·1910, TEE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; А. COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SÆNSKI WORKS. NO. 209. ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्री भास्कराचार्य विरचितम् । BRAHMASUTRA WITH A COMMENTARY BY BHASKARÂCHÂRYA. EDITED BY Pandit Vindhyesvari Prusada Dvivedin, Librarian, Government Sanskrit College, BENARES. FASCICULUS III- SUNG PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES. AGENTS: OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG PANDITA JYESHTHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY: PROBSTHAIN & Co BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Jai Krishna Das Gupta, at the Vidya Vilas Press. BENARES. Price.Rupee one.

·No text on this page.

·শুনানি -ই হলে এতাে গান। ' কি ? হা । থামালা পানু নাশতা না খালিশপথ না । হবিগুলো হল : দে দোকান নিশাদ | একটি অজান শৰ মাজাইিটা কি ? জাহা না না না না is Pin whits & E! ---- গেল পালন বই- তা! 'না' ( কাহী : শিলা । ( এমন মাগম। ( ২ ) পারমাসি ! শাহিঙ্গা ???মই মান যাংখা পাংশা থা ওলানাৰ ন ন সুহা থা। নলির এই । মান ১) টালি না, রহান গাই । এ ফলোজায় সুলিখি নাই গান গায়ালা আন {:} নিশান না। নগদান- কামাসকানি কথা নত} গাভিনা,নং- () নাসা: যখন গহীন মাগনপি। বিবাহ (সা; ২) নিলাহন । শাম ঈবনি, ৪) মে = ?।তা- গাশ এল- কা। এto (নীলন; লিলা মম না হয়। (৮) লাল আকাশবামী- ·अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः 41 begistered 4. । AXX 1 पुरुषार्थो ऽतः शब्दादिति बादरायणः ॥ १ ॥ पुरुषस्य प्रयोजनं ब्रह्मप्राप्तिरतो ब्रह्मज्ञानात् । कुतः। प्रमा- णात् । शब्दात् । इति शब्दोऽवधारणार्थः । सम्यग्ज्ञानं पुरुषार्थ- मेव न तत् त्वमिति भगवान् बादरायणो मन्यते ऽस्म । का पुनः शब्दः । तरति शोकमात्सवित् स यो ह वैतत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्मविदामोति परं सर्वाश्च लोकानामोतीति । अपू. वः A. प्रारभ्यते । यद्येवं किमर्थः सिद्धान्तोपक्रमः कि वात्र प्रतिपाद्यमिति वक्तव्यम् । उच्यते । सर्वत्र सिद्धन्तोपक्रम- स्य द्वयी गतिः पूर्वपक्षविषयज्ञानार्थ तस्य वा दौर्बल्यप्रकट. नार्थ सिद्धान्तहेतुं ज्ञात्वा तन्निरासेन प्रत्यवस्थानोपपत्तेः आत्मज्ञानं काङ्गप्रत्ययश्रवणं च स्तुतिमात्रैकाथम्यं श्रौत. माश्रमान्तरं स्मार्त विकलेन्द्रियादिविषये चरितार्थमिति मा. मांसकमतं तदन निरस्यते । स्थिते ऽस्मिन्पुरुषार्थ ज्ञाने कर्म- समुचितता ततः सिद्धिरिति यज्ञादिश्रुतेरश्ववदित्यत्र वक्ष्यति । तदेतदधिकरणतात्पर्यम् । अन्ये कवलादेव ज्ञानादच पुरुषा- थसिद्धिः प्रतिपाद्यत इति मन्यन्ते तात्पर्यापरिज्ञानात् ॥ १ ॥ शेषत्वापुरुषार्थवादो. यथा ऽन्येष्विति जैमिनिः ॥२॥ कर्मशेषत्वात् कर्तुरात्मनः तत्सद्भावनाशापमेनोपनिषदा क- मोपयोगित्वम् । लौकिके पुनर्व्यवहारो नास्ति तत्सद्भावा- योगः सर्वथोपपत्तेः फलश्रुतिरर्थवादः । यथा यस्य पर्णमयी २६ ":007 ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति यदले चक्षुरेव भ्रा- सृव्यस्य वृक्ते यत्प्रयाजा इज्यन्ते वर्म यजमानस्य भ्रातृव्यस्याभि- भूत्यै इति जैमिनिराचार्यों मन्यते स्म ॥२॥ आचारदर्शनातू ॥ ३ ॥ ब्रह्मविदामध्याचारदर्शनात् । जनको ह चैदेहो बहुदक्षिणेन यजते ॥३॥ तद्भुतेः॥ ४ ॥ कर्मशेषत्वश्रवणात् । यदेव विद्यामा करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेष वीर्यवत्तरं भवतीति ॥ ४॥ समन्वारम्भणात् ॥ ५ ॥ विद्याकमणी समन्वारभेते इति ॥५॥ तहतो विधानात् ॥ ६॥ विद्यावतः कर्मविधानात् । आचार्यकुलावेदमधीत्य यथा- विधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य स्वे कुटुम्ब शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयान इति । अर्थावबोधपर्यन्तः स्वाध्यायनि- पिरिति स्थापितम् ॥ ६ ॥ नियमाच्च ॥ ७॥ इतश्च कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषच्छतं समाः यावजीवम- ग्निहोत्रं जुहुयादिति ॥ ७॥ अथ सिद्धान्तः। अधिकोपदेशात्तु बादरायणस्यैव तद्दर्शनात् ॥ ८॥ तुशब्दः पक्षव्यावृत्यर्थः । कर्तृभोक्तृत्वरूपात्संसारिणो जी- पादधिको ऽसंसारी ईश्वरः समस्तप्रपञ्चधर्मरहितो ऽद्वितीयः सत्यज्ञानानन्तलक्षणस्तस्य सर्ववेदान्त पदेशात् । तज्ज्ञानस्य कर्मानुपयोगात् प्रकरणाद्यभावाच्च कर्माङ्गत्वं कल्पयितुम- হঙ্গই মাল । आत्मज्ञानं स्वप्रकरणगतेनैव ·३ अध्याये ४ पादे ९-१४ सूत्राणि । षणायाश्च निराकाक्षं नान्यशेषत्वं प्रतिपद्यते । स्थितमेवं पुरुषार्थों इति बादरायणस्य मतं तद्दर्शनात् । यः सर्वशः स- विदिति ॥ ८॥ तुल्यं तु दर्शनम् ॥ ९॥ अकर्माङ्गत्वे ऽप्यस्तीत्यर्थः । एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आ- हुर्ऋषयः कारुषेया किमर्था वयमध्येण्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामह । एवं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्र- वित्तवणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचार्य न्तीति । किमर्था वयमिति संहिता विज्ञानस्तुत्यर्थ ना- ध्ययनादित्यागविधानम् सर्वथा ज्ञानस्य মাখামালি प्रेतम् ॥९॥ असार्वत्रिकी ॥ १०॥ यदेव विधयेति श्रुतिः सर्वत्र न भवत्युद्गीथसम्बन्धात् । उ- द्गीथोपासलायाः कर्माङ्गत्वमिष्टमेव ॥ १० ॥ विभागः शतवत् ॥११॥ विधान्यमारभते कर्मान्यामिति विभागः । तथाप्यनङ्गत्वमात्र- विवक्षयोन्यस्तमिदं दृष्टव्यम् ॥ ११॥ अध्ययनमात्रवतः ॥ १२॥ अध्ययनतदाक्षिप्तकर्मशानवतो ऽध्ययनस्य ज्ञानार्थत्वात् ते. न च कर्माधिकारोपपत्तेः कर्माझं नात्मज्ञानमित्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ नाविशेषात् ॥ १३ ॥ विदुषो ऽध्ययनस्य ज्ञानार्थत्वात् तेन च कर्माधिकारो- पपत्तेः विदुषो ऽविदुषश्चाविशेषात् कुर्वनेवेति ॥ १३ ॥ स्तुतये ऽनुमति; ॥ १४ ॥ पूर्वापरितोषात् परिहारान्तरं प्रकरणात् । विद्यास्तु- तये ऽनुमतिः कर्मानुज्ञा क्रियते न कर्म लिप्यते नर इत्यनेना- ..

·APinter RAN aurasRINESH Siyaingal नरम gurate PRESS rand Karna Fribe Dirtan - শাখায় मिसम्बन्धात् । शानस्यैतत्सामर्थ्य यत् जीवे कर्मकुर्वति विदुषि न लेपो भवतीति ॥१४॥ कामकारेण चैके ॥ १५॥ अपि चके शाखिनो विदुषामिच्छानुरोधेन प्रजादिपरित्याग- मामनन्ति किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयमात्मायं लोक इति विद्याप्राधान्यं दर्शयति ॥ १५ ॥ उपमईञ्च ॥ १६ ॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत् केन कं पश्यदिति आत्मस्व- रूपस्थस्य विषयेन्द्रियजसमस्तसांसारिकलेशोपमईमामनन्तीत्यर्थः। अतो न कर्माङ्गम् ॥ १६ ॥ ऊर्ध्वरेतासु च शब्दे हि ॥ १७ ॥ इतश्च विद्यायाः स्वातन्त्र्यं नाग्निहोत्राङ्गता। कथम् । ध्वरेतस्सु निवृत्तवारयधर्मेध्दाश्रमेषु भूयते यतस्ते चाशमा- दिके शब्दे दृश्यन्ते । त्रयो धर्मस्कन्धा ये चेमे ऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते एतमेव . प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः यजन्तीति ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ १८ ॥ त्रयो धर्मस्कन्धा इति प्रसिद्धानामाश्चमाणां सामोपासन- विधिप्रकरणे तायमाने ततो ऽपकृष्य स्वतन्त्रस्य प्रणवोपासनस्य स्तुत्यर्थ परामर्शमनुबाद जैमिनिराचार्यों मेने न तेषां विधा- नम् । कस्मादचोदनाद्विधायकशब्दाभावात् । अपि चापवदति वीरहा एष देवाना यो ऽशिमुद्वासयते आचार्याय प्रियं थनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीरिति ॥ १८ ॥ अनुष्ठेयं बादरायणः साम्यश्रुतेः ॥ १९ ॥ अनुष्ठेयमाश्रमान्तरं बादरायण आचार्यों मन्यते स्म । गाई- पत्येन तुल्यश्रवणादाश्चमान्तरस्य । त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यनुवादा- ञ्च स्मृतीना श्रुतिमूलत्वं सिद्धम् । १९ ॥ AAP Hindi HABAR RSHAD SAR Pahasina.00 STAGRAM Hai ·३ अध्याये ४ पादे २० सूत्रम् । विधिळ धारणवत् ॥ २० ॥ धारय- अथवा न परामर्शमात्रमाश्रमान्तराणां किं तहि विधिः । क- स्मात् । पुनः श्रवणे चैकवाक्यतां भित्त्वा विधिरुपगम्यते अन्यतः प्राप्त्यसम्भवात् धारणवत् । यथा दिष्टं गताग्निहोत्रे श्रूयते । अधस्तात्समिधं धारयन्ननुद्रवेदुपरि हि देवेभ्यो तीति भित्वा वाक्यमुपरि धारणमपूर्वत्वाद्विधीयते । तदुक्तं शेष लक्षणे विधिस्तु धारणमपूर्वत्वादिति । निवीताधिकरण- प्रदेशे नुवादो विधिर्वास्तु सर्वथा सन्त्याश्रमाणि श्रुत्यनुशा- तानि नैकाथम्यतेत्यभिप्रायः न पुनर्वाक्यभेद एवैकान्तेन वि- वक्षित इति केचित् । अत्राहुः । ब्रह्मसंस्थ इति परिव्राजको निर्दिश्यते पारिशेष्यात् । त्रय एवेत्यत्र वैखानसो गृह्यते त- स्य तपः प्राधान्यात् न भिक्षुरतः पारिशेष्योपपत्तिः । सर्व एते पुण्यलोके भवन्तीति च विरोधात् पुण्यलोकाश्चा- मृतभाजश्चेति । न हि भवति देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञौ तयो- रन्यतरो महाप्राज्ञ इति । अत्रान्वे प्रति ब्रुवते । नायं रूढश. ब्दो ब्रह्मसंस्थ इति यौगिको ऽयं ब्रह्मणि संस्था यस्येति । जातिशब्दो गुणशब्दो यौगिको वा सन्निहितं विशेषं नाति- वर्तते । यथा गामानय पथिकाय वेतनं देहीति । स्थितश्चाग्ने. याधिकरणे अयं न्याय आग्नेय्याश्नीध्र पतिष्ठत इत्यत्र । यदि प- रिवाजकः तपः शब्देन सन्निधापितस्ततस्तस्येह ग्रहणं ना- थेन तस्यामृतत्वाशासुतरां भिक्षुः तपः प्रधानो ऽष्टग्रास- शौचातिरेकादिनियमात् । भवति च सामान्येनोभयव्यपदेशो य- थोद्भिजामति स्वेदजस्यापि । ब्रह्मसंस्थता च ब्रह्मनिष्ठोच्यते सा च सर्वाश्रमाणामविशिष्टा । न चोङ्कारालम्बनं ब्रह्मानुचिन्तन- मितरेषामशक्यमिति शक्यं कर्तुम् । ननु तेषां कर्मप्रधानत्वाद- शक्यमिहोच्यते । किमिदं प्राधान्यम् । न तावत्कर्मात्मानं लभता. मिति तदनुष्ठीयते. किन्तु पुरषार्थतया । तथोक्तं कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वादिति । पुरुषस्य चार्थः स्वर्गो ऽपवर्गों वा । अपवर्गार्थी तदीयं कर्म तदर्थमेव ब्रह्मार्पणन्यायेन क्रियमाणं भवति । एव ज्ञानकर्मणोरेकप्रयोजनवादविरोधः । तथा ·শাহীঅঙ্গায় HEARNIM SHINDE PANISHRA ENGERY Priyanardan श Miss Porn Vilme Astitween Ani riesmotee Roarn Nare TANI CARBHADRA Frontlimar Here चाह स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयत इति । स्वतः क्षणिकमपि अक्षयफलत्वादक्षयमुच्यते । यदि च कर्मसम्बन्धमात्रेणास्तत्वं नास्तीत्युच्यते परिबाजकस्यापि न स्यात् । तस्यापि शौचाचमनसानभिक्षाटनादिकर्म कायिकं वा- লিঙ্গ মালিশ নাঘবদাল মিযাহাহান ল লি: न्मुक्तिः स्यात् । तस्मात्सर्वेषां यथायोग ब्रह्मनिष्ठतात्पर्य तनिष्ठतोच्यते न व्यापारान्तरोपरमम् । यथा स्वाध्यायनिष्ठः त. पोनिष्ठ इति । यदुक्तं विरोधादिति । तदयुक्तम् । अवस्थान्तरापेक्ष. या अविरोधात् । केवलकर्मिणः पुण्यलोकास्त एक ब्रह्मसंस्था अमृतत्वभागिन इति । शान्ते ऽप्यविरोध एव । कथम् । यदि ताव महाप्रज्ञतान्यतरस्य विधीयते तत्रैव वचनव्यक्तिर्मन्दप्रज्ञौ तात्रु- भौ तयोरन्यतरः शास्त्रस्थो महाप्राज्ञः स्यात् । अथवानुवाद: पूर्व मन्दप्रज्ञावभूतामिदानीमन्यतरो महाप्राज्ञो वक्ता इति काल- भेदादविरोधः । अवश्यं चाश्रमकर्म यतिनापि कर्तव्यमन्यथा प्रत्यवायात् । सर्वकर्मत्यागस्य च मिथ्यासकल्पत्वात् । यच्च तैत्तिरीयके वचन न्यासमेवापरे ऽवक्षदिति । 'इति ब्रह्मेति निर्वचनात् ब्रह्माभिधीयते न कर्मत्यागः । तस्य ब्रह्मणः सर्वतपसां परत्वं युज्यते तत्प्राप्यत्वात् ॥ २० ॥ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ २१ ॥ स एष रसानां रसतमः परायो अष्टमो यदुद्गीथ इत्येव- मादि स्तुतिमात्रमुद्गीथाधुपादानात् । कर्माङ्गभूतानामुद्गीथा- दीनामुपादानं कृत्वा तेषां स्तुतिमात्रं क्रियते नोपासना- शेषत्वमिति पूर्वः पक्षः । सिद्धान्तस्तु नापूर्णत्वान्नेति पूर्वपक्ष- निवृत्तिः । अप्राप्तत्वाद्विधिरेव । न च प्रदेशान्तरविहितस्योद्गी- थस्य प्रदेशान्तरे स्तुतिरुपयुज्यते । विधायकस्य पदसमूहस्या- नन्तरं पुरस्तात्परस्ताद्वा समानातो ऽर्थवादस्तेनैकवाक्यतामे- ति यथा वायुर्वै क्षेपिष्ठेति । तदुक्तं विधिना त्वेकवाक्य- स्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युरिति ॥ २१ ॥ भावशब्दाच ॥ २२ ॥ न्यास CHANN 1300 tak Si RANIPAN ·३ अध्याये ४ पादे २३-२६ सूत्राणि । इतचोदनीथमुपासीत सामोपासातेति विधिशब्दात् ॥ २२ ॥ पारिप्लवार्थ इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३ ॥ तथा चैकवाक्योपबन्धात् ॥ २४ ॥ (९) यथा च सो ऽरोदीदिति एवमादीनां विधिनैकवाक्य स्वादर्थवादश्च तथा द्रष्टव्य इत्यादिविध्येकवाझ्यसम्बन्धा. तत्प्रशंसार्थमाख्यानम् । एवं तत्सानिधौ तत्र समाचवम. र्थवद्भवति ॥ २४॥ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥ २५ ॥ विधिस्तुतिविचाराधिकारविप्रमोक्षायानन्तरमाधिकरणद्वयं चि- न्तितं तदतीत्य व्यय हितेन सम्बन्धो यस्मादूर्ध्वरेतस आश्र. माः श्रुतिपरिगृहीताः सन्ति अत एवानीन्धनाधनपेक्षा वि. याभविष्यति । अन्यथा ऐकाश्रम्यपक्षे गृहस्थस्यैव तत्कर्मसा- पेव स्यात् ।। २५ ॥ यद्येवं केवला तर्हि विद्या पुरुषार्थ साधयेन कर्मात आह । सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ।। २६ ॥ सर्वेष्वाश्रमवत्सु अपेक्षा सा सर्वापेक्षा । कुतः । तमेतं के. दानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यशेन दानेन तपसानाश- केनेति श्रुतेनिं प्रत्यपवर्गसिद्धौ यज्ञादयस्तृतीयया विभ- स्याङ्गत्वेन प्रयाजादिवाद्विधीयन्ते । अपूर्वत्वाञ्च विधिरयं द- ना जुहोतीति । सन्याच्यायाश्चेच्छायाः प्रकृत्यर्थ प्रत्युपसर्ज- नत्वावेदनं प्रधानमीप्सिततमत्वात् । इष्टतमत्वं च ज्ञानस्याप वर्गक्षमत्वादपवर्गक्षम च परिपकमिरवशेषाविद्यानिवर्तकमुदि- तदिनकरवत् । च ज्ञानस्वरूपोत्पत्तो कर्म व्याप्रियते । श्रवणमननादि तदुत्पत्तिकारकम् । तस्माद्यथैव शमादयो याव- जीवमनुवर्तन्ते विदुषामपवर्गप्राप्तये तथाश्रमकाणीति राले परित्यागः । यत्पुनः कैश्चिदुच्यते पुषणायाश्च वित्त- षणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्यायाथ भिक्षाचर्य चरन्ती- (१) शाङ्करभाष्यानुसारेण सूत्रभेदः । अन्न ग्रन्थे त्वे कसूत्रत्वम् । न ·දය भास्करीयब्रह्मसूत्रमाध्ये PANCE Gi Kantiy Pok parmystiane Halal PATRIES virat aunt ra Rive Hinition ति सर्वकर्मत्यागवादिनी श्रुतिरिति । तदसत् । पुत्रादिलिङ्गा- द्गार्हस्थाव्युत्थायाश्रमान्तरं प्रतिपद्यन्तं इति स्मृतिप्राप्तमे- वानूद्यते । स्मृत्यनपेक्षत्वे तु शाक्यक्षपणादिभिक्षाचरणमपि श्रीत प्रसज्येत । स्मृतौ च मननादौ त्रिदण्डयज्ञोपवीतादि- नियमादुत्तमाश्रमः स्वरूपतो धर्मतश्च निर्मात इति नातिप्रस- गः । यदप्युच्यते श्वेताश्वतराणां मन्त्रः तपः प्रभावाद्देवप्र- लादाच ब्रहा ह श्वेताश्वतरो ऽथ विद्वान् अत्याश्रामभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसङ्घजुष्टमिति त्यक्तसर्वकर्मणां केव- लादेवज्ञानादपवर्ग दर्शयतीति । तदप्यसत् । मन्त्रार्थापरिज्ञानात्। यदि तावदाश्रमानतिकम्य ये वर्तन्ते ते ऽत्याश्रमिण एव प्र- सज्यन्ते तदा न तेषां योग्यत्वं प्रायश्चित्तभाक्त्वात् । अथो- त्पन्नज्ञानास्तदा प्रोवाचेति विरुद्धम् । तस्मादतिसुपूजितार्थादिति निरुक्तकारवचनात् पूजितामिणो वृत्तस्वाध्यायसम्पन्ना निर्दि- श्यन्ते तेभ्यः प्रोवाचेति मन्त्रार्थः । तथा वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम् । नाप्रशान्ताय दातव्यं नापुबशिष्याय वा पुनः ॥ पुत्रशिष्यातिरिक्तेभ्यो दातव्यमिति नियमयन् एतमेवार्थ दर्शयति तु जावालश्रुतिरुदाहियते । ब्रह्मचर्य समाप्य गृही भवेत् गृही भूत्वा वनी भवेत् व नी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजे- द्गृहाद्वा बनावति । अथ पुनरेव प्रती वा स्नातको वा स्नातको वा उत्पन्नाग्निको वा नासावप्रमाणी क्रि- यते स्मृतिभाष्यकाररुदाहृतत्वात् । त्रिदण्डपक्षे ऽप्युपपन्नत्वात् । अत्रापि कर्मत्यागो नास्ति । न हि प्रबजितशब्दस्त्यागार्थो ऽथान्तरे रूढत्वात् । यत्पुनरत्र यज्ञोपवीती कथं ब्राह्मणः स्यादिति पठ्यते तत्सन्दिग्धं पुरस्ताचोपवोतन्यासत्यागयोरभा- वात् । कथमकस्मादेवमाशङ्कावचनमुत्तिष्ठेत । ब्राह्मणं चानर्थकम्। क्षत्रियादिरपि कथमयं यज्ञोपवीती स्यात्। अतिदुर्विदग्धेन केनापीद वाक्यं प्रक्षिप्तमित्याशङ्कामहे । तस्मान्न स्मृतौ क्वचित् कर्म तत्साधन- त्यागाशा कर्तव्येति व्यामोहमूलेयं स्मृतिः। यथा प्रधानं जगत्कारण- मिति शानमपस्मृतिः । तथा तेषामेव सांख्यादीनां सर्वक- PES SOCIAN ENT ENGES ·३ अध्याये ४ पादे २६ सूत्रम् । पिवादेन स्नानादेव केवलादपवर्ग इत्यपस्मृतिस्तामनुस- रन्तो ये ऽपि कर्मत्यागं वर्णयन्ति ते ऽप्यपसिद्धान्तिन एव । तथा चापस्तम्बेनोपन्यस्य निरस्तं तच्छास्त्रौर्वेप्रतिषिद्धं बुद्धौ च लेमप्रापणमिहैव न दुःखमुपलभतेति । न च विरोधात्कर्म त्यागः । अविरोधस्य दर्शितत्वात् । अपि च भेददर्शनोपग- मात् कर्मत्यागाच मुक्तिमिच्छतो मुक्तिरेव न सिध्येत नियमा- णशरीरस्योभयोरवश्यम्भावित्वात् । यदि च सर्व सर्व त्यक्त कथं शौचाचमनभिक्षाटनादिषु प्रवृत्तिः स्ववचनविरुद्धमेतत् त्यकं कर्म क्रियते चेति । कस्य वा हेतोः शौचं स्नानं वा शरीरधारणार्थं च भिक्षाटनमनर्थकम् । ब्रह्मीभूतश्चद्भवान् वरं त्यागः स्वातन्त्र्यात् । कोहि नाम सन् कुणपं स्कन्धे वहेत । क्षुत्पिपासयोश्च निवृत्तत्वात् । अनिवृत्तौ ब्रह्म- भावानुपपत्तेः। न हि ब्रह्मणो ऽशनायादियोगो अशनायापि- पासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्यतीति श्रुतेः । अत एव वा- क्यादर्थज्ञानमात्रान सांसारिकसमस्तनिवृत्तिभावो ऽवगम्यते याच- दुपासना क्रियते क्लेशबीजप्रदाहो नोपपद्यते । तथा च व्यासः । बीजान्यग्न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुनः। ज्ञानदग्धस्तथाक्लेशै त्मा सम्बध्यते पुनरिति ।। चात्र वक्तव्य केन प्रकारेण विद्यापवगोपयोगिनी । स्यान्मतं भेदज्ञानमविद्या तन्निवृत्त्येति । तदसत् । शब्दवि- रोधात्(१) । न हि वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तौ कस्य चित्कृत्स्नं द्वैतज्ञानं निवर्तते नियमाणशरीरस्य शरीरेन्द्रियमनांसि रूपादिज्ञाननि- मित्तानि न हि निमित्ते सति नैमितिकं नोत्पद्यते यथाग्नीन्धनसं- धूमः । आरब्धफलसामाच्छरीरं वर्तते भोगार्थत्वात् । यदि च भेदप्रतिभासो नास्ति पारमेश्वराश्च गुणाः सर्वश- त्वादयः प्रादुर्भूता ततो लौकिकं वैदिकं वा कर्मयुगपनि- वर्त्तते । तत्रार्द्धजरतीयं न लभ्यते । भ्रान्त्या चेल्लौकिकं कर्म वैदिकं तु यथास्तुते । विद्यापनीतत्वाञ्च कुतोऽधुना भ्रान्तिसम्भवः । (१) दृष्टविरोधादिति-पा० २ पु० । २७ ·PIC Por का ASHIFIE PM tra कर Audina । aurAN Pyar Post --- Freji JHIJEE भास्करीवब्रह्मसूत्रभाध्ये तस्माद्यावदिदं में शरीरमिति कर्मनिबन्धनावृत्तिरनुवर्तते तावदाश्रमकर्मानुवृत्तिरशक्या निवारयितुं शास्त्रशरणेन तिष्ठता । कथं पुनरात्मनः कर्तृत्वं शुद्धचैतन्यस्वभावत्वात् । यथा तव लौकिके कर्मणिं । किश्वोपाधिकमिदं कर्तृत्वं यावदुपाध्यनुवर्तते । यथेन्धनसंयोगे वह्वेधूमकर्तृत्वं आरब्धकर्माविनाशाच कर्तृभो- क्तृत्वे यावच्छरीरभाचिनी । विशेषस्त्वयं विद्वदविदुषोनौपाधिक कस्तृत्वं मन्यते विद्वानितरस्तु स्वाभाविकमिति । यदि च जीवन्नेव मुक्तो भवान् । सर्वज्ञत्वात्परचित्तवेदनमपि प्राप्नोति । ननु सर्वश्चासौ शश्चेति विग्रहः । मैवम् । त्वत्पक्षे लर्वस्य नि- वृत्तत्वालू चैतन्यमात्रमवशिष्यते तत्र निःसम्बन्धो मोक्षो ऽभ्युपेयः श्रुत्यनुसारित्वाद्वा सर्वशस्वं सर्वशक्तित्वं चेति । अतो जीवदवस्थायां न मोक्षो मुक्त्युपायभूतं ज्ञानं कर्म चानुष्ठेयम् । कथं पुनः कर्मणो मुक्त्युपायत्वम् । यथैव ज्ञानस्य तव । ननु ज्ञानमविद्यां निवर्तयति । सत्यम् । न भेदशानं निवर्तयतीत्युक्तम् । अनात्मन्यात्मज्ञानं प्रतिबन्धकं निवर्तयतीति चेत्तथा कर्माथ शा- नमित्तं धर्म धर्मेण पापमपनुदतीति श्रुतेः महारजनादिरूपाणां घात्मानं धूपयित्वा स्थितानामपकर्षणं ज्ञानकर्मभ्यां शास्त्रलभ्यत्वा- दपुनर्भावस्य । केन द्वारेणोपकरोतीति चेत् को जानीयात् मातृतु. ल्या श्रुतिरेव चेति । तथा हि कुर्वन्नेवेह क्रियावानिति च समुन्वयं विधत्ते । न चात्मरतिरेव क्रियते शक्यते वक्तु क्रियान्तरोपल- ब्धेः । न च बहुव्रीहिनिर्देश आत्मरतिः क्रिया यस्य सो- ऽयमात्मरतिक्रिय इति । बहुव्रीहिणा मतुबर्थस्योक्तत्वात् क्रियावा- निति मतुसम्बन्धानुपपत्तेः । अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम् । पुरुषग्रहणादौ योग्यो श्वो न लागलकर्मणि एवं कर्मसहिता विद्या ऽपवर्गप्रापणयोग्येति ॥ २६ ॥ शमदमाद्युपेतः स्यात्तथापि तु विधेस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ॥ २७ ॥ यज्ञाङ्गत्वे ऽपि शमदमायुपेतः स्यात् । कस्मात् । तद्विधः शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यदिति ते- पामवश्यानुष्ठेयात्वात् इदमन्तरङ्गसाधनं कर्मवाक्यमिति विवेकः॥२७॥ 80-

