·प्रकाशक- शाह हठीचंद दीपचंद। 'तंत्री, जैन-प्रवचन।' मुम्बई -३॥ HERB Publisher:-Shah Hathichand Dipachand Editor "Jain Pravachana," Harakchand K. Bldg, Bhikhagully, Bombay. Printer:-Ramchandra Yesu Shedge, Nirnaya-sagar Press, 26-28 Kolbhat Lane, Bombay. dol मुद्रक- रामचन्द्र येसू शेडगे। 'निर्णयसागर-प्रेस। मुम्बई-२॥ .

·No text on this page.

·usbllealhe 4 rani CIA A- श्री १००८ श्रीमद्-वीरविजयजी महाराज ·कर्मसिद्धिः- KHEL Hamar प 卐 समर्पणम्। ज - . * "शार्दूलविक्रीडितम् ।" *- संसारार्णवभव्यशुक्तिहृदये सम्यक्त्वमुक्ताप्रसूः, सत्प्रेरणा विबुधान्तिषद्महितपद्धागिन्द्रसद्वाचक ! वास्थश्रीविजयान्त्यवीरमुनिराट् ते पाणिपझेऽयंते, सत्प्रेरणा विबुधान्तिषद्महितपद्वागिन्द्रसद्वाचक!॥१॥ MONDARIDWER DONAKEKH4EKS

·कर्मसिद्धिः।
تد
--
प्रणेता-
* अनुयोगाचार्य-श्रीमत्प्रेमविजय-गणी।

·वाङ्मुखम् ।” देहो यस्य निरामयोऽतुलशुचिर्नेत्रं नयन्भृङ्गतां, श्वासो यस्य पयोजगन्धतुलितः केऽनानि संवासयन् । काये यस्य विवर्तिमांसरुधिरं गोक्षीरधारासितं, न्यादोत्सर्गविधिन नेत्रविषयस्तसै नमोऽस्त्वहते ॥१॥ पूज्यः श्रीदानसूरिः स्फटिकविमलहृद्दृश्यदेहप्रकर्षः, आप्तोक्तेः पारदृश्वा खपरसमयविद् मूर्तिमान्पुण्यपुञ्जः। दुःसेव्यो नीचसत्त्वैः प्रशमरसमयो जङ्गमः कल्पवृक्षा, कल्याणं संतनोतु परमगुरुवरः सोऽनिशं सरिराजः ॥२॥ प्रणम्यैवं जिनाधीश, गच्छाधिपं यथाक्रमम् । पूज्यानां कर्मसिद्धिर्हि, प्रस्ताव्यते यथामति ॥३॥ सुविदितचरं ह्येतत् सर्वेषां विश्वजन्तूनामाधिव्याध्युपाधिजन्म- जरामरणादिदुःखोत्करवारिपरिपूर्णे, मिथ्यात्वझञ्झावातविह्वलीभूते, भोगिभोगनिभभोगादिविषययादोभिर्व्याकुले, स्वप्नसंनिभसंगमादि- मिरापातमात्ररम्ये,क्रोधमानमायादिकषायचित्रभानुना परिताप्यमाने, प्रव्रज्यादिविविधप्रकारकधर्मदायकवाचंयमनाविकवरैः देशविरतिसर्वविरत्यादियानपात्रैरुत्तार्यमाणभव्यजन्तुजाते अस्मिन् सम्यक्त्व- ·२ संसारार्णवे यदि विश्ववैचित्र्यस्य किमपि कारणं वर्तते तदेव कर्मेति । येन केन प्रकारेण तस्यास्तित्वं प्रायः सर्वैर्दर्शनकारैः स्वीकृतमेव । तादृश इह भववारिधी सुखदुःखसाक्षात्कारकारकस्य पुण्यपापश्रेण्यनुभावकस्य, निःस्वादयविकृतनिरोगिमनिर्षियथाजा- तादिदशोपलम्भकस्य तस्य कर्मणो विद्यमानत्वं व्याहन्तुं न केपीशाः । केनचित् वासनारूपेण केनचित् शक्तिरूपेण कैश्चित् पञ्चान्यतमैकैककारणवादिभिश्च तेन तेन रूपेण तस्यास्तित्वं स्वीकृतमेव । प्रथमतोऽयं लघुग्रन्थो दार्शनिकविषयविदनुयोगसूरिभिर्ग्रन्थवि- धातृभिन्यायविशारदन्यायाचार्यमहोपाध्यायश्रीमद्यशोविजयमुनिपु- झवानां कर्मप्रकृतेः प्रस्तावनामयो व्यरचि । किन्तु तस्याः कर्म- प्रकृतेः प्रकाशयित्री भावनगरस्थश्रीजैनधर्मप्रसारकसभा अस्याः प्रस्तावनायाः प्रमाणबाहुल्यात् तां नाग्रहीत् । अतः सैव प्रस्तावना तैर्विचक्षणविरचयित्वरैः किञ्चिद्विवरणयुक्तेन कर्मसिद्धिनामकपु- स्तकरूपेणाधुनार्थिजनेभ्यः प्रसादीक्रियते । यद्यप्यस्य कर्मसिद्धिना- मकग्रन्थस्याभिधानमेव तस्य विषयं व्याचष्टे, तथापि तस्य यत्किञ्चि- द्विवरणकरणं नायुक्तं प्रतिभाति । अस्मिन् ग्रन्थे विबुधशिरोमणि- प्रणेतृभिः प्रथमतः विश्वविचित्रताप्रदर्शनपूर्वककर्मणामस्तित्वरूपेण सिद्धिः, ततः कालवादिनः पूर्वपक्षः, स्वभाववादिनः कालवादि- पक्षनिषूदनप्रयुक्तपूर्वपक्षः, , स्वभाववादिपरासनसहितो मध्यवि- वर्तीश्वरोद्यमवादिखण्डनाविरहितश्च नियतिवादिनः पूर्वपक्षः, पश्चा- न्यतमैकैककारणवादिनां सर्वेषां निर्वापणप्रयुक्तः निर्वापणप्रयुक्तः तेषामेव १ मूर्खः।

·العہ , - सहकारिकारणत्वेन स्वीकर्तुरदृष्टवादिनः सिद्धान्तपक्षः, पञ्चविंश- तितत्त्वसङ्ख्यावतां साङ्ख्यमताभिलाषुकाणां प्रकृतिरूपेण कर्मणो मन्तव्यस्य व्यापादनं, शक्तिरूपेण कर्माभिमतानां निबर्हणं, वा- सनारूपेण कर्मेष्टबौद्धानां प्रमापणं, कर्मणि वैचित्र्यजात्यनङ्गीकृतां नैयायिकानामपासनं, कर्मणोऽनादित्वस्य सिद्धिरित्यादि कृतं सर्व विलोकनविबुधवरैः स्वयमेवावसेयं । पुनस्तेषामक्षपादानां समवा- यस्थेश्वरकर्तृत्वस्य च यथास्थानं प्रवासनमपि तैः प्रवचनप्रवीणनिर्मा- तृभिर्न शेषितम्। वर्तमानकाले कर्मसाहित्यप्रधानजैनेन्द्रशासने तद्विबुधवराः सुदु- लभा एव । अपि तु केचन वर्तन्ते, तथापि तेषां मध्ये सौष्ठवौदार्य- विशेषशालिनोऽस्य ग्रन्थस्य स्रष्टारः, पूज्यपादप्रातःस्मरणीयप्रव- चनपारदृश्वप्रशमपीयूषपयोनिधिपारगतशासनरत्नत्रयप्रदीपप्रदायका- चार्यवर्यश्रीमद्विजयदानसूरीश्वरसुशिष्यरत्नाः कर्मसाहित्यार्णवकुश- लकर्णधारश्रुतसागरपारीणानुयोगसृगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिपादा एव वरीवर्तन्ते। अस्य ग्रन्थस्य परिशोधने प्रसिद्ध्यर्थं च पूज्यपादमुनिगुणगरि- ष्ठानां मुनिवर्याणां श्रीमन्मङ्गलविजयवराणां सत्प्रयासोऽपेक्षितः। तेपां सदुपदेशेनैव सूर्यपुरनिवासि-श्रेष्ठिवर्य-"मंच्छुभाई जीवन- चन्द झवेरी" इत्ययमार्थिकसाहाय्यं दत्तवान् । जिनेन्द्रशासननभोनभोमणीनां तेषां सुशिष्यरत्नाभ्यां व्याख्यात- चूडामणिमुनिश्रीमद्रामविजयश्रीमज्जम्बूविजयवराभ्यामप्ययं ग्रन्थो दृग्गोचरीकृतो वर्तते । पुनरन्यकोविदवराणामपि नयनातिथित्वं गतोऽस्त्ययं ग्रन्थः। ।

·४ प्रान्तेऽस्यां कर्मसिद्धौ मनुष्यसहजनिष्ठछद्मस्थत्वाद्यनुभावतः मु- द्रणखभावतो वा संशोधनेनाप्यवशिष्टानां स्खलितानामर्थे सुधीस- हृदयसन्जनानामनुग्रहमेवापेक्ष्य इमां प्रस्तावनां समाप्ति नयामि । पूज्यपादानुयोगस्रष्टश्रीमग्रेमविजयगणिवरान्तिषवतंसविद्वद्वर्य- मुनिराजश्रीमज्जम्बूविजयचरणाम्भोजचञ्चरीकायमाणविनेयाणुः -रक्षितविजयो मुनिः।

·"नमः स्याद्वादवादिने। "परमगुरु-श्रीमद्विजयदानसूरीश्वरेभ्यो नमः।" आचार्य्यवर्य-श्रीमद्विजयदानसूरीश्वरान्तिषत्- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- कर्मसिद्धिः। Sister प्रणम्य श्रीमहावीरं, विश्वतत्त्वोपदर्शकम् । विश्ववैचित्र्यनिर्वाहा, कर्मसिद्धिः प्रतन्यते ॥१॥ सुविदितं ह्येतत् शेमुषीशालिशेखराणां विधुधवृन्दवर्याणाम् , यदुत दृष्टमात्ररमणीयशब्दादिपञ्चविषयगिरिशिखरकूट विकटी- भूतपथे नानाविधधनधान्यादिसमुपार्जनेहारूपमहामरुत्पूर्णको- धाधुग्रकषायचतुष्कपातालकलशाकुले मानसिकसंकल्पविकल्प- तरतरले साग्निविहलीभूते घोररोगशोकादिस्वरूपमत्स्य- कच्छपायनेकजन्तुजातव्याकुले चराचरेऽसिन् संसारनीराकरे केचिदाधिच्याध्युपाधिपरिपीड्यमानाः, केचित्तु प्राज्यराज्यैश्व- यस्त्रीविलासाधनेकविधाल्पकालिकसुखाभाससमुत्कण्ठितचेत- सा, अन्ये तु यमनियमपोतारूढा अपि दुर्मतिमत्सरशाठ्यादि- विद्युदुर्वातगर्जनैः मिथ्यात्वपङ्किलस्खलनायुत्पादात् भ्रान्तचे- तसोदरीदृश्यन्ते, तनिवन्धनं कर्मान्तरेण न किमपि पश्यामः ।

·२ - अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- तदुक्तं वाचकपुङ्गवैः श्रीमद्यशोविजयगणिभिः- "येषां भ्रूभङ्गमात्रेण, भज्यन्ते पर्वता अपि । तैरहो कर्मवैषम्ये, भूपैर्भिक्षाऽपि नाप्यते ॥१॥" तथा चोक्तम्- रमाराज्यभ्रंशः खजनविरहः पुत्रमरणम् , प्रियाणां च त्यागो रिपुबहुलदेशे च गमनम् । हरिश्चन्द्रो राजा वहति सलिलं प्रेतसदने, भवस्था तस्यैषा अहह ! विषमाः कर्मगतयः॥१॥ नीचैगोत्रावतारश्वरमजिनपतेमल्लिनाथेऽबलात्व- मान्ध्यं श्रीब्रह्मदत्ते भरतनृपजयःसर्वनाशश्च कृष्णे। निर्वाणं नारदेऽपिप्रशमपरिणतिः स्याचिलातीसुतेवा, त्रैलोक्याश्चर्यहेतुर्जयति विजयिनी कर्मनिर्माणशक्तिः अन्यैरपि- "ब्रह्मा येन कुलालवनियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे, विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे। रुद्रो येन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं सेवते, सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगनेतस्मै नमः कर्मणे १" वौद्धरपि- "इत एकनवतितमे कल्पे, शक्त्या में पुरुषो हतः। तेन कर्मविपाकेन, पादे विद्धोऽस्मि भिक्षवः। ॥१॥" इत्यादिनेदं दरीदृश्यमानं विश्ववैचित्र्यं कार्यवैचित्र्यनिर्वा- हकविचित्रशक्तियुक्तकर्मकृतमेव स्फुटतया निश्चीयते । ननु मनुष्यत्वपशुत्वादिविश्ववैचित्र्यं प्राग्भवीयमनुष्यत्वा- दिगत्युत्पादकक्रिययैवोपपाद्यतां किमन्तर्गडना कर्मणेति चेत् । - ·-- कर्मसिद्धिः। न, खाधिकरणक्षणावच्छेदेनैव फलजनकत्वेन व्यवहितहेतोः फलपर्यन्तव्यापारव्याप्यत्वावधारणादत एव-अन्येषां मतेऽपि "वर्गकामो यजेत" इत्यत्रादृष्टद्वारा हेतुत्वकल्पनं संगच्छते, तथा चोक्तमुदयनाचार्य:- 'चिरध्वस्तं फलायालं, न कर्मातिशयं विना।' इति । ननूपादानकारणवैचिच्यात् शरीरवैचित्र्यं शरीरवैचित्र्याच भोगवैचित्र्यं शरीरसंयोगवात्मनीति किमदृष्टकल्पनयेति चेत् ? न, शरीरसंयोगस्यात्मनीवाकाशादावपि सत्वेन तत्रापि भोगा- पत्तेः, उपष्टम्भकसंयोगेन तस्य भोगनियामकत्वे तूपष्टम्भक- संयोगप्रयोजकतयैवादृष्टसिद्धिः। तदुक्तं श्रीमद्भिः हरिभद्रसूरिपादैः शास्त्रवार्तासमुच्चये- 'आत्मत्वेनाविशिष्टस्य, वैचित्र्यं तस्य यद्वशात् । नरादिरूपं तचित्र-मदृष्टं कर्मसंज्ञितम् ॥१॥" इति । अपि चैकजातीयदुग्धपानादौ कथं पुरुषभेदेन सुखदुःखा- दिभेदः, न च कचिहुग्धादेः कर्कट्यादिवत् पित्तायुद्धोधक- त्वेन तद्भेदसिद्धिरिति वक्तव्यम् , सर्वत्र तदापत्तेः । ननु यथा भेषजं कस्यचिव्याधिमपनयति, कस्यचिन्न, कस्यचिद्विपरीत- मपि जनयति, तद्वदनापीति चेत् ? न, दुग्धपानादेः तृप्तिम- त्वेन साक्षात् सुखादितौल्यात् , उत्तरकालं तु धातुवैषम्यात् न तथा एवमेव कर्कट्यादिष्वपि साक्षात् तृप्तिमत्त्वेन सुखादि- तौल्यं स्यादेव ततः पित्तायुद्धोधकधातुवैषम्याभाव विशिष्टदु- ग्धपानत्वादिना सुखादिहेतुत्वकल्पनापेक्षयाऽदृष्टप्रयोज्यजात्य- वच्छिन्नं प्रत्येव दुग्धपानादेर्हेतुत्वेन लाघवमिति । नन्वदृष्टम- - ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- न्तरेणाभ्रविकाराणां स्वभावतो विचित्रतोपलभ्यते, तद्वत्सुखा- दिवैचित्र्यमपि स्वभावतो भविष्यतीति चेत् ? न, खभावस्यैव निराकरिष्यमाणखात् । किञ्च पुद्गलमयले समानेऽपि जीव- युक्तवरूपविशेषकारणसद्भावे च प्रत्यक्षेण दृश्यमानस्थूल- तनोः किं विचित्रता स्वीक्रियते न वा, स्वीकारे तद्धेतुकं विचित्र स्वभावमदृष्टं स्वीकरणीयं स्यादेव, अस्वीकारे तु प्रत्यक्ष- बाधः । अपि च भवान्तरगतस्थूलशरीरनिवन्धनीभूतकार्मण- शरीरमन्तरेण परित्यक्तस्थूलशरीरजन्तोरागामिभवशरीरग्रह- णाभावः स्यात् , न च निष्कारण शरीरपरिग्रहो युज्यते, ततश्च परित्यक्ततनोस्तदनन्तरमेव संसारव्यवच्छित्तिः स्यात् । शरी- राभावेऽपि भवभ्रमणसम्भवे च मुक्तात्मनामपि संसारापत्तिः, एवं च सति मोक्षेऽनाश्वासः इति । प्रयोगाश्चात्र सहेतुकाः सुखदुःखादयः कार्यत्वात् घटादिवत् । न चेष्टसंयोगादयः सुखस्यानिष्टसंयोगादयो दुःखस्येति वाच्यम् , तुल्येऽपि साधने फलभेददर्शनात , तस्मात् यदेव तयोरसाधारणं कारणं तदेव कर्मेति । तदुकं श्रीजिनभद्रगणिक्षमाश्रमणपादैः- "अस्थि सुहदुक्खहेऊ, कजओ बीयंकुरस्सेव । सो दिहो चेव मइ-बभिचाराओन तं जुत्तं ॥१॥ जो तुल्साहणाणं, फले विसेसो न सो विणा हे। कनत्तणओ गोयम! घडोघ हेऊ य से कम्मं ॥२॥” शास्त्रवार्तासमुच्चयेऽपि- "तथा तुल्येऽपि चारम्भे, सदुपायेऽपि यो नृणाम् । फल भेदः स युक्तो न, युक्त्या हेत्वन्तरं विना ॥१॥ - ·. कर्मसिद्धिः। - तस्मादवश्यमेष्टव्य-मन्त्र हेत्वन्तरं परैः। तदेवादृष्टमित्याहु-रन्ये शास्त्रकृतश्रमाः॥२॥” इति । एवमाद्यबालशरीरं शरीरपूर्वकमिन्द्रियादिमत्त्वात् युवशरी: स्वत् । न च पूर्वभवशरीरपूर्वकमित्यारेकणीयम्, तस्सापान्त- रालगतावभावात् । न चाशरीरिणो गर्भावस्थायां शरीरपरिग्रहो युक्तः, तन्नियामककारणाभावात् । न च स्वभावस्तनियामक इति वक्तुं शक्यते, स्वभावस्य निराकरिष्यमाणत्वात् , तसाद् यदेव नियामकं तदेव कर्मेति । तदुक्तं- "बालसरीरं देहान्तरपुवं इन्दियाइमत्ताओ। जह बालदेहपुचो, जुवदेहो पुवमिह कम्मं ॥१॥” इति । • तथा दानादिक्रिया फलवती चेतनारब्धत्वात् कृष्यादि- क्रियावदित्यनुमानेनाप्यदृष्टसिद्धिः । चेतनानारब्धत्वेन पर- माण्वादिक्रियायां नातिप्रसङ्गः । न च चेतनारब्धाऽपि का- चित्कृष्यादिक्रिया फलाभाववती भवत्यतोऽनैकान्तिक इति शक्यते प्रलपितुम् , फलोद्देशेनैवारम्भात् , यद्वा देवादिसामग्री- विकलत्वेन फलाभाववत् मनःशुद्ध्यादिसामग्र्यभावविशिष्टदा- नादिक्रियाया अपि फलाजनकत्वात् । ननु कृष्यादिक्रियायाः दृष्टधान्यादिफलवत् दानादिक्रियाया अपि मनःप्रसत्यादि- दृष्टफलमेवास्तु किमदृष्टकल्पनयेति चेत् ? तर्हि तस्या अपि क्रियारूपत्वेन फलावश्यंभावात् , ततोऽवश्यमदृष्टरूपं फलमेष्ट- व्यम् । ननु मनःप्रसत्यादिरूपायाः क्रियायाः दानादिक्रियारूपं दृष्टफलमेवास्तु दृष्टमात्रेणैव निर्वाहे सति किमदृष्टकल्पनयेति चेत् ? न, मन प्रसत्यादिक्रियां प्रति दानादिक्रियायाः निमि- - ·६ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- चकारणत्वात् , नहि भवति यस्य यनिमित्तकारणं तत्तस्य फलमन्यथा दण्डोऽपि घटफलतामापयेत । नन्वस्तु दानादिक्रि- यायाः श्लाघादिकमेव फलं कृष्यादिक्रियातः धान्यादिफलमिव, किमदृष्टकल्पनाप्रयासेन, दृष्टफलासु क्रियासु एव प्रायशो लोकानां प्रवृत्तिदर्शनात् , केपाश्चिदेवादृष्टफलासु प्रवृत्तिदर्शना- चेति चेत् न, कृष्यादिक्रियातोऽपि दृष्टं धान्यादिकं फलं भ- वतु मा वा परमशुभारम्भव्याप्यपापरूपं फलं तु भवत्येव । ननु दानादिक्रियायामाशंसितत्वेन भवत्वदृष्टरूपं फलं, परं कृष्यादि- क्रियायामनाशंसितत्वेन तत् कथं भवतीति चेत् ? नन्वनाभोगतः कुत्रचित्प्रदेशे पतितं वीजं सामग्रीसद्धावे किं फलं न जनयति? तद्वदत्रापि, अन्यथा पशुवधादिकर्तृणां सर्वेषां मुक्त्यापत्तेः दानादिकर्तृणां संसारानन्त्यापत्तेश्च । नन्वेवमपि नः का क्षति- रिति चेत् ? शृणुत कृषिहिंसाघशुभानुष्ठातृणां सर्वेषां मुक्तिगमने एकोऽपि तदनुष्ठाता तत्फलानुभविता च न प्राप्येत, प्राप्यरँच केवलाः शुभक्रियानुष्ठातारः तत्फलानुभवितारश्च, न चैवं दृश्यते, तसात् सर्वासामपि क्रियाणां विचित्रखात् विचित्रस्व- भावं तद्भिन्नमदृष्टरूपं फलं भवतीति द्रष्टव्यम् । तथा स्वपरप्रमेय- प्रकाशकैकस्खभावस्थात्मनः हीनगर्भस्थानविग्रहविषयेषु विशिष्टा- भिरतिः आत्मतव्यतिरिक्तकारणपूर्विका, विशिष्टाभिरतिखात्, जुगुप्सनीयपरपुरुपे कमनीयकुलकामिन्याः तन्वायुपभोगजनित- विशिष्टाभिरतिवत् । तथा विग्रहवतां मोहोदयो विग्रहादिव्यति- रिक्तसंसर्गपूर्वको मोहोदयत्वात् मद्यपमोहोदयवत् । एवं संसा- रिज्ञानमशेषार्थ स्वविषये सावरणं भवति, तत्राप्रवृत्तिमत्वात्, यत् ज्ञानं खविषयेऽप्रवृत्तिमत् तत्सावरणं । यथा कामलिना .

