·॥ श्रीनृत्यगोपालोजयतितराम् ॥ अथ मन्त्रभागवत १ मन्त्ररामायण २ इन ग्रंथोंकी प्रशस्ति । ॥ छप्पय ॥ नंदनंदन श्रीकृष्णचंद्र बज विहरत निशदिन॥दशरथ नंदन रामचंद्र मुनि गावत गुन गिन ॥ कहत वेद परमान मान पर ब्रह्म सनातन ॥ नहिं समझतचित वीच नीच कलि जीव असुर जनज्यों उलूकको तेज रवि नहिं नहिं प्रकाश लखियत अवश॥तिनहित छापे वेद मनु युत कृष्णसु यश अरु राम यश॥१॥शास्त्र श्रुति स्मृति और भागवत आदि पुरानम् । उप पुरान सु महानुभावके वचन प्रमानसु ॥इनको मानत नाहिं कहैं हम वेदहि मानत ॥मन उपंग ठहरात वात नहिं तत्व पिका तिन हिय बोध प्रबोध हित अरु होत तत्त्व पारायनजु॥यह मंत्र भागवत बेदके छपिय मंत्र रामायनजु॥२॥ ईि नहि पढत सु गुरुकर॥वेद मंत्रके अर्थ कहत पुनि फेर फेर कर॥करत वितुंडा वाद होतं निर अनु तेजु बहिर्मुख ॥इन जनके मुख ऊपर यह चपेटार्थ नृप नीति कर॥ [ खेमगन श्रीकृष्णाम, "श्रीवेङ्कटेपर" (म्टीम ) यन्त्रालया यक्ष-मुंबई ] ·श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीनिवासाय नमः ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं यत्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥प्राप्तुं मन्त्रेषु गोपाल विष्णोः कर्माणि पश्यत॥१॥ननु सत्यादिलक्षणमखण्डैकरसं विष्णोः परमं पदं पदनीयं स्वरूपं चेन्निवद्यम् । तत्र विद्यावद्विषयाणि कर्माणि न सम्भवन्ति॥ नितरां विक्रियापराणां मन्त्राणां तत्प्रकाशनमन्त्राणां तत्प्रका- शनपरत्वं न तु मांत्रकर्मावगत्या परमपदप्राप्तिः सम्भवतीत्ययोग्योयं नियोग इति चेत् ॥ सत्यम् ॥ सन्ति परमात्मनः पञ्चरूपाणि-भूवीजाङ्कुरतरुफलोपमानि शुद्धशवलसूत्रविराद्धिष्णुदेवतासंज्ञानि ॥ तत्र भूमे॰जादय इव शुद्धाच्छबलादयो नातिरिच्यन्ते ॥ तथा विपक्ष परिणतानेकवीजगर्भ फलमिव विराजि विष्णु रनेकशबलगभस्ति । स च कारणत्वान्मूर्तत्वाचानेकब्रह्माण्डाश्रयो धरोद्धरणाचनेककर्माश्रयश्च । तस्यक साम च गेयस्य रूपम् । विभ्रदिमामविन्दद्गुहेत्यादिश्रुतिभ्यः॥ अथ य एषोन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुपो दृश्यते हिरण्ययमचर्हिरण्यकेश इत्यादिना प्रायुक्तस्य इयमेवर्गग्निः साम वागेव प्राणः सामेति च । पृथिव्यादिप्रपञ्च ऋक्सामे गेष्णौ अङ्गुष्ठौ पर्वणी यस्य वराहस्य । इमां पृथिवीमित्यादिपदानामर्थः-सोयं विष्णुनित्यसिद्ध ईश्वरः।।अन्ये तु तदाराधनसिद्धाः इन्द्राया ईश्वराः शलाटव इव फलभावंप्राप्तानाते च सर्वेसर्वेश्वरा इति श्रूयन्ते।। ल

·मंत्र-
॥१॥
भाग०
एते एव समाः सवै अनन्ता इति । तत्र बहूनां सर्वेश्वरत्वासंभवादेक एवायं गोत्वादिवजलचन्द्रवदा प्रतिदैवतं
परिसमाप्त इति स्वधमैरिव देवताधर्मैरपि स्तूयते।।उपहितेषु प्रतिविम्वेषूपाधिधर्मान्वयदर्शनात् । न तूपाध्य-
भिमानिनी देवता स्वधमैरिव ब्रह्मवः स्तोतुं शक्या।उपाधावुपाहितधर्मान्वये तत्तत्स्वरूपलोपप्रसंगात् । ग-
च्छतीव घटाकाशो घदे गच्छति तूच्यते।।पटाकाशस्य नैस्पर्य वटेस्तीति तु दुवचम् । यथा चाहुः-समारो-
प्यस्य रूपेण विषयो रूपवान् भवेत् । विषयस्य तु रूपेण समारोप्यं न रूपवत् इति ॥ अयमत्र संग्रहः ।
एकैकस्मिन्यथादर्श प्रसादो मुकुरान्तरैः । सहितो दृश्यते देवेष्वेवं लोकः सुरान्तरैः॥ १॥ तस्मात्स्युर्दैवताः।
सर्वाः प्रत्येकं विश्वयोनयः।।अन्योन्ययौनयश्चैव यथा यास्कमुनीरिताः ॥२॥ यत्किचिंदैवतो मन्त्री विष्णु
लीलोपबृंहितःविष्णवः स यतो विष्णुः सर्वदेवतनामभृत् ॥३॥ ऋचा दशतयीस्थानां प्रायः शस्त्रेषु संग्रहः ।
स्तुतशस्त्रनयात्सर्व स्तुतौ शस्त्रं प्रतिष्ठितम् ॥४॥ दशमण्डलान्यवयवायस्याः सा दशतयी बढुचः सन्ति।
तासां तत्रस्थानामृचां शस्त्रेषु अप्रगीतमन्त्रसाध्येषु देवतास्तवनेषु प्रायेण विनियोगोस्तिावाचस्तोमाख्ये सर्वा
सामप्यूचा शस्त्रेषु विनयोगदर्शनात् । यावतीः कामयेत् तावतीः शंसेदिति।स्तुतेति॥त्रिविधा मन्त्राःक्रियास्मा
॥१॥

·रका यागकारका देवतास्तावकाश्चेति ॥ तत्रेषेत्वेति शाखामाच्छिनत्ति उर्जेत्वेत्यनुमाष्टति श्रौतविनियोगात् इषेत्वादयोमन्त्राः शाखाच्छेदनादीनां क्रियाणां स्मारका इति करणमन्त्राः इत्युच्यन्ते ॥ एत एवावघातादि कादृष्टार्थतयामयेऽनुहि अग्निं यज येयजामहेऽग्निं समिद्यज्ञके यष्टव्यदेवतासंकीर्तने पठ्यमाना अग्नि भुवो यज्ञस्येत्यादयस्ते पत्नीक्रियास्मारकाः ॥ उदात्तशन्दैरेव तस्याः स्मृतत्वात-संस्कारकाः एव ॥ एवं चैतन्मंत्रपाठपूर्वकं कृतो यागः संस्कृतः सन्नपूर्वजनने समर्थों भवति ॥ तद्यथा तेनैते मन्त्रा यागाङ्गभूता अप्यवघातादिवन्नादृष्टार्थाः। अपि तु प्रोक्षणीयादिवददृष्टार्था एवायितु आज्यैः वतेवृष्टेः स्तुवते प्रउ गशंसती त्यादिविधिविहिताः गीतमन्त्रसाध्यस्तवनरूपास्तोत्रशस्त्रार्थाः तेपि तक्रियाङ्गभूताः॥ अपि तु स्वतन्त्राः। यथान्यादीनां प्रणामपूर्वार्थत्वेपि मिथो नाङ्गाङ्गिभावः एवं सोमयागस्तोत्रशस्त्राणामपिसमुचितानामेकफलार्थ त्वेपि मिथो नांगांगिभावः-प्रयाजदर्शपूर्णमासवतातथाच सूत्रम्-अपिवा श्रुतिसंयोगात्प्रकरणे स्तौति शंसति क्रियासती विदध्यातामिति। तदेतदाह-स्तुत शस्त्रनयात्सर्व स्तुतौ शस्त्रं प्रतिष्ठितमिति॥४॥(ऋगारूढानिसा मानि तुर्यों वेदोपिऋङ्मयः।यजूंष्यगनुगान्येव सर्वस्तुत्योजनार्दनः॥५॥अविरोधादपूर्वत्वाद्देवतानिग्रहादिकम्॥

·॥२॥ मंत्र-मन्त्रार्थवादप्रामाण्यान्मनुते बादरायणः॥६॥अविरोधादिति॥विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोवधारिते।भूतार्थवाद । भाग० स्तद्धानादर्थवादस्त्रिधामतः ॥ यजमान प्रस्तरः इत्यादिर्हि गुणवादवत्॥ यजमानःप्रस्तर इति गुणवादमात्रोगु णात्प्रतीयमानस्य यजमानप्रस्तरयोरभेदस्य प्रत्यक्षतोविरोधात् अग्निहिमस्य भेषजमित्यादिरनुवादः ॥२॥तद थस्य लोकेऽवधृतत्वात्। मेधातिथि कथगयनमेषोभवेंशेजहारेत्यादिविरोधानुवादयोरभावाद्भूतार्थवादोयम्॥विय होहविषांभोगऐश्वर्यचप्रसन्नता॥फलप्रदातृत्वमपिविभूतिःपरमेश्वरेइतिपंचकविग्रहादिकम्।।जगन्माता दक्षिणा मिंद्रहस्तं अदीदिंद्रप्रस्थिते माहवींषि।इंद्रोदिव इंद्र ई पृथिव्याः तस्मादिद्रःस्तूयमानःप्रीतो मनसा हिरण्यरथं ददा विति॥६॥अर्थवादसमुन्नीतविधिर्मुख्याद्विधेवली।श्रुताश्वेष्टिल्सृज्य कर्तारं कल्पमृच्छति॥७॥अर्थवादेति॥प्र जापतिर्वरुणायाश्वमानयतास स्वां देवतांप्रार्थयते सपर्यदीयते स एतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत् इत्यर्थवादपः दश्रवणेऽश्वदातुर्वारुणीष्टिःप्रतीयते ॥ यावतोश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतोवारुणांश्चतुष्कपालानिर्वपदितिविधिवशा, त्प्रतिगृहीतुःसा प्रतीयते।। तत्रासंजातविरोधादर्थवादादूवश्रुतसंजातविरोधित्वादिधिवाक्यमेव यावतोश्वान्प्रति ॥२॥ आहेदितिपरेणानेनपूर्वोक्तोपक्रांतेनैकवाक्यता नीयत इति सिद्धांतः॥७॥महाभाग्यादेवताया इत्युपक्रम्यप्रकृतिसा ·वनाम्न्याच्चेतरेतरजन्मानो भवन्तीतरेतरप्रकृतय इतियास्कः। यो देवानां नामधा एक एव । अदितेर्दक्षो अ- जायत दक्षाददितिः परीतिश्रुतयश्चैतमर्थ दर्शयति । तस्मात्सिद्धं सर्वेषां मंत्राणां विष्णुपरत्वम् ॥ कियापरत्वं तु तेषामुपचारात् । तद्गतब्रह्मलिंगानां क्रियाने सामंजस्येनान्वयायोगात् । तथाहि । अग्निमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम्। होतारंरत्नधातममित्यत्र मन्त्रे एकस्यैवाग्नेस्तुतिकर्मणः यज्ञप्रति पुरोहितमित्यनेनाहवनीयादि- रूपेणाधिकरणत्वं देवमित्यनेन सप्रंदानत्वमृत्विजमित्यनेन करणकारकत्वं होतारमित्यनेन कर्तृकारकत्वं रत्न- धातमामित्यनेनफलदातृत्वंचोक्तम्।नचैतद्विशेषणजातसामंजस्येन चलने तदभिमानिन्यल्पेश्वरे वा संभव तिानहिसर्वस्मिन्य संप्रदानत्वं मुख्य फलप्रदत्वं वा मुख्यमीश्वरंमुक्त्वान्यस्यास्ति। तथा होतारमृत्विजमिति सामानाधिकरण्ये होतारमित्यनर्थकं स्यात् । तेनैव च होतुरपिलाभारोतृपदंयजमानपग्मेवेत्युचितम्।।ततश्च सात्म्यिधर्मणानुग्राहकत्वधर्मेण चाग्न्युपाधिकोमुख्यईश्वर एवात्र स्तुतो भवति मुख्ययावृत्त्याएवमदितियों रदितिरंतरिक्षमित्यादावप्यदित्यादिविग्रहोपाधिकस्य ब्रह्मण एव सात्म्यिं सिद्धमेव कीर्त्यते नत्वभूतमदि- तिस्तुत्यर्थमुपन्यस्यते यजमानः प्रस्तर इत्याद्यर्शवादयत् । अन्यथा मंत्राणामर्थवादानां चाविशेषापत्तिरिति

·TUET
भाग
मंत्र-दिक् । एवमप्याधानगतेष्टिविशेष सौविष्टकृत्यां संकाशयां विनियुक्तो मंत्रो ब्राह्मणविद्भिरग्निदेवतापरतयैव
व्याख्यातःकर्मसमृद्धयर्थम् । तत्र च नासंकोचेन विशेषणानामन्वय इत्यर्थ एव विदांकुवैतु । एवं इषेत्वेति-
मंत्रेपि इषे इतीष्यमाणार्थलाभार्थत्वेतिप्रातिपदिकांशेन तत्पदानसमथै चेतनमुपक्षिपति॥ द्वितीयाविभक्त्या
तस्य उत्पावत्वविकार्यत्वसंस्कार्यत्वलक्षणकर्मत्वासंभवादाप्यत्वमेवोच्यते ॥ तनेष्यमाणभेदादभेदाच्चे-
त्ययमर्थः प्रतीयेत हे कैवल्यप्रद त्वां कैवल्याथै कंठगतविस्मृतचामीकरवदज्ञानमात्रापगमेनावाप्तवान्
आग्नवानीति वा हे सात्म्यिपद त्वां सात्म्यिाथै नदीसमुद्रवत्परिच्छेदाभिमानत्यागादानवानीति वा हे
सारूप्यप्रद त्वां सारूप्याथै कीट गवत् ध्यानेनाप्नवानीति वा हे स्वर्गप्रद त्वां स्वर्गार्थ कर्मणा
ग्रामवदानवानीति वा यत्कृष्णो रूपमित्यत्र वक्ष्यमाणगत्या हे शाखे शाखावच्छिन्नपरमेश्वर त्वां शाखारूपं
इपेन्नाय च्छेदनक्रिययानवानीति वा तत्र पूर्वपूर्वापेक्षया उत्तरोत्तरोर्थों जघन्य इति स्वसंवेद्यम् ।
अथापि इपेत्वेति शाखामाच्छिनत्तीति अन्नं वा इप इति च ब्राह्मणविदः हे शाखे त्वां अन्नाय च्छिन-
त्तीत्यतः परोक्षवृत्त्या व्याचक्षते कर्मसमृद्धयर्थम् । न तावता मंत्रः स्वारसिकमर्थजहाति । न हि कदा-
॥३॥

·चनस्तरसीत्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते इत्यादाविद्रपदस्य लक्षणया कर्मकाले गार्हपत्योपस्थापकत्वेपि ऋच ऐंद्रीत्वं विहन्यते ॥ ऐंयेत्यस्यानर्थक्यापत्तेः । तस्मान्मंत्राणां स्वारसिकमीश्वरपरत्वम् । सर्वे वेदा यत्पदमा- मनंतीतिश्रुतेस्तत्संमतम् । क्रियापरत्वं तु विनियोगवशाज्जघन्यप्रवृत्त्येतिसिद्धम् । स एवं भूतो विष्णुः परमकारुणिको नामभिः कर्मभिश्चास्मदादिभिरात्तैराहूयमानः स्तूयमानश्च स्वस्य विश्वरूपमर्जुनादिभ्य इवेतरेभ्योप्याविष्करोतितिद्वारा च वैष्णवपरमं पदं सत्यादिलक्षणं आत्मीयं प्रापयतीति युक्ततरोयं नियोगो हरिः ॐ । तन्नेमिमुभवौयुथानमस्वसहूतिभिः ॥ नेदर्दीयोयज्ञमैङ्गिरः॥ १॥ यन्मत्रेषु विष्णोः कर्माणि पश्यतेति।।तस्यैवं फलोपमस्य विष्णोर्नमस्यत्वं स्तुत्यत्वं च विरूपदृष्टौ मंत्रावाहतुः।। तनमिमिति ॥हे अंगिरःतं परमेश्वरं ऋभवो देवा यथा आनमंति एवं त्वमपि आनमस्व । सहूतिभिः समान- योग्यराबानीं भगवन्नमस्त इत्येवं भावयेदित्यर्थः। नेदीयो नेदीयां सुपांसुलुगिति सुपो लुक्। सन्निहित- मंतर्यामिणमित्यर्थः । तथा च मन्त्रांतरं अस्ति ज्यायान् कनीयस उपार इति । उपारे समीपे । कीदृशं

·मंत्र-
HEMAIL
॥४॥
भाग
तम् । नेमि संसारचक्रस्य कालचक्रस्य वा आयंतशून्यस्यापि नेमिमिव नेमि परिधिभूतम् । अत्र
फलोपमस्य परिच्छेदकत्वे नेम्यादिदृष्टांतः । वृक्षोपमस्य त्वाकाशवत्सर्वगतश्च नित्य इत्यादिदृष्टांतोनुरूप
इति बोध्यम् । पुनः कीदृशम्।यज्ञं हविरातिर्थ्य निरूप्यते सोमे राजन्यगते इत्युपक्रम्य वैष्णवो भवति
विष्णुपैयज्ञस्तस्माएतद्धविरातिथ्यं निरूप्य इत्युपसंहारात्सोमाभिमानिनं यज्ञापरनामानं विष्णुम् । तेन
तस्मैनूनमुभिद्यवेवाचाविरूपनित्यया ॥ वृष्णैचोदस्वसुष्टुतिम् ॥ २ ॥ यस्मि
विश्वानिकाव्याचक्रेनाभिरिवश्रिता । त्रितंजूतीसंपर्यंतजेगावोनमुंयुजै॥ युजे
अश्वांअयुक्षतुनभंतामन्युकेसमे ॥३॥
यावान्सौम्यो मंत्रः स सर्वापि वैष्णव इति गम्यते॥१॥तस्मा इति। तस्मै यज्ञापरनाम्ने विष्णवे नूनं निश्चितं,
अभियवे योः अव्याकृताकाशस्य जगत्कारणस्य बीजोपमस्य अभितो वर्तमानाय फलोपमाय भो विरूप
नित्यया वाचा अपौरुषवेदरूपया सरस्वत्या सुष्टुतिं शोभनां स्तुति चोदयस्व प्रेरयस्व । कीदृशाय तस्मै।
वृष्णे अभिमतफलवार्षिणे॥२॥ अथ पौरुषेयीणामपि वाचामयमेव स्तुत्य इत्याह ॥ यस्मिन्निति । यस्मिन्नी-
॥४॥

