·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
AITAREYA BRAHMANAM OF THE RIGYEDA,
CONTAINING I'II
ARLIEST SPECULATIONS OF THIE BRAHMANS ON THE
MEANING OF THE SACRIFICIAL PRAYERS,
AND ON
THE ORIGIN, PERFORMANCE, AND SENSE OF THE
RITES OF THE VEDIC RELIGION.
EDITED), TRANSLATED AND PLAYED BY
MLIRTIN IL, I'r.D.,
6 PRINTIYDENT Or SANSCRI! SII! MIT POONA 101 Gil, &c. &c.
VOL. 1.
WNSCRIT TENT, WITII PREMICE, IMROD (TORY 1,SAY, ANDI
AOP THE SACRIMI'IAL (UVIOUXD AT TIL
NOMA SACRIFICE
PUBLISHED BY THE DIRECTOR OF PUBLIC INSTRUCTION IN
BEHALF OF GOVERNMENT.
BOMBAY
GOVERNMENT CENTRAL BOOK DEPÔT
LONDON: TRUBNER AND Co., 60, PATERNOSTER ROW.
1863

·Ol
IRATID AT MIJ DICATION SOCIETY'S '1l.“, RECT',!! .
KY
20,240
sh

·PREFACE. The present work is the first edition, and first translation of one of the most important works of the Brahmana literature.' The text has been prepared from three manuscripts, two of which are in my own possession. The third was a copy made by a Pandit from another manuscript. This copy was sent to the press, and corrected from the two other manuscripts. Besides I used the text which is in Sayaņa's Commentary on the work, in the copy belonging to the Sanscrit library of the Pooņa College. Though it would not have been difficult for me to procurc ten manuscripts of the text, I saw nowhere any need for it. For those two which were purchased from priestly families, with whom the Icarning by heart of the Rigveda was hereditary for many centuries, proved so correct, that there was no need for comparing a larger number, Actual difference of readings can be hardly spoken of. For the text of the Brahmaņam is as well preserved as that of the Samhitâ. In order to facilitate the reading of the text, I have introduced the Europe:n method of punctuation. One of my inanufcripts has regular stops, marked with vertical strokes in red ink above the line; they do not, however, point out the end of sentences and phrases, but only the place where the repcater of the, Brâhınanam used to stop, nhen called to some house to read it.

·1 The editing om te text andane translation of the numerous stories contained in the work was a comparatively easy task, and might have bè vried out as well in Europe by any respectable Sanscrit scholar in possession of the necessary materials 'obtainable there. But the case stands different with the translation of the technical parts of the * work and 'principally the numerous explanatory notes which are indispensable for an actual understanding of the book. Though Sâyaņa’s excellent Commentary, which I have used throughout, is a great help for making out the proper meaning of many an obscure word, or phrase, it is not sufficient for obtaining a complete insight into the real meaning of many terms and passages occurring in the work. Besides, a good many passages in the Commentary itself, though they may convey a correct meaning, are · hardly intelligible to European Sanscrit scholars who have no access to oral sources of information. The difficulties mainly lie in the large number of technical terms of the sacrificial art, which occur in all Biâhmaņas, and are, to those uninitiated into the mysteries of this certainly ancient craft, for the most part unintelligible. It is, therefore, not surprising that no Sanscrit scholar as yet ever attempted the translation of the whole of a Brâhmaņa; for the attempt would, in many essential points, have proved a failure. What might be expected in the explanation of sacrificial terms from scholars unaided by oral information, may be learnt from the three volumes.

·PREFACE. hitherto published of the great Sanscrit Dictionary, compiled by Boehtlingk and Roth. The explanations of these terms there given (as well as those of many words of the Samhita) are nothing but guesses, having no other foundation than the individual opinion of a scholar who never made himself familiar with the sacrificial art, even as far as it would be possible in Europe, by a careful study of the commentaries on the Sûtras and Brâhmaņas, and who appears to have thought his own conjectures to be superior to the opinions of the greatest divines, of Hindostan, who were especially trained for the sacrificial profession from times immemorial. These defects of a work which is in other respects a monument of gigantic toil and labour, and on account of its containing numerous references and quotations extremely useful to the small number of Sanscrit scholars who are able to make independent researches, have been already repeatedly pointed out by Professor Theodor Goldstücker, one of the most accurate Sanscrit scholars in Europe. Although his remarks excited the wrath principally of some savansat Berlin, who had tried to praise up the work as a masterpiece of perfection and ingenuity alniost unparalleled in : the history of lexicography, they are, nevertheless, though in some points toc severe, not quite so undeserved and unjust, as the defenders of the Dictionary made them to appear. Goldstücker justly does not only find fault with its explanation of ritual terms, but with the meanings given to many words in the Sañhitâ. Though I am far from defending ·vi, PREFACE. even the greater majority of Sâyana's explanations of the more difficult words and sentences of the Sañhitâ, it would have been at any rate advisable 'for the compilers of a Sanscrit Dictionary, which includes the Vedic words, to give Sâyaņa’s explånations along with their own. Even granted that all Sayana's explanations are only either guesses of his own, or of the great Bhattacharyas*. before him, whose labours le principally used, they nevertheless deserve all attention as the opinions and observations of men who had a much deeper knowledge of the Sanscrit language in general, and the rites of the Vedic religion, than any European scholar has ever attained to. It is quite erroneous to presuppose, as the editors of the Dictionary appear to do, that Sâyana himself maile the majority of explanations in his Commentary. All Pandits who have any knowledge of the subject manimously assert that he used a good many predecessors, and that comparatively few explanations are entirely his The so-called Kansika Bhâshya is said to be more ancient than that of Sáyaņa, and also the Râvana Bhashya. Both are said to be still extant, but I have not yet been able to obtain copies of them. own. • This is the name of those lindu scholars who not only learn, as the Bhinttas do, one of the Verlas completely by licart, but who study the racaning of each verse and world, o as to be able to give orally the explanation of any passage reqwred. The number of this class of scholars wlio represent the Doctor's of Hindu thaology, is now very small. In this part of Indin, though there are many hundreds of parrotlike repeaters of the sacred texts, there is not a single one to be found. Some (three or four) are said to be at Benares. They are highly respected, and, as incarnations of Brihaspati~the Pandit of the Gods, at certain occasions regularly worshipped.

·PREFACE. vii Seeing the great difficulties, nay, impossibility of attaining to anything like a real understanding of the sacrificial art from all the numerous books I had collected, I made the greatest efforts to obtain oral information from some of those few Brahmans who are known by the name of Shrotriyas, or Shrâutis, and who alone are the preservers of the sacrificial mysteries as they descended from the remotest times. The task was ono casy one, and no European scholar in this country before me ever succreded in it. This is not to be wondered at; for the proper knowledge of the ritual is everywhere in India now rapidly dying out, and in many parts, chiefly in those under British rule, it has already died out. Besides, the communication of these mysteries to foreigners is regarded by old devout Brahmans (and they alone have the knowledge) as such a monstrous profanation of their sacred creed, and fraught with the most serious consequences to their position, that they can only, after long efforts, and under payment of very handsome suns, be prevailed upon to give information. Notwithstanding, at length ! succeeded in procuring the assistance of a Shrâuti, who not only had performed the small sacrifices, such as the Dars'apürnamasa Ishți, but who had even officiated as one of the Hotars, or Udgåtars, at several Soma sacrifices, which are now very rarely brought." In order to obta 'n a thorough understanding of the whole course of an Ishti, and a Soma sacrifice, I induced him (abont 18 months ago) to show me in some secluded place in my premises, the prin·viii PREFACE. cipal ceremonies. After the place' had been properly arranged, and the necessary implements brought to the spot, the performance began. I noted carefully everything I saw during about five days, and always asked for explanation if I did not properly comprehend it. I was always referred to the Sûtras and the Prayogas or pocket book of the sacrificial priest, so that no: deception could take place. All information was conveyed to me by means of the Marathi language, of which I had by that time already acquired a sufficient knowledge for carrying on any conversation. In this way I obtained some sort of rough knowledge of the principal ceremonies (for they were generally only partially, in order to save time, and rapidly performed), which I completed afterwards by oral instruction, derived from the same and some other sacrificial priests, and Agnihotris, who had the sacrificial operations performed on themselves and in their belialf. Thus I was enabled to understand the various Sútras, and consequently the technicalities of the Brahmanas. Therefore the explanations of sacrificial terms, as given in the notes, can be relied upon as certain; for they are neither guesses of my own, nor of any other Hindu or. European scholar, but proceed from what I have myself witnessed, and been taught by the only men who have inherited the knowledge from the most ancient times. My notes are therefore, for the most part, independent of Sâyana, for I had almost as good sources as he himself had. lle, however, does not appear to have troubled himself 'much with a minute study of the actual ·PREFACE. ix operations of the sacrificial priests, bul' derived all his knowledge almost entirely from the Sútras only. It had been easy for me to swell by accumulation of notes the work to double the size which it is now; but I confined myself to give only what was necessary. The remainder I may publish at some other occasion. I have to acknowledge with many thanks the willingness with which E. I. Howard, Esq., Director of Public Instruction of this Presidency, who is ever ready to promote literary pursuits and learned rescarches into Indian and Iranian antiquities, undertook the publication of the whole of this work' for Government. IId will be entitled to the gratitude of all those who may profit by the new sources of information opened up for the first time in it. I have also to render my thanks to Professor E. B. Cowell, at Calcutta, for the kindness to have allowed me the use of his copy of the Kâushitaki Brâhmaṇam, and to Professor Bithler at Bombay, for his copy of the whole Tandya Brâhmaṇam, of which' I have hitherto been able to procure a fragment only. MARTIN HAUG. Poona, 22nd November 1863.

·No text on this page.

·INTRODUCTION I. On the Vantras, Brahmanus, and Sitrus, and their mutual relationship. Probable origine and age of the Mantras and Brahmaraus. The Vera, or Scripture of the Brálınans, consists, according to the opinion of the most eminent divines of llindostan, of two principal parts, viz. Mantra and Brahmarun. All that is regarded as revelation must be brought under these two beads. What of the revealed word is no Mantra, that is a Brâlimanam ; and what is no Brâhmanan, must be al Mantra. This is the line of argument followed by the Brahmanic theologians. But this does noither make clear what a Mantra is, nor what bitve understand by a Brahmanam. Both tornis are technical and their full bearing, and characteristic difference from one another, is to be comprehended only from a careful study of those works which bear either of these titles. The Brahmanical divines have, of course, not failed to give defimitions of both, and shown what topics full under the head of cither. But, is Sayana (in his proface to lus Commentary on the Antareya Brilumanam) justly lemarks, all definitions of cither terin which were attempted, are usatisfactory. we ti 6 ·2 INTRODUCTION., We have licre nothing to do with the thcolo: definitions of these two terms; we are only concerned with their mcaning, from a literary.point of view. And this we can state without reference to Bralımanic authorities. Each of the four Vedas (Rik, Yajus, Sâman, and Atharvan) has a Mantra, as well as a Brâhmaņa portion. The difference between both may be briefly stated as follows: That part which contains the sacred prayers the invocations of the different deities, the sacred verses for chanting at the sacrifices, the sacrificial formulas, blessings and curses, pronounced by priests is called mantra,l.i. e. the produce of thinking. This word is of a very carly date; for we find it in the Zend-Avesta in the form of manthra also. Its meaning there is that of a sacred prayer, or formula, to which a magical effect was ascribed, just as to the Vedic mantras. Zoroaster is called a munthran, i. c. a speaker of mantras, and one of the carliest names of the Scriptures of the Parsis, is muiñthra s'peñta, i. e. the holy prayer (now corrupted to mansar spent). This fact clearly shows, than the term mantra in its proper meaning was already known at that early period of Aryan history when the ancestors of the Brahmans and those of the Parsis (the ancient Iranians) lived as brother tribes peacefully together. This time was anterior to the combats of 1 Scc inore about it in Goldstucker, " Pâņini, liis Place in Sanscrit Litorature," page 68.

·INTRODUCTION. 3 the Devas and Asuras, which are so frequently mentioned in the Brâhmaņas, the former representing the lindus, the latter the Iranians.? At this time the whole sacred knowledge was, no doubt, comprised by the term mantra. The Brâhmanan, was unknown; and there is actually nowhere in the whole Zend-Avesta a word to be found which conveys the same or a similar meaning which has been attached to the w Brâhmaṇam” in the Indian Literature. The Brahmanam always presupposes the Mantra ; for without the latter it would have no meaning, nay, its very existence would be impossible. By “ Brâhnanam" we have always to understand that part of the Veda (Brahmanical revelation) which contains speculations on the meaning of the mantras, gives precepts for their application, relates stories of their origin in connection with that of sacrificial rites, and explains the secret meaning of the latter. It is, to say it'in short, a kind of primitive theology and philosophy of the Brahmans. The objects for these theological, philosophical, grammatical, etymological, and metrical speculations were the Mantras, and the sacrifices, principally the great ones, for the performance of which the Brahmans were actually trained, a custom which has obtained almost up to the present day in some parts of India (such as Mahârashtra). ? Ser iny Essays on the Sacred Language, Writings, and Religion of the l'arsis, pp. 220-29.

·INTRODUCTION. Etymologically the word is derived from brahmúns which properly signifies the Brahma priest who must 31 Brahman is loved from brahma. Tluis is an abstract noun, in the neuter gouder, of a root bruk (original form baih), to which the two meanings to raise," and "to grow" are given by the Indian grammamans The latter thought both meanings so irrecone cilea!ıle flat they applistitanud two roots brik. But there is certainly no necessity for that What grows, becomey bigger, and liigher, and this "rising in beght," is a necesary consequence of growtli, It is, however, very lombtrul whether the root orch without a preposition (such as u can convey the meaning to raisc.” The meaning to grow is at any Me the original one. Thus derived brahma means orally "growth." That this was the criginal sense of the word can be proved from other reasons also. Brahma is the same woril, in every respect, as the lares'ma of the Zend Avesta, the h of Sanscrit bring changed according to the phonetical laws of the Zend grammar, into a blant. This means it bunch of twigs tied together liy a iced which is used up to the present day hy the l'arsi priests when performing the Roma ceremony. The Brahmans use at all their sachliccs a bunch of kusa grass which is also tied together. They call it I'rila (sce Anv. Sr. S. 1, 11 velam qatnyú pradaya rúchayet 1. 1. after having handed over to the wife of the sacrificer that bunch of hus'a grass, which is called Vedla, le should make her repeat this mantra, &c) Wada in a synonymous word for brahma; for the latter term is often explained ly rula (so docs Kaiyata in luis moles on Patanjali's crplatintion of l'anmi's Sîtra (1, 3, 80, in the Mahâbhâslıya), and thus henttinal with the designation o! the whole body of sacred knowledly o of the Brahmans. In the Nigliantavas, the uncient colo lection of Vedic words, bruhma occurs twice, ones as a name for "tood" (2,7), anıl another time as that for "wealth.." Both these meanings, principally the former, can casily be comected with that of "growth." They appear to be founded on passages of the Brálımanas, where is said, that the Bralıma is food. In the Samhitá, however, thieso mcanings are never to be met with, but from this circumstance it certainly does not follow that they never existeil. The meaning attached to the word in the Samlità appears to be that of “sacred bynni, chant." Najana pyplains it often by stotra, i. c. the performance of the Sama clianters (see his Commentary on Rigveda, 7, 22, 9) or by stótrine harimshicha (7, 23, 1) 1, P. chants and offerings. This meaning is, lowever, not the original one, and dors even in the Samlula harilly express its proper sense. It cannot be an equivalent cither for mantri, or siman, or sio'ran, or lars, and if it appear to be acl in one of these senises, it means their cominon source; for the lıymn, repeated by the Ilotur, as well as the chant of the Sáma singers, and the oblations given to the fire by thic Advaryil, are all cqually made sacred by means of their ·INTRODUCTION. know all Vedas, and understand the whole course and meaning of the sacrifice. He is supposed to be a perfect master of divinity, and has in this capacity to direct and superintend the sacrificial ceremonies. The most eminent of this class of priests laid down rules for the proper perform'ınce of sacrificial rites, explained them, and defended their own opinions, on such topics against those of their antagonists; moreover they delighted in speculations on matters of a more wiversal character, on this life, and that life, on the best means of securing wealth, progeny, fame, heaven, &c., on mind, soul, salvation, the Supreme Being; the dictum of such a Brahma priest who passed as a great authority, was called i Brâhmmm. # 66 6% participation in the brahma. Such repressions as, "to make the bahma, to stir up the brahma," (Wahma yonato) throw somo light on its nature. They show (as ono my clearly ser from such parages 1 T:21.mya Bimarum 1, 1) that it will irgarded as a latent power, this way, which was to be stired up at the tune of the priormance of a coreanony. The apparatus were the sacred vessels, or the hymns, or chants. So, at it wortuin ceremony at Um morunn liburion of the Soma fcast, the Adhvaryi and Pratipisthâtar put the two Grahns (Soma cnps), calleil S'ukra and Manthi (spo Ait Br. 3, 1) together, and address them in the tollowing wav, * Put, yo tivo (lirahay ! together the Bralama ; may yo stir it up for me," &r. (Tuttir. Br. 1, 1). This evidently means, that these tno Grabas aie put thether for the purpose of liciting the Brahma-power, and all the other powers, (lependent upon it, such as the Kehuttrum, &c. The presence of ile brahma nt Proty sacufier is verssary, for it is thio iuvivible link connecting the ceremony performed with the fruits wished for, such as sovereignty, leadership, cattle, food, &. It is, as we have seen, symbolically represented by a bunch of kusa grass, which is always wandering froin one person to another, as long as the sacrifice lasts. It expresses thic productive power in natur', which manifests itself in the growth of plants, and all other creatures. The sacrificer wishes by means of the mystical pricess of the sacrifice to get hold ot it; for only then he is sure of obtaining anything ne miglic wish for. h* ·6 INTRODUCTION. Strictly speaking, only the rule regarding the performunce of a particular rite, or the authoritative opinion on a certain point of speculative theology went by this name, and we have accordingly in the works called Brâhmaņas, nothing more or less than collections of the dicta of thosc Brahma priests on the topics mentioned. Afterwards the term Brahmaṇam, which originally signified only a single dictum, was applied to the whole collection. In a still more comprehensive sense we have to understand by Brâhmana," a whole kind of literature, including the so-callcıl Aranyakas and Upanishads. Each Veda has a Brâhmannm, or collection of the dicta of Bralıma priests, of its own. But they also show in style, expression, line of argument, and object and tendency of their speculations, such a close affinity, and even identity, that the common origin of all Brahmanas is indisputable. They owe mainly their origin to those Brahmans who constituted themselves into regular sacrificial congregations, in order to perform the so-called Sattras or sacrificial sessions, some of which could last for many years. The legendary bistory of India knows of such sessions which are said to have lasted for one hundred, and even one thousand years. Though these reports • 80 are, for instance, the rules given for the repetition of the Darohanam (4, 19) quoted as a "Brahmanam" (in 6, 25). Sce also 8,2.. Seo Mahâbhârata 3, 10513, where a Sattra, Ishtakrita by name, to mentioned as lasting for one thousand years.

·INTRODUCTION. 7 are extravagant, they undoubtedly show that there was a time in Hindostan when large bodies of Brahmans spent almost their whole lives in sacrificing. This time is to be sought for at a very early period of Indian history; for the Brâhmaņas with their frequent allusions and references to the Sattras of the Rishis on the banks of the Sarasvati, and those held by the half mythical Angiras, and by the ,Adityas (a class of gods), or even by the cows, trees, snakes, &c., presuppose their existence from times immemorial. Likewise we find in the Mahâbhârata frequent mention made of these sacrificial sessions which constitute one of the characteristic features of the carliest Brahmanic settlements in the northwest of Hindostan. It is chiefly at these Sattras that we have to look for the development and refinement of the sacrificial art, and the establishment of certain rules regarding the performance of sacrificial ceremonies. When the Brahmanas were brought into that form, in which we possess them now, not only the whole kalpa (i. e. the way of performing the sacrificial ceremonies) was settled, save some minor points, but even the symbolical and mystical ineaning of the majority of rites. It look, no doubt, many centuries before the almost endless number of rites and cere. monics, and their bewildering complications could form themselves into such a regular system of sacrificial rules, as we find already exhibited in the Brâhmaņas. For tlie Satras which belong to each class of Brâhmaņas generally contain nothing novel;

·8 INTRODUCTION no innovation in the sacrificial art; they supply only the external form to a system which is already complete in the Brahmanas, and serve as text books to the sacrificial priests. And even in their arrangenlent they follow often their Brahmaras to which they belong. So for instance the fourth, filth, and sixth Adhyayas of the As valâyava Sútras, which treat of the Agnishtoma, Soma sacritice, and its modifications, Ukthya, Sholari, and Atirâtra, closely correspond to the thice first books, and the two first chapters of the fourth, of the Aitareya Brahmanam ; and the seventh and eighth Adhyâya of those Sutras treat exactly of the same subjects, as the three last chapters of the fourth book, and the fifth and sixth books of our Brahmanam, viz on the various parts of the Sattras, or sacrificial sessions, and the numerous recitations required for their performance. In many passages, the Aitarkya Brâhmanam and the As valâyana Sútras even literally agree. The latter could, from their very nature as a string of rules for the guidance of the sacrificial priests, dispense with alonost all the numerous speculations of the meaning and effect of certain verses and rites, and all points of controversy in which some of the Brâhmaņas abound; but as regards the actual performance of rites, what mantras were required at certain occasions, and in what way they were to be repeated, the Sûtras must give much more detail and be far more complete than the Brâhmaņas. From this nature of both classes of works, and the relation in which they stand to one ·INTRODUCTION. 9 another, it would not be difficult to show, that, both might have originated at the same time. Panini distinguishes between old and new Brahmaņas as well as between old and new Kalpa works (Sutras). The striet distinction between a Brahmana and Sútra period is, on a closer inquiry, hardly tenable. The Brahmaņasøvere only more complete collections of the same traditional stock which was in existence on the sacrificial art and its meaning than the Sûtras, which were compiled for practical purposes only. We may safely conclude from the complicated nature and the multitude of the Brahminical sacrifices which were already developed and almost complete at the tinie of the composition of the Vedic hymns, not only at that of the Brâhmaņas, that the compilation of sacrificial manuals containing all the rules for the actual performance of the duties of a certain class of priests (such as the Hotris or repeaters of the Rik verses, the Udgâtris, the chanters of the Rik verses, and the Adhvaryus, the manual labourers and sacred coobs), was quite necessary at a very early time, certainly not posterior to the collection of the Mantras and the dicta of the Bralma priests into separate works. The Sútras contain many special rules which will be in vain sought for in the Brahmaņas, but which are there simply presupposed. So we do not find, for instance, the description of the Dars'apámama ishti (the New and Full Moon sacrifice), or that of the Châturmasya-ishti, in the Aitareya Brálmanam, though their names are occasionally mentioned, but ·10 INTRODUCTION. we find them in the As'valâyana Sútras. The recital of the Sâmidhenî verses (required when kindling the fire at the commencement of any sacrificial rite) is briefly mentioned in the Brâlimanas, but minutely described in the Sûtras (1, 2). That they were left out in the Brâhmanam cannot be accounted for by assuming that their exposition was alien to the purpose of its author, or that they were unknown to him, but only by believing, that they were regarded as too trivial matters, too commonly known to descrve any special notice on his part. Certain modifications in repeating mantras (required at the great Soma sacritices), such as the Dürohanam, the Nyúñkha, the peculiar construction and repetition of the Sholas'ı and Vâlakhilya Shastrås, &c. are in the Brahmanam almost as minutely and accurately described, as we find them in the Sûtras (compare, for instance, Ait. Br. 4, 19 with As'v. Sr. S. 8,2). This clearly shows that the authors of the Brâhmaņas knew as well all the details of the sacrificial art, as the compilers of the Sútras. The circumstance that many such things, as the recital of the Sâmidhenî verses, &c. were left out in the Brâhımanam, though they are neither very simple to comprehend, nor were they unknown, entitles us to assume that they were taught in separate trcatiscs, which could be rothing else than works like the present Sútras. The Sûtras which we possess at present are, no doubt, posterior to the Brâhmanas to which they belong; but there is every reason to believe that there were sútras more ancient, and simple in their ·INTRODUCTION. 11 style, which served the authors of the present ones as sources of information, and these works may have been coeval with the majority of our Brâlimanas. Although we cannot discover any material difference between the Brâhmanas and the Sûtias so as to regard the latter as developing and systematizing the ideas contained in the former, as is the case with the Vedanta philosophy in reference to the Upanishads, yet therc exists one between the Brâlimaņas, and the Mantras and hymns. This difference is, however, not very great, and can be accounted for partially from other causes than that of age. Already the hymns presuppose a settled ritual, and contain many speculative ideas similar to those of the Brahmanas. Some scholars hold that the occurrence of sacrificial terms, or of philosophical and mystical ideas are suggestive of the late date of the hymn in which they are founch But these circumstances do by no means afford any sure test as to the relative age of the Vedic hymns. One has even drawn a strict line of distinction between a Mantra and Chhandas period, assigning to the former all the sacrificial hymns, to the latter those expressive of religious and devotional feelings in general, without any reference to sacrificial rites. But I have grave doubts whether this distinction will prove tenable on further inquiries, chiefly if this question as to the age of a certain hymn is made entirely to depend upon what period (the Mantra or Chhandas period) it might belong to. There are sacrificial hymns which, to judge from their style and their general ideas, must ·14 INTRODUCTION. his constant assistant the Pratiprasthậtar. That there was a plurality of Adhvaryus already at the time of the Rishis, we may learn from several passages of the Samhitân of the Rigveda (2, 37,2; 8, 2, 4). The fourth priest here mentioned is the Agnidhra ; for by the term Agnimindha we can only understand him. His office appears to be very old and he is once mentioned by his very name Aynidhra in a Vedic song (2, 36, 4). Besides we meet with the well known formula which he has, as the protector of the sacrifice, to repeat as often as the Adhvaryu commences a set of oblations accompanied by the Anuvâkyâ and Yâjyên mantras of the Hotar. This is astu s růnshut (1, 139, 1), which he has to repeat when the Adhvaryu calls upon him to do so, by the formula ó s'ravaya.? Before he repeats it, he takes a wooden sword, called sphyns into his hand, and ties round it twelve stalks of kus'a grass, called idhmasannahanani (what is tied round the wood) making three knots (trisandhuna). He must hold it up as long as the principal offerings last, from ? This formula is repeated just before the commencement of the 80-called Prayajas. Asíval. Sr. S. 1, 4, gives the following rules : dhvaryur is' dirayati pratyús' râvnyod úgnidhiah, i. e. the Adlivaryu calls, ô srovnya, to which the Agnidhrn responds by 981u dráushut. Both formulas are nientioned or alluded to in two Sûntras of Puțini (8, 2, 91-92), who teaches that the first vowel in s'ruushat, and the first and second in ô x'r tîvaya are to be pronounced in the pluta way, i. ('. with three moras. regarding oʻriushat As'val. gives the same rule (ustu draushat iti auharam plâvayan); but the pronunciation of ô sraunya he does not particularly mention. 8 Other interpretations have been given of this word by European scholars. But being myself in possession of a sphya, and having seen its use at the sacritice, I can prove beyond any doubt, that it is a nooden word.

·INTRODUCTION. 15 the time of the beginning of the Prayâjas till the Svishtakrit is over. The purpose of this act as explained by the Shrotriyas (sacrificial priests) of the present day is to keep the Rakshas and evil spirits away from the sacrifice. Now the whole ceremony, along with the formulas used, resembles so closely what is recorded in the Zend-Avesta of the angel Sraoshu (now called Serosh), that we can fairly conclude that the office, or at any rate the duties, of the Agnídhra priests were already known to the Aryas before the Iranians separated from the Indians. Scrosh, as may be seen from the Serosh Yasht (Yas'na 57), holds in his hand a sword (s naithis) in order to fight against the Devas, and to keep them away from the creation of Ormazd. He first spread the sacred grass or twigs; he first repeated (frus rivayut) the sacred prayers. His very name Sraosha l'eminds of the call s'râushut. One of the duties of the Agnîdhra, or Agnit, was to kindle the fire. Such an office is known also to the Parsi ritual. It is that of the Atarevaksho, i. e. who feeds the fire, a name often applied to the Rathwi, in which we have recognised the Adhvaryu. The fifth priest is the Gráragrâbha, a name no further mentioned in other Vedic books. Sâyaņa · identifies him with the Grâvastut' of the ceremonial of the Brahmaņas. The office of the latter is to repeat the Pâvamânya verses when the Soma juice is being prepared. But the name Gravugrabha 'On his office, see 6, 1-2, pp. 379-80.

·16 INTRODUCTION. implies more, for it means, one who holds, or seizes the Grävaņas i" (Soma squeezing stones). This is done by the Adhvaryu himself. In ancient times the Soma juice was very likely extracted by that priest who had to repeat the mantras for the purification of the Soma juice, that is, by the Grâvastut. Such a priest who was engaged in the preparation of the Soma (Homa) juice is also known in the Zend- Avesta. Ilis name there is havanan, " i. e. one who makes or prepares the havana satunna "libation.". The sixth priest mentioned in the As'vamedha hymn is the Sanstar, i. e. the repeater of Shastras. This is no doubt the Maitrâvaruņa of the later ritual, who is several times mentioned by the name of Pras'ústar in other passages of the Sañhitî (1, 94, 6) and in the Brahmaņas. Sayaņa takes the same view. Besides the names of the officiating priests, we bave to examine some of the technical terms of the sacrificial art. In the 15th verse we find the expres- 10 See the note on the preparation of the Soma to 7, 32 pp. 488-90. Ser Vis'parad 3,1. The term harana occurs in the Gâthâs for 1Iona (Yas na, 10). That it means the same as the Vedic surana with which it is identical follows unmistakeably from the context. A fiatarem havancm and an uparem havnem, that is, a first and wwcond libation, ore cven distinguished (Yas'na 10, 2 ed. Westergaard). The fratorem havanem is the pritu unvanam, . e. morning libation of the ritual books; the uparen, 1. e. latter, following, corresponds to the madhyandina saranam. Thc Parsi priests prepary up to the present day actually the Ilona juice trice when performing the Hona ceremony. The first preparation takes place before the Zota (the Hotar of the Brahmans) appenrs; the second commences at the beginning of the proper ceremony, and is finished along with it. The Zota drinks the Homa which was prepared first by the Raspi (Adhvaryu); that one prepared during the cerernony is thrown into ·INTRODUCTION. 17 Let us sions, ishtam, vitam, abhigúrtam, vashathritam, which all refer to the repetition of the Yâjyâ mantra by the Hotar when the Adhvaryu is ready to throw the offering into the fire. Ishtam is the technical term for pronouncing the Yajyâ niantra itself; abhigúrtam, which is the same as âyúrtam, signifies the formula ye yajámahe (generally called ayur) which always precedes the Yâjyâ verse; vashathritam is the pronunciation of the formula rânshat at the end of the Yajyâ verse; vitam refers to the formula Agne vihi, which follows the rashathúru, and is itself followed by another vashutkúra (the so-called Anuvashatkára). now sum up the cvidence furnished by this sacrificial hymn as bearing upon the history of the sacrificial art in its relationship to the mass of other Vedic songs on the one, and to the Brahmaņas on the other sidc. In examining the names of the officiating priests, we can here discover only two classes instead of the four, known to other Vedic hyinns, and principally to the Brâhmaņas. We have only Adhvaryus and Hotris, but no Brahma priests, and no Udtâtris (chanters). Without the two latter classes no solemn sacrifice at which Soma was used could be performed even at a time far anterior to the Brâhmaņas. There is no doubt, the introduction of each of these two classes marks a new epoch in the history of the sacrificial art, just as the separation of the offices of Adhvaryu and IIotar in the ante-Vedic times, indicates the first step in the development of the art of sacrificing. At that early time when the ·18 INTRODUCTION. Iranians left their Indian brethren on account of a bitter religious contest, which is known in the Brâhmaņas as the struggle between the Devas and Asuras, already the offices of an Adhvaryu and Hotar were distinct, as we may learn from the Zend-Avesta, which exhibits the religion of the Asuras (Ahura religion, its professors calling themselves ahurotkésho=usura-diksha, i.. initiated into the Asura rites). But the offices of Udgât’is and that of the Brahma priests were not known to the Aryas at that time; they were introduced subsequently after the separation. In niany Vedic hymns we find, however, the duties principally of the former class (the chanters) mentioned. They are often juxtaposed with those of the Hotars. The term for the performance of the Hotripriests is s'añs, to praise, recite; that for that of the Udgâtris stu or gái to sing (see, for instance, Rigveda Samh. 8, 1, 1:6, 62, 5; 6, 69,2-3); besides the technical names uktha=Shastra and Stomu, sáma, are frequently to be met with (see 8, 1, 15; 3, 3. 6; 6,3; 16, 9:14,11; 6, 24, 7 &c.) Now the absence of all such terms, indicatory of the functions of the Udgâtris (chanters) in the Asívamedha hymn is certainly remarkable. Their not occurring might, perhaps, be accounted for by the supposition, that the chanters were not required at the horse sacrifice. It is true several smaller sacrifices, such as the Dars'apûrnamäsa, the Châturmâsya Ishțis and the animal sacritice (if performed apart without forming part of a Soma sacrifice) are performed without any chanting ;

·INTRODUCTION. 19 but for Soma sacrifices of whatever description, the chanters are as indispensable as the flotars. That the As'vamedha was connected with a Soma sacritice'? alreally at the time of the composition of the hymn in question, undoubtedly follows from the office of Grúcagrâbha being mentioned in it; for this priest is only required for the extracting of the Soma juice, and has nothing whatever to do with any other sacrificial rite. The mentioning of the S'añstar (Maitrâvaruna) is another indication that the As'vamedha already at that early time was accompanied by a Soma sacrifice. For one of the principal duties of the Maitravaruna, who may be called the first assistant of the Hotar, is to repeat Shastras, which are only required at Soma sacrifices as the necessary accompaniments of all chants. Besides the Udgâtris we miss the class of the Brahma priests, viz. Bralımâ, Brahmanacliamsi, and Subrahmanya, whose services are required at all great sacrifices. The Brahmâ can not, even at small sacrifices, such as the Dars'apúrnamâsa Ishti, be dispensed with. The Brâhmaņâchañsî and Subrahmanyâ are at Soma sacrifices as indispensable as the Maitrávaruņa; the first has to repeat also Shastras for the chants, the latter to invite every day Indra to the Soma feast (sce the note to 6, 3, pp. 382-84). The introduction of the Brahmâ priest marks no doubt a new era in the history of the sacrificial art; 1: According to As'val. Sr. Sutros (10,8) there are three soma days (sutyani) required for the borse sacrifice.

·20 INTRODUCTION. for to judge from the nature of his duties as superintendent of the sacrifical ceremonies, he was only necessary at a time when the sacrifice had become already very complicated, and was liable to many mistakes. The origin of the office dates earlier than the Brâhmaņas. Unmistakcable traces of it are to be found already in the Sañhitâ of the Rigveda. In one passage 1, 10, 1, the Brahmå priests (brahmanas) are juxtaposed with the Ilotris (arkinah) and Udgâtris (gâyatriņa)). They are there said 10 " raise Indra just as (one raises) a reed.” Similarly we find together gúyata chant, san'ata praise, and brahma krinuta make the Brahma (8, 32, 17). In 10, 91, 10 the Brahma is mentioned along with other priests also, such as the Potar, Neshtar, &c. The little work done by the Brahmâ priests, or rather their idleness, is mentioned, 8, 92, 30," do not be as lazy as a Brahmà priest" (mo shu brahmeva tandrayur bhuvah). That the Brahmâ priests were thus reproached may clearly be seen from Ait. Brâhm. 5, 34. The Brahmâ priest is the speaker or expounder of religious matters (10,71, 11;117,8), in which capacity they became the authors of the Brâhmaņas. That the Brahmâ was expected to know all secret things may be inferred from several passages (10, 85, 3; 16; 35 ; 36). Brihaspati, the teacher of the gods, is also called brahmi (10, 143, 3), and Agni is honoured with the same name (7,7,5), as well as his pious worshippers of old, the so-called Añgirasah (7, 42, 1). Sometimes the name signifies the Brahman as distinguished from the Kshattriya (brahmani rájani za 1, 108, 7).

·INTRODUCTION. 21 It is certainly remarkable, that none of the Brahmâ priests is to be found among the priests enumerated in the As'vamedha hymn, and we may safely conclude, that their offices were not known at that time. The word brahma (neuter) itself occurs in it in the seventeenth verse), “If any one in order to make thee sit did thce harm by kicking thee with his heels, or striking thee with a whip violently so that thou didst snort, 1 cause all to go off from thee by means of the Brahma, just as I make flow (the drops of melted butter) by nicans of a Sruch (sacrificial spoon) over the piece which is among the ready-made ofterings (odhvarcshu).” Brahma has here very likely its original meaning, “the sacrificial grass" or a certain bunch of it (see the note on pages 4,5). For the meaning "prayer,” which is here given to it by Sâyana, does not suit the simile. In order to understand it fully, one has to bear in mind that the Adhvaryu after having cooked and made ready any offering (Purodása or flesh, or Charu, &c.) generally pours from a Sruch some drops of melted butter over it. Now the brahmır by means of which the priest is to soothe all injury which the sacrificial horse may have received from kicking or striking, is compared with this Sruch; the drops of' inelted butter are then the several stalks of the bunch of the sacrificial grass, required at all sacrifices and their taking out, and throwing away (as is done at all sacrifices, see note 8 to page 79) is compared to the flowing of the drops from the sacrificial spoon. Not only is the number of priests less, but the 20, 240 INSTITUTE OF CULTURE The mo. MISSION un ·22 INTRODUCTION. 2. C. ceremonies are also more simple. It appears from verse 15th, that there was no Puronuvâkyâ or introductory mantra required, but the Yâjyâ alone was sufficient. The latter consisted already of the same parts as in the Brahmaņas, viz. the Agur, the Yâjyll mantra, the Vashatkára and Anuvashatkâra (sec note 32 to page 95, page 126, and note 11 to page 133-34). The Agur or the introductory formula ye yajámahe what (gods are), those we worship by sacrificing," is very ancient, and seems to go back even beyond the properly so-called Vedic times ; for we meet it even with the same name already in the Zend- Avesta (see note 11 to page 134); even a large number of the Parsi prayer forniulas commence with it up to this day, viz. ynzámaide. The Vashatkâra or the call váushat, and the Anuvashatkâra, or the second call ruushal preceded by Agne rihi, i. , Agni eat (the food)" must be also very old, though we do not find any trace of them in the Parsi ritual, which circumstance can be, however, easily accounted for. The first call váushat being required in the very moment of the offering being thrown into the fire, and the second at once after it, there was no occasion for them at the Zoroastrian sacritices; for the pricsts are not allowed to throw flesh, or Homa, or even cakes into the fire; they have only to show their offerings to the sacred element. In the Sañhità itself, the Vashatkára is frequently mentioned, and in hymns which show by no means a modern origin (see 1, 14, 8; 120,4; 21, 5; 7, 14, 3; 15,6 ; 99, 7 &c); some of them apparently allude to the ·INTRODUCTION. 23 Anuvashatkara, (so, for instance, 7, 156, semám vetu vushatkritim, may he eat this piece offered by the call vậushat! vi (in zihi) being one of the character. istic terms of the Anuvushatkára). From all we have seen as yet it clearly follows that the As'vamedha hymn is by no means a late, but a very early production of Vedic poetry, and that consequently a strict distinction between a Chhandas and Mantra period, making the former by about two hundred years older than the latter, is hardly admissible. The same result is to be gained from a more close examination of other pre-eminently sacrificial hynins, which all would fall under the Mantra period. There being here no occasion to investigate into all hymns of that character, I will only here make some remarks on the Nábhänedishtha hymns (10, 61-62). Their history is given in the ait. Brâhm. itself (5, 14). They are traced to Manu, the progenitor of the human race, who gave them to his son Nâbhâncdishtha. He should communicate them to the Añgiras, for enabling them to perform successfully the ceremonies of the sixth day in the Shalaha, see note 9 to page 279), and receive all their property as a sacrificial reward. This whole story appears to have no other foundation! but the two hymns themselves, principally the 13 It is to be found also with little difference in the Taittiriya Samhitâ 3, 1, 9, 4-6. Instead of the two Súktas (hymns) Manu there is said to have given his ron a Brâhınanam on a certain rite concerning the share of Rudra in the soma libation, to help the ·24 INTRODUCTION. latter. The first is very difficult to understand, the second is on the whole simple. Both are by tradition ascribed to Nâbhânedishtha, the son of Manu, whose existence is very doubtful. They differ so much in style, that they cannot have the same author. Several traits of the legend, however, are to be found in them. The refrain of the first four verses of 10,62 which is addressed to the Añgiras, " receive the son of Manu” re-occurs in the legend; also the gift of a thousand. In a verse of the former (10), 61, 18) the word nibhái nedishthu occurs, but it does not mean there a human, but some divine being. I give the 18th and 19th verscs in translation. (18) “llis relative, the wealthy Nabhânedishtha who, directing his thoughts towards thee, speaks on looking forward (as follows) this our navel is the highest; as often as required I was behind him (the Nâbhânedishtha on earth).' (19) “ This is my navel, here is what resides with me; these gods are mine; I am everything. Those who are first born, and those who are born for a second time (by reproduction),--the cow milked that (seed) from the truth, (and) they are born.”'14 From these two well as from several others in it (principally 2 and 5-8 describing Prajapati's illicit intercourse with his verses as Añgirns to heaven. 'The "sixth day" is not mentioned in it. The man in a "blackish dress" of the Aitareya Br. is here called Rudru. 14 The explanation given by Sàyana of these difficult verses is very artificial. He tries to get out of the hymn everywlicre the story told of Nâbhânedishtha in the Ait. Br. 5, 14.

·INTRODUCTION. 25 daughter, see Ait. Br. 3, 33) we may clearly perceive that Nâbhânedishtha and the hymn in question refer to generation. This view is fully corroborated by the application of it at the sacrifice, as expounded by the Bráhmaṇam, and as even presupposed in the hymn itself. We know from various passages of the Brahmanas, that one of the principal acts of the sacrificial priests was to make a new body to the sacrificer, and produre him anew by mantras, and various rites, by making him mystically undergo the same process to which he owed his natural life. So, for instance, the whole Prvargya ceremony (see note l to pages 41-43), the Ajya and Pra-uga Shastras (see Ait. Br. 2,35-38; 3, 2) of the morning libation, and the soalled Shilpa Shastras (6, 27-31) of the Hotri-priests are intended for this purpose. Of the latter the two Nabháncdishtha hymns form the two first parts, representing the sced cílused, and its transformation to an embryo' in its rudest state (sce 6, 27). Nâbhânedishtha is the sperm when etlused; after having undergone some change in the womb, it is called Narâs'añïsa.15 That the hymn originally had such 2 mystical sense, is evident from the two first versos: " This idea must be very old; for we find an unmistakeablo trace nfit in the Zoroastrian tradition. So we reall in the Bundebesh (page 80 in Westergaard's edition of the Pellevi text) that the angel Nerio. song (nrrioxing yazd = narasuma rajata in Sanscrit) intercepted the three particles of sperm which Zoroaster is said to have once lost, and out of which the three great prophets, Oshadar (brim), Oshadar mih, oud Sosiosh are expected to spring at the end of the world. d ·26 INTRODUCTION. (1) "May this awful Brahma, which he (Prajapati) thus skilfully pronounced in words at the congregation, at the assembly, fill the seven Hotars on the day of cooking (the sacrificial food), when his (the sacrificer's) parents (and other) liberal men (the priests) are making (his body)." (2) “ He established (as place) for the reception of his gift the altar (vedli), destroying and ejecting the enemy with his weapons. (After having thus made the place safe) he then hastily under a very loud cry poured forth his sperm in one continuous (stream)." The meaning of these two verses can only be the following: the poct who was no doubt a sacrificial priest himself wishes, that the hymn which he regards as a revelation from Prajapati, who repeated it at the great sacrificial session which he is so frequently said to have held, may fill the seven Hotri-priests when they, with the same libcrality as Prajapati (when he poured fortlı his sperm) are like parents making by their hymns tlic new celestial body to the sacrificer. The place for reception of the seed poured out mystically in prayer by the llotars, is the for standing near it (and cven touching it with their feet) they repeat the mantras. The reason that they have to regard the Vedi as the safe receptacle of the seed, is to be sought for in the antecedent of Prajâpati, who prepared it for the purpose, defending altar; Nerioseng clothed the said sperms with lustre and strength (rosnus Zor), and handed them over to Anahit (the Persian Venus) to louk at them. They are guarded against the attacks of the Devas (the Indian gods) by 999,999 Frohars (a kind of angels).

·INTRODUCTION. 27 it against the attacks of enemies. After having made it safe, he poured out his seed whence then all creatures sprang (see Ait. Br. 3, 34). Nâbhânedishtha is, according to the verses above quoted, the heavenly guardian of all germs of generation; all, gods, men, beasts, &c. come from him. His assistance is required when the sacrificial priests are producing the new celestial body of the sacrificer. He looks down from heaven at his relative, that is, the seeds containing the germ of new life poured out mystically by the llotars in their prayers. His navel is the centre of all births in the universe; as being ncarest ( nearest to the navel' is the literal meaning of nábhánedishtha) he is the guardian of all seeds. Every seed on earth has only cffect as far as he participates in it. We have here the Zoroastrian idea of the Fravashis (Frohars) who are the prototypes all things existing. The word nábhánedishtha must be very old; for we find it several times in the form rabûnacilista in the Zend Avesta. It is an epithet of the Fravashis (Yas'na 1, 18. Yashts 13, 156), and signifies the lineal descendants in future generations? (Vend. 4, 5-10 Westergaard). 16 See my Essays on the Sacred Language, Writings and Religion of he Parsis, page 186. 17 This is the sense of narîm nabânâzdistanám, in the fourth Frargard of the Vendidâd. In the passnge in question the punishment consequent on the breach of a promisc is said to extend to so and 80 many naram nabånazdistanâm, literally men who are nearest the navel of the offender, that is, his lineal descendants. The Pehlevi translation gives in its notes about the same meaning to it. So it has for instance to 4,5 the note : 300 rannt bim dâresn for three hundred years there will be danger (for the nabánazdinas)" This is also the opinion of many Desturs.

·28 INTRODUCTION, Although the Nâbhânedishtha hymn (10, 61) is purely sacrificial, and composed at a time when the Rishis already indulged in speculations on the mystical meaning of sacrificial rites, no trace' can be found, to show that it is a modern composition. The circumstance, that it is already in the Aitareya Brahmanam traced to Manu, the progenitor of the human race, shows, that its origin is entirely lost in the depths of antiquity. The mentioning of Kuhshiran in verse 16, and the occurrence of the “ seven ſlotars” (in the 1st verse) ate no proofs of a late origin. For Kakshîvan appears as a celebrated Rishi, who was distinguished as a great chanter and Soma drinker in many other passages, principally in the first book (sce Rigveda Samh. 1, 18, 1.2; 51, 13; 116,7; 117, 6; 4, 26, 1) who enjoyed the special favour of the Asívins. lle is to the majority of the Vedic Rishis whose hynms are kept, il personage of as remote an antiquity as Kúrya Us'anâs, the Aïgiras, &c. The “ seven . Ilotars" 18 occur several times besidos (3, 29, 14; 8, 49, 16), most of them with their very names, viz. Potar, Neshtar, Agnîd, Pras'âstar, &c. (1, 15, 2-5; 9; 1, 94, 6; 10, 91, 10). The second Nabhanedislitha hymn is certainly later than the first, and contains the germs of the later legend on Nâbhânedishtha. The reason that it was also referred to him, is certainly to be sought 18 They are, according to the Brâhmazas (sec Ait. Br. 6, 10-12), IIotar, Maitrúvaruna, Brahmanachhuniusi, Achhataka, Potar, Neshtar and Agnidhra.

·INTRODUCTION. 29 « This one for in the 4th verse, where is said, (i. e. I) speaks through the naveliº (nábhâ), hails you, in your residence; hcar, 0 sons of the gods, ye Rishis. (to my speech).” The song is addressed to the Añgiras, who are requested to receive the poet. The gift of thousand is also mentioned. Let us, after this discussion regarding the antiquity of the As'vamedha and Nabhânedishtha hymns, return to the general question on the relationship between the pre-eminently sacrificial mantras, and the other production of Vedic poetry. If we look at the history of poetry with other nations, we nowhere find profane songs precede religious poetry. The latter owes its origin entirely to the practical worship of beings of a higher order, and must, as every art does, go through many phases before it can arrive at any state of perfection and refinement. Now in the collection of the hymns of the Rigveda, we find the religious poetry already so highly developed, the language so polished, the metres already so artificially composed, as to justify the assumption, that the songs which have reached our time, are not the carliest productions of the poetical genius, and the devout mind of the ancient Indians. Generations of poets and many family 19 This expression appears to be strange. It implios a very ancient idea, which must have been current with the Iranians and Indians alike. The navel was regarded as the seat of an internal light, by means of which the seers received what they called revelation. It is up to the present day a belief of the Parsi priests, that the Desturs or High-priests have a fire in their navel, by means of which they can see things which are hidden. This reminds us of some phenomena ia modern somnambulism, d* ·30 INTRODUCTION. schools in which sacred poetry was regularly taught, just as the art of the bards and scalds with the Celtic and Scandinavian nations, must have preceded that period to which we owe the present collection. If an old song was replaced by a new one, which appeared more beautiful and finished, the former was in most cases, irrecoverably lost. Old and new poets are frequently mentioned in the hymus of the Rigveda; but the more modern Rishis of the Vedic period appear not to have regarded the productions of their predecessors with any particular reverence which might have induced them to keep their early relics. 20240 Now the question arises, are the finished and polished hymns of the Rigveda with their artificial metres the most ancient relics of the whole religious literature of the Brahmans, or are still more ancient pieces in the other Vedic writings to be found ? It is hardly credible, that the Brahmanical priests employed at their sacrifices in the earliest times hymns similar to those which werc used when the ritual became settled. The first sacrifices were no doubt simple offerings performed without much ceremonial. A few appropriate solemn words, indicating the giver, the nature of the offering, the deity to which as well as the purpose for which it was offered, and addresses to the objects that were offered, were sufficient. All this could be embodied in the sacrificial formulas known in later times principally by the name of Yajus, whilst the older one appears to have been Yája (preserved in pra-yája, anu-yája, &c). The invocation of the deity by different names, ·INTRODUCTION. 31 and its invitation to enjoy the meal prepared, may be equally old. It was justly regarded only as a kind of Yajus, and called Nigada20 or Nivid. The latter terni was principally applied to the enumeration of the titles, qualities, &c. of a particular deity, accompanied with an invitation. At the most ancient times it appcars that all sacrificial formulas were spoken by the IIotar alone; the Adhvaryu was only his assistant, who arranged the sacrificial compound, provided the implements, and performed all manual labour. It was only at the time when regular metrical verses and hymns were introduced into the ritual, that a part of the duties of the IIotar devolved on the Adhvaryu. There are in the present ritual, traces to be found, that the Hotar actually must have performed part of the duties of the Adhvaryu. According to the ritual which appears to have been in force for the last three thousand years without undergoing any considerable change, it is one of the principal duties of the Adhvaryu to give orders (praisha) to most of the officiating priests, to perform their respective duties. Now at several occasions, especially at the more solemn sacrifices, the order is to be given either by the Hotar himself, or his principal assistant, the Maitråvaruņa. So for instance, the order to the slaughterers of the sacrificial animal, 20 See Madhusûdapa's Prasthậnabheda in Weber's Indische Studien, i. page 14, and the Bhagavata Purana 12, 6, 62 (in the Bombay edition) where the yajurganu, i. e. the series of Yajus mantras is called nigada. Madhusudana comprise this dame, as it appears, principally the Praishas or orders by the Adlivaryu to the other priests to do their respective duties.

·32 INTRODUCTION. which is known by the name of Adhrigu-Praisha. mantra (see Ait. Br. 2, 6-7) is given by the Hotar himself, though the formulas of which it is composed have all characteristics of what was termed in the ritual Yajus, and consequently assigned to the Adhvaryu. At the Soma sacrificc all orders to the Hotar to repeat the Yâjyâ mantra, before the libations are thrown into the fire, are to be given by the Maitrâvaruņa, and not by the Adhvaryu. The formulas by which the gods are called to appear, the address to the fire when it is kindled are repeated by the Hotar, not by the Adhvaryn, though they cannot be termed ril, the repetition of which alone was in later times regarded as incumbent upon the Hotar. The later rule,“ The IJotar performs his duties with the Rigveda" (in the introductory chapter to the Hiranyakes’i and Apastamba Srauta Sûtras) is therefore not quite correct. The Hotar himself even sacrifices on certain occasions what is, according to the later ritual, to be done by the Adhvaryu alone, or, when the offering is given as penance, by the Brahmâ. So, for instance, he sacrifices melted butter before repeating the As'vina Shastra (see the note to 4, 7, page 268), which is, as far as its principal parts are concerned, certainly very ancient. Now if we compare the sacrificial formulas as contained in the Yajurveda, and principally the so-called Nigadas, and Nivids, preserved in the Brahmaņas and Sûtras with the bulk of the Rigveda hymns, we come to the conclusion, that the former are more ancient, and served the Rishis as a kind of ·INTRODUCTION. 33 sacred text, just as passages of the Bible suggest ideas to religious poets among Christians. That Vedic poets were perfectly acquainted with several of sucit formulas and addresses which are still extant, can be proved beyond any doubt. Reserving a more detailed treatment of this important question to a future occasion, I here instance unly some of the most striking proofs. On reference to the Nivid inserted in the Vais'yadeva lymn at the Vais vadeva Shastra, and my remarks on it (see pages 212-13), the reader will find, that the great Rishi Vis vâmitra, who with some of his sons are the poets of many hymns which we now possess (as, for instance, of the whole third Manlala), knew this ancient sacrificial formula very well; for one of its sentences setting forth the number of dcities is alluded to by him. Certain stereotyped formulas which occur in every Nivid, to whatever deity it might be addressed, occur in hymns and even commence them. I instance the hymn predam brahma (8,37), which is certainly an allusion to the sentence which occurs in all Nivids, predam brahma predam kshuttram (see note 25 on page 189). That the coincidence is nu mere chance follows from some other characteristic Nivid terms made use of in the hymn in question ; compare ávitha pra sunrataḥ with predam sunvantam yojamánam avatu in all Nivids, and kshattriya trum ivasi with predam kshattram (avatu). The Subrahmanyâ formula, which is generally called a Nigada (see on it the note to 6, 3 on pages ·34 INTRODUCTION. 383-84) is unmistakeably alluded to in the hymn, I, 51, principally in the first and thirteenth verses. In both, Indra is called mesha a ram, and rrishaņas vasya mena. The call of the Agnilhra, astu s raushat, as well as the Agur addressed to the Hotar, hotá yakshat, were known to the Rishis, as we learn from 1, 139, 1. 10. The so-called Rituyâjas which are extant in a particular collection of sacrificial formulas, called praisha súhla or praishûdhyaya, occur even with their very words in several hymns, such as 1,15; 2, 37. (On the Rituyâjas, see note 35 on pages 135-36.) The so-called Aprî hymns are nothing but a poctical development of the more ancient Prayâjas, and Anuyajas (Compare the notes 12 on page 18; 14 on pages 81-82; and 25 on page 110.) Many hymns were directly composed not only for sacrificial purposes in general, but even for particular rites. This is principally the case with several hymns of Visívâmitra. So, for instance, the whole of hymn 3,8 anjanti trûm adhvare (see about it, Ait. Br. 2, 2) refers only to the anointing, erecting, and decorating of the sacrificial post; 3, 21 is evidently made for addressing the drops of melted butter which drip from the omentum, over which they were poured (see Ait. Br. 2, 12); 3,52 celebrates the offering of the Purodůs'a consisting of fried grains, pap, &c. which belongs to each Soma libation (see Ait. Br. 2, 23). The first ten hymns of the first book of the Rigveda Sañhitâ contain, as it appears, the Soma ritual > ·INTRODUCTION. 35 of Nadhuchhandâs, the son of Vis'vâmitra. It provides, however, only for two libations, viz. the morning and midday. The first hymn has exactly the nature of an Ajya hymn, which forms the principal part of the first Shastra, the so-called Ajya. The second and third hymns contain the Pra-uga Shastra, which is the second at the morning libation, in all its particulars. The following seven lymns (4-10) all celebrate Indra, and it appears from some remarks in the Ait. Br. (3, 20, page 192), that in ancient times the midday libation belonged exclusively to Indra. The ritual for the evening libation is of so peculiar a nature, and so complicated, that we must ascribe to it quite a different origin than to the two other libations. The hymns 12-23 appear to contain a more comprehensive ritual of the Kanva family, which is ancient. The 12th hymn (the first in this collection) is hddressed to the Agni of the ancestors, the pravara, who must be invoked at the commencement of every sacrifice; it contains three parts of the later rituals) the prararu, y) the invocation of Agni by the Nigada, and c) the request to Agni to bring the gods the so-called decúrahanam). The 13th is an Aprî þúkta containing thc Prayújas, which accompany the bery first offerings at every s.crifice. These three hymns were, it appears, appropriate > a simple Ishti, as it precedes every greater sacrice. The following hymns refer to the Soma sacrice. The 15th is a Rituyûja hymn; the Rituyâjas ways precede the Ajya Shastra. The hymns from ·36 INTRODUCTION. 16-19 contain a ritual for the midday libation, and in 20-22 we find the principal deities of the Shastras of the evening libation. The hymns from 44-50 in the first book by Praskaņva, the son of Kanva, contain, if the Indra hymn (51) is also reckoned, all the principal deities, and metres of the As'vina Shastra, the fornier even in their proper order, viz.. Agni, Ushás, the As vins, Súrya, Indra (sce Ait. Br. 4, 7-11). These in-tances, which could be casily greatly enlarged, will, I think, suffice to show that the ritual of the Brahmaņas in its main features, was almost complete at the time when the principal Risluis, such as the Kanvas, Vis' vâmitra, Vasishtha, &c. lived. I must lay particular stress on the Nivids which believe to be more ancient than almost all the hymn: contained in the Rigveda. The principal ones (nine in number) are all to be found in the notes to my trans lation of the 3rd Pañchikâ (book). That no attention has been paid as yet to these important document by the few Vedic scholars in Europe, is principallo owing to the circumstance of their not having beri known to them. It being now generally believed that the earliest relics of Vedic literature are to b found only in the Rigveda Sañhitî, it is of cours incumbent on me to state briefly the reasons why refer the so-called Nivids to a still more remot antiqnity. The word nivid frequently occurs in the hymn and even with the epithet púrra or púrrya old (se ·INTRODUCTION. 37 189); 1,89, 3; 99, 2; 2, 36, 6.) The Marutvatîya Nivid 21 s, as it appears, even referred to by Vâmadeva 4, 18,7, compared with note 25 on page the repetition of the Nivids is juxtaposed with the perormance of the chanters, and the recital of the shastras (6, 67, 10). The Brâhmanam regards the Vivids, particularly that one adressed to Agni, as hose words of Prajapati, by means of which he created all beings (ser Ait. Br. 2, 3.3-31). That such in idea, which entirely coincides with the Zoroasvian of Ahuramazda (Ormazd) having created the vorld through the yathû-uhú-vuiryó prayer (see the Sith chapter of the Yas'na), must be more ancient han the. Brahmanas, we learn from a lymn of the old Rishi Kutsa, who is already in many Vedic songs wked upon as a sage of the remote.past. IIe says 1, 96, 2) that Agni created by means of the first Sivid" the creatures of the Manus (sec page 143). 11 l, 89, 3-1, an old Nivid appears to be quoted. for the words which follow tlie sentence hem with the old Nivid” bear quite the stamp of uch a piece. Many Nivids, cven the majority of them, are ceramly lost. But the few pieces of this kind of reigious literature which are still extant, are sufficient v slow that they must be very ancient, and are not o be regarded as fabacations of the sacrificial priests it the times when the Brâhmaņas were composed. we call " When the word nirid appears often in the plural, then the several Kulas, of which the Nivid consists, arc to be understool.

·38 INTRODUCTION. Their style is, in the main, just the same in which the hymus are composed, and far more ancient than that of the Brâhmaņas. They contain in short sentences the principal names, epithets, and feats of the deity invoked. They have no regular metre, but a kind of rhythmus; or even a parallelismus membrorum as the ancient llebrew poetiy. The circumstance that in the rinnal suth a paramount importance is attached to such ball poetical, half prose pieces as the Nivils are (sce particularly Ait. Br. 2, 33; 3, 10-11), clearly tends to prove, that they must have been regarded as very efficacious. This could be hardly accounted for at a time when beautiful and finisbee songs were fortlicoming in abundance to serve the same purpose', had they not been very ancient, and their employment been sanctioned by the example of the most ancient Rishis. We have already seen, that several of those Nivid formulas which we leave now were brown to some Vedic poets. I will give here a few more instances. The hymn to the Malitas by Vis iâmitra (3, 47) is evidently based on the Marutratiya Nivids (spr them on page 189); the verse to Savitar (3, 54, 11) alludes to the Savitri Nivids (see them on page 208); thc hymu to Dyàvaprithivi (1, 160) is a poeticalo imitation of the Dyâvâprithivî Nivids (page 209); the Ribhu hymn (4,33) resembles the Ribhu Vivids (page 210), &c. Another proof of the higli antiquity of the Nivid: is furnished by the Zend-Avesta. The many prayer very much ·INTRODUCTION. 39 formulas in the Yas'na which commence with niraêahayémi, i. c. I invite, are exactly of the same nature as the Nivids. The Nivids along with many so-called Yajus formulas, which are preserved in the Yajurveda, the Nigulas, such as the Suralimanya and the socalled Japa formulas, (such as Ait. Br. 2, 38), which are muttered with a low voice only, are doubtless the most ancient pieces of Vedic poetry. The Rishis tried their poetical talent first in the composition of Yâyyâs or verses recited at the occasion of an offering bemy thrown into the tire. Thence we meet so many verses requesting the deity to ccept the offering, and taste it. These Yâyyâs were extended into little songs, which on account of their finished form were called súktam, i. e. well, beautifully spoken. The principal ideas for the l'âyyâs were furnished by the sacrificial formulas in which the Yajurveda abounds, and those of the hymns were suggested by the Nigadas and Nivids. There can be hardly any doubt, that the oldest liynins which we possess, are purely sacrificial, and made only for sacrificial purposes. Those which express more general ideas, or philosophical thoughts, or confessions of sins, such as many of those addressed to Varuņa, are comparatively late. In order to illustrate that the developnent of the sacrificial and religious poetry of the ancient Brahmans took such a course as here described, I may adduce the similar one which we find, with the IIebrews. The sacrificial ritual of Moses as laid ·40 INTRODUCTION. down in the Leviticus knows no rythmical sentences nor hymns which accompanied the oblations offered to Jehovah. It describes only such manual labour, as found with the Brahmans its place in the Yajurveda, and mentions but very few and simple formulas which the oficiatiny priest appears to have spoken when throwing the offering into the fire of the altar. They differed according to the occasion, but very little. The principal formula was 15 copy film oric's “ a fire offering of pleasant smell for Jehovah," which exactly corresponds with the Vedic agnaye, indrayu, &c. sráhú ! i.e. a good offering to Agni, Indra, &c. If it was the solemin holocaustum, then the word hy i. e. holocaustum, was used in addition (Leviticus 1, 9-13); if it was the so-called zebakh shlâmim or sacrifice for continued welfare, the word om food, bread, was added (Levit. 3, 11); if it was a penance the words 1 (Levit. 7,5) "this is a penance" were required. When the priest absolved a sacrificer who brought an offering as a penance, he appears to have used a formula also, which is preserved in the so-frequently occurring sontence: 9 mida xizTEN Eng 3? (Lev. iv, 25,31: v. 6, 10.) " and he the priest) shall annul the sin which he has committed, so that he will be pardoned." ?? The torin srihi is tu bo traced to the root chi to put, withi i to put in, into, anil stands for svidhi (su + tillhi). It means the gift which is thrown into the fire 23 The priest appears to have adılressed these words to the super who wis to be absolved in the manner, “I am the on which thou Trust committed, and thou shalt be pardoned.”

·INTRODUCTION. 41 if we compare these formulas with the psalms, which were composed and used for the worship of Jehovah, then we find exactly the same difference between both, as we discover b«tween the Yajus formulas, Nivids, &c. and the finished hymns of the Rigveda Sawitâ. In the same way as there is a considerable interval of time between the establishment of the Mosaic ritual and the composition of the palms, we are completely justitial in supposing that a simlar space of time intervence between the Brahmanical ritual with its sacrificial formulas, and the composition of the majority of the Vedic hymns. Between Moses and David there is an interval of five hundred years, and if we assume a similar one between the simple Yajus formulas, and such tinished lynens as those addressed to Varuna which M. Müller ascubes to his Chhundas period, we shall put be in the wrong. Another proof that the purely sacrificial poetry is more ancient than cither profane songs or hymns of a more general religious character, is furnished by the Shi-king or Book of Odes, of the Chinese. Of its four divisions, viz. krio-fung, i. 1. popular songs of the dulcrent territories of ancicut China, tu-ya and siao ya, i e. imperial songs, to be used with music at the imperral festivals, and sung, i.e. hymns in honour of deceased emperors, and vassal kings, the latter, which are of a purely sacrificial character, are the most ancient pieces. The three last odes in this fourth division go back as far as the commencement of the Shang dynasty; which ascended the dragon scat in ·42 INTRODUCTION.. the year 1766 B.C., whilst almost all other picces in the collection are composed from the earlier part of the reign of the Chou dynasty down almost to Confucius' time (from 1120 B.C. till about 600 B.C.) If we consider that the difference of time between the purely sacrificial and non-sacrificial hymns of the Chinese thus amounts to about 1,000 years, we would not be very wrong in presuming similar intervals to exist between the different byus of the Rigveda. Rishis like Kirya samas, Kakshivat, Iliranyastúpa, do whom several hymns are traced, were for the Kanvas, Visvamitra, Vanishha, &c. as ancient personages, as the emperor's Tang (1765 B.C.) and Wawang (1120. Bc.) to Coulucrus (born 551 3.c.) On account of the atter want of Indian chronology for the Vedic and post-Veclie times, it will be of course for ever* impossible to fix (sactly the age of the several lyms of the Rigveda, as can be done with most of the psalms and many of the odes of the Shi-king.. But happily we possess at least one astronomical date which furnishes at any rate the external proof of the high antiquity of Vedic literatuie, which considerably tends to strengthen the internal evidence of the same fact. I here mean the well known passage in the Jyotishani, or Vedic calendar, about the pusition of the solstitial points. The position there given carries us back to the year 1181 according to Archdeacon Pratt's, and to 1186 ·INTRODUCTION. 43 1.C. according to the Rev. R. Main's calculations. 24 The questions on the age of this little treatise and the origin of the Nakshatra 25 System, about which pages 1:9-30). 21 Septhie Jomnal of the 1siatic Society of Bengal of the year 1962, Mar Vuller's Trace to the th volume of his edition of the Rigvern Saha, page www. 9. The can be hardly any doubt, that the Yakshatra system of the Todas, huese, Poraus and Avalis in of a common orgm, but it VI dulicult to determine with what nation it mainted. Tho ng malimbe was twentielaht. I do not intend filly to discus hthe mportant question, but I was only to direct attention 10 the circumsaner osmomentos pret by all the writer's on the subject, that the tops wluch the means, Loals, and chest for presse ang terdra "constellation" bem all the wave 111119 11/19!, Sauserit, Chines, and tralie, press the same in aning, 7. a place where to pass the night, at stop10n. Dus is cry tallin po e Uhure, but can only be accounted to be the suppo iton, tut the main of the lak- Nata y terred the whol Valentia in ravonly stations, or night quarters, where the 12.ellung moon was Du ved to pull up on his Joure mogli the la: 11. LAIN Mume these terms. lle (hin lyporession for lakshanas (speli by Morrison sich an! /', by Weddunst (with the the orde varuing tone). The character representing at wuch is to be found under the 40th obral, strokes 8 (<fr Mout-01's (luese. DiY vol 1. page 847) Is Comic of three 79119, Vir, that for a thuit for mim, and that 102 a hund. Its orrmal mang thueuse is a place where & huni men findlichter, ilta1or alt qator for company olums" The word in, as is the car with most of the Chuese Well, is a sustantive, aujol, and verlo, Is itarib-tantivrit denoles using place to pass the night at" with a rou-Hour (Imsluh) 1. an un, on a haltung me 1Cgeneral: such plans we wtuated at the distance of our thirty Li. Thence it is Il labborrmally comployee to pl'l's Hoe ons on the heavens wiero then sollmy mo. Sapponed to put 117 Inila elise the Chinese Swath of olli shth pci su "the twenty-eight halung plucrs" (on the brons). As an adjective it means past, former, i.r. the night-quarters which were just dett In the case of a verb), but never in that of a substantive, we find it finantly used in two of the so-caller' Siap-sbou or four Classical books of the Gunese, viz. the Lun-yu (the Coptician Analects) and in Mono-tse. In onster to slow the use of this important word in tho Classical Wilmes, I hele quote some instances : a) intraus. to pass the wght, to stop orvr molt. Lun-yu 14, 41; tse lu siu yu Shih-mail, 2.c. Tsc-lu (one of the most ardeut and ·44 INTRODUCTION. there has been of late so much wrangling among the few danserit schols of Europe and America, are of zealous disciples of Confucius) passed the night at Suh-man, 18, 7, ibade: chih Tsc-lukull," he detained TS-u to pass the nig!! (witulum). Meng-ise ...,11,1: long tse k'nu Txi Pin yu Chow", 1.". Me09-1n atter havmg lent Tui, pessoal lleuglit at Chow, ?, ?, 1:2, , london. olh hunch'uh (hor, yu 9W / 102 sih, ... Il ben Latin ung pipped for three mglits lift Chow, I thought in my und my dep tim to be perly stil. b) trans. to make press the ghi, tu himp 1177 moht. Lunyu 10), X, 8. try kung pisil jo, when bio (Contes) saeuticed at the Dukes it sister the Dubro in Siculome) he did not kur the (?(21067.11) the hour mglit. In this slime metaphorically in l.so Limy 12, 2,2 7% -1 SATI 110,' ('. Tupoolu dover kept a promis over ng hit (hie carried it out it once, betüre he went to 10). c) thnptahn wp his quarters, to be al pret. Lim-yı 7, 20 poh po she xw, be (l'untucus) shot, but 1101 with an arrow and strme al (mals, which we'r at low (asko). The Arabic word tur the sak dus is joo manzilo. plur. Jilmenizil, a place where to put up, quarter," from the root J je to make a journey, to put up at a place as a girsi. This name for the constelations it be very unemnit with the Sonutie nations for we find it already in the Old Tratament (Book of the kmes 11. 2.,.) 11. Die on? Maloth, it has 110 proper Etymologun Blomen (for the root sya nazal, to which alone it could be tracol, innans to fiou ), und is apparently introduced :14fourian word from come other semtie nation, probably the labyromans. The Jewish commentations liad 120 clear conception of the pror meaning of the nort, they take it to mean I 1.1 mual, and then the twelve signs of the Zodiac. But from the content of the pasigentlic Book of the king's, just quotoil, where it starts together with the moon anul the whole host of Bihurns (" for the moon aniille muzaloth ami the who e host of the beatens") ir amoubtedly folloss, that its meanmy call not be " stal in general, which dra N pressed by the “whole host of the heavens,'' but sometime particular in the heavens connected with the moon. The use of the same word in Arabic for expressing the idea of constellation, hea culv i an-ions of the moon, proves beyond any doubt, that the mazsaloth mean the same. Now tlie Sanscrit wanil nakshatra las orginally no other meaning than cither siu or manul have. I local rangement of the meanings of this word wluchis made in Bochtlingh and Roth's Sansorit Dictionary is insuflicient and treatru with the same superficiality as the majority of the more ditlicult Voilic words in that much-lauded work. They make it to mean stur in gcncral (-Idus), ihe stars, and theu constellation, ·INTRODUCTION. 45 minor importance compared with the fact and the age of the observation it-elf. That an astronomical observation was taken by the Brahman- as early as the 12th centmy before Christ is proved beyond any doubt by the date to be elicited fiom the observation itself. If astronomical calculations of past cvents are of any worth, we must accept as set- Hed the date of the position of the solstitial to sintron of the foun. But the very formatim of the word ly means of the sutli aza indicates, that something particular must be attached to its meaning ; compare potatou a Wing, literally a incants for tynny, rulhatin a weapoli, literally a means for string. yojutrum tlic herping of a sacritical tim, literally the means or place for sacrificing; amata i dinkung 10), literally it place to which a thing you's wurli holil's it. According to all analogy we can drive the word only tiom naksh, which is a purch Video root, and means to “arrue bus nahsha!retymologically calls, cither the means liy which ono arrives, or the place where one arrives, a station. This papirosses most adequately the noa attacked by the Indians to the Whatras as mansions for the travolms moon But cell if ne HTN thus douation, and make it a compound of nak (1:1stead of nokli. Sun Rigvela 7,71,1) and satin rutin a session for the mult, 119 ht qilditors, aurre at the same meaning Tlie latter drutzon is, I think, ruen preferable to the former. The meanings of the world we to be ca-se a follow's 1)station,, quarto'y were pass the In the set out of 115, 2) Pucally the sations on the hair ons where the touching moon is supposed to put upthe tuenty-eight constellatione ; 3) metonymically stars in l'nmal, the stany sphere (R19 vedla 7,80,1. Hahshall popullthachula thamu, he apread the starry sphere, and the marth). The 1.11147 dlse 14 pre-cuently poetical, is ports alijs can use pours po tuto. The wakshat is its stations of the moon we perfectly huwwn to the Parliin, as every one can commee humwolf from the many pages in the Taittura Brálmann, and the Ithanavedit. 'That these books are thong hout much later than the songs of the Rigvedla 18 just what I have strong rasons to doubt. The arrangement of thio 11.g of nakshatrails vivenlere only connues with all te non of the history of other the sword 94 111" (librar", or mungil, 1.Sloth in the remite language. The Clumsy, poprally ports, Used the word in the schofstur, or 70. in unal, ind so and the Rulles in the Muslmal and the Talmulecamy to the tristimony of Juda Kanadi (-ue Gesem Thical us Lung la llebiwie, et (Huldar 11. page 80')).

·46 INTRODUCTION. points as recorded in the Jyotisham. To believe that such an observation was imported from some foreign country, Babylon or China, would be absurd, for there is nothing in it to show, that it cannot have been made in the north-western part of India, or a closely adjacent country. A regulation of the calendar by such observations was an absolute necessity for the Brahmans; for the proper time of commencing and ending their sacrifices, principally the so-called Sattraz or sacrificial sessions could not be known without an accurate knowledge of the time of the sun's northern and southern progress. The knowledge of the calendar forms such an essential part of the ritual, that many important conditions of the latter cannot be carried out withou&the former 'The sacrifices are allowed to commence only at certain lucky constellations, and in certain months. So, for instance, as a rule, no great sacrifice can commence during the sun's southern progies (dakshinúyanu); for this is regarded up to the present day as unlucky period by the the Bralıman m which cven to die is believed to be a misfortune. The great sacrifices take place generally in spring in the months Chattra and Vais âkha (April and May). The Sattras which lasted for one year were, as one may learn from a careful perusal of the 4th book of the Aitareya Brahmanam, nothing but an imitation of the sun's yearly course. They were divided into two distinct parts, sach consisting of six months of thirty days cach; in the midst of both was the Vishurun, i. e. equator or central day, cutting the an ·INTRODUCTION. 47 whole Sattrą into two halves. The ceremonies were in both the halves exactly the samc; but they were in the latter half performed in an inverted order. This. represents the increase of the days in the northern, and their decrease in the southern profress; for both, increase and decrease, take place cactly in the same prop ortions: In consideration that these Sattras were already at . 'the time of the compilation of the Brahmaņas an old institution, ne certainly can find nothing surprising in the circumstance, that the Indian astronomers vade the observation above mentioned so carly s the 12th century B.C. For the Sattras are certainly as carly, if not carlier than this time. fatti lasting for sixty years appear even to have een known already to the authors of the Brahmamas see page 287). Now that observation proves two things beyond loubt. (1) That thelndians had made already such a onsiderable progress in astronomical science, early u the 12th Antury, its to enable them to take such observations; (?) That by that time the whole ritual lits main features as laid down in the Brahmaņas was complete. We do not hesitate therefore to assign the composition of the bulk of the Brahmanas to the years 1400-1200 13.C.; for the Samhitâ we require a period of at leust 500-600 years, with an interval of about two hundred years between the end of the proper Brâhmana period. Thus we obtain for the bulk of the Samhita the space from 1400-2000; the oldest hymns and ·48 INTRODUCTION. sacrificial formulas, may be a few hundred years more ancient still, so that we would fix the very commencement of Vedic Literature between 2400- 2000 B.6. If we consider the completely authenticated antiquity of several of the sacred books of the Chinese, such as the original documents, of which the Shu-king, or Book of llistory, is composed, and the antiquity of the sacrilicial songs of the Shiking, which all carry us back to 1700-2200 13.C., it will certainly not be surprising that we assign a similar antiquity to the most ancient parts of the Vedas. For there is nowhere any reason to show, that the l'eclas must be less ancient than the culiest parts of the sacred books of the Chinese, but there is on the contrary much ground to believe, that they can fully lad laim to the same antiquity. Already at the time of the composition of the Brahmaras, which as we have scen, cannot be later than about 1200 13.C., the three principal Vedas, i. (. their respective Sahitâs, were believed to have proceeded directly from the mouth ot' Prajapati, the Lord of the creatures, whis occupies in the carly. Vedic mythology the same place which is, m the later writings, held by Brahma-deva. This could not have been the case, had they not been In a similar way the Chinese ascribe the ground text of their most ancient and most sacred book, the Y-kina, i.e. Book of Changes, to a kind of revelation too, which was made to Fuhi, the Adam of the Chinese, by a Dragon horse, called Lung-ma. Speculations on the nature of the sacrificial rites, very ancient.

·INTRODUCTION. 49 and cognate topics of a mystical character which forin the proper sphere of the Brahmaņas, commenced already during the Sanhita period, as one may learn from such hyams as Rigveda 1,95, and the so-called Vâmana Sukta 1, 161. Even at the ume of the composition of the present Brálmaņas, there existel already some time-hallowed sayings, which resemble in every respect those dicta of the Brahma priests, of which the bulk of the Brahmanas consists. I instance here the Brahmoilyam (Ait. Br. :5,25), which was used already at that time at the bronclusion of the tenth day's performance of the Dvadasäha sacrifice. It is, therefore, very difficult to draw a strict line of separation between the perioade cuing which the hymns were composci, and that one which brought forward the speculations kuoun by the name of Brahmanas. On a more close comparison of the mystical parts of the Samhita with the Bralimanas, one must come to the concluthat the latter were commenced already during jueriod of the former. Let us say a few words on the division made of the contents of the Brahnamas by the Indian divines and philosophers. According to the introductory chapters to the Iliramyakes'i (and Apastamba Sútras) the Bralumanas contain the following topics :- (1) Kirmuvidhanam, or vidhi, i. c. rules on the performance of particular rites. To this class all those sentences in the Brâhımanas are referred which contain an order expressed in the potential mood, such as yajeta, he ought to sacrifice; s'aſset, he ought Son, f ·50 INTRODUCTION. to repeat (such and such a verse); kuryat, he ought to proceed (in sucu or such a wav), &c. This is the principal part of the Brahmanas, and has for me Brahmans about the same significance as in the Talmudic Literature the halukuh has for the Jews; it is simply authoritative. (2) Arthneáilu. This term comprises the pamerous explanatory remarks on the meaning of mantras and particular rites, the reason wy a contain rite must be performed in a certain way. This is the speculative part, and is on account of its containing the germs of all llindu philosophy, and even of, grammar, of the greatest importance. There is nowhere anything like an approach to a regular system perceptible, but only occasional remarks bearing on philosophical and grammatical topics. For the history of grammar, the filih Panchikâ of the Aitareya Brahmaram is of a piticular interest We lcarn from it, that at the time not only microns attempts were made to explain the maning of words by etymology, but that the Brahmans even had already commenced to analyse the fornis of speech by making distinctions between singular and plural, present, past, and future tenses, &c. The idea of muhti or final absorption in the Supreme Being, as taught in the later Vedânta philosophy, is even with most of its particulars spoken out in several of those explanatory remarks. I allude here to the frequently occurring terms, suyujyata junction, suripal identity of form, sulokutâ identity of place, which mark in the later times different stages of the final beatitude.

·INTRODUCTION. 51 Thie principal tendency of this it is, to show the close connection of the visible ud invisible worlds, between things on carth, and their counterparts or prototypes in heaven. Pantheistic ideas pervade all the Brahmanas, and are already traceable in lynins of the Sanhita. . Danas, (3) Nimi, censure. This refers principally to the controversial remarks contained in all Brâh- There was amongst these ancient divines and metaphysicians often difference of opinion as to the performance of a certain rite, or the choice of a particular mantra, or their meaning. One criticised the practice of the other, and condemned its application often in the strongest terms. The censure is generally introduced by the expression “ but this opinion is not to be attended to.” The sacrificers are often cautioned from adopting such a malprac- Rii'e, by the assertion that if a priest would proceed in such or such a way, the sacriticer would lose his life, be burned by the sacrificial fire, &c. (4) Sans, i.e. praisc, recommendation. This part comprises principally those phrases which express that the performance of such or such a rite, with the proper knowledge, produces the effect de- Sed. They almost invaria'»ly contain the expression, ya eram redu, i. e. who has such a knowledge. The extreme frequency of this phrase in the Brahmamas, and Upanishads, is probably the reason, that the whole sacred knowledge was comprised afterwards only by the general terw veda. Originally ·52 INTRODUCTION. it appears hav applied to Brálmana like sentences and explanauons only. (5) Purůkalpa, i.. performance of Sacrificial rites in' former times, Under this licar come theme merous stories of the fights of the Devas and I suras, to which the origin of many rites is attributed, as also all legends on the sacrifices' performed by the gods. This very interesting part forms the historia cal (er rather legendary) background of the whok sacrificial art. All rites were traced to the gods as their originators, or even to Prajapati, the Su. preme Being, the Lord of creatures. We can derive one important historical fact from the legends on the fight between the Devas and Asuras, vix.. that the religious contest between the ancient Indians (represented by the Devas), and the Iranians (represented by the Asuras, contained in the name Ahuramazda =Ormazd) took place long before the time of the composition of the Brahmanas, that is, before the 12th century B.C. This is another proof corroborative of the high antiquity ascribed by Grecian writers to Zarathustra (Zoroaster), the prophet of the Asura nation (Iranians) who did manfully battle against idolatry and the worship of the.Devas, branded by devils." That contest which must have ben lasting for many years appeared to the writers of the Brâhmanas as old as the feats of King Arthur appear to English writers of the nineteenth century. (6) Parakriti, i.r. the achievement or feat of another. This head comprises the stories of certain performances of renowned Shrotriyas, or sacrificia! him as ·INTRODUCTION. 53 priests, of gifts presented by kinas to Brahmans, the successes they achieved. The last book of the Aitareya particularly is full of this class of topics. These six heads are often, however, brought only under tw") principal ones, viz. vidhi, and arthaváda. The latter then comprises all that is not injunction, that is, all topics from 2 to 6. This philosophical division exactly corresponds to the division of the contents of the Talmud by the Jewish Rabbis into two principal parts, viz: halakuh, i. P. rule of conduct, which is as authoritative as the thorah (law of Moses), and huggadah, i. (. stoly, parable, and in fact everything illustrative of the former. II. The Aitareya Brahmwanam in particular, The Aitareya Brahmanam is one of the collections of the sayings of ancient Brahmâ priests (divines and philosophers) illustrative and explanatory of the duties of the so-called Hotri-priests. The latter performing the principal part of their duties by means of the mantras, termed rik, and contained in the so-called Rigveda Sañlità, the Aitareya is therefore one of the Brahmanas belonging to the Rigveda. There must have been, as we may learn from Pâņini alid Patanjalis Alahâbhâshya, a much larger number of Brahmaṇas belonging to each Veda ; and even Sayaņa, who lived only about four hundred years ago, was acquainted with more than we have now. To the Rigveda we know at present besides the ·54 INTRODUCTION. Aitareya, only the Kushítaki Brâhimanam, which is also called Sannayana. Both appear to have been known to the grammarian Panini,' as one may gather from the rule (v. 1, 62) which he gives regarding the formation of names of• Brâlimanas consisting of thirty and forty Adhyâyas; for the Kaulshitaki actually consists of thirty and the Aitareya.of forty Adhyâyas, which were afterwards divided into eight Pañchikás, each of which comprises tive Adhyâyas. The name “Aitareya” is by Indian tradition traced to Itara. Sâyaņa tells regarding the origin of the name and of the Brahmana itself, in his introductiou to the Aitareya Brahmaṇam, the following story, on the authority of the setupradaya-vidah, i. (. men versed in traditional stories. An ancient Rishi his many wives one who was called Itarů. She had a son Muhidása by name, who is mentioned in the Aitareya Aranyaka as Mahi. dåsa Aitareya. The Rishi perferred the sons of hiy other wives to Mahidása, and went so far as to insult him once by placing all his other children in his lap to his exclusiun. Hi: mother, grieved at this ill treatment of her son, prayed to her family deity (laulailecatá), the Earth (bhiimi), who appeared in her celestial forin in the midst of the asambly, placed him on a throne (siñhásana), and gave him as a token of honour for his surpassing all other children in learning a boon had among eveu 1 The attention of Sanscrit scholars was first directed by Professor Weber at Berlin to this circumstance.

·ÎNTRODUCTION. 55 (nra) which had the appearance of a Brâhmana. After having received this gilt, Brâhniaņam con- -isting of forty Adhyâyas, which commenced with the words cynir zâi derúnám uramo (the first sentence of the Aitareya), and ended with strinute strinute the two last words of the Aitareya) came forth through the mind of Mahidása. Afterwards the Brahmanam, comnicucing with athu mahúvratam (the beginning words of the first. Aitareya Aranyaka) and ending withi úchárya acharya (the two last words of the third Aranyaka) was also revealed in the shape of the vow of an hermit (árunyuhuratarúpum). The Aitareya Brahmanam, as well as the Kâushîtaki, do not treat of all the sagrifices and sacrificial rites which are mentioned and described in the boks of Yajurveda, which may be principally the Sutias) regarded as the proper sacrificial encyclopredia. They were, howevejrfectly well known to the authors of these Brâbmanas, as we may leain fion, the fact, that the names of several cacuilices, such as Vájapeya, Aptoryama (sce 3,41) arn mentioned without the description of the rituals belonging to them. Several things concerning ? This remark throws some light on the relationship in which the five tatizes, of which die present Axtareya Aranyaka consists, and arh of which benie the pame inanyaka, stand to one another. Only the three first Aranyakas were according 10 this notice regarded as a livine revelation to the Altar ya Rislu; the to others uic then later additions, and did not form ongmally part of the Artareya Aranjaka. According to Brahmanical ideas, a row, a curse, a blessins, &c. can assume a visible förm, and so om manitest to tlc mental yes of men.