·३ अध्याय ४ पादे २८-३२ सूत्राणि ।
२११
-
सर्वान्नानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्शनात् ॥ २८ ॥
प्राणसंबादे श्रूयते ह वा एवंविदि किञ्चनाननं
भवतीति । शमादिवत् प्राणााङ्गतया सर्वानभक्षणं विधीयते किं
वा स्तुत्यर्थं कीर्त्यत इति संशयः । विधिसम्भवे स्तुतिमात्रमन-
थीमाते प्रात उच्यते । स्तुतिरियं वर्तमानापदेशान् । न स पापं श्लोकं
शृणोतीति वत् । न चाश्रुतविधिकल्पने निमित्तमस्ति । सर्व-
शरीरवर्तिनः प्राणस्य सर्वमन्त्रमिति दृष्टिविधीयते । न चाश्वादि-
मर्यादमन्नं मानुष्येण शरीरेण उपभोक्तुं शक्यम् । अतः स्तुति-
मात्रम् । तदिदमाह सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये । अनुमतिरनुक्षानं
कष्टायामापदि दर्शनात् अत्यये सति भक्षणदर्शनाखामायणाषि-
रिभ्योच्छिष्टमक्षणं कृतवानिति ॥ २८॥
अबाधाच्च ।।२९।।
इतश्चाहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिरित्ययाधात् ॥ २९ ॥
अपि च स्मर्य्यते ॥ ३० ॥
जीवितात्यमापनो यो ऽनमत्ति यतस्ततः।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसेति ॥३०॥
शब्दश्चातो ऽकामकारे ॥ ३१ ॥
अकामकारे यथेष्टाचरणनिवृत्तौ कठसहितायां शब्दोऽत एव
हेतोरुपपद्यते अबाधात् । तस्माद्राह्मणः सुरां न पिवेदिति ॥ ३१ ॥
विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ॥ ३२ ॥
यज्ञादिश्रुतेरिति विद्याङ्ग कर्मेत्युक्तम् । ये पुनरपवर्गार्थिनो न
भवन्त्याश्रमास्तेषां तर्हि त्वाश्रमकर्म म प्राप्नोतीत्याशङ्काया-
माह तेषामप्याश्रमकर्म स्यात् । विहितत्वात् । अभ्युदार्थ ते
ऽपि कुर्युः प्रत्यवायपरिहाराय सर्व पते पुण्यश्लोका भवन्तीति ।
केचित् तस्मिन् सूत्रे गृहस्थस्य ब्रह्मार्पणन्यायेन काम्यानि कर्माणि
कर्तव्यानीति प्रतिपाद्यत इति वदन्ति । तद्युक्तमयुक्तमिति
चिन्त्यम् ॥ ३२ ॥

·ARI PORAN.. २१२ भास्करीयब्राह्मसूत्रभाष्ये TRINAR । Lograwa SERIES PRIVATEREST DANSRANA IPEDIA MORNTS New Sanskrit PAAN enjar Pani SATRA great A सहकारित्वेन च ॥ ३३ ॥ यद्येवमाश्रमधर्मतया कर्तव्यानि पुरुषार्थाय न तर्हि विद्यो- पयोगित्वं नेत्युच्यते । विद्यासहकारित्वेन च तदधिकृतेन क. तव्यानि । सहकारित्वं च विविदिषन्तीत्यत्र व्याख्यातं पुरुषा- थानि च विद्यार्थानि च कर्माणि । कथम् । विनियोगभेदादेकस्य तूभयत्वे संयोगपृथत्वमिति न्यायात् । यथा दध्ना जुहोति क्रत्वों विनियोगो दनेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति पुरुषार्थस्तद्वत् ॥ ३३ ॥ सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४ ॥ सर्वथा पुरुषार्थतया विद्यार्थतया वा क्रियमाणा यागादयः त एव । कथमुभयलिङ्गात् । यज्ञेन दानेनेति कर्मकाण्डे विहित- मेव कर्मरूपमुपादाय ज्ञानसहकारित्वेनोपादीयमानत्वात् तद- व कर्म प्रत्यभिज्ञायते । स्मृतिकारश्च सिद्धवदुपादायाग्निहोत्रद- शपौर्णमासादीनां पुरुषधर्मतया विनियोगात् । त एवेत्यवधार- यन्नाचार्यः कर्मान्तरवुद्धि निवर्तयति । यथा कुण्डपायिनाम- यने मासग्निहोत्रं जुहोतीति होमान्तरं तद्वदिह न भवति । त- तश्च तन्त्रसिद्धिः विद्यार्थमपि क्रियमाणं कर्म नित्यार्थमपि भव. ति । कर्मान्तरत्वे त्वावृत्तिः स्यादिति कर्तव्यता वा ऽन्वेष्टव्यति ॥ ३४॥ अनभिभवं च दर्शयति ॥ ३५ ॥ रागादिभिरबाध्यत्वमेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणा- नुविदतीति ब्रह्मचर्ययज्ञादिसहितमात्मज्ञानं नश्यतीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ अन्तरा चापित तदृष्टेः॥३६॥ विनष्टदारा अकृतदाराश्च कर्मान्तराले वर्तन्ते तेषां वि- द्याधिकारोऽस्ति नेति विचार्यते । प्राप्तं तावदाश्रमिणामधिकार इति । तथा प्राप्ते विधीयते । तुशब्दोऽवधारणनिवृत्त्यर्थः । अन्त- रालवर्तिनामपि भवत्याधिकारः तेषां दर्शनातू भीष्मरैक्य- प्रभृतीनाम् ॥ ३६॥ ऽन्या ·३ अध्याये ४ पादे ३७-४० सूत्राणि । अपि स्मर्य्यते ॥ ३७॥ संवर्त्तप्रभृतीनामुन्मत्तचर्या ॥ ३७ । विशेषानुग्रहश्च ॥ ३८॥ লাঙ্গারুণ धर्मविशेषैरहिंसासत्यवचनजपोपवासदेव. ताराधनादिभिरनुग्रहो विद्यायाः सम्भवति । स्मृतिश्च । अने कजग्मसंसिद्ध इति चात्रैव जन्मनि कृतं कर्मापकरीतीत्य- भिप्रायः ॥ ३८॥ अतस्त्वितरज्यायो लिङ्गाच ॥ ३९ ॥ अत्रान्तरालवर्तित्वादितरदाश्रमवर्तित्वं ज्यायो वरिष्ठम् । तु शब्दो विशेषार्थः । स्वाश्रमकर्मोपयोगाद्विद्यायाः साकल्यमुपप- द्यते। लिहाच । तेनैति ब्रह्मवित्पुण्यकृतजसश्चेति देवयानेन पथा गमनमाश्रमिणां दर्शयति । कथं गम्यते । ये चेमे ऽरण्य इति पवानिविद्यायाभरण्यवासिन परिबाजकादीनां निर्देशाच त्वार माश्रमा इति नियमादनाश्रमी न तिष्ठेत इति निन्दा- वचनादाश्रमान्तरप्रतिपत्त्यसम्भवे केन चिनिमित्तेनापवर्गोऽय- मभ्युपगम्यते । तथा चाह याज्ञवल्क्यः । नाश्रमः कारणं धमै क्रियमाणो भवेद्धि सः। अतो यदात्मनो ऽपथ्यं परस्य न तदाचरेत् ॥ इतिहासे च। विद्यावृत्तविनीतस्य निगृहीतेन्द्रियस्य च। आर्जवे वर्तमानस्य आश्रमैः किं प्रयोजनम् ॥ ३९ ॥ तद्भुतस्य तु नातगावो जैमिनिरपि नियमात् तद्रूपाभावेभ्यः ॥ ४०॥ सन्त्यूर्ध्वरेतस आश्रमा इत्युक्तं ततः प्रच्युतिरस्ति नेति वि. चार्यते । ततः प्रच्युतो नाश्रमविधुरादिवरतिष्ठमानोऽपि दुष्यति नियमहेत्वभावादिति प्राप्त उच्यते । तद्भूतस्य प्र- विपन्नोर्ध्वरेतोभावस्य न कथं चिदप्यतद्भावः ततः प्रच्युतिः ·মাহস্থালু, are AMES Davadinnefitute FREE BAHIANALAYA As Dis AMRITI SMIRMATHA Hain BeatsARY MARAT SHREENA NA ananelem Pani Compressina the-aute indi Sonu Jastu AVAN masia rjar स्यात् । कुतो नियमात् । अतः नालापाचार्यकुले ऽवसाद- यन्निति । तथा चारण्यमियात्ततं पुनर वादाचायेणाभ्यनुज्ञा- तश्चतुर्णामेकमाश्रममाविमोक्षात् परस्य को नुतिष्ठेत यथा विधीति । यथा च ब्रह्मचर्य समाप्य नदी भवदित्यारोहस्य वचनानि दृश्यन्ते शिष्टाचाराभावात जमीनपात्यपिशब्देन जमिनिचादरायणयोरप्यत्र सम्प्रतिपत्तिरिति शेयति ॥ ४०॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानान्तदयोगात् ॥४१॥(१) ब्रह्मचार्य्यवकीर्णी नैर्ऋतं गर्दभमाल अनि नाधिकारिकम- धिकारिलक्षणे षष्ठे ऽध्याये निरूपितं असयाविरमल कीजिपशुश्च तद्यदाधानस्याप्राप्तकालत्वादिति तदपि नैष्टिकस्य न भवति । कुतः पतनस्मरणात् । अनुमीयमानश्रुतिमूलत्वादनुमानं स्मृतिः । आरूढो नैष्ठिक धर्म यस्तु प्रच्यवते. रातः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि ये न शुध्येत र अन्यति । तदयोगात्पतनस्मरणायोगात् उपकुर्वा पस्य माया ! अ- पिशब्दः सम्भावनायाम् । ब्रह्मचारित्वाविशेषात् । तबु प्रमाणल- क्षणे शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् । स्मृतिरपि । संन्यस्य दुर्मतिः कश्चित्प्रत्यापत्तिं ब्रजेत्तु यः। स चरेत्कृच्छ्रमशान्तः षण्मासान्प्रत्यनन्तरामिति ॥ ४१ ॥ बहिस्तूभयथा स्मृतेराचाराच्च ॥ १२ ॥ प्रच्यवनं महापातकं उपपातकं वा उभयथा वा चहिः का. यो ऽसौ शिष्टैः स्मृतेरारूढो नैष्टिकं धर्ममिति शिष्याचाराच । न शिष्टास्तैः सह भोजनादि समाचरन्ति ॥ ४२ ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ ४३ ॥ अङ्गाश्रितान्युपासनानि स्वामिनो यजमानस्य कर्तव्यास किं वा ऋत्विज इति । किं युक्तम् । स्वामिनः फलश्रुतेः। वर्षति हास्मै वर्षयति च य एवं विद्वान् वृष्टौ पञ्चविध सामोपास्ते इत्यात्रेय आचार्यों मन्यते स्म ॥ ४३ ॥ ( १ ) उपपूर्वमपि स्वेके भावमशनवत् तदुक्तम् ॥४२॥ इत्यधिकं सूत्रं शाङ्करभाष्ये दृश्यते । R KAA FORMATI ·३ अध्याये ४ पादे ४४-४५ सूने । २१५ आविज्यमित्यौडुलोमिः तस्मै हि प- रिक्रीयते ॥ ४४ ॥ (१) आविज्यमृत्विजा कर्तव्यमुपासनमित्यौडुलोमिमन्यते स्म । य. तस्तस्मै साङ्गप्रधा कर्मणे कर्मकरः परिक्रीयते । ननु दीक्षा सोम- स्य दक्षिणा सोपस्येति प्रधानमात्रार्थाः श्रूयन्ते । सत्यमङ्गैरक्रिय- माणैरङ्गानुरक्तं प्रधानमेव क मशक्यमित्यर्थादगार्थापि सति प्रसङ्गलक्षणे स्थापितमङ्गप्रधानयोरेको हि प्रयोगस्तत्सियर्थ च ऋत्विजो बिसन्ते । तस्मादनकुर्वतां तदाश्रितं ज्ञानं कर्तव्यमङ्ग- निवृत्त्यपेक्षो ऽयमुपासनाविधिः सत्प्रवृत्तं कतारमनाश्रित्यात्मानं लभते स्वयम प्रयोजकत्वात् । गोदोहनादिवत् । उद्गाता च प्र- वृत्त इति स एव करोति फलं पुनर्यजमानस्यैव तदर्थत्वात् । यां वै काञ्चनाशिषमुस्विस आशासते सासवा यजमानस्येति श्रुतेः। प्रापयिता वै कामान किं ते काममाशानीति तस्य ह नै- मिषीयाणामुद्गाता बचि स हास्मै कामानशासदित्युदातृकर्तृत्वं श्रुतयो दर्शयन्ति ॥१४॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ ४५ ॥ तस्माद्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्टासद्वाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरथ मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण इति बृहदारण्यके श्रूयते । तत्रेदं चिन्त्यते । मौनं विधीयते उ- तानूद्यत इति । किं तावत्प्राप्तमनूद्यत इति । मौनं च ज्ञानं तञ्च पाण्डित्येन गतमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । सहकार्यन्तरं विधीय- त इति विधिः तृतीयं मौनं पाण्डित्ववाल्यापेक्षया तद्वतो विद्यावतः । ननु पाण्डित्यग्रहणादेव सिद्धं मौनम् । नेत्यु. च्यते । ज्ञानप्रकर्षपक्षेण मौनस्यापूर्वत्वात् विधिरुपपद्यते । ज्ञानप्र- कर्षवाची मुनिशब्दः मुनीनामप्यहं व्यास इति दर्शनात् । अ- तो ऽयमों ज्ञानातिशयमादाय योगाभ्यासं कुर्याज्ज्ञानपरिपा- । १ अँतेश्च ॥ १६ ॥ इत्याधिकं सूत्र शाङ्करभाष्ये दृश्यते ।

