Prakrit Bharati Academy, Jaipur
Jain Tattav Sar
Front matter
No text on this page.
(४) ७३ ७४ ७४... ७२ ७४ । , दूद्धत सिन्धुरा ये एव्यः ननु तृतीय खेल्य हि ततो १५ ११ - सिन्धुराये एज्य: नतु तृतीय त्रेत्य ततो भोज्य ७६ . ७७ ४ ७७ . २१ १७ २२. Jap । ७९ सिः मूरच सिद्धैः नोइ तेन , नोइ से न ८६ ८६ ८९ ९० पदे प्र नैषा १५ १५ ० स्तदथ ४ ९४ पदन नैषां स्तदर्थ सुष्छु परोक्ति येऽना सूरचन्द्रमनःस्थि सको बोध्यो ८ सुष्टु परोक्ष येना सुरचन्द्रमनः विध. स्वको वोध्यो ९५ ९५ ९६ १७ ९७ 19 ९८ यस १०० १०० ता: २० २० सरण सरणं प्रस्तावना मानवानी पण ते सुज्ञ वाचको ! अमारा जीवनना आधार परमपवित्र परमपूज्य विश्वविख्यात श्रीजैनधर्मप्रभावक स्वर्गस्थ महात्मा श्रीविजयानंद सूरीश्वरजी-श्रीआत्मारामजी महाराजजी साहेबना परोपकारपरायण शिष्य प्रवर्तक महामुनि श्रीकांतिविजयजी महाराजजीनी आज्ञानुसार आ ग्रंथने संशोधी भाषान्तर साथे तैयार करी आपनार अमारा विद्वान् मित्र वैद्यराज मगनलालभाइ चुनीलाल वडोदरावाला छे अने महाराजजीए पोते विद्वत्ता भरेलो उपोद्घात लख्योछे. तेथी आपनी सर्वे प्रकारनी जिज्ञासा पूरी थाय तेम छे. मादे अमो अहीं ते उपकारी मुनिमहाराजनो अने वैद्यराजनो त्रिकरणयोगे उपकार, फरज ज बजावीए छीए. सिवाय बीजो एक खुलासो करवानी जरुर जणायछे. आ ग्रंथर्नु मूल तथा भाषान्तर छपाववानो तमाम खर्च वीजापुरवासी धर्मात्मा शा. मूलचंद सरूपचंदना मृत्युपत्रना आधारे तेमना टूस्दी- ओ शा. - सूरचंद सरूपचंद तथा दलीचंद रवचंद एमणे अने एकळा भाषांतरनी वधारे नकलो छपाववानो खर्च वडोदरा- वासी धर्मबंधुओ झवेरी छोटालालभाइ लालचंद परभुदास तथा गोकळभाइ दुल्लभदास एमणे आपीने अमने अत्यंत आभारी कर्या छे. तेमनी एवी उदारताथी आ उपयोगी ग्रंथ विना मूल्ये पण आप- वानी अनुकुळता थइछे. तेम छतां अमे तेमनी ज इच्छानुसार नामनी वेचाणकिंमत राखी छे तेथी मळतो लाभ आवां उपयोगी पु- स्तको छपाववाना काममा ज वपराशे अने तेथी थती पुण्यपरंपराना भागी पण तेओज थशे. अलम्. भावनगर. श्री जैन आत्मानंद सभा. पोपसुदि ५. -- जे . 1 :
औषधादिवडे शमन थवाथी रोगना अस्तित्व विषे तेमनी खात्री थाय- छे. जे वस्तु प्राणीना शरीरना अवयवभूत होय ते जोइ शकायछे परंतु अमूर्त जोइ शकाती नथी. आकृतिवाला प्राणीना अंग उपर जे वस्तु थइ होय अथवा जे तदंगभूत होय ते ज जोइ शकायछे. निराकार जीवना गुण जोइ शकाता नथी, केमके ते गुणो पण नि- राकार छे. आथी सिद्ध ययुं के इन्द्रियोने जे ग्रहण करवा योग्य होय तेनुं ज ते ग्रहण करेछे अने आप्तोए कयुछे जे सामान्य लोकनी इन्द्रियो सर्व जोइ-ग्रही शकती नथी ते सत्य छे. - - -- - (४) उपोद्घात. अध्यात्मशास्त्रसम्भूतसन्तोषसुखशालिनः । गणयन्ति न राजानं न श्रीदं नापि वासवम् ।। श्री न्यायाचार्य यशोविजयजी, आ असार संसारमहोदधिमा जन्ममरणादिक अत्युग्र कष्टोथी मुक्त थवा माटे अनाथ आत्माओ अनेक उपायो शोधेछे. सत्य धर्म माटे अनेक कल्पनाओ करेछे, सूर्यातापनाओ सहेछे, जडभूत थइ इंद्रियोने दमेछे, एकांत स्थलोमा रमेछे, नीरस भोजनो जमेछे, क्रोधमानमायालोभादिक आत्मशत्रुओथी वेगळा रहे, गमेछे, नम्रतादि गुणगणेकरी गुणिजनोने नमेछे, प्राणियोना माणोने प्र- पात करतां देखी कमकमेछे अने अनेक प्रकारनां योगसाधनो करवा माटे रसाल भूतलोमां भमेछे. परंतु जे अध्यात्मशास्त्रना अमृतांजन विना निरंजनपदाववोध करवा धारेछे ते समल नेत्राए निर्मल सूर्याववोध करवा विचारेछे. आत्मनि अधिकृत्य अध्या मम्" ए वचनथी जेमा आत्मसंबंधी अधिकार-विचार होय तेने अध्यात्मशास्त्र कहेवू योग्य छे. अध्येतव्यं तदध्यात्मशास्त्रं भाव्यं पुन:पुनः। अनुष्ठेयस्तदर्थश्च देयो योग्यस्य कस्यचित् ॥ एवा अध्यात्मशास्त्रनुं अध्ययन करवू, वारंवार तेनी भावना भाववी-ते संबंधी विचार करवो अने तेनो अनुष्ठानमां-वर्तनमा मूकवा लायक अर्थ कोइ योग्य होय तेने आपवो-चताववो. अर्थात् आत्मतत्त्व अने अनात्मतत्त्वनो विचार करवो. आत्मसंबंधी ज्ञान संप्राप्त करवं. अनात्म-जड संबंधी ज्ञान संपादन करवू. एबे पदा- (५) अॅनो भेद भुं छे ते विषे सविस्तार ज्ञानप्रकाश करवो. ए प्रकाश पण स्वपरबोधक होवो इष्ट छे. औपचारिकमात्रथी साफल्य मानवं ते कल्पनामात्रथी भले रहो पण ते तत्त्वतः अंधकारने प्रभाकर- करनिकर मानवा समान छे. अध्यात्मज्ञानोदय थाय त्यारे आत्मा प्रत्येक प्राणिना प्राणोने पोताना प्राण समान जाणे. विषयाधीन थइ अन्य प्राणियोना प्राणोनो विनिपात न करे एटलुंज नहि पण अज्ञानजनकल्पित धर्म- कृत्योने पण न माने. अहिंसासम्भवो धर्मः स हिंसातः कथं भवेत् । न तोयजानि पद्मानि जायन्ते जातवेदसः॥ विचार करो के जळथी थवावाळां कमळो अग्निथी थतां नथी तो अहिंसाथी थनारो धर्म प्राणिहिंसाथी कम थाय ? पापहेतुर्वधः पापं कथं छेत्तुमलं भवेत् । मृत्युहेतुः कालकूटं जीविताय न जायते ॥ पापर्नु कारण वध छे ते पाप छेदवा केम समर्थ थाय ? मरण- कारण कालकूट जीवित माटे थाय ज नहि. जो धर्मबुद्धिथी जीवहिंसा करतां आत्मा अनंतसंसारी थाय तो विषयाधीन थड करतां अनंतसंसारी थवामां कोण ना कही शके ? अध्यात्मज्ञानी मिथ्याभाषक पण न होय. एकत्र सत्यजं पापं पापं निःशेषमन्यतः । द्वयोस्तुलाविधृतयोस्तत्रायमतिरिच्यते ॥ एक बाजु असत्य बोलवाथी पाप थयुं ते अने बीजी पाजु बीजां संपूर्ण पापो ए बेनी तुलना करीए तो असत्यजनित पाप ज विशेष थाय. अध्यात्मज्ञानी लोभाधीन थइ परकीय वस्तु लेवा पण न (६) धारे. परं स्वं तस्करो गृह्णन् वधबन्धादि नेक्षते ए वचनथी परधन ग्रहण करनार तस्कर गणाय तो अध्यात्मज्ञानीथी ते केम थाय ? तेमज अध्यात्मज्ञानी नाम धरावी स्त्रीलुब्ध थाय तो तेने शी उपमा आपवी? यदेवांगं कुत्सनीयं गोपनीयं च योषिताम् । तत्रैव हि जनो रज्यल् केनान्येन विरप्रताम् ।। स्त्रीनुं जे अंग कुत्सनीय अने गोपनीय छे तेमां पग जे बाल जीव लुब्ध थाय ते शेनापी विरक्त थाय ? नीचमां नीच चर्मचोरी उपर नजर नाखी नारीनयनानंदी थइ भटकतो फरे-कुथ्यानमा मग्न थइ अध्यात्मज्ञानी कहेवडावे तेने होळीना महाराजा जेवा महाराजा विना बीजुं | कहे ? तथा योगमग्न महात्माओ धन, धान्य, स्वर्ण, रजत, वस्ख, पात्र, दास, दासी, स्त्री, इस्ति अने अश्व ए आदिक वाह्य परिग्रहो तथा राग, द्वेष, कपाय, हास्य, रति, अरति, भय, जुगुप्सा, वेद, मिथ्यात्व ए आदि आंतर परिग्रहो जे अध्यात्म- ज्ञानना शत्रुओ छे तेनो संचय केम करे ? यदीच्छसि मुखं धर्म मुक्तिसाम्राज्यमेव च । तदा परपरीहारादेकामाशां वशीअरू । आशैव राक्षसी पुंसामाशैव विषमञ्जरी । आशैव जीर्णमदिरा धिगाशा सर्वदोषः ।। जो सुखनी, धर्मनी अने मुक्तिसाम्राज्यनी इच्छा होयतो पदा- र्थोनी आशामात्रनो त्याग कर. आशा पुरुषोनो नाश करनारी राक्ष- सोछे. आशा विपमंजरीछे. आशा जीर्ण मदिराछे. सर्व दोपोनी भूमिका आशाछे, माटे आशानो त्याग करे त्यारे ज अध्यात्मवासनाथी वासित आत्मा स्तुति करवा योग्य थाय, - N (७) ते धन्याः पुण्याजस्ते तैस्तीर्णः क्लेशसागरः। जगत्संमोहजननी थैराशाशीर्विषी जिता ॥ धन्यछे ते पुण्यात्माओने जेमणे जगत्ने संमोह करनारी आशा रूप सर्पिणीने वश करीछे. जे नाममात्र अध्यात्मवादियो आशाधीन थइ धनवंतोनी आगळ दीनता भरेला शब्दो बोले, खुशी करवामाटे गीतनृत्यादि करे अने एवी एवी विडंबनाओ करे तेमने अध्यात्मशास्त्रनुं परिणाम केQ थयुं समजवू ? तथाविध योगिमहाशयो क्रोधाग्निने पण शांत करे. क्रोधानल शांत न करे तो कोटि वर्षना तपसीथया क्षणमात्रमा लपसी गया एना जेवी गति थाय. क्रोधात्मा पोता- नो ज नाश करेछे तेम नथी पण परनो पण नाश करेछे. प्रशमरस- निमग्न महायोगी श्रीमहावीरप्रभु म्लेच्छादिकोना घोर उपसर्गो थया तोपण शांत रसथी चलायमान थया नहोता, तेज स्मरवा अने वंदवा योग्य छे. अध्यात्मीथी जातिकुलादिनो मद पण न थाय. थाय तो नीच जातिकुलादिमां जाय. मायाजंजाळमां पण न बंधाय. जो जाळमां बंधाय तो अधोगतिमांज जवू थाय. लोभाजगरना मुखमां पण न जाय. जाय तो लोभाजगर अधुरो नहि नुकतां आखोज गली जाय. ए चार कषायो महा चंडाळो छे तेषनाथी उत्तम योगात्माओए वेगळा रहे, श्रेयस्कर छे. तथा राग, द्वेप, क्लेश, अभ्याख्यान, पिशुनता, रत्यरति, परपरिवाद, मायामृपावाद अने मिथ्यात्वशल्य ए पात- कोथी निवृत्तियो शांतात्माओने अवश्य होवी जोइए. पापर्नु मुख्य साधन इंद्रियोनुं प्रबळ छे. इंद्रियाधीन थइ भक्ष्याभक्ष्य, ऐयापेय अने गम्यागम्यनो विचार पण जो राखे नहि ते आप ज विचार करो के अध्यात्मवादियोनी पंक्तिनी पताका थइ शके ? अध्यात्मपदपंक्ति लेनार महापुरुषो उपर कहेलां कृत्योनी छायाना निवासी पण ना थाय अने संसारदशाथी विरक्तदशामा जनिरंतर ध्यान राखे. जेमके, (८) आ संसारनी आपदाओ क्यांक्यांथी आवी पडेछे ? काळना मुख- यंत्रमा भचडाइ कोइ अवसर जीवडा जता रहेवाना छे. वज्रशरियो नष्ट थइ गया तो मारा जेवा पामरो काळवायुना सपाटामां उडी जतां रजकणवत् दर्शन पण नहि थाय. मंत्रतंत्रभैपज्यादि साधनो जीव फावे तेटलां करे पण अंतसमये अनाधार आत्माने आधारभूत नहि ज थाय. भले सुरासुर हो के महाराजा हो. तेमनी रक्षामाटे रक्षकशतको, कुटुंब- शतको, वैद्यशतको, वज्रतलभूमिशतको अने अपारपरिवारशतको तत्पर हो. परंतु अशरण आत्माओ भूतबलिवत् भूतलभोग थया विना रहेशे ज नहि. , अध्यात्मवादियोमा केटलाक तो नामना ज अध्यात्मवादियो, केटलाक स्थापनामात्र अध्यात्मवादियो अने केटलाक अध्यात्मज्ञा- नोपयोगशून्य मात्र द्रव्य-शब्दोनो बकवा करनारा द्रव्याध्यात्म- वादियो होयछे. जेम नाटकाचार्यों नाना प्रकारना वेपो भजवी स्वार्थ साधे तेम द्रव्याध्यात्मवादियो अनेक चेष्टाओ-इंद्रियनि- रुंधनादि वैराग्यजनक आकारो, छटाबंध वचनधाराओ अने योगा- भ्यासप्रचारो करी स्वार्थ साधवा एटले के परधन ते स्वधन केवी रीते थाय तेना उपायो शोधवा अने अनेक प्रकारनां सांसारिक सुखनां साधनो भेगां करवा सांसारिकोने पण न शोभे तेवां कृत्यो धर्मसा- धनना नामे करी भक्तलोकोना तनमनधनने स्वाधीन करी लेछे. ते लोकापवादनो भय पण मानता नथी अने संत, महंत, महाराज, स्वामी, पूज्य, आचार्य इत्यादि पदारोहण करी कार्य साधेछे. वळी केटलाक संसार-गृहस्थवासमा रही परमगुरु तरीके पूज्यकोटि धारण करी भोळी प्रकृतिना भव्यात्माओने भोळवी तेमनां तनमन- धन आचार्यार्पण करावी सांसारिक साधनो भक्तो करतां पण अधिक भेगां करी भक्तोने दासत्वकोटिमा नाखी अध्यात्मवादि- . (९) योमा आगेवान थइ बेसेछे पण समाधिना साधनो भूली असमाधिनां साधनो सेवेछे. सुरसरूपगंधस्पशवालां फळपाकमिष्टान्नादि भोजन- सामग्रीना भोग भोगवेछे, मनोहर पुष्पहारकलगीअतरवगेरेनी मुंगधिमां-गरक थइ जायछे, शृंगाररससार कामोद्दीपक रागरागणीना श्रवणमां लीन थइ जायछे, सुंदर स्त्रीओना हावभावकटाक्षरूप रंगनाट्यकलादि निहाळवामां मस्त वनी तेमना अंगअनंगविलासनी फांसीमां फसाइ जायछे अने पुत्रपौत्रादि संतति परिवार तथा तेमना लग्नमहोत्सवादि जोइ ते दिवसोने धन्य-कृतार्थ-महानंददायी मानेछ, अर्थात् मनोराज उपर विजय नहि मेळवतां इंद्रियोने वश पडी पोते अकृत्योमा प्रवृत्त थइ स्वभक्तोने पण तेवा अकार्यमां जोडी स्वपरहित माने-मनावे छे. ते पण द्रव्याध्यात्मवादियोनी राजिमा भूकवा लायक छे. तेवा बनावटी अध्यात्मवादियोनां भणेला-रचेलां शास्त्रो पण शस्त्ररूप थइ स्वपरनो नाश करनारां थइ जायचे. जो द्रव्याध्यात्मवादियो तत्त्वांध थइ एम कहे के अमारा पण अंतःकरणमां तत्तज्ञानरूपी सूर्यनो उदय थयोछे तो तेमनां नेत्रोर्नु पूर्वमहर्षिनी ज्ञानांजनशलाकाथी उन्मीलन करवू. ते ज्ञानरूपी अंजनशलाका केवी छे ? तज्ज्ञानमेव न भवति यस्मिन्नुदिते विभाति रागगणः । तमसः कुतोस्ति शक्तिर्दिनकरकिरणाग्रतः स्थातुम् ॥ अध्यात्मज्ञाननो उदय थाय तो रागादिगण-विपयांधता कम रहे ? सूर्योदय थाय तो अंधकार केम रहे ? अंधकार रहे तो सूर्योदय शेनो ? विषयांधता रहे तो अध्यात्मज्ञानोदय शेनो ? तेम होय तो सर्व विषयांधो तत्वज्ञो थइ बेसे. भावाध्यात्मवादियो विषयकपायथी मन दूर राखी निरंतर वैराग्य- भावनाओ भावेछे. जेमके, दीपाग्निमां पतंग जंतुओ वळी मरेछे.
(१०) भ्रमरा सुगंधने आधीन थइ मरेछे. मृगो पारधीनी वांसली प्रमुखना मधुर शब्दश्रवणने आधीन थइ मरेछे. ' मत्सो रसनाधीन थइ मरेछे, हस्तियो स्पर्शद्रिय वश पडवाथी मरेछे. जो ए प्रत्येक प्राणी एक एक इंद्रियविषयथी मरेछे तो जे मनुष्यो पांचे इंद्रियोने वश थइ पडेला छे ते अनाथोनी शी गति? जो पंचेंद्रियोनो अधीश्वर मन वश न थाय तो समाधिधारक शी रीते थवाय? माटे हे चेतन ! जो उभयलोकतुं हित करयुं होय तो मनने तथा इंद्रियोने वश कर. इंद्रियोने भोग आपवाथी शरीर पुष्ट थशे ते पण हितकारी छे एम कदापि ना जाण. आत्माने ते अहितकारी थशे एटलंज नहि पण पुष्टिकारक पदार्थो शरीरनासंबंधमां आववाथी अपवित्र थइ जशे. शरीरनुं चामडु, मांस, चरवी, हाड अने रक्त वगेरे कंइ पण काममा न लागतां पडयुं रहे तो मनुष्यो दुर्गधना भयथी मुखनासिका उपर कपडं नाखी नासानास करेछे. मूत्र, पुरीप, थुक, नासिकामळ अने चर्मखंड वगेरेने हाथ अडके तो वारंवार जलादि लेइ धोवा पडे छे. एवा अपवित्र शरीरनो अंते दाह करवामां आवेछे एटले ते अपवित्र शरीरनो अंते तो नाश थइ जशे. माटे मुन्न पुरुप भाडानी वस्तुनो सार लेइले तेम आ शरीरवडे संयमक्रिया, परोपकार, दान, शील, तप, शुभाध्यवसाय, ज्ञानाभ्यास अने योगाभ्यास करी मारो आत्मा परमा- नंदपदस्थ थाय तो सर्व साधनो सफल थयां मानु. एवी एवी शुभ भावना भावी आत्महितकारी संयमसाधनो करवामां ज प्रमाणिक अध्यात्मज्ञानीओ सदा तत्पर रहेछे. अध्यात्मविद्या अने अध्यात्मवादियोना संबंधमां अत्र आटलो लांबो प्रस्ताव करवानुं प्रयोजन ए छे के प्रस्तुत ग्रंथ अ- ध्यात्म-आत्मज्ञानना विपयन विपयनुं प्रतिपादन करवावाळो छ, तनो आशय शीघ्र ध्यानमां वेसे. प्रस्तुत ग्रंथनां ? जैन- 7 (११) तत्त्वसार, २ जीवकर्मविचार अने ३ सूरचंद्रमनःस्थिरीकार एवां त्रण अभिधान-नाम राखवामां आवेलां छे ते शुं सूचवे छे ? राग- द्वेषादि दोषो उपर जित मेळवनार जिन (तीर्थकर-परमेश्वर ) ना दर्शनमां जीव (आत्मा), अजीव (कर्मादि), पुण्य, पाप, बंध अने मोक्ष वगेरे तत्त्वोनो विस्तारथी विचार करेलो छे. ते सामान्य लोकने प्रतिबोध करवाना हेतुथी लोकमसिद्ध दृष्टांतो साथे साररूपे आ लघु ग्रंथमां आपेलो छे. तेथी जेमप्रथम नाम सार्थक समजाय- छे तेम वीजानो अर्थ पण स्पष्ट समजायछे अने त्रीजा नाममां ग्रंथ- कर्तानुं पोतानुं नाम सूचित थवानी साथे अध्यात्मसंबंध विशेषतः व्यंजित थायछे. सूर एटले सूर्यनाडी, चंद्र एटले चंद्रनाडी अने मनः एटले मध्य-सुषुम्णा नाडी जेमा वायुनो संचार करवाथी मननी स्थिरताथाय छे. तेमना स्थिरीकार एटले सूर्यादि नाडीओनी स्थिरता *अथवा सूरचंद्रना अने बीजाना मननी स्थिरता-समाधि माटे आ ग्रंथ रचवामां आव्योछे. योगस्य हेतुर्मनसः समाधिः मननी समाधि ए योग-अध्यात्मनो हेतु छे माटे आ ग्रंथ अध्यात्मशास्वनी कोटिमा ज मूकवा लायक छे. ग्रंथारंभे निकटोपकारी योगीश्वर श्रीवर्धमान-महावीरस्वामीने नमस्काररूप मंगल करी किञ्चिद्विचारं स्वविदे समूहे ए वाक्यथी वस्तुनिर्देश करवामां आव्योछे के आत्मज्ञान माटे किंचित् विचार दर्शावुछ एटलं ज नहि पण स्थळे स्थळे ए विषय उपर भार मूकी लक्ष खेंचवामां आव्युंछे. * तेनासुको वाचकमूरचन्द्रनामा रसज्ञाफलमित्थमिच्छता । ग्रन्थोऽभितोऽग्रन्थि मया स्वकीयान्यदीयचेतःस्थिरतोपसम्पदे ॥ २१ अ, २१ श्लो. स (१२) तत्सेधने साधुगृहस्थमुख्पैरात्मावबोधे परियत्न एष्यः। १६ अ. ३३ श्लो. ते (निराकारमा चित्तनी स्थिरता) साधवाने साधु अने गृहस्थ प्रमुखोएं आत्मावबोध-आत्मज्ञानमा समस्तप्रकारे यत्न करवो. यदात्मवोधान्न परोऽस्ति सिद्धये हेतुस्ततोऽत्रैव यतध्वमध्वनि, २० अ. २२ श्लो. सिद्धि-मुक्ति माटे आत्मबोधधी अन्य हेतु नथी माटे एज मार्ग- मां-आत्मज्ञानमा प्रयत्न करो. वळी ज्ञानमात्रथी नहि पण साये चारित्र-क्रियान आराधन करवाथी ज मोक्षनी प्राप्ति थायछे अने त्यारे ज आत्मज्ञान प्रकट थयु एम समजाय एचो प्रघोप करवा पण चुक्या नथी. इत्यादिका ये भगवद्गुणौघाः शास्त्रेषु दृष्टा अथ तान्प्रकल्प्य। मुमुक्षवोऽमी अपि शक्तियोग्यमादृत्य सिध्यन्त्यपि ते क्रमेण ।। '१६ अ. १७ श्लो. इत्यादि प्रकारे जे गुणो सिद्धभगवंतमा होवानुं शास्त्रोमां जो- वामां आवेछे ते गुणोने मुमुक्षुओ धारीने यथाशक्ति आदरी क्रमे करी सिद्ध थायछे. यावत्कषायान्विषयान्निषेवते संसार एवैष निगद्य आत्मा । एतद्विमुक्तोऽजनि यावदात्मावबोधयुग्मोक्ष इतीहितोऽयम् ।। २० अ. १७ श्लो. ज्यांसुधी कषाय अने विषयोनुं सेवन करे त्यांसुधी आ आत्मा संसारमा ज छे अने आत्मज्ञान थयाथी ज्यारे कषाय तथा विषयथी मुक्त थाय त्यारे तेज मोक्षमा छे एम विचारवं. कषाय अने विषयथी 'मुक्त थवानुं क्यारे बने के ज्यारे मनने वश करवामां आव्युं होय. ते सिद्धांत पण मुक्तिमार्ग बतावतां स्पष्टताथी निवेदन कर्योछे, सर्वस्य चैतस्य मनोनिरोधो हेतुस्ततोऽत्रैव रमध्वमध्वनि । २० अ. ३२ श्लो. ए सर्वनो हेतु मनोनिरोध छे माटे एज मार्गमा रमण करो. हवे आ ग्रंथमां अध्यात्मने लगता कया कया प्रश्नो विषे विचार कोछे ते माटे विषयोनी अनुक्रमणिका जोवानी सूचना करीने ए विषयनुं विशेष विवरण करवावाळा सूत्र-सिद्धांत तेमज सम्मतितर्क, तत्त्वार्थ, कर्मप्रकृति, योगदृष्टि अने योगशास्त्र वगेरे अनेक महान् ग्रंथो छतां आ ग्रंथ रचवामां काए केवा संजोगोमा प्रवृत्ति करी अने ए पोते कोण हता ते संबंधी वाचकोनी आकांक्षा पुरी पाडवा मादे अत्र *एकवीसमा अधिकारनो आवश्यक तेदलो अनुवाद ज करवानुं योग्य धारूंछ. " आ विचारने पुरातन मुनियो ग्रंथोमां अतीव विस्तारथी ग्रंथन करी गयाछे. परंतु तेमां आ युगना अल्प बुद्धिवाळा आत्मा- ओनी मति प्रसार थाय तेम नथी. जीव अने कर्म संबंधी आ ग्रंथमां आपेला प्रश्नो कोइ शैवे मने अति आग्रहथी कर्या हता अने श्री जिनेश्वर भगवंतना मतनी अवहेलना न थाय एम विचारीने में ए प्रकारे अजाण छतां ए धृष्टताथी शीघ्र उत्तर आप्या हता. जेम जेम तेणे हृदयमा तर्क उठवाथी सहसा प्रश्नो कर्या हता तेम तेम में तेनं कहे आगळ करीने जैन तरीके उत्तर आप्या हता. ए प्रश्नोना उत्तर केवल लौकिक उक्तिमां-व्यवहारमा प्रसिद्ध छे तेवा आप्या हता.पुराण * आ अविकारमांना विषयनो अहीं उल्लेख थवाथी भाषांतरमा ते लीधो नथी.
(१४) -माचीन शास्त्रोमां जेमनी बुद्धि प्रवेश करी शके तेवी होय ते ए विपयमां पुरातन युक्तिनो आदर करो. पण आ विचारमा मारोगोचर-विषय नथी एटलं ज नहि पण विद्वानो ए एमां मुझाय नेम छे, केवलि विना सर्व श्रुत-सिद्धांतने जोनारा प्रकट थाय तो ते पण ए कहेवाने समर्थ न थाय. माटे आ मारुं साहस जोइने दक्षोए हसवू नहि. शुंबाळकने समुद्रनुं प्रमाण पूछवामां आवे तो ते पोतानी बुद्धिथी हाथवडे न वतावे? अथवा अल्प वुद्धिवालाने माटे एमां शासन-बोध छे माटे ए शास्त्र ज हो. जे उक्ति प्रत्युक्ति अने नियुक्तिथी युक्त होय तेने विद्वानो शास्त्र कहेछे. आ मारो उद्यम आस्तिकोने अने नास्तिकोने आनंद आपवा माटे छे ते आस्तिकोमा आस्तिकता गुणनो प्रसार करीने अने नास्तिकोमा नास्तिकता गुणनो अपसार-नाश करीने सर्व सफल थाओ ! आ विचारने लांबा वखत सुधी वारंवार जणावतां वादधी, कदाग्रहथी अथवा भ्रम-संभ्रमथी जे कइ न्यूनाधिक कहेवायुं होय तेथी मने जे दुष्कृत-पाप लाग्युं होय ते तत्त्वतः-खरेखरी रीते मिथ्या हो ! ए प्रमाणे में मननी समाधि माटे यथामति जैनतत्त्वसार स्मृतिमां आण्योछे. अत्र जे कंइ उत्सूत्र थइ गयुं होय ते सुविशुद्ध बुद्धिवाळाए विशोधी लेवु. श्रीजिनेश्वर भगवंतना वचनोमा ए प्रकारे श्रद्धानो प्रसार करावता में जे धर्म उपार्जन कर्योछे तेवडे समस्त जन कर्म- रहित-सिद्धना जेवा सुखी थाओ! "उत्तमोत्तम खरतर गण-(गच्छ) ने धारण करनार युगवर श्रीजिनराजमरिना साम्राज्यमां तेमना पट्टाचार्य महान् श्रीजिन- सागरसूरि विद्यमान छतां 'अमरसर नामे उत्तम नगरमां श्रीशीतल- + अमरसर ए पंजावमां सीखधर्मानुयायीओनुं पवित्र स्थान छे. त्यां एक जैन चैत्य-मंदिर छे. तेमां मूलनायक भगवान् हाल वीजा छे, प्रथम श्रीशीतलनाथजी मूलनायक हुता ते वाजूए पधरावेला छे, -- (१५) नाथनु सान्निध्य प्राप्त करीने सूरचंद्रे सुज्ञान माटे आ समर्थ ग्रंथन ग्रंथन कर्युछे. १६७९ वर्षे आश्विन पूर्णिमाए बुधवारे विजययोगे आ प्रश्नोत्तरथी अलंकृत अमल-पवित्र ग्रंथ उत्तम पद्मवल्लभगणिना साहाय्यथी अर्हत्परमात्माना प्रसादरूपश्रीनी प्राप्तिमाटे में वाचक- उपाध्याय *सूरचंद्रविबुधे पूर्ण कर्यो." आ ग्रंथनी प्रतिलिपि-नकल मने एक भक्त श्रावक तरफथी भेट दाखल मळेली छे. ते ११ पत्रात्मक छे. पत्रनी लंबाइ १० इंच अने पहोलाइ ४॥ इंच छे. पत्रनी दरेक बाजुए १६ थी २१ पंक्ति मूल ग्रंथनी छे. दर पंक्तिमा ५७ थी ७५ अक्षरो छे. उपरनीचे केटलाक उपयोगी पर्यायो आपेला छे. एटला तो लखेला छे के कोइ कोइ पंक्तिमा १४१ अक्षरो समावी दीपाछे. अक्षरो मनोहर पण महेनत आपे तेवा छे. ग्रंथ संपूर्ण करू पछी "लिखितश्च सं. १७१० वर्षे दिल्ली महानगरे पं० रविवर्धनगणिना खवाचनकृते" ए प्रमाणे लखेलुं छे. केटलाए भंडारो जोया पण *सूरचंद्रवाचके पोतानी पट्टावली नीचे प्रमाणे आपेलीछे. (खरतर गच्छनी बृहत् शाखामां.) जिनभद्रमुरि. ते सूक्ष्म अक्षरे मेरुसुंदर पाठक. ? हर्ष-२ प्रिय पाठक. १ चारित्र-२ उदय वाचक. वीरकलश. 1 सूरचंद्रवाचक पद्मबल्लभगणि.
(१६) कोइ ठेकाणे आ ग्रंथ जोवामां आव्यो नथी. तेथी तेनी वह नकलो यइ होय एम लागत नधी. विक्रम संवत् १९६३ ना वर्षमा हुं विहार करतो करतो वडोदरा नजीकना छाणी गामे गयो हतो. त्यां मुश्रावक वैद्यराज मगनलालभाइ चुनीलाल वडोदरावाळा मारी पासे आल्या हता. तेमनी नजरे ए ग्रंथ पडतां ज तेमनामां जानभक्ति उत्पन्न थवानी साथे ग्रंथनी काव्यरचना साधारण अने क्वचित् दोपित पण छतां तेमांना दृष्टांतो वगेरे आधुनिक केळवणी पामेला लोकोने उपकारक थाय तेवां लागवाथी अति प्रसन्नता पण थइ हती. जो आ ग्रंथ भापांतर सहित छपाइ बहार पडतां तेनी वाणी रसिक अने भव्यात्माओने उपकार थाय तो मारी ज्ञानभक्ति सफल थाय एवा सरळ भावथी तनमनथी तेमणे खरेखरी महेनत करी मुद्रणार्थे स्वहस्ते तेनी नकल उतारी लीधी अने ते एक ज ग्रंथना आधारे संशोधी तेनो आशय लेइने रसत्यागरूप बाह्य अने अभ्यंतर तपना प्रभावे गूजराती भाषामा अनुवाद पण तैयार को. मारी इच्छानुसार ते बन्ने भावनगरस्थ श्रीजैनआत्मानंद सभाने प्रसिद्ध करवा माटे अर्पण कयो जे प्रसिद्ध थयेला जोइ मने अत्यानंद थायछे. थोडां वर्ष उपर नेकनामदार महाराजा श्रीमंत सयाजीराव गायकवाडनी आज्ञानुसार ते महाशय तरफथी कुमारपालप्रबंधनुं गूजराती भाषांतर थयुं हतुं. ते ग्रंथ जैन तेमज अन्य जनोने लाभकारी थयेलो छ तेवीज रीते आ ग्रंथ पण विश्वने लाभ कारी थाओ ! श्रीमङ्गलमस्तु ! विहार स्थल-वडोदरा, मार्गशीर्ष बदि१० गुरुवार. मुनि कांतिविजय.
(१७) अनुक्रमणिका. १ २ १ २ ३ २ ४-६ ८ ३ १ ९ १-९ ur विषय. अधिकार. श्लोक. भाषांतरपृष्ठ, मंगल तथा वस्तुनिर्देश. आत्मानुं लक्षण. कर्मोनुं लक्षण. जीव अनंत ने तेमना पृथिव्यादि भेद. १ जीव करतां कर्म अनंत गुणां इत्यादि. १ जीव अने कर्मनो अनादि संबंध. जीवनुं कर्मथी मुक्त थ. जीवनुं शुभाशुभ कर्मने ग्रहण करवू. २ जीवतुं ज्ञानविना पण कर्मने ग्रहण करई २ ९-११ जीवनुं इंद्रियो तथा हस्तादि विना कर्मने ग्रहण करवं. ३ १-२८ ७-१० जीवने लागेलां कर्मोनुं नहि देखाव. ३ २९-३३ १० जीवकर्मनो आधाराधेय भाव. ४ १-१० ११ सिद्धोनु कर्मने नहि ग्रहण कर. १-९ १२ सिद्धोने इंद्रियादि विना अनंत सुख. ५ १०-१७ १२-१३ सिद्धोनुं कर्म ग्रहण करवाना स्वभावने छोडी देवू. ६ १-११ १४-१५ मुक्तिमार्गनुं सदा वहेवू छतां संसारनु १-१२ १६ परब्रह्मनुं स्वरुप १-७ १७ परब्रह्मथकी सृष्टिनी रचना अने तेमा ज प्रलयतुं नहि घटवू. ८ ८-३७ १७-२० ५ भव्यशून्य नहि थ_. ८ २०-२१ २१-२२ २२-२३ १ २४ २४ ( १८ ) इश्वरनी मायाथी जगत्नी रचनानुं नहि घटवू. ८ ३८-४७ स्वतः इश्वरथकी जीवोना सृष्टिसंहारनुं नहि घटवू. ८४८-६१ जीवने कर्मथी सुखदुःख वगेरे थवा छतां परमेश्वरमां का तरीके आरोप. ८ ६२-६९ ब्रह्मनुं स्वरुप जगत्तुं कालादि पंचसमवायथी उत्पन्न थर्बु अने प्रलय थवो. २ ब्रह्मनुं ब्रह्ममां लीन थर्बु अने ज्योतिनुं ज्योतिमां मळी जg. ९ ४-७ ब्रह्म-सिद्धने संकडाश नहि पडवी. ८-११ निगोदिया जीवोर्नु अनंत काल निगोदमां ज दुःखी रहेg वगेरे. १० १० १-१३ निगोद जीवोनुं नहि देखावई. १०१४-२० निगोदादि जीवोनुं आहार करता छतां भारे न थबु. १० २१-२४ निगोद जीवोनुं अनंत काळ दुःखी रहे तेवां कर्मने वांधवू. १० २५-३७ निगोद जीवोनु मन विना पण कर्मने वांधवू. १० ३८-४१ सर्व विश्व निगोदना जीवोथो परिपूर्ण छतां तेमां वीजा द्रव्यो समावळू अने अवकाशनुं रहे. ११ १--८ २४-२५ २५ ९ २६ २८ २८-२९ २२ ३० -- ३१ ३१-३२ ३२-३४ ३४-३५ ( १९) जीवने सुख दुःख आपनार तरीके कर्म विना बीजार्नुन होवू. भाग्य स्वभाव वगेरे नामोथी कर्मन ज प्रतिपादन. १२ १-५ कोइनी पण प्रेरणा विना जीवने स्वस्वरूप योग्य फळ पमाडवानो कर्मनो स्वभाव. जगतनुं स्वरूप. १२ ६-११ कर्मो जड छतां द्रव्यक्षेत्रकाळभावनी अनिवार्य शक्तिथी प्रेराइ तेमनुं प्रकट थ. १२ १२-४० कर्मने उदयमा आववाना भांगा-प्रकार.१२ ४१-५१ कर्मनी भुक्त, भोग्य अने भुज्यमान अवस्था. १२ ५२-६० मात्र इंदिय प्रत्यक्षने मानवामा दोष. १३ १-२५ परोक्षने पण मानवानी जरुर. १४ १-१९ चेष्टाधी पण न देखाय ते मानवाबाबत.१४ १९-३३ नहि देखाता स्वर्गादि मानवा घाबत. १५ १-१२ स्वर्गमोक्षादिनांसाधन. सिद्धना गुणोने यथाशक्ति सेववाथी सिद्धिनुं थq. १६ १-१९ गृहस्योए द्रव्यधर्म सेववानी अने व्यवहार साचववानी जरुर. १६ २०-३७ परमेश्वरनी प्रतिमाना पूजनधी पुण्यनो संभव. १७ १-२३ नीरागी अने निःस्पृहीनी सेवाथी परमार्थनी सिद्धि. १७ २४-२५ ३५-३६ ३७-३९ ४०-४१ ४२-४३ ४४-४५ ४६-४७ आत्मज्ञान परम धर्म. ४७-४९ ५०-५२ ५२ (२०) ५२ ५३-५४ ५४ ५५-५६ प्रतिमा अर्जीव छतां पुण्यनी सिद्धि. १७ २६-२८ प्रमाणिक पंचे स्थापली वस्तुनी विशेष मान्यता. १७ २९-३७ परमेश्वर निराकार छतां तेनी मूर्ति केवी रीते थाय ? १७ ३८-४१ निराकारनी पण स्थापना अने तेनी पूजाथी लाभ. १८ १-१९ प्रतिमा पूजानुं फल प्रायः तृत अहीं नहि मळवा, कारण. १९ १-२० परमेश्वरना नामस्मरणनी पग जरुर. १९ २१-२९ आत्मज्ञानथी ज-केवल राजयोगथी मुक्तिनुं थq. ए विषयमां वैष्णवादि सर्वना कथननी एकवाक्यतानी घटना.२० १-२२ मुक्तिनो सर्व दर्शनने अनुसरतो मार्ग. २० २३--३५ सिद्धमा निष्क्रियता. २० ३६-३९ मनोनिरोध-योगना मार्गमा रमण करवानो उपदेश. २० ३९ ५७-५९ ५९-६० ६१-६३ ६४-६६ ६६ ६६ - । *उपर जणावेला सर्व विषयोर्नु अ ग्रंथमा प्रश्नोत्तररूपे लोक- प्रसिद्ध दृष्टांतो आपीने निरूपण करवामां आव्युंछे.
जैनतत्त्वसार । . , । है -- श्रीगुरुभ्यो नमः संशुद्धसिद्धान्तमधीशमिद्धं श्रीवर्धमानं प्रणिपत्य सत्यम् । कर्मात्मपृच्छोत्तरदानपूर्व किञ्चिद्विचारं स्वविदे समूह॥ १॥ आत्मायमार्याः किल कीदृशोऽस्ति नित्यो विभुश्चेतनवानरूपी। १ निर्दोषम् । २ अतिशयैर्दीप्तं । ३ स्वज्ञानाय । ४ विचारया- मि । ५ यद्यप्यात्मा द्रव्यास्तिकनयान्नित्यः पर्यायास्तिकनयादनित्यो देवाद्यन्यतरव्यपदेशलाभात् । परमिह तु सकर्माकर्मकरूपसर्वजीवद्रव्य- ब्रहणोपयोगाग्नित्यत्वेन ग्रहणं । ६ व्यापकः केवकिसमुद्घातादौ सर्व- कोकाकाशव्यापकत्वात् अन्यथा तु खकायमात्रव्याप्तत्वादपि विभुः । चेतनापि द्वेधा सावरणनिरावरणभेदात् । सावरणशानं ययासम्भवं केवलादर्वागन्यत्सर्व । केवलज्ञानं हि निरावरणं । इह हि चेतनामात्र- अहणात्सर्वजीवसम्बन्धिज्ञानं गृह्यते तेन सर्वमपि जीवद्रव्यं चेतनवदिति चेतनावान् जीव उच्यते । ८ स्पं सततमस्यास्तीति रूपी सोऽपि पदकधर्मा पदार्थः । न रूपी अरूपी अपुद्गरधर्मा जीवः । यपि रोजसकार्मणशरीरसङ्गतो जीवः सातिशयज्ञानवां रूपितया प्रत्यक्ष- स्तयापि चर्मचक्षुषां निरतिशयशानवतामर्मत्यागभाशयास्पीत्युभ्यते।
( २ ) तथा च कर्माणि तु कीदृशानि जडानि रूपीणि चयाचयीनि ॥ २ ॥ जीवाः पृथिव्यादिमसूक्ष्मवृद्ध- निगोदभिन्ना हि भवन्यनन्ताः । नानाविधावाप्तसजातियोनि- भिन्नाः समस्ताः किल केवलीक्ष्याः॥ ३ ।। कर्माणि तेभ्यो यदनन्तकानि समग्रलोकाम्बरसंस्थितानि । घनं किमङ्गयेकतरप्रदेशे ऽप्यनन्तसङ्ख्यानि शुभाशुभानि ।। ४ ।। अनन्तसङ्ख्याः किल कर्मवंगणा जीवप्रदेशे परिकल्प्य ऐकके । शुभाशुभाः केवलदृष्टिदृष्टा मुक्ता अमूभ्यः खलु ते हि सिद्धाः॥ ५ ॥ पुरणगलनस्वभावानि । १० जीवाः कथम्भूताः । पृथिवी आदि- मादिर्येषां ते पृथिव्यादिमाः षट्कायिकास्ते च ते सूक्ष्माश्च वृद्धाश्च ते ' तथा । विशेषणविशेष्यभावस्य विवक्षानिवन्धनत्वात् सूक्ष्मदृद्धशब्दयो- विशेष्यतयोपादानेन परनिपातो ऽतः पृथिव्यादयो द्विधा मूक्ष्मा वाद- राश्च । निगोदा हि निगोदसञ्ज्ञावंतस्तेऽपि सूक्ष्मा वादराश्च । तैर्भे- दैभिन्ना ये ते तथा । यद्वात्र सूक्ष्मद्धशब्दौ पृथिव्यादिमनिगोदशब्द- योरन्तरस्थिती डमरुकमणिवत् पृथिव्यादिषु निगोदेपु योज्यौ । ११ एकस्य जीवस्यासयाताः तेषामेकस्मिन्नपि मनोबुद्धद्या परिकरप्ये (३) अतस्तु कर्माणि समग्रलोका- काशश्रितानीह निरन्तराणि । तेनैव जीवा हि भवन्ति कर्मा- वृता वसूनीव मृदाविलानि ॥ ६ ॥ कथं विभो कर्मण आत्मनश्च योगोऽयमेषो ऽजनि भिन्नजात्योः । अनादिसंसिद्ध इहोच्यते यो हेमाश्मनोर्वारणिचित्रभान्वोः ॥ ७ ॥ दुग्धाज्ययोर्वा युगपद्भवो ऽस्त्यय यथा पुनः पावकसूर्यकान्तयोः । सुधासुधीभृच्छिलयोः सहोत्थितः प्रदेोऽनन्तकर्मवर्गणाः सन्तीति । १२ वसनि स्वर्णानि रत्नानि वा । यथा सन्यादी स्वर्णानि रत्नानि वा समुत्पद्यमानानि मृदा मृत्तिकया सा व्यासानीवच्छन्नानीव समुत्पद्यन्ते तथा जीवा अपि संसारस्था क- मावृता एव भवन्तीति सम्बन्धः । १३ जीवानामरूपित्वात् कर्मणा कपित्तात् भिन्ना जातिः स्वभावः सत्ता वा ययोस्तो भिन्नजाती तयोः संयोगोऽनादिससिद्धः अनायुत्पन्न इत्यर्थः । १४ कयोरिव हेमाश्म- मोरेव स्वर्णपाषाणयोरिव सतेजस्कानस्तेजस्कयोरथवा हृतबद्धयोरथवा गुरुलचोरथवा स्निग्धास्निग्धयोरित्यादिभिः प्रकारैभिन्नजात्यारेन- अत्तरेषामपि पदार्थानां यथासम्भवं भिन्नजातित्वं स्वयमं । १५ प.
