·तत् सत् ।
श्रीशंकराचार्यविरचितग्रंथसंग्रहः ।
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
हरि रघुनाथ भागवत
इत्यनेन गार्यगोनजचित्त राजननामणेन
पुण्यपत्तनाथन सोधिनम् ।
द्वितीयं संस्करणम्।
शालिवाहन शकान्दा. १८५१
पुण्यपत्तने अष्टेकर कंपनी
इत्येतेः प्राकाश्यं नीतम् ।
मूल्यं रूप्यकद्रयम् ।
पी विशाय संस्कृत करतातय गगाडीगनी का

·Works of Surce Shankarachary..
In Orsgal Sanskrit.
Ra
2.
I. Bhagavadgeeta with Bhaslıyam.
II. Ten Principal Upanishads with
Blia-lagam.
IIL. Brabmasutras with Bhashyam.
IV. Minor Works,
Re.
Rs.
Rs.
10.
4,
...
Pablisbed by and obstainable from
Ashlckar 4 Co. Foong City. India.

·[4] PREI'ATORY NO IL the press, 1 bu9 my In tho year 1911 I conceive the project of publishing a cheap and holy edition of the works of Shree Shankaracharya tho great teacher of Hio la philosophy in general and Advaita philosophy n particular In 1913 ! set my clf to work and began with ti. Gecta-bhasi y am I or preparın; 1 copy for I consulted three editions -(1) The Vani Vila edition, (2) The Ananda larum cdition and an old edition printed and published at Poonn With Annadagırı s commentary and the commentary callel Parmarthaprap exdating was erely preparing 1.00] copy for the press from these printed editions and th reader can ser if I have done the work well The first edition of this book shty light of day in 1916 I trnced the quotations referred to by Shree Shanhara in this worl and gave the references in the r respective places using inserted compin This is a feature which I hope the reader will apprecrte I consider it a fortanate thing that all the volumes of the series havo gon been priated and pablished at least once The present is the second edition of the Goeta bhashya The Bhashyn on the ten Upanishads also has been published twice Poona city, 8th December 1929 HR Bhagavat

·[६]
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
2300:0100000220
32900000000000000000002
पार्थाय प्रतियोधितां भगवता नारायणेन स्वयं
व्यासेन ग्रथितां पुराणमुनिना मध्ये महाभारतम् ॥
अद्वतामृतवाणी भगवतीमष्टादशाध्यायिनी-
मंब त्यामनुसंधामि भगवदीते भवाचारिणीम् ॥१॥
नमोऽस्तु ते व्यास विशालबुद्धे
फुल्लारविंदायतपत्रनेत्र ॥
येन लया भारततैलपूर्णः
प्रचालितो ज्ञानमयः प्रदीपः ॥२॥
प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रकपाणये
ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥३॥

·[] सवोपनिपदो गावो दोग्धा गोपालनदन ॥ पाथो वत्स सुधीमाक्ता दुग्ध गीतामृत महत् ॥४॥ वसुदेवसुत देव क्सचाणूरमर्दनम् ॥ देवकीपरमानद कृष्ण वन्दे जगद्गुरुम् ||५|| भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गाधारनीरोपला गल्यग्राहपती कृपण वहनी कणन वेलाला ॥ अश्वत्थामविकर्णधोरमारा दुयाधनावतिनी सोत्तीणी खलु पाडये रणनदी कैवर्तक केशव ॥६॥ पाराशर्यवच सरोनममल गीतार्थगधोत्कट नानाख्यानककेसर हरिकथासमोधनाबोधितम् ।। लोके सज्जनपट्पदैरहरह पेपीयमान मुदा भूयाद्भारतपकज कलिमलप्रध्यसि न श्रेयसे ॥७॥ मूक फरोति वाचाल पगु लघयते गिरिम् ।। यत्कृपा तमह वन्दे परमानदमाधवम् ॥८॥ य ब्रावरुणेंद्ररुद्रमरुत स्तुन्वन्ति दिव्य स्तवै वंद सागपदरमोपनिषदेर्गायन्ति य सामगा ॥ ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति य योगिनो यस्यात न विदु सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम ॥९॥ इति ध्यानम् । गीता सुगीना कर्तव्या रिमन्ये शास्त्रविस्तरे या स्वय पद्मनाभस्य मुसपद्माद्विनि मृता ॥

·[८] अनुक्रमणिका । लोकसंख्या पृष्ठानि । ... ८-४० ४१-- ६० ६०-८२ ८२-- ९७ ४२ २९ अध्यायः १ अर्जुनविषादयोगः २सारययोगः ३ कर्मयोगः ४ ज्ञानकर्मसंन्यामयोग. ५ संन्यासयोगः ६ प्यानयोगः ७ ज्ञानविज्ञानयोगः ८ ब्रह्माक्षरनिर्देशः ९ राजविद्याराजगुह्ययोगः १० विभूतियोगः ११ विश्वरूपदर्शनम् १२ भक्तियोगः १३ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोगः १४ गुणत्रयविभागयोगः १५ पुरुषोत्तमयोग १६ देशमुरसंपद्विभागयोगः १७ श्रद्धात्रयविभागयोगः १८ मोक्षसंन्यामयोगः २८ ३४ ४२ ... ... २० ३४ २७ १२६-१३६ १३६-१४८ १४८-१५९ १५२-१८० १८० ----१८८ १८८-२१७ २१८-२२७ २२८-२३७ २३८-२४६ २४६-२५४ २५५-३०० २८ - श्लोकसंख्या ७०० द्वितन्याध्यायाते 'साख्ययोगः' इत्यस्मि-स्थाने 'गीतार्थमूत्रण' इति केचिदाहुः । तथा तृतीयाध्याय 'ज्ञाननिशवर्णन इति नाम्नाऽऽ ।

·गमिष्यतीति । स धर्म भगयता यथोपदिष्ट वेदव्यासः सर्वशो भगवान्गीसाख्यै. श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । नारायणः परोऽव्यतादडमव्यत्तसभवम् । अडस्यातस्त्विमे लोसः समीपा च मेदिनी ॥ स भगवान्सृष्ट्वेद जगत्तस्य च स्थिति चिकीर्षुः मरीच्यादीनग्रे सवा प्रजापती-प्रवृत्तिलक्षण धर्म ग्राहयामास वेदोक्तम् । ततोऽन्याश्च सनसनद- नादीनुत्पाद्य निवृत्तिलक्षण धर्म ज्ञानवैराग्यलक्षण ग्राहयामास । द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्तिलक्षणश्च जगतः स्थितिकारणम् । प्राणिना साक्षादभ्युदयनि श्रेयसहेतुर्यः स धर्मो ब्राहाणाधैवैणिभिराश्रमिभित्र श्रेयोऽर्थिभिरनुष्ठीयमानः । दीर्पण कारेनानुष्ठानृणा कामोद्भवादोयमानवियेरयि- शानहेतुकेनाधर्मेणाभिभूयमाने धर्मे प्रवर्धमाने चाधर्मे जगतः स्थिति परिपिपाल- यिपुः स आदिकर्ता नारायणाख्यो विष्णुभॊमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य रक्षणार्थ देवक्या वसुदेवादशेन कृष्णः फिल सबभूव । ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद्वैदिको धर्मस्तदधीनत्वाद्वर्णाश्रमभेदानाम् ।। सच भगवाज्ञानैश्चर्यशक्तिपलवीर्यतेजोभिः सदा सपन्नस्त्रिगुणात्मिको वैष्णवी स्या माया मूलप्रति वशीस्त्याजोऽव्ययो भूतानामीश्वरो नित्यशुद्ध- बुद्वमुतखभावोऽपि सन्स्वमायया देहवानिव जात इव च लोकानुग्रह कुर्वन्न लक्ष्यते । स्वप्रयोजनाभावेऽपि मृतानुजिघृक्षया वैदिक धर्मद्वयमर्जुनाय शोक- मोहमहोदधौ निमनायोपदिदेश, गुणाधिौर्दि गृहीतोऽनुष्टीयमानश्च धर्म प्रचार सप्तभिः श्लोक्शतैरुपनिवरध ।। गी.१ ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१.१ तदिद गीताशास्त्र समम्तवेदार्थमारसग्रहभूत दुर्विज्ञेयार्थम् । तदर्था- विष्करणायानेर्विवृतपदपदार्थवाक्याथन्यायमप्यत्यतविरुद्धानेकार्थत्वेन लौकि- कैगृह्यमाणमुपलभ्याह विवस्तोऽनिर्धारणार्थ सोपतो विवरण परिष्यामि ॥ तस्यास्य गीताशास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं परं नि श्रेयसं सहे. तुकस्य संसारस्यात्यंतोपरमलक्षणम् । तच्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादात्म- ज्ञाननिष्ठारूपाद्धर्मादयति । तयेममेव गीतार्थं धर्ममुद्दिश्य भगवतैवोक्त "स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मण पदोदने" दन्यनुगीनासु [मभा. अश्व, १६.१२]। तत्रैव चोक्तम् "नैव धर्म न चाधी न चैव हि शुभाशुभी"* [मभा.अश्व, १९.७] 1, “य. स्यादेशसने लीनस्तुणी किंचिदचिंतयन्" [मभा.अश्व. १९.१] 1, "ज्ञान मन्यासलपणम्" [मभा.अश्व.४३.२५] इति च ॥ इहापि चाते उत्तम नाय 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेफ शरण प्रज' [गी. १८.६६] इति । अभ्युदयाथोंऽपि यः प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों वर्णानाश्रमा- श्ोद्दिश्य विहित. स देवादिस्थानप्राप्तिहेतुरपि सन् ईश्वरार्पणबुद्धयानुष्टीय- मानः सत्त्वशुद्धये भवति फलाभिसधिवर्जितः । शुद्धमत्त्वस्य च ज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तिद्वारेण ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन च नि श्रेयसहेतुत्वमपि प्रतिपद्यते । तथा चेममेवार्थमभिसधाय वयात 'ब्रह्मण्याधाय कर्माणि' [गी. ५.१०], 'योगिनः कर्म कुर्वन्ति सग त्यक्त्वात्मशुद्धये' [गी. ५.११] इति । इम द्विप्रकार धर्म नि श्रेयमाप्रयोजन परमार्थतत्व च वासुदेवारख्य पर ब्रह्माभिधेयमत विशेषतोऽभिव्यजयद्विशिष्टप्रयोजनसमाभिधेयवत् गीताशा. स्त्रम् । यतस्नदथें विज्ञाते समस्तपुरुषार्थसिद्धि अतस्तद्विवरणे यन्नः त्रियते मया ॥ अत्र च धृतराष्ट्र उवाच धर्मभेव इत्यादि। 'नैव धर्मान चाधी पूर्वोपचितहा च य' इति, महाभारतपादः। 5य स्यादेकान्त आमीनस्ती किंचिदचितयन् इति नया च यः स्यादे- कासने लीनस्तूमी किंचिदचिनयन् इति महाभारतपी। .

·३ -- धृतराष्ट्र उवाच । अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविनाः ॥ नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्व युद्धविशारदाः ॥९|| १.१] श्रीमद्भगवदगीताभाष्यम् । अथ प्रथमोऽध्यायः। धर्मले कुरुक्षेने समवेता युयुसन । मामकाः पांडवाधेर किमकुर्वत संजय ॥१॥ संजय उवाच । दृष्ट्वा तु पांडवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥ पश्यैतां पांडुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् ।। व्यूढा दुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥३॥ अत्र शूरा महे व्यासा भीमार्जुनसमा युधि ।। युयुधानो विराटश्च दुपदश्च महारथः ॥४॥ धृष्टकेतुधेकितान' काशिराजश्च वीर्यवान् ॥ पुरुजित्कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ॥५॥ युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥६|| अस्माकं तु विशिष्टा ये तानियोय द्विजोत्तम ।। नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्त्रवीमि ते ॥७॥ भवान्भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिजयः ।। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तियद्रयः ।।८।। अपर्याप्तं तदस्माकं बल भीमाभिरक्षितम् ।। पर्या विदमेतेपां पलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥ अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमयस्थिताः ॥

·४ श्रीमच्छकराचार्यविरचित भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्त सर्व एव हि ॥१२॥ तस्य सजनयन्ह कुरुमृद्ध पितामह ।। सिंहनाद विनद्याच्चै शरन दामौ प्रतापवान् ॥१२॥ तत शस्त्राव भेर्यच पणवानकगोमुखा. ॥ सहसैवाभ्यहन्यन्त स शदस्तुमुलोऽभवत् ।।१३।। तत श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यदने स्थिता ॥ माधव पाडवञ्चैव दिव्यौ गसौ प्रदध्मतु ॥१४॥ पाचजन्य हरीशो देवदत्त धनजय ॥ पाड् दध्मौ महादाख भीमकर्मा वृकोदर ॥१५॥ अनतविजय राजा युतीपुत्रो युधिष्ठिर ॥ नकुल सहदेवश्च मुघोपमणिपुष्पको ॥१६॥ काश्यच परमेवास शिलड़ी च महारथ ॥ धृष्टयम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजित ॥१७॥ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च मर्यश पृथिवीपते । सौभद्रश्च महानाहु शसान्दध्मु पृथक् पृथक् ॥१८॥ म घोपो धार्तराष्ट्राणा हदयानि व्यदारयत् ।। नभश्च प्रथिवी चैव तुमुले व्यनुनादयन् ॥१९॥ अध व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धनिराष्ट्रान्कपिध्वत ।। प्रवृत्ते खसपाते धनुरयम्य पाडव ॥२०॥ हपीकेश तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच। सेनयोरभयोमध्ये रथ स्थापय मेऽन्युत ॥२१॥ यावदतानिरीझेऽद योद्धुवामानवस्थितान् ।। मया सह योद्धज्यमास्मिन्नणसमुदामे ॥२२॥ योत्स्यमानानयोऽह य एतेऽत्र समागता ।।

·१.२३ ]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्वै प्रियचिकीविः ॥२३॥
संजय उवाच ।
एवमुक्तो हुपीकेशो गुढाकेझेन भारत 1
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥२४॥
भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।।
उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥२५॥
तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् ।।
आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पोत्रान्सीस्तथा ॥२६||
श्वशुरान्मुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौंतेयः सर्वान्वंधूनयन्यितान् ॥२७॥
कृपया परयाविष्ठो विपोदनिदमब्रवीत् ॥
अर्जुन उवाच ।
दरचमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सु समुपस्थितम् ॥२८॥
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।।
वेपथुश्च शरीरे में रोमहर्मश्च जायते ।।२९।।
गाण्डीवं संसते हस्ताच्याचेव परिदह्यते ।।
न च शकोम्यवस्थातुं भ्रमतीय च मे मनः ॥३०॥
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशय ॥
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या स्वजनमाहवे ॥३१॥
न कांक्षे विजय कृष्ण न प राज्यं सुखानि च ।।
कि नो राज्येन गोविंद किं भौगैर्जीवितेन वा ॥३२॥
येपामर्थे कांभित नो राज्यं भोगाः सुसानि च ।।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यात्वा धनानि च ॥ ॥३३॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।।
मातुला श्वासः पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तया ॥३४॥

·६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१.३५ एलान हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन ॥ अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ॥३५ ॥ नित्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याजनार्दन ।। पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥३६॥ तस्मानार्दा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्वयांधवान् ॥ स्वजन हि कथं हत्वा मुखिनः स्याम माधय ॥३७|| यद्यप्यते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । फुलझयसलं दो मित्रद्रोहे च पातकम् ॥३८॥ कयं न ज्ञेयमस्माभिः पापारमानिवर्तितुम् ।। कुलमयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥३९॥ कुलभये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।। धर्म नष्टे कुलं कृत्स्नमधोऽभिभरत्युत ॥१०॥ अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुध्यन्ति कुलस्त्रियः॥ स्त्रीपु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥४॥ संकरो नरकायैव कुलतानां कुलस्य च ॥ पतन्ति पितरो ह्ये लुमपिंडोदकाकयाः ॥४२॥ : कुलमानां वर्णसंकरकारकः ।। उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माच शाश्वताः ॥४॥ उत्सन्नकुलधर्मागां मनुष्याणां जनार्दन ।। नरके नियतं चासो भवतीत्यनुशुश्रुम ||४४|| अहो यत महत्ता कर्नु व्यवसिवा वयम् ॥ यद्रायमुसलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥४५|| यदि मामप्रतीकारमात्रं शस्त्रपाशयः ।। धार्तराष्ट्रा रणे हयुम्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।।४।। मंजय उवाच । दीपरते ·१.४७] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्य उपाविशत् ।) विसृज्य मगरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥४७॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया सहिताया चैयासिक्या मीप्मपणि श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णानुनमवादे अर्जुनविषादयांगो नाम प्रथमोऽध्याय, ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ संजय उवाच । तं तथा कृपयाविटमश्रुपूर्णाकुलेषणम् ॥ विषीदन्तमिदं वाम्यमुवाच मधुसूदनः ॥१॥ श्रीभगवानुवाच । कुतत्स्वा कश्मलमिदं विपमे समुपस्थितम् ।। अनार्यजुष्टमस्येमकीर्तिकरमर्नुन ॥२।। सैन्यं मा स्म गम पार्थ नैतत्वयुपपद्यते ॥ क्षुद्रं हृदयदौर्य यं त्यक्त्योत्तिष्ठ परतप ॥३॥ अर्जुन उवाच । कथं भीष्ममहं संख्ये प्रोगं च मधुसूदन ।। इपुभिः प्रतियोस्यामि पूजाहीवरिसूदन ॥४॥ गुरूनहत्या हि महानुभावार श्रेयो भोक्तुं भैत्यमपीह लोके ।। हत्वार्थकामांस्तु गुरुनिहेच मुंजीय भोगाधिरप्रदिग्धान् ।।५।। न चैतद्विद्मः कतरनो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [२.११ निष्टा पुरा प्रोक्ता मयानघ' [गी.३.३] इति । तथा च योगनुदधाश्रया कर्मयोगेण निठा विभक्ता वस्यति 'कर्मयोगेण योगनाम्' [गी.३.३] इति । एव माग्व्याधि योगदि चाश्रित्य द्वे निष्ठे विभत्ते भगवतकोते. ज्ञाना- मणाः कन्यास्र्तृत्वैग्न्यानेश्त्यबुद्धयाश्रययोर्युगपदेकगुरुपायत्यासमय पश्यता । यथैतद्विभागयचन नथैव दर्शित माताये ब्राह्मणे "एतमेव प्रनाजिनो रोगमिच्छन्तो ब्राह्मणाः प्रजन्ति" इति सर्वधर्ममन्यास विधाय तच्छेपेण "प्रिजा करिष्यामो येरे नोऽयमात्माय लोक "[.४.४.२२] इति । तर च "प्रारदारपरिग्रहात्पुरुष आत्मा प्राकृतो धर्मजिज्ञासोनरवाल लोकत्रयसाधन पुत्र द्विप्रकार च वित्त मानुष दैव च, तत्र मानुष वित्त कर्मरूप पितृलोक- प्रामिमाधन विद्या च दैव वित्त देवलोम्प्राप्तिमाधन सोऽकामयत" इत्यविद्या- कामवत एव माणि कमाणि श्रोतादीनि दार्शतानि । "तेभ्यो व्युत्थाय प्रन- जन्ति" इति व्युत्थानमात्मानमेर लोकमिच्छतोऽकामस्य विहितम् । तदेतद्धि- भागाचनमनुपपन स्याद्यदि श्रौतर्मशानयोः समुच्चयोऽभिप्रेतः स्याद्भगवत. ॥ न चार्जुनम्य प्रश्न उपपन्नो भवति 'यायमी चेयर्मणस्ते' [गी.३.१] इत्यादि । एफपुरुषानुष्यत्यासभव बुद्धिमणोर्भगवता पूर्वमनुत्त कथमनो- श्रुत बुद्धश्च कर्मणो ज्यायल्य भगवत्ययारोपये मृणैव 'प्यायसी चेलमणस्ते मता अद्धि:' [गी.३.१] इति ।। विच यदि युसिमणोः सर्वेषा समुच्चय उत्तः स्यादर्जुनस्यापि स उत् एवेति 'यच्छेप एतयोरेर तन्मे भूहि सुनिश्चितम्' [गी.५.१] इति क्थमुभयोपदेशे मति अन्यतरविश्य ण्य प्रभा स्यात् । न हि पित्तप्रशमना- पिनो टोन मधुर शीत च भोक्तव्यमि-युपदिष्टे तयोरन्यतरवित्तपमानकारण हाति प्रभ• सभवति ।। अथार्जुनस्य भगरदुनवचनावरेशानवधारणनिमित्त प्रश्न. काप्येत, तथापि भगक्ता प्रश्नानुरूप प्रतिवचन देय मया शुद्धिकर्मणोः ममुच्चय उत्तः भ्यते । गीतावचन तु भिन्नमिति सोय त्यतः।

·२.११ ] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । किमर्थमित्य व भ्रान्तोसीति । न तु पुनः प्रतिवचनमननुरूप पृष्टादन्यदेव द्वै. निष्ठे मया पुग प्रोक्ते इति वक्त युक्तम् ॥ नापि रमांतनैय कर्मणा बुद्धेः समुच्चयेऽभिप्रेते विभागरचनादि सर्वमुपपन्नम् । किंच अनियस्य युद्ध स्माते यमं स्वधर्म इति जानतः 'तकि मणि घोरे मा नियोजयसि' [गी.३.१] इल्युपालभोग्नुपपन्नः ॥ तस्माद्गीताशास्त्रे ईपन्मात्रेगापि श्रौतेन स्मार्तेन वा कर्मणात्म- ज्ञानस्य समुन्चयो न केनचिद्दर्शयितुं शस्यः । यस्य त्वज्ञानाद्रागादिदो- पतो या कर्मणि प्रवृत्तस्य यगेन दानेन तपमा वा विशुद्धसत्वस्य शानमुन्पन्न परमार्यतत्त्वविषयमेकमेवेद सर्व बहाकर्नु नि, तस्य क्मणि कर्मप्रयोजने च निवृत्तऽपि लेकरायहाय यत्नपूर्व यथा प्रवृत्ति तथैव पणि प्रवृत्तरस यत्र- वृत्तिरूप दृश्यते, न तत्कर्म येन बुद्धे समुन्चय स्यात् यथा भगवतो वासु- देवस्य धर्मचेष्टित न ज्ञानेन समुच्चीयते पुरुषार्थसिद्धये, तद्वत्स्लाभि- सध्यहकाराभावस्य तुल्यत्यादिदुए । तचवित्तु माह करोमीति मन्यते न च तालमभिसधत्ते । यथा च स्वर्गादिकामार्थिनो निहोनादिकमलमणधर्मानुष्ठाना- याहितामः काम्य एयाभिरोत्रादौ प्रवृत्तस्य सामिते विनष्टेऽपि कामे तदेवा- मिहीनान्यनुतिष्ठनोऽपि न तत्काम्यमग्निहोत्रादि मति । तथा च दर्शयति भगवान् 'कुर्वन्नपि न लिप्यते' [गी.५.७] 'न करोति न लिप्यने' [गी. १३.३१] इति तन तन ॥ यच्च व तर कृतम्' [गी,४,२५) 'कर्मणैव हि मसिद्धिमा- स्थिता जनादयः' [गी.३.२०] इति, तत्तु प्रविभज्य विगेयम् । तत्कथम् । यदि तावत् पूर्वे जनकादयः तत्वविदोऽपि प्रवृत्तकर्माणः स्युः ते लोक- संग्रहार्थ 'गुणा गुणेषु वर्तत' गी.३.२८] इति ज्ञानेनैव संसिद्धिमा- स्थिता। कर्मसन्यासे प्रानेऽपि कर्मणा सहैव समिद्धिमास्थिता न कर्म- संन्यासं कृतवन्त इत्यर्थः । अथ न ते तत्वविदः, ईश्वरसमर्पितेन कर्मणा साधनमूतेन ससिाई सच्चद्धि आनोत्पत्तिलक्षणा घा मसिद्धिमास्थिता जन-

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[२.१२
कादय इति व्याख्येयम् । एतमेवायै वष्यति भगवान् 'सत्त्वशुद्धये कर्म
कुन्ति' [गी.५.११], 'स्वकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विंदति मानयः'
[गी.१८.४६] इति । इत्युक्त्या सिद्धि प्राप्तस्य च पुननिनिष्ठा वक्ष्यति
'सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म' [गी.१८.५०] इत्यादिना ||
तस्माद्गीताशाचे केवलादेव तत्त्वज्ञानान्मोक्षप्रातिर्न कर्मसमु-
ञ्चितादिति निश्चितोऽर्थः । यथा चायमर्थस्तथा प्रकरणो विभज्य तब
तत्र दर्शयिष्यायः ॥
तत्रैव धर्मसमूढचेतसो मिथ्याज्ञानवतः महति झोकसागरे निममस्या -
नस्यान्यत्रात्मशानादुद्धरणमपश्यन्भगवान्यामुदेवस्ततः कृपया अजनमुद्दिधी(रात्म-
ज्ञानायावतारयन्नाह--
श्रीभगवानुवाच ।
अशोन्यानन्यशोचाय प्राज्ञवादांच भापसे ॥
गतासूनगतासूभ्र नानुशोचन्ति पडिताः ॥११॥
अशोच्यानित्यादि । शोच्या अशोच्या भीष्मद्रोणादयः सदृत्तन्या-
परमार्थरूपेण च नित्यत्वात्, तानशोच्यान यशोचोऽनुशोचितयानसि ते
नियन्तै मन्निमित्तमद तैर्विनाभूतः किं करिष्यामि राज्यमुपादिनेति । त्य
प्राज्ञवादान् प्रजावता बुद्धिमता यादाश्र वचनानि च भागमे । तदेतन्मो व्य
पाडित्य च विरुद्धमात्मनि दर्शयस्युन्मत्त इवेत्यभिप्रायः । यरमाद्गतासूनगत-
प्राणान्मृतान् अगतामनगतमाणाओवतश्च नानुशोचन्ति पडिता आत्मशाः ।
'पण्डा आत्मविषया बुद्धियेगा ते हि पडिताः "पाडित्य निर्विध" [.३.
५.१] इति श्रुते । परमार्थतस्तु नित्यानच्याननुशोचस्यतो मूढोऽसीत्यभि-
प्राय: ॥११॥
कुनलेऽशोच्या यतो निन्याः । कयम्-
न त्वेगाहं जानु नासं न त्व नेमे जनाधिपाः ।।
न चैरन भवियाम. सर्व वयमतः परम् ॥१२॥

·२.१२] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । । न स्थिति। न वेव जानु कदाचिदह नास किं त्वासमेय । अतीतषु देहो- त्पत्तिविनाशैषु घटादिषु पियदिव नित्य एवाहमासमित्यभिप्रायः । तथा न त्व नासी: कित्यासारे । तथा नेमे जनाधिपा नासनियासन्नेव । तथा न चैय न भविष्यामः किं तु भविष्याम एव सर्वे वयमतोऽस्मादेहविनाशात्परमुत्तरका- लेऽपि । निष्वपि कालेषु नित्या आत्मस्वरूपेणेत्यर्थः । देहभेदानुवृत्या बहुवचन नात्मभेदाभिप्रायेण ॥१२॥ तब कामय निन्य आत्मेति दृष्यातमाह-- देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।। तथा देहान्तरप्राविधीरस्तत्र न मुह्यति ॥१३॥ देहिन इति । देहोऽस्सास्तीति देही तस्य देहिनो देहयत आन्मनोऽ- स्मिन्वर्तमाने देहे यथा येन प्रारेण कौमार कुमारभावो पाल्यावस्था यौवन यूनो भावो मध्यमावस्था जरा त्योहानिमणीयस्थेत्येतास्तिनोऽवस्था अन्यो- न्यविलक्षणाः । तासा प्रथमावस्थानाशेन नाशो द्वितीयावस्थोपजनने नोपजन- नमात्मनः किं तहविक्रियस्यैव एकस्य द्वितीयतृतीयावस्थामाप्तिरात्मनो दृष्टा । तथा तहदेव देहादन्यो देहो देहान्तर तस्य प्राप्तिदेहान्तरप्रातिरविश्यस्यै- वात्मन इत्यर्थः । धीरो धीमास्तव सति न मुह्यति न मोहमापयते ॥१३॥ याप्यात्मविनादानिमित्तो मोहो न सभवति नित्य आत्मेति विज्ञान- तस्तथापि शीतोष्णसुखदुःखप्रातिनिमित्नी मोहो लौकिको दृश्यते सुरथियो- गनिमित्तो मोहः दुःवसयोगनिमित्तच शोकः । इत्येतदर्जुनस्य वचनमाश- क्य भगवानाह---- मात्रारपर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःसदाः ।। आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्य भारत ॥१४॥ मात्रास्पर्शा इति । माता आभिर्मीयन्ते शब्दादय इति श्रोत्रादीनी- द्रियाणि । मानाणा स्पर्शाः शब्दादिभिः सयोगास्ते शीतोष्णसुखदुः-- सदाः शीतमुष्ण सुख दुःस च प्रयच्छन्तीति । अथवा स्पृश्यन्त इति स्पर्शा ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [२.१४ । विषयाः शब्दादयः । मात्राश्च स्पर्शश्च शीतोष्णमुसदुःसदाः । शीतं यदा- चित्सुख कदाचित् दुःसम् । तथोष्णमप्यनियनस्वरूपम् । सुरादुःखे पुनर्नि- यतरूपे यतो न व्यभिचरतोऽतस्ताभ्या पृथक्शीतोष्णायोग्रहणम् । यस्मात्ते मात्रापदिय आगमापार्थिन आगमापायशालास्तस्मादनिन्याः । अतस्तादी- तोष्णास्तितिक्षस्व प्रसहस्त्र ते हर्ष विपाद वा मा कारित्यर्थः ॥१४॥ शीतोष्णादी-सहतः कि स्यादिति शृणु--- यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।। समदुःसमुयं धीरं सोऽमृतत्याय कल्पते ॥१५॥ य हीति । य हि पुरुष समदुःससुरा समे दुःखसुने यस्य त समदुः- ससुख मुखदुःखप्राप्तौ विरादरहित धीर धीमन्त न व्यथयन्ति न चाल- यन्ति नित्यात्मदर्शनादेते यथोताः गादयः स नित्यात्मदर्शननिष्ठो द्वद- सहिष्णुरमृतत्वायामृतभाषाय मोभाय कल्पते समर्थो भवति ॥१५॥ इतच शोकमोहावत्या शीतोष्णादिसहन युक्त, यस्मात्--- नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥२६॥ नासत इति । नासतोऽविद्यमानस्य शीतोष्णादेः समारणस्य न विद्यते नास्ति भावो भवनमस्तिता ॥ नहि शीतोष्णादि समारण प्रमाणनिरूप्यमाण वस्तु सद्भवति । वि- कारो हि सः विमारश्च व्याभिचरति । यथा घटादिसस्थान चक्षुषा निरूप्यमाण मृयतिरेकेणानुपलब्धेरसत्तथा सर्वो विकारः कारगव्यतिरेकेणानुपलब्धैरसन् । जन्मप्रध्यमाभ्या प्रागूज़ चानुपलब्धेः कार्यस्य घटादेः मृदादिकारणस्य च तत्कारणम्यतिरेरणानुपलब्धेरमत्त्वम् । तदमत्त्वे सर्वाभावप्रसग इति चेन्न सर्वत्र बुद्धिवयोपर धेः सद्बुद्धिरसवुद्धिरिति । यद्विपया बुद्धिर्न व्यभिचरति तत्सत्, यद्विपया व्यभिचरति तदमदिति सदसद्विभागे बुद्धितरे स्थिते सन द्वे बुढी सहपलभ्यते समानाधिकरणे। न नीलोत्पल्यन्सन्घटः सन्पटः सहस्तीति ।

·२.१६] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । एव सर्वन । तयोर्बुद्धयोघंटादियद्धियभिचरति । तथा च दार्शितम् । न तु सद्बुद्धिः । तस्मात् पयदिबुद्धिविपयोऽसन्व्यभिचारात्, न तु सद्बुद्धिविषयो. ऽव्यभिचारात् । घटे विनष्टे घटयुद्धौ व्यभिचरन्त्या सद्बुद्धिरपि व्यभिचरतीति चेन पटादाविन सद्बुद्धिदर्शनात् । विशेषणविषयैव सा सद्बुद्धिः । सद्वद्धि- वत् घटबुद्धिरपि घटान्तरे दृश्यत इति चेन पटादावदर्शनात् । सद्बुद्धिरांप नटे घटे न दृश्यत इति चेन्न, विशेष्याभावात् । सद्बुद्धिविशेषणविपया सती विशेष्याभावे विदोपणानुपपत्तौ विविपया स्यात्, न तु पुनः सद्युद्धेविषया. मावात् एकाधिकरणत्य घटादिविशेष्याभाये न युक्तमिति चेन इदमुदकमिति मरीच्यादाचन्यतराभायेऽपि सामानाधिकरण्यदानात् ।। तस्मादेहादेवस्य च सकारणभ्यासतो न विद्यते भाव इति । तथा सतश्चात्मनोऽभावोऽविद्यमानता न विद्यते सर्वत्राव्यभिचारादित्ययो चाम || एचमात्मानात्मनोः सदसतोरुभयोरपि दृष्ट उपलब्धोऽन्तो निर्णयः सत्मदेवासदसदेवेति बनयोर्यथोक्तयोस्तत्वदर्शिभि । तदिति सर्वनाम सर्व च ब्रह्म तस्य नाम तदिति तद्भावस्तत्त्व ब्रह्मणो याथात्म्प तत् द्रष्टु शील येरा ते सत्यदर्शिनस्तैस्तत्वदर्शिभिः । त्वमपि तत्वदर्शिना दृष्टिमाश्रित्य शोक मोह च हित्वा शीतोष्णादीनि नियतानियतरूपाणि द्वानि विकारोऽयमसन्नेव मरीचि जलवन्मिय्यावभासत इति मनसि निश्चित्य तितिक्षस्वेत्यभिप्राय ॥१६॥ कि पुनस्तात्सदेव सर्पदास्तीति उच्यते- अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिद ततम् ।। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१७॥ अधिनाशीति । अविनाशि न विनष्ट शील्मस्येति । तुशब्दोऽसतो विशेषणार्यः । तद्विद्धि विजानीहि । रिम् ? येन सर्वामिद जगतात व्याप्त सदा ख्येन ब्रह्मणा सामाशमामाशेनेव घटादय. । विनादामदर्शनमभावमध्ययस्य न व्येति, उपचयापचयो न यातीत्यव्यय तस्याव्ययस्य । नैतत्सदाख्य ब्रह्म स्वेन रूपेण व्येति व्यभिचरति निरवयप याद्देहादिवत् । नाम्यात्मीयेनात्मीयाभाषा- +

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित
[२.१७
द्यथा देवदत्तो धनहान्या व्येति न त्वेन ब्रह्म व्यति । अतोऽव्ययस्यास्य ब्रह्मणो
विनाय न कश्चिन्क्तमहति न कश्चिदात्मान विनाशयितु शक्नोतीश्वरोऽपि ।
आन्मा हि ब्रह्म स्यात्मनि च रियाविरोधात् ॥१७॥
वि पुनस्तदस ग्रस्वात्मसत्ता व्यभिचरनीति, उच्यते-
अतवन्त इमे देहा नित्यस्योत्ताः शरीरिणः ।।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्मााध्याय भारत ॥१८॥
अतवन्त इति । अतवन्तोऽन्तो विनाशो विद्यते येषा तेऽन्तवन्तः ।
यथा मृगतृणिसादौ सद्बुद्धिरनुत्ता प्रमाणनिरूपणान्ने विच्छियते स तस्या
अतस्नथेमे देहा. स्वममायादेहादिवचान्तयन्तो निन्यस्य शरीरिण, शरीरवतो.
नाशिनोऽप्रमेयस्यात्मनोऽन्तवन्त इन्युत्ता विवेदिभिरित्यर्थः । नित्यस्याना-
शिन इति न पुनरक्त नित्यत्वस्य द्विविधत्वालोके नागस्य च । यथा देहो
मस्मीमूतोऽदर्शन गतो नष्ट उच्यते विद्यमानोऽप्यन्यथापरिणतो व्याध्यादियुक्तो
जानो नष्ट उच्यते । तत्रानाशिनो निन्यस्येति द्विविधेनापि नाशेनासरघोऽस्ये-
त्यर्थ. | अन्यथा पृधिध्यादिवदपि नित्यत्व स्यादात्मनस्तन्मा मूदिति नित्यस्या-
नाशिन इत्याह । अप्रमेयस्य न प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणैरपरिच्छेद्यस्येत्यर्थः ।
ननु आगमेनामा परिच्छिन्यते प्रत्यक्षादिना च पूर्वम् । न, आत्मनः
स्वत सिद्धत्वात् । सिद्धे ह्यात्मनि प्रमातरि प्रमित्सो प्रमाणान्वेषणा भवति ।
न हि पूर्वमित्यमहमित्यात्मान प्रमाय पश्चात्प्रमेयपरिच्छेदाय प्रवर्तते । न ह्यारमा
नाम कस्यचिदप्रसिद्धो भवति । शास्त्र वन्य प्रमाणमतद्धर्माध्यारोपणमाननिव-
कन्येन प्रामाण्यमात्मन' प्रतिपयते न त्वज्ञातार्थशापरत्वेन । तथा च श्रुतिः
"यमाक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वोतरः" [व.३.४.१] इति ।।
यस्मादेव नित्योऽविनियमात्मा तस्मात् युध्यस्व युद्धादुपरम मा वा
इत्यर्थः । न ह्यन युद्धकर्तव्यता विधीयते । युद्धे प्रवृत्त एव ह्यमौ शोरम-
प्रतिवद्धस्तूणीमारले । अत तस्य नव्यप्रतिरधापनयनमाव भगवता
त्रियते । तस्मात् युध्यस्वेत्यनुवादमान न विधिः ॥१८॥

·२.१९ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । १७ शोरमोहादिससारसारणनिवृत्यर्थ गीताशास्त्र न प्रवर्तकमित्येतस्या- थस्य साक्षिमूते ऋचावानिनाय भगवान् । यत्तु मन्यसे युद्धे भीष्मादयो मया हन्यन्तेऽमेव सेवा हन्लेत्येषा बुद्धिर्मुपैय ते । कथम्-~- य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तो न विज्ञानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥१९॥ य एनमिति । य एन प्रहत देहिन वेत्ति जानाति हन्तार हननकि यायाः कतीर, यश्चैनमन्यो मन्यते हत देहहननेन हतोऽहमिति हननरियायाः कर्ममूत, ताजुभौ न विजानीतो न ज्ञातयन्तावविवेनात्मानम् । हन्ताह हतोऽरम्यमिति देहहननेनात्मानमहप्रत्ययविश्य यो विज्ञानी तस्नावात्मस्व- रूपानभिज्ञावित्यर्थः । यस्मानायमात्मा हन्ति न हननक्रियाया. कर्ता भवति, न हन्यते न च भं भवतीत्यर्थः, अवित्रियत्वात् ||१९|| कथमविक्यि आत्मति द्वितीयो मन.-- न जायते म्रियते वा कदाचि. नायं भूत्वाऽभविता वा न भूयः ।। अजो नित्य शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ न जायत इति । न जायते नोत्पद्यते जनिलक्षणा वस्तुविमिता नात्मनो विद्यत इत्यर्थ, । न नियते या । पादान्दश्चार्थे । न म्रियते चेत्यन्त्या विनाशलक्षणा पिक्यिा प्रतिविध्यते । कदाचिच्छब्दः सर्पविनियाप्रतिषेधैः सागते न कदाचिजायते न कदाचिन्मियत इत्येवम् । यस्मादयमात्मा मून्या भवननियामनुमय पश्चादभविताऽभाव गत्ता न भूयः पुनस्तस्मान म्रियते । यो हि भूत्वा न भविता स वियत इत्युच्यते लोके । याशब्दान्नशब्दाच्चाय- मात्माऽभूत्वा वा भविता देवन भूयः पुनस्तस्मान जायते । यो ह्यमूल्या भविता स जायत इत्युच्यते नैवमात्माऽतो न जायते । परमादेव तस्मादजो यस्मान म्रियते तस्मानित्यश्च । यधप्यायन्तयोपिनिययोः प्रतिषेधे सी गी....२ ·१८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [२.२० विकियाः प्रतिपिता भवन्ति तथापि मध्यभाविनीना विक्रियाणा स्वारेव तदर्थः प्रनिषेधः कर्तव्य इत्यनुत्तानामपि यौवनादिममस्तविरियाणा प्रति- धो यथा स्यादित्याह शाश्वत इत्यादिना । शाश्वत इत्यरक्षरलक्षमा वित्रिया प्रतिषिध्यते शश्वद्भवः शाश्वतः । नापनीयते म्वरूपेण निरषयबन्धात् नापि गुणहयेगापक्षः निर्गुणत्वात् । अपक्षविपरीतापि वृद्धिलक्षणा विनिया प्रतिषिच्यते पुराण इति । यो ह्यवयवागमेनोपचीयते स वर्धतेऽभिनय इति चोच्यते । अय त्यात्मा निरक्यत्वात्पुरापि नव एति पुराणो न वर्धत इत्यर्थः । तथा न हन्यते न विपरिणम्यते हन्यमाने विपरिणम्यमानेऽपि शायरे। हन्ति' अत्र विपरिणामाथों द्रष्टव्योपुनरुततायै न विपरिणमत इत्यर्थः । अस्मिन्मत्रे पड् भावधिकारा लौकिकरस्तुविकिया आत्मनि प्रति- विध्यन्ते । सर्वप्रकारविनिपारहित आत्मा इति याक्यार्थः । यस्मादेव तन्मात् 'उभी तो न विजानीतः' [गी.२.१९] इति पूर्वेग मत्रेण अस्य सध. ॥२०॥ 'य एन येत्ति हन्तार' गी.२.१९] इत्यनेन मत्रेण हननक्रिययाः फत कर्म च न भवतीति प्रतिज्ञाय 'न जायते' [.२.२०] इत्यनेनावि- त्रियत्वे हेतुमुक्त्वा प्रतिभातामुपसहरति--- वेदाविनागिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कब स पुरुषः पार्य के घातयति हन्ति कम् ||२१|| वेदाविनाशिनमिति । वेद विजानात्यविनाशिनमध्यभावविकाररहित नित्य विपरिणामरहित यो चैदेति सरधः । एन रेण भनेणोक्तलक्षणमा जन्महितमव्ययमपश्चयरहित क्थ केन प्रकारेण स विद्वान्पुरुषोऽधिकृतो हन्ति हनगक्रिया कति कथ या घातयति हतार प्रयोजपति । न कथचि- लचिद्धन्ति न कचिवचित् घातपनीत्युभरनाक्षप एवार्थः प्रश्नासभा वात् । हरयम्य अविनियन्चस्य च तुल्यत्वाद्विदुषः संवर्मप्रतिषेध एव प्रारणायगऽभिप्रेतो भगवतः ॥

·२.२१ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । हन्तेस्त्वाचेष उदाहरणार्थत्वेन कथित, । विदुष के कर्मास भवे हेतुधि- शेष पश्यन्कण्याधिपति भगवान् क्थ स पुरुष इति । ननुक्त एवात्मनोऽ- चिनियन्य सर्वकर्मासमकारणविशेषः। सत्यमुक्तो न तु स कारणविशेपोऽ- न्यत्याद्विदुषोऽयिक्रियादात्मनः । न ह्यवितिय स्थाणु विदिततः कर्म सभा- तीति चैन । विदुप आत्मसात् न देहादिमधातस्य विद्वत्ता । अतः पारिशे- प्यादसहत आत्मा विद्वानविकिय इति तस्य विदुपः कर्मासभवादाक्षेपो युक्तः कथ स पुरुष इति । तथा बुद्ध्याद्याहृतस्य शब्दाद्यर्थस्याविक्रिय एव सन्बु- वित्यवियफविज्ञानेनाविधयोपलब्धा आत्मा कल्प्यते, एवमेगत्मानात्मविक- शानेन युद्धिवृत्या विद्ययाऽमत्परूपयैव परमार्थतोऽविनिय एवात्मा विद्वानु- च्यते । विदुषः कर्मासभवाचनाद्यानि कर्माणि दाम्प्रेण विधीयन्ते तान्याव- दुयो विहितानीति भगवतो निश्चयोऽयगम्यते ॥ ननु विद्याप्यविदुप एव विधीयते विदितवियस्य पिष्टपणवद्विद्यावि. धानानर्थक्यात् । तवाविदुपः कर्माणि विधीयन्ते न विदुप इति विशेपो नोपपद्यते इति चेन्न । अनुष्ठेयस्य भागाभावविशेषोपपत्ते । अमिहोत्रादिवि- ध्यर्थशानोत्तरमालमग्निहोत्रादिर्भानेश्माधनोपसहारपूर्वकमनुष्ठेय कर्ताऽह गम कर्तव्यमित्येवप्रकार विज्ञानवतोऽविदुरो यथानुष्ठेय भाति न तु तथा न जायत इत्याद्यात्मस्वरूपवियर्थज्ञानोत्तरकालभावि किंचिदनुष्ठेय भवति । किंतु नाह कर्ता नाह भोक्तेत्याद्यात्मकत्वाकर्तृत्वादिविषयज्ञानादन्यन्नोत्पद्यत इत्येप विशेष उपपद्यते । यः पुनः कताहमिति वेत्यात्मान तस्य ममेद कर्तव्यमित्यपश्य- भाविनी बुद्धिः स्यात्तदपेश्रया सोऽधिक्रियत इति त प्रति कर्माणि सभवन्ति । स चाविद्वान् 'उभौ तौ न विजानीतः' [गी.२.१९] इति पचनात् । विशेषितस्य च विदुपः कर्माक्षेपरचनाच्च कथ स पुस्प इति । तस्माद्वि- शेपितस्याधिक्रियात्मदर्शिनो विदुपो मुमुझोश्च सर्वकर्मसन्यास एवा- धिकारः । अत एव भगवान्नारायण. सारयान्विदुपोऽविदुपश्च कर्मिणः प्रविभज्य द्वै निष्ठे ग्राहयति- 'ज्ञानयोगेन साख्यानां कर्मयोगेण योगिनाम्' ·२० श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [२.२१ गी.३.३] इति । तथा च पुवायाह भगवान्व्यास: "द्वाविमाषय पत्यानौ": मिभा.शा.२४०.६] इत्यादि । तथा च नियापयश्चैव पुरस्तात्पश्चान्सन्यासश्च इति । एतमेव विभाग पुन पुनर्दयिष्यति मगवान् अतत्ववित् 'अहवार- विमृटात्मा क्ताहसित मन्यते' [गी.३.२७), तत्ववित्त माह क्रोमीति । तथा च 'सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्यास्ते' [गी.५.१३] इत्यादि । तर फेचित्पडितमन्या वदन्ति-- जमादिषड्भावविक्रियारहितोऽ- वित्रियोऽकर्तेोऽहमात्मेति न स्यचिन्जानमुत्पत्यते यस्मिन्सति मर्मभन्यास उपदिश्यते-इति तन्न । न जायत इत्यादिशास्त्रोपदेशानर्थक्यप्रसगात् । यथा च शाम्रोपदेशसामथ्याद्धर्माधर्मास्तित्वविज्ञान क्र्नुश्च देहान्तरसधि विज्ञान चोत्प- यते, तथा गाम्यात्तस्यैवात्मनोऽविश्यियाक्तत्वैरत्यादिविज्ञान क्रमानो- इति प्रष्टव्यास्ते । करणागोचरत्वादिति चेन्न, 'मनसैवान्द्रव्य' [वृ.४.४.१९] इति श्रुने । शास्त्राचार्योपदेशदामदमादिमस्कृत मन आत्मदर्शने करणम् । तथा च तदधिगमायानुमाने आगमे च सति ज्ञान नोत्पद्यत इति साहसमात्रमेतत् । शान चोत्पयमान तद्विपरीतमानमवश्य याधत इत्यभ्युप- गन्तव्यम् । तच्चाज्ञान दर्शित हन्ताऽह हतोऽस्मीति 'उभौ तौ न विजानीत' [गी.२.१९] इति । अत्र चात्मनो हनननियाया• कर्तृत्व कर्मत्व हेतुस्र्तृल्ल चाभानकृत दर्शितम् । तच्च सरियास्वपि ममान वर्तृत्वादेरवियाकृतन्यम- वित्रियन्यादात्मनः । वित्रियावान्हि कतांत्मन कर्मभूतमन्य प्रयोजपति कुति तदेतदविरोरेण विदुषः सर्वश्यिाम कर्तृत्व हेनुस्तत्य च प्रतिषेधति भगा- द्वाविमादय पयानो यत वेदाः प्रतिष्ठिता । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तश्च विभावित [मभा.शौ २४०.६] । नेद वचनमुदाहत किंतु तात्पर्यानुवाद एव तैत्तिरीयारण्यरस्य "न्यास इति घमा ब्रह्मा हि परः परो दि ब्रह्मा तानि या एतान्यवराणे तपांसि न्यास एवात्य- रेयन्" ते आ १.... इत्यतानां मत्राणाम् । आचार्याणा ईशावास्योप- निषदाप्यमपि ईश मनविषये द्रव्यम् ।

·२.२१) श्रीमद्भगवद्रोतामाप्यम् । २१ न्यासुदेर विदुष कर्मधिसराभावप्रदर्शनार्थ वेदाविनाशिन स्थ स पुरुष इत्यादिना । के पुनविदुषोऽधिकार इत्येतदुत रमेर 'शानयोगेन साख्याना' [गा ३ ३] इति । तथा च सपफमम यास यध्यति 'सर्वकर्माणि मनसा' [ग ५ १३] इत्यादिना ॥ ननु मनसेति वचनान याचिकाना फायिकाना च सन्यास इति चेन । सर्वकर्माणति विशेषितवान् । मानपानामेर सर्मणामिति चन्न । मनोव्यापारपूर्वक त्याद्वाकाय-यापाराणा मनोव्यापाराभावे तदनुपपत्ते । शास्त्री याणा वाकायकर्मणा कारणानि मानमानि कर्माणि वयित्वाऽयानि सर्व कर्माणि मनसा सन्यस्यास्ते इति चैन । 'नैव कुर्वन कारयन्' [गी २ १३] इति विशेषणात् । समर्मसन्यानोऽय मगनतोत्तो मरिष्यतो न नीवत इति चैन । 'नवद्वारे पुरे दही आस्ते' [गी ५ १३] इतिविशेषणानुपपत्ते न हि सर्वकर्मसन्यासेन मृतस्य तदेह आसन सभवति । अकुरतोऽकारयतश्च देहे सन्यस्यति सरधो न देह आस्त इति चेन। सवत्रात्मनोऽविनिय नाय धारणात् आसनक्रियायाश्चाधिकरणापेभात्तदनपेशवारच सन्यासस्य । स पूर्वस्तु न्यासटाब्दस्त्यागार्थो न निषेपार्थ ॥ तस्माद्गीताशा आमनानपत सन्यास एर अधिकारी न कर्मगि इति तन तत्रोपरिणदात्मज्ञानमारणे दायिष्याम ॥२१॥ प्रहन तु य याम । तमामनोऽविनासिय प्रतिभात तत्तिमिने स्युच्यते-- वासासि जीर्णानि यथा निहाय नवानि गृहाति नरोऽपराणि ॥ तया शरीगाण निहाय जीर्णा न्यन्यानि सयाति ननानि देही ॥२२॥ वासासानि । आसासि यत्राणि जीर्णानि दुग्ला गतानि यथा लोके विहाय परित्यय नवान्याभिनयानि गृह्णात्युपादत्ते नर पुरुषोऽपराप्य यानि

·२२
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[२.२२
तथा तदेव गरीराणि विहाय जीणीन्यन्यानि सयाति सगच्छति नयानि
देही आत्मा पुरुषवविक्रिय एवेत्यर्थः ॥२२॥
यस्मादविक्रिय एवेति आह--
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।।
न चैन क्लेढयन्त्यापो न शोपयति मारुतः ।।२३।।
नैन रिन्दन्तीति । एन प्रकृत देहिन न छिन्दन्ति मन्त्राणि निरषयव-
त्यानावपविभाग, कुर्वन्ति सन्त्राण्यस्यादीनि । तया नैर दहति पायोऽग्नि-
रपि न भन्मीररोति । तथा न चैन केन्दयन्त्यापः । अपा हि मावयवस्य
वस्तुन आद्रीभाववरणेनाक्यविश्लेषापादने सामथ्र्य तन्न निरवयव आत्मनि
सभवति । तथा नवव्य म्नेन्दशोपणेन नादायति वायुरेन स्यात्मान न
झोपयति मारतोऽपि ॥२३॥
यत एव तम्मात्-
अन्छेद्योऽयमदाह्योऽयमलेद्योऽशाप्य एव च ॥
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥
अच्छेद्योऽयमिति ! यस्मादन्योन्यनाशहेनि भूतान्येनमात्मान नाश-
यितु नोत्महन्ते तस्मानित्यः । नित्यत्वात्मगत. । सर्वगतत्वात्स्थाणुः स्थाणु-
रिव स्थिर इत्येतत् । स्थिरन्यादचल्गेऽयमात्मा । अतः सनातनश्चिरतनो न
फारणात्कुश्विीनापन्नो मिना इत्यर्थः ।।
नैतेया श्लेगना पौनरुत्य चोदनीयम् । यत एवेनर श्लोो नात्मनो
नित्यत्वमविस्त्यित्व चोक्त 'न जायने म्रियते वा' [गी.२.२०] इत्यादिना ।
तर यदेवात्मविश्य विचिदुच्यते तदेतम्मात् श्लोमा नातिरिच्यते मिचिच्च-
व्दतः पुनरुक्त किंचिदर्थत इति । दुर्योधचादात्मनस्तुनः पुनः पुनः प्रसगमा-
पाय शब्दान्तरेण तदेव वस्तु निरूपयनि भगवान्यासुदेवः कथ नु नाम अव्य-
त तन्च समारिणा बुद्धिगोचरतामापन सत्समारनिवृत्तये स्यादिति ॥२४॥

·२.२५ श्रीमद्भगवदीताभाष्यम् । २३ अव्यतोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।। तस्मादेयं चिरित्वैनं नानुशोचितुमहसि ॥२५॥ जव्यनोऽयमिति । अव्यक्तः भवरणाविश्यवान व्यरत इत्यच्य- नोग्यमात्मा । अत याचिन्त्योऽयम् । यद्रियगोचर वस्तु तरिच नाविषय त्वमापतेच्य पारमानिद्रियगोचरत्यादचिन्त्य. 10 अवियोंव्यम् । যখ টা, বাবক্যাব্যি নিকৰি ন যথাযুনাল। নিসালি। न हि मिरवयर मिचदिरियात्मक दृशम् । अविनियन्यादवियां यमागा उच्यते । तस्मादेव यथोक्तप्रकारेगनमात्मान विदिन्या कनानुदोचितुमर्हसि हन्ताहमा मरेमे ल्यन्त इति (१२५१ आत्मनोनियत्वमभ्युपगम्येदमुच्यने- अय चैनं नित्यजातं नित्यं या मन्यसे मृतम् ॥ तथापि त्वं महाबाहो ने शोधितुमर्हसि ॥२६॥ अय चमिति । अप चेन्यभ्युपगमार्य । एन प्रतिमान्भान नित्य. जारा लोमिपा प्रत्यनेमारीरोत्पत्ति जातो जात इनि या मन्यसे, तथा प्रतितद्विनास नित्य वा गन्यमे मृत मृतो मृत इति । तथापि तथाभाविन्य प्यात्मनि ल महाराहो नैर योनिनुमर्हसि जन्मपनो नाशो नाशवतो जन्म ऋत्येतावरश्यभाविनाधिति ॥२६॥ तया च सति-- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धर्व जन्म मृतस्य च ।। तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचिनुमर्हसि ॥२७॥ जाराम्यति । जाप्तस्य हि रब्धजन्मनो भूयो न्यभिचारी मृत्युमरण भर जन्म मृतस्य न । तन्मादपरिहार्योऽर जन्ममरणस्नगोऽर्थः । तस्मिन्नर रिहायउथे न व शोचिनुमर्हसि ॥२०॥ भारणम तामन्यपि मूतान्युर्दिश्य शोगेन युक्त. स्तुं यतः--- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमभ्यानि भारत ।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [२.२८ अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥२८॥ अव्यत्तादीनीति । अव्यक्तादीन्यव्यक्तमदर्शनमनुपलब्धियदिपा भूना- ना पुत्रमित्रादिकार्यकरणसघातात्मकाना तान्यव्यक्तादीनि मूलानि प्रागुन्पत्ते' । उत्पन्नानि च प्राड्मरणाद्यक्तमध्यानि | अव्यनिधनान्येव पुनरव्यक्तमदर्शन निधन मरण येगा तान्यव्यक्तनिधनानि । मरणादूर्ध्वमप्यव्यक्तामेव प्रतिपयन्त इत्यर्थः । तथा चोक्तम् “अदर्शनादापतित' पुनश्चादर्शन गतः । नासौ तर न तस्य व वृथा का परिदेवना" [मभा.स्त्री.२.१३] इति । तत्र का परि- देवना को वा मलपोऽदृष्टदृष्टप्रनष्टभ्रान्तिभूतेषु भूतेष्वित्यर्थः ॥२८॥ दुर्विशेयोऽय प्रकृत आत्मा कि त्यामेवैकमुपाल्भे साधारणे भ्रान्तिनि- मित्ते। क्थ दुर्विशेयोऽयमात्मन्यत आह- आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदन- माश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।। आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्यनं वेद न चैर कधित् ॥२९॥ आश्चर्यचदिति । आश्चर्यचदाश्चर्यमपर्वमद्भुतमारमाश्यमान तेन तुल्यमाश्चर्यवदाश्चर्यमिवैनमात्मान पश्यति कश्चित् । आश्चर्यपदेन वदति तथैव चान्य, । आश्चर्यवच्चैनमन्य शुणोति । अवा दृष्ट्वोक्त्वाप्येन आत्मान वेद न चैव कश्चित् । अथवा योऽयमात्मान पदयति स आश्चर्यतुल्यो यो वदति यथ मृणोति सोऽनेरसहस्रेषु कश्चिदेव भवति । अतो दुध आत्मेत्यभिप्रायः ॥२९॥ अदानी प्रकरणार्थमुपसहरन्ब्ने- देही नित्यमय-योज्यं देहे सर्वस्य भारत ।। तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥ देहाति । देही शगरी नित्य सर्वदा सर्वावस्थास्वपथ्यो निरवयवत्वानि. 4 तनावभ्योऽय देहे शरीरे सर्वस्य सरंगतत्वात्स्थावरादिशु स्थितोऽपि । प्राणिजातस्य देहे वध्यमानेऽप्यय देही न बच्यो यस्मात्तस्मानीमादाने ।

·२.३० ] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । १५ सर्वाणि भूतान्युद्देिश्य न स्व शोचितुमर्हसि ||३०|| इह परमार्थतनापेक्षाया शोगो मोहो वा न सभवतीत्युत्तम् । न केव- ल परमार्थतत्वापेक्षायामेव किंतु- घधर्ममपि चावेष न किंपिनुमर्हसि ।। धाद्धि युद्धान् योऽन्यत्मनियस्य न विद्यते ॥३१॥ स्वधर्ममिति । स्वधर्ममपि वो धर्म. क्षत्रियस्य ध युद्ध तमप्यवेक्ष्य त्य न वितपितु प्रचलिगु असि धात् भात्रियस्य स्वाभाविकादादात्मस्वा- भाव्यादित्यभिप्रायः । तच युद्ध पृथिवीजयद्वारेण धर्माधि प्रजारक्षणार्थ चेति धर्मादनपेत पर धर्म्यम् । तस्माद्धायुद्धान्छेयोऽन्यल्पनियस्य न विद्यते हि यस्मात् ॥३१॥ कुतश्च तयुद्ध कर्तव्यमिति उच्यते-- यहन्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।। सुतिनः क्षत्रिया पार्थ लभन्ते युद्धमीदशम् ॥३॥ यदृच्छयेति । यदृच्छया चाप्रार्थिततयोपपनमागत स्वर्गद्वारमपावृतमु द्घाटित ये एतदीदृश युद्ध लभन्ते चिया हे पार्थ किं न मुसिनस्ले ॥३२॥ एवं कर्तव्यताप्राप्तमपि-- अथ चेप्यमिमं धयं संग्रामं न करियास । तत स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमयास्यमि ॥३३॥ अथ चेदिति । अथ चत्वामिम धर्म्य धर्मादनपेत विहित समाम युद्ध न करिष्यसि चत् ततस्तदकरणास्वधर्म कीर्ति च महादेवादिसमागमनिमित्ता हित्या केवल पापमयाप्स्यसि ॥३३॥ न केल स्वधर्मकीर्तिपरित्याग अकीर्ति चापि भूतानि क्थयिन्यन्ति तेऽव्ययाम् । संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिल्यते ॥३४॥ अतिमिति । अति चापि युद्धे भूनानि क्थयिप्यन्ति ते तवाया -- ·२६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [२.३४ दीर्घगलम् । धमामा शुर इत्येरमादिभिर्गुणैः सभाचिनस्य चाकतिमरणाद- तिरिच्यते । मभावितस्य चालीतर मरणमित्यर्थः ॥३४॥ विच- भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येपा च त्वं यहुमतो भूत्वा यास्यसि लापयम् ।।३।। भयादिति । मयात्वर्णादिभ्यो रणायुद्धादुपरत निवृत्त मस्यन्ते चिन्त- वियन्ति न परेति वा महारथा दुर्योधनप्रभृतयः । ये च त्व दुर्योधना. दीना बहुमतो बहभिर्गुणैर्युक्त इत्येव मतः बहुमनो भूत्वा पुनर्यास्यमि लघर ल्भावम् ॥३५॥ अवान्यवादाश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिता । निन्दन्तस्तय सामध्यं ततो दुःपतरं नु किम् ॥३६॥ अवाच्यनादानिति । अनाच्ययादानवक्तव्ययादाश्च बहूननरममारान् घदिप्यन्ति तवाहिताः शरवो निन्दन्त. कुत्मयत: ता त्वदीर सामर्थ्य निवातस्वचादियुद्धनिमित्तम् । ततः तस्मान् निदाप्राप्तेढुंगात् दुःखतर नु मि । तन. तर दुग नास्तीत्यर्थः ॥३६॥ युद्धे पुनः रियमाणे वर्णादिभिः-- हतो या प्रापयसि स्वर्ग जित्वा वा मोश्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥३७॥ हतो नि । हतो या प्राथमि स्वर्ग हतः सन्स्वर्ग प्राप्स्यमि । जिया या वर्णादीन्दारान्भोभ्यसे महीम् । उभयथापि तर सम एवेन्यभिप्रायः । यत पर तस्मादुनिष्ठ कौन्तेय युद्धाय पुननिश्चयो जेष्यामि शत्रुन्मरिष्यामि पेति निश्चय इत्येन्यः ॥३७॥ तत्र युद्ध स्वधर्म इत्या युध्यमानत्योपदेशमिम शृणु-- मुखदुःय समे कृया लाभालामी जयाजयो ।

·२.३८] श्रीमद्भगढ़ीताभाष्यम् । ततो युद्धाय युज्यस्य नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥ मुरबद्रे इति । सुखदु से ममे तुल्ये कृत्या रागद्वेषावक्रत्वेत्येतत् । तथा समालभो जयाजयौ च समौ कृत्वा ततो युद्धाय युज्यरत घरस्व । नेप युद्ध न्यायमराप्स्यमीत्येष उपदेश प्रासंगिक ॥३८॥ शोस्मोहापनयनाय लेफिले न्याय 'सधर्ममपि चावेभ्य' [गी.२.३१] इत्यायै श्लोकैरतो न नु तात्पर्येण । परमार्थदर्शन यिह प्रकृत तोक्तमुपस- ह्रियते एपा तेऽभिहितेति शास्त्रविपविभागप्रदर्शनाय । इह हि प्रदर्शिते पुन. शास्त्रविश्यविभाग उपरिणत् 'नानयोगेन साख्यानो कर्मयोगेण योगिनाम्' [गी.३ ३] इति निष्ठाद्वयविाय शाम मुरा प्रतिप्यते श्रोतारश्च विपर. विभागेन मुस ग्रहीयन्तीत्यत आह-~- एपा तेऽभिहिता सास्ये बुद्धिोंगे विमा शृण ! बुख्या युक्तो यया पार्थ कर्मय प्रहास्यसि ॥३९॥ घा ते इति । एा ते तुभ्यमभिहितोता साख्ये परमार्थवस्तुविधक विपये शुद्धिान सापाच्छोक्मोहादिससारहेतुदोपनिवृत्तिकारणम् । योगे तु तप्राप्त्युपाये नि संगतया द्ववप्रहाण चामोश्वाराधनाथ कर्मयोगे फर्मानुष्ठाने समाधियोगे चमामनन्तरमेयोच्यमाना बुद्धिं शृणु । ना बुद्ध स्तौति प्रणेचनार्थ उदया यया योगविश्यया युत्तो हे पाच कर्मध कमैंव धमाधमीख्यो उध. मिंधस्त प्रहास्यसाश्वरप्रसादनिमित्तमानप्राप्त्यैर इत्यभिप्राय ||३९) किंचायत्- नेहाभिरमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । नयमप्यस्य धर्मस्य नायते महतो भयात् ॥४०॥ नेहति । नेह मोगमागे स्मयोगेऽभिन्मनारोभिभिगमभिम प्रार- मस्तस्य नाशो नारित यथा कृप्यादे । योगविषये प्रारमस्य नानसतिफलत्व मित्य । चि नापि चिकित्साव प्रत्यवायो विद्यते भवति । कि तु स्वपम व्यस्य धर्मरय योगधर्मस्यानुश्रित जायते रक्षति महतो भयान् ससारमयानन्ग- ·२८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [२.४० मरणादिलक्षणात् ॥४०॥ येय साख्ये बुद्धिरुना योगे च पश्यमाणरक्षणा सा- व्यवसागामिका बुद्धिरकेह कुरुनंदन । बहुगासा पनन्ताच बुद्धयोऽज्यवसायिनाम् ॥४१॥ च्यवसायेति । व्यवसायात्मिका निश्चयस्वभाव बुद्धिरितरविपरीतबुद्धि- शारदाभेदस्य याधिस सम्यक्प्रमाणाजनितत्वादिह अयोमार्ग हे कुरुमदन । याः पुनरितरा बुद्धयो यासा शासाभेदप्रचारवशादनन्तो पारोऽनुपरतः ससागे नित्यप्रतनो विस्तीणों भवति, प्रमाणजनिविरेक द्धिनिमित्तपशाचोपरता. स्यनंतभेदबुद्धिा ससारो प्युयरमने ता बुद्वयो बहुशारखा वयः दाखा यामा ना बहुशापा बहुभेदा इत्येतत् । प्रनिशाखाभेदेन ह्यनताथ बुद्धयः । केपाम् ! अव्यवमायिना प्रमाणनितविरमुद्धिरहितानामित्यर्थ. ॥४१॥ या व्यवसायात्मिका घुदिनास्ति ते- याभिमां पुपितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । घेवादरताः पार्थ नान्यदनातिवादिनः ॥४२॥ यामिति । यामिमा पस्यमाणा पुषिता पुष्पितवृक्ष इस शोभमाना भूयमाणरमणीया वाच वाक्यलक्षणां प्रवदन्ति । के? आपश्चिनोऽयमेधसो- ऽविकिन इत्यर्थः । वेदशादरता पदर्थवादपरमाधनप्रवाशोपु वेदवाक्येषु रता हे पार्थ नान्यत् स्वर्गप्रश्वादिपलमाधनेभ्यः धर्मभ्योऽस्तीत्येववादिनी बदनशालाः ॥४२॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।। क्रियाविशेषनाला भोगैश्वर्यगति प्रति ॥४३॥ कामात्मान इति । कामात्मान कामस्वभावाः कामपरा इत्यर्थः । स्वर्गपराः स्वर्गः परः पुरुषों येषा ते सर्गपराः स्वगंधाना । जन्मकर्म- फलप्रदा कर्मणः पर माल जन्मैव कमाल जमर्मफल सत्यददातीत ·२.४३ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । जन्मामालमदा ता याच प्रपदन्तीत्यनुपज्यते । क्रियाविशेषाला मियाणा विशेपाः रियाविशेषास्ते बहुरा यस्या याचि ता स्वर्गपशुपुतार्था यया बाचा बाहुल्येन प्रकाश्यन्ते । भोगेश्वर्यगति प्रति भोगश्चैश्वर्य च भोगैश्वयं तयोगनिः प्राप्तिभोगैश्चर्यगतिस्ता प्रति साधनभूता ये क्रियाविशेषास्नद्रहुला ता बान प्रवदन्तो मूहाः ससारे परिवर्तन्त इत्यभिप्रायः ॥४३॥ तेपाच-- भोगेयर्यप्रसहानां तयापदतचेतसाम् ।। व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥४४॥ भोगेति । भोगेश्रर्यप्रसताना भोगः वर्तव्यमैश्वर्य चेति भोगैश्वर्ययोरे प्रणयाना तदात्ममूताना तथा नियाविशेषरल्या याचापहनचेतसामाच्छा- दितथिक्पज्ञाना व्यवसायात्मिा साख्ये योगे या या बुद्धिः सा समाधी समा- धीयते स्मिन्पुरुयोपभोगाय समिति समाधिरन्त रण बुद्धिस्तारमन्समाधौ न विधीयते न भरतीत्यर्थः ॥४४॥ य एव विबुद्धिरहितास्तेषां कामात्मना यत्रत तदाह--- बैगुण्यविया वेदा निगुण्यो भवार्जुन । निद्वो नित्यसत्त्वस्यो नियोगक्षेम आमवान् ॥४५॥ गुण्येति । त्रैगुण्यविश्यान्वैगुण्य ससारो विषयः प्रमाशयितव्यो येषा ते घेदात्रैगुण्यविषयाः । त्व नु निम्गुण्यो भगर्जुन निष्कामो भवेत्यर्थः । निद्वः सुखदुःसहेतू सप्रतिपक्षी पदायां ददशब्दवाच्यौ ततो निर्गतो निद्वो भव । त्व नित्यसत्वस्थः सदासत्वगुणानिनो भर । नथा नियागशेमोऽनुपातम्योपा- दान योगः, उपात्तस्य रक्षण क्षेमः, योगक्षेमप्रधानस्य श्रेयसि प्रवृत्तिदुष्करे. सतो निागमो भव । गमवानप्रमत्तश्च भर। एप तबोपदेशः स्वधर्म- मनुतिष्ठतः ||४|| सर्वेषु वेदोतेषु कर्मसु यान्युतान्यनन्तानि पनि तानि नापेक्ष्यन्ते किमर्थं तानीश्वरायेत्यनुष्टीयन्त इति उच्यते शृणु-- ·३० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [२.४६ यावानर्थ उदपाने सर्वनःसंप्लुतोदके ।। तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विज्ञानतः ॥४६॥ यावानिति । यथा लेके उपतडागाद्यनेस्मिन्नुदपाने परिच्छिन्नोदके यावान् यायपरिमाणः स्नानपानादिर्थ, फल प्रयोजन म समोऽर्थः सरनाम- प्लतोदकेऽपि तावानेव सपयते तत्रातर्भवतीत्यर्थः । एव तापास्तावत्परिमाण एव सपश्यने सर्वे वेदेषु वेदोनेा कर्ममु योऽर्थों यर्मपल्म् सोऽथों ब्राह्मणस्य सन्यासिनः परमार्थतत्व विज्ञानतो योऽथों यद्विज्ञानफल सर्वतः- सप्टतोदरस्थानीय तस्मितावानेच सपद्यते नत्रातर्भवतीत्यर्थः । कृताय विजितायाधरेयाः सयन्त्येवमेन सर्व तदभिसमेति यतिंच प्रजाः साधु कुर्वन्ति यस्तद्वेद यन्स वेद" [छा.४.१.४] इति श्रुतेः । 'सवै कर्मा- खिल' [गी.४.३३] इति च वयति । तस्मात्प्राग्ज्ञाननिष्ठाधिकारप्राप्तेः कर्मण्यधिकृतेन कृपतडागाद्यर्थस्थानीयमपि कर्म कन यम् ॥४६॥ "यथा कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ॥ मा कर्मफलहेतुर्मा ते संगोऽस्त्वकर्मगि ४७॥ कर्मणीति । कमण्येवाधिारो न ज्ञाननिष्ठाया त तव । तन च कर्म दुर्वतो मा पलेयधिशरोऽस्तु कर्मफलतृष्णा मा भूकदाचन क्स्याचिदप्यम- स्थायामिन्यर्थः । यदा मंफ्ले तृणा ते स्थानदा कर्मफलप्राप्तेहेतुः स्थाः, एव मा कर्मफलहेतुर्भूः । यदा हि कर्मफलतृष्णाप्रयुक्तः कर्मणि प्रवर्तते तदा कमालयन जन्मनो हेतुर्भवेत् । यदि कर्मफल नेप्यते किं क्मणा दुःखरूपे. पति मा ते तव सगोस्वस्मयकरण प्रीतिर्मा भूत् ।।४७॥ यदि कर्मफलप्रयुत्तेन न कर्तव्य कम कथ तर्हि वर्तव्यमित्युच्यते-- योगस्थः कुरु कर्माणि संग त्यरत्या धनंजय ॥ सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उन्यते ॥४८॥ योगस्थ इति । योगस्थः सन्कुरु कर्माणि केरलमीश्वराय तवापी- ·२.४८] श्रीमद्भगीताभाष्यम् । ३१ -- श्वरो म तुष्यत्तिति सग त्यक्त्या धननय । परतृष्णाशून्येन क्रियमाण कर्मणि सत्वशुद्धिना शानप्राप्तिरक्षणा मिद्धिन्तद्विपर्यय नाऽसिद्धिस्ततो सिद्धयसिक्यो रपिं समस्तुल्यो भूत्वा सुरु कर्माणि । कोऽसौ योगो यरस्थ कुपियुक्तम् । इदमेव तत् सिद्धयमिद्धयो समय योग उच्यते ॥४८॥ यत्पुन समन्वद्धियुक्त मीश्वराराधनाथै कमौत्त मैतस्मात्कर्मण दृरेण वर कर्म वुद्धियोगाधनजय ।। बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपया फ्लहेतर ॥४९॥ दूरणेति । दूग्णातिविप्रश्र्येण ह्यवर निम्ण कर्म फलथिना क्रिय माण उद्धियोगारामत्यनुद्धियुतालमणा जगमरणादिहेतुत्वाइनजय । यत एव ततो योगविषयाया युद्वौ तत्परिपाक नाया या सारख्याद्वौ शरणमाश्रय मभयप्रातिमारणमपिच्छ प्रार्थयत्र परमार्थजानशरणो भवेत्यर्थ । यतोऽ घर कर्म कुर्वाणा कृपणा दीना पल्हेतर फ्ल्तृष्णाप्रयुक्ता सन्त “यो या एतद पर गायविदिन्यारमालोका यति स कृपण " [१३ ८१०] इति श्रुते ॥४९॥ समयबुद्धियुक्त सस्वधर्ममनुतिष्न्याल प्राप्रति शुद्धियतो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।। तस्माद्योगाय युज्यस्व योग कर्मसु कौशलम् ॥५०॥ बुद्वीति । बुद्धियुक्त समत्वविषयया बुद्धया युतो बुद्धियुक्तो जहाति परित्यनताहास्मिोक उमे मुक्तदुकृते पुण्यपापे सचशुद्धिज्ञानप्राप्तिद्वारेण यतस्तरमारामत्वद्वियोगाय युज्यत्र परख । योगो हि कर्मसु कौशल लय मारव्य कर्मसु वर्तमानस्य या सिद्धयसिद्धयो समयतिरीश्वरर्पितचेतस्तथा तन्यौदाल शरमाय । तद्धि कौशल यधनस्वभावान्यपि कर्माणि समत्व- युद्धया स्वभावानियतते । तस्मात्समत्व नियुक्तो भर यम् ॥ ०१॥ यामात्--- कर्मन अद्धियुक्ता हि पल त्यस्ता मनीषिण ।

·३२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [२.५१ जन्मन्धविनिर्मुक्ताः पदं गन्छन्त्यनामयम् ।।५।। कमजमिति । मज फल लक्त्वेति व्यवहितेन मरथः । इटानि- टदेहप्रातिः कर्मज फ्त कमभ्यो जातम् । बुद्धियुनाः ममत्वगुड़ियुत्य हि यस्मात्पल त्याचा परित्यज्य मनीषिणो ज्ञानिनो भूत्वा जन्मग्यविनिर्मुताः जन्मैच यथो जन्मयधम्नन विनिर्मुक्ता जीवन्त एव जन्मरविनिमुनाः मन्तः पद परम पिणोमाक्षाय गन्रत्यनामय सघोंपद्रयहितमित्यर्थ, । अथवा 'धुद्धियोगाउनजय' [गी.२.४९] इत्यारभ्य परमार्थदर्शनलक्षणय सर्वतः- सप्लुतोदरस्थानोया कर्मयोगजसत्वगुद्धिजानता बुद्धिर्शिना साक्षात्मुक्तदु- कृतपहाणादिहेतुन्वश्रयणान् ॥५१॥ योगानुष्ठान ननितमाशुद्धिजा बुद्धिः कदा प्राप्सन इत्युच्यते- यदा ते मोहकलि युद्धिर्व्यतितरियति ।। तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥५०|| यदेति । यदा यस्मिन्त्राले ते तर मोदलिल मोहात्मस्मवियर- रूप पालय येनात्मानात्मविरेकरांध कदुरीकृत्य विषय प्रत्यत करण प्रस्तते तत्ता बुद्धिव्यतितारप्याते व्यतितमिप्यति अतिसभायमापस्यत इत्यर्थः । तदा तस्मिन्याले गन्तासि प्राप्स्यसि निद वैराग्य श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च, तदा श्रोतव्य श्रुत च ने निपत प्रतिपयन इलभिप्रायः ॥२॥ मोहमालल्यत्ययद्वारेण स्वात्मविवेकनप्रभा कदा स्मयोगा फल परमार्थयोगमवाप्स्यसोति चेत्तन्छृणु-- श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निधला ।। समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमयास्यसि ॥५३॥ श्रुतिविप्रतिश्नति । श्रुतिविमतिमनानेणध्यमाधनगवधप्रमादान- श्रुतिभिः श्रयणैपिंप्रतिग्गा नानामतिपन्ना विक्षिमा मती ते ना मुड़ियंदा यरिमन्नाले स्थाम्यति स्थिभूता भविष्यति निश्चला पिनेपनलमवर्जिता सती समाधी समाधीयते चित्तमस्मिन्निति समाधिरामा तस्मिन्नात्मनीत्येतत् ।

·२.५३ ] श्रीमद्भगवदगीताभाष्यम् । अचला तयापि विकल्पवर्जिते येतत् । बुद्धिरत परणम् । तदा तस्मिन्याले योगमायसि विप्रज्ञा समाधि प्राप्स्यसि ॥५३॥ प्रश्नजि प्रतिलभ्य लब्धसमाधिप्रनत्य लक्षणभुत्सया अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच। स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशर॥ स्थितधी. किं प्रभात किमासीत ब्रजेत किम् ॥५४॥ स्थितप्रजस्येति । त्थिता प्रतिष्ठिताऽहमस्मि पर ब्रहोति प्रज्ञा पस्य स स्थितप्रज्ञलस्य का भाषा किं भाषण वचन कथमसौ परैर्भाप्यते समाधिस्थस्य समाधो स्थितस्य हे केशर स्थितधी, स्थितमज, स्वय चा किं प्रभाषत । स्मिासीत नजेत किम् आसन नजन वा तस्य क्थमित्यर्थ. । स्थितप्रज्ञस्य हणमनेन लोकेन पृच्छति ।।५४]] यो ह्यादित एव म यस्य क्मणि ज्ञानयोगनिष्ठाया प्रवृत्तो यश कम योगेण, तयो. स्थितप्रज्ञस्य, प्रजहानीत्यारभ्याध्यायपरिममाप्तिपर्यन्त स्थितप्रज्ञ पण साधन चांपदिश्यते । सर्वथैव ह्यध्यात्मशाम्ने कृतार्थलक्षणानि यानि तान्यव माधनान्युपदिश्यन्ते यत्नसाध्यत्वात् यानि यत्नसाध्यानि साधनानि लक्षणानि च भवति तानि श्रीमगरानुवाच-- श्रीभगवानुवाच । प्रजहाति यदा कामान्सन्पिार्थ मनोगतान् ।। आत्मन्येवात्मना तुष्ट स्थितप्रजस्तदान्यत ॥५५॥ प्रजहातीति । प्रजाति प्राण जहाति परित्यजति पदा यास्मिन्काले सांन्समतान्यामानिन्छाभेदान्हें पार्थ मनोगतान्मनसि प्रविष्णहदि प्रविष्टान् । संगमपरित्यागे तुष्टिमारणाभावाच्छरीरधारणानिमित्तशेषे च सत्युन्मत्तप्रमत्त- स्पेव प्रवृत्ति. प्राप्तेत्यत उच्यते--- आत्मन्येव प्रत्यगात्मस्वरूप एवात्मना नव बाह्यलाभनिरपेजस्तुष्ट परमार्थदर्शनामृतरसराभेनान्यस्मादलप्रत्ययवा- स्थितप्रन, स्थिता प्रतिष्ठिनात्मानात्मविवेकजा प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रजो गी.३ ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [२.५५ विद्वास्तदोच्यते । त्यतपुत्रवित्तलेपणः संन्यास्यात्माराम आत्मनीडः स्थित. प्रज्ञ इत्यर्थः ॥५५॥ फिच-- दुःसेवनुद्विग्नमनाः सुसेतु विगतस्पृहः ॥ वीतरागभयनोध स्थितधीर्मुनिरूयते ॥५६॥ दुःविति । दुःयाध्यामिकादिषु प्राप्तेषु नोद्विमं न प्रक्षुभित दुःमप्राप्तो मनो यस्य सोऽयमनुहिममना' । नथा सुग्नेषु मासेषु विगता रहा तृष्णा यस्य नामिरिवेधिनायाधाने मुग्वान्यनु विवधत म विगतरहः । वीत- रागभयोधी रागच भय च त्रोधश्च वीता विगता यस्मात्स वीतरागमय- क्रोधः स्थितधीः स्थितप्रज्ञो मुनिः सन्यासी तदोच्यते ॥५६॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ॥ नाभिनंदति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ||५७॥ यः सर्वति । यो मुनिः सर्वत्र देहजीवितादिप्यन्यनभिन्नेहोऽभिन्नव- जिंतः तत्तत्याप्य शुभाशुभ तत्तच्छुभमभं था सध्या नाभिनन्दति न बेष्टि शुभ प्राप्य न तुष्यति न हप्यन्याभ च प्राप्य न देश यर्थः । तम्यैर हवि. पादवर्जितत्य विवेकजा प्रशा प्रतिष्ठिता भवति ॥५७॥ यदा सहरते चाय कूमोऽगानीव सर्वगः ॥ इद्रियाणांद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिगिता ॥५८) यदा सहरत इति । यदा सदरले सम्बगुरमहरते चाय ज्ञानानाया प्रवृत्ती यतिः मीऽगानीव यथा कमों मयात्स्वान्यगान्युपमहरति मवंशः पर्वत एवं ज्ञाननिष्ट इद्रियाणाद्रियायेंभ्या सर्मविषयेभ्य उपमहरते । तस्य प्रजा प्र- तिष्ठितेन्युनाथ वास्यम् ||२८॥ तत्र विमाननादरत आतुरस्यापींद्रियाणि मागाणीव सहियन्ते न तु ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । ३५ सद्विपयो गग, म कय सहियत इति उच्यते- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।। रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥५९।। विषया इति । यद्यपि विषया विषयोपलभितानि विषयशब्दवाच्यानी- द्रियाण्यथया विषया एव निराहारस्थानाहियमाणविषयस्य कटे वरसि स्थितत्य मूर्सस्यापि पिनिवर्तन्ते देहिनो देवता रसवजे रसो रागो विपयेषु यस्ता वीयत्वा । रसशब्दो रागे प्रसिद्धः सरसेन प्रवृत्तो रसिशे रमन इत्यादि- दर्शनात् । सोऽपि सो रजनस्पः सूक्ष्मोऽस्प यते. पर परमार्थतत्त्व महा दृप्वोपलभ्यामेव तदिति वर्तमानस्य निवर्तते निरीज विषयविज्ञान सायत इत्यर्थः । नासति सम्यग्दर्शने रसस्योच्छेदः । तस्मात्सम्यग्दर्शनारिमाया: प्रजायाः स्य कर्तव्यमित्यभिधायः ॥५॥ सम्यग्दर्शनलवणप्रज्ञास्थैर्य चिोर्यतादाविद्रियाणि स्वपशे स्थापयित. व्यानि यस्मात्तदनवस्थापने दोपमाह- यततो द्यपि कौतेय पुस्पस्य विपश्चित' । इंद्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसम मनः ॥६०॥ यतत इति । यततः प्रयत्न दुर्वलो हि यस्मात्यातेय पुरुषस्य दिन- श्चितो मेधाविनोऽपीति व्यरहितेन सबधः। इद्रियाणि प्रमाथीनि प्रमयन शीलानि विषयाभिमुख हि पुरुय विक्षोभयन्याकुलीकुर्वन्ति | आकुलीकृत्य च हरन्ति प्रसभ प्रसह्य प्रकाशमेव पन्यतो विविज्ञानयुक्त मनः ॥६॥ यतस्तरमात्-- तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः ।। वशे हि यस्येद्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ॥६॥ नानीति । तानि सर्वाणि सयम्म सयभन यशीकरण कृत्या युक्तः समाहितः सबासीन मत्थरोऽह वासुदेव. सर्वप्रत्यगात्मा परी यस्य स मत्यसे नान्योऽह तस्मादित्यासीतेत्यर्थः । एवमासीनस्थ यतेशे हि यस्येंद्रियाणि ·श्रीमच्छंक्राचार्यविरचितं [२.६१ वर्तन्तेऽभ्यासबलत्स्य प्रश प्रतिष्ठिना ॥६१॥ अधेदानी पराभविष्यतः मवानर्थमूमिदमुच्यने-- ध्यायतो विपयान्पुसः संगस्ते पजायते ।। संगात्संजायते कामः कामाक्रोधोऽभिजायते ॥३२॥ ध्यायत इति । ध्यायतश्चिन्तयतो विषयान्छन्दादीन् विषयविशेषाना- लोचयतः पुमः पुरुषस्य सग आसक्तिः प्रीतिस्तेषु विषये रूपजायते उत्पद्यते । सगातीतः सजायने समुत्पद्यते कामस्तृष्णा । कामाकुतश्चिप्रतिह्तालोधोऽ- भिजायते ॥६॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः ।। स्मृतिभ्रंशानुद्धिनाशो युद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥६॥ प्रोधादिति । प्रोधाद्भवति समोहोऽविवेकः कार्यागर्यविषयः । द्धो हि समूढः सन्गुरुमप्याक्रोशति । समोहान्स्मृतिविभ्रमः शास्त्राचार्योपदेशहित- सस्कारजनितायाः स्मृतेः स्याद्विभ्रमो भ्रशः स्मृत्युत्पत्तिनिमित्तप्राप्तायनु पत्तिः । ततः स्मृतिभ्रंशाइद्धिनादाः । वृद्धेन गः । कार्यागविग्यधिवेशयोग्यतान्तः- करणस्य बुद्धनांश उच्यते । बुद्धिनागत्प्रणम्यति । तावदेव हि पुरुषो यात्र- दतारण तदीय कार्याकार्यविषयविवेश्योग्य तदयोग्यत्वे नष्ट एव पुरुयो माति। अतः तस्याराःरणस्य बुद्धेनांशत् प्रणश्यति पुरुषाथायोग्यो भरतीत्यर्थः ॥६॥ सर्वानर्थस्य मूलमुन विषयाभिध्यानम् । अथेदानी मोक्षरारम- मिदमुच्यते-- रागद्वेषवियुक्तस्तु विषयानिद्रियश्वरम् ।। आमययविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥६४॥ रागद्वेपेनि । रागद्वेषावयुक्त रागश्च द्वेषश्च रागदेपो तत्पुरःसरा हि इंद्रियाणा प्रवृत्तिः स्वाभाविकी। तत्र यो मुमुक्षुर्भवति स ताभ्या वियुक्तः प्रोत्रादिभिरिद्रियविषयानरर्जनीयांश्वरन्नुपलभमान आत्मवश्यरात्मनो ·२.६४] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । वश्यानि वशीभूतानि इंद्रियाणि तैगत्मरदयविधयामेच्छाती विधेर आत्मा अत.रण यस्य सोऽय प्रसाद अधिगच्छनि । प्रसाद' प्रसन्नता स्वा. सध्यम् ॥६४॥ प्रसादे सति कि स्यादित्युच्यते -- प्रसाद मर्वदुःसानां हानिरस्योपजायते ॥ प्रसन्नचेतसो ह्याशु घुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥ प्रसादे इति । प्रसादे सर्व ग्रानामाध्यामिदीना हानिर्विनाशोऽग्य यतेरुपजायते । मिन प्रसन्नचेतसः स्वस्थात रणस्य हि यस्मादाशु शीघ्र बुद्धिः पर्ययतिठत आमाशमिव परि ममन्तादरतिठत आत्मस्वरूपेणैव निश्चली- भवतीत्यर्थः । एर प्रसन्नचेतसोऽस्थित युद्धे कृतकृत्यता यतस्तस्माद्रागद्वेषवि- युक्तैरिद्रयः शास्त्राविरुद्वेष्यवर्जनीयंषु युक्तः समाचरेनिति वाक्याय ॥६५॥ सेय प्रसन्नता स्त्यते- नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ॥ न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुन. मुखम् ॥६६॥ भास्तीति । नास्ति न पियते न भवतीत्यर्थ । बुद्धिरात्मम्वरूपाविष या जयुत्तस्यासमाहितान्त करणस्य । न चास्ययुनस्य भावना आत्मजाना- भिनिवेशः । तथा न चस्यभारमत आत्मज्ञानाभिनिवेशमकुर्वत' शान्ति- रुपसमा अशान्नस्य कुतः मुगम् । इद्रियाणा हि विषयमवातृगातो निवृ. त्तिा तरसुगन विश्यविपया तृष्णा, दुःसमय हि सा । न तृणाया सत्या मुग्नस्य गधमानमप्युपपद्यत इत्यर्थः ॥६६॥ अयुक्तस्य कम्मात् युदिनीस्तीत्युच्यते-- इंद्रियाणा हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ॥ तदस्य हरति पन्नां वायुनविमिवांभास ॥६७}} दद्रियामामिति । इद्रिाणा हि यस्मान्चरता स्वस्वविये प्री- मानाना यमगोऽनुविधीयतेऽनुप्रयतने तदिद्रियविषयविकापनेन प्रवन मनोऽस्य ·श्रीमच्छकराचार्यविरचित [२.६७ यतेहरति प्रभामात्मानान्मविफजो नाशपति । क्य? वायुनामिनाभस्यु- दके जिगमिपना मार्गदुद्धृत्योन्मार्गे यथा वायुनाव प्रतियत्येवमात्मविषया प्रमा हत्या मनो विषयविषया क्रोति ॥६॥ 'यततो ह्यपि' गी.२.६०] इत्युपन्यस्तत्यार्थस्यानेधोपपत्तिमुक्या त चार्थमुपपायोपमहरति- तस्माद्यस्य महावहो निगृहीतानि सर्वशः ॥ इंद्रियाणांद्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६८॥ तस्मादिति । इद्रियाणा प्रवृत्तौ दोष उपपादितो यस्मान् तरमायस्य यते महागहो निगृहीतानि सर्वश. सर्वप्रमरैर्भानमादिभेदैगिंद्रियाणाद्रिया- थेभ्यः शब्दादिभ्यः तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६८|| योऽय लौक्किो वैदिकश्च व्यवहारः स उत्सनविरेशानस्य स्थितन- शस्याविद्यापर्यत्वादविद्यानिवृत्तौ निवर्तते । अविद्यायाश्च विद्याविरोधान्निवृत्ति- रियेतमर्थ स्टीकुर्वन्नाह-- या निशा सर्पभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।। यस्या जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥६९।। या निदोति । या निशा गति सर्वपदार्थानामविवोपरी तम.स्वभा- पत्यासर्वभूताना सर्वेपो मूतानाम् । कि तन्परमार्थतत्व स्थितप्रशस्य विषय । यथा नत्तचराणामहरेव सदन्येश निशा भवति तद्वन्नतचरस्थानीमानाममानों सर्वभूताना निवि निशा परमार्थतत्वमगोचरत्यादतीनाम् | तस्या पर- मार्थतत्वलक्षणायामजाननिद्रात प्रयुद्धो जागर्ति सयमी सयमवाञ्जिनेंद्रियो योगीत्यर्थः । यस्या ग्राह्यमहाभदलक्षणायामबिद्यानिशाया प्रमुतान्येव मूलानि जाग्रतीत्युच्यते यस्था निदाया प्रसुना इव स्वमशः सा निशाऽविद्याम्प- चात्परमार्थतत्त्व पश्यतो मुने ॥ मत माग्यविद्यावस्थायामेव चौद्य ने न विद्यावस्थायाम् । विद्याया हि सत्यामुदिते मचिनरि शावरमिव तमः प्रमागमुपगच्छत्यविद्या । प्रापि- ·२.६९ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । ३९ द्योत्यत्तेरविद्या प्रमाणमुद्धया गृह्यमाणा नियापलभेदम्पा सती सर्व- मंहेतुत्र प्रतिपयते ! नाप्रमाणबुद्धया गृह्यमाणायाः कर्मयोपपत्ति । प्रमा- पामृतेन वेदेन मम चोदित कर्तव्य मंति हि क्माण रता प्रवर्तते नावि- द्यामानमिद मर्व निशेति।। यस्य पुनर्निशेष अविद्यामानमिद सर्व भेदजातमिति ज्ञान तस्य आमिशस्य सर्वकर्मसन्यास एयाधिकारो न प्रवृत्तौ । तथा च दायिष्यति तबुद्धयस्तदात्मान.' [गी.५.१७] इत्यादिना जाननिष्ठायामेव तस्या- धिकारम् । तनामि प्रतिस्प्रमाणाभावे प्रवृत्त्यनुपपत्तिरिति चैन्न । स्वात्मवि- पयत्नादात्मभानस्य । न ह्यात्मन. स्यात्मनि प्रपतप्रमाणापेक्षताऽऽत्मत्या- देव तदतल्याच्च सप्रमाणानो प्रमाणवस्य । न ह्यात्मरररूपाधिगमे सति पुनः प्रमाणप्रेमयव्यवहारः सभवति । प्रमातृत्व ह्यात्मनो निवर्तयत्यन्य प्रमाणम् । नित्यदेव चाप्रमाणामति समवाल्ममाणमिव प्रबोधे । लेके च वस्त्यधिगमे प्रवृत्तिहेतुत्वादर्शनात्प्रमागास्य । तस्मात् न आत्मविद. कर्मण्य- धिकार इति सिद्धम् ।।६९॥ विदुपस्त्यतैपणस्य स्थितप्रज्ञस्य यतेरेव मोक्षप्राप्तिन त्यसन्यासिनः । मयामन इत्येतमर्थ दृष्टान्तेन प्रतिपादायग्यन्नाह--- आपूर्यमाणमयलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वन् । तद्वत्कामा य प्रविशन्ति सर्प स शान्तिमाप्नोति न कामझामी ॥७॥ आयेति । आर्यमाणमद्भिरचलप्रतिष्ठमचल्नया प्रतिष्ठाऽवस्थिति यंस तमनस्पतिष्ठ समुद्रमापः सर्वतोगता. अविशन्ति स्वात्मस्थमविनियमेध मन्त यद्वत्तद्रलामा विषयसनिधायपि सर्वत इच्छाविशेषा यं पुरुष समुद्रमिवा पोऽवितः प्रविशन्ति राव आत्मन्येर एलीयन्ते न सान्मरश दुर्वन्ति स शान्ति मोक्षमाप्नोति नेतरः शमकामी काम्यन्त इति कामा विषयास्तान्या