·धर्मोदकेन भुवं वेदयंति स्म । एवं श्रमागतमपिगव्यं एते वयं अभीमतः साकल्येन अह निश्चितं स्वजन्यं
स्वस्य जन्यं स्वाधीनं कर्तृ भूम प्रभवाम इत्यालोच्य ते पृष्ठा पृष्ठानि रुरुहुरिवेत्येवार्थः । एकस्य पृष्ठे।
परस्तस्यापि पृष्ठेऽपर इत्येवंकर्मणारुह्य अत्युच्चस्थानस्थमपि क्षीगदिकं स्वायत्तं कुर्वत्येवेत्यर्थः।।२६॥एव-
मनकरुपायैर्गव्यमनाति भगवति मंत्रस्तदाशयं विवृणोति॥ यं मर्त्य इति ॥यं श्रीकृष्णं विश्वात्मानं विश्व-
यंमत्य पुरुस्पृहविदद्विश्वस्युधायसे ॥ प्रस्वादनंपितूनामस्ततातिंचिदायवै॥२६॥
स्य धायसे तृप्तये पुरुस्पृहं बहुकामयतं अत एव पितूनां नवनीतानां प्रस्वादनं आस्वादानं आस्वादनकत्ता
रमुपलभ्य मर्त्यः आयवे जीवनाय अस्ततातिं गृहस्य पालनं कर्त्तव्यत्वेन विदत् अविदत् ज्ञातवान् । अय
मर्थः । यद्येवं बालाः सर्व गव्यं मुष्णति तर्हि जीवनलोपो भविष्यतीति गृहसंरक्षणे जनः प्रवर्ततां भगवां
स्त्वल्पेपि गव्ये मया आस्वादिते त्रैलोक्यसतर्पणजं पुण्यमेते प्राप्स्यतीति चौर्येण तदास्वायतीति ॥२६॥

·मंत्र-तमेवं कुर्वाणं निगृत्य गोपीजनो यशोदामानीय वदति । अयं राघयदिति । अयत्तव पुत्रः अप्रकाशमानान् भाग. गोप्यस्थानेपि स्थितान् क्षीरादीन् रसान् रोचयत् भोक्तुं रोचयते । पुनश्च रुचानः स्तेनोप्यस्तेनवदी ॥१५॥ प्यमानो धृष्टत्वं करोतीत्यर्थः । अयं उपालभ्यमानः पूर्वीः स्वापेक्षयातिप्रौढा अपि नारीः विवासयत् विव' सनाः करोति। एवं व्याकुलीकृत्य पलायत इत्यर्थः। ऋतेन शपथेनैतद्वदामो न तुतद्देषेण । तर्हि बह्वीभिर्मि अयंरोचयदुरुचौरुचानोश्यासयुयं ते पूर्वीः॥ अयमीयतऋतयुग्भिरश्वैःस्वार्थ द्वानामिनाचर्षणिप्राः॥ २७॥ लित्वा कुतो न प्रियते तत आहुः । अयं ऋतयुग्भिवेगवाद्भिरिति यावत् । अश्वैरीयते लभ्यते वेगवतोश्वाद प्यधिक धावतीत्यर्थः । कीदृशोयम् । स्वर्विदा स्वाभक्षणसुखं विन्दतीति स्ववित् तेन सुखमात्रार्थिना ना ॥१६॥ भिस्थजाठरेण निमित्तेन चर्षणिप्राः चर्षणीः प्रजाः प्लायते लंघयतीति चर्पणिप्लाः । रलयो सावर्ध्यात्प्राः मिष्टार्थी अयं लोकमर्यादां लंघयतीत्यर्थः । वस्तुतस्त्वयमासामभिप्रायः । अयं चिदात्मा स्वयं रुचानः ·प्रकाशमानःअरुचः अरोचमानान् जडान घटादीन् रोचयत् प्रकाशयति । तस्य भामा सर्वमिदं विभातीति श्रुत्यंतरात् । अयमेव विशेषेण पूर्वीः प्रजाः अव्यक्तायाः स्वयमनृताः सतीः स्वेन ऋतेन सत्येन वासयति । अयमेव जडल्यानृतस्य च प्रपंचस्य स्फूर्तिसत्ताप्रद इत्यर्थः । अयं ऋतयुग्भिः सत्येन वस्तुना संबंधैरिंद्रियाश्वैरंतर्मुखैरिद्रियैर्मनोमात्रतां गतैरीयते गम्यते स्वर्विदा नाभिना सगुणब्रह्मो पलब्धिस्थानेन नाभिना आलंबनीकृतेन ईयते । नाभ्या उपरि तिष्ठति । विश्वस्यायतनं महदिति यत्रमंथांविबुध्नतरश्मीन्यमितुवाईव ॥ उलूखैलसुतानामवेदिँद्रजल्गुलः ॥२८॥ श्रुतेः । चर्पणिप्राः पूरको व्यापक इत्यर्थः ॥ २७ ॥ एवं गोपीभिरावेदिते उलूखले यशोदादानावध्यमान- मालक्ष्य ऋपिराह । यत्र मंथामिति । यत्र उलूखले महत्तरमंथां मंथानं सगर्गरं विवनते दधिमथनार्थ तादृशे उलूखले बद्धाः सुताः उलूखलसुताः तेषाम् । मध्यमपदलोपी समासः बहुलं पूजायां उलू- खले पद्धस्य सुतस्य यमितवा इव नियमनायेव रश्मीन् दाम रम्जुः विशेषेण बनते मातरः। परंतु रश्मीनेव बनते न तु रश्मिभिः सुतमिति भाव । सुतो बद्ध इति प्रतीतिस्तु तासां भ्रांतिस्त्यिर्थः । हे इंद्र ईशान Ja

·मंत्र-
। ॥१६॥
भाग०
मातृजनान् उ निश्चितं अव इत् पालयैव जल्गुलः जडाने गावः इंद्रियाणि येषां ते जडगवाः अतिमूढा
गोपजनाः तान् लाति स्वीयत्वेनादत्त इति जडगुलः।अकारलोपोडकारस्य लकारश्च छांदसः परिगृहीतानां
पालनमावश्यकमित्यर्थः ॥२८॥ अत्रांतरे बंधनमंगीकृत्य तस्य वैय्यर्थ्य माभूदिति यमलार्जुनमंतरेण सहो
लूखलेन गत्वा उलूखलं च तिर्यकृत्वा वृक्षाबुन्मूलितवान् । तौ चोन्मूलितो पुनर्देवताभावं प्राप्य प्रतिष्ठ-
तानौअधवनस्पतीऋष्वावृष्वेभिःसोभिः॥इंद्रायुमधुमत्सुतम् ॥२९॥ कउनुतैम-
हिमनः समस्यास्मत्पूर्वऋषयोन्तमापुः॥ यन्मातरंचपितरंचसाकमजनयथास्तु
न्वःस्वायाः ॥३०॥
मानौ नलकूबरमणिग्रीवौ ब्रजजन आह ॥ तानो अद्येति ॥भो वनस्पती ता तौ युवां नोस्माकं अद्य ऋष्वौ
रोषणा उन्मूलितत्वेन केशकरौ ऋष्वेभिः केशदैः सोतृभिः प्रसेवकारणैः कर्मभिर्हेतुभिर्जातौ युवां कालेनो-
न्मूलितो दृष्ट्वास्माकं महदुःखं जातमित्यर्थः । तथापि इंद्राय ब्रजपतये मधुमत् मधुरं रसं सुतं प्रयच्छंत
अस्मासु दयां कुरुतमित्यर्थः ॥२९॥ तत उलूखलात् मात्रा मोचितः सादरमवेक्ष्यमाणः तस्यै वैश्वरूप
॥१६॥

·त्वं जातो देव जातो गर्भतो बहिराविर्भूतः सन् सब इदु सद्य एव चित् निश्चितं खलु दूतो दुनोतीति दूतः मातुः खेदकगे वियोगदुःखप्रदो भवसीत्यर्थः। एतेन देवकीपतेर्वसुदेवस्य गृहे जन्मधृतवानिति सूचितम्।तत्र वैकुंठस्येंद्रस्य वाक्यम् । अहं भुवं वसुनः पूर्व्यस्पतिरिति प्राश्रावयं शवसातुर्वसुंयदुमिति च प्रमाणम् । तत्र हरिवंशे पूर्व सोमवंशाद्ययातेः सकाशात्यस्य यदोः क्रोष्ट्रादीनारभ्य शूरवसुदेवांतो वंश उक्तः। विकढुवाक्ये पुनः मूर्यवंश्यादर्यश्वाज्जातस्य यदोरेव माधवादिक्रमेण वसुवसुदेवांतो वंश उक्तः । तत्र यथा ब्रह्मपुत्रस्य वसिष्ठस्य मित्रावरुणाभ्यां पुनर्जातस्यापि नामरूपयोर्भेदः पूर्वान्वयाद्विछेदश्च नासीत् एवं ययातितो हर्यश्वाच जातस्य यदोरपि ज्ञेयम् ॥ यथा च ब्रह्मपुत्रस्यापि सनत्कुमारस्य कार्तिकेयत्वे स्कंद इति नाममात्र भिन्न व्यनक्ति । तमसस्पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारस्तं स्कंद इस्याचक्षत इति छांदोग्ये दर्शनात्। तथाशूर स्यययात्यन्वयेहर्यश्वान्वयेचजातस्यवसुरिति नाममात्रेण भेदः । तेन वसुदेवस्य शूरपुत्रत्वं वसुपुत्रत्वं च- संगच्छते। अत एवमुदाहृतश्रुत्योरथैः-अहं वसुनः वसोः सकाशात् भुवे अभवम् । अडभावः शबभावो गुणा भावश्चार्षापूर्व्यः आयपतिः स्वामी । अविशेषात्कृत्स्नस्य जगत इत्यर्थः । तथाहं शवसा बलेन तुर्वसुं

·-
॥९॥
भाग
मा
मंत्र-प्राश्रावयं प्रकर्षेण श्रावितवानस्मि-यदुवंशीयाः वयमतिबलवत्तरा इति ॥ अवतुर्वसुग्रहणं ययातेर्यदुवशंज-
त्वज्ञापनार्थम् । तेन यदुवंशे उत्पन्नस्य देवकीभर्तुऍहे भगवानुत्पन्न इति प्रसिद्धम् ॥११॥ अयं जात
मात्रो मात्रा वियुक्त इत्युक्तं तत्र हेतुमाह ॥ विष्णुमिति॥स्तोमासः स्तोमाः। आज्जसेरसुक् । स्तुत्याः महां
तो विष्णुं पुरुदस्मं बह्वायतनं अर्काः अर्भकाः। यामनि भक्तजनेषु प्रेमपीयूषपरिवेषणे ग्मन् । मंत्रेघसेतिले-
विष्णुंस्तोमासःपुरुदस्ममर्काभगस्येवकारिणोयामनिग्मन् ॥ उरुक्रमःककुहोय
स्यपूर्वीनमर्द्धन्तियुक्तयौजनित्रीः ॥ १२॥
लुक । गताः प्राप्ताः। यमोपरिवेषणे एव मित्त्वादिह परिवेषणे यमेईस्वो न। के इव । भगस्यऐश्वर्यस्य कारिण
इव।।अयमर्थःगाएकः पुत्रमिव प्रेम्णा वस्त्रालंकरणादिना विष्णुमहितं करोति अपरो दंडभयाद्राजानमिवातत्रा
राधनस्यैकरूपत्वेपि भावभेदात् उरुक्रमो उरुर्महांस्त्रैलोक्याक्रमणसमर्थः क्रमः पादविक्षेपो यस्य सः ककुहः,
कुहकोस्तिायतो यस्य पूर्वीर्जनित्रीः प्रथममातरः युवतयः देवक्याद्याः।बहुत्वं कल्पभेदाभिप्रायेण पूजायां वा।
॥९॥

·अत्र सुपा सुपो भवंतीति जसः शमानमर्द्धन्ति भगवदत्तेन महिना उपेता अपिन तत्कञकेण प्रेम्णा विद्यते। तेन प्रेमभक्तेषु गोकुलजनेष्वेव रक्तोभूदिति ॥ १२॥ सद्यश्चिजात इति य उक्तस्तं जातमात्रं देवा परिवत्रुरि त्याह वसिष्ठः॥ सस्वश्चिद्धीतिसिस्वर्गः-यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्तमनंतरम्।अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्वःपदास्पदमिति श्रुतिनिरुक्तं सुखवतासमानं सस्वः श्रीकृष्णाध्यासितं भूमंडलम् । चिद्धि इत्यनर्थको नि- सुखश्चिद्धितुन्वःशुभमानाआहंसासोनीलपृष्ठाअपुप्तन् ॥ विश्वंशद्धौअभितोमा निषेदनरोनरण्वाःसवनेमदंतः॥ १३ ॥ पातौ सूचनप्रसिद्धयौँ वा। हंसासो हंसाः देवाः आसमंतात् गताः प्राप्ताः तन्वः तनूः शुंभमानाः शोभयंतः। दिव्यरूपधारिण इत्यर्थः । नीलपृष्ठाः । डलयोरैक्यात् नीडं स्वर्गः पृष्ठं येषां ते नीडपृष्ठाः । अंशमात्रेण स्वर्गे स्थित्वा सर्वात्मना भूमिमागता इत्यर्थः । विश्वं कृत्स्नं शर्द्धः। शृधु वेदने । वृष्टिकरं झुस्थानमंतरि- क्षस्थानं च देवता यूयंअभितः समंतात् मा मां मदभिन्न निषेद निषसाद । अत्र वसिष्ठः माँ इति प्रत्यग

·।
भाग
मंत्र-शभेदादीश्वरमस्मच्छब्देन निर्दिशति-मामुपास्स्वेति अहं मनुरभवमितीन्द्रवामदेवादिवत् । अत्र दृष्टान्तः।नरो-
नेत्यादि। नशब्द उपमार्थे । यथा नरो मनुष्याः सवने पुत्रजन्मायुत्सवे रण्वाः रमणशीला मदंतो हृष्यंतःसं-
॥१०॥
स्क्रियमाणस्य शिशोरभितो निषीदंत्येवं देवाः कृष्णमभितो निषेदुरित्यर्थः ॥ १३ ॥ एवं निषण्णा देवाः
वसुदेवं संबोधयंति ॥ इमे दिव इति ॥ भो मनुज इमे परिदृश्यमानाः दिवः संबंधिनो देवाः अनि
इमेदिवोअनिमिषापृथिव्याश्चिकित्वांसोअचेतसंनयन्ति ॥ प्रवाजेचिन्नद्योगाधम
स्तिपारंनोअस्यविष्पितस्यपर्षन् ॥ १४ ॥
मिषाः निमिषवर्जितत्वेन अत्यन्तं सावधानाः पृथिव्याः सम्बन्धिनं अचेतसं अज्ञं जनं स्वयं चिकित्वांसः
तस्य हितं जानन्तः नयंति एवं कुरुष्वेति शिक्षयंति ॥ तदेवाह ॥ प्रव्राज इति ॥ प्रकर्षण बजते देशसी-
मामुल्लंघ्य गच्छते पुरुषाय नद्यो यमुना तत्संबंधिजलम् । सो जस्भावःआर्षः।गाधं प्रावृटकालेपि जानुदन-
मस्ति । अतो नोस्माकं पुरोवर्तिनोस्य शिशोविष्पितस्य वेवेष्टि व्यामोतीति विट पाति पिवतीति वा पितः विट्
॥१०॥

·चासौपितश्च विष्पितः जगतःसृष्टिस्थितिप्रलयकृत् तस्याविषशब्दस्याष षत्वम् । कर्मणि षष्ठी । एवंच वि- पितं पारं यमुनायाः परं तीरं प्रापयितुं पर्षन् स्नेहवान् आदरयुक्तो भव । यमुना च तुभ्यं मार्ग दास्यतीति भावः ॥ १४ ॥ ननु कथमितरैरज्ञातेन मयाऽयं पारं नेतुं शक्यः क्व वायं नीत्वा स्थापनीय इत्याकांक्षाया- माह ॥ यद्गोपेति ॥ यत्स्थानं गोपावत् गोपालयुक्तं यत्र च अदितिर्मित्रो वरुणश्च सुदासे शोभनाय दानाय- यद्गोपावदितिःशमभुमित्रायच्छंतिवरुणःसुदासे ॥ तस्मिन्नातोकंतनयंदधाना माकर्मदेवुहेलनंतुरासः ॥ १५॥ इदमुत्प्रत्युरुतमपुरस्ताज्ज्योतिस्तमसोवुयुना वदस्थात्।।नूनंदिवोदुहितरौविभातीस्तुकृणवन्तुषमोजाय ॥ १६॥ भद्रं उत्सवादिरूपं शर्म सुखं भद्रं अनामयंच यच्छंतितस्मिन् स्थाने तोकं तनयं आदधाना आदधानः। भवेति शेषः । तत्र स्थापयेत्यर्थः॥भो तुरासः इतस्ततः प्लवमानमनोवेगजस्ता देवहेलनं देवानामवज्ञानं मा कर्म मा कुरत । आर्षः पुरुषव्यत्ययः । स्वाभेदविवक्षया वा ॥ १५ ॥ एवं देवैराज्ञप्तो वसुदेवः

·॥११॥
भाग.
मंत्र- कृष्णमानीय नंदागारे यशोदानिकटे स्थापितवान् । तेनैव सह गताः देवाः तत्रं भगवतः स्वरूपं वर्णयंति॥
इदमुत्प्रेति त्रिभिमत्रैः ॥ इदं शिशुरूपेण दृश्यमानं नूनं निश्चितं तत् वेदांतप्रसिद्धं ज्योतिश्चिन्माचं पुरुतम
भूमसंज्ञं तमसः तमःकार्यात् संसारात् तत्कारणादव्याकृताच्च पुरस्तात् पूर्व उदस्थात् उत्थितं नित्यमा-
विर्भूतं वयुनं प्रशस्तं कर्म दुष्टनिग्रहशिशुपालनरूपम् । दैये. साहितिक-वयुनावत् भवितुं जातमित्यर्थः ।
अस्थुचित्राउषसःपुरस्तन्मिताईवुस्वरवोध्वरेषु ॥ व्यूजस्युतमसोद्वारोच्छ
न्तीरछुचयःपावुकाः॥ १७ ॥
उपसः उषोभिमानिन्यो देवताः गां तु पृथिवीं कृणवन् अलंचक्रुः । अथेति शेषः । जनाय दुष्टनि-
ग्रहादिना जनहितायेत्यर्थः। कीदृश्य उपसः। दिवो दुहितरः। अव्याकृताकाशाज्जाता इत्यर्थः। अतएव विभा-
ताः विशेषण भांत्यः।।१६॥अस्थुरुचित्रा इति ॥ पुरस्तादितः पूर्व चित्राःउपसःअस्थूलार्थकराः उषःकालाः
स्थिताःतथापि ताःमिता इव परिच्छिन्ना एवाअल्पानंदकरत्वात्। अद्यतनीउपाअखडानंदप्रकाशिकेत्यर्थः।'
-
"
॥११॥