(४) कर्तुर्गुणानामथ कर्तृवादिनाम् ॥ ८॥ कर्मात्मनोरेवमनादिसिद्धो योगोऽस्त्ययं केवलिनः समूचुः । अस्यापि भेदो विदितस्तथाविधान सामग्र्ययोगात्कनकाश्मनोरिव ।। ९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवकर्मस्वभावोक्तिलेशः प्रथमोऽधिकारः ।। न्द्रकान्तयोः । १६ ये तु जगतः सकर्तृत्वमाहुस्तेषां कर्तृवादिनां पते पथा कर्तुर्गुणानां च सत्त्वादीनां मिथः सम्बन्धो ऽनादिससिदः । न दि निर्गुणः कर्ता जगत्करणे समर्थों भवितुमर्हति फनि:क्रियत्वा- निरञ्जनत्वात् सगुणत्वं न स्यात् तदभावे च कर्तुत्व न सम्भवतीति एवमपि न वक्तुं शक्यं यत्कत्ता साष्टकमाण प्रवृत्तः सगुणोऽन्यथा नि- गुणः एवमुच्यमाने सात क रनेकस्वभावत्वादानत्यत्वं तथा तु कनु स्भावः स्यात्, इदं तु कर्तृवादिनां न मत; तन्मते च कतार सगुणतं निर्गुणत्वं च यमापे वक्तव्य यथा निरञ्जन निक्रिय कत्तार सगुण- तमन्तळीनं तथात्मन्यपि कमसयोगः।१७ पूर्व हम पश्चात्पाषाणोऽथ- वा पूर्व पाषाणः पश्चात्सुवर्ण इत्यादेको भेदः क्वाप न वक्तुं शक्य योरपि समसमय एव लम्बन्धस्ततोऽययेषु वस्तुपु अनादिससिदो यथा सम्बन्धः तथा जीवकर्मणोराप अनादिसांसद्धः सम्बन्धः शत-मि- भजात्योरपि स्वयंभाव्यः ।
(५) द्वितीयोऽधिकारः '- तादृस्वभावानियतेभविष्यत्-- कालाच्छुभाशोभनमुक्तिहेतोः । जीवस्तु कर्माणि समाददीत शुभाशुभानीह पुरःस्थितानि ॥१॥ कर्माणि योगीन्द्र जडानि सन्ति तानि स्वयं नाश्रयितुं क्षमन्ते । आत्मा तु बुद्धः स्वयमेव जानन् कर्माण्यशस्तानि कथं हि लाति ॥ २ ॥ को नाम विद्वानशुभं हि वस्तु गृजाति मत्वा किल यः स्वतन्त्रः । १८ जीवकर्मणोरनादित्वादयमनादिसिद्धः संयोगः तथापि बुरा जानि कानिचित्कर्माणि कृपयात कानिचिन्नवानि गृह्णाति इति स. म्बन्धेनायातोऽयं द्वितीयः कर्मग्रहणाधिकार उच्यते । ताइक्स्वभागात इत्यादि । जीवः पुर:स्थितानि यथायोग प्राप्तानि शुभाशुभानि - माणि समाददीत गृहीयादिति तत्र हेतुत्रयमाह । ताहगिति जीवस्य कर्म ग्रहणस्वभावात् पुनश्च नियतेरवश्यंभावात् नियतिभगवती बलीय- सी इत्युक्तेः तादशात् भाविनः कालात् । चकाराकरणमत्र त्रयाणामप्ये- पां समुदितानामसद्भावादेकोभाव एवातः पारमादभेद एवेति नर. कारः । कोहशादस्मादापे हेतुत्रयादाऐ । शुभाशो० मुखदुःखभोगकार- पतः । अत एव नियतिस्वभावकालैः प्रैय यादृशानि कर्माणि पुरता ।
(६) सत्यं विजानन्नपि भांवितादृक्- कालादिनोदादशुभं हि लाति ॥ ३॥ तथा हि कश्चिद्धनवानपीह खादेद्भविष्यनियतिप्रणुनः । खलं विवोधन्नपि मोदकादि- स्वादिष्टवस्तूनि यतः स्वतन्त्रः ॥ ४ ॥ अनन्यमार्गश्च तथैव कश्चित् स्थानं निजेष्टं प्रयियासुराशु । प्रापितानि तादृशानि गृहाताति पारवश्यं जीवस्य जैनव्यज्यते । तया चोच्यते ताशा जायते बुद्धिव्यवसायश्च तादृशः । सहायास्तादृशा एव यादृशी भवितव्यता ॥ इदं हि शास्त्रं प्रायः पृच्छकशेवाभिप्रायमाश्रित्योक्तमस्ति । शैवा हि मैनानिति वदन्ति । भा जैनाचायाः जीवोऽयं मुखषी सन् शुभाने कर्माणि जानन् गृह्णातु परमसौ दुःखद्वेषी सन् अशु- भानि कर्माणि कथं गृह्णाति । अतो ऽशुभानि कर्माणि ग्रहीतु- मनिच्छतो ऽस्य कश्चिदीश्वरादिरशुभकांग्रहणे प्रेरको वाच्यो यथा सर्व भवन्मतं समञ्जसं स्यादिाते पृच्छन्तं शैवजनं समधिगम्य जानतोऽपि जीवस्य प्रेरकादि विनैव शुभकमंग्रहणवदशुभकर्मग्रहणं वर्तते इति नि- गदन् जैनाचार्यः शैवाठिकं प्रत्युत्तरयति-सत्यं विजानन्नित्यारभ्या नवमकाव्यपूर्वाधिपर्यन्तग्रन्थेनेत्यादि स्वयं ज्ञयं । १९ कालो सहाय नियह पुव्वकयं पुरिस कारणे पंच । समवाए सम्मत्तं ए- गते होइ मिच्छत्तं ॥ भाविनः भविष्यतो ये तादृशाः मुखदुख हेतवः कालादयः च तेषां नोदः प्रेरणं तस्मात् । - -- - . (७) शुभाशुभान्स्थानभरान्विजानन विलवते स्वीयपदाप्तिनोदात् ॥ ५॥ तथा च चौराः परदारगा अपि : व्यापारिणो दर्शनिनो द्विजास्तथा । विदन्त एते हि तथाविधायतेः शुभाशुभं कर्म समाचरन्ति ॥ ६ ॥ भिक्षुस्तथा बन्दि ऋषिश्च भिक्षां स्निग्धां च सेक्षां परिबुध्य भुङ्क्ते । शूरस्तथा युद्धगतो ऽवगच्छन् शत्रूनशत्रूश्च निहन्ति रोवे ॥ ७ ॥ रोगी यथा वा निजरोगशान्ति-- मिच्छन्नपथ्यं ह्यपि सेवते ऽसौ । रोगाभि तत्ववशादपायं जानन्स्वयम्भाविनमात्मगामिनम् ॥ ८॥ एवं हि कर्माण्य«मान्विलाति २० स्वकीयस्थानकमाप्तिप्रेरणात् । २१ तथाविधशुभाशुभहेतु भविष्यकालात् । २२ वन्दी शब्दस्य इ कृत्यक् इति पाणिनीयसूत्रेण पक्षे कृतहस्वस्य पाठः । २३ ऋपिस्तु तत्ववित् योगविदिति । २४ निग्धामर्थात् स्वादिष्टां मृष्टां सरसामितियावत् । २५ रूक्षामुक्तविप- रीता स्वस्पिनरुचितां स्वप्रकृतितो भिन्नरूपामिति । २६ ज्ञात्वा । २७ रोधे गढरोधादिके । २८ पारवशात् । २९ कष्ट । ३० जीवः ।
(6.) शुभाशुभानि प्रविदन्नवश्यम् । जीवस्य कर्मग्रहणे स्वभावो ज्ञानं विनाप्यस्ति निदर्शनं यत् ।। ९ ।। यथैव लोके किल चुम्बको ऽप्ययं संयोजकैोजितमंजसा भृशम् । सारं तथा ऽसारमयो विचारित गृजाति येनाव्यवधानमात्मनः ॥ १० ॥ कालात्मभाव्यादिनियोजितान्यहो स्वभावशक्तेश्च शुभाशुभानि यत् । कर्माणि सामीप्यसमाश्रितान्यय-- मात्मापि गृजाति तथाविचारितम् ॥ ११ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे संरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवस्य शुभाशुभकर्मग्रहणोक्तिलेशो द्वितीयो ऽधिकारः ॥ ३१ ज्ञानं विनापि जैनाभिप्रायेण जीवस्य ग्रहणस्वभावोऽस्ति अब दृष्टान्तो यथा लोके किलेत्यादि । ३२ कोई कान्तविद्युत्सारादि । ३३ मुण्डादि । ३४ येन सारेण लोहेनाथवासारणलोहेन सहात्मनः स्क- स्याव्यवधान अन्तरं नास्ति ।
(९) तृतीयोऽधिकारः . स्वामिन्ननाकारतया हि जीवो निरिन्द्रियः केन च लाति कर्म । निरीक्ष्य पूर्व तत औत्मलेयं पौण्यादिना न्याँददते पुमांसः ॥ १॥ आत्मा तु नेहक्, घटते न चैतत् सत्यं, विनापीन्द्रियतो ऽप्यथात्मा । भाव्याश्रितं कर्म समाददीत शक्तेः स्वभावाच शृणु स्वरूपम् ॥ २॥ यथेन्द्रियाकारविवर्जितो ऽयं कर्ता शृणोत्येव निजाङ्गिजापम् । भक्तं निरीक्ष्याथ विलाति पूजा पाणिं विना चोद्धरतीह भक्तान् ॥ ३॥ पापं हरत्याशु कृतं स्वकैर्य- दनन्तशक्तेः सहजात्तथात्मा । ३५ आत्मना लेयं ग्राह्यं यद्वस्तु स्यात्तद्वस्तु पाण्यादिना नियत माददते इत्यर्थः। ३६ करादिना । ३७ गृह्णन्ति । ३८ भविष्यत्कालभो- गार्ह भवितव्यताश्रितं । ३९ अयमिति कर्तवादिलोकमसिद्ध कर्ता ।
r । 7 (१०) लोके यथा वा गुर्डको रसस्य सिद्धो निरीक्ष्येन्द्रियपाणिमुक्तः ॥ ४ ॥ दुग्धादिपायी त्रपुनीरशोपी स शब्दवेधी बलशुक्रदश्व । सूतोऽपि चैतत्कुरुते निरक्षो जीवस्तु शक्तो न करोति किं किम् ।। ५ ।। वनस्पतीनामपि वा यथाहति यन्नौलिकेादिषु दृश्यतेऽपि च । यहा धनं किं किल वस्तु सर्व सङ्ग्रह्य नीरं स्वयमातिं स्यात् ॥ ६ ॥ न चेति वाच्यं पयसोऽस्ति शक्ति- स्तद्भेदने यद्यभिचारितास्ति । न भेदनं मुद्गशिलासु तद्वत् धान्येऽम्भसः किं कटुकी न भेद्याः ॥७॥ सिद्धं तथेदं ग्रहणीयमेव वस्त्वत्र यस्यास्ति तदेव लाति । ४० गुटिका । ४१ पारदस्य । ४२ आहारः। ४३ वनस्पतीनामपि पाण्यादि विनवाहारग्रहणं दृश्यते तञ्च लागल्यादिषु गृहीतमपि समी- क्ष्यते तन्मूले जलसेचनात्तत्फले जलाधानं प्रत्यक्षतयोपादीयते ४४. करडूकणाः। + - 1 (११) किं चुम्बको लोहमथोज्झ्य धातू- नन्यांश्च गृह्णाति तथावभावात् ॥ ८॥ अप्येवमात्मा परपुद्वैलोत्करान विहाय गृह्णाति हि कर्मपुद्गलान् । यादृक्ष यादृक्ष भविष्यदायति तादृक्षसम्प्रेरणपारवश्यतः ॥ ९॥ सुप्तो यथा वा किल कश्चिदङ्गभृत् स्वप्मान प्रपश्यन् कुरुते सौंः क्रियाः। नोइंन्द्रियेणैव न तत्र किञ्चने- न्द्रियदयप्राणमहो प्रवर्तते ॥ १० ॥ जीवस्तथा कर्मभरं हि लाति स्वप्नो भ्रमोऽयं ननु महत्तमे तस्य फले च दृष्टे मा ब्रूहि यत्स्वप्नमयं स्मरत्यहो ॥ ११ ॥ यथा गृहीतं न हि कर्म से स्मरेत् न स्मयते प्रायश एव दृष्टः। ४५ कर्मणः सकाशात् भिन्नान पुद्गलसमूहान, विहाय कर्मपुग- छान् गृहाति। ४६ उत्तरकालः1-४७ सर्वाः। ४८ मनसा । ४९ युद्धी- न्द्रियक्रियेन्द्रियलक्षणेन्द्रियद्वयवलं विना मनो नास्तीति । बुद्धीन्द्रिया- णे स्पर्शनादिपञ्च । क्रियेन्द्रियाणि करपादादिपश्च । ५० स्वमस्य . ११ स्वमदर्शको नरः । ५२ कर्मग्राहको जीवः । मैवमाख्यः ।
(१२) स्वप्नस्तथा कर्मभरोऽपि चात्तः कश्चित्स्मरेत् स्वप्नमिमं यथेक्षितम् ॥ १२ ॥ कर्म स्मरेत् ज्ञान विशेपतस्तथा प्रधानपुंसेक्षित एव यवत् । स्वप्नो यथार्थः फलतीह नूनं तथैव कर्मात्तमिदं कृतार्थम् ॥ १३ ॥ स्यादङ्गिनः संशय एव नात्र व्यर्थीभवत्स्वप्नभरस्य जन्तोः । स्वप्नो यथा केवलिनस्तथास्ति कर्मग्रहस्तक्षणनाशतो यत् ॥ १४ ॥ तथा निजात्मन्यपि पश्यतोऽत्र सम्मील्य चेतः परिकल्प्य सुस्थम् । उत्पत्तिकालादवसानसीमा- मात्मा सृजेत्कार्मणतैजसाभ्याम् ॥ १५ ॥ गर्भस्थितः शुक्ररजोन्तरागतो यथोचिताहारविधानतो द्रुतम् । धातूंश्च सर्वानपि सर्वथा स्वय- मात्मा विधत्तेत्र विनाक्षवीर्यतः ॥ १६॥ ५३ गृहीतः।५४ यथा वा चौरादिकः कश्चिदपराधी वन्धन प्राप्तो निजा.' चरितचौर्यादि स्मरति ज्ञानादेव साधुरपि पूजां प्राप्तः स्वशुभाचारं स्म- रति ज्ञानात् ॥५५शरीराभ्यां । ५६वीर्यरक्तमध्या५७इन्द्रियवलादिनापि। H A . (१३) गर्भात्कृते जन्मनि सर्वदैव गृह्णन् किलाहारमथोपलब्धम् । ततस्ततस्तत्परिणामतः स्वयं धात्वादि संपाय करोति पुष्टिम् ॥ १७ ॥ तथाति रोमभिरादधद्यकः खलं परित्यज्य रसान समाश्रयेत् ! पुनः पुनः प्रोज्झति तन्मलं बलात् दधज सात्विकतामसान गुणान् ।। १८ ॥ सज्ज्ञानविज्ञानकषायकामान हिताहिताचारविचारविद्याः। रोगान समाधीश्व दधान एव- मास्ते कंथ सक्रिय एष देहे ॥ १९ ॥ किं देहमध्येऽस्य कन्द्रियादिकं समस्ति येनैवं करोति तादृशम् ! विवेचनं प्राप्य च वस्तु तादृशं प्रॉप्सावधिर्याति गृहेश्वरो यथा ॥ २० ॥ यदीदृशोऽपौगलिकोऽप्यमूर्ती ५८ तस्मात्तस्मात्तस्याहारस्य विपाकवशाद इत्यर्थः। ५९ देहवाहिश्य- मानावयवरूपरोमगणराकृष्य । ६. राजस | ६१ पाणीन्द्रियादिना । ६२ पृथकरणं । ६३ आहारादि । ६४ पूर्णकालः । ६५ गोलस्वभावात् ।
(१४) 'निराकृतिः सक्रिय एष जीवः । देहस्य मध्ये स्थित एव सर्व- मङ्गं परिव्याप्य करोति कृत्यम् ॥ २१ ॥ . द्रव्याणि रूपीणिं गुरुणि तद्वत् सूक्ष्माणि वा लाति पुरान्तरामुमान् । कर्माणि तत् सूक्ष्मतमानि नो कथं गृहात्ययं तैजसकामणाङ्गतः ॥ २२ ॥ जीवः पुनारूपकरादिवर्जित ईदृग्वपूरूपि कथं प्रवर्तयेत् । आहारपानादिक इन्द्रियार्थके शुभाशुभारम्मककर्मणीह ॥ २३ ॥ चेदिन्द्रियैः पाणिमुखैरथाङ्गैः समाः क्रियाः स्युभविनं विनैव । तदा समस्ताः कुणपैरजन्तुकैः क्रियाः क्रियन्ते न कथं करेन्द्रियः ॥ २४ ॥ सिद्धं तथैतद्यदर्शस्तशस्तं ६६ अमूर्तः सन् सक्रिय इत्यचिन्त्यशक्तिरयं जीवः । ६६ किं किं कु. त्यं करोतीत्याह । गुरुणि द्रव्याणि आहारपानादीनि । ६८ सूक्ष्मा- णि रागद्वेषादीनि । ६९ देहमध्यजीवः । ७० हस्तादिकैः। ७. अवयवैः । ७२ भवोऽस्यास्तीति भवी जीवस्तं । ७३, मृतकैः । ७४ भन्नस्तं कवायुमत्सरनिन्दाद्रोहशोकमाहादिकं कर्म तथा मल्लोजाना ( १५ ) कर्मात्मनैव क्रियते न चाङ्गैः। अरूपिणा रूपि ततश्च कर्म सूक्ष्मं कथं नाम न गृह्यते तत् ॥ २५॥ ध्यानी पुनर्बाह्यगतेन्द्रियविना करोति कर्माणि यथेप्सितानि यत् । जिहां विना ध्यायति मानसं जपं शृणोति तं तं श्रवसी ऋते तदा ॥ २६ ॥ विना जलैः पुष्पफलैश्च दीपैः सद्भावपूजां सफलीकरोति । ध्यात्वाऽथ ब्रह्मापि च ब्रह्मवादी न ब्रह्मतामेष लभोदिनों खैः ॥ २७ ॥ जीवोऽयमेवं करणैः करादिभि- विनैव कर्माणि समाश्रयत्यलम् । अचिन्त्यशक्त्या नियतिस्वभाव- कालैश्व जात्या च कृतप्रणोदः ॥ २८ ॥ कर्माणि जीवकतरप्रदेशे ऽप्यनन्तसङ्ख्यानि भवन्ति चेत्तदा । कथं न दृश्यानि हि तानि पिण्डी- भूतानि दृष्टया निगदन्तु कोविदाः ॥ २९ ॥ दि वा कर्म, शस्तं च कर्म ज्ञानादिरसग्रहणध्यानादिसम्पादनगुण- ग्रहणभगवत्स्मरणाद्यनेकं । ७५ अङ्गैः कर्णादिकेन्द्रियरूपैः पाणिपादा- दिकैश्वावयवैरिति । ७६ जापादिकं आरम्भं । ७७ तस्मिन्जापसमये अ- न्तरात्मनैव श्रवसी कर्णादि विनैव शृणोत्ययमात्मा । ७८ एष ब्रसवादी ब्रह्मध्याता। ७९ इन्द्रियैः । ८० नथाविधनरजन्मादिना । ८१ प्रेरणः ।
तु (१६) सत्यं कृतिन् सूक्ष्मतमानि तानि पश्यन्ति नो चर्मदृशो हि माहंशाः । ज्ञानी तु सज्ज्ञानदृशो भृशोदया-- त्पश्येद्ययात्रैव निदर्शनं शृणु ॥ ३० ॥ पात्रे च वस्त्रादिपु गन्धपुद्गलाः सौग-ध्यदौर्गन्ध्यवतो हि वस्तुनः । ज्ञेया न ते तेन हि पिण्डभावं गता अपीक्ष्या नयनादिभिस्तु ॥ ३१ ॥ ज्ञानेन जानात्ययमेवमेतं कर्मोचयं जीवगतं केवली। तथा पुनः सिद्धरसान्निपीतं स्वर्णादि नो तत्र दृशाभिदृश्यते ॥ ३२॥ यदा तु कश्चिद्रससिद्धयोगी कर्षेद्यदैतन्ननु तस्य सत्ता। एवं हि कर्माण्यपि जीवगानि ज्ञानी विजानाति न चापरो त्र ॥ ३३ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे अमूर्तस्याप्यात्मनो मूर्तकर्मग्रहणतत्पिण्डादर्शन- निरूपणोक्तिलेशस्तृतीयो ऽधिकारः॥ ८२ दृष्टेः । ८३ यदि सुगन्धदुर्गन्धपुद्गलाः पुद्गलात्मके पात्रादिके वस्तुनि स्थिता न दृश्यास्तर्हि अपुद्गलात्मके आत्म- नि अतिसूक्ष्माः कर्मपुशलाः कथं दृश्याः इत्यर्थः । ८४ अयं प्रसि- ध्या सर्वविज्ञातः केवलो। . - -- (१७) अथ चतुर्थों अधिकारः १८७ कर्माणि मूर्त्तान्य(मानमूर्तः साय॑नाकृत्यभियुक्तिरेषा। न्याय्या कथं येन हि वस्तु भिन्न नारिकाधेयकतां लभेत ॥१॥ आकर्ण्यतामुत्तरमस्य विज्ञाः कर्मस्वभावादथ जीवशक्तेः । गुणाश्रयो द्रव्यमिति प्रवादीत् संसारिजीवस्य गुणस्तु कर्म ॥२॥ यहा हि ये केचन विश्वमेतत् सकर्तृकं प्राहुरहो समस्तम् । कल्पान्तकाले महति प्रवृत्ते भाव्येव लीनं खलु विष्णुनानि ॥ ३॥ ८५ जीवः । ८६ साकारनिराकार । ८७ मूर्त्तामूर्त्तत्वभेदेन भिन्नमपरजातीयं । ८८ ततोऽमूर्तीरूपाधा पाधारआत्मा मूर्तानां रूपिणां क- मणां कथमाधेयभावं धार्यतां प्रामोतीति पृच्छकाशयः । ८९ प्रसिद्धो वादः प्रकृष्टो वा वादः प्रवादः बहुतरतार्किकजनोक्तिस्तस्मात् यथा हि सिद्धात्मनः सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्राणि गुणाः सिद्धस्यापि जीव- द्रव्यत्वात् तथा संसारिजीवस्य सकर्मणः कर्म गुणः स्यात् जीवद्रव्यत्वात् । ९० महाप्रलये।९१ भावि भविष्यति । ९२ लीनं स्थायि । ९३ कर्तरि।
( १८) तदा यथा भूतगणा गुणाश्च स्थास्यन्ति लीना ननु कर्तृनाम्नि । यहा नभोऽमूर्तमिदं गुरोलघो- मूर्तस्य चौमूर्तिमतो निरन्तरम् ॥ ४ ॥ अर्थस्य सर्वस्य यथा विचक्षणा आधारमाख्यन्नविनश्वरं महत् । कथं तथात्मैप न रूपवानपि रूपीणि सर्वाणि वहत्यनारतम् ॥ ५ ॥ मिथ्यात्वदृष्टिभ्रमकर्ममत्सराः कपायकन्दर्पकला गुणास्यः । क्रियाः समया विषया अनेकथा किं किं न धत्तेऽत्र वपुर्गतोऽप्ययम् ॥ ६॥ मावोच एतद्धि शरीरजा गुणा अमी यतोऽस्मिन् गतपंचके धने । दृश्यन्त एते न हि केचनाश्रिता- ९४ विष्णुनाम्नि ब्रह्मनान्नि वा । ९५ गुरोगरिष्टस्य धराधरकार- स्कराम्भोधिरूपरूपिद्रव्यस्य । ९६ लषिष्टस्य घनवाततनुवातपरमाणुन सरेण्वकंतूलादिरूपापिसूक्ष्मद्रव्यस्य । ९७ मूर्तस्य सर्वरूपिद्रव्यस्य । ९८ अमूर्तस्य सिद्धधर्माधर्मास्तिकायादेः । ९९ द्रव्यस्य । १०० सर्वस्य द्रव्यस्य सर्वस्य धर्माधर्मजीवपुद्गलास्तिकायलक्षणस्य । १ द्रव्याणि २ वस्तूनि । ३ पुरुषस्त्रीसम्बन्धिसर्वकलामीलने १३६ कला भवन्ति । ४ सत्वादयः। ५ आत्मा । ६ शरीरे । ७ गुणाः ।
( १९ ) स्ततो वपुर्गा न गुणास्तु जीवगाः ॥ ७ ॥ संदृश्यमानं पुनरीदृशं वपु- रदृश्य एवैष भवी दधाति चेत् । अरूपिरूपिढयसङ्गमो ह्यसौ विचार्यमाणः कुरुते न कौतुकम् ॥ ८॥ कपरहिङ्ग्यादिकसुष्टुदुष्टु- वस्तूत्थगन्धा गगनं श्रिता यथा । तिष्ठन्ति यावस्थिति तबदेव भोः कर्माणि जीवं परिवृत्य सन्ति ।। ९ ।। इत्यादिभिष्टनिदर्शनैस्तथा- गुणात्मकैः कर्मभिरेष आत्मकः । आश्रीयते निर्गुणकोऽपि निश्चित- आत्मा ततः कर्मचितो भैवी भवेत् ।। १०.॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे मूर्त्तमूर्तयोः कर्मात्मनोराधाराधेयभावसम्बन्धोक्ति- लेशश्चतुर्थोऽधिकारः॥ ८ अरूपी जीवः रूपीणि देहतदाश्रिताङ्गकर्मक्रियादीनि शो- पपोषस्निग्धरुक्षादिदेहधर्मा वा तेषां यवयं यमलं तम्य सङ्गमः सम्बन्धः । ९ यावत्कालं यस्य यादृशी स्थितिवर्तनं स्थिति- कालमित्यर्थः । १० आश्रित्य । ११ दृष्टान्तः । १२ स्वरूपैः। १३ युक्तः । १४ कर्मयुक्तो भवी संसारी भवेत् कर्गमुक्तस्तु तव्यतिरिक्तः सिद्धो भवेदिति व्यतिरेकद्वारेण पूरणीयं । ૧૨ ( २० ) पञ्चमोऽधिकारः चेदाश्रयाश्रेयकभाव एवं सिद्धोऽस्ति कर्मात्मकयोवश्यम् । जीवास्तु सिद्धा अपि सन्त्यनन्त- चतुष्टयेद्धाः परमेष्ठिसञ्ज्ञाः ॥ १॥ पृच्छामि पूज्याः खलु तर्हि सिद्धा- त्मानो न कर्माणि समाददन्ते । कथं तदेषामपि सौख्यसत्त्वा- लातां मुकर्माणि निषेधकः कः ॥ २ ॥ सत्यं यतस्तैजैसकार्मणाख्य- शरीरयोगस्य विनाशभावः । ' १५ आधाराधेयभावः । १६ अनन्तज्ञानानन्तदर्शनानन्तसुखा- नन्तवीर्यलक्षणानन्तचतुष्टयेनेद्धाः दीप्ताः प्रसिद्धा वा । १७ परमे पदे- तिष्ठन्तीति परमेष्ठिनः सैव सञ्ज्ञा येषां ते तथा । १८ समाददन्ते समाङ्पूर्वो ददिरयं भौवादिकः गृह्णन्तीति । १९ तत्तस्मात्कारणात एषां सिद्धजीवानामपि कर्माणि गृह्णतास् । २० गृह्णताम् । २१ तेन तैजसकार्मणलक्षणकर्मग्रहणयोग्यशरीराभावेन शोभनकर्मणां ग्रहणस्या योगादसम्बन्धादभावादित्यर्थः सिद्धात्मानो न कर्माणि लान्तीत्युत्त- रसूत्रेण सम्बन्धः एवं सर्वैरपि हेतुभिर्वाक्यपरिसमाप्तिः कर्त्तव्येति ।
૨૨ (२१) मुकर्मणां तेन गृहीत्ययोगा- ज्ज्योतिश्चिदानन्दभरैश्च तृप्त्याः ॥ ३ ॥ सुखासुखप्रापणहेतुकाल- प्रयोक्तभावादथ निष्क्रियत्वात् । यहाप्यनन्तानि सुखानि तेषां कर्माणि सान्तानि भवन्त्यमूनि ॥ ४ ॥ इतीव तत्सौख्यभरस्य कर्म हेतुर्भवन्नो यदतुल्यमानात् । इत्यादिकैर्हेतुभिरेव सिद्धा- त्मनो न कर्माणि हि लान्ति नित्याः ॥ ५ ॥ लोके यथा श्रुत्तॄषया विमुक्ता- मनः सुतृप्तस्य न तृप्तिकालम् । जितेन्द्रियस्याप्यथ योगिनोऽपि तुष्टस्य किञ्चिद्ग्रहणे न वाञ्छा ॥ ६ ॥ यहा न पात्रे परिमाति किञ्चित् पूर्णे तथा सिद्धिगता हि सिद्धाः। सदा चिदानंदसुधाप्रपूर्णा गृह्णन्ति नो किञ्चिदपीह कर्म ॥ ७ ॥ २२ सिद्धजीवानां । २३ तेषां सिद्धात्मनां यदनन्तं सौख्यं तद्भरस्य।
. (२२) तथा च सिद्धेषु मुखं यदस्ति तदेवकर्मयजं वदन्ति । तत्कर्म हेतुर्न हि सिद्धसौख्ये यत्कर्म सान्तं सुखमेप्वनन्तम् ॥ ८ ॥ यविश्ववृत्तान्तसमुत्थनृत्त- प्रेक्षाप्रभूतं सुखमाश्रितानाम् । सिद्धात्मनां नित्यमुखं प्रवर्तते यथा नृणामद्भुतनृत्यदर्शिनाम् ॥ ९ ॥ सिद्धेषु पूज्या न किल क्रियेन्द्रियं बुद्धीन्द्रियं नो न च किञ्चनाङ्गम् । अनन्तसौख्यं कथमाप्यते है- र्यज्ञानमेतेप तदेव सौख्यम् ।। १० ।। यथेह लोके किल कश्चिदङ्गी ज्वरादिवाधाविधुरैः कदाचित् । निद्रां प्रकुर्वनिति तज्जनैस्तु सुखं करोत्येष न बोधनीयः ।। ११ ।। इत्युच्यते तस्य न किञ्चि . २० . २४ तत् मुखं सातासातवेदनीयद्वयकर्मक्षयनाशभवं । *तस्मात्कार- णात् । २५ दर्शन । २६ पीडितः । २७ तस्य निद्राणनरस्य तदीयस्व- कबन्धुजनैः । २८ जागरणीयः । २९ निद्रावस्थायां । ३० इन्द्रियसुखं ।
- (२३) च्छ्रोतःसुखं नापि क्रिया निरीक्ष्यते । तथापि सुप्तस्य नरस्य सौख्यं वाच्यं यथा स्याद् भुवि तहदेव ॥ १२ ॥ जाग्रत्सु सिद्धेष सदैव सौख्यं विनेन्द्रियद्वैतसमुत्थभोगम् । यदा हि योगी निजकात्मवोधा- मृतं पिबन्नस्मि मुखीति मन्ता ॥ १३ ॥ तथा च कोऽपीह मुनिर्यथोक्तः सन्तुष्टिपुष्टो विजितेन्द्रियार्थः । अन्येन पुंसा परिपृच्छयते चेत् त्वं कीदृशो ऽसीति सुखी स जल्पेत् ॥ १४ ॥ तस्मिन् क्षणे तस्य न कोऽपि वस्तुनः . स्पर्शः सैतो नैव च भुक्तियुक्तिः । गन्धग्रहो नो न च दृक्ती तदा न पाणिपादादिभवा क्रियापि च ॥ १५ ॥ तथापि सन्तोषवताहमस्मि ३१ क्रिया करपादादिसपुता । ३२ ज्ञानवत्यु । ३३ क्रियेन्द्रिय- बुद्धीन्द्रिययुग्मोत्पन्नभोगं विनैव । ३४ ज्ञान । ३५ मुखी वा दुःखी वा च कीदृशोऽसीति पृष्ठे । ३६ उत्तमस्य । ३७ न च तदा सत उत्तमस्य वस्तुनः किञ्चिदर्शनं न च श्रवणमित्यर्थः ।
( २४ ) सुखीति भूयः प्रतिगद्यते ऽतः। तज्ज्ञानसौख्यं हि स एव वेत्ति न ज्ञानहीनो गदितं समर्थः ॥ १६ ॥ इत्थं हि सिद्धेषु विनेन्द्रियार्थ- स्तथा क्रियाभिः सुखमस्त्यनन्तम् । त एव तत्सौख्यभरं विदन्यपि ज्ञानी न शक्तो वदितुं यतोऽसमम् ॥ १७ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे सिद्धात्मनः कर्मानादानोक्तिलेशः पञ्चमो ऽधिकारः ॥ ३८ भृशं । ३९ बुद्धीन्द्रियक्रियेन्द्रियसमुत्पनगोचरैर्विना । ४० क्रियाभिः मनोवाकायजनिताभिविनाइत्यर्थः। ४१ ते एव सिद्धा एव ।
(२५) अथ षष्ठो अधिकार जीवस्य कर्मग्रहणे स्वभाव- स्तदा स मौलं सहजं विहाय । कैर्मग्रहाख्यं कथमेष सिद्धो भवेदिचारः पस्पिठ्यतां भोः ॥ १॥ कर्मात्मनोर्यद्यपि मौलसंङ्ग- स्तथापि सामय्यतथोपलम्भात् । कर्मग्रहं प्रोज्झ्य शिवं समेतः सिद्धो भवेदत्र निदर्शनं यत् ॥ २॥ सूते यथा चञ्चलतास्वभावो मौलस्तथाग्न्यस्थिरभावसज्ञः। यदा तु तहक्परिकर्मणा कृत- स्तदा स्थिरो वह्रिगतश्च तिछेत् ॥ ३॥ यथा पुनर्दाहकतागुणो ऽमा- वस्ति स्वभावो न तु मूलजातः । अस्यापि नाशोऽस्ति तथाप्रयोगात् ४२ कर्मग्रहणस्वरूपं । ४३ अनादिसम्वन्धः । ४४ तथा प्रकारसामग्रीमापणात् । ४५ गतः । ४६ तादृशभावानाभिर्विहितः । ४७ तवीर्योपघातकारिसामग्रीसम्बन्धात् ।
( २६ ) सन्तं सती नैव दहेकदापि ॥ ४ ॥ बद्धो यथाप्येप च मन्त्रयोगात् तथौषधीभिर्न दहेदिशन्तं । अनन्तममिं च चकोरकं तथा वह्निर्दहेन्नो विगतस्वभावः ॥ ५॥ तथाभ्रकं हेम च रत्नकम्बलं सिद्धं च सूतं न दहेद्धताशनः । तदा तु या दाहकता विभावसौ मौली ब्रजेक्वाथ निगद्यतामिति ॥ ६ ॥ यश्चुम्बकग्रावणि लोहग्राही स्वभाव आस्ते सहजः सको ऽस्ति । तस्मिन्मृते वेतरयोगयुक्ते पेतीथमतेष्वपि कर्मयोगः ॥७॥ वीजतथाङ्करभैवं दधाति मौलात्स्वभावादविकारि यावत् । तस्मिंस्तु दग्धे न किलाङ्कुरो व ४८ संन्त साधु सत्यवादिनं । ४९ सती शीलवतवतीं सीतादिकां । ५० अग्नौ । ५१ हादिपाठात् न पूर्वस्य दीर्घः । ५२ सहोत्पन्नः । ५३ मृते अग्निना भस्मीभूते ऽथवान्यौपधादिना तदर्पहारिणा संयुक्ते । ५४ यातीत्यर्थः । ५५ सिद्धेषु । ५६ धान्यादि । ५७ उत्पत्तिं । ५८ उत्पत्तिः।
(२७) एवं तु सिद्धेषु च कर्मबन्धः ॥ ८॥ वायोस्तथा चञ्चलतास्वभावो यो वर्तमानः सहजः समस्ति । खेलस्य मध्ये पवने निरुद्ध कथं प्रयात्येष चलस्वभावः॥ ९ ॥ आहारमुख्याः सहजाश्चतस्रः सञ्ज्ञा इमाः प्रोज्झ्य शुंकादयो ऽमी। सिद्धाः प्रसिद्धाः परब्रह्मरूपाः जातास्ततो ऽपैति निजस्वभावः ॥ १० ॥ इत्यादिदृष्टान्तभरैः स्वभावो मौलो यथा याति तथैव जन्तोः । कर्मग्रहो ऽयं सहजः प्रयाति सिद्धत्वमाप्तस्य किमत्र चित्रं ॥ ११ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे सुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे सिद्धात्मनः कर्मग्रहणनिराकरणोक्तिलेशः षष्टो ऽधिकारः॥ ५९ खलस्य दृप्त्यां । ६० शुकादयः शैवशासनमसिद्धाः।
(२८) अथ सप्तमोऽधिकारः प्रश्नस्तथैकः परिपृच्छयते ऽसको सिद्धान्समाश्रित्य निजोपलब्धये । सर्वज्ञवाक्यात्किल सुक्तिमार्गको वहन् सदास्ते करकस्य नालवत् ॥ १॥ नो पूर्यते मुक्तिरसौ कदापि संसार एपो ऽपि च भव्यशून्यः । परस्परपिवचोविलासै- नं सङ्गतिं मति वाक्यमेतत् ॥ २॥ न हि व्यलीकं भगदचो ऽस्त्यदः परं न चित्ते ऽल्पधियामभित्रजेत् । दृश्यो ऽस्ति दृष्टान्त इहैव लौकिको य" शृण्वतां श्रोतृनृणां मनः स्थिरं ॥३॥ सिद्धालयः स्यालवणोदसोदरः ६१ स्वकीयज्ञानार्थ । ६२ प्रशंसायां प्रसिद्धौवा स्वार्थे चा क प्रत्ययः । ६३ मागि गतौ भौवादिको गत्यर्थः गच्छति । ६४ आप्त । ६५ दृष्टान्तं । ६६ लवणोदः लवणसमुद्रः तस्य सोदर इव भ्राता इव यः सः लवणोदसोदरः सोदरशन्दो ऽत्र प्रस्तावातादृशार्थः ।
(२९ ) संसार एषो ऽस्ति नदीहंदोदरः । नदीप्रवाहाश्च यथा महोदधौ पतन्ति निर्गत्य नदीहदान्तरीत् ॥ ४ ॥ नदीइदा नैव भवन्ति रिक्ता न चाम्बुधिः कर्हिचिदस्ति पूर्णः । नदीप्रवाहो ऽपि निरंतरं य- वहत्यविच्छिन्नतयातिशीघ्रं ॥ ५ ॥ इत्थं हि भव्याः परियन्ति मुक्तौ नदीप्रवाहा इव सागरान्तः। संसार एष इदवन्न रिक्तः पयोधिवन्नैव भृतापि मुक्तिः ॥ ६॥ दृष्टान्तदा न्तिकयोरितीदं साम्यं समालोचयतां नराणां । भवेत्प्रतीतिः परमार्हताना- महढचस्येव न चापरत्र ॥ ७॥ अन्यो ऽपि दृष्टान्त इहोच्यते ऽय- ६७ नदीनां गङ्गादीनां इदाः पद्मदादयस्तेषामुदरं मध्यस्थजल प्रदेशस्तदिव यः सः तत्सदृशः संसारः अत्र लुप्तोत्प्रेक्षावाचि पद ज्ञेयं यथामिर्माणवकः । ६८ मध्यात् । ६९ अत्रुटिततया । ७० गच्छन्ति । ७१ परमजैनानां । ७२ मिथ्यावाक्यवति ।
(३०) माकर्णनीयो विदितप्रमाणैः। यथा हि कश्चित्प्रतिभान्वितः स- नार्जन्ममृत्यूद्भवमात्मशक्त्या ॥ ८॥ हिन्दकपदर्शनपारशीक- शास्त्राणि सर्वाणि पठस्त्रिलोक्याः । असङ्ख्यमायुर्निवहन्नपीह हृदस्य पूर्ण न भवेत्कदाचित् ॥ ९ ॥ शास्त्राक्षरैरप्यथ योजनैवं यथैव शास्त्राणि भँवस्तथा ऽयं । भवन्ति शास्त्राक्षरवादिमुक्ताः सुबुद्धिवक्षोवदियं हि सिद्धिः ॥ १० ॥ अश्रान्ततत्पाठवदेव मुक्ति- मार्गों वहन्नस्ति निरन्तरायः । शास्त्रेष्वधीतेषु न शास्त्रनाश- स्तथैव सिद्धेषु भवस्य नान्तः ॥ ११ ॥ दृष्टान्तदान्तिकभावनेयं ७३ अतिशयवती बुद्धिस्तया युक्तः । ७४ जन्म आरभ्य मरणं यावत् । ७५ यावन । ७६ संसारः । ७७ सिद्धाः। ७८ सुबुद्धिपुरुष- विधायमान पाठ इव । ७९ सर्वभव्यजीवेषु सिद्धिं गतेषु । ८० भव- स्यात्संसारस्थभन्यजीवस्य ।
(३१)
विज्ञैः स्वयं चेतसि चिन्तनीया ।
एवं ह्यनेके ऽभिनिषन्ति भूयो
दृष्टान्तसङ्घा अपरे ऽपि योज्याः।। १२ ।।
इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे भूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे
संसारशून्यतामोक्षाभरणतादृष्टान्तोक्तिलेशः
सप्तमो ऽधिकारः॥
.
अथ अष्टमो ऽधिकारः॥ स्वामिन्परब्रह्म किमुच्यते तत् लीनं जगद्यत्र भवेयुगान्ते । तदेव हेतुः पुनरेव सृष्टेः स्यादीदृशं केन गुणो न वाच्यम् ॥ १॥ निशम्यतामार्य मनीपिणामपि सिद्धान्तवेदान्तविचाखेदिनाम् । स्वरूपमेतस्य निवेदितुं यतो वाचः स्फुरन्तीह न चर्मचक्षुपाम् ॥ २ ॥ ये योगिनो" निर्मलदिव्यदृष्टय- श्चराचराचारविवेकचिन्तकाः । लब्धाष्टसिद्धिप्रथना हि ते ऽप्यहो विचारयन्तो न हि पारमियति ॥३॥ तथापि ये लोकविलोकनक्षमाः सर्वार्थयाथार्थ्यसमर्थनार्थनाः । ८१ अथ ब्रह्मवादी जैनं प्रति ब्रह्मस्वरूपं पृच्छति। ८२ पुनस्तदेव सृष्टेः सर्जनकार्यस्य कारणं स्यादित्युच्यते । ८३ ब्रह्मणः । ८४ योगाभ्यासकर्तारः। ८५ जङ्गमस्थावर । ८६ एतस्य ब्रह्मणः । ८७ चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकदर्शनसमर्थाः । ८८ सर्वे ये र्थाः पदार्थाः द्रव्यांणीति यावत् तेपां यत् याथाथ्यं सत्यता तस्य समर्थनं सम्पादनं तस्यार्थनं प्रार्थनं येभ्यस्ते ।
( ३३ ) सत्केवलज्ञानविशिष्टदृष्टयो नीरागिणो ऽन्योपकृतौ परायणाः॥ ४ ॥ ते त्वीदृशं ब्रह्म परं न्यवेदयन् निर्विक्रियं निष्क्रियमप्रतिक्रियम् । ज्योतिर्मयं चिन्मयमीश्वराभिध- मानन्दसान्द्रं जगतां निषेवितम् ॥ ५ ॥ निर्माय निर्मोहमहंकृतिच्युतं सम्यग्निराशंसमनीहितार्चनम् । महोदयं निर्गुणमप्रमेयकं पुनर्भवप्रोज्झितमक्षरं यतः॥ ६ ॥ विभुं प्रभावत्परमेष्ठ्यनन्तकं निर्मत्सरं रोधविरोधवर्जितम् । ध्यानप्रभावोत्थितभक्तनिवृति निरञ्जनानाकृति शाश्वतस्थिति ॥ ७॥ एवंविधं ब्रह्म तदेव तत्कथं हेतुर्भवेत्सृष्टिकुलालकर्मणि । प्रयोजको ब्रह्मण एव नास्ति य- स्वस्मिन्गतत्वात्सकलस्य वस्तुनः॥८॥ ८९ निःस्पृहं । ९० अवाञ्छितपूजनं । ९१ सत्वादिगुणत्रयर- हितं । ९२ व्यापकं ९३ अनाकारं । ९४ सर्जनरूपं यत्कुलालकर्म कुम्भकारक्रिया तत्र । ९५ ये तु परब्रह्म कई वदन्ति तेषां मते कुर्याद्यदीदं जगतां हि मर्जन तदेदृशं केन करोति विष्टपम् । जन्मात्ययव्याधिकपायकैतव- कन्दर्पदौर्गसभियाभिराकुलम् ॥ ९ ॥ परस्परद्रोहिविपक्षलवित दुःश्वापदव्यालसरीसृपालिकम् । साखेटिकमैनिकसौनिकैश्चित दुश्चोरजारादिविकारपीडितम् ॥ १० ॥ कस्तूरिकाचामरदन्तचर्मणे सारङ्गधेनुदिपचित्रकान्तकम् । दुर्मारिदुर्भिक्षकविरादिक दुर्जातिदुर्योनिकुकीटरितम् ॥ ११ ॥ अमेध्यदौर्गन्ध्यकलेवराङ्कितं दुष्कर्मनिर्मापणमैथुनाञ्चित समाश्रयद्धातुकृताङ्गिपुद्गलं सर्वाणि कालस्वभावनियत्यादीनि अपि ब्रह्मगतान्येव सन्ति तस्य ब्रह्मणः कालादिः कश्चिदन्यः पदार्थो नारित यः ब्रह्मप्रति सर्जनसहारे च प्रेरयति।९६यदीदयपि ब्रह्म निःक्रियनिरञ्जनायुक्तानेकाविशेषणविशिष्टं सृष्टि कुर्यादिति भवतां विधिरस्ति तहि भवतां ब्रह्म स्वस्वरूपाद्विप- रीतां सृष्टिं कथं करोतीत्युदाहरति समवतैः । ९७ - कारणेन । ९८ व्याघ्र । ९९ दुष्टगज । २०० वींछी । १ नाशकम् । २ शरीरं । - (३५) सनास्तिकं सर्वमुनीशनिन्दितम् ॥ १२ ॥ कियत्स्वकीयाह्वयबद्धवैरं कियत्वपूजाप्रवणाङ्गिजातम् । नानात्महिन्दूकतुरुष्कलोकं कियत्परब्रह्मनिरासहासम् ॥ १३ ॥ षड्दर्शनाचारविचारडम्बरं प्रचण्डपाषण्डघटाविडम्बनम् । सत्पुण्यपापोत्थितकर्मभोगदं स्वर्गापवर्गादिभवान्तरोदयम् ॥ १४ ॥ वितर्कसम्पर्ककुतर्ककर्कश नानाप्रकाराकृतिदेवतार्चनम्। वर्णाश्रमाचीर्णपृथक्पृथरावृर्ष ३ नास्तिका हि कर्तारं न मन्यन्ते तर्हि सृष्टिक स्तद् ज्ञानं नासीदद्यमी ममैव विलोपका भविष्यन्ति न चात्र पितापुत्रविचारो वाच्यः पिता तु इन्द्रियपरवशो ज्ञानी अनायतिजो यथातथा पुत्रकर्मणि प्रवर्ततां परब्रह्म तु निर्विकारं - सज्ञानं चेति स्वसृष्टिनिनवान् कथं नाम करोतीति अथ च तस्य रागद्वेषौ न स्तस्तहि सृष्टिसंहारो कथं करोतीति विचार्यमाणं विशीर्यते इति सम्यग्थ्येयम् । ४ यदि ब्रह्मणा सृष्टिः कृता तर्हि मुनीशा योगिनो ऽपि ब्रह्मणैव कृतास्तहि ते परब्रह्मचिन्त- काः सन्तः सकलं संसारस्वरूप परब्रह्मकृतं असारं ज्ञात्वा कथं निन्द- यन्तीति विचार्यम् । ५ ब्रह्म । ६ब्रह्म ।७ चत्वारः। ८ चत्वारः१९धर्म ।
. (६६) सद्रव्यनिद्रव्यनरादिभेदभृत् ॥ १५ ॥ सप्तभिः कुलकम् ॥ अनेन किं पल्लवितेन येन यद् दृश्यते तविपरीतमेव । कार्ये पुनः कारणजा गुणाः स्यु- विद्वांस एवं निगदन्ति तज्ज्ञाः ।। १६ ॥ यदैत्र दृश्यं किल वस्त्वनित्यं तद्ब्रह्मणो जातमिदं हि सृष्टौ । तयोगिनः केन विहाय शीघ्र जुगुप्स्यमेतदृणते विरागम् ॥ १७ ॥ यद् द्वेषरागादिविरूपमुज्झ्यं जगत्स्वरूपं वरयोगवद्भिः। तदेव सर्वं खलु ब्रह्मणैव स्वस्मिन्कथं धार्यमहो युगान्ते ॥ १८ ॥ तदा विवेको ऽस्ति न ब्रह्मरूपे ऽसौ वा शुकायेषु न योगवत्सु । कार्यं च धार्यं च यदादिपुंसो निन्धं च हेयं च तदन्यपुंसौम् ॥ १९ ॥ १० संसारे । ११ सर्व वस्तु । १२ सर्गकाले । १३ । वस्तु । १४ शुकादिभिः । १५ आदिपुरुषस्य पुराणपुरुषस्यार्थात्परह्मनामनि। १६ अकादीनां योगिनाम् ।
१८ (३७) तब्रह्मजा सृष्टिरथापि कल्प- स्तज्जो वदद्भिस्त्विति ब्रह्म मूढं । विज्ञाप्यते किं न च तैस्तथैषां वान्ताहृतेर्ब्रह्मणि किं न दोषः ॥ २० ॥ लोके तथैकादिकब्राह्मणादि- घाते ऽत्र हत्या महती निगद्या । तन्निनतो ब्रह्मण एव सृष्टिं सी कीदृशी स्याददया दयालोः ॥ २१ ॥ तज्जातसृष्टिं न हि तस्य हिंसा निहिंसतश्चेद्भवतीति चोद्यते । सम्पाद्य सम्पाद्य सुतान्स्वकीया- पितुनतस्तर्हि न को अपि-दोषः ।। २२।। लीलेयमस्यास्ति यदीति चेद्गी- निहिंसतस्य न चास्ति पापम् । एवं हि राज्ञो मृगयां गतस्य जीवान्नतः पातकमेव न स्यात् ।। २३ ।। १७ ब्रह्मवादिभिः । १८ परब्रह्मादिकवादिनां । १९ यत्तु सृष्टिकाले स्वस्मात्सर्व निष्काषितं तदा तु तत्सर्व वान्तमिव पुनश्च सहतिकाले सर्वस्यापि जगतः आत्मनि संलीनीकरणाद्भक्षणमिवेति तेन सृष्टिकता वान्ताहतिदोपो ऽपि न वितारितः। २८ हत्या ।