·४०
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
.७०२]
मयितुं शील यस्य स काममामी नैव प्राप्नोतीत्यर्थः ॥७॥
यस्मादेव तस्मात्--
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निस्पृहः ।।
निर्ममो निहरंकार' स शान्तिमधिगन्छति ॥१॥
विहायेति । विहाय परित्यज्य कामान्य. सन्यासी पुमान्सरांनशेषतः
कास्न्येन चरति जीवनमानचेयारोपः पर्यटतीत्यर्थः निस्पृहः शरीरजीवनमाने-
ऽपि निर्गता स्मृता यस्य स निस्पृहः सन्निममः ममत्वर्जितः शरीरजीवनमा-
चाक्षिप्तपरिग्रहेऽपि ममेदमित्यभिनिवेशयर्जितः निरमाये विद्यायचादिनिमि-
त्तात्मसभावनारहित इत्यर्थः । स एवभूतः स्थितप्रजो ब्रह्मविच्छान्ति सर्वससार-
दुःनोपरमल्क्षणा निर्माणाग्ल्यामधिगच्छति प्राप्नोति ब्रह्ममूनो भवतीत्यर्थ. ॥७॥
सैपा ज्ञाननिष्ठा स्तूयते-
एपा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।।
मित्वाऽश्यामतकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया सहिताया चैयासिक्या भीष्मपण
श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषमु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनमयादे
सारख्ययोगी नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२१॥
एपा ब्राह्मीति । एषा यथोक्ता ब्राझी ब्रह्माणि भवेय स्थितिः सर्वे कर्म
सन्यस्य ब्रह्मरूपेणैवावस्थानमित्येतत् । हे पार्थ नैना स्थितिं प्राप्य ध्या
विमुद्यति मोह न प्राप्नोति । स्थियाऽस्या स्थिती ब्राह्मया यथोक्तायामतमाले
प्यते ययस्यपि ब्रह्मनिवाण ब्रह्मनिवृतिं मोसमृच्छति गच्छति । रिमु वक्तव्य
ब्रह्मचर्यादेव सन्यस्य यावनीव यो ब्रह्मण्येवानिठते स ब्रह्मनिर्याणमन्छ-
तीति ॥७२॥
इति अमित्वरमहसपाग्नीजकाचार्यम्य श्रीगोविदभगन्ज्यपागिष्यस्य
श्रमिच्छकरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । अथ तृतीयोऽध्यायः। मात्रय प्रवृत्तिनिवृत्तिविश्यभूते द्वे बुद्धी भगवता निर्दिष्ट सार ये घड़ियागे नुद्धिरिति च । तर 'प्रजाति यदा गमान्' [गी.२...] इत्यारभ्य आ आयायपरिसमाते साख्यद्वया िमनाना सन्यास क्तव्यमुक्या तेपा तत्रि- तपय न कृतार्थनोक्ता 'एपा ब्राहा स्थिति' गा.२ ७२] इति । अर्जुनाम च 'कर्मण्यवाधिकारस्ते . मा ते सगोस्वकर्मणि' [गी.२.४७] इति क्मै कर्तव्यमुक्तवान्योगगुद्धिमाश्रित्य, न तन एव श्रेय प्राप्तिमुक्त्यान् । तदेतदारश्य पर्याउरीभूतबुद्धिरर्जुन उवाच । क्य भताय श्रेत्रोऽपिने यन्मालाव्य प्राप्ति साधन साख्यत्रुद्धिनिष्ठा श्रावयित्वा मा क्माण दृणनेकार्थयुक्तं पारपर्यणाप्य- नकान्तिस्य प्राप्तिपले नियुयादिति युक्त पर्याकुलीमावा नस्य, तदनुरू- पश्च प्रश्नो 'न्यायमी चेत्' हगी ३ १] इत्यादि । मनापाकरण वाक्य च भगवतीत यथोत्तविभागविपये शारे। केचित्तु ननिस्व प्रश्नार्थमन्यथा कपर्यि का नप्रतिकूल भगवत प्रति वचन वयन्ति, यथा चामना सनथे गीताया निमितस्त प्रनिकर चेह पुन प्रतियचनयोरथ निरूपयन्ति । पथ, ना सरग्रंथ तापत्रापामाश्र- मिणा ज्ञानरमणो. समुच्चयो गातारान्ने निहफ्तोऽर्थ इत्युन पुनर्विघोषित च गावजीव तिचोदितानि पर्माणि परित्यय केवलादेव ज्ञानान्मोत्र प्राप्यत इत्येनदेशान्तेनैव प्रतिषिद्धमिति । इह त्याश्रमविश्रप दर्शयता यावजीव अति- चोदितानामेष कर्मणा परित्याग उक्त । तत्कथमीन विरुद्धमधमर्नुनाय याद्भगवान, श्रोता या कथ विरुद्धमर्थमवधारयेत् ॥ ततरयात- गृहस्थानामेर औतर्मपरित्यागेन केवलादेव हाना मोशः प्रतिषिध्यते न स्याश्रमातरागामिति । एतदपि जात्तरविरुद्धमेव | कथ, सर्वा श्रमिणा शानरायणो ममुच्चयों गीतासाने निश्चितोऽर्थ इति प्रतिशाये क्य तद्विरद्ध वलादेव ज्ञानात्मोक्ष यादाश्रमातराणाम् ।।

·३४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [३.१ नुष्ठेयन्वेन ज्ञानमनिष्ठयोः भगवत प्रतिपचन नापपद्यते । न चागाननिमित्त भगवत्यतिवचन क्ल्पनीयम् | अरमाच भिन्नपुरुषानुष्ठेय वेन नानकमनिष्ठयो- भगवत प्रतिवचनदर्शनाजानकर्मणोः समुच्चयानुपपत्ति । तस्मा केवलादेव ज्ञानान्मोस इत्यो यों निश्चितो गीतामु मोपनिषत्सु च ॥ ज्ञानकर्मणो. 'एक वट निश्चित्य' [गी.३.२] इति विपौर प्रा- र्थनाऽनुपपनोभयोः समुच्चयसभने । 'कुरु मंर तस्मात्त्वम्' [गी.४.१५] इति च ज्ञाननिष्ठासभवमनुनस्यावधारणेन दर्शयिष्यति ॥ अर्जुन उवाच । ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ॥ तकिं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशर ॥१॥ ज्यायमा चेदिति । ज्यायसी श्रेयसी चेदि क्मण समाशात्ते तर मताभिनेता बुद्धिमान हे जनार्दन । यदि बुद्धिमणी समुचिते इष्टे तदैक श्रेय साधनमिति क्मणो ज्यायसी बुद्धिरिति कर्मणोऽनिरिनररण बुद्धेरनुपपन- मनन कृत स्यान हि तदेव तस्मात्म्लतोजतरिक्त स्यात् । तथा च कर्मणः श्रेयस्करी भगरतोता बुद्धिरश्रेयस्कर च कर्म सुर्विति मा प्रतिपादयति तन्किं नु कारणमिति भगवत उपाल्भमिर कुवस्तलि कस्मात्यर्माण घोरे बूरे हिं सालक्षणे मा नियोजयसि देशवेति च यदाह तच्च नोपपद्यते । अथ स्माते नैन कर्मणा समुच्चय संग भगयतोत्तोऽर्जुनेन चावधारितश्चेत् 'तरिक कमणि घोरे मा नियोजयसि' इत्यादि क्थ युक्त वचनम् ॥१॥ फिच- व्यामिश्रणेच वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।। तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥ व्यामिश्रेणेति। मामिश्रेणेव यद्यपि विचिनाभिधायी भगवास्तपि मम ममुद्धेव्यामिश्रमिव भगवद्वाक्य प्रतिभाति । तेन मम शुद्धं मोहयसीन । मम बुद्धिव्यामोहापनयाय हि प्रवृत्तस्त्व तु क्य मोहयस्यतो ब्रोमि बुद्धि मोह- ·३.२] श्रीमद्भगवढ़ीतामाप्यम् । यमीय में ममेति । प तु भिलक्क्योज्ञानकर्गणोरकपुरूपानुष्ठानासभव यदि मन्यसे तव सति तत्तयोरंक बुद्धि कर्म वा इदमेवानस्य योग्य बुद्धिशक्य वस्थानरूपमिति निश्चित्य यद ब्रूहि येन जानेन कर्मणा यान्यतरेण श्रेयोऽहमा- प्नुया प्राप्नुयाम् । यदि हि कर्मनिष्ठाया गुणभूलमपि ज्ञान भगवतोक्त स्यात्त- स्थ तयोरेक वदेत्याविषयवार्जुनस्य शुवा स्यात् । न हि भावतोक्त 'अन्य तरदेव शानकमणोक्ष्यामि नैर द्वयम् ' इति येनोभयग्रात्यसभवमात्मनो मन्य- मान परमेव प्रार्थयेत् ॥२॥ प्रभानुरूपमेव प्रतिवचन श्रीभगवानुवाच-- श्रीभगवानुवाच । लोकेऽस्मिन द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ । ज्ञानयोगेन साख्याना फर्मयोगेपा योगिनाम् ।।३।। लेकै स्मिन्निति । लोकेऽस्मिञ्यान्त्रार्थीनुमानधिकृताना वैवाणिमाना द्विविधा द्विप्रकारा निष्ठा स्थितिरनुष्ठेयतान्पय पुरा पूव सादी प्रजा मृदा तामामभ्युदयनि श्रेयसप्राप्तिसाधन वेदार्थसप्रदायमाविष्कुर्वता प्रोक्ता मया सर्वजेन- श्वरेण हे अनचापाप 1 ता का सा द्विविधा निष्ठे-याह- ज्ञानयोगेन गानमेव योगम्तेन साख्यानामात्मानामविश्यविवरविज्ञानवता ब्रह्मचर्याश्रमादेव कृतस न्यासाना वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाना परमहसपरिनाजकाना ब्रह्मण्येवावास्थि- ताना निष्टा प्रोक्ता । कर्मयोगेण कमैव योग फर्मयोगस्तेन कर्मयोगेण योगिना कर्मिणा निष्ण प्रोत्यर्थ । यदि चैन पुरुषेणैक्स्मै पुरुषार्थाय ज्ञान कर्म च रामुच्चिन्यानुष्टेय भगवतेष्टमुक्त वश्यमाण या गीतासु वेदेषु चोक्त कथमिहार्जु नायोपसनाय प्रियाय विशिणभिनपुस्पकर्तृके एव जानकमनिष्ठे चूयात् । पदि पुन अर्जुनो ज्ञान कर्म च द्वय श्रुत्वा स्वयमेषानुष्ठास्यति अन्येपा तु मिन्नपु- स्यानुष्ठयना वक्ष्यामि इति मत भगवत. कल्प्येत तदा रागद्वेषवानप्रमाणभूती भगवान्कल्पित स्यात् । तच्चायुक्तम् । तस्मात्कयापि युक्त्या न समुच्च यो ज्ञानकर्मगो.। यदर्जुनेनोन कर्मणो न्यायस्व बुद्धेस्तब्ध स्थितमनिराक- ·४८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित ३.५ योगो नोपपद्यते । तथा च व्याव्यात 'वेदाविनाशिन' [गी.२.२१] इत्यत्र ॥५॥ यस् पनात्मजश्वोदित कम नारभत दनि नदसदेवेत्याह-- कमेद्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इद्रियान्विभूढात्मा मिथ्याचार. स उच्यते ॥६॥ कर्मेंद्रियाणीति । मंद्रियाणि हरतादीनि सयम्य सहत्य य आस्ते तिउति मनसा स्मरश्चितयन्निद्रियान्विस्यान्विमृढात्मा विमूढात परणो मिथ्या चारो मृपाचार. पापाचारः स उच्यते ॥६॥ यम्त्विद्रियाणि मनमा नियम्यारभतेऽर्जुन ।। कर्मेंद्रिय कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥७॥ यरिवनि । यन्तु पुनः कमप्यधिकृतोऽजो बुद्धांद्रियाणि मनसा नियम्य आरभतेऽर्जुन कर्मेंद्रियैयाक्पाण्यादिभि । स्मिारभत इत्याह कर्मयोगमसनः सन् फ्लामिसधिर्जित' स विशिष्यत इतरस्मान्मिध्याचारात् ॥७॥ यत एवमत-- नियतं कुरु कर्म त्य कर्म च्यायो हकर्मणः ।। शरीरयानापि च ते न प्रसिध्येदकर्मणः ॥८॥ नियतमिति । निधन नित्य शास्त्रोपदिष्ट यो यस्मिन्मण्यधिकृतः पलाय चाभ्रत नन्नियतं कर्म त कुरु त्व हेऽर्जुन । यत स्मं ज्यायोऽधिस्तर फ्रनो हि यस्मादमणोऽरिणादनारमात् । स्थ, शरीरयात्रा शरीरास्थिति- रपि च ने तब न पासव्ये प्रसिद्धि न गच्छेदमंशोऽमरणात् । अतो दृष्टः कमामिणोविशेषो के ||८|| यच्च मन्यसे वधार्थन्याकर्म न पर्नयमिति तदप्यसत् । कथम्--- यशाकर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मरधन ॥ तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसंग समाचर |९|| यशार्थादिति । “यज्ञो वै विष्णु" [त.म.१.७.४] इति श्रुतेर्यश ईश्वरस्तदर्थ यलियते तद्यनार्थ कर्म, तस्मात्मणोऽन्यवान्येन कर्मणा लोकोड-

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[३.१३
मुजते ते त्वषं पापा ये पवन्त्यात्मकारणात् ।।१३।।
यति । देवपत्रादीन्नित्यं तच्छिमशनममृतारथ्यमारी गोल येषा ते
यशशिष्टाशिन सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विपै. सर्वपापैश्चुल्यादिपचसूनाश्त
प्रमादकृतहिमादिजनितैश्वान्यैः । ये त्यात्मभरयो भुजते त्यय पाप स्वयमपि पापा
ये पचन्ति पार निर्वतयन्त्यात्मकारणादात्महतोः ||१३||
इतश्चाधिकृतेन कर्म कर्तव्यम् । जगच्चाप्रवृत्ति नहि कर्म । क्यामाते
उच्यते-
अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्नन्यादन्नसंभव
यज्ञादयति पर्जन्यो यज्ञ' कर्मसमुद्व ॥१४॥
अन्नादिति । अन्नात् भुत्तात् लोहितरेत परिणतात्प्रत्यक्ष भवन्ति जायन्ने
भूतानि, पर्जन्यात् घृष्टेन्निस्य मभवोऽनसभव । यद्भवांत पर्जन्यः “अमौ
प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याजायते श्रोष्टरन्न ततः प्रजाः"
[मनु.३.७६] इति स्मृतेः । यज्ञोर्य स च यज्ञ कर्मसमुद्भव ऋत्विग्यज-
मानयोश्च व्यापार कर्म ततः समुद्भवो यस्य यनस्यापूर्वम्य स यनः कर्मस-
मुद्भव ॥१४॥
तञ्च एवविध वर्म कुतो जातामन्या----
फर्म प्रमोद्भवं विद्धि ब्रह्मासरसमुद्भवम् ॥
तस्मात्सर्वगत ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥१५॥
कमीत । कर्म ब्रह्मोद्भव ब्रह्म वेदः स उद्भवः कारण प्रकाशरा यस्य
तत्कर्म ब्रह्मोद्भव विद्धि जानीहि । ब्रह्म पुनदाख्यमयरसमुद्भवम् , अक्षर
ब्रह्म परमात्मा समुद्भवा यस्य तदारसमुद्भव ब्रह्म वेद इत्यर्थः । यस्मात्साक्षा•
परमात्माख्यादारात्पुरुषनिःश्वाससमुद्भूत ब्रह्म तस्मात्सायप्रकाशस्त्यान्स.
वंगतम् । सर्वगतमपि सनित्य सदा यशवधिपधानत्यायशे प्रतिधिनम् ॥१५॥
एवं प्रवर्तितं चक्र नानुवर्तयतीह यः ॥
अघायुरिद्रियारामो मोघ पार्थ स जीवति ॥१६॥

·३.१६
श्रीमद्भगवदीताभाष्यम् ।
५१
एयमिति । एवमित्थमीश्वरेण वेदयशपूर्वक जगचत्र प्रवर्तित नानु-
वर्तयतीह लोके यः कर्मण्यधिकृतः सन् अघायुरघ पापमायुर्जीवन यस्य सोऽ.
घायुः पापजीवन इति यावत् इद्रियाराम इंद्रियैगराम आरमणमाडा
विषयेषु यस्य स इद्रियारामो मोघ वृथा हे पार्थ स जीवति ॥
तस्मादशेनाधिकृतेन क्तव्यमेव कर्मेति प्रकरणार्थः। प्रागात्म-
शाननिष्ठायोग्यतामाप्रतादयेन कर्मयोगानुष्ठानमधिकृतेनानात्मज्ञेन कर्तव्यमेवत्ये-
तत् 'न कर्मणामनारमात्' [र्ग.३.४] इत्यत आरभ्य 'शरीरयात्रापि
च ते न प्रसिध्येदकर्मणः' {गी.३.८] इत्येवमतेन प्रतिपा- 'यज्ञार्थात्क-
मणोऽन्यन' [गी.३,९] इत्यादिना 'मोघ पार्थ स जीवति' [गी.३.
१६] इत्येवमनेनापि प्रथेन प्रासगिकमधिनस्यानात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहु
कारणमुक्त तदकरणे च दोपसफीर्तन कृतम् ॥१६॥
एव स्थिते किमेव प्रवर्तित चत्र सर्वेणानुवर्तनीयमाहोस्पियोक्ता
मयोगानुष्ठानोपायप्राप्यामनात्मविदः शानयोगेनैव निधामात्मयिद्भिः माख्यैरनुष्ठे-
यामप्राप्तेनैव इत्येवमर्थमर्जुनस्य प्रश्नमाशक्य स्वयमेव वा शास्त्रार्थरय यिवफ-
प्रतिपल्यय एत वै तमा.मान विदित्वा निवृत्तमिथ्याशानाः सन्तो ब्राह्मणा
मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्य कर्तव्यम्य पुषणादिभ्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य शरी-
रस्थितिमानप्रयुक्त चरन्ति न तेपामात्मज्ञाननिष्ठान्यतिरेकेणान्यत्कार्यमस्ति
इत्येव श्रुत्यर्थमिह गीताशस्त्रे प्रतिपिपादायेषितमाविष्फुर्थनाह भगवान् -
यस्त्यात्मरतिरेव स्यादात्मनश्च मानवः ॥
आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥१७॥
यस्थिति । यस्तु साख्य आत्मज्ञाननिष्ट आत्मस्तरात्मन्येव रतिर्न
विषयेषु यस्य स आत्मरतिरेय स्थाद्भवेदात्मतृप्तश्रात्मनेय तृप्तो नान्नरसादिना
स मामयो मनुष्यः सन्यास्यात्मन्येर च सतुष्टः । सतोपो हि याह्यार्थराभे
सर्वस्य भवति तमनपेक्ष्यात्मन्येव च सतुष्ट्रः सर्वतो बीतनृष्ण इत्येतत् । य
ईश आत्मवित्तस्य कार्य करणाय न विटाको नास्तीत्ययः ॥१७॥

·३.२०] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । मन्यैन वतन्य सम्यग्दर्शनवता कृतायनेति, तथापि प्रारब्धामायत्तस्त्व रोक- संग्रहमापि रोस्स्यान्मार्गप्रवृत्तिनिवारण रोग्भग्रहस्तमेवापि प्रयोजन सप. कर्तुमर्हसि ॥२०॥ लोकमग्रहः किमर्थ वर्तव्य इत्युच्यते-- यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ॥ स यत्प्रमाणं कुरते लोकस्तदनुवर्तते ।।२१।। यद्यदिति । याकमीचरति श्रेष्ठः प्रधानस्तत्तदेव फर्माचरतीतरोऽन्यो जनस्तदनुगतः । कि च स श्रेठो यत्प्रमाण कुरुते लोरिक बौदिक या लोक- रतदनुवर्तते तदेव प्रमाणीकरोतीत्ययः ॥२१॥ यवर ते लेक्सग्रहस्तन्यताया पिप्रतिपत्तिस्तहि मा कि न पश्यास- न में पारित कर्तव्य त्रिषु लोकेगु किंचन ॥ नानयाप्तमवासयं वर्त एव च कर्मणि ॥२२॥ न मे इति । न मे मम पार्थ नास्ति न विद्यते कर्तव्य निष्पाप लोकेषु किंचन किंचिदपि । कस्मात् नानवाप्तममाप्तमयाप्तव्य प्रापणीय तथापि वर्त एव च कर्मण्यम् ॥२२॥ यदि ह्यहं न वर्तेय जातु कर्मण्यतंद्रित. ॥ मम वानुवर्तन्ते मनु याः पार्थ सर्वशः ॥२३॥ पदीति । यदि रि पुनरद ने चर्तेर जानु कदाचितमप्यत्तद्रितोपन- ल्मः मुम्मम श्रेष्ठस्य सतो यमं मार्गमनुवर्तन्ते मनुष्य हे पार्थ सश. सर्वप्रकारैः ॥२३॥ उत्सीटेयुरिमे लोका न फुयाँ कर्म चेदहम् ।। संकरस्य च की स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः १२४॥ उन्सीदे युरिति । उन्सीदेयुर्विनश्येयुरिमे म रोग सोपस्थिति निमित्तस्य कर्मणोऽभावात् न उयो कर्म चेदहम् । चि सारस्य च कर्ना स्याम् । तेन कारणेनोपहामिमाः प्रजाः प्रजानामनुहाय मन उत्तिमुप- ·५४ श्रीमच्छराचार्यविरचित [३.२४ हनन कुयामित्यर्थ । ममेश्वरस्याननुम्पमापयेत ॥२४॥ यदि पुनरहमिव व कृतार्थबुद्धिरात्मविदन्यो या तस्याप्यात्मन क्त- व्याभावेऽपि परानुग्रह एव क्तव्य इत्याह- सत्ता कर्मण्यविद्वामो यथा कुर्वन्ति भारत ॥ कुर्याद्विद्वास्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकसग्रहम् ॥२५॥ मना इति । सत्ता कमण्यस्य कर्मण पल मम भविष्यतीति केचि दविद्वासो यथा कुन्ति भारत, कुर्याद्विद्वाना मवित्तथाऽसत्त मन् । तद किमर्थ क्राति तच्छृणु चिशेर्पु तुमिच्छुलोकसग्रहम् ॥२॥ एव लेकमग्रह चिकोन ममात्मविद वर्तव्यमस्यन्यस्य या लोक सग्रह मुक्त्वा । ततस्तस्यात्मविद इदमुपदिश्यते---- न बुद्धिभेद जनयेदज्ञाना र्मसगिनाम् ।। जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्त समाचरन् ॥२६॥ नि । बुद्धभेदो बुद्धिभेदो मयेद क्तव्य भोक्तव्य चास्य कमंग पल- मिति निश्चितम्पाया बुद्वे दन चालन बुद्धिभेदस्त न जनयेन्नोत्यादयेदज्ञानाम विवेक्निा फर्मसीगा मण्यासतानामामगवताम् । किं नु कुयात् जोपये कारयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्स्यय तदेवाविदुषा धर्म युक्तोऽभियुक्त चरन् ॥२६॥ अविद्वानज क्थ कर्ममु सजन इत्याह--- प्रते क्रियमाणानि गुण फर्माणि सर्वग ॥ अहकारविमूढात्मा ताहमिति मन्यते ॥२७॥ प्रकृतेरिति । प्रकृते प्रकृति प्रधान सत्वर नतमसा गुगानां साम्या- वस्था तस्या प्रकृतेगुगाकर कार्यकरण निषमाणानि कर्माणि रोकि- कानि शास्त्रायाणि च मश सवप्रमारिहारायेमूदात्मा कार्यरणसघाता- स्मप्रययोऽहकारस्तेन विविध नानाविध मूढ़ आमा अत उरण यस्य मोऽय कार्यकरणधर्मा कार्यक्रणाभिमान्यविद्यया काण्यात्मनि मन्यमानस्तत्तत्वमणा- समा-

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
मह क्तंति मन्यते ॥२७॥
यः पुनाद्विान्---
तत्ववित्त महाबाहो गुणकमविभागयोः ॥
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मना न सज्जते ॥२८॥
तच्चविदिति । तत्ववित्त महाबाहो । कस्य तत्वचित् गुणामविभागयोः
गुणविभागस्य मंविभागस्य च तत्वविदित्यर्थः । गुणाः करणात्मका गुणेषु
विश्यात्मकेषु यतन्ते नात्मेति मन्या न सजते सक्तिं न करोति ॥२८॥
ये पुनः--
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।।
तानकृत्स्नविदो मंदानाविन्न विचालयेत् ॥२९॥
प्रश्तेरिति । प्रतेगुणेः सम्यमूढाः ममोहिताः सन्तः सज्जन्ते
गुणाना कर्मसु गुणकर्मसु वय कर्म कुर्मः फायेति, नान्कममीगनोऽकृत्व-
विदः, कर्मपलमावदर्शिनो मदान् मनप्रशान् कृत्स्नविदात्मविस्वय न विचा-
लगत् बुद्धिभेदकरणमेव चारन तन बर्यादित्यर्थ, ॥२९॥
क्थ पुनः कर्मण्यधिकृतेनाशेन मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यमित्युच्यते--
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतमा ।।
निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्थ विगतभ्यरः ॥३०॥
मयोति । मयि कासुदेवे परमेश्वरे घशे सर्वात्मनि मर्वाणि कर्माणि
सन्यस्य निक्षिप्याध्यात्मचेतसा विश्वयाऽह यतश्वराय मृत्यवत्करोमात्य-
नया बुद्धया । किंच निराशीस्यत्तागीनिर्ममो ममभायश्च निर्गलो यस तय
म व निममो मूत्वा युध्यस्य विगतज्वरो विगतमतापो विगतशोकः सन्नि-
त्यर्थः ॥३०॥
यदेतन्मम मत कम कर्तव्यमिति सप्रमाणमुक्त तनया---
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवा. ॥
अहायतोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कमभिः ॥३१॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [३.३१ ये मे इति । ये मे मदीयमिद मतमनुतिष्ठन्त्यनुवर्तन्ते मानना मनुष्याः श्रद्धावन्तः श्रद्दधाना अनसूयन्तो सूया च मयि परमगुरी वासुदेवेन्ता मुच्यन्ते तेऽप्येवंभूताः कर्मभिधमाधर्मास्य. ॥३॥ ये त्वेतदभ्यम्यन्तो नानुतिष्ठन्ति में मतम् ।। सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥३२॥ ये विति । ये तु तद्विपरीता एतन्मम मनमभ्यसूयन्तो निदन्तो नानुतिान्ति नानुवतन्ते मे मत स शाने विविध मूढास्ते । सरंगान- विमूदास्तान्विद्धि नटान्नाश गतानचेतसो विवेक्निः ॥३२॥ कस्मात्पुनः कारणाचदीय मत नानुतिष्ठन्ति, परधर्माननुर्तियन्ति, स्व. धर्म च नानुरर्तन्ते, त्वत्पतिलाः कय न बिभ्यति त्वच्छासनातिकमदोपात्, तवाह-- सदृशं चेष्टते स्वत्याः प्रतेजानवानपि ॥ प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ।।३३।। सहवामिति । सहसमनुरूप चेयते । वस्य म्बस्याः स्वरीयायाः प्रकृतेः। प्रकृतिनाम पूर्वकृतधर्माधर्मादिसस्कारो वर्तमानजन्मादावभिन्यतः सा प्रकृति स्तस्याः सदृशमेव सर्वो जन्नुर्जानवानपि चेष्टते कि पुनमूर्यः । तम्मात्प्रकृति यान्ति अनुगच्छन्ति भूनानि निग्रहः निषेधरूपः किं करिष्यति मम वान्यस्य वा ॥३३॥ यदि सों जन्नुरात्मनः प्रतिसदृशमेव चेष्टते न च प्रकृतिश्न्यः क. चिदलि ततः पुरुषमारस्य विषयानुपपत्तेः शाम्बानर्थक्यप्राप्ताविदमुच्यते- इंद्रियस्यद्रियस्यार्थे रागदेषौ व्यवस्थितौ ।। तयोर्न वशमागन्दत्ती वस्य परिपंथिनौ ॥३४॥ इंद्रियस्येति । इद्रियस्येंद्रियस्यायें सद्रियाणामय शब्दादिविश्य इले रागोऽनिष्टे द्वेग इत्येव प्रताद्रेियाथै रागदेयावश्यभाविनी । तवाय पुरुषका- रस्य शास्त्रार्थस्य च विश्य उच्यते । शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वमेव रागद्वेषयोवंश ·३.३४ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । ५७ नागच्छन् । या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुर सव समायें पुरुष प्रव- तयति तदा स्वधर्मपरित्यागः परधमानुष्ठान च भवति । यदा पुना रागद्वेषौ तत्यतिपक्षेण नियमयति तदा शास्त्रष्टिरेव पुरुषो मति न प्रकृतिरशः । तस्मात्तयो रागद्वेषयोर्वश नागच्छेत् । यतस्तौ ह्यस्य पुरुषस्य पारेपार्थनौ श्रेयो- मार्गस्य विनातारी नस्कराविध पधीत्यर्थः ॥३४॥ तन रागद्वेषप्रयुक्तो मन्यते शाम्रार्थमप्यन्यथा परधर्मोऽपि धर्मत्वाद- मुंडेय एवेति तदसत्-- श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्मनुष्टितात् ।। स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥३५|| श्रेयानिति । श्रेयान्प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मो विगुणोऽपि विगत- गुगोऽप्यनुप्रीयमानः परधर्मात्त्यनुष्ठितासाद्गुप्येन सपादितादपि । स्वधर्मे स्थितस्य निधन मरणमपि श्रेयः परधर्मे स्थितस्य जैवितात् । कस्मात् परधर्मो भयावहः नरकादिलक्षण भयमावहति यतः ॥३५॥ याप्यनर्थमूल 'ध्यायतो विश्यान्पुसः' [गी.२.६२], 'रागोयौ ह्यस्य परिपंथिनी' गी.३.३४] दांत चोक्त विभिप्तमनयधारित च तदुक्तम् । तन्स शिप्त निश्चित चेदमेवेति ज्ञातुमिच्छन्नर्जुन उराच ज्ञाने हि तरिमस्तदुच्छेदाय यत्न कुयामिति-- अर्जुन उवाच । अय केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरूपः ।। अनिन्छमपि वार्गेय बलादिव नियोजितः ॥३६॥ अथेति । अथ केन हेतुभूतेन प्रयुक्तः सन्राज्ञेव भृत्योऽय पाप कर्म - चरत्याचरति पूरुपः स्वयमनिच्छन्नपि हे चाणेय वृष्णिकुलप्रसून गलादिक नियोजितो रावत्युक्तो दृष्टान्त. ॥३६॥ राणु य त वैरिण सर्वानर्थरर य व पृच्छमि इति श्रीभगवानुराच- श्रीभगवानुवाच।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [३.३७ काम एप ग्रोध एप रजोगुणसमुद्रय ।। महाशनी महापाप्मा विद्धयनामह वैरिणम ॥३७॥ काम इति । "ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशम, श्रियः। वैराग्य- स्याथ मोक्षस्य पणा भग इतोगना" विष्णु.६.५.७४] 11 ऐश्चयादिषट्क यस्मिन्यामुदेवे नित्यमप्रतिबद्धत्वेन सामस्त्येन च यतते। "उत्पत्ति प्रत्य चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्या च स वाच्यो भगवानिति" [विणु.६.५.७८] 11 उत्पत्त्यादिविषय च विज्ञान यस्य स यासुदेवो वाच्यो भगवानिति ॥ काम एप सर्वलोक्शत्रुर्यनिमित्ता सर्वानर्थप्राप्तिः प्राणिनाम् । स एप कामः प्रतिहत. केनचित्योधन परिणमते । अत' पोधोऽप्येष एव । रजो- गुणसमुद्भवो रजश्च तद्गुणश्च रजोगुणः स ममुद्भको यस्य स कामो रजोगुण- समुद्भय । रजोगुणस्य वा समुद्भवः । कामो हि उम॒नो रजः प्रवर्तयन्पुरुष प्रवर्तयति । तृष्णया सहकारित इति दु पिताना रज कायें सेवादी प्रवृत्तानां प्रत्यप भूयते । महारानो महददानमस्येति महाशनोऽत एच महापाप्मा । यामेन हि प्रेरितो जतुः पाप क्रोति । अतो विधेन काममिह ममारे वैरिणम् ॥३७॥ क्थ धैरीति दृष्टाते. प्रत्याययनि-- धूमेनानियते वहियथादशी मलेन च ॥ यथोल्येनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥३८|| धूमेनेति । धूमेन महजेनात्रियने वह्नि. प्रशात्मकोऽप्रकाशमोन यथा वादों मरेन च यथोल्येन च जरायुणा गर्भवेष्टनेन आत आच्छादितो गर्भस्तथा तेनेदमातम् ॥३८॥ किं पुनस्तदिदाब्दवाच्य यामेनावृतमित्युच्यते- आवृत ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यरिणा ॥ कामरूपंग कौन्तय दुःपूरेणानेलेन च ॥३९|| ·श्रीमद्भगवदगीताभाप्यम् । आवृतमिति | आवृतमेतेन ज्ञान जानिनो नित्यवैरिणा । ज्ञानी हि जानात्यनेनाहमनयें प्रयुक्त. पूर्वमवेति । दुःसा च भागते नित्यमेर । अतोऽसा शानिनो नित्यवैरी न तु मूम्बस्य । स हि काग तृष्णाकाले मिन- मिर पश्यस्तका दु.से प्राप्ते जानाति तृष्णयाऽह दुसित्वमापादित इति न इनमेव । अतो असे भानिन एव नित्यवैरी । किंरूपण, कामरूपेण काम इच्छैर रूपमस्योति कामरूपस्तेन दुरेण दु.सेन पूरणमस्येति दुपरस्तेनानलेन नास्याल पयोतिर्षियत इत्यारस्तेन च ॥३९॥ किमधिष्ठान. पुन कामो भानस्यावरणवेन वैरी सर्वस्य लोक्स्य इत्यवे लायामाह, गाते हि शोरधिष्ठाने सुग्वेन शनिवहण कर्तुं शक्यत इति,- इंद्रियाणि मनो घुद्धिरस्याधिष्टानमुन्यते ॥ एतैविमोयत्येप ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥४०॥ इद्रियाणीनि । इद्रियाणि मनो बुद्धिश्चास्य कामस्याधिष्ठानमाश्रय उच्यते । एनैरिद्रियादिभिराश्रयैर्विमोहयति विविध मोहयत्या कामो जानमा- मृत्याच्या देहिन शरीरिणम् ॥४०॥ यत एवम्- तस्मान्धमिद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मान प्रजहीह्येन नानविज्ञाननाशनम् ॥४१॥ तस्मादिति । तस्मात्त्वमिद्रियाण्यादी इयमेव नियम्य वीकृत्य भरत- पंभ पाप्मान पापाचार काम प्रजहीहि परित्यज, एन प्रति वैरिण ज्ञान- विशाननाशन शान शास्त्रत आचार्यतश्चान्मादीनामयोध, विनान विशेष- सस्तदनुभव. तयोर्ज्ञानविज्ञानयो. श्रेय प्राप्तिहेवोनाशन नाशकर प्रजहीहि आत्मनः परियजेत्यर्थः ॥४१॥ इद्रियाण्यादौ नियम्य काम अनु जहीहीत्युक्तम् । तर किमानय. काम जह्यादिन्युच्यते-- इंद्रियाणि पराण्याहुरिद्रियेन्यः परं मन । --

·an
श्रीमच्छकराचार्यविरचित
[४.४
चोभिर उर्वन् अर्जुन उवाच-~-
अर्जुन उवाच ।
अपर भरतो जन्म पर जन्म विवस्वत ।।
कथमेतद्विजानीया स्वमादौ प्रोक्तवानिति ||४||
अपरामिति । अपरमाग्यमुदेवगहे भवतो जम । पर पूर्व सगादौ
जन्मोत्पत्तिविभ्यत आदित्यस्य । तत्कयमेतद्विजानीयामविरुद्धार्यतया यस्चम
बादौ प्रोक्यानिम योग स एव त्वमिदानों मह्य प्रोत्स्वानसोति ॥४॥
या यामुदेवेनीश्वरासर्वज्ञागा मूर्गाणा ता परिहरप्रीभगवानुसच
यदयों हर्जुनस्य प्रश्न
श्रीभगवानुवाच ।
बहूनि मे व्यतीतान जन्मानि तव चार्जन ।।
तान्यह वेद सण न र वेत्थ परतप ॥५॥
बहूनाति । बहनि मे मम व्यतीतान्यतिवान्तानि जमानि तव च
हेन । तान्यह वेद जाने सर्वाणि न व वेष न जानी धमाधमांदिप्रति
बदशानशक्तिस्वात् । अह पुननिन्यसुद्धबुद्धमुक्तस्वमायन्वादनावरणजानदात्ति
रिति वेदाह हे परता ||
क्य तर्हि तय निल्येश्वरस्य धर्माधर्माभावेऽपि जमेयुच्यते--
अजोऽपि सन्नययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् ।।
प्रशांत सामधिष्ठाय संमराम्यात्ममायया ॥६॥
अजोऽपीति । अजोऽपि जमरहितोऽपि सन् तथा व्ययात्मामीण-
शानचिस्वभावोऽपि सन् तथा मनाना ब्रह्मादिस्तपपनानामावर ईशनी
रोऽपि सन् प्रति स्वा मम वैष्णवी माया त्रिगुणात्मिका, यस्या वशे सर्व
जगदतत यया मोहित सत्ममात्मान यामुदेव न जानाति, ता प्रति स्वाम
घिटाय यशोहत्य सभवामि देवानिय भवामि जात इवात्ममाययात्मनो
मायया न परमार्थतो तेक्वत् ॥६॥

·४.७ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । तच जन्म का क्मिय चेत्युच्यते-- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ॥ अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥ यदेति । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिहानिर्वाश्रमादिलक्षणम्य प्राणि- नामभ्युदयनिःश्रेयससाधनस्य भवति भारत, अभ्युत्थानमुद्भयोऽधर्मस्य तदा तदा आत्मान सृजाम्यह मायया ||७|| किमर्थम्-- परित्रागाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्॥ धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ||८|| परिनाणायेति । परित्राणाय परिरक्षणाय साधूना सन्मार्गस्याना विना- शाय च दुष्कता पापकारिणाम् । किं च धर्मसस्थापनार्थाय धर्मस्य सम्यक्स्था- पन तदर्थ सभवामि युगे युगे प्रतियुगम् ॥८॥ तत्-- जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः ।। त्याला देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९।। जन्मेति । जम मायारूप, कर्म च साधुपरित्राणादि, मे मम दिव्यम - माकृतमेश्वरमेव यथोक्त यो वेत्ति सचतस्तचेन यथावसक्त्या देहमिम पुन- जन्म पुनरुत्पत्ति नैति न प्राप्तोति । मामेत्यागन्छति स मुच्यते हेऽर्जुन ॥९॥ नैर मोक्षमार्ग इदानी प्रवृत्त. कि तार्हे विमपि--- वीतरागभयोधा मन्मया मामुपाश्रिताः ॥ बदयो ज्ञानतपसा पूता मदावमागताः ॥१०॥ वीतरागेति । वीतरागभयोधा रागच भय न बोधश्च पीता विगता येभ्यस्ते वीतरागभयोषा मन्मया ब्रह्मविद ईश्वरामेददार्शनो मामेन च परमे- वरमुपाश्रिताः केवलज्ञाननिष्ठा इत्यर्थः । बहवोऽनेके शानतपसा शानमेव च परमात्मविश्य तपस्तेन शानतासा प्रताः परा शुदि गताः सत्तो मन्दाव ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [४.१४ भावात् । न च तेपा कर्मणा फ्ले मे मम स्पृहा तृष्णा । येषा तु समारिणा- मह क्लेत्यभिमान कर्मसु, स्पृहा नपरेषु च, तामाणि लिंपन्तीति युक्त, तदभावान्न मा कर्माणि लिपन्ति, इत्येर योऽयोऽपि मामात्मत्वेनाभिजानाति नाह पा न मे यर्मफले स्मृति स कर्मभिन वध्यते । तस्यापि न देहाद्वारमाणि कमाणि भवन्तीत्यर्थ ॥१४॥ नाह पता न मे कमाले स्रेति-- एन ज्ञात्वा कृतं कर्म पूरपि मुमुक्षुभि । धुर कमैं तस्माच पू पूर्वनर कृतम् ॥१५॥ यमिति । ण्य झाल्या कृत कर्म वैरप्यतिकान्तैमुभुभि । कुरु तेन वर्मैव च न तूणीमामन नापि सन्यास नव्यस्तस्माच पुरप्यनुष्ठिनत्वात् , ययनान्मगस्त्य तदा आत्मशुद्धयर्थ, तत्त्वपि चेहोरसग्रहार्थ, जिनमादिभिः पूर्वतर कृत नाधुनातन कृत निर्वतितम् ॥१५॥ सत्र कर्म चकर्तव्य स्वदचनादेर रोम्यह कि विरोपितेन वं तर ऋतमिति। उन्यते यस्मान्महद्वैषम्य कर्मणि, स्थम्-- किंकर्म किमकर्मेति कवयो प्यत्र मोहिताः ।। तत्ते कर्म प्रस्यामि या मोद पमेऽशुभात् ॥१६॥ कि कमेति । कि कर्म कि चाकमेति क्पयो मेधाविनाऽप्यनारिमन्त्र- मांदिविषय मोहिता मोह गता । तत् अतस्ते नुभ्यमह कामं च प्रक्ष्यामि यज्ञात्वा विदित्या कर्मादि मौश्यसेऽशुभात्ससारान् ॥१६|| न चैतत्चया मन्तव्य- कर्म नाम देहादिवेश लोकप्रसिद्ध, अमम नाम तदरिया नगामासन, किं तत्र गोव्यम्- हाने । कम्मात्, उच्यते- कर्मणो हापि योदय योद्धव्यं च निकर्मणः ॥ अर्मगध बोद्धव्य गहना कर्मगो गति ॥१७॥ कर्मण इति । वर्मण शास्त्रनिहितस्य हि यस्मादप्यस्ति चोदव्य, योद्धय चास्येव विर्मण प्रनिषिद्धस्य, नपाकर्मणश्च तणीभावस्य बौद्ध ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । ध्यमस्तीति निवप्यध्याहारः कर्तव्य. । यस्माद्गहना विपमा दुर्शया कर्मण इत्यु पलक्षणार्थ कमांदीना कांफर्मावकर्मणा गति यात्म्य तरयमित्यर्थः ॥१७॥ किं पुनलव कर्मादेर्यबोदव्य यश्यामति प्रतिशतम् ? उच्यते-~- कर्मण्यकमे यः पश्येदकर्मगि च कर्म यः॥ स बुद्धिमान्मनुत्येषु स युक्तः कुलकर्मकृत् ॥२८॥ कर्मणानि । कर्मशि नियत झते कर्म व्यापारमान तस्मिन्कर्मण्यम कर्मामार य पश्येत् अर्माणे च फीमारे कर्तृतनत्वात्प्रवृत्तिनिवृत्त्योः- वन्यप्राप्यैर हि सर्प ए क्रियाकारमादिव्यवहारोऽविशमूमाया- क्रम य' पश्येत्पश्यति, स बुद्धिमान्मनु येषु व युक्तो योगी च फस्नर्मकृत्समस्नकर्मच स, दति स्तूयते कारमणारितरतरदर्शी ॥ ननु- सिमिद विरुद्धमुच्यते कर्मणि अम य पश्येदिति आमग च यति । न हि कर्माकर्म स्वादकर्म या कम । तर विरुद्ध कथ पश्येत् द्रण ।- न, अमर परमार्थत सत्कर्मदभासते मृलोकस्य तथा कर्मचारर्मयत् । तन यथाभूतदर्शनार्थमाह भगराममयम २ पदयेदित्यादे । जनो न विरु- द्धम् । युद्धमचायुपपत्तेश्च । 'बोद्धव्यम्' (गो ४.१७] इति च यथाभूतदर्शन मुच्यते । न च विपरीतजानादाभान्मोषण स्मात् 'यज्ज्ञात्या मोक्ष्यसेऽशुभात् ' {गी ४.१६] इति चोत्तम् । तरमाकर्मिणा विपर्ययेण गृहीते प्राणिभिस्तद्वि- पर्ययग्रहणनिवृत्यर्थ भगवना वचन मण्याम य इत्यादि । न चात्र कमाधि- करणमनमस्ति कुडे बदराणोच । नाप्यमर्माधिकरण कारित कामावाबाद- कर्मण, । अतो विपरीतगृहीते एव कर्माकमणी लेकिन यथा मृगतृणिकाया- मुदक शुनिमाया वा रजतम् ॥ ननु कमैव सर्वपा न वाचव्यभिचरते- तन । नौस्थस्य नानि गच्छ च्या तटस्येप्यगानेषु नगेषु प्रतिकूलपातिदर्शनात् , दुरेषु चभुषाऽसनिकृष्टेषु गच्छतु गत्यभावदर्शनात् । एवमिहाप्यफर्माण कमंदर्शन कर्माणि चार्मदर्शन विपरीतदर्शन पेन सन्निराकरणायमुच्यते कमण्यकर्म यः पश्येदित्यादि ।। । .

·श्रीमच्छक्राचार्यविरचित [ ४.१८ तदेतदुक्तप्रतिश्चनमप्पसदत्यनारपगतदर्शनभाविततया मोमुह्यमानो लेर श्रुतमप्पसत्तत्त्व वित्त्य विस्तृय मिथ्या सगमवतार्यावतान चोदयतीति पुन पुनरुत्तरमा भगवान् विजयत्व चारभ्य वसुन । 'अव्यनाध्यमार्च त्योऽय' [गी २२.], 'न जायते त्रियत' [गी २.२०] इत्यादिना आमनि मीभाव अतिरनिन्यायप्रसिद्ध उनो यस्यमाणध | तास्मन्नर मान कर्मा- भारे अमणि कर्मविपरीत मानमत्यतनिन्दम् । यन 'मि कर्म स्मिरमेति क्योऽप्यन मोहिता' [गा ४.१६] । देहायाश्रय कम आत्म यध्याराप्य मह क्र्ता ममैत म मयास्य कमंग पर भोक्तव्यमिति च, तथा अह तूणी भ वामि यनाह निरायासोऽरमा मुरती सामिनि कायमरणाश्रय व्यापारोपरम तकृत च मुरितमामन्यध्यारोय-न करोमि सिंचिताणी मुग्यमासे- इत्यभि मन्यते लोक । तत्रेद एक्स्य विपरीतदर्शनापनयायाह भगवान्यमण्याम य पश्यदिन्यादि । अन च कर्म कमर सत् कार्यरणाशय कमरहितेऽवित्रिय आमनि मरयम्त यत पडितो यह क्रोमीनि म यते । अत आमममवतता मर्य हास्यामद्धे क्मणि नदाकूलस्धेषिव वृशेषु गनिप्रातिलोम्येन जाम कर्माभाव यथाभूत गत्यभावमिव वृथा य पयेत् अमणि च कार्यररणव्यापारोपरम यमयदा मन्ययारोपिने - पूष्णीमकुर्वन्मुपमाम- इत्यहाराभिसधिहतु यात् त स्मिन्नमणि च म य पश्येत् । य एव फारमविभागज स बुद्धिमान्य हितो मनुष्या, स युनो योगी कृत्लकमकृ च स अगुभा मोमिन कृतान्यो भरतीत्यर्थ ॥ अय गेयोऽयथा ध्याग्यान बैश्चित् । क्य-निन्याना क्लि कर्म- णामीश्वराय नुकीयमानाना तयलमायादरमाणि तान्युच्यन्ते गोप्या वृत्या । तपा चाररणमर्म, तच्च प्रयवायफलचालमोच्यते गौप्यैव कृत्या । तन नित्ये कमण्यार्म य प येतागभावात् यथा धेनुरपि गौ अगो. इत्युच्यते क्षीराख्य पर न प्रयच्छनीति तद्वत् । तथा नित्यागरण नु जरमणि च कर्म ·४.१८] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यन् । यः पश्येन्नरकादिप्रत्यपायफल प्रयच्छतोनि- नैन्युक्त व्याख्यानम् | एयगानाद- शुभान्मोक्षानुपपनेः 'यज्ञात्या माध्यमाशुभात्' गिी.४.१६] इति भग- वतात. बनन बाध्येत । यथ, नित्यानामनुष्टानाद भाल्यानाम मोरग, न तु तेका पलाभावानात् । न हि नित्याना फलाभाचगानमगुभमुनिपरत्वेन चोदित, नियकमंजान था। न च भगवतहोत्तम् । एजेनामणि धर्म- दर्शन प्रयुनम् । न ह्यामणि यमति दर्शन रतन्यतयेह चालते, नित्यम्य नु पर्नयतामानम् । न च मरणानियस्य प्रत्यायो भरतीति विजानाति- चिरल स्यात् । नापि निन्याश्रण जेयत्वेन चोदितम् । नापि करिति मिध्यादर्शनादशुभा-मोजण बुद्धिमप युक्ता पूनरमचादि च पलमुपप- यने, तिर्ग 1 मिथ्याशानमे हि माभादाभम्पम् । कुतोऽन्यस्मादशभा मो- क्षण, न हि तमस्तमसो निरर्तफ भाति ।। ननु मणि यामदानमरमणि वा स्मंदर्भन न तन्मिभ्यागान, कि तर्हि गोग पलभा गभावनिमित्तम् । न । कर्माकर्मविज्ञानादपि गोगासन ल्स्याश्रयणात् । नापि अतहान्यश्रुतपरिकल्पनाया काचद्विगेष उपलभ्यते । स्वान्देगापि शक्य यक्नु- नियमिणा पल नास्यारणाच्च नेपा नरमपातः स्यात्- इनि । तर च्याजेन परव्यामोहरूपेण मण्यम य पयोदत्यादिना निम्। तय थ्याचभागेन भगवतीक्त वक्य लोम्यामोदार्थमिति व्य कलिगत सात् । न त उमापेग वाक्येन सगीय वस्तु, नापि शब्दान्तरेण पुन. पुनरुच्यमान मुरोध सादित्येक यक्नु युनम् । 'मण्येवाधिकारस्ते' [ी. २.४७] इत्यव हि स्फुटनर उनोऽथों न पुनर्वस्तथ्यो मरति । सर्वन न प्रशस्त बोद्धव्य च क्तव्यमेव । न नियोजन बौद्धव्यमियुच्यते ।। न न मिथ्यामान बोद्धव्य भाति, नत्प्रयुपन्थापित वा स्वाभासम् । नारि नित्यानामरणादभागाप्रत्यगायभायोत्पानेः 'नासतो विद्यते भावः' [गी.२.१६] इति वचनात्कथ 'असतः सजायेत' [छा.६.२.२ ] दति न दर्गिन अगत, सन्न मप्रतिरोधात् । अमत सदुत्पत्ति सस्ता अमदेव । । - ·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [ ४.१८ सद्भव सच्चापि असद्भवेदित्युक्तं स्यात् । तच्चायुन सर्वप्रमाणविरोधात् । न च निष्पल विदध्याकर्म शास्त्र दुःस्वरूपन्वात् दु. नस्य च बुद्धिपूर्वम्तया कार्यत्यानुपपत्तेः । तदररणे च नरकपाताभ्युपगमात् अनर्यायैवोभयथापि करणेऽमरणे च शास्त्र निप्पल कल्पित स्यात् । स्वाभ्युपगमविरोधश्च नित्य निपल कमेन्यभ्युपगम्य मोक्षपायेति यतः । तस्माद्यथाश्रुत एवार्थः कर्म- ण्यम य इत्यादेः । तथा च व्यारव्यानोऽस्माभिः श्लोकः ॥१८॥ तदेतत्कर्मण्यकमादिदर्शन स्तूयते-- यस्य सर्वे समारंभा कामसंकल्पवर्जिता॥ नानानिदग्धकर्माणं समाहुः पंडितं घुधा ॥१९॥ यस्येति । यस्य यथोक्तदशिन सर्व यावत: समारमाः माणि समा- रभ्यत इति समारभा' कामसरत्यवर्जिताः कामैस्तत्कारणैश्च सरपैवर्जिता मुधैर चेशमाना अनुष्टीयन्ते, प्रवृत्तेन चेहोरमहा निवृत्तेन चेज्जीपन- मानार्थम् । त ज्ञानामिदग्धामाग फर्मादायकमादिदर्शन ज्ञान तदेयामिस्तेन शानामिना दग्धानि शुभाशुभलक्षणानि कर्माणि यस्य तमादः परमार्थतः पडित बुधा ब्रह्मविदः ॥१९॥ यस्तु अकर्मादिदर्शी सोऽधर्मादिदर्शनादेर निझमा संन्यासी जीवनमानार्थचेष्ट. सन्कणि न प्रवर्तते यद्यपि प्राग्विवेकत प्रवृत्तः । यत्तु प्रारब्धकी सन्नुत्तरकालमुत्पनात्मसम्यग्दर्शन' स्यात्स सर्व कर्मणि प्रयोजनमपश्यन्ससाधनं कर्म परित्यजत्येव । स कुतधिन्निमि- ताकर्मपरित्यागासंभवे मति कर्मणि तफले च संगरहिततया स्वप्रयो- जनाभावाहोकसंग्रहार्थ पूर्वकर्मणि प्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति, झानामिहरधर्मयातटीय कमारुमर संपद्यते, इत्येतमर्थ दर्शयिष्यन्नाह-- त्यक्त्या कर्मफलासंग नित्यतृप्तो निराश्रयः ।। पर्मण्यभित्रहत्तोऽपि नैर किंचियरोति सः ॥२०॥ त्यति । त्यक्त्वा कमरपाभिमान पलासग च यथोचन ज्ञानेन ·४.२०] श्रीमद्भगवहीतामान्यम् । नित्यतृप्ती निराकानी विषयो पत्यर्थः । निराश्रय आश्रयहितः । आश्रयो नाम याश्रित्य पुरुषार्थ मिसाधयिषति । दृष्यादृष्टपलसाधनाश्रयराहेत इत्यर्थः । विदुपा क्रियमाणं कर्म परमार्थतः असमय, तम्प निनियात्मदर्शनरा. पान्यात् । तेनैवभूतेन प्रयोजनाभायात्ससाधन की परि यतव्योति प्राले तनो निर्गमासभराष्ट्रोकमप्रदचिपिया शिष्टायगर्हणापरिजहीर्पया का पूर्व- यत्कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि निफियात्मदर्शनसंपन्नत्यानेष किचिकरोति मः॥२०॥ यः पुनः पूर्वोक्तपिपरीनः प्रागेर करिंभात प्रमाण मान्नरे प्रत्यगात्मनि निद्रिये सजातागदर्शनः स दृाहटायापाशीर्ववर्जिनतया दृपादृष्टाय फर्माण प्रयोजनमपश्यन्ससाधनं कर्म संन्यस्य शरीरयाग- मावचष्टो यतिनिनिहो मुन्यते इत्यरामर्थ दीयनुमाह -- निराशार्यताचतामा त्यत्तसर्वपरिभहः ॥ शारीरं फेवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति कियिाम ॥२१॥ निराशारिति । निराशागता आशये परमात्म निराशः, यतत्रि- तामा चित्तमत करणमात्मा याह्यः पायारणसघातम्नायुमानाप यता सयतो पेन स याचित्तात्मा, त्यसमवपारमहस्यन सः परिमहा यन स त्यत्तसर्य- परिप्रदः, शारीर शरीरस्थितिमात्रप्रपोजन, क्यस ननाप्यभिमानयर्जित, कर्म कुचनाप्नोति न प्राप्नोति शिवपमनिष्टरूप पाप धर्म च । धमाऽपि मुमुन्। शिल्यपमव बधापादारयात् । तस्मात् ताभ्या मुना भवति, समारान्मुनो भवतीत्यर्थः ।। किच शारीर चल यमत्यत्र फिदारीरनिर्वी शारीर कमांभिप्रतमा- होरिमन्धस्थितिमानयोजन शारीर यमति। सिंचाता यदि गरीरनित्य शारीर फर्म यदि या शरीरस्थितिमानप्रयोजन शारीरमिति । उच्यते-- यदा दारीरनित्य कर्म शारीरमभिग्रेन स्यात्तदा दृपादृप्रयोजन में प्रतिलिपि शरीरंग कुनमा मोति गिल्लियमिति अवतो विरुद्वाभिधान प्रसज्येत । दाम्प्रीय - ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [४.२२ च म दृष्टादृष्टप्रयोजन शरीगण कुनामोति मिल्लियमित्याप अपनोप्राप्तप- तिषेधप्रसगः । शारार कर्म कुन्निति विशेषणान्येवल्गन्दप्रयोगाच वाड्मनम- निवर्त्य कर्म विधिप्रतिषिय धमाधर्माब्दयाच्य कुर्वन्याप्नोति मिल्लियामे- त्युन स्यात् । तत्रापि वाङ्मनसाभ्या विहिनानुष्ठानपने रिल्वियातिवचन विरुद्धमापयेत । प्रतिपिद्धसेवापोऽपि भूनार्थीनुवादमानमनर्थक स्यात् । यदा तु दारीरस्थतिमानप्रयोजन शारीर पर्माभिप्रेत भत्तदा दृष्याइएप्रयोजन कर्म विधिप्रतिषेधगम्य शरीरबाड्मनसनिबन्धमन्यदकुवस्तरेव शरीरादिभिः शरीस्थि- तिमानप्रयोजन केलगदप्रयोगात् अह रोमायभिमानार्जितः शरीरादिचेष्टा- मात्र लोकदृष्टया दुर्गन्नामोति किल्लिपम् । एवभूतस्य पापाब्दयामिल्विा- प्राप्यसभनाविल्लिर ससार नामोति, ज्ञानामिदग्धसईकर्मचात् प्रतिरधन मुच्यत एपेति पूर्वोत्तसम्यग्दर्शनफ्लनुवाद एवैषः । एव शारीर केवल कर्म इत्यत्यार्थस्य परिग्रहे निरवा भरति ॥२१॥ त्यसपरिग्रहस्य यतेरन्नादेः शरीरस्थितिहेतोः परिग्रहस्पाभारायाच- नादिना शरीरस्थितौ तिव्यताया प्राप्तायाम् “अयाचितममक्लतमुपपन्न यह- च्छया" [वा.२१.८.१२] इत्यादिना पचनेनानुजान यतेः गरीरस्थितिहेता- रनादेः प्राप्तिद्वारमाविष्वुर्वन्नाह - यहन्छालामसंतुष्टो द्वंद्वातीतो निमासरः ॥ समः सिद्धावसिद्वौ च कृत्वापि न निर यते ॥२२॥ यदृच्छति । यदृच्छागभनतुष्टोऽप्रार्थितोपनतो लभी यहच्छालामस्ते- न सतुष्टः सजातालप्रत्ययः । द्वद्वातीतो द्वंद्वैः शीतोष्णादिभिर्हन्यमानोऽप्यधि- पण िवत्ता ददातीत उच्यते । विमत्सरी विगतम सरो निरसुद्धिः समस्तुन्या यहच्छालाभस्य सिद्धामिद्धौ च । य एवंमतो यतिः अनादेः गरीस्थितिहेर्ने - संभालाभयोः समे विवादवर्जितः कमीदास मादिदा यथामतात्मदर्ग- ननिष्ठः सन् दारिस्थितिमात्रप्रयोजने भिक्षाटनादिकमणि शरीरादेनिये 'नै चिरोम्यह' [गी ५.८], 'गुगा गुग वर्तते' [गी.३.२८] इ.

·४.२२] श्रीमद्भगवद्रीताभाष्यम् । स्येव सदा सपरिचभाग आमनः कयामावं पश्यनेव किंचिदिक्षा- रनादिकं कर्म करोति । लोकव्यवहारसामान्यदर्शनन तु लौकिकरारो- पितफर्तृत्वे भिक्षाटनादौ कर्माण की भवति । स्वानुभवेन तु शास्त्रप्र- मागादिजनिनेन अय । स एव पराध्यारोपितक यः गरीस्थितिमानय- योजन भिनाटनादिक कर्म कृयपि न निरभ्यते बघहेतोः कर्मण. सहेतुरस्य ज्ञानाग्रिना दम्वन्याटित्युक्तानुगद एवैः ॥२२॥ 'त्यक्त्या कर्मपलासग' [गी.४.२०] इत्यतेन केन यः प्रारब्ध- कर्मा सन्यदा निक्रियाहात्मदर्शनसपन्नः स्यात्तदा तस्यात्मनः कर्मप्र- योजनाभावदानः कर्मपरिल्यागे प्राने कुतश्विनिमित्तात्तदसभरे सति पूर्वपत्त- स्मिन्कर्मण्योभप्रवृत्तस्यापि 'नैव किंचित्करोति स.' [गी. ४.२०] इति कर्मा- भायः प्रदर्शितः । यस्यैव कर्माभावो दर्शितस्तस्यैव-- गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचंतस. ॥ यजायाचरनः कर्म समय प्रविलीयते ॥२३॥ गतमगत्येति । गतसगस्य सर्वतो निवृत्तामने मुक्तव्य निवृत्तधर्माध- मादिबधनम्य, ज्ञानावस्थितचेतसो ज्ञान एवावास्यत चतो यस्य मोज्य शानावस्थितचेतास्तस्य, यमाय यानिवृत्यर्थमाचरतो नियतयतः कर्म समग्र सहाग्रेण फलेन वन्त इति समग्र कर्म तत्समन प्रपिलीयते विनश्यनी- त्यर्थः ॥२३॥ समारपुनः कारणाक्रियमाणं शर्म स्कायौरभमयुगमन प्रविलीयत इत्युच्यते यनः-- प्रभाग ब्रय हनिमानी नपणा हुतम् ।। अटोव तेन गंतव्य बरकर्मसमाधिना ॥२४॥ ब्रह्मेति । ब्रह्मापंग येन करणेन उहाविद्धपिरमावर्षपति नन्ग्रोवति पक्ष्यात नस्यात्मन्यतिरसंगामात्र पश्यति यथा गातेसाया रजताभाष पश्यति, तदुच्यते ब्रीशार्पणमिति यथा यदजन नझुक्ति यति । ब्रह्म, अर्पणम् इत्य- ·७४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [४.२४ समस्ने पदे। यदपंणबुद्धथा गृह्यते लके सदस्य ब्रह्मविदा ब्रीत्यर्थ । अझ हपिस्नया यद्धविबुद्धया गृह्यमाण तबहीवास्य । तथा ब्रह्मामाथिति समरत पदम् । अमिर प ब्रौर यव हृयते ब्रह्मणा कर्मा ब्रहर कतॆन्यर्थ । यत्तेन हुत हव- नरिया तत् ब्रौर। यत्तन गतव्य पल तदपि ब्रह्मेर । ब्रह्मरमसमाधिना वीर धर्म ब्रह्मकर्म तारमन्समाधिर्यस्य म ब्रह्मकर्मममाधिस्तन प्रास्मसमा- धिना ब्रह्मा गत पम् ॥ एव लेग्मग्रह चिरी गापि निरमाण म परमार्थताऽम ब्रह्मनु- दरमृदितत्वात् । पर सति निवृत्तामणोऽपि मर्मसन्यामिन सम्यग्द- नम्नुत्यर्थं यज्ञन्यमादन ज्ञानस्य सुनरामुपपद्यते, यदर्पणाधियज्ञे प्रसिद्ध तदम्याध्यात्म नहर परमार्थदर्शन इति । अयथा सघरय ब्रह्मत्वेऽपणादा- नामे विशपतो ब्रह्म पाभिधानमनथक स्यात् । तम्मात् नहीपद सामन्याभ जानतो विदुर कमांभार । काररबुद्धयभावाच । न हि कारस्जुद्धिर हित यज्ञाग्व्य कर्म दृशम् । समयामिहोनादिक कर्म शब्दमर्पितदेवतावि शेपसप्रदानादिकारक्चुद्धिमत्कभिमानाराभिसधिमय दृश, नोपमृदितनिया कारपल्भेदयुद्धिमन्कर्तृत्वाभिमानफलाभिसधिरहित या । इद तु प्रझमुद्धघु पमृदितारंगादिकारपरिघापल्भेदबुद्धि कर्म । अतोऽकमर तत् । नया च दर्शित 'कर्मभ्यर्म य पश्यत्' [गी ४ १८], 'मयभिप्रवृत्तोऽपि नैर किंचित्करोति स' [गी ४.२०), 'गुणा गुणेषु वर्तते' गी ३.२८], 'नैर किंचित्क्रोमीनि युक्तो मन्यत तत्वविन्' [गी ..4] इत्यादिभि । तथा च दायरतत्र तत्र नियापारकफन्भेदमुथुपमद क्रोनि । दृष्टा च पाम्या- मिहोनादी कामोपमर्दन माम्यानहोनादिहानि । तथा मतिरामतिर्व कादाना कर्मणा याशिवम्यारभरत्व दृण्म् । तथेहारि बहानुद्वचादिता पंणादिधारप्रियाफ्रभेदाडेगावणमात्रेश कापि रिपोर्म सरयते । अत उन 'ममन प्रचिरायते' [गा ४.२३] इति ।। अन रेचिदादु - यत् ब्रह्म तदर्शणादानि । ब्रह्मैव किलपणादिना ·४.२४ ] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । ७५ पचविधेन कारयात्मना व्यवस्थित सत्तदेय कर्म करोति । तत्र नार्पणादिशुद्धि- र्निपर्त्यते कि त्वर्पणादिषु ब्रह्मनुद्धिराधीयते, यथा प्रतिमादौ विवादिशुद्धि- यथा या नामादौ साशुद्धिः-- इति । सत्य एवमपि स्यादि जामयज्ञलुत्यर्थ प्रारण न स्यात् । अन तु सम्यग्दर्शन ज्ञानयजदाब्दितमनेसन्यशब्दिता प्रयाविशेषानुपन्यस्य 'श्रेया- न्द्रव्यमयाद्यनाजानयज्ञ.' [गा.४.३३] इति ज्ञान स्तौति । अन च सम- थामद वचन 'ब्रह्मार्पणम्' इत्यादि शानस्य यजत्वसपादने, अन्यथा सर्वस्य ब्रह्म- वेऽपणादीनामेव विशेषतो ब्रह्मत्वाभिधानमनः स्यात् । ये त्वर्पणादिषु प्रतिमाया विणुदृष्टिबद्रमणि मिप्यते नामादिग्विन चेति ब्रुस्ते न तेषा ब्रह्मा- विद्योतह विवक्षिता स्यात्, अर्पणादिविषय वाजानस्य । न च दृष्टिसपादन- शानेन मोनाल माप्यते । 'व तेन गन्तव्यम्' इति चोच्यते । विरुद्ध च सम्यग्दर्शनातरेण मोक्षाल प्राप्यत इति । प्रतविरोधध । सम्यग्दर्शन च प्रवत 'कर्मण्यकर्म य पश्येत्' [गी ४.१८] इत्यन, अते च सम्यग्दर्शन तस्यै- केपसहारात्, 'श्रेयान्द्रव्यमयाजाज्ञानयज्ञ ' [गी.४.३३], शान लब्ध्या परा शान्तिम्' [गी.४.३९] इत्यादिना सम्यग्दर्शनस्तुतिमेव कुर्वन्नुपक्षीणोऽध्याय । तनामस्मादर्पणादी ब्रह्मनिरप्रकरणे प्रतिमायामिव विष्णुदृष्टिरुयत इत्यनुपपन्नम् । तस्मायथाव्याख्यातार्थ एघाय श्लोक ॥२४॥ नमाधुना सम्यग्दर्शनस्य यशव सपाट्य तस्तुत्यर्थमन्ये ऽपि यज्ञा उप भिप्यन्ते-- देवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते ।। ब्रह्माग्नापपरे या यज्ञेनैगोपद्धति २५]] देयमेयोते । देवमेव देवा इत्यन्ते येन यगेनासा देवो यजस्तमेवापरे पज योगिन' कर्मिण पर्युपासते मुन्तिीत्यर्थ । ब्रह्मानौ "सत्य रानमनत ब्रह्म"तै.२.१], "विज्ञानमानद ब्रह्म" [.३.९.२८] "यत्माधादपरो- धाब्रह्म य आत्मा मन्तिर." [.३.४.१] इत्यादिवचनोत्तमदानायादिसर्व- ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [४.२५ समारधर्मार्जन निति नेनि [.४.४.२२] इति निरस्ताशेषविशेष ब्रह्मा- ब्देनोच्यते । ब्रह्म च तदमिश्च स होमाधिरणत्वविश्वया ब्रहानिस्तस्मिन्त्र- हामापपरेऽन्ये ब्रह्मविदो यज, यज्ञदाब्दपाय आत्मा आत्मनामसु यज्ञरान्दस्य पाटात् , तमामान यज परमार्थतः परमेव ब्रह्म सन्त बुग्याधुराधियुक्तम- ध्यरतसर्वोपाधिधर्ममातिम्प यनेनैवात्मनैवोक्तलागेनोपत्ति प्रक्षिपन्ति । सोपाधिस्यात्मनो निस्साधिकेन परनहसरूपेणर यद्दर्शन म तस्मिन्हामस्त कुन्ति ब्रह्मात्मकन्वदर्शननिष्ठाः सन्यासिन इत्यर्थः ॥२५॥ सोऽय सम्यग्दर्शनलागो यशो दैवयजादिषु यशेपूरश्मिप्यते 'ब्रह्मार्पणम्' गी.४.२४] इत्यादिश्गकैः प्रस्तुतः 'श्रेयान्द्रध्यमयावसामानयज्ञः परतप' गी.४.३३] इत्यादिना स्तुभ्यर्थम्-~ श्रोतादीनांद्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जति ॥ शम्दानीविषयानन्य इंद्रियामिषु जह्वति ॥२६॥ श्रीनादीनाति । श्रोत्रादिनाद्रियाप्यन्ये योगिन सयमामिषु । प्रताद्रिय सयमो मिरत इति बहुवचनम् । मयमा एवामयन्तेए जुहद्रियसयममेव कुन्तीत्यर्थः । शब्दादोन्यिपयानन्य इद्रियाभिषु इद्रियाप्येवाग्मयस्तैयिाद्रयामिषु महति श्रोत्रादिमिरविरुडास्पियग्रहण होम मन्यन्ते ॥२६॥ 1 मर्याणांद्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।। आत्मसंयमयोगानो जुवति जानीपिते ॥२७॥ सर्वाणोति । सर्गणोंद्रीपरमाणीद्रियाणा कर्माणोद्रियम्माणि तथा प्राण- चर्माणि प्राणो वायुगध्यात्मिरतकमाण्याचनप्रसारणादीनि नानि चापर आन्ममयमयोगामायात्मनि सयम आत्ममयमः स एव योगानिस्तम्मिन्नात्म- मयमयोगामो जुत् चति प्रक्षियन्ति गानदीपिते मेहेनेर प्रीधे विपिनानेनो- जमावमापादिने परिपातीयः ॥२७॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयना योगयत्नात्तथापरे ।

·४.२८ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । ৩৩ - स्याध्यायज्ञानयताच यतयः सशित्तत्रता: ॥२८॥ द्रव्येति । द्रव्ययजास्तीथेषु द्रव्यविनियोग यगद्वया कुर्वन्ति ये ते द्रव्ययजा तपोयशाः तप. यज्ञः येषा तपस्विनः ते तपोयज्ञाः, योगयशा. प्राणायामप्रत्याहारादिलक्षणो योगो यज्ञो येषा ते योगयज्ञाः, तथाऽपरे स्या- ध्यायशानयनाश्च स्वाध्यायो यथाविधि ऋगायभ्यासो यमो येषा ते साध्या-- ययज्ञाः, जानयना ज्ञान शास्त्रार्थपरिज्ञान यजो येपा ते नानयज्ञाश्च, यतों यतनशीलाः सशितनताः मम्याक्शितानि तनूस्तानि तीणीयानि नतानि येगा ते सशितनताः ॥२८॥ विच--- अपाने जुइति प्रागं प्राणेऽपानं तथापरेः ।। प्राणापानगती रुदा प्राणायामपरायणाः १२९|| अपान इति । अपानेऽपानी सुइति प्रक्षिपन्ति प्राण शणवृत्ति, 'रकाख्य प्राणायाम कुर्वन्तीत्यर्थः । प्राणेऽपान तथाऽपरे जुइनि, रेचमात्य च प्राणायाम बुन्तीत्येतत् । प्राणापानगती मुग्ननासिकाम्या वायोर्निर्गमन प्राणस्य गतिः, तद्विपर्ययेणाधोगमनमपानस्य गति. ते प्राणापानगती एते रुदवा निरभ्य प्राणायामपरायणाः प्राणायामतत्परा कुभमाख्य प्राणायाम कुन्तीत्यर्थः ॥२९॥ किंच-- अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुइति ।। सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञमपितकल्मा ॥३०॥ अपर इति । अरे नियताहारा नियतः परिमित आहारो येपोते नियताहाराः सन्तः प्राणान्यायुभेदान्प्राणे व जति । यस्य यस्य वायोर्जयः रियत इतरान्वायुभेदास्तमिस्तस्मिन्नुहति, ते तत्र प्रविष्टा इव भवन्ति । साऽन्येते यशरिदो यामपितामपा यज्ञैर्यधोत्तैः क्षापतो नाशितः कमयो थपाते यज्ञक्षपितालमपाः ॥३०॥ .

