममिश्रशास्त्रिणा संशोध्य मुद्रितः । VEDARTHA SAMGRAHA WITH THE GLOSS CALLED TATPARY ADIPIK A BY SUNDARSANASURI BY S. SOM, P. S. RAMA MISRA SASTRI PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES. PUBLISHER: DR. JAGANNATH PRASAD M. B. B. S. PROPRIETOR E. J. LAZARUS & CO." BOOKSELLERS AND PUBLISHERS. 52, Benares Cantt. PRINTER-SHIVA RAMA PROPRIETOR THE NATIONAL PRESS 52, BEN AKES CANTT. SECOND EDITION 1924 ALL RIGHTS RESERVED. काश्याम्। दी नेशनल प्रेस-नामकमुद्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः।

·。 ·भूमिका। ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥ सगुणविद्येव विद्या, देशविशेषाविच्छिन्नः श्रीपतिरेव प्राप्यःप्राप- कश्च, तत्प्रपत्तिरेव परमोपायस्सा च ज्ञानसाध्या, तच्च ज्ञानं भक्त्यु- पासनादिपदव्यपदेश्यं सगुणविद्यास्वरूपमेव, सर्वास्वप्युपनिषत्सु विदिनोपक्रम्योपासिनोपसंहारदर्शनाटुपासिनोपक्रम्य विदिना चोपसं- हरणात् । न च विद्यनुरोधादुपासिरेव विद्यर्थ इति वाच्यम् उपास- नाया विशेषज्ञानरूपतया तदनुरोधेन सामान्यार्थकस्य विदेरेव तदर्थ- कतायाः समुचितत्वात् । एतत्तत्त्वं चान्तः प्रविश्य विवेचितमस्माभिः स्वीयब्रह्मसूत्रवृत्ताविति ततो द्रष्टव्यम् । भक्तिश्च-वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् । विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः ॥ ईत्युक्तरीत्या न संन्यासनियता, नापि यत्किञ्चिदेकवर्णनियता, किन्तु स्वस्ववर्णाश्रमनियता कर्माङ्गक ज्ञानमेव ज्ञानं न तु नैष्कर्म्य, नापि ज्ञानकर्मणोः समसमुच्चयः इत्याद्यर्थजातनिरूपणपरां ब्रह्मसूत्रचतुरध्यायीं व्याख्यातृदोषदूषितामुपलभ्य सूत्राक्षरार्थनिरूपणपराः टङ्क-द्रमिड-मारु- चिप्रभृतयः पूर्वोक्तार्थप्रतिपादनैदम्पर्येण वाक्य-भाष्यादिग्रन्थान रचया- चक्रुर्बोधायनीयवृत्तिमनुसरन्तः। निरास्र्थश्च शतधा सहस्रधा श्रुत्या युक्त्या च निर्विशेषब्रह्मवाद, नैष्कर्म्यवाद, जगन्मिथ्यात्ववाद, भक्ति- निरपेक्षज्ञानमात्रान्मोक्षवाद, विश्वसृजोऽपारकल्याणगुणाफरस्य स्वा- भाविकज्ञान-क्रिया-बलैश्वर्यसंपन्नस्य नैर्गुण्यवाद, सर्वात्मैक्यवाद, देवतात्मैक्यवादं, त्रिकैश्यवाद, त्रिकतुल्यतावादमित्येवमादिमोक्ष- प्रतिद्वन्द्विवादजातम् , अपूपुषश्च प्रतिपिपादयिषितं वैदिकमर्थजात- * विद्ययोः परापरविभागस्तु ब्रह्ममापकत्व-तदप्राकत्वाभ्यामिति, सर्बवेदान्तार्थनिष्कर्षणमुखेन प्रत्य पीपदाम ब्रह्मसूत्रवृत्तिषु । + कौषीतज्युपनिषदि सुस्पष्टमिदम् । + स्वभ्यस्तगीतार्याः अञ्जसा श्रद्दधते । यथाहुराचार्याः ब्रह्मप्राप्न्युपायपूच शास्त्राधिमततत्त्वज्ञान- र्वकस्वकर्मानुगृहीतभक्तिनिष्ठा-साध्यानधिकातिशयप्रियविशदतमन- त्यक्षतापनानुध्यानरूपपरभक्तिरेवेति ।।

·२ भूमिका। मिति न किंचिदवशिष्टं विशिष्टं येन ग्रन्थारम्भः सफलस्सम्भा- व्येतापि । मोक्षस्य घण्टापथस्वरूपो भक्तिमार्गस्तु स्ववर्णनियता- चरणप्रदर्शनपुरस्कारेण सभ्यावगमितो बकुला* भरणमुनिभिः । ते हि युगहासानुरूप्येण चतुर्थवर्णे स्वजनिमवलम्य (शूद्रयोनावहं जातो नातोऽन्यद्वक्तुमुत्सहे) इति सनन्सुजातीये विदुरोक्त रीत्या कार्य- विशेषप्रसाधनाय स्वपरिगृहीताहिजयोन्यनुसारेण .. वेदाक्षराण्य संगिरमाणा दध्नोघृतमित्र सस्मृतीतिहासपुराणानां सशिरस्कवेदानां भवान्तराधिगतज्ञानतया वा भगवदवतारतया वा, प्रातिभप्रतिमान- भासितार्थतया वा सारभुन्मथ्य सुप्राचीनद्राविडभाषयैवोपनिववन्धुः । ता हि भवभयाभितप्ताः सारमादित्समानाः सुखमासेवन्ते, अभिदधते चन्द्राविडोपनिषदः इति ताभिरमूभिभिर्वेदार्थनिष्कर्षणमुखेन जिज्ञासवो द्विजाः, अद्विजाश्चोपकारमुपयापिताः । तथाऽपि बोधायनी- यवृत्तेरतिविस्तरेण पिलोपात्-टङ्काचार्यनिर्मितवाक्यग्रन्थस्याविरतर- तया, द्रमिडाचार्यभाप्ये चाधुनिकीनां शङ्कराचार्य-यादवाचार्य--भा- स्कराचार्यादिभिः स्वमत्युत्प्रेक्षितानामनल्पसार युक्तीनामनिराकरणाद् द्राविडोपनिषदां चातिप्राचीनभाषानिबद्धतया सर्वानुपकारकत्वाद् वेदार्थसंग्रहं नाम ग्रन्थं जग्रन्थुराचार्याः। तदिदं ग्रन्थरत्नं प्रथमतो- निर्माय आचार्यास्तस्य याथार्थ्यनिर्णयाय वेङ्कटाद्रिनाथं भगवन्तं विष्णुमर्पयाञ्चक्रुः यथोक्तं टीकातैव-श्रीभाष्यकृदुपन्यस्तो यः श्रीशैलपतेः पुरः। वेदार्थसंग्रहस्यास्य कुर्मस्तात्पर्यदीपिकाम् ॥ इति, स च भगवानस्थ ग्रन्थरत्नस्य साक्ष्ये प्रत्यक्षतामाप इत्यलौकिकममुं षकुलाभर वापदेन श्रीशठकोपाचार्याविवक्ष्यन्ते, तेहि भगवत श्रीकृष्णस्यतेना गुण पात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोधामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्-इति श्रीभागवतोक्तोल्या भगवत्पाद- परिवङ्गविमुखे पृथ्वीपरिष्य के जाने दशादिमान्यतीत्यसमुत्पेदिरे रचयाचश्च सहमगीती: सर्वशास्त्रार्थसारगर्भा अतिप्राचीनतामिल- पदवाच्यषभाषयेति। मिडभाष्यं तु सुप्राचीन मेतेभ्यः अत एव शारोपनिषद्भी- व्ये सूत्रभाष्येऽपि च तन्मतमनुरणितम् * इदमनपसारस्वाभिधानं माघामपेक्षग।

·३ भूमिका। व्यापारमवलोक्य तदानीन्तनरमत्सरैराचार्यः श्रीदरामानुजाचार्याः ब्रह्म- सूत्रेषु भाष्यनिर्माणाय भृशमभ्यार्थिवत । तेऽपि चासेतुहिमाचलमचञ्च- लस्वप्रचारानवरुद्धसर्वदिङमण्डलानुपाधिबाद-मायावाद ब्रह्माज्ञानवा- दान वितताहनकुहनाकषायदुथुक्तिमान् बहुशाखप्रशाखा बौद्धा- द्विपक्षनिराकरणपराणां* श्वश्रूभिक्षाप्रतिक्षेपप्रायाननन्यनिरसनीयानवधृ- त्याचार्याणां प्रार्थितार्थसिद्धये प्रसेदुः। स्फुटमिदमेतेन यदयं वेदार्थसंग्रहः श्रीमाप्यात्पूर्वमेव प्रन्थित इति । श्रीभाष्ये तत्र तत्र वेदार्थसंग्रहनामोल्लेखानुल्लेखाच वेदार्थसंग्रह श्रीभाष्यनानोऽपि चायमर्थः सिध्यति । यद्यपि वेदार्थसंग्रहप्रतिपाद्या प्रतिक्षेप्याश्चार्था भगवद्भिर्यामुना- चार्यपादैः सिद्धिात्रयेऽभिहिताः प्रतिक्षिप्ताश्च, तथाऽपि तत्रास्ति ताद- शोऽर्थसंक्षेपो येन तत्र परमनिपुणानामेवोपकारसंभवोनेतरेषामिति न तेनोप्यस्य गतार्थतेत्यालोच्य जिज्ञासुजनसौकर्याय अस्यापूर्वव्युत्पाद- कस्य ग्रन्थस्य प्रकाशने प्रवृत्तिस्साधीयसीति । आशासे च कलावपि बलादेतेन भगवति समुत्पन्नभक्तिशेमुषीका जनाः सहसा संसारतापान जारिति॥ सततकलहप्रिये प्रास्ता केचित् श्वभू-स्नुषे तयोरादिमा गृह- म पहाय गृहान्तरं गता तदानीमेव कश्चन भिक्षुर्भिक्षार्थी स्नुषया भिक्षां न दास्यानि याहीति प्रत्युक्तः, तेन भिक्षुणा मार्ग संमिलिता श्वभूर्लब्धभिक्षोऽसीति पृष्टपती स तु बिनीतो नेत्युवाच, तं वसा भायाहि गृहमित्युदितपती स तु समुत्पन्नाधिकतृष्णस्तदभ्यर्थनया तया साकमेव पुनगुहमायातस्तदा पा श्वश्रूः स्नुषो प्रहरं यावद विक्षिप्त- बत्ती का भवती यया हस्त मायातया गृहस्वाम्यकामया मयि ध्रिय- माणायामेव भिक्षुः केवलं कणान् कामुकोविमुखीकृत इत्यादिदुर्वाद- जातं सरोपहङ्कारमवादीत् इदं सर्वम व लोका समुत्पन्नाधिकभिक्षाशो भिक्षुश्चिरं तस्थौ, न च सा तं किम प्युक्तवतीति स स्वयमेव मातरई प्रतीक्षे यावदाज्ञां भवत्या इति व्याजहार । तं चैवं वदन्तं सा परम- कार्पण्या चण्डी साधो प्रभो भिक्षुषर गादि याहि क्षमस्व स्थरस्थ मा विलम्बस्व नाहं भवन्तं भिक्षां दातुं प्रत्यार्तितवती कालविलम्ब क्लेशं चापबीभवं, किन्तु परम कृपणप्रकृतिमनभिजातां दरिद्रोदर.

·, भूमिका। हारीताऽन्वयसंभवस्य श्रीदकेशवसोमयाजिनो द्राविडब्राह्मणस्य सुतः श्रीदकान्तिमतीगर्भसंभवः श्रीमानयमस्मदीयो मुमुक्षजनजीवातुः परमाचार्य श्रीरामानुजाचार्यः-मेषेचैत्र शुक्लपक्षे पञ्चम्यां गुरुवासरे। मध्याह्न कर्कटे लग्नानक्षत्रे रुद्रदैवते ॥ इति रुद्रदैवते पुनर्वसौ मद्रास- प्रान्ते भूतपुर्या वेदार्थसमुद्धरणाय जनि लेभे । आसीदसावविकलःशेष इति कृतसुकृतसहस्राः परिमृषमतयः श्रद्दधते । आचार्याणां मातुला:श्रीरामायणार्थोपदेष्टारो गुरवश्च श्रीशैलपूर्णा- चार्याः । महापूर्णाः समाश्रयणगुरवः। गोष्ठीपूर्णा रहस्यार्थोपदेशाचा- र्याः । अमीषां सर्वेषामपि गुरवोभगवन्तो यामुनाचार्याः, तदाचार्याः श्रीराममिश्राचार्याः । तदाचार्याः श्रीदपुण्डरीकाक्षाः । श्रीरामानुजा- चार्यप्रणीता ग्रन्थाः-श्रीभाप्यं, वेदार्थसंग्रहः, वेदान्तसारग्रन्थः, वेदा. न्तदीपः, गीताभाप्यं, नित्याराधनविधिः । श्रीगद्यम्, शरणागतिगद्यम्, वृहद्गद्यमिन्येते ज्ञायन्ते। श्रीरामानुजाचार्याः कदाऽवतेरुः किमकार्षुः कस्मादपाठिषुः, के कति च तेषां शिष्या अभूवन्निति, कियन्तमनेहसम- वात्सुः कुत्र चेति । कियन्तं कालं गार्हस्थ्यमवालम्विषत, कस्य हेतोः कदा च संन्यास्थनित्यादि सर्व निरूपितमस्माभिराचार्यपरिचर्याया- मिति तत्र द्रष्टव्यम्। दरीसम्भवामेना गृहस्थाम्यकामा स्नुषां दर्शयितु निजाधिकारवैभवं, यद् भर्तृगृहे कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमहमेव मभवामि न भवतीति । कथमसावनपनीतीद्वाहमङ्गलकङ्कणा कं चिद् भिक्षुमपि भिक्षायै नेति वदेत् नेत्यपि वदेयं चेदहं सा गृहस्वामिनीति । इदं श्वश्रूभिक्षाप्रतिक्षे. पन्याय शरीर, तदन बौद्ध पक्षप्रतिक्षेपकृतपरिकरैः कैश्चिदाचार्यवर- यमेव न्यायाझेऽन्वकारि । बौद्धषु योगाचारा:-इदं बाहां जगज्जातं क्षणिकविज्ञानात्मन्येव प्रविष्टं नेतोऽतिरिक्तो नाम कश्चनानुभव- नीयोऽनुभव एव तु रूपविशेषापन्नोऽनुभवनीयतामापेत्यातिष्ठन्ते तदिदं योगाचारमतंब्रह्मसूत्रेषु प्रतिक्षिप्तं तदेव च कैश्चिदमोभिर्वैदिकवेषैर्दू ष्टि सृष्टिवादं इस्तयहिठादवलम्बितमिति परिह सन्ति सन्तः । तत्साधु समर्थितं रवधूभिक्षाप्रतिक्षेपप्रायान् वादानिति । सर्वथा निर्विशेषब्रह्म- वादश्च यथा माध्यमिकमर्ममनीषितमर्थजालमनुकरोति तथा मत्स्य- पीपदाम ब्रह्ममीमांसासूचेष्विति तत्रैव द्रष्टव्यम् । * आत्मसिद्धिः, संविसिद्धिः, स्वप्रकाशसिद्धिरिति त्रयी सिद्धीनाम् ।