(३८) अथ स्वभावादथ कालतो वा सृष्टिं नतो नास्ति विभोरघोप्तिः । स्वभावकालौ यदि चेद् बलिष्ठौ ब्रह्माप्यशस्ते नुदतः क्षये ऽस्मिन् ।। २४ ॥ एतौ तदेवात्र च हेतुभूती किं ब्रह्मणा युक्त्यसहेन कार्यम् । तद्ब्रह्मणः सृष्टिविधि तथैव संहारकत्वं च वदन्ति ये तैः ॥ २५ ॥ न ब्रह्ममहिमा प्रकटीकृतः किं निर्दूषणे दूषणमादधे यत् । वन्ध्या ममाम्बेति समं निगद्यते यनिष्क्रियं ब्रह्म निगद्य कर्चिति ॥ २६ ॥ ये के ऽपि विज्ञानभृतो भवन्ति सर्वे च ते ब्रह्म विचिन्तयन्ति । ब्रह्मांशकास्ते" यदि को ऽस्ति भेदः २१ पापाप्तिः । २२ यदेव ब्रह्म निरञ्जननिःक्रियनिर्गुणनिस्पृ- हादिगुणविशिष्टमुक्त्वा तदेव ब्रह्म कर्तृसंहर्तृरागिद्वेषिसर्वसंसारप्रवर्तकम- च्यते इति निर्दूपणे ब्रह्मणि दूपणं स्थापितमिति तेषां वचो अस्मन्मनो न रञ्जयति किमुच्यते अथ च तैः परस्परविरोधेि 'वचो अङ्गीकृतं तदेवाह । २३ विशिष्टज्ञानवन्तो योगीश्वराः । २४ ते योगीश्वराः । - - ( ३९ कैस्मै विचारः क्रियते तदेभिः ॥ २७ ॥ अंशास्तदीया यदि जन्तवो ऽमी स्वयं स्वपाच हि तदेव नेर्ते । विनैव कष्टं यदि तस्य लब्ध्यै नीरागता निःस्पृहता निकामम् ॥ २८॥ निर्देषता निष्क्रियता च तद्र- ज्जितेन्द्रियत्वं च समानभावः। इत्यादि कार्य यदि तस्य प्रीति- रेष्वेव सिद्धं तदिहाक्रियत्वम् ॥ २९ ॥ चेद्वक्ष्यसि ब्रह्मगतः स्वभावो ऽयमीदृशः सक्रियनिष्क्रियादिः। कर्तुस्त्वनेकैश्च तदा स्वभावै- रनित्यतापीह भवेत्कदाचित् ॥ ३०॥ २५ किमर्थं यदि योगिनः स्वयं ब्रह्मांशकास्तहिं ब्रह्मांशानां अतःपरं लभ्यमवशिष्यते यद् ब्रह्म चिन्तयन्ति । २६ नेष्यति । २७ ब्रह्मणो लब्ध्यै प्रायै । २८ विधेयं । २९ ब्रह्मणः । ३० तत्तस्मात्कारणात् इह ब्रह्मणि। ३१ अप्रच्युतानुत्पन्नस्थिरेकलावं नित्यमित्यनेक स्वभावस्य नित्यस्य ब्रह्मणः सक्रियनिःक्रियतायनेकस्वभावेनानित्यत्वप्रसङ्गः । ३२ यदि ब्रह्मणः सृष्टौ संहारे च सक्रियतान्यत्रावस्थायां निःक्रियता स्या- दिति भिनस्वभावता ततोऽनेकस्वथावतापत्ति तदा नित्यस्वभावपरि- त्यागादनित्यस्वभावतापि स्यात् प्रजान्यु मुखदुःखहर्शनात् ब्रह्मणि रागद्वेषयोरपि द्वो भिन्नरवभावा रनहि यथा चर्गदृशा न दृश्यते (४०) द्वषो ऽपि रागो ऽपि दृशापि वीक्षा नित्यं तदेवास्ति यदेकैरूपम् । आकाशवद्याप्तिरियं हि यत्र वाक्येन पञ्चावयवेन कृप्तौ ॥ ३१ ॥ कर्तुः स्फुटा सक्रियता मनःस्था सृष्टौ युगान्ते च तदन्यभावे स्यानिष्क्रियत्वं च तथैव राग- द्वेषौ जनानां सुखदुःखदृष्ट्या ॥ ३२ ॥ यादृक्क्रिया तादृशसौख्यदुःखे चेदेवमूहो भतामपि स्यात् । कर्तुर्बलं किं किल तर्हि सिद्धे स्वपापपुण्ये सुखदुःखहेतू ॥ ३३ ॥ हे ब्रह्मवादिन् यदि जन्तवो ऽमी ब्रह्मांशकास्तहि समे समाः स्युः । ब्रह्मेति स्वभावः तस्यापि परावृत्त्या कदाचिन्नेत्रेणापि ब्रह्मणो दर्शनं भवेदनेकस्वभावत्वात् यदनेकस्वभावं तन्नित्यं न स्यात् । ३३ नित्यं तदेव यदेकस्वरूपं एकस्वभावमिति । न्यायस्तु एवं । ब्रह्म नित्यं । एकस्वभावत्वात् । यदेकस्वभावं तन्नित्यं यथाकाशं । तथा चेदं । तस्मा- तथेति पश्चावयत्रवाक्येन या नित्यवस्तुनो व्याप्तिरस्ति सा ब्रह्मणि सक्रियनिःक्रियरक्ताद्विष्टादिभिन्नभिन्नानेकस्वभावत्वेन स्यादित्यादि स्वयमूह्यम् । ३४ कृता । ३५ सृष्टिसंहाराभावे । ३६ ब्रह्मवादीति चेदुत्तरयति । ३७ ब्रह्मवादिनामपि । न मसत्ता -- ( ४१ ) तेंदंशसाम्याद बहुभेदभिन्ना- श्वेत्तहि कश्चिन्ननु तत्करो ऽन्यः ॥ ३४ ॥ चेब्रह्मभिन्ना भुवि जन्तवो ऽमी सुखस्य दुःखस्य च कर्तृ ब्रह्म । हेतोर्यतो दुःखसुखे विधत्ते ब्रह्मा स एवास्तु तैयोर्विधाता ॥ ३५ ॥ निरञ्जनं नित्यममूर्त्तमक्रिय सङ्गीर्य ब्रह्माथ पुनश्च कारकम् । संहारकं रागरुडादिपात्रके परस्परध्वंसि वचोस्त्यदस्ततः ॥३६ ॥ अतो विभिन्नं जगदेतदेत- ब्रह्मापि भिन्नं मुनिभिर्व्यचारि । अतस्तु संसारगता मुनीन्द्राः कुर्वन्ति मुक्त्यै परब्रह्मचिन्ताम् ॥ ३७ ॥ ये केपि मायामिह विष्णुमाश्रितां . . ३८ ब्रह्मांशानाम् । ३९ जीवाः । ४० सुखदुःखादिभेदकरोऽन्यः पदार्थः । ४१ पुण्यपापयोः। अद्वेष। ४२ ध्यानम् । ४३ ये केचन वैष्णवाः सन्ति ते च विष्णुनैव कृतं संग संहारं च वदन्ति यथा च पद्मपुराणे तत्वानुसारिमहादेवकृतभगवत्सहस्रनामपाठे प्रतिपादितम् । यतः सर्वा- णि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे । यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युग- क्षये ॥ इत्याधनेकशः पाठः पठन्तीति तानाश्रित्याह ये के ऽपीत्यादि ।
(४२) जगद्विधौ हेतुसुदीरयन्त्यथ । प्रष्टव्यमेषामिति किं हि मायां विष्णुः श्रितो विष्णुमथापि माया ॥ ३८॥ माया जडा संश्रयितुं स्वयं नो शक्ता तु विष्णुः परब्रमतुल्यः। जानन्स्वयं नाश्रयते हि मायां यत्पारतन्त्र्यादजडो जडं श्रयेत् ॥ ३९ ॥ अथैष विष्णुयुगपन्नुदेत्तां पृथक्पृथग्वा प्रतिजीवमीत । आये यदीमों तु नुदेत्रिलोकी तदैकसैपास्तु न भिन्नरूपा ॥ ४० ॥ तदैकरूप्याद्यदि ती पृथक्पृथग जीवान्प्रतीर्त्त भवेत्तदानीम् । अनन्त्यमस्या इयमप्यनेक- रूपा च जीवा अपि भिन्नरूपाः ।। ४१ ॥ नामैवमस्त्वत्र तथापि माया *श्रिता । ४४ परब्रह्माधिकारोक्तविशेषणविशिष्टत्वात् ब्रह्मतुल्यो वा विष्णुब्रह्मापरपयोयो वा विष्णुरिति । ४५ मायां । ४६ यदी सुखमयी तदा सुखमय्येव दुःखमयी दुःखमय्येव न च भिन्नरूपा । ४७ तस्या मायाया एकरूप्यं एकस्वभावता तस्मात् । ४८ मायां । ४९ ज़ी- वानामनेकत्वात् । ४८ -- दुःखकरः (४३) जडा सती किं चरितुं क्षमा स्यात् । कर्जुश्च शक्तेरथ सा समर्था तदैव कर्ता सुखदुःखयोऽस्तु ॥ ४२ ।। किं कर्तुरेतैरपराद्धमस्ति चेदीदृशीं तो प्रति जीवमीर्ते । निरीगसां प्राणभृतां य ई- ग्दुःखादि कर्ता स कथं हि कर्ता ॥ ४३ ।। ध्यायन्ति ये नेशमिमेऽस्य साँगसा- स्तेषामसौ प्रथेत्यहो। ये त्वीशमेनं प्रति सेवमाना- स्तेषामयं सातततिं विधत्ते ॥ ४४ ॥ द्वेषी च रागी च भवतां स कर्ता य ईदृशीमाचरति प्रतिक्रियाम् । नामैवमस्त्वस्तु परं य एनं निन्देन्न वन्देत गतिस्तु कास्य ॥ ४५ ॥ लोके त्रिधा स्याद्गतिरेकवस्तुनो यत्सेवकासेवकमध्यमात्मिकाः । ५० कर्तुम् । ५१ मायाम् । ५२ निरपराधानाम् । ५३ कर्तुः। ५४ सापराधाः । ५५ सेवकानाम् । ५६ प्रसिद्धिः। ५७ मध्यस्थ- नकारस्योभयत्रसम्बन्धो डमरुकमणिवत् ।
1 (४४) औद्योईयोश्चेद्गतिरस्तितर्हि मध्यस्थजन्तोरपि सास्तु काचित् ।। ४६ ॥ अस्यापि काचिनियता गतिः स्या- दस्यागतेस्तहि च कोऽस्ति कर्ता । तीति वाच्यं सुखदुःखमुख्यं यथा कृतं कर्म तथैव लभ्यम् ।। ४७ ।। इत्थं च ये केचन सङ्गिरन्ते क" स्वतो जीवगणान्प्रमृज्य । मंसारिभावं प्रणिदाय तेषां महाक्षये संहरते पुनस्तान् ॥ ४८॥ वाच्या अमी किं जगदीश्वरो ऽयं जीवान्सतः किं प्रकटीकरोति । किं वा नवानेवकरोति कर्ता चेदादिपक्षः शृणु तर्हि वार्ताम् ॥ ४९ ॥ इष्टे पदे चेत्परिरक्ष्य जीवान यः कार्यकाले प्रकटीकरोति । ५८ सेवकासेवकयोयोः । ५९ उदासरूपस्य गतिः । ६० यवना- चार्यादयः । ६१ प्रतिजानते प्रतिज्ञां कुर्वन्तीति यावत् । ६२ स्वकी- यादात्मनः सकाशात् । ६३ कृत्वा । ६४ दत्त्वा । ६५ ये इत्यं वदन्ति ते वाच्याः पृष्ठव्या इत्यर्थः । ६६ विद्यमानान् । ६७ जीवा- न् । ६८ स्ववाञ्छिते स्थाने ।
(१५) सो ऽस्मादृशः कर्मणि वस्तुरक्षी प्रस्तावनोप्राप्तिभयादिभीतः ॥ ५० ॥ अशक्तिरप्यस्य निवेदिता य- नो भिन्नभिन्नार्थकमेलवीर्यः । कर्तुस्त्वचिन्त्या किल शक्तिरस्ति तकि स लोभीति निगद्यते हो ॥ ५१ ।। कृत्वा नवानेव यदैव जन्तून् संसारिभावं प्रति लाभयेञ्चत् । मौलान्कथं मोचयितुं क्षमो न येन स्वतृप्तानितिकिं विडम्बयेत् ।। ५२ ।। कृतानपात्थ यदि संहरेत् पुनः को ऽयं विवेको जगदीशितुः सतः । बालो ऽपि यो वस्तु निजं प्रकृप्त धर्तुं क्षमस्तावदयं दधाति ।। ५३ ।। लीलेति चेत्तर्हि जनो ऽपि लीलों कुर्वन्न निन्द्यो भवति प्रवीणैः । तपोयमध्यानमुखैः स लभ्य- ६९ क्रियावसरे । ७० अवसरे या प्राप्तिस्तद्भयात् । ७१ पृ- थक्पृथग्जीवपदार्थमेलनवलः । ७२ प्रापयेत् । ७३ स्वकृनान् । ७४ रक्षति । ७५ स्वचित्ताभीष्टागम्यगमनादिक्रीडां विदधत् । ७६ स खुदाई नामा जगदीशः ।
(४६) श्वेत्तानि रुव्यै यदि सन्ति तस्मै ॥ ५४ ।। एतानि यस्मै रुचये भवन्ति स नेदृशीं जातु करोति लीलाम् । लोकेऽपि जीवादिकघातनोत्था लीला निषिद्धास्ति समैव तेन ॥ ५५ ॥ अन्यान्निषेधन्पुनरात्मना सृजं- स्तदा स को ऽतीव विनिन्दितः स्यात् । एवं त्वनालोचनकर्मकारं वयं न कर्तारमिमं वदामः ॥ ५६ ॥ यत्त्वढंचोन्यासभरैः स कर्ता पूतः स्वयं स्वीयजनान्पुनानः । ज्योतिर्मयाद्योत्थगुणै विशिष्टः सो ऽपि खकांशान्स्वरसादिमोहे ॥ ५७ ॥ संसारभावे विरचय्य सद्यो जीवत्वमेवं बहुदुःखपात्रं । नुदत्ययं चेन्नहि तर्हि कर्तृ- रंशा इमे प्राणभृतो ऽपरे यत् ॥ ५८ ॥ ७७ तपःप्रभृतीनि । ७८ जनानां दुःखदानरागद्वेषादिविधान- संहारादिकाम् । ७९ प्रागेव ब्रह्मलक्षणसदृशलक्षणः त्वदुक्तकर्ता । ८. स्वकीयात् कस्माचिल्लीलादिरसात् ।
(४७) कर्ता कथं सङ्कटपेटकोदरे दौर्गत्यदौस्थ्यादिमये भवे ऽस्मिन् । जानन्निजांशान्सहसैव नुद्यात् स्वकस्वरूपादिनिपात्य रम्यात् ॥ ५९॥ एषा तु लीलास्ति यदीश्वरस्य संसार एवैष ततस्तदिष्टं। तदा तु संसारिजनैस्तदीप्त्यै कष्टादि केनाथ विधेयमुग्रम् ॥ ६० ।। पूर्वापरानाश्रितवाक्यमेतत् प्रजल्पतां कापि न वाक्प्रतीतिः । ये सर्वसद्रूपगुणानदोषान् कर्तृवरांशानिति पातयन्ति ॥ ६१ ।। किंतर्हि वाच्यं शृणु किञ्चिदस्ति ज्योतिर्मयं चिन्मयमेकरूपम् । द्रष्टै प्रजानां सुखदुःखहेतुं ८१ पातयित्वा । ८२ परमेश्वरस्येष्टः । ८३ परमेश्वरयाप्य । ८४ सिद्धान्ती स्वेष्टं परब्रह्मपरमेष्ठिलक्षणमपरनामसिद्धाख्यं निरूप- यति । ८५ दर्शकम् । ८६ लोकानां सम्बन्धिनम् । ८७ पुण्यपापल- क्षणं प्रति पुण्यपापयोस्तस्य दर्शकत्वे तयोस्तत्तत्फलवत्त्वं स्यात् यथा साक्षिणि सति पुण्यपापयोः फलाफलोपलम्भः मुलभो भवति लोका अपि वदन्ति सर्व कृतं शुभाशुभं भगवान् वेत्तीति तात्पर्यार्थः ।
(४८) योगीश्वरध्येयतमस्वभावम् ॥ ६२ ॥ दौर्गत्यदुःखे सुगतिं सुखं च प्राप्नोति ताहक्कृतकर्मयोगात् । जीवो यदात्वेप समानभावं श्रयेत्तदा गच्छति ब्रह्मभूयम् ।। ६३ ।। तुष्टिर्जनानां परमेश्वरस्य चेत्सृष्टिसंहारकथाप्रवृत्त्या । स्फूर्तिप्रभावप्रतिपादनार्थ तदेति वाच्या स्तुतिरीश्वरस्य ॥ ६४ ॥ आस्तामयं श्रीपरमेष्ठिनामा तद्धयानवानेप जनो ऽभिनिष्यात् । कर्ता सुखस्यात्मनि संविधानात् संहारकश्चात्मतमोपहारात् ॥ ६५ ।। यथैवं लोके किल को ऽपिसूरः स्वाम्यात्तशस्त्रैरपि सर्वशत्रून् । सञ्जित्य तत्संहतिकृन्निजानें सुखस्य कृत्यापि भवेत्स कर्ता ॥ ६६ ।। यथा ऽत्र शस्त्रादिकवस्तुनेतुः स्थाने स्थितस्यापि न हि प्रयासः। . ८८ ब्रह्मत्वं । ८९ स्यात् । ९० स्वामिनः ।
( ४९ ) तथेश्वरस्यापि भवेन्न काचित् किया यतो निष्क्रियतापि सिद्धा ॥ ६७ ॥ शूरो ऽपि चैवं सति शस्त्रेभर्तु- महोपकारं किल मन्येत ऽसौ । अधीशभक्तो ऽपि तदीयनाम- ध्यानोत्थसौख्यस्तकमेव वक्ति ॥ ६८ ॥ एवं ह्यनके खलु सन्ति सन्तो दृष्टान्तसङ्घाः सुधिया समुह्याः । तथा सतीशो महिमापि विश्रुतो भक्तुश्च सर्गप्रतिसर्गकर्तृता ॥ ६९ ॥ इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे परब्रह्मविचारोक्तिलेशो अटमो ऽधिकारः॥ ९१ शस्त्रनायकस्य । ९२ तत्सौख्यकरं तमधीशमेव वक्ति तस्य सेवकत्वात् । ०३ सृष्टिसंहार ।
( ५० ) अथ नवमोऽधिकारः किं ब्रह्म सिद्धापरनामकीर्तितं ध्येयं मुनीनामपि शुद्धचेतसाम् । भवार्णवे यानवदेव योगिनो जानन्ति यन्मुक्तिगृहं यियासवः ॥ १ ॥ स्वामिन् यदीयं न हि सृष्टिरुत्थिता सकाशतो ब्रह्मण इत्यवाचि चेत् । इयं कुतः स्यादपयाति वा कुतो निगद्यतामद्य रहस्यमेतकद् ॥ २॥ त्रिकालविज्ञा इति योगिनो ये निरागिणस्ते ऽभिदधुर्विशिष्टाः । कालात्स्वभावानियतेश्चवीर्यतः सृष्टिक्षयौ स्तः समवायपञ्चकात् ॥ ३॥ ९४ अथ जिज्ञामुः पृच्छति ब्रह्मभूयमित्यत्र किं नाम ब्रह्मेत्युक्ते तज्जिज्ञासोराशयेन वदति सिद्धान्ती । ९५ यत् सिद्वापरनाम ब्रह्म भवार्णवे संसारसागरे योगिनः मुक्तिरूपं गृहं प्रति प्राप्तुकामाः प्रवहणवत् आमनन्ति. गृहप्रवेशेतु कर्तव्ये यथा प्रवहणं परित्यज्यते तथा मुक्ति गृहगमनावसरे सिद्धध्यानमपि संत्यज्यात्मध्यानं च समभावलक्षणमा- श्रित्य मुक्तिगृहं प्रविशन्तीति भावः । ९६ कालः स्वभावनियती, पूर्व- कृतं पुरुपकारणं पञ्च समवाये सम्यक्त्व,-मेकत्वे भवति मिथ्यात्वम्, इति जैनतत्वम् । - (५१) मुनीश्वरा ब्रह्मणि ब्रह्म लीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि संविशेदिति । कथं प्रवादो घटते महात्मना- मयं विना ब्रह्म पुराणवेदिनाम् ॥ ४॥ निशम्यतां ज्ञानमिदं वदन्ति ब्रह्मेति वा ज्योतिरथेति विज्ञाः । तदेकसिद्धस्य हि ब्रह्म यावत् क्षेत्रं श्रयेत्सर्वदिशास्खनन्तम् ॥ ५ ॥ तावद् द्वितीयस्य तृतीयकस्य सिद्धस्य ब्रह्माश्रयते तदेव । एवं ह्यन तामितसिद्धनानां ब्रह्माश्रयेत् क्षेत्रमहो तदाश्रितम् ॥ ६ ॥ तेनेति गीब्रह्मणि ब्रह्म णीयते ज्योतिस्तथा ज्योतिषि सम्मिलत्यथ । अयं प्रवादो मुनिभिः पुरातनैः ९७ पुरातनतत्वविदाम् । ९८ ब्रह्मशद्धेन ज्ञानमुक्तमनेकार्थे, तदेव ज्ञान प्रकाशकत्वात् ज्योतिरिव ज्योतिरिति ज्योतिरपि लोका व्यवहरन्ति तत एकस्यापि परमज्ञानस्य ब्रह्म ज्योतिश्चेति नामद्वयं लोकाः श्रितास्ततो लोकाशयेनोच्यते ब्रह्मेति जान ज्यो- तिर्वेति । ९९ ज्ञानम् । ३०० अनन्ता अत एवामिता ये सिद्धा इति- नामानः । १ ज्ञान ज्योतिर्वा । २ सिद्धज्ञानाश्रितम् ।
(५२) समाश्रितो ब्रह्मयथार्थवेदिभिः ॥ ७॥ एवं सति प्राज्ञवराः कथं न तत् क्षेत्रस्य सायमथो भवेत्तथा । परस्परालिङ्गितब्रह्मणो ऽप्यहो सङ्कीर्णता केन भवेन्न तत्र ॥ ८॥ यथैव कस्यापि मनीषिणो हदि प्रभूतशास्त्राक्षरसङ्ग्रहे सति । सायमस्योरसि नैव जायते न चाक्षराणां परिपिण्डता भवेत् ॥९॥ एवं चिदाश्लिष्टदिवः समन्ततो न ब्रह्मभिर्ब्रह्मपरम्पराश्रितैः। सङ्कीर्णता ऽथो नभसा न ब्रह्मणा- मिह प्रवीणा इति संविदा जगुः ॥ १० ॥ इत्थं हि सिद्धैः परिपूरितं शिव- क्षेत्रं न सङ्कीर्णमहो भवेत्कदा । सिद्धास्तथा सिद्धपरम्पराश्रिताः सायबाधारहिता जयन्ति भोः ॥ ११ ।। इति जैनतत्वसारे जीवकर्मविचारे सरचन्द्रमनःस्थिरीकारे एकसिद्धक्षेत्रे ऽनेकसिद्धावस्थानामिधानोक्तिलेशो नवमो ऽधिकारः॥ ३ ब्रह्मशदार्थवादीभिः । ४ मिथोमिलितज्ञानस्य ज्योतिषो वा।
(५१) अथ दशमो ऽधिकारः 7 प्रश्नः पुनः पृच्छयत एष पूज्या निगोदजीवानधिकृत्य तद्वत् । निगोदजीवाश्च निगोद एव तिष्ठन्ति केनाशुभकर्मणा ते ॥ १ ॥ यत्ते हि जन्मात्ययमाचरन्तः कर्माणि कर्तुं न लभन्ति वेलाम् । तत्कर्मणा केन परेतदुःखा- नन्तव्यथां ते ऽनुभवन्ति दीनाः ॥ २ ॥ ये तेषु केचिद्यवहारराशि- मायान्ति ते स्युः क्रमतो विशिष्टाः । राशेः पुनर्ये व्यवहारनाम्नो निर्गत्य जीवा अभियान्ति ते ऽपि ॥ ३ ॥ निगोदजीवत्वमथो लभन्ते कथं व्यवस्था कुत आविरस्ति । निशम्यतां सम्यगयं विचारो विचारसञ्चारितचित्तवृत्ते ॥ ४ ॥ ५ मरणम् । ६ परेता नारकास्तेपां यानि दुःखानि तेभ्योऽप्यनन्ता न्यथा, येषां ते।
(५४ ) निगोदजीवेषु सदैव दुःख यदस्ति तत्तादृशजातिभावात् तथाविधक्षेत्रजनिप्रलम्भा- न्महार्तिदोर्कतथाप्रणोदात् ॥ ५ ॥ यथैव लोके लवणोदवारि क्षारं सदा दुःसहकर्मयोगात् । अनन्तकाले ऽपि भवेन्न पेयं यन्नैव वर्णान्तरमाश्रयेत ॥ ६ ॥ अनन्ततो ऽनन्ततरस्त्वनेहा बभूव वा.लवणोदनाम्नः । विनेदृशं कर्म न नाम वाच्यं तत्कुत्र दुष्कर्म कृतं जलेन ॥ ७ ॥ यत्रापि गङ्गादिमहानदीभवं जलं गतं तद्गतरूपि तद्रसं । निगोदकेषु व्यवहारराशितो जीवा गतास्ते ऽपि भवन्ति तत्समाः॥८॥ तहारि मेघस्य मुखं समाप्य पेयं भवेच्चाथ सुखीभवन्ति । एवं निगोदादपि निर्गता ये 9 उत्तरकालतादृक्झेरणात् । ८ दुष्कर्म । ९ लवणोदस्य वारि । - . (५५) संलभ्य जीवा व्यवहारराशिम् ॥ ९ ॥ यहागमज्ञस्य नरस्य कस्यचित् । हृदन्तरोचाटनमन्त्रवर्णाः । तिष्ठन्ति तैः किं कृतमत्र दुःकृतं यदीदृशं नाम निगद्यते जनैः ॥ १० ॥ तत्स्था हि वर्णा यदि के ऽपि शस्त- मन्त्रस्थितास्ते गदिताः प्रशस्ताः । सन्मन्त्रगा ये ऽपि च मन्त्रवर्णा- स्तेस्युस्तथोचाटनदोषदुष्टाः ॥ ११ ॥ क्षेत्रं निगोदस्य यथा तथेदं दुान्त्रिकस्याशुभवर्णभृद् हृद् । दुर्मन्त्रवर्णाभनिगोददेहिनः सन्मन्त्रवर्णव्यवहारिजन्मिनः ॥ १२ ॥ दृष्टान्तदान्तिकतेयमात्मना संयोजनीया समभावभाविना। एवं च सूक्ष्मा गुरखश्च पण्डितै- ईश्यास्तु दृष्टान्तगणाः स्वबुद्धितः ॥ १३ ॥ दक्षा निगोदासुभृतः समस्तं संवाप्य लोकं सततं स्थिताश्चेत् । १० मान्त्रिकस्य । ११ उच्चाटनेनि दुर्नाम | १२ शुभमन्त्रवर्ण- वत् व्यवहारराशिगतजीवाः । ।
(५६) ते केन नायान्ति दृशः पथं यके घनीभवन्तो ऽपि न बाधयन्ति ॥ १४ ॥ सत्यं निगोदा अतिसूक्ष्मनाम- कर्मोदयात्सूक्ष्मतरा भवन्ति । एकां तनुं ते ऽधिगता अनन्ता- स्तथाप्यदृश्या ननु चर्मदृग्भिः ॥ १५ ॥ यथोग्रॅगन्धातदेहिरामठा- दिकोत्थगन्धो बहुधा यथा मिथो । श्लिष्टो ऽभितिष्ठेन्न तदन्यवस्तुनः सङ्कीर्णता नापि नभोभुवस्तथा ॥ १६ ॥ एवं निगोदासुमतां परस्परा- श्लेषेऽस्ति तेषामतिबाधनं सदा । तथापि चान्यस्य न वस्तुनो ऽस्ति सङ्कीर्णता नैव विहायसश्च ॥ १७ ॥ यथात्र गन्धादिकवस्तुसत्ता ज्ञेया नसा नैव दृशाभिदृश्या । एवं निगोदात्मभृतोऽपि जैन- वाक्यादिबोध्या मनसा न वीक्ष्याः ॥ १८ ॥ ते केवलज्ञानवता हि दृश्याः १३ वचा । १४ कलेवर । " 1 - ( ५७ ) यथा हि सर्वत्र रजो ऽतिसूक्ष्मम् । उड्डीयमानं न च दृश्यते ऽक्ष्णा न चापि राशीभवने ऽपि बोध्यम् ॥ १९ ॥ परं यदाछैनशुषीनरश्मि- समुत्थवंशीत्रसरेणुरूपम् । प्रकाशयोगादभिवीक्ष्यते तत् दृश्यास्तथा दिव्यदृशा निगोदाः ॥२०॥ स्वामिनिगोदाद्यसुमान न्यदन् सन् न गौवं केन लभेद्गुणेन च । यथा हि सूतो विविधांश्च धातू- नश्नन भजत्येष गरिष्ठतां नो ॥ २१ ॥ वस्त्रं यथा चम्पकपुष्पवासितं यथा च कृष्णागरुधूपधूपितम् । न मौलभारान्ननु याति गौवं दृष्टान्त एकः पुनरत्र शास्त्रगः॥ २२ ॥ सिद्धो यथा तोलकमानपारदः स्विनः सहेम्नः शततोलकेन । १५ आच्छादितमंदशे जातं यत् छिद्रं तत्रागता ये इनरमयः सूर्यकिरणास्तेभ्य उपना ये वंशीकाराः किरणप्रतिविम्बास्तत्र यदु. डीयमानं रजस्वासरेणुरित्युच्यने तस्य यद्रूपं दर्शनम् । १६ आहरन् । ८ (५८) न वर्धते ऽमौ निजतोलकाहरा- देवं न जीवे ऽपि भरः कृताहतौ ॥ २३ ॥ यथा पुनर्मारुतपूर्णमध्या इतिः स्वभारादधिकी भवेन्नो। तथैव जीवो विहिताशनो ऽपि स्वगौरवान्नाधिकगौरवश्रित् ॥ २४ ॥ साधो निगोदाङ्गभृतो ऽतिदुःखिताः स्युः कर्मणा केन निगद्यतामिदम् । इमं विना केवलिनं न कश्चि- बिज्ञोऽपि विज्ञातुमलं विचारम् ॥ २५ ॥ तथापि च प्रत्ययहेतवे ऽदो निगद्यते किंञ्चन कर्मजातम् । यद्यप्यमी अन निगोदजीवाः स्थूलास्रवान्सेवितुमक्षमा हि ॥ २६ ॥ परन्त्वमी एकतनुं श्रिता य- त्तिष्ठन्त्यनन्ताः प्रतिजन्तुविद्धाः। पृथपृथग्देहगृहप्रमुक्ताः परस्परहेपकरात्मसंस्थाः ॥ २७ ॥ १७ कृताहारे । १८ कर्मप्रकारम् । १९ प्रत्येकत्वाभावात् भिन्नभिन्नशरीररूपगृहरहिताः। २० परस्परद्वेषकारणात्मना तैजस- कार्मणारव्येन संस्था संस्थिनियंपां ते ।
- ( ५९ ) अत्यन्तसङ्कीर्णनिवासलाभा- दन्योन्यसम्बद्धनिकाच्यवैराः। प्रत्येकमप्येष्वभिवर्तमान- अनन्तजीवैस्तत उप्रवरम् ॥ २८ ॥ एकस्य जन्तोर्यदपीह वैर- मेकेन जीवेन तदप्यजेयम् । एकस्य जन्तोर्यदनन्तजीवै- वैरं भवेचेत्तदनन्तकालैः ॥ २९ ॥ कथं न भोग्यं पुनरेधमानं तदेव तेनैव ततो ऽप्यनन्तम् । एवं निगोदासुमतां न वैरं सान्तं न दुष्कर्म च नापि कालः ॥ ३०॥ लोके यथा गुप्तिगृहाश्रिताना- मन्योन्यसंमर्दनिपीडितानाम् । प्रत्येकमाबद्धनिकामवैर- भाजां नराणां किल कर्मबन्धः ॥ ३१ ॥ भावस्त्वमीषामलमीदृशः स्या- द्यदेषु कश्चिन्मियते ऽपयाति वा । तदाहमासीय सुखेन भक्ष्य- २१ एकमेकं मत्यात्मनात्मानं संविष्य २ एकीभूय तिष्ट्रति (६०) मायाति किञ्चिद्घनमंशतश्च ॥ ३२ ॥ इत्यादिकं वैरमतुच्छमीहक् प्रवर्धमानं प्रतिवन्दि यत्स्यात् । तस्मादमीपामतिदुष्कृतं स्या- देवं निगोदाङ्गभृतामपीक्ष्यम् ॥ ३३ ॥ तथानिसङ्कीर्णकपञ्जरस्थिताः विदेपभाजश्चटकादिपक्षिणः । जालादिगा वा तिमयो मिथोभव- दिवाधनद्वेषचिताः सुदुःखिनः ॥ ३४ ॥ तथा पुनस्तस्करके निहन्य- माने च सत्यामनले विशन्त्याम् । कौतूहलार्थं परिपश्यतां नृणां देपं विनोत्तिष्ठति कर्मसञ्चयः ॥ ३५ ॥ बुधास्तमाहुः : किल सामुदायिक भोगो यदीयो नियतो ऽप्यनेकशः । एवं हि चेत्कौतुकतः कृतानां वकर्मणामत्र सुदुर्विपाकः ॥ ३६ ॥ अन्योन्यबाधोत्थविरोधजन्मना- मनन्तजीवैः कृतकर्मणां तदा । २२ बन्धः।
(६१ ) भोगो ऽप्यनन्ते ऽपगते हि काले निगोदजीवैन हि जातु पूर्यते ॥ ३७ ।। पूज्या निगोदासुमतां मनो ऽस्ति नो केनेदृशं तन्दुलमत्सवद् भृशम् । प्रजायते कर्म यतस्त्वनन्त- कालप्रमाणं परिपाक एवम् ॥ ३८ ॥ सत्यं यदेतन मनो ऽस्त्यमीषां तथापि चान्योन्यविबाँधनोत्थम् । दुष्कर्म तूत्पद्यतएव येई- दिषं निहन्त्येव यथा तथाहृतम् ॥ ३९ ॥ सञ्ज्ञाश्चतस्रो ऽप्यथवधू मिया योगः कषायो विरतिश्च सन्ति । इमानि सर्वाण्यपि कर्मबन्ध- बीजान्यनन्तैस्त्वधिको विरोधः ॥ ४० ॥ एवं निगोदासुमतां निदर्शनैः २३ पीडन । २४ यथा । २५ विषं ज्ञातमज्ञातं वा भक्षितं मा- रयति तत्र ज्ञाते तु स्वयमन्यो वा कश्चिदुपायमपि कृत्वा जीवेदपि प- रमज्ञातं तु मारयत्येवेति शेपः अत एवैपां मनो विना समुत्पन्नं परस्पर- वैरमन्तकाले ऽपि भुज्यमानं न पूर्ण स्यादिति तत्त्वम् । २६ निगादेषु । २७ मिथ्यात्वम् । २८ काययोगादिकः ।
( ६२ )
किञ्चित्स्वरूपं गदितं यथामति ।
यतस्त्विदं नो किल को ऽपि वक्तुं
शक्तो विना केवलिनं कुलीनाः ॥ ४१ ।।
इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे
निगोदजीवानां क्षेत्रस्थिनिगमागमकर्मबन्धादिनिदर्शनोक्तिलेशो
दामो ऽधिकारः ॥
अथ एकादशोऽधिकारः कर्पूरगन्धः स्वामिन्निदं विश्वमशेषमित्थं पूर्ण निगोदैर्यदि तर्हि तत्र । कर्माण्यथो पुद्गलराशयो ऽपि धर्मास्तिकायादि कथं हि मान्ति ॥ १ ॥ सत्यं यथा गान्धिकहट्टमध्ये प्रसृतो ऽस्ति तत्र। कस्तूरिकाजातिफलादिसर्व- वस्तूत्थगन्धो ननु माति किं न ॥ २ ॥ तत्रास्ति मार्तण्डतपस्तथैव धूपस्य धूमस्त्रसरेणवो ऽपि । वायुश्च शब्दश्च सुमादिगन्धो मातो यथा स्यादथ चावकाशः ॥ ३ ॥ पुनश्च कस्यापि विचक्षणस्य वक्षोन्तराशास्त्रपुराणविद्याः । वेदाः स्मृतिमन्त्रकलाश्च यन्त्र- तन्त्राणि सर्वाण्यभिधानकापाः ॥ ४ ॥ ज्योतिर्मतिाकरणादिविद्या (६४) रागा रसाशीविषयाः कषायाः। वार्ता विनोदा वनिताविलासा दानादयो मत्सरमोहमैत्र्यः ॥ ५॥ शान्ति तिर्दुःखसुखे गुणास्त्रय आम्नायशङ्काभयनिर्भयाधयः । ध्यानादयो मान्ति यथैव तहद् द्रव्याणि लोके ऽपि वसन्ति नित्यम् ॥ ६ ॥ लोके यथा वा वनषण्डमध्ये रेणुस्तथामी त्रसरेणवो ऽपि । सूर्यातपो वह्नितपः सुमानां गन्धः समीरः पशुपक्षिशब्दः ॥ ७ ॥ वादित्रनादश्छदमर्मरादि सर्वाणि मान्तीह तथावकाशः । एवं च द्रव्यैर्निचिते पि लोके ऽवकाश एषो ऽपि च तादृशो ऽस्ति ॥८॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे जीवपुद्गलधर्मास्तिकायादिपूर्णे ऽपि लोके तथैवावकाशोक्तिलेश एकादशो ऽधिकारः॥
(६५) अध द्वादशोऽधिकार पृच्छामि पूज्यान प्रणयादिदानी जीवस्तु कर्माणि शुभाशुभानि । भुङ्क्ते सुखषी किमु दुःखितः सं- स्तदास्ति कश्चिन्ननु कर्मनोदकः ॥ १ ॥ विधिग्रहो वा परमेश्वरो वा का यमो वा भगवानिहास्तु । प्रणोदकः कर्मगणस्य येन दुःखं सुखं वा परिभोज्यते जगत् ॥ २ ॥ नैवं यदेतानि भवन्ति कर्म- नामानि शास्त्रे पठितानि तद्यथा । भाग्यं स्वभावो भगवानदृष्टं कालो यमो दैवतदैवदिष्टम् ॥ ३ ॥ अहो विधानं परमेश्वरः क्रिया २९ जीवो हि स्वभावात् सुखैषी दुःखद्वेपी । तेन मुखहेतुशुभ- कर्माणि स्वेच्छया भुङ्क्ताम् । परं दुःखकारणमशुभकर्म भोक्तं स्वेच्छ- या न समीहते । तदा ऽशुभकर्मभोगे तु कश्चित् प्रेरको ऽस्तु येनायमा- स्मा ऽशुभकर्मवलात् दुःखं भोज्यते । स च प्रेरको लौकिकः कश्चि- दृश्यमाणो इति पृच्छाकारः प्रेरकपूर्विकां कर्मभुक्तिमाह । तदा कर्म- वादी नैवमित्यादिवृत्तत्रयेणोत्तरमाह ।
(६६) पुराकृतं कर्म विधा विधिश्च । लोकः कृतान्तो नियतिश्च कर्ता प्राकीर्णप्राचीन विधातृलेखाः ॥ ४ ॥ इत्यादिनामानि पुराकृतस्य शास्त्र प्रणीतानि तु कर्मतत्लंगैः । तदात्मनो न स्वकर्मणो विना सुखस्य दुःखस्य च कारको परः ॥ ५॥ स्थाने त्वजीवानि पुनर्जडानि कर्माणि किं कर्तुमिह क्षमाणि । कश्चित्तदेषां परिणोदको ऽस्तु यच्छक्तितो ऽमूनि सहीभवन्ति ॥ ६ ॥ इदं तु सत्यं परमत्रकर्मणा- मेषां स्वभावो ऽस्ति सदेहगेव । विनेरकं यान्यखिलात्मनः स्वयं स्वरूपतुल्यं फलमानयन्ति ॥ ७ ॥ यतो ऽभिवर्तन्त इमे ऽत्र जीवा अजीवसम्बन्धमधिश्रिताः सदा । जीवन्त्यजीवनथ जीवितार- पैकालिकः सङ्गम ऐभिरेषाम् ॥ ८ ॥ कर्मस्वभावः । ३१ जीवस्य । ३२ कर्माणि ३३ समर्थी- भवन्ति । ३४ जीविष्यन्ति । ३५ कर्मभिः। ३६ आत्मनाम् । . ३० (६७) षड्द्रयमध्ये खलु द्रव्यपञ्चकं निर्जीवमेवं समवायपञ्चकम् । एतैरजीवैरपि जीवसङ्कुलं जगत्समस्तं ध्रियते निरन्तरम् ॥ ९ ॥ जीवास्त्विमे स्वोर्जितकर्मपुद्गलैः सन्तः श्रिता दुःखसुखाश्रयीकृताः । द्रव्याणि षट् यत्समवायपञ्चक- मेतन्मयं ह्येव जगन्न चापरम् ॥ १० ।। ततः सचेतः प्रणिचेत चेतसा जीवेभ्य एते सबला अजीवाः । ३७ धर्माधर्माकाशपुद्गलजीवास्तिकायकाललक्षणानि षड् द्रव्या- णि, तन्मध्ये जीवास्तिकायमेकं चिमुच्य शेषाणि पश्च द्रव्याणि अजी- वानि, एवं कालस्वभावनियतिपुराकृतपुरुषकारलक्षणपञ्चसमवायो ऽप्यजीवः एभिर्दशभिरजीवरशेषं जीवसंभृतं जगत् सन्ध्रियते । यथा धर्मास्तिकायेन चलति । अधर्मास्तिकायेन तिष्ठति । आकाशास्ति- कायेनावकाशं लभते । पुद्गलास्तिकायेनाहारविहारादिकरोति । काण्यत्रान्तर्भवन्ति । यैरजीवरूपैरयं जीवः सुखदुःखभाग् भवति तानि कर्माणि जीवः कालादिपञ्चसमवायसामर्थ्यात् गृह्णाति धारयति भुङ्क्ते शमयतीति । एवं नवापि वस्तूनि अजीवानि जीवानां जीवनो- पायाः । तत्र कालस्तूभयत्रवर्तमान आयुरादिसर्चप्रमाणवद्वस्तुप्रमाणकर इति।
(६८) यतो यथा ऽजीवैबलप्रणोदिता जीवास्तथा स्युः सुखदुःखमाजः ॥ ११ ॥ स्वभाव एषो ऽस्ति यतस्तु जीवा गृह्णन्ति कर्माणि शुभाशुभानि । अयं तु गृह्णन् गृहयालुभावा- देत्तीति कुर्वे खरसान्निजेष्टम् ।। १२ ।। जडानि कर्माणि न भोगकालं विदन्ति येन प्रकटीभवन्ति । आत्मापि दुःखानि न भोक्तुकामो यदेष दुष्कर्म पुरस्करोति ॥ १३ ॥ तदीह कर्माणि कियन्तमुच्चै- विलम्ब्य कालं निजकारमात्मकम् । सुखं तथा दुःखमिमं नयन्ति कुतो विना प्रेरकमेतदेयम् ॥ १४ ॥ सत्यं तु कर्माणि जडानि सन्ति नाभोगकालं निजकं विदन्ति । ३८ अजीवा धर्माधर्माकाशपुद्गलकालस्वभावनियतिपूर्वकृत्- पुरुषकारद्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणास्तेषां यदवलं तेन प्रेरिता व्यापारिताः सन्तो जीवाः सुखदुःखभाजो भवन्ति । पुद्गलेष्वेव कर्याण्यन्तर्भवि- ध्यन्ति इति भावः । ३९ ग्रहणशीलस्वभावात् । ४० वाञ्छनीयम् ।
आत्मापि दुःखानि न भोक्तुकाम- स्तथापि दुःखान्ययमाश्रयेत ॥ १५ ॥ द्रव्यादिसामग्यतथाऽनिवार्य- शक्त्यैव कर्माणि तु तादृशान्यपि । स्फुटानि भूत्वा स्वकर्तृकं बला- दात्मानमेनं ननु दुःखयन्ति ।। १६ ॥ युग्मम् ।। यथोष्णकालादि ऋतौ समेते कश्चिज्जनः शीतलवस्तुसेवी। मृष्टादिकाम्लादिकरम्यभोजी स्यात्तस्य तद्योगसमुत्थवातः ॥ १७ ॥ वर्षाऋतुं प्राप्य पुरे प्रकुप्यति प्रायो वपुःस्थः समीर उग्रः । ४१ द्रव्यमादौ येषां तानि द्रव्यादीनि द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपाणि समग्रवस्तूत्पतिस्थितिनाशहेतुभूतानि तेषां सामग्र्य सामग्रीसमवायस्तस्य तथेति तादृशी अनन्यरूपा सा चासौ अनिवार्या प्रतिहता बलवती वा सा चासौ शक्तिश्च तमा प्रेरकभूतया तादृशान्यपि जडान्यजीवानि च कर्माणि द्रव्यादिसामग्र्यां सत्यां प्रकटीभूय स्वेपामात्मीयानां कारक कारं बलादेनमात्मानं दुःखद्वेषिणमपि दुःखयन्ति दुःखिनं कुर्वन्ति अत एव कादिरेरकं विनैव द्रव्यक्षेत्रकालभावसामाग्र्या प्रेरकभृतया जडान्यपि कर्माणि कश्चित् कालमात्मनि स्थित्वापि ततः प्रकटीभूया- त्मानं दुःखयन्ति सुखयन्ति वा न तु कादिमेरकमेरितानि इति भावः। ४२ भूरि। . M (६८) यतो यथा ऽजीवबलप्रणोदिता जीवास्तथा स्युः सुखदुःखमाजः ॥ ११ ॥ स्वभाव एषो ऽस्ति यतस्तु जीवा गृह्णन्ति कर्माणि शुभाशुभानि । पृष्ठ ६८ उपर पहेली चार लिटि पछी उमेरी वांचो. स्वकालसीमानमवाप्य कर्मा- ण्यमूनि चैषां सुखदुःखदानि ॥ १२ ॥ चेदित्थमेवेति तदायमात्मा गृह्णाति कर्माणि शुभाशुभानि । यदेष दुष्कर्म पुरस्कराात ।। १३ ।। तदीह कर्माणि कियन्तमुच्चै- विलम्ब्य कालं निजकारमात्मकम् । सुखं तथा दुःखमिमं नयन्ति कुतो विना प्रेरकमेतदेयम् ॥ १४ ॥ सत्यं तु कर्माणि जडानि सन्ति नाभोगकालं निजकं विदन्ति । ३८ अजीवा धर्माधर्माकाशपुद्गलकालस्वभावनियतिपूर्वकृत्- पुरुषकारद्रव्यक्षेत्रकालभावलक्षणास्तेषां यवलं तेन प्रेरिता व्यापारिताः सन्तो जीवाः सुखदुःखभाजो भवन्ति । पुद्गलेष्वेव कर्याण्यन्तर्भवि- व्यन्ति इति भावः। ३९ ग्रहणशीलस्वभावात् । ४० वान्छनीयम् ।
. आत्मापि दुःखानि न भोक्तुकाम- स्तथापि दुःखान्ययमाश्रयेत ॥ १५ ॥ द्रव्यादिसामग्यतथाऽनिवार्य- शक्त्यैव कर्माणि तु तादृशान्यपि । स्फुटानि भूत्वा स्वकर्तृकं बला- दात्मानमेनं ननु दुःखयन्ति ।। १६ ॥ युग्मम् ।। यथोष्णकालादिऋतौ समेते कश्चिज्जनः शीतलवस्तुसेवी। मृष्टादिकाम्लादिकरम्यभोजी स्यात्तस्य तद्योगसमुत्थवातः ॥ १७ ।। वर्षाऋतुं प्राप्य (रु प्रकुप्यति प्रायो वपुःस्थः समीर उग्रः । ४१ द्रव्यमादौ येषां तानि द्रव्यादीनि द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपाणि समग्रवस्तूत्पतिस्थितिनाशहेतुभूतानि तेषां सामग्र्यं सामग्रीसमवायस्तस्य तथेति तादृशी अनन्यरूपा सा चासौ अनिवार्या ऽप्रतिहता बलवती वा सा चासौ शक्तिश्च तमा प्रेरकभूतया तादृशान्यपि जडान्यजीवानि च कर्माणि द्रव्यादिसामग्र्यां सत्यां प्रकटीभूय स्वेपामात्मीयानां कारक कर्तारं बलादेनमात्मानं दुःखद्वेषिणमपि दुःखयन्ति दुःखिनं कुर्वन्ति अत एव कादिप्रेरकं विनैव द्रव्यक्षेत्रकालभावसामाग्र्या प्रेरकभूतया जडान्यपि कर्माणि कश्चित् कालमात्मनि स्थित्वापि ततः प्रकटीभूया- त्मानं दुःवयन्ति सुखयन्ति वा न तु कादिमेरकरितानि इति भावः। ४२ भरि ।
1 (७०) लब्ध्वा च कालं शरदाख्यमेष प्रायेण संशाम्यति पित्तभावात् ॥ १८ ॥ एवं हि वातादिकवस्तुनस्तू- त्पत्तिस्थितिप्रान्तदशात्रये ऽपि । आत्माश्रितस्यास्य न कश्चिदन्यो विनैव कालादिकमत्र हेनुः ॥ १९ ॥ कर्मग्रहः स्वेप्सितभुक्तिवत्स्यात् ईयोस्तु शान्तिस्थितिकार्यनेहीं । समस्तदात्मार्जितकर्मणां हि भुक्तिश्च शान्तिः किल कालद्रव्यैः ॥ २० ॥ एवं तु कालो गदितो ऽस्ति कर्मणो वातादिवस्तुत्रितयस्य चापि । परं यदा कश्चनशान्त्युपाय उग्रो भवेत्तरपि याति चान्तरात् ॥ २१ ॥ किञ्चित्कदाचित्स्वदनं यदात्मनो वातादिकृत्तत्क्षणतो ऽपि जायते । कर्माणि कानीह तथात्मनो ऽस्यो- ४३ उत्पत्तेः । ४४ नाश । ४५ कर्मवातयोः । ४६कालः।. ४७ अर्थात् प्रमाणभूततया । ४८ वातपित्तश्लेष्मरूपवस्तुत्रयस्य । 4 1 " (७१) प्राणि क्षणात्तलदान्यनीरकम् ॥ २२ ॥ यदा पुनः स्त्री पुरुषं भजन्ती यदृच्छया स्वार्थपरा विनेरकम् । विपाककाले परिपूर्णतां गते प्रसूयमाना सुखिताथ दुःखिता ॥ २३ ॥ एवं तु कर्माण्यपि दुष्टशिष्टा- न्यनीरकाण्येव निजात्मगानि । स्वं कालमाप्य प्रकटीभवन्ति यद् दुःखं सुखं वाभिनयन्ति देहिनम् ॥ २४ ॥ यहातुरः को ऽप्यगदान किलाहरन् जानाति नासावहितान हितानथ । तदीयपाकस्य गते तु काले सुखं तथा दुःखमयं लभेत ॥ २५ ॥ कर्माण्यपीत्थं पुनरेष आत्मा गृह्णन् न जानाति शुभाशुभानि । यदा तु तेषां परिपाककाल- स्तदा सुखी दुःखयुतो ऽथवा स्वयम् ॥ २६ ॥ विषं तथा कृत्रिमंमीदृशं स्या- ४९ सुखदुःखादिरूप । ५० नास्ति ईरकः प्रेरको यत्र फलादि- दानकर्मणि तदनीरकम् तक्रियाविशेषणमेतत् । ५१ औषधानि । ५२ जनः । ५३ आहारको जनः कश्चित् । ५४ परिकमितम् ।
-- (७२) तत्कालनाशाय तथैकमासात् । बिमासषण्मासकवर्षकाल- द्विवर्षवर्षत्रयतो ऽपि नाशकृत् ॥ २७ ॥ इत्थं च कर्माण्यपि भूरिभेद- भिन्नस्थितीनीह भवन्ति कटुः । निजे निजे काल उपागते तु ताईक् फलं तानि वितन्वते स्वतः ॥ २८ ।। सिद्धो रेसो वैष भवेदसिद्धः सर्वो गृहीतो ऽभ्यमितेन केनचित् । समागते तत्परिणामकाले दुःखं सुखं वा भजते तदाशंकः ॥ २९ ॥ तथात्मगा दुःपिटिका च वालको दुर्वातशीताङ्गकसन्निपाताः। स्वयं त्वमी कालवलं समेत्य तदन्तमात्मानमतिव्यथन्ते ॥ ३० ॥ अमी तथैते ऋतवो ऽपि सर्वे ५५ कर्मणां कारकस्य । ५६ यादृशं कर्म स्याद्यदि शुभं कर्म तदा शुभं फलं- यद्यशुभं कर्माशुभं फलं कुर्वन्तीति भावः । ५७ पकः । ५८ पारदः । ५९ रोगितेन । ६० परिपाक । ६१ सिद्धस्या- सिद्धस्य वा पारदस्य भक्षकः । ६२ दुष्टा स्फोटिका दुःपिटिका निर्नामिकाचेत्यर्थः। ६३ पीडयन्ति ।
(७३ ) स्वं स्वं च कालं समवाप्य सद्यः। मनुष्यलोकाङ्गभृतो नयन्ति सुखं तथा दुःखमिमान स्वभावतः ॥ ३१ ॥ एवं हि कर्माणि निजात्मगानि स्वकं स्वकं कालमवाप्य सत्वरम् । विना परप्रेरणमेतमात्मकं नयन्ति दुःखं सुखमप्यथो स्वयम् ॥ ३२ ॥ तथा पुनः शीतलिकादिबोला- मयोद्भवा तप्तिरधिश्रयेत्तनुम् । षण्मासमात्मानमिमं तथैव श्रयन्ति कर्माणि समेत्य यत्स्वयम् ॥ ३३ ॥ यक्ष्माक्षिबिन्दूइतपक्षघाता अर्धाङ्गशीताङ्गमुखामया ये। सहस्रघत्रैः परिपाकमेषां वदन्ति वैद्या विदितागमा विदा ॥ ३४ ॥ इत्थं हि केषामिह कर्मणां परी- पार्क स्वकालं समवाप्य यत्स्वयम् । विना परप्रेरणमत्र पण्डिताः ६४ मनुष्यलोकमध्यवर्तिपाणिनः प्रति । ६५ आदिशब्दात् वो. दरिकाऽच्छपिटकादयः । ६६ भयरोग । ६७ रोगाः । ६८ जानेन । १० ( ७४ ) पठन्ति सैद्धान्तिकसिन्धुराये ॥ ३५ ॥ तापो यथा पित्तमयो दशाह सश्लेष्मिको बादशरात्रमात्रम् । संवातिकस्तिष्ठति सतरात्रं त्रैदोषिकः पञ्चदशाहमानम् ॥ ३६ ।। एवं ज्वराणां परिपाककालः स्वकः स्वकोऽयं पृथगेप उक्तः । यथा तथैषां ऋतकर्मणामपि पृथक् स्वकीयः स्थितिकाल एष्यः ॥ ३७ ।। यथा यथा वा चरितं पुरात्मना फलं ग्रहाणामिह झुज्यते तथा । यावत्स्वसीमां सहजादशान्त- दर्शादियुक्तं परिणोदकं विना ॥ ३८ ॥ कर्माणि कर्मान्तरितानि चैवं यथात्मनानेन नतु क्रियन्ते । स्वकालमेषां परिपाकयुक्तं भुङ्क्ते तथात्मा फलमारके विना ॥ ३९ ॥ कतिधा बुधाः सुधा- ६९-७१ तापः । ७२ वाञ्छनीयः । ७३ प्रेरकम् । ७४. अम- तस्त्राविण्या। कर्मेदमाहुः - .