·थ्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [४.३१ एव यथोक्तान्यज्ञान्निवर्त्य--- यजशिष्टामृतमुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ।। नाय लोकोऽस्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥३१॥ यनशियन ।- यशिष्टामृतभुजो यज्ञाना शिष्ट यशशिष्ट च तद- मृत च यशनिधामृत सन् भुजत इनि यज्ञशिष्टामृतमुनः । यथोक्तान्यज्ञा- कृत्या तछिटेन फालेन यथाविधि चौदितमन्नममृताख्य भुजत इति यज्ञ. शिशमृतभुजः । यान्ति गच्छन्ति ब्रह्म सनातन चिरतन मुमुक्षयश्चेत् । काला. तिनमापेक्षयति सामर्थ्यागम्यते । नाप लोकः सर्वगाणिसाधारणोऽप्यास्त ययो- तानां यगनामेोऽपि यज्ञो यस्य नास्ति सोप्यजस्तम्य। कुतोऽन्यो विशि- प्रसाधनसाध्यः कुरुमत्तम ॥३॥ एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुसे ।। कर्मजाधिद्धि तान्सनि ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥३२॥ एवमिति । एव यथोक्ता बहुविधा बहुप्रकारा यज्ञा वितता विस्तीर्णा ब्रह्मणो वेदस्य मुग्ने द्वारे वेदवारेणावगम्यमाना ब्रह्मणो मुरे वितता उच्यते, -तथा- याचि हि प्राण जुहुम-इत्यादयः । कर्मा कायिश्वाचिकमानसम्मों- अवान्थिरि तान्साननान्मजान , निळापारो स्वात्मा । अत एवं भात्या विमेश्यमे ऽशुभात् । न ममापारा इमे, नियापारोऽहमुदासीन इत्यैर ज्ञात्या अस्मान्सम्यग्दर्शनामोश्या मुसारथनादित्यर्थः ॥३२॥ 'हार्पणम्' [गी.४.२४] इत्यादिश्लोकेन सम्यग्दर्शनस्य यमर सपा- दितम् । यगाश्च अनेके उपदिष्टा । तैः सिद्धपुरुषार्थप्रयोजनैज्ञान स्यते । स्यम्- श्रेयान्द्रयमयायज्ञाज्ञानयज्ञः परंतप । स कर्मासिलं पार्य ज्ञान परिसमाप्यते ॥३॥ श्रेयानिति । श्रेयान्द्रव्यमयात् द्रव्यमानताध्यायजामानयशो हे पर- तर । द्रव्यमयो हि यगा पल्स्थारभो, शानयज्ञो न पलारभवो, अतः -

·श्रीमद्भगवदीताभाष्यम् ।
श्रेयान्प्रशस्यतर । कथ, यत सबै कर्म समस्तमासल्मप्रतिबद्ध पार्थ शने
मोक्षसाधने सयंत सप्लुतोदकस्थानीये परिसमाप्यते अतर्भवतीत्यर्थ | "यथा
कृताय विजितायाधरेया तबल्यैवमेन सर्व तदभिसमेति यत्किच प्रजा साध
बुन्ति यस्तद्वेद यत्स वेद" [छा ४ १.४] इति श्रुते ॥३३॥
तदेतद्विशिप्र ज्ञान ताह केन प्राप्यत इत्युच्यत--
तद्विद्धि प्रणिपातन परिमभेन सेवया ।।
उपदेश्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्वाशिन ॥३४॥
तद्विीति । तद्विद्धि विनानीहि येन विधिना प्राप्यत हात | आचा
यानभिगम्य, प्रणिपातेन प्रकग नीचे पतन प्राणिपातो दीर्घनमस्कारस्तेन,
क्थ कय मोक्ष का विद्या वा च विद्या, इति परिमनन, सेवया गुरु
शुश्रूयचैत्रमादिना । प्रश्रयण आयनेिता जाचाया उपदे यति कथायप्यन्ति
ते शान यथोक्तविशेषण शानिन । भान ताऽपि वेचिथावत्तत्त्वदर्शनशीला,
अपरे न, अतो विगिनधि तत्वदगिन दात । य सम्यग्दर्शिनस्तरुपदिय ज्ञान
कार्यक्षम भरति नेतरदिति भगस्तो मतम् ॥३४॥
तथा च सतादमपि समर्थ वचनम्--
यझाया न पुनर्मोहमेन याप्यसि पाडव ।।
येत भूतान्यशेपेण द्रश्यस्यात्मन्यथो मयि ॥३५॥
यदिति । यजात्या य जान तैरपदिश्मधिगम्य प्राप्य पुनर्मुयो माह
मेव यथेदाना मोह गतोऽसे पुनरेप न यास्यसि हे पाटर | फिच येन ज्ञानन
भूतान्यरोण ब्रह्माशनि स्तरपर्यतानि ध्यास साक्षादात्मनि प्रत्यगात्मनि
मन्सस्थानीमानि भूतानि इति, अथो अपि माये यामुदेने परमेश्वरे चेमानि दाते,
नशेश्वरसय सयापीनपत्प्रसिद्ध द्रव्यसौत्यर्थ ॥३॥
किचैतस्य भानस्य माहात्म्यम्--
अपि चेदसि पापेभ्य सभ्य पापकृत्तम ॥
सर्व ज्ञानप्लगेनन वृजिनं संतरिष्यसि ॥३६॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित्त [४.३६ अति । अपि चदसि पापेभ्यः पापादयः मभ्योऽतिशयेन पाप- कृत्यारक्त्तम. सा भानप्लवेनैव जानमेव प्ल्य कृल्या वृजिन वृजिनाच पार- समुद्र सतरिष्यामि । धमाऽपीह ममयोः पापमुच्यते ।।३६]] जान का नाशयति पामिति दृष्टान्त उच्यते- यथयांसि ममिद्धोऽनिर्भममारकुरतेऽर्जुन । ज्ञानामिः मरकर्माणि भस्ममात्कुम्ते तथा ॥३७॥ यति । यथैधासि सष्ठानि ममिद्धः सम्यागदो दीप्तोऽनिर्मम्ममा- अरमीभाव कुस्ते हे अनुभ, जानमेवामिनीनामि. सर्वाणि भरमसायरने तथा निजीकरोतीत्यर्थः । न हि माझादेव जानामिः कर्माणधिन रहस्मीर माक्नोति । तम्मान्मम्यग्दर्शन सर्वमणा निजी कारणामिन्यभिप्रायः । सामान मंगा शरीरमारव्य तप्रवृत्तपरल्यादुपभोगेनैव क्षीयते । अतो पान्यमवृत्तफलनि जानोत्पत्तेः पारसनानि गानमहभाचीनि चातीतानेरजन्म- कृतानि च नान्येव सर्माणि भम्मसान्कुरुते ॥३७॥ यत एवमतः-- न हि झानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।। तत्स्वयं योगमसिद्धः कालेनात्मनि विदति ॥३८॥ न हीति । न हि ज्ञानेन सदृश तुल्य पवित्र पावन शुद्धिकरमिद विद्यते । ताजान स्वपमेय योगसमिद्धो योगेन क्मयोगेण ममाधियोगेन च समिद्धः सम्वृतो योग्यतामापन्नः मन् मुमुभः कालेन महता आन्मान विंदति रमन इत्यर्थः ॥३८॥ येनेान्तेन आनप्राप्तिर्भपति म उपाय उपदिश्यते--- श्रद्धायॉदमत जानं तसर. संयतेन्द्रियः ।। ज्ञान लम्बा परमान्तिमचिरेणाधिमानि ॥३०॥ श्रद्धावानिति । श्रमाया श्रद्धालभते ज्ञानम् । श्रद्धालत्वेऽपि भानि पाश्चिन्मदप्रस्थानोऽत आह तत्परो गुम्पासनादायभियुनो गानलब्ध्युपाये ·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । श्रद्धावान् । तत्परोऽप्यजितेंद्रिय. स्यादित्यत आह सयतद्रियः, सयतानि पियेभ्यो निवर्तितानि यत्सेद्रियाणि स सयनेंद्रियः । य एवमूत. श्रद्धावास्त- त्परः मयतेद्रियश्च सोऽवश्य ज्ञान लभने । प्राणिपातादिस्तु बाह्योऽनकान्तिोऽ- पि भवति मायाविन्यादिमागमात् न तु तन्हायचादौ इति एकान्ततो मानलद्रव्युपायः । किं पुनीनलाभात्स्यादित्युच्यते- मान लब्ध्वा परा मोक्षा- या प्रान्तिमुपरतिमनिरेण शिपमेवाधिगच्छति । सम्यग्दर्शनामिप्रमेय मोक्षो भरतीति सर्वशास्त्रन्यायप्रासैद्धः सुनिश्चितोऽधः ||३९)] अव सशयो न कर्तव्यः पापिठो हि सहाय., क्थ इत्युच्यते- अज्ञश्वाश्रधानश्च संशयात्मा विनश्यति ॥ नाय लोकोऽस्ति न परो न मुस संशयात्मनः ॥४०॥ असश्चेति । अज्ञश्चानात्मज्ञश्च अश्रद्दधानश्च पशास्त्रेषु अवि श्वासवाश्च सशयात्मा च सरायचिनश्च विनश्यति । अज्ञाश्रधानौ यद्यपि विनम्यतस्तथापि न तथा यथा सशयात्मा । सहायात्मा तु पापष्ठः सर्वेषाम् । क्य, नाय साधारणोऽपि रोकाऽस्ति, तथा न पगे लोयो, न सुख तनापि सहायोलते सशयात्मनः सशचित्तस्य । तस्मात्सायो न कर्तव्य.॥४॥ परमात्-- योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् ॥ आत्मवन्त न कर्माणि निवघ्नन्ति धनजय ॥४१॥ योगेति । योगमन्यस्तरमाण परमार्थदर्शनलक्षणेन योगेन सन्यस्तानि कर्माणि येन परमार्थदार्शना धर्माधर्माख्याणि त योगसन्यस्तर्माणम् | कथ योगसन्यस्तकर्मत्याह- ज्ञानसछिन्नसशय जानेनात्मेश्वरैकदर्शनलक्षणेन सच्छि- न. सायौ यस्य स शानसछिन्नसशय. । य एष योगसन्यस्तरमा तमात्म- चन्तमपमत्त गुणचेष्टारूपेण दृष्टानि कर्माणि न निवप्न त्यनिष्टादिरूप फल नारमन्ते हे धनजय ॥४॥ यस्मात्कर्मयोगानुष्टानादशुद्धिक्षयहेतुगिनसछिन्नसरायो न निबध्यते गीता...६ ·८२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [४.४२ कर्मभि नाग्निदधर्मन्वादेव, यस्माच ज्ञानकर्मानुष्ठानविण्ये सायान्वि- नभ्यति- तस्मादज्ञानसंमतं हरस्य ज्ञानासिनामन ।। छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥१२॥ इति श्रीमहाभारते दातमाहलया सहिताया वैयासिस्या भीष्मपणि श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशाम्ने श्रीकृष्णार्जुनमयादे शानार्मसन्यायोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४|| तम्मादिति । तस्मात्यापिठमशानसमूतमशानादविवेकाजात हस्थ हदि बुद्धौ स्थित मानामिना शोकमोहादिदोपहर सम्यग्दर्शन शान तदेशसि. ग्वारलेन ज्ञानासिना आत्मनः स्वस्य आत्मविश्ययात्सायस्थ । न हि परस्प सरायः परेण च्छेत्तम्यता प्रामो येन त्यस्येति विरोथेत । अत आत्मविश्योऽपि और भरति । छिमन सशय स्वविनाशहेनुभूत योग सम्यग्दर्शनोपाय कर्म- नुष्ठानमातिष्ठ युरियर्थ । उत्तिठ च इदानी युद्धाय भारतेति ॥४२॥ इति श्रीमत्परमहसररिमाजराचार्य श्रीगोविंदमगरहस्यपदशियस्य श्रामच्छरमगत. तो श्रीमद्भगवदीताभाष्ये शानरर्मसन्यामयोगी नाम चतुर्थोऽध्याय. ॥४॥ अथ पंचमोऽध्यायः। 'कर्मधर्म यः पश्येत्' [गी.४.१८] इत्यारभ्य 'स युक्त. ३. रनकमा' गी.४.१८], 'शानामिदग्धकर्माग' [ग].४.१९], 'शा- गरं केवल कर्म कुन्' [गी.४.२१], 'यहमलभमतुष्टः' [ग.४.२२], 'ब्रह्मापंग ब्रा हारे' गो.४.२४], 'कर्मज विद्धि तान्मयान्' [गी.४. ३२], 'सर्व कमांसिल पार्य' [गी.४.३३], 'शानामि. सर्वकमाणि' [गी.४.३७], 'योगमन्यन्तार्माणम्' [गी.४.४१] इत्यतेवननेः सर्वका ·५.१ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । .. मसन्यासमोचद्भगवान् । 'छित्त्वैन सशय योगमातिष्ठ' [गी.४.४२] इत्यनेन वचनेन योग च कर्मानुष्ठानलक्षणमनुतिष्ठेन्युक्तवान् । तयोरुभयोश्च कर्मानुशानकर्मसन्यासयोः स्थितिगतिसरस्परावरोधादेफेन सह कर्तुमशस्यत्वा- कालभेदेन चानुष्ठानविधानाभावाद देतयोरल्यतरकर्तव्यताप्राप्ती सत्या यत्प्र- शम्यतरमेतयोः कर्मानुष्ठानमसन्यासयोस्तत्कर्तव्य नेतरदिल्येव मन्यमान' प्रशस्यतरभुत्सया अर्जुन उवाच 'सन्यास कर्मणा कृष्ण' [गी. ५.१] इत्या दिना ॥ ननु च-आत्मविदो ज्ञानयोगेन निष्ठा प्रतिपिपादयिपादाहृतैर्वचनै- भगवान्स कर्मसंन्यासमयोचन त्वनात्मज्ञस्य । अतश्च कर्मानुष्ठानकर्मसन्यासयो- भिनपुरुषविषयत्वादन्यतरस्य पदास्यतरत्वनुभुत्सया अय प्रोऽनुपपन — सत्यमेर त्वदाभप्रायेण प्रश्नो नोपायते, प्रष्ट. स्वाभिप्रायेण पुनः प्रश्नो युज्यत एवेति बदामः । कथ, सोदाहृतैर्वचनैर्भगवतः कर्मसन्यासस्य कर्तव्यतया विवक्षित वान् प्राधान्यमतरेण न कार तस्य कर्तव्यत्वासभवात् अनात्मविदपि कर्ता पक्षे प्राप्तोऽनयत एव, न पुनरामविकर्तृकत्वमेव सन्या सस्य विवक्षितम् । इत्येर मन्यानस्यार्जुनस्य कर्मानुष्ठानकर्मसन्यासयोगविद्व- त्पुरुषकर्तृकन्यमप्यस्तीति योक्तेन प्रकारेण तयोः परस्परविरोधादन्यतरस्य कन्यत्वे प्रारो प्रशस्यतर च कर्तव्य नेतादिति प्रदास्पतविविदिपया प्रको नानुपपन्नः ॥ प्रतिाचनवाक्यार्थनिरूपणेनापि प्रष्टरभिप्राय एवमेवेति गम्यते । कथ, 'सन्यासकर्मयोगी निःश्रेयसकरौ तयोतु कर्मयोगो विशिष्यते' [गी.५.२] इति प्रतिवचनम् | एतन्निरूप्य- किमनेनात्मवित्कर्तृकयोः सन्यासकर्मयोगयो- निःश्रेयमकरत्व प्रयोजनमक्या तयोरेय कुतश्चिाविशेषात्कर्मसन्यासाकर्मयोगस्य विशिष्टत्यमुच्यते ? आहोस्पिदनात्मविकर्तृकयोः सन्यासकर्मयोगपोस्तदुभय- मुच्यत ? इति । किं चातः, यद्यात्मवित्कर्टफयोः कर्मसन्यासकर्मयोगयोनिः. श्रेयनकरत्व, तयोलु कर्मसन्यासात्कमयोगस्य विशिष्टत्वमुच्यते, यदि वा ·८४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं अनात्मवित्वदृक्योः स यासर्मयोगयोस्तदुभयमुच्यत इति । अनोच्यते--- आत्मविनर्तृश्योः सन्यासम्मयोगयोरसभानयोनि.श्रेयसपरत्वाचन, तदी- याच कर्मसन्यासारस्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम्, इत्येतदुभयमनुपपनम् । यद्यनात्मविदः कर्मसन्यासरत प्रतिश्च कर्मानुष्ठानलक्षण कर्मयोग. सभवेता, तदा तयोनि श्रेयसरन्योतः कर्मयोगस्य च कर्मसन्यासाहिशिपयामि- धानमित्येतदुभयमुपपोत । आत्मविदस्तु सन्यासम्मयोगयो. असभवात्तयो- नि श्रेयमारल्याभिधान, धर्मसन्यामाञ्च कर्मयोगो विशिष्यत इति चानु- पपनम् ॥ अत्राह-- क्मिात्मविद सन्यासमोगयोः उभयोरप्यसभव. आहो. स्विदन्यतरस्यासभयो, यदा चा-पतरस्यासमवस्तदा किं कर्मसन्यासस्य उत कर्मयोगस्य ' इति, असमो कारण च वक्तव्यमिति ।। अनोच्यते- आत्मविदो निवृत्तमिध्याभानत्वादिपर्ययजाननूदस्य कमयोगस्पासमः स्यात् । जन्मादिसावनियारहितत्वेन निनियमात्मान मात्मत्वेन यो वेत्ति तस्यात्मविदः सम्यग्दर्शनेनापास्तमिय्यागानस्य निधि- यात्मस्वरूपायस्थानलक्षण सर्पमसन्यासमुक्त्या नविपरीतस्स मिथ्याशान- मृगस्तृत्वाभिमानपुर.सरस्य सत्रात्मस्वरूपावस्थानरूपस्य कर्मयोगस्येह शास्त्रे तत्र नत्रात्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमिथ्याशानत कार्यविरोधादभाय. प्रतिपाद्यते यस्मात्तरमादात्मविदो निवृत्तमिथ्याशानस्य विपर्ययज्ञानमूल कर्मयोगो न सभपतीनि युक्तमुत्त स्यात् ।। वेप के पुनगत्मस्वम्पनिरूपणप्रदेदीप्यात्मविद काभाव प्रतिपा- द्यत इति अनोच्यते-- 'अविनाशि नु तावद्धि' (गी.२.१०] इति प्र. कृत्य 'य एन चेत्ति हन्नारम्' [गी.२.१९], 'वेदाविनाशिन नित्यम्' [गी. २.२१ ], इत्यादी तर तर आत्मविदः कमाभाव उच्यते ॥ ननु च-यमयोगोऽयात्मस्वरूपनिरूपणमदेशेषु तत्र तन प्रतिपायत एव, तथा 'तरमायुज्यस्य भारत' [गी.२.१८], 'स्वधर्ममपि चावेश्य' ·५.१ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । [गी.२.३ "], 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' [गा.२.४७] इत्यादी, अनश्च कथ- मात्मविद कर्मयोगस्यासमा स्थात्-दति । अनोच्यते- सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञा नतरकार्यविरोधान् , 'ज्ञानयोगेन माख्यानाम्' गी ३.३] इत्यनेन सा- ख्यानामात्मतत्वरिदामनात्मविकककर्मयोगनिष्ठ तो निफियात्मस्वरूपायस्था- नलगाया जानयोगनिष्पाया पृथक्करणात्, कायनात्मविद प्रयोजनान्त राभाव'त्, 'तस्य कार्य न विद्यते' [गी.३.१७] हाते कर्तव्या तरामा वाचनाच, 'न धर्मणामनारमात्' [गी ३.४], 'सयासतु महागाहो दु समाप्नुमयोगत' [गी -.६] इत्यादिना चात्मनानागवेन वर्मयोगस्य विधानात् , 'योगारुढस्य तस्यैर शम कारणमुच्यते' [गी.६ ३] इत्यनेन चोत्पनसम्यग्दर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात्, 'शारीर केवल म कुर्वन्नामोति निस्विपम्' [गी.४.२१] इति च शरीरस्थितिकारणातिरित्तस्य कर्मणो निवारणात्, 'नैव किंचित्पमीति युनो मन्येत तत्वयित्' [गी ५.८] इत्यनेन च शरीरस्थितिमानप्रयुनेवपि दर्दानश्रवणादिकर्मस्वात्मनाथात्म्यविद क्रोमति प्रत्ययम्य ममाहितचेतस्तया सदा अमर्तव्य वोपदेशादात्मतत्वविद सम्यग्दर्शनविरुद्धो मिथ्यानानहेतुक कर्मयोग लोऽपि न समाययितु शक्यते यस्मात् । तस्मादनात्मविकर्तृकोर सन्य सकर्मयोगयोनि श्रेयसत्व- वचन, तदीयाच्च कर्मसन्यासारर्वोक्तामविककसमस यासधिलषणास त्येव कर्तृत्वविनाने कर्मकदेशविण्याद्यमनियमादिमहिनावेन च दुरनुठेयत्व'- सुकरत्वेन च कर्मयोगस विरिणत्याभिधानमित्येव प्रतिवननाक्यानिरू- पणेनापि पृनात प्रष्टुरभिप्रायो निश्चीयत इति स्थितम् ॥ 'ज्यायसा चेत्कर्मणस्ते' [गी.३ १] इत्यत्र शानकर्मणो सहासभरे 'यच्छ्रेय एतयोस्त मे हि [गी.- १] इत्येव पृणेऽजनन भगवान्साख्याना सन्यासिना ज्ञानयोगेन निष्ठा पुन कर्मयोगेण योगिना निष्ठा प्रोत्तेति निर्णय चमार । 'न च सन्यसनादेव केवललासद्धि समधिगच्छति' गी ३.५] इति वचनाजानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वमिष्ट, कर्मयोगस्य च विधानात् । ज्ञान-

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित
रहितम्य सन्यास. अयशन्किं का क्मयोगः श्रेयानित्येतयोविशेपचुभुत्सया--
अर्जुन उवाच ।
सन्यास कर्म गां कृष्ण पुरोग च शेमसि ।।
यन्द्रय एतयोरेकं तन्मे धूहि सुनिश्चितम् ॥१॥
सन्यासमिति। मन्यास परित्याग कर्मणो शास्त्रीयाणामनुष्ठेयविशेषणा
दारासि प्रामसि कथयसीत्येतत् । पुनयोग च तेरामेवानुष्ठानमवश्यस्तव्यत्व
समस्यतो मे फ्तररुय इति ससमः, कि कर्मानुष्ठान भेष कि या तद्वान-
मिति । प्रदारपनर चानुष्टेयम् । भनश्च या प्रसन्यतरमेतयो कर्मसन्याम-
क्मयोगयो. यदनुटानार यो माप्तिमम स्यादिनि नन्यमे तदेकमन्यतरन्सहका-
रुगनुयन्यामभान्मे हि सुनिश्चितमभिप्रेन नरेनि ॥१२॥
स्वाभिमायमाचक्षाणो निर्णयाय श्रीभगवानुगाच-
श्रीभगवानुवाच ।
संन्यामा कर्मयोगध निश्रेयमारावुभौ ।।
तयोस्तु फर्मसंन्यासाकर्मयोगो विशिन्यते ॥२॥
मन्याम इति । सन्यामः कर्मणा परित्यागः कर्मयोगश्च तेमनुष्ठान
ताधुभावपि नि श्रेयसकौ नि श्रेयस मोक्ष युगाते शानो गलेहेतुत्येन । उभी
स्थापि नि श्रेपसारी तथापि तयोस्तु नि श्रेयसंहलो. फर्ममन्यासाले कालम-
योगो विशिषत इति कर्मयाग स्तोनि ||२||
यस्मादिन्याह--
यः म नियसंन्यासी यो न द्वधिन कामति ॥
निद्वो हि महानाहो मुयं पंचाप्रमुच्यते ॥३॥
भय इति । यो शानन्य स यर्मयोगी नित्यान्यामीति यो न देष्टि
विचिन्न पाशति दुःपमुगे नसाधने च । एविधो य कमाणे यतमानाऽपि
मनि पसन्यागीवि भानच्य इत्यर्थः । निधो जिनो हि यरमान्महाराहो
मुग्प रचादमायासन प्रमुच्यते ॥३॥

·५.४] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । सन्यासस्मयोगयोर्मिनपुरुषानुष्ठययोषिरुद्धयोः पलेपि विरोधी युत्तो न तूमयोनिःश्रेयसकरत्वमेवेति पास इदमुच्यते- सांख्ययोगी पृथाबालाः प्रवदन्ति न पंडिताः ।। एकमप्यास्थितः सम्यगुभवोविंदते फलम् ||४|| साख्ययोगाविति । सारख्ययोग? पृथग्विरुद्धभिन्नफ्लो बाल. प्रवदन्ति न पडिताः । पडितास्तु शानिन एर फ्लमविरमिच्छन्ति । क्थ, एक- मपि मारव्ययोगयो सम्यगास्थितः सभ्यगनुधितवान् इत्यर्थः उभयोर्विदते पलमुभयोस्तदेव हि नि'श्रेयस फरमतो न फले विरोधोऽस्ति ॥ ननु सन्यास क्मयोगदाब्देन प्रस्तुत्य साख्ययोगयोः पक्व क्यामिहाप्रक्त प्रवीति । नैप दोपो याप्यनेन सन्यास कर्मयोग व वेचलमभिप्रेत्य प्रश्नः कृता भग- बास्तु तदपरित्यागेर स्वाभिमेत व विशेष प्रयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचन ददौ सारख्ययोगाविति । ताथैव सन्यासर्मयोगी ज्ञानतदुपायसम- घुद्धित्यादिसयुक्ती सारख्ययोगशब्दवाच्याविति भगवतो मतम् । अतो नामत- पनियति ॥४॥ एकस्यापि सम्यगनुष्ठानात्कथमुभयोः पल विंदत इत्युच्यते--- यत्सारयः प्राप्यते स्थानं तदोगेरपि गम्यते || एक सास्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५॥ यदिति । यत्सारख्यज्ञाननिष्ठेः सन्यासिभिः प्राप्यते स्थान मोक्षाख्य तयोगेरापि ज्ञानप्राप्युपायल्वेनेश्वरे समर्ण कांग्यात्मनः परमनभिसधायानुति- ठान्ति ये ते योगाः योगिनः तैराप परगार्थज्ञानसन्यामप्राप्तिद्वारेण गम्यत इत्यभिप्रायः । अत एक साख्यं च योग च य पदयति फलकवात्स पश्यति सम्यक्पयतीत्यर्थः ॥५ एव नहिं योगासन्यास एच विशिष्यते । क्य तीदमुक्त 'तयोस्तु कर्मसन्यामाकर्मयोगी विशिष्यते' [गी.५.२] इति । शृणु तत्र कारणम् । त्वया पृष्ट केवल क्मसन्यास क्मयोग चामिप्रेत्य तयोरन्यनर कः श्रेयान् ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं इति । तदनुरूप प्रतिवचन मयोक्त क्मसन्यासाकर्मयोगो विशिष्यत इति ज्ञानमनपेभ्य । ज्ञानापेक्षस्तु सन्याम सांग्यम् इति मयाभिप्रेत ! परमार्ययो- गध स एव । यस्तु कर्मयोगो पैदिकः स च तादांयोगः सन्यास इति चौपचर्यते । कथं तादयमित्युच्यते- संन्यासस्तु महानाहो दु:समाप्नुमयोगतः ॥ योगयुक्तो मुनिब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥६॥ सन्यास इति। मन्यासस्नु पारमार्थिो हे महाबाहो दु.खमाप्नु प्राप्नुमयोगतो योगेन चिना । योगयुक्तो वैदिकेन कर्मयोगेणेश्वरसमर्पितरू- पेण पलनिग्पेशेण युनो मुनिमननादीश्वरस्वरूपस्य मुनिहा, परमात्मशान- लक्षणन्या प्रकृतः सन्यासो ब्रह्मोच्यते "न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि परः" नारा.७८] इति श्रुतेः, ब्रह्म परमार्थसन्याम परमात्मशाननिष्ठालक्षण नचि रेण शिपमेयाधिगच्छति प्राप्मोत्यतो मयोत्त, 'कर्मयोगो विशिष्यत' [गी.५.२] दति ॥६॥ यदा पुनरय सम्यग्दर्शनप्राप्त्युपायन--- योगयुक्तो विशुद्धामा यिजितात्मा जिनेद्रियः ।। सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्यन्नपि न लिप्यते ॥५॥ योगयुन इति । योगेन युत्तो योगयुनो विनात्मा विशुद्वमायो विजि- तात्मा विजितदेहो जिद्रियश्च, सर्वमृतात्मभूनान्मा सपा ब्रह्मादीनां म्नरपर्यन्ताना मृतानामान्मभूत आत्मा प्रत्यक्चेतनो यस्य स ममतात्म- भूतात्मा सम्यग्दर्शायर्थः । म तौर वर्तमानो रोक्ममहाय कर्म कुर्वनाम न रिप्यते न भियन इत्यर्थ. ॥७॥ न चामो परमार्थतः करोतीत्यत'- नैव किचिरोमीनि युनो मन्येन तत्वविन् ।। पश्यश्पृश्यस्पृशन्जिनभन्मन्छन्यपन्श्वसन् ।।८ ! प्रलयन्विामृजगृरन्नुन्मिरनिमिान्नपि ।

·५.८1 श्रीमद्भगवडीताभाष्यम् । इद्रियाणींद्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥५॥ नैवेति । नैव किंचित्रोमांति युक्त समाहित समन्येत चिंतयेत् -तत्वविदात्मनो याथात्म्य नस्य वेत्तीति तत्ववित्पग्मायंटशीत्यर्थ ॥ कदा कय वा तचमवधारय मयतेत्युच्यते पश्यनिति । मन्यतेति पूर्वा राबध । यम्यैव तत्वविद रावमार्यकरणचेशसु कमसमर्मव पदयत सम्यग्दर्शिनस्तस्य सर्वधर्मसन्यास एवाधिकार कर्मणोऽभावदर्शनात् । न हि मृगतृष्णायामुदकाद्धया पानाय प्रवृत्त उदाभायनानेऽपि तवैव पान प्रयोजनाय प्रवर्तते ||८||९|| यस्तु पुनरतत्वयि प्रवृत्तश्च कर्मयोगे-- अह्मण्याधाय कर्माणि सग त्याचा क्रोति य ॥ लिप्यते न स पापन पद्मपनासिरामसा ॥१०॥ ब्राणीति । ब्रह्मणावर आधाय निधिप्य तदर्थ करामात भृत्य इय स्वाम्यथै सर्वाणि कमाणि मोसेपि फ्ले मग त्या या कोत य सर्वक माणि, लिप्यते न स पापेन न सबध्यते पद्मपत्रीमनाभगोदकेन । क्वल सत्वशुद्धिमानपलमेर तस्य क्मण न्यात् ॥१०॥ यस्मात्-- कायेन मनसा युद्धया केवलैरिद्रियरपि ।। योगिन फर्म पुर्यन्ति सग त्यक्त्वात्मशुद्वयं ॥११॥ कारोनेति। कायेन देहेन मनसा बुद्धया न केवलममत्वजित इश्व गौर कर्म करोमि न मम पाय इति ममत्यमुद्धिशून्यैगिद्रयरांपे, फेवल्दाब्द कायादिभिरपि प्रत्येक सबध्यते, व्यापारेषु ममताननाय । योगिन कामेण कर्म उति सग त्यस्या पर पयमात्मशुद्वये सत्यशुद्धय इत्यर्थ । तस्मात्त त्रैव तयाधिसर इति गुरु कमेव ||११॥ यस्माच्च-- युक्त कर्मफल त्याचा शान्तिमाप्नोति नैष्टिीम।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं अयुक्तः कामरेण फले सक्तो निरायते ॥१२॥ युन इति । युन ईश्वराय कमाणि क्रोमि न मम फल्गयेत्येव समा हित. मन्यममल त्यक्या परित्यज्य शान्ति मोक्षारख्यामानोति नैष्टिी निष्ठाया- भया सत्वशुद्धिशनप्राप्तिमर्वम्ममन्यासशाननिष्ठासमेणेति वाक्यदोष । यस्तु पुनरयुत्तोऽममाहितः कामगारेण परण पार. वामस्य कारः पामगरस्तेन फामकारेण कामप्रेरिततयेत्यर्थः । मम पल्पयेद क्रोमि कमेयेर पले सनो निध्यनेनन्य युत्तो भवेत्यर्थः ॥१०॥ यस्तु परमार्थदर्श म --- सफर्माणि मनसा संन्यस्यास्त सुखं धनी ॥ नवद्वारे पुरे देही नैप फुर्वन कारयन् ।।१३॥ सवाणीति । सर्वाणि कर्माणि सर्वकमाणि मन्यस्य परित्यज्य नित्य नैमित्तिा काम्य प्रतिषिद्ध च तानि मर्माणि कर्माणि मनगा विरुद्धमा कादायमसदानेन सत्यज्येन्यथं , आस्ते तिष्ठति मुग्यम् । त्यत गाडमन काय- नेटो निण्यास. प्रसन्नचित्त आत्मनोऽन्यत्र निहत्तसगाह्यप्रयोजन इति मुन- मास्त इत्युच्यते । यशी जितेंद्रिय इत्यर्थः । छ स्थमास्त इत्याइ नरद्वारे पुरे। मप्त शापिंप्यान्यान्मन उपलब्धिद्वाराणि अग्नेि मूत्रपुरीपाररागाथें तैहारे- नवद्वार पुरमुच्यते शरीर, पुरमिय पुग्मात्मरस्यामिर, तदर्थप्रयोजनेचोट्टियम- नोबुद्धिविषयैरनेरफल विज्ञानस्योत्पादा. पारिवाधिष्टितम् । तस्मिन्नवद्वारे पुरे देहो गई म मयस्यास्ने । किं विदोषणेन, मयों हि देही मन्यास्यगन्यारी या देह एवास्ते, नवानर्थक विशेषणमिति । उच्यते, यन्त्यशो देही देद्रिय- मघानमात्रात्मदी म मगे 'गेहे भूमावामने वागे' इति मन्यने । न हि देहमात्रा मदानो गेह र देह आम इति प्रत्ययः सभाति । देहादिसघात. यतिरिना मदर्मिनग्नु 'देह आमे' इति प्रत्यय उपश्यते । परसमणा च पर- (मन्नात्माययया अध्यारोपिताना विद्यया विमानेन मनमा सन्यास उप- द्यते। उपनरिवरगान ससममुन्यासिनो पि गेह व देह ण्य नरद्वारे ·५.१३ श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । पुर आसन प्रारब्धारसमसकारशेषानुवृत्या देह एव विशेषविज्ञानोत्पत्ते देह पास्त इत्यस्येप विशेषणफल विद्वदविद्वत्प्रययभेदापेक्ष वात् ॥ यद्यपि कार्यरणाग्यविद्ययात्मन्यध्यारोपितानि 'सन्यस्यास्त' इत्युक्त तथाप्यत्मसममायि तु कर्तृत्व कारयितृत्व च स्थादिन्याशक्याह नैन कुवस्त्रय, न च शर्यकरणानि कारयन्त्रियासु प्रवर्तयन् । किं यत्तन्कर्तृव कारयित व च देहिन स्वात्मसमवापि सत्सन्यासान सभवति, यथा गच्छतो गतिर्गमनव्या पारपरित्यागे न स्यात्तद्वत्, किं वा वन एवामनो नास्तीनि । अत्रोच्यते, नात्यात्मन स्स्त कर्तृत्व कायितृत्व च । उक्त हि-~-'अविरायाऽयमुच्यते' [गी २ २५], 'शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते' [गी १३ ३१] इति । "व्यायतीच रेशयतीव" बि ४ ३ ७] इति च श्रुते ॥१३॥ न क य न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभु ॥ न कर्मफल्सयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥१४॥ न फतृ यामेति । न कतृत्व रक्त कुर्वीित नापि कमाणि रयघटना सादाटीनीप्सिततमानि लोक्य सृजत्युत्पादयति प्रभुरात्मा । नाप रथादि कृतस्तस्त फोन सपोग न कर्मफल्सपागम् । यदि किंचिदपि सती न करा ति नकारगति न देहा पस्तहि कुचधारयश्च प्रयतत इत्युच्यने स्वभावस्तु स्तो भाव स्वभावे ऽविद्यालपणा प्रातिमाया प्रत्तो 'दैवी हि' [गा ७ १४] इत्यादिना वस्यमाणा ||१४|| परमार्थतस्तु-- नादत्ते क प्रचित्पाप न चन मुटत विभु ॥ अज्ञाननात ज्ञान तेन मुह्यन्ति जतन ॥१५॥ नादत्त इनि ! नादत्ते न च गृह्णाति मतस्यापि कस्यचित्पाप, न चैवा- दत्ते मुफ्त मन प्रयुक्त विभु । मिथ तर्हि मदै पूजादिलक्षण यागदान होमादिक च मुम्न प्रयुयत इयाह अज्ञानेनावृत ज्ञान विगविज्ञान तेन -- ·९२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [५.१५ मुह्यन्ति 'क्रोमि कारयामि भोश्ये भोजयामि' इत्येव मोत् गच्छन्त्यपिरोक्नः समारिणो जतरः ॥१५॥ ज्ञानेन तु सदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ॥ तेवामादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ।।१६।। ज्ञानेनेति । ज्ञानेन तु येनाशानेनावृता मुह्यन्ति जतवस्तदज्ञान येगा जनूना विक्शानेनात्मविषयेण नाशितमात्मनो भवति, तेपामादित्यवद्यथा- दित्यः समस्त रूपजातमरमामयति तबज्ञान शेय वस्तु सर्व प्रकारायति तत्पर परमार्थतत्वम् ॥१६॥ यत्पर ज्ञान प्रकाशितम्-- तहृद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठात्तत्परायणाः ॥ गन्छन्यपुनरावृत्ति ज्ञाननितकल्मपाः ॥१७॥ तदुदय इति । तस्मिन्ब्रह्माणि गता बुद्धियेषा ते तद्बुद्धयः तदात्मानस्त- देव पर ब्रह्मात्मा ये ते तदात्मानः, तन्निष्ठा निष्ठाभिनिवेशरतात्पर्य साणि कर्माणि सन्यस्थ तस्मिन् ब्रह्मण्येवावस्थान येपा ते तनिष्ठाः, तत्परायणाश्च तदेव परमयन परा गतियेगा भपति ते तत्परायणाः केवगत्मरतय इत्यर्थः । ये शानेन नाशितमात्मनोऽशान ते गच्छन्त्येवविधा अपुनरावृत्तिमपुनर्देहसमध ज्ञाननिषू- तफल्मपा ययोनेन आनेन निघूतो नाशिनः कल्मषः पापादिससारसारणदोगे येगा ते ज्ञाननिधूताल्मपा यतय इत्यर्थः ॥१७॥ येपा ज्ञानेन नाशितमात्मनोऽज्ञान ते पडिताः क्य तत्त्व पश्यन्ती- त्युच्यते-- विगविनयसंपने ब्राह्मणे गयि हस्तिनि ।। शुनि चैत्र थपाके च पंडिताः समर्शिनः ॥१८॥ वियेति । विद्यापिनयसपन्ने विश च विनयश्च विद्यापिनयौ विनय उप- शमम्ताभ्या पियाविनयाभ्या सपन्नो पिशापिनयमानी विद्यान्विनीतश्च यो ब्राह्म- णस्तरिम ब्राह्मण गवि हस्तिनि शुनि चर श्रपाके च पाटिताः समदर्शिनः।

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । विद्यापिनयसपने उत्तमसस्कारयति ब्राह्मणे साचिके, मध्यमाया च राजस्या गनि सस्तारहीनाया, अत्यतमा काल्ताममे हस्त्यादी च, सावादिगुणैस्त जैश्च सस्वारस्तथा राजसैस्तथा तामसैश्च सम्मारित्यतभेम्पृय सममेरमविनिय ब्रह्म द्रप गाल येगा ते पडिता समदर्शिन ॥१८॥ ननु अमोयानास्ते दोपवत "समासमाभ्या विषमसमे एजात गौतमस्मृति ] इति स्मृते । न ते दापयत । क्थम्-- इहैव तेजित सो येपा साम्ये स्थित मन ॥ निदोंप हि समं ब्रह्म तस्मादब्रमणि ते स्थिता ॥१९|| इहैवेति । इहैव जीवद्भिरेव ते समदर्शिमि पडितर्जितो वशक्ति सगा जम, येवा माम्ये सर्वभूतेषु ब्रह्मणि समभाव स्थित निश्चलीमूत मनोऽत्त करणम् । निर्दोष यद्यपि दोपव सु श्वपारादिषु मुस्तहोपर्दापयदेिव विभाव्यते तथापि तद्दीपरस्पृटमिति निर्दीप दोषयर्जित हि यम्मात् नापि स्वगुणभेदभिन निगणन्याच्चैतन्यस्य । वयति च भगवानिच्छादीना क्षेनघम व 'अनादित्वाति गुणत्वात्' [गी १३ ३१] इति च । नाप्यन्त्या विशेषण आ मनो भेदका रान्ति प्रतिशरीर तेषा सत्त्व प्रमाणानुपपत्ते । अत सम ब्रीक च । तस्मादत्र माप्येव ते स्थिता । तम्मान दोपगधमानमपि तान्पृशति देहादिमघातात्मदर्श नाभिमानाभायात्तेपाम् । देहादिण्यातात्मदर्शनाभिमानयद्विषय तु तत्सूत्र "समासमाभ्या विषमसमे जात" [गैतमल्मृति ] इति, जाषिपयल्य विशेषणात् । दृश्यते हि ब्रह्मवित्पडगविच्चनुदयिदिति पूजादानादौ गुण विदोपमध कारणम् | बह्म तु सर्वगुणटोपस मधवजिनमित्यतो ब्रह्माणि ते स्थिता इति युक्तम् । कर्मविषय च "समासमाभ्या" गौतमस्मृति ] इत्यादि । इद नु सरमसन्यासविषय प्रस्तुत 'सरफर्माणि मनसा' [गी, १३] इत्यारम्य आ अध्यायपरिसमाप्ते ॥१९॥ यस्मानिदाप समझ आत्मा तस्मात्-- न प्रहध्यत्मियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् !!

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [५.२० स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्माविब्रह्माणि स्थितः ॥२०॥ न प्रहृष्यदिनि । न प्रहृष्येत् प्रहपै न कुयर्यात्मियभिष्ट प्राप्य वा । नोद्विजेत्याप्य चाप्रियमनिटं लब्ध्वा । देहमात्रात्मदशिना हि प्रियाप्रियप्राप्ती हर्षवि- पादौ कुर्वाने, न केवलत्मदर्मिनः, तस्य प्रियाप्रियप्राप्त्यसभवात् । किंच सर्व- भूतेवेकः समो निर्दोष आत्मेति स्थिरा निर्विचिकित्मा बुद्धिर्यस्य स स्थिरबुद्धि- रसमूढः समोहयर्जितश्च स्याद्यथोक्तब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितोऽर्मकृत्सर्वमसन्यासी इत्यर्थः ॥२०॥ विच ब्रह्मणि स्थिन:-- बाह्यपर्शवसत्तात्मा पिदत्यात्मनि यमुसम् ॥ स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुसमश्यमभुते ॥२१॥ बाह्येति । बाह्यसशेषु याह्याश्च ते स्पांश्च बाह्यस्पर्श- स्म्यन्त इति स्पा शब्दादयो विश्यास्तेतु याह्यसशेगु, असत आत्मा अत करण यस्य सोऽयमसत्तात्मा विषय प्रीतिवर्जितः सन्विदति लभत आत्मनि यमुग्न तद्विदतीत्येतत् । स ब्रह्मयोगयुत्तात्मा ब्रह्मणि योग. समाधिझयोगस्तेन ब्रह्म योगेण युक्तः समाहितस्तस्मिन्व्यापृत आत्मा अतःरण यस्य स ब्रह्मयोग- युक्तात्मा, मुसमक्षपमनुने व्यामोति । तस्माद्वाह्यविषयगीते. क्षणिकाया इद्रि याणि निवर्तयेदात्मन्य भयमुसार्थीत्यर्थः ॥२१॥ इतथ निवर्तयेत् - ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःसयोनय एव ते ॥ आद्यतवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते युधः ॥२२॥ ये हीति । ये हि यस्मात्सस्पर्शजा विरयेंद्रियसपशेभ्यो जाना भोगा भुक्त्यो दुःपयोनय एव तेऽविधानत्वात् । हन्यन्ते ह्याध्यात्मिसादीनि दुः- खानि तनिमित्तान्येर। यह लोके तथा परत्येकेऽपीति गम्यत एक्शन्दात् । न ससारे सुखस्य गधमात्रमा यस्तीति युवा विषयमृगतृनिकाया इंद्रियाण निवनयेत् । न केवल दु खयोनय एव आद्यतवन्तश्च, आदिवियेंद्रियस-

·५.२२]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
९५
यावम-
योगो भोगानामतश्च तद्वियोग एव, अत आयतयन्तोऽनित्या मध्यभा-
वित्यादित्यर्थः । यौन्तेय न तेषु भोगेषु रमते बुधो विवश्यवगतपरमार्थतत्यः
अत्यतमूदानामेघ हि विषयेषु रतिदृश्यते यथा पशुप्रभवीनाम् ॥२२११
अप च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कटतमो दोषः मीनप्राप्तिहेतुर्निवार-
श्वेति तत्परिहारे यन्नाधिक्य कर्तव्यमित्याह भगवान्-
शश्नोतीहैव यः सोढुं प्रार शरीरविमोअपात् ।।
कामक्रोधोदवं वेगस युक्तः स मुखी नरः ॥२३॥
शक्नोतीति। शक्नोत्युत्महत इहैव जीवन यः सोड प्रमहितु
प्रापूरै शरीरधिमोक्षणात् आ मरणात् इत्यर्थः । मरणसीमाकरण, जीवतोऽ.
वश्रमाची हि कामकोधोद्रयों वेगोऽननिमित्तवान् हि स, इति ।
र तावर विनमणीय इत्यर्थः । काम इद्रियगोचरप्राप्त ए ग्वये श्रूयमार्ग
स्मर्यमाणे वा अनुभूते मुरबहती या गधिस्तृष्णा स काम , बोधश्चात्मन.
प्रतिालेषु दु सहेतु दृश्यमानेषु भूयमाणेषु स्मर्यमाणेषु वा यो ट्रेप स नोध,
तो कामनोधावुभयो यस्य पेगस्य स कामोधोनो वेग , रोमाचनप्रहृष्टनेनन
दनादिलिंगोऽन्त.करणपशोभरूप कामोद्भवो वेग , गामकरमस्वेदरादष्टौ-
ठपुटरक्तनेनादिलिंगः क्रोधोद्भयो बेग., त कामत्रोधोद्भर वेग य उत्सहते
प्रमहते सोद प्रसहितु स युपी योगी सुग्नी चेद लोके नर' ॥२३॥
क्यमूतश्च ब्रह्मणि स्थितो ब्रह्म प्राप्नोतीत्याह भगवान्-
योऽत मुखोऽतरारामस्तथांतज्योतिरेव य. ॥
स योगी ब्रमनिर्वाण ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥२४॥
य इति । योऽत.मुखोऽतरात्मनि सुख यस्य सॉइन मुखस्तथा अत.
रेयात्मन्याराम आरमण गोडा यस्य सोऽतरारामस्तथैवतिरेय आत्मन्येव ज्योतिः
प्रकायो यम्य सोऽतज्योतिरेव । य इंश स योगी ब्रह्मनिचाण ब्रह्मणि
निहीत मोक्षमिह जीवनेर ब्रह्ममूतः सन्नधिगम्यते प्रामोति ॥२४॥

·९ ८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [६.१ - तेपा वृत्तिस्थानीयोऽय पष्ठोध्याय आरभ्यते । तत्र ध्यानयोगस्य बहिरग कमीत, यावद्धयानयोगारोहणासमर्थस्तामन् गृहस्थेनाधिकृतेन कर्तव्य कर्म इत्यतः तत्स्तौति-- ननु किमर्थं ध्यानयोगारोहगमीमाकरण यावतानुष्ठेयमेव पिहित कर्म यावज्जीवम् । न, 'आरुरुक्षोर्मुनेयोग कर्म कारणमुच्यते' [गी.६.३] इति विशेषणादारूढस्य च शमेनैव सवधारणात् । आरुरुयोरारुढस्य च शम. कर्म বসন্ত কনসনামিন নানা কায়ায় নব দমক- भेदेन विवरण विभागकरण चामर्थक स्यात् ।। तामिणा पश्रियोगमारनपति, आरूदश कश्चित्, अन्ये नारु- रुक्ष न चारूढा. तानरेश्य 'भाररुभो.' 'आरूढस्य च' हाने विशेषण वि. भागकरण चौपायत एवेति चेन् । न, 'तस्यै हात वचनात् । पुनर्योगम- हणाच 'योगारूदस्य' इति । य आसीदय योगमारुस्सुस्तस्यैवारुढस्य शम एच कर्तन्य. कारण योगाल प्रत्युच्यत इति । अतो न यारजीव कर्तव्यत्वमासिः कस्यचिदपि कर्मणः। योगविभ्रष्टपचनाच गृहस्थस्य चत्वर्मिणो योगो विहितः पष्ठेऽध्याये, स योगविमष्टोऽपि कर्मगति कर्मफल प्राप्नोतीनि तस्य नाशाराका अनुपपन्ना स्यात् । अवश्य हि कृत कर्म काम्य नित्य वा- मोक्षस्य नित्यवाद नारम्यत्वे- स्व पटमारभत एव । निन्यस्य च कर्मणो वेदप्रमाणावबुद्धल्यात्य. लेन भवितव्यमित्ययोचम अन्यथा वेदस्यानर्थक्यामगादिति । न च कर्माण मन्युभयविभ्रष्टपचनमवकर्मणो विभ्रराकारणानुपरः ।। कर्म कृतमीश्वरे सन्यस्यन्यतः क्तरि कर्म फल नारभत इति चेत् । न, ईश्वरे सन्यासस्याधिकतरफहेतुयोपरते. ! मोबायोति स्वकर्मणां कृता- नामीश्वरे मामो मोझआदेर न पल्लन्नराय योगमाहेन, योगाय विभ्रष्टः, इत्य- तस्त प्रति नाराका युवेति चेत् । न, 'एकाकी यतवितात्मा निरादौर- पहिः' [गी.६.१०], 'ब्रह्मचारिवते स्थितः गो.६.१४] इति कर्मसन्या. सविधानात् । न चात्र ध्यानाले स्त्रीमहायत्याराम येनशक्ति विधीयते ।

·६.१] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । न च गृहस्थस्य निराशीरपरिग्रहः' इत्यादिवचनमालम् । उभयविभप्रश्ना- नुपरत्तेश्च ॥ अनाश्रित इत्यनेन मिग एन सन्यासित्व योगिल्व चोत, प्रतिषिद्ध च निरमेरप्रियस्य च सन्यासित्व -योगिर चेति चेत् । न, ध्यानयोग प्रति चीहरगस्य सतः कर्मणः परमासासन्यामस्तुतिपरत्वात् । न केवल निरगि- ररिय एष सन्यासी योगी च । कि ताई कम्यपि, कर्मपलासग सन्यस्य कर्म- योगमनुतिइन्सरशुद्धमर्थ 'रा सयासी च गोगी च' भरनीति स्तूयते । न चैन वामन वर्गपारगम-यामस्तुतिश्रनुर्थाश्रमप्रतिषेधश्नोपश्यते । न च प्रसिद्ध निरमेरनियस्य परमार्थसन्यामिन. अतिम्मृतिपुराणेतिहामयोगशास्त्रेषु विहित सम्पासित्य योगिर च प्रतिस्पति भगवान् । स्वपचनविरोधाच्च । "समर्माणि मनसा मन्यस्य...नैन कुर्वन्न पारयन् आरले [गी...१३], 'मौनी सतुष्टी येन केनचित् अनिकेतः स्थिरमति' गा.१२.१९], 'विहाय कामान्यः सांपुमाश्चरति निद.' [गी.२.७१], 'मारभपरित्यागी' [गा.१२.१६] इति च तन तर भगवता सरचनानि दर्शितानि, तैर्विकध्येत चतुयांश्रमप्रति- पेधः। तस्मान्मुनेयोगमारूरुषोः प्रतिपन्नगाहस्थ्यस्याग्निहोनादिकम फलनिरपेत. मनुष्टीयमान ध्यानयोगारोहणसाधनत्व सत्त्वशुद्धिद्वारेण प्रतिपयत इति 'स सन्यासी च योगी च' इति स्यते- श्रीभगवानुवाच । अनाश्रितः कर्मफल कार्य कर्म करोति यः ॥ स संन्यासी च योगी च न निराग्रिन चाक्रियः ॥१॥ अगाभिनेति । अनाभितो नाश्रितोऽनाश्रितः ।कि, कमाल कर्मणः पल कपल यत्तदनाश्रितः कीरतृष्णाहित इत्यर्थः । यो हि कर्मफलतृष्णावान्स कर्मरत्माश्रितो भवत्यय तु तद्विपरीतोऽतोऽनाश्रितः कर्मफ्लम् । एवमूतः सन्कार्य कर्तव्य नित्य पाम्पविपरीतमामिहोत्रादिक कर्म करोति निर्वतयति यः कश्चिदीदृशः कर्मी स कौतरेभ्यो विशिष्यत इत्येवमर्थमाह स सन्यासोच ·१०० श्रीमच्छकराचार्यविरचित [६.१ योगी चति । सन्यास परित्याग स यस्यास्ति स सन्यासा च, योगी च योगश्चित्तसमाधान स यस्यास्ति म योगी च, इत्येवगुणसपनोऽय मन्तव्या न फेवल निरमिरनिय एव सन्यामा योगी चेति मतव्य । निर्गता अग्नय मागमूना यस्मान्म निरनि अप्रियश्चानमिसाधना अपि अविद्यमाना• निया- स्तपोदानादिका गस्यासौ अश्यि ॥२॥ ननु च निरगेरियस्यैव श्रुतिस्मृतियोगशास्त्रेषु सन्यासिन्च योगिव च प्रसिद्धम् । क्यमिह सामे सत्रियस्य च सयासित्व योगित्व चाग्रसिद्धमुच्यत इति । नैष दोष । क्याचित् गुणवृत्त्योभयस्य सपिपादयिपित वात् । तत्क्थ, मफ्लमकल्पसन्यासात्मन्यासिय योगागल्वेन च कर्मानुष्ठानार्मलसरपस्य च चित्तविपहेनो परित्यागाद्योगित्व चेति गौणमुभय, न पुनमुख्य सन्या- मित्व योगिन्य चाभिप्रेतमित्येतमथै दर्शयिनुमाह-- 4 सन्याममिति प्राहुर्योग त विद्धि पाडव ।। न हसन्यस्तसंपत्यो योगी भरति कञ्चन ॥२॥ यमिति । य समितत्पल्परित्यागरक्षण परमार्थसन्यास सन्याममिति पाहु श्रुतिस्मृतिविदो, योग कर्मानुयानलमण त परमार्थसन्यास विधि जानीहि हे पाडव । र्मयोगस्य प्रवृत्तिलक्षणस्य तद्विपरीतेन निवृत्तिलक्षणेन परमार्थ सयासेन कीदृश सामान्यमगीकृत्य तदाय उच्यत इत्यपेक्षायामिदमुच्यत--- अस्नि हि परमार्थसन्यासेन सादृश्य कहूंद्वारक फर्मयोगस्य । यो हि परमार्थ- मन्यासी स त्यत्तसर्वमंसाधनतया सम्मतत्रविषय सरप प्रवृत्तिहेतुरा- मकारण सन्यस्यति । अयमपि कर्मयोगी कर्म कुर्वाण एव पलविषय सकल्प सन्यस्यतीत्येतमर्थ दायिपन्नाह-न हि यस्मादसन्यस्तसम्ल्पोऽसन्यस्तोऽपरि- त्यत्त. पविश्य माल्पोऽभिसधिर्येन सेोऽसन्यनसकप कवन कश्चिदपि कर्मी योगी समाधानवान्भवति न समवतीत्यर्ग, पासाल्पस्य चित्तविक्षेप- हेतुत्वात् । तस्माद्य. कश्चन धर्मी सन्दरताल्सकल्पो भवेन्स योगी समाधान यानविश्चिमचित्तो मवेच्चित्तविक्षेपहेतो पल्सक परस मयस्तन्यादित्यभिप्राय ॥

·श्रीमद्भगवहीताभाष्यम् । ज्य परमार्थस-यासम्मयोगयोः कतारस सन्यामसामान्यमय 'य सन्यासमित्ति ग्राहुयोग न विद्धि पाडय' हनि कमोगर स्लुयर्थ सन्यासय गुतम् । ध्यानगोगस फलनिरपेक्षा कर्मयोगो गहिरग मापनर्णित त सयाम रेन स्नु मा अधुना कर्मयोगस्य ध्यानयोगसाधन र दर्शयाते-- आकाओनर्योगं कर्म कारणमुन्यते ।। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुन्यते ॥३॥ আমির। আষাঢ়ীমিতবানালে খানাযার मशतम्यवेत्यर्थः । कम्य तस्य भारुरतो. ! मुने मिगिन्यामिन इत्यर्थ । किमावक्षो ? योगम् । कर्म कारण साधनमुच्यते । योगास्दस पुनस्तस्यैव दाम उपसमः सरकर्मभ्यो निति कारण योगारूदस्य साधनमुच्यत इत्यर्थ । यावयायकर्म- आरमते तात्तायनेण्यामध्य जितेंद्रियाप, चित समाधी- यते । तया मति म झटिति योगास्दी भाति । तथा पोत व्यामैन---"-- ताश वाहाणस्यास्ति वित्त ययकता ममता मत्यता न । दोल स्थिनिर्देद- निधानमार्जक ततस्तनश्वोपरम नियाभ्य" [ममा शा.'५. ३७] दांत ॥३॥ अधेशानी सदा योगाल्दो भवनीयुच्यते-- या हि नेद्रियापु न कर्मध्यनुप-यते ॥ सर्वसंकरासन्यासी योगारूदनहीन्यते 2|| यदेति । यदा समाधीयमानचिनो योगी हि दाव्यापिद्रियाणामी दादादयस्तेविद्रियार्येषु कर्मसु च नित्यनमित्तिककाम्यनिपिद्धेषु प्रयोजनामाव बुद्धथा नानुमन्यते-नुमग यसव्यता गुद्धि न करोतीत्पर्य, । समापस-यासो सीन्स कन्यान् इहामुनार्गशमहेनन् सत्शमनु शील्मस्पेनि मरमपमन्यामी, योगामद प्रातयोग इत्येतत्, तदा तस्मिन्काल उगते । समापसन्यायोति बचनात्मगौश्व कामान्मणि च यमाणि मयस्यदित्यय । मल्यमूला दिस कामा - "मकल्पनून कामो चै यत्राः मापसभा " मनु.२.३], "काम जानामि ते मूल सम्न्यास्किल जायमे । न त्या सम पयिष्यामि तेन मै न भवि-

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
प्यास" मिभा.शा.१७७.२५] इत्यादिस्तृतेः । सर्वकामपरित्यागे च सर्वकर्म-
सन्यासः सिद्धो भवति "स यथाामो भवाते तत्क्रनुर्भवति यानुर्भवति
सन्म कुस्ने" [.४.४.५] इत्यादिश्रुतिभ्यो, “याद्धि कुरुले कर्म सत्त-
कामस्य चेष्टितम्" [मनु.२.४] इत्यादिस्मृतिभ्यश्च । न्यायाध-न हि मयंस-
कल्पसन्यासे कश्चिसदिनुमपि शक्तः । तस्मात्सर्वसम्ल्पसन्यासीति पचनात्सा-
कामासर्वाणि कमाणि च त्याजपति भगवान् ॥४॥
यदैव योगारूढलदा तेनात्मा उद्धृतो भवति ससारादनयंजातात् ।
अत:--
उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् ।।
आत्मैव यात्मनो वंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ।।५।।
उद्धरेदिति । उद्धरेत्मसारसागरे निमममात्मनामान तत उदूर्व हरे-
दुद्धरेत् योगास्दतामापादयेदित्यर्थः । नात्मानमवसादयेन्नाधो नयेन्नाधो गम-
येत् । आत्मैव हि यस्मादात्मनो अघुः । न ह्यन्यः कश्चिद्वधुर्यः समारमु-
क्तये भाति । यंधुरपि नावन्मान प्रति प्रतिकूल एच स्नेहादिवधनायतन-
त्वात् । तस्मायुक्तमयधारणमात्मैव धात्मनो रधुरिति । आत्मैव रिपुः शत्रुः ।
योऽन्यो पारी बाह्यः शत्रु. सोप्प्यात्मप्रयुक्त एवेति युनमेवावधारणमा-
मेव रिपुरात्मन इति ॥५॥
आन्भैर अधुरात्मैव रिपुरान्मन इन्युक्तम् । तत्र किंलक्षण आत्मा आ-
स्मनो बधुः विलक्षणो वा आत्मा आत्मनो रिपुरित्युच्यते--
बंधुरामात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः ।।
अनात्मनस्तु शत्रुचे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥६॥
बधुरिनि । यधुरामात्मनस्तस्य, तस्यान्मनः स आत्मा बधुपैनात्म-
नामै जित., आरमा भयारणसघातो येन वशीकनो, जितेंद्रिय इत्यर्थः ।
अनात्मनस्चजितात्मनस्तु शनुले शत्रुभाव वतनात्मय शत्रुवन् , यथाऽनामा
शयन्मनोऽमारी तथात्मात्मनोऽप्रकारे वतन्यर्थः ॥६॥

·६.७ श्रीमद्गीताभाष्यम् । जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ॥ शीतोष्णसुखदुःसेतु तथा मानापमानयोः ॥७॥ जितात्मन इति । जितात्मनः सायंरणमघात आत्मा जितो येन स जितामा तस्य जितात्मनः, प्रशान्तस्य प्रसन्नात.वरणस्य मत मन्यासिनः परमात्मा समाहितः साभादात्मभायेन पनि इत्यर्थः । किंच गीतोष्णसुखदुः- मा नथा मानेऽपमान र मानापमानयोः पूजापरिभायोः समः स्यात् ॥७॥ ज्ञानविज्ञानप्रात्मा कूम्यो निजितेन्द्रियः ॥ युक्त इत्युन्यते योगी समलोटाइमकायमः ॥८॥ माननि । मानविजामतृप्मात्मा गान शास्त्रानपदार्थाना परिज्ञान, चि भान तु शास्त्रतो झाताना तथैव रसानुभवारण, साम्या ज्ञानविज्ञानाभ्या नुमः सजाताटायर आत्मा अत करण यस्य स शानपिशानवृतात्मा, कुट- स्थोप्रायो, भवतीत्यर्थः । विजिद्रियश्च । य ईदृदा, युक्त समाहित इति म उच्यते पथ्यते योगी । म समलटाइमचिनो लोटारसाचनानि समानि यस्य म समलोपामसवन. १८॥ चि-- सुहन्मित्रायुदासीनमध्यस्यद्वेप्यबंधुपु ।। साधुमपि च पापेषु समद्धिविशिष्यते ॥९॥ मुहदिति । मुइदित्यादिश्लोकार्धमेर पदम् । सुहृदिति प्रन्युपकारमनपे- ध्योपानी, मित्र स्नेहयान् , जरिः उदासीनो न कस्यचि पक्ष भजते, मध्यस्थो यो विरुद्धयोरुभयोदिनैवी, देय आत्मनोऽप्रिया, मधु. सधी । इत्येतेषु साधुषु शास्त्रानुवर्तियपि च पापे प्रशिपिकारिषु सर्वव्येने समबुद्धिः 'क. स्किा' इत्यव्यातद्धिरित्ययः । विशिष्यते चिमुच्यत इति या पाठान्तरम् । योगास्वाना सांगमयमुत्तम इत्यर्थः ॥९॥ भत यमुत्तारफलमानये-- योगी युंजीत सततमात्मानं रहास स्थितः ।। .

·१०४
श्रीमच्छकराचार्यविरचित
[६१०
एकाफी यतचित्तात्मा निराशौरपरिप ॥१०॥
योगीनि । योगी ध्यानी युजीन समादध्यात्सतत मदात्मानमत करण
रहस्येकान्ते गिरिगुहादौ स्थित सन्ने काश्यसहाय । रमि सित एकाकी
चात विशेषणासन्यास कृत्यर्थ । यतचित्तामा चितमत रणमात्मा देहश्च
सयतो यस्य स यतचित्तात्मा निर शातितृष्णोऽपरिग्रहश्च परिग्रहरहितश्च
इत्यर्थ । सन्यासि वेऽपि त्यत्सर्वपरिग्रह सन् युजातेत्यर्थ ॥१०॥
अयेदाना योग युजत आसनाहारविहारदाना योगसाधन चेन नियमो
वक्तव्य , प्राप्तयोगस्य लक्षण तत्पलादि च, इत्यत आरभ्यते। तनासनमय
ताव प्रथममुच्यते--
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मन ॥
नात्युच्छूित नातिनीच चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥११॥
शुचौ इति । शुचौ गुद्धे वियिते स्वभावत सस्कारतो वा देश
स्थाने प्रतिराप्य स्थिरमचलमा मन आसन नात्युछूित नातायोच्छ्रिन नाप्य
तिनीच, तच चैवाजिनमुशोत्तर चैमजिन कुशाश्चोत्तरे यस्मिनासन तदा
सन चैगनिनकुशोत्तरम । पाठक्रमाद्विपरातोऽन प्रमचलादीनाम् ॥११॥
प्रतिष्ठाप्य किम्-
तनकामं मन कृचा यतचित्तेंद्रियनिय ॥
उपविश्यासने युज्यागोगमात्मविशुद्धये ॥१२॥
तोति । तत्र तस्मिनामन उपविश्य योग युज्यात् । कथ, सनीय
पयेभ्य उपमहत्यैान मन कृत्या यचित्तेंद्रियनिय , चित्त चद्रियाणि च
चित्तेद्रियाणि तेषा निया सयता यस्य स यतचित्तेंद्रियाय । म स्मिथ
योग यु यादित्याह आत्मविशुद्धये अत करणस्य विशुद्धयमित्येतत् ॥१२॥
नाह्यमासनमुनम् , अधुना शयरधारण क्यामत्युच्यत-
सम कायशिरोमीन धारयन्नचर स्थिर ।।
सप्रेक्ष्य नामिराम स्व गियाननलोफयन् ॥१३॥

·६.१३] श्रीमद्भगवदगीताभाष्यम् । १०५ सममिति । सम कायशिगेनीच यायच शिरश्च ग्रीया च यायशिरा ग्रीव तन्मम धारयनचल च । मम धारयतधरन मभरन्यनो विगिनष्टि अच- लामिति । स्थिरः स्थिरी मूबियर्थः । स नामिमाम समेभ्य गम्यक्पक्षण दर्शन कृत्येति । सान्दो एतो द्रष्टयः। न हि सनामिनाममम गमिह विधिसितम् । किं तर्हि चभुपोष्टिसानिरातः । स चात.रणममाधानापेशी चिनक्षितः । स्वनागिमासमप्रेशर्मर वैद्विवक्षित मनस्तर समाधीयेत, ना- स्मनि । आत्मनि हि मनम. समाधान वश्यति 'आत्ममस्थ मन. कृया' [गी.६.२५] इति । तम्मासिगन्दलोपना गोदृष्टिमनिपात पय मप्रेश युच्यते । दिशश्वानरमायन्दिशा चायलोग्नमतरानियेतत् ॥१३॥ चि-- प्रशान्तात्मा विगतभीनमचारिवते स्थित ॥ मनः मयम्य मचित्तो युक्त आमीत मपर ॥१४॥ प्रशान्तेति । प्रशान्तात्मा प्रकाशात आत्मा अत करण यस्य मोऽय प्रशान्तान्मा, विगतभगिनभो, ब्रह्मचारिनने स्थितो ब्रह्मचारिणो रत ब्रहाचर्य गुरुशुश्राभिषाभुत्पादि तस्मिस्थितन्तदनुष्ठाता भोदित्यर्थ. । किच मनः सयम्य मनमो मृत्तीरुपमहत्येत्येत मच्चिनो मयि परमेश्वरे चित यस्य मोध्य मचित्तो युनः समाहित मलामीनोपविगेन् । मन्परोऽह परो यस्य गोऽय मत्परः । भाति कश्रिद्रागा श्रीचित्तो न नु त्रियमेर परवेन गृहाति, कि तह राजान महादेव या। अय नु मञ्चित्तो मत्परथ ॥४॥ अथेदानी योगफलमुच्यते-- युंजन्नेवं महात्मानं योगी नियतमानमः !! मास्ति निर्माणपरमा ममायामधिगन्छति ॥२५॥ युजीन्नति । युजन्ममाधान उपनेर यथोत्तेन विधानेन मदा मान योगी नियनमानस नियत मयत मानम मनो यस्य संध्य नियतमानम , शान्ति- मुपरति निर्माणपरमा निर्माण मोचतत्परमा निशा यम्या. गान्ते, मा निर्या.

·श्रीमच्छकराचार्यविरचित परमा ता नियंगपरमा मत्सस्था मदीनामधिगच्छति प्राप्नोति ॥१५॥ इदानी योगिन आहारादिनियम उच्यते-- नात्यभवस्तु योगोऽस्ति न चैतमनभात. ॥ न घातियागोलघ जापतो नैव चार्जुन ३१६ । नेति । नात्यभत आत्मसमितमन्नपरिमाणमनीत्य अभतोऽत्यभतो न योगोऽस्ति । न चकान्तमनभतो योगोऽस्ति । “यदु ह वा आत्मसमिनमान तदनि नन्न हिनस्ति, यद्भूयो हिनरित तयत्वनीयोऽन्न न तदवति" [शतपथे] इति श्रुते । तस्मादयोगी नात्मसमितादनादधिक दून वानीयान् । अपना योगिनो योगशास्त्रे पारेपटिनादनपरिमाणादतिमात्रमभनी योगे नास्ति । उत्ता हि- "अर्ध सव्यजनान्नम्य तृतीयमुदाय च। वायो. सचरणार्य तु चतुर्थ- मवशेषपेत्" योगसारे इत्यादि परिमाणम् । सथान चालिस्तकालय योगो मति नै चातिमात्र जाग्रतो योगो भनि नार्जुन ॥१६॥ कप पुनयोंगो भवतीत्युच्यते-- युक्ताहारविहारस्य युक्तचेतस्य कर्मनु ।। युक्तरवगाववोधाय योगो भवति दुःसहा ॥१७॥ युत्तेति । युक्ताहारविहारस्य आहियत इत्याहारोपन, विहरण विहारः पादनमः, तो युनौ निपतपरिमाणो यस्य स युक्ताहारविहार तम्य, तथा युन- चैत्रस्य युक्ता नियता चेष्टा यस्त कर्मसु तस्य, तथा युक्तस्वप्राय गोधस्य युनौ स्वतयाचयोधश्च ती नियतवाल या तस्य । युनाहारविहारस्प युनचेश्रय कर्मसु युनम्बमावरोधस्य योगेनो योगो मरते दुःपहा दुःपानि सर्वाणि हन्तीति दु.यहा सससारदुखाप रोगी मातीत्यर्थ. ॥१७॥ अथाधुना यदा युतो मरतीत्युच्यते-- या रिनियतं चित्तमामन्येवावतिष्ठते ।। निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युन्यते तदा ॥१८॥ यदेति । यदा विनियत विशेषण नियत सयतमेशाग्रतामापन चित्त

·६.१८]
श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
१०७
हित्या न्यायचितामात्मन्येय केवले यानिठते स्यात्मनि स्थिति रमत इत्यये ।
निःस्पृहः सर्वगामेभ्यो निर्गता दृष्टामविषयेभ्यः स्क्षा तृष्णा यम्य योगिनः
म युतः समाहित इत्युच्यते तदा तारमन्याले ॥१८॥
तस्य योगिनः ममाहित यमित तस्योपमोच्यते--
यथा दीपो निशतात्यो नाले सोरमा स्मृता ।।
योगिनो यतचित्तस्य युजतो योगमात्मन ॥१९॥
यथेति। यथा दीप, प्रापो नितम्या निगाते यातने देशे स्थितो
नंगने न चलति सोपमा उपमीयतेऽनयेत्युपमा योगश्चित्तप्रचारदर्शिभिः
स्मृता चिन्तिता । योगिनो यतचित्तस्य सपतात परणय युनतो योगमनुतिष्ठत
आत्मनः ममाधिमनुतिष्ठत इत्यर्थः ॥१९॥
पर योगा पासपलदेक ग्रीभूत निपातप्रदीपरम्प मत्--
यत्रोपरमते चित्त निगढ़ योगसेवया ॥
यत्र चैवामनामानं पश्यनात्मनि तु यति ॥२०॥
यति । तर यस्मिन्काल उपरमने निनमुपरति गति निरुद्ध सर-
तोनिवारितप्रचार योगमेश्या योगानुष्टानेन, यत्र चैा यस्मिच काल आत्मना
समाधिपरिशदेनात.रणेनात्मान पर नेतन्य ज्योति स्वरूप पश्यन्नुपलभमानः
स एवात्मनि नुष्यति तुष्टिं भजते ॥२०॥
सुसमात्यंति यत्तद्बुद्धिमाझमींद्रियम् ॥
वैत्ति यन न चैरायं स्थिति तस्वतः ॥२१॥
सुमेति । मुममात्यतिकम पतमेव भक्तीत्या यानेकमननमित्यर्थः । पत्त-
दुद्धिग्राह्य युद्धद्रियानरपेक्षया गद्यत इति युद्भिग्राह्यम्, अनरोद्रेयमिद्रियगो-
चरातीतमाविप जानतमित्यर्थः । वेत्ते तोदृग मुगमनुमगाते यत्र यम्मिलाले,
न चैर अय विद्वानात्मस्वरूपे स्थितनम्मानेर चरति ततस्तत्वम्बम्पान्न
प्रच्यरत इत्यर्थः ॥२१॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[६.२२
किंच-
यसवा चापर लाभ मन्यते नाधिक ततः ।।
यस्मिन्स्थितो न दु येन गुरुणापि विचाल्यते ॥२२॥
यमिति । य साध्या यमात्माम लच्या प्राप्य चापरमन्याम लामा-
न्तर ततोऽधिकमस्तीति न मन्यते न चिन्तयति। पिच यस्मिन्नात्मतत्रे स्थितो
दुसेन दानिपातादिलक्षणेन गुरुणा महतापि न विचाल्यते ॥२२॥
'यत्रोपरमते' (गो.६.२०] इत्यागारभ्य यावद्भिविशेषणैर्विशिष्ट आ-
मावस्थाविशेषणे योग उत्त-
तं विद्यादु.ससंयोगवियोग योगसंज्ञितम् ॥
स निधयेन योक्तव्यो योगोऽनिविण्णचतसा ॥२३॥
तमिति । न विवादिजानीयात् दुःससयोगवियोग दु.से. सुयोगी दु.स-
-सयोगस्तेन वियोगो दुःखसयोगवियोगम्न दुःखसयोगवियोग योग इत्यैव सशित
विपरीतल पणेन विद्याद्विजानीयादित्यर्थः ! योगालमुपमहृत्य पुनरन्धारण
योगस्य कर्तव्यतोच्यते निश्चयानिवेदयोयोगसाधनत्यविधानार्थम् । स यथोक्त-
फो योगो निश्चयेनाध्यवसायेन योक्तव्यो निर्यिण्णचेतसा न निर्विष्णमनिर्विष्णा
कि तत्' चेतस्तेन निदरहतेन चेनमा चित्तैनन्ययः ॥२३॥
संकल्पप्रभवान्कामांरुयक्त्या सर्वानशेपतः ॥
मनमैवेद्रियप्रामं विनियम्य समंतत ॥२४॥
सरत्येति । सत्यपमरान्सरन्य प्रभवो येषा कामाना ते समन्यत्र-
भवाः कामास्ताम्यक्या परिन्यन्य मानशेषतो निलंपेन। चि मनमय
चिरेक्युक्तेनेंद्रियग्राममिंद्रियसमुदाय सिनियम्य नियमन कृया समतत सम-
तात् ॥२४॥
मनैः शनेम्परमेचुया धृनिगृहीतया ॥
आत्मसंस्थं मन कृत्वा न किंचिदपि चिंतयेत् ॥२५॥

·६.२५]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
शनैरिति । गने. शनैर्न सहसोपरमेदुपरति कुर्यात् । क्या । बुद्धया ।
विशिम्या धुतिगृहीतया धृत्या धैयण गृहीतया तिगृहीतया धैर्यण युन-
येयर्थः । आत्मसस्थमात्मनि सस्थित 'आमेर मौन तनोन्यविचिदस्ति'
इत्येरमान्ममा मन. कृया न पिचिदपि चिंतयेत् । एर गोगस्य परमो
विधि ॥२५॥
सौरमात्मसम्ध मनः या प्रवृत्तो योगी-
यतो यतो निधरति मनचंचलमस्थिरम् ॥
ततस्ततो नियम्यैतदागन्येव वशं नयेत् ॥२६॥
यत इति । यतो यतो यममा यस्मानिमित्ताच्छन्दादेनिश्चरति निर्गच्छति
स्वभावदोपान्मनश्चलमत्यर्थं चनमा एपास्थिर, ततस्ततस्तम्मात्तरमाच्छन्दादे-
निमित्तानियम्य ततानिमित्त याथात्म्यनिरूपणेनाभासोक्त्य वैराग्यभावनया चेत.
न्मन आत्मन्येन वा नयेदात्मवश्यतामापादयेत् । एर योगाभ्याउरायोगिन
आत्मन्येर प्रशाभ्यति मन ॥२६॥
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ॥
उपैति शान्तरजसं प्रत्यभूतमरुत्मपम् ॥२७॥
प्रशान्तेति । प्रशा तमनम प्रमाण शान्त मनो यस्य स प्रशान्तमनास्त
प्रशान्तमनस होन योगिन मुसमुत्तम निरतिशयमुषैत्युपगच्छति । शान्तरजम
प्रक्षीणमोहादिलशारजसमित्यर्थ, । महामृत जीव मुक्त प्रौर समित्येपनिश्चय-
चन्त बहाभूत अफल्मरमधर्मादिवर्जितम् ॥२७॥
युजन्ने सदात्मान योगी विगतकन्मयः ।।
मुसेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यंत सुखमश्नुते ॥२८॥
युजनिति । युनने योतेन प्रमेण योगी योगान्तरापार्जित. सदा-
स्मान विगतकल्मो विगतगर, मुरसेनानायासेन ब्रह्मास्पदी ब्रह्म परेश स-
स्पर्शो यस्य तद्ब्रह्ममस्पर्श सुरमत्यत अनमतीत्य वर्तन इत्यत्यत उत्कृष्ट निर-
तिशयमस्नुते ब्रामोति ॥२८॥

·११२ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [६.३४ सिंच दृढ तनुनागरदन्छेयम् । तस्यैरभूतस्य मनमोऽह निग्रह निरोध मन्य घायारिय। यथा पायो? परो निग्रहत्ततोऽपि मनसो दुष्कर मन्ये इत्यभिप्राय ॥३४॥ श्रीमगवानुवाच एग्मेनयथा ब्रवीषि- श्रीभगवानुवाच । असशय महानाहो मना दुर्निग्रह चरम् ॥ अभ्यालेन कौंतेय मेराग्येण च गृह्यते ॥३५॥ असायमिति । असदराय नास्ति सशया मनो दुर्निग्रह चलमित्या हे महानाहा । विम्यासेन तु अभ्यासो नाम चित्तभूमौ वस्याचित्समानप्रयया- वृत्तिश्चित्तम्य । वैराग्यण वैराग्य नाम दृशदृणभोगेषु दोपदर्शनाभ्यासाद्वैतृ- एण्य तेन च वैराग्येण गृह्यते विचारूप प्रचारचित्तस्य एवं तमनो गृह्यते निग्रहाते निरध्यत इत्यर्थ ॥३०॥ य पुनरसयतात्मा तेन- असयतात्मना योगो दुपाप इति मे मति ॥ वश्यामना तु यतता शस्योवानुमुपायत ॥३६॥ असयतात्मनेति । अमपता मना अभ्यासवैराग्याभ्यामसयत आत्मा अत करण यस्य सोऽयमसयता मा तेनासयतात्मनायोगो दुःप्रापो दु खेन प्राप्यत हात मे मति । यस्तु पुनवस्यामा अभ्यामरैराग्याभ्या यश्यत्वमापादित आ (या मनो यस्य सोऽय वयामा तन यल्या मना तु यतता मूयोऽपि प्रयन कुर्वता दाम्योऽवाप्नु योग उपायतो क्योचादुपायात् ॥३६॥ तब योगाभ्यासागीकरणेन इहलोकपरलोम्प्रातिनिमित्तानि कर्माणि सन्यस्तानि, योगामिद्धिपल च मोक्षमाधन सम्यादर्शन न प्राप्तामिति, योगी योगमार्गान्मरण काले चरितचित्त इति तस्य नाशमासस्य अर्जुन उशच-- अर्जुन उवाच । अयति श्रद्धयोपतो योगान्चालितमानसः ।।

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । अप्राप्य योगससिद्धि का गतिं कृष्ण गन्छति ॥३७)] अयतिरिति । अतिरप्रयलयान्योगमागें श्रद्धया आस्तिक्यमुद्धया चोपेतो अतकाले च योगात् चरित मानस मनो यस्य स चलितमानसः भटस्मृतिः सोऽप्राप्य योगससिद्धि योगपल सम्यग्दर्शन का गति है कृष्ण गच्छति ॥३७॥ कन्चिन्नोभयाविभ्रमश्छिन्नानमिव नश्यति ॥ अप्रतिष्ठा महानाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥३८) कच्चिादेति । चिकि नोभयविभ्रष्टः कर्ममागंद्योगमाांच विभ्रष्टः सरिछन्नानमिव नश्यति, किं या न नश्यत्यप्रतिष्ठा निराश्रयो है महाबाहो वि. मूढः सन्ब्रह्मणः पथि ब्रह्मप्राप्तिमार्गे ॥३८॥ एतन्मे सशत्र कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।। त्वदन्यः सशस्यास्य च्छेत्ता न हयुपपद्यते ||३९] एतदिति । एतन्मे मम राशय कृष्ण च्छेत्तमपनेनुमर्हस्यशेषतः । स्वद- न्यस्वत्तोऽन्य ऋषिदेयो वा छेत्ता नासयिता सगयस्यास्य न हि यस्मादुपप- द्यते न सभपति अतम्त्यमेव च्छेत्तमहसीत्यर्थ (६३९।। श्रीभगवानुवाच । पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।। न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति तात गच्छति ॥४०॥ पार्थति । हे पार्थ नैवेह लोके नामुन परस्मिन्या लोके विनाशस्तस्य विद्यते नास्ति । नाशो नाम पूर्वस्माडीनजन्मप्राप्तिः स योगभ्रष्टस्य नास्ति । न हि यस्माकल्याणच्छुभकृत्कश्चित् दुर्गतिं कुत्सिता गतिं हे तात, तनात्यात्मान पुनरूपेणेति पिता सात उच्यते । पितेव पुत्र इति पुनोऽपि तात उच्यते । शिन्योऽपि पुत्र उच्यते । अतो न गन्छति ॥४०॥ कि स्वस भयति- प्राप्य पुण्यतां लोकानुपित्या शाश्वतीः समाः ।। गी.८ ·११४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [६.११ शुचीनां श्रीमता गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥११॥ प्राप्यति । योगमागे प्रवृत्त सन्यासी मामायाप्य गत्या पुण्यकृताम- श्वमेधादियाजिना लेगान् तत्र चोपित्वा वासमनुभूय शाश्वतीनित्याः समा. सवत्सरान् , तद्भोगक्षये गुचीना ययोक्तकारिणा श्रीमता विभूतिमता गेहे गृहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥४॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।। एतद्धि दुर्लमतर लोके जन्म यदीदृशम् ॥४॥ अति। अथवा श्रीमता कुलरादन्य िमन्योगिनामेव दरिद्राणा कुले भवति जायते धीमता बुद्धिमताम् । एतद्धि जन्म, यद्दरिद्राणां योगिना कुले, दुर्लभतर दुःखल्भ्यनर पूर्वमपेश्य लेके जम यदीश यथोलविशेषणे कुले ॥४२॥ यस्मात्- तत्र तं बुद्धिसयोग लभने पौर्वदेहिकम् ॥ यतते च ततो भूय संसिद्धी बुरुनंदन ।।४३॥ तत्रेति । तत्र योगिनां युले त बुद्धसयोग बुद्धया सयोग बुद्धिसयोग लभते पौर्वदेहिक पूर्वस्मिन्देहे भव पौर्वदेहिकम् । यतते च प्रयत्न करोति च ततस्तस्मात्पूर्वकृतात्सस्कारात् भूयो बहुतर ससिद्धौ ससिद्धिनिमित्त हे कुरुन- दन||४३॥ कथ पूर्वदेहबुद्धिमयोग इति तदुच्यने- पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते हरशोऽपि सः॥ जिज्ञामुरपि योगस्य शब्नहातिवर्तते ॥४॥ पूर्वाभ्यासेनेति । य. पूर्वज मनि कृतोऽभ्यास स पूर्वाभ्यासस्तैनव बल्वता हियते ससिद्धौ हि यस्मादयशोऽपि स योगभ्रष्ट । न कृत चे योगाभ्या- सजासस्वागदरयत्तरमधर्मादिलक्षण कर्म, तदा योगाभ्यासजनितेन सम्कारेण हियते । अधर्मश्चेद्वत्यत्तर कृतस्तेन योगजोऽपि सस्कारोऽभियत एव ।

·श्रीमद्भगवडीताभाष्यम् । तत्क्षये तु योगजः सस्कार स्वयमेव कार्यप्रारमते, म मालस्थरपापि चिना- शस्तस्यास्तीत्यर्थः । अत. जिज्ञासुरपि योगस्य स्वरूप ज्ञातुमिच्छन्नपि योगमार्गे प्रवृत्त. उत्साही योगभ्रष्टः, मामात्सोऽपि शब्दब्रह्म वेदोक्तसमर्मानुष्ठानफलम- तिपततेऽतिक्रामति अपाकरिष्यति, फिमुन बुद्ध्या यो योग तनिष्ठोऽभ्यास कुर्यात् ||४४॥ कुतश्च योगित्व श्रेय इति-- प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्लिपः ।। ओजम्मततिद्वस्ततो याति पर गतिम् ॥४५॥ प्रयत्नादिति । प्रयत्नायतमानोऽधिक यतमान इत्यर्थः । तत्र योगी विद्वान्सशुद्धकिल्लियो विशुद्धकिल्पिः सशुद्धपापोऽनेकजन्मससिद्धोऽनेके जन्मगु किंचित्किंचित्सतारजातमुपचित्य तेनोपचितेनानेकजन्मकृतेन रसिद्धी- इमेरजन्मससिद्धस्ततो सन्धसम्यग्दर्शन. सन् यात्ति परा प्रष्टा गतिम् ॥१५॥ यस्मादय तस्मात्-- तपस्विभ्योऽविको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक || कर्मिभ्यायाधिको योगी तस्माद्योगी भमार्जुन ॥४६॥ तपस्विभ्य इति । तपस्वियोऽधिको योगी, शानिभ्योऽपि, शानमत्र शास्त्रार्थ पाहित्य, तदभयोऽपि मतो शतोऽधिक' श्रेष्ठ इति । कर्मिभ्या, आग्निहीवादि कर्म, तद्योऽधिको योगी विशिष्यो यस्मात्तस्माद्योगी भवा - जुन ॥४६॥ योगिनामपि सर्वेषो मद्गतेनातरात्मना ।। अद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥४७॥ इति श्रीमहाभारते शलसाहमया सहिताया वैयासिस्या भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्रीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसादे ध्यानयोगो नाम पठोऽध्यायः ॥६॥ योगिनामिति । योगिनामपि सर्वेषां रुद्रादित्यादिध्यानपराणा मध्ये

·भीगाछपराचार्यविरचित
[६.४७
महरोन गाय पागमे गततिरमनात करणेन श्रद्धाया अद्दधान. सन्भ-'
जो गयो गोममा मुत्ततमोऽतिमयेन युक्तो मतोऽभिप्रेन इति ॥४७||
पाईसपरिवाजराचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये ध्यानयोगो नाम पष्टोऽ.
mil ||६||
शथ सप्तमोऽध्यायः।
vifnumn it मद्गतेनातरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मा स मे
th it' ft.६.४५] इति प्रश्नतीजमुपन्यस्य स्वयमेव ददृा मदीय
Raint Hit इत्येतद्विषक्षु श्रीभगवानुवाच--
ना।

·७.२] श्रीमद्भगवदीताभाष्यम् । ज्ञानमिति । ज्ञान ते तुभ्यमह सचित्रान विज्ञानसहित स्वानुभवयुक्त- गिद वक्ष्यामि कयिभ्याम्पशेषत काल्येन । तज्ञान विषभित स्तौति श्रोतु- रभिमुखीकरणाय-- यज्ञात्या यज्जान शत्या नेह भूय. पुनरम्यत् भातव्य पुरुषार्थसाधनमवशिष्यते नापशिष्ट भयति । इति मत्तत्वगो यः स सर्वज्ञो भवतीत्यर्थ । अतो विशिष्टपलत्वान् दुर्लभ ज्ञानम् ।।२।। कथमित्युच्यते-- मनुष्याणां सहस्रपु कधिद्यतति सिद्धये ॥ यततामपि सिद्धानां कश्चिमा वेत्ति तत्त्वतः ॥३॥ मनुष्याणामिति । मनुयाणा मधे राहलेकोकेषु कश्चिद्यतति प्रयत्न करोति सिद्वये सिद्धयर्थम् । तेगा यततामपि सिद्धाना, सिद्धा एव हि ते ये मोसाय यतन्ते, तेपा कश्चिदेव मा वेत्ति तापनी यथावत् ॥३॥ श्रोतार प्रवचनेनाभिमुखीकृत्याह- भूमिरापोऽनलो वायु. सं मनो बुद्धिरेव च ॥ अहकार इतीय मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा १४|| भूमिरिति । भूमिरिति पृथिवीतन्मात्रमुच्यते, न स्पूला, 'भिना प्रति- रश्या' इति वचनात् । तथा अनादयोऽपि तन्मानाण्येसच्यन्ते । आपोऽनलो वायु सम् | मन इति मनम कारणमहारो गृह्यते । बुद्धिरित्यहमारकारण महत्तनम् । असार इत्यविद्यासयुत्तमव्यक्तम । यथा विनसयुक्तगत विपमि- स्युच्यते, एवमदकारवासनावदव्या मूल्पारणमहनार इत्युध्यते, प्रवर्तक वाद- हकारस्य । अहकार एव हि सर्वस्य प्रवृत्तिगीज दृष्ट लोके। इतीय यथोक्ता प्रकृति ममेश्वरी मायाशशरण्या भिन्ना भेदमागता ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्या प्रकृति विद्धि में पराम् ।। जीवभूता महायादो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥ अपरेति । अपग न परा निरया अशुद्धा अनर्थक ससारखधनामि- केयम् । इतोऽस्या योनायास्त्वन्या विद्या प्रति ममान्मभूता विद्धि मे पर।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [७.५ प्रकृष्टर जीवभूता भेनशलक्षणा प्राणधारणनिमित्तभूता, हे महाबाहो, यया प्रकृत्येद धार्यते जयदत प्रविश्या ॥९॥ एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ॥ अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभव. प्रलयस्तथा ॥६॥ एतदिति । एतद्योनीनि एते परापरे क्षेत्रक्षेत्रशलक्षणे प्रकृती योनिः येपा मूनाना तान्येतद्योनीनि, भूतानि सर्वाणीत्येवमुपधारय जानाहि । यस्मा- ग्मम प्रती योनि. कारण सर्वभूतानामतोऽह वृत्तस्य रामरस्य जगतः प्रभर उत्पतिः प्रल्यो विनाशस्तथा । प्रतिद्वयद्वारेणाह सर्वश ईश्वरे जगतः कारणमित्यर्थः ॥६॥ यतस्तम्मात्-- मत्त परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय ॥ मयि सर्वामिद प्रोनं सूत्रे मणिगणा इव ||७|| मत्त इति । मत्त परमेश्वरात्परतरमन्यत्कारशान्तर विचिनास्ति न विद्यतेऽहमेव जगत्कारणमित्यर्थः हे धनजय । यस्मादेव तस्मान्मयि परमेश्वरे सयाणि भूतानि सर्वमिद जगत्प्रोतमनुम्यूतमनुगतमनुर्विद्ध माथितमित्यर्थः, दीर्घ- तंतुषु पटवत्सूत्रे च मणिगणा इव ॥७॥ केन केन धर्मेण विशिष्टे त्वयि सर्वमिद प्रोतमित्युच्यते--- रसोऽहमप्मु कतिय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ॥ प्रणयः सर्ववेदेषु शब्दः से पौरपं नूपु ॥८॥ रस इति । रसोऽहमपां य' सार. स रसस्तस्मियसभूते मय्याप• प्रोना इत्यर्थः । एव सर्वत्र । यथा हमप्सु रस, एव प्रमारम शाशमूर्ययोः । प्रणव ओंकार' सर्ववेदेषु, सस्मिन्प्रणवमते मयि स वेदाः प्रोताः। तथा खे आकाशे शन्दः सारमना, तस्मिन्माये व प्रीतम् । तथा पौरुप पुरुषम्य भावो पोप यतः पुबुद्धिषु, तस्मिन्मयि पुरसः प्रोता. 11८॥ पुण्या गंधः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विमावसो।।

·श्रीमद्गबढ़ीताभाष्यम् । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥९॥ पुण्य इति । पुण्यः सुरभिगंधः पृथिव्या चाह, सस्मिन्मयि गधमूने पृथिची प्रोता! पुण्यत्व गधस्य स्वभावत एव पृथिव्या दर्शिल अवादिषु रमादेः पुण्यत्वोपरक्षणार्थम् । अपुण्यल्य तु गधादीनामविद्याधर्मादपेक्ष सलारिया मृत- विशेषससर्गनिमित्त भवति । तेजश्च दीप्तिश्चारिम विभावसावग्नौ। तथा जीवन सर्वभूतेषु, येन जीवन्ति सर्वाणि भूतानि तबीवनम् । सपश्वास्मि तपरिवधु, तस्मिस्तपनि मयि तपस्विन. प्रता' ॥९ पोज मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ॥ बुद्धियुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥१०॥ वीजमिति । बीज प्ररोहकारण मा विद्धि मवंभूताना हे पार्थ सना- तन चिरतनम् । चि बुद्धिविकनिरत.करणस्य बुद्धिमता विवेकशक्तिमना- मरिम, नेज प्रागल्भ्य तदता तेजस्विनामहम् ॥१०॥ चलं बलवतां चाई कामरागविवर्जितम् ।। धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥११॥ चलमिति । बल सामर्थ्यमोजो बलयतामहम् । तच्च बल कामरागविव- जित, कामश्च रागश्च कामरागौ। कामरतृष्णा असनिकृष्टेषु विषयेषु, रागो रजना प्रासेपु विषयेषु, ताभ्या कामरागाभ्या विवर्तित देहादिधारणमात्रायें बल सत्त्वमहमरिम, न तु यत्ससारिणा तृष्णारागकारणम् । किच धर्माविरुद्धो धर्मेण शास्त्रार्थेनाविरुधो यप्राणिषु मूतेषु कामो, यथा देहधारणमात्राद्यों- मानपानादिविषयः स कामोऽस्मि हे भरतर्षभ ॥११॥ ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये॥ मत्त एवेति सान्विद्धि न वह तेषु ते मयि ॥१२॥ ये इति । ये चैव साचिकाः सत्वनिर्वृत्ता भावा. पदार्या, राजसा रजोनिता, तामसास्तमोनिवृत्ताश्व, ये केचिप्राणिना स्कर्मवशनापनो ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [ ७.१२ भावाः तान्मत्त एवं जायमानानित्येव विद्धि सर्वान्समस्तानव । यद्यपि ते भत्तो जायन्ते तथापि न वह नेतु तदधीनस्तदशो यथा ससारिणः ते पुनर्मीय मदशा मदधीना ॥१२॥ एवभूतमपि परमेश्वर नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव सर्वभूतात्मान निर्गुण समारदोपवीजप्रदाहारण मा नाभिजानाति जगदित्यनुक्रोश दर्शयति भगवान् । तच्च रिनिमित्त जगतोऽज्ञानमित्युच्यते--- त्रिभिणमयैर्भावरभिः सर्वमिद जगत् ।। मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥१३॥ त्रिभिरिति । निभिर्गुणमयैर्गुणविकारै गगळेपमोहादिप्रकारेभीवैः पदा- धेभिर्ययोक्तः सर्वमिद प्राणिजात जगन्मोहितमविक्रितामापादित सन्नाभिजा- नाति माम् एभ्यो ययोत्तेभ्यो गुणेभ्यः पर व्यतिरिक्त विलक्षणं चाव्यय व्यय रहित जन्मादिसर्वभावधिकारवर्जितमित्यर्य. ॥१३॥ कथ पुनर्दैवीमेतो त्रिगुणात्मिका वैष्णवीं मायामतित्रामन्तीन्युच्यते-- देवी ह्येपा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामता तरन्ति ते ॥१४॥ दैति । देवी देवम्य ममेश्वरस्य विष्णोः स्वभूता हि यस्मादेषा यथोक्ता गुणमयी मम माया दुरत्यया दुःपेनात्ययोऽतिरमण यस्याः सा दुर. त्यया । तर मति सर्वधर्मान्यरित्यज्य मामेर मायाविन यात्मभूत सामना ये प्रान्ते मायामेता सर्पभूतमोहिनी तरन्त्यलियमन्ति, संमारवधनान्मु. च्यन्ते इत्यर्थः ॥१४॥ यदि वा प्रान्ना मायामेतो तन्ति, स्मारचामेव मवें न प्रपद्यन्ते इन्युच्यते-- न मां दुकृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ॥ माययापकृतज्ञाना आमुर भावामाश्रिताः ॥१५।। नमामिनि । न म परमेश्वर नारायण दुरवृतिनः पापकारिणो मूदाः ·श्रीमद्भगवडीताभाष्यम् । अपदान्ते नयधमा नराणा मध्यऽधमा निकृष्णः। तच मायशपहृतज्ञानाः समु- पिताना आमुर भाव हिंसातादिलक्षणमानिता. ॥१५॥ ये पुनरातमाः पुण्यफर्माण- चनुर्विधा भजन्ते मा जना. सुकृतिनोऽर्जुन । आर्वो जिज्ञासुरथार्थी ज्ञानी च भरतर्पम ॥१६॥ चविधा इति । चनुविधाश्चतु.प्रकारा भजन्ते सेवन्ते मा जनाः मुकृतिनः पुण्यार्माणो हेऽर्जुन । आर्त आतिपरिरहीतस्तरकरयानरोगादिना- भिभूत आपनो, जिज्ञासुभगदत्तत्त्व ज्ञानुमिच्छति य , अर्धाधी धनमामी, शानी विणास्तविच हे भरतपम ॥१६॥ तेपां ज्ञानी नित्ययुक्त एफभत्तिविशिष्यते ॥ प्रियो हि ज्ञानिनोऽयर्थमहं स च मम प्रियः ॥१७॥ तेपामिति । तेपा चतुणा मध्ये ज्ञानी तन्ववित्तत्त्वधियानित्ययुनो भा. न्यमनिश्चान्यस्य भजनीयस्थादर्शनादतः स एकभत्तिर्विशिष्यते विशेषमाधि- क्यमापनतेऽतिरिच्यत इत्यर्थ । प्रियो हि यस्मादहमान्मा ज्ञानिनोऽतस्तस्याह- मत्यर्थं प्रियः । प्रसिद्ध हि लोक आत्मा मियो भवतीति । तस्माच्यानिन आत्म याद्वासुदेव प्रियो भरतीत्यर्थ । ८ ज्ञानी मम वासुदेवस्यात्मैवेति ममात्यर्थ प्रिय' ॥१७॥ न तानादयनगो वासुदेवय प्रिया. । न, किं तर्हि---- उदाराः सर्व एवैन ज्ञानी स्वात्मैव मे मतम् ।। आस्थितः स हि युक्तामा मामेवानुतमा गतिम् ॥१८॥ उदाग इति । उदारा उत्कृष्या सर्व ण्वते, त्रयोऽपि मम प्रिया एवे. त्यर्थः । न हि कश्चिन्मद्तो मा वासुदेवस्याप्रियो भवति । ज्ञानी त्यत्यये ग्रयो भवतीति विशेषः। तस्मादित्यत अह जानो खात्मर नान्यो मत्त इति मे मम मत निश्चयः । आरिधत आरोद्ध प्रवृत्त. स ज्ञानी हि यस्मात् अहमेय भगन्य मुदेको नान्योऽरिम इत्ये युतारमा समाहितचित्तः समा-