·'मितत्वेदृष्टांतः।अध्वरेषु स्वरवइव यूपैकदेशप्रादेशमात्रकाष्ठतुल्या इत्यर्थः एतास्तु व्रजस्य व्रजसंबंधिनस्तमसो मूलाज्ञानस्य पोषकाणि द्वाराणि देहायभिमानान् उ निश्चितं व्युच्छंतीः वैपरीत्येन प्रकाशयन्तीःअवन व्रत- वत्यः याः शुचयः पावकाः शुद्धिकर्व्यः। अहो ब्रजस्य भाग्यमखंडं ब्रह्म प्राक्क्वचिदप्यनाविर्भूतमाविरभूदिति भावः ॥१७॥ न केवलं व्रजस्य भाग्यं अपि तु भोजोपलक्षितानां वृष्ण्यंधकयादवानामपीत्याह॥ उच्छन्ती उच्छन्तीरंद्यचिंतयतभोजानराधोदेयायोषसौमघोनीः ॥ अचित्रेअन्तःपुणयः ससंत्वबुध्यमानास्तममोविमध्ये ॥१८॥ ति ॥ अब भोजान् उच्छंतीः कंसेनाभिभूतान् भोजान प्रकाशयंतीः उषसः अचितयत जानीन राधोदेयाय धनप्रदानाय मघोनी धनवतीः अत्र ब्रजस्य तमसो द्वारा व्युच्छंतीरितिभोजान् राघोदेयाय उच्छंन्तीरिति च वजस्याज्ञानापगमेन परमपुरुपपुरुपार्थभागित्वं भोजानां श्रीकरत्वेनावरपुरुषार्थभागित्वं चोक्तम्।तत्र कारणं प्रागेवोक्त विष्णुं स्तोमास इत्यत्र । तथा अचित्रे अचमत्करणीये महामोहमये तमसि विमध्ये अन्तः। स्थिता

·"
भाग०
मंत्र- इति शेषः।पणयोऽसुराः ससंतु स्वपंतु यथाअबुध्यमानाः।स्वहितमितिशेषः।तदेवं मंत्रत्रयेण क्रमाकृष्णस्यां
विर्भावो जनस्योपकाराय व्रजस्य कैवल्याय भोजानां राज्यादिलाभाय चेत्युक्तम् ॥ १८॥ अथ रामकृ-
॥१२॥
ष्णयोः सूत्रांतर्यामिरूपयोः साहचर्यमाह। अपाङिति ॥ स एवं अपाङ् प्रत्यङ् सन् प्राङ् परागिव एति
अन्तरात्मापि सन् बहिनीवेन पुरुषांतररूपेण चरति कुतः। स्वधया लोकानां पुण्येन कर्मणा गृभीतो वशी-
अपामा.तिस्बुधागृभीतोमत्यमित्यनासोनिः ॥ ताशश्वताविषूचीनवियं
तान्यान्यंचिक्युर्ननिचिक्युरन्यम् ॥ १९ ॥
कृतः सन् अमर्त्यः कृष्णोंतर्यामी मत्येन कृत्स्नकार्याभिमानिना सूत्रात्मना रामेण सयोनिः समानायां योनौ
उदरे स्थाने वा भवतीति सयोनिः सोदयः सहचरंतावुभावपि रामकृष्णौ शश्वता शश्वद्भवौ। यो वै तत्काप्यसूत्रं
विद्यातं चांतर्यामिणमिति प्रसिद्धौ सूत्रांतर्यामिणौ । विषूचीना विष्वंचौ व्यापको वियंता विविधप्रकारेण
यंतौ चरंतौ तयोरन्यं एकं सर्वं जना निचिक्युः कार्यरूपत्वाज्जानंति ज्ञातवंतः प्रांच इति वा । सूत्रा-
॥१२॥

·98
१
मनोपि शास्त्रैकसमधिगम्यत्वात् अन्यं कृष्णं न निचिक्युः इदंतया न जानीयुः प्रत्यगात्मत्वेनाविषय-
त्वात् गोपजना इत्यर्थः ॥ १९ ॥ हरिवंशक्रमेण प्रथमं शकटासुरभंगमाह । पृथुरिति । दक्षिणायाः
दक्षिणादिक्संबंधी मृत्युदूत इत्यर्थः। रथः शकटं अयोजि नियुक्तम् । असुरैरिति शेपः। एनं अमृतासः अमृता
देवासः देवाः आसमंतात् अस्थुः परिवार्य स्थितवंतः न तु भक्तुं अशकवन्नित्यर्थः । स रथः कृष्णात् कृष्णं
पृथुरथो दक्षिणाया आयोज्यैनं देवासो अमृतसो अस्थुः॥ कृष्णादुर्दस्थादार्या
विहायाश्चेकित्संती मानुषायु क्षयाय ॥ २० ॥
प्राप्य विहायाः आकाशात्तं प्रति उदस्थात् उत्थितः। कृष्णेनांतरिक्षउत्क्षिप्त इत्यर्थः। तदा मानुपाय मनुष्य-
रूपस्य कृष्णस्य क्षयाय नाशेपि विषये चेकित्संती विचिकित्संती संदिहाना आर्या श्रेष्ठा सर्वा प्रजााअभूदिति
शेषः। कथमेतच्छकटमुत्क्षिप्तं कथं वानेन सन्निहितोपि शिशुन मर्दित इत्याश्चर्यममन्यतेत्यर्थः ॥२०॥

·मंत्र- शकुनिरूपाया पूतनाया वधमाह । हेतिरिति । हेतिरिव हेतिरायुधवन्मृत्युरूपा पक्षिणीअस्मान्अभिभवितुमाः भाग यातापि न दभाति नाभिभवति प्रत्युत अग्निधाने अग्निरूपस्य कृष्णस्य धाने पाने तर्पणे निमित्ते आ असुग- ॥१३॥ तिदीप्त्यादानेषु । अस्माण्णिजंतात्तृच् । दीपयंत्यां अग्नीष्टिकायां पदं स्थानं कुरुते कृष्णाय स्तनदानव्याजेन वह्नावेवपपातेत्यर्थः । एवमुक्त्वा शांतिं पठति शन्न इति नोस्माकं गोभ्यः पुरुषेभ्यश्च शं कल्याणमस्तु । हुतिःपुक्षिणीनदभात्युस्मानाष्यापुदंकृणुतेअग्निधाने ॥ शन्नोगोभ्यश्चपुरुषेभ्यश्चा स्तुमानौहिंसीदिहदेवाः कपोतः॥ २१ ॥ साकंयक्ष्मप्रपतचाषेणकिकिदीविना ॥ माकंवातस्युध्राज्यासाकंनश्यनिहाकया ॥२२॥ भो देवाः कपोतो मृत्योर्दूतोस्मान्मा हिंसादिति ॥२१॥ वात्यारूपिणा तृणावत्तेन कृष्णे विहायसा नीते देवास्तं शपंतिासाकमितिाह यक्ष्म महारोग वात्यारूपराक्षस चापण चापवर्णन शिशुना किकीत्यव्यक्तभापणेन ॥१३॥ दीन्यता क्रीडता किकिदीविना कृष्णेन त्वत्प्रपतनहेतुना साकं सादै त्वं प्रपत अंतरिक्षात् च्युतो भव ।

·7 तथा वातस्य भाज्यायांसुरेषया सोमस्पर्शिन्या वात्यया साकं सद्य एव नश्य नष्टो भव । तथा निहाकया नितरां हा इति कायति शब्दं करोत्यनयेति निहाका तीव्रवेदना तया साकं नश्य । नटे च त्वयि भगवान- स्मदीयो यथेष्टं विहरत्विति भावः । एवमुक्तमात्रेतत्तथैव जातमिति ज्ञेयम् ॥ २२॥ ततस्त्रिचतुर्वापिकं कृष्णं गव्यार्थिनो गोपाः प्रार्थयते । आग्नं तं मन्यत इति सूक्तेन । तत्रायं मंत्रः । नवान इति । हे अग्ने जाठररूपेणां- नानोअग्नआभैरस्तोतृभ्यः सुक्षुितीरिषः॥तेस्यांमुयआनुचुस्त्वातासोदमैदम इषस्तोतृभ्युआर्भर ॥ २३॥ तस्थ भगवन् नोऽस्मभ्यं स्तोतृभ्यः नवाः क्षीरमंडदधिमस्तुनवनीताया यज्ञेप्यप्राप्ता इपोन्नानि आभर आह- र सुक्षितीः कल्याणभूमीः । याभिर्भक्षिताभिरायुःसत्त्ववलारोग्यादिकं भवति तादृशीभिरित्यर्थः । कथमेता- लभ्यंत इत्यत आहुः। तइति । ये देवास्त्वां पुरा आनृचुःस्तुतवंतः। त एव वयं दमे दमे गृहे गृहे त्वादूतासः स्वदूताः स्याम यस्य गृायद्यदस्ति तत्तत्तुभ्यं निवेदयिष्याम इत्यर्थः। इषं स्तोतृभ्य आभरेति पुनर्वचनमाद- ·॥१४॥ ATTA मंत्र-रार्थम् ॥२३॥ एवं तेषामिष्टमनुतिष्ठतामपि यदा वंचयते तदा त एनमुपालभते । उभे इति । हे सुश्चंद्रभाग सुतरामाहादकेति साकूतं संबोधनम् । त्वं उभे सर्पिषांपूर्णे दर्वी दव्यौँ स्वस्यैवासनि आस्ये श्रीणीषे मिश्रयसि नत्वेकामपि बहुभ्योस्मभ्यं प्रयच्छसि एवं मा कुर्वित्यर्थः । उतो आपचनः अस्मान् उत्पुपूर्याः उत्कर्षण पूरितवानसि हविष्यैः पूर्व उक्थेषु तथा इदानीमपि पूरयस्वेत्यर्थः । शवसः बलस्य पते स्वामिन्निपंस्तो उभेसुश्चंद्रसुर्पिषोदवीश्रीणीषआसनि ॥ उतोनुउत्ऍपूर्याउक्थेपुंशवसस्पतुइषं स्तोत्र्भ्युआर्भर ॥ २४ ॥अवस्वयस्युवेर्षणेस्वेद॑पुथिषुजुह्वति ॥ अभीमहस्वर्ज न्युभूमापृष्ठेवरुरुहुः ॥ २५॥ तृभ्य आभर । यद्वा उभे अपि व्यौ त्वमेव आसनि श्रीणीषे पिवास्मास्तर्पयसीत्याश्चर्यमित्यर्थः । विवरूपे ॥१४॥ त्वयि तुष्टे त्वत्प्रतिविनानामस्माकं तुप्टिरर्थसिद्धेति भावः ॥ २४ ॥ अवस्वेति । यस्य नवनीतादेः वेषणे अवस्थापने व्यवस्थाथै स्वेदं धर्मोदकं पथिषुमार्गेषु गोपाः क्षीरादिभाजनानि वहंतो जुह्वति स्म श्रमजेन ·मंत्र- प्रविष्टमित्यर्थः ॥ ९॥एवं सर्वोपायैरामकृष्णाभ्यां पाल्यमानानां, गवां महाभाग्यमसहमानो ब्रह्मा वत्सान भाग वत्सपांश्च हृतवान् तदा स्वयमेव भगवान् सर्ववत्सवत्सपाकारो जातः । तं गावः गोप्यश्च ज्ञातवत्यः न तु ॥२०॥ ब्रह्मेत्याह द्वाभ्याम्।।हिंकृण्वतीति। अत्र जात्यभिप्रायेणैकवचनम्।सर्वापि गौर्गोपी च स्वस्वं पुत्रं दृष्ट्वा प्रेमाति- शयात् हिंकृण्वती हिंकारं मूर्ध्नि आघ्राणं च कुर्वती वसुपत्नी वसुः वसुवंश्यो राजा पतिः पालयिता यस्याः हिंकृण्वती+सुपत्नीवसूनांवत्समिच्छंतीम साभ्याात्॥दुहामश्विभ्यांपयोअन्ये यंसावधतांमहुतेसौभगाय ॥१०॥ सा वसुपत्नी । न चात्राष्टौ वसवो वसुपदार्थमात्राः । रुद्राणां दुहिता वसूनामिति अन्यत्र वसुदुहितृत्वेन श्रुताया वसुपत्नीत्वायोगात् । वसुश्च हर्षश्वादिक्रमेण शूरापरपर्यायो वसुदेवस्य पितेति प्रागेव व्याख्यातम् । ॥२०॥ ततश्च सुराज्ञां वत्सवंशोद्भवं कृष्णं स्वं स्वं वत्सीभूतमिच्छंती मनसा अभ्यागात् मनसैव ज्ञातवती अयामि दानी विष्णुदेवो वत्सरूपेण पातीति।एवमेवास्मिन्यज्ञेमन्यमाना धेनुः दुहां दोग्ध्रीणांमध्ये अध्या अविघातिनी 200 ·वेद स ऋचा केवलं अधीतया किं करिष्यति । न किमपीत्यर्थः । य इत् य एव पुरुषधौरेयाः तद्विदस्त इमे नारदाद्याः समासते सम्यक् बाबैराभ्यंतरैर्वा शत्रुभिरनभिभूताः संतः आसते ॥८॥ एवमुक्तमात्रो रामः प्रलंबे स्वसामर्थ्यमाविश्वकारेत्यृषिराहाविष्टंभइति।पृथिव्या:धरुणो धर्ता शेषावतारो रामः प्रलंबस्कंधस्थः सन् दिवो धुलोकशिबिरस्य विष्टंभो मध्यमस्तंभ इव पद्धत इत्यर्थः । तत्र हेतुः । विश्वाः सर्वाः क्षितयः विष्टुंभोदिवोधरुण पृथिव्याविश्वाउतक्षितयोहस्तैअस्य ॥ असंत्तुउत्सौगृणुतेनि युत्वान्मध्वोअंशुःवितइंद्वियाय ॥९॥ ऐश्वर्याणि उत अपि अस्य हस्ते संविधेयानि सन्ति । हे सोमात्मक विष्णो एवंरूपो यतस्त्वमसि अतो मध्वः मधोः आदिदैत्यस्य अंशुरिवांशुर्दीर्घः प्रलंबनामा अंशः ते तव पुरः इंद्रियाय वीर्यप्रकटनाय पवते शप्रिं यतते यः स नियुत्वान् नितरां यौति युज्यत इति नियुत्प्राणः तद्वान् बलवानपि भाराततया उत्सः उत्सन्नः सन् गृणते मां मुंचेति प्रार्थयते । एवमप्यस्य रूपं असदेव भवति रामभग्ण कीलवद्भूमेरंतः -CILLER ·मंत्र- ब्रह्मास्मि तदहं न विजानामीव देहावेशात्प्रमायतीति न्यायेन जाननपि न जानामि इत्यर्थः । त्वदनुग्रहं विना भाग० स्वीयमैश्वर्य आविर्भावयुतं न शक्नोमीति भावः।कुत एवम् । मनसाबंधनेन सन्नद्धः पारवश्य प्रापितः।अत एव 1१९॥ निण्यः परप्रणेयः सन् चरामि यदा काले मा मां ऋतस्य वेदस्य प्रथमजाः कारणभूतः परमात्मा आगन् आगच्छेत्तदा आत् अस्मात् अस्यानुग्रहं प्राप्य इत् निश्चितं अस्याः वचः सकाशात् भागं निर्विद्यतेस्मिन्निति चोअक्षरैपरमेव्योमुन्यस्मिन्देवाअधिविश्वनिषेदुः ॥ यस्तन्नवेदकिमुचाकरिष्य तियइत्तद्विदुस्तइमेसमासते॥८॥ भागः परमात्मा तं अश्रुवे व्याप्नुयाम् ॥ तं गुरुं प्राप्य तत्त्वमसिवाक्यस्यार्थमैकात्म्यं लभेयमित्यर्थः ॥७॥ ततः कारुणिको भवान् अपाडेतीति प्राग्व्याख्यातेन मंत्रणायमहमस्मि तव भ्रातेति राममाश्वास्यानं- तरमंत्रेणास्मै वाचस्तत्त्वं निवेदयति । ऋच इति । ऋचः सर्वाः अक्षरे व्यापके परमे व्योमन् अव्याकृतजग- ॥१९॥ त्कारणे पर्यवसन्नाः। यस्मिन्व्योनि विश्वेदेवाः इंद्रायाः इंद्रियाणि वा निषेदुः निषण्णाः संति यस्तत् न ·- बभूव ॥५॥ अथ खराकार धेनुकं व्रजनाशायोद्यतमाभिलक्ष्य लोको राममाह । समिंद्रेति । हे इंद्र ईश्वर त्वं गर्दभं संमृण सम्यक् नाशय । कीदृशम् । अमुया अनया त्वत्प्रत्यक्षया पापया क्रियया खरतन्वा नुवंत पीडयंतम् । धातूनामनेकार्थत्वात्कर्णाटकभाषाप्रसिद्धेश्व नुवतिरत्रपीडार्थः । पापयामुयेत्युभयत्र सुपो या। इंद्र तु पुनः नोऽस्मान् गवादिषु आसंशत तथा लोके अस्मानभिलक्ष्य तादृशो गोपानहं भूयास- समिन्द्रगढुभंमृणनुवंतपापयामुया॥ आतूनइन्द्रशंसयुगोष्वश्वेषुशुध्रिपुंसहस्रेषुतु वीमघ ॥६॥ नविजानामियदिवेदमस्मिनिण्यःसन्नहोमनसाचरामि॥ युदामार्ग प्रथमुजातस्यादिवाचो अश्नुवभागमस्याः ॥७॥ मिति जन आशास्ते तथास्मान्कुर्वित्यर्थः । शुभ्रषु शुभ्ररूपवत्सु । सहस्रेषु अनतेषु तुवीनि पूर्णानि मघानि धनानि यस्मिन्निति तुवीमघादैध्य साहितिकम् । एवमुक्तमात्रेरामस्तं जपानति ज्ञेयम्॥६॥अथ गोपरूपिणा प्रलंबासुरेण ह्रियमाणो राम आहनिविजानामीति।।इवशब्दो भिन्नक्रमः।यदिदं अपरिमितशक्तिकं ६ ·56 भाग० मंत्र- उभयत्र मंत्रे घसेति ले कांगमहनजनेति गमेरुपधायालोपः। संयोगान्तस्य लोपश्चोभयत्र । अतः परं भवत्यः गोष्टे सीदंतु उपविशन्तु । अस्मे अस्मान् रणयंतु रमयंतु प्रजावतीः प्रजावत्यः पुरुरूपाः श्वेतरक्तपाटला ॥२४॥ धनेकरूपवत्यः इह स्युः भवंतु पूर्वीः देवलोकश्चाइंद्रायसान्नाय्यभोक्रेनित्यानिहोत्रेवाने पूर्वाहुतिःप्रजापतेरु- नरेंद्रहुतमितिश्रुतेः प्रत्यहं उषसः उपःकालान।अत्यंतसंयोगे द्वितीया।दुहानाः दोहं ददत्यः स्युरित्यपकृष्यते। इंद्रोयज्वनेपूणुतेचशिक्षुत्युपेद्ददातिनस्वंमुषायति ॥भूयोभूयोरयिमिदस्यवर्धयुन्न भिन्नखिल्यनिर्दधातिदेवयुम् ॥ २१ ॥ ॥२०॥इन्द्रमिति।इंद्रो देवता यज्वने यजनशीलाय पृणते ददते च यजमानाय शिक्षति कल्याणं पंथानं दर्श- यति उपेत् समीप एव अविलंवेनैव ददाति स्वं ऋतुफलं न तुमुपायति मुष्णाति । अव्यभिचारेण ऋतुफल- प्रद इत्यर्थः भूयोभूयोधिकं अस्य यजमानस्य रयिं धनं इत् एव वर्धयन तमेव देवैयौंति संयुज्यत इति देवयुस्तं देवानां भक्तं अभिन्ने शत्कृतभेदरहिते खिल्ये समुदाये निदधाति । तस्मै सा जनायाधिपत्यं ॥२४॥ .

