Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner

English Sanskrit Translation Teacher

Pt.ram Sarup Sahityacharya · 2011/04

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

* ओ३म्
इंगलिश संस्कृतानुवाद
दीपिका
प्रथममाग
"मुरादाबाद कठंगर निवासि-
कान्यकुब्जायंशावतंस पण्डित गणेशप्रसाद शुक्ला
तनयेन रामस्वरूप साहित्याचार विरचितः
ENGLISH SANSKRIT TRAN.
SLATION TEACHER
By
Pt. linri Sarup Salityacharya. Author
of Trilingual Dicktioary Sanskrit
Sagar Daula fiamar Charitra blashia
1
..MORADABAD
1st Edition
1917
Price per copy
12 amnaa ....
1000 Rohs
All right reserved."
forकरदसशनिअपनेशर्मामशीन मिटिंगमेन मुगावापा

PREFACE Dear Reader! I have been teaching for about 30, genre. For 8 or 9 years I was teaching in. Garcroment : Vigh school. For certain causes I had to leave Gdveřnnient, service. It is Deedless to say I was a victim of unjusties and tyranny, but God almighty pees all and has already punishcd the wrong doers. I have always been inclined towards book making, and to my mind this book (Sanskrit Caglish Translation Teacher) will supply the want of the student: I have divided it into two parts the first fart is belore you and the second part is in course of preparation. The first part treats of all itě Káraks or tho basis or servant portion. The second part treats of Tingeat' or verbs For tho benefit of those students of English who havo sango krit for their resond language, illustration, are given for explanation, and in accordance with the arrangement of the Sanskrit Grammer every thiog 19 donc up to the Beyeath Kirah. I am specially indebteil to P. Joborilal Sharma of Bilanashabar in the compilation of this partaid I thank biri for the belp hc has given me: Teachers are requiested kindla to inform me of the mistako that might have crapt in thisý,- pars, so that I may have an opportugity of correcting thêm in the sccond edition. The officers of the Inspection slegrartmens,will hope encíurago me in my enterprise" ; decommending the bouk to the teachers for the benefit l.fliculty: 'in .

इंगलिश संस्कृतानुवाद दीपिका प्रणम्य शिव मद्वैतं शान्तं शाश्वत मव्ययम् । 'दीप्यते पाल योधार्थ मनुवाद प्रदीपिका ॥१॥ प्रथम प्रकाशः। A ब्रह्मन् n घातृ m. The Orcator रचनेवाला ईश्वरः, पिप्णुः m. The Preserver पालन करनेवाखा शम्भु: m रुद्रः। 'The destroyer aru 45977 देवाः ।अमराः। Gods देयता प्रहः। A planet प्रह सूर्यः । अर्थमन् m इन्दुः । सोमः। The Moon चन्द्रमा Mars मंगल Mercury घुध .. गुगः । गृहस्पति Jupiter गृहस्पति भृगुः। शुकः Venus शुक - शनिः । मन्दः। Saturn शनैश्चर मह भूमि The Earth पृथ्वी राहुं| m. केतुः The sun . कुजः। मौमः 'युधः । सोमयः। . राहु केतु। प । (२) : B सायं, तम् ।। Truth शान.विद्या linomledge विधामा शौर्य, पवित्रता। l'urity शुद्धि पाकीसगी Wat m. spa: f1 Tranquility शान्ति। धुतिः, धैर्यम् ।। Courgo धीरता दमा दमनम् ॥ Self.Controin इन्द्रिय दमन ! Dexcipline तपः॥ तपस्या Religious Austerities तपस्या Suspicion शक, सन्देह, स्थान . पदम् ।। Object, Receptacle. पदापात्र स्थान यलम् । शक्ति Power यल, जोर। धुद्धिः Intcllect युधि, अपहा । Ilnppiness मुत, आनन्द। C Adjootivo गुणवत्, गुणिन Beritorious, गुणयान्। सुन्दर, चिर, चाय। Good,beautifulअच्छा सुन्दर सत्, शोभन । Pretty. । सूर्य सूरत । मृद्धल, मृदु, कोमस। Soft, tender, विधयाआधध। Obedient, dutiful #TIOTTI धिनात Modest,Gentle मन पादार अधृष्ट, शालीन। Shy, l'Ashful लजमन्ता धृष्ट, वियात। uid, 'Audicious, sीठ। D Advorb अग्न Here यहां.. Today आज, अद्यत्वे Now-a-days 'याज कल यंदा Wheu । । . मर्म मुलायम . घश्य, (३) कंदा . - When ? दाय? Where ? कहां। आम् , यादम् Yes, Well, ही अच्छा। तदा Then तया सायम् In the evening सांझ को E Verbs भू (सचायाम) P.I. To be, to become होगा। अनु To experience अनुभयक तजरुया करना To prerail, to be able समर्थ होना। पग To defeat हराना। सम् To take place होना। To be possible सम्भव होना। To be boru पैदा होना। 'प्रादुस To be visible दिखाई देना।। to become manifest प्रगट होना। उद To rise, to spring up निकलना । " आपिस To become visible दिखाई देना। अभि To overcome ossail दवाना हमलाकरना 111 Render the following into Sanskrit. 1 Thero is a city named Cawapore. He is the recoptacle of Iris happiness, 3 Ibolieve him to be a learned man. 1 Eitbor ha will go or she 5 Thou, he and I cook it 6 Blohan Lal became an object of their suspicion. 7 Truth, knowledge, purity and self-control are finn in that good man 8 shan-., ker Dagal tas lionoured by tbo boys. 9 Tbis boy is obedient to his parents, 10 You aro, as it wero, his Tecond life.. 11: Murari Could not prevail on Behari lal 12. He wishes to become a learned man. 13 The moon as visible to day. 14 Ho has made king of Avanti. . . .

(४) द्वितीयः प्रकाशः -- राजती मुद्रा A भारतः। पार्याय: m! India हिन्दुस्तान पाठालयः। पाठशाला School मदरसा। माएका बालकm Boy लड़का परिजनः attendent सेवक राज्यम् kingdom घर्गः। कक्षा। class दफ न्यायकm Judge मुन्सिफ तान्न खएडा a pice पैसा a rupee रुपया पुष्पं, प्रसून, कुसुमे । Rower प्रेमन् m love प्यार विद्यार्थिन . छात्र Btudent तालियामा गुकाण पाठक teacher उस्वाद गोष्ठं, प्रजः। cow-pen खिड़क करपाटिका bread-loaf रोटी देवी goddess mat चदाई flour सिंहासनम् throne वस्त क्षत्रपतिः farmer किसान वलीवर्दः ox thief चोर service टहल सस्यम् harvest, crop Fita अमृतम् nectar अमृत शास्त्रं - sciencert ‘विज्ञान,शास्त्र स्वर्गः, दिख heaven स्वर्ग लोक देवी . .. "पिटं.चूर्णम् . . .

(५) निरयः व्योमन् । दिक् । दिशा पूर्वा-प्राची अयाची उदीची प्रतीची मेघः । अनम् स्तनितम्-गर्जितम् जल-धारि । सृष्टिः । वर्षम् INI hell नरक sky आस्मान direction तरफ, दिशा east पूरष south north उतर Test पच्छिम cloud यादल thunder गार्जन Water पानी घी-मेह bubble खुलवुला shower पोलार drop of rain lighting बिजली huil ओला rain-boi इन्द्र धनुप drought सूखा खुश्की moon-light चांदनी liglit ray rrice,uit धारासम्पातः।आहार: सम्युकरणः । शीकरः। तडित् सिौदामिनी। चापलः। परका शंका धनुः ॥ शयमाह चन्द्रिका फौमुदी। प्रभा, रक्सचिः। किरणमयमः। शफलः। खण्डः। B Adjective सुकृतिन् Fortunate. lucky भाग्यवान् - सादयः । हृदयालु I benerolent मला भ्य। भादय । rich धनी सरल उदार । दक्षिण gintle, sincere सच्चा सांधा। Oans,भावयति to consider विचार करना सम-to think, to imagine, to honour स्याउ करमा' ঙ্কো- প্লাক . .

(६)
Des. युभूप
to trnce out खोज लगाना,
to rish to be होनेकीच्छा करना
Freq. बाभूय tu he frequently अतिशय वा थार होना
Pars भूयते
D W. भवत्-न् । भूनः । मयनम् । सम्भवः भाषः
विभाधना प्रभाव। अनुमयः सम्भूतिः भूत्वाभिविष्यतामवितुम
F
Nominative Care कर्तृवारका
(१) प्रधान किया करनेवाले को कती कहते हैं। इस
कीमें प्रथमा विभक्ति होती है। हिन्दी में इसका चिह,और
में है यया यासीदाजा दशरथो नाम ! There was a king
named ashratha.
१२) सम्बोधन यह है जिससे किसीको बुलाकर य
चिताकर सम्मुख करें। सं० में प्रथमा विभक्ति होती है यथ
अबागच्छभ्रातः । हे भाई यहाँ पायो।
(३) उक फर्ममें प्रथमा होती है जैसे स मन्त्री छत
He was made a minister. घह मन्धीयनायागया।
-b-जो शब्द निपात (इति, अपि श्रादि) शब्दों से उस
होता है उसके आगे प्रथमा विभक्ति श्राती है । यथा जना
चन्द्रम सुधाकर इति वदन्ति । लोग चन्द्रमा को सुधाक
ऐसा कहते है।
(४) जो लिंग, पचन, विभात विशेष्य के होते हैं ।
विशेषण के । गुणवाचक शब्द विशेषण होता है और जिस
यह गुण विद्यमान हो यह विशेष्य कहलाता है।यथा नी
कमलम् | A blue Jotus नीला कमला शोमनाय गृक्षाय
For adecorated house रूपयती मायाम् to a beauti
ful-wife.
(५) परन्तु जहाँ उद्देश्य और विधेय होते हैं यहां पूओं

(७) " थवा . नियम नहीं लगता। जिसके पिंपय में कुछ विधाम किया जाता है यह उद्देश्य और जो.विधान कियाजाता है यह वि: धैय कहलाता है जैसे सम्पदः पद मापदाम् wealth is the rbode of miseries सम्पत् मापत् का घर है। (६) यदि एक वचनान्त अनेक फी " घाया, " शब्द से भिन्न कियजावे तो क्रिया एक पचन की आयेगी । यथा । हरिः रामः प्रभुर्या तप्रगच्छतु । Let luri, Rama or Prabhu go there हरिया राम अथवा प्रभु वहां जाये। (७) यदि प्रथम पुरुष (3rd Person) और मध्यम पुरुष (2 nd person) की "च" शब्दसे जोड़ेगा तो किया पचन के अनुसार मध्यम् पुरुप की आवेगी यथा, स च त्वं च तन गच्छथः You und He go there तू मौर याद यहाँ जाते हो। और यदि इन के साथ उसम पुरुष ( 1st person ) का की भी आवे तो क्रिया यधन (१-२-य) के अनुसार उत्तम पुरुपकी पायेगी जैसे स च त्वं च अहं च राम गच्छामः Thou, he and I go there तू, यह और मैं घहां चलते हैं। C संस्कृत विभक्तक्तियां। विभक्ति एकवचन. द्विवचन यहुवचन हिदि. श्रो. जस.अल. पाने द्वितीया. अम मो. शस. अस.अन् को 'तृतीया. टा.मा. भ्याम् भिस् मिः।ऐ से,द्वारा चतुर्थी. के.ए. भ्याम् भ्यस्भ्यः। लिये, पञ्चमी: 'लि (अ) भ्याम् पष्ठी. 'रुस्. (स्य) ओस् मोः आम्. सप्तमी. दि.ए. सम्पोधन:: . - प्रथमा. । t भ्यस् भ्यः। --- " सुप सु.पु. में, पर (८) + H मान माग " N ध्यकारान्त राम शब्द को प्रथमा विभक्ति में रूपा रामा रामने दोयमों में इकारान्त परि शुद। दरी কার सुधी सुधीः मुधिया युधियः। एकागत भानुः ऊकाराग्न स्वयम्भू॥ स्वयम्भूः स्वयम्भुयारयम्मुयः काराग्न पितृ पिना पिरारी पितरः- दातारी दातारा বার (भग) गयो राय স্পকার गाची गाय:। श्रीमान्त ग्ली ग्लायी ग्वायः च्-जल मुच् (बादल)। अलमु जलमुचीशनमुचः ज्-- यणिज (धेश्य )। परिणका पणिती परिग - भूभृत् (पहार)। भूभृत् भूभृती भूभृतः। নন पारी परिक्षा परिणः स-चन्द्रमम् चन्द्रमा चन्द्रमसौ-चन्द्रमसः त्-भगवत् भगवान भगमन्ती मगधन्तः अन् -मन्-मात्मन् श्ररमा धारमानी जात्मानः पस्- पिस् । विद्वान् घिमासी विद्वान्त स्त्री लिङ्ग श्रा-रमा-1 रमे रमा इचि । राचः ई-नदी । नदी. नधी. घधर ची, । यध्यः नौः नाधी च-पाच । या पाची - . - . घाघः (६) सुधी धः । सुत् प्रावृद प-मावृप । 'दू-शरद प्रावृषी प्रापः। शरदा शरदः । नपुंसक लिङ्ग । ज्ञानम् - -ज्ञान दधि ". पारि हे जगत् स धनुस. मधु अन् नामन् पारि जगत् धनुः मधु नाम গান মানানি दधिनी दधीनि धारिणी बारीणि जगती जगन्ति धनुपी धपि मधुनी मधूनि नामनी नामानि EXERCISE । Translate the follossing into English or Hindi. १धाता विश्वं सूजति २ तस्य दासा स्त्वं च प्रम धाम स्तरकर्तुम् ३ तीर्थोदकं च पन्हिश्च नान्यतः शुद्धि मईतः ४ देवदत्तो मम शमा स्थानं जातः ५ त्वं तु देव शर्मणो वि. तीयं जीवितमिव ६ रामप्रसादो प्रजयासि लालो पा तन्नाम लिखेस् ७ नव ग्रहाः भवन्ति : सोऽस्मिन् नगरे अध्यक्षः कृतः बनाई प्रभवामि तस्मै १० अभून्नृपो देवसः परन्तपः धुता. धितो दशरप इत्युदाहतः। ११ महं परितोपमनु भवामि त. दर्शनात् १२ विद्या महाधनं अस्ति १३ मम शरीरं पितृभ्यां स मुभूतम् १७ मादुनो नन्वानन्दा नन्दानन्या प्रादुर्भूतः इति श्री कृष्ण जन्मनि दुन्दुभयो देदुः १५ प्रभुभूपु वनभयस्य स तप ते १६ यदा पदों हि धर्मस्थ ग्लानि भवति भारत- (१०) H सम्भवामि युगे युगे १७ विषवृतोपि सम्पर्य स्वर छतुम साम्मतम् १८ सूर्यः शौर्य मधेन्दुन्द्रि पदों सामङ्गल मा लम् । सद्यदि च बुधो गुरुश्च गुरुतां शुकः सुतं शं शनिः। राष्ट्र वाटुचलं करोतु नियतं केतुः कुलस्योन्नतिम नित्यं प्रीति करा भवन्तु मयता सर्वेऽनुकूलाग्रहाः १ II Translate the following into Sanskrit. १वाज यहां एक नई संस्थत पाठशाला स्थापित हुई है २ मेरा उसके साथ कुछ यस नहीं चलता ३ था तो मदन मो. हन मथुरा को जाय या मधुसूधन ४ ये दोनों लड़के सुन्दर, और गुणयान है ५ सांझ को हम तुम दोनो यहां चलेंगे ६ यह लड़का गुरू जी का प्रेम पात्र है । ७ मुकुन्द देव ने स्याम सु- न्दर को हरा दिया - विद्या पुरुष का भूषण है ६ सय वस्तु . ' ईश्वर से उत्पन्न होती हैं १० यह संसार असार है ऐसा सदा विचार करो ११ सत्य, विद्या, पवित्रता, शान्ति धीरज और इन्द्रियों को यश में रखना यही बड़ी तपस्या है १२ चं; द्रमा कल दिखाई देगा'१३ कृष्ण देव राजा किया गया था। “२४ प्यारे भाई यहां पानी दयालु कृपालु। kind, gracious, दयावान् । नव, नूतन, नीन । Mer, fresh Modern नया। पुराण, पुरातन, चिरन्तन। विवस् । विपश्चित् । A learned man पण्डित । अश, मूर्ख, यालिश ! Fool, ignorant मूर्ख। चस् नियासे) IP Yo lire, to awell. रहना। सना अधि, to inhabit प्र-togo: abroad प्रदेश जाना। उप-to fast, arell उपासक रहना Caus: पास मिर-." to banish देश निकाला देना। .. ond पुराना। * (११) .. W. धैठना। १ . to dress, indorn जिलापतन का सुशोभित क० s: पिवत्स Fre बावस्यते। Pass. उप्यते। सन् वसनम् । वासः । उष्टम्। अधिवासमम् पुष्टिः। यस्तुम् । वसतिः। स् ( उपपेशने ) II A. To sit, to remain. यैठना,यना-र० To honour, worship. पूजा कथादर करना धि to sit down on to be indifferent to be sad उदासहोना। aus: आसय Des: यासि सिप्. Pass आस्यते। iv. आसीनः ग्रासनम् । उपासना । बास्यमानः। दासीनः । आसितुम् । श्रासित्या। ५ (अवगमने P. IVA To know, think जानना to awaken जगाना। म्- to know, demonish जानना। aus योध to advise शिक्षा देना। to inform जताना। भुत्सते। Fre. योयुध्यते। Pass बुध्यते । 1. W. बुध्यमानः । प्रयोधः । युद्धिः। सम्बोधनम् । घोध्यम्- धिनीयम् । वुध्वा । सम्योध्य । योद्धम् प्रयोधयितुम् । योद्ध। द् (ज्ञाने) -IIP. To know जानना। To Sledidate Mus: घेदय, जताना देना। हाल घताना Ves. विदिए- Fre' यघिद्यते । Pass घिद्यते। ...P. विदन् । यदनम् । विद्यौ।येत्तुंम् । घेदः । विदितम् वेद्वान् । घेदितव्यम् । घेद्यम् । घेदनीयनीम् । घे ( सत्तायाम् ). IVA..To be, to happen होना To he tired 'खिन्न होना, थकना! उम्+मति- - "To tell, to report कहना बतलाना। es. ध्यान क०॥ To report Do to present 'to represent (१२) M Caua घेदयंत Dei विसतिायावय | P५ पिचता D. W. Tauमान वितरिनानिदः । पिदिया। धा-रथा (गति गिता शिष्ट IP. to sinteri, toriter दाना रियत द्वना to startofr रपाताना । todrell, th lire. रहना। Chus.स्थापयति Des तिष्ठासनि Freoछीयत: ५ स्थाय? D. IT. तिष्ठन् । स्थानम् । स्थितिः स्थित्या | मस्यामा स्थापनम् स्थातुम्। एशन--(करण) 81& A To make, to comrose यनानाकरगा। to oblige. to terre. भलाई करना घमा- torronder ব্যথায় কনা। सिरस्- to despise तिरस्कार करना। सम्()- to hanor, to odorn TEETC 40 . प्रति to cne,tc repay प्रतीकारका इलाका to injure दुःख देना । पदलना। विगाहना। आविस्... to change to manifest प्रगट १० "To disgrace जलती कर मिरा- To disapprove नापसन्द क. भलम्- - Toadorn सुशेभिस क० सजाना' अगो- To accept अंगीकार क० मंजूर कर To honour यादर करना। कारयति। to cause to make'xtarari आ 'To call बुलाना। Des विकीपति ·Fre चक्रीय Pasa क्रियते D: W. . शत-कुर्थन् । शान- कुणः ले: एतः।त. धत् एतान् । तथ्य- पत्रव्यम् । नीय- करणीयम् [४. 1 . Caust (१३) ती । अन-करणम् । नि-कृतिः । स्यत-करिष्यन् स्य चन- हरिप्यमाणक्यसु-चगवान् । कान-चमाणः घः पर! तुम्-कर्तुम् । त्या- हत्या। णम् - धंकारम् । होप (दीला ) IVs. To dhine चमकना । Fins दीपम् । To cause 10 shine चमकाना । To kindle जलाना। to blaze चमकाना। . मज्यलित कर Des दिदीपिप्-Fre देदीप्यते। Pus दीप्यते दीप्यमानः । दीपनम् । प्रदीपः। दतिः । स्वीप्यमानः । दीप्तः । सन्दीपयितुम् । उद्दीप्य । ST (aga) Il P&A, Tollilk, to make a profit दुदना- लाभ उठाना Jaus . दोहयति- Ds. दुधुनौति Pre दोवुद्यते P.W. दुहन् । दुग्धम् । दुग्धपान् । दोग्धा । वोहनीयम् । दोग्धुम् । दुग्ध्या । दुधुता । सन्दोहः दोहनम् । दोग्धव्यः । हुपाच-याच् (याञ्चायाम् ) " & A. To beg, to demand in marringe iTTATI Caus. याचयति ते~-Des. यियाचिपति ते- Fre यायाच्यते । Pass याच्यते । D.. याचन् । याचमानः याचितः। याचितवानायाचकः। याचितव्यम् । याचितुम् । याचा। याच्यमानः । याचनीयम्। याचयित्वा । याचित्या। डुपचए-पंच-(पाके ) HU To cook, to bake, to digest. पकाना Chus. पाचयति Des विपक्ष Fre पापच्यते । Pags पच्यते D. P. पचन् । पचमानः | पहा । पक्तुम् । पश्चः । पकान् ।' 'पचनम् । पक्तिः। पच्यमानः पहा । पच यम् । . दराह (निपाते). U. To line, to punish. दण्डदेना- सनादेना।

1 Caus eण्यति-से Des. दिवरपिपति-ने 12s दाइयो " . दण्डयर । दण्यमानः। दरसपिना। गडगिरया। दायितुम् । यानीयः। दगडः दिगदनम् ।रपाधिर (भावर) U दयाना। थामना। to orrires अयto lol) to bind to hide याँपना। दिपाना। - 10 oppor, to gifterel. पिरोध करना। Caus Des. Fre शेयते। Tase सत्यते । D.. सम्धन् । राधा सम्वा . पृष्छन्। प्रचझीप्तायाम्) 11. To ark. tu sick tor पूएमा To obtain lente थामामांगना। Caus. प्रदयति ! IPS, पिचिपति PAN पृच्दयत Fre. पामच्ट्रीति । प्रधामध्यः। एम् । वृष्टा। प्रष्टुम् । पिच्छिया । पृच्छकः। पृथ्वान् । चिन-थिई चयने) V. C. To bep up, to.collect: इकट्ठा करना। Do परि-- to knor, to recognise जानना, पहिचानना। सम् to collect. accumulate इकट्ठा करना । सम्-उत्-to put together. do निस्- tonkcertain- निश्चय करना। to pluck gather तोड़कर फटी का अप-, todinitiisth घटाना। आ-to explain , व्याख्या करना। उप- to increase पढ़ाना। -1 २.

