Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Siddhantlakshnam
Front matter
श्रीरस्तु ।'
श्रीह्यग्रीवाय नमः ।
शास्त्रमुक्तावली।
तत्त्वचिन्तामणी-
सिद्धान्तलक्षणम्।
अत्रोच्यते;- प्रतियोग्यसमानाधिकरण
यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि
तावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भवति तेन
समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः।।
[दीधितिः ।
प्रतियोग्यसमानाधिकरणे ति ।
[गदावरीयम् ।]
प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भनती ति यथाश्रुतमूलात्
यपदार्थे साध्ये प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नान्यत्वं प्रतीयते , ततश्च
बनिमान् धूमादित्यादौ हेतुसमानाधिकरगमहानसीयरनित्वायरच्छिन्ना
भावमादाय दोषो दुर्वारः, सर्वेषामेव यन्यादीनां सादृशामावलियोगि
सावच्छेदकविशिष्टतया तदन्यत्लासम्भवात् । यत्पदस्य यदूपारच्छिन्नपरतया
शास्त्रगुतायळी । यद्रूपावच्छिन्नस्य प्रतियोगितावच्छेदका ये ये धर्मा प्रत्येक तदवच्छिन्ना न्यत्वमित्यर्थे साध्यतावच्छेदफस्य तचत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्मानच्छिन्न भेदकूटेन प्रत्येक सामानाधिकरण्ये पर्यवसिते वयादिसाध्यकहेतो वहित्वादेविभिन्नवन्यादिव्यक्तचन्तभावेन महानसीयनित्वाद्यवच्छिन्न भेदै प्रत्येक सामानाधिकरण्यसत्त्वेप्येक व्यक्तिसत्तादिसाध्यके सत्तावादी हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसचा वाद्यवच्छिन्नभेदसामानाधि - करण्यासत्त्वादव्याप्ति , यद्रूपवच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाविष यकप्रतीतिरिषय इत्यर्थे उक्तदोषोद्धारेपि यद्रूप प्रतियोगितावच्छेदक भिन्न प्रतियोगितावच्छेदकाविषयकप्रतीतिविषयो वा इत्यत एव सामन्जस्ये प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टाविषयकप्रतीतिविषयल्यस्य साध्यतावच्छेदक विशिष्टे निवेश नमनुचितम् , एव म्वरूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नत्वविवक्षया यद्रूपावच्छिन्न प्रतियोगित्वमुक्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकागवच्छिन्नमित्यर्थे शुद्धवनिवादिरूपसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगित्वे महानसीयत्वा दिविशिष्ट वह्नित्वाद्यनवच्छेद्यस्व सुलगमेव, यद्रूपावच्छिन्न प्रतियोगित्व ताशप्रतियोगिताभिन्नमित्युक्तो समवायादिना घटादी साध्ये सयोगर दिना घटादिहेतावविव्याप्ति , सयोगादिसम्बधावच्छिन्नघटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताया हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताभेदसत्त्वात् । 'इद वाच्य यत्वा' दित्यादाकव्याप्तिवारणाय हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताया साध्यता वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशनीयतया व्यभिचारिमात्र एव च सम्पन्धा तरावच्छिन्नसाम्यतावच्छेदकारच्छिन्नप्रतियोगिताया माध्यताव च्छेदमाबाधारच्छिनप्रतियोगिताभेदसत्त्वेनाऽति याप्तिस्म्यादिति प्रतियोगि ताभेदमुपेश्य प्रतियोगितारच्छेदकावच्छिनभेदोपादानम् । साध्यतावच्छे दकसम्म धावच्छिनव भेदानुयोगिमाध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताया निवेश्याऽनिल्याशिपारणे फेव गवयिमाध्यके तादृशप्रतियोगित्वाऽमसिद्धया सिद्धान्तलक्षणम् । ईदी प्रतियोग्यतमानाधिकरण- उज्याप्तिरिति रीत्या मिश्रव्याख्यापरिकारेपि गौरवमित्युपाध्यायोपदिष्ट नयत्यासपक्षमवलम्ब्य ब्याचप्टे-मतियोग्यसमानाधिकरणे ति । नच नव्यत्यासेन साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदकभेद निवेशेपि शुद्धबहानत्वादौ गहानसीयत्वादिविशिष्टय निवादिभेदस्या ऽसत्त्वात्साध्यतावच्छेदके प्रतियोगितावच्छेदकाविषयकप्रतीतिविषयत्वमेव विवक्षणीयम् , तदपेक्षया साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिरये प्रति योगिताबच्छेदकानवच्छेयत्वनिवेशपक्षे न गौरवमिति वाच्यम् ; प्रत्येक पटादौ घरपटोगयत्वाद्यवच्छिन्नभेदवच्छुद्धवनित्वादौ महानसीयत्वा अन्तर्भावेन पर्याप्त विशिष्टवन्याद्यभावीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्न भेदस्य सुघटत्वात् अवच्छेदकाविषयकप्रतीतिविषयत्वविवक्षणमन्तरेणैव प्रतीकारावच्छेदकत्वस्व वनित्वमहानसीयत्वादिनिष्ठत्य सम्बन्धादि भेदेन भिन्नत्वेपि तत्त्प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वायनुगतरूपेण व्यासज्य धृत्तितायाश्चक्रवर्तिलक्षणे वह्नित्वादेरवच्छेदकत्वपर्याप्तयनधिकरणत्वमुप- पादितवतो दीधितिकारम्याऽनुमतत्वात् . सार्वभौमस्तु विशेषधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकूटानतिरिक्तसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धस्य विशेप रूपेणाऽव्यासज्यवृतेरपि सामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितासम्बन्धत्वेनाऽनु गतेन व्यासज्यवृतित्वमिति कण्टरचणेवोक्तम् . एवं सति 'महानसीय वनिमित्तवाहिमान् धूमा' दित्यादौ साध्यतावच्छेदकमहानसीयवनि- भिन्नत्ववह्नित्वाद्योः प्रत्येक धूमादिसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितापरछे. दकत्वपर्याप्तचनधिकरणत्वेपि प्रकृतानुमितिविधेयतावच्छेदकता पाश रूपावच्छिने पर्याप्ता तादृशरूपावच्छिन्नानुयोगिताकतादृशावच्छेदकत्वा चच्छिन्नभेदम्यैर व्याप्तिघटकलोपगमेन नानिन्याप्ति , उक्तम्थलीयानु- शास्त्रमुत्तावळी । [दी] यपविशिष्टतमानाधिकरणाभाव मितिविधयतावच्छेदकतापर्याप्तत्यवच्छेदकदर्शितधर्मयनिष्ठद्वित्वाचवच्छिन्ने - हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वपर्याप्तिमति विरोधेन तदवच्छिन्नभेदा सत्त्वात् । सान्यतावच्छेदस्वृत्तिवहित्वत्वमहानसीयवह्निभिन्नत्ववनियो भयत्वाचनुपस्थितिकाले तदवच्छिन्नेऽनवच्छेदकत्वस्य दुर्घहतयाऽनुमित्यनु त्पादो व्यापकताज्ञानकारणतावादिनामिष्ट एव । तेन तेन रूपेणाऽनव च्छेदनाग्रहात् तत्तद्रूपानवच्छिन्नविधेयतावच्छेदकताकानुमित्यनुपपत्तिश्च केवरान्वयिग्रन्थे ग्रन्थकतैव वक्ष्यते । यत्त्वतत्त्वेन हेतोनिवेशे हेतु व्यक्तिभेदेन व्याप्तिभिघेत , सा च नानुमित्युपयोगिनी, पक्षीयधूमादि व्यक्ति यापरताया पूर्व यन्यादावगृही तत्वादिति यद्रूपविशिष्टे त्युक्तम् , तथाच धूमत्वादिम्पहेतुतावच्छेदकधर्मानेव विशिष्य निवेश्य तत्तद्रूषा वच्छिनहेतुमानुमित्यौपायक यातिनिर्वाच्या, तथाच महानसादौ धूम- वन्यादिसहकारमहाद्वय दी तद्वगत्वाचवच्छिन्ननिरूपिताया इव पक्षीय धूमादिसाधारणधूमत्याचवच्छिन्ननिरूपिताया अपि सम्भपात तदटित याते पक्षधर्मे धूमे ग्रहादनुमितिनिर्वाह इति भाव । नच सामानाधिकरण्यस्य व्याप्तित्वपक्षे हेतुव्यक्तिभेदेन व्याप्ति भेद अपश्यर एवेत्यनुगतरूपेण हेतुनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यम् , हेतु यक्तिभेदेन ब्यासिभेदप्यनुगनरुपेण हेतुनिवेशे धूमव्यापक्वहिप्रति योगिमधूमनिष्टमामानाधिकरण्यत्वादिना मादिनिष्ठसारयनिसामानाधि परण्यव्यक्तीनामनुगमा सामान्यप्रत्यासत्या पक्षीयहेतुनिष्ठ न्यातेरपि प्रथम महसम्भवनानुमित्युपपत्ते तत्तद्यत्ति न हेतुनिदेशेऽननुगमात् सामान्य प्रत्यासत्यापि पक्षीयहेनुष्ठि व्याप्तेयाति येन दुर्घहतयाऽनुमित्या नुपपते । हेतुनाव दयाश्रयाधिकरण वमुपेश्य तद्विशिष्टनिरूपिताधि चरण प्रवेशप्रयोजनमग्रे यक्ष्यते । व्यापकताया ग्रह .
६ शास्त्रमुक्तावळी । [दी] सामानाधिकरण्य तद्रूपविशिष्टम्य तलावच्छिन्नयायन्निम्मपिता व्याप्ति रित्यर्थ । वृत्तित्वम्य वढ्न्यादीतरवृचिसाधारणतया तन्मात्रपुरस्कारेण व्यापकता चच्छेदकत्वग्रहस्य न हेतुतासम्भव , तथा सति इन्धनादिहेतुनापि वह्नित्वाद्यवच्छिन्नानुमितिप्रसङ्गात् , सकलवन्यादिवृत्तिद्रव्यत्वादाविन्ध नादिव्यापकतावच्छेदकत्वसत्त्वात् । वहनित्वादिनिष्ठतव्यक्तित्वधूमजनकता वच्छेदकजातित्वादे वह्नित्वादिमात्रवृत्तित्वेपि तेन रूपेण व्यापकता वच्छेदकत्वग्रहाद्वनिमानित्याचनुमितिरनुभव विरुद्धा, येन रूपेणोपस्थिते घनित्यादौ वयादीतरसाधारण्यसशयो न जायते तत्पुरस्कारेण व्यापकतारच्छेदकस्वमहादेवोक्कानुमित्युलादानुभवात् , अत एव ज्ञानत्व स्वानुभवत्वयापकगुणत्वव्याप्यजातित्वयोरपिशेपेण ज्ञानत्वत्वरूपेण व्याप क्तावच्छेदकत्वमहात् ज्ञानवानयमित्यनुमितिर्न भवितुमर्हतीति दीपिति कारवक्ष्यमाणपण प्रत्युक्तम् । अधिकमने वश्याम तचा क्तसामानाधिकरण्य न तत्तद्यक्तिगमकताप्रयोजनम् पर्वतीय भूमे महानसीयवह्निसामानाधिकरण्याऽमहेपि तत पर्वते लाघवज्ञानादि पशान्महानसीयवन्यनुमितरिति दर्शयति येन केना पीति यार निरूपिते त्याभ्याम् । तद्रूपविशिष्टस्य तद्धर्मावच्छिन्नयावनिरूपिता ध्याप्ति रिति । तनावच्छिन्नम्य तद्धर्मावच्छिनयावयक्तिगमकता प्रयोजिका व्याप्तिरित्यर्थ । यथाश्रुते एकसाध्यव्यक्ति सामानाधिकरण्यस्या परव्यक्तिप्रतियोगिक्त्वासम्भवेनाऽमरते , यत्र एकापि साध्यतावच्छेदक न्यक्तिर्न सकलहेतुमबृतितावच्छेदिका तत्रानुगतरूपावच्छिनेनापि तेन रूपेण न तादृशहेतुव्यापफनागम्भव , सरलसाध्यतावच्छेदकत्यक्तीनामेव पानिनीन्यायेन हेतुसमानाधिकरणतत्तव्यक्तयवच्छिनाभारप्रतियोगिताव.
७ सिद्धान्तलक्षणम् । [दी] दण्डयादी साध्ये परम्परासम्बद्धदण्डत्वादिकमेव साध्यता पच्छेदकम् , अतो नाव्याप्ति । ~ च्छेदकरवादित्याशवामिष्टापत्त्या परिहरति-~दण्डयादा विति । परम्परा सम्बद्ध मिति । स्वसमवायसयोगादिसम्बन्धेन साध्यसम्बद्धमित्यर्थ । एतच साध्यावृत्तितया दण्डत्वादेर्न व्यापकतावच्छेदफत्वसम्भव इत्या शकानिराकरणाय । साध्यतावच्छेदकम् - दण्डिसयोगत्वादिरूप नानाधिकरणवृत्तितावच्छेदकावच्छिन्नहेतुव्यापकतावच्छेदक्रमित्यर्थ , एवं कारण दण्डादिरूपसखण्डधर्मव्यवच्छेद , तथाच तत्र प्रतियोगितालय च्छेदकत्वस्य दुरुपपादत्वेपि न क्षति , दण्डत्वादिनैव प्रकारेण तद्धतुक दण्डयायनुमितेरुषगन्तव्यत्वात् , दण्डादौ व्यापकतावच्छेदकलभमादेव दण्डादिप्रकारकदण्डयनुमितेरुपगमात , स्वाश्रयघटितपरम्पगसम्बन्धेन यत्र धर्मे व्यापकतावच्छेदकत्वमहम्तद्विशिष्टधर्मिप्रकारेण सामानाधिकरण्यप्रति योगितया साध्यावगाहिन्यासिग्रहस्यैव वा तद्धर्मावशिष्पदण्डादिरूप धर्मिणोऽनुमितिविधेयतावच्छेदकताप्रयोजकत्वोपगमेन दण्डिमानित्याचाका रानुमिते प्रमश यतादशाया निर्वाहत्वादिति भाव । भय महानसीयत्वादिसहितवनित्वादेधूमादिमनिटामावप्रतियोगिता बच्छेदकरवेषि शुद्धवह्नित्वादिरूपसाध्यतावच्छेदकस्य तादृशमतियोगिता मवन्छेदकरववतत्तादिविशिष्टदण्डस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेदकल्वेपि दण्ट स्वायच्छिनस्य तादशप्रतियोगितानवच्छेदकल्लम्म सुपटतया तस्य व्याप पत्वावच्छेदकत्वानुपगमो न समच्छते, नच तद्दण्डी नास्तीति बुद्धौ तत्त्वोपलक्षित एव दण्डे प्रतियोगितापच्छेदकतापतिर्भासते, न तु तत्तामन्तव्य, तत्वोपलक्षित यत्तरेवाऽजतिप्रसक्ततया तत्ताशस्यावच्छे दकान्त वे गौरवात् , तो पिशेयस्यावच्छेदक वपर्याप्त्यधिकरणतया सिद्धान्तपक्षणम् । दण्उत्वविशिष्टस्यापि तस्यानवच्छेदकत्व दुर्घटम् । महानतीयवयाय भावप्रतियोगिताया वहित्वादेरतिप्रसक्ततया तन्मात्रेप्रच्छेदकतापर्याप्त्य सम्मवेन महानसीयत्वादेरवच्छेदकान्तर्भाव आवश्यक इति शुद्धदहनि त्वादे तादशमतियोगितानवच्छेदकत्व मुघटमिति वाच्यम् , स्वरूपसो भासमानस्यैव स्वरूपतोऽवच्छेदक्तायसिद्धान्तसिद्धतया सखण्डपदार्थम्य दण्डादे स्वरूपतोऽप्रच्छेदकत्वासम्भवेन दण्डत्वादिविशिष्टस्यातिप्रसक्त तया तचादिरूपविशेषणमनन्तर्भाव्य तत्रावच्छेदस्त्वपर्याप्तेरयोगात् , अ भावप्रतियोगितावच्छेदकतया मासमाने उपलक्षणीभूतधर्मान्तरम्य भानो पगमे उपरक्षणतवा दण्डत्वमात्र तत्तद्दण्डावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छे दकतया भासमानतद्दण्डाशे विषयीकृत्य दण्डिमति दण्डी नास्तीति प्रत्ययम्य दुर्वारत्वाच । भत्र केचित् - , उक्तानुशयेनैव टण्ड्यादा वित्यादिपदोपादानम्, मादिपदाच पृथिमीत्वादिव्याप्यजातित्वादिनाऽनुगतीनघटत्वपटत्वमृति कात्वपापाणत्वादिना पृधिञ्यादिहेतुकसाध्य परिग्रह । समयायादिना हेतुभूतपृथिन्यादिमति वन्तुकपालादी विशेषणानवच्छिन्नघटत्वपटत्वाद्यव च्छिन्नामावस्य स वान . सर्वास्वेव साध्यतावच्छेदस्तादृशजातिषु तथाविधामावप्रतियोगितावच्छेदक्त्वपर्याप्तेस्तासा व्यापरतावच्छेदक्त्ता सम्भवेन तदनुगमतपमम्यैव परम्परासम्बन्धेन तथालोपगमम्यावश्य पत्वादित्यादु ।
सिद्धान्तलक्षणम् । तोऽवच्छेदक दम् , तत्तखण्डे नास्त्येव , अतो दण्डादेरनवच्छेदकत्व दुर्घटम् , महानसीयपनि तीत्यादौ च गहानसीयवादे प्रतियोगिन्येव विशेषणतया गानादन्तचिनैव प्रतियोगितावच्छेदस्वपहिगारात इति विशेष । अथ वनिवाघश एव सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशे पणतया महानसीयत्वादिकमवगाहमाना महानसीयत्वविशिष्टयनित्ववा मातीत्याधाकारिका या प्रनीतिस्तत्या उक्तमुक्त्या बनियानाश्व प्रति योगतावच्छेदकत्मपर्याप्तिविषयकतया वनित्वादेरप्यनवच्छेदकत्व दुर्घट मेव स्यात् , यदि च वनित्वावसमवायेग प्रतियोगिताया सामानापि करण्यसम्बन्धेन च महानसीयत्वादेन्तदवच्छेटकतायामवच्छेदकत्वे गौर चान्महानसीयत्वादिसहितम्य वनितादे प्रतियोगितायामेवावच्छेदात्तम् , उक्तप्रतीतिस्तु कम्युग्रीवादिमानास्तीति प्रतीतिवदवच्छेदक वाशे भ्रम रूपैवेत्युच्यते ? , सदा पत्र सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन महानसीयत्वादि विशिष्टम्य वहि बादेस्साध्यतावच्छेदकता तत्स्थलीयव्याभिचारिणि धूमादि हेतापतिव्याप्तिरिति स्वविशिष्टमम्बन्धिनिष्ठेत्यादिना निर्वाच्य पारिभाषिक मेवावच्छेदकत्व निवेशनीयम् , तम तल्लक्षणे याहशस्य स्वपदार्थम्य निवेश तादृशवम् , एपच गहानसीय दिविशिष्टस्य वशित्वादे तत्र स्वपदेनोपादानसम्भवात् विशिष्टवाहित्यादिकमेव पारिभापिरुमवच्छेदकम् , तद्भेदश्च शुद्धवलिवादावपि दुर्घट , तथा वावच्छेदक याहम स्व तादशाविषयकातीतिविषयत्वमबानरच्छेदकत्वपदेन विवक्षणीयम् , तथाच सति सखण्डम्य दण्डादस्वरूपतोऽभानातत्तादिविशेषणविशिष्टन्यैवा वच्छेदकलक्षणात्य स्वपदेनोपादेयतया तद्विशिष्टाविषयरुपतानिविषयत्वस्म दण्डत्यादिविशिष्टस्य सुघटत्याधापकतावच्छेदस्त्वम याहतमेवेति चेन्न, पारिभापिकायच्छेदात्वस्थ स्वत्वरित वेगाऽननुगतस्याभावस्टज्ञानासम्म वेन प्रतियोगितायास्वरूपप्सम्बन्धरूपावच्छेदात्वस्याऽत्या गुरुधर्म साधारण्यमगीहत्य व्यातिलक्षणे तदेव निषेनीयम् , एवच सागा- . २ शुद्धसमबायादेस्ता शास्त्रमुत्तावठी। नाधिकरण्यसम्बन्धेन महानसीयत्वादिविशेषणावच्छिन्नस्य वहित्दादे हेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि महानसीयत्वादिविशिष्टनिरूपित समवायादेरेव प्रतियोगितावच्छेदश्तापटकसम्बन्धत्व तनोपेयम् । शुद्ध समवप्यादिना घनित्वादेरतिप्रसत्तमात् , चच्छेदकतावच्छेदकत्वे महानसीय गादिसामानाधिकरण्योपलक्षितवहित्या द्यवच्छिन्नाभावात्तद्विशिष्टवकनित्वाधवच्छिन्नाभावस्य वैलक्षण्यानुपपत्तेश्च , तथाच साध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसमवायादिनाऽखण्डवनित्वादेरनवच्छे दकत्व न दुर्लभम् । नच महानसीयत्वादिसमानाधिकरण्यम्य यत्रोप उक्षाणता तर तस्यापच्छेदककोटौ न प्रवेश , यन विशेषणत्व सत्र तत्प्रवेश इत्यत एवं बैरक्षण्यमिति वाच्यम् उपर क्षणीभत्तत्तद्रूपा वच्छिन्नमतियोगितापच्छेदस्तासाभारयुद्धावपि त त्तद्रूप स्य प्रति योगितापच्छेदकाशे प्रसारराया भानात्तनावच्छेदकतावच्छेदकत्व भानस्याऽऽवश्यकतयाऽवच्छेदकशरीराप्रवेशरूपोपलक्षणताया विधणाऽवच्छेदने ततासम्भवात् , यदुपलक्षितनिरूपितसमवायादेवच्छे दस्ताघटरसम्न-म तम्य पलक्षणतयाऽमरत्वम् , यद्विशिष्टनिरू पिनमम वायादरवच्छेदाताघटकसम्वन्धत्व तस्य विशेषणविधयानच्छेद कत्यमित्यम्यैर विशेषत्वात् , एचैक पागभावविशिष्टघटादेम्सयागादि सम्बन्येन भावस्य प्रतियोगितायागप्रसिद्धतया विशिष्टनिरूपितसयोगादे रवच्छेदस्तासमवेनाऽगत्या विशेषणविधया प्रनियागितापच्छेदकत्वस्या न्ययैव वैरणम्योपपादनीयतया शुद्धगगयायादरव विशिष्ट सत्ताधभाव प्रतियोगितारच्छेदकसम्म धतया तारण मारम्य तादृशसम्बन्धन प्रति योगिरामानाधिकरणनया दीधितियता प्रतियागितापच्छेदकविशिष्टासामा उपलक्षण , सिद्धान्तलक्षणम् । दकतयो देन वैलण्यम् , आया तद्धर्मावच्छिन्ना विशेष्यपर्याप्ता, अत्या च विशेष्यविशेपणभावापलायो धर्मधमिणोईगो पर्याप्तेत्येवरीत्यैवोपपादनी यम् , तावतापि अखण्डस्य शुद्धवहित्वादर्हेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगिता नवच्छेदकत्वमुपपद्यते धर्मान्तरोपलक्षितवह्नित्वाधवच्छिन्नाभावस्य धूमादि मत्यवृतविशिष्पवनितायवाच्छलाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्तायाश्च विशेष णान्तर्भावेनैव पर्याप्त तत्वोपलक्षितदण्डावच्छिनप्रतियोगिताकहेतुमनिष्ठा भावपतियोगितावच्छेदकता च तत्तापच्छिना शुद्धविशेष्य एवं पर्याता साध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नाचेति तादृशाम्ब न्धेन दण्डादेस्तादृशागावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व दुरुपपादमिति साम- जस्यमिति वदन्ति । वस्तुतो गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे पारिभाषिकावच्छेद कत्व निवेशनीयम् , तच्छरीरे यादृश स्व निविष्ट तादृशधगभेद निवेशे वह्नित्यादी विशिष्टवनिवादिभेदासत्त्वेन तादृशधर्माविषयकप्रतीति विषयत्व निवेशनीयामिति गौरवम् अल प्रतियोगितावच्छेदक यादृश यादृशरूप स्थविशिष्टसम्बन्धिनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्कवरूप तत दतिरिक्तवृत्तित्वमेवानवच्छेदकान्तेन विचक्षणीयम् , तथाच सारणमेव दण्डादित्यत्तीना हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदक्तया कस्या श्चिदपि दण्डादिव्यक्ते न यावत्प्रतियोगितायच्छेदकातिरिक्तवृत्तित्वम् , स्वस्य स्वातिरिक्तवृत्तित्वविरहादित्यखण्डधर्मस्य व्यापकतावच्छेदक्तया ऽनुरारणम् । एतच एकोक्तयभिप्रायेण यथाश्रुतगृहलक्षणमुपपादयितु सार्वभोमप्रभृतिमतमनुसृत्य , एकोक्तचनादरेत्वनुगतरूपेण नाना यक्ति विधेयतावच्छेदककानुमित्यौपायकव्याशिर्पद्र्पावच्छिन्नगनवच्छेदकर , यद्रूप घाऽनच्छेदस्तानवच्छेदक तद्रूपविशिष्टापच्छिन्नसामानाधिकरण्य तद्रूप निशिष्टाच्छिन्ननिरूपिता व्याप्तिरित्येवरीत्या निर्वचनीया, तथा सति दण्डिमयोगादिहेतुकापि दण्डिमानयमित्याकारकानुमितिविशेषदशि नामपि १२ मानमुक्तावळी । [६] इत्थंच इद द्रग गुणकर्मान्यते राति सचादित्यादौ सत्ताधि करणगुणादिनिष्ठात्यन्तागावप्रतियोगित्वेपि द्रव्यत्वादेर्ना याप्ति साधनस्य विशिष्टतत्त्वादेर्गुणादायवृते । , निर्वहति । एवमेकोक्तया प्रतियोगिताधणियोभयाभावघटिताया ग्रन्थ कारण स्वयमुपदर्शनीयाया व्याप्तेरपि दण्डत्वादिविशिष्ट इण्डाचवच्छिन्न निरूपिनत्वनिर्वाह , हेतुसमानाधिकरणविशेपामावप्रतियोगिताया दण्डत्य पृथिवीरवव्याप्यजातित्वादिविशिष्टावच्छेद्यत्वाभावस्याऽ याहतत्वाइम्यादिसा मान्याभावप्रतियोगितायामेव तद्धर्मविशिष्टनिरूपितविलक्षणानच्छेद्य वसावा दिति ध्येयम् । इत्थंचे ति । हेतुतावच्छेदकोपरक्षितहेतुसामानाधिकरण्यसा गारण रूपमुपेक्ष्य विशिष्टसागानाधिकरण्यलेन सामानाधिकरण्यनिवेशनेचेत्यर्थ । नाव्याप्ति रिति । न विशिष्टसत्तात्वरूपहेतुतावच्छेदक विशिष्ट वशिष्ठ्य व गाहिज़ानजन्यानुमित्योपयिक याप्तयनिताह इत्यर्थ । तेन विशिष्टसचा- वायुपर क्षितहेतुमचाज्ञानजन्यानुगित्याविक याप्ती उपल शतदेवसामानाधि करण्यगेन निविष्टगिति लभ्यते, तो द्रव्यत्वाद्यभारे तादृशहेतु सामानाधिकरण्यसत्त्वात्तादृशहेतौ न द्रयत्वादेला तिरित्यभ्रा-ताना गुणानी विशिष्टमतात्यायुपलभितरे तुगला निममापि न ता इयत्तायनुमित्या पचि , यत्र घटपटवृत्तिमयोग वादिना हेतुना घटपटाय उतरत साय तत्रोमयवृतित्वविशिष्टाधिकरणाप्रमिढ़या हेतुतानच्छेदोष-क्षितहेतुसागा नाधिकरण्यगर्भव्याप्तधन्तरमपश्य पीकरणीयम् , अन्यथा तहेतुक सग यशानुमित्युन्छेदम पहात , ईदृश याप्तयन्तरानभ्युपगमे साध्य शुशानुगिनिरप्युच्छियेत, तद्भेदमानानाधिकरण्यमहिननदरिधर्मत्वमा सादृश्य परिमिष्टावितरणाप्रसिद्धया विशिष्टामिनागर्भ यातयसम्मयान।