·-- क्रीडास्थानानि गमध्ये गंतु उश्म कामयामहे यत्र येषु वास्तुषु गावो भूरिशृंगाः महाशृंगाः अयासः अयन्ति संचरन्ति । अत्र अस्मिल्लोके अह प्रसिद्धं तत् उरुमायस्य महाकीर्तेः वृष्णः परमानंदयपिणः परमं मह- त्पदै स्थानं भूरि अत्यंत अवभाति अवभासते ॥ १८॥ एवं मनोरथं कृत्वा तेषु भूमावागतेषु इंद्रं ज्येष्ठत्वेन बहुमानयन् श्रीभगवानुवाच ॥ ऋषभमिति ॥ हे इंद्र मां समानानां सजातीनां क्षत्रियाणामृषभं श्रेष्ठं कुरु ऋषभंमासमानानांसुपत्नानांविषासहिम् ॥ हुंतारंशत्रूणांकृधिविराजुगोपतिगाम ॥ १९॥ आगावोअग्मन्नुतमुद्रमन्त्सीदतुगोष्ठेरणयंत्व॒स्मे ॥ प्रजावतीःपुरुरूपा हुहस्युरिंद्रायपूर्वीरुषसोदुहानाः ॥ २० ॥ सपनानां शत्रूणां विषासहि युद्ध सहनसमर्थ हतारं शत्रूणां कृधि । तथा विराजं विशेषेण राजमानं कृधि । तथा गोपतिं मां गवां च विराजं कृधि ॥ १९॥ ततो गोभिरिंद्रेण च गवां राज्येभिषिक्तो विष्णुस्ताः स्तौति द्वाभ्याम् ॥आगाव इति ॥ गावः आग्मन् आगताः उतअपि च भद्रं मम पट्टाभिषेकं च अक्रन् कृतवत्यः।

·. म मंत्र- भागार्थ तत्र रत्नं जातौ यदुत्कृष्टं वस्तु तत्सर्वं दधाति निदधाति । कीदृश्य विशे । भरहूतये भरस्य शैल- भाग भारस्य हूतिराह्वानं अंगीकरणं यस्याः सा भरहूतिस्तस्यै ॥ १६ ॥ तमस्येति॥ अस्य कृष्णस्य क्रतुं ॥२३॥ गिरियज्ञं वरुणो राजा तथा अश्विनौ देवौ तं ऋतुं सर्चत अनुकृतवन्तः । मारुतस्य जगतां प्राणस्य वेधसः विश्वस्रष्टुः इन्द्रादन्येषां देवानां स क्रतुः सुखकरोभूदित्यर्थः । यत्र निमित्तं दृढं अहदि क्रतोर्लब्धारं पर्वत तमस्युराजावरु॑णस्तमश्विनाक्रतुंसचंतमारुतस्यवेधसः ॥ दाधारदामुत्तममहु विदवजंचविष्णुः संसखियांअपोर्गुते ॥ १७ ॥ तावांवास्तूंन्युश्ममिगमध्यैयत्र गावोभूरिश्रृंगाअयासः ॥ अनाहुतदुरुगायस्यवृष्णः परमंपुदमर्वभातिभूरि ॥१८॥ उत्तमं दाधार विष्णुः। हस्तेनेति शेपः । ब्रज तेनैव अहर्विदा शैलेन अपोर्गुते आच्छादयति यतः सखिवान् । मित्राणां त्राणार्थमित्यर्थः ॥ १७॥ एवं गवां त्राणे कृते भग्नदर्पः इंद्रःउपकृताः सुरभ्यादयो गावश्च प्रीताः ॥२३॥ संभूय व्रजं प्रति आगंतुं प्रार्थयते ॥ तावामिति ॥ ता तानि वां युवयोः रामकृष्णयोर्वस्तूनि ·शा अहन्येभिः अहं क्रतुं अर्हद्भिहेतुभिः । ऐन्द्रमहमुत्साद्य पर्वतमहे प्रवर्तिते सतीत्यर्थः । वरिष्ठं उरुतमं वज्र वज्रप्रायं वर्ष मायिनि मायामृगीनतके कृष्णे अक्तुभिः पुराणतः सप्तभी रात्रिभिः परिमितेन कालेन आजि- घर्ति सर्वतः क्षरति सप्तरात्रपर्यंतं गोकुलोपरि कल्पांतवर्षसमं वर्ष चकारेत्यर्थः । मायी तु अहा अहानि प्रक- तून विवर्तयन् विपरीतंवर्तयन् कुर्वन्नेवाअस्ते इति शेषः।तस्माद्वर्षान्न भयं चकारेति भावः॥१५॥तामस्येतितां तामस्यरीतिपरशोरिनुप्रत्यनीकमख्यंभुजेअस्युवप॑सः ॥ सचायदिपितुमंतमिव क्षयंरत्नदधातिभरहूतयेविशे ॥ १६॥ महता वर्षेण ब्रजो नाशनीय इत्येवं रूपां अस्य इंद्रस्य गति क्रियांप्रकारं परशोरिव केवलं जीवनच्छेदकरी- मालोच्य अस्य इंद्रस्य प्रत्यनीकं तदीयभागहर्तृत्वेन शत्रु पर्वतं अस्य सप्तवार्षिकस्य वर्पसः स्वरूपस्य भुजेोधृतमिति शेषः।अख्यं अपश्यं न त्वयं पर्वतं धर्तु तदा वामनवदेहेन वृद्धि प्रापेत्यर्थः । स चा सख्या गोप- वृदेन निमित्तेन यदि यदापि तुमंतं अन्नवंतं क्षयं निवासमिव गोवर्द्धनमकरोत् तदा विशे प्रजायै प्रजानां MAHA ·भाग० मंत्र-आकृष्णेनेति । कृष्णेन कृष्णशब्दितेन रजसा रंजकेन एप ह्येवानंदयतीति श्रुतिप्रसिद्धन सता हेतुना आवर्त मानः सविता देवो यातीति वदंत्या को ह्येवान्यात्कःप्राण्यायदेष आकाश आनंदो नस्यादिति श्रुत्यंतरपसि- ॥६॥ दं सवितुश्चालकं कृष्णं रजस्ततः पृथगिति दर्शितम् ॥ न च कृष्णेनेति रथेनेत्यस्य विशेपणं संभवतिाव्यव- हितत्वात् । कृष्णं भा इत्यदाहृतश्रुत्यंतरविरोधाच्च। सौर्यत्वंत्वृचोदिवाकीर्त्यत्वादौपचारिकमालिंगादर्शनात्। यत्कृष्णौरूपंकृत्वाप्राविशुस्त्वंवनस्पुतीन ॥ ततस्त्वामैकवि शतिधासंभरामि सुसंभृता ॥ ७॥ शेषस्पष्टार्थम् ॥ ६॥ अत्रैव मंत्रांतरमुदाहरति । यत्कृष्ण इति । हे भगवन् यत् यस्मात्त्वं कृष्णः सत्यानं दस्वरूपोपि मायाया रूपंरूपवज्जातीयं वियदादिकं कृत्वा निर्माय वनस्पतीन् स्थावरं जंगमं च प्राविशः प्रविष्टवानसि । एतेन तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदित्यस्याः श्रुतेरों दर्शितः। यतःप्राविशस्ततो हेतोर्वनस्पति- भ्यः सकाशात् त्वां तदंतःप्रविष्टं संभरामि चिन्मया एव समिध आचिनोमीत्यर्थः।।सुसंभृता सम्यगाभरणवता ·तमरु एशतः पुरोभाः इति शास्त्रप्रसिद्ध सत्यानंदस्वरूपं भाशब्दितं ज्योतिर्गायत्र्यामपि भर्गशब्दोदितं नियानं यांत्यत्रेति यानं नि हीनं यानमस्य नियानं भूतलस्थायि अनुलक्ष्य सुपर्णाः शोभनपतनाः हरयः यज्ञभागहराः संतो ये दिवमुत्पतंति क्षणमपि भूमौ न तिष्टंति तेपि देवा अपोक्सानाः पंचम्यामाहुतावापःपुरुपवचसो भवन्तीति श्रुतेरपशब्दितैर्मानुषैः शरीरैराछादिता इत्यर्थः । आववृत्रन कृष्णं समंतागोपयादवादिरूपेणावृत्य आकृष्णेनुरजसावर्तमानोनिवेशयन्नुमृतमत्त्यैच ॥ हिरण्ययेनसवितारथेनादेवो यतिभुवनानिपश्यन ॥६॥ स्थिता इत्यर्थः।।वृतु वर्तने झस्य रन् ।ऋतस्य कर्मफलस्य सदनात् भोगस्थानात् स्वर्गात् । एत्येति शेषः । तदेव सदनस्तौतिाआदित्।अस्मादेव ऋतस्य सदनात् घृतेन जलेन पृथिवी व्युद्यते वृष्टिद्वारा किन्ना क्रियते।स्वर्ग वासापेक्षया कृष्णसान्निध्यं श्रेय इति मत्वा सर्वे देवाः भूमौ वासमरोचयंतेत्यर्थः॥५॥ नन्विद्रं मित्रसौर्याविति द्वयोरप्यनयमित्रयोः सूर्यदैवत्यत्वं स्मर्यते।तत्कथं सूर्यातर्वति ततोन्यत् सदभिधं कृष्णं वस्त्वित्याशंक्याह ।