·१२२
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[७.१८
.
मेव पर ब्रह्म गन्तव्यमनुत्तमा गतिं गन्तु प्रवृत्तः इत्यर्थः ॥१८॥
शानी पुनरपि स्तूपने--
अहूनां जन्मनामते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ॥
वासुदेव. सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥१९॥
यहूनामिति । बहूना जन्मना मानार्थसस्काराश्रयाणामते समाप्तौ शान-
वान्नाप्तपरिपायानो मा वासुदेव प्रत्यगात्मान प्रत्यक्षत. प्रपद्यते । कये,
वासुदेय. सर्वमिति । य एव सर्वात्मान मा नारायण प्रतिपद्यते स महान्मा,
न तन्समोऽन्योऽस्याधिो या । अत. सुदुर्लभो 'मनुष्याणा सहस्रेषु' [गो.७.३]
इत्युनम् ।।१९॥
आत्मैव सगे यासुदेव इत्येवमप्रतिपत्तो कारणमुच्यते-
कामैस्तैस्तैहतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवता. ।।
तस नियममास्थाय प्रकृत्या नियता स्वया ॥२०॥
पारिति । कामैस्तैस्तैः पुत्राशुभ्वादिविषयहतज्ञाना अपहृतविवेक-
विशानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः प्राप्नुवन्ति बासुदेवादात्मनोऽन्या देवता., त त
नियम देवताराधने प्रसिद्धो यो यो नियमस्त तमास्थायाश्रित्य प्रकृत्या स्वभा.
वेन जमान्तरार्जितसस्कारविरोपेण नियता नियमिताः स्वया आत्मीयया ॥२०॥
तेरा च कामिनाम्-
यो यो या यां तनुं भक्त श्रद्धयार्चिनुमिच्छति ॥
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥
यो य इति । यो प पामी या या देवतातनु श्रद्धया मयुनो भनश्च
सनाचं पूजायनुमिच्छति तस्य तम्य कामिनोऽचरा स्थिरी श्रद्धा तामेव विद-
धामि स्थिरीरोमि यक्षेत्र पूर्व प्रात्तः ॥२१॥
स्वभावनो यो या देवतात्तनु श्रया अचिंमिश्ठति-
म तया श्रद्धया युक्तस्तस्या राधनमोहते ॥
लभते च ततः फामान्मयय विहितान् हि तान् ॥२२॥

·७.२२] श्रीमद्भगवदीतामाप्यम् । १२३ स्तान्, - म तयेति । स तथा मनिहितया श्रद्धया युनः सरतम्या देवतातन्या गधनमाराधनमाहत चेष्टते । एभते च ततस्तभ्या आगधिनाया देवतात-याः सामानीस्मितान्मयेय परमेश्वरेण सांगेन मारभागगतया बिन्तिानिर्मिता- हि यस्मात भगा पिहिता कामास्तरमाक्तानन्य मते इत्यर्थः । हितान् इति पदन्छेदे हित र सामानामुएचरित फल्य, न हि कामा हिताः पस्यचित् ॥२२॥ मरमाइतपतलाधनम्परपारा अविनि- यामिनश्च ते अत.-- अंतयत्तु फलं तेशं तद्पत्यल्पमेधमाम ।। देवान्वयनो यान्ति मद्दता यान्ति मामपि ॥२३॥ अतदिति । अतादिनानि तु फ्ल तेरा तद्भवन्यसमेवगामपना- नाम् । देवान्देवयजो यान्ति देयान्यन ते इति देवयन , ते देवान्यान्ति ममता यान्ति मामपि । पप समानेऽप्यायामे मामेव न प्रपद्यन्तेऽनतफल्लय, अहो ग का यतन्ते, इत्यनुमोश दर्शयति भगवान ||२३|| किनिमित मामेव न प्रपद्यन्ते इत्युच्यते-~- अव्यक्त व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामयुद्धयः ।। परं मायमजानन्तो ममाध्ययमनुत्तमम् ॥२४॥ अपनामिति । अव्यायप्रकाश व्यनिमापन मादा गताभिदानी मन्यन्ते मो नित्यप्रसिद्धमीश्वरमपि सन्तमबुद्धयोऽविकिन पर माय परमात्म- रूपमनानन्तोऽविवकिनी ममाव्यय व्ययरहितमनुतम निरतिसार मदीय भावमजानन्तो मयन्त इयर्थः ॥२४|| तदीयमज्ञान मिनिमित्तमिन्युच्यत- नाई प्रकाश सर्वस्य योगमायासमावृतः ।। मूदोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमन्ययम् ।।२५।। माहमिति । नाइ माश: मस्य लास्य पानिदेव मदतान असोऽहमित्यभिप्राय । योगमायासमारतो योगो गुना युक्तिदान ·१२४ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [७.२५ माया योगमाया, तया यागमायया समावृत मछन्न इत्यर्थ । अत एव मूढा रोमाय नाभिजानाति मामजमव्ययम् | यया यागमायया समावृत मा लेरो नाभिजानाति नासो योगमाया मदीया सता ममश्वरस्य मायाविनो ज्ञान प्रतिबध्नाति यथान्यस्यापि मायाविना माया ज्ञान तद्वत् ||२५|| यत एनमत-- वेदाह समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविध्याणि च भूतानि मा तु वेद न कश्चन ॥२६॥ वेदेति । अह तु चेद जाने समतीतानि समतिबान्तानि भूतानि, वर्त. 'मानानि चार्नुन, भविष्याणि च भूतानि चेदाह, मा तु वेद न कश्चन मद्भक्त मच्छरणमेक मुक्त्या । मत्तत्ववेदनाभायादेव न मां भरते ॥२६॥ केन पुनर्मत्तत्यवेदनप्रतिरथन प्रातेपद्धानि सति जायमानानि सर्व- भूतानि मा न विदन्तीत्यपेक्षायामिदमाह- इन्छाद्वेपसमुत्थेन द्वद्वमोहेन भारत ।। सर्वभूतानि समोह सर्गे यान्ति परतप ।।२७॥ इच्छेति । इच्छाद्वेपसमु येनेच्छा च द्वेषश्वेच्छ देशौ तान्या समुत्तिष्ठती तीच्यादेपसमुत्थस्नेनेच्छ देपसमुथेन । केनेति विशेषापेभायामिदमाह द्वद्वमोहेन द्वदनिमित्तो मोहो द्वद्वमोह तेन । तावरेच्छ द्वेषौ शातोष्णस्परस्परविरद्धौ सुग्पदु सनद्धेनुविग्यो यथाकल सर्वमूतै सरध्यमानौ द्वशब्देनाभिधीयते । तत्र यदे आदेषो मुखदु सतहेतुमप्राप्त्या लब्धा मकौ भवतस्तदा तौ सर्वम् ताना प्रजाया स्वपशापादनद्वारेण परमार्थात्मतत्वविषयशा नोत्पत्तिप्रति ग्धका रण मोद जनयत । न हि इच्छादेवदोपयशीकृतचित्तस्य यथाभूतायावश्यशान मुपद्यते गहिरपि, किमु यत्तव्य ताभ्यामाविबुद्धे समूहस्य प्रत्यगात्मनि बहु प्रतिधे ज्ञान नोय यत इति । अतस्तेनेच्यायसमुत्धेन दमोहेन, भारत भरतान्वयन, सर्वभूनानि ममोहितानि सने समोह समूहता मगें जमनि, उत्पत्तिकाल इत्येतस् , यान्ति गच्छते हे परता ! माहदान्येर सर्वभूतानि ·७.२७ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । जायमानानि जायन्त इत्यभिप्रायः । यत एवमतस्तेन द्वद्वमोहेन प्रतिबद्धप्रज्ञा- नानि सर्वभूतानि संमोहतानि मामात्ममूत न जानन्ति अत एवात्मभावन मा न भजन्ते ॥२७॥ के पुनरनेन द्वदमोहेन निर्मुक्ताः सन्तरवा विदित्वा यथाशास्त्रमात्म- भायेन भजन्त इत्यभितमर्थ दीथितुमुच्यते-- येपो त्वतगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ॥ ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥२८) येपामिति । ये तु पुनरतगत समाप्तमाय क्षीण पाप जनाना पुण्य कर्मणा पुण्य कर्म ये सरपशुदिकारण विग्रने ते पुण्यकर्माणस्तपा पुण्यकर्मणा, ते दमोहनिर्मुक्ता यथोक्तेन द्वद्रमोहन निर्मुना मजन्ते मा परमात्मान दृढ- रताः । एवमेव परमार्थतन्य नान्यथेत्येव सर्वपरित्यागवतेन निश्चितविजाना दृढनता उच्यते ॥२८॥ ते स्मिय भजन्त इत्युच्यते-- जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्म कर्म चासिलम् ॥२८॥ जरेति । जरामरणमोक्षाय जरामरणयोर्भाश्चार्य मा परमेश्वरमाश्रित्य मसमाहितचित्ताः सन्तो यतन्ति प्रपतन्ते ये ने यवहा पर तद्विदुः कृत्स्न समस्तमध्यात्म प्रत्यगात्मविषय वस्तु तद्विदुः, कर्म चावल मास्न विदु १२९॥ साविभूताधिदैव मा साधियज्ञं च ये विदुः ।। अयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥३०।। इति श्रीमहाभारते शतसाहस्रया सहिताया वैयासिक्या भीमपर्वाण- श्रीमद्भगवद्गीता उपनिपतु प्राविशया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनमुवादे, सरनविनानयोगो नाम राप्तमोऽध्यायः ॥७॥ सार्धाति । साधिभूताधिदैवमधिभूत चाधिदेव चाधिमूनापिदैय, ग्रहा- धिभूताभिदैवेन वर्तते इति साधिभूताधिदैव च मां ये विदुः, साधियश च. - ·१२८ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [८.६ त समयमाणतपाभ्यम्नो येन स तापभावित सन् ॥६॥ यस्मादरमत्या भावना देहान्तरप्राप्तौ कारणम्-~- तस्मात्स कालेषु मामनुस्मर युध्य च ॥ मग्यर्पितमनोउद्धिर्मामेव यस्यसंशय ॥७॥ तस्मादिति । तस्मात्सपु कालेषु मामनुम्मर, यथाशास्त्र युध्य च युद्ध च स्वधर्म कुरु । मयि बामुदेवेऽर्पिते मनोबुद्वी यस्य तव स त्व मय्यपित मनोबुद्धि समामेव यथारमतमेष्यत्यागामिप्यसि, असशयो न समायोऽत्र विद्यते ॥७॥ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना ।। परमं पुरुष दिव्यं याति पार्थानुर्चितयन् ॥८॥ अभ्यासेति । अभ्यासयोगयुक्तेन मयि चित्तसमर्पणाविषयभूत एकस्मि- स्तुल्यप्रत्ययावृत्तिलभगो विलक्षणप्रययानन्तरितोऽभ्याम स चाभ्यासो योग स्तेन युक्त तैनव व्यापृत योगिनश्चेतस्तेन, चेतमा नान्यगामिना नान्यत्र विर या तरे गन्नु शीलमस्येति नान्यगामि तेन नायगामिना, परम निरतिशय पुरुष दिव्य दिवि सूर्यमडले भव याति गच्छति हे पार्थ, अनुचितयन्झानाचार्यों पदेशमनुध्यायन्नित्येतत् ॥८॥ किंविशिय च पुरुष यातीत्युच्यते--- कर्षि पुराणमनुशासितार मणोरणीयासमतस्मरेद्य ॥ सर्वस्य धातारमपिंन्यरूप मादित्यवर्णं तमस परस्तात् ।।९।। कविमिति | कविं पातदर्शिन सर्वत्र पुराण तनमनुशासितार सर्वस्य जगत प्रशामितारमणो मू मादप्यणायास सूश्मतरमनुम्मरेदनुचिंतये- द्य कश्चित्, सर्वस्य मफ्लजातस्य धातार विधातार विचित्रतया माणिभ्यो ·८.९] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । १२९ विभपार, अचिंत्यरूप नास्य रूप नियत विद्यमानमपि केनचिञ्चितयितु दास्यत इत्याचिंत्यरूपस्त, आदित्यवर्णमादित्यस्पेव नित्यचैतन्यप्रकाशो वर्णो यस्य तमादित्यवर्ण, तमस, परस्तादशागल्क्षणान्मोहाधकारात्पर तमनुचितय- न्यातीति पूर्वेग सपथ. ||९|| किंच-- प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भस्त्या युक्तो योगवलेन चैव ।। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं पर पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥१०॥ प्रयाणेति । प्रयाणकाले मरणकाले मनसाऽचलेन चलनवर्जितेन भक्त्या युत्तो भजन भक्तिस्तया युनो योगासेन चैव योगस्य बल योगाल समाधि- जससारमचयजनितचित्तस्यैयरूण योगबल तेन च युन इत्यर्थ । पूर्व हृदयपुटरी के वशीकृत्य चित्त तत अर्ध्वगामिन्या नाड्या भूमिजयकमेण भुको- मध्ये प्राणमावश्य स्थापयित्वा सम्यगप्रमत्त. सन्स एव विद्वान्योगी 'कर्षि पु- राण' [गी.८.९] इत्यादिलक्षण त पर पुरुषमुपैति प्रतिपद्यते दिव्य द्योतना. स्मकम् ॥१०॥ पुनरपि वश्यमाणेनोपायन प्रतिपिन्सितस्य ब्रह्मणो वेदविद्वदनादिविशे- पविशेष्यस्याभिधान करोति भगवान्-- यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति सत्ते पद सग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥११॥ यदिति । यदक्षर न क्षरतीत्यक्षरमविनाशि वेदविदो वेदाशा पदान्त "तद्वा एतदक्षर गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति" वृ.३.४.८] इति श्रुतेः, सर्व- विदोपनिवर्तमत्वेनाभिवदन्ति “अस्यूलमनगु" [.३.८.८] इत्यादि । किंच ·१३० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [८.११ विशान्ति प्रविशन्ति सम्यादर्शनप्राप्तौ सत्या यद्यतयो यतनशीलाः सन्यासिनो वीतरागा वीतो विगतो रागो येभ्यस्ते वीतरागाः । यच्चाश्चरमिच्छन्तो - शा. तुमिति वाक्यदोष:- ब्रह्मचर्य गुरौ चरन्ति आचरान्त तते पदं तदक्षराख्य पद पदनीय ते तुभ्य सग्रहेण सग्रह. सक्षेपस्तेन सोपेण प्रवत्ये क्ययिष्यामि ॥ "स यो ह वै तद्भगवन्मनुष्येषु प्रायणान्तो कारमभित्र्यायीत क्तम वाव स तेन लोक जयतीति । तस्मै स होवाच एतदै सन्यकाम पर चापर च ब्रह्म यदोंकारः" [प्रश्न.५.१,२] इत्युपगम्य "यः पुनरेत त्रिमाणोमित्ये. तेनैवाक्षरेण पर पुरुषमभिध्यायीत स सामभिरुन्नीयते सोमलोकम्" [प्रभ.५.४] इत्यादिना वचनेन "अन्यन धर्मादन्यत्राधर्मात्" [कठ.२.१४] इति चोपरम्य "स वेदा यत्पदमामनन्ति तपासि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्म- चय चरन्ति तते पद सग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत्" [कट.२.१५] इत्यादभिश्च वचनैः परस्य ब्रह्मणो वाचक्रूपेण, प्रतिमावन्धतीकरूपेण वा, परब्राप्रतिप- तिसाधनन्वेन मदमध्यमबुद्धीना विवक्षितस्योंकारस्योपासन काल तरे मुक्तिफ्ल- मुक्त यत्तदेवेहापि 'कर्वि पुराणमनुशासितारम्' [गी.८.:], 'यदक्षर वेदविदो वदन्ति' [गी.८.११] इति चोपन्यस्तस्य परस्य ब्रह्मगः पूर्वोत्तरूपेण प्रतिप. युपायभूतस्योकारस कालान्तरमुक्तिपरमुपासन योगधारणासहित वक्तव्य, प्रसत्तानुप्रसक्त च यत्किंचित् , इत्येवमर्थ उत्तरो अथ आरम्यते- सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ॥ मूाधायात्मन. प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥१२॥ सर्वेति । सर्वद्वाराणि सर्वाणि च तानि झराणि च सर्वद्वाराण्युपल- धौ तानि सर्वाणि सयम्य सयमन कृत्वा मनो हदि हृदयपुडरीके निरुध्य निरोध कृत्या निप्रचारमापाद्य, तत्र वशीकृतेन मनसा हृदयादूर्ध्वगामिन्या नाइयोलमारुह्य मानि आधायात्मन. प्राणमास्थित प्रवृत्तो योगधारणा धार. यितुम् ॥१२॥ तत्रैव च धारयन्- ·८.१३] श्रीमद्भगवद्गीतामाभ्यन् ।. ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।। यः प्रयाति त्यजन्देह स याति परमां गतिम् ॥१३॥ ओमिति ! ओमित्येकाक्षा ब्रह्म ब्रह्मगोऽभिधानभूतमोकार व्याहरन्नु। चारयस्तदर्थभूत मामीश्वरमनुम्मरत्ननुचितपत्यः प्रयाति मियते, स त्यजपरित्य- बन्देह शरीर-त्यजन्देहमिति प्रयाणविशेषणार्थ देहत्यागेन पयाणमात्मनो न स्वरूपनाशेनेत्यर्थः- स एव त्यजन्याति गच्छति परमा प्रष्टा गतिम् ॥१३॥ किंच- अनन्यचेता, सततं यो मा स्मरति नित्यशः ।। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥१४॥ अनन्यचेता इति । अनन्यचेता नान्यविश्ये चेनो यस्य सोऽयमनस्यचेता योगी सतत सर्वदा यो मा परमेश्वर स्मरति नित्यशः । सततमिति नैरतर्गम- च्यते, नित्यश इनि दीर्घकालल्यमुच्यते । न पग्माम सवत्सर वा किं तर्टि यावजीव नैरतर्यग यो मा स्मरतीत्यर्थः । तस्य योगिनोऽह लभः सुखेन लभ्यः हे पार्थ, नित्ययुक्तस्य सदा समाहितचित्तस्य योगिनः । यत एवमतो- ऽन-प्रचेताः स मयि सदा समाहितो भरेत् ॥१४॥ तब सौलम्येन किं सादियुच्यते शृगु तन्मम यौल-येन यद्यति--- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःसालयमशाश्वतम् ।। नाप्नुवन्ति महात्मानः सासाद्ध पामा गता ॥१५॥ मामिति । मामुपेत्य मामीश्वरमुपेत्य सदायमापय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्ति नाप्नुपन्ति न प्राप्नुवन्ति। किंविशिष्ट पुनर्जन्म न प्राप्नुवन्तीति तद्विशेषणमाह दुःखालय दुःखानामाध्यात्मिकादीनामालयमाश्रयमालीयन्ते यस्मिन्दुःसानीति दुःसलर जन्म । न केवल दुःखालयमशाश्वतमनवस्थितस्वरूप च। नाप्नुवन्तीदृश पुनर्जन्म महात्मनो यतयः ससिदि मोक्षाख्या परमा प्रकृष्टा गताः प्राप्ताः । ये पुनर्मान प्राप्नुवन्ति ते पुनरावर्तन्ते ॥१५॥ किं पुनस्त्वत्तोऽन्यत्माप्ताः पुनरावर्तन्त इत्युच्यते--

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[८.१६
आब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ॥
मामुपेत्य तु कौंतेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥१६॥
आब्रह्मेति । आनझभुवनाद्भवन्ति अस्मिन्मृतानीति भुवन ब्रह्मभुवन ब्रह्म-
लोक इत्यर्थः । आग्रह्मभुवनासह ब्रह्मभुवनेन लोकाः सर्वे पुनरावर्तिनः पुन-
गवर्तनस्वभावा हेऽर्जुन । मामेकमुपेत्य नु कौन्तय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिर्न विद्यते ।
ब्रह्मलोकसहिता लेकाः स्मात्पुनरावर्तिनः बाल्परिच्छिन्नत्वात् । क्यम--
सहस्रयुगपर्यंतमयद्ब्रह्मणो विदुः ॥
रातिं युगसहस्राता तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥१७॥
सहलेति। सहस्रयुगपर्यंत सहस्राणि युगानि पर्यंतः पर्यवसान यस्या-
हस्तदहः सहस्रयुगपर्यंत ब्रह्मणः प्रजापतोषिराजो विदुः, रात्रिमपि युगसहस्रा-
न्तामहःपरिमाणामेव । के विदुरित्याह तेऽहोरात्रविदः कारसल्याविदो जना
इत्यर्थः । यत एव बाल्परिच्छिन्नास्तेस्तः पुनरावर्तिनी लोकाः ॥१७॥
प्रजापतेरहनि यद्भवति रामौ च तदुच्यते--
अव्यताब्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
राध्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तमज्ञके ॥१८॥
अन्यत्तादिति । अव्यत्तदव्यत्त प्रजापतेः स्वापायस्था तरमादव्यता-
दूपत्यो व्यज्यन्त इति व्यत्य. स्थावरजगमरक्षणाः सर्वाः प्रजाः प्रभवन्त्य.
भिव्यज्यन्तेऽह्न आगमोऽदरागमस्तस्मिन्नहरागमे काले ब्रह्मण. प्रोधकाले।
तथा राज्यागमे ब्रहण स्वापाले प्रलीयन्ते सवा व्यक्तयस्तर पूर्वोक्तेऽव्य
कामशके १८॥
अकृताम्यागमकृतविणारादोपपरिहारार्थ, बधमोक्षशास्त्रप्रवृत्तिसाप
ल्यप्रदर्शनार्थ, अविद्यादिश्लेशमूलफर्माशययशचापशो मूतग्रामो भूत्वा भूत्या
प्रलीयते इत्यतः ससारे वैराग्यप्रदर्शनार्थ च, इदमाह--
मृतप्रामः स एवायं मूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।।
रात्र्यागमे यश पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥१९॥

·८.१९ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । भूतनाम इति । मूतमामो भूतसमुदायः त्यायरजगमलक्षणो यः पूरिम कल्प आसीत्स एवाय नान्यो मूत्वा मूत्या अहरागमे, प्रलीयते पुनः पुना पत्र्यागमेऽहः क्षयेऽयशोऽम्वतन एव, हे पार्थ, प्रभगति जायते अवश एवा. हरागमे ॥१९॥ यदुपन्यत्तमक्षर तस्य प्राप्युपायो निर्दिष्ट 'ओमित्येकाक्षर ब्रह्म' [गी. ८.१३] इत्यादिना । अथेदानीमक्षरस्यैव स्वरूपनिर्दिदिक्षयेदमुव्यतेऽनेन योग- मागणेद गन्तव्यमिति- परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तासनातनः ॥ यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्तु न विनश्यति ॥२०॥ पर इति । परो व्यतिरित्तो भिन्न.। कुतस्तम्मापूर्वोक्तात् । तुशब्दोऽ. शरस्य विवक्षितणाव्यताद्वैरक्षण्यविशेरणार्थ, । भावोऽक्षयख्य पर ब्रह्म । व्यतिरिराचे सत्यपि सालशग्यप्रयगोऽस्तानि तावनिकृत्यर्थमाह अन्य इति । अन्यो विलक्षणः स चाव्यतोऽनिद्रियगोचर । पररतस्मादित्युक्त, कस्मात्पुनः परः १ पूर्योतात् भूतप्रामबीजमतादविद्यालक्षणादव्यतात् अन्यो विलक्षणो भाव इत्यभिप्राय । सनातनश्चिरतन. य स भाप सर्वेषु मूते ब्रह्मादेषु नव्यत्नु न विनश्यति ॥२०॥ अव्यक्तोऽभर इयुकातमाहु. परमां गतिम् ।। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥२१॥ अव्यक्त इति । योऽसावव्यत्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमंयाक्षरसशकमव्यक्त मा- यमाहुः परमा प्रकृय गतिम् । य भाव प्राप्य गत्वा न निवर्तन्ते समाराय सदाम स्थान परम प्रकृए सम विष्णो परम पदमित्यर्थ. ॥२१॥ तलब्धेरुपाय उग्यते- पुरुषः स परः पार्थ भरल्या लभ्यस्त्वनन्यया। यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ।।२२।। पुरुष इति । पुरुषः पुरि शयनात्पूर्णत्वाद्वा स परः पार्य परे निरति- ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [८.२२ शयो यस्मात्पुरपान पर किंचित् । स भन्या रभ्यस्तु शानलक्षगयानन्ययात्म- विश्यया । यस्य पुरुषस्यान्त स्थानि मध्यस्थाने मूतानि कार्यभूतानि । कार्य हि कारणस्थान्तति भवति । येन पुरुषेण समिद जगत्तत व्याप्तमाकारोनेव घरादि ।॥२२॥ प्रकृनाना योगेना प्रणयावेशितब्रह्मनुदीना कालान्तरमुक्तिभाजा ब्रह्म- प्रतिपत्तय उत्तरी मागों वक्तव्य छत 'यत्र काल' इत्यादि विवक्षितार्थसमर्प- णार्थमुच्यते, आवृत्तिमागोपन्यास इतरमार्गस्तुत्यर्थ:-- यर काले वनावृत्तिमावृत्ति चैर योगिनः ।। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥२३॥ यति । यत्र काले प्रयाता इति व्यरहितेन सरधः । यत्र यस्मिन्का- ले त्वनावृत्तिमपुनर्जम आवृत्ति ताटेपरीता चर। योगिन इति योगिनः कर्मिणश्योच्यन्ते । कमिगत गुणतः 'कर्मयोगेण योगनाम्' शी.३.३] इति विशेषणात् योगिनः। यत्र वाले प्रशला मृता योगिनोऽनावृत्ति यान्ति, यत्र काले च प्रयाता आपूर्ति यान्ति, त काल वयामि भरतर्षभ ॥२३॥ त कालमाद- अनियोतिरहः शुक्लः पण्मासा उत्तरायणम् ॥ तर प्रयाता गन्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥२४॥ अमिरिति । अमिः काल्पभिमानिनी देवता । तथा ज्योतिरपि देव- तैर पालभिमानिनी । अपका आमेन्योतिती पथानते एव देवते । भूषण तु निर्देशो 'यत्र कले' 'तं काल' इत्याम्ररणवत्। तथा देवता अहरभिमा- मिनी, गुः शुभमदेवता, पभामा उत्तरायण, तरपि देवतेय मार्गभ्तेति स्थितोऽन्यत्राय न्यायः। तत्र तस्मिन्मागे प्रयाता मृता गच्छन्ति ब्रा ब्रह्माविदो प्रमोपासका ब्रह्मोपासनपरा जनाः । प्रगति चास्योरः। न हि सगोमुक्तिमाजा सम्यादर्शननिटाना गनिरागति धचिदति "न वस्स प्राणा उन्नामन्ति" [र.४.४.६] इति भतेः । ब्रामीनपाना एव ते ब्रह्ममया ब्रह्मभूता एव ते ॥

·८.२५] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । १३५ धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् ।। तत्र चांद्रमसं ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥२५॥ घूम इति । घूमो रात्रि मामिमानिनी राज्यामिमानिनी च देवता । तथा कृष्णः कृष्णपक्षदेवता । पण्मासा दक्षिणायनमिति च पूर्वबद्देयतैव । तत्र चंद्रमप्ति मयं 'चाइमसं ज्योतिः फलगिष्टादिकारी योगी कमी पाण भुक्या तत्क्षनादिह पुनः नियतते ॥२५॥ शुक्रुष्णे गती होते जगतः शाश्वत मते ।। एफया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तत पुनः ॥२६॥ शुक्रेति । गुरुकृष्णे शुश च कृष्णा च गुरुकृष्णे । ज्ञानप्रकाशक- स्वान्छु तदभाषाकृष्णा । एते शुभकृष्णे हि गरी जगत इत्यधिक ताना शानकर्मणोन जगतः सर्वत्यैवैते गती संभवतः। शाश्वते नित्ये समारस्य नि- त्यत्वान्मते अभिप्रेते । तबैकया शुझ्या यात्यनावृत्तिमन्ययेतरया आवर्तते पुन- भूयः ॥२६॥ नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन ।। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुको भवार्जन {१२७॥ नैते इति । नैते यथोक्ते सती मार्गो पार्य जानन्ससारायैका, अन्या मोशाय चैति, योगी न मुह्यति कधन कश्चिदपि । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः समाहितो भवार्जुन ॥२७॥ शृणु तस्य योगस्य माहात्म्यम्- वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्युण्यफलं प्रदिष्टम् ॥ अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी पर स्थानमुपैति चाद्यम् ॥२८॥ इति श्रीमहाभारते गतसाहसशं मंहिताया वैयारियां भीष्मपणि श्रीमद्भगवद्गीतामु उपनिषत्तु ब्रह्मविद्यायां योगदशम्ने श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ·१३६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [८.२८ ब्रह्माक्षरनिर्देशो नाम अष्टमोऽध्यायः॥८॥ वेदेष्विति । वेदेषु सम्यगीतेषु यशेषु च साद्गुण्येनानुष्ठितेनु तपःसु च सुतप्तेषु दानेषु च सम्यग्दत्तेषु, एतेषु यत्पुण्यफल प्रदिष्टं शास्त्रेणात्येत्यतीत्य गच्छति तत्सर्वं फलजातम् , इद विदिन्या सप्तप्रमनिर्णयद्वारेणोक्तं अर्थ सम्यगव- धार्यानुष्ठाय योगी पर प्रकृष्टमैश्वर स्थानमुपैति च प्रतिपद्यते, आग्रमादौ भवं, कारण प्रोत्यर्थः ॥२८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये ब्रह्माक्षनिर्देशो नामाष्टमोऽ- ध्यायः ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः। +MASS+ अष्टमै नाडीद्वारेण धारणायोगः सगुण उक्तः । तस्य च फलमग्न्यर्चि- रादिक्रमेण कालान्तरे बक्षप्राप्तिलक्षणमेवानावृत्तिरूप निर्दिष्टम् । तत्रानेर प्रकारेण मोक्षप्राप्तिफलमधिगम्यते नान्यथेति तदाशेराव्याविवर्तयिषया श्रीम- गवानुवाच- श्रीभगवानुवाच । इदं तु ते गुहातमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।। ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ञात्वा मोक्ष्यसे शुभात् ॥१॥ इदमिति। इद ब्रह्मशन वश्यमाणमुक्तं च पूर्वेश्वध्यायेषु, तत् बुद्धौ सनिधीकृत्य इदमित्याह । नुशन्दो विशेषनिधारणार्थः । इदमेव तु सम्यग्नानं साक्षान्मोक्षप्राप्तिसाधन 'वासुदेवः सर्वमिति' [गी.७.१९] "आत्मैवेदं सर्वम्" [छt.७.२५.२], "एकमेवाद्वितीयम्" [.६.२.१] इत्यादिश्रुतिस्मृ. तिभ्यः । नान्यत् । “अय ते येऽन्यथातो विदुरन्यराजानस्ते अय्यलेका भ- वन्ति" [.७.२५] इत्यादिश्रुतिम्यश्च । ते तुभ्यं गुह्यतम गोप्यतम प्रव.

·श्रीमद्भगवीताभाष्यम् ।
१३७
क्ष्यामि कथयिष्याम्यनसूयवेऽसूयारहिताय । किं तत्, शान, किंवशिष्ट विहानस-
हितमनुभवयुक्तम् । यज्शान शात्या प्राप्य मोश्यसेऽशुभात्संसारबधनात् ॥१॥
तच-
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।।
प्रत्यक्षावगमं धयं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥२॥
राजविद्येति । राजविद्या चिगाना राज) दीपयतिशयावात् । दीप्यते
हीयमतिशयेन ब्रह्मविया सर्वविद्यानाम् । नया राजगुध गुह्याना राजा ।
पवित्र पावनमिदमुत्तम सग पाबनाना शुद्धिकारण ब्रह्मज्ञानमुत्कृष्टतमम् ।
अनेकज मसहस्त्रसचितमपि धर्माधर्मादि समूल कर्म क्षणमानादेव भस्मीकरोति
यतोऽत कि तत्य पायनच वक्तव्या । किंच प्रत्यक्षावगम प्रत्यक्षेण सुरलादे-
रिशवगो यस्य त प्रत्यक्षावगमन् । अनेकगुगतोऽपि धर्मविरुदत्व दृष्ट, न
तथात्मज्ञान धर्मविरोधि, किंतु धर्य धर्मादनतम् । एनमपि, स्यात् दुःखसपा-
द्यमित्यत आह गुसुप कर्नु यथा रत्नविवेकवितानम् । ताल्पायासाना अन्येपा
कर्मणा सुखसपाद्यानामपाल व दुकराणा च महाफलच इष्टमिति, इद तु सुल.
सपायवारकलायाधेतीति प्राप्तमत आहाव्यय इति । नारय फलत. कर्मवद्वथयो।
ऽस्तीत्यव्ययम् । अतः श्रद्धेयमात्मज्ञानम् ॥२॥
ये पुन:--
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप ।।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारपर्मनि ॥३॥
अश्रद्धाना इति । अश्रद्दधानाः श्रद्धाविरहिता आत्मज्ञानस्य धमस्यास्य
स्वरूपे सरूले च नास्तिकाः पापकारिणोऽसुपणामुपनिषद देहमानात्मदर्शनमेव
प्रतिपन्नाः असुनृपः पापाः पुषणः अश्रद्दधानमः परतपाप्राप्य मा परमेश्वर,
मप्राप्ती नैवाशकेतिमत्याप्तिमार्गमेदभक्तिमात्रमप्यप्राध्येत्यर्थः । निवर्तन्ते निधन
वर्तन्ते । क ! मृत्युससारवत्मनि मृत्युयुक्तः समारों मृत्युससारस्तत्य वर्म
नरकतिर्यगादिप्रातिमार्गस्तस्मिन्नेव वर्तन्त्र इत्यर्थः ॥३॥

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं
[९.४
स्तुत्या अजुनमभिमुखीकृत्याह---
मया ततभिद सर्व जगदव्यतमूर्तिना ।।
मत्स्थानि मर्वभूतानि न चाह तेष्ववस्थित ॥४॥
मयेति । मया मम य परो भावस्तेन तत व्याप्त सर्वमिद जगदव्य-
क्तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्ति स्वरूप यस्य मम साऽहमयक्तमूर्तिस्तेन मया अव्य-
तमूर्तिना, करणागोचरस्वरूपेणेत्यर्थ । तस्मिन्मय्ययतमूर्ती स्थितानि मत्स्थानि
सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तबपर्यंतानि । न हि निरात्मा किंचिद्भुत व्यवहारायाव-
कल्पते । अतो मत्स्थानि मयात्मनात्मवत्त्वेन स्थितान्यतो मयि स्थितानीत्यु-
च्यते । तेरा भूतानामहमेवात्मा इत्यतस्तेषु स्थित इति मूढबुद्धीनामवभासते
अतो ब्रवीमि न चाह तेषु भूतेश्ववास्थतो मूर्तपत्सलेपाभावेनाकाशस्याप्यतर-
तमो ह्यहम् । न ह्यससर्गि वस्तु क्वचिदाधेयभावेनावस्थित भवति ॥४॥
अस एकाममामा मम-
न च मत्स्थानि मूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ॥
भूतभून्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावन ॥५॥
न चेति । न च मत्स्थानि भूतानि ब्रहादीनि । पश्य मे योग युनि
घटन मे ममैश्वरमीश्वरस्यैममैश्वर योगमात्मनो याथात्म्यामित्यये । तथा च भू
तिरससानत्वादसगता दर्शयति “असगो न हि राज्यते" (च ३.९.२६]
इति । इद चाश्चर्यमन्यत्पदय मतभूदसगोऽपि सन्मूलानि विमति, न च मू
तस्यो, यथोक्तेन न्यायेन दर्शितन्यात् मूतन्धत्वानुमाते । क्थ पुनरुच्यतेऽसौ
ममात्मेति, विभज्य देहादिसघात तस्मिन्नहकारमध्यारोप्य लोकबुद्धिमनुसर-
न्व्यपदिशति ममात्मेति, न पनरात्मन आत्मात्य इति लेकवदजानन् । तथा
मूतभावनो भूतानि भावयन्युत्पादयति वर्धयतीति या मूतभावन ॥५॥
यथोत्तेन श्लोक्येनोत्तमय दृणन्तेनोपपादयन्नाह--
यथाकाशस्थितो नित्यं वायु सर्वनगो महान् ।।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥६॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
।
यनि । यथा लोक आकाशस्थित आमाशे स्थितो नित्य सदा वायुः
सर्वन गच्छतीति सर्वबा महापरिमाणत., तथाकाशवन्सवंगते मन्यसये.
जैव स्थितानीत्येवमुपधारय विजानीहि ॥६॥
एच वायुराकाश इव मयि स्थितानि सर्वभूतानि स्थितिमाले, तानि---
सर्वभूतानि कौतेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् ।।
कल्पाये पुनस्तानि कत्पादी विसृजाम्यहम् ॥७॥
सर्वेति । सर्वभूतानि कौंतेय प्रकृतिं त्रिगुणामिकामपरा निकृष्टा यान्ति
मामिका मदीया कल्पनये प्रल्पाले । पुनर्भूयस्तानि मूतान्युत्पत्तिकाले कल्पादौ
विसृजाम्युत्पादयाम्यह पूर्ववत् ॥७॥
एचमविद्यालक्षणाम्---
प्रकृति स्वामवष्टभ्य विमजामि पुन, पुन ।
भूतमाममिमं कृत्तस्मयशं प्रकृतेर्वशात् ।।८॥
प्रकृतिमिति । प्रकृति स्वा स्वीयामवयभ्य वशीकृत्य विसृजागि पुनः पुनः
प्रकृतितो जात भूतग्राम भूतसमुदायमिम वर्तमान कृत्स्न समग्रमपशमस्वता.
मविद्यादिदोपै. परवशीकृत प्रकृतेर्ववात्स्वभाववशात् ॥८॥
तर्हि तस्य ते परमेश्वरस्य, भूत्तमाम इम विषम विद्धतस्तनिमित्ताम्या
धमाधर्माम्या साध' स्यादिति, इदमाह भगवान्----
नच मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥९॥
न चेति । न च मामीश्वर तानि भूतग्रामस्य विषमसर्गनिमित्तानि क-
मणि निम्नन्ति धनजय । तत्र कर्मणामरायधिवे कारणमाह उदासीनवदा-
सीन यथोदासीन उपेक्षा. कश्चित्तद्वदासीन, आत्मनोऽविक्रियत्वात् , असक्त
फासगरहितमाभिमानवर्जितमद करोमीति तेषु कर्ममु । अतोऽन्यस्यापि कर्तृत्वा-
भिमानाभावः परासगाभावश्वावधकारणम् , अन्यथा कर्मभिवध्यते मूढः कोश-
कारवादित्याभमाय. ॥५॥

·१३८
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[९.४
स्तुत्या अर्जुनभभिमुखीकृत्याह--
मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमूर्तिना ।।
मस्थानि सर्वभूतानि न चाह तेप्यवस्थितः ॥४॥
मयेति । मया मम यः परो भावस्तेन तत व्याप्त सर्वमिद जगदव्य-
तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्तिः स्वरूप यस्य मम सोऽहमव्यक्तमूर्तिस्तेन मया अव्य-
तमूर्तिना, करणागोचरस्वरूपेणेत्यर्थ. । तरमन्मय्यव्यक्तमूर्ती स्थितानि मत्स्थानि
सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तनपर्यतानि । न हि निरात्मक किंचिद्भुत व्यवहारयाय-
कल्पते । अतो मत्स्थानि मयात्मनात्मयत्त्वेन स्थितान्यतो मयि स्थितानीत्यु-
च्यन्ने । तेरा भूतानामहमेवात्मा इत्यतस्तेषु स्थित इति मूढबुद्धीनामवभासते
अतो ब्रवीमि न चाह तेषु भूतेश्यवस्थितो मूर्तपत्सलपाभावेनाकाशस्याप्यतर-
तमो ह्यहम् ।
नामसगि वस्तु चिदाधेयभावेनापस्थितं भवति ॥४॥
अत एकासमार्गत्यान्मम--
न च मत्स्यानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावन ॥५||
न चेति । न च मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि । पश्य में योग युतिः
घटन मे ममैश्वरमीश्वरस्यैममैश्वर योगमात्मनो याथात्म्यमित्यर्थः। तथा च अ-
तिरसमार्गत्यादसगतों दर्शयति “असगो न हि सन्यते" [५.३.९.२६]
इति । इद चाश्चर्यमन्यत्पन्य मनभृदसगोऽपि सन्भूतानि बिभर्ति, न च भू-
तस्थो, यथोक्तेन न्यायेन दर्शितत्वात् मून थत्वानुपपत्तेः । कथ पुनरुच्यतेऽसौ
ममात्मेति, विभज्य देहादिसघात तम्मिन्नहबारमध्यारोप्य रोश्शुद्धिमनुसर-
ग्व्यपदिशति ममात्मेति, न पनरात्मन आत्मान्य इति वदजानन् । तथा
मनभावनो भूलानि भावयत्युत्पादयति वर्धयतीति या भूतभावनः ||५||
ययोतेन श्रदयेनोत्तमर्थ दृष्टान्तेनोपपादयसाह---
यथाकाशस्थितो नित्यं घायुः सर्वगो महान् ॥
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥६॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
.
यथेति । यथा रोक आकाशस्थित आगाशे स्थितो नित्य सदा वायु:
सर्वत्र गच्छतीति सर्वनगा महापरिमाणत , तथापाशवत्सर्वगते मय्यसोपे-
गैत स्थितानीत्येवमुपधारय विजानीहि ॥६॥
एव वायुराकाश इव माय स्थितानि सर्वभूतानि स्थितिमले, तनि---
मर्वभूतानि कौतेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् ।।
कसभये पुनस्तानि क पादौ विसृजाम्यहम् ॥७॥
सवति । सर्वभूतानि कौतेर प्रकृति त्रिगुणामिकामपरा निकृया यान्ति
मामिका मदीया कल्पये प्रयकाले। पुनभूयस्तानि भूतान्युत्पत्तिकाले कल्पादौ
विसृजाम्युत्पादयाम्यह पूवित् ।।७।।
एवमविद्यारपणाम्---
प्रकृति मामवष्टभ्य विमजामि पुन' पुन ॥
भूतग्राममिमं कृत्लामवश प्रकृतेर्वशात् ॥८॥
प्रतिमिति । प्रकृति वा म्यायामयष्टभ्य वशीकृत्य विसजामि पुनः पुनः
प्रकृतितो जात मूतग्राम मूतसमुदायामम वर्तमान इत्न समप्रमशमस्वतत्र-
मविद्यादिदोपैः परयशीत प्रकृतेर्वशात्स्वभाववशात् ।1८11
तर्हि तस्य ते परमेश्वरस्य, भूतग्राम इम विषम विदधतम्तचिमिताभ्या
धमाधमांभ्या सनध' स्यादिति, इदमाह भगवान्--
न च मां तानि कर्माणि निवघ्नन्ति धनंजय।।
उदासीनवदासीनमसतं तेषु कर्मसु ॥९॥
न चेति । न च मामीश्वर तानि भूतग्रामस्य विषमसर्गनिमित्तानि क-
माणि निबध्नन्ति धनजय । सत्र क्मणामसपधित्वे कारणमाह उदासीनवदा-
सीन यथोदासीन उपेक्षा, रश्चित्तद्वदासीन, आत्मनोऽवित्रियत्वात् , अमर
फलासगरहितमभिमानयर्जितमह करोमीति तेषु कर्मसु । अतोऽन्यस्यापि कर्तृत्वा.
भिमानामावः परामगाभायश्चारधारणम् , अन्यथा मभिवंध्यते मूहः कोश-
फारचालभिप्रायः ॥९॥

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [९.१० तत्र 'भूतप्राममिमं विसृजामि' [गी.९.८], 'उदासोनवदासीन' [गी.९.९] इति च विरुद्धमुच्यते, इति तत्परिहारार्थमाह-- मयाध्यण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।। हेतुनानेन कौंतेय जगद्विपरिवर्तते ॥१०॥ मयति । मया सर्वतो हशिमात्रस्वरूपेणावक्रियात्मनाध्यक्षेण मम माया विगुणात्मिका अविद्यालक्षणा प्रकृतिः सूयत उत्पादयति सचराचरं जगत् । तथा च मत्ररण:- "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्चस्तान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केरलो निर्गुणश्च" श्वे.६.११] इति । हेतुना निमित्तेनानेनाध्यक्षत्वेन कौंतेय जगसचराचरं व्यक्ताव्यता- त्मकं विपरियनेते सर्वावस्थामु । दृशिफर्मत्यापत्तिनिमित्ता हि जगतः सर्वा प्रवृत्तिः अहमिदं भोक्ष्ये, पदयामीद, शृणोमीद, सुखमनुभवामि, दुःसमनुभ- वामि, एतदर्थमिदं करिश्थे, इदं शास्परमि, इत्याया अपगतिनिष्ठा अवगत्य- बसानेव। “यो अत्याध्यक्षः परमे व्योमन्" [ऋ.१०.१२९.७] इत्याद- यम मंत्रा एतमथै दयन्ति । ततश्चैकस्य देवस्य सांध्यशमनचैतन्यमात्रस्य परमार्थतः सर्वभागानाभमपंधिनोऽन्यस्य चेतनान्तरम्याभाये भोक्तुरन्यस्यामा- चालिंनिमित्तेय सुधिरित्यन प्रभातिवचने अनुपपने "को अशा वेद क इह प्रमोचन्युत आजाता वृत इय विसष्टिः" [क्र.१०.१२९.६] इत्यादिमत्र- वर्णेभ्यः । दार्शत च भगरता 'अशनेनावृत ज्ञान तेन मुह्यन्ति जतया' गी.५.१५] इति ॥१०॥ एवं मां नित्यशुदबुद्धमुतखमा सर्वज्ञ सर्वजनामात्मानमपि सन्तम्- अवजानन्ति मां मूढा मानुषी तनुमानितम् ।। परं भावमजानन्नो मम भूतमहेश्वरम् ॥११॥ अवजानन्तीति । अवज्ञानन्त्यमा परिभ कुर्वन्ति मां मूदा अविवकिनी मानुपी मनुष्यसधिनी तनुं देहेमाश्रित, मनुष्यदेहेन व्यरहरन्तमिन्येतत् । पर प्रकृष्ट भावं परमात्मतरी आमाशयमाकाशादप्यतरतम अजानन्तो मम ·श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । १४१ भूतमहेश्वर मर्वभूताना महान्तमीश्वर स्वमात्मानम् । ततश्च तस्य म-विशान- भावनेनाइता यरामाम्ते ॥११॥ कथम्- मोघाशा मायकाणी मोयज्ञाना विचेतसः ।। राअसीमासुरी चैव प्रकृति मोहिनी श्रिताः ॥१२॥ मोधाशा इति । मोघाशा वृया आशा आशिपो येषां ते मोघाशाः, तया मोघरमाणो यानि चामिदोत्रादीनि तनुष्ठीयमानानि यर्माणि तानि च तेपर मगधापरिमवात्स्यात्मभूतस्यावतानान्मोघान्येय निपनि कर्माणि भवन्तीति मोघरमाणः । तथा मोघशाना निपरशाना शनमपि तेपा निफ्टगेर स्यात् । विनतसो विगतयिवेगाने भवन्तीत्यभिप्रायः। चि ते भवन्ति गक्षसी र. क्षगा प्रति भावमा सुरीममुराणां च प्रति मोदिनी मोहरी देशरमयादिनी भिता आश्रिताः द्धि, भिदि, पिय, पाद, परत्वमपटर, इत्येववदनीयः पूर- पर्माणो भवन्तीत्यर्थः । “असुयां नाम ते रोशः" [देश.३] इति श्रुने. ॥१२॥ ये पुनः श्रद्दधाना भगवद्भनिन्क्षणे मोक्षमागे प्रवृत्ता.-- महात्मानस्तु मा पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिता. ॥ मजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥१३॥ महात्मान इति । महात्मानस्वादचित्ता मामीश्वर पार्थ देवी देवाना प्रकृति दमदमदयाश्रद्धादिलक्षणामाश्रिताः सन्ती भजन्ति सेवन्तेऽनन्यमनसे अनन्यनित्ता सान्या मूतादि मुताना वियदादीनां प्राशना च आदि कारणम- व्ययम् ॥१३॥ कथम्-- सतत कर्तियन्तो मां यतन्तच हदरताः ॥ नमस्यन्त मा भक्त्या नित्ययुत्ता उपासते ॥१४|| सनतमिति । सतत रादा भगरत बास्सम्य मा कीर्तपन्तो, यतन्त - द्रियोपसहारामदमदयाहिंसादिलक्षणधर्म. प्रयतन्तश्र, इदरता दृद्ध स्थिर- ·१४२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [९.१४ मचाल्य व्रत येा ते दृढवता नमत्यन्तश्च मा हृदयेशयमात्मानः भक्त्या नित्य- युक्ताः सन्त उपासते सेवन्ते || ते केन केन प्रकारेणोपासत इत्युच्यते-- ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ॥ एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥१५॥ शानयनेनेति । ज्ञानयसेन ज्ञानमेव भगवद्विपय यशस्तन ज्ञानयशेन य- जन्त. पूजयन्तो मामीश्वर चाप्यन्येऽन्यामुपासना परित्यज्योपासते। तच्च ज्ञान एक्लेन एकमेव पर ब्रह्म इति परमार्थदर्शनेन यजन्त उपासते । चिच्च पृथक्त्वेन आदित्यचद्रादिभेदेन स एव भगवान्विष्णुरवस्थित इत्युपासते । केचिद्धावस्थित स एव भगवान्सर्वतोमुखो विश्वरूप इति त विश्वरूप सर्वतोमुख यहुधा बहुप्रकारेणोपासते ॥१५॥ यदि बहुभिः प्रारुपासते कथ त्यामेवोपासत इत्यत आह-- अहं ऋतुरदं यज्ञ स्नवाहमहमौपधम् ।। मंत्रोऽहमहमेवाज्यमहमानिरहं हुतम् ॥१६॥ अहमिति । अह मनुः औतकर्ममेदोऽहमेव । अहं यशः स्मातः। किच स्वधा अन्नमह पितृभ्यो यदीयते । अहमौषध सर्वप्राणिभिर्यदद्यते तदोपधश- ब्दवाच्य प्रीहियवादिसाधारणम् । अथवा स्वधेति सर्वगाणिसाधारणमन्न, औष- धभिति व्याथ्युपरामाय भेषजम् | मनोऽहं येन पितृभ्यो देवताभ्यश्च हविर्दी- यते । अहमेवाज्य हविश्व । अहमग्नि , यस्मिन्हयते हवि. सोऽमिरहम् । अद दुत हवनर्म च ॥१६॥ किंच- पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।। वे पवित्रमोंकार ऋक् साम यजुरेव च ॥१७॥ पितेति । पिता जनयिनामस्म जगतो, माता जनयिनी, धाता कर्म- फलस्य प्राणियो विधाता, पितामहः पितुः पिता, वेद्य वेदितव्य पवित्र

·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
,
पायनमाकारः, माक्साम यजुरेन च ॥१७॥
किंच-
गतिभा प्रभः साझी निवास शरणं मुहृत् ।।
प्रभयः प्रलयः स्थान निधान बीजमव्ययम् ॥१८॥
गतिरिति । गतिः कर्मफ्ल, मर्ता पोष्टा, प्रभुः स्वामी, साक्षी प्रा.
पिनो यताकृतस्य, निवासी यस्मिन्प्राणिनो निवमन्ति, शरणमातांना प्रपन्ना-
नामातिहरः, मुहन्प्रत्युपकारानपेक्ष, सन्नुपारी, प्रभव उत्पत्तिर्जगतः, प्रत्यः
प्रीयते अरिगन्निति, तथा स्थान तिष्ठत्यस्मिन्निति, निधान निशेप पालन्त-
रोपभोग्य प्राणिनां, बीज प्ररोहवारण प्ररोहधर्मिणा अव्यय, यावत्ससारभा-
वित्यादथ्ययम् । न स्यबीज विचित्प्ररोहति । नित्य च प्ररोहदानाद्रीजसतातिनं
ब्येतीविगम्यते ॥१८॥
चि-
तपाम्यहमहं य निग्रहान्युत्सृजामि च ॥
अनृतं चैव मृत्युश्च सदसन्चाहमर्जुन ॥१९॥
तनामीति । तपाम्यहमादिन्यो भूत्या कैश्चिश्मिभिरुल्यो । अ६ वर्ष
कैश्चिद्रश्मिभिरुत्सृजामि । उत्सृज्य पुनर्निगृहामि कैश्चिद्ररिमभिरभिर्मासः पुनद-
सूजामि प्रापि । अमृत चव देवानां मृत्युश्च मत्यांनाम् । सत् यस्य यत्सम-
धितया विद्यमान तत्, तद्विपरीतमसन्चैवाहमर्जुन । न पुनात्यतमेवासद्भगवा-
सय कार्यकारणे या सदमती ॥१९॥
ये पूर्वोत्तनिवृत्तिप्रकारेवत्यपृथक्त्यादिपिशानयज्ञैमा पृजयन्त उपासते
शानविदरते यथाविज्ञान मामेव प्राप्नुवन्ति । ये पुनराः कामशमा:---
विद्या मो सोमपाः पूतपापा
यहरिष्ट्वा स्वर्गति प्रार्थयन्ते ॥
ते
पुण्यमासाद्य सुरेंद्रलोक-
मनन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान ॥२०॥

·१४४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [९.२० विटोति । विद्या ऋग्यजु:सामचिदो मा परषादिदैवरूपिण सोमपाः सोम पिन्तीति सोमपाः, तेनैव गोमपानन पूतपापाः शुद्धकिस्सिा यसै- रामिष्टोमादिभिारष्ट्वा पूनायेत्या स्वर्गति स्वर्गगमन स्वरेव गतिः स्वर्गतिस्ता प्रार्थ- यन्ते । ते च पुण्य पुण्यफ्लभासाद्य सप्राप्य सुरेंद्रलोके शतत्रतोः स्थानम- भन्ति भुजते दिव्यान्दिवि भवानप्रावृत्तान्देवभोगान्देवानां भोगान् ॥२०॥ से से नुक्त्या स्वर्गलोक विशाल क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ॥ एवं त्रयोधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥२१५ ते समिति । ते त भुक्त्या स्वर्गलोक विशालं विस्तीणे क्षीणे पुप्पे मत्योसमिम विदन्त्याविशति । एव यथोकेन प्रकारेण यीधर्म केवल वै. दिक कर्मानुप्रय गतागत गर्न चागत च गतागत गमनागमनं यामकामा कामायामयन्त इति कामकामा लभन्ते गनागतमेव, न तु स्वातत्र्य प्रचिटठ- भन्त इत्यर्थः ॥२१॥ ये पुनर्निष्कामाः सम्यग्दर्शिन:--- अनन्याधिनयन्तो मा ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेम वहाम्यहम् ॥२२॥ अनन्या इति । अनन्या अपृथग्मूलाः पर देव नारायणमात्मन्चन ग. ताः सन्तश्चितपन्नो मा ये जनाः सन्यासिनः पर्युपासते, तेहा परमार्थदर्शिका नित्याभियुनाना सतताभियोगिनो योगक्षेम, योगोऽयासस्य प्रापण, मरतद्रक्षणं, तदुभप यहामि मापयाम्यहम् । 'ज्ञानी त्यान्मैव मे मत' [गी.७.१८], 'स चमम प्रिय [गी.७.१७] यस्मात्तामा ममात्ममूनाः प्रिया श्रेति ॥ ननु अन्ये- पामपि मताना योगक्षेम वहत्येव भगवान् । सत्य यइत्येव, किं त्वयं विशेष: अन्ने ये भतारते आत्मार्थ स्वयमपि योगक्षेममीहन्ते, अनन्यदर्शिनलुन आत्मायें योगक्षेममोहन्ते । न हि ते जीविते मरणे वा आत्मनो एधिं कुर्वन्ति, ·९.२२] श्रीमद्गगवडीताभाष्यम् । १४५ लमेर भगरच्छरगाने । अतो भगगनेव तेरा योगम वहनीति ॥२२॥ नरन्या अपि देवनार रमेाचत्तद्रताश्चत्यामेर यजन्ते । मत्यमेरम- येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ॥ तेऽपि मामय कोतेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥२३॥ य इति । येऽप्यन्यदेवनाभत्ता अन्यामु देयता भत्ता अन्योक्ता- भत्ताः माना यजन्ते जयन्ति श्रद्धया आस्तिस्यनुद्वया अन्विता अनुगनाः, तेपि मामेव कौन्तेय यजन्यविधिसमविधिरजान तत्वकमनानपूर्वक य. जन्त इत्यर्थः ॥२॥ उस्माते अविधिहर्वक यजन्त इत्युच्यते, यस्मात्~~ अह हि सर्वयज्ञानां मोक्ता च प्रमुरेव च ॥ न तु मामिजानन्ति तल्वेनातश्चययन्ति ते ॥२४॥ अमिति । अह हि मयजाना औताना स्मातीना च सर्वेश यजाना देवनात्मन्न भानाच भुरेव च। मन्यामिको हि शो 'अधियोऽहमे- वात्र' [गी.८.४] दति हाकम् । ना न तु मामाभजानन्ति तखेन यथा- यत् । अतथा प्रिमिष्ट्वा यागालच्यरान्ति प्रत्यक्ले ने ॥२४॥ येऽप्यन्यदेवनामनिमयेनाविधिक यजते तेषामपि यागफलामनश्य- भाति। स्थम्- यान्ति देवता देवान् पितृन्यान्ति पितृव्रताः । भूनानि यान्ति भूतेधा यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥२५॥ यान्तीति । यान्ति गच्छन्ति देवरता देवेषु प्रत नियमो भक्तिश्च येस ते देवता देवशयान्ति । पितनग्निध्यात्तादीन्यान्ति पिरताः श्राद्धादिरियापराः पिनुभक्ताः । मुनानि विनायकमातृगणाचतुर्भगिन्यादीनि यान्ति मूतेज्या भू- ताना प्रजमाः । यान्ति मयाजिनो मगजनशीला वैषणवा मामेय । समानेs- प्यायासे मामन न भजन्ने अगानात, तेन तेऽन्पालमाजो भयन्तीत्यर्थः न केवल मनवानामनावात्तलक्षणमनंतफल, मुसाराधनश्वाहम्। कथम्- गी..

·१४६ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [९.२६ पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयन्छति ॥ नदह भक्त्युपह्नमामि प्रयतात्मन ॥२६॥ पसमिनि । पत्र पुप र तोयमुदा यो मे मा भक्त्या प्रयच्छति तदर पनादि भव योपहृत भनि प्रापित भक्त्युपहृतमश्नामि गृह्णामि प्रय- तात्मन गुडसुद्धे. ॥२६॥ त एवमत यत्करोपि यदनासि यजुहोपि ददासि यत् ।। यत्तपस्यसि कौंतेय तकुम्व मदर्पणम् ॥२७|| यदिति । यत्करोधि स्वत प्राम, यदनासि, यच जुहोपि हवन निर्वत- यसि श्रीन स्मार्त या, यद्ददासि प्रयच्छसि ब्राह्मणादिभ्यो हिरण्यानाज्यादि, यत्तपस्यामि तपश्चरमि कोतेय, तकुरुप्य मदपण मन्समर्पणम् ॥२७॥ पय कुर्वतस्तर यद्भवति तवृणु- शुभाशुभम्लेव मोक्ष्यस कमनै सन्यामयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैयसि !॥२८॥ गुभति । शुमागुभारे शुभाशुभे दनिष्टाल येगा तानि शुमा गुभ- फ्गानि कर्माणि ते शुभाशुभफ्लै मंधने क्मांण्येव वधनानि नै कर्मच- धनेरेय मदर्पण कुर्वन्मोभ्यमे । मोन्य मन्यामयोगो नाम, मन्यामश्चासौ मन्म- मर्पणतपा, कर्मत्यायोगश्रामाविति, तेन सन्यासयोगेन युन आत्मा अत चरण यम्य तब स त्व सन्यासयागयुत्तामा सन्विमुन कर्मवधनजीवनेर पतिते चास्मिन्यगरे मामुपैप्यस्यागमिष्यसि ॥२८॥ रागद्वेषवास्तहि भगवान्यतो भनाननुगृह्णाति नेतरानिति । तन्न-- समोन्हं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ॥ ये भजन्ति तु मा भकया मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥२९॥ सम इति । समस्तुन्यो ह सम्मने । न मे द्वेयोऽस्ति न प्रियः। अमिनटह, दूरस्याना यथाग्नि शीत नापनयति समीपमुपसर्षतामपनयति तयाह ·९.२९] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । मनाननगृहामि नैतरान् ! ये मजन्ति नु मामोरं भक्त्या माय ते मभावन एंव न मम गगनिमित्त वतन्ने । तेषु चाप्यद म्यभावन एवं वर्ने मनरेषु । नेता पना ने द्वेषों मम ॥२९॥ शशु मगनमाहात्म्यम्- अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभार ।। माधुरेव म मन्तव्यः सम्याध्यामिता हि सः ॥३०॥ अपीनि । गपि चेयद्यपि मुदराचारः मुष्ट युग चारः अतीर लियता- चारोऽपि भनते मामनन्यभागनन्यमानः मम्माधुरेव सम्पत्ति ण्य स मन्त- व्यो मानन्यः मम्यग्यथावत् व्यागिनो हि मः, यस्मात्माधुनिश्रयः यः ॥३०॥ उन्सृज्य च यात्या दुराचारतामंतःसम्यग्यरमायमामध्यात्--- भिप्रे भवति धर्मात्मा गश्चन्छानि निगन्दनि ।। कोतय प्रनिजानीहि न मे सक्त' प्रणश्यति ॥३१॥ नियमिति । सिम टीम मनि धमीमा धर्मचिन एन, शवभिन्न शान्ति चौपगम निगच्छति प्राप्नानि । दाणु प.मार्थ का-नेय प्रतिजानीहि नि. चिा मतिना कुछ, न मे गम भनो मयि ममपितान्तरान्मा मनतो न प्र. श्यतीति 1॥३१॥ मां हि पार्थ व्यपानिय येऽपि म्युः पापयोनय ) त्रियो वैश्याम्तथा मुद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।।३२॥ मा होति । मा दि यस्मात्यार्थ व्यपाश्रिप मामाश्रयत्वेन गृहीत्या येऽपि स्युर्भवेयुः पापोनयः पापा योनियंका ते पापयोनयः पापजन्मानः। के त इत्याह स्त्रियो वैश्यास्तथा दास्ते-पि यान्ति गच्छन्ति परा प्रष्टा गतिम् ॥३२॥ पुनर्नाह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्पयस्तथा ॥ अनित्यममुसं लोकामिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥३३॥ कि पुनरिति । कि पुनाहाणाः पुण्याः पुष्पयानयो मर राजपरः ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [९.३३ तथा राजानध ते ऋषयश्चेति राजर्षयः। यत एवमनोऽनित्य क्षणभगुरमसुख च सुपार्जितमिम लोक मनुष्यलोक प्राप्य पुस्पार्थसाधन दुर्लभ मनुष्यन लल्या भन्स सेवस्व माम् ॥३३॥ क्यम्-- . मन्मना भर मद्त्तो मयाजी मां नमछुम ॥ मामेवैःयसि युस्वैचमामान मत्परायण ॥३४॥ दनि श्रीमहाभारते गलमास्रया सहिताया चैयासिक्या भीष्मपणि श्रीमद्भगवद्गीताम् उपनिपन्स ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे गजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्याय ॥९|| ममना इनि । मयि वासुदेवे मनो यस्य तर स स्व मन्मना भर । तथा मद्ता भर । मयाजी मद्यजनगीलो भव । मामेव च नमस्कुरु । मामेवेश्वरमेयम्यागमिष्यसि युक्वा ममाधाय चित्तम् । एवमात्मान, मह हि मया मनानामात्मा, परा च गति , परमयन, त मामेवभूतमेप्यसीवीतेन सध मत्परायण. सन्निन्यर्थ ॥३४॥ इति श्रीमत्परमहसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्स्यपादशिप्यस्य श्रीमच्छरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये राजविद्याराजगुह्ययोग्गे नाम नवमोऽध्याय ॥९॥ अथ दशमोऽध्यायः। सप्तमेऽध्याये भगरतस्तत्त्व विभूतयश्च प्रकाशिता, नवमे च । अथे- दानी येषु ये भावेषु चिन्त्यो मगवारले ते मारा वक्तव्याः, तच च भग- यतो वक्तव्य उक्तमपि दुर्विनेयत्वात् , इत्यत श्रीभगवानुवाच - श्रीभगवानुवाच । भूय एव महाबाहो गृणु में परमं वचः ॥

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ भूय इति । भूय एवं भूयः पन महावाही गुण में मदीय पाम प्र. वृष्ट निरतिशययम्नुनः प्रकाशक वचो वाक्य यत्परम ते तुभ्य ग्रीवमागाय, मदननात्मीयसे त्वमतीचामृतमिव पिंपन्ततो, वश्यामि दिनमाम्यया हितमा ।। किमर्थमद यक्ष्यामीत्यत आहे- न मे विदुः सरगणाः प्रभव न महर्पयः॥ अहमानिर्हि देवानां महर्षीणां च मनश. Pl न म इति । न मे विदुर्न जानन्ति सुरगणा ब्रह्मादय. 1 मि से न विदु., मम प्रमा प्रभाव प्रभुदास्यतिथ्यम्, अथवा प्रमर प्रभवनमुन्पनिम् । नापि महर्षयो भग्वादयो विदु. । कस्माते न विद्यरित्युसने अस्मादि वारण हिम्मदेवारा महश च संघ सर्वम ॥२॥ यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् ॥ असंमृदः स मत्र्येषु सर्वपापै प्रमुन्यते ॥३॥ य इति । यो मामजमनादि च, यन्मादहमादिदवाना मन्पी गर चन ममान्य आदिर्मियतेऽतोऽहमञोऽनादिश्र, अनादिल्यमाने हेतु , त माम. जमनादि च यो वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वर लोशना महान्तमीश्वर तुरीय- मनानतत्कायवर्जितमसमूदः ममोहयर्जित. स मत्येषु मनुष्येषु सर्वपापैः सवैः पापैर्मनिएवीमतिपूर्वकृतः प्रमुच्यते प्रमोश्यते ॥३|| इतथाह महेश्वरो लेतानाम्-- बुद्धिर्शनमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शम । सुपं दु.सं भवोऽभायो भयं चाभयमेव च ॥४॥ घुद्धिरिति । धुदिरत करणस्य समायर्यावरोधनसामर्थम् । नान्त बुद्धिमानिति हि वदन्ति । ज्ञानमात्मादिपदार्थानामयोधः । असमोहः प्रत्यु- सने बोद्धव्येषु विवेफर्विस प्रवृत्तिः । क्षमा आवस्य साडितस्त्र या

·१५०
श्रीमच्छकराचार्यविरचित
[१०.४
विकृतचित्तता। सत्य यथास्य यथाश्रुनस्य च आत्मानुभवस्य परबुद्धिस.
प्रान्तप तथैरोमार्यमाणा वारस यमुच्यते । दमो याद्रियोपशम दामोऽतक-
रणस्य उपशम । मुगमागद । दुब सताप । भव उदय । भारत
द्विपर्ययः । भय च वास । अभयमेव च नाईपर्गतम् ॥४॥
अहिंसा समता तुप्रिस्तपो दानं यशोऽया ॥
भवन्ति भाषा भूताना मत्त एप पृथग्विया ॥५॥
आहिसति । अहिंसा पीटा प्राणनाम् । ममता ममनिनना । तुष्टि
सतोय. पासबुद्धिांभेषु । ना इद्रियसयमपूर्वी दारीरपीटनम् । दान यथा-
शान्ति सपिभाग । यशो धनिमिना शीति । अयम् वधर्मनिमिता अको-
ति । भवन्ति भाया यो बुद्धयादयो भूतानां प्राणिनां मत्त एवेश्वरा-
ग्विधा नानाविधा समानुपण ॥५॥
,
महर्पय सा प चत्वारा मननस्तथा ॥
मनाया मानमा जाता येषा लोर इमा प्रजा ॥६॥
मदापय इति । महपय मन भग्वादय पर नीता मरधिन', च
त्यागे मनरस्तथा गावापां इति प्रमिझा । ते च महागा मदनभावना
देगयेन मामध्यनोपेता , मानमा मनगवा पादिना मया जाता उपना, ये
मनना मीणा न पिया इम' स्थायरनगमरमणा प्रता 11६॥
पता विमनि योग च मम यो यत्ति तत्वत ।।
मो.पिन योगेन युज्यने नात्र संशय ॥७॥
एतामिति । एता यथाना विमति विग्नार योग न युनि च जा-
स्मनो घग्न, अपना योगेश्यमामय मांग व योगा योग उच्यत । मम
मदीय योग यो यति तच्चतम्तयेन यथावदिलेतत् साऽविकपेनाप्रचटितेन
योगेन सम्यग्दर्शनस्थयणन युयते सबभ्यते, नात्र समयो नारिमन्नय रा
शायोजन्ति ॥७॥

·१०.८] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । कीटनाविकपन योगेन युज्यते इत्युच्यते-- अहं सर्वम्य प्रभवो मत्त. सर्व प्रवर्तते ।। इति मत्वा मजन्ते मां बुधा भावममन्विता. १८ अमिति । अह पर ब्रह्म वासुदेवाय सर्वस्य जगतः प्रभव उत्पत्ति । मत्त एर स्थितिनाशक्रियाफ्लापमोगलक्षण विक्रियास्प सर्व जगभर्तते । दत्लेन मया भजन्ते सेयन्ते मा बुश भरगतपरमा यतत्या., भावसमन्विता भागे भावना परमार्थतायाभिनिवेशम्नेन समन्विताः स्युक्ता इत्यर्थ. ॥८॥ मन्चित्ता मदतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ॥ कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥९॥ मचित्ता इति । गचित्ता मयि चित्त येपा ते मचित्ता, मदतप्राणा मा गताः प्राप्ताश्चक्षुरादय प्राणा येा ने मद्गतप्राणा, मय्युपमहतारणा इ. त्यर्थः । अथवा मगतप्राणा महतजीवना इत्येतत् । बोधयन्तोऽवगमयतः परस्परमन्योन्य, क्थयन्तश्च जानरल्पीयादिधर्मविशिष्ट मा, तुप्यन्ति च परितो- पमुपयान्ति च रमाश च रतिं च प्राप्नुपान्त प्रियसगन्येन ॥९॥ ये यथोक्तः प्रकार जन्ते मा मना मन्त तेषां सततयुक्तानां भजता प्रीतिपूर्वकम् ॥ ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥१०॥ तेगामिति । तया सतरायुनाना नित्याभियुनाना निवृत्तसर्वगोषणाना भजता संदमानाना, किमार्थत्वादिना कारणेन नेत्याह प्रीतिपूर्वक, प्रीतिः बस्नपूर्वक मा भजनामित्यर्थः । ददामि प्रयच्छामि बुद्धियोग बुद्धिः सम्यग्दर्शन मतपरिषय तेन योगो बुद्धियोगस्त शुद्धियोग, येन बुद्धियोगन सम्यग्दर्शनलक्षणेन मा परमेश्वरमात्ममूतमारमन्वेनोपयान्ति प्रतिपयन्ते । के, ते ये मचित्तत्वादिप्रकारेमो भजन्ते ॥toil फिमर्थ कस्य या त्वत्प्राप्तिप्रतिबंधहोनायक बुद्धियोग पा बदनामा ·१५२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं सन् , ददासीत्यपेशायामाह-- तेपामेवानुकंपार्थमहमज्ञानजं तमः ॥ नाशयाम्यामभावस्थो ज्ञानदीपन भास्वता ॥१२॥ नेपामिति । तेषामेव कथ नु नाम श्रेय. स्यादिल्यनुस्मार्थ दयाहतोर- हमज्ञानजमधिवेस्तो जात मिथ्याग्रन्ययत्मण मोहाधकार तमो नागयामि, आ- त्मभावस्थ आत्मनो भावोग्न्त करणाशयस्तस्मिने स्थितः मानदीपेन निकपत्ययम्पेण भत्तिप्रसादम्लेहाभिपित्तेन मनायनाभिनिवेशातरितेन ब्रह्म- चोदिसाधनसस्वारवत्प्रभावतिमा रिक्तातःकरणाधारण विपरव्यावृत्तचित्त- रागंदपारपितनिवातापपरसस्थेन नित्यप्रवृत्तशामयध्यानजनितम्यग्दर्शनभा- सता जानदीपेनेत्यर्थः ॥११॥ यथोक्ता भगवतो विभूति योग च श्रुन्या अर्जुन उवाच---- अर्जुन उवाच । परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परम भगान । पुरप गाश्वतं दिव्यमादिदेवमज निमुम ॥१२॥ परमिति । पर ब्रह्म परमात्मा पर धम पर तेज पवित पारन परम प्रष्ट भवान् । पुरुष गाश्वत निन्य दिव्य दिवि भर आदिदेव संदेशनामादौ भव अदिदेवमज विभु विभग्नशीलम् ॥१२॥ आहुम्त्वामृपय सर्वे देवर्धिारदस्तथा । असितो देवलो ज्यामः स्वयं चैव ब्रवीपि मे ॥१३॥ आहुरिति । आहुः कथयन्ति त्वामृषयो वसिष्ठादय. सरें, देवपिनारदः, तथा असितो देवलेप्प्येवमशाह, व्यासश्च, स्क्य चर व च वीषि में || सर्वमतहतं मन्य यन्मां वहसि केशर ।। न हि ते भगवव्यक्ति चिदुर्देवा न दानवाः ॥१४॥ गमिति । सर्वमेनायोत्तमूपिभिस्वया च एतद्दन सत्यमेव मन्ये या ·१०.१४] श्रीमद्भगाहीतापाप्यम् । ना - प्रति वदसि भाषसे हे केशर। न हि ते तय भगव्यक्तिं प्रमष विदुर्न या न दानवा ॥१४॥ यतन्त्र देवादी नामादिरत स्वयमेवात्मनामान पंथ त्व पुरुषोत्तम ॥ भूतभावन भूतंश देवदेव जगत्पते ॥१५॥ स्पयामिति । स्वयमेवा मनात्मान वेत्थ जानामि च निरतिशयज्ञानेश्व. पादिशक्तिमन्तम वर पुरुषोत्तम । मृतानि माश्यतीनि भूनभाउन हे मृत- भा चन, भूना भूनानामीशिन , हे देवदेव जगत्पते ॥२ . ] वानुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय ॥ याभिर्विभसिभिल कानिमास्त्व व्याप्य तिष्टसि ॥१६॥ यामिति । पातु मयितुमहत्वशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतय रमना विभूतयो यारता यामहमि । याभिरिमृतिभियत्मना माहाधिस्तरेरि- महारास्वव्याप्य निभसि ॥१६॥ कथ नियामह योगिम्त्या सढा परिचितयन् ।। केपु केषु च माने चिंत्योऽसि भगवन्मया ॥१७॥ मिनि । क्य विद्या विजानायामद हे योगिस्त्य सदा परिचितयन् । पशु च भाषेषु वस्तुए चियोऽमि ध्येयाऽास भगर मया ॥७॥ विस्तरेणारमनो योग विभूति च जनार्दन । भूय काय तृमिहिं शृश्यतो नास्ति मेमृतम् ॥१८॥ विस्तरणेति । विस्तरेणात्मनो योग योगैश्चर्यशक्तिविशेष विमूर्ति च विन्नर प्रयपदायांना हे जनार्दन । अवेगतिकर्मणो रूपम् । अमुराणा देव प्रतिवनभूताना जनाना नरसादिगमयितृत्वाजनार्दन । अभ्युदयनि श्रेयमपुर- पार्थप्रयोनन सबै निर्वाच्यत इति या । भूय पूर्वमुत्तमपि क्थय तृप्ति परितोपो हि यस्मानास्ति मे मम शुमतस्त्य मुनि मृतात्यामृतम् ॥१४॥ श्रीभगवानुवाच ।

·१५४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१०.१२ हंत ते कथयिष्यामि दिव्या यात्मविभूतयः ॥ प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ट नास्यंतो विस्तरस्य मे ॥१९॥ हत इति । हतेदानी ते तुभ्य दिव्या दिपि भवा आत्मविभूतय आत्मनों मम विभूतयो यान्ता कथयिष्यामीत्येतत् । प्राधान्यतो यन यत्र प्रधाना या या विभतिस्ता ता प्रधाना प्राधान्यत क्थयिष्याम्यह कुरुश्रेष्ठ । नशेषतस्तु वाशते- नापि न शक्या वस्तु यतो नास्त्यतो विस्तरस्य मे मम विभूतीनामित्ययं ॥१९॥ तर प्रथममेर नावणु-- अहमात्मा गुडाकेश मर्वभूताशयस्थित ॥ अह्मादिश्च मध्यं च भूतानामंत ण्य च ॥२०॥ अहमिति । ब्रह्मात्मा प्रन्यगामा गुदादा, गुडारा निद्रा नस्मा शो गुझायो जिननिद्र इत्यर्थ । घनदा इति या । मभृताशयस्थित मंवा भूतानामाशये जनहदि स्थितो हमात्मा प्रत्यगामा नित्य ध्येयः । तदानेन चोत्तरेषु भावेषु चिन्योह, यम्मादहमेयादिनाना कारण तथा मध्य च स्थिनि- रंतः प्रत्यश्च ॥२०॥ एर च ध्येयोऽरम्- आदित्यानामहं विष्णुन्योतिपा रविरंशुमान ॥ मरीचिन्तामामि नक्षत्राणामहं शनी ॥२२॥ मादित्यानामिति । आदित्याना बादशाना विष्णुनीमादि योऽहम् । ज्योतिषा रवि. प्रशयितृणामगुमानम्मिमान । मराचिन म मरना मरदेवना- भेदानामरिम । नशाणामर शशी नद्रमा ॥२॥ वेदानां मामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वामयः । इंद्रियाणां मनधास्मि भूतानामस्मि चेतना ।।२२।। वेदानामिति । टानां मध्ये सामवेदोऽस्मि | देशना मठादित्यादिना वासव इद्रीपस्मि । इंद्रियाणामेकाददाना चभुरादीनां मनश्वास्मि माल्पविक- स्पात्मक मनश्वास्मि । मृतानामाश्म चेतना कार्यकरणमघाते नियमिव्यना ·१०.२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । १५५ बुद्धिवृत्तिवेतना ॥२२॥ ग्द्राणां शारयास्मि वित्तशो यक्षरक्षसाम ।। वसूनां पावस्यास्मि मेरुः शिररिणामहम् ॥२३॥ रद्वाणामिति । रुद्राणामेकादमाना शकरशास्मि । रित्तदशः कुरो यक्ष-- रक्षमा यमाणालमा च । वसूनामाना पापश्चात्म्यग्नि । मेरुः गिखरिणा शिवरयतामम ॥२३॥ पुरोधसा च मुग्यं मा विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।। मेनानीनामहं कंट: सरसामस्मि सागरः ॥२४॥ पुगंधसामिति । पुराधसा च राजपुरोहिताना च मुख्य प्रधान मा विद्धि जानीहि हे पार्थ वृम्पत्तिम् । स हि इद्रस्यति मुख्य. स्यात्पुरोधाः । सेना- नीना मेनापतीनामा स्कदो देवमेनापतिः । सरस यानि देवरसातानि मुरासि तेपा मरमा सागरोऽस्मि भवामि ॥२४॥ महीणां भृगुरहं गिरामस्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थायराणा हिमालय ॥२५॥ महरीणामिति । महपीणा भृगुरहम । गिरा वाचा पदर पुणानामेम्म- भरमामागेऽस्मि । यजाना जपयज्ञोऽस्मि । स्थायराणा स्थिनिमना हिमाय.। अश्वत्यः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गंधर्वाणां चितरथः सिद्धानां कपिल मुनिः ॥२६॥ अवध इति । अश्वत्यः सर्वभाणा, देवीणा च नारदो देवा एवं रान्त परित्न प्रामा मत्रदर्शित्याने देवर्षयस्तेश नारदोऽस्मि । गधवाणा चित्ररथो नाम गधोऽस्मि । सिद्धाना जन्मनेर धर्मशनगग्यैश्वर्यातिपय प्रामाना नपिरो मुनिः ॥२६॥ उचैःश्रवसमवानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।। ऐरावतं गजेद्राणा नराणां च नराधिपम् ॥२७॥ वैरिति । उचैःश्रवसमवाना उच्चैःश्रया नामाश्रयजस्त मा विद्धि ·१५६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१०.२७ विजानीएमृतोद्भवममृतनिमित्तमथनोद्भवम् । ऐरावतमिरापन्या अपय गजें. द्राणा हस्तीश्वराणा, त मा विद्धीत्यनुवर्तते 1 नराणा च मनुष्याण, च नराधिप रानान मा विद्धि जानीहि ॥२७॥ आयुधानामह यनं धेनूनामस्मि कामधुर ।। प्रजनश्याम्म कंदप- मर्माणामस्मि वामुनि ०८ आयुधानामिति । आयुधानामह पत्र दधीच्यस्थिमभयम् । धेनना टोग्बीणामस्मि कामधुन, वसिष्ठम्य मवामाना दोग्नी सामान्या वा कामधुर । प्रजन. प्रननयिताम्मि दर्प. साम मर्याणा मर्पभेटाना माम्म वामुनि मराज ॥२८॥ अनंतश्चास्मि नागानां वरुणो यादमामहम् ।। पितृणामर्यमा चास्मि यमः मंयमतामहम ।।२९|| अनत इति । अनतश्चास्मि नागाना नागविषाणा नागराजशास्मि । वरुणो यादमामहमन्देवताना राजाहम् । पितृणाममा नाम पितृराजश्चास्मि । यमः मयमता मयमन कुर्वतामहम् ॥२९॥ प्रहलाद चास्मि दैत्यानां काल. कलयतामहम् ।। मृगागां च मृगद्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ।।३०॥ प्रहाद इति । प्रादो नाम चास्मि दैत्याना दिनिश्श्यानाम् । कारः क्ल्यता कल्न गणन उपतामहम् । मृगाणा च मृगेंद्रः सिहो व्याघ्रो या अहम् । वैनतेयश्च गरुत्मान्विनतामुनः पक्षिणा पतत्रिणाम् । ३०॥ पवनः परतामस्मि राम. शस्त्रभृतामहम् ॥ झपाणां मारश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥३१॥ पचन इति । परनो वायुः पवना पारयितृणामस्मि । रामः शत्रभृता- मह शत्राण धारयितृणा दाशरथी रामोऽहम् । सराणा मत्स्यादीना मस्रो नाम जातिविशेरोम् । स्रोतमा सान्तीनामस्मि जाहयी गगा ||३१|| सर्गगामादिरंतश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ॥

·१०.३२]
श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
अध्यात्मनिता विद्याना वाद प्रवदतामहम् ॥३२॥
मांगामिति । सगांगा सृटीनामादिरतच माय चैराह उत्पत्तिस्थित
ल्या अमन । भूनाना जावाधिष्ठितानामेवादिरन थेत्याानमुपनी, इर नु
सवस्यैर मगमारयति विशेष । अन्यात्मविद्या वियाना मोजार्थ-वात्प्रधान
मास्म । बाटो निर्णयहेतु पात्यवदना प्रधान, अत मोहमस्मि । प्रवत्तद्वारेण
वदनभेनानामर वादन पक्तिदानामिद ग्रहण प्रवदनामिति ॥३२॥
अअराणामकारोऽस्मि व सामासिन्य च ॥
अहमेवाश्रय कालो धाताह विश्वतोमुस ॥३३॥
अराणामिनि । अमराणा वणानामगारो वाऽस्मि । द्रव समासोः
स्गि मामामिफरय न समासस हस्य । चिाहमेशाययोऽभीग काल प्रसिद्ध
क्षणादाय , अपना परमेश्वर कारस्यापि जातोमि । धानाद वर्मपलस्य
विधाता संगता स्वितोमुरर सर्वतामुख ॥३३११
मृउ मनहरचाहमुद्ररथ भविष्यताम् ।।
कीति श्रीस्चि नारीणा स्मृनिर्मेधा धृति क्षमा ॥३४)।
मृत्युरिति । मृयुद्धिविधा धनादिदर प्राणहर श्र, तन य प्राणहर
म सर्वर उच्यत, सोऽहमियर्थ । अथा पर इश्वर प्रलये सवहरणात्मवहर
सोम । उद्भब उत्कर्षोऽभ्युदयन्त प्राप्तिहेतुश्वाह, येणा' भविष्यसा भावि
कल्याणाना उत्तपंप्राप्तियोग्यानामिन्यथ । कार्ति श्रीवर्याक्च नारीणा स्मृतिमा
धृति क्षम येता उत्तमा वाणामहमस्मि, यासपमाभासमात्रमथनापि लोक
बनार्थमा मान मयत ॥३४॥
बृहत्साम तथा साना गायत्री छेडसामहम ।।
मासाना मार्गशीर्थोऽहमृतूना कुसुमाकरः ॥३५।।
बसा मेति । बृहत्माम तथा साम्ना प्रधानमामि । गायत्री छदमामद
गायन्यादिउदोविशिणनामचा गाय-युगमस्मीत्यर्थ । मासाना मार्गशीर्पोऽहम् ।
ऋतूना मुमास्रो बसत ॥३५॥