·भास्करीमा wearinita Sapan ArARSHAN SARAN Topati Panta Parma Sharma BLAINimifiasmita RISANNA dixit Puri ENA Page Karkre कायेत्यर्थः । विद्यादिवद्यथा चिादि साबरी विधीयते फ- लातिशयार्थिनः तथायं विदुषो मारिनो अपवर्गार्थिनः सं. न्यासिनो नैष्ठिकस्य विधीयते ॥ ४६ ।। कृत्स्नभावात्तु गृहिणो संहारः । १६ ॥ हाव्युत्थानं यद्यस्ति कर छान्दो से गृहस्थेनोपसंहा. र कुटुम्बस्थो देशे स्वाध्यायमधीयानो न तुम वर्मत इति । तत्रोच्यते । तुशब्दो विशेषार्थः । रुत्स्वकामेभावसंहारात् गृ- हिणोपसंहरति । कृत्स्नं श्रौतं स्मान बर्मि बासर्यमन्त- कालनियमात ज्ञानं च । कृत्स्नसाधन तो दियं हस्तग- तमित्यभिप्रायः ॥ ४६॥ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ॥ ४७ ॥ वृत्तिभेदाददुवचनं तावपि यथायोगं प्रतिपदयातित ॥ ४७ ॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ॥८॥ बाल्येन तिष्ठासदित्या चिन्त्यते किं बालचरितं बालय अथ जितेन्द्रियतया भावशुद्धिर्याल्यमिति । तिष्ठन्मत्रादिवाल्य प्रति मिति पूर्वः पक्षः। तदुच्यते । अनाविष्कुर्वनन्तगतो चलोहार लोकस्याप्रख्यापयन् दण्डदादिरहितो भवेत् । कस्मात् । अन्च- यान्मानेन शुद्धभावो हि मौनं योगं च कर्तुं योग्यो भवतीति ॥ १८ ॥ ऐहिकमप्रसूतं प्रतिबन्धेन दर्शनात् ॥ १९ ॥ पाण्डित्यं च बाल्यं च निर्विद्य निश्चयेन लभमा योगमा स्यतो विद्याफलं किमैहिकमाहो स्वित् आमुधिमकनिति संशये स्यादैहिकम् । कस्मात् । दृष्टार्थत्वाद्विद्यायाः । न हि कश्चित्य. रत्र में विद्या जायतामिति कामयमानो विद्यामभ्यस्थत । अतो. यस्मिन् जन्मनि विद्यायां यतते तत्रैव तत्फलेन भवितव्यमिति प्राप्ते भ्रूमः । स्यादैहिकं विद्याफलं प्रस्तुतप्रतिबन्धे सति प्रसू- तं प्रवृत्तं फलं कर्मदेशकालनिमित्तापेक्षया तत्कृतप्रतिवन्याभा- वे यदा प्रतिबन्नन्ति स्वफलप्रसवाय लब्धावसराणि प्रवनन्त Sta ·३ अध्याय ४ पादे ५० तदा विद्या मन्दगतिविच्छिन्नवेगात् कुण्ठी भवति न स्वकार्य क. तु प्रभवति । अतो जन्मान्तरे तत्फलं कुतस्तदर्शनात् । श्रव- णायापि बहुभिर्यो न लभ्यः शृण्वन्तो ऽपि बहवो यं न वि- धुः कश्चिद्धारः प्रत्यगात्मानमैक्षदिति । स्मृतिरपि । अप्राप्य योगसिद्धिं च कां गतिं कृष्ण गच्छति । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमिति ।। अतो ऽनेकजन्माऽभ्यस्ता कापि जन्मन्यपवर्ग प्रापयिष्यति गुणैर्हि सत्वादिभिः कर्मानुसारिभिरुत्कर्षापकर्षमुपचीयमाना नो. रिब तरङ्गादिभिः संसारसागरं विद्या कथं चिदतितारयतीति ।। ४९ ।। एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तव स्थावधृतेः ॥५०॥ एवमित्युक्ततदवस्थावधृतेः परामर्शः । साधनभूतविद्या- कम्मोत्कर्षापकर्षापेक्षया मुक्तिरेव फलं तस्या नियमो ऽमुनेह चेति न स्वरूपतः । कस्मात्तवस्थावधृतेः । परमात्मावस्था हि मुक्तिरवधारिता । सा चैकरूपा । ब्रह्मविदाप्नोति परं ब्रह्मायेति आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् अभयं वै जनकः प्राप्तोसीति । यदा ह्यन्यो- पासनाजनिताविद्या आरब्धानारब्धफलकर्मा दाहादाहयोः कथं वर्तत इति वक्ष्यामः । द्विरभ्यासोऽध्यायलमाप्तिद्योतनार्थः॥५०॥ इति शारीरकमीमांसाभाष्ये भगवद्भास्करप्रणीते तृतीया- ध्यायस्य चतुर्थः पादो ऽध्यायश्च समाप्तः । २८ ·अथ चतुर्थोऽध्याय आरभ्यते। चतुर्थस्य प्रथमः पादः। RRICA LATES DAR Nase को मा Rames PORAN Heta PROP HA orgakya and Rudti arwadi ki COM आवृत्तिरसकृदुपेदशात् ॥ १॥ तृतीये ऽध्याये परापरविद्यास्वरूपविशेषविचारो वृत्त अथे. दानी तास्वेव फलचिन्ता वतिष्यते । आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तब्यो निदिध्यासितव्य इति सो ऽन्वेष्टव्यः स विजिशासितव्य इति तु चिन्त्यते किं सकृत् प्रत्ययः कर्त्तव्य असवदिति । सक- उवणं मननं ध्यानं च कर्त्तव्यमावृत्तिप्रमाणाभावादिति प्राप्त उ. 'च्यते । प्रत्ययावृत्तिः कर्तव्या। कस्मात् । असकृदुपदेशात्। श्रोतव्यो জন্য দুবি স্বকামনাযৗবহুঙ্গিমাযৗহল্পলাম, निवर्सकमात्मविषयकत्वज्ञानमुत्पद्यते सधार्थत्वादवहन्त्यादिवत् । यथा च भीमांसाशास्त्रेषु बहुशः श्रवणात् मननादर्थज्ञानं प्रकर्षा- जायते तद्वत् । अपि च नात्र विसंवदितव्यं सिद्धावृत्तिरुपा- सनशब्दादन्त तावृत्तिवचनो ऽयं वेदे प्रयुज्यते विदिना समा- नार्थः । कथम् । न स वेदाकृत्स्नो ोष आत्मेत्येवोपासीत य- स्तद्वेद स वेदसा देवतामुपास इति यो हासकदनुवृत्ति करोति स एव मुच्यते । न हि शब्दशक्तिः पर्यनुयोक्तुं शक्यते । यथा शकि- र्धात्वन्तरार्थपर्यवसायत् शक्नोति वक्तुं कर्तुं चेति परिसमाप्यते। भवति च वेदादपि शब्दार्थव्युत्पत्तिः त्रिवृदादिशब्दानामिव । वि. घृच्छब्दः स्तोत्रगतायां नवसंख्यायां प्रयुक्तः । अनाहाभ्युपगम्यते ऽस्माभिः श्रवणमननाभ्यामसकृदनुष्टिताभ्यां तत्त्वं पदार्थव्यु- त्पत्तिपुरःसरं आत्मस्वरूपविषयज्ञानं कस्य चिद्यः सकृदेव ब्र- हात्मत्वमनुभवितुं न शक्नुयात् चित्तसंस्कारपाटवाभावात् । तथा हि छान्दोग्ये तत्वमसि श्वेतकेतो इत्युपदिश्य तत्तदप्रति. पत्तिकारणं निराकृत्य उपदिश्यते । यावविद्यानुवर्तते ताय. ।

·४ अध्याये १.पादे कर्तव्यमनुवर्तते तन्निवृत्तौ ब्रह्मीभूतस्य किं नाम कर्त्तव्यं स्यादि- त्युपक्रमः । सकृदेव श्रवणमनाभ्यां साक्षात्कारिज्ञानमुत्पद्यते इति वार्तमेतत् । श्वेतकेतोरपि यत्र बहुश्रवणमन्तरेणाज्ञानसंशया- दिनिवृत्तिनासीत् किन्नु खलु मनुष्याणां रागादिदोषकलुषितचे. तसाम् । यदप्युक्तमविद्यानिवृत्तेः कृतकृत्यतेति । तत्र भवन्तं पृच्छा. मः केयमविद्यानिवृत्तिराभिप्रेतेति । यावत् सकलभेदज्ञाननियू- तिरिष्ठाऽशक्यमारब्धकर्मसामर्थ्यात् अवश्यं ताभ्यां भवितव्यम् । तदर्थमेव हि शरीरं ध्रियते । श्रुतिश्च न ह वै सशरीरस्य सतः प्रिया- प्रिययोरपहतिरस्तीति । ननु क्षेत्रधर्मत्वात्सुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीत्याभमानो मिथ्याप्रत्ययः । कोऽयं स्वानुभवापलापः । किं परधर्मस्य संवेदनं नोपपद्यते । यथा नीलं पीतमिति द्रव्यगुणः संवेद्यते अतो दुःखानुभवो नैव मिथ्याकारणदोषबाधकप्रत्यया. भावात् । अथ पारमेश्वरगुणानां सत्यसङ्कल्पादीनामभिव्यकिः सापि न दृश्यते । येनाहं मुको ऽस्मीति प्रतिपद्यसे परोऽनुमानेन जानीयात् । सा चाविद्या प्रतिपुरुषमेका वाऽनेका वेति । यद्यनेका ततोऽर्थत्वं प्राप्नोति तत्त्वातत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयति हीयते । एक- त्वे च युगपत्सर्वमुक्तिप्रसङ्गः । कस्य चेयमविद्या । नेश्वरस्य । वि. रोधात् । न जीवानाम् । तेषां अवस्तुत्वप्रतिज्ञानात् । यदप्युच्य- ते कस्याविद्येति पृष्टे तस्य ते ऽन्यस्त्वं पृच्छसीति तदपि चदुष्टोत्तरम् । यद्यसौ ब्रूयादहं जीवः परमात्मनो श इति तदा तूष्णीमासनमेव ते । तस्मादनात्मसु देहादिषु विपरीत- प्रतिपत्तिब्रह्मस्वरूपा प्रतिपत्तिश्चाविद्या सा सम्यक्ज्ञानोत्पत्ती निवर्त्तते । तच सम्यज्ञानमुत्पन्नमिति यावजीवमभ्यस्यमानं परीपक्कमपवर्गक्षम भवतीति शास्त्रादवगम्यते । ज्ञानं यद्यपि दृष्टार्थमपुनर्जन्महेतुत्वं तु केवलशास्त्रसमधिगम्यमेवान्यथा सुषुप्ति- प्रलययोरिव तिरोभूताविद्याशक्तिर्मुक्तस्य पुनर्भवेत् । क्षीयन्ते चास्य कर्माणीत्यभ्यासापेक्ष्यं प्रतिवेदान्तं चोपासन विधीयते विज्ञाय प्रशां कुर्वीतेति अनुविद्यजीवी जानात्योमित्येवात्मानं ध्यायथ निचा- य्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति । आत्मस्वरूपविषये विशेषज्ञाने वाक्यादुत्पने समानप्रत्ययावृत्तिलक्षणमुपासनं यावज्जीवं कर्तव्य- मित्यधिकरणतात्पर्यार्थः तदेतत्सत्त्वम् । श्लोको चान भवतः ।

·শ্লীলাঞ্জনা hitect DORE Salari SHINDE RA - fopati HINDE SHTRA उक्तं तत्त्वमनाहत्य दुर्घहो गृह्यते यदि । तत्रास्माभिरिदं वाच्यं गृह्यतां गृह्यतामिति ॥ शास्त्रार्थ तत्त्वतो ज्ञात्वा चरिष्यामो वयं सदा । न नो व्यसनिता काचिद्विमतिप्रतिबोधने ॥ यदप्युच्यते अनियोज्या ब्रह्मविदः शास्त्राविषयत्वादुपासना- यामाश्रमकर्मणि चानधिकार इति । तदपि समयमानं मन्यामहे । पतो नैकजन्मनि प्रवृत्ताज्ञानस्वाभाविककर्मवासनामलप्रचयापक- पेक्षित्वान्मुक्तः । भोजनशौचाचमानादिषु बुद्धिपूर्व रागप्रयुक्तेषु वर्तसे । ब्रह्माभूतश्चेत्सर्वत्रानियोज्यत्वमविशिष्टम् । शास्त्रार्थकदे- शानुष्ठानं न च प्रयुक्तम् । तथाहि । क्रियते कर्म किश्चित्सु त्यज्यते किश्चिदित्यपि । न लभ्यं शास्त्रमुल्लङ्घन्य स्वच्छन्दपरिकल्पनम् ॥ शौचाद्यपि न कर्तव्यं जीवन्मुत्यभिमानिना। नासम्बन्धाच्छरीरस्य नात्मनो नित्यशुद्धित इति ॥ यस्तु ब्रूयात्तत्त्वं पदार्थविवेके सति वाक्यार्थशामभुत्पद्यत इति तदनन्तरं समस्तद्वैतप्रतिभासनाभावाच्छरीरपात इति । अनोच्या- ते । साधुपालोचनं सूक्ष्मधियो भवतो द्विस्त्रिी स्वयं ज्यो- तिर्ब्रह्माणि श्रुते तवं पदार्थव्युत्यत्तिरुपजायते । पदार्थज्ञानं निमित्तं वाक्यार्थज्ञानस्येत्यनन्तरं तेन भवितव्यम् । यदि पदार्थव्युत्पत्तिः श्रवणमननगुरूपासनसामग्रीस- म्पत्ती सत्यामपि नोत्पद्यते कालान्तरे ऽपि का ते प्रत्याशा। आरब्धफलकर्मप्रतिबन्धाश्नोत्पद्यत इति चेन्न कदाचिज्ज्ञानोत्पत्तिः सम्भवेदारब्धफलकर्मप्रतिवन्धस्यावश्यम्भावित्वासजीवतः प्रवृत्ति- फलेन प्रतिबन्धात् मृतस्य चैतरेणेति । न च वाक्यार्थज्ञानं मृति- हेतुः । श्रुत्यभावात् । कर्मक्षयो हि तद्धतुरविदुषां तद्दर्शनध्यासभी- मादीनां च ब्रह्मविद्याप्रवर्तकानां स्मरणाद्यत्किञ्चिदेतदिति ॥ १ ॥ लिङ्गाच्च ॥ २॥ इतश्च रश्मीस्त्वं पर्यावयादिति रश्मिबहुत्योपासनं बहु- पुजतायै विधीयते इत्यत्रावृत्तिरनूयते, तत्सामान्यादितरेषु तथा- त्वं स्थालीपुकन्यायेन ॥२॥ NAME ·४ अध्याय १ पादे ३-४ सूत्रे । आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ ३ ॥ यो ऽयमपहतपाप्मादिगुणयुक्तः परमेश्वरः स किमहमात्मे- स्येवमभेदेन प्रतिपत्तव्यः किं वान्यविषये जीवेश्वरयोर्मिन्न- गुणत्वाद्भदेन प्रतिपत्तिरिति प्राप्तावाह । आत्मेति । तुशब्द: पक्षव्यावृत्त्यर्थः । परमेश्वरप्रक्रियायां आत्मेत्येवं गच्छन्ति शापय. न्ति जाबालाः । त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते ऽहं वै त्वमसि. देवते इति । ग्राहयन्ति च श्रुतय एत आत्मासर्वान्तर एष त आत्मान्तर्यास्यमृतस्तत्त्वमसीति । ननु विरुद्धगुणयोरभेदापत्तिर- युक्ता । नायं विरोधो भेदस्य नित्यसिद्धत्वात् । उपाधिकृतभेदस्तु सोऽभेदभावनयापनीयते । अग्निसम्पर्कणेव कनकगतमलस्य ॥ ३॥ प्रतीकन हि सः ॥ ४ ॥ मनो ब्रह्मत्युपासीतेत्यध्यात्माधिदेवतमाकाशो ब्रह्मेति सद्यो नाम ब्रह्मेत्युपास्त इत्येवमादिषु प्रतीकोपासनेषु संशयः किमात्म- ग्रहो ऽस्ति नेति । ब्रह्मेत्यात्मोच्यते । अस्ति च विकारेषु कारणानु- गतिः तस्मादात्मग्रह इति पूर्वः पक्षः । नात्मग्रहः । प्रतीकेन हि सः। प्रतीकमात्मापासकस्य ब्रह्मविकारत्वादुभयोस्तुल्यत्वात् । यदुक्तं कारणान्वयो ऽस्तीति । सत्यम् । वस्तुतश्चोदनातस्तु विकारस्यैवो- पासनम् । यथा वासो ददात्यनो ददातीति चोदनायां न तन्त वः काष्ठानि चादीयन्ते । अत्र कल्पनारुचयः के चित्प्राथमिक- श्रोत्रियश्रावकाः सिद्धान्तं प्राहयन्तो वदन्ति नामादिनविलापनेन ब्रह्मैव नामादिप्रतीकेषूपास्यम् । अत्राचक्ष्महे । न पुरुषकल्पनामनु- रुध्यामहे किन्तु निर्दोषश्रुतिनिर्गतां वाणीमुदीक्षामहे । यत्र वी- कारोपासनं वक्ति तत्र तदेवावधार्यते । यत्र प्रकृत्युपासनं तत्रापि तदेव नान्यत् प्रमाणान्तरमुत्प्रेक्षा वा क्रमते । मनो ब्रह्मति चेति परो ब्रह्मशब्दः परविशेषणत्वेनैव समाप्यते। नाम च विशेष्यत्वेन द्वितीयाविभक्तियोगात् । अतो ऽयं वाक्या. थों ब्रह्मदृष्टिविशिष्टनामोपासनं कर्तव्यामिति । याद च ना. मनः प्रविलापनं न तर्हि विशेषणत्वं यथा नीलोत्पलमानयति । अथ नाम विवक्ष्यते तस्यैवो पास्यत्वं प्रसज्यते लक्षणायाश्चापन्या-