·मत्र- भाग० अत्र काव्या श्रिता इत्यात्वं जूतीइति पूर्वसवर्णदीर्घश्च विभक्तेः सुपांसुलुगित्यनेनैव ॥३॥ यो नमस्यः स्तुत्यः सर्वाश्रयश्च तस्य स्वरूप अत्यवामीये सूक्ते मंत्रव्येन दर्शयति ॥ इंद्र मित्रमिति । यदिदं सदेव सोम्ये- दमग्र आसीदिति वेदांतप्रसिद्धम् एकमद्वितीयं सत् तदेव विप्राः विद्वांसः बहुधा बहुप्रकारेण वदंति कथयति । तमेवेंद्र मित्रादिरूपं चाहुः ॥ यश्च सुपर्णो गरुत्मान् दिव्यो द्योतमानः तं तथाग्न्यादींश्च तमेवाहुः ॥ अत्र इन्द्रमित्रवरुणमग्निमाहुरथोदिव्यः ससुपुर्णोगुरुत्मान् ॥ एकंसद्विबहुधावदंत्यु नियुमंमातरिश्वानमाहुः ॥ ४ ॥ कृष्णन्निया-हरयः सुपुर्णाअपोवसानादिवमुफ्त न्ति ॥ तआववृत्रन्त्सदनाहुतस्यादिवृतेनष्टथिवीव्युद्यते ॥५॥ आहुर्वदन्तीत्यभ्यासार्थस्य भूयस्त्वं द्योतयति । अहो दर्शनीयाऽहो दर्शनीयेतिवत् ॥ ४ ॥ कृष्णमिति । यदेवं सर्वदेवतारूपं सत् तदेव कृष्णं सूर्यमंडलांतति । कृषि वाचकः शब्दो णश्च निवृतिवाचकः । तयोरैक्यं ॥५॥ परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ यदेतदादित्यस्य शुकं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्ण-तदमस्तत्साम, कृष्णं ·ALSHRESTHA इवरे विश्वा विश्वानि सर्वाणि काव्या काव्यानि व्यासवाल्मीकिप्रभृतिभिः कृतानि भारतरामायणादीनि श्रिताश्रितानि पर्यवसन्नानि । एतेषां प्रतिकल्पं वर्णानुपूर्वीभेदेपि अर्थतो भेदाभावान्नित्यत्वमभिप्रेत्योक्तं वेदेपि यस्मिन्काव्यानि श्रितानीति । तत्र दृष्टांतः । चक्रे नाभिरिवेति ॥ यथा नाभिश्चक्रस्यैकदेशं व्यानोति एवं काव्यानि एनं लेशत एव वर्णयतीत्यर्थः । तमेतं त्रितं त्रयाणां गुणानां तनितारं मायाया अपि स्रष्टारं जूती जूत्या मत्या। ध्यानेनेति यावत् । धृतिर्मतिर्मनीषा जूतिः स्मृतिः संकल्प इति धीवृत्तिषु जूतिशब्दस्य पाठात्। सपर्यत पूजयत । कम् । येन बजे गोकुले गावः प्रसिद्धाः नशब्द इवार्थे । संयुजे समिति एकीभावं न युज्यत इति संयुक तस्मै पित्र। स हि जातकर्मणि आत्मा वै पुत्रनामासीति मंत्रं पठनभेदाध्यासेन पुत्रं स्पृशति । पितुः प्रियाथै यथा गोकुले गावो रक्षिता एवं युजे संख्ये अर्जुनप्रियाथै अश्वान् तस्यैव रथे तुरगान अयुक्षत योजितवान् । अर्जुनस्य सारथ्यं कृतवानित्यर्थः। उभयत्र प्रयोजनं-नभंतामन्यके सम इति । कुत्सिता अन्यके दुःशत्रवः समे सर्वे नभंतां हिंस्यंतामिति । मा भूवनन्यके सर्वे इति यास्कः । अत्र युजेसंयुजेपदाभ्यां अर्जुननंदावेव गृहीतुं युक्तौ।पुराणेतिहासप्रामाण्याद्रजादिपदांतरसमभिव्याहाराचेति सहृदया एव विदांकुवैतु ·भावेन । एकविंशतिभेत्येकविंशोयं पुरुष इति संख्यासामान्यादिध्मस्याप्यात्मरूपत्वं दर्शितम् । एतेन ओ- षधे त्रायस्वैनं शृणोत ग्रावाणः इत्यचेतने प्रयोजनसंबंधोपि तत्तदंतःप्रविष्टचेतनाभिप्रायेण नत्वचेतनांशाभि- प्रायेणेत्यपि सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ ७॥ कुतो हेतोभगवान भूमाववततारेत्यत आह।। उतमातेति॥माता आदतिः । पृथिवीति यावत् । द्यौः पिता पृथिवी मातेति मंत्रवर्णात् । महिषं महांत इंद्र अन्ववेनत् अन्वविदत् । तस्य हितं उतमातामहिषमन्ववेनदुमीत्वाजहतिपुत्रदेवाः ॥ अर्थाब्रवीत्रमिंद्रोहनिष्यन्स खैविष्णोवितरंविक्रमस्व ॥ ८॥ स्ववचनं प्रकाशितवती ॥ तदेवाह ॥ अमी इति ॥ हे पुत्र अमी देवास्त्वा त्वां जहति । गोब्राह्मणयज्ञादीना- मसुरै वि भंगे कृते भागमलभमानाः देवा अरक्षितारं त्यक्ष्यतीति भावः ॥अत्र इंद्रो वृत्रं वारयति धर्ममिति वृत्रं असुरकुलं हनिष्यन् स्वयमशक्तः सन्निदमाह।सखेइति ॥हे सखे अंतर्यामितया परमाप्ततम विष्णोव्यापन- शील वितर विशेपेण सुतरां क्रमस्व अत्युत्कटं पराक्रम कुरु । असुरान् जहीत्यर्थः॥ ८॥स एवमिंद्रे- ·भूचरेष्वत्यंतदुष्करेषु तिष्ठति। एतदेवाह ॥ते इति ॥ते सप्तगर्भाः विपश्चितोज्ञानवंतः धीतिभिः पूर्वेषां देहानां निधानैरवस्थापनैः परिभवति साकल्येन वर्तते । पुनश्च ते मनसा परिभुवः मनोमात्रेण साधनेन विश्वतः देहेंद्रियादिसाकल्येन संपन्नाः संतः परिभवंति उत्पद्यते पुनरित्यर्थः । अत्र रामविषये मनसेत्युभयत्रान्वेति। तस्य मातृद्वयपि मनोमात्रेण प्रवेशात् । स्वकर्मजदेहाभावादिति ध्येयम् ॥ ९॥ कृष्णन्नियानमिति भगवतो, यईंचकारनसोअस्यवेदयईंददर्शहिरुगिनुतस्मात् ॥ समातुर्योनापरिवीतोअन्तर्व हुप्र॒जानितिमाविवेश ॥ १० ॥ भूप्रवेश उक्त-तं विशदयति ॥ य ईमिति ॥ योयं धीधातुः ई एनं प्रपंचं चकार कल्पिवान् सः अस्य एनं प्रपंच न वेद न हि जडं मनः स्वकार्य वेदितुमलं मृदिव घटम्। यश्चाहंकारः ई एनं ददर्श यो द्रष्टत्वाभिमानी तस्मादपि नु निश्चितं हिरुक् पृथक् इत एव य एवं विधोहंकारस्यापि साक्षी केवलदृङ्मात्रस्वरूपः स मा- तुर्योना। सुपांसुलुगिति सुपो डा।योनेः गर्भाशयस्य अंतर्मध्ये परिवीतोऽर्थाज्जरायुणा वेधितो भA ·मंत्र-णाभ्यार्थतो विष्णुर्दैवक्या उदरे योगमायाद्वारा पूर्व सप्तसंख्यान् अर्द्धगर्भान आवेशयदित्याह ॥ सप्तागर्भा भाग. ॥७॥ इति ॥ कालनेमिपुत्राः षड्गीख्याः ब्रह्माणमाराध्यामरत्वं प्राप्ता अपि पितामहेन हिरण्यकशिपुना पि तामहं परित्यज्य देवपितामहं श्रयंतो यूयं स्वपितुर्हस्तेनैव मरणं प्राप्स्यथेति शप्ताः ते पाताले शयाना ब्रह्मवरदानात् स्थूलेन शरीरेणाविनष्टा अपि दैत्यशापालिंगशरीरेणैव वासिष्ठोदाहृतलवणवद्योगमायावलेन सुप्ताचगु भुवनस्युरेतीविष्णौस्तिष्ठन्तिप्रदिशाविधर्मणि ॥ तेधीतिभिर्मनसुाते विपश्चितःपरिभुवुःपरिभवंतिविश्वतः ॥ ९॥ जन्मांतरं लेभिरे। तत्र च कंसीभूतेन कालनेमिना ते निहता इति हरिवंशे उपाख्यायते । तेन षण्णामर्द्धग भत्वम् । रामोपि देवक्या उदरात् सप्तमगर्भ एव योगमायया निष्कास्य रोहिण्या उदरे निवेशित इति अय- मप्यर्द्धगर्भएवाएवंसत्पअर्घगर्भा भुवनस्य रेतो भुवनवीजभूतस्य विष्णोः प्रदिश्यत इति प्रदिक् तया प्रदिशा ॥७॥ आज्ञाकारिण्या योगमायया हेतुतया विधर्मिणि विपरीते धर्मे अंशेनामरत्वमंशेन जन्मादिभाक्त्वमित्येवंरूपेषु ·भावेन । एकविंशतिभेत्येकविंशोयं पुरुष इति संख्यासामान्यादिध्मस्याप्यात्मरूपत्वं दर्शितम् । एतेन ओ- षधे त्रायस्वैनं शृणोत ग्रावाणः इत्यचेतने प्रयोजनसंबंधोपि तत्तदंतःप्रविष्टचेतनाभिप्रायेण नत्वचेतनांशाभि- प्रायेणेत्यपि सर्वत्र ज्ञेयम् ॥ ७॥ कुतो हेतोभगवान् भूमाववततारेत्यत आह॥ उतमातेति॥माता आदतिः । पृथिवीति यावत् । द्यौः पिता पृथिवी मातेति मंत्रवर्णात्। महिषं महांत इंद्रं अन्ववेनत् अन्वविदत् । तस्य हितं उतमातामहिषमन्ववेनदुमीत्वाजहतिपुत्रदेवाः ॥ अर्थाब्रवीमिंद्रोहनिष्यन्स खैविष्णोवितरविक्रमस्व ॥८॥ स्ववचनं प्रकाशितवती ॥ तदेवाह ॥ अमी इति ॥ हे पुत्र अमी देवास्त्वा त्वां जहति । गोब्राह्मणयज्ञादीना- मसुरैर्भुवि भंगे कृते भागमलभमानाः देवा अरक्षितारं त्यक्ष्यतीति भावः ॥अत्र इंद्रो वृत्रं वारयति धर्ममिति वृत्रं असुरकुलं हनिष्यन् स्वयमशक्तः सन्निदमाह।सखेइति ॥हे सखे अंतर्यामितया परमाप्ततम विष्णो व्यापन- शील विनर विशेषेण सुतरां क्रमस्व अत्युत्कटं पराक्रम कुरु । असुरान् जहीत्यर्थः॥ ८॥स एवमिंद्रे- ·मंत्र- निरुद्धास्तेषांका गतिः इत्यत आह।यस्मिन्वृक्ष इति॥मध्वादा अन्नमश्नंतः सुपर्णा शोभनाः पतनाः कुर्दनपराः भाग. बालाः यस्मिन् वृक्षे निविशति विश्व सर्वे अधिसुवतेच कृष्णमाज्ञापयन्ते च त्वमेव वत्सान्वेषणं कुरु वयमत्रा ॥२२॥ स्महे इति । तस्यैव वृक्षस्य समीपे यत् पिप्पलं स्वहस्तस्थमुपदंशफलं अग्रे संवत्सरात्पूर्व स्वादु इतः स्वा- द्वित्याहुः ततः पिप्पलं अतीतेपि वत्सरे न उन्नशत् उत्कर्षणं न नष्टम्।तत्र हेतुमाह । यइति । यः पितरं न वेद आग्राभिरहुन्यभिरक्तुभिर्वरिष्ठंवत्रुमाजिघर्तिमायिनि ।शुतंवायस्य प्रचरन्स्वेद- नैसंवर्तयतोविचवर्तयन्नहाँ ॥ १५ ॥ यायत् यस्मात् पितरं संवत्सरमेवोक्तजनो न जानाति।पितृशब्दश्च संवत्सरवाची पंचपादं पितरं द्वादशाकृति मित्यत्र दृष्टः । संवत्सरमात्रः कालो गोपानां क्षणवद्गत इत्युपबृंहणे स्पष्टम् ॥१४॥अथ गोवर्द्धनोद्धरणमाह । ॥२२॥ 'आग्रावभिरिति । यस्य इंद्रस्य स्वेदने स्वकीये गृहे शतं शतसंख्या वा शब्दाधिका वा संवतै प्रलयं कुर्वतः सांवर्तका नाम मेघगणाः प्रचरन् शब्दानुचरंति स इंद्रः। ग्रावभिरिति ग्रावसमुदायरूपपर्वतो लक्ष्यते। तेन ·देशे विश्वरूप्यं अपश्यत् विश्वरूपस्य भावो विश्वरूप्यं यदेव योजनत्रयांतरस्थेपु वत्सेपु रूपंतदेव कात्स्न्येन बजस्थेष्वपश्यत्। ततश्चास्य इमे सत्या उत ते इति संदेह एवासीत् । गोगोपीवद्विशेपावधारणे सामर्थ्य नासी दिति भावः॥१२॥अन्येषां विपर्यय एवासीदित्याहीय इति।।ये अर्वांचो वत्सादयः कृष्णसूटाः तान् उ निश्चित पराञ्चः पूर्वान् ब्रह्मसृष्टानाहुगाएवं ये परांचस्ते उ अर्वाच आहुरिति स्पष्टार्थकानेवं विपर्ययेणाहुरत आह ।इंद्र येअर्वाचस्तांउपरांचआहुर्येपरांचस्ताउँअर्वाचआहुः ॥ इंद्रश्चयाचक्रथुःसोमता निधुरानयुक्तारजसोवहति ॥ १३ ॥ यस्मिन्वृक्षेमध्वादासुपुर्णानिविशंतुसुर्वतेचा धिविश्वे ॥ यस्येदाहुःपिप्पलंवादग्रेतन्नोनशद्यःपितरंनवेदं ॥ १४ ॥ इतिाया यान् इंद्रः कृष्णः चात् विधाता तो उभौ चक्रथुः निर्मितवंतौ।पुरुषव्यत्यय आर्पः।तानि तेषु ये अर्वाच इत्युक्तमाहे सोम सोमाभिमानिन् विष्णो धुरानयुक्ता रथादिधुरि नियुक्ता गवादय इव रजसः विपरीतबुद्धिरूपं रजो वहति नृपशवः ॥ १३॥ संतु ब्रह्मतरेषु वत्सेषु कृष्णात्मसु प्रमासंशयविपर्ययाः,ये तु वत्सादयो वर्षमात्रं ·मंत्र-वत्सत्वंत्वंतरात्मत्वेन सन्निहिततरत्वान्न दूरागमनेन खिद्यते नाप्यभितो गोभिः शब्दमन्विष्यते,नापि शब्दविशे- भाग० ॥२१॥ पद्वारायं मदीयो वत्स इति निश्चीयते,नापितज्ज्ञानानंतरंगोपयःप्रवर्तत इति।अनात्मा हि संशयगोचरोदृश्यते न त्वात्मति अहं न वेति वा नाहं वेति वा । तयोरात्मन्यदर्शनात् । अतः प्रत्यक्पराग्वत्सया दं जानानो गोगो पीगणो धातुरप्येतन्महिमज्ञानाभावात् वरीयानिति भावः॥११॥युक्तेति।।दक्षिणाया धुरि कर्मफलानामुपरिभा युक्तामातासीद्धरिदक्षिणायाअतिष्ठद्गीवजनीष्व॒तः ॥ अमीमेद्रुत्सोअनुगामप श्यद्विश्वरूप्यांविषुयोजनेषु ॥ १२॥ गस्थितेनाविधिनेति शेपः।माता मिनोत्यनयेति माता दिव्यदृष्टियुक्ता वत्सानां परीक्षणे नियुक्तासीत् । माया- वत्सेषु वत्सपेषु किमिदानी व्रजे वृत्तमस्तीत्यालोचितवानित्यर्थः ततश्च किं दृष्टमत आहअतिष्ठदिति।वृज नीषु बजगतासु नीषु मातृपु गर्भः वत्सः अंतरिवांतः गर्भ इव निकटे एव अतिष्ठदित्यपश्यत् । ततो नु पश्चाद्वत्सो ॥२१॥ विष्णोः पुत्रो ब्रह्मागां यत्र स्वयंवत्साः स्थापितास्तां भुवंअमीमेत् परीक्षितवान् ।ततस्त्रिपु योजनेपु व्यवहिते ·इयं पयो वर्द्धताम् यथा कृष्णे वत्से सति क्षीरमवर्दयदेवमित्यर्थः । महते सौभगाय कैवल्याय अश्विभ्यां दोहनिमित्ताभ्यां संप्रदानत्वेन दोग्धृत्वेन वा आश्विनोधर्मदेवतात्वादध्वर्युत्वेन संस्तुतत्वादा।अत्र सेयमिति पदा भ्यां अभ्यगादिति पदाभ्यांच पूर्ववृत्तांतसूचकाभ्यांवसूनांवसुपत्नीतिशब्दाभ्यां च श्रीभागवतोपबृंहिता वत्स हरणकथा सूचिता॥१०॥गोरितिासैिव गौः अनुवत्सं ब्रह्मणा हृतं स्ववत्समनु पश्चाज्जातं वत्सं श्रीकृष्णं अमी- गौरमीभेद वत्संमिपंतमूर्द्धानहिङ्कृणोन्मातुवाउँ ॥ मुक्काणंघुर्ममुभिवावशाना मिमातिमायुंपर्यतुपयौभिः ॥ ११ ॥ मेत् प्रमीतवती।कीदृशम्ामिषं व्याजं कुर्वाणं कपटवत्समित्यर्थः कथममीमदत आहामातेतियतः मानवैमातुं वत्सं परीक्षितुं न निश्चितं मूर्धानं हिकृणोत् हिंकारेणाघ्रातवती मनसा ज्ञातत्वेपि आघाणेनापितंज्ञातवतीक थमेतदत आह।सृक्केति। सक्काणं धर्म सरतीति सृवाणं आभिसरंधर्मवंतं शीघ्रागमनश्रमेण स्वेदवंतं अभिवावशाना सर्वतः शब्दं कुर्वाणा वत्सस्यच मायुंशब्दंपरिचिनोतिाततश्च पयोभिरूधस्थैः पयतेप्रस्रौति प्रत्यंदतेभिगवद्रूपे ·प्रकाशितवान् अवेद्विन्द्रजल्गुल इति मुनेक्यिं स्मरन् । तच्च दृष्ट्वा माताप्राह ॥क उन्त इति ॥ हे परमेश्वरते तवमहिमनः माहात्म्यस्य समस्य कृत्स्नस्यअन्तके उन के निश्चिततया ये अस्मत्तःपूर्व ऋषयोपिआपुस्ते केन केपीत्यर्थः अवहेतुमाहायदि यत् यतः मातरं मां भूमि पितरं दिवं च साकं सहेदं युगपत् कृत्स्नं जगदित्यर्थः। स्वायास्तन्वः सकाशात् अजनयथाः प्रादुर्भावितवानसि । अतस्तव माहात्म्यं दुरधिगममित्यर्थः ॥३०॥ ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणमर्यादाधुरंधरचतुर्धरवंशावतंसगोविंदसूरिसूनोः श्रीनीलकंठस्य कृतौ स्वोद्धृत- मुदेवोअद्यप्रपतेदनावृत्त्परावर्तपुरमाङ्गत्तुवाउँ ॥ अधाशयीतुनितेरुपस्थेधैर्ने वृकारभुसासौअद्युः ॥ १॥ मंत्रभागवतव्याख्यायां मंत्ररहस्यप्रकाशिकायां गोकुलकाण्डः प्रथमः ॥३॥ अथ वृंदावनं प्रति वृकभयाद्- गवतः प्रस्थानमन्यसंवादमुखेनाह ॥ सुदेव इति ॥ सुदेवः आयवर्णलोपाद्वासुदेवः । यथोक्तं बृहद्देवतायां-वर्ण- स्य वर्णयोलोपो बचां व्यंजनस्य वा । अत्राणीति कपिनाभादनोयामीत्याद्यासु चेति । अत्राण्यस्मै पतिः संभरंति वर्णस्य लोपः । अमत्राणीत्यपेक्षिते । प्रिया तष्टानि मे कपिरित्यत्र वर्णयोलोपः । वृषाकपिरि AUROAC HA ·Val इयं पयो वर्द्धताम् यथा कृष्णे वत्से सति क्षीरमवर्द्धयदेवमित्यर्थः । महते सौभगाय कैवल्याय अश्विभ्यां दोहनिमित्ताभ्यां संप्रदानत्वेन दोग्धृत्वेन वा अश्विनोधर्मदेवतात्वादध्वर्युत्वेन संस्तुतत्वाद्वा|अत्र सेयमिति पदा भ्यांअभ्यगादिति पदाभ्यांच पूर्ववृत्तांतसूचकाभ्यांवसूनांवसुपत्नीतिशब्दाभ्यां च श्रीभागवतोपबृंहिता वत्स हरणकथा सूचिता॥१०॥गोरितिसिव गौः अनुवत्सं ब्रह्मणा हृतं स्ववत्समनु पश्चाज्जातं वत्सं श्रीकृष्णं अमी- गौरमीमेदवत्संमिषंतमूर्द्धाहिकृणोन्मातवा ॥ सवाणंघुर्ममुभिवावशाना मिमातिमायुंपर्यतेपयोभिः ॥ ११ ॥ मेत् प्रमीतवती।कीदृशम्।मिषं व्याजं कुर्वाणं कपटवत्समित्यर्थः कथममीमदत आहामातेतियतः मानवैमातुं वत्सं परीक्षितुं नु निश्चितं मूर्दानं हिकृणोत् हिंकारेणाघ्रातवती मनसा ज्ञातत्वेपिआघ्राणेनापितं ज्ञातवतीक थमेतदत आहोसृक्केति। मुक्काणधर्म सरतीति सूकाणं आभिसरं धर्मवंतं शीघ्रागमनश्रमेण स्वेदवंतं अभिवावशाना सर्वतःशब्दं कुर्वाणा वत्सस्य च मायुं शब्दंपरिचिनोतिाततश्च पयोभिरूधस्थैः पयतेप्रस्रोति प्रत्यंदतेभिगवद्रूपे ·मंत्र-६ सर्पत्वादेव ईदृशोपि इन्द्रं कृष्णं प्राप्य अपृतन्यत् अयुध्यत् तेन सह युद्धं कृतवान् । अस्य कालियस्य भाग. सानो मूर्द्धनि वत्रं आजधान भगवत्पदचिह्नभृतं शिरस्याजगाम तदंकित शिरोभूदित्यर्थः । सोयं वधि ॥१८॥ श्चमपट्टिका ।तत्सदृशोनिस्तेजाः कालियो वृष्णो हरेः प्रतिमानं प्रतिचिह्नं वज्ररेखारूपं बुभूषन् भूषामिवा- त्मनः कुर्वन् अशयत् शयनं चकार निरुद्यमोभूत् कीदृशः। पुरुत्रा व्यस्तः अनेकैः प्रकारैः निरस्तः॥४॥ नुदन्नभिन्नममुयाशयांनमनोरुहाणाअतयंत्यापैः ॥ याचित्रोमहिनापुर्यतिष्ठत्ता- सामहिःपत्सुतःशीर्बभूव ॥५॥ नदन्नेति ॥ नदन् न शोणादिकं नदमिव शयानं दीर्घाकारेणापतितमभुयानेन कृष्णेन भिन्नं निर्जितं अनु पश्चात् आपः यमुनाजलानि अतियंति अत्युत्कर्षेण गच्छति । कीदृश्यः । मनोरुहाणाः हृदयंगमा इत्य- थः। याः अपः चित्पूर्व वृत्रः कालियः महिना माहात्म्येन पर्यतिष्ठत् तासामेव सन्निधौ शयनार्थे वा अहिः ॥१८॥ कालियः पत्सुतः पभ्यां पीडितः सन् शेते इति पत्सुतःशी। समासेपि विभक्त्यलोप आपः । एवं विधा ·प्रकाशितवान् अवेद्विन्द्रजल्गुल इति मुनेर्वाक्यं स्मरन् । तच्च दृष्ट्वा माता प्राह ॥क उनुत इति ॥हे परमेश्वर ते तव महिमनः माहात्म्यस्य समस्य कृत्स्नस्यअन्तके उन के निश्चिततया ये अस्मत्तःपूर्व ऋपयोपिआपुस्ते केन केपीत्यर्थः।अनहेतुमाहायदि यत् यतःमातरं मां भूमि पितरं दिवं च साकं सहेदं युगपत् कृत्स्नं जगदित्यर्थः। स्वायास्तन्वः सकाशात् अजनयथाः प्रादुर्भावितवानसि । अतस्तव माहात्म्यं दुरधिगममित्यर्थः ॥३०॥ ॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणमर्यादाधुरंधरचतुर्धरवंशावतंसगोविंदमूरिसूनोः श्रीनीलकंठस्य कृतौ स्वोद्धृत- मुदेवोअद्य पतेदनावृत्त्परावर्तपरमाङ्गत्तवार्ड ॥ अधाशयीतुनितेरुपस्थेधैर्ने वृकारभुसासौअद्युः ॥ १॥ मंत्रभागवतव्याख्यायां भंवरहस्यप्रकाशिकायां गोकुलकाण्डः प्रथमः ॥३॥ अथ वृंदावनं प्रति वृकभयाभू- गवतः प्रस्थानमन्यसंवादमुखेनाह ॥ सुदेव इति ॥ सुदेवः आयवर्णलोपाद्वासुदेवः । यथोक्तं बृहद्देवतायां-वर्ण- स्य वर्णयोलोपो बचां व्यंजनस्य वा । अत्राणीति कपिनाभादनोयामीत्याद्यासु चेति । अत्राण्यस्मै पतिः संभरंति वर्णस्य लोपः । अमत्राणीत्यपेक्षिते । प्रिया तयानि मे कपिरित्यत्र वर्णयोलोपः । वृषाकपिरि UO ·ददातीत्यर्थः॥२१॥ततो निर्भय गापः आसन्नित्याहानतानशंतीति।ताः गावो न नशंति तस्करश्च ताः गाः।न दभाति नाभिभवति आमित्रः अमित्र प्रभवो व्यथिः पीडा आसाम् एताः गानआदधर्षति न भीषयति याभिः यत्प्रस्रवपयादिभिः देवान् यजते तथा ददाति च दक्षिणात्वेन ताभिः गोभिः ज्योक निरंतरं गोपतिः सवापि नतानशतिनदभातितस्करोनासामामित्रोव्यथिरादधर्षति॥देवांश्चयाभिर्यजतुदा तिचज्योगित्ताभिःसचतुगोपतिःसुहः॥२२॥नताअौरेणुककाटोअश्नुतेनसंस्कृत त्रमुपैयंतिताअभि।उरुगायमभयंतस्युताअनुगावोमत्य॑स्यविचरंतियज्वनः॥२३॥ गोमान् सन् इत संगतो भवत्येव ॥२२॥नता अवैति । ताः गाः अर्वा हयरूपी केशी नाम असुरः रेणु- ककाटः रेणुना ककाटयति अतिशयेन आवृणोति नभोगर्भ इति रैणुककाटः । न अनुते व्यामोति वशीकर्तु न शनोतीत्यर्थः। तस्य गोयूथे प्रविष्टमात्रस्यकृष्णेन नाशितत्वात्।तथा ताः गावः संस्कृतवं संस्कृतेनैव हवि- ·१ मंत्रारादिना तृप्तः सन् जायत इति संस्कृतम् अष्टाचत्वारिंशत्संस्कारवंतं त्रायत वा इति संस्कृतत्रोमिः तंप्रति भाग० ताअभ्युपयंति न च वाडवाग्नौ पतंतीत्यर्थः । कृष्णेनैव वाडवस्यापि पीतत्वात्।एतच्चारोगादेरप्युपलक्षणम् । ॥२६॥ निर्भयत्वे हेतुमाह । उर्वितिाउरुगायं महाकीर्तिम् अभयं भयहीनमनुलक्ष्य तस्य मर्त्यस्य यज्वनो नंदादेर्गापो विचरंति ॥२३॥ पूर्वमंत्रोपन्यस्तस्यार्वणो वधोन्यत्रापि श्रूयते । हस्त इति । हस्ते भुजे विश्वानि सर्वाणि हस्तेदर्धानोनृम्णाविश्वान्यमैदेवान्धाद्गानिषीदन् ॥ विदंतीमत्रनरोधियुधाइदा यन्तुष्टान्मंत्रानशंसन् ॥२४॥ नृम्णा बलानि दधानो हस्तेनैव गुहा अश्वस्य मुखगुहायां निषीदन् प्रविश्य स्थिरीभवन् ततो मुखस्थे हस्ते विवृद्धिंगते कर्कटीफलवद्विदीर्णे च केशिनि देवान् अमे सुखे धात् अदधत् । एतच्च भागवते द्रष्टव्यम् । विदं- तीति । यम् एनं सुखयितारम् अत्र भक्तौ विदंति लभते नरो मनुष्याः ये धियंधाः बुद्धिं धारयंतः निगृहंतो ॥२५॥ योगिनः यदनुग्रहात् हृदा मनसैव तष्टान परिच्छिन्नान् मंत्रान् अशंसन् हिरण्यगर्भाद्याः शिष्येभ्यः अकथयन्।