·कम्मसिद्धिः। शकविज्ञानमित्यांचनेके प्रयोगा अदृष्टसिद्धौ स्वयमेवोद्याः। ननु मनुष्यत्वादिपरिणामपरिणतानामेव विचित्रस्वभावताऽस्तु किमदृष्टकल्पनया? कल्पने च तत्कर्तृत्वेनात्मनोऽप्यभ्युपगम- प्रसङ्गः इति चेत् ? असौ कल्पनावजप्रहारो नास्तिकानां शि- रस्यस्तु, असामिस्तु तत्कर्तृत्वेन भूतातिरिक्तात्मनः स्वीकृत- लादिति । तदुक्तं- "भूतानां तत्वभावत्वा-दयमित्यप्यनुत्तरम् । न भूतात्मक एवात्मे-यतदत्र निदर्शितम्॥१॥” इति । तत्तक्रियाध्वंसस्य विश्वविचित्रताया कारणलनिराकरणं तु कल्पलतातोऽवसेयम् । १ अत्रोच्छृङ्खला नैयायिकाः अस्तु तत्तक्रियाध्वंस एव व्यापारः किमपूर्वेण ? न चैवं क्रियायाः प्रतिबन्धकलव्यवहारापत्तिः, संसगाभावलादिना कारणीभूता- भावप्रतियोगित्वेनैव तव्यवहारात् । न चैवं संस्कारोऽप्युच्छियेत, अनुभवध्वंसे- नैवोपपत्तेः, उद्बोधकानां विशिष्य स्मृतिहेतुत्वेनाऽनतिप्रसनादिति वाच्यम् , इष्टवात् । न चैवं प्रायश्चित्तादिकम (मि)णोऽपि फलापत्तिः, प्रायश्चित्ताधभाव. वत्कर्मत्वेन कारणलात् । न चैवं दत्तादत्तफलोद्देश्यकप्रायश्चित्ते कृते प्रतियोगिनि तत्प्रायश्चित्तस्य निवेशे दत्तफलादपि फलं न स्यात् , अनिवेशे चादत्त- फलादपि फलं स्यादिति वाच्यम् , अदत्तफलनिष्ठोद्देश्यतया तदभावस्य वाच्यत्वात् । एतेन-'प्रायश्चित्तं न नरकादिप्रतिवन्धकम् , आशुविना- शित्वेन तदुत्पत्त्यवारकलात् । नापि तध्वंसः, प्रायश्चित्तानन्तरकृतगोवधादितो नरकानुत्पत्त्यापत्तेः । न च तत्तप्रायश्चित्तप्राग्वर्तिगोवधादिजन्यनरके तत्त. प्रायश्चित्तध्वंसः तथा, प्राग्जन्मकृतगोवधादितोऽपि नरकानुत्पत्त्यापत्तेः । 'तज- न्मकृत' इति प्राग्वर्तिगोवधाविशेषणे लप्रसिद्धिः' इत्यपास्तम् । नचापूर्वाखो- कारेऽअप्रधानव्यवस्थानुपपत्तिः, प्रधानकथंताप्रवृत्तिविधिविधेयत्वादिनामवस्य सुवचत्वात् , इत्याहुः। तदसत्, तत्कियोद्देशेनान्यप्रायश्चित्ते कृतेऽपि फलानापत्तेः। तत्तत्प्रायश्चित्ताभावनिवेशात तत्तत्प्रायश्चित्तविशिष्टादत्तफलधंसातिरिक्तध्वंसस्य ·-- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- अपि च भवति प्रवृत्तिः कर्मक्षयार्थित्वेन, न तु दुःखध्वंसार्थि- त्वेन दुःखध्वंसस्य पुरुषोद्यम विनापि भावादितोऽप्यदृष्टसिद्धिः। ज्योतिश्चक्रादयोऽप्यदृष्टमपेक्षन्ते, अन्यथा गुरुत्वेन झटिति पातादिप्रसङ्गादिति । प्रकटयति चात्र कालवादी स्वकीय विचारचातुर्यम् । तथाहि-विश्ववैचित्र्यं निखिलं कालकृतमेव, तदेव भावयाम:-' आम्रपिचुमन्दादयो निखिला अपि वनस्पतयः कालेनैव फली- भवन्ति, न च तमन्वरेण, अन्यथा कथं न फलीभवन्ति ये मधुमासादौ फलप्रदाः ते भाद्रपदादौ, एवं नारकादिनिखिल- . कार्यजातं भावनीयम् । कालमन्तरेणापि च भवने कार्यजा- तस्योत्पत्त्यनन्तरमेव लयः स्यात् । स्थितिपरिपाकमन्तरेण च कर्मापि नोदेति । अन्यच्च-कालस्य कर्तृत्वाखीकारे लघुतरव- व्यापारखात् वा नानुपपत्तिरिति चेत् ? । तथापि तत्त्वज्ञानिक्रियया भोगा- पत्तिः । तद्धंसातिरिक्तवमपि निवेशनीयमिति चेत् ? तथापि ध्वंसस्यानन्तत्त्रेन भोगानन्तवापत्तिः । चरमभोगानन्तरं व्यापारसत्त्वेऽपि प्रागभावाभावादेव न फलोत्पत्तिरिति चेत् ? तर्हि प्रायश्चित्तस्थलेऽपि प्रागभावाभावादेव भोगानुत्पत्तिरिति किं तदभावादिनिवेशेन ?। प्रायश्चित्तविधिसामर्थ्य तु विजातीयप्रायश्चित्तानां विजातीयाऽदृष्टनाशकत्वमेवोचितम् , आगमासंकोचात् , लाघवाच्च । एतेन चरम- भोगप्रागभावविशिष्टोक्तध्वंसाधारतासम्बन्धेन क्रियाहेतुत्वमप्यपास्तम् , विशेष्य- विशेषणभावे विनिगमनाविरहाच्च । किञ्च तक्रियाणां तत्तत्प्रायश्चित्तोद्देश्यलमपि तत्तत्क्रियाजन्यकर्मनाशेच्छाविपयतयैव सुनु निर्वहति, नान्यथा, इत्यतोऽप्यदृष्ट- सिद्धिः । किञ्च प्रारजन्मकृतानां नानाकर्मणां न योगोद्देश्यखमस्ति, नच तत- स्तन्जन्यफलम् , इति योगरूपप्रायश्चित्तस्यादृष्टनाशकलं विना न निर्वाहः । नच योगात् कायव्यूहद्वारा भोग एवेति साम्प्रतम् , नानाविधानन्तशरीराणामेक- दाऽसंभवादिति स्पष्टं न्यायालोके । नच योगस्य प्रायश्चित्तलखीकारे भवतामप- सिद्धान्त इति वाच्यम्, "सव्वा वि पवजा पायच्छित्तं भवंतरकडणं पावाणं कम्माणं।" इति ।

·कर्मसिद्धिः ।
०९
यस्याः बालाया अपि गर्भोत्पत्तिः स्यात् , न च स्त्रीपुंसंयोग-
रूपकारणाभावानंदभावः इति वाच्यम्, केनचित् बालेन. सह
बालिकायाः तादृक्संयोगस दृश्यमानत्वात् , तादृक्संयोगस
बालक्रीडाप्रयोजकत्वेन न स गर्मोत्पत्तिहेतुक इत्यपि नाशङ्क-
नीयम् , कस्याश्चिद्युवत्या अपि तासंयोगसत्त्वेऽपि गर्भाधा-
नादर्शनात् , एवमुभयोः तादृशसंयोगसत्त्वेऽपि एकस्या गर्भा-
धानं नान्यस्याः अतस्तत्रापि काल एव हेतुः । किञ्च परामि-
मतस्य स्त्रीपुंसंयोगजन्यगर्भजननस्यापि विलम्बे काल एव हेतु:,
न च तजन्मनि गर्भपरिणतिरेव हेतुरिति वाच्यम् , कचिदप-
रिणतस्यापि गर्भस्य जन्मश्रवणात् । तथा बालाद्यवस्था, शीतो-
ष्णवर्षाद्युपाधिः, व्यापारवत्त्वेन दण्डस्य सत्त्वेऽपि घटजन्मनि
विलम्ब इत्यादयो भावाः कालहेतुका एव, अन्येषामन्यथा-
सिद्धत्वेन न हेतुतेति । किं बहुना मुद्यक्तिरपि वैजात्यवह्नि-
संयोगस्थाल्यादिसन्निधानेऽपि कालमन्तरेण न भवितुं प्रभ्वी,
तदानीं मुद्गपक्तिजनकवैजात्यसंयोगाभावात्-तदभाव इत्यपि
मनस्तरङ्गो न विधेयः, तत्रापि हेवन्तरकल्पनस्यावश्यकत्वेन
तदपेक्षया कालस्यैव हेतुत्वकल्पनौचित्यात् ।
तदुक्तं-
"न कालव्यतिरेकेण, गर्भबालयुवादिकम् ।
यत्किञ्चिज्जायते लोके, तदसौ कारणं किल ॥१॥
काल पचति भूतानि, कालः संहरति प्रजाः।
कालः सुप्तेषु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः॥२॥
किञ्च कालाइते नैव, मुगपक्तिरपीक्ष्यते ।
स्थाल्यादिसन्निधानेऽपि, ततः कालादसौमता ॥२॥