सिद्धान्तलक्षणम्। अथैव विशिष्टवैशिष्ट्यारगाहिज्ञाने विशिष्ट निरूपितसमनायस्य सम्बन्धतया तेन सम्बन्धेन व्याप्ति हेतुतारच्छेदकसम्बाधेन हेतुमत्त्व स्थाऽग्रे विवक्षणीयतयैव निर्वतीति क्थमत्र विशिष्टपदोपादानम् । नच विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशिष्टनिरूपितसमवायत्वादिना न विशेषण सम्बन्धता, अपि तु शुद्ध एव सगवायादिविशेषणसम्बन्ध स्वविशिष्ट रूपितसमव,यादिस्तु विशेषणतावच्छेदकसम्बन्ध इति मताभिप्रायेणेदम् ; तथाचोक्तस्थलेपि हेतुतारच्छेदकसम्बन्ध शुद्धसमवाय एवेति हेतुना पच्छेदकसम्बन्धमानविवक्षया ग प्रतीकार इति वाच्यम् , हेतुता बच्छेदकविशिष्टवशिष्ट्यागाहिज्ञाने हेतुतावच्छेदकम्य पक्षे परम्परा सम्म-धेन भाननियमेन व्यापकताशरीरघटकामावाधिकरणेपि तदीयतादृश सम्बन्धस्य निवेशितत्वात्तत एव हेतुत पक्षे सा-यानुमिति निर्वाह विशिष्टसत्तात्वेन रात्तादेव्यत्वादिव्यातिवीकारस्य निरर्थकतापातात . गच दशितरीत्या विशिष्टव्यापकतामहस्य विशेषगन्यापरतावमादित्वेपि विशिष्ट पक्षधर्मतामहम्य विशेपणे तदवमाहित्येपि च विशिष्ट हेतु परामर्शस्य विशेषणे साध्यसामानाधिकरण्यावगाहित्वाऽनियान्न विशेषणहेतुफानुमिति सामग्या विशिष्टहेतु कानुमिनिपूर्वगावश्यकनेति वाच्यम् , साध्ये विशिष्ट हेतोर्व्यापकतामहेपि विशिष्यतो साध्यविरोधमहसत्त्वेऽनुगित्यनुत्पत्या विशिष्ट हेतुकम्थरे विशिष्टाधिकरणत्वघटितहेतुसाभ्यसामानाधिकरण्यविध यकस्यैव परामस्याऽनुमितिहेतुता वाच्या, अन्यथा विरोधस्य जनक ज्ञानाविरोधितया रेत्याभाससम्म दुर्घटनाप्रसङ्गादिति तथाच साध्य पति विशिष्टत्वधिकरणसभाने च विशेषणस्य परम्परासम्बन्धस्यापि नत्र भाननियमेन विशिष्टतुरूपसार्शल्य नियमतो रिशेपणेपि साध्य सागानाधिकरण्यागाहितात् , गैवम् , विशिष्टनिरूपितापकता शरारे विशेषणम्य धर्मिपारत नगेन विशिष्टाधिकरणविशेषणतया - अभाव शास्त्रमुक्ताही। प्रवेश , न तु स्वात येण, तथाच तद्ग्रहे न विपण यापकता वगाहित्यनियगो निर्वहति, विशेषणनिरूपितव्यापकताया तद्वनिष्ठाभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताफाभावटितत्वान् विशिष्टवनिष्ठाभावप्रतियोगितापच्छेदकत्वरूपप्रतियोग्युपगगेणाऽभावभाने च विशिष्टवत्वा तर्गतविशेष्यवत्वपरित्यागेन विशेषणवनिष्ठामावप्रतियोगिता बच्छेदकत्वले प्रतियोगितावच्छेदकत्त्वपर्यातिमानासम्भवात् , प्रतियोगिप्रकारघटकस्य उपलक्षणतया भानानुपगमात् । नच परम्परा सम्बन्धेन विशेषणनिष्ठ याप्तयवगाहिपरामर्शनिष्ठकारणताया उभयवादि सिद्धत्वात् विशिष्टहेतुकपरामर्थान्तरकारणत्वाकल्पनप्रयुक्तलाघवानुरोधेन विशिष्टभ्य व्याप्तिग्रहस्थलेऽभिरणे स्वातन्त्रयेण विशेषणवत्त्वभानमुप गम्य विशेपणेपि व्यातिभान कल्पनीयमिति वाच्यम् , शब्दाधीन विशिष्टवत्वगर्भ याप्तिग्रहे स्वातन्त्रयेण विशेषणवत्त्वगर्भध्याप्तिभानाऽनिय मात् , तादृश याप्तिनोधकशब्दम्य स्वातन्त्रयेण विशेषणवत्ताऽमासक्त्वात् । अथ तत्र तदुत्तर विशेषणे मानसन्याप्तिग्रह एवानुमित्यर्थ फाप्यते, तरकारमनाया क्लप्तत्वादिति चेन , एव सति दण्डाद्युप रक्षितमिहेतुझानुमितेविलयप्रसङ्गात् , तद्धेतुक याप्तिग्रहस्थले परम्परा सम्मन्धेनोपस्थितदण्डादौ व्याप्तिमहम्य फ्ल्पनसम्मवान् , स्वातन्त्रण सकपरम्परामम्पयटिततक्लविशेषणवत्त्वग्रहम्याऽप्रामाणिकतया विशेष. महेनुपरामर्शम्य धारणताया क्लवानियमाच्च । ननु वहिसयोगि सयोगादा गरुपान्यामानाधिकरण्यम्य व्याप्तिले एकच हि सा व्याशि गिल मग्रीगेट मानमर्वनारिनिष्ठ वृमादिगतवनिमयोगिसयो सिझन्सलक्षणम् । दी] सामानाधिकरगव्यक्तीना मेदेपि निरूपकनावच्छेदकस्या ऽधिकरणतावच्छेदकस्यचैत्याच्याप्पैस्यम् । वस्तुतस्तु धूमत्व विशिष्टब्यापकवाद्विसामानाधिकरण्यस्य रासमादिसाधारण्यात् गारेक्याप्तम्भवादित्यत आह- सामानाधिकरण्पव्यक्तीना मिति । भेदेपी ति । अधिकरणभेदेन धूमादिभेदेनचेत्यादि । निरूपकता यच्छेदकम्-दहित्वादिरूपमा प्रतापच्छेदकम् । अधिकरणतावच्छेदमम् घूमत्वादिरूपहेतुतावच्छेदकम् । तदैक्यार- साध्यहेतुभेदेप्यगेदात् तदमेदतात्पयेणैवयम् , भाक्त एकत्यव्यवहार ननु रक्षाया तवाव हारसमलनमसङ्गतम् सामान्य प्रत्यासत्यभावपक्षे विशिष्टपरामर्शनिवा हार्य व्याप्त्यैस्यकथनात् , तन्निहिस्य च सामानाधिकरण्यम्य व्या प्तिले भूगस्वादेरैक्येपि पक्षीयधूनादिनिष्ठसामानाधिकरण्यभ्य सामान्यप्रत्मा सत्ति बिना पूर्व महासम्मन तत्म्मरणासम्भवात् , पक्षीयधूमे तदुप नयाऽसम्भवेनाऽयोगात् , अतोऽतिप्रसझेन च धूमादिव्यापारहयादिसामा नाधिकरण्यमानस्य व्याप्तित्यासम्भवात् धगत्यादिरूपहेतुतावच्छेदपस द्विधा व्याप्तिशरीरप्रवेशम्यावश्यकत्व दर्शयम् न्याप्तमेंदमभेद च दर्शयति-~- वस्तुतस्त्वित्यादिना । प्रथमपक्षप्रदर्शन तत्पले धमत्वत्वाधप्रपेशाला घवेन सामान्यपत्यासत्तिपक्षे तज्ज्ञानस्स्यैवानुमितिहेतुत्वमिति सूचनाय । रासयादिसाधारण्या दिति । तत्साधारण्ये च भ्रम विनापि रासभादि लिहकरन्याद्यनुमानापत्तिरिति भाव । अथ व्यापकताप्रविहेतुतावच्छेदकमित्यवच्छेदकमामानाधिक रण्यमकारकतानस्यैवाऽनुमितिहेतुत्वोपगमालायमतिप्रस , मलादिमका रेण भासमाने रासभादो सायसामानाधिकरण्यग्रहम्य धमत्वाशे श्रम- - शासमुक्तावटी । चनियमात् , वक्ष्यमाणचूम माद्विमाशिष्ठवन्यादिकामानाधिकरण्यस्य व्याप्ति वेपि तद्धर्मितापच्छेदकतापमानावच्छेदारिशिष्टवचाज्ञानस्य हेतुताया अवश्योपेयत्वात् , अन्यथा विशिष्टस तादि यापद्रव्यत्वादिनिरूपितवि शिष्टाचादिनिष्ठमामानाधिकरण्योलक्षिताताज्ञानाद्गुणरूपपो ऽनातस्य दव्यत्वायनुमानापत्ते , साध्या मानाधिकरण्यविशिष्यत्मन्य पक्षे साध्य निश्चय विना दुनिश्चयतया तदुपलक्षितवतानिश्चयत्याप्यनुमितिहेतुतामा उपग-तव्यपाल , केवलसागानापिरण्यमकारेण पक्षधर्मताज्ञानस्याऽनु मितिदेतत्वे धूमागाववान् पक्ष इत्यसिद्धिगहद शायापि साध्ये धूमादि কেনালানন্য নিত্যাবগ, অৱমাননায্য মূনামাবলি বং इत्यादिनुढे धूगादिशत्तिसामानाधिकरण्ययद्वान् पक्ष इत्यादिज्ञागाऽविरोधि स्वादिति चेत् । सत्यम् , धूमत्यादिमति सागाधिरण्यमित्यम्य धुम स्वादिविशिविर पणतापन्न सामानाधिकरण्यमित्यर्थ , न तु धूमादिवृत्तित्व विशेषित सामानापिकरण्यगिति, तथाच एरधर्मिविशेषणतापनमत्यादि सिद्धान्तलक्षणम् । दी] धूमत्वादिमति तादृशसामानाधिकरण्य तइति धूमस्वादिक वा व्याप्ति । भाडा भित्रा, द्वितीयात्वभिन्नेति ध्येयम् । यदि विरोधस्यानुमिति प्रति साक्षाद्विरोधित्तया हेत्वाभासत्वमुपपादयितु शक्यते तदा समानाधिकरणवृत्तित्वाशे निर्धर्मितावच्छेदक समा नाविकरणतिमद्धमयान् पर्वत इत्येतादृशमपि ज्ञान हेतुरुषेयते , अन्यथा घूमत्वत्वादिविषयताया कारणतावच्छेदककुक्षौ प्रवेशे गौरयात् , सामानाधिकरण्यप्रकारकत्वापेक्षया समानाधिकरणवृत्तिप्रकारकत्यम्य गुरु स्वेपि सामान्य प्रत्यामत्त्यसत्त्वे विशिष्टपरामर्शनिर्वाहानुरोधेन तेन रूपेण हेतुताया अवश्योपगमात् । (केपितु- धूमव्यापक्वनिसमानाधिकरणधूमीयबद्धमवान् पर्वत इत्याकारकज्ञानमेवाऽनुमितिहेतु , यथाश्रुतम्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्न साभ्यसामानाधिकरण्याभावरूपस्य विरोधम्य हेत्वाभासत्वेन धूमीयत्वेनर धूमस्वप्रवेशेन च लाधवसत्यात, तथाच विशिप्याधेयतासम्बन्धेन धूमपकारता निरूपितधूमप्रसरतानिरूपित चूमप्रभारतानिरूपफनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वम् , तेन द्र प्रत्यादिव्यदास इत्याहु ।) हेतुतावच्छेदकधसहितसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । भिने नि । प्रतिभूमादिकमित्यादि । द्वितीया - साध्यसमानाधिकरण वृत्तिहेतुतावच्छेदारूपा । अभिन्ना- सर्वधूमादिसाधारणी अनुगतरूपा वच्छिननानाव्यक्तिदण्डादिविशिष्टहेतुकम्भरेपि परम्परासम्बद्धदण्डवाध खण्डधर्म एव हेतुतावच्छेदस्तयोपग-तव्य इति भान । यद्यपि ध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपयक्ष्यमाणव्याप्तयभिप्रायेणापि एकैवही स्पादिम सद्गच्छते, तथापि म्वय तत्र स्वरसम्बन्धरूपावच्छेद- ३ -- १८ शास्त्रमुत्तावळी । दी] अय ' कपिसयोग्यतबृभत्ता' दित्यादिसाहायाऽसमा नाधिकरणान्तम् । फत्वप्रवेशनस्य खण्डनीयतया स्वविशिष्टाधिकरणावृत्तियावत्साध्यासमा नाधिकरणस्त्वरूपपारिमापिकावच्छेदकत्वस्यैव विवक्षणीयतया एतदपेक्षया ताशी व्याप्तिर्गुस्शरीरेति कथचिदीशव्याप्तरेक्योपपतिसम्भवेन तज्ज्ञान मनुमितिहेतुरित्येतादृशव्याप्तरेक्यमुपपादितम् । मिश्रादिमतमवलम्व्य प्रतियोग्यसमानाधिकरणपदप्रयोजनमाह - अयं पिसयोगीति । अर्थतक्षत्वादेरल्याप्यवृत्तिकपिसयोगादिव्याप्यत्योपगमेपि सयो गाद्यनवच्छेदकमूलादे पक्षतावच्छेदक्त्वे तदवच्छेदेनापि एतवृक्षादौ कपिसयोगादे सिद्धिपसङ्ग , नचेष्टापत्ति , सलिंगपरामर्शस्य भ्रमानु मित्य जनस्त्वनियमात् नच तदवच्छेदेन हेतुमचाज्ञानस्य तदवच्छेदेन साध्यानुमितिहेतुत्यादेतद्वक्षत्यादिरूपव्याप्यवृत्तिहेतोश्च किश्चिदवच्छेदेना वृत्तेनानिप्रसा इति वाच्यम् , यदि स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदात्या वगाहिन्यामनुमितावपि तादृशहेतुमत्ताज्ञानत्वेन हेतृत्वमुपयते । तदापि तुल्ययुक्त या एतवृक्षावादेरिव मूगद्यरच्छिासयोगादिविशेषम्यापि कपि सयोगादिन्याप्यतया तेन हेतुना मूलाधवच्छेदेन कपिमयोगाद्यनुमिते निष्प्रत्यूहत्यादिति चो, अत्रोपा याया ,- सा यम्य पक्षतापच्छेदक्मामानाधिकरण्य विना व्याप्यम्य पश्यत्यमनु पन्नमिति परतावत्यक्षतावच्छेदकसामा माधिकरण्यमेव साये मियनि, न तु तदवच्छेच रमपि, प्रमाणा गावादिति तागामितेरप्रामाणिकाया तत्र परामर्शहेतुनाकल्पममेव नाम्नानि मतगपत्तिगिति समाधिर ।
सिद्धान्तलक्षणम् । [दी] यत्तु- 'इदं सयोगि द्रव्यत्वा' दित्यादावन्याप्तिवारणाय तत् , सयोगस्य शाखाद्यवच्छेदेन वृत्ते, वृक्षत्वावच्छेदेन सामा न्याभाववृत्तौ चापकाभावात् तत्र च अतीन्द्रियस्यापि सयोगस्य सत्वात्परित मिश्रादयस्तु - वाधानवतारे मूलाधवच्छेदेन कपिसयोगादिसिद्धि रिटेवेति वदन्ति । एतचत्त्व प्रन्यकृता हेत्वाभासे वक्ष्यते । प्राचीनसिद्धन्यावृत्तिस्थल दूपयितुमुपन्यस्यति - यत्त्यि ति । तत् - असगानाधिकरणान्तम् । ननु द्रव्ये सयोगस्वावच्छिनामावसस्य एव अयच्छेदकगर्भोक्तलक्षणाव्याति पतज्यते, तदेव न, वृक्षादौ सयोगानरच्छेदकभागाप्रसिद्धया तत्सामान्याभावावच्छेदकस्य दुर्लभत्ता दित्यत आह-संयोगस्ये ति । वृक्षत्वावच्छेदेने ति । वृक्षवादे प्रत्येक सफलसयोगातिपसकत्वात् , तस्य सयोगावच्छेदकत्वासम्भवात् , आकाशादिसयोगस्यापि याववृक्षवृत्तरेकस्याभावावृक्षत्वे तत्सयोगानति प्रसक्तत्वासम्मवादिति भाव । ननु वृक्षत्वावच्छेदेन वृक्षादौ सयोगसामान्याभावसत्त्वे वृक्षे संयोगो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षापचिरित्यत आह-तत्रचे ति । अतीन्द्रि यस्ये दि । अतीन्द्रिगप्रतियोगितया सयोगसामान्यामावस्याऽतीन्द्रियत्व मिति भाव । ननु रायोगसामान्याभावस्य वृक्षे सत्त्वे महत्त्वोद्भूतरूपचन्मानसम वेतप्तयोगसामान्यामाधोप्यावश्यक , , तद्व्याप्यधर्मावच्छिन्नामावस्य तद्धर्मा- वच्छिन्नाभावनियतत्वादिति योग्यमात्रप्रतियोगिकोयमभाव कथन वृक्षे साशानियत इत्यत आह--परित इति । यद्वा प्रतियोगितावच्छेदक योग्यत्यस्य तन्त्रववाह-परित इति । प्रतियोग्युपर धेविभिन्नावच्छेदेन शासमुक्तावरी। [दी] प्रतियोम्युपलऽधेर्दोषाद्वा वृधे न सयोग इत्यादि नाध्यक्षमिति, तुन, द्रव्ये सयोगसामान्यामारे मानामावान । अभावग्रह प्रति विरोधिज्ञानमुद्रया प्रतिबन्धकत्व न सम्भातीति तस्य दोषत्वक्थन दोपविधया प्रतिनन्धरललामाय । अथ यत्र सयोगाविषयकमेव उपनतिगानाद्यात्मक वृक्षादि रूपाधिकरणमान तदसिमक्षणे वृक्षादौ तादृशसयोगसामान्यामावरह प्रसा, ताशदोषस्य प्रागसत्वात् एव वृक्षे न सयोग इत्यादि लौक्किप्रत्यक्षम्याsळीपतया तन ताशप्रतिय धक्त्वकल्पनमेवाऽशक्य मिति चेन, वृक्षादौ सयोगसामान्याभावलौकिकपत्यशम्याऽप्रसिद्धत्वेपि गुणादौ तत्प्रसिद्धयाऽधिकरणीयविषयतासम्बधेनाऽगावलौमित्यावच्छिा प्रति स्वविषयसयोगवत्त्वसम्बन्धेन प्रत्यक्ष वेन प्रतिबकबक्रपनात् , सर्वत्र द्रव्येऽ तत ईश्वरीयप्रत्यक्षम्यैर सर्वदा तादृशसम्पधेन सत्त्वेना ऽतिप्रसङ्गविरहात् ।
सिद्धान्तलक्षणम् । [दी) नच यो यदीययावद्विशेषाभाववान् स तत्मामा-याभाव यानिति व्याले एव हेतोस्तवाप्रत्यक्षस्यापि तसामान्यामावस्य सिद्धिनिष्पत्यूहति शङ्का निरस्यति ~ नचे त्यादिना । य सयोगीययावद्विशेषाभाववान् रा सयोगसामान्यामावचानिति व्याप्तरेवाडो व्यर्भविशेषत्वापयोजकत्यादि दोषेण निराकरणीयतया प्रथमतस्सामान्यमुखी व्याप्ति अनुमानोप- प्रभातया दर्शयत्तियो पठीये ति । यद्धभियस्य यापदिशेपा भाववान् य स तसविच्छिन्नाभाववानित्यर्थ । सयोगत्वाश्रयस्य विशेषधांवच्छिनानावट वृभादौ वर्तत इति तत्रोक्तव्यातयोगत्वा चरित्रनामावसिद्धि । प्रतियोगिनोर्यत्त्वतत्वेन निधेशे सयोगवृति कपिमयोगत्यादिरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नाभावमादाय सिद्धसाधा म्यादिति धर्मस्य यत्यतत्त्येनोपादानम् । समोगादिसम्बन्धावच्छिनसयोगत्याव चिन्नाभावमादाय शिद्धसाधनवारणाय सगवायसम्बन्धावच्छिनागाय एक साधीय , अन्यसम्बन्धापछि नविशेपागाटम्य तत्सम्यन्यायच्छित सामान्यागायव्यभिचारिरक सगवायसम्बधारच्छिन्नविशेषागावरम्यापि तत्मानन्धावरिनसामान्यागायच्यभिचारित तुल्यायाग सम्मायतेनि प्रतियोगितावच्छेदसम्बन्धानामपि यत्नत्वेन यासाप-ताय , मत एवं समयायममान्धावच्छिनयारदिशेपामारहेतुना ताम्बधापस्टिन सयोगगामान्यामारसिद्धि । यद्धर्माध्यविशेषाभाय उभयाचिपमं समानाधिारणा वन्टिनामार, जतम्गयोगन्यापेक्षया वृक्षवृतिसयो गाविशेषगत्ये योगगामान्यामा दागभ्युपगच्छनामवयव विपरपावरच्छेदपहिशेण वृक्षतिमयोगतारचि लाभारस्य पृभादाय गभ्युपगमपि च ग मदिग्यामिति । भतिसयोगत्यादीगामुभयति वन वदष्ठिनागाय यावं । नग नामयाति विशेषण याऽमिदि- .
२२ शामुक्तावी। वारकत्वपि व्यभिधारावारकतया वैयय॑म् यातत्त्वम्य घीविशेपवित्र यत्वरूपम्य परिचारकमेव तादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम् , न तु हेतुप्रविष्टमिति तु न सन् , तया सति यत्तत्पदार्थम्य हेतुसा यशरीरा प्रवेशेन सामान्य व्याप्तिन्वानुयरत्तेरिति वाच्यम् , यावत्सदम्य व्यापक त्वार्थकतया तद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावत्वनिरूपितामा आपेयत्वमम्बन्घावच्छिन्नव्यापकताया एव हेनुतया विशेषधर्मयापकत्वा घटकामावान्तरम्यैव च सामान्यधर्मयापकताघटऋतया वैयर्थ्यानवकाशात् । नच तादृशामाव-वन्यापरत्व तादृशामावत्ववनिष्टभेदप्रतियोगितायामाधेयठा सम्बन्धेनानवच्छेदक्त्वम् , एवच सयोगविशेषाभावाना सर्वेषामेव सर्वा धिकरणवृचिवया तनिष्ठभेदप्रतियोगिताया आयतासम्बन्धेनावच्छेटस मधिकरणमप्रमिद्धनिति तदनवच्छेदकन्वरूपहेत्वप्रमिद्धिरिति वाच्यम् , बाधेयतामम्बन्धावच्छिन्नारच्छेदकतासम्बन्धन प्रतियोगिताया अमावस्यैव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वम्याने निवेशनीयत्वान , उक्तम्थले व्यधिकर पताशसम्बन्धावच्छिन्नामावप्रसिद्धिमौलभ्यात् । यद्धर्मसमानापिकरणेन्यत्र प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन धमा विशेषणीय , तेन कम्बुग्रीवादिमत्त्वादि व्याप्यमापन्निप्रतियोगिताकयावदमाववत तदर्मावच्छिन्नाभावापनि दया ताशामासत्तासम्भदेपि न क्षति । नच भेदप्रतियोगिनार च्छेदकवाव्यवघटायन्यवरत्वादिन्याप्यधारच्छिन्ननयोगादिमम्बन्घावच्छि नप्रतियोगितामयाददमावठ उभावच्छिन्नप्रतियोगितामामारबत्त्वासम्म दान् व्यभिचार , वाच्यवाद समोगादिनाऽवृतिवातेन सम्बन्धेन घटादव ताशामावविरोधिटया पटत्वादरेव त प्रतियोगितावच्छेदकत्व सम्मवेन गुरोरन्यतस्त्वम्य तपनेयोगितानवच्छेदकन्वादिति वाच्यम् । वाच्य वादिनानन्यायतरनिष्टपतियोगिन्दम्य निवृत्तिघटत्वादिना निरच्छेदान् , भन्या गुरसायतरवादिनैव तदवच्छेदात । वस्नुनो . सिद्धान्तलक्षणम् । २३ यत्सम्बन्पावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य साध्यहेतुपरकता तत्सम्पन्धा वच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैव सामान्यधर्मस्य विशेषणीयतया उक्त सामान्यधर्मम्य भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि सयोगादिसम्बन्धावच्छिन्न भतियोगितानवच्छेदकत्तया तत्सम्मन्धावच्छिन्नतदवच्छिन्नाभावाऽप्रसिद्धा वपि न व्यभिचार , अत एव भेदपतियोगितावच्छेदकजातिस्वादिघटक नित्यत्वादेस्समवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितापच्छेदकगर्भे निवेशस्य गौर घेणाऽसम्भवेपि न जातित्वादिसामान्यधर्मपटितहेतो यभिचारितया सामान्य ध्याप्तिमा वस्तुतस्तु, यद्ध प्रतियोगितावच्छेदकत्वविशेषणमनुपादेयमेव, कम्युगीवादिमत्त्वसमानाधिकरणोभयावृतिधर्मावच्छिन्नाभावनिष्ठभेदप्रतियोगि तात्वस्य घटत्यादिघटितताशधर्मापेक्षया गुरुतया तदवच्छिन्नाभावरूप ज्यापकत्वाप्रसिद्धे यद्धर्म इत्यनेन कम्बुग्रीवादिमत्त्वरूपगुरुधर्मोपादानस्य गुरुधर्मस्याऽभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वपक्षेऽसम्भवेन व्यभिचारानवका शात् । अभावे यावत्त्वादिविशेषणप्रवेशाद्यत्किचिज्जात्यादिन्यक्तयभाववति जात्यादिसामा-याभावासत्त्येपि न सामान्यव्याप्तिमा । यद्यपि यत्तदर्थ घटितसाध्यहेतृनामननुगमेन नैका व्याक्षिरिति सयोगसामान्याभावतदीय विशेषागावकूटयोप्सौ यायत्त्यादिविशेषणवैयर्थ्यमेव, तथापि तद्दोपस्य स्वयमग्रे वाच्यतया यथाकथचिच्छासङ्गति । अथ वृक्षादौ यावत्सयोगाभाववस्वमुगमवाद्यसिद्धम् , तत्र विभु सयोगाभायावच्छेदकस्स अवययविशेषस्य दिम्बिशेपत्य वा टुर्थचत्वात् , यसप्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्ये फालविशेषावच्छेदेनापि तत्र तद तयोस्तदविरोधितामते द्रव्ये सयोगसामान्यामावस्या प्युत्पत्तिकालावच्छेदेन वृत्तावविरोधात् । नच मूलाग्रायच्छिन्नविभु संयोगव्यक्तीना भेदादप्रमूलाधवच्छेदेनाइभावस्मुलग इति वाच्यम् , . भावासम्भवात्, - शाखमुक्ताळी । तासा भेदस्याऽप्रामाणिकत्वात् । नच नानावययापच्छिन्नसयोगव्यक्ती नामभेदे तत्तत्सयोगव्यक्तौ तत्तदवच्छेदकव्यक्तीना तादाम्यसम्बन्धेन कारणताया व्यभिचार इत्यवच्छेदकभेदेन सयोगभेद अवश्यक । आवश्यकश्चाऽपच्छेदकव्यक्तीना विशिष्य स्वायच्छिन्नसयोग यक्तिपु हेतुता भ्युपगम अन्यथा मूादिमानावच्छिन्नगूर्तान्तरसयोगानामग्रायवच्छदे नैतवृक्षादिवृत्तिविभुसयोगाना च वृक्षान्तरावयवावच्छेदेनाऽनुत्पत्तिमयोज कम्य दुर्लभत्वापातादिति वाच्यम् , व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकानभ्युपगमेन वृक्षादौ विभुसयोगम्य व्याप्यवृत्तितया मूलद्यवच्छिन्नत्वविरहेण तत्र भूलादीना हेतुताविरहात् व्याप्यवृत्तेरवच्छेदकापगमे तत्तदवच्छेदक स्मरूपतत्तनिष्ठापच्छेदक्ताव्यक्तीनामेव तत्तदवच्छेदकस्य ज यतावच्छे दकसम्बन्धतया मूलाग्रायाच्छिन्न पिथुमयोगव्यत्तीनामगेदेगि व्यभिचारा नरकाशात् , अन्यथा मूल'चवच्छिन्नसयोगम्य दिग्विशपैरप्यवच्छिन्नतया तमाऽवच्छेदकतासम्बन्धेन सचरायोगव्यक्तीनामुत्पत्त्या मूलादेन्तत्र व्यमि चारस्य दुर्धारस्वात् । नच मानिसयोगानामगावच्छिन्नसयोगा देरिव प्राच्याधवच्छिन्नसयोगादेरापे भेद स्वीतुं शक्यते, मूले प्राच्या शरीरवृक्षसयोग इत्यादिपतीत्या एक्सयोगव्यक्तापेव मूल्पाच्या वच्छिन्नत्वावगाहनात् नचाऽअमूल्योश्शरीरसयोग इत्यम्या इच ताशप्रतीतेरपि सयोगढयायगाहित्यमम्मदनुमतमिति वाच्यम् , यन्त्र मूलप्रतीचीमात्रापच्छित एक शरीरसयोग अग्रप्राचीमानावच्छिनश्च शरीरातररायोग तत्र मृगे प्राच्या शरीरसयोग इति प्रत्ययापत्ते, शरीरतस्मयोग यतीना एकैकायामेव गरीगवयर वृक्षावरन च अवच्छिनतया न्यभिचारम्यापि दशिनसम्बन्धस कोचग-तरेण दुरित्वाच । न हि तत्र शरीरावयवात्रटिश रनरमयोगम् आपच्छिनतदुगयययोगयो गंदगामा , तया रानि मृगवच्छिमवृक्षमयोगम्य दारीरे चरणावच्छिन्न गरीम्सयोगम्य पृझे व्यायगितया तत्र तदभानामत्वममतात् ।
सिद्धान्तलक्षणम् । सन्दवच्छेदकावच्छिन्नानासंयोगसाधारणं सत्तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव तपदवच्छेदकजन्यतावच्छेदकम् , न तु संयोगनिष्ठतत्तव्यक्तित्वम् । अनन्तकार्यकारणभावमसात् । तथाचेकावच्छेदकावच्छिन्नसयोगस्य अपरा बच्छेदकावच्छिन्नत्वेपि तदवच्छिन्नत्वविशिष्टस्य नान्यत्रोत्पतिरिति न ज्यभिचारशक्रेत्यपि बदन्ति । यत्तु संयोगमात्रस्याऽव्याप्यवृत्तितासिद्धान्तानुरोधेन मूलाग्रायच्छिन्न तरुविभुसंयोगादीनां भेदस्वीकार आवश्यक इति; तदपि न सम्यक् ; तादृशसंयोगव्यक्तीनां गगनादौ दिग्विशेषरूपावच्छेदकनियमेनैव तादृश सिद्धान्तसमतेः । भन्न वदन्तिः- द्रव्यमात्र एव संयोगसामान्याभावस्थाऽप्रागाणिकताया तन्ने त्यादि मोक्तेः नचे स्यादिना गगनादेरेव संयोगसामान्याभावसाधकमनुमानमाश- हितम् , विमुद्वयसंयोगानम्युपगमेन तत्र यावत्सयोगव्यक्तीनामेव प्रति नियतदिग्विशेषायच्छिन्नतया तत्तभ्यक्तित्वेन तत्र तदभावसत्त्वेऽपिवादात् नाऽसिद्धयवकाशः, विभुमाने संयोगसामान्याभावसिद्धावपि सोगि द्रव्य त्वादित्यादी व्यावृत्तिसङ्गते. वृक्षादातव्यासिबलात्संयोगसामान्याभावा ऽसिद्धावपि न क्षतिः, प्रतियोग्यनबच्छेदकस्य तदभावावच्छेदकत्यनियम सत्त्वे वृक्षत्वावच्छेदेन वृक्षादावपि संयोगसामान्याभावसिद्धेस्सम्भवेन तत्रापि तदभावं साधयतां तादृशनियमवादिनामाशङ्का नव प्रतियो- ग्यनवच्छेदकक्षत्वादेरभावावच्छेदकत्व मित्त्यादिना निराकरिष्यति; पूर्वमपि वृक्षत्यावच्छेदेन संयोगसामान्याभाववृतिरविरोधमात्रेण प्रतियोग्य नवच्छेदकस्याभावावच्छेदकत्वनियमेन या सेद्धमहतीत्याशयेनैव वृक्षादी संयोगतत्सामान्यामाययोवृत्ताववच्छेदकभेद उपपादित, न तु “यो यदीये" त्यादिनियमस्य तत्साधकलाशयेनेति न सन्दर्भनिरोध इति ।
२६ शास्त्रमुक्तावली । दी] यात्सयोगाभावा एवं मानम् , यतर्थयोरननुगमात् । यत्र यत्किञ्चिदवयवनाशान्महावृक्षनाशानन्तर खण्डवृक्षोत्पति स्तक्षणे पूर्वोत्पन्नक्रियातोऽवस्थितयावत्तदवयवैर्गगनादिसयोगाना विनाश द्वितीयक्ष र खण्डवृक्षम्यापरावयवनाश , तृतीयक्षणे च तन्नाश , वृक्षे विभुसयोगानुत्पत्त्या याद्विशेपाभायसौरभ्यम् । नचैव तादृश वृक्षे मूर्तान्तरेणापि सयोगस्तदवयवसयोगैस्तत्तत्कर्मणा वा न सम्भवति, तदवयवमगनादिसयोगनाशककर्मणा मूर्तान्तरतदवयरसयोगानामपि तदु त्पत्तिकाले विनाशात् , अश्यवावयविनोम्सयोगानभ्युपगमेन स्वावराव द्वयसयोगेन समोगजननासम्भवात् , उत्पत्तिकाले च द्रव्ये गुणवत्कर्म सत्वानुपपवेरिति सयोगसाध्य द्रव्यत्त्वस्य सद्धेतुमेव न निर्वहतीति पाच्यम् , तादृशखण्डद्रव्ये तदवयवसयोगजन्यम्य तत्कर्मजयस्य च सयोगस्याऽसम्भवेपि सर्वत्रैव सदागतिशीलपवनादिपरमाणूना कर्गभिम्त स्मयोगानामुत्पत्तौ वाधविरहेण द्रव्यम्य सयुक्तत्वनियमादित्य फेचित् । यावत्संयोगाभारा एप मान मिति । ज्ञायमानलिङ्गस्याऽनुमिति करणत्वगताभिप्रायेण । यत्तदर्थयो रिति । सा यहेतुघटक्यत्तच्छन्दा र्थयोम्सयोगत्वघटत्वाद्याग्त्यिर्थ । अननुगमा दिति । एकरूपेण निवेशा सम्भवादित्यर्थ । एमन्यातनिर्वाहयितुगशक्यलादिति शेष , घटत्वायरच्छिनाभावघटादिविशेषाभावपटयो-याप्तेम्सयोगसमा यामावसिद्धा चनुपयोगितायावस्मयोगविलेपाभारे सयोगसामा याभावी पविशेषच्याप्तेश्चाऽग्रे निराकर्तव्यत्वात् नातानुमानसम्भा इति भाव तथाच - , ' सिद्धान्तलक्षणम् । दी] एकारच्छेदेन यावद्विशेषामाववचम्मोपाधित्वाच्च । सिद्धि , तथा प्रकृते सयोगीययावद्विशेषाभावे तत्सामान्याभावव्याप्ते व्यर्थविशेषणत्वादिना अग्रहेपि घटादिविशेषाभावकटे तत्मागान्याभाव व्याप्तिमहादेष संयोगीययावद्विशेषाभावे पक्षधर्मताज्ञानादगनादौ सयोग सामान्याभावसिद्धिर्दुरिव , व्यतिरेकिहेतु कानुमिताविष सामान्यज्याप्तय धीनविशेषसिद्धौ व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताजानम्य हेतुत्वानुपगमात् . नच विशेषाभावान्तरे सामान्याभावान्तरल्याप्तिग्रहासंयोगविशेषाभावेन सामान्या भावसिध्द्युपगगे यावत्वाद्यविशेपितकपिसयोगप्रतियोगिराभावे कपिसयो गादेसामान्याभावादिव्याप्तिमहादेव संयोगादिप्रतियोगिकाभावेन तत्सा- मान्यामावसिद्धिसम्भवाद्यावत्वादिविशेषणमनर्थका , प्रकृतहेतुतुल्यनिखिल हेत्वन्तरेषु (तत्प्रापिष्टतत्तत्पदार्थघटित)प्रकृतताध्यतुल्यसाध्यच्यातिग्रहापेक्षा यास्वोकर्तुगशक्यत्वात् तादृशसफलहेतुसा याना युगसहमेणाप्यसर्वजैर्जातु मशक्यत्वादिति वाच्यम् , उपस्थितयावत्ताशहेतुपु तादृशतत्तत्साध्य च्यातिग्रहापेक्षया सामन्जस्यात् , तारन्मात्रापेक्षायाश्च तत्तत्साधनधर्मिक ततत्माध्यन्यातिग्रहामावविशिष्टतत्तत्सान्यसाधनोपस्थितेरनुमितिप्रतियन्धकत या सूपपादत्वात् . एव सति यावचाविशेषणानुपादाने जात्यादिरिशेपघट खाद्यभाये जात्यादिसामान्याभावव्यभिचारोपस्थितिदशामा सयोगादि सामान्याभावसाधनासम्भवेन तादृशविशेषणसार्थक्यात् , गगनाधवृचिम्यसमा नाधिकरणनिरुक्तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितामयविशिदभावक यद्यम्य सदन्यो यो धर्म स तन्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदक इत्येतादृशोक्तसामान्यन्याप्ति स्थलाभिषिक्तयाप्तचैव वा सयोगत्वादौ गगनादिनिष्ठाभावप्रतियोगिता वच्छेदक्त्त्व सापनीयम् , तत्र च नाऽननुगमो दोष इत्याशय उक्तानुमाने उपाधिमाह- एकावच्छेदेने ति । अनवच्छिनतदीययाव- * कुण्डलितग्रन्यो ऽधिक दव । .