D .. Caus. चाययति Des चिचीपति, Fre चनीयते Pass चीयते। चिन्वन् । चिन्वानः। चयनम् । सञ्चयः । चतुम् । सचिस्य । चेता। नेतव्यम् । चयनीयम् । चितम् । चितवान। वचor (व्यक्तायां याचि) HU. To sperk to tell कहना जवाय देना। Rang पाचयति Des विवक्षति । Fre गवच्यो to ansis er Pan उच्यत। .. प्रार्थना करना D. W. वन्-ब्रुवाणः । उक्तम् । उकया । उक्त वक्तम् । यता, अचिवान् । प्रोच्य । यक्ष्यन् । वचनम्, वचः। शास् (अनुशिष्टौ) II P. To govern, to tench, हुक्मत फरना शिक्षाकरना। अनु- -to teach , to punish शिक्षा फ० सजादेना। to rule- हुकूमत करना " to pray for A to liope, to praise মায়া জঘা জ0 Oaus शासयति Des शिशासिषति Fre शास्यते Pass शिष्यते D.W, शासन् । शिष्टः शिप्य। शा- 3. स्ता। शासनम् । शासकः। शासनीयम् । अनुशास्थ. शासितुम् शशासिघान् । जि (जये) Ir. :o conquer, to win, जीतना। निर- ' todefeat हराना। चि- A to be victorious विजयी दोना। परा- A to subjugate, to hate जीतकर बस में क. Cuui. ' जाययति Des' जिगीपति Pro - गीयते Pasy' जायते - D... जयन् । जितः। पराजयः । जेतुम् । पिजित्य ।जि- स्या । जेतम्पम् जिग्यिवान् । जेता। जेप्यन् । जीयमान: मानित - 1.1rp T.. Pray लोना Caur मन्ययति । Dre मिरपति Fre: मा. मध्यते Pasr मध्यने । " .. मधन । एन । माथनः । मध्यमान मन्धमान मनम् । मधित्या मथितुम मुप (स्लग) Ix. fokital, to roh चुराना निटना। परि-. to earry oth उठा लेजाना। Cans, Arte Des Thoma Frr sigraà l'Ass मुन्यते । Dw. मुरान् । मुषितम् । चितवान् । म्पका । मुषिरया । परिमस्य । मुमुपियान् । नी (प्रापण) 12.lend: inguda पहुंचाना ।राह यताना । toppfare to larg. टंडा का प्रार्थना क. Toltatl swxy दूर करना to bring लाना। निर्- to settle निर्णय पा फसला क. ro compore बनाना। उत्- A to raise उठाना। A to hire किराये पर लेना to investwith the sacred thread यज्ञोपवीत संस्कार to carry back to remore to train . फेर लेजाना। सरकाना, हटाना सिखाना । अभि to represent dramatically नाटक करना Caus, नाययति. Des निर्मापति Fre नेनीयते Pass मीयते ....नयन् । नीयमानः । नीतः। नीतवान् । नीत्या, तुम् नेप्यन् । नेप्यमाणः । निन्यिवान् । धिनाय । नेता नायका। अभिनयानीतिः। उपनयनम् । नेशव्यम् । नयनम् । विनयः। .हरणे ) IU. to take to carryofl". लेजाना, हरण क. फष् (पिलेषने) IP.todram खंचना। १ (१७) । घई (मारणे) To lead of carry warar açarne इनका विघरण भागे के पाठों में मिलेगा। D Tre Accasstive Case कर्म कारक। १ जिसमें कर्ता के व्यापार का फल है उसे कर्म कहते हैं । अनुक्क कर्म में द्वितीया विभक्ति होती है हिन्दी में उसका चिह को और संस्कृतमें । अम् २ श्री ३ श्रा, श्रान हैं यथा मोहन लालम् माहप | Call Mohan Lal मोहनलाल को बुलाओ। २ गत्यर्थक धातुओं के कर्म के आगे द्वितीया पाती है। यथा-सः परं विपादम् अगमत् de was greatly dejected यह घड़े शोक को प्राप्त हुआ। ३ यदि "शी" (to dowu) : "स्था" ( to stand) "योस्" (to sit ) धातुओं के पूर्व अधि उपसर्ग रहेतो उनके वाधार (स्थानवाचक शब्द) के मागे द्वितीया विभक्तिपाती है, जैसेस फटम् अधिशेते। He lies down on the mat पद चटाई पर लेटा है । स प्रासनम् अधितिष्ठति He stands ou the seat यह आसन पर बैठा है ।धैकुरदं अभ्यास्ते परिः। Hari durells in raikunth. हरि वैकुंठमें रहते हैं ४ यदि अभि+ नि उपसर्ग पहिले हो तो "विश्" to en: ter or resort धातु के आधार के मागे द्वितीया पाती है। यथा रामदयः सन्मार्ग प्राभनिविशते । Rain Datta te •orts to n goori patli रामदत्त अच्छे मार्गमें प्रवृत्त होता है। ५ पदि “यस्" ( to droil) धातु के पहिले उप, भनु अधि, पामा उपसर्ग प्राय तो जसके आधार के आगे. द्वितीय भातीहै । यथा हरिः कुंठम् उप- अनु मधि- मा. पसति: Hari dwells in rnikunth हरि कुंठमे रहते हैं। । T

(१८)
-न्तु यदि "वस् “भातु का अर्थ लान व्रतकरना to
st हो तो उसके भाधार के आगे द्वितीया नहीं फिन्तु
समी विमति लगतीहै। यथा यने उपवसति नन्दलाल:Nand
l as fasting in the forest. नंदलाल धन में उपवास
.
७ उभयतः on both sides सर्वत: on an lides घिर
। अधिप्रधि bove | उपरि ४ उपरि over | अभितः,
रित: all around | समया, निकपा, near अधःसधः
low प्रति to ter moe be to I इन में से प्रत्येक के यो-
-मैजितीया विभक्ति पाती है। यथा उभयतः कृष्णं गोपाः
or-herds are ca both sides of Krishna गोप कृपण
के दोनों ओर है १ सर्वतः शिक्षकं छानाः 'The student,
re standing on all sides of their teacher विद्यार्थी
पिने अध्यापक के चारों ओर खड़े हैं । धिक्त्वाम् पालि.
म् Fie uron thee O fool ! रो मूढ़ तुम धिक्कार है !
मध्यधि लाय. देवाः Deras are abore the world देव
म लोक को ऊपर हैं । उपर्युपरि लोकं विष्णुः Vishnu
= wer the world विमा संसार के ऊपर है । अधोऽधी
जो शेप: Shesh is below the world शेप पृथ्वी लोक
के नीचे है । भवतः परीक्षायामुत्तीर्णतांप्रति नास्ति में सं.
re: 1 have no doubt as to your passing the exam
=nination. आपके परीक्षा में पास होने के विषय में मुझे
कोई सन्देह नहीं । विद्यार्थिनो गुरुमभितः स्थिता: The
pupils stood round their reacher. चेले गुरु के चा-
रों और सड़थे। ते मां परितः स्थिता: They stool round
1 घे मेरे चारों ओर खड़ेथे । निकषा गोष्ठं सः तिरस्कृत
-He was despised near the cow-pen.- पंह गोशाला,
के समीप तिरस्कार कियागया। हा गोविन्दा भक्तम् ! Wee.

(१६) f be to non worshiper at God ! प्रफसोस उसके लिये जो गोविन्द भक्त नहीं। अन्तरा ( between ) | अन्तरेण (without) इन में से प्रत्येक के योग में द्वितीया विभक्ति भाती है यथा अन्तरा CET AT FATET: There is a jug bersveen you and une मेरे तुम्हारे यीच लोटाहै । अन्तरेण हरिसेवा न सुखम No happiness without the worship of Hari ईश भ. जनविन सुख नहीं। यदि "शनु"मादियों के निम्न लिखित अर्थ हाँ तो उन में से प्रत्येक के योग में द्वितीया विभक्ति थाती है । अनु-After, resembling, imitating, along, by the side of, inferior to, repetition, पीछे, उनहार किनारे । portion छोटा, भाग प्रति do cio परि do do Inferior to do कम, छोटा यपि- 1Censure गही, निन्दा। 2 also 3 In the sense of n understood word. ऊपर से पदका अर्थ समझना 4 Perinission to do as one likes केसी की इच्छानुसार काम करने की आशा अति superior to अधिक अमि भाग अर्थ के सिवाय उक्त अर्थ। - का समुच्चय, और पूजा। यथा-१ जप मनु प्रावपन्धIt rained after the muttering of prnyer जप के पछि मेंहदरसा। राम प्रसादः स्वपितरमनु | RP. is niter- hi... father. रा.प्र. अपने पाप की उनहरि है।

(२०) 4 ३नदीमनु अथासेता सेना Tho army encomped' by the side of the river. सना नदी किनारे परी थी। ४स वृक्ष २ प्रति सिञ्चति He raters every tree, वह प्रत्येक पृतको साँचता है। ५ सपिंपोऽपि स्यात् । ven a drop of ghee. घी की दी है ६ अपि तिष्ठ अपि कुर stand audio. पदे हो और करो। ७ अपि पुरा you may alo it. श्राप को यहकरना चाहिये। २. यदि द्रव्य, गुण, श्रीर मिया के काल और मार्ग का नि- रन्तर संयोग हो तो माल और मार्ग याचक शादी के मागे द्वितीया पिकाती है । यया र कोशं गिरिक कोस भर सक पर्यत . । २ योजना कुटिला न The rever runs wintling for two yojans दो योजन तक टेढी नदी॥ ३ इन्द्रो द्वादश याणि न घn Indra aid not rain for twelve years चारह धरस तक मेंहनहीं घरसा। ११---दुद आदि १६ धातु द्विकर्मक है, इन के अपादानादि कारक यदि अपने हरसे न समझे जाय तोवे कर्म होजाते है और द्वितीया विभक्ति पाते हैं । इन के समानार्थक धातु भी ऐसे ही होते हैं। यथा-१ स गां दोधि पयः He inilks the corvo गायसे दुध दुहता है" २ वलि मयोचते वसुधा बामनः !'. begged the earth of kali. . चामन ने वलिसे पृथ्वी मांगी थी। ४ तण्डुलानोदन पचति जानकी-Janki cooks rice जा. नकी चापली का भात पकाती है। ४ राजा वैश्यान शतद्वयं एण्डयति The king fined the Vaishyas two hundred (rupees'). राजा पैश्यों पर २००) रु. जुर्माना करता है। 'y-प्रजमवणद्धि गाः गोपाल: The cow.herd obst- 11 (२१) गुर.चले ructs the cuts in the cow.pen ग्वालिया गात्रों को खिड़क में यन्द करता है। ६-माणयकं पन्थानं पृच्छति जनः u man asks the boy of the way श्रादमी लड़के से मांग पूछता है। -वृक्षमय चिनोति कुसुमानि-मालाकारः The gardener plucks uo flowers from the tree. माली पेढ़ से फूल तोड़ता है। ८-गुयः शिष्यं धर्म ते । The precepter tells the virtue ( duty ) to his pupil. से धर्मकी बात कहता है। ६-पिता.पुत्र धर्म शास्ति, The inther instructs his sons in virtue. पिता पुत्रको धर्मको पात सिखाता है। १०-श्यामः सुन्दरं शतं जयति Shinin wire 200 from Sundar श्याम सुन्दर से २००) जीतता है। ८.११-देया दानयाश्च समुद्रं सुधां ममन्धुः The Devas nnd Danaras churned nectar from the sea देव और दानवों ने समुद्र से अमृत निकाला। .१९-चौरस्तं सहवं मुष्णाति A thief robbed Rs 1000 of him, चौर उसके १०००) २० धुराता है। -दासोश्य नगरं नयति , The serrant takes horre to the city. नौकर घोड़ेको नगरको लेजाता है। इसी प्रकार और भी। E-The ruinativo verbs. प्रेरणार्थक धातु। जिससे प्रेरणा समझी जाती यह प्रेरणार्थक क्रियाहोती। 1 शुद्ध क्रिया प्रेरणार्थक किया। देवदत्ता योदर्म पीत । यशदतः देवदत्तेन मोदनं पाचपति। 'दे० ए०भोजन बनाता है । यावत देषदत्तसे मोजन पकवाताद *D. Couks lood Y, D. Causes D). 1).to cook fcod. जिन धातुमा का अर्थ गति (.motion) पुदि 20-.. .

( २२ ) शुद्ध क्रिया C wledre ' प्रन्यवसान ( eating) हो और जो धातु इनके समानार्थक हैं और जिन धातुओं का कर्म शब्द है और जो যান্ত গন্ধম ওলী গুঃ ধিয্য করা ম্যাজিযা का कम होता है। औरयह द्वितीया विभक्ति पाता है यथा प्रेरणाथिक मिया a-शत्रवः स्वर्ग अगच्छन् । হনুনু কন্যা প্রশমনু The enemies went to hearen, He sent the ene mmes to Heaven, शनु लोग स्वर्ग गये। उसनेशत्रुओं को स्वर्ग भेजा। b.भूपयो येदार्थ मविदुः हरिः ऋषीन वेदार्थ मेवयत् । रिपयोंने वेदार्थजाना । हरिने ऋषियोंको वेदार्थ जमाया। -देवाअमृतमभन् विष्णुर्देवानमृत माशयत् । देवों ने अमृत पिया । विष्णुजीने देयोंको अमृत पिलाया d-विधिद मध्यैत । नारायणो विधि वेदमध्यापयत् । ब्रह्माजी ने घेद पढ़ा । नारायणजीने वजीको घेदपढ़ाया। t-पृथ्वी ससिले प्रास्ताचाराहः पृथ्वी सलिले आसयत् । पृथ्वी जल में थी। चारोहजीने पृथ्वीको जलम रक्खा। ३ यदि प्रयोजक कर्त्ताको कोई दूसरा प्रेरणा करे तो उस प्रयोजक कत्ती के आगे तृतीया पाती है। यथा- रामः कणं गमयति । गोविन्दोरामेण कृपणं गमयति । R.Causes k. to gor G.prompts R.to rause koto go राकृ० को भेजता है। गोराम से रु० को भिजवाता है। • "नी" और "यह धातुओं की शुद्ध क्रिया का कती यदि यन्ताह वो घह द्वितीया चिमकि पाता और यदि इस सेमिन्न दूसरा की हो तो तृतीया । जैसे- भश्या रथं यति वहान्त था। सूतोऽभ्यान र नाय 'यति । पाहपति वा घोड़ रथ को ले जाते हैं । सारयो घोडासे रय चलाता है। भारं नमति पदति । प्रमुःभूत्येन पं नाययति, * 4 h (२३) .. - वायति । नौकर योग लेजाता है, ढोता है, । स्यामी नौकर से वाम दुधाता है। ५"अ" और "साद" ( to cat) धातुओंको शुद्ध क्रिया का की प्रेरणा करण होतो तृतीया विभक्ति पाताहै। यथा यालका अन्नमत्ति-खादीत । स बालकन अन्न मादयति- खादयति था। Thrlog takes bis food, lo causes the boy to eat bış food ६. यदि "भन्' धातु का अर्थ खाकर दुख पहुंचाना हो तो शुक्रिया का की प्रेरणा में कर्म होकर द्वितीया या विभक्ति पाता है । यथा घलीवः सस्यं भक्ष्यन्ति । गोपः वली यन सस्य भक्षयति । थैल खूद चरते हैं । ग्वालिया यैलों से खूद चरमा कर बिगादता है। - "दृश् to see धातु की शुद्ध क्रिया का कर्ता प्रेरणार्थ कर्म होतो द्वितीया पि० पाता है। यथा- भताः रामं पश्यन्ति । स भक्तान राम दर्शयति । The worshippers see ram, He shows R. to Derotees • --"स्मृ' (to remember) और "घा' (to small) धातुओं की शु० कि० का की प्रेरणा में करण हो तो ३. या वि० पाता है। यथा-- रामः मातरं स्मरति । गोविन्दः रामेण मातरं स्मार. यति । राम माताको याद करता है। गोविन्द राम से माता --को याद कराता है। - "ह' (to take or carry) 'क' (to do) और आत्मने • पदम "En' और अभि उपसर्ग पूर्वक 'वद" धातुओं की शु० फिया हा की प्रेरणा कर्म और करण हो तो २या और क्या दोनों विभाक्तियां पाते हैं । यथा मृत्यः कटं करोति । मोहना मृत्य, गृत्येन कट कार. यनि । नौकर चटाई मनाताहै,मोहन नौकरसे चटाई धनधाता .

। (२४) एमाणपकमा देयं पश्यति, गुरुः मारायक-मापन देयं, पर्शयति यालक देव को देखता ६.गुरुयालक को देव का दशन कराता है। माणयका गुरम् अभिवादयते। एमाणपक गुरु को प्रणाम करता है। বিরা মায মাযঘন্ধন অমিথ্যাব। এক से गुरु को प्रणाम कराता है। १०-द्विकर्मक धानुओं की शुक्रि० का इ.ची प्रेरणा में कर्म, और करण दोकर२ और ३ दोनों विभक्तियां पाते।यगा यामना यति यसुधा याचते। पिन्दः पागनं चामनन या पसुधां यापयति । यामन थलि से पृथ्वी मांगते हमार गोविन्द पामनसे चलि से पृथ्वी मंगयाते हैं । इत्यादि। FExercise 1( Translate the following sentences into Hindi १ ततोऽहं तमगच्छम् २ काशी मधियसति विश्वनाथ: ३ परिजनी राजान मभिधर्तते ४ासनकमगहनु चान्तरा मया पुस्तकं स्थापितम् ५ उभयतोविद्वान्स यहषो जना श्रा. सते ६ ईश्वर सेवा मन्तरेण म सुखमनु भवति जनः ७ राजा' सिंहासनमधितिष्ठति - नास्ति मे संशयो गोविन्दरामस्य विद्वत्य प्रति श्रीमद्विजयि राजान मनु सऽन्ये राजानः१० रामनगरमुपतिष्ठते ऽयं मार्गः ११ नवीन परिच्छदं परिधेहि १२ दीप'शलाका सम्पुटं पिधेदि १३ अति पालान् तान्स. पनि घर्तते श्यामसुन्दरः १३ सर्प मामनु तेपाम् १५ कीडतः शिशुनाकारयशकरलाल मन्तरेण कीङमहावीरस्य भाषः १७ मधुगं समया नदी घीयमुना धर्तते १- एकदा जनकस्य नाम राशो देशे घहोन वर्षाणि न वर्ष देयः १६ प्रति सधीन ग्रहान् सूर्यः २०. धि तमनुपकारिणं ननम् २१ भाचार्य प.. रिता शिष्या आसते २२ अनि मनु अनुस्यो ।

B Translate the following into Sanskrit, 1 I want to him. He dwelt for twelve years in • Benares. 3 Every-thing of Bansidhar resembles that al Murari Lal. 4 The first three are superior to the last four. '5 They all stood round their teacher King Das. ratha sat on half the seat of Indra. ✓ You should follow the instructions of your préceptor 8 God is above all. 9 Is there any river pear your town 10 No gain without pain. 11 Allahabad is between Benåren and Cawnpore 12. They are planting fruit trees along the path. 13. Make me a box after this Model. 14 HO is two places below ms in class. 14 He is abovo you. 16 I doubt (as to) his going there. C Translate the following idto Sanskrit. १-तुम्हारी सय याते पंडितोकी सी हैं । २ शम्भुवर दज में मुझसे नीचे है पर मुरारिलाल ऊपर है। ३ राम ल- घमण और सीता कई घरप तक चित्रकूट पर्वत पर बसे थे ४ सेवा कर सो मेघा पाच ५ धिक्कार है उन मनुष्यों को जो 'पराई भलाई नहीं करते ६ तुम्हारे सिवाय कौन ऐसा कर- सकता है भगवान के विषय में उसका प्रेम कैसा है - जय मैं घहो गया तो पहुत लोग मेरे चारो ओर आखड़े हुए। हमारे तुम्हारे पाच मुरारी है १० कृपालु महाराज ज्योर्ज प. 'चम हिन्दके सब राजाओं के ऊपर है। ११ गोविन्द घालाय के किनारे र टहल रहाधा १२ तुम हाथीपर चढ़ोगे या घोहे. पर १३ रुपा करके मुझे इस नमूने की कुर्सी यनवादीजे १४ ये दोनों अपने यापकी परतहैं १५ पहिलेके देखे दूसरा अच्छा है १६ इमें तो कोई संदेह नहीं कि प्रजभूपण इसको न करस.

फेगा १७ वह घरके पास ही छिपगया १० सेना नदी किनारे २ पड़ी थी १६ इस सन्दूक को बन्द करदो २० उस 'पेड़ के पास मत खड़े हो २१ उसकी धापस उसका आपका क्या ख्याल है। II (A) Translate into Hindi or English. १ पप्रच्छ राज्ये राजानं सुरूती मुनिः २ मुनिस्वापसान धर्म शास्तिस्म ३ हनुमान देवान कल्याणं याचमानो घिमी- पणं सीतामपृच्छत् ४ क्षेत्रपतिी चलीवन महिपीच गोष्ट अपरुद्धवान मालिकस्तान मालती कुसुमानि चिन्वन्नासीत् १ सूदः पयः पायसं पक्ता धर्म शाधिमा गुरो केदारनाथ: सपिधान सम्पुटं द्वौ क्रोधौ बोहुं समर्थः । शिवदत्तं प्रधाना- ध्यापक नय १० मुरारिलालो महिपी पयो दुधुतति १ सुरा- सुराः सागरममृतं मामध्यन्ते स्म १२ त्वं मां ताम्रखण्ड द्वयमजयः १ विषीदन्तमिदवाक्यमुपाचमधुसूदनः १४ अजा ग्राम नीयते शम्भुदासेन नाम्ना अजाजीपिना१५ विष्णु- दत्तस्तस्करः पम्ममुद्रा मुपितः १६ काष्ठभारंनगरमुवाइ.. शिवदीनः। (B) Translate the following into Sanskrit. 1. Ram Prasad begged a rupee of Manohar Lal.! He wishes to confine all the oxen in the cor-pen. Iask-... od bim four quostions. The precoptor instructs his ropils in the principles of vedant. 5 Take this boy to the Teadlinaster, Will you pluck a flower from the true. 2.They will rob the travellers of their robos. 8 He taught them English well. Carry this load to my house. 10 Mohan Ial was fined fiyo rupees. 11 The Deras and Dar nayas got foarteen gems by churning the res, .