·56 INTRODUCTION. the Ilotris whose duties principally are treated at every Suma sacrifice are left out. So the ceremony of choosing the sacrificial priests (ritviy-xaranam) by the sacrificer, including the llotars, is left out, as Sâyana has already observed. But every Hantraprayoga, i. c. practical hand-book for the Hotripriests (for each sacrifice there are separate prayogas for each set of priests required), commences with it; the topic is gencrally treated in the Sutras belonging to the Yajurvela; the principal mantras required at that occasion are to be found in the first chapter of the Tândya Brahmanam of the Sâmaveda. The dialogue used at this occasion is interesting, ando throws some light on the nature and character of some sacrifices; therefore I give here some account of it. The person who wishes to perform the Agnishatoma sacrifice, for instance, sends a delegate called Somnpracku to all Srotriyas (sacrificial priest>> whose services he wishes to engage for his forth- 'coming Soma sacrifice, to ask whether they would willing to ofliciate at this occasion. The dialogue between the Somapraváka and the llotar is as follows: S. “There will be a Soma sacrifice of such and such one ; you are respectfully requested to act as Hotar at it.” II. “What sacrifice is it ?" S ** The Jyotish/oma-Agnishtona-Soma Sacrifice." II “What priests (ritvijah) will officiate ?” S. “Vishnu Mitra, 4” &c. II. “What is the reward for the priests ?” S. “ One hundred and twelve cows. The pricsts represent the gods.

·INTRODUCTION. il'the picstslave accepted the invitation, then the Macmilicer has actually to appoint them to their respective offices. This is the earum or selection (of the priests). The sacrificer first mentions the gods who are to eta-his priest“, “ Agui (llie fire) is my Notar, Aditya the-m) my Allhvarvu, the Moon my Brahma, l'araniya (the god of ram) my l'ilgátar, the Sky (úkásıı) my Savaşya (superintendent), the waters are my lots is all the mix llotri-priests): the rays Chamara Adhvaryus (cup-bearers). These divine mesis I choose (for my sacrifice).". After having kus appointed the gods, who are to act as bois inime priests, he now prodils to appoint the human" (winushu) priests. This is at the Aynishoma done with the following formula,“ | (the name) Such and such a Gotra, will bring the Jyotishtoma acrifice by means of its Agnihotoma part, with the Pathantara- Prishtha, four Stomas (the nine, fifteen, rventeen and twenty-one-fold), for which ten things, 01- and so on are requireil, and for which as fee ne lundred and twelve cons must be given. At his sacrifice be thou my llotar." The llotar then ccepts the appointment by the following formula : May the great thing thou spokest of (mmtó me), the plendour thou spokest of, the glory thou spolest of, he Stoma thou spokest of, the way of performance hou spokest of, the cinjoyment thou spobest of, the atisfaction thou spokost of ; may all that thou polest of come lo me ; may it enter me; may I have joyment through it. Igni .s thv Ilotur. Ile is ·58 INTRODUCTION. thy (divinc) llotar. I am thy (human) Hotar.” Al prices are appointed in the same way, and by the same formalis. After this dixgression let us discuss the content of the Aitareya Brahmanam. It treats in its eigl books, or forty chapters, cach of which is subdivide into a certain number of handlikus, i. c. small section paragraphs, as we have scen, almost exclusively ! the duties of the seven llotri-priests at the grca Sonu xxcrifices, and the different royal inauguratio ceremonies, All minor sacrifices and Ishtis, a though they require the services of a Hotar, a cxcluded. The llotri-priests are to be divided int three distinct class. 1) The Ilotar, the chief all Hotri-priests. 2) The Hotrakas, i. c. the litt Ilotras ; these are, Maitrivaruna (Praskastar) Bri maņâchhaisî, and Achihâváka. 3) The Hotri s'usinal, 1.. the repeaters of the llotri verses; the are, Potar, Neshtar, and Agnidhra. The first thirteen chapters (the two first book: and the three first chapters of the third treat of th duties of the chief llotar at the Agnishtoma Som sacrifice only; for this is the model (pruhriti) all Soma sacrifices which last for one day only (th so-called uihihikus); all other Soma sacrifices of th same duration are mere modifications (vikriti) of i It is regarded as an iqtegral part of the Jyotishtoma and said to consist of the following seven sacri fices: 1) Agnishtoma, 2) Atyagnishtoma, 3) Ukthy: 4) Sholasi, 5) Atirâtra, 6) Vajapeya, 7) Áptoryânı (As'x. Sr. S. 0,11). In many places, however, th ·INTRODUCTION. 59 tem Jyotishtoma is equivalent to Agnishtoma. The Aitareya does not know these seven parks, as belonging together, but simply remarks, that they follow the Agnishtoma as their prakriti (33, 41). Me Atya, nishtoma is not even mentioned in at ant all. All the duties of the llotar at the Agnishtoma are Dentioned almost in the exact order in which they re required. It lasts generally for five days. The Cremonies are then divided as follows: First day.- Preliminary ceremonies, such as the Lection of the pricala, gning them presents (malhumarkm), the Dik-baniya Ishiti, and the Diksbá itsell. Srond clay.-lhe Prayaniy or opening Ishti; be bmnying of the Soma; the Atithya Ishti, Pravargya, and l pasad twice (once in the forenoon, and once in the afternoon). Third day.--Pravargya and pasad twice again. Fourth day.-Agnipaņayanam, Agni-Soma-pranayanam, lavidhana pranayanam. The animal sacrifice. Fifth day.--The squeezing, offering, and drinking f the Soma juice at the three great Libations, viz. e morning, midday, and evening Libations. The oncluding ishti (welayaniya). Ablution (arablrita). The ceremonies of the four first days are only atroductory, l»ut absolutely necessary; for without hem no one is allowed to sacrifice and drink the coma juice. The Soma ceremony is the holiest rite n the whole Brahmanical service, just as the lloma eremony of the Parsi priests is regarded by them as ·60 INTRODUCTION.. the most sacred performance. No Parsi priest is allowed to perform it, if he does not very frequently undergo the great purification ceremony, called the Barashnom of nine nights. In the same way every Brahman has, as often as he brings a Soma sacritice, to undergo the Dîksha (sce 1, 3; 4,26). One such ceremony is even not considered sufficient. For the sacrifice has, besides thę: Dîkshâ, to undergo the Pravargya, which is a similar preparatiou for the great Soma day. Even the animal sacrifice must precede the solemn Soma festival; for it is of minor importance. The animal is instead of the sacrificer himself. The animal when sacrified in the fire, goes to the gods, and so es the sacrificer in the shape of the animal (see page 80 of the translation). The animal sacrifice is vicarious. Being thus received among the gods, the sacrificer is deemed worthy to enjoy the divine beverage, the Soma, and participate in the heavenly king, who is Soma. The drinking of the Soma juice makes him a nem man; though a new celestial body had been prepared for him at the Pravargya ceremony, the enjoyment of the Soma beverage transforms him again ; for the nectar of the gods flows for the first time in liis veins, purifying and sanctifying him. This last birth to the complete enjoyment of all divine rights is symbolically indicated in the rites of the morning libation (sce 32, 35; 38; 3,2). The principal features of this Agnishtoma sacritice must be very ancient. For we discover them almost complete with the Parsis. They also do not prepare ·INTRODUCTION. 61 he correuronding Homa (Soma) juice alone, but it aust always be accompanied with other offerings. Che Purodàs'a of the Brahmans, which always beongs to a Soma libation, is represented by the Dárún (holy bread), the animal offering indicated y the ring of hair (raras'u) taken from an ox, o be placed on the same table with the lIoma.. The Hona shoots are trcated in the same vay, when brought to the spot, as the Brahmans reat them. The l'arsi priest sprinkles them with vater," which is exactly the apylyana ceremony of he Brahmans. He must go round the fire with he Homa just as the Brahmans carry the Soma ound the sacrificial compound (see 1, 14). The eremonies of preparing and drinking both the loma nd Soma juice are quite similar. The water required for it must be consecrated, which exactly orresponds to the Vasatîvaris and Ekadhanâs of he Brahmanical Soma service (2, 20). The Zota f the Parsis drinks his cup filled with loma in hree turns, só does the Hotar also from the Graha. ifter the libation has been poured from the Grahas ato the fire, and drunk by the Hotut, the Stotras re chanted, and then the Shastras belonging to hem recited. In a similar way the Sota priest epeats, shortly after having enjoyed the Homa, the záthás of Zarathustra Spitama (Zoroaster), which * The mantra repeated at that occasion is Yas'na 10,1, " May le water-draps (sprinkled over the Homa) fall to the destruction of be Devas, and Devis." Compare notes 8 on page 118, 5 op page 131, 14 on page 197, nd my Essays on the sacred Language, &c. of the Parsis, pages.. 32-33, 107. - ·IN TRUDUCTION are inètrical compositions, and represent Shastras of the Brahmanical Soma service. He repeat five such Gâthâs, just as there are five Shastras, at the morning and midday libations, and at the Ukthya Suma sacrifice at thë evening libations' also. These are only a few of the points of comparison which I could easily enlarge; but they will be sufficient to show, that the Agnishțoma Soma sacrifice was originally the same ceremony as the Homa , rite of the Persi priests. The opinions of both the Brahmans and Parsis on the effect of the drinking of the Soma (Homa) juice are besides exactly the same. The Brahmans believe that it leads to heaven'; so do the Parsi priests. They say that Homa is a plant, and a great angel. Any one who has drunk the Homa juice becomes united with this angel, and after his death an inhabitant of paradise. For the juice which is in the body of the priest who has drunk him, goes to heaven, and connects him mystically with the angel. With partieylar care are the so-called Shastras o recitations by the Hotgi priests treated in the Aitareya Brahmanam.' The fifth chapter of the se cond, and lie three first chapters of the third book are entirely taken up with the exposition of the Shastra of the Hotar' at the 'morning, midday, and evening libations. As the reader may learn from & perusal principally, of the third book, the Shastras always belong to Stotras or performances by the Sâma Singers, viz. the Udgatar or chief singer, the Pras. blar who chants the prelude, and the Pratihapter ·UNPRODUCTION 63 WY rm ho chants the response. Their recitations must be #ry ancient, as we have seen; for they are by le name uktha (exactly. corrdsponding to whdhen the Zend language) frequently mentioned in the añhità. A closer examination of them with through uch light on the history of the composition of the edic hymns. & ancient as the Shastras are the tomas, the exposition of which forms one of the pics of the Sânaveda Brâhmaņas (see note 3 on page 237-38). The word stoma is in the stoma also known in the Zend-Avesta he Parsi priests understand by it a particular icrificial ceremony of " minor importance, which onsists in consecrating."a meal (meat is at this casion indispensable) in the honour of an ange : a deceased person, to be enjoyed afterwards by le whole party assembled. That the idea of " sacri. cial rite” was attached also by the Brahmans to the ord, clearly follows from the terms, Agnishtome ad Jyotishtoma. The musical performance which as originally alone called a Stoma, formed a neces. try part of certain sacrifices, and was then, as part ro toto, applied to the whole rite. The universal character of the Agnishtoma and its leaning is treated especially in the fourth chapter o te third" book. In its last chapter, and in the two rst of the fourth, the principal modifications of the gnishtoma are mentioned, and briefly described iz. the Ukthya, Sho!as'i, and "Atirâtraj along with le Asívina Shastra. The Atiratra sacrifice introduced, however, the ·64 + Sattras or sacrifidial sorsions, the principal rules for the Hotri' perforntances of which are laid down in the third chapter of the fourth book. They are applicable for patterns which last for a whole'. year. The two last chapters of the fourth, and the first four chapters of the fifth book describe very minutely the duties of the Hotar during ten prinicpal days of the Dřadas'aha, which may be performed as a Sattra, or as a Ahiņa, (a Soma sacrifice lasting for more than one, and less than thirteen days), The last chapter of the fifth book is taken up with miscellaneous matter, sich as the penances required of an Agnihotri when he becomes guilty of some fault, or if some misfortune should befal him regard. ing his duties towards his sacred fires, and the ques. tion, whether the Agnihotram (daily burnt offering) is to be offered before or after sunrise; it further treats of the duties of the Brahmâ priest, how he has to perform the penances for mistakes committed by any one of the performing priests. The whole sixth book treats, after some remark: on the offices of the Grävastut and Subrahmanya almost 'exclusively of the duties of the six mino Hotri-priests, principally at the great. Some sacrifices which last for one week at least, or for a series o weeks (shalaha). We find in i desch lions of th so-called Shilpa Shastras, or skilfur rather very artificial recitations" of the minor Hotite. Thes Shæstias, pribcipally the Valakhilyás, their friskäkapi Evayamatut, and the so-called Kuntapa hymne, u ne doubt the "Satent additions, looking like děcar ·jathras (stanzas) it was to be told to the king on the ATRODUCTION 05 tions, to the ritual of the Hotri-priesta The whole book has the appearance of a supplement to the fourth and fifth. The Zeventh and eighth books treat principally of the sacrifices of the Kshattriyas and the relationship in which the princes stand' to the Brahmans. They are, from an historical point of view the most important part of the whole Brâhm The seventh book describes first the division of the sacrificial animal into thirty-six single pieces, ind their distribution among the officiating priests, he sacrificer, his wife, and bther persons connected with the performance of the sacrifice. Then follows a chapter of penances før. neglects on be part of an Agnihotri, or mishaps which might efal him. This is a continuation of the fifth chaper in the fifth book. In the third chapter we are introduced to the rites f the princely inauguration, ceremonies connected vith a sacrifice, by the story of S'unahs'end. On ccount of its containing Rik, verses, as well as ay of its inauguration by the Hotari: The Hory is ighly interesting it proves beyond dödbi the sistence of hupage d'encrifices imong the ancient Irahmans, and shows that they were h a half savage tate ; for we find here a Brahman Belling his son to prince to be immolated., Now three: kinds of such inauguratory Ted Rajastu descritt ·66 INTRODUCTION. Abhisheka, Punarabhisheka, and Mahábhisheka. "The principal part of all these ceremonies consists in the sprinkling of holy water over the head of the kings, which is called abhisheka. It corresponds to the ceremony of anointing the kings with the Jews. It is of particular interest to observe that the Brahmans at this occasion did not allow the king to drink the proper. Som aice, but that he had to drink instead of it, a beverage prepared from the roots and leaves of several trees. The enjoyment of the Soma juice was a privilege reserved by the Brahmans to themselves alone. The king was, properly speaking, even not entitled to bring a sacrifice at all. It was only for the sake of the most extravagant gifts which the shrewd Brahmans extorted from kings for their offices, that they allowed him to bring a sacrifice But before he could do so, he was to be made first à Brahman himself ; at the conclusion of the cere mony he had, however, to resign his Bralımanship, and return to his former caste. The last chapter of the Brahmaņam is taken up with the appointment by the king of a duly qualified Brahman to the office of a house-priest, who i called purohita, i.e. president, superintendent. The word, as well as the office, must be very andient; fol we, find it not only in the Samhitân of the Rigveda but even in the Zend-Avesta. It is, as to etymology, the same word as paradháta, which is generally The word purohita is composed of puras before, and hita place (from the root. Und); 80 paradhâta also; part in the Zend form purâ before, which is equivalent to puras, and data is the Zend porn ticiple of the root dh&.

·INTRODUCTION. 670 he'épithet of one of the most ancient Iranian heroes, of Haoshyanla (see Yashts 5, 20; 9,3; 15, 7, 17, 24 ed. Westergaard) the Hosheng of the Shahnâmah. The . later Iranian legends, as preserved in the Shâhnámah, made of the paradhatas a whole dynasty of kings, which they call Peshdadians (the modern Persian corruption of the primitive para-! Thúta) who then precede the. Kaynnians (the Kavis · of the Vedas). This shows that the institution of a Purohita, who was not only a mere house-priest, but a political functionary, goes back to that early, period of history when the Iranians and Indians lived peacefully together as one nation. The Paradhậtas of the Iranian kings appear however not to have been as successful in making the Shahs of Iran their slaves, as the Indian Purohitas were in enslaving the Indian Râjas in the bonds of a spiritual thraldom. How far the Brahmans must liave succeeded in carrying out the designs of a spiritual supremacy, over the royal caste, every reader may learn from this last chapter, and convince himself at the same time that hierarchical rule was known in the world more than a thousand years before the foundation of the See of St. Peter. The ceremonial part of the last book is much enlivened by short stories of kingo who were said to have performed the "great inauguration ceremony," and of course attained to supreme rule over the whole earth (that is to say, of three or four Indian principalities). ''It is an imitation of the ceremony by which the gods are said to have installed Indra to the sovereignty over them. The whole concludes, ·.68 INTRODUCTION. with the description of a magical performance (they are called krityá) by means of which a king can destroy secretly all his enemies. After this summary statement of the contents of the Aitareya Brahmanam, the question arises whether the work in its present form is the composition of one author or of several. Although there is, as we have seen, a certain plan perceptible, in the arrangement of the subject matter, we may easily distinguish some repetitions, discrepancies, and interpolations, which are hardly explicable if the book had only one author. So we find the Ajya hymn at the morning libation twice explained in 2, 40 and 41, but with slight differences; the origin of the formula, agnir deveddhaḥ is mentioned twice 2,33 and 39, but in the former passage it is called Nivid, whilst in the latter the name Puroruk” is given to it. The four last kaņdikâs in the second book -38-41 appear to be a kind of appendix taken from some other source. The piece 5, 27 is identical with 7,3; 6, 5 and 17 treat in the main of the same topic, the relation between Stotriya and Anurúpa at the Ahîna sacrifices. There are several repetitions in the 8th "book; •so the 13th kaņdikâu is identical with the 18th and the 14th with the 19th. The 10th and 11th kandikäs in the seventh book are evidently interpolations, interrupting the context, and exhibiting different style. The latter is very remarkable on account of its mentioning two other Vedic S'akhâs by their names, viz. Paingya and Kaushitaki ; it appears to have appertained to an old treatise on astronomy, < a ·INTRODUCTION. 69 The style of the Brâhmanam is on the whole uniform. There are certain phrases which constantly re-occur in the work, as for instance, “ what is at the sacrifice appropriate, that is successful, when the verse (which is repeated) alludes to the ceremony which is being performed;" "he whQhould observe a Hotar do so contrary to the precept) should tell him that the sacrificer would die; thus it always happens;" "This is done for production (prajátyái)," &c. The language is, of course, like that of all Brahmanas, more recent than that of the Samhitân; but it is, however, not the classical Sanscrit. Purely Vedic forms occur, such as the infinitive forms in tos, e. g. karttos, arttos, roddhos, mathitas (see 1, 10; 2, 20) generally dependent on is rara, i, e. able, who has the power, (is'rarah harttoh, he has the power to do; is'varo roddho, he has the power to obstruct &c.), startarai (from siri); stomebhir, instead o stomáir (4, 15) &c. The bulk of the work appears to have proceeded from one author; some additions were made after wards. As regards the materials which our author whom we may (with Sâyaņa in various places o his commentary) call the Aitareya Rishi, that is the Rishi of the Aitareya : Sakhâ of the Rigveda used for the compilation of his work, we car principally distinguish four kinds, viz. 1) Sa cred texts and formulas such as the Adhrig! Praisha mantıp (2,6,7), the Nivid (2, 34) &c * Tho phrase is alwaywelliptical; it is only ya 'enama brilyat, if an one should tell him ; but the menning of the whole phrase tu ovly tha one which le here and in the translation) given.

·70... INTRODUCTION. which are, as we have seen, more ancient than the majority of the hymns ; 2) Gâthâ, i. e. stanzas, principally impromptus on sacrificial things, and topics of a more worldly nature, and Itihûsas, i. e. stories; 3) Rules on the performance of the duties of the Hotripril; 4) Theological expositions of the .meaning of mantras, sacred rites, &c. according to the teaching of the most eminent Brahmâ priests who preceded our author. These materials were worked together by him, but not without many additions of his own, and with the view to present to the followers of his S'akhâ a kind of encyclopediæ of theological learning, and a supplement to their Veda. The theology of his S'âkhá being founded on the hymns of the Rishis, and the latter being repeated by the Hotri-priests only at the sacrifices, he confined himself for the most part to the speculations of the Hotạis and their duties. The aim of our author was like that of all other Brâhmaņa compilers, a double one, viz. to serve practical as well as theoretical ends. From a practical point of view it was to be a guide to the rece peaters of the mantras of the Rigveda in some o their most important performances; but as regardi the theoretical one, the author intended to instruct them on the real ends of their profession, i. to make the sacrificer, by means the mystical power ascrib ed to the mantras, either attain to anything he might wish for, or if the Hotar' should from some reasot or other chose to do so, to deprive him througt the same nawet of his property, children, and life ·NTRODUCTION. 71 what they The Hot;is could learn from such a book how great their power was as the preservers of the sacred Rik verses. Every one who wished to perform a sacrifice as the only means for obtaining the favour of the gods, was entirely given up to the hands of the Hotri-priests, who could do with pleased. The mantras referred to are, for the most part, to be found in the Rigveda Samhitâu which we have at present. There are, however, several quoted, lwhich are not to be met with in it, whence we must fonclude, that the Samhita of t. Aitareyins be- 'onged to a S'âkhá different from that one (the fákala Sakhâ) which is at present only known to $. Asívalâyana, in his Srauta Sûtras, 'which are, s we have seen, founded on the Aitareya Brühmajam, generally supplies the text of those mantras which are wanting in the Sañhitâ. Several of them re in the Atharvaveda Sañhitâ, but they generally how different readings. In comparing both, those a the A'svalâyana Sutras, and the in the Atharaveda Samhitâ, we find that, if there is any diference, the text of the Atharva is then always inorrect. It is remarkable that we do not only disover some relationship between the supposed Sakhâ f the Aitareyins and the Atharvaveda Samhita, but lso between the Aitareya and Gopatha Brahmaṇam, hole kandikâs of the Aitareya, such those on be Vashatkâra (3, 7-8) on Atirátra (4, 5) are almost terally to be found in the Gopatha Brâhmaṇam of he Atharvaveda. The author's own additions consisted principally ·72 INTRODUCTION. the first per in critical remarks, recommending certain practices and rejecting others, statement of reasons, 'why : particular rite must be performed in a particula way, and explanations of apparent'anomalies in the ritual. The thor does never, huwever, speak in for the whole has the appearance of a tradition having descended from him. He is referred to only in the third person by the words taridha smüha, “this he told." The theologia: whose opnions are either accepted or rejected, are generally mentioned in the third person plural by the words "tlrusay.” Now and then they are called mahávadah, i.e. the speakers of great things But their real name appears to have been Bruhna. vadins, i. e. the speakers on Brahma (theologians, divines), which term we frequently meet in the Taittiriya Veda (Black Yajurveda). The work was, like the other Brâhmaņas, no doubt, like the Sañhitâ, orally handed down. Some external mark is still csible. At the end of each Adhyâya the last word, phrase, is put twice. The same fact we observe in all other Brâhmanas as well as in the Sūtras. This was evidently a mark for the repeater as well as the hearer by which to recogni the end of a chapter, each of which formed a litt treatise for itself. Regarding the repetition of the Brahmanam have to retark, that it is done in a very slow ton but quite monotonously, whilst the Brahmanas the Yajurveda are recited with the proper accent " like the Samhitás. Of very frequent occurrence it is the Pluti, te, the lengthening of a vowel ·INTRODUCTION. 73 threč moras marked by . This Pluti is used in three cases, (1) to ask a question, (2) to deliberate or consider whether a thing should be done or not, and (3) to give some.emphasis to a certain word. In the two first cases it expresses exactly the idea of our sign of interrogation, in the latter the of our underlining or italicising of certain important words. Let us make before we conclude some remarks on the principal sacrificial and theological ideas (as far as they have not been touched already) which perfarle the Aitareya Bráhmanan. l'he sacrifice is regarded as the means for obtainmg power over this and the other world, over visible as well as invisible beings, animate as well as inanimate creatures. Who knows its proper application, and has it duly performed, is in fact looked upon as the real master of the world; for any desire he may entertain, if it be even the most ambitious, can be zratified, any object he has in view can be obtained by means of it. The Yajnu (sacrifice) taken as a xhule is conceived to be a kind of machinery, in vhich every piece must tally with the other, or 1 sort of large chain in which no link is allowed o be wanting, or a staircase, by which one may scend to heaven, or as a personage, endowed with :ll the characteristics of a human body. It exists rom eternity, and proceeded from the Supreme Being (Prajapati or Brahma) along with the Traiidyú, i. e. the three-fold sacred science, (the Rik erses, the Sâmans or chants, and the Yajus or acrificial formulas). The creation of the world no ·. 74 INTRODUCTION. itself was even regarded as the fruit of a sacrifice performed by the Supreme Being. The Yajna exists as an invisible thing at all times, it is like the latent power of electricity in an electrifying machme, requiring only the operation of a suitable apparatus in order to elicited. It is supposed .to extend, when unroller, from the Ahavaniya or sacrificial fire into which all oblations are thrown, to heaven, forming thus a bridge or ladder, by means of which the sacrificer can communicate with the world of gods and spirits, and even ascend when alive to their abodes. The term for beginning the sacrificial operations is "to spread the sx crifice;" this mcans that the invisible thing, l'epresenting the ideal sacrifice which was lying dormant, as it were, is sct into motion, in consequence of which its several parts or limbs are unfobling them. selves, and thus the whole becomes extended. This ideal sacrifice stands in the closest relationship with all the sacrificial implements, the sacrificial place, and all the sacred verses and words spoken during its actual performance. The sacrifice being often represented as a kind of being with a body like that of men, certain ceremonies form his head, others his neck, others his eyes, &c. The most important thing at a sacrifice is, that all its several parts should tally together, and that consequently there should neither anything be in excess, nor deficient in it. This agreeing of the several parts of the sacrifice constitutes its rripa, i. e. form. The proper fornilo obtained, when the mantras which are repeated are in ·INTRODUCTION. 75 strictest accordance with the ceremony for which they are repeated, or (if the sacrifice lasts for several or many days) when they have the characteristics of the respective days. If the form is vitiated, the whole sacrifice is lost. Mistakes being, on account of the so Extremely complicated ritual, unavoidwble, the sacrificiałbring was to be attended by a physician in the person of the Brahma priest (5, 34). Each mistake must be made good by a prüyas'chitta, i. c. penance, ir propitiatory offering. The power and significance of the lotri-priests at sacrifice consists in their being the masters of the zacred word, which is frequently personified by Václi, Speech, who is identical with Sarasvati, the godless of learning in the later lindu Pantheon. Specchi na“, according to the opinion of the carliest llincu livines, the power of vivifying and killing. The acred words pronounced by the llotar effect, hy Imt of the innate power of Vâch, the spiritnal birth of the sacrificer, form his body, raise him up to Haven, connect him with thic prototypes of those limgs which he wishes to obtain (such as children, attle, &c.) and make him attain to his full liſe term, Thich is a hundred years; but they are at the same ine a weapon by means of which the sacrificer's nemies, or he himself (if the Hotar have any vil designs against him) can be killed, and all evil onsequences of sin (this is termed pápman) be lcestroyed. The power and effect of Speech as regards be obtaining of any particular thing wished for, nainly lies in the form in which it is uttered. Thence ·76 INTRODUCTION. the great importance of the metres, and the choice of words and terms. Each metre is the invisible master of something obtainable in this world; it is, as it were, its exponent, and ideal. This great significance of the metrical speech is derived from the number of syllables of which it corists; for each thing has, (just as in the Pythogorean system) a certain nihierical proportion. The Gayatri metre, which consists three times eight syllables, is the most sacred, and is the proper metre for Agni, the god of fire, and chaplain of the gods. It expresses the idea of Brahma, therefore the sacrificer must use it when he wishes for anything closely connected with the Brahma, such as acquirement of sacred knowledys, and the thorough understanding of all problems of theology. The Trishtabh, which consists of four times eleven syllables, expresses the idea of strength, and royal power; thence it is the proper metre by which Indra, the king of the gods, is to be invoked. Any one wishing to obtain strength and royal power, principally a Kshattriya, must use it. A variety of it, the Ushnih metre of twenty-cight syllables, is to be employed by a sacrificer who aspires for longevity, for twenty-eight is the symbol of life. The Jagati, a metre of forty-eight syllables, expresses the idea of cattle. Any one who wishes for wealth in cattle, must use it. The same idea for that of the sacrifice) is expressed by the Pañkti metre (five times eight syllables). The Brihati, which consists of thirty-siv syllables, is to be used when a sacrificer is aspiring to fame and renown; for this metre is the exponent ·INTRODUCTION. 77 of those ideas. The Anushtubh metre, of thirty-two vylables, is the symbol of the relestial world ; thence a candidate fora place in heaven has to use it. The Viraj of thirty syllables, is food and satisfaction; thence onc vho wishes for plenty of food, must employ it. The words contained in these different metrical urms must always be appropriate to the occasion. If he oblation is given to Agni, the verse repeated must ontain his name, or an allusion to it; were it to conain the name of Indra, or one of his characteristics, he offering would be thrown away. Every act, even he most trifling onc, is at the sacrificial performnice accompanied with mantras, and always such verse is to be chosen as contains (or is made to untain by interpretation) an allusion to it. This will il be clear to the reader on reference, for instance, ) 2, 2, where the mantras connected with every articular act of the ceremony of anointing and erect- 14 the sacrificiál post is given. Of almost equal importance with the metres are the h-called Stomas, based also on numerical proportions. ach Stoma contains a certain number of verses, lanted'according to one and the same tune. The imber is very often obtained only by frequent repcm of the same triplet of vers's (sec about the parulars of the Stomas note 18 on pages-237-38 of the uslation). Each has, just as the metres, its peruliar mbolical meaning. The Trivrit (une-fold) Stoma, for instance, the symbol of Brahma, and theological silom, and has Agni, the house-priest of the gods, 'its deity: the Panchadas'a (fifteen-fold) is the ·78 INTRODUCTION. symtol of royal power and thence appropriate to Indra, and the Kshattriyas: the Saptadas'a (scventeen-fold) is the exponent of wealth in cattle ; thence a Vais'ya should use it, or any other sacrificer who wishes to obtain wealth : the Ekaviñs'a-(twenty-one-folol) is the symbol of generation : thence it is principally to lx used at the third libation, many rites of which refir to the propagation of progeny. The other stomas, such as the Trinara (twenty-seven fold), Trayastrims'a (thirty-three-fold) &, hve a similarly sym! lical meaning: Besides the stomas, the so-called Prishthas (oby wame of certain Samans and their combinations): a necessary requisite at all the Somit sacrifices. Per form the centre of all the ceremonies, and the principal one of them is always regarded as the wombs (yoni). the sacrificial being. They are generally only use at the midday libation. The two principal Prishtl. are the Rathantara and Brihat Såmais (abhi trú sg. nonuma, and trúmiillni harámcile). They can la used singly, or along with one of their kindred (st notes 29 on page 193, 14 on page 282, and 4, The name Prishtha mcans “ back," for they art regarded on the whole as the back of the sacrifice. All these things, metres (chhands), Stomas an Prishthas, are believed to be as eternal and divine, a the words themsclves they contain. The carliest Linde divines did not only believe in a primitive revelatie of the words of the sacred texts, but even in that of the various forms, which might be used for their repetitive or chanting. These forms along with their content ·INTRODUCTION. : 79 he everlasting Veda words, are symbols expressive of hings of the invisible world, and in several respects comparable to the Platonic ideas. They are in the munds of the sacrificial priests the instruments for iccomplishing anything they might wish for in beall of the acrilicor. But a great deal depends upon hie way of using those spiritual instruments. It is I matter of importance whetlier a mantra is repeated without stopping, or pada by práda (quarter by bater), or hall verse liy hul berse. The four feet man), of which many metres are composed, repreit the four feet of animals. The repetition of such ("?><", lrall verse by half verse, that is, with two posoly, represents the sacrificer who as it buman mg, has two legs. By thus combining the ideas lour and two-footed beings, the sacrilicer is mysally placed amidst rattle, and obtains them, in "40, in the largest quantity. Another important it is, wbether the mantra is repeated upíns'n, i. c. th an almost inaudible voice, or lúshnim, i. (. Intly, or with a low and slow voice (manrusranu), with it middle tone (mail hyama), or very loud ham). (Sec 3, 44). Among the large number of the sacred words, there always some which have a destructive quality, ilmu-t, therefore, he used with great caution. In dei to protect the sacrificer, as well as himself, om the dangerous effects of such words, the repeatmust, by means of certain other words, or formudeprve them of their destructive power, and lom propitiate them. This is generally called súnti .

·80. INTRODUCTION. May 1.90 to iny place (propitiation, appeasing). Such dangerous words an for instance, riushat (sce 3, 8) and rudru, the name of S'iva, the god of destruction (3,31). The sacrificer, who is the object of all these mystical operations on the part of the priests by means of their mantras, chants, and manual labour, is not allowed to remain inactive, but he himself has to repeat certain mantras, expressive of his desires When, for instance, the Ilotar is performing thi mystical operation of placing bin among cattle, L must say, “May I become rich in cattle!" Whim the sanke priest makes a firm standing place (a pru listhú) for him, he must say, Thus he obtains the fulfilment of any desire which might be obtainable by means of a particular veri or mode of repeating, or chant, or performance of : particular rite, whin be repeats the appropriat formula at the right time and occasion. For who he himself speaks, comects him with the idealsu his wishes, which are brought within his grasp the priest. The oljects sacrificed for are manifold, viz. of spring, cattle, wealth, fame, thicological learning, sh? for performance of sacrifices, and heaven. For gain ing heaven a Soma sacrifice is indispensable. For thi sacred Soma juice has, according to the opinions the ancient Ilindu theologians, pre-eminently eth power of uniting the sacrificer on this earth with the celestial king Soma, and make him thus one of hi subjects, and consequently an associate of the guide and an inhabitant of the celestial world.

·श्रो
अथ
ऋग्वेरस्य ऐतरेय ब्राह्मणं
जमन्यविषयोद्भव पुणेपत्तनविद्यालयस्यसंस्कृतमुख्यगुरुणा
होगनान्मा
गोधितमिदम.
मुंबल्या
ज्ञानप्रसारणसाहित्यस्य मुद्रायंत्रे मुद्राकृत्य प्रकटीकृतं.
सन १८१९ इसवी.
शके १०८५.

·No text on this page.

·ऐतरेयब्राह्मणे प्रथमपंचिका, श्रीगणशाय नमः ॥ आँ ।। अमिर्वे देवानामवमा विष्णुः परम- नटंतरण सर्वा अन्या देवता. आमविष्णवं पुराळा निर्वपंति दीक्षणीयमंकादशकपालं. सर्वाभ्य एवेनं तदेवताभ्या उनतरायंनिर्वपत्य- गि मर्मा देवता विष्णुः सर्वा देवता एले वे यज्ञरपांत्ये तन्नी यद- मिश्र विष्णुश्च. तद्यदामावैष्णवं पुरोळाशं नित्यंतत एव तदेवान- भुवंति. नदाहुर्यदेकादशकपालः पुराळाशा हावमाविष्णू कैनयोस्तत्र प्तिःका विभक्तिरित्यष्टाकपाल आमझा, याक्षरा वै गायत्री गाय- मन छंदस्त्रिकपाली वैष्णवस्विहींदं विष्णुर्व्यक्रमत. सेनयोरतत्र म: स विभक्तिघृते चकै निषेत यो ऽमतिष्ठितो मन्येतास्यां वाव जन प्रतितिष्ठति यो न प्रतितिष्ठति. तद्यद् घृतं तस्त्रियै पयो ये इलाग्न पुंसस्तन्मिथुनं मिथुनेनैवेनं तत्प्रजया पशुभिः प्रजनर्यात जात्यै. प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वद. आरब्धयज्ञो वा एप मारब्धदेवतो यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजतआमावास्न वा हविषेष्टवा वा, तस्मिन्नेव हविपि तरिमन बर्हिपि दीक्षतेषी एका क्षा.सप्तदश सामिधेनीरनुयात्. सप्तदा वैप्रजापतिद्वदिश मासाः वर्तमो हमंतशिशिरयोः समासेन तावान्त्संवत्सरः; संवन्सरः जापतिः प्रजापत्यायतनाभिरवामी रानाति य एवं वेद ॥१॥ यज्ञा वै देवेभ्य उदक्रामत्तमिष्टिभिः प्रपीछन्यदिष्टिभिः मेष- उस्तादिष्टीनामिष्टिवं. तमन्नविंदन्नः अनुवित्तयो रामेति य एवं 11 ·२ ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. २, ३. वेद.आहूतयो वैनामैता यदाहुतय एताभिर्वे देवान् यजमानो व्हयात तदाहुतीनामाहृतित्वम्. उत्यः खलु वै तानाम याभिर्देवा यजमानस्य हवमायति.ये व पंथानो या उतयस्ता वा उतयस्त उ एवैतत्स्वर्गयाणा यजमानस्य भवंति. तदाहुर्यदन्यो जुहोत्यथ यो अनुचाह यजति च कस्मात्तं हातत्याचक्षत इति! यद्वार स तत्र यथाभाजनं देवताअमुमा वहामुमानहेत्यावाह यति. तदेव होतुहौतृत्वं होता भवति हतिय माचक्षते य एवं वेद ।। २ ॥ पुनर्वा एतमृत्विजोंगर्भ कुति यंदीक्षयंन्यतिर भिपिचंति.रताव आपःसरेतसमेवैनं तत्कृत्वा दीक्षयंति-नवनीतेनाभ्यंजव्याज्यं वै देवान मुरभि घृतं मनुष्याणामायुतं पितॄणां नवनीतं गर्भाणां. तद्यन्नवनीने नाभ्यं ति स्वभवेनं तद्भागवयेन ममर्षयव्यांजत्येनं तेनी वा एतदक्ष्या यंदांजनं; सतेजसमवेनंत कृत्वा दीक्षयंत्येकविंगत्या दर्भपिंजूलैः पात्र यंति. शुषमौनं तप्तं दीक्षयंनि दीक्षितविमितं प्रपादयंति. योनि एपा दीक्षितस्य यदीक्षितविमितं योनिमविनंतखांप्रपादपति-तरमा धुवाद्योनेरास्ते च चरतिच. तस्माद ध्रुवाद्यानर्गर्भाधीयते चपच जा यंते. तस्माद्दीक्षितं नान्यत्र दीक्षितविभितादादित्यो ज्युदियाद्वाभ्यस्त मियादापि वाभ्याश्रावयेयु, सिसा प्रोणुवंन्युल्बं वा एतद्दीक्षितस्य य द्वास उल्बेनेवैनं तत्मोणुवंति कृष्णाजिनमुत्तरं भवत्युत्तरं वाउल्बाजरा गु. जरायुणेवेनं तत्प्रोणुवति. मुष्टीकुरुते मुष्टीवै कृत्वा गतिः टी टीकृत्वा कुमारो जायते. तद्यन्मुष्टीकुरुते यज्ञचैव तत्सर्वाश्च देवत मट्याः कुरुते. तदाहुर्न पूर्वदीक्षिणः संमया स्तिपरिगृहीतो वा एतर काः परिगृहीता देवता. नैतस्यार्तिरल्यपरदीक्षिण एव यथा तथन्यु मुग कृष्णाजिनमवभृयमभ्योति. तम्मान्मुक्ता गर्भा जरायांना गोग बास मागवति. तस्मान्सहै वोल्वन कुमारो जायते ।। ३ ।।

·ऐतरेयब्राह्मणे प्रथमपंचिका. सोमगाभिष्टा वय- बममे समथा असि; सोम यास्ते मयोभुव इत्याज्यभागयोः पुरा- नुवाक्ये अनुब्रूयाद्यः पूर्वमनीजानः स्यात्तरमे. त्वया यज्ञं वितन्वत इति यनमेनस्मा एतद्वितनोति. अंमः मलेन मन्मना; मिति यः पूर्वमीजानः स्यात्तस्मे. प्रत्नमिति पूर्व कर्माभिवदति तत्तत्रा- दृत्यम्. अमित्राणि जंघन ; त्वं सोमासि सत्पतिरिति वात्रमावेव कुर्या- त्रं वा एष हंति यं यज्ञमुपनमति. तस्माद् वाञनावेव कर्तव्यो. अमि. भुखं प्रथमो देवतांनाम् ; अमिश्च विष्णो तप उत्तमं मह इत्यामावैष्ण- वस्थ हवियो याज्यानुवाक्ये भवतः आमावैष्णव्यों रूपसमृधे एतदै वज्ञस्य समृधं यद्रूपप्तमृत्य-यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदत्यमिश्च हवै वेणुश्व देवानां दीक्षापालौ तौ दीक्षाया ईशाते. तद्यदामावैष्णवं हवि- सनि यो दीक्षाया ईशाते ती भीती दीक्षा प्राछता यो दीक्षयि- पारी तो दीक्षयेतामिति त्रिष्टुभी भवतः सेंद्रियत्वाय !!४!! गायत्र्यौखिष्टकृतःसंयाज्ये कुर्वीततेजस्काभोवद्मवर्चसकामस- तो वै ब्रम्हवर्चसं गायत्री तेजस्वी ब्रम्हवर्चसी भवति य एवं. वहान् गायत्र्यो कुरुते. उणिहावायुकामः कुर्वीतायुा उणिक पर्वमायुरेति य एवं विद्वानुष्णिही कुरुते. अनुष्टुभौ स्वर्गकामः कुर्वीत यार्वा अनुष्टुभाश्चतुःषष्टिरक्षराणि त्रय इमा ऊर्जा एकविंशा लोका कविंगत्येकविंशत्यैवेमालोकानोहति स्वर्ग एव लोके चतुःषष्टितमन नितिष्ठति प्रतितिष्ठति य एवंविद्याननष्ठभी कुरुते. बृहत्यो बीकामो यशस्कामः कुर्वीत श्री याइछंदसां बृहती श्रियमंत्र य आमन् धत्ते य एवं विद्वान् बृहत्यो कुरुते. पंक्ती यज्ञकामः बीत पांक्ता वै यज्ञ उपेनं यज्ञो नमति य एवंविधान पंक्ती कुरुते. पटुभौ वीर्यकामः कुर्वीतीजो वा इंद्रियं वार्य त्रिष्टुबोजस्वींद्रियवान् यवान् भवति य एवंविद्वास्त्रिष्ट कुरुते. जगन्यौ पशुकामः ·ऐतरेयत्राह्मणे प्रथमपंचिका.५,६,७. . कुर्वीत ; जागताचे पशवः पशुमान् भवति. य एवंविद्वान् जगल्यो कुरुते. विराजावन्नाद्य कामः कुर्वीतानं वै विराट ; तस्माद्यस्यैवेह भूयिष्ठमन्नं भवति स एव भूयिष्ठं लोके विराजति तद्विराज। विराट्वं वि स्वेषु राजति श्रेष्ठः स्वानां भवति य एवं वेद ।। ५ ॥ अथो पंचवाय वा एतच्छंदो यद्विराड यत्रिपदा तेनोष्णिहा गा यत्र्यो यदस्या एकादशाक्षराणि पदानि, तन त्रिष्टुन्यत् त्रयस्त्रिंग दक्षरा तेनानुष्टुभ्, न वा एकेनाक्षरेण छंदांसि वियंति न द्वाभ्यां यद्विराट तन्पंचमं सर्वेषां छंदसा वीर्यमवरूंधे, संबंप छंदम वीर्यमश्नुते सर्वेषां छंदसां सायुज्यं मरूपता सलोकतामश्नुते उन्नादो उन्नपतिर्भवत्यश्नुत प्रजयानाद्यं य एवंविद्दान् विराजौ कुरुले तस्मादिराजावव काय; प्रन्धो अम, इमो अम इत्येते. ऋतं वा दीक्षा सत्यं दीक्षा तस्मादीक्षितन सत्यमेव वदितव्यमथो खल्याह को ईति मनुष्यःसबै सत्यं वदितु सत्यसंहिता व देवा अनृतसंहित व मनुष्या इति. विचक्षणवती वाचं वदेच्चक्षुर्वे विचक्षणं. वि ह्येनन पश्यतीत्येतद्ध वै मनुष्येपु सत्यं निहितं यच्चक्षुस्तस्मादाचक्षाणमा हुरद्रागिति स यद्यदर्शमित्याहायास्य श्रद्दधति. या वे स्वय पश्यति न बहूनां च नान्येषां श्रद्दधाति. तस्माद्विचक्षणवतोमर वाचं वंदत् सत्योत्तरा हैवास्य वागुदिता भवति भवति ॥ ६ ॥ इत्यैतरेयब्राम्हणे प्रथमपंचिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ वर्ग वा एतन लोकमुषप्रयंति यत्प्रायणीयस्तत्मायणीयस्य प्रायणीयत्वं. प्राणो वे प्रायणीय उदान उदयनीयः समाना होता भवति : समानो हि प्राणोदानो प्राणानां क्लृप्त्यै प्राणांनां प्रतिप्रज्ञाव्यै यज्ञो वै देवेन्य उदक्रामत्त देवा न किंचना शक्नुवन् कर्तु माजानते त्रुवन्नदितिं वयेमं यज्ञं प्रजानामेति सा तथेत्यानीत्सा ..

·ऐतरेयवालणे प्रथमपंचिका. ७, ८. या वरं वृणा इतिः वृणीष्वेति सैतमव वरमपृणीत मप्रायगा यज्ञाः मंतु मदुदयना इति तथति. तस्मादादित्यश्चमःप्रायणीयां भवत्यादित्य उदयनीया वरवृतो यस्या अथो एतं वरमवृणीत- मयैव प्राची दिशं पनानाथामिना दक्षिणां ममिन प्रतीची सवित्रादीचीमिति. पथ्या चननि यत्ययां यजति तस्मादमी पुर उदेति पश्चास्तमेति पथ्या या संचरति. अमिं यजति यदमिं यजति तरमादक्षिणतो उग्र आ. त्ययः पच्यमाना आयंत्यामेथ्या धापधयः. सामं यजति यमीम पजति तरमान प्रतीच्या प्याप वधः स्पंदते मौम्या द्यायः सविता पति यत्सवितारं यजति तस्मादुत्तरतः पश्चादयं भूयिष्टं पवमानः पोलवितामृतो ह्येप एतन्पवत. उत्तमामदितिं यजति यदुत्तमाम- दान यजति तस्मादसानिमा बृष्टयाभ्युनत्त्यभिजिवति. पंच देवता जति पक्तिो यनः सर्वा दिशः कल्पते: कल्पते यज्ञो पि. तस्यै सनाय कल्पत यत्रविदार होता भवति ।। ७ ।। यसंजो ब्रम्ह वर्वसमिछत् प्रयाजाहुतिभिः प्राङ्स इयात् तेजावे वर्वनं माची दिक नमस्त्री त्रम्हवर्चसी भवति य एवंविधान हिति. या उनाद्यमित प्रयाबाहुतिभिर्दक्षिणा स इयादन्नादो वा यो उनपनिर्यटनिरन्नाटी उन्नपतिर्भवन्यनुते प्रजयानाद्यं य एवं. पदान दक्षिणेति. यः पशुनिछेत् प्रयाजाहुतिभिः प्रत्यङ् स इयात् ; जमा बा एत यटापः पशुमान् भवति य एवंविद्वान् प्रत्यङति. : सोमपीयमिर्छन् प्रयाजाहुतिभिरुङ स इयादुत्तरा ह वै मा राजा प्रसोमपाथमामोति य एवंविद्यानुदङेति. स्वयेवो के मामु दिक्षु रानोति सम्यंची वा इमे लोकाः सम्यंचो ऽस्मा इमे काः श्रियै दोर्यात य एवं वेद. पथ्यां यजति यत्पथ्यां यजति चमेव नयज्ञमुख संभति. मागापानावमा पोमो प्रसवाय सविता , ·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका.८, ९, १०. प्रतिष्ठिन्या अदितिः. पथ्यामेव यजति. यत्पथ्यामेव यजति वाचैव नद्यहं पंथामपि नयति. चक्षुषी एवानीपामी प्रसवाय सविता प्रति टिन्या अदितिश्चक्षुपा वै दवा यज्ञ प्राजानंश्चक्षुपा वा • एलन मज्ञायते यदमशेयं. तरमादपि मुखश्चरिन्वा यदैवानुष्ठया चरण मजानान्यथ प्रजानाति यदै तवा यज्ञ प्राजानन्नस्यां वाव तमा- बानन्नस्यां समभरनस्यै वे यनस्तायत उस्यै क्रियत उस्ये संमिगत इयं यदितिस्तदत्रामामदिति यजति यदुनमामदिति यजति यजम्य प्रज्ञ न्यै स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै. ।। ८ ।। दवविशः कल्पयितव्या इन्याहुताः कल्पमाना अनु मनुष्यावर कल्यंत इति सर्वा विशः कल्पत कल्पत यज्ञाप. तस्ये जनता की त्रिविद्वान होता भवति. सस्ति नः पथ्यामु धन्वम्वित्यवाह :- स्न्यप्मु वृतिन वर्वति; स्वरित नः पुत्रकथेपु यानिपुखरित राय ममन ट यातनति. माता वैदवानां विसरता देनद्यज्ञमुख चीकृपत सर्व दांभिर्यजदिन्याहः स छंदोभिरिष्ट्वा दवाः स्वर्गलोकमजयग्न पनद्य नमानः सर्वश्छदाभिरिया सर्ग लोकं जयतिः स्वस्ति नः पथ्या सुचनमःस्वस्तिरिधिप्रपयंधेटति.पथ्याया स्वस्तस्विटुभी. अंग ना सुपधाराय अरमान् आदेवानामपि पंथामगन्मत्यमस्त्रिष्टुभौ व मान प्रविकिनो मनीपा; या तं धामानि दिवि या पृथिव्याभिति सामन्य भी. आविश्वदेवं सत्यति : य इमा विश्वा जातानीति सवितुगायच्या मुत्रामाणं पृथिवी द्यामनेहसं ; महीम पु मातरं मुव्रतानामिन्य दिने पंगत्यौ. एतानि वाव सर्वाणि छंदांसि गायत्रं नटुभं जागतमन्नन्या बनानि हि या पतनाभित्र नियंत. एतेर्ह वा अस्य छदोभियंजन पदाभिरिष्टं भवति य एवं वेद ।। ९॥ ता या एताः प्रच-यो. नेतृम-यः पथिमन्यः स्वस्तिमन्य एनस्य ·ऐतरेय ब्राह्मणे प्रथमपंचका. १०, ११. . विषा याज्यानुवाक्या. एताभिर्वा इष्टा देवाः स्वर्ग लोकमजयंस्तथैव नयजमान एताभिरिट्वा स्वर्ग लोकं जयति. तासु पदमस्ति, स्वस्ति रायमस्ती दवातनति. मरुतो हवे देवविशांतरिक्षभाजनास्तेभ्यो ह यानिवद्यः खर्ग लोकमतीश्वर हैनं नि का रोधोवि वी मथितोः स य. बाह सरिल राय मरुता दधातनति तं मरुभ्यो देववि ड्भ्यो यजमान निदान न ह वा एनं मरुतो देवविशः स्वर्ग लोकं यंतं निरुंधते न विमानन. सरित हैनमत्यति खर्ग लोकमभि य एवं वेद. विराजा- स्य हविपः ग्विट कृतः संयाज्य स्याता थे त्रयरिंवशदक्षरे. संद-' जिम्भीर यस्त्वन्यान, सदमियों वनु यतो निपातीन्यते. विराइभ्यां वा या टेवाः म्वर्ग लोकमजयंम् ; तथैवेतद्यजमानाचिराडम्यामिटवावगै नवनि. त त्रयस्त्रिगदक्षर भवतात्रयस्त्रिशद्दे देवा अटो मात्र कादया मद्राद्वादशादित्याः प्रजापतिश्च वषटकारश्च.ताप- पंग यज्ञमुख देवता अक्षरमानः करात्यक्षरणाक्षरणेव तहवता सामादिकपात्रंणन तंदवनास्तर्पयति ।। १० ॥ पवाजादननुया कर्तव्यं प्रायणीयमित्याहुत्नमिव वा एतदी- दिनमा य-प्रायणीयस्यानुयाजा इति तत्तन्नादृत्यं प्रयाजवदेवानु- वाजवतव्यं.प्राणा प्रयानाप्रजानुयाजा यन्प्रयाजानंतरियान्माणां- माजमानस्यांतरियाद्यदनुया जानतरिथात्मजातद्यजमानस्यांतरिया- न. सामान्ययाजवदेवानुयाजवत्कर्तव्यं पत्नी संयाजयेत् ;संस्थितयजु- मजदयात्तावतैव यज्ञा संस्थितः प्रायणायस्य निष्कामं निदध्यात्तमुद- चायनाभिनिषद्यज्ञस्य संतत्यै यज्ञस्याव्यवछेदायाथो खलु यस्या- भय थाल्यां प्रायगीयं निर्वघेत्तस्यामुदयनीयं निपित्तावतेव यज्ञः संतता व्यवछिन्ना भवत्यमुष्मिन्वा एतेन लोके राति नास्मि- नन्याहुर्यप्रायणीयमिति प्रायणीयमिति निर्वाति प्रायणीयमिति ·ऐतरेयत्राह्मणे प्रथमपंचिका. ११:१२, १३. चरति प्रयत्यवास्मालंकाद्यजमाना इत्यविद्ययैव तदाहु मनिपजेद्या, ज्यानुवाक्या याः प्रायणीयस्य पुरानुवाक्यारता उदयनीयस्य याज्याः कुर्याद्या उदयनीयस्य पुरानुवाक्यास्ताः प्रायणीयस्य याज्याः कुर्यात् तद् व्यतिषजत्युभयोलोकयोध्या उभयोलोकयोः प्रतिष्ठित्या उभ. यार्लोकयात्रीत्युभयोलायोः प्रतितिष्ठीत. प्रतितिष्ठति य एवं वट. आदित्यश्वरः मायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयो यज्ञस्य धृत्यै यजम्य वसनध्ये यज्ञस्याप्रमाय नद्ययवाद इतिह स्माह तेजन्या उभयता. • तयारमसाय बस नयत्ययमलद्यज्ञश्याभयतोनयोरमनसाय ब- सौनयति यदादित्यश्चतःप्रायणीयो भवत्यादित्य उदयनीयः पथ्यये वतः स्वस्त्या प्रयति पयां स्वस्तिमभ्युद्यति. स्वस्यवेतः प्रयंति स्वस्युचंति स्वरन्युयति ।। ११ ॥ ।। इत्येतस्यत्राम्हणे प्रथम पंचिकायां द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ॥ प्राच्या वे दिशि दवाः सामं राजासमक्रीणस्तरमात्माच्या दिगि क्रीयत. ते त्रयोदयान्मामादक्रीणरतस्मात् त्रयोदशो मासा नानुधि यतः नसामविक्रय्यनुविद्यते.पापाहि सामविक्रयी. तम्य क्रीतस्य में नुष्यानभ्युपावर्तमानव दिगा बीर्याणींद्रियाणि व्युदसीदंरतान्य कयनां बारुरु-संत.तानि नागवनुवनानि द्वाभ्यां तानितिसृभिरतानि चतस्- मिस्तानि पंचभिस्तानि पडभित्तानि सप्तभिनवावारुंधत तान्यटामिन रवारुंधताटाभिराश्नवत. यदष्टाभिरवारुंधताष्टाभिरांनुवत, तटष्टा नामटत्वमश्नुते याकामयत य एवं वेद. तस्मादेतेषु कर्मस्वटा वष्टायनच्यंत इंद्रियागां वार्याणामवरुध्यै ।। १२ ॥ । सामाय क्रीताय प्राद्यमाणायानुवृहीत्याहावी, भंडार्दाम श्रेष प्रेहीयन्वाहायं बाब लोकोभद्रसरमादसावव लोकः श्रेयांतर्गमवन लोकं यजमानं गमयति बृहस्पतिः पुर एता ते अस्वितिब्रह्मवैवृतम् -- .

·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. १३. तिब्रम्हे वास्मा एतपुरोगमकर्ण वै ब्रम्हण्यद्रिष्यति. अर्थमवस्य वर आ पृथिव्या इति देवयजनं वैवरंपृथिव्यै देवयजन एवैनं तदवसाययति. आर शत्रुन कृणुहि सर्ववीर इति दिपंतमवारमै तयाप्मानं भ्रातृव्यमय- बाधत उधरं पादयति. साम यास्ते मयोभुव इति तृचं सौम्यं गायत्र- मन्नाह साम राजनि प्राह्यमाण वयैवेनं तंदवतयाखेन छंदसासम- चंति-संव नंदति यशसागतनेत्यवाह. यावे सामा राजा सो हवाएतकीयमाणन नंदति,यश्च यज्ञे लप्स्यमाना भवति यश्चन.स- भासाहन सख्या सखाय इत्यप वे ब्राम्हणानां सभासाहः सखा यत् सामा राजा- किल्बिषस्पृदित्येष उ एष किलिपरयो भवति यः घटताभभुत स किल्बिपं भवति. तस्मादाहुमानुवाचा मा प्रचारः किल्विपत्र मा यातयन्निति. पिनुणिरित्यन्नं वै पितु दक्षिणावै पितु ता. मनन सनात्यन्नसनिमवेनं तत्कंरोत्यरंहितो भवति वाजिनायतींद्रियं ये पीय वाजिनमाजरसंहारमै बाजिनं नापछिद्यते य एवं वेद-आगन्देव दन्यवाहागता हि स तर्हि भायूतुभिर्वतु क्षयमित्युतवा वै सो- मरय राज्ञो राजभ्रातरो यथा मनुष्यस्य; तेरवेनं तत्सहागमयति. द- धातु नः सविता.सुप्रजामिपमित्याशिषमाशारते. स नःक्षपाभिरहार जिन्वन्वित्यहानि वा अहानि रात्रयःक्षपा, अहोरात्रैरेवारमा ए- नामागिपमाशास्त. प्रजावंतं रयिमरमे समिबवित्याशिषमेवाशास्त. पांतधामानि हविनायतीत्यन्वाह तातेविश्वापरिभरसुयज्ञं गयस्फा. पः पतरणः सुवीर इति. गवां नः स्फावयिता प्रतारयितेधान्येव तटा- इ अवीरता प्रचरासाम दुभिति गृहावे दुर्या विभ्यति वै सोमाद्राज्ञ धापता यजमानस्य गृहाः स यदेताम-वाह शान्येवेनं तच्छमयति सो व शांता न मजां न पशून हिनस्ति. मां धियं शिक्ष्यमाणस्य देवेति दारुण्या परिदधाति. वरुणदेवत्योवा एयतावद्यावदुपनन्धी यावत्परि.

·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. १३, १४. . श्रितानि प्रपद्यते, स्वयैवैनं तदेवतया खेन छंदसा समर्धयति. गि- क्षमागस्य देवेति शिक्षत वा एप यो यजते. क्रतुं दक्षं वरुण सं- शिशाधाति वीर्य प्रज्ञानं वरुण संशिशाधात्येव तदाह. ययाति विश्वा दुरिता तरेम सुतर्माणमधिनाव रुह मेति यज्ञो वे सुतर्मा नौः; कृष्णाज- नवसुतांनीग्विसुतर्मा नौः, वाचमेव तदारुह्य तयास्वर्ग लोकमभि संतरति. ता एता अष्टावन्वाह रूपसमृधा. एतदै यज्ञस्य समृत्धं य- दूपसमृत्धं यत्कर्म क्रीयमाणमृगभिवदति. तासां त्रिः प्रथमोमबाह; त्रिरुत्तमां, ता द्वादश संपाते. द्वादश मासाः संवत्सरः; संवत्सरः प्रजापतिः; प्रजापत्यायतनाभिरेवाभी राधोति य एवं वेद. त्रिः मथमा त्रिरुत्तमामन्याह, यज्ञस्यैव तबस नह्यति स्थेग्ने बलायाचित्रं साय ।। १३ ॥ अन्यतरोऽनड्वान्युक्त स्यादन्यतरोविमुक्तोऽथ राजानमुपावहर- युर्यदुभयोर्विमुक्तयोरुपावहरेयुःपितृदेवत्यं राजानं कुर्य थाक्तयोरया. गक्षेमः, प्रजा विदेत्ताः पजा परिप्लवरन्. यो ऽनड्वान्विमुक्ततच्छा लासदां प्रजानां रूपं,यो ऽयुक्तस्तच्चक्रियाणां. ते ये युक्ते ऽन्ये विमुक्ते - उपावहरत्युभाव तेक्षेमयोगी कल्पयंति. देवासुरा वा एषु लोके पुसमयतंत. ततएतस्यां प्राच्यां दिश्ययतंत; तांस्ततोऽसुराअजयंत दक्षिणस्यांदिश्ययतंत.तांस्ततोऽसुरा अजयंस्ते प्रतीच्या दिश्ययतंत तांस्ततो सुराअजयंस्त उदीच्या दिश्ययतंत.तांस्तो ऽसुराअजयंत उदीच्या माच्यां दिश्ययतंत; ते ततोन पराजयंत; सैषा दिगपराजिता तस्मादतस्यां दिशि यतेत वा यातयदे धरो हानृणा कौस्ते देवा अ ब्रुवन्नराजतया वै नो जयंति राजानं करवामहा इति तथेति ते सामे राजानमकुर्वते सोमेन राज्ञा सदिशो जयन्न.एप वे सोमो राजा यो यजते प्राचि तिष्ठत्यादधति, तेन प्राची दिशं जयति तं दक्षिण ·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. १४, १५, १६. ११ , परिवहति, तेन दक्षिणां दिशं जयति. तं प्रत्यंचमावर्तयति, तेन प्र. तीची दिशं जयति, तमुदीचस्तिष्ठत उपायहरंति, तेनोदीची दिशं यनि. सामेन राज्ञा सर्वा दिशो जयति य एवं वेद ॥ १४ ॥ हविरातिथ्यं निरुप्यते सोमे राजन्यागते. सोमो वै राजा यज- मानस्य गृहानागच्छति, तस्मादेतत्वावरातिथ्यं निरुप्यते सदातिथ्य- यातिथ्यत्वं. नबकपाली भवति नव वै प्राणाः प्राणानां कृप्यै प्रा. पानां प्रतिप्रज्ञात्यै. वैष्णवो भवति विष्णुर्वे यज्ञः स्वयैवैनं तदेवतया बन छंदसा समर्धयति. सर्वाणि वाव छंदांसि स पृष्ठानि च सामं राजानं क्रीतमन्वायंति यावंतः खलु वै राजानमनुयंति तेभ्यः मध्य आतिथ्यं क्रियते. अमि मंथति साम राजन्यागते तद्यथैवादो मनुष्यराज-यागते ऽन्यस्मिन्बार्हत्युक्षाणं ना वहतं क्षदंत एवारमा एलक्षित यदमि मंत्यमिहि देवानां पशुः।। १५ ॥ अमये मथ्यमानायानुवहीन्याहाध्वर्युः अभिला देव सवितरित माचित्रामन्बाह. तदाहु र्यदमये मथ्यमानायानुवाचाहाथ कस्मात्सावि- वामन्चाहे ति? सविता वै प्रसवानामीश.सवितृप्रसृता एवैनं तन्मयति सम्मात्मावित्रीमन्वाह. मही द्यौः पृथिवीव न इति द्यावापृथिवी. यामबाह. तदाहु यंदमये मथ्यमानायानुवाचाहाथ कस्माद् द्यावापृ. वायामन्वाहति? द्यावापृथिवीभ्यां वा एतं जातं देवाः पर्यगृहं. लाभ्यामवाद्यापि परिगृहीतस्तस्माद् द्यावापृथिवीयामन्वाह. त्वामी 'गद-भीति तृचमायं गायत्रमन्च, हायो मथ्यमाने स्वयैवैनं तद्दे- तया बेन छंदसा समर्धयति ; अथर्वा निरमंथतेति रूपसमृत्धमे- पतग्य समृत्धं, यपसमृधं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति. स दिन नायत यदि चिरंजायत राक्षान्यो गायत्र्यो ऽनृच्याः अमेहंसि गविणमित्यता रक्षमामपहारी रक्षालिबा एनं तद्यालभंते यहि न f} ·ऐतरेयत्राह्मणे प्रथमपंचिका. १६. जायते यहि चिरंजायते-स यकस्यामेवानूक्तायांजायेत यदि द्वयारथ उतवतु जन्तव इति जाताय जातवतीमभिरूपामयाद्यद्यज्ञेऽभिरू पं तत्समृधम्.आयं हरतेन खादिनमिति हस्ताभ्यां धनं मंथति; शिर बातमिति शिशुरिव वा एप प्रथमजातो यदमिर : न बिभ्रति विशामरि स्वध्वरमिति य? देवानां नेति तदपामो इमिति. प्र देवं देववीतये भर ता बसुविनममितिपहियमाणायाभिरूपा यद्यते ऽभिरूपंतत्समृधम आखे यांनी निपीदविन्यप हवा अस्य खो यानियंदगिरगर- अ जातजातवेदसीति जात इतरो जातवेदाइतरः प्रियंगिशातातिथिमि त्यप हवा अस्य प्रियाऽतिथिर्यदमिरमःः स्यान आगृहपतिमिति या त्यामवैनं तद्दधाति. अमिनामिः समिध्यतं कविगृहपतियुवा हव्यवाः बुहास्य इत्यभिरूपा या उभिरूपतत्समृत्य.वं ह्यगे अग्निनाविध विप्रण संत्संतति विप्र इतरा विप्र इतरः सीनतरःसंनितरः; मस। सख्या समिध्यस इत्येपह वा अस्यवःसखा यदागिरमेस.तं मयंक मुक्रतुं पुरायावानमाजिपु वपु क्षयेषु वाजिनमित्येप ह वा अन्य स्वःक्षयां यदगिरगर.यज्ञेन यज्ञमयजंत देवा इत्युत्तमया परिदधाति यनेन वै तदेवा यज्ञमयजंत यदमिनामिमयजंत ते सर्ग लोकमायं स; तानि धर्माणि प्रथमान्यामन् ते ह नाकं महिमानः सचंत यत्र सांध्याःसंतिदेवाइतिछंदांसि वेसाध्या दवास्ते उंग्रे मिनामिमयत तसर्गलोकमायन्नादित्याश्चैबेहासन्नंगिरसश्च ते ग्रेडमिनानिमयबंत तेवगै लोकमायन् सेपा स्वादुति र्यदग्न्याहुति यदि ह वा अप्य- ब्राम्हणोक्तो यदि दुरुक्तोक्तो यजते ऽथ हैषाहुति गच्छत्यंव देवान्न पाप्मना संसृज्यतेगच्छत्यस्याहुतिर्देवान्नास्याहुतिः पाप्मना संसृज्यते यएवं द. ताएतास्वयोदशान्वाह रूपसमृधा एतद्वै यज्ञस्य समृधं यापम मुन्ध यन्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति. तासां त्रिः प्रथमामबाह ·ऐतरेयत्राह्मणे प्रथमपंचिका. १६, १७, १८. १३ - - त्रिरुत्तमा ताः सप्तदश संपद्यते. सपदशो वै प्रजापति, दिशमामाः पंच सतावात्संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः सजापत्यायतनाभिरे- चाभा रानाति य एवं वेद. त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामन्वाह यज्ञस्यैव नटवर्मा नयति स्थग्ने बलायाविषेसाय ।। २६ ॥ समिधामि दुवस्यत; आप्यायख समतु त इत्याज्यभागयोः पुरोनुवा- वयं भवन आतिथ्यबन्यौ रूपममृत्ये एतदै यज्ञस्य समृन्, यदृपसमृ- वंयकर्म क्रियमाणमृगभवति. सपागम्यतिथिमतीन मोम्यातिथि- मग्नि, यसोम्यातिथिमती स्याच्छश्वन्सा म्यादतत्तपातिथिमती यापीनवनी. यदा वा अतिथि परिवेविषयापीन इन वेस तर्हि भ- वति तयोर्जुषाणनैव यजति.इदं विष्णुर्विचक्रम, तदस्यमियमभिपाथो अश्यामिनि वैष्णव्यो त्रिपदामनुच्य चतुषदया यजति. संत पदानि भनीत. शिरोनाएतयज्ञस्य यदातव्यं. मन वे शान्प्रिाणाः शीर्षनेत्र न-प्राणान दधाति होतारं चित्ररथमध्वरस्य, म प्राथमनिर्भरतस्य व दान बिटकृतः संयाज्ये भात अतिथ्यबन्यो रूपसमृन्भे एत- यास्य समृन्मं यद्गममृन्धं यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति. त्रिष्टुभी वचन: मंदियवायळांतं भवतीळतन का एतेन देवा आरानुवन्यदा- तव्यं तम्मादिळांतमेव कर्तव्यं. प्रयाजानेवात्र यति नानुयाजान् पाणावै प्रयाजानुयानास्ते य इम शीर्षन्माणास्ते प्रयाजा,ये ऽबांचस्ते मयाजाः सया ऽत्रानुयाजमन्यजेद्यथेमान्प्रागानालुप्य शीर्षन धिन्सेत् दिनदतिरिक्तं तत्सम वा इमे प्राणाद्रेि ये चेमे ये चैमे तद्यदेवात्र याजान्यत्रीत नानुयाजास्तत्रस काम उपाप्तो यो ऽनुयाजेषु यो ऽनुया- गु ॥२ मा इत्येतरेयब्राम्हणे प्रथमपंचिकायांतृतीयोऽध्यायः ।।३।। ॥ आँ ।। यज्ञा व देवेभ्य उदक्रामन्न वो उह्मनं भविष्यामीति नि देवा अब्रुवन्नन्नमेव नो भविष्यसीति. तं देवा विमेथिरे. सहैम्यो 2- ·ऐतरेयत्राम्हणे प्रथमपंचिका. १८, १९, २०. विद्वतो न प्रबभूव ते होचुर्देवा न वै न इन्थं विहतो उलं भविष्यनि. हंतेमं यज्ञं संभगमन तथेति. तं संजभ्रुतं संभृत्याचुरश्विनाविम भिषज्यतमित्यश्विमौ वै देवानां भिपजावी बनावश्भर्य. तस्मादध्वयं धर्म संभरतरतं संभृत्याहनु बम्हन् प्रवर्येण प्रचरिष्यामा, होतरभिष्टुहीति ।। १८ ॥ ब्रह्म ज्ञान प्रथम पुरस्तादिति प्रतिपद्यते. ब्रह्म वै वृहस्पति ब- म्हणेवेनं तद्रिपन्यनि.इयं पित्रे राष्ट्रयेत्यग्र इति वाग्वै राष्ट्री वामना- स्मिरतदधाति-महान्मही अस्तभायाईजात इति ब्राह्मणस्पन्या. ब्रह्म वे बृहस्पतिव्रम्हणवेनं तद्रिपज्यति. अभि त्यं देवं सवितारमाण्यारि ति सावित्री. प्राणो वे सविता प्राणमेवास्मिस्तदृधाति.संमीदव महा: असीयवैनं समसादयन्न अंति यं प्रथंयंती न विप्रा इत्यज्यमाना- याभिरूपा यद्यज्ञे ऽभिरूपं तन्समृन्धं. पतंगमक्तममुरस्य माययाः यो नः सनत्याअभिदास दमः भवानी अमे सुमना उपेतावित दे दे अभिरूपे यद्यज्ञे ऽभिरूपं तत्ममृन्धं. कृणुष्व पाजः प्रमिति न पृथिवीमिति पंच राक्षोन्यो रक्षसामपह त्यै परि वा गिर्वण गिरी; अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचः; शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यदः अपश्यं गोपामनिपद्यमानमितिकतर एकपाति-यस्ता एकविंश- तिर्भवत्येकविंशो ऽयं पुरुषो दश हस्त्या अंगुलयो दश पाद्या आम्मै कविंशतमममा.मानमेकविंशं संस्कुरुते ।। १९ ॥ स्रवद्रप्सस्य धमतःसमस्त रनिति नव पावमान्या. नवप्राणामा. णानेवास्मिस्तद्दधाति.अयं वेनश्चोदयन्पृश्निगर्भा इत्ययं वे वेनाऽरमाहा ऊ अन्य प्राणा वनंत्यवांची अन्य तस्माद्देनःप्राणोवा अयं सन्नाभरिति तस्मान्नाभिस्तन्नामे भिवं. प्राणमेवारिंमस्तदधाति. पवित्रंत विननं ब्रह्मणस्पते; तपोष्पवित्रं विततं दिवस्पदे, वियत्पवित्रं धिषणाअतद.

·ऐतरेयताम्हणे प्रथमपंचिका. २०, २१, २२. १५ तेति पृतवंतः प्रागारत इमे ऽजांचो रेतस्योमूत्र्यः पुष्यि इत्येतानेवा- स्मिस्तदधाति ।। २० ।। गयानां त्वा गणपति हवामह इति ब्राह्मणस्प-यं ब्रम्हवै बृहस्पति- व्रम्हणवैनं नदिपव्यति. प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नाति धर्मतन्त्रः सतनगवेनंत सरूपं करोति.रथंतरमाजभारावमिष्ठः भरद्वाजो बृहदा- चक्र अरिति वृहद्रयंतरवंतमत करोति अपश्यं वा मनसा चेकि- तानमिति प्रजातान प्राजापन्यः प्रजामवारिंगसहवाति-कारावधात्रा- विना नभिति नव विछंद सस्तदेतद्यज्ञस्यातस्यं विक्षदमित्र वा अंत. स्वमगीय दव व स्थलीय इव च तस्मादेता विछदसाभवत्येताभिहीं- विनाकक्षीवान प्रियं धामापागच्छत्स परमं लोकमजयपाश्विनोः प्रियं धामगति जयतिपरमंलीय एवं वेद.आभान्यनिरुपमामनीकमि- निमुक्तं. पीपिवांसमश्विना धर्ममछेत्यभिरूपं. यद्यज्ञऽभिम्यं तत्समृ. धे तदु त्रैष्टुभं वीर्य वै त्रिष्टुब्बीर्यमेवामिस्तद्दधाति. यावाणेव तदिदर्थ जरथ इति सूक्तमक्षी इस कर्णाविव नासेवेत्यंगसमाख्यायमेवास्मिंस्त- हिंद्रियाणि दधाति. तदु त्रैष्टुभं वीर्य वै त्रिष्टुब्बीर्यमवास्मिंस्तद्दधाति. दल द्यावापृथिवी पूर्वचित्तय इतिमुक्तम.अमिं धर्म सुरुचं यामन्निष्टय दन्यभिरूपं यद्यज्ञऽभिरूपं तत्समृत्धं तदु जागतं जागता व पशवपशू- नव स्मिस्तद्दधाति याभिरममावतं याभिरमुमावतमित्येतावतो हात्रा- श्विनो कामान् ददृशतुस्तानेवास्मिरतदधाति तैरवेनं तत्समर्धयति.अ. रूचदुपसः पृश्निरपिय इति रुचितः नीरुचमेवास्मिंस्तद्दधाति. यु. भिरभिः परिपातमस्मानियुत्तमया परिदधाति. अरिष्टेभिरश्विना मामभिः, तन्ना मित्रो वरुणो मामहं तामदितिः सिंधुः पृथिवी उत घोरियते धनं तत्कामः समर्धयनीति. नु पूर्व पटलं ।। २१ ।। अयोत्तरम्. उपव्हये सुदुघा धनुमेत;हिंकृण्वती बमुपत्नी वसूनाम;

·ऐतरेयत्राह्मणे प्रथमपंचिका. २२. अभि बा देव सवितः; सीवत्सन्नमातृभिः; संवत्स इव मातृभिः र्य- ते स्तनः शशयो यो मयाभ; गौरभी मदनुव सं मिपंतं; नमसदुपसीद- त; संजानाना उपलदिन्नभिज्ञ; आ दशभिनिवखतो; दुहंति सौका समित्यो अमिरश्विना; समित्यो अभिवृषणातिदिवस ; तदु प्रयक्षत- ममस्य कर्म; आत्मन्यं नभी दात घृतं पयः; उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत धुक्षत् पियुषीमिपम्; उपदय पयमा गोधुगोपम्; आमते सिंचत वि. यम्;आनूनमश्विना पिः; समु त्य महतीरप इत्येकविंशतिर भिन्च्या यद्यते ऽभिरूपं तत्समधम उदय देवः सविता हिरण्ययेन्यनिष्ठात. प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरित्यनुप्रैति गंधर्व इन्था पदमस्य रक्षतीति खरम- वक्षते. नाके सुपर्णमुपथपतमिन्युपविनि. तमा वां धर्मो नक्षति ग्य. होता; उभा पिवृतमश्विनीत पाण्ह ययन वाहीन्यनुवपटकंगति विष्टद्भाजनं. यदुखियास्वाहतं घृतं पयः; अस्य पिबतमाश्विनन्य- पराण्हे यजन्यमे वहीत्यनुवपटकरोति स्विष्ट कृभाजनं. त्रयाणां ह वै हविषां स्विष्ट कृतन समवयंति सोमस्य धर्मस्य वाजिनयति स यदनुवपटकराव्यमेरेव स्विष्टकृतो उननरित्यै. विश्वा आशा दक्षि- णसादिति ब्रह्मा जपति साहाकृतः शुचिदनेषु धर्गः समुद्राभि- मुदियति वना; द्रप्सः ममुद्र मभियजिगाति; सखे सखायमन्यात वृत्स्वा; अर्ध उ पु ण उतयः उध/ नः पााहसस्; तं घमिन्या न मास्वन इत्यभिरूपा यद्यो अभिरूयं तत्समन्ध. पावक शांचं तत्र हि क्षय परीति भक्षमाकांक्षते. हुतं हविर्मधु विरिंद्रतम उमावश्याम ते देव धर्म मधुमतः गितुमता वाजवतागिरवता नमस्ते अग्नुः मा माहिंसीरितिधर्मस्य भक्षयति. श्यना न योनि सदनं धियाकृतमः आ यस्मित्सप्त वासना इति संसाद्यमानायान्याह. हविहविष्मी माह सद्म दैव्यमिति यदहरुत्सायियंता भवति. सूयवसाद्भगवती हि ·ऐतरेयत्राम्हणे प्रथमपंचिका. २२, २३. भया इत्युत्तमया परिदधानिः तदेतदेवमिथुनं यद धर्मः स यो धर्मम्नच्छिकं, योगी तो शफी, यापयमनी ते श्रीणिकपाले. यत्ययरतद्रनदिदममी दयान्यां प्रजनन न मिच्यते मि देवगानिः सा इंगदेवयान्या आहुतिभ्यः संभवन्य रमया यजुर्मयः सामगया बदमयों व मया मलमयः मंभय देवता अप्पति य एवंद यौवामाननेन यज्ञातना यत ।। २२ ।। दाग वा एपुलाकर समयतंत. त बा अनुरा इमाना लोकान् पुगं कुर्वत योजायांमा बलीयांम. एवं तवा अयरमयीमधमागक- बार जतामंतरित हरिणां दित तथमालकान पुरा अतित देवा अनुमा पुरावा इमे मरा इगाँलोकारकत, पुर इमाँलाकान् प्रतिरपामहा दति तनि. न सद एवाम्याः प्रन्यकतामाधमंत- रिसाद विधान दिवस्तथमालाकान पुरः प्रन्यकुति त देवा अब्रु- व उपमद उपायामोपमदा व महापुरं जयंतीति तततं यामंव प्रथ- मामुपमदमुपायंसनिनानस्साहांकादनुदंत. या द्वितीयांतयांतरिक्षा- द्यां तृतीयां तया दिवस्तारलथेभ्यो लोकभ्यो नुदंत तंबा एभ्यालीकम्यो न अमुरा ऋतनश्रयंत. तं देवा अवबन्नुपमद एवापायामंति तथति. त इमामित्रः सतीरूपसदी हिदिर केकामुपायंसाः पट समपात. पड वा ऋतपस्तान वा ऋतुभ्यो नुदेत. ते वा अतुभ्यो नुना असुरा मामानयंत. ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवोपायमिति तथनि. त इमाः पट मतरूपसदो द्विदि रकैक मुपायंस्ता द्वादश समपात. द्वादश वै मानास्तान वै मासेभ्यो नुदैन. ते मांसभ्यो नुना असुरा अर्धमासा. मथर्थन. ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवोपायामति तयति. त इमा द्वादश सतीरुपसदो हिदिरकै कामुपायंस्ताश्चतुर्विशतिः समपद्यंत. चतुर्विशतिर्वा अर्धमासास्तान्वा अर्धमासेभ्यो नुदंत. त वा अर्धमासे. नुत्ता असुरा अहोरात्रे अश्रयत. ते देवा अब्रुवन्नुपसद एवो. 2+ ·१८ ऐतरेयव्राम्हणे प्रथमपंचिका. २३, २४, २५. . . पायामेति तथेति. ते यामेव पूर्वाग्रह उपसदमुपायंस्तयेयेनानन्हो नुदंत. यामपराण्हे तया रात्रतांस्तथानाभ्यामहाराजाभ्यामंतरायं. स्तस्मान्सुपूर्वाह एव पूर्वधोपमदा प्रचरितव्यं स्वपराहे परया तावंतमेव तद द्विपंत लोक परिशिनाष्ट ।।२३ ।। जितयां वै नमिता यदुपसदी; उसपत्नां वा एताभिदेवा विजिति व्य- जयंतासपत्नां विनिति विजयते य एवं वंद. या देवा एलोकेष याम तुपु यां मासेप यामर्षमामपु यामहारानयानिजितिं व्यजयंत तांधि- निति विजयते य एवं वंद. ते देवा अविभयुरस्माकं विप्रमाणमनिद- मसुरा आभविष्यंतीनि. ते व्युत्कम्यामंत्रयंतामिमुनिकटकाटिंद्र रुद्र वरुण आदित्यैर्वृहस्पति विश्वदेवेस तथा व्युत्क्रम्यामंत्रयंत. त अवन्हत या एव न इमाः प्रियतमारतन्वरता अग्य वरुणस्य राज गृह सन्निदधामहै; ताभिरेव नः स न संगच्छति या न एतदतिका माद्य आलुलार्भाववादिति तथति. त वरुणस्य राज्ञो गृहं तनः सनन्यदधत ते यरुणस्य राज्ञो गृरे तनः मन्यदधन तत्ताननत्र- मभवन तान्नवस्य तानूनतन्वं. तम्मादाई सतानुनमणे द्रोग्ध- च्यमिति तस्मादिदममुरा नान्वाभीत ।। २४ ॥ शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदातिथ्यं ग्रीवा उसमदः, समान वर्हिग भवनः; समानं हि शिरा पीवमिपुं वा एतां देवाः समाकुति यह पसदस्खस्याअभिरनीकमामात सोमः गल्यो विशुस्तेजनं वरुण पर्णानि. तामाज्यधन्वानो व्यसजस्तया पुरो भिदन्त आयस्तरमादे. ता आज्यहविपो भवति. चतुरो उंग्रे स्तनान् बमोन्युपसन्म चतुः- संधि हीपुरनीकं शल्यतेजनं पर्णानि. बीन् स्तनान् व्रतमुपेत्युपसन्म त्रिपंधि हीषुरनीकं शल्यस्तेजनं. वो स्तनो व्रतमुपेत्युपसत्सु द्विपंधि- हीपुः शल्यश्च ह्येव तेजनं चैकं स्तनं व्रतमुपैन्युपस खेका ह्येवेपुरित्या ख्यायत एकया वीर्य क्रियते. परो वरीयांसो वा इमे लोका अवांग

·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. २५, २६.
१९
.
..
हीयांसः परस्ताद चीरूपसदः उपेन्येषामेव लोकानामभिनिन्ये. उप.
मद्याय मानपाइमा में अम समिधम इमामुपमदं वरि त तिम्वसि.
म मानिधन्या रूपसमृद्रा एतद्दे यज्ञरय समृत्वं, यदृपसमूत्वं यत्क-
मक्रियमागमृगभिवदति. निवतीर्याज्यानुवावयाः कुर्याद. अमित्रा-
णि बंधनद: य उग्र इब गर्थहासोमामि सत्पनियरफाना अमी-
वह; इदं विष्णुर्विचक्रम त्रीगि पदा विचक्रम इत्येता विपर्यस्ताभिर-
पराण्हे गति. नंता वा एताभिर्देवाः पुरा मिंदन्त आयन्यदुक्सदः.स.
छंदमः काव्या न विछंदमो. यद्विछंदगः कुर्यादीवासु तद गंड द-
ध्यादीशरो ग्लानी जनितश्तरमात मछंदस एव कर्तव्यान विछंद-
मग्नदह स्माहोगाविर्जनश्रुनेय उपमदां किल वे तद ब्राम्हणे यस्मा-
दाय नीलस्य श्रीत्रियस्य मुखं अवज्ञायत तृाभिष रेभतीवेत्याज्य-
हविधी हापमदा ग्रीवामु मुखमध्याहितं. तरमान्ध स्म तदाह ।। २५ !!
दयवर्भ वा एतद्यत्मयाजाभानुयाजाश्चामयाजमननुयाज भवना
संगिन्या अप्रतिशराय. सकृदतिक्रम्याश्रावयति यज्ञस्याभिकात्या
अनपक्रमाय तदाहः करभित्र वा एतन्मोमस्य राज्ञात चरंति यद-
ग्य तनाते चति. घृतन हि बनेणेंद्रा वृत्रमहंस्तद्यद्. अंशुरंगुटे
दव साम आप्यायतामिंद्रायैकधनविद; आ तुभ्यमिंद्रः प्यायताम्;
आ वमिंद्राय प्यायवाप्याययास्मात्सखीन मन्या मधया खस्ति ते
दव
मुन्यामुचमशीयेति राजानमाप्याययंति. यंदवास्य तत्
कृमिवाते चरति तदेवास्यै तनाप्याययंत्यथो एनं वर्धयंत्यंत द्यावा-
पृथिव्यावा एष गर्मी यत्सोमो राजा तद्यद एटा राय एष्टा वामानि
प्रभगाय ऋतमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्या इति प्रस्तरे नि-
न्हवत. द्यावापृथिवीभ्यामेव तं नमस्कुर्वन्यथा एने वर्धयन्येव वर्धयत्येव
।। २६ ।। इत्येतरेयब्राम्हणे प्रथमपंचिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥

·२० ऐतरेयवाह्मो प्रथमपंचिका. २७, २८. || मामावराजा गंगवासीनं दशाश्च अपयश्चाभ्यध्या: यन कथमयमस्मान्मामा राजा गच्छेदिति सा वागवावीन,स्त्रीकामा वे गंधर्वा, मयेव स्त्रिया भूतया पणत्यमिति. ननिदेवा अब्रुधन, कर्य वयं त्वदृत स्यामतिमा अपील क्राणानेश, यहि बाब वा मयार्थी भ- विना तयेव धा ऽहं पुनरागंतारमीति तथति. तया महागग्न्या भूतया सोमं राजानमाणलामनुतिमरकन्नां यत्मतरीमानंति समिक्रयणी तया सांभं राजान की गति. तां पुनर्निक्रीणीयान्युनहि सा ताना- गच्छत्तरमादुपांशु वाचा चरितम्य माम गजनि कति गंधयु हि तर्हि अग्मति सामावर पणीयमान पुनरागन्छति ।। २७ ।। अमयं प्रणीयमानायानबहान्याहाध्वर्यु: प्रदेवं दव्याधिया भरता जातवेदसं हव्या ना पक्षदानुपागनि गायत्रीं ब्राम्हणस्यानुव पादाय- जो वे ब्राम्हणवावे ब्रम्ह वर्चसं गायत्री जगनं तटब्रम्ह वर्य सेन ममर्धयति. इमं. महे विदयाय गुपमिति त्रिष्टुभं राजन्यस्यान यात त्रैष्टुमा वे राजन्य आजा वा इंद्रियं वाय त्रिष्टु बाजुसवेनं ताद- दियण वीर्यण समर्धयति. शश्वकृत्व ईड्याय मजभ्ररिति खानामवेनं तच्छ्रेष्ठयं गमयति शृगोतु ना दम्यभिरनाकैः शृगोस्वमिर्दिव्यैर जस्त्र इत्या जरसं हास्मिनजनादीदाय य एवं वद. अर्यामह प्रथमाधा- यि धातृभिरिति जगतीं वैश्वस्यानुव्याजागतो वै वैश्यो. जागता पशवः पशुभिरे वैनं तत्समर्धयति. वनेषु चित्रं विमं विविश इत्यभिरूपा यद्यज्ञे उभिरूपं तत्समृधम. अयमु य प देवयुरिल्य- नुष्टुभि वाचं विमृजते. वाग्वा अनुष्टुब्वाच्येव तद्वाचं विसृजतं. अयमु प्य इति यदाहायमु स्यागमं या पुरा गंधर्वधवात्समिन्येव तदाक्यं ब्रूते. अयमनिरुरुण्यतीत्ययं वा अमिरुरुष्यत्यमृतादिन जन्मन इत्यमृतत्वमेवारिंभस्तद्दधाति. सहसश्चित्सहीयान् देवो जी.

·ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. २८. २१ बातो कृत इति देवो ह्येष एकतन्जीवातवे कृतो यदमिः. इळा- यार वा पदे वयं नाभा पृथिव्या अधीत्यंतहा इळायासदं यदन- संदीनाभि, जतिनदा निधीमहीनि निधास्वता ह्यनं भवंयम ह. गाय वाहव इति हव्यं हि वक्ष्यन भवति. अंग विश्वभिःसनी- कटपम्वतं प्रथमः सीद योनिमिति विश्वरवैनं तदौः सहा- मादर्यान. कुलायिनं घृतवं सचित्र इति कुलायमिव हाताने क्रि- यन यधेनुदारवाः परिगया गुगगुलणास्तुकाः मुचित जनानीति. यज्ञ नय यजमानाय माध्विति यज्ञभव नदृ जुधा प्रतिष्ठापयति. साद हातः स उ लाके चिकलानिन्यनिर्व देवानां होता तम्मेष खो लाको यदुतरवदीनाभिः मादया यज्ञ मुकृतस्य योना निति यानो ने यज्ञ गजमानायनामाशिषमागास्त- देवाची दगान हविषा य- बास्यमे वृदयनमान वधा दी मागावे वयः प्राणमा तद्यज- माने दवाति. नि होता हापदने निदान इत्याग देवानां होता, तस्यैत धातृपदनं यदुनरवेदीनाभिः. वंगो दीदिवा असद सुदक्ष इन्यामन्त्री हि म तर्हि भवति. अदब्यवतममनिर्गमिष्ट इन्यामि देवाना वसिष्ठः सह भरः शुचिजिव्हो अगिरिन्येषा ह वास्य स- हवंभरना यंदनऊ मंतं बहुधा विहरति. म ह वै साहसं पाप- मामति य एवं वंद. त्वं दृतम्बम.न. परसा इन्यु नमया परिदधा- ति. लं वस्य आवृपय प्रणेता, अंग तोकस्य नस्तन तनूनाममयुछन् दीवधि गापा इत्यामि देवानां गोपा. अभिमेन तन्मयता गातार परिदत्त आमने च यजमानाय च यत्रैवविद्वानेतया परिदधात्य- था संवमरीणामेवैता स्वस्ति कुरुत. ता एता अटावन्नाह रूपममन्या. एत यज्ञस्य समृन्धं यदृपममृन्वं, यक क्रियमाणमृगभिवदति. नामां त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां ता द्वादश संपाते. द्वादश ने मामाः संवत्सरः, संवन्सरः प्रजापतिः प्रजापत्यायतनाभिरंवाभी ·२२ ऐतरेयवाह्मणे प्रथमपंचिका. २८, २९. रानति य एवं वेद त्रिः प्रथमां मरुत्तमामन्वाह यज्ञस्यैव त र्सी नद्यति स्थम्ने बलायाविवसाय || २८ ॥ हविर्धानाभ्यां प्राह्यमाण:भ्यामनुब्रूहीत्याहाध्वर्यु, युजे वां : म पूर्व नमभिरित्यवाह. ब्रम्हणा वा एते देवा अयुंजत यन्धा धीन ब्रम्हणेवेने एतद्युक्त न वै ब्रह्मण्वद्रिष्यति प्रेतां यज्ञस्य शं. वेति तृचं द्यावापृथिवीयमन्वाह तदाहुर्यन्धविर्धानाभ्यां प्राह्यमाणाभ्य मनुवाचाहाथ करमातृचं द्यावापृथिवीयमन्वाहति? द्यावापृथिया देवानां हविधाने आस्तां, ते उ एवाद्यापि हविर्धान ते हादमंना सविर्यदिदं किंच तस्मातृचं द्यावापृथिवीयमन्बाह. यम इ यतमान यंदैतमिति यमे इब ह्यते यतमान प्रबाहु गित: प्रवां में रन्मानुपा देवयंत इति देवयंतो ह्येने मानुपाः प्रभरंति. आसीट खमु लोकं विदाने स्वासस्थे भवतमिन्दवे न इति सामा वे राजेंद्र सोमायेवेने एतद्राज्ञ आसदे चीक्नृपत्- अधियोरदधा उक्थ्यं वर इति द्वयायेतत्तृतीयं छदिरधि निधीयत उक्थ्यं वच इति यदा यज्ञियं वै कर्माक्थ्यं वचो यज्ञमवेतेन समर्धयति. यतचा मिथुन या सपर्यतः, असंयतो व्रतेत क्षति पुष्यतीति यद वादः पूर्व यत्न वपदमाह तदैवैतेन शांत्या शमयति. भद्रा शक्तिर्गजमानाय मुन्ना इत्याशिषमाशास्ते. विश्वा रूपाणि प्रतिमुंचत कविरिति विश्वरू पामन्वाह.स रराट्यामाक्षमाणा अनुयादिश्वमिव हि रूपं रराट्य शुक्लमिव च कृष्णमिव च. विश्वं रूपमवरंध आत्मने च यजमानार च यंत्रविद्वानतां रराट्यामीक्षमाणो वाह. परि वा गिर्वणो गि इत्युत्तमया परिदधाति. स यदैव हविर्धान संपरिश्रिते मन्येता? परिदध्यादनमै भाबुका ह होतुश्च यजमानस्य च भार्या भी यत्रिविद्वानेतया हविर्धानयोः संपरिश्रितयोः परिदधाति. यजुप ·ऐतरेयताम्हणे प्रथमपंचिका. २९, ३०. २३ एते संपरिश्रियते यत्धविर्धाने यजुवेने एतत्परिश्रयंति. तो य. वाध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता चाभयतो मथ्या निहन्यातामथ परिद- ध्यादत्र हि ते संपरिश्रिने भवतम. ता एता अष्टावन्वाह रूपम- मन्या. एतद्वै यज्ञस्य समृधं, यपसमृध यत्कर्म क्रियमाणमृगभि- घदति. तासां त्रि: प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां: ता द्वादश संपाते. हाटा व मासाः संवत्सर:, संवत्सरः प्रजापतिः. प्रजाप- ध्यायतनाभिरंवानी रानाति य एवं वंद. त्रिः प्रथमा त्रिफलमा- भन्वाह यज्ञस्यैव तदवी नद्यति स्थम्ने बलायांविसाय ।। २०॥ · अमापोमान्यां प्रणायमानाभ्यामनुब्रहीन्याहाभ्वर्युः. सावहिं देव प्रथमाय पित्र हात सावित्रीमन्वाह. नदाहर्यदीपामाभ्यां मणीयमा- माभ्यामनुवाचाहाथ कस्मान्मावित्रीमन्वाह ति! मविता व प्रमवानामी- दी सवितृप्रमृता (नी तत्प्रणयंति. तम्मामाचित्रीमन्वाह. प्रेतु ब्रमणमतिरिति ब्राह्मणस्पन्यामन्नाह. तदाहुयंदापामाभ्यां प्रणी- यमानाभ्यामनुवाचाहाथ कस्माद ब्राह्मणस्पन्यामन्बाहेति! ब्रह्म बृहस्पति द्वीवाभ्यामत-पुरागवमकर्ण वै ब्रह्मण्वद्रिष्यति. प्र देव्यतु सन्तति स सूनृतम, तद्यज्ञं करोति. तस्मादाह्मणरपत्यामन्वाह. होता देवो अमर्त्य इति तृचमायं गायत्रमन्वाह. साम राजनि मीयमाने सामं वै राजानं प्रणीयमानमंतरणव सदो हविर्धानान्य- सुरा रक्षास्यजिघांसंस्तमगि यया उन्यनयत्पुरस्तादति माय- यति. मायया हि स तमत्यनयत्तर दृस्यानि पुरस्ताद् धरंति. उप वामे दिवे दिव; उप पियं पनिमतमिति तिखश्चैका चान्वाहे- श्वगै ह वा एतौ संयंती यजमानं हिंसिता यश्चासो पूर्व उधृतो भवति यमु चैनमपरं प्रणयंति तद्यत्तित्रश्चैको चान्वाह संजानाना- वनौ तत्संगमयति प्रतिष्ठायामवेनी रन्प्रतिष्ठापयन्यात्मनश्च यज- ·२४ ऐतरेयताम्हणे प्रथमपंचिका. ३०. मानस्य चाहिं साय. अमें जुषस्व प्रतिदर्य तद्दच इत्याहुन्यां हय. मानायामन्वाहामय एव तब्बुदिमाहुतिं गमयति. सामा जिगाति गा- तुविदिति तृचं साम्यं गायत्रमन्नाह मामे राजनि प्रणायमान स्वये- वैनं तदेवतयाखन छंदसा समर्धयति. सामः सधस्थमामददिन्याम. स्यन्हि स तर्हि भवति. तदतिक्रम्य एवानुवयापृष्ठत इवामीधं कृत्वा तमस्य राजा वरुणस्तमश्विन वश मन्वाह कत सवंत मारुतम्य वेधसः दाधार दक्षमुत्तममह दिवं वयं च विष्णुः सखिवान् अपणुन इति. विष्णु देवानां द्वारपः स एवास्मादेतद् द्वारं विवृणोति. अनश्च प्रागादिति भवासीति प्रपादमान वाह. श्येना न यानि सट धिया कृतमित्यासन्ने हिरण्ययमासदं देव एपनीति. हिरण्ययभित्र हवा एप एतद वभ्य इच्छदयति यकृष्णाजिनं. तस्मादेतामन्नाह. अग्न नाद दाममुग विश्ववटा इति वारुण्या परिदधाति. वरुणदेवन्ध वा एष ताव द्यावदुपनन्धी यावत्परिश्रितानि प्रपद्यत वयेवेनं तद- वतया वन छंद सा समर्धयति. तं यद्यप वा धावयुरभयं वरन्न एषा वंदस्व वरुणं बृहं तमित्यतया परिदध्याद्यावया हाभयमिछति यावयो हाभयं ध्यायति, तावद्भ्यो हामय भवति, यत्रैवविद्या नेतया परिदधाति. तस्माद विहानतयैव परिदध्यात्ता एता सप्तदशान्वाह रूपसमृन्धा. एतटे यज्ञस्य समृध, यदृपसमन्ध यत्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति तासां त्रिः प्रथमाम-वाह त्रिरुत्तमा ता एकविंशतिः संपद्यंत. एकविंशा वै मजापतिर्दादश मामाः पंचर्तवस्त्रय इम लोका, असावादित्य एकविंश; उत्तमा प्रतिष्ठान- देवं क्षत्रं सा श्रीरतदाधिपत्यं तदबध्नस्य विष्टपं तत्मजापतेरायतनं तत्स्वाराज्यमनायतमयतामिरकविंशत्यविशत्या ॥ ३० ॥ ॥ ।। इति ऐतरेयब्राह्मणे प्रथमपंचिकायां पंचमोऽध्यायः ॥१॥ - ·ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. १. २५ अथ द्वितीयपंचिकामारंभः || श्रीगणेशाय नमः ॥ आँ।। यजे. नवे देवा उर्धाःस्वर्ग लोकमायंसे बिभयुरिमन् नो दृष्ट्वा मनुष्याश्च ऋषयश्चानुप्रज्ञास्यंतीति तं वै यूपेनेवायोपयंसं यापनवायोपयंस्त- यूपस्य यूावं. तमवाचीनाग्रं निमित्योर्ध्वा उदायस्ततो वै मनुष्याश्च अपयश्च देवानां यज्ञ वास्तभ्यायन, यज्ञस्य किंनिदेषिष्यामः प्र- जात्या दीत ते 'वै यूपमेवाविंदन्नवाचीनाग्रं निमित्तं ते विदुरनेन वै देवा यज्ञमययुपन्निति; तमुखायो न्यमिवरततो वे ते प्र यज्ञमजा- नन्ध सर्ग लोकं. तद्याप अवों निमीयते यज्ञस्य प्रज्ञान्य वर्गस्य . लोकस्यानुख्यात्यै. वत्रो वा एष ययूपः सोऽमाश्रिः कर्तव्योऽष्टात्रि बलग्नं तं प्रहरति द्विपत भ्रातृव्याय वधं यो आय स्तृन्यस्तस्मै स्ततवै. बनावे युपः स एष द्विषतो वध उद्यतस्तिष्ठति. तरमात्धाप्येताह या दृष्टि तस्याप्रियं भवत्यमुष्यायं युपोऽमुष्यं यूप इति दृष्ट खादिरं यूपं कुर्वीत स्वर्गकाम'; खादिरणेव वै युपेन देवाः स्वर्ग लोकमजयंस्तथैवेतद्यजमानः खादिरेण यूपेन खर्ग लोकं जयति. 'वयं यूपं कुर्वीताचाद्यकामः पुष्टिकामः समां समां वै बिल्वो 'गृभातरतदन्नाधरय रूपमामुलान्छाखाभिरनुचितरतपुष्टेः पुष्यति मनां च पशूश्च य एवं विद्वान् बैल्वं यूपं कुरुते. यदेव बैल्वाँ३, एवं ज्योतिरिति वा आचक्षते. ज्योतिः वंषु भवति, श्रेष्ठः स्वानां भवति य एवं वेद. पालाशं यूपं कुर्वीत तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसका. मननाव ब्रह्मवर्चसं वनस्पतीनां पलाशस्तेजस्वी ब्रह्मवर्चसीभवति य एवविद्वान् पालाशं यूपं कुरुते. यदेव पलाशाँर, सर्वेषां वा एष धनपतीनां यग्निर्यत्पलाशरतस्मात्पलाशस्यैव पलाशेनाचक्षते; मुष्य लाशममध्य पलाशमिति सर्वेषां हास्य वनस्पतीनां काम उपाप्तो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ 3+

·२६
ऐतरेयव्राम्हणे द्वितीयपंचिका. २.
.
एउभी यूपमनुब्रहीन्याहाध्वर्युर.अंजनि वामध्वर देवयंत इन्य
वाहावरे ह्यनं देवता नंति. वनसते मधुना देव्यनत्यंतद्वै मधु दैव्यं
यदाज्यं यदृस्तिष्ठा द्रविणेह धत्तावहा क्षया मातुरस्याउपस्थ र्शन
यदि च तिष्ठानि यदि च दायारी द्रविणम वाग्मामु धत्तादिलो।
तदाह. उच्छ्यसवनरपत इनायगाणायाभिम्पा; या भिम्
तत्समृन्ध-वर्मन् पृथिव्या अवीन्य नंद वर्मन् पृथिको यत्र युपन्मिन्वति
सुमिनी मीय माना न बाधा या पारस इत्याशिपमाशारते. समिधाम्म
श्रयमाणःपुरमादितिमामय परत पुरस्तानलगनयम बन्या
अबरं मुर्व रमिलानियमबागान. आर भरमा मान बाधमान इन्च
शनाया वै पाप्मा गिरनामेव तटागनुदन यनाच्च यजमानाच. र
च्छ्यख महत गीभगान्यागपवासास. उर्व उ पु ण उत्त
तिष्ठा देवा न समिति दिवाननिति तदपागाइमिति. तिष्ट देवर
सवितल्यन तदाका बागरण मतिन, बानमनिमयेनं तन्धनम
सनीति- यदा जमिन किन हवामह त छदासिवा अंजयाचा
पतरनदेवान्य जगाना विव्हयंतगम यज्ञमाग छत, मम यामि
यदि ह वा अपि वप इव यानि यहास्य दवा यजमेन गई
योविनितागबाद. उधों नः पायंहसोनिकतना विश्वं मार
दहति रक्षांसि पाणात्रिणी रक्षासि पाप्मानं दहत्येव तदाह.कृभा
उचीन चरथाय जीनस इति यदाह कृधीन भान् चरणाय जीव
इत्येव तदाह. यदि ह वा अपि नीत इव यजमाना भवति, परि
'वनं तत्संवत्सराय ददाति. विदा देवेषु ना दुवइत्याशिपमेवाशा
जातो जायते मुदिन अन्हामिनि जाता ह्यप एतन्जायते; सम
आ विदथे वर्धमान इति वर्षयत्यानंतत. पुनति धीरा अपसो मनी
पुनस्यीनं तद् देवया विप्र उदियात वाचमिति देवेभ्य एवेनं तन्नि

·ऐतरेयतामणे द्वितीयपंचिका. २, ३. २७ . दर्यात. युवा मुवामाः परिवीत आगादिव्युत्तमया परिदधाति.माणो बै युगा सुवासाः: मोऽयं शरीरैः परिवृतः स उ श्रेयान् भवति जायमान इति श्रयानव्यान धप एतदभवति जायमानस ; तं धीरासः काय उन्नयंनि साध्याश्मनसादेवयंत इतिय वा अनुचानास्ते कवय- सनं तदुन्नयंति. ता एताः मान्नाह रूपममृधा, एतद्दे यज्ञस्य समृन्धं यपममृन्धं यन्कर्म क्रियमाणमृगभिवदति. तासां त्रिः प्रथमामन्वाह वित्तमा, ना एकादश संपयंत. एकादशाक्षरा वै वियप त्रिष्टुंबिंद्रस्य बत्र इद्रायतनाभिस्वामी रानोति य एवं वेद. श: प्रथमां त्रिनमामन्नाह; यज्ञस्यैव तदसौं नयति स्थने चलाथानिसंसाय ॥२॥ निघूपा३: अनुप्रहरइदिन्यादस्तिष्टेत पशुकामरय. देवेभ्यो वै परवानाधायालभाय नानिष्ठनताकम्य प्रतिवावदतोतिष्ठन्नमा- नालापावे नारमानिति तता वे देवा एतं यूपं वामपश्यंस्तमेभ्य उद अगस्तरमादिभ्यत उपायत. तमेवाद्याप्युपावृत्तासतो वे देवेभ्यः पाययोऽन्नाद्यायालंभायातिष्टंत.तिठते उस्मै पशवो उन्नाद्यायालंभाय यण चंद यस्य चैवंविदुषो यूपरितष्ठीत. अनुप्रहरेस्वर्गकामस्य,तमु. ग्मेनं पूर्व उन्धन प्रति यजमानो वे यूगो, यजमानः प्रस्तरो ऽमिर्वे यानिः, मो उमेर्दै ।यं.न्या आहुतिभ्यः संभूय हिरण्यशरीर उर्ध्वः वर्ग लोकमण्यतीत्यथ ये तेभ्यो घर आसंस, त एतं खरुमपश्यन् अपशकलं. तं तस्मिन्काले प्रहरत्तत्र स काम उपाप्तो योऽनुपहरणे, त्रि स काम उपराप्नो यः स्थाने. सर्वाभ्यो वा एष देवताभ्य आत्मान- मालभते यो दीक्षते. निःसा देवताः, सोमःसा देवताः स यद- मापामायं पशुमालभते सर्वाभ्य एव तदेवताभ्यो यजमान आत्मान निःक्रीगीते. तदाहुदि रूपो ऽमीपामीयः कर्तव्यो, द्विदेवत्यो हीति ·२८ ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. ३, ४. सत्तन्नादृत्यं पीन इन कर्तव्यः; पावोरूपा वै पशवः, कृशित इव खल वे यजमानो भवति. तद्यपीवा पशुभंवति यजमानमेव तन मेधेन समर्धयति. तदाहुर्नामीपं म।यस पशोरधीयान्पुरुषस्य वा एषो नाति यो मायोमीयस्य पगोरभाति. यजमाना यतेनान्मान निक्रीणीते इति तत्तन्नादृत्यं वानं वा एत धषिर्यदम, पामीयो, ज्या- पोमाभ्यां वा इंद्रो वृत्रमहंसावेनमबृताम्, आवाभ्यां वै वृत्रप्रवधावर ते वृणावहा इति वृणाथामिति तावतभव वरमगातां श्वः मुत्याया पशु. स एनयारेपो अच्युनो वरवृती ह्यनमारतस्मात्तस्याशितब्य चैव लीप्सितव्यं च ।। ३ ।। आप्रीभिरामीणाति. तेजावे ब्रह्मवर्चसमाप्रियसेजसेवेनं तट ब्रह्मवर्चसेन समर्धयति. समिधा यजति. प्राणा समिधः, प्राणा हीदं सर्व समिंधते यदिदं किंच. प्राणानेव तत् प्रीणाति प्राणान् यजमाने दधाति. तनुनपातं यनति. पाणावे तनूनप स हि तन्नः याति प्राणमेव तत्पीणाति माणं यजमाने दधाति. नराशंसं यजति. प्रजा नरो, वाक शंसः, प्रजा चैव तहाचं च प्रीणाति, प्रजां च वाचं च यजमाने दधाति. इळो यजत्यन्नं वा इळो उनमेव तन्प्रोणाति अनं यजमाने दधाति. बर्हि यजति. पशवो वै बर्हिः, पशूनेव तमीणानि पशून्यजमाने दधाति. दुरो यजति. वृष्टि दुरो वृष्टिमेव तत्पीणा वृष्टिमन्नाद्यं यजमाने दधाति. उपासानक्ता यजन्यहोरात्रे वा उपा सानक्ताहोरात्र एव तत्मीणात्यहोरात्रयार्थजमानं दधाति. देव्य हातारा यजति. प्राणापानौ पै दैव्या होतारा, प्राणापानावेव तन्मीणा ति प्राणापानौ यजमाने दधाति. तिस्रा देवीर्यजति. प्राणी वा अपा नो व्यानस्तिस्रो देव्यस्ता एव तत्प्रीणाति ता यजमाने दधाति.वष्टा यजीत. वाग्वै त्वष्टा, बाग्घीदं सर्व ताष्टीव वाचमेव तत्मीणाति वाः ·ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयांचिका. ४, ५, ६. २९ यजमान दधाति. वनस्पनि यवनि. प्राणी वनपतिः, मागमेव नभी- गालि प्राणं य नमाने दानि. माहात जनि. प्रतिष्ठा वे साहातयः, प्रतिष्ठायामेव नद्यनगंततः पानछापयति. तभिर्यथ- अगामाणीयादाथऋण्यामीणाति यजमानमेव तदंताया नाम- जति ।। ४ ।। पर्यन्नय क्रियमाणायात्रुही याहाचप्र. अगिता नो अध्वर दोन तृचमामयं गायत्रमन्नाह. पर्यागक्रियमाणे संयोनं तहवतया मंन इंदमा ममान. यानी मारणाचन ति जिनमन धन मांगणिनि. परि मिनिटात याव्यमी रागिन्या हिरवारि- वानर परियति. परि वाजपतिः कावरिया हि पाबाना पतिर. अत उपप्रेग हातहव्या देवेन इन्यायाधयुर. अदमिरमनहानमिति मै. जावण उपप्रै प्रतियत. उदाहुदवहीतारमुपप्रप्यायथ करमा. मेवाण उपमेयं प्रतिपद्यत इति! मनाने यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग्यज्ञस्य होता, मनमा वा इपिता बाग्वदति. या ह्यन्यमना बाचं पदन्यमुर्या वै सा वागदंब जुटा तयन्मंत्रावरुण उपमेयं मापदान मनमा तहानगीरयनितन्मनस्तिया वाचा दरम्या संपादयनि ।।५।। देव्याः शभितार आरभागुन मनुष्य इत्याह ये चैव देवानां रोये च मनुष्याणां ताना तन्मानि. उपनयत मध्या दुर आ- गामानामधानियां मेधमिनि पशु मेधो, यजमानाम पनि यजमान- मन नरखेन मेधन समर्धयन्यथा खन्याइयग्ये वाव कायेन देवतायै पगुगलयत से। मेधारित. स यशकदेव यः पशुः गान्मेध- पत इति याद्यदि द्विदेवन्यो मेधानिभ्यामिति यदि बहुदैनन्या मेध- पतिभ्य दन्यादेत स्थितं. प्रारमा अग्गि भारतति पशु नीयमानः स - 3* ·३० ऐतरेयत्राह्मणे द्वितीयपंचिका. ६, ७. . मृत्युं प्रापश्यत् स देवान्नान्वकामयतेतुं, तं देवा अब्रुवन्नेहि स्वर्ग बा लोकं गमयिष्याम इति स तथेत्यब्रवीत्तस्य वे मे युष्माकोंक पुरस्तादेखिति तथेति तस्याभिः पुरस्तादे-सो निमनुप्राच्यवन तस्मादाहुरामेयो वाव सर्वः पशुरमिं हि सो ऽनुप्राच्यवतेति तम्मा द्वस्यामि पुरस्ता धरंति. स्तृणात बहित्यिोपध्यामा वै पशुः, पशुमः तत्सर्वात्मानं करोति.अन्न माता मन्यतामनु पितानु भ्राता सगन्यौ सखा सयूथ्य इति जनित्रवेन तत्समनुमतमालभंत. उदीचीनां अम् पदो निधत्तान्सूर्य चक्षुर्गमय ताहातं माणमन्वबम जतादंतरिक्षमा दिशः श्रोत्रं, पृथिवी शरीरामित्येवेनं तलंकवादधाति. एकवार बचमाझ्यनापुरा नाभ्या अपिशमी वयामनिदतादतरवामा वारयवादिति पशुवध तत्प्राणान् दधाति. व्यनमस्य वक्षः कृणुतात प्रशसा बाह, शला दोपणी, कश्यपंवास्थ, छद्रे श्राणी, कवास नेकपर्णा उठावंता, षड्विंगतिरस्य वंक्रयता अनुष्ठयांच्यावयताट गात्रं गात्रभस्यानूनं कृणुतादित्यंगावास्य तगात्राणि प्राणा- उवध्यगाई पार्थिव खनतादित्याहीपधं वाजपध्यमियं वा आपधा. प्रतिष्ठा; तंदनस्वाथामंत्र प्रतिष्ठायामंततः प्रतिष्ठापयति ।। ६ ।। अस्मा रक्षः संसृमतादित्याह. तु फली करणेदेवा हविर्य भ्यो रक्षासि निरभजन्नस्ना महायज्ञान्स यदरना रक्षः संमृजतादि व्याह रक्षास्यव तत्वेन भागधेयेन तानिरवदयते. तदाहु या रक्षसां कोर्तयेत्कानि रक्षांस्यूते रक्षा वै यज्ञ इति तदु वा आ कीर्तयेदेव यो वै भागिनं भागान्दते चयते वैनं स यदि वै न चयंते ऽथ पुत्रमथ पौत्रं चयते त्वबैनभिति. स यदि कीर्त दुपांशु कीर्तयेत्तिर इव वा एतद्वाचो यदुपांशु तिर इवेतद्यद्रक्षास्थर यदुजैः कीर्तयेदीश्वरो हास्य वाचो रक्षाभाषो जनितोर्यो ऽयं राक्ष . ..

·ऐतरेयत्राह्मणे द्वितीयपंचिका. ७, ८. ३१ . . - वाचं वदति. स यां वे दृप्तो वति यामुन्मत्तःसा व राक्षसी वाइ नात्मना दृप्यति, नास्य प्रजाया, दृप्त आ जायते य एवं वेद. घनिष्ठमस्य मा राविष्टारूकं मन्यमाना, नवरतोके तनये रवितारवच्छ- भितार दति ये चैव देवानां शमितारा ये च मनुष्याणां, तेभ्य एवेनं तत्परिददाति. अधिगा शमी, सशाम शमीचं, शमीनमधिगा३उ इति जियादपापति चाधि दवानां शमित पापा निग्रभीता शमितृ- भ्यं चीनं तं निग्रभातृभ्यश्च संप्रयन्छति. शमितारा यदत्र सुकृतं कृण- वथारमासु तयहप्तमन्यत्र नदियाराम देवानां होतासीन्स एनं वाचा कामाहा वा वा एनं होता विशारित. तद्यदर्वाग्यन्परः कृतति बदल्लग हिथुरं क्रियो शभितृभ्यश्चैवैनं तन्निग्रभातृभ्यश्च समनु- हा वरया हातान्मुच्या सवं युः सवाथुनाय; सर्वमायुरेति गुमपंदना पशुमालभंत. तरमादालम्यान्मेध उदकामन्सो ऽश्वं प्रापिगत्तरमादश्च मध्या भवदनमुक्रांतमधमन्यात,स किंपुरुपो भवन ऽश्वमालभंत. सो उधादालभाददकामम गा प्राविशत्तस्मात् नियो भवदनमु क्रांतगामन्यात, सगीर मृगा भवत्त गामालभंत. मगारालव्यादुदक्रामसोऽनि प्राविस्मिादवि योमयदर्थनमुका. भधमन्यात, स गवया भवत्तेऽवमालभंत. साऽपरालब्ध दुदक्राम- गोल प्राविशत्नम्मादजामध्यो भवद नमु-क्रांनमधमन्यार्जत,स उ- शोभालोज व्याक्तमामिवारमत.तस्मादपएतयां पना मयुक्ततमो यद जस्तनमालभंत.सोऽजादालब्धादद झामन्स इमा प्राविशत्तस्मा- दियं मे भवदथैनमुन्क्रातमेधमन्यात, सारभी भवत्त एवं उ. क्रांतमधा अमेध्याः पशवरतम्मादेतेषां नाश्नीयात्तमस्यामन्यगच्छंत्सों ऽनुगतो बीहि रभवत्तद्यत्पशी पुरोळाशमनु निर्वपंति, स मेधेन नः ·ऐतरेयतामणे द्वितीयपंचिका. ८, ९, १०. पशुनेटममत कंवलेन नः पगुनेष्टममदिति स मधेन हास्य पशुन: भवति केवलन हाम्य पानटं भवति य एवं वेद ।। ८ ।। स वा एप पशुपालभ्यतं ययुगळागस्तस्य यानि किंगारूगि तानि रामाणि, नुपाः मा नाय फलीकरणासदमृग्यानिट किवनसाम्तमासं: यकिविकमारं ताम्य. संपावा एप पराना मंगेन यजन यः पुराळाशन यजन. नम्मादाहुः पुरोळाराम लोक्यमिति युवनानि टिव रोचनान्यमिश्चसोम सक्रत अभनं: युवं मिथ मिशनेर पधादर्ग:पामावनितं गृगातानिनि बगाये यति. सर्वाभिर्वा एप देवताभिरालमा भवनि या दीक्षिता भवनि. तरमादादु दीक्षितस्याभीयादिति स यदीपांगावमुंचतं गृभाना निति बपाये यति, सभ्य एव तदेवताभ्यां यजमानं प्रमुनि तम्मादादरशितव्यं वपायां हुतायां या मानो हि स तर्हि भवति आनंटिमा मातरिश्वा भारत पुरालागस्य यजति. अमनाद- परिशयनी अंदरतीत दनचाप इस इव च मनः ममाहतामनानि सदस्ख हमारामियो दिदीतीनि एमळाश सिट कृती यजति हानि वाम्मा पालदानीपम नमानसान इलामुपवरयंत. पानी वाइस पानव नदुपयन पायजमाने दधाति ।। ९ ॥ मनालाय हमिदीयमानस्यानुसीयाहाभपुर संयो यमो मनातेति सूकमन्वाह. तदाह र्यजन्य वन्य उन पशुभवल करमादागीरव ममाताये हविषा अदीयमानस्यामापति? निषा देवानां मनातारतासु हितमां मनायोतानिवाग्वे देवानां मनोन तस्यां हि तपां मनाम्यातानि. गा देवाना मनीता, नरहने मनांस्योतानि. अमि देवानां मनाता, तरिमन्हि नेपां मनायोता मिः सर्वा मगोता, अगौ मनानाः संगच्छते. तरमादायरे . .

·ऐतरेयव्राह्मणे द्वितीयपंचिका. १०,११. मनोताये हविषो अदीयमानस्यान्वाहामीपोमा हविषः प्रस्थितस्यति हरिपा यति. हविष दति रूपस मृभा प्रस्थितस्येति रूपसमृद्धा, सर्वाभिहस्पि सद्विभिः समृद् हव्यं देवानप्येति य एवं वेद. वनस्पति यजति. प्राण वे वनस्पति वं हास्य हव्य देवानप्येति यंत्रनिदान बनरपनि यजनि. विष्टकृत यजनि. प्रतिष्ठा व खि- कृत मनिष्ठायामव तद्यज्ञमंततः प्रतिष्ठापयतीळ,मुपव्ह यंत. पश- का वा इला पनव तदुपव्हयते पशून यजमाने दधाति दधानि ॥१०॥ इत्यैतरंयत्राम्हण द्वितीयपंचिकायां प्रथमो ऽध्यायः ।। १ ॥ देवा ने यज्ञमतन्नत. तांस्तन्वानानमुरा अभ्यायन्यज्ञवेशसमेषां करिष्याम इति तानापीते पशो पुर इव पर्यनयूपं प्रति पुरस्तादु- पारने देवाः प्रतिबुध्यागिमयीः पुररिखपुरं पर्यारयंत यज्ञस्ये चात्मनश्च गुप्त्यै. ता एषामिमा अमिमय्यः पुरो दीप्यमाना भ्राज- माना अनिष्ठसा असुरा अनपधृष्यैवापाद्रवंसे गिनैव पुरस्तादसुर. रक्षास्यपानतामिना पश्चात्तथैवैतद्यजमाना यत्पर्यमित्यमिमयी- रव तत्पुरस्त्रिपुरं पर्यस्यंत यज्ञरय चात्मनश्च गुप्त्ये. तरमात्पर्यनि- कुर्वनि, तस्मात्पर्यनये उन्नाह. तं वा एतं पशुमानीतं संतं पर्यमिकृत. मुदंच नयंति. तस्याल्मुकं पुरस्ताद्धरंति. यजमानो वा एष निदा- नन यन्पारनेन ज्यातिपा युजमानः पुराज्योतिः स्वर्ग लोकमे- 'यतीति तन ज्योतिषा यजमानः पुरोग्यांतः स्वर्ग लोकमंति. तं यत्र निहनियती भवनि,तदध्वर्युब हिरवस्तादुपास्यति;यदेवेनमद आमीतं मंतं पर्यमिकृतं बहिदि नयंति, बर्हिषदमनं तनि. तस्यो- बयगाहं वनंत्यौषधं वा उवध्यमियं वा ओषधीना प्रतिष्ठा, तदेन. सायामेव प्रतिष्ठामंततः प्रतिष्ठापयति. तदाहुर्यदेष हबिरेव ·.३४ ऐतरेयवाहागे द्वितीयपंचिका. ११, १२, १३. ययशुरथारय बापेनि लामानि नगनुक कुटिकाः शफा विषाण स्कंदात पिशितं, कनारत तदापूर्वन इनि? देवेतपशी पुरोळाशभनु निर्वपति तनेजास्य तदापनि. पशुम्मा में उद कामती बारिश्त्र यवश्व भूतावबायना. तद्यपी पुरोळाशमनिपीत, स माननः पशुनष्टमस वलन नः पगधगर्मा स मंचन हारण पानट भवति. कंवलन हास्य पगुट भवति य एवं वद ॥ ११ ॥ तस्य वपामुविद्याहरनि. तामध्यः पगाभिधारयन्नाह रन कभ्य हाति तबलाका चालिम दिवन्या रताका मन्म इममिमी तादवान् गच्छानिति बुपस सभयतनामबाह यादवप्मरम्नः हव्या जुव्हान आसनगर नाग्नदाग्यं गुहाति. इगं ना यज्ञममत धहीति सूक्तमन्नाह.दमाहव्या जाननदी जपमतिहव्यजुष्टिमाशा सोकानामम मदमा घतायात मंदगहि घृतस्य च भवति. ह.स माशान प्रथमोनियंनिदिमा लाभ प्राधान प्रथमोनिपमेन्य तदाह. घृतवतःपावक तं स्तोकमाननि मदम इति मंदसश्च या घृतस्य च भवति. मधमटीनय श्रष्टं नाहि वायमित्याशिपमा शास्ते. तुभ्यं रताका घृतभुता म पिप्राय संन्यति घृतभुता हिमान ऋषिः श्रेष्ठः समिध्य यशल्य प्रापना भवति यज्ञ ममृद्धिमा शार। तुभ्यं श्चातत्यधिगा शनायताकास। अमे मंदसाघृनस्थति मदमञ्च हि घृतस्य च भति. काशिना वहना भानुना गा हव्या नुपख मेचिरी हव्य जुष्टिमेवाशारत. आजिष्टं त मध्यता मंद उद्भूतं प्र ते वयं ददान हेश्चतिति ते वसा साझा अधिनि प्रति तान दीविहीन्याय नांसदपटकरानि यथा मामस्यांगनीही ति तद्यत सोकाश्चनितिम देवत्या वे रतीकास्तरमादियं लोकयो वृष्टिर्षिभक्तोपाचरति ।। १२ तदाहुः का खाहाकृतीनां पुरानुवाक्याः? कः भेषः! ३ ·ऐतरेयवाक्षणे दिसाययंचिका. १३, १४. ३५' . याव्यात? या एयेता अनहिताः पुरानुगा कथा, गापः स प्रैपो, या याच्या सा याव्या. तद हु का देवता माहाकृत य इनि ? विश्वदेवा इति यातस्मामाहाकृतं हपिरतु दवा इति यजंतीति देवावे यज्ञन अंभग तपानातिमः सर्ग लोकमजयनेपां वपायामेव नागा स्वगी लोकः प्राचाया पात्र हुलानादृत्येतराणि रममा म लोकमासन चै मनपाच ऋषयश्च देवानां यामा पान, यजय शिविष्यामः प्रज्ञान्या इति ते ऽभितः प्रतिवरंतनगमन राि गया. न पिरियावाव किल पशु- नानी बानि म पलायना पण वया उथ यदैनं तृतीयसबने चिया नयन भृषीमिर्न आनिमिरिटमसकंबलेन नः गनगात भयानमा निमार भाति; कांचन हास्य पार मनात य एवं मंद ।। १३ ।। सामागमा तानिरव यहारमृताहुतिरग्न्याहुतिरमृताहु- गया तिरमृतागी सोपाननिता वा अगरीरा आहुतयो. या काभाग गआढायो मनमा लागि नमाना जयति. सावा पा र म एप या पाप्रसरता काया, प्रेस वा ली यते. शुक्नं वै नः नकाबपा, गरीरंच तो आगरा बघा. यो लोहितं यन्मांम तन्माद वगाथावद रोहितं ताजपरिवासयेति सा पासना भाग यमपि चतुर पती जमानः स्यादथ पंचायत्तेव पायागाति. हिरण्यगो वा हिरण्यगल्क आज्य- घरिटादभिवारयति. तदादुद्धिरण्यं न विद्यत, कथं स्यादिति. हिराध्यतालार्य वामनदाय हिरुपरिटादभिधार यत्यमृतं वा याध्यममा हिरण्यं. तत्र स काम उपामा य आज्ये, तत्र स काम उपाभो यो हिरण्ये, तसंच संपाते. पाक्तो ऽयं पुरुष पंचधा विहितो - - ·३६ ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका १४, १५, १६. लोमानि बङ्मांसमस्थि मज्जा. स यावानेव पुरुपस्तावंतं यजमाः संस्कृत्यागो देवयोन्यां जुहोति. अगिर्वे देवयानिः सो गर्दैवयोन्य आहुतिभ्यः संभूय हिरण्यशरीर उर्ध्वः स्वर्ग लोकमेति || १४॥ देवेभ्यः प्रातविभ्यो होतरनुब्रहीत्याहाध्वर्युरते वाव देव। मातर्यावाणो यदमिरुषा अश्विनी त एते सप्तभिः सप्तभिश्छंदाभि रागच्छंत्यास्य देवाः मातर्य वाणो हवं गन्छति य एवं वेद. प्रजापन वे स्वयं होरि प्रातरनुवाकमनुवक्ष्यन्युभये देवासुरा यज्ञमुपावस नस्मभ्यमनुवक्ष्यत्यस्मभ्यमिति स वै देवभ्य एवान्वब्रवीत्तता वै दे अभवन्परासुरा. भवति आत्मना परास्य दिपन्याप्मा भ्रातृव्यो भव' यएवं वेद प्रातः स तं देवेभ्यो ऽन्वब्रवीद्यत्मातरवववीत्तत्मातरनुव कस्य मातर नुवाकवं. महति राच्या अनुच्यः सर्वस्यै वाचः सर्वर ब्रह्मणः परिगृहीत्यै यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते, तरय वा प्रोदितामनुप्रवदंति. तस्मान्महति राच्या अनूच्यः पुरा वाचः प्रवटि सोरनच्यो. यहाचि मोदितायामनुवयादन्यस्थीनमुदितानुवादि कुर्यात्तस्मान्महति राव्या अनूच्यः. पुरा शकुनिवादादनुवयानिक एतन्मुखं यद्दयांसि यच्छकुनयस्तयन्पुरा शनिवादादनुया यज्ञियां वाचं प्रोदितामनुप्रवदिष्मेति. तस्मान्महति राव्या अ च्यो.ऽयो खलु यदेवाध्वर्युरुपाकुर्यादथानुयाद्यदा वाध्वर्युरुपाकरांति याचवोपाकराति. वाचा होता इन्वाह. वाग्धि ब्रह्म तत्र स का पाप्तो यो वाचि च ब्राणि च ।। १५ ।। प्रजापतो वे खयं होतरि प्रातरनुवाकमनुवक्ष्यति सर्वा देव भाशंसंत मामाभ प्रतिपस्यति मामभीति स मजापतिरक्ष योका देवतामादिष्टामभि पतिपस्यामीतरा मे केन देवता उपा भविष्यतीति स एतामृचमपश्यदापो रेवतीरित्यापो वै सर्वा देव ·ऐतरेयत्राह्मणे द्वितीयपंचिका. १६, १७, स्वत्यः सर्वा देवताः, स एतयर्चा मातरनुवाकं प्रत्यपद्यत. ना: माः देवताः प्रामोदंत, मामभिमन्यपादि मामीति सर्वा हामि देवता माननुवाकमनुब्रुाति प्रमादते. सर्वाभि हास्य देवताभिः मातरनुवाकः प्रतिपनो भवति य एवं वेद. त देवा अविभयुरा. दागाराचे न इनं पातशनमग यौनीयांमा बलीयांम एपनिति नानप्रवीदियो मा विनीत त्रियम भन्यो उ मात्रं महती- सनीयता वार तदृचमी जान यदपी नानी या जतन या त्रिम बस्तन यदाक, तोगः प्रहरनिनारसना व दया अमन्यानुरा. भान्सामा परप विपनामा मातृयो मा। एवंद. तमा नीता साप एवागवि मत मानि मननयाँदनमा नानिमना सर्वागदाल भाषा छंदन प्रजातिः ।। १६ ।। शामच्यमायुःकागन्य. मला पप गीः कविय आयुष्य वन ती इंदिय दनानि. ीग व मान- यानि यतका सम्प. श्रीगची पानामा मकान नपरः. संसा: पाग. मन या गांत निगमाननपद नागारमा च नलिमिनियारमानि मागव. मा ची मानिन मनाथ मंदिरस्थाहारा वारसासंचारः मनगर: मनाए- यि प्रजायमानं विश्वं भवागत प्रजापतिमेत जन- आना- प्राथा पशुभिरनुप्र जागा मा. मजायत प्रजया पशुभिर्य एवं वेद. अटो शतान्यनूयान्यत्रा सणातरम को वा दुर कोक्तः शालगृहीतो यजनाष्टाक्षरा वै गायत्री. गायत्र्या पे दनाः, पाप्मानं शमलमपानत. गायी वास्स रा-प.प्मान शमलम- ·३८ ऐतरेयव्राह्मणे द्वितीयपंचिका. १७, १८. पहत्यवपाप्मानं हते य एवं वेद- सहस्रमनूच्यं स्वर्गकामस्य. सह. लावीने वा इतः स लोकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै संपत्ये संगत्या अपरिमितमनच्यमपरिमितो व प्रजापतिः प्रजापतेर्वा एत दुक्थं यत्प्रातरनुवाकस्तरिमन्सर्व कामा अवरुध्यते. स यदपरिमि तमन्वाह सर्वेषां कामानामरुध्ये. सर्वाफामानवकंधे य एवं वद तस्मादपरिमितभेवानच्य. सभागे यानि छंदास्यन्वाह. सप्त व देव लोकाः सर्वेषु देवलोकेषु रानाति य एवं वद. सप्तापरयानि छ दास्यन्वाह. सप्त वै ग्राम्याः पशवो, अ ग्राम्या पगून रुंधे य ए. वेद. सप्ताश्विनानि छंदारयन्नाह. सप्तधा वे वागवदनाबद्ध वागा दत्सर्वस्य वाचः, सर्वस्व ब्रह्मणः परिगृहीत्ये. तिला देवता अन्य है. त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एयामेव देवलोकानामभि जित्ये ।। १७ ॥ तदाहुः कथमनच्यः प्रातरनुवाक इति! यथाछंदसमनच्यः म तरनुवाकः प्रजायतेबा एतान्यगानि, यच्छंदास्यप उ एव प्रजापति यो यजते, तद्यजमानाय हितं पच्छो ऽनुच्यः मातरनुवाकश्चतुष्पादा पशवः पशूनामरुध्या. अर्चिश एवानूच्यो यथैवेनमंतदन्या पतिष्ठाया एव. द्विप्रतिष्ठो वे पुरुषश्चतुपादाः पशवो यजमानमव त विप्रतिष्ठं चतुष्पात पशुपु प्रतिष्ठापयति. तस्मादर्धर्चश एव नूच्यस्तदाहुर्यब्यूळहः प्रातरनुवाकः, कथमव्यूव्हो भवतीति ? य वास्य बृहती मध्यानेतीति यात्तेनेत्याहुतिभागा वा अन्या वता अन्या स्तोमभागाईछ दोभागास्ता या अमावाहुतयो हुर ताभिराहुतिभागाः प्रीणात्यथ यस्तुति च शंसंति च तेन स्ता भागाश्छंदोभागा- उभय्यो हास्या देवताः प्रीता अभीष्टा भा य एवं वेद. त्रयस्त्रिंशद्वै देवाः सोमपास्त्रयस्त्रिंशदसोमपा; अ नमत TET मटा दादादिगा पतागतिशमातेर ..

·ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका. १८, १९. . सोमपा. एकादश प्रयाजा एकादशानुयाजा एकादशोपयाजा एते सोमपाः पगुभाजनाः. सोमेन सोमपान् मीणाति. पशुना सोममानुभय्यो हास्यैता देवताः पीता अभीष्टा भवंति य एवं वेद. अमृदुषा सशत्परित्युत्तमया परिदधाति. तदाहुर्यत् श्रीन् क्रतूनन्बाहामेयमुपस्यमाश्विन कथमम्यैकयर्चा परिदधतः! सवें त्रयः क्रतवः परिहिता भवतीत्यभूषा रुशवशुरिन्युपसो रूपमागिरधारयत्तिय इति अगेर् : अयोजि वां वृषण्वसू रथो दला. वमन्यो माघी मम श्रुतं हवभिन्यश्विनारेवमु हास्यकयर्चा परि- दधतः स त्रयः कृतवः परिहिता भनि भवति ।। १८ ।।।। इल्यैतरेयत्राह्मण द्वितीयपंचिकायां द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ झपयो वै सरस्वत्यां सत्रमागत. ते कवामिलूपं सोमादनयन् दारयाः पुनः कितवो बामणः कथं नो मध्ये दीक्षिष्टेति ? तं ब. हिन्योदवहनत्रेनं पिपासा हंतु सरखत्या उदकं मा पादिति स बहिन्धिोदण्हः पिपासया वित्त एतदपोनपत्रीयमपश्शत्, प्र देव- त्राप्रमाणे गातुरचिति तेनापां प्रियं धामोपागच्छत्तमायोउ नुदायस्तै सरस्वती रामंतं पर्यधावत्तस्मात्धाप्येतर्हि परिसारकमित्याचक्षते. यदेनं सरसती समंतं परिससार. ते वा ऋषयो ब्रुवन्बिदुर्वा इमं देवा उपमं व्हयामहा इति तथेति. तमुपाव्हयंत. तमुपहृयैतदपोनप्- प्रीयमकुर्वत, प्रदेवत्रा ब्रह्मणे गातुरेविति तेनापां प्रियं धामोपाग छन्नुप देवानामुपापां प्रियं धाम गत्यप देवानां जयति परमं लोकं य एवं वेद यश्चैवंविधानेतदपोनपत्रार्य कुरुते. तसंततमनुब्रू- यात. संततीह प्रजाभ्यः पर्जन्या भवति यत्रैवंविधानतत्संततम- बाह यदवग्राहगनुयाज्जीमूतवर्षीह प्रजाभ्यः पर्जन्यः स्यात्त स्मासंततमेवानूच्यं तस्य त्रिः मथमां संततमन्नाह तेनैव तत्सर्व संततमनुक्तं भवति ।। १९॥ .

·४० ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. ता एता नवानंतरायमन्बाह, हिनोना नोअध्वरं देवयन्यति दशमीम् ; आवतनीरध न द्विधारा इगि आवृनारवेकधनामु. प्रति यदा अदृश्रमायनीरिति प्रतिदृश्यमानामु. आ धेनवः पयसा तुर्णय र्था इत्युपायतीपु. समन्या यंन्युपर्यन्यन्या इति समायती वापा व असर्धेत, वयं पूर्व यज्ञ वक्ष्यामो वयमिनि याश्चमाः पूर्वेमुर्वसती वयों गृह्यते याश्च प्रातरेकधनारखा भूगरपश्पदाप वै स्पर्धेत इति. त एतयर्चा समतपयत्समन्या यंन्युपयत्यन्या इति. ताः समनान संजानाना हास्यागी यज्ञ वहति य एवं वंद. आपो न देवीम्पयं. हात्रियमिति हातृचममें समवनीयमानारवन्वाह वसतीवरी का नासुचावरपा ध्वयां३उ इति, होताच पृछति. आपावे यज्ञा: विट यज्ञ३इत्येव तदाह. उतमनन्नमरित्ययः प्रत्याहोतेमाः पश्यन्य तदाह. तारखधयों इंद्राय सामं सोना गनुनि वृटिनि तीबानं वर रमध्यं; वमुमत रुद्र वत आदित्यवन ऋभुमते विभुमत व जवत वृह सतिको विश्वदेव्यावते; यस्येंद्र पाबा वृत्राणि जंघन- स जन्यानि तारिपोइमिति प्रत्युत्तिष्ठति. प्रत्गुथेया या आपः. प्रति श्रेयांसमायंतमुनिष्ठनि. तस्मात्मन्युन्थया अनुपावृत्या अ वे श्रेयांसं पर्यावर्तते. तस्मादनुपर्यावृत्या अनुब्रुवतेवानुप्रपत्तव्यम श्वरो ह यद्यप्यन्या यजेताथ होतारं यशो उत्ताम्. तरमादनुबु वानुप्रपत्तव्यम्. अंबयो यंत्यवभिरित्येतामनुब्रुवन्ननुप्रपद्येत. जाम अध्वरीयतां पुंचतीमधुना पय इति यो मधव्यो यगोता लुभू अमूर्या उप सूर्य याभिवी सूर्यः सहेति तेजस्कामा ब्रह्मवर्चसकार अपो देवीरुपव्हय यत्र गावः पिवंति न इति पशुकामरता एकास एवानुब्रुवन्ननुमपदंतैतेषां कामानामवरुध्या. एतान्कामानवरुधे एवं वेद. एमा अग्मन्त्रेवतीर्जीवधन्या इति साद्यमानास्ववाह वर ·ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका. २०, २१, २२. ४१ तीवरीवधनामुन. आग्मन्नाप उशतीहिरेदमिति सन्नासु स एतथा परिदधाति ।। २० ।। शिो वा एतद्यज्ञस्य यन्मातरनवाकः प्राणापाना उपांश्वंतर्यामी बन्न एव वाङनाहुतयोरुपांश्चंतामयो होना बाचं विसृजेत. यदहु- नगरपाश्वतर्यामयाहीता वाचं विमृत बाचा वण यजमानस्य प्राणानीयाद्य एनं तत्र याचा बन्त्रेण यजमानस्य प्राणान् व्यगा प्राण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्यात्तस्मान्नाहुतयोरुपांश्व- नमियाहाता वाचं विसृजेत. प्राणं यच्छ रखाहा ला सुहब मूर्याये- पाशुभनुमंत्रयंत.तमभिप्राणेत्प्राण प्राणं मे यच्छेत्यपानं यच्छ स्वाहा पा मुहब सूयाययंतर्याममनुमंत्रयंत. तमभ्यपानेदपानापानं मे यच्छे. नि. व्यानाय संन्युपांशुस वनं यावाणमभिमृश्य वाचं विमृजत. आत्मा वा उपागुसवन, आत्मन्येव तोता प्राणान् प्रतिधाय वाचं विसृजते सर्वायुः सर्वायुखाय. सर्वमायुरेति य एवं वेद ।। २१ ।। तदाहुः सर्पइन् न संप३त् इति संदिति हैक आहुरुभयेषां वा एप देवमनुष्याणां भक्षो यद्वहिणवमानस्तस्मादेनमभिसंगच्छंत इति दंतसत्तन्नादृत्यं यत्सदृचमेव तत्साम्नी अनुवन्मानं कुर्याद्य एनं तत्र यादनुवमान्या अयं होता सामगस्यामृगातरि यशो धाद- न्यौटायतनाच्यो यत आयतनादिनि शश्व तथा स्वात् तस्मात्तत्रैवा- सांना अनुभंत्रयेत. या देवानाभिह सोमपीथो यज्ञे बर्हिषि वेद्या तस्यापि भक्षयामसीत्य मु हास्यान्मा सोमपीथादनंतरितो भवत्य- थो ब्रूया मुखमसि मुखं भूयासमिति मुखं वा एतद्यज्ञस्य यहि- पवमाना मुखं स्वेषु भवति श्रेष्ठःस्वानां भवति य एवं वेद. आ. मुरी वै दीर्घजिन्ही देवानां प्रातःसवनमवालेट् तव्यमाद्यत्ते देवाः प्राजिज्ञासंत ते मित्रावरुणावब्रुवन् युवमिदं निष्कुरुतमिति तों तथे. न्यतां तो वै वो वरं वृणावहा इति वृणाथामिति तावेतमेव वर 44 ·४२ ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. २२, २३, २४. मवृ गातां प्रातःसबने पयस्यां सेनयोरेयाच्युता वरवृता ह्येनयोरत- घदस्य विमत्तमित तदश्ये समत्वं विममिव हि तो तया निर. कुरुतां ।। २२ ॥ देवानां वै सवनानि नाधियंत. त एतान्युरोळाशानपश्यंस्ताननु मवनं निरवपन्सबनानां कृ ततो से तानि तेषामधियंत. तद्यदनु सवनं पुरोळाशा निरुप्यंत मबनानामेव धृत्य, तथा हि तानि तपा- मधिगंत. पुरो वा एनान् देवा अक्रन गपुरोलागास्तपुराळागाना पुरोळाशवं. तदाहुरनु सवनं पुरगळागानिवपंटष्टाकपालं प्रात:- मचन, एकादशकपालं माध्यदिन सवन, द्वादशकपालं तृतीयसन. तथा हि सपनानां रूपं तथा छंदसागिति तननादत्रांगद्रा वा एन सर्वे निरूप्यंत यदनु सवनं पुरोळागारतस्मात्तानकादशकपालांना निवपेत्. तदाहु यतो घृतनानक्तं स्यातः पुराळागस्य माश्रीयान्साम- पीथस्य गुप्त्ये घृतन हि वनणेंद्रो वृत्रमन्निति तत्तन्नादृत्यं हविर्वा एतादुत्पूर्व सामपीयो बा एष यदुत्पून. तस्मात्तस्य यत एव कुनश्च प्राश्नीयान्सर्वतो वा एता स्वधा यजमानमुपक्षरति यदेतानि हवी. प्याज्यं धानाः करंभः परिवापः पुराळाशः पयस्येति. सर्वत एवैन वधा उपक्षरांति य एवं वेद ॥ २३ ॥ यो वै यज्ञ हविपंक्ति बेद हविःपंक्तिना यन रानति. धानाः करंभः परिवापः पुरोळाशः पयस्यत्यंष वै यज्ञो हविक्तिह विष्पंक्ति ना यज्ञेन रानाति य एवं वद. यो वे यज्ञमक्षरपंक्ति वेदाक्षरपंक्तिना यज्ञेन रानोति मुमन्पदग्द इत्येष वै यज्ञो अक्षरपंक्तिरक्षरपंक्तिना यज्ञेन रानति य एवं वेद. यो वे यज्ञ नराशंसपंक्ति वेद नराश सपंतिना यज्ञेन रानाति. द्विनारागंसं प्रातःसवनं दिनाराशंसं माध्यंदिनं सवनं सकनाराशंसं तृतीयसबनमेष वै यज्ञो नराशंस- पंक्तिनराशंसपंक्तिना यज्ञेन रानाति य एवं वेद. यो वे यजं सवन .

·ऐतरेयव्राह्मणे द्वितीयपंचिका. २४, २५. पंक्ति वेद सवनपक्तिना यज्ञेन रानोति. पशुरूपवसथे त्रीणि सव- नानि पशुरनूबंध्य इत्यंप वै यज्ञ: सबनपंक्तिः सवनपंक्तिना यज्ञेन रानीति च एवं वंद. हरिवाँ इंद्रा धाना अत्तु पृषण्वान्करंभं सरख- नीभारतीवान्यरिवाप इंद्रस्याप्प इति हविपक्या यज पकन.मे वा द्रस्य हरी; पशवः पूषा करंभः सरसतीवान भारतानानिति बांगव सरस्वती प्राणी भरतः परिताप इंद्रस्यापूप इत्यन्नमेव परिवाप इंद्रियमपा. एनासामेव तदयानां यजमानं मायुज्यं मरूपतां मलोकतां गमयति. गच्छति श्रेयमः सायुज्यं गच्छति श्रेष्ठता य एवं बंद. हविग्ने बाहान्यनुमयनं पुरालागः विटकृतो यजन्यवन्सारा वा एतनामः प्रियं धामांगागच्छन्स पर लोकमज- गदुपामेः प्रियं धाम गछति जर्यात परमं लोकं य एवं वंद, यश्चैवंविधानेनया हरिणक्या यजने यजतीति च य- जनीति च ।। २४ ।। इत्येतरेयत्राह्मणे द्वितीयपचिकायां तृती. या भ्यागः ।। ३ ॥ देवा वे सामस्य राज्ञो ऽपये न समपादयन्नहं प्रथमः पिबेयमहं प्रथमः पिबामन्य वाकामयंत. ते संपादयंतो ब्रुवन, हताजिमयाम स यान उन्जेष्यति स प्रथमःसोमस्य पारयति तयंतित आजिमगुस्ते- 'रामाजि यतामभिमृष्टाना वायुर्मुखं प्रथमः प्रत्यपद्यत अथेद्रो उथ मि- त्रावरुणावथाश्विनी. सो बदिंद्रो वायुमुद जयतीति तमनु परापतत्स हे नावोज्जयावेति स नेत्यब्रवीदहमवी जेण्यामीति तृतीयं मे ऽथो- जयांपति नेति है वाब्रवीदह मेवान यामीति तुरीयं म योज्जयावेति नथेति. तं तुरीये त्यात तत्तुगयभागिंद्रो भवन्त्रिभाग्वायुरती सहे. वेंद्रवायू उदजयतांसह मित्रावरुणो सहाश्विनो. त एषामते याज्जि- तं भक्षा इंद्रवाय्वोः प्रथमोऽथ मित्रावरुणयोर थाश्विनोः स एष इंद्रतु- रीयो ग्रहो गृह्यते यद्रवायवस्तदेतदृषिः पश्यन्नभ्यनूवाच, नियुत्ता ·ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका. २५, २६, २७. -- इंद्र: सारथिरिति तस्मात्याप्येतर्हि भरताः सत्वनां वित्तिं मयंति तुरीये हैव संग्रहीतारो बदंते ऽमुनैवानकाशेन यदद इंद्रः सारथिरिव भूबोदजयत् ॥ २५ ॥ ते वा एते प्राणा एवं यद् द्विदेवत्या वाक च प्राणचंद्रवायव. श्चक्षुश्च मनश्च मैत्रावरुणः श्रोत्रंचात्माचाश्विनस्तस्य हैतस्यद्रवायत्र- स्याप्यके अनुटुभो युगनुवाक्यं कुर्वीत गायत्र्यो याज्ये वाक् च बा एष प्राणश्च ग्रहो यदेंद्रवायवस्तदपि छंदोभ्यां यथायथं कृपयते हति बत्तन्नादृत्यं व्यधं वा एतद्यज्ञ क्रियते यत्र पुरीनुवाक्या ज्यायर्स याज्यायै यत्र वै याज्या ज्यायसी तत्समृन्धम् अथा यत्र समे. यस्यो तत्कामाय तथा कुर्यात्माणस्य च वाचश्चात्रैव तदुपाप्तं. वायव्या पूर्वा पुरोनुवाक्येंद्र वायव्युत्तरेवं याव्ययोः सा या वायव्या तया माणं कल्पयति. वायुर्हि प्राणो अब येंद्रवायवी तरये यदैद्रं पदं तेन वाचं कल्पयति. वाग्ध्यापो तं काममामोति यः प्राणे.च वाचिच न यज्ञे विषमं करोति ॥ २६ ।। माणा वै द्विदेवत्या एकपात्रा गृह्यते तस्मात्माणा एकनामानो द्विपात्रा हुयंते तस्मात्प्राणा . यनेवाध्वर्युर्यजुषा प्रयच्छति तन होता मतिगृहालयेप वसुः पुरूवसुरिह वसुः पुरूवमुमयि वसुः पुरू वमुक्पिा वाचं मे पाहीत्यद्रवायब भक्षयत्युपहता वाक् सह प्राणे- नोप मां वाक् सह प्राणेन व्हयतामुपहता ऋषयो दैव्यासरतनपा- वानस्तन्वस्तपोजा उप मामृपया दैव्यासा व्हयंता. तभूषावानस्तबस्त- पोजा इति माणा वा ऋषयो दैव्यासस्तनूपाबानरत-वरतपोजास्तानेव तदुपव्हयत. एष वमुर्विदद्व मुरिह वसुदिवसु मयि वमुर्विदद्वसुश्चक्षु- प्पाश्चक्षुर्मे पाहीति. मैत्रावरुणं भक्षयत्युाहतं चक्षुः सह मनसोप मां चक्षुःसह मनसा व्हयतामुपहूता ऋषयो दैव्यासस्तनूषावानसन्ध ..

·ऐतरेयवाह्मण द्वितीयपंचिका २७, २८, २९. , म्सपोजर उप मामृषयो दैव्यासो व्हयंता: तनुगावानस्लवस्तपोजा दति प्राणा वा ऋषयो देव्यामस्तनपावानस्लवस्तपोबारतानेव तदुपव्हयत. एप बमुःरयर मुरिह यमुः संयमुभयि यमुःसंबहसुः श्रात्रपाःश्रोत्रं मं पाहीत्याश्चिनं भक्षयन्युपर तं श्रोत्रं महात्मनाप मां श्रोत्रं सहागना व्हयनामुपहता माया देव्यासमन्यागानमन्वनाजा उप मागप- यादन्यानोव्हता. तनुशागनमताचा इति पागा वामपाद. यामलनृपावानम्नवलपोजाग्तानेव तदुप हयते. पुरता प्रत्यंची- द्रवायवं भक्षयति तस्माता प्राणापानी- पुरना मन्यंच मैत्रारुणं भनति नग्मागुरलाञ्चक्षुपी. सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति. तस्मान्मनु याश्च पावश्च सर्वतो वाचं वदंती शुण्यति ।। २७ ।। प्राणाये हिंदवल्या अन्ना- विंदवन्यान्य त प्राणानां संतत्ये प्राणानामव्यवछंदाय. प्राणा व द्विवन्या न हिदवन्यानामनुवषट्- याद्यद् हिटवल्यानामनुवपटकुर्याद माग्यवान् मागान् संस्थापये- मंग्या वा एपा यदनुवपटकारी य एनं तत्र वयादसंस्थितान् प्राणान्समतिष्ठिपन प्राण एनं हास्यनीति राश्चत्तथा स्यात्तस्मान्न दिदेवन्यानामनुवपट कुर्यात. तहादिरागृर्य मैत्रावरुणो द्विःप्रेष्यति. सदाग हाना द्विवपटकगति का होगगरिति मागा वै द्विदेवत्या भागृतिस्तथदत्र हातांतरणागुरनःगुरा वत्रण यजमानस्य प्राणा- बीयाद्य एनं तत्र ब्रूयादागुरा वत्रंण यजमानस्य प्राणान् व्यगा- न्माण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्यात्तरमात्तत्र होतांतरेण नागु- रताथो मनो वे यज्ञस्य मैत्रावरुणो वाग्यज्ञस्य होता मनसा वा इपिता वाग्वदति. यां ह्यन्यमना वाचं वदत्यसुर्या वे सा वाग- देवजुष्टा. तद्यदेवात्र मैत्रावरुणो द्विरागुरते सेव होतुरागूः ।। २८ ।। प्राणा वा ऋतुयाजास्तद्यनुयाजेश्वरति माणानेव तद्यजमाने ·४६ ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका २९, ३०, ३१. . . दधति. पळूतुनेति यति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति. चत्वार अनुभिरिति यति अपानमेव तद्यजमाने दधति. द्वितुनेत्युपरि- टात् व्यानमेव तद्य जमाने दधति. स वा अयं प्राणस्वधा विहितः प्राणो पानो व्यान इति तद्यदृतुन ऋतुभिर्मतुति यजति प्राणाना संतत्यै प्राणानामव्यवछेदाय. प्राणा वा ऋतुयाना नर्तुयाजानाम- नुवषट्कुर्यादसंस्थिता वा ऋतब एकैक एवं. यदृतुयाजानामनुवपट. कुर्यादसंस्थितानृतुसंस्थापयेत्संस्था वा एपा यदनुवपटकारी. य एनं तत्र यादसंस्थितानृतृ-समतिष्टिपद् टुपमं भविष्यतीति शश्चत्तथा स्यात्तरमान्न बाजानामनुषट कुर्यात् ॥ २९ ॥ माणा वे द्विदेवत्याः पशव इळा द्विदेवत्यान् भक्षयित्वळामुप- व्हयते. पशवो वा इळा पानव तदुपहियते पशुन यजमाने दधाति. तदाहुरवांतरेला पूर्वी प्राश्रीयाश्त् होतृचगसं भक्षयेत् इति अवांतरेलामब पूर्वी प्राभाया. अथ होतृचमसं भक्षयेद्यद्वाव दिद. वत्यान् पूर्वान् भक्षयति तनाम्य सोमपीथः पूर्वा भक्षिता भवति. तस्मादवांतरळामेव पूर्वी प्राश्नीयादथ हातृचमसं भक्षयेत्तदुभय- तो उन्नाद्यं परिगृहाति. सामपीथाभ्यामन्नाद्यस्य परिगृहीत्ये. प्राणा वे द्विदेवत्या आत्मा होतृचमी द्विदेवत्यानां संस्रवान् होतृचमसे समबनयत्यात्मन्येव तत्वोता प्राणांत्समवनयते सयुः सर्वायु. वाय. सर्वमायुरेति य एवं वेद ।। ३० ॥ देवा वै यदेव यज्ञ कुर्वरतदसुरा अकुर्वरत समावदीर्या एवासन्न व्यावर्तेत. ततो वे देवा एतं तूष्णी शंसमपश्यंस्तमेपाममुरा नान्ववाय- स्तूष्णी सारो वा एष यनुप्णी शंसो. देवा व यं यमेव वन्नमसुरेभ्य उदयच्छंसंतमेषामसुरा प्रत्यबुध्यंत.तता वे देवाएतं तूष्णीं शंसं वज- मपश्यंस्तमेभ्य उदयच्छंस्तमेषां असुरान प्रत्यबुध्यंत. तमेभ्यः माहरे ·ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका ३१, ३२. ४७ निनानप्रतिबुद्धेनानस्ततो वै देवा अभवन् परासुरा भवत्यात्मना रास्य विपन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद. ते वे देवा विजि. नोमन्यमानायज्ञमतन्वत तमेषाम् असुरा अन्यायन यज्ञवेशसमेषां रियाग इति. तान् समंतमेवादारान् परियत्तानुदपश्यंस्ते ब्रुवन्सं- पापयाममं यज्ञं. यज्ञं ना ऽसुरा मा वधिपुरिति तथेति तं तृष्णीं शंसे स्थापयन्; भूरमिज्योतिज्योतिरमिरित्याज्यमउगे संस्थापयन्न्. को ज्योति वा ज्योतिरिंद्र इति निकेवल्यमस्वतीये संस्थापयन्- यो ज्योतिज्योतिः खः सूर्यइति वैश्वदेवानिमारत संस्थापयंस्तमेवं "जी दस संस्थापयन्स् तमेवं तूणी शंस संस्थाप्य तेनारिष्टे. दृचमाश्वत. स तदा वाव यज्ञः सतिष्ठते यदा होता तूष्णी संशंसति. स य एनं शस्ले तृष्णीं गंस उप वा वदेटनु वा व्याह- तं ब्रूयादेष एवैतामात्तिमारिष्यति. प्रातर्वात वयमद्यभं शस्ते तूष्णी म संस्थापयामरतं यथागृहाणि तं कर्मणानुसमियादेवमेवेनमिदमनु. मिम इति स ह वान तामात्तिमृच्छति य एवंविद्वान् संशस्ते एणी शंस उप वा वदत्यनु वा व्याहरति. तस्मादेवं विद्वान् संशते मी शंसे नोपवदेन्नानुव्याहरेत् ॥ ३१ ।। च पि वा एतानि सबनानां यत्तूणीं शंसो. भूरनियोतिर्योतिर. गरिति प्रातःसवनस्य चक्षुषी. इंद्रो ज्योति यो ज्योतिरिंद्र इति दिनस्य सवनस्य चक्षुपी. सूर्यो ज्योतिज्योतिः सः सूर्यइति तीयसवनस्य चक्षुषी. चक्षुष्मादिः सर्वनै राम्रोति चक्षुष्मद्भिः सर्वनेः स्वर्ग लोकमंति य एवं वेद. चक्षुर्वा एतद्यज्ञस्य यत्तूष्णी गंस एका सती व्याहृतिधीच्यते तस्मादकं सच्चक्षुधा. मूलं वा स्तद्यज्ञस्य यत्तूष्णीं शंसो. यं कामयेतानायतनवान्स्यादिति नास्य यज्ञे तूष्णी शंसं शंसेदुन्मूलमेव तद्यहं पराभवंतमनुपराभवति.

·ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका ३२, ३३, ३४. . तदु वा आहुः शंसेदेवापि वै तदृत्तिजे हितं यधोता तूष्णी शंसं न शंसत्यविजि हि सर्वो यज्ञः प्रतिष्ठिता. यज्ञ यजमानस्तस्माच्छ. सव्यः शंस्तव्यः ॥ ३२ ॥ इत्येतस्यत्राह्मण द्वितीयपंचिकाया चतुर्थी अध्यायः॥४॥ ब्रह्मवा आहावः क्षत्रं निषिहिट सक्तमाव्हयते उथ निविदं दधाति ब्रम्हण्यव तनमनुनियुनाक्ति निविदं शरमा सूक्तं शंसति. क्षत्र निविद्दिट मुक्तं. क्षेत्र एवं दिशमनुनियुक्ति. यं कामयंत क्षत्र जिनं व्यर्धयानीति मध्य एतस्यै निविदः सूक्तं टॉमन्क्षत्रं वै कि विट् सूक्त. क्षत्रणेवेनं तद् व्यर्धयति यं कामयंत. विशेनं व्यय यानीति मध्य एलप सकस्य निवदं गंगक्षत्रं वै निहि सुक्तं. विणीनं तटव्यात. या काभयंत समिधारय यथा पूर्व कृप्तं रखादित्या येताथ निविदं दध्यादय सूत सिमा सध कृभिः प्रजापतिया ददगंक गवानआन सं। कामयत, मजाय सुगा नयामिनि नव नायन. म नाचायन्स मंजन्सरम्म परमार व्याह रद् शादन वृत्ला द्वादमादा वा एया निविता बाप ना मिति: व्याहत्ता सर्वाणि भूतान्यन्नमृत्यंत. तदेतदृषिः पश्यनभ्यनुवाच स पूर्वया निविदा कव्य नाबारिमा प्रजा अजनयन्मनुनानि तदा पुरसामूक्तम मिचिदं दधाति मजा ये. प्रजायते मजया पशुभि एवं वेद ।। ३३ ।।। अमिदेवधीत सत्यसो वा अमिदेवध एनं हि देवाधा एतमेव तदेतहिमं लोक आयातयामन्विधति सत्य यं वा अ मिर्मविन्ध इमं हि मनुष्या इंधन मिव तरिम लोक आयात अभिः सुपमिदिति शंसति यानुर्वा अभिः सुपमिटायुर्हि स्वयमात्मा समिध स्वयमिदं सर्वं यदिदं किंच. वायुमेन तदंतरिक्षलोकआयात यति. होता देववृत इति शंसत्यसो 'ये होता देववृत एष हि सत ·ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. ३१, ३५, ३६. ४९ . देवैर्वृत एतमेव तदेतस्मैिं लोक आयातयति. होता मनुवृत इति शंमत्यय वा अमिहीता मनुसनो,ऽयं हि सर्वनो मनुष्यैर्वृतोऽमिमेव तद- मिलोकआयानर्यात. प्रगीर्यज्ञानामिति शंसति;वायु मणीर्यज्ञाना; यदा हि पाणिन्यथ यज्ञो यामिहोत्रं ; वायुमेव तदंतरिक्षलोक आ. यातयति. रथीरधराणामिति समयसीविरथीरभ्वराणामेष हि यथे- तच्चरति रथीरिवैतमेव तदेतस्मिँ लोक आयातयत्यतूर्ती होतेति शंस- त्ययं वा अमिरतूता हातेमं ह न कश्चन तिर्यंचं तरत्यमिमेव तदस्मि लोक आयातयति तर्हिव्यवाळिति शंसति. वायुर्वे तर्हि व्यवाड; वायुहीदं सर्व सद्यस्तरति यदिदं किंच. वायुदेवेभ्यो हव्यं वहति: वायुमेव तदंतरिक्षलोक आयातयति. आदेवो देवान्वक्षदिति शंस- त्यसौ वै देवो देवानावहत्येतमव तदेतस्मि लोकआयातयति. यक्षद- निर्देवो देवानिति शंसत्ययं वा अमिदेवो देवान् यजत्यनिमेव तद- स्मि लोकआयातयति. सोअवरा करति जातवेदा इति शंसति. वा- युबै जातवेदा; वायुहीदं सर्व करोति यदिदं किंच; वायुमेव तदं- तरिक्षलोक आयातयति ।। ३४ ॥ प्र वो देवायामय इत्यनुष्टुभः प्रथमे पदे विहरति. तस्मास्यू. क विहरनि. समस्यन्युत्तर पदे. तस्मायुमानूरू समस्यति. तन्- मिथुनं मिथुनमेव तदुक्थमुखे करोति प्रजात्यै. प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद. प्र वो देवायामय इन्मनुष्टुभः प्रथमे पद विह. संति बत्रमेव तत्परीवरीयसं करोति. समस्यत्येवोत्तरपदे आरं- भणतो व वनस्यागिमाथो दंडस्यायो परशोर्वनमव तत्प्रहरति हिषते भ्रातृव्याय ववं. योऽ स्य मृत्यस्तरमै खतवे ।। ३५ ॥ देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतत. तवे देवाः सद एवायतनम- ॐवंत; तांत्सदसो जयंस्तआमा, सं प्रापद्यंत ते ततो न पराजयंत. 5+ ·५० ऐतरेयवानगे द्वितीयपंचिका. ३६, ३७. - तस्मादामीध उपवमति न सदस्यामीने ह्यधारयंत यदामोध धारयंत, तदानीध्रत्याग्नीध बं. तेषां वे देवानाममुराः तदस्यानग्नी- निर्वापयां चक्रुरले देवा आग्नीधादेव सदस्यानग्नीविहरंत. तर सुररक्षांस्यपानत तथैवेता जमाना आग्नीधादेव सदस्यानग्नीन्वि- हरंत्यसुररक्षास्येव तदपनते ते वे पातराज्यैरेवाजयंत आयन यदा- ज्यैरेवानयंत आयंतदाच्यानामाज्यत्वं. तामा वेहोत्राणामायतीना- माजयंतीनामछावाकीया हीयत; तस्यामिंद्राग्नी अध्यास्तामिंद्राग्नी वे देवानामोनिष्ठो बलिष्ठी सहिष्ठी सत्तमो पारयिष्णुतमौ. तस्माद्रा- ग्नमछाबाकः प्रातःसबने शंसतीद्राग्नी हि तस्यामध्यास्तां तस्माद् पुरस्तादन्ये होत्रकाः सदः प्रसर्पति पश्चाछावाकः पश्चैव हि हीनो सजिगमिति. तरमाद्यो ब्राह्मणो बव्हचो वीर्यवान्त्स्यात्सोउस्या- छावाकीयां कुर्यात्तनैव सा टीना भवति ॥ ३६ ।। देवरथो वा एष यद्यज्ञस्तस्यैतावतरौ रश्मी यदाज्यमउगे. तद्य- दाज्येन पवमानमनुशंसति प्रउगेगाज्यं देवरथस्यैव तदंतरी रदमी विहरत्यलोभाय तामनुकृति मनुष्यरथस्यैवांतरी रश्मी विहरंन्य लोभाय नास्य देवरथो लुम्यति न मनुष्यरथो य एवं वेद. तदाहुर्य था वाव स्तोत्रमेवं शस्त्रं पायमानीषु सामगाः स्तुवन आग्नेयं हो ताज्यं शंसति कयमस्य पावमान्योऽनुशता भवतीति, यो वा अभि म पवमानस्तदप्येतदृषिमतामग्निषिः पवमान इत्येवमु हास्याग्ने यामिरेस प्रतिपद्यमानस्य पावमान्यो अशस्ता भति. तदाहुर्यथ काा स्तोत्रमेहास्वं गायत्रीय मामगाः सुवन आनुष्टुभं होता शंसति, कथमस्य गायत्र्यो अनुगस्ला भवतीति? संपदेति ब्रूयासमत अनुष्टुभस्वास्त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमयैकादश भवंति विराज्याज्य द्वादशी. न वा एनाक्षरेण छंदांसि वियंति न दाभ्या. ताः पोळ ·ऐतरेयब्राह्मणे द्वितीयपंचिका. ३७,३८. . गायत्र्यो भवत्येवमु हास्यानुष्टु भिरेव प्रतिपद्यमानस्य गायत्र्यो अ. शस्ता भवति. अग्न इंद्रश्च दाशुषो दुरोण इत्याग्मेंद्रया यजति. नवा ए- ताविंदाग्नी संतो व्यजयेतामाग्नेंद्री वा एते सन्तो व्यजयेतो. तद्यदा. मॅया यजति विजिन्या एवं सा विराट त्रयस्त्रिंशदक्षरा भवति- त्रयस्त्रिग देवा, अष्टौ क्सन एकादश रुद्रा द्वादशादित्याः प्रजा- पतिश्च वघटकारश्च तत्मथम उक्थमुखे देवता अक्षरभाजः करोति; अक्षरमक्षरमेव तदेवता अनुमपिबंति देवपात्रेणैव तद्देवतःस्तृप्यंति. तदाहुर्यथा वाव शस्त्रमेवं याज्याग्नेयं होताज्यं शंसत्यथ कस्मादा- मेंद्या यजतीति! या वा आगेद्राग्नी वै सा सेंद्राग्नमेतदुक्थ ग्रहेण च तूष्णीं शंसेन चेंद्राग्नी आगतं सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यं अस्य पातं धियेषितेत्यैद्राग्नमध्वर्युग्रहं गृहाति भूरग्निज्योति ज्योतिरग्निर् इंद्रो ज्योति (वो ज्योतिरिंद्रः; सूर्यो ज्योतिज्योतिः सः सूर्य इति होता तूष्णी शंसं शंसति तद्यथैव शस्त्रमेवं याज्या ।। ३७ ॥ होतृजां जपति रतस्तत्सिंचत्युपांगु जपत्युपाश्विव वै रेतसः सिक्ति: पुराहावाजपति यदै किंचोर्ध्वमाहाबाच्छस्त्रस्यैव तत्परांचं चतुष्पद्यासीनमभ्यारयते तस्मात्परांचोभूबा चतुष्पादो रेतःसिंचंति. सम्यद्विपाद्भवति. तस्मात्सम्यंचो भूता दिपादों रेतः सिंचंति. पिता . मातरिश्वेत्याह. पाणावै पिता,माणो मातरिश्वा;प्राणोरेता रतस्तत्सि- चयछिद्रा पदाधा इति.रेतो वा अछिद्रमतो ह्यछिद्रः संभवत्यछि. दोक्या कवयः शंसनिति ये वा अनूचानासे कवयस्त इदमछिद्रं रेतः मजनयन्नित्येव तदाह. सोमो विश्वविन्नीथानि नेषरस्पतिरुक्था दानि शंसिषदिति. ब्रह्म वै बृहस्पतिः, क्षत्रं सामःस्तुतः शस्त्राणि नाथानि चोक्या मदानि च देवेन चैतद् ब्रम्ह णा प्रसूतो देवेन च क्षत्रेनोक्थानि शंसत्यती ह वा अस्य सर्वस्य प्रसवस्येशाते यदिद ·५२ ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. ३८,३९, ४०. - पनिधो पुरुषः षळ किंच. तद्यदेतान्याममसूतः करोत्यकृतं तदकृतमकरिति वै निदति. कृतमस्य कृतं भवति नास्याकृतं कृतं भवति य एवं वेद. वागायुर्वि. श्वायुर्विश्वमायुरित्याह. प्राणो वा आयुः प्राणो रेतो वाग्योनियोनि तदुपसंधाय रेत: सिंचति. क इदं शंसिष्यति, स इदं शंसि. ध्यतीत्याह. प्रजापति कः प्रजापतिः प्रजनयिष्यतीत्येव तदाह ॥ ३८ ॥ आहूय तूष्णीं शंसं शंसति; रेतस्तत्सितं विकरोति. सिक्ति अमे ऽथ विकृतिरुपांशु तूष्णी शंसं शंसन्युपाश्विव वै रेतस सिक्तिस्तिर इव तृष्णी शंसं शंसति. तिर इन 4 रेतासि विक्रियते. षट्पदं तूष्णी शंसं शंसति; आत्मानमेव तत्षड्विं षळंग विकरोति. तूष्णीं शंसं शस्त्वा पुरो रुचं शंसति. रेतस्तविकृतं प्रजनयति- विकृतिर्वा अमे ऽथ जातिरुचे पुरोरुचं शंसन्युच्चैवैनं तत्मजनयति. द्वादशपद्रा पुरोरुचं शंसति द्वादश वै मांसाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापान, सो ऽस्य सर्वर प्रजनयिता. स यो उस्य सर्वस्य प्रजनयिता स एवैनं तत्मजय पशुभिः प्रजनयति प्रजात्ये. प्रजायते प्रजया पशुभिर्य ए. वेद. जातवेदस्यां पुरोरुचं शंसति जातवेदोन्यंगां. तदाहुर्यनृती यसवनमेव जातवेदस आयतनमथ कस्मात्मात सवने जातवेदस्य पुरोरुचं शंसतीति? प्राणो वै जातवेदाः, स हि जातानां वेद. यावत वै स जातानां वेद ते भवति. येषामु न वेद किमु ते स्युयों व आत्मसंस्कृति वेद तत्सुविदितं ।। ३९ ॥ म वो देवायाग्नय इति शंसति. प्राणों व प्रमाणं हीमानि सर्वाति भूतान्यनुप्रयंति. प्राणमेव तत्संभावयति, प्राणं संस्फुरुते. दीदि वांसमपूर्व्यमिति शंसति. मनो वै दीदाय; मनसो हि न किंच . - ·ऐतरेयवाह्मणे द्वितीयपंचिका. ४०, ४१. ५३ पूर्वमस्ति. मन एव तत्संभावयति, मनः मस्कुरुते. स नः शर्माणि वी. य इति शंसति. वाग्वे शर्म तस्मादाचानुवदंतमाह शर्मवदास्मा आयांसति. वाचमेव तत्संभावयति बाचं संरकुरुत. उत नो ब्र. अन्नविप इति शंसति. श्रोत्रं वै ब्रह्म : श्रोत्रेण हि ब्रह्म शृणोति, श्रोत्रे ब्रह्म प्रतिष्ठितं. श्रोत्रमेव तत्मभावयति, श्रोत्रं संस्कुरुते. स यंता विम एषामिति शंसत्यपानाच यंतापानेन द्ययं यतः प्राणो न पराङ भवत्यपानमेव तत्संभावयत्यपानमेव संस्करत. मतावा य- [य रोदसी इति शंसति चक्षुर्वा ऋतं. तस्माद्यतरो विवदमानयोराहा- हमनुष्ट्या चक्षुपा दमिति तस्य श्रद्दधति. चक्षुरेव तत्संभावयति, चक्षुः संस्कुरुते. न नो रास्त सहस्रवत्तीकापुष्टिमदृस्वित्युत्तमया परिदधाति. आत्मा वै समरतः सहस्रबारताकवान्पुष्टिमानात्मान- मंत्र तत्समस्तं संभावयत्यात्मानं समस्त संस्कुरुते. याज्यया यजति प्रत्तिई याज्या पुण्यैव लक्ष्भाः पुण्यामेव तं लक्ष्मी संभावयति, पुण्यां लक्ष्मी संस्कुरुते स एवंविदान्छंदोमयो देवतामयो ब्रह्ममयो गृतमयः संभूय देवता अप्येति य एवं वेद. यो वै तद्वेद यथा छंदोमयो देवतामयो ब्रह्म मया अमृतमयः संभूय देवता अप्येति नन्मुविदितमध्या ममथाधिदेवतं ॥ ४० ।। षट्पदं तृष्णीं शंसं शंसति. षडवा ऋतक ऋतनेव तत्कल्पयत्यूतू- मप्यति. द्वादशपदा पुरुचं शंसति; हादश वै मासा मासानव तकल्पयति मासानप्येति. प्र वो देवायामय इति शंसत्यंतरिक्षं वे प्रातरिक्षं हमानि सर्वाणि भूतान्यनुप्रयंत्यंतरिक्षमेव तकल्पयत्यं- नरक्षमप्यति. दीदिवांसमपूर्वमिति सत्यसो वे दीदाय यो ऽसो नपत्येतस्मादि न किंचन पूर्वमस्येतगंब तत्कल्पयत्यतमप्येति. स नः शर्माणि वीतय इति शंसत्यनिवे शमण्यन्नाद्यानि यन्त्यमि.

·ऐतरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका. २, ४१.३, १,२. मेव तत्कल्पयन्यमिमप्येति. उत नो ब्रह्मन्नविप इति शंसतिः चंद्रमा वै ब्रह्म; चंद्रमसमेव तत्कल्पयति चंद्रमसमप्यति स यंता वित एषामिति शंसति. वायुर्वे यंता, वायुना हीदं यतमंतरिक्षं न समृछति; वायुमेव तत्कल्पयति, वायुमप्यति. ऋतावा यस्य रोद- सी इति शंसति; द्यावापृथिवी वे रोदसी; द्यावापृथिवी एव तत्क- न्पयति, द्यावापृथिवी अति. नु नो राख सहस्रवत्तोकवसुष्टिमद- स्वित्युत्तमया परिदधाति. संवत्सरो वै समस्तः सहस्रवांस्तोकवान् पुष्टिमान्संवत्सरमेव तत्समस्तं कल्पयति, संवत्सरं समस्तमप्यति. याज्यया यजति. वृष्टि याज्या विद्युदेव. विद्युधादं वृष्टिमन्त्राद्य संप्रयच्छति. विद्युतमेव तत्कल्पयति, विद्युतमप्येति. स एवंविदाने- तन्मयो देवतामयो भवति भवति ।। ४१ ।। इत्यैतरेयब्राह्मणे द्विती- यपंचिकायां पंचमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ इति द्वितीयपंचिका समाप्ता. - अथ तृतीयपंचिकामारंभः॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ औं ॥ ग्रहोक्थं पा एतद्यमउग; नव मातम्रहा गृद्यते. नवभिर्बहिप्पवमाने स्तुवते सुते स्तोमे दशमं गृहाति; हिंकार इतरासां दशमः सो सा संमा. वायव्यं शंसति.तन वायथ्य उक्थवानद्रवाया शंसति. ते द्रवायव उक्थवान्. मित्रावरुणं शंसति तेन मैत्रावरुण उक्थवानाश्विनं शंसति तेनाश्विन उक्थवान शंसति. तेन शुक्रामथिना उक्थवंती. वैश्वदंद शंसति तेनाग्रयण उक्थवान् सारस्वत शंसति. न सारखते ग्रहो अस्ति; वाक्तु सरस्वती. ये तु केच वाचा ग्रहा गृहांते ते 5 सर्व शस्तोक्था उविथनो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ अन्नायं वा एतेनावरुन्धे यत्मउगमन्यान्या देवता मउगे शस्य ·ऐतरेयब्राम्हणे तृतीयपंचिका. २, ३. ५५ ते न्यदन्यदुक्थं प्रउगे क्रियते ऽन्यदन्यदरयान्नाद्यं ग्रहेषु ध्रियते य एवं वदेतत्ध वै यजमानस्याध्यात्मतममिवोक्थं यत्प्रउगं. तस्मादननै- तदुपेक्ष्यतामिवेत्याहुरंतेन ह्येनं होता संस्करातीति वायव्यं शंसति. तस्मादाहुर्वायुः माणः माणो रे तो रेतः पुरुषस्य प्रथम संभवतः संभ- वतीति. यहायव्यं शंसति प्राणमेपास्य तःसंस्करोत्येंद्र वायवं शंसति; यत्र वात्र प्राणस्तदपानो यदैवाय शंसति प्राणापानावेवास्य तसंस्करोति. मैत्रावरुणं शंसति. तस्मादाहुश्चक्षुः पुरुषस्य प्रथम संभवतः संभवतीति- यन्मत्रावरुणं शमति चक्षुरेवास्य तत्संस्क- रोल्याश्चिनं शंसति. तस्माकुमारं जातं संवदंत उप वै शुश्रूषते नि वे ध्यायतीति यदाश्विनं शंसति श्रोत्रमेवास्य तत्संकरोत्यै शंसति. तस्माकुमारं जातं संवदंते प्रतिधारयति वै ग्रीवा, अथो शिर इति. यद्रं शंसति वीर्यमेवास्थ तसं करोति. वैश्वदेवं शंसति. तस्माकुमारो जातः पश्चेव प्रचरति; वैश्वदेवानि चंगानि. यदैश्वदेवं शंसत्यंगान्यवःस्य तत्संरकरोति. सौरश्वतं शंसति. तस्माकुमारं जातं जघन्या वागाविशति वाग्धि सरस्वती. यत्सारस्वतं शंसति वाचमे- वास्य तत्संस्करोत्येष वै जातो जायते सर्वाभ्य एताभ्यो देवताभ्य- सर्वेभ्य उक्थेभ्यः सर्वम्यछंदोभ्यः सर्वेभ्यः प्रउगेभ्यः सर्वेभ्यः सक्नेभ्यो य एवं नेद यस्यचैविटुप एतच्छमंति ।। २ ।। प्राणानां वा एनटुक्र यामउगं. सम देवताः शंसति; सप्त वै शीर्षन्माणाः; शीर्षनग तन्माणान् दधाति. किं स यजमानस्य पापभ- द्रमाद्रियतेति ह स्माह. या उत्य होता स्यादित्यत्रैवेनं यथा कामयेत. तथा कुर्याचं कामयेत. प्राणनेनं व्यर्धयानीति वायव्यमस्य लुब्ध गंसेदृचं वा पदं वातीयातनैव तल्लुब्ध. प्राणनेनं तद् व्यर्धयति यं कामयेत. प्राणापानाभ्यामेनं व्यर्धयानीत्येंद्रवायवमस्य लुब्ध ·ऐतरेयत्राह्मणे तृतीयपंचिका ३, ४.. शंसेदृचं वा पदं वातीयात्तेनैव तं लुब्ब माणापानाभ्यामेन तद् व्यर्धयति यं कामयेत. चक्षुषेनं व्यर्धय नीति मैत्रावरुणमस्य लुब्ध शंसेदृचं वा पदं वातीयात्तनैव तं लुब्धं चक्षुपैवेनं तद् व्यर्धयति यं कामयेत. श्रोत्रंगनं व्यर्धयानीति आश्विनमस्य लुब्नं शसंदृचं वा पदं वातीयात्तनैव तं लुब्धं श्रोत्रणेवेनं तद् व्यर्धयति यं कामयेत. वीर्य गर्ने व्यर्धवानीत्यद्रमस्य लुब्धं शंसेदृचं वा पदं वार्त यात्तेनैव तं लुब्धं वीर्यगेवेनं तद् व्यर्धयति यं कामयेत,गैरेनं व्यर्धयानोति वैश्वदेवमस्य लुब्धं शंसेदृचं वा पदं वातीयात्तनैव तं लुब्धमंगैरवैनं तद् व्यर्धयति यं कामयेन. वाचेनं व्यर्धयानीति सारस्वतमस्य लुब्ध शंसेचं वा पदं वातीयातनव ते लुग्धं वायेनं तद् व्यर्धयांत. यमु कामयेत सर्वैरेनमगैः सर्वेणात्मना समर्धयानी येतदेवास्य यथापूर्वमृजुकृप्तं शंसेत्सबरवैनं तदंगैः सर्वेणात्मना समर्धयति. सर्वैरंगैः सणात्मना समृध्यते य एवं वेद ॥ ३ ॥ तदाहुर्यथा वाव स्तोत्रमेवं शस्त्रमाग्नेयीषु सामगाः स्तुवते वाय- ध्यया होता प्रतिपद्यते कथमस्यामेय्यो अनुगस्ता भवतीत्यमेर्वा एताः सर्वास्तन्वो यदेता देवताः स यदमिः प्रवानिव दहति तदस्य वायव्यं रूपं. तदस्य तेनानुशंसत्यथ यद् द्वैधमिव कृत्वा दहति द्वौ वा इंद्र. वायू; तदस्येंद्र वायत्रं रूपं तदस्य तेनानुगंतत्यथ यदुञ्च हृष्यति नि- घ हात तदस्य मैत्रावरुणं रूपं; तदस्य तेनानुशंसति. स यदामि घरसंसर्गस्तदस्य वारुणं रूपं. तं यद् घोरसंस्पर्श संतं मित्रकृत्ये. वोपासते तदस्य भित्रं रूपं. तदस्य तनानुशंसत्यय यदेनं दाभ्यां बाहुभ्यां दाभ्यामरणीभ्यां मंथंति हो वा अश्विनी तदस्याश्विन रूपं ; तदस्य तेनानुगंसत्यथ यदु चैघोषः स्तनयन् बबबाकुर्वन्त्रिक दहति यस्माद् भूतानि निजते तदस्यद्रं रूपं; तदस्य तेनानुशंस-य . .

·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका. ४, ५, ६. . यदेनमेकं संतं बहुधा विहरंति: तदरय वैश्वदेवं रूपं तदस्य तेना. नुशंसत्यथ यत्स्फूर्जयन् वाचमिव वदन् दहति तदस्य सारस्वतं रूपं सदस्य तेनानुशंतत्येवमु हास्य वायव्ययैव प्रतिपद्यमानस्य तृचेन तृच वैताभिर्देवताभिः रतोत्रिया शुगरतो भवति. विश्वेभिःसो. म्यं मधम इंद्रण वायुना पिबा मित्रस्य धामभिरिति वैश्वदेवमुक्थं शत्वा वैश्वदेव्या यजति यथाभागं तदेवताः प्रीणाति ।। ४ ।। पात्रं वा एतद्य पट्कारो वषट्करोति देवपात्रशैव तद्देवतास्त- पंयत्यनुवषट्करंति. तद्यथादो ऽश्वान् वा गा वा पुनरभ्याकारं तर्पयं- त्येवमेतदेवताः पुनरभ्याकार तर्पयंति यदनुवषटकरांतीमानेवा- मानुपासत इत्याहुधियानथ करमात्पूर्वस्मिन्नेव 'जुहति पूर्वस्मिन् वपट्कुतीति यदव सोमस्याये वोहीत्यनुवषट्करोति तन धिष्ण्यान् प्रोणात्यसंस्थितांसोमान् भक्षयंतीत्याहुयेषां नानुवषट्करोति को नु सोमस्य विष्टकृभाग इति यद्दाव सोमस्यामे वोहीत्यनुवषट्- करोति तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षयंति. स उ एव सोमस्य विष्टकृद्भागो वाट्करोति ॥ ५ ॥ वत्रो वा एष यद्वषटकारो यं द्विष्यातं ध्यायेद्दषटकरिष्यंस्तस्मि- जैव तं वनमास्थापयति. षळिति वषट्करोति; षड्वा ऋतय; ऋव तत्कल्पयत्यतन प्रतिष्ठापयति; ऋतूचे प्राततिष्ठत इदं सर्व- मनुप्रतितिष्ठति यदिदं किंच. प्रतितिष्ठति य एवं वेद. तदु ह स्माह हिरण्यदन्बैद एतानि वा एोन प: प्रतिष्ठापयति; द्यौरंतरिक्ष मतिष्ठितांतरिक्षं पृथिव्यां पृथिव्यापस्वापः सत्ये सत्यं ब्रह्मणि ; ब्रम्ह तपसीलोता एव त-प्रतिष्ठाः प्रतितिष्ठतोरिदं सर्वमनुप्रति- तिष्ठति यदिदं किंच. प्रतिनिष्ठति य एवं वेद. बीपळिति वषट षळेतमेव तदृनुष्वादवात्य॒तुष प्रतिष्ठाप- करोत्यसी वाव वावृतवः ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका. ६,७,८. . यति. यादृगिव 'वै देवेन्यः करोति तादृगिवारमै देवा कुर्वति ॥ ६ ॥ त्रयो वै वषट्कारा; वनो धामछद्रिक्तः स यमेवोच्चबलि वषट करोति स वनस्तं तं महरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं यो उत्य स्तृ त्यस्तस्मै स्ततो. तस्मात्स भ्रातृव्यवता वषट्कृन्यो ऽथ यः सम संततो निर्हाणर्चः स धामछत्तं तं प्रजाश्च पशवश्चानपत्तिष्ठते तस्मात्स प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यो स्थ यनैव षळवराधोति सरिक्तो रिणक्यात्मानं, रिणक्ति यजमानं पापीयान्वषटकर्ता भवति पापीयान्यस्मे वषट्करोति. तस्मात्तस्याशां नेयाकि स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियतेति ह स्माह यो ऽस्य होता स्यादित्यत्रैवैनं यथ कामयेत तथा कुर्याचं कामयेत यथैवानीजानो भूत्तथैवेजान स्यादिति ययैवास्य ऋचं ब्रूयात्तथैवास्य वषटकुर्यात्सदृशमेवैः तत्करोति. यं कामयेत पापीयांत्स्यादित्यु स्तरामस्य ऋचमुक्त्व शनेस्तरां वषट् कुर्यात्पापीयांसमवैनं तत्करोति. यं कामयेत श्रेयान् स्पादिति शनैरसरामस्य ऋचमुत्कोच्चैस्तरां वषटकुच्छ्रिय एवे- तच्छ्यिामादधाति. संततमृचा वषट्कृत्यं संतत्यै. संधीयते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ।। ७ ॥ यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषटकरिष्यत्साक्षादेव तदेवता मीणाति. प्रत्यक्षादेवतां यजति. वत्रो वै वषट्कारः स एप महतो शांतो दीदाय तस्य है तस्य न सर्व इव शांति वेदन प्रतिष्ठा तस्मात्याप्येतर्हि भूयानिव मृत्युस्तस्य है षैव शातिरेषा प्रतिष्ठा वागि त्येव. तस्मादषट्कृत्य वषट् कृत्य वागित्यनुमंत्रयेत. स एनं शातो न हिनस्ति. वषटकार मा मा प्रमृक्षो माहं त्वां प्रमृक्षं बृहता मन उपव्हये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि; प्रतिष्ठां गच्छ प्रतिष्ठ ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका.८, ९, १०. ५९ मा गमयेति वषट्कारमनुमंत्रयेत. तदु ह स्माह दीर्घमेतत् सदप्र- योजः सह ओज इत्येव वषट्कारमनुमंत्रयेतोजश्च ह वै सहश्च वघटकारस्य प्रियतमे तन्वी; मियण तधाम्ना समर्धयति. प्रियेण धाम्ना समृध्यते य एवं वेद. वाक् च वै प्राणापानी च वषटकारस्त एते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामति ताननुमंत्रयेत वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानावित्यात्मन्येव तत्धोता वाचं च प्राणापानौ च प्रतिष्ठापयति सर्वायुः सर्वायुवाय. सर्वमायुरेति य एवं वेद ॥ ८ ॥ यज्ञो व देवेभ्य उदक्रामत्तं प्रेयः प्रधभैछन्यत्मैषैः मेषमैछन् तत् पेषाणां प्रेषत्वं. तं पुरोरुभिः पारोचयन्यन्पुरोरुग्भिः प्रारो- चयंस्तत्पुरोरुचां पुरोरुक्लं. तं वेद्यामन्वविदन् यद्वेद्यामन्वविदन्- सविदितं. तं वित्तं ग्रहैय॑गृण्हत; यद्वित्तं यहेर्व्यगृण्हत, तद् ग्रहाणां ग्रहत्वं. तं वित्वा निविदि र्यवेदयन्यद्वित्वा निविद्विवे- दयंस्तनिविदां निवित्वं. महद्वाब नष्टेण्यभ्यल्पं वेछति यतरो वाव नयोाय इवामीछति स एव तयोः साधीय इछति य उ एव पैषा-वर्षीयसो वर्षीयसो वेद स उ एव तानसाधीयो वेद. नष्टप्यं ह्येतद्यत्पेषास्तस्मात्मव्हस्तिष्ठन् प्रेष्यति ।। ९ ।। गर्भा वा एत उक्थानां यन्निविदस्तद्यत्पुरस्तादुक्थानां प्रातः- सबने धीयत. तस्मात्परांचो गभा धीयंले परांचःसंभवंति. यन्मध्यतो मध्यंदिने धीयते तस्मान्मध्ये गा धृता. यदंततस्तृतीयसवने धीयते तस्मादमुतो चिो गर्भाः प्रजायंते प्रजात्यै. प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद-पेशा वा एत उक्थानांयन्निविदस्तद्यत्पुरताटुक्था- नां प्रातःसने धीयते यथैव प्रबयणतः पेशः कुर्यात्तादृक्तद्यन्मध्य- तो मध्यदिने धार्यते. यथैव मध्यतः पेशः कुर्यात्तादृक्तद्यदंततस्तृ- ..

·६० ऐतरेयव्राह्मणे नृतापंचिका. १०, ११. तीयसवने धीयते यथैवावप्रज्जनतः पेगः कुर्यात्तादृक्तत्सर्वत यज्ञस्य पेशसा शोभते य एवं वेद ।। १० ॥ सौर्या वा एता देवता यनिविदस्तय पुरस्तावथानां प्रातःसब धीयंते, मध्यतो मध्यंदिततस्तृतीयसबन आदित्यस्यैव तद्बत मनुपर्यावर्तते. पच्छो वै देवा यज्ञ समभरंस्तस्मात्पच्छो निविद शस्यते. य?तद्देवा यज्ञं समभरन् तस्मादश्वः समभवत्तस्माकार निविदां शस्त्र दद्यादिति तदु खलु वरमेव ददति. न.निविद पदमतीयाद्यनिविदः पदमतीयाद्यज्ञस्य तच्छिद्रं कुर्याद्यज्ञस्य : छिद्रं खाद्यजमानो जु पापीयान् भवति. तस्मान्न निविदः पदमती यान निविदः पदे विपरिहरेद्यनिविदः पदे विपरिहरेन्मोहयेद्यः मुग्धो यजमानः स्यात्तस्मान निविदः पदे विपरिहरेन निविद पदे समस्येद्यं निविदः पदे समस्येद्यज्ञस्य तदायुः संहरेत्प्रमायु यजमानः स्यात्तस्मान्न निविदः पदं समस्यामेदं ब्रह्म मदं क्षत्रमित्य एव समस्येद् ब्रह्मक्षत्रयोः संश्रित्य तस्माद् ब्रह्म च क्षत्रं च संश्रित मतृवं न चतुर्मचमतिमन्येत निविधानमकैकं वै निविदः पदमचं सून प्रति. तस्मान्न तृवं न चतुर्भवमतिमन्येत निविधान निविदा ह्ये स्तोत्रमतिशतं भवत्येको परिशिष्य तृतीयसबने निविदं दध्याद्यद् परिशिष्य दध्यात्प्रजननं तदुपहन्यागसत्प्रजा व्यर्धयेत्तरमादेक मेव परिशिष्य भृतीयसबने निविदं दध्यान्न सक्न निविदमतिपये येन सूक्तेन निविदमतिपद्येत न तत्पुनरुपनिवर्तन वास्तुहमंत्र तद न्यत्तदैवतं तच्छंदसं सूक्तमाहत्य तस्मिन्निवदं दध्यान ; मा प्रगा. पथो वयमिति पुरस्तात्सूक्तस्य शंसति. पथो वा एष प्रति यो यज्ञे मुद्द ति.मा यज्ञादिंद्र सोमिन इति यज्ञादेव तं न प्रच्यवते मातम्युनों अर तय इत्यरातीयत एव तदपहति. यो यज्ञस्य प्रसाधनस्तंतुदैवेष्वात ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ११, १२. नमाहुतं नशीमहीति प्रजा वे तंतुः; प्रजामेवास्मा एतत्संतनोति; मनावाहु वामहे नाराशंसन सामेति मनसा वै यज्ञस्तारते मनसा कियत : मैव तत्र प्रायश्चित्तिः प्रायश्चित्तिः ॥ ११ ॥ इन्येतर यत्राम्हणे तृतीयपंचिकायां प्रथमोध्यायः ॥ १ ॥ दवनिशः कल्पयितन्या इत्याहुएछंदश्वंदसि प्रतिष्ठाप्यमिति शासायोमिन्याव्हयते. प्रातःसर्वन त्र्यक्षरेण शसामो शामिन्यध्वर्युः; पति गगानि पंचाक्षरण नदष्टाक्षरं सं पद्यते, पटाक्षरा ने गायत्री गायत्रीमन न पुरस्ता मानः सर्वन चीकृतामुक्थं वाचीत्याह शस्त्वा- चनरक्षरमा मुस्थमा इन्य वयं अनुरक्षरं तदष्टाक्षरं सं पद्यत- याक्षरा वे गायत्री गायत्री मंत्र तदुभयतः प्रातः सबने चीकृपता म योगामायामित्याह यते. मध्यदिने पळक्षरेण शंसामो देवामि- न्यवयुः प्रति गृणाति पंचाक्षरेण, तदेकादशाक्षरं सं पद्यत ; एका- दनाक्षरा वै त्रिष्टुप् त्रिष्टुभमंत्र तत्पुररतान्मध्यंदिने चीक्नृपतामुक्थं वाचीद्रायेत्याह शस्त्वा; सप्ताक्षरमोमुवथशा इत्यध्वर्युश्चतुरक्षरं तदे- कादशाक्षरं मं पद्यते : एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् ; त्रिष्टुभमंव तदु- मयतामध्यदिन चीकृपतामध्धयांशोशीसावामित्याव्हयत. तृतीय- मवने सप्ताक्षरण शंसामो देवोमित्याधयुः प्रति गृणाति पंचाक्ष- रेण तत् द्वादशाक्षरं सं पद्यत: द्वादशाक्षरा वे जगती जगतीमेव नयरस्तानृतीयसवने चीनृपतामुकथं वाचींद्राय देवेभ्य इत्याह शस्वै- कादशाक्षरमोमित्यध्वर्युरेकाक्षरं तत् द्वादशाक्षरं संपद्यते द्वादशाक्षरा वै जगती जगतीमव तदुभयतस्तृतीयसबने चीक्नृपता- तदेतदृषिः पश्य- नभ्यनुवाच यत् गायत्रेअधि गायत्रमाहितं त्रैष्टुभादात्रैष्टुभं निरतक्षत; यदा जगज्जगत्याहितं पदं ; य एतद्विदुस्ते अमृतत्वमानगुरित्येतद्वे- नछंदश्छंदसि प्रतिष्ठापयति कल्पयति देवविशो य एवं वेद ।।१२॥ 6

·६२ ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका १३, १४.
प्रजापतितं यज्ञ छंदांसि देवेभ्यो भागधेयानि व्यभजत्स
गायत्रीमामये वसुभ्यः. प्रातः सबने भजत्रिष्टुभाभिद्राय रुद्रेभ्यो म
ध्यंदिने जगतीं विश्वभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवने ज्यास्य यर
छंद आसीदनुष्टुप् तामुदंतमभ्युदोहदछावाकीयामभिसनमब्रवीदनु
ष्टुप् वन्वेव देवानां पापिष्टोसि. यस्य तह ख छंदारिम यां मांद
तमभ्युदोहीरछावाकीयामभीति तदजानान्स खं साममाहरन्स रं
सोमं मुखमभि पर्याह रदनुष्टुभं. तस्मादनुष्टुवग्रिया मुख्या युज्यते
सर्वेषां सबनानामग्रियो मुख्यो भवति श्रेष्ठतामश्नुते य एवं वंदर
वैसतत्सामे कल्पयत्तस्माद्यत्र क्वच यजमानवगा भवति. कल्पत ए
यज्ञापि तस्यै जनताये कल्पते यत्रै विद्दान् यजमानो वर
यजते ।। २३ ॥
अमि देवानां होतासीत्तं मन्युवहिपवमाने सीदत्सानु
भाज्यं प्रत्यपद्यत. मृत्युमंव तपर्वक्रामत्तमाय सीदन्स प्रांग
प्रत्यपद्यत; मृत्युमेव तत्पर्यक्रामत्तं माध्यंदिने पवमान सादसा
टुभा मरुत्वतीयं प्रत्यपद्यत ; मृत्युभव तत्पर्यनामत्तं माध्यादि
बृहतीपु नाशक्नोत्सनुं प्राणा वै बृहत्यः; प्राणानेव तन्नाशक्नादन
वेतुं. तस्मान्मध्यंदिन होता बृहतीपु स्तात्रियणव प्रति पद्यते;प्राणा
बृहन्यः पागामेव तदभि पति पद्यते. तं तृतीयवमाने सीदत्स
नुष्टुभा वैश्वदेवं प्रत्यपद्यत; मृत्युमेव तत्पर्यक्रामत्तं यज्ञा यज्ञीय सीदन
वैश्वानरीयेणामिमारुतं प्रन्यपद्यत: मृत्युमेव तत्सर्यक्रामा वैश्व
नरीयं; प्रतिष्ठा यज्ञा यज्ञीयं वनणैव तत्प्रतिष्ठाया मृत्यु नुदते.
सर्वान् पाशान्त्सर्वान् स्थाणून्मृत्योरतिमुच्य स्वस्त्यवादमुच्य
स्वरयंत्र हातोन्मुच्यते सर्वायुः सर्व युत्वाय सर्वमायुरति य ए
वेद ॥ १४ ॥

·ऐतरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका १५, १६ १७. ६३ इंद्रो वै वृत्रं हत्वा नास्तृषीति मन्यमानः; पराः परावतोगछन्म रमामेव परावतमगरदनुष्टुब वे परमा पराजदाग्वा अनुष्टुप्; स वाचं पविश्याशयत्तं सर्वाणि भूतानि विभज्यान्वै छस्तं पूर्वद्युः पितरो- विंदन्नुत्तरमहर्देवारतस्मान्पूर्वेयुःपितृभ्यःक्रियत,उत्तरमहदेवान्यजते. न बन्नभिषुणवाभव तथा वा वन आशिष्ठमागमिष्यतीति तथेति. नभ्यपुण्वंस आवारथं यथोतय इन्यवैनमावर्तयन्न; इदं वसांमुतमंध- दत्य वेभ्यःमुतकीामाविरभवद: इंद्र नंदीय पदिहीन्यवेनं मध्य प्रापा- दयंतागतेंद्रेण यज्ञेन यजते मेंटेण यज्ञेन रानाति य एवं वेद ।। १५ ।। इंद्रं वै वृत्रं जमिवांसं नास्तृतति मन्यमानाः; सर्वा देवता अन- हुसं मरुत इव खपयो नाबहुः ; प्राणा वै मरुतः स्वापयः; प्राणा है वैनं तं नाजहुस्तस्मादपाव्युनः स्वापिमान्मगाथः शस्थत, आस्ताप स्वापिभिरित्यपि ह याद्रमवात उर्व छंदः शस्यते. तत्व सर्वे मरुत्वतीयं भवत्येष चेदच्युतः स्वापिमा भगाथः शस्यत आखापे- सापिभिरिति ।। १६ ॥ ब्राह्मणस्पन्यं प्रगाथं शंसति. बृहस्पतिपुरोहिता वे देवा अजयं-स्वर्ग लोक व्यस्मि लोके जयंत. तथैवेतद्यजमानो बृहस्पति- पुरोहित एव जयति स्वर्ग लोकं व्यस्मि लोके जयते. तो वा एतो प्रगाथातस्तुनो सती पुनरादायं शस्येते. तदाहुर्यन्नकिंचना मुनुतं सन्पुनरादायं गस्यते. 'थ कस्मादेतो प्रगाथावस्तुती संतो पुनरादायं गम्यत इति परमानाक्यं वा एतद्यन्मरूवतीयं घटमु वा अत्र गायत्रीपु स्तुवते; षटसु बृहतीषु तिसृषु त्रिष्टुपमु स वा एष त्रिलंदाः पंचदशो माध्यदिनः पवमानस्तदाहुः कथं त एष त्रिछंदाः पंचदगो माध्यंदिनः पवमानो नुशस्तो भवतीति ये एव गायत्र्या उत्तर प्रतिपदो यो गायत्रो नुचरस्ताभिरेवास्य गायत्र्योनुशस्ता- ·- -- ६१ ऐतरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका १७, १८. भवन्येताभ्यामेवास्य प्रगाथाभ्यां बृहत्यानुशताभवति. नाम व एतासु बृहतीषु सामगा रोरवयो धाजयाभ्यां पुनरादायं मुनुवंत तरमादेतौ प्रगाथावस्तुती संतो पुनरादायं शस्यंत. तहस्त्रंण स्तो त्रमन्वैति ये एव त्रिष्टुभौ धाय्यं यत् त्रैटुभं निविद्वानं ताभिरवार त्रिष्टुभोनुशस्ता भवत्येवमु हास्यैप त्रिछंदाः पंचदशो माध्यदिन पवमानो नुशरतो भवति य एवं वट ॥ १७ ॥ धाय्याः शंसति. धाय्याभि प्रजापतिरिमां लोकानधया काममकामयत तथैवैत द्यजमानो धाय्याभिरंवमा लोकां धति, यं: कामं कामयते य एवं वेद. यदेव धाय्याः३ यत्र यत्र वे देव यज्ञस्य छिद्रं निरजानस्तत्वाय्याभिरपि दधुसन्धाय्यानां धाय्यावर छिद्रेण हास्य यज्ञेनेष्टं भवति य एवं बंद. यहव धाय्याः३ स्यूम तद्यज्ञस्य यत्वाय्यास्तद्यथा सूच्या वासः; संदधदियादेवमवैताभित्र जस्य छिद्रं संदधदेति य एवं वेद. यदव धाय्याः३ तान्यु वा एन न्युपसदाभेवोक्यानि यथाय्या अगिनतेन्यामयी प्रथमोपसत्तम् एतदुक्थं; वं सोमक्रतुभिरिति सौम्या द्वितीयोपमत्तस्या एतदुक् पिन्वंत्यप इति वैष्णवी तृतीयोपसत्तस्या एतदुक्थं ; यावंतं ह सौम्येनाध्वरेणेष्ट्वा लोकं जयति. तमत एकैकोपसदा जयति एवं वेद यश्चैवं विद्वां धाय्याः शंसति. तन्येक आहे म्लान्बोमह ई शंसदेतां वाव वयं भरतेपु; शस्यमानामभिव्याजानीम इति वटं स्तत्तन्नादृत्यं यदेतां शंसदीश्वरः पर्जन्यो व्रष्टाः; पिन्वंत्यप इन्य शंसेदृष्टिवनिपदं मरुत इति मारुतमत्यनमिहे विनयंतीति विनीत द्यदिनीतवत्तद्विक्रांतबद्यहिक्रांतवतद्वैष्णवं वाजिनमितांदो वे बाई तस्यां वा एतस्यां चत्वारि पदानि वृष्टि वनिमारुतं वैष्णवमैंनें । वा एषा तृतीयसवनभाजना सती मध्यदिने शस्यते. तस्मान्ध

·ऐतरेयत्राह्मणे तृतीयपंचिका १८, १९.
-
भरतानां पशवः सायं गोष्ठाः संतो मध्यदिने : संगविनीमा यति सा
जगती जागता हि पशव आत्मा यजमानस्य मध्यंदिनस्तद्यजमान
पशुन् दाति ।। १८ ॥
मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति. पशवो मरुतः, पावः प्रगाथः
पशूनामवरुध्ये. जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति सूक्तं शंसति. तदा
एतद यजमानजननमेव सूक्तं; यजमानं ह वा एतेन यज्ञादेवयान्ये प्रज
नर्यात तसं जयं भवति. सं च जयति वि च जयत एतद्वीरितीतं;
गोरिलीनिह वे शाक्यों नदिष्ठं स्वर्गस्य लोकस्यागछत्स एतत्सूक्तम-
पशत्तन स्वर्ग लोकमजयन्वतद्यजमान एतेन सक्तेन स्वर्ग लोकं
जयति. तस्याः स्वार्थाः परिशिष्य मध्ये निविदं दधाति; स्वर्गस्य
हा लोकस्य राहार्यानविस्वर्गस्य हैतलोकस्याक्रमणं यनिविता-
माक्रममाण इव शंसदुपैर यजमानं निगृहीत योस्य प्रियः स्यादिति
नु सर्गकामस्याथाभिचरती यः कामयत; क्षत्रेण विशं न्यामिति
त्रिस्तोहे निविदासूक्तं विशंसेक्षत्रं वै निविद्विष्टसक्तं ; क्षत्रेणैव
तद्दिशं हति यः कामयेत. विशा सत्रं हन्यामिति त्रिस्तहि सूक्तेन
निविदं विशंसेक्षत्रं वै निविद्विट् सूक्तं विशेव तक्षत्रं हंति य उ
कामयतोभयत एनं विशः पर्यवछिनदानीन्युभयतस्तर्हि निविदं ब्या-
यीतामयत मनं तद्विगः पर्यवछिनत्तीति बभिचरत इतरथान्वेव
खगकामस्य: वयः सुपर्णा उपसंदुरिंद्रमिन्युत्तमया परिदधाति प्रिय-
मंधा ऋपयो नाधमानाः अपध्वातमीति येन तमसा प्रावृतो मन्ये-
त. तन्मनसा गच्छेदपहेवारमात्तलप्यते. पूधि चक्षुरिति चक्षुषीमरी-
मृज्येताजरसं ह चक्षुष्मान् भवति य एवं वेद. मुमुग्ध्यस्मानिधये-
बधानिति पाशा वै निधा मुमुग्ध्यस्मान् पाशानिव बत्दानित्येव
तदाह ॥१९॥

·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका २०, २१. इंद्रो वै वृत्रं हनिष्यंत्सर्वा देवता अब्रवीदनुमोपतिष्ठध्वमुपमाव्ह यवमिति तथेति. तं हनियंत आद्रवसोवेन्मां वै हनिष्यंत आद्रवंति हंतेमान् भीषया इति तानभिप्राइससीत्तस्य श्वसथादीषमाणा विश्वे देवा अद्रवन्मरुतो हैन नाजहः प्रहर भगवो जहि वारयम्बन्ये वैनमेतां वाचं वदंत; उपातिष्ठत तदेतदृषिः पश्यन्नन्यनूवाच. वृत्रस्यत्व श्वसथादीषमाणा, विश्वे देवा अनहुये सखायः मरुद्दिरिंद्र सय ते अस्वथेमाःविश्वाः पृतनाजयामीति सादि में किल मे सचिव इमे मा कामयंत, हंतेमानस्मिन्नुपथ आभजा इति तानेतस्मिन्नुक्य आभजदथ हैततर्युभे एव निकेवव्ये उक्थे आमतुमरुत्वतीयं ग्रह गृण्हाति. मरुत्वतीयं प्रगाथं शंसति महत्वतीयं सूक्तं शंसति मम वतीयां निविदं दधाति; मरुतां मा भक्तिमरुत्वतीयमक्थं शम् मरुत्वतीयया यजति. यथामागं तवनाः प्रीणातियवाहिहत्यमघः नवर्धन्येशांबरे हरिवो यं गठिी ये त्वानुनमनुमति विभाः: पिवें सोमं सगणो मरुद्विरिति यत्र यत्रै वैभिर्व्य जयन यत्र यत्र वीर्यमत्र रोत्तंदवैतत्समनुवेचंद्रणेनान्स सोमपाथान्करोति ।। २० ।। इंद्रो वै वृत्रं हत्वा सर्वा विजिती विजित्यावधीत्प्रजापतिमहमे दसानि. यत्त्वमहं महानसानीति स प्रजापतिरब्रवीदथ कोहमिनि यदेवैतदवोच इत्यब्रवीत्ततो वै को नाम प्रजापति भवत्को वै ना प्रजापतिर्यन्महानिंद्रो भवत्तन्महेंद्रस्य महेंद्रवं. स महान् भून देवता अब्रवीदुत्धारं म उन्धरतेति यथाप्येतहींछति यो वै भवा यः श्रेष्ठतामश्नुते स महान् भवति. तं देवा अब्रुवन्स्वयमे ब्रूख यत्ते भविष्यतीति स एतं माहेंद्र ग्रहमत माध्यंदि सवनानां निष्केवल्यमुक्थानां, त्रिष्टुभं छंदसां पृष्टं साम्ना तमस उधारमदहरनुदस्मा उत्धारं हरति य एवं वेद. तं देवा अब्रुव ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका २१, २२. सर्व वा अवोचथा अपि नोत्रास्विति सनेत्यब्रवीत्कथं वापि स्यादिति तमब्रुवन्नप्येव नास्तु मघवन्निति तानीक्षितैव ॥ २१ ।। त देता अब्रुवन्नियं वा इंद्रस्य प्रिया जाया वा वाता प्रास- हानामास्यामवेछामहा इति तथेति तस्यामैछंत सैनानब्रवीत्मात. वः प्रतिवक्तास्मीति तस्मास्त्रियः पत्याविछंत. तस्मादन्यनुरात्रं पत्याविछते: तां प्रातरुपायंसतदेव प्रत्यपद्यत- यद्दावानपुरूतमं पुरा- पाळावृत्रहें द्रोनामान्यप्राः ; अति प्रासहस्पनिम्तुविष्मानितींद्रो वै प्रासहस्पतिस्तुविष्मान. यदीमुश्मसि कर्तवे करत्तदिति यंदवैतदवाचा- माकरत्तदित्यवैनास्तदत्ति दवा अब्रुवन्नप्यस्या इहाग्नु यानोस्मि वैकमविददिति तथेति. तस्याअप्यत्राकुर्वस्तस्मादेषात्रापि शस्यते. यहावानपुरु तमं पुराषानिति संना वा इंद्रस्य मिया जाया वा बाता प्रासहा नाम को नाम प्रजापतिश्वशुरस्तद्यास्य कामे सेना जयेत्तस्या अर्धास्तिठस्तृणमुभयतः परिछिदोतरा सेनामभ्यस्यन्मासहे करवा पश्यतीति. तद्यथैवादस्नुषा श्वशुराल जमाना निलीयमानत्येवमेव सा सेना भज्यमाना निलीयमानेति यत्रैवं विद्वांस्तृणमुभयत: परि- विद्यतरां सेनामभ्यस्यति. मासह कस्वा पश्यतीति. तानिंद्र उवाचा पिवोत्रास्त्विति. ते देवा अब्रुवन् विराड्याज्यास्तु निकेवल्यस्य यात्र- यस्त्रिंशदक्षरा त्रयस्त्रिंश? देवा, अष्टी वसव एकादश रुद्रा हादशादित्या प्रजापतिश्च वषटकारश्च देवता अक्षरभाजः करोत्य- क्षरमक्षरमंव तदेवता अनु प्र पिबति देवपात्रेणैव तद्देवतास्तृप्यति. यं कामयेतानायतनवान् त्स्यादित्यविराजास्य यजेत् गायत्र्या वा त्रिष्टुभा वान्येन वा छंदसा वषट् कुर्यादनायतनवंतमेवैनं तक- रांति, यं कामयेतायतनवात्स्यादिति विराजास्य यजेत्पिबा सोम मिंद्र मंदतुत्वत्येतयायतनवंतमेवैनं तत्करोति ।। २२ ॥ .

·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका २३, २४. . ऋक् च वा इदमग्रे साम चास्तां ; सैव नाम ऋगासीदमो नाम साम सा वा ऋक सामोयावदन्मिथुनं सं भवाव प्रजात्या इति नेत्यब्रवीत्साम व्यायान्वा अतो मम महिमेति ते द्वे भूत्वांगावदत तेन प्रति च न समवदत. तास्तिस्रो भूत्वोपावदंतत्तिसृभिः सम भवद्यत्तिमृभिःसमभवत्तस्मात्तिसृभिःस्तुवंति;तिसृभिरुद्रायंति तिम भिर्हि साम समितं. तस्मादकस्य बयानाया भवति नैकस्यै बहः सहपतयो यद्वैतत्साचामश्च समभवतां. तत्सामाभवत्तसाम्नः सामः सामन् भवति य एवं वेद; यो वै भवति यः श्रेष्ठतामश्नुते स साम भवन्यसामन्य इति हि निदंति. ते वै पंचान्यत् भूत्वा पंचान्य भूला कल्पेतामाहावश्च हिकारश्च प्रस्तावश्च प्रथमा च ऋगुद्रीय मध्यमा च प्रतिहारश्चीतमा च निधनं च वषटकारश्च ते यर चान्यत भूत्वा पंचान्यत् भून्ना कल्पेता. तस्मादाहः पक्तिीयज्ञः पांक पशवः इति यदु विराजन् दशिनीमभि सं पोता. तस्मादाहविगा यज्ञोदगिन्यां प्रतिष्ठित इत्यात्मा वे स्तोत्रियः प्रजानुरूपः पन्ना धाय्य पशवः प्रगाथागृहाः सूक्तं ; स वा अस्मिंश्च लोकेमुष्मिश्च प्रजया : पशुभिश्च गृहेषु वसति य एवं वेद ।। २३ ॥ स्तोत्रियं शंसत्यात्मा वै स्तोत्रियस्तं मध्यमया वाचा शंसन्य मानमेव तत्संस्कुरुतेनुरूपं शंसति, प्रजा वा अनुरूपः; स उई स्तरामिवानुरूपः शंस्तव्यः, प्रजामेव तच्छ्रेयसीमात्मनः कुरु धाय्यां शंसतिः पन्नी व धाय्या सा नचिस्तरामिव धाय्या शंस्तव्य प्रविवादिनी हास्य गृहेषु पन्नी भवति, यत्रैवं विद्वानीचस्तरां धाय शंसवि. प्रगाथं शंसति, स स्वरवल्या वाचा शंतव्यः पशवो स्वरः, पशवः प्रगाथः पशूनामवरुध्या, इंद्रस्य नुवीयर्याणि प्रवांचमिा सूक्तं शंसति. तद्वा एतत्प्रियमिंद्रस्य सूक्तं निष्केवल्यं हैरण्यस्तूप , . ' ·ऐनरेयत्राह्मणे तृतीयपंचिका २४, २५, २६. ६२ तेन वै सूक्तेन हिरण्यस्तूप आंगिरस इंद्रस्य प्रियं धामोपागछत्स परमं लोकमजयदुपंद्रस्य प्रियं धाम गछति, जयति परमं लोकं य एवं वेद. गृहावै प्रतिष्ठामुक्तं, तन्प्रतिष्ठिततमया बाचा शंस्तव्यं. तस्माद्यद्यपि दूर इव पशृन् लभते गृहनियेनाना जिमिपति; गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठा ॥ २४ ॥ इन्यैतरं यत्रामणे तृतीय- पंचिकायां द्वितीयाध्यायः सोमा वै राजामुष्मिन् लोक आसीत्तं देवाश्च ऋषयश्चाभ्यध्या- यन्ः कथमयमम्मान्सामा राजा गदिनिते ब्रुवं छंदासि यूयं न इमं सामं राजानमाहरतति तथति. ते मुपर्णाभृन्नोद पतस्ते यन्मुपर्णा भूत्वादपतस्तदेतत्सीपीमन्याख्यानविद आचक्षत. छंदांसि वै तन्सामं राजानमछा चरंस्तानि ह तर्हि चतुरक्षराणि, चतुरक्षरा- यंव छंदास्यासनन्सा जगती ; चनुरक्षरा प्रथमादपतत्सा पति-वार्ध- मध्वना गया थाम्यत्सा पराग्य त्रीण्यक्षराण्यकाक्षरा भूत्वा दीक्षां च नपश्च हरंती पुनरभ्यवायतत्तस्मात्तस्य वित्ता दीक्षा वित्तं तपा यस्य पदानः संति. जागता हि पशवो जगती हि तानाहरदय त्रिबुद- पतत्मा पतिवा भूयो दधनो गन्वा श्राम्यत्मा पराम्पैकमक्षरं व्यक्षरा भृन्ना दक्षिणा हरंती पुनरभ्यवापतत्तस्मान्मध्यंदिने दक्षिणा नायंत त्रिष्टुभाली के त्रिष्टुबभिता आ हरत् ॥ २५ ॥ ते देवा अब्रुवन् गायत्री वं न इमं सामं राजानमाहरति सा तयन्यत्तिा वैमा सर्वेण स्वरल्ययनेनानुमंत्रय धर्मित तथेति साद- पतनां दवाः; सर्वण स्वस्त्ययनेनान्वमंत्रयंत प्रति चेति चेत्येतदै मर्व खस्ययनं यत्प्रेति चेति चेति. तद्योस्य मियः स्यात्तमे- तेनानुमंत्रयेत प्रेति चेति ति स्वस्येव गछति स्वस्ति पुनरागछति. सापतित्वा सोमपालान् भीषयित्वा पन्यां च मुखेन च सोमं राजानं ·७० " ऐतरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका २६, २७, २८. समगृभ्णाद्यानि चेतरे छंदसी अक्षराण्यजहितां, तानि चोप सम गृभ्णात्तस्या अनु विसृज्य कृशानुः सोमपालः सव्यस्य पदोनखम छिदत्तच्छल्यकाभवत्तस्मात्सनखमिव यदुशमस्रवत्सावशाभवत्तस्म स्सा हविरिवाथ यः शल्यो यदनीकमासीन्स सनिर्देश्यभवत्सहस स्वजो यानि पर्णानि त मंथावला यानि स्नानानि ते गंडूपदा यत्तेज सौंधाहिः सोसा नथेषुरभवत् ।। २६ ।। सा यद्दक्षिणेन पदा समगृभ्णात्तन्मातःसवनमभवत्तद्रायत्री स मायतनमकुरुत. तस्मात्तन्नमत्थतमं मन्यतेसवैपां सबनानामग्रियं मुख्यो भवति श्रेष्ठतामश्नुते य एवं वेदाथ यन्मव्येन पदा सम गृभ्णात्तन्माध्यंदिनं सवनमभवत्तद्विसंमत तद्विसम्तं नावामान्य सवनं. ते देवाः प्राजिज्ञासंत तस्मिरित्रष्टुभं छंदसामदधुरिंद्रं दः तानां तेन तत्समावदीर्यमभवत्युर्वेण सबननोभाभ्यां सचनाभ्यां सम बद्दीर्याभ्यां समावब्जामाभ्यां रानोति य एवं वदाथ यन्मुखे समगृभ्णात्तत्तृतीयसवनमभवत्तस्य पत्तीरसमधयत्तधीतरसन्नाव मोरपूर्व सबन त देवाः माजिज्ञासंत. तत्पशुध्वपश्यंस्तद्यदाशिरमवनर त्याव्येन पशुना चरति. तन तत्समावीर्यमभव पूर्वाभ्यां सबनाय सर्वेः सवनः समावीयःसमावन्जामाभा रानाति य एवं वद ।।२७ तं वा इमे इतर छंदसी गायत्रीमभ्यवदेतां वित्तं नावक्षराण्य पर्यागुरिति नेत्यवान् गायत्री यथावित्तमेव न इति ते देवा पत्र मैता; ते देवा अब्रुवन् यथावित्नमेव व इति तस्मान्धाप्येतहि विन्ट व्याहुर्यथावित्तमेव न इति ततो वाष्टाक्षरा गायत्र्यभवत्यक्षरात्रि बेकाक्षरा जगती, साष्टाक्षरा गायत्री प्रातःसवनमुदयछन्नाशक त्रिष्टुप् त्यक्षरा माध्यंदिनं सबनमुद्यतुं. तां गायत्र्यब्रवीदायाा मेत्रास्थिति सा तथेत्यब्रवीत् त्रिष्टुप्तावै मैतैरष्टाभिरक्षरेरुपसंधही B ·७१ ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका २८, २९. तथेति तामुप समदधादेतदै तत् गायत्र्यै मध्यंदिने यन्मरुत्वतीयस्यो- तर प्रतिपदा यश्चानुचरः; सैकादशाक्षरा भून्वा माध्यंदिनं सवनमुद- यः नाशक्नोजगन्येकाक्षरा.तृतीयमवनमुद्यतुं तागायत्र्यवीदाया- याप मंत्रास्थिति सा तथेत्यब्रवीजगती तां वै मरेकादशभिरक्षरे- रुपमंधहीति तथेति तामुप समदधादेतद्वै तद्गायत्र्ये तृतीयसवने यद्वैश्वदेवस्यात्तरे प्रतिपदो यश्चानुचरः: सा द्वादशाक्षरा भृन्वा तृती. यसवनमुदयन्छत्ततो वा अष्टाक्षरा गायच्यभवदे कादशाक्षरात्रिष्टुप ; द्वादशाक्षरा जगती, सर्वश्छंदोभिः समावीर्यः समावन्जामिभी गाति य एवं वंदैकं वै स तत्रंधाभवत्तस्मादाहुर्दातव्यमवं विदुष इन्य हि स तन्त्रेधाभवत् ॥ २८ ॥ ते देवा अब्रुवन् आदिन्यान् यु'माभिरिदं सवनमुद्यछामति तथति- तस्मादादित्यारंभणं, तृतीयसवनमादित्यग्रहः पुरस्तात्तस्य यजन्यादित्यासोअदितिर्मादयंतामिति मदृत्या रूपसमृन्धया मद्दे तृतीय सवनस्य रूपं, नानु वषट्करोति न भक्षयति संस्था वा एषा यदनुवषटकार:संस्थाभक्षः प्राणा दिल्यांनतन्माणान्संस्थापयानीति नादित्याअब्रुवत्सवितारं वयेदं सहसवनमुद्यछामति तथति- तम्मासावित्री प्रतिपद भवति वैश्वदेवस्य सावित्रग्रहः; पुरस्तात्तस्य यजति, दमूना देवः सवितावरेण्यइति महत्या रूपममूल्धया; मद्दे ननीयसवनस्य रूपं, नानुवषट्करोति न भक्षयति; संस्था वा एषा यदनुवषटकारः, संस्था भक्षः, पाणः सवितानेन्माणं संस्थापयानी- न्युभ वा एष एते सवने वि पिबति. यत्सविता प्रातः सर्वन च तृतीयसवनं च तद्यपिबवत्सावित्र्यै निविदः पदं पुरस्तात् भवति. मदुपरिष्ठादुभयोरवैनं तत्सबनयोरामजति. प्रातः सवने च तृतीय- सर्वन च बयः मातर्वायव्याः शंस्यंत एका तृतीयसवने. तस्मा- " ·ऐतरेयवाह्मणे तृतीयपंचिका ३०, ३१. दूर्वाः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा यच्चाबांचो; द्यावापृथिवीयं शंसति द्यावा पृथिवी वै प्रतिष्ठ इयमवेह प्रतिष्ठा सावमुत्र तद्ययावा पृथि वीयं शंसति प्रतिष्ठयारवनं तत्मतिष्ठापयति ।। २९ ।। आर्भवं शंसत्यभवो वै देवेषु तपसा सोमपाथमभ्यजयंस्तेम प्रातः सबने वाचि कल्पयिषरतानमिर्वसुभिः प्रातःसवनादनुद तेभ्यो माध्यदिने सबने बाचि कल्पयिषस्तानिंद्रो रुद्रमध्यिंदिन सबनादनुदत; तेभ्यस्मृतीयसबने वाचि कल्पयिषस्ताविश्वे द अनोनुद्यंत, नेह पास्यति नहति स प्रजापतिरब्रवी-सवितारं ना इमेंते वासाम , त्वमेवेभिः संपिवस्वेति स तथेन्यब्रवीत्सविता ता. बमुभयतः परि पिबति तान्मजापतिरुभयतः पथपिबत्ते एते धार अनिरुक्ते प्राजापत्ये शस्येते; अभित आर्भवं सुरूपकृन्नुमतयः वेनश्चोदयन्वृश्निगर्भाइति प्रजापतिरवैनांस्तदुभयतः परि पिर्वा तस्मादु श्रेष्ठी पात्र रोचयत्येव यं कामयंत तं तेभ्यो वे देवा अपेप बीभत्संत. मनुष्यगंधात्त एते धाय्ये अंतरदधत येभ्यो मात पित्र इति ।। ३० ॥ वैश्वदेवं शंसति; यथा वै प्रजा एवं वैश्वदेवं, तद्यथांतरं जन एवं सूक्तानि यथारण्यान्येवं धाय्यारतदुभयतो धाय्यां पर्याव्हयं तस्मात्तान्यरण्यानि संन्यनरण्यानि मृगैश्च वयोभिश्चेति ह स्माह यथावै पुरुप एवं वैश्वदेवं तस्य यथावांतरमंगान्येवं सूक्तानि; य पर्वाण्येवं धाय्यास्तदुभयतोधाय्यां पर्याव्हयते. तस्मायुरुषस्य पत्र णि शिथिराणि संति, दृल्हानि ब्रह्मणा हि तानि धृतानि; मूलं एतद्यज्ञस्य यत्वाय्याश्च याज्याश्च तद्यदन्या अन्या धाय्या' याज्याश्च कुर्युरुन्मूलमेव तद्यज्ञं कुर्युस्तस्मात्ताः समान्य एव स्यु पांचजन्यं वा एतदुक्थं यद्वैश्वदेवें; सर्वेषां वा एतत्यंचजनाना मुक ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ३१, ३२. ७३ वमनुष्याणां गंधर्वाप्सरसा सर्पाणां च पितॄणां चैतेषां वा एतत्यं- जनानामुक्य; सर्व एनं पंचजना विदुरेनं पंचिन्यै जनतायै हविनो- च्छति य एवं वेद. सर्वदेवत्यो वा एप होता यो वैश्वदेवं शंसतिः पर्वा दिशो ध्यायेच्छसिष्यंत्सस्वेिव तदिक्षु रसं दधाति. यस्यामस्य देशि द्वेश्यस्यां न तां ध्यायेदनु हायैवास्य तद्वार्यमादत्ते ; दितियों- दितिरंतरिक्षमित्युत्तमया परिदधातीयं वा अदितिरियं द्यौरियम- रिक्षमदितिमाता सपिता सपुत्र इतीय वैमातेयंपितेयं पुत्रो विश्वेदेवा- अदिति:पंचजना इत्यस्यां वै विश्वदेवा अस्यां पंचजना; अदितिर्जात- दिति नवमितीयं जातमियं जनित्वं द्विपच्छः परि दधाति. चतुष्पादा पै पशवः पशूनामवरूध्ये सकृदर्धर्चशः मतिष्ठा या एव; प्रतिष्ठा व गुरु पश्चतुपादाः पना यजमानमेव तद्विप्रतिष्ठ चा. पासु पशुगु प्रतिष्ठापयति. सदेव पंचजनीयया परिदध्यात्तदुपस्पृ- गन्माम परिदध्यात्तद्यस्यामेव यज्ञ सं भरति:तस्यामवैनं तदंततः प्रति ठापयति विश्वदेवाः शृणुतमं हवं म इति वैश्वदेवमुक्थं शस्त्वा वैश्व दव्या यजति यथाभागं तदेवताः प्रीणाति ।। ३१ ।। आमयी प्रथमा घृतथान्या सौमासीम्ययाज्या वैष्णवी घृतयाच्या. व मोमपितृभिः संविदान दांत साम्यस्य पितृमत्वा यजति;घ्नति वा एत- सामं यदभिपुण्यंति, तस्यैतामनुस्तरणीं कुर्वति यत्सौम्यः पितृभ्यो वा अनुसरणी. तस्मात्सौम्यस्य पितृम, यवत्यवधिपुर्वा एतत्सोमं यद- भ्यमुपस्तदनं पुनः सं भावयति. पुनराप्याययंत्युपसदां रूपेणोपसदां किल'चे तां यदता देवता, अमिः सोमो विष्णुरिति प्रतिगृह्य सौम्यं हाना पूर्व छटोगेभ्यो वक्षेत; त ह के पूर्व छंदोगेभ्यो हरति. तत्तथानु- कुर्याद्रघटकर्ता प्रथमः सर्वभक्षान् भदायतीति ह स्माह तेनैव रूपेण. नस्मादपटकर्तव पूर्वी क्षेताथैनं छंदोगेभ्यो हरंति ॥ ३२ ॥ , 7 ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ३३, ३४. . प्रजापति खां दुहितरमभ्यध्यायदिवमित्यन्य आहुरुषसमित्य तामृश्यो भूत्वा रोहितं भूतामभ्येत्तं देवा अपश्थं; न कृतं वैप्रजापी करोतीति ते तमेछन्य एनमारिष्यत्येतमन्योन्यस्मिन्नाविदस्तेषां एव घोरतमास्तन्व आसस्ता एकधा समभरंस्ताः संभृता एष दे भवत्तदस्य तद्भूतवन्नाम भवति वै स योस्य तदेवं नाम वेद. देवा अब्रुवनयं वै प्रजापतिरकृतमकरिमं विध्येति स तथेत्यब्रवी वै वो बरं वृगा इति वृणीष्वेति स एतमेव वरमवृणीत पशूनामा। पत्यं. तदस्यैतत्पशुमन्नाम पशुमान् भवति योस्यै तदेवं नाम के तमन्यायत्याविध्यत्स विध उर्व उदपपततमेतं मृगइत्याचक्षते.य एव मृगव्याधः स उ एव स या रोहित्सा रोहिणी, यो एवेपुस्तिका सो एवेपुस्तिकांडा. तट्टाइदं प्रजापते रेतः सिक्तमधावत्तत्सरोमन देवा अब्रुवन्मेदं प्रजापते रेती दुषदिति यदब्रुवन्मेदं प्रजापतेरे दुषदिति तन्मादुषमभवत्तन्मादुषस्य मादुषत्वं मादुपं ह वै ना धन्मानुषं तन्मादपं सन्मानुपमित्याचक्षते. परोक्षण परोक्षति इन हिदवाः ।। ३३ ।। तदमिना पर्यादधुम्तन्मरुतो धू-वैस्तदमिर्न प्राच्यावयत्तदरि वैश्वानरेण पर्यादधुस्तन्मरुतो धूवस्तदमिवैश्वानरः प्राच्यावयन यठेतसः प्रथममुददीप्यत. तदसावादित्यो भवद्यद्वितीयमासीत्त गुरभवत्तं वरुणोन्यगृहीत. तस्मात् स भृगुर्वारुणिरथ यनृतीयम ददिवत आदित्या अभवन्यगारा आसंस्तंगिरसोभवन्यदंगाराः । रवशांता उददीप्यंत. तगृहस्पतिरभवद्यानि परिक्षाणां न्यासंस्ते कृ पशवो भवन्या लोहिनी मृत्तिकात रोहिता. अथ यद्गस्मासीत्तत्यर व्यसर्पगौरोगवय ऋश्य उष्ट्रो गर्दभ इति ये चैतेरुणाः पशवस्ते तान्वा एष देवोभ्यवदत, मम वा इदं मम वै वा स्तुहमिति तमेतय ·ऐतरेयवाह्मणे तृतीयपंचिका ३४, ३५, ३६. - भरवादयंत.यैषारौद्री शस्यत,आते पितर्मरुतां सुम्नमेतु,मानःसूर्यस्य दृशा युयोथाः त्वं नो वीरो अवतिक्षमेथा इति ब्रूयान्नाभिन इत्यनभि- पानुकोहेन देवः प्रजा भवति. प्रजायेमहि रुद्रियप्रजाभिरिति ब्रूयान्न ट्रेन्यतस्येव नाम्नःपरिहत्यै तदु खलु शं नः करतीन्यव शंसेच्छमिति प्रतिपद्यत. सर्वस्मा एव शान्ये, नृभ्यो नारिभ्यो गव इति पुमांसा बैनर- स्त्रयो नार्यः:सर्वस्मा एव शान्ये सोनिरुक्ता रौद्री शांता- सर्वायुःस- पायुवाय सर्वमायुरति य एवं वेद. सो गागत्री ब्रह्मवै गायत्री, ब्रह्मणेनं तं नमस्यति ।। ३.४ ॥ वैश्वानरी येणानिमारुतं प्रतिपद्यते. वैश्वानरो वा एतद्रतः सिक्तं पाच्यावयत्तस्मविश्वानरीयेणामिमारुतं प्रतिपद्यते. नवानं प्रथम जलव्यामीवा एपाची यशांतान , प्रसीदन्नति य आमिमारुतंशंसति, पाणनेव तदनीस्तरल्यधीयन्नुपहन्यादन्यं विवत्तारमिछत्तमेव तत्सेतुं कृन्वा तर्रात.तस्मादानिमारुतेन व्युच्यमेष्टव्योविवक्ता मारुतं शंसति. मरुता ह वा एतद्रेतः सिक्तं. धूर्वतः प्राच्यावयंस्तरमामारुतं संसति. यज्ञा यज्ञा वो अमये, देवो बो द्रविणोदा इति मध्ये योनि चानु- रूपंच शंसति तद्यन्मध्ये योनि चानुरूपंच शंसति.तस्मान्मध्ये योनि धुंना, यदु द्वे सूक्ते शस्त्वा शंसति प्रतिष्ठयोरव तदुपरिष्टारप्रजननं दधाति. प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ३५ ।। जातवेदस्यं शंसति. प्रजापतिः प्रजा असृजत; ताः सृष्टाः पराच्य एवायन्न व्यावर्तत.ता अमिना पर्यगच्छत्ता अमिमुपावर्तत; तमेवाद्या- युपावृत्ताः; सोबबीज्जाता वै प्रजा अनेनाविदमिति यदब्रीज्जाता मजा अनेनाविदमिति तज्जातवेदस्यमभवत्तज्जातवेदसो जातवेद- स्वं. ता अमिना परिगता निरुत्वाः; शोचत्योदीध्यत्योतिष्ठस्ता अद्दि- वै ·७६ ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ३६, ३७. रभ्यर्षिचत्तस्मादुपरिष्टाज्जातवेदस्यस्यापोहिष्टीयं शंसति. तस्मान- च्छमयतेव शस्तव्यं. ता अद्विरभिषिच्य निजास्यैवामन्यत: तासु व अहिना बुध्न्येन परोक्षात्तेजो दधादा ह वा अहिर्बुध्न्यो यदमिमां- हंपत्यो ऽमिनेवासु तद्गार्हपन्येन पराक्षात्तेजो दधाति तस्मादाहुर्जुव्ह देवा जुव्हतोवसीयानिति ॥ ३६ ।। देवानां पत्नीः शंसत्यनूचीरमिं गृहपतिं. तस्मादनृची पत्नी गाई पत्यमास्ते. तदाहू राकां पूर्वी गंसेज्जाम्यै वै पूर्वपेयमिति तत्तन्नादृत्यं देवानामेव पत्नीः पूर्वाः शंसंदेष ह वा एतन्यन्नीपु रेतो दधाति.यटामि गार्हपत्यो ऽमिनेवासु तत् गार्हपत्येन पत्नी प्रत्यक्षातो दधाति.मजा स्यै मजायते मजया पशुभिर्य एवं वेद. तरमान्समानादर्याः; स्वसान्य दर्याय जायाया अनुजीविनी जीवति. राकां शंसति; राका ह व एता पुरुषस्य सेवनी सीव्यति; यैषा शिश्नधिपुमांसोस्य पुत्रा जार्थ य एवं वेद. पावीरवी शंसति; वाग्मै सरस्वती पाबारवी वाच्यः तद्दाचं दधाति. तदाहुर्यामी पूर्वी शंसं३त् पित्र्यां३इति यामीम पूर्वाशंसेट् ,इमं यम मरतरमाहि सीदेति राज्ञोवै पूर्वपयं.तस्माद्यामीम पूर्वी शंसत,मातलीकव्यैर्यमोअंगिरोभिरिति काव्यानामनुची शंसन्य वरेणैव वै देवान्काव्याः परेणैव पित॒स्तरमाकाव्यानामनूची शंसति:उ दीरतामवर उतरास हात पित्र्याःशंसति,उन्मध्यमाःपितरःसोम्यार इति येचवावमा येच परमा यच मध्यमास्तान्त्सर्वाननंतराय मीणाति अहं पितॄन्सुविदत्राअवित्तीति द्वितीयां शंसति,बर्हिषदो ये खधर सुतस्येत्येतत्ध वा एषां पियं धाम, यदर्हिषद इति मियणैवेनस्तन्धान समर्धयति. पियेण धाम्ना समृध्यते य एवं वेद. इदं पितृभ्यो नमो 3 स्वाति नमस्कारवतीमंततः शंसति. तस्मादंततः पितृभ्यो नमस्क्रिय तदाहाहावं पित्र्याः शंसेत् , अव्याहावा३ इति व्याहावमेव शंह ·७७ ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ३७, ३८. दसंस्थितं वै पितृयज्ञस्य साध्वसं स्थितं वा एष पितृयज्ञं संस्थापयति योव्याहावं शंसति. तस्मात् व्याहावमेव शंस्तव्यं ॥ ३७ ।। स्वादुष्किलायं मधुमा उतायमितींद्रस्येंद्रीरनुपानीयाः शंसत्येता- भिर्वा इंद्रस्तृतीयस्खनमन्वपिबत्तदनुपानीयानामनुपानीयावं. माद्यतीव तर्हि टेवता यदेता होता शंसति. तस्मादेतासु मद्वत्सतिगीर्य,ययो. राजसा स्कभिता रजांसीति. वैष्णुवारुणीमृचं शंसति;विणुः यज्ञस्य दुरिष्टं पाति वरुणः विष्टं; तयोरुभयोरेव शांत्यै. विष्णोर्नु के वीर्याणि- पोचमिति वैष्णवीम् शंसति. यथा वे मत्यमेवं यज्ञस्य विष्णुस्तद्य- था दुष्कृष्ट दुर्मतीकृतं,सुकृष्टं सुमतीकृतं कुनियादेवमेवैतद्यज्ञस्य दुष्टुतं दुःशस्त, सुष्टुतं सुशतं कुर्वन्नति यंदता होता शंसति. तंतु तन्वत्रज. साभानुमन्विहीति पाजापत्यांशंसति मजा वैतंतुः प्रजामेवारमा एतत्सं समोति. ज्योतिष्मतः पथो रक्षधियाकृतानीति देवयाना वै ज्योतिष्मंतः पंथानस्तानेवारमा एतहिननोल्यनुल्नणं वयन जोगुवामपा;मनुर्भवअनया ६व्यं जनमित्येवैनं तन्मनोः प्रजया सं तनाति. प्रजायै म जायते पजया पशुभिर्य एवं वेद.एवान इंद्रोमघवा विरपगीयुत्तमया परिदधा- तीय वा इंद्रो मघवाविरप्शी; करसन्या चर्पणाधूदनतीयं वै सत्या चर्पणीधृदनर्वा; त्वं राजा जनुषां धेह्यस्मे इतीयं वै राजा जनुपामधि- श्रयो; माहिनं यजरित्र इताय वैमाहिनं यज्ञश्रयो यजमानो जरिता: यजमानायैवैतामाशिषमाशास्ते. तदुपस्पृशन् भूमि परि दध्यात्तद्य- त्यामेव यज्ञं सं भरीत.तस्यामवेन तदंततः प्रतिष्ठापयति.अमे मरुद्भिः शुभद्विमिरित्यानिमारुतमुक्थं शस्त्वामिमारुत्या यजति; यथा- भागं तद्देवताः मीणाति प्रीणाति ।। ३८ ॥ इत्येतरयब्राह्मण तृतीयपंचिकायां तृतीयोध्यायः देवा वा असुरैयुधमुष प्रायवि जयाय. तानमिर्नान्वकामयतेतुं; 7* ·ऐतरेयवाह्मणे तृतीयपंचिका ३९, ४०. तं देवा अब्रुवन्, अपि त्वमेह्यस्माकं वे खमेकोसीति स नास्तुतोन्वे- प्यामीत्यब्रवीत्स्तुत नुमति तथति. तं ते समुन्क्रम्योपनिवृत्यास्तुवैस्तान सुतो न भैरस त्रिःश्रेणिर्भूत्वा त्र्यनीको सुरान्युन्धमुपप्रायद्दिजयाय त्रि- श्रणिरिति छंदास्येव श्रेणीरकुरुत. व्यनीक इति सवनान्यवानीकानि: तानसंभाव्यं पराभावयत्तता वे दवा अभवन्परामुरा भवन्यात्मना परास्य द्विषन्पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वंद. सा वा एपा गायव्येव यदमिष्टोमश्चतर्विशत्यक्षरा वै गायत्री, चतुर्विशतिरमिष्टोमस्य मनुत- शस्त्राणि. तद्वै यदिदमाहुः, सुधायां ह वै वाजी सुहितो दधातीनि गायत्री वै तन्न ह वै गायत्री क्षमारमत: अर्वा ह वा एषा यजमान मादाय खरतीन्यमिष्टोमा बैतन्त्र ह वा अमिष्टोमःक्षमारमत:उवाद वा एष यजमानमादाय स्वरनि:स वा एष संवत्मर एव यदमिटा- मश्चतुर्विशत्यर्धमासा वै संवत्सरश्चतुर्विंशतिरमिष्टामम्य स्तुतशरत्रा- णि तं यथासमुद्रं घोत्या एवं सर्वे यज्ञक्रतवोऽपियंति ।। ३९ ॥ दीक्षणीयष्टिस्तायत. तामेवानु याः काश्चेष्टयस्ताः सर्वा अमिष्टो. ममपियंति. इळामुपन्हयत; इळाविधा वै पाकयज्ञा; इळामवानु ये के च पाकयज्ञास्त सर्वेग्निष्टोममपियंति. सायं प्रातरमिहोत्रं जुव्हतिः सायं प्रातर्बतं प्र यच्छतिः स्वाहाकारणामिहोत्रं जुव्हति; स्वाहाकारण व्रतं प्रयच्छंति. स्वाहाकारमेवान्वमिहोत्रममिष्टाममप्येति. पंचदशा प्रायणीय सामिधेनीरन्नाह; पंचदश दर्शपूर्णमासयोः प्रायणीयमवानु दर्शपूर्णमासानिटीममपातः साम राजानं क्रीणस्योपो सामो रा- बौषधिभिस्तं भिपज्यनि; यं भिषज्यंति सोममेव राजानं क्रीयमाण मनु यानि कानि च भेषनानि तानि सर्वाणि अभिष्टोममपियंन्यनि- मातिथ्ये मत्यमिं चातुर्मास्यवातिथ्यमवानु चातुर्मास्यान्यग्रिष्टोम- मपियति. पयसा प्रवर्ये चरंति ; पयसा दाक्षायणयज्ञे प्रवर्ण्यमंवानु ·ऐतरेयवाह्मणे तृतीयपंचिका ४०, ४१, ४२. ७१ दाक्षायणयज्ञोमिष्टोममप्येति. पशुरुपयसो भवति तमेवानु ये के च पगुबंधास्त सर्वेमिष्टोममपियंतीळादधो नाम यज्ञक्रतुस्तं दना चरंति: दना दधि घर्म दधि धर्मभवान्विळादधामिष्टोममप्यति ।। ४० ॥ इति न पुरस्तादथोपरिष्टापंचदशो यस्य स्तोत्राणि ; पंचदश शस्त्राणि समासोमासधा संवत्सरोविहितसंबसरेमिवैश्वानरीमिर- मिष्टोमः. संबन्सरमेवानुक्थ्योमिष्टासमप्ये युक्थ्यमपियंतमनुवाजपेया- प्यन्यत्युक्थ्योहि स भवति. द्वादशरात्रः पर्यायाः सर्वे पंचदगास्ते दो ही संपद्यन्त्रिंशदेविंग. पोळशि साम त्रिवृत्संधिः; सा त्रिंशत्स- मासस्त्रिशन्मासस्य रात्रयामासधा संवन्मगविहितः मंसिरोमिई- श्वानरोमिरमिष्टोमः; संवत्सरमेवावतिरात्रीमिष्टाममप्येत्यांतरात्रम- प्रियतमन्वयार्यामा प्यन्यतिरात्रीहि स भवत्यनदै य च पुरस्ताये चापरिष्टाद्यज्ञक्रतवस्ते सर्वेमिष्टोममपियंति. तस्य संस्तुतस्य नतिशतं मात्रियाः; सा या नवतिस्ते दश त्रिवृतोय या नवतिने दशाथ या दश. तासामेकारतोत्रियादेति त्रिवृत्परि शिष्यते ; सोसावेकविं. शाध्याहितस्तपति. विषुवावा एष लोमानां दश वा एतस्मादी- चस्त्रिवतो दापराचा मध्य एष एकत्रिंश उभयतोध्याहिनस्तपति. तद्यासौतोत्रियांदति सैतस्मिन्नध्यूळ्हा स यजमानरतद्देवं क्षत्रं सहो- वलमशुत ह वै दैवं क्षत्रं सहावलमतस्य ह सायुज्यं सरूपता सलोकतामभुतं य एवं वेद ।। ४१ ॥ देवा वा असुरविजिन्याना उर्धाः स्वर्ग लोकमायन्समिर्दिवि- स्पगचं उदथयतः सः स्वर्गस्य लोकम्य द्वारभवृणागि स्वर्गस्य लो- कन्याविपतिस्तं वसवःप्रथमाआगच्छंस्त एनमत्रुवन्नति नोर्जस्याकागं नः कुर्विति स नास्तुता तिस्रक्ष्य इन्यत्र बीन्स्तुत नु मंति तथंति. तंत त्रिलारनोमेनास्तुबरता स्तुतात्यात;ने यथालोकमगन्छ स्तं रुद्रा आ- , ·ऐतरेयत्राह्मणे तृतीयपंचिका ४२, ४३. गच्छंस्त एनमब्रुवन्नति नोर्जस्याकाशं नःकुर्वितिस नास्तुतोतिलक्ष्य इत्य- ब्रवीत्स्तुत नुमेति तथेति. तं ते पंचदशेन स्तोमेनास्तुवंस्तान् स्तुतोऽन्या- र्जत ते यथा लोकमगच्छंस्तमादित्या आगच्छंस्तएनमब्रुवन्नति नोर्जस्या काशं नः कुर्विति स नास्तुतोतिस्रक्ष्य इत्यब्रवीत्स्तुत नुमति तथेति.तं त सप्तदशेन स्तोमेनास्तुबस, तान् स्तुतो त्यात; ते यथा लोकमगच्छर विश्वेदेवाआगच्छंस्तएनमब्रुवन्नतिनोर्जस्याकाशंन कुर्विति स नास्तुती तिखक्ष्य इत्यब्रवीस्तुत नु मेति तथेति. तं त एकविंशेन स्तोमनास्तुर्वम् तान्स्तुतोऽत्यार्जत;ते यथा लोकमगच्छन्नकैकेन वैतं देवाः स्तामेनान्तु स्तान्स्तुतोत्यात; ते यथा लोकमगच्छन्नथ है नमेष एनःसर्वःस्तोमै स्तौति यो यजते; यश्चैनम वंदातीतुतमर्जाता; अति ह वा एनम जैन स्वर्ग लोकमभि य एवं वेद ॥ ४२ ॥ स वा एषामिरेव यदमिष्टोमस्तं यदस्तुवंस्तस्मादमिस्तोमस्तम मिस्तोमं संतममिष्टोममित्याचक्षते. परीक्षेण परोक्षप्रिया इवहि देवा स्तं यच्चतुष्टया देवाश्चतुभिःसागरस्तुवस्तस्माच्चतुःस्तोमरतं चतुः स्तोमं संतं चतुष्टोममित्याचक्षते. परोक्षण परोक्षमिया इव हि देवा अथ यदेनमूर्ध्व संतं ज्योतिर्भूतमस्तुवैस; तस्माज्योतिःस्तोमतं व्या. ति:स्तोमं संतं ज्योतिष्टोममित्याचक्षते. परोक्षण पराक्षप्रिया इव हि देवाःस वा एषो पूर्वो न परोयज्ञऋतुर्यथा रथचक्रमनंतमेवं यदमिष्टोम- स्तस्य यथैव प्रायणं तथोदयनं तदेषाभियज्ञगाथा गीयते. यदस्य पूर्वमपरं तदस्य; यदस्यापरं तदस्य पूर्व, अहेरिव सर्पणं शाकलस्य. नविजानति यतरत्परस्तादिति यथा ।वास्य प्रायणमेवमुदयनमस- दिति तदाहुर्यत त्रिवृत्मायणमेकविंशमुदयनं कन त समे इति? या वा एकविंशस्त्रिवृदै सोथो यदुभौ तृचौ तृचिनाविति ब्रूयात्तेनेति ।।१३।। यो वाएष तपत्येषोऽमिष्टोम एष सान्हस्तं सह वान्हा संस्थापयेयु ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका १४, ४५. सान्हा वै नाम तेनासत्वरमाणाश्चरेयुर्यथैव प्रातःसवन एवं माध्यंदिनं एवं तृतीयसवन एत्रमुह यजमानो प्रमायुको भवति. यद्ध वा इदं पूर्व- योः सवनयोरसंवरमाणाश्चरंति. तरमात्धेदं प्राच्योग्रामताबहुलावि- टा. अथ यल्वेदं तृतीयसबने संबरमाणाश्चरंति. तस्मान्धेदं प्रत्यंचि दीर्घारण्पानि भवंति तथाह यजमानः प्रमायुको भवति; तेनासंबर- माणाश्चरेयुर्यथैव प्रातःस वन एवं माध्यंदिन एवं तृतीयसवन एवमुह यजमाना उप्रमायुको भवति. स एतमेव शरत्रणानुपर्यावर्तेत यदा वा एष मातरुदेत्यय मंद्रं तपति. तस्मान्मंद्रया वाचा प्रातःसवने शंसे- दय यदाम्यत्यथ बलीयसपति. तस्माद्बलीयस्या वाचा मध्यंदिने शंसेदय यदाभितरामेत्यथ बलिष्ठतमतपति. तस्मादलिष्ठतमयावाचा तृतीयसबने शंसेदेवं शंसद्यदि वाच ईशीत ; वाग्धि शस्त्रं यया तु बाचोत्तरोत्तरिण्योन्सहे त. समापनाय तया प्रतिपद्यतैतत्मुशस्ततम- मित भवति. स वा एष न कदाचनाम्तमति नोदेति तं यदस्त- मंतीति मन्यते उन्ह एव: तदंतमिवाथात्मानं विपर्यस्यते रात्रीमेवाब- स्ताकुरुते हःपरस्तादथ यदेने मातरुदेतीति मन्यते रात्ररेव तदेत- भित्ताथात्मानं वि पर्यस्यत, हरेवावस्ता कुरुते; रात्री परस्तात्स वा एष न कदाचन निम्रोचति. न ह वै कदाचन निम्रोच येतस्य ह सायुज्यं सरूपता सलोकतामश्नुते य एवं वेद य एवं वेद || ४४ ॥ इत्येतरेय ब्राह्मणे तृतीयपचिकायां चतुर्थोध्यायः ॥ ४ ॥ यज्ञो वे देवेभ्योनाद्यमुदक्रामत्ते देवा अब्रुवन्यज्ञो वै नोनाद्यमुद- क्रमीदन्विमं यज्ञमन्नमन्विछामेति ते ब्रुवन्कथमन्विछामेति ब्राह्मणेन च छंदोभिश्चेत्यब्रुवस्से ब्राह्मणं छंदोभिरदीक्षयंस्तस्यांतं यज्ञमतन्व- तापि पत्नीः समयाजयस्तस्मात्याप्येतहिं दीक्षणीयायामिष्टावां तमेव ·८२ ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका १५, ४६. यज्ञं तन्वते ; पिपत्नीः सं याजयंति. तमनु न्यायमन्बवायंस्ते माय- णीयमतन्वत. तं मायणायेन नदीयोन्वागच्छस्ते कर्मभिः समत्वरंत. तच्छंयंतमकुर्वस्तस्मात्याप्यतर्हि प्रायणीयं गंवंतमेव भवति.. तमनु न्यायमन्बवायंस्त आतिथ्यमतन्नत. तमातिथ्यन नदीयोन्वागच्छस्से कमभिः समत्वरंत. तदिळांतमकुर्वस्तस्माद्धाप्यंतर्हि आतिथ्यमिळांत- मेव भवति. तमनन्यायमन्यवायंत उपसदोतवत; तमुपसभिर्नेदी- योन्वागच्छंस्ते कर्मभिः समवरंत. ते निम्नः सामिधनीरनूच्य तिवां- देवता अयजस्तस्मान्धाप्येतर्वापसन्मु तिस्स एव सामिधनीरनच्य तिस्रा देवतो यति. तमनु न्यायमन्ववार्यस्त उपवसथमत-वत. तमुपवसथ्येह न्यामुवस्तमात्वांतं यज्ञमतन्वतापिपल्लीः समयाजयं- स्तस्मात्धाप्येतर्युपवसथआंतमेव यज्ञं तन्वते ; पिपत्नीः सं याजयंति. तस्मादेतेषु पूर्वेषु कर्ममु शनेस्तरां शनैस्तरामिवानुब्रूयादनूसारमिव हि ते तमायंस्तस्मादपवसथे यावन्या वाचा कामयीत तावत्यानु- ब्रूयादातोहि स ताई भवतीति तमाप्ता त्रुवंस्तिष्ठस्व नोन्नाद्यायेति स नेत्यब्रवीत्कथं बस्तिष्ठेयेति तानीक्षतैव तमब्रुवन्ब्राह्मणेन च न छंदोभिश्च सयुग्मृत्वान्नाद्यायतिष्ठति तथेति.तस्मान्धाप्येताह यज्ञः सयुग्मूला देवेभ्यो हव्यं वहति ब्राह्मणेन च छंदोभिश्च ।। ४५ ॥ त्रीणि हवे यज्ञे क्रियते. जग्छ गाणवत: तत्वेतदेव जग्धं यदा- शंसमानमार्विज्यं कारयत. उत वामेदद्यादुत वामावृणातति नन्ध तत्पराव यथा जग्धं न हैव तद्यजमानं भुनक्त्यथ हैतदेव गार्थ, यदिभ्यदाविज्यं कारयत. उत वा मा न बाधतोत वा मे न यज्ञ- वेशसं कुर्यादिति तत्व तत्पराडेव यथा गीर्ण; न हैव तद्यजमानं भुन- क्यथ हैतदेववांतं यदभिशस्यमानमाविज्यं कारयते. यथा हवा इदं वातान्मनुष्या बीभत्संत; एवं तस्मादेवास्तव तत्पराव यथावांत ·ऐतरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका ४६, ४७. ८३ न हैव तद्यजमानं भुनक्ति. स एतेषां त्रयाणामाशांनेयात्तं यद्येतेषां त्रयाणामेकं चिदकाममभ्याभवेत्तस्यास्ति वामदेव्यस्य स्तोत्र प्रायश्चि- निरिद वा इदं वामदेव्यं. यजमानलोको मृतलोकः; स्व! लोकरतत्- त्रिभिरक्षरैयूँनं ; तस्य स्तोत्र उपसृप्यत् त्रधात्मानं विगृहीयात्पुरुष इति स एतेषु लोकेष्वात्मानं दधात्यस्मिन् यजमानलोकेस्मिन्नमृतलोके- स्मिन्स्वर्ग लोके स सर्वां दुरिष्टिमत्येत्यपि यदि समृधा इव ऋविजः स्युरिति ह स्माहाथ हैतज्जपेदेवेति ।। ४६ ॥ छंदांसि वै देवेभ्यो हव्यमूढवा श्रांतानि जघनार्धे यज्ञस्य तिष्ठति. यथाश्वो वाश्वतरो वोहिवास्तिष्ठंदेवं तेभ्य एतं मैत्रावरुणं पशु पुरो- लागमन देविकाह वीषि निर्वपदः धात्र पुरोळाशं द्वादशकपालं यो धाता स वषट्कारोनुमन्गै चरं यानुमतिः सा गायत्री. राकाय रु या राका सा त्रिष्टुप, सिनीवाल्यै चरुं या सिनीवाली सा गी : कुहै' चर या कुहः सानष्टुप् एतानि वाव सर्वाणि छंदांसि, यत्रं त्रैष्टुभं जागतमानुष्टुभमन्वन्यान्येतानि हि यज्ञ मतमामिव केयंत. एतैर्ह वा अस्य छदीभिर्यजतः सर्वदोभिरिष्ट भवति य एवं बंद. त? यदिदमाहुः सुधाया ह वै वाजी सुहितो दधातीति छंदांनि वै तत्सुधायां ह वा एनं छंदांसि दधत्यननुध्यायिन लोकं जयति य एवं वेद. तत्वक आहुर्धातारमेव सर्वासां पुरस्तान्पुरस्तादा- ज्येन परि यजेत्तदासु सर्वामु मिथुनं दधाताति तदु वा आहुर्जामि या एतद्यज्ञे क्रियते; यत्र समानीभ्यां ऋग्न्यां समानेह न्यजतीति यदि ह वा अपि बह्य इव जाणः; पतिर्वाव तासां मिथुनं तद्य- दासां धातारं पुरस्ताद्य जति. तदासु सर्वामु मिथुनं दधातीति न दविकानां ॥१७॥ अथ देवीनां सूर्याय पुरोळाशमेककपाल ; यः सूर्यः स धाता ·ऐतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचिका ४८, ४९. स उ एव वषट्कारो दिवे चढू; या द्यौः सानुमतिः, सो एव गाय युषसे चरु'; योषाः सा राका सो एवं त्रिष्टुप् गवे चरूं; या गौः सा सिनीवाली सोएव जगती पृथ्विव्यै चरूं; या पृथिवी सा कुहः सो एवानुष्टुबेतानि वाव सर्वाणि छंदांसि गायत्रं त्रैष्टुभं जागत- मानुष्टुभमन्व-यान्येतानि हि यज्ञे प्रतमामिव क्रियंत. एतेह घा अस्य छंदोभिर्यजतः सर्वछंदोभिरिष्टं भवति य एवं वेद. तद्वै यदिदमाहुः सुधायां ह वै वाजी सुहि तो दधातीनि छदासि व तत्सुधायां ह वा एनं छंदांसि दधल्यननध्यायिनं लाक जयति य एवं वेद. तत्पैक आहुः सूर्यमेव सर्वासां पुरस्तान्पुरस्ता- दाज्येन परि यत्तदासु सर्वासु मिथुनं दधातीति तदु वा आहे जमि वा एतधजे क्रियते: यत्र समानीभ्यां मम्यां समानहन्यज- तीति यदि ह वा अपि बव्ह्य इव जायाः पतिर्वात तासां मिथुन: तद्यदासां सूर्य पुररताद्यजति. तदासु सर्वासु मिथुनं दधाति. ता या इमास्ता अमूर्या अमूस्ता इमा अन्यतराभिर्वात तं काममामांति य एतासूभयीषु ता उभयोर्गतश्रियः; प्रजातिकामस्य सन्निपन्चेन्जेषि- प्यमाणस्य यदेना एविष्यमाणस्य सन्निपदीश्वरो हास्य विने दवा अरतार्यदा अयमात्मने उलममंसेतिताह शुचिवृक्षो गौपालाय नोवृ- स्वद्युम्नस्याभिमतारिणस्यांभयोर्यज्ञे संनिरुवाप. तस्य ह रथगृमंग- हमानं दृष्ट्वोबाचेत्थमहमस्य राजन्यस्य देविकाश्च देवीश्चोभयीर्यज्ञ सममादयं ; यदस्थेत्थं रथगृत्सोगाहत इति चतुःषष्टि कवचिनः शश्व धास्यते पुत्रनत्पार आसुः ॥ ४८ ॥ अमिष्टोमं वे देवा अश्रयंताक्थान्यसुरास्ते समावीर्या एवासन्न व्यावर्तत. तान् भरद्वाज ऋषीणामपश्यदिभे वा असुरा उक्थेषु श्रितास्तानेषां न कश्चन पश्यनीति सोमिमुदव्हयद्, त्यू पु ब्राणि ·ऐनरेयव्राह्मणे तृतीयपंचिका ४९, ५०. माइन्थेतरागिर इत्यमर्याह वा इतरा गिरः, सोमियोत्तिष्ठन्वब्रवीकि सिंदेव मह्यं कृशादीर्घः! पलितो वक्ष्यतीति भरद्दाजो हवे कृशादीः पलित आस सोबादिम वा अमुरा उक्थेषु श्रितास्तान्बा न कश्चन पश्यतीति तानमिरश्वो भूत्वाभ्यत्यद्रवद्यदमिरवीभूत्वाभ्यन्यद्रवत्तत्मा- कमश्वं सामाभवत्तत्साकमज्ञस्य साकमजवं. तदाहुः सामना- बथानि प्रणयंदप्रणीतानिवाब तान्युक्थानि यान्यन्यत्र साकमश्वादिति प्रमंहिष्ठीयन प्रणयदित्याहुः प्रमंहिष्ठीयन वै देवा असुरानुवयभ्यः प्राणुदंत. तत्माहेव प्रमंहिष्ठीयेन नयेत्प्रसाकमश्चन ।। ४९ ॥ ते वा असुरा मैत्रावरुणस्याक्थमश्रयंत. सोबवीदिंद्रः कश्चा चमानितो अमुरानोन्स्यावहा इत्यहं चत्यबीहरुणम्तम्मादेंद्रावरुणं मैत्रावरुणस्तृतीयसबने शंसति इंद्रश्च हि तावरणश्च ततो नुदेता: ते वेतना अहता असुरा, ब्राह्मणाच्छंसिन उपथमश्रयंत सावत्रीदिंद्रः चाहं चमानितो उसुरान्नोस्यावहा इत्यहं चेत्यवाह पतित मादैद्राबाई म्पन्यं ब्राह्मणाच्छंसी: तृतीयसबने शंसतींद्रश्च हि तान्- हस्पतिश्च ततो नुदेता; ते वै ततो उपहना असुरा अछावाकस्योक्थ- श्रयंत. सोववादिंद्रः कश्चाहं चेमानितो ऽसुरानोस्यावहा इन्यह नन्यबाद्विष्णुस्तरमादेंद्रावैष्णवगछावाकस्तृतीयसबने शंसतीद्रश्च ह तान्विणुश्च ततो नुदेतां. द्वंद्वमिंद्रेण देवताः शस्थत ; इंटू वै मथुनं. तस्मात् इंद्वान्मिथुनं प्र जायत प्रजात्यै प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वदाथ हैते पोत्रियाश्च नेष्ट्रीयाश्च चत्वार ऋतुयाजाः, पळ ऋचः सा विराड् दशिनी; द्विराजि यज्ञं दशिन्यां प्रतिष्ठाप- पंति प्रतिष्टापयंति ॥ ५० ॥ इत्येतरेयब्राह्मणे तृतीयपंचि- कायां पंचमोध्यायः ॥ ५ ॥ इति तृतीयपंचिका समाप्ता.