( ७५ ) किरा गिरौं त्वं शृणु दक्षिण क्षणम् । भंङ्गीचतुष्केन चतुर्विध त- त्तत्रायमत्राचरितं विहोदयेत् ॥ ४०॥ शस्तं तथाशस्तमहो यथा भुवि सिद्धाय वा साधुजनाय भूभृते । श्रियाइह स्वल्पमपि प्रदत्त चौर्याचशस्तं पुनरत्र नाशकृत् ॥ ४१ ॥ भेदो द्वितीयोऽत्रकृतं परत्र कर्मोदयेदत्र यथा प्रशस्यम् । तपोव्रताद्याचरितं सुरत्वा- दिदं तदन्यन्नरकादिदायि ॥ ४२ ॥ सत्या यथा सत्त्वमिहाश्रितं पुनः शूरेण शौर्यं परजन्मभोगदम् । तृतीयभेदस्तु परत्र कर्म निर्मातमत्रासुखसौख्यदायि ।। ४३ ।। ७५ वाण्या । ७६ इदं कर्मसिद्धान्ते चतुर्थोक्तं । यथा इह लोए कडा कम्मा इह लोए वेज्जन्ते, इह लोए कडा कम्मा परलोए वज्ज- न्ते, परलोए कडा कम्मा इह लोए वेज्जन्ने, परलोए कडा फम्मा परलोए वेज्जन्ते इति चतुर्भङ्गी उक्ता सात्र यथा सवाच्या । ७७ कर्म । ७८ कृतम् । ७९ अत्रैवोदयं यायात् । ८० सिद्धपुरुषाय रससि- दादिमहापुरुषाय । ८१ राज्ञे । ८२ लक्ष्स्य । ८३-८४ कर्म ।
( ७६ ) एकत्र पुत्रे तु तथा प्रसूते दारिद्यमानादिवियोगयोगः। अस्य ग्रहा अप्यथ जन्मकुण्डली- मध्ये न शस्ताः कृतकर्मयोगात् ॥ ४४ ॥ अन्यत्र पुत्रे तु तथा प्रजाते सम्पत्तिमात्रादिसुखं प्रभुत्वम् । अपि ग्रहा अस्य तु जन्मपत्रिका- मध्ये विशिष्टाः पतिताः सुकर्मतः ॥ ४५ ॥ चतुर्थभेदस्तु परत्र कर्म कृतं परत्रैव फलप्रदं भवेत् । यदत्र जन्मे विहितं तृत्रीय- भवे विधत्ते फलमात्मगामुकम् ॥ ४६॥ येनात्र जन्मे व्रतमुग्रमाश्रितं प्रागेव तस्मात्प्रतिबद्धमायुः नृदेवपश्वादिभवोत्थमल्पं तदा ततोऽन्यत्र भवेद्भवेऽस्य तत् ॥ ४७ ॥ दीर्घायुषा भोज्यमहो महत्फलं द्रव्यादिसामग्यतथोदयाच्च । यथात्र केनापि च वस्तु किञ्चि- ८५ । एकस्मिन् । ८६ प्राप्तिः । ८५ जन्मशब्दोऽदन्तोष्यस्तिः। 1 - ( ७७ ) नातं प्रगेमे भवितेत्यत्रेत्य ।। ४८ ॥ द्रव्यादिकालादितथाविधौजसा- त्यर्थं तु तदस्तु न तेन तत्र । दिने प्रभुक्तं ततोऽन्यदा त- भोक्तव्यमेतागिदं तु कर्म ॥ ४९ ॥ एवं चतुर्भङ्गिकया स्वकर्म भोग्यं भवेदाप्तवचःप्रमाणात् । कर्मस्वरूपं प्रतिवेदितुं नो क्षमं विना केवलिनो यथार्थम् ॥ ५० ॥ ईई ग्विधं कर्म कियविध स्या- निधेति तत्कि शृणुं भण्यमानम् । भुक्तं च भोग्यं परिभुज्यमानं शुभाशुभं सर्वमिदं सदृक्षम् ॥ ५१ ॥ किंवद्यथा वारिदबिन्दुवृन्दं वसुन्धरायां पतितं प्रशुष्कम् तद्भुक्तवत्तत्र च भोग्यवत्ति यावत्पतिष्यत्परिशोष्यमस्ति ॥ ५२ ।। ८८ परत्र कृतं कर्म परत्र यद्वेयते तत्सर्वमिदमुक्तम् । ८९ पब- तुर्भजचा भोक्तव्यं कर्म तत्कनिप्रकार स्थादित्याह । ९० सर्व शुभ वाशुभं वा कर्म त्रिधा स्यात् भुक्तं भोन्यं भोज्यमानं चेति ।
( ७८ ) निपत्यमानं परिशुष्यमाणं यावधदेतत्परिभुज्यमानवत् । ग्राह्यो गृहीतः परिगृह्यमाणो यथा गुंडो वा किल कर्म तहत् ॥ ५३ ॥ संसारिजीवा वतिनोऽवता वा तेषां तु कर्मत्रयमेतदस्ति । वसुन्धराया धनबिन्दुवृन्दवत् भुक्तं च भोग्यं परिभुज्यमानकम् ॥ ५४ ।। कैवल्यभाजस्तु यके महान्त- स्तेषां तु कर्माणि शिलाप्रवृष्टिवत् । अल्पस्थितीन्येव तथापि तद्दशा- त्रयं तु तत्रापि गवेषणीयम् ॥ ५५ ॥ ९१ यथा मुखान्तर्गतः कवल: चर्वितः स भुक्तकर्मवत्, च- य॑माणकवलस्तु भुज्यमानकर्मवत्, यश्च चविष्यते कवलः स भोग्यकर्म- वत्, इति कर्मणां कवलदृष्टान्तयोजनेति । ९२ योगिनः । ९३ सा च भुक्तादिका या दशा अवस्था तदशा तस्यास्त्रयं तदशात्रयं भोग्यभुक्त- भुज्यमानकर्मलक्षणत्रयं । ९४ केवलिसककर्मसत्तायां । तत्र केवली हि केवलोत्पत्त्यनन्तरं स्वायुषोन्तसमयद्वयं यावत प्रतिसमयं भुक्तभोग्यभु- ज्यमानकर्मा भवति, आयुषोन्तसमयादनन्तरपूर्वसमये भुक्तभुज्य- मानकर्मा स्यात्, अन्तसमये तु युक्तकर्या न पुज्यमानकर्मा सर्वकर्म- णासन्तसमये क्षयकरणात् सिद्धत्वनाथात एवाग्रेऽनन्तरं वक्ष्यति सिदात्मनामिति ।
" 17 (७९) सर्वत्र कादिपरप्रणोदनां विनैव द्र्व्यादिचतुष्टयस्य । तादृक्स्वभावादिह कर्मणां त्रयी. भुक्तादिकासौ भविमुक्तजीवगा ॥ ५६ ।। सिद्धात्मनां सिद्धतया दशात्रयी न कर्मणां तत्कृतपूर्वनाशतः। भुक्ताप्यवस्था भवदेषु केवलि- भवावसानं न तदत्र कापि सा ॥ ५७ ॥ मया विचारोऽयमवाचि कर्मणा- मजानता लोकगतैर्निदर्शनैः। सामान्यलोकप्रतिबोधनाय ज्ञेयः प्रवीणैस्तु पुराणयुक्तिभिः ॥ ५८ ॥ इत्थं विना प्रेरकमत्र कर्मणां भुक्ताविहोदाहरणान्यनेकशः। विचारितान्येव विचारचक्षुरै- स्तदाप्रमाणं किल पारमेश्वरी ॥ ५९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुस्वन्द्रमनःस्थिरीकारे परप्रेरणारहितकर्मभोगोक्तिलेशो द्वादशोऽधिकारः ॥ ९५ द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपस्य । १६ संसारिकेवलिजीवसम्ब- धिनी । ९७ लोकप्रसिद्वैः । I (८०) अथ त्रयोदशोऽधिकारः मुनीश केचिद् भुवि नास्तिका ये न पुण्यपापे नरकं न मोक्षम् । स्वर्ग न च प्रेत्यभवं वदन्ति को नाम तर्कः खलु तैः श्रितोऽस्ति ॥१॥ ते नास्तिका दृश्यपदार्थसक्ता नो इन्द्रियादेयविचारमुक्ताः। प्रत्यक्षमेकं वृणते प्रमाणं पञ्चेन्द्रियाणां विषयो स्ति यंत्र ॥ २ ॥ पृच्छास्ति तैः सार्धमसौ मुँनीनां चेन्नास्तिकैरिन्द्रियगोचरः श्रितः । सबस्तु दृश्यं यदि तर्हि वस्तु किं यन्नेन्द्रियाणां विषयः समेषाम् ॥ ३ ॥ रामादिके वस्तुनि सर्वश्रोतसां किं गोचरो नेति यदाह नास्तिकः । ९८ प्रत्यक्षे । ९९ आस्तिकानाम् । ४०० विषयः । १ य- देव दृश्यं इन्द्रियग्रहणीयं तदेव सत् नास्तिकानां नान्यत् । तत्र पश्चा- नामपीन्द्रियाणां कस्मिन् वस्तुनि नास्तिकानां विषयोऽस्ति तद्वस्तु ते उद्गुणन्तु तत्राहुर्नास्तिकाः रामादिके । २ इन्द्रियाणाम् ।
(८१ ) रात्रावतवस्तुनि शब्दरूप- समेऽपि तद्वैस्तुभ्रमो न किं स्यात् ॥ ४ ॥ सत्यं हि रात्रौ सकलेन्द्रियाणि प्रायेण मुह्यन्त्यबोधहान्याः । तस्मादतर्वस्तुनि तद्ग्रहः स्यात् । तच्छ्रोतसां चिन्न सदैव सत्या ॥ ५ ॥ पुनर्यथा पश्य जनेन नीरजा शङ्खः सितोऽस्तीति निरीक्ष्य गृह्यते । पुनश्च तेनैव रुजादितेन स गृह्यते किं न बहूत्थवर्णः॥ ६॥ यथा पुनः स्वस्थमनाः स्वबन्धून जानाति नैवं मधुमत्त एषः। ३न विद्यते तत् मागुक्तं वस्तु रामादिकं यत्र तद्वस्तुभ्रमः रामादिवस्तु- भ्रमः मोहः किं न स्यात् अपितु स्यादेवात एव राज्यादौ कचित्काले पुरु- षेऽपि धृतरामावेषे रामाभ्रमो नास्तिकेन्द्रियाणां न भवति किन्तु भव- त्येव तदा पुरुष स्त्रीत्वज्ञानात् अथवान्यस्यां स्त्रियां स्वदृष्टस्त्रिया भ्रमात् नास्तिकस्येन्द्रियज्ञानं कथं प्रमाणं स्यादित्युक्तं । ४ नास्तिकः माह सत्यं इति । ५ ज्ञान । ६ पुरुपादिके । ७ रामाभ्रमः । ८ आस्तिकः माह । ९ काचकामलीरोगपीडितेन । १२ २ . (८२) सन्त्येषु तान्येव किलेन्द्रियाणि कथं विपर्यास इयानभिष्यात् ॥ ७॥ पुरातनं ज्ञानमथेन्द्रियाणां सत्यं तथा चाधुनिकं प्रमाणम् । नेदं वरं किन्तु पुरातनं सत् तान्येव खानीह तु को विशषः ॥ ८॥ पूर्व मनोऽभूदविकारि यस्मात् १० एषु अस्त्रीस्त्रीदर्शक-काचकामलीरोगपीडित-मत्तेषु ता- न्येव स्वकीयसम्बन्धान्येव तादृशाकाराण्येव स्वस्थानस्थान्येव सन्ति तर्हि कथं भ्रमो भवति । नास्तिकस्य तु रात्रिरोगमत्ततादयो न वाच्याः स्युः गृहीतकात्यक्षप्रमाणस्य नास्तिकस्य रात्र्यादीनां पदार्थानामाकारवर्णगन्धरसस्पर्शादिशून्यानां करतलामलकवत् दर्श- यितुमशक्यत्वात् । ततो नास्तिकस्य तेषामेवेन्द्रियाणामप्रमाणता कथं स्यादित्येतदेवाह । ११ स्यात् । १२ नास्तिकः पृच्छयते, हे ना- स्तिक त्वं बेहि पुरातनं प्राचीनं ज्ञानं यदिन्द्रियाणामभूत् स्त्रियां स्त्री- ज्ञानं सितं ज्ञानं समीक्ष्य शङ्खग्रहणलक्षणं अमत्तस्य मात्रादिषु तज्ज्ञानं इत्येत्पुरातनं ज्ञानं सत्यं किंवाधुनिकं साम्प्रतिकं पुरुष स्त्रीग्रहणं पीत- त्वप्राप्तशाङ्खशङ्खत्वेन ग्रहणं, मत्तस्य मात्रादिषु स्वैरिन्द्रियैरैव भार्यात्वे. न ग्रहणमेवं स्वामिनि सेवकत्वेन ग्रहणमित्यादि मिथ्यारूपं तत्सत्यं इति पृष्टे नास्तिकः प्राह नेदं वरं आधुनिकं ज्ञानं यदुक्तं तत्सत्यं न । किन्तु पुरातनमेव तेषां तद्वस्तुनि तद्रहणलक्षणं ज्ञानं तदेव सत्यं अथैषां इन्द्रियाणां सत्यासत्यज्ञानाङ्गीकारः कथं क्रियते इति पृष्टो नास्तिकः माह पूर्वमिति ।
(८३) तत्साम्प्रतं यदिकृतं बभूव । अतो मिथो भेद इयान स कस्य भेदोऽस्त्ययं मानसिकस्तदत्र ॥ ९॥ दृश्यं मनो नास्ति न वर्णतो वा कीहग निवेद्यं भवतीति भण्यताम् । न दृश्यते चेन्नहि वर्तते तत् खान्येव तानीह कथं विकारः ॥ १० ॥ अयं विकारस्तु बभूव साक्षाद यं सर्व एते निगदन्ति तज्ज्ञाः । त्वं पश्य चेदृष्टपदार्थकेष्वपि मोहो भवेदित्थमिहैव रवानां ॥ ११ ॥ तीन्द्रिज्ञानमिदं हि केन सत्यं सता सर्वमितीव वाच्यम् । तदेव सत्यं यदिहोपकारिण उपादिशन् दिव्यदृशो गतस्पृहाः ॥ १२ ॥ स्वस्थं मनस्त्वं बुध सन्निधाय विचारमेतं कुरु तत्त्वदृष्टया । शब्दा इमे ज्ञानवतोपदिष्टा- १३ नास्तिक। .
(८४) स्तेऽमी यथार्था भवतापि वाच्याः ॥ १३ ॥ आनन्दशोकव्यवहारविद्या आज्ञाकलाज्ञानमनोविनोदाः । न्यायानयौ चौर्यकजारकर्मणी वर्णाश्च चत्वार इमे तथाश्रमाः ॥ १४ ।। आचारसत्कारसमीरसेवा मैत्रीयशोभाग्यबलं महत्त्वम् शब्दस्तथार्थोदयभङ्गभक्ति- द्रोहाश्च मोहो मदशक्तिशिक्षाः ॥ १५ ॥ परोपकारो गुणखेलनाक्षमा आलोचसङ्कोचविकोचलोचाः । रागो रतिर्दुःखसुखे विवेक- ज्ञातिप्रियाः प्रेमदिशश्च देशाः ॥ १६ ॥ ग्रामः पुरं यौवनवार्धकास्था नामानि सिद्धयास्तिकनास्तिकाश्च । १४ अपिः समुच्चयार्थस्तेन मया वाच्या एव पुनर्भवता त्वया- प्येते मद्वाच्या इति । १५ अर्थोऽभिधेयः शब्दोऽयमयं चार्थ इति च क उच्यते किं शब्दार्थयोः कश्चिदाकारादिरस्ति। १६ अयं मे प्रियो- ऽयं चाप्रियश्चेति यदा दृश्यते तदा तद्वस्तु एव दृश्यते परं- येन-कृत्वा मियशब्दः प्रदतते सगुणस्तु, दर्शयितुं न शक्य एवमन्यत्रापि ।
(८५) कषायमोषौ विषयाः पराङ्मुखा- श्चातुर्यगाम्भीर्यविषादकैतवम् ॥ १७ ॥ चिन्ताकलङ्कश्रमगालिलज्जा- सन्देहसंङ्ग्रामसमाधिबुद्धि । दीक्षापरीक्षादमसंयमाश्च माहात्म्यमध्यात्मकुशीलशीलम् ॥ १८ ॥ क्षुधापिपासॉर्घमुहूर्तपर्व- सुकालदुःकालकरालकल्य॑म् । दारिद्यराज्यातिशयप्रतीति- प्रस्तावहानिस्मृतिवृद्धिगृद्धि ॥ १९ ॥ प्रसाददैन्यव्यसनान्यसूया- शोभाप्रभावप्रभुताभियोगाः। नियोगयोगाचरणाकुलांनि भावाभिधाप्रत्यययुक्तशब्दाः ॥ २० ॥ १७ अर्घः मूल्यम् । १८ आरोग्यम् । १९ भावः शब्दस्य प्र- त्तिनिमित्तं तस्याभिधाभिधानं कथनं वचनमिति यावत् तदर्थ ये प्र- त्ययाः तत्वयण्इमनणादयस्तैर्युक्ता शब्दास्ते तथा यथा विष्णोर्भावः विष्णुता विष्णुत्वं वैष्णवं दाढचम् द्रढिमा इत्यादिभावप्रत्ययान्तैः सर्वैरपि लोकमध्यस्थशब्दै योऽर्यो भवति स नास्तिकेन न वाच्यः स्यात् तस्य पञ्चभिरिन्द्रयैर्ग्रहीतुमशक्यत्वादिति यथासम्भवं वाच्यम् यद्यपि चौर्यमाहात्म्यदारिद्यवाज्यादिशब्दा अत्रैवान्तभूर्तास्तथाप्यती- वप्रसिद्धत्वादिहोपात्ता इति न पोनरुक्त्यदोपः ।
(८६) - इत्यादिशब्दा बहवो भवन्ति ये जिव्हादिवत्तेन हि शब्दवन्तः । स्वर्णादिवन्नो इह रूपवन्तः पुष्पादिवन्नोऽत्र च गन्धबन्धुराः ॥ २१ ॥ सितादिवन्नो रसवन्त एवं न स्पर्शवन्तः पवनादिवच । किन्वेककर्णेन्द्रियरूपग्राह्या- स्तावोष्ठजिव्हादिपदे प्रवाच्याः॥ २२ ॥ स्वस्वोत्थचेष्टादिविशेषगम्याः स्वाभ्याससम्प्राप्तफलानुमेयाः । स्वनामयाथार्थ्यकथानिधायिनः स्वीयप्रेतिहन्दिविनाशकारिणः ॥ २३ ।। सेद्यो विरोध्युत्थनिजाह्वयान्ताः २० यथा नन्दनमानन्दः शोचनं शोक इत्यादिकथनधारिणः । २१ आनन्दप्रतिद्वन्द्वी अनानन्दः शोकादिः तेनानन्देनानानन्दस्य विनाशः . क्रियते एकस्य नाशेऽपरस्योपपत्तौ वस्तूनां भावाभावौ सिद्धौ एतौ तु. तदा स्यातां यदा किश्चिद्वस्तु स्यात् तत्सद्भावस्तु न साक्षात् स्वर्णादि- वदृश्यते सर्वत्र चेष्टयैव एपां सत्ता उपदिश्यते एवं नब्समासादिमतामे- पामभावरूपेण विनाशो लक्ष्यते । २२ सयः शीघं आनन्दादीनां विरोधिनः शोकादयः तेभ्यः शोकादिभ्य उत्थ उत्पन्नो निजाहयस्य आनन्दादीनां स्वनाम्नः आनन्दति शब्दस्यान्तोऽवसानमनुच्चारो येषां 4 (८७) इतीदृशाः सर्वजनप्रसिद्धाः। शब्दाः स्वकीयोत्थगुणप्रधाना वाच्या नरैरास्तिकनास्तिकैश्च ॥ २४ ॥ चतुर्भिःकलापकम् यदीदृशा अप्ययि सिद्धशब्दा येषां न साक्षात्कृतिरिन्द्रियैः स्वैः । तत्पुण्यपापादिकवस्तूनीहा- प्रत्यक्षके कैस्य च खस्य वृत्तिः ॥ २५ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्याप्यानन्दादिशब्दवत् पुण्यपापादिशब्दसत्तोक्तिलेशः त्रयोदशोऽधिकारः CUR ते तथा अतएव यस्मिन् क्षणे यन्निमित्तानन्दोत्पत्तिस्तस्मिन् क्षणे तन्नि- मित्तमेव शोकाद्युत्पत्तेरभावात् शोकादीनामनुच्चार एवं सर्वशब्देष्वप्य- यमेव धर्मोऽ वसेयः । २३ पुंसः । २४ इन्द्रियस्य ।
(८८) अथ चतुर्दशोधिकारः - HTM 4. अतो य एतन्मनुते वदावदः प्रत्यक्षमेकं हि मम प्रमाणम् । तचिन्त्यमानं न विवेकचक्षुषाम् शक्तं भवेत्सर्वपदार्थसिद्धयै ॥ १ ॥ किं तर्हि सत्यं निजगाद नास्तिक- स्तदुत्तरं यच्छतु शुद्धमास्तिकः । यदेकशब्देन निगद्यमान तत्सत्पदं प्राहुरिति प्रवीणाः ॥ २॥ तद्विद्यते यन्ननु सत्पदेन वाच्यं भवेदस्तु तदत्र किं स्यात् । यच्छब्दजातं गदितं पुरैव तथा पुनः किंचिदनूच्यतेऽत्र ॥३॥ कालः स्वभावो नियतिः पुराकृतं तथोद्यमः प्राणमनोऽसुमन्तः । आकाशसंसारविचारधर्मा- धर्माधिमोक्षा नरको लोकौ ॥ ४ ॥ विधिनिषेधः परमाणुपुद्गलः कर्माणि सिद्धाः परमेश्वरस्तथा । - (८९) इत्यादिशब्देषु न चेष्टयाऽपि केचित्सुधीभिः प्रतिपादनीयाः॥ ५ ॥ किन्त्वेकतः सत्पदतः प्ररूप्याः तथैककर्णेन्द्रियग्राह्यवर्णाः। स्वस्वस्वभावोत्थिततत्तथाविध- फलानुमेयाः किल केवलीक्ष्याः॥ ६ ॥ ये सन्ति शब्दास्तु पदद्दयादिना संयोगजास्ते भुवि सन्ति वा नो यथा हि वन्ध्यास्ति सुतोऽपि चास्ति वन्ध्यासुतश्चेति न युक्तशब्दः ॥७॥.. एवं नभःपुष्पमरीचिकाम्भः- खरीविषाणप्रमुखा अनेके । एतादृशा ये किल सन्ति शब्दाः संयोगजास्ते किल नैव युक्ताः॥८॥ कर्णेन्द्रियग्राह्यतयापि नैषा सत्तास्ति तन्नेन्द्रियगोचरः सैन् । केचित्तु संयोगभवा हि शब्दाः सन्त्येव ते तदिरहो न प्रायः॥ ९ ॥ यथाहि गोशृङ्गनरेन्द्रकञ्जा- २५ सत्यः । १२ । 1 - :- -- (९०) वनीरुहागोपतिभूधराद्याः ।। संयोगजाः सन्ति वियोगतश्च शब्दा अनेके विबुधैर्विवेच्याः ॥ १० ॥ श्रोत्राक्षिमुख्येन्द्रियरूपाये परन्त्वतन्नामानि तस्य नाम्नि । अर्थे तथान्याश्रितरूपवेषके ज्ञानं न नेत्रश्रवसोस्तदर्थकृत् ॥ ११ ॥ यथा सिताभ्रादिसुगन्धिवस्तुषु श्रोत्राक्षिनासारसनासमुत्थं । . ज्ञानं यदप्यस्ति तथापि केषुचि- तेषु प्रमाणं रसनावबोधनम् ॥ १२ ॥ स्वर्णादिके वस्तुनि कर्णनेत्र- ज्ञानं स्फुरत्येव तथापि तत्र । निघर्षणादिप्रभवो ऽवबोध- स्तदथसत्याय न केवलाक्षम् ॥ १३ ॥ २६ वस्तुनि । २७ लवणादिखण्डे । २८.कर्पूरादेमिनि पदार्थे इत्यर्थः । २९ सत्स्वपीन्द्रियेषु इन्द्रियज्ञानात् निघर्षणच्छेदनतापताड- नोत्थपरीक्षाभवं यत् ज्ञानं तदेवःस्वर्णादिसत्यतासम्पादकं स्यात् नहि स्वर्णशब्दे श्रुते चक्षुभ्यो स्वर्णवर्णे च दृष्टे स्वर्ण सत्यमिति वक्तुं शक्यते किन्तु निघर्षणादिभवेन तश्चकपपट्टलोहाग्न्यादिहेतुजं -तत्संयोगानन्तर- मेव तत्रेन्द्रियगोचरप्रवृत्तिर्न स्वतस्तत्मागेवेति विचार्यम् । - 1 - .
1 . ( ९१ ) माणिक्यमुख्येषु पदार्यराशिंषु समाक्षविद्रत्नपरीक्षिकातः । तथापि तेषामधिकोनवैक्रयो निगद्यते रत्नपरीक्षकैः किम् ॥ १४ ।। सर्वेषु सर्वाणि समानि खानि तदा कथं भिन्नविभिन्नवक्रयः। परन्तु कश्चित्प्रतिभाविशेषो येनोच्यते तद्गतमूल्यनिश्चयः ॥ १५ ॥ तथाहिफेनादिकजोटकेषु प्रायो विमुह्यन्ति समेन्द्रियाणि । प्रमाणमेतेषु तदुत्थमत्तता तेनेन्द्रियज्ञानमतं न सर्वम् ॥ १६ ॥ तथौषधीमन्त्रगुंडाविशेषै लोकञ्जिनैर्गुप्ततनोनरस्य । मूर्तिस्तु नो दृक्पथमेति नृणां ३० माणिक्यमुख्येषु रत्नपरीक्षावेदिनां यद्यपि पंञ्चन्द्रियाणा- मपि विषयो वर्तते तथापि -रत्नपरीक्षकैः सर्वेन्द्रियाकारसाम्येऽपि न्यूनमधिकं वा मूल्यं तत्र केनायं विशेषः क्रियते एतदेवाह । ३१ र- नपरीक्षिका रत्नपरीक्षाशास्त्रं तस्याः सकाशात् । ३२ मूल्यं । ३३ माणिक्य । ३४ सत्यं । ३५ गुटिका । ३६ अदीकरणाञ्जनेन । १७ शरीरं ।
४१ दृश्यते यन्ननु ( ९२ ) तत्ति से नास्तीति न गृह्यते खैः ॥ १७ ॥ तौश्रितार्थादिकृतेस्तु तस्य सत्ता तथा शक्तिमहेशवीराः । भूतं सती जागुलिका सपत्नी सिद्धायिकादेरपि तददेव ॥ १८ ॥ एतस्य सिद्धौ हि परोक्षसिद्धिः तत्सेधनात् स्वर्गपरेतसिद्धिः। चेष्टयापि कथं हि तदस्तु सदिष्यते भोः ॥ १९ ।। स्थाने परं सर्वमिदं हि केवली ज्ञानेन जानाति यदेव वस्तु सत् । अतस्तदीयं वचनं प्रमाणं यदुच्यते तेन परावबुध्यै ॥ २० ॥ त्वं पश्य लोकेऽपि जनैर्न चान्यै- यज्ज्ञायते तरिकल दृश्यतेऽलम् नैमित्तिकैरेव यथोपैरागो ग्रहोदयो गर्भधनागमादि ॥ २१ ॥ ३८ गुप्ततनुः । ३९ तस्यांश्रितं यत्कार्य आनयनमोचनादिक तस्य करणात । ४० नरक । ४१ नास्तिकः पुनः माह । ४२ ग्रहणं ४३ मेघदृष्टयादि।
" (९३) तथा व्यतीतं सकलं ब्रवीति पृष्टं तु चूडामणिशास्त्रवेदी। निदानवैद्यो ऽखिलग्निदानं निवेदयत्याशु न चान्यलोकः ॥ २२ ॥ परीक्षको वेत्त्यथ नाणकस्य यथा परीक्षां न परो मनुष्यः । पदं पदज्ञः शकुनं च तज्ज्ञो यथा विजानातिः परो न तहत् ।। २३ ।। अतस्त्वकं विद्धि जनो ऽखिलो ऽन्यः सर्वेन्द्रियो ऽप्यत्र न वेत्ति तहत् । यथैव नैमित्तिकमुख्यलोक- स्तदक्षतः को ऽप्यपरो ऽस्ति बौधः ॥ २४ ॥ एवं परोक्षार्थमिमं समस्तं ज्ञानी विजानाति न सर्वलोकः । प्रायस्त्विद वेत्ति परोपदेशा- ज्जनः स्वतो नेन्द्रियकेषु सत्सु ॥ २५ ॥ आचारशिक्षार्गमसाधनानि रसायनं व्याकरणादिविद्याः। ४४ त्वं । ४५ इन्द्रियेभ्यः । ४६ ज्ञानम् । ४७ मन्त्राम्नाय ! ४८ देवानां- - - -- -- , . (९४) चरित्रवृत्ती परदेशवार्ता स्वादिन्द्रियादेत्ति न किन्तु चान्यतः ॥ २६ ॥ हेतोरतः सुष्टु विधाय चित्तं .. विचारयेदं स्वविकल्पमुक्तः । ग्राह्यं यदेवास्ति नृणां.निजैः खै- स्तदेव गृहन्ति हि तानि. खानि ॥.२७ ।। ज्ञानं परोक्षं हि यदिन्द्रियाणां तज्ज्ञायते.मक्षु परोपदेशात् । शस्तं तथाऽशस्तमिदं समस्तं विस्तारसंक्षेपत. ईक्ष्यते ऽन्यतः ॥ २८ यथान्त्रशुक्र कफपित्तवात-. नाडीभ्रमं गुल्मयकृन्मलाशयाः । गण्डोलतापाधिकतप्तिवालकाः कपालरोगा गलरोगविद्रधी ॥ २९ ॥ इत्यादिकं यत्तनुमध्यवस्तु सामान्यमत्यैर्निजकेन्द्रियैः स्वयम् । न ज्ञायते किन्तु परोक्षश्रुत्या ज्ञेयं तदस्य प्रशमात्स्वसत्ता ॥ ३० ॥ ४९ अन्त्राश्रितं हानिद्धयादिकं । वीर्याश्रितं हानिवृद्धयादिकं । ५० अप्यन्त्रादिविद्रधिपर्यन्तरोगगणस्य ' औषधादिनोपशमात् शान्तितः सत्ता रागोत्पतिज्ञानं भवेत् । .
(९५) इदं "विदां सुन्दर स त्वमैः- पर्य विजानीहि मयोच्यमानम् । वस्त्वस्ति यत्प्राणभृदङ्गभाग-:: :: भूतं प्रदृश्यं न परन्त्वमूर्त्तम् ।।.३१ ।। अतः किलाकारवतोऽङ्गिनोऽङ्गजं तदङ्गभूतं च यदस्ति वस्तु । दृश्यं तदेवाथ न सन्त्यनाकृते- र्जीवस्य येनाकृतयो गुणास्ते ॥ ३२ ॥. इतीयता सिद्धमिदं यत्र खै- ग्राह्यं तदेव प्रतिगृह्यते तैः।।... अन्यद्यदातरुदितं तदेव सत्यं नृणां खानि तु सर्वदृशि नो॥ ३३ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सुरचन्द्रमनः स्थिरीकारे नास्तिकस्य प्रत्यक्षममाणान्नोइन्द्रियावगमाधिक्योक्तिलेशः चतुर्दशोधिकारः M । - ५१ विदः पण्डिताः तेषां मध्ये मुन्दर । ५२ जीवशरीरभाग- जातं वस्तु ( ९६ ) अथ पञ्चदशोधिकार पुनश्च यद्देहबहिःस्थवस्तु दृश्यं तदेवाङ्गिभिरीक्ष्यते ऽक्षैः । ग्राह्यं तु यन्नास्ति न गृह्यते तत् परोक्तिशक्त्या तदपीह मन्यते ॥ १॥ पुंसो यथा कस्यचिदस्ति कन्धरा पृष्ठस्थितो वंशकमध्यगो वा । भृङ्गो ऽथवा लक्ष्म च कालकादि स्वयं न जानाति स तन्निजैः खैः ॥ २॥ यदा तु मात्रादिनिजासवृद्ध- स्तवात्र भृङ्गादि निगद्यतेऽदः । तदापि तेनाप्यनुमन्यते तत् परन्तु खैः स्वैर्न कदाचिदीक्ष्यम् ॥ ३ ॥ विदन् यथास्येक्षकमानवास्ततो ऽनेके परे सन्ति तथा स्वरीक्षकाः। घना न तस्य त्वनिरीक्षकः स्वको ऽड्क्येवैककस्तेन समं न चोत्तरम् ॥ ४ ॥ युक्तं परं नास्तिकतो घना जनाः ५३ ग्रीवा | ५४ स्वस्तिकादि । ५५ तिलकादि । ५६ स्वर्गे।।
- - (९७) सन्त्यास्तिका आप्तवचः प्रमाणकाः तत्प्रेत्यदर्शा निवसन्ति भूरिशो लक्ष्मेक्षवन्नास्तिकवत्तु लक्ष्मवान् ॥ ५॥ सत्यं मुने तत्फलतो ऽपि पृष्ठगं लक्ष्मावसेयं हि भवेदवश्यम् । परन्तु न स्वर्गपरेतलोको कयापि बोध्यो ननु चेष्टयापि ॥ ६ ॥ मैवं वदः कोविद शक्तिशम्भु- गणेशवीरादिकदेवसंहतिः। शैवाङ्गिमान्याथ तुरुष्कपूज्याः फिरस्तपेगम्बरपीरमुख्याः॥७॥ तदीयसेवोत्थिततादृशेन फलेन वेद्या न हि सन्ति ते किम् । सन्तीति चेत्ते त्रिदशा न माः प्रायो न दृश्याः कलिकालयोगतः ॥८॥ दूरस्थतद्योग्यनिवासभूमे- रगम्यतत्क्षेत्रपथा मनुष्याः। ५७ परभव । ५८ लक्ष्मेक्षा इव लक्ष्मेक्षवत् लक्ष्मदर्शका इव । यथा लक्ष्मवान् अङ्की स्वाङ्गस्थमपि लक्ष्म न पश्यति तथा नास्तिको- ऽपि स्वर्गादि न पश्यति इति समानमुत्तरम् । • १३ (९८ ) । . परन्तु सिद्धास्त्विदमीय सत्ता नो मादृशैरत्रगतैः प्रदा ॥ ९ ॥ त्वं चेतसि स्वे परिभावयैवं लङ्कास्ति वा नो ननु वर्तते सा । त्वया मया सर्वजनैरपीय- माकर्ण्यते केन न मन्यते सा ॥ १० ॥ एवं तदा चेत्त्वमिह स्थितः सन् लङ्कां पुरी तां मम दर्शयात्र। श्रुत्वेति सोऽभाषत नास्तिकाख्य इहस्थितैः कैर्ननु दयते सा ॥ ११ ॥ त्वमित्थमेवात्मनि मानयात्र स्थितैस्तु लङ्का न यथा निरीक्ष्यते । न स्वर्गमोक्षादिपदं तथैव छद्मस्थपुम्भिः परिवीक्ष्यमत्रगैः ॥ १२ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य सकलप्रत्यक्षेऽपि कस्मिंश्चिद्वस्तुनि निजप्रत्यक्षता- निराकरणोक्तिलेशः पञ्चदशोऽधिकारः॥ - . -- . L ५९ एपामियमिदमीया सा चासौ सत्ता च तथा देवसम्बन्धिनी सत्ता एतत्सिद्धौ हि सिद्धा एतद्विपरीतपापहेतुपाप्या नरकगतिसत्तेतिः स्वयमूह्या । ६० अत्रस्थितः। . . . -- , (९९) - अथ षोडशोऽधिकारः armin अथास्तिकं नास्तिक आह शस्तधी- रस्त्वस्त्विदं स्वर्गपदादि निश्चितम् । परं किलैतस्य यदस्ति साधन तद् ब्रूहि मे साम्प्रतमादरेण ॥ १ ॥ अहो त्वया साधु वचः समीरितं . धर्मश्रुतौ ते यदभूदिदं मनः। एकाग्रचेतः शृणु तर्हि महचो यथा तवाप्यस्तु सुधीः सुधर्मे ॥ २ ॥ हिंसामृषाद रत्तग्रहाङ्गनागमाः परिग्रहश्चेति समे-समन्ततः। विवर्जनीया यदिमान विवर्य सिद्धोऽभवच्छ्रीभगवान प्रसिद्धः ॥ ३ ॥ ये सत्यशीलक्षमतोपकारिता- ६१ यथा स्यात्तथा । ६२ शोभना वुद्धिः। ६३ आदान । ६४ पुनस्त्वं पश्य संसारे वसतां योगिनां ये सत्यशीलादयः लौफि- का गुणा अल्पशोऽल्पशोऽभूवन् ते सर्वेऽपि गुणा वीजभूताः सन्तः एषां योगिनां सिद्धत्वेनावतीर्णानामनन्ताः सिद्धावस्थत्वयोग्याः एते भवन्तीति तत्कुतस्तत्र हेतूनाह । ..
(१००) सन्तोषनिर्दूषणवीतरागताः। निःसङ्गता चाप्रतिबद्धचारिता- सज्ज्ञानितानिर्विकृतिप्रसन्नताः ॥ ४ ॥ सद्गोष्ठितानिश्चलताप्रकाशिता- अस्वामिसेवित्वमतीवसत्त्वताः । निर्भीकताल्पाशनताविशिष्टता- संसारसम्बन्धजुगुप्सतादयः ॥ ५॥ अत्रेदशा अल्पगुणा अभूवन सिद्धिश्रितो ते तु भवन्त्यनन्ताः । क्षेत्रस्वाभावादथ सिद्धभावा- धडा शिवात्केवलिवाक्प्रमाणात् ॥ ६॥ विशेषकम् ॥ तत्सेवकेनापि तदीयशील- विधायिना भाव्यमिति प्रतीतम् । तथा च सिद्धा यदमूर्तरूपा ६५ संसारसम्बन्धेनायं मम स्वामी अहं चास्य सेवी सेवक तहि मया किञ्चित्कर्मकरेण इव भाव्यमिति भावाभावः सम्बन्धमनुभ- वत्येव । ६६ अर्थात् मुमुक्षुषु ।.६७ सिद्धिं गतानां मुमुक्षूणां । ६८ लोके । ६९ मया सिद्धाः स्मर्तव्या.यथाहमप्येताहशो ऽपुनर्भावो भः वामीति विचिन्त्य सिद्धान्स्वामित्वेन सम्पाय स्वमात्मानं च तत्सेवक- तया प्रकल्प्य यदि तत्सेवामाचरति तदेशेन तेन भाव्यमित्याह । - , . - (१०१) गताशना नीरुपवीतरागाः ॥७॥ निरञ्जना निष्कियका गतस्पृहाः अस्पर्धका बन्धनसन्धिवर्जिताः । सत्केवलज्ञाननिधानबन्धुरा निरन्तरानन्दसुधारसाचिताः॥८॥ अतस्तदुत्पन्नगुणानुगामिभि- महानुभावैर्मुनिभिर्विधीयते । . तेषां गुणानाम यानमात्मा- नुरूपशक्त्या तदवाप्तिकाङ्क्षया ॥.९ ॥ यद्यप्यमीषां न गुणान्समस्तान पूर्णानिमे सेवितुमत्र शक्ताः। तथाप्यमी साधव आत्मयोग्य श्रित्वा बलं सिद्धगुणान् श्रयन्ति ॥ १० ॥ तथाहि सिद्धाः परिभान्त्यमूर्ती ७० निराहाराः । ७१ गतद्वेषाः । ७२ गतारम्भाः। ७३१. न्धनं मानसं वाचिकं कायिकं च यथा इदं तवाहं करिष्ये इति त्रिक- रणेनापि मुक्ताः सन्धान सन्धिः अमाननशीलानां भवद्धिरहं मान्यः इति सन्धिः संश्लेषः सोऽपि त्रिकरणाश्रितस्तेन मुक्ताः । ७४ पूर्णाः। ७५ साधुभिः । ७६ अनुसरण । ७७ सिद्धत्व । ७८ किं किं विचि. त्य सिद्गुणाननुसरन्तीत्याह । T .
- ७८ . . (१०२) अमी तथा देहममत्वमुक्ताः। ... अरूपिणस्ते तदिमे शरीर- संस्कारसत्कारनिकारकाराः ॥ ११॥ ., मुक्ताशनास्ते ऽत इमे कैचित्क्वचि- दाहारवर्जाः पुनरेव ते तु। विद्वेषमुक्ता इति सर्वसत्त्व- मैत्रीवहा एत इतीव रुच्याः ॥ १२ ॥ ते वीतरागा इति बन्धुबन्ध- च्युता इमे ते तु निरञ्जनाख्याः। इमे ततः प्रीतिविलेपनायैः शून्याश्च ते निष्क्रियकास्ततोऽमी ॥ १३ ॥ आरम्भसंरम्भविलम्भरिक्ता गतस्पृहास्ते ऽत इमे निराशाः अस्पर्धकास्ते तदमी परैस्तु वादविवादरहितास्तथा च ॥ १४ ॥ निर्बन्धनास्ते ऽथ सदैवकृप्त- ७९ अत्र प्रकरणे इदमदस्एतच्छब्दैः साधव एव सर्वत्र ग्राह्या- स्तच्छब्देन तु प्रसिद्धास्ते सिद्धा एवादेयाः किं वारंवारं लिखनेन । 6 निषेधकर्तारः । ८१ पर्वणि । ८२ विशेषेण लम्भः प्राप्तिस्तया . रिक्ताः शून्याः ।
(१०३.) - . , . । - . खेच्छाविहारास्तदिमेऽथ तेऽपि । निःसन्धयो ऽमी तु परस्परोत्थ- संख्याविरक्ता अथ केवलेक्षाः ॥ १५ ॥ ते सन्त्यमी सर्वजगत्स्वभावा- नित्यत्वदर्शाः पुनरेव ते तु । आनन्दपूर्णास्तदिमे सदान्तराः सन्तोषपोषात्समभावभाविनः ॥ १६ ॥ इत्यादिका ये भगवद्गुणौघाः शास्त्रेषु दृष्टा अथ तान्प्रकल्प्य । मुमुक्षवो ऽमी अपि शक्तियोग्य- मादृत्य सिद्धन्त्यपि ते क्रमेण ॥ १७ ॥ ये ऽन्ये गृहस्थाः खलु ते स्वकीय- शक्त्या तथा देशत एतकान गुणान् । दुष्कर्मशान्त्यर्थमनुश्रयन्तः क्रमेण चैतेऽपि सुखीभवन्ति ॥ १८ ॥ एवं तु ये के ऽपि जनाः स्वशासँने सत्तां श्रिताः श्रीपरमेश्वरस्य । ८३ मैच्यात् । ८४ अनगाराः ८५ यथा सिद्धापेक्षया साधुपु देशतो गुणाः साध्वपेक्षया गृहस्थेषु देशतो गुणाः तत एतान् तपः- प्रभृतिकान् गुणान् । ८६ शाक्यनैयायिकवैशेषिकाद्याः । ८७ मते । ८८ परमेश्वरोऽस्तीति तत्सेवनात् मुक्तिरिति ये परमेश्वरस्य सद्भाव + (१०४) तत्पीतये ते ऽपि गुणानिमान- नुयान्ति विज्ञाः परब्रह्मलिप्सवः ॥ १९ ॥ साधो गृहस्था अपि देशतो ऽमी श्रयन्त्वमूनेव गुणांश्चिराय । परन्तु यत्कर्मणि जीवहिंसा श्रयन्ति चेत्तन्नवरं तदेषाम् ॥ २० ॥ सत्यं गृहस्थाः खलु ते भवन्ति पायो हि ते स्थूलधियोतिचिन्ताः । आरम्भवन्तश्च परिग्रहादराः सूक्ष्मेक्षिकालोकनकुण्ठेबुद्धयः ॥ २१ ॥ एते विनालम्बनमत्र तत्त्व- त्रये विमुह्यन्ति ततः शुभार्थम् । साकारपूजां धृतसाधुवेष- सेवां च दानादि सृजन्तु नित्यम् ॥ २२ ॥ उच्चैः कुलाचारयशोनार्थ श्रितो गृहस्थैः संकलो ऽपि धर्मः। तद् द्रव्यतो भावत आत्मसम्पदे भजन्ते तेऽपि । ८९ परमेश्वरपीतये । ९० अधिकचिन्ताः । ९१ दृष्टि । ९२ वठर । ९३ आलम्बनमाश्रय आधारो वेत्यायेकार्थाः । .९४--साकारजिनप्रतिमायां-- साधुवेषे.प्रतिलेखनापमार्जनादानादि- कर्तव्ये च-द्रव्यधर्मत्रये ।-९५ रक्षणाय । ९६ द्रव्यभावभिन्नः। .
' ( १०५ ) विधापि धर्म गृहिणः श्रयन्त्वमी ॥ २३ ॥ प्रायेण सावधरता गृहस्थाः सदैहिकार्थाधिकृतौ प्रसक्ताः। कुटुम्बपोषाहतभूरिसङ्घयो- चनीचवार्ताः परतन्त्रखिन्नाः॥ २४ ॥ तेऽमी स्वचेतःप्रतिभाँतपुण्य- कार्योद्यता आत्मरुचिप्रवृत्ताः । यदेव ते स्वीयमनोऽभितुष्ट्यै कुर्वन्ति पुण्यं किल कुर्वतां तत् ॥ २५ ॥ एते गृहस्था हृदये विदध्यु- रितीव सङ्कल्प्य च द्रव्यधर्मम् । द्रव्येण कर्माणि समाचरय्य यथा मनस्तुष्टिमिदं निधत्ते ॥ २६ ॥ तथैव धर्माण्यपि कानिचिच्चेद् द्रव्येण कृत्वा स्वमनः प्रसन्नम् । कुर्मोऽत्र येनैव गृहस्थसत्को व्यापार एष द्रविणेन सिध्येत् ॥ २७ ॥ एषां यतो द्रव्यवतां स्वधर्म ९७ आजीविकाः । ९८ पारवश्येन खेदवन्तः । ९९ मानित ६०० पुण्यादि . १०६) द्रव्येण साद्धं भवतीह चेतः। युक्तं ह्यदो यस्य वलं यदीयं बलेन तेनैव मतं निजं क्रियात् ॥ २८ ॥ तद्रव्यधर्म गृहिणां प्रकुर्वतां संसारकार्यान्मनसोऽस्तु संवृतिः यथा तथैते दधतां मनः स्वक सालम्बने पुण्यविधावपेक्षणम् ॥ २९ ॥ तद्यावतामी निजकेन्द्रियाणि संवृत्य संसारभवक्रियातः । तदेव पूजादिकमाश्रयन्तां मनः स्थिरं येन मनागपि स्यात् ।। ३० ॥ यावत्त्वनाकारपदार्थचिन्ता- कृतौ मनो न क्षममस्ति तद्वैत् । सुसाध्वसाधुप्रतिपत्तियोग्यो ज्ञानोदयो यावदहो भवेन्नो ॥ ३१ ॥ तावत्स्वकीयव्यवहाररक्षा कार्या कुलीनेन सनिश्चयेन । पृष्ठ १०६ लिटि ७ " सालम्बने " उपर पर्याय. * साकारजिनपूजायां साधुवेषे प्रतिलेखनाममार्जनादानादि कर्तव्ये च द्रव्यधर्मत्रये । T . (१०७ ) निन्द्यो गृहस्थो न परैर्यतो भवेत् ॥ ३२॥ स्थि यदा चित्तमनाकृतावपि तदा तु सिद्धस्मरणं विधेयम् । तत्सेधने साधुगृहस्थमुख्यै- रात्माधबोधे परियत्न एष्यः ॥ ३३ ॥ पौर्वो विधिर्योऽखिलद्रव्यभाव- भिन्नः स हि धारधरोपलब्ध्यै । निर्वाणधाम्नो वरयानवत्स्या- तस्य प्रवेशेऽयमिहात्मबोधः ॥ ३४ ॥ तदङ्गने पादविहारवद्यः शिवालयावस्थितिकृन्महात्मनां । तेनात्मबोधः परमोऽस्ति धर्मों यत्सेधनान्निवृतिरेव निश्चिता ॥ ३५ ॥ निश्चयवता स्थेयं मया त्वयं सर्वो व्यवहारः साध्यते परं यदा भाव. धर्म उदयं समेष्यति ध्रुवं मोक्षो भावी नान्यथा इति निश्चयपरेण भाव्यं तेन व्यवहारावसरे व्यवहारं कुर्वन् निश्चयात्मकेऽवसरे च निश्चयं कुर्वन् कुलीनो गृहस्था न निन्यो भवेत् अत्रायं भावः उत्तमेन कुलीनगृहस्थेन येन पुण्यकर्मणा पुण्यवज्जनेषु पूर्वजैः यशोऽमितं तद्विपरीतं कर्म कृत्वाऽयशो नार्थनीयमिति व्यवहाररक्षा व्यवहारिणा कार्या गृहस्थेन सता मुनिधर्म सर्वोत्कृष्टं कुर्वाणः कदापि न निन्यो भवेदिति तत्करणे पूर्वजादधिकीभवेदिति सर्वं विचार्यम् । ५ भू ।
(१०८) सन्त्यत्रं यद्बोधनदर्शनाख्य- चारित्रमुख्याः सकला गुणौघाः । स आत्मबोधो जयति प्रकृष्टं ज्ञानादिशुद्धं यदिहास्त्यनन्तम् ॥ ३६ ॥ तँच्छोधनेऽनन्तचतुष्टयाप्ति- यदीयपारप्रतिपत्तिकायें । ज्ञानं न कस्यापि सदा प्रभु स्या- सर्वात्मनाकाशशीव शाश्वतम् ॥ ३७ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य द्रव्यभावभेदद्विविधधर्मदर्शनपूर्वकं द्रव्यधर्मादपि परम्परया भावधर्मलाभोक्तिलेशः पोडशोऽधिकारः। + - ६ आत्मावबोधे ७ ज्ञान ८ आत्मावबोधस्य- सम्यग निर्म लतायो ९ आकाशदर्शने इव ।
( १०९) ॥अथ सप्तदशोधिकारः॥ अथेत्यसो नास्तिक आख्यदास्तिकं यदुच्यते भोः प्रतिमार्चनाद्भवेत् । पुण्यं न तत्सम्भवतीपदार्या अजीवतः का फलसिद्धिरस्ति ॥ १ ॥ नैवं स्वचित्ते परिचिन्तनीय- मजीवसेवाकरणाद्भवेत्किम् । यद्यादृशाकारनिरीक्षणं स्या- सायो मनस्तद्गतधर्मचिन्ति ॥ २ ॥ यथा हि सम्पूर्णशुभानपुत्रिका दृष्टा सती तादृशमोहहेतुः। कामासनस्थापनतश्च काम- केलीविकारान्कलयन्ति कामिनः ॥ ३ ॥ योगासनालोकनतो हि योगिनां योगासनाभ्यासमतिः परिष्यात् । भूगोलतस्तद्गतवस्तुबुद्धिः स्याल्लोकनालेरिह लोकसंस्थितिः ॥ ४ ॥ . - -- १. स्यात् । .