·२२२
भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये
CHANA
AMARPETA
SAN
Care
PCHAR
REASON
Pometrina
Fayan
Laiha
MAP
MARA
Pre
यत्वात् । यदि परविथैवयं भूयस्त्ववचनानुपपत्तिः स्यात् । घा-
ग्वा व नाम्नो भूयान् भूयसीति । सूत्रश्चेदमवाचकं पूर्वाधि-
करणापवादार्थता न सिध्यत् । यदपि तैः कल्पितमपहत-
पाप्माहिरण्यकेशादिगुणानामुपलक्षणार्थम् । तदप्यसत् । ब्रह्मणो
विशेषणत्वात्तदन्यत्वाश्च गुणानाम् । उपलक्षणं तु बहिरेव
यत्रायं काकोदो देवदत्तस्य गृहमिति ॥ ४॥
ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ५ ॥
तेष्वेवोदाहरणेषु विवक्षा किं ब्रह्मदृष्टिमनसि कर्तव्या किं
वा मनो दृष्टिरितरत्रेति । नियमकारिणः कारणस्याभावादनि-
यमे प्राप्त ऽभिधीयते । ब्रह्मदृष्टिर्मनसि कर्तव्या । कस्मादुत्कर्षा-
त् । यथा राजदृष्टिक्षनरीतिशब्दश्च परार्थतामापादयति एवं श-
ब्दसामान्यार्थो ऽन्यो हीति शब्दः ॥५॥
आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥
य एवासी तपति तमुद्गीथमुपासीत लोकेषु पञ्चविध सा-
मोपासीत इयमेवगंगाग्निः सामेत्यादिष्वनियमो नियमहत्वभा-
वात् । न ह्यत्रोत्कर्षापकर्षकृतो विशेषो ऽस्तीति प्राप्ते विधी-
यते । आदित्यादिमतयश्चोद्गीथादो कर्तव्याः । कस्मादुपपत्तेः ।
आदित्यादिदृष्टयः कर्माङ्गद्वारेण ऋतुप्रयोगवचनेन गृह्यन्त इत्युप-
पद्यते अधिकृताधिकारो गोदोहनवत् । तथा लोकाः साम-
सु सङ्कल्पितायाः सप्तम्याः पाराविगमात्सामोपासीतेति च
साम्नो द्वितीयानिर्देशासान उपास्यत्वम् ॥ ६ ॥
आसीनः सम्भवात् ॥ ७ ॥
क्रतुगतायामुपासनायां प्रयोगगतत्वात्तथानुष्ठीयते नामादिप्र-
तोकेषु । परविद्यासु दहरविद्यादिषु चिन्ता किमासीनः शयानो वा।
आसीन एवेति नियमहत्वभावादनियमः प्राप्तः । तत्राह । आसी-
न इति । कुतः सम्भवात् । तिष्ठतः शरीरधारणे व्यानं मनः
शयानस्य निद्रयाभिभूयते ॥ ७ ॥
ध्यानाच ॥ ८ ॥

·४ अध्याय १ पादे९-१३ सूत्राणि । ध्यान चैतदुपासनं तदपि समाहिते मनस्युपपद्यते ध्याय- तीव बक इति प्रयोगदर्शनात् ॥८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ॥ ९ ॥ इतश्च ध्यायतीव पृथिवीत्यत्राचलत्वमपेक्ष्य ध्यायतिप्रयोगः॥९॥ स्मरन्ति च ॥ १० ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन इति सा. पाश्रये स्थिरासने सुखासने स्वस्त्विकासने वोपविश्य निमी- लितनयनो निरतिशयानन्दे परमात्मनि चित्तमावेशयेदिति ॥१०॥ यत्रैकाग्रता तत्र विशेषात् ॥ ११ ॥ दिग्दशकालेवनियमो यत्र देशे काले चैकानता तत्रोपा- सनं कुर्यात् विशेषश्रवणाभावात् । ननु विशेषमपि के चि- दामनन्ति । समे शुचौ शर्करावहिबालुकावर्जिते शब्दजला- श्रयादिभिर्मनोनुकूले न चक्षुः पीडने गुहानिर्वाताश्रये वा प्रयो- जयदिति । सत्यम् । तदेवेदमुक्तं भवति ॥ ११ ॥ आप्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ १२ ॥ आवृत्तिराये ऽधिकरणे स्थिता । सा किं यावजीव- मथ किञ्चित्कालमिति संशये किञ्चित्कालं कृत्वोपरमेच्छास्त्रा- र्थस्य कृतत्वादिति प्राप्त बमः | आप्रायणादामरणात्तत्रापि मरणकाले प्रत्ययावर्त्तनमग्निरहस्ये शाण्डिल्यविद्यायां भूयते । अथ खलु क्रतुमयो ऽयं पुरुषः स यावत्क्रतुरयमस्माल्लोकात्प्रैति एवं क्रतुर्हामुं लोकं प्रेत्याभिसम्भवतीति । क्रतुशब्दः सङ्कल्प. विशेषवचनः ॥ १२॥ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशी तद्यपदेशात् ॥ १३ ॥ गत उपासनाविषयः तृतीयशेषोविचारो ऽथेदानी ब्रह्मविद्याफलं प्रति चिन्ता वर्तते ब्रह्माधिगमे तद्विरुद्ध फलं कर्म क्षीयते न वेति ।

·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये MAP hia ARTATE CRE viechha RANE RE S Sers Posupan Naari MEESIL in toid medy ASHAM नक्षीयत इति तावत्प्राप्तम् न हि कर्म क्षीयत इति स्मरणात् । अत्राभिधीयते । तदधिगमे ज्ञानलाभे सत्त्युत्तरपूर्वयोरधयोः पाप- योरश्लेषविनाशौ पूर्वोत्पन्नस्य जन्मान्तरसञ्चितस्य । अत्रापि जन्मनि प्राक्प्रबोधादाविर्भूतस्य विनाशो व्यपदेशात्। यथेषीकतूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सवें पाप्मानः प्रदूयन्त इति । तथा क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर इति स्मरणमविद्वद्विषयम् । प्रायश्चित्तेन वा भोगेना ऽन्येषां क्षयो नान्यथे- त्यागामिनः । पुनरवस्यासंश्लेषो विदुषाम् । तद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इति । प्रमादोत्पन्नमपि ज्ञानवतः सम्यक्दर्शनज्ञानानलसन्दग्धं कर्म नश्यतीत्याभप्रायः ॥ १३ ॥ इतरस्याप्येवमसंश्लेषः पाते तु ॥ १४ ॥ भवतूपशमः पापस्य विरोधात् सुकृतस्य तु शास्त्रीयत्वा- या विरोधो विद्ययेति प्राप्त विधीयते । तस्याप्यश्लेषविनाशी स्थाताम् । एवमित्यतिदेशो यथा पापस्य तथेतरस्य पुण्यस्येति भोगार्थत्वाद्विरोधोऽविशिष्टः । उभे वैष एते ते ह तरतीति श्रुतेः। क्षीयन्ते चास्योति वा विशेषात् । नैतं सेतुमहोरात्रे तरत इति । अत्र सुकृतदुष्कते परामृश्य सर्व पाप्मानो तो निवर्तन्त इत्याह । तुशब्दो ऽवधारणार्थः । शरीरपाते विदुषो मुक्तिर वश्यम्भाविनीति । द्विधामुक्तिीववस्थायां रागद्वेषमोहैः तदङ्गैश्च भदादिभिर्विमुक्तिः पातोत्तरकालमात्यन्तिकोति ॥ १५ ॥ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ॥ १५ ॥ पूर्वयोरधिकरणयोः पुण्यपापयोजनानिमित्तयोर्विनाशो ऽवगतः स किमविशेषणारब्धकार्ययोरनारब्धकार्ययोश्च भवत्युत विशेष- णानारब्धकार्ययोरेवेति विचार्यते । तत्राज्ञानशक्तेरविशेषात- दविशेष इति पूर्वपक्षी मन्यते । तत्राचक्ष्महे । पूर्व पापपु- ण्ये इनारब्धफले विनश्यतः न पुनः प्रवृत्तफले याभ्यामिदं ब्रह्मज्ञानायतनशरीरमारब्धम् । कथं गम्यते । तदवधेः तस्य ता. वदेव चिरं यावन्न' विमोझे ऽथ सम्पत्स्य इति । Com . .4 ·अध्याये १ पादे १६-१७ सूत्रे । लोपः छान्दसः । कथं पुनानशक्तव्यवस्था किञ्चित्कर्म क्षीयले किञ्चिन्नेति । अस्या एव श्रुतेः शक्तिव्यवस्थाऽनुनीयते । यथा- ग्निरञपटलं न दहति इन्धनं तु दहति कोऽत्र पर्यनुयुज्यते । विचित्रा हि शक्तयो भावानाम् । ये पुनर्मायामात्रवादिनस्तेषा- मेषा व्यवस्था नोपपद्यते । कथं विद्यायामुत्पन्नायां कृत्स्ना স্বাঘাস সুনঃ तथा प्रपञ्चो न कर्माणि न संस्कारा व. स्तुभूता विद्यन्ते मायावादिनस्तत्र किञ्चित्कर्म क्षीयते किञ्चिन्ने ति विभागो दुर्लभः । न च कुलालचक्रदृष्टान्तः सम्भवति । तत्र वेगाख्यस्य संस्कारस्य वस्तुभूतस्य चक्रमाश्रयो विद्यते नात्र संस्कारस्तदाश्रयो वा विद्यते अविद्यामात्रत्वाद्वाक्यार्थानम्यु- पगमात् । द्विचन्द्रदृष्टान्तो ऽप्ययुक्तः । तत्र तिमिरस्य मि- थ्याज्ञानहेतोर्वस्तुभूतस्य विद्यमानत्वात् । यदुक्तं कैश्चिद्वाधि- तमपि मिथ्याज्ञानं द्विवन्द्रज्ञानवसंस्कारवशारकाममनुवर्तत ए- बेति तदपि प्रत्युक्तं भवत्यतो भेदाभेदपक्ष एव सूत्रम् । श्रुतिश्च घटते तदवधेरिति शरीरपातावधिश्रवणादित्यर्थः ॥ १५ ॥ अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥ १६ ॥ यदि तर्हि विज्ञानसामर्थ्यात् धर्माधर्मयोनिवृत्तिरग्निहोत्रादि- नित्यं कर्म विदुषा न कर्तव्यं क्रियमाणमपि तद्यदि ज्ञानेन निवर्त्यते किं कृतेनेति प्राप्त प्रत्युच्यते । विदुषाप्यग्निहोत्रादि क- सेव्यमुक्तमेतत्सहकारित्वेन वेति समुचिताभ्यामेव ज्ञानकर्मभ्या- भविद्यानिवृत्तिद्वारेणापवर्गों व्यज्यते नान्यतरेणेति । अत आह तत्कार्यायैव । ज्ञानकार्यमपवर्गः तदर्शनाद्यज्ञेन दानेनेति । अतो या- वजीवमाश्रमविहितं कर्म कर्तव्यम् ॥ १६ ॥ अतो ऽन्यापि ोकेषामुभयोः ॥ १७॥ किं विषयं पुनरइलेषविनाशवचनं किं विषयं वाऽदो वि. भागवचनं एकेषा शाखिनां तस्य छुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यामिति । तत्रोन्तरम् । अतो नि- होत्रादनित्यात्कर्मणो न्यापि ह्यास्त साधुकृत्या यत्काम्यकर्म- फलाय क्रियते आस्ति च पापकृत्या यत्प्रतिषिद्धमाचर्यते तद्धि- ।

·JANA PAN म ania MAR भास्करीयब्रह्मसूत्रभाध्ये पयो ऽयमश्लेषविनाशावगमः कृतस्तद्विषयश्चैकेषां शाखिनां वि- नियोगः । उभयो मिनिबादरायणयोर्मतमिति । यदेव विद्यये- ति हि सूत्र के चिदधीयते । तदनर्थकमित्युपेक्षणीयम् ॥ १७ ॥ भोगेन वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ॥ १८ ॥ आरब्धकार्ये पुण्यपापे भोगेन क्षपायित्वा ब्रह्म सम्पद्यते । तु- शब्दो ऽवधारणार्थः । यद्यप्यस्मिन् जन्मनि पारमेश्वरगुणा नाभि- व्यज्यन्ते तथापि शास्त्रप्रामाण्यादभिव्यज्यन्ते मुक्तस्य च प्रादु- भवन्तीति निश्चीयते ॥ १८॥ इति भास्करीयशारीरकभाध्ये चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः समाप्तः habi य : Sriwar

·अथ चतुर्थस्य द्वितीयः पादः।
वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच्च ॥ १ ॥
ब्रह्म सम्पद्यत इत्यनन्तरमुक्तं केन क्रमेणेति देवयानपन्थान-
मवतारयिष्यन् भ्रान्तिमेव तावनिरूपयति जिज्ञासानिवृत्तये
तदुपक्रमाच्छ्तेः । सा पुनः कीदृशीति निरूप्यते । यथाशास्त्रं
वाङ्मनसीत्युदाहरणप्रदर्शनम् । अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो
वाडानसि सस्पद्यते मनः प्राणः प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां दे-
वतायामिति । तत्रायमर्थः सांशयिकः किं वाक् वृत्तिर्मनसि
सम्पद्यते किं वागेवेति । श्रुतेर्वागिति पूर्वः पक्षो वाग्वृत्तिरिति
सिद्धान्तः । कुतः । दर्शनात् प्रकृतित्वाञ्च । मरणकाले वाग्वृत्तेरु-
पशमो दृश्यते मनो वृत्तौ स्थितायामेव । यदि पुनर्वाच एव
प्रलयो वण्र्येत किं विदुषः करणग्रामस्य ब्रह्मणि लयश्रुति-
विरुध्येत अविदुषो ऽपि देहान्तरप्रतिपत्तौ करणानुवृत्तिर्न स्यात् ।
वाङ्मनसीति वाक्यशब्दावृत्तौ लक्षणयावकल्पनम् । श्रुत्यसम्भवे.
ऽपि लक्षणापि न्याय्यैव ॥१॥
अत एव च सर्वाण्यनु ॥ २॥
अत एव दर्शनाच्छन्दाश्च वाग्वृत्तिमनुसर्वाणीन्द्रियाणि वृ-
त्तिद्वारेण मनसि सम्पद्यन्ते । को ऽसौ । शब्दः । कस्मादुपशान्तते-
जाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पद्यमानैरिति ॥२॥
तन्मनः प्राण उत्तरात ॥३॥
उपसंहतकरणान्तरवृत्तिकं तम्मनो वृत्तिलोपेन प्राणे सम्प-
धत इत्युत्तरवाश्यादवगन्तव्यम् । उत्तरचिन्तावतारार्थ नाशङ्का फा-
चित् ॥ ३॥
सो ऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ४ ॥