·ऐतरेयवाह्मणे चतुर्थपंचिका १, २. अथ चतुर्थपंचिकामारंभः ।। श्रीगणेशाय नमः | आँ ।। देवाचे प्रथमेनान्हेंद्राय वजं समभरस्तं द्वितीयेनान्हासिंचंतृतीयेनान्हा प्रायछंसं चतुर्थहन् प्राहरत्तस्माच्चतुर्थेह न पाळशिनं शंसनि. वत्रो वा एष यसोळशी तद्यच्चतुर्थेह न पाळशिनं शंसति. वनमंत्र तत्म हरति द्विषते भ्रातृव्याय वधं, यास्य नृत्यस्तरमै रतत. वनों में पोळशी; पशव उक्थानि; तं परस्तादुक्थानां पर्यस्य शंसति तं यत्पर- स्तादुक्थानां पर्यस्य शंसति- वन्त्रेणैव तपोळशिना पशून्परि गच्छति तस्मात्यगवा वस्त्रेणेव षोळशिना परि गता मनुष्यानभ्युपावर्तते तस्मा- दश्वो वा पुरुषो वा गोर्वा हस्ती वा परि गत एव स्वयमात्मने त एन: वाचाभिषिल्प उपावर्तत वनमंत्र पोळशिनं पश्यन्वत्रेणैव पोलगिना परि गतो बाग धि बनो वाक् पोळगी. तदाहुः किं पोळशिनः पाट. शिवमिति बाळश स्तोत्राणां पोळश दास्त्राणां पाळगाभिरक्षरेग- पोळशभिः प्रणोति पोळशपदानिविदं दधाति. तन्वाळशिनः पोळशिवं ; वा अक्षरे अति रिच्यते घोळशिनोनुष्टुभमभिमं पन्नस्य वाची बाब तो स्तनी, सत्यानते वाव ते अवल्यनं सत्यं नैन मनृतं हिनस्ति य एवं वेद ।। १ ।। गोरिवीतं पोळशि साम कुर्वीत : तेजस्कामो ब्रह्मवर्चसकामन- जो वै ब्रह्मवर्चसं गरिवीतं तजवी ब्रह्मवर्चमी भवति य एवं विद्वान् गौरिबीतं षोळशि साम कुरुतं. नानदं षोळशि साम कर्तव्य मित्याहुरिंद्रा वैवृत्राय वन्त्रमुदयछत्तमरमै प्राहरत्तमभ्यहनसाभि- हतो व्यनदद्यद् व्यनदत्तं नानदं सामाभवत्तं नानदस्य नानदत्तम. अभ्रातृव्यं वा एतत् भ्रातृव्यहा साम यन्नानदमभ्रातृव्यो भ्रातृव्यहा भवति य एवं विद्वान्नानदं षोळशि साम कुरुत. तद्यदि नानदं कुर्युरविहतः पोळशी शंस्तव्यो ; विद्वतासु हि तामु सुर्वन दत्ते;

·. ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका २, ३. यदि गोरिवीतं विहृतः पोळशी शंस्तव्यो विहतासु हि ताम् मुमुवते ।। २ ॥ अथातछंदांस्येव व्यतिषजति आवा वहंतु हरय,उपोषु शृणुहि गिर इति गायत्रीश्च पंक्तीश्च व्यतिपति- गायत्रो वै पुरुषः; पाक्ताः पावः पुरुपमेव तत्पशुभिर्व्यतियजति, पशुपु प्रतिष्ठापयति. यदु गायत्री च पंक्तिश्च ते द्वे अनुष्टुभी, तेनो वाचोरूपादनुष्टुभीरूपाद- अरूपानेति. यदिंद्रपृतनाज्ये,यंते अस्तु हर्यत इत्युष्णिहश्च वृहतीश्च व्यनिजन्येष्णिहो वे पुरुषो बाहताः पशवः; पुरुषमेव तन्यशुभि व्यंतिपति, पशुपु प्रतिष्ठापयति. यदुणिक् च बृहती च ते दे अनुः शुभी तनी वाचारूपादनुष्टुभोरूपाहवरूपान्नति;आधूर्वस्मै,ब्रह्मवी- रब प्रकृतिं जुषाण इति दिपदां च त्रिष्टुभं च व्यतिपजति. द्विपादै गुमपावाय त्रिष्टुप्पुरुषमेव तद्दी]ण व्यतिषजति, वीर्य प्रतिष्ठापयति. तम्मायुरूपी पीय प्रतिष्ठितः सर्वेषां पशूनां वीर्यवत्तमो यदु विपदा च विंगन्यक्षरा त्रिष्टुप् च, ते द्वे अनुष्टुभी; तनो वाचोरूपादनुष्टुभो स्पाइवरूपान्नेतिएष ब्रह्माप्रतेमहे,विदथे शंसिपं हरी इति दिप- दाभ जगतीश्चव्यतिषजति- द्विपाढे पुरुषो, जागताः पशवः: पुरुषमेव तन्यशुभिर्व्यतिपजति, पशुपु प्रतिष्ठापयति. तस्मात्पुरुषः पगुषु प्रति- टितोऽनि चैनानधि च तिष्ठति. वशेचास्य यदु द्विपदा च पोळशा क्षरा जगती च; ते द्वे अनुष्टुभौ ; तेनो वाचोरूपादनुष्टुभारूपादन रूपानैति.त्रिकटुकेषु महिषोयवाशिरं,पोष्वस्मै पुरोरथमित्यतिछंदमः गंमति छंदसाव या रसोत्यक्षरसतिछंदसमभ्यत्यक्षरत्तदतिछं दसी उति दवं. सर्वभ्यो वा एपछंदोभ्यः सन्निर्मितो यत्षोळशी त- दतिछंदमः शंसति. संवभ्य एवेनं तच्छंदोम्यः सं निर्मिभीत सर्वेभ्य- दाभ्यः सन्निर्मितन पोळशिना रानौति य एवं वेद || ३ || .

·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ४. %B महानाम्नीनामुपसर्गानुपसृजन्ययं वे लोकः प्रथमा महानान्यंत- रिक्षलोको द्वितीयासी लोकस्तृतीया; सर्वेन्यो वा एष लोकेभ्यः सन्त्रि- मिती यत्योळशी. तद्यन्महानाम्नानामुपसर्गानुप सृजति; सर्वेभ्य एवैनं तलाकेभ्यः सन्निमिमीत ; सर्वेभ्यो लोकेभ्यः सन्निर्मितन पोगिना रानोति य एवं वेद. प्र प्रवस्त्रिष्टुभमिपं,अर्चत प्रार्चत,यो व्यतीरंफा- णदिति प्रज्ञाता अनुष्टुभः शंसति. तद्यथह चेह चापथेन चरिन्जा पंथानं पर्यवेथानादृक्तयत्मज्ञाता अनुष्टुभः शंसति. स यो व्यापा- गतीरिव मन्येतावित पाळशिनं शंसयनेन्छंदसां कृछादवपद्या इत्यथ यः पाप्मानमप जिघांसुः स्यादिहतं पोळशिनं शंसयेद: त्र्य- तिपक्त इव वैपुरुपः पाप्मना;व्यतिपक्तभवास्मै वत्याप्मानं. शमलमणः हत्यप पाप्मानं हते य एवं वद. उद्यद बन्नस्य विष्टपभिन्युत्तमया परि दधाति- स्वर्गों के लोका बन्नम्य विष्टपं : स्वर्गमेव तलोकं यजमन गमयति. अपाः पूपा हरिवः सुतानामिनि यजति. सर्वेभ्यो वा एप म सवनेभ्यः सन्निमिता यन्पोळगी,तद्यदपाः पूर्वेषां हरिवः सुतानामिनि यजति. पीतवद्दे प्रातःसयन: मानःसवनादवेनं तत्सन्निभिभीते इदंसान कवलंत इति माध्यदिनं वै सवनं केवलं; माध्यंदिन दी. तत्सवनात्सनिर्मिमीते.ममधि मामं मधुमंतमिंद्रेति मद्ददै तृतीयसवनं तृतीयसवनादेवनं तत्मनिर्मिमीत.सत्रावृषं जठर आवृपखंति वृषण पोळशिनो रूपं. सर्वेभ्यो वा एप सवनभ्यः सन्निर्मितो यत्वाळा तद्यदपाः पूर्वषां हरिवः सुतानामिति यजति. सर्वेभ्यएवैनं तत्सबनभ्य सनिमिमीत ; सर्वभ्यः सबनभ्यः सन्निर्मितन पोळशिना रानाति : एवं वेद. महानाम्नानां पंचक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पाटण सर्वेभ्यो वा एष छंदोग्यः सनिर्मितो यत्योळशी तद्यन्महानाम्नीन पंचाक्षरानुपसर्गानुपसृजत्येकादशाक्षरेषु पादेषु सर्वेश्य एवेनं तच्छ ·ऐनरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ५, ६. . दोभ्यः सनिमिमीते;सर्वेभ्यश्छंदोभ्यः सनिर्मितेन षोळशिना रानीति य एवं वेद || ४ ॥ अहवं देवा अश्रयंत रात्रीमसुरासे समावदीर्या एवासन्न व्या- बर्तत. सोब्रवीदिंद्रः कश्चाहं चेमानितो ऽमुरान् रात्रीमन्यवेश्याव इति मदेवेधुन प्रत्यविंददविभयरात्रेस्तमसा मृत्योस्तस्मात्याप्येतर्हि नक्तं यावन्मात्रभिवापाक्रम्य बिभेति; तम इव हि रात्रिभृत्युरिव; तं वै छदास्यवानवायंस्तं यच्छंदास्येवान्यवायंस्तरमादिंद्रश्चैव छंदांसि च रात्री वहति. न निविछस्यते, न पुरोरुङन धाय्या नान्या देवतेंद्रश्च व छंदासि च रात्री वहंति. तान्दै पर्यायरेव पर्यायमनुदंत; यत् पर्यायैः पर्यायमनुदंत; तत्पर्यायाणां पर्यायत्वं तान्ने प्रथम व पर्यायेण पूर्वराबादनुदंत, मध्यमेन मध्यरात्रादुत्तमनापरराबाद. अपि गर्वर्या अनुरमसीन्यब्रुवन्नपिशवराणि खलु वा एतानि छंदांसि इति ह स्मा- हैनान हींद्रं रात्रेस्तमसो मृत्योर्बिभ्यतमत्यपारयस्तदपि शर्वराणामपि यावरत्वं ।। ५ ॥ पांतमावो अंगस इत्यंधरवत्यानुष्टुभा रात्री प्रतिपद्यत. आनुष्टुभी रात्रिरतद्रात्रिरूपमंधस्वत्यः पीतवत्यो मद्दत्यस्त्रिष्टुभो याज्याभवं- अभिरूपा यद्यभिरूपं तत्समृत्धं प्रथमेन पर्यायेण स्तुवते; प्रथमा- यंत्र पदानि पुनराददते. यदेवेषामश्वा गाव आसंस्तदवैषां तनाददते. मध्यमेन पर्यायेण स्तुवते. मध्यमान्यव पदानि पुनराददते. यदवैषा मनारथा आसंस्तदेवैषां तेनाददत. उत्तमेन पर्यायेण स्तुवत; उत्तमा- यव पदानि पुनराददते. यदवेषां वासो हिरण्यं मणिरध्यात्ममासीत्त- देवेषां तनाददत. आ द्विषतो वसुदत्त निरेनमेन्यः सर्वेभ्यो लोकभ्यो नुदते य एवं वद. पवमानवदहरिन्याहु न रात्रिः पवमानवती कथमुभे- पवमानवती भवतः केन ते समावदाजी भवत इति? यदेवेंद्राय महने- ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ६, - .. सुतम् : इदं वसोसुतमंध, इदं धन्वोजसासुतमिति स्तुवति च शंसति च.तेन रात्रिःपवमानवती;तेनोभे पवमानवतीभवतस्तेन ते समाबदाजी भवतः. पंचदशस्तोत्रमहरित्याहुर्न रात्रिः पंचदशस्तोत्रा ; कथमुभे पंचदशस्तोत्र भवतः? केन ते समावदाजी भवत ? इति द्वादश स्तोत्राण्यपिशवराणि. तिसृभिर्देवताभिः संधिना रायंतरेण स्तुवने. तेन रात्रिः पंचदशस्तोत्रा तनाम पंचदशस्तोत्रे भवतस्तेन ते समा- वभाजी भवतः. परिमितं स्तुवन्यपरिमितमनु शंसति. परिमितं भृतमपरिमितं भव्यमपरिमितस्यावरुध्या इत्यति शंसति. स्तोत्रमति वे प्रजात्मानमति पशवरलद्यत्स्तोत्रमति शंसति. यदेवास्यात्यामानं तंदवास्यै तेनावरंधे बरुंधे ।।६।। इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थ पंचिकायां प्रथमोध्यायः ।। १ ।। . ।। औं ।। प्रजापति मोमाय राज्ञे दुहितरं प्रायछन्मृगा सावित्री. तस्यै सबै देवा वरा आगरतस्या एतत्सहस्र वह तुमन्वा करोद, यदेतदाश्विनभिन्याचक्षते; नाश्विनं हैव तद्यदर्याक् सहवं. तस्मात्तत्सहस्रं वेब सद्यो वा माश्य घृतं शंसेद्यथा ह वा इटं मनोवा रथो वाक्तो वर्तत एवं हैवाक्ता वर्तते. शकुनिरिवात्पतिष्यन्ना व्हयीत. तस्मिं देवा न समजानत. ममेदमस्तु ममेदमस्विति ते संजा- नाना अब्रुवन्नाजिमस्यायामहै ; स योन उज्जेष्यति. तस्येदं भविष्य तीति ते ऽमेरेवाधि गृहपतरादित्यं काष्ठामकुर्वत- तस्मादामेथी प्रतिषद् भवत्याश्विनस्यामिर्होता गृहपातः स राजेतितत्वैक आहुर्, अमि मन्य पितरममिमापिमित्येतया प्रतिपद्येत- दिवि शुक्र यजतं सूर्यस्यति प्रथ- मयैव ऋचाकाष्ठामामातीति तत्तन्नादृत्यं य एनं तत्र ब्रूयाद्,अभिमान मिति के प्रत्यपाद्यमिमापत्स्यतीति शश्वत्तथा स्यात्तस्मादमिहीना ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ८,९. ९१ गृहपतिःस राजेत्येतयैव प्रतिपद्येत. गृहपतिवती प्रजातिमती शांता; सर्वागुः सीयुत्वाय सर्वमायुरेति य एवं वेद ।। ७ ।। तासां वै देवतानामाजि धावंतीनामभिसृष्टानामनिर्मुखं प्रथमः प्रत्यपद्यत-तमश्विनावन्वागन्छतां.तमबृतामपोदिल्याबावा इदं जेष्या- व दांत स तथेत्यब्रवीत्तस्य वै ममेहाप्यस्विति तथेति तस्मा अप्यत्रा- कुरुता. तस्मादायमाश्विने शस्यते ता उषसमन्वागच्छता; तामव तामपोदित्द्यावां वा इदं जेण्याव इति सा तथेत्यब्रवीत्तस्यै वे ममे- हाप्यस्विति तथेति तरया अप्यत्राकुरुता. तस्मादुषस्यमाश्विने अस्यत. ताविंद्रमन्यागच्छता. तमवतामावां वा इदं मघवं ध्यान इति न ह तं दधपतुरपदिहीति वक्तुं. स तथेत्यब्रवीत्तस्य वै मम- हाप्यस्विति तति तस्मा अप्यत्राकुरुता. तरमादमाश्विन शम्यते. तदश्विना उदजयतामश्विनावा भुवाता: यदश्विना उदजयतामश्विना- बाभुवाता- तरमादतदाश्विनमित्याचक्षत भुते यद्यत्कामयते य एवं बंद.तदाहुर्यच्छस्थत आनयं शस्यत; उषस्यं शस्थत ऐंद्रमथ कस्मादे- तदाश्चिनमित्याचक्षत इत्यश्विनौ हि तदुदजयतामाश्विनावानुवाता; यद श्विना उदनयतामश्विनावाश्नुवानां. तस्मादेतदाश्विनमित्याच- क्षत भुते यद्यत्कामयते य एवं वेद ।। ८ ।। अश्वतरी रथेनामिराजिमधावत्तासां प्राजमानो योनिमकलयत्त- स्मात्ता न विजायते. गोभिररुणेरुषा आजिमधावत्तस्मादुषस्यग- लायामरुणमिवैव प्रभात्युषसोरूपमश्वरथेनेंद्र आजिमधावत्तस्मास उच्चैघोष उपदिमान्क्षत्रस्य रूपद्रो हि स गर्दभरथनाश्विना उद- जयतामश्विनावानुवातो.यदश्विना उदजयतामश्विनावाशेवाता.तरमा मसृतजवा दुग्धदोहः सर्वेषामेतर्हि वाह नानामनाशिष्टो रतसत्वस्य वीर्य नाहरता. तस्मात्म द्विरेता बाजी. तदाहुः सप्त सौर्याणि छंदांसि ·-- ९२ ऐतरेयव्राह्मणे चतुर्थपंचिका ९, १०. शंसेद्यथैवामेयं यथोषस्यं यथाश्विनं सप्त वै देवलोकाः; सर्वेषु देव- लोकेषु रानातीति तत्तन्नादृत्यं. त्रीण्येव शंसेत्त्रयो वा इमे त्रिचूनो लोका एषामेव लोकानामभिनित्यै. तदाहुरुदुत्यं जातवेदसमिति सौर्याणि प्रति पद्यतेति तत्तन्नादृत्यं. यथैव गत्वा काष्ठामपराभुया- तादृक्तत्, सूर्यो नो दिवस्पावित्येतेनैव प्रतिपद्येत. यथैव गत्वा काष्टा- मभिपद्येत तादृक्तदुटु त्यं जातवेदसमिति द्वितीयं शंसति.चित्रं देवा- नामुदगाद नीकमिति त्रैष्टुभमसौ वार चित्रं देवानामुदेति तस्मादन- च्छसति. नमी मित्रस्य वरुणस्य चक्षस इति जागतं तद्दाशीः पद माशिषमयतेनाशास्त आपने यजमानाय च ॥ ९॥ तदाहुः सूर्यो नाति शस्यो, बृहती नातिशरया यत्सूर्यमति शंसेट ब्रह्मवर्चसमतिपद्येत. यद्हतीमतिशंस मागाननिपातति इंद्र क्र- तुं न आभरन्यद्रं प्रगाथं शंसति. शिक्षाणो अस्मियुमहतयामनि, जी वाज्योतिरशीमहीत्यसौ बाव ज्योतिस्तेन सूर्य नातिशंसति. यट बार्हतः प्रगाथस्तेन बृह ती नातिशंसति. अभिन्वा शूर नानुम इनि रायंतरी यानि शंसति ; रार्थतरेण वै संधिनाश्विनाय स्तुवंत. तथ- द्रायंतरी योनि शंसति रथंतरस्यैव म योनिस्वाय. ईशानमस्य जगतः स्वर्दृगमित्यसी वाव स्वर्दृक्तेन सूर्य नाति शंसति. यदु बाहनः प्रगाथस्तेन बृहती नातिशंसति. बहवः सूरचक्षस इति मैत्र वरुणं प्रगाथं शंसत्यहव मित्रोरात्रिर्वरुण, उभे वा एपो होरात्र आरभने योतिरात्रमुपैति. तद्यन्मैत्रावरुणं प्रगाथं शंसत्यहोरात्रयरिंदै तत्मतिष्ठापयति. सूरचक्षस इति तेन सूर्य नाति शंसति; यदु बाईत प्रगाथस्तनवृहती नातिशंसति. महीद्यौ पृथिवी चनस्,तेहि द्यावापृथि वो विश्वशंभुवेति द्यावापृथिवीये शंसति. द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे इयमे वेह प्रतिष्ठा सावमुत्रतद्यदद्यावापृथिवीये शंसति.मतिष्ठयारवैनं तःप्र .

·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १०, ११. ९३ तठापयति. देवो देवी धर्मणासूर्यः शुचिरिति तेन सूर्य नातिसंसति. बद गायत्री च जगती च ते दं बृहत्या तेन बृहती नातियांसति. विश्वस्य देवीमृचयस्य जन्मनो,नयारोषातिन ग्रभदिति द्विपदां शंसति. वितेधमुक्थमिति ह रम वा एतदाचक्षते. यंदतदाश्विनं निर्भतिर्ह रम पाशिन्युपास्ते; यदेव होता परिधास्यत्यथ पाशान्प्रति मोक्ष्यामीतित- ना वा एतां बृहस्पतिर्दिपदामपश्यनयारोषाति न ग्रभदिति तया नि:- न्याः पाशिन्या अधराचः पाशानपास्यत्तद्यदेतां द्विपदा हाताशंसात. निन्या एव तत्पाशिन्या अधराचः पाशानपास्यति. म्बस्न्यव होता- न्मुच्यते ; सर्वायुः सर्वायुताय सर्वमायुरति य एवं वेद. मृचयस्य जन्मन इत्यमा वाव मर्चयतीव तेन सूर्य नानिशंसनि. यदु द्विपदा पुरुपन्छंदमं सा सर्वाणि छंदास्यभ्याप्ता तेन बृहती नाति मनि ॥२०॥ ब्राह्मणसत्यया परि दवाति. ब्रह्मवै बृहस्पतिर्ब्रमण्यंवैनं तदं- नतः प्रतिष्ठापयति वा पित्रे विश्वदेवाय तृण्ण इत्येतया परि दध्यात्म- जाकामः पशुकामी; बृहस्पते सुप्रजा भारत इति प्रजया वे सुमजा वारवान्वयं स्याम पतयोरयाणामिति प्रबावान् गशुमान् यिमान् वीर- वान् भवति यत्रैवं विधानतया परि दधानि.बृहसते अतियदों अरे- दिन्यतया परि दध्यात्तत्रकामा ब्रह्मवंसकामातीववान्यान्ब्रम- पर्चसमर्हति गुमदिति द्युमदिव वै ब्रह्मवर्चमं विभातीति बीच वे ब्रह्म- वर्चसं भाति- यद्दीदयच्छवम ऋतप्रजातति दीदायेव वै ब्रह्मवर्च तदस्मामु द्रविणं धहि चित्रमिति त्रिमिव वै ब्रह्मवर्चस;ब्रह्मवर्चसी ब्रह्मयशसी भवति यत्रै विद्वानतया परि दधाति.तस्मादव विद्वानेत- थैव परि दध्याद ब्राह्मणस्पत्या तेन सूर्य नातिशंसनि. यदु त्रिष्टुभं त्रिः शंसति;सा सर्वाणि छंदास्यभ्याता तेन बृहती नातिशंसति. गायच्या ·. ९४ ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ११, १२, १३. च त्रिष्टुभा च वपकुर्याद् ब्रह्म वै गायत्री वीर्य त्रिष्टुब्रह्मणैव तीर्य सं दधाति. ब्रह्मवर्चसी ब्रह्म यशसी वीर्यवान् भवति यत्र विद्वान् गायत्र्या च त्रिष्टुभा च वषट्करोति अश्विना वायुना युवं सुट- क्षा, उभा पिबतमश्विनति गायत्र्या च विराजा च वपटकुर्याद;ब्रह्म वे गायत्र्यानं विरा ब्रह्मणव तदन्नाद्यं सं दधाति. ब्रह्मवर्चसी ब्रह्म यशसी भवति,ब्रह्मादामनमत्ति यत्रै विद्वान् गायत्र्या च विराजा च वषटकरांति. तस्मादेवं विद्वान्गायत्र्याचैव विराजा च वपटकुर्यात. प्रवामंधांसिमद्यान्यस्थुर, उभा पिबतमश्विनेत्येताभ्यां ॥ ११ ॥ चतुर्विशमेतदहरुपयंत्यारंभणीयमतेन वै संवत्सरमारमंत. एवेन स्तोमांश्च छंदांति चैतेन सी देवता, अनारब्धं वे तच्छंदो नारख्या सा देवता यदेतस्मिन्नहनि नारभंते. तदारंभणीयस्यारंभणीयन्वं. चन- विशः स्तोमो भवति. तच्चतुर्विंशस्य चतुर्विशत्वं ; चतुर्विशतिर्वा अर्ध- मासा; अर्धमासश एव तन्संवत्सरमारभंत. उत्थ्यो भवतिः परवाना उक्थानि पशूनामवरुध्ये. तर प पंचदश स्तोत्राणि भवंति. पंचटा शस्त्राणि समासोमामा एव तत्संवत्सरमारभंते. तस्य पाटश्च त्रीणि च शतानि तांत्रियास्तावति संवत्सरस्थाहान्यहश एव नसंवा- रमारभते: ऽमिष्टोम एतदहः स्यादित्याहुरामिष्टोमोवै संवन्संग:नवा एतदन्यो मष्टामादहर्दाधार न वियार्चात स यद्यमिष्टामः म्याद प्टाचत्वारिंशास्त्रयः पवमानाः स्युश्चतुर्विंशानीतराणि स्तोत्राणि त? षष्टिश्चैव त्रीणि च शतानि स्तांत्रियास्तावंति संवत्सरस्याहान्यहा एव तत्संवत्सरमारभंत. उक्थ्य एव स्या पशुसमूत्वा यज्ञः पशुसमन्ध सत्रं सर्वाणि चतुर्विगानि स्तोत्राणि प्रत्यक्षाध्यतदहश्चतुर्विशं नरमा दुक्थ्य एवं स्यात् ।। १२ ।। बृहद्रथंतरे सामनी भवत; एतौ यज्ञस्य नावी संपारिण्यी. य- ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १३, १४. ९५ हृदयंतरे ताभ्यामेव तत्संवत्सरं तरंति पादौ वे बृहद्रथंतरे शिर एतद. हः पदाभ्यामेव तच्छ्रियं शिरोभ्यायति. पक्षो वै बृहद्रथंतरे; शिर एत- तदहः पक्षाभ्यामेव तन्छ्रियं शिरोभ्य युवते. ते उभे न समवमृध्ये; य उभ समवसृजेयुर्यथैव छिन्ना नौबंधनात्तीरं तारमृछंती प्वैतवमंत्र त सत्रिणरतीरं तीरमृछतः लवेरन्. य उभे समवमृजेयुस्तद्यदि रथं- नरभवमृजगहतवाम अनवसृष्टे. अथ यदि वृहदसमृजेयू रथंतरे- णेवाम अनवसृष्ट; यद्दे रथंतरं तद्वै रूपं. यहत्तंबैराज यद्रथंतरं नच्छाहरं यदृहत्तदैवतमेवमते उभे अनवसृष्टे भवतो; ये वा एवं बिदाम एतदहरूपयंत्याप्वा ते हशः संवत्सरमाप्वार्धमासदा आप्वा मासश आप्वा स्तोमांश्च छंदांसि च आप्त्वा सर्वा देवता सप एवं तप्यमानाः सोमपीथं भक्षयंतः संवत्सरमभिषुण्वंत आसते; यंदा अत उर्भ संवत्सरमुपयंति. गुरुं वैते भारमाभ नि दधत; सं व गुरुरिः शृणात्यथ य एनं परस्तात् कर्मभिराप्वा वरताति सवै वरित संवत्सरस्य पारमश्नुते ।। १३ ॥ यदे चतुर्विशं तन्महावतं: बृहद्दिवे नात्र होता रेतः सिंचति. तददो महावतायनान्हा म जनयति. संवत्सरे संवत्सर वे रतः सिक्तं जायंत. नस्मात्समानं बृहदिवो निष्केवल्यं भवत्येष ह वा एनं परस्तान्कर्मभि- रात्वा वस्ताटुपैति य एवं विद्दानेतदहरुपैति. स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद. यो नै संवत्सरस्यावारं च पारं च वेद स वैखसि संवत्सरस्य पारमश्नुते ऽतिरात्रो वा. अस्य प्रायणीयो वार- मुदयनीयः पारं स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद. यो वै संवत्सरस्थावरोधनं चांद्रोधनं च वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्रुते अतिरात्रावा. अस्य प्रायणायो ऽवरोधनमुदयनीय उद्रो- वनं: स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद. यो वै संवत्सरस्य ·. ९६ ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १४, १५, १६. प्राणादाना वेद स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमभुते ऽतिरात्रोवा अन्य प्रायणीयः प्राण उदान उदयनीयः स्वस्ति संवत्सरस्य पारमभुत य एवं वेद ।। १४ ।। इत्येतरेयत्राझणे चतुर्थपंचिकाया द्वितीयाध्यायः ॥ २ ॥ ज्योतिर्गौरायुरिति सोमेभिर्यत्ययं वै लोको ज्योतिरतरित गौरसी लोक आयुः स एवेष उत्तरस्यहोज्योतिौरायुरिति त्रीण्य हानि गौरायुज्योतिरिति त्रीण्ययं वे लोको ज्योतिरसौलाको ज्या तिस्त एते ज्योतिषी. उभयतः सं लोक त तनैतेनोभयतो ज्योतिष पळहन यति.तघदेतनोभयतो ज्योतिषा षळेहनयंत्यनयोरेव तोक योरुभयतः प्रति तिष्ठंतो यंत्यरिंमश्च लोके मुभिश्चोभयोः परि यहा एतदक्ष चक्रं यदभिप्लवपळहरतस्य यावभितो निष्टामो तो प्रधीय. चत्वारी मध्य उपथ्यास्तन्नम गच्छति. वैवर्तमानेन यत्र कामत तत्स्वसि संवत्सरस्य पारमश्रुते य एवं वेद. यो वै तदेद यत्प्रथमः पळहः स वै स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते, यस्तद्वेद यद्वितीया यसदेद यतृतीयो यस्तद्वेद यच्चतुर्थो यनदेद यत्पंचमः ॥ १५ ॥ प्रथमं पळहमुपथंति. षळहानि भवंति, षड्वा ऋतव ऋतुश एव तत्संवत्सरमामुवंत्यूतुशः संवत्सरे प्रतितिष्ठंतो यति. द्वितीयं पढ- हमुपयंति; द्वादशाहानि भवंति; द्वादश वै मासा,मासग एव तत्सं- वत्सरमामुवंति. मासशः संवत्सरे प्रतितिष्ठंतो यति- तृतीयं पळह. मुपयंत्यष्टादशाहानि भवंति. तानि द्वेधा नवान्यानि नवान्यानि; नव वै प्राणा नव वर्गा लोकाः; प्राणांश्चैव तत्स्वर्गाश्च लोकानामुवति. प्राणेषु चैव तत्स्वंगषु च लोकेषु प्रतितिष्ठतो यति. चतुर्थ षळहमुपः यंति. चतुर्विशतिरहानि भवंति; चतुर्विशतिर्वा अर्धमासा; अर्धमासा एव तत्संवत्सरमामुर्वत्यर्धमासशः सर्वत्सरे मतितिष्ठतो यति; पंचर्भ ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १६, १७, १८. बळहमुपयंति, त्रिंशदहानि भवति. त्रिंशदक्षराव विराड् विराळं नाद्यं विराजमेव तन्मासि मास्यभिसंपादयंतो यंत्यन्नाद्यकामाः खलुवै सत्रमासत. तद्यद्विराज मासि मास्यभिसंपादयंतो यंत्यन्नाद्यमेव तम्मासि मास्यवरुंधाना यंत्यस्मै च लोकायामुष्मै चोभाभ्यां ॥१६॥ गवामयनेन यति : गावो वा आदित्या आदित्यानामेव तदयने नयंति. गावा व सत्रमासत; शाँ मृगाणि सिषासत्यस्तासां दशमे मासि शफाः शृंगाण्यजायंत. ता अब्रुवन् यस्मे कामायादीक्षामह्या पाम तमुत्तिष्ठामेतिता या उदतिष्ठंस्ता एताः रागिण्यो ; ऽथ याः समा- पयिष्यामः: संवत्सरमित्यासत; तासामधया शृंगाणि प्रावर्तत. ता एतास्तुपरा उर्ज समुन्नस्तस्माटु ताः सर्वात प्राप्नोत्तरमुत्तिष्ठत्यूर्ज ह्यसुन्बन्सर्वस्य वै गावः प्रेमाणं सर्वस्य चारुतां गताः:सर्वस्य प्रमाणं सर्वस चारुतां गच्छति य एवं वेद. आदित्याश्च ह वा अंगिरसश्च सँगै लोके पर्वत-वयं पूर्व एण्यामो वयमिति ते हादित्याः पूर्व स्वर्ग लोक जग्मुः, पश्चेवांगिरसः षष्ठयां वा वर्षेषु. यथा वा प्रायणीयोऽति- रात्रश्चगि उक्यः स उभिप्लवाः पळहा आक्ष्यत्यन्यान्यहानि नदादित्यानामयनं. प्रायणीयो ऽतिरात्रश्चतुर्विश उक्थ्यः, सर्वे पृष्ठयाः पळहाआश्चंत्यन्य न्यहानि तदंगिरसामयनं. सायथासुतिरंजसाय- स्येवमभिप्लवः षळहः; स्वर्गस्य लोकस्याय यथा महापथः पर्याण एवं पृष्ठयः पळहः स्वर्गस्य लोकस्य ; तद्यदुभाभ्यां यंत्युभाभ्यां वै यन रि- यत्युभयोः कामयारुपाप्ये यश्चाभिप्लवे षळहे यश्च पृष्ठये ॥१७॥ एकविंशमेतदहरुपति विषुवंतं मध्य संवत्सरस्यैतेन वै देवा; एकविंशेनादित्यं स्वर्गाय लोकायोदयछंन्स एष इति एकविंशस्तस्य दशावस्तादहानि दिवाकीय॑स्य भवंति, दश परस्तान्मध्य एकविंश उभयतो विराजि प्रतिष्ठित; उभयतो हि वा एष विराजि प्रतिष्ठित . 9 ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १८, १९. स्तस्मादेषांतरेमालोकान्यन्न व्यथते. तस्य वै देवा आदिन्यस्य स्वर्गालोकादवपातादबिभयुस्तं त्रिभिः वगैलकिरवस्तात्मत्युत्तभ्नुवन्. स्तोमा वै त्रयः स्वर्गा लोकास्तस्य पराचोऽतिपातादबिभयुस्तं त्रिभिः वगैलेकिः : परस्तात्मत्यस्त नुवन्. स्तोमा वै त्रयः स्वर्गा लोकास्त त्रयो बस्तात्सप्तदशाभवंति;त्रयः परस्तान्मध्य एष एकविंश उभयतः स्वरसामभिर्धत;उभयतो हि वाएष स्वरसामभिधृतस्तस्मादेषोतरेमा- लोकान्यन्न व्यथते. तस्य वै देवा आदिन्यस्य स्वर्गालोकादवपानाद. बिभयुस्तं परमः स्वगैलेकिरवस्तात्मन्युत्तम्भुवन्स्तोमा वै परमाः स्वर्गा लोकास्तस्य पराचोऽतिपातादविभयुस्तं परमैःस्वगै लेकि-परस्तात् प्रत्य- स्तम्भवन्स्तामा वै परमाः स्वर्गा लोकास्तत्रयो ऽवस्तात्सप्तदशाभवति, त्रयः परसात्ते दो ही संपद्यत्त्रयश्चतीस्त्रशा भवति. चतुस्त्रिंशो ग्तामानामुत्तमरतेषु वा एष एतदध्याहितस्तपति; तेषु हि वा एए- एतदध्याहितस्तपति.स बाएष उत्तरोउस्मात् सर्वस्माद्भूतागविष्यतः मर्वमवेदमतिरोचते यदिदं किंचोत्तरो भवति- यस्मादुत्तरो बुभुषति तस्मादुत्तरो भवति य एवं वेद ॥ १८ ॥ स्वरसाम्न उपयंतीमेचे लोकाः; स्वरसामान इमान्य लोकान्स्वरमा- मभिरम्पृण्वस्तस्वरसाम्नां स्वरसामवं. तद्यत्स्वरसाम्न उपयंत्येष्ववैनं तलाकेवाभजति. तेषां वै देवाः सप्तदशानां प्रब्लयादबिभयुः. समा दव वै सोमाअविगूळहा इवमेह न पब्लियेरनिति तात्सर्वैः स्तोमैरव- मात्पर्यापत्सर्वैःपृष्ठ परस्तात्तद्यदभिजित्सर्वस्तोमोऽवस्तात्भवति.वि. *श्वजित्सर्वपृष्ठः परस्तात्तत्सप्तदशानुभयतःपर्युषंति धृत्या अपव्लयाय. तस्य वै देवा आदित्यस्य स्वर्गालोकादवपातादबिभयुस्तं पंचभी रमि. भिरुदवयन्; रश्मयो वै दिवाकीयानि महादिवाकीय पृष्ठं भवति. विकर्ण ब्रह्म साम भासममिष्टोमसामोभे बृहद्रथतरे पवमानयोर्भवत ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका १९, २०. ..९९ स्तदादित्यं पंचभी रश्मिभिरुद्वयति धृत्या अनवपातायोदित आदित्ये प्रातरनुवाकमनुब्रूयात्सर्वं ह्यचैतदहर्दिवाकीयं भवति. सौर्य पशुमन्य- गश्वेतं सवनीयस्योपालंभ्यमालमेरंन्सूर्यदेवन्यं ह्येतदहरेकविंशति सामिधेनीरनुब्रूयात्मत्यक्षात्थ्येतदहरेकविंशमेकपंचाशतं द्विपंचागतं वा शस्त्रा मध्ये निविदं दधाति तावतीरुत्तराः शंसति. शतायुर्वे पुरुषः शतवीर्यः शतेंद्रिय आयुष्येवेनं तद्दार्य इंद्रिये दधाति ।।१९।। दूरोहगं रोहति. स्वौ वै लोको दूरोहणं; स्वर्गमेव तं लोक रोहति य एवं वेद. यदेव दूरोहणां३असौ दुराहो यो सौ ताति कश्चिद्वा अत्र गछति. स यहूरोहणं रोहत्येतनव नद्रोहति हसवत्यारोहति. हसःशुचिपदित्येष वै हंसःशुचिपद् वसुरंतरिक्षसदित्यष वेवसुरंत- 'रक्षसत् होता वेदिषदित्येष व होतावदिषद्; अतिथिटुरोगसदित्यष या तिथिर्दुरोणसन्.नृषदित्येष वै नृषद वरसदित्यष वैवरसदरंवा एतत्सद्मनां यस्मिन्नेष आसनस्तपति,ऋतसदित्येष वैसत्यसद्व्याम मदिन्यप व गोमसद् व्योम वा एतत्सद्मनां यस्मिन्ने आसनस्त- पति: अब्जा इत्येष वा अब्जा अद्भयो वा एष प्रातरुदेत्यपः सायं प्रविशति ; गोजा इत्येप वै गोजा; ऋतजा इत्येष वै सत्यजा; अदिजा इत्येष वा अद्रिजा; ऋमित्येप व सत्यमेष एतानि मर्वाण्यप ह वा अस्य छंदस्म प्रत्यक्षतमादिव रूपं. नस्माद्यत्र नच दूरोहण रोहेत्वंसवत्येवराहेत्ताय स्वर्गकामस्य रोहेत्तायों हवा एतं पूर्वोऽध्यानमैद्यनादो गायत्री सुपर्णो भूत्वा सोममाहरत्तद्यथा क्षेत्रज्ञमधनः पुर एतारं कुर्वीत तादृक्तद्यदेवता ऽयं वै ताक्ष्यों यो उ पबत एष स्वर्गस्य लोकस्याभिवोळहा. त्यमूषु वाजिनं देवजूतमित्येष वै वानी देवजूतः, सहावानं तरुतारं रथानामित्येष सहावांस्तरुतैष हीमालोकांसद्यस्तरति; अरिष्टनेमि पृतनाज- ·१०० ऐतरेयत्राह्मणे चतुर्थपंचिका २०,२१, २२. माशुमित्येष वा अरिष्टनमिः पृतनाजिदाशुः; स्वस्तय इति स्वस्तिता- माशास्ते. तायमिहाहुवेमेति व्हयत्येवेनमेतद्.इंद्रस्येवरातिमाजोहु- वानाः स्वस्तय इति स्वस्तितामेवाशास्ते. नावमिवारुहेमेति समेवेन- मेतदधिरोहति स्वर्गस्य लोकस्य समष्टये संपत्यै संगत्या; उर्वी नपृथ्वी बहुले गभारे मा वामेती मा परेती रिषामेतीमे ऐवतदनुमंत्रयत आच पराच मेष्यं त्सद्यश्चिद्यःशवसा पंचकृष्टीः सूर्य इव ज्योतिषापरतताने- ति प्रत्यक्ष सूर्यमभिवदति.सहस्रसाः शतसा अस्य रहि न स्मावरंते यु- वतिन शामिन्याशिषमेवैतेनाशास्तआत्मनेच यजमानेभ्यश्च॥२०॥ आहूय दृरोहणं रोहति स्वा वै लोको दूरोहणं.वागाहावी ब्रह्म वे वाक्स यदाव्हयते तद ब्रह्मणाहावेन स्वर्ग लोक रोहति.स पच्छः प्रथमं रोहतीमं तं लोकमामोत्यथार्धर्चशोंतरिक्षं तदामोत्यथ त्रिप- द्यामं तं लोकमामोत्यथ केवल्या तदेतस्मिन्प्रति तिष्ठति य एष तपति- त्रिपद्या प्रत्यवरोहति यथाशाखां धारयमाणस्तदमुष्मि लोके प्रतितिष्ठत्यर्धर्चशांतरिक्षेपच्छोऽस्मिलोक आप्वैव तत्स्वर्गलोकं यज. माना अस्मि लोके पति तिष्ठत्यथ य एककामाः स्युः स्वर्गकामाः परा- चमेव तेषां रोहेत्ते जयेयुलै व स्वर्ग लोकं नेवेवास्मि लोके ज्योगिन वसेयुमिथुनानि सूक्तानि शस्यंते. त्रैष्टुभानि च जागतानि च मिथुन वै पशवः पशवछंदांसि पशूनामवरुध्यै ।। २१ ।। यथा पुरुष एवं वियुनांस्तस्य यथादक्षिणो उर्धएवंपूर्वो धौवियु- वतो यथोत्तरो उर्धएवमुत्तरो उधो ऽविषुवतस्तस्मादुत्तर इत्याचक्षते; मबाहुक्सतः शिर एव विषुवान्बिदलसहित इव वै पुरुषस्तत्वापि- स्यूमेव मध्ये शीर्णो विज्ञायते. तदाहुर्विषुवत्येवैतदहः शंसेद्विपुवावा एतदुक्थानामुक्थं विषुवान् विषुवानिति ह विषुवंतो भवति श्रेष्ठताम- ध्रुवत इति तत्तन्नादृत्यं संवत्सर एव शंसेनेतो वा एतत्संवत्सरं दधः ·ऐतरेयव्राह्मणे चतुर्थपंचिका २२, २३. -- ना यांत. यानि वै पुरा संवत्सराद्रेतांसि जायंते, यानि पंचमास्यानि यानि पाण्मास्यानि खीव्यंति वै तानि न वैतेर्भुजतेथ यान्येव दश- मास्यानि जायते, यानि सांवत्सरिकाणि ते जते. तस्मात्संवत्सर एवै- तदहः शंसेत्संवत्सरो ह्येतदहरामोति, संवत्सरं ह्येतदहरामवंत्येष ह वे संवत्सरेण पाप्मानमपहत एष विषुवतांगेभ्यो हैव मासैः पाप्मानम- पहते; शीण विषुवताप संवत्सरेण पाप्मानं ह ते उप विषुवता य एवं वेद.वश्वकर्मणमृषभंसवनीयस्योपालन्यमालभेरं;हिरूपमुभयत एतं महाव्रतीये ऽहनींद्रो वृत्रं हत्वा विश्वकर्माभवत्प्रजापतिः मजाः सृष्टवा विश्वकर्माभवत्संवत्सरो विश्वकर्मेद्रमेव तदात्मानं प्रजापति संवत्सर विश्वकर्माणमामवंतींद्र एव तदात्मनि मजापतो संवत्सरे विश्वकर्मण्यं- ततः प्रतितिष्ठति. प्रति तिष्ठति य एवं वेद य एवं वेद ।। २२ ।। इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिकायां तृतीयाध्यायः ।। ३ ॥ प्रजापतिरकामयत प्रजायेव भूयात्स्यामिति स तपो तप्यतः स तपस्तप्वमं द्वादशाहमपश्यदात्मन एवांगेषु च प्राणेषु च ; तमामन एवागेभ्यश्च माणेभ्यश्च द्वादशधा निरमिमीत. तमाहरत्तेनायजत. ततो वे सो भवदात्मना म प्रजया पशुभिर जायत: भवन्यात्मनाम पजया पशुभिर्जायते य एवं वेद. सो कामयत कथं न गाय- च्या सर्वतो द्वादशाहं परिभूय समित्धिमभुयामिति तं वैता- सैव पुरस्तात्पर्यभवच्छंदोभिमंध्यतोऽक्षरैरुपरिष्टाद् गायत्र्या सर्वतो- दादशाहं परिभूय सर्वाधिमाात्स[मृन्धिभौति य एवं वद. यो वै गायत्री पक्षिणी चक्षुष्मती ज्योतिष्मती भास्वती वेद गायच्या. पक्षिण्या चक्षुण्मत्या ज्योतिष्मत्या भास्वत्या स्वर्ग लोकमेन्येषा वै गायत्री पक्षिणी चक्षुष्मती ज्योतिष्मती भावतो यद् द्वादशाहस्तस्य यावभितो अतिरात्रोती पक्षीयानंतरामिष्टोमी ते चक्षुषी;येऽष्टीमध्य.

·१०२ ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका २४, २५. उक्थ्याः स आत्मा; गायत्र्या पक्षिण्या चक्षुष्मत्या ज्योतिष्मत्या भास्वत्या स्वर्ग लोकमेति य एवं वेद ।। २३ ।। त्रयश्च वा एते त्र्यहा आदशममहराद्वावनिरात्री यदद्वादशाहो. द्वादशाहानिदीक्षितोभवति यज्ञिय एब तैर्भवति. द्वादश रात्रीरुपसद उवैति; शरीरमेव ताभिर्धनुते; द्वादशाहं मसुतो भूत्वा शरीरं धृत्वा शुल्धः पूतो देवता अप्येति य एवं वेद. षटत्रिंशदहो वा एष यद् द्वादशाहः; षट्त्रिंशदक्षरा चे बृहती, बृहत्या वा एतदयनं यद द्वादशाहो बृहत्या में दवा इमां लोकानाश्नुवत. ते वै दशभिरेवाक्षरै- रिमं लोकमाशुवत दशभिरंतरिक्षं दशभिर्दिवं चतुर्भिश्चतस्रो दि- शो द्वाभ्यामेवास्मिन् लोके प्रत्यतिष्ठन् ; पति तिष्ठति य एवं वेद. तदाहुर्यदन्यानि छंदांसि वर्षीयांसि भृयाक्षरतराण्यथ कस्मादेता बृहतीत्याचक्षत इत्येतया हि देवा इमां लोकानाश्वत.ते वै दशभि- रेवाक्षरेरिमं लोकमाश्वत दशभिरंतरिक्षं दशभिर्दिवं चतुर्भिश्चत- स्रो दिशो द्वाभ्यामेवामि लोके प्रन्यतिष्ठन् तस्मादतां बृहतीत्याचक्ष. तेऽश्नुते यद्यत्कामयते य एवं वेद ॥ २४ ॥ प्रजापतियज्ञो वा एष यद द्वादशाहः; प्रजापतिर्वा एतेनाग्रे यजत द्वादशाहेन. सो ब्रवीदृतूंश्च मासांश्च याजयत मा द्वादशाहेनेति तं दीक्षयित्वा उनपक्रमं गर्मायत्वा ब्रुवं देहि नुनो उथ त्वा याजयिष्याम इति तेभ्य इषमूर्ज पायउत्सैषोगुंतुषु च मासेषु च निहिता ददतं वैते तमयाजयंस्तस्माद ददद्याज्य प्रतिगृहं तो वैते तमयाजयंस्तस्मात्मति गृण्हता याज्यमुभये राभुवंति य एवं विद्वांसो यजते च याजयंति च. तवा इमऋतवश्च मासाश्चगुरव इवामन्यंत.हादशाहे पतिगृह्यते त्रुब- प्रजापति याजय नो द्वादशाहेनतिस तथेत्यबीते वै दीक्षध्वमितिते पूर्वपक्षाः पूर्व दीक्षत ते पाप्मानमपाहत; तस्मात्ते दिवेव दिवेव ह्यपहत ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका २५, २६. १०३ पाप्मानो ऽपरपक्षा अपरे दीक्षत; तेन तरां पाप्मानमपाहत. तस्मात्ते तम इव तम इव ह्यनपहत पाप्मानस्तस्मादेवं विद्वां दीक्षमाणेषु पूर्वः पर्व एव दिदीक्षिषेताप पाप्मानं हते य एवं वेद. स वा अयं प्रजा- पतिः संवत्सर ऋतुषु च मासेषु च मत्यतिष्ठत्ते वा इम ऋतपश्च मासाश्च प्रजापतावेव संवत्सरे प्रत्यतिष्ठस्त एते अन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठिता एवं ह वाव स ऋत्विज प्रति तिष्ठति यो द्वादशाहेन यजते. तस्मा- दाहुर्न पापः पुरुषो याज्यो द्वादशाहन नेदयं मयि पति तिष्ठादिति ज्येष्ठयज्ञो वा एप यद्वादशाहः, सवे देवानां ज्येष्ठोय एतेनाग्रं यजत. श्रष्ठयज्ञो वाएष यद् द्वादशाहः स वै देवानां श्रेष्ठो य एतनाग्रे यजत. ज्येष्ठः श्रेष्ठो यजेत कल्याणीह समाभवति. न पापः पुरुषो याज्यो दशाहन नंदयं मयि प्रति तिष्ठादितीताय देवा ज्येष्ट्यायः प्रेष्टयाय नातिष्टंत- सो ब्रवीगृहस्पति याजय मा द्वादशाहनति तम- जयत्ततो वै तस्मे देवा ज्येष्ठयाय श्रेष्ठयायातिठंत. तिष्ठते उस्मै चान्येष्ठयाय श्रेष्ठयाय समस्मिन स्वाः श्रेष्ठतायां जानते य एवं द. उर्बो वे मथमस्न्यहस्तिर्यमध्यमो : डुित्तमः; स यदूर्ध्वः थिमरत्र्यहस् तस्मादयममिरू उद्दीप्यत: उर्वा तस्य दि- यत्तिर्यङ मध्यमस्तस्मादयं वायुस्तिथङ पवते तिरश्चीरापो वहति; तरश्चाद्येतस्य दिग्यदर्वाकुत्तमस्तस्मादसावर्वाङ् तपस्याङ् वर्ष- याचि नक्षत्राण्याची ह्येतस्य दिक; सम्यंचो वा इमे लोकाः जम्यंच एते व्यहाः सम्यंचो स्मा इमे लोकाः श्रियै दीद्यति य एवं पद |॥ २५ ॥ दीक्षाव देवेभ्यो ऽपाक्रामत्तां वासंतिकाभ्यां मासाभ्यामन्वयुंजत. न वासंतिकाभ्यां मासाभ्यां नोदामुवंस्तां ग्रेष्माभ्यां तां वार्षिकाभ्यां नों शारदाभ्यां ता हैमंतिकाभ्यां मासाभ्यामन्वयुजत. ता हैमंतिकाभ्यां ..

·ऐतरेयतामणे चतुर्थपंचिका २६, २७. मासाभ्यांनोदामुवंस्तां शैशिराभ्यां मासाभ्यामन्वयुंजत. तां शेशि- राभ्यां मासाभ्यामामुवन्नामोति यमीप्सति, नैनं द्विपं नामोति य एवं वेद. तस्माद्यं सत्रिया दीक्षोपनमदेतयोरेव शैशिरयोर्मासयोरागत- योर्दीक्षेत साक्षादव तीक्षायामागतायां दीक्षते प्रत्यक्षादीक्षा परिगृहाति.तस्मादेतयोरेव शैशिरयोसियोरागतयोर्यचैव ग्राम्याः पशवो ये चारण्या अणिमाणमेव तत्परुषिमाणं नियंति-दीक्षारूपमव तदुप निप्लवंते. स पुरस्तादीक्षायाः प्राजापत्यं पशुमालभते. तस्य सप्तदश सामिधनीरनुब्रूयात्सप्तदशो वै प्रजापतिः प्रजापतेराप्त्यै तस्याप्रियो जामदग्न्यो भवति. तदाहुर्यदन्येषु पशुषु यथऋष्याप्रियो भवत्यथ कस्मादस्मित्सर्वेषां जामदग्न्य एवेति! सर्वरूपावे जामदग्न्यः वसमृत्वाः सर्वरूप एष पशुः सर्वसमृत्परतयन्जामदग्भ्यो भवति सर्वरूपतायै सर्वसमध्ये. तस्य वायव्यः पशुपुरोळाशो भवति. तदाहुर्यदन्यदेवत्य उत पशुर्भवत्यथ कस्माद्वायव्यः पशुपुरोळाशः क्रियत इति? प्रजापति यज्ञो यज्ञस्यायातयामताया इति ब्रूयाद्यदु वायव्यस्तेन प्रजापति वायुधैव प्रजापतिस्तदुक्तमषिणा पव- मानः प्रजापतिरिति सत्रमुचेत्स न्युप्यामान् यजेरन्सवें दीक्षे. रन्सर्वे सुनुयु संतमभ्युदयस्यत्यूगर्दै वसंत इषमेव तदूर्जमभ्यु- दवस्यति ।। २६ ॥ छंदांसि वा अन्योन्यस्यायतनमभ्यध्यायन्. गायत्री त्रिष्टुमञ्च जगत्यै चायतनमभ्यध्यायत; त्रिष्टुब गायन्यै च जगत्यै च; जगतीगा- यत्र्यै च त्रिष्टुभश्च ततो वा एतं प्रजापति!ळ्हछंदसं दादशाह मपश्यत्तमाहरत्तेनायजत.तेन स सर्वान्कामांछंदांस्यगमयत्सर्वान्का- मान् गच्छति य एवं वेद. छंदांसि व्यूहत्ययातयामतायै छंदास्येव व्यूहति तद्यथादो ऽश्वैर्वानलद्रिन्यिरन्यरथांततरेश्रांततररु- ·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका २७,२८,२९. १०५ पविमोकं यांत्येवमेवैतच्छंदोभिरन्यैरन्यैरश्रांततरैरश्रांततररुपविमोक स्वर्ग लोकं यंति यच्छंदांसि व्यूहतीमा वै लोको सहास्तां तो व्यैतां नाव न समतपत्ते पंचजना न समजानत. तो देवाः समन- यस्तो संयंतावेतं देवविवाहं व्यवहे तां. रथंतरेणेवेयममूं जिन्वति बृहता साविमा नौधसेनैवेयममुं जिन्वति श्यैतेनासाविमां धूमनैवेय- मम जिन्वति वृष्टया साविमां देवयजनमवेयममुष्यामदधात्पशूनसा- वस्थामेलद्दा इयममुन्यां देवय जनमदधायदेतच्चंद्रमसि कृष्णमिव. तरमादापूर्यमाणपक्षेषु यजंत एतदेवोपेप्संत. ऊपा न सावस्यां तन्धा- पि तुरः कावषेय उवाचोषपोषो जनमेजयकेति तस्मात्याप्यतर्हि गव्यं मीमांसमानाः पृछंति मंति तत्रोषा:३इति उपोहि पोपा असो वै लोक इमं लोकमभिपर्यावर्तत. ततो वे द्यावापृथिवी अभवतां; न द्यावा नरिक्षां नांतरिक्षामिः ।। २७ ।। बृहच्च वा इदमग्रे रथंतरं चास्ता; वाकच वै तन्मनश्चास्ता वाग्वै रथंतरं मनो बृहत्तगृहत्पूर्व ससृजानं. रथंतर मत्यमन्यत तदर्थतरं गर्भमधत्त तद्वैरूपमसृजत; ते द्वे भूत्वा रथंतरं च वैरूपं च बृहद- न्यमन्येतां ; तगृहद्र्भमधत्त तबैराजमसृजत : ते द्वे भूत्वा बृहच्च राजं च रथंतरं च वैरूपं चान्यमन्येतां तद्रथंतरं गर्भमधत्त तच्छाक्रमसृजत तानि त्रीणि भूत्वा रथंतरं च वैरूपं च शाकर च बृहन्च राजं चात्यमन्यंत. तद्गृहद्गदर्भमधत्त; तंद्रेवतमसृजत तानि त्रीण्यन्यानि त्रीण्यन्यानि षट् पृष्टान्यासंस्तानि ह तर्हि त्रीणि छंदांसि. षट पृष्टानि नौदामुवंत्सा गायत्री गर्भमधत्त; सानुष्टुभमसृजत त्रिष्टुब गर्भमधत्त.सापंक्तिमसृजत जगती गर्भमधत्त सातिछंदसमसृ- जत तानि त्रीण्यन्यानि त्रीण्यन्यानि षटू छंदास्यासन् षट् पृष्टानि तानि तथाकल्यंत. कल्पते यज्ञो उपि तस्यै जनताये कल्पते यत्रैव- ।

·१०६ ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका २८, २९. मेता छंदसांच पृष्टानां च कृप्ति विद्वां दीक्षते दीक्षते ॥ २८ ॥ इतिचतुर्योध्यायः ॥ ४ ॥ अमि देवता; प्रथममहर्वहति त्रिवृत्स्तोमो रथंतरं साम गायत्री छंदो यथा देवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछंदसं रानीति य एवं वेद. यद्वा एति च प्रेति च तत्प्रथमस्यान्हो रूपं,यद्युक्तवद्यद्रथव- द्यदाशुमद्यीत्वबवद्यत्मथमे पदे देवता निरुच्यते. यदयं लोको ऽन्युदि- तो यद्रातरं यद्गायत्रं यत्करिष्यदेतानि प्रथमस्यान्होरूपाणि:उपन यंसो अध्वरमिति प्रथमस्यान्ह आज्यं भवतिः प्रति प्रथमे ऽहनि प्रथ- मस्यान्होरूप; वायवायाहि दर्शतेति प्रउगमति प्रथमे हनि प्रथम स्यान्होरूपं.आवारथं यथोतय; इदं वसो सुतमंद इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ; रथवच्च पियवञ्च प्रथमे ऽहनि प्रथमस्यान्होरूपं; इंद्र नेदीय एदिहीति, इंद्रनिहवः प्रगाथःप्रथमे पद देवता निरुच्यते प्रथम हनिऽप्रथमस्यान्होरूपं प्रेतुब्रह्मणस्पतिरितिब्राह्मणस्पत्य प्रतिप्रथ- मे ऽहनि प्रथमस्यान्होरूपम्.अमिता;वं सोमक्रतुभिः पिन्वंत्यप इति धाय्याः, प्रथमेषु पदेषु देवता निरुच्यते प्रथमे ऽहनि प्रथमस्यान्हो रूपं.प्रव इंद्राय बृहत इतिमरुत्वतीयःमगाथःप्रेति प्रथमेऽहनिप्रथम- स्यान्होरूपं.आयात्विद्रोवस उपनइति मूक्तमेति प्रथम नि प्रथम स्यान्होरूपम् अभि त्वाशूर नोनुमो;अभि त्वा पूर्वपीतय इति रथंतरं पृष्टं भवति राथंतरे ऽहनिप्रथमे ऽहनि प्रथमस्यान्होरूपं. यहावान पु. रुतम पुराषाळिति धाय्या. वृत्रहेंद्रो नामान्यमा इत्येति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्यान्होरूपं पिबा सुतस्य रसिन इति सामप्रगाथः पिबवान् प्रथमेऽहनिप्रथमस्यान्होरूपं.त्यमूषु वाजिनं देवजूतमिति तायःपुर- स्तात्सूक्तस्य शंसति; स्वस्त्ययनं वै तायः; स्वस्तितायै स्वस्त्ययनमेव तकुरुते ; स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद ॥ २९ ।।

·ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ३०. आ न इंद्रो दूरादानआसादिति सूक्तमेति प्रथमे उहनि प्रथमस्या होरूपं. संपाती भवतो निष्कवल्यमरुत्वतीययोनिविधाने.वामदेवोवा इमां लोकानपश्यत्तांसंपतिः समपतद्यसंपतिः समपतत्तसंपातानां संपातवं.तद्यत्संपाती प्रथमे ऽहनि शंसति स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै संपत्यै संगत्यै तत्सवितुर्वृणीमहे ; अद्यानो देव सवितरितिवैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौराथंतरेऽहनि प्रथमे हनिप्रथमस्यान्होरूपं.युंजतेमन उत युंजत धिय इति सावित्रं युक्तवत्मथमे ऽहनि प्रथमस्यान्होरूपं.म द्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋतावृधति द्यावापृथिवीयं प्रेति प्रथमे ऽहनि प्रथम- स्यान्होरूपम् इहे हवा मनसा बधुता नर इत्यावं यद्वा एति च प्रेति च तत्प्रथमस्यान्होरूपं. तद्यत्प्रति सर्वमभविष्यत् प्रेष्यनेबारमालोकाय- जमानाइति तदिहेह वो मनसा बंधुतानर इत्यावं.प्रथमेऽहनिशंस- न्ययं वै लोक इहे हास्मिननास्तलाके रमयति.देवान् हुवे बृहच्छ्वसः स्वस्तय इति वैश्वदेवं. प्रथमे पदे देवता निरुच्यते. प्रथमे ऽहनि प्रथम- स्थान्हा रूप. महांतं वा एते वानमष्यतो भवंति ये संवत्सरं वा दाद- शाहं वासते. तद्यदेवान् हुवे बृहच्छ्वसः स्वस्तय इति वैश्वदेवं प्रथमे उहनि शंसति स्वस्तिताथै स्वस्ययनमेव तत्कुरुते स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुत य एवं वेद. येषां चैवंविधानेतन्योता देवान हुवे बृहच्छ्वसः स्वस्तय इति वैश्वदेवं प्रथमे रहनि शंसति. वैश्वानराय पृथुपानसे विप इत्यामिमारुतस्य प्रतिपत्प्रथमे पदे देवता निरुच्यते.प्रथमे हनि प्रथ- मस्यान्हो रूपं. प्रवक्षसः प्र तवसो विरपशिन इति मारुतं प्रेति प्रथमे ऽहनि प्रथमस्यान्हो रूपं जातवेदसे सुनवाम सोमामिति जात. वदस्यां पुरस्तात्सूक्तस्य शंसति.खस्त्ययनं वै जातवेदस्याःस्वस्तितायै स्वस्थयनमेव तन्कुरुते. स्वस्ति संवत्सरस्य पारमश्नुते य एवं वेद. प्रतव्यसनव्यसीधीतिममय इतिजातवेदस्य प्रति प्रथमे हनिप्रथ- ·१०० ऐतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिका ३०, ३१, ३२. मध्यान्हो रूपं. समानमामिमारुतं भवति यच्चामिष्टामे य? यज्ञे समानं क्रियते तत्मजा अनुसमनंति. तस्मात्समानमामिमारुतं भवति ॥ ३० ॥ इंद्रो वै देवता द्वितीयमहर्वहति.पंचदशस्तोमो बृहत्साम त्रिष्टुप्- छंदो यथा देवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछंदसंरानोति य एवं वेद. यदै नेति न प्रति यस्थित: तत द्वितीयस्यान्हो रूपं, यद- प्रवद्यत्पतिवद्यदंतवैद्यदृषण्वद्यदृधन्वद्यन्मध्यमे पदे देवता निरुच्यते. यदंतरिक्षमभ्युदितं यद्वाहतं यत्रैष्टुभ यत्कुर्वदेतानि वैद्वितीयस्यान्हो. रूपाणि.अमिं दृतं वृणीमह इति द्वितीयस्यान्हआज्यं भवति कुर्बद् हि. तीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. वायो येत सहस्रिण इति प्रउगं,सुतः सोमऋतावृवेति वृधव द्वितीये हानि द्वितीयस्यान्होरूपं.विश्वानरस्य वनस्पतिमिंद्र इत्सोमपा एक इति मरुत्वतीयरय प्रतिपदनुचरोवृधन्वञ्चा तबच्च: द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. इंद्र नेदीय एदिहीत्यच्युतः प्रगाथ; उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति ब्राह्मणस्पत्यः उर्चवां द्वितीये ऽदनि द्वितीयस्यान्होरूपम् अमितता;त्वं सोमक्रतुभिः पिन्वन्यप इतिधाय्या: अच्युताबृहदिंद्राय गायतंति मरुत्वतीयःप्रगाथा,येनज्योतिरजनयन- तावृध इतिवृधन्वां द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्होरूपम्. इंद्र सोमं सा. मपत पिबेममिति सूक्तं; सजोषा रुद्रेस्तृपदावृषति वृषण्वद् द्वितीय उहनिद्वितीयस्यान्हा रूपं. त्यामिधिहवामहे वं ह्यहिचेरव इति बृह- त्पृष्टं भवति. वाहते ऽहनि द्वितीये ऽह निद्वितीयस्यान्होरूपं यदावानति धाय्याच्युतोभयं शृणवच्च न इति साम प्रगाथो; यच्चेदमद्य यदुच ह्य आसीदिति बाहते ऽहनि द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. त्यमूषु बाजिनं देवजूतमिति ताक्ष्यों ऽच्युतः ॥ ३१ ॥ यातउतिरव माया परमेति सूक्तं. जहि वृष्ण्यानि कृणुहि पराच इति .

·ऐतरेयब्रामणे चतुर्थ पं.३२,पंचमपंचिका'. १९ वृषण्वद् दितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. विश्वो देवस्य नेतुस्, तत्सवितुर्वरेण्यम्, आ विश्वदेवं सत्पतिमिति वैश्वदेवस्य पति- पदनुचरी बार्हते ऽहनि हितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्ही रूपम्. उदु प्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रमूर्ध्वकद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवेति द्यावा- पृथिवीय; सुजन्मनि धिषणे अंतरीयत इत्यंतर्वट् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. तक्षचथं सुवृतं विद्मनापस इत्यार्भवं. तक्षन हरी इंद्रवाहा वृषण्वसू इति वृषण्वद् द्वितीये अनि द्विती- यस्यान्हो रूप. यजस्य वो रथ्यं विशति विशामिति वैश्वदेवं; वृषा केतुर्यजतो द्यामशायतेति वृषण्वद् द्वितीये इनि द्वितीयस्यान्ही रूपं. तदु शार्यातमगिरसो वै स्वर्गाय लोकाय सत्रमासत ते ह स्मद् द्वितीयं द्वितीयमेवाहरागत्य मुह्यति. तान्बा एतच्छार्याता मानवो द्विवीये ऽहनि सूक्तमसंशयत्ततो वै ते म यज्ञमजानम्म स्वर्ग लोकं तद्यदेतत्सूक्तं द्वितीये ऽहनि शंसति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै. पृक्षस्य वृष्णो अरुषस्य नू सह इत्या- मिमारुतस्य प्रतिपदृषण्वट् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. वृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतं वृषण्वद् द्वितीये ऽहनि द्वितीयस्यान्हो रूपं. जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्या- च्युता. यज्ञेन वर्धत जातवेदसमिति जातवेदस्यं वृधन्वद् द्वितीये उहनि द्वितीयस्यान्हो रूपमन्हो रूपं ।। ३२।। इत्यैतरेयब्राह्मणे चतुर्थपंचिकायां पंचमो ऽध्यायः ॥ ५ ॥ इतिचतुर्थपंचिका समाप्ता. अथ पंचमपंचिकामारंभः श्रीगणेशाय नमः || ॥ विश्वे वै दवा देवतास्तृतीयमहर्वहाँत सप्तदशस्तोमो वैरूपं साम जगती छंदो यथादेवतमनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछेदसं रामोति य 10 ·११० ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १. एवं वेद. यह समानोद तत्तृतीयस्यान्हो रूपं यदश्ववद्यदंतव- द्यपुनरावृत्तं यत्युनर्निनृत्तं यद्रतवद्यत्पर्यस्तवद्यस्त्रिवद्यदंतरूपं य. दुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको ऽभ्युदितो यद्वरूप यज्जागतं यत्कृतमेतानि वै तृतीयस्यान्हो रूपाणि युवा हि देवहु- तमाँ अश्वा अप्रेरथीरिवेति तृतीयस्यान्ह आज्यं भवति. देवा वै तृतीयेनान्हा स्वर्ग लोकमार्गस्तानसुरा रक्षास्यन्ववारयंत. ते वि- रूपा भवत विरूपा भवतेति भवंत आयंस्ते यद्विरूपा भवत विरूपा भवतेति भवंत आयस्तद्वैरूपं सामाभवत्तद्वरूपस्य वैरू. पत्वं. विरूपः पाप्मना भूला पाप्मानमपहते य एवं वेद. तान् ह स्मान्वेवागच्छति समेव सृज्यंते तानश्वा भूता पगिरपानन यदश्वा भूत्वा पगिरपानत तदश्वानामश्वत्त्वमश्नुते यद्यकामयते य एवं वेद. तस्मादश्वः पशूनां अविष्ठः; तस्मादश्वः प्रत्यङ्पदा हिनस्त्यप पाप्माने हते य एवं वेद. तस्मादेतदश्ववदाज्यं भवति तृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्हो रूपं. वायवायाहि वीतये, वायो याहि शिवादिव,इंद्रश्च वायवेषांसुतानाम्,आमित्रेवरुणे वयम,अश्विनावेह गच्छतम्, आयाह्यद्रिभिः सुतं, सर्विश्वेभिर्देवेभिर्, उत नः प्रिया प्रियास्वित्यौष्णिहं प्रउगं समानोद तृतीये ऽहनितृतीयस्यान्हो रूपं. तं तमिद्राधसे महे, त्रय इंद्रस्य सोमा इति मरुत्वतीयस्य प्रति- पदनुचरौ निनृत्तवत् त्रिवत्तृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्हो रूपम. इंद्र नेदीय एदिहीत्यच्युतः प्रगाथः प्र नूनं ब्रह्मणस्पतिरिति ब्राह्मण- सत्यो निनृत्तवांस्तृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्होरूपम्. अभिनेता, त्वं मोम क्रतुभिः, पिन्वंस्यप इति धाग्या अच्युता. नकिः सुदासो रथं पर्यासनरीरमदिति मरुत्वतीयः प्रगाथः पर्यस्तवास्तृतीये ऽहनि तृती- यरयान्होरूप व्यर्यमा मनुषो देवतातेति सूक्तं त्रिवत्तृतीये ऽहनितृती. - ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १, २. १११ स्यान्हो रूपं. यद् द्याव इंद्र ते शतं, यदिंद्र यावतस्त्वमिति वैरूपं ठं भवति रार्थतरे ऽहनि तृतीये ऽहनितृतीयस्यान्होरूपं यद्दावानेति ाय्याच्युता; अभिस्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्त- ति रार्थतरं ह्येतदहरायतनेन. इंद्र त्रिधातु शरणमिति साम गाथस्त्रिवस्तृितीये ऽहनि तृतीयस्यान्हो रूपं. त्यमूषु वाजिनं देवजूत मेति तायो अच्युतः ॥ १ ॥ यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति सूक्तं समानोद तृतीयेऽहनि तीयस्यान्हो रूप. तदु सजनीयमेतद्वा इंद्रस्येंद्रियं यत्सजनीयमे- स्मिन्वै शस्यमान इंद्रमिंद्रियमाविशति तत्वाप्याहुश्छंदोगास्तृ- सोये उहनि बव्हचा इंद्रस्येंद्रियं शंसंतीति तदु गामिदमेतेन वै गृत्समद इंद्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्स परमं लोकमजयदुपेंद्रस्य पेयं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद. तत्सवितुर्व- गीमहे, यानो देव सवितरितिवैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरीराथंतरे ऽहनि मृतीयेऽहनि तृतीयस्यान्होरूपं. तद्देवस्य सचितुर्वार्य महदिति सावि- मंतो वै महदंतस्तृतीयमहस्तृतीये उहनि तृतीयस्यान्हो रूपं. घृतेन द्यावापृथिवी अभिवृते इति द्यावापृथिवीयं; घृतश्रिया घृत- पृचा घृतावृधेति पुनरावृत्तं पुनर्निनृत्तं तृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्हो रूपं. अनश्वो जातो अनभीशुरुक्थ्यइत्यावं; रथस्त्रिचक्र इति त्रिव- नृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्होरूपं.परावतोयेदिधिषत आप्यमिति वै. श्वदेवमंतो वै परावतीतस्तृतीयमहस्तृतीयेऽहनि तृतीयस्यान्हो रूपं. जदु गायमेतेन वै गयःपातो विश्वेषां देवानां मियं धामोपागच्छत्स परमं लोकमजयदुप विशेषां देवानां प्रियं धाम गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद. वैश्वानराय धिषणामृतावृध इत्यामि- मारुतस्य प्रतिपदंतो वै धिषणांतस्तृतीयमहस्तृतीये ऽहनि तृतीय- ·११२ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका २, ३. स्यान्हो रूपं. धारावरा मरुतो धृष्ण्वोजस इति मारुतं ; बव्ह भि- व्याहत्यमंतो वै बव्हंतस्तृतीयमह स्तृतीये ऽहनि तृतीयस्यान्होरूपं. जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता. वमने प्रथमा अंगिरा ऋषिरिति जातवेदस्य पुरस्तादुद तृतीये ऽहनि तृतीयस्या- न्हो रूपं. ख त्वमित्युत्तर श्यहमभिवदति संतत्यै संततस्त्र्यहै. रव्यवछिनैति य एतं विद्यांसो यति ॥ २॥ आप्यते वै स्तोमा आप्यते छंदांसि तृतीये ऽहन्येव तदेव तत उच्छिष्यते वागित्येव तंदतदक्षरं त्र्यक्षरं वागित्येकमक्षरमक्षरमिति ध्यक्षरं स एवेष उत्तरस्यहो वागेकं गौरकं चौरकं ततो वै वागव चतुर्थमहर्वहति तद्यञ्चतुर्थमहन्यूँखयत्येतदेव तदक्षरमभ्यायच्छत्य- तवर्धयंत्येतत्मविभावयिषति चतुर्थस्यान्ह उद्यत्या. अन्नं वे न्यूखो यदेलवा अभिगेष्णाश्चरंत्ययानाचं प्रजायते. तद्यच्चतुर्थ- महन्यखयन्न्यन्नमेव तत्मजनयंत्यन्नाद्यस्य प्रजात्य. तरमाचतुर्थ- महर्जातवद् भवति. चतुरक्षरेण न्यूंखयेदित्याहु श्चतुष्पादा पशवः पशूनामवरुध्धै ब्यक्षरेण न्यूखयेदित्याहुस्त्रयो वा इमे त्रिवृतो लोका एषामेव लोकानामभिजित्या एकाक्षरेण न्यूखयेदिति ह स्माह लांगलायनो ब्रह्मा मौदगल्य एकाक्षरा वै वागेष वाव संप्रति न्यूंखं न्यूखयति य एकाक्षरेण न्यूखयतीति यक्षरेणैव न्यूखयेत् प्रतिष्ठाया एवं द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद् हिमतिष्ठ चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति. तस्माद् यक्षरेणैव न्यूखयेन्मुखतः मातरनुवाके न्यूखयति ; मुखतो वै प्रजा अन्न मदतिमुखत एव तदनायस्य यजमान दधाति मध्यत आध्ये न्यूखयति; मध्यतो वे प्रजा अन धिनोति मध्यत एव तदन्नाद्यस्य यजमान दधाति. मुखतो मध्यंदिने न्यूखयति; मुखतो वै प्रजा वै ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ३, ४. ११३ अन्नमदति ; मुखत एव तदन्नाद्यस्य यजमान दधाति तदुभयतो न्यूंखं परिगृहानि सवनाभ्यामन्नाद्यस्य परिगृहीत्यै ।। ३ ।। वाग्वै देवता चतुर्थमहर्वहत्त्येकविंशस्तोमो 'वैराज सामानुष्टुप छंदो यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासामं यथाछंदसं रानोति य एवं वेद. यद्वा एति च प्रेति च तच्चतुर्थस्यान्हो रूपं. यथ्येव प्रथममहस्तदेतत्युनर्यच्चतुर्थं यद्युक्तवद्यद्रथवद्यदाशुमद्यपिबवद्यत्म- थमे पदे देवता निरुच्यते यदयं लोको उभ्युदितो यज्जातवद्यत्व- ववद्यच्छुक्रवाहाचो रूपं यद्वैमदं यद्विरिफितं यदिछंदा यदूना- तिरिक्तं यद्वैराजं यदानुष्टुभं यत्करिष्यद्यत्मथमस्यान्हो रूपमेतानि वे चतुर्थस्यान्हो रूपाणि. आनि न स्ववृक्तिभिरिति चतुर्थस्यान्ह आज्यं भवति; वैमदं विरिफित विरिफितस्य ऋषेश्चतुर्थे उहानि चतुर्थस्यान्हो रूपमष्टर्च पक्तिं; पाक्तो यज्ञः पोक्ताः पशवः पशूना- मवरुध्ये. ता उ दश जगत्यो जगमातःसवन एष त्र्यहस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपं. ता उ पंचदशानुष्टुभ आनुष्टुभं ह्येतदहस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपं. ता उ विंशति गायत्र्यः पुनः प्रायणीय ह्येतदहस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूप. तदेतदस्तुतमशस्तमयातयाम- सूक्तं यज्ञ एव साक्षात्तद्यदेतच्चतुर्थस्यान्ह आज्यं भवति. यज्ञादेव तद्यज्ञं तन्वते वाचमेव तत्पुनरुपयंति संतत्यै संततैस्त्र्यहरव्यव- छिन्नैर्यति य एवं विद्वांसो यति. बायो शुक्रो अयामि ते, वि- हि होत्रा अवीता, वायोः शतं हरीणाम, इंद्रश्च वायवेषां सोमानाम्, आचिकितान सुक्रतू , आ नो विश्वाभिरूतिभिस्, त्यमु वो अम- हणम् , अप त्यं वृजिनं रिपुम्, अंबितमे नदीतम इत्यानुष्टुभं मउगमेति च मेति च शुक्रवच्चतुथै उहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. ते या यजेभिरीमह इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदीमह इत्यभ्यायाम्य- 10* ·११४ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ४. ५. . मिवैतदहस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपं. इदं वसो सुतमंध, इंद्र नेदी- य एदिहि, पैतु ब्रह्मणस्पतिर् , अभिनेता, वं सोम क्रतुभिः, पिन्वं. त्यपः, म व इंद्राय बृहत इति प्रथमेनान्हा समान आतानश्चतुर्थे उहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. श्रुधी हवमिंद्र मा रिषण्य इति सूक्तं हववञ्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. मरुत्वां इंद्र वृषभो रणा- यति सूक्तम् ; उग्रं सहोदामिह तं हुवेमेति हववञ्चतुर्थे उहानि चतुर्थस्यान्हो रूपं. तटु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधा- रायतनादेवैतेन न माच्यावत. इमं नु मायिनं हुब इति पर्यासो हवांश्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. ता उ गायत्र्यो. गायत्र्यो वा एतस्य व्यहस्य मध्यंदिनं वहति. तद्वतच्छदो वहति यस्मिन निविधीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधातिः पिबा सोममिंद्र मंदतु बा, श्रुधी हवं विपिपानस्यारेरिति वैराज पृष्ठ भवति बार्हते उहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. यद्वावानेति धाय्याच्युता. वामित्धि हवामह इति बृहतो योनिमनु निवर्तयति बार्हतं ह्येत- दहरायतनेन. त्वमिंद्र प्रतूतिविति सामप्रगाथो, अशस्तिहा जनिति जातवांश्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूप. त्यमूषु वाजिनं देवजूतमिति ताक्ष्यों अच्युतः ।। ४ ।। कुह श्रुत इंद्रः कस्मिन्नयेति सूक्तं वैमदं विरिफितं विरिफितस्य ऋषेश्चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूप. युध्मस्य ते वृषभस्य स्व. राज इति सूक्तम् , उरुं गभीरं जनिषाभ्युग्रमिति जातवञ्चतुर्थे हनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते. त्यमु वः सत्रासाहमिति पर्यासो; विश्वासु गीर्वायतमित्यभ्यायाम्यमिवैतदहस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपं. ना उ गायत्र्यो. गायत्र्यो वा एतस्य व्यहस्य मध्यंदिनं वहति ..

·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ५, ६. ११५ सतच्छंदो वहति यस्मिनिविधीयते तस्माद् गायत्रीषु निविद दधाति विश्वो देवस्य नेतुस्, तत्सवितुर्वरेण्यम्, आ विश्वदेवं सप्ततिमिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी बार्ह ते ऽहनि चतुर्थे ऽहनि चतुर्भस्यान्हो रूपं आ देवो यातु सविता सुरल इति सावित्रमेति चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. मद्यावा यज्ञैः पृथिवी नमोभिरिति द्यावापृथिवीयं प्रति चतुर्थे उहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. म ऋभुन्यो दूतमिव वाचमिष्य इत्यार्भवं. मेति च वाचमिष्य इति च चतुर्थे ऽहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. प्र शुक्रतु देव मनीषेति वैश्वदेवं. प्रेति च शुक्रवञ्चतुथै उहनि चतुर्थस्यान्हो रूप. ता उ विछंदसः संति द्विपदाः संति चतुष्पदास्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपं. वैश्वानरस्य सुमती स्यामेत्यामिमारुतस्य प्रतिपद; इतो जात इति जातवञ्चतुर्थे उहनि चतुर्थस्यान्ही रूप क ई व्यक्ता नरःसनीळा इति मारुत; नकि- येषां जनूंषि वेदेति जातवञ्चतुर्थे उहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. ता उ विछंदसः संति द्विपदाः संति चतुष्पदास्तेन चतुर्थस्यान्हो जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता. अनि नरो दीधितिभिररण्योरिति जातवेदस्य; हस्तच्युती जनय. न्तेति जातवच्चतुर्थे उहनि चतुर्थस्यान्हो रूपं. ता उ विछंदसः संति विराजः संति त्रिष्टुभस्तेन चतुर्थस्यान्हो रूपमन्हो रूपं ॥५॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ गौ देवता पंचममहर्वहति त्रिणवः स्तोमः शाकरं साम पंक्ति. छंदो यथादेवतमेनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछंदसं रानोति य एवं वद.यदै नेतिन प्रेति यस्थितं तसंचमस्यान्होरूपं.यध्येवद्विती- यमहस्तदेतत्युनर्यत्यंचमं यदूर्ववद्यत्मतिवद्यदंतर्वद्यदृषण्वद् यदृध- वद्यन्मध्यमे पदे देवता निरुच्यते यदंतरिक्षमभ्युदितं यहुग्धवद् य.