( ११० ) कूर्माहिकालानलकोटचक्रै- स्तदाश्रितज्ञप्तिरिह स्थितानाम् । शास्त्रीयवर्णन्यसनात्समग्र- शास्त्रावबोधस्तदेभीक्षकाणाम् ॥ ५ ॥ नन्दीश्वरदीपपुटात्तथा च लङ्कापुटात्तद्गतवस्तुचिन्ता। एवं निजेशप्रतिमापि दृष्टा तत्तद्गुणानां स्मृतिकारणं स्यात् ॥ ६ ॥ यदा तु साक्षान्न हि वस्तु दृश्यं तत्स्थापना सम्प्रति लोकसिद्धा। तथा च पत्यौ परदेशसंस्थे काचित्सती पश्यति यत्तदैर्चाम् ॥ ७ ॥ यदन्यशास्त्रेऽपि निशम्यतेऽदः श्रीरामचन्द्रे परदेशसंस्थे । तत्पादुकां सोऽपि च रामवत्तदा- भ्यपूजयत्श्रीभरतो नरेश्वरः ॥ ८॥ सीतापि रामाङ्गुलिमुद्रिका ता- मालिङ्गय रामाप्तिसुखं न्यमस्त । ११ कूर्मचक्रं अहिचक्रं अहिवलयाख्यं वा चक्र सूर्यकालान- लचक्रं चन्द्रकालानलचक्रं कोटचक्रं वेति वाच्यम् । १२ तदभिदर्श- कानाम् । १३ तस्य पत्युः अची प्रतिमाम् । १४ रामायणादावपि ।
( १११) रामोऽपि सीताश्रितमौलिरत्न- मासाद्य सीताप्तिरतिं व्यजानात् ॥ ९ ॥ नात्रास्ति कश्चित्तु तयोः शरीरा- कारस्तथापीह तयोस्तथाविधम् । सुखं समायाद्यदजीवतोऽपि तहीश्वरार्चापि सुखाय किं न ॥ १० ॥ इत्थं चरित्रेऽस्ति च पाण्डवानां यद्रोणसूरिप्रतिमापुरस्तात् । भिल्लैकलव्यस्य "किरीटिवद्धनु- विद्या सुसिद्धति जगत्प्रतीतम् ॥ ११ ॥ तथा च चञ्चादिकवस्त्वजीवं क्षेत्रादिरक्षाकरणे समर्थम् । छायाप्यशोकस्य च शोकहीं कलेस्तु साँ स्यात्कलहाय नृणाम् ॥ १२ ॥ अजारजोमुख्यमथाप्यजीवं पुण्यादिहान्यै भवतीति लोकः । अस्पृश्यकच्छायमजीवमेवं यल्लङ्घमानस्य निहन्ति पुण्यम् ॥ १३ ॥ गुर्वीवधूच्छायमपीह भोगिनः १५ स्वामिमूर्तिरपि । १६ नाम्नः । १७ अर्जुन । १८ छाया । १९ चण्डालादिसत्का छाया । ।
(११२) प्रोल्लङ्घमानस्य निहन्ति पौरुषम् । महेश्वरच्छायमथापि तस्य रुषे व्यतिक्राम्यत एव पुम्सः ॥ १४ ॥ एवं पदार्था बहवोऽप्यजीवाः सुखस्य दुःखस्य च हेतवः स्युः । देवाधिदेवप्रतिमाप्यजीवा सती न किं सा सुखहेतुरत्र ॥ १५ ॥ वरं निजेशप्रतिमापि तर्हि दृष्टा सती भक्ततमांसि हन्तु । परन्तु याऽस्याः क्रियते सपर्या साऽजीवेतः कस्य च किंफला स्यात् ॥ १६ ॥ नैवं त्वजीवापि सतीश्वरार्चा समर्चिता पुण्यफलाय नूनम् । वं विद्धि चित्ते प्रतिमा यदीया या या सका स्वोत्थगुणप्रदा स्यात् ॥ १७ ॥ यथा ग्रहाणां प्रतिमा अजीवाः - २० महेश्वरो महानायकः सार्वभौमादिस्तस्य छाया तत्तथा वि- भाषा सेनासुराछायाशालानिशानामिति क्लीवता एवमग्रेपि वाच्यम् । २१ महेश्वरस्य । २२ उल्लङ्घमानस्य । २३ स्वर्णरुप्यरत्नवस्त्रकम्बल सिद्धानपानौषधादिपदार्था अनेके सन्ति । २४ अजीवत्वहेतोः । २५ देवमतिमा ।
(११३ ) सत्योऽपि तत्पूजनतस्तदीयम् । गुणं ददत्येव तथा सतीनां क्षेत्राधिपानामथ पूर्वजानाम् ॥ १८ ॥ विधेर्मुरारेश्च शिवस्य शक्ते- याः स्थापनास्ता अहिता हिता वा। अमानिताश्चाप्यभिमानिताः स्युः स्तूपं तथा वा फलवन्न किं स्यात् ॥ १९ ॥ खन्तनागाधिपपश्चिमेश- श्रीशीतलादिप्रतिमा अजीवाः । संपूजितास्तद्गतकार्यसिद्धिं कुर्वन्ति यदच्च तथाऽधिपाँर्चा ॥ २० ॥ ये कार्मणाकर्षणवेदिनस्तथा नाम्नैव येषां मदनादिपुत्रके । निर्जीवके तं विधिमाचरन्त्यहो यस्मात्सजीवानपि तान् ॥ २१॥ एवं निजेशप्रतिमामजीवां तन्नामग्राहं स्तवनां विधाय। समर्चयद्भिः कुशलैः सपर्या सम्प्रापितो ज्ञानमयः प्रभुः स्यात् ॥ २२ ॥ तथा "नियोज्यानपि कांश्चिदात्मनो २६ पितॄणाम् । २७ यथा । २८ स्वामि- । २९ सेवकान । मूर्छयन्ति १५ ( ११४ ) मूर्ति प्रभुर्मानयतोऽवसाय । तुष्यत्यसौ तेषु तथैवमीशो चितो भवेत्तत्प्रतिमार्चनात्स्यात् ॥ २३ ॥ सत्यं बुधैतत्परमत्र यस्मा- विशेष एषो ऽभिनिरीक्ष्यते महान् । देवा यदेते किल सन्ति रागिणः पूजार्थिनो नो भगवान्स ईदृशः ॥ २४ ॥ तदात्वतीवास्तु वरं यतः स्या- दनीहसेवा परमार्थसिद्धये । यथाहि सिद्धस्य च कस्यचिदा स्पृहावतः सेवनमिष्टलब्धये ॥ २५ ॥ सिद्धस्तु साधो वरिवर्ति साक्षा- दैशी त्वजीवा प्रतिमा प्रतिष्ठिता। नायं विचारः परिपूजनीये द्रव्ये यतः पूज्यत एव पूज्यः ॥ २६ ॥ यद्दक्षिणावर्तककामकुम्भ- चिन्तामणिचित्रकवलिमुख्याः। कानीन्द्रियाणीह वहन्ति यत्ते चिताः प्रकुर्वन्ति मतं जनानाम् ॥ २७ ॥ वस्तुस्वभावाचदमी अजीवाः स्वतोऽस्पृहावन्त इहाङ्गिकामान् ।
( ११५) यच्छन्ति यत् खलु पौरमेशी पुण्यस्य सिद्धयै प्रतिमार्चिता तथा ॥ २८ ॥ सत्यं मुने ऽदोस्ति परं य एते स्युदक्षिणावर्तमुखाः पदार्थाः । अंजीववन्तोऽपि विशिष्टजाति- भेदात्तथादुर्लभवस्तुभावात् ॥ २९ ॥ आराधिता अङ्गिमतं दिशन्ति नैतागर्चा किल पारमेश्वरी । अहो यदेषा सुलभोपलादिम- मयी तदा किं सदृशी वेऽमीभिः॥३०॥ अहो विचारिनविचारितं मा वदस्त्वमेवं जगतीह पश्य । यन्मूलतो वस्तु गुणि प्रतीत ततोऽपि यत्पञ्चकृतं गुणाढयम् ॥ ३१ ॥ यथाहि कश्चित्किल राजपुत्रः प्रायेण वीर्यादिगुणास्पदं स्यात् तं प्रोज्झ्य चेदुर्बलवंशसम्भव पुण्याच राज्ये विनिवेशयन्ति ।। ३२ ।। प्रामाणिकाः पञ्च यदा तदा त्वयं ३० यथा । ३१ परमेशस्य इयं पारमेशी । ३२ अमाणिनः । ३३ दक्षिणावर्तादिभिः।
- ( ११६ ) राजन्यकं मौलमपि प्रशास्ति । यदा तदुक्तं न करोति कश्चि- स शास्यते नैन्दवदेव तेन ॥ ३३ ॥ विचार्यते चेन्मनसा मनुष्य- ौलो गुणी राजसुतः स योग्यः । परन्तु यः क्षुद्रकुलोऽपि राजा स एव सेव्यः खलु पञ्चपूजितः ॥ ३४ ॥ एवं हि चिन्तामणिमुख्यमेतद् वस्तु प्रधानं निजकस्वभावात् । ततोऽपि मान्य भुवि पारमेश्वरं बिम्बं यतः पञ्चभिरत्र पूजितम् ॥ ३५ ॥ लोके यदेवाहतमस्ति पञ्चभिः तदेव मान्यं क्षितिपैरपि ध्रुवम् । यथा विवाहार्थनृपा महाजना न्यायोतिपुत्रावपरेऽपि चेत्थम् ।। ३६ ।। ये पञ्चभिस्तत्कृतभाग्यनोदा- संस्थापिताः सन्ति त एव मान्याः। तथा स्वपूजाह्वयकर्मवीर्या- स्कृतास्ति यैशी प्रतिमा सौऽ॥ ३७ ॥ । ३४ नन्दनामराजेन(राजा?) इव शिक्षा दाप्यते ।३५ पालक-। ३६सा।
(११७.) प्राज्ञा य एते गदिताः पदार्था- स्ते सर्व आकारयुता भवन्ति । अतस्तदीयाकृतिमन्तरात्मनः कृत्वार्चयन्तेऽत्र तदीयबिम्बम् ॥ ३८ ॥ आकारमुक्तो भगवान्प्रसिद्ध- स्ततस्तदीयं प्रतिबिम्बमेतत् । कृत्वा कथं पूज्यत एवमत्र दोषस्त्वतद्वस्तुनि तद्ग्रहो यः ॥ ३८ ॥ साधूच्यतेऽदस्त्वयका विचारिणा नाकारिणस्त्वाकृतिरेव नेष्टा । इदं तु यद्भागवतं हि बिम्ब तच्चावताराकृतिक्लृप्तरूपम् ॥ ४० ॥ यादृक्तु संसारकृतावतारो ऽभून्यासि ताहरभगवान्महद्भिः । या या ह्यवस्था रुचिता च येभ्यः साऽहो तदर्थैः परिपूज्यते तैः ॥ ४१ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्याजीवरूपस्थापनासेवाफलप्रतिपादनोक्तिलेशो सप्तदशोऽधिकारः । ३७ अभगवति भगवानयं इनि या बुद्धिः ।
(११८ ) ॥अथ अष्टादशोऽधिकारः॥ यदा त्वनाकाखतोपि बिम्बं सिद्धेस्य शुद्धं भगवत्सुनाम्नः । तत्तत्स्वचित्ताशयचिन्तिताशां सौंक्षादिवेदं वितरत्वशङ्कम् ॥ १ ॥ यत्स्थापना सा स्वकचित्तकल्प्या संतोऽसतो वास्त्विह वस्तुनः सा । सर्वापि याग्निजभावसेविता तादृक्फलं यच्छति नात्र संशयः ॥ २॥ लोकेऽप्यनाकारमयस्य वस्तुनः आकारभावः परिदृश्यते यथा । औज्ञास्त्यसौ भौगवतीति वाचं- वाचं तु लेखाँक्रियते मनुष्यैः ॥ ३ ॥ ३८ भगवान् इति शोभनं नाम यस्य सिद्धस्य स तथा तस्य यो हि सिद्धो भगवान् इत्युच्यते । ३९ सिद्धवत् । ४० विद्यमानस्य अविद्यमानस्य वा । ४१ आज्ञा स्वयं साक्षादाकाररहिता परं तस्या अपि रेखारूप आकारः कल्प्यते या चाज्ञा सापि अमूर्तस्य भगव- दादेः स्वामिनः प्रतापस्य सम्बन्धिनी तेन पूर्व भगवदादिमतापोऽमूर्तः अमूर्तस्याप्यस्यामूर्ती आज्ञा अस्या अपि अमूर्तीया रेखारूप आकार सद्भिः कल्पितः इत्यर्थः । ४२ स्वामिसम्बन्धिनी । ४३ उक्तोक्ता । ४४ रेखा। -- ४५ ४७ ૫૧ (११९ ) ता लङ्घते यः स तदा न साधु- नर्नोल्लङ्घते सैष जनेषु साधुः। आम्नायशास्त्रेषु मरूधवोः स्यात् तथाऽऽकृतिमण्डलतो विलेख्या ॥४॥ स्वरोदयस्याथ विचारशास्त्रे तत्त्वानि पञ्चापि च साकृतीनि। अनाकृतं वस्त्विति साकृतं यथा स्थादित्थमाकार इहाप्यनाकृतेः ॥ ५ ॥ पुनर्बुधेक्षस्व यतीह सन्ति लोकेषु लोकाः किल लब्धवर्णाः । सर्वैश्चतैराकृतिवर्जिता अपि वर्णाः प्रक्लुप्ताः स्वकनामसाकृताः ॥६॥ ४५ आज्ञां । ४६ भव्य । ४७ आगमशास्त्रे मन्त्रशास्त्रे । ४८ मरुद्वायुः छौश्च नभः मरुच द्योश्च मरुद्दयावौ तयोर्मरुधवोः वायुनभसोः। ४९ मण्डलकारणहेतुनाकृतिविलेख्या यथा मरुत्मण्डलं चाकाशमण्डलं चेति-उक्त्वा तदाकाशे लिख्यते ।५० पृथिव्यप्तेजोवाय्याकाशलक्षणानि। ५१ आकृतिराकृतमाकारः भावे क्तः अनाकृतमनाकारं । ५३ सिद्धस्य । ५४ रचिताः। ५५ स्वकं यन्नाम तेनैव साकृताः साकारा ये ते स्व- कनामसाकाराः आकारादयो वर्णाः यथायमाकारः अयं ककारः अयं हकारः इति स्वस्वनामग्राहं वर्णाः साकाराः कल्पिनाः स्वचित्तकल्प- नया स्थापिता इति । ૫૪ यद्याकृतिः स्यानियताक्षराणां तदा समेषां सहगाकृतिः स्यात् । साँ नास्त्यतो भिन्नकभिन्निकैव वर्णाकृतिः कापि न तत्र तुल्या ॥७॥ यावन्ति राष्ट्राणि च सन्ति विश्वे वर्णाकृतिस्तेष्वपरापरैव । तव्यक्तिकाले तु समोपदेशः तैः कार्यमप्यत्र विधीयते समम् ॥ ८॥ पुनश्च पश्य त्वमिमाः समा लिपी- मिथ्या विधातुं न हि कोऽपि शक्तः या येषु सिद्धाः किल तैश्चताभि- नरैलिपिभिः प्रविधीयते फलम् ॥ ९॥ लिप्यो विभिन्ना इह यद्यपीमा व्यक्तिः समैवास्ति तु पाठकाले । नृणां तथा कार्यकृतिः समस्ता ताभिः समाना भवतीत्यवेहि ॥ १० ॥ ५६ ननु एते वर्णाः महद्भिः स्थापिताः इति कथं प्रतिज्ञायते, उच्यते, ययेषां वर्णानां नियता शाश्वती एवाकृतिः स्यात्तदा समेषां लोकानां ककारादीनां अक्षराणां सदृशी एवाकृतिः स्यात् । ५७ सा तु सवां समाकृतिर्नदृश्यते सर्वैरपि स्वमनोभिमतपृथक्पृथगेव लिख्यते अतो हेतोरेव भिन्नभिन्नाकृतिः सर्वेषामपि लिपिकर्मकारिजनानामिति ।
(१२१ ) घनं किमाकारविवर्जिताना- मिहाक्षराणामियमाकृतिः कृता । अस्या अपि स्थापनमन्यदन्यत् कृतं बुधैः स्वस्वसुगुप्तवेदने ॥ ११ ॥ पुनश्चरागा अपि शाब्दरूप्या- दाकारमुक्ताश्च तथापि तद्बुधैः । ते रागमालाह्वयपुस्तकेषु न्यस्ताः किलाकारभृतः समस्ताः॥ १२ ॥ एवं त्वनाकारवतोऽप्यधीशितु- राकार एष प्रविकल्प्य सद्भिः । यं यं वशं साधु समिष्य पूज्यते सर्वोप्ययं तेषु फलत्यवश्यम् ।। १३ ॥ यहाहि पूजा परमेश्वरेऽत्रा- लिप्तेऽथ निन्दा न लगेत्समापि । ते यादृशे तत्र कृते तु तादृशे अभ्येत आत्मानमिमं स्वकीयम् ॥ १४ ।। कुडये यथा वज्रमये नरेण क्षिप्ता मणिर्वा दृपदप्यथा परा । ते हे अपि क्षेपकमभ्युपते न जातु यातस्तदंतीत्य कुत्रचित् ॥ १५ ॥ ५८ आयातः । ५९ गच्छतः । ६० क्षेपकम् । ५८ १६ स ( १२२ ) कश्चिद्रवेः संमुखमात्मना रजो ऽथवा सितौनं क्षिपति क्षमास्थः । तत्सर्वमस्यैव समेति संमुख न याति सूर्यं च तथोच्चखं प्रति ॥ १६ ॥ यहा पुनः कश्चन सार्वभौम संस्तौति तस्यैव फलाय स्यात् । निन्देदथेशं यदि कश्चिदङ्गी स्यात्सैव दुःखी जनतासमक्षम् ॥ १७ ॥ स्तुतेऽधिकं स्यान्नहि सार्वभौमे विनिन्दितेऽस्मिंस्तु न किञ्चिदूनम् । नैवं प्रभौ पूजननिन्दनाभ्या- माधिक्यहानी स्त इमे तु कर्तुः ॥ १८ ।। यद्दा पुनः कश्चिदपथ्यपथ्या- हारीह दुःखं च मुखं च भुङ्क्ते । न स्तस्तु ते आइतवस्तुनो यद् एवं च सिद्धार्चनमात्मगामि ॥ १९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्यानाकारस्यापि भगवतः स्थापनोक्तिलेशो ऽष्टादशोऽधिकारः॥ ६१ कपूरं । ६२ संस्तवः ।
( १२३ ) ॥ अथ एकोनविंशोधिकारः॥ साधो वरं प्रोक्तमिदं परं यथा चिन्तामणिमुख्यमिहार्चकानाम् । सद्यः फलत्येव तथात्र पार- मेशी फलेन्नो प्रतिमार्चिताऽसौ ॥ १ ॥ सत्यं त्वदुक्तं परमत्र साधो संस्थाप्य चेतः स्थिरमित्यवेहि । यवस्तुनो योऽस्ति फलस्य काल- स्तत्रैव तदस्तु फलत्यशङ्कम् ॥ २ ॥ यथाहि गर्भो नवभिस्तु मासैः पूर्णलभेत् सूतिमिहैव नावाक् । तथा पुनः काश्चन मन्त्रविद्याः लक्षण कोट्याथ फलन्ति जापैः ॥ ३ ॥ वनस्पतिर्वा समये स्वकीये सर्वः फलत्येष न चात्मशैध्यात् । सेवापि राजत्रिदशेश्वरादि- सम्बन्धिनी वा फलतीह काले ॥ ४ ॥ संसाध्यमानोऽत्र रसोऽपि काले ६३ पारदोऽपि ।
( १२४ ) सिद्धः फलायास्ति न साध्यमानः । तथान्यदेशव्यवहारकर्म तत्कालपूर्ती फलति प्रकामम् ॥ ५॥ तथैव पूजादिकमन्त्रपुण्यं काले स्व एवास्ति भवान्तराख्ये । फलप्रदायीति ततो न दक्ष- रौत्सुक्यमेष्यं फलदे पदार्थे ॥ ६ ॥ पुनर्बुधावस्य हृदि स्वकीये पूर्व प्रणीता य इमे पदार्थाः । ते चैहिका ऐहिकदायिनस्तत् फलन्यथात्रैव यतोऽग्रतो न ॥ ७॥ मनुष्यसम्बन्धिभवस्य तुच्छ- कालीनभावादिति तुच्छमेभ्यः । प्राप्यं फलं तेन मनुष्यजन्म- न्यैवात्र नभ्योऽस्ति फलं परत्र ॥ ८ ॥ इदं सुहृत् पुण्यभवं फलं तु . महत्ततः स्यादबहुकालभुक्त्यै । ६४ पुनरास्तिकः प्राह । ६५जानीहि । ६६दक्षिणावर्तकादिभ्य परत्र फलं न स्यात् अननुगामित्वात्, चर्मचक्षुदृश्यमानपदार्थास्तु जीवा- नामसहगामिनो भवन्ति, परमेश्वरपूजादिसमुत्थं पुण्यफलं अदृष्टत्वात् अदृष्टजीवेन सहगामि भवतीति तत्त्वम् । ६७ परलोके ।
( १२५ ) प्रभूतकालस्तु विना भवान्तरं देवादिसम्बन्धि न वर्तते यतः॥९॥ तत्पुण्यलभ्यं फलमेतदस्ति प्रायोऽन्यजन्मान्तरयातजन्तोः । यद्यत्र जन्मन्युपयाति पुण्य- फलं तदा म विनाशमेव ॥ १० ॥ यतो मनुष्यायुरतीव तुच्छं मानुष्यकं देहमिदं शरारु। तद्भुज्यमानं मरणान्तरागमात् सन्त्रुट्यतीदं पृथुपुण्यजं फलम् ॥ ११ ॥ सुखान्तरी दुःखभवो महीयो- दुःखाय यत्स्यादतिभीतिदा मृतिः। सा पुण्यजेऽस्मिन्सति नैव युक्ता तदन्यजन्मे फलमेतदेति भोः ॥ १२ ।। अनेकधोत्पन्नमनेकशो यथो- पभुज्यमान बहुकालमात्रम् । नक्षीयते पुण्यफलं तदेतत् प्रायोऽन्यजन्मन्युदय समेति ॥ १३ ॥ ६८ प्राप्त । ६९ विनश्वरम् । ७० मध्ये । ७१ उत्पत्तिः । ५२ महत्तर । ७३ फले । १४ वहकालमेव स्वार्थे मात्रमत्ययः ।
(१२६ ) तथा च किश्चिदुद्ग्रंपुण्यं साक्षादिहैवार्पयति फलानि । यथाहि दिव्ये परिशुद्धयति क्षणाद् यः कश्चिदत्रास्ति जनेषु सून्ती ॥ १४ ॥ शुद्धाय सिद्धाय च साधवे तथा- ऽवपि प्रदत्तं सकलार्थसिद्धये । स्यादैहिकामुष्मिकसर्वसौख्य- निबन्धन बन्धनहद्भवस्य ॥ १५ ॥ जनेऽपि कस्मैचिदनुत्तराय क्षत्रादये स्तोकमपि प्रदत्तम् । वारे क्वचित्केनचिदेकवेलं तस्येष्टसिद्धयै भवतीह नूनम् ।। १६ ॥ यावत्त्वयं जीवति तावदस्य स राजपुत्रः सकलार्थकारी। घनं हि किं दुष्टविपक्षजाता- न्मृत्यन्तकष्टादपि पात्यशङ्कम् ॥ १७ ॥ एवं हि कुत्रावसरे किलैक- वारं महत्पुण्यमुपार्जितं यैः । ७५ अत्युन । ७६ सत्यवादी । ७७ अल्पम् । ७८ अयं राज- पुत्रादेदाता कश्चिद्वैश्यादिः । ७९ रक्षति । ८० प्रस्तावादेनं रामपुत्रा- दये दातारं प्रति राजपुत्रादिः । , " (१२७) तेषां तदत्रापि परत्र लोके सत्सौख्यसन्तानविधानहेतुः ॥ १८ ॥ पुनस्त्वतीवोग्रतमं यन्त्र पुण्यं च पापं समुपार्जि घुसा। अनेकपुंसामपि भुक्तये त- च्छालेरिव स्त्रैणयुजश्व चोखत् ॥ १९ ॥ यथैककः कश्चन राजसेवां कृत्वा सुखी स्यात्परिवारयुक्तः । एकस्तथा कोऽपि नृपापराधी निहन्यतेऽसौ सपरिच्छदोगपि ॥२०॥ यद्येवमादिकपुण्यमेतत् सर्वात्मना स्वार्थकरं निरुक्तम् । तदैतदेवाद्रियतां जनौघः किं नामजापे विहिता प्रवृत्तिः ॥ २१ ॥ साधूच्यते साधुजन त्वयेदं परं विवेकोऽत्र कृतो महद्भिः । इमे गृहस्थाः खलु ये समर्था- स्ते द्रव्यभावार्चनकाधिकारिणः ॥ २२ ॥ ८१ शालिभद्रस्येव स्त्रीसमूहयुक्तस्य भुक्तये पुण्यफलमभूत् च पुनः चोरस्येव स्त्रीसमूहादियुक्तस्य पापफलं भुक्तये स्यात्तथेनि । ८२ पूजादि । ८३ सर्वप्रकारेण । ८४ पूजनक ।
( १२८ ) 7 ये योगिनो द्रव्यपरिग्रहेण विना विभान्तीह भवे महान्तः । तेषां त्वैधीशस्मृतिरेव युक्ता तयैव तत्स्वार्थकृतिः समस्ता ॥ २३ ॥ यथा विषं गारुडहंसजागुली- मन्त्रस्य जापाच्छ्रवणाच्च देहिनाम् । मूर्छावतां तत्त्वमजानतामपि विनश्यतीत्थं भगवत्स्मृतेरघम् ॥ २४ ॥ तथाऽस्थिभक्षीति हुमायपक्षी ८५ भगवत् । ८६ अधीशस्मृत्या । ८७ तेषां योगिनां स्वार्थ- सिद्धिः सर्वापि भवेत् । ८८ ननु योगिनः सम्यग्भगवत्स्वरूपं यथा- स्थितं न विदन्ति भगवानपि निःस्पृहो नीरागश्च ततः केवलं भगव- स्मृत्या एव योगिनां किं सिध्यदित्याह यथा विपमिति । ननु भगवद्- ध्यायका योगिनस्तु यदि भगवत्स्वरूपं न जानन्ति परं भगवास्तु जानाति अयं ध्याता मां ध्यायति एवं गारुडिको गारुडादिमन्त्रान्वे- त्ति परं विषातों यद्यपि गारुडादिमन्त्रस्वरूपं न जानाति तथाप्यस्य गारुडिकमयुक्तगारुडादिमन्त्रप्रयोगाद्विषनाश एवं योगिनोऽपि सम्यग्भगवज्ज्ञानाभावेऽपि भगवन्नामाक्षरमभावात् दुष्कर्मक्षये पापं नश्यतीति एवमेकपक्षभूतेऽपि ज्ञानेऽभीष्टसिद्धिः । ८९ आस्तामेक- पक्षजमपि ज्ञानमुभयपक्षविकलेऽपि ज्ञाने संयोगमात्रादपीष्टसि- दिर्यथा हुमायपक्षिणो यस्य शिरसि छाया निपतति स पातसाहि- वति तत्र हुमायोऽपि न वेत्ति यदस्य शीर्षेऽहं छायां करोमि यस्य शीर्षे छाया भवेत्सोऽपि न वेत्ति मम शीर्षे हुमायः छायां करोत्येवं (१२९ ) प्रसिद्धिमान्संततजीवरक्षी। उड्डीयमानस्य यदस्य छाया यन्मुर्द्धगा सोऽत्र भवेन्नरेन्द्रः ॥ २५ ॥ नायं खगो वेति यदस्य शीर्षे छायां करोमीति तथेतरोऽपि । जानाति नैवं मम मस्तके सौ छायां करोतीति मतं योन ॥ २६॥ तथापि तच्छायमहात्मतोदया- दधीशतोदेति दरिद्रतापहा । अजानतोरप्यथ सिद्धिरेवं कथं स्मृतेर्याति न पापमीशितुः ॥ २७ ॥ अस्मिन्गते सर्वत आत्मशुद्धिः सत्याममुष्यों परमात्मबोधः । जातेऽत्र नो कश्चन कर्मबन्धः कर्मप्रणाशे किल मोक्षलक्ष्मीः ॥ २८ ॥ M द्वयोराप्यज्ञानेऽपि अन्यस्य नरेन्द्रत्वं सिध्यत्येवं सेवकोऽपि सम्यग- भगवत्स्वरूपं न जानाति भगवानपि नीरागत्वात्सेवकस्याभीष्टकृती नोयच्छत तथापि सेवकस्य स्वामिस्मरणदर्शनादिसंयोगमहात्म्या- देवाभीष्टसिद्धिः स्यादिति काव्यत्रयेणाह तथास्थिभक्षीत्यादि । ९. ज्ञानं । ९१ पापे । ९२ आत्मशुद्धौ । ९३ परमात्मवोधे । १७ ( १३० ) अस्या हि सत्यां स्थितिरक्षया स्याद् अनन्तविज्ञानमनन्तदृष्टिः। एकस्वभावत्वमनन्तवीर्य जागर्ति सज्ज्योतिरनन्तसौख्यम् ॥ २९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे मुरचन्द्रमनःस्थिरीकारे नास्तिकस्य द्रव्यभावधर्मफलसम्पापणोक्तिलेश एकोनविंशोधिकारः। M ९४ मोक्षलक्ष्म्यां।
- (१३१ ) । ॥ अथ विंशोधिकारः॥ हे स्वामिनो यूयमिति प्रवक्थ यदात्मबोधान्न विनास्ति मुक्तिः । तहत्तरेऽन्यान्कथमाहुरस्या हेतूंस्तदुक्तिर्न समा तथाहि ॥ १ ॥ ये वैष्णवाः केचन विष्णुवादिनो विष्णोः सकाशान्निगदन्ति मुक्तिम् । ये ब्रह्मनिष्ठाः किल ब्रह्मणस्तां शैवाः शिवाच्छक्तिकृतां तु शाक्ताः॥२॥ तेषां न चात्मावगमो निदान मुक्तेस्तथा नास्त्यथ निर्णयोऽयम् । यदात्मबोधाजनितैव मुक्ति- स्ततः किमेवं क्रियते विनिश्चयः ॥ ३ ॥ ९५ वैष्णवादयः । ९६ विष्णुप्रमुखान् हेतून् । ९७ तस्मात्का- रणादियं भवतां उक्तिरन्यैनं समा वाऽन्येषां मुक्तिन भवद्भिः समा। ९८ ननु यदि वैष्णवादीनां विष्णुमुख्येभ्यो मुक्तिस्तहि अयं यो नि- श्चयो भवद्भिः प्रोच्यते स निश्चयो न ऐकान्तिकः कोऽयं निर्णयः यद्यस्मात् आत्मवोधादेव मुक्तिर्जायते अयं निश्चयो न युक्तो मुक्तेर्वहु- हेतुप्राप्यत्वात् तत्तस्मात्कारणात् एवं पूर्वोक्तो यो विनिश्चयः किमिति कथं क्रियते इति पृच्छन्तमाह सत्यं यदेते !
( १३२ ) ६०० सत्यं यदेते किल लोकरूढि- रूढास्तु विष्ण्वादिकभिन्नवीक्षिणः । परन्तु तत्वार्थत एप आत्मै- वार्थोऽभिवाच्यो ननु विष्णुमुख्यैः ॥ ४ ॥ कथं हि वेवेष्ट्यथ विष्णुरात्मा व्याप्तेरथ ब्रह्म तथैष आत्मा । शिवोऽपि चात्मा शिवहेतुतः स्या- च्छक्तिस्तथात्मश्रितवीर्यमेतत् ॥ ५ ॥ इत्थं हि सर्वैरपि विष्णुमुख्यैः शब्दैरसावात्मक एव बोध्यः । ततस्त्वतो मुक्तिरियं न कस्मात् प्राप्येति तत्त्वं हृदि तैरपीक्ष्यम् ॥ ६ ॥ चेन्नेति विष्णुप्रमुखेभ्य एभ्यो मुक्तिस्तदा वैष्णवमुख्यलोकाः। सन्तो गृहस्था इह विष्णुमुख्यान ९९ परमार्थतः । ६०० केवलज्ञानजातलोकालोकस्वरूपो ज्ञा- नात्मना व्यापकत्वेन विष्णुः । परब्रह्मसज्ञनिजशुद्धात्मभावनात्म- कत्वेन ब्रह्मा । शिवं निर्वाण प्राप्तं येनेति शिवः कर्ममुक्तः सिद्धत्वा- वस्थामधिश्रितः, यदुच्यते योगवासिष्ठादौ, "जीवः शिवः शिवो जीवो, नान्तरं शिवजीवयोः । कर्मबद्धो भवेज्जीवः, कर्ममुक्तः सदा शिवः" इति यदा अत्रत्यभावापेक्षया शिवमस्यास्तीति शिवः शिवसत्तावान् इत्यर्थः । १ विचारणीयम् ।
(१३३) एवार्चयन्तः परितो जपन्तु ॥ ७ ॥ परं तपः संयमयुक्तता क्षमा निःसंगता रागरुषापनोदौ । पञ्चेन्द्रियाणां विषयादिरागो ध्यानात्मवोधादि विधीयते कथं ॥ ८॥ एषैव सेवा ननु विष्णुब्रह्मा- दीनां तदेयं कुत आश्रितास्ति । भोस्तेभ्य एवेति तदा न तेषां वागस्ति हस्तोऽपि यतो ऽन्यबोधेः॥ ९॥ तद्धयायियोगिभ्य इयं प्रवृत्ति- स्तत्तैः कुतोऽसौ निगदोपलब्धा । अध्यात्मयोगादिति चेत्तदानीं तस्य प्रणेताऽभवदत्र को भोः ॥ १० ॥ निरञ्जनैनिष्क्रियकैर्न चायं वक्तुं हि योग्यः खलु विष्णुमुख्यैः । सो ऽध्यात्मयोगः कुतराविरासीत् चेदादियोगिभ्य इति प्रवादः ।। ११ ।। तैरप्यसावात्मभवावबोधा- दध्यात्मयोगो ऽवगतो न चान्यतः । २मानम् । ३ वद ।
( १३४ ) अनिन्द्रियान्निष्क्रियकान्निरञ्जना- नित्यैकरूपान्न तु विष्णुमुख्यात् ॥ १२ ॥ स्वादात्मनो योऽवगमो बभूव भावात्समारव्याद्गतरागरोषात् । अपूर्वलाभानिखिलार्थदृष्टे- रध्यात्मयोगः स्वत एव सिद्धः ॥ १३ ॥ एवं हि यश्चात्मभवात्मबोध- स्तस्मान्नृणां जायत एव मुक्तिः । अँस्या न हेतुस्त्वपरोऽस्ति विष्णु- मुख्यस्तदात्माऽव॑गमस्पृहैष्या ॥ १४ ॥ ये तु स्वभावान्निगदन्ति मुक्तिं तत्राप्यसावेव निवेदितोऽर्थः । स्वस्यात्मनो भाव इहाप्तिरुक्ता तदात्मलाभान्ननु सिद्धिलक्ष्मीः ॥ १५ ॥ एवं समस्तैरपि मुक्तिमिच्छुभिः मुक्तिः समेष्या नियतात्मबोधात् । ४ समभावात् । ५ अप्राप्तताहग्लाभात् । ६ सकलद्रव्यदर्शनात् । ७ मुक्तेः। ८ ज्ञान । ९ भू प्राप्तावित्यस्य भावः प्राप्तिरित्यर्थः स्वस्या- मनो भावः माप्तिः याथातथ्येनात्मनोऽववोधनात्मलाभ इत्यर्थः । -- (१३५ ) अस्या निमित्तं नहि किञ्चिदस्मा- दन्यन्न्यगादि प्रगुणैर्यदुच्यते ॥ १६ ॥ यावत्कषायान्विषयान्निषेवते संसार एवैष निगद्य आत्मा । ऐतविमुक्तोऽजनि यावदात्मा- वबोधयुग्मोक्ष इतीहितोऽयम् ॥ १७ ॥ ज्ञानं तथा दर्शनकं चरित्र- मात्मैष वाच्यो न हि किञ्चिदस्मात् । भिन्नं यदेतन्मय एव देह- मेष श्रितस्तिष्ठति कर्मनिष्ठः ॥ १८ ॥ आत्मानमात्मैष यदाऽभिवेत्ति मोहक्षयादात्मनि चात्मशक्यौ । तदेव तस्योदितमात्मविनि- आनं च दृष्टिश्चरणं तथाप्तः ॥ १९ ॥ आत्मावबोधेन निवार्यमात्मा- ऽज्ञानोद्भवं दुःखमनन्तकालिकम् । अनेककष्टाचरणैरपीदं विनात्मवोधादनिवार्यमस्ति यत् ॥ २० ॥ १० मुक्तेः । ११ वक्तव्यः । १२ कर्म (कपायविपय ?)1१३ आत्मा । १४ युक्तः । १५ स्वज्ञानवलेन । १५ आत्मनः । १७ द- शनं । १८ अर्हद्भिः परमप्रन्ययवचाविशिष्टः।
न चिद्रूप आत्मायमधिष्ठितस्तनुं कर्माऽनुभावादसकौ शरीरी। ध्यानामिनिर्दग्धसमस्तकर्मा स्याच्छुद्ध आत्मा तु तदा निरञ्जनः ॥ २१ ॥ ईतीयता सिद्धमिदं विदन्तो यदात्मबोधान्न परोऽस्ति सिद्धये । हेतुस्ततोऽत्रैव यतध्वमध्वनि येनात्मनः स्थानमहो महोदये ॥ २२ ॥ मुनीश साधूदित एष मुक्ते- मार्गो जिनेन्द्रागमयुक्तिसिद्धः। उत्सर्गनोत्सर्गहठाभिमुक्तः श्रेयः श्रिये केवलराजयोगात् ॥ २३ ॥ परं हि यः सर्वमतानुयायी मार्गोऽस्ति मुक्तेर्दुतमात्मदृष्ट्यै । अध्यात्मविद्याधिगमैकहेतुः स मे निवेद्यः सरलः श्रम विना ।। २४ ॥ अहो त्वदीया खल्लु सूक्ष्मदृष्टि- १९ प्रभावात् । २० प्रबन्धेन । २१ भो जानन्तः भो पण्डिता इत्यर्थः । २२ मोक्षे । २३ उत्सर्गापवादलक्षणकान्तकर्त्तव्यतारूपहठ रहितः स्याद्वादाधिश्रित इत्यर्थः । २४ मोक्ष । २५ दर्शन । २६ शानाय ।
- (१३७ ) यन्मङ्घ मुक्त्यर्थमयं विचारः। चित्ते समुत्पन्न इयानिदानी मन्ये तदा तेऽत्र मनोऽस्ति मुक्त्यै ॥ २५ ॥ आकर्णय त्वं मयका निगद्य- मानं मुनेर्मुक्तिपथं समर्थम् । सिद्धान्तवेदान्तरहस्यभूतं गुरूपदेशादधिगम्य किञ्चित् ॥ २६ ॥ मुक्तिं समिच्छुमनुजः पुरस्तात् करोतु चित्ते स विचारमेतत् । आत्माह्ययं योगिभिरेष शुद्धो बुद्धश्च मुक्तश्व निरञ्जनश्च ॥ २७॥ इत्युच्यते तर्हि तु केन बद्धो मुक्तस्त्वयं बद्धयत एप कस्मात् । ज्ञातं भ्रमेणेति यमूचुराद्याः कर्मेति “मोहेति भ्रमेत्यविद्या ॥ २८ ॥ कति मायेति गुणेति दैवं २७ ज्ञात्वा । २८ मोहेत्यादावितिनैव विभक्त्यर्थस्योक्त- त्वान्न विभक्तिर्यथा "श्रीरामेति जनार्दनेति जगतां नाथांते नाराय- णेत्यानन्देति दयावरोति कमलाकान्तेति कृष्णेति वा । श्रीमन्नाममहाम- ताब्धिलहरीकल्लोलमग्नं मुहुर्मुह्यन्तं गलदश्रुनेत्रमवशं मां नाथ नित्यं कुरु १" इति श्रीभगवतः कवेरुक्तिः पद्यावल्यां तथात्रापि । १८ - (१३८) मिथ्येति चाज्ञानमितीतिशब्दैः। सद्योगिनोऽनिगदन्ति तज्ज्ञा भ्रमं ह्यनेनैव निबद्ध आत्मा ॥ २९ ॥ ॥ विशेषकम् ॥ भ्रमोऽत्र मिथ्यानिजकल्पनोत्थितो २९ शब्दान् । ३० भ्रमोति मिथ्या असत्या या निजकल्पना स्वमानसिकविकारस्तत उत्थित उत्पन्नो य एवंविधो यो भ्रमो मिथ्या- ज्ञानमनात्मीयवस्तुन्यात्मीयवस्त्ववगमः स्वीपुत्रमित्रमातापितॄद्रव्यशरी- रादिसहवर्तिवस्तुषु अननुगामित्वेनास्वीयत्वान्ममेदमिति मिथ्याज्ञानं भ्रमः तेन संसारे शरीरे च मनोरमवस्तुपु रक्तमनोनिवर्त्तनं संसारे शरीरे च वर्तमाने दुर्वस्तुनि दुष्टमनोनिवृत्तिरिति वीतरागत्वेन रक्तद्विष्टम- नस्त्वनापादनं सम्यग्ज्ञानं तद्विपरीतं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं स एव भ्रमः अतस्मिस्तद्रहो भ्रमः यथा शुकग्रहणार्थ वृक्षोपरि चक्र स्थापयन्ति तच्चक्रकर्णिकायां च कारवेल्लकं स्थापयन्ति तत्र च ममेदं भक्ष्यमिति मि- थ्याज्ञानेन भ्रमेण शुक आगत्य तिष्ठति तस्य स्थानतस्तच्चक्रं स्वयमेव च भ्रमति तभ्रमणात्तत्रस्थः शुकः केनाप्यगृहीतोऽपि भ्रभान्मन्यते यदहं केनापि गृहीतो वा पाशे निपातितः ततश्चक्रेण सह स्वयमपि भ्राम्यन्तच्चक्रं स्वेष्टमिवागृह्य स्वमबद्धमपिवद्धं मन्यमानः चूचूत्कारान् करोति तद्वेलायामर्शङ्कितो यदि उड्डीय याति तदा मुक्तः स्यात् अन्यथा भ्रमेणावद्धोपि तद्ब्राहकेण गृहीत्वा. वध्यते इत्येवं नलिनीशुको यथा भ्रमेणैवं वध्यते पुनर्मकटकोऽप्यात्मानं भ्रमेणैव वन्धयति । यथा मर्कटग्राहकाः चणकभृतपात्रं स्थापयन्ति तत्राहारार्थी मर्कटो करं क्षिप्वा चणकमुष्टिं बवा तादृशमेवकरं कर्षति तदा तु समुष्टिः करोन निर्गच्छति नंदाऽयं जानाति अहमन्तरा केनचिद् वद्धः तदाऽवद्धोपि स्ववद्ध- ( १३९ ) येनैव बद्धो नलिनीशुको यथा। बद्धः पुनर्मर्कटकोऽपि तहत् तथैष आत्मा भ्रमतो निबद्धः ॥ ३० ॥ भ्रमे तु मुक्ते मनसः सकाशा- दात्मैष मुक्तो भवतीति सिद्धम् । अस्मिस्तु मुक्ते हि भवेदभेद- स्तदात्मनः श्रीपरमात्मनश्च ॥ ३१ ॥ यदानयोर्वीक्षत एकभावं मिति मन्यमानः चीचीत्कारान्कुर्वन् तद्वन्धकेन स वध्यते यदि तदा स्वबद्धां मुष्टिं छोटयित्वा याति तदाऽवद्धो भवति परमयमपि स्वकीय- मिथ्याभ्रमात् स्वं बन्धयति । एवमयमात्मापि अस्वीये वस्तुनि ममे- दमिति स्वबुद्धिं कुर्वाणः कर्मभिर्वध्यते यदा तु शरीरादिके वस्तुनि अनात्मीयतामाचरति अरक्तोऽद्विष्टश्च तिष्ठति तदा संसारस्थोऽपि मुक्तो भवति यदा त्वयमात्मा मुक्तस्तदान्तरात्मनः पारमात्म्यं प्रादुःण्यात् यत उच्यते । बहिरात्मान्तरात्मापरात्माभेदादात्मा त्रिविधः तत्र यावना हेयोपादेयविचारवैकल्यात् केवलेन्द्रियविषयासक्तो भवेत्तदा वहिरात्मा हेयोपादेयज्ञानवान् विषयमुखपराङ्मुखो भवान्तवर्तिवस्तुरक्तद्विष्टमनो- निवृत्तिमान विरक्तोऽन्तरात्मा अयमेव यदा सिद्धफेवलात्मज्ञानस्तदाप- रात्मेत्युच्यते तदात्मपरमात्मनोन भेदवान् भवति यदा तु योगी आत्मा- नमात्मनात्मनि परमात्मभूतं पश्यति तदा योगी आत्मज्ञानी उच्यते स हि केवलज्ञानीति पर्यायान्तरं लभते ततश्चायं कर्ममुक्तः क्रियामुक्तः भ्रान्तिमुक्तश्च स्यात् इति योगिसमाचारः। अथ काव्यद्वयेनोक्तामे- वावस्था द्रदयति यदा त्वयमित्यादि ।
(१४०.) योगी तदात्मावगमी निगद्यते । स केवलज्ञानमयो मुनीश्वरः कर्मक्रियाभ्रान्तिविमुक्त उक्तः ॥ ३२ ॥ यदा त्वयं मुक्त इति प्रसिद्ध- स्तदाहि सर्वत्र ममत्वमुक्तः। घनं हि किं सैप मनःशरीर- सुखासुखज्ञानविमर्शशून्यः ॥ ३३ ॥ न पुण्यपापे भवतोऽस्य मुक्तितो मम क्रियेयं मम चैप कालः। सङ्गी ममोऽयं सुकृतं ममेद- मित्याद्यमिदान्मनसो विनिर्जयात् ।। ३४ ॥ स तावतेहास्ति शरीरधारी सूक्ष्मक्रियातोऽपि न निष्कियो यत् । यावद्यदा सूक्ष्मक्रियापि नष्टा मुक्तस्तदा सिद्धयति सिद्धताप्तेः ॥ ३५ ॥ विदन् विमर्शः क्रियतामयं क्रिया- चन्तोऽथवा निष्क्रियकाश्च सिद्धाः चेन्निष्क्रिया ज्ञानजदर्शनोत्थ- क्रियाऽक्रियेष्वेषु कुथ न सिध्येत् ॥ ३६ ॥ सत्यं मुने ज्ञानजदर्शनोद्भवा ३१ विचार । ३२ सहायः । ३३ प्राप्तेः । ३४ सिद्धेषु ।
(१४१) सैषा क्रिया सिद्धिगतेषु नास्ति । कथं यतः सैषु यदा तु लोके कैवैल्यलब्धिः समभूत्तदानीम् ॥ ३७॥ क्रिये इमे द्वे युगपत्समास्तां ये ज्ञेयदृश्ये इह ते अभूतां । ततो नजातौ किल सक्रियत्व- मभूत्तु सिद्धौ खलु निष्क्रियत्वम् ॥ ३८ ॥ एवं तु निष्क्रियता प्रसिद्धा सिद्धेषु सिद्धास्त्यवधारणेन । सर्वस्य चैतस्य मनोनिरोधो हेतुस्ततोऽत्रैव स्मध्वमध्वनि ॥ ३९ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सूरचन्द्रमनःस्थिरीकारे आस्तिकनास्तिकानां द्वयेषामपि परम्परया मनोनिविषयतापादनेन च मुक्तिमापणकारणोक्तिलेशो विंशोऽधिकारः ।। ३५ केवलज्ञान । ३६ पुनरत्र नोदको नोदयन्नाह, पूज्या सिद्धा अपि सक्रिया भवन्ति, कथं, यत उच्यते, सिदा जानन्ति पश्यन्ति च तर्हि ज्ञानक्रियां च दर्शनक्रियां च कुर्वन्तीति ज्ञानदर्शनक्रियायाः सद्भावात कथं निष्क्रियत्वमिति निष्क्रियाः सिद्धा इति न घटते । नैवं यदैवात्र मनुष्यभवे सिद्धस्य केवलज्ञानमभृत्तदैव यज्ज्ञातव्यं यच्च द्रष्टव्यमासीत्त- दैवाभूत् सिद्धत्वावस्थायां नवं किमपि न जानाति न पश्यति सर्वा- तीतानागतवर्तमानभावानां केवललाभसयये एव ज्ञानादर्शनाचति सर्व सम्यक्तया ध्येयम् ।
( १४२ ) ॥अथ एकविंशोऽधिकारः॥ . । अमुं विचारं मुनयः पुरातना ग्रन्थेषु जग्रन्थुरतीव विस्तृतम् । परं न तत्र द्रुतमल्पमेधसा- *मैदंयुगीनानां मतिः प्रसारिणी ॥ १ ॥ मया परप्रेरणपारवश्या- दजानतापीति विधृत्य धृष्टताम् । प्रश्ना व्यतायन्त कियन्त एते परेण पृष्टाः पठितोत्तरोत्तराः ॥ २ ॥ शैवेन केनापि च जीवकर्मणी आश्रित्य पृच्छाः प्रसभादिमाः कृताः । माभूज्जिनाधीशमतावहेले- त्यवेत्य मक्षुत्तरितं मयैवम् ॥ ३ ॥ यथा यथा तेन हृदुत्थतर्क- माश्रित्य पृच्छाः सहसाऽक्रियन्त । तथा तदुक्तं पुरतो निधाय मया व्यतायुत्तरमाईतेन ॥ ४ ॥ मया त्विदं केवललौकिकोक्ति- प्रसिद्धमाधीयत पृष्ठशासनम् । * मैदंयुगीना न?
(१४३) -- पुराणशास्त्राहितबुद्धयस्तु पुरातनी युक्तिमिहाद्रियन्ताम् ॥ ५ ॥ परं विचारेऽत्र न गोचरो मे प्रायेण मुह्यन्ति मनीषिणोऽपि । अमुं विना केवलिनं न वक्तुं व्यक्तोपि शक्तः सकलश्रुतेक्षी ॥ ६॥ अतस्तु वैयासमिदं मदीय- मुदीक्ष्य दर्तन हसो विधेयः । बालोऽपि पृष्ठो निगदेप्रमाणं वाधैर्भुजाभ्यां स्वधिया न किं वा ॥ ७॥ यदेदमेवात्मधियां समस्तु शास्त्रं यतः शासनमस्त्यथास्मात् । यदुक्तिप्रत्युक्तिनियुक्तियुक्तं तहाभियुक्ताः प्रणयन्ति शास्त्रम् ॥ ८॥ यहास्ति पूर्वेष्वखिलोपि वर्णा- नुयोग एतन्न्यगदन्विदांवराः । इयं तदा वर्णपरम्परापि तत्रास्ति तच्छास्त्रमिदं भवत्वपि ॥ ९ ॥ आनन्दनायास्तिकनास्तिकानां ममोद्यमोऽयं सफलोऽस्तु सर्वः ।
( १४४ ) आयेषु चास्तिक्यगुणप्रसारणा- दन्त्येषु नास्तिक्यगुणापसारणात् ॥ १० ॥ चिरं विचारं परिचिन्वताऽमु यन्न्यूनमन्यूनमवादि वादतः। कदाग्रहादा भ्रमसम्भ्रमाभ्यां तन्मे मृषा दुष्कृतमस्तु वस्तुतः ॥ ११ ॥ मया जिनाधीशवचस्सु तन्वता श्रद्धानमेवं य उपार्जि सज्जनाः। धर्मस्तदेतेन निरस्तकर्मा निर्मातशर्माऽस्तु जनः समस्तः ॥ १२ ॥ वरतरखरतरगणधरयुगवर- जिनराजसूरिसाम्राज्ये । तत्पट्टाचार्यश्रीजिन- सागरसूरिषु महत्सु ॥ १३ ॥ . अमरसरसि वरनगरे श्रीशीतलनाथलब्धसान्निध्यात् । ग्रन्थोऽग्रन्थि समर्थः सुविदेऽयं सूरचन्द्रेण ॥ १४ ॥ युग्मम् ॥ ३७ आस्तिकेषु । ३८ नास्तिकेषु । ३९ मिथ्या । ४० तत्त्वतः। ४१ गत । ४२ सिद्ध ।
(१४५) श्रीमत्खरतरवरगण- सुरगिरिसुरशाखिसन्निभः समभूत् । जिनभद्रसूरिराजो ऽसमः प्रकाण्डोऽभवत्तत्र ॥ १५ ॥ श्रीमेरुसुन्दरगुरुः पाठकमुख्यस्ततो बभूवार्थ । तत्र महीयःशाखा- प्रायः श्रीक्षान्तिमन्दिरकः ॥ १६ ॥ तार्किकऋषभा अभवन् हर्षप्रियपाठकाः प्रतिलताभाः। तस्यां संमभूवन्निह सुरभिततरुमञ्जरीतुल्याः॥ १७ ॥ चारित्रोदयवाचक- नामानस्तेष्वभुः फलसमानाः। श्रीवीरकलशसगुरुवो गीतार्थाः परमसंविमाः ॥ १८ ॥ ४३ बृहत् । ४४ प्रतिशाखामाः।
- (१४६ ) तेभ्यो वयं भवामो बीजाभास्तत्र सूरचन्द्रोऽहं । गणिपद्मवल्लभपटु- बितीयीको गुरुभ्राता ॥ १९ ॥ अस्मत् हीरसार- प्रमुखा अङ्गुरकरणयः सन्ति । तेऽपि फलन्तु फलौघैः सुशिष्य-रूपैः प्रमापटुभिः ॥ २० ॥ तेनासुको वाचकसूरचन्द्र- नाम्ना रसज्ञाफलमित्थमिच्छता । ग्रन्थो ऽभितोऽग्रन्थि मया स्वकीया- न्यदीयचेतः स्थिरतोपसम्पदे ॥ २१ ॥ एवं यथाशेमुषि जैनतत्त्व- सारो मयाऽस्मारि मनःप्रसत्त्यै । उत्सूत्रमासूत्रितमत्र किञ्चिद् यत्तदिशोध्यं सुविशुद्धधीभिः॥ २२ ॥ ४५ समाः ।
- (१४७ ) वर्षे नैन्दतुरङ्गचन्दिरकलामानेऽश्वयुक्पूर्णिमा जे योगे विजयेऽहमेतममलं पूर्ण व्यथामादरात् ग्रन्थं वाचकसूरचन्द्रविबुधः प्रश्नोत्तरालङ्कृतं साहाय्यादरपद्मवल्लभगणेरहत्प्रसादश्रियै ॥ २३ ॥ इति जैनतत्त्वसारे जीवकर्मविचारे सर्रचन्द्रमनःस्थिरीकारे ग्रन्थग्रथनोत्पन्नपुण्यजनतासमर्पणस्वीयगच्छगच्छनायक- सम्प्रदायगुरुनामस्वकीयगुरुभ्रात्रादिनामकीर्तनोक्तिलेश एकविंशोऽधिकारः सम्पूर्णः । ॥ तत्सम्पूर्णे च परिपूर्णोऽयं जैनतत्त्वसारो ग्रन्थः ।। -- M ४६ (१६७९)। ४७ बुधे । ४८ पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात इति सूरइति सूरनाडी-सूर्यनाडीत्यर्थः चन्द्रइति चन्द्रनाडीत्यर्थः मनइति सुषुम्णानाडीसूचनं यदन्तर्गतं मनः स्थिरीस्यात् । तथा च हठप्रदीपिका । मारुते मध्यसञ्चार मनःस्थैर्य प्रजायते इति । ततो मनःस्थिरीकार इति सुषुम्णोच्यते । आसां नाडीनां स्थिरीकारो यस्मिन्नित्येकस्थिरीकार- शब्दालापाद्यथेष्टार्थमाप्तिः पक्षे ग्रन्धकर्तृनामसूचनमिति ध्येयम् ।।
No text on this page.