२८ 'शासमुक्तावळी । द्विशेषाभ वाधिकरणत्वस्य उपाधित्वादित्यर्थ , यथाश्रुते गुणादिनिष्ठाया यावत्सयोगाभावाधिकरणताया व्याप्यवृत्तितया अवच्छेदकविरहेण उपाधे स्साध्यव्यापक यानिर्वाहात् । नच गुणादिनिष्ठाया यावत्सयोगाभावाधि फरणताया व्याप्यवृत्तित्त्वेपि गुणत्वाद्यवच्छिन्नत्वगावश्यकम् , अन्यथा अधिकरणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानासम्भवेन गुणादौ तदभावग्रहासम्भवादिति चाच्यम् , द्रव्यनिष्ठयायासयोगाभावाधिकरणताया अपि द्रव्यत्वादिरूपै फावच्छेदकावच्छिन्नतया उपाघेस्साधनाव्यापकतानिहाय सप्तमीनिर्देश्य यदव्याप्यवृत्तितानिर्वाहक विलक्षणमवच्छेद्यत्व तस्यैव विवक्षणीयतया गुणादिनिष्ठसयोगाद्यभावाधिकरणताया तादृशावच्छेद्यत्वविरहेण साध्य व्यापाताया यथाश्रुते दुरुपपादत्वात् । अथैव कपिसयोगसामान्यस्य मूलाधवच्छेदेनाभाववति कपिस योगादिमवृक्षादौ अनवच्छिन्ननदीययावद्विशेषाभाववत्त्वविरहेण साध्यो पाध्योन सामान्यव्याप्तिनिर्वाह भत्र केचित् ,- अवच्छिन्नत्वैकावच्छेदका नवच्छिन्नत्वोगयाभाववद्यावद्विशेषाभाववत्त्वमिहोपाधित्वेनाभिमतम् , गुणे यावद्विशेषाभाषवत्वमदच्छिन्नत्वाभावेनोक्तोभयाभाववत् , कपिसयोगव ते वृक्षे कपिसयोगीययावदिशेपाभाववत्व मूलायेकावच्छेदकावच्छिन्नमित्ति तदनवच्छिन्नत्वाभापादुभयाभाववत् इति नोक्तोपाधिसाध्ययोस्सामान्य च्याप्तिमा अथ वृक्षादिनिष्ठाना यावरपिसयोगविशेषाभावाधिकरणताना नैकायच्छेदकावचिउन्नत्व सम्भवति, वृक्षाद्यवृत्तिकापसयोगादि यक्तीना ये अभावा तेपा शादी व्याप्यवृतितया तनिष्ठतदधिकरणतानामनवच्छि सत्यान् , नच व्याप्यवृत्त्यधिकरणताना अनवछिनतया अन्यास चकारच्छेदकावच्छिनतया सर्वाम्वेव तामु उभय भावोऽक्षत इनि वाच्यम् , एव सति पक्षनिष्ठसयोग यक्तीना दिग्देशविशेषाधवच्छि नाना पान्तोऽभावा पक्षनिष्ठनारनिरूपिनाधिकरणताना सर्वासामेकावच्छेदक उमया- सिद्धान्तरक्षणम् । २९ विरहेपि द्विवादीना अवच्छेदकैवयसम्भवेन सर्वास्वेव • तामु तादृश तादृशावच्छेदकमादायकावच्छेदकांवच्छिन्नव सम्भवतीत्युमयाभावसत्त्वा तदवृत्तिसयोगव्यक्तीना ये ऽभावा तेपा तनिष्टाधिकरणतातुचानवच्छिन्न तया उभयागावरात्वादुक्तोपाधे यावत्सयोगाभावरूपसाधनव्यापकतापत्ते , स्वसमानाधिकरणयावत्तदभावाधिकरणतापच्छेदकावच्छिन्नत्वाय भावघटकैकावच्छेदकावच्छिन्तःवरूपत्वे च वृक्षादिनिष्ठमूलाधरच्छिन्नकपि सयोगाद्यभावाधिकरणताम्वपि म तथात्वसम्भव , तत्समानाधिकरणव्याप्त वृत्तिकपिसयोगाभावाद्यधिकरणतानामपि तादृशयावदधिकरणतास्तर्गतत्या पदवच्छेदकस्यचाऽसिद्धत्वादिति चेन, एकापच्छेदकावच्छिन्नस्तस्य स्वसमानाधिकरण'कञ्चिदवच्छिन्नयायचदभावाधिकरणहावच्छेद कावच्छिन्न - वरूपस्स विवक्षितवेनानवच्छिन्नाधिकरण तामिरसहावच्छिन्नाधिकरणताना मेकावच्छेदकावच्छिन्नत्वासम्भवेपि क्षतिविरहात . अथ वा यावद्विशेषा भाववावमित्यनेन यायत्तदीयविशेषागाववत्वावच्छि ननिरूपितमेकाधिकर- गत्व विवक्षितम् , न तु तत्समुदाय , एकावच्छिन्नल च एकमात्रवृत्ति धर्मावच्छिन्नावच्छेदकावच्छिन्नत्वम् , नत्वभिन्नावच्छेदकक्त्वम् , वृक्षा वृत्तिकपिसयोगाना वृक्षनिष्ठाभावा यद्यपि व्याप्यवृजय , तथापि भन्माप्य वृत्तिसाधारणयावलेन तेषामन्याप्यवृतित्वात्तत्साधारणयावत्यावच्छिन्ननिरू- বিলাথিলনা দুমাসুবৃতিনবায়ণঘাত্ত্বিকরা बच्छिन्नेति तोमयाभावोऽशत इति न साध्योपाध्योसामान्यव्याप्ति भा । यक्षनिष्ठसयोगसामान्यीययावद्विशेषाभायाधिकरणता च न प्रत्येका वच्छेदफावच्छिन्ना, अस्या दिशे गगने श सयोग इत्यादिपतीति विरहात् , अपि तु यत्किचिदनुगतधर्मावच्छिन्नतदवच्छेदकावच्छिन्ना, याव सयोगाभाववद्गनमिति प्रत्ययात् , एकरूपावच्छिन्नन्य प्रतियोग्यभाना धिकरणतावच्छेदकले विरोधात् , एकम्यापि विशेषरूपसामान्यरूपाभ्या उभयावच्छेदकत्वोपगमात् , तथाच पनिासयोगविशेष भावाना याव- , शाबमुक्त बन्टी। त्वावच्छिनिलपिताधिकरणता न निम्तावच्छेदकावच्छिन्नन्यवनानि तुम्योक्तोमयवत्वादुपाप्रेमापनायापकत्वमिति वदन्ति । वन्नुवम्तु, अनवच्छिन्नयावद्विशेषाभाववत्वमुपाधि , ताशोपाधिना माध्यम्य सामान्य यात्रिविरपि सयोगसामन्यामावन्पपर्यत्रमितसाय व्यापातया तादृशोपापेम्मप्रतिषज्ञोथापकत्वमयाहतम् , तादात्म्येन सायवनोप्युपाधिव्याप्यतया तादृशोपाध्यमावेन सयोगसामान्यामावरूप साध्यवझेदोऽन्यत्राप्रमिद्धोपि सापयितु शक्यत एव, अमावसायक व्यतिकिगि प्रतियागिमात्रप्रसिद्धरपेक्षितवान् , उपायभावेन सारा भावमापन तु न सम्यक् , समोगरूपम्य तम्य मापने मिद्धसाधनात् , पक्षावृत्युपापियाप्यत्वेन साये पक्षावृत्तित्वमाघनात् सत्प्रतिपक्ष निहान् इति केचित । मिद्धम धनादित साभ्यामावमाधनमम्मवपि प्रतियोगिवैयधि करप्याटिनमाययापकतारच्छेदनया गृद्यमाणोपाधितावच्छेदकावच्छि नामाववत्ताहानात् पझे सा यानुमितिप्रतिरोध इति सारम् । .
. सिद्धान्तलक्षणम् । पग्णतानामनवच्छिन्नत्वेपि तस्कूटम्यैकावच्छेदकावच्छिन्नल पूर्ववदुष पादनीयम् । अर्थतादृशापाद्यमिचारोन्नायास सत्पतिपक्षोन्नायकत्र वा म सम्भवति, प्रकृतसाध्यव्यापफम्य एकावच्छेदकावच्छिन्नसयोगीययावधि- शेषाभाववत्त्वम्याप्रसिद्धे, द्रव्ये तदीययावद्विशेषाभाववत्त्वस्यावच्छिन्न त्वेपि एकावच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावात् , गुणे च तस्याच्छिन्नताया एवामानात प्रतियोगिमत्त्वविशिष्टकपिसयोगादिसामान्याभावव्यापकम्य तदीय कावच्छेदकावच्छिन्नयावद्विगेपाभाववत्त्वस्थ प्रसिद्धत्वपि तदभावन प्रकृतसाध्यवद्भेदसाधन तु न सम्गवति, तम्य प्रकृतसाध्याव्यापकत्वात् । प्रतियोगिमत्त्वविशिष्ट फपिसयोगानिसामान्याभाववद्वेदश्च कपिरायोगादिरूप प्रतियोगिशू-ये हेतुमति साध्यमानो न कपिसयोगादिसामान्याभायवद्वेद पर्यवसायी, प्रतियोगिमछेदस्याऽयाधात् . प्रतियोगिमतिचेकावच्छेदकाव च्छिन्नतदीययावद्विशेषाभावसत्त्वेन तद्वत्त्वामवादिरूपडेतोरसिद्धिरिति न व्यभिचारोन्नयन निर्वाह इति,- गैवम् - इचिद्रव्ये जलादिसयोगवति तामामान्याभायम्य सत्त्वे एकावच्छेदकावच्छिन्नतदीययावद्विशेषाभावसाचात् तदीयप्रतियोगि मत्वविशिष्टतत्सामान्याभावव्यापकैकावच्छेदकावच्छिनतदीययावद्विशेषाभा - वयत्त्वम् , यत्र च द्रव्ये सर्वावयवावच्छेदेन भिन्नभिन्ना जलसयोगा वर्तन्ते, यावत्तद्विरोपाभावरूपहेतुमति तावच्छेदकान्छिन्नयाव तद्विशेषाभाररूपो- पाध्यभावेन प्रतियोगिमत्त्यविशिष्टतासामाथाभावबद्भेदन्य सिद्धो बाधका भागत् , प्रतियोगिमति तत्र विशेष्यबझेदपर्यवसानेन व्यभिचार सिध्या सामान्यन्यातिमगात् . सयोगवे गगनादिनिष्ठाभावप्रतियोगिता वच्छेदकत्वसाधकानुमानौपयिषदर्शितव्यातावपि एकायच्छेदकारच्छेद्यम्ब समानाकरणानिधाय नातिस्पेसिसाकपापदणाधिकरणसर - न्यगगनादिक ययत्तदन्यत्वम्योपाधित्व बोभ्यम् ।
३२ शास्त्रमुक्तावली [दी] एतेनाऽय सयोगाभाववान् यावद्विशेषाभावादिति परास्तम् । व्यर्थविशेषणवादप्रयोजकत्वानिर्गुणत्वादेरुपाधित्वाच्च । नच प्रति योग्यनवच्छेदकतयैव वृक्षवादेरभावावच्छेदकत्वम् , गुणायनवच्छेदक प्रमेयत्वादेस्तदभावावच्छेदकत्वप्रसङ्गात् । एतेने ति । अनवच्छिन्नयावत्सयोगविशेपाभाववत्त्वस्योपाधित्वे नेत्यर्थ । इति – विशेषप्राप्त्युपष्टभ्यमनुगान पराम्तम् । दूषणान्तरमप्याह-व्यर्थे ति । त्वन्मते सयोगसामान्यामावस्य कवलान्वयितया अगाववत्त्वस्यैव तव्याप्यतावच्छेदकत्वेन इतराशस्य व्यर्थवादित्यर्थ । नन्वभावादित्येव हेतुरस्तु इत्यत आह -अप्रयोग कत्वा दिति । व्याप्तिग्राहकतर्कशू यत्वादित्यर्थ । विशेषव्यासावुपाव्य-तर मपि सुलमगित्याह- निर्गुणत्वादे रिति । आदिना निष्परिमाणत्वादे. परिग्रह । यद्यद्धर्माश्रयानवच्छेदक तत्तद्धर्मावच्छिन्नाभावावच्छेदकमिति व्याप्युपष्टभ्य वृक्षत्वादेम्सयोगस'मान्याभावारच्छेदस्त्वस धकमनुमान मादाक्य निराझने - नचे ति । गुणायनवच्छेदकेति । गुणत्वाश्रया नवच्छेद केत्यर्थ । तदभावे ति । गुणत्याद्यवच्छिन्नाभावेत्यर्थ तथाच गुणत्वाचवच्छिनस्यापि अव्याप्यवृत्तिताप्रसह इति भाव घटाटी मयत्यावच्छेदेन घटत्यायमावप्रसको घटत्वादेव्याप्यवृत्तितया तदपच्छेदकाप्रमि या सदनाच्छेदक्त्वरूपापादकामसिद्धेर्न सम्भवतीति नाभिहित । गुण गाद्याश्रयम्य सयोगादेरवच्छेदकासिध्या गुणत्वा पवन्धिमाभारापरदा वापादकाप्रसिद्धिरिति भाव । ननु “यद्धर्माश्रया नवच्छेदक" गित्पत्र यरटेन च्याप्यवृत्यतिघमों विवक्षित , गुण पादेश्व सिद्धान्सलक्षणम् । []] यथा च घटपूर्ववृत्तित्वम्य प्रतिदण्ड वादिसामानाधिकरध्यस्य चा प्रतिघूम भिन्नपि दण्डत्व धूमत्व वा वसामान्यारच्छेदकम् । च्याप्यतिरूपादिमृतितया तदाश्रयानवच्छेदकत्वस्य न तदवच्छिना भावानच्छेदकलापादकतेत्याशक्य वृक्षलादौ सयोगत्वानयानवच्छेदस्त्व रूपसयोगरवावच्छिन्नाभावसाधकहेतोरसिद्धिमाह--ययाचे ति । घटपूर्व चर्तित्वस्ये नि । दण्डनिष्ठपटकारणतायटकतदव्यवहितपूर्वकालसम्बन्ध- स्वेत्यर्थ । प्रतिदण्डं भिन्नत्योप दण्डवं तत्सामान्यावच्छेक मित्यन्वय । प्रतिदण्ड भिन्नत्वेपी त्योर दण्डत्व तत्प्रत्येक्रानिप्रसक्त मिति मूचितम् । एवमपि । तत्सामान्ये ति । पटपूर्ववर्तिनात्यापच्छिन्नेत्यर्थ . प्रत्येशतिपसक पेपि अवच्छेयवायच्छेदकानुगतरूपावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया सम्यावच्छेद पत्यम् , अन्यथा घटसरणतारच्छेदकलमेर भज्यतेति भाव । ननु दण्डलम्य पटनियतपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वम् , न घटनियतपूर्ववर्तिताया म्वरूपसम्बन्धरूपावच्छदकत्वम् ; अपि तु तद ययदितपूर्वकालनिष्ठाभाव प्रतियोगितानवच्छेदकत्वमा परिभापिम्मेव, तयातिप्रमक्तोष निराधाभ मेव, म्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदक्ताया एवापच्छेयानतिप्रसक्तन्वनियतत्या दिनि प्रत्येकातिप्रसतम्य सामान्याननिमतक्तावेन सामान्यरूपावच्छिन्ना पच्छेदकत्वे दृष्टानान्तरमाह-बदनिसामानाधिकरण्यस्येति । प्रति धुमं भिन्नत्वेपि धृमत्वं तरसापान्यावहम गित्य वय । तत्पदैनात्र चहिमामानाधिकरण्यपरामर्श, पूर्णत्वाय तदनवच्छेदावे तम्य वद्धि स्याप्यतावच्छेदकरल नोपायेन । नर ल्याप्दनायवेदयत्वमपि म्यदि শিৱসায়ত্ব বামৈপি, ঘনিষ নাগালদিখি .
मालमुक्तावर्ग। दी] तथा सयोगमामान्यम्यावच्छेदक द्रव्यत्वादिमित्यम्यापि. मुवचत्वाचेति सम्प्रदायविद । नीना पुन स्त्पनिकारापच्छेदेन घटादी गुणाम्य प्रध्यवदन गमनादा सयोगम्य सामाया भावो दर्तन, न दृष्टान्तमतिगिन वाच्यम् सायमामानाधिकरण्यापच्छेदान्पयत्त्वं च्याप्ति , तत्रावच्छकच स्वरूपमम्बन्धविशेष, जल एवं यत्र व्यर्थ विधेपणादिननालमत्वादिना हेतुना तत्र व्याप्यत्वापिद्धिरिति प्रार्चन मतानुपग्गैनुदभियानात् , अयथापुन म्वरूपसम्बन्धरूपकारणत्वपति योगिन्दादिनिन्द्रपितमनुगधर्मनिष्ठ म्बम्पमन्य रूपमवच्छेदक व दृशात तया मोयम् । सयोगसामान्यम्य-मयोगन्यम्पारच्छेद्यतापक रूपावच्छिशन्य । सुपचयाच ति । प्रत्येक्मयोगादेव्यक्तचनिपगतम्यामि इयत्वादेग्नगावच्छि पानतिप्रयन वा दैनि भार यद्यप्येवमपि प्रमे यत्वादेम्मयोगमामान्यादिप्रसक्तवन त मामान्यान्डरचारमा उक्त स्या विगतदवच्छेदेन सयोगमामान्यााणिद्धिन गाने गारपितुम् , स्थाप प्रतियोगिमलम्बद्धदशकल्यारेय प्रनयन्यनवच्छेवत्वाग्भावा पद्रवनियम तयारेव तदनुभपात न तु प्रतिययनाच्छदकमात्रम्य, मानाभागादिन्यत्र जापर्यम् । ये सयोगमागान्यापारम्य कलदार च्छेदेन स्वयमनुपद व्यवस्थापन यतया मन्मदायविद इत्यांना परसी दति । गुणम्य सामान्याधावी वर्तन इयचय । घमप्राग . ।
पर्वते नितम्चे हुता , सिद्धान्तलक्षणम् । -दी) तथा धूमवत्यपि पिरहो दहनस्य शमोन शिखर इति प्रतीते , सयोगेन द्रन्यस्याप्यव्याप्यवृत्तित्वात , वृत्तेरन्याप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतो व्याप्यवृत्तित्वस्यात्यन्तमसम्भावितत्वात्। मानाभावादिति वाच्यम् , तदा तत्र जन्यैकत्वहेतुभूतम्य एकत्वत्वा चच्छिन्नाभावत्यावश्यकतया तस्यैव स्वसमनियतगुणत्वाधवच्छिन्नाभाष रूपतया विवादाऽयोगात । सयोगादिसाध्यकनित्यद्रव्यमात्रवृत्तिहतुकम्थले व्यावृत्तिदानायाह- भळये ति । महाप्रळयस्य जन्यभावानधिकरणतया तदानीं सयोगा घसावादिति भाव । तदानी च गगनादौ नित्पैकत्वपरिमाणादिसत्त्वेन गुणसामान्याभावासत्त्वात् संयोगस्येत्युक्तम् । अन्न व प्रमाण 'गहा प्रळये गगने न सयोग" इत्यादिप्रमाणिकन्यवहार एव । ताशव्यब हारस्य ध्वसावगाहित्वेतिप्रसङ्गाद्यवहारानादरेचातीन्द्रियगगनादौ गोत्वा घभावस्य अप्रामाणिकतापचे प्रत्यक्षासम्भवात् , अनुमानस्यचाऽप्रयोज फत्यात् । वहिमान् धूमादित्यत्र व्यावृत्तिदानायाह- तथे ति । दहनस्य- दहलत्वावच्छिनन्या प्रतीतरित्यन्त द्रव्यस्याव्याप्यवृत्तित्वा दित्यत्र हेतु । प्रत्यक्षप्रमाणपत्वा युक्तिमप्याह- वृत्ते रिति । सयोगरूपसम्बन्धस्ये त्यर्थ । वृत्तिमतो व्याप्यवृत्तित्वस्य- सयुक्तस्य तत्सम्बन्धेन व्याप्य वृचिताया । असम्भाषितत्वा दिति । अयमाशय सम्बन्धि साया सम्बन्धाधीनत्वाचदवच्छेदेन सम्बन्धो नास्ति तदयच्छेदेन तलाम्मन्धावच्छिन्नत्तदभावसत्त्वमावश्यकम् , सयोगादेस्सम्बन्धस्य समया यम्य व्याप्यभूचित्वेपि न सयोगादेाप्यवृत्तिता, गुणादी समवायसत्त्येषि सयोगव्यसत्त्ववत्सयोगायनवच्छेदकावच्छिन्ने सयोगादिमति तत्समवाय सत्त्वेपि तदमारोपपत्तरिति । , शास्त्र मुक्तावी (1] एवं प्रतियोगिमतोरपि देशकालयोदेशकालावच्छेदेन तदभाव , तथाच तत्तत्माध्यकाव्याप्तिधारणाय तदुपादानम् , नोपादेय च केचित्तु - वृत्तेरव्याप्यवृत्तिवे वृतिमतो ऽव्याप्यवृतित्वववृत्ते ाप्यवृत्तित्वे वृत्तिमतोपि व्याप्यवृत्तित्व युक्तितौल्यात , सयोगादि प्रतियोगिकत्वविशिष्टसमवायोपि न व्याप्यवृत्तिरित्याहु । वहिमार धूमादित्यादौ कालविशेषावच्छेदेन हेतुमति वर्तमान साध्याभावम द्राय घटत्ववान् कालवादित्यादौ पटाद्यवच्छेदेन कल वर्तमान फालिक्यपधावच्छिन्नाभावमादाय च व्यावृत्तिदानायाह-- एवं मिति । प्रतियोगिमतो देशस्य प्रतियोग्यनधिकरणकालावच्छेदेन प्रति योगिमत कालस्य च प्रतियोग्यनधिकरणदेशापच्छदेनाभायव स्वमित्यर्थ । इदानीमत्र घो नास्तीत्यादिप्रत्यये देशनिष्ठाया कालावच्छिन्नाधारताया कालनिष्ठाया देशविशषावच्छिन्नाधिकरणताया या विषय समित्यत्र विनि गमनाविरहादुमयस्यैव विषयत्वादिति भाव । तत्तत्साध्य ति । गुणस्याद्यवच्छिन्नसाध्यकद्र यत्यायव्याप्ति चारणायेत्यर्थ । तत्-- असमानाधिकरणा तम् । अव्याप्यवृत्तिसाध्य के मतियोगिवैयविकरण्याघटितव्याप्तेरप्रसिद्धया तद्घाटतैव व्याप्ति व्याप्य वृत्तिसाध्यके तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपस्थितिदशायामपि हेतुसमानाधि करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामा याभापमहादनुमित्युत्पत्या प्रतियोगि यारण्य घटितापि व्याप्तिरम्ति , प्रतियोगियधिकरण्यघटितव्याप्ति रगयीय प्रसिद्धाऽनुगितिप्रयोनिकाचत्याशयेन मूल्नम्तदुपादानमित्याह नोपादेय मिनि । व्याप्यवृचिसा यके सार्वत्रिकमुपादान प्रतिक्षिप्तम् , नत्यनुपादानम्य सावनिक मुत्तम् व्याप्यवृत्तेरपि गा-यम्या-या यवृत्तित्व . सिद्धान्तलक्षणम् । ग्रहदशायां प्रतियोगिवैयधिशाण्यधदितव्याप्तिजानादेव अनुमित्युपगमात् पाप्यवृतिसाध्य के सर्वन तादृशविशेषणोपादानानियमः , तदघटिताया अपि व्यासर्वत्रानुमित्यौपायकत्वात् । अव्याप्यवृत्तिसाध्यके । सर्प तदुपादाननियम एच . तदघटितव्याप्तेरप्रसिनेरितिवाऽर्थ । व्याप्यवृत्रि साध्यफरवं च वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिसाध्यकत्वम् । सत्तावान् द्रयलात , फालिरुसम्बधावच्छिन्नाकाशाभावाभाववान् आत्मत्वादिस्या दिक च न तथा, अतस्तत्र साध्यवति कालामादौ कालिदेशिकविशेषण ताभ्यां तदभावसत्वात् प्रतियोगिवैयधिकरण्याविशेषितहेतुसमानाधिकरणा मानाप्रतियोगिरवम्य साध्ये असावेन च्या प्रतियोगिवैयधिकरण्य घटितस्वनियमपि न दोषः । केचितु-~~ व्याप्यवृत्तिसाध्यकत्वं यथाश्रुत्तमेव हेतुमत्यभावस्य देशिकविशेषणतया वृत्तिविक्षणीया; अतो हेतुमति कालादौ कालिक विशेषणतादिना साध्याभावसत्त्वेपि मायाप्ति; मातम्याप्यभावत्वेम दैशिकविदोषणतया वृत्ति. प्रामाणिकी, अतो नाभावसाध्यकव्यभिचारि- ण्यतिव्याप्ति । यादशमतियोगितानिरूपकामावत्वविशिष्टस्य दैशिकविशेषण तया हेतुमति वृत्तिः तादृशप्रतियोगितानपच्छेदकत्वविवक्षया कालिक सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकामाशामावाभाववान् इत्याचावव्याप्तेनिरासः, तत्राकादशभावस्य आकाशाभावत्वेनैय दैशिकविशेषणतया आत्मनि वृति' नतक्तसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नपतियोगितात्रेन, यात्मनि ताशाभावा भावो नास्तीत्यप्रतीते । अन्याप्यवृत्तिमायक्रेषि सयोगामायवान् नित्य गुणत्वादित्यादी अनुमित्यौपायका विधयारोम्सम्भवा रसधचे त्युक्तम् । वताप अन्याप्यवृत्तिसायकैपि क्वचितघटितव्याम्मम्मय इति सूचिनमित्याः ।
, व्यत्वात्, ३८ शास्त्रमुक्तारळी । गतु- "व्याप्यत्तिसाध्यके- अयाप्यवृत्तित्वमहाविषयकसाध्य के. सर्वथैवासमानाधिारणा तम्मानुपादेयता तत्र लायन प्रतियोग्य सामानाधिकरण्याटिन याप्तग्वानुमानाङ्गतास्वीकारा" दिति व्यास्थानम् , तदमा तत्रापि शब्दादिना प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तरेस यदा ग्रह तढा अनुमिनेर पादाय ताटशव्याप्तेरनुमानाङ्गत्वस्योपगन्त अन्यथा यादृशव्यतिरेकिमाव्ये न केवलान्वयित्वमम , तादृशसा यके लाघनेन साध्याभानवदवृत्तित्वमात्रस्यैव व्याप्तित्वोपगम मसात् , केवलान्वयिनो यम्य साध्यस्य न व्यतिरेक्त्विभ्रमविषयता तत्साध्य के हेतुसामानाधिकरण्यविशेषणपरित्यागम्यापि प्रसङ्गाच्च । यत्तु-प्रतियोग्यसामानाधिकरण्ये त्यत्र प्रतियोगिपद म्वप्रति योगिपरमवश्य वाच्यम् , अन्यथा प्रतियोगित्वग्य सामान्यरूपेण केव रान्वयितका प्रतियोग्यसमानाधिकरणस्यैव दुर्लभत्वापत्ते , तथाच स्वप दम्य तत्तदभावपरतया तत्तदभावप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यविशिष्टत्वेन हेतुमद्वृत्तीना तचदभाव यक्तीना प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटज्ञान मनुगितिकारण वाच्यम् , तादृश च ज्ञान असर्वज्ञम्य दुर्घटम् , अत प्रतियोगिपदम्य प्रकृते साध्यार्थस्तया साध्याभावनिष्ठसा यसामानाधि परण्याभावविशिष्टम्सन् हेतुमदवृतिरभार एवानुगतरूपेण निवेश्य , सद्धती सर्वप मेव हेतुममानाधिकरणाशावाना सर्वत्र हेत्वधिकरणे साध्य समानाधिकरणतया सा यमामानाधिकरण्याभावविशिष्टस्य हेतुमद्वृतित्व न प्रमियनीति सा यमाननिष्ठल साम्यसामानाधिकरण्ये विशेषणम् . सद्धती सर्वत्र सायाभावभिन्नाभावे सत्प्रसिद्धिसम्भव , व्यभिचारिणि च व्यभिचारनिम्पकाधिकरण एव साध्याभावे साध्यसामानाधिकरण्याभाव विशिष्टतया हेतुगबृत्तित्वगिति साध्यामाघम्यापि रक्षणघटकतया नाति च्याप्ति । सयोगेन प्रमेयसामान्यसाध्यक्मद्धती सा-यागावातिरिक्ताभाषा प्रमिया हेतुमति सा-याभारनिष्ठमा यसामानाधिकरण्यापारविगिष्टाभावा- सिद्धान्तलक्षाम् । दी] सर्वथवं व्याप्यवृत्तिसा-यके तत, साध्यादिभेदेन व्यासदादिति वदन्ति । प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं च स्वप्रतियोगितावच्छेदका वच्छिन्नासामानाधिकरण्यम् । प्रमिद्धिरिति साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नाभावनिष्ठसाव्यसामानाधिकरण्याया भावो निवेशनीय ; एलञ्च व्याप्यवृत्तिसाध्य के साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्याभावनिष्ठसाध्यरामानाधिकरण्यापसिद्धया ईश्वव्याप्तिर्ने प्रसिद्धयतीति तत्मा यो प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याघटितैव व्याप्तिरित्युक नोपादेयंचे त्यादिने ति, -- तदपि न ; साध्यसामानाधिकरण्यविशेषणीभूतसाध्याभाव सान्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वनिवेश प्रयोजनामाया याप्यवृत्तिसाध्य केपि सम्बन्धान्तरायच्छिन्नसाध्याभाव एव साध्यसामानाधि करण्यप्रसिद्धया तनाप्युक्तव्याप्तिप्रसिद्ध । परे तु नतु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यगर्भव्याप्तेरनुमितिप्रयोजकत्वे प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशाया तदयामानाधिकरण्याविषयका देव हेतुममानाधिकरणामावाप्रतियोगिबज्ञानादनुमितिल्पयत इत्यनुपपनमत आह-गोपादेयं चेति । व्याप्यत्तिसाध्यो अनुमितिपूर्वमव्याप्यवृत्ति वज्ञानाविषयसाव्यके। सर्वस्यैव प्रतियोगिवैयधिकरगं नोपादेयम् । अनुमतिप्रयोजक यातिशरीरे न निवेगनीयम् , तन तदघाटेतन्याप्तिज्ञान गेव हेतु , सर्वथैवे त्यनेन यत्सा यो कदाचिदनुमितिपूर्व स ये हेतु मत्यव्या यवृत्तित्वज्ञान तर तदनुमि तिनिहाय प्रतियोग्यसागानाधिकरण मुपादायापि गोरनुमितिप्रयोजकत्वगुपेयम् , यक्ष्यमाणरीत्या व्याप्तेरनु गमान्न व्यभिचार इति यूचितम् . साध्यभेदे त्युपर क्षणम् । प्रतियोग्य सामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशामेदेन एकसाध्यकेप्यनुमितिणयोजकव्याप्ति दोपगनोपि वोद्धव्य इति व्याचा । भाप्यवृत्तिताध्यकम्धले द्विविधा व्याप्तिनद याप्यवृत्तिसाभ्यक इति सायोन न्यामिमेंदामावो न सम्भवतीनान आह- सा गाभिने ति।
४० पापमुक्तापर्गा सा यतावच्छेदपादोशिय व्याप्तिऋनया तद्भेदे तद्दम्यावश्यकत्या दित्यर्थ । यद्यपि जात्यादौ गुणान्यत्वादिसामानाविकरण्यापरक्षितम्य सत्त्वादे यातिरम्त्येष, गुणादौ तदुपरक्षितसत्त्वाद्यनुमिते प्रमात्वात् , तथापि गुणादौ गुणान्यत्वादिसामानाधिकरण्यविशिष्ट सत्तादिप्रतियोगिकवशिष्टयाय गाहिन्या अनुमितेभ्रमत्वात् तत्र तादृशानुमित्यौपथिकव्याप्तिम्वीकारे सलिङ्ग परामर्शादपि प्रमाम्यादिनि तादृशानुमित्यापयिक याप्तिर्गुणादिवृत्तिहतो न न्वीक्तुं शक्यते, अतम्साभ्यतावच्छेदर विशिष्टवैशिष्टयविषयकानुमित्याप विस्याप्तिशरीरे प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टवैयधिकरण्यपर्यन्त निवेश्य सत्र तादृशातिव्याप्ति वारयति- प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यं चेति । नच तत्रापि व्याप्तिम्वीकारे क्षतिविरह , गुणो गुणान्यत्वविशिष्टसत्ता बान् जातेरित्यादौ तादृशव्याप्तिमत्त्वपि वाधेनैव हेतोर्दुष्टत्वोपपत्ते , द्रव्य पसातारशसाध्या नात्यादिहेतोश्च समीचीनताया एवोपगमे क्षतिविर हान् , नाधानवतारदशाया च गुणादी जात्यादिलिगकविशिष्टसलावैशि ध्यानुमितिमंगमपा प्रमात्मत्सलिङ्गपरामादपि म्बीनियते, अत एवं गन्धप्रागभावकारावच्छिनो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्यादी बाधा नवताग्दशाया प्रमात्मस्परामाद्विमिष्टानुयोगिकौशिष्टयावगाहिनी प्रमा नुमितिर्मणिकारणोपगम्यत इति वान्यम् , भ्रमानुमितिजनस्परामर्शस्य ग्रमत्वसम्भवे तदुपपाटनमावश्यामित्याशयात् । मन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवान् पृथिवीवादित्यादी परामर्शस्य क्थञ्चिदपि भ्रमत्वासम्भ बेन अगत्या तत्र प्रमाणपरामर्शाश्रमानुमिनिम्वीकारान् गुणो विशिष्ट सतवान् जातिमत्त्वादित्यादिविशिष्टप्रतियोगिकवैशिष्टयविषयकानुमितिम्थल मुपेक्ष्य गन्धप्रागमाग्वान् पटो गधवानित्यादिविशिष्टानुयागिविशिष्टय विषयकानुमितिम्मन मसिद्धि यभिचारासद्वार्ण पानाहरण नाभिहितातोग- निलोप्युक्तम्यले व्याप्तिनाग्नी याशय उन्नीयो । .