(२७) । (C) Render the following into Sauskrit. न . १ राजा ने पण्डित से 'सुकुमार' का अर्थ पूछा २ मदना मोहन ने हरिसिंह से एक पैसा मांगा ३ पनावती ने दहीषि- लोकर घी निकाला ४ वहां अकेले मतजानो, नहीं तो चोर तुम्हारे कपड़े छीन लेंगे । ५ न्यायाधीशने . धनसिंह पर पांच रुपये जुर्माना किए ६ जाकर उस पेड़ पर से पत्ते तोड़ लामो ७ पाएटयों ने फौरवों से सय राज. जीत लिया था = क्या तुम इस तश्त को हमारे घर तक पहुंचा सकते हो तुमने राम गोपाल से अपने भाइयों की कुशल पूंछी थी १० मोविन्दप्रसाद अपनी माके पास दूध और मेवा लेगया है ११ हमारे गुरुजी हम सबको शास्त्र की पाते यताया करते हैं .१२ प्रभुदत्त रसोइये से कहों कि इस 'आटेकी रोटी यना १३ उसने उस धन्दर के बच्चे को पि. टारी में चन्द करा दिया १४ मैं आप से सिर्फ यही पूंछना चाहता था १५ ये सब महात्मा विश्वामित्र यह घचन चोख १६ उस उदार धनीसे यह शुभसमाचार कहा गयाथा। तृतीयः प्रकाशः (A) विग्रहःकायः body शरीर उत्रामाङ्गम् । शिरा "head सिर मालम् ललाटम् Foreliend कपालः । कर्परः। Skull सोपट्टी मुखं । प्रास्यं । पाननं Mouth Chin ठोडी गएटः कपोलः। Cheok गाल Jar जावड़ा माथा चिबुकम्। 5 (२८) मासिका मासा Nase रसशाारसमा जिज्ञा tongue जीमा रदनः। दरामः दाता। Touth दांत पक्षाकण्ठः। Throat hror मी लोचन मयने । नेत्रम् ॥ मांप का मानम्। चिकुर कप किया hair पाल (सिरक). plate तालुमा, सराहम् सोम रोमन n nir on the body शरीर पर tar तालु:m केपाल श्मश्रु॥ साही बांह पसती, पगल beard मामिःm Verei मुजापान arm स्कन्धाअंसा shoulder पाय rib, side पर। elbosy अंगुलि भिंगुली। finger मखम् nnil प्राधा-कन्धरा neck बोष्ठभधरा lip परम पक्ष । breast मणिपाधः। wrist. कोरा chest, lap संदरम् । जठरा। belly अचलग्नम् । मभ्यम्। Paist कटिः Join hand back अंकमा leg, उंगली नाखून गरदन हो। छाती कलाई गोद पर - पीठ संग (२६) पाच जानु knee घुटना ऊरु: m thigh सांघ 'पदम । अङिघ्रः mr (चरणम् ) foot पादाङ्गुली toe पैर की उंगली मुष्टिः fist मुट्ठी। कशाला skeleton ठठरी। अंगम्-अवयवः। Jimb अंगका भाग हद् हिदयम्। heart दिल। मनस. mind मन अन्धम् । पुरातत् । entrails आँत speech वाणी रुधिरम् । रकम असृज् n.blood खून, लोहा मांस, पिशितम् आमिपम् । lesh मांस, गोश्त त्व असृग्धरा। skin चमड़ी स्नायुः। वस्ना। Muscles रगा पछा शुक्रम् । तेजस् n. Semen पार्य, तेज। (२) लेखनी, कलमः Pen कलम। पत्रम् । छदः। paper कागज मसी-मपी। Ink दयात मसीपात्रम् । Ink-pot स्याही मुकुरः। श्रादर्शन looking glass दर्पन प्रसाधनी, कंकतिका। comb कंधी भूषणं, भूपा orbament जेघर प्रदीप: lamp दीपक उस्तरा सूची। needie ,चित्रम् picture तस्वीर .मानचित्रम् map नक्शा सुरः। razor कतनी सालिः 1. भसिपुत्रिका धर्मन् । समा। परिषत् । सम्मानी शोधनी पाठः । घटा हानिः। घटः। कुम्मः। दगडः। सूपः मूल्यमा अर्थः व्याधिः रोगः scissor कंधी sord तलवार knile बाकू shield mreting सभा Brrom,trush बुदारी S.chon Profit, gain फायदा llarm नुकसान Pot, jar stick,club Soup l'rice,rate कीमत late माप sickness घीमारी Fever Cough खांसी Asthima दमा Consuraption छपीरोग ltch खुजली a boil फोड़ा wouud घाव Ildigestion पदधजमी Hysentry नतीसार दस्त Wring-siorm दाद् Medicinc रा l'hysician, Doctora Caste जात Bralinian श्वास क्षयः । यन्मन् ॥ पामा । पिचिका विस्फोटः पिटका। प्रणःक्षतम् । अजीर्णम् अतीसारः + - औपधम्, भेषजम् । चैधः चिकित्सक मातिः। शातिः। ब्राह्मए . ... . क्षत्रियः a warrior caste छत्री वैश्यावणिक्m Merchant वैश्य शुद्ध a lower caste व्यापार occupation,profession qur 'वाम्बूलिका betel-seller तँयोली नापितः। दरिन् in barber नाई, rasher-man धोवी कुलालः। कुम्भकार Potter कुम्हार तन्तुयायः। कुपिन्द:| reaver कोलारा-जुलाहा सोचिका tailor दरजी स्वर्णकारः goldsmith सुनार लोहफार Ironsmith नुहार a un rate: m Carpenter पढ़ई धावरः। water-bearer धीमर आपूपिकः confectioner हलवाई चित्रकार Painter चितेरा रंगसाज' पुस्तकविक्रेता Book-seller कुतुषफरोश पटविक्रेत Drajer बजाज गेन्दुशः । कन्दुक, ball गेन्द Twatch घड़ी ADJECTIVE खर्यः । हस्पः Dwnrf-short वाना तुन्दितः। तुन्दिभः। Fnt, bulky मोटा अन्धः blind अन्धा। घधिरः deal यहा। अंवा । भूका dunib गूंगा। कामः one eyed काना। lame लँगड़ा . । घटी यन्त्रम् . बजा। पङ्गु (३२) गंजा। strong, robust 7 कुमा hump.bucked कूमहा। सस्याटः bald कुणिः crippled in the a: IDZIET I प्रांशु उन्नत | Tall, high ऊंचा। यलयत् यलयान् निर्चलः treak कमजोर। रोगिन् । आतुरः ill, sick पीमारे धार्च-निरामयः। llenlthy तन्दुरुस्त तीक्षणम् sharp, blant तेज मन्दायलसः। dull, lazy कियत् How much, many कितना, कितने P 6 Verbs I साधू ( संसिद्धी) 5P. To accomplish to finish. पूरा करना DO-10P.to go to depart जाना 0aus साधयति to cause, to finish पूरा कराना to adorn. to dress शोभित क. Des सिसात्सति Fre alareza Pass Entà D. W. साध्नुवन् । साधुः । साधनम् । साधितम् । साध तुम् । साध्या साध्यमान साधीयता। साधुयियासिंसाध्या 11 लिख (अक्षर विन्यासे) I, VI. P lo write लिखना to paint चिन काढ़ना। to artuide, to polish जिला करना वि- 10 scrap खोदना to reply जयाय लिखना। अभि to delinente तसवीर खीचना Caus. लेखयति Dess लिलिखिपोत Fre लेलिख्यते Pass लिख्यते । D.W.लिनन् । लिखितम् । लिखितवान् । उल्लेख - . .

. IP. लेखकः । लेखनी । लिखित्वा । लिलिखिवान् । रश् (प्रेक्षणे ) पश्य to see, to look at. देखना। उत्-- to expect वाट देसना to behold देखना Caus दर्शयति to show दिखाना Des दिक्षते Free दरीरश्पते Pays घश्पते D. W. पश्यन् । दृष्टम् । एवान् । दर्शितम् । दशिवान् । दृष्ट्या । दर्शनम् । रष्टिः । दर्शकः । द्रव्यः । दर्शनीयः । र. श्यमाणः । सन्वय । दिक्षा । माह्मणदर्शम् । द्रष्टुम् । द्रष्टा । IV. शी (स्वप्ने) ILA to sleep, to lie down लेटना लोन अति- to surpass बढ़ जाना to doubt सन्देह क० Caus शाययते • Des शिशयिपते Fre शाशय्यते Pass शीयते D. . शयानः । शयनम् । शय्या । संशतिः अतिशयः। शंशस्य । शयित्वा । शाययित्वा । श- यनीयम् । शयितम् । शिश्यियान् । संशयः । V ग्रह (उपादाने) गृह IX P. to take. to seize पकड़ना। to collect इकट्टा १० to quarrel झगड़ा करना प्रति to accept स्वीकार करना पिया करना to favour कृपाक to hold, to restrain यांमना to tear off फाइ डालना परि to embrace छातोसे लगाना Caus. ग्राहयति Des जिघृक्षति Fre जरीगृह्यते Pass गृह्यते D.IN: गृहणन् । गृहीतः । गृहीतवान् । गृहत्यिा । विगृह्य 1 सङ्ग्रहः । अनुग्राहाम् । ग्राहकः । जगृहियान् । प्रहणम् । - to marry ! .

4 To eat Caus " जिभादयिषा | गृह्यमाणः गृहीतुम् । हस्तग्राहम् । अर (भक्षणे) Ip. साना आदय- Des जियत्सति Pass.अघते Dw. मदन । अन्नम् । अत्ता अत्तम् । जग्धम् । जग्ध्या। आदिवान् । अरस्यन् । अदनम् । VH थर (समचलने) I. p. To go, to remove चलना,सरकमा to tremble कांपना to set out रवाना हो to move to and fro, raumar प्रवि to deviate सरगर्दी फि. CAns चालयति। des foretagfer fre Tirana pass वल्यते। D. Y• वक्षन् । चलनम् । चलितम् । वशित्वा । चक्षितुम् । लिवान् । चलिग्यन् । चालनम् । उच्चाल्य चाचल्यमानः VIII मा (गन्धोपादाने) IP. Tosmell सूचना। caus. प्रापयति । Des जिप्रासात fre जेधीयते pass प्रायते D,W. जिनन् । मातम् । प्रायम् ।ध्रात्याघ्रिातुम् । जत्रिवान् । जिप्रासा। IX स्पृश् (संस्पर्श) 6p To touch Caus. स्पर्शयति ।deo पिस्प्रक्षति | Fre पास्पृश्यते Pass स्पृश्यते d. w. स्पृशन् । स्पृष्टम् । स्पर्शः स्पर्शनम् । स्पृथपिस्पृशियान् । स्पष्टुम् । भा (दीप्ती) l p. To shine, to appear. बमफना । शप (माक्रोशे) Iand 4 p. To gurse to swear. शापेदना कसमखाना : दिध (मोडादी) I p. 'Lo play, to shine, खेलना,च०. . चूना।

selv सिव.(तन्तु सन्ताने) Ip. tos सीना। काल (शुद्धी)XP. to wash धोना। सेघ--(सेवायाम् ) IA To serve सेया क० कित् चिकित्सू रोगापनयने I.P To cure to heal,चंगाकरना की (द्रव्य विनिमये) IXp To buy खरीदना A To sell वेचना - तृतीया विभक्ति। " (O) The Iustruinental Case करण कारक । १-जिसके द्वारा की किसी क्रिया को सिद्ध करै उसे करण (कारक) कहते हैं । हिन्दी में इसका चिन्ह (विभक्ति) से, द्वारा । इंग्लिशमें with, through,by और संस्कृत में पिटा (था, एन) म्याम् मिस् (ऐः) यथा रामेण रामाभ्याम् रामैः अर्थ रामसे २ रामों से रामों से। करण में यह तृतीया विमाप्ति होती है यथा-- गोविन्दः कलमेनलिखति G. Writes with apen गोविन्द कलम से लिखता है। २-प्रकृति, स्वभाव ( nature) जातिके योगतृतीयायिक होती है जैसे प्रकृत्या चार गोविन्दः। G. is lovely by nature गोविन्द स्वभाष का अच्छा है। मुकुन्दो जात्या प्राह्मणः M.is Brahman by .Caste मु० जाति का (से) ब्रामण है। ३ सह, सरश, साक, सार्थम्, समं आदि के योग में तृतीया विभक्ति पाती है। मया सह प्रासने आस्थ | Sit with me : on the snt मेरे साथ भासा पर बैठ इत्यादि। ४-जिस किसी विकृत अङ्ग अर्थात् विगढ़े हुए अंगसे अंग

याले में विगाद पाया जाता है । उस विकृत अंग घाचक
शब्दफे आगे तृतीया धिमातिपाती है यया
शुमा नेत्रण काणः आसीत् S. nas blind of or ees.
शु०पकांख का (से)काना था।
५ जिसका नाम लेकर सौगन्द किसम खाई जाती है उस
के साथ ३ पिक रहती है। सभ्यरेण शपति ne stears'
by God घर ईश्वर की सौगन्द साता है।
६ जो घस्तु किसी दूसरी पस्तु [मनुष्य-पशु आदि] में किसी
प्रकार की विशेषता बताती है उसके मागे ३षि०ाती है।
जैसे जटा स्तापस: le is an ascetic by matted,
hair. घार अटानी से.तपस्थी यहां जटाएं तपस्यो में
विशेषता जताती है।
७ "दिन" to play ] धातु के करण के यागे ३ या पिक
प्राती है। और द्वितीया भी, जैसे अक्षः [अक्षान् ] दीव्यति
मुरारि at. plays ut dice, मु. पाशा से खेलता।
जो फल की प्राप्ति हो तो काल और मार्ग अत्यन्त
संयोग में उनके पाचक शम्न के आगे या विभाती है।
जैसे मदतन शिभिः यः व्याकरणं अधीतम् 'Grammar
was learnt by Y. in three years to pero it ata u
में व्याकरण पढ़ लिया ( फल मिलगया)
जहां फल की प्राप्ति नहीं पा काह औरमार्ग याचक
शब्दों के आगे द्वितीया यि आती है जैसे सव्याकरणं ..
पत्रपम् अधीतधान He-learnt Grammar for three years
उसने परस तक व्याकरण पढ़ा (पर न पाया)
१० जिस शब्द से "हेतु" शब्द का प्रयोग किये बिना ही
उसका अर्थ समझा जाता है उस ( शब्द के आगे ३ या
वि० पाती है या सः अत्र अध्ययनेन नियसति He dr.
elis here with the view of studying यह यहाँ पढ़ने के ..
(हेतु) निमित्त रहता है।
११-पदि दुराचार प्रगट हो तो "दाए Hogive धातुके प्रयोग

(३७) . में सम्प्रदाग-चतुर्थी के अर्थ में ३ या यि पाती है । यथा । कामुक दास्था संयच्छते The lustiul gives to this maid. servant. कामी दासीको व्यभिचार के लिये) देवाही १२ "प्र+ सद" (to be pleased) "वि-स्मि to ivontter "लज्ज" to be astnamed इन धातुओं के योग में जिनसे प्रसन्नता आदि हो उनके वाचक शब्दों से ३ या घि आता है जैसे-मई तेन प्रसन्नः प्रस्मि l am pleased with litin मैं उससे प्रसन्न हूँ । स मायेन न लज्जते H. is not uskhnmed of his foils वह अपनी मूखना से नहीं लजाता। १३ किम्, काम्, अर्थः, प्रयोजनम्, इत्यादि शब्दों के योगमें जिससे प्रयोजन हो उसके नागे ३ या चि. पाती है यथा कि तन पुस्तकेन क्रियते What is to be done with that book.. उस पुस्तक का क्या किया जाये। ( उससे क्या प्रयोजन। . 11 न Translate the folloringinte blindi cringliske १ विद्वभि र्भाति सभा २ रामः सुग्रीवेण सह मैत्रीच- कार ३.मनो-याक्-काय-कर्मभिः साधवः परानुपकुन्दि ४ मई तत्पुस्तकं पञ्चभिर्दिनैरपठम् ५ मनोहरलाल पादेन बजोऽस्ति ६स कर्णन घधिरः शिवलालः शिरसाशपति 5.प्रभुदत्तः स्वभाधेन मधुरः ६ अक्षिभ्यां पश्यामः, गृहणीम, त्वचा स्पृशामः, मुखेनानः पादैश्चलामः १० रोगानापधेन चिकित्सन्ति पैद्याः ११ नासिका पुष्पाणि , 'जिग्रासति सयलसिंहः .१२ शङ्करस्तेजसा देवानति शेते १३ त्वया साकं अहमपि पाठशाला गमिष्यामि १५ कोऽयः पु- श्रेण वा तेन योन विद्वान्न धार्मिका १५ ते, श्मम मियपना १६ घण्टादयेनपाठोऽधीतो मया १७ प्रायां चिकित्सा नियसापः १८ मतीसारेण वद्वा च पीडितास्ते सये । १४

r
सोनिका राया परमाणि मीनि२० फुलाला माता
टंकरोति।
Render the following into Sanskritis
1. They went httituad. What is the reottttir
lamp to you 0, Wind mau ! 3Gp Menbic Yamera
in ther roine 4 Bema's teacher is twell plans mi with him.
SAway with that niknial. Thare my peed for this
medicints Atwist price did you tuy there Nautanki
8 Ilo is put op hero with tho viem of Ling treated by the
physicien. It haso nothing to do with that nld watelia
10. He was mrreh surprinti nt reing that picture. In
ball go along with you to cheni, 12. Tehase kommt
it within tro hours.
Translate tho following into Sanskrit:--
१ सोहनलाल ज्यर के मार पड़ा है २ श्यामसुन्दर का
मोड़ा एक टांग से सँगड़ा है ३ गुरु जी में माति रहने से
तुम्हारे सथ काम पूर्ण होजायँग ४ उन नियोन अपने शरीरों
को गदनोंसे सजाय ५ रामचन्द्र लिखने पदने में माहनलाल
के समान ६ गोविन्द विद्या की कसम खाताई कि मन उसे
मांस से नहीं देखा ७ यताओ हम किस रास्तेसे घरको जायें
यह देख कर उनको बड़ा अचम्मा हुमाये पीने जाति
के खत्री है उनका सुभाष या अच्छा है १० हमने उस दया-
ऑके सूचीपत्रको पांचही दिनमें लिख डाला १९ उनके साथ
मरा सला करी १२ कृष्णदेय यहां कितने दिन तक रहा ११॥
यह दलयाई एक पंप की कितनी मिठाईयेचताहै? १४ ये सुई,
ची, दर्षन घा तुमने कितने में मोल लिए :१५ जधवस
मापना ये पचास रुपए में बेंच डाला १६ पाजार में यह
कपड़ा किस माव से विकता है । १७ मन पाणी और कर्म से.
राजा का हित करी।

(१६) चतुर्थः प्रकाशः। क्रोधः ! गुस्सा धन, दौलत कर्जा M Due . y 2 कोधिः। .Inger पारितोषिकः । पुरस्कार Reward Prize इनाम मुहंद्, 'मित्रम् Friend 'मित्र, दोस्त enemy दुश्मन, महिमन यशस् Glory यहाई धनं, पित्तम् Wealth Debt देयम् देने योग्य उत्तमर्णः Oreditor कर्ज देनेवाला अधमर्णः Debtor कर्ज लेनेवाला स्थागतम्, शुभागमनम् Welcome शुभागमन मल्लः wrestels निद्रा । शयनम् । स्वापः। Sleep "नाद विप्रलम्भःविसंघादः। Inconsistency विवाद । घरासम्भ्रमः। Hurry, haste जली पः। गः। अहंकारः। Arrogance, घरड Pride, conceit प्राडा । लज्जा। shame, blash. शर्म। fu'ness भक्षान्तिः प्पिी rivalry, emulation अस्यां। Detraction, दोषारोपण Malice है अनादरम्परिमयः। Disrespect, अनादर सिरस्मिया contempt, 'humiliation) र पैरम् । विरोधा Enmity, hatred paar . डाहमा Ky. ११ १ पश्चातापः। मनुतापः. repentance - } अफसोस (४०) । उचाद एन्माद: । चित्तचित्रमा indness Rctas, पागलपन शोलम virtuour continct सदाचार ना: प्रेमन् ॥ Love, affertion COTT इच्छाकाक्षा। Desire, rish चिन्ताम्मतिः । remembrance याद इस्सा, अध्यवसाय: Energy, perseverance प्रमाद अनवधानता। Oarelessnevk असावधानी पटव्याज:दिम्भ: Fraud.deceit कपर। कौतुकम् । कुतूहलम् । Intrest,Oumicsity आभार्ग.. कलिः लीला। Play, ama-pment. शल... प्रकृतिः निसर्गः। mture, Disposition सुमाय: सत्सव उदयामिद u Festival उत्सध। भालस्यम् Idleness सुस्तो। शासनम् । पाहा। Command, order , ETA उपायनम् । उपहारः Present, ransom. भेंट। Tool महसुल परावलिः m मागधेय: Rent, tax, tribute कर। थागस् ॥ अपराधः Crime, fault. अपराध, पद: resisit पायाकल्प Justice, lav. न्याय.मातित भावरणम् Hindelance যাবে। Protection इपः । मोदः Joy खुशी गेका शु. Grirf, sorrow, चिम्चा Care Winter,astonishmentsचम्मा सागिता सिसिका। Patience मयम् । भीतिः शास: Fear, terror डर नतीजा। । 2 रंज। विस्मया माता . सा - III . सन्नाज | सार्वभौम । सेनापति राजन् n भूपः King राजा। Emperor, Soverign. चक्रपती 'राझी, महिषी Queen, Empress रानी. মানী। सचिव मन्त्रिन m Minister मन्त्री। सेनापतिः General सेना-चाहिनी army सेना पुरोधस् m पुरोहिता Preceptor पुरोहित प्रसीहारः। द्वारपाल: Door-keeper द्वारपाल अध्यक्षः । अधिकृतः। Oficer अफप्तर संघका अधिन् m servant dependent चाफर चारः। प्रणिधिः m A spy, detectire fecar माप्तः । प्रत्यायेतः1 confidential trusty बिभ्यास योग्य लेखक लिपिकर a copyist, clerk मुहार दूतः। सन्देशहरः Messenger दूत। अश्वनीन: अध्वगः। Traveller पांथ निघेशः । शिविरम् camp छावनी सज्जनम, उपरक्षणम्। Watch, guard पहरा copy-book कापी soldier, sepoy. सिपाही warrior लड़ाका धर्मन् ॥ कप m &n Arinour जरोयकर पदातिःn पत्तिः m A foot-soldier पैदल सिपाही धन्विन् m धनुमत् m Archet तारदाम 'सहाया। अनुचरा fulower सहायक शुरः विमानता Brave, Courageous यहादुर जेतृ । जिष्णुः। victorious विजयी लिपि-पुस्तकम् सैनिकः। , भटा, योधः।

मोपी, ज्या। मान - . गदा मायुधम् । प्रहरपम्। {; treapon हथियार चापानुस् m A bors शरासनम् । कोदएहः The string-ofitor प्रत्यक्षा शरःसायको यारा:। An arros तूणम् । तूणारं । इयुधिः m Quiver तरकस खाः। श्रीम। करपात: A Errord तलवार फलकम् । वर्मन् । A shield 'ढाली प्रासमा कुन्तः n lance माला A mace. पताका यजयन्ती Flag, butitteeri . भएडा: कलियुखम् समर war, battle,fight लड़ाई युर। quarrel. अभ्यासादनम्, अभ्यवस्कन्दनं kault, attack हमला विजयः। जम victory, triumph जीत मपक्रमापियानम् Flight पराजयः । पराभूतिः । Defeat निदनं । घातः। killing, destraying मार. मृत्युः ॥ पंचता, फालधर्म: Death मात परामामृतः। Dead मृतक: चिता, चितिः। a funeral pile : ..चिंता A hendless trunk कराड श्मानं । पितृधनम् । a cemetry मरघट। corpss, dead body लाश प्रग्रहः। उपप्रहः। यन्दी Imprisonnient फैिदखाना captivity. s prisioner... कारा प्रल: Life शीपन आयुस लोपितकाल daration of lite भाग दार। कुणंप शयः वन्दिन ..Prision . 'उन्न।