·૨૨૮ মাৰীখাদ্ধামনা PUNE ZAMOTUSTA WITH Awaala प्राणस्तेजस्युपलीयते श्रुतत्वादिति पूर्वः पक्षः। नैतदेवम् । सो अध्यले जीवे कार्यकरणस्वामिनि । कथमधिकाराय क्रियते । तदुप- गमादिभ्यः । एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्व प्राणाभिसमा. यन्ति यत्रैतदूधोयासी भवति तमुत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूत्क्रा- मतीति ॥४॥ कथं तेजसीति श्रुतिरित्याइ'- भूतेष्वतः श्रुतेः ॥ ५॥ सजीधस्तेजःसहचरितेषु भूतेषु विशति तच्छुतेः तेजः- श्रुतेरित्थमगन्तव्यम् ॥ ५ ॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि ॥ ६ ॥ तेजसीति कथमेकवचनामिति चेत् । प्रदर्शनार्थ नैकस्मिन्नेव ते. असि जीवः । कुतः । श्रुतिस्मृती दर्शयतः । पृथिवीमय आपो- मयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमय इति । अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु या स्मृताः । इति प्रतिवचने दर्शयतः । पश्चस्यामाहुतावापः पुरुषवच- सो भवन्तीति । तयाख्या आत्मकत्वात्तु भूयस्त्वादिति । तदिदं यावत्सूक्ष्मशरीरं सप्राणं सेन्द्रियमामुक्तिनुवर्तते ॥ ६ ॥ समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य ॥ ७ ॥ कि विदुष एवैषोत्क्रान्तिनैत्युच्यते । समाना च विद्वदविदुषो वा सृत्युपक्रमात् तिर्देवयानः पन्थास्तदुपक्रमात् । आङ्मर्यादायाम् । यावच्छतेरुपक्रमो मूर्धन्यनाडीतावत्तुल्येत्यर्थः । लिङ्गशरीर- परिवृत्ती हृदये परिवर्तमानः प्राप्तव्यं लोकं प्रद्योतेन पश्यते अविद्वांश्चेपितृयानं प्रतिपद्यते नरकद्वारं वा विद्वांश्चन्मूर्द्धन्यना- डी प्रतिपद्यते । ननु विदुष उत्क्रान्त्यनन्तरं अमृतत्वं न तस्य श्रुत्यपेक्षेति । नेत्याहं । अनुपौष्यांदग्ध्वात्रैव कार्यकरणं लिङ्ग- संज्ञं दशान्तरं गत्वा प्राप्य अमृतत्वमुच्यते तयोर्ध्वमायन्नमृतत्व- मेति ब्रह्म गमयतीति च ॥ ७ ॥ Hindi SHARE ·४ अध्याये २पादे८-१२ सूत्राणि । तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥ ८ ॥ तेज परस्यां देवतायामित्यत्रात्यन्तिक एव देवतायां तावत्स्व- रूपप्रलय इति प्राप्तं तत्प्रकृतित्वोपपत्तेरविदुषो ऽपीति प्राप्ते चूमः । यत्सूक्ष्म शरीरं करणायतनमापीतेचराविमोक्षात्सम्यक् ज्ञाननिमित्ता- त् अनुवर्तते न मरणवेलायामेव विलीयते । यदि स्यात्सों लोकः प्रयाणमात्रान्मुक्तः स्यात् । न चैतदिष्ट संसारव्यपदेशात् । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते संसारत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये ऽनुसंयान्ति यथाकर्म यथाश्रुतमिति ॥ ८॥ सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धेः ॥ ९ ॥ तलिङ्गशरीरं सूक्ष्म प्रमाणतश्च सर्वगतं तथोपलब्धेः । तथा- हि नाडीनिकमश्रवणादिभ्यो ऽस्य सूक्ष्मत्वमुपलभ्यते मुष्टौ वेति ॥ १ ॥ नोपमर्दैनातः ॥ १० ॥ स्थूल शरीरोपमर्दैन दाहादिना अत एवं सूक्ष्मत्वान्नोप- गृह्यते तत् ॥ १० ॥ अस्यैव चोपपत्तरेष उष्मा ॥ ११ ॥ अस्यैव सूक्ष्मशरीरस्य सम्बन्धी यो ऽयमुप्मा जीवदवस्था. यामुपलभ्यते । कस्मात् । उपपत्तेः । अस्मिन्नसति नोपपद्यते ऽयमुष्मा श्रुतेरुष्ण एव जीविष्यन् शीतो मरिष्यनिति । तेनानु- • मीयते सूक्ष्मशरीरं व्यतिरिक्तमस्तीति । सङ्कोचविकाशात्मक चेदं समः ष्णुषिणेति(?) श्रुतेस्तदनुसारी जीवो न हि तस्य स्व- तः सङ्कोचविकाशौ नित्यत्वात् ॥ ११ ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात स्पष्टो ह्येकेषाम् ॥ १२ ॥ अथाकामयमानो यो ऽकामो निष्काम आप्तकामो न त- स्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्माप्येतीति शरीरादुत्क्रान्तिप्रतिषेधादा सृत्युपक्रमादिति यदुक्तं तनोपपद्यते इति चेन्नायं विरोधः । शा- रीरादयमुकान्तिप्रतिषेधो न शरीरात् । कथं गम्यत इति प्रति- ·न AAMCENTER OM .. Writ SAMA R AN CERITA Pos Hindi A কখয়ালুকা ज्ञाते ऽर्थे हेतुमाह । स्पष्टो धेकेषां शाखिनां माध्यन्दिनानाम् । न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति शाखान्तरे पञ्चमीप्रयोगात् शाराि. प्राणानामुत्क्रान्तिानषेधः स्पष्टः । षष्ठीप्रयोगे हि सम्बन्धसामा- न्यं प्रतीयते । यदि च शरीरादुत्कान्तिः प्रतिषिध्येत स उ- च्छ्रयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेत इति नोपपद्येत । प्रत्यक्षवि. रोधश्च स्यात् विज्ञानात्मनः शारीरात् प्रतिषेधो युक्तो विव- क्षितार्थीपपत्तेः । कथं कृत्वा । तमुत्क्रामन्तं प्राणो ऽनूक्रामती- ति संसारगति प्रदय इति च ज्ञायमान इत्युपसंहरति । अ- थाकामयमान इति विदुष उत्क्रान्तिः प्रतिषिध्यते तेषां संसा- रावस्थायां शरीरारम्भा योत्क्रान्तिः प्राप्त सा प्रतिषिध्यते । प्राप्त- विषयत्वात् प्रतिषेधानां विदुषः ' शरीरारम्भाचोक्रान्ति स्ति प्राणानां तेन सहैव गच्छन्तीत्यर्थो गत्वा च परे ब्रह्मणि प्र. लीयन्त इति गतिश्रुतेश्च । प्रागेव लिङ्गस्य प्रलयो नास्ति संसा- रमण्डलं हिरण्यगर्भपय॑न्तमतिक्रम्य प्रलयो भवतीति गम्यते । ज्ञानाकर्मसामर्थ्याच्च गमनसिद्धिः सेवादिलब्धग्रामफलप्राप्ति वत् । उक्तोपनिषत्काः क्व गमिष्यन्तीति च प्रश्रपूर्वकमस्यामप्युप- निषदि गतिर्दर्शिता । तस्मादच समवलीयन्त इति सूत्रार्था- न्तरात्मानेति निर्दिश्यते इति द्रष्टव्यम् । उत्तरत्र चायमों मन्त्रैः स्पष्टीक्रियते । तेन धीरा अपि यन्ति ब्रह्मविद उत्क्रम्य स्व. र्गलोकमितो विमुक्ताः तेनैति ब्रह्मवित्तेजसः पुण्यकश्चेत्या-भाग- प्रश्नस्य साकाहत्वादिह परिसमाप्तिः। प्रत्यभिज्ञानादेकार्थतायुक्ता। अन्यथेदं तद्वाक्यं चानर्थकं स्यात् । ये तूत्क्रान्तिर्नास्तीति वर्णय. न्ति तेषां हेतुकथनार्थ सूत्रमवाचकम् । न्यायश्च नास्ति उत्क्रान्ति प्रतिषिध्य गतिप्रतिषेधे वाक्यभेदात् ॥ १२ ॥ स्मयते च ॥ ३३ ॥ शुको वैयासकिरादित्यमण्डलं प्राप्य स्वमहिमख्यापनं कृत्वा सर्वभूतो ऽभवदिति स्मर्यत । गत्येकदेशे सम्बन्धात् अचिरा- दीना गत इति गम्यते । सन्निरुद्धस्तु तेनात्मा सर्वेष्वायतनेषु वै । जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमित्युत्पपात ह ॥ 17 ·४ अध्याये २ पादे १४-१६ सूत्राणि । तथा चापरं स्मरणम् । सर्वभूतात्मभूतस्य सम्यग्भूतानि पश्यतः। दिवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ इति मुक्तिमार्गस्य दुर्गतोच्यते । याज्ञवल्क्यो प्याह । ऊर्ध्वमेकः स्थितस्तेषां यो भित्त्वादित्यमण्डलम् । ब्रह्मलोकमातिक्रम्य तेन याति परां गतिमिति ॥ १३ ॥ तानि परे तथा ह्याह ॥ १४ ॥ तेन ह गताः प्राणाः क समवलीयन्त इत्याह । तानि पुनरि- न्द्रियाणि भूतसूक्ष्माणि च परब्रह्मविदः तस्मिन्नेव प्रलीयन्ते । क- स्मात् । तथा प्राह श्रुतिरेवमेवास्य परिदृष्टुरिमाः षोडशकला: पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्तीति यतः प्रादुर्भूतास्तत्रैव स्वकारणे प्रलीयन्त इत्यर्थः । नान्यत्रति मन्दविषन्यायेन भ्रान्त्यपनोदनार्थ सूत्रम् ॥१४॥ अविभागो वचनात् ॥ १५ ॥ तेजः परस्यां देवतायामिति यथेतरेषां बीजानां वर्षेण स- म्पत्तिरेवं विदुषामपीति प्राप्त उच्यते । ब्रह्मणि कलानामविभागः स्वरूपव्यतिरेकीभावो लवणस्येव समुद्रप्राप्तौ । कथम् । बच- नात् । भिद्यते चास्य नामरूपे पुरुष इति एवं प्रोच्यते स एषो ऽकलो ऽमृतो भवतीति ॥ १५ ॥ तदोको ऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्या- सामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानु- गृहीतः शताधिकया ॥ १६ ॥ तस्या इति । तस्य हृदयस्याग्नं प्रद्योतनेन प्रद्योतेनैव आत्मा निष्कामति चक्षुषो वा सूटों वा म्येभ्यः शरीरदेशेभ्य इति कि ब्रह्मविदो ऽस्त्युत्क्रमणे विशेषः किंवा नेति विचार्यते । तत्रानियमे प्राप्त उच्यते । ओका स्थानं हृदयं तस्य विज्ञानात्म- नः उत्क्रमिषोः स पतास्तेजो मात्राः समन्याददानो हृदयमेवा- ·भास्करीयनासूत्रभाष्ये saranixed Park SHRIER SEAN KARENERAN Jeein मन Pandir Finlay नुचक्रामतीति श्रुतेरप्रज्वलनं प्रकाशनं हृदयस्याप्रज्वलनं प्र- काशनं प्राप्तव्यस्य लोकस्य मार्ग प्रकाशयति तत्प्रकाशितस्तेज- स्तनाग्रज्वलनेन प्रकाशितं द्वारं पश्यन्स विद्वान् विद्यासाम- र्थ्याद्विद्याङ्गभूतगत्यनुस्मरणयोगाच हार्दैन हृदि सूपासितेन प- रमेश्वरेणानुगृहीतो मूर्द्धशताधिकया नाड्या निष्कामतीति। शतं चैका च हृदयस्य नाड्यः तासां मूनिमभिनिस्तै का । तयोर्ध्वमायनमृतत्वमेति विष्वङन्या उत्क्रमणे भवन्ति ॥ हृदयादुद्गता विभास्वरा ब्रह्मनाडी अनुमूलं मूर्धानमेत्येव रस्मि- भिरेकीभूता आदित्यमण्डलमनुप्रविष्टा तामनुशीलयतस्तयैवान्त. काले निर्गमनं भवति सोऽयं ब्रह्मपथ उच्यते ॥ १६ ॥ रश्म्यनुसारी ॥ १७ ॥ अत्र यत्रैतदस्माच्छरीरात् कामत्यथैभिरेव रस्मिभिरूमा- क्रमत इति श्रूयते । तत्रेदं चिन्त्यते । किं अहनि मृतो रश्म्यनुसारी किं वाविशेषणाहनि रात्रौ वेति । अहनि रश्मिसम्बन्धविच्छेदा- दिति पूर्वः पक्षः । विशेषाश्रुतेरुभयत्रापि यातीति पक्षान्तरम् ॥१७॥ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावदेहभावित्वात दर्शयति च ॥ १८ ॥ निशि रात्री मृतस्य रम्यनुसारित्वं नेति चेत्र । नाडीरहिम- सम्बन्धस्य यावच्छरीरभावित्वात् । दुर्शयति चामुष्मादादित्यात्म- तायन्ते तासु नाडीधु सृता आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते अमुष्मि- नादित्ये प्रविष्टा इति निदाघसमये रात्रौ रश्मयनुगमो दृश्य- ते। हेमन्तरजनीषु तुषारनिकराभिवादनुपलब्धिः ॥ १८ ॥ अतश्चायने ऽपि दक्षिणे ॥ १९ ॥ दक्षिणायने मृतस्य ब्रह्मप्राप्तिः स यावक्षिप्येत् मनस्ताचदा- दित्यं गच्छतीति प्रतीक्षणाभावादपाक्षिकफलत्वान विद्याया: अतः पूर्वोत्तत्वादेव हेतोः । यथा निशि मृतस्य नाहः प्रतीक्षा तथा दक्षिणायने ऽप्युत्तरायणापेक्षा नास्ति । भीष्मस्य तत्प्रतीक्षामा ITak ·४ अध्याये२पादे २० सूत्रम । रणमुत्तरायणप्रसंसार्थ कथं नाम पुण्यं चरेयुः प्राणिन इति ॥ १९ ॥ ननु यत्र काले त्वनावृत्तिमित्युपक्रम्याहरादिकालविशेषः स्मृतावनावृत्तये नियम्यते कथं रात्रौ दक्षिणायने वा प्रयतो इनावृत्ति यावादिति । अत्रोच्यते । योगिनः प्रति च स्मयते स्मार्ते चैते ॥२०॥ सत्यं योगिन उद्दिश्य स्माते चैते योगसांख्ये न प्रत्यक्ष- श्रुतिविहिते तस्मात्काले विशेषस्मृतिर्नादर्तव्या । यदा पुनरा- तिवाहिकोपलक्षणार्था व्याख्यायन्ते तदा न विरोधः ॥२०॥ इति भास्करीयन्त्रह्मसूत्रभाष्ये चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः समाप्तः ।।

·अथ चतुर्थस्य तृतीयः पादः । THAN Much Here Pariya Sena प a Sant PYAR प्रथ- अचिरादिना तत्त्रथितेः ॥ १॥ उकान्तिमारभ्य नाडीविशेषेणोत्क्रम्य रस्यनुसारी देवयाने न पथा ब्रह्मामोतीति स्थितम् इदानीं सासुतिरेकानेकति चिन्त्यते। श्रुत्यन्तरेबनेकविधागतिः श्रूयते । नाडीरश्मिसम्बन्धेनकाम्तैरेष रश्मिभिरूप्रमाक्रमत इत्यर्चिरादिनैका । तैर्विषयमाभिसम्भवन्ति स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निहोत्रलोकमागच्छन्तीत्यन्या । यदा बै पुरुषो ऽस्माल्लोकात्ौति स वायुलोकमागच्छतीत्यपरा । सू. यद्वारेणते विरजाः प्रयान्तीति चान्या । तत्र भिन्नाः सृतयो ऽन्योन्यं निरपेक्षत्वात् इति प्राप्तावुच्यते । अचिरादिना ब्रह्मप्रेप्सुः प्रयातीति प्रतिजानीमहे । कुतः। तत्प्रथितेः । तस्याध्वनः नात्मसिद्धत्वात्सर्ववितुषाम् । पञ्चाग्निविद्याप्रकरणे ये चेमे डण्ये श्रद्धातप इत्युपासते इति विद्यान्तरशालिनामचिरादिका मृतिः श्राव्यते । अचिरादिमार्गेण श्रुत्यन्तरोक्तानां एकदेशानामन्त. भर्भावात् मार्गेकत्वसिद्धिः । प्राप्तव्यस्य चैकत्वात् अनेक मार्गकल्पनमनर्थकम् । सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यमेवश्चायुक्त- स्तस्मादेको ऽयं पन्था इति स्थितम् ॥ १ ॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २ ॥ श्रुत्यन्तरोकानां मार्गपर्वण केन मेण सनिवेश इति चिन्त्यते ध्यानोपयोगात् । स एनं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलो- कमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स इन्द्रलोकं स ब्रह्मलोकमिति कौषीतकिनो ऽधीयते । तयचिरादिमार्गेण ग- च्छतामब्दात्संवत्सरादूर्व आदित्यादर्वाक् च वायुमभिसम्भवति संवत्सराद्देवलोकं देवलोकाद्वायुलोकं इति श्रुत्वन्तरवशाहेव- लोको यत्र मध्ये सन्निवेशयितव्यः । कस्मादविशेषाञ्च । स ·४ अध्याय ३ पादे ३-५ सूत्राणि । वायुलोकमित्यविशेषपदार्थमात्रनिर्देशात् । यथा वै पुरुषो ऽस्मा- ल्लोकात्प्रेति स वायुलोकमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते । यथा रथचक्रस्य चान्तेन स ऊर्ध्व आक्रामत्स आदित्यमागच्छती- ति विशेषः । ऊर्ध्वशब्दः क्रमवाची तेन विशेषो गम्यते ॥२॥ तडितो ऽधिवरुणः सम्बन्धात् ॥ ३॥ आदित्याश्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतमिति तडितो ऽधिवि. शुत ऊर्ध्व वरुणो निवेशयितव्यो विद्युद्वरुणयोः सम्बन्धात ॥ ३॥ आतिवाहिकास्तलिङ्गात् ॥ ४ ॥ किमर्चिरादयो भोगस्थानानि किंवा मार्गचिह्नानि किंवा नेतारः पुरषा इति । पक्षद्वयब्युदासेनातिवाहिका इति प्रति- जानीमः । अतिवाहे भवा आतिवाहिकाः । तल्लिङ्गात् । आतिवाहिक वल्लिङ्गात् । चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषो ऽमानवः स एनं - म गमयतीति नेतृत्वममानवस्य पुरुषोपसंहारे दर्शयत्यतः तत्साम- र्थ्यात् उपक्रमे ऽर्चिरादिभिः शब्दैः आतिवाहिकाः पुरुषा निर्दिष्टा इति निश्चीयते । ते च मानवाः । अन्यथोपसंहारे प्रा- मानवत्वानिवृत्त्यर्थममानव इति विशेषणं न प्रकल्पेत । गन्तृणां च सूक्ष्मशरीरपरिवेष्टितानां स्वातन्त्र्येण गमनानुपपत्तेः । उप- पत्तौ वा विभूतिविस्ताराय परेण नीयमानत्वमुक्तम(१) ॥ ४ ॥ ननु वैधुतादूर्व आब्रह्मप्राप्तेरमानवस्य गमयितृत्वं श्रुतं न वरुणादीनामतः कथं तेषामातिवाहिकत्वमित्याह- वैद्युतेनैव ततस्तच्छ्रुतेः ॥ ५ ॥ अतो विद्युदभिसम्भवादूर्ध्व तच्छतेः तस्यामानवस्य श्रवणात् तेनैवं विदयुतेनैव नीयन्ते विदयुदनन्तरं सम्भवतीत्यमानवो वै द्युत उच्यते । वरुणादयस्तु साधु गम्यतामिति साहित्येनोप- कुर्युः । तान्युतान्पुरुषो मानव एत्य ब्रह्मलोकान् गमयतीति श्रुत्यन्तरात् । भवन्ति चात्र सङ्ग्रहश्लोकाः । तत्प्राणाः श्रुतियुक्तिभ्यां नाड्यामूर्धन्युपागताः। ( १ ) उभयच्या मोहानतासिद्धेः इति सूत्नमधिकं शाङ्करभाष्ये व्याख्यातम् ।