·११६ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ६, ७. दूधवद्यत्धेनुमद्यत्पृश्निमद्यन्मद्यपशुरूपं यदध्यासवद्विक्षुद्रा इव हि पशवो यज्जागते जागता हि पशवो; याहत बार्हता हि पशवो य- पक्तिं पक्ता हि पशवो; यदामं वामं हि पशवो यद्धविष्मस्वविहि प. शवो यह पुष्मदपुर्हि पशवो यच्छाकरं यत्यक्तिं यकुर्वद्यद्वितीयस्यान्हो रूपमेतानि वैपंचमस्यान्हो रूपाणि. इममूषु वो अतिथिमुषर्बुधमिति पंचमस्यान्ह आज्यं भवति जागतमध्यासपत्यशुरूपंपंचमे ऽहनि पंचम स्यान्होरूप-आनो यज्ञं दिविस्पृशम,आनोनायो महे तने,रथेन पृथुपाज- सा,बहवःसूरचक्षस,इमाउवां दिविष्टयः पिबासुतस्य रसिनो,देवदेवं वो वसे देवं देव, बृहदु गायिषे वच इति बाहतं प्रउगं पंचमे उहनि पंचमस्यान्हो रूपं. यत्पांचजन्यया विशेति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत्पां. चजन्ययेति पंचमेऽहनि पंचमस्यान्होरूपम् इंद्र इत्सोमपाएक,इंद्र नेदीय एदिहि, उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते, ऽमिनेता,त्वं सोम क्रतुभिः, पिन्वं- त्यपो, बृहदिंद्राय गायतेति द्वितीयेनान्हा समान आतानःपंचमे ऽहनि पंचमस्याहोरूपम्. अवितासि सुन्वतो वृक्तबार्हष इति सूक्तं. मद- स्पांक्तं पंचपदंपंचमे हनिपंचमस्यान्होरूपं.इत्याहि सोम इन्मद इति सूक्तं महत्याक्तं पंचपदं पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्हो रूपं.इंद्र पिब तुभ्यं सुतो मदायति सूक्तं महत्त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारा- यतनादेवतेन न प्रच्यवत. मरुत्वा इंद्र मीदव इति पर्यासो नेति न प्रेति पंचमे ऽहनिपंचमस्यान्हो रूपं. ताउ गायच्यो गायत्र्यो वा एतस्य यहस्य मध्यंदिनं वहति. तद्वतच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति ॥ ६ ॥ महानाम्नीवत्र स्तुवतेशावरण साम्बा रायंतरे हनिपंचमे ऽहनि पंचमस्यान्होरूपम् इंद्रोवाएताभिर्महानात्मानं निरमिमीत तस्मान्म- हानान्योऽथो इमे व लोका महानाम्न्य इमे महांत इमान्दै लोकान् ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ७,.. प्रजापतिःसृष्टवेदं सर्वमशक्नोद्यदिदं किं च यदिमान लोकान्मजापतिः सृष्ट्वेदं सर्वमशक्नोद्यदिदं किं च तच्छकया भवस्तच्छकरीणा शरीवं. ता उर्धाः सीम्रो ऽभ्यसृजत यदूर्वाः सीम्बो ऽन्यसृजत तत्सिमा अभवंस्तत्सीमानां सिमात्वं स्वादोरित्या विषुवत,उप नोहरि- भिःसुतम्, इंद्र विश्वाअवीवृधनित्यनुरूपो वृषण्वान् पृश्निमान्महान्वृ. धन्वान्पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्होरूपं.यद्वावानेति धाय्याच्युता. अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति रार्थतर घेत- दहरायतनेन. मो षु वा बाधतश्चनेति सामप्रगाथो उध्यासवान् पशुरूपं पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्हो रूपं. त्यमू पु वाजिन देवजूतीमति तार्योऽच्युतः ।। ७॥ प्रेदं ब्रह्म वृत्रतूर्येष्वाविथेति सूक्तं पक्तिं पंचपदं पंचमे उहनिपंच- मस्यान्होरूपम् इंद्रोमदाय वावृध इति सूक्तं महत्पक्तिं पंचपद पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्होरूपं.सत्रामदासस्तव विश्वजन्या इति सूक्तं मह. त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रच्या वते. तमिद्रं वाजयामसीति पर्यासः स वृषा वृषभो भुवदिति पशुरूप पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्हो रूप. ताउ गायत्र्यो गायत्र्यो वा एतस्य यहस्य मध्यंदिन वहति.तद्वैतच्छंदोवहति यस्मिनिविधीयते.तस्माद् गायत्रीषु निविदं दधाति. तत्सवितुर्वृणीमहे,अद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी रायंतरे हनि पंचमे उहनि पंचमस्यान्हो रूपम्-उदु ष्य देवः सविता दमूना इतिसावित्रम् आदाशुषेसुवतिभू- रि वाममिति वामपशुरूपं पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्होरूप-महीद्यावापृ थिवी इह ज्येष्ठे इतिद्यावापृथिवीय रुवत्धोक्षति पशुरूप पंचमे ऽहनि- परमस्यान्होरूपम् अविश्वावाज इंद्रोनोअछेत्यांर्भव-वावि पशवः पशुरूपं पंचम हानि पंचमस्यान्हो रूपं.स्तुषे जन सुव्रत नव्यसाभि- ·११८ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ८, ९, १०. रिति वैश्वदेवमध्यासवयशुरूप पंचमे हानि पंचमस्यान्होरूपं. हवि. पांतमजरं स्वर्विदन्यामिमारुतस्य प्रतिपत्धविष्मपंचमे ऽहनिपंचम- स्यान्हो रूपं. वपुर्द तचिकितुषे चिदस्त्विति मारुतं वयुष्मपंचमे ऽहनि पंचमस्यान्हो रूपं. जातवेदसे सुनवाम सोममिति जानवे- दस्याच्युता. अमिर्होता गृहपतिः स वाजेति जातवेदस्यमध्यासव- पशुरूपं पंचमे ऽहनि पंचमस्यान्हो रूपं ॥ ८ ॥ देवक्षेत्र बा एतद्यषष्टमहर्देवक्षेत्र वा एत आगच्छति ये षष्ट महरागच्छति न वै देवा अन्योन्यस्य गृहे वसति. नर्तुतोगुहे वसतीत्याहुस्तद्यथा यथमृविज ऋतुयाजान् यजंत्यसंपदायं तद्यथ- ख़्तूकल्पयंति यथायथं जनतास्तदाहुर्नप्रेषेः प्रेषितव्यं नर्तुप्रेषै- र्वषट्कृत्यं वाग्वा ऋतुप्रैषा आप्यते वै वाक् षष्ठे हनीति यदृतुमैथैः प्रेष्येयुर्यदृतुप्रेषेषट्कुर्युचिमेव तदाप्तां श्रांतामृक्णवहीं वह राविणीमृच्छेयुर्यदेभिर्न प्रेष्येयुर्यवेभिर्न वषट्कुर्युरच्युताद्यज्ञस्य च्य- बेरन्यज्ञात्माणात्मजापतेः पशुभ्यो जिह्मा ईयुस्तस्मादृग्मेभ्य एवापि प्रेषितव्यमृग्मेभ्यो ऽधि वषट्कृत्यं तं न वाचमाप्तां श्रांतां ऋक्णवहीं वहराविणीमृछंति नाच्युताद्यज्ञस्य च्यवंते न यज्ञात्माणात्मजा- पतेः पशुभ्यो जिमायति ॥ ९ ॥ पारुच्छेपारुप दधति पूर्वयोः सवनयोः पुरस्तात्मस्थितयाज्यानां. रोहितं वै नामैतच्छंदो यत्यारुछेपमेतेन वा इंद्रः सप्त स्वर्गालो- कानरोहद्रोहति सप्त स्वर्गान लोकान् य एवं वेद- तदाहुर्यत्संचपदा एव पंचमस्यान्हो रूपं षट्पदाः षष्ठस्याथ कस्मात्सप्तपदा षष्ठे ऽहं छस्यंत इति षड्भिरेव पदैः षष्ठमहरामुक्त्यपछिद्येवैतदहर्यन्स- तमं तदेव सप्तमेन पदेनाभ्यारण्य वसति. वाचमेव तत्पुनरुपयति संतत्यै संततस्यहरव्यवछियेति य एवं विद्वांसो यति।। १० ॥

·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ११,१२. ११९ देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतत. ते वै देवाः षष्ठेनैवान्ह भ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् प्राणुदत. तेषां यान्यंतहस्तीनानि वसून्यासंस्तान्या. दाय समुद्रं प्रौप्यंत त एतेनैव छंदसा ऽनुहायांतर्हस्तानानि वसून्या ददत. तद्यदेतत्पदं पुनः पदं स एवांकुश आसंजनाय आ द्विषतो वसु दत्ते निरेनमेभ्यो सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते य एवं वेद ॥११॥ द्यौर्वे देवताषष्ठमहर्वहति त्रयास्त्रिंशः स्तोमा रैवतं सामातिछंदा- छदो यथादेवतमनेन यथास्तोमै यथासाम यथाछंदसं राप्नोति य एवं वेद. यद्वै समानोद तत्षष्ठस्यान्होरूपं यथ्येव तृतीयम- हस्तदेतत्पुनर्यषष्ठं. यदश्ववद्यदंतवद्यत्पुनरावृत्तं यत्युनर्निनृत्तं यद्रतवद्य त्पर्यस्तवद्यस्त्रिवद्यदंतरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसी लोको भ्युदितो यत्यारुछेपं यत्सप्तपदं यन्नाराशंसं यन्ना- भानेदिष्ठं यदैवतं यदतिछंदा यत्कृतं यत् तृतीयस्यान्हो रूपमेतानि वै षष्ठस्यान्हो रूपाणि. अयं जायत मनुषो धरीमणीति षष्ठस्यान्ह आज्यं भवति. पारुछेपमतिछंदाः सप्तपदं षष्ठे उहनि षष्ठस्यान्हो रूपं. मीण बर्हि रुप नो याहि वीतय, आ वां रथो नियुत्वान्व दवसे,सुषुमा यातमद्रिभिर, युवांस्तोमेभिर्देवयंतोअश्विना, अवर्मह दवृषनिंद्रा,अस्तु श्रीषळ ओषुणो अमे शृणुहि त्वामाळितो,ये देवासो देव्येकादश स्थ, इयमददाद्रभसमृणच्युतमिति प्रउगं पारु छपमति- उंदाः सप्तपदं षष्ठे उहनि षष्ठस्यान्ही रूपं. स पूयॊ महानामिति रुत्वतीयस्य मतिपदंतो वैमहदंगः षष्ठमहः षष्ठे उह नि षष्ठस्यान्हो रूपं. त्रय इंद्रस्य सोम, इंद्र नेदीय एदिहि, प्र नूनं ब्राह्मणस्पतिर्, अभिनेता, स्वं सोम ऋतुभिः, पिन्वत्यपो, नकिः सुदासो रथमिति मृतीयेनान्हा समान आतानः षष्ठे उहनि षष्ठस्यान्ही रूपं यं त्वं रमिंद्र मंधसालय इति सूक्त पारुछेपमतिछंदाः समपदं षष्ठे ·१२० ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १२, १३. ऽहनि षष्ठस्यान्ही रूपं. स यो वृषा वृश्येभिः समोका इति सूक्तं समानोद षष्ठे हनि षष्ठस्यान्हो रूपं. इंद्र मरुत्वा इह पाहि सोममिति सूक्तं; तेभिः सार्क पिचतु वृत्रखाद इत्यंतो वै खादोतः षष्ठमहः षष्ठे हानि षष्ठस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सबने दाधारायतनादेवतेनन प्रच्यवते अयं हायेन वा इदमिति पर्यासः स्वर्मरुत्वता जितमित्यंतोवै जितमंतःषष्ठमहःषष्ठे उहनि षष्ठस्यान्हो रूपं. ता उ गायच्यो गायत्र्यो वा एतस्य व्यहस्य मध्यंदिन वह ति. तदै तच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्मात् गायत्रीषु निविदं दधाति. रेवतीर्न सधमादे, रेवां इद्रेवतस्तोतेति रैवतं पृष्ठं भवति बाई ते ऽहनि षष्ठे ऽहनि षष्ठस्यान्हो रूपं. यहावानेति धाय्याच्युता. त्वामिस्धि हवामह इति बृहतो योनिमनु निवर्तयति. बार्हतं ह्येतदहरायतनेन. इंद्रमिद्दवतातय इति सामप्रगाथा नि नृत्तवान्षष्ठे ऽहनि षष्ठस्यान्हो रूपं. त्यमूषु वाजिनं देवजूतमिति ताक्ष्यों अच्युतः ॥ १२ ॥ एंद्र यााप नः परावत इति सूक्तं पारुछेपमतिछंदाः समपदं षष्ठं हनि षष्ठस्यान्होरूपं. प्रघान्वस्य महतो महानीति सूक्तं समा- नोद षष्ठे उहनि षष्ठस्यान्हो रूपम् अभूरको रयिपते रयीणामिति सूक्तं; रथमातिष्ठ तुविनृम्ण भीममित्यंतो 'वै स्थितमत: षष्ठमदः षष्ठ हनि षष्ठस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दावा रायतनादेवैतेन नप्रच्यवते. उप नो हरिभिः सुतमिति पर्यासःसमा नोदर्कःषष्ठे उहनि षष्ठस्यान्हो रूपं. ता उगायच्योगायत्र्योवा एतस्य यहस्य मध्यंदिन वहति. तद्वतच्छंदी वहति यस्मिन्निविधीयत. तस्मादायत्रीषु निविद दधाति. अभि त्यं देव सवितारमोण्योरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनिछंदा: षष्ठे उहानि षष्ठस्यान्हो रूपं. तत्सवित ·एतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १३, १४. १२१ ॥ रेण्यं,दोषो अगादित्यनुचरोंतो वैगतमंतःषष्ठमहः षष्ठे हानि षष्ठ- यान्हो रूपम्.उदुष्य देवः सविता सवायेति सावित्रं शश्वत्तमंतदप न्हिरस्थादित्यंतो वै स्थितमतः षष्ठमहः षष्ठे उहनि षष्ठस्यान्ही रूपं. कतरा पूर्वा कतरापरायोरिति द्यावापृथिवीयं समानोद षष्ठे हनि षष्टरयान्हो रूपं. किमुश्रेष्ठःकि यविष्ठो न आजगन्, उप नो शाजा अध्वरमृभुक्षा इत्यार्भवं नाराशंसं त्रिवषष्ठे हनिषष्ठस्यान्हो रूपम्. इदमित्था रौद्रं गतवचा, ये यज्ञेन दक्षिणयासमक्ता इति श्वदवं ॥१३ नाभानेदिष्ठं शंसति. नाभानेदिष्ठं वे मान ब्रह्मचर्य वसन्तं वातरो निरभजसो ऽब्रवीदेय किं मह्यमभातंत्यतमेव निष्ठावम- विदितारमित्यब्रुवंस्तस्माधाप्येतर्हि पितरं पुत्रा निष्ठावो ऽववदितेत्ये- चक्षते. स पितरमेत्याब्रवीत् त्वां ह वाव मह्यं ततामाक्षुरिति तं पता ब्रवीन्मा पुत्रक तदादृथा अंगिरसोवा इमे स्वर्गाय लोकाय सत्र- पासते. ते षष्ठं षष्ठमेवाहरागत्य मुह्यति- तानेते सूक्ते षष्ठे हनि शंसय तेषां यत्सहसं सत्रपरिवेषणं तत्ते खर्यंतो दास्यंतीति तथेति जानुपैमतिगृणीत मानव सुमेधस इति तमब्रुवन् किंकामो वदसी- रोदमेव वः षष्ठमहः प्रज्ञापयानीत्यवतीदथ यहा एतसहस्रं सत्रप- रेवेषणं तन्मे स्वर्गतो दत्तेति तथेति तानेते सूक्ते षष्ठे ऽहन्यशंस यत्- तो वै ते प्र यज्ञमजानन् प्र स्वर्ग लोकं. तद्यदेते सूक्ते षष्ठे ऽहनि जसति यज्ञस्य प्रज्ञात्यै स्वर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै तस्वयंतो ऽब्रुवन्ने. पत्ते ब्राह्मण सहस्रमिति तदेनं समाकुर्वाणं पुरुषः कृष्णशवास्युत्तरत उपोन्यायाब्रवीन्मम वा इदं मम वै वास्तुहमिति सो ब्रवीन्मह्यं वा इदमटुरिति तमब्रवीत्तद्वै नौ तवैव पितरि प्रश्न इति स पितरमैत्तं पता ब्रवीन्ननु ते पुत्रकादूरित्यदुरेव म इत्यब्रवीत्तत्तु मे पुरुषः 11 ·१२२ ऐतरेयन्त्राह्मणे पंचमपंचिका १४, १५. कृष्णशवास्युत्तरत उपोदतिष्ठन्मम वा इदं मम वै वास्तुहमित्यादितेतिर तं पिता ब्रवीत्तस्यैव पुत्रक तत्तुभ्यं स दास्यतीति स पुनरेत्यान वीत्तव ह वाव किल भगव इदमिति मे पिताहेति सो नवीनदह तुभ्यमेव ददामि य एव सत्यमवादीरिति तस्मादेवं विदुष। सत्यमेव वदितव्यं. स एष सहस्रसनिमंत्रो यन्नाभानेदिष्ठं. उपेन सहस्रं नमति प्र षष्ठेनान्हा स्वर्ग लोकं जानाति य एवं वेद ॥ १४ ॥ तान्यतानि सहचराणीत्याचक्षते. नाभानेदिष्ठं वालखिल्या वृषाक- यिमेवयामरुतं तानि सहव शंसेवदेषामंतरियात्तद्यजमानस्यां तरियाद्यदि नाभानेदिष्ठं रेतो ऽस्यांतरियाद्यदि वालखिल्याः प्राणान. स्यांतरियाद्यदि वृषाकपिमात्मानमस्यांतारियाद्ययेवयामरुतं प्रति. छाया एनं च्यावयदेव्यै च मानुष्ये च. नाभानेदिष्ठेनैव रेतोऽसिंच- नबालखिल्याभियंकरोत. सुकीर्तिना कानीवतेन योनि व्यहापय- दुरौ गथा तव शर्मन्मदेमेति. तस्मा ज्यायान्स गर्भः कनीयांन संतं गोनिं न हिनस्ति ब्रम्हणा हि स कृप्त एवयामरुतेन करोति तेनेदं सर्वमेतवै कृतमति यदिदं किंच. अहश्च कृष्णमहरर्जुन चेत्यामिमारुतस्य प्रतिपदहश्चाहश्चेति पुनरावृत्तं पुनर्निमृत्तं षष्ठं हानि षष्ठस्यान्हो रूप. मध्वो वो नाम मारुतं यजत्रा इति मारुतं बव्ह- भिव्याहत्यमता व चव्हतः षष्ठमहः षष्ठे हनि षष्ठस्यान्हो रूपं. जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता. स प्रत्नथा सहसा जायमान इति जातवेदस्य समानीद षष्ठे ऽहनि षष्ठस्यान्हो रूप धारयं धारयन्निति शंसति प्रसंसाहा अंतस्य बिभाय तद्यथा पुनराग्रंथं पुनर्निर्ग्रथमंतं बनीयान्मयूखं वांततो धारणाय निहन्या तादृक्तद्यधारयं धारयन्निति शंसति संतत्यै संततेस्त्र्यहरव्यव- ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १५, १६. १२३ छिन्नति य एवं विद्वांसो यति ॥ १५ ॥ इत्येतरेयब्रा- म्हणे पंचमपंचिकायां द्वितीयो उध्यायः ॥ २ ॥ यहा एति च मेति च तत्सप्तमस्यान्हो रूपं. यत्ध्येव प्रथम- महरूदेवैतत्युनर्यत्सप्तमं यद्युक्तवद्यद्रथवद्यदाशुमद्यनिबवद्यत्प्रथमे पदे देवता निरुच्यते यदयं लोको उभ्युदितो यज्जातवद्यदनिरुक्तं यत्करिष्यद्यत्मथमस्यान्होरूपमेतानि वै सप्तमस्यान्हो रूपाणि समु- द्वादूमिमधुमा उदारदिति सप्तमस्यान्ह आज्यं भवत्यनिरुक्तं मप्तमे ऽहनि सप्तमस्यान्हो रूपं. वाग्वै समुद्रो न वै वाक्क्षीयते न समुद्रः क्षीयते तद्यदेतत्सप्तमस्यान्ह आज्यं भवति यज्ञादेव तद्यज्ञ तन्वते वाचमेव तत्पुनरुपयंति संतत्य. संततव्यहरव्यवछिन्नैर्यति य एवं विद्वांसो यंत्याप्यते वै स्तोमा आप्यते छंदांसि षष्ठे उहनि तद्यथैवाद आज्येनावदानानि पुनः प्रत्यभिधारयंत्ययातयामताया एवमेवैतत्स्तोमा.श्च छंदांसि च पुनः प्रत्युपयंत्ययातयामतायै यदे- तत्सप्तमस्यान्ह आज्यं भवति. तदु श्रेष्टुभं त्रिष्टुप् मातःसवन एष त्र्यहः आ वायो भूष शुचिया उप नः,प्रयाभियांसि दाश्वांसमछ,आ नो नियुद्भिः, शतिनीमिरध्वरं,प्र सोता जिरोअधरेष्वस्थाद, ये वायव इंद्रमादनासो, या वां शतं नियुतो याः सहस्रं, प्र यदां मित्रावरु- णास्पर्धन, आगामतानासत्या रथेन, आ ना देव शवसा याहि शुष्मिन्, भवो यज्ञेषु देवयंतो अर्चन, प्रक्षोदसा धायसा सत्र एषेति प्रउग- मति च प्रेति च सप्तमे उहनि समस्यान्हो रूपं. तटु त्रैष्टुभं त्रिष्टु- प्रातःसवन एष व्यहः आ त्वा रथं यथोतय, इदं वसो सुतमंध, इंद्र नेदीय एदिहि, तु ब्रम्हणस्पतिर्, अमिता, त्वं सोम क्रतुभिः म व इंद्राय बृहत इति प्रथमेनान्हा समान आतनः सममे उहनि सप्तमस्यान्हो रूपं. कया शुभा सवयसः सनीळा इति , . . - पिन्वंन्यपः, ·१२४ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिक १६, १७. सूक्तं;नजायमानोनशतेनजात इति जातवत् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्ट न्हो रूप.तदु कयाशुभीयमेतद्वै संज्ञान संत निसूक्तं यत्कयाशुभीयमते हवाइंद्रोगस्त्यो मरुतस्ते समजानत-तद्यकयाशुभीयं शंसति संज्ञा त्या एव.तद्वायुष्यं तद्यो ऽस्य प्रियः स्याकुर्यादेवास्य कयाशुभीयंत त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्र च्यवते त्यं सु मेषं महया वर्विदमिति सूक्तम्; अत्यन्नवाजं हवनस्यदं रथ मिति रथवत्सप्तमे उहनि सप्तमस्यान्हो रूपं. तटु जागतं जगत्यो व एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहति. तद्वतच्छंदो वहति यस्मिन्निति धीयते तस्मान्जगतीषु निविदं दधाति. मिथुनानि सूक्तानि शस्यंते त्रैष्टुभानि च जागतानि च. मिथुनं वै पशवः पशवछंदोमाः पशूना- मवरुध्यै. त्वामिब्धि हवामहे, त्वं त्येहि चेरव इति च बृहत्पृष्ठं भवति सप्तमे ऽहनि यदेव षष्ठस्यान्हस्तद्दे रथंतरं तद्वैरूपं यद्हत्तदैराज यद्रथंतरं तच्छाकरं यदृहत्तदैवतं. तद्यदृहत्पृष्ठं भवति बृहतव तद् बृहत्मत्युत्तनुबत्यस्तोमकृतत्राय यद्रथंतरं स्यात्कृतत्रं स्यात्तस्मा- दृहदेव कर्तव्यं. यदागनेति धाय्याच्युता;अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति. रायंतरं ह्येतदहरायतनेन. पिबा सुतस्य रसिन इति सामप्रगाथः पिबवान् सप्तमे ऽहनि सप्तमस्या. हो रूपं. त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ताक्ष्यों उच्युतः ।। १६ इंद्रस्य नु वीर्याणि प्रबोचमिति सूक्तं प्रेति सप्तमे उहनि सप्तम- स्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतना- देवतेन न प्र च्यवते. अभि त्यं मेषं पुरुहूतमृग्मियमिति सूक्तं; यदाव पेति तदभीति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्यान्हो रूपं. तदु जागतं जगत्यो पा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिनं वहति. तद्वतच्छंदो वहति यस्मिन्नि- विधीयते. तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति. मिथुनानि सूक्तानि ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १७, १८. १२५ शस्यंते त्रैष्टुभानि च जागतानि च. मिथुनं वै पशवः पशवच्छंदोमाः पशूनामवरुध्ये.तत्सवितुर्वृणीमहे,उद्या नो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ रायंतरे ऽहनिसप्तमे उहनि सप्तमस्यान्हो रूपं.अभि त्वा दव रवितरिति सावित्रं. यदाव प्रति तदभीति सप्तमे उहनि सप्तम- स्यान्हो रूपं. प्रेतां यज्ञस्य शंभुवेति द्यावापृथिवीयं. प्रति सप्तमे ऽहनि उप्तमस्यान्होरूपम्. अयं देवाय जन्मन इत्यावं जातवत् सप्तमे ऽहनि उममस्यान्हो रूपम्.आयाहि वनसा सहति द्विपदाः शंसति. द्विपादै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवः पशवश्छेदोमाः पशनामवरुध्ये. तद्यद् द्विपदाः सति यजमानमवतद्विप्रतिष्ठं चतुणात्सु पशुपु प्रतिष्ठापयति. एभि- रम दुवो गिर इति वैश्वदेवमेति सप्तमे ऽहनि सप्तमस्यान्हो रूपं.तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष व्यहो. वैश्वानरो अजीजनदित्या- ममारुतस्य मतिपब्जातवत सप्तमे उहनि सप्तमस्यान्हो रूपं. प्रयद- स्त्रष्टुभमिषमिति मारुतं. प्रति सप्तमे उहनि सप्तमरयान्हो रूपं. ज्ञातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्यान्युता. दूतं वो विश्ववेद- ममिति जातवेदस्यमनिरुक्तं सप्तमे ऽहनि सप्तमस्यान्हो रूपं तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष व्यहः ॥ १७ ॥ यंदै नेति न प्रेति यत्स्थितं तदष्टमस्यान्हो रूपं.यध्येव द्वितीय- महसदेवैतन्युनर्यदष्टमं. यदूर्ध्ववद्यत्प्रतिवद्यदंतर्वद्यदृषण्वद्यद् वृधन्व- धन्मध्यमपदे देवतानिरुच्यते यदंतरिक्षमभ्युदितं यद् यमि यन्मह- दद्यद्विहूतवद्ययुनर्वद्यकुर्वद्यद् द्वितीयस्यान्हो रूपमेतानि वा अष्टम- स्यान्हो रूपाणि.अमिवो देवममिभिःसजोषा इत्यष्टमस्यान्ह आज्यं भवति. व्यग्न्यष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्पातः सबन एष व्यहः कुविदंग नमसा ये वृधासः, पीवो अन्त्रां रयि- वृधः सुमेधा,उछन्नुषसःसुदिना अरिपा,उशंता दूता नदभाय गोपा, 11* ·१२६ ऐतरेयवाह्मणे पंचमपंचिका १८. . . यावत्तरस्तन्वा यावदोजः, प्रति वा सूर उदिते सूक्तैर् धेनुः प्रलस्य काम्यं दुहाना, ब्रह्माण इंद्रोप याहि विद्वान्, उर्बो आमिः सुमति वस्वो अश्रेद् ,उ तम्यानः सरस्वतीजुषाणेति मउगं.प्रतिवदंतदिहूत- वदूर्ध्ववदष्टमे उहनि अष्टमस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्पातः सवन एष त्र्यहो. विश्वानरस्य वस्पतिम् , इंद्र इत्सोमपा एक, इंद्र नेदीय एदिहि, उत्तिष्ठ ब्रह्मणसते,ऽमिर्नेता,त्वं सोम क्रतुभिः, पिन्वं. त्यपो,बृहदिंद्राय गायतेतिद्वितीयेनान्हासमान आतानो ऽष्टमे ऽहन्यष्ट मस्यान्हो रूपं.शंसा महामिद्रं यस्मिन्विश्वा इति सूक्तं महदष्टमे उहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. महश्चित्त्वमिंद्र यत एतानिसूक्तानि महद- दष्टमे हन्यष्टमस्यान्हो रूपं.पिबा सोममभि यमुग्रतई इति सूक्तम, उर्व गव्यं महि गृणान इंद्रेति महदष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. महार इंद्रो नृवदाचर्षणिमा इति सूक्तं महद्ददष्टमे ऽहन्यष्टमस्याही रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवेतेन न प्रच्यवते. तमस्य द्यावापृथिवी सचेतसेति सूक्तं, यदैत्कृण्वानो महि- मानमिंद्रियमिति महददष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य व्यहस्य मध्यंदिन वहति. तद्वतच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति. मिथुनानि सूक्ता- नि शस्यंते त्रैष्टुभानि जागतानि च. मिथुनं वै पशवः पशवछंदोमाः पशूनामवरुध्यै महति सूक्तानि शस्यंते महद्वा अंतरिक्षं अंतरि- क्षस्याप्तयै पंच सूक्तानि शस्यंते- पंचपदा पंक्तिः पक्तिो यज्ञः पांक्ताः पशवः पशवश्छंदोमाः पशूनामवरुध्यै. अभि त्वा शूर नोनुमो, भि वा पूर्वपीतय इति रथंतरं पृष्ठं भवत्यष्टमे ऽहनि.यद्दावानेति धाय्या- च्युता. स्वामिस्धि हवामह इति बृहतो योनिमनु निवर्नयति बार्हतं येतदहरायतनेन. उभयं शृणवच्च न इति सामप्रगाथो, यच्चेदमय ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १८, १९. १२७ यदु च ह्य आसीदिति बाई ते ऽहन्यष्टमे उहनि अष्टमस्यान्हो रूप. त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति तादयो अच्युतः ।। १८ ॥ अपूा पुरुतमान्यस्मा इति सूक्तं महे वीराय तवसे तुरायेति महद्दष्ट मे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. तां सुते कीर्ति मघवन्महित्वेति सूक्तं महद्दष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं.त्वं महा इंद्र यो ह शुष्मैः । रिति सूक्तं महद्दष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. वं महा५ इंद्र तुभ्यम् ह क्षा इति सूक्तं, महद्दष्टमे ऽहनि अष्टमस्यान्हो रूपं. तदु श्रेष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवतेन न प्रच्यवते. दिवश्चिदस्य वरिमा पमथ इति सूक्तमिदं न मन्हेति महददष्ट- में हन्यष्टमस्यान्हो रूपं.तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य म- ध्यंदिनं वहति.तद्वैतच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माज्जगतीषु निविदं दधाति.मिथुनानि सूक्तानि शस्यंत त्रैष्टुभानि च जागतानि च. मिथुनं वै पशवः पशवश्छंदोमाः पशूनामकरुध्ये महदंति सूक्तानि शस्यते. महहा अंतरिक्षमंतरिक्षस्याप्तये पंच पंच सूक्तानि शस्यंते. पंचपदा पंक्तिः पक्तिो यज्ञः पांक्ताः पशवः पशवछंदोमाः पशूनामवरुध्ये. तानि द्वेधा पंचान्यानि पंचान्यानि दश, संपते. सा दशिनी विराळनं विराळन्न पशवः पशव- छंदोमाः पशूनामवरुध्यै. विश्वो देवस्य नेतुस्, तत्सवितु वरेण्यम्, आ विश्वदेवं सप्ततिमिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरौ बार्हते ऽहनि अष्टमेऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. हिरण्यपाणिमूतय इति सावित्रमूर्ध्व- वदष्टमे उहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. मही द्यौः पृथिवी च न इतिद्यावापृ- थिवीयं महद्दष्टमे उहन्यष्टमस्यान्हो रूपं.युवाना पितरा पुनरित्या- भंवं पुनर्वदष्टमे उहन्यष्टमरयान्हो रूपम् इमा नुव भुवना सीषधामे- ति द्विपदाः शंसति. दिपाढे पुरुषश्चतुष्पादाः पशवः पशवछंदोमाः - ·१२८ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका १९, २०. पशूनामवरुध्ये. तद्यद् द्विपदा शंसति यजमानमेव तद् द्विप्रतिष्ठं चतु- प्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति देवानादिवो महदिति वैश्वदेवं महद्दद- ष्टमे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष यह ऋतावानं वैश्वानर इत्यामिमारुतस्य मतिपद्; अमिश्वानरी महानिति मह द्वदष्टमे उहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. क्रीळं वः गर्धे मारुमिति मारुतं; जंभे रसस्य वावृध इति वृधन्बदष्टमे ऽहन्यष्टम स्यान्हा रूपं जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता. अमे मृळ महार असीति जातवेदस्यं महददष्ट मे ऽहन्यष्टमस्यान्हो रूपं. तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष यह एष त्र्यहः ॥ १९ ॥ इत्येतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिकायां तृतीयो ऽध्यायः ।। ३ ।। यदै समानोद तन्नवमस्यान्हो रूपं. यध्यव तृतीयमहस्तदेवतत् पुनर्यनवमं यदश्ववद्यदंतवद्यत् पुनरावृत्तं यत् पुननिनृत्तं यद्रतवान् पर्यस्तबद्यस्त्रिबद्यदंतरूपं यदुत्तमे पदे देवता निरुच्यते यदसौ लोको न्युदितो यच्छुचिवद्यत्सत्यवद्यत् क्षेतिबद्यद्गतवद्यदोकवद्यत् कृतं यत्तृतीयस्यान्हो रूपमतानि वै नवमस्यान्होरूपाणि.अगम म- .हा नमसा यविष्ठमिति नवमस्यान्ह आज्यं भवति गतवन्नवमेऽहनि नवमस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्पातःसवन एष त्र्यहः. प्र. वीरया शुचयो ददिरे, ते ते सत्येन मनसा दीध्याना, दिवि क्षयंता रजसः पृथिव्याम्, आ विश्ववाराश्विना गतन्नो, अयं सोम इंद्र तुभ्यं सुन्न, आ तु प्र ब्रह्माणो अंगिरसी नक्षत, सरखती देवयं तो हवंत, आ नो दिवो बृहतः पर्वतादा, सरस्वत्यभिनो नेषि वस्य इति प्रउगं शुचिवत्सत्यवक्षेतिवद्गतवदोकवन्नवमे उहनि नवमस्यान्होरूपं. तदु- त्रैष्टुभं त्रिष्टुप्पातः सवन एष त्र्यहम्. ते तमिद्राधसे महे त्रय इंद्रस्य सोमा, इंद्र नेदीय एदिहि, प्रनूनं ब्रह्मणस्पतिर्, अमिर्नेता, त्वं सोम- - ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका २०, २१. १२९ ऋतुभिः, पिन्वंत्यपो, नकिः सुदासो रथमिति तृतीयेनान्हा समान आ तानोनवमे ऽहनि नवमस्यान्हा रूपम् इंद्र: स्वाहा पिबतु यस्य सोम- इति सूक्तमंतो वै स्वाहाकारोंतो नवममहर्नवमे ऽहनि नवमस्यान्हो रूपं. गायत्साम नभन्यं यथावेरिति सूक्तम्; अमितद्वावृधानं स्वर्व- दित्यंतो वै स्वरंतो नवममहर्नवमे उहनि नवमस्यान्हो रूपं. तिष्ठा हरी रथआयुज्यमानेति सुक्तमंतोवैस्थितमंतो नवममहर्नवमे ऽहनि नवमस्यान्हो रूपम्.इमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोरिति सूक्तं ; धियो- रयेष्ठामित्यंतो वै स्थितमंतो नवममहर्नवमे उहानि नवमस्यान्हो रूपं. तटु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधारायतनादेवैतेन न प्रच्यवते. म मंदिने पितुमदर्चता वच इति सूक्तं समानोद नवमे ऽहनि नवमस्यान्हो रूपं. तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यं दिनं नहति. तदैतच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माजगतीषु निविदं दधाति. मिथुनानि सूक्तानि शस्यंते त्रष्टुभानि च जगतानि च. मिथुनं वै पशवः पशवश्छंदोमाः पशूनामवरुध्य पंच सूक्तानि शस्यंते. पंचपदा पंक्तिः पांक्तो यजः पक्ताः पशवः पशवछंदोमा पशूनामवरुध्यै. त्वामिधि हवामहे, वं ह्येहि चेरव इति बृहत्पृष्ठं भवति नवमे ऽहनि. यद्दावानेति धाय्याच्युता. अभि त्वा शूर नोनुम इति रथंतरस्य योनिमनु निवर्तयति रातरं ह्येतदहरायतनेन. इंद्र त्रिधातु शरणमिति सामप्रगाथस्त्रिवानवमे ऽहनि नवमस्यान्हो रूपं. त्यमू षु वाजिनं देवजूतमिति ताक्ष्यों उच्युतः ॥ २० ॥ सं च त्वे जग्मुगैिरे इंद्र पूर्वीरिति सूक्तं गतवन्नवमे ऽहनि नवम- स्यान्हो रूपं. कदा भुवन रथक्षयाणि ब्रह्मति मूक्तं क्षेतिवदंतरूपं क्षेतीव वा अंतं गत्वा नवमे उहनिनवमस्यान्होरूपम् आ सत्यो यातु मघवा ऋजीषीति सूक्तं सत्यवनवमे उहनि नवमस्यान्हो रूपं. तत्त- ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका २१. इंद्रियं परमं पराचैरिति सूक्तमंतो वै परममंतो नवममहर्नवमे ऽहनि नवमस्यान्हो रूपं. तदु त्रैष्टुभं तेन प्रतिष्ठितपदेन सवनं दाधाराय- तनादेवैतेन न प च्यवते. अहं भुवं वसुनः पूर्यसतिरिति सूक्तमहं धनानि संजयामि शवत इत्यंतो वै जितमंतो नवममहर्नवमे उहनि नवमस्यान्हो रूपं. तदु जागतं जगत्यो वा एतस्य त्र्यहस्य मध्यंदिन वहति तद्वैतच्छंदो वहति यस्मिन्निविधीयते तस्माज्जगतीषु निविद दधाति-मिथुनानि सूनानि शस्यंते त्रैष्टुभानि च जागतानिच मिथुनं ये पशवः पशवश्छंदोमा:पशूनामवरुध्य पंचपंचसूक्तानि शस्यंते.पंचपदा पंक्तिः पक्तिो यज्ञः पांक्ताः पशवः पशवछंदोमाः पशूनामवरुध्ये. तानि दे॒धा पंचान्यानि पंचान्यानि दश संपद्यंत.सादशिनी विराळनं विराळनं पशवः पशवछंदोमाः पशूनामवरुध्यै. तत्सवितुर्वृणीमहे, उद्यानो देव सवितरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपदनुचरी राथंतरे उहनिनव- मे ऽहनिनवमस्यान्हो रूपं दोषो आगादिति सावित्रमंतो वे गतमंतो मवममहर्नमे उहनि नवमस्यान्हो रूपं. प्रबो महि द्यवी अभीति द्यावापृथिवीय; शुची उप प्रशस्तय इति शुचिवन्नवमे हनि नवम- स्यान्होरूपम्. इंद्र इषे ददातु नस्,तेनो रत्नानि धत्तनेत्यावं;त्रिरा- साप्तानि सुन्वत इति त्रिवन्नवमे हनि नवमस्यान्हो रूपं. बचरेको विषुणः सुनरो युवेति द्विपदाः शंसति. द्विपादै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवः पशवश्छंदोमाः पशूनामवरुध्यै. तद्यद् द्विपदाः शंसति यज- मानमेव तद् द्विप्रतिष्ठं चतुष्पात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति. ये त्रिंशति त्रयस्सर इति वैश्वदेवं त्रिवनवमे उहानि नवमस्यान्हो रूपं. तान्यु गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष व्यहो. वैश्वानरो न उतय इत्या- मिमारुतस्य प्रतिपद्, आम यातु परावत इत्यंतो वै परावतोंतो नवममहर्नवमे उहनि नबमस्यान्हो रूपं. मरुतो यस्य हि क्षय इति ·ऐतरेयवाह्मणे पंचमपंचिका २१, २२. १३१ थांतरं मुखस्य जिव्हा मारुतं क्षतिवदंतरूपं क्षेतीव वा अंतं गत्वा नवमे ऽहनि नवम- स्यान्हो रूपं. जातवेदसे सुनवाम सोममिति जातवेदस्याच्युता- प्रामये वाचमीरयेति जातवेदस्य समानोद नवमे उहनि नवमस्या- हो रूपं. स नः पर्षदति द्विषः स नः पर्षदति द्विष इति शंसति. बहु वा एतस्मिन्नवरात्रे किं च किं च वारणं क्रियते मात्या एव. तयत्स नः पर्षदति द्विषः, स नः पर्षदति द्विष इति शंसति सर्वस्मादेवैनांस्तदेनसः प्र मुंचति तान्य गायत्राणि गायत्रतृतीयसवन एष व्यहः ॥ २१ ॥ पृष्ठ्यं षळहमुपयंति यथा वै मुखमेवं पृष्ठयः षळहस्तद्य ताल दंता एवं छंदोमा. अथ येनेव वाचं व्याकरोति येन स्वादु चास्वादु च वि जानाति तदशममहर्यथा के नासिके एवं पृष्ठयः पळहस्तद्यथांतरं नासिकयोरे छंदोमा. अथ येनैव गंधावि जानाति तद्दशममहर्यथा वा अक्ष्येवं पृष्ठयः पळहस्तद्यथांतरमक्ष्णः कृष्णमेवं छंदोमा. अथ यैव कनीनिका यंन पश्यति तदशममह यथा वै कर्ण एवं पृष्ठयः पळहरतद्यथांतरं वर्णस्यैवं छंदोमा. अथ येनैव शृणोति तद्दशममहः श्रीवै दशममहः श्रियं वा एत आ गच्छतिये दशममहरागच्छति.तस्मादशममह- रविवाक्यं भवति. मा श्रियो उबवादिष्मेति दुरवबदं हि श्रेयसते ततः सपैति त मार्जयंते ते पत्नीशाला संप्रपद्यते. तेषां य पता आहुति विद्यात्स चूयासमन्वारभध्वमिति स जुहुयादिह मेह रमध्यमिह धृतिरिह स्वधृतिरमे वादस्वाहा वाळिति स यदिह रमेत्याहास्मिन्नेवैनस्तिल्लोके रमयतीह रमवामिति. यदाह मजामेवेषु तद्रमयतीह धृतिरिह स्वधृतिरिति यदाह मजां चैव नहाचं च यजमानेषु दधात्यने नाळिति रथंतरं, वाहा वाळिति ·१३९' ऐतरेयत्राह्मणे पंचमपंचिका २२, २३. बृहदेवानां वा एतन्मिथुनं यद्वृहद्रथंतरे देवानामेव तन्मिथुनन मिथुनमवरुंधते. देवानां मिथुनेन मिथुनं प्रजायते प्रजात्यै प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद. ते ततः सर्पति ते मार्जयते त आमीधं संप्रपद्यते. तेषां य एतामाहुतिं विद्यान्स ब्रूया- समन्वारब्धमिति स जुहु यादुप मृजं धरुणं मातरं धरुणा धयन् रायस्पोषमिषमूर्जमस्मासु दीधरस्वाहेति रायस्पोष मिषमूर्जमबरुंध आत्मने च यजमानेभ्यश्च यत्रैवं विद्वानेतामाहुति जुहोति॥ २२ ॥ ते ततः सर्पति ते सदः संप्रपद्यते यथा यथमन्य ऋ. विजो व्युत्सर्पति संसर्पत्युगातारस्ते सर्पराज्ञया ऋक्षु स्तुवत; इयं वै सर्पराज्ञीयं हि सर्पतो राजीयं वा अलोमिकेवाग्र आसीत्सतं मंत्रमपश्यद् आयं गौः पृश्निरक्रमादिति तामयं पृश्निवर्ण आविशन्ना- नारूपो यं यं काममकामयत यदिदं किं चौषधयो वनसतयः स वाणि रूपाणि पृश्निरेनं वर्ण आ विशति. नानारूपो ऽयं यं कामं कामयते य एवं वेद. मनसा प्रस्तीति मनसोद्रायति मनसा प्रतिहरति वाचा शंसति. वाक् च वै मनश्च देवानां मिथुन: देवानामेव तन्मिथुनेन मिथुनमवरुंधते. देवानां मिथुनेन मिथुन प्रजायते प्रजात्यै प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं वेद. अथ चतु. होतॄन् होता व्याचष्टे तदेव तत् स्तुतमनु शंसति. देवानां वा एत- द्यज्ञियं गुह्यं नाम यश्चतु तारस्तद्यच्चातुहतॄिन होता व्याची. दवानामेव तद्यज्ञियं गुह्यं नाम प्रकाशं गमयति. तदेनं प्रकाशं गतं प्रकाशं गमयति गच्छति प्रकाशं य एवं वेद. यं ब्राह्मणमनूचान यशो नईदिति ह स्माहारण्यं परेत्य दर्भस्तंबानुद्ग्रथ्य दक्षिणता बद्माणमुपवेश्य चतुर्होतॄन् व्याचक्षीत. देवानां वा एतद्यज्ञियं गुह्यं ·ऐतरेयब्राम्हणे पंचमपंचिका २३, २४, २५. १३३ नाम प्रकाशं गमयति तदेनं प्रकाशं गतं प्रकाशं गमयति गच्छात प्रकाशं य एवं वेद ॥ २३ ।। अथोदुंबरी समन्वारभत इषमूर्जमन्धारभ इत्यू; अन्नाद्य- मुटुंबरी. यदै तदेवा इषमूर्ज व्यभजत ततः उर्दुबरः समभवत्तस्मा स त्रिः संवत्सरस्य पच्यते. तद्यदीदंबरी समन्धारभंत इषमेव तदू- मन्नायं समन्वारभते. वाचे यच्छति ; वान यज्ञो यज्ञमेव सद्यच्छंत्यह नियच्छत्यहवै स्वों लोकः स्वर्गमेव तं लोक नि यच्छंति. न दिवा वाचं विसृजेरन्यदिवा वाचं विसृजेरनहा- तृव्याय परिशिष्युनं नक्तं वाचं विसृजेरन्यन्नक्तं वाचं विसृजे- रन् रात्री भ्रातृव्याय परिशिष्युः. समया विषितः सूर्यः स्यादथ वाचं विसृजेरंस्तावतमेव सद्विषते लोकं परिशिपंत्यथो खल्वस्त- मित एव वाचं विसृजेरंस्तमोभानमेव तद्विषतं भ्रातृव्यं कुर्नत्या. हवनीयं परीत्य वाचं विसृजेरन्यज्ञो पा आहवनीयः स्वर्गों लोक आहवनीयो यर्शनिव तत्स्वर्गेण लोकेन स्वर्ग लोक यति यदि होनमकर्म यदत्यरी रिचाम, प्रजापति तस्पितरमप्येविति वाचं विमृजते. प्रजापति वै मजा अनु प्रजायं ते. प्रजापतिरूनाति- रिक्तयोः मतिष्ठा । नानून नातिरिक्तं हिनस्ति. प्रजापतिमेवो नातिरिक्तान्यभ्यत्यजति य एवं विद्वांस एतेन वाचं विसृजते तस्मादेवं विद्वांस एतेनैव वाचं विसृजेरन् ॥ २४ ॥ अध्वयों इत्याव्हयते चतुतृिषु वदिष्यमाणस्तदाहावस्य रूपम. यों होतस्तथा होतरित्यध्वर्युः प्रतिगृणात्यवसिते ऽवसिते दशसु देषु तेषां चित्तिः लुगासी ३ त् चित्तमाज्यमासी ३त् वाग्वैदिरासी- त् आधीतं बहिरासी ३ त् केतो अमिरासी ३ त् विज्ञातमनीदासी- ३त् प्राणो हविरासी ३त् सामाध्वर्युरासी ३त् वाचस्पति)ता- 12 .

·१३४ ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका २५, २६. सी ३ त् मन उपवक्तासी ३ त्. ते वा एतं ग्रहमगृण्हत. वाचस्पते विधे नामन् विधेम ने नाम विधेस्त्वमस्माकं नाम्ना द्यां गच्छ या देवाः प्रजापतिगृहपतय ऋधिमराभुवस्तामृधि रात्स्यामो. अथ प्रजापते- स्तनूर द्रवति ब्रम्होद्यं च. अन्नादा चानपत्नी चान्नादा तदमिरन पत्नी तदादित्यो ; भद्राच कल्याणी च भद्रा तत्सोमः कल्याणी तत्पशवी अनिलयाचापभया चानिलया तद्वायुर्न ह्येष कदाच नेलय- त्यपभया तन्मृत्युः सर्वं ह्येतस्माद्विभाय; अनाप्ता चानाप्या चानामा तत्पृथिव्यनाप्या तद् द्यौर्, अनाधृष्या चाप्रतिधृष्या चानाधृष्या नद- मिरप्रतिधृष्या तदादित्यो ; अपूर्वा चाभ्रातृव्या चापूर्वा तन्मनो भ्रातृव्या तत्संबन्सरः एता वाव द्वादश प्रजापतेस्तन्व एष कृत्स्नः प्रजापतिस्तत्कृत्स्नं प्रजापतिमामोति दशममहरथ ब्रह्मोद्यं वदं त्यमिर्गृहपतिरिति हैक आहु. सो ऽस्य लोकस्य गृहपतिर्वा युगृहप- तिरिति हैक आहुः सौतरिक्षस्य लोकस्य गृहपतिरसौ वै गृहप- तियों उसी तपत्येष पति+तवो गृहाः येषां वै गृहपति देवं विद्वान् गृहपतिर्भवति रानोति स गृहपती, रानुवति ते यजमानाः येषा वा अपहतपाप्मानं देवं विद्वान् गृहपतिर्भवत्यप स गृहपतिः पाप्मानं हते पते यजमानाः पाप्माननते उध्वयों अरास्माराम ॥ २५ ॥ इत्येतरेयब्राम्हणे पंचमपंचिकायां चतुर्थों ऽध्यायः॥ ४ ॥ उत्धराहवनीयमित्यपराण्ह आह यदेवान्हा साधु करोति तदेव तमात्धृत्य तदभये निधत्ते. उत्थराहवनीयमिति प्रातराह य- देव राव्या साधु करोति तदेव तत्माकुत्धृत्य तदभये निधत्ते. यज्ञो वा आहवनीयः स्वर्गो लोक आहवनीयो यज्ञ एव तस्वर्ग लोके स्वर्ग लोकं निधत्ते य एवं वेद: यो वा अमिहोत्रं वैश्वदेवं षोळशकलं पशुषु प्रतिष्ठितं वेद वैश्वदेवेनामिहोत्रेण षोळश-

·ऐतरेयत्राम्हणे पंचमपंचिका २६, २७.
१३५
कलेन पगुषु प्रतिष्ठितेन राम्रोति. रौद्रं गविसद्वायव्यमुपावसृष्टमा.
श्विनं दुह्यमान सौम्यं दुग्धं वारुणमधिश्रितं पोष्णं समुदयंत
मारुतं विष्यंदमानं वैश्वदेवं बिंदुमन्मैत्रं शरोगृहीतं द्यावापृथि-
वीयमुद्रासितं सावित्रं प्रक्रांतं वैष्णवं व्हियमाणं बार्हस्पत्यमु-
पसन्नममेः पूर्वाहुतिः प्रजापतेरुत्तरेंद्र हुतम्. एतद्दा अमिहोत्रं वैश्व-
देवं षोळशकलं पशुषु प्रतिष्ठितपदं वैश्वदेवेनामिहोत्रेण षोळश
कलेन पशुपु प्रतिष्ठितेन रानोति य एवं वेद ।। २६ ।।
यस्यामिहोत्र्युपावसृष्टा टुह्यमानोपविशेका तत्र प्रायश्चि-
त्तिरिति तामभिमंत्रयेत. यस्माद् भीषा निषीदास ततो नो
अभयं कृधि पगुन्नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मीळ्हुष इति
तामुन्थापयेत् ; उदस्थाद्देव्यदितिरायुर्यज्ञपतावधात् इंद्राय कृण्वती
भागं मित्राय वरुणाय चेत्यथास्या उदपात्रमूधसि च मुखे
चोपगृण्हीयादथैनां ब्राम्हणाय दद्यात्सा तत्र प्रायश्चित्तिर्य-
स्यानिहायुपावमृष्टा दुह्यमाना वाश्येत का तत्र मायश्चित्तिरि-
त्यशनायां ह वा एषा यजमानस्य प्रतिख्याय वाश्यते तामन्त्र-
मप्यादयच्छांत्यैः शांतिर्वा अन्नं; सूयवसादगवती हि भूया
इति सा तत्र प्रायश्चितिर्यस्यामिहोन्युपावसृष्टा दुह्यमाना स्यंदेत
का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सा तत्र स्कंदयेत्तदभि
मृश्य जपेद्यदद्य
दुन्धं पृथिवीमसृप्त यदोषधीरत्यसृपद्यदापः पयो गृहेषु पयो
अध्यायां पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीति तत्र यत्परिशिष्टं
स्यात्तेन
जुहुयाद्यदलं होमाय स्याद्या
वे सर्व सिक्तं स्यादथा-
यामाहूय ता दुग्ध्वा तेन जुहुयादावेव श्रब्धायै होतव्यं सा तत्र
पायश्चित्तिः सर्व वा अस्य बर्हिष्यं सर्व परिगृहीतं य एवं
वेदानमिहोत्रं जुहोति ॥ २७ ॥

·१३६ ऐतरेयव्राम्हणे पंचमपंचिका २८, २९. असौ वा अस्यादित्यो यूपः पृथिवी वेदिरोषधयो बर्हिवन- स्पतय इध्मा आपः प्रोक्षण्यो दिशः परिधयो. यध वा अस्य किंच नश्यति यन् म्रियते यदपाति सर्व हैवैनं तदमुष्मिल्लांके यथा : बर्हिषि दत्तमागच्छेदेवमागन्छति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति. उभयान्वा एष देवमनुष्यान् विपर्यासं दक्षिणा नयति सर्व चेदं यदिदं किंच. मनुष्यान्वा एष सायमाहुत्या देवेभ्यो दक्षिणा · नयति सर्व चेदं यदिदं किंच. त एते प्रलीना न्योकस इव शेरे मनुष्या देवेभ्यो दक्षिणा नीता. देवान्वा एष प्रातराहुत्या मनुष्येभ्यो दक्षिणा नयति सर्व चेदं यदिदं किंच. त एते विविदाना इवोत्पतंत्यदो उहं करिष्ये उदो उहं गमिष्यामीति वदतो. यावतं ह वै सर्वमिदं दत्त्वा लोकं जयति तावंतं ह लोकं जयति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति. अमये वा एष सायमाहुत्याश्विनमुपाकरोति तदाक प्रति गृणाति. वाग वागित्यमिना हास्य राज्याश्विनं शतं भवति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति. आदित्याय वा एष प्रातराहुत्या महाव्रत मुपाकरोति तत्माणः प्रति गृणास्यन्त्रमन्नमित्यादित्येन हास्यान्हा म- हाव्रतं शस्तं भवति य एवं विद्वानमिहात्रे जुहोति. तस्य वा एतस्यामिहोत्रस्य सप्त च शतानि विशतिश्च संवत्सरे साय- माहुतयः सप्त चो एव शतानि विंशतिश्च संवत्सरे प्रातराहु तयो. सावत्यो उमेर्यजष्मत्य इष्टकाः संवत्सरेण हास्यामिना चित्यनेष्टं भवति य एवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति ॥ २८ ॥ वृषशुष्मो ह वातावत उवाच जातूको वक्ता स्मो वा इदं देवेभ्यो यद्वैतदमिहोत्रमुभयेयुरहूयता-येयुर्वाव तदंतर्हि हूयत इत्येतदु हैबोवाच कुमारी गंधर्वगृहीता वक्ता स्मो वा इदं ·ऐतरेयताम्हणे पंचमपंचिका २९, ३०. १३७ पितृभ्यो यदेतदमिहोत्रमुभयेारहूगतान्येद्युवि तदेतर्हि इयत- इत्यंतद्वा अमिहोत्रमन्येद्युई यते यदस्तमिते सायं जुहोत्यनुदिते प्रातरयैतदमिहोत्रमुभयेगुई यते यदस्तमिते सायं जुहोत्युदिते मातस्तस्मादुदिते हातव्यं. चतुर्विशे ह वै संवत्सरे ऽनुदितहोमी गायत्री लोकमानौति द्वादश उदितहोमी. स यदा द्वौ संवत्सरी अर्नाटने जुहोत्यथ हास्यैको हुतो भवत्यथ य उदिते जुहोति संवत्सरेणेव संवत्सरमामोति य एवं विद्वानुदित जुहोति. तस्मा- दुदित हातव्यमेष ह वा अहोरात्रयोस्तेजसि जुहोति यो उस्त- मित सायं जुहोगुदिते प्रातमिना चे तजमा रात्रिस्तेजस्वत्या- दित्यन तजसा हसेजस्वदहोरात्रयाहस्य तेजसि हुने भवति य एवं विहानुदित जुहोति तस्मादुदिते होतव्यं ।। २९ ॥ एते हवे संवत्सरस्य चक्रं यदहोरात्र ताभ्यामव तत्संबन्स- रमति म या उदिते जुहोति. यथैकतश्चक्रेण यायातादृक्तदथ य उदिते जुहाति यथाभयतश्चक्रण यान् क्षिममध्वानं समभुवीत तादृक्तदपा अभियज्ञगाथा गीयते. बृहद्रथतराभ्यामिदमेति गुक्तं यङ्गतं भविष्यच्चापि सर्व ताभ्यामियादमीनाधाय धीरो दिवेवान्य- जुहुयान्नक्तमन्यदिति. रायंतरी 'वै . राज्यहर्बाहर्तममि रथंतर- मादित्यो बृहदते ह वा एनं देवते वध्नस्य विष्टपं स्वर्ग लोकं गमयतो य एवं विद्धानुदिते जुहोति. तस्मादिते होतव्यं तदे- पा ऽभियज्ञगाथा गीयते. यथाह पा स्थूरिणैकेन यायादकृत्वा अन्य दुपयोजनाय; एवं यंति ते बहवो जनासः पुरोदयाज्जुव्हति ये मिहात्रमिति तां वा एता देवतां प्रयती सर्वमिदमनु प्रति यदिदं किंचैतस्यै हीदं देवताया अनुचरं सर्वं यदिदं किंच सैषानुचरवती देवता विंदते ह वा अनुचरं भवत्यस्यानुचरो 12* ·१३- ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ३०, ३१. य एवं वेद स वा एष एकातिथिः स एष जुव्हत्सु वसति. तद्यददो गाथा भवत्यनेन समेनसा सोउभिगस्तादेनस्वती वाप- हरादेनः, एकातिथिमप सायं रुणद्धि बिसानि स्तेनो अपस जहारेत्येष ह वै स एकातिथिः स एष जुव्हमु क्सत्येतां वाव स देवतामपरुणन्धि यो उलमग्रिहोत्राय सन्नामिहोत्रं जुहोति तमषा देवता उपरुत्धा परुणभ्यस्माच्च लोकादमुष्माच्चोभाभ्यां यो उलम- मिहोत्राय सन्नामिहोत्रं जुहोति. तस्माद्यो असममिहोत्राय स्याज्जु- हुयानस्मादाहुर्न सायमतिथिरपरुध्य इत्येतत्ध स्म वै तदि. हानगरी जानश्रुतेय उदितहामिनमैकादशाक्षं मानुतंतव्य मुवाच, प्रजायामनं विज्ञाता स्मो यदि विद्वान्या जुन्यति- द्वान्वेति तस्या है कादशाक्षे राष्ट्रमिय प्रजा बभूव. राष्ट्रमिव ह वा अस्य प्रजा भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति. तस्मादुदिते होतव्यं ॥ ३० ॥ उद्यनु खलु वा आदित्य आहवनीयेन रश्मीसंदधाति. स यो अनुदित जुहोति यथा कुमाराय वा वन्साय वा ऽजाताय स्तनं प्रति दध्यात्तादृक्तदथ य उदिते जुहोति यथा कुमाराय वा वत्साय वा जाताय स्तनं प्रति दध्यात्तादृक्तत्तमस्मै प्रतिधीयमान मुभयो.कयोरन्नाद्यमनु प्रतिधीयते तस्माञ्च लोकादमु माचो- भाभ्यां.स यो अदिते जुहोति यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यात्तादृक्तदथ य उदिते जुहोति यथा पुरुषाय वा हस्तिने वा प्रयते हस्त आदध्यात्तादृक्तत्तमेष एतेनैव हस्तेनो हृत्वा स्वर्ग लोक आदधाति य एवं विद्वानुदिते जुहोति. तस्माद दिते होतव्यं. उद्यन्नु खलु वा आदित्यः सर्वाणि भूतानि प्रणयति. तस्मादेनं प्राण इत्याचक्षते. प्राणे हास्य संपति- ·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ३२, ३२. १३९ हतं भवति य एवं विद्वानुदिते जुहोति तस्माददि- ते होतव्यमेष ह वै सत्यं वदत्सत्ये जुहोति यो ऽस्तभिते सायं जुहोत्युदिते प्रातर्भूर्भवः स्वरामिति अमियोतिर्कोतिर मिरिति सायं जुहोति. भूर्भुवः स्वरों सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्य इति प्रातः सत्यं हास्य वदतः सत्यहुतं भवति य एवं विद्वा- नुदित जुहोति. तस्मादिते होतव्यं. तदेषाऽभियज्ञगाथा गीयते; प्रातः प्रातरनृतं ते वदंति पुरोदयाज्जुव्हति ये उनिहोत्रं दिवा कीय॑मदिवा कीर्तयंतः सर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेषामिति ।।३१।। प्रजापतिरकामयत प्रजायेय भूयान्रयामिति स तपो तप्यत स तपरतप्तवमां लोकानसृजत पृथिवीमंतरिक्षं दिवं. तालोकानभ्य- तपनन्या ऽभितप्तेभ्यस्त्रीणि ज्योतीष्य जायंतामिरेव पृथिव्या अजा- यत वायुरंतरिक्षादादित्यो दिवस्तानि ज्योतीष्यभ्यतपत्तेभ्यो ऽभित. सेभ्यस्त्रयो वेदा अजायंत ऋग्वेद एवामेरजायत यजुर्वेदो वायाः सामवेद आदित्यात्तान्वेदानन्यतपत्तभ्यो भितप्तेभ्यस्त्रीणि शुक्राण्य जायंत भूरित्येव ऋग्वेदादजायत भुव इति यजुर्वेदा स्वरिति साभवेदात्तानि शुक्राण्यभ्यतपत्तेभ्यो उभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्गा अजायंताकार उकारो मकार इति तानेकधा समभरत्तदेतदो३. मिति. तस्मादोमोमिति प्रणोत्यामिति वै स्वर्गों लोक ओमित्यसौ यो सौ तपति. स प्रजापतिर्यज्ञमतनुत. तमाहरत्तेनायजत स ऋचैव होत्रमकरोद्यजुषाधर्यवं सान्नोतीथं. यदेतत् त्रय्यै विद्यायै शुक्र तेन ब्रह्मत्वमकरोत्स प्रजापतिर्यज्ञं देवेभ्यः संमायच्छत्ते देवा यज्ञमतन्वत तमाहरंत तेनायजंत- तचैव होत्रमकुर्वन्यजुषा उध्व- यवं सान्नोद्गीथं यदेवैतत् त्रय्यै विद्यायै शुक्रं तेन ब्रह्मत्वमकुर्वस्ते अब्रुवन्प्रजापतिं यदि नो यज्ञ ऋक्त आतिः स्याद्यदि देवा

·१४० ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ३२, ३३.
..
यजुष्टो यदि सामतो यद्यविज्ञाता सर्वव्यापदा का प्रायश्चिनि-
रिति! स प्रजापतिरब्रवीदेवान्यदि वो यज्ञ ऋक्त आर्तिर्भवति
भूरिति गार्हपत्ये जुहवाथ, यदि यजुष्टो भुव इत्यामीनीये ऽन्वा-
हार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु ; यदि सामतः खरित्याहवनीये: यद्यवि-
ज्ञाता सर्वव्यापदा भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्याहवनीय एव जुहवार्थ
स्येतानि ह वै वेदानामंतःश्लेषणानि यदेताव्याहृतयस्तद्यथान्मनात्मानं
संदध्याद्यथा पर्वणा पर्व यथा श्लेष्मणा चर्मण्यं वान्यद्दा विश्लिष्टं संश्लं.
षयदेवमेवैताभिर्यज्ञस्य विश्लिष्टं संदधाति.सैषा सर्वप्रायश्चित्तर्यदता
व्याहृतयस्तस्मादव यज्ञे प्रायश्चित्तिः कर्तव्या ॥ ३२ ।।
तदाहुमहावदा३: यदृचैव हात्र क्रियते यजुषा ध्वर्य साम्नो-
दीथं व्यारब्धा त्रयी विद्या भवत्यथ कन ब्रह्मलं क्रियत इति!
त्रय्या विद्ययेति यादयं वै यज्ञा यो ऽयं पवते तस्य बाक च
मनश्च वर्तन्यो. वाचा च हि मनसा च यज्ञा वर्तत. इयं वै वागदो
मनस्तद्वाचा त्रय्या विद्ययैक पक्षं संस्कुर्वति. मनसैव ब्रह्मा सं.
स्करोति. ते हैके ब्रम्हाण उपाकृत मातरनुवाका स्तामभागान
बपित्वा भाषमाणा उपासते. तन्धेतदुवाच ब्राम्हण उपाकृत प्रान-
रनुवाके ब्रम्हाणं भाषमाणं दृष्ट्वा उर्धमस्य यज्ञस्यांतरगर्गित
तद्यथकपात्युरुपो यन्नेकतश्चक्री वा रथो वर्तमानो भ्रषं येत्यमेव
स यज्ञो भ्रषं न्येति यज्ञस्य भेषमनु यजमानी श्रेषं न्येति. तस्माद
अम्होपाकृते प्रातरनुवाकं वाचं यमः स्यादोपांश्वंतर्यामयो होमाटु-
पाकृतेषु पवमानेष्वोदृचो ऽथ यानि स्तोत्राणि सशस्त्राण्यातेषां
वषट्काराहाचं यम एव स्यात्तद्यथोभयतःपात्युरुपो यन्नुभयत-
श्वको वा रथो वर्तमानो न रिष्यत्येवमेव स यज्ञो न रिष्यति
यज्ञस्यारिष्टिमनु यजमानो न रिष्यति ॥ ३३ ॥

·ऐतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिका ३४. १४१ कृत्वा तदाहुर्यद् ग्रहान्मे ग्रहीत्माचारीन्म आहुताम होषीदित्यध्वर्यवे दक्षिणा नीयंत उदगासीन्म इत्युद्रात्रे विवोचन्मे शंसोन्मे याक्षीन् । इति होत्रे. किं स्विदेव चक्रुषे ब्रम्हणे दक्षिणा नायते कृत्वा- हो स्विदेव हरता इति? यज्ञस्य हैष भिषग्यद् ब्रह्मा यज्ञायैव तदे. घनं हरत्यथो यद्भूयिष्ठेनैव ब्रह्मणा छंदसौं रसेनाविज्यं करोति यद् ब्रह्मा. तस्माद् ब्रम्हार्धभाग्य वा एष इतरेषामखिजामग्र आस यद् ब्रम्हार्धमेव ब्रम्हण आसार्धमितरेषां अस्विजा. तस्माद्यदि यज्ञ ऋक्त आतिः स्याद्यदि यजुष्टो यदि सामतो यद्यविज्ञाता सर्व व्यापदा ब्रम्हण एव निवेदयंते. तस्माद्यदि यज्ञ ऋक्त आति- भवति भूरिति ब्रह्मा गार्हपत्ये जुहुयाद्यदि यजुष्टो भुव इत्या- पीधीये उन्याहार्यपचने वा हविर्यज्ञेषु यदि सामतः स्वरित्याह- वनीये यद्यविज्ञाता सर्वव्यापदा भूर्भुवः स्वरिति सर्वा अनुद्रुत्या- हवनीय एव जुहुयात्स प्रस्तोतोपाकृते स्तोत्र आह ब्रह्मन्स्तो. प्यामः प्रशास्तरिति स भूरिति ब्रह्मा प्रातःसवने ब्रूयादिंद्रवं. तः स्तुध्वमिति भुव इति माध्यंदिने सबने ब्रूयादिंद्रवंतःस्तुध्वमिति स्वरिति तृतीयसबने ब्रूयादिंद्रवंतः स्तुध्वमिति भूर्भुवः स्वरित्युक्थे वा इतिरात्रे वा ब्रूयादिंद्रवंतःस्तुध्वमिति. सयदाहेंद्रवंतःस्तुध्वमित्येंद्रो वै यज्ञ इद्रो यज्ञस्य देवता सेंद्रमेव तदुद्गीथ करोतोंद्रान्मा गादि- द्रवतः स्तुभ्वमित्येवैनांस्तदाह तदाह ॥ ३४ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे पंचमपंचिकायां पंचमो अध्याय इति पंचमपंचिका समाप्ता. अथ षष्ठपंचिकामारंभः श्रीगणेशाय नमः || ओं ॥ देवा ह वै सर्वचरी सत्रं निषेदुसे ह पाप्मानं नापजधिरे. तान्होवाचार्बुदः ·१४२ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १, २. काद्रवेयः सर्पऋषिमंत्रकृदेका वै वो होत्रा ऽकृता तो वो ऽहं कर वाण्यथ पाप्मानमपहनिष्यध इति. ते ह तथेत्यूचुस्तेषां ह स्म स मध्यंदिने मध्यदिन एवोपोदासर्पद ग्राणो अभिष्टौति. तस्मान् मध्यंदिने मध्यंदिन एव ग्राव्णो भिष्टुवंति तदनुकृति. स ह स्म येनोपोदासर्पत्तत्वाप्येतद्यवृंदोदासर्पणी नाम प्रपदस्ति. तान् ह राजा मदयां चकार. ते होचुराशीविषो वै नो राजानम- वेक्षते. हतास्योष्णीषेणाक्ष्यावापनद्यामति तथेति तस्य होणी. षेणाक्ष्यावपिनास्तस्मादुष्णीषमेव पर्यस्य पाव्णो ऽभिष्टुवंति तदनु कृति. तान्ह राजा मदयामेव चकार. ते होचुः स्वेन वै नो मंत्रण पाव्णो अभिष्टौतीति हतास्यान्याभिधंगभिर्मत्रभाषणचामेति तथेति- तस्य हान्याभिरिभर्मत्रमापपृचुस्ततो है नां न मदयां चकार. तद्यदस्यान्याभिरीम्भिर्मत्रमापृचंति शांत्या एव ते ह पाप्मा- नमप जधिरे. तेषामन्वपहतिं सर्पाः पाप्मानमप जानिरे त एले महतपाप्मानो हित्वा पूर्वी जागी त्वचं नवयैव प्रयंत्यप पा. प्मानं हते य एवं वेद ॥ १ ॥ तदाहुः कियतीभिरभिष्टुयादिति शतेनेत्याहुः शतायुर्वे पुरुष शतवीर्यः शतेंद्रिय आयुष्ये वैनं तवीर्य इंद्रिये दधाति. त्रयरिंग शत्या वेत्याहस्त्रयस्त्रिंशतो वै स देवानां पाप्मनो याहं स्त्रयस्त्रिंशद्वै तस्य देवा इत्यपरिमिताभिरभिष्टु यादपरिमितो वै प्रजापतिः प्रजापतेर्वा एषा होत्रा यद् ग्रावस्तोत्रीया तस्यां सर्वे कामा अवरुध्यते. स यदपरिमिताभिरभिष्टीति सर्वेषां कामानाम- रुध्ये सर्वान्कामानवरुंधे य एवं वेद. तस्मादपरिमिताभिरेवा. भिष्टुयात्तदाहुः कथमभिष्टुयादित्यक्षरशा३ःचतुरक्षरशा ३: पच्छार अर्धशा३: ऋक्शा३ इति तद्यदृक्शो न तदवकल्पते, उथ यत् पच्छी 4 ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका २,३. १४३ मो एव तदवकल्पते; ऽथ यदक्षरशश्चतुरक्षरशो वि तथा छंदासि लुप्येरबहूनि तथाक्षराणि हीयेरनर्धचंश एवाभिष्टुयात्मतिष्ठाया एव द्विप्रतिष्ठो वै पुरुषश्चतुष्पादाः पशवो यजमानमेव तद्विप्रतिष्ठ चतुष्णात्सु पशुषु प्रतिष्ठापयति तस्मादर्धर्चशएवाभिष्टुयात्तदाहुर्यन्म- ध्यंदिने मध्यंदिन एव माव्गो भिष्टौति कथमस्येतरयोःसवनयोर- भिष्टुतं भवतीति ? यदेव गायत्रीभिरभिष्टौति; गायत्रं वै प्रातः सवनं तेन प्रातःसवने; ऽथ यज्जगतीभिरभिष्टौति; जागतं वै तृती- यसवनं तेन तृतीयसपन एवमु हास्य मध्यदिने मध्यंदिन एव ग्राव्णो ऽभिष्टुवतः सर्वेषु सवनेष्वभिष्टुतं भवति य एवं वेद- तदा- दुर्यदध्वयुरेवान्यानृविजः संप्रेष्यत्यथ कस्मादेष एतामसं मेषितः प्रतिपद्यत इति! मनोवै ग्रावस्तोत्रीया संप्रेषितं वा इदं मनस्तस्मादेष एतामसंमेषितः प्रतिपद्यते ॥ २॥ वाग्वै सुब्रह्मण्या. तस्यै सामो राजा वत्सः सोमे राजनि क्रीते सुब्रह्मण्यामाव्हयंति यथा धेनुमुपव्हयेत्तेन वत्सेन घजमानाय सर्वान्कामा ९ दुहे. सर्वान् हास्मै कामान् वाग्दुहे य एवं वेद. तदाहुः किं सुब्रह्मण्यायै सुब्रह्मण्यात्वमिति? वागे- वति ब्रूयाद्वाग्वे ब्रह्म च सुब्रह्म चेति. तदाहुरथ कस्मादेनं पुमांस संतं स्त्रीमिवाचक्षसे इति. वाग्धि सुब्रह्मण्येति ब्रूया- ननेति. तदाहुर्यदंतवैदीतर ऋत्विज आविज्यं कुर्वतीति, बहिर्वेदि सुब्रह्मण्या, कथमस्यांतर्वेद्याविज्यं कृतं भवतीति ! वेदेर्वा उत्कर- मुकिरति, यदेवोत्करे तिष्ठन्नाव्हयतीति ब्रूयात्तेनेति. तदाहुरथ कस्मादुकरे तिष्ठ-सुब्रम्हण्यामाव्हयतीत्यूषयो वै सत्रमासत. तेषां यो वर्षिष्ठ आसीत्तमब्रुवनन्सुब्रम्हण्यामाव्हय त्वं नो नेदिष्ठाद् देवान् व्हयिष्यसीति वर्षिष्टमवैन तत्कुर्वत्यथो वेदिमेव ·११४ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ३, ४. तत्सर्वा मीणाति. तदाहु: कस्मादस्मा ऋषभं दक्षिणामभ्याजतीति वृषा था ऋषभो योषा सुब्रम्हण्या तन्मिथुनं तस्य मिथुनस्य प्रजात्या इत्युपांशु पानीपतस्यामाधो यजति. रेतो वै पालावत उपाश्विव वै रेतसः सिक्तिर्नानु वषट्करोति. संस्था वा एषा यदनु वषट्कारो नेद्रेतः संस्थापयानीत्यसंस्थितं वै रेतसः समृत्ध. तस्मानानु वषट्करोति. नेष्टुरुपस्थ आसीनो भक्षयति. पली- भाजनं वै नेष्टा, मिः पत्नीषु रेतो दधाति प्रजात्या आमिनेव. तत्प- नीषु रेतो दधाति प्रजात्यै प्र जायते प्रजया पशुभिर्य एवं द. दक्षिणा अनु सुब्रम्हण्या सतिष्ठते. वाग्वै सुब्रम्हण्यानं दक्षिणानाद्य एव तदाचि यज्ञमंततः प्रतिष्ठापयंति प्रतिष्ठाप- यति ॥३॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिकायां प्रथमो ऽध्यायः ।। देवा वै यज्ञमतन्वत. तांस्तन्वानान् असुरा अभ्यायन्यज्ञवे- शसमेषां करिष्याम इति. तां दक्षिणत उपायन् यत एषां यज्ञस्य तनिष्ठममन्यंत. ते देवाः प्रतिबुध्य मित्रावरुणो दक्षिणतः पौहरते मित्रावरुणान्यामेव दक्षिणतः प्रातःसवने मुररक्षास्यपानत. तथै- वेतद्यजमाना मित्रावरुणाभ्यामेव दक्षिणतः प्रातःसबने मुररक्षा स्यपनते तस्मान्मत्रावरुणं मैत्रावरुणः प्रातःसवने शंसति. मित्रा वरुणान्यां हि देवा दक्षिणतः प्रातःसबनेऽसुररक्षांस्यपानत. ते वै दक्षिणतोऽपहता असुरा मध्यतो यझं माविशंस्ते देवाः प्रतिबुध्येद्र मध्यंतो दधुस्त इंद्रेणैव मध्यतः मातःसवने ऽमुरर- क्षांस्यपामत. तथैवैतद्यजमाना इंद्रणव मध्यतः प्रातःसवने सुर रक्षास्यपावते. तस्मादेंद्र ब्राम्हणाच्छंसी प्रातःसवने शंसतींद्रेण हि देवा मध्यतः प्रातःसवने सुररक्षास्यपाप्रतं. ते वैमध्यतो पहता असुरा उत्तरतो यज्ञ माविशंस्ते देवाः प्रतिबुव्येंद्रामी उत्तरतः ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ४, ५, ६. १४५ पुरस्तात्मातःसबने हस्त इंद्रामिभ्यामेवोत्तरतःप्रातःसबने सुररक्षांस्यपानत. तथैवैत- यजमाना इंद्रामिभ्यामेवोत्तरतः प्रातःसबने सुररक्षास्यपाधते. तस्मद्रिाममछावाकः प्रातःसबने शंसतीद्रामिभ्याम् हि देवा उत्तरतः प्रातःसवने असुररक्षांस्यपाधत. ते वा उत्तरतो उपहता असुगःपुरस्तात्पर्यद्रवन्समनीकतस्ते देवाः प्रतिबुध्यामिपुरस्तात्मातः सक्ने पहिस्ते ऽमिनेव पुरस्तात्रातःसवने असुररक्षास्यपानत. तथै वेतद्यजमाना अमिनैव सुररक्षास्यपनते. तस्मा- दामेयं प्रातःसवनमप पाप्मानं हते य एवं वेद. ते वै पुरस्तादप- हता असुराः पश्चापरीत्य माविशंस्ते देवाः प्रतिबुध्य विश्वान् देवान् आत्मानं पश्चात्तृतीयसबने पर्याहस्ते विश्वेरेव दे- वैरात्मभिः पश्चात् तृतीयसबने उसररक्षास्यपानत. तथैवैतद्य. जमाना विश्वैरेव देवैरान्मभिः पश्चात्तृतीयसवने उसुररक्षांस्यपानते. तस्मादैश्वदेवं तृतीयसवनमप पाप्मानं हते य एवं वेद. ते वै देवा असुरानेवमपामत सर्वस्मादेव यज्ञात्ततो 'वै देवा अभवन् परासुरा. भवत्यात्मना पराऽस्य द्विषन् पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद. ते देवा एवं कृप्तेन यज्ञेनापासुरान् पाप्मानमनता- जयस्वर्ग लोकमप ह वै द्विषतं पाप्मानं भ्रातृव्यं हते जयति वर्ग लोकं य एवं वेद यश्चैवं विद्वान्न्सवनानि कल्पयति ।। ४ ॥ स्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्वति प्रातःसवने उहरेव तद- न्हो ऽनुरूप कुर्वत्यवरेणैव तदन्हा परमहरभ्यारभते ऽथ तथा न मध्यंदिने. श्रीवै पृष्ठानि तानि तस्मै न तत्स्थानानि यस्तोत्रियं स्तोत्रियस्यानुरूपं कुर्युस्तयैव विभक्त्या तृतीयसवने न स्तोत्रियं तांत्रियस्यानुरूपं कुर्वति ॥ ५ ॥ अथात आरंभणीया एव. ऋजुनीति नो वरुण इति मैत्रा- 13 ·१४६ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ६,७,८२. वरुणस्य; मित्रो नयतु विद्वानिति प्रणेता वा एष होत्रकाण यन्मैत्रावरुणस्तस्मादेषा प्रणेतृमती भवति. इंद्रं वो विश्वतस्परीति ब्राम्हणाच्छंसिनो; हवामहे जनेभ्य इतींद्रमेवैतया उइरहनिव्हयंते. न हैषां विहवे अन्य इंद्र वृक्ते यत्रैवं विद्वान्ब्राम्हणाच्छंस्येताम. हरहः शंसति. यत्सोम आ सुते नर इ.यछावाकस्य; इंद्रामी आ जोहबुरितींद्रामी हवैतया हरहनिव्हयंते. न हैषां विहव अन्य ई. द्रामी वृक्ते यत्रैवं विद्वानछावाक एतामहरहः शंसति. ता वा एताः स्वर्गस्य लोकस्य नावः संपारिण्यः स्वर्गमताभि.कमभि संतति ।। ६ ॥ अथातः परिधानीया एव. ते स्याम देव वरुणेति मैत्रावरुण- स्य; इषं स्वश्च धीमहीत्ययं वै लोक इषमित्यसो; लोकः स्वरिन्युभा- वैवैतया लोकावारभते. व्यंतरिक्षमतिरदिति ब्राम्हणाच्छसिनो विवत्तृचं स्वर्गमेवेन्य एतया लोकं विवृणोति. मदे सोमस्य रोचना इंद्रो यदभिनवलमिति सिषासबो वा एते यद्दीक्षितास्त- स्मादेषा बलवती भवति; उद्गा आजदंगरोग्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः अर्वीचं नुनुदे बलमिति सनिमवैभ्य एतया उबरुंधे. इंद्रण रोचना दिव इति; स्वो वै लोक; इंद्रेण रोचना दिवो दृव्हानि दृहितानि च स्थिराणि न पराणुद इति वर्ग एवेतया लोके उहरहः प्रतितिष्ठतो यति. आहं सरस्वतीवतोरित्यछावाकस्य. वाग्वे सरस्वती वाग्वतोरिति है तदाह; इंद्राग्न्यो रवो वृण इत्येतत्ध वा इंद्रायोः प्रियं धाम यदागिति प्रियेगवेनी तधाम्ना समर्धयति, प्रियेण धाम्ना समृध्यते य एवं वेद ॥ ७ ॥ उभय्यः परिधानीया भवंति होत्रकाणां प्रातःसवने च माध्यंदिने चाहीनाश्चकाहिकाश्च. तत ऐकाहिकाभिरेव मैत्रावरुणः ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्टपंचिका ८,९. १४७ परिदधाति. तेनास्मालोकान मच्यवते हीनाभिरछावाकः स्वर्गस्य लोकस्याप्त्या उभधीभिर्बाम्हणाच्छंसी तेनो स उभी व्यन्वारभमाण एतीमं चामुं च लोकमयो मैत्रावरुणं चाछावाक चाथो अहीनं चैकाहं चाथो संवत्सरं चामिष्टोमं चैवमु स उभो व्यन्वारभमाण एत्यथ तत ऐकाहिका एव तृतीयसवने होत्रकाणां परिधानीया भवंति. प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठायामेव तद्यज्ञमंततः प्रतिष्ठापयंत्यनवानं प्रातःसवने यजेदेका द्वे न स्तो. ममतिशंसेत्तद्यथाभिहेषते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत्तादृक्तदथो शिमं देवेभ्यो उन्नाद्यं सोमपीथं प्रयच्छानीति क्षिप्रं हामि लोके प्रतितिष्ठत्यपरिमिताभिरुत्तरयोः सवनयोरपरिमितो वै स्वर्गा लोकः स्वर्गस्य लोकस्याप्त्यै कार्म तत्धाता शंसेद्यत्धोत्रकाः पूर्वेयुः शंसेयुर्यदा होता तत्धोत्रकाः; प्राणो वै होतांगानि होत्रकाः समानो वा अयं प्राणोंगान्यनु संचरति. तस्मात्तत्कामं होता संसद्यन्धोत्रकाः पूर्वेयुः शंसेयुर्यदा होता तन्धोत्रकाः सूक्तातहाता परिदधदेव्यथ समान्य एव तृतीयसबने होत्रकाणां परिधानीया भवस्यात्मा होतांगानि होत्रकाः समाना वा इमेगानामतास्त- स्मात्समान्य एव तृतीयसवने होत्रकाणां परिधानीया भवंति भवति ॥ ८ ॥ इत्येतरेयनाम्हणे षष्ठपंचिकायां द्वितीयो- उध्यायः ॥ २ ॥ आ वा वहंतु हरय इति प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्यो न्वाह वृषण्वतीः पातवतीः सुतवतीमंदती रूपसमृधा ऐंद्रीरन्वाहेंद्रो वे यज्ञो. गायत्रीरवाह. गायत्रं वै मातःसवनं. नव न्यूनाः मातः सर्वन ऽन्वाह न्यूने वै रेतः सिच्यते. दश मध्यंदिने रवाह न्यूने वै रेतः सिक्तं मध्यं स्त्रियं प्राप्य स्थविष्ठं भवति. नव न्यूनास्तृती- ·१४८ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ९, १०. यसबने उन्वाह न्यूनाद्वै प्रजाः प्रजायंते. तद्यदेतानि केवलसूक्ता न्यन्वाह यजमानमेव तदर्भ भूतं प्रजनयति यज्ञादेवयोन्यै. हैके सप्त सप्ताबाहुः. सप्त प्रातःसवने सप्त माध्यंदिने सा तृतीयसवने; याव-यो वै पुरो ऽनुवाक्यास्तावत्यो याज्याः. सः मांचो यजति सप्त वषटकुवैति. तासामेताः पुरो ऽनुवाक्या इति वदंतस्तत्तथा न कुर्याद्यजमानस्य ह ते रेतो विलुपत्यथो यज मानमेव, यजमानो हि सूक्तं, नवभिर्वा एतं मैत्रावरुणो उस्मालो कादंतरिक्षलोकमभि मवहति. दशभिरंतरिक्षलोकादमुं लोक मभ्यंतरिक्षलोको हि ज्येष्ठो नवभिरमुष्मालोकात्स्वर्ग लोक मभि. न ह वै ते यजमानं स्वर्ग लोकमभि वोळ्हुमहति ये सप्त सप्ताबाहुस्तस्मान्केवलश एव सूक्तान्यनुब्रूयात् ।। ९ ॥ , अथाह यर्दैद्रो वै यज्ञो ऽय कस्माद दावेव प्रातः सवने प्रस्थिता- नां प्रत्यक्षाद्रीभ्यां यजतो होता चैव ब्राम्हणाच्छंसी च? इदं सोम्यं मध्विति होता यजति. इंद्र त्वा वृषभं वयमिति ब्राम्हणाच्छंसी. नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषामै यो भवंतीति! मित्रं वयं हवामह इति मैत्रावरुणो यजति; वरुणं सोमपीतय इति यदै किंच पी. तवत्पदं तद्रं रूपं तेनेंद्र मीणाति. मरुतो यस्य हि क्षय इ. ति पोता यजति. स सुगोपातमो जन इतींद्रो वै गोपास्तर्दै रूपं तेनेंद्र मीणाति. अमे पत्नीरिहाबहेति नेष्टा यजति. त्वष्टार सोम- पीतय इतींद्रो वै वष्टा तद्रं रूपं तेजेंद्र प्राणाति. उक्षान्नाय वशा- नायेत्यामीधो यजति. सोमपृष्ठाय वेधस इतीद्रो वै वेधास्तंद्र रूपं तेनेंद्र प्राणाति. मातविभिरागतं देवेभिर्जेन्यावसू, इंद्राग्नीः सोमपीतय इति स्वयं समृद्धाछावाकस्यैवमु हैता ऐंठ्यो भवति.