सिद्धान्तलक्षणम् । [दौ तेन "अयं गुणकमान्यत्वे सति सचावान् जाते. " मूर्नवोभयवान्मूतत्वा " दित्यादी भूतव अथ विशिष्टनिरूपित एवं समवायादिविशेष्याविरोपिनो विशिष्टा भावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धः, शुद्धसमवायादेस्तयात्वे दण्डा- शुपलक्षितपुरुषादिमावविरोधि तादृशपुरुषाधभायात्तदविरोपित्तविशिष्टपुरुषा धभावलक्षण्यानिहान् , नच तदुपलक्षितपुरुषाधभायाय स धर्मों न पतियोगिताबच्छेदक , अपि तु प्रतियोगितासगानाधिकरण एव; प्रति योगितावच्छेदकस्यैव प्रतियोगिविशेषणत्वादतावस्यैवनोपलक्षणस्वादिति तादृशाभावयोर्विशेष इति वाच्यम् ; उपलक्षणेन दण्डादिना ब्यावृत्त प्रतियोगिनिष्ठपतियोगितायां पुरुषत्वादेरतिपसततया सन्माने तदवच्छे दकनायाः पर्याप्त्यसम्भवेन दण्डादेरपि तदयच्छेदककोटाववश्यमन्ती चात् ; अत एव पुरुषादिमात्रेण न दण्डाद्यालक्षितपुरुषाद्यभावस्य विरोधः, सदवच्छिन्नाभावमात्रस्यैव तद्विशिष्टामावत्यै सत्तान्यपृथिवीममवेतशून्य चायुवादित्यादौ प्रथशता कटघटितलक्षणातिव्याप्तिदानमा विरुध्यते, पृथिवीसमवेतत्वविशिष्टाभावस्य वारवादी सत्त्वेन वायुत्वादम्तन साध्य तथाच प्रतियोगितावन्डेदकावच्छिन्नासामानाधिकरण्या विवक्षायागपि नातिव्याप्ति, प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन गुणादेविशिष्ट सत्तानधिकरणत्वादिति चेन्न- विशिष्टनिरूपितसम्बन्धस्य विशिष्टाभाव प्रतियोगितावच्छन्दकत्वं सर्वन न सम्भवतीति प्रागुक्तत्वात् . अगत्या विशिष्टागप्रतियोगिताविशेषणान्तर्भावेन पर्याप्सा, उपलक्षिताभावप्रति योगिता तु दण्डादिरूपावच्छेइकोपलभितविशेष्य एव पर्याप्तत्युपगम्य नयोविशेषस्योपपादनीयत्वान् । विशिष्टस्यातिरिक्तनामते विशिष्ट सत्तागाव नहजन एवं प्रनियोग्यसमानाधिकरण इत्युभयमाध्यकानुमरणम् । सद्भतुत्वात ; , १२ शासमुक्तावळा । दी] नातिपसह । नचोभयत्वमेकविशिष्टापरत्यम् , विशिष्टं च केवलाइन्यदिति तदभावो मनमि सहजत एवं प्रतियोगित्यधिकरण इति वाच्यम् , उभयत हि न विशिष्टत्पादनतिरिक्तम् । न वा तदवच्छिन्नाभावस्तदवच्छिन्नाभावात् । नातिप्रसह इति । हेतुमति विशिष्टामावादेशुदप्रतियोगि सामानाधिकरण्यपि विशिष्ट प्रतियोगिसामानाधिकरण्यविरहेण न अमानुमिति जकपरामर्शस्य प्रमात्वप्रसङ्ग इत्यर्थ । व्याप्यवृत्तिसाध्यकपि प्रतियोगि वैयधिकरण्याचगाहिपरामर्शस्यानुमितिहेतुनया उक्तसाध्यम्य व्याप्यवृत्तित्वे प नानिप्रसङ्गाप्रसति । मनु मूर्तत्वादिहेती भूमतादिविशिष्टमूर्तत्वत्वादिरूपतदुभयत्वा पच्छिन्नस्यय न व्याप्ति , न तु तदुभयवृत्तिबुद्धिविशेषविषय वरूपतदु भयत्वावच्छिन्नम्य , तथाच विशिष्टातिरिक्ततागते विशिष्टसत्तादिसायक जात्यादिहेतापित उक्तोभयसा यकमूर्तत्वादिहेतावपि यथाश्रुतमतियोग्य सामानाधिकरण्यनिवेशपक्षे नातिव्याप्तिप्रसक्तिरित्यभिमान नचे त्यादिना नराम्रोति-नचे ति। सहजत एव प्रतियोगिव्याधिारणपदस्य तत्त्वावच्छेदविशिष्टपरता विसैन । उभयत्वम् - उपयव्यवहारविषयता पच्छेदकम् । न पिशिष्ट पात्- एकविशिष्टापरत्वान् । अनतिरिक्तम्- जमिनम् । " अतिरिक्त ' मित्यनुरना नानतिरिक्तमित्यभिधान उमयपदार्यतावच्छट करवायच्छेदेनातिरित्त स्वाभाय, न-पदस्य अनुयो- गितावच्छेदनारदेनाऽभावोधकत्व युत्पत्ते । तावता एसविशिष्टापरत्य गुभयनिष्ठ यामज्यचिधर्माश्च उभयपदार्थतापच्छेदकमस्तु, न तन्मात्रम् , २५यमाणानुपपने प्रहने च उमय मेकविशिष्टापरत्व मेनति शा यु मिद्धान्तलक्षणम् । ( वैशिष्टयविरपि घटत्वपटत्वयोरुगयत्सम्योगयत्वेन तदभावाय प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । दाम | अत्र हेतु वैशिष्टयविरपि घटत्वपटरवयोरुभयत्वस्य प्रत्यक्षासिद्धत्या दिति । घटलपटत्वयोम्सामानाधिकरण्यविरपि तत्रो भयव्यवहारविषयतावच्छेदकम्प प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यर्थ । अन्यथा तत्रो भययवहारानुपपवेरिति भाव । यद्यपि घटत्वपटत्वामयमिति प्रतीती कालिकसम्बन्धटितसामानाधिकरण्यरूपवैशिष्टयम्य विषयता सम्भपत्ति, तथापि वाच्यत्यघटत्वोभय समवेतमित्यादिप्रतीतिन्यवहारविरहेण अभय समवेतमिति प्रतीतिव्यवहारयोम्समवायिसमवेतरवरूपवैशिष्ठ्यविषयताया अभ्युपगन्तव्यतया घटत्वपटलोगय समवेतमित्यादौ तादृशवैशिष्ट्या प्रसिध्या व्यासज्यवृतिधर्म एष विषय इति भाव , तथाच तदनु रोधेन व्यासज्यवृत्तिधर्गविशेषम्य उभयव्यवहारविषयताया आवश्यकत्वे एकविशिष्टापरत्वस्य तद्यवहारविषयत्वमप्रामाणिकमिति न मूतत्त्वमूतत्यो भयवान् मूतत्वादित्यादी एकविशिष्टापरत्वस्य माध्यतावच्छेदकत्वासक्ति , तथासत्यनुमितेरुभययानित्याकारकतानुपपत्तेरिति निढम् । ननु मूर्तत्वाधिकरणे मनसि भूतत्वमूतत्वोमय नास्ती ते बुद्धरेकविशिष्टा परामावावलम्वननैच उपपत्ति , मनसि प्रतियोगिमत्त्वेनोमयवृत्तिधर्मावच्छि माभावामत्वादिति कचिदेकविशिष्टापरत्वस्याप्युभयव्यवहारविषयतावच्छेदक मावश्यकमित्यत माह नवे ति । तदवच्छिन्नाभाव प्रत्येकाधि करणतिरुभपन्यवहारविषयतावच्छेदनावच्छिन्नामाव । उनिउमाभा चार- एकविशिष्टापरवावच्छिनामावात् । 'अनतिरिक्त' इति पिरिणतेन सम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदकविशिऐनैव प्रतियोगिना sभारम्य विरोधादेवम्याधिकरणपि व्यामध्यविधा धनामावगर ४१ शासमुत्तापही। [दी] नच तत्र व्याप्तिरेव उभयत्वाधिकरणस्य, मूर्तत्वस्य मनसि सत्यादिति वाच्यम् , तथात्वेप्युभयत्वेन रूपेण तनासत्याना माधकामावादिति भाव । एतेन मूर्तत्वस्य व्यासज्यवृत्युभयत्वा वच्छिन्नव्यभिचारितापि व्यवस्थापिता आवश्यकश्च एकाधिकरणे न्या सज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नतदमाग , अन्यथा समवायघटितसामानाधिकरण्येन घटत्यादिविशिष्टपटत्वासमसिध्या घटादौ समवायन घटत्वपटत्योभय नास्तीति प्रतीतेरनुपपत्ते , तर समवायिसमवेतत्वरूपवेशिष्ट्यावच्छिन्ना भावस्यैव विषयताया स्वीकरणीयत्वात् ; अ यथा एमकालीनत्वादिरूप वैशिष्ट्यावच्छिन्नत्य घटत्वादेस्समकायेन पटादौ सादेन तादृशप्रतीत्य निर्वाहादित्याह-- वैशिष्ट्यविरहेपि घटत्वपटत्वयोरुभयत्वेनाभावस्य भत्यक्षसिद्धत्वा दिति । ननु तथापि व्यासज्यवृत्तिनिरुक्तोभयत्वेन सापवे न मूर्तत्वस्य व्यभिचारिता सम्भवति एकप्रतियोगिमत्यपि अभावम्य प्रतियोगिसमानाधिकरणतया भूतत्वापिकरणे मगस्युमया भावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वाभावात् हेतुमति प्रतियोगिव्यधिकरण स्नेर साध्यामायम्य व्यभिचारत्वा व्यभिचारलक्षणेपि प्रतियोगिता घच्छेदकावच्छितवयाधिकरण्यपर्यन्तस्यानिवशादित्याशका निरम्मति-- नच तो स्यानिना । व्याप्ति रेव- व्याप्तिरिष्टैव । तथापी ति । मूतत्वम्य मनसि सत्येपीत्यर्थ । उभयत्वेने ति उभयत्यविशिष्ट पचाया गनस्मसत्यादित्यर्थ तथाच तनाभयत्वविशिष्टवैशिष्ट्यविषय कानुमितमतया तत्प्रयोजकद्देतोर्न सझे तुरवस्वीकारसम्भय , एव व्यभिधाररक्षणपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमधिकरण्यपर्यत मेर निवेश्यमिति भाग . अत सिद्धान्तलक्षणम् । ४५. दी) नोभयमिति प्रतीतर्वारश्वत् । अत्यन्तपश्चात्यन्ताभादत्यनिरूपक प्रतियोग्यसागानाधिकरण्यस्यात्यन्तामावत्यनिरूपकप्रतियोगितायाश्च लाभाय, अन्यथा सर्वम्ययाऽमायस्य स्वसमानाधिकरणायावान्तर भिन्नत्यात।दस्य च स्वम्वरूपानतिरिक्ततया एकाधिकरणे उभयत्यविशिष्टासत्त्वे मानमाह--- नात्रोभय मिति । अनोभयमिति प्रतीत्यभावो न हेतु तोक , उभयत्वौकस्य सत्त्वोपगमे उभयत्राधिकरणवृत्तिताया ताशप्रतीतिविपयतया एकस्मिन्नधिकरणवृद्धि स्वाभावेन तादृशमतीतर्ममत्वस्यावश्यकत्वात्ताशप्रमाचिरहोपपत्ते । ननु प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्याभावविशेपणत्वे लक्षणेऽत्यन्त पदवैयर्थ्यम् . घूमायधिकरणनिष्ठपयादिभेदस्य प्रतियोगिसमानाधिकर णत्वेनैव यतावच्छेदकम्य तत्प्रतियोगितावच्छेदकताया अफिश्चित्कर स्वादियाशाया साम्प्रदायिकोपदर्शितमत्यन्तपदप्रयोजनमाह-~~ अत्यन्त पदं चे ति । अत्यन्ताभावत्वनिरूपकमतियोग्पसायानाधिकरण्य स्ये हि । लाभाये त्यमिमेणान्वय । स्व यम्य प्रतियोगिनोऽत्यन्ता भाष तारपतियोयामानाधिकरण्यपर्यन्तम्यागावविशेषणत्वलामाप्रेत्यर्थ अत्यन्ताभावलनिरूपकमतियोगिताया इति । प्रतियोगितानवच्छे के त्या या प्रतियोगिता निविष्टा तत्रात्यन्ताभावत्वरूपानुयोगिता निरूपकत्वविदोपणन्य लामामेत्यर्थ । क्रमेण व्यावृतिमाह---अन्यये ति। सर्वस्पैयामावस्ये ति । हेतुसमानाधिकरणाभावत्वेनोपादेयस्य सर्वम्य गोत्वाद्यमावस्येत्यर्थ । समानाधिकरणामावान्तरभिन्नत्वात् । स्व यस्य समानाधिकरणं तादृशघटत्वाभावभेदबत्त्यादित्यर्थ । सरूपा रतिक्तत्वात्- गोव्याघमावरूपाधिकरणस्वरूपत्वात् । अभावाधिकरण कामावतियोगितगावस्याधिकरणानामावस्वरूपतति सिद्धान्तादिति । . - शासमुतावनी [दी] प्रतियोग्यमगानाधिकरण्यस्यैव दुरीमत्वापते, सर्वपामेवाभावानां हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभानत्वनिरूपकपतियोग्यसमानाधिकरणाभावान्तरा स्मकस्य स्वभेदम्य प्रतियोगित्वादभावसा यकायानेश्चति सम्प्रदायविद । - भाव । प्रतियोग्यसमानाधिकरणामावम्य दुर्लभत्वापने रिति । गोत्वाद्यमावानामत्यन्ताभावत्वनिरूपकगोत्वादिरूपप्रतियोग्यसमानाधिकरण - त्वेपि म्वनिष्ठभेदत्वनिरूपकपटवाघमावरूपप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वादिति भाव ! नच भावम्वरूपन्यैवाऽभावम्य तादृशत्व सुरभामिति वाच्यम् । तस्यापि म्वसमानाधिकरणभेदभिन्नत्वेन तद्दोपतादम्ध्यान् , भेदभेदम्या ऽनवम्याभयेनाविकरणम्वरूपत्वाङ्गीकारात् । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यनिवेशे सर्वत्र न तादृशाभावाप्रसिद्धि किन्तु विशषणताविशेषेण सान्यतास्थले, तन्मतेऽभावे साध्यतावच्छेदसम्बन्धा वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वम्य निवेश्यत्वात् । साव्यतावच्छेदकसम्बन्धस्य तत्र निवेशेपि तत्रैव तदप्रसिदिष्टव्या , अत्यन्ताभावत्वनिरूपरप्रति योग्यसामानाधिकरण्यनिवेशेपि सर्वेषामेवाभाव'ना विशिष्टम्वाभावादिरूपा त्यन्ताभावत्वनिरूपकप्रतियोगिसामानाधिकरण्यनियमात् तदसमानाधिकरणा भावाप्रसिद्धे । यादृगपतियोगिते त्यादिना वक्ष्यमाणरीतेरनुमरणे प्रतियोगिन्यत्यन्ताभावत्वनिरूपकत्वनिवेशवैयर्थ्यमत्राऽम्बरसबीनमव । हेतु समानाधिकरणे नि । हेतुसमानाधिकरणम्य भेटत्वनिरूपमाभावा सर म्पप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेपि विवक्षितात्यन्ताभावत्वनिरूपरप्रतियोग्य सामानाधिकरण्यवान् गोत्वामावादि , घटत्वामावादिरूपसाध्यम्य तनिष्ट म्बभेदामकम्य तस्य प्रतियोगित्वा देत्यर्थ अभावसाभ्यां ति । घटत्वारावादिसाध्यपटवादिसाधनेत्यर्थ । भन्यतामावनिम्पकपनियोगितानिवेशेषि मम्बन्धान्तगवन्छिन्नसाच्या १७ शिद्धान्सलक्षणम् । (द) अथ यदा गोत्वं तदा गौरित्यनातिव्याप्ति , प्रळयाय गोध्यस वत्वेन गवात्यन्तामावानधिकरणत्वात् . "त्यन्तामावप्रतियोगितावारणाय साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वनिवेश- धान्ये एतद्विशेषणमनर्थकम् ; साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्य सामानाधिकरण्यं निवेश्य सम्पन्धास्तरावच्छिन्नाभाववारणेपि सर्वेषा भावेषु उक्तरीत्याऽत्यन्तागायत्यनिदपकप्रतियोगितामानाभिकरण्यस्यापि स त्वेन प्रकृतमतियोगिताबदसागानाधिकरण्यस्यैव निवेशनीयतया साध्य निछपतियोगिताश्रयासामानाधिकरण्यस्य सदेवधिकरणवृत्तित्वयिशियामाथे ऽमवेनाऽन्यायप्रसक्तिरित्यम्बरसीजम् । सम्प्रदायानुमतात्यन्तामावत्वनिरूपकथतियोगितानिशपक्षेऽतिव्याप्ति माशकते. अथे त्यादिना । यढा गोत्व मिति कालिकसम्बन्धेन गोगोस्वयाई तुसाध्यस्खलामाय गोमानयं गोत्यादिति प्रतिजाहेतू अनभि धाय कालिकसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तियोधक 'दा' प्रत्ययघटितोदाहरणाभिधानम् । एवमप्रेपि । मळय स्येति । व्यभिचारनिरूपकहेलधिकरणस्येत्यादिः । ध्वसयत्वेनात्यत्ताभावानधिकरणत्वादिति प्राचामनुमतं ध्वंसपागभाचयो रत्यन्ताभावविरोधित्वमाहत्य, एतदेवाने निराकृत्य समाधेयम् । अथ कालिकसम्बन्धेन ध्वमादिमत्यपि काले अत्यन्ताभाय वृत्तावविरोधः, महाकालादौ समवायादिसम्बाधेन गवात्यन्ताभावस्म सर्वानु मतत्वात् . नच कालिकसम्बन्धापच्छिन्नगवान्यन्ताभावस्य तत्सम्बन्धा चच्छिन्नगोध्वंसात्यन्ताभावरूपताया अत्यन्ताभावस्य त्रितयप्रतियोगिकन्य महाकुचाणैः प्राचीन रुपगमान् फलिकमम्बन्धम्पप्रतियोगितावच्छेदफ गम्बन्धेन मानमवनि नन्गम्बन्मापच्चिसगवामात्तिन तेषाममुमनेति .
१८ नात्यताभावस्य शास्त्रमुत्तावळी । याच्यम् , एवमपि कालिमम्बन्धन प्रतियोगिमत्यपि तेन सम्बन्धे- कालिकसम्बन्धेन वृत्तावविरोधात् , तेन सम्बन्धेन प्रळये वर्तमानमत्य तामावमाढायातिव्याप्तिवारणसम्भवात , भभावस्य सम्बन्धविशेषनिवेशे प्रयोजनाभावात् नच प्रतियोग्यसामानाधिकरण्ये- नाऽघटितापि व्याप्तिरनुमित्योपयिकी, तद्विशेषणानुपस्थितिदशायामपि अनुमितरानुभाविकताया वक्ष्यमाणत्वात् , तत्रचाभावस्य सम्बन्धविशेषो ऽवश्यमेव प्रवश्य अन्यथा हेतुमति कालिकादिसम्बन्धेन वर्तमान सा-याभावमादायाव्याप्तेरिति तादृश याप्तावेजोक्तम्थले प्रमात्वासापरोय अन्य इति घाच्यम् , यत्र हेतुगति साध्यामाव कालिकसम्बन्धेन वर्तते तत्र प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तयैव सद्धेतुतानिर्वाहात् प्रति योग्यसामानाधिकरण्यागभयाप्तिग्रहस्य तन्त्र भ्रमत्वोपगमे क्षतिविरहात , ताशव्याहावप्यभावम्य सम्ब धविशपाप्रवेशात् ,- मैवम् , -- प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशाया सत्तावान् द्रव्यत्यादित्यादावप्यभ्रान्तम्यानुमितिरनुभवसिद्धा, तदनुरोधेन भावसाध्यके देशिविशेषणताविशेषेण हेतुमवृत्तित्वगर्भाया अपि व्याप्तेरनुमितिप्रयो जक्ता वाच्या, तथा सति ताश यातिप्रमामदायोक्तम्थलेऽनुमितिप्रसह परतया एतद्द्म थम्य सामन्जम्यान । नच प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य गर्भ यातावभावम्य सम्बन्धविशेषानिवेशादभावीयसम्बन्धविशेषागर्भप्रतियो ग्यसामानाधिकरण्यगर्भव्यभिचारग्रहविरोधित्वनैव प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य गर्मतदग याप्ती अनुगमय्य तयोरेवानुमित्योपविकताया वक्तव्यतया भगावीयमम्बन्धविशेषघटितव्याप्तिग्रहम्य तादृशव्यभिचारग्रहाप्रतिबन्धकतया तादाव्याप्त नुमित्युपयोगितानिर्वाह इति वाच्यम् , तादृशन्याप्तिसङ्ग्रहा येवामागीयमम्म पविशेषघटितप्रनियोग्यमामानाधिकरण्यघटितव्यभिचारमह- विगेभि वेन व्याप्तीनामनुगमनीयवान् , तावताप्यभावीयमम्मन्धविशेष - सिद्धान्तलक्षणम् । भोटेतप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्लेसमहमम्भनात् । एवं सति भव्यावर्तकामावीयसम्बन्धटितप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिज्ञाना- दम्यनुमितिम्स्यादिति चेत्, इष्टमेतत् । एव पनि प्रतियोग्यसामा नाभिकरण्यगर्भाभावीमसम्बन्धविशेषयटितव्याप्तिप्रमातोप्युक्तम्धले अनुमिति प्रसाो दुार इति चेत् ' का क्षतिरस्माकम् ।। वस्तुतस्तु दीधिति कृता स्थय निष्कर्षणीयहतमति प्रतियोग्यनधिकरणत्वनिवेशकल्पे प्रति योगिन्यधिकरणत्वपटितव्याप्तावभावीयसम्बन्धविशेषनिवेशस्य निष्प्रयोजन खेपि प्रतियोग्यनधिकरणकृतित्वविशिष्टस्य हेतुमदत्तितागर्भयथाश्रुत च्याप्तौ तदीयत्सम्बन्धविशेषनिवेशनमावश्यकम् , अन्यथा सयोगि दन्य स्वादित्यादी प्रतियोग्यनाधिकरणगुणादिवृतित्वविशिष्टस्यापि सयोगाध भावम्य कालिकसम्बन्धेन हेनधिकरणकालवृतितया भन्याप्तिप्रसङ्गात् । एकसम्बन्धेनकाधिकरणवृतित्वविशिष्टस्याप्यन्यसम्बन्धेगाभिकरणान्तरवृत्ति - स्वात्प्रतिगेगिसामानाधिकरण्याभावनिवेशकस्पेपि गुणादौ तद्विशिष्टस्म सयो गायभावम्य कालिकसम्बन्धेग कालवृत्तित्वात्तत्कल्पेप्यन्याप्तर।वश्यकत्वात् । नन प्रतियोगिसामानापिकरण्यविशिष्टम्य तस्य कार तिने प्रतियोगि सामानाधिकरण्याभावविशिष्टस्य न तवृत्तिवसम्भव , भावाभावविशिष्ट स्यैकाधिकरणवृत्तित्वे प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविशिष्टसयोगाद्यभावस दैशिकविशेषणतयापि द्रव्यत्तित्यप्रसादिति वाच्यम् , विरोभिना का भारयो कालिकसम्बन्धेनेकाधिकरणवृचितावद्भावामावविशिष्टस्यापि कालिक सम्मन्न एकत्र वृत्ती विरोधाभावात् । यद्यप्यगायस्य देशिकविशेषणता सम्बन्धनिवेशे अभावसाध्यके व्यभिचारिणि भावस्त दैशिकनिशेपत्ता नभ्युपगमेऽतिब्याप्तमा साध्यनिरूपितमतियोगितावच्छेदयसम्बन्पनिवेदो समवायसम्बाधारच्छिन्नजात्यभावसाध्यके जातिवादितायन्याति जात्यादिरूपहेतुमति ताशममवाय सम्बन्धेन वृत्तेरपसिद्धे; तथापि ५. शासमुतापनी । (दी, सगांभावमात्रोक्तामपि . साध्यनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धेन या साध्या भावस्य वृत्ति तदन्यहेतुमद्वृत्वे प्रातप्रतियोगितानिरूपितानुयोगिता पच्छेदकसम्बन्धेन हेतुमति वृत्तेर्वा अभावविशेषणत्योपगमान्न दोष । उक्तस्थले हेतुमति काले कालविशेषवृत्तित्वविशिष्ट नित्यस्यात्प तामान प्रसिद्धयातिव्याप्तिसहति । अत्यन्तामावत्वघटकनित्यत्वाशे परित्यज्य ध्वससाधारणससगा भावत्वानिवेशे महाप्रळये गोत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकध्वसो पगन्तृमते ध्वसमादायोक्तम्भरातिव्याप्तिश्शक्यते वारयितुमित्याशक्कचाह- संसर्गामाये ति । दैशिकविशेषणतयापि ध्वसस्म कालवृत्तित्वमित्या शयनोकशाहासमति अन्यथाऽभावस्य ताशसम्बन्धेन वृतित्वनिवेशे ऽत्पन्तामावमिन ध्वसमप्यादावातिव्याप्तेर्तुग्त्विात् । नर प्रतिमोग्यधि करणमहाशाले गो वसम्य देश देशपातासत्त्वपि प्रतियोग्यमधिकरण प्रळये तस्य ताशसम्बन्धोऽमामाणिक इति वाच्यम् यदुपापि विशिष्टम्य प्रतियोग्यधिकरणव तदन्यापाधिीिशिष्टम्यैव महाकालस्य तदभावाधिग्णतया महाकालम्य दैशिकविशेषणतया ध्वसत्त्वे प्रळ यात्मक पापरपि ताशसम्बन्धेन तदाधारताया आवश्यक्तात , भन्यथा प्रळये गौम्तिीति न्यवहारानुषपणे । अथवा दीधितिकृनिष्कर्षणीय प्रतियोगियस्यधिकाण्यापाभिप्रायणेदम् , तत्करपे प्रयोजनामावादभावे दृपिरिशेपानिन । नचाभावे वृत्तिविशेषानिवेशे पालिकसम्बन्धेन गवान्यन्दमययाति प्रथ्ये वृशे ससर्गामावमात्रपरत्वोक्ति बरोभ इति वाध्यम्, प्रतियोगितावच्कालकमम्बन्धेन तत्सनियागिनो गोवसाय हेन्दकिकरणेलापात् गान्य तामाषम्य प्रतियोगियधिकरण्याभाव न् । ।