·भूमिका। श्रीभाष्यस्यातिगहनगभीरार्थगर्भतया तदर्थेषु बुद्ध्यवत- रणार्थ लोकसौकर्यार्थं च वेदार्थसंग्रहमुद्रणेऽपि अव्याख्यस्यास्य मुद्रणे नोद्देश्यसिद्धिर्जनानामेतदुदितार्थातिवैदूशिकत्वादित्यनुसन्धाय विधाय च मतिपशूनां स्वलनसम्भवस्थलेषु वैशद्यमियं तानपर्थ. दीपिका स्नेहपूर्तिपूर्णा जनाज्ञानतमस्तिरस्करणाय विष्णवे समर्पिता । एतस्यास्तात्पर्यदीपिकाख्यव्याख्याया रचयिता च सुप्रौढ- पाण्डित्योऽतिविस्टत्वरस्वकीर्तिकिरणधवलीकृतसर्वदिङमण्डलो वेद- व्यासापरनामधेयः श्रीदसुदर्शनसूरिः काञ्चीनिवास्तव्यो द्राविडब्रा- हणः-अयं च श्रीभाष्यकृतामाचार्याणां भागिनेयस्य वात्स्यकुलोद्भवस्य श्रीसुदर्शनगुरोः पौत्रस्य नाना श्रीवरदाचार्यस्य शिष्यः। अयं च परमकृतज्ञोऽत्रेदमेव पर्याप्तमुदाहरणं यदसौ सर्व- तन्त्रस्वतन्त्रप्रज्ञोऽपि श्रीभाष्ये श्रुतप्रकाशिकां नाम व्याख्या- मकार्षीत्-गुरुभ्योऽर्थो यो मया श्रुतस्तमर्थ धारयितुमेष मे प्रयत्नो न*तु वाग्वैभवख्यापनार्थ वा तर्ककार्कश्यक्रोडीकृतसर्वविपक्षपक्षदमनक्षम- ताप्रदर्शनार्थं वेति सन्दर्शयन् अतिप्रयासरचनीयामप्यमू टीकां श्रुत- प्रकाशिकां तेने, मेने च तत्त्वतस्तया, अस्ति चाल्पविस्तरा श्रुतप्रदीपि- कानामैतन्निमिव श्रीभाष्यव्याख्या परा। तत्त्वसारनाम्नाऽपि च अन्थोऽनेन निरमापि, श्रीसम्प्रदायार्थनिरूप- णपरः। * गुरुभ्योऽर्थः श्रुतः शब्देस्तत्प्रयुक्तैश्च योजितः । सौकर्याय बुभूत्सूनां संकलव्य प्रकाश्यते ॥ इति तेषां ग्रन्थः । न केवलमेषा विनीतिरीतिः श्रुतप्रकाशिकाचार्याणां परं भार- तवर्षीयाणामुदारचेतसां सर्वेषामपि विदुषां यथाऽऽहुरद्वैतसिद्धिकारा मधुसूदनसरस्वतीसूरयः सिद्धान्त विन्दौ-यदत्र सौष्ठवं किञ्चित्तद्गरोरेव मे न हि ॥ यदबासौष्ठवं किञ्चित्तन्म मैव गुरोर्न हि ॥ इति । सदर्यस्तु टीकाकृता श्रीनारायणतीर्थविदुषैवमुपवर्णित:-अत्र गन्ये सौष्ठवं गुणवत्त्वं सर्वार्थसंग्राहकत्वादिरूपं गुरोरेव न ममेत्यर्थः श्रुत्य- यतदनुकूलतर्काणां श्रीमदाचार्य परम्परामालगुरुमूलकत्त्वादिति भावः। अंसौष्ठवं भाध्यभामतीविवरणाद्यपेक्षयाऽपि कठिनत्त्वरूपं तन्ममैव न गुरोरित्यर्थः । अखिल विद्यामधीणतार्किकशिरोमणिभट्टाचार्यरीत्व - सरणादिति भावः ॥ इति ॥

·६ , भूमिका। एतस्य कालस्तु श्रीवेदान्ताचार्याणां समान एव यतोऽस्त्येषा प्रसिद्धिः-कदाचिदनुपनीतमतिमात्रबालं स्वभागिनेयं वेदान्ताचार्य समादाय काञ्चीपुरपुरन्दरस्य विष्णोर्दर्शनार्थमायाता बालस्य मातुला विद्यागुरवोवादिहसाबुदाचार्यास्तदानीं श्रुतप्रकाशिकाचार्याः शिष्या- नुपदिशन्तः श्रीभाष्यार्थमासन् सन्निहिता.मन्दिरे, ते च तदभ्युत्थानस- मादरव्यापृतास्तत्रय विससर्जुरध्यापनकार्य, कुशलप्रश्नादिना कालव्य- धाने च समुत्पन्ने कुत्राद्य भाप्यपाठः समापित इति शिष्यानप्राक्षुः-- ततश्च तेभ्यः पूर्वमयममलमतिस्सुरगुरुर्वेदान्ताचार्यः--अयमसौ विषयो यत्र भाष्यपाठावसानमिति विषयविशेष सहसैव निरदिशत् तदाकर्ण्य जातपुलकाः श्रीश्रुतप्रकाशिकाचार्या आशीभिरमुं समयूयुजन्नपूपुजैश्चै- तदीयां सुमेधसो मेधां प्रतिभां च, मेनिरे च तेन बालेन भाविगुरुणा सनातनाविच्छिन्नसम्प्रदायसमृद्धिमिति किंवदन्ती। तेन वेदान्ताचा- र्याणां समय एवैषां समय इति विभावयामः अयं श्रीमान् वेदान्ताचा- योऽनन्तसूरिसूनुः श्रीमतोतारम्मागर्भजो विष्णुकाञ्च्यां दीपिकेश्वरसं- निधौ तूपलनामकजनवासे न्युवास वैक्रमत्रयोदशशतके इत्यादि सुस्पष्टमस्ति। निर्ममे च षड्विंशत्युत्तरैकशतं ग्रन्थरत्नानामिति । विशेषस्त्वत्रत्यो मदीयाचार्यपरिचर्यायामनुसन्धेयः ।। एतस्य ग्रन्थस्य शोधनसमये मद्रासप्रान्तादायातमेकं द्राविडाक्षर- पुस्तकमपरं च देवाक्षरपुस्तकडयमवलम्बितं, तत्रैकं सत्यसरस्वतीपुस्त- कालयस्थमपरं च ब्रह्मामृतवर्षिणीपुस्तकालयस्थमिति त्रितयम् । आशासे चामुष्य सर्वस्य प्रयत्नस्य साफल्यं दरदराजकृपया अम- त्सरेषु निरूपकेविति। पौषशुक्लकादश्यां सत्सम्प्रदायाचार्यः वृहस्पती पण्डितखामिराममिश्रशास्त्री, वाराणसीनिवासनिबद्धप्रवृद्धसमादरः॥ सं.१६५०। काश्यां दशाश्वमेधे अगस्त्यमुन्याश्रमाश्रमः। सन्तु नः शुभाशिषः पूर्वाचार्या इति प्रणिहितमना भृशमभ्यर्थयते ।

·श्रीमते रामानुजाय नमः। सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । 4.० ७० .. ००० ००० ००० .. .... मङ्गलं, मङ्गलश्लोकार्थनिरूपणं, प्रसङ्गतोयादव-भास्कर- शाङ्करमतव्यावृत्तिप्रदर्शनम् ॥ पृष्ट । पंक्ती स्वपक्षसंक्षेपः। तत्रान्तराले जीव-तदन्तर्याम्युभयस्वरूपनिरूपणम् । शाङ्करपक्षसंक्षेपः। १२। २ भास्करपक्षसंक्षेपः। यादवपक्षसंक्षेपः। शाङ्कर*पक्षप्रतिक्षेपः। तत्र जीवात्मनोब्रह्मशरीरत्वाभिधानम् ।... शरीरशरीरिभावेन जगतोब्रह्मात्मकत्वव्यवस्थापनम् । सर्वशब्दानां ब्रह्माभिधायकत्वव्यवस्थापनम् । ब्रह्मणोनिविशेषस्वरूपत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । शब्दस्य निर्विशेषवस्तुबोधकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ज्ञानस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वतःसिद्धयङ्गीकारेऽध्यासानुपपत्ति- व्यवस्थापनम् । निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्यापि सविशेषसाधकत्वव्यवस्थापनम् । भेदाभेदव्युदासः। ५०। ६ वेदान्तवाक्यानामितरविशेषव्यावृत्तिपरत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ५२ । १३ एकाद्वितीयैवकारपदानां सार्थक्यप्रदर्शनम् । असत्कार्यवादनिरासश्रुतीनां माध्यमिकपक्षप्रतिक्षेपपर- त्वानुपपत्तिप्रदर्शनम्। ६०। २ परमते अधिष्ठानापारमार्थेऽपि भ्रमसमर्थनम् । ब्रह्मणः सविशेषत्वनिषेधकत्वेन प्रतिभासमानानां श्रुति- सूत्राणामर्थकथनम्। ६२ । १८ • श्रीयामुनाचार्य सिद्धिधयेऽभिहितः । ... ... ... D... ...

·२ ... ... ... ८२।१ ... ८८।६ सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । पृष्ठे । एक्तो निर्विशेषाद्वैतस्य युक्तिविरुद्धत्वोपदर्शनम् । स्वमते ज्ञानसंकोचविकास समर्थनम् । ... अविद्याया दोषरूपत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । एकजीववाद-तन्निराकरणे । ७८.१२. अविद्याया निवर्तकानुपपत्तिनिवृत्त्यनुपपत्तिश्च । ७8 । १० कतकरजोनिवृत्तिन्यायेनाविद्यानिवृत्त्यनुपपत्तिसमर्थनं पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षप्रतिक्षेपश्च । ज्ञात्रनुपपत्तिप्रदर्शनम्। भेदनिवर्त कैक्यज्ञानसामग्रीसंवलनासंभवव्यवस्थापनम् । शास्त्रस्य जगन्मिथ्यात्वप्रमापकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनम् । ... भास्करपक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपः। यादवप्रकाशपक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपः । ६४।२६ भास्कर-यादवयोः परस्परविशेषनिरूपणं च । सामान्यतो वस्तुमात्रे भिन्नाभिन्नत्वानुपपत्तिनिरूपणम् । १७।१६ प्रकारीभूतजात्यादेरेव भेदव्यवहारहेतुत्वसमर्थनम् । भेदाभेदबोधकश्रुतीनां निर्गलितार्थकथनम् । तत्-त्वम्पदयोर्मुख्यवृत्तत्वाभिधानम् । मतान्तरेऽर्थासंगत्यभिधानम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिनानुगुण्यसंरक्षणार्थ सर्वस्य चिदचिद्वस्तुनोब्रह्मप्रकारत्वसमर्थनम् । १०६ । २५ ब्रह्मणः सर्वप्रपञ्चोपादानत्वेऽप्यपरिणामित्वसर्वात्मकत्व- समर्थनम् । ११४। १ सृष्टिप्रलयशब्दार्थनिरूणं तत्र प्रमाणं च । ११६ । १३ परमात्मनोमुख्यकारणत्वं शब्दानां च तत्र मुख्यवृत्तत्वम् । आत्मशरीरभावनिरूपणं परमात्मनः सर्वशब्दवाच्यत्वं- तत्र प्रमाणंच। ११६ । १६ स्वोक्तार्थसंक्षेपमुखेन वेदान्तार्थनिरूपणम् । १२४।१६ ब्रह्मस्वरूपनिरूपणं तस्य सविशेषत्वाख्यानम् । तत्र प्रमा- णोपन्यासश्च । १३०। १ आपाततोविरुद्धार्थानां श्रुतीनों वस्तुतोऽर्थनिरूपणेन mv ... १०६ । २२ कलहप्रशमः।

·सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्थ विषयसूचनिकापत्तम् । ३ पृष्ठ । पंक्तौ मन्दधियामर्थानममसौकर्याय श्रुतिपसिद्धभेदवादाभेदवा- द-भेदाभेदवादानां स्वरूपनिर्देशः ।... १३६ । २३ मोक्षहेतुभूतात्मैक्यज्ञाननिरूपणं श्रुतिसामअस्यरक्षणं च । स्वोक्तार्थे श्रद्धातिशयाय अतिप्राचां टकुद्रभिडादीनां वा- क्योपन्यासस्तदर्थनिरूपणं च । १४३। २ परमात्मनोऽन्तर्यामित्वेऽपि विधिनिषेधशास्त्राणां साफ- ल्यं तत्र प्रमाणेच सिद्धोपायाश्रिता हि भागवता इत्युपायस्वरूपविशदीकरणम् । १४७ । ३ भगवद्बोधायनोक्तरीत्या कर्मसंवलितज्ञानस्य मोक्षहेतुत्व- व्यवस्थापनं तत्र परमगुरूणां भगवद्यामुनाचार्यपा- दानां संमतिप्रदर्शनं तदर्थस्य श्रुत्युपष्टम्भेन प्रामा- णिकत्वव्यवस्थापनं च । १४८।२० भक्ति--ज्ञानशब्दार्थनिरूपणं, भक्ति--ज्ञानयोः कार्यकारणभाव- प्रदर्शनं वर्णाश्रमधर्माणां मोक्षनिर्वाहकत्वव्यवस्थापनंच । १५२। १ निर्विशेषवाक्यार्थज्ञानानात्मकभक्तरेव मोक्षोपायत्वं तत्र भगवद्वोधायनादिसंमतिप्रदर्शनं च । खव्यवस्थापितार्थविपरीतार्थाभिधायिनामनादेयत्वं तत्र प्रमाणं प्रसङ्गतोराजसादिशास्त्रनिरूपणं च । १५३ । २१ पुराणोक्तार्थानां ब्रह्मणोपदिष्टत्वं परस्परविरोधे पुनरर्थ- व्यवस्थापनप्रकारश्च। १५८। १२ कारण वाक्यस्थत्रझरुद्रेन्दादिपदेष्वर्थनिर्णयाभिधानम्।... १५६।१४ कारणवाक्यस्येन्द्रादिपदानां शास्त्रदृष्टयोपदेशसमर्थन। तदर्थसमर्थनार्थ श्रीरामायणमहाभारताडुपन्यासश्च । १८३ । २० देवतात्रयसाम्यशङ्कानिरासः। १६६।१८ ब्रह्मादीनां कर्मवश्यत्वाभिधानं भगवतोवासुदेवस्य तु स्वेच्छयाऽवतारमात्रं न तु कर्मवश्यत्वमप्राकृत- देहसम्बन्धश्च । सिद्धोपायस्वरूपवादिनां भागवतानां सिद्धार्थे व्युत्प- त्यभावपक्ष आक्षेप्य इति मीमांसकमतोपन्यास. तन्निराकरणे।

·- 20 ... २२४ । २७ सटीकस्य वेदार्थसंग्रहस्य विषयसूचनिकापत्तम् । पृष्ठे। पंक्तौ प्रौढिन्ना सिद्धार्थे व्युत्पत्त्यभावपक्षेऽपि क्षत्यभामओपपादलम् । २०७ । १६ कार्यवाश्चार्थवादिमीमांसकमतप्रक्षेपः। २०६ । २३ पराभ्युपेतशेषशेषित्वनिरुक्तिनिराकरणम् । २१७। ३ शेषशेषित्वनिरुक्तिस्तत्समन्वयचोदाहरणेषु । २१८। ३ स्वर्गकामादिपदानां प्रामाकराभिमतनियोज्यविशेषार्थ- कत्वपक्षव्युदासः। अपूर्वादिकल्पनामुदस्य नारायणस्यैव कर्मफलप्रदत्वं- तत्र द्रमिडाचार्यवचननोपन्यास-तदर्थकथनम् २२२। १ लिङर्थविशदीकरणम्। आराध्यदेवतायाः फलप्रदत्वसमर्थनम्... २२५। १७ कौषीतक्याद्युपनिषत्सुप्रसिद्धनित्यविभूतिसमर्थनम् । २३०। ८ प्रसङ्गतः स्तोत्र-शस्त्राद्यभिधानम् । २३४। २६ देशविशेषावच्छिन्नस्य भगवतः प्राप्यत्वसमर्थनम् । २३६ । १५ प्रसङ्गतोवेदप्रामाण्यव्यवस्थापनम् । २५२। १८ पौरुषेयापौरुषेयवाक्यविभागस्तत्स्वरूपनिरूपणं च । २५४।२४ अन्थार्थसंग्रहव्याजेन अनन्तकल्याणगुणाकरस्य भगवतः सर्ववेदान्तवेद्यत्वाभिधानम् । २५६ । २२ मन्दधियामनुस्मरणार्थ भगवद्भक्तेरुपायत्वान्याख्यानम् । २५६ । १८ भगवत्पारंतन्त्र्यलक्षणमोक्षस्य शरीरात्माभिमानिनाम- निष्टत्वेऽपि आत्मज्ञानां तस्यैवेष्टतमत्वसमर्थनम् । २६२। १० शास्त्रस्योपायप्रतिपादनप्रावण्याद् भक्त श्वासाधारणो- पायत्वाद् भक्तयात्मकोपायप्रतिपादनमुखेन प्रक- रणसमाप्तिः। खनिर्मितप्रकरणस्य प्रमाणतन्त्रेषु साफल्याशंसनम् । २६३ । २३ टीकाकर्तुमिजाहङ्कारनिरासपूर्वकं गुरुगौरवावेदनम् । २६७।१८ श्रियै नमः। श्रियै नमः। श्रियै नमः। ... m- ...