·DIN यथोक्तं तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये इति ॥२४॥ पूर्वमंत्रे सूचितः अग्निभयाभावहेतुः।तं प्रकटन् कृष्ण- कृतमनिपानं प्रदेशान्तरस्थेन मंत्रणाह । सजिह्वयेति । समायीयस्योपरि इंद्रेण सांवतको मेघगणः प्रेरितः स दावाग्निरूपिणोसुरस्य विनाशे चतुरनीकोपि चत्वारि पृथिव्यप्तेजोवाय्वात्मकानि अनीकानि सैन्यानीव प्रतिपक्षक्षयकारणानि सत्यस्य चतुरनीकः। तथा हि।बहुभिः पांसुभिरद्भिर्वा तीबवायुना वा दिव्यामिदग्निः सजिह्वयाचतुरनीकऋजतुचारुवानोवरुणोयतंत्ररिम् । नतस्यविद्मपुरुषत्वावयं यतोभगःसवितादातिवायम् ॥ २५॥ शाम्यतीति प्रसिद्धम् । आसुरोग्निदेवेनाग्निना शमयितुं युक्तः माहेश्वरोज्वर इव वैष्णवेन ज्वरेण । अथापि भक्तेष्वत्यंतवात्सल्यात् स्वस्य जिह्वयैव अरिम् आसुरमग्निम् ऋजते हिनस्ति । कीदृशः। चारुवसानः रम्यं मनुष्यशरीरं दधान इत्यर्थः । भक्तान गोपादीन स्वीयत्वेन वृण्वानः यतन् यतमानः तस्य एवं विधस्य पुरु- पत्वता पौरुषाणिाद्वितीयो भावप्रत्ययः छान्दसंवयं न विद्मन जानीमायतो मानुषेष्वदृष्टमपि दावामिपानं ।

·भाग० मंत्र-१ करोति । यतो यदनुग्रहात् भगो भाग्यवान् सविता सूर्यो वार्य वारि । स्वार्थे ष्यन् । दाति ददाति ॥ यदा कृष्णं त इमेत्यस्यानंतरं मंत्र उदाहार्यः॥२६॥ सद्योजातस्येति । सद्योजातस्य शिशोरेव कृष्णस्य ओजः ॥२६॥ सामर्थ्य ददृशानं ददृशोदृष्टपूर्वमित्यर्थः । यच्छोचिंः ज्वालाजालम् अतसेपु शुष्कतृणेषु वातोनुवाति संवर्द्ध- यति। ततः अस्य शिशोस्तिग्मां जिह्वाम्।अनु इत्यनुकृष्यते । तेन तां प्राप्येत्यर्थः रिणक्ति रिच्यते।नश्यती- सद्योजातस्युदद्देशानुमोजोयदस्यवाताअनुवातिशोचिः॥ रिणक्तितिग्मामतुसेधु जिहांस्थिराचिदन्नादयतेविजंभैः ॥२६॥उपेदमुपुपचनासुगोषूपंटच्यताम् ॥उप ऋषभस्युरेतुस्युपद्रुतववीय ॥२७॥ त्यर्थः । स्थिराचिदन्ना यथा स्थिरं पायसायन्नं तददित्यर्थः। तत्र हेतुमाहादयते विजंभैरिति । एवमसद्योजातो जभैरसुरैर्हेतुभिर्विशेपेण दयते तैः पीडितलोकं पालयति । अतो महान्कारुणिकोऽयमेव शरणीकरणीय इति ॥२६॥ भावः ॥२६॥ उपेदमिति । हे उपेंद्र तव वीर्य जाग्रत्यपि सति आसु गोषु इदम् उपपर्चनं निहितस्य गर्भ- -- ·NA स्य विनाशार्थ पुनःऋषभासुरेण क्रियामाणं रेत सेचनम् उपपृच्यता उपेत्य कथं समृष्टं जायताम् उपशब्दो पादपूरणाौँ । ऋषभस्य रेतसि निमित्तभूते सति ।। २७॥ इत्थं गोवचः श्रुत्वा कृष्णेन कृतो वृषभवधः प्रदे शांतरे श्रूयते । प्रनेमस्मिन्निति । योतगोपाः अंतर्यामिन् नेस्मिन् अर्दै प्रपंचे स्थावरः सोमो नाम तत्पोषकः प्रददृशे प्रकर्षण दृष्टो वेदे सोम औषधीनामधिपतिरित्यादौ।यश्च नेमम् अबै प्रपंचम् अस्था जंगमत्वेन आविः प्रनेमस्मिन्ददृशेसोमाअंतर्गौपानेममाविरस्थाकृणोति ॥सतिग्मश्रृंगंवृषभंयुयुत्स न्द्रुहस्तस्थौबहुलेबुद्धोअंतः ॥ २८ ॥ कृणोति विस्पष्टयति सोत!पास्तिग्मशृंगं वृषभं वृषभासुरं पुयुत्सन् योद्धुमिच्छन् Qहो द्रुह्यन् तस्थौ युद्धेन हत्वा स्थितोभूदित्यर्थः । कोहशोसौ । बहुले महति जने संसारे अंतःहृदयपुंडरीकरूपे उपाधी बद्धो मायया रुद्धोस्ति । योऽयमंतर्यामी जगहेतुः स एव जीवभावं प्राप्तान् स्वप्रतिबिंबान स्थावरजंगमान् पाती-

·मंत्र-
॥४७॥
HTA
भाग०
-
दासस्य विनकर्तुरिंद्रादेश्च ओजः सामर्थ्य दंभय नाशय । वयम् ऋषयः तत्प्रसिद्धम् अस्य बुद्धिस्थस्य
अनेन कश्यपेन पित्रा संभृतं संचितं पारिजाताख्यं वसु धनम् इंद्रेण साई तव विभजेमहि विभागं करिष्यामः।
ऐरावतादीनामुपभोगमिंद्रादयः कुवैतु पारिजातं तु त्वदीयमत्र दापयिष्यामः । एतेन पारिजातहरणं
शक्रमदभङ्गश्च प्रोक्तः । न तामिति । प्राग्वत् ॥६॥ तदेवं सन्निहितानां मनोरथपूरणं कृतम् ।देशांतरस्था-
नामपि तत्कृतमिति द्रौपद्याह! वासयसीवेति। हे वेधसः इदंब्रह्मणोपि परमेश्वर त्वं नः अस्मान्कौरवसभायां
वासयसीववेधसस्त्वन्न कुदानइंद्ववचसोबुबोधः॥अस्तैतात्याधियारयिंसुवीरंपृक्षो
नोअर्वान्युहीतवाजी ॥७॥
दुःशासनेनोपस्पृष्टवस्त्रान् ।बहुत्वं पूजायाम्।वस्त्रान्तरैसियसीव आच्छादयसीव । अवोलवस्त्रापगमोत्तरम-
न्तराच्छादितमेव आत्मानं पश्यामि न त्वनाच्छाद्यमानम् । तेन वासयसीवेत्यनुमायस इत्यर्थः । नः अस्माकं
वचसःप्रार्थनावाक्यं दूरदेशस्थश्च कदा बुबोध वुद्धवानसि । त्राहीति वाक्योच्चारणात्प्रागेव त्राणं कृतवानसी-
त्यर्थः किं च अस्तं गृहं रयिं राज्यादिकं धनं सुवीरं परिक्षिदाख्यं पुत्रं च तात्या तत्पालनेन धिया बुद्धि-
SC
॥४७॥

·साचिव्येन च पृक्षः पृतनाः क्षिणोतीति शत्रुसैन्यहंता अर्वा नित्यसनिहितः वाजी वेगवान् नः अस्मान न्युहीत अवसत् प्रापितवान्।जयद्रथवधादौ हि प्रतिज्ञाभंगादर्जुननाशेपांडवानां गृहमेव उच्छिन्नं स्यात्।अतो स्य संरक्षणं त्वयैव कृतम्।एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥७॥ अग्निप्रसादात् स्वयं स्वोत्पत्त्यम्युपाधिकमेव भगवंतं तौति द्रौपद्येव । मा नो अग्न इति। हे अग्ने नः अस्मान् वीरात् विक्रांतात्ते अर्जुनादन्यस्मै स्वयंवरकाले मा परादाःन पराकृत्य दत्तवानसिौतथा दुर्वाससे ऋषये वने दुर्योधनवचनादकालेऽभ्यागताय षष्ठयर्थे चतु- मानौअग्नेवीरतेपरोदादुर्वासुसेमतोमानौअस्यै ॥ मानःक्षुधेमारासंऋतावोमानो दीमावन आजुहूर्थाः॥८॥ थी।तस्य अमतये विरोधिबुद्धये यद्यकालेपि गतं मां शिष्यैः सहितं न भोजयिष्यंति तर्हि सर्वान् पांडवान शापेन भस्मीकरिष्यामीत्येवंरूपाय अस्यै बुद्धिस्थायै नः मा दाः।मा नः क्षुधे । वने सूर्यप्रसादात् क्षुधे स्वा द्याय नः मा दागमा रक्षसे। भीमार्जुनयोः परोक्षे धर्मराज मां च हृतवते ब्राह्मणरूपाय रक्षसे नोऽस्मान् मा दाः । हे ऋतावः ऋतेन सत्येन वातीति ऋतवः तस्य संबोधनं हे ऋतवः दैव्यै साहितिकमाहे सत्यपक्षपातिन्

·मत्र-
॥४८॥
भाग
दमे गृहे कौरवसभायां नोऽस्मान आजुहूर्थाः दुःशासनादिद्वारा मा न आजुहूथाः। न प्रसह्य हृतवानसि। तत्र
तत्र बाधितुमागतेषु शत्रुषु रक्षितवानसीत्यर्थः ॥ ८॥अथ हरिवंशे उपबृंहितां भगवतः समुद्रे सलिलक्रीडा-
मनुवर्णयति मंत्रः । उत्समुद्रादिति।क्षीरोदादपि मधुना मधुमान् अमृतयः ऊर्मिःउदागात् उद्गतः स च साम्रा-
ज्याय सम्राद सर्वराजाधिराजः हरिः तस्येदं लीलाकर्म साम्राज्यं तस्मै कृष्णस्य क्रीडाथै तरं प्रकपणे
उत्समुद्रान्मधुनाऊर्मिरागात्सााज्यायप्रवरंदधानः । अमीचयेमघवानोवयंचे
षमूर्जेमधुमुत्संभम ॥ ९॥ ससमुद्रोपीच्यस्तुरोद्यामिवरोहतिनियासुयर्जु
दधे॥ समायाअचिनापदास्तॄणान्नाऊमारुहन्न तामन्यसमे ॥ १० ॥
धानः स एव समुद्रस्तमूर्मि विपुलतरं कृत्वा धृत्त इत्यर्थः।अमी च पुरोवर्तिनो मघवानः इंद्वतुल्याः ये वा सं-
ति व्यं च मानुषाः सर्वे सहैव इषं अन्नम् ऊजै रसं च मधुमत् अमृतस्वादुमत् संभरेम विहारे स्वीकुर्मः ।
स्वार्थमीश्वराथै चेति भावः॥९॥ एवं समुद्रे काडता भगवता स्वर्लोक प्रत्यपि गतमित्याह । स समुद्र इति ।
यो विष्णुना क्रीडापुष्करिणीकृतःस प्रसिद्धः समुद्रः अपीच्यो रम्यतमः तुरो वेगवान द्यां रोहताव स्वर्गा-
॥४८॥

·मंत्र-द्वितीया प्रथमार्थे । राजाधिपतिः नराणां मध्ये यशस्करो बभूव । यद्वा बलवान् यशस्करः प्रभुत्ववांश्च भागन स राजाधिपतिः बभूवेत्यर्थः । स एव संकीर्णनागाश्वपतिः सन् नराणां सततं सुमंगल्यं दीर्घमायुश्च दत्तवान् ॥४६॥ ॥३॥ यो धर्ततिायो विष्णुः भुवनानां भूरादीनां धर्ता यश्च उस्राणां गवाम् अपीच्य३ अपीच्यानि रम्या- णि तत्तद्गणविशेषीकृतानि नामानि वेद जानीते गुह्या गुह्यानि । यथोक्तं भारते-"ऋषभानपि जानामि योधर्ताभुवनानायउत्राणामपीच्या वेदनामानिगुह्या ॥ सकुविःकाव्यापुरुरूपं द्यौरिवपुष्यतिन तामन्य॒केसमे॥४॥ यावत्कआशयेविश्वांजातान्यैषामा परि धामानिममशरुणस्यपुरोगयेविश्वेदेवाअवतंन तामन्युकेसमे॥५॥ सम्यक पूजितलक्षणान् । येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वंध्या प्रसूयते” इत्येवं गवामपि गोप्यानि सतीत्यूह्यम् स कविः सर्वज्ञः काव्या काव्यं कवीनां स्तुत्यं पुरु बहुविधं रूपं पुष्यति आदाय पुष्टं च करोति । तत्र दृष्टांतः द्यौरिवेति । यथा धुस्थाः देवाः प्रतियजमान रूपभेदान्कृत्वा युगपदनेकान्यज्ञान् गच्छति तद्वदि-॥४६ त्यर्थः । नभंतामिति । प्राग्वत्॥४॥“यस्मिन्विश्वानि काव्य'इति मंत्रः प्राग्व्याख्यातः । तदनंतरं मंत्रं व्या- ·R मंत्र-मंत्रस्य माहात्म्यम् “आस्यजानतोनामचिद्विविक्तनम्" इत्यतैर्मत्रैः कथ्यत इति मुक्तिकामरयमुपास्यः॥३०॥ भाग ॥४६॥ इति श्रीमत्पुदवाक्यप्रमाणमर्यादाधुरंधरवंशावतंसगोविंदसूरिसूनोर्नीलकंठस्य कृतौ स्वोद्धतमंत्रभागवत- व्याख्यायां मंजूरहस्यप्रकाशिकायामक्रूरकाण्डस्तृतीयः ॥ ३ ॥ अथ मथुराप्रविष्टयोः रामकृष्णयोः रजकमालाकारादिषु निग्रहानुग्रहादिकमाह । युवमिति । भो मित्रावरुणौ पूर्वपश्चिमौ अंतर्या मिसूत्रात्मानौ। “यो देवानां नामधा एक एव"इति सदैवतनामभिस्तयोरभिधेयत्वस्य प्रागेव दर्शितत्वात् । युवंवत्राणिपीवसावसायुवोरच्छिद्यामंतवोहुसर्गाः ॥ अर्कातिरतुमनतानिविश्व ऋतेनमित्रावरुणासचेथे ॥१॥ युवं वस्त्राणि परकीयान पीक्सा वा वसाथे स्वां तनुं छादयेथाम्। कंसस्य रजकं हत्वा तदी यानि वासांसि बलाद्गृहीतवंताविति प्रसिद्धम्।यथायुवोः युवयोः मतवः मानयितारः सर्गाः सृजति दिव्यांगानुलेपनादीनीति सर्गाः मालाकारकुनादयः अच्छिद्राः पूर्णाः|जाता इति शेषः।आत्ग- लाभादेव पूर्णत्वं भवति नान्यथेति ते कृतकृत्या जाता इत्यर्थः । तथा विश्वा ऋकार उदये कंथावकारमिति ॥४५॥ संहितायां ह्रस्वत्वं विश्वऋतेनेति । सर्वाणि अनृतानि आत्मनि गोपत्वं द्रुमिलपुत्र कंसें च यादवत्वं मल्लमतं- ·संकीर्णनागाश्वपतिनराणांसुमुंगल्यंसततंदीर्घमायुः ॥३ ॥ गुजादिषु भयंकरत्वमित्येतानि अवातिरतं तीर्णवंतौ । तथा ऋतेन स्वीयेन सत्येन यादवत्वेन सचेथे संगतवं- तौ । गोपच्छद्म विहायेतरांश्चानृतप्रधानानिहतवंतावित्यर्थः ॥ ३॥ तत्र कंसवधप्रकारमाह । इन्द्र इति।इन्द्रः विश्वैः कृत्स्नैः वीर्यैः बलैः पत्यमानः पतन।अर्थात् मंचाद्धः पातितस्य कंसस्योपरि पततीति पुराणाल्लभ्यते। माहित्वा महत्त्वेन उभे रोदसी द्यावापृथिव्यौ आपणौ पूरितवान् । त्रैलोक्यस्य स्वांतर्गतस्य भारं क्षिप्तवानि इंट्ठोविश्वैवीर्यैः ३ पत्य॑मानउभेआपपौरोदसीमहिला ॥ पुरंदरोत्रहाधष्णुपैणः संगृभ्यांनआभराभरिपुश्वः ॥२॥ यशस्करबलवंतंप्रभुत्वंतमेवराजाधिपतिबभूव ॥ त्यर्थः । अत एव पुरं शरीरं दारयतीति पुरंदरः शशरीरविदारकः । एवं च वृत्रहा धर्मपिधातुः कंसस्य हता।धृष्णुर्विश्वपालनक्षमो सेना समूहो यस्य स धृष्णुषेणः।एवंभूतः इंद्रः परमेश्वरः त्वं महाविष्णो भूरिपश्वः बहून्पशुप्रायान् असुरान् संगृभ्या संगृह्येत्यर्थः । नः अस्मान् आभरा साकल्येन पालया॥२॥"ऋषभमासमा नाम् इति मंत्रे प्रागुदाहृतंराजराज्यप्रार्थनं तदधुना शक्रादयः कृष्णाय संपादयंतीत्याह । यशस्करमिति । SRO .