**** 12. . " पाला .. IV Adjective ( m. f. n. ) घषल । श्वेत । सित! शुक्ल-Thite, fair सफेत काण..श्याम । असित। black, dark. काला Blue नीला पीतगौर। Yellow हरित । पालाश। Green : लेहत । रक्त red लाल. Grey. खाकी अरुण । कपिल। Tawny गुलाबी पाटल। पिशंग । पिंगल | irorn चित्रो किमिर। Spotted हरिण। पाएडुर। Pale फीका पीला • smoks धुएंकारंग। धूमिला V Verbs 12 रंग बिरंग मन् (अययोधने ) || A to thirk, to regard ख्याल क. to approve अनुमति देना अभि-to intend, to derime इरादा क०,चाहना, to be proud घमएड फरमा सवto despise अपक्षरक थपto disregard अपमानफ. सम्- to assent, to honor #FAT ETT Onus मानयते Des मिमन्सते Fre ममन्यते Pass मन्यते। मन्यमानः थिभिमतम् । मन्ता । मतिः । मन्तुम् । मत्वा । मतुनम् । अयमन्य । मानः । सम्मान:मतः। . , स्पृह (प्सिायाम् ) XP Totlesire, to long for चाहना। *ta enry Caus. स्पृश्यति Pass स्पृहाते D. V. स्पृदयन् स्पृहा (४४) VP. अ (श्रवणे) प्रति- (0) To hear to proniise सुनना मतिक्षा - DO Do सम्+या- Oaus पापयति । Des शुध पते Fre शो यते Pass भंयत D. 1Y. शृण्वन् । धायकः श्रवणम् । श्रुतवान् । धुतम् । भुत्वा । भूतिः । श्रोता । थौतष्पम् । शुभुयान् । शुश्रुपा!' भ्रषणीयम् । संथ्य । श्रोप्यन् । दा (दाने) Ni l'. to give, iu gruntar सपा-- to tuke, to receive लेना to deliver देना-छोइदेना Oaus दापयति । Fres दिसति Fre देदीयते Pas दीयते। D.17 ददत् । दानम् । दत्तम् । प्रतिम । दीयमानः । सम्प्रदानम् । अपादानम दे दिया । दास्यन् । दया दाता । दातुम् । दास्यमानः मदथम, दानीयम दातध्यम । दित्सा मादाप Pass भूत में अदायि । ददानः । दास्य मान । () कुप । क्रोधे) IVr. Caus कोपयति। Deचुकौपिपति । Pass कुप्यते .." कुप्यन् । कृषि पमः । धुकुपियान् । कुपित्या। to be angre " 'रुथ् (दशामितीच) (४५) अमि- to desire चाहना Caus रोचयने । रोचिषतेरारुच्यते । उच्यते । अरोगि। D. W. गेचमानः। रांचकः । सचिः सोचतम करु । 'रुषचानः । रुच्यमानः रोविनः । ... - फ्लप (सामय: 1 A to resolve upon, totrl निश्चय } ", A- " तैयार करना विश्वास करना s . उप to be suitable ठीकहोना-: वि to change, to doubt यदलना,संदेह कर to desire, to intend संकल्पकरना 'Caus कलयति to prepare अनु--- to give frith Pes विकापते Fre चल पलुप्यते Pass फ्लूप्यते-अकालिप DIY. कलामानः । करिषयमाणः । कल्पिता । कालातम् फलितवान् । कल्पनीयम् । कल्प्य । कराना । कल्पितुम् । 'करित्या सकल्ल्या (H)" पद् (निप्यत्ती). प्र- ..th attain, to resort to प्राप्त करना,आसराक' प्रति-tego, to enter, to restore पहुंबना, दाखिल होना वि-to retirin,to lha in distres+ नाश होना, व्याकुल होना रत्-Torpiing up, to rise,to be born निकलना, पैदा हो। "सम्-to'he in good condition अच्छा होना उप-to be suitable' योग्य होना निस्: To be accomplished पूरा होना। to conie near पास आना :- to be in दुखी होना. -प्रा. to perish नाश होना, - जाम distress, 1 (४६) सम्-opructure ৪খান লাে वि-मा to kill, tu destroy नष्करना Des पिपरसरो Pro पापद्यते । Pas पचते-यपादि। पद्यमानः। प्रपन्नः । प्यारा निष्पत्तिासम्पन्नःयापा दयितुम् ।प्रतिपया सम्पादनम् । सम्पादयिम् । उपधमान। 'विपत् । सम्पत्तिः। क्या (प्रकपने) IIP To tell, to relate करना। . ." सम्-to sum up, to accumulate मोरना,गिनमा : formar- to explain पर्णग करना प्रति-मा to repudiate, अनादरकरना Caus oreigafa i to proclain, to roport atakar DB चिण्यासति . Pags व्यापते। to.w. ज्यान । पपांसः । सख्या। संख्यानम् । एयापनम् ध्यापयानम् । व्याययानम् ।प्रत्याख्यानम् । मास्यामसिंग्या तुम् । थापयिया । ध्यागयाय । (1) जंस (यो)P to praise, to tell to.praise तारीफक. to recommend सिफरिसक ilm, to report उम्मेद करमा Do.A to hope,to wish धामा 'P. to tell कम्मा P.todesire मभिलापाक Chits शंसयांत | Ves शिशंसिपति Pass शस्यते । D W.शसन् । प्रशंसा । शासितुम् । शशांसियान् । शंसिया । 'भाशंस्य । पाशंसा प्रशंसनम् ।

to name . वन (व्यक्तायां घाचि ) II A. To say कहना to sea देखमा नाम रखना tu explain व्यास्यानक प्रा- to tell, to declare प्रकट फरमा प्रतिमा to repulse हटाना, निरादर करना 'Crus ल्यापयति । चिख्यासति । चायायते ।ख्यारते। अख्यायि। I. I.चक्षाणः । ख्यापकः । ख्यातुम् । विचक्षणः । (1) कम् (वाफ्य प्रवन्धे) X P.A. to tell कहना द्रह (अभिजिघांसायाम् ) to bear malice घुरा चीतना द्युत् (दीप्ती) IA to shine चमकना शुभ (शोभने ) IA to be splendid सुन्दर दीखना काश (दीप्ती JIA do do हु (अपनयन) IA to conceal छिपाना, मुकरना to deny इनकार करना सारा (श्लाघापाम् ) IA To praise to fistter पहाई फरना, Cnus to apprroite स्वीकार करना रुपं (हिंसायाम | NP, to be angry कुद्ध होना धू(भारणे.) to hold, to bear,रखना उधार. to eupport रखना. (C) चतुर्थी विभक्ति। संस्कृत में-डे. आय । ९ । भ्याम् । भ्यस्-भ्यः । हिन्दी में, लिये, पास्ते, को, अंगरेजी में for, to । Tho Dature Gase सम्प्रदान कारक । १ अपना स्वस्व हटाकर पराया स्वत्य स्थापन पूर्वक देय घस्तु जिस पात्रको दोजाती है उसे सम्प्रदान कहते हैं रस में चतुर्थी मातीहै यथा-गुरवंगां ददाति Ho give, a car to his precopior यह गुरुजी को गाय देता है। २ "रु" धातु और रुचि अथवा धातुभोंके योग जिसको कोई वस्तु रचती है उसके आगे चतुर्थी घिभक्ति धासी है। पथा पालकाय रोचते मोदक: A bos likes eureet pot लड़ के को लड्डू अच्छा लगता है। ३ नमः । स्वस्ति । स्वाहा । स्वधार अलम् । यद, इन शन्दोंके योग संशा शब्दके यागे ४ थी भाती है । यथा ग्री: गणेशाय नमः | Salutation to revered Ganesh गणश जीफो' नमस्कार। अगाये स्याहा Thus off ring is to fire-Gol. स्वस्ति भयते Good-~~hye to you आपका मंगल हो । राम दे: जयदेवाय शलम् । R. is a mntch for u. रामदय जयरेय के बाद का है। पितृभ्यः स्वधा। इन्द्राय यपट् । वीपट। ४ परन्तु यदि ये नमः आदि क्रिया के साथ प्रयुक्त हो तो. इस संशाके धागे चतुर्थी नभाकर द्वितीया आती है यथा स नमस्करोति देवम् He bore thorn to Dera घद देवको नमस्कार करता है। ५ प्रभु । समर्थ । शक्क ! कुशल । ये और इन के समान.. अर्थ पाले शब्दोंके योगमें चतुर्थी पाती है। यथा शलो मल्लो महलाय One wrestler is 's match for another. एक मल्ल दूसरे मला के लिये समय है। ६ "दित" और "ख" शब्दों के योगमे सहा शब्दके भोगे । यी पाती है या सुखं युग्मभ्यं भूयात् Nay happi ness be to you तुमको मुसहो।हित सभ्यो यो भूयात् । . 0 A (४६) . श्लाघ्" (to praico ) | "ए" (to conceal ) स्था' ( to stand) और 'शप् ' ( to ourse ) इन धातुओं के योग में जिसको कोई यात जनाई जाती है । उस के प्रागे । र्थी वि० मातीहै । यथा, गोपी स्मरात् कृष्णाय श्लाघते Tho milk-inaid orercome by love praisos krisha8. गोपी कामसे (पीडित हो) कृष्ण की स्तुति करती है एयं हु ते । तिष्ठते । शपते। प्रेरणाम "धृ"to owe धातु के प्रयोगमें ऋणदेनेपासे के भागे भी आती है, यथा गोपालः श्यामाय शतत्रयं धारयति । G. ovos three hundred / rapoos ) to Shiam til 2018 का ३००) का कर्जदार है। ६ "स्पृह" (to long for ) धातुके योग चाही हुई घस्तु के आगे ४ी. पाती है। यथा फलेभ्यः स्पृश्यति गमः Rain longs for iraits रामको फलोकी चाहना है। १० "मध्" ( to be angry ) "दुह" ( to har malica ये और इन्हीं के समार्थक दुसरे धातुओं के जिस पर. कत्ती का क्रोध हो उसके आगे ४ीं आती है । जैसे गुरुः मध्यति शिष्येभ्यः | The touctor is angry with hti tlerciples गुरुजी शिष्यों पर क्रुद्ध हैं। ११-परन्तु जब ये "अ" आदि धातु उपसर्ग पूर्वक प्रयुक्त होते हैं तो जिसपर कर्ता का क्रोध होता है उसके आगे ४ी नहीं किन्तु द्वितीया विभक्ति पाती है । यथा, शिष्यान अभिकति गुरुः। १२-जय किसी शुभ या अशुभ सूचक उत्पात् से कोई •फल जाना जाता है, तो उस फल पावक शब्द के आगे थी माती है । यथा, याताय कपिला विद्युत् The turny lightning forbudes a hurricane of it arat fùauit मांधी लाती है।

। पद। “भू श्रीर " . १३- प्रति ध और श्रा* श्रु धातु के योग में जिस साथ प्रतिक्षा कीजाय उसके आगे ४ थी पाती है। यश्च रामः सुग्रीचाय वालियध प्रतिशुश्राप । R.promised S. the destruction of B. रामने सुग्रीव से पालि के 4 की प्रतिज्ञा की। १४-जहां किसी वस्तु के निमित्त कोई दूसरी चम्नु बत जाती है वहां पहिली घस्तु के बाचक शब्द का प्राग श्राता है । यथा, कटकाय सुवर्णम् (Gold for hundrir कड़ के लिये सोन १५. परप्, ( to br adequato, to tend to) 'सम् to be or become इन धातु के योग में इन के बत्ती से जो फल प्राप्त होता है उस आगे ४ी माती है । यथा, विद्या सा-नय पर- 'Tearning tends to krowledge विद्या सशान होता है वि शान के लिये होती है। १६-जच पाय से अनादर सूचित होता है तो "मन धातु के प्राण्यिाचक कर्म को छोड़कर मरे फर्म फेयागे थी और या दोनों मिल पाती है। यथा, नाई त्यो तृण एणं वा मन्ये I do not consider thee to the worth a sor मैं तुझे तिनके के बराबर भी नहीं गिनता। परन्तु जहाँ तुल्यतासमझी जाती है घाया ही या दे जैसे अहं त्वां तृण मन्ट I consider thes to be us to मैं तुझे तिनक के समान समझताई। जा 'तुम, का प्रयोग नहीं किया जाता पहां उस तुम मिया के कर्म के आगे ४ी पि• माना है । जैसे, दिल राजा धनाय ( धनं गन्तुम् ) गां मुमोच । King DshP loose the cow for the forest. i. e. to gb, 10 the for राजा दिलीप ने पा लिये ( ) गाय खोल .

(५१) १:-कथ..to tell our, to tell"शंम्., to praile, to tell और "प्रा , to tall इत्यादि धातुओं के योगमै जिस से कोई बात कही जाती है उस के वाचक शब्द के आगे ४ र्थी 'वि० पाती है । यथा, शशंस सर्घ मादित्य शर्मा स शिवशर्मणे .' A. ralafed every thing to Suita dhurinn.' श्रादेत्य श० ने :शिव श से सय वृत्तान्त फ६ दिया स तवृत्तं तस्मै कथितवान् । गोविन्द यादचाय युद्ध वृत्तान्तं चिण्यासति १६-परिक्रयण (Hira) के वास्ते जो कुछ मोल दिया • जाता है उस मोल याचक शब्द के आगे ४धी पाती है और ३ यां भी । यथा, पञ्चाशते पञ्चाशता या परिक्रीतम प्रति मासं गेहमिदम् The house is hired for 50 rupees a month यह घर ५०) ० महीने किराये पर है २०-गति ( Motion) अर्थ घाले धातुओं के मार्ग, भिन्न कर्म के आगे ४ थी पाती है और २ या भी। यथा, प्रामाय ग्रामं या गर इति देवदत्तः D. goos to the town देव : दत्त गांव को जाता है A-परन्तु जब की शररि से व्यापार न कर मन से करता है तो द्वितीया ही पाती है। यथा गोविन्दरामः ईश्वर मनसा जति G.R.Cdoos to God mentally.( contenmplstes ] ! • गोविन्द राम ईश्वर का ध्यान करता है। २१-5 पत् भौर प्र* नम् (to saluto or bow down) धातुओं के कर्म के आगे ४ों और २या दोनों फम से आती है। ययाते शिव प्रणिपत्यगताम्या शिवायllaring bowel down to Shiva they went away ये शिवजी को प्रणाम कर गये। D.EXERCISE A Translate the following into Hindi or English:- १ श्रीकृष्णाय नमः २ महिम्ने कलरखे विद्या ३अन्य पर्षः . म (५२) संभ्यधु कोप ४ विद्वद्भ्यः सदा हितं भूयात् ५ क्रियतां यद भयंत रोचते ६ प्रणिपत्यासुरा स्तस्मै शमयिने सुरद्विपाम् जग्मुः सिता विद्युत् दुर्भिक्षाय भवेत् परित्राणाय साधूनों विनाशाय च दुष्कृताम् धर्म-संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युग शताय परिमांत मेतद् मयनं भयता १० मन्दिराय गाति गोविन्दा मनसाच शियं पुनः ११ गयण सुरेन्द्राय दिया राज्यं समाश्रुतम १२ मालते सदा भूयात् १३ फूपं पामि जलाय च १४ रामलाल तुभ्यमई पुस्तकं, लेखिनी मसीपा च दास्यामि १५ मुरारिलालः सर्व वृत्तान्तं शिष, शकराम कथयामास १६ थ्र्य तपत्यावरणाय दृष्टः कल्पेत लोकस्य कयं तमिमा १७. मूर्खपुषो ऽधिगतशास्त्री विद्वांस मपि तृणाय नो मन्यते १- समां दश राजती मुद्रा धारयति मच में ना दित्सति १६ तस्मै पुस्तकेनशपति मनोहरलाल २० तेभ्यः सर्पेभ्योऽपि समर्थः एकाकी गोपीनाथ: २१ राजा शम्भुदत्ताय धनं ददौ २२ ते चर्माणि कर्तनीभ्यःस्पृहयन्ति । B Translate into Sanskrit - 1 May good attend you all 2 Welcome to the Queen, 8 A messenger was sent by Rama to Hari. 4 You owe R: 55 to Krishna Lel. 5 I do not long for wealth but for imuiartal glory. 6 ls ha a match for Manohar Lain I wiele to give him ten bonks, & le related the whole wtory to Ganga Dhar. 9 lo went to the Shivite ternplo and wilitpital there upon God. 10 This is for my birek tor. 11. These books are for fenchtre use, 19 I did not pron miss to tít v him this watch, 13 Salutations to to the Sudrerne Soal. 14. Why are you angry with your son (५३) (0) Render the following into Sanskrit. १ भले आदमी की सीख भलाई करती है और बुरे की घुर्गा २ हे पालक गुरुजी को प्रणाम कर-तेरा कल्याण हो ३ कल सन्ध्यासमय किशोरीलाल ने मुझे सफेद झाडी देने का घायादा किया था ४ यदि दरिद्री का पुत्र धनी होजाय तो यह संसार को तिनके के समान भी नहीं समझता ! इस चतुर नौकर ने सय यात गोविन्दराम से कह दी ६ यह फागज कापी के लिये है. मुखों को उपदेश देना फेवल उनका गुस्सा यदाता है - स्नान के लिये तालायपर जाना हूं ६ अकेला मुकुन्ददेव उन दोनों सिपाहियों के लिये बहुत है १० मोहनलाल पर सोहनलाल के सात रुपये उधार के हैं २१ जो तुम्हें दीखे सो करो १२ मैंने उसे एक काली दवाव देने की प्रतिज्ञा की थी १३ गावित सहाय अपने नौकरों को दस ये महीना देता है १४ ये योधा उन पैदलों को कुछ गिनते हो नहीं ५ पूरय की,हया चलती है या होगी १६ गंगासहाय हरलाल से युद्ध हो रहा है १७ यं तलवारें उन पोरों के लिये है १८ गंगाराम को धन की इच्छा नहीं यह तो मान और प्रेम का भूका है १६ श्यामसुन्दर ने मुझ से फसम माई कि पै यह बात उससे न कहूंगा २० राजा कामंगल हो। पंचमः प्रकाशः। A समयः। कालः। Time समय, पक slry दिन. पार प्रत्यूरः । प्रमासम् । morning सुबह दिनान्तः। सायम् (अ) evening साध्यासमय पाहणः। Fulenoon A.M. दो पहर से पहले अपराहण। After noon P. MI, पीछे घन: । यासः " (५४) noon दो पर प्राधी रात तु अंरीगत धर्मः पुण्यम । पार जानिः । जानम् जन्म.पैदाश जानि. धर्म. प्रमिला एकि छुटकारा मध्यान्ह रामिः। रजनी night यामः। प्रहर watch, paliar मित्रा Horb night ऋतुःn tensit निशीथः mil nicht n'rrit, Good पापम् sin जन्मन् । जननम् Birth Class संघिद प्राश्रयः Promise मुक्षि । कैवल्यम्। Absolution salvation) अशानम् । अघिद्या Ignorance B उपानत् । पादुका ulice पांचालिका, पुत्रिका Adoll छनम् । यातपनम् । unbrella शिरस्त्रम उष्णापम turban घ्यजनम. शय्या bert मंचः । पर्यङ्कः couch cut माल्यम माला। सजgarland अ सन्दी 'उपवेशनिका chair पीठम. आसनम. stool, stat पारच्छदः drers गेन्दुकः । कन्दुकः ball घनसार-1 कपूर camplior शान,माया cap, hat .an जूता गुड़िया छनरी टापा पगली पंखा विस्तर पलंग माला प्रार'म कु. कुर्सी 'चौकी मुद पोशाक गंद कपूर easy chair (५५) , }पादन केशर 2 24|| चादनm&n Iमलयजm sandal tree cr ointinant खाक्षा। अलक्तम् Lac.die मृगनामिा, मृगमदः कस्तूरी musk कस्तूरी केशरः। कुंकुमः। suffrons रल्लकाः। कम्बलः। noollen blanket कम्पल घोलः । सका। hodice चोली -पटाघसनम्। cloth, garinent पत्र फासः Cullot-made सूती कौशयम् Bilken হৈমী रांफयम् Weilen ऊनी। अगुलीयकम् उर्मिका Ring अंगूठी मेखला तगड़ी मंजीरः । नपुरम् । oritinent for the teet पाजेय केयूरं । अंगदम् । Brucrket on the arm याजू कटका घलपम् Bracelet कंगन फड़ा कुण्डलं । कर्णयेष्टनम् । cur-ring घाली 'मुक्तावली । हार 1 garlund of perrls #rar C Ich neom नौला नागः, सा SAHDEnt, snake मत्स्यः। मीन Fish मछली कुलासर्कटः crnl फूर्मः । कमठः। tortoise कछुआ नकााग्राहः। crocodile नाका मेकः । मंडूका। Frog Concl:-shell शंख कृमि: m कीट: Inrest, worm कीड़ा वृश्चिक Scorpion . नकुमः। कैकदा शंखः । कम्युः ॥ मानुः । मूषक: Imouse अनामिः। तंतुयाय:l spider गृहमोषिका। Lizind पिपलिका Ant छपकली चटी पर्यत *tou, rock फूरः। शिकार। शिखर टाप 1 पर्यतः महीधः। शलम् fountain, hill पापाण: मस्तरः। 'lov, summit अपातः भृगुः tifi स्तुप्रस्थः। ເte}ນ) पातु: 3letel उत्सास्त्रियम्। waterfall पारिप्रसाद Siming, fountan दी। कन्दरी rulity, tale गुहा । गहरे t'ave, den निकुंजः । कुंज Grove, lover पनि आकरः। nine धातु भरना पाटी गुफा कुंज सान आनःरिसालः। mango ग्राम मृहीका द्राक्षा Grarre दाख अमृत फलम् anara अमरूद पदरीफलम् Plum पर पूगीफलम् Yut सुपारी मुददाता Taisin হি यातामफलम् Alaionds बादाम । नारिकेलफलम coceanut, kerue) नारियल गिरीगोला पाईपम् l'onerennate শুনা Orange नारंगी मौदुम्यरम् l'ig अंजीर हमाएडम् Castard apple Peeled nut अखरोट जामन नीपू इमली "प्रोटः 'जम्बूफलम् निम्बुकम् तिन्तिधी । अम्तिका। गोलालु। 'पनसम् । कटिका चिमटी,उवा रुकम् कलिन्दः। पलांदु: लशुनम् तुम्यो । ककीm मूलिका । मूलक गर्जर। इन्ताकम् ‘रपरः। lime Tamarind Potato Jack fruit cucumber Musk-melon Watermelon Onion Garlic Pumpkin Radish Carrot Brinjal Date Plaintaino F Adjective Sweet ककड़ी खरबूजा तरघूज प्याज लहसन धाया मुली धेगन छुमारा कला मधुर मीठा । bour salted नमकीन Punjent चरपरा 'कपाय Atstringent तुर्श कसहा तिक्त Bitter कधा। Tasteful मवार 1. Degrees of comparison Positive, Jeaning. Canparatire Superlatise 0T ऊर्णनाभिः। तंतुवायspider गृगाधिका। Lizard पपालिका। Ant मकड़ी पकली चटी पर्यत पत्थर शिखर वाप पंतः । मदीधः । शलम् Ifountain, hill पाणःप्रस्तरः। None, rock टः। शियां। Tov, summut पातः। भूगः॥ clit तुः परथः। Tableland पतु:m Metrl रसः। प्रसपएम्। wateriall रिप्रधाः pang.fhuntalll कन्दरी valley, vale का गठन Cuveden कुंजः। कुंज Grove, horer नि:सिआकरः। nitie धातु झरना चश्मा घाटी गुफा पान दाख अमरूद यर "नःरिसाल:। maugo प्राम नाका द्राक्षा Grape वरफलम् Guava रीफलम् Plum फलम् Wat सुपारी द्राक्षा raisin किशमिश मिफलम् Almonds चादाम केलफलम cocerinut, keruel नारियल गिरीगोला Pomegranate अनार Orange नारंगी म्परम् rig अंजीर Castard apple पेठा एडम् -- . गर्जरः। A 'अक्षन्टः l'eeled nut अखरोट जम्बूफलम् जामन निम्बुकम् lime नीपू तिन्तिडी । अम्तिका। Tamarind इमली गोलालु। Potato एनसम्। Jack fruit कटहल कटिका cucumber ककड़ी चिर्भटी,उचारकम् Musk.melon खरबूजा कलिन्दः। Watermelon तरपूज पलांड: Onion प्याज "लशुनम् Garlic लहसन तुम्यो । कीरः m Pumpkin घीया 'मूलिका । मूलकं Radish मूली Carrot गाजर वृन्ताकम् Brinjal बैंगन खजूरः। Date छुमारा रम्भाफलं Plaintaino केला F Adjective Sweet मधुर मीठा bour salted नमकीन Punjent चरपरा stringent तुर्श । सेक्षा तिक्त Bitter कपा स्वादु Tasteful मजेदार Degrees of comparison Positire, Meaning: Cumpuratire Superlati-- पटीयान् परिष्ठ .