·श्रियै नमः। श्रीपतये नमः । श्रीमते रामानुजाय नमः। नमोनमो यामुनाय यामुनाय नमोनमः। नमानमो यामुनाय यामुनाय नमोनमः।। यस्मिंश्चिरन्तनगिरामिह तत्परत्व- तत्तत्प्रलम्भनविमूर्छितशोकहानम् । आयत्तमस्ति भववारिधिपोतपादो रामानुजार्यमुनिरेष जयत्यजत्रम् ॥

·No text on this page.

·श्रियै नमः श्रीपतये नमः । पूर्वाचार्येभ्योनमः । नमो वेदान्तविशदीकरणदीक्षाय परमगुरवे बोधायनमहर्षये ॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । भगवद्भाष्यकारेण तात्पर्य दीपिकायुक्तो कृत्तीवेदार्थसंग्रहः। जीयात्सुमनसा मुदे ॥ अशेषचिदचिद्वस्तुशेषिणे शेषशायिने । निर्मलानन्तकल्याणनिधये विष्णवे नमः ॥१॥ श्रीमते रामानुजाय नमः । श्रीमते हयग्रीवाय नमः। श्रीश्रीनिवासमहागुरवे नमः । पूर्वाचार्येभ्यो नमः । वरदं द्विरदाद्रिशेखरं कमलाया दयितं दयानिधिम् । सकलार्थिजनार्थितप्रदं प्रणमामि प्रणतातिहारिणम् ॥१॥ कृत्वा नवयं निगमान्तभाष्यं निराकृतं येन भयं श्रुतीनाम् । प्रतारितानामवहुश्रुतस्तं रामानुजं योगिनमाश्रयामः ॥२॥ श्रीभाष्यकृदुपन्यस्तो य:श्रीशैलपतेः पुरः। वेदार्थसंग्रहस्यास्य कुर्मस्तात्पर्यदीपिकाम् ॥ ३ ॥ अशेषेत्यादिश्लोकद्वयेन प्रारिप्सितप्रकरणा(१)विघ्नपरि. समाप्त्यर्थं श्रोतणां तत्प्रसिद्ध्यर्थं च स्मृत्याचारप्राप्तं श्रुत्या मङ्गलमाचरति श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थमार्थः (२)प्रतिपाद्यसंक्षेपश्च क्रियते तत्रेष्टदेवतोपासनारूपमङ्गलाचारः स्वपक्षस्थापनरूप: (१) शास्मैकदेशसम्बद्धं शास्त्र कार्यान्तरे स्थितम् । माहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः॥ इति पराशरोपपुराणोक्तलक्षणलक्षितःसन्दर्भशेष प्रकरणपदेनेह विषयते॥ (२) समाधानार्थमादौ इति पा० । (244 ·२ तात्पर्य दीपिकायुक्तः प्रतिपाद्यसंक्षेपश्च श्रोत आर्थश्च क्रियते प्रथमश्लोकेन, स्पपक्ष च प्रतिपाद्यमुपायोपेयात्मकं तत्र सिदुवस्तुस्वरूपमुपेयं चतुर्य- न्तैः पदैरुच्यते, नमः शब्देनोपाय: सूच्यते, तत्रापेयस्य ब्रह्मण उभयविभूतिवैशिष्ट्य पूर्वार्दुनाध्यते, निर्मलेत्यादिपदेनोमय- लिङ्गत्वमुच्यते, तम्र विप्रतिपत्तिविषयस्य तत्त्वमसीति(१) वाक्य- स्यार्थनिष्कर्षणमुखेन लीलाविभूतिविशिष्टत्वमुच्यते, अशेषचि- दचिदस्तुशेषिण इति प्रथमपदेन जगह्मणे : सामानाधिकरण्यं शरीरशरीरिभावनिबन्धनं, शरीरत्वं च चेतनं प्रत्यनन्याहशेष- त्वम्, एवं सामानाधिकरण्यस्य शरीरशरीरिभावनिबन्धनत्वे सति हि भेदश्रुतिभिर्घटकश्रुतिभिश्चास्य वाक्यस्याविरोधः । अशेषपदं चेतनबहुत्वं दर्शयति कतिपयचेतननियन्तृ ताव्या- वृत्तिश्चानेन सिवयति, वस्तु-शब्देन परमार्थत्वं विवक्षितम्,अ- शेषवस्तुशेषिण इत्येतावताऽलं किमर्थं चिदचिच्छब्दप्रयोग इति चेदुच्यते-यादवप्रकाशमते सर्वमपि चेतनमेव तत्र घटादेश्चैत- न्यानभिव्यक्तिमात्रमेवेति न चिदचिद्विभाग इति तव्यावृत्ति- श्चिदचिच्छब्दाभ्याम्। किञ्च मायिमते जीवब्रह्मास्सामानाधि करण्यं स्वरूपै क्यनिबन्धनम्, अचिद्ब्रह्मणास्तु बाधार्थमिति- सामानाधिकरण्यस्य नैकरूपोऽर्थ इति तद्व्यावृत्तिश्चाभिप्रेता। किञ्च भास्करमते जीवब्रह्मणाभेदश्रुतय औपाधिकभेदविषघाः, अचिव्रह्मणाझेदश्रुनयः स्वाभाविकभेदविषया इति भेदश्रुत्यो नैकरूपोऽभ्युपगत इति तद्व्यावृत्तिश्चाभिता ॥ निःशेष इति वक्तव्ये अकारस्य मङ्गलार्थत्वादशेषेत्युक्तम् । एवं लोलाविभूतिविशिष्टत्वमुक्तं भवति, नित्यविभूतियोगमाह शेषशायिन इति, शेषशब्दः पत्नीपरिजनादेः प्रदर्शनार्थः ताच्छी- त्यार्थप्रत्ययान्तत्वात भोगविभूतिसंबन्धस्य स्वाभाविकतया नित्यत्वसभिप्रेतम् । एवमुभय विभूतिविशिष्टत्वमुक्तम् । प्रधाभ- यलिङ्गत्वमाह निर्मलानन्तकल्याण निधय इति' निर्मलश्चान- न्तश्च कल्याणनिधिश्चेति निर्मलानन्त कल्याण निधिः । (२) नि- गुणं निरञ्जनं । निरवद्यम् अपहत(३)पाप्मा । समस्तहेयरहितं ਭੈਣਾ ष्णपाख्य परं पदम् (४) इत्यादिषु ब्रह्मविशेषणत्वेन निर्दोष- (१) तत्त्वमस्यादिवाक्यस्येपि पा०। (३) प्रात्मा७ उ०२ । (२) वृह० उ० । ६२ । २१ । (४) वि० पु० १ । २२ । ५३ । S RAMA AatanAmAtes ·वेदार्थसंग्रहः। ३ त्यादिवाधिपदानांप्रयोगात् नैर्मल्यं हेयप्रत्यनीकत्वं निर्मलत्वम- नुकूलत्वं च परिच्छिन्नेषु केषुचित्प्राकृतवस्तुष्वप्यस्तीति तया- वृत्त्यर्थं सकलेतर(१)परित्यागपूर्व कप्राप्यत्वादिसिद्धयर्थ तदुपयो ग्यानन्त्यमाह अनन्तशब्देन, अनेन वाङ्मनमनिवृत्तिरूपार्थगु णनिषेधपरिहारश्चाभिप्रेतः॥ कल्याण शब्दोऽनुकूलषामित्वादत्रानन्दाभिधायी, न हि प्रतिकूलोपेक्ष्येषु कल्याणशब्दप्रयोगः । यद्वा अनुकूलवेदनीय त्वात्सर्वे गुणाः कल्याणशब्दवाच्याः निर्मलकल्याणशब्दाभ्यां सामान्य विशेषाभ्यां गावलीवर्दन्यायोऽभिप्रेतः, निधिशब्देन गुणगुणिमावो विवक्षितः, अनेना(२)नंन्दोब्रह्मेत्यादिष्वान न्दशब्दस्थानन्दिवाचित्वं सिद्धमित्यभिप्रेतम्, आनन्दं(३)ब्रह्म- णाविद्वानिति व्यतिरेकनिर्देशात् । एवं हेयप्रत्यनीकत्वकल्या. णगुणाकरत्वरूपाभयलिङ्गत्वं ब्रह्मण उक्त, विष्णुशब्दोधर्मिनि- देशकः अनेन शोषित्वमन्तर्यामित्वपर्यन्तमिति स्फोरितं रूया देवताविशेषनिर्णयश्च । एवं चतुर्यन्तैः पदैरुपेयवस्तु निरू- पितम् । अथोपायं सूचयति नम इति, मन्मना(४) भवमद्भक्तो- मद्याजी मां नमस्कुर्वित्यत्र मद्भक्त शब्दस्य प्रतिपदमन्वयेन नम- स्याया भक्त्यन्तर्भावात्, ध्यानार्चनप्रणामादिरिति हि वक्ष्यते । एवं देवतापासनारूपमङ्गलाचारः श्रोतः कृतः प्रतिपाद्यस्वपक्ष- स्थापनसंक्षेपश्चार्थतः कृतः ॥ १ ॥ परं ब्रह्मैवाझं भ्रमपरिगतं संसरति त- त्परोपाध्यालीढं विवशमशुभस्यास्पदमिति । श्रुतिन्यायापेतं जगति विततं मोहनमिद- न्तमा येनापास्तं स हि विजयते यामुनमुनिः ॥ २ ॥ अथ द्वितीयेनागुरूपासन रूपमङ्गलाचारः श्रोतः क्रियते, आर्थः प्रतिपाद्ये परपक्षनिरामसंक्षेपश्च क्रियते, तब पूर्वाद्धन परपक्षोपन्याससंक्षेपः उत्ताराद्धेन तन्निराससंक्षेपः । पर ब्रह्मैवे- त्यादि, परं हेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाकरत्वाभ्यां सर्वविल- (१) सकलचेतनाचेतनेति पा० (२) तै०. उ० भ० ६२ । (३) तै० ३० आन०४८। (४) अ०१८। ६५ ।

·४ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। क्षणम् । एवकारोविरोधं स्फोरयति-संश्रितदुरितापहरत्वेन तदिष्टफलप्रदत्वेन च यदाश्रयणीयं तदेवाज्ञानपरवशं चेत्को- न्या रक्षक इति भावः । अज्ञम्-अविद्यातिरोहितस्वरूपम्, अत एव भ्रमपरिगतं-विविधभेददर्शनशालि, संसरति-भेददर्श नरुतजन्मजरामरणादिसांसारिकदुःखभागीत्यर्थः । एवं शङ्करम- तमुपन्यस्तम् । अथ भास्करमतमुपन्यस्यते-तत्परोपाध्यालीढ- मिति, परशब्देनोपाध्यन्तरनिरपेक्षं स्वत एव प्रस्तुतब्रह्मव्यति- रिक्तत्वमुच्यते पराभ्युपगतमिथ्याभूताविद्यान्यत्वं च विवक्षि- तम्, आलोढं-संबद्ध, विवशं-कर्म परवशम् । अथ यादव- प्रकाशमतम्-अशुभस्यास्पदमिति, अचिद्गतपरिणामाहतारू पाशुभस्य चिद्ग(१)तापुरुषार्थान्वयरूपाशुपास्य चास्यदमित्यर्थः। जीवब्रह्माभैदस्य स्वाभाविकत्वाभ्युपगमान्न ब्रह्मण्यपुरुषार्था- न्धय इति वैषम्य दुर्वचम्, अभेदस्यापि स्वाभाविकत्वाभ्यु- पगमेनापुरुषार्थान्वयादिति भावः । अचिब्रह्मणा दाभेदौस्वा- भाषिको चिद्विह्मणास्त्वभेद एव स्वाभाविकः । भेदस्त्वौपा- धिकः । मुक्तावभेदवचनादिति भास्करमतं, चिह्मणारपि भेदा- भेदौ स्वाभाविको मुक्तौ भेदस्यापि निर्देशादिति यादवप्र- काशमतं, तस्मादुक्त एवार्थः । तत्राशुभस्यास्पदमिति न यादव- प्रकाशमतोपन्यासः । परं ब्रह्मेत्यादिपदेन शङ्करमतोपन्यासः । तत्परोपाध्यालीढमित्यादिपदेन भास्करमतापन्यासः । इत- रदर्थसिद्धमिति केचित् । तदानीमशुमस्यास्पदमित्यचिद्गता- शुभास्पदत्वमुच्यते । ततोऽपि पक्षत्रयोपन्यास इति निर्वाहा वरं कस्यचिन्मतस्यार्थसिद्धत्वादध्यवान्तरविभागस्य कल्यत्वा- पपत्तेः । इति-शब्दः पक्ष त्रयस्वरूपपरः । अथ तन्निराप्तसंक्षेपः-श्रुतिन्यायापेतमिति । श्रुति:-प्रमाण, तदनुग्राहकस्तोन्यायः तन्मतसाधकं तानुगृहीतं प्रमाणं ना- स्तीत्यर्थः । यद्वा श्रुतिन्यायापेतं तन्मतं प्रमाणतर्कविरुद्ध बाध- कतर्कानुगृहीतं प्रमाण मस्तीति भावः । तन्निरासे किङ्कारणमित्य- श्राह-जगति बिततमिति । श्रुतिन्यायापेतमिति प्रसिद्धत्वान्न त- निरासे यत्नः कार्य इति चेत्तत्राह-मोहनमिदंतम इति । तमाय- थार्थज्ञानावरणं, मोहनम् अपर(२)माथै सम्यगर्थधीहेतुः। अपास्तं (१) चिद्गतापुरुषार्थयोग्यतारूपाशुभस्येति पाo1 (२)धपार्थे इति पा०। - - -- ·५ - वेदार्थसंग्रहः। दूरत उत्सा रितमित्यर्थःपरमनिरासः । स होत्यादिना गुरूपा- सनमुक्त जयत्यतिबलोराम(१) इतिवत् स हि विज़यत इत्युक्तम् । अनेन प्राकरणिकार्थस्य साम्प्रदायिकत्वमुक्तं भवति । एवमार्थ स्वपक्षस्थापनं पर पक्षप्रतिक्षेपसंक्षेपं कुर्वता देवतागुरूपासनरूपो- भयविधंमङ्गलं श्रौतमाचरितं भवति तथा पूर्वैरनुष्ठितं नमस्कृत्य हृषीकेशं,(२)नमोमगवते तस्मैव्यासाये(३)त्यादिषु तथा च श्रुतिः यस्य देव (४) इत्यादि। अथ प्रथमश्लोकार्थमीषद्विस्तरेण वदन् ग्रा- करणिकमर्थं सप्रमाणकं प्रतिजानीते अशेष जगदित्यादिना ॥२॥ स्वपक्षसंक्षेपः । नशेषजगद्धितानुशासनश्रुतिनिकरशिरसिस- मधिगतोऽयमर्थः । जीवपरमात्मयाथात्म्यज्ञानपूर्वकव श्रमधम्मॆतिकर्तव्यताकपरमपुरुषचरणयुगलध्यानार्च- नप्रणामादिरत्यर्थप्रियस्तत्प्राप्तिफलः ॥ श्रयते नित्यमिति व्युत्पत्तिमिद्धन श्रुतिशब्देन वेदस्या:- पौरुषेयत्वान्नित्यनिदोषत्वमभिप्रेतं, निकर शब्देनाभिधीयमान- कृत्स्नशाखार्थपर्या लोचनं विवक्षितं, तत्राप्यनंन्यपरपरभागसिद्ध इति दर्शतितुं शिरः शब्दः। वक्ष्यमाणाभिप्रायेणायमर्थ इत्युक्तं, समधिगतः-सम्यगधिगतः अनधीतशाखान्तरार्थप्रतिपादकेति- हासपुराणादिभिस्महाधिगत इत्यर्थः । जगता मिथ्यात्वान्न अष. दभिमतापायोपेयपराः श्रुतयः, अपि तु निर्विशेषवस्तु ज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वप्रतिपादन परा इति शङ्कां व्युदस्यति अशेषजगद्धि- तानुशासनेति । जगद्धितानुशासनेति-जगद्वितज्ञापनप्रवृत्तस्य वेदस्य पूर्वमेव भ्रान्ते जगति प्रत्यक्षाद्यनवगतभ्रमान्तरोत्पाद- कत्वमनुपपन्न मित्यभिप्रायः । हितमुपायो पेयात्मकम् । अनुशा- सनं विविच्यज्ञापनम्, अनुपूर्वः शासिर्विविच्यज्ञापना दृष्ट, इति हि शाब्दाः । अशेषजगच्छब्देन सर्वाधिकारिण उच्यन्ते । हितानुशासनपरो वेदः कथं स्वर्गाद्यपुरुषार्थ पुरुषार्थ बोधयती- तिचेत् तत्तदधिकारिविशेषापेक्षया पुरुषार्थत्वमस्तीति तद्वग्ध- नं । तर्हि श्येनेनाभिचरन् यजेते(५)ति कथं पापतममत्यन्ताहितं- (१) राम० षु० स० ४२ । ३३ । (२) भार० १।१।२६। (6) भार० १ | १।३। (४) श्वेता० उ० ५। ३२ ५। (५) छा० उ।६।८। ।