·१० अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- कालाभावे च गर्भादि, सर्व स्यादव्यवस्थया। परेष्टहेतुसद्भाव-मात्रादेव तदुद्भवात् ॥ ४॥” इति । अथैकस्यापि कालस्य सर्वकार्यहेतुत्वे युगपत् सर्वकार्योत्पत्तिः, तत्तत्कार्ये तत्तदुपाधिविशिष्टकालस्य हेतुत्वे उपाधीनामवश्यक्ल- सत्वेन तेषामेव कार्यविशेषे हेतुत्वमुचितम् , किमजागलस्तन- कल्पेन कालेनेति चेत् ? अत्र नव्याः क्षणरूपः कालोऽतिरिक्त एव, नच स्वजन्यविभागप्रागभावावच्छिन्नकर्मणः तथात्वमिति वाच्यम् , विभागे तदभावापत्तेः, पूर्वसंयोगावच्छिन्नविभागस्य तथात्वमित्यपि न वक्तव्यम् , अननुगमादिति । तत्क्षणवृत्ति- कार्ये तत्पूर्वक्षणवृत्तित्वेन कालस्य हेतुत्वम्, तत्क्षणस्य खसा- दभेदेऽपि 'इदानी क्षण' इति प्रतीतिवलात कालिकाधाराधेय- भावस्यावश्यकत्वेन तत्क्षणवृत्तित्वं नासिद्धम् । एतेन क्षणिक- त्वमपि नानुपपन्नम्, तत्तत्क्षणतन्नाशानां तत्तत्पूर्वक्षणजन्य- त्वात् , तथा च क्षणक्षयिणा क्षणेनैव कार्योत्पत्तौ किमतिरि- तहेतुकल्पनयेति । न चैकसिन्नेव क्षणे कपाले घटादिकं तन्तौ पटादिकं कार्यमिति देशनियमार्थमतिरिक्तहेतुसिद्धिरिति वा- च्यम् , काचित्कस्य नित्य इवानियेऽपि स्वभावतः सम्भवात् काचित्कस्यैव हेतुनियम्यत्वेन तदापत्यभावात् , अथ क्षणस्से- वान्येषामपि नियतपूर्ववर्तित्वेन कथं हेतुत्वप्रतिक्षेपः क्रियत इति चेत् ? न, अवश्यक्लुप्तनियतपूर्ववर्तिनः एव कार्यस- म्भवे तयतिरिक्तानामनन्तनियतपूर्ववर्तिनामन्यथासिद्धत्वक- ल्पनेन लाघवादित्याहुः तसात् विश्वविचित्रता निखिलापि कालकृतेति ध्येयम् । . - ·११ . अत्राह स्वभाववादी कालवादिनं प्रति, भो कालवादिन् ! विश्ववैचित्र्यं कालकृतं त्वयोक्तं तदस्मद्युक्तिमुद्गरेण घट इव नक्ष्यति, तथा हि आम्रराजादनीपिचमन्दादयो निखिला अपि वनस्पतयः खभावत ऐव' मधुमासादौ फलप्रदा भवन्ति, न कालविलम्बात्, यत्चयोक्त-"अन्यथा कथं न फलीभवन्ति ये मधुमासादौ फलप्रदाः ते भाद्रपदादौ" तदपि न रमणीयम् , भाद्रपदादौ तादृक् स्वभावाभावात् , अन्यथा पिचुमन्दे आम्र- फलमाने पिचुमन्दफलं, हिंसाधशुभक्रियातः खर्गादिकं, सुपा- त्रदानादिक्रियातः नरकादिकं, मृदः पटादिकं, तन्वादितः घटादिकं, सिकतातः तैलं रज्जुश्च, जलात् नवनीतं, करतले रोमराजयः, महिलायाः श्मश्रु, वन्ध्यायाः पुत्रोत्पत्तिः, पुरु- पस्स गर्भाधानं, शर्कराद्राक्षेक्षुरसगुडगोक्षीरादिमधुरपदार्थेषु कटुत्वं, घोषातकीप्रमुखकटुकपदार्थसार्थेषु माधुर्य, गोक्षीरकुन्दे- न्दुतुषाररजतबलाकादिवस्तुजातेषु श्यामत्वं, मयूरपिच्छादौ चित्ररूपाभावः, सर्प निर्विषत्वं, पर्वते चलत्वं, वायौ स्थिरत्वं, मत्स्यतुम्बयोभूमौ तरणं, द्विकस्य जले तरणं, पक्षिगणस्य गगने गमनाभावः, वहौ तिर्यग्गमनं शीतत्वं च, नागरे कफजनकत्वं, गुडे पित्तजनकत्वं, हरीतक्यां विरेचनाभावः, रवितापे शीत- वं, चन्द्रे चोष्णत्वमित्येवंरूपेण चैपरीत्येनापि कार्यजातं कदाचिदुपलभ्येत कालस्य समानत्वात् , न च तथोपलभ्यते, किन्तु मृदो घटः, तन्तुभ्यः पटः, शर्करायां माधुर्यमित्यादि- प्रतिनियतरूपेणेति । एवं वदर्याः कण्टका तीक्ष्णः वक्रश्चैकः सरलोऽन्यः, वर्तुलं फलं तथा कुत्रचित् शिलाखण्डे प्रतिमारूपं विद्यते तच्च कुडमागरचन्दनविलेपाघनुभवति, धूपाद्यामोदं ·- १२ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- चान्यसिंच पापाणखण्डे पादक्षालनमित्यादि, तसात् सर्व स्वभावजमेवेति भाव्यम् । तथा चोक्तं. ... , , , "न स्वभावव्यतिरेकेण, गर्भयालयुवादिकम् । यत्किञ्चिज्जायते लोके, तदसौ कारणं किल ॥१॥ सर्वे भावाः स्वभावेन, स्वस्वभावे तथा तथा । वर्तन्तेऽथ निवर्तन्ते, कामचारपराङ्मुखाः॥२॥ न विनेह खभावेन, मुद्गपक्तिरपीष्यते । तथा कालादिभावेऽपि, नाश्वमाषस्य सा यतः॥३॥ अतत्वभावात् तद्भावे-ऽतिप्रसङ्गोऽनिवारितः। तुल्ये तत्र मृदः कुम्भो, न पटादीत्ययुक्तिमत् ॥४॥ कः कण्टकानां प्रकरोति तश्पर्य, विचित्रमा मृगपक्षिणां च । खभावतः सर्वमिदं प्रवृत्तं, न कामचारोऽस्ति कुतः प्रवृत्तिः॥५॥ कण्टकस्य च तीक्ष्णत्वं, मयूरस्य विचित्रता। वर्णाश्च ताम्रचूडानां, स्वभावेन भवन्ति हि ॥ ६ ॥ बर्याः कण्टकस्तीक्ष्णः, ऋजुरेकश्च कुञ्चितः। 'फलं च वर्तुलं तस्य, वद केन विनिर्मितम् ॥७॥” इति। अन्यत्तु कार्यजातं दूरे तिष्ठतु, मुद्गपक्तिरपि न स्वभावमृते भवितुं प्रभुः, तथाहि-प्रतिनियतकालव्यापारादिसामग्रीसन्नि- धानेऽपि नाश्वमाषपक्तिरुपलभ्यते, तसाद्यद्यद्भावे भवति तत्त- दन्वयव्यतिरेकानुविधायि तत्कृतमिति। न शक्यते वक्तुमश्वमा- पापक्तिः वैजात्यामिसंयोगाभावादिति, एकयैच क्रियया तत्त- ·कर्मसिद्धिः। ‘दन्यामिसंयोगात्, अन्यथाऽश्वमाषभिन्न मुद्गानामप्यपाकापत्तेः। न चादृष्टाभावादश्वमाषापक्तिः, दृष्टसाद्गुण्ये तद्वैषम्यायोगात्, अन्यथा दृढदण्डप्रेरितमपि चक्रं न भ्राम्येत् , तसात् खभाव- वैषम्यादश्वमाषापक्तिरिति सुदृढतरमवसेयमिति । ननु सामग्येव कार्यजनिकाऽस्तु किं स्वभावेन, अश्वमाषादौ खरूपयोग्यताभावात् तदपाक इति चेत् १ न, अन्तरङ्गकारणे- नैव कार्योत्पत्तौ तद्भिन्नस्यान्यथासिद्धत्वात् । ननु स्वभाव एवान्तरङ्गाकारणं न सामग्रीति कथं निर्णयः इति चेत् खस्य भावः कार्यजननपरिणतिः इति स्वभावस्य व्युत्पत्त्यर्थत्वात्, खभावपरिणते: । कार्यैकव्यङ्ग्यत्वेन मृत्स्वभावाविशेषेऽपि न घटादिकार्यविशेषाभावप्रसङ्गः, अन्यथाङ्कुरजननखभावं कुशू- लस्थं बीजमप्यङ्करं जनयेत् , अथ सहकारिसमवधाने स्वभावस्थ कार्यजनकत्वेन कुशूलस्थं बीजं कथं कार्य जनयेदिति चेत् ? न, सहकारिचक्रानन्तर्भावेन तस्य वैजात्यवीजत्वेनाङ्करहेतुत्वौ- चित्यात् । ननु सहकारिचक्रस्यातिशयाधायकवं खयापि स्वी- कृतमतस्तस्यैवाङ्कुरजनकत्वमप्युचितमिति चेत् १ न, पूर्वपूर्वोपा- दानपरिणामानामेवोत्तरोत्तरोपादेयपरिणामहेतुत्वात् । एतेन- "चरमक्षणपरिणामरूपवीजस्यापि द्वितीयादिक्षणपरिणामरूपा- कुराजनकत्वात्, व्यक्तिविशेषमवलम्ब्यैव हेतुहेतुमद्भावो वाच्यः, अन्यथा व्यावृत्चिविशेषानुगतप्रथमादिचरमपर्यन्ताङ- रक्षणान् प्रति व्यावृत्तिविशेषानुगतानां चरमवीजक्षणादिको- पान्त्याङ्कुरक्षणानां हेतुत्वे कार्यकारणतावच्छेदककोटावनेकक्ष- णप्रवेशाप्रवेशाभ्यां विनिगमनाविरहात् । तथा च तज्जातीयात् ·१४ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- कार्यात् तजातीयकारणानुमानभङ्गप्रसङ्ग" इत्यपि कालवादो निरस्तः। सादृश्यतिरोहितवैसादृश्येनाङ्कुरादिना तादृशवीजादी- नामनुमानसंभवाद, प्रयोज्यप्रयोजकमावस्यैव विपक्षबाधकत- कस्य जागरूकत्वात् , इत्यादिकं विवेचितमध्यात्ममतपरीक्षायां न्यायाचायः, तत एवावलोकनीयं विस्तारार्थिनेति । तसात् विश्ववैचित्र्यं न कालकृतं किन्तु स्वभावकृतमवगन्तव्यमिति । अत्र नियतिवादिनः स्वकीयं युक्तिकदम्बकं प्रकटयन्ति । तथा हि-जगति ये केचन भावा भवन्ति ते नियतिजा एव, 'कथं न सफलीभवन्ति ये मधुमासादौ फलप्रदास्ते भाद्रप- दादौ' इत्यत्र स्वभावतया कालवादिनं प्रत्युत्तरितं तत्तव न शोभा विभर्ति, यतः-स्वभावस्य सत्वेऽपि मधुमासादावेच केचिदाम्रा अतिफलभारेण नम्रीभूता भवन्ति, केचित्तु वन्ध्या:, केचित्त्वल्पफला:, किंबहुना ? एकस्यैवानस्य मञ्जर्या व्याप्त- सापि न तादृशान्याम्रफलानि भवन्ति, यानि च भवन्ति तत्रापि बहूनि त्वपक्वान्येव भूमौ निपतन्ति, स्तोकानि च परि- पक्कफलानि भवन्त्यतो नियति विमुच्य नान्यत् किमपि बीजं विश्ववैचित्र्ये पश्यामः । अथ स्वरूपयोग्यताभाव एव वीजमिति चेत् ? न, खरूपयोग्यतायाः वस्तुखरूपत्वे उक्तदोपतादव- स्थ्यात् , तद्भिन्नत्वे नियतेरेव नामान्तरेणाभिधानात् । किञ्च मधुमासे आम्रवृक्षशाखायां कोकिलो रवं कुर्वन् तिष्ठति, तसिन्नवसरेऽधस्तस्य वधार्थ कश्चित् व्याधो धनुपीपुं-समारोप्य तिष्ठति, उपरि च तद्वधार्थ सिञ्चानका समयमवलोकयति, तसिंश्चावसरे व्याधोऽहिना दष्टः सन् भूमौ निपतितः तसि- ·, - . कमसिद्धिः। १५ नेव काले करान्मुक्तः शरोपि, गत्वा सिचानकं विव्याध, कोकिला निर्मीको भूत्वोडयित इति । अत्र कोकिलरक्षणे नि- यति विना को हेतुरन्यः,एवं ब्रह्मदत्तस्यान्धत्वादावपि बोध्यम् । तदुक्तम्- "नियतेनैव रूपेण सर्वे, भावा भवन्ति यत् । ततो नियतिजा ह्येते, तत्खरूपानुवेधतः॥१॥ यद्यदैव यतो यावत्, तत्तदैव ततस्तथा । नियतिंजायतेन्यायात्, क एतांबाधितुंक्षमः१२" इति। अनुमानं चेत्थं सर्वे भावाः नैयत्यनियामकतत्त्वान्तरोद्भवार, सजातीयविजातीयव्यावृत्तस्वभावानुगतरूपेणैव प्रादुर्भावात् , नियतिकृतप्रतिनियतधर्मोपश्लेषाद्वा, यथा तीक्ष्णशस्त्राद्युपहता- नामपि मरणनियतभावेन मरणं जीवननियतभावेन जीवन- मिति । न चाप्रयोजका, यद्यसिन्काले यन्निमित्तात् यावद्दे- शव्यापि जायमानं कार्य दृश्यते, तत्तसिन् काले तनिमित्तात् तावद्देशव्यापि भवतीत्यनुकूलतर्कस्य विद्यमानत्वेन नियतरूपा- वच्छिन्नं प्रति नियतेरेव हेतुत्वात् , अन्यथा नियतरूपस्याक- सिकत्वापत्तेः, न च तावद्धर्मत्वं न जन्यतावच्छेदकं किन्त्वर्थ- समाजसिद्धमिति वाच्यं, नियतिजन्यत्वेनैवोपपत्तावर्थसमा- जाकल्पनात्, भिन्नसामग्रीजन्यत्वे चैकवस्तुरूपव्याघातप्रस- तेश्चेति । एवं मुगपक्तिरपि खजनकखभावव्यापारादिसत्त्वेऽपि नियतरूपैव, नानियतरूपेत्यत्र नियतिमन्तरेण नान्यत् किमपि कारणं पश्यामः । अथ स्वभावप्रयोज्यं नैयत्यमिति चेत् ? न, खभावस्य कार्यैकजात्यप्रयोजकत्वात् , . सातिशयखभावस्थापि ·- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- कार्यविशेष एव प्रयोजकत्वात् , पक्त्यन्तरसाजात्यवैजात्योभ- यसम्बन्धस्य नियतिमन्तरेणासंभवात् । ननु हेतुना व्यक्तिरेव जन्यते, उभयसंसर्गस्तु समवायरूपतत्त्वान्तरसंसर्गादिति चेत् । न, समवायाभावात् । तथा हि- ननु समवायः समवायिनो भिन्नोऽमिन्नोवा' अभिन्नश्चेत ? नित्योऽनित्यो वा ?, नित्योऽप्येकोऽनेको वा । अभिन्नो नित्य एकश्चेत् ? अनित्यसमवायिनो नित्यतापत्तिरेकत्वापत्तिश्च । अभिन्नो नित्योऽनेकश्वेत् ? अनित्यसमवायिनो नित्यतापत्ति- दुर्निवारैव । अभिन्नोऽनित्य एकश्चेत् ? नित्यानामपि परमा- ण्वादीनामनित्यतापत्तिरेकत्वापत्तिश्च । अभिन्नोऽनित्योऽनेक- श्चेत् ? नित्यानामनित्यतापत्तिस्सुदुर्निवारा । एतेषु चतुर्वपि खसिद्धान्तव्याकोपश्च । एवं भिन्नोऽनित्यः एको भिन्नोऽनित्यो- ऽनेक इति पक्षद्वयेऽपि स्खसिद्धान्तव्याकोपो वाच्यः। भिन्नो नित्य एकश्चेत् ? गुणगुणिनोः जातिव्यक्त्योः क्रियाक्रियाव- तोरयुतसिद्धयोः सम्बन्धनियामकत्वेनातिरिक्तसमवायकल्पन- मिव समवायस्यापि तत्त्वान्तरत्वेन तस्यापि सम्बन्धनियामक- त्वेनातिरिक्ततत्त्वान्तरकल्पनापत्तिः। न च समवायः खरूपेणैव तत्र सम्बद्ध इति वाच्यम्, अयुतसिद्धयोरपि स्वरूपेणैव सम्ब- द्धत्वस्वीकारेणैव निर्वाहे सत्यतिरिक्तकल्पनायां मानाभावात् । वायौ रूपवत्ताबुद्धिप्रसङ्गश्च । भिन्नो नित्योऽनेकश्चेत् ? अनन्त- समवायापेक्षया लाघवेन स्वरूपसम्बन्धकल्पनमेव न्याय्यम् । समवायसत्त्वेऽपि तत्सम्बन्धनियामकतत्त्वान्तरगवेषणप्रसङ्गाच। अपि च दण्डादिसामग्रीसत्त्वेऽवश्यं घटो भविष्यतीति न .

·कम्मसिद्धिः। - - . , सम्यनिर्णयः, अपितु सम्भावनैव सामग्रीसत्त्वेऽपि कदाचित घटानुत्पचेरिति न दृष्टहेतुसिद्धिः। अथ नियत्यनिश्चयेन कार्य- जन्मनः पूर्व प्रवृत्तिरेव न स्यादिति चेत् ? न, अविद्ययैव तत्र प्रवृत्तेः, फलप्राप्तेः यादृच्छिकत्वादिति । अपि च नालिकेरपा- दमूलेन पीतं कं कथं तत् फले प्राप्यते, गजभुक्तं च कपित्थं निर्गर्भमभग्नमेव कथं निर्गच्छति', तसात् यद् भावि तद्भवत्ये- . वेति निश्चयः। तथा चोक्तं- "यद्भाव्यं तद्भवत्येव, नालिकेरफलाम्वुवत् । गन्तव्यं गमयत्येव, गजमुक्तकपित्थवत् ॥१॥ न चर्ते नियति लोके, मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते । तत्वभावादिभावेऽपि, नासावनियता यतारा"इति । किंबहुना सुखादिकं सुखसाधनं वा सर्व नियतिकृतं न पुरु- पकारादिना, तथा हि-यदि पुरुषकारकृतं सुखाद्यनुभूयेत तर्हि समानेऽपि पुरुषकारे कर्षकादीनां फलवैसादृश्यं केषाञ्चित् फलाभावश्च न स्यात् , केषाञ्चित् पुरुषकाराभावेऽपि विपुल- धनधान्यादिप्राप्तिश्च दृश्यते, ततः सर्व नियतिकृतमेव । नापि कालकृतं तसैकरूपत्वेन विश्ववैचित्र्यानुपपचितः निराकृतः त्वात् । नापीश्वरकृतम् , ताहगीश्वराभावात् । नन्वनुमानात् ताहगीश्वरसिद्धिः, तथाहि-क्षित्यकुरादिक कृतिजन्य कार्यत्वात् घटवत्, न च शरीराजन्यत्वेन सत्प्रति- पक्षितोऽयं कार्यत्वरूपो. हेतुरिति वाच्यम्, अप्रयोजकत्वात् । न चास्तु कार्यत्वं मास्तु कृतिजन्यत्वमित्यारेकणीयम्, कार्य: त्वस्य कृतिजन्यत्वव्याप्यत्त्वादिति चेत् ? न, विद्युदादौ व्यमि- २ ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- चारात्, न च विद्युदादीनां पक्षतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन तत्र साध्यमेवेति वक्तव्यम्, तथा सति घटादीनामपि पक्षान्तर्वर्ति- त्वेन दृष्टान्तोपादानासंभवात् , अतो विद्युदादेः सपक्षकक्षा- प्रवेशेन तद्वृत्तित्वस्याप्यभावादसाधारणानकान्तिकत्वस्य युक्ति- शतेनापि दूरीकर्तुमशक्यत्वात् । न च कुलालकृतिजन्यत्वस्य घटादौ विद्यमानत्वेन नासाधारण्यमित्याशङ्कनीयम् , तादृश- कृतेस्तु साध्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वात् । किश्चावच्छेदका- वच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यत्वेऽप्यन्ततः क्षितित्वस व्यर्थत्वात् जन्यत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वं स्वीकरणीयं स्यात्, तथा च पक्षतावच्छेदकहेतोरक्यप्रसङ्गः । नन्वैक्येऽपि का क्षतिरिति चेत् १ न, उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्येनोपनयवाक्यात् शाब्दबोधानुपपत्तेः। न च स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपकार्यत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वेन प्रागभावप्रतियोगित्वस्य च हेतुत्वान्न तयोरेक्यमित्यारेकणीयम् , खरूपसम्बन्धरूपकार्यताव्यक्तीनां तत्तयक्तिमात्रपर्यवसितत्वेनानुगतपक्षतावच्छेदकालाभात्, न- चान्यतमत्वेनानुगतव्यक्तीनां पक्षतावच्छेदकत्वमित्याशङ्कनी- यम्, अन्यतमत्वघटितत्वेन गौरवात् । एवं प्रागभावप्रति- योगित्वस्यापि खरूपसम्बन्धविशेषरूपत्वेन तत्तद्धमिव्यक्ति- रूपत्वात् पक्षतावच्छेदकहेत्वोरक्यापरिहारः। न च स्वरूप- सम्बन्धादतिरिक्त प्रतियोगित्वमिति वक्तव्यम् , सप्तैव पदार्था इति वाक्येन विरोधापत्तेः । किञ्च स्वरूपसम्बन्धरूपकार्यत्वस पक्षतावच्छेदकत्वे ताशकार्यत्वस्य परमाण्वादिष्वपि विद्य- मानत्वेन परमाण्वादीनामनित्यत्वापत्तिः। ननु ययोर्विशेष- कार्यकारणभावः तयोरवश्यं सामान्येन कार्यकारणभाव इति ·. कर्मसिद्धिः। '.१९ - नियम इति चेत् ? तादृशनियमे प्रमाणाभावादिति । अपि च' भवदभिमतो भगवान् स्वार्थात् कारुण्याद्वा भुवनं घटयति ? न प्राच्यः, कृतकृत्यत्वात्तस्य, द्वितीयश्चेत् ? कथं नैकान्तशर्मस- म्पत्कमनीयं विनिर्मिमीते, कथं चाधिव्याधिघटितान्घटयति । भवान्तरोपार्जितशुभाशुभादृष्टप्रेरितः सन् तथा घटयतीति चेत् । तद्यन्तर्गडुना भवानीपतिना किं कृतम्, “घटकुटयां प्रभातम्" इति न्यायेन स्वीकृतं चायुष्मता भवताऽसन्मतम् , किञ्चासौ जाननजानन् वा घटयति ? नान्त्यः, सर्वज्ञत्वव्या- हतिप्रसङ्गात् । आद्यश्चेत् ? विश्वोपद्रवकारिणः पश्चादपि कर्त- व्यनिग्रहान् सुरवैरिण एतत्प्रतिक्षेपकारिणश्चासदादीन् किमर्थ रचयति ?, अपि चासौ मूर्तोऽमूर्तो वा १, मूर्तश्चेत् ? असदादि- वन्न कर्तृत्वं युज्यते, अमूर्तश्चेत् ? आकाशादिवनिष्क्रियत्वेन सुतरामकर्तृत्वम् । एवं सरागपक्षेऽपि कर्तृत्वमसदादिवन युज्यते, वीतरागपक्षे तु विश्ववैचित्र्यं कथं घटयति, वीतराग- खादेवेत्यलमतिपल्लवितेन । नाप्यदृष्टस्य सुखदुःखादिकर्तृत्वं घटते, तथा हि-पुरुषाद भिन्नमभिन्नं वादृष्टम् , अभिन्नं चेत् ? पुरुषमात्रतापत्तिः, भिन्न चेत् ? सचेतनमचेतनं वा ? सचेतनं चेत् ? एकसिन् शरीरे चेतनद्वयापत्तिः, अचेतनमिति चेत् ? न, अखतत्रस्य सुखदुःखं प्रति कर्तृत्वाभावादिति । तथा चोक्तम्- "प्राप्तव्यो नियतिबलाश्रयेण योऽर्थः, सोऽवश्यं भवति नृणां शुभोऽशुभो वा।

·- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- २० - , भूतानां महति कृतेऽपि हि प्रयत्ने, नामाव्यं भवति न भाविनोऽस्ति नाशः॥१॥” इति। सूत्रकृताङ्गेऽपि--- "न तं सयं कडं दुक्खं कओ अन्नकडं,च णं । मुहं वा जइ वा दुक्खं सेहियं वा अलेहियं ॥१॥ सयं कडं न अण्णेहिं वेदयन्ति पुढो जीया। संगइअं तं तहा तेसिं इहमेगेसि आहिअं॥२॥" • वृत्तिः-यत्तैः प्राणिभिरनुभूयते सुखं दुःखं स्थानविलोपन वा न तत् 'खयं' आत्मना पुरुषकारेण 'कृतं' निष्पादित दुःखमिति कारणे कार्योपचारात् दुःखकारणमेवोक्तम्, अस्स चोपलक्षणत्वात् सुखाद्यपि ग्राह्यम्, ततश्चेदमुक्तं भवति-योऽयं सुखदुःखानुभवः स पुरुषकारकृतकारणजन्यो न भवतीति, तथा कुतः 'अन्येन' कालेश्वरस्वभावकर्मादिना च कृतं भवेत ? 'ण' मित्यलङ्कारे, तथा हि-यदि पुरुषकारकृतं सुखाद्यनुभूयेत ततः सेवकवणिकर्षकादीनां समाने पुरुषकारे सति फलप्राप्ति- वैसादृश्यं फलाप्राप्तिश्च न भवेत् , कस्सचित्तु सेवादिव्यापारी- भावेऽपि विशिष्टफलावाप्तिदृश्यत इत्यतो न पुरुषकारात्किञ्चि- दासाद्यते, किं तर्हि नियतेरेवेति, एतच्च द्वितीयश्लोकान्तेमि- धास्यते, नापि कालः कर्ता, तस्करूपत्वाजगति फलवैचित्र्या- नुपपत्तेः कारणभेदे हि कार्यभेदो भवति, नाभेदे, तथाहि- अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा घटते यदुत विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च । तथेश्वरकर्टके अपि सुखदुःखे न भवतः यतोऽ- सावीश्वरो मूर्तोऽमूर्तो वा ?, यदि मूर्तस्ततः प्राकृतपुरुषस्येव सर्वकर्तृत्वाभावः, अथामूर्तः तथासत्याकाशस्येव सुतरां ।

·- कमसिद्धिः। २१ निष्क्रियत्वम् , अपि. च-यद्यसौ रागमांस्ततोऽस्मदाद्यव्यतिरे- काद्विश्वस्थाकतव, अथासौ वीतरागस्ततस्तत्कृतं सुभगदुर्भगेश्वर- दरिद्रादिजगद्वैचित्र्यं न घटां प्राञ्चति, ततो नेश्वरकृते इति । तथा खंभावस्थापि सुखदुःखादिकर्तृत्वानुपपत्तिः, यतोऽसौ खभावः पुरुषात् भिन्नोऽभिन्नो वा ?, यदि मिनो न पुरुषा- श्रिते सुखदुःखे कर्तुमलम् , तसाद्भिन्नत्वादिति, नाप्यभिन्नः, अभेदे पुरुष एव स्यात् , तस्य चाकर्तृत्वमुक्तमेव, नापि कर्मणः सुखदुःखं प्रति कर्तृत्वं घटते, यतस्तत्कर्म पुरुषाद्भिन्नमभिन्न वा भवेत् ?, अभिन्नं चेत् पुरुषमात्रतापत्तिः कर्मणः, तत्र चोक्तो दोषः, अथ भिन्न ? तकि सचेतनमचेतनं वा ?, यदि 'सचेतनमेकसिन्कार्ये चैतन्यद्वयापत्तिः, अथाचेतनं तथा सति कुतस्तस्य पाषाणखण्डस्येवास्वतन्त्रस्य सुखदुःखोत्पादं प्रति कर्तृ- खमिति, एतच्चोत्तरत्र न्यासेन प्रतिपादयिष्यत इत्यलं प्रसङ्गेन। तदेव सुखं "सैद्धिक" सिद्धौ-अपवर्गलक्षणायां भवं यदि वा दुःखमसातोदयलक्षणमसैद्धिकम् , सांसारिकं यदि वा उभय- मप्येतत्सुखं दुःखं वा स्रक्चन्दनायुपभोगक्रियासिद्धौ भवं तथा कशताडनादिसिद्धौ भवं सैद्धिकं, तथा-'असैद्धिक सुख- मान्तरमानन्दरूपमाकसिकमनवधारितबाह्यनिमित्तमेवं दुःख- ' मपि ज्वरशिरोऽर्तिशूलादिरूपमङ्गोत्थमसैद्धिकमेतदुभयमपि न खयं पुरुषकारेण कृतम् , नाप्यन्येन केनचित्कालादिना कृतम्, 'वेदयन्ति' अनुभवन्ति, 'पृथक् जीवा' प्राणिन इति कथं तर्हि तत्तेषामभूत् ? इति नियतिवादी खाभिप्रायमाविष्करोति- 'संगइयंति सम्यक्त्रपरिणामेन गतिर्यस्य यदा यत्र यत्सुखदु:- खानुभवनं सा संगतिः-नियतिस्तस्या.भवं सांगतिकम् , यतश्चैवं

·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता-
न पुरुपकारादिकृतं सुखदुःखादि, अतस्तत्तेषां प्राणिनां नियति-
कृतं सांगतिकमित्युच्यते, 'इह' असिन् सुखदुःखानुभवादे-
केषां वादिनां 'आख्यातं तेषामयमभ्युपगमः।" इति ।
एतत्सर्व वालजल्पितम् , अदृष्टस्य विश्ववैचित्र्यस्य हेतुत्वेन
साधितत्वात् , पुनरपि किश्चिदुच्यते, भोक्तव्यतिरेकेण भोग्य
विश्वे न विद्यते, भोग्यपदस्य ससम्बन्धितात, नाकृतस्य भोक्तापि
खव्यापारजन्यस्यैव खभोग्यखदर्शनात्, अन्यथा मुक्तात्मनां
भोगप्रसङ्गात् , भोग्यं च सत्चानां सुखदुःखादिप्रकारेण विश्वं
प्रत्यक्षतया दृश्यते, इतोऽपि कर्मकर्तृत्वेन विश्ववैचित्र्यं निर्णी-
यते । न भवितुमर्हति भोक्तृगतानुकूलादृष्टाभावे मुद्गपक्तिरपि,
कुत्रचित्स्थाल्यादिभङ्गोपलम्भात् । न च दृष्टकारणवैगुण्यात्तत्र
पाकाभाव इत्यपि नोद्यम्, वैगुण्येऽपि निमित्तान्तरस्यावश्य-
कखात्, अतः दृष्टकारणानां नियमतो नापेक्षापि, तथाविधन-
यत्नमन्तरेणापि पुण्योदयेन धनधान्यादिप्राप्तिदर्शनात् , केवलं
कर्मविपाककालेऽवर्जनीयसन्निधिकत्वेन दृष्टकारणानां निमित्त-
खव्यवहारात्, अत एव 'दृष्टकारणानामदृष्टव्यञ्जकलम्' इति
सिद्धान्तः सङ्गच्छते ।
तथा चोक्तम्-
"न भोत्तृव्यतिरेकेण, भोग्यं जगति विद्यते ।
. नचाकृतस्य भोक्ता स्यात्,मुक्तानां भोग्यभावतः।।
भोग्यं विश्वं च सत्त्वानां, विधिना तेन तेन यत् ।
दृश्यतेऽध्यक्षमेवेदं, तस्मात्तत्कर्मजं हि तत् ॥२॥
न च तत्कर्मवैधुर्ये, मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते ।
'स्थाल्यादिभङ्गभावेन, यत् कचिन्नोपपद्यते ॥३॥

·कर्मसिद्धिः। २३ "यथा यथा पूर्वकृतस्य कर्मणः, फलं निधानस्थमिवावतिष्ठते । तथा तथा तत्प्रतिपादनोद्यता, प्रदीपहस्तेव मतिः प्रवर्तते ॥१॥ विपाककालस्य कर्मावस्थाविशेषरूपत्वेन न कालवादप्र- सक्तिः, कर्मसन्तानस्यानादित्वेन न कर्मकारगापेक्षा वैययम्; विभिन्न विभिन्न कार्यजनकविचित्रशक्तियोगात भोग्यमपि विचि- त्रम्, कर्मवैचित्र्यानभ्युपगमे चित्रभोगस्याप्यनुपपत्तेः। नैया- यिकादिभिरपि कचिदुद्भूतरूपमेव कचिच्चानुभूतरूपमेव, पर- माणुसाद्भूतानां च शल्यादिवीजानां शाल्यकुरजनकत्वमेवेति नियमेऽदृष्टस्यैवाङ्गीकृतत्वेन सर्वत्र वद्धतुत्वस्यौचित्यात् तसान नियत्यादिकं विश्ववैचिन्यजनकम् । यदुक्तं- "चित्रभोग्यं तथा चित्रात्कर्मणोऽहेतुतान्यथा । तस्य यस्माद्विचित्रत्वं,नियत्यादेर्न युज्यते॥१॥” इति। किञ्च भो नियतिवादिन् ! तवाभिमता नियतिः नियतरूपा अनियतरूपाचा?, नियतरूपा चेत् ? नियतिजन्यत्वेनाभिमतानां कार्याणां समानता स्यात् , नियतेरेकरूपत्वेनाभ्युपगमात्, न कारणमेदमन्तरेण कार्यमेदो भवतीति । अनियतरूपा चेत् ! "घटो यदि पटजनकान्यूनानतिरिक्तकारणजन्यः स्यात्तदा पटः एव स्यात्, घटजनकं यदि पटं न जनयेत् तर्हि पटजन- कात् भिद्येत" इति न्यायात् नियतेः विचित्रताभ्युपगमनीया स्थात्, न चेष्टापत्तिः कर्तुं शक्यते, जलत्वेन समानस्यापि जलसाकाशपतनानन्तरमूपरेतरभूसम्बन्धमन्तरेण यथा न ·न अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- भवति भेदः, तद्वत्प्रतिनियतकार्यजनकनियतेरप्यन्यभेदकमन्त- रेण विचित्रतायाः अघटमानत्वात् , मन्यस्व तर्हि तद्भेदको- ऽप्यन्या, ना का क्षतिरिति चेत् ? कर्तृत्वं विहाय नान्या कापि, तथा च नियतेः कर्तृत्वसिद्धान्तो व्याहन्यते । तद्भेद- कस्यापि कर्तृत्वमनुपपन्नम्, उक्तपक्षद्वयोक्तदोषतादवस्थ्यात् । अपि च भेदकस्य कुतो विचित्रता ? विचित्रतदन्यमेदकत्व- रूपकार्यान्यथानुपपत्त्या विचित्रताभ्युपगम्यते । ननु तर्हि तस्यापि विचित्रता न तदन्यभेदकमन्तरेण, तथा च सत्यन- वस्था । नाप्यन्यतः, नियतिमन्तरेणान्यस्थानभ्युपगमात् । तद्व्यक्तिनिरूपितनियतित्वेन तव्यक्तिजनकत्वमित्यपि प्रेर्यम्, तन्नियतिजन्यत्वेन तद्व्यक्तित्वसिद्धिः, तद्व्यक्तित्व- सिद्धौ च तव्यक्तिनिरूपितत्वेन नियतिजन्यत्वसिद्धिरित्येवं रूपान्योऽन्याश्रयणात् , कार्यस्य कारणतानवच्छेदकत्वाचेति । तदुक्तम्- "नियतेनियतात्मत्वा-नियतानां समानता । तथानियतभावे च, बलात्स्यात् तद्विचित्रता ॥१॥ न च तन्मात्रभावादे-युज्यतेऽस्या विचित्रता । तदन्यं भेदकं मुक्त्वा, सम्यन्यायाविरोधतः ॥२॥ न जलस्यैकरूपस्य, वियत्पाताद्विचित्रता । ऊषरादिधराभेद-मन्तरेणोपजायते ॥३॥ तद्भिन्नभेदकत्वे च, तत्र तस्या न कर्तृता । तत्कर्तृत्वे च चित्रत्वं, तद्वत्तस्याप्यसङ्गतम् ॥४॥"इति । ननु नियतेरेव कार्यवैचित्र्यप्रयोजकस्वभावोऽस्त्विति चेत् । - .