(५८) བློ ཀྵ ཟླ ཡཱ ཡྻ ཤྩ # # བྷྱཱ ཨཱ ཙྩཱ ཡྻསྶ ཝཱ ཙྪཱ བྷྱཱ Positire Meaning: Cuinparative Superlative मारी गरीमान गरिष्ठ लघु मधीयान् लनिष्ठ महस महीयान् मरिष्ठ बादम् यच्या साधायान् साविष्ट प्रिय प्यार' मेयान् प्रष्ट मनस्य भच्छा धेयम् धेष्ठ भूपस भृषिध कोमल घ्रदोयस मदिष्ट युधन् जयान् यीयस-कनीयस कनिए यविष्ठ छोटा हसायस पसिष्ठ मोटा स्थवीयस स्थविष्ट स्थिर टहराहुधा स्थास, पड़ा पीयस घर्पिष्ट मजबूत द्रीयस द्रदिष्ठ दीर्घ द्राघायस शायण्ड পথিক पास नेदीयस मेदिष्ठ दवीयस. दयिष्ठ थोड़ा अल्पीयस शस्पिष्ट यड़ा परीयस वरिष्ठ क्षिण क्षपीयस क्षेपिष्ठ दुयला कायम कृशिष्ठ हादीयस.. क्षदिष्ठ तर--तम। गुस्तर गुरतम सघु लघुतर लघुतम महत्तर "महसमा मियतर प्रियतम कर धासुका नृशंस ! wicked, cruel 'दुष्ट । जालिम (५६) • कदर्य । कृपण। miser -पिशुन । दुर्जन, खल Wicked 'निशत, शठ,अन्नु rogue, conuing 'नि:स्व, दीन, दरिद्र Poor, wretched अहंकारिन, अहंयु, Prond स्तोक । अल्प, सूक्ष्म, little, small fine कंजूस। नीच ठग, लुच्चा दरिद्री घमंडी थोड़ा घारोक चहा 1 . मविप्न, पृथशागृहत् } Large, great, vast पेलव, चिरल, ननु, पत्रा, कुटिल, भुग्न, दीर्घ,यायन, पत्थ। . धन । निरन्तर, सान्द्र। thick, dence सघनघना thin, delicate पतला crooked, bent टेढ़ा कर्कश, कठिन, कठोर Hard. severe कडा, सख्त Long, wide संघा पिमनस । दुर्मनस Had, uneasy गमगीन • उत्क, उन्मनस longing, enger उत्कण्ठित (G) Inde: Iljus इस प्रकार slowly हौले २ मास्म । मा। अलम् । don't मत no, not, नहीं मनाक । पित्। little, somewhat थोड़ा मंग, भी, रे, अयि। UO हे अजी, अरे (H) VERBS, I रम् (फीडायाम् ) IA Posport पेलना to rojoice, to be delightful, प्रसन्न होना to have sensual course with, रमण करमा 'नहि। नो, न, ना (५८) स स्थूल Positive Meaning: Comparative Superlatirr. मारी गर्गयान् राधीयान लपिष्ठ यदा महीयान् माहित पाढम् अच्छा माघांयान सापिछ प्रिय प्यार' प्रेयान् प्रष्ट प्रशस्य अच्छा धंयम् धंत पदुत भूयिष्ठ कोमल घ्रदीयस नदिष्ट युवन् जपान् यशेयम-कमीयस कनिष्ट यविष्ट छोरा इसायस सिर मोटा स्थघीयत स्थपिष्ठ धिर ठहराया स्पेयस यदा धीयस. पपिष्ठ मजबूत दीयस द्रदिष्ट दीर्य द्रावायस. दशघिष्ठ अस्तिक पास नेदीयस. नेदिष्ठ दायस, दधिष्ठ अस्प अहिषष्ठ बड़ा परीयस. वरिष्ठ शिम क्षपिष्ट दुयला कृशिष्य तुच्छ तादीयस क्षदिष्ठ तर-तमा गुरुतर गुस्तम लघुतर लघुतम महत्तर मचिम । प्रिय प्रियता प्रियतम भार धातुका सुशस ! wicked, cruel दुष्ट । जालिम -- अल्पीय . क्षपीयस कृर्शाया. .

च्यु (गती ) At To deport, to serve (from) च्युतहोना -:. ONus च्यवयते । Des चुच्यूपते Fre चोच्यूयते Pass न्यूयते Dr. V. च्यवमानः । च्युतः, च्युतिः । च्यवनोयम् । व्युत्या । च्योतुम् XII; पात्र होना -- . गल् (अर्दने) IP. To drop, to fill down गिरना लज्ज लज्जायाम् ) IA. To be ashramed लजाना FET (110) III P. To be ashamed अर्ह,( पूजायाम् ) IP to derre.. योग्य होना to be cutitute to अर्च (पंजायाम्) 1,X.P. To worship } पूजा करना to.honour सत्कार करना 'लू ( छेदने) IX P.A. To cut to lop off काटना कुतरना कृत् (बेदने).VI To cut off काटडालना चेप् ( कम्पने)! A. To shake, to tremble कांपना XIII नम् (प्रयत्वे शन्देच) I To bon नमस्कार करना to submit आधीन होना to bend. -झुकना ito approach, झुकना - उत् To rise सीधा होना. परि- to grow old to ripe पकना- to bow down प्रणाम करना Caus नमय-नामय-अनीनमत् । Des निनसति,.fre मनभ्यते Pass नम्यते-अनमि । DWनमन् ) नमनम् । नमनीयम् । नत्वा । प्रणम्य le नन्तुम् । प्रणामः । परिणामः । नतिः। . -- . . उठना to rrect . 'पुराना होना :

(६०) '}1) cenze पन्द होना, रुकना धि- उपdo tn die ito to desist from iHAT to divert दिलपहलागा Cans रमयते | Des रिसते | Fre रम्यते Pase रम्यते D. W. रममाणः । रतः। रस्ता । रमणम् । रामः । विराम:! रमणीयम्, रंस्यमाणः। रेमाणः । उपरतिः। ररया । विम्य) रन्तुम्। रम्यम्। पागल होना गुए (रक्षण ) गोपाय I P. To protect रक्षा करना Caus Do Des शुगोषिपति, जुगुप्सति | Fro लागुप्यते । जोगीपाय्यते । 059 गोपाप्यते-गोपि। D. W. गोपायन् । गोपायिष्यन् गोपिप्यन् । गौस्यम् । गीता । गोपायितः, गुप्तः । गोत्री । गोपनीयम्। गोपनम् । गोपायित्या । गोपायितुम् । मद् (इ) IV P. te get drunk मतहोना,प्रसन्नहोना to be glad, to be negligent गाफिल होना to be mad to be into xicated ART Å Tirarto intoxicate उन्मत्त करना to charm मोहितकरना Des: मिमदिपति Fre मामद्यते Pass मद्यते-माद्यते भमादि। D. IV. माधन । मत्तः । प्रमादी । उन्मादः । मदिस्था। IV सी (लेपणे ) IVA & IXP. to adhere लगना। सिपकना to dwell, to live car to lie down लेटना to hide oneself, 'छिपना-दुबकना धि to ranish to die 'गायब होना Caus. मादय 1 J लजाना च्यु (गती) At To deport; to serve (from) च्युतहोना Onus च्यवयते । Des चुच्यूपते Fre चोच्यूयते Pass • च्यूयते D. W. व्यवमानः । च्युतः, च्युतिः । च्यवनीयम् । : च्युत्या । च्योतुम् XII गल् (अर्दने) IP. To drop, to fall down गिरना -लज्ज ( लज्जायोम् ) VI'A: To be ashamed ही (Do) III P. To be ashamed अर्ह (पूजायाम् | IP to derre. योग्य होना to be cutitute to अर्च (पूजायाम्) I,X.P. To worship - to honour सत्कार करना लू। छेदने ) IX P.A. To cut to lop off काटना कुतरवा :: कृत् (छेदने).11 To cut off प् ( कम्पने) 1 A. To shake, to tremble कांपना पात्र होना पूजा करना काटडालना . XIII .. । , नम् (प्रयत्वे शब्देच) I To bour नमस्कार करना to submit आधीन होना to bend झुकना उप-- to approach झुकना To rise उठना to crect सीधा होना ..परि- to gror old to ripe पकना to box down प्रणाम करना Caus नमय-नीमय-अनीनमत् । Des निनंसति,.Fre जनम्यते Pass नम्यते-अनमि । DIVनमन्) नमनम् । नमनीयम् । नत्वा । प्रणम्य le नन्तुम् (प्रणामः । परिणामः । नतिः। पुराना होना " .

अप- XI (सन्तरगे) P. To PAK orer तरना to cross पार होना to accomplish सिर फरना tu fulfil पूर्ण करना To descend. to be ipcaruats अवतार सेना. to descood down from beasen like (gods) Togine, tou.ant.देना मंजूर करना to farour with दया फरक to give away दंना Toanim तरता (ताग्य To sive पचाना to relieve To perfandle फुसलाना to deceive Des: तिनरिपति-तितीति । Fre तंतीज्यने Pa's तीर्यते-नारि । Pas अतीतरन् । I. V. तरन् । तीर्णः । तीर्यवान् । तारकः ।तरणीयम । सर्तुम् । तीया । पितीयं । प्रतारणम् । तिती । अवतारः । " सम- मुक्त करना दलना PTO 585e श्रीपालने) A To protect, to pereserne रक्षा करना परि- यचाना Caus प्राययते Des निमासते Fre तात्रायते । जायते । D.V. भायमाएः । प्रातः भातुम् । प्रात्या । परि- पाएम्। रक्ष (पालने ) I P. To proteet to guard रक्षा करना to tend रखना to govern शासन करना . परि- To save रखाना पचाना 'Caus रक्षयति. Des रिरक्षिपति Fre सरक्ष्यते Pase रक्ष्यते। 17. W. रक्षन । रक्षितः। रक्षणम् । रक्षित्वा । रक्षितुम संरक्षकः । रक्षा । परिरक्षणम् । अब (रक्षणे) I P..To protect रक्षा करना to satisfy to pleaseसन्तुष्ट करना Oaus श्रावय। Des अपिविषति । Pass अव्यते । D.W. अयन् । अवितः । अघितुम् । अवित्या । अयनम् । ओम्। पञ्चमी विभक्तिः। संस्कृतमेंडसि-(अः । श्रात् । एः । श्रोः श्राभ्याम् भ्यस् भ्यः . 'रामेभ्यः शुनो। HT युमत् । (उः) रामात्। रामाभ्याम्। हरिभ्याम् । हरिभ्यः शत्रुभ्याम् शत्रुभ्यः पितुः। पितृभ्याम् । पितृभ्यः यशसः। यशोभ्याम् । यशोभ्यः त्वत् । युवाभ्याम् । इन्दी में से घर से। इंग्लिश में from From binn The Ablative Oase अपादान.कारक। १. विभाग की अवधि को आपादान कहते हैं। या यों कहा जाय कि जिस से कोई वस्तु अलग होती है या जिस से छिपते हैं। लजाते हैं। यह अपादान है। इस अपादान में पंचमी विमति होती है। यथां प्रभु मामात् आयोति । -rephhtr comes from a village:मभु गांव से आता है। यहां प्राम अपादान है। ...

तु(सन्तरणे) 1 P. To Pass ofer torrous पार. दोना to accomplish सिर फरना to fulfil पूर्ण करना To descend. उतरना, to be incarnate , अयतार लगा. to descend down from lararen liko (gods) Togive, togrant,देना मसूर करन to larour with दया करकं . 11 to give any Tominus रना (aur ताग्य To have बचाना to relieve मुक्त करना To persuade फुसलाना to deceive छलना TVer: 'तितरिपति-तितीति । Fre तीरयते तीयते-प्रतारि | Pars अतीतरत्। D. W. तरन् । तीर्णः । तीम्यान् सारकः ।तरणीयम् । तर्तुम् ।तीया । घितीर्य प्रतारणम् । तितीपी । यतारः। ." (पालने) A To protect, to here serie रक्षा करना To este बचाना Caus प्राययते Des निभासते Fre तात्रायते । • त्रायते । D. V. प्रायमाणः । प्रातः पातुम् । प्रात्वा । गरि- त्राएम्। रक्ष ( पालने) I P. To protect to guard रक्षा करना to tend रसना to'govern शासन करना +.

. To save रखाना पचाना Caus रक्षयति: Des रिरतिपति Fre रारक्ष्यते Pass ध्यते। TY रक्षा करता ... रक्षन् । रक्षितः। रक्षणम् । रक्षित्या । रक्षितुम् संरक्षकः । रक्षा।परिरक्षणम् । .....श्रय (रतणे) I P. To protect to satisfy, to pleaseसन्तुष्ट करना Caus प्रावय | Des अविविषति | Paek भव्यते D. W. अवन् । अषितः । अयितुम् । अयित्वा । अयनम् । श्रोम्। पञ्चमी बिभक्ति। संस्कनमेंइमि-(प्रात् । पः॥ श्रोः आभ्याम् भ्यस् भ्यः " 5 . म AL (उ) रामात्। रामाभ्याम्। रामेभ्यः हरेः। हरिभ्याम्। हरिभ्यः 'शुत्रोः। शत्रुभ्याम् शध्रुभ्यः पितुः। पितृभ्याम् । पितृभ्यः यशसः।। 'यशोभ्याम्। 'यशोभ्यः वन्। युवाभ्याम् । युप्मत् हिन्दी में से घर से। "ग्लिश में froin From him The Ablative Oase अपादान कारक। १ विभाग की अवधि को आपादान कहते हैं। बायो कहा 'जाय कि जिस से कोई वस्तु.अलग होती है या जिस से प्ति हलिजाते हैं। यह अंपादान है । इस अपादान में पंचमी विभक्ति होती है। यथा. प्रमुः प्रामात् आयाति । Paribu comes from a village, etia --

*
(६४)
२ ने (without)। अन्या, अपरः, भिन्ना, इतर
(other than or different from ) ÁTTET ( bear
remote ), 1) ( "in the enst), friss to the
ivesti, पूर्वः (before or prior to) गन् (remote )
श्रा और शाहि ( towards remote ) इत्यादि शब्दों के ।
योग में संशा शब्दों के आगे ५ विभक्ति आती है। यथा-
(a) ते ज्ञानाल मुक्ति: No Salvation without the
knowledge of God विना मान के मुक्ति नहीं होती।
(b)स रामादन्य: He is other than Ram यह राम से ।
मिन्न है । C--आराधनात् near the forest यन
पास (b) गेहात् प्रा I.To tite - east of the house
घर के पूर्व (e) श्री. धतीर पश्चिमाहि वसन्ति यवनाः ।
Yunans dwell to the west of India यवन हिन्द के प
छिम में रहते हैं।
(1) आपादात्पूर्योज्येष्टः, Jaishtha is prior to Asori
जेठ आपाद से पहिले होता है।
(8) इंगद ,गेहाद्, remote from the house घर से दूर
३पृथक् । नाना । विना (different, without )
मैं से प्रत्येक के योग में संज्ञा से,पंचमी आती है। द्वितीया
और तृतीया भी। यथा पृथक् सोहनलालात् सोहनलालम्
सोहन लालेन | Other than Sohanlal साहनलालसे भिन्न
thu (From the beginning )ia( ng forum
til, from ) परि (to leane) इन में से प्रत्येक के योग में,
..
J
putrs पटनल कर मह घरसा।
42-प्रभृति। आरभ्य (since from ) | वहिः उर्ध्वम्
परम् ।अनन्तरम् ( after ) इन में से प्रत्येक के योग में

(६५) . । - ,पंचमी आती है। यथा, शैशयात् प्रभृति स मया शिक्षितः He was foughthy;mę alpu since his child-hood मैं ने बचपन से उसे पढाया है। -गेहाद् यहि र्गम्यताम् Go out of the house घरसे बाहर जाओ। घण्टा द्वयाद् अनन्तरं तत्र गमिष्यामि I shall go there after two hours दो घण्टे पीछेमें यहां जाऊंगा घण्टा दयाद् ऊर्ध्वम्-परंथा। .:. A कमी २ऊर्धादि शब्द श्र प्रगट रहते हैं । जैसे यहोः कालात् [अनन्तरम्-ऊर्ध्वम् ] दृष्टस्त्वम् । You are seen • after a long tiine तुम यहुत दिनों में दिखाई पड़े। ६-परा+जि [ To hnte ] धातु के योग में फती जिस से ग्लानि करता है उसके श्रागे ५ मी वि० आती है। यथा- अध्ययनात्पराजयते रामलालः । R. bates learning ७-भय [ fear ] और रक्षा[ Protection] अर्थ वाले धातुओं के योग में उनके कर्ता को जिस से भय और रक्षा हो उसके याचक संज्ञा शब्द से धागे मी वि० पाती है यथा २ स भीतो मरणात् । He fears, from death यह मौत से डरता है। सिंहात् तं रक्ष | Save him from 5 the lion उसको सिंह से बचा। -जगुप्स [ to thrink ], वि+रम् [ to cease ] प्र... मद [ to serero ] इन और इनके समानार्थक विराम और प्रमाद उसके वाचक शब्दके आगे ५मी वि०पाती है। यथा ते पापात् जुगुप्सन्ते They shrink from sin ये पाप से घिन करते हैं। रोदनात् विरम । गोविन्दः स्वकार्यात् प्रमावति। -जिससे विद्या पढ़ते हैं, छिपते हैं लजाते हैं अलंग होते हैं उस के याचक शब्द के आगे ५ बि० पाती है। यथा प्रम चन्द्रः गुरोरधीते PAN . 'teicher':: : गुरुजी से ५५ " - 2 7 (६) बालक: The bor hidek linnrelf fron his father बालक बाप से छिपता है। स मातु बियोजित: He was seperated from his wrother यह माता से अलग किया.. गया गोविंदात् लग्जते सा १०-जहाँ "प्रति, शब्द का अर्थ प्रतिनिधि [ reprisenta tive] और प्रति दान [In exchange fir] होता है वहाँ उसके प्रयोग में मुख्य पदार्थ बोधक शन्द के धागे ५ पाती है यथा चन्द्रशेखरः शशिभूपणात् प्रति Chandra Thekher is the representative of Shashibhushant चन्द्र० शशि० का प्रतिविधि है । पुस्तफात् प्रति यच्छति लेखिनीम् गोपी- नाथ: G. Nuth exchanges a pen for his book गोगना पुस्तक के यदले में फलम लेता है। ११-जिससे कोई वस्तु उत्पन्न होती है उसके चाच शब्द के श्रागे ५ मी श्राती है यथा गोमयाद्धिका- जायन्ते Scorpions are produced from cowdung गोवर से पीच पैदा होते हैं। लोभान शोधः प्रभवति Anger proceeds from aparice लासच से गुस्सा होता है । १२-जहां "त्या, या "ध, प्रत्ययान्त क्रिया साक्षात प्रयुक्त न हो किन्तु ऊपर से समझी डाय जहां उस मिया. के कर्म वा अधिकरण कारक के आगे ५ वि० आती है यथा स आसनात्मक्षते (श्रासने उपविश्य ) He Fees from the Beat वह श्रासन पर से देखते है । श्वसुरात् लज्जत चयः [ श्वसुरं योदय ] वह सुसर से लजाती है। १३-"हेतु, अर्थ के बोधक शब्द के आगे ५ भी और ३ या दोनों विभक्तियां पाती है। यथा कौशलात् कौशलेन या मुक्तः चौरः | The thief wasket nt libertyton account of his cleaverness चोर अपनी चतुराई से छूट गया। , -१४-जपा किसी अपलि से काल और मार्ग:का परिच्छेद नाप ] किया जाता है तो उस अवधियाचक शब्द के आगे - - + ५ मी, काल वाचक शब्द के आगे सप्तमी और मार्ग याचक शब्द के आगे प्रथमा और सप्तमी दोनो धिभक्तियां आती हैं । यथा...कात्तिपन्या आग्रहायणी मासें मासः या | Ais one Montli from K. कार्तिकी पूनों से अगहन की पूनों एक महीना है या एक महीने में होती है। १५-जिस वस्तु से कोई दूसरी वस्तु उत्कृष्ट [ better ] या अपकृष्ट [.rorse] समझी जाती है तो उस पहिली घस्तु के पोधक शब्द भागे ! मी विभक्ति श्रातीहैं यथा धनाद 'विद्या गरीयसी Knoirledge is better than wealth धनसे 'विद्या उत्तम है। तृणादपि लघीयान् याचकः . A translate tria following into English, yir Hindi १...श्राध्दस्य पूर्वादाद पराहणो विशिष्यते २-तृणादपि याचको लधीयानस्ति ३ महतो मुनि प्रतात् निवारयन्ती मेना सती मुवाच ४ सगात्संजायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते - ५ प्रत्यगेव व प्रयागाच्य मध्यदेशः प्रकीर्तितःचितायाःस बि- भेतिस्म ७ इतरोराघवा देप रावणानुचरो यदि सफलानि प्राक् प्रमानात्ततो मम । ईश्वरेच्छूया आकाशः सम्भूतः अकाशा द्वायुः, वायो राग्निः, अभ्यः पृथ्वी, ६ निवृत्तोऽई नरकपात् मार्गात् १० याधिरान्मन्दकर्णः श्रेयान्१५सोमात्तृतीये दिवसे सौम्यः १२ शिशवोऽध्ययनात् पराजयन्ते १३ पुम्पेभ्यो लज्जन्ते - त्रियः १४ गेदनाद् विरता कन्या १५ तेन मद् व्याकरणमा तम् १६ हिमयतो गंगाऽवतरति १७ घमणः प्रजाप्रजायन्ते । - नगराद ग्रामो योजनामुक्तः संसारः । श्रासकलाद ग्रह्म २० प्रद्युम्नः कृणप्रति, तिलेभ्यः प्रतियच्छतिमापान निजजाड्या पद्धी मूर्खः१२धायनोऽश्वात्म पतितः २२ययेभ्यो गाम यारयति यादत्तः ६३ भवान्ममृति सेन्यो हरिः२५. लक्षा आर्यवर्ताद दक्षिणाहि वर्तते। ।

Tradslate the followjog into Sanskrit: 1. Sarnething is better than roshing Cmin the nor thera Piroction of thit city 3. Sir, in wins in Imments: story of Virat from tte beginning t. ltor many meani Patnn from Dinares 3. Wealth is daarer to hita nobis tire 6. The boy: are coming from 'thin when! 7. Thc chemset fed from him 8. The maintain ir fimmy bear Gaurat amrkes P. Gopinath exchanger- her fromtia Irisk. I. Schorpants are rrelirrori froen roording11. तातः । अनः पित rathe याप मार M गननी । पर F Mcther Brother भा भगिनी । स्यम्। Sistec यदिन तनः । पुषः । सूनुः m Son पुत्री। दुहिता Daughter घंटी पितृभ्यः। पितृभ्य जाया Unels, aint नाचा,चानी.. . यादा नाऊ, ताई . मातुलः। मातुलानी जामातृM मागिनेयः स्वधीयः मागीयः । भ्रातृजः पितरी। मातापितरी पितृयजः श्याला भगिनीपतिः, आयुत्तः MaternatUncle मामा Do Aunt माई Son-in-lar समाई Ņrpher भानजा Do Brother's faire TIT Parones मा पाप याल्दैन Cousin चचाजाद भाई Wiro's broiler PT Sister's hustrni जीजा-यहनोई। Ilusband brothenstift 11. देवरानी-जिठानी। नार । यार्नु ।