·१६० श्रीमच्छकराचार्यविरचितम् । [११.१ माद्यमैश्वर तत्साक्षात्स्तुमिच्छन् , अनि उवाच--- अर्जुन पाच । मदनप्रहाय परम गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् ।। यत्त्वयोक्त वचम्तेन मोहोप्य विगतो मम ॥१॥ मदिति । मदनुग्रहाय ममानुग्रहार्थं परम निरतिशय गुह्य गोप्यमव्या त्मसज्ञितमा मानात्मविरेमविश्य यचयोत रची थाप तेन ते वचसा मोहोऽय विगतो मम अविषादरपगतेत्यर्थ ॥१॥ मिच- भवाप्ययौ हि भूताना श्रुतौ विस्तरमो मया ।। त्वत्त कमपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ।।२।। भौति । भव उत्पत्तिरप्यय प्रव्य तौ भवाप्ययौ हि भूताना श्रुता विस्तरदशो मया, न सोपत , चत्तस्त्वत्लगशाकमलपान कमरम्य पन क- मलपन तददक्षिणा यस्य नर म त्व कमपनाओ हे कमपनास, माहात्म्य- मपि चाध्ययमभय, श्रुतमित्यनुरतते ॥२॥ एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मान परमेश्वर ।। द्रष्टुमिन्छामि त रूपमेश्वर पुरोत्तम ॥३॥ एचमिति । परमेतनान्यथा यया यन प्रकारेणात्थ स्थयामि त्वमा- रमान परमेश्वर । तथापि द्रमिच्छामि ते तर जानैश्चर्यगतिलवार्यतेभिः सपनमैश्वर वैष्णव रूप पुस्पोत्तम ॥३॥ मन्यसे यदि तन्क्य मया दृष्टुमिति प्रभो ॥ योगेश्वर ततो मे त्व दर्शयात्मानमव्ययम् ॥४॥ मन्यस इति । मयसे चितयसि यदि मयाजुनेन तच्छक्य द्रामिति प्रभो स्वामिन् योगेश्वर योगिनो योगस्वामीश्वरो योगेश्वरो हे योगेश्वर । यस्मादहमतीयार्थी द्रष्टु ततस्तस्मान्मे मदर्य दर्शय त्वमात्मानव्ययम् ||४|| एव चोदितोऽनेन श्रीभगवानुवाच- ·११.५ श्रीमद्भगवदीताभाप्यम् । श्रीभगवानुवाच । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ नानाविधानि दिव्यानि नानावणीकृतीनि च ॥५॥ पश्येति । पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशोऽनेकश इत्यर्थ । तानि च नानाविधान्यनेप्रमाणि, दिवि भवानि दिव्यान्यप्राकृतानि, नाना- वर्णाकृतीनि च नाना विलक्षणा नीलपीतादिप्रकारा यस्तथा आकृतयोऽव- यवसस्थानविशेषा येषा रूपाणा तानि नानावर्णाकृतीनि च ||५|| पश्यादित्यान्यसून्स्द्रानश्विनी मस्तस्तथा बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारन ॥६॥ पश्यादित्यानिति । पश्यादित्यान्द्वादश, वसूनगै, रुद्रानेकादश, अश्विनी द्वौ, मरुत सप्त सत गणा ये तान् । तथा च बहून्यन्यान्यदृष्टपूर्वाणि मनु- प्यलोके त्वया त्वत्तोऽन्येन वा केनचित्पश्याश्चर्याण्यद्भूतानि मारत ॥६॥ न केवलमेताचदेव- इहकस्थ जगत्कृत्स्ना पश्याद्य सचराचरम् ।। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यत् द्रष्टुमिच्छसि ||७|| इहेति । इहैकस्थमेस्मिन्नेव स्थित जगत्वृत्न समस्त पथ्यावेदानी मच राचर सह चरेणाचरेण च वर्तते, मम देहे गुडाकेदा । यच्चान्यजयपराजयादि यच्छक्से 'यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयु ' [गी.२.६] इति यदघोच, त- दपि गए यदीच्छसि ||७] किंतु-- न तु मा शक्यसे द्रादुमनेनैव स्वचक्षुषा ।। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमेश्वरम् ।।८।। न विति । न तु मा विश्वरूपधर शक्यसे द्रष्टुमनेनैव प्राकृतेन स्वच- क्षा स्वकीयेन चक्षुषा । येन तु शक्यसे द्रष्टु दिव्येन तदिव्य ददामि ने तुम्य चक्षुः । तेन पदय मे योगमैश्वरमीश्वरस्य ममैश्वर योग योगशक्त्यतिरा- गी. ११

·श्रीमच्छकराचार्यविरचित
[११.८
यमित्यर्थ ॥८॥
सजय उवाच।
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरि ॥
दर्शयामास पार्थीय परम रूपमैश्वरम् ॥९॥
एवमिति । एव यथोत्तप्रकारेणोक्त्वा ततोऽनतर राजधृतराष्ट्र, महा-
योगेश्वरी महाश्चासौ योगश्वरच हरिनारायणो दर्शयामास दर्शितवान्पार्थाय
पृथामुताय परम रूप विश्वरूपमैश्वरम् ॥९॥
अनेकरकानयनमनेकाद्भुतदर्शनम् ॥
अनेकदियाभरण दिन्यानेकोद्यतायुधम् ॥१०]
अनरेति । अनेकवकानयनमनेशानि यक्वाणि नयनानि च यस्मिरूपे
तदनेकवाननयन, अनेकाद्भुतदर्शनमनेमान्यद्भुताने पिस्मापानि दर्शनानि
यस्मिरूपे तदनेकाद्भुतदर्शन, तथानेकदिव्याभरणमनेकानि दिव्यान्यामरणानि
यस्मिंस्तदनेकदिव्याभरण, तथा दिव्याने कोद्यतायुध दिव्यान्यनान्यस्यादानि
उद्यतान्यायुधानि यरिंभस्तहिव्यानेकोप्रतायुध 'दर्शयामास' इति पण सरध ॥
किंच---
दिव्यमास्याबरधर दिव्यगधानुलेपनम् ।।
सर्वाधर्यमयं देवमनत विश्वतोमुसम् ॥११॥
दिव्येति । दिव्यमाल्यारघर दिव्यानि माल्यानि पुष्पाणि भवराणि
वत्राणि च प्रियन्ते येनेश्वरेण त दिव्यमान्यापरधर, दिव्यगधानुलेपन दियं
गधानुलेपन यस्स त दिव्यगधानुलेपन, सर्वाश्चर्यमय सर्वाश्चर्यप्राय देवमनत
नास्यातोऽस्तीत्यनतस्त विश्वतोमुख सर्वतोमुख सर्वभूतात्मभूत यात्, त दर्शया
मास अर्जुनो ददाति या अध्याहियते ॥१॥
या पुनर्भगवतो विश्वरूपस्य भास्तस्या उपमोच्यते--
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता ।
यदि भाः सहनी सा स्यादासस्तस्य महामन ॥१२॥

·११.१२] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । - दिवाति । दिव्यतरिक्ष तृतीयस्या वा दिवि सूर्याणा सहस सूर्यसहस्त्र रास्य युगपस्थितस्य सूर्यसहस्रस्य या युगपदुस्थिता भाः, सा यदि, सही स्यात्तम्य महात्मनो विश्वरूपस्यैव भासः । यदि या न स्यात्, ततः विश्वरूप- स्यैव मा अतिरिच्यते इत्यभिप्रायः ॥१२॥ तकस्थ जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा ॥ अपश्य देवदेवस्य दशरोरे पांडवस्तदा ॥१३॥ तत्रति । तत्र तस्मिन्विश्वरूपे एकस्मिन्स्थितमेस्स्य जगकृतन प्रविभक- मनेरुधा देवपितृमनुष्यादिभेदैरपश्यत् दृष्टयान्देवदेवस्य हरेः शरीरे पाडयोऽ- जुनस्तदा ॥१३॥ ततः स विस्मयाविष्टो हटरोमा धनंजयः ।। प्रणम्य शिरसा देवं कृतांजलिरमापत ॥१४॥ तत इति । ततस्त दृष्ट्वा च विस्मयेनाविष्टो विस्मयाविष्टो हृष्टानि रोमाणि यस्य मोऽय हृएरोमा चाभवदनजय । प्रणम्य प्रकर्येण नमन कृत्वा प्रीमत. सशिरसा देव विश्वरूपधर कृताजलिनमस्कारार्ध सपुटीकृतहस्तः सन्नमापतोत्तवान् ॥१४॥ कप, यत्वया दर्शित विश्वरूप तदह पश्यामीति स्वानुभवमाविष्कुर्वन् , अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच । पश्यामि देवास्तव देव देहे सर्यास्तथा भूतविशेषसंघान् ।। ब्रह्माणमाशं कमलासनस्थं ऋपश्चि सर्वानुरगाश्च दिव्यान् ॥१५॥ पश्यामीति । पश्याम्युपलभे हे देव तव देहे देवान्सान्, तया भूत- विशेषसगन्भूतविरोधाणा स्थावरजगमाना नानासस्थानविशेषाणा सघा भूत- ·११.१७] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । १६५ त्वा दीप्तानलद्युतिम् , अप्रमेय न प्रमेयमशक्यपरिच्छेदमित्यर्थः ॥१७॥ इत एव ते योगशक्तिदर्शनादमिनोमि- स्वमक्षरं परमं वदितञ्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ॥ त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोता सनातनस्त्वं पुगो मतो मे||१८॥ त्यमिति । त्वमक्षर न क्षरताति, परम ब्रह्म पेदितव्य ज्ञातव्य मुमु- क्षुभिः । त्वमस्य विश्वस्य समस्तस्य जगत. पर प्राय निधान, निधीयतेऽस्मि- निति निशान पर आश्रय इत्यर्थः । किंच त्वमव्ययो न तर व्ययो वियते इत्यत्ययः, शाश्वतधर्मगाता शचन्द्र शाश्वतो नित्यो धर्मस्तस्य गोप्ता शाश्वत- धर्मगोता । सनातनश्चिरतनस्त्य पुरुषः परो मतोऽभिप्रेतो मे मम १८) अनादिमध्यान्तमनंतवीर्य- मनंतबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ॥ पश्यामि त्या दीप्तहुताशवान स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥१९॥ अनादीति । अनादिमध्यान्तगादिश्च मध्य चा लश्च न विद्यते यस्य सोऽयमनादिमध्यान्तस्त वामनादिमध्यान्त, अनतवीर्यं न तर वीर्यस्यान्तोऽस्ती सनतवीर्यस्त त्यामनतमीय, तगानतराहुमनला बाहयो यस्य तक स त्वमनतराहुः त त्यामनता हु, शशिर्यनेत्र शशिसूर्या नेत्रे यम्य तब स त्व शाशिसूर्यनेनस्त व्या शशिसूर्यनेर चद्रादित्यनयन, पश्यामि त्वा दीप्तहुताशवान दीप्तश्चासौ हुताशश्च स न यस्य तव स त्व दीमहुतागवानस्त या दीतहुताशन, स्वतेजसा विश्वमिद समस्त तपन्त तापयन्तम् ॥१९॥ द्यावापृधियोरिदमंतरं हि व्या त्वयैकैन दिशश्च सर्वाः ।।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [११.२०
दृष्ट्वा तं रूपमिदं तवोमं
लोकायं प्रयथित महात्मन् ॥२०॥
द्यावापृथिव्योरिति । द्यावापृथिव्योरिदमतर हि अतरिक्ष व्याप्त त्वयन
विश्वरूपधरण दिदशश्च सवा व्याप्ताः । दृहोपलम्पाद्भुत विम्मापक स्पमिद तपोम
क्रूर लोशना त्रय लोकत्रय प्रत्यधित भीत प्रचलित वा हे महात्मनक्षुद्र
स्वभाव ॥२०॥
अयाधुना · पुरा 'यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयु.' [गी.२.६]
इत्यर्जुनस्य य. सशय आसीत्तनिर्णयाय पाडाजयमैमान्तिक दायामीति प्रवृत्तो
भगवान् । त पश्यन्नाह,
किंच--
अमी हि त्या मुरसंघा विशन्ति
केचिद्वीताः प्रांजलयो गृणन्ति ।।
स्वस्तीत्युक्त्या महर्षि सिद्धसंघा.
स्तुवन्ति त्यां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥२१॥
अमीति । अमी हि युध्यमाना योद्धारल्या त्या सुरसधा येऽत्र भूभा-
रावतारायावतीर्णा वस्यादिदेयसा मनुष्यसस्थानास्त्वा विशन्ति प्रविशन्तो
दृश्यन्ते । तत्र फेचिद्रीसाः प्राजन्यः सन्तो गृणान्ति स्तुवन्ति त्वामन्ये पत्य-
यने प्यदाताः सन्त.। युद्दे प्रत्युपस्थिते उत्पातादिनिमिनान्युपलक्ष्य स्सस्न्यस्तु
जगत इत्युक्त्या महर्षिसिद्धसघा महीणा मिद्धानां च सपाः स्तुवन्ति त्या
स्तुतिभिः पुष्कल्मभिः सपूर्णाभि ॥२१॥
किंचान्यत्--.
रद्रादित्या यसवो ये च साध्या
विश्वेऽधिनी मम्तश्वोमपाश्च ।
गंधर्वयज्ञामुरसिद्धसंघा
चीक्षन्ते त्यां विस्मिताधेव सर्वे ॥२२॥

·११.२२ श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम्। , रुद्रादित्या इति । मद्रादित्या घसयो यच साध्या रुद्रादयो गणा विश्व देया अश्विनौ च देवौ मस्तथ, ऊष्मपाथ पितरो, गपयशासुरसिद्धसया गधर्वा हाहाहूहूप्रभृतयो, यक्षाः कुबेरप्रमतयः, असुरा विरोचनप्रभृतयः, सिद्धाः थपिलादय , तेपा राधा गधरपक्षासुरासेसिधाः, ते वीक्षन्ते पत्यान्त त्या विस्मिता विस्मयमापन्नाः सन्तस्त एव सवें ॥२२॥ परमात्-- रूपं महत्ते बहुपक्रनेत्रं महाबाहो बहुवाहरुपादम् ॥ यहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृश्या लोकाः प्रत्र्यथितास्तथाहम् ॥२३॥ रूपमिति । रूप महदतिप्रमाण ते तव बटुवानेत्र बहूनि वक्त्राणि मुग्लानि नेपाणि चषे च पस्मिन्तद्प बहुवश्वनेत्र, हे महाबाहो, बहुबाहू- रुपाद बहवो बाहय ऊरय. पादाश्च यमिको सद्बहुमाहूरूपाद, किंच बहूदर बहून्युदराणि यारनिति यहूदर, यहुदधाकराल बहीमिदंष्ट्राभिः कराल विकृत तद्बहुदष्ट्राकराल, दृष्ट्वा रूपमीदश रोका लैक्मिा प्राणिनः प्रत्यथिताः प्रच- लिता भयेन, तथाहमपि ॥२३॥ तद कारणम्- नभःस्पृश दीप्तमनेकवर्ग ज्यआत्ताननं दीपविशालनेत्रम् ।। दृश्या हि त्वां प्रत्र्यथितान्तरात्मा धृति न विदामि शमं च विष्णो ॥२४॥ नमःस्पृशमिति । नभास्पृश घुस्पर्शमित्यर्थः, दीप्त प्रज्वलित, अनेक- वर्गमनेके वर्मा भयकरा नानासस्थाना यत्मिस्त्यपि ते त्यामनकरण, याता- नन ब्याचानि चिकृतान्याननानि मुपानि यस्मिभ्ययि त त्या व्यासानन, दीप्त- पिहारनेर दीहानि प्रज्वलितानि विशालानि विस्तीर्णानि काणि यस्मिंस्त्वयि ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [११.२४ त त्या दीप्तविगाल्नेन दृष्ट्वा हि त्वा प्रव्यथितान्तरात्मा प्रव्यथित प्रभीतोंड- तरात्मा मनो यस्य मम सोऽह प्रव्यथितान्तरात्मा सति धैर्य न विदामि न रमे दाम चोपशमन मनस्तुष्टिं हे विणो ॥२४॥ करमात्- दंष्ट्राकरालानि च ते मुसानि दृष्ट्यैव कालानल्सनिमानि ॥ दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥२५। दवाकरालानी ने | दारालानि दष्यामि करालानि विकृतानि ते तर मुगनि दृदेवोपलभ्य कालानल्सनिभानि प्रन्याले लेगाना दाहकोऽमि कापनलस्तत्सदृशानि क लनलमनिभानि मुग्मानि दृष्ट्वंत्येतत् , दिश पृापर- विवेकन न जाने दिङ्मूढो जातोऽस्मि, अतो न लभे च नोपलभे च शर्म सुखम् । अत प्रसीद प्रसन्नी भव हे देवेश जगन्निवास ॥२५॥ येभ्यो मम परानयाशका आसीत्सा चापगता, यत- अमी च त्या धृतराष्ट्रस्य पुत्रा सर्वे सहेवावनिपालसंधै ॥ भीष्मो द्रोण सूतपुत्रस्तयासो सहास्मदीयैरपि योथमुख्यै ॥२६॥ अमी इति । अमी च त्वा धृतराष्ट्रस्य पुना दुर्योधनप्रभृतय , 'स्वर माणा विशति' इति व्यवहितेन सबध , संयें सहैव सहिता अवनिपालसथै रपनि पृथ्वी पाल्य तीत्ययनिपालाम्पा सधै । फिंच भीष्मो द्रोण सूतपुर कर्णस्तथासौ सहास्मदीयैरपि भृशुनप्रभृतिभिर्योधमुपैयाधाना मुख्यै प्रधान सह ॥२६॥ - वस्माणि ते स्वरमागा विशन्ति

·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
१६२
दंष्ट्राफरालानि भयानकानि ।।
केचिद्विलमा दशनान्तरेषु
संदृश्यन्ते चूर्णितेस्तमांगैः ॥२७॥
वस्त्राणीति । वस्त्राणि मुसानि ते तय परमाणास्त्यगयुक्ताः सन्तो वि-
शन्ति । किविशिष्टानि मुग्णानि दष्ट्रावरालानि भयानकानि भयकराणि । किन
चिन्मुररानि प्रविष्टाना मध्ये विरमा दानान्तरेषु मासमिव भभित सदृश्यन्ते
उपलभ्यन्ते चूर्णितैश्चूर्णीरुतमार्ग शिरोभिः ॥२७॥
पंथ प्रविशन्ति मुरबानीत्याह---
यथा नदीनां बवाऽबुधेगाः
समुद्रमेयाभिमुसा द्रवन्ति ।।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वाण्यभिविचलन्ति ॥२८॥
यथेति । यथा नदीना सवन्तीना बहवोऽनेके अभूना वगा अयुवेगा-
स्वराविशेषाः समुद्रमेनाभिमुसा प्रतिमुखा द्रन्ति प्राविशान्ति तथा तद्वनवामी
मोमादयो नरकवीरा मनुथलोके शुरा विदान्ते वस्त्राण्यामिविचलन्ति
ममयमानानि ॥२८॥
ते किमर्थ प्रविशन्ति क्ध चेत्यार--
यथा प्रदीनं ज्वलनं पतंगा.
विशन्ति नाशाय समृद्धयेगा ।
तथैव नानाय विशन्ति लोका-
स्तयापि वस्त्राणि समृद्धयेगा ||२९||
यथेति । यथा प्रदीप्त प्वलनमाग्न पतगा: पक्षिणो विशन्ति नाशाय
विनाशाय समृद्धवेगाः समृद्ध उमूनो वेगो गतियेंपा ते समृद्धवेगाः, तथैव
नाशाय विशन्ति लोगः प्राणिनस्ताप क्वाणि समृद्धवेगा ॥२९॥

·१७० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [११.३० टेलिास असमानः समंता- लोकान्समप्रान्वदनैचलतिः ॥ तेजोभिरार्य जगत्सम भामस्तयोमाः प्रतपन्ति विणो ॥३०॥ लेलिसे इति । रेलिह्यमे आस्वादयसि ग्रसमानोऽत: प्रवेशयन्सम- तात् समनतो लोकान्समप्रान्समस्तान्वदनैवात्रै चलग्निीप्यमानस्तेजोभिरापूर्य सव्याप्प जगत्समग्र सहारेण समस्तमित्येतत् । विच भासो दीतवस्तयोमाः कराः प्रतान्ति प्रताप कुर्वन्ति है विष्णो व्यापनशील ॥३०॥ यत एवमुनस्वभावोऽत:-- आल्याहि मे को भवानुमापो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ॥ विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमायं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥३१॥ आल्याहीति । आख्याहि कथय मे मा को भवानुप्ररूपः गकारः । नमोऽस्तु ते तुभ्य हे देववर देवानां प्रधान, प्रसीद प्रसाद कुरु । विज्ञानु विदोषेण ज्ञातुमिच्छामि भवन्तमायमादी भरमाधम्, न हि यस्मात्मजानामि तव स्वदीया प्रवृत्ति चेष्टाम् ॥३१॥ श्रीभगवानुवाच-- श्रीभगवानुवाच । कालोऽस्मि लोकनयत्प्रवृद्धो लोकान्ममाहर्तुमिह प्रवृत्तः ॥ ऋतऽपि त्या न भविष्यान्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकंपु येधाः ॥३२॥ कालोऽस्मीति । कालोऽस्मि ल्क्षयोशना सयं करोतीति लक- क्षपद्धो वृद्धि गतः यदर्य मद्धस्तम्णु, सेवासमाहर्नु राहमिहारी- ·११.३२] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । बाले प्रवृत्तः । ऋतेऽपि चिनापि त्या खा न भविष्यन्ति भीष्मद्रोणवर्णप्रभृ- तयः सर्व, येभ्यरतवारास, येऽवस्थिताः प्रत्यनारेषु अनीकमनीर प्रति प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षभूते'वनीरेषु योधा योद्धारः ॥३२॥ यस्मादेवम-- तस्मात्त्वमुत्तिष्ट यशो लभस्व जित्वा शत्रून्मुंव राज्यं समृद्धम् ॥ मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्र.भव सध्यसाचिन् ॥३३॥ तस्मादिति । तस्माचमुत्तिष्ठ, भीष्मद्रोणप्रभतयोऽतिरथा अजेया देवे- रप्यर्जुनेन जिता इति यशो लमस्य, केवल पुष्यहि तत्प्राप्यते । जित्वा गनू- ग्दुर्योधनप्रभृतीन्भुत्व राज्य समृद्धमसपानमकटकम् । मयैवैते निहता निश्रयेन हताः प्रागैर्वियोजिताः पूर्वमेव । निमित्तमाय मय त्व हे सव्यसाचिन् , सव्येन यामेनापि हस्तेन शराणा क्षेपात्सव्यमानीत्युच्यतेऽर्जुनः ॥३३॥ द्रोणं च भीमं च जयद्रथं च कर्ण तथान्यानपि योधवीरान् । मया हतांस्य जहि मा दयथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपनान् ॥३४॥ द्रोण चेति । द्रोण च येषु येषु योघे वर्जुनस्याशका तारताव्यपदिशति भगवान् , मया हतानिति । तर द्रोणभीष्मयोः तावत्प्रसिदमाशमकारणम् । द्रोणो धनुर्वेदाचार्यो, दिव्यास्त्रसपन्न, आत्मनश्च विशेषतो गुरुगरिष्ठः । भीष्मः स्वच्छदमृत्युदिव्यास्त्रसपन्नश्च परशुरामेण दयुद्धमगमन्न च पराजितः ।। तथा जयद्रयो यन्य पिता तपश्चरति मम पुरस्य शिरो भूमौ पातयिष्यति यस्त- स्यापि शिरः पतिप्यतीति । कणोऽपि वासवदत्तया शक्त्या त्वमोघया सपना सूर्यपुनः कानीनो यतोऽतस्तनाग्नैन निर्देशः । मया हतास्न्य जहि निमित्तमा- श्रेण। मा व्यथिष्ठास्तेभ्यो भय मा काीः । युध्यस्व, जेतागि दुर्योधनप्रमतो- ·१७२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [११.३४ रणे युद्धे सपन्नाशत्रून् ॥३४॥ संजय उवाच। एतन्छुया वचनं केशस्य कृतांजलिापमानः किरीटी ।। नमस्कृत्या भूय गवाह फणं मगद्दे भीतभीतः प्रणम्य ॥३५।। (तन्छुच्चेति । एनसुया वचन वेगवम्य पूर्वोक्त कृतालिः सन्वेप- मानः कंपमानः किरीटी नमस्कृत्या मूयः पुनरेवाहोत्तमाकृष्ण सगदगद भया- विष्टस्य दुःपाभिषातानहाविष्टम्य न हपोद्भवात् अश्रुपूर्णनेत्रज्ये सति प्रोमणा कटावरोधः, ततश्च याचीऽपाटव मदादव यत्मगद्गदरलेन सह वर्तत इति सगगद वचनम् , आहेति वचनक्रियाविशेषणमेतत् । भीतभीतः पुनः पुनर्भ- याविष्टचेनाः मन्प्रणम्य प्रहरी भूमा, आहेति व्यरहितेन सरपः ॥ अनावगरे सजयपचन सभिप्रायम् । कथं! द्रोणादिप्यनेन निहतेयजेयेषु चतुर्यु निरा. श्रयो दुर्योधनो निहत एवेति मत्वा धृतराष्ट्रा जय प्रति निराशः सनाधि परि- प्यति ततः शान्तिभये भविष्यतीति । तदपि नापीत् धृतराष्ट्रले भवितव्य- वशात् ॥३५॥ . अर्जुन उवाच । स्थान हाशीकेश तर प्रकाा जग प्रहप्यत्यनुरज्यते च ॥ रमामि भीतानि दियो दयन्ति मर्य नमस्यन्ति र सिद्धमंधाः ॥३६]] भ्याने इति । स्थाने युन, किं तत्, तर प्रीत्या त्यमाहात्म्यातिनेन श्रुतेन हे दपशि याजगप्रदप्यति प्रहर्षमुति नस्याने युक्तमित्यर्थः । अथवा विषयविरिण स्थाने दति, युनो हादिविषयो भगवान् यत ईशरः सर्यात्मा सस्तमुट्ठच्चेति । तथानुरज्यने नुराग चोपैति, रच किराये इति व्याख्येयम् ।

·११.३६] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । किंच रक्षासि भीतानि भयाविष्टानि दिशो द्रवन्ति गच्छन्ति तच स्थाने पिये । समें नमस्थान्ति नमस्तुर्वन्ति च सिदसघाः सिद्धाना समुदायाः यपि. लदीना तच्च स्थाने ॥३६॥ भगवत' हर्षादिविषयत्वे हेतु दर्शयति- कामाच ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मगोऽप्यादिकर्ने । अनंत देवेश जगन्निवास त्वमक्षर सदसत्तत्परं यत् ॥३७॥ स्माञ्चेति । स्माय हेतोस्ते तुभ्य न नमेरन नमसूर्य महामगर्य. यसे गुरुतराय, यतो ब्रह्मणो हिरणगर्भस्याप्यादिकनी गमनम्नम्मादादि- करें, कथमेते न नमस्र्यु ' अतो हांदीना नमबारम्य च म्यान त्यमों विषय इत्यर्थः । हेऽनत देवेश हे जगग्निवास त्यमक्षर नत्पर यवदान्ता श्रूयन । किं तत् ? सदसदिति । सद्वियमान, अमर्थ या नास्तीति बुद्धि, ने उपमानमूते सदसती यस्या परस्य, यवारेण सदसतीत्युपचयते । परमार्थनानु मदगनीः पर तदक्षर यदक्षर वेदविदो वदन्ति तत्वमेव नान्यदित्यभिप्रायः ॥३॥ पुनरपि स्तौति-- त्वमादिदेवः पुम्पः पुराण- स्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।। वेत्तासि वेद्य च परं च धाम ·श्रीमच्छकराचार्यविरचित [११.३९ किंच- वायुर्यमोऽनिरुण शशाक प्रजापतित्व प्रपितामहश्च ।। नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥३९॥ वायुरिति । वायुव यमचामिवरुणोऽपापति शशाश्वद्रमा प्राप निम्प कश्यपादि प्रपितामहश्च पितामहस्यापि पिता प्रपितामहो, ब्रह्मणोऽपि पितेत्यर्थ । नमो नमस्ते तुभ्यमस्तु सहस्रकृत्वा । पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते पहुशो नमस्कारक्रियाभ्यासावृत्तिगणन वृत्चसुचीच्यते । पुनश्च, भूयोऽपीति, प्रदाभक्त्यतिशयादपरितोपमा मनो दर्शयति ।।३९॥ तथा- नम पुरस्तादय पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एर सम्॥ अनतर्यामितयिनमस्त्व सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सई ॥४०|| नम इति । नम पुरस्तान्पूर्वस्या दिशि तुभ्य, अथ पृष्ठतरते पृथतोऽ पिच ते । नमोऽस्तु ते सर्वत एव सामु दिक्षु सर्वव स्थिताय हे सर्व अनतर्वी यमितविनमोऽनत वीर्यमस्यामितो विषमोऽस्य । वीर्य सामध्ये विश्रम परा- श्रम ! वीर्पयानपि काश्चन्टनुपधादिविश्ये न पराक्रमते, मदाराक्रमो वा । बचनतवीर्योऽमितवित्रमधेत्यनतर्यामितविक्रम । समस्त जगन्ममा- मोपि मुम्यगनात्मना व्यानोति यतस्ततस्तम्मादसि भवसि पयस्व त्वया विना. मृत न किंचिदस्तीत्यर्थ ॥४०॥ यतोऽह यमाहात्म्यापरिणानापयश अत- सररोति मत्वा प्रसभ यदुक्तं हे फग्ग हे यादय हे ससेति ॥

·११.४१] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । १७५ अजानता महिमान तवेद मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥४१॥ ससेति । सखा समानवया इति मन्वा जात्या विपरीतवृदया प्रसभ- मभिभूय प्रसह्य यदुक्त हे कृष्ण हे यादव हे सखेति चाजानताशानिना मूढेन किमजानतेत्याह महिमानं माहात्म्यं तवेदमीश्वरस्य विश्वरूपम् । तबेद महि. मानमजाननेति वैयधिकरण्येन संबंधः । तममिति पाठी यद्यस्ति तदा सामा. नाधिकरण्यमेव । मया प्रमादाद्विक्षिप्तचित्ततया, प्रणयेन मापि, पायो नाम लेहनिमित्तो विसंमः, तेनापि कारणेन यदुक्तवानस्मि ॥४२॥ यच्चावासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ॥ एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तमामये त्वामहमप्रमेयम् ॥४२॥ गन्नेति । यच्चावहासाथै परिहासपयोजनायाम-कृतः परिभूसि भवसि, क ? बिहारशय्यासनभोजने विहरण बिहारः पादव्यायामः, शयन शय्या, आसनमास्थायिका, भोजनगदन, इत्येतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु, एकः परोक्षः सन्नसत्कृतोऽमि परिमूनोऽसि; अथवापि हेऽच्युन, तत्समक्ष, तच्छन्दः क्रियाविशेषणार्थः, प्रत्यक्ष वासकृतोऽसि तत्सर्वमपराधजात क्षामये क्षमा कारये त्यामहमप्रमेय प्रमाणातीतम् ॥४२॥ यतस्त्वम्--- पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुलरीयान् ।। न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमाभाय ।।४३॥ पितामोति । पितासि जनयितासे लोकस्य प्राण जातस्य स्थावरजगमस्य। नवल -लयस्य • जगतः पिता, पूज्यश्च पूजा), यतो " .

·श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [११.४३ गुरुगरीयानास्तर. । कम्मास्तरस्त्वमित्याह न च त्वत्समस्त्वत्तुन्योऽन्योऽस्ति । न हश्विरद्वय सभवत्यनेकेश्वरत्वे व्यवहारानुपपत्ते । वसम एव तावदन्यो न सभवति, कुत एवान्योऽभ्यधिक. स्यात् । लोक्रयेऽपि सर्वस्मिन् । अप्रति- मप्रभाव प्रतिमीयते यया मा तिमा, न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रमावस्य स त्वमप्रतिमप्रमावो, हे प्रतिमप्रभाव निरतिदायप्रभावत्यर्थः ।।४।। यत एवम्- तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमीशमीक्ष्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेष मत्युः प्रियः प्रियायाईसि देव सोदुम् ॥४४॥ तस्मादिति । तम्मात्प्रणम्य नमस्कृत्य, प्रणिधाय प्रवर्पण नीचैधृत्वा काय शरीर, प्रसादये प्रमाद कारये त्वामहमीगमर्माशितार ईड्य स्तुत्यम् । त्वं पुनः पुत्रस्यापराध पिता यथा क्षमते, सर्व उसेच च सग्युरपराध, यथा वा प्रियः प्रियाया अपराध क्षमते, एवमहसि हे देव सोढुं प्रसहितु क्षन्तुमित्यर्थः ॥४४॥ अदृष्टपू हृपितोऽस्मि हावा भयेन च प्रज्यथिन मनो मे ॥ सदेव में दर्शय देव रूप प्रसीद देवेश जगनिवास ।।४५|| अदृष्टपूर्वमिति । अपच न कदाचिदपि दृष्टपूर्वामिद विश्वरूप तव मयान्यो, तदह दृष्ट्वा हृषितोऽस्मि । भयेन च प्रथित मनो मे । अतस्त- देव मे मम दर्शय हे देव रूप यन्मन्मरसम् । प्रसीद देवेश जगन्नियाम जगतो निासो जगनिवासो दे जगन्निवास ॥४५॥ किरीटिनं गदिनं चरहत. मिन्टामि त्या द्रष्टुमहं तथैव ।। तेनैव रूपेण चतुमुंजेन ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । १७७ सहम्नाहो भन विश्वमते ॥४६॥ शिटनमिति । शिटिन किरीटवन्न नथा गादेन गदावन्त चाह- स्तमिश्यामि या पार्थये त्या द्रष्टुमद तथैव पर्ववटिन्यर्थः । यन एव तस्मात् तेनेर स्पेण यमुदेवपुत्ररूपेण चतुर्भुजन, सबवाहो, वातमानित विश्वरूपेण भन रिश्वत । उपराहत्य विश्वरूप तेगेय रूपेण भनेत्यर्थ, ॥४६॥ जन भीतमुपलभ्य, उपमहृन्य विश्वरूप प्रियरचनेनाश्वासयन् श्री- भगवानुराच- श्रीभगवाननाच । भया प्रसन्नेन तथार्जुन रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ॥ तेजोमयं विश्वमनंतमाचं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥४७॥ मयेति । मया प्रसन्नेन प्रसादो नाम त्यानुग श्रुचिरनद्वता मानेन भया तर हेऽर्जुन, इद पर रूप विश्वरूप दर्शितमात्मनीगादात्मन ऐश्वर्यस्य सामथ्यात् । तेजोमय तेज.प्राय विश्व समस्त अनतमताहित आदौ भवमाद्य में मम त्वदन्येन त्वत्तोऽन्येन केनचिन्न दृष्टपूर्वम् ॥१७॥ आत्मनो मम रूपदर्शनेन कृतार्य एव व सवृत्त इनि तन्स्तौति--- न चेदयज्ञाध्ययनैन दान- न च क्रियाभिन तपोभिरौः ॥ एवरूपः शस्य अह नृलोके इष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवार ।।४८॥ न वेति । न वेदयशाध्ययन. चतुर्णामपि वेदानामध्ययनैथानमा- ध्ययनश्च, वेदाध्ययनैरेव यशाध्ययनस्य सिद्धत्वामृधन्यजाध्ययनग्रहणं यशविज्ञा- नोप गाय, तथा न दानेस्तुलापुरुषादिभिः न च नियाभिरामहोनादिभिः श्री. तादिभिः, नापि तपोमिस्त्रैश्चाद्रायणादिभिस्योरैः, एवरूपो यथातशेत विश्वरूप गी.१२ यद्ध .

·११.५२] श्रीमद्भगवट्टीताभाष्यम् । मुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्ट्वानमि यन्मम ।। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाभिगः ॥५२॥ मुदुदंगमिति । सुदुर्दन मुष्ट दुःरेन दर्शनमस्येति सुदुर्दशमिद र दृष्ट- घानसि यन्मम, देवा अप्यस्य मम पस्य नित्य सर्वदा दर्शनारिणः। दर्श- नमयोऽपि न त्यमिव दृष्टयन्तो न द्र पन्नि चभिप्रायः ॥५२॥ कम्मात्- नाहं वेदैन तपमान दानेन नचायया । शम्य एवंविधा द्रष्टुं श्वानामि मां यथा ॥५३॥ नाहमिति । नाद वैदैग्यजुःसामायदैश्चतुभिरपि, न तपमोग्रेण चाद्रायणादिना, न दानेन गोमहिरण्यादिना, न चन्यया यनेन जया वा डाक्य एयविधी यथादर्मित मारो द्रष्टु दृष्टयानमि मा यथा त्वम ||३|| रथ पुनः अस्प इत्युच्यते--- भात्या त्वनन्यया शस्य अहमेव विधोर्जुन ! ज्ञातु द्रष्टुं च तत्वेन प्रष्टुं च परंतर ॥५४॥ भक्त्येति । भक्या तु सिविशिश्य याह-- अनन्यया अपृथग्भतया, मगवताऽन्यन पृथड़न कदाचिदपि या भवनि मा निन्या मान, मंत्र- रपि करणयासुदेवादन्यन्नोपलभ्यते यया मा अन-या निम्नया भाया गया. हमेवविले विश्वम्पकारो, ऽर्जुन, मातु पात्रता, न चल जानु ग- स्त्रतो द्रष्टु च साक्षात्कन तानेन तत्वतः, प्रष्टु च मान च गनु परंतर ॥५४॥ अधुना सर्वस्य गीताशाम्रस्य सारभूतोटयों नि.श्रेषसाथी नुयायेन समुच्चित्योच्यते-- मत्कर्मन्मत्परमो मद्क्तः संगवर्जितः ।। निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पांडय ॥५५॥ इति श्रीमहाभारते दातसाहमधा महितायां चैयासिस्या भीमपणि

·१८०
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[११.५५
श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्याषा योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे विश्व-
रूपदर्शन नामकादशोऽध्यायः ॥११॥
मन्यमति। मत्वर्मकृत् मदथै कर्म मलम तरोतीति मर्मत् ,
मत्परमः क्रोति मृत्यः स्वामिकर्म न त्यात्मनः परमा प्रेत्य गन्तव्या गति.
गित स्वामिन प्रतिपयते, अय तु मलमहन्मामेव परमा गति प्रतिपद्यते
दीन मत्परमः, अह परमः परा गातेयस्य सोऽय मन्परमः तथा मद्भत्तो
मामेर सर्वप्रकारः सर्वात्मना सर्वोत्साहेन भजते इति मद्भक्तः, सगजिलो
धनपुमित्रकारवर्गषु सगवर्जितः सगः प्रीतिः स्नेहस्तद्वर्जितो, निवरो
निर्गतवरः सर्वभूतेषु शनुभावरहित आत्मनोऽत्यतापकारप्रवृत्तप्यपि । य
म मामेति, अहमेव तस्य परा गतिर्नान्या गतिः काचि-
नयति । अय तोपदेश इष्टो मयोपदिष्टो हे पाडवति ॥५५॥
इति श्रीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादमिष्यस्य
श्रीमच्छरभगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये विश्वरूपदर्शन नामकादशोऽ-
ध्यायः ॥११॥
यो मद्भक्तः
अथ द्वादशोऽध्यायः।
द्वितीयमभूत्तिषु विभूत्यतेषु अध्यायेषु परमात्मनो ब्रह्मणोऽक्षररय
विचरतसर्योपाधेिविशेषस्योपासनमुक्त, सर्वयोगैश्वर्यसवंशामशक्तिमत्सत्वोपधेिरी-
श्वरस्य तव चौपासन तत्र तत्रोक्तम् । विश्वरूपाध्याये न ऐश्वरमाद्य समस्त-
जगदात्मरूप विश्वरूप त्वदीयं दर्शितमुपासनार्थमेव त्वया ।
तच्च दयि-
सोनवानास 'मकर्मकृत्' [गी.११.५५] इत्यादि । अतोऽहमनयोरुभयोः
पक्षपामगदोपतरभुन्सया त्वां पृच्छामीति अर्जुन उवाच-
अर्जुन उवाया
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ॥
ये चाप्यझरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥१॥

·१२.१] श्रीमद्भगादीताभाष्यम् । याद एवमिति। प्रवमित्यतीतानतरको नोक्तमय परामुदाति मर्मत्' इत्यादिना । एव मतत्युत्ता नैरतपण भगवत्यादी यथोते यें समाहिता सत प्रवृत्ता इत्यर्थ । ये भना अन यशरणा सन्तरत्वा यथादशित विश्व रूप पर्युपासते ध्यायति, ये चायेऽपि व्यत्तसपणा स यस्तमरमाणो यथाविदोपित ब्रह्माक्षर निरस्तसौंपाधित्वादव्यत्तमकरणगोचरम् । लेके करणगोचर तब्यक्तमुच्यते, अजेातोस्तत्कर्मस्वात् , पद पर तद्धि परीन शिश्वीच्यमानविशेषणांशिष्ट, तो चापि पर्युपासते तेपामुभयेपा मध्ये के योगवित्तमा केऽतिदायेन योगविद इत्यर्थ ॥२॥ श्रीभगवानुवाच--- ये त्वरोपासका सम्यग्दशिनो नितेपणास्त तात्तिनु, ता प्रति यद्वन्नव्य तदुपरिणदध्याम । ये वितरे- मग्यावश्य मनो ये मा नित्ययुत। उपासते ।। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मता ॥२॥ मोति। मयि विश्वरूपे परमेश्रर आवेश्य समाधाय मना, ये मना म लो, मा सधयोगश्वराणामधीश्वर माज विमुक्तगगादिशनिमिरणि, निय युना अतीताननराध्यायान्तोक्त श्लोकार्थन्यायेन मनतयुक्ता मत उपासते अदया परया प्रकृश्योपेता ते मे मम मता अभिप्रेता युक्तनमा दति । नैरत यण हि ते मचित्तनया अहोरानमतियाहयाति । जती युत्त ताप्रति युक्तनमा इति वस्तुम् ॥२॥ विमिनरे युक्ततमा न भवन्ति न, फितु तान्यति यद्वाव्य तन्णु--- ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्त पर्युपासते ।। सनगमचित्य च कूटस्थमचल ध्रुवम् ॥३॥ ये विति । ये त्वपरमनिदेश्य, अव्यक्तत्वादशब्दशौचरमिति न निर्देष्ट गक्यतेऽनोऽनिदश्य, अव्यक्त न केनापि प्रमाणेन व्यज्यते इत्यव्यक्त, पर्युपामते परि समतादुपासते। उपायन नाम यथाशास्त्रमुपास्यस्यायस्य विषयीकरणेन , ·१८२ श्रीमच्छक्राचार्यविरचित [१२३ , मामाप्यमुपगम्य तल्धारावन्ममानप्रत्ययप्रवाहण दार्घकाल यदासन तदुपासनमा चात! अमरस्य विशेषणमार उपाम्यस्य सवग व्योमवद्यापि अचित्य चाव्य कत्वादचित्यम् । यद्धि करणगाचर तमनसापि चिय, तद्विपरीत पार्दाचत्य मार, रम्य दृप्यमानगुण, अतदाप वन्नु कम् । रूप कूटसाध्यमि “यादी इमान्द प्रसिद्धी के । तया च अविद्यायनेक्मसारचीनमतदीप मायानादिदाब्दयाच्यतया "माया नु प्रति विद्या मायिन तु महेश्वरम्" 'मम माया दुरत्यया' [१४] इत्यादी प्रसिद्ध यत्तन्दर, नस्मिन् करे स्थित कम्थ तध्यक्षतया । अथवा शिरिच स्थित स्थम् । अत प्याचरम् । यम्माटचर तस्मात् धूर नित्यापियर्थ ॥३॥ सन्नियम्यद्रियमाम मर्मत्र समजुद्धय ।। ते प्राप्नुवन्ति मामय सर्पभूतहिते रता ॥४॥ मानयभ्योत। सनियम्य मुम्पकानयम्य उपमहत्य इद्रियमाममिंद्रियमभु- दाय मान मारमगार समनुहय समा तु या बुद्धियपामिनिष्टप्रामी त ते ये एयविधारले प्राप्नुवा त मामेर सवमताहिने स्ता । नेगा यनय शिचमा त प्राप्नुमतीति । 'जानी न्यात्मैव म मत' s"] इति दयनम् । न नि भगवम्यम्पाणा सता युनतम वमयुत्तत मनपा वाच्यम् ॥४॥ पिन- हेशोऽपिस्तरस्तपामत्र्यसामत्तचेतसाम् ।। अव्यक्त गतिर्द म देहवद्भिरवाप्यते ॥५॥ गति। शोधिस्तर यथापि मन्त्रमादिपराणा शोऽधिक ण्य पणा धिक्तरम्यभरामना परमा मसिना देवाभिमानपरियानामत्त । अयनामनचनमामयने जामन तो या तेऽव्यत्वासक्तचेतसस्तेराम व्यनामनचनसाम् । जव्यना हि यस्माया गतिरक्षरामिरा दुम्य सा देहवादाभिमानयद्भिरयाप्यनेन शाऽधिश्वर । अक्षरोपासराना मममय । न ·श्रीमद्भगरहीताभाष्यम् । यदर्तन तदुपरिणाध्याम !!! ये तु सर्वाणि कर्मणि मय सन्यस्य मत्परा ॥ अनन्येनेर योगेन मा ध्यायन्न उपासते ॥६॥ रे चिति । ये तु माणि धर्माणि मयाश्चरे सन्यस्य मपरा नर परो ये! ते मवरा सतोउन यनैवाविद्यमानमन्महालपन विश्वरूप दर मात्मान मुवमा यम्य गोग्न यस्तेनान येनेर, न? यागेन ममाधिना मा प्यायतस्थितयत उपासते ॥६॥ तपा रिम्- तेपामह ममुद्धती मृत्युमसारसागरात् ।। भवामिन चिरात्पार्थ मायागगितचेतसाम ।। तेगमिति । तेषा मदुपामनरपराणाम माश्वर समुद्धना । ल्याह, मृत्युमसारसागरात्, मृयुयुक्त समारो मृत्युममार राय मागर इव मागरो दुस्तरत्वान् तरमा मृत्युममारमागगद तपा ममदना भामि न चिरान्, ति सहि, शिप्रमेन, पाथ । मय्याशितचतमा मात्र रिश्ररूपे आदिशन समाहित प्रोशित चलो येषा त मयावशिनचेतस नपाम् ॥७॥ यतपतम्मात्-- मन्येव मन आधस्त्र मयि बुद्धि निवेशय ।। निमियाम माय अन उच्च न सशय ॥८॥ मध्यति । मध्ये विश्वरूप ईश्वरे मन उपायपात्मकमान्य स्थापय । मय्येयाध्यवसाय ती बुद्धिमाघस्य निश्य। तनम्ने में स्यादिति शृणु, निमिष्यामि निरस्यामि निश्चयन मदामना मयि निवाम करिपात गरिपागादूप्यम् । न सय सयोन न बनय ८t अथ वित्त ममाधानु न गनात मयि स्थिरम् ।। अभ्यासयोगन नतो मामिन्मनु धननय ॥९॥ अयेति । नर्थर ययावीच तया मयि चित्त समाधानु म्यापयितु ·१८४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१२.२. स्थिरमचल न शक्नोघि चेत्तनः पश्चादभ्यामयोगेन, चित्तस्यैरस्मिन्नालबने मरत. समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनमभ्यासः, तत्वको योगः समाधानलक्षण- स्तेनाभ्यासयोगेन मा विश्वस्पमिच्छ प्रार्थयस्व आप्नु प्राप्नु हे धनजय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ॥ मदर्थमपि कर्माणि कुर्नन्सिद्धिमवारस्यासे ॥१०॥ अभ्यासे पीति । अभ्यासेऽप्यसमथर्थोऽस्याक्तोऽसि, तर्हि ममपरमो भा मदथै कम मत्कर्म तत्परमो मन्यमपरम. मकर्मप्रधान इत्यर्थः । अभ्या- मेन विना मदर्थमपि कर्माणि केवट मुन्सिद्धिं सत्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेणा- वाप्स्यमि ॥१०॥ अवैतदप्यशक्तोऽसि क मद्योगमाश्रितः ॥ सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥१२॥ अवैतदिति । अथ पुनरेतदपि यदुन मन्र्मपरमन्न, नत्स्तुमात्तोऽमि, मद्योगमाश्रितो मयि क्रियमाणानि कर्माणि सन्यस्य यत्करण तेगमनुष्ठान स मयोग., तमाश्रितः सन् सर्मपन्याग सा मणः परम यारस मवर्मपन्याग ततोऽनतर कुरु यतात्मवान्स पत्तचित्तः मान्नेत्यर्थः ॥११॥ इदानीं सर्वकर्मफ्लल्याग स्तौति- श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाऽज्ञानाख्यानं विशियते ॥ ध्यानाकर्मफलत्यागरुत्यागाच्छान्तिरनंतरम् ॥१२॥ श्रेय इनि । श्रेयो हि प्रशत्यतर जान, रस्मात् विवादभ्यासात् । तस्मादपि ज्ञानाजानपूर्वकं ध्यान विशिष्यने । ज्ञानवतो ध्यानादपि कर्मपल. त्यागो, विशिष्यते इत्यनुपज्यने । एय मालत्यागात्-विशेषणवतः शान्नि- रुपशमः सहेतुकस्य ससारस्थानतरमेव स्यात् न तु कालातरमपेक्षते ।। अशस्य मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठानाशती सम्मणा फरत्याग. श्रेयःसाधनमुपदिष्ट न प्रथममेव । अतश्च श्रेयो हि ज्ञानमभ्यामा- दिन्युत्तरोत्तरविशिष्टत्वोपदेशेन सम्मालत्यागः स्तयते मपन्नसाधनानुष्टाना- ·१२.१२] श्रीमद्भगवट्रीताभाष्यम् । उना हातायनुश्यत्वेन अत वात् । केन माधण स्वोतन्त्र ? “यदा मर्वे प्रमु- च्यन्ते" [कट, ६.१४] इति सर्वकामप्रहाणादमृतत्यमुक्तं, तमिद्धम् । कामाश्च स श्रौतस्मातमगा पानि । तन्यागे च विदुषो ध्याननिष्ठ - सानन्तरेव शान्तिरिति सर्वसमस्यागसामान्यमशकमन्टत्यागस्याम्नाति तत्मा- मान्यात्मामालन्यागतुतिरि प्रगचनार्था । यधागस्त्येन वाहाणेन समुद्र पीत इति इदानीतना अपि ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वसामान्यात्स्यन्ते, एव कम- पल यागावमयोगम्प श्रेयःसाधनत्वमभिहितम् ॥१२॥ अत्र च आरमेश्वरभेदगाभिन्य विश्वरूपे ईश्वरे चेतःसमाधानलक्षणी योग ईश्वरार्थ कर्मानुष्ठानादि च । 'अयैतदप्यशतोऽसि' [गी.१२.११] दत्यजानकायमूचनागभेदर्शिनः अनोपासकम्य कर्मयोग उपपद्यत इति दनीयनि । नया कर्मयोगिनोऽअरोपासनानुपपत्तिं दर्शयति भगवान त मानुयान्ति मामेय' [गी.१२.४] इति अवगेपासकाना कैवल्यप्रामी स्वात- व्यमुक्त्वा, इतरेपा पारत-यात् ईश्वराधीनता दर्मितयान 'नेपामद समुद्धती' [.१२.७] इति । यदि हि ईश्वरस्यात्ममनास्ते मता अभेददर्शियात, अश्वररूपा न्य ते इति समुद्धरणकर्मवचन तामन्यदाल स्यात् । यस्माचार्जुनस्यात्य- तमेव हिरेपी भगवास्तस्य सम्यग्दर्शनानन्दिन समयोग भेददृष्टिमन्तमेवोपदि- यति । न चात्मानमीश्वर प्रमाणता युद्धा यस्यचिद्गणभाव जिगमिपति यश्चित, विरोधात् । तस्मादक्षरोपासमाना सम्यग्दाननिष्ठाना सन्यासिना सनमपणाना 'अद्वेष्टा सनभूतानाम्' इत्यादिधर्मग साक्षादमृतत्वकारण यभ्यामीति प्रवर्तते- अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च ॥ निर्ममा निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥१३॥ अदेति । अद्वेष्टा सर्वभूतानां न द्वेष्टा आत्मनो दु:सहेतुमपि न किचिन् देधि, सर्वाणि भूतान्यावेन हि पश्यति । मैत्रो मित्रभावो भैत्री "मित्रत्या वर्तने इनि मैत्रः । करुण एवं च, करमा कृपा दु:खितेषु दया ·श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१२.१३ , तद्वान करुण , सर्वभूताभयप्रद , सयासीत्यर्थ । निममो ममप्रत्ययनित । निरहदारो निर्गनाप्रयय । समदु ससुप समे दुमसुरे द्वेषयगयारेप्रव तके यत्व म समटु यसुय । क्षमी क्षमावान् जाम्णेभिहतो वा अपिक्रिय एमास्न ||१३|| संतुष्ट सतत योगी यतात्मा दृढनिश्चय ॥ मपितमनानुद्धिर्यो मदत स मे प्रिय ॥१४॥ गतु इति । सतु मनत नित्य देहस्थितिमरणम्य लाभेऽलाभे च उपनाम यय । तथा गुणवटा विपर्यये च सतु । सतत योगी ममा हितचिन । यता मा सयतस्वभाव । दृढनिश्चया दृढ स्थिरा निश्चयोचर सायो यन्या गत रविषय म दृढनिश्य । मर्पितमनोबुद्धि माल्पनिक पा. स्मा मन , जव्यवमाय"शुणा शुद्धि , ने मय्येवार्पिने स्थापित यस्य गया सिन म मपिनमनोबुद्धि । य दहशो मगन स मे प्रिय । 'निश हि मानिनोमा म च मम प्रिय' [गी ७,१७] इति सप्तमः याय मचित सादर -पच्यते ॥१४॥ यम्मानोद्विनते लोको लोमोनाधिनते च य ॥ हमर्पभयोवगैर्मुक्तो य स च मे प्रिय ॥१५॥ यम्मादिान । य मान्स यामिनो नोहितने नोग गति न मतायते न म भ्यान रोक । तया लोकानोदिनने २ य । हामभयो गै पधामपब मर चौगर तेहपामर्पभयारीमुत्त । हर्ष मियलामे बत रणस्पायर रामा उनाश्रुपातादिलिंग, अमोद सहिष्णुता, भय याम , उद्वेग द्विमना, नमुनो य स च म प्रिय ॥१॥ अनपेक्षा गर्दिम उदासीनो गतव्यथ ॥ सारभपरित्यागी ये। मद स मे प्रिय ॥१६॥ जनपेक्ष इति । देंद्रियविण्यस पधादिष्वपेशाविश्य पनपली निस्पृ. मुचि पाह्येनाभ्यतरेण च यौन सपन । दक्ष प्रत्युपन्नेषु काया सो .

·१२.१६] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । यथावप्रतिपत्त समर्थः । उदासीनो न कम्यचिन्मिनादेः पर्व भजने यः स उदासीनो यतिः । गतव्ययो गतभः। सारभपरित्यागी, आरभ्यन्त इत्या- रभा इहामुत्रालभोगाथानि कामहेतान मीणि सरिभाः तागरित्यानु शील. मस्येति मगीरमपरित्यागीय मदनः म मे प्रियः ॥ ६॥ किच-- यो न प्यति न देधिन शोचति न कांभनि ।। शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स में प्रियः ॥१७॥ य इति । यो न हप्यतीयप्राप्ती, न इंटयनिष्टप्राप्ती, न शोचति पिपवियोगे, न चाप्राप्त काक्षसि, शुभाशुभे कर्मणी परित्यक्तु शीटमस्येति मुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥१७॥ समः च मित्र च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णमुखदुःखेषु समः संगविवर्जितः ॥१८॥ मम इति । समः शनी च मिने च, तथा मानापमानयो पृजापरि- भयो:, शोतोगणसुगदुःया समः, मांर च भगविवर्जित. ||१८|| तुल्यनिंदास्तुतिमांनी संतुष्टी येन केनचिन् ॥ अनिफेनः स्थिरमतिभनिमामे प्रिया नरः ।।१९।। तुयेति । तुल्यनिदातुतिः निदा व स्तुनिश्च निंदास्तुती ने नुन्थे यस्य म तुल्यानिंदास्तुतिः । मौनी मानवान्मयनवाद । मतुष्टी येन रेनचिच्छ रीरस्थितिहेतुमात्रेण । नथा चोक्तम-'येन निचिदाउन्नो येन केननिदाशितः। यन कचन गायी स्यात्त देया ब्राह्मण गिदुः" [मपा.मा.२४५.१२नि । किच अनिनो नित आश्रयो निवास। नियतो न विद्यते यस सोनियता, 'नागारे' इत्यादिरमृत्यतरात् । स्थिरमतिः स्थिग परमार्थविषया मतियम्य स स्थिरयतिः। भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥१२॥ 'अदेया सर्वभूताना' गी.१२.१३] इत्यादिना अनरोपासना ·१८८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं -निवृत्तसगरणाना मंन्यासिना परमार्थज्ञाननिठाना धर्मजात प्रकान्त- मुपहियते-- ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।। श्रद्दयाना मस्परमा भक्तास्तेप्नीव में प्रियाः ॥२०॥ इति श्रीमतभारले गतमाहनया सहिताया वैवानिया भीमपनर्माण श्रीमद्भगवहीतामु उपनिरम ब्रहाविद्याया योगगाने श्रीकृष्णार्जुनमवादे भानियोगो नाम द्वादशोऽध्याय. ॥१२॥ ये चिति । ये नु सन्यासिनो धामृत धर्मादनत धर्म च नदमृत च तत् अमृत पहेनुत्वात् इद यथोक्त. 'अद्वेष्टा सर्वभूताना' [गा.१२.१०] इत्या- दिना पर्युपामतेनुतिष्ठन्ति श्रदधानाः सन्तो मन्परमा यथोनोऽहमारात्मा परमो निरतिदाया गतिमा ते म परमाः, मनताश्चोत्तमा परमार्थजानरपणा भनिमाश्रिताः, तेन्नी मे प्रियाः। 'त्रियो हि मानिनो व्यर्थ [गी.७.१०] दनि यन्मचित तयारच्यायेहोपसहृत 'मनास्तेऽतीय मे प्रियाः' नि) यन्मान् धामृमिद यथोक्तमनुनिरन्भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्यातीय प्रियो भवति, सम्मादिद धम्पीमून मुमुक्षुणा यन्नताउनुष्य पिण.. प्रियं परं धाम जिग- मिगुणा इति याक्या ॥२०॥ इति श्रीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभग पयपादशियम श्रीमच्छरभगवतः कृत श्रीमद्भगवदीनाभाध्ये भक्तियांगो नाम द्वादशी:- ध्यापः॥१२॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः । मममेव्याने मनिने हे प्रती ईश्वरम्य । त्रिगुणास्मिाऽधा भिन्ना अपरा समारहेतु पात्, परा मान्या जीयमता क्षेत्रगल गणेश्वगामिका । याभ्या प्रकृतिभ्यामश्विरो जगदम्पत्तिरियानिलयहेतुत्वं प्रनिपयते । तव क्षेत्रक्षेत्र- शरणप्रतिदान पणद्वारेण तदनः ईश्वरर तत्यनिधारणाथ क्षेत्राध्याप ·१३.१] श्रीमगरहीतामाप्यम् । आरभ्यते । अतीतानतराध्याय च 'अद्वेष्टा समताना ग.१२.१३] इत्या• दिना पारदच्यायपरिसमाप्ति तावत् तचमानिना सन्यासिना निम यथा ते वतन्ने इन्येनदुनम् । केन पुनरवे नयनानेन युना यथोन धर्माचरणाग- वन प्रिया भरतीनि एवमर्यश्वायमध्याय आरभ्यते । प्रातिश्च निगुणारिममा मांमारणावियाकारेण परिणता पुग्पत्य भोगापागार्थकतमतया देहे- द्रियावरण सन्यते । सोऽय सशत इद शरीरम् । तदनन् भगरान उसाग-- श्रीभगवानुवाच । इदं शरीरं कौतेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ॥ एतयो वेत्ति त प्राहु क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥१॥ इदमिति । इदमिति सर्वनाम्नोन विशिनधि शरीरमिति। हे कौंतेय धरमाणात, क्षयात्, क्षरणात् , क्षेत्रमा अस्मिन्कर्मफलनिपत्ते क्षेत्रमिनि । इतिगब्द पशब्दपदार्थक । क्षेत्रमित्येर अभिधीयते कथ्यते । एतच्छरीर क्षेत्र यो वेति विजानाति, जापादतल्मस्ता गानन विश्वीकरोनि, सामा- विान आपदेशिीन या वेदनेन निश्पीकरोति विभागश , नवेदितार प्राहु स्थान्ति क्षेनश इति ।- इतिगद एक्शब्दपदायक एप प्रयत्- । क्षेत्रन इत्येनमा । के तद्विद तो क्षेत्रक्षेत्री से विदन्ति ते सद्विद ॥२॥ एव क्षेत्रक्षेत्रजो उक्तौ । किमताव मात्रेण ज्ञानेन ज्ञातव्या इति । नेत्युच्यते--- क्षेननं चापि मां विद्धि मर्वनेषु भारत ॥ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोज्ञान यत्तज्ञानं मतं मम ॥२॥ क्षेत्रमिति । क्षेचन यथोत्तन्नग चापि मा परमेश्वरमरासारिश विवि जागाहे । सनथेषु य क्षेत्रको ब्रह्मादिस्तपपर्यंतानेकोत्रोपाधिप्रविभन , त निरस्तमयोपाधेिभेद सदसदादिशब्दप्रत्ययागोचर रिद्धील्यभिमाय रे भारत, यस्मानश्चेनशेश्वरयाथात्म्यव्यतिरेरेश न मानगोचरमन्यदवशिटमास्त, तस्मा-- ·श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१३२ सेनाननयाज्ञयभूतयोय जान क्षत्राज्ञी येन जानन सियारियेते त नान सम्जानमिति मनमभिप्रायो ममेश्वरस्य विणो । ननु सरत्र पर एवरो नान्यस्तयतिरिना मना विद्यन चेत्, नन इश्वरस्य ममारिच प्रानम् , ईश्वर यतिरेरण व ममारिणोऽन्यम्याभावा स्ममारामायणमग । तचोभयमनिय, धमाश्तद्वेनगाबानयस्यमसगात् , मारनादियमाणविराधाच्च । प्रत्यशेण ताय मुरदु ग्यतहेतुलमग मसार उप लभ्यत नगढचि न्योपश्च यमाधमानमित्त ममारो-नुमीयते । सचमत दनुपपनमा मेश्वरैक व ।। न शनाशानयोर य येनोपपने । “दूरमेत पिपरात विसूची जावया या च पियति जाता" [कर २ ४] । तथा २ तयार्षिया विद्याविषययो फ्लभेदो-पि विरुद्धो निदिन "श्रेयश्च प्रेयश्च' कर २२] इति । विद्या विषय श्रेय प्रेयस्यविधामाय मिले। नथा च व्यास "द्वाविमावय पथानो" [मभा दशा २४० ६] दयादि, "इमो द्वापर पथानो' इत्यादि च । रह च दे निठे उत्ते। आचया र स कायगारा हात ऐति श्रातम्मृति यायेभ्यानगम्यते । श्रुनयस्तावत्--- "दद चदवेदीदय मन्यमस्ति न चेदि हाती मन्नी विना 'स्न २ .}, "तमे विमाननून इह भवति, नान्य पथा रियन यनाय २३ ८], "हिन्न विभनि कुनश्चन" [ २ ] । परिदुम्नु- "अय तस्य भय भवति,' [२], ' अविद्यायामतरे बतमाना [कर "], "ब्रह्म वेद नझैत्र भवात [मु. ३ २.], "अ यो मात्र पो हमस्माति न स वेद यथा पगुरेव स देवानाम्" [व १४१०], जामाश्या "म इद मरभात' [१४१०], "यदा चर्मवत्" [श्व ६. २०], पाया मज़श । स्मृतयश्च-'अजाननात जान तेन मुति नतर' [गी ५ १५], 'हर तषित सगी ये साम्ये स्थित मन' [गी.५ १९], 'सम पश्यहि सरन' गी २८] इत्याद्या । न्यायनश्च- --"सोन्मुशा ग्राणि तथोदपान माया मनु या परिवजयन्ति । नजानतस्तव पतन्ति केचि ·१३.२] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । १९१ तथा जान फल पश्य यथाविशिवम् ” ममा.गा.२०१.१६] । च देहादिग्यात्मशुद्धिरविद्वानागपादिप्रयुनो धमाधमानुपा नजायते म्रियते चेयागभ्यते, देहादिव्यतिरिक्तात्मदानो অবগামঘৰ, प्रत्रनुपगमान्मुच्यन्त इति न केचि प्रत्याख्यातु गम्य तनप सति क्षेमस्यश्वरस्यैर सतोऽविचारतोपाधिभेदत ममारियमिर भरति, यथा देवान्यात्म यमात्मन' । मर्वजतना हि प्रमिद्री दहादिपना मन्यात्मभावो निविता-विधाकृत , यथा स्थाणी पुनिश्रय । न चैनापना पुन्यधर्म स्थागोभरति स्थाणुधर्मो वा पुरयस्य | तथा न चैतन्यधमा देहाय देवमा या चतनस्य। मुग्नदु ग्यमोहात्मा वादिरान्मनो न युनो विधानवाधिशे पानरामृत्युवत् । नानुल्यत्वादिनि चन्, स्थाणुपुस्पी गेयाधेर मन्ती जागा जन्योन्यस्मिवध्यस्तावविद्यया, देहात्मनोस्तु जेयजा रिपनर नराध्याम, इति न रामो दृणन्त । अतो देहधमा गेयोऽपि गानुरात्मनो भवतीति चन् , न अच. नयादिनसगात्। यदि हि गेयम्य देदे गाय धमा मुखदु रमोह- च्यायो ज्ञानुर्भवन्ति तर्हि जेयस्य क्षेत्रस्य धमी रचनात्मनामना भर न्यपिया यारोपिता जगमरणादयस्तु न भवतीति विटोपतेनुयनन । 7 भान्तीत्यम्त्यनुमानमवित्रा न्यारापितवानरादिदिति, यवात्, उपादेयत्या- चेन्यादि। तव सति बनेत्यभोक्तुत्वलक्षण ममारो गेयम्या ज्ञातयविद्यया अन्यारोपित इति न तेन जानु मिचित् दुष्यति । यथा पालेरध्यारापितेना. कामस्य तलमल्यवादिना ॥ एव च सति सप्वपि मतो भगत क्षेत्रजस्येश्वरम्य मसारिल गधमानमपि नाशस्यम् । नहि धचिदपि रोके अवियाध्यातेन धमण कम्य चिदुपारोऽपकारो वा दृष्टः ।। यत्तूत- समो दृष्टान्त इति, तदसत् । कथम् । अविद्याध्यासमान हि दृष्टान्तद्राष्टन्तिक्यो. साधय विवक्षितम् | तन व्यभिचति । यत्त शात- रि व्यभिचरतीति मन्यसे तस्याप्यनैकान्तिकत्व दाशत नदिम ॥

·१९२ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१३.२ अविशवयात्क्षेनशस्य ससारित्वमिनि चैत् न, अविद्यायारनामसत्या त् । तामसा हि प्रत्यय आवरणात्मकत्यादविया विपरीतपादक , सायो- पस्थापो वा, अग्रहणात्मको या ! विवेकप्रकाशभावे तदभावात् , तामसे चा- वरणात्मके तिमिरादिदोपे सत्यग्रहणादेविधानपस्योपलब्धे ॥ अत्राह- एवं तर्हि मातृधर्मोऽविया ! न, करणे चषि तैमिरिकन्या- दिदोषोपरब्धे, । यत्त मन्यसे ज्ञातृधर्मोऽविया तंदर चाविद्याधर्मवत्व क्षेत्र- अस्स ससारित्यम् । नत्र यदुक्त ईश्वर एवं क्षेजो न मसारीन्येतद युनामात, तन, यया परणे चभुपि विपरीतग्राहादिदोषस्य दर्शनात् । न विपरीतादि- प्रहण तनिमित्तो वा तैमिरिकत्यादिदोपो प्रहीतु , चभुपः सस्कारेण तिमिरेट- पनीते प्रदीतुरदर्शनान ग्रहीतुर्धमों यथा, तथा सर्वत्रैयाग्रहणविपरीतमय- प्रत्ययास्तत्रिीमत्ता करणम्यैव कस्यचिद्भवितुमहन्ति, न जानु' क्षेत्रजस्य । संवेदल्याच तेगा प्रदीपप्रकारावर मातृधर्मत्यम् । सपेयत्वादेव स्यात्मव्य- निरिक्तसयन्यम् । माकरणपियोगे च कैयन्ये सर्ववादिभिरविवादिदोपवल्या नभ्युपगमात् । आत्मनो यदि क्षेत्रस्यारन्युणवस्यो धर्मस्ततो न कदाचिदपि तेन पियोग स्यात् । वित्रियस्य च व्योमयन्सुर्यगतस्याभूतस्यात्मन केन- चिस्योगवियोगानुसते , मिद्ध क्षेत्रजस्य नित्यमेवेश्वरत्वम् । 'अनादित्यानि गंगत्यात्' [गी, १३.३१] त्यादीवरपचनाच ।। नगु एव मनि मसारगसारित्याभावे शास्त्रानर्थवादिदोषः स्यादिति चेत्, न, सवार युवगत पात् । सर्वात्मवादिभिरभ्युपगनो दोपो मन परिहत- च्यो भवति । क्यमभ्युरगत इति, मुनात्मना हि ससारममारित्यव्यवहारा- माय' सरेयात्मवादिभिरिपते। न च तेषां गाम्यानपंयादिदोषप्राप्तिरभ्यु- पगता । तथा न क्षेत्रपानामीश्वरैरत्वे सनि शास्त्रानर्यस्य भरतु । अविद्या- पिरये चावत्यम् । यथा दैनिनां सर्वेषा यधारस्थायामेर यावर्यवर, न मुनावरथापाम्, एसम्॥ ननु आत्मनो यधमुत्तावस्थे परमात एव वस्तुभूते ट्रैतिना मगाम् । .

·१३.२] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । अतो हेयोपादेयतन्साधनसद्भाये शास्त्राद्यर्थवत्त्वं स्यात् । अद्वैतिना पुनः द्वैत- स्यापरमार्थत्वात् विद्याकृतत्वाद्धावस्थायाश्चात्मनोऽपरमार्थत्वे निषियत्वात् शास्त्राद्यानयस्यमिति चेत् न, आत्मनोऽवस्थाभेदानुपपत्तेः । यदि तावदा- स्मनो बधमुक्तावम्थे युगपत्स्याता श्रमेण वा । युगपत्तावद्विरोधान्न सभवतः स्थितिगती इचैस्मिन् । ममावित्वे च निनिमित्तत्वेऽनिक्षिप्रमगः, अन्य- निमित्तत्ये च स्वतोऽभावादपरमार्थत्वप्रसगः । तथा च सत्यभ्युपगमहानिः । किंच बधमुक्तावस्ययोः पौधीपर्यनिरूपणाया बधावस्था पूर्व प्रफाप्या अनादि- मत्यन्तरती च, तच्च प्रमागविरुद्धम् । तथा मोक्षावस्था आदिमती अनता च प्रमाणविद्धाभ्युपगम्यते । न चावस्यावतोऽवस्थान्तर गच्छतो नित्यत्व- मुपपादयितु शक्यम् । अथ अनित्यत्वदोपपरिहाराय बघमुक्तावस्थाभेदो न फ- ल्प्यते, अतो दैतिनामपि शास्त्रानर्थक्यादिदोषोऽपरिहार्य एष, इति समानत्या- नाद्वैतवादिना परिहर्तव्यो दोपः ॥ न च शास्त्रानर्थक्य, यथाप्रसिद्धाविद्वत्पुरुषविषयत्वाच्छास्त्रस्य । अपि- दुपा हि पल्हेत्वोरनात्मनोरान्गदर्शन न यिदुषा, विदुषा हि पलहेतु-यामा- स्मनोऽन्यत्वदर्शने सति तयोरहमित्यात्मदर्शनानुपपत्तेः । न ह्यत्यतमूढ उन्म- सादिरपि जलामपोग्लायाप्रमाशयोकात्म्य पश्याते, किमुत विवेकी । तस्मान विधिप्रतिरोधात्र तावत्फल हेतुभ्यामात्मनोऽन्यत्यदर्शिनो भाति । न हि देव- दत्त त्वमिद कुरु इति कस्मिंश्चित्कर्मणि नियुत्ते, विष्णुमित्र. अह नियुक्त इति तत्रस्थो नियोग शृण्वन्नपि प्रतिपद्यते | वियोगविषयविकाग्रहणातु उपपद्यते प्रतिपविः तथा पल्हेत्वोरपि ॥ ननु प्राकृतसंबंधापेक्षया युक्तैव प्रतिपत्तिः शास्त्रार्थविषया फलहेतुभ्या- मन्यात्मत्वदर्शनेऽपि सति इष्टफल्हेतौ प्रतितोऽरिभ, अनिष्टफलहेतोश्च निका पितृपुत्रादीनामितरेतरात्मान्यत्यदर्शने सत्यपि अन्योन्यनियोगप्रतिषेधार्यप्रतिपत्तिः। न, व्यतिरिक्तात्मदर्शनप्रतिपत्तेः प्रागेव परहेत्वोरास्माभिमानस्य सिद्धत्वात् । प्रतिपन्ननियोगप्रतिषेधायों हि पलहेतुभ्या- तितोऽस्मीति, यथा गी. १३ ·१९४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.२ स्यात्, मात्मनोऽन्यत्व प्रतिपद्यते, न पूर्वम् । तस्मात् विधिप्रतिषेधशास्त्र अविद्वद्वि- पयमिति सिद्धम् ।। ननु स्वर्गकामो यजेत, क्लज न पश्येत् इत्यादौ आत्मव्यतिरेकद- शिनामप्रवृत्ती, केवलदेहाद्यात्मदृष्टीना च। अतः करभावाच्छाबानर्थक्यामिति चेत् न, यथाप्रसिद्धित एवं प्रवृत्तिनिवृत्युपपत्ते । ईश्वरक्षेत्रोफत्वदर्शी ब्रह्म- वित्तावन्न प्रतिते । तथा नैरात्म्यवायपि नास्ति परलोक इति न प्रवर्तते । यथामसिद्धितस्तु विधिप्रतिरेपशाम्प्रश्रमणान्यथानुपपल्या अनुमितात्मास्तित्व, आत्मविशेषानामशः कर्मफल्मजाततृष्णः प्रधानतया च प्रवर्तते, इति सर्वेका न' प्रत्यक्षम् । अतो न शास्त्रानर्थस्यम् ॥ विवकिनामप्रवृत्तिदर्शनात् तदनुगामिनामप्रवृत्तौ शास्त्रानर्थक्यमिति चेत् न, कस्यचिदेव विरोपपते. अनेकेनु हि प्राणि पावदेव चिवको यथैदानीम् । न च विकिनमनुवन्ति मूढा, रागादिदोपतक्त्यात्प्रवृत्ते', आभचरणादौ च प्रवृत्तिदर्शनात् , स्वाभाव्याच्च प्रवृत्तेः 'स्वभावानु प्रतते' [गी.५.१४] इति हाक्तम् ॥ तस्मात् अविद्यामात्र ससारो यथागोरस एव । न क्षेत्रजस्य केरलस्य अचिया तकार्य च । न च मिय्याशन परमार्थरस्त दुपयितु समर्थम् । न हि ऊपरदेश स्नेहेन पकात शक्नोति मरीज्युदकम् । तथा अविद्या क्षेत्रतस्य न किंचिक शक्नोति । अतवेदमुक्त क्षेत्रज्ञ चपि मा विधि' गो.१३.२] 'अज्ञानेनावृत जानम्' [गी.५.१५] इति च ॥ अथ किमिद ससारिणामिव अहमेव, ममैवेद, इति पडितानामपि । सृगु, २२ ताडित्यं यत्क्षेत्रे एवात्मदर्शनम् । यदि पुनः शमविक्रिय पमेयु, तनो न भोग कम वा आकाशेयुः मम स्यात् इति । यिनियर भोगकमगी। अथैर सति, पर्थिवादविद्वान्प्रवति । विदुषः पुनरपित्रिया- स्मदाशनः फलार्थित्वाभायात्प्रवृत्यनुपपत्तो कार्यकरणसणतन्यापारोपरमे निवृत्तिरुपचर्यते ।।

·२३.२] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । १९५ इद चान्यत्पादित्य फेयाचिदलु क्षेत्रज्ञ ईश्वर एव । क्षेत्र चान्योनन- स्यैव विषयः । अहं तु ससारी मुखी दु:खी च । संसारोपरमश्च मम कर्तव्यः रिक्षेत्रविज्ञानेन, ध्यानेन चेश्वर क्षेत्र साक्षात्कृत्वा तत्स्वरूपारस्थानेनेति । यश्चैव बुध्यते, यश्च योधयति, नासो क्षेत्रज्ञ इति । एव मन्यानो यः स पडितापसदः, ससारमोक्षयोः शास्त्रस्य चार्थवच क्रोमांति, आत्महा स्वय मूदोऽन्याश्च व्यामोहयाते शास्त्रार्थसप्रदायरहितत्वात् श्रुनहानिमश्रुतम्ल्पना च कुर्थन् । तस्मादसप्रदायविरसंशा विदपि मूर्यपदेयोपेक्षणीयः ।। यत्ता-ईश्वरस्य क्षेत्र कत्ये ससारित्य प्रामेति क्षेत्रशाना चेश्वरैकल्ये समारिणोऽभावात्समाराभावप्रमग- होते । एती दोपो प्रयुक्ती- विद्याविद्ययो- लक्षण्याभ्युपगमात्- इति । कथम् । अविवापारेकलितदोषेण तद्विषय वस्तु पारमार्थिक न दुप्पतीति । तथा चे दृष्टान्तो दर्शितो- मरीच्यममा ऊपरदेशी न पकीनियते इति । सप्तारिणोऽमावात्ससाराभावप्रसगदोषोऽपि ससारससारि. गोरविद्याकाल्परात्वोपपत्त्या प्रत्युक्तः ॥ ननु आयेगायत्वमेव क्षेत्रतस्य ससारित्वदोष । तकृत च दु:तिपादि प्रत्यशमुपलभ्यते इति चेत् , न, यस्य क्षेवज्ञधर्मल्यान् , ज्ञान क्षेत्रस्य सत्कृतदोपानुपपते। याकिनिवज्ञस्य दोपजातमविद्यमानमासनपसि, तस्य ज्ञेयत्वोपपत्तेः क्षेत्रधर्मत्वमेर, न क्षेनजधर्मलम् । न च तेन शेनको दुष्यति, शेयेन ज्ञानुः समर्गानुपपत्ते. । यदि हि मसर्गः स्यात् , शेयत्वमेव नोपपोत । यद्यात्मनो धर्मोपियायस्य दुःसितत्यादि च कथ भोः प्रत्यक्ष- मुपलभ्यते, कथ वा क्षेत्ररुधर्मः । 'शेप च सर्व क्षेत्र शातैव क्षेत्र' इत्यपधारिते, 'अपित्रादुःखितत्यादेः क्षेत्रज्ञविशाणत्व क्षेत्रतर्गत्व तस्य च प्रत्यक्षोपलभ्यत्व' इति रिरुखमुच्यतेऽविद्यामानावणभाल्केवलम् ।। अनाह सा अविद्या कस्यति । यस्स दृश्यते तस्यैव । हस्यने इति । अत्रोच्यते- अविया कस्य दृश्यते इति प्रभो निरर्थकः । कथ, दृश्यते चेदविद्या, तदन्तमपि पश्यसि । न च तद्वत्युपलम्यमाने क्स्य ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.२ सा कस्येति प्रश्नो युनः । न हि गोमत्युपलभ्यमाने गावः कस्येति प्रभोऽयवान्भवेत् । मनु विषमो दृशान्तः। गवा तद्वतश्च प्रत्यक्षमा सबधोऽपि प्रत्यक्ष इति प्रश्नो निरर्थकः । न तथा अविद्या सदाश्च प्रत्यक्षी, यतः प्रभो निरर्थक. स्यात् । अप्रत्यक्षेणाविद्यावता अविद्यासमधे ज्ञाते, किं तव स्यात् । अविद्याया अनर्थहेतुत्वात्परिहर्तव्या स्यात् । यस्याविद्या स ता परिहरिष्यति । मनु ममैवाविद्या । जानासि तयविद्या तदन्त चात्मानम् । जानामि, न तु प्रत्यक्षेण । अनुमानेन चेन्जानासि, क्य सरधग्रहणम् । न हि तब भातुर्गेपभूतया अविद्यया तत्काले सरधो ग्रहीतु शक्यते, अविद्याया विषयत्वेनैव ज्ञानुरुपयुक्तत्यात् । न च ज्ञातुरविद्यायाश्च सबधस्य यो ग्रहीता, ज्ञान चान्यत्तद्विषय सभापति अनवस्थाप्राप्तेः । यदि शात्रापि शेयसरधो ज्ञायते, अन्यो शाता कल्प्यः स्यात् , तस्याप्यन्यः, तस्याप्यन्य इत्यनवस्था अपरिहार्या । यदि पुनरघिया हेया अन्यद्वा ज्ञेय शेयमेव । तथा माता अपि सातैन, न शेय भवति । यदा चैर, अविद्यादु खितत्यायैर्न शानुः क्षेत्रजस्य विचिन् दुष्यति । न तु अयमेव दोपो, यद्दोपवल्क्षेत्रविज्ञातृत्वम् । नत्र विज्ञानस्वरूप- स्यैवापिरियस्य विशतृत्वोपचायत् । यथोणतामात्रेणाग्ने तप्तिक्रियोपचारस्त- द्वत् । यथात्र भगरता रियाकारकपल्यत्मत्वाभाव आत्मनि स्वत एव दार्टीतो अविद्याध्यारोपितैरेव क्रियाकारकादि आत्मन्युपचर्यते, तथा तत्र तत्र 'य एन यत्ति हन्तार' [गी.२.१९], 'प्रकृते, क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्व- दा:' गी.३.२७], 'नादत्ते कस्यचित्पापम्' [गी. ५.१५] इत्यादि- प्रकरणेषु दार्शतः । तथैव च व्याख्यातमस्माभिः । उत्तरेषु च प्रकरणेपु दर्श- यिष्यामः॥ हन्त ताई आत्मनि रियासरकपलास्मतायाः स्वतोऽभावे अविद्यया चाध्यारोपितत्वे, धर्मापविद्वलतव्यान्या, न पिदुपामिति प्राप्तम् । सत्यमेयं प्राप्तम् । एतदेव च 'न हि देहभता शक्य' [गी.१८.११] इत्यत्र दर्श- ·१३.२] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । विष्यामः । सर्वशास्त्राथोंपसंहारप्रकरणे च 'समारोनैव कौन्वेय निष्पा ज्ञानस्य चापरा' [गी.१८.५० ], इत्यर विशेषतो दर्शयियामः । अलमिह बहु- अपचन इत्युपसाहियते ॥२॥ 'इद शरीर' इत्यादिलकोपदिष्टय क्षेत्राभ्यायार्थस्य संग्रह-श्लोकोऽयमु. पन्यस्यते 'तल्लेव यच्च' इत्यादि, व्याचिख्यासितस्य ह्यर्थस्य सग्रहोपन्यासो न्याय्य इति- नरक्षेत्रं यन्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ॥ सच यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥३॥ तदिति । यानिर्दिष्ट इदं शरीर इति तत्तच्छब्देन परामृशति । यच्चेद निर्दिष्ट क्षेत्र तयादृग्यादृश स्वकीयैर्धमः। चशब्दः समुच्चयार्थः । यद्विकारि यो विकारो यस्य तद्विकारि, यतो यस्माच यत्, कार्यमुत्पदने इति वाक्य. शेषः । स च यः क्षेत्रको निर्दियः स यत्प्रभावों ये प्रभावा उपाधिकृताः शक्तयो यस्य स यत्प्रभावश्च । तक्षेत्रक्षेत्रयोर्यायात्भ्य यथाविशेषित समासेन सक्षेपेण में मम वाक्यतः शृणु, अचा अवधारयेत्यर्थः ॥३॥ राक्षेनक्षेत्रमयाथारम्य विवक्षित स्तौति श्रोतृवृद्धिपरोचनार्थम् -- ऋपिभिर्बहुधा गीत छदोभिर्विविधैः पृथक् ।। ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥४॥ प्रपिमिरिति । ऋषिभिवसिष्ठादोभबहुधा बहुप्रकार गीत कथितं, दोमिछंदासि ऋगादीनि तैश्छदोभिर्विविधैर्नानाप्रकारैः पृथग्विवेकतो गीतम् । किंच, अहासूत्रपदैश्च, ब्रह्मणः सूनकानि वास्यानि ब्रह्मसूत्राणि तेः 'पयते गम्यते ज्ञायते ग्रहोति तानि पदान्युच्यन्ते । तैरेव च क्षेत्रक्षेत्रनयोर्या- यात्म्यं गीतं इत्यनुपर्नते । “आत्मत्येवोपासीत" इत्यादिभिः ब्रहासूचपदैः आत्मा शयते । हेतुमद्भियुक्तियुत्तैर्विनिश्चितैः निःसंशय पैनिश्चिनप्रत्ययोत्साद- कैरित्यर्थः ||४|| स्तुत्या अभिमुसीमूनाया नाय आह भगवान्-- ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.५ महाभूतान्यहंकारो बुद्धिाज्यक्तमेव च ।। "इंद्रियाणि दशैकं च पच चेंद्रियगोचराः ॥५॥ महाभूनानीति । महाभूतानि महान्ति च तानि राविशारव्यापकत्यात् भूतानि च सूक्ष्माणि । स्थूलानि तु इद्रियगोचराब्देनाभिधायिष्यन्ते । अह- कारो महाभूतमरणमहप्रत्ययलक्षणः। अहमारकारण बुद्धिस्यवसायलयमा । तत्कारणमन्यतमेव च, न व्यतमव्यक्त अन्यारतमीश्वरदात्तिः 'मम माया दुर- त्यया' [गी.७.१४], इत्युक्तम् । एवान्दः प्रकृयवधारणार्थ.। एतावत्ये. वाष्टधा मिना प्रति । चशदो भेदसमुघयायं । इद्रियाणि दश, श्रोत्रादीनि पच बुयुगादक वात् बुद्धींद्रियाणि, पापाण्यादीनि पच कमनिर्वगन्या- कमंद्रियाणि, तानि दा । एक च, किं तत् मन एकाददा सकल्पाद्यात्मम् । पंच च इद्रियगोचराः शब्दादयो वियाः । तान्येतानि सारख्याश्चतुर्विज्ञात- तत्यान्याचक्षते ॥५॥ अथेदानीमात्मगुगा इति यानाचाते वैशेषिकारते:पि क्षेत्रधर्मा एवं ननु क्षेत्रज्ञस्येत्याह भगवान्- इच्छा द्वेष. सुस दुःय सघातश्चेतना धृति. ॥ एतक्षेत्र समासेन सविकारमुदाहतम् ॥६॥ इच्छेति । इच्छा, यजातीय मुसहेतुमर्थमुरलब्धवान्पूर्व पुनस्तनातीयमुप- भमानस्तमादातुमिच्छति मुपहेतुरिति, सेयमिच्छा पतःकरण शेयत्या क्षेत्रम् ! तथा यो यजातीयमय दुःखहेतुन्वेनानुभूतरान्पुनस्तज्जातीयमर्थमुपल- ममानस्त द्वेष्टि, सोज्य द्वेषो ज्ञेयवाक्षेत्रमेर । तथा मुग्यमनुकूल प्रसन्न सत्वात्मक शेरचाक्षेत्रमेर। दुस प्रतिकात्मक, जेयत्वात्तदपि क्षेत्रम् । मुघानो देहंद्रियाणा सहतिः । तस्यामभि यता अन्तःकरणवृत्तिः, तर २ लोहरिटेऽग्निः आत्मचैत याभामरसावद्धा चेतना, सा च क्षेत्र नेयत्वात् । धृति- वया अपसादमाप्तानि देहद्रियाणि नियन्ते, सा च भेयत्वाक्षेत्रम् । सर्वान्तः- वरणधोरलक्षणार्थमिच्छादिग्रहणम् । यत उन उपमहरति- एतत्क्षेत्र समा. .