सिद्धान्तलक्षणम् । दी] यदा स्पन्दस्तदा वाणुकम्, सदा ऽष्टं तदा जन्यं ज्ञानं दुख बा, पदा तस्यादृष्टं तदा तदीयज्ञान मिलादारतिव्याप्तिः यगुकलादे. घणुकादिमादशून्यखण्डमळयादिनिष्टध्यसभागभावप्रति गोगितानरच्छेदकत्वात् । नहि तयोरसामान्याभावसमते---- ध्वंसस्य तरप्रतियोगिनोऽत्यन्ताभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकदेशिकविशेष- सासम्मन्मेन काले असत्वात् प्रतियोगिवैग्यधिफरण्यमक्षतमेव । पदा सन्द इति । मत्र च व्यभिचार निरूपकाधिकरणं खण्डमळय , जन्य दन्यानविकरणे तस्मिन् द्वयशुकासत्वात् पुनगुकोत्पत्त्यापनुरोधेन पर माणनां स्पन्दस्वीकारस्यावश्यकत्वात् । तथाच हेत्वधिकरणे सत्र द्यगुक सामान्यध्वसप्रागभावयोरसत्त्वादतिन्यातिरिति भावः । सरकनाशानुगुण क्रियाया उत्तरसयोगनाश्याया अधिकरणे परमपरमाणुसयोगनाशरूप महापळयपूर्व तृतीयक्षणे दागुरुसामान्यध्वंससस्वादत्राप्यतिव्यातिन विचार सहेत्यतो यदाट मिति । ज्ञानत्वमात्रेण साध्यतायां मळये ईश्वरीय ज्ञानसत्त्वादय सद्धेतुरेवेत्यतो जन्य मिति । नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्ति रिति मते खण्यप्रळयेपि मुक्तात्मनि जन्यज्ञानसत्वात् सद्धेतृत्व सम्भवती त्यतो दुःख मिति । जन्यमानं प्रत्यदृष्टस्य हेतुलया महामळयाज्यवहित प्राक्क्षणपि तजनकीमतस्माटम्यावश्यकत्वमिति तदा जन्यज्ञानत्वदु स्वत्वा- द्यवच्छिन्नध्वससवानोपदर्शितस्थलयोरतिव्याप्तिम्सम्भवतीत्यतः स्थलान्तर माह - यदा तस्ये ति । यदात्मतमयेतादृष्ट न प्रळयजन त तत्पदेन विवक्षितः । न्यभिचारश्चात पण्डप्रळये सुषुप्त्यादौ च बोभ्यः । खण्ड प्रळयनिष्ठयगुकादिध्वसस्य दगुरुत्वादिपसामान्यधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि ताकत्वासम्मन व्युत्पादयति नही ति । तयोः- ध्वसमागमाषयो । सामान्याभावत्वमतोपि- सामान्यभापच्छिन्नमतियोगिताकनभत्तोपास भागभावयोरत्यन्साभावाविरोभिलमने न तयोस्तभावमिलेत पूगमित मने साधमुक्तावळी । [दी] ऽप्येकविशेपप्रागभावविशेषान्तरध्दसवस्यषि समये सामा- न्याच्छि पध्वसप्रागभावयोसम्भव इति वेग्न,-- प्रतियोगिमत इस सादिमतोपि कालस्यात्यन्ताभाववत्वे विरोधाभावात् । सम्भन पीति । एकविशेषे ति । एकविशेषप्रागभाववति न सामान्यावच्छिन्नध्वस स्य, विशेषान्तरध्वसवति न सामान्यधमावच्छिन्नप्रागभावस्य इत्यर्थ । भन्नातिरिक्तवृत्तिधर्मस्यैचावच्छेदकत्या तत्कालीनध्वसादि प्रतियोगिताश-यानागतादिपदार्थसाधारणधर्मस्य तादृशप्रतियोगितावच्छेद कत्यासम्भवादिति भाव । यद्यप्थेव महाप्रळयवृत्तमपि गो बसा प्रत्येकमेकैक्गोव्यक्तिमात्रवृत्तिप्रतियोगिताका इति न कस्यापि ध्वसस्य प्रतियोगितायामरामनियत गोत्वम् , तथापि चरमसस्य मावद्गोप्रति योगिक्त्वोपगमे तत्मतियागितावच्छेदकत्व गोत्वस्म सम्भवतीत्यनिमायण ससर्गाभावत्वरिवेशे पूर्वोक्तस्थरमुपेक्ष्य व्यणुकादिसाध्यके स्प दादिहेतुक स्थर ऽतिव्याप्तिरभिहिता । वस्तुतस्तु, ध्वरप्रागभारयोयधिदरणप्रति योगिक त्वविरहाचरमगोध्वसस्यापि यावद्गोप्रतियोगितल न सम्भवतीति ध्येयम् । दिरे दिन प्रतियोगिनोऽविकरणे बाल एव चेदभायो वर्तते तदा मुतग ध्वसपागभावपति पाल प्रळपादावसौ वर्तत इति सूच नाय प्रतियागिमन इवति दृष्टा त । विरोधाभावात् वाचकाभावात् । तथा च हत्यधिकरणे प्रळयादी गात्वाद्यवच्छिन्नाभावसत्त्वानोक्तम्थलेऽति व्याप्तिगिति भार । नच प्रलये गावायव उगमादोऽप्रामाणिक प्रत्य क्षायोगादनुमानम्य चाप्रयोतक वादिति वा यम् प्रळये गौनास्तीति शब्दम्यव प्रमाण वात् । नदि तादृशवाक्यम्याप्रामाण्य कश्चिटुपेनि । नच बगादिरे नार्थ नान्यन्ताभाव इति वाच्यम् , अचमिनावच्छ रममाजाविवरणप्रतियोगितामामाम्म नना प्रतिपादने ऽतिमाहात सदयग्लिसमनियागितालामारबोधनाया ण्य न य न्यु पन्नतया अत्यन्ता सिद्धान्तर क्षणम् । दी) अन्मथा भत्सन्ताभास्स दालम नावृतित्वमसात । डयाम्तु विदोशे मदेवस देशभेदायच्छिा सथात्यम् , भपश्यतु स्वरूपावच्छिमिति, देवो नालस्येर का देशम्यादकत्वात् , भावमापस्य सामान्यधर्मावच्छिन प्रतियोगिताक्लमत पिसाटेनगा पति पादनासम्भवात् । अन्यथा- प्रतियोगिमति तद्ध्वसमागमावयति च काले कालिकाम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिता सम्यात्यन्ताभावम्यामृत्तौ । अत्यन्ता भावस्प--ताशात्यन्ताभावस्य । कालमात्राहतित्वे ति । दैगिकविश पणतमेत्यादि । ननु जसमागमानत अत्य-तामानवृत्तौ तस्य सदविराश्रितावतातियोगिति रदत्त्या तम प्रतियोग्यविरोधिता प्यापयेताविशेषादित्यत आह-यास्विति । एतस्प- प्रतियोगिमतोपि मालम्य । टेभिवावउिन्नम्- प्रतियोग्यनवच्छेद कद शावच्छिन्नम् । सवाल- दैशिकसम्बन्धेन कालिकसय चावछिन यन्ताभावसत्यम् । तथाच प्रतियोग्यभाययोरेकालच्छेदेन रस्तावर्तमानत्व विरोभित्र तावताप्यक्षतमेति भाव । अपरम्य ध्वशादिमत । खरूपावच्छिन्नम् ५वसाधिकरणतावच्छेदका पादछिगन्, तथात्पमित्यनुज्यत्ते । तपाच एकावच्छेदेन एकर वर्तमतया बसायविरोभित्दमत्यन्तामादम्येति । ननु झाले वृत्तौ देशम्यानच्छेन्दत्वे किं मानमत आह केगे कालस्येवे ति । यथा देशे देशिकसम्बन्धापच्छिमारावस्य वृत्ती मालम्यावच्छेदक मिदानीमत्र गौनास्तीत्यादिप्रतीतिबर त् , काले पाकिसम्यन्धावच्छिन्नाभावम्य वृत्तावपि देशविशेषावच्छेदकन्य म्यावश्यक्त्व तथाविधमतौतिवरादेव तादृशमाने क लारच्छेदेन देश वृत्तिर्देशावडेदेन कालगृति विषय इत्या पिनिगमकाभारत अवच्छेदक वाविमरणत्ययोरुभयरेख सम्पर्थत्वादिति भाप । पति नगेगिमत्यपि कारे गवात्यन्तामात्म्य वृतौ तम्यामनानाधिदग्णा तेन भाव तथा 7 शाबमुक्तावली। [1] तच्छ ये च काले तदभावस्य प्रतियोगिव्वधिकरणत्वात् । नर समग भावदिशेषोत्यन्ताभाव ससगांभारत्वच संसर्गारोपजन्म प्रतीनिविषयाभाववरूप जन्यताघटकनियमपटितमिति वाच्यम् , तद्वदामावृत्चित्वरूपनियमम्य तर घरकत्वात् ; एव नियमान्तर स्यात्र प्रवशेपि न निरित्याहु । वक्ष्यते च नियमाघटितमेव सांगावादिलक्षणम् । अनुपदमेव विवेचमिप्यते ससर्गाभावत्व- , वारणाम तमादायोलानिव्याप्तिर्यित इत्यत आह-तच्छ्न्येचे ति । प्रतियोगिशून्य प्रळयादायि यर्थ । तदभावस्थ- गवात्यन्तामावम्य । प्रति योगिधिकरणत्वात्-- प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववत्त्वात् । सामानाधिकरण्यम्मा याप्यवृत्तिनामत एव प्रतियोगिसामानाधिकरण्या भावम्पाभावविशेषणवान , अन्यथा सयोगी सत्त्वादित्यादावेवातिव्याप्ति नम्य न्याप्यवृत्तितापक्षे प्रनियोग्यनधिकरणमृत्तित्वम्यैर निवेशनीयतया प्रळयादिवृत्तिगया-यन्ताभावम्यान्यत्र प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वेपि लक्षण घटकत्वाव्याभातादिनि भाव । सरगांभव पतघटितात्यन्नाभावत्वयो न्यासिघटितत्वेनानवम्यामागते नचे नि । संसर्गाभावविशेष:--- सनातनससर्गाभाव । संसर्गारोप:--तादात्म्यातिरिक्तसम्बन्धेन प्रति योग्यारोप । नवदन्यात्तित्वे ति । म्वाञ्चवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन तदत्तोऽन्यन्मिन्दनन यद्यत्तदन्यत्वय । ता- जन्यत्वे । षष्ठवर्षे सप्तमी । नियमान्तरस्त्र- अविशिष्टीव्यावृत्तविशिष्टधीनियामकत्वरूप सम्बन्मावपटकनियमाय अत्र- ससर्गाभावत्वशरीरे । सति रिति । रद्वदन्यावृत्तित्यापनियमभ्यैव तत्र प्रवेशनीयत्वादिति भाव । रमते नियगागन्तविम्यानुपद वक्ष्यमाणत्वादाहुरित्युक्तम् । नियमाचरितमि ति । भागेपम्याभावुदिहेतुताया नियुक्तिमत्वात् तादारमातिरिक्तसम्ममा निधनप्रतियोगिताकामावस्तस्यैव ससामावला न -- शास्त्रमुक्तारळी । [दा] नाधिकरणः । तहिशिष्टम्य हेत्वषिद्धरणवृत्तित्व वाच्यम् , तेन - म! सनायामव्यातिगित भाय । तद्विशिष्टस्य प्रतियोग्यसामानामि करण्याच्छिन्नम्य । तेन ति । कपिसयग्येतवृक्षत्वादित्यादौ कपि सयोगामावन्पसा याभावस्य गुणादौ प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववस्वेपि हे वधिकरणीभूत वृक्षादेन कपिसयोगसामानाधिकरण्याभावविशिष्टकपिसयोगा भाववत्यम् , यत्र सामानाभिकरण्यविशिष्टयत्व तत्र तदभावविशिष्टाभिकर णयाप्रत्ययादतम्साव्याभावो न लक्षणपटक इति नान्याप्तिरिति भाव । हत्वधिप्रणापच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरप्याभावनिवेशनेनाव्याप्तिवार णम्य सुकरपि मूलोपातहेतुसामानाधिकरण्यासनिवेशयय॑भिया न तथा विवक्षितम् । सार्वभौमेनाहत प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकीभूत हत्यधिकरणारच्छिन्नहतुसामानाधिकरप्यस्य चाभावविशेषणत्वमुपेक्ष्य उपा ध्यायमने प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वरूपविशेषणवैशिष्टयावच्छेदेन हेतु स गानाधिकरण्यरूपविशेषणवैशिष्टयनिवेशन पर लारबमित्यालोच्य तद नुयायिना दीधितिकारेण प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यावच्छिन्नहेतुरामाना विकरप्य निवेशिनन । यथाश्रुतलभ्योऽयमेवार्थ , प्रतियोग्यसामा नाधिकरण्यम मानाभिकरण्ययोरुद्देश्यनायच्छरकविधवभावम्य विवक्षि तत्वात् , उदसतायन्सदकविधेययारयच्छ्यावच्छेदकभादसाभस्य च न्यु त्पटिसिद्ध-दत् । प्रतियो यसामानाधिकाण्यत्य हेतुसामानाधिकरण्याय त्य प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यरूपहनुतावच्छेदकावच्छिासयोगाभा- डादसत्यादिव्याप्यत्वप्रम , सत्त्वादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपमत्त्वस्थ सत्त्व दिव्याप्तित्वादिनि साम मोक्तदृपणमेतन्मने मिरवकाशम्, तादृश व्यामावनेन पारिमापिकम्यवारच्छदकत्वम्प विवक्षितत्वात् , ताशस च तथाविभहेतुनाइन्छदालात्तत्वात् । अन्यथा विषयितासम्बन्धेन घट वापच्छिन्नम्य मा ददिया यनाया दुर्वाग्वार , ताहासम्बन्धन सिद्धान्तलक्षणम् । [दो) नाव्याप्यरिसाध्यकासङ्ग्रह । तद्ववृत्तिभिन्नत्व तु नार्थ , मन्याप्यवृतिसाध्यकव्यभिचारिण्यतिप्रसङ्गात् । अत्र च तामानावि भरण्यवतो न तदभाववत्त्वम्, प्रतीतेरन्यथैवोपपादित्वादित्यस्वर- सात्प्रतियोगिवैयधिकरण्येत्यादिविशेषण वक्ष्यति । तच हेत्वधिकरणे जानत्वादिगामानाधिकरपे ज्ञानविषयत्तारूपे घटलादेवच्छेदयत्वात् । ननु अव्याप्यवृत्तिमा यकाव्याप्ति वारणाय प्रतियोगिसमानाधिकरणमिहात्वरूप प्रतियोग्यसमानाधिकरणसमय निवेश्यताम् , किमुक्तविवक्षया : गुणादी प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावरतोपि कपिसयोगाभावाटे प्रतियोगि समानाधिकरणमिनत्वविरहात् , भेदण्याच्याप्यतृतिलानुपगमादित्यत आह- तवृत्ती ति । प्रतियोगिगदात्तीत्यर्थ । नार्यः- न प्रतियोग्यसमा नाधिकरणपदेन विवक्षिन । अव्याप्यवृत्ती ति । सयोगी सवादित्या दारित्यर्थ । अतिप्रसादि ति । सगोगपसाभ्याभावम्य इत्यादी प्रतियोगिसमानाधिकरणतया तद्भिनत्रिविरहेण लक्षणाघटकत्यादिति भाव । भत्र च सामानाधिकरण्यम्याव्या यवृत्तिताया प्रारम्बय पि तत्वात् प्रतियोगिसामानाधिकरण्यामायनिवेशपक्षे ऽप्यतिव्यामिशरणमशक्य मित्येताहशानुपपचिगेय ' यद्वे ' त्यादिकल्पान्तरानुसरणीनतया व्यारप्टे अत्रचे ति । असामानाधिकरण्यनिवेशल्पे चेत्यर्थ । इलस्सरसादित्यने नान्वय । पीते - सयोगामा गुणे न संयोगसामानाधिकरण्यमित्यादि प्रतीते , अन्यथा- गुगादिनिष्ठसामानाधिकरप्यावच्छेदकत्याचभावविपयक तपा । ननु कपिसयोगी एतत्वादिस्यादायपि कपिसयोगाभागादिरूपताच्या भावम्य प्रतियोगिदैयाधिकरण्यापच्छेदकगुणादिवृत्चित्वावच्छिनतया लक्षण परतवत्पयाप्तिरत आह--२ --तीति । प्रतियोगियविकरप्य चेयर्थ । वधिकरणे हेत्वधिकरणनिरपितम् । एतस्प च पृथक् हेतुमामा- , शास्त्रमुत्तावठी। [दी] बोध्यम् । प्रतियोग्यनधिकरणीमूतहेत्वधिकरणवृत्त्यभावेति पुनरभावान्तार्थनिष्कर्ष । ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनस्य यन्य कम्यचित् तत्सामान्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकयत्किचिदव च्छिन्नम्य वाऽनधिकरणत्यमुक्तम् ? आधे ऽव्याप्यवृत्तिसायने व्याप्ति , एकप्रतियोन्यधिकरणम्यापि तयक्स्य-तरानधिकरणत्वात् , हितीये सयोगमामा-पागायवान् द्रव्यत्वाभाववान् वा सत्त्वा दत्त्या टावी नाति , साध्याभाववनो द्रव्यम्य तत्प्रतियागिसयोगविशेषा N , नाधिकरप्य न निमेश्यमवेति भाय । एयच हेत्वधिकरणनिरूपित प्रनियाग्यनधिकरणावृति रमेयाभावे विशेषण देयम् , नतु तदवच्छेदकाव च्छिनत्यम्, अननिप्रयोजनकत्वात् । वृत्तौ प्रतियोग्यनधिकरणनिरूपितत्व हेत्वधिकरणनिरूपितत्वयोनियेशापेक्षया तन हेत्वधिकरणनिरूपितत्वस्य हेत्व धिकरणे च प्रतियोग्यनिधिकरणत्वस्य निवेशे रापयामित्यारोच्य तथैव निष्कर्ष यति-- प्रतियोग्यनधिकरणीभूते ति । प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना नधिकरणेत्यथ । तान दर्शिताति वाप्ति । यस्य स्थचिदित्यादि पाठयन्तानामधिकरणत्वमित्यनेना वय । प्रतियोगितावच्छेदपावच्छि अस्य यस्य यस्यचिदनधिारणत्वम्- स्वप्रतियोगितावच्छेदा वच्छि नाधिकरणप्र तेयागिरीमदमात्रम् । तत्सामान्यस्यानविकरणत्वम् - स्वप्रतियोगितावच्छद्रको रानुगतीत प्रतियागितावच्छेदकावच्छिनाधिकर गत्वावन्निभेद । प्रतियोगितामन्टेदर यत्किचिदिति । प्रति मोगितावच्छेदक तत्त्याक्तत्वन निमेश्य तदवच्छिन्नाभिसरणत्वावच्छिन्न भेदो वा पिवधित इत्यर्थ । नयमते सयोगसामान्याभावम्य येवला बयिया सत्र सध्य सत्तादि सद्धेतुरनेत्यतो द्रव्यत्वाभारवान्वे ति । तत्पतिरोगी ति । मयोगस्यमाच्यामावप्रतियोगीन्यर्थ । तत सयो.
सिद्धान्तलक्षणम् । -- [दी] भाग्यवात् , नित्यत्वादिविशिष्टद्र यत्वाभावात्मकतत्प्रतियोगिनो उनधिकरणत्वाच स्वागारागकस्य विशिष्टस्यापि द्रव्यत्वस्य भार गत्वावच्छिन्नाभावाभावम्य तत्तत्सयोगादे सयोगसामान्यानतिरिक्तत्वादिति । द्र यत्वरूपाभावस्य एकन्यक्तिकतया व्यक्तिविशेषामावरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्य न घटत इत्यतस्तस्य फिनिद्विशिष्टस्वाभावरूपप्रति योगिसामानाधिकरण्यगाह- नित्यत्वादी ति । आदिना जन्मत्यादि परिग्रह । ननु विशिष्टाभावो विशिष्टस्यैव दव्यत्वस्य प्रतियोगी , नतु शुद्धस्य तन्योत कथ शुदद्रव्यावस्त्र प्रतियोगिवैयाधिकरण्यानुपपात रित्यत आह-- स्वाभाडे ति । नत्र सर्वम्यया भावस्य पूर्वक्षणादि वृत्तित्वविशिष्टभ्याभावरूपप्रतियोगिसमानाभिकरणतया प्रतियोगिव्यधिकरणा भावाप्रसिद्धया नातिव्याप्तिसम्भर इति वाच्यम्,--- प्रतियोगितावच्छेदक सम्व-धेन प्रतियोगियधिकरण्यनिवेशपक्षे उक्तम्मेणासम्भवम्म साध्य तावच्छेदकसम्बन्धेन तवैयधिकरण्यनिवेशपक्षे स्वरूपसम्बन्धावरिछन्न साध्यस्थले माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन सर्वेपामेवाभावाना प्रतियोगि समानाधिकरणलादमासे प्रसक्त्या यत्सम्बन्धेन स्वप्रतियोगितावच्छेद फावच्छिन्नानधिकरणत्व हेतुमनस्तत्सम्बन्भावच्छिनतदभावीयप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नख साभ्यतावच्छेदकधर्मावच्छिनत्वो या भाव एष विवक्षणीय , एक्चोक्त-थले स्वरूपसम्बन्धन प्रतियाग्य नधिकरणत्वाप्रसिद्धावपि सयोगादिसम्बन्धेन पटाद्यभावीयप्रतियाग्यनषि যমুনহুনুমহিমায়্যিার ধানিক द्रव्यत्वामावरवाद्यवच्छिनोभयामावस्याक्षतत्वादीत याहिरित्यभिप्रायात् ६. शास्त्रमुक्तावळी । [६]] द्रव्यत्वानतिरेकात् , तृतं ये कपिसयोगाभाववागत्मवादित्यादाव व्याप्ति , साध्यामाबाना कपिसयोगाना गुणानामधिकरणस्यात्मन स्तत्प्रतियोगितावच्छेदकगुणसामान्याभावत्वावच्छिन्नानभिकरण-यात् । केचित्तु, समतियोगिसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणकत्वेन गगन भाव एवं तादृशप्रतियोगिन्यधिकरण , नच स्वप्रतियोगिसामा यान्त तनित्यत्वादिविशिष्टगगनाभावाभानरूपप्रतियोग्यधिकरणहेत्यधिकरणकत्वेन तस्म न तथात्वसम्भव इति वाच्यम् , नित्य एव नित्यत्वविशिष्ट गगनाभावाभावो नास्तीति प्रत्ययात् तत्प्रत्ययस्य च नित्यत्वे नित्यल्ल विशिष्टगगनाभावाभावाभावत्वकल्पनेनेवोपपोर्गगनाभावे तदकल्पनात् , नित्यत्वविशिष्टगगनाभावाभावग्य गगनाभावाप्रतियोगित्यादिमाहु । तन्न, तथापि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावाभावरूपप्रतियोग्यधिकरणहेत्वधिकर- णकत्वेन गगनाभावस्य प्रतियोगिव्याधिकरणत्वसम्भवात्, पूर्वक्षणावृत्ताववृत्ता बपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टगगनाभावाभावो नास्तीति प्रत्ययात् पूर्वक्षणवृत्ति नविशिष्टगगनाभावाभावत्वस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वे कल्पयितुमशक्यत्वेन गगना भावानतिरिक्तविशिष्टगगनाभाव एव तत्त्यस्य कल्पनीयतया पूर्वक्षण वृत्तित्वविशिष्टगगनाभावाभावे गगनाभावप्रतियोगित्यावश्यकत्वादिति म्वरूपसम्बन्धेन गगनादे वृत्तिमत्वे तु नेप द्रोप इति ध्येयम् । आत्मनि समोगसामान्याभावस्न सर्वमतसिद्धित्वविरहात् कपी ति । जन्यद्रव्यवृत्तिहेतुके हेलधिकरणजन्यद्रव्ये गुणसामा-याभावस्याप्यु सत्तिकालायच्छेदेन स्वमते सत्त्वात्तत्र तादृशप्रतियोगियधिकरण्म न पटते, भत भागत्वहेतुकानुसरणम् । गुणसामान्याभावत्वम्य कषि सयोगम्यम्पाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्व रफुटीका कपिसयोगाना गुणत्व कार्ननम् । गत्पतियोगितावच्छेदरे ति । तथाच तादृशाभावा अपि सिद्धान्तलक्षणम् । दी) मेवम् - यादृशप्रतियोगितावच्छेदनावच्छिन्नानाधिकरणलं हेनुमत यत्किचित्पतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिन्यधिकरणा एव, तत्प्रति योगितावच्छेदकन्यात् कपिसयोगाभावत्वस्याव्याप्तिरिति भाव । यादृशे ति यद्यत्प्रतियोगितातच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणत्वानच्छिन्नभेदवत्त्वमित्यर्थ कपिसंयोग्येतत्त्वादित्यादौ यत्किंचित्कपिसयोगादिव्यक्त्यनधिकरणत्वेपि हेतु मत पिसयोगलावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणसामान्य भेदवत्त्यासम्भवात् स्वपदेन तादृशप्रतियोगितोपात्तु न शक्यत इति नाव्याप्ति । द्रव्यत्वाभाववान् सत्त्वादित्यादौ हेतु मतो द्रव्यादेविशिष्ट द्रव्यत्वाभावरूपप्रतियोग्यधिकरणत्वेपि द्रव्यत्वाभावत्वावच्छिन्ना या प्रति योगिता तदरच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणत्वात् सम्म लक्षणषटकतेति नातिव्याप्ति । पिसयोगाभायराना मत्लादित्यादौ च कपिसयोगामा- वसावष्टिना या प्रतियोगिता तदवच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणमेव हेतु मत् , किन्तु गुणसामान्याभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ना नधिकरणमेर तदनवच्छेदकमेव साध्यतापच्छेदसमिति नाव्याप्तिरिति भान । न चैव घटत्त्वाचवच्छिनप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरण धूमवत् तादृशप्रतियोगितानवच्छेदकच बवित्वमित्याकारकस्याभाव कदा वगाहिन समूहालम्बनज्ञानम्यैवानुमितिहेतुतया विशिष्टपरामर्शम्यानुमिति हेतुत्वमनुपपन्नम्, अभावकृटपटिततया व्याप्ते? यत्वापतिश्चेति वाच्यम् , हेतु मनिष्ठभेदप्रतियोगिताया स्वावच्छेदकावच्छिन्नवत्त्वसम्बन्धेगावच्छेटिका या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वस्य एकसामान्याभावरूपम्य निवेशे तात्पर्यात । तादृशभेदप्रतियोगितामा म्वावच्छिन्नवत्वसम्बन्धेन भनव ज्जेदफत्वम्य साध्यतावच्छेदकविशेषणतयेय सामञ्जम्येपि यथासनि वेशे न भैय्यध्यम् । तथाविधसम्बन्धेन तादृशभेदप्रतियोगित्यानरच्छेदक ६२ शामुक्तावळी । [दी] स्तदनवच्छेदस्त्वस्योक्तत्वात् । अत्र च माद्यसामानाधिकरण्ये तोर्यानसम्बन्ध प्रविष्टम्तेन सस्बन्धेन यो हेतुमान तत्र वर्तमानत्यमभावस्य साध्यम्य च याहशसम्बन्ध प्रविष्टस्तत्सम्ब धावच्छिनायाश्च प्रतियोगितावा अनवच्छेदकत्व वाच्यम् , तेन धूमसमवामिनिष्ठात्यन्ताभावस्म सयोगादच्छिन्नमतियोगिताया धूमसयो गनिष्ठामावस्य र समवायावच्छिन्नप्रतियोगिताया अव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा यसामानाधिकरण्य व्याप्तिरिति पुनरन्योन्या भावटितलक्षणनि पृष्टार्थो बोध्य । सम्बन्धसामान्येन हेतुमत्त्वनिवेशे ऽ.याप्तर्वक्ष्यमाणत्वात् सम्बन्धविशेषेण हेतुमत्त्वम्, प्रतियोगिताया सम्बन्ध विशेषावच्छिन्नत्यानिवेशेतासम्भवस्य वाच्यतया तत्र तच्च निवेशयति- अत्रचे ति । ग्राह्यसामानाधिकरण्ये- अनुमितिकारणीभूत ज्ञानविषय हेतुनिष्ठसाव्यसामानाधिकरण्यशारीरे । साध्यस्यचे ति । अत्रापि ग्राह्य सामानाधिकरण्य इति प्रविष्ट इति चानुषज्यंत, तथाच तत्सम्बन्धेन देतुमति वर्तते योऽभाव तदीयतत्सम्बन्भावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छे दको यो धर्म तदवच्छिन्नस्य तेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन अधि करणे तेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमानत्व तादृशसाध्यतावच्छेदक सम्बन्धेन साध्यानुमितिप्रयोजकमिस्यर्भ । व्यापकताघटकसाध्यायसम्ब वेन साध्याधिकरणे तादृशसाधनीयसम्बन्धेन साधनस्यावर्तमानत्वग्रह दशायामनुमितिवारणाय सामानाभिकरण्यशरोरेपि सम्बन्धविशेपनिवेशनम् । वस्तुतस्तु विरद्धत्वेन ज्ञायमानधर्मवत्तानानस्यानुमितावेव प्रति व.धकनाया वक्ष्यमाणतया सामानाधिकरण्यशरीरे सम्बन्धविशेषानिवे शेपि न क्षति , सामानाधिकरण्यावगाहिताया प्रयोजकत्वच विशिष्ट परामर्शनिहायोपेयते, पर्वतीयधूम यापको वहिरिति व्यापकतापरामर्श- .