। । ....दादी। (६६) स्नुण । जनी । यधूः Daughters in lain पुत्रवधू पंतोह ननान्ड । Husbands sister. ननद । नप्त-पात्रः। Grand.son पोता। नप्नी। पौत्री। Grand daughter पोती । पितामहः। Grand father बाबा। पितामही। Grandmother मातामहः। Mother's father नाना मातामही। Do mother नानी। देवृ-देवरः। Hnsbands brotherदेवर। वैमात्रेयः step brotherसौतेलाभाई। विमान । Step-mother मौसी। मातृप्यस F others sister मौसी। मातृ प्वस.यः Mothers sirters son मौसीका बेटा। Legitimate son as अपना बेटा। कुटुंम्यम् । Family '। कुनचा। मगोत्रः।वान्धवः Relatre रिस्तेदार योपित् Women 'औरत घंशः Dynasty खानदान मती, साध्वी, पतिव्रता Chaste woman पति- 1 - औरसः । उरस्यः .. - प्रतास्त्री। रंडा, विश्वस्ता। विधवा मृत पत्नीक कुलटा, पांसुली, स्वैरिणी अपत्यं, स्तोकम् शिशुः m स्तनन्धयः युवन् Widor रांड, Widower Bed iromen, दुष्टास्त्री, Olls pring सन्तान Child घच्चा , Infant - दुधमुहा Youngs, जवान H Translate the following into Sanskriti- 1. Soin thing is brileridas nothing ..., in the m?! thera discotion of this city 3. Sir, wie in imagine the xlory of Pirat frora bo beginning 4. flow many comasi l'atn from Beharet , Wealth is doarei tn Ba than hi! sery lifc. The bore Aro coming from the whimla The enemier fled from him B. The nerintain infior ber CADroit amrkee. Oorinsth exchangeet from hi hok:10. Schorpairs are rrorlhnoerd from rowdnng.11 सातःजिनका पिता Bathur याप TI M tarat, CF Victher मा Brother IT भगिनी स्वय Sister पहिन तनयः । पुरः। गन्नुःm Som पेटा पुत्री दुहित Daughter पेटी पितृभ्यः। पितृभ्य जाया Uncle. AII घागचाची, माव नाऊ, नाई . मातुलः। मातुलानी जामाय M भागिनेयः स्वघीयः भ्राधीयःब्राजः पितरौ । मातापितंग पितृव्यजः श्यालः भगिनीपतिः, आयुनः MaternalUncle मामा Do Aunt 7777 Son-in-law माई Ņrpher भानजा Do Brother's # भतीजा Parents मा याप पाल्दैन Cousin' चचाजाद मा wife's broiler FTTETT Siater's thusturina जीजा-पहनाई। Husband-brother trita "देवरानी-जिटानी ne यातुं । Fre (६९) ६ स्नुपा जिनी । यधूः 'ननान्द। -- पीता। .दादी। . 1 7 Daughters in fain पुषषधू-पतोह Husbands' sister ननद । नप्तृ-पौत्रः। Grand.son नप्ती। पौत्री। Grand daughter पोती । पितामहः । Grand father बाबा। पितामही। Grandmother मातामहः। .Mother's father नाना ".'- मातामही। Do mother नानी। देवृ-देवरः। Husbands brotherदेवर। पैमानेयः । step brotherसौतेलाभाई। विमातृ F Step mother मौसी। मातृप्यस others sister मौसी। मातृ वसूयः Mothers sisters son मौसीका बेटा। Legitimate son अपना बेटा। पुष्टुम्यम् । Family 1) कुनवा। सगोत्रः। घान्धवः Relatre रिस्तेदार। “योपित् Women प्औरत चंशः Dynisty खानदान सती, साध्वी, पतिव्रता Chaste roman.. पति- प्रतात्री। विश्वस्ता। विधवा Widow रांड, Fidower कुलटा, पांमुला, स्वैरिणी Bad iromen, दुष्टानी, अपत्यं, स्तोफम्, Offspring सन्तान शिशुः Child बच्चा स्तनन्धयः- ; Infantz,२ दुधमुहा युवन् । Young, जवान श्रीरसः । उरस्यः मृत पत्नीक m । (६८) Translate the following into Sanskrit 1. Something is better than nothing...Gon the northero direction of this cits 3. Sir, we wins in lesra the story nf Virat from the beginning 4. How many cosas it. Paton from Bedares 5. Yealth is dearer to hit thua bis. very life 6. The boys are coming from the rohoni 7. The enemies led from bim 8, The mountain is fiery becosa it smrkce 9. Corinath cxchange9 x bred from his Thook. 10. Schorpairs are produced from rowdung. 11. तातः। जनकः । पितृn Father बाप . मातृ M जननी । प्रस् F Mcther Brother भाई भगिनी।स्वर Sister तनयः । पुषः । मन्नुःm Son यंटा पुत्री। दुहित F Daughter बेटी पितृभ्यः। पितृन्य जाया Uncle, Aunt चाचा चाची . मातृ F वहिन में ताऊ, ताई - 'जमाई " मातुलः। मातुलानी जामातृ M भागिनेयः स्वस्नीयः मात्रीयः। भ्रातृजः पितरौ मातापितरी पितृव्यजः श्याला भगिनीपतिः, अाधुत्तः Baternal Uncle APAT Do Aunt माई Fon-in-lar Nephey भानजा Do Brother's son भतीजा, Parents मायाप वाल्दैन Cousin चचाजाद भाई Wife's brother HLETI Sister's husband जीजा यहनोई। Hašband' brothiee wife? देवरानी-जिठानी - (६६) । 4 'पोता। ..., दादी। . चैमाप्रेयः । .." स्नुपा । जनी वधूः Daughters in lain पुत्रवधू-पंतोह ननान्द। Husbands sister: ननद । नप्तृ-पौत्रः। Grand.son' नधी। पौत्री। Grand daughter पोती । पितामहः । Grand father बाबा। पितामही। Grandmother मातामहः। -Mother's father: नाना मातामही ।। Do mother नानी। देय-देवरः। Husbands brotherदेवर। step brotherसौतेलाभाई। Step-mother मौसी। मातृप्यस F others sister मौसी। मातृ वसूयः Mothers sisters son मौसीफा येटा। Legitimate son ** अपना घेटा। कुटुम्बम् । Family · । कुनवा। सगोत्रः। घान्धवः Relatre रिश्तेदार। Women 'औरत चंशः Dypusty खानदान मती, साध्वी, पतिवृता Chaste woman पति- प्रतास्त्री। विश्वस्ता। विधवा Widow रांड, मृत पत्नीका \Vidower फुलटा, पांसुला, स्वैरिणी Bad romen ,दुष्टात्री, अपत्यं, स्तोकम् । Offspring.सन्तान शिशुः Child बच्चा स्तनन्धयः .." | Infantr: सुधमुहा युवने 'Young जवान औरमः । उरस्यः योपित्.. रंडा, m 1 (६८) 10. । Translate the following into Sanskritis 3. Something is better than nothing'sntn then thera slirection of this city 3. Sir., w wiel in fourn! xlosy of Pirat from the beginning 4. Non to og trung Matas from Debareu 6. Walth is dearer to win thaat tery life 8. The boys are coming from this nchini The chemicy fled from him & The mountain is fiers craro it Bakri ). Dorinath exchanght a brank from bak. Iv. Schorpaics are produced from inng. I तानः। सनकः । पितृ Fatirr मार M अननी पर F.Mether Brother भाई भगिनी । स्यर Sister यहिन तनयः पुत्रः सून्नु:m, Son पुत्री दुहित Daughter पेटी पितृश्यः। पितृव्य जाया Unels, aunt चाचा,चानी . नात नाऊ, ताई मातुलः। मातुलानी जामाPM मागिनेयः स्थानीय भ्राग्रीयःमातृजः पितरौ। मातापितरी पितृव्यजः श्याला भानजा- MaternalCncle मामा Do Aunt ar Son-in-lam'जमाई Neplies Do frothers to भतीज .Parenes मा बाप घाल्दैन 'Cousin चचाजाद भाई Wife's brother साला Sister's liusban जीजा-बहनोई Hashänd's brothes trifa "देवरानी-जिडान : . भगिनीपतिः, आधुत्ता यात र 'पोता। +1 . वैमात्रयः । विमातृ । मातृप्यस F (६६) स्नुषा । जनी । यधूः Daughters in lain पुत्रवधू-पंतोह ननान्द । Husbands' sister ननद । नप्तृ-पौत्रः।- Grand.son नप्पी। पौत्री। Grand daughter पोती । "पितामहः। Grand father वाया। पितामही। .Grandmother th. दादी। मातामहः। -Mother's father', नाना मातामही। Do mother नानी। दे-देवरः। Husbands brotherदेवर। step brotherसौतेलामाई। Step-mother मौसी। others sister मौसी। स मातृ प्वसू यः Mothers sisters son मौसीका बेटा। Legitimate son .. अपना येटा। कुटुम्बम् । Family कुनवा। सगोत्रः। धान्धवः Relatre रिश्तेदार। योपिन्, Vomen औरत चंशः Dypusts खानदान मती, साधी, पतिव्रता Chaste Iroman , पति- प्रतास्त्री। विश्वस्ता। विधवा Widow रांड, मृत पत्नीकः Widower रंडुआ, कुलटा, पांसुला, स्वैरिणी Bad romen - दुष्टास्त्री, अपत्यं, स्तोकम् । Offspring सन्तान शिशुः m Child बच्चा स्तनन्धयः- ! Infant : • दुधमुहा युवन् । Yoine जवान औरसः । उरस्यः 17 14 (६८) : + Iranslate the following into Sanskrit: 1. Something is better than nothing: 2. Gr in the form thera Direction of this city 3. Sir: WA wies in fearn the story of Virat from the beginning 4. How many cosas is. Patna from Benareg 3. Wealth is dearer to bring thoa bis very life 6 The boys are coming from the school 7. The enemies fled from bim 8. The nountnin is fiery be. causo it smokes 9. Gopinath cichangés # book from his book. 1v Schorpaics are produced from rawling. 11. तातः । जनकः । पितृ a Father बाप मा M जननी । प्रसूF Mcther Brother भाई भगिनी । स्वर F Sister बहिन तनयः पुरः सून्नु: m Son बेटा पुत्री। दुहित F Daughter azt पितृव्यः। पितृव्य जाया Uncle. Atunt चाचा,चाची, मा नाहF नाऊ, ताई +- मातुलः। मातुलानी जामात M भागिनेयः स्वस्रीयः भ्रानीयः भ्रातृजः पितरौ मातापितरी पितृष्यजः श्यालः मगिनीपतिः, आवुत्तः Maternal Uncle #TAT Do Aunt माई Son-in-lam जमाई Nepher भानजा Do Brother ston भतीजा Parents मा धाप बाल्दैन, Cousin चचाजाद भाई Wifers brother साला Sister's husbini जीजा-बहनोई Husband's brother Trifa "देवरानी-जिठानी। tort यात म (६६) १. 'पीता। ५..दादी। नानी। 4 स्नुषा । जनी ।यधः Daughters in fáir पुत्रवधू-पतोद्ध 'ननान्ट। Husbands' sister ननद । नेप्तृ-पौत्रः। Grandison नधी । पौत्री। Grand daughter पोती । पितामहः । Grand father याबा। पितामही। Grandmother मातामहः । Mother father नाना मातामही। Do mother देय-देवरः। Hnsbands brotherदेवर । वैमात्रेयः । step brotherसौतेलाभाई। विमातृ Step-mother stati मातुप्पसुF others sister मौसी। मातृ प्वसू यः Mothers sisters son मौसीका बेटा। Légitimate son अपना बेटा। कुटुम्यम्। Family *.कुनया। -मगीनः।बान्धवः Relatre रिश्तेदार। योपिन्, औरत घंशः Dydists खानदान सती, साध्वी, पतिता Chaste romano पति- प्रतास्त्री। विश्वस्ता। विधया Widow रांड, \Vidower कुलटा, पांसुलों, स्वैरिणी Bad iromen दृष्टास्त्री, अपत्यं, स्तोकम् Child बच्चा स्तनन्धयः. युपन् औरसः । उरस्यः Women - . मृत पत्नीक Oilspring. सन्तान शिशुः m & Infant : दुधमुहा Young HIP जवान (७०) शेशयम् शितुत्वम् तामणयं, यौवनम् स्थायिरं, धान्यम् पूर्वजः, अप्रजः Uld Childhoorl T797 Youth সুয়ানী Oldage युद्दापा Elder यदामा B Thy, thine तेरा My, nine । यदीप, नायक, तापकीन मदीय, मामक, मामकीन 'नदीय गुप्मदीय, योमाकीन अम्मीय, आस्माफीन 'पैतृक मातृक Sir, SHerits उसका Your, YOUR TERT Om Onrs हमाग Paternal पिताका Maternalमानाका -- C वेषधारः, उपस्करः। पला . लवंगम् .: जोरकम् धन्याकम् , हरिदा मरिचम् पूगीफलम् रमठः, हिंगुm Spice मसाल. Cardamumrलायची Cloves' 'लांग Comimin seed जीरा Coriander धनियां Turmeric हल्दी 'Peper, chilly मिर्च Nuसुपारी Dryaginge stie Asfoeticle होग अदरक सौंफ Ginger +4 "विम् मिसी-शतपुष्पा पक्षिन् । शकुन्तः विहगः सगा। Bird परन्द पक्षी विजः। पखेरू, } शुफा Parrot . मयूरः, यहिन m बहिणः ] rea-cock मार नीलकण्ठः, शिमिन् in मधुकरः मधुलिद् अलिन् m Bee . मुमार,भारा प्रातापिन् m चिल्लः, A kite arter कीरः तोता कोफिलः, परभृत् कोयल पिकः 'यनप्रियः Cuckoo, Nightingale 'घायसः Crow कौत्रा कोका चम, चमावाया, huddy goose चकवा Swan इंस चासकः सारंगः Chatak पापीहा वरटा, गन्धोली :: Yas}... यर पतंगः, शलभः Grass hoper पतंगा संधोतः Pirefly जुगनू पटवीजना -Tulture गोध W.Orano यकुला “कपुष्कराहा,सारसः Crane ". सारस 'चटफः,फलविंकः Sparrowचिरोटागौरैया कृकयाकु:mताम्रचूड़ः cock मुर्गा 'कुक्कुटः कुकुटी Hen मुर्गी उलका, दिवान्धः, धूकः Onl उल्ल श्येनः शशादनः Hawk याज पारायतः, कलरवः, कपोतः rigeod, doverier 'गरुडः, चैनतेयः, खगेशः, Eagle गरूड़, डकाव तित्तिरःm Partridge तीतर पयोगी , तैलपायिका , Bat चमगीदर पंजर: Cage . . घका Rai (७२) शिमा गृहा, पेयी, कोशः, अण्डा Exe कुसायः , नीम्, Xest घोसला पक्षा, पनत्रम्, पत्रम् . fing युः, प्रोटिः, Bill, Heak'गाय शिमएडा पिg: Feather, tnit पूंछ पर यह crest फसंगी युगम् , युगलम्, trair जोड़ा Fleck भुगत जालम् Net कृजितम् chii ning फकना-ज. गृहक" Tamr,doncacat al 97- पासण. पकाएका, परम, प्रथम One. First एकपदिस द्वौ mut द्वितीय the second दो मा श्रयतिनः प्रीणितीय Three, Third सीन सीमा चत्वारःगतना चन्यारिm rour चार चतुर्थ: १ }Fort শ্র, যখন live fifth पांच पांचर पदः पाठ, Six, Sixth y: घटा सप्त, मनमः Scven, derroth AT अष्ट, अष्टी, अष्ठम् right प्राट " : tighth आठयाँ नय, नयम्" Nine, nintb, at he दश दशम् ten tentb दस दसव --- एकादश 4-Elerentith ११,११८ द्वादशः 12-12th १२,१२८ अगोदश, चतुर्दशन 14-11th४,१५च . . . .

, . १६, १६ यां १७, १७ घां १८, १-यां २६, १६वां २०, २०यां - । पञ्चदश 15-15th १५,१५यां "16-16th सप्तदश "17-17th अष्टादश 18-18th एकोनपिंशतिःF 1'19-19th एकोनविंश, एकविंशतिः एयिश . -20-20th F-Verbs ३.(हरणे) Tw....... • To Carry लेजाना, पहुँचाना to Curry any हरलेजाना ..::toConrey लेजाना to captivate गिरफ्तार फ० ....To.strike मारना :0" to attack हमला क० । सम्- to collect इकट्ठा का . . . to destroy नष्ट करना सम् + प्र-....hto .ight लड़ना 'उप सम् tocollect इकट्ठा करना wito:make short कम क० प्रति सम्- Totake, back फेर लेना ... to with-draw वापिसलेना। 7. To aivert विहारक०मन यहलाना rfo avoidT' त्यागना। , A "सम् + उप- - चुरा लेजाना। To eat साना (२४) अप- To take away हरलेजाना। to rob अमि+प्रव- श्रा- Do Do to Carry लेजाना to ofler (sacritico) OTTO वि+अच- To act or behave antra Doto staka in ganibling जुझारखें Atodeni in transaction state उत् + श्रा To pronounce'उच्चारण कहना। to illustrate. उदाहरण वर्णन,फ. प्रति+उत्+श्रा-- To answer उत्तर देना To offer to present भेदक To explain “ध्याख्या उत्- To take ont ro draw out • खेचलेना to save --थचाना ta destroy नाशक० Caus हारयति Des ,जिहीपर्वि । Fre'जेहियते हियते. D. W. हरन, हरणम् , तम् हर्तव्यम्, हारका, हा. द्वियमाणः संहारः, जिहीर्पा, जहियान् , उदाहरणम् । व्यन् , अाहारः विहारः, महारः उपहारः, संहार: सी हतुंम् , वृत्त्या , विकृत्य , परिहर्तव्यम् , अभ्यवहृत्य मनोहारी, विहारी, पिना- . वाहर निक स्ट (आध्याने) I.P. To remember याद करना (७५) To forget भूल जाना .. - अप-to.be senseless r.. Caus स्मारयति असस्मरत् , Des सुस्सूर्पति Pre सास्म- रईते Pass स्मर्यते-अस्मारित, D.V.स्मरन् स्मरणीयम् , स्मरणम् , स्मृतिः स्मारः रमतव्यम् विस्मृतिः , स्मृत्यों , स्मर्यमाणः स्मरिप्यन् , स्मारकः, अपस्मारः स्यारस्मारम् , स्मर्तुम् । पर (पाने पिव् !. P. To drink नि::to.sip it. - चूंट २पीना चूसना CAR पाययति अपीप्यत् Das पिपासति Fre पेपीयते , rass.पीयते , अपायि D.W, पीयन , पानम् , पीतम् , पिपासा , पयम् ; पानी- पम्, पातय्यम् , पोत्या, पातुम् , पीयमानः', सपीतिः पीना, . 7 . निपानम् , d . -T जाना। मारना ..torgine देना to protect रक्षा करना to go -to-kill, to také 'Cau दाययते Des दिदयिषते, Froदादास्यते P:दु, Dw. दयमानः , दया., दयितः, दयिता., दयितुम् या दयिष्यमासः दय्यमानः, लेना हुन्। हिंसागयो) to strike to hurt चोटदला i to dôstoj 'ZIT 7 (७६). वि+श्रा- . . थापto remove हटाना। to beat पीटना श्रमि- To issait हमला के प्रति+मा- To drive back पीछे हटाना Topbstruct रोकना प्रति- Todrive back हटाना To keep off दूरफरना' सम्- To put together इकट्ठा कर Cans धोतयति अजीधनत Des जियासंति Fre जैधन्यते Pass हन्यते थपनि अनि, D. W.मन् , इन्ता , हतः : घातकः, इन्तव्यः इन्तम् । हत्या , घातः, संहतिः, जमिवान्, हन्यमानः 'व्याघात: हननम् , हनिप्यन् , संघातः, , F हकूमत कर -- १ ईश (ऐश्यय ) II A To be master of मालिक होना, to govern to be able समर्थ होना Caus देशयते, ईशिशिपते Pass श्यते-पेशि। D.Tईशानः, ईशिता, ईशितः ईशितुम्, ईशित्या इंश्यमानः ... नाथ् (याचोपतापयो) Toask, to be masterior मांगना IA to bless . , नाशिसदेना" Caus नाधयति+ | Des निनाधिपते Fre नानाध्यते pasa नाप्यते अनाथि.D.-.नाथमानः,नाथितः, नायितुम् , नाया। जस् (हिसायाम् ), X-U Tohurt हानिक मारना । To set free • मुक्त करना Oaus जाखयति-ते; अजीजसत् , nes जिजसिपति Fre --

६ (७)
जातस्यते Pass जस्पते-प्रज्ञासि ।
.जासयन , अस्यन् ।, जसितुम् , जसितव्यम् ,
जासयितुम्, जसित्या, मासयित्वा जस्यमानः ।
।
माथ् माथ (हिंसायाम् ).IN. •OT kill मारना
'Caus माधपति-अचीमधत् pes चिमाथिपतिreचामाया
Paes प्राध्यते-अंक्राधि-प्राधि ।
म.ए. कयन, मायनम् , कथितः, प्राधितवान् , साधं-
मायकाथम् ; कथित्या कथितुम् ।
.
12
न
to con
फन (अंध्य के शब्द ) Ir. To make an inarticulate
फूकना
sound, to ubzz to chirp
चूंक.
Cuns फूजयति-प्रचुक्जत Des चुकूजिपति Fro चोकूज्यते
rass फूज्यते- अंकुति।
जन् । फूजितम्- फजितवान् । : .फूजनम् .कूजि-
तुम्, कूजित्वा । संफूज्य । फज्यमानम् ।
nimi
।
Aye
(शब्द.) IP to ciy-to yell, रोना, चिल्लाना
to 'bumns'bee 'भिनभिनाना---
to sound in general
fe-to'lamont
करना | Piss रोषयति-अस्य bl"