·६ तात्पर्य दीपिकायुक्तः । कर्म विदधातीति चेत् उच्यते तच भक्ष्यविशेषैबालानिय शठान् वशीकर्तुम् । यदा देवब्राह्मणहिंसकादिदुष्टनिग्रहार्थत्वेन तस्य हिततमत्वमिति । यद्वा अभिचारादिकमाराध्यत्वतत्तत्फलप्र दत्वरूपभगवदैश्वर्यविशेषज्ञापनेन तदभिधायिशास्त्रस्य हितप- रत्वमिति । प्रथमश्लोके उपायस्यातिसंक्षेपेण सूचित्तत्वात्तं विस्त- रेण वदन् प्रतिज्ञातस्यार्थस्यशरीरमाह-जीवेत्यादिना, यद्वा याथात्म्यशब्देन तत्त्वमसीति वाक्ये त्वम्पदस्य चेतनद्वयगर्भत्वं सूचितम् । ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यमिति परमात्मात्मकत्वं मत्यमुक्तं, तस्माद्याथात्म्य शब्दस्यायमेवाभिप्रायः । ज्ञानपूर्वकश ब्देन वाक्यार्थ ज्ञानमात्रस्यानुपायत्वं सूचितं । वर्णाश्रमधम्मतिक- र्तव्यताकशब्देन कर्मणो विविदिषासाधनत्वं समुच्च यवादश्च व्यावर्तितः । परमपुरुषपदेन ध्येयस्य हेयप्रत्यनीकत्वकल्याण- गुणाकारत्वाभ्यां सर्वविलक्षणत्वं देवताविशेषत्वं चोक्तं, तमेवं वि- द्वान्नान्यः पन्था इति श्री पुरुषसूक्तानुरोधात चरणयुगल शब्देन स्वामिनि दास्थानुगुणास्थितिर्दर्शिता, सर्वदाचरणद्वन्दं व्रजा- मीत्यादिवचनानुगुणं यात । ध्यानार्चनप्रणामादिरित्यत्रादि श- ब्देन सततङ्कीर्तयन्तोमामित्यायुक्तकीर्तन य जनादयो विव- क्षिताः, ध्यानार्चनप्रणामादयः सर्वे उपासनशरीरान्तर्गता वर्णा श्रमधमाः प्रयाजादिस्यानीयाः। आग्नेयादिषट्कस्थाने ध्या- नार्चनप्रणामादिः । ध्यानं मानसम् । नामसङ्कीर्तनं वाचिकम् । अर्चनादि कायिकं च कर्म।यद्यपि तत्र ध्यानस्य प्राधान्यमित रापेक्षया तथाऽपि तद्विपाकरूपपरमभक्त्यपेक्ष याऽर्चनादितुल्य- व्यवहारः,एवं त्रिविधमुपासनं यथा “मन्मनाभव मद्भक्तो मद्याजी मांनमस्करु, सततं कीर्तयन्तो मां यजन्तश्च दृढव्रताः । श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादवसेनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्य- मात्मनिवेदनम् । इतिपुंसार्पिताविष्णा भक्तिश्चेन्नवलक्षणे" त्यादि मद्याजी मदर्चन परः, वेदनध्यानादिशब्दैरन्यतमोक्ताव- प्यर्चनप्रणामादिसहितध्यानस्योपायत्वं न्यायस्मृत्यनुगृहीतश्रृंति- सिद्धम् । तत्र सामान्यविशेषवन्यायावदनादिशब्दानां ध्यानादि- परत्वसिद्विवत स्मृत्यनुगृहीतत्वात् अर्चनप्रणामादिसहितध्या- नपरत्वसिद्धिरित्यर्थः । तस्माद् ध्यानार्चनप्रणामादिः सर्वोऽप्यु- पेयविरोधिनिरासकः । अत्यर्थप्रिय इति, ध्यानार्चनप्रणामादिः ·वेदार्थसंग्रहः । - सर्वोऽपि अत्यर्थप्रीतिपूर्वकः कार्यः, मन्मना भवेत्यादिवचने मद्ध- क्तोमन्मनासव, मद्भक्तोमद्याजीभवेति प्रतिपदं मद्भक्त पदान्व- यादिति भावः । एवं प्रथमश्लाकसंक्षिप्तमुपायस्वरूपंविस्तृतम् ॥ अस्य जीवात्मनोऽनाद्यविद्यासंचितपुण्यपापरूप- कर्मप्रवाहहेतुकब्रह्मादिसुरनर रनरतिर्यकस्थाबरात्मकचतुर्वि- धदेहप्रवेशकृततत्तदात्माऽभिमानजनितावर्जनीयभवभ- यविध्वंसनाय देहातिरिक्तात्मस्वरूप-तत्स्वभाव-तदन्त- र्यामिपरमात्मस्वरूप-तत्स्वभाव-तदुपासन-तत्फलभू- तात्मस्वरूपाविर्भावपूर्वकानवधिकातिशयानन्दब्रह्मानु- भवज्ञापने प्रवृत्तं हि वेदान्तवाक्यजातम् । उपेयमाह तत्प्राप्तिफल इति, अयमर्थइत्यर्थ-शब्दस्य विशेषणत्वात्पुँल्लिङ्गता पूर्वमुपायस्यातिसंक्षिप्तत्वेन तद्विवरण- परत्वादस्मिन् ग्रन्थे उपाय प्रधान निदेशः । उपेयं निर्विशेषज्ञ- प्तिमात्रं, निवत्यै मिथ्यारूपमविद्यादिकम् । उपाया-वाक्यार्थ. ज्ञानमात्रं, न हि मिथ्यासो गरुडध्याननिवर्त्यः, अपि तु नायं सर्प इति ज्ञानमात्रनिवयस्तस्मान्न भवदुक्तस्योपायतेत्यत्राह अस्येति । परमात्मैक्यानुपपत्तयेतद्विरुद्धस्वभावतया प्रत्यक्षसि. दुत्वमुच्यते अस्येति पदेन, अनादिशब्देनान्योन्याश्रयः परि- हृतः, "श्रूयतां चाप्यपिद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन । अनात्मन्या- त्मबुद्विर्या अस्वे स्वमितिघा मति"कित्युक्तप्रकाराऽत्राविद्याऽभि- प्रेता । तया सञ्चितम् अविद्यासञ्चितम् । “अविद्यासञ्चित्तं कम्मै"ति हि स्मृतिः। उत्क्षेपणादिव्यावृत्त्यर्थं पुण्यपापशब्दः। कथं पुण्यस्याविद्यासजिचतत्वं, तद्धि देहाद्यतिरिक्तात्मज्ञानव- ताऽनुष्ठीयते उच्यते यथात्मनोदेहादिविलक्षणत्वादेहात्मज्ञा- नमविद्या तद्वता च पापंक्रियते एवमात्मनो अगवच्छे षत्वात्स्व- तन्त्रात्मज्ञानमप्यविद्या तन्मलं स्वर्गादिफलदकानुष्ठानमिति पुण्यस्याविद्यासञ्चितत्वोपपत्तिरिति । देहात्माभिमानिभिरज- डत्वादिधर्म के आत्मनि जडत्वाध्यारोपवद्भगवदात्मक प्रात्म- - ·" तात्पर्यदीपिकायुक्तः। नि स्वनिष्टत्वारोपणं भ्रान्तिरेवेति अविद्यैव हि सा एवंविधक- र्मप्रवाह हेतुकश्चतुर्विधदेहप्रवेश तत्कृतस्तत्तदेहेष्वात्माभिमा- नः अनात्मन्यस्वे चात्मात्मीयधिया कर्म कर्मणा शरीरप्रवेश: तच्छरीरसम्बन्धेनाविद्येति प्रधाहनादिः तेनावर्जनीयं भवभयं जन्मजरामरणादिमयं मिथ्येति सहस्रकृत्व उद्घोषेणापि निवर्त- यितुमशक्यमित्यभिप्रायेणावर्जनीयमित्युक्तम्, तद्विध्वंसनायेति, एवं निधर्त्य मुक्तम्, अत्र जन्यजनकभावोपपादनेन प्रतीतिमात्र- सिद्धत्वाभावाददृष्टद्वारानिवतर्यमिति सिद्धम् । देहातिरिक्तात्म- स्वरूपतत्स्वभावेति । स्वरूपं ज्ञानानन्दैकलक्षणं स्वभावो भ- गवच्छेषत्वम् उपासकत्वानुगुणौ स्वरूपस्वभावो जीवस्योक्तौ । तदन्तर्यामिपरमात्मस्वरूपतत्स्वमावेति, तदन्तर्यामि-शब्देन जीवस्य परमात्मपर्यन्तत्वेन तद्वाचि शब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्व- मिति सिद्ध परमात्मस्वरूपम्-ईशितृत्वं स्वभावः-प्रणतसौल- भ्यम् उपास्यत्वानुगुणौ स्वरूपस्वभावावीश्वरस्योक्ती एवं सिद्ध रूपमुपेयमुक्तम् । तदुपासनशब्देनोपाय उक्तः । स पूर्व विस्तृत इति नात्र विस्तृत उपेयस्य प्राप्तिप्रकार उच्यते तत्फलभूतेत्या- दिना, ज्ञापन इति । ज्ञापन-शब्देन पूर्वोक्तानुशासनशब्दस्य स्प- ष्टार्थः, वेदान्तवाक्यजातशब्देनैकवाक्यमात्र पर्या लोचनं व्यावृत्त, ब्रह्मानुभवज्ञापन इति निर्देशेन वेदान्तवाक्यानामुपासनारूप- कार्यप्रधानत्वशङ्का व्यावृत्ता। तत्त्वमसि(१)। अयमात्मा ब्रह्म(२)। यनात्मनितिष्ठ- नात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं या- त्मानमन्तरी यमर्यात स त शात्मान्तर्याम्यमृतः(३) । एष सर्वभतान्तरात्माऽपहतपाप्मा दिव्यो देव एका नारा- यणः(४)। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति य- जेन दानेन तपसाऽनाशकेन(५)।ब्रह्मविदाप्नोति परम्(६)। (१) छा० उ०६।८।४ । (२) वृ० उ०६ । ४ । ५। (३) भा० ३२६ । माध्य० वृ० उ० ५। ७ । (8) सु० उ००। (१) वृ० उ०६।४।२२ ॥ (६) तै० उ० प्राना। ।

·वेदार्थसंग्रहः। तमेवं विद्वानमृत(१) इह भवति नान्यः पन्या अयनाय विद्यत इत्यादिकम् । उक्तार्थविषयाणि तानि वाक्यान्याह तत्त्वमसीति, पडि- धतात्पर्य लिङ्गोपेतत्वात् तत्प्रथममुक्तम् । तत्र जीवविशेषस्य ब्रह्मतादात्म्यं प्रतिपन्नमिति जीवमात्रस्य ब्रह्मात्मकस्वपरं वा- क्यमाह अयमात्मा ब्रह्मेति, अथ घटकश्रुतिमाह य श्रात्मनीति, देवताविशेषनिर्णयार्थमाह एष इति, उपासनस्य वर्णाश्रमधम्म- तिकर्तव्यताकत्वे प्रमाण माह तमेतमिति, उपासनमेवोपाय इ- त्यत्र प्रमाणमाह ब्रह्मविदिति, ब्रह्मवित्-परमपुरुषोपासकः । उपायान्तरनिषेधमाह तमेवमिति, आदि-शब्देनेापासनशब्दा- न्वितवाक्यानि भेदश्रुतयश्च विवक्षिताः । एषु वाक्येषु जीवप- रयोः स्वरूपं कथं प्रतिपन्नमित्याकाकायामुपवृंहणानुगृहीतश्रु- तिप्रतिपन्नं तयोः स्वरूपं विवृण्वन् प्रथमं जीवस्वरुपमाह- जीवात्मनः स्वरूपं देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणाम- विशेषरूपनानाविधभेदरहितं ज्ञानानन्दैकगुणं तस्यैतस्य कर्मकृतदेवादिभेदे विध्वस्ते(१)स्वरूपभेदो वाचामगो- चर: स्वसंवेद्यः ज्ञानस्वरूपमित्येतावदेव निर्देश्यम् । तच्च सर्वेषामात्मनां समानम् । जीवात्मेति, "तथास्मा प्रकतेस्सङ्गादहं मानादिदूषितः। भजते प्राकृतान्धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि सो ऽव्ययः ॥ पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनय' इत्यादिषु प्रकृतिसङ्गा वादिशरीरसङ्गादप्यनेकरूपत्वदर्शनात् तदुभयवाक्यैक कण्ठ्य दर्शयन्नाह देवमनुष्यादिप्रकृतिपरिणाम- विशेषरूपेति, प्रकृतिपरिणामनिबन्धनो विशेषः प्रकृतिपरिणा- विशेषरूपः तद्पः नानाविध-शब्देन बाद्यो देवमनुष्यादिष्व. बान्तरभेदः आन्तरः सुखित्वदुःखित्वाद्यवान्तर भेदश्च विवक्षितः। (१) पु० सू० (२) भेदेऽपश्वस्ते इति पा० । - २ ·१० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । ज्ञानानन्दैकगुणमित्यनेन "निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो- मिलः । दुखाशानमला धाः प्रकृतेस्तेनचात्मनः(१)"॥ इत्यस्या- योऽमिप्रेतः ज्ञानानन्दविशेषगुणक, ज्ञानत्वानन्दत्वादिगुणकं बा न तु ज्ञानमात्र स्वरूपम् । ननु कथं देवादिभेदराहित्यं प्रत्यक्षानु- मानागमः, तथाहि प्रतिपत्तिरिति शङ्कायां प्रत्यक्षादीनि शरीर- विस्पृष्टात्मविषयाणि निष्कृष्ठात्मविषयवाक्यानि तु भेदराहित्यं वदन्तीत्यादि बदनभेदशङ्कां च परिहरति तस्यैतस्येति, अत्रा द्वैतभ्रमास्पदानि कानिचिद्वचांति व्याख्यातानि भवन्ति तस्येति ज्ञानानन्दैकस्वरूपत्वं विविक्षितम्, एतस्येति शरीरसंबन्धोऽमि. प्रेतः कर्मकृतदेवादिभेदे विध्वस्त इत्यनेन "एकस्वरूपभेदोहि बाह्य कर्मावृतिप्रजः । देवादिभेदैविध्वस्ते नास्त्येवावरणो हि सः ॥ इत्यस्याओं विवृतो भवति । स्वरूपोदो वाचामगोचरः स्वसंवेद्य इत्यनेन प्रत्यस्तमितभेदमित्यादिवचनं व्याख्यातं भवति । एकस्वरूपेति ग्रन्थस्यायमर्थःज्ञानानन्दैकस्वरूपस्यात्मनो बुद्धिसुखाद्यान्तरभेदः संसारहेतुकर्मजन्यशरीराख्यावरणहेतुकः देवादिशरीरभेदे विनष्टे सति मात्मनोभेद आवरणो हि सः । स हि देवादिशरीरभेद प्रावरणः। तस्मात्तनाशे तत्कृतभेदो नात्मनि विद्यत इत्यर्थः नात्मनावरण इति पाठान्तरेऽर्थः स्पष्टः । प्रत्यस्त मितेत्यादिग्रन्थस्यायमेवार्थः। प्रत्यस्तमितदेवमनुष्यादिभेदं सत्ता- मात्रं न तु जन्मादिविकारास्पदम्, अत एवागोचरं वचसा देवा- दिभेदवचसा जायत इत्यादिवचसाम् अगोचरम्। तुच्छत्वव्याव- त्यर्थमाहात्मसंवेद्यमिति, तच्च स्वरूपतो धर्मतश्चज्ञानं तच्च ब्रह्मशब्दामिलच्यमित्यर्थः संसारदशायां योव्यवहारः स्तदगो- चर चेत् जानामीत्यपि तदानी व्यवहारात ज्ञानस्वरूपमित्य- पि न वक्तुं शक्यम् यदि शक्यम् तर्हि देवादिव्यवहारश्च शक्य इत्यत्राह ज्ञानस्वरूपमित्येतावदेव निदेश्यमिति, न ह्यौपाधि- काकारभेदे विध्वस्ते तद्वाचिशब्दागोचरत्वमिवस्वाभाविकरू- पवाचिशब्दागोचरत्वमित्यर्थः, सर्वशब्दागोचरं चेदचसामगोच- रमित्यपि न शक्यते वक्तु मिति माधः। तच्च सर्वेषामात्मनां (१) प्रकृतेरते तु नात्मन इति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। समानमित्य नेम पुमानेको व्यवस्थित इत्यादिष्वेकशब्दोव्याख्याता भवति तन्मनस्समतालम्बिकार्य साम्यं हि मुक्तये निहि- समं ब्रह्मत्यादिवचनात् ॥ एवं विचिदचिदात्मकप्रपञ्चस्योद्भवस्थितिमलय- संसारनिवर्त्तनैकहेतुभूतः समस्त हेयप्रत्य नीकतयाऽनन्तक- ल्याणकतानतया च स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणस्वरूपेोऽ- नवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणः सर्वात्मपरब्रह्म- परज्योतिः परतत्त्वपरमात्मसदादिशब्दभेदैनिखिलवेदा- न्तवेद्योभगवानारायणः पुरुषोत्तम इत्यन्तर्यामिस्वरूपम् । (१)स्यैव च वैभवप्रतिपादनपराः श्रुतयः। स्वेतरसमस्त- चिदचिद्वस्तुजातान्तरात्मतया निखिलनियमनं तच्छक्ति- तदंश-तद्विभूति-तद्रूप लच्छरीर-तत्तनुप्रभूतिभिः शब्दस्त- सामानाधिकरण्येन च प्रतिपादयन्ति । अथान्तर्यामिस्वरूपमाह एवंबिधेति, जीवस्वरूपस्य देवा- दिशरीरस्य च प्रस्तुतत्वादेवंविधेत्युक्तम् । यद्वा प्रत्यक्षादिन- माणप्रसिद्धतयोक्तम् उद्भवेत्यादिना जगत्कारणत्वाक्षप्रदत्वे. उक्त, स्वेतरवैल क्षण्यं तृणादेरप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थं शोधक- वाक्योक्तोभयलिङ्गत्वेन वैलक्षणय मुच्यते समस्तेत्यादिना, कल्या- णशब्द आनन्दवाची समस्तवस्तुविलक्षण स्वरूप इत्यत्र स्वरूप- शब्देन विशेष्यांशोऽभिप्रेतः। उपास्यत्वमाप्यत्वोपयोगिगुणजा- ताभिप्रायेणाह अनवधिकातिशयासकेयकल्याणगुणगण इति- सद्ब्रह्मात्मादिसाधारणशब्दर्भगवन्नारायणपुरुषोत्तमाद्यसाधार- णशब्दैश्चैक एवाभिधीयते इत्याह सर्वात्मेत्यादिना, अमवच्छ- देन हेयत्यनीकत्वं कल्याणगुणास्पदत्वं च विवक्षितं नारा- (१) तस्य चेति पा० ।