सिद्धान्तलक्षणम् । दी) च्छेदकत्वेपि वहिवस्य न क्षति । यद्वा साभ्यतावच्छेदसम्ब न्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्व हेतुमतो वक्तव्यन , तथाच सम्बन्ध भेदेन प्रतियोगिता न विशेषणीया, एव स्थिते सामानाधिकरण्यादी सम्बन्धित्व निवेशनीयम् , न त्यधिकरणत्यम् , तथाच धार्मणो व्याप्यत्व व्यापकत्व च निर्वहति । तथाहि, तादात्म्येन धूमक्त सम्बन्धिनि महानसे वर्तमानो यो ऽन्यान्वाभावम्तस्य तादास्य सम्बन्धावच्छिन्ना या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकवद्धिमत्नावच्छिन्नस्य हेतुताया दूषितत्वात् , नच स्वव्यापक्माध्यकहेलुमानित्याकारक सामानाधिकरण्यानवगाहिविशिष्टपरामर्श एवं हेतुराम्तापितिवाच्यम् , बहुनाधर्थस्प सामानाधिकरण्यपर्यवसिनत्यात , इति ध्येयम् । प्रतियोगि चैयधिकरण्यारीरे प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धम्धाने साध्यतावच्छेदक सम्बन्धनिवेशन एम साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यच छेलधिकरणनिष्ठ सम्बन्धान्तरावच्छियसाव्याभावमादाय दूषणस्यापि निराकरणगम्गवे प्रतियोगिनाया साध्यतावच्छेदकसम्वन्धावच्छिन्न पनिवेशनमफलमित्या शयेनाह --- यदे त्यादि । तादात्म्यसम्बन्धेन व्यापस्नानिहाय प्रति योग्यनधिकरणत्वमनुक्त्या प्रतियोग्यसम्बन्वित्वमभिहितम् । ननु प्रतियोगिवैयभिकरण्ये सम्बन्धित्दनिवेगेपि ताटात्म्यसम्ध- धेन व्याहिर्न निर्वहति, तादृशसा यतारच्छेदक्ष्मम्ब धेन सामापि करणापसिद्धया तद्धटितसाध्यसामानाधिकरण्यम्यापसिद्धरित्यत आह- एवंस्थिते इति । प्रतियोगिवैयधिकरण्यशरीरे सम्पावनिवेशे सती. त्यर्थ । सम्बन्धित निवेशनीय मिति । तथाच साध्यसामानाधि फरण्य साध्यसम्बन्धिसम्बन्धित्वम् । अभावम्य हतुसामानाधिकरण्य मपि हेतुसम्बन्धिसम्बन्धित्व आदिना प्रायम् । पर्मिणः- मकाद हिमदादेश्च । सदेव दर्शयनि- तबाही ति । तादास्यसम्पन्या पच्छिन्ने ति पूर्वकल्याभिप्रायेण । धूमवहिमतामाप्तिमुक्त्वा घमिणा साम्पमुकावळी । [दी] वहिमतम्तादार येन सम्बन्धिनि महानसे घूमवतस्तादाम्येन सम्बन्धित्यम् , एव धर्मिणो धर्मव्यापकत्वव्याप्यत्वे बोध्ये । अत एव जलादीना पृथिवीवाभावव्याप्यत्व तत्र तत्रोक्त सङ्ग च्छते । यथा च यादृशेन सम्बन्धेन हेतोर्याप्यता गृहीता तादृशेन सम्बन्धेन तम्य पक्षविशिष्टज्ञाने यादृशेन सम्बन्धेन च साध्यस्य व्यापकत्वमवगत तादृशनैव साध्यपक्षयो विशिष्टानुमिति , तेन धूमपदादेवन्यादिरूपधर्मव्याप्यत्व पनिमदादिरूपधर्मिणश्च धूमादि रूपधर्मन्यापकत्व चाह- - एथमिति । अतएव तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्ति व्यवस्थापनादेव, तत्र तत्रोक्तमिति पृथिवीत्वेनेतरभेदसाधनायेत्यादि । साच्छत इति । अन्यथा जलादीना सयोगादिना पृथिव्यादिवृति तया तेन सम्बन्धेन च्याप्ते रादिभेदमावनानुपयोगितया च तदुक्तय सङ्गते रति भाव पृभिनीत्वाभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाभादेन पृथिवीत्यन्यरूपेण जल दिभेद सिद्धयति, गत कालिकसम्बन्धापच्छिना मावेनेत्यन पृथिवीत्वेन च्याप्यस्य जलादेर-योन्याभाव एव सिद्ध्यति न सत्यतामाव इत्यत्र वा कि नियामकमित्याशङ्काया व्यतिरेकिणे तत्सम्बन्धघटितव्यापकत्वेन गृह्यमाणम्य तत्सम्बन्धादच्छिन्न प्रतियोगिता कादेवामावाद्धेनोयन सम्बन्धेन यस्य व्याप्यता गृहीता तत्सम्बन्धा वच्छिन्न प्रतियोगिताफ एव तदभावम्सिद्धयतीति समाधास्यन् अन्वयिनि च्यापरतापटकमम्बन्धेन व्याप्यवत्ताजानात् व्यापकताघटक्सम्बन्धेनैव व्यापक सिद्धयत ति नियम दृष्टान्तविधया दर्शयति – यथाचे ति । तादृशेन - तागंनैव । रिशिष्टमाने- पक्षधर्मिकविशिष्टज्ञाने । विशिष्टानुमितिः - वैशिष्ट्यविषयकानुमिनि । व्याप्यताघटकसम्बन्धे नव व्याप्यन्याप्ययच'जान हेतुरिति नियमम्य व्यापकताघट केनैव सम्ब न्धेन च व्यापम्यानुमिनिनियमम्य च क्रमेण प्रयोजनमाह - तेने ति ।
. सिद्धान्तलक्षणम् । टी न संबोगेन धूमावयवे नना सगचायेनं परते वहागधी, तथैवः बगतव्यापकलापटकसम्बन्धेन व्यापफम्या भावनहे गृहीतव्याप्यता घटसम्बन न्यायस्पाभावसिध्यतीति । कममममा समया येन वनिपिरहिनि महानसे संयोगेन संयोगेन ना यनियिरहिगि स्वाबपवे समवायेन धूमो न निवर्तते, नियते न संयोगेन बहिपिरहिणि म्नावयरे मयोगनति [ नियम ] उपपद्यते । तथाच चादायसम्बन्धेन नलाटीनां व्याप्यत्वग्रहात् व्यापकनिवृत्त्या तादा स्मेनैव तेपामभावसिद्धचाते, स एम चान्योन्याभावः । भापनीमावस्यानातस्येति शेष । धूमावयवे न पहिचारित्यन्वयः । तस्प सावायेन यहिन्यायधूमलेपि च्याप्यतापटकन संयोगेग तब स्यागादिति भावः । नवा समवायेने ति । पर्वतप्रतिहेतं प्रति ६३ शास्त्रमुक्तावळी । [दी} इत्यमेव च नादात्म्य दक्षशिशुपयो व्याप्तिनिश्चय इति सहछते । अतएव गोत्लत्वाग्रहदशामा यन सातादिसा गौरिति तादात्म्येन ननर 7 ।। दरति भाप । तादात्म्यसम्बन्धेन व्याप्ती प्राचा सम्मति माह-इत्यमा चेति । न दा म्यसम्बन्धेन व्याप्तिम्वीकासव, इति, ग्रन्थ सहा इस वय । न्नु तादात्म्यमम्बन्धेन व्याप्त्पनभ्युपगमे मा क्षति ? पृषि या जला दिभेदसिद्धेजलादिभेदाभावबापरीभूताशवप्रतियोगित्वेन पृथि वीलतानादेव सम्भवात . पृभिन्येददेशे मलादिभेदप्रसिद्ध या तादृशा याप्ति ग्रहसम्ममन्य व्यतिरेकिाग वक्ष्यमापत्वात् , तादात्म्यसम्बन्धेन धर्मिणोऽनु मितरप्यनुभवसिद्धवे धमितादात्म्यनिष्ट यापरतानानन्यैव तद्धेतुताया म्बी करणीयत्वात् , अगति प्रतिबन्धक तत्तादात्म्यादिविधयकानुमिती तादा रस्यसग्य धन तम्य विधयत्यापगमे क्षतिविग्हादित्यत जाह---अत एवेति । जत एव-तादात्म्येन व्यातिम्लीक गदेव । गोत्वत्त्वाअस्टशाया गाः सिद्धरतीत्यय । पन्दथा तन गोत्वत्परम्पमा यतावच्छेदानुपस्थित्या गात्वंसाध्यानमित्त्यापयिर यातेदुनहतया गोत्वसाध्य कानुमिते , गोतादा त्म्यम्यापि गावरूपनया सत्रियापकताया गपि गोवत्योपस्थितिम त त द म्यधामकव्य परत जानाधाात दात्म्यसम्पर्गकगवानु मितधाम-भदन जय गारित्य परमात मतस्नुभय सद्धाया अपलापप्रसता दिति माय रेण दुग्रहतया , सिद्धान्तलक्षणम् । तन्मते-स्वस्पतम्याव्यता यन्छेदकम कारिकायामनुमितो स्वरूपत- साध्यतावच्छेदकाकारकम्ग साधनवनिष्ठामावप्रतिगंगिवतारच्छेदेन सा यतावच्छेदकरू पावच्छिन साध्यताकच्छदकसम्बन्धावच्छियोपयामा चावगाहिज्ञानस्य हेतुतया सत्र गोत्वत्वज्ञानानपेक्षणेनानु रपत्त्यभायात् ईशयुक्तया तादाम्यन व्यापकतासिरित् गोयत्यानमहदमाया यत्र गौत्ता सामादिरिति व्याप्तिमहानगवादिस्तुरूसानादिसिद्धयनुरोधान नसबन्धेन व्याप्यतासिद्धिरपि द्राव्या । फेचिच्च मादाम्यसम्बन्धेन व्यापकत्वानुपगमेपि गवान्याचित्र रूपव्याप्तिज्ञानागोत्यादिविधेयकानुमितिनिष्प्रत्यूहर, तथा सति अय गा रित्याकारकताप्मनुमितेर्निर्वहति, स्वरूपतो गोत्यायगाहिनो गवान्यावि त्वजाना स्वरूपत एव गोत्यविषयिण्यातम्याम्मम्मयात् , गचाऽवच्छि नाविधेयताया अक्लप्सत्वात्तादात्म्यसम्म धेन गोरेव विधेयलमुचितम् , अय गोरिल्यादिवायज यबोचे तादात्म्यसम्म धावच्छिनगवादिविधेयताया क्लप्सचादिति वाच्यम् ,- अय गौरित्याकारके इदन्तामच्छिनविशेष्यका गोगादिप्रकार प्रत्यो या गोगादिप्रकारता तम्या एवं शिययतातोपा अनुमिता कल्पसेऽतिरिक्तविधेयताकल्पनाभावात् , मस्तु या गया याति सम्पच्याप्तिादेव सादात्म्येन गबानुमिनि , किं तादार येन च्यापतये स्माशानिराचिकपियोक्त गोवत्वायनाया गिनि, गोतरावृतित्याय हेतुभून सासरावावग्रहदशायामित्यर्थ इत्याए । तन्न , गवेतर पित्यमातम्य गोवत्वशब्दार्थतापिरहेण उदक्षरताया दुरिता । गोत्वानपद सदाति धर्मपरमिति तु म मन्यर गो पक्षम्य विशिष्टगोगचित्ययभ्य म्य रूपतो भानासम्मन त नानदशाया तवृत्तिधर्मभानम्यानस्यारतात । अपरे तु गे त्यत्याग्रहददायामपि गामिद्यतीत्य वय । यदा रे बताती नमस्ते वापि गभग्तर । - शास्त्रमुलावजी अय गौर प्रप्तार गोत्यादिकारिला गवामनुनितिर्भवतीति मारत | तादात्म्येन व्याप- कतानुपगमे गो रम्यर सादिमिर नुमिता भानम्योपगन्तव्यतया विधेयताबाश्चावच्छिा बनियमेन सरूपनो गोत्यप्रकारकानुमिते रनुभवसिद्धाया अनुपपचिरि युपशम्भसहतिरिति ग्राहु । यत्तु अनवच्छेद काशे तादाम्यहम्मन्न स्वरूपतत्साध्यतावच्छेदप्रकारकजानादनव मछेद या माधेयतासम्म मेन म्यानम्त एकाग्मज्ञानाद्वा पतस्त- सहारमान मतिरित्युपगमेन गोलवाग्रहदशायरामपि तादात्म्यन व्याप- कतानामादनुगि नर्निर्मदत सि नात्लनुपपपिरिति , तदसन् त्मादिनानान वसा स्मरूपतो गोवादिविशपितरकारिताप्रद रण ज्ञान में वात्समवायानिरिक्रून निलपितत्वसम्बधेन गोलादेम्वरपन प्रकार ताया भावयपि समवाघातिरिफेनापरसम्मन्न म्रपत ताया अमर, अन्यथा व्यापकताज'नहेतुतामने मरूपतो ज्ञानवर धेयतावच्छेदस्त्वग्नुपपत्त्या केवल न्वयिग्रन्थे तानन्यानु मिति तुताव उन दीरितिनो विरुद्ध येन, तामणन तमिनाहान् । नच तथापि प्रतियोगितार्मिकोभनाभारघटतर क्षय भिप्रायफनवापि न तहमन्थरकने गति व च्यम् , प्रजातियादा इयायच्छेद्य वाशनि निरपि तत्वमन्वन्धन नात स्वपत प्रभारनाभिप्रायमेतद्ग्रन्थमामनेयम्या प्रामाणिक वाभिप्रायेणाग्रिम बारे नावण्टनमते । परेतु गो क्त्वादमदमायामपि सपनो भासमानगोवार च्छिने हेमिनिष्टभदपनियोगितानिरूपितनादा म्यसम्बन्धावच्छिन्नारच्छेदक राभावरूपान्योन्याभावटिततादाभ्यसम्बन्धावच्छिन्नव्यापम्ताज्ञानात् तादा त्येन सपनो गोयनगरमानुमिनिमम्मवत्येत. एकरूपेणापच्छेदरेपि यवच्छेदस्नानाच्दानाच्छेदक नामाव न्वी यान्योन्याभावपरित मणम्य मन्यता यपानिमित्यादिना परिचरणीय वात् , एनदमि . शाबमुक्तारळी । [दी) गितावच्छेदकसम्बन्धरूपले साध्यतापच्छेदकसम्बन्भेन प्रतियोग्य बम्बन्वित्वाभिगाने वा पृथिवीत्यादिव्यापर यमपि, तदभाश्वतोषि पृथिव्याटेम्सयोगेन तत्सम्पन्नित्वात् , सिद्धिरपि तस्य तथैर, नतु वृत्तिनियामकमम्बन्धेन, तेनामपन्भित्यादव्यापकत्वाच, यद्वेत्यायुक्तासे वृत्यनियामक्त्तयोगसाधारणरूपेण ताहासम्बन्धत्व विरहेपि ग शनि , सन्न्त प्रतियोगितामा सा यतावच्छेदसम्बन्यावच्छि- नत्लानिवेशादित्याशयेनाह- साव्यतावच्छेटफसन्बन्ने ति । पृथिवी स्वादिव्यापकत्वमपी त्मत्र संयोगेन गगनादेरित्यनुपज्यते । ननु प्रति योगिताया सा यतावच्छेदकसम्ब-धावच्छिन्नत्यानिवेशे पृथिव्यानिनिष्ट समवायादिसम्रन्यायच्छिन्नाभावप्रतियोगितया गगनादेन पृभिवीलादि व्यापकतासम्भव उत्पत आह- तदभासनोपी ति । समयामादिना गगनायभापवतोपत्यर्थ । तन्सन्यन्धित्वात् -- गगनादिसम्बन्धित्वात् । तभार तादृशगगनायभादो न साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्य सम्बन्धिहेतुमशिष्ठ इत्यभावातग्मादाय सणसव निष्प्रत्यूहमवेनि भव । ननु सयोन गगनव्यापक वे बागायनतारदाया प्रान्तस्य वृत्तिनियामरसयागनेव कम गगनानुमिनिरित्वत भाह । सिद्धिग्पी ति। तथैव- वृत्यनियामनासयोगनैव । तेनासम्मन्धित्वाटि ति । तथाच ताशसम्मन्धावगाहनेऽनुमितेभ्रमप्तमा तन भ्रमा मऊपगमन्यापेक्षित वा 'यदरावच्छिनयमम्म-सम्य व्यापकतायटय तद्रूपा अच्चिनतत्सम्बन्धेवानुनिनि' रिति नियमाभिप्रायेण दोपा नरमाह- अव्यापपत्ताच नि । वृत्यनियामझेन सम्बन्धेनैव गगनाधभावाम प्रतियोगिसमानाधिकरणातया वृत्तिनियामत्सयोगेन प्रतियोगि यधिररणा भायप्रतियोगिताया गगने मन त सम्वायम्य न्यायापटकवादि- दिति भाव ७२ शास्त्र मुक्तारी । [दी] व्याप्याति हिमपि व्यापक न म्याए , स्वावच्छेदकसम्बन्धेन गतियोगिनोऽसम्बन्धिान काले वर्तमानायाभावस्य प्रतियोगिताया तत्सम्बन्धावच्छिन्नत्यस्त च्याप्यत्तिसाध्य के प्रतियोगिमधिकरण्यानुपादानेग घेवलान्बमिनिल वाच्यत्वादि सापकतासम्भव इत्यत अन्याप्यवृती ति । कालिकसम्म न्भेना बाप्पत्तित्व च व्यतिरगिमात्रस्यैव, केवलान्वयिनोप्यनित्यस्य विश्व विषयकगन्य ज्ञानविषयलादेयोध्यम् । एतत्सर्वच सम्दव्याप्त्यभिप्रायेणाभि हितम् । अन्यत्तिहेतुके ऽन्यसम्बन्थेन साध्यतायाच हेतुमति सर्वत्र सा यतारच्छेदकसम्बन्भेन वृत्तम-मानस्यैव तेन सम्बन्धेन वृतित्वम दशायामनुमितिजनफज्ञानानुपपत्तिरपि द्रष्टव्या । एष पालिकसम्बन्भेन माप्त प्रतिसाव्य फेषि साध्यस्म तन सम्म धनाव्याप्यत्तित्पश्रमदशाया प्रतियोगियरबभिकरण्यापटिनाग प्रतियोगिवैय्यधिकरण्यपटिनायाश्च दुर्गह स्या-महाक लत्पादहेतुकानुनित्यनुपात्तिरपि । स्वायद कसम्बन्धेन म्यावच्छेददाविशिष्टानधिकरणहेत्वधिकरण मृत्त्यभामागताध्यतावच्छदकसम्बन्श्रावच्छिमप्रतियोगितानियेशवल्पे तादश प्रतियागित्यापासद्ध भिवाननायास •फुटीकराति- स्वावच्छेदके ति । सम्- प्रतियोगिता । कारी- महाकाल । तत्सम्बन्पावचिन्नमस्य - कालिकसम्मन्पायमिन्य । असन्मयादिति योजना । शालिमसम्ब. न्येन चिम मानलेव नाकारे वृत्रवृत्तेच तन सम्बन्धेन सम्ब- विनोऽसिद्धया फम्यापि जालिलसम्म पावहिनाभावस्य प्रतियोगिता वच्यामधेन प्रतियो यसम्पपिहेनुमात्तित्वासम्गचेन समवायादि सम्बन्धानविनपटायगरम्य रामायालतियोगितामाश्च समवायादि सम्मानवामित्यादिनि भाव ! साध्यतावच्छेदयसम्मान प्रतियोग्य सिद्धान्तलक्षणम् । (दीतेन सम्बन्धन यत्प्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्वम्य व फाले Pre- सम्बन्धिहेतुमबृत्वमारीयसम्बन्धावन्धिमत्वाविशेषितप्रतियोगिता निवेश से नाहक्षासम्बन्धन प्रतियोग्यसम्बन्धिहेतुमत एवाप्रसिद्धया ऽयाप्ति रित्याह- तने ति । तेन सम्बन्धन मालिक्सम्यधेन । गगनाद्यमायप्रति योगिन तेन सम्बन्धेन सम्बन्धिरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धया तेन सम्बन्धेन प्रतियोग्यसम्बन्धित्यासिविं स्फुटीक प्रातेवाग्यसम्बन्धित्वम्येत्माभिषाय यत्पतियोगिसन्बन्धि तदन्यत्वस्येमागारोनाभिधानम् । म कासिकसम्बन्भेन महाकालान्यवृत्तित्वविशिष्टस्य तत्सम्बन्धा पच्छिनाभाष एवं महावाले प्रतियोगितारच्छेदविशिष्टमतिमोगि व्यधिकरण प्रसिद्ध, तमादायैव स्थगसमन्वया कयमव्याप्त्यभि धानम् । नदि गदामालान्यवृतित्वविशिष्टघटादिनिरूपित फालिहसम्बन्यो महापाले सम्भवति, तसानिवृत्तित्वविशिष्टनिरूपितसम्मन्धानुयोगितायातद्ध मिनियतवार, अन्यथा मत्त्वादिगति गुणादी द्रव्यादिवृत्तित्मविशिष्टसत्ता यभावप्रत्यगानुपपते , न च ददादिवृतित्वविशिष्टवहयाबभागविगाय तयापम्पन्धि 17 न पा , दारित्तित्वानिरूपक वादिति हृदो पहिमानित्यादौ ताश विशिष्टम्य नामादित्य हेत्वाभासत्व न म्याद, ज्ञाननिष्ठविपरितया यादविशिष्टयत्तम मितिमतिमन्मानारच्छेद ताश विशिष्टस्यैव तमात्वात् , दि च तत्सम्बाधेन तद्धर्गिसम्पभिसविलित निरुपितम्ताटासम्बयो विशेषणकोटिप्रयिष्टतद्धामनियर इति सम्बन्। न्तरण हुदादिवृति वविशिष्टनिलपितविषयितासम्बन्धी ज्ञाने मम्गवत्य ने सुच्यते, तदापीरमादिविषयत्वविशिष्टपटादिनिपिनविषयितामग्नपम्प आने ऽसम्गादिच्याविषयलामावादिनाध्यारादिपक्षरम्पले साहवि ' , .
, शास्त्रमुकावळी । शिष्टस्य याभादिरूपस्य हेत्वामासत्यानुपपत्तिदुरिगति वाच्यम्,--- -विशिष्ट निर पितविपयितातिरिक्तमम्वन्धम्यत्र विशेपणीभूतसम्बन्धितानिरूपकाधि करणत्वनियर त्वोपगमात् तद्धर्मविशिष्टतनिरूपितविषयिताया बदशे तद्धर्मप्रकारकत्वमानाय अपेक्षित वादिच्छाविषयो घट इत्यादिनाने इच्छा विषयत्वविशिष्टघटादिनिरूपितविषयितासले बापकाभावात् , न चैतदनु रोधेनैव विशेष्यवृत्तिपटकसम्बन्धेन विशेषणविशेभ्योभयाधिकरणेपि विशि प्राधिकरणत्व स्वीक्रियते , प्रकृते च इच्छाविषयत्वतादृशघटयोईयोरपि विषयितासम्बन्धेन ज्ञान सत्त्वात तादृशविशिष्टाधिकरणत्व ज्ञानेशत मेवेति नेच्छाविषयत्नविशिष्टघटादे हेत्वाभासत्वानुपपत्ति , इत्य च कालिक्सम्बन्धेन पहाकारान्यतम्य महाक ले सत्त्वात् विशिष्टाधिकर णत्व महाकाले बर्तत एवेनि कर विशिष्टाभाव प्रतियोगिळ्यधिकरण इति वाच्यम् , विशेप्यसम्बन्धेनोमयाधिकरणेपि विशिष्टाविकरणत्वा ङ्गीकारे पटपटोभयसयुक्ते भूतले घटसमवायिकपालसयुक्तत्वविशिष्टपट निरुपिताधिकरण वप्रसङ्गात् ,इच्छाविपरत्न घटश्चेति समूहारम्बनेषि तादृश विशिष्टाधिकरणत्वसत्त्वापत्त्या प्रतिबन्धपतातिरिक्तवृत्तिया तस्य हेत्याभा- सत्वानुपपत्तितादवम्ग्या दति, नच महामाले महाक हायवृत्तित्व विशिष्टपटाय धिकरण जानुपगग विभाधारत्वमापात इनि सङ्कनीयम्, तादृश वैशिष्टनिरू पिनाधिकरमत विशपभ्य मदाशास-मत्त्व प पटादघटत्यायाधिननिरूपिता धिकरणतामत्त्वनैव सर्वाधारत्वापपत्त । भत्र केचित्- फातिकसम्बन्धेरापरता महाकाल-यैव नतु, सूर्यकियारे , ददानी पट इदाणी पट इन्या दमनीत्मा म्यिादिम्पकालो पार्थना करतानच्छेदस नावावगाहान् , भन एव तेषा सिद्धान्तलक्षणन् । फालविशेपणतया कालरोगामित्वप्राः, ताशप्रतीच्या नियादानेच घटा घामारयादगाहित्योपगमे ताशप्रतीतीनां मनुगताधारतावगाहित्वानुभव विरोधात्, कालत्वेनातण्डोपाधिना सक्रिमादीनामनुगतेन तादृशानुभदो पपादने महाफालस्वाप्रामाणिकतापत्ते,-- इति प्राचीनमताभिप्रायजेसमन्या प्त्याशदा; तथा च सति कालिममम्पन्न महाकालान्यवृत्तिवायेगा मसिद्धघा सविशिष्टघटामभारमादाय लक्ष्यगमनासम्भवात् । क्रियादेः कालत्वानभ्युपगमेन तदभिप्रायेण चेदप अन्य- तदाऽष्टदम्मा तिरिक्तदन्यात्मकताया अन्यावर्तत्तियाऽभिधानासहतिरिति वाच्चम् , ताशदव्यात्मक एव कात इति मतविशेपसूचनार्थग्नतया तत्सझते । तन्मानचिरवं न देतोलक्ष्यतासम्पादकचेनानिहितम्, इतरपृचमभिचा- ग्विात् । अथवा मदत कालोपाभिरपि कालिकसम्बन्धेनाधिकरणम् , ताधिकरणवसापक श्वेदानों घट इदानी पट इत्यादि प्रत्ययो व्यवहारच, तम्य नाऽननुगतोपाधिमात्रविषयकने ऽनुगताधारलावगाहियानुपपत्या क्रियाम्पोपाधिषिशिष्टमहाकालम्य घटाद्याधातावाहित्यमावश्यकम् विशिष्टे घटायापारत्वावगाहिन्ये विशिष्टान्तर्गतविदोपगेपि तदरगाहित्यमावश्यक मिति म्वण्डकालम्य कालिकसम्बन्धेनाधारतानिद्धि , एवश्वेदानों महा घालायत्तित्वविशिष्टो पट इलि प्रत्ययादिः खण्डफाने शिशिष्टाचार तायां मानं न वन्य इति तत्र सन्नापश्प्रत्ययपलादेव माळाला पतित्वानिरूपफम्यापि महाकालम्य विनिष्टाधारदसिदिटुंगोय, तथा र महाकाले विशिष्टपटामायोपि विशिष्ट प्रतियोगितमानाविकरण', तादश पनोयनम्यगमे सम्डकाने न रिशिष्टपनियोमधिकामिद्धिरित्युक्त म्पले जयाप्तिवारणमशक्यामिन्याहुः । अन्ये तु- कानिरसम्बन्धः दानतिरिक्त, मार सड धारमहाकासानुमेगिनायसम्बन्माना ताम्वरूपाणा यनुगमस्याय शास्त्रमुकायमी। [P]ऽसम्म यात् । नच तादशसमधेन हेलपरणीभूनयतिनियक्त्य वृचिप्रतियोगितापच्छेदतविशिष्टप्रतियोगिसामान्यस्त्वमेव वक्त यम्, तथाचावृत्तिगगनाघमावद्वारिक तसिदि भरावच्छेदकाभावेन प्रत्येकोर सम्बन्मता, तथाच महापारम्वरूप सम्बन्धेनैव पटादे महारासादि यापकता याच्येति दुरुद्धरैवाव्याप्ति , तादशसम्बन्धेत महासालान्मवृतित्वमाप्रसिद्धरिति वदन्ति तदसत्, स्वरूपाणा प्रातिम्धिर रूपेण सम्बन्ध रेय काञ्चल्वण्टफारम्बन्पसम्म येन साव्यताया तादृशखण्टकाममात्रवृत्रिने तुफपि प्रतियागि यकिरणाभाका प्रसिद्धिसम्यानहायाल्मात्रवृत्तिहतुमानुपावनम्य निबीजवापातात् । परतु माध्यत'वच्छेदपरिशिष्टसाध्यवैशिष्टयषियकानुमित्योपयिक न्यातादेव प्रतियोगितापच्छदरविशिष्टप्रतिय। चैिय्याभिकरण्यनिवेश न तु साध्यतापापरक्षितस यवेशिय विषयक नुषि औषयिक याप्ती ग यथा महाकाले पृथिव्यादिवृति चोपल भितजा गनुमानानुपपत्त दले प्रतिमागिन बच्छटकविशिष्टानिमागियधिकरण मानप्रतियागितारच्छेद पर सा यतानच्छदारहनाय पत्र सा यता तया च्याप्तिगापगऽय प्रय प्र यथाश्रुतप्रतियोगिवेय्यधिकरण्यम्यैव निवे शेन मामालगन्यवृत्ति विशिष्टपसमावस्यापि लक्षघा वादित्याद तदपि न सानु अग्रिमविपिम्पदापादानतद्यावृतिप्रदर्शनादिविरोधात् । ताहासम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदसम्य चेन स" यतावच्छेदकसम्ब धन वा । बत्तव्यम् - अमावविसरणतयाऽमारपूर्वप्रतीकेन विपक्ष गीयम् । गगनायभारद्वारिका ति । त प्रतियोगिन कारिगरान नाधिकरणाम पिद्धया तटनधिकरणत्वाप्रसिद्ध पि वृत्तिमति प्रसिद्धया साव्यतावच्छ कबात .
शास्त्रमुक्तावळी । टी] भूतत्समूतत्वोमयत्वविशिष्टगुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्तात्वविशिष्ट सत्ता विकन्तु न मनागुगादिवृत्ति, सयागसामान्यञ्च न यकिंचिद्रव्यारत्तीति वाच्यम्,- , प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टत्वोपादानम्य पूर्वोक्तम्थल एव व्या- वृत्ति मारयति । भूनखे ति । यद्यपि पूर्व विशिष्टसाव्यकेऽतिव्याप्ति प्रदर्शनोत्तर पिशिष्टम्यातिरिक्ततापक्षे तदसगतेरम्वरसादुभयसाध्यकाति व्यातिदर्शिता , तथापि द्वन्द्व अल्लाक्षरम्य पूर्वनिपातनियमादुभयत्वविशि- प्टान्तम्य प्रागभिधानम् । अत्र पूर्वस्थले द्वित्वाच्छिन्नप्रतियोगितामा व्यासज्यवृत्तित्वोपगमे ऽ तिव्याप्तिन सम्भवतीत्यम्बरसेनैव द्वितीयस्थलाति व्याप्त्यवतारण पूर्वाभिप्रायविरोधादनुपादेयम् । न मनोगुणादि- वृत्ती ति । एकविशेपावच्छिन्ने तत्तित्वसत्त्वेपि तवृत्तितानव च्छेदकविशेषान्तरावच्छिन्ने तत्र तवृत्तित्वाभावो ऽक्षत एव, एकरूपा वच्छिन्न एव ततदभवयोविरोधेनावत्तेरित्यभिमान । नचैव विशिष्टान्ता नुपादानेपि सत्तादी विशिष्टसत्तात्वादिना गुणाद्यवृत्तित्वसत्त्वेन विशिष्ट साधभावस्य लक्षणनटकतया ऽतिव्याप्त्यप्रसक्तेर्न विशिष्टान्तावृति- सम्भव इति वाच्यम् , प्रतियोगिनि किश्चिद्रूपायच्छिन्ने हेत्वधिकरण यत्किचिद्यक्तिवृत्तित्वाभावस्य लक्षणघटकत्वे सत्तावान् द्रव्यत्वादिस्या दावपि सत्तावाद्यवच्छिन्नाभावम्य लक्षणपटकत्वापरयाऽध्याप्तयापचे. त्यधिकरणावृत्तित्वम्य तद्वत्तिभिन्नत्यरूपम्यव निवेशनीयतया विशिष्ट सत्तापान जाते रित्यादी विशिष्टमत्तामभाषम्य लक्षणषटकत्वानिर्वाहणाति व्याप्तिवारगाराम्मपद्यानिसहते सामान्यपदप्रयोननमाह संयोगसामान्पशे ति | सयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ सयोगत्वानच्छिन्ना भावपतियोगियन्किचित्मयोगयतईवधिकरणयत्किचिद्धरादिव्यक्तयति सिद्धान्तहदाणम् । [दी विशिष्टस्यानतिरिक्तत्वात् , . स्वसत्वेपि तत्प्रतियोगितामा-ये तदसत्त्वेन ताशाभावस्य लक्षणापटक तया गाव्याप्तिरित्यर्थ । विशेष्यवृत्तेविशिष्टानुयोगिकाभावो ऽपामानित इत्याशयेन दूरयति विशिष्ट स्थानतिरित मा दिति । तथाची भयत्वादिविशिष्टस्य मूर्तत्वादे शुद्धमूत्वानतिरिक्ततया भूतत्वादि वृत्तेर्मनो वृत्तिवादेरभावस्य उभयत्यादिविशिष्टेपि तन्मिन्नसम्भवाद्भुतत्यमूहोगय चान् मूर्तत्वादित्यादावतिव्यातिविशिष्टा-तोपादानेपि दुचारैवेति भाष नच भूतत्वमूर्नत्योगय न मनसि गुणान्यत्वविशिरमता न गुपे इत्यादि सर्वानुभवसिद्धमतिपलादित्वविशिष्टसता वामच्छिन्ने मनोगुणादयति स्वाभावसिद्धरावश्यक वातातिव्याप्तिरिति वाच्यम् . ताशप्रतीत्या मनो गुणायधिकरणाद्वित्वविशिष्टराचात्यायवच्छिन्नाभावस्पवावगाहनात् , जानी न विवित्समयतीति निश्चयदशाया गती न भूनत्यमतत्वोभत्र गना विशिष्टात्ता इति प्रतीनिवत् मनसि गुणेन फिश्चिममतानि भम दशायामपि तादृशप्रतीतेरानुगारिकतया मनो गुणादिसमयेत मागासस तद्विपयस्वासनगन गनोगुणायधिकरणफ'भारम्य तद्विपयताया आप श्यारवात ताशममागारकालीगतदाकरतानारपि तम्यय विषय स्वौचित्यात् , अन्यथा पनागौरवापते , भूनत्तमूर्तयोभय ग गनौति गुणायन्यत्सविनिमत्ता न गुणवृत्तिरित्यादिप्रत्यवाय राहशोभय विशिष्ट रात्तात्वादी मनोगुणादिति पायोपचार व सहमति के तारमो भयत्वविशिष्टनायवच्छेचत्यागार वा उगाहन्ते , तब साम वन्य दलप्सचान । गर यतिरिक्षयाधिकरणषितानपच्छेद कमयिोगिता वच्छेदपाय निराणीयम् , मत्वाचामा गितार दोनय पादेवगनोगुणतितानयच्दर व दादशामास देशमाति -
शास्त्रभुकायको ।
[दो] समयायेन जातेम्सा घसे मेयत्वादायतिव्याप्तेष,
नातिमशिष्ठतादृशाभ वप्रतियोगिताया जातित्वेनानवच्छेदत्,
जातिशू यच तादृशसम्य धेन वृत्तेरप्रसिद्ध । सयागादि
मा य गुणकम यत्यागौ चातिव्याप्ति , अद्रव्ये हेतुमति
ताशसम्म धन वत्तरप्रमिद्धे,
.
सिद्धान्तलक्षणम् । -[व] द्रव्ये च सयोगादेरपि यो । मैवम्,-साध्यतावच्छेदकसम्बन्ध सामान्य निरुक्तमतियोगिप्रतियोगिकत्यहत्यधिकरणीभूतयत्किचितच. क्त्यनुयोगिफत्वसामान्योमयाभावम्य विवक्षितत्वात् । भाव सथाच यत्किचिद्वयक्तीत्यन्तेन न सामान्याचुपादान सम्भव इति भाव । द्रव्य इति । तथाच द्रव्यमपि यन्किचिस्यक्तिपदेनोपादाय ताशाभावम्य न तथात्व शक्योपादानमिति भाव । सा यतायच्डेटकसम्बन्ध- सामान्ये उभयाभारस्य विवक्षिवत्यादिति योजना । तथाच स्पपति- योगितावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिताहेत्तपिपारणीभूतपत्किचिदचक्त्यनुयो - गिकत्वसामान्योभयाभाववासा यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्यकत्वमभावस्था- तियोगितावच्छेदने यत्र तपच्छेदकल प्रक्षिप्य तादृशागावयत्साध्य तारच्छेदसम्बन्धसामन्यस्त्व प्रतियोगिताया या विशेषण देयमिति । जगतियोगे त्यादिप्रतियोगिक न गयटनुयोगिरस्योभयाभाव सत्त्येपि साध्यतायउदगमधसामन्यानर्गततत्त दमाधिकरणागुयोगिश्वदि सयोगे दहिपतियोगिक व तत्तदपिफगानुयोगिर-योगयाभानामत्त्वान वन्य मावम्य लक्षणयटकनेति घटायभासादाय वनिमान् धूमादित्यादौ लक्षणसमन्यय ; घटवान् गहाफालसा दैत्यानां पुनरवृत्तिगगनादेर- भाव एवं लक्षणघटक, कारिकमम्वन्ध सामान्य तत्प्रतियोगिकरवाभावे नयोभयानावसोलभ्यात् , हेत्वधिकरणानुगोमिमगध्यतावच्छेदकासम्बन्ध सामान्ये निरुत्त प्रतियोगिप्रतियोगिक याभावनिवेशे जातिगान् मेमला दित्यादी उक्तातिव्याप्तिमारनमापन सामान्यानुयोगिकमगायाप्रसिद्धया नात्याश्रयानुयोगिकसममाये च जात्य विनियोनिरस्वगत्वेन जनिया घवन्निाभावम्म प्रतियोगियधिभरपन्चानुपाचे पर निगर प्रतियोगिक साध्यतावच्छेदकसम्बन्धमागान्य हलविमरणीभूतय चिया पयोगिधन्न सामान्याभावनिोगे परवान् महामास पादित्यादावन्याहितारणगावयम् , , ..