·শাহীঘল্লাহ্মগাছ A Sabine ASNA Harsh fsat Thild निपाच्छब्दे प्रलीयन्ते खच्युते सर्वकारणे ॥ अनुत्क्रान्ती मृत्तिनं स्यादुष्मा प्राणोपलम्मनात् । शरीरभेदादिति च श्रूयते तैत्तिरीयके । आरम्भार्था तु योत्क्रान्तिः सा नेति प्रतिषिध्यते । अर्थद्वयविधानेच वाक्यभेदप्रसङ्गतः ।। लिङ्गेन वेष्टितो यायादर्चिराद्यतिवाहितः। लिङ्गस्य गमनादन गतिरस्योपदिश्यते ॥ मूर्धन्यनाड्या विनिसृत्य विद्वानारुहा रश्मीन्भजते ऽग्निमापम् । अहश्व पक्षं सितमेत्य मासान्संवत्सरं देवनिकायवालम् ॥ वायु रविं चन्द्रमसं च पश्चात्क्रमेण विधुनिलयं प्रयाति । अमानवस्तं पुरुषो ऽधिगम्य ब्रह्मात्मभावं गमयेत्सहैतैः॥ अपामपीशेन सुरेश्वरेण प्रजाधिनाथेन च सत्कृतोऽसौ। श्रुत्यन्तरालोचनयानुपूर्त्या मार्गो ऽचिरादिग्रथितो मयैवम् ।। आनन्दो विरजो विमृत्युरगुणो ऽसङ्गो विपाप्मा विरुभु- : परमः पुमान्धिकरणो भूतान्तरात्मा वशी। सर्वज्ञः परमेश्वरः स्वदये ध्यातोऽनिशं यैरयम् ते थं प्राप्य चिमुक्तलिनिगडास्तद्भावभाजो भयाः॥५॥ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तः ॥ ६ ॥ स एतान्ब्रह्म गमयतीति सन्दिहाते कार्यमपरं ब्रह्म नयति किंवा परमिति । कार्य नयतीति बादरिराचार्यों मन्यते स्मा अस्य कार्यस्य ब्रह्मणो विशिष्ठदेशवर्तिनो गत्युपपत्तेः । गन्तव्यं गन्तृत्वं गतिश्योपपद्यते ॥ ६ ॥ विशेषितत्वाच्च ॥ ७ ॥ इसश्च प्रहालोकान् गमयति । तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परा. बतो वसन्तीति बहुवचनेन विशेषितत्वात् ॥७॥ सामीप्यात्तु तद्यपदेशः ॥ ८॥ कथं ब्रह्मशब्दो मुख्यः सन् कार्य ब्रह्मणि हिरण्यगर्भ व. तत्वेति इमामाशङ्कां तुशब्देनापबदति । परब्रह्मासामीप्याद्ब्रह्म- - ·४ अध्याये ३ पादे ९-१३ सूत्राणि । शब्दव्यपदेशो लक्षणया कारणवचनः कार्ये लाक्षणिको भवति ॥ ८॥ कथं पुनरेतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेतीति च श्रुतिरित्याह- कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात् ॥ ९॥ कार्यस्य ब्रह्मलोकस्यात्यये महाप्रलये सतीत्यर्थः । तदध्य. क्षेण हिरण्यगर्भेण सह तत्त्वमेतीत्यभिधानात् इति ॥ ९ ॥ स्मृतेश्च ॥ १० ॥ पुराणस्मृतेः। ब्रह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते महात्मानः प्रविशन्ति परम्पदम् ॥ इति पूर्वः पक्षः ॥ १० ॥ परजैमिनिमुख्यत्वा त्वात् ॥ ११ ॥ परं ब्रह्म गमयतीति जैमिनिराचार्यों मन्यते स्म । तत्र ब्रह्मश. ब्दस्य मुख्यत्वात् । शब्दप्रमाणकानां यो ऽर्थः प्रतीयते स ग्रही- तव्यो गौणो लाक्षणिकश्च न शब्दनिमित्तः प्रमाणान्तरापक्ष- त्वादित्यतश्च ॥११॥ दर्शनाच्च ॥ १२ ॥ तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेतीति गति पूर्विकाममृतत्वप्राप्तिं दर्शयति॥१२॥ न च कार्य प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ॥ १३ ॥ किञ्च प्रजापतेः सभा वेश्म प्रतिपद्यत इति नायं कार्य- ब्रह्मविषयः प्रातपत्त्यभिसन्धिः सम्प्राप्तिसङ्कल्पः । नामरूपयोर्निर्व- हितेति परब्रह्माधिकारात् । यशो ऽहं सम्भवामि ब्राह्मणानामि- ति सर्वात्मनानुक्रमणादिति सिद्धान्तः । वादविपक्षमेवात्र के चि- सिद्धान्तमाश्रित्य सगुणविद्याविषयागतिः श्रूयत इति स्थाप- यन्ति । कस्मात् । न हि निर्गुणब्रह्मविदो गतिरुपपद्यत इति वद- न्तः । सर्वगतं हि ब्रह्म । न हि प्राप्तमेव प्राप्यते । यो हि परिच्छि- नो प्रामादिः स गल्या प्राप्यते । तस्मात्सगुणासु विद्यासु ग- ·RAMA भास्करीयनासूत्रभाष्ये 074 Buy SHARE hwa AAPLANS तिश्रुतिरिति । अन्न वेदान्तसम्प्रदायन्यायविदः परिहारं त्रुवते । यदि निर्गुणायां गतिरनुपपन्ना सगुणास्वपि समानानुएपनिः। तत्रापि ब्रोवोपास्यते सर्वगतस्य ये गुणास्ते गुणाः सर्वगता एन । यथाकाशस्य शब्दः परमहत्वम् । ते ऽपि चापहतपाष्मादयः संसारातिनिवृत्तिहेतवो यस्यैते स परमात्मोच्यते । यस्य ते न सन्ति स संसारी सत्वादिगुणयोगादित्यसाधरणा एवामी गुणाः । तत्र सगुणं ब्रह्मोपास्यमानं अब्रह्म भवति । न निर्गुणं वस्तु विद्यते । न मस्ति प्रकाशादिप्रत्याख्यानेनाग्निर्नाम भवति । नापि द्रव्यप्रत्याख्याने गुणो नामास्ति । उभयात्मकं तद्वस्तु । विज्ञानमान- न्दं ब्रह्म आनन्दो ब्रह्मोति शतगुणितोत्सरक्रमेणानन्दप्रतिपादना- त् । यदि चैतन्यमानं ब्रह्म आनन्दगुणोपदेशो ऽनर्थकः स्यात् । न चाकरमादर्थवावकल्पना । यथाश्रुतार्थग्रहणे किं नामानुपपन्नम् । अस्थूलादिश्रुतिस्तु प्रपञ्चनिकारणपरा । अयं तु स एको ब्रह्मण आनन्द इत्यसाधारणगुणोत्कर्षापकर्षरहितो व्यपदिष्टः । यदि च श्रुतं नाद्वियते अपवर्गो ऽप्यर्थवादः किं न भवति । अत एव सर्वशक्तित्वं पृष्टिकतत्वमित्येते गुणाः परस्यासाधारणा न केन चित्प्रतिषेधुं शक्यन्ते । गुणकृतं वा नानात्वं च दार्श- तम् । तञ्चास्माकं न दोषाय प्रत्युतालङ्कारो ऽभिन्नाभिन्नात्मकव- स्तुरूपावगमात् । अतः सगुणब्रह्मविदो ऽपि गतिरनुपपन्ना त- द्भावापत्तेः । न हि प्राप्तमेव प्राप्यत इति त्वदुक्तेनैव हेतुना तत्र ग. तिश्रुतयः कूपे प्रवेशयितव्याः । किञ्च संसारिणो ऽपि स्वरूप- सो गतिनोंपपद्यते तस्यापि लिङ्गशरीरगमनादव गमनम् । ननु च संसारी जीवो नाम परमात्माभासः तस्य परिच्छिन्नत्वा- द्गतिरुपपद्यते। अत्रोच्यते । को ऽयमाभासो नाम । किं वस्तुभूतो ऽथाप्यवस्तुभूत इति । यदि ताववस्तुभूतस्य तत्त्वात् गतिरुपप- द्यते स्वर्गापवर्गयोरधिकाराभावः शशविषाणवत् । अथ वस्तु भूतः सर्वगतश्चेत्यभावो ऽणुपरिमाणत्वं मध्यमपरिमाणत्वं च भवता नेष्यते । यचाणुत्वं तदोपाधिकामिति लिङ्गगमनादेव ग- मनं पूर्वोक्तमभ्युपगन्तव्यम् । न चास्माभिरियं गतिः काल्पता। श्रुत- थो ऽत्रप्रमाणम् । परविद्यालु च गतयो दृश्यन्ते । एतेन प्रतिप- पद्यमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते इति । तद्धत्वं वै तादिष्टापूर्ते - ·४ अध्याये ३ पादे १३ तमित्पुपासते ते चन्द्रमसमेव लोकं अभिजायन्त इति त एव पु- नरावर्तते तथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मा- नमन्विध्यादित्यमधिजयन्ते एतद्वै . प्राणानामायतनं एतदमृतमभ- यमेतत् परायणं एतस्मान्न पुनरावर्तत इति प्रश्ने । मुण्डके च सूर्यद्वारेण ते विरऽजाः प्रयान्तीति । कठवल्लीषु च परविद्याप्र- करणे शतं चैका च हृदयस्य नाड्य इति । परविद्याथामेव चैतरे- यके श्रयते अस्माल्लोकादुकन्यामुष्मिन् स्वर्ग लोके सर्वान्कामा नाप्त्वामृतः समभवदिति । एवं तत्र तत्र गातासु चावृत्त्यना- वृत्ती विभागेनोक्ते । अमृतत्वं हि भेजिर इति पुराणे । तेषामिह न पुनरावृत्तिरिति च वाजसनेयके । इहोति विशेषणादिह कल्पे उनावृत्तिः कल्पान्तरे ऽप्यावृत्तिरिति चेन्न । श्वोभूतवदनुवादात् । यथा राजसूये ब्रह्मणो गृहं महिष्या गृहं इत्येवमादिना द्वादशहवींषि विहितानि प्रत्येकं कर्तव्यानीति श्वोभूते निर्यपेदित्युक्तम् । एक स्मिन्कृते पुनरपि श्वोभूत इत्युत्तिष्ठते । तद्वत् इह कल्प इह क- ल्पेति सर्वकल्पव्याप्तिराकृतिनिर्देशात् । अपि चेह युगे ऽवान्त- रे कल्पे यस्मिन्वेत्यध्यवसानात् आकृतिवादो युक्तः । अर्थवा- दसम्भवात् गृहेकत्ववत् वाक्यभेदात् पदानामावृत्तिर्विधीयते युगपत्सर्वकल्पे नावृत्तिरेवोत्तिष्ठते । तत्रासिमोव कल्पे न कल्पा- न्तर इति अपरस्मिन्नर्थे ऽभिधीयमाने वाक्यभेदो दुर्निवारः । य- था गृहं समाष्टर्टीति संमार्गे विधीयमाने सर्वगृहेषु प्राप्तिः तत्रैकस्येति पुनर्विघीयमाने वाक्यभेदस्तत्रापि अनावृत्तिन वि- धीयते तदानीमिहति पदं किं विशेषणं स्यात् । तस्मादिह प- दमनुवादः । अत एव काण्वानामिह पदं न पच्यते । तस्मादर्चि- रादिना गत्वा परमात्मनि लिङ्गप्रलयो न प्रागिति श्रुतिसाम- योनिश्चीयते । विद्याकक्षिप्ता च गतिः संसारतरणी युज्यते सत्यलोकमतिक्रम्य कारणे ब्रह्मणि सूक्ष्मशरीरस्य करणानां च विलयः । तथा चाह परे ऽव्यये सर्व एकीभवन्तीति । पुरु- पायणाः पुरुषं प्राप्यास्तं यन्तीति च । यदुक्तं ब्रह्मलोकेष्विति बहुवचनं नावकल्पते इति । तम्घोद्यं ब्रह्मणि संख्याभावाकत्वं न बहुत्वं पाशबहुत्ववञ्चैतद्रष्टव्यम् । अदितिः पाशान्प्रमुमोक्ते ता- -निति एकस्मिन्पाशे बहुवचनं साधुत्वार्थ प्रयुज्यते । विभक्तर्हि ..

·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये Wasala Faai द्वावर्थी संख्याकर्मादयश्च । तत्राविवक्षितायामपि संख्यायां सप्त. मी निमित्तमात्रविवक्षयावकल्पते । ब्रह्म सर्वभोगनिमित्तं सर्वप्रप- शनिमित्तमिति निमित्तसप्तम्येवेत्यदोषः । ये कार्यब्रह्मोपासकास्तद- पेक्षया वा बहुवचनम् । यद्यत्र किञ्चिदेव सूक्ष्ममपि दूषणं केन चिदुत्प्रेक्ष्यते तत्सर्व छान्दोग्ये विस्तरेण परिहतमित्युपर- स्यते ॥१३॥ अन्न द्वीपक्षी दर्शयित्वा निर्णयार्थमाह । अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभ- यथा ऽदोषात्तत्क्रतुश्च ॥ १४ ॥ स एतान् ब्रह्म गमयतीति प्रतीकालम्बनान् वर्जयित्वा मनो. अझेत्युपालीतेत्येवमादिमतीकालम्बनान्वर्जयित्वा कार्यब्रह्मोपासकाः ये च परब्रह्मोपासकाः तानुभयप्रकारान्नयतीति बादरायण आचा- यो मन्यते स्म । कस्मात् । उभयथा दोषात् । कथं न दोषस्तत्र हेतु. माह । तत्क्रतुश्च । यथा क्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति । तं यथा यथोपासत इति च श्रुतेः । पर- मात्मक्रतुः परमात्मानं प्रतिपद्यते कार्यब्रह्मक्रतुः कार्यम् । द्वैतैकत्व- भावनया हिरण्यगर्भो भविष्यामीत्येवं प्रवृत्तस्तद्भावं तत्प्राप्ता- र्थस्यार्चिमार्गः पठ्यते । तथा च कौषीतकिना पर्यङ्गविद्यायां च बृहदारण्यके । ननु पञ्चाग्निविदा कथं "कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः । श्रुतेः तत्रापि विशेषण श्रूयते यः शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवतीति । ननु पूर्वापरविरुद्धमिव प्रतिभाति । परं जैमिनिर्मु- ख्यत्वादिति परमेव ब्रह्मशब्दार्थ इति निश्चितम् । कार्य ब्रह्म चेत् पञ्चाग्निविदा प्रतिपयरमापत्तिः स्यात्तदानासिवचन विरुद्धम् । अत्रोच्यते । नायं विरोधो द्विधा मुक्तिः सद्य एव मुक्तिः क्रममुक्ति- श्रोति।ये साक्षाद्ब्रह्मैवोपासते सद्य एव मुच्येरन् । इतरे तु हिर- ण्यगर्भ प्राप्य शुद्धान्तःकरणाः तत्रैव ज्ञानप्रकर्षमासाद्य माया- तपयोरिव ब्रह्मलोके इति विविक्तबोधोत्पत्तिसङ्कीर्तनात् तेन सह मुच्येरन् । ब्रह्मणा सह ते सर्व इति स्मृतेः । अतो ब्रह्म गमवेत्यपुनरावृत्तिरिति चोभयमुपपन्नम् । तत्लामांदिचेस्र्थ क्रममुक्तिराक्षिपतीत्यदोषः ॥ १४ ॥ । - ·४ अध्याये ३ पादे २५ सूत्रम् । ‘স্ব অর্থ विशेषं च दर्शयति ॥ २५ ॥ न प्रतीकेषु ब्रह्मोपासनमस्तीत्युक्तम्। इतश्च प्रतीकोपासनेषु पूर्व- स्मात्फलविशेषमुत्तरस्मिन्नुपासने दर्शयति । घावधानो गतं कामचारो भवति धाग्वा व नाम्नो भूयसी या- वडा शेषगतं तत्रास्य यथा कामक्षारो भवति । स चायं फलवि- शेषः प्रतीकतन्त्रात्वादुपपद्यते । तथा च মাদক- स्वा इति युक्तम् ॥२५॥ স্থানি সুসাই অথচ तृतीयः पादः समाप्तः।

·अथ चतुर्थस्य चतुर्थः पादः।
।
THUIJAUDINOMATITI
-
सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥१॥
उत्क्रान्तिगतिगन्तव्यनिर्णयः कृतो ऽथेदानी गन्तव्यं प्राप्त किम-
वस्थो भवतीति चिन्त्यते । एवमेवैष सम्प्रसादो ऽस्माच्छरीरास-
मुत्थाय परंज्योतिरूपसम्पध स्वनरूपेणाभिनिष्पद्यत इति शूयते ।
तत्र सन्देहः । किमागन्तुकेन केन चिद्रूपेणाभिनिष्पाशिः सम्पद्यते
किं वा स्वेनात्मरूपेणेति । किं पुनः प्रतिभाति । आगन्तुकेनेति ।
कुतः । मोक्षस्यापि फलबस्वहिछ । यथा दिदयेनामातेन सण
কত গুন আগাঙ্কণ লাল। জন। ইহা
त् । अन्यथा हि स्वशब्दो ऽनर्थकः स्यात् । ननु चात्मीयत्रो अनि
स्वशब्दः । सत्यम् । येन रूपेणाभिनिष्पद्यते तइयात्मीयमेवेत्य-
লক্ষ। আহা। নকোয়ারি লিঅন । কিন্তু কলা-
भिव्यक्तिः ॥१॥
ननु प्रागवस्थायामपि स्वरूपमस्ति कः खल्बधुना विशेष इत्याह ।
मुक्तः प्रतिज्ञानात् ॥२॥
अपहतपाप्मेत्युपक्रम्य एतं त्वेव ते शूयो ऽनुयाख्यास्यामीति
व्याख्यानात्सर्वबन्धविनिर्भुतो ऽयमा प्रतिपाद्यत इति मन्यते । स्व-
मे सुषुप्तौ बाविद्याकलुपितो जीव इह शुद्धेन परमात्मरूपेण लम्प-
द्यत इति विशेषः॥२॥
आत्मा प्रकरणातू।।३।।
ननु च भौतिक ज्योतिरा श्रूयते कथं बुक इत्युच्यते । मैं-
वमवादी । आत्मायं ज्योतिःशब्दः । कथम् । अयमात्मापातपायोति
সক্ষমতা দি ফান্সাছা মসুত্বায়াল মাসের বিন্দ ১টি।
यथा स्वर्गशब्दः सुषुप्तिप्रकरणे स्वर्गलोकमेतीति तद्देवा ज्योति-
षां ज्योतिरायुहोपासते इति च परात्मनि ज्योतिःशब्दप्रयो-
गो दृश्यते ॥३॥