·१२ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। यणशब्देनाभयविभूतिमत्वं पुरुषोत्तमशब्देन विभूतिभूतचिदधि, चिद्वैलक्षण्यमित्यन्तर्यामिस्वरूपमित्युक्तं भवति इत्यर्थः । अय भेदश्रुतेरर्थः तक्तः, अयं चाभेदश्रुतिविरुद्ध इति शङ्कायां तदैका- यमुच्यते अस्य चेत्यादिना अस्य-भेदश्रुतिप्रतिपन्नस्य वैभव- प्रतिपादनपराः श्रुतय इति भेदश्रुत्यानुगुण्याहटकश्रुत्यैकार्थ्या- सामानाधिकरण्यस्वाभाव्याचाभेदश्रुतयोऽपि तद्वैभवप्रतिपा- दिका इत्यभिप्रायः। सामानाधिकरण्यवाक्यस्य तदैभवप्रति- पादकत्वं कथमित्यत्राह स्वेतरेत्यादिना, अन्तयामिणः परमा- स्मनः सदेकनियाम्यत्वेन कृत्स्नस्य शरीरत्वातद्वाचिनःशब्दाः शरीरिपर्यन्तमभिदधतीति समानाधिकरणवाक्यै भिन्नप्रवृत्तिनि- मित्तपदैयधिकरणवाक्यैश्च तद्वैभवमेव प्रतिपाद्यत इति सर्व श्रुतीनामैकार्यमित्यर्थः तन्नि यमनं प्रतिपादयन्तीत्यन्वयः परस्य ब्रह्मणःशक्तिस्तथेदमखिलं जगद्विष्णारंशो द्विजोत्तम विष्णा- रेता विभूतयः परस्य ब्रह्मणे। रूपं जगत्सवं शरीरं ते तत्सर्व हरेस्तनुः तानि सर्वाणि तद्वपुरित्यादिषु शक्त्यं शादिशब्दानां प्रयोगो द्रष्टव्यः तच्छक्तितदंश इत्यादिना प्रतिपदं तच्छब्दप्र- योगावृत्तिरेकैकस्य निरपेक्षहेतुत्वाभिप्रायेण । यद्वायं परमा; स्मानं प्रति यदेतज्जगच्छरीरमुच्यते तमेव प्रति तदेवेदं जग- उछक्तिरंश इतिचोच्यते, अत एव पितृत्वपुत्रत्ववत्प्रतिसम्बन्धि भेदादविरोधेो दुर्वचः । अत एव शरीरादिशब्दानामेकार्थपर- त्वेनाविरोधे बाध्ये शरीरशब्दानुगुणं शक्त्यादिशब्दानां वर्ण- मीयः। अन्तरो यमयतीति लक्षणपूर्वकं शरीरशरीरिभावस्य मुख्यतयाक्तत्वात्कार्योपयोगिविशेषत्वाच्छक्तिः विशिष्टे ब्रह्म- णि विशेषणतयैकदेशत्वादशः नियाम्यतया विभूतिः व्यायत्वे सति नियाम्यत्वात शरीरम् । अतस्सर्वेषामैकार्थ्यमित्यभिप्राय: शरीरतनुशब्दोपादानं दृष्टान्ताभिप्रायेण कृतं, शरीरतनुशब्द- योरिव शक्त्यादिशब्दानामविरोधी वर्णनीय इति भावः । एव प्रथमश्लोकार्थ ईषद्विवृतः । शाङ्करपक्षसंक्षेपः । तस्य वैभवप्रतिपादनपराणामेषां मांमा- नाधिकरण्यादीनां विववरणे प्रवृत्ताः केचन निर्विशेष. ।

·वेदार्थसंग्रहः । १३ ज्ञानमात्रमेवब्रह्म, तच्च नित्यमुक्तस्वप्रकाशस्वभावमपित त्वमस्यादिसामानाधिकरण्यावगतजीवैक्यं ब्रह्मेवाझं व- ध्यते मुच्यते च निर्विशेषचिन्मात्रातिरेकीशेशितव्याद्य- नन्तविकल्प स्वरूपं कृत्स्नं जगन्मिथ्या, कश्चिबद्धः क- श्चिन्मुक्त इतीयं व्यवस्था न विद्यते, इतः पूर्व केचन मुक्ता इत्ययमों मिथ्या, एकमेव शरीरं जीववत् नि- र्जीवानीतराणि शरीराणि, तच्छरीरं किमिति न व्यव- स्थितम् । आचर्यो ज्ञानोपदेष्टा मिथ्या, शास्त्रच मि- थ्या, शास्त्रग्रमाता च मिथ्या, शास्त्रजन्यं ज्ञानं च मिथ्या, एतत्सर्व मिथ्याभूतेनैव शास्त्रेणावगम्यत इति वर्णयन्ति । अथ द्वितीयश्लोकस्य पूर्वार्द्धस्य परपक्षत्रयोपन्यासपरस्या- थं क्रमाद्विवरिष्यन्प्रथमं मायि(१)मतसंग्रहं विवृणोति तस्य वै- भवेत्यादि तस्यैषामिति पदद्वयस्थमयमभिप्रायः। तस्यभेद. श्रुतिभिः समस्तचिवस्तुविलक्षणतया प्रतिपन्नस्य ब्रह्मणः एषां भेदश्रुत्यानुगुण्यात्सामानाधिकरण्यस्वाभाव्यात घटकश्रुत्यैका- र्थ्याच्च तद्वैमवप्रतिपादन पराणामिति भावः । आदिशब्देन घ. टकश्रुतयो विवक्षिताः भेदनिषेधश्रुतयो वा एषां विवरणे प्रय- त्ताः केचनेत्यनेन विरोधः स्यादिति विरोधः स्फोरितः । केचन वर्ण यन्ति इत्यन्वयः । निर्विशेषज्ञानमात्रमेव ब्रह्मति मात्रशब्देन क्वचिदंशे जहत्वव्यावृत्तिर्वा कात्स्न्यन ज्ञानमित्यर्थः । स यथा सैन्धवघन इति श्रुतिवाभ्योऽत्राभिप्रेतः । यद्वा निर्विशेषशङदेन औतनिषेधोऽभिप्रेतः तेन ज्ञातृशेयस्वरूपविशेषा गुणरूपविशे- षाश्च निषिद्वा भवन्ति । ज्ञानशब्देन ज्ञानस्वरूपतोक्तिरूपार्थगुण- निषेधो भिप्रेत: ज्ञानरूपस्यैव ज्ञातृत्वं ज्ञेयत्वं च सिद्धान्ति नोड. (१) शाङ्करमतेति पा० । ।

·। १४ तात्पर्य दीपिकायुक्तः भिमतम् । अतस्तव्यावृत्त्यर्थं न दृष्ट ईष्टारं यस्थामतमित्याद्युक्त- ज्ञातृत्वज्ञेयत्वनिषेधाभिप्रायो मात्रशब्दः । एवकारेण सविशेष त्व प्रतिपादकवाक्याजामतत्त्वावेदकत्वमभिप्रेतं, स्वयाथात्म्या- ज्ञानपूर्वको बन्धः स्वप्रकाशे वस्तुनि न सम्भवति इति ब्रह्म- नित्यमुक्तमेवेत्यात्राह नित्येति, वस्तुतो नित्यमुक्तस्वप्रकाशभपि जीवैक्यस्य सामानाधिकरणयवाक्यावगतत्वात्, ब्रह्मैवाविद्या- तिरोहितं भेदनममनुभवतीति कल्प्य मत एव बन्धश्च मोक्षश्च- उपपन्न इत्यर्थः । कोवैक्यं श्रुतिसिद्धमभ्युपगत चेच्छु लिसिद्ध- श्वरेशितव्यादिभेदोग्भ्युपगन्तव्य इत्यत्राह निर्विशेषेति, अद्वै- तवाक्यबलेन तेषां वाक्यानां मिथ्याविषयत्वमाश्रयणीयमित्यर्थः। बद्धमुक्तव्यवस्थासिद्ध्यर्थमात्मभेदोऽभ्युपगन्तव्य इत्यात्राह क- शिवदिति, बद्धमुक्तव्यवस्था श्रुतिसिद्धत्वादङ्गोकार्याशुकादयो हि मुक्ता इत्यत्राह इतः पूर्वमिति, चेष्टादिभिः सर्व शरीराणामात्मव- त्वं सिद्वम् तथा सति सुखदुःखादिव्यवस्थायां धात्मनि भेदेन मोक्षबन्धव्यवस्था स्यादित्यत्राह एकमेव शरीरमिति, जीवैक्ये सर्वशरीराणां सजीवत्वाभावात्सुखादिप्रतिसन्धानामाव इत्यर्थः । एकस्य सजीवत्वंचै क्योपदेशबलात्स्वीकृतम् । एकमेव शरीर सजीवं. चेत्तच्छरीर को जीवः अश्वगमनमादिभिर्बुद्धाद्वैतज्ञान: स्यादिति बन्योन स्यादित्यत्राह तच्छरीरं किमिति न व्यवस्थि- तमिति, इदं शरीरं सजीवम् एतच्छरीरको जीवे ज्ञानवानिति निश्चेतुमशक्यमित्यर्थः । शिष्याचार्य व्यवस्थायामात्मबहुत्वं स्यात् शास्त्रस्य च प्रामाण्याव्यतिरिक्तं सत्यं स्यादित्यत्राह प्राचार्य इति, प्रमाता श्रोता विवक्षितः एकैकमेव निरपेक्षं दूष- णमिति ज्ञापनाय मिथ्याशदावृत्तिः । इति वर्ण यन्तीति, नशब्देन ग्रन्थप्रपञ्चोऽर्थदौस्स्थ्यञ्च विवक्षितम् ॥ भास्कर पक्षसंक्षेपः। अपरेऽपहतपाप्मत्वादिसमस्तकल्याणो(१) पेतमपि ब्रह्मतेनैवैक्यावबोधेन केनचिदुपाधिविशेषेण सं- बद्ध वध्यते मुच्यते च नानाविधमलरूपपरिणामास्पद चेति व्यवस्थिताः। (१) कल्याणणो इति पाठस्तुभ्रम मूलकः ॥ ।

·वेदार्थसंग्रहः । १५ अथ द्वितीयश्लोक पूर्वार्द्धस्थभास्करमतोपन्याससंग्रहं च विवृणोति अपर इत्यादिना, विवरणे प्रवृत्ता इत्यनुवर्तते, अ- पर व्यवस्थिता इत्यन्वयः। प्रमाण सिद्धस्य बाधायोगात्सगुणत्वं तैरभ्युपगतमित्याह अपहतपाप्मत्वादीति, । स्वतोऽपहतपाप्म- स्वादियुक्तमपि ऐक्यौपदेशान्यथाऽनुपपत्त्या उपाधिसम्बन्धोऽभ्यु- पगत इत्याह तेनैवेति, ऐक्यावबोधेन व्यवस्थिता इत्यन्धयः । केनचिवमनुष्याधुपाधिध्वन्यतमेन । तथा सति बन्धमाक्षव्य- वस्थाऽप्युपपद्यत इत्याह वध्यते मुच्यते चेति, बध्यते-संसरति, एवं जीवत्वं ब्रह्मण उक्तम् । अथाचिद्रूपपरिणाममाह नानावि- घेति, मलरूपशब्ददोषरूपत्वपरः। यादवपक्षसंक्षेपः । अन्ये पुनरै क्यावबोधयाथात्म्यं वर्णयन्तः स्वाभाविकनिरतिशयापरिमितोदारगुणसागरं ब्रह्मैव सुर- नरतिर्यस्थावरनारकिस्वर्गापवर्गिचेतनैकस्वभावं स्वभा- वताविलक्षणमविलक्षणं च वियदादिनानाविधमलरूपप- रिणामास्पदं चेति प्रत्यवतिष्ठन्ते । अथ यादवप्रकाशमतसंग्रहं विवृणोति अन्ये पुनरित्या दिभा, ऐक्याववोधेति याथात्म्यं वर्ण पन्त इत्युपालम्मः । यथा- चिबह्मणो र्जीवब्रह्मणाश्चै क्य मेकरूपं प्रतिपन्नं, तथाभेदाप्ये. करूपः प्रतिबन्न इति अचिवलणादस्य स्वाभाविकत्वं, जीव. ब्रह्मणेभ दस्बौधाधिकत्वं च न वाच्य मुलयत्रभेदः, स्वाभाविक इति वर्णयन्त इत्यभिप्रायः। तत्रापि सगुणत्वाङ्गीकारमाह स्वा- भाविकेति, अपरिमितत्वम् असंख्येयत्वम्, नदार उत्कृष्टः, प्रश- स्यः तादृशो गुणसागरी गुणगणो यस्येति बहुव्रीहिः. जीवग- ताचिङ्ग ताशु मास्पदत्वमाह सुरनरेति, स्पष्टं । तत्रेत्यादिना द्वि- तीयश्लोकोत्तराडोक्तपर पक्षप्रतिक्ष विवृणोति श्रुत्यर्थपोलो- चनपरा इति, पर्यालोचनं परित आलोचनम्, अभेदोदघटकस- मानाधिकरणश्रुत्तितत्पौर्वापर्याद्यालोधनपराः । न त्वकवाक्य- उदाहरन्ति भगव(१)द्यामुनाचार्या इति शेषः ॥ (१) सिद्धित्रये मात्रतृप्ता इत्यर्थः ।