२ शास्त्रमुक्कावळो । दी] धूगसयोगे वहयाधिकरणायोगोळ कानुयोगिकत्वस्य चैत्रान्यत्व विशिष्टैतद्दण्डमयोगे एतद्दण्डाधिकरणचैत्रानुयोगिकत्यस्य गुणमा ज्यत्वविशिष्टसत्तासमवाये च जात्यधिकरणगुणानुयोगिकत्वस्य विरहा नातिप्रसङ्ग । - . गगनत्वविशिष्टप्रतियोगिककालिकसम्ब-धाप्रसिद्धेगगनाभावस्य प्रतियोगि व्यविकरणत्वानुपपरित्युभयाभावानुसरणम् । यत्किंचित्पदप्रयोजनमाह- धुमसंयोग इति । अयोगोळकानुयोगिकत्वस्ये ति । रिरहा नातिमसा इत्यमेतनेन सम्बन्ध साभ्यतावच्उटकसम्बन्धसामान्या नर्गतधूमसयोगे मप्रतियोगिकत्वयङ्गिमदनुयोगिकत्वयोरुभयोरेव सत्त्नेन तसामान्योभयाभावस्य दुर्घटत्वात् यत्किंचित्पदानुपादाने धूमवान् चरित्यजातिव्याप्तिम्भ्यात् , हेत्वधिकरणम्य हतुमत्त्वेन न निवेश , किन्तु तद्यत्तित्वेन यत्किंचिदेवमयक्तनिवेश इत्यतल्लाभार्थम तदुपा दाने पुनहें त्वधिपरणायोगोळ कानुयोगिकत्वम्य मसयोगेऽभावाद-यसयोगे गप्रतियागिकत्यग्याभावात् सयोगसामान्यस्यैवोभयाभाववत्त्वात् धगत्वावच्छिनागालोपि लक्षणपटक इति नातिप्रसज इत्यर्थ । प्रति गोगितापच्छेद कविशिष्टार्थकानिस्तापदप्रयोजन सयोगेन गायत्यविशिष्टै तद्दण्डत्वेन चत्रनिष्ठदण्डसा यके एतहउहेतो समयामेन विशिष्ट सवासा यके जानादिरूपहेता चतिव्यानिवारणरूप दर्शयति- चान्यत्वे हि । निरुक्तपटानुपादाने सयोगसामान्यागतचैननिष्ठ तहण्डसयोगे त्यधिकरणक्षेत्रानुयोगिक विशिष्टतद्दण्डाभावप्रतियोग्मे तइहानियो गस्त्ययो सादायसामान्या-तर्गतगुणानुयोगिकस चासमवाये म हेत्वधिकरणगुणानुयागिकत्वविशिष्टसताभावप्रतियोगिसताप्रतियोगिक खयो योरेर सत्तेन तासाभावभ्य लक्षणघटकला न म्यादिति सिद्धान्तर क्षणम् । प्रसक्कातिप्रसक्तेस्तपादानानायकारा , चो गुणादौ च सयोगेन सम नायेन च विशिष्टदण्डविशिष्टसत्तावैशिष्ट्याप्रत्यमार तदनुयोगिकसयोग समवाययोर्विशिष्टदण्डविशिष्टसलात्वावच्छिनपतियोगिकवानभ्युपगमेन भ- भ्यानुयोगिकयोश्च तयोभैनमुपायनुयोगिरत्वामावेनोगगामावस्याक्षततया विशिष्टसाध्याभारस्लापि लक्षणयटकत्वादित्ययं । अथात्र सयोगेन घटादी साध्ये घटत्वादाचतिव्याप्ति , सयोगसामान्यान्तर्गतघटपटादि सयोगे घटायनुयोगिकरनटादितियोगिफ्त्योश्यसत्येन पटादिनिष्ठपटा पभावस्य लक्षणापरकत्वात्। नच म्वस्मिन् सयोगेन स्वविशिष्ट नयनुदपादनमात्र घटादिविशिष्ट गुद्धिमाानियागके पटसयोगे पटमति योगिकदमाग घटेऽन्यविशिष्टधीमात्रनिगागरुसयोगे न तदनुयोगिकरव নাগমনি হনুমানিনসবনাম ন র সখীনি , महि समनायेन सयोगाधिकरणत्यगव योगानुयोगित्वम् , तथासति तत्सम्य-भानुयोगिताया एव तद्विशिष्टबुद्धिविषयताप्रयोनका पनि नपि स्वविशिष्टनुयापार्दुवारत्वात् , किन्दा सम्बन्धान्तरमेवेति वाच्यम्,- मेन सम्काभेन पदेऽन्यविशिष्ट म्तेनापि सम्बन्धनान्मन पदापिघट विशिष्ट दिनगनादेकोच सयोगे घटानुयोगिक रपटप्रतियोगिक वयो रावश्यकमान , यस्मिन् सम्व-पे यमतियोगिर पविशिष्टे यदनगो गिकत्व तत्सम्म न तस्यैव तद्विशिष्टप्रमिते म्पप्रतियोगित्वविशिष्टे चरागोगे म्यानुयोगस्वानुपगमेा सम्मिन् तेन म्वविशिष्ट मापत्य नकाशादिति चेत्र, सयोगेगापि मरणाशे भागम्यैव विशिष्ट मुनि नमते न यायाशे यापारम्य প্রাণায়াগনমাধানাথ যাব नियामरसयोगिनोश्च सयोगेन मिनिष्टयुद्धप्रामाणिर बार , गायाना- नुपस्थितिकालीन भूतले पट इत्य दिनको पाया गला प्रार लेपि भापताया ण्य ममानोऽगम्यते , ननु सया य, पय "नि मृत्यनियामकम्य गगगदिसयोगम-धापदिलिपी. 1 .
८४ शासमुक्तारळी । भकस्यैव तथात्वादिति चेत् । का क्षति , एवञ्च मेन सपोगेनान्यत्र पदविशिष्टबुद्धिजन्यते घटस्य तत्सयोगाश्रयानाधारत्वेन घटे न तेनान्य विशिष्टवुद्धिर्जन्यत इति सयोगमात्र एव तत्प्रतियोगिकत्वतदनुमोगिक स्वोभमाभावम्याक्षतत्वात् । अथ यद्धटस्य अयोवन्धितपटे येन सयोगेन घटविशिष्टद्धि- निता तेनैव च सयोगेन पटेन सम परिवृत्य स्थापिते तद्धटे पट विशिष्टबुद्धिरपि जन्यते, तत्मयोगे घटानुयोगिक स्वघटप्रतियोगिकत्वोभयो रावश्यकतम सयोगेन घटसाध्य के तटनपटान्यतरत्वादावतिव्याप्ति वीरैवेति चेत् । एव सति साध्यतावच्छेदकसन्बन्धानुयोगितासामान्ये निरुक्तप्रतियोगिकत्वविशिष्टनिरूपितत्वइत्यवितरणीभूतयतिनिद्वयक्तिनिष्ठ - त्वोभयामाव पर विवक्षणीय । म्वन्मिन् म्वविशिष्टसुद्धयनुदयेन स्वप्रतियोगिक विशिष्टमयोगनिरूपितवन्य म्यनिष्टानुयोगितायामसखात्, सयोगीयानुयोगितासागाये परप्रतियोगितत्वविशिष्टनिरूपिरत्वतद्धनिष्ठ खोमयाभावोऽक्षत एव एवच यदा कल्प समवायैक्यमतेऽति न्याप्तिमुदाययिष्यति, तबभात्ताभिप्रायेणेति ध्येयम् । अम सत्वादिक प्रति पयातिसम्बन्धेन हित्वादेर्यापकत्वापत्ति , हेतुमत एकद्रव्यम्य पहिसम्बन द्वित्वायनाधिकरणावपि विवादि पर्याप्ती हेत्वधिवरणततद्यक्तचनुयागिक यामानामत्त्वादिति द्रव्यत्यादिन' पर्याप्तिमम्वन्धेन गगनादौ द्वित्व धनुमानापति , नचेष्टापति , एकमात्र विशेष्यपर्याप्तिसस कयासज्यवृत्तिधमप्रकारक उद्धर्भमतया सालिकरा मर्शत दृशानुमित्यभ्युपगमास भवान् , नचैमात्रवृतिधर्मापच्छेदेन द्वित्वा दिपयाप्ति कम्मिनसत्वेप्युभयवृत्तिधमावच्छेदेन तसर्याप्तिसत्त्वात् तेन सम्बाधन तद्वति त प्रकारकत्वम्पप्रमग व दुरिमिति वाच्यम् , वृत्तपमानमणम्यापि क्यचिनियचासम्मवादिचेन - उद्देश्यतावच्छेद - - . तद्या- सिद्धान्तलक्षणम् । नतिरिक्तवृतित्वाविशेषितपर्याध कचिदपि सम्बन्मत्लानभ्युपगमेन ता- दशपर्याप्तिससर्गकानुमितेरापादनासम्मवाल , गगनत्याचनतिरिक्तवृत्तित्व विशेषितपर्याप्तद्वित्वादिप्रतियोगिकत्वाभायेन द्वित्वादिनिष्ठन्यापकत्वाघटक तया ताशसम्बन्धेनापि तदनुमानापत्चगवकाशात् । यत्तु हेत्वपि करणयत्किंचियक्तयनुयोगिफत्यन्थले हेतुमत्त्वपर्याप्त यवच्छेटफयत्किषि दर्मावच्छिन्नानुयोगिक निवेश्यम् , द्वित्वादिपर्याप्ती व द्रव्यत्वादि पर्याप्त यवच्छेदकै कमात्रधर्मावच्छिन्तानुयोगिकत्ल वरहात् न तेन सम्बन्भेन द्वित्यादे द्रव्यत्वादिरूपमत्येकपर्याप्तधर्मव्यापकतापत्ति हेतुमवृत्ति- यत्किचिद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिकत्वनिवेशे इमे वहवक्षियादित्यादौ पर्या सम्बन्धेन हेतुसाव्यभावेऽन्याप्ति । हेतुमठेगानवृचिधर्मावच्छिन्नानुयोगिता कत्वस्य बहुत्यादिपर्याप्तावसरलेन तादृशमाध्याभावे निरुलपतियोगिवैरण धिकरण्यस्य दुरित्वात् , अतो हेतुपर्याप्त यवच्छेदक्रयत्किंरिद्धर्मनिवेश इति । तन्न भनोरमन् , एतादृशरीत्या उक्तकल्पपरिष्कारेपि प्रतियोगि मझेदे हेतुपर्याप्तयवच्छेदकावच्छिन्नानुयोगिकरवम्यानिमन्ल्पे विवक्षणे आकाश भाकाशघटोगयत्यादित्यादावति मातेदुरित्यार , भाकाशत्वा चवच्छिन्नभेदस्य दर्शितहेतुपर्याप्तचवच्छेदकतदुभयवृत्तिधर्मावच्छिरोऽस पतियोगिवृत्तिधर्मस्य भेदाधिकरणतानपच्छे एकमात् । गर भ्यासज्यवृत्तिधर्मसापके ईशारीतिरुपादेया नान्यत्रेति वाच्यम् , शत्वादेराकाशघटादौ ब्यासज्यवृत्तित्वप्रमदशाया तदवच्छिन्नभेदय प्रत्येक हेत्वधिकरणवृत्तित्वापि भाकाशपटोभयस्यादहेतुना आशवायन मित्युसत्या तनिहाय तत्रापि साधनपतियवच्छेदकागच्छनायि फरणताफप्रतियोगिमद्भेदयटितव्याप्तिनानहेतुतामा वाच्यतया तत्राप्यनु मित्यौपायकव्यामिप्रसिद्धयापत्ते , तस्माद्वित्वादिस ध्यकद्रव्यायाकाशत्वा दिक सद्धतुरेव । इमे बहरस्त्रित्वादित्यादाव धातिवारणाय पर्याप्तयति रिक्तस्वरूपसम्बन्धेन प्रतियोग्यपिकाखापच्छिन्नम्य भेट एव हेतुमति स्वात्, भाका . , सिहान्सलक्षणम् । । विषयितासम्बन्धसामान्ये हेत्वधिकरणानुयोगिकन्नघटिशोभयाभाषम्य दुर्धट स्लादित्यालोच्य कल्पान्तरमाह-- स्वरूपसन्वन्धेनेलादिना । भत्र चित् - साध्यतावच्छेदनसम्बन्धसामान्ये निरुक्तप्रतिमोगि प्रतियोगिकलहेलधिकरणीभूतपरिकचियाक्त्यनुयोगिकत्वमाध्यप्रतियोगिकले- तलित्वावच्छिन्नामावस्य विवक्षणान दियितासम्बन्धेन घटादिसाध्यके नित्यज्ञानत्वादिहेतावव्याप्ति , घटायभायस्यैव तेन सम्बन्धेन प्रतियोगि मधिकरणात् , पटपटविपितयोणिजमेन विषयितासम्बन्धसामान्ये सादृशत्रित्वावाच्छामानस्य सत्यात् । चैताहशानियावच्छिन्नामाव निवेशे स्वरूपसम्बन्धेन गागादेवृत्तित्वेपि न घटादिसाध्यकमालस्वादि हेतावन्याप्ति , प्रतियोगिभेदेन कालिकसम्बन्धस्यापि विभिन्नतया गगना अभावम्यैव ताशपतियोगिच्यधिकरणस्वादिति वाच्यम् , कासिकसम्ब न्धेन प्रमेमसामान्य साध्यकम्मलेल्याप्ते , तत्र सर्वस्यैव साध्यतया कालिक सम्बन्धसामान्म एव साध्यप्रतियोगितात्वसलेग उपदर्शितमित्वावच्छिन्ना भावस्थासत्रास् , प्रमेयसामान्यस्म व्याप्यवृत्तिसा-यत्वेपि तस्याव्याप्य दृत्तित्वममदशायामनुमित्युत्पत्ती तम प्रतियोगियधिकरणलघटितव्याप्त्यु पपादनस्यारश्य पात्यात् ; एतत्क्षणान्यक्षणवृतित्वविशिष्टमसेयसामान्यसाध्यक गगनादेः कालिकसम्बन्धेन सम्मभिवेपि ईश्वरज्ञानपाके विषय तया पटादौ साध्ये नित्यज्ञानत्वादिहेतावपि प्रतियोगिव्यधिकरणाभाका प्रसिद्धयाऽव्यासि वरिष, हेतुमति भगवज्ञाने विषयतासम्बन्धेन वस्तु गात्रस्यैव सम्मन्नित्यान् , तमापि वृत्त्यनियामकसम्बन्धेन व्यापकत्वा नभ्युपगन्तृणां तत तासाभावाप्रमिदरदोश्तया शालिकसम्मन्थेन गग नातिमध्यम. न. सरन्येन, घगदिमायकमहाकालत्यादिनाच-गाप्ति रेय पान्तरोनतयोपशिता । पानन्तरम्--- सिमानारगम् । भनन्भेन घटादिसाध्यके ईश्वरीयज्ञानमात्रवृतिहेताचव्या र्दुर्यारत्वात् , एतेन साध्यतावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिकसाध्यतावच्छेदकसम्बन्धसामान्य निरक्तोमयाभावस्य विवक्षणान्न घटवनित्यज्ञानत्वादित्यादाव्याप्ति , घटत्वविशिष्टनिहापितविपयितासामान्ये परप्रतियोगिकत्वाभानेन पराभावस्यैव प्रतियोगिन्यधिकरणत्वात, म्वरूपसम्बन्धेन गगनादेतित्वे तु भटवान्महाकालत्यादित्यादी उक्तक्रमण पर्याप्तिनिवेशस्यावश्यकतया घटाधमा वस्थापि प्रतियोगिन्मधिकरणतया न्यासि , मत इस्पान्तरानुसरणमित्यपि परास्तम् , उक्तस्थले साध्यनिरूपितविपयिनासम्पन्धसामान्यान्तर्गतप्रमेयत्व विशिष्पटनिरूपितविपयिताया घटत्वपर्याप्तावच्छेदकताकत्वाभावेन शुद्ध घटस्वविशिष्टनिरूपितवियितायाञ्च हेत्यधिकरणानुमोगिकत्याभावेन साधन निरूपितविपमितासानान्ये उमयाभावस्व सत्त्वादन्याते । तस्मात्पाधीनमते वृत्त्यनियामकविषयितादिसम्बन्भेन व्याप्त्यनभ्यु पगमाटुक्तस्थले ऽमाप्त्यसम्भवात्कालिकसम्बन्धेन गगनादेवत्तिमत्त्वे घट दान्महाकालस्वादिल्यादावव्याप्ति , अत कल्पान्तरगनुसरति- स्वरूप सम्बन्धेने त्यादिना । केचित्तु पूर्व मरूपे प्रतियोगिताचच्छेदविशिष्टपतियोगिफ्त्यसाध्यता चच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकत्व हेतुमयत्पिाविद्यक्त्यनुयोगिकत्येतस्त्रित्वावच्छि साभावविपक्षणे पटवन्नित्यज्ञानत्वादित्यादौ नान्याप्तिसम्भव , पटत्यादि विशिष्टनिरूपिताया ईश्वरज्ञानानुपोगिकविषयिताया साध्यतावच्छेदकपट लादिविशिष्टप्रतिमोगिकत्वविरहात् उपदर्शितत्रित्वावच्छिन्नाभावरात्येन पट त्यावच्छिनाभावस्यैव सक्षणघटकलात् नच उक्तत्रित्याच्छिा भावविधाणे महासानो घरवान्गाफालवादित्यादी पटत्वायबचिन्ना भावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यसम्भवेनाव्याप्त्यप्रसक्त्या कल्पान्तरानुसरणा सहतिरिति वाच्यम्, तथापि महाकाल प्रमेयवान् महाकालपरिमाणादित्यादौ प्रमेमस्वरूपसाध्यतावच्छेदकापच्छिन्नप्रतियोगिककालिकसम्बन्मय घटता पच्छिन्न प्रतियो गवानसम्मन्मानतिरिक्ततया घरलपरत्वाचवच्छिन्नाभाये , " . शासनलावटी। तादृशप्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य दुर्घटत्वात् , नहि रूपभेदेन एकवस्तुन एव कालिकसम्बन्धभेद प्रामाणिक , इदानी प्रमेय इदानीं घट इत्यादि प्रतीलोरेग्मम्बन्धायगाहित्ये चाधकाभावात् तथाच या कालिकासम्ब धेन घटत्याचवच्छिन्न प्रतियोगिकत्व तत्र मेमत्वावच्छिनप्रतियोगिकरण महाकालानुयोगिकत्व वेति न वित्यावच्छिन्नाभाव , पटत्यावच्छिन्नविषाने तातोऽयैव च प्रमेयत्वारच्छिन्नविषयिता, तयोलमण्यमन्तरेण पट इमादिज्ञानाना प्रमेय इत्यादिज्ञानवैरक्षण्मानिर्वाहात्, अत प्रमेमपन्जा नत्यादित्यादौ पटत्वावच्छिन्नाभावम्य लित्वावच्छिन्नाभावघटितोतप्रतियोगि यभिकरण्यनिर्वाह , नच प्रमेयमाध्यकत्व व्याप्यवृचिसाध्यकतमा तम्मले व्यास प्रतियोगियधिकरण्याप्रवेगात् महाकाल प्रमेयवान् महाकालपरिमाणा दित्यादी मोक्तप्रसिद्धिनिमन्मनाव्याप्तचनकाश, भतएनोक्तम्ल्याप्मति किमपि व्यापक न स्यादिति, तथा नालिनिशेषणतमा घटत्वावलि साध्य दोषवारककरूपान्तरानुसरण व्यर्थमिति वाच्यम्,न्याप्यवृत्तिसाध्यकेमि साध्यस्याच्याप्यवृत्तित्वभमदशायामनुमितिनिर्वाहास प्रतियागियभिकरण्म रिचयपत्र्यातहेतुतामा स्वीकरणीयतया तत्रापि प्रतियोगियधिकरण्य प्रवेशम्यावश्यक वात् , मन्नमा प्रतिभागियविकरमापटितव्याप्तिज्ञानस्म सिमान्तलक्षणन् । दो] निरुतप्रतियोग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठामावप्रतियोगितासामान्ये यत्सम्बन्भावच्छिमत्यदर्मावच्छिन्नलोभयाभावस्तेन सम्ब- भेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य मापावं दोध्यम् । नव म्वप्रतियोगितारच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिकत्वस्य त्रित्वावच्छिन्ना भावप्रतियोगितया विवक्षणात् प्रमेयपटत्यावच्छिन्ननिरूपितविपमितायाच घटत्वावच्छिन्नाभायप्रतियोगितावच्छेदकवरत्वादिनानवच्छिन्नत्वात् तादृश विपयिताया उक्तत्रित्वावच्छिन्नाभायोऽक्षत एवेति वाच्यम् ;- एवंसति श्वरज्ञानस्य प्रमेयरवादिसहितघटत्यावच्छिन्ननिरूपितविपयितामादौयव तस्य सर्वनिर्वाह शुद्धघटत्वाधवच्छिन्ननिरूपितविपयिताया. तज्ज्ञाने ऽप्रामाणिकतया शुद्धघटावाधवच्छिन्नसाध्य के नित्यज्ञानत्वादिहेती शुद्ध घटलावच्छिन्नामावस्य प्रतियोगिवेयधिकरण्यसवेनात्यामे', ईश्वर ज्ञानानुयोगिकविपपितासामान्मे शुद्धघटत्यावच्छिन्नप्रतियोगिकरयविरहेण त्रित्वावच्छिनामायरात्त्वात् गम्तुवा ईश्वरज्ञानपि पटत्वावच्छिन्नविषयिता तथापि पटलावच्छिन्नसाध्य के प्रमे यत्वसहित घटत्वेनैव मनानं तद्पट विषयीदुरुने ताश ज्ञानमात्रवृत्तिहेतुकम्पलेऽध्याप्टेवारत्वात् , तद्धविषयकेपि ज्ञाने तटा नधिकरणकालावच्छेदेन तवटाभावस्म सत्त्वात् तादृशामावस्स च शुद्ध घटवरूपप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिकत्वतन्नानानुयोगिकविपपि तायां नास्तीति कत्रोक्ततित्सावच्छिन्नामावसत्त्वेन प्रतियोगितावच्छंदकपिशि- एप्रतियोगिव्यधिकरणत्वातास्वरूपसम्बन्धेन-कालिरुविशेषणतासम्बन्धेन। निम्तमतियाम्पमधिकरणे ति । प्रतियोगितारच्छेदकसम्बन्धेन प्रति योगितारच्छेदकावजिनानषिकस्पेत्यर्थः । एवम म्वापच्छित वसाध्य तारन्दमम्बन्धावच्छिन्नत्वोमयामावतारशप्रतियोगितामामान्यमे यो धर्म तदसोटरसामानाधिकरण्यं तदम चच्छिन्नविधेयकानुमित्यापयिक गलमुक्ताती । व्यातिरिति पर्यवसितम् । पटवान्महाकाल कादिमाटौतमवायादिना घटा घभावीयप्रतियोगितब प्रतियोगितापच्छेदकामधेन प्रतियोगियधिकर प्यनिरूपिका प्रसिद्धर, ताशप्रतियोगितासामान्ये कालिकसम्मन्यावच्छि प्रत्वाभादाटेर निरुतोभयामारपत्वमक्षतनिति लक्षणसमन्दय ! घूमवान् वहेरित्यादौ सयोगादिना पटायभावप्रतियोगिताया समवायादिना धूमा पभारप्रतियोगितामा च धमत्दाभवच्छिन्नत्वसाध्यतारच्छेदमन्नम्मन्धावजिट बनोगमामासनेरि माध्यतावच्छेदमसम्बन्धेन साध्यतावच्छेदकापच्छिन्ना भावप्रतिमोगिताया अपि निरुक्तपनियोगितासामान्यान्तर्गतत्वेन तत्रोभया मारासत्त्यानातिव्याप्ति । धूमादिसमानाधिकरणल समायादिना बट्या पभावम्य सयोगादिना पटायभावस्य च प्रतियोगितामा सान्यतावच्छे दकसम्भावठिात्वतावापावाल्यारकतत्वप्ने कामादेन द्वित्या रविन्नाभावसागरक्षणसमन्वय ।
सिद्धान्तलगम् ।
दी] समयायसम्बन्भेन प्रमेमसामान्याभावस्य सामान्याद्री
सत्त्वात्मवियत्मादेरप्यभावप्रतियोगितावच्छेदपत्वम्
अतएव समवायस्यैकल्येन द्रव्यत्वादिप्रतियोगिफत्वगुणा
यनुगोगिकत्वोभयरत्त्येपि
मिति अमदशामामपि अनुमितेगनुमारिकनपा तदानाञ्च साध्यतावच्छे
दकाजिसत्वेन ताशागारनिगेगित्वज्ञानासभ्याचारहिशेषितमरियोगि
लाभर्मिकसम्बन्धविशेषापच्छिमत्याभावज्ञानम्यानुमितिहेतुता न सम्भवतीत्यु-
भयाभावानुसरणम्। यस्ततम्नु, नमावज्ञानज्ञानलारतम्यान्मगिजानत्यादि
त्यादौ यस्त्वन्याति या, सत्र प्रतियोगिन्यधिकरणहे नुतनानायिकरणाभार्थीन
साध्यतावच्छेदकावच्छिाप्रतियोगिावाप्रसिटे । एवं निरुतप्रतियोग्य
नपिकरणहेतुमानामावीय साध्यतावच्छेदकसम्पन्भावच्छिनप्रतियोगितासा -
मान्य निरुका यकिनसामावनिवेशे फासो घटवानियादायमा
रपरिहारो बोध्द इति ।
प्रमेयत्वायाछियासाय कामले साम्यतावच्छेदकापविला-
भावामसिया तदवाधिनत्वाप्यसिद्धमिति सहा परिहरति-
समवायेति । यपपि विषयतादावपि तवच्छिन्नमसिद्रिसम्भव
तथापि नियतादिनिष्ठतरयकारपत्यादिरूपतदयच्छेदताया. प्रतियोगितानि-
छाया भन्यूनानातिरिक्तहत्यगुम्भमनिरूपितविलक्षणापच्छेचतामा एक
जातीयत्वम्याप्रामाणिक वे नाति-पातिमयेन प्रतियोगिताया
च्छिन्नख तम्वैव लक्षणे निवेश फार्म इत्यभिप्रायेण सादगावधि.
नखम्येव प्रमिट्रिर्दशिता । अन्यत्ययम्मम् ।
पूर्वकले दोषान्तरमवि दर्शयति- अत एरे नि । म
परित्यज्य एत कल्यावसम्बनादेवेत्यर्थ । समवायम्योगपरत्वं हेतु.