·भाग०
मंत्र-द्वितीया प्रथमार्थे । राजाधिपतिः नराणां मध्ये यशस्करो बभूव । यद्वा बलवान् यशस्करः प्रभुत्ववांश्च
स राजाधिपतिः बभूवेत्यर्थः । स एव संकीर्णनागाश्वपतिः सन् नराणां सततं सुमंगल्यं दीर्घमायुश्च दत्तवान्
॥४६॥
॥३॥ यो धर्तेति।यो विष्णुः भुवनानां भूरादीनां धर्ता यश्च उस्राणां गवाम् अपीच्य३ अपीच्यानि रम्या-
णि तत्तद्गुणविशेषीकृतानि नामानि वेद जानीते गुह्या गुह्यानि । यथोक्तं भारते-"ऋषभानपि जानामि
योधर्ताभुवनानायउस्राामपीच्या वेदनामानिगुह्या ॥ सकुविःकायापुरुरूपं
द्यौरिवपुष्यतिन तामन्य॒केसमे॥४॥ यआस्वत्कआशयेविश्वाजातान्यैषामा परि
धामानिमर्मेशद्वरुणस्यपुरोगयेविश्वदेवाअनुव्रतंनभंतामन्युकेसमे॥५॥
सम्यक पूजितलक्षणान् । येषां मूत्रमुपाघ्राय अपि वंध्या प्रसूयते” इत्येवं गवामपि गोप्यानि संतीत्यूह्यम् ।
स कविः सर्वज्ञः काव्या काव्यं कवीनां स्तुत्यं पुरु बहुविध रूपं पुष्यति आदाय पुष्टं च करोति । तत्र
दृष्टांतः-द्यौरिवति । यथा घुस्थाः देवाः प्रतियजमान रूपभेदान्कृत्वा युगपदनेकान्यज्ञान् गच्छंति तददि-
त्यर्थः । नभंतामिति । प्राग्वत्॥४॥ यस्मिन्विश्वानि काव्य" इति मंत्रः प्राग्व्याख्यातः । तदनंतरं मंत्रंब्या-
॥४६॥

·संग्रामेजयलब्धानिधनानि विंदमानो लभमानःशृएवे श्रुत इतिमहत् महान्तमीश्वरेऽभिन्नपि भेदं कल्पयतांदे- वानामित्यादि पूर्ववत्॥२४॥इमामिति।इमां पृथिवी विश्वं धायतेस्यामिति विश्वधायास्तम् । द्वितीयार्थ प्रथमा । बहुभाराकांतां च नोस्माकंधारयित्रीम् उपक्षेतिउपेत्य पालयति।हितमित्रान हितमित्रमिवराजा रंजकः हितः श्रेयोर्थी पुण्यप्रवर्तनेन मित्रं दुःखात् चाणकृताभारापहरणेनेति विवेकायद्यपि खलनिग्रहप्रयोजनेनापि सुकृतं हुमांचनः पृथिवींविश्वायाउपक्षेतिहितमित्रानराजा ॥ पुरःसदःशर्मसदानवीराम हदेवानामसुरत्वमेकम् ॥२५॥ निष्पिवरीस्तुओपधीरुतापौरयितइंद्रपृथिवीवि भति ॥ सखायस्तेवामुभाजःस्याममहदेवानामसुर त्वमेकम् ॥२६॥ भवत्येव । तथापि शर्मसदः कुशलार्थ सीदंतः समासनाः परमकल्याणकारिणो ब्रह्मलोके पुरःसदः ब्रह्मसमी- पस्थायिनः न तु वीराः मृता अपि । किमुत जीवंत इत्यर्थः। तेनास्मत्राणजं फलमुपेक्ष्य स्वकार्य शनिग्रहे कृष्णं योजयतां देवानामित्यादि पूर्ववत् ॥२५॥ निषिध्वरीरिति । निश्चयेन गत्वरीः । पिधुगतावित्यस्मात् करम् । ओषधीरोषधयश्च ते तवैव उत आपः आपोपि तवैव तथारयिं धनं च तेतवैव स्वभूतं हे इंद पथिवी ८ ·मंत्र-विभति यत्किंचित्पृथिवी धारयति तत्सर्वं त्वदीयमेव । अतस्त्वं वसूनि जयसीत्यतदयुक्तम् । अथापि भाग० ॥४३॥ हायत्किचियाजेन अस्मांस्त्यजसि यदि तर्हि यत्त्वां प्रार्थयामस्तदस्मभ्यं देहीत्याशयेनाहुः सखाय इतिाते तब सिद्धेश्वग्स्योपासनादैश्वर्य प्राप्ताः वयं सखायः। "तं यथायथोपासते तथेतःप्रेत्य भवति" इति श्रुतेः। त्वत्सारू प्यप्राप्त्या निरस्तस्त्रीभावाः अत एव सखायः तव मित्राणि संतः वामम् उपासनाफलमैश्चर्य भजति ते वामभाजः स्याम भवेम । भोगमात्रसाम्यलिंगाच्चेति शास्त्रांतन्यायेन वयमपि त्वद्वत् सत्यसंकल्पायैश्वर्यमनुभवमातत्र च सप्तमैमुप्तशाकिनुएकमेकाशताददुः ॥ युमुनायामधिश्रुतमुद्राधोगव्यंमृजेनिरा- धोअव्यंमृजे ॥२७॥ देवानामसुरत्वमेकं महद्वितकरमस्ति तन्निवारणेनास्मांबाहीति भावः । एवं च कैवल्यापेक्षया शेपार्जुनादि- कृता सख्यात्मिका भक्तिरेव श्रेयसीति दर्शितम् ॥ २६ ॥ अथ रामकृष्णावादाय मथुरां गच्छताक्रूरेण ॥४३॥ स्नानकाले यमुनायां जातं भगवदर्शनमात्मनः कीर्त्यते । सप्तमे इति । सप्तसप्तसंख्याः एकोनपंचाशन्मरुतः प्राणायामदेवताःअघमर्षणकाले प्रसन्नाः संतः एकमेका एकमेकम्।सुपोडादेशः प्रत्येकमित्यर्थः शता शतानि ·PO ऐश्वर्याणि । शतमैश्वर्यं भवतीति यास्कः । मेददुः दत्तवंतः । यतः अधिश्रुतं सर्वापेक्षया उपरिश्रुतं वेदादाक- लितंराधो वित्तम्। “एषास्य परमा संपद"इत्युपनिपत्प्रसिद्धं भूमसंज्ञं ब्रह्मलोके च रामकृष्णवेपं यमुनायाम्अब मर्षणकाले मृजे मृगयोपश्यामीत्यर्थः। तदेव राधः उत् ऊर्ध्वम् आकाशे गव्यं गोषु सूर्यरश्मिषु स्थितम्।सूर्यमंड- लेपीत्यर्थः । तत्रापि सूर्योपस्थानकाले मृजे । तदेव च राधः अश्यम् अश्ववाद्ये रथे स्थितं नि निहिते भूस्थानेपि मृजे । अत्र दर्शनं पुराणेपु नोक्तम् । एकस्य राधसो दर्शनेन सर्वकर्मफलावाप्तिश्च सूचिता॥२७॥ विष्णोर्नुकंवीयर्याणिप्रबोधुयापार्थिवानिविममेरजांसि ॥ योअर्कभायुदुत्तरंसुध- स्थंविचक्रमाणवेधोरुगायः॥२८॥ अचरजप्यं षडक्षरमंत्रं दर्शयति । विष्णोरिति । विष्णोर्याणि वीर्योपलक्षितं कामम् । बहुत्वं पाशन्याये नावयवाभिप्रायम् । वाच्यवाचकयोरभेदात्तत्प्रतिपादकं शब्दं प्रवोचं प्रोक्तवानस्मि । तमेव दर्शयतिीय इति । यो विष्णुः कं ककारं पार्थिवानि रजांसि च विममे । कमिति व्यंजनमात्रं विस्वरम् । अतो विभक्तिस्वर एवात्र शिष्ट इत्यनुदात्तमाथिवी देवता येषां तानि पार्थिवानिाबहुत्वं पूजायामातेन लमिति पृथिवीवीजमुद्धृतं ·मंत्र- भवतिारंजयंति इष्टप्रदानेनेतिरजांसि रंजकानि विममे शब्दितवान्।एकीकृत्येति शेषः।यश्च शब्दस्य प्रमाता भाग० उत्तरम् उत्कृष्टतरं सधस्थं स्थानम् अधिष्ठानम् अस्कभायत स्तंभितवान् । तेन “तत्त्वात्मानः स्मृताःस्पर्शा ॥४४॥ मकारः पुरुषो यतः" इति स्मृतेर्मकारमप्यत्रावरुद्धवान्।एवं ककारलकारमकारेषूद्धतेषु ईकारमुद्धरति। त्रेधा विक्रमाण उरुगाय इति । अस्मिन्नेव मातृकारूपे जगदंडे त्रेधा क्किममाणःत्रीन् वर्णान् अ आ इ एतान लंघयन् चतुर्थः उरुगायो दीर्घतया गेयः ईकारः तद्रूपोयमित्यर्थः । अत्र यद्यपि उद्धारक्रमे मकारात्परतः प्रतद्विष्णुस्तवतेवीर्यणमृगोनभीम कुचरोगिरिष्ठाः॥ यस्योरुघुत्रिषुविक्रर्मणेष्वधि क्षियंतिभुवनानिविश्वा ॥ २९॥ ईकारो दृश्यते। तथापि ईकारस्य उत्तरमिति विशेषणात्ततः पूर्वत्वम्। तेन ककारलकारमकारेकारसंघात्मकं कामवीजमुद्धृतं भवति ॥२८॥ प्रतदिति । विष्णुवीर्येण कामवीजेन सह उच्चारितं तत् पदं प्रस्तवते प्रकर्षण स्तौति। तत् किम् । यस्य वाच्यार्थः मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठा इतिायथा भीमो भयंकरो मृगः सिंहस्तद्व-Mail near दुष्टान्मईयतीत्यर्थः । कुचरः कौ पृथिव्यां भूतपूर्वः भुवि कृतावतारः दीर्घ शब्दं मुरलीवं कुर्वाणो वा ।।