·श्रीमद्भगवीतामाप्यम् । सन सविकार सह विकारेण महदादिनादाहृतमुत्तम् ॥६॥ यस्य क्षेत्रभेदजातस्य सहनि. 'इद शरीर क्षेत्र' इत्युक्त तत्क्षेन व्याख्यात महाभूमादिमेदभिन्न धृत्यन्तम् । क्षेत्रको वक्ष्यमाणविशेषणो यस्य सप्रमावस्य क्षेलशस्य परिशानादमृतत्व भवति त 'नेय यत्तत्प्रपन्य मि' (गी.१३.१२] इत्यादिना सवि पण स्वयमेय पश्यति भगवान् । अधुना नु तज्ञानसाधन- गणममानित्वादिलक्षण, यस्मिन्सति तज्ञेयविनाने योग्योऽधिकृती भवति, यत्परः सन्यासी ज्ञाननिष्ठ उच्यते, तममानित्यादिगण ज्ञानसाधनत्याज्ञान- मान्दवाच्य विदधाति भगवान्- अमानित्वमभित्यमाहिंसा क्षान्तिरामवम् ॥ आचार्योपासन शौचं धैर्यमात्मविनिग्रह ॥७॥ अमानित्यमिति । अमानिव मानिनो भायो मानियमात्मन. श्लाघन, तदभावोऽमानित्यम् । अदमित्व, स्वधर्मप्रकटीकरण दमित्व, तदभावोऽदमि त्वम् । अहिंसा अहिंसन प्राणिना पीडनम् । शान्ति परापराधप्राप्तायविकि- या। आर्जवमृनुभावोऽवसत्वम् । आचार्योपासन मोक्षसाधनोपदेष्टुराचार्यस्य शुश्रूपादिप्रयोगेण मेयनम् । शौच कायमलाना मृजलभ्या प्रक्षालनम्, अतश्च सनस. प्रतिपक्षभावनया रागादिमलानामपनयन शौचम् । स्थैर्य स्थिरभावो, मोक्षमार्ग एव वृताध्ययमाययम् । आत्मविनिग्रह आत्मनोऽपकारस्य आत्म- शब्दवाच्यस्य कार्यपरणसघातस्य विनिग्रहः स्वभावेन यांत' प्रवृत्तस्य सम्याग एव निरोध आत्मविनिग्रह, ॥om किंच- इंद्रियार्थेषु वैराग्यमनहकार एव च । जन्ममृत्युलराव्याधिदु सदोषानुदर्शनम् ॥८॥ इद्रियार्थेथिति । इद्रियार्थेषु शब्दादिषु दृष्टादृष्टे भोगेषु विरागभाचो वैराग्यम्, अनहकायेऽहकाराभाव एव च । ज ममृत्युजराव्याधिदु. पदोग- नुदर्शन, जन्म च मृत्युश्च 'जरा च व्याधयश्च दु.सानि च तेषु जन्मादिदुः- ·२०० श्रीमच्छकराचायविरचित [१३.८ खान्तेषु प्रत्येक दोषानुदर्शनम् । जमनि गर्मवासयोनिद्वारा नि सरण दोष तस्यानुदर्शनमालोचनम् । तथा मृत्यौ दोषानुदर्शनम् | क्या जरायो गजा- शवितेजोनिरोधदोषानुदर्शन परिभूतता चेति । तया व्याधिषु शिरीरोगादिए दोपानुदर्शनम् । तथा दुपयध्यात्माभिभूताधिदैवनिमित्त । अपना दु ग्यान्यत्र दोपो दु सदोपस्तस्य जन्मादिषु पूर्ववदनुदर्शनम्- दुख जम, दु ख मृन्यु , दुख जरा, दुख व्याधय | दु खनिमित्त वात्र मादयो दुप, न पुन स्वरूपेणैव दु समिति । एव जमादिषु दु सदोषानुदर्शनात् देहेंद्रियविषय भोगेषु वैराग्यमुपजायते । तत प्रत्यगात्मनि प्रशत्ति करणानामा मदर्शनाय । एव शानहेतुत्वाज्यानमुच्यते जमादिदु पदोषानुदर्शनम् ॥८॥ असतिरनभिष्वंग पुनदारगृहादिषु ।। नित्य च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥९॥ असत्तिरिति । असचि , उति सगनिमित्तेषु विश्व प्रीतिमात्र, तदभावोऽसति । अनभित्रगो भिवगाभाय । अभियगो नाम आसत्ति विशा एव अनन्या मभावनाग , यथान्यस्मिन्मुरिसनि दु सिनि वा 'अह मेव मुखी दुखी च,' जीवति मृते चा 'अहमेव जीयामि मरिष्यामि च' इति । धेन्याह- पुपदारमहादिषु । पुरेणु दारेणु गृहेश्यादिग्रहणादन्या पप्य यतेषु दारावर्गादिसु । तयोभय शनार्थवाज्यानमुच्यते। नित्य च समचित्तत्व नुल्यचित्तता । ब, इष्टानिप्रोपपत्तिा हणनामनिशाना चोपात्त्य समातय ताम्पिानिपत्तिा नियमेव तुल्यचित्तता। दोपपत्तिषु न हृष्यति, न बुप्यति चानिशेपरत्तिए । तचैतनित्य समचित्त व ज्ञानम् ।।९।। माये धानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । निविदेशसवित्यमरनिर्जनसंसदि ॥१०॥ मीति । मयि चेश्वरेग्नन्ययोगनाथागमाधिना नामो भगरतो ·१३.१०] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २०१ यासुदेवात्परोऽस्त्यतः स एव नो गतिरित्येर निश्चिता अव्यभिचारिणी बुद्धिः अनन्ययोग: तेन भजन मानिने व्यमिचरणशीला अव्यभिचारिणी । सा च शानम् । वियित देशसेविय, विविक्तः स्वभावत' सस्कारेण वा अशुच्यादिभिः सर्पव्यामादिभिश्च रहित अरण्यनदीपुलिनदेवगहादिभिर्विपित्तो देशः, त सेवितु शीलमस्येति विवित्त देशठेवा, तदाको विवित्त देशसेवितम् । विधि- ते हि देशेषु चित्त प्रसीदति यतस्तव आत्मादिभावना विधित उपजायते । अनो विवित्तदेशसमित्य ज्ञानमुच्यते। अरतिः अरमण जनससदि, जनाना प्राकृताना सस्कारशून्यानामाविनीताना ससत्समवायो जनसतत् ; न सस्कार- चता विनीताना ससत्, वस्या. शानोपकारकत्वात् । अतः प्राकृतजनससाय- रति ज्ञानार्थत्वा-ज्ञानम् ॥१०॥ किंच- अध्यात्मज्ञाननित्यत्य तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् ।। एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥११॥ अध्यात्मेति । अध्यात्मजाननित्यत्व आत्मादिविषय ज्ञानमयात्मज्ञान तस्मिनित्यगायो नित्यत्वम् । अमानित्यादीमा सानसापनाना भावनापरिपाकनि. 'मित्त त वशान, तस्यार्थों मोक्ष रासारोपरम', नस्यालोचन तत्वज्ञानार्थदर्शनम् । तत्पशानालालोचने हि साधनानुपाने प्रवृत्ति वादिति । एतत् अमानि- स्वादितरपशानार्थदर्शनान्तमुक्त शानमिति प्राक्त गानार्थत्वात् । अशान यदतोऽ- स्माययोत्ताद यया विपर्ययेण । मानिव दाभन हिंसा अशान्ति अनाजन इत्या यशान विशेष परिहरणाय ससारप्रवृत्तिकारणत्वादिति ॥११॥ ययोतेन ज्ञानेन ज्ञातव्य कि इत्यामाक्षायामाइ- 'य यत्चत् ' इत्यादि । ननु यमा नियमाश्चामानियादयः । न तेर्जेय ज्ञायते । न हामानिन्चादि कस्य- चिस्तुनः परिन्छेदक दृष्टम् । सर्वत्रै च यादेश्य ज्ञान तदेव तस्य शेयस्य परिच्छेदक दृश्यते । न ह्य-ययित्रयेण जानेनान्यदुपगम्यते । यथा धयविषयेण शानेनामिः। नैप दोपो, ज्ञाननिमितत्याज्जानमुच्यने इति पबोचाम ।

·२०२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.१२ ज्ञानसहमारिकारणत्वाच- ज्ञेय यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वाऽमृतमश्रुने । अनादिमत्पर ब्रह्म न सत्तन्नासदुन्यते ॥१२॥ शेयमिति । य ज्ञातव्य यनत्ययध्यामि प्रकण यथावदश्यामि । किंमल तदिति प्ररोचनेन श्रोतुरभिमुसीकरणायाह यज्य शात्या अमृतममृत- त्यमभुते न पुनर्मियते इत्यर्थ । अनादिमदादिरस्यारलील्यादिमत् । न आदि- मदनादिमत् । किं तत्पर निरतिशय ब्रह्म, ज्ञेयमिति प्रकृतम् ॥ अत्र केचित् 'अनादि मत्पर' इति पदं छिन्दन्ति, योहिणोते थे मतुप आनर्थक्यमनिष्ट स्यादिति । अर्थविशेष च दर्शयन्ति- अह वासुदेवारल्या परा शक्ति यस्य तन्मत्पमिति । सत्यमेवमपुनरुत्त स्यात् अर्थश्चत्मभवति, न त्वर्थः समवति, ब्रह्मणः सर्वविशेषा विजिज्ञापयिपितत्वात् , 'न सत्तन्नासदु- च्यते' इति । विशिष्टशक्तिमत्त्वपदर्शन विदोपप्रतिपेयश्चेति विपतिर्पितम् । तस्मा- ग्मतुपो बहुनीहिणा समानार्थत्वेऽपि प्रयोग. लोकारणार्थ. ॥ अमृतत्वाल नेय मयोच्यते इति प्ररोचनेनाभिमुग्नीकृत्याह-न सत्त- ज्जयमुच्यत इति नाप्यसत्तदुच्यते ॥ ननु महता परिकरबधेन कठरवेणोपुष्य 'शेय प्रवक्ष्यामि' इति, अननु- रूपमुक्त 'न सत्तन्नासदुच्यते' इति न, अनुरूपमेयोक्तम् । कथ ? सर्वास ह्युपनिषत्सु शेय ब्रह्म “नेति नेति" "अस्थूलमनगु" इत्यादिविशेषप्रातोधेनैव निर्दिश्यते, न 'दै तत्' इति याचोऽगोचरत्वात् ॥ ननु न तदस्ति, यद्वस्तु अतिशब्देन नोच्यते । अथास्तिराब्देन नोच्यते, नास्ति तज्ज्ञेयम् । विप्रातषिद्ध च 'शय तत्' 'अस्तिान्देन नोच्यते' इति च । न तावनास्ति, नास्तिबुद्धयविश्वन्यात् ।। ननु सर्वा बुद्धयोऽस्तिनास्तिद्धधनुगता एव । तव सति शेयमप्यस्ति- बुद्धधनुगतप्रत्ययविषय या स्यात् , नास्तिबुद्धधनुगतप्रत्ययावषय वा स्यात् । न, अतींद्रियत्वेनोमयबुद्धयनुगतप्रत्ययाविषयत्वात् । यद्धीद्रियगम्य वस्तु घटादिक, ·१३.१२ । श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । तदस्तिद्वयनुगतप्रत्ययविश्य या स्यात्, नास्तियुद्धयनुगतमन्ययविषय वा स्यात् । इद तु शेयमतींद्रियत्वेन शब्दैकप्रमाणगम्यत्वात् न घरादिवनुभयमुद्वधनुगतप्रत्यय- विषयम् , इत्यतो न सत्तनासत्' इत्युच्यते ।। यत्तत-विरुद्धमुच्यते 'शेय तत्' 'न सत्तनासदुच्यते' इति न विरु- दम् , “अन्यदेव तद्विदिनादथो अविदितादधि" (क्न १.३] इति श्रुने । श्रुतिरपि विरुद्धार्थेति चेत् , यथा यज्ञाय शालामारभ्य 'यामुग्मिलोकऽस्ति का न वेति' इत्येवमिति चेत् । न, विदिताविदिताभ्यामन्यत्वश्रुतेरवश्यविशेयार्थ प्रति पादनपरत्वात् “ययभुप्मिन्' इत्यादि तु विधिशेषोऽभवाद । उपपत्तेश्च सद सदादिशब्दब्रह्म नो यते इति सर्यो हि शब्दोऽर्थप्रकाशनाय प्रयुक्त , श्रूय गाण ओतृमि , जातिकियागुणस उपहारेण सफेतहण सव्यपेभोऽयं प्रत्याय-- यति, ना यथा अण्त्वात् । तद्यथा गौरव इति वा जातित , पचति पठतीति या नियात , शक कृष्णा इति वा गुणत , धनी गोमानिनि या सबधत । न तु वा जातिमत् अतो न सदादिशब्दवाच्यम् । नापि गुण योन गुगान्दनाच्येत निर्गुणत्वात् । नापि कियाशब्दवाच्य निष्क्रियत्वात् "निपल नित्रिय दातम्' व ६ १९] इति श्रुते । न च संबंधी एक वात् । अद्वयत्वादाविषयत्वादात्मत्वाच्च न केनचिन्छन्देनोच्यत इति युक्त, "यतो वाचो निवर्तन्ते" [तैत्ति २९] इत्यादिश्रुतिभ्यश्च ॥१२॥ सच्छब्दप्रत्ययाविषयत्वादसत्वादशकाया रेयस्य सर्वप्राणिकरणोपाधिद्वारेण तदस्तित्व प्रतिपादयस्तदायमानिवृत्यर्यमाह-~- सर्वत पाणिपाद तत्सर्वतोझिशिरोमुखम् ।। सर्वत श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।।१३।। सर्वत इति । सर्वत पाणिपाद सर्वत पाणय पादाश्चास्येति गर्वत - पाणिपाद तसेयम् । समाणिकरणोपाधिभि क्षेत्रज्ञास्तित्व विभाव्यते । क्षेत्र- अश्व क्षेत्रोपाधित उच्यत । क्षेत्र च पाणिपादादिमिरनवधा भिन्नम् । क्षेत्रो- पाधिभेदकृत विशेषनात मिप्पैर क्षेत्रात्य, इति तदपनयनेन ज्ञेयत्वमुक्त - ·२०४ श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [१३.१३ "न सत्तन्नासदुच्यते' इति । उपाधिकृत मियारूपमप्यस्तित्वाधिगमाय शेय. धर्मवन्परिकल्प्योच्यते सर्वत पाणिपादमित्यादि। तथाहि संप्रदाय- 'विदा वचनम् - "अध्यारोपापपादाभ्या निष्प्रपच प्रपंच्यते” इति । सर्वत्र सर्पदेहावयवत्वेन गम्यमानाः पाणिपादादयो शेयशक्तिमद्भावनिमितस्वकार्या झाते शेयसद्भावे लिंगाने यस्रत्युपचारत उच्यन्ते । तया व्याख्येयमन्यत् । सर्वतः पाणिपाद तज्ज्ञेयम्। सर्वतशिशिरोमुग्वं सर्वतः अक्षीणि शिरासि मुखानि च यस्य तत्सर्वतोशिशिरोमुखम् ! सर्वत श्रुतिमत् श्रतः श्रवणेंद्रिय, तद्यस्य तत् श्रुतिमत्, लोके प्राणिनिकाये सर्वमावृत्य संव्याप्य तिष्ठति स्थिति लभते ॥१३॥ उपाधिमृतपाणिपादादींद्रियाध्यारोपणाज्ज्ञपस्य तद्वत्ताशका मा भूदित्ये- यमर्थ: स्यकारभा- सर्वेद्रियगुणाभासं सर्वेद्रियविवर्जितम् ।। असतं समन्वैव निर्गुण गुणभोक् च ॥१४॥ सद्रिप्रति । सद्रियगुणाभास सर्वाणि च तानींद्रियाणि श्रोत्रादीनि बुद्धींद्रियकर्मेंद्रियाख्यानि, अत.करणे च बुद्धिमनसो, शेयोपाधित्वस्य तुल्य- त्वात् , सचेंद्रियग्रहणेन ग्यते । अपि च अतःकरणोपाधिद्वारेणैर श्रोषादी- नामप्युपाधित्वमिन्यतः अतःकरणपहिष्करणोपाधिभून. सर्वांद्रेयगुणैरभ्यरमा- यसक परगपचनादिभिरवभासते इति सबैद्रियगुणाभास सद्रियव्यापार- व्यापृतमिव तज्ज्ञेयमित्यर्थः, "ध्यायतीव लेल्ययतीव" [.४ ३.७] इति श्रुतेः । कम्मात्पुनः कारणान व्याप्तमेवेति गृह्यते इत्यत आह-सद्रियविष- र्जित सर्वकरणरहिलमित्यर्थः । अती न करणव्यापारापन तज्ज्ञेयम् । यस्वयं मत्र: • "अगाणिनादो जबनो महीना पश्यत्यचभुः स पृशोत्यकर्ग:" वि.३.१९] इत्यादिः, स संगद्रियोपाधिगुणानुगुण्यभजनशक्तिमत्त यामि वप्रदर्शनायों, न तु साधादेव जानादिबियापपनदर्शनार्थः। "अधो मणिम वंदन" इत्यादिमत्राश्वतम्य मत्रपार्थः । यस्मात्सप्रकरणात " ·१३.१४ ] श्रीमद्भग्वट्टीतामाप्यम् । २०५५ शेय, तस्मादसत सर्वसश्लेपवर्जितम् । यदप्येय तथापि सर्वचैव । स्पद दि सर्व सर्वत्र सदुद्धधनुगमात् । न हि मृगतृष्णकादयोऽपि निरास्पदा भवन्ति । अत सर्वभत्स विभतीति । स्यादिद चा यज्ञयस्य सत्याधिगम- द्वार निर्गुण सत्वरजस्तमासि गुणास्तैवर्जित तज्ज्ञेय, तथापि गुणभोक्तु च गुणाना सपरजस्तमसा शब्दादिद्वारेण सुखदु समोहाकारपरिणताना मौत चोपलब्धृ च तज्ज्ञेयमित्यर्थ ॥१४॥ किंच- पहिरनश्ध भतानामचरं चरमेव च ॥ सूक्ष्मत्यात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चातिके च तत् ॥१५॥ रहिरिति । पहिस्त्वार्यत देहमात्मत्वेनाविद्याकल्पितमपेय (मेवावधि कृत्वा बहिरुच्यते। तथा प्रत्यगात्मानमपेक्ष्य देहमवावधिं कृत्या अतरुच्यते। यहिरनश्चेत्युत्ते मध्येऽभावे प्राप्ते इदमुच्यते अचर चरमेव च, यच्चराचर देहाभासमपि तदेव ज्ञेय यथा रज्जुस भास । यदि अचर चरमेव च स्यात् व्यबहाविषय सर्व शेय, किमर्थमिदमिति सर्ने विजेयमिति । उच्यते, सत्य सर्वाभास तत्, तथापि व्योमपन्सूक्ष्मम् । अत सू मत्लात्स्वेन रूपेण तज्जयमप्यविजयमविदुषणम् । विदुषा तु 'आत्मैपद स 'ब्ररेद सर्व' इत्यादिप्रमाणतो नित्य विज्ञानम् । विज्ञाततया दूरस्थ वासहस्रमोश्याप्य विदुपामप्राप्यत्वात् । अतिके च तदारमत्वाद्विदुषाम् || १ . || विंच- अविभक्त च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् ।। भूतभर्तृ च तज्ज्ञेय प्रसिणु प्रभविष्णु च ॥१६॥ अविभत्तमिति। अविभक्त च प्रतिदेह व्योमवत्तदेकम् । मूतेषु सर्वप्राणिषु विभक्तमिव च स्थित देहेष्ये। विभाव्यमानत्वात् । मूतभर्ने च भूतानि मिति तज्ज्ञेय भूतभर्नु च स्थितिकाले। प्रलयकाले असिष्णु प्रसनशीलम् । उत्पत्तिकाले प्रभविष्णु च प्रभवनशील यथा रज्ज्वादि सपो.

·२०६ श्रीमच्छकराचार्यविरचितं [ १३.१६ दोमथ्यावापितस्य ॥१६॥ किंच सर्वत्र विद्यमानमपि सोपलभ्यते चेत्, शेय तमस्ताई । न, कि तदि-- ज्योनिपामपि तज्योनिस्तमसः परमुच्यते ॥ ज्ञान क्षेयं ज्ञानगम्य हदि सरस्य विष्टितम् ॥१७॥ ज्योतिरामिति । मोतियामादित्यादीनामपि तशेय ज्योतिः । आत्म- चैतन्यज्योतिया इवानि ह्यादित्यादीनि ज्योतीपि दीप्यन्ते, "यन सूर्यस्तपत्ति तेजसे।" ], "तस्य मासा सर्वमिद विभाति" (. ६.१४] इत्यादिश्रुतिभ्यः । स्मृतेश्चैव पदादित्यगत तेजः' [गी.१५.१२] इत्यादेः । तमसोऽशानात्परमस्पृष्टमुच्यते । शानादेवु.सपादनादया प्राप्तावसादस्योत्त- भनार्थमाह जान अमानित्यादि । शेष शेष यत्तत्प्रवश्यामीत्यादिनोत्तम् । शान- गम्य शेयमेर शात सज्ञानपत्रमिति ज्ञानगम्यमुच्यते । शायमान तु शेयम् । বইন বহি হি সুর ধৰি সালিস্য যিঠিন বিগ {{খন । तत्रैव हि वय विभाव्यते ॥१७॥ ययोत्ताघोंपसहायर्थोऽय मक आरभ्यते-- इति क्षेत्र तथा ज्ञान क्षेयं चोक्तं समासत ॥ मद्भक्त एतद्विज्ञाय मदावायोपयते ॥१८॥ इनि क्षेत्रमिति । इस क्षेत्र महामृतादि भृत्यत, तथा भानममा- नित्यादि सावभानादिनिपत, ज्ञेय च 'जेय यत्त' इत्यादि 'तमसः परमुच्यते' इत्येवमत्तमुना ममामत संरत.एतावानरामा हि वेदायों गीतार्यश्वीपमहत्योन' । अस्मन्सयादशेने योऽधिक्रियते इत्युच्यते- मद्भतो मयीश्वरे संशे परमगुये यामुदे समर्पितमाममायो, यत्पपनि पृणोति साति वा समेर भगवान्यासुदेव इत्येयप्रक्षाविष्ट टिमंदनः । एतायोक्त सम्प्रदर्शन विशाय, मझायाय मम मावो महाय. परमात्मभावस्तस्मै महाश्योपायते मोश्च गति १८ ·१३.१९] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २०७ . तत्र सतमे ईश्वरस्य द्वे प्रकृती उपयरले परापरे क्षेत्रक्षेत्रजलपणे | 'एतत्यानानि भूतानि' [गी ७.६] इति चोक्तम् । क्षेत्रशेनजप्रतिद्रययोनित्व कय भूतानामि ययमोऽधुनोच्यते-- प्रकृति पुरुष चैव विद्वयनादी उभावपि ॥ विकारांश्च गुणाधेर विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥१९॥ प्रकृतिमिति । प्रकृति पुरुष चैव ईश्वरस्य प्रती तो प्रकृतिपुरुषो उभावप्यनादी विद्धि । न विद्यते आदिययोस्तो अनादी। नित्येश्वरत्यादीश्वरस्य तत्प्रन्योरपि युक्त नित्यत्वेन भवितुम् । परतिदयवस्वमेव हीश्वरस्येश्वर त्वम् । याभ्या प्रतिभ्यामीश्वरो जगदुत्पत्तिस्थितिप्रल्यहेतु , ते द्वे अनादी सत्यो ससारस्य कारणम् ।। न आदी अनादी इनि त-पुरुषसमास चिरणयन्ति । तेन हि किल ईरस्प कारणत्व सिध्यति । यदि पुन प्रातिपुरुषार नित्यौ स्याता तन्त्र तमेव जगन् नेश्वरस्य जगत कनवम् । तदमन्, प्रातिपुरुपयोरुत्पत्तेरी शित याभायादीश्वरस्थानीश्वरवासगात् । मुप्त रस्य निमित्त र अनिर्माण प्रसगाच्याम्बानश्यप्रसगाद्वधमोक्षाभाषप्रमगाच । नियने पुनरीश्वरस्य प्रक त्यो समेतदुपपन्न भवेत् । रुथ, विकारश्च गुणाश्चैव यस्यमाणाविकारा न्जुयादिदेद्रियाता गुग थ मुपदु समोहप्रत्ययाकारपरिणताविदि जानीहि प्रतिसमवान् , प्रतिरीश्वरस्य विकारकारणशचित्रिगुणात्मिका माया, सा समयो येगा विकाराणा गुणाना च ता िकारागुणाश्र विद्धि प्रकृतिसमया प्रकृतिपरिणामान् ॥१९॥ के पुनस्ते विकास गुणाध प्रयनिसमवा कार्यकरणकर्तृवे हेतु प्रकृतिरुज्यते ।। पुरुष सुखदु साना भोकृत्ये हेतुरुन्यते ॥२०॥ कार्येति । कार्यकरणको कार्य शयर श्रणाने तस्थानि गयोदश । देहस्यारभकाणि भूतानि पर विषयाश्च प्रकृतिसभा विकारा पूर्वोक्ता इह ·२०८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.२० कार्यप्रणेन गृह्यन्तै । गुणाथ प्रकृतिसभाः सुखदुःखमोहात्मराः करणाश्रय- त्वावरणमहणेन गृह्यन्ते । तेपा कार्यकरणाना कर्तृत्वमुत्पादकत्व यत्तत्वार्यकरण. कर्तृत्व तस्मिन्कार्यरणकर्तृत्वे हेतुः कारणमारभकत्वेन प्रकृतिरुच्यते । एव कार्यकरणकर्तृत्वेन समारस्य कारण प्रति. । कार्यकारणकर्तृत्वे इत्यस्मिन्नपि पाठे, कार्य ययस्य परिणामस्तत्तस्य कार्य विसरो विकारि कारणं तयोवि. कारविरारिणोः कार्यकारणयोः कर्तृत्वे इति । अथवा, पोडश विकाराः कार्य, सप्त प्रकृतिविकृतयः कारण, तान्येव कार्यकरणान्युच्यन्ते । तेषा कर्तृत्वे हेतुः प्रतिरुच्यते आरममत्वनैव । पुरुषश्च समारस्य कारण यथा स्यात्तदुच्यते- पुश्यो जीयः क्षेत्रो भोतिपर्यायः, मुसदुःसाना भोग्याना भोत्तृत्ये उपलब्धृत्वे हेतुरुच्यते ।। कथ पुनरनेन कार्यक्रणकर्तृत्वेन सुखदुःसभोत्तृन्थेन च प्रकृति- पुरुपयोः ससारकारणत्वमुच्यते इति । अत्रोच्यते । कार्यकरणसुखदुःवरूपेण हेतुपल्यत्मना प्रकृते परिणामाभावे, पुरुषस्य च चेतनस्यासति तदुपलब्धृन्ये, कुत सुसारः स्यात् । यदा पुनः कार्यकरणमुखदु खरूपेण हेतुफलात्मना परिणतया प्रकृत्या भोग्यया पुरुषस्य तद्विपरीतस्य भोत्तत्वेन अविवारूपः सयोगः स्यात् , तदा ससारः स्यादिति । अतो यत्प्रवृतिपुरुपयोः कार्यकरण- कर्तृत्वेन मुग्वदु सभातृवेन च ससारकारणत्वमुक्त तालम् । कः पुनरय ससाये नाम । मुसदु ग्वसभोगः समारः, पुरुषस्य च मुखदुःग्वाना सभोक्तृत्वं समारित्वमिति ॥२०॥ यत्पुरुषस्य सुखदुःसाना भोक्तृच समारित्वमित्युक्त तस्य तत्विनि- मित्तमित्युच्यते--- पुरुषः प्रकृतिस्थो हि मुक्ते प्रकृतिजान्गुणान् ॥ कारणं गुणसंगोस्य महसद्योनिजन्ममु ॥२२॥ पुरुष इति । पुरयो भोत्ता प्रकृतिस्थ. प्रकृती अविद्यालक्षणाया कार्य- परणरूपेण परिणतायां स्थित. प्रकृतिस्था, प्रकृतिमात्मत्वेन गत इत्येतत् , ·१३.२१] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २८९ सगः। हि यस्मात् , तस्मात् मुत्ते उपलभते इत्यर्थः । प्रकृतिजा प्रकृतितो जातान् सुखदुःमोहामाराभि यतागुणान् सुमो दुःसी मूढः पडितोऽहमित्येवम् । सत्यामाया वाया मुपदुःपमोहे गुगे मुज्यमानेषु यः सग आत्मभाव: समारस्य म प्रधान कारण जन्मन., "स यथाामो भवति तत्यानुर्भवति" [ब. ४.४..] इत्यादिश्रोः। तदेतदाह-कारण हेतुगंगसगो गोषु सगोऽस्य पुरुषस्य भोत्त, मदमयोनिजन्मसु सत्यश्चासत्यश्व योनयः सदसयोनयस्लामु सदमयोनिषु जन्मानि मदमोनिजन्मानि तेषु सदमयोनिजन्मसु विश्यभूतेषु कारण गुण- अपवा सदस-योनिजन्मसु अस्य समारस्य कारण गुणसग इति ससारपदमध्याहार्यम् । सद्योनयो देवादियोनयः, असद्योनयः पश्वादियोनयः । सामथ्यात्सदसयौनयो मनुष्ययोनयोऽप्यविरुद्धा द्रष्टव्याः॥ एतदुक्त भवति- प्रवृतिस्थत्याख्या अविना, गुणेषु च सगः कामः, ससारस्य कारणामिति । तच्च परिवर्जनायोच्यते। अस्य च निवृत्तिकारण ज्ञानवैराग्ये ससम्यासे गीताशास्त्र प्रसिद्धम् । तच्च जान पुरस्ता दुपन्यस्त क्षेत्रक्षेनविषयम् 'यजात्याऽमृतमश्नुते' [गी.१३.१२] इति । उक्त चा- न्यापोहन अतद्धांध्यारोपेण च ॥२१॥ तस्यैव पुनः साभानिदेशः क्रियते-- उपद्रष्टानुमन्ता च भी भोक्ता महेश्वरः ॥ परमामेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥२२॥ उपद्रवति । उपद्रष्टा समीपस्थः सन्द्रष्टा सम्मव्यावृतः । पथविन्यज- मानेषु यज्ञामव्यापूतेषु तटस्थोऽन्योऽज्यावृतो यजाविद्याकुशल ऋत्वियजमान. व्यापारगुणदोषाणामीक्षिता, सद्वत्कार्यकरणव्यापारेष्वव्यापृतोऽन्यो सद्विलक्ष- णस्तेपा कार्यकरणाना सव्यापाराणा सामीप्येन द्रष्टापद्रश! अथवा देह- चक्षुमनेबुयात्मानो द्रष्टारः, तेषा बाह्यो द्रष्टा देहः, तत आरम्यावरतमश्च प्रत्यक्समीपे आत्मा द्रश्य । यतः परोन्तरतमो नास्ति द्रष्टा सोऽतिदाय. सामीप्येन द्रमृत्वादुपद्रष्टा स्यात् । यत्रोपद्रष्टवदा सविषयीकरणादुपद्रष्टा ।

·२१० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१३.२२ अनुमन्ता च, अनुमोदनमनुमनन कुर्वत्म नलिशाम परितोषः तक्तांs- नुमन्ता । अथवा अनुमन्ता कार्यकरणप्रनिषु स्वयमप्रवृत्तो-पि प्रवृत्त र तदनुनै विभाव्यते तेनानुमत्ता । अपना प्रवृत्तान्तवापारेषु तत्मा- भिमतः कदाचिदपि न निवारयतोत्यनुमन्ता । भता भरण नाम देहांद्रिय मनोबुद्वीना सहताना चैतन्यात्मशारायन निमित्तभूतेन चतन्याभागाना यस्वरूपधारण तच्चतन्यात्मकृनमेवेति भो आत्मेत्युच्यते। भोक्ता, अम्यु- ष्णपन्निन्यचैतन्यस्वरुपण बुद्धः मुग्वदुःश्वमोहात्मकाः प्रत्ययाः सर्वविषयविष- याधैतन्यात्मप्रस्ता इव जायमाना विभत्ता विभात्यन्ते इति भोचा आत्मा उच्यते । महेश्वरः, सर्वात्मत्वात्स्वतंत्रत्वाच महान् ईश्वरति मदेश्वरः । परमात्मा, देहादीना बुद्धयताना प्रत्यगात्मत्वेन कस्पितानामविद्यया परम उपद्रष्टचादिलक्षा आत्मेति परमात्मा। मोप्तः परमात्मा इत्यनेन शब्दैन चाप्युनः कथिनः श्रुनो। कामौ अस्मिन्देहे पुरुषः परोऽव्यक्तान् । 'उत्तमः पुरुषस्त्यन्यः परमात्मन्युदाहृतः' [गी.१५.१५] इति यो वश्यमागः 'भवन चार मा रिद्धि' [गी.१३.२] इ.युपन्यम्तो व्यापायोपसंहृतश्च १.२२॥ तमेत यथोक्त मणमात्मान- य एवं वेत्ति पुम्पं प्रकृतिं च गुणैः सह ॥ सर्वथा वर्तमानो-पि न स भूयोऽभिजायते ॥२३॥ य एवमिति । य एव यथोक्तप्रकारेण वेत्ति पुरष साक्षादमिति प्रकृति व यथोक्तामविधारभणां गुणैः स्वधिकारः सह निर्तितामभावमापादिता विद्यया, मथा सर्वप्रकारेण वर्तमानोऽपि स भूयः पुनः पनितेऽस्मिन्विदच्छीरे देहान्तराप नाभिनायते नात्पयते देहान्तरं न गृहातीन्यपः । अपिान्दाकिम चत्तव्य स्वतन्यो न जायते इत्यभिप्रायः ।। ननु यथापि गानोत्पत्तनंतर पुनर्जन्माभाय उनः, नयापि प्राग्जाना- सत्तेः कृताना मंगामुत्तरकालभाविनां च, यानि चातिरान्लानेकजन्मकृतानि तेश च, फलमदला नाशो न युन्न इनि, स्युनीणि जन्मानि यिप्रगाशो

·२३.२३ }
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम्।
"श्रीजान्य-
हिन युत्त इति, यथा फ्ले प्रवत्तानामारग्धजन्मना कर्मणाम् ।
कर्मणा विशेषोधगम्यते । तस्मात् विकाराण्यपि कर्माणि त्रीणि जमान्या-
रमेरन् महतानि या सपाण्येक जन्मारमेरन् । अन्यथा कृतविनाशे मति
मनानाश्वासप्रमग शाबानर्थक्य च स्यात् । इत्यत इदमयुक्तमुक्त 'नस
मगोऽभिजायते' इति । न! "श्रीयन्ते चास्य कर्माणि" मुडक २०८],
"ब्रह्म वेद ब्रहर भवति" [मु.३.२ ९], "तस्य तावदेव चिर" [अ.६.
१४.२], "ईशीकातून यमर्याणि प्रदूयन्ते" [छ...२४.३] इत्यादिश्रुति-
शनेभ्य उक्तो विदुः सर्वकर्मदाह । साप चोत्तो यथैधामि' [गी ४.३७]
इत्यादिना सर्वकर्मदाहः पश्यति च । उपपत्तेश्च अभियानामहशरीज
निमित्नानि हि कर्माणि जमान्तरावरमारमन्ते। इहापि साहाराभिसधीनि
पर्माणि फ्लारभ काणि नेतराणि इति तव तन भगयनोचम् ।
न्युपदग्धानि न रोहन्ति यथा पुन । नानदग्धैत्तथा लेगेनीमा सपद्यते
पुन" [ममा दा ११ १.१७,यन.१९९.१०७] शते च ॥ अन्तु ताब-
जानोत्पत्युत्तरकालगनाना स्मणा मानेन दाहो जानसहभावित्वात् । न चिह
जन्मान शानोत्पने प्रायकृताना कर्मणा जतीनन मस्ताना च दाहा युक्त ।
"भवमी तिविशेषणात् । नानोत्तरमाल्भाविनामेय सबकमणामिात
न, मोच कारणानुपपत्ते । यत्तुन- यथा वर्तमानज मारभकाणि
बमाण न क्षायन्ते फरदानाय प्रवत्तान्येव स यपि गाने, तथा जमार अपला-
नामपि कर्मणा भयो न युक्त - इति, तदसन् । कथ, सेपा मुक्तसमवृत्त
फल यात् । यथा पूर्व ल्ल्यवेधाय मुक्त पुर्धन्यो लभ्यवेधोत्तरकालमायार-
चोगया-पतनना नियतते एव शरीरारमक मं शरीरस्थितिप्रयोजने
निवृत्ते-पि आमवारवेगक्षयात्पूर्वबनने पच । स एव इधु प्रवृचिनिमि-
तानारम्धगस्तु नमुनो धनुपि प्रत्युक्तोऽप्युासहियते, तथा जनारब्धलानि
धर्माणि स्वाश्रयस्थान्येर जानेन निजीक्रियन्ते इति, पतितेऽस्मिन्दिरीरे
'न स मयोऽमिनायते' इति युनमेशन मिति सिद्धम् ॥२३॥

·१३.२६]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
यावत्सलायते किंचित्सत्यं स्थावरजंगमम् ।।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥२६॥
यापदिति । यायवर्तिचित्मजायते समुपपने माय वस्तु, क्मिविशेषण
नेत्याह स्थावरजगम स्थायर जगम व क्षेत्रक्षेत्रजस्योगात्तनायते इत्येव विद्धि
जानीहि हे भरतर्गम ॥
कः पुनरय क्षेत्रक्षेत्रजयोः मयोगोऽभिप्रेतः । न तावदान घटस्या-
वयसलाद्वारकः सविशेष मयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रमस्य समयति आकारा-
वनिरश्यकत्वात् । मापि ममयलक्षणः तनुवटयोरिव भनरेननयो. इतरे-
तरार्यकारणभावानभ्युपगमादिति उच्यते, क्षेत्रनमाविषयवियिगोभिन्न-
सभाधयोरितरेतरतद्धमा व्याराराणः गयोगः शेनशेनजरयरूपविवेकामावनिक-
भनो रज्जुश्रुति कादीना नदिवेकमानाभागदव्यागपितपरिजनादिमयोगबन् ।
मोऽयमध्यासस्वरुपः क्षेत्रक्षेत्रमयोगी मिथ्यागानलपण |
यथाशास्त्र क्षेत्र-
क्षेनभरभणभेदपरिजानपूर्वी प्रान्दर्शितरूपाक्षेत्रात् मुजादिव ईपीका यथोक्त.
लग क्षेत्र प्रविभप्य 'न मनन्नामदुध्यते' [गी.' ३.१२] इत्यनेन निर-
स्तमोगाधिविशप ब्रा भरणा यपन्यति, क्षेत्र मायानिमितहस्ति-
स्वमवस्तुगधर्वनगरादिनत् अमदे। सर्दिवायभामने इत्येत्र निश्चितविज्ञानों
यः, तन्य यतिमभ्यग्दर्शनाविरोधादपगच्छति मिथ्याशानाध् । तस्य जन्महे-
तोरपगमात् 'य एव वेत्ति पुरुष प्रहति व गुणै. सह' [गी.१३.२३] इत्य-
नेन विद्वान्भूयो नाभिजायते' इति यदुक्त तदुपरानमुतम् ॥२६॥
'म स भूयोऽभिजायते' [गी.१३.२३] इति सम्यग्दर्शनफलमविया-
दिममारवीजनित्तिवारेण जन्मामाष उतः । जन्मसरण चाविद्यानिमित्तकः
বঙ্গসঙ্কীম হল। অনলয় ঋত্রিশাখা নিক বায়ানুসৰি
पुन. दादान्तरेणोच्यते-
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ॥
विनश्यत्स्यविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥२७॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१३.२७ सममिति। सम निर्विशेष तिटन्त स्थितिं कुर्वन्त, क सर्वेषु मतेर ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु प्राणिषु, क परमेश्वर देहॉद्रेयमनोबुद्धथव्यक्तात्मनोऽपश्य परमेश्वर त सर्वेषु भूतेषु मम तिष्ठन्तम् । तानि विशिनष्टि विनश्यस्विति, त च परमेश्वरमविनम्यन्तमिति, भूताना परमेश्वरस्य चात्यतथैलक्षण्यप्रदर्शना- थम् । कथ, सपा हि भावविकाराणा जनिलमणो भावविकारो मूल, जन्मो- त्तरभाविनोऽन्ये सर्वे भावविशारा विनाशान्ताः । विनाशायगे न कश्चिदस्ति भावविकारो भावाभावात् । सति हि धर्मिणि धर्मा भवन्ति । अतः अन्यभाव- विकाराभावानुपादेन पूर्वभाविन सवें भावविकारा प्रतिषिद्धा भरन्ति सह- काय. । तस्मात्सर्वभूतलक्षण्यमत्यतमेव परमेश्वरस्य सिद्ध निर्विशेषत्वमेकत्व च। य एवं यथोक्त परमेश्वर पश्यति स पश्यति ।। ननु सर्वाऽपि त्येः पश्यति, किं विशेषणेनेति । सत्य पश्यति, किंतु विपरीत पश्यति । अतो विशिनष्टि स एव पश्यतीति । यथा तिमिरधि- रनेक चद्र पयर्यात, तमपश्यैकचद्रदर्शी विशिष्यते स एव पश्यतीति, तथै- वेदाप्येरमविभन यथोक्तमारमान य. पश्यति स विभत्तानेकात्मविपरीतद- शिभ्यो विशिष्यते स एव पश्यतीति । इतरे पश्यन्ताऽपि न पश्यन्ति, विप- रीतदशित्यादनेस्चद्रदर्शिवदित्ययं ॥२७॥ यथोत्तस्य सम्यग्दर्शनम्य फल्वननेन स्तुति कर्न यति लोक आरभ्यते--- सम पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् ।। न हिनस्त्यात्मनात्मान ततो याति परां गतिम ॥२८॥ मममिति । सम पश्यन्नुपलममानो हि यस्मात्सर्वर सर्वभूते समव- स्थित नुल्यनया अवस्थितमीश्वरमती तानतर श्लोकोत्तलक्षणमित्यर्थः । पश्यन्कि, न हिनस्ति हिंमां न क्रोत्यात्मना सेनेव स्वमात्मानम् । ततस्तद- हिसनायाति परां प्रकृष्ण गति मोक्षाच्याम् ॥ ननु नैव पश्चिव्याणी स्वय म्वमात्मान हिनस्ति । क्यमुच्यतेऽमाप्त 'न' ·१३२८] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २१६ यस्तु परमार्थी दिनलि' इति । यथा न 'पृथिव्याममिश्वेतव्यो नानरिम इत्यादि । नेत्र दोष , अमानामा मतिरसरणोपपत्ते । मो मान्यतामा सानादपरो क्षादा मान तिरस्य अना मानमा म वेन परिगृय, तमपि धमाधर्मी कृपा- पात्तमा मान हवा अन्यमा मानमुपादत्ते, नर त चा हवा. यमर तमाप हला यमि यामुपात्तमुपातमा मान हता या महा सोंग । स्मा अमावान मर्षदा अविद्यया हत इव, विधमानपल भावान्, दनि मुर जामन गाविताम | यस्थितरो यथातामद स उमयथाप्या मना मान न हिनम्ति न हति । तनो यानि परा गति योत कानन्य भग्नीव्यथ ।। समझतस्थमाश्वर सम पश्यन्न हिनस्त्यागना मानमिन्युन तदनुपपन्न स्वगुणरुमर रण्यभेदाभिनयात्मसु इयतदासस्याह - प्रकृत्यैव च कर्माणि नियमाणानि सर्वा ।। य पश्यति नथात्मानमकार स पश्यति ॥२९।। यो पनि प्रत्या प्रतिभगवतो माया त्रिगुणा ममा, 'माया तु प्रालि विद्यत् ११०] इति मत्राण त्, नया प्रत्येक नायन महादादिकार्य কাকতাম কনগি অঙ্গন বাঘাবাগ গিনি সিংহ नानि मा सयममा पय युपरभते तथा मान जमनार मोपा पिविनिन म पयति, म परमायदात्यभिप्राय । निगुणभ्याकनिशेिष स्यामागम्यर भेद प्रमाणानुपात्तिरित्यर्थ ॥२९॥ নব নব হন হান্নান এবান- यहा भूतप्रथग्भारमेकस्यमनुपश्यति ॥ तत पच विस्तार ब्रासपद्यते तदा ॥३०॥ या यस्मिन्काले मतपृथग्भार भूतना पृथग्भात पृथक्त्यमे करथमेश मना मनि स्थितमेकरथ, अनुप पनि गात्राचायापदेश अनु आमान प्रयायेन पयति आत्मैवेद समिति । तत ए च तस्मादेव च विस्तारमु पत्ति विसास 'आमत प्राण आरमत आना आ मत ग्मर आन्मत यदेति ।

·श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१३.३० आकाग आत्मतस्तेज आत्मत आप आत्मत आविभावतिरोभावी आत्म- तोऽन्न' इत्यस्मादिप्रगचितार यदा पश्याते, ब्रह्म सपाते बीर भवति तदा तस्मिन्काले इत्यर्थ. ॥३०॥ एक्स्पात्मन सर्वदेहात्मन्ये तदोपसरधे प्राप्ते इदमुच्यते-- अनादित्वानिपुणत्वात्परमात्मायमव्यय ॥ शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥३१॥ अनादित्वादिति । अनादित्वादनादेभांवोऽनादित्व, आदि कारण, नाम्य नास्ति तदनादि । यद्धि आदिमत्तत्स्वेनान्मना व्येति, अय वनादिल्यान्निग्वयव इति कृपा न येति । तथा निर्गुणन्यात् । मुगुणो हि गुणव्ययात् बेति, अय तु निर्गुणत्वान्न व्यति इति परमात्मायमव्ययो, नास्स यया वियत इत्यव्यय । यत एवमत शरीरस्थो पि शरीरेया मन उपन्धर्भवतीति शरीरस्थ उभ्यते तथापि न करोति, तदारणादेव तक्लेन न लिप्यते । यो हि कनी म कमान लियते, अप त्या अतोन फ्लन लिप्यने इत्यर्थ ॥ क पुर्नेदेहेषु प्रति लियते च यदि तावदन्य परमात्मनो दही योति रिप्यते च, तत इदमनुपरनमुन क्षेत्रोभरैकर क्षेत्रन चापि मा विद्धि ग.१३.२] इत्यादि। जय नास्लीभराद-या दहा, 7 बगेति लिप्यते च, इति वाच्य, पये वा नास्तीनि मया दानेर दुवाच्य ननि भगय मोनमोपनिषद दर्शन परित्यन कैगेषिकै माग्यातिौडन । तत्राय परिहाये भगरता स्वेनैवोक्त 'समावस्तु प्रवर्तते' - [गी.....] इति । अविधामात्रस्वभावो हि करोति रिप्यते इति परहारो भनि, न नु पर मार्थन एकस्मि परमात्मनि तदन्ति । जन पतम्मिन्परमार्थमाग्य्यदर्शन स्थितानां शननिठाना परमहस-रिवाजकानां तिरस्कृनायियाव्याहाराणा कमाधिकारी नास्तीति तव तत्र दर्शित भगवता ॥३१॥ किमिव न करोति न रिप्यते इत्यत्र दृष्टान्तमाद-

·१३.३२]
श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
२१७
यथा सर्वगतं सौक्ष्यादाकाशं नोपलिप्यते ॥
मर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नापलिप्यते ॥३२॥
योति। यथा सर्वगत व्याप्यपि सत् सौरम्यात्सूक्ष्मभावादाकादा वं
नोपलियते न मध्यने, मर्यवायरियतो देहे तयात्मा नोपलिप्यने ।।३२।।
का
यथा प्रकाशयत्येकः फुल्तं लोकमिमं रवि.॥
भेनं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥३३॥
यति । यथा प्रकारायत्यामासयत्येक. वृल्म लोमिम रवि. सवि-
ताऽऽदिन्यः, तथा तद्वन्महाभूतादि धृत्यत्त क्षेनमेकः स प्रकाशयति ।
क्षेत्री परमात्मेत्यर्थ.) विशन्तोऽवात्मन उमयार्थाऽपि भवति गरिसर्व-
शेने धक आत्मा अपरश्यति ॥३३॥
ममताध्यायाथोपसहारार्थोऽय श्रोक:---
क्षेत्रक्षेत्रत्रयोरेवमंतरं ज्ञानचक्षुषा ।
भूतप्रकृतिमाभं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥३४॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहवया महिताया वैयामिक्या भीमपर्वणि
श्रीमद्भगवद्गीता उपनियम नाविशया योगशास्त्रे श्रीकृष्णानमवादे
प्रकृतिपुरुषवियफयोगो नाम नयोदशोभ्याय ॥१३॥
क्षेनसेनमेति । क्षेत्रक्षेत्रजयोर्यधान्याव्यातयो एच यथाप्रदर्शितमकारेण
अतरमितरेतरचैलक्षण्यविशेष ज्ञानचक्षुषा शास्त्राचार्यप्रसादोपदेशजनितमारम-
प्रत्ययिफ शान चक्षुः तेन भानचक्षुपा, भूतप्रतिमोक्ष च भूताना प्रकतिरवि-
घालमणा अव्यक्ताग्या तम्या भूनतेमक्षिणमभावगमन च ये विदुर्विजानन्ति,
यान्ति गच्छन्ति ते पर परमार्थतत्व ब्रा, न पुनदेहमाददने इत्यर्थः ॥३४!!
इति श्रीमत्परमहसपरिनामाचार्यत्य श्रीगोविदभगक्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमच्छकरमगवतः कृती श्रीमद्भगवद्गीतामाय्ये झनक्षेनजयागो नाम
प्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[१४.९
अथ चतुर्दशोऽध्यायः।
सर्वमुन्पयमान क्षेत्रक्षेत्रजसयोगादुन्पद्यते इत्युक्तम् । तत्क्थमिति तप-
दर्शनार्थ 'पर भूयः' इत्यादिरध्याय आरभ्यते । अथवा ईश्वरपरतत्रयोः क्षेत्र
क्षेत्रयोर्जगत्कारणत्वं, न नु साख्यानामिन स्वतत्रयोरिन्येवमर्थम् । प्रति-
स्थत्व गुणेषु च सगः ससारकारणामन्युक्तम् । यस्मिन्गुणे कथ सगः, के वा
गुणा', कथ या ने बध्नन्तीति, गुणेभ्यश्च मोक्षण कथ स्यात्, मुनस्य च
रक्षण वक्तव्य, इत्येवमर्थ च भगवान् उवाच-
श्रीभगवानुवाच।
परं भूयः प्रवक्ष्यामि हानाना शनमुत्तमम् ।।
यज्ञात्वा मुनयः सवें परां सिद्धिीमतो गताः ॥२॥
पर भ्य इति । पर ज्ञान इति व्यवहितेन सधः । भ्य पुनः
पूर्वेषु सर्वेयध्याय वमदुनमपि प्रवश्यामि । तम पर परवस्तुविषयत्वान् ।
कि तत् , ज्ञान मग ज्ञानानामुत्तम उत्तमपरत्वात् । ज्ञानानामिति न अमा-
नित्वादीना, कि तर्हि यज्ञादिशेयवस्नुविरयाणामिति । तानि न मोभाय इदनु
मोक्षाय, इति परोत्तमशब्दाभ्या रनौति श्रोतृयुद्धिरुच्युन्पादनार्थम् | यशात्या
यज्ञान मान्या प्राप्य मुनयः सन्यासिनो मननशीलाः सर्वे परा सिडि मोभाग्या
इतोऽस्माहरधनादूय गताः प्राप्ताः ॥१॥
अस्याश्च सिद्धेसान्तिकत्व दर्शयति-
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम माधम्र्यमागताः !!
मर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ॥२॥
इदमिति । इदं मान यथोनमुपाश्रित्य, मानसाधनमनुशयेत्येतत् ,
मम परमेश्वरस्य साधय मस्वरूपतामागताः प्रामा इत्यर्थः न तु समानधर्मता
साधम्य क्षेत्रनेश्वरयो दानभ्युपगमागीतागाम्ने । पलपादश्वाय स्तुत्यर्थमुच्यते ।
सर्गेऽपि मृष्टिकालेऽपि नोपजायन्ते नोत्पद्यन्ते, प्रत्ये ब्रह्मणोऽपि चिनाश.
काले न व्यन्ति च व्यथा नापद्यन्ते न च्यान्नीत्यर्थः ॥२॥

·१४.३ ] श्रीमद्भगवहीताभाष्यम् । शेवजसयोग ईदृशः मृतारणमित्याह --- मम योनिर्महदब्रह्म तस्मिन् दधाम्यहम् ।। संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ||३|| ममाने । मम स्वभूता मीया माया त्रिगुणात्मिमा प्रतियोनिः सर्वभूताना कारणम् । मदारभ्यो मदात्यारणाच्च विसरणा, मदनदेति योनिरेव विशिष्यते। तस्मिन्महति ब्रह्माण योनी गर्भ हिरण्यगर्भस्य जन्मनी बीज सर्वभूतजन्मकारण बीम दधामि निभिगमि भोगनप्रनिद्वयक्तिमानी- श्वोह, अविद्याकामामींपाधिस्यल्पानुविधायिन क्षेत्रज मेण सयाजयामीत्यर्थः। समवः उत्पत्तिः सर्वभूताना हिरण्यगोत्पत्तिबारेण ततन्नम्मानमाधानाद्भवति हे भारत ॥३॥ सर्वयोनिए कौन्तय मूर्तय. सभनन्ति या. ॥ नासां महा महानिरह बीजप्रद पिता ॥४॥ मयानिम्पिति । देवपितृमनुष्यपगुनगादिमायोनिषु कौन्तेय, मनयो देहसस्थानलक्षणा मूर्छिनागावया मूर्तपः मभनन्त या , नामा मनीना रहा महत्मवर वस्य योनि कारण अहमी बरा श्रीजपदो गमावानरय ना पिता ॥४॥ २ गुणा क्य यनन्तीन्युच्यने~ सत्त्व रजस्तम इति गुणा' प्रकृतिसंभवा ।। निम्नन्ति महाय हो देह देहिनमन्ययम् ।।५।। ममिति । मन्य रजस्तम दन्ये पनामानी, गुणा दनि पारिभाषिक: रान्दो, न स्पादियत् द्रव्याश्रिताः गुणा । न च गुणगुणिनोरन्यन्धमत्र विवक्षितम । नरमात् गुणा र नियमनत्राः भवज प्रति अविशा मकवा- क्षेत्र निवन्नी । तमास्पीकन्यात्मान प्रतिलभन्ते इनि निरनन्तीत्यु- च्यते । तेच प्रकनिमभया भगन्मायामभा निग्नन्तीय है महाबाहो, महान्तौ समर्थतरी नाबानुप्रली बाह यस्य स महामहः, हे महाराहो, देहे शरीरे दोहन देहान्तमव्यय, अव्ययत्वं चीनः अनादित्वात्' (गी.१२.२४ ·२२० श्रीमच्छकराचार्यविरचित तत्र । इत्यादिश्लोरन । ननु 'देहा न लियते' गी १३ ३.] इत्युक्त, तत्स्थ मिह निरनन्ति' इत्यन्यथोच्यत, पारेहतमस्मामि वादेन निरन नीवेनि ।।५॥ तत्र सचादीना सवस्यैव नावन् लमणमुच्यते- तर सत्त्व निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् ।। मुखसगेन बध्नाति ज्ञानसगेन चानघ १०॥ मचमिति । निमण्याकरिकणिरिस प्रकार अनामय निरपद्रय सर तन्निवनाति । कथ मुग्यमगेन मायामान विषयभूतस्य मुसम्य वियिष्या मान मश्लेपापादन मपैव मुसे मनामति । सेश अविद्या । न हि विषयधर्मो विपावणो भवति । इच्छादि च धृन्यत भत्रम्य पियस्य धर्म इत्युक्त भगवना । अत अपियर यकीयधर्मभूतमा विषयविषय विवकलपाणया जम्बा ममूने मुगे सजयताब, आमनमित्र कगति, नमग सक्तमिव क्रोति, अमग्विन मुगिनमिव । तथा गनमगेन च । पानमिति मुपसाहचयाक्षेत्रस्यैव विश्पत्य जत करणस्य धमा, धर्मत्वे सगानुपपत्ताधानुपपत्तेश्च । मुग्ने व नानादी मगो मन्त यो हेन घाव्यसन ॥६॥ रजो रागात्मक विद्वि तृष्णाऽऽसगसमुद्भवम् ।। तन्निनम्नाति कौन्तेय कर्ममंगेन देहिनम् ॥७॥ रज इति । रना रागामामिति । रनो गगामक रतनादागा गैरि कादिवत् गगामा विद्धि जानीहि । तृणामगसमुङ्ग्य तृष्णा जप्राप्ताभिलाप , आसग प्राने विषये मनस प्रीतिरमण सश्लेप , तृष्णामगयो समुद्भव नष्णामागसमुद्भवम् । तन्नियनाति तदा निम्नाति कौतेर कर्मसगेन दृणगायु कर्ममु मनन नपरता यमसग नेन निम्नाति रनो दोहिनम् ॥ ७॥ तमस्त्वज्ञानज विद्धि मोहन सर्वदेहिनाम् । नामन, आम- ·१४८] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २२१ - प्रमादारस्यनिद्राभिस्तनिवनाति भारत ॥८॥ तमा यति। तमस्ततीयो गुण अजानज जशाना नानमनानज विद्धि मोहन मोहर अधिकार सरदेहिना भरपा दे पताम् । प्रमाटालस्यनिद्राभि प्रमादश्च आलस्य र निद्रा व प्रमादालत्पनिहा तामि प्रमादालम्यनिद्रामि.. तत्तमा निरा नाति भारत ॥८॥ पुनगुणाना व्यापार संपत उच्यते-- मत्व मुसे सजयति रज कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तम प्रमादे सजयत्युत ।।९।। मत्वमिति । सत्व सुरपे मनयति मलेपनि, रज कणि हे भारत सजयतीति जनुक्तते । शान सत्यात विवेक आवृत्याच्याद्य नु तम स्वैन आवरणात्मना प्रमादे सजयत्युत प्रमादो नाम प्राप्तकनन्यारणम् ।।९।। उक्त कार्य क्दा कुन्ति गुणा इत्युन्यने- रजस्वमवामिभूय सत्त्व भवति भारत ।। रज सत्त्वं तमश्चैव तम सत्व रजस्तथा ॥१०॥ रनम्नग दनि । रज-तम उभाषप्याभिभूय सत्व भव युद्भवति वर्धते यदा, नदा वात्मा सच वार्य मानसुपादारपते है भारत । तथा रजोगुण मर नमश्चैव उभाययभिभूय वर्धते यदा, तदा कर्म कृयादि स्वायमारभने । तमआख्यो गुण सत्व रजश्र उभावप्यभिभूय तथैव वर्धते यदा, तदा भानावरणादि स्वार्यमारमते ॥१०॥ यदा यो गुण उद्तो भवति तदा तस्य किं लिंगमित्युच्यते---- सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते ।। ज्ञान यदा तदा विद्याद्विवृद्ध सत्यामित्युत ॥११॥ मरवायति । सांद्वारेषु, आत्मन उपलब्धदाणणि प्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि, तेनु सर्वद्वारेषु अंत करणस्य बुद्धेवत्ति प्राशो देस्मिन् उपनायते। नदेय ज्ञानम्। यदैव प्रशशो भानाख्य उपजायते, तस

·२२२
श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[१४.११
ज्ञानप्रकाशेन लिंगेन विद्यादिवृद्धमुद्भूतं सत्त्वमित्युतापि ॥११॥
ग्जम उठभूतस्येद चिदम्-
लोभः प्रवृत्तिरारंभः कर्मणामशमः स्पृहा ।।
रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतपंभ ॥१२॥
लोभ इति । लोभः परद्रव्यादिन्मा, प्रवृत्तिः प्रवर्तन सामान्यचेष्टा,
आरंमः, कम्य, कर्मणाम्। अरामाऽनुपशमः हर्परागादिप्रवृत्तिः, स्पृहा
सर्वमामान्यवस्तुविपश तृष्णा, रजाले गुणे विद्धे एनानि सिंगानि जायन्ते हे
भरतर्षभ ॥१२॥
अप्रकागोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च ॥
तमस्येतानि जायन्ते विवढे फुरुनंदन ॥१३॥
अप्रकाश इति । अप्रकाशो वियो, अत्यतमप्रवृत्तिश्र प्रवृत्यभायः,
नकार्य प्रमादो मोह एव च अविनेगे भूदतेन्यर्थः । तममि गुणे विवृद्धे
एनानि लिगानि जायन्ते हे पुरुनंदन ॥१३॥
मरणद्वारेणापि यमन माप्यते नपि मंगरागहेतुक भर गोणमेयेति
दायन्नाह--
यहा सत्वे प्रवृद्ध तु, प्रलयं याति देहभृत् ।।
तदोत्तमविदा लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥१४॥
यदेति । यदा मत्ये प्रवृद्ध उद्भने तु प्रत्यं मरणं यानि प्रतिस्यने
देहभदात्मा, नटोनविदा मदादिनापविदामित्येनत् । कानमन्मन्मलहि-
नानिस्यते प्रामोतीत्येतत् ||१४||
रजमि प्रलयं गत्वा कर्मसंगिषु जायते ॥
तथा प्रलीनस्तमास मूढयोनियु जायते ॥१५
रजमानि । रजास गुणे विवृदे प्रलय मरणं गत्या प्राप्य कर्ममांगा
कमांमानिने मनुया जायते। तथा तहदेव प्रलीनो मृतस्तमसि विथरे
मृदयनियु पश्वादियोनि जायते ॥१५॥

·१४.१६] श्रीमद्भगवदीताभाष्यम् । २२३ अतीत कार्यस्येव संक्षेप उच्यते--- कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम् ॥ रउसस्तु फल दुसमज्ञान तमसः फलम् ||१६|| पर्मण इति । मंगः सुरसस्य सात्विकस्येत्यर्थः, आहुः दिया: साविकमेव निर्मल पमिति । रजसस्तु पल दु य राजसस्य कर्मण इत्यर्थः । माधिकारात्मलमपि दुःपमेव कारणानुरूप्याद्राजसमेर । तथा अजान तम- मरतामसस्य कर्मणो अधर्मस्य पूर्ववत् ॥१६॥ सिंच गुणेभ्यो भवति-- मत्वात्संजायते ज्ञान रजसो लोभ ण्य च ॥ प्रमादमोहौ तमसो भवत्तोऽज्ञानमेन च ॥१७॥ मत्यादिति । सत्यालन्धात्मनात्मजायते समुत्पश्यते ज्ञान रजसो लोम एव च । प्रमादमोती चोमो तममा भरत , अजानमेव च भवति ।।१७॥ सत्व- उचं गाठन्ति मध्यस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः।। जघन्यगुणवृत्तस्या अधो गन्छन्ति तामसा ॥१८॥ ऊमिति। ऊर्य गच्छन्ति देवकादिवृत्पदन्ते सत्वस्था गुणवृत्तस्था । मध्ये तिष्टान्त मनुष्योत्पद्यन्ते गजमा । जघन्यगुणवृत्तस्था जन्यश्वासी गुणश्च जपन्यगुणस्तम. तस्य न निद्रासरयादि तारेमरियता जप- ज्यगणवनस्था मृदा अधो गच्छन्ति पश्वादिपटान्ते तामसा ॥१८॥ पुरुषम्य प्रतिस्थत्यम्पेण मिथ्याशानेन युनस भोग्येषु गुणेषु सुग्व- दुपयोगत्मपु-मुसी दुःखी मूढोऽहमरिम- इत्येवरूपो यः सग सत्कारण पुरुषस्य सदमयोनिजन्मप्रातिरक्षणस्य ससारस्यति समासेन पूर्वाध्याये यदुक तदि- 'सच रनस्लम इति गुणाः प्रकृतिसभवाः' गी.१४.५५] इत्यात आरम्य, गुणस्वरूप, गुणवृत्त, पत्तेन च गुणाना अधमत्य, गुणवृत्तनिबदस्य च पुरुषस्य या गति', इत्येतसः मिथ्यानानमूल रघकारण विस्तरेणोक्त्या, .

·२२४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१४.१० अधुना मम्यग्दर्शनान्मोक्षो वत्तव्य इत्यत आह भगवान्--- नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ॥ गुणभ्यश्च परं वेत्ति मदाय सोधिगन्छति ॥१९॥ नान्यमिति । नान्य कार्यररणविश्याकारपरिणतेभ्यो गुणेभ्यः कतारमन्य यदा द्रण विद्वान्सन्नानुसम्यति, गुणा एव सर्वावस्थाः सर्वकर्मणा क्र: इत्येव पन्यति, गुणेभ्यश्च परं गुणव्यापारणाभिभूत वोत्ति, मदाय मम भाव ग द्रष्टा अधिगच्छति ॥१९॥ कथमधिगच्छतीत्युच्यते-- गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् ।। जन्ममृत्युजरादुःसैविमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥२०॥ गुणानिति । गुणानेतान्यथोकान् अतीत्य जीवन्नेवातिरम्य मायोपाधि मूतान् श्रीन देही देहसमुद्भवान्देहोत्पत्तिबीजमतान् जन्ममृत्युजरादुर. जन्म च मृत्युश्च जरा च दुःयानि च जन्ममृत्युजयदु.पानि तैविनेर विमुक्तः सन्धि- दानमृतमश्नुते । एव मद्भायमधिगच्छतीत्यर्थः ॥२०॥ जीयमेव गुणानतीत्यामृतमश्नुने इनि प्रभज प्रारभ्य अर्जुन उवाच--- अर्जुन आच। फैलिंगेखीन्गुणानेतानतीतो भाति प्रभो ॥ फिमाचारः कथं चैनांवान्गुणानतियतते ॥२१॥ कैलिगेरिति । निगचिदः श्रीनेतान्व्याग्न्यातान्गुणानांतो-तिपान्तो भरति प्रभो। विमाचार: कोस्याचार इति किमाचारः । क्रय येन च प्रकारेण एतान् प्रीन्गुमानतिर्न अतीत्य यतते ॥२१॥ गुगातीनन्य रक्षा गुणातीनन्योपाय चार्जुनन पृष्टोऽरिभ-लोके प्रभद्वयार्थ प्रतिस्चन भगवान् उपाच- श्रीभगवानुवाच।

·११.२२] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । २२५ , यत्तावत्यैलिंगयुत्तो गुणातीतों भवतीति तच्छृणु "प्रकाशं च प्रवृति च मोहमेव च पांडव'।। न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि कामति ।।२२।। प्रामिति । प्रकाश च सत्त्वमार्य प्रवृत्तिं च रजःकार्य मोहमेय च तमाचार्य दन्येनानि । न , द्वेष्टेि सप्रवृत्तानि सम्यविषयमावेग उद्भुनानि । मम तामस प्रत्ययो जातस्तेनाह मूढः, तथा राजसी प्रवृत्तिममोत्पन्ना दु सा. मिस तेनाद रतसा प्रर्तित प्रचलित स्वरूपात्, कट मम वर्तते योऽय मत्स्कमावस्थानात् ब्रश , तथा साचिरो गुण. प्रकाशात्मा मा विरेरिन्व- मापादयन्सु च सजयन्वध्नाति इति तानि देश्यसम्यग्दर्शित्थेन । तदेव गुणातीतो न देटि सप्रवृत्तानि । यथा च सात्त्विादिपुरुषः सत्यादि- कायोग्यात्मान प्रति प्रसाश्य निवृत्तानि कामति, न तथा गुणातीतो निहतानि मालतीत्यर्थः । एतन्न परप्रत्यक्ष लिंग, कि तर्हि स्वात्मप्रत्यक्षल्वा- दात्मविश्यमेरैतलक्षणम् । न हि स्वात्मविषय द्वेषगामाक्षा या पश्यति ॥२२॥ जदानी 'गुणातीत: फिमाचार.' इति प्रश्नस्य प्रतिवचनमाह- उदासीनवदासीनो गुणैयों न बिचात् यते ।। गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेगते ॥२३॥ उदासीनवदिति । उदासीनवत् यथोदासीनो न कस्यचिपा भगते, तथाय गुणातीतत्वोपायमार्गेऽवस्थित आसीन आत्मवित् गुणैर्य सन्यासी न पिचान्यते विवेकदर्शनायस्थातः । तदेतत्स्फुटीकरोति- गुणाः कार्यकरण- पियामारपरिणता अन्योन्यस्मिन्वर्तन्ते इति योऽपतिष्ठति । दोभगभया- परस्मैपदप्रयोगः । योऽनुतिष्ठतीति वा पाठान्तरम् । नेंगते न चलति, सरूपारस्थ एव भवतीत्यर्थः ॥२३॥ किंच- ममदुःसमुग्नः स्वस्थः समलोप्राइमकांचनः ॥ पर: गी १५ ·२२६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१४.२४ , तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुस्यनिदात्मसंस्तुतिः ॥२४॥ समदु खेति । समदु खसरयः ममे दुःग्यमुग्वे यस्य स ममदुःममुग्गः, स्वस्थः स्वे आत्मनि स्थित. प्रसन्नः, समलोष्टाश्मकाचनो गेष्ट चाम्मा च काचन च समानि यस्य स समस्येप्टारमाचनः, नुप्रियाप्रियः प्रिय च अप्रिय च प्रियाप्रिये तुल्ये समे यस्य सोऽय नुत्यनियामियः, धीरी धीमान , नुस्यनिदात्मनस्तुति निंदा च आत्मसस्तुतिश्च निदात्मसम्लुनी, तुल्य निंदात्मसंस्तुनी यस्य यते. स नुल्यनिदात्मरुस्तुतिः ॥२४॥ किंच-- मानापमानयोसुत्यस्तुल्यो मिनारिपभयोः ॥ सरिंभपरित्यागी गुणातीत. स उच्यते॥२५॥ मानेति । भानापमानयोस्तुन्य. समो निर्विकारः, नुन्यो मित्रारि. पक्षयोः, यद्यप्युदासीना भवन्ति केचिस्वाभिप्रायेण तथापि पर्याभप्राण मिनारिपक्षयोरिव भवन्तीति नुन्यो मित्रारिपक्षयोरिल्याह । मारमपरित्यागी दृष्टादृानि कर्माण्यारम्यन्ते इत्यारभा. मवांनारमान्परित्यनु शीलमस्यति मनीग्भपरित्यागी, देहधारणमा निमित्तव्यतिरेकेण मर्वकर्मपरिस्य गीभ्यर्थ । गुणातीत स उच्यते ॥२५॥ 'उदासीनयत्' इत्यादि 'गुणातीत. स उच्यते' इत्येतदनमुन या. प्रयत्नमान्य तायत्मन्यासिन. अनुष्ठेय गुणानीत वमाधन मुमुधो. स्थिरी- भूत तु स्वसवेध सत् गुणातीतस्य यते पण भातीति । अधुना 'कय न प्रोन्गुणातिकते' [गी.१४.२१] इति अनन्य प्रविवचनमाह- मां च योग्यभिचारेण भत्रियांगेन मेवते ॥ स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥२६॥ मामिति । मा चेवर नापयण सर्वभूतद्वदयाश्रित यो यति कर्मी या अव्यभिचारेण न कदाचिद्यो व्यभिचरति भतियोगेन भजन भक्तिः मेव योगम्तेन भक्तियोगेन सेवते, स गुणासमतीत्यैतान्ययोवान् ब्रह्मभूयाय, ·१४.२६] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २२७ भनन भूयो, महाभूयाय बहाभरमाय मोक्षाय करते समर्थो भवतीत्यर्थ १२६॥ कुत एतदित्युच्यते- ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्यात्ययस्य च ॥ शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहनया साहेताया वैशासिक्या भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतामु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगगात्रे श्रीकृष्णानसादे गुणनयविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्याय ॥१४॥ ब्रह्मण इति । ब्रह्मण परमात्मनो हि यम्मात्प्रतिष्टाह, प्राततिष्ठत्यास्म निति प्रतिष्ठा, अह प्रत्यगात्मा । कीहशस्य ब्रह्मण १ अन्तस्याविनाशिनोऽ- व्ययस्याविकारिण शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मम्य धर्मज्ञानस्य ज्ञानयोगधर्म प्राप्यस्य सुम्पस्य आनदरूपस्यैकातिकस्याव्याभिचारिण अमृतादिस्वभानस्य परमानदरूपस्य परमात्मन प्रयगात्मा प्रतिष्ठा, सम्यग्भानेन परमात्मतया निश्रीयते । नदेतत् 'ब्रह्मभूयाय कल्पते' [गी ? ४ २६] इत्युक्तम् । यया चेश्वरशक्या भक्तानुग्रहादिप्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिटन प्रस्तते, मा शक्तिी याह, शक्तिशक्तिमनोरनन्यत्यादित्यभिप्राय । जथमा ब्रह्मगब्दाच्यत्वात्म विस्यक ब्रह्म, तस्य ब्रह्मणो निरसपको हमेव नान्य प्रतिष्ठा आश्रय । पिविशिफ्स्य अमृतम्यामरणधर्ममम्य अव्ययस्य व्ययराहतस्य । मिच शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य नाननिय मणस्य सुनस्य न निगन्य मान्तिकम्य एका- तनियतस्य च "पविष्टार' दर्शन यतते ॥२७॥ इति श्रीमत्परमहमपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्ज्यपादाशयस्य श्रीमच्छरभगवन को श्रीमद्भगवद्गीताभा'ये गुणत्रयविभागयोग। नाम चनुशाध्याय १४|| ·तन २२८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१५.१ अथ पंचदशोऽध्यायः। यस्मात् मदधीन कर्मिणा कर्मफल मानिना च ज्ञानपले, अतो भक्तियोगेन मा ये सेवन्ते ते मत्प्रसादाजानप्रामित्रमेण गुणातीता मौस गच्छन्ति । किमु वक्तव्यमात्मनस्तत्वमेव सम्यग्विजानन्त इत्यतो भगवान् अर्जुनेनापृष्टोऽपि आत्मनस्तत्व विवक्षुरुवाच- उर्ध्वमूलमित्यादिना । तावत् रूपक यनया चैराग्यहेतोः ससारस्वरूप वर्णयति, विरतस्य हि ससारागगात्तत्त्वज्ञानेऽधिकारी, नान्यस्येति- अभिगवानुवाच । ऊर्ध्वमूलमध शासमश्वत्थं प्राहुख्ययम् ॥ छहासि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१॥ उध्वंमृमिति। ऊर्ध्वमूलं पालतः सूक्ष्मत्वाकारणत्वाग्नित्यत्वान्मह- चायो, उच्यते ब्रह्म अव्यक् मायाशक्तिमत्, सन्मूलमत्यति सोऽय ससा- रवृक्ष ऊर्जमूलः । श्रुनेश्च- "ऊर्श्वभूलोऽवाक्शासः एषोऽश्वत्यः सनाननः" [कट.६.१] इति । पुराणे च- "अन्यतमूल्प्रभवस्तस्यैवानुमहछूितः । बुद्धिसधमपश्चैव इंद्रियातरमोटरः 1) महाभूतविशाग्यश्च विषय पश्वास्तथा । धर्माधर्ममुपुष्पश्च मुगदुःपोदयः ॥ आजीव्य. सर्वमूलाना ब्रह्मशः सनातनः । एनहारन चैत्र ब्रह्माचरति नित्यशः । एतक्रिया च भित्या च शानेन परमागिना । ततश्चात्मरति प्राप्य तस्मान्नायनेते पुनः" [मभा,अश्व, ४७.१२-१५] इत्यादि । तमूर्खमूल ससार मायामय पृशमघाशाखं महदर- फारतमायादयः शाखा वास्याधो भवतीति सोऽयमधासारस्तमधामशाग्य, नवोऽपि स्थाता इत्यश्वस्थस्त क्षणप्रवासिनमश्वत्थ प्राहुः कथयन्ति अव्यय अनादिकालप्रवृत्तत्वा सोऽय संसारवृक्षोऽव्ययो अनाद्यन- तदेवादिमतानाश्रयो हि सुप्रसिद्ध., तमव्ययम् । तस्यैर रासारवृक्षस्येदम- न्यविशेण दासि यम्य पनि एदासि सादनात् ऋग्यनु सामन्ना गानि यस्य समारपृश्वस्य पनि पर्णानीय । यथा वृक्षस्य परिक्षणार्थानि ससारमायायाः ·१५.१ ] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २२९ पर्णानि, तथा वेदाः संसारवृक्षपरिरक्षणार्या, धमाधमतद्धेनुफलप्रदर्शनार्थ- त्वात् । यथाव्याल्यात ससारवृक्ष समूल यस्त वेद स वेदवित् वेदार्थविदि. त्यर्थः । नहि समूलात् संसारवृक्षादरमानेयोऽन्योऽणुमानोऽप्यवशिष्टोऽ- त्यतः सर्वत्रः सर्ववेदार्थविदिति समूलससारवृक्षगान स्तोति ॥१॥ तस्यैतस्य ससारसमस्यापरा अवयवकल्पनोच्यते-- अधयोध्व प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्वा विषयप्रवालाः ॥ अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुबंधीनि मनुष्यलोके ॥२॥ अधश्रेति । अधो मनुष्यादिभ्यो यावत् स्थायरमूर्यं च यावत् ब्रह्मणः विश्वसृजो धाम इत्येतदत यथाकर्म यथाश्रुत नगनकर्मफलानि, नस्य वृक्षस्य शासा इव दासा. अमृताः गताः, गुणप्रवृद्धा गुणैः सत्वरजम्तमोभिः प्रवाः स्थूलीकृता उपादानभूतैः, विषयप्रपाला विषया' राब्दादय. प्र. याला इव देहादिकर्मफ्लेभ्यः झापाभ्यः असुरीभवन्तीय, तेन विषयप्र- ससारवृक्षस्य परममूलमुपादान कारण पूर्वमुक्तम् । अदानी कर्मफ्लजनितरागद्वेधार्दवासनाः मूलानीव धर्माधर्मप्रवृत्तिकारणानि अवान्तरभावीनि तान्यधश्च देहायपेक्षया मूलान्यनुमतान्यनुप्रविष्टानि कर्मा- नुवानि कर्म धमाधमलक्षण अनुबंधः पवादाची, येपामुद्घतिमनूद्भवति सानि कर्मानुबंधीनि मनुष्यलोके विशेषतः । अन हि मनुष्याणा कर्माधि. कारः प्रसिद्धः ॥२॥ यस्त्वर वर्णितः ससारवृक्षा- न रूपमस्येह तथोपलभ्यते । नांतो न चादिन च संप्रतिष्ठा । 'अश्वत्यमेनं सुपिरूढमूल- मसंगशक्षण दृढेन छित्त्वा ॥३॥ वालाः शासाः। ।

·२३० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१५.३ न रूपमिति । न रूपमस्येह यया उपणित तया नैवोपलभ्यते, स्वामरीच्युदकमायागधनगरसमत्वात्, दृष्टनष्टस्वरूपो हि स इत्यत एवं नांतो न पर्यतो निठा परिसमाप्ति; विद्यते। तथा न चादिः, इत आरभ्यायं प्रत्त इति न केनचितम्यते । न च संप्रतिय स्थितिमध्यं अस्य न केनचिदुपलभ्यते । अश्वत्यमेनं ययोक्त सुविस्खमूल मुष्ठ विम्दानि विरोह गतानि सुदृढानि मूलानि यस्य तमेन मुविरूदमूल, असगदान्त्रण असगः पुत्रावचलोकरणादिभ्यो व्युत्थान तेनासगशग हदेन परमात्मा- भिमुख्यनिवाढीकृतेन पुनःपुनर्विवाभ्यासाश्मनिशितेन छित्वा समारवृक्ष सबीजमुदत्य ॥३॥ नतः पद तत्परिमार्गितव्यं यस्मिनाता न निवर्तन्ति भूयः ॥ समेव चाचं पुरुषं प्रपदो यतः प्रवृत्तिः प्रमृता पुराणी ॥४॥ तत इति । ततः पश्चात् पद वैष्णव तत्परिमार्गितव्य, परिमार्गण- मन्वेषण, ज्ञातव्यमित्यर्थः । यस्मिन्यदे गताः प्रविधा न निवर्तन्ति गार- तन्ते भूयः पुनः ससाराय । कथ परिमार्गितव्यमित्याह-- तमेव च यः पद- सान्देनोक्तः आमादौ म पुरुष प्रपटो इत्येव परिमार्गिरव्य तरणतये- त्यर्थः । कोऽमी पुरुष इत्युच्यने यनो यस्मात्पुरुषात्मसारमायाचप्रवृत्ति प्रमता निःसना, ऐंद्रजालिकादिर माया, पुराणी चिरतनी ||४|| कंधमूतास्तत्पदं गच्छन्तीत्युच्यते-- निर्मानमोहा जितसंगोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ॥ द्वंद्वैर्विमुक्ताः सुखदुःपसं- गेन्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ||५|| निमानमोहा इत। निमोनमोहा मानम मोहच मानमोही तो ·१५.५] श्रीमद्भगवद्रीताभाष्यम् । २३१ निर्गती येभ्यस्त निमानमोहा मानमोहजिताः, जितसगदोषाः सग एवं दोषः सगदोरो जितः मगदोषो यन्ते जितमगदोषाः, अध्यात्मनित्याः परमात्मस्वरूपालोचननित्यास्त परा पनिवृत्तकामाः विशेषतो निलेपन निवृत्ताः कामा येा ने निवृत्तकामाः यतयः सन्यामिनो दैः प्रिया- प्रिादिभिविमुनाः मुगदुःश्यमगैः परित्यक्ता गच्छन्ति अमूढा मोहवर्जिताः पदमव्यय तथोक्तम् ॥२॥ मदेव पद पुनाशिष्यत- न तद्भासयते सूर्यो न गाको न पावकः ॥ यहत्या न निवर्तन्ते तद्वाम परमं मम ॥६॥ न तदिति । तामेति व्यवाहेलेन धाम्ना सबव्यते । तत् धाम नेजोम्पं पट न भामयते सूर्य आदित्यः सर्वावभासनशक्तिमत्वेऽपि सति । तथा नमारः चद्रो, न पारको नामिरपि । यदाम वैष्णर पद गन्या प्राप्य न निग्नन्ने, यच गयादिन भामयते, नडाम पद परम मम विष्णोः यदरवा न निरर्तन्ते इत्युक्तम् ॥६॥ ननु सर्ग हि गतिरागत्यन्ता 'सयोगा विप्रयोगान्ता' इति हि प्रसि- दम । कथमुच्यते तवामगताना नास्ति निवृत्तिरिति, शृणु तत्र कारणम्- ममैवांगो जीवलोके जीवभूतः सनातनः ॥ मनःपष्टानींद्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्पति |७|| ममनि । ममैर परमात्मनः नारायणम्य, अशो भागोऽवयव एदिदा इत्यनयान्तर जीयलोके जीयानां टोके समारे जीवभूतो न भोना इति प्रसिद्धः मनाननः चिरतनः । यया जलमूर्यकः सूयांशो जलनिमित्तापाये स्मेर गया न निरनते तेनैवात्मना सगच्छत्येवमेव; यथा वा घटाद्यपाधि- परिच्छिनो प्राशासाः आकाशाशः मन् पयदिनिमित्तापाये प्राप्य न निमन। अतः उपपन्नमुन 'यद्गल्या न निरर्तन्ते' [गी.१५.६] इति । ननु निरपयरम्य परमात्मनः कुतोऽयव एकदेशेऽश इति । आकादा ·२३२ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१५७ सापयवत्ये च विनाशप्रसगोऽवययविभागात् । नेप दापोऽपियानोपाधि परिस्चिन एकदेशोंऽश व कल्पितो यत । दशितश्चायमर्थ क्षेत्राध्याये विस्तरदा । स च जावो मदशत्वेन पल्पित वथ मसरत्युत्रामति च इत्युच्यते~ मन पष्ठानाद्रियाणि श्रोत्रादानि प्रकृतिस्थानि स्वस्थाने कर्णा त्यादौ प्रस्तो स्थितानि पत्यापति ॥७॥ यस्मिन्काले-- शरीरं यदयानोति यच्चाप्युस्मामतीश्वर ॥ गृहीत्वैतानि सयाति घायुगंधानिनाशयान् ||८|| शरीरमिति । यचापि यदा चाप्युनामति ईश्वरो देहादिमघातस्थामा जाव तदा कताति ओरस्य द्वितीयपादोऽर्थवशात्याथम्येन माध्यत । यदा च पूर्वस्माच्चरीगच्छरीयत्तरमवाप्नोति तदा गावैनानि मन पठानाद्रियाण सयाति सम्यग्याति गच्छति । शिमियाह वायु पपना गध निर जादा यारपुरपादे ॥८॥ कानि पुनस्तानीति-- श्रोत्र चधु स्पर्शन च रसन प्राणमेर च ॥ अधियाय मनचाय वियानुपसेवते ॥९॥ श्रीवामिति । श्रोत्र चशु स्पर्शन च त्वर्गिद्रिय रसन प्रगमन च मनश्च पर प्रत्येकीमद्रियेण सह अधिष्ठाय देहस्थो विश्या-दादादीनुपमेत ॥९॥ एव देहगन देहात्-~ उत्सामन्त स्थित वापि भुजान वा गुणान्वितम् ॥ विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुप ॥१०॥ उल्लामत्तमिति । उत्तामन्त देह वोपात्त परित्यन त स्थित यापि देहे तिष्ठन्त भुजान चा शब्दादींश्योपलभमान गुणावित मुगदु बमो हाद्यैर्गुणैरा वतमनुगत संयुक्तमित्यर्थ । एवमूनमप्येन अन्यतदर्शनगोचर प्राप्त विमृदा याविषयभोगल्यकृप्रचेतस्तया अनेक्या मृदा नानुपश्यन्ति, ·२५.१०] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २३३ अहो रट वर्तते इत्यनुनाशति च भगवान् । ये पुनः प्रमाणजनित- ज्ञानचक्षुपः ते एन पश्यन्ति मानचक्षुगे विवित्तदृष्टय इत्यर्थः ॥१॥ यतन्तो योगिनधैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ।। यतन्तोऽप्य कृतात्मानो नैन पश्य-त्यचेतस ॥११॥ यतन्त इति । यतन्त प्रयत्न उतो योगिनी समाहितनित्ता एन प्रस्नमामान पश्यन्ति अयमहमस्मीत्युपलभते आत्मनि स्पस्या युद्धौ अब. स्थितम् । यत तोऽपि शास्त्रादिप्रमाणे, अकनात्माना सस्कृतात्मानस्तपमंद्रिय- जयेन च, दुश्चरितादनुपरता, अगाग्नदपी', प्रयत्न कुन्तिोऽपि नैन पश्यन्त्य- चैतयोऽविरेनिन ॥१॥ यत्पद सबस्थावभासम्मप्यन्यादित्यादिक ज्योतिनांवभासयते, यत्प्राप्ताश्च मुमुर पुन 'ससाभिमुपा न नियत ते, यस्य च पदम्योपाविभेदमनु विधीयमाना जीया- घटाफाशादय दवाराशस्य- जशा', तस्य पदस्य सीत्मत्व म यवहाराम्पदन्य च विवशतुम लोभूितिमक्षरमाह भगवान् - यदादित्यगत तेजो जगदासयतेऽसिलम् ।। यचद्रमास यच्चानी तनेजो विद्धि मामकम् ॥१२॥ यदादि येति । यदादिवगतमादित्याश्रय, किं ततेजो दीप्ति प्रमाशो जगदामयते प्रमाशय याचल समन्न, यबद्रमसि शगभृति तेोऽधमासक वर्तने, यचागी हुतरहे, तत्तेनो पिति विजानीहि मामक मदोय मम विष्णोस्त- ज्योतिः । अथवा आदित्यगत तेश्चैतन्यात्मा ज्योति , यचंद्रमसि यचानौ बनते नत्तेजो विद्धि मामा मदीय मम विणोस्तज्योति ॥ ननु स्थावरेषु जगमेषु च तत्समान चैतन्यात्मर प्योति'। क्यमिद विशेषण पदादित्यगतमित्यादि । नैव दोप., सरवाधिझ्यादाविस्तर- चोपरचे । आदित्यादिपु हि सचमत्यतप्रकाशमत्यतमास्यर अतस्तर आ विस्तर ज्योतिरिति तदिशिप्यते, न तु तव तदधिमिति । यथा हि लेके तुन्येऽपि मुससस्याने न माष्ठफुड्यादौ मुखमाधिर्भवति, आदर्शादी तु स्पच्छे तन ·२३४ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१५.१२ स्वउतरे च तारतम्येनाविर्भवति तदत् ॥१२॥ किंच- गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा ।। पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मक ॥१३॥ गामिति । गा धिर्वामाविश्य पविश्य धारयामि मृतानि जगदहमो- जसा बलेन, यदल कामरागविवर्जितमैश्वर रूप जगद्विधारणाय पृथिव्या आविष्ट येन गुवी पृथिवी नाध: पतति न विदीयंत च । तथा च मप्राण:- “येन चौरुमा पृथिवी च हढा" [तै.स.४.१.८] इति, “म दाधार पृथिवीम्" [ते.स.४.१.८] इत्यादिश्च । अतो गामाविन्य च भतानि चराचराणि धारयामीति युन मुक्तम् । किंच पृथिव्या जाता औषधी• मवा प्रीहियगावाः पुष्णामि पुष्टिमनी. रसस्वादुमतीश्च क्रोमि मोमो भूत्वा रसात्मकः मोमः सन् रमात्मको रमस्वभाव.। सर्वरसानामाकर• गास , म हि सा ओषधीः स्वात्मरमानुप्रवेशयन् पुग्णाति ॥१३॥ विच-- अहं पैश्वानरो भूत्या प्राणिनां देहमाश्रितः ।। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्न चतुर्विधम ॥१४॥ अमिति । अहमेव वैश्वानर उदरम्योऽमिया "अयममिश्विानरो योग्यमन पुरसे येनेदमन्न पयते' [...] इत्यादिश्रनेभानरः सन्त्राणिना प्राणरता देहमाश्रितः प्रविष्टः प्राणापानसमायुनः प्राणापानाभ्या समायुन. मयुन पचामि पार्क क्रोमि अन्न अशन नधि चतुरयार भोस भन्य चोप्य लेख च । भोना वैश्वानरोऽमि , भोन्यमन मोम., तदे- तदुभयमनीरामौ सौ इति पश्यतोऽन्नदोपले न भरति ||१४|| किच सर्वस्य चाह हदि सनिविष्टी मत्तः स्मृतिनिममोहनं च ॥

·१५.१५] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । वैश्च सरहमेव वेद्या वेदान्तहद्वेद विदेय चाहम् ॥१५॥ मवस्यति । सर्वस्य प्राणिजातम्यामात्मा सन् हदि बुद्धौ सनिविष्ट । अतो मत्तमात्मन' मवप्राणिना स्मृतिज्ञान तदपोहन अपगमन च । येषा यथा पुण्यकर्म गा पुण्यकर्मानुरोधेन मानम्मती भवत , नमा पापकर्मणां पाप कर्मानुपेण स्मृतिमानयोरपोहन च नपायनमपगमन च । वेदैश्च सर्वेरहमेय परमात्मा यो धेदितव्य । वेदान्तकृद्धदान्तार्यमप्रदायदित्यधं । वेदविद्वे- दाधिदेव चाहम् ॥1॥ भगवन ईश्वरस्य नारायणान्याय विभूतिस प उत्ता विशिणेपाधि कृता 'यदादिल्यगत तेन' [गी.१.१०] इत्यादिना । अयाधुना तस्यैव क्षपरोपाधिपविभन तया निम्पाधिस्य फरलम्य स्वरूपनिर्दिधारयिषया उत्तरे का आरग्यते। तन सबमेर अनीतानागनाध्यायार्थनान निधा राशीकृत्या - द्राविमो पुरुषों लोरे भरश्चाक्षर न च ॥ भर सर्वाणि भूतानि टम्धो पर उच्यते ॥१६॥ माविमाविति । द्वाविमी प्रथमानीव ती पुरुपाधि-यु-येने लोके मसारे । क्षरच परतीति भरो निनाशीति यो राभि , अपर पुम्पो परम्तद्विपरीतो, भगवती मायागानि , भराग्यस्य पुरसम्योपत्तिथीत अनेमसारिजतुगाम- क्मादिममाराश्रय पर पुरस उच्यते । को तो पुरुषावियाह स्वयमेव भगवान्-अर मवाणि मृताने गुमस्त विकारातमिन्यथ । टस्थ क्यो गशी राशिरिष धित । अयया स्यं माया यचना जिहाना बुटिलतति अनेरमायावचनादिप्रसरेण स्थित स्थ , ममारपीजानत्यान भरतीत्यार उच्यते ॥१६॥ आभ्या भराभराभ्या अन्यो विलक्षण भराक्षरोपाधिद्वयदोषेणारपृष्टो. नित्यशुद्धबुद्धमुनस्वभाव , पर्याया,