h, tit{ , ৫ বানা: - ey শনিকাণ .2 + 1 ts' টঙ্গী *#* iথপি-, ১৮% শেখা। *মুল গং। গী। ৫৭ ৫৮ ৫। গুলিবাৰ। {}}, to cale এ ৫ অন্য {খ যদি rি fb = পাৰ গা-, বানু, পলি গান লিগা, দান, লিনি: দান, {মায়}}}, To carry tolmar HTn * + । Lotto*, to los যশাে, ৯ou to rtfit স jo trņd to to bring on up ওয়ান। কল '(') to marry: विधाह फ० to marry विवाह करना। Caus धोदति "निर to support निर्वाह क. Tio filtil . पूरा करना सम्- होले २ दवाना। to champoo या मलना। Des विक्षति Ere चावहते 5 उडते... वहन् । यह- -मानः, ऊढः, ऊढवान, वहनीयः विवक्षा, संघाहकः, वोढा, चोदुम्, उद्वाहः, प्रवहणम् , विवाहः, निर्याहः, प्रवाहः, to rub grriety २० य, य. १. 0 रामाणाम् T :नद्या पष्ठी विभक्तिः, Onso ending... संस्कृत इस यात्राःस्य, उः श्रोस्-श्रो, आम् नाम्, गाम् ए., मो, हिन्दी का की, के, रा, री, रे English si or उदाहरण । रामस्य 'रामयोः "पशसः... यशसोः यशसाम् नद्यो नदीनाम् पितुः पितृणाम् दर होः हरीणाम् फरिणः फरिणोः फरिसाम्: मानों 'भान्धोः- मेरा इम दोनों का हमारा आवयों अस्माकम, -नीः मुपयोः पियोः । 71 .. A मानूनाम् नः तब म दो रामों का. . •r. - : (0) त याम. रामका रामों का मेरा हम दोनों का तेरा. तुम दोनों का ... तुम्हारा F1. The Genative Case FTVERTE १-पदार्थों के नापस के मेल को सम्बन्ध कहते हैं.' सबन्ध (फारक) में पष्ठी विमति पाती है, यह सम्य कारको, सिवाय, तद्धित और समाससेभी जाना जाताहै यथ रामो दशरपस्य पुत्रःयासीत् Ramwasthe somof Dashrat रा० द. के पुत्र थे मोघटः हेम-र्घटः ajar ol gold, gota jar सोने का घड़ा, सुवर्ण घर्ट, २-ईश् (to gorern) दय् (12 sare) प्र+y to be abh (to reinembar ) स्मृ और श्रधि +5 (to studyy's धातुनी के कर्म के आगे (प्रयोग कर्ता को यदि सम्बन्ध में कहने की इच्छा हो तो) पष्ठी विमक्ति प्राती है, यथा ना गात्राणां ईस्टे 10 ..nin no rule his finbs: उसे अप गातों का (परअधिकार नहीं है, समातुः स्मरतिHo remembers his mother . यह माता स्मरण करता है । सपिपः दयनम् । सम्बन्ध दिया। जो विभक्ति नियमानुसार पायेगी यह होगी जैसे समांत चाय स्मरति-वह माको ३- कृत्वा" प्रत्यय और इसके समानार्थक दूसरे प्रत्य के प्रयोग में ( सम्बन्ध की विवक्षा में ) काल याचक आधार भागेषष्टी विप्रातोह यथा विप्रन्हो भुत जपदेष:Jayaries दोय 1 -तुल्य, सश, सम् { like or regual to ) अनुरू (१) ग. . । पदि द्रिय धातु का स्तुत्यादि अर्थ होतो २ या 'श्राती है। सं. मारा दीव्यति Herprises the BrahmARA - इना खेलना) धातुओं के कर्म के आगे (संधि में) ६ टो 'मनोहर ३० फी याजी लगाता है। Latikes thirty परन्तु इससे मिन्न अर्थों में इन धातुओं के कर्म के आगे द्वितीया पाती है यथा ब्राह्मण पणते देवदत्तः Der. extalls, Proper, rorthy of ) श्रादि अध्ययों के प्रयोग में मिल के सहश हो उसके धागे पष्ठी ६शाती है-यथा-रामस्थ EHEV: 'गंगवृत्तः Ganga Datta is like Rein राम के समान है । ( नैतत्तस्पानुरूपमIt is not worthy of Filip यह उसके योग्य नहीं। एन तुल्य यादि के योग में ३ मी आती है यथा रामेण श: गंगदत्तः। परन्तु तुसा और उपमा शन्दों के योग में सि के न हो उसको आगे ६ थाती है जैसे तुला तस्यःग विद्यते । चौर भी ३ या भी। तुला समारोहति । ५-दूर (distance )अन्तिक-समीप सन्निष्ट । निकट (Near इत्यादि शन्दों के योग में जिस से दूर या समीप हो उस के आगे नहीं आती है । यया-प्रामस्य प्रामाद्वा दूरं *** The forest is distance,teoin the , vllunge. Tia जहां दियधातुका जुना स्पेलना और व्यापार करनार्य होता है यहां उसके कर्म के प्रागे ६ छी आती है । यथा-चतुर्णा दीन्यति गोविन्दG. deals in four. गो. चार का व्यापार करता है परन्तु उपसर्ग सहित दिव धातु के कर्म है' भागे द्वितीया भी श्रीती है जैसे विंशतः विशति या प्रतिदीव्यत्ति सः और +अब+ह, व्यौहार करना और शासी है। यथा मनोहर Hिशताव्ययहरते पणते वा " " PATH : "पण और पिः the Balman --"नाय" (Fro wish for } घातु के कर्म के भागे ६ श्राती है। यया-फलानां नाथते दीन दयालुः । D. wisherror , trint दो फलों की इच्छा करता है। परन्तु मांगने अर्थ: में इस धातु फर्म के धागे द्वितीया आती है,यथा फलानि ना थति-दीनदयालुः 9. • Insks fruits . दी: फल मांगता है। प्राशीद blessing. ) श्रर्य में श्रायुष्यं मद्र, कुशल सुसम् हितम् और कल्याणम् इन शब्दों में से प्रत्येक के योग जिसको आशीर्वाद दिया जाय उसके वाचक शब्द के धागे, षष्ठी और चतुर्थी दोनो विक्तियां भाती हैं यथा युप्मा युप्मा यं या सुख भूया iMay happiness . attend you ईश्वर कर तुम को सुख हो। १० हिंसाधक जास,निहन् प्रहन्नाट माथ्और पिंपधातुओं के कर्म के आगे (सम्बन्ध कहने को इच्छा हो तो.) पष्टी आती है । यथा चौरस्य उज्जासयति सः/He kuls the threl : यह चौर को मारता है। चौरस्य प्रणिहनन । बोरस्य उन्नाटम् चौत्रस्य कायनं दुष्पस्य पेषणम्। जास् प्रादि का हिंसा श्रर्य नहीं.संबंध को विवक्षा नहीं उसके कर्म के आगे द्वितीया पाती है। यथा चौर मुज्जासयति सः धान्य पिनष्टि । इत्यादि। १.-कृत् संशक ति, त, सन् और अन, इत्यादि प्रत्यय जिन ' के.अन्त में हो उन शब्दों के योग में उनके कत्ता और कर्म दोन के धागे पष्ठी आती है-यथा-(कर्ता ) कालिदासस्य, सनिः- This compraution is of (Uy) Kaliday (फर्म) मार तस्य श्रवणम् Hearing of Bharat. Bsing heard of- यदि एकही शत् प्रत्यय के योग में फां और .कादोनोंके, आगे पष्ठी पाई जाये तो यहां कर्ता को छोड़ कर्म के प्रागे. ५ Biacak... 3 m . . पछी पाती है और कमि३ या यथा आश्चर्य पुस्तकस्पपठनम् uitat the reading of a book without n' lehrlied mna is wonderविता पढ़ेकापुस्तकका पढ़ना अचमेकी यातहै, तस् प्रत्ययान्त और उसके समानार्थक दूसरे। उपरि-प्रधा-पुरः परतात अग्रे पुरस्तात् ) शब्दों के योगमें एमी को बाधकर षष्ठी याती है यधा-नगरस्य दक्षिणतो ऽगच्छम् , Tamir to the touth ofiithe city में नगर के दक्षिण ओर गया १२-पूर्णाक कृत् प्रत्यय यदि द्विकर्मक धातुओं के अन्त में हो तो, उनके गौण कर्म. ( secondary objeet ") के श्रागे पधी और २ या दोनों विभक्तियां आती हैं यथा नेता मयूरस्य नंगरस्य चा rho taker of the peacock मोर का गांव का (फो) लेजाने घाला। १३-वर्तमान काल में विहित जो “त, प्रत्ययतदन्त शब्द के योग में संत्रा शब्द के धागे पष्ठी आती है, यथा-राशो मतो - "जय देवःJaydera is raspected by the King ज० रा. का * मान्य है, ...... १४-आधार अर्थ के याचक "त, प्रत्ययान्त शब्द के योगमें जिस का यह श्राधार हो उसके चाचक श० के भागे पष्ठी श्राती यथा-गोबिन्दस्य नासितम् एतत् । This is the resting place of Gorind यह गोकी बैठकहै १५-छते ( for ) समक्षम् ( in the presence of ) इन में से प्रत्येक के योग में जिस के समक्ष हो उस के याचक शम्द 'के भागे ६ आती है । यथा गुरोः समक्षम् हसितवात् सः 'He laughed in the presence of the teacher घंह गुरजी के सामने हंसा। १६-अनु +5 ( to imitate ) धातु के प्रयोग में जिस का अनुकरण किया जाय उसके प्रागे पष्ठी और द्वितीया दोनों विभकियां पाती हैं, यथा या सेनस्य यासेनं पा

(४)
fitfis furgarg, Vishnn wyal'imitatem Yagni
»rns in th kiis merit वि० सय गुणोंमें य० का अनुकरए
१३-राव.(अ) शान.(आन) और शीलायंक शराबोर
और प्रत्यय जिन शब्दों के अन्त में प्रायें उनके योग से.
श. के आगे पछी नही किन्तु धितीया माती , यथा-मातापि
साधयितामय, Always keep your proresnspirased
deaton, otugeeause मा पाप फी आराधना किया करो।
२८ जाप संभाशय फसाए हेतु, ( retunu, sobrect
enues ) शब्द का प्रयोग होता है तो संगां शब्द और हेतु
रोनों के प्रागे पछी.शाता है। यथा-अन्नस्य ऐतोः अन्नस्य है.
तो: नियसति नत्र गोविन्द: Gorind arrells here for the
tubgost ct foodगोविन्द,यहां भोजन यो निमिरा रहता है।
परन्तु जर सर्यगान के साधहेतु का प्रयोग होता है
सोसर्वनाम और तु दोनों के आगे पष्ठी और. ३ या दोनों
माती है, जैसे कस्य हेतोः फेन हेतुना यात्र मयार निवसति
For irhut rowon.doyou lire here? तुम यो किस तु
से रहते हो?
और यदि सर्वनाम फे संग निमित, कारण, आदिशन्दा
का प्रयोग हो तो सय धिमकियां मानी है। यधा कि निमित्तेन
फस्मै कारणात् फसमात्कारणात् यस्य निमितन्य, कस्मिन नि.'
मिते भवानप्रनिषति...
-यदि.स नाम के सियाय दूसरे शन्दों के संग उनका
प्रयोग हो तो १मा और २ या को छोड़ और संग विभक्तियां
"पाती है, यथा-शानेन निमित्तेन सोऽत्र निवसति, धनाम फार
शाय सा नगर याति।।
I-Exercise

(८५) Translate the following into Hindi or English १ न खलु सः उपरतः यस्य बल्लभो जनः स्मरति २ किया दिपशिष्टम् दिवसस्य १३ महान कालो वर्तते सवा एटस्य ४ : कस्यात्यन्तं सुखमुपनतम् ? ५ फस्ते वृत्तान्तः प्रियवर १६ विदुपामादरः कार्पः ७-यशसो हेतो विद्या पटति भ्रायः +-दुहिनादीनां मान्यानां धन न ग्राह्यम् । निधनं गतस्य तस्य यहनि अहानि व्यतिक्रान्तानि १० स्याम सुन्दरस्य भाग मधुरा मृधीका समुपहरति गोविंद स्वस्र ११ धनपतिराजस्य 'श्वयं तं नारिकेलरसं पाययतिस्म १२ मम पुत्रस्य कुशलं भूधात् १३ तस्या गमनं दूरत एव तवाहं नियेदयिष्यामि १४ कस्य केतो इमे पक्षिणः सन्ति ? १५॥ अथ ते शुषा-काक-को किलादयः पतमिणः तात-मातुल भ्रातरिति अवाणाः तभ्य समीपे स्थिताः १६ मुकुन्दस्यासित मिम् इदं यात रमापतेः भुक्त मेतदनन्तस्ये त्यूयु गोप्यो दिदृक्षवः ७७-दाह-पीड़ितो जयदेवः सप्तरत्वो दिवसस्य जलं पपौर धनराजस्य भागिनेयः एष्ण- लालस्य जामातुः कृते मरिचैलालवत जोरक धान्यकानि समा. निनाय १६ मदीय मातृ प्वप्रेयस्य वाटिकायां पिक-यहि-कपो. तादय चतुर्दश विहगाः प्रातः कूजन्ति २० योप्माकीन-जनक जननी-स्वतीय-भाजपिव्यजाना भद्रं भूयात् एकोनविंशतः रूपंकाणां व्ययंहरति गोपीनाथः २२ मामकीन-नातरोऽनाध्यय- नस्य हेतो निवास मकुर्वत२३गीतारामस्य स्खुपानिजश्वध चा: पादौ संवादयति २४ हरि दिदतुः भक्तः स्यात् लोकान् फर्ता पुरं द्विषन् २५ शतं दायो, ब्रज गामी, मम सेव्यो हरिः सदा २६ जगन्नाथो मदन मोहनस्य सरशः । सव तस्य सर्वथानु फरोति २७ शत्रून् धातुकस्य राक्ष आशा पालयिता भपतद् । भवान् । २८ विचित्रं यदत्तस्य जलस्यपानम् १०का पूर्वः किश 'बो नामधेयम् ३० नाथ तबाहं न मामकीनस्वम् ३६ निधान धर्माणां किमपि च. विधानं नवमुदाम् प्रधान तीर्थाना ममल परिधानं त्रिजगतः। समाधानं बुद्धे रथ. खलु तिरोधान मचियाम् धिया माधानं नो हरतु भवतापं तब वपुः१ गं०ल. Render the following into Šapskritis 2. Jagant was dearer to his uncle tháo’ bis very life. Lilonokarkıl is remembering his brother. 3. There is a Shivis i temple in the south of this chay.tve abond-Dot Jaugh before our teacher. 5. Your father was rerrectodi bisitte Taja of Kashmir.C.I hare not a ronninndiuver thisian guage. 7. Ye should nroid the company of the wicked. Mukundal wisbed to unitate Kishorilal in all his, merits o \bois tpe auther of that book. Ilay good attend your dog and grand cons. 11. For what reson did you not tas these dates, mangoes, ana oranges by'ikiem. 12. Tam, sir Tour most obedient serrant. 13. 'Where is your grána faslier's gardeo? 14. Mohan wished so kill those tame birds. 15. I wonder how, sou drink,bitter,water? 16. Si some jnice of garlic and drs-ginger four or five tirapa in day. 17. flow far is Mathürá from Vrindaban Darichárls face is very much liko Jurlichart. 10. I was 'not worth of Gangasahai. 20-De sisbes to acquire knowledge Shiam Sundar's maternal "ubcle is the man who took pair of your pigeons to bis house. 22. -Mlayhappinesa zend our king: १ उस को मदरसे में पढ़ते हुए यारह बरस होगये २.शरी किसे को प्यार नहीं है ? ३ तुम इसे क्यों भूल गए १.४ ईश्व (9) को संसार की रचना यड़ी अद्भुत है ५ उस गांव को पश्चिम की चोर-एक श्राम का पेड़ है। यह अपने मामा की सुधिर करके रोता.था ७ अाज,फल शिवलाल का चचेरा भाई दिन' में.६ चार पानी पीता है उसे अनार का रस पिलायो कि शोरसिंह को एक लौंग दो इलायची ५ मिर्च सात घादाम. चाहिये । यह हमारे चाचा के.पैटने का कमरा है वह भोजन का और जो उस के पास है याह सोने का १० इन पके मोटे 'कलों में पांच गंगा धर के भतीजे को देदो ११ घातक जन याज पतीको मारताहै १२ गायको लेजाने वाला गोविन्द पाहाहैं १३ लँगड़े का पर्वतपर चढ़ना आधर्य है १४ चारों घेदों का पारगामी श्यामसुन्दर है १५ विधवा स्त्रियों का यह धर्म है १६. चलनेवाले को क्या दूर है १७.मदन दो घण्टे का मसाला लेने गया है अभी लौटकर नहीं आया १८ मा, .याप, गुरु, और बड़े लोगों के पादरकर्ता यनो १६'तुम्हारी फकड़ी मीठी हैं या कड़वी २. यह हमारे पिताजी की रचना है २१ उन्होंने चालीस को बाजी लगाई २२. तुम्हारे भाई के पास हमारे भानजे. का पिंजड़ा है २३ गंगाराम के योग्य नहीं । २४ गोपी सब बातों में सीता की नकल करती है २५ पूर्णचन्द्र को इस भाषा पर.पूरा अधिकार है २६ हमारे राजा का कल्याण हो। सप्तमः प्रकाश मासादः सौधा देवालयः । प्रासादः पुरनगरम् नामः:... rance Trapia City.... Sout, sillugo किला देयमन्दिर। m सीही नसेनी अपरोपः अन्तः पुरम् ! Harek जनाना धत्वरम् । अभिरम् Courtyard नांगन द्वारा बारम् । Door, entrance बार-परयास फ.पाटम् । पररम्। A lenf of a door फियाह भारोदयम् । सोपानम् tair-caso जीना निशिः। अधिरोपणी ladder . দর্শী Threshtold. देहली चातायनम् । गवाक्षा vsindor करोया, सिंकी थायेशनम् । शिल्पशाला srorkshop कारगना गंजा मदिरागृहम् 'i avern शरांय पाता मंठे । यात्रालयः। Poarding horso चोदो मन्दुरा याजियाला Stable अस्ताल. गर्मागारम् । पासगृहम् । Hall যময় उदजः । पएंशाला। lot झोपडा मितिः Tall दीपारं प्राकारः Rampart परकोटा प्राचीरम् Compound पिपरिय-परायवीथिका market. धाजार भापणः । निपधा। Shop दुकान । चेदिया वितदिः pulpit घेदी चन्द्रशाला Terrace अटारी प्रपा A place there is distributed by Manson हवेली. गोपानसी। गुहा । गहरम् Cave-der. गुफा भिटा दरी, फन्दरा Vale-valley घाटी (६) T B समुद्र सदनम् । श्रागारम्। मन्दिरं भवनम् । वेश्मन m सद्मा निकेतनम् । निशान्तम् । House dwelling घर मकान -गेहम् । ओलयः निलयः fe#: 1 flour Ground pañed or plaster ciaf अर्गलम् Bclt "चटखनी पुरद्वारम् । गोपुरम् Town-gate सदर द्वार समुद्रः। सिन्धुः m Sea - महासागरंः । श्रर्णवः महासागर 'महोदधिः सरस्वान् । } Ocean नदी। सरित् F River नदी सर: जलाशयः। Tank तालाच Deef lake झील सहागः। कासारः। Tank or Inke सरोवर pool, pond तलैया पोखरा कपः अन्यु: m का -वापी। दीर्घिका। a well with steps aract pl. वारि । सलिलं कमलम् । भुवनं वनम् पानी-जल viiter नेयम् । परिखा, Ditch खाई यापः । पाल पालम् a basin for water थांवला इल्या। .Canal, chanuel नहर। कल्लोला, भङ्गः । तरङ्गः । ऊर्मीः लहर। - पापा whirl-pool भंघर E तीरम् । रोधस् Bank फिनारा येला Shorer समुद्र दीपः, अन्तरीपम्। Island टापू । --सिकता Sand रेती नीतराणी: तरि: Boat: नाय पेशन्तः । पल्वलम् & well R WATO . . ।

(80) 'बल्ली कमल उडुपम् , लयः, पोतः, Raft मौका दण्डः, झोपणी Onr 1 - पतयार अरित्रम् , फेनिपातः, Radder प्रपत्। बिन्दुः पृपतः drop चूद Spray फुमारा फा, जन्यालः, कर्दमः, . Mud, mire कीच, दल दल., सम्भेदः, Confluence. संगम इन्दीवरम, Blue lotns नीलकमर कमलं, उत्पलम् , कुवलयम् , waterlily :: कुमुदम् रयम्। white lotus कुमोदिनी-कुई, पद्मः, नलिन, अरविन्दम् , Lotus .मल, सरोगहम् , पंफोराहम् , तामरसम् राजीय, पुष्कर, शतपत्रम् Red' Lorusara FAPET कुशेरायम, सरोरहम्, सरसिज कोकनदम्। शेगलः, शैवला, Moss फाई किंजल्कः, केसर, •Tilanents । पंखड़ी परागः, pollen फूल की धूलि, नाला, Stalk. 'उण्टल, मृणालम् , विसम्, Fibres, तन्तु-कमलकका मकरन्दः Jiiice of An er फूल का रस पका, गुणवृक्षकः, Masti मस्तू ल नायिका कर्णधार, Pilot" गावचलानेयाला सायानिक पोतचणिक Sea-merchant समुद्री व्यापारी अल यात्री Voyage दरियाई सफर SEC.adj. In all genders. प्रसन्न, स्वच्छ, अच्छ, clear स्वच्छ, साफ कलुप, अनन्छा,आयिल, Dirty 'मेला, निम्न, गंभीर, गम्भीर, Deep , गहरा ... .

- · Sbalian Unfathomahie , य, मांगनत ligu, ton tolty अचा 'तु, उचित 12 मीना श, पुटिल, नत, rent, rrmocked टेटा। ज, सरल जि Straight, erest माया यतुल, पंत, lound गोल Corren अमानीचा संसका अहित lyruing सटामा दूर विमाए। tuistance, far संविधानिमीप प्रामन्न, मन्निए। near, closo TT उपफएट । अन्तिका अभ्यास(स) विगत् । निश, Thirty soth सील।३०यां चत्वारिंशत् । ल्यारिंश !Forty, 40th चालीस १४०यां पञ्चाशत् । पमान Nifty, 50पघास ५०यां पष्टिः। पष्ठितम । Sixty, coth साठ। ६. यो सप्ततिःममनितम, Seventy, 701&TT ISO Ti 'अशीतिः।-तम Eighty, kotth धस्सी, ० नयतिः। Ninety 90th नम्। Hundred, 100th , सी, सीयां किया How much कितना How.rouny fanta सतम् तिम कति pl. How many कितने D FErba, । यसना (ER) श्यम् (मापने )l P.to breathe सांस लेना to righ आइमरना Tu rely upon विश्वास कर to cantide to belier'e 10 take courage हिम्मतं बांधना to revire धीरज धरना To exhale मोस यानि to opera to flower पिलना-- to eigh उमास लेना- To inhale भीतर फो सांस. खी० Cues श्वासयति-अशिश्यसत्, Ves शिश्वसिषति hir शाश्वस्पते 18 श्यस्यते Fre श्यमन्, श्यसितः, श्वसनम्'. विश्वास रसितुभाश्चास्य, श्यसित्वा उच्छ्वासप्रश्वासनम्, II गृन् (राखौ) P. To tripé ajray te staa! In rub to'cleap o: cleanse क०साफ to sweep भाड़ना to sprinkle छिड़कना To remove हटाना, सरकाना. to saslı धोना to moisten तर करना To torch To rub घिसना to polish जिला फ० to brighten "चमकीला कर 1 7 . १ अाय- । Ans-मार्जयति Des मिमृतति-मिमाजिपनि । Freमरीज्यते Pas-मृज्यते - प्रामाजि । nev.मार्जन ,मृष्टः, मुष्ट या, प्रमाप्टुम् ,परिमार्य श्रपामार्जनम् । मम जिवान ममाजिवान, मार्जनम् , पणा स्ना (शौचे) 1 P. To bathe नहाना-स्नान कर नि-to -rbe.perfect निपुण होना to be skilful -जान कार हो to beconversant) पूर्ण हो. FChus स्नापयति + असिस्नपत् , Desसिस्नासतिसास्ना पते,Paasस्नायते-अस्नायि । D. W: स्नान ; स्नानम् , निष्णातः, स्नातुम् स्नान्या, स्नानः स्नातयान् स्नापनम् , स्नातव्यम् , स्नानीयम्, सस्निवान् । गाई (दिलोडने ) IA. To divé into गोता मारना To enter धसना ...To batte स्नान करना ': - to he.ake orieself toपाश्रय करना Caus.गाहयते-जगात" Best जिगाहिपते Fre जांगते "Paesगायते-अगाहि। गाहमानः, गाढः, घाश्यमाणः गाहिप्यमाणः अवगाहमम् अयगाह्य-वगाहा, गाहितुंगादुम् अयगाहः, गाहामानः, 'मन (स) P. To adhere लगना to be attached प्रामक होना N अध- . भा-TE be eEyaed in आसन होना तत्पर होना --To connect intitunily: परस्पर जुड़ना 'आपस में संपंधर० चि+प्रति 4 (६४) CAnsसंजयति, Pesसिसंक्षति Freसासन्यतेrass संज्यते. D..सजन , मासका, व्यतिपाय, ससंजियान सज्पमानः, पास उम् स्निह (प्रीतो)Vro b• ar affiction'tोति को स्नेहय- To charm मोह लेना Desसिस्नेहिपति,सिस्तिक्षति,सेम्नियते स्तियते D. T-स्निपन, स्निग्धः, स्नेहः स्नानम, स्निग्धा, स्नी। VIL TO wulk चलना भ्रम अनवस्थाने) I & IV P.To turn roundघूमना फिरना to wonder, to roam. Do.. to be unsteady अस्थिर होना परि- Ta walk round aboist घर उधरच सम् -- to be agitated যানা ত্বঃীলো, fato play Cnus ममय-भ्रामय + अविसमत् Des Fre बनम्यते । Pass प्रभ्यते-अन्नामि । HWभ्रमन, भ्राम्यम्, भ्रान्तः भ्रमणीयम्, प्रान्त्या, सम्नमः परिभ्रम्या, भ्रमिष्यन्, भ्रमितुम् भ्रमणम् म्राम्पमाणः सम्भ्रान्तः। ' नात् ( पन्धने) IPP.to bind.. सम-to prepar for to be, ready ... तयार होता to put on lodrens पहिनना परि :--TO Apan फलाना , to grow large यदना .To untie. खोलना .... पि, अपि to tie थांधना उप- -पट्टी यांधना, Caus: नायति + अनीनहDesनिनत्सति: नानहाते. ..खेलना -::.'. विश्नमिपति! यांधना:- . To derss .