. शुद्धिपत्रक. (मूलनु.) लिटि. Dom १ ४ ११॥ १५. २१ १३' १५ २१ २३ ११ ११ २३ ५ - अशुद्ध. निर्दोषम् लाभाप्तया वंगणा च्छन्नानीव स्वयमद्य सगुणत्व कर्तुत्व पारमा प्रैर्य ताशा बुर्द्धि दुख ऋपि सुत कृत्यक पारवशात् दायति पश्यतोऽत्र समाधीश्च कंथ मल्लो ६ निर्दोष लाभतया वर्गणा छन्नानीव स्वयमूह्यम् । सगुणत्वं कर्तृत्वं पारमार्थ्या प्रेर्य तादृशी बुद्धि दुःख ऋषि भूत ऋत्यक पारवश्यात् दायतिः पश्यतात्र समाधींश्च कथ मलो wr ७ ३ ७ १३ १८. २२ ५ ११ १२ १३ १३ १४ ११ ११ १२ २२ ७ १५ (२) तं तं श्रवसी कालैश्व न ते तेन त्ययमेव ७ १५ १५ १६ १६ १८ १९ -- ९ ७ न रूप wr २१ २१ ० १० १२ २० १२ 'EE मुष्टुदुष्टु प्रयोक्त त्मनो तेष पृष्ठे मुत्पन पस्पि तं तं श्रवसी कालैश्च नसा ते न त्ययमेव नरूप सुष्ठदुष्ठु प्रयोक् स्मानो तेषु पृष्टे मुत्पन्न परिप ननु भावना ऽपैती सन्तं २३ २४ ६ १६ न तु ૨૫ २५ २५ २६ २० १३ १८ भावाना पेती संन्त १ च न २७ २७ १४ १९ १८ २८ ५ सुर दृप्त्यां मागि संसार गुणो न मिर्यति याथाथ्यं ३१ ३२ ३२ ३२ ६ सूर हत्या: मगि संसारा गुणेन मियति याथार्य यनि १४ २२ ७ य नि (३) ३५ २० १४ २१ ३७ ३७ २१ ३९ ३९ १८ १८ २१ २२ ११ १९ सृष्टि दद्यमी परह्मनामनि तस्य वितारितः स्थिरेक त्यनेक तदा दर्श रुपा यदी यो सृष्टि घदमी परब्रह्मनाम्नः- तस्तस्य निवारितः स्थिरैक त्येक स्तदा दर्श रूपा यदि दो ३९ ४२ ४२ ४३ ३ ८ सागसा-- सागस- ४६ २१ २० १४ पृष्ठ त्वदुक्त यथैवं यन्मु सिद्धा णीयते. ६ ५० १७ १३ २० पृष्ट स्वदुक्तः यथैव यन्मु सिद्धा लीयते उत्पन्ना सूर खण्ड उप्तन्ना -४ ५१... ५७ ६२ ६४ ६५ ६९ ६९ पण्ड २१ S . १२ समीर स समीर . सिद्ध न- नुया चेत्तन्नवरं तत्त्व सालम्बने धार स्पृहा मणि । - ११ सिंध्य ननु- या चेत्तन्न वरं तत्त्व सालम्बने द्वार ऽस्पृहा मणी स्त्वना तां मरुद् कारो देश- स्तैः १७ ३ त्वना १०३ १०४ १०४ १०४ १०४ १०६ १०७ ११४ ११४ ११८ ११९ ११९ ११९ १२० १२० १२० १२१ १२३ १२४ १२६ १२९ १२९ "१ ता मरू काशे देशः ७ तैः v मत मततया २१ १८ था परा माणि थापरा मणी ४ ४ मन्त्र मत्र च च यद यन्मु यन्मू १७ रप्य १९ १ १३० १३१ महा अस्पा तथा माहा अस्या तदा १ (.६) पत्र जात पामु ज्ञात १७ १७ १६ १३२ कुतरावि कुत आवि मुने मु " १३७ १३ १९ २४ मुने मेतत् स्त्व भ्राम्यन्त संवकर पृष्ठ पृष्ठो वात्म ऽमु सगु १३८ १३८ १३८ १४२ १४३ १४३ १४४ १४५ मेवम् स्त्वा भ्राम्यस्त मेव करं पृष्ट पृष्टो वाल्प ऽमुं मुगु २० ९ ... ४ ११ ३ १५ जैनतत्त्वसार. ( अनुवाद.) पहेलो अधिकार, . सिद्धांत जेनो संशुद्ध (दोषरहित ) छे अने ज्ञानादि अतिशयो वडे जे दीप्त छे एवा सत्य परमेश्वर श्रीवर्धमानस्वामीने प्रणिपात करीने स्व-(आत्म ) ज्ञानार्थे किंचित् विचार दर्शायूँछु. आत्मा केवो छ ? आत्मा नित्य, विभु, चेतनावान् अने अरूपी छे. नित्य, द्रव्य तरीके छे; पण पर्यायनी अपेक्षाए, देव मनुष्य नारक अथवा तिर्यंच गतिमां परिणाम ( अवस्था ) बदलाया करेछे मारे, अनित्य पण छ. विभु एटले व्यापक अथवा सर्वत्र व्यापवानी सत्ता सहित छे पण सामान्यतः स्वशरीरमांज व्यापी रहेछे. चेतना एटले सामान्य विशेष उपयोग, ते आवरणो-(गुणने आच्छादन करनारी कर्मो) ना क्षयादिना प्रमाणमा होयछे. अरूपी एटले रूप अथवा आकार- आकृति के मूर्ति रहित छे. कर्मो, केवांछे ? कर्मो जड, रूपी अने पुद्गल छे. जड एटले चेतना रहित छे. रूपी एटले रूप सहित छे पण अतिसूक्ष्मताने लीधे ते चर्मचक्षुथी जोइ शकातां नथी. पुद्गल एटले पुरण (पुराववाना अथवा भराव- वाना) अने गलन ( खरी जवाना ) स्वभाववाळां छे, (२) जीवो अनंत छे. तेमना वे भेद छे. कर्मो रहित ते सिद्ध अने कर्मों सहित ते संसारी. संसारी जीवोनी भिन्न भिन्न जातियो अने *योनियो छे. जे जीवो पृथ्वी, पाणी (अप्), अग्नि (तेजस्), वायु अने वनस्पति रूपी काया-(शरीर)मां वर्तछे, ते मात्र स्पर्शन इन्द्रियनो विषय ग्रही शकेछे तेथी ते एकेन्द्रिय जातिना छे. कृमि आदिने स्पर्शननी साथे रसन इन्द्रिय ( जिह्वा ) पण होयछे तेथी ते दीन्द्रिय जातिना छे. जेमने उपली वेनी साथे त्रीजी घ्राण इन्द्रिय ( नाक ) होयछे ते कीडी प्रमुख त्रीन्द्रिय जातिमां छे, चोथी दर्शन इन्द्रिय ( आंख ) जेमने वधारेमा होयछे ते भ्रमरादि चतुरिन्द्रिय छे. जेमने पांचमी श्रवण इन्द्रियः (कान) सहित उपली चार इन्द्रियो होयछे ते देव, मनुष्य, नारक अने पशु पक्षी मत्स्य सर्प नकुल वगेरे तियेच पंचेन्द्रिय जातिना छे. वनस्पति रूपे वर्तता जीवोमां बे प्रकार छे. फल, छाल, काष्ठ, मूल, पत्र अने वीज रूपी जे बनस्पतिना एक एक शरीरमां एक जीव होयछे ते प्रत्येक वनस्पति छे. जेमनां शिर, सांधा अने गांठो गुप्त होयछे अथवा जेमना. सरखा भाग थइ शकेछे अथवा जे तंतु रहित होयछे अथवा जे छेदाया छतां उगेछे एवी, कांदा, अंकुरा, आदु, हळदर, गाजरा, गळो, कुमारपालु इत्यादि जे वन- स्पतिनी एक एक काया-( शरीर )मां अनंत जीवो होयछे. ते *जे जीवोनां उत्पत्तिस्थान उत्पत्तिसमये समान स्पर्श, रस, गंध ने वर्णवाळा होय तेमनी एक जातिनी योनि कहेली छे अने ए रीते सर्व जीवोनी मळी चोराशी ला जीवयोनि कहेवायचे. जैनमत. पृथ्वी (मृत्तिका) वगेरेमां चैतन्य होवानुं विज्ञान-(science) नी शोधोथी सिद्ध थयुछे. x (३) अनंतकाय अथवा साधारण वनस्पति छे. एमने निगोद एवी पण संज्ञा छे. पृथ्वीकाय, अप्काय, तेजस्काय, वायुकाय अने निगोद(साधा रण वनस्पतिकाय ) ए दरेकना सूक्ष्म अने वादर ( स्थूल ) एवा बे भेद छे. तेमां जे सूक्ष्म छे ते सर्व लोकाकाशमां व्यापी रहेला छे पण चर्मचक्षुथी जोइ शकाता नथी. बादर पृथ्वीकाय, अप्काय, तेजस्काय अने वायुकायना असंख्य शरीरोनुं अने बादर निगोदना अनंत शरीरोनुं भेगुं पिंडन चर्मचक्षुथी जोइ शकायचे. पण प्रत्येक वनस्पतिना एक, बे आदि संख्यात अथवा असंख्यात शरीरोनुं पिंड नजरे पडी शकेछे. केवलज्ञानी सर्व जीवोने जोइ शकेछे. जीवो करतां को अनंत गुणां छे. ते सर्व लोकाकाशमां व्या. पीने रहेलां छे. वधारे शुं ? जीवना एक एक प्रदेशमां शुभाशुभ कर्मनी अनंती वर्गणाओ ( समूहो) रहेली छे, जे सर्वज्ञथी जोइ शकायछे. जेम खाणमा रत्न सुर्वण इत्यादि मृत्तिकाथी व्याप्त ( आच्छा-- दित) होयछे तेम संसारी जीवो सर्व लोकाकाशमां निरंतर रहेला कर्मोथी आवत (आच्छादित ) होयछे. भिन्न जाति-(स्वभाव अथवा सत्ता) वाळां कर्मोनो अने आत्मानो योग केवी रीते थयो ? * जेवी रीते खाणमां पथ्थर-(मृत्तिका ?) नो अने तेमा रहेला सोनानो तथा अरणिना लाकडानो अने तेमां रहेला अग्निनो योग * निरंजन, निराकार, निर्गुण अने निष्क्रिय जगतना की परमेश्वरमा सगुणाव अंतीन छ एटलेके कर्त्तानो अने तेना सत्यादि। गुणोनो संबंध अनादिसिद्ध छे..--कर्तृवादी.
(४) अनादि संसिद्ध छे, दुधनो अने तेमा रहेला घीनो योग समकाले (एकीवखते ) थयेलो होयछे, सूर्यकान्त मणिनो अने तेमां रहेला' अग्निनो तथा चन्द्रकान्त मणिनो अने तेमा रहेला अमृतनो योग साथे उत्पन्न थयेलो होयछे, तेवीन रीते कर्मोनो अने आत्मानो योग केवलज्ञानीओए अनादि संसिद्ध कयोछे. *जेम तथाप्रकारनी सामग्रीना योगे सोनु पथ्थर-(मृत्तिका ?) मांथी जूदुं पडी शके छे तेम आत्मा पण कर्मोनी साथे तेनो अनादि संबंध छतां कर्मोथी भिन्न ( मुक्त) थइ शकेछे. ग - * जेम पहेलु सोनुं अने पछी पथ्थर अथवा पहेलो पथ्थर - भने पछी सोनु इत्यादि मकारनो भेद कदी फही शकातो नथी सेम जीव पहेलो अने पछी कर्म अथवा पहेलो कर्म अने पछी जीव एवो भेद घटी शकतो नथी. वनेनो समसमये-ज-थयेलो अनादि संसिद्ध संबंध छे. -पर्यायकार, र ( पृष्ठ ४ पर्यायकारना कथन उपर टिप्पणी.) जीवनी साथे कर्मनो प्रवाहथी अनादि संबंध छे. तेम जो मान- वामां न आवे तो मोटां दूषणो आवेछे, ते आ प्रमाणे:- १. जो जीव पहेलो अने कर्मनी उत्पत्ति जीवमा पछी थइ एम मानवामां आवे तो कर्मरहित आत्या निर्मल सिद्ध थाय, निर्मल आत्मा संसारमा ( शरीरधारी) उत्पन्न थइ शके नहि, नहि करेला कर्मना फळने भोगववा- होय नहि, विना करे कर्मनुं फळ भोगववामा आवे तो सिद्धने पण कर्म, फळ भोगवई पडे अने कृत-(करेला) नो नाश तथा अकृत-(नहि करेला ) नुं आगमन इत्यादि दूपण लागे. २. जो कर्म पहेलो उत्पन्न थयां अने जीव पछी थयो एम माने तो ते घटतुं नथी. केमके जेम माटीमाथी घडो थायछे तेम जेमांथी जीव उत्पन्न थइ शके एवा उपादान कारण विना जीव उत्पन्न थइ शके नहि, जीवे जे कर्म को न होय तेनुं फल तेने होय नहि, जीव (कर्ता) विना कर्म उत्पन्न थइ शके नहि, इत्यादि. ३. जो जीव अने कर्म एकज वखते उत्पन्न थयां एम माने तो ते पण असत् छे. केमके जे वस्तु साथे उत्पन्न थाय तेमां कर्ता अने कर्म एवो भेद होय नहि, जीवे जे कर्म कर्यु न होय तेनुं फळ जीवने होय नहि, जेमांथी जीव अने कर्म उत्पन्न थइ शके एवां उपादान कारण विना जीव अने कर्म पोतानी मेळेज उत्पन्न थइ शके नहि, इत्यादि. ४. जो जीव सच्चिदानंदरूप एकलो छे अने कर्म छ ज नहि एवो पक्ष स्वीकारे तो तेथी जगत्नी विचित्रता सिद्ध थाय नहि. ५. जो जीव अने कर्म कंइ ज छे नहि एबुं मानवें थाय तो ते पण मिथ्या छे. केमके जो जीवज नथी तो ए ज्ञान कोने थयु के कंइज छे नहि. एटलावास्ते जीव अने कर्ननो संयोगसंबंध प्रवाहधी अनादि छे एज मानवू युक्तिथी सिद्ध छे.-अज्ञानतिमिरभास्कर.
No text on this page.
(६) वीजो अधिकार जीव अने कर्म अनादि छे. जीव अने कर्मनो संयोग अनादिसिद्धः- छे. जीव केटलांक जुनां कर्मोंने खपावेछे अने यथायोग प्राप्त-थयेला अथवा जेवां प्राप्त थयां तेवा पुरस्थित, शुभाशुभ नवां कर्मोने- ग्रहण करेछे. कर्मो जडछे तेथी ते पोतानी मळे आश्रय लेवाने समर्थ-नथी. आत्मा बुद्ध (चेतनायुक्त ) छे तेथी ते मुखने इच्छतो शुभ कर्मोने, जाणता छतां ग्रहण करे पण दुःखनो द्वेषी छतां अशुभ कर्मोने जाणतात छतां पोतानी मेळे ज- केम ग्रहण करे ? कयो विद्वान् स्वतन्त्र छतां अशुभ वस्तुने जाणीने ले. ? (जे काळे जे थवानुं होय ते ) काळ, (जीवनो कर्म ग्रहण करवानो) स्वभाव, नियति (भवितव्यता अथवा जे भाविभाव होय ते अवश्य थायछे ), पूर्वकृत (जीवे पूर्वे करेलां कर्म ) अने' पुरुषकार ( जीवनो उद्यम ) ए सुखदुःखना पांच हेतु-(पंच सम- वाय ) नी प्रेरणाथी जीव जाणता छतां जेम शुभ कर्मोने ग्रहण करे- छे तेम अशुभ कर्मोने पण ग्रहण करेछे. दाखला तरीके, कोइ धनवान् स्वतन्त्र अने मोदकादि स्वादिष्ट वस्तु तथा खलने जाणता छतां भाविभावथी प्रेराइने खल खायछे. कोइ मुसाफर इष्ट स्थानके जवानो वीजा मार्ग नहि होय तो त्यां जलदी पहोंचवानी इच्छाथी शुभाशुभ स्थानकोर्नु उल्लंघन करेछे. चोर, परस्त्रीगामी, व्यापारी, मतधारी अने ब्राह्मणो तेवा प्रकारना भाविभावने लीधे जाणता । छतां शुभाशुभ कृत्यो करेछे. भिक्षुक, बंदीजन ( भाटचारण ) अने ऋषि ( तत्त्वज्ञानी योगी) भिनाने स्निग्ध (घृतादि स्नेहधी (६) युक्त ) अथवा रूक्ष (लुखी) जाणीने जेवी मळी तेवी खायछे. युदमा गयेलो शूरो घेराइ जतां शत्रुने अने अशत्रुने जाणता छतां हणेछे. रोगी, निज रोगनी शान्तिने इच्छता छतां अने अपथ्यथी भविष्यमा पोताने थनारं कष्ट पोते जाणता छतां रोगथी परवश थईने (कंटाळीने), अपथ्यतुं सेवन करेछे. तेवीज रीते जीव पण जाणता छतां शुभाशुभ कर्मोने अवश्य ग्रहण करेछे. जीवनो ज्ञान विना पण कर्मो ग्रहण करवानो स्वभाव छे. दाखला तरीके, लोहचुंबक संयोजकोथी नजीकमां मुकायेला सार अथवा असार लोहने वचमां कंइ व्यवधान ( आंतरों) न होयतो ग्रहण करेंछे. तेवीज रीते जीव पण काळादिथी प्रेराइने “समीपमा रहेला शुभाशुभ कर्मोने वगर विचारे ( अजाणपणे ) ग्रहण करेछे. 11 CBI (७) त्रौंजो अधिकारः 'जोव पोते अरूपी छतां ते इन्द्रियों अंने हस्तादिनी मदद विना कर्मोने शेनावडे ग्रहण करेंछे ? कोइनें कंई वस्तु ग्रहण करवी होय- छे त्यारे ते प्रथम ते वस्तु निरीक्षण करीने पछीथी हस्तादिवडे तेने लेछे. आत्मा पोते तेवो नथी तेम छतां ते कर्मोनें ग्रहण करेंछे एँ कथन केम घटे . *-आत्मा-पोतानी-शक्तिथी अने स्वभावादिथी इन्द्रियादिनी मदद-विना पण भविष्यत् कालमा भोगववा' योग्य कर्मोने ग्रहण करछे. जुवो. x औषधीथी. सिद्ध करेला पारानी गुटिका हस्ते- न्द्रियादि रहित छतां दुध विगेरेनुं पान करावेछे, · सीसाने तथा-- पाणीने शोषी. लेछ,. शब्दवेध करवानुं वल आपेछे तथा शुक्रनी वृद्धि करेछे. जो.. पारो, चक्षुरादि. इन्द्रियो रहित छतां आटलं करी शके तो आत्मा जेनी शक्ति अचिन्त्य छे' ते मुंशुं न करे ? वनस्पतियो पण हस्तादि विना आहारतुं. ग्रहण करेछे, नाळियेर प्रमुखना मूळमां पाणी सिंचवाथी तेना फळमां ते पाणी- पहोंच्यानु प्रत्यक्षतः देखीयछे एटलं ज नहि पण प्रायः सर्व वस्तु पोतानी मेळे पाणीनुं ग्रहण करीने आई थायछे. जो * जगत्का ईश्वर निरिन्द्रिय निराकार छतां पोतानी अनंत- शक्तिथी भक्तोने जुवेछे, जपादि सांभळेछे, पूजादिनो स्वीकार करेछे. अने हस्त विना पापर्नु हरण करी उद्धार करेछ.--कर्तृवादी. x अतिशय शृंगारवाळी स्त्रीना अवलोकनथी पारो कुवामांथी उछामेमारी उंचों आवेछे.-लोकोक्ति.
(८) एम कहवामां आवे के एतो पाणीनी शक्ति छे जे वीजी वस्तुओर्मा भेदन करीने दाखल थायछे, तो तेमां व्यभिचार ( वाध ) आवे- छे. मुद्रशिला (मगरियो पाषाण ) अने कोरडु कण (गांगडु दाणा) फ़दी पण पाणीथी भेदाता नथी. एतो जेने जे वस्तु - ग्रहण करवा योग्य होय ते ते ज वस्तुने ग्रहण करे. लोहचुम्बकनो खभाव छे के ते लोह सिवायनी धातुओने पड़ी मूकीने लोहर्नु ज ग्रहण करे. तेवीज रीते जीव पण जेवू जेवं भविष्यत् कालमां बनवा, होय तेवी प्रेरणाने वश थइने कर्मपुद्गलनुं ग्रहण करेछे. जेम कोइ सूतेलो माणस जे वखते स्वप्न जोइने मनथीज अनेक प्रकारनी क्रियाओ करेछे ते वखते तेनी पांच ज्ञानेन्द्रियो ( स्पर्शनादिः) अने पांच कर्मेन्द्रियो ( करपादादि ) एमनुं वळ प्रवर्तनुं नथी, तेम आत्मा पण इन्द्रियादिनी मदद विना कर्मोनुं ग्रहण करेछे. शुं त्यारे ए स्वप्न- भ्रम छे ? ना, एबुं मानवानुं नथी. केमके स्वप्ननुं पण वखते बहु मोटुं फळ होयछे. स्वप्न जोनारने जेम स्वप्न स्मरेछे तेम जीवने कर्मग्रहण कर्यान स्मरतुं नथी एम पण कहेवू योग्य नथी. कारण के जेम जोयेलुं स्वप्न प्रायः याद आवतुं नथी तेम ग्रहण करेलं कर्म पण प्रायः याद आवतुं नथी; पण जेम कोइने जेवू स्वप्न जोयु होय तेवू ज सांभरेछे तेम करेलां कर्म पण कोइने ज्ञानविशेषथी सांभरे- छे. जेम कोइ उत्तम पुरुषने स्वप्न यथार्थ फळ आपेछे. तेम कर्म पण जीवने सफल थायछे.. जेम कोइने स्वप्न व्यर्थ (निष्फल) थायछे तेम केवलज्ञानाने कर्म पण तत्क्षण नाश पामवाथी फल- रहित थायछे. F । हवे उत्पत्तिकाळयी मांडीने अबसान ( अंत ) सुधी, आत्मा शुं करेछे ते पण स्वस्थ चित्ते अभ्यन्तरमा विचारी जुवो. गर्भनी अंदर शुक्र अने रज मध्ये रही यथोचित आहार करी इन्द्रिय वळ . (९) विना पोतानी मेळे उतावळे सर्व प्रकारे सर्व धातुओने निपजावेछे. गर्भथी बहार निकळ्या ( जन्म लीधा) पछी पण जेवो मळ्यो तेवो आहार शरीरनी अंदर ग्रहण करीने तेना विपाकथी थता परिणाम- वडे पोतानी मेळे धात्वादिना संपादन पूर्वक पुष्टि करेछे. तेमज रोममार्ग आहार लेइ खलने पड्यो मूकी रसोनो आश्रय लेछे अने तेना मळनो वारंवार बळथी त्याग करेछे. सत्व रज अने तम ए त्रण गुणोने धारण करतो सद्ज्ञान, विज्ञान, क्रोध, मान, माया, लोभ, काम, हिताहित आचारविचार, विद्या, रोग तेमज समाधिने धारण करेछे. ए रीते आत्मा शरीरनी अंदर शी रीते क्रिया करे- छे ? शुं देहनी अंदर तेने हस्तादि तथा इन्द्रियादि होयछे के जेवडे आहारादि प्राप्त करी तथाप्रकारचं पृथक्करण करछे अने मुदत पूरी थये जेम घरनो स्वामी ! जायछे तेम नीकळी जायछे ? ज्यारे एवों पुद्गलथी भिन्न अमूर्त आत्मा शरीरनी अंदर स्थिति क- रीने अने शरीरमां व्यापीने क्रियाओ करेछे अने सूक्ष्म तेमज स्थूल रूपी द्रव्योने ग्रहण करेछे त्यारे ते सूक्ष्मतम कर्मोने केम ग्रहण न करे ?* वळी आ जीव रूप तथा हस्तादि रहित छतां आवा रूपी शरीरने आहारपानादिक इन्द्रियोना विषयोमां तथा शुभाशुभ आ- रंभवाळां कामोमां केवी रीते प्रवर्त्तावेछे तेनो. पण विचार करो. जो जीवना उद्यम विना इन्द्रियो अने हस्तममुख अंगोथीज सर्व क्रियाओ थती होय तो जीवरहित मडदां करेन्द्रियादिथी क्रियाओ केम करतां नथी ? आधी सिद्ध थायछे के शुभाशुभ कर्म आत्माज करेछे, एकलां अंगो करता नथी. त्यारे अरूपी आत्मा सूक्ष्म एवा रूपी कर्मोने केम ग्रहण न करे ? जेवी रीते ध्यानी पुरुष वाह्यगत * जीव तैजस कार्मण शरीरवडे आ वधुं करेछे.-जैन सिद्धान्त.
- (१०) इन्द्रियोनी मदद विना इच्छित कार्यों करेछे-जिह्वानी मदद विना जाप जपेछे, कर्णनी मदद विना सांभळेछे अने जल पुष्प फल तथा दीप ए द्रव्यो विना सद्भाव पूजाने सफल करेछे तेवी रीते आ जीव पण इन्द्रियो तथा हस्तादि विना ए कालस्वभावादि पंच समवायथी प्रेराइने कर्मोने ग्रहण करेछे. जो जीवना एक एक प्रदेशमां अनंत कर्मों लागेला छे तो ते पिण्डीभूत थइने दृष्टिथी देखातां कम नथी ? सूक्ष्मतम कर्मो आपणा जेवा चर्मचक्षुवाळाथी जोइ शकाता नथी पण ज्ञानीओ मात्र पोतानी दिव्य ज्ञानदृष्टिना उदयथी तेमने जोइ शकेछे. आना उपर दृष्टांत सांभळो. जेम कोइ पात्र अथवा वस्त्रादिमां लागेलां सुगंधी अथवा दुर्गंधी वस्तुनी गंधनां पुद्गलो ना- कथी जाणी शकायछे पण पिण्डीभूत थया छतां नयनादिथी देखी शकातां नथी तेम जीवने लागेलां कर्म पण आपणाथी देखातां नथी. मात्र केवलज्ञानी स्वज्ञानना प्रभावे तेमने जोइ जाणी शकेछे, जेम सिद्ध करेला पाराए पान करेलं सुवर्णादि दृष्टिथी देखातुं नथी पण ज्यारे कोइ सिद्ध योगी पुरुष तेने पारामांथी वहार काढेछे त्यारे तेनी सत्ता ( अस्तित्व ) निश्चित थायछे तेम जीवने लागेलां कर्मोने पण मात्र ज्ञानी जोइ जाणी शकेछे, वीजो कोइ नहि. * ब्रह्मनुं ध्यान धरनारने इन्द्रियादिनी मदद विना ब्रह्मत्वनी माप्ति थायछे.-ब्रह्मवादी.
(११) चोथो अधिकार. जीव अमूर्त अने कर्मों मूर्त छे. ए बेनो संयोग न्यायथी केवी रीते घटे ? भिन्न वस्तुओ आधाराधेय भावने केवी रीते धारण करे ? * जीवनी शक्ति अने कर्मना स्वभावने लीधे एमनो संयोग घटी शकछे. गुणनो आश्रय द्रव्य छे अने संसारी जीव-द्रव्यनो गुण कर्म छे एटले गुण (कर्म) गुणि-(जीव)नो आश्रय ले ए न्याय छे. अमूर्त आकाशने विचक्षणो मूर्त तथा अमूर्त, गुरु तथा लघु, सर्व पदार्थोनो अविनाशी महान् आधार मानछे. विचार करो के आ अरूपी आत्मा रूपी द्रव्योने निरंतर केवी रीते धारण करेछे ? मि- थ्यात्वदृष्टि, भ्रम, कर्ममत्सर, कषाय, काम, कला, गुण, क्रिया अने विषयो एमांनुं शुं शुं शरीरमा रहेलो आत्मा धारण नथी करतो? जो एम कहेवामां आवे के ए गुणो तो शरीराश्रि छे तो विचारवान के शरीर जीवरहित थायछे त्यारे ते देखाता केम नथी ? अर्थात् ते गुणो शरीर आश्रि नथी पण जीव आश्रि छे. वधारे दूर शा माटे ? आ दृश्यमान शरीरने अदृश्य आत्मा केवी रीते धारण करी रह्योछे एनो ज विचार करो एटले अरूपी आत्मा अने रूपी कर्मो एमनो संगम कौतक उत्पन्न नहि करे. जेम कर्पूर, हिंग वगेरे सारी नरती वस्तुनी गंध स्थिति प्रमाणे आकाशने आश्रि रहेछे तेम कर्मो जीवने आश्रि रहेछे. इत्यादि प्रत्यक्ष दाखलाओथी निश्चित थायछे के कर्मों आ. मानो आश्रय लेछे, जे भवी ( संसारी) कहेवायछे. ए रीते आ- मानो अने कर्मनो आश्रयाश्रेय भाव पण सिद्ध थयो. * कल्पान्त काळे सर्व विश्व निराकार ईश्वरमां लीन थशे त्यारे भूतगण अने गुणोनी स्थिति पण तेमां थशे. कर्तृवादी, 4 (१२ ) पांचमो अधिकार. voranson परमेष्ठि संज्ञावाळा सिद्धात्मा अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत सुख अने अनंत वीर्यथी दीप्त छे. ते सिद्ध जीवो कर्मोने केम ग्रहण करता नथी ? जो एमने सुख छे तो शुभ कर्मोनुं ग्रहण करतां कोण निषेधेछे ? - सिद्धात्माने कर्मग्रहणनो अयोग छे. कारण के कर्मोनू ग्रहण सूक्ष्म तैजस कामण शरीरवडे थायछे, जेनो सिद्धात्माने अभाव छे. सिद्धात्माने ज्योतिष् , चिद् अने आनंदना भर-( समूह ) थी सदा तृप्ति होयछे. सुखदुःखनी प्राप्तिना कारणभूत कालस्वभावादि प्रयोजकोनो सिद्धात्माने अभाव छे. सिद्धात्मा निरंतर निष्क्रिय छे. अथवा, सिद्धात्मानुं सुख वेदनीय कर्मना क्षयथी उत्पन्न थयेलं अनंत छे अने कर्मो सान्त छे तेथी पण-अर्थात् अतुल्य मानने लीधे कर्मो सिद्धना सुखना हेतु थइ शके नहि. तात्पर्यके, सिद्धात्मा क- मोनुं ग्रहण करता नथी. जेम लोकमां क्षुधा अने तृषाथी मुक्त मुतृ- प्त जीवने तृप्तिनी काळमर्यादा होती नथी, जितेन्द्रिय तुष्ट योगीने कंड पण ग्रहण करवानी वांछा होती नथी अथवा जेम पूर्ण पात्रमा कंइ पण मातुं नथी तेम सदा चिदानंदामृतथी परिपूर्ण सिद्धात्मा किंचित् कर्मग्रहण करता नथी. जेम मनुष्यने अद्भुत नृत्यदर्शनथी मुख थायछे तेम सिद्धोने विश्वना वर्तावरूप नाटकना प्रेक्षणथी नित्य मुख वर्तछे. सिद्धोने कर्मेन्द्रिय, ज्ञानेन्द्रिय के शरीर कंह नथी तो तेओ अ- नंत मुख केवी रीते प्राप्त करेछे ?
लोकमां कोइ ज्वरादिथी पीडित होय ते कदाचित उघतो होय त्यारे तेनां सगांवहालां ते सुखमां छे, जगाडशो नहि, ए प्रकारे बोलेछे. निद्रावस्थामां इन्द्रियजन्य सुख के करपादादिनी क्रिया कंइ देखातुं नथी तोपण सूतेला माणसने सुख होवानुं कहेवामां आवे- छे तेम जाग्रत् ( ज्ञानादि उपयोगवाळा ) सिद्धोमां सदा सुख होय- छे. अथवा, जे योगी आत्मज्ञानामृतनुं पान करतो पोताने सुखी मानेछे तेवा कोई संतुष्टिथी पुष्ट अने जितेन्द्रिय मुनिने बीजो माणस पूछे के, 'आपने केम छे ?' त्यारे ते 'सुखी' एवो जवाब आपछे. ते क्षणे तेने कोइ उत्तम वस्तुनो स्पर्श, भोजननो योग, गंधग्रह, दर्शन के श्रवण तेमज पाणिपादादिनी क्रिया कंइ होतुं नथी तोपण ते संतोषी महात्मा 'हुँ सुखी छु' एम वारंवार कहेछे. तेनुं ज्ञानसुख तेज जाणेछे. ज्ञानहीन तेनुं कथन करवाने समर्थ नथी. एज प्रमाणे सिद्धोमां इन्द्रियोना विषयो अने क्रियाओ विना अनंत सुख छे. तेमना सुखभरने तेओज जाणेछे. ज्ञानी ते कहेवाने समर्थ नथी केमके ते निरुपम छे. . , - 1 863 (१४) छट्ठो अधिकार. tr जीवनो कर्म ग्रहण करवानो स्वभाव छे ते मूलना स्वभावने छोडीने सिद्ध केवी रीते थाय ? जीवनो अने कर्मनो जो के मूळनो ( अनादि) संबंध छे तोपण तथापकारनी सामग्री मळवाथी कर्म ग्रहण करवानुं छोडीने जीव शिव पामी सिद्ध थायछे. आ संबंधमां दृष्टांतो सांभळो. पारानो मूल स्वभाव चंचल अने अग्निमां अस्थिर रहेवानो ( उडी जवानो) छे पण तथाप्रकारनी भावना देवाथी पारो वह्निमां स्थिर रहेछे. अग्निमां दाहकतानो मूल स्वभाव छे पण तथाप्रकारना प्रयोगथी- मंत्रयोग अथवा औषधीवडे बांधवाथी अग्निमां *प्रवेश करनारने अ- ग्निदहन करतो नथी, अग्निनुं भक्षण करनार +चकोरपक्षीने अमि पोतानो स्वभाव बदली जवाथी दहन करतो नथी तेमज अभ्रक, सुवर्ण, रत्नकम्बल अने सिद्ध पाराने अग्नि दहन करतो नथी. एवे वखते अग्निमांनी मूलनी दाहकता क्यां जायछे ? लोहचुम्बक पाषाणमां लोह ग्रहण करवानो सहज स्वभाव छे पण ज्यारे अग्निथी ते मृत ( भस्मीभूत ) थायछे अथवा तेना दर्प- (प्रभाव) ने हरण करनारी बीजी औषधीथी तेने संयुक्त करवामा आवेछे त्यारे तेनो लोह ग्रहण करवानो स्वभाव नष्ट थायछे. तेज प्रमाणे सिद्धोमा कर्मयोग जतो रहेछे. धान्य प्रमुखनु वीज ज्यांसुधी तेना मूल स्वभावमा विकार थयो होतो नथी त्यांसुधी धान्यांकुरनी उत्पसि करेछे पण ज्यारे ते वीज वळी जायछे त्यारे अंकुरोत्पत्ति *सन्तपुरुषोने अने सतीओने अग्निदहन करतोनथी.-लोकोक्ति. + चकोरपक्षी चन्द्रज्योत्स्नानुं पान करेछे.-विद्धशालभञ्जिका, - (१५) थती नथी. तेवीज रीते सिद्ध जीवोमां कर्मबीज बळी जवाथी नवीन कर्मबंध थतो नथी. वायुनो सहज स्वभाव चंचल वर्तछे पण ज्यारे पवनने पखालमां निरुद्ध करवामां आवेछे त्यारे ते चल स्वभाव केवी रीते जतो रहेछे ? तेज रीते सिद्धात्माने विषे कर्म ग्रहण कर- वानो स्वभाव जतो रहेछे. आ अने एवां वीजां दृष्टांतोमा जेम मूळनो स्वभाव बदलाइ जायछे तेम जीवनो कर्म ग्रहण करवानो सहज स्वभाव पण सिद्धत्व पामतां जतो रहे तेमां शुं विचित्र छ ?x . ४ शुकादि मुनियो आहार, भय, मैथुन अने परिग्रह ए चार मूलनी संज्ञाओनो त्याग करीने परब्रह्मरूप सिद्ध थया छे-शैवमत.
१६,) सातमो अधिकार, , मुक्तिमार्ग ( कळशना नाळचानी पेठे ? ) सदाकाळ वहेतो रहेशे अने संसार पण भव्यशून्य थशे नहि-आ वाक्य परस्पर विरुद्ध वचनविलासने लीधे संगतियुक्त लागतुं नथी तेनु केम ? भगवान्नु ए वचन असत्य नथी पण अल्प बुद्धिवाळा जीवोना चित्तमां ते वेसे नहि ए स्वाभाविक छे. ए उपर एक लौ- किक दृष्टान्त छे, जे सांभळतांज श्रोताजनोनुं मन स्थिर थाय तेमछे. नदीओना ह्रदमांथी नदीप्रवाह नीकळीने सदाकाळ समुद्रमणी वहे- छे तोपण हुदो खाली थतां नथी, नदीप्रवाह बंध थतो नथी अने समुद्र कदी पूर्ण थतो नथी. तेवीज रीते संसारमांथी नीकळीने भव्य जीवो मुक्तिमा जायछे तोपण संसार खाली थतो नथी, भव्यजीवो खूटता नथी अने मुक्ति भराती नथी. आ दष्टान्त अने दान्ति- कर्नु साम्य सम्यक् प्रकारे अवलोकन करनारनी अहंदुचनमांज प्रतीति थशे, अन्यत्र नहि. वीचं पण एक लागु पडतुं दृष्टान्त प्रमाणना जाणकारोए सांभळवा योग्य छे. कोइ बुद्धिशाली जन्मथी मांडीन मरण पर्यन्त त्रण लोकनां सर्व शास्त्रोनू, हिंदुओनां छ दर्शन अने यवनशास्त्रोन, आत्म शक्तिथी पठन करतो असंख्य आयुष्य निर्वहन करे तोपण तेना अश्रान्त पाठथी तेनुं हृदय कदी शास्त्राक्षरोथी पूर्ण थाय नहि. शास्त्राक्षरो खुटे नहि अने शास्त्रो खाली थाय नहि. तेवीज रीते संसारमांथी गमे तेटला भव्यो मुक्तिमां जाय तोपण मुक्ति पूराय नहि, भव्यो खूटे नहि अने संसार खाली थाय नहि. अर्थात्, मुक्तिमार्ग अन्तराय विना वहेतो रद्देशे. आ दृष्टान्त अने हाष्टन्तिकनी भावना विजोए स्वचित्तमां चिन्तवी लेवी अने एवां अनेक दृष्टान्तो योजत्रां.
(१७) आठमो अधिकार . परब्रह्म स्वरूप केवु छे ? परोपकारपरायण, वीतराग, सर्वज्ञ अने सर्वदशी आप्तोए पर- ब्रह्मनुं निवेदन आ प्रमाणे कर्युछे. परब्रह्म निर्विकार, निष्क्रिय, निर्माय, निर्मोह, निर्मत्सर, निरहंकार, निःस्पृह, निरपेक्ष, निर्गुण, निरंजन, अक्षर, अनाकृति, अनंतक, अप्रमेय, अप्रतिक्रिय, अपुर्नभव, महोदय, ज्योतिर्मय. चिन्मय, आनंदमय, परमेष्ठि, विभु, शाश्वत स्थितियुक्त, रोधविरोधरहित, प्रभासहित, जगत् जेनुं निसेवन करेछे अने जेना ध्यानना प्रभावथी भक्तोनी निवृत्ति थायछे एवाईश्वररूपछे. भुं परब्रह्म सृष्टिनुं कारण छे अने युगान्ते परब्रह्ममांज जगद लीन थायछे ? परब्रह्मने सृष्टि रचवानुं कंइ प्रयोजन नथी तेम तेमाटे तेने कोइ *प्रेरनार पण नथी. जो परब्रह्मे सृष्टि रची होय तो ते आवी केम रचे ? आ जगत् जन्म, मरण, व्याधि, कषाय, जुगार, काम अने दुर्गतिनी भीतिथी व्याकुळ छे. परस्पर द्रोह अने विपक्षथी लक्षित छे. वाघ, हाथी, साप अने वींछीथी व्याप्त छे. पारधी, माछी अने खाटकीथी संचित छे. चोरी अने जारादि विकारोथी पीडित छे. कस्तुरी, चामर, दांत अने चामडा माटे हरिणो, गायो, हाथी अने चिचाओनु घातक छे. दुर्भिक्ष, दुर्मारि अने विड्वरादिथी कलित छे. दुर्जाति, दुर्योनि अने कुकीटोथी पूरित छे. विष्टा, दुर्गन्ध अने फलेवरोधी अंकित छे. दुष्कर्मने निर्माण करनार मैथुनधी अंचित छे. सप्तधातुथी निष्पन्न शरीरोथी समाश्रित छे. प्रचण्ड पाखण्डघटाथी * कालस्वभावादि सर्व ब्रह्मगत छ,-कठवादी.
(१८) विडम्बित छे. नास्तिकोए सहित अने सर्व मुनीशोए निंदित छे. वितर्कना सम्पर्कवाळा कुतर्कथी कर्कश छे. वर्णाश्रमना भिन्न भिन्न धर्म अने षड्दर्शनना आचारविचार संबंधी आडम्बरे युक्त छे. नाना प्रकारनी आकृतिवाळा देवताओनी एमां पूजा थायछे. पुण्य अने पापथी थता कर्मना भोगने आपनारुं छे. स्वर्गापवर्गादि भवान्तरनो एमां उदय वर्तेछे. श्रीमन्त अने निर्धन, हिंदु अने तुरुष्क ( मुसल- मान) आदि भेदोथी भरेलुं छे. एमां केटलाक परब्रह्मनी साथे वैर धारण करनार, केटलाक परब्रह्मनुं खण्डन अने हास्य करनार अने केटलाक परब्रह्मनी पूजाना रागी जीवो होयछे. एनो विस्तार करवाथी शृं? केमके जे देखायछे ते विपरीतज छे. परब्रह्मना स्वरूपथी तद्दन भिन्न छे.. विद्वानो तो कहेछे के कार्यमा उपादान कारणना गुणो, होवा जोइए. संसारमा जे अनित्य वस्तु देखायछे ते जो सृष्टि समये ब्रह्ममांथी उत्पन्न थइ होय तो योगियो एने जुगु- प्सनीय गणी शीघ्र त्यजीने वैराग्य केम लेछे ? जो द्वेषरागादिथी विरूप जगत्स्वरूप उत्तम योगविदोने त्यागवा योग्य होय तो तेज सर्व युगान्ते परब्रह्मने पोतानी अंदर धारण करवा योग्य केवी रीते थाय ? त्यारे क्यांतो ब्रह्ममा विवेक न होय अथवा शुकादि योगियोमा न होय ! जे ब्रह्मने करवा योग्य अने धारवा योग्य ते अन्य पुरुषोने-शुकादि योगियोने निंदवा अने त्यजवा योग्य ! सृष्टि ब्रह्मांधी उत्पन्न थइ अने प्रलय पण तेमां थशे एवं कहेनार 'ब्रह्म अतिमूढ छे' एवू शुं नथी निवेदन करता ? शुं एमां ब्रह्मने वान्ताहृतिनो (वमेलुं खावानो) दोष नथी लागतो? लोकमां एकादा ब्राह्मणादिनी घात थाय तो मोटी हत्या थइ कहेवायछे त्यारे सृष्टिनो संहार कर्ता ब्रह्मने ते हत्या केवी लागे ? दयालुने अदया ! स्वरचित सृष्टिनो संहार करतां ब्रह्मने हिंसा न लागे एम जो कहेता हो तो पुत्रोने उत्पन्न करीकरीने मारी नाखनार बापने पण कोइ १ (१९) दोष लागशे नहि. एतो ब्रह्मनी लीला छे माटे संहार करतां ब्रह्मने पाप न लागे एवं जो कहेवं होय तो मृगयाए (शिंकारे) गयेला राजाने पण जीवो मारतां पाप नहि लागे. स्वभावथी अथवा काल- थी प्रेराइने सृष्टिनो संहार करतां विभुने पाप लागतुं न होय अने आ अशस्त संहारमा बलिष्ठ स्वभाव अने काळ ब्रह्मने प्रेरता होय तो सृष्टिसंहारमा स्वभावने अने काळने ज हेतु रहेवा यो. युक्तिमा न वेसे एवा ब्रह्मनुं शुं काम छे ? जे लोको सृष्टि रचवानुं अने संहार करवानुं ब्रह्ममां आरोपेछे ते ब्रह्मनो महिमा प्रकट करता नथी परंतु निर्दूपणमां दूषणनो आरोप करेछे. ब्रह्मने निष्क्रिय कहीने तेनेज पार्छ जगत् रचनार कहेवं ते 'मारी मा वांझणी छे' एना संदृश छे. जे कोइ विज्ञानवंत छे ते सर्व ब्रह्मनु चिन्तन करेछे. जो तेओ ब्रह्मांश होय तो तेमनामां अने ब्रह्ममां शो भेद छे ? तेओ शेने माटे चिन्तन करेछे ? ए जीवो ब्रह्मांश हशे तो ब्रह्म पोतेज तेमने पोतानी पासे विना परिश्रमे लेइ जशे. जो ब्रह्मनी प्राप्ति माटे नीरागता, निःस्पृहता, निषता, निष्क्रियता, जितेन्द्रियता अने स- मानता इत्यादि करवा योग्य होय अने जो ब्रह्मनी एमांज प्रीति होय तो ब्रह्ममा निष्क्रियत्व सिद्ध थयु. जो एम कहेवामां आवे के ब्रह्मनो स्वभावज एवो सक्रिय निष्क्रियादि छे तो काना अनेक स्वभावने लीधे कदाचित् एनामां अनित्यता पण थाय ! द्वेष पण थाय ! राग पण थाय ! दृष्टिथी पण ए देखाय ! ब्रह्म नित्य छे एवी *पंचावयव वाक्यथी करेली व्याप्ति पण नहि थाय ! नित्य तेज छे जे एकरूप छे, जेमके आकाश. सृष्टि रचवामां अने युगांते * १ ब्रह्म नित्य छे, २ एकस्वभावत्व होवाथी. ३ जे एक स्वभाववाल्लं होय ते नित्य, जेमके आकाश. ४ ब्रह्म तेवु छे. ५ माटे - ब्रम, नित्य हे ।
(२०) संहार करवामां कर्त्ताने मनःस्थ सक्रियता देखीती लागे ! सृष्टि- संहारना अभावे निष्क्रियता रहे ! तेमज जीवोने सुखदुःख देखायछे तेथी एनामां रागद्वेष पण सिद्ध थाय ! जो एवोज तक होय के जे कृत्य तेवू सुख दुःख तो पछी कानुं शुं पराक्रम ? त्यारे नि- श्चित थयु के, स्व पुण्य पापज सुख दुःखना हेतुओ छे. जो जीवो ब्रह्मांश होय तो ब्रह्मांश सरखा होवाथी ते सर्वे सरखा होय. ज्यारे जीवो सुखी दुःखी इत्यादि बहु प्रकारना देखायछे त्यारे ते भेदनो करनार ब्रह्मथी कोइ अन्य निश्चय होवो जोइए. जो जीवो ब्रह्मथी भिन्न होय अने सुखदुःखनो कर्ता ब्रह्म होय, तो जे हेतुथी ब्रह्म सुख दुःख करे छे ते हेतु ( पुण्यपाप ) नो कर्ता पण ते (ब्रह्म) ज हो ! ब्रह्मने निरञ्जन, नित्य, अमूर्त अने अक्रिय कहीने फरीथी तेनेज कर्ता, संहर्ता अने रागद्वेषादिनुं पात्र कहेवू ए परस्पर विरुद्ध होवाथी आ जगत् भिन्न छे अने ए ब्रह्म पण भिन्न छे एवं मुनियोए . विचायु अने तेथीज संसारस्थित मुनियो मुक्ति माटे परब्रह्मनुं ध्यान करेछे. - " . *जे कोइ ईश्वरनी (विष्णुनी) मायाने जगत्नी रचनामां हेतुभूत कहेछे तेमने विचारवान के, ईश्वर मायामां आश्रित छे के माया ईश्वरमा आश्रित छ ? माया जड होवाथी पोतानी मेळे आ- श्रय लेवाने समर्थ नथी. ईश्वर ब्रह्मरूप होवाथी जाणता छतां मायांनो आश्रय ले नहि. कारण के चेतन परतन्त्र होय तोज जडनो आश्रय ले. वळी विचारवानुं के, ईश्वर मायाने एकी वखते प्रेरेछे के दरेक जीवप्रति पृथक् पृथक् प्रेरेछे ? जो मायाने एकी वखतेज प्रेरवामां आवती होय तो तेनी एकरूपताने लीधे त्रणे लोक एकरूप विष्णूनी मायाथी जगतनी रचनादि थायजे-वैष्णवमत, (२१) सर्व सुखमयी अथवा सर्व दुःखमयी थाय, भिन्नरूप न थाय, जो मायाने दरेक जीवप्रति पृथक् पृथक् प्रेरवामां आवती होय तो मायाने अनंतता प्राप्त थाय, जेथी माया अनेक प्रकारनी थाय अने जीवो पण भिन्नरूप थाय. " एम हो" एवं कदी कहेवामां आवे तो पण माया जड छे ते शुं करी शके ? ईश्वरनी शक्तिथी माया वधुं करवाने समर्थ होय तो ईश्वरज सुखदुःखनो दाता हो ! वारु जीवोए ईश्वरनो शो अपराध कर्योछे के ते दरेक जीव प्रति एवी मायाने प्रेरे ? निरपराध जीवोने जे ए प्रकारे दुःखादि दे ते ईश्वर शेनो ? जे ईश्वरचं ध्यान करता नथी ते ईश्वरना अपराधी होवाथी ईश्वर तेमने दुःख करतो होय ने जे ईश्वरनी सेवा करेछे तेमने ए सुखनी श्रेणि आपतो होय तो जे एवी प्रतिक्रिया करे ते ईश्वर तो रागी द्वेषी गणाय ! "एम हो, " एवं कदी कथन थाय तो जे ईश्वरने निंदतोए नथी तेम वंदतो पण नथी तेनी शी गति ? लोकमां जीवो त्रण प्रकारना छे. सेवक, असेवक अने मध्यस्थ. ज्यारे पहेला बे प्रकारना जीवोनी गति छे त्यारे मध्यस्थ जीवनी पण कोइ गति होवी जोइए. मध्यस्थ जीवनी कोइ गति नियत होय तो तेनो कर्ता कोण छे ! त्यारे एमज कहेवू योग्य छे के जेतुं कर्म कर्यु होय तेवून सुख दुःख ममुख मळेछे. जे कोइ एम कहेछे के ईश्वर (कर्ता) पोतामांथी जीवोने प्रकट करीने (सृजीने ) संसारिभाव पमाडेछे अने महामलय समये पाछो तेमनो संहार करेछे तेमने पूछवातुं के, ईश्वर विद्यमान जीवोने प्रकट करेछे के नवाज प्रकट करेछे ? जो प्रथम पक्ष होय तो वात सांभळो. जे ईश्वर जीवोने इष्ट स्थानकमां राखी मूकीने क्रियापसरे मकद करे ते तो अमारा वो अवसरे नहि मुळवाना +4 ( २२ ) । भयथी वस्तुनी रक्षा करनार होवो जोइए ! एथी तो ईश्वरनी अशक्ति प्रकट करी. जो ईश्वरनी अचिन्त्य शक्ति छे तो. शुं ते लोभी छे एवं कहे, छे ? जो नवाज जीवोने रचीने संसारिभाव पमाडता. होय तो मूळना स्वरचित जीवोने मुक्त करवाने शुं समर्थ नथी के ए प्रकारे विडम्बना देछे ? जो ईश्वर स्वरचितनो पण ए प्रकारे संहार करे तो एनो ए विवेक केवो? वाळक पण स्वकृत वस्तुने शक्ति पहोंचे त्यांसुधी साचवेछे. T जो ईश्वरनी ए लीला होय तो लीला करता लोकनी पण निंदा करवी न जोइए. तप यम ध्यान प्रमुखथी जो ईश्वर लभ्य होय अंने ईश्वरने ए रुचतां होय तो जेने ए रुचे ते कदापि एवी लीला करे नहि. लोकमां पण जीवादिनो जेमां घात थतो होय एवी सर्व लीलानो ईश्वरे निषेध करेलो छे. 'वीजाने निषेध करे अने पोते आचरण करे ' ए तो कोइ अतीव निंदित होय तेज करे. एवं वगर विचार्ये काम करनारने अमे ईश्वर कहेता नथी. 'जो ईश्वर पोते पवित्र, स्वजनने पावन करनार अने ज्योतिर्मयादि गुणोथी विशिष्ट होय तेम छतां ए स्व अंशोने स्वरसंथी विमोह पमाडी संसारिभावमा रचीने बहु दुःखनुं पात्र जीवत्व मेरता होय तो आ जीवो इश्वरांश नयी. वीजा भले हो ! ईश्वर निजांशोने जाणता छतां पोताना रम्य स्वरूपमांथी पाडीने जेना उदरमा संकटनी पेटीछे एवा दौर्गत्य दौस्थ्यादिमय आ संसारमा सहसा कम परे ? जो ईश्वरनी ए लीला होय तो आ संसारज एने इष्ट छे, त्यारे संसारी जीवोए ईश्वरनी प्राप्ति माटे उग्र कष्टादि शा माटे करवू ? एवी रीते असंबद्ध उद्- गार काढनारना वचननी कदापि प्रतीति थाय नहि. " त्यारे शृं कहेवं ?