·ऐतरेयब्राह्मणे षष्टपंचिका १०, ११, १२. १४९ - यन्नानादेवत्यास्ते नान्या देवताः माणाति यदु गायत्र्यस्तेनामेय्य एतदु हैताभिस्त्रयमुपामोति ॥ १० ॥ असावि देवं गोमाजीकमध इति मध्यंदिन उन्नीयमाने भ्योऽवाह वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीर्मद्वती रूपसमृद्धा ऐंद्री रन्वाद्रो वै यज्ञस्त्रिष्टुभो उन्वाह त्रैष्टुभं वै माध्यंदिन सवनं. त- दाहुर्यत्तृतीयसबनस्यैवं रूपं मददथ कस्मान्मध्यंदिने मदतीरनु चाह यजति चाभिरिति ! मायंतीय वै मध्यंदिने देवताः समेव तृतीयसबने मादयंते. तस्मान्मध्यंदिने मदतीरनुचाह यति चाभिस्ते वै खलु सर्व एव माध्यंदिने प्रस्थितानां प्रत्यक्षाद्रीमि यजीत. अभि तृण्णवतीभिरेके. पिबा सोममभि यमुग्रतर्द इति होता यजति. स ई पाहि य ऋजिषी तरुत्र इति मैत्रावरुणो यजति-एवा पाहि प्रत्नथा मंदतु वेति ब्राम्हणाच्छंसी यजति. अर्वाडेहि सोम काम बाहुरिति पोता यजति. तवायं सोमस्त्वमेव ह्याडिति नेष्टा यजति. इंद्राय सोमाः प्र दिवो विदाना इत्यछावाको यजति. आपूर्णो अस्य कलशः स्वाहेत्यामोधो यजति. तासामेता अभि तृ- प्रणवत्यो भवति. इंद्रो वै प्रातःसबने न व्यजयत स एताभिरेव माध्यंदिनं सवनमभ्यतृणद्यदभितृणत्तस्मादेता अभितृण्णवत्यो भवति ॥ ११ ॥ इहोपयात शवसो नपात इति तृतीयसवन उन्नीय. निभ्यो ऽवाह वृषण्वतीः पीतवतीः सुतवतीमती रूपसमृद्धास्ता द्राव्यो भवति. तदाहुर्यनार्भवीषु स्तुवते ऽथ कस्मादार्भवः पवमान त्याचक्षत इति! प्रजापति पित ऋभून्मयान्सतो मान्कृत्वा तीयसवन आभजत्तस्मानार्भवीषु स्तुवते थार्भवः पवमान इत्या- वक्षते ऽथाह यद्यथाछंदस पूर्वयोः सवनयोरम्बाह गायत्रीः प्रातः 13*. .. १ ·१५० ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १२, १३. सबने त्रिष्टुभो माध्यंदिने उथ कस्माज्जागते सति तृतीयसवने त्रि भो ऽन्वाहेति ! धीतरसं वै तृतीयसवनमयैतदधीतरसंशुक्रिय छ यत्रिष्टुप् सवनस्य सरसताया इति ब्रूयादथो इंद्रमवतत्स उन्बाभजतीत्यथाह यद्रावं वै तृतीयसबनमथ कस्मादेष तृतीयसबने प्रस्थितानां प्रत्यक्षार्दैद्राव्या यजति ! इंद्र ऋभुभिर्वा वद्भिः समुक्षितमिति हातैव नानादेवत्याभिरितरे कथं तेषामेंद्रा व्यो भवंतीति ! इंद्रावरुणा सुतपाविमं सुतमिति मैत्रावरुणो यज युवो रथो अध्वरं देववीतय इति बहूनि वा ह तभृणां रूप इंद्रश्च सोमं पिबतं बृहस्थत इति ब्राम्हणाच्छंसी यति. आ वादि विंदवः स्वाभुव इति बहनि वा ह तदृभूणां रूपम् आ वो यन तयो रघुष्यद इति पोता यति. रघुपत्वानः प्र जिगात बाहु। रिति बहूनि वा ह तदृभूणां रूपम्.अमेव नः सुहवा आ हि गं नेति नेष्टा यजति. गंतनेति बहूनि वा ह तदृभूणां रूपम्. इंद्रागि पिबतं मध्वो अस्येत्यछावाको यजति. आ वामंधांसि मदिराण्या निति बहूनि वा ह तदृभूणां रूपम्. इमं स्तोममर्ह ते जातवेद इत्यामाधो यजति. रथमिव संमहेमा मनीषयेति बहूनि वा तदृभूणां रूपमेवमुहैता ऐंद्राव्यो भवंति. यन्नानादेवत्याम्तेन न्याः देवताः मीणाति. यदु जगत्मासाहा जागतं वै तृतीयसब तृतीयसवनस्यैव समृध्यै ॥ १२॥ अथाह यदुथिन्यो न्या होत्रा अनुक्था अन्याः कथम स्यैता उक्थिन्यः सर्वाः समाः समृद्धा भवंतालि? यददैन संप्रगीर्य होत्रा इत्याचक्षते. तेन समा यदुक्थिन्यो ऽन्या हे त्राअनक्था अन्यास्तेनो विषमा एवमु हास्यैता उक्थिन्यः सर्वा समाः समृत्वा भवत्यथाह शंसति प्रातःसबने शंसति माध्यंदि ·ऐतरेयब्राह्मणे पष्टपंचिका १३, १४. १५१ . होत्रकाः, कथमेषां तृतीयसवने शस्तं भवतीति ? यदेव माध्यंदिने दे दे सूक्ते शंसतीति ब्रूयात्तेनेत्यथाह यद् व्ाक्यो होता कथं होत्रका झुक्या भवंतीति ! यदेव द्विदेवत्याभिर्यजंतीति ब्रूयात्ते नति ॥१३॥ अथाह यदेतास्तिस्त्र उक्थिन्यो होत्राः कथमितरा उक्थिन्या पर्वतीत्याज्यमेवामीधीयाया, उक्थं मरुत्वतीयं पोत्रीयाय, वैश्वदेवं गट्टीयाय. ता वा एता होत्रा एवं न्यं गा एव भवत्यथाह यदेकीषा अन्य होत्रका अथ कस्माद विप्रेषः पोता द्विषो नेष्टेति ! यत्रादो यत्री सुपर्णी भूत्वा सोममाह रत्तदेतासां होत्राणामिंद्र उक्थानि 'रिलुप्य हो। प्रददौ, यूयं माऽभ्यव्ह यध्वं यूयमस्यावेदिष्टति ते पचुवा वाचेमे होत्रे प्रभावयमिति. तस्माने द्विप्रेषे भवत ऋचा- त्रिीयां प्रभावयां चक्रुस्तस्मात्तस्यैकयर्चा भूयस्यो याज्या भवत्य- यह यातायक्षद्धोता यक्षदिति मैत्रावरुणो हात्रे प्रेष्यत्यथ कस्मा- होतृभ्यः सम्यो होत्राशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति में पतीति ? प्राणी व होता प्राणः सर्व ऋत्विजः प्राणो यक्षमाणो यक्षदित्येव तदाहाथाहास्त्युद्गातॄणां प्रैषा३ ना३ इति अस्तीति ब्रूया- घटवैतत्मशास्ता जपं जपित्वा स्तुध्वमित्याह. स एषां भैषा ऽथाहा- स्यछावाकरय प्रवराः ना ३ इति अस्तीति ब्रूयाद्यदेवेनमध्वर्युराहा- छावाक वदव यत्ते वाद्यमित्येषो उज्य प्रवरो.अथाह यर्दैद्रावरुणं मैत्रा- वरूणस्तृतीयसवने शंसत्यथ कस्मादस्यामेयी स्तोत्रियानुरूपौ भवत इत्यमिना वै मुखेन देवा असुरानुक्थेभ्यो निजस्तस्मादस्यामेयौ स्तत्रियानुरूपी भवतो. अथाह यर्दैद्राबार्हस्पत्यं ब्राह्मणाच्छंसी तृती- यसबने शंसत्येंद्रविष्णवमछावाकः कथमेनयोरेंद्राः स्तोत्रियानुरूपा भवतीतींद्रो ह स्म वा असुरानुक्थेभ्यः प्रजिगाय. सो ऽब्रवीत्कश्वाह ·१५२ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १४, १५. चेत्यहं चाहं चेति ह स्म देवता अन्ववयंति. स यदिद्रःपूर्वः प्रजिगा तस्मादेनयोरेंद्राः स्तोत्रियानुरूपाभवंति यदहं चाहंचेति ह स्मदेव ता अन्ववयुस्तस्मानानादेवत्यानि शंसतः ॥ १४ ॥ अथाह यद्वैश्वदेवं वै तृतीयसवनमथ कस्मादेतान्यैद्राणि जार तानि सूक्तानि तृतीयसवन आरंभणीयानि शस्यंत इतींद्रमवैतेरा भ्य यंतीति ब्रूयादयो यज्जागतं वै तृतीयसवनं तज्जगत्काम्यैव र द्यकिचात ऊर्च छंदः शस्यते; तद्ध सर्व जागतं भवत्येतानि च द्राणि जागतानि सूक्तानि तृतीयसवन आरंभणीयानि शस्य अथ त्रैष्टुभमछावाकोंततः शंसति. संवा कर्मणेति यदेव पनाय्यं कर्म देतदभिवदति. समिषेत्यन्नं वा इळो उनाद्यस्यावरुध्या; अरिष्टै पथिभिः पारयंतेति स्वस्तिताया एवैतदहरहः शंसत्यथाह यज्जाग वैतृतीयसवनमथ कस्मादेषां त्रिष्टुभः परिधानीया भवंतीति ? वी वै त्रिष्टुब्बीर्य एव तदंततः प्रतितिष्ठतो यति. इयमिंद्रं वरुणमष्ट मे गे रितिमैत्रावरुणस्य-बृहस्पति नःपरिपातु पश्चादिति ब्राह्मणाच्छसिन उभा जिग्यथुरिति अछावाकस्योभी हि तौ जिग्यतुर्न पराजयेथे ना राजिग्य इति न हि तयोः कतरश्चन पराजिग्य; इंद्रश्च विष्णो यदा स्पृधेया त्रेधा सहलं वि तदैरयेथामितींद्रश्च हवै विष्णुश्चासुरैयुट धाते. तान् ह स्म जिवोचतुःकल्पामहा इति ते ह तथेत्यसुरा उचु सोऽब्रवीदिंद्रो यावदेवायं विष्णुस्त्रिविक्रमते तावदस्माकमथ युष्प कमितरदिति स इमान् लोकान्विचक्रमे ऽयो वेदानथो वाचं. तटाह किं तत्सहसमितीमे लोका इमे वेदा अथो वागिति ब्रूयदिरयेया रयेथामित्यछावाक उक्थे ऽभ्यस्यति स हि तात्यो भवत्यमिष्ठो होता तिरात्रेच स हि तात्यो भवस्यभ्यस्येत् षोळशिनी नान्य ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १५, १६, १७, १८. १५३ : स्येइत् इति अभ्यस्यदित्याहुः कथमन्येष्वहःस्वभ्यस्यति कथमत्र नाभ्यस्यदिति ? तस्मादभ्यस्य३त् ।। १५ ।। अथाह यन्नाराशंसं वै तृतीयसबनमथ कस्मादछावाकोंततः शिल्पेवनाराशंसीः शंसतीति ! विकृति वै नाराशंसं किमिव च वै किमिव च रेतो विक्रियते तत्तदा विकृतं प्रजातं भवत्य- थेतन्मृद्दिव छंदः शिथिरं यन्नाराशंसमथैषोंत्यो यदछावाकस्त- दृव्हतायै दृळ्हे प्रतिष्ठास्याम इति तस्मादछावाकोलतः शि- येवनाराशंसीः शंसति दृव्हतायै दृव्हे प्रतिष्ठास्याम इति दृळ्हे प्रतिष्ठास्याम इति ।। १६ ।। इत्यैतरे यब्राह्मणे षष्ठपांचका- यो तृतीयो ऽध्यायः ॥ ३ ॥ यः श्वः सोत्रियस्तमनुरूपं कुर्वति प्रातःसबने उहीनसंत- यै यथा वा एकाहः सुत एवमहीनस्तथैकाहस्य सुतस्य सव- नानि संतिष्ठमानानि यंत्येवमेवाहीनस्याहानि संतिष्ठमानानि यति. तद्यन्छुः स्तोत्रियमनुरूपं कुर्वति प्रातःसवने हीनसंतत्या अहानमेव तसतन्वति. ते वे देवाश्च ऋषयश्चाद्रियंत समान यज्ञं संतनवामेति त एतत्समानं यज्ञस्यापश्यन्समानान्प्रगाथान्त्स- नानीः पतिपदः समानानि सूक्तान्योक सारी वा इंद्रो यत्र वा इंद्रः पूर्व गछत्यैव तत्रापरं गच्छति यज्ञस्थव सें- . इलायै ॥ १७ ॥ तान्वा एतान्त्संपातान्विज्ञामित्रः प्रथममपश्यत्तान्विश्वामित्रेण 'ष्टान्बामदेवोऽसृजत. एवा स्वामिंद्र बजिन्नत्र; यन्त्र इंद्रो जुजुषे यच्च टि; कथा महामवृद्धकस्य होतुरिति तान् क्षिप्रं समपनद्यक्षिम मपतत्तसंपातानां संपातत्वं. सहेक्षां चक्रे विश्वामित्रो यान्वा अहं संपातानपश्यं तावामदेवो ऽपृष्ट कानि न्वहं सूक्तानि ·१५४ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १८, १९. संपातांस्तत्प्रतिमान्त्सृजेयेति स एतानि सूक्तानि संपातास्ता मानसृजत- सद्यो ह जातो वृषभः कनीन; इंद्रः पूभिदातिरदार मर्कर; इमामू षु प्रभृति सातये धा; इच्छंति त्वा सोम्यासः सखार शासइन्हिहितुर्नतयं गाद्; अभि तप्टेव दीघया मनीषामिति य ए इद्धव्यश्चर्षगीनामिति भरद्वाजो; यस्तिग्मशृंगो वृषभो भीम; उदु ब्रह्माण्यरत श्रवस्येति वसिष्ठो; अस्मा इदु प्रतवसे तुर यति नोधास्त एते प्रातःसवने षळहस्तोत्रियांच्छस्त्वा मा दिने उहीनसूक्तानिशंसंति. तान्येतान्यहीनसूक्तानि.आ सत्यो या मघवांनीषीति सत्यवन्मत्रावरुणो.अस्मा इदु प्रतवसे तुराय:इंद्रा ब्रह्माणि राततमा, इंद्र ब्राह्मणि गोतमासो अक्रन्निति ब्रह्मण्य ब्राह्मणाच्छंसी.शासन्हि र जनयतं वन्हिीमति वन्हिवदछावाः स्तदाहुः कस्मादछावाको वन्हिवदेतसूक्तमुभयत्र शंसति परांचि चैवाहःस्वभ्यावर्तिषु चेति? वीर्यवान्वा एष बव्हची वन्हिवदेतत्सू वहति ह वै वन्हिधुरो यासु युज्यते. तस्मादछावाको वन्हि वदेतर तमुभयत्र शंसति परांचिषु चैवाह स्वभ्यावर्तिषुच. तानि पर वहःसु भवंति चतुर्विशे उभिजिति विषुवति विश्वजि। महावते उहीनानि ह वा एतान्यहानि न ह्येषु किंचन हीय परांचीनि ह वा एतान्यहान्यनभ्यावर्तीनि. तस्मादेनान्येतेश्वह सु शंसंति. यदेनानि शंसंत्यहीनान्स्वर्गा लोकान्त्सर्वरूप न्सर्वसमृद्धानवामधामति यंदवेनानि शंसंतांद्रमैवैतेनिव्हयं यथऋषभं वाशितयि यवनानि शंसंत्यहीनस्य संतत्या अही मेव तत्संतन्वंति ॥ १८ ॥ ततो वा एतांस्त्री-संपातान्मत्रावरुणो विपर्यासमेकैकमहरा शंसति. एवा स्वामिंद्र वन्निन्नति प्रथमे ऽहनि , यन्न इंद्रो जुज ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका १९, २०. १५५ यश्च वष्टीति द्वितीये; कथा महामवृधत्कस्य होतुरिति तृतीये. त्रीनेव संपातान्ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यास मेकैकमहरहः शंसति. इंद्रः पुर्भिदातिरदासमरिति प्रथमे ऽहनि; य एक इद्धव्यश्चर्ष- णानामिति द्वितीये; यस्तिग्मशृंगो वृषभो न भीम इति तृती- ये. जानेव संपातानछावाको विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति इमामूषु प्रभृति सातये धा इति प्रथमे ऽहनि; इच्छंति वा सोम्यासः सखाय इति द्वितीये. शासन्हिहितुर्नप्त्यं गादिति तृतीये. तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहः शस्यानि तानि द्वादश सं. पर्वते. द्वादश वै मासाः संवत्सरः; संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञस्तत्संवत्सरं प्रजापति यज्ञमामुवंति. तत्संवत्सरे प्रजापती यज्ञे उहरहः प्रतितिष्ठंतो यति. तान्यंतरेणावापमावपेर भन्यूंख्या विराजो वैमदीश्चतुर्थे उहनि, पंक्तीः पंचमे, पारु- पीः षष्ठे; ऽथ यान्यहानि महास्तोमानि स्युः. को अद्य नों विकाम इति' 'मत्रावरुण आवपेत. बनेन वायो न्यधायि चाकनिति ब्राह्मणाच्छंसी. आयाह्य डुप बंधुरेष्ठा इत्यछावाक. तानि वा आवपनान्यतैर्वा आवपनदेवाः स्वर्ग लोकमजय- तैषयस्तथैवतद्यजमाना एतैरावपनैः स्वर्ग लोकं जयंति ।।१९॥ सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मैत्रावरुणः पुरस्तात्सूक्ता- महरहः शंसति. तदेतत्सूक्तं स्वयमेतेन वै सूक्तेन देवाः स्वर्ग लोकमजयन्नतेन ऋषयस्तथैवैतद्यजमाना एतेन सूक्तेन स्वर्ग लोकं यंति. तदु वैश्वामित्र; विश्वस्य ह वै मित्रं विश्वामित्र आस; इवं हास्मै मित्रं भवति य एवं वेदः येषां चैवं विद्वानेतन्मैत्रा- रुणः पुरस्तात्सूक्तानामहरहः शंसति. तदृषभवत्पशुमद्भगवति शूनामवरुध्यै. तत्यंचर्च भवति; पंचपदा पंक्तिः पंक्तिर्वा अनमन्ना- ·१५६ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका २०, २१. द्यस्यावरुध्या. उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ब्राह्मणाच्छंसी ण्वत्समृद्ध सूक्तमहरहः शंसति. तदेतत्सूक्तं स्वर न वै सूक्तेन देवाः स्वर्ग लोकमजयनेतेन ऋषयस्तथैवे माना एतेन सूक्तेन स्वर्ग लोकं जयंति. तदु वासिष्ठमेतेन वैक इंद्रस्य प्रियं धामोपागच्छत्स परमं लोकमजयदुपेंद्रस्य प्रिय म गच्छति जयति परमं लोकं य एवं वेद. तद्वै षळूचं अतव ऋतूनामाप्त्यै तदुपरिष्टासंपातानां शंसत्याप्तथैव तत्स्वर्ग यजमाना अस्मि लोके प्रतितिष्ठंति. अभि तष्टेव दीधया म मित्यछावाको हरहः शंसति. अभिवत्तत्यै रूपम्. अभि मिः मर्मुशत्पराणीति यान्येव पराण्यहानि तानि प्रियाणि तान्येव त मर्मुशंतो यंत्यभ्यारभमाणाः परो वा अस्माल्लोकात्स्व! लोक व तदभिवदति- कवी रिच्छामि संदृशे सुमेधा इति ये वै तेन के पूर्व प्रेतास्ते वै कब यस्तानेव तदभ्यतिवदति. तदु वैश्वामित्रं. विः ह वै मित्रं विश्वामित्र आस; विखं हास्मै मित्रं भवति य वेद. तदनिरुक्तं प्राजापत्यं शंसत्यनिरुतो वै प्रजापतिः प्रज राप्तये सकृदिदं निराह तेनेंद्राद्रूपान्न प्रच्यवते. तद्वै दशर्च; दशा विराळन्नं विराळन्नाद्यस्यावरुध्ये यदेव दशर्चा ५. दश वैम प्राणानेव तदामुवंति प्राणान्संदधते. तदुपरिष्टासंपातानां । सत्याप्तचैव तत्स्वर्ग लोकं यजमाना अस्मिन् . लोके । तिष्ठति ॥ २० ॥ कस्तमिंद्र त्वा वसुं, कनव्यो अतसीना, कदू न्वस्या कृता कदंतः प्रगाथा आरंभणीया अहरहः शस्यंते. को वै प्रजा प्रजापतेराप्तये यदेव कदंता३; अन्नं वै कमन्नाद्यस्यावरुध्यै. य कदंताः अहरहर्वा एते शांतान्यहीनसूक्तान्युपगुंजाना यति त ·ऐतरेयब्राह्मणे पपंचिका २१, २२. इद्भिः प्रगाथैः शमयंति तान्येभ्यः शांतानि के भवंति. तान्येनांच्छा- पनि स्वर्ग लोकमभिवहंति. त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुस्ता के पुरस्तात्मगाथाना शंसंति. धाय्या इति वदंतस्तत्तथा न यन्क्षेित्रं वै होता विशो होत्राशीसनः क्षत्रायैव तद्विशं प्रत्यु. गामिनी कुर्युः पापवस्यसं. त्रिष्टुभो म इमाः सूक्तमतिपद इत्येव वद्यात्तद्यथा समुद्रं प्रप्तवेरने हैव ते मप्लवते ये संवत्सरं द्वादशाह जासते तद्यथा सैरावती नावं पारकामाः समारोहे युरेवमेवैता लेष्टुभः समारोहंति. न ह वा एतच्छंदो गमयिखा स्वर्ग लोक- सुपावर्तते वीर्यवतमं हि; ताभ्यो न व्याव्हयति समान हि छंदोऽथो नेद्धाय्याः करवाणीति यदेनाः शंसंति. प्रजाताभिः सूक्तमतिपद्भिः सूक्तानि समारोहामेति यदेवनाः शंसंतीद्रमे नाभिनिव्हयंते यथ ऋषभं वाशिताय यदेवनाः शंसंत्यही- नस्य संतत्या अहीनमेव तत्संतन्वति ॥ २१ ॥ अप पाच इंद्र विश्वां अमित्रानिति क्षेत्रावरुणः पुरस्तात्सू- कानामहरहः · शंसति- अपापाचो अभिभूते नुदख अपोदीचो अप शूराधराच उरी यथा तव शर्मन्मदेमेत्यभयस्य रूपमभयमिव हि यनिच्छति- ब्रम्हणा ते ब्रम्हयुजा युनज्मीति ब्राम्हणाच्छंस्य- हरहः शंसति.युनग्मीति युक्तवती युक्त इव ह्यहीनो हीनस्य रूपम्. उरुंनो लोकमनुनेषि विद्वानित्यछावाको हरहः शंसत्यनुनेषीत्येतीव बहीनो हीनस्य रूप: नेषीति सत्रायणरूपता वा एता अहरहः शस्यंते समानीभिः परिदथ्युर ओकःसारी हैषामिंद्रो यज्ञं भवती२३ यथ ऋषभी वाशितां यथा वागी मज्ञातं गोष्ठमेव हामिद्रो यज्ञमेव गच्छति. न शुनं हुवीययाहीनस्य परिदध्याक्षत्रियो ह राष्ट्राच्चयवते यो हैव परो भवति तमभिव्हयति ॥ २२ ॥ 14 ·१५८ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका २३, २४. अथातो हीनस्य युक्तिश्च विमुक्तिश्च; व्यंतरिक्षमतिरदित्य- हीन युक्त; एवेदिंद्रमिति विमुंचति. आहे सरस्वतीवतोर्, नूनं सात इत्यहीन युंक्ते; ते स्याम देव वरुण, नू ष्टुत इति विमुंचल्येष ह वा अहीन. तंतुमर्हति य एनं योक्तुं च विमोक्तुं च वेद तद्यच्चतुविशे हन् युज्यंते सा युक्तिरथ यत्पुरस्तादुदयनीयस्याति- रात्रस्य विमुच्यते सा विमुक्तिस्तद्यच्चतुर्विो उहलेकाहिकाभिः परिदध्यरवाहैव यज्ञं संस्थापयेयु हीनकर्म कुर्युरथ यदहीन परिवानीयाभिः परिदध्यु यथा श्रांती विमुच्यमान उत्कृन्यतव यजमाना उत्कृत्येरन्नुभयीभिः परिदयुर्तद्यथा दीर्घाव उपविमोकं यायात्तादृक्तत्संततो हैषां यज्ञो भवती२३व्यूमुंचंत. एका वे नद्वयोः सवनयोः स्तोममतिशंसेवीर्धारण्यानि ह वै भवंति यत्र बव्हीभिः सोमो ऽतिशस्यते परिमिताभिस्तृतीयसवने; परिमितो वै स्वौ लोकः स्वर्गस्य लोकस्यामय संततो हास्याभ्यारब्धो विखस्तो रहीनो भवति य एवं विद्वानहीन तनुते ॥ २३ ।। देवा वै बले गाः पर्यपश्यंस्ता यज्ञेनैवेप्संस्ताः षष्ठेनान्हामुर्व स्ते प्रातःसवने नभाकेन वलमनभयंस्तं यदनभयाइन् अश्रथयन्ने वैनं तत्त उ तृतीयसवने वन्त्रेण वालखिल्याभिर्वाचः कूटनैकपदया वलं विरुज्य गा उदाजस्तथैवैतद्यजमानाः प्रातःसवने नभाकेन वलं नभयति तं य नभयंती२३श्रथयंत्य वैनं तत्तस्मान्धोत्रकाः पातम्सबने नाभाकांस्तृचांच्छसंति. यः ककुभो निधारय इति भेत्रावरुणः पूर्वीष्ट इंद्रोप मातय इति ब्राम्हणाच्छंसी; ता हि मध्यं भराणामित्यछावाकस्त उ तृतीयसक्ने वस्त्रेण वालखिल्या भिर्वाचः कूटनकपदया वलं विरुज्य गा आनुवंति. पच्छ: प्रथम षड्वालखिल्यानां सूक्तानि विहरत्यर्धर्चशो द्वितीयमृक्शस्तृतीयं स- ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका २४,२५. १५९ पन्छो विहरन्प्रगाथे प्रगाथ एंवकपदां दध्यात्स वाचः कूटस्ता एताः पंचैकपदाश्चतस्रो दशमादन्ह एका महावतादथाष्टाक्षराणि माहा- नामनानि पदानि तेषां यावद्भिः संपद्येत तावति शंसेनेतराण्या द्रियगाथार्धर्चशो बिहरस्ताचवकपदाः शंसत्तानि चैवाष्टाक्षराणि माहानामनानि पदान्यथ ऋक्शो विहरंस्ताश्चैवैकपदाः शंसेत्तानि चैवाष्टाक्षराणि माहानामनानि पदानि. स यत्प्रथम षड् बाल- खिल्यानां सूक्तानि विहरति प्राणंच तद्दाचं च विहरति. यद्- द्वितीयं चक्षुश्च तन्मनश्च विहरति. यत्तृतीय श्रोत्रं च तदात्मानं च विहरति. तदुपाप्तो विहारे काम उपाप्तो वन्ने वालखिल्यासूपाप्तो वाचः कूट एकपदायामुपाप्तः प्राणक्तृत्स्यामविहतानेव चतुर्थे प्रगाथांच्छंसति. पशवो वै प्रगाथाः पशूनामवरुध्यै नात्रैकपदां व्यवदध्याद्यदत्रैकपदां व्यवदध्यादाचः कूटेन यजमानात्पनि हण्याद्य एनं तत्र ब्रूयाद्वाचः कूटेन यजमानात्पशूभिरवधीरपशु- मेनमकरिति शश्वत्तथा स्यात्तस्मात्तत्रैकपदान व्यवदध्याद् येवोत्त- से सूक्ते पर्यस्यति स एव तयोविहारस्तदेतत्सौबलाय सर्पि- बल्सिः शशंस. स होवाच भूयिष्ठानहं यजमाने पशून्पर्यग्रहै मकनिष्ठा उ मा मा गमिष्यतीति तस्मै ह यथा महन्ध अखि- भ्य एवं निनाय तदेतत्पशव्यंच स्वार्थच शस्त्रं तस्मादेतच्छं. सति ॥ २४ ॥ दूरोहणं रोहति तस्योक्तं ब्राम्हणमैंद्रे पशुकामस्य रोहेर्दैद्रा वै पगवस् तज्जागतं स्याज्जागता वै पशवः तन्महासूक्तं स्याद्भूयिष्ठे । तत्पशुष यजमान प्रतिष्ठापयति. बरी रोहेत्तन्महासूक्तं च जागतं. ऐंद्रावरुणे प्रतिष्ठाकामस्य रोहेदेतदेवता वा एषा होत्रैतन्मतिष्ठा यद्रावरुणा तदेनस्वायामेव प्रतिष्ठायामततः ·१६० ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका २५, २६. प्रतिष्ठापयति यदैद्रावरुणा ३इ. एषा ह वा अत्र निविनिविदा वै कामा आप्यते स याद्रावरुणे रोहेत्सीपणे रोहेत्तदुपात ऐंद्रावरुणे काम उपाप्तः सौपणे ॥ २५ ॥ तदाहुः संशंसेत् षष्ठे हाइन् न संशंसे ३त् इति संशंसेदित्याहुः कथमन्येष्वहस्सु संशंसति कथमत्र न संशंसेदित्यथो खल्वा- हुनैव संशंसेत्स्वर्गों वै लोकः षष्ठमहरसमायी वै स्वर्गों लोक कश्चिदै स्वर्ग लोके समेतीति स यत्संशंसेन्समान तत्कुर्यादथ य. त्र संशंसती ३ तत्स्वर्गस्य लोकस्य रूपं. तस्मान्न संशंसेद्यदेव न संशंसती ३. आत्मा वै स्तोत्रियः प्राणा वालखिल्या. स यत्सं. शंसदेताभ्यां देवताभ्यां यजमानस्य प्राणान्वीयाद्य एनं तत्र ब्रूया देताभ्यां देवताभ्यां यजमानस्य प्राणान्व्यगात्प्राण एनं हास्यतीति शश्वत्तथा स्यात्तस्मान्न संशंसेत्स यदीक्षेताशंसिर्ष वालखि ल्या उई तत्पुरस्तादूरोहणस्य संशंसानीति नो एव तस्याशामि यात्तं यदि दर्प एव विदेदुपरिष्टादूरोहणस्यापि बहूनि शतानि शंसेद्यस्यो तत्कामाय तथा कुर्यादत्रैव तदुपातमैद्यो वाल खिल्यास्तासां द्वादशाक्षराणि पदानि तत्र स काम उपाप्त य ऐंद्रे जागते ऽथेदमैंद्रावरुणं सूक्तमैंद्रावरुणी परिधानीया तस्मान संशंसेत्तदाहुर्यथा वाव स्तोत्रमेवं शस्त्र. विहत वालखिल्याः शस्यते विहतास्तोत्रा३९ अविहता३९ इस विहतमिति ब्रूयादष्टाक्षरेण द्वादशाक्षरमिति. तदाहुर्यथा वार शस्त्रमेवं याज्या तिस्रो देवताः शस्यंते. अमिरिंद्रो वरुण इत्यय द्रावरुण्या यजति. कथमभिरनंतरित इति यो वा आणि स वरुणस्तदप्येतदृषिणोक्तं. त्वममे वरुणो जायसे यदि ·ऐतरेयब्राह्मणे पष्टपंचिका २६,२७, २८.१६१ तयद्रावरुण्या यजति. तेनामिरनंतरितो उनतरितः ॥ २६ ॥ इत्यैतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिकायां चतुर्यो ऽध्यायः ॥ ४ ॥ शिल्पानि शंसति. देवशिल्पान्येतेषां वै शिल्पानामनुकृती ह शिल्पमधिगम्यते. हस्तीकं सो वासो हिरण्यमश्वतरीरथः शिल्पं शिल्पं हास्मिन्नधिगम्यते य एवं वेद यदेव शिल्पानी९३. आम संस्कृतिवि शिल्यानि छंदोमयं वा एतैर्यजमान आत्मानं संस्कुरुते नाभानेदिष्ठं शंसति. रेतो 'वै नाभानेदिष्ठो रेतस्तत्सिंचति तमनिरुक्तं शंसत्यनिरुक्तं वै रेतो गुहा योन्यां सिच्यते. स रेतो मिश्रो भवति मया रेतः संजग्मानो निर्षिचदिति रेतः समृध्या एव तं स नागशंसं शंसति. मजा वै नरो वाक् शंसः मजास्वेव तहाचं दधाति. तस्मादिमाः प्रजा वदत्यो जायंते. तं हैके पुर- ताच्छंसति पुरस्तादायतना वागिति बदंत उपरिष्टादेक उपरि- शादायतना वागिति वदंतो मध्य एव शंसेन्मध्यायतना वा इयं वागुपरिष्टान्नेदीयसीवोपरिष्टानेदीयसीव वा इयं वाक्तं होता रेतो भूतं सित्वा मैत्रावरुणाय संप्रयच्छत्येतस्य वं माणान्कल्पयेति ॥ २७॥ वालखिल्याः शंसति-प्राणा वै पालखिल्याः प्राणानेवास्य तत्कल्पयति. ता विहताः शंसति. बिहता वा इमे माणाः प्राणेना पानो ऽपानेन व्यानः. स पच्छःप्रथमे सूक्ते विहरत्यर्धर्चशो द्वितीये ऋक्शस्तृतीये स यत्पथमे सूक्ते विहरति माणं च तद्दाचं च विहरति. यद् द्वितीये चक्षुश्च तन्मनश्च विहरति. यत्तृतीये श्रोत्रं च तदात्मानं च विहरति. ते हैके सह बृहत्यी सह सोबृहत्यौ विहरति तदुपासो विहारे कामो नेत्तु प्रगाथाः कल्पते. अतिमर्शमेव विहरेन्तथा वै प्रगाथाः कल्पते. प्रगाथा वैवाल- 14* ·१६२ . ऐतरेयब्रामणे षष्टपचिका २८,२९,३०. खिल्यास्तस्मादतिमर्शमेव विहरेद्यदेवातिमा२३. आत्मा वै बृहती प्राणाः सतोबृहती. स बृहतीमर्शसीत्स आत्मा ऽथ सतोबृहती ते प्राणा अथ बृहतीमथ सतोबृहती तदात्मानं प्राणः परिबृहन्नेति तस्मादतिमर्शमेव विहरेघद्वेवातिमर्शा३ आत्मा वै बृहती पशवः सतोबृहती स बृहतीमशंसास आत्माथ सतोबृहती ते पशवो ऽथ बृहतीमथ सतोबृहती. तदात्मानं पशुभिः परिबृहनेति तस्मादतिमर्शमेव विहरेद्वचेवोत्तमे सूक्ते पर्यस्यात. स एव तयोविं हारस्तस्य मैत्रावरुणः प्राणान्कल्पयित्वा ब्राह्मणाच्छंसिने संप्रय. च्छत्येतं वं मजनयेति. ।। २८ ।। सुकीर्ति शंसति. देवयोनिः . सुकीर्तिस्तद्यज्ञादेवयान्ये यजमानं प्रजनयति. वृषाकपि शंसत्यात्मा वै वृपाक पिरात्मानमेवास्य तत्कल्पयति. तन्यूखयत्यन्नं वै न्यूखस्तदस्मै जाताय उन्नाचं प्रतिदधाति यथा कुमाराय स्तनं स पांक्तो भवति. पक्तिो ऽयं पुरुषः पंचधा विहितो लोमानि त्वङ् मांस- स्थिमज्जा. स यावानेव पुरुषस्तावंतं यजमानं संस्करोति. ब्राम्ह णाच्छंसी जनयित्वा छावाकाय संप्रयच्छत्येतस्य वं प्रतिष्ठा कल्पयेति ॥ २९ ॥ एक्यामरुतं शंसति. प्रतिष्ठा वा वास्य तत्कल्पयति. तन्न्यूखयत्यन्नं वै न्यूखो उन्नाद्यमेवारिंग स्तहधाति. स जागतो वा अतिजागतो वा सर्व वा इदं जागतं वा तिजागतं वा. स उ मारुत आपो वे मारुत आपो नमभि पूर्यमेवामिस्तदन्नाद्यं दधाति. तान्येतानि सहचराणात्याचक्षते नाभानेदिष्ठं वालखिल्या वृषाकपिमेवयामरुतं. तानि स ह वा शंसस है वा न शंसयदेनानि नाना शंसेयथा पुरुष वारेतो वाविछि एवयामरुत्पतिष्ठा ·ऐतरेयब्राह्मणे पष्टपंचिका ३०,३१. द्यात्तादृक्तत्तस्मादेनानि स ह वा शंसेत्स ह वा न शंसेत्स ह बुलिल आश्वतर भाविश्वजितो होता सन्नीक्षा चक्र एषां वा एषां शिल्पाना. विज्ञजिति सांवत्सरिके द्वे मध्यदिनमभि- प्रत्येतोहताहमित्यमेवयामरुतं शंसयानीति तय तथा शंसयां चकार. तन्ध तथा शस्यमाने गौश्ल आजगाम. स होवाच होत: कथा ते शस्त्र विचक्रं परत इति किं ह्यभूदित्येवया- मरुदयमुत्तरतः शस्यत इति स होवाचंद्रो वै मध्यंदिनः कई मध्यंदिनानिनीषसीति में, मध्यदिनानिनीषामीति होवाच छंदस्त्विदममध्यंदिनसाच्ययं जागतो वा उतिजागतो वा.सर्व वा इदं जागतं वा उतिजागतं वा-स उमारुतो मैव शंसिष्टेति स होवाचारमा छावाकेन्यथ हास्मिन्ननुशासनमीषे स होवाचेद्रमेष विष्णुं न्यगं शंसत्वथ त्वमेतं होतरुपरिष्टाद्रीय धाय्याय पुरस्तान्मारुतस्याप्य स्याथा इति तत्व तथा शंसयां चकार. तदिदमप्येतर्हि तथैव शस्यते ॥ ३० ॥ तदाहुर्यदास्मन् विश्वजित्यतिरात्र एवं षष्ठे ऽहनि कल्पते यज्ञ: कल्पते यजमानस्य प्रजातिः कथमत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्यथ मैत्रावरुणो वालखिल्याः शंसति, ते प्राणा रेतो वा अग्रे थ प्राणा, एवं ब्राम्हणाच्छंस्यशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्यथ वृषाकपि शंसति. स आत्मा रेतो वा अग्रे उथात्मा कथमत्र यज- मानस्य प्रजातिः कथं प्राणा अविक्तृप्ता भवंतीति ? यजमान ह वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना कुर्वति. स यथा गर्भो योन्याम- तरेवं संभक्छेते. नबै सकृदेवाग्रे सर्वः संभवत्ये कै वा अंगं संभवतः संभवतीति सर्वाणि चेत्समाने, हन् क्रियेरकल्पत एवं यज्ञः कल्पते यजमानस्य प्रवातिरथत होतेवयामरुतं तृतीयसवने ·२६४ १६४ ऐतरेयब्राह्मणे पष्टपंचिका ३१, ३२. शंसति तद्या अस्य प्रतिष्ठा तस्यामेनं तदेततः मतिष्ठा- पयति ॥ ३१ ॥ छंदसा वैषष्ठेनान्हाताना रसो उत्यनेदत्स प्रजापतिरबिभेत्य- राङ्यं छंदसा रसो लोकानत्येष्यतीति तं परस्ताच्छंदोभिः पर्यगृहाबाराशंस्या गायच्या रैभ्या त्रिष्टुभः पारिक्षिन्या जगत्याः कारव्ययानुष्टुभस्तन्युनः छंदः सुरसमदधात्सरसैहास्य छंदोभिरिष्टं भवति सरसैश्छंदोभिर्यज्ञं तनुते य एवं वेद. नाराशंसीः शंसति प्रजा वै नरो वाक् शंसः प्रजाखेव तहाचं दधाति तस्मादिमाः प्रजाः बदत्यो जायंते य एवं वेद.यदेव नारा- शंसीः ३ शंसंतो वे देवाश्च ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायस्तथैवैत- यजमानाः शंसंत एवं स्वर्ग लोक यति. ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपि. वार्षाकपं हि वृषाकपेस्तन्यायमेति. तासु न न्यू. खयेनीवीव नर्देस हि तासां न्यूँखो रेभीः शंसति. रेभंतो वै देवाश्च । ऋषयश्च स्वर्ग लोकमायंस्तथैवैतद्यजमाना रेभंत एव स्वर्ग लोकं यंति. ताः प्रयाहं शंसति यथा वृषाकर्षि वार्षा- कपं हि वृषाकपेस्तन्न्यायमेति. तासु न न्यूखयेनीवीव नदेस हि तासां न्यूखः पारिक्षितीः शंसत्यनिर्वै परिक्षिद् अमिहीमाः प्रजाः परिक्षेत्यमि हीमाः पजाः परिक्षियंत्यमेरेव सायुज्यं स. रूपता सलोकतामझुते य एवं वेद यदेव पारिक्षितीः३. संव- सरो वै परिक्षिसंवत्सरो हीमाः प्रजाः परिक्षेति संवत्सरं हीमाः प्रजाः परिक्षियांति, संवत्सरस्यैव वायुज्यं सरूपता सलोकताम श्रुते य एवं वेद. ता प्रयाहं शंसति यथा वृषाकपि वार्षाकणं हि वृषाकपेस्तन्यायमेति. तासु न न्यूखयेनीबीच नर्देत्स तामा न्यूंख कारव्याः शंसति. देवा वैयकिंच कल्याणं कर्माकुस्तका- ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ३२, ३३. रव्याभिरवामुवंस्तथैवतद्यजमानाः यत्किंच कल्याणं कर्म कुर्वति तत्कारव्याभिरामुवंति. ताः प्रमाहं शंसति यथा वृषाकपि वार्षाकपं हि वृषाकपेस्तनायमेति. तासु न न्यूँखयेनीधीव नेर्देस हि तासां न्यूखो दिशा क्लृप्तोः शंसति.दिश एव तत्कल्पयति. ताः पंच शंस- ति. पंच वा इमा दिशश्चतस्रान्तिरश्च एको/. तासु न न्यूखये वैव च निनदिमा दिशो न्यूँखयानीति ता अर्धर्चशः शंसति. प्रतिष्ठाया एव जनकल्पाः शंसति. प्रजा वे जनकल्पा दिश एव तत्कल्पयित्वा तासु प्रजाः प्रतिष्ठापयति. तासु न न्यूखयेनैवैव च निनर्देनेदिमाः प्रजा: न्यूखयानीति ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठा- या एव इंद्रगाथाः शंसतींद्रगाथाभिर्वे देवा असुरानभिगायार्थनान- त्यायंस्तथैवैतद्यजमाना इंद्रगाथाभिरेवाप्रियं भ्रातृव्यमभिगायाथैन- मति यति. ता अर्धशः शंसति प्रतिष्ठाया एव ।। ३२ ॥ ऐतशप्रलापं शंसत्यतशो ह वै मुनिरमेरायुर्ददर्श यज्ञस्या यातयाममिति हैक आहुः सो ब्रवीत्सुत्रान्पुत्रका अमेरायुरदर्श तदभिलपिण्यामि यत्किंच वदामि तन्मे मा परिगातेति स प्रत्यपद्यतैता अक्षा आप्लवंते पतीपं प्रातिसम्वनमिति. तस्या भ्यग्निरैतशायन ऐत्याकाले अभिहाय मुखमप्यगृण्हाददृपं नः पितेति तं होवाचापेालसो भूर्यो मे वाचमवधी. शतायु गामकरिष्यं सहस्रायं पुरुषं पापिष्ठति प्रजो करोमि यो मेत्य मसक्था इति तस्मादारभ्यमय ऐतशायना और्वाणो पापिष्ठा इ- ति. ते है के भूयांसं शंसंति. स न निषेधेयावत्काम शंसेत्येवं ब्रूया दायुर्वा ऐतशमलाप आयुरेवतद्यजमानस्य प्रतारयति य एवं वेद यदे.. वैतशमलापा ३.. छंदसा हैष रसो यदैतशप्रलापः छंदवेव त- दाचे दधाति. सरसहांस्य छदोभिरिष्ट भवति सरसैच्छंदोभि- .

·१६६ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ३३, ३४. र्यज्ञं तनुते य एवं वेद यद्ववेतशमलापा३. अयातयामा । अक्षितिरैतशमलापो यातयामा मे यज्ञ मदतितिम यज्ञे सदिनि तं वा एतमैतशमलापं शंसति. यदावग्राहं यथा निविदं तस्यो त्तमेन पदेन प्रणेति यथा निविदः प्रवल्हिकाः शंसति. प्रवन्हिक भिर्वे देवाः असुरान्प्रवल्ह्योथनानत्यायंस्तथैवेतद्यजमानाः प्रबव्हिक भिरेवामियं भ्रातृश्यं प्रवल्ह्याथनमतियति. ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव आजिज्ञासेन्याः शंसत्याजिज्ञासेन्याभिर्वे देवा असुर नाज्ञायाथैनानत्यायंस्तथेवैतद्यजमाना आजिज्ञासेन्याभिरेवाप्रियं भ्रा तृव्यमाज्ञायाथैनमति यति.ता अर्धर्चशःशंसति प्रतिष्ठाया एव. प्रति राधं शंसति. प्रतिराधेन 'वै देवा असुरान्मतिराध्यथिनानत्यायंस्त वैतद्यजमानाः प्रतिराधनैवाप्रियं भ्रातृव्यं प्रतिराध्याथैनमतियति अतिवादं शंसत्यतिवादेन वै देवाअसुरानत्युद्याथैनानत्यायंस्तथैवेतद्य जमाना अतिवादेनेवाप्रियं भ्रातृव्यं अत्युद्याथैनमयंति. तमर्ध र्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव ।। ३३ ।। देवनीयं शंसत्यादित्याश्च ह वा अंगिरसश्च स्वर्ग लोके स्प र्धेत. वयं पूर्व एण्यामो वयमिति ते हांगिरसः पूर्वे श्वः सुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य ददृशुस्ते में प्रजिघ्युरंगिरसां वा एको ऽमिः परेह्यादिन्ये भ्यः इवः सुन्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूहीति ते हादित्या अग्नि मेव दृष्ट्वा सद्यः सुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य ददृशुस्तानेत्य ब्रवीन्छ सत्या वः स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूम इति ते होचुः अथ वयं तुभ्यं सद्यः मुत्यां स्वर्गस्य लोकस्य प्रब्रूमस्वयैव वयं होत्रा स्वर्ग लोकमेष्याम इति स तथेत्युक्त्वा प्रत्युक्तः पुनराजगाम. होचुः मावोचा ३ इति प्राचीचमिति होवाचाथो मे प्रति प्रावो चनिति नो हि न प्रत्यज्ञास्था ३: इति प्रति वा आजासमिति त ·ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ३४, ३५. होवाच यशसा वा एषो उभ्यति य आत्विज्येन तं यः प्रतिरूंधे द्यशः संप्रतिरुंधेत्तस्मान प्रत्यरौत्सीति यदि त्वस्मादपोज्जिगांसद्य- ज्ञनास्मादपोदियात; यदि वयाज्यस्वयमादितं तस्मात् ।। ३४ ।। ते हादित्यानंगिरसो याजयंस्तेभ्यो याजयभ्यो इमां पृथिवीं पूर्णा दक्षिणानामददुस्तानियं प्रतिगृहीता तपत्ता न्यधुंजन्सा हि सिंहीभूत्वा विभंती; जनानचरत्तस्याः शोचत्या इमे प्रदराः मादीर्यंत ये ऽस्या इमे प्रदराः समेव हैव ततः पुरा. तस्मादा- हुर्न निवृत्तदक्षिणां प्रतिगृहीयानेन्मा शुचा विधा शुचा विध्या- दिति यदि त्वेना प्रतिगृहीयादमियायनां भ्रातृव्याय दद्यात्परा हैव भवत्यथ योऽसौ तपती १३. एषो ऽदवः श्वेतो. रूपं कृत्वा स्वाभि- धान्यपिहितेनात्मना प्रतिचक्रम; इमं वो नयाम इति स एष देवनीथो भूयत. आदित्या ह जरितरंगिरोभ्यो दक्षिणामनयन्. गां ह जरितर्न प्रत्यायनिति न हि त इमां प्रत्यायंस्तामु ह रितः प्रत्यायन्निति प्रति हि ते मुमायंस्ता ह जरितर्न पत्यगृणनिति न हि त इमां प्रत्यगृभ्णस्तमुह जरितः प्रत्य- गन्निति प्रति हि ते ऽसुमगृभ्णन्. अहा नेतसन्नविचेतनानीत्येष ह वा अन्हां विचेतयिता जज्ञा नेतसन्न पुरोगवास इति दक्षिणा वे यज्ञानां पुरोगवी यथा ह वा इदमनो पुरोगवं रिष्यत्येवं हैव यज्ञोऽ दक्षिणो रिष्यति. तस्मादाहुर्दातव्येव यज्ञे दक्षिणा भवत्यप्यल्पिकापि; उत श्वेत आशुपत्वा उतोपाद्याभिविष्ठः इतेमाशु मानं पिपर्ति; आदित्या रुद्रा वसवस्त्वेळते इदं राधः प्रतिगृणाह्यगिर इति प्रतिपह मेव तद्राधसऐछन्न् इदं राधो बृहत्पृथु. दवा ददत्वा वरं तहो अस्तु सुनेतन, युष्मे अस्तु दिवे दिवे मत्येव गृ.

·१६८ ऐतरेयब्राह्मणे षष्ठपंचिका ३५, ३६. भायतेति प्रत्येवैनमेतदजग्रभेष. तं वा एतं देवनाथं शंसति पदावग्राहं यथा निविदं तस्योत्तमेन पदेन प्रणीति यथा निविदः ।। ३५ ।। भूतेछदः शंसति. भूतेछवि देवा असुरानुपासचंतोतेब युन्धे- नतिव मायया तेषां वै देवा असुराणां भूतेछदिरेव भूतं छाद- यित्वा. उथैनानत्यायंस्तथैवैतद्यजमाना भूतेछगिरेवामियस्य भ्रातृ- व्यस्य भूतं छादयित्वधिनमतियति. ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठाया एव. आहनस्याः शंसत्याहनस्याद्वै रेतः सिच्यते. रेतसः प्रजाः प्रजायंते प्रजातिमेव तद्दधाति. ता दश शंसति दगा. क्षरा विराळनं विराळन्नाद्रेतः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजा. यंते प्रजातिमेव तद्दधाति. ता न्यूंखयत्यन्नं वै न्यूंखो इनद्रितः सिच्यते रेतसः प्रजाः प्रजायंते प्रजातिमेव तदधाति. दधि- काव्णो अकारिषमिति दाधिक्री शंसति. देवपवित्रं वै दधिका इदं वा इदं व्याहनस्यां वाचमवादात्तदेवपवित्रेण वाचं पुनीते. सानुष्टुब् भवति वाग्वाअनुष्टुप् तत्सेन छंदसा वाचं पुनीते. सुता सो मधुमत्तमा इति पावमानी: शंसति. देवपवित्रं वै पावमान्य इदं वा इदं व्याह नस्यां वाचमवादीत्तद्देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते. ता अनुष्टुभो भवंति वाग्वा अनुष्टुप् तस्वनैव छंदसा वाचं पुनीते. अब द्रप्सो अंशुमतीमतिष्ठदित्येंद्राबार्हस्पत्यं तृचं शंसति. विशो अदेवीरभ्याचरतीर् बृहस्पतिनायुजेंद्रः ससाह इत्यसुरविशं हरे देवानभ्युदाचार्य आसीत्स इंद्रो बृहस्पतिनैव युजासुर्य वर्णमभि- दासं तमपाहंस्तथैवैतद्यजमाना इंद्राबृहस्पतिभ्यामेव युजासुर्य वर्णमभिदासं तमपनते. तदाहुः संशंसेत् षष्ठेऽहा ३न् न संशंसे ३ इति संशंसेदित्याहुः कथमन्ये वह सुसंशंसति कथमत्र न संश सेदित्यथो खल्वाहुर्नैव संशंसेस्वर्गों व लोकः षष्ठमहरसमायी ·ऐतरेयब्राह्मणे पष्ठपं०३६, सप्तमपंचिका १. १६९ वे स्वों लोकः कश्चिदै खो लोके समंतीति स यन्संशंसेत्समान नकुर्यादथ यन्न संशंसती ३ तन्वर्गस्य लोकस्य रूपं. तस्मान्न संगंमद्यदेव न संशंसंती एतानि वा आत्रोक्थानि नामानेदिष्ठी बालखिल्या वृषाकपिरवयाममत्स यन्संगंसदपैव स एतेषु कामं राभुयादैद्रो वृषाकपिः सर्वाणि छंदांस्यैसग प्रलापस्तत्र स काम उपामा य एंट्रे जागत उपद्र मैद्राबाह सत्यं सूक्तमैद्राबाह स्पत्या परिधानीबा तस्मान्न संशंसन संशंसेन. || ३६ ।। इत्येतरेय- नादाग पष्ठपंचिकायां पंचम उध्यायः इति पष्टपंचिका समाप्ता ।। - अथ सप्तमपंचिकामारंभः। श्रीगणेशाय नमः ॥ ॥ अथातः पटगोविभक्तिस्तस्य विभागं वक्ष्यागो. हन सजिव्हे प्रस्तोतुः: श्येनं वक्ष उद्गातुः: कंटः काकुद्रः प्रतिहतुः: दक्षिणाश्रोणिहीतुः, सव्या ब्रमणा: दक्षिणं विथ मैत्रावरुणस्य, सव्यं ब्राह्मणाच्छसिना; दक्षिणं पा सांसमवयोः, सव्यमुपगातृणां; सव्योंसः प्रतिप्ररथा- तुर्दक्षिणं दोनेंट, सव्यं पातुर्दक्षिण उरुरछावाकस्य, सव्य आमी- धरयः दक्षिणा बाहुरात्रेयस्व, सव्यः सदस्यस्य; सदंचानूकंच गृहपतेर्दक्षिणी पादौ गृहपले वतप्रदस्य, सव्या पादी गृहपतेार्या- बतादस्योष्ठ एनयाः साधारणो भवति. तं गृह पतिरेव प्रशि- जापनी पत्नीग्यो हरति तां ब्राम्हणाय दद्यु: स्कंध्याश्च णिकास्तिस्त्रश्च कीकसा ग्राव तुतस्तिस्रश्चैव कीकसा अर्धच वैक- स्थानेतु अर्धे च वैकर्तस्य क्लोमाच शमितुस्तद् ब्राह्मणाय दद्या- यब्राह्मण स्याच्छिरःसुब्रह्मण्याये. यः वः सुत्यां माह तस्याजिन- ळासर्वेषां होतुर्वा. ता वा एता षट्त्रिंशतमेकपदा यज्ञं वहति; षट्- दक्षरा 'वै बृहती बार्हताः षर्गा लोकाः माणांश्चैव तत्स्वर्गाश्च 15 ·१७० ऐतरेयत्राह्मणे सप्तमपंचिका १,२,३. लोकानाप्नुवंति प्राणेषु चैव तत्स्वर्गषु लोकेषु प्रतितिष्ठंतो यति. म एष स्वर्ग्यः पशुर्य एनमेवं विभजत्यथ ये ऽतो उन्यथा तद्यथा सेलगा वा पापकृतो वा पशु विमनीरतादृक्तत्तां वा एतां पगा- विभक्ति श्रीत ऋषिर्दैवभागो विदां चकार. तामु हामोन्येवारमाला कादुच्चक्रामत्तामु ह गिरिजाय बाभ्रव्याय उमनुष्यः प्रोवाच. तना है नामेतदर्वाङ् मनुष्या अधीयते धीयते ।।२।। इत्यतरे यब्राह्मण सप्तमपंचिकायां प्रथमो ऽध्यायः ॥ २ ।। तदादर्य आहितामिरुपवसये म्रियेत कथमस्य यज्ञः स्यादि ति ! नैनं याजयदिल्याहु र नभिप्राप्तो हि यज्ञं भवतीति तदाह से आहितामिरधिश्रित महात्र सान्नाय्ये वा हविष्णु वा नियंत का नत्र प्रायश्चितिरिन्यत्रैवैनान्यनुपर्यादध्याद्यथा सर्वाणि संद- रन्सा तत्र प्रायश्चिनरतदाहुर्थ आहितामिरासन्नेषु हवियु निय- नका तत्र प्रायश्चितिरिन! याभ्य एव तानि देवताभ्यां हनीपि गृहीतानि भवंति ताभ्यः स्वाहेत्यवनान्याहवनीय सर्वहीन जहुयात्सा तत्र प्रायश्चित्तम्तदाहुर्य आहितानिः प्रवसानदेय कथमम्यामिहोत्रं स्यादित्यभिवान्यवसायाः पयसा हुादन्य दिवैतत्ययो यदभिवान्यवत्साया अन्यदिवैतद मिहोत्रं यन तस्यापि वा यत एव कुतश्च पयसा जुह युरथाप्यारबम- वैनानजवानजुव्हत इंधीरन्ना शरीराणामाहौरिति यदि शरीराणि न विद्यरन्पणशरः पष्टिवीणिच शतान्याहृत्य तेषां पुरुपरू पकाभित्र कृत्वा तस्मिंस्लामावृतं कुर्युरथैनांन्छशरैराहतैः संस्पश्योंदासर्थ- युरध्यर्धशतं काये सक्थिनी द्विपंचाशेच विशेचोरू द्विपंचविंशे शेषं तु गिरग्युपरिदध्यात्मा तत्र प्रायश्चित्तिः।।२।। नदाहुर्यस्यामिहोयुगावसृष्टा दुयमानोपविशे का तत्र प्रायश्चि

·ऐतरेयत्राह्मणे सप्तमपंचिका ३,४.
१७१
निनिति तामभिमंत्रयंत. यस्मादाषा निपीदास ततो नोअभयं कृधि
पशनः सर्वान् गोपाय नभा रुद्राय भान्हु प इति तामुन्थापयंदुदस्था
व्यादतिरायुज्ञपतावधान; इंद्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय
चव्यथास्या उदरात्रमर्धामच मुखचापगृहीयादथेनां ब्राह्मणाय
इद्यान्सा तत्र प्रायश्चितिम्नदाहर्यस्यागिहायुपावसृष्टा दुह्यमा-
नावाश्यत का तत्र प्रायश्चितिरिन्यशनाया ह वा एपायजमानस्य
जानिध्याय वाचत नामनामप्यादन्छाग. शातिर्वा अन्न; सूय-
सादगात हि भूया इति मा नत्र प्रायश्चितिरतदाहुयस्याखिो.
असार मृष्टा दुधगाना स्पंदत का पत्र प्रायश्चिनिरितिसा यत्तत्र
टयनभिगृश्य जोगदद्य दुर्गा धिधाममृप्त यदोपधारन्यसृप-
सापः पयो गृहगु पयो अग्यानां पधा बसेए पयो अस्तु तन्म-
पति तत्र यपरिशिष्टं स्यात्तन अदयाद्यद्यलं होमाय स्याद् या वै
स भितं स्यादथान्यामा य नां टुग्धा तेन जुहयादाखेव श्रद्धा-
य हातव्यं मा तत्र प्रायश्चित्तः ।। ३ ।।
तदाहु यस्य सायं दुग्धं सान्नाय्यं दुष्येहा अपहरेद्वा का तत्र
प्रायश्चित्तरिति ? प्रातर्दुग्धं वैधं
कृत्वा तस्यान्यतरां भक्तिमातच्य
न यजेत सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यरय प्रातर्दुग्धं सान्नाय्यं
टुष्यहा अहरेटा कातत्र प्रायश्चितिरित्यै वामाहेंद्रं वापुरोळाशं तस्य
स्थाने निरुप्य तेन यजेत सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य सर्वमेव
सान्नाय्यं दुष्येद्दा पहरेद्दा का तत्र प्रायश्चित्तिरित्यैद्रं वा
माहेदं वति समानं सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य सर्वाण्येव हवींषि
दुम्ययुवा पहरेयुर्वा का तत्र प्रायश्चित्तिरित्याज्यस्यैनानि यथादेवतं
परिकल्प्य तयाज्यहविषेष्ट्या यजेतातो न्यामिष्टि मनुल्बणां तन्वीत
यज्ञा यज्ञस्य प्रायश्चित्तिः ॥ १ ॥

·१७२ ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका ५. तदाहुर्यस्यामिहोत्रमधिश्रितममेध्यमापयेत का तत्रप्रायश्चिति- रिति सर्वगंवैन स्युच्यभिपर्यासिच्य प्राकुंदल्याह बनीये हैता समिध- मभ्यादधात्यथोत्तरत आहवनीयस्योष्णं भस्म निरूह्य जुहुयात्म नसा वा प्राजापत्यया वर्वा तन्धुतंचाहुतं च स यद्यकस्मिन्ननीन यदि द्वयोरेप एव कपरलञ्चद् व्यपनयितुं शक्नुयात्रिीपच्येतदुष्टम दुष्टमभिपर्यासिच्य तस्य ययान्नोती स्यात्तथा जुहुयान्मा नत्र प्रायश्चित्तिस्तदा यस्याग्रिहोत्रमधिश्रितं संदति वा विष्यंदा का तत्र प्राचितिरिति तददिरूपाननयन्छांन्ये शातिर्वा आम थेनदक्षिणेन पाणिना अभिमृश्य वात. दिवं तृतीयं देवान्यज्ञा गाना मा द्रविणमाष्टांतरिक्ष तृतीयं पितॄन यज्ञा गात्तता मा दक्षिणमाट पृ थिवीं तृतीयं मनुष्यान् यज्ञा गालती मा दक्षिणमाट. यगोगंजमा स्कभिता रजांसीति वैष्णवारुणीमचं जपान. विष्णुर्वे यज्ञस्य दुरिः- पाति वरुणः खिष्टं तगाम्भयारव गान्ग मा तत्र प्रायश्चित्तिनदा- हुर्यस्यामिहात्रमधिश्रितं प्राइदागस्खलंत वाप वा नंगन का तत्र प्रायश्चित्ति! म यद्यपनिवर्तयेत्स्वर्गालाकादा जमानमावर्तगदत्रैवा- रमा उपविष्टायतमागाजारीपमाहरे यस्तस्य यात्रीनी स्यानथा जुहुयान्मा तत्र प्रायश्चित्तनदाहुरथ यदि श्रुग्भिद्येन का नत्र प्रायश्चितिरित्यन्यां मुचमाहृन्य जुह यादथेतां खुचं भिन्नामाह बनीय अन्यादध्यात्माग्दंडां प्रत्यकपुष्करां सा तत्र प्रायश्चित्तिरतदाहुर्यस्या- हवनीय हानिधि ताथ गार्हपत्य उपशाम्यंका तत्र प्रायश्चितिर्शित! स यदि मांचमुधरे प्रायतनाच्च्यवत यत्प्रत्यंचममुरबद्यनं तन्वीर • यन्मयेद् भातृव्यं यजमानग्य जनयद्यटनुगमयमाणो यजमान जह्यान्समवेनं सहभरमानं समय गाई पत्यायतने निधापाथ प्रांचमाहवनीयमुत्रन्सा तत्र प्रायाचत्तिः।। ५ ॥

·' एतरयब्राह्मणे सप्तमपंचिका ६,७. १७३ तदाहुर्यरयामावमिमुन्धरेयुः का तत्र मायश्चित्तिरिति स यद्यनु पश्यदृह्य पर्वमपरं निदध्याद्यद्यनानुपश्येत्सो उमये ऽमिवते ऽटाक- पालं पुरोळाशं निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, अमिनामिः समि- ध्यत, वं ह्यने अभिनेत्याहुति वाह बनाये जुहुयादमये ऽमिवते वाहति सा तत्र प्रायश्चित्तिरतदाहुर्यस्य गार्ह पत्याहवनीयो मिथः समव्येयाता का नत्र प्रायश्चित्तरित ? सा मये वीतये टाकपालं रोळाशं निवपंत्तस्य याज्यानुवाक्ये, अम आयाहि वीतये, यो अमि दववीतय इत्याहुर्ति वाहबनाये जुहुयादगये वीतये चाहति मा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्य सर्व एवामयो मिथः संमज्यका तत्र प्रार्याश्चत्तिरिति! सो उमये विविचयेडयाकपालं पुरळागं निपित्तस्य याज्यानुवाक्ये, वर्ण वरतोरुषसामरोचि, वामन मानुषारीळते विश इत्याहुतिं वाहवतीये जुहु यादमये विचिचय वाहति सा तत्र मायश्चित्तिस्तदाहुर्यरयामयो उन्यै- मिभिः समृज्यरका तत्र प्रायश्चितिरिति ? सो उमये क्षामवते टाकपालं पुरोळाशं निपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, अक्रंददमिस्तनय- निव द्यौर, अधा यथा नः पितरः परास इत्याहुतिं वाहवनाये जुहुयादगये क्षागनते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिः ।। ६ ।। तदाहुयस्यामयो ग्राम्येणामिना संदोरका तत्र प्रायश्चि. निरिति ! सो उमये संवर्गायाष्टाकपालं पुरोळाशं निर्वपेत्तस्य यान्यानुवाक्ये, कुविसु नो गविपये, मा नो अस्मिन्महाधन इत्या- पनि वाहवनीये जुहुयादग्नये संवर्गाय स्वाहेति सा तत्र सायश्चित्तिस्तदाहुयस्यामयो दिव्येनामिना संसृज्येरन्का तत्र. सायश्चित्तिरिति ! सो ऽमये अप्सुमते टाकपालं पुरोळाशं निर्व- पत्तस्य याज्यानुवाक्ये, अपवने सधिष्टव, मयो दधे मेधिरः , 15* ·१७४ ऐतरेयत्राह्मणे सप्तमपंचिका ७८. पूतदक्ष इत्याहुतिं वाह वनीये जहु यादमये मुमत स्वाहेति स। तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्यामयः शवामिना संमृज्येरन का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ! सो ऽनये शुचये टाकपालं पुराळाटा निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, अमिः शुचिव्रततम, उदग्ने शुचय- स्तवेत्याहुति वाह वनीये जुहु यादग्नये शुचये खाहति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्यस्यामय आरण्यनामिना संदधरन का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ? समेवारापयेदरणी बोल्मुकं वा मोक्षयेद्यद्याह वनी- याद्यदि गार्हपत्याद्यदि न शक्नुयासा मय संवर्गायाटाकपाल पुरोळाशं निर्वपत्तरयोक्ते यायानुवावये आहुतिं वाहवन, ये जुहुयादमये संवर्गाय खहंति मा तत्र प्रायश्चित्तः ॥ ७ ॥ तदाहुर्य आहितानिरूपवसथे ऽशु कुर्वीत का नत्र प्रायश्चि. त्तिरिति ? सो उमय वनभृत टाकपालं पुरोळायं निवपत्तस्य याज्यानुवाक्ये, वमने व्रतभृच्छुचिर ,व्रतानि बिभ्रद व्रतपा अदब्ध इत्याहुतिं वाहवनंगे जुहु यादमयं वतभृते खानि मा नत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहितानि पवमर्थ बन्यमापद्यत का नत्र प्रायश्चित्तिरिति! सो उमये बतपतये टाकपालं पुगळाशं निर्व- पेत्तस्य याव्यानुवावये, त्वममे व्रतपा असि, यो वयं प्रमि- नाम व्रतानीत्याहुतिं वाह बनी ये जुहुयादमये व्रतपतये स्वाहनि सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहि तमिरमावास्यां पौर्णमासी वा उतीयाका तत्र प्रायश्चित्तिरिति ! सोऽनये पथिकृते ऽष्टाकपालं पुरोळाशं निपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, वेत्था हि वेधो अधन, आ देवानामपि पंथामगन्मेत्याहुतिं वाहवनीये जुहु यादग्नये पथि कृते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहु यस्य . सर्व एका प्रय उपशाम्येरन् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति सो ऽग्नये तपस्वते जन- ·ऐतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिका ८,९. १७५ , मना इते पावकवते याकपालं पुराळाशं निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, आयाहि तपसा जनेषु, आ नो याहि तपसा जनेष्वित्याहुति वाह व- नाय जुहु यादमये तपस्वते जनहते पावकवते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥ ८ ॥ तदाहुर्य आहि तानिरामयणेनानिष्टवा नवान्नं प्राश्नीयाका तत्र प्रायश्चित्तिरिति ! सो उमय वैश्वानराय द्वादशकपालं पुरोळाशं निपित्तस्य याव्यानुवाक्ये. वैश्वानरो अजीजनत, पृष्टी दिवि पृष्टो अनिः पृथिव्यामित्याहुतिं वाहवनाये जुह यादमये वैश्वा- नराय स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चिनिस्तदाहुर्य आहिताभिर्यदि कपालं नश्यत्का तत्र प्रायश्चित्तरिति ! सो अश्विभ्यां द्विकपालं पुगळागं निपेत्तस्य याज्यामुवाक्य, अश्विना वर्तिरस्मद्, आ गो- नासन्या रथेनेत्याहुति वाहबनाये जुहुयादश्विभ्यां स्वाति मा तत्र प्रायश्चित्तरतदाहुर्य आहितागिर्यदि पवित्रं नयत का तत्र प्रायभित्तिरिति ! सो उपये पवित्रवत उमाकपालं पुराळाशं निवपत्तस्य याज्यानुवाक्ये, पवित्रं त विततं ब्रम्हणस्पते, नपाध्यचित्रं विततं दिवस्पद इत्याहुतिं वाहबनाये जुहुयादमये पवित्रवत स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहितामिर्यदि हिरण्यं नश्यका तत्र प्रायश्चित्तिरिति ? सो उमय हिरण्यवते टाक- पालं पुरोलागं निर्वपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, हिरण्यकेशो रजसोविसार, आ ते सुपर्णा अभिनंत एनरत्याहुतिं वाहवनीये जुहुयादमये हिरण्यवते स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तस्तदाहुर्य आहितामियदि प्रातस्स्नातोऽमिहोत्रं जुहुयात् का तत्र प्रायश्चित्तिरिति ? सो ऽमये वरुणायाष्टाकपालं पुगेळाशं निपेत्तस्य याज्यानुवाक्ये, त्वं नो अमे वरुणस्य विद्वाँ, स त्वं नो अमे ऽवमो भवोतीत्याहुतिं वाहवनीये ·१७६ ऐतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिका ९,१०. - . जुहुयादग्रये वरुणाय स्वाहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदाहुर्य आहि- तामियदि सूतकानं प्राश्रीयाका तत्र प्रायश्चित्तिरिति ? सो ऽमय तंतुमते ऽटाकालं पुरोळाशं निपेत्तस्य यान्यानुवाक्ये, तंतु तन्वत्रजसो भानुमन्विहि, अक्षानही नद्यतनोत सोम्या इत्याहुति वाहवनीये जुहुयादमये तंतुमते साहेति सा तत्र प्रायश्चित्तिस्त- दाहुर्य आहितामिजीव मृतशब्दं श्रुत्वा का तत्र. प्रायश्चित्तरिति! सोमये सुरभिमते टाकपालं पुरोळाशं निवपत्तस्य याज्यानुवाक्ये. अमिहींता न्यसीदद्य जीयां, साधीमकदैववति नो अद्यत्याहुति वाहबनाये जुहुयादमये सुरभिमते साहति सा तत्र प्राचीन स्तदाहुर्य आहिताग्निर्यस्य भार्या गोर्वा यमी जनयंका तत्र प्रायश्चित्तिरिति ? सोऽमय मालते . त्रयोदशकपालं पुराला निर्वपत्तस्य याज्यानुवाक्ये, मरुतो यस्य हि क्षये, अरा इंबंदचरमा अंहवेत्याहुति वाहबनाये जहयादग्नये मरुत्वंत स्वाति मा तत्र प्रायश्चित्तिस्तदादुरपत्नी कोऽयमिहात्माहरेत् नाहरेइन इतिहेर दित्याहुर्यदि नाहरेदनत्धापुरुषः को उनत्यापुरुष इति ? न देतान पितृन मनुष्या इति तस्मादपत्नीको प्यभिहातमाहरेनदंपाभियज्ञ गाथा गीयते. यजेत्सीत्रामण्यामपत्नीको न्यसोमपः; मातापितृ- भ्यामनृणार्थाद्यजेति वचनाच्छतिरिति तस्मात्सौम्यं याजयन. ॥९॥ तदाहुर्वाचा पत्नीको मिहोत्रं क्यमेव जुहोति निविष्टे मता पत्नी: नष्टावामिहोत्रं कथममिहोत्रं जुहोति! पुत्रान्योत्रान्नप्तनिन्याहुगस्मिंश्च लोके मुष्मिंश्चास्मिन् लोके ऽयं स्वौ स्वर्गेण सर्ग लोकमारुरोहेन्य- मुण्येव लोकस्य संततिं धारयति यस्यैषां पत्नी नैछेत्तस्मादपत्नीक स्याधानं कुर्वन्यपत्नीको मिहोत्रं कथमग्रिहोत्रं जुहोति? त्या पन्नी ·ऐतरेयताम्हणे सप्तमपंचिका १०,११,१२. १७७ " मत्यं यजमानः श्रया सत्यं तदित्युत्तमं मिथुनं श्रन्धया सत्येन मिथुनन स्वर्गी लोकां जयंतीति ।। १० ॥ तदाहुर्यदर्शपूर्णमामयोरुपवसनि न ह वा अवतस्य देवा हवि- रीत. तरमादुपवसन्युत म दवाहविर भीयरिति पूर्वी पोर्णमासी- साप पदिति पेंग्यमु तरामिति पातक. या पूर्गा पौर्णमासी सानु- गलियों नरा सा राका: या पूर्वागावाम्या सा निनावाली योजरा माइढ़याँ पर्यस्लमियादय मादिति सा विधिः पूर्वी पौर्णमासी- गुगामनिहाय पुरनादगाम्यायां चंद्रममं यदुपैति यद्यजते न सामं क्राणति. तनोत्तगाजरामुपवसेदुचणि ह वै मामा जन साममनुदेवनमत दवसामं यच्चंद्र मास्तस्मात्तस्मादुन- परमत ।। १२ ॥ तदाहु यस्यानिमनु अतमादि यो उभ्यदियादा गरतामियादा गाना वा प्राग्यामादपशाम्यका तत्र प्रायश्चित्तरित ? हिर. यं पुरस्कृत्य सायं उन्धर ज्योति टाकं हिरण्यं ज्यानिः शुक्रममा व तयानिः शुक्रं पश्यनुन्धरति. रजतमंतर्धाय प्रानन्धरेदंत- (त्रिरूपं पुरा संभदा छायानाभाह वर्न यमुग्न्मृत्युबै तभान्छाया निव तज्योतिषा मृत्यं तमश्छायां तति मा तत्र प्रायश्चित्ति- नदाहुर्यस्य गार्हपत्याडबनायावतरणा नो वा रथो वा ऽश्वा वा निपोत का तत्र प्रायश्चितिरिति ! नेनन्मनसि कुर्यादित्याहुराम- यम्य हिता भवंतीति तच्चन नमि कुर्वीत गार्ह पन्यादविछिन्नामु यारो हरेत्, तंतुं तन्वत्रजसो भानुमन्विहीत्याहवनीयान्सा तत्र मा. पश्चित्तिस्तदाहुः कथममीनन्वादधाना प्रवाहार्यपचनमाहारये ३ तु नाहारये ३ दिति आहारयेदित्याहुः पाणान्या एपो अभ्यात्मं धत्त या मानाधत्ते तेषामेषो बादतमो भवति यदन्वाहार्यपचन- ·ऐतरेयत्राम्हणे सप्तमपंचिका १२,१३. तस्मिन्नेतामाहुति जुहाव्यमय उनादायानपतये स्वाहेति अन्नाटा हान्नपतिर्भवत्यश्नुते प्रजयान्नाचं य एवं वद. अंतरंण गार्ह पत्याह- वनीयो होय संचरतेतन ह वा एनं संचरमाणममयो विदुरय- मस्मामु होण्यतीन्यतेन. ह वा अस्य संचरमाणस्य गार्हप-या- हवनीयो पाप्मानमपरतः सो महतपाप्मोर्ध्वः स्वर्ग लोकमतीति वे ब्राम्हणमुदाहति. तदाहुः कथममा प्रान्स्यगुपीतल भाग पा. प्रत्ययाहरहनि तमिगाद: ती श्रेयस आकदिने था- प्पाइरहरहर्वा एत यजमानग्यायधनाद्वासनाप्रपायनाद्विभ्यान. तानुपातिष्ठतेवाभयं या उभयं में स्वित्यभयं हैवारी भवन्यमय हवास्मै भवति ॥१२ ।। इतीतरयबामणं सप्तमपंचिकाया द्वितीयो ऽध्यायः ॥ २ ॥ हरिश्चंद्रो ह वैधस एवाका राजा पुत्र आम. तस्य ह मां जाया बभूवः ताम पुत्रं न लेभे. तस्य ह पर्वतनारदो गृह उपनुः स ह नारदं पप्रच्छ. यन्विमं पुमिछति ये विज्ञानात येच नः किंस्विन्त्रण विदत तन्म आचश्न नारदति स एकया पृष्टा दशभिः प्रन्युताच. ऋणमस्मित्संनयन्यमृनन्वंच गच्छति; पिता पुत्रग्य जातस्य पश्येच्चजापतो मुखं. यानंतः पृथिव्यां भोगा यावंता जान वदसि ; यावंना अप्मु प्राणिनां भूया-पुत्रे पितुरततः. शाश्वन्पुत्रंग पितरो ज्यायन्बहुलं तमः; आत्मा हि जन आत्मनः स इराव- त्यतितारिणी. किनु मलं किमजिन किम इमणि किं तपः; पुत्रं ब्रह्माण इच्छध्वं स वै लोको उबदाबदः, अन्नं ह प्राणः शरणं ह वासो रूपं हिरण्यं पशवा विवाहाः; सखा ह जाया कृपणं ह दुहिता ज्योतिर्ह पुत्रः परमं गामन्. पतिर्जायां प्रविशति गर्मों भूत्वा स मातरं; तस्यां पुनर्नवो भुत्वा दशमे मासि जायते.