·तात्पर्यदीपिकायुक्तः। तत्र प्रथमपक्षस्य श्रुत्यर्थपालोचनपरा दुष्परि- हरान् दोषान् उदाहरन्ति तथा हि प्रकृतपरामर्शितच्छ- ब्दावगतस्य ब्रह्मणः स्वसंकल्पकृतजगदुदयविभवविल- यादयः तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेत्यारभ्य सन्मूलाः सो- म्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा इत्यादिभिः पदैः प्रतिपादिताः। तत्संबन्धितया प्रकरणान्तरनिर्दिष्टाः सर्वज्ञता-सर्वशक्तित्व--सर्वेश्वरत्वसर्वप्रकारत्व--समाभ्य- धिकनिवृत्ति-सत्यकामत्व-सत्यसंकल्पत्व सर्वावभासक- त्वाद्यनवधिकातिशयासंख्येयकल्याणगुणगणा अपहतपा- प्मेत्यायनेकवाक्यावगतनिरस्त निखिलदोषता च सर्वे तस्मिन् पक्षे विहन्यन्ते। तत्र प्रथमं तत्त्वमसीति वाक्यस्य मिर्विशेषपरत्वे अनेक- दूषणानि विषक्षन् पूर्व तच्छब्दावगतगुणजातमाह(१) प्रकृतेत्या- दिना, प्रकृत्तपरामर्शीति पदं हेतुगर्भ, तच्छन्दो गुणविशिष्टवाची प्रकृतपरामर्शित्वादित्यर्थः । कथं गुणानां प्रकृतत्वमित्यात्राह स्वसंकल्पेति, आदिशब्देनानुप्रवेशनामरुपव्याकरणादयोगृह्य- न्ते जगदुदयविप्लवधिल यादय एव तत्तद्वाक्य प्रतिपन्नतया विशे- ज्यन्ते । तदेक्षतेत्यादिभिः पदैः प्रतिपादिता इत्यन्तेन तत्प्रक- रणाधीतगुणा उक्ताः । सर्वशाखाप्रत्ययन्यायेन प्रकरणान्तराक- ष्टान् गुणानाह तत्सबन्धितयेति, कारणवस्तुसंबन्धितया प्रक- रणान्तरोक्तागुणा गण्यन्ते सर्वज्ञतेत्यादिना, यस्सर्वज्ञस्सर्व- वित(२) पराऽस्य(३)शक्तिर्विविधैव श्रूयते ईशनाय स ईशो(४) - (२) गुणबाधमाहेति पा०। (२) यस्मर्वज्जसविन्-मु० उ० ॥ १।१।१० (३) श्वे० उ० ६।६। (४) श्वे० ३०५।४ ·वेदार्थसंग्रहः। ऽस्य जगतो नित्यमेव नान्यो हेतुर्विद्यते ईशनाय न तत्समश्चा (१)भ्यधिकश्च दृश्यते सत्यकामः(२) सत्यसंकल्पः तस्य भासा(३) सर्वमिदं विभाति इत्यादिवाक्येष्यमी सर्वज्ञतादिगुणा द्रष्ट- व्याः। एकैकमनवधिकातिशयाः कल्याणगुणा असंख्येया इत्या- ह अनवधिकेति, हेयप्रत्यनीकत्वमाह अपहतपाप्मेति, अमी गुणास्त सृष्ट्य पयोगित्वेन प्रकरणान्तरोक्ता आकष्टा भवन्ति समाभ्यधिकनिवृत्ती सत्यां तदेककारणत्वसिद्धिः सर्वावासक- त्वं च । सृष्ट जगस्थित्युपयोगित्वेन कारणत्वापेक्षितं हेयप्रत्य. नीकत्वं च सर्गाद्युपयोगिहेयास्पदत्वे कर्मवश्यत्वेन स्वात- न्यादिभङ्गप्रसङ्गात् ते सर्वे तच्छब्दावगता विहन्यन्त इत्यर्थः । अथ स्यात् उपक्रमेऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- मुखेन कारणस्यैव सत्यतां प्रतिज्ञाय तस्य कारणभूत- स्यैव सत्यतां विकारजातस्य चासत्यतां यित्वा सत्यभतस्यैव ब्रह्मणः सदेव सोम्येदमग्रमासीदेक- मेवाद्वितीयमिति सजातीयविजातीयनिखिलभेदनिरस- नेन निर्विशेषतैव प्रतिपादिता, एतच्छोधकानि प्रकार- णान्तरगतवाक्यान्यपि सत्यं ज्ञामनन्तं ब्रह्म निष्कलं- निष्क्रियं निर्गुणं निरञ्जनं विज्ञानमानन्दमित्यादीनि सर्वविशेषप्रत्यनीकाकारतां बोधयन्ति, अथं स्थादित्यादि, उपक्रमशब्देनोपक्रमेापक्रमो विवक्षित: तत्त्वमसीति वाक्यापेक्षया तदेक्षतेति वाक्यस्योपक्रमत्वेऽपि त्वेकविज्ञानेन सर्बविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यं तस्याप्युपक्रमभूतमित्य- भिप्रायः । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञामुखेन' कारणस्यैव सत्यतां प्रतिज्ञायेति, एकवि ज्ञानेन सर्वविज्ञानद्वारा एकधिज्ञा- मृदृष्टान्तेनदर्श- (२) १० उ० ६।७।। (१) छ० उ०।८।१ (३) क० उ० ॥ २५॥ १५ ॥ ३ ·१६ तात्पर्यदीपिकायुक्तः। नेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया कारणस्यैव सत्यत्वं फलितमित्यर्थः । कारणस्यैव सत्यत्वं दृष्टान्तवाक्ये काठोक्तमित्याह तस्येति, दाष्टान्तिकवाक्येऽपि निर्विशेषपरत्वमुक्तमित्याह सत्यभूतस्ये- ति, निखिलभेदशब्देन स्वगतभेदो ऽविवक्षितः विजातीयभे- दान्तर्गतत्वात्स्वगतभेदस्य । शोधकवाक्यानामपि निर्विशेष पर- त्वमाह एतदिति, एतच्छोधकानि कारणवाक्यावगतस्य शोध- कत्वात् तदैकाश्येन निर्विशेषपराणीत्यर्थः । सामानाधिकरण्य- स्वामाव्यात(१)निर्गुणमित्यादिशोधकवाक्यान्तरैकार्थ्याच्च सत्यं (२)जानविज्ञानमानन्दमित्यादीनि शोधकवाक्यानि । निर्विशेष. पराणीत्यभिप्रायेणाह सत्यं ज्ञानमिति, सत्यादिपदानां निर्वि- शेषपरत्वेप्रवृत्तिनिमित्तभेदाभावात सामानाधिकरण्यलक्षणहा- निरित्यत्राह सर्वविशेषप्रत्यनीकेति,। न चैकाकारताऽवबोधे पदानां पायता एकत्वे- ऽपि वस्तुनः सर्वविशेषप्रत्यनीकाकारत्वोपस्थापनेनसर्व- पदानामर्थवत्त्वादिति। नैतदेवम् एकविज्ञानेनसर्ववि- ज्ञानं सर्वस्य मिथ्यात्वे सर्वस्य ज्ञातव्यस्याभावान्न सेत्स्य- ति सत्यमिथ्यात्वयारेकताप्रसक्तिवा, अपि त्वेकविज्ञाने- न सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा सर्वस्य तदात्मकत्वेनैवसत्यत्वे- सिद्ध्यति, प्रतियोगिविशेषा:(३)प्रवृत्तिनिमित्तानीत्यर्थः। तर्हि तद्व्या- वृत्तिरूपधर्मः स्यादित्यत्राह एकाकारतामिति, आकारशब्दः स्वरूपाचीस्वरूपमेव व्यावृत्तिरितिभावः । निर्विशेषवस्तुप- रत्वे पदानां पर्यायता(४) स्यादिति पर्यायत्वशङ्कां परिहरति न चेति, । कुत इत्यत्राहएकत्वेऽपीति । अर्थवश्वात-प्रयो- जनवत्त्वात् । अथ सिद्धान्त(५)माह नैतदेवमिति, एक विज्ञान (१) छा० उ० । ६।२।१। (२) तै० श्राए।१।३ (३) प्रति- योगिभेदाइ ति पा० । (४) समानशक्यताछेदककत्वे सति विभिन्न शक्ततावच्छेदककत्वं पर्यायत्वम् । (५) सिद्धान्त्याहेति पा० ।

·।
वेदार्थसंग्रहः।
सर्वविज्ञानं च किमेकं ज्ञानम् । उत शानद्वयम् ? । एकत्वपक्षे
किमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सर्वस्याभावादुच्यते, उतैकस्यसर्व-
स्य च तादात्मादिति विकल्पमभिप्रेत्य प्रथमं दूषयति एकेति,
एकेत्यादि स्पष्ट न सेत्स्यति इति सर्व-शब्दस्य सर्वाताववा-
चित्वाभावादिति भावः । द्वितीयं दूषयति, सत्येति, सत्यमि-
थ्यात्वयारकताप्रसक्तिति जगतः सत्यत्वं ब्रह्मणो मिथ्यात्वं
वेत्यर्थः । द्वितीय(१)पक्षे च एकविज्ञानेनसर्वविज्ञानं स्यालीपु-
लाकन्यायेन सर्वस्यैकसाधाद्यदि स्यात तत त्वमते नयुक्त
कार्यस्या(२)सत्यत्वात् एकवैधाद्वा स्यात् देवदसमाधान्य-
जानेनेतरेषामप्रधातया ज्ञातत्ववत् तदानीं त्वन्मते मिथ्यात्वे-
नेत्यध्याहारः स्यात् । ज्ञातव्या(३)भावेन निवृत्तिलक्षणा वा
स्यात् ज्ञानद्वयवरूप्यादस्वारस्यं चेत्यभिप्रायः । अपि तिव-
ति । न हि घटपयोः सत्यत्वेऽपि घटज्ञानेन पटो ज्ञाता
भवतीति तद्व्यावृत्त्यर्थमाह सर्वस्य तदात्मकत्वेनैव सत्यत्व
इति, ब्रह्मात्मकत्वेनैव सत्यत्व इत्यर्थः । न हि कारणावस्थे
ब्रह्मणि ज्ञाते कार्यावस्था ज्ञाता भवतीति चेदुच्यते न हि
विशेषणान्तरविशिष्टाकारण विशेषणान्तरान्वयः अपि त्वेक-
स्मिन्धर्मिणि विशेषणद्वयान्वयो विवक्षितः तस्मानज्ञातत्व-
विशिष्टाकारेण सर्वत्वं सर्वत्वविशिष्टाकारेण ज्ञातता वा किंतु
सर्वत्वं ज्ञातत्वं चैकायवर्तिनी बुति, प्रवस्थानवगमेऽपि ध.
मिण ऐक्येन जाततया प्रयोगो मुख्य एष दृष्टः सेाऽयं देवदत्तः
पूर्वमेव मयाऽयं ज्ञात इत्यादिषु, न हि तत्र वर्तमानकालधि-
शिष्टत्वेन पूर्व ज्ञातः तस्मात्परिषद्दर्शनेनामी पुरुषा दृष्टा इति-
बदिदमुपपन्नम् । एकस्य सत्यत्वज्ञानेन व्यतिरिक्तं मिथ्यात्वेन
ज्ञातं भवतीति चेन्न येनाश्रुतं(४)श्रुतं भवतीत्यादिषु वाक्येषु मि-
थ्यात्वेनेत्यध्याहारः एकविज्ञानस्य सर्वविज्ञानस्य च वैरूप्यम्
अमुख्यत्वं घ.ज्ञात्रभावात, न हि सर्व मिथ्यात्वेन जानन् क्वचित
कश्चिज् ज्ञाताऽस्ति तस्मात्सर्वविज्ञान शब्देन सर्वज्ञाननिवृत्ति-
लक्षणा स्यादिति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञावाक्यं कि
(१) द्वित्वपक्षे चेति पा७ । (२) कायस्यासामान्यादिति पा० ।
(३) ज्ञातृ भावेनेति पा०। (४) याउ०।६।१ ॥२॥

·२० तात्पर्यदीपिकायुक्तः । तदात्मकत्वेनैव सत्यत्वं कथं तथा सति कथं प्रतिज्ञोपपत्तिः उपक्रमवाक्यं सत्यत्वपक्षानुगुणमपि तदुपसंहारापेक्षया प्रबलं न तु महावाक्यस्वारस्यापेक्षया, महावाक्यं च मिथ्यात्वपक्षा. नुगुणं तत्त्वमसि मृत्तिकेत्येव सत्यं सदेवैकमेवेत्यादिषु तथा प्र- तीतेरिति शङ्कायामाह अयमर्थ इति, प्रतिज्ञावाक्योपक्रमभूतं स्तब्धोऽसीति वाक्यमारभ्य व्याख्यातुं स्तब्धोऽसीति अयमाण- ध्यमपुरुषार्थदा(१)मोर्थमाह श्वेतकेतुं प्रत्याहेति, अयमर्थः श्वेतकेतं प्रत्याह स्तब्धोऽस्युत तमादे. शममाक्ष्य इति परिपूर्ण इव लक्ष्यसे तानाचार्यान्प्रति तमप्यादेशं पृष्टवानसीति आदिश्यतेऽनेनेत्यादेशः मा- देश:-प्रशासनम्, एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्या- चन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत इत्यादिभिरैकार्थ्यात्, स्तब्धोऽसीत्यादिश्रुतिवाक्योपादानं तत्र वाक्ये स्तब्धा. उसीत्यस्वार्थमाह परिपूर्ण इव लक्ष्यस इति, प्रच्छ इति धातुर्द्धि- कर्मकः वक्तकर्मकः वाच्यकर्मकश्चेति सत्रादेशशब्दाभिहितं वाध्यं कम्र्मेति दर्शयितुं तानाचार्यान् प्रतीति वक्त कर्म व्या. हृतं न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्य घेतदवेदिष्यकथं मे ना. वत्य निति तच्छब्दनिर्दिष्टा आचार्या अत्र स्मारिताः, तानिति बहुवनेन तमादेशमिति तच्छब्दस्याचार्यविषयत्वशङ्काब्युदासः। तमपीति श्रोतुदुर्खभमित्यपि- शब्दाभिप्रायः । कर्मादि श्रोत- व्यान्तरसमुच्ययो वा अभिप्रेत इतिश्वेतकेतुं प्रत्याहेत्यन्वयः । श्रादेशशब्दं व्याचष्टे आदिश्यत इत्यादिना, आदिश्यतेग्नेने. त्यादेश इति प्रत्ययार्थब्याख्यानम् । आदेश:-प्रशासन मिति प्रकृत्यर्थब्याख्यानं, तत्र अकर्तरि च कारके संज्ञायामिति घनः कर्तृव्यतिरिक्तकारके विहितत्वाद् ब्रह्मणश्च प्रशासने कर्तृत्वादु- पदेशकमत्वोपपत्तेश्च प्रकृत्यर्थः उपदेशः प्रत्ययार्थः कर्म चेति परैर्याख्यातं तत्र प्रकृत्यास्वारस्यं, प्रत्ययार्थस्वारस्यम्, अस्म- त्पक्षे प्रत्यर्थस्वारस्यं प्रत्ययार्थास्वारस्य कर्तृ व्यतिरिक्तकार- कविषयस्य घनः कथं कर्थत्वं विवक्षात: कारकाणि भव- (२) स्पाटयार्थमाहेति पा०।