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित
[१५.१७
उत्तमः पुम्पस्त्वन्यः परमात्मत्युदाहृतः ।।
यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः ॥१७॥
उत्तम इति । उत्तम उत्कृष्टतम. पुरुषस्त्वन्योऽत्यतविलमण आभ्या,
परमात्मेति, परमश्चामौ देहाविद्याकृता मभ्यः, आत्मा च सरंभूताना प्रत्य-
क्चेतना, इत्यन. परमा मेत्युदाहन उत्तो वेदान्तेषु । म एव विमेयने यो
लोकत्रयं भूर्भुवःस्वराग्य स्वकीयया चतन्यबलगन्या आविश्य प्रविश्य निभाने
स्वरूपसदायमात्रेण निभर्ति धारयति, अन्य नास्य व्ययो वियते दन्य ययः ।
का, ईश्वरः सर्वगो नारायणग्य ईशानशील. ॥१७॥
यथाव्याख्यानम्येश्वरस पस्योत्तम इत्येतनाम प्रसिद्धम् । तस्य नामनि-
वैचनप्रसिद्धया अर्थवावं नानो दर्गयन् निरतिशयोऽहमीश्वर इयान्मान दर्श-
यति भगवान्
यस्मात्परमतीतोऽहमारादपि चोत्तमः ॥
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१८॥
यस्मादिति । यस्मात्परमतातोऽह ससारमायामश्रधाग्यमति-
अंन्तोऽहमारादपि ममारमायावृक्षरीजभूतादपि चोनम' उत्कृष्टतम. ऊर्ध-
तमो या, अतः ताभ्या क्षरावराभ्यामुत्तमन्यादस्मि लोके वेदे च प्रथितः
प्रापात. | पुरुषोत्तम दत्य मा भनजना विदुः । करय. काव्यादिषु च
इद नाम निवघ्नन्ति, पुरुषोत्तम इत्यनेनाभिधानेनाभिटन्ति ॥१८॥
अथेदानी यथानिस्नमात्मान यो वेद तम्येद फलमुच्यने-
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।।
म सर्वविद्गजति मां सर्वभावेन भारत ॥१९॥
य इति । यो मामीश्वर यथोत्तापशेषणमेज ययोतेन प्रकारेण श्रम.
• मूढः समोहवर्जितः सन् जानात्ययमहमम्मीति पुरुपौत्तम, म समयित्सा-
रमना सबै येत्तीति मश: मभूतस्थ भजति मा सर्पभावेन मर्यात्मता
हे भारत ॥१॥

·१५.२०]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
अस्मिन्नध्याये भगवत्तायनान मानफ्लमुक्त्वा अथेदानीं तस्लौति--
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽना ॥
एतन् बुद्या बुद्विमान्स्यात्कृतमत्यध भारत ॥२०॥
इति श्रीमहाभारते शतमाहलया सहिनाया वैयासिक्या भीष्मपनि
श्रीमद्भगवद्गीताम अनिषन्म ब्रह्मविद्याया योगदाने श्रीकृष्णार्जुनसबाद
पुरोत्तमयोगो नाम पचदशोऽध्यायः ॥१॥
इतीति । इत्येतत् गुह्यतम गोयतम अन्यतरहस्यमित्येतत् । कि
तत् ! शास्त्रम। यद्यपि गीताग्व्य ममस्त शास्त्रमुच्यते, तशापि अयमेशध्याय
दह शास्त्रमित्युच्यते स्तुत्यर्थ प्रकरणात् । सो हि गीतायास्त्रार्थोऽस्मिनभ्याये
समामेनोन न केवल गीताशास्त्रार्थ एय, किंतु सर्वश्च वेदार्थः इह परि-
समासः । 'यस्त वेद स वेदवित् गी.१५.१], 'वेदैश्च सरमेव वेद्यः'
[गी.१.१.] इति चोक्तम् । इदमुक्त कथित मया हेग्नधापाप । एत-
च्छाम्न यथादागिताथै बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यान्द्रवेनान्यथा, कृतस्त्यश्च भारत, वृतं
कृत्य कर्तव्य येन स कृतकृत्यो, विशिष्टजन्माणमूतेन ब्राह्मणेन यत्कर्तव्य त-
त्मा भगानाले विदिते कुत भयोदित्यर्थ । न चान्यथा कर्तव्य परिसमाप्यते
कस्यचिदित्यभिप्राय । 'सर्व कपिल पार्थ जाने परिसमाप्यते' गी.
४.३०] इति चोक्तम् । “एताह जन्ममापत्य ब्राझगस्य विशेषतः ।
माप्यत:कनाल्यो हि द्विजो भयाने नान्यथा" मनु. १२.९३], इति च'
माना वचनम् । यत एनत्परमार्थतत्त्व मनः श्रुतवानसि, अत. कृतार्थस्त्य
मारतेति ॥२०॥
इति श्रीमत्परमहसपरित्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य
श्रीमन्धारभगवतः कृतौ श्रीमद्भगरहीतामाथे पुस्योत्तमयोगो नाम पच.
दशोऽध्यायः ॥१५॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१६.४ भिजातस्येत्यर्थः ॥४॥ अनयोः सपदोः कार्यमुच्यते- देवी संपतिमोशाय निरंधायासुरी मता ।। मा शुचः सपद दैवीमभिजातोऽसि पांडव ॥५॥ देवीति । देवी सम्या सा विमोभाय ससारधनात् । निधाय नियतो बधो निधः तदर्थमासुरी समन्मताभिप्रेता । तथा राक्षसी च। तनमुनेऽ. जुनस्यान्तर्गत भाव 'क्मिहमासुरसपान. किंवा देवमपात' इत्येवमाले- चनास्पमारन्याह भगवान्-मा शुचः शोक मा कापीः, उपद दैवीमभिजातोs- स्थभिल्स जातोऽसि, भाविकल्याणस्त्वमसीत्या, हे पाडव ।।५।। द्वौ भूतमर्गी लोकेऽस्मिन्दैव आमुर एव च ॥ दैवो विस्तरशः प्रोक्त आमुरं पार्थ मे ॥६॥ दाविति । दो द्विसन्यासै भूतसगी भूताना मनुष्याणा सर्गी सूरी मनसर्गी मृज्येने इति सौँ भूतान्येव सृज्यमानानि देवामुरसपवययुनानि दौ भूतसर्गावित्युच्येने "दया ह वै ग्राजापत्या देवाश्चासुराश्च" [६.१.३.१] दति श्रुतेः । लोके स्मि-मुसारे इत्यर्थः सपा दैनिभ्योपपत्ते. । को तो भूत- सावित्युच्येते प्रकृतावेव देव आसुर एव च। उत्योरेव पुनरनुवादे प्रयोजनमाह दैयो भूतमर्गः 'अभय सत्वमाद्धिः' [गी.१६.१] इत्यादिना विस्तरगो विस्तारप्रकार: प्रोन, कथितो, न त्यासुरो विस्तरश', अतस्त- परिवर्जनार्धमासुर पार्थ मे मम वचनादुच्यमान विस्तरशः शृण्वरधारय ॥६॥ जा अध्यायपरिसमाप्रामुरी सपट्याणिविशेषणत्वने प्रदश्यते प्रत्यक्षी- करणेन च शक्यते तत्या. परिवर्जन कर्तुमिति- प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न चिदुरासुराः ॥ न गौच नापि चाचारो न सत्यं तेषु वियते ॥७॥ प्रवृत्तिमिति। प्राति च प्रवर्तन यस्मिन्पुरपार्यसाधने कर्तव्ये प्रवृ- त्तिरता, निवृत्तिं च एतदिपरीता यरमादनईहेतोनिवर्तितय सा निवृत्तिरता , ·१६.७] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २११ च, जना आमुरा न विदुन शनान्ते । न केवल प्रत्तिनिवृत्ती एव ते न विदुः, न शौच नापि चाचागे न सत्य ते वियते । अशौचा अनाचारा मायाविनः अनृतपादिनो हासुराः ॥७|| . असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ॥ अपरसरसमूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥८॥ असल्यमिति । असत्य यथा ययमनृतपायास्तयेद जगत्मसत्य, अप्र- लिड च नास्य धमाधमा प्रतिष्ठा अतोऽप्रतिष्ठच, इति ते आसुरा जना जगदाहु, अनीश्वर न च धर्माधर्मस यपेशोऽस्य शासितेश्वरो विद्यते इत्य सोऽनीश्वर जगवाह । कि वे अपरस्परसभून कामप्रयुक्तयो. स्त्रीपुरुपयो- रन्योन्यमयोग जग सबै सभूतम् 1 किमन्यक महेतुक कामहेतुकमेव कामहेतुकम् । किमन्यजगन कारण ? न शिचदार धमाधमर्मादि कारणावर पिते जगतः काम ए पाणिना कारणमिति लोकायतिकारियम् ॥८॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मनोऽपयुद्धयः॥ प्रभमन्युप्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिता. ॥९॥ एतामिति । एता दृष्टिमवष्टभ्यानित्य नात्मानो नास्तभावा विभ्रष्ट- परलोक्साधना अल्पबुद्धयो विषयनिग्या अन्यैर बुद्धियंपा तेऽल्पबुद्धय' प्रमर युगान्त्युग्रामीणः रामाणो हिंसात्मकाः। भयाव जगत प्रभवन्तीति समय । जगतोऽहिता. शना इत्यर्थः ॥९॥ तेच- काममाश्रित्य दुपूर दभमानमान्विताः ॥ मोहाइगृहोगाऽसनाहान्प्रवर्तन्ते शुचिता ॥१०॥ काममिति । काममिच्छाविशेषमानियावष्टभ्य तुपरमशरण भमानमदान्विता दभव मानश्च मदश्च दभमानमदास्तैरन्विता दभमान दान्विता मोहादयिमेरुतो गृहत्यिोपादाय असाहानामनिश्चयान्प्रवतन्ते ·२४२ श्रीपच्छंकराचार्यविरचितं [१६.१० लेके अशुचित्रना अशुचौनि तानि ये तेऽशुचिताः ॥१०॥ किंच- चिंताम गरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥१४॥ निनामिति । चिंतामपरिमेया च, न परिमानु शक्यते यस्याश्चिताया इयत्ता मा अपरिमेया तामपरिमेयो प्रलपान्ता मरणान्तामुपाश्रिताः, सदा चितापरा इत्यर्थः । कासोपभोगपरमा', कम्यन्ते इति कामाः विषयाः सन्दादयस्तदुपभोगपरमाः, अयमेव परमः पुरुषायों य. कामोपभोग इत्येव- निश्चितात्मान , एनायदिति निश्चिताः ॥११॥ आशापाशशर्वद्धाः कामकोधारायणा ॥ ईइन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ॥१२॥ आशापामेति । आदापाराशनैः अशा ए पाशास्तच्छतैराशापाशशतैः बड़ा निपत्रिता. स-त. सर्वत आरयमाणा', कामक्रोधपरायणाः बामनोधी परमयन पर आश्रयो येग ते कामधारायणा., ईहते चेटन्ते कामभो- गाय कामभोगप्रपोजनाय न धर्मार्थ, अर्थमवधानप्रचमान् अ यायेन पर- स्वापहरणादिनेत्यर्थः ॥१२॥ इंशा नेगमभिप्राय इसमय मया लपमिदं प्राप्ये मनोरथम् ।। इसमस्तादपि मे भी यति पुनर्थनम ॥१३॥ इदमिति । इद द्रव्यमयदानी मरा लब्ध, ददमन्यत्प्राप्ये मनोरथ मनस्ताष्टकर, इद चास्नीदमपि मे भविष्ययागामिनि मुबमरे पुनपन तेनाह धनी पियानो भविष्यामि दनि ॥१३॥ असे मया हत' माईनिन्ये चापरानपि ॥ ईघरोऽमई भोगी सिद्धा बनधान्मुखी ॥१४॥ असो मयेति । असो देवदत्तनामा मशा इतो दुर्जरः पातुः, हनिये ·१६.१४] श्रीमद्भगवद्गीतापाप्यम् । २४३ सपन्न, चापरानन्यान्यराकानपि किमेते करिष्यन्ति तपस्विनः, सर्वथापि नास्ति मत्तुन्यः। ईश्वरोऽहमह भोगी । सर्वप्रकारेण च सिद्धोऽह सपनः पुत्रः पौन तृभिः, न केवल मानुषोऽहं यल्यान्सुसी चाहमेव, अन्ये तु भूमि- भारायावतीः ||१४॥ आयोऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया ।। यथे दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५॥ आन्य इति । आन्यो धनेन, अभिजनवान्सप्तपुरुष श्रीनियत्यादि- तेनापि न मम तुन्यास्ति कश्चित् । को न्योस्ति सदृदास्तुल्यो मया । किंच यध्ये यागेनाप्यन्यानभिभविष्यामि दास्यामि नादिभ्यो, मोदिप्ये हर्षे चाति- शय प्राप्स्यामि, इत्येव अज्ञानविमोहिता अशानेन निमोहिता विविधमकि- भावमापनाः ॥१५॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृता ॥ प्रसता कामभोगेषु पतन्ति नरकेशुचौ ॥१६॥ अनौति । अनेकचित्तविभ्रान्ता उत्तप्रकारैरनेकश्रित्तैर्पिविध भ्रान्ता अनेकचित्ताग्भ्रान्ता, मोहजालसमावृता मोहायवेरो ज्ञान तदेव जालमिय आवरणात्मकत्वात्, वैन समावृताः, प्रसत्ता कामभोगा तव निषण्णाः सन्त तेनोपचितफल्मपा पतन्ति नरकेऽशुचौ रेतरण्यादौ ॥१६॥ आत्मसंभाषिताः स्तन्धा धनमानमान्विता. ॥ यजन्तै नामयज्ञस्ते दभेनाविधिपूर्वकम् ॥१७॥ आत्मनि। जात्मसमापिताः सगुणविशिण्तया आत्मनैव सभाषिता मागममाविता न माधुभिः, स्तब्धा अप्रगतात्मानो, धनमानमदाचिना धननिमित्तो मानो मदश्च ताभ्या धनमानमदाभ्यामन्विताः। यजन्ते नामयनैः नाममायज्ञरते दमेन धर्मचाजिता अविधिपूरक विधिविहितागतिस्तव्यना- रहितम् ॥१७॥ अहंकार यलं दर्प काम क्रोधं च संश्रिता ॥ .

·२४४ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१६.१८ . मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयका ॥१८॥ अहमिति । अहकारमहकरणमहारो, विद्यमानेरविद्यमानैश्च गुणेरात्म- न्यध्यारोपित विशिष्टमात्मानमहमिति, मन्यते सोऽहारोऽविद्याग्थ्य कष्ट तम , सदोषाणा मूल सनर्थप्रहत्तीना च तम् । तथा चल पराभिमन- निमित्त कामयगावित, दर्प दो नाम यस्योनो धर्ममतिकामति मोऽयम- त करणाश्रयो दोपविशेष , काम वादिविषय, श्रोधमनिविपर, एना. नन्याश्च महतो दोपान सथिता । पिंच ते मामीश्वरमात्मपरदेहेषु स्वदेहे पर. देहेषु च तदाद्धकर्ममानिमून मा प्रद्विषतो, मच्छासनातिनर्तित प्रद्वपस्त कुर्वन्तोऽभ्यमूयरा समार्गस्थाना गुणप्यसहमाना ॥१८॥ तानह द्विपत क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।। क्षिपाम्यजनमशुभानासुरीप्वय योनिषु ॥१९॥ तानहामति । तानह सन्सिन्मार्गमनिरक्षभूतान्साधुद्वौषणो द्विपतश्च मा क्रूरान्ससारे व अनेकनरकममरणमागेतु नराधमान् अधर्मदोषयत्वालि- पामि प्रथिमि अनर सनतमशुभानामस्मारिण आमुरीप्वेव कर्म प्रायासु व्याघ्रसिंहादियोनिपु, भिवामीत्यनेन सघ ॥१९॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ।। मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥२०॥ भामुरीमिति । आमुरा योनिमापन्ना प्रतिपना मृदा अविकिन- जमान जमनि प्रतिजन्म तमोबहुलाम्वेर योनिषु जायमाना अधो गयन्तो मूढा मामाश्वरमप्राप्य अनामार हे सौन्लेय, ततस्तस्मादपि यान्त्यधमा निक- पृतमा गतिम् । मामप्राप्यैरेति न मयामी काचिदप्याशकास्ति, अतो मान्छ- टसाधुमार्गमप्राप्येत्यर्थ ॥२०॥ मस्या आमुयी मुपद सपोऽयमुच्यते, यस्मिन्निविधे सर्व आमुर- सपढ़ेदोऽनलोऽप्यतर्भपति, यत्परिहारेण परिहृतश्च भवति, यन्मूल सर्व- स्थानर्थस्य, तदेतदुच्यते- ·१६.२१] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २४५ विविध नरकस्येद द्वारं नाशनमात्मनः ।। कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥२१॥ निविधमिति । त्रिविध निप्रकार नरक्स्य प्राप्तौ इद द्वारं नाशनमात्मनः यत् द्वार प्रविशन्नेव नदयत्यात्मा, क्रमैचित्युरुपाय योग्यो न भवतीत्येतत्, अत उच्यते द्वार नाशनमात्मन इति । कि तत् ? कामः क्रोधस्तथा रोमः । तस्मादेतत्वय त्यजेत् । यत एतत् द्वारं नाशनमात्मनस्तरमात्कामादित्रयमे- तत् त्यजेत् ॥२१॥ त्यागलुतिरियम्-~- पनैर्विमुत्तः कौन्तेय तमोटारैत्रिभिर्नरः ॥ आचरत्यात्मनः श्रेयस्तता याति परां गतिम् ॥२२॥ एतैरिति । एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमाद्वारस्नमा नरमस्य दुःखमी- हात्मास्य द्वाराणि कामादयस्तैरेतस्त्रिभिर्विमुक्तो नर आचरन्यनानिष्ठति । कि ? आत्मनः श्रेयः । यत्पतिवद्धः पुरै नाचचार तदपगमादाचरति । ततस्तदा- चरणावति परा गतिं मोक्षमपीति ॥२२॥ सर्वस्यैतम्य आसुरसपत्परिवर्जनस्य श्रेयआचरणम्य च गान कारण, शाम्प्रमाणाभयं शक्य क्त नान्यथा । अत -- यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।। न स सिद्विमवाप्नोति न सुख न परा गतिम् ॥२३॥ य इति । य: गाम्प्रविधि कर्तव्यातव्यशानकारण विधिप्रतिषेधाख्य उत्सृज्य त्यक्त्या वर्तते कामकारत मामप्रयुक्तः सन् , न स सिद्धि पुरुषार्थ- योग्यतामवानोति । नाप्यस्मिोके सुस, नापि परा प्रश्टा गर्ति स्वर्ग मोक्ष वा ॥२३॥ तस्माच्छास्त्रं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थिती ॥ ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्त कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥२४॥ इति श्रीमहामारते शतसाहस्या सहिताया वैयासिक्या भीष्मर्पयामि ।

·२४६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१६.२४ श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु प्राविशयां योगशाम्बे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे देवा- मुरसपद्विभागयोगी नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ तस्मादिति । तस्माच्छात्र प्रमाणं शानसाधन ते तव कार्याकार्यव्यव- स्थितौ क्तव्याकर्तव्यव्यवस्थायाम् । अतो ज्ञात्वा वुझा शास्त्रविधानोतं, विधि- विधानं शास्त्रेण विधानं शास्त्रविधान कुर्यान्न कुर्यादित्येवलक्षण, तेनोक्त स्व- कर्म यत्तस्तुमिदाहसि । इहेति कमांधिकारमामिप्रदर्शनामिति ॥२४॥ इति श्रीमत्परमहसपरिमाजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतो भीमद्भगवद्गीतामाध्ये दैवासुरसंपद्विभागयोगो नाम पोदशोऽध्यायः ॥१६॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः । 'तस्माच्छाम्र प्रमाणे ते' [गी.१६.२४] इति भगवद्वाक्यालन्ध- प्रभवीजः अर्जुन उवाच-- अर्जुन उवाच । ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहा रजस्तमः ॥१॥ ये इति । ये केचिदविदशेषिताः शास्त्रविधि शास्त्रविधान श्रुतिस्मृति- सानचोदनामुन्सय परित्यज्य यजन्ते देवादीन्जयन्ति श्रद्धयान्विताः श्रद्धया आरितस्याश्या अन्विता: मयुनाः सन्तः, श्रुतिलक्षणं स्मृतिलक्षण या चि. च्याम्नविधिमपश्यन्तो वृद्धव्यवहारदर्शनादेव श्रद्दधानतया ये देवादीन्यूजयन्ति ते इह 'ये गास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते अदयान्विताः' इत्येवं गृह्यन्ते । ये पुनः चिच्छास्त्रीवधिमुपलभमाना एप तमुत्सृज्य अयथाविधि देवादीन्पूजयन्ति ते इह 'ये शाम्यविधिमुत्सृज्य यजन्ते' इति न परिगृह्यन्ते । कस्मात् ! श्रद्धया- वितत्वविशेषणात् । देवादिपूजाविधिपरं विचिच्याम्न पश्यन्त एव तदुत्सृज्य अभधानतया ताद्रिहितायां देवादिपूजायां अश्या अन्विताः प्रवर्तन्ते इति न ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । शस्य क्ल्पयितु यस्मात् , तस्मात्यूवात्ता एव 'ये शास्त्रनिधिमुत्सृज्य पजते अद्धयान्विता' इत्यत्र गृह्यन्तै । तेषामेवभूताना निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो रजस्तम , कि सत्त्व निशा अवस्थान, आहोस्सिद्रज , अथ वा तम इति । एतदुक्त भवति- या तपा देवादिविषया पूजा, मा कि साथिमी, आदोस्चि- द्राजसी, उत वामसीति ॥सा सामान्यविषयोऽय प्रभो नापविभज्य प्रतियननमस्तीति-श्रीभगवानु . श्रीमगवानुवाच । विविधा भवति श्रद्धा देहिना सा स्वभावजा ।। साविकी राजसी चैव तामसी चेति ता शृणु ॥२॥ विविधेति । विविधा निमारा भवनि श्रद्वा, यस्या निष्ठाया व पृष्ठसि, देहिना सा समावजा । जमान्तरक्तो धर्मादिसस्कारो मरणाले - भिव्यक्त स्वभाव उच्यते, ततो जाता स्वभावना । माविकी सत्यनिवृत्ता देवपूजादिविषया, राजसी रजोनिहत्ता यथरन पजादिविग्या, तामसी तमो- निवृत्ता ग्रेतपिशाचादिपूजाविषया, ण्य धिविधा । तामच्यमाना श्रद्धा दाणु अवधारय ॥२॥ मेव निविधा भवति-- सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत ॥ श्रद्धामयोऽय पुरुषो यो यच्छ व स ण्व स ॥३॥ सत्वानुम्पेति । सत्वानुरूपा रिशिप्रसस्कारोपेतात परणानुम्रा स- चस्य प्राणिजातस्य अशा भवति भारत । योग तत ति स्यादित्युच्यते, श्रद्धामय श्रद्धाप्रायोऽय पुरुष ससारी जीव { कथ । यो यलो या श्रद्धा यस्य जीवस स य स एव रावानुरूप एव म जीव ||३|| ततश्च कार्यग लिगेन देवादिपूजया रात्वादिनिष्ठा अनुभवेत्याह-- यजन्ते सात्त्विका देवान्यक्षरक्षासि राजसा ।

·२४८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१७.४ . प्रेताम्भूतगणाश्चान्ये यजन्ते तामसा जना ||४|| यजन्ते इति । यजन्ते पूजयन्ति सारिका सत्यनिष्ठा देवान् , यशरक्षासि राजसा प्रेतान्भूतगणाश्च मतमातृगदीश्चान्ये यजन्ते तामसा जना ॥४॥ एव कार्यनो निर्णीता सत्त्वादिनिष्ठा साम्प्रविध्युत्सगें। नर कश्चि. देव सहलेषु देवहूजादिपर सवनिठो भाते, पाहुल्येन तु रजोनिष्ठास्तमो. निष्ठाश्चैव प्राणिनो भवति । कथम्-- अशास्त्रविहित घोर तप्यन्ते ये तपो जना ॥ दभाहकारसंयुक्ता कामरागवलान्विता ॥५॥ अशास्त्रविहितमिति । अशास्त्रविहित न शास्त्रविहितमशास्त्रनिहित पर पीडाकर प्रागिनामात्मनश्च तपस्तप्यन्ते नियति य जनाले च दभाहकारसयुक्ता दभश्वाहकारश्च दभाहमारी तान्या सयुना दभावनारस- युक्ता , कामरागबलान्विता कामश्च गगश्च रामरागौ तस्कृत बल कामराग बल तेनाविता कामरागलान्विता ॥ कर्शयन्त शरीरस्थ भतप्राममचेतस ॥ मा चैत्रान्त शरीरस्थ ताविम्यामुरनिधयान् ।।६।। कर्शयन इति । क्शयत कृमीकुत परीिरस्थ भूतप्राम करणस मुदायमचेतसो विवेफिनो मात्र तर्मबुद्धिसानिमून अत शरीरस्य ना रायण कर्शयन्ता, मदनुशासनाकरणमेव मरकर्शन, तान्विद्धघासुरनिश्चयान् आसुरो निश्चयो येगा ते आसुरनिश्चया तान्परिहरणार्थ विद्धीत्युपदेश ॥६॥ आहाराणा च रस्यस्निग्धादिवर्गत्रयरूपेण मिन्नाना ययात्रम साविक राजसतामसपुरुषप्रियत्वदर्श मह क्रियते रस्यन्निग्धादिष्याहारविदोरेवात्मन प्रीत्यतिरेकेण लिंगेन सात्विक्व रानसत्व तामसव च बुद्धा रनस्तमो- लिंगानामाहाराणां परिवर्जनार्य सपलिंगाना चोपादानार्थम् । तथा यमादी- नामपि सत्यादिगुणभेदेन त्रिविध वप्रतिपादन इह 'रानसतामसान्बुदध्या कथ ·१७.७] श्रीमद्भगवदीतामाप्यम् । २४९ . नु नाम परित्यजेत् , माविकानेवानुतिठेत्' इत्येवमय आह-~ आहारस्त्यपि सर्वस्य विविधो भवति प्रियः ॥ यज्ञस्तपस्तथा दान तेषां भेदमिम गृणु ||७|| आहार इति । आहारस्वपि सर्वस्य मोक्नुः पाणिनः विविधो भवति प्रिय इष्टः, तथा यत्रः, तथा तमः, तथा दानम् । तेपामाहारादीनां भेद- मिम वश्यमाण शृणु १७॥ आयुःसत्वनलाग्यसुखप्रीतिविवर्धना ॥ रस्याः स्निग्धाः स्थिरा या आहाराः सात्विकनिया. ॥८॥ आयुरि ते । आयुश्च स च यल च आरोग्य च मुस च प्रीतिश्च आयु.सचनलारोग्यसुखप्रीतय. तासा विवर्धना आयु मत्त्वालरोग्यसुरवीति- विवर्धनाः, ते च रस्या रमपिता., स्निग्धा संयन्त , स्थिराश्रिरमाल- स्थायनो देहे, हया हृदयप्रिया, आहाराः सात्विकप्रियाः साचिकत्येष्टाः ॥८॥ कदम्ललपणात्यु णतीक्ष्णरूअविवाहिनः ।। आहारा राजसस्थेमा दुःखशोकामयप्रदा ॥९॥ फदिति । कम्लपणात्युग्णनीस्थाविदाहिन. इत्यत्र अतिमन्दः कदादिप सर्वत्र योयोऽनिकातितीक्षण इत्येवम् । ते च आहारा राजसस्पेया, दुःखोकामयाप्रदा दुग्म च शोफ च आमय च प्रथमन्तीति दुःखशोका- मयप्रदाः ॥९॥ यातयामं गतरसं पूति पर्युपितं च यत् ॥ उन्छिएमपि चामेव्यं भोजनं ताममप्रियम् ॥१०॥ यातयामामिति । यातयाम मदपक, निर्गीयस्य गतरसेनोक्तत्यात् । गतरस रसवियुक्त, पूति दुर्गन्ध, पर्युषित च पा सद्भाव्यतरित च यत् , उच्चटमपि च भुतशिष्टमपि, अमेयमयनाई, भोजनमीदा वामस- प्रियम् ॥१०॥ अदानी यशस्निविध उच्यते-- ·२५० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१७.११ अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ॥ यष्टव्यमवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥११॥ अफलति । अमलाकाशिभिरफलार्थिभियज्ञो विधिदृष्टः साम्बचोद- नादृष्टो यो यज इज्यते निर्वयते, यष्टव्यमेति यज्ञस्वरूपनिर्वतनमेर कार्य- मिति मन समाधाय, नानेन पुरुषायों मम कर्तव्य इत्या निश्चित्य, म सात्विको यज उच्यते ॥२१॥ अभिसंधाय तु फलं दंभार्थमपि चैत्र यत् ॥ इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥१२॥ अभिसधायेति । अभिसधायोद्दिश्य फल दभार्थमपि चैर यदिज्यते, भरतश्रेष्ठ त यज्ञ रिद्धि राजसम् ॥१२॥ विविहीनममृधान्नं मंत्रहीनमदक्षिणम् ।। श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥१३॥ विधिहीनमिति । विधिहीन यथाचोदितविपरीतम् , अमान्न ब्राझ णेभ्यो न सृष्ट न दत्तमन यस्मिन्यज्ञे मोऽस्मन्नस्तमसृष्यान्नम्, मत्रहीन भरत. स्वरतो वर्गतो वा वियुक्त मत्रहीनम्, अदक्षिणमुनदक्षिगारहित, श्रद्धा विरहित यज्ञ तामस परिचक्षते तमोनिवृत्त कथयन्ति ॥१३॥ अथेदानी तपत्रिविध उच्यते- देवद्विजगुम्पाझपूजनं शौचमार्जवम् ।। वाचर्यमहिंसा च शारीरं तप उन्यते ॥१४|| देवेति । देवाश्च द्विजाश्च गुरवश्व प्राशाश्च देवद्विजगुरुप्राज्ञा. तेषा पृजन देवद्विजगुरुपाशजन, शौच, आर्जनमृदुत्व, ब्रह्मचर्यमहिंसा च शरीर- निर्वन्य शारीर दारीप्रधानः सर्वेरेव कार्यकरणैः कत्रादिमि साध्य शारीर तर उच्यते । 'पचैते तस्य हेतव' [गी.१८.१५] इति हि पश्यति ॥१४॥ अनुद्वेगकर वास्यं सत्यं प्रियहित च यत् ॥ स्वाध्यायाभ्यसन चैव वाङ्मयं तप उच्यते ॥१५|| ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २५१ अनुद्वेगेति । अनुगकर प्राणनामदुःपकर वाक्य सत्य प्रियहित च यत्रियहिते दृष्टादृष्टायें। अनुवैगकरन्यादिमिधर्मस्य विशेयते । विशे. पणधर्मसमुच्चयार्थः शब्दः। पप्रत्ययार्थ प्रयुक्तस्य वास्यस्य सत्यप्रिय. हितानुदेगारतानामन्यतमेन द्राच्य विभिगा हीनता स्याशंद, न तद्वा- ङ्मय तपः । तथा सत्यवास्यस्येतरेवामन्यतमेन द्वान्या निभिना विहीनताया न बामयतपस्यम् । तथा प्रियवाक्यस्यापीतरेवामन्यतमेन द्वाभ्यां विभिनी विहीनस्य न वाड्मयतास्त्वम् । तथा हिनवाक्यस्थापीतरेवामन्यतमेन द्वाभ्या निभिरी विहीनस्य न वाङ्मयतपयम् । किं पुनस्तताः ? यसत्य वाक्यमनु- द्वैगर प्रिय हित च, तत् तो वामपम् । यथा 'शान्तो भय वस, स्वाध्याय योग चानुतिष्ठ, तथा ते श्रेयो भविष्यति' इति । स्वाध्यायाभ्यसन चैव यथाविधि वापर तप उच्यते ॥20॥ मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिप्रहः ॥ मात्रसंशुद्धिरित्येतत्तरी मानसमुन्यते ॥१६॥ मन इति । मनःप्रसादो मनसा प्रशान्तिा, खच्छतापादन प्रसादः, सौम्यत्व यत्मौमनस्यमाहुः मुगादिप्रसादादिकान्निया अन,करणस्य पृतिः। मौन वासंपमोऽपि मनःसयमको भवतीति कार्येण कारणमुच्यते मनः- सयमो मौनमिति। आत्मविनिग्रही मनोनिरोध. मर्वतः मामान्यरूर आत्म चिनिग्रहो, बारिपश्यत्यैव मनमः मयमो मोनमिति विशेष । भारसशुद्धिः परैयाहारकाले मायाधि र मापसाट । इत्येतनगे मानसमुच्यते ॥१६॥ यथोत कायिक याचिर मानम च नास्तत नरैः मत्वादिभेदेन कर विविध भवतीत्युच्यते-- श्रद्धया परया ततं तपस्तत्रिविय नरैः ।। अफलाकामिभियुक्तः मात्विक परिचाते ॥१७॥ पडयोते । श्रद्धया आस्तिया परया प्राच्या वतमनुपित तप- स्तप्रकृतं विविध विप्रकार त्यधिष्टान नररनुपानामरफल्मकाक्षिभिः फला.

·२५२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१७.१७ कांक्षारहितैः युक्तः समाहितैः यदीदृशं तपस्तसाचिकं सत्चनिवृत्त परिचक्षते कथयन्ति शिष्टाः ॥१७॥ सत्कारमानपूजार्थं तपो देभेन चैव यत् ।। क्रियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥१८॥ सत्कारेति | सत्कारः साधुकारः, साधुरय तपस्यी ब्राह्मण इत्येवमर्य, मानो मानन प्रत्युत्थानाभिवादनादिस्तदर्थ, पूजा पादप्रक्षालनार्चनाशयितृत्वा- दिस्तदर्थ च तपः सत्कारमानपूजार्थ, दभेन चैव यत्क्रियते तपस्तदिह प्रो. कायतं राजसं चल कादाचित्कालल्वेन अभुवम् ॥१८॥ मूढप्राहेणात्मनो यत्पीडया क्रियते तपः ।। परस्पोत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥१९॥ मूदेति । मृदग्राहेगा विवेकनिश्चयेनात्मनः पीडया यत् क्रियते तपः परस्योत्सादनार्थ विनाशाय या तत्तामसं नप उदाहृतम् ॥१९॥ इदानी दानवैविध्य उच्यते--- दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुपफारिणे ॥ देशे काले च पात्रे च तहानं मात्त्विकं स्मृतम् ॥२०॥ दातव्यमिति । दातव्यमिन्येच मनः कृया यदान दीयतेऽनुपारिणे प्रत्युपकारारामर्याय, गमर्यायापि निरपेक्षं दीयते, देदो पुण्ये कुरुक्षेत्रादौ, काले संत्रात्यादी, पात्रे च पहंगविद्वेदपारग इत्यादौ, तदान सात्त्विकं स्मृतम् ॥२०॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः ॥ दीयते च परिक्लिष्टं तदानं राजसं स्मृतम् ॥२१॥ यस्विति । यत्तु दानं प्रत्युपकारार्थ काले त्वयं मां प्रत्युपररिष्यती. त्येवमर्थ, पलं यास्य दानस्य मे भविष्यत्यदृष्टमिति, तदुद्दिदय पुनर्दीयते । परिहिट विदसयुक्तं तदान राजसं स्मृतम् ॥२१॥ अदेशमाले यदानमपात्रेभ्यश्च दीयते ।। असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ||२२|| .

·१७.२२] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २५३
अदेशेति । अदेशकाले अदेयो अपुष्ये देशे मेन्छाशुच्यादिसाणे,
आले पुण्यहेतुत्वेनाप्रख्याते सत्रात्यादिविशेषरहिते, अपायेभ्यश्च मूर्यतस्करा-
दियो, देशादिसपत्तौ या असकृन प्रियाननादप्रक्षालनजादिरहित अवज्ञात
पात्रपरिभरयुक्त च यदानं तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥
यतदागतप.मभृतीना साहण्याकरणायायमुपदेश उच्यते---
ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृत ।
मारणास्तेन वेदाध यज्ञाच विहिता. पुरा ॥२३॥
ॐ इति । ॐ तत्सत् इत्येव निर्देशो, निर्दियतेऽनेनेति निर्देश.,
विविधी नामनिर्देशो ब्रह्मगः स्मृतश्चिन्तितो वेदान्तेषु ब्रह्मविद्भि । ब्राह्मणा-
तेन निर्देशेन निविधेन वेदाश्च यजाश्च विहिला निर्मिता. पुरा पूर्यामति
निर्देशस्तुत्यर्यमुच्यते ॥२३॥
तस्मात् ॐ इत्युदाहत्य यनदानतपःनिया ॥
प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः मततं ब्रमवादिनाम् ॥२४॥
नस्मादिति । तस्मात् ॐ इत्युदाहृत्योचार्य यनदानतप किया यज्ञादि
स्वरूपाः किया. प्रवर्तन्ते विधानोता शानचौदिता मतन मर्वदा ब्रह्मवा-
दिना ब्रह्मदनीलानाम् ॥२४॥
तदित्यनर्मिसंवाय फलं यजतप किया ।
दानक्रियाच विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाक्षिमि ॥२५॥
तदिति । तदित्यनभिसधाप तदिति ब्रह्माभिधानसमुचागानभिमधाय च
यज्ञादिकर्मण पर यशतप त्रिया यमनियाश्च तप लियाश्च यरातप क्रिया
दानक्रियाश्च विविधाः क्षेत्रहरण्यपदानादिलपणा. रियते नियन्ते मोक्ष-
कॉझिभिमोक्षार्थिमिर्मुमुक्षुभि ॥२५||
मावच्छन्दयोर्विनियोग उन. । अथेदानी सच्छब्दस्य विनियोगः कथ्यते-
समारे साधुभारे च सदित्येतत्प्रयुयते ॥
प्रशस्त कर्मणि तया सच्छन्दः पार्थ युज्यते ॥२६॥

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं
[१७.२६
सद्भावे इति । सद्भावे, असत धावे यथा अविद्यमानस्य पुनस्य
जन्मनि, तथा साधुभावे च असत्तस्यासायोः सद्वृत्तता साधुभावस्तरिम-
साधुमावे च सदित्येतदभिधान ब्रह्मणः प्रयुज्यते अभिधीयते । प्रशस्ते क्मणि
विवाहादौ च तथा सच्छन्दः पार्थ युज्यते प्रयुज्यते इत्येतत् ॥२६॥
यशे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते ।।
कर्म चैव तदर्थीयं सदित्यनाभिधीयते ॥२७॥
यते इति । यजे यज्ञकर्मणि या स्थितिः, तपसि च या स्थितिः, दाने
च या स्थिति, सा च सदिन्युमने विद्वनि । कर्म चैत्र नदधीय यशदान-
तपोर्थीय अथवा यस्याभिधानत्रय प्रति तदयीय यज्ञदानतमोथीय ईश्वरार्थीय
मित्येतत् । सदित्येभिधीयते । तदेताजदाननपादिकासान्त्रिक विगुणमपि
श्रद्धापूर्वक ब्रह्मणोऽभिधानत्रयप्रयोगेण सगुण साविक सादित भाति ॥२७॥
तत्र च सर्वत्र अशाप्रधानतया सर्व सपायते यस्मात्तस्मात्--
अश्रद्धया हुनं दत्तं तपस्नसं कृतं च यत् ।।
असदित्युन्यते पार्थ न च तत्प्रत्य नो इह ॥२८॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहन रा साइताया वयासिक्या भीमपणे
श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिरम ब्रह्माय गाया योगाम्ने श्रीकृष्णाजुनसवादे श्रद्धा-
त्रयविभागयोगो नाम सनदशोऽध्याय ॥२७॥
अश्रदयेति । अश्रद्धया हुन हवन कृत, अश्रदया दन च ब्राह्मणेभ्यः,
अश्रद्धया तम्नतमनुष्ठित, तथा अश्रद्धयर न यस्लोतनमस्कारादि, तत्सर्व
ममदित्युच्यते, मठाप्तिमाधनमार्ग माय शरार्य । न च तदायासमपि प्रेन्य
पाय, नो अरीहार्य, साधुभिनिदिनत्यादिति ॥२८॥
होत श्रीमत्यरममपरिवाजमाचार्यम्य श्रीगोविंदभगवत्पादशियस्य
श्रीमन्जरभगत कृती श्रीमद्भगवदगीताभाष्ये प्रसारयनियागयोगो नाम
सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥

·१८.१] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २५५ अथाटादशोऽध्यायः। मरस्यैव गीताशास्त्रस्याथोंऽस्मिन्नव्याये उपसहत्य सचि घेदार्थों यतय इत्येवमोऽयमच्याय आरभ्यते । सबा बनातेवप्पायेगोऽर्थोs- स्मिन्नध्याये अगम्यते । अर्जुनस्तु सत्यासत्यागशब्दार्थयोरंव विशेष बुभु- सुरुषाच- अर्जुन उवाच । सन्यासस्य महानाहो तचामिन्छामि वेदितुम् ॥ त्यागस्य च हृषीकेश पृथफेशिनिपूदन ।।१।। सन्यासस्येति । सन्यासक्ष्य सन्यासशब्दार्थस्येत्येतत् , हे महानाहो, तत्व तस्य भावसार याथामिन्येतर , इमाम येदितु शानु, त्यागस्य च त्याग- शब्दार्थस्येत्येतत्, ही कैश पृथगितरेतरविभागत. कैशिनि सूदन कैशिनामा हयछमा असुरस्त निपूदितवान्भागवावामदेवलेन ननाम्ना सपोव्यतेऽर्जुनेन ||१|| सन्यासयागसब्दी तर तत्र निर्दिष्टौ न निटिवायों पूर्वप्यध्यायेषु । अतो जुनाय पृष्टपते तन्नियाय भगवान् उवाच-- श्रीभगवानुवाच। काम्यानां कर्मणा न्यास मन्यानं कायो विदुः ॥ सकर्मफलत्यागं प्राहुस्यागं विचमणा ॥२॥ साम्पानामिति। काग्यानामश्वमेधादीना कर्मणा न्यारा परित्याग, सन्यास मन्यासशब्दार्थ, अनुष्ठेवत्वेन मासस्य अनुठान, करम. पडिता: कनिद्विदुर्विजानन्ति । नित्यनैमित्तिकानामनुष्टीयमानाना सकर्मणामात्मसा- धिनया प्रातस्य फसाय परित्याग मामफल्त्याग. त प्राः कथयन्ति त्याग त्यागशब्दार्थ विचक्षणा. पडिताः । यदि काम्यामपरित्यागः पल्परि- त्यागो वा वक्तव्यः, सर्वथा परित्यागमात्र सन्यासत्यागशब्दयोरेकोऽय: स्यात् न घटस्टमन्दाविर जात्यतरभूताण ॥ ननु नित्यनैमित्तिानः कर्मणा फलमेर भास्नीत्साहुः । कपमुच्यते ·२५६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.२ तेगा पलत्यागः, यथा यध्यायाः पुत्रत्याग.! नैर दोपः, नित्यानामपि कर्मणा भगवता फलवत्त्वस्येष्टन्यात् । वयति हि भगवान् 'आनेष्टमिष्ट मिश्र च,' इति, 'न तु सन्यासिना' [गी.१८.१२] इति च । सन्यासिनामेव हि केवल कर्मफलासमध दर्शयन्नसन्यासिना नित्यक्रमालप्राप्ति 'भवत्यत्यागिना प्रेन्य' [गी.१८.१२] इति दर्शयति ॥२॥ त्याज्यं दोपवदित्येक कर्म प्राहुर्मनीषिण ॥ यज्ञदानतप कर्म न त्याच्यामिति चापरे ||३|| त्याज्यं दोपेति । त्याज्य त्यक्त य दोपवद्दोपोऽस्यास्तीति दोपवत् । किं कर्म हेतुल्यात्सर्वमेर। अथ दोपो यथा रागादिस्त्यन्यते तथा त्याज्यमित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिण. पडिता. माख्यादिदृष्टिमाश्रिता., अधि. कृताना पर्मिणामपीति! तर यजदानता कम न त्याज्यमिति चापरे ।। कर्मिण एवाधिकना• तानपेयैते विरूपा, न तु माननिष्टान्व्युत्था- यिन सन्यासिनो फेश्य । 'ज्ञानयोगेन साख्याना निठा मा पुरा प्रोक्ता' [गी.३.३] इति कर्माधिकागदपोद्धता ये, न तान्प्रति चिंता ॥ ननु 'कर्मयोगेण योगिना' [गी.३.३] इत्यधिकना. विभक्तनिष्ठा अपीह सशाम्बोपमारप्रकरणे यथा विचार्यन्ते, तथा सरुमा अपि ज्ञान- निठा विचार्यन्तामिति ।। न, तेया मोहदु.मनिमित्तत्यागानुसत्ते । न काय- फ्लेशनिमिनानि दु पानि साख्या आत्मनि पश्यन्ति, इच्छादीना क्षेत्रधर्मच- नैव दर्शितत्वात् । अतरते न कायझेशदु.पभाकम परित्यजन्त । नापि ते माणा मनि पश्यन्ति येन नियत कर्म माहात्यरित्यनेषु । गुणाना कर्म 'नेट मिचि करोमि' गी...८], इति हि ते मन्यस्यन्ति । 'सर्वकर्माणि मनमा सन्यस्य' [गी.... ३] इत्यादिभि ितत्वविदः सन्यासप्रकार उक्त । तस्माद्येऽन्ये धिता. मन्यनारमविदो, येपा च मोहायाग, सभाति काय- लगभयाच, तर नाममस्त्यागिनो राजमाश्चेति नियते फर्मिणामनात्म भाना कर्मफलत्यागस्तुत्यर्थम् । 'सरिभपरित्यागो' [गी.१२.१६], 'मैनी ·१८.३ ] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २५७ सतुष्टो येन केनचिदनिकेतः स्थिरमतिः' [गी.१२.१९] इति गुणातीतलक्षणे च परमार्थमन्यासिनो विशेपिनत्वात् । पश्यति च 'शनत्य या परा निष्टा' [गी.१८..] इति । तस्माज्ञाननिष्ठाः सन्यासिनो नेह विवक्षिताः । कमालत्याग एव सात्त्विकत्येन गुणेन ताममत्वापेभया सन्यास उच्यते, न मुख्यः मर्यक्रमसन्यासः ।। मकमसयामामभरे च न हि देहभता' [गी.१८.११] इति हेतु. रचना मुख्य एवेति चेत् । न, हेनुवचनम्य स्तुत्यर्थयात् । यथा 'त्यागाच्छा- तिग्नारम' [गी.१२.१२] इति कमाल्यागस्तुतिरेर यथोक्तानेकपक्षानु शानाशानिमन्तमर्जुनमा प्रति विधानात , तथैदमपि न हि देहभृता शाक्य' [गी.१८.११] इति कमपलत्यागस्तुत्यर्थं वचनम् । न 'सर्वकर्माणि मनमा सन्यस्य नैव कुर्वन्न कारयन्नास्ते' [गी.५.१३] इत्यस्य पक्षस्यापवादः केनचियापिनु शस्य । तस्मात्मण्यधिकृता अन्येवैष सन्यासल्यागविकल्पः । ये तु परमार्थदर्शिनः साख्याः, तेपा शाननिष्ठायामेव सर्वमसन्यासल- अगायासधिकारो नान्यत्र, इति न ते विकल्पाहाः। तच्चोपपादितमस्माभिः 'वढाविनाशिन' [गी.२.२१] इत्यस्मिन्प्रदेशे, नृतीयादी च ॥३॥ ननेषु विकल्पभेदेषु - निश्वयं शृणु मे तर त्यागे भरतसत्तम ।। त्यागो हि पुरुषत्र्याय त्रिविधः संप्रकीर्तितः ॥४॥ निश्चयमिति । निश्चय झुग्यवधारय मे मम वचनात् तन त्यागे त्याग- सन्यामविस्पे यथादर्शिते भरतसत्तम भरनाना साधुराम । त्यागो हि, ल्याग- मन्यामरालयाच्यो हि योऽर्थ. स एक एवेत्यभिप्रेत्याह त्यागो हीति । पुरुष व्यान, विविधत्रिपकारस्तामसादिप्रकारः सप्रकीर्तितः शास्त्रेषु सम्यकथित. यस्मात्ताममादिभेदेन त्यागसन्यासशब्दवाच्यो योऽधिकृतस्य कर्मिणोऽनात्मजस्य निधिः गभवति, न परमार्थदर्शिनः, इत्ययमों दुर्गानः, तस्मादत्र तत्य नान्यो यस्तु समर्थः । तस्मानिश्चय परमार्थशास्त्रार्थविश्यमभ्यवसायमेश्वर में गी.१७ ·२५८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.४ मत्त शृणु ॥४॥ २ पुनरसौ निश्वर इत्यत आह- यमो दान तप कर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् ।। यशो दान तपधैव पायनानि मनीषिणाम ॥५॥ या इति । यशो दान तप इन्येतत् त्रिषि फर्म न त्याज्य न स्यकव्य, कार्य करणीयमेर नत् । क्रमात् ? यगो दान तपथैव पावनानि विगुदिकराणि मनीषिणां पलानभिसधीनामित्येतत् ॥५॥ एतान्यपि तु कर्माणि संग त्यक्या फलानि च ॥ नव्यानीति में पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ||६|| पनान्यपाति । एतान्यपि तु धर्माणि यजदानवपासि पावनान्युत्तानि संगमासान ते त्यक्त्वा, पन्यनि च तेरा परित्यज्य क्तव्यानीत्यनुष्ठेयानीति मे मम निभित मतमुत्तमम् ।। निभर शृणु मे तत्र' [गी.१८.४] इति प्रातिशाय, पावनत्व च हेतु. मुन्या 'एनापि पाणि पर्त पानि' इत्येतत् 'निश्रित मतमुत्तम' इति मतिमातापापमहार एय नावधि वचनं 'एनान्यपि' इति प्रतिमनिमशार्थ- स्वोपरो । मामगाय पार्थिनो बहेतर एता यपि कर्माणि मुमुक्षी वर्त- पानि दर्याप शन्दम्यार्थ. । न त्यन्यानि कर्माण्यपेय 'एनान्या' इत्युच्यने ।। अन्ये तु वर्षय-न- निन्याना कर्मणां पलभावात् 'सग त्यक्त्या पलानि च' इति नोपपद्यते । अत' 'पनान्यपि' ति यानि सम्यानि कगि निम्योन्यानि, पायपि क्नंन्यानि, किमुत बगदानतपसि नित्यानानि । नदमन, निन्यानामपि दमणा २६ परचम्योपगादितत्वात् 'यशे दान नाचैव पायनानि' [गी.१८.५] इत्यादिवचनेन । नित्यान्याप कर्मणि यनुवाकया निदायोमुशोः कुत काम्येषु प्रगग ' 'दूरेण दर वर्म [गी.२.२.] इति न निदिन यान्, 'यसाधारमणोऽन्यत्र' गी.३..] पनि च अम्यामगां बधहेतुल्वर निश्चितन्यात् । 'गुण्य- ·२८.६] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २५ विषया वेदाः [गी.२.४५], विद्या मा सोमपाः' [गी.९.२०], क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोके विशन्ति' [गी.९.२५], इति च दूरव्यवहितल्याच्च, न काम्ये 'एतान्यपि प्रति व्यपदेश. ॥६॥ अस्मादशस्याधिकृतस्य मुमुक्षो-~ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपयते !! मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥७॥ नियतस्येति । नियतस्य तु निन्यस्य सन्यासः परित्याग. दमणो नोपपद्यते, अगर पायनस्यस्येटत्यात् । मोहादज्ञानात्तस्य नियतस्य परित्याग नियत चावश्य कर्तव्य, त्यप्यते चेति विप्रतिपिट, अतो मोहनिमित्त. परि- त्याग:- तामस. परिकीर्तितो मोह तम इति ॥७॥ किंच-- दुखमित्यय यत्कर्म फायझेशभयात्यजेत् ॥ म कृत्वा राजसं त्याग नैव त्यागफल लभेत् ॥८॥ दु,समिति । दु समित्येव यलम कापलेशभयानारदु समयात्यजे. सारित्यजेत्, स कृत्या राजस रजोनिवर्त्य त्याग नैव त्याग ल ज्ञानपूरिस्थ मकर्मत्यागस्य पल मोक्षाख्य न लभेन्नर लभेत ||८|| क. पुन• साचिकस्त्याग. इत्याह--- कार्यमित्येव यकर्म नियतं प्रियतऽर्जुन !! संग त्याला फल चैन स त्याग' सात्विको मत ॥९॥ कार्यमिति । कार्य कर्तव्यमित्येर याकर्म नियत नित्य क्रियते निस्पले हेर्जुन, मग त्याला पल चैत्र । एतत् नित्याना कर्मणा फ्लबचे भगव द्वचन प्रमाणमयोचाम । अथवा यपि पल न श्रूयते नित्यस्य कर्मग , तथापि नित्य कर्म कृत आत्मसकार प्रत्ययायपरिहार या पल करोत्यात्मन इति कल्पयत्येवाशः। तन तामपि कल्पना निवारयति ‘फल त्यक्त्या'' इत्य नेन । अतः साधूत 'सग त्यस्श पर च' इति । B त्यागो नित्यकर्ममु .

·२६० श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१८.९ मगफलपरित्याग साविक सत्वानिवृत्तो मतोऽभिमत | ननु कमरित्यागस्त्रिविध सन्यास इति च प्रत । वन ताम राजसश्चोतस्याग । क्षमिह सगफलत्यागस्तृतीयत्वेनोच्यते । यया प्रयो ब्राह्मणा आगता , तर पडगविदो दौ, क्षत्रियस्तृताय इति तद्वत् । नेर देष त्यागसामान्येन स्तुत्यर्थ वात् । अस्ति हि कर्मसन्यासस्य फ्लाभिसधि- त्यागस्य च त्याग सामान्यम् । तर राजसतामस येन पमन्यागनिंदया कर्म- फ्लाभिसधित्याग माविकन्वेन स्तयते 'स त्याग माचिको मत' इति ||९|| यस्तु अधिकृत सग त्यक्त्वा पअभिसधि च नित्य कर्म क्रोति, तस्य फलरागादिना अफगाक्रियमाणमत करण नित्यैश्च वर्मभि सस्त्रिय माण वितुष्यति । विगुद्र प्रसन्नमा मालोचनशम भरात । तस्यैव नियकर्मानुपानेन विशुद्धात करणस्य आमभानाभिमुखस्य क्रमेण यथा तनिष्ठा स्यात् तद्वतव्यमित्याह--- न द्वेष्यकुशल कर्म कुशले नानुपश्यते ॥ त्यागी सबसमापिटो भेधानी छिन्नसशय ॥१०॥ न द्वेप्रीति । न देण्यशमशोभन याम्य कर्म, शरीरारभद्वारेण ससारकारण, 'विमनेन' इयवम् । कुशले शोभने निन्ये कमाण सवा दिगानोन्पत्तितन्निठाहेतु वेन 'मोनकारणमिद' इत्येव नानुष यते अनुपग प्रीति न करातीत्येतत् । क पुनरसो' त्यागी एवोक्न सगफलत्यागेन तदात्यागी, य कमाण मग त्यक्या तसल च नित्यकर्मानुष्ठायी स त्यागी । कदा पुनरगो असुराल कम न देषि, कुशल च नानुपज्यत इति, उच्यत- सत्व समाविंग या मत्वेन आमानामविवेकविज्ञानहेतुना समाविर मव्याप्त मयुन इत्येतत् । अत एव च मेधावी मेधया आमज्ञानलमणया प्रशया मयुन तदा मेधावा । मेधावियादेव छिनमाय डिनो अविद्याकृत गुगा यम्य 'आमस्वरूपारस्थानमेव पर नि श्रेयमसाधन नान्यत्किंचित्' इत्येव निश्चयेन छिन्नमय ।।

·१८.१०] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । योऽधिकृत पुरुषः पातेन प्रारंग कर्मयोगानुटानेन ऋण सस्कृतात्मा सन् जन्मादिविक्रियारहितत्वेन निषियमात्मानमात्मत्वेन सत्रुद्धः, म सर्पकर्माणि मनमा सन्यस्य नैव कुन्न कारयन्नासीनो कम्बलक्षणा ज्ञान- मिष्टामश्नुते इत्येतत्पूरातस्य कर्मयोगस्य प्रयोजनमनेन श्लोफेनोत्तम् ||१०|| यः पुनरधिकृत. सन्देहात्माभिमानित्वेन देहमृदजोऽवाधितात्मकर्तृ- त्यविजानतया अह क्तति निश्रितबुद्धिः तस्यारोपरमपरित्यागम्यायस्यल्या- कमाल्ल्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एकाधिकारी, न सत्यागे इत्येतमर्थ दर्श- यिनुमाह-- न हि देहभृता शक्य त्यक्तं कर्माण्यशेषत ] यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥११॥ न हीति । न हि यस्माद्देहभत्ता, देह विभीति देहभृत्, देहात्मा- मिमानवान्देहभृदुच्यते, न हि विवेकी, स हि पदाविनाशिन' [गी.२.२१] इत्यादिना कर्तृत्वाधिकारानिवर्तित । जतस्तेन देहभना अशेन न शक्य त्यक्त सन्यासिनु कमाण्यशेती नि दोषेण । तस्माद्यस्त्वज्ञोऽधिकृतो नित्यानि कर्माणि उचकमल यागी कर्मफ्लाभिसधिमाधमन्यासी म त्यागीत्यभिधीयते कर्यपि सन्निति स्तुन्यभिप्रायेण | तस्मात्परमार्थदशिनर देहभता देहात्मभावरहितेन अपस्मसन्यास. टाक्यते तुम् ॥१२॥ कि पुनस्त प्रयोजन यन्मर्वकर्ममन्यासात्स्यादित्गुच्यते - अनिष्टमिष्ट मित्रं च त्रिविधं कर्मण फलम् ॥ भरत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्यासिना कचित ।।१२।। अनिष्टमिति । अनिष्ट नरसतिगादिलक्षण, इष्ट देवादिलक्षण, मिअमिष्टानिष्टसयुक्त मनुष्यलक्षण च, एव निविध विप्रसार पर्मणो धर्माधर्म- लक्षणस्य फल बाह्यानकमारकव्यापारनिप्पन्न सत् अविद्याकृतमिंद्रजालमायो- पम महामोहर प्रत्यगात्मोपचर्पि इह- फल्गुतया ल्यमदर्शन गच्छतीति पल. निर्वाचन- तदेतदेवलक्षण फल भपति अत्यागिनामजानां पर्मियामपरमार्थ- ·२६२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१८.१२ M मन्यामिना प्रेत्य शरीरयातायम् । न तु सन्यासिना परमार्थसंन्यासिना पर- महमारिवाज कानां केवलज्ञाननिष्ठाना छचित् । न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठा अविधादिससारपीज नोन्मूलयति कदाचिदित्यर्थः । अतः परमार्थदर्शिनः एवारोपकमसन्यासित्व सभवति, अविद्याध्यारोपितत्वादात्मनि क्रियाकारक- पन्यनां, न त्वस्याधिष्टानादीनि क्रियाकर्तृकारकाण्यात्मत्वेनैव पश्यतः अगएकामन्यासः सभवति ॥१२॥ तदेतदुत्तरैः श्लोकदर्शयति-- पंचतानि महाबाहो कारणानि निरोध मे ॥ साख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥१३॥ पचेति । पचैतानि वध्यमाणानि हे महाबाहो धारणानि निर्तकानि । निबोध मे ममेति उत्तरत्र चेतःसमाधानार्थ, वस्तुवैषम्यप्रदर्शनार्य च । तानि च कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति- सारव्ये ज्ञातव्याः पदार्याः सख्या- यन्ने यस्मिन्यास्त्रे तत्वांख्य वेदान्तः । कृतान्ते इति तस्यैव विशेषणम् । कृतमिति कोच्यते, तस्या अतः परिममातिर्यत्र स वृतान्तः, कर्मान्त इत्येतत् । 'यावानर्थ उदपाने' [गी.२.४६], 'सबै कासिल पार्थ माने परिसमाप्यते' [गी.४.३३] इत्यारमजाने सजाते सर्वकर्मणा निवृति दर्शयति । अतस्तस्मिन्नात्मशानाय मारल्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोतानि कार्यतानि सिद्धये निष्पत्त्यर्थं सर्वकर्मणाम् ॥१३॥ कानि तानीत्युच्यते-- अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ॥ विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैव चैवात्र पचमम् ॥१४॥ अधिष्ठानमिति । अधिष्ठानमिच्छाद्धेपमुखदुःसशानादीनामभिव्यक्तेरा- अयोधितान शरीर, तथा कर्ता उपाधिलक्षणो भोक्ता, करण च श्रौत्रादिक गन्दाधुपलब्धये पृथग्विधं नानाप्रकार तत् दादशमुख्य, विविधाश्च पृथक्वेष्टा वायवीयाः प्राणापानाद्याः, देवं चैत्र देवमेव चाते चतुषु पचमं पंचाना

·१८.१४]
श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
परणमादित्यादि चक्षुराद्यनुप्राहकम् ||१४||
शरीरवाइमनोमिर्यकर्म प्रारभते नरः ।।
न्याय या विपरीत वा पचैते तस्य हेतवः ॥१५॥
दारोगते । शरीरवाट्यनाभिर्य म त्रिभिरेतः प्रारभते निर्वतयति
नरो, ज्याश्य वा धम्य शास्त्रीय, विपरीत वा अशास्त्रीयमधर्म्यम् । यचापि
निमिपितवेष्टितादि जीवनहेतुः नदपि पूर्वतधमाधमयोरेर कार्यमिति न्याय्य-
विपरीतयोरेय ग्रहणेन गृहीतम् । पचैते ययोत्तास्नस्य संस्थिर मणो
देताः कारणानि ॥
ननु एतानि अधिष्ठानादीनि सर्पकमंगा निकानि, कथमुच्यने
'शरीरवाशानामिः कर्म प्रारभते' इति । नैष दोषः, विधिप्रनिषेधलक्षण
गौ कर्म हरिरादित्रयमधान, तदगतमा दनयवादि जीवनला निधन
राशीस्तमुच्यते शरीरादिभिरारभ्यते इति । पलरालेऽपि तत्याने साधनः
भुज्यते इति पचा नामेव हेतुत्य न विहव्यते ||१||
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ॥
पश्यत्यकृतयुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥१६॥
तनेति । तत्रेति प्रकृतेन मरथ्यते । एच सति, एव यथोन पच-
भिहतुभिनित्यं सति कर्मणि । तौर मतीति दुमतित्यस्य हेनुत्पेन सबभने ।
तत्र एनेपामानन्यत्वेन अविद्यया परिकल्पिने नियमाणस्य मणोऽहमेय
कति कतारमात्मान केरल शुद्ध तु यः पश्यत्यविद्वान् ; क्रमात् ' वेदान्ता-
चार्योपदेशन्यायरक्तद्धित्वादमस्कृतबुद्धिचात; योऽपि देहादिव्यनिरिनात्मवादी
आत्मानमेव केवल कतार पश्यति, असायप्यानबुद्धि, अतोऽतत्रुदित्यान्न
स पन्यत्यात्मनस्तत्त्य कर्मणो वा इत्यर्थः । अत. दुर्मतिः युत्सिता विपरीता
दुशाऽजा जननमरणप्रतिपत्तिहेतुमना मति अस्येति दुर्मतिः । म पश्यपि
न पश्यति, यथा तैमिरिकोऽनेक चद्र, यथा वायु धावत्सु चद्र पावन्त,
यथा वा चाहने उपविष्टोऽन्येषु धापरात्मान धावन्तम् ॥१६॥

·२८.१७] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २६५ न्यायतश्व-निरवयव अपरतत्रमविनियमात्मतचामिति राजमार्ग । विक्रिया- वचा-युपगमऽप्यात्मन स्वीयैव पिक्रिया सस्य भवितुमर्हति, माधिष्ठाना- दीना कमाणात्मकर्तृकाणि स्यु । नहि परस्य कम परेणातमाग नुमर्हति । यचविद्यया गगित, न तत्तस्य । यथा रजतत्व न शुक्तिमाया, यथा या तमलिगल बालैगमितमधियया, नामाशय, तथाधिष्ठानादिविनियापि तेपा मेर नात्मन । तस्माएर मुक्त अपनतमुद्धिलेपाभावाविद्वान हति न निक- प्यते इति । 'नाय हन्ति न हन्यते' [गी २...] इति प्रतिज्ञाय 'न जायते' गी २२०] इत्यादिहेतुबचनेनानिनिय मात्मन उकया, 'वेदा- विनाशिन' [गी.२ २१] इति विदुप कर्माधिकारनिवृत्ति शास्त्रादी मुसरत उक्न्या, मध्य प्रसारिता च तत्र तत्र प्रसग कृत्वहोपसहरति शास्त्रा- यपिंगकरणाय विद्वान्न हनि न निरभ्यते इति । देहम वाभि- मानानुपपत्त जविद्यापताशेर्ममयासोपपने सयासिनामनिदि विविध चमण पर न भवतीत्युपपन्न, नद्रिपययाच्चेतरेपा भवतीत्येतच अपरिहाय- मियप गातागात्रार्थ उपसहत । स एप सवेदाथसारो निपुणमतिभि पाटनविचार्य प्रतिपत्तय इति तत्र तत्र प्रकरणविभागेन दशितोऽस्माभि शास्त्रन्यानानुसारण ॥१७॥ जयदानी क्रममा प्रवतरमुच्यते- ज्ञान ज्ञेय परिक्षामा प्रिविधा कर्मचोदना ।। करण कर्म कतेति निविध कर्मसाह ॥१८॥ जानमिनि । जान ज्ञायतेऽनेनेति सनविषयमविदोषेणोध्यते । शप जातय, तदपि सामान्यनैप रागमुच्यते । राथा परिजाता उपाधिल्यो जविद्यापल्पितो भाता। इत्येतत् समविशेषण सर्वकर्मणा प्रतिस विविधा त्रिप्रकारा कमचोदना ! सानादीना हि प्रयागा मनिपाते हानोपादानादि प्रयोनन समारभ स्यात् । तत पचभिरविष्ठानादिभिरारब्ध याअन • कायाप्रयभेदन विधा राशीभूत निपु करणादिषु मगृह्यते इत्येतदुच्यते- करण नथा ·२६६ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.१८ वियतेऽनेनेति बाह्य श्रोत्रादि, अत स्थ बुद्धयादि, कर्म इंप्सिततम कर्तुः क्रियया व्याप्यमान, वर्ता करणाना व्यापारयिता उपाधिलक्षणः इति त्रिवि- धस्निप्रकारः कर्मसमहः, सगृह्यतेऽस्मिन्निति सग्रहः कर्मणः सग्रहः कर्मसग्रहः । कर्म एषु हि त्रियु समवैति तेनाय त्रिविधः कर्मसमहः ॥१८॥ अदानी क्रियाकारकपत्यनां सर्वेषा गुणात्मकत्वात्सत्त्वरजस्तमोगुण- भेदतग्निविधो भेदो वक्तव्य इत्यारभ्यते-- ज्ञानं कर्म च कर्ता च निधैन गुणभेदतः ॥ प्रोन्यते गुणसत्याने यथावन्छृणु तान्यपि ॥१९॥ शानामति । शान कर्म च कर्म प्रिया, न कारक पारिभाषिकमी- मिततम मर्म, वर्ता च निक क्रियाणा विधव, अवधारण गुगव्यतिरिन- जात्यतराभावप्रदर्शनार्थ गुणभेदतः सत्वादिभेदेनेत्यर्थः । प्रोच्यते कय्यते गुणमाल्याने कापिले शास्त्रे तदपि गुणसख्यान यात्र गुणभोनविश्य प्रमा- णमेव । परमार्थवीकरविषये यद्यपि विरुध्यते, तथापि ने हि शापिला गुणगौणव्यापागनिम्पगे-भियुना इति तच्छाम्नमपि यन्यमाणार्थस्तुन्य यत्वेन उपार्दायते इति न विरोधः । यथावप्रधान्याय यथाशास्त्र अणु तान्यपि मानादीने तदिजातानि गुणभेदकृतानि शृणु, वश्यमाणेऽधे मनःममाधि बुर्वित्यर्थः ॥१९॥ गानस्य तु तावत् त्रिविधत्वमुच्यते-- सर्वभूतेषु येनके भावमव्ययमीयते ॥ आनिमक्तं विभक्तपु तज्ज्ञानं रिद्धि साविकम् ॥२०॥ मर्वभूतेन्विति । मस्तेिष्वव्यनादिस्थावरान्तेषु भूतेषु येन शाननैर भाव वस्तु भावरान्दो यस्दयाची एकमात्मवस्वित्यर्थः । अयय न व्येति स्वात्मना स्वधर्मण या बटम्यमित्यर्थः। ईधते पश्यति येन जानेन, तब भायमविभव प्रनिदे विभनेए देहभेदेषु न विभक्त तदात्मनस्तु, व्योमचिरतरमित्यर्थः। साशात् सम्यग्दर्शन अद्वैतात्मविश्य ·१८.२० श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २६७ सायिक विद्धीति ॥२०॥ यानि द्रुतदर्शनानि तानि असम्यग्भूतानि राजमानि नामसानि चेति न साक्षात्समारोच्छित्तये भवन्ति- पृथक्त्वेन तु यशानं नानाभावा-पृथग्विधान । यत्ति सर्वेषु भूतेषु तम्ज्ञानं विद्धि राजसम २१|| पृथक्त्वेनेति । पृथक्त्वेन नु भेदेन प्रतिधारीरमन्यत्वेन यजान नाना- भावाभिवानात्मनः पृथग्विधा पृथक्प्रकारान्भिनलारणानित्यर्थ: बेति विना- नाति यज्ञान मवेषु भूतेषु, भानस्य कत्यामभवायेन मानेन वेनीत्यर्थः, वयान विधि राजस रजोगुणनितम् ॥२॥ यत्तु कृरनवदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहै नुकम् ॥ अतस्वार्थवल्पं च तत्तामसमुदालतम् ।।२२।। यस्थिति । यत् जान मृत्मवत्समस्तात्मविषयमिय एकस्मिन्कार्य देहे बहिया प्रतिमादी सक्त 'एनावानेवामेश्वरो या नात परमस्ति' इति, यथा नमक्षपणादीना दारीरान्तयती देहपरिमाणो जीय. ईश्वरो वा पापाणदा. दिमार, इत्येवमेकस्मिन्कायें मनमहेनुक हेनुपीजत नियनिक, जतत्त्वार्थ- वत् अयथामतार्थवत् . यथामृतोऽयस्तत्त्वार्थ, मोऽस्य यमलोस्तीति नत्यार्थवत् , न तस्यार्थवदतत्वार्यवत् । अहेनुकत्यादेवाप , अन्पाविषय- पादपालवाद्वा । नत्तामसमुदाहृतम् । तामसादि प्राणिमामविकिनामी. दृदा गान दृश्यते ॥२॥ अयेदानों कर्मणविध्यमुच्यते--- नियतं संगरहितमरागद्वेपतःकृतम् ।। अफलप्रेप्मुना कर्म यत्तत्सात्त्विकमुन्यते ॥२३|| नियमिति । नियत नित्य सगरहितमासत्ति पर्गिस अरागद्वेपत कृत रागप्रयुक्तेन द्वेषप्रयुक्त न च कृत रागद्वेषत.कृत तद्विपरीच अरागद्वेपत.क्त, अपप्रेप्सुना पलं ग्रेप्सतीति पलपपमुः फलनणाः तद्विपतिनाफ्लोप्मुना ·२६८. श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.२३ का कृत कर्म यत्तसाविकमुच्यते ॥२३॥ यत्तु कामेप्सुना फर्म साहंकारेण चा पुनः ॥ नियन बहुलायाम तद्राजसमुदाहतम् ॥२४।। राविति । यत कामेमुना कर्माप्रेमुनेत्यर्थः, म साहकारण या माईकारणेति न सत्यशानापाया, कि तहि रोक्किोत्रियनिरहयारापे- क्षरा । यो हि परमार्थनिरमार आन्माचेत्, न तस्य कामेप्मुत्वदुलायासक. दृन्यामिरम्नि । माथिम्यापि मंगोटनामपिमाहार. यां, मुन राजसताममयो । सर्व अनामविप श्रोनियो निरहार उच्यते निरह- पारोग्य ब्राह्मण इति । तम्मानदपेयेय माहकारेण वा इत्युक्तम । पुनः- गन्द पादपूरणार्थ । प्रियन बहुलायाम व वां मइना आयामेन नियंते तत्कम राजसमुदाहनम pril अनुबंध भयं हिंसामनपेक्ष्य च पीरपम ॥ मोरादारभ्यते धर्म यतत्तामसमुन्यते ॥२५॥ ननुग्धमिति । अनुग्ध पवाभावि यदनु भोग्नुवध उच्यते त चानुबंध, घर यम्मिन्यमणि शिरमाणे शनिश्शरोधरयो या म्गत भय, हिंगां मालिनीट व अनपेन च पाम्य पुरुषमार सानोमीद म गमाप- पितु इत्येपमा मनामध्यम, ल्येतान्यनुयघाटीन्यनपश्य पारगन्नानि मोहा. दक्किन आरभ्यते पमं यत्ननामम नमोनिवृत्तमुच्यते ||301 इदानी पभेद उच्चने- मुनसंगोऽनांचाई पुत्माममन्धित' ।। मियमियोनिमारः पती मात्त्विक इन्यते ॥२॥ नति । मुनमगो मुन' परित्यन मगो पेन म मुनसगः, जन- स्वदी नाहबदनशीलो, धृयुन्माममन्तिो निर्धारणमुत्गाह उद्यमरनाभ्यां रामन्वित मनु (युन्माहसमधन , मिमियो. क्रियमाणस मंणः पमिद अमिदा व मिद्धमिहयानिर्विकारः, येल यात्रप्रमाणेन प्रयुनो .

·२८.२६ ] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । , न फ्लरागादिना यः स निर्विकार उच्यते । एभूत का य. स साविक उच्यते॥२६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलन्धो हिसात्मनो-शुचि ॥ हाशोकान्वित कर्ता राजम परिकीर्तित ||२७|| गगीति | रागी रागोऽस्यास्तीनि रागी, कर्मफलप्रप्सु कमपलाधी, तुब पद्रव्येषु सजाततृष्ण तीर्थानी स्पद्व्यापरिन्यागी पा, हिमात्मा परपीडारस्यभाष , अशुचिह्यिा न शौचतितो, हगोगन्वित प्राप्त मॉनिप्रवाती दधिय गे च शोकन्तान्या पंचोमाभ्यामरित भयुन दम्पय न कर्मण सपत्तिविपत्तिभ्या हर्षशोको म्याता नाभ्या सयुनो य क्ता म सनम परिसीर्तित ॥२७॥ अयुक्त प्रारत स्तव्ध गठो नयतिकोऽलस || विपानी दीर्घसूनी च ती तामस उच्यते ॥२८॥ अयुन इति । अयुक्तो असमाहित , प्रायनो त्यतासंस्कृत द्विगील सम , स्तब्धी दडयन नमति कस्मेचित् , शटो मायाची शक्ति गूहनकारी, नैतिर परवृत्तिच्छेदनपर , नल्सो प्रवृत्तिशील क्तव्येभ्यपि, विषादी भदायसनस्वभावा, दीर्घसूती फतन्याना दीपप्रसारणो सर्वदा मद- स्वभाव , यदा श्वो या कर्तव्य तमामनापि न करोति, यथैवमूत म कर्ता तामस उच्यते ॥२८॥ बुद्धभेद धृतेश्चैव गुणतान्त्रिविध गृणु ॥ प्रोन्यमानमशेपेण पृथात्वेन धनजय ॥२९॥ बुद्धभेंटमिति । बुद्धभेद धूतेश्चैव भेद गुणत सत्त्वादिगुणतविविध चैम्पिति स्वोपन्यास । प्राच्यमान कथ्यमानमशेषण निरयशेषलो यथावत्पृथ- क्वेन विकतो धनजय । दिग्विजये मान्य दैव च प्रभूत धन नितवान् तेनामा धनजयोऽर्जुन ॥२३॥ प्रशान्ति च निवृत्तिं च कार्याकार्य भयाभये ॥ , ·-२७० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.३० बंध मानं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विको ॥३०॥ प्रवृत्तिं चति । प्रवृत्ति च प्रवृत्तिः प्रवर्तन वधहेतुः कर्ममार्गः शास्त्र- विहितविषयः, निवृत्तिं च निवृत्तिमांशहेनुः मन्यासमार्गः, यधमोक्षसमानवा. क्यत्वात्प्रवृत्तिनिवृत्ती ममन्यासमागी इत्यवगम्यते । कार्याकायें विहितपति. पिदै रोक्कि वैदिक वा शास्त्रबुद्धेः कन-याक्तव्य करणारणे इत्येतत् ; कम्य, देशकालाद्यपेक्षया दृष्टादृष्टार्थाना कर्मणाम् । भयाभये विभेत्यस्मादिति भय, न भयमभय, भय नाभय च भयाभये, दृष्टादृष्टीविषयोभियाभवयोः कारणे इत्यर्थः । १ध सहेतुक मोन च सहेत या वेत्ति विजानाति बुद्धिः; सा पार्थ साविकी। तत्र शानं बुरेत्तिः, बुद्धिस्तु वृत्तिमती । तिरपि वृत्तिविदोष एव बुद्धेः ॥३०॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेव च ।। अयथावत्प्रजानाति धुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥३१॥ यनि । यया धर्म शास्त्रचोदित, • अधर्म च नन्प्रतिषिद्ध, कार्य चाकार्यमवन पनि एव कायांग अयथापन यथावत्मयतो निर्णयन न प्रजानानि, बुद्धिः मा पार्थ गजसी ॥३॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता ।। सान्विपरीतांश्व बुद्धिः मा पार्थ तामसी ॥३२॥ अधमिनि । अधर्म प्रतिपिट धर्म विहितमिति या मन्यते जानाति तममा माता मतो, सर्वाधान्मपनिर भेयपदार्थाविपरीनांच विपरीतानेय विमानानि, बुद्धिः मा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यया धारयते मनःप्राणेंद्रियक्रियाः ॥ योगेनाव्यभिचारेण्या धृति सा पार्थ माविकी ॥३३॥ धृत्येति । धृत्या यया, अव्यभिचारिण्येति व्यवहितेन सबधा, धार• यते, !ि मनःप्राणद्रिपत्रियाः मनश्च प्राणान इद्रियाणि च मनःपाणदि- याणि तेगा प्रिया श्रेष्ठाः ता उन्मात्रमार्गप्रहत्तेर्धारयते धारयति । धृत्या हि ·१८.३३ ] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम्। २७१ धायमाणा उच्छास्त्रमागविण्या न भवन्ति । योगेन समाधिना, अन्यभिचा. रिया नित्यसमाध्यनुगतयेत्यर्थः। एतदुक्त मयति- अव्यभिचारिण्या धृत्या मन प्राणद्रियत्रिया धार्यमाणा योगेन धारयतीति । या एवलक्षणा घृति, सा पायं सात्विकी ॥३३॥ यया तु धर्मकामार्थान्धृत्या धारयते न । प्रसंगन फलाकांक्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥३४॥ ययेति । यया तु धर्मकामार्थान्धर्मश्च नामश्चार्यश्च धर्मकामाधीस्तान्धर्म- कामार्थान्धृत्या यया धारयते मनसि नित्यकर्तव्यरूपानवधारयति हेऽर्जुन, प्रसगेन यस्य यस्य धर्मदेधारणापसगस्लेन तेन प्रसगेन फलाकामी च भवति यः पुरुषः तस्य धृतिया सा पार्थ राजसी ||३४|| यया स्वान भयं शोकं विपादं मदमेव च ॥ न विमुंचति दुर्मेधा धृतिः सा तामसी मता ॥३५॥ ययति । यया स्वप्न निद्रा भय त्रास शोक विपाद विषण्णता मद विषयसेवामात्सनी बहु मन्यमानी मत्त इव मदमेव च मनसि नित्यमेव रत- व्यरूपतया कुर्वन् न विमुचति धारयन्येव दुधाः कृत्सितमेधाः पुरुपो यः; तस्य धृतियां सा तामसी मता ॥३॥ गुणभेदेन रियाणा कारकाणां च निविधो भेद उनः। अथेदानी पलस्य मुरवस्य त्रिविधो भेद उच्यते- मुख विदानी त्रिविध शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्त च निगच्छति ।।३६॥ सुखमिति । सुप विदानी विविध शृणु, समाधान कुर्वित्येतत्, में मम भरतर्षभ । अभ्यासात्परिचयादावृत्तः रमते रति प्रतिपद्यते यत्र यस्मिन्सुखानुभवे दुःखान्त च दुःयावसान दुःपोपशम च निगच्प्रति निश्च- येन मामोति ॥३६॥ यत्तदो विपमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।।

·२७२
श्रीमच्छंकराचार्यविरचित
[ १८.३७
.
तत्मुस सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥३७॥
यदिति । यत्तत्मसमप्रे पूर्व प्रथमसनिपाते भानवैरा यभ्यानममाध्या-
रमेऽन्यतायासपूर्वकत्वादिषमिव दु.सात्मा भाति, परिणामे ज्ञानवैराग्यादि-
परिपाक्न सुग्वममृतोपम, तत्मुस साविक प्रोन विद्वद्भि, आत्मनो शुद्धि
रात्मशुद्धि , आत्मबुद्धे. प्रसादो नैर्मल्य सलिलम्येन स्वच्छता, ततो जात-
मात्मबुद्धिप्रसादजम् । आत्मविषया वा आमावल्पना या बुद्धिग मनुद्धि ,
तत्प्रसादप्रकाद्वा जातमित्येतत् । तस्मान्माधिक तत् ॥३७॥
विायेंद्रियसंयोगाद्यत्ततोऽमृतोपमम् ।।
परिणामे विपमिव तत्सुस राजस स्मृतम् ॥३८॥
विषयेति । विषयेंद्रियसयोगाजायते यत्सुम तत्सुस अमे प्रथम --
मृतोपमममृतसम, परिणामे विपमिन, परवीयम्पप्रज्ञामेधाधनोत्साह्हानिहेतु-
त्यात् अधर्मतजनितनरकादिनुत्याच परिणामे तदुपभोगपरिणामान्ते विष-
मिन, तन्मुग्न राजस स्मृतम् ॥३८॥
यदने चानुनं च सुग्न मोहनमा मन ॥
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहतम् ॥३९॥
यदने चेति । यदने च अनुराधे च अवसानोनरकाले मुख मोहन
मोहकरमा मनो निद्रारम्यप्रमादोत्य निद्रा च आलस्य च प्रमादश्च नभ्य.
ममुत्तिउतीति निद्रारम्यप्रमादोत्य, तत्तामसमुदाहृतम् ॥३९॥
अथेदानी प्रकरणोपसहारार्थ र आरभ्यते-
न सदस्ति पृथिव्या या दिवि देवेषु या पुन ।
सप प्रतिजमुक्त यदेभि स्यानिमिणे ॥४०॥
मेति । न तदस्ति तन्नास्ति पृथिव्या या मनुष्यादिषु मच प्राणि
जातमन्यदा अमाणि, दिवि देवेषु वा पुन सत्त्व, प्रातिनै प्रतितो जाते
एभित्रिभिYणे. सावादिभिर्मुच परित्यक्त यस्यात्, न तदम्नीति पूर्वेण
सबध. ॥४०॥