(२३) जे कंइ कहेवार्नु (वाच्य) छे ते सांभळो. ज्योतिर्मय, चिन्मय, सदा एकरूप, लोकोनां सुखदुःखना हेतु जे जुवेछे अने योगीश्वरोने जेमनुं स्वरूप ध्येयतम छे एवा परमेश्वर छे. जीव तथा- प्रकारना कर्मना योगथी सुगति अथवा दुर्गति, सुख अथवा दुःख पामेछे. ज्यारे जीव समानभावने धारण करेछे त्यारे ब्रह्मत्वने पामेछे. परमेश्वर संबंधी सृष्टिसंहारनी कथानी प्रवृत्ति करवाथी जो लोकोनी तुष्टि थती होय तो स्फुर्ति अने प्रभावनुं प्रतिपादन करवा माटे ईश्वरनी स्तुति करवी योग्य छे. परमेष्ठि-परमेश्वरने कर्ता कहेवार्नु रहेवा घो. जेम लोकमां कोई शूरवीर पोताना स्वामीनां शस्त्रोवडे शत्रुओने जीतीने निज अंगमां सुख करवाथी कर्ता थाय तेम परमेश्वरनुं ध्यान करनार परमेश्वरना ध्यानवडे आत्माने मुख करवाथी कर्त्ता छे अने आत्माना अंधकारनो अपहार करवाथी संहर्ती छे. जेम शूरवीरे शस्त्र वापरवाथी शस्त्रना स्वामीने कंइ पण प्रयास पडतो नथी तेम भक्ते ईश्वरखें ध्यान करवाथी ईश्वरने पण, कंइ क्रिया करवी पडती नथी. आथी ईश्वरनी निष्क्रियता सिद्ध थायछे. जेम शूरवीर शस्त्रना प्रभाववडे सुख थवाथी सुख करनार तरीके शस्त्रना स्वामीने कथन करे तेम भक्त पण ध्यानना प्रभाववडे सुख थवाथी सुख करनार तरीके ध्यानना स्वामी परमेश्वरनेज कहेछे. एवां अनेक दृष्टान्तोवडे परमेश्वरनु ध्यान करनार भक्तने सृष्टिसंहारनो कर्त्ता प्रतिपादन करी शकाय.
14 (२४) नवमो अधिकार. ब्रह्म एटले शुं? ब्रह्म ते ज छे, जेने सिद्ध कहेवामां आवेछ, शुद्धचित्तवाळा मुनियोने जे ध्यान करवा योग्य छे अने मुक्तिगृहप्रति जवानी इच्छा- वाळा योगियो जेने भवसमुद्रमा *प्रवहण समान गणेछे. जो आ सृष्टि ब्रह्ममांथी उत्पन्न थइ नथी तो ते क्यांथी उत्पन्न थइ अने क्यां प्रलय थशे ? त्रिकालज्ञानी वीतराग योगियोए कथन कर्युछे के काळ, स्व- भाव, नियति, कर्म अने उद्यम ( वीर्य ) ए समवायपंचकथी सृष्टि अने संहार थायछे. पुरातन तत्वविद् महात्माओ वदेछे के ब्रह्ममां ब्रह्म लीन थायछे अने ज्योतिमां ज्योति मळी जायछे, ए प्रवाद ब्रह्म विना कम घटे ? विज्ञो ज्ञानने ब्रह्म अथवा ज्योति कहेछे. एक सिद्धनुं ब्रह्म (ज्ञान अथवा ज्योति ) सर्व दिशाओमां जे अनंत क्षेत्रने आश्रि रघु- छ तेज क्षेत्रने आश्रि वीजा सिद्धनुं त्रीजा सिद्धनुं यावत् अनंत * जेम प्रवहण-(आझ )नी मददथी समुद्रना किनारे पहोंची शकाय पण घेर पहोंचवा माटे झाझ छोडी चालवू विगेरे स्वालंबन करवू पडे तेम सिद्धना ध्यानथी संसारनी पार पामी शकाय पण मुक्तिमां पहोंचवामाटे सिद्धनुं ध्यान छोडी समभावलक्षण आत्मध्यान फरवू पडे.-पर्यायकार.
( २५) सिद्धो, पण ब्रह्म रहेलुं छे अने तेथी एवं कहेवायछे के ब्रह्ममां ब्रह्म कीन थायछे अने ज्योतिमां ज्योति मळी जायछे, जो एम होय तो क्षेत्रनुं सांकर्य केम न थाय तथा परस्पर आ- लिंगित ( मिलित) ब्रह्मने संकीर्णता कम न थाय ? जेम कोई विद्वान्ना हृदयमा घणा शास्त्राक्षरोनो संग्रह छतां तेनी छाती संकीर्ण (सांकडी) थती नथी तथा अक्षरोने परि- पिण्डता थती नथी तेम ब्रह्मपरंपराश्रित ब्रह्म (चिद ) वडे सर्वतः आश्लिष्ट क्षेत्र ( दिव ) संकीर्ण यतुं नथी अने ब्रह्मने सांकर्य थतुं ( संकडामण पडती) नथी. एज प्रमाणे सिद्धोथी परिपूरित सिद्ध- क्षेत्र संकीर्ण यतुं नशी अने सिद्धपरंपराश्रित सिदो सांकर्य- बाधा रहित जयवंता वर्तछे.
दशमो अधिकार. *निगोद जीवो अनंत काळ सुधी निगोदमा ज रहेछे. नारक जीवोने पडता दुःख करतां अनंत गुणुं दुःख ते अनुभवेछे अने एक एक समयमां अनेक (-आठ-) वार जन्म मरण करेछे. एमने मन पण होतुं नथी. जे जीवो व्यवहार राशिमां आवेछे ते क्रमे करीने विशिष्ट होय छे. व्यवहार राशिमांथी जे जीवो पाछा जायछे ते फरीने निगोह जेवा थायछे. आ केवी रीते थायछे ? निगोदना जीवो तेमना जाति स्वभावथी अने महार्तिदायक उत्तरकाळनी तादृश प्रेरणाथी सदैव दुःख पामेछे. अत्र दृष्टांत. लवण समुद्रनुं पाणी सदाकाळ खालं होयछे. अनंत काळे पण पीवा योग्य थतुं नथी तेम वांतर पण पामतुं नथी. एम थतां थतां लवण समुद्रने अनंतानंत काळ थइ गयो. जेम लवण समुद्रनुं पाणी मेघनुं मुख प्राप्त थये गंगादि महानदीमां आववाथी पीवा योग्य थायछे, तेम निगोदमाथी नीकळीने व्यवहार राशिमां आवेला जीवो मुखी थायछे. जेम गंगादि महानदीनुं पाणी लवण समुद्रमां पार्छ जवाथी समुद्र जळना रूप अने रस युक्त-खारुं थाय- छे तेम व्यवहार राशिमा यो निगोदमां पाछा गयेला जीवो निगोद जेवा दुःखी थायछे. वीजें इष्टात. दान्त्रिक-(भुवाना) हृदयमां * निगोड़ना जीरो वे प्रकारनी राशियोमा छे, अव्यवहार अने व्यवहार. तेमां निगोद संज्ञायी सामान्यतः अव्यवहार राशिनुं ग्रहण थायछे. हर्व एकोन्द्रिय, द्वीन्द्रिय, त्रीन्द्रिय अने चतुरिन्द्रय जीवोने मन होतुं नवी. पंचेन्द्रिय जीवोमा जे संज्ञी छे तेमने मन होयछे, असंजीने मन होतुं नथी.-जैन सिद्धांत.
(२७) दुर्मन्त्रना जे वर्णो होयछे ते उच्चाटन कहेवायछे. दुान्त्रिकना हृदय जे निगोदनुं स्थान छे. दुर्मन्त्रना वर्णो जेवा निगोदना जीवो छे. सन्मन्त्रना वर्णो जेवा व्यवहार राशिना जीवो छे. जेम दुमन्त्रमांना वर्णोमांथी जे वर्णो सन्मन्त्रमा आवे ते शुभ कहेवायछे, तेम निगोदना जीवोमांथी जे व्यवहार राशिमां आवेछे ते विशिष्ट थायछे. जेम सन्मन्त्रमांना जे वर्णो पाछा दुर्मन्त्रमा वपराय ते उच्चाटन दोषथी दुषित थाय, तेम व्यवहार राशिमाथी निगोदमां पाछा आवेला जीवो निगोद जेवा थायछे. पंडितोए स्वबुद्धिथी एवां नानां मोटा दृष्टांतो योजी लेवां. निगोदना जीवो समस्त लोकमां व्यापीने रहेला छे ते घनीभूत था दृष्टिपथमा केम आवता नथी ? निगोदना जीवो अतिसूक्ष्म नामकर्मना उदयथी एक शरीर आश्रि अनंत रहेला छे तथापि चर्मचक्षुथी देखाता नथी. जेम गंधा (वज), कलेवर अने हिंग वगेरेनी बहु प्रकारनी गंध परस्पर मळीने रह्याथी अन्य वस्तुने अथवा आकाशने सकोणता थती नथी, तेम निगोद जीवोना परस्पर आश्लेषथी तेमने पोताने सदाकाळ अति बाधा रहेछे पण अन्य वस्तुने तथा आकाशने संकीर्णता थती नथी. जेम गंधादिक वस्तुनी सत्ता नाकथी समजायछे पण आंखथी जोइ शकाती ज नथी तेम निगोदना जीवो श्रीजिनवचनथी मनवडे जाणी मानी ) शकाय पण जोइ शकाय नहि. केवलज्ञानी मात्र तेमने जोइ शके. जेम सर्वत्र उडती अति सूक्ष्म रज आँखे देखाती नथी अने राशीभूत थतो पण जणाती नथो परन्तु आच्छादित वस्त्रमदेशना दिमा पडेलां सूर्यकिरणोनां प्रतिबियोमा उडती त्रसरेणु देखायछे, तमेत निगोदना जीवो दिव्य दृष्टिथी देखी.शकायछे, । ( २८ ) निगोदादि जोव आहार करेछे छतां ते कया गुणने लीधे गुरुता पामता नथी ? जेम पारो विविध धातुओने खाता छतां गरिष्ठता पामतो नथी, चंपाना फुलथी वासित अथवा कृष्णागरु धूपथी धूपित वस्त्र मूल- भारथी गुरुता पामतुं नथी, एक तोलो सिद्धकरेलो पारो सो तोला सोनुं पचावी जाय तोपण तेनुं तोल वधतुं नथी अने 'पखालनी अंदर पवन भरवामां आवे तेम छतां तेनुं वजन वधतुं नथी तेम जीव पण आहार करता छतां गुरुतामां वधतो नथी. निगोदना जीवो कया कर्मथी अनंतकाळ सुधी अति दुःखित होयछे? आ संबंधी संपूर्ण विचार जणाववाने केवली शिवाय कोइ समर्थ नथी. तोपण तेनो आशय समजावया सारु किंचित् कर्मप्रकार कहेवामां आवे छे. निगोदना जीवो स्थूल आस्त्रव सेववाने समर्थ नथी परन्तु ते एक एकने विधिने एक एक शरीर आश्रि अनंत रहेलाछे, पृथक् पृथक् देहरूपी गृहथी रहित छे, परस्पर द्वेषना कारण- भूत तैजस कार्मण शरीरमां संस्थित छे अने अत्यंत संकीर्ण निवास मळवाथी अन्योन्य विधीने निकाचित वैर बांधेछे, जे प्रत्येकने अनंत जीवो साथे उग्रपणे बंधायछे. हवे ज्यारे एक जीवे एक जीव साथे वांधेलुं वैर अजेयछे त्यारे एक जीवे अनंत जीवो साथे बांधेलं वैर अनंत काले केम न भोगवाय ? वळी ते वैर वर्धमान थतां तेथी पण अनंत काळ सुधी केम न पहोंचे? अर्थात निगोद जीवोनुं वैर दुष्कर्म अन ते भोगववानो काळ अनंत छे. * गुप्तिगृह-( केदखाना )मा + Air-pump थी तहन हवा रहित करेली-Vacuum युक्त वस्तु जेवी नहि पण साधारण रोते खाली कहेवाती अने पछीथी पवन भरेली परवाल समजवी. * ग्रंथकर्ताना समयना केढखानाने उद्देशी आ दृष्टांत छे ते ध्यानमा रास्त -- . .
(२९) , पूरायला केदीओ जेम परस्पर संमर्दनथी पीडाया छता आमाथी कोई मरे अथवा जायतो हुं सुखे बेसुं ने भक्ष्य पण प्रमाणमां कंइक वधारे मळे एवी दुष्ट भावनाथी, एक एक प्रति निकाचित अत्यंत वैर पूर्वक कर्म बांधेछे-जे वर्धमान थतां तेमने अति दुप्कृत लागेछे, तेम निगोद जीवोना कर्मबंध विषे पण समजवू. जुओ ! अति सांकडा पांजरामां पूरायला पक्षीओ अने जाळ वगेरेमां सपडायला माछलां परस्पर वि- वाधाथी देषयुक्त थया छतां अति दुःखी थायछे. बुधो कहेछे के, चोरने मरातो अथवा सतीने अग्निमां प्रवेश थती कुतूहलथी जोनारा द्वेष विना पण सामुदायिक कर्म बांधेछे, जे नियत (खरेखर ) अनेक प्रकारे भोगवq पडेछ. ए प्रमाणे कौतुकथी बंधायलां कर्मोनो विपाक अति दुःखदायी थायछे तो पछी निगोद जीवोए परस्पर- बाधाजन्य विरोधथी अनंत जीवो साथे बांधेलां कर्मोनो भोग (परिपाक ) अनंत काळ वीत्या छतां पण पूरो न थाय तेमां शुं आश्चर्य छे ? निगोद जीवोने मन नथी तेम छतां ते तंदुल मत्स्यनी पेठे, जेनो परिपाक अनंत काळ सुधी पहोंचे एवां कर्म शाथी बांधछे ? निगोद जीवोने मन नथी तोपण अन्योन्य विवाधाथी तेमने दुष्कर्म तो उत्पन्न थाय ज. विष जाणतां खाधुं होय अथवा अजा- णतां खाधुं होय तोपण ते मारे ज. जाणवामां होय तो पोते अथवा वीजा उपाय करे तेथी कदाचित् बची जाय परंतु अजाणपणे तो मारी ज नाखे. तेवीन रीते मन विना उत्पन्न धयेलं परस्पर वैर अनंत काळे पण भोगवतां पुरुं थाय नहि. निगोदना जीवोने मन नथी पण मिथ्यात्व, अविरति, कषाय अने काययोग जे कर्मयोगनां वीज छे ते होयछे.
(३०) अगीआरमो अधिकार. सर्व विश्व निगोदना जीवोथी परिपूर्ण छे तेमां कर्मो, अन्य पुद्गलराशियो अने धर्मास्तिकायादि केवी रीते समायछे ? जेवी रीते गांधीनी दुकानमा कपूरनो गंध पसरेलो होयछे तेमा कस्तूरी तथा जायफलादि वस्तुनो गंध, पुष्पादिनो गंध, सूर्यनो तडको, धूपनो धूम, वायु, शब्द, त्रसरेणु वगेरे समायछे जेवी रीते विचक्षण पुरुषना हृदयमां शास्त्रपुराणविद्या होयछे तेम छतां वेद, स्मृति, व्याकरण, कोप, ज्योतिष् , वैद्यक, आशिष्, राग, मंत्र, आम्नाय, ध्यान, मंत्र, तंत्र, कला, वार्ता, विनोद, स्त्रीविलास, दान, शील, तप, भाव, शान्ति, धृति, सुख, दुःख, सत्व, रज, तम, कषाय, मैत्री, मोह, मत्सर, शंका, भय, निर्भय, आधि वगेरे समाय छ; अने जेवी रीते वनखंड-जंगलमा रेणु, त्रसरेणु सूर्यनो तडको, अग्निनो ताप, पुप्पोनो गंध, वायु, पशुपक्षीना शद्ध, वादित्रना नाद, पांदडाना मर्मर (खडखडाट) वगेरे सर्व समाइ जायछे तथापि अवकाश रहेछे तेवीज रीते सर्व लोक निगोदयी सदा परिपूर्ण छतां सर्व द्रव्यो तेमा समायछे एटलुंज नहि पण द्रव्योथी निचित (खीचोखीच भरायलं) छतां तादृश अवकाश रहेछे. , + (३१) बारमो अधिकार. जगत्ना जीवो कर्म प्रमाणे सुखदुःख भोगवे छे ते कर्मगणने प्रेरणा करनार कर्ता, विधि, ग्रह, यम, परमेश्वर अथवा भगवान् कोइ होवा जोइए. जीव स्वाभाविक रीते सुखनो रागी अने दुःखनो द्वेषी होय ते स्वेच्छाए शुभ अने अशुभ कर्मोने केम भोगवे ? जीवनो स्वभाव छे के ते शुभाशुभ कर्मोंने ग्रहण करे. जीवने सुख दुःखनो आपनार स्वकर्म विना बीजो कोइ नथी. कर्मना सिद्धान्तने जाणनारा कर्मने ज भाग्य, स्वभाव, भगवान्, अदृष्ट, काल, यम, दैवत, दैव, दिष्ट, विधान, परमेश्वर, क्रिया, पुराकृत, विधा, विधि, लोक, कृतान्त, नियति, कर्ता, प्राक्कीर्ण लेख, मा- चीन लेख, विधाताना लेख इत्यादि नामोथी शास्त्रमा प्रतिपादन करेछे. कर्मने कोइ प्रेरणा करनार तो होवो जोइए. कर्म अजीव अने जड छे ते शुं करी शके ? कर्मनो एवो स्वभाव ज छे के ते सदा कोइनी पण प्रेरणा विना पोतानी मेळे आत्माने स्वस्वरूप योग्य फल पमाडे. जे जीवो अजीव- शरीरनी साथे संबंध राखी हाल जीवेछे, पूर्वे जीवता हता अने भविष्यमा जीवशे, ते सर्वने कर्मोनी साथे त्रैकालिक संगम होवानुं ध्यानमा राख. आ समस्त जगत् षड् द्रव्य अने पंच समवाय-मयछे. तदन्य कंइ नथी. जीव अने धर्मास्तिकायादि पांच अजीव-ए छ द्रव्यो छे. धर्मास्तिकाय जीवने चालवामां सहाय करेछे, अधर्मास्तिकाय स्थिति करवानी प्रेरणा करे छे, आकाशास्तिकाय अवकाश आपे छे अने पुद्गलास्तिकाय वडे जीव आहारविहारादि करे छे. पुद्ग- लास्तिकायमां कर्मोनो अंतर्भाव थाय छे. काळ आयुष्यादि सर्व प्रमाणयुक्त वस्तुनुं प्रमाण करवामां उपयोगी छे. काळादि पंचसम- 1 (३२) वायना सामर्थ्यथी जीव कर्मोनुं ग्रहण, धारण, भोग अने शमन करे छे अर्थात् जीवो करतां अजीवो सबळ ! छे, जेमनाथी प्रेराइने जीवो सुखदुःखना भागी थायछे. जीवो शुभाशुभ कर्मोने ग्रहण करेछे अने कर्मो स्वकालमर्यादा पामीने जीवोने सुखदुःख आपेठे-ए एमनो स्वभाव छे. जीव शुभाशुभ कर्मोने ग्रहण करेछे अने ग्रहण करवाना स्व- भावथी ग्रहण करतां जाणेछे के हुं स्वाभिप्राय प्रमाणे इष्ट करूंछं. ए वात मान्य करवा जेवी छे. परन्तु कर्मो जड होवाथी भोगकाळ- ने केवी रीते जाणे के ते प्रगट थाय ? आत्मा पण शुं दुःख भोगव- वानो कामी छे के ते दुष्कर्मने आगळ करे ? माटे केटलाक लांबा- काळ सुधी विलंब कर्या पछी कर्मो स्वकर्ता जीवने सुखदुःख पमाडे छे ते प्रेरक विना केवी रीते बने ? कर्मो जड छ, निज भोगकाळने जाणता नथी अने आत्मा दुःख भोगववानो कामी नयी तथापि जीव दुःखने आश्रित थायछे अने कर्मो जड छतां द्रव्यक्षेत्रकाळभाव-सामग्रीनी तथाप्रकारनी अनिवार्य शक्तिथी प्रेराइने प्रगट थइ स्वकर्ता आत्माने बलात्कारे दुःख देछे, दृष्टान्त तरीके, कोइ पुरुष उष्ण काळमां शीतळ वस्तुन सेवन करे अने ते उपर मीठो खाटो करंभ खाय तो तेना शरीरमा वायु उत्पन्न थाय, जे वर्पा रुतु प्राप्त थतां प्रायः अत्यंत कोपायमान थइ शरद् ऋतुनो संयोग थवानी साथे ज पित्तना प्रभावथी प्रायः शान्त थाय. स्वेच्छित भोजनथी वातनी उत्पत्ति, वृद्धि (स्थिति) अने शांति (नाश) ए त्रण दशाओ थवामां जेम काळ हेतु छे तेम आत्माने कर्मोनुं ग्रहण, स्थिति अने शांति थवामां काळ ज कारण छे. ए रीते आत्माए उपार्जन करलां कर्मोनो काळे करीने भोग अने शांति थायहे तोपण जेम उग्र उपायथी काळ प्राप्त - ते ( ३३ ) यया पहेला ज वातादि शान्त थायछे तेम कर्मों पण शांत थायछे अने जम केटलीक वखत स्वादिष्ठ भोजन शरीरमा तत्काळ उग्र वातादि उत्पन्न करेछे तेम उग्र कर्मों पण आत्माने कोईनी प्रेरणा विना तत्काळ फळ आपेछे. वीजुं दृष्टांत. कोइ स्त्री बीजानी प्रेरणा विना स्वेच्छाए पुरुषनी साथे संभोग करे तेनो विपाककाळ परिपूर्ण थये प्रसवतां जेम तेने सुख अथवा दुःख थाय तेम जीवे करेलां सारां नरसां कर्मो कोइनी पण प्रेरणा वगर स्वसमय पामीने प्रगट थतां जीवने सुख अथवा दुःख आपेठे. कोइ रोगी औषध लेछे त्यारे ते हितकारी छे अथवा अहित- कारी छे एम जाणतो नथी तोपण जेम तेनो परिपाककाळ थतां सुख अथवा दुःख आपछे तेम कर्मोंने ग्रहण करतां ते शुभ छे अथवा अशुभ छे एम जीव जाणे नहि तोपण कर्मोनो परिपाककाळ थाय त्यारे ते सुख अथवा दुःख आपेछे. कृत्रिम विष जेम तत्काळ नाश करनारुं अथवा एक महिने, वे महिने, छ महिने, वर्षे, वे वर्षे के त्रण वर्षे नाश करनारुं होयछे तेम कर्मों पण घणा प्रका- रनां अने भिन्न भिन्न स्थितिनां होयछे, जे पोतपातानो काळ प्राप्त थये पोतानी मेळे ज पोताना करनार जीवने तादृश फळ आपेछे. सिद्ध अथवा असिद्ध पारो कोइ रोगीना खावामां आवे तेनो परिणामकाळ प्राप्त थतां जेम ते रोगी सुख अथवा दुःख पामेछे; शरीरमां थयेला फोल्ला, वाळा, दुर्वात, शीतांगक अने सनिपात जेम काळबळ पामीने पोतानी मेळे ते ते रोगथी युक्त जीवने दुःख देछे अने सर्वे ऋतुओ जेम पोतपातानो काळ पामीने मनुष्यलोक- वर्ति पाणीओने सुखदुःख आपेछे तेम कर्मों पग पोतपोतानो काळ पामीने वीजानी प्रेरणा विना आत्माने सत्वर सुखदुःख आपछे. शीतला, ओरी, अच्छवडा वगेरे वाळरोगनी गरमीनी असर जेम छ म- हीना सुधी शरीरमा रहेछे तेम कर्मों पण पोतानी मेळे आवीने स्थिति प्रमाणे जीवनो आश्रय लेछे. जेम क्षय, अशिबिन्दु (मोतीओ), उद्धत पक्षघात, अर्धाग अने शीतांग वगेरे रोगोनो परिपाक हजार दिवसे शास्त्रविशारद वैद्यो ज्ञानबळथी जणावेछे तेम सैद्धान्तिकोमां हस्ति- समान पंडितोए कर्मोनो परिपाककाळ पण कहेलो छे. जेम पित्तथी थयेलो ज्वर दश दिवस, कफथी थयेलो बार दिवस, वातथी थयेलो सात दिवस अने त्रिदोषथी थयेलो पंदर दिवस रहेछ अर्थात् जेम ए ज्वरोनो परिपाककाळ जुदो जुदो होयछे तेय करेलां कर्मोनो पण स्थितिकाळ जुदो जुदो होयछे. आत्माए जे प्रमाणे पूर्वे आचरण कर्यु होय ते प्रमाणे जन्मकुंडलीमां ग्रहो आवेछे, ते ग्रहोगें फल जेम महादशा तथा अन्तर्दशादिए सहित स्वस्थिति प्रमाणे कोइनी पण प्रेरणा विना स्वभावथी भोगवायछे, तेम अन्य कर्मोथी अंतरित जे कर्मो आत्माए काँ होय तेमनुं फल परिपाककाळ प्राप्त थये कोइनी पण प्रेरणा विना भोगवाय छे. कर्म केटला प्रकारे ( भांगे) उदयमा आवेछे ? कर्म चार प्रकारे भोगवायछे. पहेलो मकार-अहीं करेलु सारं अथवा नरसुं कर्म अहींज उदयमां आवेछे. जेमके कोइ सिद्ध पुरुषने, साधु पुरुषने अथवा राजाने आपेली स्वल्प वस्तु पण लक्ष्मी मेळवी आपछे अने चोरी प्रमुख अशस्त काम अहीं ज नाशने माटे थायछे. वीजो प्रकार-अहीं करेलुं कर्म परलोकमां उदय पामेछे. जेम तपोव्रतादि प्रशस्य आचरणथी देवत्वादि मळेछे अने तेथी विरुद्ध आचरण नरकादि आपेछे*.त्रीजोप्रकार-परजन्ममा करेलुं कर्म आ जन्ममां सुखदुःख आपनारुं थायछे. जेम एक पुत्र * सतीनुं सत्त्व अने शूरातुं शौर्य परजन्ममा भोग आपेछे- जोकोक्ति. - (१५) जन्मे छते तेणे करेला कर्मने लीधे दारिद्य अने माता प्रमुखनो वियोग यायछे अने तेनी जन्मकुंडलीमां ग्रहो पण सारा आवता नथी. बीजो पुत्र जन्मे छते तेना सुकर्मथी संपत्ति, प्रभुता अने माता वगेरेनुं सुख थायछे अने तेनी जन्मपत्रिकामां ग्रहो पण सारा पडेछ. चोथो प्रकार- परजन्ममा करेलु कर्म परजन्ममा फलदायी थायछे अर्थात् आ भवयां करेलु कर्म आ भवमा अथवा बीजा भवमां नहि पण त्रीजा भवमां आत्माने फळदायी थाय छे. दाखला तरीके, कोई आ जन्ममा उग्र व्रत (तपस्यादि) करे पण ते पहेलां ते मनुष्ये, देव अथवा तिर्य- चादिना भवनुं टुंकुं आयुष्य बांध्यु होय तो व्रतना प्रभावथी दीर्घायुष्य सहित भोगववा योग्य मोटुं फळ तेने ते पछीना भवमा -द्रव्यादि सामग्रीनो तथाप्रकारनो उदय थाय त्यारे प्राप्त थायछे, कोइ पुरुष कोइ वस्तु सवारे चालशे एम जाणीने ते दिवसे संजोगो जोइने वधारे वापरी न होय अने साचवी राखी होय तोते जेम वीजी वखते भोगवी शकाय तेवीज रीते कर्मनुं पण समजवु. ए रीते चतुर्भङ्गीथी स्वकर्म भोगवायछे एq आप्तवचन छे. कर्म, स्वरूप यथार्थ निवेदन करवाने केवली विना कोइ समर्थ नथी. 1 कर्मो केटला प्रकारनी अवस्थावाळा होयछे ? कर्मों त्रण प्रकारनी अवस्थावाळां होय छे. सुक्त, भोग्य अने भुज्यमान. शुभ अने अशुभ सर्वने माटे ए सरलुं समजवू. पृथ्वी उपर पडीने सुकाइ गयेलां वरसादनां बिन्दु जेवा मुक्त कर्म समजवां. पृथ्वी उपर हवे पछी पडवानां अने सुकाइ जवानां विंदु जेवां भोग्य कर्म समजवां. पडता पडतां सुकाइ जतां बिंदु जेवां भुज्यमान कर्म समजवां. अथवा, मुखमा ग्रहण करेला आहारना कोळिया जेवां भुक्त कर्म, ग्रहण करवाना कोळिया जवां भोग्य कर्म अने ग्रहण कराता कोनि- या जेवां भुज्यमान कर्म समजवां. व्रती अथवा अव्रती सर्वे संसारी जीवोने भुक्त, भोग्य अने भुज्यमान कर्म होयछे. केवलज्ञानी महन्तोने बंधातां का शिलाग्र उपर पडता वरसादना विंदु जेवां अल्पस्थितिवाळां होय . तेमां पण ते त्रण अवस्था समजवी. अंतना पहेला समययों केवलज्ञानीने भाग्य कर्म होतां नथी, मुक्त अने भुज्यमान कम होय छे अने अंत समये तो सर्व कर्मनो क्षय कर- वाथी मात्र भुक्त कर्म होयछे. कादि वीजानी प्रेरणा विना द्रव्य, क्षेत्र, काळ अने भावना तेवा स्वभावथी कर्मनी भुक्तादि त्रण दशा थायछे. सिद्धात्माए कर्मोनो पूर्वे नाश करेलो होवाथी ए त्रण दशा तेमने संभवती नथी. भुक्त कर्म एवी दशा पण केवलज्ञान थयु ते भवना अंत सुधी समजवी, सिद्धावस्थामां नहि. कर्म संबंधी आ विचार सामान्य लोकने प्रतिबोध थाय एटला माटे लोक- प्रसिद्ध दृष्टांतो वडे कहेवामां आव्योछे. प्रवीण पुरुषोए प्राचीन युक्तियो बडे समजी लेवो. वीजानी भेरणा विना कमों भोगववानी वायतमा एवां अनेक उदाहरणो विचारनिपुणोए विचारो लेवां. परमेश्वरनी वाणी प्रमाण छे.
( ३७) तेरमो अधिकार. । केटलाक कहेछे के-पुण्य नथी, पाप नथी, स्वर्ग नथी, नरक नथी, मोक्ष नथी, पुनर्जन्म नथी, मनथी कंइ ग्रहण थइ शकतुं नथी अने जेमां पांचे इन्द्रियोनो विषय होय एवा प्रत्यक्ष शिवाय अन्य प्रमाण मानवा योग्य नथी. ए शुं युक्तिमत् छे ? जे वस्तु दृश्य ( इन्द्रियगोचर ) होय ते ज सत् अने बीजी असत् एवी मान्यता योग्य नथी. जेमां पांचे इन्द्रियोनो विषय होय एवी कइ वस्तु छे ते तेमने विचारवं. जो कहे के, शुं रामादि (स्त्री वगेरे) वस्तुमां सर्व इन्द्रियोनो विषय नथी ? तो विचारवानुं के, रात्रिना वखते शब्रूपथी सरखी पण जे पूर्वे कहेली रामादि वस्तु नथी तेमां ते रामादि वस्तुनो भ्रम शुं नथी थतो ? जो कहे के, रात्रिना वखते सर्व इन्द्रियो अवबोधनी हानि थवाथी प्रायः मोह पामे छे अने तेने लीधे रामादि नहि एची वस्तुमां रामादि वस्तुनो-अतद्वस्तुमा तद्वस्तुनो थाय छे, त्यारे तो सिद्ध थयुं के इन्द्रियो द्वारा थतुं ज्ञान हमेशां सत्य होतुं नथी. नीरोगी पुरुष शंख सफेद छे एम जोइने लेछे. पछी तेनेज ज्यारे काचकामळी रोग थायछे त्यारे ते शंख बहुरंगवाळो छ एम शुं ते नथी कहेतो ? पुरुषतुं मन ज्यारे स्वस्थ होयछे त्यारे ते स्ववन्धुओने ओळखेछे पण ते ज ज्यारे मदिराथी उन्मत्त थयो होयछे त्यारे शृं ओळखी शकछे? आ वे दृष्टान्तोमांना पुरुषोमां इन्द्रियो तेनी तेज छतां एटलो विपर्यास शाथी थयो ? ए पुरुषोनुं कयुं ज्ञान साधु- प्रमाण ? पुरातन रोगादि थता पहेलांनुं के आधुनिक-रोगादि थपा पछी ? आधुनिक नहि पण पुरातन साचुं एम जो कहे तो भ्रम (३८) इन्द्रियो तेनी ते ज छतां विशेषता शाथी थइ ? पूर्वे मन अविकारी हतुं ते पाछळथी विकारी थवाथी एटलो भेद पडयो एवो जो खुला- सो करतो ए भेद शेमां थयो ? जो ए भेद मानसिक होय तो मन दृश्य नथी तेम वर्णोवडे पण ते निवेदन करी शकातुं नथी अने जे दृश्य नथी ते-नास्तिकनी मान्यता प्रमाणे छेज नहि. विकार तो साक्षात् थयो छे, ते केम थयो ? दृश्य पदार्थोमां ज जो इन्द्रियो मोह पामेछे तो कयो सत्पुरुष कहेशे के, इन्द्रियज्ञान सर्व सत्यछे ? दिव्य- दृष्टि निःस्पृह उपकारी पुरुषोए जे उपदिश्युंछे ते ज सत्यछे. स्वस्थ चित्ते तत्त्वदृष्टिथी विचार करोके, ज्ञानवंते उपदेशेला*आनंद. शोकादि घणा शब्दोने नास्तिक आस्तिक सरखी रीते यथार्थ मानेछे. , - *आनंद, शोक, व्यवहार, विद्या, आज्ञा, कला, ज्ञान, मन, विनोद, न्याय, अन्याय, चोरी, जारी, चार वर्ण, चार आश्रम, आचार, सत्कार, वायु, सेवा, मैत्री, यश, भाग्य, बल, महत्व, शब्द, अर्थ, उदय, भंग, भक्ति, द्रोह, मोह, मद, शक्ति, शिक्षा, परोपकार, गुण, क्रीडा, क्षमा, आलोच, संकोच, विकोच, लोच, राग, रति, दुःख, सुख, विवेक, ज्ञाति, मिय, अप्रिय, प्रेम, दिशा, देश, गाम, पुर, यौवन, वार्धक्य, सिद्धि, आस्तिक, नास्तिक, कषाय, मोष (चोरीनो माल), विषय, पराङ्मुख, 'चातुर्य, गांभीर्य, विषाद, कपट, चिन्ता कलंक, श्रम, गालि, लज्जा, संदेह, संग्राम, समाधि, बुद्धि, दीक्षा, परीक्षा, दम, संयम, माहात्म्य, अध्यात्म, कुशील, शील, क्षुधा, तृपा, मूल्य, मुहूंत, पर्व, सुकाल, दुष्काल, विकराल, आरोग्य, दारिद्य, राज्य, अतिषय, प्रतीति, प्रस्ताव, हानि, स्मृति, वृद्धि, गृद्धि, प्रसाद, दैन्य, व्यसन, असूया (अदे- खाइ), शोभा, प्रभाव, प्रभुता, अभियोग, नियोग, योग, आचरण, आकुल अने भावप्रत्ययान्त इत्यादि.
- (१९) आ शब्दो जिव्हादिवत् ? शब्दवाळा नथी, स्वर्णादिनी पेठे रूप- वाळा नथी, पुष्पादिनी पेठे मुगन्धवाळा नथी, शर्करादिनी पेठे रसवाळा नथी अने पवनादिनी पेठे स्पर्शवाळा नथी. परन्तु ताल्वोष्ठ- जिव्हादि स्थानकेथी बोलायछे, एक कर्णेन्द्रिय द्वारा एमना वर्णो ग्रही शकायछे, एमनाथी थती चेष्टादिवडे विशेष बोध थायछे अने स्वाभ्यासमां थयेला फळ उपरथी अनुमान थइ शकेछ. ए शब्दो स्वविरोधीनो नाश करेछे अने स्वविरोधीनो जन्म थतां वार ज पोताना नामनो शीघ्र नाश करेछे. स्वकीय उच्चारनी साथे उत्पन्न थता गुण- विशिष्ट ए शब्दोने सर्वे एकसरखी रीते वापरेछे. जो आवा सिद्ध शब्दोनो साक्षात्कार स्वइंद्रियो वडे थतो नथी तो अप्रत्यक्ष पुण्य पापादि वस्तुमां कोनी इन्द्रियोनी प्रवृति थइ शके ?
(४०) चौदमो अधिकार. एक प्रत्यक्षने ज प्रमाण मानवु, ते विचार करतां विवेकचक्षु- वंतोने सर्व पदार्थनी सिद्धि माटे समर्थ लागतुं नथी. त्यारे सत्य | छे ? प्रवीणो कहे छे के, जे एक पद वडे वोली शकाय ते सत्पद अने जे सत्पद वडे वाच्य होय ते होय ज. दृष्टांत तरीके, आनंद- शोकादि पूर्वे कहेला शब्दो. विशेषमां काल, स्वभाव, नियति, कर्म, उद्यम, प्राण, मन, जीव, आकाश, संसार, विचार, धर्म, अधर्म, स्वर्ग, नरक, विधि, निषेध, पुद्गल, परमाणु, सिद्ध, परमेश्वर इत्यादि. ए शब्दोमांना कोइ पण शब्दने बुद्धिमान् चेष्टा वडे प्रति- पादन करी शके एम नथी. पण वधा शब्दो सत्पद वडे प्ररूपवा योग्य छे. एमना वर्णो एक कर्णेन्द्रियथी ग्रहण थइ शके छे अने स्वस्वभावथी उत्पन्न थता ते ते प्रकारना फलथी अनुमान पण थइ शके छे. मात्र केवलज्ञानी जोइ शके छे. जे शब्दो वे अथवा वधारे पदोना संयोगथी थाय छे ते (तद्वाच्य वस्तु ?) होय अथवा न पण होय. वंध्या अने पुत्र पृथक् पृथक् होय छे पण वंध्यापुत्र एवो युक्त शब्द (तद्वाच्य कोई वस्तु विशेष ? ) नथी. तेज प्रमाणे आकाशपुप्प, मरीचितोय ( आझवानां पाणी), खरशृंग इत्यादि अनेक संयुक्त शब्दो युक्त नथी ( अर्थात् तदाच्य कोइ वस्तु नथी). कर्णेन्द्रिय बडे ग्रहण करवा योग्य भावथी पण एमनी सत्ता नथी. माटे इन्द्रियगोचर सर्व सत्य नथी. केटलाक संयोगज शब्द (तद्वाच्य वस्तु ? ) होयछे, त्यारे तेमनो (संयुक्त शब्दोथी वाच्यनो ?)
+ -- (४१) विरह प्रायः होतो नथी. जेमके गोशृंग, नरेन्द्रकेश, भूमिरुह, गोपति भूधर वगेरे. केटलाक शब्दो पृथक् पृथक् अने संयुक्त पण होयछे. आंख कान वगेरेथी ग्रहण थइ शके एवी वस्तु छतां पण खरा कर्पूरादिमां अने कर्पूरादि नहि पण तेना जेवा ज लवण शर्करादिमां आंख कान भेद पाडी शकतां नथी. आंख, कान, नाक ने जिह्वाथी जो के शर्कराकर्पूरादि सुगन्धी वस्तुओ विष ज्ञान थायछे तो पण तेमांना केटलाक विषे जिहाथी थयेलं ज्ञान प्रमाण गणायछे. स्वर्णादि वस्तुमा आंख अने काननुं ज्ञान स्फुरेछे खरं पण ते पदार्थनी खात्री माटे मात्र इन्द्रिय-ज्ञान नहि किन्तु कपादिथी थतुं ज्ञान ज प्रमाण गणायछे. रत्नपरीक्षको इन्द्रियो सरखी छतां रत्नपरीक्षिका नामना ग्रंथना आधारे माणिक्यप्रमुख रत्नराशियोनी किंमत अधिक ओछी करेछे पण एक सरखी करता नथी तेमां तेमनी प्रतिभाविशेष कारण छे, तेवीज रीते अफीणादि जोटक (केफ ?) मां सर्व इन्द्रियो मोह पामेछे; पण ते खाधाथी थती उन्मत्तत्ता तेमना विषे निर्णय करवामां प्रमाण गणायछे. माटे इन्द्रियज्ञान सर्व सत्य नथी. औषधी, मंत्र, गुटिका अने अदर्शीकरण (नेत्रां- जन) थी गुप्त रहेनारन शरीर लोकोना दृष्टिपथमा आवतुं नथी तेटला उपरथी ते नथी एवं शुं इन्द्रियो नथी ग्रहण करती? अर्थात् इन्द्रियोथी तेनुं अस्तित्व ग्रही शकातुं नथी. तो पण ते गुप्त पुरुष आनय- मोचनादि-लाव, मूकवू वगेरे कार्य करेछे तेथी तेनी सत्ता सिद्ध थायछे. * आथी परोक्षनी सिद्धि थायछे अने परोक्षनी सिद्धि थइ एटले स्वर्गनरकनी सिद्धि थइ ज. *शक्ति, महेश, वीर, भूत, सती, जांगुलिका, सपत्नी अने सिद्धायिकादिनी सिद्धि पण तेवीज रीते मनायछे. ६ (४२) जे वस्तु चेष्टाथी पण न देखाय ते केवी रीते मनाय ? सर्वज्ञ भगवान् केवल-ज्ञानथी जेटली सत् वस्तु छे तेटली तमाम जाणी शकेछ माटे वीजाने अवबोध थवाना हेतुथी ते जेजे वचन कही गयाछे ते प्रमाण गणवां जोइए. जुओ! लोकमां पण अन्य जनोने जे नथी जणातुं ते खरेखर तद्ज्ञाताने देखायछे. नैमित्तिको (ज्योतिर्विदो) ग्रहण, ग्रहोदय, गर्भ तथा मेघनुं आगमन वगेरे जाणी शकछे. चूडामणि ( रमळ ? ) शास्त्रना जाणकार वीतेली सर्व वात कही शकेछे. निदानवैद्य सर्व रोगर्नु निदान निवेदन करी शकछे. परीक्षको ( परखिया ) नाणांनी परीक्षा करी शकछे. पदज्ञ (पगी) पगलं काढी शकछे. शाकुनिक शकुन ओळखी शकछे. सामान्य लोको तेवू कंइ करी शकता नथी. आटला उपरथी ज समजाशे के इन्द्रियोथी वीजो शो वोध थइ शके ? तात्पर्यके सर्व लोको परोक्ष पदार्थोने जाणी शके नहि, मात्र ज्ञानी जाणी शके. इन्द्रियो छतां पण मनुष्य आचार, शिक्षा, विद्या, मंत्र, आन्नाय, साधन, चरित्र, वृतान्त अने परदेशवार्ता पोतानी मेळे जाणी शकता नथी पण परोपदेशथी जाणी शकेछे. माटे चित्त स्थिर करी अने विकल्प मुकी समजो के इन्द्रियो पोताने जे ग्रहण करवा योग्य होय तेनुं ज ग्रहण करेछे. जे ज्ञान इंद्रियोने परोक्ष होय ते परोपदेशथी शीघ्र समजायचे. या सर्व सारुं छे के नठारुं छे ते विस्तारथी अथवा संक्षेपथी अन्यद्वारा ज समजी शकाय छे. अंऋद्धि (अंतरगळ), शुक्ररोग, कफ, पित्त, वात, नाडी, भ्रम, गुल्म, यकृत् , मलाशय, गंडोल (कृमि ?), तापाधिक्य, वाळो, कपालरोग, गलरोग अने विधि इत्यादि म्बगरीरगत रोगोने सामान्य माणसो पोतानी इन्द्रियोबडे जाणी शकता नथी. पण परोक्ति सांभळवाथी तथा - - 1 (४४) पंदरमो अधिकार, . कोइ वस्तु शरीरना वहारना भाग उपर रहेली होय तेम छतां पण जो ते दृश्य-ग्राह्य होय तो ज प्राणीओ तेने स्वइन्द्रियोवडे देखी शकेछे. जे ग्राह्य नथी तेनुं ग्रहण थतुं नथी. ते मात्र बीजाना कहेवाथी मानवामां आवेछे. अत्र दृष्टान्त. कोइ पुरुषनी गरदनना पाछला भाग उपर के पृष्ठ-वांसाना मध्य भागमां भृग (भमरो) अथवा स्वस्तिकादि चिह्न अथवा तिल (तल) वगेरे होय तेने ते पोतानी इंद्रियोवडे जोइ शकतो नथी. ज्यारे तेनां मातृश्री प्रमुख आप्त-वृद्धो कहेछे के 'तने अहीं भुंगादि छे' त्यारे ते मानेछे. परंतु कोइ पण प्रसंगे ते स्वइन्द्रियोवडे तेने जोइ शकतो नथी. तेवीज रीते स्वर्गादि विद्यमान छतां स्वइन्द्रियोवडे ग्राह्य नहि होवाथी देखी शकातां नथी. अहीं एवी शंका नहि करवी के, जेम गादिने जोनारा घणा होय छे अने नहि जोनार मात्र ते भंगादिवाळो एकलो होयछे तेवी रीते स्वर्गादिने जोनारा घणा नथी. स्वशरीरमां रहेला चिह्नने नहि जोनारना जेवा नास्तिक छे अने आप्त वचनने प्रमाण माननारा अर्थात् परभवने माननारा आस्तिको नास्तिक करतां वधारे छे. एम पण नहि कहेवू के, पृष्ठ (पीठ) उपर आवेला चिह्नतुं फळ थायछे त्यारे तेनो निश्चय थायछे तेम स्वर्ग नरकनो कोइ पण चेष्टावडे बोध थतो नथी. शैवोने मान्य शक्ति, शम्भु, गणेश, वीर वगेरे देवसमूह अने तुरुष्को-(मुसलमानो) पूज्य फिरस्ता, पेगंवर, पीर प्रमुख तेमनी सेवाथी थता तादृश फळबडे-लोकोक्ति प्रमाणे जाणी शकायछे ते छे के नहि ? जो छे तो ने देव छे-मर्त्य ( मनुष्य ) नथी पण कलिकालना योगयी मायः देखी शकाता नथी अने तेमनी निवासभूमि दुर होवाथी ते ने
क्षेत्रनो मार्ग पण मनुष्योने अगम्य छे. तेमनी सत्ता सिद्ध छे,
जे आपणा जेवा अहीं रहेनाराथी दर्शावी शकाय तेम नथी. एज
प्रमाणे पाप हेतुथी प्राप्त थवा योग्य नरकगतिनी सत्ता पण स्वयमेव
विचारी लेवी. वळी 'स्वचित्तमां एवो विचार करो के लंका छे
अथवा नहीं? छे एम तो तमे अमे सर्वे सांभळीए छीए. वारु ते कोण
मानतुं नथी ? जो मानो छो तो अहीं रह्यां रह्यां बतावो. अहीं रह्यां
रह्या कोनाथी बतावाय एम जो कहेवू होय तो जेम अहीं रहेलाथी
लंका न देखाय तेम अहीं रहेला छमस्थ (केवलज्ञान नहि पामेला)
पुरुषोथी स्वर्गमोक्षादि स्थान पण न देखाय.