·वेदार्थसंग्रहः। २१ न्तीति न्यायेन कर्तुरेव करणान्तरनिरपेक्षत्वलक्षणेन करणसा- धर्म्यरूपेण साधकतमत्वेन करणत्वविवक्षया घञ्प्रत्यय उप- पद्यते, एतदभिप्रायेण हि आदिश्यतेऽनेनेत्युक्तं न स्वादिश तीति, विवक्षया कारकप्रवृत्तिश्चेदकर्तरीति विधानस्य किं प्रयोजनं स्वतः प्राप्तस्य(९) कर्तृव्यतिरिक्तकारकस्य कर्तरि करणादिविवक्षया कर्बर्थत्वमस्वरसमिति विभागः प्रयोजन सूत्रस्य प्रयोजनवत्त्वेऽपि स्वारस्यमस्वारस्यं च तुल्यं चेत् किमनेन- योजनान्तरेणेति चेत् उच्यते परपक्षे प्रत्ययार्थस्यैव स्वारस्य. मस्मत्यक्षे तु स्वारस्यद्वयमस्ति अर्थस्वारस्यं शब्दस्वारस्यं चेति प्रकृत्यर्थस्वारस्यं तावत् सिद्ध विवक्षितविशेषणस्यासाधा- रणाकाराभिधानं स्वतः प्राप्तं सर्वप्रशासितृत्वं ब्रह्मासाधारण- धर्मः, उपदेश्यत्वं तु कर्मस्वरूपादेः साधारणं किंचापेक्षि- तविधेरनपेक्षितविधानं दुर्बलमिति न्यायादत्रावश्यापेक्षितप्रशा- सितत्वज्ञापनमेव युक्तं नानपेक्षितपदेश्यत्वज्ञापनं तस्माच्छब्द- स्वारस्यमर्थस्वारस्यं चेति स्वारस्यद्वयविभवादयमेवार्थः। ब्रह्मणः कृस्नप्रशासितृत्वे सिद्ध हि तदत्रासाधारणाकारतया वक्तव्यं तत्र किं प्रमाणमित्यत्राह एतस्य वा इति, । तथा च मानवं वचः प्रशासितारं सर्वेषा(२)मि- त्यादि, अत्राप्येकमेवेति जगदुपादानतां प्रतिपाद्य अ- द्वितीयपदेनाधिष्ठात्रन्तरनिवारणादस्यैवाधिष्ठातृत्वमपि प्रतिपाद्यते, अतस्तं प्रशासितारं जगदुपादानभूतमपि पृष्टवानसि येन श्रुतेन मतेन विज्ञानाश्रुतममतमवि- ज्ञातं श्रुतं मतं विज्ञानं भवति इत्युक्तं स्यात्, निखिल- जगदुदयविभवविलयादिकारणभूतं सर्वज्ञत्व-सत्यकाम- त्व-सत्यसंकल्पत्वाद्यपरिमितीदारगुणसागरं किं ब्रह्म त्वया श्रुतमिति हार्दो भावः, (१) स्वत: मातत्वमिति पा० । (२) मनुस्मृ० । १२ । १२२ ॥

·। तात्पर्यदीपिकायुक्तः । स्मृतिमाह प्रशासित्तारमिति, न केवलं अत्यन्तरेष्वेव प्रशासितृत्वप्रसिद्धिः अस्मिन्प्रकरणेऽपि सिद्धमित्याह अत्रा- पीति, अधिष्ठातृत्वं हि प्रेरकत्वं तच्च प्रशासितृत्वमिति तत्फ- लितमित्यर्थः, एवमादेशशब्दार्थ उक्तः । अथ तच्छब्दं च विव- पवन्वाक्यार्थं च योजयति अत इति, येन विज्ञातं भवति तं पृष्ठवानसीत्यन्वयः । येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेनेत्यध्याहारेण योजमायाः को हेतुः उच्यते, न हि ब्रह्मणः सत्तया कृत्स्नं ज्ञातं भवति अपि तु तद्विज्ञानेनैव विज्ञातं भवतीति वस्तुसामर्थ्यात् । किंच दृष्टान्तेऽपि न हि मृत्पिण्डसत्तया घटादिर्विज्ञातो भवति अपि तु तद्विज्ञानेनेति दृष्टान्तसामर्थ्यात् । किंच आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विज्ञातं स्यात् कस्मिन् नु भग- वाविज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति इत्यादिश्रुत्या च, एवं दृष्टा- न्तसामर्थ्यात् दार्शन्तिकसामर्थ्याच्च श्रुत्यन्तरकण्ठोक्त्या चैवं व्याख्यातमित्युक्तं स्यादिति कण्ठोक्त्या चाभिप्रेततया चाय- मेवास्याः श्रुतेरर्थ इत्यभिप्रायः । नन्वस्मिन्धाक्य उपादानत्व हि न कराठोक्तं कि तु फलितं कारणत्वं ज्ञातत्वं च न कराठो. क्तम् अत्र जगत्कारणत्वाद्यभिप्रायस्य किं प्रयोजनमित्यपेक्षाया. माह निखिलजगदिति, श्रुत्यन्तरेषु यता वा इमामि इत्यादि- वाक्येषु जगत्कारणत्वलक्षणकं ब्रह्मावगतं तस्मादत्र जगत्कारण- त्वगर्भ बदतः पितुस्त्वया किं ब्रह्म श्रुतमित्यभिप्राय इत्यर्थः । तस्य निखिलकारणतया कारणमेव नानासंस्थान- वियेषसंस्थित कार्यमित्युच्यत इति कारणभूतसूक्ष्मचि दचिद्वस्तुशरीरकब्रह्मविज्ञानेन कार्यभूतमखिलं जगद्वि- ज्ञातं भवतीति हृदि निधाय येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातं स्यादिति पुत्र प्रति पृष्टवान् पिता, तदेतत् सकलस्य वस्तुजातस्यैककारणत्वं पितृ- हृदि निहितमजानन्पुत्र: परस्परविलक्षणेषुवस्तुष्व- न्यस्य विज्ञानेन तदन्यविज्ञानस्याघटमानतां बुद्ध्वा ·वेदार्थसंग्रहः । अप्राक्ष्य इति प्रश्नोक्तिः तत्पूर्वक वर्णोभिप्रायेणेल्या- शयवानाह त्वया श्रुतमिति, नात्र ब्रह्म ति कण्ठोक्त, तस्मात जगत्कारणत्वान्तर्भावप्रयोजनब्रह्मश्रवणप्रश्नः कृताभवतीति स- र्वज्ञत्वादिगुणाःकारणत्वोपयोगितयोक्ताः सृष्टयादयः परिपूर्ण- स्यैव लीलाः, अतस्सत्यकामत्वस्य कारणत्वोपयोगः । हार्दी- भाव:-हदि निहितं तात्पर्यमित्यर्थः । कारणत्वे सत्यप्येकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते कारणात्कार्यस्य द्रव्यान्तरत्वात्कार- णत्वं च नोपपद्यते तथा सति ब्रह्मणेाहेयास्पदत्वप्रसङ्गात्कारण. त्वोपपत्तावप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नापपद्यते नानाजातीय- कार्याणां नानजातीयकारणकत्वदर्शनादित्यत्राह तस्येति, तस्य. निखिल कारणतया कार्यभूतमखिलं जगद्विज्ञातं भवतीत्यन्वयः । कारणात्कार्यस्यानन्यत्वमाह कारणमेवेति, नानासंस्थानविशेष- संस्थितं-संस्थानविशेषविशिष्टमित्यर्थः । सूधमचिदचिदस्तुशरी. रशब्देन ब्रह्मणाहेयास्पदत्वप्रसङ्गः परिहृतः। निर्वेदादुपसन्नाय वक्तव्यमर्थ स्वयमेव कथं वदतीत्यत्राह पुत्रं प्रति पृष्टवान् पितेति, पुत्रव्यतिरिक्तानां शुश्रूषाद्यपेक्षा पुत्रस्य तु पुत्रत्वमेव ब्रह्मोपदे- शहेतुरिति शास्त्रार्थः सूचितः । पुत्रपितृशब्दाभ्यामुद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच तं ह पितोवाचेति श्रुतिवाक्यं स्मारितम्, अनन्तरमिदं वाक्यं कथं नु भगवस्स आदेश इति इदं किं प्रश्नरूपम् ? उत चोद्यरूपमिति संशये चौद्यपरमिति व्याचष्टे तदेतदित्यादिना, प्रतिवचनप्रकारे प्रश्नार्थोविज्ञा- यते प्रतिवचने यथा साम्य केनेत्यादिना दृष्टान्तैरुपपादनादिदं- चोद्यरूपमित्यभिप्राय: । परिचोदयति इति-विवक्षितविशेष- कण्ठोक्तिमकुर्वत सामान्येन चौदथतीत्यर्थः । परिचादयति कयं नु भगवः स आदेश इति परिचादितः पुनस्तदेव हृदि निहितं ज्ञानानन्दामलत्वकस्वरूपमपरि- च्छेद्यमाहात्म्यं सत्यसंकल्पत्वमित्रैरनवधिकातिशयासं- ख्येयकल्याणगुणगणैर्जुष्टमविकारस्वरूपं परं ब्रह्मैव नाम- रूपविभागानहसूक्ष्मचिदचिद्वस्तुशरीरं स्वलीलयैव स्वसं- ·२४ - तात्पर्यदीपिकायुक्तः। कल्पेनानन्त-विचित्र-स्थिरत्र-चराचरस्वरूपजगत्संस्थानं स्वांशेनावस्थितमिति तज्ज्ञानेनास्य निखिलस्य ज्ञाततां ब्रुवन् लेाकदृष्टं कार्यकारणयोरनन्यत्वं दर्शयितुंदृष्टा- न्तमाह। वाक्यमुपादत्ते कथं न्विति, अथ पिता ब्रह्मणो जगत्कार- गत्वं तदुपयोगिगुणजातम् उपादानत्वनिमित्तत्वप्रयुक्तदोषशङ्का- परिहारं च विवक्षन्कारणज्ञानेन कार्यविज्ञानं लोकसिद्ध दर्श- यतीत्याह परिचादितः पुनरित्यादिना, ज्ञानानन्दामलत्वकस्व रूपमिति विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिशोधकवाक्यार्थी विधक्षितः स्वरूपशब्दो धर्मिस्वरूपनिरूपकधर्मवाची । अपरिच्छेद्यमाहा. त्म्यमित्यनेनानन्त-शब्दार्थो विवक्षितः स्वरूपमपरिच्छिन्न- मित्यर्थः । गुणतेप्यानन्त्यमाह सत्यसङ्कल्पत्वमित्रैरिति । सत्यशब्दार्थमाह अविकारस्वरूपमिति, अत्र स्वरूपशब्दोवि- शेष्यांशपरः । एवमविकारित्वादिश्रुते विषयोदर्शितः । उपादान- स्वादिप्रयुक्तविकारादिविषयं दर्शयति नामरूपेति, पूर्व सूक्षम. चिदचिदस्तुशरीरकमित्येतावदुक्तम् अत्र नामरूपविभागानह- शब्देन सूक्ष्मशब्दो व्याख्यातः । अनेनोपादानत्वप्रयुक्तं चौद्यं परिहृतम् । अथ निमित्तत्वप्रयुक्त चौद्यं परिहरति स्वलीलया इति, अवाप्तसमस्तकामस्यापि लीलार्थं जगद्व्यापार उपपद्यत इत्यर्थः । महायासरूपजगद्व्यापारस्य न लीलात्वमिति चेत्त- त्राह स्वसङ्कल्पेनेति, सङ्कल्पमात्रसाध्यत्वान्नायं महायास इत्य- र्थः । स्वांशेन विशिष्टस्य स्वस्यांशेन ब्रुवन्धक्तुं लोकदृष्ट कार्य- कारणयारनन्यत्वं दर्शयितुं दृष्टान्तमाहेति कार्यकारणयोरनन्यत्वे दृष्टान्तमाहेत्यर्थः । यथा साम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य- मेति एकमेव मृद्रव्यं स्वैकदेशेन नानाव्यवहारास्प- त्वाद्यथा घटशरावादिनानासंस्थानावस्थारूपविकारा- ·वेदार्थसंग्रहः। पन्नं नानानामधेयमपि मृत्तिकासंस्थानविशेषत्वात् मृद्- द्रव्यमेवेति व्यवस्थितं न वस्त्वन्तरमिति तथा मृत्पि- एडविज्ञानेन तत्संस्थानविशेषरूपं घटशरावादि सर्व ज्ञातमेव भवतीत्यर्थः, ततः कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मैककार- णतामजानन्पुत्रः पृच्छति भगवंस्त्वमेवैतद्वीत्विति, अन्यत्वनिबन्धनचोद्यस्यानन्यत्वज्ञापनेन हि परिहार इति भावः । दृष्टान्तवाक्यमुपादत्ते यथा सम्यकेन मृतिपण्डे. नेति, तत्र कारणज्ञानेन कार्यविज्ञानस्य सिद्धये तयोरै क्योपपा- दकमुत्तरखण्डं प्रथमं व्याचष्टे एकमेवेति, तत्र वाचेति पदं व्या. चष्टे नाना व्यवहारास्पदत्वायेति, वाक्शब्दोऽजहलक्षणया वा- क्पूर्वकव्यवहारे वर्तते, वाक्पूर्वकव्यवहारश्च प्रयोजनतया हेतु- रित्यर्थः । विकारशब्दार्थमाह घटशरावेत्यादिना, संस्थानमे- वावस्था सैव विकारः षोडशकश्च विकार इत्यादिषु विकार- शब्दस्यावस्थावद्व्यपरत्वेन प्रयोगदर्शनात्तव्यावृत्यर्थमवस्था- रूपविकार इत्युक्तं, नामधेयपदं व्याचष्टे नानानामधेय मिति । मृत्तिकेति पदं व्याचष्टे मृत्तिकासंस्थानविशेषत्वादित्यादिना, एषकारेण व्यावय॑माह न वस्त्वन्तरमितीति, एवं कारणा- नेन कार्यज्ञानस्य उपपादकमुत्तरखण्डं व्याख्याय तदुपपाद्य पूर्वखण्डं व्याचष्टे यथेति, लोके कारणज्ञानात्कार्यज्ञानं सम्भ- पतु तथाऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते विजातीयका- र्याणामेककारणत्वायोगादिति बुद्ध्या ब्रह्मैककारणत्वाज्ञानेन पुत्रः पृच्छतोत्याह तत इत्यादिना, विजातीयानामपि सर्व- कार्याणां ब्रह्मैवापादानं तदेव च निमित्तमित्युपदिदेशेत्याह ततः सर्वज्ञमिति, ततः सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्मैव सर्वकारणमित्युपदि- शन् स होवाच सदेव सेोम्येदमय आसीत् एकमेवाद्वि तीयमिति, अत्रेदमिति जगनिर्दिष्टम् । अग्र इति च ·२६ तात्ययदीपिकायुक्तः। सृष्टेः पूर्वकालः, तस्मिन्काले जगतः सदात्मकतां सदे- बेति प्रतिपाद्य तत्सृष्टिकालेऽप्यविशिष्टमिति कृत्वा एकमेवेति सदापन्नस्य जगतस्तदानीमविभक्तनामरूपता प्रतिपाद्य तत्प्रतिपादनेनैव मतो जगदुपादानत्वं । उपदिशन् उपदेष्टुं सदेवेति वाक्योपादानम् इदमिति जगनिर्दिष्टमिति प्रकृतमस्ति चेत् तत्परत्वमन्यथा प्रत्यक्षादि- प्रमाणप्रसिद्ध जगत्परत्वमेवेदं-शब्दस्योचितमिति भावः । अग्र इत्यादिना अनन्तरं सष्टेवश्यमाणत्वादनशब्दस्य प्रलयकालपर-. त्वमवगम्यत इति भावः, । तस्मिन्काले जगतः सदात्मकता सदेवेति प्रतिपाद्यति सदात्मकता-कारणात्मकतां सदेवेत्यनेन वैशेषिकोक्तं कदाचित्सवं कदाचिदसत्वं च ध्यावृत्तं तेन प्रल- यकालेऽपि सरवं फलितमित्येवमुक्तं न तु वाचनिकोग्यमर्थः, मदेवेदमग्र एकमेवासीदिति यन्मयः । सच्छब्दः प्रमाणसंबन्धा- ईत्योपाधिना प्रकृतिपुरुषकालविशिष्टं ब्रह्माह कारणात्कार्य- स्यान्यत्वेन जगतः कदाचित्सत्त्वं परैरुक्तं कारणभूतब्रह्मानन्य- स्वेन जगतोनित्यसरवमित्यर्थः । तस्मुष्टिकालेऽपोति जगत्सदेव चेत्प्रलये कोविशेष इत्यपेक्षायां द्रव्यं नित्यमेव तस्याविभक्त- नामरूपावस्था प्रलयः विभक्तनामरूपावस्था कार्यता इति वैषम्यमेकमेवेति पदेनोक्तं भवतीत्यर्थः । अनेन ब्रह्मण सपादा- नत्वं फलितमित्याह तत्प्रतिपादनेनैवेति, भाव्यवस्थाविशेष- वतः प्रागवस्थायोगो ह्युपादानत्वं, तस्मादस्यमाणबहुत्वाव- स्थायाः पूर्वावस्थाकथनेनोपादानत्वमुक्तं भवतीत्यर्थः । कृत्स्नस्य कार्यस्य ब्रह्मैवोपादानमस्तु तथाऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं नोपपद्यते निमित्तान्तरसम्भवात् इति शङ्कायां तस्यैव निमि- तत्वेन निमित्तान्तरशङ्कामद्वितीयपदं व्यावर्तयतीत्याह स्वष्य- तिरिक्तति । प्रतिपादितमिति स्वव्यतिरिक्तनिमित्तकारणम- द्वितीयपदेन प्रतिषिद्धं तमादेशमप्रायः येनाश्रुतं श्रुतं - ·२७ वेदार्थसंग्रहः। भवतीत्यादावेद प्रशासितव जगदुपादानमिति हृदि निहितम् इदानीं सुव्यक्तमेतदेवोपपादयति स्वयमेव जगदुपादानं जगन्निमित्तं च सत् तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तदेतत्तच्छब्दवाच्यं परं ब्रह्मैव सर्वज्ञ सर्व- शक्ति सत्यसंकल्पमवाप्तसमस्तकाममपि लीलार्थ वि- चित्रानन्तचिदचिन्मियजगद्रूपेणाहमेव बहुस्यां तद- कुलालस्य विविधपरिणामशक्तिवैकल्येनानुपादानत्वम् मृत्पिण्डस्य ज्ञातृत्वविरहादनिमित्तत्वमत्र तूमयसद्भावादी- वोभयकारणमित्यर्थः । उक्तार्थस्योपक्रमसङ्गतत्वमाह तमादे- शमिति, आदेशशब्देन प्रेरयितृत्वं काठोक्तं येनाश्रुतं श्रुतम् इत्यादिप्रतिज्ञानेनोपादानत्वमभिप्रेतं तदुभयमत्र स्फुटमित्यर्थः । अत्रासत्कार्यवादोपन्यासनिरासवाक्यं द्वितीययोजनायां व्या- ख्यास्यत इति नात्रोदाहृतम् । अथ तदनन्तरवाक्यं पूरकपदा- नरैः सहोपादत्तं स्वयमेवेति, यं प्रजायेयेति स्वयमेव संकल्प्य स्वांशकदेशादेव विय- दादिभूतानि सृष्टवा पुनरपि सैव सच्छब्दाभिहिता परा सदेवेत्यादि, वाक्यं सजातीयविजातीयादिभेदनिषेधपर- स्वेन पराख्यातं तदुत्तरवाश्याननुगुणम् अस्मदुक्तार्थस्यैवा- पपादकान्युत्तरवाक्यनीत्यभिप्रायेण जगदुपादानं जगनिमित्त सदिति विशेषणद्वयोपादानम् । एतद्व्याचष्टे तदेतदित्या. दिना, वक्ष्यमाणसृष्टयुपपादकविशेषणान्याह सर्वमित्या- दिना, अवाप्तसमस्तकामस्य प्रवृश्यनुपपत्तिं परिहरति नवाप्त- समस्तकाममपि लीलार्थमिति, सङ्कल्पमात्रमाध्यत्वान जग- व्यापार आयासरूप इत्यभिप्रायेण सत्यसङ्कल्पमित्युक्तम्, मजायमानो बहुधा विजायते इत्युक्तावताररूपबहुत्वव्याव- त्यर्थ जगद्रूपेणेत्युक्तं, तत्र बहुशब्दार्थोऽस्तीति दर्शयितुं विधि- कानन्तेत्याधुक्तं, बहु स्यां तदर्थं प्रजायेयेति जायतेऽस्तीत्या- द्यवस्थासु जायमानावस्था जातावस्था चेत्युत्पत्तावेधावस्था- द्वयमस्ति, तत्रास्ति-शब्दवाच्योत्पन्नावस्था उत्पाद्यमानावस्था ·। तात्पयदीपिकायुक्तः । जायत इति शब्दवाच्या तत्र बहु स्यामिति वाक्ये स्यामिति पदेनोत्पन्नावस्था विवक्षिता, तत्पूर्वभाविन्युत्पाद्यमानावस्था तदर्थ प्रजायेयेत्युक्तेति विभागः । उत्पत्तौ साधनस्य पूर्वक्षा- वित्वं साध्यस्य पश्चाद्धावित्वं सङ्कल्पे तु साध्यं पूर्वभावि- साधनं पश्चाद्भावि तस्मात्स्यामिति पूर्वमुक्त स्वयमेवोपादा- मभूतं तदेव मङ्कल्प्येत्यर्थः । स्वांशः प्रकृतिः तेजोगबन्नसुष्टिव- धनं वियदादेरपि प्रदर्शनार्थमिति वियदधिकरणसिद्धार्थाभि- प्रायेणाह वियदादीति, श्रीभाष्ये महदादेरपि प्रदर्शनार्थ मि. त्युक्तं, पुनरपीति व्यष्टिसृष्टघर्थमित्यर्थः । सैवेति सदेवेत्यादौ निर्विशेष वस्तूक्त सेयं देवतेति सगुणमुच्यते इति भ्रमापनय- नार्थमेवमुक्तम् उत्तरत्र तेजः परस्यां देवतायामिति हि वक्ष्यते तत्प्रत्यभिज्ञानाय परा देवतेत्युक्तम् । अत्र पूर्वापरेषु च सगुणं ब्रीबांच्यते इत्यर्थः । इति व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्य- मुपादत्त हन्ताहमिति, अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीत्यत्रा- नुप्रवेश न केवलं तत्तत्पदार्थ मात्र पर्यन्तनामरूपयारणार्थः अपि तु स्वपर्यन्तनामरूपव्याकरणार्थः अनुप्रवेशश्रवणेन मातापितृकु. लालादिनिर्वयंदेवदत्तघटादिनामरुव्याकरणतोव्यावृत्तताऽवग- मात् बहु स्यामित्युपक्रम एव स्वपर्यन्तनामरूपभावसङ्कल्पात्त- दीदं तीव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत इति नामरू- पयोयोब्रह्मपर्यन्तत्वक्षणात्तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवदिति च अषणात व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्ये अनुप्रवेशपूर्वकनामरूपव्या- देवतै क्षत हन्ताऽहमिमास्तिस्रो देवताः अनेन जीवे- नात्मनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति, अनेन जीवनात्मनेति । जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वं प्रतिपाद्य ब्रह्मात्मकजीवानुमवेशादेव कृत्स्नस्याचिद्वस्तुनः पदा- र्थत्वम् । एवंभूत(१)स्यैव सर्वस्य वस्तुनो नामरूपभा- करणोक्तिराद्यसृष्ट रप्युपलक्षणार्था महदहङ्कारादिनारूपयोब्रह्म- त्वपर्यन्तत्वात् यस्य बुद्धिः शरीरं यस्याहङ्कारः शरीरमिति (२) स्वंभूतश्येवाचिद्धस्तुन इति पा० ।