(६५) मुक्त करना Pre. नघते+अनाहि Pas sनन् नद्धः पहिणाहः नद्धा नद' उपना, नेहिवान नधमानः, उपनाहनम् पिनद्धः । IX 'मुच् (मोचने.) मुन्। To ablinden छोड़ना to release to loosen खोलना '-To set free स्वच्छन्द करना आजार कर परि DO Do उत्---To liberate उन्मुक्त क० स्वच्छन्द करना F-Causमोचयति श्रममुचत् esमुमुक्षति kre मोमुच्यते Passमुच्यते + अमोचि। :0Wमुच्चन्, मुक्तः, मुक्ति मोक्ता, मोचनम् मुमुक्षुः, मोक्तव्यः, मोक्तुम, मुमुम्चान् मोदयन् मुच्यमानः मुक्ता विमुच्य (रागे) I & IT P. Todye रंगना To be found शायक होना To retire from चिराक होना अभि-- to rejoice आनन्द मनाना SAST iftDesferala Fre trata Paso F4 रजन-रज्यन् राम रजनीयम् रम्जनम् विरः विरक्तिः पिरागः अभिराम् अनुरज्य अनुरम्जनम् । . ६. यु (योगे) VI U. To jain to appoint मिलाना-जोड़ना मुकरर करना नौकर रखना .. to erirlor to use To employ काममें लाना काम में लगाना মিমান to unite . toteperate अलग करना चि+प्र da नि--A To appoint नियुसकरना to give oriler आशा देना- To oriler do ito -- Tobe accused मुकदमा चलाना उप-to be useful फायदेमंद होना मुलजिम देहराना, Curयोजयति, अपयुजर युयुततिFre योज्यते ras-गुज्यते-अयोजि। 'DMयुषन् । युकम् । युनिः, योजनम्, योनम, योगा, नियुज्य, वियोज्य, युजर, प्रयोला, प्रयोगः, अभियोगः योगी, अभियुक्त, नियोगः, संयोगः। Xn २ निन्दा करना, क्षिप् (प्रेरणे ) To throw फेफना do To inaull गुस्ताखी, घरेज्जतीक. To entrust सीपना, अधि- Tonbuse गाली देना to afander सम् • To make short संक्षिप्त का घटन To interrupt. वापायापलवाडा . Caus क्षेपयति, अचिलियत् Des विक्षिप्सति Pre चैक्षिप्यते --PN-क्षिप्यते-अक्षेपि। 'W. क्षिपन, शिमः, क्षेपकः, शेता, सेक्षेपः, लिया.मुम् प्रक्षिप्य, थेपणम् वितेपः। E. सप्तमी विभक्ति एक वचन द्वि-वचन P. m . करिषु :: नद्याम् । १. नदीपु F :(६७) संस्कृत-(कि, यां, ए, श्रोस् ,औः, सुप्-मु, पु English -In, on, at within. उदा: रामे रामयोः रामेषु हयों १.हरिपु करिणि 'करिणोः भानी 'भान्यो ''भानुयु यशसि :यशसोः यशस्सु. 1. 'नद्योः 'माय' श्रावयोः “अस्मासु त्वयि युवयोः युष्मासु राममें रामो में "बद्दुतरामों में तुझमें: तुमरदोनोपै F. The locative Oase. घ्प्रधिकरण कारक १-जो कर्ता और कर्म के द्वारा क्रिया का आधार है वह अधिकरण कारक होता है । यथा-a-पासने उपविशति शंकरः Shanker sits on his seat शंकर आसन पर बैठता है। ... उखायां प्रोदनं पचति देय दत्तःDev. cooks rice in a .kettleदेघदत्त पटलोई में भात पकाता है। UB--जिसमें कोई पस्तु'रहे घश्राधार और रहने वाला आधेय कहलाता है, श्राधार छः प्रकार का होता है , -श्रीपश्लेपिक-यह जिसके एफ भाग में श्राधेय है यथा retrti sta for The child is lying on the bed teen सामीपिफ-यह जिस के समीप में प्राधेय रहे यथा-- बटे गायः सुशेरते The cows are lying on the Bat-treer c-भाभि घ्यापक: पह जिसके सब अंशों में. । + 8 चिस्तर पर सोता है। ....! गायें घर के पास पड़ी है।

(8) - यथा तिलेपु.विद्यते,तैलम् । Oil ja ia tleisėsamum: तिलों में तेल होता है। ..hd-वैषयिक यह जिसके विषय में (बापत) घाभेय हो। यथा, मोक्षे ऽनुराग स्तस्यbdesires for silvation मोक्षके विषय में उस का मेम है। नैमित्तिक यह जिस के निमित्त श्राधेय हो यथा- युद्ध सन्नाते वीर::The warrior prepare for battles वीर लड़ाई के लिये तय्यार होता है। Kऔपचारिक-यह जिसमें आधेयका उपचार कियाजाय (एक वस्तु को दूसरी और मानलेना उपचार कमाता है ) यथा-अङ्गुल्यने करिग शतम् a hundred of olephants is to the tip of the fiogorउंगली के पोल्प में सौ हाथी । -२-जिस समुदाय से क्रिया, गुण, जाति और संक्षा के द्वारा किसी पदार्थ को श्रलग करते हैं उसके पांचक शब्द आगे सप्तमी दिभक्ति नाती है और पष्ठी भी। यथा-गोपु गवां घा कृष्णा यहुदीय Among the; black, one gires moch milk गौओं में श्यामा बहुत दुधार होनी है, परन्तु भेदमे मो होतीहै, यथा-माथुराः पालि पुन केभ्य श्रादयतराः। ३-स्वामी, अधिपति ईश्यर दायादः, प्रतिभूः और प्रसून आदि शब्दों के योग में सं० श० के आगे पष्ठी और सप्तमी दोनों पाती हैं, यथा-गवां गोपु षा, स्वामी lie master.or: cowsोनों का मालिक । -४-साधुः और असाधुः इनमें से प्रत्येक के योग में मी विभक्ति माती है, अथा-सपणा साधुः मातरि, साधु तु ले Krisna syas wel behaved towarda bis mother and ill beharedtowards his maternalphiclesष्णमाके लिये बच्चे और मामा के लिये युर थे। Y-श्रायुक-ज्यातः-व्यग्रा तत्परः श्रोसंत (engaged in) और शुरला-निपुणः पण्डितः प्रवीण:-शौण्ड:-पट:- AP .

मर (६६ (ekilful)आदि शब्दों में से प्रत्येक के योग में जिस में आसक्त आदि हो उस के याचक शब्द के आगे सप्तमी विभक्ति श्रातीहै पष्ठी मी,यथा-राम सहायः पिंशु-पूजीयां प्रासाकोऽस्ति, Ram sahai is engaged in the worship of Godरा; स.विष्णु पूजा लगा है,सन्ना अक्षयूते निपुणोऽस्ति Sannu is kiral is playing at dice orgarnblingसन्नू जूना खेलनेमें चतुर है, ६-असित और. उत्सुक (destrous, ot) (Ionging tor) श्रादि में से प्रत्येक के योग में जिस में इच्छा हो उसके वाचक शन्द के. पागेसप्तमी; और तृतीया दोनों भाती हैं। यथा-माणवकोऽसौकीड़या मोडायां या उत्सुकः, The boy is Honging for playयह लड़का खेल में उत्कण्ठित है। ७ यदि तप्रत्ययान्त शब्द के पीछे "इन् प्रत्यय बढ़ाया : जावे तो उस (शब्द+त+इन् ) के योग में सं. शब्द के भागे। ७ मी आती है, यथा-(अधि+ sax रन) अधोती: चतुर्यु : versed in the four vedasचारों वेदों का पढ़ा हुआ दूर, समीप और इन्हीं फे,अर्थ योधक दूसरे शब्दों के ! भागे७ भी आतीहै, जैसे नगरस्य दूर Remote from the city 'गांय से दूरी पर ह-जहां किसी प्रसिद्ध-क्रिया से अप्रसिद्ध किया कारपोध .. । होता है घहां उस प्रसिद्ध क्रिया के फर्ता और कर्म के आगे - मी माती है, यथा-(क) वर्षति दैवे चौर, भायातः, A.. thief canne here when it was rainingजय मेह घरसता' था तप, घोर पाया, (फर्म) गोपु दुलमानासु देयदत्तो-गतः, The curg being tailked DevaDatt .wenCRTraजवगायें दुही जातीय तर देवदत्तं गया, KHE १०-परन्तु यदि प्रसिद्ध क्रिया के फर्रा का अनादर सूचित होता हो तो उस (फर्ता) के आगे ६ पटी श्रीर-७ मी दोनों प्रांतीह, यथा माता पित्रोः रुदतो मायाजीत् पुमा माता पिता के रोते हुए. ( उनका अनादर करके) पुर सन्यासी होगया, - The soul turner,out a reduce disregarding his trea- . । M (११००) parents i, e in spite of the večping of his pain rents. ११-जहां दो कारकाके.धीचमें कोई कालव्या.पथ होताहै यहां उस काल पाचक शब्द के भागे मी और सप्तमी दोनों माती हैं, यथासोऽध मुक्याम्यहात् ध्यहे पा मोला Having kined to day he will alineagain after three daystra ETHICHTE तीन दिन के पीछे सायगा इहस्थोऽयं फ्रौशाद कोश या सदयं foreta, Standing here le can hit the mark izo miles distanceय हां चैटा दुधा फोस भर पै निशाना मार सकता है.. १२-यह "अधिक शब्दके योगमें जिससे अधिक हो उसके पाचक के भागे ५ मी यामी श्रातीं है, यथा' सर्वस्मान सम्मिन् वा अधिक ईश्वर: God is nbore aliईश्वर सब से (में) पड़ा है। १३-योग्यता वायक शन्दों के योग में जिस में योग्यता हो तीहै उसके आगे कमी आती है, यथा एतत् त्वयि उपपंचते.' This is fit for you यह तेरे योग्य है १४ अनुरस् To be fond of स्निहto baar xtrection to.. अभिx लपo desireयादि धातु और इन्ही अर्थों यालें । दूसरे धातुओं के योग में जिस में अंतररंजन आदि हो उसके आगेऽमी आती है, ययागने दृढं मनुरका पौरा:re itizene areferrmly sattached to Ramaपुरयासी राम में (पर) चड़ा" प्रेमरसतेथे b-पिता पुत्रं लिह्मति - fasherNoves his soit : पिता पुत्रको प्यार करता है, . १५-थप रा (to offeud) धातुके योगमे जिसका अपराध फियाजाय उसफे वाचक शब्दके आगे ७.मी आती है और भी। कस्मिन्नपि पूजा: अपप"यवा साशकुन्तला Shakun', tala has offerided somë one deserviuz respect AET नेफिसीपूज्य का अपराध किया है। १६-काल. विशेष को सुचक नक्षेत्र वाचक शब्दों के आगे ७ मी ३ या श्राती है, यथा-मूलमूलेन या श्रावाह ये वीम् ।

(१०१) श्रयणे धवणेन या विसर्जयेत् मूल में (मूल नक्षत्र विशिष्ट काल में) सरस्वती देवी का आवाहन करना चाहिये और श्रवण में (ध्रवण नक्षत्र विशिष्ट काल में ) विसर्जन । १७ यदि फर्म ( कारक) और फल का नित्य सम्बन्ध हो तो कर्म के योग में फल याचक शब्द के आगे ७मो पाती है संचया चमणि होपिनं हन्ति(Man) kitis the tiges for this kin (मनुष्य ) चमड़े के लिये चीते को मारता है। २८-वृत् । व्यवह,to act or:ushare towardsअस्, मुच, hिtn throwइन धातुओं में से प्रत्येक केयोगमें जिसकेसाथ व्यवहारादिहोउसकेवाचक शके आगे मोतीहैयथा गुरुपु 'विन्येन वृत्तिःकाWonesinold net. modesty towardsrespecn properson बड़ेलोगोंमें (से) विनय का वर्ताय करना चाहिये . . G, Fierciee A IS-Translate the following into Hindi or English. ' १ अहं त्वां गुरुणि कार्ये नियोक्ष्ये २ अस्मिन् व्रते ऽनुष्ठिते -तब पुनो भविष्यति ३ बुद्धि मत्सु नराः |ष्ठाः नरेपु ब्राह्मणाः स्मृताः ४ अपकारिपु यः साधुः स साधुः सन्निरुच्यते ५. ढं सत्वयि बद्धभायः ६ समुहद् व्यसने यः स्यात् ७ परंसा तस्मिन् न विश्वसिति र वसन्ते भ्रमणं पथ्यम् ६ कविपु कालिदासः श्रेष्ठः,१० दण्डनीत्यां निष्णातो देयत्ता ११ एतत्त्वया चेतसि क्रियताम् १२ गोविन्ददेवः प्रत्यहं वेदाध्ययने यासतोस्ति १३ चन्द्रशालायां स्वपिति रामदेवः १४ नैतत्वय्युपपद्यते १५ अन्य स्थारम्भे लिखितमेतत् १६ पुढे 'घिदुषि सञ्जाते भागन्दनद्याम वगाहते पिता १७युचिमति विद्यार्थिनि, अध्याप कस्य परिश्रमः सफलत्वमेति १८ राजसु स्वामी श्रीमद्विजयो सार्वभौमः १७ देहल्यांदीपक स्थापय २० समुद्रे तरति नौका २१ दधनि धृतं तिष्ठति तस्य शास्त्र श्रवणे महती प्रीतिः २२ अंधीनी व्यकरणे गृहीती पदवङ्गे पु राप्णदत्तः २३ चर्मणि द्वीपिनं हन्ति, दन्तयो हान्त 'पुस्मर फैशेषु चमरी-हन्ति सोम्नि पुष्कलको हतः २४ कुशलोवेपणाया माथको दूतफामयिभ्रातु भार्यायां योऽनु ज्येत कामतः २६ कुतो धर्म, क्रियावि रदा स्वाय. २७ मन्दाः पराव इव हताः पश्यतो राक्ष अपराद्धोऽस्मि तत्र भवतः करवस्त्र पुनरपि याबदाज देवः सिंहासने समुप विशति तावदन्या पुत्तलिकाऽपद पाश्चा सजन सा में गुणि गणे नीति नम्रता । पसने स्वयोपिति रतिलोकापवादोद्मयम् भक्तिः शुलिनि रात्मदमने संसर्ग मुभिः सले पते ये बसन्ति निर्म स्तन्यो चरेभ्यो नमः। "Exercise B. .. Translate the following into Sagskrit:- 1. A friend in reed is a triend indeed. 2. among t dan poets Kalidas and Bhuwbhuti are the most ren 3. I always get up early in the morning. 4. He wat *pted to this post in the year 1911. 5. Tbey can' confortabiy eren at night. 6. cammit this matter ting, Please. 7. He entrusted the burden of his far his eldest son. 8. In tbis deep tapk there are many Govind is longing for bathing in the river. 10. Free igreea twings in the spring. 11, Natina read the Ramchandra today I will read it agnið after two i 13. 1Ve should all prepare for our solration. 14, 4 engaged 10 the study of History & Geography, 15 lays is the highest of all the mountains. 18. Hares on treu. 17. You shonld be modest towards your mother & teacher, 18. The subjects are firmly attack their king. 12. In spite of the calling of the touchi boys want exag, 20. Do not offend your parents, 2) killed theelephant for big tusks, the chanari dicer bait and the musk-deer for his mask, 12. A buss Deissed to the role of í carriage. 23. The night ' .

. ( १०३ ) '' -they went away:04. We should be wel behaved towards our king, १- यह स्त्री घरफे कामों में लगी रहती है २ प्रभु दयाल एक बड़े उहरे पर मुकरर किया गया है ३ राजा दिलीप राज का भार गन्त्रियों को सौंप कर वन को गयेथे ४ गोपी झूठा है मैं कमी नहीं उसका विश्वास करता ५ फहते हैं, रावण चारों वेदों का पढा हुआ था ६ फल जब मेंह यरस रहा था तो हम अपनी अटारी में पैठे पढ रहे थे ७ अगले अपाद के महीने में वे एक कारखाना खोलना चाहते हैं । बडोको भाते देख छोटोको वडाहोजाना चाहिये यदिउसमें नारका विश्वास होतो यहयात उसमें देस लीजे। इसतालावमें प्राजफल कितना पानीहे ? ११ उसटापूमें साउनादमी वसते, १२ अाज मिलकर श्राप मुझसे चौथे दिन फिर मिलना १३ यह बात श्रापको शोभा नहीं देती २५ किशनलाल उन सय लड़कों में अच्छा है १५ यह छात्र गेंद बल्ला खेलने में होशियार है १: हमारे भाई हरि के भजन में तत्पर है १७ परमात्मा सर केहदय कमल में निवास कर। है १८ मेरी उंगली के सामने चालीस पेड़ हैं १६ सय पैल मदरसे के पास बैठेथे सार्य भौम सय राजाश्रामे से)माननीयहोते हैं २१हरे कृष्ण सबके लिये अच्चादे२२मित्र यही जोड़ीमें काम श्रावे २३ बसन्त में घूमना अच्छा होता है २४ माता बुलाती. रही, गोविन्द चला गया २५ मुरारीताल के ऐसा कहतेही श्यामसुन्दर रोने लगा २६ जब राजा रक्षक मौजूद है तो प्रजा को दुख कैसा २७ तुम पर उसका प्रेम है २८ नवरात्रों में मूल मैं भगवती का श्रावाहन और श्रवण में विसर्जन किया जाताहै २६ जहाज में सैकड़ों मनुप्य बैठते हैं ३० राजा प्रजा का स्वामी वह कभी उसका अपराध न करे, किन्तु राजा में भक्ति और परमेश्वर में प्रीती रखनी चाहिये।

सब विभक्तियां एक पद्य में
श्रीरामः शरणं समस्त जगतां राम विना का
गतिः १ रामेण महता निशाचर चमू रामाय काय
नमः रामावस्यति काल भीम भुजगी रामस्य मय,
वशे गमे भक्ति रखगिडता भवतुम हे राममोपालप
इति श्रीमच्छुक्ल पं गणेशप्रसाद शुक्ल तनयं
पं० रामस्वरूपशुक्ल साहित्याचार्य :
कृता इंनिश संकृतानुवाद :
दीपिकासमाप्ता
पुस्तक मिजनने को पता
पं० रामस्वरूप:शुल
कठगर मुरादाबाद..।।
.
M

han (१०५) शुन्हा शुद्ध पत्र . पृष्ठ संख्या अशुद्ध -इन्द्रिय दपन अद्यत्वे अंनुभवक- उतर पंक्ति ६ २५ इन्द्रिय दमन अद्यत्य अनुभवंकरना, ३ उत्तर ५ बुद्बुदः सौदामनी ५ योभूयं ६ रूपवती मध्यम . ३ . ४ .... ६ ' १३. । सौदामिनी" याभूय" रूपवती मध्यम क्षधः : भुवनत्रयस्य" गति निकृती: क्रियते उत्तयाँ फसला क० रोमूढ" किया उनहरिः धर्म..... प्रेरणधिक धनयंति गुरुम, भुवनत्रयस्थयः । • गतिनिवृत्ती १२ चरीक्रियते उत्क्या फैसला करना १६ .. १५. ॥ में..... किया उनहार २४ .. प्रणार्थक नयन्ति .२२ 'गुरुम् धामनन सपया' यामनेन समया दर्जे में दज में... २५ मदना" घा संख्या पति २६ पर... पिशितम् पर. 'पिशितम् हस्व:.: लिलिपिसीत" हस्पः लिलिखिपति '३६. २५. द . ३६ २६ २२ ४० ग्रोधः मोध त्यरा प्रड़िा.... पीडा अरोबार जग्यतर लोरिन लोहित श्रूति श्रुतिः प्रकुप्य...... प्रकुष्य (निप्यत्ती )...."निप्पती ध्यान्यानम् २" व्याख्यानम् थगि नागे के पती फती मनसा ४५ ४४ ... ५० ५०. .... ५३ .६४. ..... ६४ गाविन्द..... पी. नर्यावर्तात् साहनलाल ,मूलाच्छोतुम्" सभीत: लग": निलीयते. गोविन्द टोपी शायांपर्तात् । सोहनलाल मूलाच्छूोतुम् सविभेति अलग निलीयते ६५ '६५ ३०..

+ पंक्ति (१.०७) अशुद्ध. आती है.. श्राती है प्रत्यगेवय".. प्रत्यगेव प्रयागाच्य प्रयागोच्च ईश्वरेच्छ्या...... ईश्वरेच्छया नरकपात - थार्या वर्तातू..... , : आर्यावर्तात् ६७ ६७ . नरंक पात् ..... मातृस्वस्वस्रयः "फु कुपटी....... १३ २५. २४ मातृस्वस्नीयः ६६ फुकटी ह ७३ भेंट ७३ हियमाणः ७४ अहनि. ७६ माध्यते जासयति दिध्वनिपति ७८ ७६ चाहयति . भेंटट...... हियमाणः अपहनि नांध्यते। 'जासयति....... दिध्यनिसति विवाह फ०." वाहति" कम्:..... पदार्थों... सपिसः...... चाय स्मरति.... यह माको गद तुला समारोहिति १ २ ८० ६ ८० पदार्थों सर्पितः स्मरति वंह माको याद करता है। 50 ग.द० ३ मनोहर स्त्रिंशतः भूया... तुला समारोप हति पुष्पकेन । मनोहर स्त्रिंशतः १ भूयाः २ चौरस्य ८२ ६ २५ चौर रस्या (१०८) पंकि पृष्ठ २ मही..... नहो और विपणु दयालु अन्नस्य हेनोः ४ ४ . विक...... अन्नस्य हेतोः अन्नस्य हेतोः फसमात् कारणात् मधान"" पिपरिण:.... গঢ়িতাঃ सेक्षेपः...... येपणम्.... दरवाज..... तराणि...... पंधास...... . ६५ ६४ कस्मात्कारणात प्रधानम् . चिपणि परिणहा. संक्षेपः क्षेपणम् : दरवाजा तरणिः पचास फैलाना एक २६ ६४ - 109 roog Edicions Sawit ܕ but Demonieli indicato 0 Dyest wirbt!! Soat; Writo audacins assail Tratt, $ ing 3 could D Giatia 11 madltato Do to in ycet withi 16 02 Ntudente 18 rirer. Vatova roby rain (lozim 11) . tarny 25 tree 26 Nared Asturin ring-korrus 23, T'hysician Excbbcd r > الtral 18 22 lines ov! tim 14! สายwora Lyulan Bakbola ashfuncos dicker reens thiesa noin at 410 Wroog Forbudes Sudreuinc Ichneom Conch Kerrull Castard apple Maintaino pupjent Deaco lotoxicated Derice Incarnata Tought Ubarco Clendurness chorpaos..... From luisbande Others Relativo Wonien Yous Out coriander peper, Axfoclida i to Hoper 20t Porcbolos Supremo Cot Icbnctimo Couch Kerbel Cnslard Plantain pringcao Nerise Iotoxicated deserto Incarnale lought Buatics claverness chorpions wir llusband, Jothera relative Womat) Yours Our coriander papper asa ſetida Hopper to tu diafty parient Shivit unitat ..tssty Lift pa sents Sirit wunitate Jaate

No text on this page.

No text on this page.

English Sanskrit Translation Teacher

Author
Pt.ram Sarup Sahityacharya
Title
English Sanskrit Translation Teacher
File name
English Sanskrit Translation Teacher
Text
OCR done
Citation
1917
Published
2011/04
Publisher
Muradabaad,sharma Printing Press
Language
Sanskrit
Pages
129
Library
Agarchand Bhairondan Sethiya Jain Parmarthik Sanstha, Bikaner
Classification
Literature
DLI number
552404
Barcode
4990010033139.00
Scanning centre
C-DAK, Kolkata
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
eX0icsljmHY
Download PDF

English Sanskrit Translation Teacher