·৪ ও ৪ আই =ও মুখ। ২৪ কাৰিতাল প্রান্ত । ৪। স্ত্র হলোবাঃ কি স্লিাবালানন লালনা মিকাতর। নোঙ্গ অনুধাল মূল। স্ব বঙ্গ বাবা- যখন ইছয় কনস্বাস্থ জল্পনা- ঘটুইটাঙালজিক্স এখন সামান্য দুনি। বিজ্ঞানী - কন্যা চালালা! । ECা। অই কি ঘ স্যা হচ্ছে মাছি তাহা কি। যে লজিলিল - বলা হয় কিনা আত্ম , শ্নে। হত্মা jখল মই মহা ছাহা হত্ৰ খনি শাইঅক্ষাঘটি। লাখালী অাঁখি হ ৫ ফু হল নায়িকা নিন । ৪। জাগ অলিলিঃ। । থিল হলুল জাহিলি'র ছাত্র ছিলালী ও বি- চল। লন্ত মজলি। বলি ন জ =ান্সালী দিয়া সুজি আনিবত্ব। মহল। সে সব মা- মাজতান্ত্রি। অঞ্জলাল। ফা। তথা- ফিঃ { লালকার- আলু। কত্ত দাগ মুল জি লীনালঃ হাঃ হা হা স্বাস্থ্য ভলফামা না ভুৰি ভালোলসাঃ ।। चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः ॥६॥ চাষাবতার খালামকালিনিন মুত্তালি ঘন কুক। আলু। নাম প্রকাশ = জব্বা যখন তুম আ অ অালো লেখা : জুল: - জালাল ঘুমান। না হলে ভালমন শান বালি দ্বিদ্ধাঙ্গুলসান মুন। অনু লিঃ সী- আঁ মা দুস্তাহাব। হাবিস্কালামিকালীর- লালায় নতুন ভুল সত্য ।। एवमप्युपन्यासात पूर्वभावादविरोधं ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाष्ये बादरायणः ॥ ७ ॥ एवमपि चैतन्यमात्रत्वे ऽपि पूर्वस्याप्यैश्वर्यरूपस्य भावात् । कथमुपन्यासात् । पूर्वोक्तेन जैमिनीयेन हेतुना उभयेषां वेद. वाक्यानां प्रामाण्याविशेषात् । असाधारणात्वाचापहतपाप्मागु- णानां व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तस्वभावत्वादविरोध भगवान् बादराय- णः परिनिश्चिकाय । न च गुणगुणिनोरेकत्वानेकत्वविरोधः । य. थामिरेकः सप्तजिह्वः प्रकाशवानूप्रज्वलन उष्ण इति नानात्वम्, यथा च उद्यन्दिनकर एकः किरणजालं अवनिमण्डले थयननेको भवतीति । अत्र वैशेषिकाः प्राहुः । ससम्बोधों मोक्षो नोपपद्यते । सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्तौ दुःखनिवृत्तिमात्रं मोक्षः। आनन्दादिशब्दाश्च दुःखनिवृत्तिमात्रालम्बिनः । यदि च सुखरा- गेण प्रवतेत ततो बन्ध एव स्यात् । रागस्य बन्धहेतुत्वात् । शरीरोन्द्रियमनसा निवृत्तौ विज्ञानोत्पत्तिहेत्वभावात् मुक्तो निःसंज्ञः पाषाणकल्पो ऽवतिष्ठते । साङ्ख्याः पुनश्चैतन्यस्वभाव आत्मा तस्य द्रष्टुः स्वरूपे चैतन्यमाने ऽवस्थानमसम्प्रज्ञात- योगनिष्पत्ती मोक्ष इति मन्यन्ते । तत्राभिधीयते । यत्तावदुक्तं रागो बन्धहेतुरिति तदयुक्तम् । शास्त्रादयं विभागो गम्यते । यथा स्वारगमनं धर्माय परदारगमनमधर्माय, तथा विषयविषयो रागो बन्धहेतुर्निरतिशयानन्दब्रह्मविषयो मुक्तये । तथा ह्या- हातकामाभीप्सितं न विवेशकः स्मरति । न वानन्दशब्दो दुःखाभाववचनः । शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेण उत्कर्षापकर्षों प्रतिपाद्य निरतिशयस्य ब्रह्मानन्दस्योपदेशात् । न चाभावस्य निरु- पाख्यस्योत्कर्षापकर्षों स्तः । लोके ऽपि दुःखतारतम्यं च परस्परविलक्षणं प्रत्यक्षेणानुभूयते । तस्मान्मुक्तः कारणात्मानं प्राप्तः तहदेव सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वात्माभिर्भवतीति जैमि- निबादरायणयोरभिप्रायः । ततो थे वेदवाह्या वैशेषिकाः सा- क्षात्तत्पक्षावलम्बिनश्च ते सर्चे उपसिद्धान्तिनस्तर्कमात्रशरणत्वा- दिति । यदि च विज्ञानमात्रं ब्रह्मानन्दपदमनर्थक, तर्हि चैत- न्यमात्रमानन्दः, दुःखावस्थायामपि चैतन्यानुवृत्तिदर्शनात् । न च दुःखनिवृत्तिमात्रमानन्दशब्दार्थ इत्युक्तम् । तस्मात्स्वयं THEATERIAL ·४ अध्याये ४ पादे ८-१२ सूत्राणि । तस्याश्च प्रामा- संविदितमेव सुखं सर्वदा मुक्तस्याभ्युपेयम् ॥७॥ सङ्कल्पादेव तु तच्छुतेः ॥ ८॥ स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः स- मुपतिष्ठन्तीति श्रूयते । तत्र संशयः। किं सङ्कल्पादेव पित्रादिस- मुत्थानमथ कारणान्तरमपेक्षितव्यमिति । सन्ल्यो ऽभिगमनादि च पित्रादिसमुत्थाने निमित्तं दृष्टं लोके तथा मुक्तस्योति प्राते ऽभिधीयते । मुक्तस्य सङ्कल्पादेव पिनादिसमुत्थानं न क- लक्ष्यं हेत्वन्तरं तच्छ्रुतेः सङ्कल्पमात्रश्रुतेः । ग्यादिति च शब्दो न हि लोकसामर्थ्य युक्तं सत्यसङ्कल्प- त्वान्मुक्तस्य । पित्रादिग्रहणं समस्तप्रपञ्चगतभूरिप्रदर्शनार्थम् ॥ ८ ॥ अत एव चानन्याधिपतिः ।। ९ ।। अत एव नायमवन्ध्यसङ्कल्पत्वात् मुक्तो ऽनन्याधिपतिरन्यो ऽस्थाधिपतिर्नास्ति स्वतन्त्र इत्यर्थः । स सर्वेषु लोकेषु का- मचारो भवतीति श्रुतेः ॥९॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ १० ॥ सङ्कल्पादेवेति वचनात् अमनस्तावदस्तीति अवगम्यते तत्रेदं सन्दिह्यते । किं शरीरेन्द्रियाणि मुक्तस्य सन्ति न सन्तीति । शरीरेन्द्रियाभावं बादरिराचार्यो मेने यस्मादेवमाह मनसैतान् कामान् । यस्य तु मने स एते ब्रह्मलोक इति शरीरेन्द्रियता. भावे मनसेति विशेषणं नोपपद्यते ॥ १०॥ भावं जैमिनिर्विकल्यामननात् ॥११॥ तयोर्भाव जैमिनिराचार्यों मेने । कुतः । अविकल्पमननात् । स एकधा भवतीति भूमविद्याया शरीरेन्द्रियभावमन्तरेण त्रि- धाभावादीनां प्रकारान्तरेणानुपपत्तेः ॥ ११ ॥ द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणो ऽतः ॥ १२ ॥ अत एवोभयश्रुतिसामर्थ्यात् उभयषिधं बादरायण चार्यो मेने मुक्तस्य सर्वशक्तित्वात् मुक्तस्य सर्वशक्तित्वात् ऐश्वश्चर्ययोगाच्छरी- ·মায়ার খালামী শত্ৰ অসন্তুষ্ট। ফ্লাগা . গুনীলনক্ষু । গু নমুছলি : মাহিয়া কুনুন্যামু! সুত্ব হাজুদ্ধি ও বিসুখ হয়ে। নয় মজার খালি থাকা প্রায় ৪ বলনা নগন্ম: । ? । হিলসুখখালিতে থিলিন। মাখন ভূ- লালাখাই যু: খ ম ল লণা করা দুজ। মা ই গুঞ্জন চললাম । নথ কাজ হল রক্ষাগালিখি হবেন। ২। শান্ত জানু ৭৪। লাল অথ জাণিতে অহংশ্রব হিসুখ। হাত দ্বিম- গ্রাভদাভেজা সন্তুষ্টান হয়ে যায় আর দুরি অংশ স্বাস্থয় গুলিশিংঘর্থ লিখা ছিল: সাত- মহাখি। দালাল-৩ গ্রাম। অ আur- ঘা জী বীমা আ' লালুংসক্ষা। লিখা ৰ ল ল ট্রমূখা মিনৰ লৰ মহাত্মা স্বাক্ষাড় হই তাহৰ ফল। প্র: গুল: অন্তর শিক্ষার্থী নিক্ষত্যায়ন। ভি আনলাে হয় না। এ কার- - শ্বসু। উন্নায়বিস্তাবিত্মণgংখ্যা। অথষ্ট স্ব স্বমক্কা লাভলি: হ্য। নজরুজ্বা ওলমাইল ফল- ঘন্ধ ভক্ত ঘাৎ স্বর এলাকায়নি। হি লন্ত লাল। ১ ললিৰিলিয়!! । प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥ १५ ॥ । ক্ষঃ বগুনাজাহিদুল ফিকাহাহাহাড় - যান। কি লাল লালা খালংশ্রহী ছিল- সংস্থালীন নিন। বনাম রোকেয়ভীলি- ঘয়াবাজি লছিলালীনি মায়মু। গ্রন্থ। ইঞ্জিল দুল- ·৪ ও ৫ ই --ও হচ্ছে। দালা” শ্রোডিঞ্জাল ক্লিান্তি ঘোষ সিহাহ- বাবা জ্ঞান। আনুল মুস্তাফা মুত্য সুরার জুস। বখ্যকল হালি মিশিয়া তার একানুভম্বৰুৱাহ। - নিব উহন্ধি ফুল। হালকলিঃলইয- লললল ললল। ভয় ও দোয়া সুনি। এ - ঘিমালাই অন্য খাবার গ্রাহা হাক্কিা- লৰ দুই তলজে । নালাফল কালঃ অপ্তাহজ্জ হাঙ্গালিয়ানিংহ্বাচ্চেত্র- স্থলবু। অন্যথাজীবনযাত্ম হানি - গ্রন থাথি হাছাকায় লিজছাপ্তি কৰিয়িযায় অন্তত রাখলয়ালি গলায় - স্বালিং। লা ছি দুজন হারে দু নি হা হা হয়নি। । লন্ত খ্রক্ষালশহীহইয়াহিত্যলৈ অহা বিঞ্জ- নিঃ আজ মনে হয় মেয়ে হয়নি स्वाप्यसम्पत्यारन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि ॥ १६ ॥ জ্ব হজভঃ বুঝে ভালো থায়ি =ংলার সানি- লাজেদারুন দুত্তি ক ছ : মি:গৃহত্য আত্মবিএ লি- জাল মুভিঃ শেখ জানালায় ক - জে- হন না-থবং জিহাঙ্গালিলা তা গুরুত্ব - মানসুলিশ জাের লিত। সুখ-অৰ। অস্বর বেৱঙ্কিায়ালি: মুখোবানি দুইদিgথ- খ্রিত্বশ্বাল ট্র্যাক বিহাখাবিক মাত্রায়। অসুখ অন্যান্য ভিলায় নিয়ন্স গ্রানাঘালালি ল নন্য ওয়ালখালী থানার দুখঃ ॥ । जगद्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ॥ १७ ॥ গ্রিনলবিল লাতিনা কাটে ভা- মুখ খালা এ নিংঘাষ্টিঙ্কটঃ অনান। অ লেন্থনি হ্রদ্ধা সূত্মঘানি মারি অবসবে নথা- ·भास्करीयब्रह्मसूत्रभाध्ये मपि प्रतिपादयितुमधिकरणमारभ्यते । जगध्यापारमैश्वर्ययुक्ता- नामभ्युपगम्वते । जगद्यापारस्त्वनादिसिद्धस्येश्वरस्य कथं ग- म्यते । प्रकरणात् । सदेव सोम्येदमिति हि प्रकृत्य सृष्टिरुच्यते अ- सन्निहितत्वात् चेतरेषामुपासा हि परमात्मानं सृष्टिकर्तारम- भिव्यज्यते तेषां सन्निधिरस्ति । तस्मादितरेषामैश्वर्या सावच्छे- दं परमेश्वरानुविधायोति स्थितम् ॥ १७ ॥ प्रत्यक्षोपदेशान्नेति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः ॥१८॥ अधिकारे लोकानुग्रहव्यापार प्रवृत्तं यत्सवितृमण्डलं तदवस्थि- तेश्वरायत्तमेवेदमैश्वर्यमुच्यते न स्वतन्त्रम् । स्वरित्यादित्ये मह- रिति ब्रह्मणीत्युत्ता प्राप्नोति स्वाराज्यमित्युच्यते । तस्मात्तदपेक्षमै- श्वर्यमणिमादिलक्षणं न जगद्यापारविषयम् । अत एवाहाप्नोति म- नसस्पतिमिति । सर्वमनसां यः पतिस्तमाप्नोतीत्यर्थः । तत्मा- प्तिपुरःसरं चेदमैश्वर्यमितरेषां श्राध्यते । विकारवर्तित्वं कथं गम्य- ते । वाक्यशेषात् । चक्षुःपतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिरिति ॥ १८ ॥ विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह ॥ १९ ॥ पारमेश्वरं पुनरैश्वर्य नित्यसिद्धं विकारावर्ति स्वमहिमव- तिचशब्दाद्विकारवर्ति । तथााभयविधां स्थितिमाहाम्नायः तावा- नस्या महिमा त्रिपादस्यामृतं दिवाति । कार्यप्रझलोकवर्तिमां मुक्तानां सङ्कल्पादेवेति श्रुतिः। तदैरम्मदीयं सरः तदश्वस्य सामस- वनमिति बहुविधमैश्वर्या प्रकीर्त्य तत्रेश्वरायत्तमित्युषपञ्चम् ॥ १९ ॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने ॥ २० ॥ विकारावर्तित्वं परस्य ज्योतिषः तदनुग्राहकत्वं च प्रत्यक्षा- नुमाने श्रुतिस्मृती दर्शयतः। न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रता- रकमिति । न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक इति ॥ २०॥ भोगमात्रसाम्यं लिङ्गाच्च ॥ २१ ॥ इतश्च न निरडूशं मुक्तानामैश्वर्यं यस्माद्भोग्यसाम्यमेषाम- नादिसिद्धेनेश्वरेण श्रूयते । ब्रह्मविदाप्नोति परं इत्युपक्रम्य सो- ·४ अध्याये ४ पादे २२ सूत्रम् । २४९ ऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चित्तेन किमनेन प्रहेणोक्तम् । पारमेश्वराधीनमेवैषामैश्वर्यं न स्वातन्त्र्यमिति ॥ २१ ॥ नन्वे, सति सातिशयत्वात् पक्षे पुनरावृत्तिर्विकारप्रलये हि तदाश्रितस्यैश्वर्यस्य प्रलयः स्यादतो ऽनावृत्तिविभागपक्षो ऽव- कल्पते । ननु वचनादनावृत्तिः स्यात् । न शक्यते वचनशतेनापि वस्तुतत्त्वमन्यथाकर्तुं मनसैतान्कान् ब्रह्म गमयतीति च प्राप्ति- परान भेदप्रतिपादनपरा इति मत्त्वाह भगवान् बादरायणः- अनावृत्तिः शब्दादनावृत्तिः शब्दात् ॥ २२ ॥ ये नाम के चिचिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकं हिरण्यगर्भ प्रा. तास्तदुपासका ये च ये च साक्षात्परमात्मानं प्राप्तुं स्थिता. स्तदाराधनतत्पराः तेषां सर्वेषामनावृत्तिः। कथमवगम्यते । श. ब्दात् । यतयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति तेषामपुनरावृत्तिः, एतेन प्रतिपद्यमान इमं मानवमावर्त नावर्तत इति ते इमं तब्रह्मलोक- मभिसापद्यन्ते न च पुनरावर्तन्ते इति संवत्सरचक्र सूर्यमण्डलं वै. राजशरीरं तत्र सर्वे लोकाः सर्वे वेदा देवाः सन्निविष्टाः । तथा- हि मन्त्रवर्णे पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन् स्थिता भुवनानि विश्वेति तदन्तरात्मानं प्रथमं प्राप्य ततः परमात्मानं प्रतिपद्य तेनै- कीभूतास्तस्मिन् ब्रह्मणि मोदन्त इति ॥ २२ ॥ इति श्रीभगवद्भास्कराचार्यप्रणीते शारीरकमीमांसाभाध्ये चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः॥

·No text on this page.

·TAE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES;
А.
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT Works.
NOS. 70, 185 & 209.
ब्रह्मसूत्रभाष्यम् ।
श्री भास्कराचार्य विरचित म्।
BRAHMASÚTRA.
WITH
A COMMENTARY BY BHASKARÂCHÂRYA.
EDITED BY
Pandit. Vindhyesvari Prasada Dviverin,
Librarian, Government Sanskrit College,
BENARES.
PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY,
CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES.
AGENTS:-
OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG
PANDITA JYESHITHARAM MUKUNDAJI, BOMBAY:
PROBSTHAIN & CO; BOOKSELLERS, LONDON.
Printed by Jai Krishna Das Gupta,
at the Vidya Vilas Press.
BENARES,
1915.
Registered According to Act XXV. of 1867.

·No text on this page.

·ॐ नमः परमात्मने । श्रीभास्कराचार्यविरचितस्य शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका। श्रीशङ्कराचार्यरामानुजाचार्यमध्वाचार्यप्रणीतशारी- रकमीमांसाभाष्येभ्यः प्राचीनं तदुभाष्यमन्विष्यता मया श्रीमद्गुरुभिः पठ्यमानमिदं पy भास्कराचार्यकृत- भाष्यस्य महती प्रशंसा च श्रुता "सूत्राभिप्रायसंवृत्त्या स्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यरिदं शास्त्र व्याख्येयं तन्निवृत्तये ॥ इति तदनन्तरं भास्कराचार्यकृतस्य ब्रह्ममीमांसासूत्राणां व्याख्यानस्यान्वेषणे कृते बहुकालानन्तरमेकया वृद्धया ब्राह्मण्या कतिभिस्ताम्रपणैर्विक्रीते स्वकीये पुस्तकस्तोमे वणिक्तनयहस्तगते तस्मिन् पुस्तकस्तोमे किमिदं किमिदं ·भास्कराचार्यविरचितस्य दर्शयदर्शय इति ब्रुवता मया वङ्गाक्षरलिखितानि जी- र्णानि कतिपयपुस्तकानि क्रीतानि । तेषु चैकं कतिपयप- वहीनमतिजर्जरं भास्करभाष्यमुपलब्धम् । अत्र लेखकेन लिपिकाल एवं लिखितः "इति शारीरकमीमांसाभाष्ये भास्कराचार्यप्रणीते चतुर्थाध्यायः समाप्तः ॥ • ॥ शकान्दाः १५४६ ॥ श्रीकृष्णः शरणम् ॥ श्रीहरिः शरणम् ॥ ॥" पुस्तकमिदं केनचिद्वेदान्तप्रियेणा- नेकैलेखकैरेकेनैव दिवसेन सत्वरं लेखापितमिति विभि- नाकारदुष्यठप्रत्येकपत्रदर्शनादनुमीयते । परं तु या- थातथ्येन परिशोध्य पठनपाठनादिषु उपयोगं नीतमिति समालोचनादवगम्यते । ततः परं वाराणसीनिवासिनीयुक्तबाबूगोविन्ददा- समहाशयैर्महता यत्नेन सगृहीतं स्वकीयं देवनागरा- क्षरलिखितं भास्करभाष्यपुस्तकं दत्त्वा वाराणसीस्थचौख- म्बासंस्कृतसीरीजनामकपुस्तकावल्यां मुद्रितं भवेद्यदीदं भाष्यं तदा समीचीनं भविष्यतीति सम्यक् प्रोत्साहितो- ऽहं मुद्राद्वारा तत्प्रकाशने प्रवृत्तः । मुद्रणसमये च उक्तादर्शहयसमालोचनेन पाठा- पपाठविवेचनं कृत्वा वङ्गाक्षरलिखितपुस्तकपाठं समीचीनं विज्ञाय मूले स्थापितवान् पाठान्तराणि चाधोभागे टि- ·३ WEBS शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । प्यण्याम् सूत्रपाठेष्वपि रामानुजाचार्यादिभाष्यसम्मतान भास्करभाष्यानुकूलान् पाठान् मूले तत्प्रतिकूलाँश्चाधो भागे टिप्यण्यां सन्निवेश्य मुद्रितवान् । भाष्यविशेष- वर्णनं तु भास्कराचार्यवर्णनानन्तरं भविष्यतीत्यास्तां तावत अयं भास्कराचार्यश्च कस्मिन् काले कस्मिन् देशे चाविर्भूत इति निर्णयस्तु दूरे गतः लोकभास्कर-ौ. तभास्कर-हरिभास्कर-भगवन्तभास्कर-ज्यौतिषिक- भास्कर-भदन्तभास्कर-भास्करमिश्र-भास्करशास्त्रि- भास्करदीक्षित-भडभास्करपण्डित-भास्कराचार्य-भहभा- स्करमिश्रतिकाण्डमण्डन-लौगाक्षिभास्कर-शाण्डिल्यभा- स्कर-वत्सभास्कर-भास्करदेव-भास्करनृसिंह-भास्क- रराय-भास्करानन्दनाथ-भास्करसेनादयोऽनेक भास्क- रास्तत्तद्ग्रन्थेषूपलभ्यन्ते । भाष्यकृभास्कराचार्यैस्तु स्वकृतभाष्ये न कोऽपि परिचयो दत्तो येन तद्देशकाल- भाष्यरचनासमयश्च निर्णीतो भवेत। यत्तु माधवाचार्येण स्वोक्तशङ्करविजयग्रन्थे १५ सर्गे ८० श्लोकादौ भदृभास्करशङ्कराचार्ययोः संवादो- वर्णितस्तत्तु प्रमाणमपेक्षते परं तु भट्टभास्करो वेदा- न्तविद्यानिपुणः कश्चिदासीदिति तु न्यायमीमांसावेदा- in UTILITIELTIFIm ·भास्कराचार्यविरचितस्य न्तग्रन्थेषु तत्रतत्र वेदान्तिभास्करनाम्ना भट्टभास्कर- नाम्ना वा तन्मतोपन्यासादैतिह्येन प्रमाणेन निश्चित भवति । कदाचिद्यमेव भट्टभास्करो भोजराजेन विद्यापतिनाम्नाभिहित इति कथनमपि न साहसास्पदं भविष्यति । तथाहि डाक्तरश्रीभाऊदाजीनामकेन वैद्यरा- जेन महाराष्ट्रदेशे नाशिकक्षेत्रसमीपे समुपलब्धे ता- म्रपट्टे लिखितानि कानिचित पद्यानि प्रदान्ते । "शाण्डिल्यवंशे कविचक्रवर्ती त्रिविक्रमोऽभूत तनयोऽस्य जातः । यो भोजराजेन कृताभिधानो विद्यापतिभास्करभहनामा ॥ तस्माद् गोविन्दसर्वज्ञो जातो गोविन्दसन्निभः । प्रभाकरः सुतस्तस्मात प्रभाकर इवापर(१) ॥ तस्मान्मनोरथो जातः सतां पूर्णमनोरथः । श्रीमान् महेश्वराचार्यस्ततोऽजनि कवीश्वरः ।। तत्सनुः कविवृन्दवन्दितपदः सद्वेदविद्यालता- कन्दः कंसरिपुप्रसादितपदः सर्वज्ञविद्यासदः। (१) प्रभाकरः सूर्यः पक्षे प्रभाकरो मीमांसकाचार्यः ।