·देतोयताम्हणे सामपंचिका १३,१४. १७९ नजाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः; आभूतिरषा भूति बंजमेतन्निधीयते. देवाश्चैतामृपयश्च तंजः समभरन्महत् ; देवा मनुष्यानत्रुवन्नेषा वो अननी पुनः. नापुत्रस्य लोकोऽस्तीतितत्सर्वे पशवो विदुः; तस्मानु पुत्रो मातरं स्वसारं चाधिरोहति. एष पंथा उम्गायः सुशंवो यं पुत्रिण आक्रमते विशोकाः ; तं पश्यंति पशवा वयांसिच तरमात्त मात्रापि मिथुनामवंताति ह स्मा आख्याय ।। १३ ॥ अथैनमुवान वरुणं राजानमुपधाव पुत्रो में जायतां तेन त्वा यजा इति तर्थात. स वरुणं राजानमुगममार पुत्रो मे जायतां तन वा यजा इति . तर्यात. तस्य ह पुत्रो जज्ञ रोहितो नाम न होवाचा जनित पुत्री यजस्व माननति स होवाच यदा में पानिर्दछ। भवन्यथ रामा भवति. निर्दशो ऽन्वस्वथ वा य- वा इति तानि स ह निर्दा आस. तं होवाच निर्दशो ऽन्वभूद्य- जम्ब माननीत स होवाच यदावे पगर्दिता जायते ऽथ स मध्यो भवति.दंता उन्यस्य जायंतामय त्वा यजा इति तथेति. तस्य ह दंता जज्ञिरे. तं होवाचाज्ञतवा अस्य दंता यजम्न मानेनेति स होवाच. यदा व पशोर्दनाः पयंत उथ स मेध्यो भवति. दंता अवस्य पद्यंता मथ वा यजा इति तात तस्य ह दंता: पेदिर. तं होवाचापस नेवा अस्य देता यजस्व मान-ति स होवाच. यदा वै पशोर्दताः पुनर्जायते ऽथ स मेध्यो भवति. दंता सम्म पुन यंतामथ वा य- जा इति तथेति. तस्य ह दंताः पुनर्जज्ञिरे. तं होवाचाज्ञतवा अस्य पुनर्दना यजस मानेनेति स होवाच यदा वे क्षत्रियः सान्नाहु का भवत्यथ स मेध्यो भवति सन्नाहन्नु प्रामोवथ त्वा यजा इति नथति. स ह सन्नाह प्रापत्तं होवाच सन्नाहन्नु प्रामोद्यजस्व माने ·ऐतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिका १६, १७. नमो अर्भकेभ्यो नमो इत्येतयर्चा. तं विश्वेदेवा उचुरिंद्रो वे देवाना मोजिष्ठो बलिष्ठः सहिष्ठः सत्तमः पारयिष्णुतमस्तन्नु स्तुह्यथ बोत्स्त्रक्ष्याम इति स इंद्रं तुष्टाव, यञ्चित्धि सत्य सोमपा इति चैतेन सूक्तेनोत्तरस्य पंचदशभिस्तस्मा इंद्रःस्तूयमानः प्रीतो मनसा हिरण्य रथं ददी. तमेतया प्रतीयाय, शश्वविंद्र इति तमिंद्र उवाचाश्विनी नु स्तुयथ बोत्स्वक्ष्याम इति सो ऽश्विनी तुष्टावात उत्तरेण तृचेन. तमश्विना उचतुरुषसं नु स्तुह्यथ वाखक्ष्याम इति स उपसं तुष्टावात उत्तरेण तृचेन. तस्य ह स्मय॒च्युक्तायां विषाशो मुमुचे कनीय ऐक्षाकस्योदरं भवन्युत्तमस्यामेवर्युक्तायां विपाशो मुमुचे. गद ऐक्ष्वाक आस ॥ १६ ॥ तमृत्विज उचुस्त्वमेव नो स्यान्हः संस्थामधिगच्छेत्यथ है। शुन शेपो जःसवं ददर्श तमेताभिश्चतसृभिरभिसुषाव यच्चिधित्व गृहे गृह इत्यथैनं द्रोणकलशमभ्यवनिनाय, उच्छिष्टं चम्बारेत्येत- यर्चा ऽय हास्मिन्नन्वारब्धे पूर्वाभिश्चतसृभिःस स्वाहाकाराभिर्जुहवां चकाराथैनमवभृथमभ्यवनिनाय,त्वं नो अम वरुणस्य विद्यानित्येताभ्या मथैनमत उर्ध्वममिमाहवनीयमुपस्थापयां चकार,शुनश्चिच्छेपं निदितं सहस्रादित्यथ ह शुनःशेपो विश्वामित्रस्यांकमाससाद. स होवा- चाजीगतः सीयवसिषे पुनम पुत्रं देहीति नेति होवाच. वि. श्वामित्रो देवा वा इमं मामरासतेति स ह देवरातो वैश्वामि- त्र आस. तस्यैते कापिलेयबाभ्रवास होवाचाजीगतः सीय- वासस्त्वं वेहि विव्हयावहा इति स होवाचाजीगतः सौयवसिरां- गिरसो जन्मनास्याजीगतिः श्रुतः कविः, ऋषे पैतामहात्तंतोर्मा अपगाः पुनरहि मामिति स होवाच शुनःशेपो दर्शस्त्वा शासहस्तं न य- च्छद्रेवलप्सत: गवां त्रीणि शतानि त्वमवणीथा मदंगिर इति ·ऐतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिका १७,१८. . - - स होवाचाजीगतः सौयवसिस्तदै मा तात तपति पापं कर्म मया कृतं, तदहं निन्हवे तुभ्यं प्रतियंतु शता गवामिति स होवाच शुनः- शेगा यः सकृत्पापकं कुर्यात्कुर्यादेनत्ततो परं; नापागाः शौद्रान्यायाद संधेयं त्वया कृतमित्यसंधेयमिति, ह विश्वामित्र उपपपाद. स होवा- च विश्वामित्रो, भीम एव सीयवसिः शासेन विशिशासिपुः; अस्था-मैतस्य पुत्रो भूर्ममेवोपेहि पुत्रतामिति सहोवाच शुनःशे- पः, स वै यथा नो ज्ञपया राजपुत्र तथा वद; यथैवांगिरसः सन्नु पेयां तव पुत्रतामिति स होवाच विश्वामित्रो ज्येष्ठो मे वं पुत्रा- णां स्यास्तव श्रेष्ठा प्रजा स्यात् , उपेया दैवं मे दायं तेन वै लोप- मंत्रय इति स होवाच शुनःशेषः, संज्ञानानेषु वै ब्रूयान्सौहा- र्याय में श्रिये, यथा ई भरत ऋषभोपेयां तव पुत्रतामित्यथ ह विश्वामित्रः पुत्रानामंत्रयामास, मधुछंदाः शृगोतन ऋषभो रेणुर- टकः ये केच भ्रातरः स्थ नास्मै ज्येष्ठचाय कल्पनामिति ॥ १७ ॥ तस्य ह विश्वामित्रस्यैकशनं पुत्रा आसुः. पंचाशदेव ज्यायां सो मधुछंदस: पंचाशत्कनीयांसस्तो ज्यायांसो न ते कुशलं मेनिरे. तान्नुव्याजहारांतान्वः प्रजा भक्षीष्टेति त एतेंधाः पुंड्राः शबराः पुलिंदा मूतिबा इत्युदंत्या बहवो भवंति 'वैश्वामित्रा दरयूनां भूयिष्ठाः स होवाच मधुछंदः पंचशता सार्ध, यन्नः पिता संजानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयंः पुरस्त्वा सवै कुर्महे स्वामन्वंचो वयं स्ससीन्यथ ह विश्वामित्रःप्रतीतः पुत्रांस्तुष्टाव. ते वै पुत्राः पशुमंती वीरवंतो भविष्यथ ये मानं मे ऽनु गृह्णन्तो वीरवंतमकर्त मा पुर एत्रा वीरवतो देवरातेन गाथिनाः. सर्व राध्याःस्थ पुत्रा एष वःसद्धिवाचनं एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित. युष्मांश्च दायं म उपेता विद्या यामु च विद्मसि.ते सम्यचो विश्वामित्राः सर्वे सार्क सरातयः;

·ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका १८, १९. देवराताय तस्थिरे धृत्यै त्रैष्टयाय गाथिनाः अधीयत देवरातो रिक्थ. योरुभयो ऋषिः;जन्हूनां च धिपत्ये दैवे वेदेच गाथिनां तदेतत्पर ऋ शतगाथं शीनाशपमाख्यानं तयोता राज्ञे ऽभिषिक्तायाचष्टे हिरण्य- कशिपावासीन आचष्टे. हिरण्यकशिपावासीनः प्रतिगृणाति. यशो वै हिरण्यं यशसैवैनं तत्समर्धयत्योमित्यूचः प्रतिगर एवं तथेति गाथा- या ओमिति वै दैवं तथेति मानुषं.देवेन चैवैनं तन्मानुषेण च पापा- देनसः प्रमुंचति.तस्माद्यो राजाविजिती स्यादप्ययजमान आख्यापये- तैवैतच्छीनःशेषमाख्यान न हास्मिन्नपं च नः परिशिष्यते. सहस्र- माख्यात्रे दद्याच्छतं प्रतिगरित्र एते चैवासने श्वेतश्चाश्वतरी- रथो होतुः पुत्रकामा हाप्याख्यापयेरं लभंते ह पुत्रान् लभते ह पुत्रान् ॥ १८ ॥ इत्यैतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिकायां तृतीयो उध्यायः ॥ ३॥ प्रजापति यज्ञमसृजत यज्ञं सृष्ट मनु ब्रम्हक्षत्रे असृज्येता. ब्रम्हक्षत्रे अनु द्वय्यः प्रजा असृज्यंत हुतादश्चाहु तादश्च. ब्रम्हैवानु हुतादःक्षत्रमन्बहुताद एता वै प्रजा हुतादो यद् ब्राम्हणा-अर्थताअह- तादो यद्राजन्यो वैश्य शूद्रस्ताभ्यो यज्ञ उदक्रामत्तं ब्रम्हक्षत्रे अन्य तां यान्येव ब्रम्हण आयुधानि तै ब्रह्मान्वद्यानि क्षत्रस्य तं क्षत्रमेतानिवैब्रह्मण आयुधानि यद्यज्ञायुधान्यथैतानिक्षत्रस्यायुधानि. यदशरथः कवच इषुधन्वतं क्षत्रमनन्वाप्य न्यन्वर्त्ततायुधेभ्यो ह स्मास्य विजमानः पराङवैत्यथैनं । ब्रह्मान्वैत्तमामोत्तमाप्वा परस्तानिध्यातिष्ठत्स आप्तः परस्ताभिरुत्वस्तिष्ठ झावा स्वान्यायुधानि ब्रह्मोपावर्त्तत. तस्मात्थाप्येतहि यज्ञो ब्रह्मण्येव ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितो ऽवनक्षत्रमन्वागच्छत्तदब्रवीदुप मा अस्मिन् यझे हयखेति तत्तथेत्यब्रवीत्तद्वै निधाय स्वान्यायुधानि बम्हण - ·एतरेयब्राह्मणेसप्तमपंचिका १९,२०,२१,२२. १८५ एवायुधब्रम्हणो रूपेण ब्रम्हभूत्वा यज्ञमुगावखेति तथेति तक्षत्र निधाय स्वान्यायुधानि ब्रम्हण एव युधब्रम्हणो रूपेण ब्रम्हभूत्वा यज्ञमुपावर्तत. तस्मात्याप्येतर्हि क्षत्रियो यजमानो निधायैव' स्वान्यायुधानि ब्रम्हण एवायुधब्रह्मणो रूपेण ब्रह्मभूत्वा यजमु- पावर्तते ॥१९॥ अथातो देवयजनस्यैत्र याञ्चन्यस्तदाहु यद् ब्राह्मणो राजन्यो वैश्याटीक्षिण्यमाणःक्षत्रियं देवयजनंयाचतिक क्षत्रियो याचे दिति! दिवं क्षत्रं याचेदित्याहुरादिन्यो वै देवं क्षत्रमादित्य एषां भूतानाम- धिपतिः स यदहर्दीक्षिष्यमाणो भवति, तदहः पूर्वाग्रह एवोद्यतमा- दित्यमुपतिष्ठत, इदं श्रेष्ठं ज्यातिषां ज्योतिरुत्तमं,देवसवितर्देवयजनं मे देहि देवयाज्याया इति देवयजनं याचति. स यत्तत्र याचित उत्तरां सर्पयों तथा ददामीति हैव तदाह तस्य ह नकाचन रिष्टि भवति देवेन सवित्रा प्रसूतस्योत्तरोत्तरिणी ह श्रियमश्नुतेऽ श्रुते ह प्रजानामैश्वर्यमाधिपत्यं य एवमुपस्थाय य चित्वा देवय जनम- ध्यवसाय दीक्षते क्षत्रियः सन् ॥ २० ॥ अथात इष्टापूर्तस्यापरिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य. स पुर- स्ताहीक्षाया आहुति जुहुयाच्चतुर्गृहीतमाज्यमाहवनीय इष्टापूर्तस्या परिज्यान्यै पुनर्न इंद्रो मघवा ददातु. ब्रम्ह पुनरिष्टं पूर्त दास्वाहे त्ययानूबंध्यायै समिष्टयजुषामुपरिष्टात्युनों अमिर्जातवेदा ददातु, क्षत्रं पुनरिष्टं पूर्ने दात्स्वाहेति सेषेष्टापूर्तस्यापरिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य यदेते आहती तरमादेते होतव्ये ।। २१ ॥ तदु हे स्माह सीजात आराळिरजीतपुनर्वर्ण्य वा एतद्यदेते आहुती इति यथा ह कामयेत तथैते कुर्याद्य इतो नु शासने कुर्यादितीमे स्वेव जुहुयाद् ब्रम्ह प्रपद्ये ब्रम्ह मा क्षत्रात् गोपायतु 16* ·१८६ ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका २२, २३. ब्रम्हणे स्वाहेति तत्तदिती ३ ब्रम्ह वा एष प्रपद्यते यो यज्ञ प्रप. यते ब्रम्ह वै यज्ञो; यज्ञादु ह वा एष. पुनर्जायते यो दीक्षते. तं ब्रम्ह प्रपनं क्षत्रं न परिजिनाति. ब्रह्म मा क्षत्रानोपायवित्याह यथेनं ब्रम्ह क्षत्राद्वोपायेद् ब्रह्मणे स्वाहेति तदेनत्प्राणाति तदेनमीतं क्षत्रागोपायत्ययानूबध्याय समिष्ट यजुषामुपरिष्टाक्षत्रं प्रपद्ये क्षत्रं मा ब्रम्हणो गोपायतु क्षत्राय स्वाहेति तत्तदिती३ क्षत्रं वा एष प्रपद्यते यो राष्ट्र प्रपद्यते. क्षत्रं हि राष्ट्रं तं क्षत्रं प्रपत्रं ब्रम्ह न परिजिनाति. क्षत्रं मा ब्रम्हणो गोपायवित्याह यथेनं क्षत्रं ब्रम्हणो गोपायेक्षवाय स्वाहेतितदेनमीणाति. तदेनमीतं ब्रम्हणो गोपायात सैषेष्टापूर्तस्यैवापरिज्यानिः क्षत्रियस्य यजमानस्य यदेते आहुती तस्मादेते एव होतव्ये ।। २२ ।। अथेद्रो वै देवतया त्रियो भवति त्रैष्टुभश्छंदसा पंचदश स्तो- मेन सोमो राज्येन राजन्यो बंधुना. स ह दीक्षमाण एवब्राम्हणताम- भ्युपैति यत्कृष्णाजिनमध्यूहति यहीक्षितव्रतं चरति यदेनं ब्राम्हणा अभि संगच्छंते तस्य ह दीक्षमाणस्येंद्र एवेंद्रियमादत्ते त्रिष्टुब्वीर्य पंचदशस्तोम आयुः सोमो राज्यं पितरो यशस्कीर्तिमन्यो वा अयमस्मद्भवति. ब्रम्ह वा अयं भवति ब्रम्ह वा अयमुपावर्तत इति वदंतः. स पुरस्तादीक्षाया आहुर्ति हुत्वाहवनीयमुपतिष्ठेत नेंद्रादेवताया एमि म त्रिष्टुभक्छंदसो न पंचदशास्तोमान्न सोमाद्राज्ञो न पित्र्यावधोर्मा म इंद्र इंद्रियमादित मा विष्टुब्बीर्य मा पंचदशःस्तोम आयुर्मा सोमो राज्यं मापितरो यशस्कीति.स हेंद्रियेण वीर्येणायुषा राज्येन यशसा बंधुनामि देवतामुपमि; गायत्री छंदः स्त्रिवृतं स्तोमं सामं राजाने ब्रम्ह प्रपद्ये; ब्राम्हणो भवामीति तस्य ह नेंद्र इंद्रियमादत्ते में त्रिष्टुम्वीर्य न पंचदशस्तोम आयुर्न सामो

·ऐतरेयब्रामणे सप्तमपंचिका २३,२४,२५. १८७
राज्यं न पितरो यशस्कीति य एवं एतामाहुति हुवाहवमीयमुप-
स्थाय दीक्षते क्षत्रियः सन् ।। २३ ।।
अथामेयो वै देवतयाक्षत्रियो दीक्षितो भयति गायत्रछंदसा
त्रिवृत्स्तोमेन ब्राम्हणो बंधुना. स होदयस्यन्नेव क्षत्रियतामभ्युपैति.
तस्य होदवस्यतो नरेव तेज आदत्ते गायत्री वीर्य त्रिवृत्स्तोम
आयुर्ब्राह्मणा ब्रह्म यशस्कीर्तिमन्यो वा अयमस्मद्गवति क्षत्रं वाअयं
भवति क्षत्रं वाअयमुपावर्तत इति वदंतः सो गूबध्यायै समिष्टय-
जुषामुपरिष्टाहत्वाहुतिभाहवनीयमुपतिष्ठेत; नामदेवताया एमि न
गायत्र्याश्छंद प्लो न त्रिवृतःस्तोमान ब्रह्मणो बंधोमी मे मिस्तेज
आदित मा गायत्री वीर्य मा त्रिवृत्स्तोमआयुर्मा ब्राह्मणा यशस्कीति.
स ह तेजसा वीर्येणायुषा ब्रम्हणा यशसा कान्येंद्र देवतामुपमि त्रिष्टु.
भं छंदः पंचदशं स्तोमं सोमं राजानं क्षत्रं प्रपद्ये क्षत्रियो भवामि.
देवाः पितरः पितरो देवा यो ऽस्मि स सन्यजे खंम इदमिष्टं खं पूर्त
स्वं श्रांत व हुतं तस्य में यममिरुपद्रष्टायं वायुरुपश्रोतासावादित्यो
मुख्यातेदमहं य एवास्मि सो उस्मीति तस्य ह नामिस्तेज आदत्ते
1 गायत्री वीर्य न त्रिवृत्स्तोम आयुर्ब्राह्मणा ब्रम्ह यशस्कीति य एव-
तामाहुति हुत्बाहवनीयमुपस्थायोदवस्यति क्षत्रियः सन्॥ २४ ॥
अथातो दीक्षाया आवेदनस्यैव तदाहुर्य ब्राम्हणस्य दीक्षितस्य
ब्राम्हणों दोक्षिष्टेति दीक्षामावेदयंति कथं क्षत्रियस्यभावेदयेदिति
यथैवैतद ब्राम्हणस्य दीक्षितस्य ब्राम्हणो दीक्षिष्टेति दीक्षामावेदयं-
त्येवमेवैतत्क्षत्रियस्यावेदयेयुरोहितस्यायेणेति तत्तदिती निधाय
वा एष खान्यायुधानि ब्रम्हण एवायुधैर्बम्हणो रूपेण ब्रम्ह भूबा
यज्ञमुपावर्तत. तस्मात्तस्य पुरोहितस्यायुयश दीक्षामावेदयेयुः पुरो-
हितस्यायेण प्रवरं प्रवृणीरन् ॥ २५ ॥

·१८८ ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका २६,२७. अथातो यजमानभागस्यैव तदाहुःप्राश्नीयात्क्षत्रियो यजमानभा- गाँ३ न प्राश्नीयात्३ इति यत्माश्रीयादहुताधुतं प्राश्य पापीयात्स्या- द्यन्न माश्रीयाद्यज्ञादात्मानमंतरियाद्यज्ञो वै यजमानभागः स ब्रम्हण परिहत्यः पुरोहितायतनं वा एतत्क्षत्रियस्य यद् ब्रम्हाधामो ह वा एष क्षत्रियस्य यत्पुरोहित उपाह परोक्षेणैव प्राशितरूपमा- मोति. नास्य प्रत्यक्ष भक्षितो भवति. यज्ञ उ ह वा एष प्रत्यक्षं यत् ब्रम्हा ब्रम्हणि हि सर्वो यज्ञः प्रतिष्ठितो यज्ञे यजमानो यज्ञ एव ता- ज्ञमप्यत्यजीत यथा उपवापो यथामावमि तई नातिरिच्यते तदेनंन हि. नस्ति. तस्मात्स ब्रम्हणे परिहत्योऽमो है के जुव्हति उप्रजापतविभानाम लोकस्तस्मिंस्त्वा दधामि. स ह यजमानेन स्वाहेति तत्तथा न कुर्या यजमानो वै यजमानभागो यजमान ह से. मी प्रवृणक्ति य एनं तत्र ब्रूयाद्यजमानममी पावार्षीः मास्यामिः प्राणां धक्ष्यति मरिष्यति यजमान इति शश्वत्तथा स्यात्तस्मात्तस्याशानेवादाशानयात्।।२६॥ इत्येतरेयब्राम्हणे सप्तमपंचिकायां चतुर्थो ध्यायः ॥ ४ ॥ विश्वंतरो ह सीषद्मनः श्यापर्णान परिचक्षाणो वि श्यापर्ण यजमा- जन्हे तत्वानुबुध्य श्यापर्णास्तं यज्ञमाजग्मुरते ह तदंतवैद्यासां चक्रिरे. तान्ह दृष्टवोवाच पापस्य वा इमं कर्मणः कर्तार आमतेऽ पूताये वाचो वदितारो यच्छयापर्णा इमानुत्थापयतमे मेंतवैदिमासि- षतेति तथेति तानुन्यापयां चक्रुस्ते होन्थाप्यमाना रुरुविरे: ये तेभ्यो भूतवीरेभ्यो ऽसितमृगाः कश्यपानां सोमपीथमभिजिग्युः पारिक्षितस्य जनमेजयस्य विकश्यप यज्ञ तस्ते तत्र वीरवंत आसुः कः स्वित्सोऽस्माकास्ति वीरो य इमं सोमपाथमभिजेष्यतीत्ययमह. मस्मि वो वीर इति होवाच रामो मार्गवेयो रामो हास मार्गवे यो सूचानः श्यागीयस्तेषा होत्तिष्ठतामुवावापि न राजनित्यं ·ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका २७,२८,२९. १८९ . - विदं वेदैरुत्थापयंतीति यस्त्वं कथं वेत्थ ब्रम्ह बंधविति ॥ २७ ॥ यत्रेद्र देवताः पर्यवृजन्विश्वरूपं वाष्ट्रमभ्यमंस्त- वृत्रमस्तृत यती सालावृकेभ्यः प्रादादरुर्मघानवधीद बृहस्पतेः प्रत्यवधीदिति तत्रेद्रः सोमपीथेन व्यायेंतेंद्रस्यानुव्य॒न्धि क्षत्रं सोमपीथेन व्यार्थ्यतापद्रिः सोमपीथे भवत् त्वष्टुरामुष्य सोमं तद् व्यूत्धमेवाद्यापि क्षत्रं सोमपीथेन. स यस्तं भक्षं विद्याद्यःक्षत्रस्य सोमपीथेन व्यत्वस्य येन क्षत्रं समृध्यते कथं तं वेदेरुत्थापयंतीति वेत्थ ब्राम्हण वं तं भक्षा३? वेद हीति तं वै नो ब्राम्हण बहीति तस्मै वै ते राजनिति होवाच ।। २८ ।। त्रयाणां भक्षाणामेकमाहरिष्यति सोमं वा दधि वा पो वा. स यदि सोमं, ब्राम्हणानां स भक्षो, ब्राम्हणांस्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि. ब्राम्हणकल्पस्ते प्रजायामाजनिष्यत आदाय्यापाय्यावसायी यथा काम प्रयाप्यो. यदा वै क्षत्रियाय पापं भवति ब्राम्हणकल्पो स्य पजायामाजायत ईझरो हास्मा द्वितीयो वा तृतीयो वा ब्राम्हण- तामभ्युपेतोः स ब्रम्हबंधवे न जिज्यूषितो. उथ यदि दधि वैश्यानां स भक्षो वैश्यास्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि वैश्य कल्पस्ते प्रजायामाज- निष्यते ऽन्यस्य बलि कृदन्यस्याद्यो यथाकाम ज्येयो. यदा वै क्षत्रि- याय पापं भवति वैश्यकल्पो उस्य प्रजायामाजायत ईश्वरो हास्मा द्वितीयो वा तृतीयो बा वैश्यतामभ्युपतोःस वैश्यतया जिज्यूषितो.अथ यद्यपः, शूद्राणां स भक्षो शूद्रास्तेन भक्षेण जिन्विष्यसि. शूद्रकल्पस्ते प्रजयामाजनिष्यते उन्यस्य प्रेष्यः कामोत्थाप्यो यथाकाम वध्यो यदा वे क्षत्रियाय पापं भवति शूद्रकल्पो ऽस्य प्रजायामाजायत ईश्वरो हास्मा द्वितीयो वा तृतीयो वा शतामभ्युपेतोः स शूद्र - तया जिज्यूषितः ॥ २९ ॥ -- ·१९० ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका ३०,३१,३२. एते वै ते वयो भक्षा राजनिति होवाच येषामाशानेयाक्ष- त्रियो यजमानोथास्यैष स्वो भक्षोन्यग्रोधस्यावरोधाश्च फलानिची- टुंबराण्याश्वत्थानि प्लाक्षाण्यभिषुणुयात्तानि भक्षयेत्सो ऽस्य स्वोभक्षो यतो वा अधि देवा यज्ञेनेष्ट्वा स्वर्ग लोकमायस्ततांश्चमसा न्युज से न्यग्रोधाअभवन् न्युब्जा इति हाप्थेनानेताचक्षते कुरुक्षेत्रे ते ह मथमजा न्यग्रोधानां तेभ्यो हान्ये ऽधिजातास्ते यन्न्यचो रो- हस्तस्मान्न्यङ रोहति न्यग्रोहो न्यग्रोहो 'वै नाम तन्न्यग्रोह संत न्यमोष इत्याचक्षते परोक्षेण. परोक्षमिया इव हि देवाः ॥ ३० ॥ तेषां यश्चमसानां रसो वाढत्ते बरोधा अभवन्नथ य उर्ध्व- स्तानि फलान्येष ह वा अ क्षत्रियः स्वाद्भक्षाति यो न्यग्रो- धस्यावरोधांश्च फलानि च भक्षयत्युपाह परोक्षेणैव सोमपीथमा- मोति. नास्य प्रत्यक्षं भक्षितो भवति परोक्षमिव ह वा एष सोमो राजा यन्यग्रोधः. परोक्षमिवेष ब्रम्हणो रूपमुपनिगच्छति यन्क्ष. त्रियः पुरोधयेव दीक्षयैव प्रवरेणैव. क्षत्रं वा एतद्वनस्पतीनां यन्यग्रोधः; क्षत्रं राजन्यो नितत एव हीह क्षत्रियो राष्ट्रे वसन् भवति प्रतिष्ठित इव; नितत इव न्यग्रोधो ऽवरोधैर्भूम्यां प्रतिष्ठित इव. तद्यक्षत्रियो यजमानो न्यग्रोधस्यावरोधांश्च फलानिच भक्षय- त्यात्मन्येव तत्क्षत्रं वनस्पतीनां प्रतिष्ठापयति क्षत्र आत्मानं; क्षत्रे ह वै स आत्मनि क्षत्र वनस्पतीनां प्रतिष्ठापयति. न्यग्रोध इवाव- रोधैर्भूम्या प्रति राष्ट्रे तिष्ठत्युग्रं हास्य राष्ट्रमव्ययं भवति य एव- मेतं भक्षं भक्षयति क्षत्रियो यजमानः ।। ३१ ।। अथ यदीदुंबरापों वा एषो स्नाद्यानस्पतिरजायत यदुः दंबरो. भौज्यं वा एतद्वनस्पतीनामजमेवास्मिस्तदन्नाद्यं भीज्यंच ·ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका ३२,३३. वनस्पतीनां क्षत्रे दधात्यथ यदाश्वत्यानि तेजसो वा एष वनस्पति रजायत यदश्वत्थः साम्राज्यं वा एतद्नस्पतीनां तेज एवास्मिंस्त- साम्राज्यं च वनस्पतीनां क्षत्रे दधात्यथ यत्प्लाक्षाणि यशसो वा एष बनस्पतिरजायत यत्प्क्ष: स्वाराज्यंच ह वा एतद्वैराज्यंच वनस्पतीनां यश एवास्मिस्तस्वाराज्यवैराज्येच वनस्पतीनां क्षत्रे दधात्येतान्यस्य पुरस्तादुपकृप्तानि भवत्यथ सोमं राजानं क्रीणति. ते राज्ञ एवावृतोपवसथात्प्रतिवेशश्चरत्ययीयवसथ्यमहरेतान्यध्वर्युः पुरस्तादुपकल्पयेताधिषवणं चर्माधिषवणे फलके द्रोणकलशं दशा- पवित्रमद्रीन् पूतभृतं चाधवनायं च स्थालीमुदंचनं चमसंच तद्य देतद्राजानं प्रातरभिषुण्वंति तदेनानि द्वेधा विगृहीयादभ्यन्यानि सुनुयानमाध्यदिनायान्यानि परिशिष्यात् ॥ ३२ ॥ तद्यत्त्रतांश्चमसानुनयेयुस्तदेतं यजमानचमसमुन्नयेत्तरिम वेद- भतरुणके प्रास्ते स्याता; तयोर्वषट्कृते इंत:परिधि पूर्व प्रास्येद् दधिक्रा- जो अकारिषमित्येतयर्चा सः स्वाहाकारयानुवषट्कृते;परम्, आद- धिक्राः शवसा पंचकृष्टीरिति तद्यत्वैतांश्चमसानाह रेयुस्तदेतं यजमा- नचमसमाहरेत्तान्यत्रोद्गृण्हीयुस्तदेनमुपोण्हीयात्तद्यदेळा होतोप- व्हयेत, यदा चमसं भक्षयेदथैनमेतया भक्षयेद्, यदत्र शिष्टं रसिनः मुतस्य यदिंद्रो अपिबच्छचीभिः: इदं तदस्थ मनसा शिवेन सोमं राजानमिह भक्षयामीति. शिवो ह वा अस्मा एष वानस्पत्यः शिवेन मनसा भक्षितो भवत्युग्रं हास्य राष्ट्रमव्ययं भवति य एवमेतं भक्ष भक्षयति क्षत्रियो यजमानः शन्न एधि हदे पीत: पण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मनः प्रत्यभिमर्श. ईश्वरो ह वा एषो ऽपत्यभिमृष्टो मनुष्यस्यायुः प्रत्यवहतौरनर्हन्मा भक्षयती- ति तद्यदेतेनात्मानमभिमृशत्यायुरेव तत्प्रतिरत; आप्यायस्व समेतु ·१९२ ऐतरेयब्राह्मणे सप्तमपंचिका ३३,३४. .. ते; सं ते पयांसि समयंत वाजा इति चमसमाप्यायययभि- रूपाभ्यां. यद्यज्ञे भिरूपं तत्समृद्धं ॥ ३३ ॥ तद्यत् तश्चिमसात्सादयेयुस्तदेतं यजमानचमसं सादये- त्तान्यत्र प्रकंपयेयुस्तदेनमनु प्रकंपयेदथेनमाहृतं भक्षयेन, नराश. सपातस्य देव सोम ते मतिविद ऊभैः पितृभिर्भक्षितस्य भक्षया- मीति मातःसबने नारागसो भक्ष; वैरिति माध्यंदिने काव्यै रिति तृतीयसबने. उमा वै पितरः प्रातःसबने उर्वा माध्यदिने काव्यास्तृतीयसबने. तदेतत्पितॄनेवःमृतांत्सवनभाजः करोति. सर्वो हैव सो अमृत इति ह स्माह प्रियवतः सोमापो यः कश्च सवनभागित्यमृता ह वा अस्य पितरः सवनभाजो भवत्युग्रं हास्य राष्ट्रमव्ययं भवति य एवमेतं भक्षं भक्षयति क्षत्रियो यजमानः समान आत्मनः मत्यभिमर्शः समानमाप्यायनं चमसस्य. प्रातः- सवनस्यैवावृता प्रातःसबने चरेयुर्माध्यंदिनस्य माध्यंदिने तृतीय- सवनस्य तृतीयसवने. तमेवमेतं भक्षं प्रोवाच रामो मार्गवे- यो विश्वंतराय सौषधनाय तस्मिन्होवाच मोक्ते सहस्रमुह ब्राह्मण तुभ्यं दद्मः सश्यापर्ण उ मे यज्ञ इत्येतमु हैव प्रोवाच तुरः कावषेयो जनमेजयाय पारिक्षितयितमुहैव पोचतुः पर्वतनारदी सोमकाय साहदेव्याय सहदेवाय सार्जयाय बभ्रवे देवावृधाय भीमाय वैदर्भाय नमजित गांधारयितमु है. व प्रोवाचामिः सनश्रुतायारिंदमाय ऋतुविदे जानकय; एतमु हैव मोवाच वसिष्ठः सुदासे पैजवनाय. ते ह ते सर्व एव महज्ज- ग्मुरेतं भक्षं भक्षयित्वा सर्वे हैव महाराजा आसुरादित्य इव ह स्म श्रियां प्रतिष्ठितास्तपंति; सर्वाग्यो दिम्यो बलिमावहत आदित्य इव हवै श्रिया प्रतिष्ठितस्तपति सर्वाभ्यो दिग्थ्यो ·ऐतरेयवादाणे अष्टनचिका. १, २. १९३ की भावह न्युग्रं हास्य राष्ट्रमव्ययं भवति य एवमेतं भक्ष भानपति क्षत्रिी यजमाना यजमानः ।। ३४ ॥ इत्येतर यब्राह्मण मामाचिकाया पंचम अध्यायः । इति सप्तमनिया समाना. ह ॥अथाष्टमीचमाभः श्रामणाय नमः।। आँ ।। अथातःग्नु नदार वारंवैकालिक प्रामवनमेशाहिकं ततीय सवनमते वे शांत कसे प्रतिष्ठित ' सनन गदेकाहि के शाथै कृप्त्यै प्रतिष्ठित्या अप्रत्युत्या उत्ता मादिनः पतमाना ग उभयसानो बृहपृ- मांग माम हित. आ मा रथं यथातय, इदं जा मामा इति रायंतरी प्रतिपदार्थतरी अनुचरः. परमानाक्थं तयन्मरुत्वनीयं पत्रमाने ना अत्र स्नरं कुर्वेत. बृह पृष्ट या पधताये तदिदं रथंतरं सुतमाभ्यां पनिषदनुचराभ्यामनुशं. कन्यथा ब्रम्ह वै रथंतरं क्षत्रं बृहद वह खलु वै क्षत्रान्पूर्व. व्रम्ह रम्त म उग्रं राष्ट्रमव्यध्यमसदित्यथानं वे रथंतरमन्नमवासी पुरस्त कल्पयत्ययं वै पृथिवा रथंतर्रामयं खलु वै प्रतिष्ठा पतिष्ठामवारमे समान इंदानह वो विभक्तः । महान्ब्राम्हणसत्य उभयसानो रूपमुभ हि सामनी क्रिय. समान्या धाग्या अविभक्तारखा अन्ह मेिकाहियो मरुत्वतीयः मनाथः ।। २ ।। जनिष्ठा उग्रः सह से तुरायति सून मुग्रवत्सहस्सत्तक्षत्रस्य रूपं. मंद्र आजिष्ठ इत्योजस्वत्तक्षत्रस्य रूपं. बहुलाभिमान इत्य. भिवभिभूत्यै रूपं. तदेकादश भवत्येकादशाक्षरा 'वै त्रिएप- 17 तन्पुरस्तात्कल्पयनि ·ऐतरेयब्राह्मणे अष्टमपंचिका. २, ३, ४. श्रेष्टुभो वै राजन्य ओजो वा इंद्रियं; वीर्य त्रिष्टु बोजः क्षत्र: वीर्य गजन्यरतदेनमोजमा क्षत्रण वार्यण समर्धयति. तहोरिपातं भवन्य- तंदै ममत्वतीयं ममृत्वं यौरिवीतं तस्योक्तं ब्राम्हणं. त्व.मिन्धि हया- मह इति बृहपृष्ठ भवति क्षत्रं वे बृहन्क्षत्रणव तन्क्षत्रं ममर्धय-गया क्षत्रं वे बृहदान्या यजमानस्य निष्केवल्यं तद्यद बृह पृष्ठ भान. क्ष वे बृहदांत्रणेवैनं त-समर्धयन्यथा व्यैष्ठ्यं वै बृहज्येष्ठ य वैनं नन्नमयित्यया श्रेष्ठ वै बृहन्ट्रेष्ठ्यानवेनं तन्मार्धति निना गर नानुन इति रयतरमनुरूपं कुन्ययं वे लाग रयतर. ममो लाको बृहदम्य वे लोकस्यासौ लाको गुरूपो ऽमुयलक- म्यावं ला परतायंतरमनुरूपं कुर्व-युभावच तालको यजमानाय मागिनो कुन्यिथा ब्रह्म वै रथंतर क्षत्रं वृहद ब्रम्ह खल नक्षत्र प्रतिष्ठित क्षत्रे ब्रम्हायो साम्न एव सनिताये. यहावाति धाय्वा तस्या उक्त ब्राम्हणं; उभयं गृणवञ्चन इनि सामप्रगाय उभयतामा रू मुझे हि सामनी क्रियक ।। २ ।। तमु हि या अभिभून्याजा इति सूक्तमभिवदभिभूत्यै रूपम. अपाळ्हमुग्रं महमानमाभिरिन्युग्रवत्महमानवत्त क्षत्रस्य पं. पंच. दार्च भवत्यांनी वा इंद्रियं वीर्य पंचदशः ओजः क्षत्रं वीर्य राजन्यस्तदेनगोजमा क्षत्रेण वायंग समर्वयति. तदारट्टानं भवति भारद्वाज वै बृहदायेग मलाप ह वावं क्षत्रिय यज्ञः समृन्धो यो वृह पृष्ठरतम्माद्यत्र वच क्षत्रियो यजेत बृहदेव तत्र पृष्ठं स्थानत्समृन्धं ।। ३ ।। ऐकाहिका होत्रा एता के गांताः कृप्ताः प्रतिष्ठिता हात्रा यदै काहि काः शान्ये कृप्यै प्रतिष्ठित्या अपच्यु ये ताः सर्वरूपा भवंति सर्वसमृन्धाः सर्परूपताये सर्वसमृध्ये. सर्वरूपाभिहीत्राभिः ·ऐतरेयत्राह्मणे अष्टमपंचिका. ४, १९५ सर्व समृपाभिः सर्वा-कामानवामनामति तस्माद्यत्र बचेकाहा अस- कंगामा अमर्मपृष्ठा एकादिका एव तत्र हात्रा स्युस्त-समृधमुक्य एवायं पंचदशः स्यादिन्याहुरोना वा इंद्रियं वार्य पंचदश; आनः सवार्य राजन्गसदनमानसा क्षत्रण पाथण समयनि. तस्य त्रिशस्तनशस्त्राणि भवान. त्रिंशदक्षरा वे विराट: विराटनाचं विराध्य वैनं तदनाचे प्रतिष्ठापयनि. तम्मानदुक्यः पंचदशः स्या- दिल्याइयोसिटीम ए ममिष्टाम: स्याट : ब्रम्ह वे सामानां त्रिवृन्क्ष. व पंचमी. वन खलु ने माता ब्रम्ह पुरसान्म उग्रं राष्ट्रमव्ययमनदिति निमः मादशः गौदा वर्ण एकविंशा; विशं- चवार तन्छोदं च वर्णमधमानी कुन्यथा त जावे रतीमानां त्रियिं पंचदशः प्रजाति: रामदशः प्रतिठकतिशतदनं तजमा वायंग प्रजाया प्रतिष्ठयां ततः समर्धयति. तरमाज्यातिष्टाम: रथयात्तस चतुर्विगति सुतगस्वाणि भवंति. चतुगिन्यमामा संज-नर:: संघन्मवर कृत्स्नमन्नाधं कृन्न तदन्नाय प्रतिष्ठाप- यनि- तस्माज्यानिटीम एवामिष्टामः स्यादमिटीम: स्यात् ।। ४ ।। इन्यतस्यत्राणि प्रमांचकायां प्रथमा अध्यायः ।। १ ।। अथातः पुनरभिषेकरयेव सृयत ह वा अस्य क्षत्रं या दीक्षते क्षत्रियः मन्त यदा अभृयादुदेव्यानुवंध्ययष्टादवस्यत्यथैन- मुदवसानीयायां संस्थितायां पुनरपिचति. तस्यते पुरस्तादेव संभारा उपकप्ता भवन्यौदंबर्यासदी तस्ये मादेशमात्राः पादागरर- निमात्राणि शीग्यानून्यानि गो विषयनं व्याघ्रचारतरण- गौदंबरश्चमस उदुंबरशाखा तस्मिनेतस्मिंश्चमसे : छातानि • नियुतानि भवंति, दधि मधु सपिरातपवर्ष्या • आपः शप्पाणिच मानिच मुरा दुर्गा तथेषा दक्षिणा सयवतीनवदर्भवति, तत्रता ·१९६ ऐतरेयतामणे अष्टमपंचिका. ५, ६, ७. प्राचीमासंदी प्रतिष्ठापयति. तस्या अंतर्वेदि ही पादी भवतो: बहिदि द्वावियं वे श्रीरतस्या एतयारमितं हां यददाय- ष भूमापरिमिता यो बहिबाद तबदस्या अंतदि द्वौ पादौ भवती: बहिनदि द्वा उभयाः कामोरयाप्त्ये यश्चातदि यश्च बहि व्याघचर्मणास्तृणान्युनर लोम्ना माचीनग्रीवण. क्षत्रं वा एत. दारण्यानां पशूनां यद व्याघ्रः क्षत्रं गजन्यःक्षत्रणेच तन्क्षत्रं ममय नि. तां पश्चामा दुर्यवशाय जानु दक्षिणाभिमंत्रगत उमाभ्यां पा. णिभ्यामालभ्य. आमट वा गायच्या सयुक छंदमा र हतुः मविता हा सोमो ऽनुष्टुभा वृहनिर्बर त्या मित्रावरुणी पंकन्यदस्विरमा विच देवा जगत्या तानः गनु राज्याय साम्राज्याय भोज्याय स्वाराज्याय राज्याय पारमेष्ट्याय रामाय माहारान्यायाधिपन्याग सावश्यायातिठापाराहामान्य नामामदामाराहे दक्षिणनाये जानुनाथ सव्येन तदिनी पतुरिय दवाइदोभिः स गुग्भवतां श्रिय- मारोह न्यस्यामत एहि प्रतिष्ठिता अगिर्गायच्या सवितोणिहा सोमो अमुभा नृहस्पतिहल्या मित्रावरुणी पंवत्यस्विरमा विशं दवा जगल्या. त एते अभ्यनुच्यते अंगायत्र्यभवत्सयु. खेति. कल्पते ह वा अग्मे योगक्षेम उत्तरोत्तरिणी ह श्रियमभुतं ऽभुत ह प्रजानामेश्वर्यमाधिपत्यं य एवमता अनु देवता एतागास दीमारीहनि क्षत्रियः सन्नथेनमभिपक्ष्यन् अपां शांति वाचयनि. शिवेन मा चक्षुपा पश्यतापः शिवया तन्वीपस्पृशत बचं म; सर्वा अमी रपमुपदो हुवे वा मयि वर्ची बलमांजो निधनेति. नेतस्याभिषिषिचानस्याशांना आपो वीर्य निह णनिति ।। ६ ॥ अथेनमुदंबरशाखामंतर्धायाभिपिंचतीमा आपः शिवतमा इमाः ·ऐतरेयवाह्मणे अष्टमपंचिका. ७, ८. १९७ सर्वस्य भेषजीः; इमा राष्ट्रस्य वर्धनीरिमा राष्ट्रभृतो ऽमृताः; याभि रिंद्रमायपि चत्मजापतिः सामं राजानं वरुणं यमं मनुं ताभिरदि- रभिपिंचामि त्वामहं. राज्ञा स्वमधिराजो भवेह ; महांत वा महीनां सम्राजं चर्षणीनां देवी जनित्यजीजनद् भद्रा जनित्यजीजनद. देवस्य बा सवितुः प्रसवे अश्वनो हुभ्यां वृष्णो हस्ताभ्याममस्तेजसा सूर्यस्य वर्चसेंद्रस्येंद्रियणः भिपिंचामि बलाय श्रियै यशसे ऽन्नाद्याय. भूरिति य इच्छेदिममा पन्यन्नमद्यादित्यय य इच्छट्टिपुरुपं भूर्भुव- इत्यथ य इच्छन्त्रिपुरुपं वा अनिमं वा भूर्भुव: सरिति तत्धक आहुः, सर्वातिर्वा एपा यंदना व्याहतया तिसर्वेण हास्य पररमै कृतं भवतीति तमतेनामिपिंचदेवस्य वा सवितुः प्रसबे ऽश्विनो- बाहुभ्यां पृष्णो हस्तान्याममेरतेबसा सूर्यम्य पर्चमेंद्रस्येंद्रियणाभि- पिंचामि बलाय श्रिये यशस उन्नाद्यायति. तदु पुनः परिचक्षत यदसर्वेण वाचा अभिपित्तो भवतीश्वरो ह तु पुरायुपः प्रेतारिति ह स्माह सत्यकामो बाबाली यमताभिव्यदिति भाभिषिचंतीती- श्वरो. ह सर्वमायुरेतोः सर्वमामादि जयनेत्यु ह स्माहाहालक आरु. णिर्यमेत भियातिभिरमपिनतीति. तमंतवाभिषिचंद्दवस्य खा सवितुः प्रसवे विनायतुभ्यां गुणा हस्ताभ्याममेरतेजसा मर्यस्य वर्वसेंद्रसेंद्रियेणाभिपिचाभि बलाय श्रिये यशसे उन्नाद्याय भूर्भुवः सरित्यथैतानि ह वै क्षत्रियादी जानाद् व्युत्क्रां- लानि भवंति. ब्रह्म क्षेत्र अर्गनायमपामोषधीनां रसो ब्रम्हवर्चस. मिरा पुष्टिः प्रजातिः क्षत्ररूपं. तदथो अन्नस्य रस ओषधीनां क्षत्रं प्रतिष्ठा तद्यदेवाम पुरस्तादाहुनी जुहोति तदस्मिन्ब्रम्ह क्षत्रे दधाति ॥ ७ ॥ अथ यदोदुंबर्यासंदी भवन्य दुबरश्चमस उदुंबरशाखा 17* ·१९८ ऐतरेयवाह्मणे अष्टमपंचिका. ८, ९. अनाद्यमुदुंबर उर्जमवास्मिरतदन्नाद्यं दधात्यथ यदधि मधु घृत भवत्यपां स ओपधीनां रसो मामेवारिमंस्तदोषधीनां रसं दधात्यथ यदानपवा आपा भवंति. तेजश्च हवे ब्रम्हवर्चसं चातपवा आपस्तेन एवास्मिस्तद्ब्रम्ह वर्चसं च दधात्यथ यच्छष्पाणि च तोक्मानिच भवंतारायै ताः ये रूपमा प्रजा-या दरामेवारिम- स्तमुष्टि दधान्यथा प्रजातिमथ यत्सुरा भवति क्षत्ररूपं ; तदा अन्नस्य रमः क्षत्रम गरिंगतदयात्यथो अन्नस्य र समथ यह ती भवति क्षत्रं वा एतदीपधीनां यद्दा क्षत्रं राजन्या नितन इत्र हीह क्षत्रियो ग मन् भवति प्रतिष्ठित इव नितव दूपति- विम्या प्रतिधित तमा भवत्यापधीनामवारिंमरतत्क्षत्र दभा- त्यथो प्रतिष्ठामंत नि ह व यान्यस्मादीनानाद व्युत्क्रांतानि भवति, न्येवारिंभस्तदधानि. रितेनं त-समर्धयन्यथा सुरासं हरत आदधाति. स्वादिष्टया दिया पास सामधारया इंद्राय पान सुन इन्याधाय शति पचति. नाना हि वां देवहितं मदरस्कृत मा संमृक्षायां पर यामनि. मुरा समसि शुख्मिणी साम एप राजा मैनं हिसिष्ट. साचानिमाविशंताविति सामपाथस्य चेपा मुरापीयस्य च व्यावृत्तिः पात्सायं राति मन्येत तस्मा एनां प्रय- छत्तन्धि भित्रस्य रूपं. मित्र एवनां तदंततः प्रतिष्ठापीत तथा हि मित्र प्रतितिष्ठा प्रतितिष्ठति य एवं वेद ।। ८ || अथोदुंबरशासाभिनन्यवराह न्यू; अन्नाद्यमुदुंबर उर्जमेव तदन्नाद्यमभिमन्यरोहत्य " नामीनी भूमो पादौ प्रतिष्ठाप्य प्रन्यवरोह माह, प्रनितिष्टानि द्यावापृथिव्योः, प्रतितिष्ठामि प्राणा- पानयोः, प्रतितिष्ठाम्यहाराकोः, प्रतितिष्ठाम्यन्नपानयोः, प्रति ब- म्हन्प्रति क्षत्रे ग-येषु विगु लोकेपु तिष्टामोत्यंततः सर्वेणान्मना .

·ऐतरेयवाह्मणे अहमपंचिका. ९,२०. १९९ ३ प्रतितिष्ठति. सर्वस्मिन् ह वा एतस्मिन्गनितिष्ठन्युत्तरोत्तरिणी ह श्रियमभुते भुते ह प्रजानामै३३र्थमाधिपत्यं य एवमतेन पुनर- भिषणाभिषिक्तः क्षत्रियः प्रत्यपरोहत्यतन प्रन्यवरहेण. प्रत्यव- स्योपस्यं कृत्वा माछामाना; नगो ब्रम्हणे नमो बम्हणे नमो ब्रहण इति विकृता ब्रम्हणे नमसृन्य वरं ददामि. जिल्या अभिजिन्य जिल्यै मंजिन्या इति वाचं विसृजन. म यन्नमो ब्रम्हणे नमो ब्रम्हणे नभी बम्हग इसी त्रिकुता वम्हणे नमस्क- रानि ब्रम्हण एन नक्षत्रं वग तयत्र नै बम्हणः क्षत्रं वदामे. ति तद्राष्ट्र मन्वं तहार बदाहागिन् पारा जायते. अ यद्वरं ददामि जित्या अभिजिन्ये विजिन्य संजिन्या इति बाचं विसृ- जत. एतद्दे वादा जितं यदामीच्याह यदव वाचो जितार तन्म इदमनुकर्म सनिष्ठाता दति विगृत्य वाचमुपान्यायाह बनाये समिधमन्यादधाति समिति समंदरदियण वीर्यण बाहेतीदि- यणैव तीर्यणात्मानमंतः ममर्धय याधाय समिवं त्रीणि पदानि मादक शुक्रामति- कृमिरस दियां गयि देवेभ्यः कल्पत, कल्पता मे योगक्षमा भयं मे विन्यपराजित दिशमुपतिष्ठत जितस्येवा पुनः पराजयाय तत्तदिती३ ॥1॥ दवामुरा वा एषु लोक संयतिरे. त एतस्यां प्राच्यां दिगि यीतर तारततो ऽसुरा अजयंत दक्षिणस्यां दिशि यतिर. तास्ततो अमुरा अजयंरते प्रतीच्या दिशि यतिर तारततो अमुरा अज- यंत उदीच्यां दिगि यतिर. तांतता असुरा अजयंत एत- म्मिन्नवांतरदशे यतिरे य एप कुदङ् त ह ततो जिग्युस्तं यदि क्षत्रिय उपधावत्सेनयाः समायत्याग्तथा मे कुरु यथाहमिमां सना जगानीति स यदि तथंति ब्रूयाद् वनरपेत वादंगा हि भूया ·२०० ऐतरेयवाह्मणे अष्टमपंचिका. १०, ११. .. इत्यस्य रथोपस्थमभिमृश्यायेनं व्यादातिष्ठसैतां ते दिगमभिमुखः सन्नधो रथो ऽभिमवर्तता. स उदङ् स मत्यङ्स दक्षिणा स प्राङ् सो भ्यभित्रमितिः अभीवर्तन हविपत्यवेनमावर्तयंदथैनमन्त्रीक्षेता प्रतिरथेन शामन सौपर्णीत. जयति ह तां सनां या वा एनसु- पधावेत्संग्राम संथतिष्यमाणरतथा मे कुरु यथा ऽहमिमं संग्राम संजयानीत्यतस्यामवैनं दिगि यानयजयति ह तंग्रामं या बा एनमुपधावेद्राष्ट्रादपाध्यमानस्तथा में कुरु यथा ऽहमिदं राष्ट्रं पुनर- वगच्छानीत्यतामनं दिशमुनितमय तथा ह राष्ट्रं पुनरवगन्छ- युपस्थायामित्राणां व्यपनुन ब्रुवन् गृहानभ्येत्य. अप प्राच इंद्र विज्ञाअभित्रानिति सर्वतो हारम अनमित्रमभयं भवन्युत्तरोत्तरिणी ह थियमभुते भुने ह प्रजानामैश्वर्यमाभिपन्यं य एवमताम- मित्राणां व्यपत्ति त्रुवन् गृानभ्यं त्येन्य गृहान् पश्चागृह्यस्यामेरूप विष्टायाबारब्धाय ऋत्विगंततः कंसन चतुहातास्तिस्त्र आज्या- हुतीरेंद्री: मपदं जुहोत्यनाया अरिया अज्यान्याअभयाय ॥१०॥ पर्यषु प्रधन वाजसातये परिवृत्राभूब्रम्ह प्राणमभृतं प्रपद्यते. उयमसी शर्म वर्माभयं स्वस्तये ; सह प्रजया सह पशुभिर्णि म- क्षणिपिस्तरध्या ऋणया न ई यस साहा. अनु हि त्वा मुतं सोमम- दामास महे समभुवा ब्रम्ह प्राणममृतं प्रपद्यते ऽयमसौ शर्म वर्मा- भयंस्वस्तये सह प्रयासह पशुभिर्य राज्य वाजाँ अभिपवमान प्रगाह से स्वाहा. अजीजनो हि पवमान सूर्य विधारे श स्वब्रम्ह प्राणममृतं प्रपद्यते ऽयमसो शर्म वर्माभयं स्वस्तये. सह प्रजया सह पशुभिः क्मना पयो गाजीरया रंहमाणः पुरंध्या साह त्यनानों ह वा अरिष्ठो उजीतः सर्वतो गुणस्त्रय्ये विद्यायै रूपण सर्वा दिशो उजु संचरत्येंद्रे लोके प्रतिष्ठितो. यरमा एता ऋविगंततः ·ऐतरेयवाह्मणे अष्टमपंचिका. ११,१२. २०१ कसन चतुर्ग्रहीतारित आयाहुती रेंद्रीः पपदं जुहोत्यथतितः प्रजातिमागाने गवामानां पुरुषाणामिह गावः मजायध्वमिहावा, इह पुरुषाः; इहो गहनदक्षिणा वीरवाता निर्वाचिति बहुरह वे प्रजया पशुभिर्भवति य एवमेतामंततः प्रजातिमाशारते गामश्वानां पुरुपाणामय ह बाब क्षत्रियो विकृटी यमवतिया गानयंन्यथ हतं व्यव. कपंत यथा ह वा इदं निपादा वा मलगा वा पाप. देता वा वित्तमंतं पुरुपये गृहवा कमन्यस्य विनमादाय न्य वर्गव न ऋचना यजमानं कर्तमन्त्रस्य वित्तमादाय द्रवंति. चमन विदो या जयंतीतल म्म वै तट्टिानाद जनाजयः पारिक्षित एविदं हि वै मामेवंविदा यानयंति. तरमादहं जयाम्पमीत्वरी मना जयाम्पमीन सनगा न मा दिल्या न मानुष्य दषव कन्छ ययामि सर्वगायुः सर्वभूमिभवियामात न ह वा एनं दिव्या न मानुष्य इषव ऋत्यति सर्वमायुः सर्वभूभिर्भवति यमविदो गाजति यानति ।।११।। इत्ययित्राम्हण माचिकायां द्विती- यो ऽध्यायः ॥ २ ॥ अथात एंटो माभिषेकले देवा अब्रुवन्सप्रजापतिका, अर्य वैदवाना मंजिष्ठा बलिष्ठ: सहिष्टः सत्तमः पारीयष्णुतप इममे- वाभिषिचामहा इति तयति तदेतदिंद्रमंब तस्मा एतामासंदी सम- भरन्नृचं नाम तरये वृह व रयंतरच पूर्वी पादावकुर्वन्वरूपं च राज चापरी शाकरवत शीर्पण्ये नौनसंच कालयं चानूच्ये ऋचः पाचीनाताना-सामानि तिरश्चानवायान्यनूंष्यतीकाशान्यश आरत- रणं श्रियमुपबर्हणं. तस्यै सविता च बृहस्पतिश्च पूर्वी पादावधा- रयतां. वायुश्च पूपाचापरी मित्रावरुणो शीर्षण्ये आश्विनावनूच्ये. स एतामासंदीमारोह दसवस्वा गायत्रेण छंदसा त्रिवृता स्तोमेन ·२०२ ऐतरेयवाह्मणे अष्टमपंचिका. १२, १३. रथंतरण साम्ना रोहंतु ; तानबारोहामि साम्राज्याय ; रुद्रास्वा त्रैभन छंदसा पंचदशेन स्तोमेन बृहता साम्ना राहतु. तानवारी हामि भोज्यायादित्यास्वा जागतेन छंदसा सप्तदोन सामन वरूपण साम्ना रोहंतु. तानन्तारामि स्वागन्याय विश्व वा देवा आनुष्टुभेन छदसैकविंशेन सामन राजेन साम्ना गहंतु तानन्धा- रोह मिरान्याय. साध्या वाप्याश्च दमाः पकिन छंदमा त्रिगान सामेन श.करण साना तु. तानवारोहामि राज्याय. मस्तच सगरसश्च देवा आत दमा इंदना त्रयस्त्रिगन सं.मन रेन साम्ना राहतु. तानवाराहामि पारम ल्याय माहारा मायाविण गाय गावपाय.निट यारं हाम तामामंदीगरोहतो रमामाधामा- सीनं वित्र देवा अत्रुवन्न वा अनन्युकुट इं। बा कहिन्य भ्यनमुक्रोशामति तीन-तं निश देवा अभ्युदोन्निमं देवा अभ्यः दक्रोगत सम्रा साम्राज्यं भी भाजपतरं सपनं सारन्य विराज राज्यं राबानं राजपितरं परमठिनं पारमेष्टयं. क्षत्रमजान क्षत्रियो अनि विश्वाय भृतसाधिपतिर नि पिशाम ताजनि पुरा भेत्ता उजन्यमुराणां हंता अनि ब्रम्हणो गांधा अनि धर्मस्य माला जननि तमभ्यु-कृष्टं प्रजापतिरभिपक्ष्यन्नेत याममंत्रयत ॥१२॥ नियसाद धृतवता वरुणः परत्यारवा साम्राज्याय भौज्याय स्वाराज्याय राज्याय पारमेयाय राज्याय माहाराज्यायाधिप त्याय सावश्यायातिष्ठाय मुंक्रारति तमतस्यामासंद्यामामीन प्रजापतिः पुरस्तात्तिष्ट-प्रत्य ङ्मुख औदुंबर्याया शाखया सपला- शया जातरूपमयेन च पवित्रणातर्धायाभ्यर्षिचद् ; इमा आगः शिव- तमा इत्यतेन तृचेन. देवस्य त्वति च यजुपा भूर्भुवः स्खरित्येता- भिश्च ध्यातिभिः ।। १३ ।।

·एतरेयनानगे अष्टमपंचिका. १४. २०३ अयनं प्राच्यां दिशि वसवो देवा षडभिश्चैव पंचविशेरहो. भिरभ्यपि चन्नतेन च तृवनैतन च यजपा एताभिश्च व्याहृतिभिः मामाच्याय. तस्मादनस्यां प्राच्यां दिगये कच प्राच्यानां राजानः मामाजमाया त भिषिच्यते ममाळिन्यनान पिकानाचक्षते तमंत्र देवानां निहिनिम्नयन दक्षिणस्यां दिशि कद्रा देवा पनिबंध पंच बारह जिन्यापनन्ननन च तृवनय माताभित्र व्यानिमिर्मी याय. नरमादेवस्या दक्षिणस्यां दिशि ककन सन्मना गजानी भीमपाशा ने मिपिच्यने भाजन्य- नाभिषिकानावक्षत पनाम दिवानमिर्शित कथेनं प्रतीच्या दिश्या- दिल्या देवाः पडभिन पंचागेर हाभिरभ्यपि वनंतन च तचंतेन न यं जनाभिभ व्यातिभिः साराज्याय. तम्मादतम्यां प्रती- च्या दिशियन नं. च्याना गजाना ये आच्यानां स्वाराज्या- येवन भिषिच्यंत बगीळयनानभिषिक्तानाचक्षत. एतामब देवाना विहिनिमन्वयेनमुदीन्यां दिशि विशे देवाः पइभिश्चैव पंचविशेरहो भिग्नपिचन्नतेन च तृच तन च यजुषेत.भिश्च व्याहृतिभिराज्याय नम्मद सरयादीच्यां दिगि य केच परण हिमवंतं जन- पदा उन करव उत्तरमा दति वैरान्यायव ते भिीपच्यते. विरागिन्यता नभिषिक्तानाचक्षत एतामेव देवानां विहितिमन्नये- नमस्थां ध्रुवायां मध्यमायां प्रतिष्ठायां दिशि साध्याश्चाप्याश्च देवाः पर्भिक्षेत्र पंचविगैरहभिर या गचन्नतेन तृवनेतेन च यजीत मिश्च व्याहतभी राज्याय. तस्मादस्यां धुवायां मध्यमाया प्रतिष्ठायां दिशि य कंच कुरुपंचालाना राजानः सवशोशी नगणा राज्यायव ते ऽभिषिच्यते. राजेत्येनानभिषिक्तानाच- क्षत एनामेव देवानां विहितिमन्वथनां उर्धायां दिशि मरुत-

·२०४
ऐतरेयतामणे अष्टमपंचिका. . १४, १५.
श्वागिरसश्च देवाः पनिश्चैव पाशिर हाभिरम्पपिवते.
नच तृचनेननच यजुपैताभिश्च व्याह तिभिः पारमंष्ट्याय
माहागन्यायापित्याय सावदनायानिष्ठायनि.स परमेष्ठीमानापन्या
भवत्स एतेन महाभिषणाभिषिक्त इंद्रः सा हितार जयमा
लोकाननिंद-संतां देवानां श्रेयमनिष्ठा पानामगच्छमामा
भोज्यं सारा बैराज्यं पारमट गयं माराव्यमविप
जिन्याम लोक सभः सरगना गिनवगै ला
सहकामानाप्या मृतः ममभवन्समभान ।। || इन्धनंग्यवाभ
टमपचिवायां तृतीया यायः ।। ३ ।।
स य इमंजिन्सत्रिवमयं गर्व विती जयंतायं सी
काबिंदतायं मपप गांध्यमनिष्ठा परमना गनंदन मायाल
भौयं सारा राज्य पाम्भ ग माहाराममानिगमग
समंतपणी स्थानमा भौगः सा युग आंतादाप राधा पक्षी
ममुद्रपथ गाया एकति तमनद्रण महाभिकंग क्षति
गायिना अभिषिचंद्यांच रात्रीम जायथा यांच प्रतामि तमय
मंतरणटापर्ने त लाकं मुकृतमायुः मना जाय यदि में द्रुह्य रित स्म
य इन्दववित्रियों में सर्वा जितानगयमहं मनान
लोकाबिंदयमहं संपां राज्ञां श्रेष्ठयमनिष्ठां परमना गरगं
साम्राज्यं भीन्यं सागव्यं राज्यं पारमष्ट गर्व
माहाराज्यमा विपन्यमहं समंतपर्याया स्या सार्वभौमः सायप
आंतादापराधान्पृथिव्ये ममुद्रपर्यंताया एकरादिति स
विचिकि सत्स यात्स ह श्रद्धया यां च रात्रीमजाये ई यां च प्रना
स्मि तदुभयमंतरणेटापर्ने म लोकं
सुकृतमायुः प्रजा
न.था यदि ते द्रुह्ये यामिति ॥ २५ ॥

·ऐतरेयब्राह्मणे अष्टमपंचिका. १६, १७. २०५ यद् अथ ततो ब्रूयाच्चतुटयानि वानस्पत्यानि संभरत नय्यग्रोधा- न्यौदंबराण्याश्वत्थानि प्लाक्षाणीति क्षत्रं वा एतद्दनस्पतीना यन्य- ग्रोधो. यन्नय्यग्रोधानि संभरति, क्षत्रमेनारिमस्तद्दधाति. भोज्यं वा एतद्दनस्पतीनां यदुटुंबरी. यदौदुबराणि संभरते भोज्यमेवा- मिस्तधानि. साम्राज्यं वा एतद्दनस्पतीनां यदश्वत्थो; यदान- स्थानि संभरत साम्राज्यवास्मिरतधाति. स्वाराज्यं च ह वा एतराज्यं च वनस्पतीनां याप्ता. य पक्षाणि संभरति स्वाराज्य- वराज्ये एवामितवाल्यथ ततो याच्चतुटयान्योषधानि संभरत ताक्मकृतानि ब्रीहीणां महावीहीणा प्रियंगूनां यवानामिति क्षत्र वा एतदोपधीनां यद् बीहया. बहीणां तवम संभरंति क्षत्रमेवास्मिंसवाति. साम्रायं वा एतदोषधीनां यन्महावी. हयो. यामह वीहीणां तोरम संभरत साम्राज्यभवारिमसद्दधाति. भोज्यं वा एतदोपर्धानां प्रियंगयो. यप्रियंगना तोक्म संभरति भोज्यभवास्मिनहानि. सेनान्यं वा एतदोषधीनां यद्यवा यद्य- वाना तोक्म संभरति सैनान्यमवास्मिस्तद्दधाति ।। १६ ॥ अथास्मा औदुंबर,मासंदी संभरति. तरया उक्तं ब्राम्हणमी- दुंबरश्चमसो वा पात्री वोढुंवर शाखा तानेनान्संभारान्संभृत्यौदंबर्या पात्र्यां वा चमसे वा समापेयुस्तषु समापु दधि मधु सर्पिरातपवर्ष्या आपोऽभ्यानीय प्रतिष्ठाप्यता-संदीमभिमंत्रयेत; बृहच्च ते रथंतरंच पूर्ती पादी भवतां; वरूपंच वैराज चापरी; शावररवते शीर्षण्ये; नीधसंच कालेयं चानूच्ये. ऋचः प्राचीनातानाः सामानि तिरश्ची- नवाया यजुष्यतीकाशा यश आस्तरणं श्रीरुपबर्हणं; सविता च ते बृहस्पतिश्च पूर्वी पादौ धारयता; वायुश्च पूपा चापरौ मित्राव रुणौ शीर्षण्ये अश्विनावनूच्ये इत्यथैनमेतामासंदीमारोहयेइसवस्वा 18 ·२०६ ऐतरेयब्राह्मणे अष्टमपंचिका. १७, १८. गायत्रेण छंदसा त्रिवृता स्तोमेन रथंतरेण साम्ना रोहंतु; तानन्या- रोह साम्राज्याय. रुद्रास्त्वा त्रैष्टुभेन छंदसा पंचदशेन स्तोमेन पृहता साम्ना रोहंतु तानवारोह भीज्याय. आदित्यास्त्वा जागतेन छंदसा सप्तदशेन स्तोमेन वैरूपेण साम्ना रोहंतु तानवारोह स्वा- राज्यायः विश्वे वा देवा आनुष्टुभेन छदसैकविंशन सामन वैरा- बेन साना रोहंतु तानन्बारह राज्याय. ममता बांगिरसश्च देवा अतिछंदसा छंदसा त्रयरिंवशेन लाभेन रैवतन साम्ना रोहंतु तानबारोह पारभेष्ठ्याय. साध्याश्च त्वाप्याश्च देवाः पातन छंदसा त्रिणवन स्तोमेन शावरण साम्ना रोतु नानन्यारोह ज्याय माहारान्यायाधिपत्याय स्वावश्य यानिष्ठायारोहन्यतामा- संदीमारोह येत्तमेतस्यामासंद्यामासीनं राजकर्तारो बृयुर्न वा अन- भ्युत्क्रुष्टः क्षत्रियो वीर्य कर्तुमर्ह त्यभ्येनमुन्क्रोशामति तथति तं राज- कारो उभ्युत्क्रोशंतामं जना अभ्युत्क्रोगत सम्राजं साम्राज्य भोज भोजपितरं स्वराज वाराज्यं विराज राज्यं परमष्ठिन पारमेष्ठयं राजानं राजपितरं. क्षत्रमनि क्षत्रियो अनि विश्वस्य भूतस्याधिपतिरजनि विगामत्ताजन्यमित्राणां हंता जानिब्राह्मणाना । गोप्ता उजनि धर्मस्य गोप्ता जनाति तमभ्युत्क्रुष्टमवविदभिषेक्ष्यन्ने तयर्चा अभिमंत्रयेत ॥ १७ ।। निषसाद धृतवतो वरुणः पस्यास्वा साम्राज्याय मौन्याय स्वाराज्याय वैराज्याय पारमेष्ठयाय राज्याय माहाराज्यायाधिप- न्याय खावश्यायातिष्टाय सुक्रतुरिति तमेतस्यामासानमववित्पुरस्ता- त्तिष्ठन्मत्यङमुख श्रीदंबर्याई या शाखया सपलाशया जातरूपम- येनच पवित्रेणांतर्धायाभिषिचतीमा आपः शिवतमा इत्येतेन तृचेन देवस्य वेति च यजुषा भूर्भुवः स्वरित्येताभिश्च व्याहृतिभिः ।।१८।।

·ऐतरेयव्राम्हणे अष्टमपंचिका. १९, २०. २०७ माच्या वा दिशि वसवो देवा षडभिश्चैव पंचविशेरहोभिरभिषि- चंवतेन च तृवनैतेन च यजुषैताभिश्च व्याहृतिभिः साम्राज्याय. दक्षिणवां वा दिशि रुद्रा देवा षडभिश्चैव पंचतिशेरहोभिरभि- पिंचवोन च तृचेतेन च यजुषे नाभिश्च व्याहृतिभिर्भीन्याय प्रतीच्या ला दिश्यादित्या देवाः षड्भिश्चैव पंचविशैरहाभिरभिषिचंतेन चतचं तेन च यजुषैत भिश्च व्याहृतिभिःस्वाराज्यायोदीच्यांसादि- शिविझे देवाःषड्भिश्चैवपंचविशेरहोभिरभिषिचंत्वतेन च तृनतेन च यजुबैताभिश्वव्याहतिभिर्वैर ज्यायोद्धयां बादिशि मरुतश्चागि- रसश्च देवाः षड्भिश्चैव पंचम्शेिरहोभिरभिषिचंतेन च तृचनेतेन च यजुपैनाभिश्च व्याह तिभिःपारमेव्यायास्यात्वाध्रुवायां मध्यमायाँ प्रतिष्ठायां दिशिसाध्याश्चाप्याश्च देवाःषभिश्चैवपंचविंशेरहोभिर- भिषिचंतेनच तृवर्तनव यजुषताभिश्च व्याहृतिभी राज्याय माहाराज्यायाधिपत्याय खावश्यायातिष्ठायेति स परमेष्ठी माजापत्यो भवति स एतनद्रण महाभिषणाभिषिक्तः क्षत्रियः सर्वा जिती- जयति सर्वान् लोकाबिदति सर्वेषां राज्ञां श्रेष्ठयप्रतिष्ठां पर- मतां गच्छति साम्राज्यं भौयं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठयं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यं जित्वारिंमलोके स्वयंभूः स्वराळ. मृतो मुस्मिन्वर्ग लोके सर्वान्कामानाप्वा ऽमृत: संभवति यमेते- नद्रेण महाभिषण क्षत्रियं शापयित्वा भिषिंचति ॥ १९॥ इंद्रियं वा एतदस्मिन् लोके यद्दधि यद्दना ऽभिषिचति इंद्रिय. मेवास्मिंसद्दधाति. रसो वा एष ओषधिवनस्पतिषु यन्मधु यन्मध्वाभिषिंचति रसमेवास्मिस्तद्दधाति. तेजो वा एतत्पशूनां यद् घृतं यद् घृतेनाभिषिंचति तेज एवारिंमस्तदधात्यमृत वा एतदस्मिन् लोके यदापो यददिरभिषिचत्यमृतत्वमे- ·२०८ ऐतरेपब्राम्हणे अष्टमपंचिका. २०, २१. वास्मिसद्दधाति. सो भिषिक्तो उभिषेकवे ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यात्सहस्रं दद्याक्षेत्रं चतुष्पाद्दद्यादयाप्याइरसंख्यातमेवाप- रिमितं दद्यादपरिमितो वे क्षत्रियो अपरिमितस्यावरुध्या इत्य- थास्मै सुराकंसं हस्त आदवाति. स्वादिष्ठया मदिष्ठया पवस सोमधारया इंद्राय पातवे सुत इति; तां पिबेद्यदत्र शिष्टं रसिनः सुतस्य यदिंद्रो अपिबन्छ चीभिः इदं तदस्य मनसा शिवन सोमं राजानमिह भक्षयाभि. अभि त्वा वृषभा मुने मुतं सृजामि पीतये तूंपा ज्यश्रुही मदमिति यो ह वाव सोमपीथः सुरायां प्र. विष्टः सहेन तग महाभिकिगामिषितस्य क्षत्रियस्य भक्षितो भाति न मुरा तो पीला अभिमंत्रयंत पाम सोमं शन्ना भवेति तद्यथैवाद: प्रियः पुत्रः पितरं प्रिया वा जाया पति मुखं शिवमुपस्पृशय विस्त्रस एवं हे पैतनद्रण महाभिषणाभिपि- क्तस्य क्षत्रियस्य मुरा वा सोमो वा ऽन्यद्वान्नाद्यं सुखं शिवमुप- स्पृशंन्याविनसः ।। २० ॥ एतेन ह वा एंट्रेण महाभिषकेण तुरः कावपेयो जनम जयं पारि- क्षितमभिषिषेच. तस्मादु जनमेजयः परिक्षितः समंतं सर्वतः पृथिवी जयन् परीयायाश्नच मध्यनेन, तदेवाभियज्ञग था गीयन. आसंदीवति धान्यादं रुक्मिणं हरितनजं, असं बबंध सारंग देवेभ्यो जनमेजय इत्यतन ह वा एंट्रंण महाभिषण च्यवना भार्गवः शार्यात मानवमभिषिपंच. तरमादु शार्यानो मानवः समंतं सर्वतः पृथिवी जयन्परीयायाशन च मध्यनेजे. देवानां हापि सत्रं गृहपतिरसितेन ह वा एंट्रेण महाभिषण साम- शुष्मा वानरलायनः शतानीकं सात्राजितमभिषिषेच. तस्माद शतानीकः सात्राजितः समंत सर्वतः पृथिवी जयन्परीयायावेन ·ऐतरेयव्राम्हणे अष्टमपंचिका-२१, २२. २०९ च मेध्यनेन. एतेन ह वा एंट्रेण महाभिषण पर्वतनारदावांबा- यमभिषिषि वस्तस्मादबिष्टयः समंतं सर्वतः पृथिवीं जयन्प- रायायानेन च मध्यनेन एतेन ह वा पण महाभिषण पगारदो युनाश्रोटिभीमसेन्यमभिषिभिवतुरसरमादु युधा- टिगेगमेन्यः सर्गतं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायाझेन चमचना एतन हवा ईण महाभिपकेग कश्यपो विश्वक- माय भोगना पव. तस्माद् विसकर्मा भीवनः समंतं सांन: यथिवी नयापरी यायाशेन च मध्यनेने. भूमिई जगावि- दाहगंत. न मा म: कश्चन दातुमर्हति विश्वकर्मन भौवन मां ददामियः भिमा उह सलिलस्य मध्यं गांवस्त एष पाइपायाम संगर इत्यं न ह वा द्रण महाभिषेकेण वसिष्ठः सदाम पजामभिषिच. तस्म दु मुटा पैजयनः समंतं सर्वतः पृथिवी जयापरी यायाचन च मध्यनेत्र. एतेन ह वा ऐद्रण मभित्रण मंचन अगिामा भात्तमापिक्षितमभिषिषेच. तम्मा- दुपात आनिशिनः समं सर्वतः पृथिवीं जयन् परीयायानच मध्यनजे. तदप्येष लामा भिगी तो, मरुतः परिपेटारो मरु- जरयावसन् गृहे आनिक्षितस्य काममित्र देवाः सभासद इति ॥ २१ ॥ एतन ह वा एंट्रेण महाभिषणोदमय आत्रेयोगमभिविषेच. तस्मादंगः समंतं सर्वतः पृथिवी जयन्परीयायावेन च मध्येनेजे. स होवाचालोपांगा दशनागसहस्राणि दशदासीसहस्राणि ददामि ते ब्राम्हणोप मा ऽस्मिन् यज्ञे व्हयसेति तदप्येते श्लोका अभिगीताः याभिभिरुदमयं पेयमेधा अयाजयन्ः दूदू सहस्र बहानामात्रयो मध्यतो ददात. अष्टाशीति सहखाणि श्वेतान्रोचनो हयान्; प्रष्ठी 18* ·२१० ऐतरेयव्राम्हणे अष्टमपंचिका. २२, २३. - निश्चत्य प्रायच्छद्यजमाने पुरहिते. देशादेशात्सभोव्हानां सर्वासा- माढयदुहितुणां; दशाददात्सहस्राण्यायो निष्ककंठयः. दशनागस. हस्राणि दत्तात्रयो वचन्नुके; श्रांत: पारिकुटान्चैप्सदानेनांगस्य ब्राम्हण:: शतं तुभ्यं शतं तुम्यामिति स्भव प्रत.म्यति; सहसं तुभ्यमित्यु-क्वा प्राणायम प्रतिपद्यत इति ।। २२ ।। एतेन ह वा ऐंद्रेण महाभिपकंग दीर्वतमामामतेयां भरतं दो- तिमभिषिच. तस्मादु भरतो दांतः समंतं सर्वतः पृथिवी जयन्परीयायाश्वैरुच मध्येर न तदप्यते श्लोका अभिगीताः हिर- ण्येन परीकृष्णान् शुक्लटता मृगान्; मणार भरता ददान्छन बदानि सप्त च. भरतस्यैव दो ध्यंतरयः मचिगुणे चितः; यस्मि- न्सहस्रं ब्राम्हणा बद्दगी गावि भेजिर. अष्टासप्तनि भरनो दौष्यतिर्यमुनामनुः गंगायां वृत्रन बनान्यंवपंचाशतं हयान त्रयस्त्रि- शच्छतं राजावान् बचाय मेध्यान: दोश्यंतिरत्यगाठाज्ञा मायां मा. यावत्तर: महा कर्म भरतस्य न प नापरं जनाः; दिवं मर्त्य इव हस्ता- भ्यां नं.दापुः पव मानवा इत्येतं ह वा ऐ, महाभियकं वृहद स्थ ऋषिर्दुर्मुखाय पाचालाय प्रांबाव. तस्माद् दुर्मुवः पांचाली गाजा मन्विद्यया समं सर्वतः पृथिवीं जय-परीयायत ह वा एंट्रं महा- भिषेकं वामिष्ठः सात्यहव्यं उन्यरातये जानंतपा प्रावाच. तम्मा. द्वत्यरातिर्जानंतपिरराना सन्विद्यया सगतं सर्व नः पृथिवीं जयन्य- रीय.य. स होवाव वासिष्ठः सान्यही जे समंतं सर्वतः पृथिवीं महन्मा गमयेति स है वानात्यरतिर्मानंतपियंदा ब्राम्हणोत्त- रकुरून् जयेयमथ स्वमु हैव पृथिव्यै राजा स्याः सेन पनिरव ते ऽई स्यामिति स होवाच वासिष्ठः सात्यहव्यो देवक्षेत्रं वै तन्न वतन्मयो बेतुमहत्यद्रुक्षा वै म आ अः इदं दद इति ततो हात्य ·ऐतरेयव्राम्हणे अष्टमपंचिका. २३, २४. २११ रातिं जानतपिमात्तवीर्य नि:शुक्रममित्रतपनः शुष्मिणः शैव्यो राजा जघान. तस्मादेवंचिटुप ब्राम्हणाचऋपे न क्षत्रियो द्रुह्ये. नेद्राष्ट्रादव पधेयनेद्वारा प्राणी जदिति जहदिति ।। २३ ।। इत्ये- तरेयत्र म्हणे :टम चिकायां चतुर्थी उध्यायः ॥ ४ ॥ अथानः पुरोधाया एप न ह ना अपुरोहितस्य राज्ञो देवा अन्नमदंति. तस्माद्राजा ऽयक्षमाणा ब्राम्हणं पुरोदधीत. देवा मे उन्नमदनित्यमीना एप खर्यान् राजोवरनं गपुरोहितं. तरय पुरो- हित एवाहननीया भवनि, जागा मान्यः, पुत्र उन्नाहार्यपचनः, स यन्युरोहिताय करात्यावीय एन तज्जुहोत्यथ यजायायै करोति गाहपत्य एष तारानाथ य पुत्र.य करायबाहार्यपचन एवं तज्जुहाति. त- एनं गालिन। उनिहुना अभिभीत: स्वर्ग लोकम- भिवहति क्षत्रं च बलं च राग पिगं बात एवेनमशांततनको नमिहना आगिताः सन । काजुदो सत्राञ्च बलाच रष्ट्राच्च विशभामि पर शानरः पंपानपुरोहितस्तस्य वाच्य का. मेनिति पादयारेका बताना एकोपय एका तामिर्चलं. तीभिदीप्यमानाभिनदिति राजानं. म यदाह व भगवो वात्सीस्तृ- णान्यामा आदरतति तेनास्य नांगमयी या उस्य वावि मेनि- भवत्यथ यदस्पा उद्दमानयंत पाद्यं तेनास्य तां शमयति या स्य पादयोमनिर्भवपथ यंदन कुर्वनि, तेनारय तां शमयति या उस्य बवि मनिर्भवत्यय यंदा तांति तनास्य तां शमयति या ऽस्य हृदये मेनिनन्यथ पदस्पान हलो वेशमु वसति तेनास्य तां शमयति या अस्य पस्थे मनिर्भनि.. स एनं शांततनुरभिहुत भिप्रीतः स्वर्ग लोकमभिवहति क्षत्रं च बलं च राष्ट्रं च विशे ·२१२ ऐतरेयत्राम्हणे अष्टमपंचिका. २४, २५, २६. च स एवैनमगांतनुरनभितो उनभिभीतः स्वर्गालोकानुदवे क्षत्राच्च बराच राष्ट्रगच्च निमश्च ।। २४ ।। अभिर्वा एप वैश्वानरः पं निहितासाभी रानानं परि गृद्य तिठति समुद्र इस भूमिमा मायस्प राई भनि. ने पुरायुपः प्राणी जगन्या नर जीत सर्वमायुगन न पुनधियो यस्वं विद्वान् ब्राम्हगा र ट्रोपः पुगतः क्षत्रंग क्षत्रं यति बलेन बनाने या मिन बामगा र ट्रगोपः पुरोहित स्तस्मै विशः मंजाना मनु वा एकमानता यस्यया नया बानगी राष्ट्रगोपः पुगंहितः ॥ २५ ॥ नदानवा . म इमाया प्रतिजन्याति विशा शुग तस्थानिय गान माला ने दिया भ्राका अगानि नामा तच्ष्मण बय गामिनिष्ठनि: । यः सुमन नितीनि बृह स्थतिई वै देवानां पुगंहितलमन्नन्य मान्यराज्ञां पुहिता बृह सातिं यः मुनं निमत यदाह पुरोहितं यः मुभूत सिमन्वि तदाह बनर्यात वंत पनागिन्य विनिमतमा एतदाह स इसति मुधित ओकसि स इति गृ। वा आकरबत्र त. हा मुहिता वसत. तरना इळा पिन्वते विश्वदानामिन्यन्नं वा इळानमेवारमा एनर्जसच्छश्वदति. तस्मै मिशः सयवान- मत इति राष्ट्राणि वे विशा राष्ट्रायविनं तत्वामुपनति यस्मिन्त्र- म्हा राजनिएताति पुरोरितमधेत दाह.अपनीता जयतिसं धनानीति राष्ट्राणि वे धन नि तान्यप्रतीता जयति. प्रतिजन्यान्युत या सजन्यति सपना वै द्विता भ्रातृव्या जन्य नि तानपतीतो जयनि. अवस्यवे यो वरिवः कृणोति इति यदाहावसीयस यो असीयः करोतीत्येव ·ऐतरेयताम्हणे अष्टमपंचिका.२६,२७, २८. २१३ तदाह. ब्रम्हणे राजा तमवंति देवा इति पुरोहितमेवैतदभि- वदति ।। २६ ।। यो ह वै त्रीन्युरोहितांस्त्रीन् पुरोधातवेदस ब्राह्मणः पुरोहितः स वदेत पुरोधाया. अभिर्गव पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता; वायुवि पुरोहिता नरिक्षं पुरोधातादित्यो बाब पुरं हितो द्यौः पुरोधातेप ह वे पुरोहितो य एवं वेदाथ सति रोहितो य एवं न वेद. तस्य राजा मित्रं भवति द्वितमाब.घते यस्यै विद्वान्ब्राह्मणो राष्ट्र- गोपः पुरोहितः क्षत्रेण क्षत्रं जयति. बलेन बलमश्नुते यस्यैवं- विद्वान्ता मणी राष्ट्रगपः पुरोहितसस्मे विगः संजानते संमुखा एकमनमा यस्य विद्वान्ना गणो रागोपः पुरोहितो. भूर्भुवः खरोममोरमरिम स वंम समस्यम: धौरहं पृथिवी त्वं सामा- हमृगवं तावेह संवहावहे पुराण्यस्मान्महाभयात् तनूरसि, तन्नं मे पाहि. या आरधाः सामराजाबमा विचक्षणाः: ता मनमस्मि- बासनेअछिद्रं शर्म य-त. या आरपीः सामगजीविष्ठिताः पृथिवी. मनु नाम घमस्मिन्नान गर्म यच्छत.अमित्र श्रियमावेश. याम्यतो देवाः प्रतिपश्याम्याप; दक्षिगं पाहम निनिने ऽस्मिन् राष्ट्र इंद्रियं दधामि; सव्यं पादम पनि ब अस्मिन् राष्ट्र इंद्रियं वर्धयामि, पूर्वमन्यमपरमन्यं पादानवान देना राष्ट्रस्य गुप् या अभयस्याव- रुध्यै. आम पादावनजनादिपंतं निर्दहंतु में ।। २७ ।। अथातो ब्रह्मणः परिमो. यो ह वै ब्रह्मणः परिमरं वेद पर्येनं द्वितो भ्रातृयाः परिसपना नियंते. यं वै ब्रम यो ऽयं परते तमंनाः पंचदेवताः परिनियंत विशुद्दीष्टश्चंद्रमा आदित्यो- मिािदै विद्युत्यवृष्टिमनुपविशति मानीयते. तान्न नि नति यदा वै नियत थांतीयत ऽयेनं न नि नति. स ब्रूयाद्विद्युतो ·२१४ ऐतरेयब्राम्हणे अष्टमपंचिका. २८ मरणे द्विषन्मे म्रियतां सोत(यतां तं मा निर्मासिषुरिति क्षिम हैवेनं न निर्जीति. वृष्टिः वृष्ट्वा चंद्रमसमनुपविशति सांतीयते तात्र नि नंति यदा वै म्रियते यांतर्धीयते उथेनं न निर्जानंति. स ब्रूयादृष्टेमरणे द्विषन्मे म्रियतां सोनीयतां तं मा निसियु रिति क्षिप्रं हैवेनं न निजानंति. चंद्रमा वा अमावास्यायामादित्य- मनुप्रविशति सोतीयते तन नि नंति. यदा वै म्रियते ऽथांत धीयते ऽथेनं न निनिति स ब्रूयाचंद्रमतो मरगे द्विषन्मे म्रियता सोतर्धीयतां तं मा नि सिधुरिति क्षिप्रं हैवेनं न नि नंत्यादित्यो वा अस्तं यत्नमिमनुप्रविशति. सोतर्षीयते तन नि नंति यदावे नियते ऽथांतीयते ऽयेनं न नि नंत. स ब्रूयादादित्यस्य मरणे द्विषन्मे म्रियतां सोनीयतां तं मा नि सिपुरिति क्षिप्रं हैवेनं न नि नंत्यमि; उद्दान्नायुमनुप्रविशति. सोनीयते तत्र निर्जानत. यदा वै म्रियते ऽथांतीयते उथनं न नि नति स ब्रूयादमेमरगे द्विषन्मे त्रियतां सो नीयतां तं मा निसिपः रिति क्षिम हैयेनं न निजी नति. ता वा एता देवता अत एव पुनर्जायते वायोरमिजायते प्रागावि व लान्मथ्यमानोऽधिजायते तं दृष्ट्वा ब्रूया दमिर्जायतां मा मेद्विपन बन्यत एव पराङ प्रजिध्यत्तित्यता है व पराङ मजिव्यत्यमे आदित्यो जायने. तं दृष्ट्वा वयादादिन्यो जायतां म मे द्विपन जन्यत एव पराङ् प्रजिष्यवित्यतो हेव पराङ प्रजिष्य त्यादित्यहि चंद्रमा जायते. तं दृष्ट्वा ब्रूयाञ्चंद्रमा जायतां मा में द्विषन् जन्यत एव पराङ् प्रजिव्यतित्यतो हैव पराङ प्रजिव्यति धंद्रमसो 'वै वृटिजीयते तां दृष्ट्वा ब्रूयादृष्टि जीयता मा मे द्विषन बन्यत एव पराङ प्रजिष्यविन्यतो है। पराङ प्रजिष्यति वृष्टे विद्युज्जायते तां दृष्ट्वा ब्रूयादिद्युज्जायतां मामे द्विषन् जन्यत एवं ·ऐतरेयब्राह्मणे अष्टमपंचिका. २८ २१५ पराङ् प्रजिध्यवित्यतो हैव पराङ प्रजिष्यति. स एष ब्रह्मणः परिमरस्तमेतं ब्रह्मणः परिमरं मैत्रेयः कोषारवः सुत्खने कैरिशये भार्गायणाय राज्ञे प्रोवाच. तं ह पंच राजानः परिमन॒स्तता सुला मह जगाम. तस्य व्रतं न द्विषतः पूर्व उपविशेद्यदि तिष्ठंतं मन्येत तिष्ठतेव न द्विषतः पूर्वः संविशेद्यद्यासीनं मन्येतासीते- व न द्विषतः पूर्वः प्रस्वप्याद्यदि नाग्रतं मन्येत जाग्रियोदवापि ह यद्यस्याइभ मूर्धा द्विषन् भवति क्षिप्रं हेपें स्तुणुते तृणुते।।२८।। इत्येतरयब्राह्मणेऽष्टमपंचिकायां पंचमोऽध्यायः॥५॥ इत्यष्टमपंचिका समाप्ता शुभं भवतु ।।

·No text on this page.

·CORRICENDA. Page line read instead of 7 संपद्यते 5 पापिष्ठी सं पद्यते पापिष्टो ६२ ६३ वै छस्तं वा वन इव स्वपयो किंचना स्तुतं निविता যায়নি पृष्टं ६७ 3,11 वाचन 10 एव सापयो 18 किंचनास्तुतं 11 निवित्ता 23 पाशादि 23 पृष्ठ वावाता 13 अर्धात्तिष्टं ६८ 2 सामोपा 16 भूयोर्धाद 24 शक्नोत् ७२ 9,10 सत्तत्र" 23 उपरिष्टाद 9 तेवासास 24 नानामु 19) U वा वाता अर्धास्तिष्ठं सामोया भूयोर्ध्वाद" शक्नो ७० स तस्त्र उपरिष्ठाद ७२ ते वासास ) नाना मु ·li CORRIGENDI. ७३ प्रतिष्ठा या . सुष N " " वा स्तुह 'देवा जु ७६ नु मैत . ८० Page line read instead of 10 प्रतिष्ठाया 20 'सुपु ७४ 2 अपश्यन्नंकृतं अपश्यं न कृतं १). पतत्तमे पततमें 21 वास्तुह 5 देवाजु 10 समानोदर्या समानोदर्याः 6 रोजसा राजसा ७८ जुप्रै 8. 'गच्छन्त्रक गच्छन्नक यदाभ्येत्य यदाभ्यत्य 24 इष्टावांतम ८२ १) देवता दवतो 10 सथ्ये ऽहन्य सथ्येह न्य 19 वा मे द बा मा वृ' वामेद वामा ८४ 24 ए ह्यू H उविहृतासु 7 ऽयंते यंते ८९ 13 अपिशवराणां अपि शर्वराणा • यजेभिरूपं 17 यज्ञभिरूपं 8,9 अतिशंसति अति शंसति 15 इद इदं. 18 योन योन इष्टानां तमे " - " विह तासु " " " ·CORIGLD. " ० ० " १ Page me lead instead of ९० 20 गृहपतिः गृहपातः ०१ 18 अश्वतरीरथ अश्वतरी रथ 19) उपरयाग' उपस्यग' ०२ 10 अतिशस्यो अति शस्यो 15 सयोनि वाय स योनित्याय 18 अह अहव 3 देवी मृन यावाति न दवीम' नयारपिाातन 15 परिवाना वीर 17 अति य अतिय जीव या तीनवा १४ 16,21) अहःश अश 21 समृद्ध तिरात्रीमा तिरात्री डा. २६ . पळहन यं" पठनयं 12 वै वर्तम? वैवर्तम 17 यथा स्' यथा 4 समष्टये समष्टये मुंजत ७५ भुंजतेथ हतपा हत पा 16 सन्युप्य ऊपानसा उपानमाव' 2011 पृष्ठानि पृष्टानि वसति নান ३ स बुग्य 8 " ·(ORRIGEND... Tume road १०८ १०९ पृष्टं संशयत् एतं ११८ १२३ यथायथ' अनिनगि १२५ 2) 1:3 गंसयत . एवं यथाययन 16 यातिनी बदन 1) एम 22 नुहो ) अननसम :) अपस अनवर वाद । जमिनम एम १३८ जनन सा १३८ जपम १४४ .) अनु वय मंदिर अमिष्टामा तंत्र -- 11) नाराका सह 111 । जी ।।। पारम्नाना કેમેરા છે.

·(ORRIGENDA. स. १९० ।। 0 l'aya Ime read instead of १८१ 8 ब्रहा ब्रहम १८२ 11 मरवाहाका सखाहाका १८४ क्षत्रस्य तैः क्षत्रस्य १८८ ।। सह यज सह यज १८९ 15 1 ब्रमबन्धवेन ब्रह्मबन्धवन चमसान् न्यु चममा न्यु 12 प्रतिष्ठयांततः प्रतिष्टयां ततः १९७) ब्रह्मज्ञत्रे ब्रह्म क्षत्र १९८ 1) तान्यव न्येव २०२12,1:, अभ्युक्रांशत अभ्युदकांगत २० ।। गावि भ' 5 म निरोहिता मति राहिता अश्ममूर्धा अइम मृर्धा on page for p, line 12-1.j and pop, Ime 33, is the roadning paraardhura doubtful. I lave adopted it on the authority of one manuscript only. The two others (as will as Savana) real ganitha (yatru rtuis' chamusiin). But it is open to objection For there !; noth18 in the piccolm in which the demonstratila Phillight be Deferred Therare. Non data (ex my note on page 19") of the translation appears to have been vry carly understood. गा निमांजर The list of Mall Channes in the livinHolmhistandmg the hal panta's I 100k in meeting, grav than I espectail. Thtist 10 h.) (ther tc. It is nectantia (0|their Popics lieling 10 ilus lit. In the vince lems, tout le 1-96 ·VI CORRIGENDA, be stopping is not quite correct. I had first followed the stopping of one of my main@cripts, but afterwards abanloned it. The first 60 pages have been repi ted, and the rinciple of stopping carried ont in the latter part (from 17-215) been adopted. In a second edition it will be casy o make all uniform and quite correct. It'any doubt should vie, the translation will give help.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·* CALCUTTA.SE
PRIN
17
WAPAT
Buitoni
khans
Ru.