.
--
1
--
r
-
.
+
-
.
-
है
।
-
-
-
।
J
-
---
1
(४६) सोळमो अधिकार . " स्वर्गमोक्षादि प्राप्त करवानुं साधन शुं छे ? हिंसा, असत्य, चोरी, स्त्रीसंग अने परिग्रह ( पदार्थों उपरनी मूर्छा) ए सर्वनो सर्व प्रकारे त्याग करवायी स्वर्गमोक्षादि प्राप्त थायछे. जगत्मसिद्ध भगवान् ए पांचने छोडीने ज सिद्ध थयाछे. मुमुक्षुओ ( मोक्षना अभिलाषी साधु-मुनियो) मां सत्य, शील, क्षमा, उपकारिता, संतोष, निर्दूषणता, वीतरागता, निःसंगता, अप्रतिबद्धचारिता (विना प्रतिबंधे जवु आवq) सज्ज्ञानिता, निर्विकारता, सद्गोष्ठिता, निश्चलता, प्रकाशिता, अस्वामिसेविता, अतीवसत्वता, निर्भीकता, अल्पाशनता (थोडु खावू ), विशिष्टता, संसारसंबंधजुगुप्सता इत्यादि जे अल्प गुणो होयछे ते ज ज्यारे ते मुमुक्षुओ सिद्धि पामेछे त्यारे क्षेत्रना प्रभावथी अर्थात् सिद्धस्वरुप शिव थवाथी अनंत थायछे. आमां केवलिनु वचन प्रमाण छे. सेवके स्वामीना शीलने अनुसरवू जोइए. आ बात लोकमां प्रतीत छे. तदनुसारे महानुभाव मुनियो सिद्धना गुणोने प्राप्त करवानी इच्छाथी सिद्ध जे अमूर्त, निराहार, गतद्वेष, वीतराग, निरंजन, निष्क्रिय, गतस्पृह, स्पर्धारहित, बंधनसंधिवर्जित, सत्केवलज्ञाननिधानसुंदर अने निरंतर आनंदामृतरसपूर्ण छ तेमना गुणोतुं यथाशक्ति अनुकरण करेछे. यद्यपि सिद्धना सर्व गुणोने पूर्णपणे सेववाने अहीं- आ भवमां ते समर्थ थता नथी तथापि आत्मयोग्य बल (वीर्य) फोरवीने सिद्धना गुणोनो आश्रय तो जरुर लेछे. ते आ प्रमाणे:- सिद्धो अमूर्त प्रकाशे छे : साधुओ देह उपर ममत्व राखता नथी. : सिद्धो अम्पी छे : साधुओ शरीरना संस्कारनो तथा सत्कारनो (४७) निषेध करेछे. सिद्धो निराहार छे : आधुओ पण क्वचित् क्वचित् (पर्वदिवसोमां) आहारनो त्याग करेछे. सिद्धो द्वेषथी. मुक्त छ : साधुओ सर्व जीवो उपर रुचि सहित मैत्री धारण करेछे. सिद्धो वीतराग छे : साधुओ बन्धुओना बंधनथी रहित थायछे. सिद्धो निरंजन छे : साधुओ प्रीतिविलेपनादिथी शून्य रहेछे. सिद्धो निष्क्रिय छे साधुओ आरंभसरंभना विलंभ (विशेष प्राप्ति) थी दूर रहेछे. सिद्धो निःस्पृह छे : साधुओ कोइ प्रकारनी आशा राखता नथी. सिद्धो अस्पर्धक छे : साधुओ वादविवाद करता नथी. सिद्धो निर्बन्धन छे : साधुओ स्वेच्छाविहारी छे. सिद्धो निःसंधि छे : साधुओ परस्परनी मित्रताथी विरक्त रहेछ. सिद्धो केवलदर्शी छे : साधुओ सर्व जगत्स्वभावनी अनित्यता जोनारा छे. सिद्धो आनंदथी परिपूर्ण छे : साधुओ अंतःकरण शुद्ध राखेछे अने संतोषथी समभाव भावेछे. इत्यादि प्रकारे जे गुणो सिद्धोमां होवार्नु शास्त्रोमां जोवामां आवेछे ते गुणोने मुमुक्षुओ प्रकल्पी (धारी) यथाशक्ति आदरीने क्रमे करी सिद्ध थायछे. वीजा गृहस्थो पण जे दुष्कर्मनी शांति माटे पोतानी शक्ति प्रमाणे ते गुणोने देशथी ( अंशत:-सर्वथा नहि ) अनुसरेछे ते पण अनुक्रमे सुखी थायछे* गृहस्थो त्यारे भले एज गुणोनो चिरकाळ देशथी आश्रय करो पण जे काममां जीवहिंसा थायछे तेनो आश्रय करेछे ते शुं सारं ? गृहस्थो प्रायः स्थूलवुद्धि, अधिकचिन्तायुक्त, आरंभसहित अने परिग्रह-(धनधान्यादि) मां आदरवंत होयछे. तेथी सूक्ष्म * श्रीपरमेश्वर छे अने तेनी सेवाथी मुक्ति मळेछे एबुं मान- नारा सर्व शासन ( मत-दर्शन ) ना लोको परब्रह्म पामवानी इच्छाथी परमेश्वरप्रीत्यर्थ ए ज गुणोने अनुसरेछे.
(४८) -- 15 दृष्टिथी आलोकन करवामां तेमनी बुद्धि कुंठित रहेछ (काम फरती नथी). आलंबन विना तत्त्वत्रय-(देव, गुरु अने धर्म)माते विमोह पामेछे. माटे शुभार्थे भले निरंतर साकार देवपूजा, साधु- ओनी सेवा अने दानादि धर्म करो. उच्च (उत्तम) कुलाचारना यशना रक्षणार्थे गृहस्थो पूर्वे सर्व प्रकारना धर्म सेवन करता माटे हाल पण गृहस्थो आत्मसंपदा माटे द्रव्यथी अने भावथी बने प्रकारे धर्मनो आश्रय ल्यो. गृहस्थोप्रायः सावध (पापमय व्यापार)- मां रक्त, सदाकाळ ऐहिक अर्थप्राप्तिमां प्रसक्त, कुटुंबपोषणार्य उच्च नीच घणी वार्ता-(आजीविका ) मां आदरयुक्त, परतन्त्रताथी खिन्न अने मनमान्या पुण्यकार्यमां उद्यमवंत होयछे. ते आत्मरुचि प्रमाणे ज प्रवृत्ति करेछे. माटे स्वचित्तनी अभितुष्टि माटे पुण्य करे ते करवा द्यो. ए गृहस्थो हृदयमां जाणे एम धारीने द्रव्यधर्म करेछे के जेम आ मन द्रव्यवडे अन्य कर्मों कराव्याथी तुष्टि धारण करेछे तेमज द्रव्यवडे कोइ प्रकारना धर्म पण करीने स्व मनने प्रसन्न करीए. गृहस्थोना सर्व व्यापार द्रव्यथी सिद्ध थाय- छे तेथी द्रव्यवंतोने द्रव्यवडे ज स्वधर्म साधवाने स्वाभाविक मन थायछे अने ते युक्त छे. केमके जेनुं जेमां वल होय ते ज बलवडे ते पोतानुं धार्यु करे. माटे द्रव्यधर्म करता गृहस्थोना मननी जे प्रकारे संसारकार्यथी संकृति थाय ते प्रकारे सालंबन (साकार देवपूजा, साधुसेवा अने दानादि) द्रव्य धर्ममां-पुण्य विधिमां ते मन-अपेक्षा राखो. स्वइन्द्रियोने संसार संबंधी क्रियामांथी रोकीने जेथी मन थोई पण स्थिर थाय ते पूजादिनोज आश्रय करो. ज्यांसुधी अना- कार पदार्थनु चिंतन-सिद्ध परमात्मानुं निरालंबन ध्यान करवामां मन समर्थ न थाय अने मुसाधुकुसाधुनो निश्चय करवा योग्य ज्ञानोदय न थाय त्यांमुधी निश्चयदृष्टि कुलीन पुरुष स्त्रव्यवहारनी (४९) रक्षा करवी. निश्चय उपर दृष्टि कायम राखी ए रीते व्यवहार साचवनार गृहस्थ बीजाथी निंदातो नथी. ज्यारे निराकार पदार्थमा पण चित्त स्थिर थाय त्यारे सिद्धन निरालंबन ध्यान कर. ते साधवा माटे साधुओए अने गृहस्थ प्रमुखोए आत्मज्ञानमा प्रयत्न करवो. पूर्वे जे द्रव्य अने भाव ए मकारनो धर्म कहेवामां आव्यो ते सर्व निर्वाणधाम-( मोक्षरूप महेल) नी द्वारभूमि ( आंगणुं) माप्त करवा माटे उत्तम यान ( वाहन ) समान छे अने आत्मज्ञान ए आंगणामां पहोंच्या पछी निर्वाणधामनी अंदर प्रवेश करवा माटे आंगणामांना पादविहार (पगे चालवा) सदृश महात्माओने शिवा- लयमा अवस्थिति करी आपनार छे. अर्थात् आत्मज्ञान ए परमधर्म छे जे साधवाथी निति (मोक्ष) निश्चित थायछे. आत्मज्ञाना ज्ञान दर्शन अने चारित्र प्रमुख सर्व गुणसमूह होयछे. आत्मज्ञान प्रकृष्टपणे जयवंत वर्तछे केमके ज्ञानादि शुद्धि एमां अनंत थायछे. ते थवाथी अनंतचतुष्टय ( अनंत ज्ञान, अनंत दर्शन, अनंत वीर्य अने अनंत सुख ) प्राप्त थायछे. जेम आकाशदर्शनमा तेम ए अनंतचतुष्टयनो पार पामवाने सर्वज्ञ विना कोई, ज्ञान सर्व प्रकारे शाश्वत समर्थ नथी.
(६०) सत्तरमो.अधिकार. भगवंतनी प्रतिमा पूजवाथी पुण्य थायछे ए कथन जरा पण कम संभवे ? अनीवथी फलसिद्धि केवी रीते थाय ? अजीवनी सेवाथी शुं थाय एवी शंका मनमा बीलकुल; लाववी नहि. केमके जेवा आकारचं निरीक्षण थाय तेवा आकार संबंधी धर्मनुं प्रायः मनमां चिंतवन थाय. संपूर्ण शुभ अंगे विराजित पुत्रिका (पूतळी) जोवामां आवतां. ते तादृश मोहतुं कारण थायछे. कामासननी स्थापनाथी कामिजनो कामक्रीडा संबंधी विकारोने अनुभवे छे. योगासनना अवलोकनथी.. योगीओनी योगाभ्यासमां मति थायछे, थूगोलथी तद्गत वस्तुनी बुद्धि थायछे. लोकनालिथी लोकसंस्थिति (लोकनी रचना) समजायछे. कूर्मचक्र, अहिचक्र, सूर्यकालानलचक्र, चंद्रकालानलचक्र अने कोटचक्र ए आकृतियोथी अहीं रह्या रह्या तत्संबंधी ज्ञान थायछे. शास्त्र संबंधी वर्णों (अक्षरो)- नो न्यास (स्थापना) करवाथी ते वर्णों जोनारने शास्त्रनो बोध थायछे. नंदीश्वरद्वीपना पुट-(नकशा) थी तथा लंकाना पुटथी तद्गत वस्तुनी चिंता थायछे. एवीज रीते स्वईशनी प्रतिमा तेमना ते ते ( प्रसिद्ध) गुणोनी स्मृतिनुं कारण थायछे. जे वस्तु साक्षात् दृश्य न होय तेनी स्थापना करवानुं संप्रति (हाल) लोकसिद्ध छ. अत्र दृष्टांत. पोतानो पति परदेश गयो होय त्यारे सती स्त्री पतिनी भनिमानुं दर्शन करेछे, रामायणमां सांभळवामां आवेछे के, श्रीरामचंद्र परदेश ( वनवास) गया त्यारे भरत नरेश्वर रामनी पादुकानी राम प्रमाणे पूजा करता हता. सीता पण रामनी आंगळीनी मुद्रिकानुं आलिंगन करी राममाप्तिनुं मुख मानती हती. , -- (५१) रामपण सीतार्नु , मौलिरत्न पामीने सीता मळ्या जेटली रति (सुख) मानता हता. आमांना एके दृष्टांतमा कोइना शरीरनो आकार नहोतो तेम छतां ते अजीव वस्तुओथी तथाप्रकारचं सुख यतुं तुं. त्यारे ईश्वरनी प्रतिमा पण सुखने माटे केम न थाय ? पांडवचरित्रमा लोकमतीत प्रसिद्ध बात छे के द्रोणाचार्यनी प्रतिमा पासेथी लव्य नामना भीले अर्जुनना जेवी धनुर्विद्या सिद्ध करी-हती. चंचादिक (क्षेत्रमा उभी करवामां आवती पुरुषाकृति वगेरे) अजीव वस्तु छतां क्षेत्रादिनी रक्षा करवामां समर्थ थाय छे, वळी लोकमां मनायछे के अशोक वृक्षनी छाया शोक हरण करेछे, कलि-(बहेडा) नी छाया लोकमां कलह माटे थायछे, अजारज (बकरीनी खरीयोथी उडती धूल) बगेरे पुण्यहानि माटे थायछे, अस्पृश्य चंडाल वगैरेनी छाया पण उल्लंघाय तो पुण्यनी हानि करे- के, सगर्भा स्त्रीनी छाया उल्लंघन करनार भोगी पुरुषतुं पौरुष हणे- के.अने महेश्वरनी छाया उल्लंघन करनार उपर महेन्वरनो रोप चायछे. ए प्रमाणे घणा पदार्थ अजीव छतां सुखदुःखना हेतु थाय- छे. त्यारे देवाधिदेव-(परमेश्वर) नी प्रतिमा पण अजीव छतां अहीं मुखनो हेतु कम न थाय? एवं पण मा कहो के परमेश्वरना दर्शनथी भक्तना पापर्नु हरण थाय पण प्रतिमानी पूजा करवामां आवे- ने अजीव होवाथी शुं फल आपे ? परमेश्वरनी प्रतिमा अजीव एता पण तेने पूजवाथी पुण्य-फल जरुर थायछे. जेनी जेवी जेवी अवस्था-गुण विशिष्ट प्रतिमा चित्तमां होय, तेना ते ते गुणो ते मतिमायी संपादन थइ शकेले. लोकमां मनायछे के, ग्रहोनी प्रतिमा- ना पूजनथी ते संबंधी गुणो-फल थायछे; सतीओनी, क्षेत्राधि- पनी, पूर्वजोनी, ब्रह्मानी, मुरारिनी, शिवनी अने शक्तिनी स्थापनाने मानवायी हित अने नहि मानवाथी अहित थायछे स्तूपो पण तेवी - ) जे ( ५२) रीने फल आपेछे; रेवन्त, नागाधिप, पश्चिपेश अने शीतलादिनी प्रतिराना पूजनयी पम कामिदि धायछे अने कार्मण तथा आकर्षण ( कासग टुपण ) जाणतामा पहनादिना निर्जीव पुतळा उपर जीवो नाम लेने विधि करेल ते जीवो ते विधिथी मूर्छित थइ जायछे. तेबीज रीत स्वइशनी प्रतिमानी प्रधुना नाम ग्रहण पूर्वक पूजा करनार कुशल पुरुष ज्ञानमय प्रभुने संप्राप्त करेछे. जेम कोइ स्वामी पोताना नोकरोने पोतानी मूर्त्तिनुं बहुमान करता जाणी तेमना उपर तुष्टिमान् थायछे तेम परमेश्वर पण तेमनी प्रतिमाना अर्चनथी अचित थतां प्रसन्न थाय छे. उपर आगेला हटांतोमां अने हान्तिकमां महान् विशेष-अंतर छे. जे देवादि कहेवामां अव्या ते सर्व रागी अने पूजाना अर्थी छे , भगवान्-परमेश्वर तेत्रा नथी, तेनुं केम ? त्यारे तो अतीव उत्तम. अनीहनी सेवा तो परमार्थनी सिद्धि- माटे थाय छे. जेमके स्पृहा रहित सिद्ध पुरुषनी सेवा इष्टलब्धि माटे थायछे. सिद्ध पुरुप तो साक्षात् वर आपेछे अने परमेश्वरनी प्रतिष्ठित प्रतिमा तो अजीव होयछे ते शुं आपी शके ? परिपूजनीय द्रव्यमा ए विचार जोवानो नथी. जे पूज्य होय ते पूजायछे ज. दक्षिणावर्त ( शंखादि), कामकुंभ, चिंतामणि अने चित्रावल्ली एमां कयी इंद्रियो छे के ते पूजातां लोकानुं मत-धारेलू करेछे ? जेम ए अजीव वस्तुओ होवाथी स्पृहारहित छतों स्वभावथी प्राणीमोना कामितने पूरेछे तेम परमेश्वरनी प्रतिमा पण पूजातां पुण्यसिदि माटे घायले, - १ दक्षिणावर्त प्रमुख पदार्थों अजीव छतां पण विशिष्ट जातिना अने दुर्लभछे तेथी तेमनुं आराधन करनार भागीश्रो धाय ते करे- छे.. : पण परमेश्वरनी प्रतिमा तेवी नयो, ते तो मुख्य पापागादिनी बनावेली होयछे एटले ते एमना सदृश शीरीते थाय ? जे वस्तु मूल-स्वभावथी गुण युक्त प्रतीत होय तेना करतां पण पंचकृत (पंचे मानेली-स्थापेली) वस्तु विशेष गुणाढ्य गणाय- छे. अत्र दृष्टांत. कोइ राजपुत्र प्रायः वीर्यादि गुगर्नु स्थान होय तेने पडतो मुकी वीजा कोइ दुर्बल वंशमा उत्पन्न थयेला पुरुषने तेना पुण्यना योगे प्रमाणिक * पंचो राज्य उपर वेसाडे तो ते वीजो पुरुष मूलना राजवंशीय उपर पण शासन-हुकम चलावे हे अने जो ते तेनुं कर्तुं करतो नथी तो +नंदराजानी पेठे शिक्षा पामेछे हवे मनथी विचार करोके मूलनो राजपुत्र गुणी अने योग्य छतां पग क्षुद्र कुलमां उत्पन्न थयेल राजा पंच-पूजित (मान्य ) होवाथी सेववा योग्य थायछे. तेज प्रमाणे चिंतामणि वस्तु निज स्वभावथी उत्तम छतां पण परमेश्वरनी प्रतिमा प्रामाणिक पंचोयी पूजित होवाथी पृथ्वी उपर विशेष मान्य थायछे. जुओ वरराजा, महाजन, दचपुत्र अने एवी बीजी बाबतोमां पंच जेने भाग्यनी प्रेरणाथी संस्थापित करेछे ते ज मान्य थायछे. तेमज स्व पूजाह ( सौभाग्य नाम ?) * आ कथन जे देशकाळमां पंचोनी सत्ता सर्वोपरि-पंच त्यां परमेश्वर एवी मनाती होय तेने लागु छे. + नंद नामना नव राजा पाटलीपुत्रम गमन करता हना. नंदने चाणाक्यादिए राज्य उपरथी दूर की चंद्रगुप्तने इ स. पूर्वे ३१५ मां गादिए वेसाड्यो हतो अने तेणे नवमा नंदने मारी नाख्यो हतो. -इतिहास. इ
(५४)
कर्मना प्रभावथी परमेश्वरनी जे प्रतिमा स्थापवामां आवी होय ते
पूजवा योग्य थायछे.
*-
--
from
उपर जे पदार्थो कहेवामां आव्याछे ते आकारयुक्त होवाथी
तेमनी आकृतिने अन्तरात्मामां धारण करीने तेमना विव (मूर्ति).
नी पूजा करवामां आवे छे ते युक्त छे. पण भगवान् तो निराकार
मसिद्ध छे एटले तेमनुं विव करीने केवी रीते पूजाय ? एम करवायी
अतदू वस्तुमा तद्ग्रहनो ( अभगवंतमां आ भगवान् छे एवी बुद्धि
करवानो) दोष केम न लागे ?
निराकार भगवंतनुं विव तो अवताराकृतिनी रचना छे. अर्थात्
महात्माओए भगवंतनो संसारमा अवतार (छेल्लो भव) जेवो थयो हतो
तेवी भगवंतनी स्थापना करेली छे अंने भगवंतनी जे जे अवस्था
जेमने रुची ते अवस्थामां तेना अर्थीओ भगवंतने पूजेछे.
.
--
.
-
।
-
(५५५ + 1 - । अढारमों अधिकार -- - , - -- निराकार सिद्ध भगवंतनी प्रतिमा पण साक्षात् सिद्धनी पेठे स्वचित्ताशयमां-चिंतवेली आशाने निःशंकपणे विस्तारेछे. स्थापना जे छे ते स्वचित्तथी कल्पायछे. ते सत् अथवा असत् (विद्यमान अथवा अविद्यमान ) वस्तुनी भले. हो. सर्व स्थापना. सेवती वखते जेवा पोताना भाव होय तेवु फल आपेछे. एमां संशय नथी. लोकमां पण अनाकार वस्तुनो आकारभाव · वतावायछे, जेमके, *आभगवंतनी आज्ञा छे: एनुं जे उल्लंघन करे ते साधु नहि अने जे उल्लंघन न करे ते साधु. आम्नाय-(आगम अथवा मंत्र) शास्त्रमा पण आ वायुमंडळ अने आ आकाशमंडळ एवी आकृति लेखायछे. विचारशास्त्रमा पण स्वरोदयनां पृथ्वी, अप, तेज, वायुः अने आकाश ए पांच तत्त्वो आकृति काढीने वतावायचे. आ दृष्टान्तोमा जेम अनाकार वस्तु साकार बताववामां आवेछे तेम निराकार सिद्धनो पण आकार-पतिमा भले हो. वळी देखो ! लोकमा पूर्वे जे महात्मा लब्धवर्ण (साक्षर) थइ गया तेमणे आकृति विनाना वर्णोने स्वचित्तनी कल्पनाथी आ 'क', आ 'ख', एवी रीते प्रत्येकने नाम दईने साकार बनाव्या छे. जो तेम-न होत अने वणे नियत होत तो सर्वनी आकृति सरखी होत पण तेम छे नहि भिन्न भिन्न ज वर्णाकृति छे. कोइ तुल्य नथी विश्वमा जेटलां राष्ट्र (देश) छे ते सर्वमा वर्गाकृति जूदी जूदी छे पण व्यक्ति-( पठन ) समये उपदेश * आ दृष्टांतमां भगवंतनो प्रताप अमूर्त छे अने तेनी आज्ञा पण अमूर्त छे तोपण सत्पुरुषो तेनी रेखा (आकृति ) कल्पेछे- पर्यायकार (५६) तो सरखो थायछे अने कार्य पण सर थायछे. ए सर्व लिपियोने मिथ्या करवाने कोइ समर्थ नथी. जेमनामां जे लिपि सिद्ध छे ते ते लिपिवडे फलविधान करेछे. धारे शुं ? जेवी रीते बुध पुरुषोए आकार रहित अक्षरनी आकृति करी तेनी स्थापना पोतपोतानो मुगुप्त आशय जगाववा माटे जूदी जूदी करीछे अने जेवी रीते रागदारीना जाणकारोए रागो पण शब्दरूप होवाथी आकार रहित छतां ते सर्वनी साकार स्थापना रागमाला नामना पुस्तकमां करीछे तेवीन रीते सत्पुरुषो अनाकार परमेश्वरनो आकार कल्पीने जे.जे शुभ आशयथी पूजेछे ते सर्व आशय प्रायः तेमने फलेछे. अलिप्त परमेश्वरने जेम पूजा लागती नथी तेम निंदा पण लागती नथी. जेवी ते करे तेवी ज ते स्वकीय आत्याने लागेछे. वज्रमयी दीवालमा कोइ पुरुष मणि फेंके अथवा पथ्थर फेंके तो ते बंने क्षेपकना भणी ज पाछा जाय, तेने छोडीने कदी बीजे जाय नहि. कोइ पृथिवी उपर उभो रहीने सूर्यनी सामे रज फेंके अथवा कर्पूर फेंके तो ते सर्व एना सन्मुख ज आवे, सूर्य तरफ किंवा आकाश तरफ कंइ जाय नहि. कोइ सार्वभौम (चक्रवती) राजानी स्तवना करे तो ते करनारने ज फल थाय अने कोइ निंदा करे तोपण ते करनार ज जनसमूह समक्ष दुःखी थाय. सार्वभौम राजाले स्तुतिथी कंइ अधिक थतुं नथी तेम निंदायी कंइ ओछं पडतुं नथी. तेवीज रीते प्रभुने स्तुतिथी अथवा निदाथी की आधिक्य के हानि थतो नथी. वळी कोइ अपथ्य आहार ले तो ते लेनार दुःख भोगवेछे अने पथ्य आहार ले तो ते ( लेनार ) मुख भोगवेछे. आहारमां वपरायली वस्तुने कंइ थतुं नथी. तेज प्रमाणे सिद्धनी पूजा ते-( पूजा ) ना करनार आत्माने लाभकारी थायछे.
(५७) ओगणीसमो अधिकार. सिद्ध परमेश्वरनी पूजा पूजा करनारने पोताने फळदायी छे ए कथन योग्य छे. पण जेम चिंतामणि प्रमुख पदार्थो स्वपूजकोने तत्काळ अहीज फळ आपेछे तेम परमेश्वरनी प्रतिमानी पूजा तूर्त अहीं फळती नथी तेनुं शुं कारण ? ए वावत स्थिरचित्ते विचार करवा जेवी छे, जे वस्तुने फळ- वानो जे काळ होय ते काळे ज ते वस्तु फळेछे. अत्र दृष्टांत. गर्भ वहेलो नहि पण प्रायः नव महिने प्रसूति पामेछे. मंत्र विद्या कोइ लक्ष जापे तो कोई कोटि जापे फळे छे. वनस्पतियो पण आपणी उतावळे नहि पण स्वकीय काळे फळेछे, कहेवत छे के, उतावळे आंबा पाके नहि. कोइ चक्रवर्तिनी अथवा इन्द्रादिनी सेवा करी होय ते पण काळे करीने फळेछे. पारो सिद्ध करवा मांड्यो होय ते साध्य- मान दशामां नहि पण काळे करी सिद्ध थाय त्यारे ज फळ आपेछे. देशनां वीनां व्यावहारिक कामो पण तेनो काळ परिपूर्ण थायछे त्यारे ज सिद्ध थाय छे. तेवीन रीते अहीं करेली पूजादिकनुं पुण्य स्वकाल-*भवान्तरमांज फलदायी थायछे. माटे फळ देनारा पदा- _ना संबंधमा दक्ष पुरुषोए उत्सुकता राखवी योग्य नथी. चिंतामणि प्रमुख पदार्थो ऐहिक छे अने ऐहिक-तुच्छ फळने देवावाला छे. तेथी ते परभवमां नहि पण आ मनुष्यभव जे प्रायः तुच्छ काळनो होयछे * आ कथन यथास्थित भाव सहित करेली द्रव्य पूजाना महत् फलने उद्देशी समजवू. सामान्य पूजार्नु सामान्य फल तो अहीं-आ भवमां पण मळी शके. ८ (६८) तेमां फळेछे. परंतु पूजाना पुण्यथी थनारं फळ मोटुं होय, तेथी ते बहुकाळ सुधी भोगववा योग्य थायछे अन बहुकाल देवादि संबंधी भवान्तर विना वर्ततो नथी. माटे ए पुण्यनुं फळ प्रायः परजन्ममा गया पंछी जीवने उदयमां आवेछे, जो आ जन्ममां पुण्यनुं फळ उदयमां आवे तो ते जलदी नाश पामे. केमके, मनुष्यनुं आयुष्य प्रायः अतीव तुच्छ होयछे अने मनुष्य-देह विनश्वर-नाशवंत छे तेथी महत् पुण्यनुं फळ आ भवमा भोगवतां वचमां मृत्यु आववाथी त्रुटी (तुटी) जवानो भय रहेछे. मध्यमां दुःखनी उत्पत्ति हमेश महत्तर दुःखने माटे थाय छे. अर्थात् मृत्यु जेवू अतिशय भीतिदायक कंइ नथी, जे पूजाना पुण्यनुं एवं महत् फळ भोगवतां थq युक्त नथी. माटे पूजार्नु पुण्य मायः अन्य जन्ममा फळेछ. जेम अनेक प्रकारे परिश्रम वेठी उत्पन्न करेली वस्तु घणा काळसुधी अनेक प्रकारे उपभोगमा आववा छतां पण क्षय पामती नथी तेम पूजादिनुं पुण्य भोगव्या छतां ए प्रायः वीजा जन्ममां उदयमा आवेछे. अति उग्र पुण्य साक्षात् अहीज फळ आपछे. जुओ लोकमां कहेवायछे के, जे सत्यवादी होयछे ते गमे तेवा दिव्य-(भयंकर प्रतिज्ञा ) मां कंचननी पेठे संशुद्ध नीकळी जायछे. जेम कोइ शुद्ध सिद्ध पुरुषने अथवा साधु पुरुषने स्वल्प पण आप्युं होय तो ते सकलार्थनी सिद्धिने माटे थायछे अर्थात् आ लोक परलोक संबंधी सर्व मुखनु कारण अने अनुक्रमे संसारना बंधनने छोडावनारुं थायछे अने जेम कोइ अनुत्तर (सर्वोत्तम) राजपुत्रादिने कोई प्रसंगे एकादि वार जरा सर आप्यु होय तो ते आपनारनी इष्ट सिद्धि करेछे, वधारे शुं ? दुष्ट प्रतिपक्षी तरफथी थता मृत्यन्त कठमांयी पण तेनुं रक्षण करेछे; तेम कोइ अवसरे एकादिवार पूजादिथी महत् पुण्य उपार्जन कर्यु होय ते आलोक तथा परलोकमां ? .
। , (५९) सत्य सुखनी परंपरा प्राप्त करवामां हेतु थायछे. *शालिभद्रना जीवनी पेठे अथवा चोरनी पेठे एक पुरुषे उपार्जन करेलुं अतीव उग्र पुण्य अथवा पाप अनेक पुरुषोना भोगने माटे पण थायछे. जेमके राजानी सेवा करनार परिवार सहित सुखी थायछे अने राजानो अपराध करनार परिवार सहित मार्यों जायछे. जो ए प्रकारे परमेश्वरनी पूजादिनुं पुण्य सर्व प्रकारना स्वार्थने साधनारुं छे तो जनसमूह तेनोज आदर करो. परमेश्वरना नामनो जाप करवामां शामाटे प्रवृत्ति करवी महापुरुषोए एवी योजना करवामां पण विवेक ज कोंछे. गृहस्थो जे समर्थ छे ते द्रव्य अने भाव बंने प्रकारनी पूजाना अधिकारी * विक्रम संवत् पूर्व ५४२-४७० ना अरसामा मगध- देशना राजगृह नगरमां श्रेणिक (बंभसार) ना राज्यमा गोभद्र नाम शेठ रहेता हता. तेने भद्रा नामनी स्वीथी शालिभद्र नामे पुत्रनो जन्म थयो हतो. शालिभद्र पूर्वभवमा शालिग्रामने विषे धन्या नामनी गरीव स्त्रीनो संगम नामे पुत्र हतो. कोइ एक पर्वना दिवसे पाडोशीओने घेर खीर रंधाती जोइ संगमने ते खावानुं मन थयु. पाडोशणोना जाणवामा ए वात आववाथी तेमणे आपेला दुध चोखा साकर अने घीथी धन्याए खीर बनावी अने थोडी संगमने पीरसी वहार गइ. एटलामां कोइ एक महिनाना उपवासी साधु त्यां भिक्षार्थे आवी पहोंच्या. संगमे ते मुनिने भाव सहित पोताना भोजनमांनी खीर वहोरावी दीधी अने मनमा वह हर्ष पाम्यो. ते पुण्यना योगे ते मरीने शालिभद्र थयो हतो अने तेना पिता गोभद्र शेठ जे दीक्षा लेइ मरीने देवता थया हता ते दररोज तेने माटे अने तेनी स्त्रियादि परिवारने माटे नवा नवा दिव्य आभू- षणादि मोकलता हता.-जैनशाख.
(६०) छे, परंतु जे महान् योगीओ द्रव्यप-परिग्रह विना आ संसारमा सदा शोभेछ तेमने माटे परमेश्वरनुं नामस्मरण ज युक्त छे. तेनाथी तेमनो सर्व स्वार्थ सिद्ध थायछे. जेम झेरी जनावरना विषयी मूर्छा पामेला जीवोनुं विप बीनाए करेला गारुड-हंस-जांगुली मंत्रना जापथी उतरी जायछे तेम तत्व नहि जाणनारनु पाप पण परमेश्वरना नामस्मरणथी नाश पामेछे. बीजी एक वात लोकमां एवी प्रसिद्ध छे के हुमाय नामर्नु पक्षी अस्थिभक्षी (हाडका खानारु) छता संतत जीवनी रक्षा करेछे. ते उडतुं उडतुं जतुं होय त्यारे जे मनुष्यना मस्तक उपर तेनी छाया पडे ते राजा थायछे. आ दृष्टांतमा हुमायपक्षी जाणतुं नथी के हुँ अमुकना मस्तक उपर छाया करुंछु तेमज जेना मस्तक उपर छाया थायछे ते पण जाणतो नथी के मारा मस्तक उपर हुमायपक्षी छाया करेछ. ए रीते बने अज्ञान छ तथापि हुमायपक्षीनी छायाना माहात्म्यना उदयथी ते मनुष्यने दरिद्रतानुं हरण करनार अधीशता (राज्य) उदय पामेछे अर्थात् ते राजा थायछे. जेम आ दृष्टांतमा उभय अजाण छतां ए प्रकारे सिद्धि थायछे तेम परमेश्वरना नामस्मरणथी पाप केम न जाय ? अर्थात् जाय ज पाप जाय एटले सर्वतः आत्मशुद्धि थाय. आत्मशुद्धि थाय एटले परमात्मबोध-उत्कृष्टात्मज्ञान थाय. परमात्मबोध थाय एटले कोइ प्रकारनो कर्मबंध न थाय अर्थात् कर्मनो प्रणाश थाय. कर्मप्रणाश थाय एटले मोक्षलक्ष्मी प्राप्त थाय. मोक्ष थाय एटले अक्षय स्थिति, अनंतज्ञान, अनंतदर्शन, अनंतवीर्य, अनंतसुख अने एकस्व- भावता थाय. अर्थात् सज्ज्योति जागृत थाय. , (६१) वीसमो अधिकार. मुक्तिना विषयमा सर्व- कथन एकसरखं थतुं नधी. उपरना अधिकारमा आत्मज्ञान विना मुक्ति नथी-आत्मज्ञानथी मुक्ति थायछे एम कहेवामां आव्युंछे. वैष्णवो विष्णुथी, ब्रह्मनिप्ठो ब्रह्मथी, शैवो शिवथी अने शाक्तिको शक्तिथी मुक्ति थवानुं कहेछे. तेमना मते आत्मज्ञान मुक्तिनुं कारण नथी. अर्थात् आत्मज्ञानथी ज मुक्ति थायछे एवो निर्णय नथी. तेम छतां आत्मज्ञानथी मुक्ति थायछे एवो निश्चय करवो ते शुं विचारवा योग्य नथी ? वैष्णवादिको लोकरुढिने लेइने विष्णुप्रमुख भिन्न भिन्न देखेछे. परंतु परमार्थथी विष्णु वगेरे शब्दोवडे आ आत्माज वाच्य-बोध्य- समजवा योग्य छे. आत्माने केवलज्ञान प्राप्त थायछे त्यारे सर्व लोकालोकन स्वरुप तेना जाणवामां आवेछे. अर्थात् ज्ञान एज आत्मा ते वडे सर्वत्र व्यापवाथी आत्मा ज विष्णु छे. निज शुद्ध आत्मभाव जेने परब्रह्म एवी संज्ञा आपवामां आवेछे तेनी भावना भाववाथी आत्मा ज ब्रह्मा छे. शिव-निर्वाण-मोक्ष प्राप्त करवाथी अने शिवढं कारण होवाथी आत्मा ज शिव छे. निज आत्मवीर्य-शक्ति फोरववाथी (वापरवाथी) आत्मा ज शक्ति छे. ए रीते विष्णु प्रमुख शब्दोवडे आत्मा ज समजवो अने आत्माथी-आत्मज्ञानथी ज मुक्ति छे-वीजा कशाथी मुक्ति प्राप्त थवा योग्य नथी एवं तत्त्व स्वहृदयमां चिंतवq. जो आत्मज्ञानथी मुक्ति थती न होय अने विष्णु प्रमुखथी मुक्ति थती होय तो वैष्णवादि संतो अने गृहस्थो विष्णु प्रमुखनी पूजा अने जाम करो पग तप, संयम, निःसंगना, - (६२) रागरोपर्नु निवारण, पंचेंद्रियोनो विषय थकी विराम, ध्यान अने आत्मज्ञान ए आदि शुं काम करेछे ? जो एम कहेवामां आवे के तपसंयमादि एज विष्णु प्रमुखनी सेवा छे तो ते कोनाथी प्रतिमा आवी ? जो विष्णु प्रमुखथी कहेवामां आवे तो तेमने वाणी नथी अने हाथ पण नथी के जेथी बीजाने जणावी शके. जो विष्णु प्रमुखनुं ध्यान करनारा योगियोथी ए प्रवृत्ति थइ तो तेमणे कोनाथी माप्त करी-जाणी ? जो अध्यात्मयोगथी होय तो तेनो प्रणेता कोण यइ गयो ? निरंजन अने निष्क्रिय विष्णु प्रमुख तो कहेवा योग्य नथी त्यारे अध्यात्मयोग कोनाथी आविर्भाव पाम्यो-प्रकट थयो? जो आदि योगियोथी एम कहे, थाय तो तेमणे पण आत्मज्ञानी ज अध्यात्म- योग जाण्यो, वीजाथी नहि तेमज निरिंद्रय, निष्क्रिय, निरंजन अने एकस्वरुप विष्णु प्रमुखथी पण नहि-एम कहेवू पडशे. स्वआत्मायकी -समभाव भाववाथी, रागद्वेष जवाथी, अपूर्व आत्मलामयी अने सर्व द्रव्यना यथास्थित दर्शनथी जे ज्ञान-बोध थाय ते ज अध्या- स्मयोग. एरीते अध्यात्मयोग स्वतःज सिद्ध छे. आवाआत्मज्ञानथीज मनुष्योने मुक्ति थायछे. विष्णु प्रमुख वीजो कोइ मुक्तिनो हेतु नथी. माटे आत्मज्ञाननी स्पृहा-इच्छा करवा योग्य छे. स्वभावथीं मुक्ति थायछे एम जे कडेवामां आवेछे तेमां पण -एज अर्थ निवेदन करेलो छे. स्व जे आत्मा तेनो भाव ते स्वभाव. भाव शब्द प्राप्ति अर्थमां वपराता भू धातु उपरथी थयेलो छे एटले तेनो अर्थ पण प्राप्ति एवो ज करवो योग्य छे. एम करवामां आवे एटले स्वभावनो अर्थ आत्ममाप्ति-आत्मलाभ-आत्मज्ञान एवो थाय अने आत्मज्ञानथी सिद्धिलक्ष्मी-मुक्ति निश्चित छे. ए रीते सर्वे मुक्तिना इच्छुओए आत्मज्ञानधी मुक्ति इच्छवा योग्य छे. प्रकृष्ट गुणयुक्त महात्माओए मुक्तिनुं निमित्त आत्मज्ञान विना वीजें कंइ निवेदन ( ६३,) कर्यु नथी.- तेमनु कथन आ प्रमाणे छे. ज्यां सुधी *कषाय अने विषयोनु सेवन करे त्यां सुधी आ आत्मा संसार ज छे अने आत्मज्ञान थयाथी ज्यारे कषायविषयथी-कर्मथी मुक्त थाय त्यारे ते आत्मा ज़ मोक्ष छे. ज्ञान दर्शन अने चारित्र पण आ आत्मा ज छे. आत्माथी मिन्न कंइ नथी. ज्ञानादिमय आ आत्मा ज्यां सुधी कर्मयुक्त होय छे त्यांसुधी शरीरनो आश्रय लेछे अने ज्यारे मोहनो क्षय थवा पूर्वक आत्मशक्ति-आत्मज्ञान प्रकट थवाथी आत्मामां आत्माने सम्यक् प्रकारे जाणेछे त्यारे तेने ज्ञान, दर्शन अने चारित्र उदयमां आव्यु एम आत्मज्ञानी आतो कहेछे. आत्मज्ञान विनाना अनेक कष्टाचरणोथी पण अनिवार्य एवं अज्ञानपणाथी उत्पन्न थयेलं अनंतकालनुंजे दुःख ते आत्मज्ञानयी निवारण थायछे. चिद्रूप आ आत्मा कर्मना प्रभावथी ज्यां सुधी शरीरनुं अधिष्ठान करे त्यां सुधी शरीरी अने ज्यारे ध्यानरूप अग्निवडे समस्त कर्मरूप इंधनने बाळीने शुद्ध थाय त्यारे ते ज निरंजन. अत्यार सुधीना प्रबंधथी एटलं सिद्ध थयुं के सिद्धि-मुक्ति माटे आत्मज्ञान विना वीनो हेतु-मार्ग नथी. माटे ए ज मार्गमा यत्न करवो के जेथी आत्माने महोदय-(मोक्ष) मां स्थान प्राप्त थाय. उपर केवल राजयोगथी मोक्षलक्ष्मी मळे एवो मार्ग वताववामा आव्योछे, जे जैन आगम अने युक्तियी सिद्धछे अने एकांत उत्सर्ग अथवा एकांत अपवाद रूप हठथी रहित छे. पग मुक्तिनो कोइ एवो सरळ मार्ग छे के जे सर्व मत-दर्शनने अनुसरतो अने अध्यात्मविद्यानी माप्तिमां हेतु होय अने जेवी श्रमविना शीत्र आत्मज्ञान थाय ? * जेनाथी कप (संसारेनो आय प्राप्ति-लाभ) थाय ते क्रोध, मान, माया अने लोभ कपाय कहेवायछे.
(६४) सिद्धांत अने वेदांतना रहस्यभूत मुक्तिनो समर्थ मागें कहेवामां आवेछे ते सांभळो, मुक्तिना इच्छु मनुष्ये स्वचित्तमां आवो विचार करवो के, " आ आत्मा शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, निरंजन इत्यादि छ एम योगियोनुं कहेवू थायछे. त्यारे ते मुक्त छतां कोनाथी अने केम बंधायलो छे?'' एटले तेना समजवामां आवशे के, "भ्रमथी." भ्रमने ज आद्य योगियोः कर्म, मोह, अविद्या, कर्ता, माया, दैव, मिथ्या, अज्ञान इत्यादि इत्यादि शब्दोवडे ओळखावी गयाछे अने तेने जाणनारा सद्योगियो पण आ शब्दोने भ्रमना अर्थमां ज वापरेछे. भ्रमथी ज आत्मा - बंधायलो छे. *भ्रम अहीं पोतानी , गुण, , * अतद्वस्तुमां तद्वस्तुनो ग्रह-स्वीकार करवो ते भ्रम छे. अर्थात् स्त्री, पुत्र, मित्र, माता, पिता, द्रव्य, शरीर वगेरे अनात्मीय वस्तु छे- आ भवमा सवर्ति छतां आत्मानी साथे वीजा भवमा जतां नथी. तेम छतां तेमनामां जाणे के ते आत्मीय वस्तु पोतीकी होय एवी बुद्धि राखची ते भ्रम छे. वीजा शब्दोमां संसारने विषे तथा शरीरने विपे वर्तमान मनोरम वस्तुमा राग करवो अने दुर्वस्तुमां दुष्ट मनोवृत्ति राखवी ते मिथ्या ज्ञान छे. सम्यग्ज्ञान तो मनमाथी रागद्वेष काढी नाखी समभाव-वीतराग दशानो अनुभव करचो ते छे. शुक (पोपट) ने पकडवा माटे झाड उपर एक चक्र (पै९) गोठववामां आवेछे अने ते चक्रनी कर्णिका ( नलिनी-नायडी ?) उपर एक कारेलं मुकवामां आवेछ. ते कारेलं पोतानुं भक्ष्य छे एवा भ्रमथी शुक त्यां आवीने वेसेछे अने शुकना बेसवाथी ते चक्र भमवा मांडे- छे. त्यारे शुक कोइए तेने पकडेलो नहि छतां भ्रमथी पकडयोछे अथवा पाश ( फांसा) मां नाख्योछे एवं मानी लइ चक्रनी साथे पोते पण भमवा लागेछे एटलुं ज नहि पण चक्रने पोतानुं इष्ट गणी वळगी रहीने च च करेछे, एटले तेने पकडवावाला आवीने वांधी - ६५) मिथ्या ( असत् ) कल्पनाथी थयेलो समजबी. जेभ नलिनीक अने मर्कट भ्रमथी बंधायछे तेम आ आत्मा पण भ्रमथी बंधायलोछे. ज्यारे मनमाथी भ्रम जायछे त्यारे आ आत्मा मुक्त थायछे अने मुक्त थायछे एटले आत्मानो अने परमात्मानो अभेद थायछे. ज्यारे आत्मानो अने परमात्मानो एकभाव देखायछे त्यारे योगी आत्मज्ञानी ले छे. पण जो ते बखते भ्रम-शंका राख्या वगर शुक उडी जायछे तो मुक्त थायछे-बंधनमा आवतो नथी. मर्कट (वांदरा)ले पकडवा माटे पण चणा भरेलुं एक पात्र ( वासण) मुकवामां आवेछे. त्यां चणा खावा माटे मर्कट आवे छे अने पात्रमा हाथ नांखी चणानी मुठी वाळी काढवा जायचे. पण पात्रनुं मुख नानु होवाथी मुठी वाळेलो हाथ नीकळतो नथी. त्यारे मर्कट कोइए तेने पकडेलो न छता भ्रमथी अंदरथी पकड्योछे एq मानी लइ चीची करवा लागेछे. एटले तेने पकडवावाला आवीने बांधी ले छे. पण जो भ्रम राख्या बंगर जुठी वाळेली छोडी दइने मर्कट चाल्यो जायछे तो बंधना आवतो नथी. जेवी रीते शुक अने मर्कट अबद्ध छतां भ्रमथी पोताने बद्ध मानी लइ बंधायचे तेवी रीते आ आत्मा पण अनात्मीय वस्तुमा ए पोतीकी छ एकी बुद्धि करवाथी-बहिरात्मपणे अमुक पोताने हेय (त्यागवा योग्य ) छे ने अमुक उपादेय ( आदरवा योग्य ) छे एवा विचारयी रहित थइ केबल इंद्रियोना विषयोमा आसक्ति राखवायी कोबडे बंधायडे अने ज्यारे शरीरादि वस्तुमा अनात्मीयता आचरी-अंतरात्माथी हेयोपादेयना विचार पूर्वक विषय सुखी पराङ्मुख एटले के संसारवर्ति बस्तुमा रागद्वेष रहित थायछे त्यारे ते संसारमा रह्या छतां पण मुक्त थायछे अने ज्यारे तेवी रीते थायछे त्यारे ते अंतरात्माने केवलज्ञान प्रकट थवाथी परमात्मता माप्त थायछे.पर्यायकार. मुक्त ८ (६६) कहेमायछे, तज फेवलज्ञानमय कर्म-क्रिया भ्रांतिथी विमुक्त मुनीश्वर कडेवायछे. आ आत्मा मुक्त-भ्रम रहित छे एवं ज्यारे प्रसिद्ध थायछे त्यारे ते सर्वत्र ममत्व रहित होयछे. वधारे शुं ? मने- शरीर-सुख-दुःख-ज्ञान-विचारथी ते शून्य होयछे. ए रीते मुक्त थवाधी तेने पुण्य पाप लागतां नथी. मननो जय करेलो होवाथी आ मारी क्रिया, आ मारो काल, आ मारो संग (सहायक), आ मारु सुकृत (पुण्य) इत्यादि भेद पण तेने होतो नथी. ज्यां सुधी ते आ लोकमां शरीरधारी होयछे त्यां सुधी तेने सूक्ष्म क्रिया होयछे एटलेके ते निष्क्रिय होतो नथी. ज्यारे सूक्ष्म क्रिया पण नष्ट थायछे त्यारे ते मुक्त-भ्रम रहित आत्मा सिद्धता प्राप्त थवाथी सिद्ध थायछे. सिद्ध क्रियावंत छे. के निष्क्रिय छे ते विचारवा योग्य छे. निष्क्रिय कहेवाता सिद्धमा ज्ञानधी अने दर्शनथी थती क्रिया शुं सिदन थाय ? ज्ञानथी अने दर्शनथी थती क्रिया सिद्धि पामेला-सिद्धोमा होती नथी. जो पूछवामां आवे के, केवी रीते ? तो समजाववायूँ के, सिद्धि पामेला आत्मा आलोकमा छतां तेमनेज्यारे कैवल्यनी प्राप्ति थइ हती-केवलज्ञान अने केवलदर्शन थयु हतुं त्यारे ज झानथी अने दर्शनथी थती वे क्रियाओ तेमने एकी वखते थइ गइ हती अने माणा योग्य तथा जोवा योग्य भून, भविष्य अने वर्तमान प्रणे फालना जे जे भाव ने सर्व प्रकट थया हता. तेमने न कंइ पण जाणवानुं अने जोवानुं होतुं नथी. अर्थात् मुक्त-भ्रमरहित जीवोने मनुष्यभवयां सक्रियत्व होयछे अने सिदिमां निष्क्रियत्व होयछे, ए रीने सिदोमां प्रसिद्ध रीने निश्चय पूर्वक निष्क्रियता सिद्ध थइ अने ए सर्वनो हेनु मनोनिगेधयोग छे गाटे ए ज मार्गमा रमण करो.
शुद्धिपत्रक. • ( भाषांतरतुं.),. १ ३ ८ w ३ । 'शुद्ध. शरीरोनुं अपथ्य चक्षुरादि कहेवामा प्रायः निपजावेछे ८ ८ ९ १ ९. १४ . पृष्ठ. पंक्ति.. : अशुद्ध. शरारोनुं अपथ्थ १३ खक्षुषादि कहवामा १६ पाय: निपजावेछ स्थूल २४ तैजस? १२ कर्मा १२ ८ बैजस? १३ सुखो १९ १८ निष्क्रयादि २१ १५ होजो २७ २१ आखे २७ २३. "किरणानां २७ २४ मेत २८ जाव २९ १५ तैजस? २९ देवयुक्त ३२ २४ करला !" १ ८ तैजस कर्मो ''तेजस सुखी निष्क्रियादि होवीजोइए आंखे किरणोनां तेम जीव तैजस द्वेपयुक्त करेलां (२) ३ स्वर्ग २१ ३७ ३८ ४६ ३ ४७ or ४७ ६ १० ४९ ५४ ७ १२ २२ शकछे. जा जे आधुओ सरंभ ल यमां बस्तुमा अप भोजन वीजायी संसार ते आत्माज मोक्ष संसार प्राप्ति वांदरा ते केछ ? जो जबुं साधुओ संरंभ लयमां वस्तुमा अप भाजन वीजाथी संसारमा तेज आत्मा मोक्षमा संसार) (प्राप्ति वांदराने ६२ २ ४ ६३ ६३ ६३ ६३ ६५ २४ ८
No text on this page.