·वेदार्थसंग्रहः। हि श्रूयते अत एव हि । "प्रकृतिं पुरुष चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः क्षोभयामास सम्प्राप्त सर्गकाले व्ययाव्यया"विति स्मृतम् । एवं व्यष्टिसृष्टिसङ्कल्पवाक्येऽपि नामरूपव्याकरणयोब्रह्मपर्यन्त . त्वस्य विवक्षितत्वमाद्यसृष्टिसङ्कल्पवाक्यानुरोधात् तद्वेदमिति श्रुत्यन्तरानुगुण्यात् तदनुप्रविश्य सञ्च त्यच्चाभवदित्यनुप्रवेशपूर्व- कब्रह्मपर्यन्तनामरूपव्याकरणोक्तेश्चावगम्यते बहु स्यामित्युक्तं नानानामरूपभाक्वं मृत्पिण्डस्य घटादिनामरूपभाववत् किम- द्वारकं जीवस्य देवादिनामरूपभाववत् । कि सदारक मिति संशये अनेन जीवेनेत्यादिश्रुतिः सद्वारकमाह ब्रह्मणसमष्टिना- मरूपभावामद्वारकं महदादेर्जीवम्प्रति शरीरत्वाभावात् व्यष्टि. नामरूपभावमद्वारकं सद्वारकं च तथा सति न द्विपर्यवसानहे. तुता गोशब्दादिवत्, अनेन जीवेनात्मना जीवशरीरकेण भया सिंहेन भूत्वाबहवो मयात्ताडतिवत् तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चा. भवदिति जीवेऽप्यनुप्रवेशेन तन्नामभावाश्रवणात् जीवेनात्मनेति तृतीयाया: कारर्थः न तावत्सहयोगलक्षणेयं तृतीया कारकवि- भक्तौ सम्भवन्त्यामुपपदविभक्तेरन्याय्यत्वादिति न्यायेनापप- दविभक्तेरनुपपत्तेः । न च करणे तृतीया, अनुप्रवेशं प्रति जीवस्य करणत्वाभावात्, अनुप्रवेशस्य द्वारकर्ता हि सः जीवशब्दस्य पर- मात्मपर्यन्तत्वाच्च नेयं करणे तृतीया तस्मात्कर्तरि तृतीया । ननु तितद्धितसमासैरनभिहितं कारकं हि तृतीयाविभक्त्य- भिधेयम् । अत्र तु व्याकरवाणोति तिभिहितत्वान्न तृती- याऽभिधेयः कर्ता तत्र प्रथमैव युक्तेति चेत् न व्याकरणकर्ना हि तिङभिहितः अनुप्रवेशकर्ता तु नाभिहित इति स तृतीयाभि- धेय नामरूपव्याकरणानुप्रवेश क्रिययोः समानक कत्वमनुप्रवि- श्येतिक्वाप्रत्ययेनार्भािहतमिति न तृतीयाभिधेयः कतैति चेन्न कोल्यप् कर्ता हि न क्वाभिधेयः अपि तु प्रत्ययान्तराभिधेय: प्रत्ययान्तरप्रतिपन्न योः कौरैक्यमेव बाप्रत्ययाभिधेयं यथा समानाधिकरणवाक्येषु प्रातिपदिकावगते विशिष्टार्थे विशेष्यां- शैक्यमात्रं समानविक्त्यभिधेयं न तु विशेशेषणान्वयोविशेष्यं वा एवमत्रापि क्वाप्रत्ययो न कत्रभिधायी, अपि तु शब्दान्तरप्रति- पन्न क्रियाद्वयकत्रैष्यमात्राभिधायी । बाप्रत्यय एवं क कत्र सिधा- ·- तात्पर्यदीपिकायुक्तः । योति चेत् व्याकरवाणीति तिप्रत्ययो निरर्थकः स्यात तस्मा- छब्दान्तरप्रतिपत्रक्रियाद्वयक क्यमात्राभिधायी क्वाप्रत्यय इ- त्यनुप्रवेश क्रियाकर्ता तृतीयाभिधेयः । एवं कर्तरि कदिति कृत्य त्ययानां कर्तासहितत्वात् कृत्सज्ज्ञकः क्वाप्रत्ययः कर्मभि धायीति चेन्न अर्थान्तरेष्वविहितानामेव कृत्प्रत्ययानां कर्थत्वं म स्वर्थान्तरे विहितानां, तव्यादीनां हि कर्माद्यर्थे विहितस्या- त् । अयं तु क्वाप्रत्ययो भावे विहितः तथाऽधिकारात् अत्र प्रातिपदिकार्थमात्रे यथा प्रथमा विभक्तिः तथा धात्वर्थ मात्र विहितो यः प्रत्ययः स भावार्थः, अयं तु क्वाप्रत्ययो भावे वि- हित इति न कत्रभिधायो । तस्मात् तृतीयया कर्ताऽभिधीयत इति निरवद्यम् । अनेनेत्यादिवाक्यं संक्षेपेण योजयति अनेने. स्यादिना, पदार्थत्वं तत्तदरस्थावस्थितत्वं देवमनुष्याद्याकार- विशिष्टत्वं न हि निराकारः पदार्थः पृथिवीत्वाकारविशिष्टो हि पृथिवीपदार्थः परमात्मपर्यन्तस्यैव वस्तुत स्त तदवस्थाविशि- ष्टत्वं न स्वतन्त्रस्येत्यर्थः । तत्पर्यन्तस्यैव देवादिनाममाक्वं चेत्याह एवं भूतस्यैवेति, मृदात्मको घट इतिचेत् ब्रह्मात्मक- त्वंस्वरूपैक्येऽप्युपपद्यते शरीरशरीरिभावेन तादात्म्यमस्तु तथा सति किं प्रयोजनं सर्वशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वं चेत परमात्मनि देवत्वमनुष्यत्वादेः प्रकृत्यर्थस्य द्वित्वादेविभक्तप- र्थस्य चायोगान तत्पर्यन्तत्वमुपपद्यते इति शङ्कायां विस्तरेण वाक्पार्थमाह एतदुक्तं भवतीत्यादिना, क्त्वमिति च दर्शयति, एतदुक्तं भवति जीवात्मातु ब्रह्म- णः शरीरतया प्रकारत्वात् ब्रह्मात्मकः यस्यात्माशरीर- मिति भूतस्य जीवस्य शरीरतया प्रका- रभूतानि देवमनुष्यादिसंस्थानानि वस्तूनीति ब्रह्मात्म- कानि तानि सर्वाणि प्रतो देवो मनुष्यो यक्षो राक्षसः पशु मृगः पक्षी वृक्षो लता काष्ठं शिला तणं घटः पट इत्यादयः सर्वे प्रकृतिप्रत्यययोगेनाभिधायकतया प्रसिद्धाः श्रुत्यन्तरात्, एवं ·वेदार्थसंग्रहः । ३१ शब्दा लोके तत्तद्वाच्यतयाप्रतीयमानतत्तसंस्थानवस्तु- मुखेन तदभिमानिजीवतदन्तामिपरमात्मपर्यन्तस्य संघातस्यैव वाचका इति, एवं समस्तचिदचिदात्मकम- पञ्चस्य सदुपादानता सनिमित्तता सदाधारता सनिया- शरीरत्वमस्तु ततः किं ब्रह्मपर्यन्ताभिधानस्येत्यत्राह प्रकार- त्वात् इति, प्रकारत्वं दण्ड कुण्डलादेरप्यस्तीति तद्व्यावृत्त्यर्थ शरीरतया प्रकारत्वादित्युक्तम् एवं ब्रह्मात्मकत्वं शरीरशरीरि- भावादित्युक्तम् । प्रात्मशब्दः स्वरूपैक्ये शरीरशरीरिभावे ध साधारणः अत्र शरीरशरीरिभाव एवेति किनियामकमिति चेत्त- शाह यस्थात्मेति, जीवात्मा ब्रह्मणः शरीरमस्तु ततः किमि- त्यत्राह एवंभूतस्येति, देवत्वादिविशिष्टशरीराणि जीवद्वारा ब्रह्मात्मकानीत्यर्थः । ततः किमित्यत्राह अत इति, देवाद्यवा. न्तरजातीनामपि ब्रह्मपर्यन्तत्वं दशयितुं यक्षराक्षसादय उपा. ताः प्रमाणिमत्सु स्वल्पा सा । ततो हि शैलाधिधरादिभेदान् जानीहि विज्ञान विजृम्मितानि भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठा इत्या भिलॊष्टकाष्ठादेर्जीवाधिष्ठितत्वश्रवणात् । काष्ठं शिलेत्यायुक्त छिन्नद्रुमोहि काष्ठम्, तत्र द्रुमावस्थाधिष्ठातृजीवापगमेऽपि काष्ठा- वस्थाभिमानी जीवो विद्यतएव नामरूपभावादिति भावः । तत्तसंस्थानवस्तुमुखेनेत्यनेन परमात्मनि देवत्वमनुष्यत्वाद्यनु- पपत्तिः परिहृता भवति । देवत्वदित्वादीनां परमात्मस्वरूपे अव्यवधानेनान्वयाभावेऽपि देवत्वादीनां प्रकृत्यभिधेयानां प्र- त्ययाभिधेयानांद्वित्वादीनां च परमात्मनि सद्वारकान्वयः संभ- बतीत्यर्थः । अतएव काठिन्यवान् योबिभर्तीत्यादिरूपपद्यत इत्ये- तदुक्तं भवतीत्यन्वयः । अप त्रिवृत्करणादिवाक्यानां प्रस्तुता- र्थानपेक्षितत्वेन तानि विहायापेक्षितवाक्यानामर्थ सग्रहेणाह एवमित्यादिना, नामरूपव्याकरणाय हि त्रिवृत्करण तस्मात्रि- पत्करणसाध्यं नामरूपव्याकरणं सङ्कल्पवाक्ये पूर्वभाव्यभूत् । उत्पत्तिवाक्ये तु त्रिवत्करणस्य पूर्वभावित्वं युक्त पाठक्रमेण त्रिवृत्करणस्यपश्चाद्धावित्वेऽप्यर्थक्रमेण पाठक्रमस्य बाध्यत्वात त्रिवृत्करणं पूर्वभावि यथाऽग्निहोत्र जुहोति यवागू पचतीत्यत्र ।