·१८.४१] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २७३ मत्र ससार क्रियासरकफललक्षण सत्वरजस्तमोगुणात्मको अविद्या. परिकल्पित समूलोऽनर्थ उक्त वरूपाल्पनया च 'ऊथ्यमूल' ही.१५.१] हत्यादिना, 'त चायगशस्त्रेण दृदेन ठित्वा तत पद तत्परिमार्गितव्य' [गी.१५ ३४] इति चोनम् । तत्र च सर्वस्य विगुणात्मकन्यात्ससारकारण- निवृत्त्यनुपपत्ती प्राप्ताया, यथा तन्निवत्ति स्यात्तथा चाव्य, मवश्व गीता शास्त्रार्थ उपसहर्तव्य , एतावानेव च सर्ववेदस्मृत्यर्थ पुरपाथमिच्छन्दिर- नुछेय इत्येवमर्थ मालणभलियविशामित्यादिरारभ्यते-- प्रामणक्षत्रियनिशा शूद्रोणा च परंतप ।। कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभारप्रभवैगुणैः ॥११॥ ब्राह्मणेति। प्राममाश्च धनियाश्च विशश्च ब्राह्मक्षत्रिपपिश तेपा बाहाणअन्त्रियविशा शूद्राणा च शूद्राणामसमासकरणमेजातिचे सति वेदा नधिकारात्- हे परतप, कर्माणि प्रविभत्तानि इतरेतरविभागेन व्यवस्थापि नानि । न १ स्वभावप्रभवैगें।, स्वभाव दश्वरस्य प्रातित्रिगुणात्मिका माया गा प्रमत्रा येपा गुणाना ते म्बमावरमा तै शमादीनि कोणि प्रविभवानि ब्राह्मणादीनाम् । अथवा ब्राह्मणस्वभावस्य सत्त्वगुण प्रभव सारण, तथा क्षत्रियस्थमावस्य सत्तोपसर्जन रज प्रभर , श्यस्यमावस्य तमउपसनन रज प्रभव शूद्रखमावस्य रज उपसर्जन तम प्रमा এখাৱনাৰমাহনাগম। अथवा, जमान्सरशन्तसस्कार. प्राणिना वर्तमानज मनि समार्याभिमुसत्वेनाभिव्यक्त स्वमाय स प्रभो येवा गुणाना ते स्वभावपमवा गुणा , गुणप्रादुर्भावस्य निष्कारणत्वानुपपत्ते । यभार कारणमिति च कारणविरोपोपादानम् । एव स्वभावप्रमये प्रवृति- भौ म परजस्तमोभिर्गुणे स्वकार्यानुदेश शमादीनि कर्माणि पविभक्तानि । नन शास्त्रप्रधिभत्तानि शास्त्रेग विहितानि मालणादीना शमादीनि कमाण, कथमुच्यते सत्वादिगुणपविभवानीति | नेर दोष , शास्त्रेणापि ब्राह्मणादीना सत्वादिगुमविभयेर समादीनि कमाणि प्रविभक्तानि, न ग. १८ , ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.१८ सहज र्म कौन्तेय सदोपमपि न त्यजेत् ।। सारमा हि दोपण धूमेनापिरिवावृताः ॥४८॥ महजमिति । सहज सह जन्मनैवोत्पन्न, किं तत् । कर्म, कौन्तेय मदोपमीप त्रिगुणात्मक्त्वान्न त्यजेत् । मवीरभा आरभ्यन्त इत्यारभा', सर्व- माणीत्येतत् प्रकरणान् । ये वेचिदारभा , स्वधर्मा परधर्माच ते सर्व हि यस्मान्- त्रिगुणात्मकत्वमत्र हेतु- त्रिगुणात्मरत्वादोषेण धमेन महजेनानि- रिवाना । सहजस्य मग स्वधर्माव्यस्य परित्यागेन परधर्मानुष्ठानेऽपि दोपानव मुच्यते, भयावहश्च परधर्म । न च शक्यते अपितस्त्यत्तुमसेन म यन तस्मान्न त्यजेदित्यर्थ ॥ किमशेषतस्त्यत्तु मशक्य कर्मेति न त्यनेत् ? किया सहजस्य कर्मण- म्त्यागे दोपो भवतीति । श्चिातः? यदि तावदशेषतस्त्यतुमास्यमिति न त्याज्य महज कम, एव ताशेरतरत्यागे गुण एवं स्यादिति सिद्ध भवति । मन्यमेवम् , अशेपनम्त्याग एव नोपपद्यते इति चेत्, कि नित्यप्रचलिनात्मकः पुम्पो यथा सार याना गुणा' किंगा क्रियेव कारफ यथा बौद्धाना सम्धा अणप्रज्वमिन १ उभयथापि कर्मणादायतस्त्यागी न सभपति । अथ तृती- योऽपि पक्ष यदा स्रोत तदा सक्रिय घस्नु । यदा न करोति तदा निक्रिय वस्तु तदेव । तत्रैव सति शक्य कर्म अोपनल्यतम् । अय त्वम्मिन्तृतीये पथे विशेष न नित्यप्रचलित वस्तु, नापि नियैव कारकम् । किनहि ' व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना क्यिा उत्पद्यते, विद्यमाना च विनायति । शुद्ध तत् द्रव्य शक्तिमदवतिष्ठते इत्येवमाहु. काणादास्तदेव च मगरकमिति । अस्मिन्पो को दोष इति । अयमेव तु दोष - यतस्त्वभाग. वन मतमिदम् । क्थ जायते, यत आह भगवान् 'नासतो विद्यते भाव [गी.२.१६] इत्यादि। याणादाना हि असतो मावः, सतश्चाभाव., इतीद मत अभागवतम् । अभागवतत्वेऽपि न्यायवधेको दोष इति चेत् । उच्यते, दोषविद मयंप्रमाणविरोधात् । कथ, यदि तावत् दूधणुकादि ·१८.४८] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । २७७ , . द्रव्य प्रागुत्पत्ते अन्यतमेपासत्, उत्पन च स्थित कचित्काल पुनरत्यनमेव असत्यमापयते, नया च सति, असदेव सज्जायते, सदेव असत्व जापद्यत, अभावो भागो भवान, भायश्वाभावो भवति । तत्रामाव: जायमान प्रागुपत्ते शाशचियाणा समवायसमयायिनिमित्वाख्य कारणमपेय जायते नति। न चरमभाव उत्पाते कारण चापेक्षने इति गस्य वक्तु, अमता शश विषाणादानामदर्शनात् । मावा मकाश्चेत् घनादय उपयमाना , किचिदर्भि व्यक्तिमाने कारणमपेभ्योत्पद्यते इति धस्य प्रतिपत्तुम् । फिर असतश्च मदार मतश्वासद्भावे न चिन्प्रमाणप्रमय यरहारपु विश्वास त्यांचस्यात् , सत्मदेवामदमदधेमिानश्चयानुपपत्ते ॥ फिच उपद्यते इति द्वधणुकादेद्रव्यस्य स्वकारणमत्तासरधमाहु । प्रागुपत्तेश्वासत् , पश्चात्यारणव्यापारमपेथ्य माारण परमाणुमि सत्तया समयायलाभणेन साधेन सपथ्यते । सपा सन् कारणासमवेत सत् भवति । तर वक्तव्य कथमलत व वारण भोल्सरधो वा कनचित् स्यात् । नहि यध्यापुनस्य रस कारण मनधो वा केनचिप्रमाणत कल्पयितु शस्यते ॥ ननु नैव वैशषिरभावाय सरध कयने । द्वयणुशदीना हि द्रव्याणा स्वकारणेन सगरायर पण सय सतामेयोच्यते इति । न सवा पापसत्या नभ्युपगमात् । नहि वंशप यादवचनादियापारा प्राग्वादीनामास्ति त्यमिप्यते । न च मृद एव घायापारमानिमिछति । ततश्च असत ण्य सरध पारियोप्यादिणे भाति ।। ननु असतोऽपि समवायलपण साधो न विरुद्ध 1 न, घच्यापुदीना अदर्शनात् । प्रादेरेव प्रागभावस्य खकारणसबधो माग न वयापुवादे , अभाक्य तुल्यो-पीति विशेगो अभावस्य वतव्य । एकस्यामाचो, यो रभाष, समयाभाव, प्रागभाव, प्रथ्यसाभाय, इतरेतराभाव , अत्यता भाव इति पणतो न केनचिद्विशेषो दर्शाया शक्य । अति च विशेष घरम्य मागभाव एव उगादिभिभावमापद्यते, सभ्यते च भाषेन ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.१८ कपालाख्यन, सबद्धश्च सर्वव्यवहारयोग्यश्च भवति, नतु घठस्यैव प्रध्वसाभावः अभावत्वे सत्यपि, इति प्रध्वमाद्यभायाना न बचियवारयोग्यत्व, प्रागभा- यस्यैव दयणुकादिद्रव्याव्यस्य उत्पत्यादिव्यवहाराहत्व इत्येतत् समजसे अभाववाविशेषादन्यतापसाभावयोरिव ।। ननु नैवास्माभि प्रागभावस्य भावापत्तिरुच्यते । भावस्यैव हि तर्हि भावापत्ति यथा घटस्य परस्य घटापत्ति., वा पद्यापत्ति । एतदपि अभा- वस्य भावापत्तिदेव प्रमाणविरुद्धम्। साग्न्यस्यापि यः परिणामरक्ष सोऽपि अपूर्वधात्रत्तिविनाशागीकरणाद्वैशेषिक्पश्चान्न विशिष्यते । अभिन्यक्तितिरो- भावांगीकरणेऽपि अभिव्यक्तितिरोभाययोबिंद्यमानत्वाविद्यमानत्यनिरूपणे पूर्व- वदेव प्रमाणविरोध.। एनेन कारणस्यैव सस्थानमुत्पत्यादीत्येनदपि प्रन्युक्तम् ।। पारिशमात्सदेवमेव धन्वविद्ययोत्पत्तिविनाशादिधमनटवदनेकधा वि- बाप्यत इनि। द भागवत मतमुन 'नामतो थियते भार' गी.२.१.६] इन्यम्मिश्यों, मन्प्रत्ययम्याव्यभिचारात् व्यभिचाराच्चेतरेषामिति ।। कय तर्हि आमनोऽविषिरले शेरत कर्मणस्त्यागो नोपपद्यत इति । यदि यस्लुमूता गुणा, यदि वा अविकल्पिता , तद्धर्म यमे, नदात्मन्यविद्या- ध्यापितमेवेन्यविद्वान् 'न हि पश्चिमणमप्यशेषसन्त्यक्तु शानोति' [गी.३.५] इत्युचम् । विदास्तु पुनर्विद्यया अविद्यायां निवृत्ताया शक्नोत्येकाशेपत वर्म परित्यक्तु अविद्याध्यारोपिनन्य शेषानुपपत्तेः । न हि नमिरिकदृष्टयाध्यारो- पितस्य द्विचद्रादिम्तिमिरापगम शेयो यतिठते । च मनीद वचनमुपरन 'मम्माणि मनसा' [गी...१३] इत्यादि, 'स्खे स्वे कर्मण्यभिरत. ससिद्धि एभते नर' गी.१८.४१], 'म्वरमणा तमभ्यर्च्य सिई विदति मानव गी.१८.४६] इति च ॥४८॥ या च कर्मजा सिद्धिरुता शाननिष्ठायोग्यतालक्षणा, नष्कम्यामद्धिमानानटारमणा च यत्तव्योति श्लोर आरभ्यते-- असक्युद्धि सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः ॥ तम्या परभूता ·१८.४९] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २७९ कर्यसिद्धि परमां संन्यासनाधिगन्छति ॥४९॥ असत्त बुद्धिरिति । असत्तबुद्विरसता संगरहिता बुद्धिरंतारण यस्प मोऽसत्तबुद्धिः सर्वत्र पुत्रदारादिष्यासात निमित्ता, जितामा जितो वशीकृत आत्मा अतःकरण यस स जितात्मा, विगतस्पो विगता स्पृहा तृष्णा देहीवितभोगेषु यस्मात्स विगतस्पृहः । य एवमूत आत्मनः स नैष्कम्यसिद्धि निर्गतानि कर्माणि यस्मानिष्क्रियब्रह्मात्ममगोधात्म निष्फी तस्य भायो नैष्कम्य नकर्य च सत्तिद्धिश्च सा भैष्कम्यसिद्धि, नेयम्यस्य या निक्रि- यात्मम्पावम्यानलमणस्य सिद्धिनि पत्तिः, ता नैष्कर्म्यसिदि परमा प्रकृष्ट कमजसिद्धिविलक्षणा सयोमुनत्यवस्थानरूपा मन्यासेन सम्पन्दनन तत्पूर्वकेण वा सर्वकर्मसन्यासेन, अधिगच्छति प्राप्नोति । तथा चोक्त सर्वकमाणि मनसा मन्यस्य नैव कुर्वत्र कारयन्नास्ते' [गी.५.१३] इति ॥४९॥ प्रपंक्तिन स्वकर्मानुष्ठानेनेश्वराभ्यर्चनरुपेण जनिता प्रागुक्तलक्षणा सिदि মাসখী শয়ান্সফিয়ান কলাগায় নাস্থাগ্য সিকিন क्रमेण भवति तद्वतन्यमित्याह- सिद्धि प्रातो यथा ब्रह्म तथाप्नोति नियोध मे ॥ ममासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥५०॥ मिद्धिमिनि । सिद्धि प्राप्त सगणेश्वर समभ्ययं तत्प्रसादज्ञा कार्य- द्रियाणा माननिष्ठायोग्यतालमा सिटि प्रातः, सिद्धि प्राप्त इति तदनुवाद उत्तरार्ग । कि तदुत्तर यदयानुवाद इत्युच्यते । यथा येन प्रकारेण ज्ञान- निधारूपेग ब्रह्म परमात्मानमामोति तथा त प्रभार ज्ञाननिष्ठाप्राप्तिक्रम मे मम वचनानियोध व निश्चयेनायधारयेत्येतत् । किं विस्तरेण ? नेत्याह, समासेनेच सोपेणैव हे कौन्तेय यथा ब्रहा मागोति तथा निमोधेति । अनेन या प्रति शाना नक्षप्राप्तिम्तामिदतया दर्शयिनुमा निष्ठा शानत्यं या परेति । निष्ठा पर्यवसान परिसमाप्तिरित्येतत् । क्स्य, ब्रह्मशानम्य या परा । कोसी सा याहामात्मज्ञानम् । कहिलत्, यादा आत्मा । वहशोणे, यारो भग- ·२८० श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.५० वतोक्त उपनिषदात्यैश्च न्यायतश्च ।। ननु विषयाकार ज्ञान न विग्यो नाप्याकारवानात्मे यते बचित् । ननु आदित्यवर्ण भारूपः स्वयोनिः, इत्यासारवत्वमात्मनः श्रूयते । न तमो- रूपत्वप्रतिषेधार्थत्वात्तेपा वाक्यानाम् । द्रव्यगुणाधारापातरेधे आत्मनस्लमा- रूपत्वे प्राप्ते तन्प्रतिप्रेधार्थानि “आदित्यपणे" श्वि.३.८] इत्यादियाक्यानि, “अरूप" [कट.३.१५] इति च विशेषतो रूपप्रतिषेधात् । अविपयन्याच "न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चा पश्यति कश्चनैनम्" [.४.२०], "अशब्दमस्पर्शे" [स्ठ.३.१५] इयायः । तम्मादात्माकार नानमियनु- पपन्नम्। कथ तात्मनो जानम् । स हि यद्विपय यत् भान तत्तदाकार भवति । निराकारश्वात्मेत्युक्तम् | जानात्मनोश्चोभयोर्निगार क्य तद्भाव- नानिष्ठेति । न, अत्यतनिर्मलत्वातिरवन्छन्वातिमूक्ष्मयोपपने. जात्मनः । बुद्धेश्च आत्मसमनैमन्याद्युपपत्ते आत्मचतन्याकाराभामत्वोपपत्तिः । शुद्धयाभास मनः, तदाभासानींद्रियाणि, दद्रियाभासश्च देहः । अनो मौरिदहमात्रे एवा- त्मदृष्टि: त्रियते॥ देहचैतन्यवादिनथ लेकायतिकाः चतन्यावेशिष्टः कायः पुरुषः' इत्याहु, । तथाऽन्ये इद्रियचैतन्ययादिन , अन्ये मनचैतन्यपादिन , अन्ये बुद्धिचैतन्यवादिनः । ततो-पि आन्तर अन्यक्त अव्याहतारख्य अविद्यावस्थ आत्मत्वेन प्रतिपन्ना केचित् । मग हि सुद्धयादिदेहान्ने आत्मचेतन्याभा- सता आत्मभ्रान्तिकारणमित्यनश्च आत्मविषय जान न विधात यम् । ति तर्हि, नामरूपायनान्माध्यारोपणाननिरेव कार्या, नात्मचैतन्यविनान कार्य, अपिद्याध्यागेपितसर्वपदार्थाकारः आवेशिष्टता दृश्यमानन्चात् इति । अत एव दि विज्ञानवादिनो वौसा विज्ञानव्यतिरेकेण परत्वेव नास्तीति प्रतिपन्नाः, प्रमाणान्तनिरपेक्षतां च स्वसविदितत्याभ्युपगमेन | तस्मात् अविद्याध्यारोपित- निराकरणमात्र ब्रह्मणि वर्तव्य, न तु ब्राविज्ञाने यत्नः अत्यतप्रसिद्धत्वात् ।

·१८.५० ]
श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् ।
२८१
अविद्याकल्पितनामरूपविशेषाकारापहृतबुद्धीना अत्यतप्रसिद्ध सुविजय आमन्न-
तरमात्मभूतपि, अप्रसिद्ध दुज्ञेयमतिदूरमन्यदिव च प्रतिभात्यविवकिनाम् ।
बाह्याभारनिवृत्तबुद्धीना नु लधगुर्यात्मप्रसादाना नात पर मुग्न मुप्रसिद्ध
मधिशेय स्वासन्नतरमस्ति । तथा चोक्त 'प्रत्यक्षावगम धर्म्यम्' [गी.९.२]
इत्यादि ।
केचित्त पडितमन्या- निराकारत्वादात्मवस्तु नोपैति बुद्धिरतो दुःसाध्या
सम्यग्जाननिष्टा- इत्याहुः । मत्य, एव गुरुमप्रदायरहिताना अश्रुतवेदान्ता-
नामन्यतनहिर्विषयासक्तबुहीना सम्माप्रमाणे तश्रमाणा, तद्विपरीताना तु
लोमिग्राह्यग्राहदतवन्तुनि सद्गुद्धिनितरा दुःसपाया आत्मचैतन्यव्यतिरेकेण
वस्वतरस्यानुपलब्धेः, यथा च 'एतदेनमेन नान्यथा' इत्यगोचाम | उन च
भगरना- 'यस्या जाग्रति भूतानि सा निगा पश्यतो मुने' [गी.२.६९]
इति ।
नस्मात् बाया कारभेदबुद्धिनित्रत्तिरेर आत्मस्वरूपावलरनकारणम् ।
नह्यात्मा नाम स्म्यचि कदाचिदप्रसिद्ध प्राप्यो हेय उपादेयो वा । अप्रसिद्ध
हिनस्मिन्नात्मनि म्यार्थी सी प्रवृत्तयः व्यथा प्रसज्येरन् । न च देहा-
द्यचेतनार्थत्व शक्य कन्पयितुम । न च सुपार्थ मुख दुःयार्थ वा दुःखम् ।
आत्माबगत्यवसानार्थवाच्च सयपहारस्य । तस्मा प्रथा रवटेहस्य परिच्छेदाय
न प्रमाणान्तरांपा, ततोऽप्यात्मनोऽन्तरतमा गात्तदरगति प्रनि न प्रमाणा-
न्तरापा, इल्यात्मजागनिष्ठा विकिना सुप्रसिद्धा इति सिद्वम् ।।
येषामपि निरामार जानमप्रत्यक्ष, तेषामपि जानवौय जयावगतिरिति
शानमन्यत प्रसिद्ध सुग्नादिदेवेत्यभ्युपगतव्यम् । जिजामानुपपत्तेश्व- अप्रसिद्ध
चेज्ज्ञान ज्ञेयजिज्ञास्येत । यथा अय घादिलक्षण मानेन जाता व्याप्तु
मिच्छति तथा ज्ञानमपि जानान्तरेण ज्ञातव्य आप्तुमिन्छेत् । न चैतदस्ति ।
अतोऽत्यतप्रसिद्ध जान, जाताप्यत एवं प्रसिद्ध इति । तस्माज्ञाने यत्नो
न कर्तव्यः, किं लनात्मनि आत्मद्धिनिवृत्ती एच । सम्मात् माननिष्ठा
मुखपाचा ॥५०॥

·२८२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.५१ , सेय शानस्य परा निष्ठोच्यते कथं कार्यति- बुद्धया विसुया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च ॥ गदादीन्यिपयांस्त्यरत्या रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥५१॥ बुद्धयेति । बुद्धयाऽध्यसमात्मिकया विशुदया मायारहितया युक्तः संपन्नो, धृन्या धैर्येणात्मान कार्यकरणसधात नियम्य च नियमनं कृत्वा वी- कृत्य, शब्दादीशब्द आदिपा ते शब्दादयस्तान्विश्यारत्यक्त्या, सामयी- च्छीरस्थितिमात्रहेतुभूतान्केवल्यन्मुक्त्वा ततोऽधिकान्सुम्वा त्यक्त्या इत्यर्थः, गरीरस्थित्यर्थत्वेन प्राप्तेषु रागद्वेपो व्युदस्य परिन्यज्य च ॥५॥ तत:--- विविक्त्सेवी लन्यागी यताकायमानसः ।। ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ।।५२।। विविक्तेति । विविक्तसेपी अरण्यनदीपुलिनगिरिगुहादीन्वियितान्दे- शान्सेवितुं शीलमस्येति पिवितसेची । ल-बाशी लभ्वशनगीतः । विविनसेवा- लवशनयोनिद्रादिदोपनिवर्तमत्वेन चित्तप्रसादहेतु गादग्रहणम् । मानसो वाक्च कायश्च मानस च यतानि सयतानि यस्थ जाननिन्य स ज्ञान- निष्ठी यतियनवाकायमानसः स्यात् ! एवमुपरतसकिरणः सन ध्यानयोगपरो ध्यानमात्मस्वरूपचिन्तन योग आत्मविश्य एवैकाग्रीकरणं ना ध्यानयोगी परत्वेन कर्तव्यो यस्य स ध्यानयोगपरः नित्य, नित्यग्रहण मनजमायन्यक्तं याभावप्रदर्श- नार्थम् । वैराग्यं विरागभावो दृष्टादृष्टेय विषयेषु चैतृण्य, समपाश्रितः सम्यगुराश्रितो नित्यमेत्यर्थ. ॥५२॥ किंच-- अहंकारं बलं दर्प काम क्रोधं परिग्रहम् ।। विमुन्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्लते ॥५३॥ अहंसारमिति । अहंकारमहररणमहकारी देहेंद्रियादिषु, ने बल सामय कामरागादियुक्तं, नेतरच्छरीरादेसामयं स्वाभाविकचेन तत्यागस्य यताकाय- - ·१८.५३] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । २८३ अदास्यत्वात् , दर्प दो नाम हपानतरभावी धमतिक्रमहेतुः 'हो दृष्यति दृप्ती धर्ममतिमामति' [आप.ध.१.१३.४] इति स्मरणात्तं च, फाम- मिच्छा, मोघ द्वेष, परिप्रमिंद्रियमनोगतोपपरित्यागेऽपि शरीरधारणमसगेन धर्मानुष्ठाननिमित्तेन या बाह्यः परिग्रहः प्राप्तः, ते च विमुच्य परित्यज्य परमहंसपरिवाजको भूत्वा देहजीवनमात्रेऽपि निर्गतममभावः निर्म- मोस्त एव शान्त उपरतः, यः महृतहर्षायासो यतिनाननिष्ठो ब्रह्मभूयाय नाभवनाय कन्यते समथों भवति ॥५३॥ अनेन क्रमेण-- ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांमति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते पराम् ।।५४|| ब्रह्ममृत इति । ब्रह्ममूतो ब्रह्ममाप्तः प्रसन्नात्मा लब्याध्यात्मप्रमादो न शोचति, किंचिदवेक-यमात्मनो वैगुण्य वा उद्दिदय न शोचति न सतप्यते, न काक्षति । ब्रहाभूतम्याय समापोनूयते न शोचति न काक्षतीति । न घप्राप्तविम्यामराक्षा ब्रह्मविद उपश्यते । न हपतीति या पाटः । समः समें भूतेषु आत्मौपम्येन सर्वेषु भूतेषु मुप्प दुःय वा सममेव पश्यतीत्यर्थः नात्मसमदर्शनमिह तस्य वयमाणत्वात् 'भक्त्या मामभिजानाति' [गी.१८, ५५] इति । एवमूनो ज्ञाननिष्टो, मद्भक्ति मयि परमेश्वरे भनि, भजनं परा- मुत्तमा ज्ञानलक्षणा चतुर्थी लभते 'चतुर्विधा भजन्ते मा' [गी.७.१६] इति दि उत्तम् ॥५४॥ तनो ज्ञानलक्षणया भक्त्या मामभिजानाति यावान्यञ्चास्मि तत्वतः ।। नतो मां तत्त्वतो मात्रा निशते तदनंतरम ॥५५|| भक्त्येनि । भक्त्या मामभिजानानि यायानहमुपाधिस्तविस्तरभेदो, पश्चाहं विपस्तसर्वोपाधिभेद उत्तमपुरुर आमाशयः, त मामद्वैत चैतन्य. मात्रैकरम अजमजरममरममयमनिधन तत्वतोऽभिमानाति । ततो मामेयं ·२८१ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.५५ तत्त्वती मात्वा विशते तदनंतर मामेव । नात्र शानानन्तरप्रशक्येि भिन्न विवक्षित शात्वा विशते नदनतरमिति, किं तर्हि, पल्यन्तराभावात् जानमात्र- मेव, 'क्षेत्रन चापि मां विद्धि' गी.१३.२] इत्युक्तत्यात् ।। ननु विरुद्धमिदमुक्त भानन्य या परा निष्टा तया मामभिजानाति इति । कथ विरुद्धमिति चेदुच्यते-यदैव यरिमन्विाये जानमुत्पयते ज्ञानुः, तदैव त विषयमभिजानाति जातेति न जाननिष्टां जानात्तिलक्षणामपेयंत इति । अतध जानेन नाभिजानाति ज्ञानवृत्या नु ज्ञाननिष्ठयाभिज्ञानातीनि । नए दोपः, शानस्य ग्यान्मोत्सत्तिपरिपामहेतुयुक्तस्य पनिपक्षविहीनस्य यदात्मानुभ. वनिश्चयाक्मानव तस्य निष्ठाशब्दाभिरापात् शास्त्राचार्योपदेशन ज्ञानोत्पत्ति- परिसायहेतु महङ्गारिकारण बुद्धिविशुद्धयायमानित्यादि चापेश्य जनितम्य क्षेत्रजपरमान्मक्त्वज्ञानस्य कर्तृत्वादिकारकभेदबुद्धिनिधनमर्मसन्याससहि- तस स्वात्मानुभानिश्चयरेण यदवस्थान मा परा जाननिष्ठेत्युच्यते । सेय ज्ञाननिष्ठा आतांदिभक्तित्रयापेक्षया पग चतुर्थी भक्तिरिन्युना । तपा परया भक्न्या भगन्त तावतोऽभिजानाति, यदनंतरमेर ईश्वरक्षेवनभेद्युद्धिरदोपनो निवर्तते । अतो ज्ञाननिष्टालभणया मक्त्या मामभिजानानीति वचन न विरु- ध्यते । अत्र च सर्व निवृत्तिविधायि शाम वेदान्तेनिहामपुराणस्मृतिलक्षण न्यायप्रसिद्ध अर्थवद्भवति, "विदित्वा व्युत्थायाथ भिक्षाचर्य चन्ति" वि.३.५.१], "तस्मान्यासमेषा तपमामतिरिनमाहुः" तिनि.आर.१०. ६३.१९"न्यास एवात्यरेचपत्" तैत्ति.आर.१० ६२.१२] इति । "सन्यासः पर्मणा न्यास." [गी.१८.२], 'वेदानिमं च लोकममु च परि- राज्य, 'त्यन धर्ममधर्म च' [म भा.ना.३२९.४०] इत्यादि । इह च प्रदर्शितानि वाक्यानि । न च नेपा याक्यानामानधक्य युनम् । न चार्थ- बादत्वं स्वप्रकरणम्पन्चान्, प्रत्यगात्माविक्रियस्वरूपनिष्टचाच मोशम्य । न हि पूर्वसमुद्र जिगमियो. प्रतित्येम्येन प्रत्यक्समुद्रजिगमिष्णा समानमार्गत्व सभवति । प्रत्यगात्मविश्यप्रत्ययसतानारणाभिनिवेशश्च जाननिष्ठा । सा च ·श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २८५ - प्रत्यासमुद्रगमनवकमणा सहभाविन्येन विरुध्यते । पर्वतसर्पपपोरिवान्तरया विरोधः प्रमाणविदा निश्चितः । तस्मात् सर्वकर्मसंन्यासेनैव ज्ञाननिष्ठा कायर्या इति सिद्धम् ॥५५॥ ग्वकर्मणा भगवतोऽभ्यर्चनभक्तियोगस्य सिद्धिप्राप्तिः पल शाननिष्ठा- योग्यता, यनिमित्ता शाननिष्ठा मोक्षफ्लावसाना । म भगद्भक्तियोगोऽधुना भन्यो गानार्थोपराझरप्रकरणे शास्त्रार्थनिश्चयदान्याय- सर्वकर्माण्यपि सटा कुर्वाणो मद्वयपाश्रयः ।। मप्रसादादपानाति शाश्वत पदमव्ययम् ॥५६|| रावकर्माणीति । सर्वकर्माणि प्रतिषिद्धान्यपि सदा कुर्वाणोऽनुतिष्ठन् मद्यपाश्रयोहा यामुदेव ईश्वरो व्यपाश्रयो व्यपाश्रयण यस्य स मद्यपाश्रयो मपितसात्मभाव इत्यर्थः । सोऽपि मप्रमादान्यमेश्वरस्य प्रसादादवाप्नोति शाश्वत निय वैष्णव पटमव्ययम् ॥६॥ यस्मादेव तम्मात्-- चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः ।। धुद्धियोगमपाश्रिन्य मञ्चित्त' सततं मर ॥५४॥ चनसेति । चेतसा विवेम्बुद्धया सर्वम्माणि दृष्टादृष्टानि मयीश्वरे मन्यस्य 'यत्रोपि यदनासि' [गी.९.२७] इत्युक्तन्यायेन, मन्परोऽह वासुदेवः पगे यस्य न स व मत्परः मर्पितसर्वात्मभावः सन्युद्धियोग समाहित द्वित्य बुद्धियोगम्त बुद्धियोगमपाश्रिन्य अपाश्रयोऽनन्यशग्णत्व मल्चित्तो मय्येव चित्त यस्य तर म त्य मच्चितः सतत सदा भव ॥५७॥ मचित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यास ॥ अथ चतमहंकारान श्रीन्यास विनश्यसि ॥१८॥ 'युझियोगमुपाश्रित्य इत्येव तु महाभारतपाठः । 'बुद्धियोगमुपाश्रित्य' इति पागनुसारि भाष्यस्यापि 'बुद्धियोगमुपात्रिय आश्रयः अनन्यशरणव' इति पाठातर दृश्यते ॥

·२८८ श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.६५ ध्यसि । सत्य ते तर प्रतिजाने सत्या प्रतिज्ञा करोम्येतम्मिन्यस्तुनीत्यर्थः । यतः प्रियोऽसि मे । एव भगवत. सत्यप्रतिज्ञत्व बुद्ध्या भगवद्भग्यश्यमारि मोक्षफल्मवधार्य भगवच्छरणैक्परायणो भवेदिनि चास्यायः ॥६॥ कर्मयोगनिष्ठायाः परमरहस्यमीश्वरदारणतामुपसहत्य, अथेदानी कम. योगनिष्टाफल सम्यग्दर्शन सर्ववेदान्तसारविहित वक्तव्यमित्याह- सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं प्रज॥ अहं त्या सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥६६॥ सर्वधर्मानित । सर्वधर्मान्स च ते धर्माश्च मर्यधास्तान्। धर्म शब्देनात्राधर्मोऽपि गृह्यते, नै'कम्यस्य विवक्षित वात् "नाचिरतो दुवीरतात्" [कठ.२.२४], "त्यज धर्ममधर्म च" [मभा.द.३२९.४०] इत्यादिश्रुति- स्मृतिभ्यः । सर्वधर्मान्परिन्यन्य सत्यस्य सर्वक्मीणीत्येतत् । मामेक सामान सम सर्वभूतम्यमीश्वरमच्युत गर्मजन्मजरामरणविवर्जित अहमेव इत्येय शरण नन, न मत्ताऽन्यदस्तीत्ययधारयेत्यर्थ. । अह त्या त्यामेवनिश्चितबाद मर्व पापेभ्य: सर्वधर्माधर्मवधनरूपेम्यो मोक्षयिष्याम स्वात्मभाचप्रमाणीकरणेन । च-- 'नारायाम्यात्मभावग्यो शानदीपेन भाश्वता' [गी.१०.११] इति । अतो मा शुच. शोक मा कारित्यर्थः ॥ अस्मिन् गीताशाम्ने परमान श्रेयससाधन निश्चित कि नान, मया, आहोस्विद्भया मेति । कुन. सशयः 'यजात्याऽमृ-मश्नुते' [गी.१३.१२], तनो मा तत्वतो जात्या चिराते तदनंतरम्' [गी-१८.५५] इत्यादीनि वाक्यानि क्वन्यज्ञानानि श्रेयसप्राप्ति दर्शयन्ति । 'कर्मण्येवाधिकारस्ते' [गी.२.४७], 'कुरु म' [गी.४.१०] इत्येवमादीनि कर्मणामवश्यक्तव्यता दर्गयन्ति । एव शानकर्मयोः कन्यतोपदेशात्ममुश्चितयोपि नि.श्रेयसहेतुल्य स्यादिति भवे मरायः क्स्यचित् । कि पुनरव मामासापरम् । नन्वेतदेव एषामन्य- तमस्य परमनि.श्रेयससाधनन्यायधारणम् । अतो विस्तीर्णतर मीमाम्यमेतत् ।। आत्मज्ञानस्य तु केवलस्य नि.श्रेयसहेतुत्व भेदप्रत्ययानवतस्येन व- ·१८.६६] श्रीमद्भगवद्गीतामाप्यम् । २८९ तथा ख्यफलावसायि पात् । त्रियाकारकपरभेदबुद्धिरविग्रंयात्मनि नित्यप्रवृत्ता- मम कांह काम मै पलायेद कर्म परिष्यामीतीय अविदा अनादिरायप्रवृत्ता। अस्या अविवाया निस्तकमयमहमस्मि केवल अक्ती अभिया अपला, न मत्तोऽन्योऽस्ति कश्चिदित्येवरूपगात्मविषय ज्ञानगुपयमान, कर्मप्रवृत्तिहेतु भूताया भेदबुद्धनिवर्तमत्वात् । तुगब्द पसद्वयव्यावृत्यों-न केवलभ्य धर्मभ्यो, न च शानामन्या समुचिताभ्या नि श्रेयसप्राप्तिरिति पक्षद्वय निव तयति । अयं यच्च नि श्रेयमत्य कर्मसाधनत्यानुपपत्ति । न हि नित्य वस्तु कर्मणा शानेन वा नियते । केवरम्नानमप्यनर्थक तर्हि । न, अविद्या निर्तकत्वे सति दृष्टवल्यपावसानत्वात् । अविद्यातमोनियतकस्य ज्ञानस्य दृष्ट कैवयालावसानवम् । रज्यादिपिये सर्पा गजानतमोनिवर्तकप्रदीपप्रमा- फायत् । विनिवृत्तसपीदिवित्परज्जुवन्यायसान हि प्रकाशफल, जानम् | दृष्पांना च च्छिदितियाग्रिमथनादीना व्यापृत्तकादिकारमाणा देधीभावामिदानादिपलादन्याले कर्मा तरे या व्यापारानुपपत्तिर्यथा, दृणीया शाननिष्ट क्रियाया व्यापृतस्य ज्ञानादिकारसस्य आत्मकैवल्याला दयाले कर्मा तो प्रवृत्तिरनुपपतेति न ज्ञाननिष्ठा कर्मसहितापपद्यते । भुज्य मिहोनादिक्रियायस्यादिति चत् । न, कैवल्यफ्ले ज्ञाने रियाफलाधित्वानुप पत्ते । कैवल्यपले हि शाने प्राप्ते, सर्वत सप्टवादके फ्ल पतडागादिक्रिया- पार्थिवाभावान्, पातरे तत्साधनमूनाया वा रियायामर्थिवानुपपत्ति । नहि राउप्रातिपट कमणि व्यापृतस्य क्षेत्रमानप्राप्तिफले व्यापारोपपत्तिस्तद्विषय वा अर्थित्यम् । तस्मान्न कर्मणोऽस्ति नि श्रेयससाधनयम् । न च शानकर्मणा समुचितयो । नापि भानस्य कैरल्यालय कर्मसाहाय्यापेक्षा अविद्यानिवर्त कन्वेन विरोधात् । नहि तमरतमसो निवर्तकम् । अत केवरमेव जान नि यससाधनमिति । न, नित्याकरणे प्रत्यवायप्राप्ते , कैवल्यस्य च नित्य वात् । यत्ताप केवलज्ञानात्कैवल्यप्राप्तिरित्यतत् , तदसत् । यता नित्याना कर्मणा श्रुत्युतानामारणे प्रत्ययायो नरसादिप्राप्तिलक्षण स्यात् । नन्येव तर्हि कर्मभ्यो तथा गी ·२९० श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१८.६६ मोक्षो नास्तीत्यनिर्मोक्ष एव । नैष दोपयो, निन्यत्वान्मोक्षस्य । नित्याना कर्मणामनुष्ठानात्प्रत्ययायस्याप्राप्तिः । प्रतिषिद्वस्य चाकरणादानष्टशरीरानुपपत्तिः । काम्याना च वर्जनादिष्टदशरीरानुपपत्तिः । वर्तमानकरीयरंभास्य च कर्मणः पोपभोगक्षये पतितेऽस्मिन्शरीरे देहान्तरोत्सत्तौ च कारणाभावादात्मनो रागादीना चाकरणात्स्वरूपावस्थानमेव क्वल्यमित्ययत्नमिद्धं करल्यमिति । अतिसन्तान जन्मातरकृतम्य स्वर्गनरकादिप्राप्तिपलस्यानारधरायस्योपभोगा- नुपपत्तेः श्याभाव इति चेत् । न, नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःसोपभोगस्य तत्पल्पभोगत्वोपपत्तेः । प्रायश्चित्तवदा पूर्वोपात्तदुरितक्षयार्थत्वान्नित्यकर्मणाम् । आरधाना च कर्मणो उपभोगेनैव क्षीणत्वादपूर्वाणा च कर्मणामनारभेन्यत्न- सिद्ध कैवल्यमिति। न, "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यतेऽय- नाय" [श्वेताश्व.३.८ ] इति विद्याया अन्यः पथा मोक्षाय न विद्यते इति श्रुतेः चर्मवदाकादायटनासभवयदविदुषो मोक्षासभवश्रुते. "नशानावल्यमा- मेति" इति च पुराण स्मृतेः, अनारख्यफलाना पुण्याना कर्मणा भयानुपप- तेश्च । यथा पूर्वोपात्तानां दुरितानामनारम्धफलाना समयः, नया पुण्यानाम- प्यनारधाराना स्यात्सभव' । तेषा च देहान्तरमत्या भयानुपपत्ती मोक्षा- नुपपत्ति । धमाधमहेतूना च रागद्वेपमोहानामन्यात्मशानादुच्छेदानुपपत्ते. मांधमा छटानुपपत्तिः । नित्याना च कर्मणां पुण्यफलत्वश्रते. “वणी आश्र- माश्च स्वार्मनिष्टा" इत्यादिस्मतेश्च कर्मक्षयानुपपत्तिः ॥ ये त्याहुः नित्यानि क्माणि दुःसरूपत्वात्पूर्वकृतदुरितकर्मणां पटमेन, न तु तेको सम्पत्यतिरेणान्या मस्ति, अश्रुनन्चात्, जीवनादिनिमित्त च विधानादिति । न, अप्रवृत्ताना कर्मणां पन्दानासभवात् , दुःग्वालविशेश- नुपरत्तिश्च स्यात् । यदुक्तं पूर्वजन्मकृतदुरितानां कर्मणां पल नित्यकर्मानु- छानायासदुःखं भुज्यत इति, तदमन् । न हि मरणाले फलदानाय अनकुरी- भूतस्य कर्मणः फलमन्यकर्मारब्धे जमन्युपभुज्यत इत्युपपत्तिः । अन्यथा स्वर्गालोपभोगाय अमिहोत्रादिकमारमधे जन्मनि नरकोपभोगानुपपत्तिर्न ·श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । . स्यात् । तस्य दुरितस्य दु सविशेषफल वानुपपत्तेश्व, भने हि दुरितेषु सभव सु भिन्दु पसाधनालेषु नित्यम्मानुष्ठानायासदु खमारलेषु कल्प्यमानेषु दद्वरोगादिनाधन निर्निमिरा न दि शक्यते कल्पयितु, नित्य- कर्मानुष्ठानायासदु समेच पूर्वकृतदुरितफर न गिरसा पापाणपहनादिदु यमिति । अप्रकृन चेदमुच्यते- नियकर्मानुष्ठानायासद् स तदुरितकमालमिति । कथम्, अप्रस्तपरस्य हि पूर्वक तदुरितम्य भयो नोपप गते दति प्रकृतम् । तर प्रमूनालस्य कर्मण फल नित्यामानुशनायासदु समाह भवान् , नाप्रन्तारस्यति । जय सर्वमेव परत दुरित प्रसूतफल्मेवेति मन्यते भवान् , ततो नित्यक्रमानुशनायासद समेन पलमिति विशेषणमयुक्तम् । नित्यकर्मविध्या नर्थस्यममगश्व, उपभोगेना प्रसूतपलय दुरितार्गण. भयो- पपत्ते । चि, श्रुतस्य निन्यस्य दु ख कमण चेत् पल, नित्यकर्मानुष्ठा नायासादेव तत् १ यते व्यायामादियत्, तदन्यन्येतिम्ल्पनानुपरनि । जीरनादिनिमित्ते च विधानानित्याना कर्मणां प्रायश्चित्तवकृतदुरिता म्या नुपपत्ति । यस्मिन्पापकमणि निमित्ते यविहित प्रायश्चित्त न तु तस्य पापग्य तत्फलम् । अथ तम्यैर पापरय निमित्तस्य प्रायश्चित्त ग फल, जीवनादि निमित्तऽपि नि यकीनुमानायाम व जायनादिनिमित्तस्यैव नकल प्रसोत, नित्यप्रायश्चित्तयोनमित्तिा याविशेगात् । किच न्यत् नित्यम्य - काम्यस्य चामि क्षेत्रादेरनुशनायामदु यस नुव्यातानित्यानुअनायामः गमर स्तरि तस्य पल, न तु नाम्यानुठानायामदु समिति विरोपो नास्तीति तदरि पूर्वस्त- दुरिताल प्रमन्येत । तथा च मनि निन्याना पारणानद्विधानान्यथानुपपत्तश्च मित्यानुमानापासद य पर्वतरितारमित्यर्थापत्तफ़ल्पना च गनुपाना, व विधाना यशानुपपत्तेरनुपानायासद् ग्यव्यंतिरिनपल वानुमानाम निन्यानाम् । विरोधाच । विरुद्ध चेदमुच्यते-नियर्मगा अनुयमानेन अन्यग्य कर्मण पर भुज्यते इत्यभ्युपगम्यगान भ पापभीगो नित्यन्य कर्मण परमिति, नित्यस्य कर्मण फलामार इति च पिस्टमुच्यते। क्चि, काम्यामिहोत्राटी ·३९२ श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१८.६६ अनुष्ठीयमाने नित्यमप्यमिहोत्रादि तरेणैवानुष्ठित भवतीति तदायामदुःखेनय काम्यामिहोनादिपलमुपक्षीण स्यात् तत्तत्रत्वात् । अथ याम्याग्रिहोत्रादिशलमन्य- देव 'स्वर्गादि, तदनुपानायामदु समपि भिन्न प्रसज्चेत । न च तदस्ति दृष्टावरी- धात् । महिमाम्यानुष्ठानायासःपात्लेचलनित्यानुष्ठानायासद्य भिन्न दृम्यते । किंचान्यत् , अविहितमप्रतिषिद्ध च कर्म तत्काल्पल, न तु शास्त्रचोदित प्रतिपिड या तत्काल्पल भवेत् । नदा स्वर्गादिष्यप्यहरफ्लागामनेन उद्यमो न स्यात् । अग्निहोत्रादीनामेव कर्मस्यम्पाविशेपेऽनुश्शनायासदुःयमानेणोपभय' नित्यानाम्, स्वर्गादिमहापल्य काम्याना, अगेतिकर्तव्यताद्याधिक्ये त्यसति, फगामित्वमात्रेगेति। तस्मान्न नित्याना मंगामदृष्टपलाभावः कदाचिद- प्युपपद्यते । अतश्चाविद्यापूर्वरस्य कर्मणो वियैव गुमस्याशुभस्य या क्षयका- रणमोपतो, न नित्यम्मानुपानम् । अघिद्यासमीज हि ममेव कर्म । नथाचोपपादित अविद्वद्विषय फर्म, विद्विषया च सर्वस्मसन्यासहर्षिका माननिष्ठा । 'उभौ तौ न विजानीत. [गी २.१९], 'वेदायिनाशिन नित्य' [गी.२.०१], 'जानयोगेन भाग्याना कर्मयोगेण योगिनाम् ' [गी.३.३], 'अजाना कमसगिना' [गी.३.०६], 'तत्ववित्तु गुणा गुणेषु वर्तन्ते इति मन्या न सज्यते' [गी.३.२८], 'सर्वकर्माणि मनसा मन्यस्यास्ते' (गी... १३], 'नैव विचित्करीमीति युक्तो मन्येन तत्ववित्' [गी ५.८], अर्थादशः रोमीति, 'आरुरुक्षोः कर्म शरणमाम्दस्य योगस्थस्य शम एपारण [गी.६. ३], 'उदाराम्त्रयोऽप्यश मानी ग्यात्मक म मन [गी.७.१८], अनाः कर्मियों 'गतागत काममा लभन्ते' [गी.९.२१], 'अनन्याश्चिन्तयन्तो मा नित्ययुक्ता यथोक्तमात्मानमारारारपाकमपमुपासते, ददामि बुद्धियोग तं येन मामुन- यान्ति ते' [गी.१०.१०], अर्थान कर्मिणोऽजा उपत्रान्ति ! भगवत्पर्ममारिणी ये युक्तनमा अपि कर्मिणो का, ते उनरोत्तरहीनफरत्यागा सानाधनाः । अनिर्देण्याक्षरोपामगस्तु अद्वेण सबैभनाना' [गी.१२.१३] हाते आ अभ्या- यपरिसमाति उभसाधनाः भगाध्यायाद्यध्यायनयोक्तशानमाधनाच। अधि- ·१८.६६] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । सानादिपचहेतुकमकर्मसन्यामिनामात्मकन्याकर्तृत्वज्ञानवना परस्या छाया वर्तमानानां भगवत्तत्वविदामनिगदिमिफल्य परमहसपरिमाजाना- मेव रब्धभगवत्मस्पात्मर यशरणाना न भवति, भरत्यया येपामशाना कर्मिणामसन्यासिनामि येप गीताशास्रोतम्य कन्यागन्याय विभाग ।। अविधापूर्वकत्व सस्य वर्मयोऽसिद्धमिति चेत् । न, बहाहल्यादिवत् । यद्यपि शास्त्रायगतं नित्य कर्म, तथाप्यविद्यारत एर भाति । यथा मनिध- शास्त्रायगतमपि ब्रह्महत्यादिरक्षण निर्थकारण अविवारमादिदोपत्तो भवति, अन्यथा प्रत्यनुपपत्ते , तया नित्यनैमित्तिकाम्यान्वीति । देह- व्यतिरित्तात्मन्यात प्रवृत्तिनित्यादिकमध्यनुपपनेति चेत् । न, चलनास्मान्य कर्मण अनात्मकरस्य 'अर क्गेमि' इतिप्रत्तिदानात् । देहादिसपाते हाययो गौणो, न मिथ्या इति चत, न, तत्कायष्यपि गौणत्वोपपत्ते । आत्मीयो देहादिमघानेऽहमन्ययो गौणो, यथात्मीये पुत्र आत्मा यै पुत्र. नामासीति, लोके चापि मम प्राण एवाय गौरिति तद्वत् । नेवाय मिथ्या. प्रत्ययः । मिथ्याप्रत्ययस्तु स्याणुपुम्पयारगृह्यमाणाविशेषको । न गौणप्रयत्य मुरब्यथार्या थत्वमधिररणतुत्ययवान्टोपमागब्देन । यथा सिहो देवदत्तोड़- मिर्माणम इति सिह इवागिरिव नौपगल्यादिसामान्यवत्वाद्देवदत्तमाणा- धिरणस्तुन्यर्षमय, न तु सिहकार्यमसिकाय वा गोणशब्दप्रत्ययनिमित्त रिचिमाध्यते, मिथ्याप्रत्ययकार्य वनयमनुभति इति । गोणप्रत्ययविषय न जानाति, नैप सिंहो देवदत्त स्यानायमग्निमाणया इति । तथा गोणेन देहादिमघातेनात्मना कृत कर्म न मुग्येनाहान्वयविषयेणात्मना रत नहि गौणासिंहाग्निभ्या कृत कर्म मुख्यमिहाग्निभ्या कृत स्यात् । न च प्रौर्यण पंगल्येन वा मुग्यसिंहामयो. कार्य किचिलियते, स्तुययन्वे- नोपक्षीणत्वात् । स्तूयमाना च जानीतो नाह सिहो नाहममिरिति, न सिंहस्य कर्म ममामेश्चति । तथा न सघातस्य कम मम मुग्ध्यन्यात्मन इति प्रत्ययो युनतरः स्यात्, न पुनरह कर्ता मम कवि । यचाटु आत्मीयः स्मृतीच्यप्रयत्नैः स्यान् ।

·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.६६ मेहेतुभियत्मा कर्म करोतीति । न, तेश मिथ्याप्रत्ययपूर्वकत्वात् मिथ्याप्रन्ययर निमित्तणनिणनुभूतात्रयाफ्रजनितसस्कारपूर्वका हि म्मृतीच्या प्रयत्नादयः । यथास्मिन् जमनि देहादिसपाताभिमानरागद्वेषादिकृती धर्माधर्मा तत्फलानु- भवश्व, त्यातीतेऽतीततरेऽपि जन्मनि इत्यनादिरविद्याक्त समारोऽतीतोऽ. नागतश्चानुमेय । ततश्च सर्वकर्मसन्याससाहितज्ञाननिष्ठया आत्यतिर. समा- रोपम इति सिद्धम् । आविद्यात्मस्वाच देशाभिमानस्य, तनिवृत्ती देहानुप- पत्ते ममारानुपपत्ति । देहादिसघाने आत्माभिमानो-विद्यात्मक । न हि लोके गवादिभ्यो न्यो-ह मत्तश्चान्ये गवादय इति जानस्तानमिति मन्यते कश्चित् । जनानस्तु स्थाणी पुरुषविज्ञानवदविवस्तो देहादिसाते कुर्यादह- मिति प्रयय, न विवेक्ता जानन् । यस्त्वात्मा व पुननामासीति पुत्रेह- प्रत्यय , म तु जन्यजनसवधनिमित्ता गौण 1 गौणेन चात्मना भोननादि- वन्परमार्थकार्य न शक्यते क्नु, गोणमिहामिभ्या मुग्यसिहानिकार्यवत् ।। अाविषयचोदनाप्रामाण्यादात्मकर्तव्य गोगदेहंद्रियात्मा क्रियते च इति चेत् । न, अविद्याकृतात्मात्यात्तेपाम् । न च गागा आत्मनो देहद्रि यादय । किं तद ' मिध्याप्रत्ययेनेच अनान्मान मत आन्मत्वमापाद्यन्ने, भावात्तदभाव चाभाधान। अविवेकिना बजानार बालाना दृश्यते दीघोंह गौरोऽहमिति देहाटिसघातेऽप्रत्यय । न तु विवे- ग्नि जन्योन्ह देहादिसपातादितिजानवता तकात देहादिसपातऽहम यो भवति । तम्मान्मिथ्याप्रययभारे अभावात्तत एय, न गौण । पृथगृहा माणविशेरमामान्ययोहिं सिहदेवदत्तयोरमिमाणवक्योकी गौण शब्दप्रयोगो वा स्यात्, न अद्यमाणमामान्यविशरयो । यन्न श्रुत्तमामाण्या- दिति । तत् न, तत्प्रामाण्यस्याविषयत्वात् । प्रय गदिप्रमाणानुपलब्धे हि विषयऽमिहोनादिमाध्यमाधनमधे श्रुते प्रामाण्य, न प्रयादिविषय, अह- दहानार्थविषयत्वात्प्राणस्य । तस्मान दृमिथ्यागाननिमित्तम्याहप्रत्ययस्य देहा- दिसा गौणल कल्पयितु शुश्यम् । न हि श्रुतिशतमपि शीतोऽमिरप्रकाशी तद्भाव प्रत्यय ·१८.६६] श्रीमद्भगवद्गीताभाप्यम् । २९५ पति प्रामाण्यमुपैति । यदि मान्छीतोऽग्निरप्रकाशो वेति, तथाप्यान्तर श्रुतेर्विवापित कल्प्य, प्रामाण्यान्ययानुपपत्ते , न तु प्रमाणान्तरविरुद्ध स्ववचन- विद्ध या । कर्मणो मिथ्याप्रत्यययन्कनुकत्यात्कर्तुरभावे श्रुतेरमामाण्यमिति चेत् । न, महाविद्यायामर्थवचोपपत्ते ॥ कमीवधिश्रुतियत् ब्रह्मविगविधिश्रुतेरपि अप्रामाण्य-सग इति चेत् । न, गाधरप्रत्ययानुपपते । यथा ब्रह्मविशविधिश्रुत्या आत्मन्यनगते देहादि- मात प्रत्ययो वाध्यते, तथात्मन्येवात्मावगतिनं कदाचियेनचित्कचिदपि याधिनु शस्या, पान्यतिरेकादवगते , यथाग्निरुपण प्रकाशश्चेति । न चव वाधियतैरमागाण्य, प्रवृत्तिनिरोधमोनरोत्तरपूर्वप्रवृत्तिनननस्य प्रत्य- गात्माभिमाव्येन प्रत्युत्पादनार्थत्वात् । मिथ्यावेऽप्युपायस्योपेयग यत्तया मन्य उमेर स्यात्, यथा अर्थचदाना विधिशेराणाम् , लोकेऽपि बालोन्मत्ता दीन पय आदी पायथिन ये चूटापर्धनादिवचनम् । प्रारा तरस्थाना च मावादर पाप्रामाण्यसिद्धि, प्रागात्मनाना हामिमाननिमित्तात्यादिप्रामाण्य- चन । यत्त मन्यसे- स्वयमयाप्रियमाणाप्यात्मा सनिधि मात्रेण करोति, तदेव च मुख्य प्रवृत्तमात्मन , यथा राजा युध्यमानेषु यौधेषु युध्यत इति प्रसिद्ध स्वयमयुष्यमानोऽपि सनिधानादेव नित पगजितश्चेति, तथा सेनापनि चैत्र संगति, लियापल्सरवध राज मेनापते हए । यश ऋषिकर्म यगमा नस्य, नया देहादीना कम आमात स्यात् फास्यात्मगामियात् । यथा या भ्रामप लोहभ्रामयितृत्वादन्यापृतमेव मुख्यमेव कर्तृत्व तथा चात्मन इति । तदमत्, अपुरीत कारखत्यामगात् । कारकमनेस्यारामिति चत् । ने, गनप्रभृतीना मुग्व्यम्यापि कर्तृत्वम्य दर्शनात् । राना सावत्स्यव्यापारेणापि युन्यरो, योधागा च योधयितृत्वे धनदाने च मुग्योर कर्तृत्व, तथा जय. परानयारोपभोगे। तथा यजमानस्यापि प्रधानत्यागे दक्षिणादाने च मुख्यमेव संतम् । तस्मादव्यापृतत्य कर्तृत्योपचागे य स गाण इत्यवगम्यते । यदि मुग्ध कर पयागाररसग नोपरभ्यते राजयममानप्रमतीना, तदा सनि- ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचित [१८.६६ धिमात्रेणापि कर्तृत्व मुख्य परिकल्प्येत, यथा भ्रामस्य रोहभ्रमणेन, न तथा राजयजमानादौना स्वव्यापारो नोपलभ्यते । तस्मात्मनिधिमात्रेण कर्तृत्व गौणमेव । तथा च सति ताल्सयधोऽपि गोण एव स्यात् । न गौणेन मुख्य कार्य निवर्त्यते । तस्मादसदेवैतद्गीयते देहादीना व्यापारणाव्यात आत्मा का भोत्ता च स्यादिति । भान्तिनिमित्त तु ममम्पद्यते, यथा स्वप्ने, मायाया चैवम् । न च देहायात्मप्रत्ययनान्निमतानविच्छेदेषु मुसुप्ति- समाध्यादिपु कर्तृत्वभोक्नृत्यायन उपलभ्यते । नम्मान् अभान्तिप्रत्ययनिमित्त एवाय सठारभ्रमो, न नु परमार्थ, इति सम्पदानादर तमेोपरम इति सिद्धम् ॥६६॥ सर्वगीतादावार्थमुपमहत्य अस्मिन्नध्याये, विशेषनश्चान्ने, दह शास्त्रार्थ- दााय सक्षेपत उपमहार कृत्या, अथेदानी शास्त्रमप्रदायविधिमाह-- इई ते नातपस्काय नाभताय कदाचन ।। न चाशुश्रूपवे वान्य न च मा योऽभ्यस्यति ।।६७॥ इमिति । इद शास्त्र ते तर हिताय मयोन समाराविषिउत्तरेत पस्काय तपोरहिताय न याच्यमिति व्यवहितेन सध्यते । तपस्विनेऽप्यभत्ताय गुरुदेवभक्तिरहिताय कदाचन कम्याचिदप्यवस्थाया न वाच्यम् । मतस्तप- स्थ्यपि सन्नाथूपुर्यो भाति तम्मा अपि न वाच्यम् । न च यो मा वासुदेव प्राकृत मनुष्य मत्याभ्यस्यत्यात्मप्रासादिदोषाध्यारोपगेन ममेश्वरत्वमजानन सहते, असावप्ययोग्य , तम्मा अपि न वाच्यम् । मगवति अनमूयायुक्ताय तपस्विने भक्तमय शुश्रूमे च याच्य शास्त्रमिति मामाद्गम्यते । तत्र मेधा- विने तपस्विने वा इत्यनयोपिकपदर्शनात् शुभमभनियुनाय नाचिने ना- काय मेधाविने या वाच्यम् । शुक्ष्वाभत्तिवियुनाय न तपस्विने नापि मेधाविने वाच्यम् । मगरत्यसूपायुत्ताय समस्तगुणरते.पि न याच्यम् । गुरुशुश्रूषामत्तिमते च वाच्यमित्येषः शस्त्रसप्रदायविधि ॥६॥ सपदायम्य गर्नु पलमिदानीमाह- .

·१६.६८]
श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् ।
२९७
य इम परम गुह्यं मद्भक्तवमिधास्यति ।।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामवैव्यत्यसंशयः ॥६८॥
य इममिति । य इम यथोक परम निःश्रेयसार्य केशवानयोः
संघादरूप प्रथ गुह्य गोप्य मद्भतेषु मयि भक्तिमत्स्याभिधास्यति वक्ष्यति,
प्रथतोऽर्थतश्च स्थापयिष्यतीत्यर्थः, यथा त्ययि मया । भक्तेः पुनर्ग्रहणात्
भक्तिमात्रेण विलेन गात्रसंप्रदाने पाव भवतीति गम्यते । कथमाभिधाम्यती.
(युच्यते भक्ति, मयि परा कृत्वा भगरतः परगगुरोः अच्युतस्य गुथ्षा
मपा क्रियते इत्यैव कृत्वेत्यर्थः । तस्येद फल मामेवैष्यति मुच्यते व
अमदायः अन सायो न कर्तव्यः ॥६८||
न च तस्मान्मनन्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः ।।
भविता न च मे तस्माइन्य. प्रियतरो भुवि ॥६९॥
न चेति । न च तस्माच्छाबमप्रदायकृतो मनुष्येषु मनुष्याणा मध्ये
पश्चिन्मे मम प्रियतमोऽतिशयन वियत्ततोऽन्यः प्रियवृत्तमो, नारत्येवे-
त्ययों वर्तमानेषु । न च भविता भविष्यत्यपि झाले तस्मात् द्वितीयोऽन्यः
प्रितरो प्रियत्तरः अपि लोकेऽस्मिन् ॥६९||
योऽपि-
अव्यज्यते च य इमं धर्म्य सबादमावयाः ।।
बानयझेन तेनाह मिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥७॥
अध्येप्यते इति । अध्यायते च पठिप्यति य इम धय॑ धर्मादनपेत
सवादरूप अयमाययोः, तेनेद कृत स्यात्-- ज्ञानयन विधिजपोपाशुमान-
साना यज्ञाना ज्ञानयज्ञो मानसत्याद्विशिष्टतम इत्यतस्तैन ज्ञानयरोन गीता-
शास्त्रस्याभ्यया स्तूपते। पलविधि देवतादिविषयज्ञानयज्ञफलतुभ्यं
अस्य पल भवतीति। तेनाध्ययननाहमियः पृजित स्या भवेयमिति में सम
मतिनिश्चयः ॥७॥

·२९८ श्रीमच्छकराचार्यविरचित [१८.७१ गमा छाय. अथ श्रोतुरिद फलम्- श्रद्धाराननसूयश्च शृगुयादपि यो नर ॥ सोऽपि मुक्त शुभोलीकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥७॥ श्रद्धावानिति । श्रद्धावाश्रद्दधानोऽनसूयश्चास्यावर्जित सनिम प्रथ शृणुयादपि यो नर अपिराब्दाकिमुतार्थजानमा सोऽपि पापा मुन ग्रशस्तान् लोकान्याप्नुयात्पुण्यकर्मणामग्रिहोत्रादिकर्मयताम् ॥३१॥ शिष्यस्य शास्त्रार्थग्रहणाग्रणविवेकबुभल्सया पृच्छति । तदग्रहण गात पुनप्राहयिष्याम्युपायान्तरेण पाति प्रदुरभिप्राय । यना तरमास्थाय कृतार्थ कर्तव्य इत्याचार्यधर्म प्रदर्भितो भवति-- फन्चिनत् श्रुत पार्थ त्वयैकाग्रेण चतसा । कन्चितानममोह प्रणटस्ते धनसय ॥७२॥ कच्चिीदति । चिकिमेतन्मयोन श्रुत श्रवणेनावधारित पार्थ, व्यय काग्रेण चेतसा चित्तेन, किंग अप्रमादत । कच्चिदशानममोहो-शाननिामत्त समोहो विचित्तभाव अविवेक स्वाभाविक कि प्रगष्ट ? यदयाध्य पात्र भवणायासस्तव, मम चोपदेश यायाम प्रवृत्त , ते तव धननय ॥७॥ अर्जुन उवाच । नष्टो मोह स्मृति या प्रसादान्मयान्युत ॥ स्थितोऽस्मि गतसदेह करिये वचनं तव ॥७३|| नए इति । मणे मोहोजानन ममन्तममारानथतु दुम्तर । स्मतिथा मतपविश्या रथा, यम्या भान्मग्रथीना विप्रमोक्ष , लप्रमादात्ता प्रमादान्मया वप्रसादमाश्रितनान्युन । जनेन मोहनागप्रश्न प्रतिवचनन सपैशात्राथनाना मेतावदवति निश्चित दशित भाति, यत शानात् मोहनाश आमस्मृति प्रभवेति । तथाच श्रुती अनामविणेवामा त्युपन्यस्य आममानेन सर्वप्रधीना विप्रमोश उस | "भियते हृदयथि " [मु २२८] "तत्र को मोह क शोक एर चमनुपश्यत ' [हिंग २] शी मागर 17 .

·१८.७३] श्रीमद्भगवद्गीताभाष्यम् । च मत्रवर्णः । अदानी यच्छासने स्थितोऽस्मि गतसदेहो मुक्तमशयः । करिष्ये वचन तय अह त्वत्प्रसाटावृतार्थों, न मम कर्तव्यमस्तीत्यभिप्रायः ॥७३|| परिसमाप्त: । शास्त्रार्थ अथेदानी कशासबधादर्शनार्थ मजय उवाच- मंजय उवाच। इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संवादमिममश्रौषमतं रोमहर्पणम् ॥७॥ दत्यहमिति । इत्येवमह वासुदेवन्य पार्थस्य च महात्मन' सनाद- गिम यथोनमीष श्रुतयानस्मि अद्भुतमन्यनविरमयकर रोमहर्षण रोमाच- करम ॥४॥ त चेम-- व्यामप्रसादात श्रुतवानिम गुह्यनम परम् ॥ योग योगेश्वरायमात्मामात्कथयतः स्वयम ॥७॥ यामेति । व्यामाप्रपादात् ततो दिव्यचक्षु भात् श्रुतयानिम साद गुह्यतम पर योग, योगार्थ गात अथाऽपि योग , समादगिग योगमैन वा योगे- श्वगन्यपणान्माक्षात्कथयतः स्वयन परपरया ॥७५॥ राजन्सीमृत्य संस्मृत्य मवादमिममद्भुतम् ।। पेशवार्जुनयोः पुण्य हामि च मुहुर्मुहुः ॥७६॥ गजनिति । है राजधृतराष्ट्र, मुस्मन्य मम्नृत्य मवादमिममद्भुत गनाजुनयोः पुण्य हम अषणादपि पापा श्रवा हायामि च मुटुर्मु. प्रति गम् ॥७६॥ तन्च संहहत्य समृत्य रूपम यद्भुत हरेः ।। विस्मयो में महान राजन्ता यामि च पुन. पुनः ॥७७॥ तच्चेति । तच्च सस्मृत्य मम्मृत्य म्पमत्यद्भुत होर्विश्वरूप विस्मयो मे, महान हे राजन् , हृप्यामि च पुन पुन. १७७॥ कि यहुना-- ·श्रीमच्छंकराचार्यविरचितं [१८.७८ यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।। तन श्रीविजयो भूतिथंना नोतिर्मतिर्मम ।।७८॥ इति श्रीमहाभारते गतसाहस्रया महिताया वैयासिस्या भीष्मपणि श्रीमद्भगवद्गीतामु उपनिष मु ब्रह्मविद्यावा योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे मोक्ष- भन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्याय. ॥१८॥ यति । यत्र यस्मिन्पले योगेश्वर. सवयोगानामीश्वर. तत्प्रभवत्यात्सर्व- योगशेजस्य, कृष्णा, यत्र पायो यस्सिपो धनुर्धरो गाण्डीवधन्वा, तत्र श्रीस्तस्मि- न्याडवाना पझे विजय तर भूनि. श्रियो विशेष विस्तारो मतिः भ्रया अव्य भिचारिणी नीतिनयः, इत्येव मतिममेति ।।७८|| इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविंदभगवत्पूज्यपादशिण्यस्य श्रीमच्छकरभगवत कृती श्रीमद्भगवद्गीतामा ये मोक्षसन्यासयोगो नामाग- दशोऽध्यायः ॥१८॥ इति श्रीमद्भगवद्गीताशास्त्रं समाप्तम् । [२०] ·[३१] श्रीमद्भगवद्गीताश्लोकायचरणप्रतीकवर्णानुक्रमः । १२.११ 1... १.१६ १२.१६ १३.३१ ११.१९ अ. अकीति चापि भूतानि अक्षरं ब्रह्म परमम् अक्षराणामकारोऽस्मि अभिज्योतिरदः शुरुः अच्छद्योऽयमदाह्योऽयम् अजोऽपि सनव्ययात्मा अज्ञश्चाधानश्च अत्र शरा महेष्वासाः अथ केन प्रयुक्तो यम् अथ चित्त समाधातुम् अथ चत्वमिमं धधम् अथ चैन नित्यजातम् अथवा योगिनामेव अयवा बहुनैतेन अथ व्यवस्थितान्या अयैतदप्यशक्तोऽसि अदृष्टपूर्व हपिनोऽस्मि अदेशकाले यद्दानम् अद्वेष्टा सर्वभूतानां अधर्म धर्ममिति या अधर्माभिमाकृष्ण अधश्चार्य प्रमृतास्तस्य अधिभूतं क्षरो मावः अधियनः क्यं को ल अधिष्ठान तथा कता अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् २.३४ अध्यध्यते च य इमम ८.३ अनंतविजय राजा १०.३३ अनंतथास्मि नागानाम् . ८.२४ अनन्यचेना: सततम २.१४ अनन्याचिन्तयन्तो माम् ४. ६ अनपेक्षः शुचिर्दक्षः ४.४० अनादित्वानिगवान् १. ४ |अनादिमध्यान्तमनन्त ३.३६ अनाश्रितः कर्मफलम् १२. अनिमिष्ट मिश्र च २.३३ अनुरोगकर वास्यम् २.२६ अनुबध क्षय हिंसाम ६.४२ अनेकचित्तविभ्रान्ताः १०.४२ अनेकवाहदरवकतनेत्रम् १.२० अनेस्वस्त्रनयनम् १२११ अन्तकाले च मामेव ११.४५ अन्तवत्तु फल तेषाम् १७.२२) अन्तवन्त इमे देहाः १२१३ अन्नद्भाविन्तभूतानि १८.३२ अन्ये च बहवः शूराः १४१ अन्ये त्वैवमनानन्तः १५.२ अपरं भवतो जन्म ८. अपरे नियताहाराः ८. २ अपरेयमितस्त्वन्याम् १८.१४ अपर्यात तदस्माकम् १८.१२ १७.१५ १०.२५ ११.१६ ११.१० ७.२३ २.१८ १३.२५ ४.३० १.१.

·[३४] r ८. ९ ११.३७ ७.२० १८. २ एवमुक्त्वा ततो राजन एवमुक्त्वा हपोकेशम् एवमेतद्यथाथ त्वम् एव परपगप्राप्तम् एवं प्रदर्तित चक्म् एव बहुविधा यज्ञा एव युद्धे पर युद्धा एव सततयुका ये एव ज्ञात्वा कृत कर्म एषा नेऽभिहिता सौख्ये एषा ब्राह्मी स्थिनिः पार्थ ऑ. भोमियाक्षर ब्रह्म ॐ तत्सदिति निर्देशो क. कचिनोभयवित्रट कन्चिदेतच्छुन पार्य कट्वाललवगान्युष्य. कर न झेयमस्माभिः ऋथ भीममह सरले वध विद्यामह योगिन् पर्मज बुद्धियुत्ता हि कर्मण. मुतस्याहु कर्मणव हि समिद्वम् कर्मणो धपि बोद्धव्यम् यमभ्यर्म यः पश्येत् कर्मण्येवाधिकारस्ते कर्म ब्रह्मोद्भव विद्धि ११. मंद्रियाणि सयम्य ३. वर्षयतः शरीरस्थम् ११. ३ कविं पुराणमनुशा. ४. २ क्स्मान्य ते न नमेरा ३.१६ क्षित कर्मगा सिद्धिम् ४. ३२ काम एप क्रोध एप ३.४२ कामकोषवियुक्तानाम् १२. १ काममान्य दुष्पुरम् ४.१५ कामात्मान स्वर्गपरा २. ३९ कामस्तस्तहतज्ञाना २.७२काम्यान वर्मयो कायेन मनसा युद्धया ८.१३ कार्पग्यदोपोपहत. १७.२३ कार्यकरणकर्तृत्वे कार्यमित्येव यत्कर्म कालोऽस्मि लोकक्षय (काश्यश्च परमेष्वास १८. ७२ विरोटिन मादेन चक. १७. रीटिन गदिन चकि० १३६/फिर्म स्मिामति कि तद्ब्रह्म रिमध्यात्मम् १. १७/ पुनर्नाममा पुमा ०.५१ कुतस्त्वा कश्मलमिदम् १४. १६ कुलक्षये प्रणश्यति ३ २. कृपया परयाविटो ४.१७ कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यम् ४. १० कालगैत्रीन्गुणानेतान् २. ४. बोधाद्भवति समोह. ३. १५ शोधिस्तरलेपाम् २. १३.२० १८.५ ११.१२ ११.१७ ४.१६ ८. १ २. २ १२८ १८.४४ १४.२१ ·[३०५] १८.. हैव्यं मा स्म गम. पार्थ सिप भवति धर्मात्मा क्षेत्रक्षेनज्ञयोरेवम् क्षेत्रन चापि मां विद्धि १.१४ ११.१४ ३.२८ तमगस्य मुक्तस्य गतिर्भ प्रभु साक्षी गार्ड व प्रमते हस्तात् गामा विश्य च भूतानि गुण नेतानतात्य र गुरूनहत्या हि महानु. १४.६ १.२६ ११.१३ ६१२ १८.१६ १७.२५ चचल हि मनः कृष्ण चतुर्विधा भजन्ते माम् चातुर्वर्य मया रम् चिंतामपरिमया च चेतसा सर्वकर्माणि २. तन्च सस्मृत्य सम्मृत्य ९.३१ ततः शखाश्च भश्च १३.३५ तत. श्वईयैर्युक्त १३.२ तत. स विस्मयाविटी तत्त्वावेत्तु महाबाहो ४.१३ तन त युद्धिसयोगम ९.१० तत्र मत्त्व निर्मलत्वान् १.३० तत्रापश्यस्थितान्पार्थः १५.१३ तकस्य जगत्कृत्वम् १४.२० पैशान मन मृत्वा २. ५तनैव सति कर्तारम् तत्क्षेत्र यच्च याच ६३४ तदित्यनभिसधाय ७१६ तद्बुद्धयस्तदात्मान: ४.१३ तद्विद्धि प्रणिपातेन १६.११ तपस्विभ्योऽधिको योगी १८.५७ पाम्यहमह वर्षम् तमस्त्वज्ञान - विद्धि ४.३/तमुवाच हृषीकेश ७.२९ तमेव शरण गच्छ २.२० तस्माच्छात्र प्रमाण ते ६. तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय ९.१५/तस्मात्त्वमिद्रियाण्यादौ ६. 4 तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो. ५.१६/तस्मात्सधु कालेषु १८.१९/तस्मादसक्त सततम् ७., तस्मादज्ञानसभूतम् १८.१० तस्मादोमित्युदाहृत्य ५. ३ तस्मायस्य महानाहो १३.१२ तस्मानाहा वय हन्तुम् ३.१ तस्य सजनयन्हपम् १३.१७/त विद्यातदुःखसयोगम् त तथा कृपयाविष्टम् १५. ४ तानह द्विषतः ब्रान् ९.१९ १४.८ २.१० १८.६२ १६.२४ ११.४४ ३.४१ ११.१३ जन्म कर्म च मे दिव्यम् जरामरणमक्षाय जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः जितात्मन' प्रशान्तस्य ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये ज्ञानविज्ञ नन्तरमा ज्ञानेन तु तदज्ञानम् शान कर्मचाच ज्ञान तेऽह सविज्ञानम् जान ज्ञेय परिज्ञाना यस नित्यसन्यासी ज्ञेय यसत्प्रवक्ष्यामि ज्यायमी चेत्कर्मणस्ते ज्योतिषामपि तज्यो. ४.४२ १७.२४ २.६० ११२ सतः पद तत्परिमा. गी.२० ·१.४३ ११.२० ४.२८ १.१८ ११.३४ १५.१६ ८.२५ १८.३३ १७.१/नत्ववाह जानु नासम् २.२०न प्रहप्येत्रिय प्राप्य [३०६] तानि मर्वाणि सयम्य २.६१ दैवी ह्येषा गुणमयी तुन्यनिदास्तुतिौनी १२.१९/देवी सपद्विमाक्षाय नेज क्षमा धृति शो. १६. दौरतः कुलम्नानाम् ने त भुक्त्वा स्वर्गलोकम् ९२१ द्यावापृथि योरिद. तेपामह गमुद्रा १२ त छलयतामस्मि तेषामेवानुमगार्थम् १० ११ व्ययतास्तपोयज्ञा. नपा ज्ञानी नि ययुक्त ७१७ द्रुपदो द्रौपदेयाश्च नेपा मनतयुक्त ना १० १०द्र ण च भीम व त्यक्त्वा कर्मफलामगम् ५.२० दाविमो पुरुषौ लोके त्याज्य दोपवदित्येके १८ द्वा भूतसौ लोके निभिर्गुणमर्भाव ७१३ धर्मलेन कुरक्षेने निविधानपति श्रद्धा १७२ धमो रातिस्तथा कृष्णः विविध नरकस्येदम् १. २१ धमेनानियते वहित गुग्यविषया वेदा २४५ वृत्या यया धारयने विद्या मो सोमरा ९२.धृष्टकेतुश्चक्तिान स्वमक्षर परम वेदि. १११८ ध्यानेनात्मनि पश्य. स्वमादिदेव पुरप ११३८ ध्यायतो विषयान्पुमः दडी दमयतामम्मि दमी दपोऽभिमान दाक्रारानि च ते दातव्यमिते यद्दानम् दिवि गमवम्य दिश्यमान्याबरधरम् ११.११ रमियेव यकर्म दु खेप्यनुदिनमना. रेण धवर में दृष्ट्वा न पाडवानीकम् रष्वद मानुष रूपम् देवद्विजगुष्यात देवान्भावयतानेन : ३.११न द्वेटयारान कर्म देही नित्यमवयोध्यम् देहिनोऽस्मिन्यथा देहे - २.१३/न युद्धिभेद जनयेत् देवमेवापरे यज्ञम् ४.२५ नभ श दौतमने। १३.२४ २.६२ ५.१४ ३.४ १.३२ १८६९ १०३८ न वर्तृत्व न कर्माणि १६. ४न वर्मणामनारभात ११२५ नकाक्षे विजय कृष्ण १७ २० न च तस्मान्मनु येषु ११ १२ च मत्स्थान भूतानि न च मा तानि मागि १८. ८न नदिन क्तरन्नो २.५६]न जायते म्रियते वा २.४१न तदस्ति पृथिव्यां या १.२ तदासयते सूर्यो ११.५१ न तु मा शक्यमे दम् २.२० १८.४० ११.८ २.१२ १८.1. ५२.

·[३०७] १८.३ ८.२० १.१२ १४१ ११.५ ११. ११५ १० नमः पुरस्तादथ पृ. न मा कर्माणि लिंपन्ति न मा दुष्कृतिनो मृडा न में पारित वर्त न मे विदु मुरगणा न रूपमस्येह तथो. नवेदयशाध्ययन. नयी मोह स्मृतिले या नहि कश्चित्क्षणमपि न हि देहभृता शक्यम् न हि प्रपश्यामि ममा० न हि ज्ञानेन सदृशम् नात्यनतस्तु योगोऽस्ति नादत्ते क्स्यचित्पापम् नान्नोऽस्ति मम दि. नान्य गुगेभ्य क्तारम् नासतो विद्यते भाव नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य नाह प्रकाश रावस्य नाह बदैर्न तपमा मिभित्तानि च पश्यामि नियतस्य तु सन्यास नियत कुहर्म त्वम् नियत सगरहितम् निराशीयतचित्तात्मा निर्मानमोहा जितसग. निश्चयं शुणु मे तत निहत्य धार्तराष्ट्राम नेहाभिकमनाशी स्ति नैते मृती पार्थ जानन् नैन छिन्दन्ति शस्त्राणि नैव किंचि करोमीति नव तस्य कृतेनार्थों प. ११४.पिचैतानि महाबाही ४.९४ पत्र पुप फल तोयम् ७.१५/परस्तस्मातु भावोऽन्यो ३२२/पर नल पर धाम १.२ पर मृय प्रवश्यामि १५३ परित्राणाय साधूनाम् ११.४८ पवन परतामरिम १८७३ पश्य मे पारस्पाणि ३ ५/पश्यादिन्यान्वमृ. १८११/पश्यामि देवास्तव देव २.८ पश्येता पांडपुत्राणाम् ४ ३८ पाचजन्य हृषीकेशो ६१६पार्थ नवेह नामुत्र ५१५/पितासि लोगस्य चरा १०४० पिताहमस्य जगतो १४ १९/पुण्यो गव पृयिव्या च २१६ पुरुष प्रकतिस्थो हि २६६/पुरुष स पर पार्थ ७.२५/पुरोधां च मुल्य मा ११५३ पूर्वाभ्यासेन तेनैव १३१ पृयक चेन तु यमानम् १८ प्रकाशचप्रति च ३.८ प्रकृति स्वामक्टभ्य १८.२प्रकृते क्रियमाणानि ४ २१ प्रकृतेर्गुणसमूढा १५ ५/प्रकृत्येव च कर्माणि १८.४ प्रजहाति यदा कामान् १.३६प्रय नायतमानस्तु २.४० प्रयाणकाले मनसा ८.२७ प्रलपन्विसृजन्झन् २.२३ श्यत्तिं च निति च १३२१ ८२२ १.२५ १८.२१ १४.२२ १३.२९ १६.७ १८३. " " " २ ३.१८ प्रशान्तमनस होनम् प्रशांतात्मा वितगभी ·[३०८] १८,५८ प्रमादे सर्वदुःखानाम् प्रमादशामि दैन्या. प्राय पुण्यस्तो ली. ११.५५ २.६५ मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि १०.३० मच्चित्ता मद्तप्राणा: ६४१ मत्कमहन्मत्परमो मत्तः परतरं नान्यत् ६. ६ मदनुभवाय परमम् ७.११ मनःप्रमाद सौम्यत्वम् १३.१५/मनुष्याणा सहयेषु ७.१९ मन्मना भव मद्भक्तो " " १. ४ १४.३ बपुरात्मा मनस्तस्य बल बलवती चादम् रहित भूतानाम् पहनो जन्मनामन्ते यहनि मे ध्यातानि यायपावसातामा बीज मां सर्वभूतानो बुद्धिपुगो जहानाह युद्धिनिमयमोह घुमदतधव युद्धपा विशुद्या युक्तो दृहमाम नथा मान्नाम् महागादि प्रतिया हम प्राण्याधाय कर्माणि प्रझम्न प्रमन्नामा मपंग वि मासमक्षत्रियविशाम ४ ९ ११.४. १२. २ १ १२. ८ ५.२१ मन्यसे यदि तच्छश्यम् ७१.मम योनिमहम २.५०) ममैवांशी जीवलोके १.. ४ मया ततमिद मर्वम् १८.२९ मयाभ्यक्षेण प्रति. १८.५१ मया प्रमन्नेन तवा. १०.३५ मथि चानन्ययोगेन १४.२७ माय सर्वाणि कर्माणि ५१. म पावेश्य मनो ये माम् १८.४ मध्यासकमनाः पार्थ ४.२४मधेव मन आधभ्य १८४मर्षयः साल पूर्व महणां भृगुरहम ११.५४ महात्मानमा पार्थ १८.५५/महाभूतान्यहवारो १.३५ मा ते ध्यथा मा व १.८ मात्रास्वस्नुि को नेय ११.२मानापमानयोस्तुल्यः १.२५ मामुोय पुनर्जन्म ८.१९मा च मोमभिवारेण ७ ४ मा हि पार्थ व्यपानिय 1. मनमगोऽनवादी ম্মািননা অন্ ..मन्युः गहरयाहम् मोपासा मोधर्माणी १०.१५ भाया विनन्मया शक्य माया मामभिमानाति भयारणापरतम् মর্মালম্ব কষ भवायची हि भूतानाम् भीमदोषप्रमुसुरः भूतप्राम. मवायम् भूमिगलानी वायु. भग एक महाबाहो मोसार यसरमा भेग रचानाम् ८.१५ ·[३०९] १८.५९ ८.११ २.५२ १५ १२ ६.१८ १४.१४ २.५८ ६ १.४६ ३.२३ २.३२ य इद परम गुद्यम् य एन वेत्ति हन्तारम् य एव वेत्ति पुष्पम् यन्चापि सर्वभूतानाम् यच्चावासार्थमस० यजन्ले सात्विमा देवा. यतो दान तपः कर्म यज्ञामिष्टामृतभुजो याशिटासिनः सन्तो यज्ञार्थाकर्मणोऽन्यत्र यो पनि दाने च यज्ञात्वा न पुनर्मोहम् यततो ह्यपि कोतेय यतन्नो योगिनचनम् यतः प्रत्तिभूतानाम् यतद्रियमनोनुद्धिः यतो यतो निश्चरति यत्कगेपि यदनासि यत्तर विपमिव यत्तु काममुना कर्म यत कृस्लवदेवस्मिन् यत्तु प्रत्युपकारार्थम् यन काले वनात्ति. यत्र योगेश्वरः कृष्णो यसोपरमते चित्तम् यत्साह्यैः प्राप्यते यथाशस्थितो नित्य यथा दीपो निवासस्था यथा नदीनों बहवोऽ. यथा प्रकाशयत्येक यथा दीत ज्वलनम् गया सर्वगतं सौक्ष्म्यात् यथैयासि समिद्धोऽमिः | यदने नानुबधे च १८.६८ यदहकारमाश्रित्य २. १२यदक्षर वेदविदो १३. २३ यदा ते मोहकलिलम् १०.३९ यदादित्यगत तेजी ११. ४२ यदा भूतपृथाभावम् १५. ४ यदा यदा हि धर्मस्य १८. ५ यदा विनियत चित्तम् ४, ३१ यदा सत्त्वे प्रवे तु ३. १३ यदा सहरते चायम् ३. यदा हि नेद्रियार्थपु १५. २७ यदि मामप्रतविरम् ४. ३५/यदि यह न पर्नेय २.६० यदृच्छया चोपपनम् १५. ११/यहच्छालामसतुटी १८.४६ यद्यदाचरीत श्रेय ५ ०८ यद्यद्विभूतिम सत्त्वम् ६, २६ यद्यप्येते न पश्यन्ति ९. २० यया तु धर्मकामार्थान् १८.३० यया धर्ममधर्म च १८. २४ यया स्वप्न भय शोक्म् १८.२२ यत्त्विद्रियाणि मनसा १७ २१ यस्माक्षरमनीतोऽहम् ८. २३/यस्म.मोदिजते लोको १८७८यस्थ नाहकृती मादी ६.२० यस्य सर्वे समारभाः ५. ५य य वापि स्मरन्मारम् ९.६य लम्या चापर लाभम् ६.१९/य संन्यासमिति प्राहु: ११ २८य हिन व्यथयन्त्येते १३. ३३यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य ११. २९/यः सर्वत्रानभिनेहः १३.३२ यातयाम गतरसम् ३५ या निशा सर्वभूतानाम् ३.२१ १०.४१ १.३८ १८,३४ १८.३१ १८.३५ ३. १५.१८ १२.१५ १८.१७ ४.१९ १६.२३ २.५७ १७.१. .

·[ ३१०] यांति देवत्रता देवान् ९.२५ योऽय योगस्त्वया प्रोक्तः यामिमा पुषितां वाचम् यावसजायते किंचित् १३. २६ रजस्तमश्वामिभूय १४.१० यावदेतानिरीक्षेऽहम् १.२२ रजाम प्रलय गस १४.१५ यावानर्थ उदपाने २.४६ रजो रागात्मक विद्धि १४.७ युक्तः कर्मपल त्यक्त्वा ५ १२ रसोऽहमप्सु कौन्तेय युक्ताहारविहारस्य ६ रागद्वैपवियुक्तस्तु २.६४ युद्धनेव सदाऽऽत्मानम् ६.१५ रागी कर्मफलप्रेमः १८.२. युजन्नेव मदामान ६.२८ राजन्मस्मृन्य १८.७६ युधामन्युश्च विक्रान्तः १.६ राजविद्या राजगुद्यम् यचर सात्त्विका भावा. ७.१२ दाणा शकरश्वास्मि १०.२३ ये तु धामृतमिदम् १२.०० दादिया बसवो येच ११.२२ ये तु सर्वाणि कर्माणि १२ ६ महत्ते बहुवक्त्र. ११.२३ ये त्वक्षरमनिर्देश्यम् १२.३ ये खेतदभ्यसूयन्तो ३.३२ लमने ब्रह्मनिर्वाणम् येऽप्यन्यदेवताभक्ता ९.२३ लेलिसे प्रसमान. ये मे मतामेद नियम् ३.३१ लोकेऽस्मिन्दिविया ये यथा मा प्रपद्यने ४.११लोमः प्रात्तिरारभः १४.१२ ये शास्त्रविधिमुन्मूज्य व. येषामर्थे कौक्षित नो १.३३ वक्तुमर्हस्यशेषेण १०.१६ येशा त्वन्तगत पाप ७.२८ वक्त्राणि ते त्वरमाणा ११.२७ ये हि सस्पर्शजा भोगा: ५.२२ वायुर्यमोऽनिरुगः ११.३९ योगयुक्तो विशुद्वात्मा ५. वासासि जीर्णानि यथा २.२२ योगसन्यस्तकमाणम् ४.४१ विद्याविनयसपने ५.१८ योगस्थः कुरु कर्माणि २.४८ विधिहीनममष्टानम् योगिनामपि सर्वेषाम् ६.४/विविक्तसेवी लघ्वाशी १८.५२ ६.१. विषया विनिवर्तन्ते २.५९ योत्स्यमानानवेक्षेऽहम् १.२३ विषयेंद्रियसयोगात् १८३८ यो न हृप्यति न वधि १२.१७ विस्तरेणात्मनो योगम् १०.१८ योऽन्त मुखोऽन्तराराम ५२४ विहाय कामान्य. २.७१ यो मामजमनादिच १०. ३. वीतरागभयक्रोधाः ४.१० यो मामेवमसमूहो १५.१९ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि , १०.३७ यो मा पश्यति सर्वत्र ६.३० वेदानां सामवेदोऽस्मि १०.२२ यो यो यो यो तनु भक्तः ७.२१ वेदाविनाशिन निन्यम्... योगी युन्जीत सततम् 7 ·[३११] घेदाह समतीतानि वेदेषु यशेषु तपामु ध्यवसायात्मिका बुद्विः व्यामिश्रेणेव वाक्येन व्यासप्रसादाच्छतवान् १४.५ १४.९ १४.१७ १७.३ १७२६ १४.२४ ३१३ १३.२८ १२.१८ शक्नोलोव यः सोडुम् शनैः शनैहारमेतु शमो दमस्तपः शौचम् शरीर यद्वाप्नोति शरीरामनोभियंत् शुकृष्णे गती खेते शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्प भाशुभफलैरेवम् शोय तो धृतिश्यम् घड्या परया तप्तम् श्रद्धावाननमूयश्च घद्वानालभज्ञानम् धुतिविप्रतिपन्ना ते अपान् द्रव्यमयाघजात् प्रेयान स्वधर्मो विगुणः ७.२६ सय रजस्तम इति १.२८ सत्त्व मुखे मंजयनि २.४१ सत्वात्सजायते ज्ञानम् ३. २ सत्त्वानुम्पा सर्वस्य १८.७५ सदृश चेने स्वस्याः सद्भावे साधुभा च ५२३ समदुपसुख स्वस्थ: ६२५/सम कायरोनीवम् १८.४२ सम पश्यन्दि सर्वन |सम सर्वेषु भूतेषु १८.१५/समः शत्रो च मित्र च ८.२६ समोइ सर्वभूतेषु ६.१) सणामादिनिश्च ९.सर्वकर्माणि मनसा १८४३ सर्वांण्यपि सदा १७.१.मगुद्यतम भूय. १८७१ सर्वत पाणिपाद तत् ४.३ सर्वद्वाराणि संयम्य २.५३ सर्वद्वारे देहेऽस्मिन् ४.३३ सर्वधर्मान्धरित्यज्य ३.३५ सर्वभूतस्थमात्मानम् १८.४७ सर्वभूनास्थित यो माम् १२.१२ सर्वभूतानि कौन्तेय ४.२६) सर्वभूतेषु येन कम् ११.९/समेतरत मन्ये १.२७ सर्वयोनिषु कतिय सर्वस्य चाह हदि ४. ३ सर्वाणींद्रियकर्माणि सर्वेद्रियगुणाभासम् ११.४१ सहज कर्म कौतेय १.१९ सहयशाः प्रजाः सृथ्वा ९.१४ सइयुगपर्यतम् ७.१२ सकरी नरकार्य १७.१८/सकल्पप्रमवान्कामान् १०.३२ ५.१३ १८.५६ १८६४ १३.१३ ८.१२ १४.११ १८.६६ " " श्रेयो हि ज्ञानम-पा. धोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये धोन चक्षुः हर्शन च श्वशुरान्मुसदव १८.२० १०.१४ १४.४ १५.१५ स एवायं मया तेऽद्य सक्ताः कर्मण्यविद्वांसः सरोति मत्वा प्रमभम् पोपो धार्तराष्ट्राणाम् तत कर्तियन्तो माम् तया श्रद्धया युक्तः वारमानपूजार्यमू १३.१४ १८.४८ ३.१० ८.१७ १.४१ ·[३१२] मंनुरः सततं योगी मनियम्यद्रियग्रामम् मंन्यामस्तु महावाही सन्यासस्य महाबाहो सन्यास: कर्मयोगच साधिभूनाधिदेव माम् सांख्ययोगी पृथग्पाला: मिद्धि प्राप्तो यथा मीदन्ति मम गात्राणि सुखदुःखे समे कृत्वा मुखमात्यन्तिक यत्तेन् मुखं त्विदानी त्रिवियम् १२.१४ मुद्दन्मियादामीन. १२.४ स्याने हाकेश तब ५.६ म्यिनप्रशस्य का मापा १८. नृत्या बहिर्वाद्यान् ५. २ स्वधर्ममनि चावश्य ७.३. स्तमावजेन कोतेय ५. ४ स्वयमेवान्मना मानम् १८.५० सेम्बे कर्मभ्यभिरतः १२९ २.२८ १८... १०.१५ १८.४५ ६.२१ हतो वा प्राम्यसि १८.३६/हंत ते क्ययिष्यामि मुदुर्दशमिद रूपम् ११.५२ हपीकेशं तदा वाक्यम् १.२१ HATIYA (BOMBAY-7. BHAR LIBRARY