·- कमसिद्धिः। २५ . नं, खभाववादप्रवेशेन नियतिवादस्य परित्यागप्रसङ्गात् , अर्थ परिपाक एव खभावो न हेत्वन्तरमिति चेत् ? न, परिपाकेऽपि हेत्वन्तरस्यावश्यमाश्रयणीयत्वात् , नन्वाम्रादौ परिपाकद्वैवि- ध्यदर्शनेऽपि नियतिपरिपाकः खभावत एवेति चेत् तर्हि 'घटकुट्टयां प्रभात' इति न्यायापत्तिः स्यात् । अथ चोत्तरपरि- पाके पूर्वपरिपाकः एव हेतु:, आद्यपरिपाके चान्तिमापरिपाक एवेत्यादिरीत्या विशिष्यैव कार्यकारणभावात् नायं दोष इति चेत् न, एकत्र घटनियतिपरिपाके तदैवान्यत्रापि घटोत्पत्ति- प्रसङ्गात् , प्रतिसन्तानं नियतिभेदाभ्युपगमे च द्रव्यपर्याययो- नामान्तरमेव नियतिपरिपाको । तथाचोक्तम्- "तस्या एव तथाभूतः, खभावो यदि चेष्यते। व्यक्तो नियतिवादः स्यात्, खभावाश्रयणान्ननु।१।” इति। एतेन-'जगति ये केचन भावा भवन्ति ते नियतिजा एव' इत्यादिकं नियतिवादिना प्रोक्तमपास्तं द्रष्टव्यम् । यदुक्तं- 'खभावस्य सत्वेऽपि मधुमासादावेव केचिदाम्रा अतिफलमा- रेण नम्रीभूता भवन्ति, केचित्तु वन्ध्या इत्यादितो नियति विमुच्य नान्यत् किमपि वीजं विश्ववैचित्र्ये पश्याम' इतिपर्य- न्तम् । तत्रापि वन्ध्याने तदन्येषां जीवानां तागदृष्टाभावेन तेषामनुत्पादः एव प्रयोजको मञ्जर्या व्याप्तस्याप्याम्रस्य स्तो- कान्येव फलानि परिपकानि भवन्ति, न सर्वाणि, तत्रायुष्क- मक्षयस्तेषां जीवानां कारणम् । कोकिलरक्षणे तु कोकिल. सैव दीर्घजीवनं हेतुः । ब्रह्मदत्तस्मान्धत्वे तु चक्षुर्दर्शनाव- रणस्य तीव्रोदयत्वं कारणम्, द्विजगोपालो तु तब्बञ्जकाविति ·. २६ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- नियतेः निराकृतत्वेन यत् सजातीयविजातीयव्यावृत्तखभावा- नुगतेनैव रूपेण प्रादुर्भावत्वं नियतिकृतप्रतिनियतधर्मोपश्लेषत्वं वा हेतुत्वेनोपन्यस्तं तत् तीक्ष्णशस्त्रोपहतानां जीवनमरणाभ्यां व्यभिचारी, असाकं त्वायुःकर्मणो न्यूनाधिकत्वं तयोः कार- णम्, नान्यत् किमपीति । तदेवं दण्डादिदृष्टकारणेषु सत्वपि घटोत्पादेऽनुत्पादे च भोक्तुरदृष्टं कारणं, दण्डादिदृष्टकारणं तु तब्यञ्जकमिति । तदुक्तं मलयगिरिपादैः धर्मसंग्रहणीवृत्तौ- "घटादीनामपि तदुपभोक्तृदेवदत्तादिकर्मपरिपाकसामर्थ्या देव तैलायुपभोगसंभवात् , समानमृदाधुपादानानां समानकु- म्भकारादिकर्टकाणां समानस्थानस्थितानां समानतैलाद्याधे- यानां समानविनाशहेतूपनिपातानामपि केषाश्चिदेव भङ्गभा- वात् । यदि पुनरुपभोक्तृदेवदत्तादिकर्मपरिपाकसामर्थ्यात् घटा- दीनां न तथा तैलाद्युपभोग इष्यते तर्हि सर्वेषां युगपद् विनाशो भवेत्, न केषाञ्चिदेव तद्धि बन्धककारणान्तराभा- वात् । तसात् घटादीनामपि उपभोक्तृदेवदत्तादिकर्मविपाक- सामर्थ्यसमुद्भवो विचित्रतलायुपभोगः" इति । एवं मुद्गपक्तौ गजभुक्तकपित्थे नालिकेराम्भसि चादृष्टमेव कारणं, तदुक्तं प्रागपि- "न च तत्कर्मवैधुर्य, मुद्गपक्तिरपीक्ष्यते। स्थाल्यादिभङ्गभावेन, यत्कचिन्नोपलभ्यते।श"इति । 'तत्कर्म वैधुर्ये' इति, उपभोक्तृकर्मवैधुर्य इति मलयगिरि- पादाः । दृप्टकारणानां तु सर्वत्रादृष्टव्यञ्जकत्वं बोध्यम् । एवं सुखदुःखादिकं प्रत्यदृष्टस्य जनकत्वं वाच्यम् । केवलानां पुरु- ·. - कर्मसिद्धिः। २७ प - पकारेश्वरखमावानामनभ्युपगमादेव निराकृत, निराकरिष्य- माणं च । यच्च अदृष्टवादे 'पुरुषाद् भिन्नमभिन्नं वा' इत्यादि दूषणमभ्यधायि तदपेशलम्, तृतीयसोभयरूपस्य पक्षस्य स्वीकारादिति । किञ्च नियतिवादिनां शास्त्रोपदेशोऽप्यकि- श्चित्करः तमन्तरेणापि सर्वसंभवात् , शुभाशुभफलप्रतिपादक- शास्त्रप्रतिपादितशुभाशुभक्रियाजनितफलाभावश्चेति । तद्धेतुक- त्वान्तर्भावितनियमस्य नियतिप्रयोज्यत्वे तु सिद्धमदृष्टमितर- हेतुना पारिभाषिककारणत्वप्रतिक्षेपस्याबाधकत्वादिति । एव-. मन्यभेदकमन्तरेण खभावस्थापि कार्यवैचित्र्यप्रयोजकत्वं नोप- पद्यते, एकरूपत्वात्तस्य खभावत एव युगपद् विश्वोत्पादप्रस- ङ्गोऽप्यापद्यते । न च तत एव तस्य क्रमवत्कार्यजनकत्वेन नानुपपत्त्यंशोऽपीति वाच्यम्, तस्यैव खभावस्य पूर्वोत्तरकार्य- जनकत्वे पूर्वोत्तरकालयोरुत्तरपूर्वकार्यप्रसङ्गेन क्रमस्यैव व्याहते, एकस्यैव खभावस्य भिन्नभिन्नजातिनियामकत्वस्वीकारे एकै- कस्य विश्वजातीयत्वप्रसङ्गः, विश्वस्य वैकजातीयत्वप्रसङ्गश्च । ननु कालक्रमेणैव कार्योत्पत्तेः तत्तत्क्षणादिसहकृतखभावस्यैव विश्ववैचित्र्ये हेतुत्वमस्त्विति चेत् १ न, कालवादप्रवेशात् । अथ क्षणिकस्वभावत्वे नायं दोष इति चेत् ? न, एकजातीयहेतुं विना कार्यैकजात्यासंभवात् । अथ सामग्र्यपेक्षया लाघवात् कुर्वद्रूपत्वमेवास्तु कारणतावच्छेदकमिति चेत् १ न, कुर्वद्रूप- त्वस्य जातित्वाभावेन घटं प्रति घटकुर्वद्रूपत्वेन हेतुत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् सामग्रीत्वेन च कार्यव्याप्यत्वसौचित्येन गौरवस्थादोषत्वात्, प्रत्यभिज्ञादिसत्त्वेन क्षणिकखवाधाच । १ खभावतः २ खभावस्य. - ·२८ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- किञ्च कुर्वद्रूपसत्वे एकत्र घटोत्पत्तिः, नान्यत्रेत्यत्र देशनिया- मकहेतुत्वाश्रयणे खभाववादः परित्यक्तः स्यात्, कार्यमनुमा- यैव प्रेक्षावतां प्रवृत्तिश्च, अन्यथा कारणमन्तरेणापि कार्यसं- भावनयैव निष्प्रकम्पप्रवृत्तिप्रसक्तेः । खभावहेतुखीकारे निर्हे- तुकाः भावाः प्रभवन्तीत्यपि न युक्तम् , वदतो व्याघातात्, तदुक्तं-"न हेतुरस्तीति वदन् सहेतुकं, ननु प्रतिज्ञा स्वयमेव वाधते" इति । किञ्च खभावो भावरूपोऽभावरूपो चा?, भाव- श्चेत् ? नानास्वभावः एकखभावो वा?, एकखभावोऽपि नित्योऽनित्योवा?, न तावन्नित्यः, नित्यसैकरूपत्वेनार्थक्रिया- कारिखस्य क्रमयोगपद्याभ्यामसंभवात् । नाप्यनित्यः, एकत्वेन विरोधात , प्रतिसमयं भिन्नभिन्नरूपेण भवनादनित्यस्येति । नानाखभावोऽपि वस्तुविशेषः अकारणरूपो वा वस्तुधर्मों वा? वस्तुविशेषोऽपि मूर्तोऽभूतों वा? मूर्तयेत् १ कर्मणः सकाशादविशिष्टः, यतोऽदृष्टं मृत विचित्रखभावमभ्युपग- म्यते, खभावोऽपि भवतैवंविधः खीकृतः ततो न कोऽपि विशेष इति । अमूर्तश्चेत् ? नासौ देहादीनामारम्भका, अनुप- करणत्वात्, दण्डादिसामग्रीविकलकुम्भकारवत् । एवं सुख- दुःखादिहेतुरपि न स्वभावोऽमूर्तखात् , जीवानामनुग्रहोपधा- तावपि न कर्तुं समर्थों गगनमिव । तदुक्तं-'जमणुग्गहोव- घाया जीवाणं पुग्गलहितो' इति वचनात् । ननु जीवेन व्यमि- चारः तस्यामूर्तत्वेपि सुखदुःखयोः हेतुत्वादिति चेत् ? न, एकान्तेनामूर्तत्वाभावेन व्यभिचाराभावात् । नन्वेकान्तेना- मूर्चत्वाभावे किं बीजम् ? क्षीरनीरवदनादिकर्मसन्तानपरि- णामापन्नत्वमेव वीजं तस्य च वीजाकुरभावेनेव परस्परं हेतु- N ·- - कर्मसिद्धिः। २९ हेतुमद्भावात्., तथा च परमार्थतः न केवलो जीवो मूर्त- 'सुखदुःखानुभवनिमित्तः, किन्तु सुखदुःखानुभवानिमित्तं कर्म, तनिमित्तश्च सुखदुःखानुभव इति कुतो व्यभिचारः, नेत्यर्थः। नन्वेवं सुक्तात्मनो व्यभिचार, न च तस्यापि मूर्तता कल्प- यितुं शक्या, अनादिकर्मसन्तानपरिणामापनत्वाभावादिति चेत् ? न, मुक्तात्मनि सुखदुःखनिबन्धनयोः सातासातयोर- भावेन सुखदुःखानुभवाभावात् । सुखदुःखोभयानिमित्तत्वमेव मुक्तात्मनां निषिध्यते, न केवलं सुखनिमित्तत्वमपि, साहजि- कनिरुपमेयसुखखरूपत्वात्तस्येति । अपि चापरिणामिकारणत्वेन सुखदुःखनिबन्धनभूतं मूर्तत्वं मुक्तात्मनि निषिध्यते, न तु परि- णामिकारणत्वम्,मुक्तात्मानश्च निरुपमेयसुखं प्रति परिणामिका- रणत्वेन कथं तेन सह व्यभिचारः १ । यदि स्वभावोऽपि मुक्ता- त्मवदिष्यते, तर्हि तस्यापि जीवत्वं सदा सुखित्वं च प्रसज्यते, तथा च स स्वभावः कथं स्यात्, केवलं नामान्तरेण मुक्तात्मा एवाभ्युपगतः स्यात्, न च तत्र नो विप्रतिपत्तिः, तदुक्तं- "तस्स वि य तहाभावे, जीवत्तं चेव पावई वुत्तं । तहा कहं णु सो सहावो,सदा सुहित्तिपसंगोयाश" इति । अत्र चेत्थमनुमानं स्वभावः सुखदुःखजनको न भवति, अपरिणामित्वे सति अमूर्तत्वात् यथा गगनम् । ननु गगन- स्यापेक्षाकारणत्वेन सुखदुःखनिवन्धनसमस्त्येवेति कथं न साध्यविकलता निदर्शनखेति चेत् । न, अपेक्षाकारणस्य निर्व्यापारत्वात् परमार्थतोऽकारणत्वात् , अन्यथा निखिलवि- श्वस्य कारणताप्रसङ्गः, निर्व्यापारत्वाविशेषादिति । नाप्यका- - । .

·. अनुयोगाचार्यश्रीमप्रेमविजयगणिगुम्फिता- रणतास्वभावः, कारणमन्तरेण कार्यानुपपत्तेः, कारणाभावस्थ समानत्वेन युगपनिखिलविश्वोत्पादप्रसङ्गः, शशविषाणोत्पा--. दप्रसङ्गश्च । अपि च यन्निर्हेतुकं तदाकसिकमेव प्रादुर्भवति आकसिकं च नाभ्रादिविकारवदादिमत्प्रतिनियताकारं भवति, दृश्यते चादिमत्प्रतिनियताकारं शरीरादिकार्यजातमतो नाक- सिकं किन्तु कर्महेतुकमेवेति । अनुमान चात्र शरीरादिकार्य- मुपकरणसहितकर्वनिर्व| मेवादिमत्प्रतिनियताकारखात् घटा- दिवत् । न च घटाद्यवस्थायामदृष्टमन्तरेणान्यदुपकरणमस्ति, यदेवोपकरणं तदेव कर्मेति । वस्तुधर्मश्चेत् ? मूर्तवस्तुनोऽमूर्त- वस्तुनो वा?, आये सिद्धसाधनमसाभिरपि पुद्गलास्तिकायपर्या- यत्वेनादृष्टस्याभ्युपगमात् । अमूर्तवस्तुनो धर्मश्चेत् ? नासौ शरी- रकारणममूर्तत्वादेव ज्ञानादिवत गगनमिव वेत्युक्तपूर्वमिति । तसात् न खभावो भावरूपः । नाप्यभावरूपः, तथाहि-स हि. अभावखरूपखभावः एकरूपः चित्ररूपो वा ?, एकरूपश्चेत् ? तुच्छैकखभावत्वेन न कार्यनिष्पत्तिा, यथा भेकजटाभारादि- कारणाभावतः भेकजटादिर्न भवति तद्वत्कार्यनिष्पत्तिरपि न भवतीत्यर्थः, अन्यथा भेकजटादिकमपि स्यात् तुच्छैकखभा- वकारणत्वाविशेषात् । ननु मृत्पिण्डरूपाभावादेव घटो जायते, ततः कथमुच्यते तुच्छैकखभावत्वे न कार्यसिद्धिा, मृत्पिण्डरूपोऽभावो नैकान्तेन तुच्छरूपः स्वरूपभावात् । यदि एवं तर्हि अभावस्य तुच्छरूपता कथमिति चेत् ? घटलक्षणं भावमाश्रित्य खभावस्य तुच्छरूपता बोध्या, मृत्पिण्डस तु घटजनकत्वानोक्तदोषावकाश इति चेत् । न, भावाभावयो। विरोधात, तथाहि-य एव मृत्पिण्डस स्वरूपभावः स एव ·। कर्मसिद्धिः। घटस्वरूपस्याभावः कथं भवति ?, नासाद्यते कदापि यो भावः. सोऽभावरूपता, नाप्यभावो भावरूपतां तयोः परस्परविरो- धात् । अथ स्वरूपापेक्षया भावरूपता पररूपापेक्षयाऽभावरू- पता ततो न भावाभावयोन्निनिमित्तत्वेन कश्चित् विरोध इति चेत् १ तर्हि स्थाद्वादकक्षाप्रवेशेन मुक्तः खसिद्धान्त इति । ननु मृत्पिण्डे घटरूपाभावो न परमार्थतः, किन्तु परिकल्पित एव ततो नानेकान्तवादे प्रवेश इति चेत् ? ननु तर्हि सूत्रपि- ण्डादौ घटप्रागभावाभावात् यथा न घटोत्पत्तिः तद्वत् मृत्पिण्डे घटनागभावाभावात् मृत्पिण्डात् कथं घटोत्पत्तिः१ अथ मृत्पि- ण्डादौ घटादिप्रागभावाभावेऽपि घटाद्युत्पत्तिरभ्युपगम्यते तर्हि खरशृङ्गमपि कथं नोत्पद्यते ? प्रागभावाभावखाविशे- षात् । ततो न तुच्छैकखरूपस्वभावपक्षोऽपि क्षेमङ्कर इति । ननु भेकजटादे!त्पत्तिप्रसङ्गः, अभावखरूपखभावस्य विचि- जखभावतास्वीकारादिति चेत् ? ननु कथमभावो विचित्र- तास्वरूपः, यतो लोके घटपटादिभेदेन भावस्यैव विचित्रता दृष्टा, नाभावस्य, तुच्छरूपत्वेन तस्य सर्वत्र भावात् । तस्यापि विचित्रतास्वीकारे नामान्तरेण भाव एव विचित्रखभाव: खीकृतः स्यात्, विचित्रतापि तत्तदर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणं खभावमेदमन्तरेण न भवितुमर्हति, तथाभूतखभावभेदाङ्गी- कारे भावरूपतैव सम्पन्ना, तथा च सति विश्ववैचित्र्यान्यथा- नुत्पत्त्या भावरूपस्य खभावस्य स्वीकारे नामविपर्यासमात्रमेवेदं कर्मापि भावरूपं विचित्रखभावमेवं भवदसिमतो भावोऽपीति । किञ्च खस्सात्मनो भावः स्वभाव इति स्वभावशब्दव्युत्पत्तिः, अयं खभावः कार्यगतः कारणगतो वा ? न तावत् कार्य- ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- गतः, कार्यस्य निष्पन्नत्वेन लब्धात्मलाभात् , अलब्धा- मलामसम्पादनायैव हेतुता संगता, निष्पन्नस्यापि कार्यस्सा. लब्धात्मलामे तु कार्यगतखभावस्याप्यलब्धात्मलाभः। ननुः कार्यगतखभावो मास्तु विचित्रतानियामकः, कारणगतस्वभा- वस्तु तथास्खिति चेत् ? ननु कारणगतखभावः किं तसात् मिन्नोऽभिन्नो वा?, न तावत् भिन्नः, सर्वस्याऽपि वस्तुनः तन्नियामकताप्रसङ्गः, तथा च सति घटकारणगतखभावोऽपि पटविचित्रतानियामक: स्यात् भिन्नत्वाविशेषात् । नाप्य. भिन्नः तथात्वे कारणमेव विचित्रतानियामक न तद्गतस्वभाव- स्तस्मात्स्वभाववादोन वरीयानिति । एतेन कारणानुरूपमेव कार्य प्रभवति न हि यववीजाकुराः गोधूमान् प्रदातुं प्रभवा, मनुष्यादिभवकारणं च पूर्वजन्म, तसात्परत्राप्येतद्भवतुल्यो भवः कल्प्यते, एवं यः पुरुषः स परत्रापि पुरुष एवैवं सर्व- त्रापि बोध्यम् । तदुक्तं-- "कारणसरिसं कजं बीजस्सेवंकुरो त्ति मण्णन्तो। इह भवसरिसं सव्वं जमवेसि परेवि।" इत्यादिप्रत्युक्तम् , विश्ववैचित्र्येऽदृष्टस्य कारणत्वामिधा- नात् । तथापि किञ्चिदुच्यते, तथा हि-यच्चोक्तं कारणानुरूप- मेव कार्य तदप्येकान्तेन न रमणीयम् , यतः-शृङ्गात्-शर उत्पद्यते, सर्पपानुलिप्तात् शृङ्गात् धान्यसङ्घातः, दूर्वातो दूर्वा गोलोमाविलोमाभ्यामपि दूर्वोत्पद्यते, तथा विसदृशानेकद्रव्य- संयोगेन सर्पसिंहादिप्राणिनः मणिहेमादयश्चोत्पद्यन्ते । + ·- कमसिद्धिः। ३३ 11 । . तदुक्तं- "जाइ सरो सिंगाओ भूतणओ सासंवाणुलित्ताओ। संजायइ गोलोमाविलोमसंजोगओ दुबा ॥१॥ इइ रुक्खायुवेदे जोणिविहाणे य विसरिसेहितो। दीसइ जम्हा जम्मं सुहम्म! तो नायमेगन्तो।" इति। दृश्यते च लोकेऽपि शालूकादपि शालूकः गोमयादपि शालकः भवति, तथामेरपि वह्निररणिकाष्ठादपि, बीजादपि वटादयः शाखैकदेशादपि, बीजादपि गोधूमा वंशवीजा- दपीति । यद्वा कारणानुरूपा कार्याणामुत्पत्तिः त्वया स्वी- कृतातथैव जीवानामपि विचित्रता प्रतिपद्यख । ननु जीवानां वैचित्र्ये को हेतुरिति चेत् ? अदृष्टमिति ब्रूमः। ननु तर्हि कर्म- णोऽपि विचित्रता किं निमित्तोद्भवेति चेत् ? मिथ्यात्वादिहेतु- संभवेति । अनुमानं चात्र नरकादिरूपेण संसारित्वं विचित्रं चित्रकर्मणां कार्यत्वात्, यथा लोके विचित्राणां कृषिवाणि- ज्यादिक्रियाणां फलमिति कर्मवैचित्र्यात भवस्यापि विचित्रत्वं स्वीकुरु । पुद्गलपरिणामात्मकत्वेन विचित्रा कर्मपरिणतिरभ्रा- दिवदभ्युपगन्तव्या, यद्विचित्रपरिणतिरूपं न भवति तत्पुद्गल- परिणाममपि न भवति यथा गगनम् । पुद्गलपरिणामसाम्येऽ- पि ज्ञानावरणीयादिभेदेन विचित्रता सा ज्ञानप्रत्यनीकादिवि- शेषहेतुसमुद्भूताऽवसातव्येति । यद्वेह भवसदृशः परभवो भवतां सम्मतस्तथैवेह भवसदृशं कर्मफलमपि परत्र मन्यस्ख, एतदुक्तं- भवति-विचित्रगतिहेतुकविचित्रक्रियानुष्ठातॄणां प्रत्यक्षत उप- लभ्यमानत्वेन परत्रापि ततक्रियाणां विचित्रं फलमेष्टव्यम् । ३ ·- -- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- यथेहत्यक्रियाणां विसदृशता स्वीक्रियते, तथैव परत्रापि जन्तूनां विसदृशताऽवश्यमाश्रयणीया स्थात्, न तु सदृश- तेति । ननु या कापि क्रिया सैहिकफलजनिकैच कृष्यादेः सस्यादिफलवन्न परत्र फलजनिकेति कुतः परत्र जन्तु- वैसादृश्यम् , तजनकक्रियाया एवाभावादिति चेत् १ ननु तर्हि भवदभ्युपगतं सादृश्यमपि परत्र कुतः ? सादृश्यजनकपार- भविकक्रियाणां निष्फलत्वाभ्युपगमात् । ननु तजनककर्मा- भावेऽपि सादृश्यं खीक्रियत इति चेत् कृतनाशाकृताभ्यु- पगमः स्यात् । यद्वा दानहिंसादिक्रियाणां निष्फलत्वाभ्युप- गमे मूलतो बन्धाभावः, बन्धाभावे च कर्माभावः, तदभावे च भवान्तराभावः, तदभावे च सर्वेषां मुक्तिप्रसङ्गः, साह- श्याभावश्चापद्यते । कर्माभावेऽपि भवखीकारे निष्कारण एवासौ स्यात् , तथा भवनाशोऽपि निष्कारण एव स्यात् । तथा च सति तपोनियमाद्यनुष्ठानं निष्फलतामापयेत । तथा वैसादृश्यमपि. निष्कारणं कथं नेष्यते विशेषाभावादिति । यद्वा सर्व वस्तुजातं. सादृश्यासादृश्यं किं पुनः परभवः । त- थाहि सर्व वस्तुजातं पूर्वतनैः सामान्य विशेषपर्यायैर्युपरमति, उत्तरैः सामान्यविशेषपर्यायैरुत्पद्यते, द्रव्यत्वेन तादवस्थ्यम् । तथैव प्रमेयत्वादिभिः सर्वेषां वस्तूनां साधर्म्यमात्मत्वादिभिः वैधर्म्यमेवमात्मनोऽपि स्वभिन्नजीवैः सहात्मत्वेन साधयं खसिन्न वृत्तिज्ञानादिभिः सह वैधर्म्यम् । एवं सर्वत्रापि साह- श्यासादृश्यं वाच्यं न केवलं परत्रैवेति । सादृश्यमेव, वैसाह- श्यमेव वेति तु भवितुं नैवार्हति, यत इहापि भवे बालत्व- पर्यायं परित्यज्य यौवनपर्यायमनुभवति, यौवनपर्यायं . परिः .