एलन नि । अभपाती वोन दगामार हे पिटी
-
बाहशमन
साबमुतापरी । दी] इन्य जाते रत्लादौ महिमोभययान् यहारत्मादौ समोगस्य दिवाटिनम तयोगिफत्वविरदेपि न नातिव्याप्तिरिति बदन्ति । उममाभारघटिरप्रतिय गवैयधिरपदासम्मवन्मुचित । द्रव्यं जातेरित्याटा विति नातिपाति रित्व प्रमगान्वय । यपि प्रतियोगितावच्छेदक सम्पन्न प्रतियोग्मनविकरात्र प्रतियोगिनिरूपिततादृशसम्मन्माननु योगि वम् , मपि नानिवेगे तादात्म्येन सामनाया व्यभिचारिण्यति न्याते , तथार समायक्यपक्षे गुणादेरपि दन्यत्वप्रतियोगिफमममा यानुयोगिता नियरित्येतत्कल्पपि समवायेन द्रव्मत्यामावम्ब रक्षण घटक वानिवर्वाह , तथापि म्दप्रतियोगिप्रतियोगिकत्यविशिष्टतादृशसम्बन्ध निरुपितविलशमानुमोताया र निवेशनायतमा गुणादिनिष्ठ मना- गानुयो गतायाध द्रव्यत्वीयत्वविशिष्टानिरूपितत्वेन न दोष । वस्तुत प्रतियोगितावच्छेदकासम्बन्धन प्रतियोगितायच्छंदविशिष्पतिमोयवच्छिा भेटो हेनुमद्विगेषणम् , पवन प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिस्त विशिष्ट सम्भन्धाननुयोगिन्येव भेटाभ्युपगान् समदायक्यमतेपि समवायेन মতিম্বেল যাহার, রংবার মার। समवायन प्रतियोगियापिकरण्यमन्यारतमवेति । इदमत्रावधेयम् , सिद्धान्तलक्षणम् । इदं ववधेयम् , स्नसमवापिसंयोगादिसम्बन्धेन यत्र लौहित्यादेः साध्यता तत्र सद्धेतावेतत्स्फाटेकत्वादावुभयाभावपटितपतियोगिवैयभिकरण्य निवेशपक्षे स्फटिकाद्यनुबोगिकजपादिसयोगे लोहित्यादिनिरूपितपरम्परासम्ब- स्वघटके साक्षासाहित्यप्रतियोगिकत्वाभावेन हेतुमभिष्ठसामाभाचे प्रतियोगि वैमधिकरण्यं दुर्वारम् , साक्षात्परम्परासम्बन्धवटकसाभारणं तत्प्रतियोगिमति योगिकत्य चानुगतं दुर्वचम् , तादृशस्य तस्य निरदो गयोगोळका अनुयोगिकवहिसंयोगादेरषि धमादे परम्परासम्बन्धघटकत्वसम्भवेग धूमादि प्रतियोगिकतया तनिष्टधूमाघमायेपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्तेः, नत्र तादृशतयोगे सयोगत्वपुरस्कारेग साक्षालाहित्यमतियोगिफत्वरिरहेपि साव्यतापच्छेदकसम्पन्धतावच्छेदकस्यसमवायिसयोगस्व पुरस्कारेण तत्पति मोगिकत्व स्वीक्रियत इति वाच्यम्, मानाभावात् , समवायरल तत्प्रति योगितम तद्पटितपरम्परायाम्सम्बन्धतोपपत्ते , किंचिपेणापि रायो- गादेाहित्यप्रतियोगिकरवे संयोगादिना किंचित्समनायिनिरूपितत्व विशिष्टसयोगादिना वा सामासम्बन्धात्मन स्फटिकादो लौहिस्मादि बुद्धर्भमत्यानुपपनेश, माशयबाचे पत्मकारप्रतियोशिकलपद्विते. मानुयोगिकत्वोमयाभावकाशसम्म भेन तत्मक रक्तद्विशयकतानान्म स्वतनवायिसंयोगे चोभमसनोमयागावासत्वात् । नर सम्बन्धोदेन व्यापकतागेदान्त्वसमवापिसभोगापरम्परासम्बन पत्र साध्यता तन परम्पराघटकविशेष्यांने म्नप्रतिमोनिपनियोगिकम मुपेक्ष्म मप्रतियोगिप्रतियोगिकपरम्परायटकविशेषगतमयायादिगप्रतियोगि कत्सम्यवाभावो निवेशीम , परम्पगमिवृद्धावणि शरीत्याद्यमिति नानु पपत्तिरिति वाच्यम्:- बत्र कालिकसम्म टिलसामानापिकायमाकन पदादिकं साध्य महातार वृत्ति सादिक हेतु नत्र कानसम्पयन गगनादर चित्तपो प्रतियोगिन्मधिकरणामावागढुंगारवान् गगनादिनि पितम्म वाटससागानायिकरण्यापारमरासम्बन्धपटविदोषणयमालिसमन्याया স্নাতৰ সদাবার, - ।
शाखनुक्तावळी । प्रसिदे , विशेषगीभूतसम्बन्ध विशिष्यानिवेश्य निरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिक सम्म-धत्वेनसम्बन्ध निवेश्य तद्वत्प्रतियोगिफल्लनिवेशे कालिकविशेषणतावत्सम चेतत्वरूपपरम्परासम्बन्धेन द्रव्यत्वादिसाध्य के गुव्यवृत्तित्वादिहेतावतिव्याप्ति , तन साध्यतारच्छेदकपरम्परासम्बन्धघटकविशेयीभूतसमवेतत्वाशे व्यभिचार निरूपकाधिकरणशब्दज्ञानाद्यनुबोगिकत्वदन्यत्वप्रतियोगिफसम्पन्धत्यावच्छि अन्यत्वसमवायवत्प्रतियो गदत्योभयसत्त्वेन द्रव्यत्वाभावासङ्ग्रहात् । हेत्वधि करणानुयोगिविशेष्याभूतसम्मन्धप्रतियोग्यनुयोगिकत्वनिरुक्तप्रतियोगिप्रति- योगिकत्वोमयाभावस्य परम्परासम्ब-मपटकविशेषणाशे निवेशे स्वसमवामि समतत्वसम्बन्पेन जातिसाध्य कमेयत्वादिहेतावतिव्याप्ति तक ताशसम्प पघटकनिशेपणाशे ताडासम्बन्भेन सायाधिकरणहेत्वधिकरणव्यक्त्यनु मोगियविशयीभूतसम्पन्धप्रतियोग्यनुयोगिकनपटिनोभय सत्तार , ज्याम चारनिरूपीभूनहेत्वधिकरणानुयोगिकविशेष्यीभूतसम्पन्भापसिद्ध साया भावस्य रक्षणापटक-प्नाभावान्तरम्यैव रक्षणभटकत्वात् , नच पर परासम्म पटकाविदोयाशे हेत्वधिकरणानुयोगिम परम्परासम्बन्धपटक विशेषणीभूतसम्बन्भवनिन्दपितत्वनिरुक्तप्रतियोगिप्रतियोगिफसम्पन्भवनिक - पितलाना ताणाममावविशपामा दोष गगनादिनिरूपितका- सिसम्बधानमिद्धावपि सन्निरूपिततादाम्यविषयतादिसम्बन्धवन्निरूदि. तत्वप्रसिद्धया हिवापच्छिनाभावसौरभ्यादिति राच्यम् कालिक मरूपोभय सम्बन्धपदितसामानारियरण्यसम्बन्धेन जगजाताद ध्याये मरिचारिणि कासवृतिवादारतिव्याप्त्यापटे, मभिचारनिरू- पकाधिकरण प्रपत्तादिनिष्ठापामुकाम्प्रधपटवायताया कानिकसम्म पशिपिन साध्योपविषयतासम्बन्भवशिपिठत्ययोम्सावनायतासा मान्य दक्षितविभिभावामान सायामास प्रतियोगियषि परमाना। प्रतियोगिताकोमयागारपटिनलभग प यमनु पापणापरिनिष्टम्य मायादिना प्रतिमोगिन्मपि मा- सिकान्तरक्षणम् । - भरणत्याभावस्य समयायादिसम्बन्धारच्छिन्नप्रतियोगितामा स्वसमवायि सयोगादिरूपपरम्पराया अवच्छेदकत्वामावनामयाभावाक्षते । नच स्वसम शायिसमयायादिसम्बन्धेन पटरूपादिसायके समयायादिगा पटादि हेतावव्याप्ति , तर किंचित्समवायिनिरूपितत्वविशिष्टस्वसमचायादिसम्ब धावच्छिन्नाया हेतुमकपालादिनिष्ठसाध्याभावप्रतियोगिताया समवामि समवायरूपसाध्यतावच्छेदकसम्ब-धावच्छिन्नत्वसत्त्वात् , नहि तत्र दर्शित प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसाध्यतावच्छेदकसम्पन्धयो शरीरलक्षण्य किमपि शक्यते वक्तुन् , स्वाशस्य सम्बन्धाप्रशादितराशम्याविशे पात् , इयास्तु विदोस , दादातसा यतावच्छेदकरारन्याय सम्बन्भतया माने प्रथमायमवायविपयताप्रकारतानियपिता , द्वितीयसमवायविषयता विशेष्यता निलपिता, उक्तप्रतियोगितावच्छेदरसम्बन्धस्य सम्बन्धतया भाने द्वितीयसमवायविषयतेच प्रकारताविशेष्यतोभयनिरूपितेति , स चानुप युक्त एवेति वाच्यम् ,- परम्परामम्मन्धावच्छिन्नाभावस्य हि प्रतियोगिता चच्छेदकसम्म-पता परम्परापरल्यावस्तुपु विशेष्यविशेषण नावापनेषु पर्यासा, विशिष्टसाका सम्बन्धावरिउन्नाभावम्य तु तादशसम्बन्धता विशेष एवं पर्याप्ता, विशेषण तु सम्बन्धविषया भवच्छेदकसायामवच्छेदक मेव, नतु तदन्तर्भावेन सम्बन्धविधया प्रतियोगितावच्छेदकत्वम्य पर्याप्ति , ईशरीत्येवामात्रयलक्षणपनि हात् , तथाच परम्परासम्म-धेन पर सा ध्यता तत्र परम्परापर्याप्तावच्छेदकता वरूप साध्यतावच्छेदकसम्बन्धा चरिछसरव निवेशनीयम् , उक्तम्पले चाधिकरणविशेषणीभूतसमवायम्य प्रतियोगितावच्छेदातायामेवाचच्छेदकतया प्रतियोगितामा तदन्तभावेन पर्याप्तावच्छेदफताकत्वाभावादिति दिक् । * * ननु भतियोगितार्मिकोभयाभाषपटिटरमाणे विषिश्तादिसायनियाम कसग्नामेन साध्यताया सडेतार याति , वारासम्बन्मस त्यनिगामातमा
माधमत्ता)।
मंयोगस्य हित्यापरिउगमविवोगिकत्वविरपि नहिधूमाभयवान्
वरित्यादी नाविन्यातिरिनि योजना । अयम्माव ,
प्रत्येकसयोगम्य
द्विवादधिमतियोगिस्वविरहेण वनिमोभयवान् धूमादित्यत्र सयोग
मन्बन्धमामान्ये वहनियमोमयत्वाच्छिनपनियोगिर वहेत्वधिकरगानुयो
पिन वामयामारमावात् तादृशोमयत्वायटिनामादोषि सयोगेन प्रति
- सिद्धान्तरक्षणम् । योगितावच्छेदकायटिम्नमधिकरणतया लक्षणघटक इत्यव्यासिस्म्यान, अत सयोगेनोमयसाध्यस्थले प्रतियोगितावच्छेदसायनित्य परि त्यज्य प्रतियोगिताश्रयप्रतियोगिफत्वमेध निवेशनीयर , तथाच बहि घमोमयवान् यरियादारपि वनिोगयताधवच्छिन्नाभायम्य रक्षणा पटकतया पूर्वल्पेऽतिव्याप्तिम्म्यादिति । भय साध्यतावच्छेदकादिभेदेन चेद्यातिपदार्थभेद तदेव प्रति योगितावच्छदफावच्छिन्नत्यपरित्याग स्थलविशेपे सम्भवति, तथा च साधनभेदेनापि तुल्ययुक्तमा तद्भेदाळूमरूपहेतुकयनिधूमोभयात्मकसाध्य पाटेतव्याक्षिपदार्थप्रसिद्धिनिहाय तच्चरीरे प्रतियोगिताश्रयवैयधिकरण्य निवेशनम्य बनिहेतुफतदुभयसाध्यकस्भले कथम तिच्यातिप्रसजकत्वमिति चेत् । यथा सयोगसामान्ये द्वित्सावच्छिन्न प्रतियोगिरत्याभावनिश्चयदशा यामपि धूमेन चनिधूमोगयानुमितिर्गवतीति प्रतियोगिताश्रय प्रतियोगि कन्च पटितोभयगावविषयक যান ঘুননাহ আনুসনিক महीरियते तथा तादानिश्चयदशाया सरस्वनिमतामेव चूमवत्व मिति आन्ताना वहनिहतुकतदुभयानुमितिरप्यनुभवसिद्धेति तत्रापि प्रतियोगिताध्यप्रतियोगिरत्घाटेतोमयाभावविषयज्ञानमेवानमितिजनक वा च्यम् , तथान तद्धेनुकतत्साध्यकानुमितिजनकज्ञानस्य प्रमावरमा इत्येवातिव्याप्तयर्थ , एवं यथा वनिमोभयत्वेनोभय धूमव्यापामिति चारयायथोक्तनिश्चयदशाया शादयोपो जायते तथा वहनि यूगोगयले नोमय यदिव्यापकमिति अनाप्तोत्तवाक्यादपि योग्यताप्रमाच्छाब्दधोध संबंजनानुभयसिद्ध इति प्रतियोगितात्रयप्रतियोगिकन्यमेव तन शान्दधी विषम स्वीकरणीय , समाच तद्विपयाधिय प्राखेन तायवाक्यम्य प्रमाणतापतिरित्यपीति । वदरित्यर घूमादिति । नातिन्यातिरित्त नन्तर अभ्याप्तिति पाठ पिलायन्ति, यमासम्येन च म्बन्हय ऽति-याप्तमव्याप्ती मोजयति । 1 . शासमुक्तावळी । इस्मत्रावधेयम् , पदयवद्भूतल मित्यादौ द्वित्वोपलक्षितघटादि वैशिष्टम तद्विशिष्टमेशिष्टय वा भासते! भाये एकवटादिमरापि तत्प सङ्ग, नच द्विखोपक्षिा यापि व्यत्तिव्यस्यैव वैशिष्ट्याम तत भासत इति नातिपसा इति वाच्यम् , एकस्मिन्नपि धर्मिणि भेद प्रमेण द्वित्वममान् तत्मारकप्रतीती उभयमानानियमात् , ताशयुद्धे द्वित्वविशिष्टाभावज्ञानविरोधितानुपपतिथ, विशिष्टवैशिष्टयज्ञ'नस्यैव विदि टाभावशुद्धिविरोधित्वात् द्वितीय सयागससर्गक्ताशवानमानस्यैव भ्रम खापत्ति , सयोगरूपपैशिष्ट्य द्वित्वविशिष्टपतियोगिवत्वस्य बाघात् , तन्मात द्वित्यादिविशिष्टप्रत तो सयोगमात्र न सम्बन्ध , अपितु द्वित्वावच्छिना निरूपिता सयोग वच्छिन्नानिररणतेव, अधिकरणता च पदार्या तर अधिकरणस्वरूप का, उभयव निष्पकमदेपि नरूपातावच्छेदकद्वित्व म्यैश्यात् तदैव्येन सयोगप्रतियागिन्यवच्छेद सवा तत्प्रतियोगितावच्छे दक्त या द्विवेऽनुपपत्तिरित्युपेयम् एच बह गोभयत्वापच्छिन्न साध्य के रायोगावच्छिन्नाधिकरणताया एव साध्यतापच्छदकप्तम्य धत्वात् तत्र चोभयतारस्छिनप्रतियोगितात्यासान ति यातिपयरि , द्वितीयकल्लपि प्रति मितापच्छदावनिम्पितप्रतियागितावच्छेटर सम्बधागनुयागिक निवेशान उभयतापटिनिय सयोगामसिकाचा सयो नोभयत्वादरच्चिनमा यो व्यभिचारिण र सम्बन्ध बच्चिसाय पच्छेनाच्छिनप्रतियोगिताया T CTE नातव्याहतपत्वात् । वस्तुत तु पर्वतो व मि नित्य दावपि सयोगावच्छिाधिकरण न सम्पधा ननु संयोगमात्रम् , अयथा पर्वतो वहनिगानित्यत्रेव पदंते वहनिरित्यत्रापि सयोगमालम्यैव तय वापत्त्या अविशेषप्रसहान , दाहशमतीयोशेषाय प्रथम या ण्यागो द्वितीयाया तदवच्छिन्नाध्यता सर्ग : पेयने या प्रथमा सयोगातच्छिनाधिकग्णता द्विती अथवा सिद्धान्तलक्षगन् । याया सभोग तथेत्यत्र विनिगमकम्य दुर्लनत्वात , नच ताश प्रतीत्योत्ससगौशेऽरितक्ष्णत्वयि विशेष्यविशेषणमात्रभेद दैरक्षण्योगपति सम्भव इत्युभयव सयोगमात्ररस सम्म पतास्त्यिति वाच्यम्,-तावता पर्वतो बालमान् यही पर्वत इत्पनयो पर्वते वदि पर्वतवान् वनिरित्य नयोश्च प्रतीत्यावलक्षण्यानिर्वाहान् । नव रूपवानित्यादायपि सम नायावच्छिन्नाधारतेय सम्बन्धस्स्यात्, नतु रामवाय , उपायुचरविशेषादिति वाच्यम्,- मन यतिरिक्तमगनायावच्छिलाधारतानभ्युपगमात् । अथ समबायावच्छिन्नाधारतामा समवायरूपत्वे रामवायावधिमाधे मताऽयश्यमतिरिक्ता स्पीकरणीया, अन्यथा रूपवान् पट घटे रूपमिति प्रतीत्यो ससगवेलक्षण्यानुपपत्ते । समथायावच्छिन्नायता भाधारता मा अतिरित्यत्र विनिगमक दुर्लगमिति समवायाति रिक्ताधारतासिद्धिनिप्पत्यूहैवेति चेन्न घटानुगोगिकरूपमतियो गिकसम्ब-यो रूपानुयोगिकघटप्रतियोगिसम्बन्धश्च परम्पर विलक्षण एव, भन्यथा दर्शितस्थले ससर्गवलक्षण्यानिर्वाद दिति तत्र चाधारानुसोगिक सम्बन्ध एव समवाय इति परिभाषित , न स्वाधेयानुयोगिक , सत्वाधेयतेत्येय परिभाष्यते, तत्र को विनिगमकानु योग' * एकानुयोगिक्रययोगद्यप्रतियोगितयो प्रत्येकमुमय वाचन्छिनत्व तयाच सत्यम् , . * [अधिकाठ]- नचैव योगिन्यपि सयोग एवाधारतास्तु सचा नुये गितासम्बन्धेनाधारपदप्रतिनिमित्तमिति सयोगस्य द्विष्ठत्येपि नापेमे तद्यवहार इति वाच्यम् , सयोगीयसमवायोतिरिकाया आधेयल्या वृत्तानुसोगिताया स्वीकारे तस्या एव सयोगिनिरूपिताधारतात्वोपगमे नातिरिक्ताधारतायर निष्प्रत्यूहत्वात् , नच सत्र सयोगिनियोगिकल्ला कल्पनीयागिति गौरबम् , भवन्मतेरि मयोग तत्समवेतत्व तिरितम्य त- सम्प , १०० शासमुत्तावळी । विग्हेपि तदुभयवनोभयत्वावच्छिन्नत्योपगमान संयोगनोभयसाय के इति- व्याप्तिरिया। प्रति मागित्वापटक बादे स्वरूपसम्म धरूपता भत्वेन तनिदेशे मम्पन्भत्वम्म नियमघटिततया अगवत्येत्याशमा निर- प्रतियोगिकत्वाय कल्पनीयतया साम्यात् , सन्यथा भूतलादे स्वर मवेतपटादसयोगानुमोगितया स्वाधारतापते । एतेन सयोगस्याषेम तापि सांग एवं प्रतियोगितासम्बन्धेन तस्याधेयपदप्रवृत्तिनिमित्ततया नाधारे तावहार इत्यपि निरम्तम् , भाधेयनिष्ठाधारव्यावृक्षपदार्था तर कन्पनाया आवश्या वात् , भाधाराधेययो सयोगानुयोगित्वप्रतियोगि सवात्पने विपरात कल्पनाया।पि बाधकामामाचति दिन् । * [अधिकपाठान्तरम। 1 नचैव सयोगन्यवि सयोग ण्वाभारतास्त, स चानुयोगितासम्म नाधारपदप्रतिनिमित्तमिति समवायवत्सयोगस्यापि सम्बन्धत्व दुर्धारण , सत्रानुयोगिन्येन ममम्य विशिष्ट वुद्धिनियामक ,मतम्स योगससंगकम्य घटो मूतर दानित्यादिवृद्ध प्रगावम्,मनरे पट इत्यादिबुदी पम्वविशिष्टसयागनिय गाव पम धर्मिसमर्गतका भासते इति वाच्यम् । सयोगो पन एव धमिणमग , धर्म एव तदनुयोगित्वम्, पर्मिणि तरपति योगित्वमेवनि भूतरे पट इत्यादावर सयोगस्य स-य-मतया मानग , पटबद्तमित्य दो नु म्वनिष्ठयोगमतियागित्व पनि पसन्मान इत्यापरि मुख्यत्वेन रिनिगमनाविरहार । तम्गासपागन धर्मद धमिवांग्य पर्मपर्मिसम्बन्धना, तयाध सांगावनिक सम्म धा न्तरेग धर्मपर्मिमारण्य गुग्मते, ममतामयापिनोरपि भनि माय पन विमिराब वगन नीजियतया समपाय पब म पनि ना ! समनाया मनिष्टटया र सिमरन मापसम्पादादिपरम्प अपने गागर ममिन दिए।
कर सिद्धान्तलक्षणम् । दी) प्रतियोगित्वादिश्च स्वरूपसम्बन्धविशेष , न सम्बन्ध खेन निविष्ट । सामानाधिकरण्येपि सम्बन्धम्सयोगत्वादि नैव निविशते । दर्भित नियमापटितमपि सम्ब ५त्वम् । म्गति - प्रतियोगित्यादिश्च ति । सम्ब-पविशेषोपि न सम्ब-भावेन लक्षणघटक अपितु प्रतियोगितात्वादिना फुलचित्सम्बन्धविधया स्वरू पत एवेत्यर्थ । ननु सामानारिकरण्य तत्सम्बन्धिसम्बन्धित्व तलब सम्बधित्वेनैव सम्बन्धनिवेश इत्याशक्याह- सामानाधिकरण्येपी ति । सयोगत्वादिनैवे ति । साधनतावच्छेदकादि देनेव सम्पन्धादिभेदेनापि भ्यातिभेदम्येष्टत्वादिति भात्र । राध्य सामानाधिकरण्यशरीरे साध्यय- सयुक्तरवादिरूपे हेतो सम्बन्धस्य प्रकारतया तसौव सयोगत्वादिना निवेश , साध्यसम्पन्धस्य न धर्म्य शे तपसर्गविवयैव लाघवेन निवशात् तस्य स्वरूपत एवं निवेश समाचति , नात्यतिरिक्तस्यापि ससर्गत या भाने स्वरूपापि तदुपगमादित्यवधेयम् । सम्बतत्वनिवेशेपि च न क्षति रित्याह- दर्शितचे ति । नियमाघटित मिति । तत्प्रतियोगिकरव विशेष एवं तदीपसम्बन्धत्व नतु तद्विशिष्टबुद्धिनियामकत्वम् , अतीन्द्रिय सम्बन्धे जनकत्यरूपनियामरत्वास गवात् , तत्प्रतीतिविषयत्वरूपनियाम करवनिवेशे व्यारेवान ताव अमयमात्रेऽतिप्रसनाच, नच विशेष्य तान्यताप्रकारतानिरपितविषयताया विवक्षणीयतया नातिमसह उनि वाच्या , एमपि समोगादिना द्रव्यत्वादिममधिषमतामादाय तस्यापि तत्सम्बन्मत्वापातात, न विषयतया प्रगामतियोगिवत्यनिरेशानाय मतिप्रसह इति पाच्यम् , प्रमाणम्य तत्ताम्य धानुयोगिविशेष्यकत्वान छिनारफत्व नातया सम्ब-यत्यघटितत्वात् , एव तदनुयागेर त्वविदोष एव तत्र सम्बन्ध मिति भार । इत्यच्च सामान्यतम्मम्यन्धयटित सासव शानमुलाकी । [६]] भगावत च इदमिह गास्तीदमिद न भवतीति मततिनियामको भावाभावसाधारणस्वरूपसम्बन्धविशेष , अतो नाभावसाध्यकव्यभिचारिण्यतिप्रसङ्ग । सम्बद्धत्वरूपसाव्यमामान धिकरण्म साध्यबदनुयोगिकप्रतियोगित्व मति- योगितासम्बन्धन साध्यपदनुयोगिहरवत्वया , तध सयोगत्वादिना तदघटितात्साध्यवदनुयोगिकसयोगप्रतियोगित्यादिरूपायुशरीरमिति तदेव च्याप्तिघटक वाच्यम् , अतिप्रसङ्गस्य व्यापकताया विशिप्यसम्बन्धनि. शेनैव वारणसम्भवात् । हतो साध्यवदसयुक्तत्वादिनिश्चयदशाया सयोगादिना पक्षे हेतुमत्तानिश्चयस्य साक्षादनुमितिप्रतिबन्धस्ताया अग्रे वक्तव्य तया ततानुमित्यापत्त्यनयकाशादिति सूचितम् । भभावत्व बे. दर भावमिन्नत्व तदा प्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व तादृशसम्ब-धावच्छि नत्वामयामावनिवेशपक्षे दैशिकविशेषणतया घटत्वा भावादिसाध्य के व्यभिचारिण्यतिप्रसा , ताशसम्ब-धावच्छिन्नतदभावस्य घटत्वादिरूपतया भावभिन्ननिरूपितप्रतियोगिताया तत्सम्बन्धावच्छिन्नल घटत्वाभावावच्छिमत्वोमयाभावस्याक्षतत्वादित्याशका निरस्पति- अभा पत्वं चेति । इदामह नास्ति इदमिदं न भवती ति । द्विविध प्रतीतिकथनेनाभारत्वस्य ससर्गाभावान्योन्याभावोमयसाधारण्ये प्रमागमुप दर्शितम् । तस्मा-योन्याभावसाधारण्यविरहऽभावान्तरप्रतियोगितासामान्ये ता दाम्यसम्ब-धावच्छिन्नत्वविरहेण तेन सम्बन्धेन साध्यताया व्यभिचारिण्यति प्रहात् । भावाभावसाधारण इति । भावेनापि पटे घटत्वाभावो नास्ति घटो न पटभिन्न इति प्रतीतजननादिति भाव । तदवच्छित चामावपदाम खदिशक्ति परिमायेव वा, अतो न भावोऽभाय इत्यन यजन्य पत्त्या तमामत्ययेपि न क्षति । स्वरूपसन्बन्धविशेष इति ।
५ सिद्धान्तलक्षणम् । अमावे तस्वरूपप्रतियोगितानिरूपित्तानुयोगित्वनामा सम्बन्धविशेष इत्यर्थः । न चाभावत्तस्य स्वरूपसम्बन्धरूपत्वेऽननुगमादनुगतप्रत्ययानुपपतिः, तदनु गमकरूपान्तराभ्युपगमात् , पदार्यान्तरत्वेपि निरूपकभेदेन सम्बन्धा न्तरवत्त दस्यावश्यकतया अनुगमकरूपान्तरापेक्षणात् । यत्तु प्रतियोगि निरूपितसम्बन्धानामननुगमेपि प्रतियोगिधर्मितावच्छेदकस्य नादप्रवृत्ति निमिताखण्डधर्मान्तरम्य सत्त्वात् पटो नास्ति पटो नास्तीत्यायनु गतममितिनिर्वाह इति ; हा साधीयः, घरादौ पटाभावादः कालिकादिसम्रन्यस्यापि स्वरूपतया तसंसर्गकमतीतितो मिटाभावो नास्तीत्यायनुयोगितासंसर्गकप्रतीतलक्षण्याय संसर्गतालक्षण्यावश्यकतया संसर्गतावच्छेदकधर्मविशेषस्वीकारस्य तनिर्वाहकत्यावश्यकत्वाचेनानुगती कतानुयोगिताया एव संसर्गतावद्धर्मितावच्छेदफताया भपि सम्भवेना भावनिष्ठाखण्डधर्मान्तरे मानामावात् , नम्पदप्रवृत्तिनिमितताया भपि वस्यामेवोपगमात् । मथ नास्तीत्यादावनुयोगितारूपसम्बन्धविशेषप्रकारेण भावमनोप गमे तदंश एव, स्वनिरूपितत्वसम्बन्धेन ,प्रतियोगिनः मकारत्वसम्भया दभावांशे तत्सम्बन्धेन प्रतियोगिनो भाने मानामावादनुयोगिताया सम्बन्मत्वमेव न सिद्धयेदिति चेन्न-मण्याचभाषम्य दाहादिहेतुताया मण्यादिरूपमतियोग्यवच्छिन्नानुयोगिताविशेषस्यावच्छेदकत्वापेक्षया अनु योगितासम्बन्धेन मण्यादातथावे लापवेन तत्सम्बन्ध तासिद्धेः । नची भयामावादिवारणाय मणिवायवच्छिन्ननिरूपितानुयोगिता मण्यादेः तथाच तादृशानुयोगिताया' स्वाश्रयतासम्बन्ध नावच्छेदकत्वेपि गौरवमिति वाच्यम् , उभयत्वायच्छिन्ननिरूपितानु योगिताया मणित्वादिविशिष्टसम्बन्यताविरहात् , शुद्धानुयोगितासम्बन्धेनेव मणित्वादिविशिष्टस्मोमपत्वावच्छिन्नाभावल्यावर्तकतासम्मलेन तादृशानु. सम्बन्धो वाच्यः, शास्त्रमुक्तावळी । [दी] तदपि वा नोपादेयम् , प्रयोजननिरंहात् । विषयता तत्त्वादेिवप्रतियोगित्वाधिकरणस्वतत्वसम्बन्भवादयोप्यति- रिक्ता एव पदार्था इत्येकदेशिन' । इति दीपित्तौ सिद्धान्तलक्षणम् । तादृशस्य विशिष्टमणिला योगितात्लेन सम्बन्भतागुपगमात् । नष धवच्छिनामावव्यावर्तकता न सम्भवति , विशिष्टमणिवायच्छिन्ननिरू- पितानुयोगितायामप्यधिक स्वित्यादिन्यायेन मणिस्त्रादिविशिष्टनिरूपितत्ल सत्त्वेन तस्या अपि तत्सम्बन्धत्वादिति वाच्यम् , कारणतावच्छेद कता पर्याप्त्यधिकरणपरिसमाप्तप्रतियोगिताकसम्बन्धिन एव कारणतया मणिनीम्तीन्याकारकशुदमणित्वाधवच्छिन्नप्रकारकमतीत्यविषयविशेषणान्तर- লিলাগিবলিনাগাভ্যন্তলিলাপিবিতৰৰ शुद्धमाणित्वादिविशिष्टपरिसमाप्तप्रतियोगिताकत्वविरहेण तादृशामावन्या वर्तनसम्भवात् । एतेन विशिष्टमणिवाद्यवच्छिन्नाभाववारणाय शुद्ध मणिवायवच्छिन्नमतियोगिताकत्वेन हेतुता वाच्या, शुद्धमणिवायव सिन्नत्वन मणित्वाधन्यधर्मानवच्छिन्नत्वम् , तदपि यदि तादृशधर्मावच्छेप রাধাৰৱৰ জিৰঞ্জিঘিষাঘচিল্লাখানার यातिपसा इति शुद्धताशधर्मावच्छेद्यत्वत्वावच्छिन्नामाव एव नियेानीय , शुद्धतारशावच्छेयत्ववाद्यवच्छेद्यस्वमपि तदतिरिक्तानवच्छिन्नत्वमिति वि शेषणानवस्थामस इत्यपि निरस्तम् । इत्सरमप्रस्तुताधिकजसनया । तदपि-तादयाभावत्वमपि । नोपादेयम्- हेतुसामानाधिकरण्पाशे विशेषणतमा न निवेशनीयम् । योजनविरहा दिति । स्वावच्छे दकपिविष्टानाधिकरणहेनुमनिष्ट रमात्रपुरस्कारेणाभाव निवेश्य तदीयत्वेन प्रतियोगितानिवेशादेव सर्वसामन्जस्यादिति माव | प्रमात्प्रतियोगि सादीनामपि पटा रत्व व्यवम्यापयति-विषयते ति । तत्त्वम् सिद्धान्तलक्षणम् । বিষবনাল । আৰীৰৰহিয়ানখিনাৰ জুৰিাকৈৰবাৰীমান্ত दृष्टान्तलेन. तदुपन्यासः । यथा विषयतायाः विषयरूपले द्रव्यत्वा' वच्छिन्नघटविषयकंज्ञानादत्वावच्छिन्नतद्विषयकज्ञानस्य विषयत्तायैलक्षण्य । विरहादवलक्ष्ण्यापतिः, नच द्रव्यत्वयटत्वयोरपि तत्र विषयतया तद्वै- सक्षण्यादेव लक्षण्यमिति वाच्यम् , तावतापि अन्यत्वेन पटविषयका घटत्वेन च पटविषयकाज्ञानावटत्वेन घटं द्रव्यत्वेन पटगवगाहमानस्य ज्ञानस्य वैलक्षण्यायुपपादानस्याशक्यत्वात् , ज्ञानस्वरूपत्वे घटपटावित्यादि सम्हालम्बनायघरपटादिविषयतानामभिन्नतापत्त्या तादशज्ञानस्य पटत्वा. यवच्छिन्नपटादिनिष्ठविषयताशालितया प्रमत्वापत्तिः, ज्ञानविषयोभषरूपत्वे च जातिमान् घट इत्यादिसमूहालम्बनज्ञानीमघदत्वादिविषमताया बैनि- त्र्यानुपपत्तिः-ज्ञानविषमयोरविशेषादिवि जातिमानित्याचाकारिफैकविधघट स्वादिविषयताशालिज्ञानाचारशवुद्धेषिलक्षणाकारता न स्यादित्यादियुक्त्या विषयताया विषयादिभेदभिन्न विषयतानामनुगमकतया च विषयतावस्या तिरिक्ततासिद्धिः, तमा प्रतियोगितायाः प्रतियोगिस्वरूपत्वे घटादिनिष्ठानां घटलद्रव्यत्वादिरूपविभिन्नधर्मावच्छिन्नानां संयोगसमवायादिरूपविभिन्न- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगितानां भलक्षण्येनाभाववैलक्षण्यानुपपतिः. अमाव स्थरूपत्वे पटाघभावीयघटत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगित्वास्किचिद्विशिष्टघटाभावा भावत्वाचवच्छिन्नप्रतियोगितानामवलक्षण्यापत्तेः, घटस्वादेः प्रतियोगि वादिन्यूनवृत्तितया तदवच्छेदकलानुपपत्तेः, पटायभावस्य पटादिसाषा रण्येन पटादेरपि तत्प्रतियोगितापतेश्चेत्यादियुक्त्या प्रतियोगित्वमप्यति रिकं सिद्धयति; एवमधिकरणत्वं नाधिकरणस्वरुपमा यस्वरूपं चा, भूतले पटसंयोगदशायामिव परस्परानंयुक्तपटभूतलमत्त्वदशायामपि इदानीं भूतलं पदवदित्यपि प्रत्ययप्रसङ्गात् , संयोगरूपत्वे भाषेयत्वस्यापि तुल्ययुक्त्या तद्पतया आधारवायत्तयोरभेदप्रसझेन वैपरीत्येनाधाराधेयभावप्रत्यय असलादिति , तदयप्ततिरिक्तः पदार्थः । सम्बन्धत्वमपि क्लुप्तपदार्थान्त भीवेन दुर्वचमिति पदार्थान्तरमेवेति भावः । मादिपवादगाववादिपरिमहः ।
०८
शास्त्रमुक्तावळी 1
इदन्तु बोध्यम्, अभावत्वं प्रतियोगितामातिरिच्यते, बदमावस्य तलति
योगित्वनियमात् ; नवं । पटादेर्पटादिभेदाभावत्वापत्या घटादिमति
मतले घटभेदो नास्तीत्यादिपतीत्यापचिरिति वाच्यम् ,
संसर्गावच्छिा
प्रतियोगिताया एवाभानलरूपत्वोपगमात् , घटादिभेदस्य घटत्वायत्यन्ता
भावसमनियतत्वेन तदभिमतया घटत्वादौ तदीयसंसर्गावचिनपति
योगितासत्वाचेनैव तदमामत्यायनात् । नवैवमवि पटभेदादेः पटा
पमावलानुपातिक, तदप्रतियोगित्वादिति वाच्यम् ।
कानुयोगितानिशेषस्येव प्रतियोगितानतिरिक्तत्रोपगमादिति ॥
अत्यन्तामावतान
इति श्रीमहामहोपाध्यायगदाधरमहाचार्यविरचितानां
अनुमानदीपितिटिप्पण्यां सिदान्तलक्षणम् ।।