·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । यच्छिष्यैः सह कोऽपि नो विवादितुं दक्षो विवादी कचित् श्रीमान् भास्करकोविदः समभवत सत्कीर्तिपुण्यान्वितः॥ लक्ष्मीधराख्योऽखिलसूरिमुख्यो वेदार्थवित्तार्किकचक्रवर्ती(१)। ऋतुक्रियाकाण्डविचारसारो विशारदो भास्करनन्दनोऽभूत् ॥ सर्वशास्त्रार्थदक्षोऽयमिति मत्वा पुरादतः । जैत्रपालेन यो नीतः कृतश्च विबुधाग्रणीः ॥ तस्मात सुतः सिंघणचक्रवर्ती दैवज्ञवयर्योऽजनि चङ्गदेवः । श्रीभास्काराचार्यनिबद्धशास्त्रविस्तारहेतोः कुरुते मठं यः॥ भास्कररचितग्रन्थाः सिद्धान्तशिरोमणिप्रमुखाः । तवंश्यकृताश्चान्ये व्याख्येया मन्मठे नियतम् ॥” इति एतेन कविचक्रवर्तिनस्त्रिविक्रमस्य पुत्त्रो विद्याप- तिर्भास्करभट्टः सिद्धान्तशिरोमणिकर्तुंर्भास्कराचार्यस्य पूर्वपुरुषेषु षष्ठः समभवदिति निष्यन्नम् । श्रीभास्कराचार्येण सिद्धान्तशिरोमणी गोलाध्यायो- पान्ते उक्तम्। (३) पतेनायमपि मीमांसकस्तार्किकश्चाभूदित्यवगम्यते । VIRTURTICLERANDIT ·भास्कराचार्यविरचितस्य " आसीत् सह्यकुलाचलाश्रितपुरे विद्यविद्वज्जने नानासजनधानि विजडबिडे शाण्डिल्यगोत्रो द्विजः। श्रौतस्मातविचारसारचतुरो निःशेषविद्यानिधिः साधूनामवधिमहेश्वरकृती दैवज्ञचूडामणिः ॥ ६१ ॥ तजस्तचरणारविन्दयुगल- प्राप्तप्रसादः सुधी- मुग्धोद्बोधकरं विदग्धगणक- प्रीतिप्रदं प्रस्फुटम् । एतद्यक्तसदुक्तियुक्तिवहुलं हेलावगम्यं विदा सिद्धान्तग्रथनं कुबुद्धिमथनं चके कविर्भास्करः ॥६॥ रसगुणपूर्णमही १०३६ सम- शकनृपसमयेऽभवन्ममोत्पत्तिः । रसगुण ३६ वर्षेण मया सिद्धान्तशिरोमणी रचितः ।। ५८ ॥

·. शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । एतेन निष्पन्नं भवति सिद्धान्तशिरोमणिकर्तुर्भास्कराचा. यस्य १०३६ शाकवर्षे जन्माथ च ९१८ शाकवर्षमारभ्य ९७३ शाकवर्षपर्यन्तं भोजराजो राजसिंहासनेऽधिष्ठित आसीदिति(१) तस्मिन्नेव समये शारीरकमीमांसाभाष्य- कारो भट्टभास्करोऽप्यासीदिति प्रतिभाति। एतत्कालिकी. मेव भट्टभास्करस्य स्थिति ९०६ शकाब्दे वर्तमानस्य न्यायाचार्योदयनस्य न्यायकुसुमाञ्जलौ ३३२ पृष्ठे ५ पतौ " ब्रह्मपरिणतेरिति भास्करगोने युज्यते "(२) इत्युक्तिः तथैव १४ पङ्को “भास्करस्त्रिदण्डिमतभा- ष्यकार "(३) इति वर्द्धमानोपाध्यायस्य न्यायकु- (१) राजतरङ्गिणीभोजप्रबन्धादिग्रन्थान समालोचयद्भिः "प- श्वाशत् प वर्षाणि सप्त माला दिनत्रयम् । भोजराजेन भोक्तव्यं सगौडं दक्षिणापथमि" त्युद्धृतवद्भिः महामहोपाध्यायशीम- हेशचन्द्रन्यायरतसी. आई. ई.महाशयैः स्वकृतकाव्यप्रकाशटीका- भूमिकायां १७ पृ. ९३२-९८७ शाकवर्षेषु भोजराजः राजसिंहासने स्थित इति निष्पादितम् । तथैव महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादेन प्राचीनलेखमालायामङ्कितं भोजराजीयं १०७८ विक्रमाब्दीयं (९४३ शाकान्दीयं) दानपत्वं प्रमाणयता झलकीकरोपनाम्ना भट्टश्शी- घामनाचार्येणापि स्वकृतकाव्यप्रकाशटीकाभूमिकायां ५ पृ. २०प. ९१८-९७३ शाकवर्षेषु भोजराजस्य राज्यकालः प्रतिपादित इति । (२) ब्रह्मपरिणामनिरूपणमस्मिन् मुद्रितभाध्ये १०४।१०५ पृष्ठे द्रष्टव्यम्। (३) इदं मुद्रितभाच्यं त्रिदण्डिवेदान्त्यनुकूलमेव त्रिदण्डप्रशंसा चास्मिन् मुद्रिते भाष्ये २०८ पृ०४।२३ पं० निरूपित्ता। तथा च १०१२ शकाब्वे वर्तमानायू रामानुजाचार्यात् पूर्व वर्तमानाः टङ्क-द्रमिण- ·भास्कराचार्यविरचितस्य सुमाञ्जलिप्रकाशे ऽपि भहभास्करमतोपन्यासपुरससरो- क्तिर्द्रढयति । तथाहि लक्षणावल्यामुदयनाचार्योक्तिः । ताम्बराङ्क ९.६ प्रमितेष्वतीतेषु शकान्ततः । वर्षेषूदयनश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीम् ॥” इति भट्टभास्कराचार्यों विद्याभ्यासादिना पाण्डित्यसम्पा- दनानन्तरं भाष्यं प्रणीतवान तदनन्तरं च वृद्धावस्थाया विख्यातकीर्तिरभूदिति सम्भाव्यते ततश्च भोजराजेन वि- द्यापतिनाम्नाभिहितः । उक्तयुक्त्या उदयनाचार्यसमान- कालावस्थायित्वाद् “भास्करगोने युज्यत" इत्युपालम्भो- ऽपि सम्भवतीति। अन्येषु भास्करेषु केचिन्नामतः केचिदुपनामतः केचिच्च समयतः शारीरकभाष्यकर्तुर्भास्करभट्टाहिन्ना एवं सिद्धास्तथाहि लोकभास्कर-श्रौतभास्कर-हरिभास्कर-भगवन्त- भास्कर-ज्योतिषिकभास्कर-भदन्तभास्कर-भास्करमिः श्र-भास्करशास्त्रि-भास्करदीक्षितास्तु नामोपनामभ्यां भिन्नाः । लौगाक्षिभास्कर-वत्सभास्करौ तु गोत्रतो भिन्नौ । भास्करदेव-भास्करनृसिंह-भास्करराय-भा- स्करानन्दनाथ-भास्करसेनाश्च नामतः समयतश्व भिन्नाः। गुहदेव-भारुचि-यामुनाचार्यादयोऽपि त्रिदण्डिवेदान्तिन एव एक- दण्डी त्रिदण्डी वेति मन्वायतुशासनादिति भास्त्रमजसं किमपि ।

·९ शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । त्रिकाण्डमण्डनभभास्करमिश्रा अपि कृष्णय- जुर्वेदीयां तैत्तिरीयसंहितां तैत्तिरीयं ब्राह्मणमापस्तम्ब- सूत्रं तैत्तिरीयप्रातिशाख्यमापस्तम्बसूत्रध्वनितार्थकारिकां च प्रणीतवन्तः एतेषामितिवृत्तनिरूपणे आनन्दाश्रम- संस्कृतसीरीजमुद्रिते तद्भाष्यसहितरुद्राध्याये भूमिकायां "तथापि भट्टभास्करोऽयं माधवाचार्यान्न प्राचीन इति तु निश्चितमेवेति" इत्येव लेखो दृश्यते स तु प्रमाणा- नुल्लेखाद्विद्वद्भिश्चिन्त्य इति । अयं शारीरकसूत्रभास्करो भट्टभास्कराचार्यस्तु भे- दाभेदवादी(१) मुख्यतया शङ्कराचार्यमतखण्डनाय भाष्यं प्रणीतवान् यत आदावेव । “सूत्राभिप्रायसंवृत्या स्वाभिप्रायप्रकाशनात् । व्याख्यातं यैरिदं शास्त्रं व्याख्येयं तन्निवृत्तये ॥" इति शङ्कराचार्याक्षेपपरं पद्यमुक्तवान् । अपि च ८५ पृष्ठे “तथा च वाक्यं परिणामस्तु स्याद् दध्यादिवदिति (१) महोजिदीक्षितेन वेदान्ततत्त्वविवेकटीकाविवरणे "भभा- स्करस्तु भेदाभेदवेदान्तसिद्धान्तवादी"त्युक्तम् । अत्र भाष्येऽपि १०३ पृ. "ननु भेदाभेदौ कथं परस्परविरुद्धौ सम्भवेतां ? नैष दोष" इत्युक्तम् । १६४ पृ० "भेदाभेदरूपं ब्रह्मेति समधिगतम् इदानी भेदरूपमभेदरूपं चोपास्यमुतोपसंहृतसमस्तभेदमभिन्न सल्लक्षणबो- धरूपमुपास्यमित्ययमंशो विचार्यते ।" इत्यादि । २ ·१० भास्कराचार्यविरचित्तस्य विगीतं विच्छिन्नमूलं माहायानिकबौद्धगाथायितं माया- बादं व्यावर्णयन्तो लोकान् व्यामोहयन्ति” इति । १२४ पृ. “ये तु बौद्धमतावलम्बिनो मायावादिनस्ते- ऽप्यनेन न्यायेन सूत्रकारेणैव निरस्ता वेदितव्याः ।" भाष्यं चेदं त्रिदण्डिवेदान्त्यनुकूलं त्रिदण्डप्रशंसा चात्र २०८ पृ. "स्मृतौ च मननादौ त्रिदण्डयज्ञोपवी- तादिनियमादुत्तमाश्रमः स्वरूपतो धर्मतश्च निर्घात इति नातिप्रसङ्गः ।" "स्मृतिभाष्यकारैरुदाहृतत्वात् त्रि- दण्डपक्षेऽप्युपपन्नत्वात् । " इत्यादि । १२८ पृ. "इ- दानी पञ्चरात्रसिद्धान्तः परीक्ष्यते न चेयमनुपपन्ना चित्रा श्रुतिर्विरोधाभावात् । कथम् वासुदेव एवोपादान- कारणं जगतो निमित्तकारणं चेति ते मन्यन्ते । क्रिया- योगश्च तत्प्राप्त्युपायस्तलोपदिश्यते आधिगमनोपादाने- ज्यास्वाध्याययोगैर्भगवन्तं वासुदेवमाराध्य तमेव प्रतिप- द्यन्त इति । तदेतत् सर्व श्रुतिप्रसिद्धमेव तस्मान्नात्र निराकरणीयं पश्यामः।" इत्यादि इत्थं मया यावता श्रमेण परिशुद्धिसम्भवस्तावान् परिश्रमः कृतोऽत्र शास्त्ररसिकानामल्ये ऽपि समादर सकलो निजपरिश्रमः सफलो विभावयिष्यते । अत्र दु. रूहत्वाद्धान्तेः पुरुषधर्मत्वात् वृद्धत्वादिन्द्रियदौर्बल्यात ·शारीरकमीमांसाभाष्यस्य भूमिका । ११ ७७ पृ. १२ पं “यथा कुम्भकारो मत्रजातं निर्मिमा- ण:(१)” ८५ पृ. २७ पं. “मासायानिक"(२) १०९ पृ. १२ पं. "लक्षणमपि(१) पादेन कृतम(३)" एवंजातीयकानि बहूनि स्खलितानि वर्तन्ते तानि द्वितीयसंस्करणे परिशुद्धानि भविष्यन्तीति गुणैकपक्षपा- तिनो विदुषो भूयोभूय एव प्रार्थय इति शिवम् । (१) "कुम्भकारोऽमत्रजात"मिति शुद्धः पाठः पात्रामत्रे च भाजनमिति कोशात्। (२) माहायानिक इति शुद्धः पाठः। (३) लक्षणमक्षपादेन कृतमिति शुद्धः पाठः । गवर्नमेंटसंस्कृतकालेज- पुस्तकालये वाराणस्याम् १९।१।१९१४ ई० विन्ध्येश्वरीप्रसाद द्विवेदी

·No text on this page.

·.. ... ... ... ... ३ ३ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता ।। प्रमैयरत्नावश्च श्रीक्षेमराजविरचितधृत्तिसमेता(वेदान्तः) (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोम-- (१६) मीमांसाबालप्रकाशः जैमिनीयद्वादशा णिकृतदीधित्या जागदीशी टीका। ऽध्यायार्थसंग्रहः श्रीभट्टनारायणात्मज- (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र- भट्टशङ्करविरचितः। (मीमांसा) २ मिश्रविरचितः परिभाषा-संस्कारप्रका- शात्मकः । सापिण्यदीपकश्च (१७) प्रकरणपञ्चिका प्रभाकरमतानुसारि-मी- (३१) धीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्री- मांसादर्शनम् । महामहोपाध्यायश्रीशालि- मित्रमिअविरचितः आह्निकप्रकाशः ६ कनाथमिश्रविरचितम् श्रीशङ्करभट्टकृतो मामांसासारसंग्रहश्व सम्पूर्णः (मीमांसा) ३ (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरविपा- ठिसंकलितः। (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवर- श्रीसदानन्दव्यासप्रणीतस्तत्कृतव्याख्यास- (३३) वेदान्तरनमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषो- मलङ्कृतः। (वेदान्तः) तमाचार्यकृता । ... (१९) कात्यायनीतसूत्रम्। महामहोपाध्याय (३४) प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिश्रीपुरुषो. तमजीमहाराजविरचितः... श्रीकर्काचार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम ब्रह्ममीमांसा- (२०) ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविर- भाष्यं श्रीनिम्बार्काचार्यविरचितम् । १ चितं संपूर्णम् (वेदान्तः) (२१) श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आ- (३६) योगदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य-- नारायणतीर्थविरचित-योगसिद्धान्तचान्द्र- नन्दपूर्णविरचितया खण्डनफक्किावि- कासमाख्यया व्याख्यया संवलितम् । २ भजनाख्यया व्याख्यया विद्यासागरीति (३५) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य- प्रसिद्धया समेतम् । (वेदान्तः) १४ श्रीरामानन्दसरस्वतीस्वामिकृतप्रमाऽमृत- (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमविरचिता १ वार्षिणीसमाख्यव्याख्यासंवलितम् । (१३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम् -~-बालबोधिनीब्याख्य- (३८) विश्वप्रकाशः । कोशः। विद्वद्वरश्रीम- याऽवतरणिकया च सहितम् । हेश्वरसूरिविरचितः । (२४) ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीवजनाथ- (३९) श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिर्मिता भट्टकृता (वेदान्तः) श्रीमद्भागवतव्याख्या गोस्वामी श्रीविठ्ठल- (२५) क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्कर- नाथदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता । २ सिद्धान्तवागीशविरचितानि अनुमानजा- (१०) धीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमि- गदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्य- श्रमिश्रविरचितः पूजाप्रकाशः । चानुमानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्ति- (४१) वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः । श्रुतिसिद्धा- पादस्य मुक्तिवादस्य शब्दशक्तिप्रकाशि म्तापरनामकः । श्रीब्रह्मचारिवनमालि- कायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्राणि २ मित्राविरचितः । वेदान्तकारिकावली (२६) ब्रह्मसूत्रम् , द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभ- श्रीपुरुषोत्तमप्रसाद शर्मकृता अध्यात्म- हरचितसिद्धान्तसेतुकाऽभिधटीकासहित- सुधातरङ्गिण्याख्य टीकया सहिता । ३ श्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्ववीयुतम् २ । (४२) स्थानुभवादर्शः । श्रीमत्परमहंसपरित्राज- (२५) षड्दर्शनसमुच्चयः । बोद्धनैयायिकका- काचार्यनारायणाश्रमशिष्यमाधवाश्रमविर- पिलजैनवैशेषिकजमिनीयदर्शनसंक्षेपः । चितः । स्वकृतटीकाविभूषितश्च । मणिभद्रकृतटीकया साहितः । हरिभद्र- (४३) याज्ञवल्कस्मृतिः। बालम्भट्टीसमाख्यव्या- मूरिकृतः । ख्यासमलङ्कृतमिताक्षरासहिता । व्य- (२८) शुद्धाद्वैतमार्तण्डःप्रकाशव्याख्यासहितः। वहाराध्यायः ८ ... १ R ... .