·कम्मसिद्धिः। ३५ . त्यज्य वृद्धत्वपर्यायमनुभवतीति । किञ्च-योयादृशःस परत्रापि . तादृशश्चेत् ? ईश्वरदरिद्रकुलीनाकुलीनादिरूपेणोत्कर्षापकों न खाताम् , मा भूतां नः का क्षतिरिति चेत् ? दानादि- क्रियाणां निष्फलत्वापत्तिः, तथाहि-दानादिप्रवृत्तिरपि लोका- नां देवादिसमृद्धात्मोत्कर्षार्थ भवति, उत्कर्षाभावे च यो , दरिद्रः स दानतपोयात्रासंयमाद्यनुष्ठानं कृत्वापि परत्र दरिद्र एव स्यात् , तथा च सति दानादिक्रिया निष्फलता प्राप्ता। एवं यो बालः स तव मते कदापि यौवनमपि न प्राप्नुयात् । युवा च वृद्धत्वं, किंबहुना ! सर्वेऽपि स्तनपायिन एव तव मते प्राप्नुयुः, न चैवं दृश्यते । तसात्-"यो यादृशः स तादृश एव परत्रापि"-इति मुश्च खाग्रहमिति । । एवं समयादिकालोऽपि न विश्ववैचित्र्ये हेतुः समयादेः कस्यचिद्वस्तुनोऽनुत्पा, अन्यथा विवक्षितसमयादौ कार्या- न्तरोत्पादप्रसङ्गः। नारेकणीयं च तत्क्षणवृत्तिकार्ये तत्पूर्वक्ष- शत्वेन हेतुत्वमुक्तमेवेति, अग्रेतनमाविनः तत्क्षणवृत्चित्वखैव फलत आपाधत्वात् , तत्क्षणवृत्तिकार्ये तत्पूर्वक्षणत्वेन हेतुत्वं तदुत्तरक्षणविशिष्ट कार्ये तत्क्षणत्वेनैव वेति विनिगमनामा- वाच । किञ्च-समानेऽपि काले मृत्पिण्डे घटः न तन्तु- ध्वतोऽपिकालातिरिक्तदेशादिनियामकस्य हेतुत्वेनाश्रयणीयत्वं स्वात् । ननु मृत्पिण्डादन्यत्र घटस्यानुत्पचिरेव देशादिनिया- , मिकाऽस्तु कालहेतुसत्त्वेऽपि देशे कार्यानुपपत्तेरिति चेत् ? न, जन्यतासम्बन्धेन मृद्भिन्नत्वेन मृदवृत्तित्वस्थापाद्यत्वात् । अर्थ तंनियामक तत्खभावत्वेन काचिकत्वमुक्तमेवेति चेत् ? न, फलतः तत्स्वभावत्वस्यैवापाद्यत्वादिति । । - ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- , तदुक्तं- "कालोऽपि समयादिर्यत्केवलः सोऽपि कारणम् । तत एव घसंभूतेः, कथञ्चिन्नोपपद्यते ॥१॥ यतश्च काले तुल्येऽपि, सर्वत्रैव न तत्फलम् । अतो हेत्वन्तरापेक्षं, विज्ञेयं तद्विचक्षणैा। इति । एवं विश्ववैचित्र्यं कर्मकृतं सिद्धमपि नियत्यादिसापेक्षं बोध्यमन्यथा स्याद्वादभङ्गप्रसङ्गः । तदुक्तं- "अतः कालादयः सर्वे, समुदायेन कारणम् । गर्भादेः कार्यजातस्य, विज्ञेया न्यायवादिभिः ॥१॥ न चैकैकत एवेह, क्वचित्किञ्चिदपीक्ष्यते । तस्मात्सर्वस्य कार्यस्य,सामग्रीजनिकामता॥२॥"इति। कालादयश्चत्वारोऽपि स्वातन्त्र्येण हेतवः इत्येके, केचित्तु कालादृष्टे एव स्वातन्त्र्येण हेतू, नियतिखभावावदृष्टधर्मत्वेन विवक्षितौ । दृष्टादृष्टसाधारण्येन नियतिः खभावश्च सर्वस्य वस्तुनो धर्माविति । तदुक्तं श्रीमद्धरिभद्रसूरिपादैः शास्त्रवार्तासमुच्चये- "स्वभावो नियतिश्चैव, कर्मणोऽन्ये प्रचक्षते । धर्मावन्ये तु सर्वस्य, सामान्येनैव वस्तुनः॥१॥” इति । यथा सामग्री कार्यजनिका तथा प्रतिपाद्यते, तथाहि-ब्रह्मद- चक्रिणो नि द्विजमित्रं प्राप्यैवावश्यं भावितीव्रचक्षुर्दर्शना- वरणोदयादन्धत्वं तत्र मुख्यतया कर्मातिशयातिशायितपरिण- तिरूपा नियतिः कारणमेवमन्यत्रापि तथाविधकार्ये कारणत्वं ·A - प । - १ । . कमेसिद्धिः। "३७ नियते वाच्यम् । तथोद्यमतोऽपि कार्य जायते, यतः कार्य प्रायशः क्रियातो भवति, क्रिया च पुरुषकारायत्ता प्रवर्तते । तदुक्तं- "न दैवमिति संचिन्त्य, त्यजेदुद्यममात्मनः। अनुद्यमेन कस्तैलं, तिलेभ्यः प्राप्तुमर्हति ॥१॥” इति । दृश्यते च समानेऽपि पुरुषकारे फलवैचित्र्यम्, तत्र पुरुष- कारवैचित्र्यं कारणम्, क्वचित्समानेऽपि पुरुषकारे फला- भावो दृश्यते, तत्रादृष्टं कारणं खीकरणीयम् । तथा बकुलच- म्पकाशोकपुन्नागसहकारादीनां विशिष्ट एव काले फलोद्भवः न सर्वदा, न च कालस्सैकरूपत्वेन कार्यवैचित्र्यं न भवतीति नोयम् , अदृष्टस्यापि स्वीकारात् । तथा खभावोऽपि कारणं, त- थाहि-आत्मनः उपयोगलक्षणत्वमसङ्ख्येयप्रदेशत्वममूर्तत्वं पुद्ग- लानां मूर्तत्वं सुखदुःखोभयजनकत्वं चयोपचयत्वं धर्मास्तिका- यस्य गत्युपष्टम्भकत्वमधर्मास्तिकायस स्थित्योपष्टम्भकत्वमाका- शास्तिकायस्थावकाशदातृत्वं कालस्य वर्तनापर्यायजनकत्वमि- सादिकार्यजातं खभावापादितम् । व्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तप- क्षस्तु न दोषजनका, उभयधर्मावच्छिन्नस स्वभावस्य कार्यजन- कत्वस्वीकारात् । अत्र स्वभावः तथाभव्यत्वात्मिका जाति का- बैंकजात्याय कल्पनीयेति । तथेश्वरोऽपि विश्ववैचित्र्यजनकः । अत्रेश्वर आत्मा तत्र तत्रोत्पचिद्वारेण सर्वत्र व्यापनात् व्यापक तस्य सर्ववादिभिः सुखदुःखादिजनकत्वेन स्वीकारादिति । तथा कर्मणः वैचित्र्यजनकत्वं प्राक् सविस्तरमुक्तमेव, तदेवं सामग्री कार्यजनिकेति प्रतिपादितम् । - - । । ...

·३८ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- अत्रेदमवधेयं संसारान्तर्वतिसकलवादिप्रतिवादिवृन्दकला- कलापकौशल्यावलोकनकुशलाकलनकलाकलापपरिकलितचे तोभिर्भवान्तर्वतिविश्वातत्त्वतत्त्वहेयोपादानकुशलधीधनैरुपेक्ष- गीयेषु माध्यस्थ्यभावसजनैः। यद्यपि सर्वे आस्तिकाः, नानावि- धविधानधुरन्धराक्षुण्णप्रत्यक्षप्रभृतिप्रमाणप्रथाप्रतीयमानघटप- 'टलकुटशकटकटप्रभृतिपदार्थसार्थान् व्यवहारमात्रतः स्वीकुर्वतः तत्त्वदृष्ट्याऽपोहप्रवीणान् वेदान्तिनो विहाय, विश्ववैचित्र्यान्य- थानुपपत्त्येकलक्षणाद्धेतोर्मवान्तरानुयायिन आत्मनः शुभाशुभ- साधनसमर्थमदृष्टं तत्वदृष्ट्यानुपचरितमङ्गीकृतवन्तः। प्रमाणयन्ति चात्र वेदान्तिनः ब्रह्ममिन्नमसत् प्रतीयमान- त्वात् भरुमरीचिकावत् । ये ये द्रव्यादयः पदार्थाः विश्वे दरीदृश्यन्ते ते ते मतिभ्रमनिमित्तकाः न पुनः तत्वदृष्ट्या वर्तन्ते । एतदनुमानान्तःपातिनः कर्मणोऽपि तादवस्थ्यम् । तथा च श्रुति:-"अविनाशी चारेऽयमात्मा सत्यं ज्ञानमनन्तं -ब्रह्म एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन" इति । एत- निखिलमतिकष्टेन सङ्घातीकृतमहत्तणपुञ्जनिक्षिप्तचित्रभानुसी- करसाध्यम् , तथाहि-प्रत्यक्षेण विधीयमानपदार्थसार्थस्यानुमा- नादिनाऽपलपितुमशक्यत्वेन घटादौ प्रत्यक्षवाधः, ब्रह्मभिन्न- घटादौ घटासत्चविरुद्धत्वेन विरुद्धः, साध्याभावववृत्तित्वेन घटादौ तव निर्धर्मके ब्रह्माणि च व्यभिचारः, ब्रह्मभिन्नमसन भवितुमर्हति प्रतीयमानत्वादिति प्रत्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षितः। किश्व-ब्रह्मभेदः प्रसिद्धो न वा १, प्रसिद्धश्चेत् ? द्वैतापत्तिः, अप्रसिद्धश्चेत् पक्षासिद्धिः। एवं साध्यमपि सदसद्वा, सच्चेत् ? दै- तापत्तिः, असच्चेत् ? अनुमानायासव्यर्थतेत्येवं संभावनीया अनु- ·; कर्मसिद्धिः। । ३९ . 'मानदोषा अपि । कुत्राप्यत्यन्तासत्त्वधर्मस्यासत्त्वेन दृष्टान्तेऽपि . अन्यत्र स्थितसद्रूपजीवनप्रत्यासत्तिः प्रतिभासते क्षारभूमौ, न तु सर्वथा विद्यमानो धर्मः । श्रुतेरपि द्वैतव्याप्यत्वेनाद्वैतं प्रति प्रामाण्यासंभवेन वाच्यवाचकभावस्स द्वैतरूपेण प्रतिभासा- दिति दिक् । तच्चादृष्टं पौद्भलिकम् । अत्र वेदान्तिनः चर्चयन्ति-नन्वविद्यावरणमेव कर्म न पौगलिक, मूर्तेन कर्मणा रूपातीतविज्ञानसावारयितुमशक्य- त्वात् , अन्यथा शरीरादेरप्यावारकत्वप्रसङ्गः स्यादिति चेत् ? न, मृतेनापि मदिरादिना रूपातीतविज्ञानस्यावारकत्वदर्श- नात् । अमूर्तीया अविद्याया आवारकत्वे तु गगनादेरप्या- वारकत्वमविद्यावत् स्यात् , अमूर्तत्वाविशेषात् । ज्ञानाविरुद्ध- त्वेन गगनस्य नावारकत्वमिति चेत् ? तर्हि ज्ञानाविरोधित्वात् शरीरस्थापि मा भूदावारकत्वं विरुद्धस्सावारकत्वप्रसिद्धः, न च मिथ्याज्ञानोदये प्रवाहेण प्रवर्तमानस्य ज्ञानादेः निरोधादविद्याया एवज्ञानविरोधित्वं न गगनादेरिति वक्तव्यम् , पौद्गलिककर्मों- दये प्रवाहेण प्रवर्तमानस्य ज्ञानादेः शरीरेण सह विरोधाभावात् , तथा चानुमानप्रयोगः-आत्मनो मिथ्याज्ञानादिः पुद्गल विशेष- सम्बन्धनिवन्धनः तत्स्वरूपान्यथाभावात् मद्यपोन्मादवदिति । ननु कर्मणः पौद्गलिकत्वे किं मानम् १, अनुमानमितिं ब्रूमः। तथाहि-अदृष्टं पौद्गलिकमात्मनोऽनुग्रहोपघातनिमित्तत्वात् श- रीरवत् । नन्वात्मनोऽनुग्रहोपघातनिमित्तत्वमस्तु : पौगलिकत्वं मास्तु भोगनिर्वाहकात्मधर्मस्योदयनाचार्यादिभिरुक्तत्वादिति चेत् । न, कार्यैकार्थप्रत्यासच्या सुखादिहेतुत्वेऽसमवायिकार- णत्वप्रसङ्गात् । न चात्मगुणभिन्नत्वे सतीति विशेषणं वा- ·-- अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- च्यम्, तत्र प्रमाणाभावात् । किश्चादृष्टस्यात्मगुणत्वे सति सर्वदा बन्धाभावेन सर्वेप मुक्तिप्रसङ्गा, विरोधेन च खपा- रतव्यनिमित्तत्वमपि न स्यात् । तथाहि-आत्मनः पारत- त्र्यानिमित्तमदृष्टं न भवति घटस्वरूपवत् । खीकृतं च त्वया दृष्टस्यात्मगुणत्वमतः पारतत्र्यनिमित्तत्वमदृष्टस्य न भवितुम- ईति, प्रमाणप्रतीतं चात्मनः पारतव्यं, तथा चानुमानम्, आत्मा कर्मपरतत्रः हीनस्थानपरिग्रहवत्त्वात् मधोद्रेकपारत- त्र्याशुचिस्थानपरिग्रहवद्विशिष्टपुरुषवत् । हीनस्थानं हि शरीर- मात्मनो दुःखहेतुत्वात् न च देवशरीरे दुःखाभावात् भागा- सिद्धोऽयं हेतुरिति वाच्यम् , तस्यापि च्यवनसमयेऽतिदुःख- हेतुत्वप्रसिद्धेः। यदधीन आत्मा तदेव वाऽदृष्टसंज्ञकं कर्मति सिद्धं कर्मणः पौगलिकत्वमत्राप्यनुमानम् , तथा हि-पौगलिक कर्मात्मनः पारतव्यनिमित्तत्वात् कारागारवत् । न च निग- डादौ व्यभिचार इति वाच्यम् , तस्य पारतत्र्यखभावत्वात, यः खलु पारतत्र्यखभावः स न पारतव्यनिमित्तं भवितुमर्हतीति । अत्र सांख्या प्रलपन्ति-सुष्टुक्तमदृष्टमात्मगुणो न भवतीति प्रधानपरिणामत्वात्तस्य, तदुक्तं-"प्रधानपरिणामः शुक्लं कृष्णं च कर्म" इति । तद्गगनारविन्दवन्मनोरथमात्रम्, प्रधानाभा- वेन तत्परिणामत्वस्यासंभवात् । तत्परिणामत्वेऽपि वात्मपा- रतत्र्यनिमित्तत्वाभावात् न कर्मत्वं तस्यान्यथा घटादावप्य- तिप्रसक्तिः। न च प्रधानपारतच्यनिमित्तत्वात् कर्मत्वं तस्खे- त्यारेकणीयम् , एवं रीत्या प्रधानस्यैव बन्धमोक्षयोः संभवे- नात्मकल्पनायाः वैयर्थ्यप्रसङ्गात । न च बन्धमोक्षफलानुभव- स्थात्मनि प्रतिष्ठानात् न तत्कल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्ग इति वाच्यम्, ·. कर्मसिद्धिः। ४१... है वक्ष्यमाणानुमानेन प्रधानस्य तत्कर्तृत्ववत्तद्भोक्तृत्वप्रसङ्गात्, अन्यथा कृतनाशाकृताभ्युपगमप्रसङ्गः । अत्र प्रयोगः-प्रधान वन्धफलानुभोक्तृ बन्धाधिकरणत्वात् कारागारबद्धतस्करवत् । न चात्मनः चेतनत्वात् भोक्तृत्वं न प्रधानसेति वक्तव्यम् , मुक्तात्मनोऽपि कर्मफलानुभवप्रसङ्गात् । ननु मुक्तात्मनः प्रधा- नसंसर्गाभावात् न फलानुभवनमिति चेत् ? तर्हि संसारिण एव प्रधानसंसर्गात् वन्धफलानुभवनं प्राप्तं तथा चात्मन एव बन्धः सिद्धः, बन्धफलानुभवनिमित्तस्य प्रधानसंसर्गस्य बन्धरूपत्वात् बन्धस्यैव संसर्गः पुद्गलस्य च प्रधानमिति नामान्तरमेव कृतं स्यादिति दिक। कर्मणां पौगलिकत्वे सिद्धे तेषामनन्तशक्तिमत्त्वेन विचित्र- तापि नानुपपन्ना। तत्तत्कर्मणां विशिष्यादृष्टहेतुत्वस्यावश्यक- त्वेन वैजात्यकल्पने मानाभाव इत्यपि न सुन्दरम् , तव मतेऽपि कीर्तननाश्यतावच्छेदकत्वेनावश्यकत्वात्तस्य, अदृष्टत्वस्य खा- श्रयजन्यताविशेषसम्बन्धेनाश्वमेधत्वादिघटितस्य कीर्चनना- श्यतावच्छेदकत्वे तु गौरवमित्यलमप्रासनिकेन । तद्वैचित्र्य- मपि बन्धहेतुत्ववैचित्र्येऽपि संक्रमकरणादिकृतं परिणतप्रव- चनानां सुज्ञानमिति । नन्वदृष्टकार्याणां देहादीनां मूर्तिमत्वेन "कारणानुरूपं कार्यम्" इतिवचनाचादृष्टस्य मूर्तत्वापत्तिरिति चेत् ? इष्टापत्तिः। अथामूर्त्तत्वेन सुखादिकार्याणां कथमिष्टापतिः निर्वाह्या इति चेत् न, कार्यानुरूपा कारणकल्पना तूपादाना- दिकारणस्थले एव, नादृष्टस्थले, सुखादिकं प्रति तस्य निमित्त- कारणत्वात् , निमित्कारणादौ च तत् कल्पने घटं प्रत्याकाशस्य बुद्ध्यादिकं प्रति नागरस्य मद्यपानादेश्च तत्कल्पनापत्तिरिति । .

·६२ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- प्रयोगाश्चात्र-मूर्तमदृष्टं तत्सम्बन्धेन सुखादिसंवित्तेराहा- रादिवत् । तथा मूर्तमदृष्टं तत्संसर्गेण वेदनोद्भवादभिवत् । मूर्त- मदृष्टमात्मव्यतिरिक्तत्वे सति परिणामित्वात् पयोवदिति । अह- टस्य शरीरादेश्च परिणामित्वदर्शनात् नायमसिद्धो हेतुः । मूर्तम- दृष्टं मूर्तस्य देहादेः बलाधानकारित्वात् यथा घटो निमित्तमात्र- भावित्वेन बलमाधत्ते, एवं कर्मापि । तथा मूर्चमदृष्टं मूर्चेन सक्- चन्दनाङ्गनादिनोपचयलक्षणवलस्थाधीयमानत्वात् घटवत् यथा मूर्तेन तैलादिना बलस्साधीयमानत्वात् कुम्भो मूर्तः, एवं स्रक्- चन्दनाङ्गनादिनोपचीयमानत्वात् मूर्त कर्मेति, तथा मूर्त्तमदृष्टं देहादेः तत्कार्यस्य मूर्त्तत्वात् परमाणुवत् , यथा परमाणूनां कार्य घटादिकं मूर्त दृष्टमत एव तत्कारणीभूतानां परमाणूनामपि मूर्तता कल्प्यते, तद्वत् मूर्तस्य शरीरादेः कर्मणः कार्यत्वेन त- स्थापि मूर्चता कल्प्यते । ननु देहादीनां कर्मकार्याणां मूर्चत्वेन मूर्त कर्म यद्वा सुखदुःखादीनां तत्कार्याणाममूर्त्तत्वेनामूर्त कर्मे- त्यपि संशयो न कर्त्तव्यः, सुखादीनां न केवलं कर्मैव कारणं, किन्तु जीवोऽपि, सुखादीनां समवायिकारणं जीवः, असमवायि- कारणं तु कर्म । इदमत्र हृदयं-सुखादेरमूर्चत्वेन समवायिकार- णस्य जीवस्यामूर्चत्वमस्त्येव, असमवायिकारणस्य तु कर्मणः सु- खाद्यमूर्त्तत्वेनामूर्चत्वं न भवत्यपीति नोक्तशङ्कावकाशः । अत एवासाभिरनुपदमेवोक्तं कार्यानुरूपा कारणकल्पना तूपादा- नकारणस्थले एव इति । नन्वमूर्तस्यात्मनः मूर्तिमवाऽदृष्टेन सहे कथमनुग्रहोपघातौ स्यातां , न च भवतः खड़ादिभिः सह न- भसोऽनुपग्रहोपघाताविति चेत ? न, मृतैः मदिरादिभिः नाग- रादिभिश्चात्मधर्माणां बुद्ध्यादीनामनुग्रहोपघातदर्शनात् । यदा- ·कमसिद्धिः। स्मनः कथञ्चिन्मूर्त्तत्वेऽपि न क्षतिः, अनादिकर्मसन्तानपरि- णामप्राप्तत्वेन क्षीरनीरवत् कर्मणोऽनन्यत्वात् । आकाशस्या- नुग्रहोपघातावचेतनत्वेनामूर्तत्वेन च न स्यातामिति । तदुक्तं- "मुत्तेणामुत्तिमओ, उवघायाणुग्गहा कहं होजा? जह विण्णाणाईणं, मइरापाणोसहाईहिं ॥१॥ अहवा गंतायं, संसारी सव्वहा मुत्तो त्ति। जमणाइकम्मसन्तइ, परिणामावन्नरूवो सो॥२॥ सन्ताणोऽणाईओ, परोप्परं हेउहेउभावाओ। देहस्सय कम्मस्सय,गोयम!बीयंकुराणंव" इति। नन्वमूर्त कर्म वासनारूपत्वादिति चेत् १ न, वासनाया निराकरिष्यमाणत्वात् । किश्चामूर्त कर्म न भवति आकाशव- सागुक्तानुग्रहोपघाताभावात् । तथाहि-सत्त्वानामनुग्रहमुपधातं वा यथा गगनं न किमपि करोति तद्वदनापीति । न चाका- शेऽमूर्चत्वादन्यदकरणनिमित्तमस्ति किन्त्वमूत्वमेव, अत्रापि चामूर्तत्वमविशिष्टमिति । ननु कुत्रचिद्देशे सुखमनुभूयते, यथो- ष्णकालेऽर्बुदाचले, कुत्रचित्तु दुःखं, यथोष्णकाले मरुत्स्थले गौर्ज- राणामिति साधनविकलता दृष्टान्तस्येति चेत्न, तत्रापि गग- नव्यतिरिक्तजलादिनिमित्तत्वात् । तथाहि-वातबहुलस्य पुंसो निर्जले देशे सुखं सजले दुःखं, न च सुखं दुःखं वा शुद्धक्षेत्रो- द्भवं तस्य सर्वत्राप्यविशेषात् तस्मात् सुखादीनां जलायन्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वात् न साधनविकलता निदर्शनस्पति । नन्वस्तु वासनारूपं कर्मेति चेत् ? न, तव मते वासाति- ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- रिक्तवासकाकल्पनेन पुष्पादिगन्धवैकल्ये तिलादौ वासना- प्रसङ्गः स्यात्, अतिरिक्तवासककल्पने तु तदेवादृष्टम् , पर: मार्थसदतिरिक्तकर्मास्वीकारे तु वासना न युक्ता। न चास- ख्यात्युपनीतादृष्टभेदाग्रहात् ज्ञानवासनेति वाच्यम्, पुष्पा- दिगन्धभेदाग्रहेपि तैलादिगन्धेषु तद्वासनाप्राप्तेः, ज्ञानवासना तूक्तरूपा तैलादिगन्धवासना न तथेत्यपि न संगतम् , अदृष्ट- भेदग्रहात् ज्ञाने वासनानिवृत्तत्वे त्विदानीमेव निर्वाणप्राप्तिप्रस- ङ्गा, औचरकालिकमेदाग्रहप्रयोजकदोषसत्त्वेन नेदानी वासना- निवृत्तिरिति चेत? तर्हि दोपामावविशिष्टभेदग्रहाभावो वास- नेति पर्यवसितं तथा चात्माश्रयः, वासनायाः एव दोषत्वात् । ज्ञानमात्रं वासनेत्यपि न सुन्दरम्, वासितत्वाभावेन सदैव मुक्तिः स्यात् । अथ विशिष्टं ज्ञानं वासना तदाऽविशेषितज्ञा- नस्य वैशिष्टयं न स्यात् , विशेषकल्पने तु तदेवादृष्टम् । नन्वे- कसन्तानगामित्वेन क्षणिकतचतज्ञानप्रवाहरूपा चासनाऽतो नानुपपत्तिः, नापि शिष्यज्ञानेन गुरोर्वासनापत्तिश्चेति चेत् 'न, क्षणपरम्परातिरिक्तसन्तानस्वीकारेऽतिरिक्तद्रव्याभ्युपगम- प्रसङ्गात्तदेवासाकं कर्मेति । किञ्चातिरिक्तवासकाभ्युपगमेऽपि क्षणिकदर्शने वास्यकाले वासकथाभावेन कुतो वासनासंभवः १, समेत्य स्थितयोः वास्सवासकवः वासनाभावः संगच्छते, पुष्पा- दितैलादीनां तथादर्शनात् , नासमेत्य स्थितयोः। अपि च चासकाद् वासना भिन्ना अभिन्ना वा ?, भिन्ना चेत् ? वास- कस्य का संसर्गः घटादिवन कोऽप्रीत्यर्थः । घटादयोऽपि चं कथं न वासयन्ति ज्ञानादिकं, संसर्गाभावत्वाविशेषात् । एक- वणवर्तित्वेन च वासनोत्पत्तेरनभ्युपगमे चासनाशून्यमन्यं कथं ·३ कर्मसिद्धिः। । - - . - - वासयति घटादिवत् । वासकात् वासनाऽभिन्ना चेत् । कथं तर्हि वासनीये वासनायाः संक्रमः १, वासनायां वासकानतिरि- तत्वात् स्वरूपवत्, संक्रमाभावे च वासकात् न युक्ता वास्यस्य वासनेति । अथ दृष्टहानिभिया कथमपि वारसे वासनासक्रम: स्वीक्रियते । एवं सति वास्यवासकभावसम्बन्धोऽपि नानुप- पन्ना, अवृक्षव्यावृत्त्या वृक्षत्वसामान्यवत् वासनाया: परिक- ल्पितत्वेन भेदाभेदोक्तदोषावकाशोऽपि नेति चेत् ? न, वास- नायाः कल्पितत्वेन व्यवहारानङ्गत्वात् , अन्यथा कल्पितस्य गगनारविन्दस्यापि व्यवहारप्रसङ्गात् । तदुक्तं- "सिय वासणातोगम्मइ,सावासगवासणिजभावेण। जुत्ता समेच दोण्हं, न तु जम्माणंतरहतस्स ॥१॥ सा वासणातो भिन्नाभिन्ना व हवेज ? भेदपरकंमि। को तीए तस्स जोगो, तस्सुण्णो वासइ कहं च ॥२॥ अहणो भिन्ना कहतीए, संकमोहोइ वासणिजम्मि। तदभावम्मि य तत्तो, णो जुत्ता वासना तस्स ॥३॥ सति यण्णय पसिद्धी, पखंतरमोयनत्थि इह अण्णं । परिकप्पितातई अह, ववहारगंततोकह णु॥४॥” इति । तदेवं वासनारूपमपि कर्म न भवति । ननु मास्तु वासना- रूपं कर्म आत्मशक्तिरूपत्वस्वीकारे का क्षतिरिति चेत् ? ननु साऽऽत्मनो भिन्नाभिन्ना वा?, अभिन्ना चेत? आत्मखरूपैव, मिन्ना चेत् ? जन्याऽजन्या वा?, जन्या चेत् । तदुत्पत्ताववश्य- मात्मव्यतिरिक्तं हेत्वन्तरमाश्रयणीयं स्यात् । अन्यथाऽऽकसि- , ·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- - कत्वापत्तेः ननु दानादिक्रियासम्बन्धादात्ममात्राजन्यत्वे सति आत्मव्यतिरिक्ताऽसाधारणकारणजन्यत्वमेव सेति चेत् ? न, आत्मनोऽनुपचये तस्या अप्रादुर्भावात् , दानादिक्रियातः तदु- पचये पुष्टिहेतुत्वेनादृष्टसिद्धिरावश्यकीति जन्यपक्षोऽपि भवतां न क्षेमङ्करः, नाप्यजन्यपक्षः, तथाहि-अजन्यापि सा किमा- वृतानावृता वा, आवृता चेत् ? समीहितमसाक 'यदेवाव- रणं तदेव कर्म' इति । अनावृता चेत् ? अहर्निशं खर्गादिकार्य कथंन जनयति', व्यञ्जकाभावादिति चेत् । ननु तत्र कख व्यञ्ज- कत्वं?, दानादिक्रियाया इति चेत् ? न, व्यथैव व्यञ्जकत्वकल्प- ना, नित्यनिवृत्तत्वेनावरणाऽयोगात । नित्यायाःशक्तेः कार्यान्तरं प्रत्यनावृत्तत्वेऽपि प्रकृतकार्य प्रत्याभिमुख्यभावात् तत्रावरण-... कल्पनेत्यर्धजरतीयन्यायस्वीकारेऽपि कर्मरूपता स्वीकृतैवेति । यदुक्तं- "अस्त्येव सा सदा किन्तु, क्रियया व्यज्यते परम् । आत्ममात्रस्थिताया न, तस्या व्यक्तिः कदाचन ॥१॥ तदन्यावरणाभावाद्, भावे वास्यैव कर्मता। तन्निराकरणाद् व्यक्ति-रिति तद्भेदसंस्थितिः।। इति । किञ्च-सा शक्तिः खर्गादिजनने समर्थाऽसमर्था वा', समर्था चेत् ! क्रमेण वर्गादिजनिका युगपद्वा, न तावत् क्रमेण, यतः कथं न जनयेत् नरत्वाद्युत्पत्तौ कालान्तरभावि खर्गादिकम् , समर्थस्य कालक्षेपायोगात् कालक्षेपे चासामर्थ्य- प्राप्तेः। ननु समर्थाऽपि सहकारिसन्निधिमपेक्षत इति चेत् ? तर्हि तस्या असामर्थ्य अपरसहकारिसापेक्षवृत्चित्वात् । ननु. सा ·कमसिद्धि। 2 " ४५ m नापेक्षते, किन्तु नोत्पाद्यते. स्वर्गादिकं दानादिक्रियां विना- तोऽपेक्षत इति चेत न, समर्थस्य प्रसह्य घटनात्, अन्यथा तस्या असामर्थ्यप्राप्तेः । ननु समर्थमपि वीजं भूमिजलादिसा- मग्री प्राप्यैवाङ्कुरं जनयति नान्यथेति चेत् ? ननु तर्हि दाना- दिक्रिया शक्तरुपक्रियेत न वा १, नोपक्रियेतेति , चेत् ?, वहि दानाद्यमावत इव . दानादितोऽपि न जनयति, उप-. काराकरणात् । यद्युपक्रियेत तदा स उपकारः शक्तमिन्नोऽ- भिन्नो वा ?, भिन्नश्चेत् । स कथं दानादिक्रियाजन्यः एव, न हननादिक्रियाजन्यः, उभयोरपि संसर्गाभावत्वाविशेषात् । अभिन्नश्चेत् शक्तिरेव कृता स्यात् , तथा च लाभमिच्छतो मूलतो हानिः समायाता । यद्वाऽस्तु यथाकथञ्चित्स्वर्गादिप्रयो- जिका दानादि क्रिया, तथापि दानादिक्रियाकाल एव स्वर्गा- दिकं कथं न जनयति १, ननु क्रियाजन्यावरणध्वंससहकृता सा कालान्तर एव जनयतीति चेत् ?..न, तदपेक्षयाऽदृष्टस्यैव खविपाककाले फलजनकत्वौचित्यात् । तस्मानात्मशक्तिरूपम- इष्टमिति । तदेवं विश्ववैचित्र्यनिर्वाहकमनेकजातीयं सत्व- रूपं मूत्रं शक्तिवासनादिपक्षनिर्वाहक्षम पौद्गलिकमदृष्टं सिद्धम् । तदुक्तं श्रीमद्भिः हरिभद्रसूरिपादैः- "तस्मात्तदात्मनो भिन्नं, सचित्रं चात्मयोगि च । अष्टमवगन्तव्यं, तस्य शत्यादिसाधकम्॥१॥” इति। - अथ कर्मणो दर्शनपरिभाषोच्यते-तत्रादृष्टमिति वैशेषिकाः, संस्कार इति सौगताः, पुण्यपापे इति वेदवादिनः, शुभाशुभे इति गणकाः, धर्माधर्माविति साङ्ख्याः शैवाश्च । एवमेते दर्शन- परिभाषाजनिताः व्यञ्जनपर्यायाः- ज्ञातव्याः। , - - ·३ अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- नन्वात्मनोभूर्तत्वेन मूतेन कर्मणा सह कथं संसर्ग इति चेत् । आकाशेन घटादीनामिव क्रियया द्रव्यस्येव क्षीरनीरमिव वेति वाच्यः । यद्वा किं निदर्शनान्तरावलोकनेन प्रत्यक्षोपलभ्यमा- नस्थूलशरीरेणात्मनः इव कार्मणशरीरस्यापि संयोगो नानुप- पन्नः ।। अत्र धर्माधर्मनिमित्तं स्थूलशरीरं स्वीकुर्वाणं तार्किक पृच्छामः, भो तार्किकशिरोमणे ! भवदभिमतौ धर्माधौं मूत्रै अमूचौं वा?, मूर्ती चेत् १ असूनात्मना सह तयोः कथं संसर्गः१, यथा कथश्चिद्भवतीति चेत? तहि कर्मणोऽप्यात्मना सह संसर्गः कथं नेष्यते, अमृतौं धर्माधर्माविति चेत् । बा - न स्थूलशरीरेण साधं कथं तयोः संसर्गः?, तव मते मूर्वा मूर्तयोः संसर्गाभावात् । न चासम्बद्धयोरपि तयोः स्थूलशरीरेण सह संसर्ग इति वाच्यम् , अतिप्रसङ्गात्, यद्यमूर्तयोरपि तयोः स्थूलशरीरेण साकं संसर्ग इष्यते, तर्हि कार्मणशरीरेण साकं कथं विरोधमुद्भावयसि ?, नन्वेवं मास्तु स्थूलशरीरेणापि साकं संसर्गस्तयोरिति चेत् ? तर्हि स्थूलशरीरस्थात्मना साकं तु संसर्गों दूरोत्सारित एव, तथा च सति देवदत्तशरीरोपघातो यथा यज्ञदत्तस्य दुःखादिकं न जनयति, संसर्गाभावात्, तद्व- स्थूलतन्वा सह संसर्गाभावे देवदत्तशरीरोपघातो देवदत्तस्थापि दुःखादिकं न जनयेत् १, संसर्गाभावत्वाविशेषात्, तथा च सति दृष्टेष्टविरोधः। तथाहि-शरीरस्यानुग्रहादिनिमित्तत्वेनानुभवग- म्याः सुखादयो दृष्टाः। न च शरीरानुग्रहादिनिमित्तान्यनिमि- शान्तरमिति वक्तुं शक्यते, शरीरानुग्रहादिनिमित्तेन सहान्व- यव्यतिरेकदर्शनात् । अन्वयव्यतिरेकानुविधानेऽपि निमित्तान्त- रमुपकल्पेत तर्हि सर्वत्र प्रतिनियतकार्यकारणभावोच्छेदप्रसङ्गः। .

·कर्मसिद्धिः। १० . तथा चोक्तं- "यस्मिन् सति भवत्येव, यत्तत्ततोऽन्यकल्पने। तद्धेतुत्वं च सर्वत्र, हेतूनामनवस्थितिः॥१॥ इति । ननु शरीरानुग्रहादिनिमित्तत्वाभावेऽपि प्रशान्तमनोयोगादि- भावतोऽपि सुखादयो दृष्टा इति चेत् ? न, प्रशान्तचित्तादि- भावतः सुखादीनां भावेनावश्यं शरीरस्यानुग्रहादिभावात् । ननु मनोयोगे सति कथं तनुयोगस्यानुग्रहादयः, विभिन्नद्रव्यत्वा- दिति चेत् ? सत्यम् , काययोगेनैव मनोयोगपुद्गलानां गृहीत- त्वेन काययोगविशेष एव मनोयोगः स एव प्रशान्तचित्तादिः, ततो न दोष इति दृष्टविरोधः। तथेष्टविरोधोऽपि, तथाहि- शरीरस्य पूजनव्यापची आत्मनः सुखदुःखनिमित्ते इष्टे, आत्म- शरीरयोरत्यन्तभेदे चेष्यमाणे न च ते युक्ते, न चेष्टापतिः कर्तु शक्यते, तथा दर्शनात् । ननु शरीरस्य पूजनव्यापत्ती नात्मनः सुखदुःखनिमित्ते भवतः, प्रतिमाप्रतिपन्नस्य देहव्यापत्तावपि ध्यानबलेनैकान्तसुखोपेतत्वात्, चन्दनादिसन्निधानेपि कामा- स्य कामोद्रेकवशतः दुःखदर्शनादिति चेत् ? न, अनध्यात्मि- कसुखस्यैव साधयितुमिष्टत्वात् , प्रतिमाप्रतिपन्नस्य कामावेशव- तश्चाध्यात्मिकसुखादेरनुभवसिद्धत्वेऽपि पूजनन्यापत्तिनिमित्त- त्वस्य प्रतिष मशक्यत्वादितीष्टविरोधः । तदेवमात्मशरीरयो संसर्गाभावे दृष्टेष्टविरोधदर्शनावश्यं तयोः संसर्गः एटव्या, तथैव कर्मण्यपि, विशेषाभावादिति । तदेवमुक्तः आत्मकर्मणोः संसर्गः। १ बाह्यसुखस्यैव । २'मानसिकसुखादेः।

·५० - . 4 अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- ननु सिद्धेऽप्यात्मप्रदेशैः सह कर्मणां संसर्गे क्षीरनीरवद- मिततायोगोलकवद्वाऽविभागेन स न युक्तः, अन्यथा मोक्षा- भावप्रसङ्गः, जीवप्रदेशैः सह कर्मणामविभागेनावस्थानात् । तथा चानुमानम्-जीवात् कर्म नापति क्षीरनीरवदनितप्ताय- स्पिण्डचदात्मप्रदेशैः सहाविभागेनावस्थानात् जीवप्रदेशसमूह- वत्, यद्येन सहाविभागेन व्यवस्थितं तत्तेन सह न चिमुच्यते, यथात्मनः स्वप्रदेशसमूहः, इष्यते च जीवकर्मणोरविभागो भवद्भिः। तत एव जीवात् कर्म सर्वदापि नापति, कर्मापग- माभावे चानिशं जीवानां सकर्मकत्वे मोक्षाभावः । ननु तर्यात्मप्रदेशैः सह कर्मणां कमिव संसर्ग इति चेत् ? सर्पकञ्च- कवदिति ब्रूमः, यथा-कञ्चको विपधरमनुगच्छति, तथापि कालान्तरेण कञ्चुकं विषधरो मुश्चति, एवं कर्मापि जीवमनु- गच्छति स्थितिपरिपाकेन तु मुच्यत इति न मोक्षाभाव इति चेत् ? अत्रोच्यते, काञ्चनोपलयोरविभागेन स्थितयोरपि वियोगो दृष्टः तद्वत्कर्मणोऽपि जीवेन सहाविभागेन स्थितस्य ज्ञानक्रियाम्यां वियोगो भवति, यथा मिथ्यात्वादिबन्धहेतु- 'मिरविभागेन संयोगो भवति तद्वद्वियोगोऽपि भवतीत्यर्थः । इदमत्र हृदयम्-जीवस्याविभागेनावस्थानं द्विधा भवति, कर्मणा सहाकाशेन च । यदाकाशेन सहावस्थानं तन्न वियु- ज्यते, सर्वाद्धामवस्थानात् । कर्मणा सहाविभागावस्थानं तद- प्यमव्यानां न वियुज्यते, भव्यानां तु तथाविधज्ञानदर्शनचा- रित्रतपःसामग्रीसद्भावे कर्मसंयोगो वियुज्यते, वहयौपध्यादि- सामग्रीसचे काञ्चनोपलयोः संयोगवदिति । तथाविधसामग्य.

·कर्मसिद्धिः। ५१ भावे तु कदाचिद्भव्यानामपि कर्म वियोगो न भवति, "नो चेवणं भवसिद्धियरविहिए लोए भविस्सइ" इति वचनात् । ननु तर्हि भव्याः कथं व्यपदिश्यन्त इति चेत् ? योग्यतामा- त्रेण, न च योग्यः सर्वोऽपि विवक्षितपर्यायेण युज्यते, तथा- विधदारुपाषाणादीनां प्रतिमादिपर्याययोग्यानामपि तथाविध- सामयभावतः तदयोगात् । ततश्चाविभागेनावस्थानलक्षणो हेतुर्दृश्यमानवियोगैः क्षीरनीरकाञ्चनोपलादिमिरनैकान्तिकः। ततो यथा कर्मग्रहणे तीव्रमन्दमध्यमभेदभिन्नोऽशुभपरिणामो • हेतुः, तद्वत् कर्मवियोगेऽपि तीव्रादिभेदमिन्नः शुभपरिणाम- रूपो हेतुः स्वीक्रियते । ननु कञ्चकवत् जीवे स्पृष्टमेव कर्म स्वीक्रियते नतु बद्धमिति तत्र भवतां पृच्छामः-किमात्मनः प्रतिप्रदेशं वृत्तं सदुच्यते, आहोखित् त्वपर्यन्ते वृत्तं सदुच्यते ? आधे साध्यविकलता दृष्टान्तस्य, नभसेव कर्मणा जीवस्य प्रतिप्रदेशं व्याप्तत्वाद यथोक्तस्पर्शनलक्षणस्य साध्यय कञ्चकेऽभावात् । द्वितीये भवात् भवान्तरं संक्रमतोन्तराले तदनुवृत्तिन प्रामोति त्वपर्यन्ते वृत्तत्वेन तदनुगमाभावात् बाबमलवदिति । नन्व- न्तराले काभावे का क्षतिरिति चेत् ? सर्वेषां जीवानां संसा- राभावं विना नान्या कापि, ननु निष्कारण एव संसार इति चेत् ? तर्हि निष्कारणत्वाविशेषात् मुक्तानामपि संसारापत्ति- स्तपोब्रह्मचर्याधनुष्ठानवतामपि संसारापत्तिश्च । कञ्चकवत् त्वक्- पर्यन्तवर्तिनि कर्मणीष्यमाणे सति शरीरमध्यवर्तिशूलादिवेदना किंनिमित्ता, तत्कारणस्य कर्मणोऽभावात् । न च निष्का- ·५२ अनुयागाचार्यश्रीमत्प्रमावजयगाणगुम्फिता- -- रणा वेदना स्वीकर्तव्येति वाच्यम् , सिद्धानामपि तत्प्रसङ्गात् । नन्वन्तर्वेदना लकुटघातादिजन्यवाह्यवेदनानिमित्तेति चेत् ननु तर्हि लकुटपातादिजन्यवाद्यवेदनाभावेऽन्तर्वेदना कथम- नुभूयते ? ततस्तत्कारणभूतेन मध्येऽपि कर्मणा भाव्यमिति सिद्धोऽसत्पक्षः। ननु त्वपर्यन्तवर्त्यपि कर्म मध्येऽपि शूला- दिवेदनां जनयति, न पुनः मध्ये कर्मेति चेत् ? ननु तर्हि यज्ञ- दत्तशरीरगतं कर्म देवदत्तशरीरवेदनामपि कथं न जनयति ? विभिन्नदेशस्थितत्वाविशेषात् । ननु त्वक्पर्यन्तवर्त्यपि कर्म यज्ञदत्तशरीरस्य बहिरन्तः संचरति, तत उभयत्रापि वेदनां जनयति, न शरीरान्तरे, तत्र संचरणाभावादिति चेत् १ न, कञ्चुकवत् बहिरेव तिष्ठतीति नियमस्य भङ्गप्रसङ्गात् । किञ्च संचरणमपि न युज्यते, यतः संचरणत्वस्वीकारे बहिरन्तः क्रमेण वेदना स्थात्, न चैवमुपलभ्यते, लकुटादिधाते सति युगपदुभयत्रापि वेदनादर्शनादिति । अपि च संचरिष्णु कर्मा- भ्युपगमे भवान्तरं तन्नानुगच्छति, उच्छ्वासनिश्वासानिलवत्, तथा च सर्वेषां संसाराभावप्रसङ्गः। ननु सिद्धान्तेऽपि कर्मणः चलनमुक्तं तथा च भगवत्यां-"चलमाणे चलिए" इति । अत्र चलनं संचरणमेवोक्तमिति कथं भवद्भिस्तदत्र निषिध्यत इति चेत् ? न, अभिप्रायापरिज्ञानात् , तथाहि-"नेरईए जाव वेमा- णिए जीवाउ चलियं कम्मं निञ्जरइ" इत्यादिवचनात् । तथा "निर्जीर्यमाणं निर्जीण" इति वचनाचागमे यच्चलितं कर्म निर्जीर्णमुक्तं तदकमैव भणितम् , तच्चाकाशपरमाण्वादेरिव मध्यगतमपि न वेदनां जनयितुमलम् , सामर्थ्याभावादिति कर्मणः संचरणं न युक्तमतो न कञ्चुकवत् त्वपर्यन्तवाव - ·कर्मसिद्धिः। ५३ १ कर्म, किन्तु जीवस्य प्रतिप्रदेशवर्तीति स्थितम् । तथा चानु- मानं-आत्मनः प्रतिप्रदेश विद्यते कर्म, सर्वत्रात्मनि वेदनास- द्भावात् शरीरे त्वगिव । तथा मिथ्यात्वादीनां कर्मबन्धकार- णानामात्मनि सर्वत्र सद्भावात् तत्कार्यभूतं कर्मापि सर्वत्रा- मनि विद्यते न पुनः बहिरेवेति क्षीरनीरवदमितप्तायोगोलक- वद्वाऽविभागेनैव स्थितं कर्मेति सिद्धम् । ननु मूर्तेन कर्मणा साकमात्मनः सिद्धेऽपि संसर्गे मिथ्या- त्वादिहेतुभिः जीवेन क्रियत इति व्युत्पत्तिबलात् कर्मणः कृत- कत्वेने सादित्वं प्राप्तम् । तथा च सति पूर्व कर्मवियुक्तत्वेन मिथ्यात्वादिहेत्वभावात् कथमादौ कर्मणां बन्धः १, निर्हेतुक- वन्धे च मुक्तात्मनामपि बन्धःप्राप्नोति, निर्हेतुकत्वाविशेषादिति चेत् ? न, कृतकत्वेन सादित्वेऽपि प्रवाहतोऽनादित्वात् । ननु नियतव्यक्त्यपेक्षया प्रवाहतोऽपि कृतकत्वेन कथमनादितेति चेत् ? न, अतीतकालवत् प्रवाहतोऽनादित्वात्, तथाहि- अनुभूतवर्तमानभावेऽपि भूतकालः प्रवाहतो यथाऽनादिः। तदुक्तम्- "भवति स नामातीतःप्राप्तो यो नाम वर्तमानत्वम् । एष्यश्च नाम स भवति यःप्राप्स्यति वर्तमानत्वम्॥१॥" -इति । तद्वत्कर्मणोऽपि प्रवाहतोऽनादित्वं भविष्यतीति । तथा चाहुः श्रीमद्धरिभद्रसूरिपादाः- "सव्वं कयगं कम्मं णयादिमंतं पवाहरूवेण । अनुभूयवत्तमाणातीतद्धा समय मोणातं॥१॥” इति ।

·अनुयोगाचार्यश्रीमत्प्रेमविजयगणिगुम्फिता- ननु कालस्य कथमनादित्वमिति चेत् १ ननु तर्हि कालस सादित्वे सति परिणामिकारणत्वाभावेन तस्य निर्हेतुक- ताप्रसङ्गः, तथा च सति निर्हेतुकत्वाविशेषेण खरशृङ्गवत् सर्वशून्यतापत्तेः । यद्वा परिणामिकारणाभावे शशशृङ्गादी- नामप्युत्पत्तिः स्यात्, निर्हेतुकत्वाविशेषादिति । ननु काल- सिद्धौ प्रमाणाभावेन कुतस्तस्स निदर्शनसिद्धिरिति चेत् ? न, कालानभ्युपगमेऽतीतादिव्यवहाराभावप्रसङ्गात् , प्रतिनियतका- लभाविशीतोष्णवनस्पतिपुष्पादिसंभवान्यथानुपपत्तिलक्षणप्रमा- णविरोधाच । ननु जीवाजीवव्यतिरिक्तः कश्चिद्रव्यभूतः का- लो न खीक्रियते, किन्तु द्रव्यावस्थानलक्षणः स्वीक्रियत एव । तथा चोक्तं प्रज्ञप्त्यां-"जीवा चेव अद्धा अजीवा चेव अद्धा" इति । तथा अतीतादिव्यवहारोपि तदपेक्षया भविष्यतीति चेत् ? सत्यम् , परं द्रव्यावस्थानमपि न पूर्वावस्थानमन्तरेण दृष्टं, यतः परिणामिकारणमन्तरेण कस्यापि वस्तुनोऽनुपपत्तेः । कथश्चित्पू. विस्थात्यागोत्तरावस्थान्तरापत्तिरूपत्वेन परिणामिकारणस्पति निदर्शनसिद्धिः कथं न भवति । तदुक्तं- "तस्स विय आदिभावे अहेतुगत्ता असंभवो चेव । परिणामिहेतुरहियं नहि खरसिंगं समुन्भवइ ॥१॥ कालाभावे लोगादिविरोधो तीयमादिववहारा। अह सो दवावस्था साविण पुव्विं विणा दिहा॥२॥ • ननु जीवकर्मणोरनादिसंयोगे सिद्धे मोक्षाभावप्रसङ्गः, यतो योऽनादिसंयोगः सोऽनन्तो दृष्टः यथात्मनभसोन चाका- ·कर्मसिद्धिः। शेन सह कदापि जीवस्य संयोगो निवर्तते । एवं कर्मणोऽपि जीवेन सह संसर्गों वाच्य इति चेत् १ नायमेकान्तः, यतोऽनादि- संयुक्तयोरपि वस्तुनोः सन्तानः सान्तो दृष्टः, तथाहि-बीजा- करयोर्मध्येऽन्यतरदनिवर्तितकार्यमेव यदैव विनष्टं तदैव तयोः सन्तानोऽपि विनष्टः, एवं कुर्कटाण्डकयोः पितपुत्रयोरपि वा- च्यम् । यद्वा काञ्चनोपलयोरनादिकालप्रवृत्तसन्तानभावगतो- ऽपि संयोगोऽमितापाद्यनुष्ठानात् व्यवच्छिद्यतेऽतो न मोक्षाभाव इति । नन्वाकाशजीवयोरिव काञ्चनोपलयोरिव वा परस्परम- नादिसंयोग इति चेत् उभयथापि न विरोधः, तथाहि-अभ- व्यानामाकाशजीवयोरिव भव्यानां काञ्चनोपलयोरिवानादि- सन्तानगतः संयोगो वाच्य इति । न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानंदसूरीश्वरपट्टपूर्वाचलानन्य- नभोमणिश्रीमद्विजयकमलसूरीश्वरपट्टविभूषण-वाचक- चन्द्रश्रीमद्वीरविजयविनेयावतंसक-सिद्धान्तपार- दृश्व-भट्टारक-श्रीमद्विजयदानसूरीश्वरचर- णभृङ्गायमाणेन पन्यास-प्रेमविजयग- णिनाऽलेखि कर्मसिद्धिः। .

·"प्रशस्तिः।” , "संसारतापानलतप्तशान्त्यै, सा सुप्रभुश्चन्द्रकलाप्रभेव । गङ्गेव मोहात्कृतपातकानां, मनोमलक्षालनमातनोतु ॥१॥ रमेव रूपं पठतां मनांसि, क्षमेव विद्यां समलङ्करोतु । धर्म तथा मोक्षपदं दधाना, पुनः पुनर्मङ्गलमातनोतु ।।२।। विद्यामृतानन्दरसैकपूर्णा, सत्सेव्यमाना सरलार्थरूपा । नेत्राटनन्दैकमितेऽब्दसंख्ये,समाप्तिमगमत्किलकर्मसिद्धिः३ शुभोऽभूदाचार्योऽसौ जगति विजयानन्दपदभाक, तदीये पट्टेऽसिन् विजयकमलाचार्यः सुतनुः । तदीये साम्राज्ये विविधविमलानन्दभुवने, : महोपाध्यायः श्रीविजयपरवीरः समभवत् ॥४॥ तदीयान्तेवासिप्रभुविजयदानाख्यविदुषा, पदं प्राप्त सूरेविजयकमलेभ्योऽतिपरमम् । पदायेन प्रेम्णा विजयपदयुक्तेन मुनिना, न्यगादीयं दानोत्तरविजयसुरेः सुशिशुना॥५॥ याते वर्षे करशरयुगाक्षिप्रमे ज्ञातमनोः, मोक्षं प्राप्तात्-सकलजगतीभावभासाय भानोः। शिश्रायैपा विजयिविजयानन्दसूरीश्वराणाम्, खर्गारोहाद् रदपरिमिते सत्पथज्ञापकानाम् ॥६॥ उत्सूत्रं यत् सत्रितं किञ्चिदत्र बुद्धर्मान्द्या वाद्यानाभोगतोऽपि। सान्मे मिथ्यादुष्कृतं तत्वविद्भिर्मय्याधायानुग्रहं शोधनीयम्" . .

·No text on this page.