·न् तां च श्रांतामालक्ष्य स्कंधे समारोपितवान्। ततस्तामपि गर्वितां परित्यज्य गतवानिति स्मयते। तत्रेतराः भगवंतं मृगयंत्यो वदंतिापदे इवेति पदे गमनसूचके पांसुषु स्पष्टीभूते द्विजान द्वयोर्गमकोदृश्येते इति शेषः। कीशे ते। दस्मे क्रीडागृहरूपे वने अंतः मार्गमध्ये निहित स्थापितोतयोयोः पदयोर्मध्ये अन्यदेकं पदं गुह्यं गुप्तं जातम् । तेनानुमीयते-यामसौ नीतवान् तामसौ स्कंधे आरोपितवानिति । अत एवान्यपदं आविः आधेनवोधुनयंतामशिश्वीः सबुर्दुः शशयाअप्रैदुग्धाः ॥ नानव्यायुक्तयो- भवतीर्मुहदेवानामसुरत्वमेकम् ॥ २० ॥ सुस्पष्टम्।भारतत्त्वात् । अतः सा धन्या या कृष्णसधीचीना सहगामिनी, यतः पथ्या पथोनपेता कृष्णमार्गा- दस्मद्वदनपभ्रष्टा एवंभूतापि सा कृष्णेन त्यक्ता सती विषूची विष्वक् इतस्ततोचति कृष्णमन्वेष्टुं गच्छतीति विषूची।दृश्यत इति शेषः।अत एकस्याअप्युत्कर्षमसहमानानां देवानामिति प्राग्वत्॥१९॥आधेनवइति । येषां देवानामस्मासु महदेकमसुरत्वं तान् धेनवः आधुनयंतां आसमंतात्कंपर्यते। कृष्णवियोगातुराः धेनूदृष्ट्वापि MAGARG ·मंत्र- 1890 भाग० तेषां कंपोभूताएता उदीक्ष्य वा ते दयां कुर्वत्विति भावः। कीदृश्यः। अशिश्वीः अबालाः।सबर्दुघा इति । पूर्वव ताशशयाशे देवानां कल्याणे निमित्ते शेरते ताःशशयाः।दशविधहविःप्रदानेन देवास्तर्पयंत्य इत्यर्थः । नव्या नव्या स्तुत्यास्तुत्याः युवतयश्च भवतीर्भवत्यः अत्यंतगुणवत्यः।उपकाराच्च धेनूषितो देवाः कृतघ्नत्वभयादा उद्विजतामित्यर्थः ॥२०॥ योस्माकं वल्लभः स एवास्मासु प्रतिकूलो जातः देिवास्तदेकाकाराः सर्वा अस्म- यदुन्या वृषभोरोरवीतिसोअन्यस्मिन्यूथेनिर्दधातिरेतः ॥ सहिक्षावान्त्सभगुः सरार्जामहडेवानामसुरत्वमेकम्॥ २१ ॥ दिद्रियवृत्तीः पश्यंतोपि न तमस्मदर्थे प्रार्थयते इत्येतावतैवोपालभ्यतेस्माभिरित्याहुः । यदन्यास्थिति यत् यः वृषभो महान् अन्यासु वृषस्यंतीषु गोष्विव अस्मासु रोरवीतिमुरलीवादनादिशब्दं करोतितिनास्मान रत्युन्मुखीः करोति । स एवास्मान्विहाय अन्यस्मिन्यूथे स्त्रीकदंवे रेतो निदधातिाअन्याभ्यो रतिं प्रयच्छति। तेन प्रभुणा वंचिताः वयं कमन्यं शरणं व्रजेमहिायतः स एव क्षपावान् चंद्रः स एव भगः सूर्यः, स एव सर्वा- ॥४॥ - ·सां प्रजानां राजा स्वतंत्रः। तस्मादवयवभूतांस्तत्परिसरतिनो देवानेव उपालभामह इत्यर्थः॥२१॥ यस्मा- दयं स्वतंत्रस्तस्मादेनमनुकूलयितुम् अस्यैव गुणान् कीर्तयाम इत्याहुः । वीरस्येति।अस्य वीरस्य नु निश्चि- तं स्वश्व्यं शोभनाश्वत्वमित्युपलक्षणं शोभनायुधत्वादेःभो जनासः प्रकर्षण नु निश्चितं किं वोचाम कास्मा कं शक्तिरस्तीत्याशयाः किं तर्हि अयमस्तुत्य एव नेत्याहुः अस्य एनं देवाः विदुः न तु वयं तत्त्वतो विद्म इत्य वीरस्युनुस्वव्यंजनासः अनुवौचामविदुरस्यदेवाः ॥ षोळ्हायुक्ताः पंचपुंचावहं- तिमुहदेवानामसुरत्वमेकम् ॥ २२॥ थः।यत एनं पोळ्हायुक्तापञ्चपञ्चावहंतिपंचपंचविंशतिसंख्याभिमतभोकात्मसहिताः तत्त्वाभिमानिनो देवाः पोटा षड़िः प्रकारयुक्ताःरथिरथसारथिप्रग्रहहयगोचररूपेण बद्धाःसंतः एनं साक्षिणम् आवहति तंतं विपयदेशं प्रापयंति। तथा च श्रतिः-"आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु।बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनःप्रग्रहमेव च। इंद्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेंद्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः” इति।आत्मादिभोक्त्रं- ·मन्त्र- तानां मिथः संबंधं दर्शयति एवमेव विद्वांसो देवाः अस्मभ्यमप्येतद्विज्ञानं प्रयच्छंतीति।महदित्यादि।पूर्ववत्र २२ भाम० ॥४२॥ भगवज्ज्ञानं लब्धू शक्तिर्नास्तीत्याशंक्याहुः । देव इति । अस्य संबंधी एको देवः त्वष्टा सविता जगत्प्रसव कर्ता अत एव विश्वरूपः पुरुधा बहुप्रकारेण प्र॒जाः भौतिकीः इमाः इमानि विश्वाः सर्वाणि चतुर्दशभुवनानि जजान पुपोष च यस्मादेक एव देवोस्य फलोपमस्यावयवः । स ईदृकर्मा किमुत सवै यदनुग्रहं कुर्युस्तदा देवस्त्वष्टासविताविश्वरूपः पुपोषप्रजाः पुरुधा जान ॥ इमाचविश्वाभुवनान्यः स्यमहदेवानामसुरत्वमेकम ॥ २३ ॥महीसमैरुच्चम्यांसमीचीउभेतेअस्यवस॒नान्यू ष्टे ॥ शृण्वेवीरोविंदानोव निमहदेवानामसुरत्वमेकम् ॥ २४॥ तज्ञानं सुलभमेव स्यात् । अतो निरनुग्रहाणां देवानां महदेकमसुरत्वम्॥२३॥ दिव्यदृष्टया पश्यंतो भावि ॥४२॥ नापि कर्मणा भगवंतं स्तुत्वोपालंभते। महीति ।महत्यौ चम्वौ कौरवपांडवसेने समीची अन्योन्यं संमुखे समैरत् सम्यक् प्रेरितवान् ते उभे अपि अस्य वसुना बलेन न्यूटे प्रचलिते।एवं सर्वचालकोप्ययं वीरः वसूनि ·। ३ अतोनेकब्रह्मांडवीजगर्भमहाफलस्थानीयं समस्तं दृष्टदुःखनिवारणंभवंतमपहरतां देवानामिति। प्राग्वत् । अत्र यो मां पश्यति सर्वत्रेत्यादिशास्त्रोक्तं भिन्नेष्वभेदानुसंधानं कैवल्यस्य व्यवहितम् । भवस्य प्रत्यक्षत्वादभेदस्य चाहार्यत्वात्।अभिन्ने तु भेदकल्पनं कैवल्यस्याभेदप्रत्ययाधीनस्य सन्निहिततरत्वं-संसारहेतोर्मेंदज्ञानस्य अ- स्मिन्विप्रकर्षास्तीति।एतदेव “सर्व च मयि पश्यति" इति शास्त्रप्रसिद्धमस्माभिःश्रूयत इति भावः॥१४॥अहो नानाचक्रातेयुम्या ३ वपूंषितयोरन्यद्रोचतेकृष्णमुन्यत् ॥ श्यावींचयदरुषीचस्व सारौमुहडेवानामसुरत्वमेकम् ॥ १५॥ महाश्चर्यम्।गच्छतोः रामकृष्णयोः मातृभ्यामपि निवारणं न कृतमित्याहुः।नानेति।श्यावी कृष्णवर्णा यशोदा। अरुषी अरुणा रोहिणी। एते उभे स्वसारौ भगिन्यावपि यतः यम्या स्वेनानयितुंयोग्ये दामवंधनवपुषी राम- कृष्णशरी।बहुत्वंछांदसम्।नाना पृथक् चक्राते विक्षिप्तवत्यौ । अन्यतरापि स्वं पुत्रमहं न प्रेपयामीति असहनं करोति चेदुभयोरप्यत्रावस्थानं भवेदिति भावः । तयोः स्वस्रोर्मध्ये एकस्यै यशोदायै अन्यत् एकं कृष्णं ·मंत्र ॥३९॥ भाग वपुः रोचते।परिशेषादन्यदेकं वपुःअकृष्णं गौरम् एकस्यै रोहिण्यै रोचते । अतस्तयोरपि स्नेहविच्छेदं कार- यतां देवानां महदेकमसुरत्वम्॥१६॥मातेतियत्र यस्मिन् वपुये सन्निहिते माताच गौः, दुहिताच गौते उभे अपिधेनू दोग्ध्यावेव भवतः न तु मातुर्जरातत्व मदोग्धीत्वं वा आयातीत्यर्थः।सर्वदुधे क्षिरदोग्ध्यौ स्ववरिति म्लेच्छेषु क्षीरनामेति प्रांचः।सगर्भाया नामेति तुप्रसिद्धम् । तेष्वेव तेन गर्भधारणदशायामपि क्षीरप्रदेश इति माताचयत्रदुहिताचंधेनूसंवर्दुधापयेतेसमीची ॥ क्रुतस्युतेसदसीळेअंतर्मुहडेवा- नामसुरत्वमेकम् ॥ १६॥ गम्यतेाधापयेते लोकान् वत्सांश्च पाययतः।समीची दोग्धृणामनुकूले ।तत्र माता दुहितेति च जात्यभिप्रायेणैक- वचनम् ते उभे अपि ऋतस्य वेदस्य सदसीव सदसि अधिष्ठाने श्रीकृष्णाख्ये ब्रह्मणि अंतःस्थित इति शेषः। ॥३१॥ अत एव ईळे स्तौमि । अयं भावः । कृष्णाभिध्यानानां गवादीनां जरादिकं नासीत् । अतः परं तद्वियोगेन ·तत्तासां दुर्वारमिति । व्रजस्योत्कर्षमसहमानानां गोगुहां महदेवानामिति । प्राग्वत् ॥ १६ ॥ अन्यस्या इति । अन्यस्याः धेनोः वत्सं रिहती लिहंती का धेनुः ऊधः क्षीराशयं निदध प्रस्रविणं धृतवती । न कापी- त्यर्थः । अपि च कया भुवा मिमाय मितवती स्वमूधः भूपर्यतं कं देशं निनाय । क्वचिदपि देशे काले वा इदं न जातमित्यर्थः । व्रजे तु वत्सेषु वत्सपेषु च ब्रह्मणा नीतेषु मायायाः वत्सं श्रीकृष्णं लिहंती अन्यस्यांवत्सरिहुतीमिमायुकांभुवानिर्दधेधेनुरूधः ॥ तस्यसापयसापिन्व तेळामहदेवानामसुरत्वमेकम् ॥ १७॥ पावस्तेपुरुरूरूवपूंष्यतिस्थौत्र्यविरोरै हाणा ॥ ऋतस्यसझविचरामिविद्वान्महडेवानामसुरत्वमेकम् ॥ १८॥ सर्वापि धेनुः भुवा संयुतम् ऊधो निदधे । वात्सल्यातिशयादितिभावः । सा इला ऊधस्वती धेनुः ऋतस्य सत्यस्य संबंधिनां पयसा साक्षाद्ब्रह्मरसानंदात्मकेन क्षीरेण अपिन्वत अतर्पयत् । ब्रज स्थं ब्रह्मास्मत्तोपनयतां देवानां महदेकमसुरत्वम् ॥ १७॥ पद्यति। पद्या या तु अभिसारिणीभिरभिसतु यो ·॥४०॥ भाग० मंत्र-ग्या ते तव मूर्तिरू; सर्वसंसारबहिर्भूतापि परजनार्थ पुरुरूपा बहुरूपाणि धत्ते इत्यर्थः । ताभ्योन्या मूर्ति- रूवा अभिसरिणीभिरस्पृष्टा मध्ये तस्थौ स्थिता । रासक्रीडाप्रसंगे इत्यर्थः। कीदृशानिवषि । व्यविरोरिणा त्रीन् प्रदेशान अवति प्रकाशयतीति त्र्यविः पार्थद्वयं पुरोभागश्चेति त्रयं प्रकाशयंती दृष्टिः तां रेरिहाणालेलि हाना । विष्वपि प्रदेशेषु स्थित्वा ग्रसमानेत्यर्थः । रासमंडले हि एकैकस्याः गोपिकायाः पार्थद्वये कृष्णव्यं मेका च मध्ये सर्वासां साधारणेति प्रदेशत्रयस्था कृष्णमूर्तेः प्रदेशत्रयगामिनी दृष्टिः सर्वात्मना असते ततोऽ पुदेईवुनिहितेदस्मेअंतस्तयोरन्यद्गुत्यमाविरन्यत् ॥ मधीचीनापुथ्याईसाविधु- चीमुहद्देवानामसुरुत्वमेकम् ॥ १९ ॥ न्यदगोचरं किमपि न भवतीत्यर्थः।यत एवंरूपाणि वस्तेअतः ऋतस्य वेदस्य यज्ञादेर्वा सद्म अधिष्ठानं समर्पण स्थानं वा परं ब्रह्माहं विद्वान् विचारामि विशेपेण जानामि। विद्वानिति कृष्णतादात्म्याभिमानात्।स्त्रीभावं वि- स्मृतवती गोपी आत्मानं पुल्लिंगेन विशिनष्टिीयाप्येवम्।तथापि देवानां महदसुरत्वम्।अस्मदुत्कांसहत्वात्। ॥ १८॥पदे इवेति । अस्यामेव रासक्रीडायां सर्वाः गोपीः परित्यज्य एकां गृहीत्वा किंचिदूरं गतवान् भगवा ॥४०॥ --- ·मंत्र-न्ति । निवेवेतीति । पलितः जरठोप्ययुक्तकारीत्याक्षेपः दूतोक्रूरो निवेवेति भृशं वेगेन गच्छतीत्यर्थः।आस्विभाग. ति । गम्यमानदिकप्रदर्शनम् । एवमपि यं नयति सोस्माकमंतश्चरति । रोचनेन स्वरूपेण महान सर्वोत्कृष्टः। ॥३८॥ अत एव वपूंषि वत्सवत्सपरूपाणि विभ्रदयमेव नोऽस्मान् कादिधर्मकान् ऋग्भिःअभिविचष्टे पश्यति प्रका शयति।अतो यद्यप्येवं कृतार्थाःस्मातथापि अस्मदीयं दृष्टसुखमपहरतां देवानामित्यादि प्राग्वत्॥१॥तदेव विष्णुगोपाःपरमंपातिपार्थःप्रियाधान्युिमृतादधानः॥ अग्निष्टांविश्वाभुवनानिवे दमुहुद्देवानामसुरुत्वमेकम् ॥ १४ ॥ दृश्यं सुखमुपवर्णयंतिाविष्णुरितिाविष्णुःकृष्णरूपी गोपालकात्मकः परमं पावनं पाथःयामुनं जलं कालीयवि पदूषितं पाति कालीयनिरसनेन रक्षति निर्दोष करोतिाइदं चैहिकसमस्तदुःखहेतूपमर्दोपलक्षणम् । प्रिया प्रिया- णि धामानिरम्याणिस्थानानिअमृता अमृतानिब्रह्मलोकादीनि दधानः स्वशरीरेएव धत्ते इतिदधानश्चनर्दशभु ॥३८ वनानामाश्रय इत्यर्थः अग्निष्टाविश्वाभुवनानि वेदतानि सर्वाणि धामानि अग्निरस्माकम्ाविदज्ञाने हा संदी ·अमगत्यादिषुएतत्पूर्वकात्तमुग्लानौ इत्यतः पचायच्तस्य शिशोरपि तव अंतर्मुखमध्ये विश्वं ददृशे । दृशं प्रतीचीनं प्रतीचि भवं त्वच्छरीरे एव स्थितं न तु दर्पण इव परावृत्तनयनेन बर्हिष्ठं सदृष्टमित्यर्थः । आयत् आभिमुख्येन प्रविशतीत्यायत् । त्वया स्वात्मन्युपसंहृतम् । एतेन जगदुत्पत्तिलयाधिष्ठानत्वं स्वतंत्रत्वंच बाल्येप्यासीदित्युक्तम्।कीदृशस्य शूरस्य।रामादेवि युद्धयतः प्रहरतः पूतनाादीन्निवत इत्यर्थः । यतस्त्वमे निवेतिपलितोदूतआस्वंतर्मुहांश्चरतिरोचनेन ॥ वषिविभ्रंदुभिनोविचष्टेमहदेवा नामसुरत्वमेकम् ॥ १३॥ वंविधोऽतस्त्वयिगोमतिः निष्षिधं यथा स्यात्तथा चरति । गोस्तत्त्वमस्यादिवाचः संबंधिनी मतिः ब्रह्मविद्या ख्या चेतोवृत्तिः निसेधतिर्गत्यर्थः । अवगतिरहितं यथा स्यात्तथा प्रचरंति । वृत्तिविषयत्वेप्येवंविध इति शृंगग्राहिकया गृहीतुं न शक्यते । फलात्मत्वेनतद्व्याप्यत्वाभावादित्यर्थः । तं त्वांपरमपुरुषार्थभूतम पि अपहरतां देवानामिति। प्राग्वत् ॥ १२॥एवं विलप्यापि अक्रूरोपालंभपूर्वकं स्वस्य कृतार्थत्वमपि कुर्व ·भाग० - । मंच-हास त्वं मित्रस्य वरुणस्य व्रतानि बतफलरूपोसि।ता इति विधेयापेक्षं बहुत्वम् । मातर्यपि निर्दयत्वं प्राप्त देवाः व्रतानि कुवैतीत्याश्चर्यमिति भावः ॥ १०॥ द्विमातेति । पुनस्त्वं द्विमाता होता धर्मसंप्रदायप्रवर्तकः विदथेषु ७॥ संग्रामेषु सम्राट् स्वतंत्रःईदृशोपि अयं पश्चाद्भवनंदादि अनुचरति भवान् बुनश्च वसुदेवादियादववंशमूलभूतः क्षेतिक्षीयते । एवं विपरीतकर्मणोपि भवतः रण्यानि रमणीयानि कमाणिरण्यवाचा रमणीयवाचः कवयो मंत्रा द्विमाताहोताविदथेषुमंम्राळन्वग्रंचरतिक्षेतिबुनः ॥ प्ररण्यानिरण्युवाचौभरतेमुह डेवानामसुरत्वमेकम्॥११॥शूरस्येवुयुध्यतोअंतमस्यप्रतीचीनंददृशेविश्वमायत्॥ अंतर्मतिश्चरतिनिष्षिधंगोर्मुहद्देवानामसुरत्वमेकम् ॥ १२ ॥ वा भरते प्रकर्पेण संचिन्वति एतदेवाश्चर्यमित्यर्थः॥११॥नन्वशक्ततयाहं बाल्ये मातापित्रोः सेवां कर्तुं सन्निधौ वा स्थातुंन समर्थोऽभूवम्।इदानीं तु तथा कर्तुमनुचितमित्याशंक्य बाल्येपि महांति कर्माणि कुर्वतस्तव किमप्य ॥३७॥ शक्यं नासीदित्याहुः । शूरस्येवेत्यादिना । अमि गत्यादिकर्मणि तम्यंति लायन्तीत्यंतमः उत्तानशायी । १ ·णाः तादृशीरस्मान् सुवते हिनस्ति । सुवते इत्यात्मनेपदेन अस्मद्धिंसाजन्यं दोपमंगीकुर्वाणोयं शरणा गतोपेक्षादोषादपि न विभेतीति उक्तम् । तत्र हेतुभूतानां देवानामिति प्राग्वत् ॥ ९ ॥ ननु उपमातरं यशोदां परित्यज्य साक्षाजननीमानंदयतो मम को दोष इति “अन्या वत्सं भरति क्षेति माता" इत्ययुक्त मुक्तम् । तथा कौमारे अविचारेण चरतोपि प्रौढतायां वर्णाश्रमधर्मानुरोधात् पूर्वासु स्त्रीष्वरुचिरुचितवे- शयुःपुरस्तादधुनुदिमाताबंधनचरतिवत्सएकः ॥ मित्रस्यतावरुणस्यतानिमुह ढुवानामसुरत्वमेकम् ॥ १० ॥ ति"आक्षित्पूर्वासु"इत्युक्तोपि दोपो नास्तीत्याशंक्य तमेव दोषं द्रढयति । शयुरितिद्विमाता द्वयोर्मात्रोरपत्य भूतस्त्वं शयुः शेते एव न तु किंचिच्चलति तादृशः उत्तानशायी त्वं परस्ताद्भूतो जातः । अध इति पक्षांतरशं- कायाम् । नु निश्चितम् एक एव वत्सो भवान् अबंधनः स्नेहकारुण्यवंधहीनश्चरति। अयं भावः। बलरामरूपेण सामिगर्भ एव मातृस्त्यक्तवान्, कृष्णरूपेण जातमात्र एवेत्यत्यंत निरनुक्रोशोसीति। अहो आश्चर्य-ताः तानि ७

·-
भाग.
मंत्र- मस्मत्सदृशीनां दासीनां कथा, मातरमपि कथमसाबुपेक्षत इत्याहुः। अन्येति । अन्या देवकी मथुरायां वत्स
मिव वत्सं स्वसखीपुत्रमेकं भरतिपुष्णातिामाता यशोदा क्षेति वियोगदुःखेन क्षीयतेजितोयमेव निघृणः किमुत
॥३६॥
सह चरणं देवानां नैष्ठुर्यमित्यर्थः ॥८॥जारधवोप्ययमतिरूक्ष इत्याहुः।अक्षिदिति। पूर्वासु पूर्व प्रतिगृहीतासु
युवतिपु विपये आक्षित् । आसमंतात् क्षिणोतीति सर्वप्रकारेण वियोगदुःखद इत्यर्थः। अपरामु तरुणीषु
आक्षित्पूर्वास्वपराअनूरुत्सद्योजातासुतरुणीष्वंतः॥अन्तव॑तीःसुवतेअप्रवीतामहद्दे
वानामसुरत्वमेकम् ॥९॥
निमित्त भूतासूअनूरुत् अनुरुध्यतेइत्यनुरुत् तासामनुरोधं करोति ताः परित्यज्य अस्मान्प्रति नायाती
'त्यर्थः । कीदृशीषु । सद्यो जातासु। कुजादयो हि जरठीः कंसदास्यः स्वामिद्रोहिएयः कंसस्य अनुलेपनं
किंचिदत्तं सद्यस्तरुएयः ऋज्व्यश्च जाताः । वयं त्वंतर्वतीः । अंतर्नित्यमेनमेव ध्यायंत्यः अवीताः
अनन्यगामिन्यः लज्जाजवनिकामुन्मुच्य स्वपतिपुत्रादीनविगणय्य प्रकाशमेव एनमभिसृताः स्वैकशर
॥३६॥

·बहुवचनम्।अझलंतत्त्वान्न नुम्॥अच्छा साक्षात्कृत्येति शेपः।दीये दीप्त्या मूच्छिता सती कृष्णक्रीडावेशज्वरेण जीवामीत्यर्थः । अत्र शपथपूर्वकं देवानुपालभंते । सर्वा अपि समिद्धे प्रदीप्तमौ साक्षिणि सति ऋतमित्सत्य- मेव वदेम यद्देवानां महदेकमसुरत्वमिति ॥७॥ समान इति।समान एक एव सन् राजा गोपीगणस्य रंजकः पुरुत्रा अनेकधा विभृतः विविधेन रूपेण भृतः पोषितो गोवत्सरूपी सन् । कस्मिन्निमित्ते इदंबभूव । शये समानोराजाविभृतःपुरुत्राशयशयासुप्रयुतोवना ॥ अन्यावत्संभरतिक्षेतिमाताम हदे॒वान मसुरत्वमेकम् ॥ ८॥ शेरतेस्मिन्निति शयो व्यामोहः तस्मिन् सति शयासु व्यामोहवतीष्ठ गोपीषु कृष्ण एवायं वत्सवत्स- परूपेण अनुपेत्य नंदयतीत्यजानंतीषु प्रयुतः प्रकर्षण स्नेहातिशयेन संलग्नः । कदाचनान्योपरिआक्र- म्य वत्सरूपेण गतः सन्नित्यर्थः । ब्रह्मणा नीतेषु वत्सवत्सपेषु तन्मातरानंदयितुं स्वयं यथा तत्तद्रूपो बभूव एवमरेण आहूतोपि अस्मानानंदयितुं द्वितीयं रूपं कुतो नधत्ते इत्यहोदौर्भाग्यमस्माकमिति भावः।आस्ता ·मंत्र- न देवाः मा भैव जुहुरंत बलात् मापहरंतु । हृभ् हरण इत्यस्यरूपम् । तस्मादेपां तन्न प्रियं-यदेत- भाग न्मनुष्या विद्युरिति देवानां तदर्शनविनकारित्वं प्रसिद्धम् । तथाह । अग्नेः पूर्वे पदज्ञाः उक्तविधस्य पदस्य ॥३५॥ वेदितारः विद्यावंशप्रवर्तकास्तेपि विद्यागोपनपराः संतोऽत्र नोस्मान् । जुहुरतेत्यनुषंगः । कोसौ, यस्य पदमतिरहस्यमत आह ॥ पुराण्योरिति । अकारलोप आर्षः। ऋणो रक्षणचक्रियोरिति वत् (३) चक्रयो विमै पुरुत्रापंतुयंतिकामाःशम्यच्छादीयेपूर्व्याणि ॥ समिद्धेअग्नावृतमिदेममुहहे वानामसुरत्वमेकम् ॥७॥ रित्यपशिते । समनोरुपाध्योः कार्यकारणरूपयोरित्यर्थः । अंतर्मध्ये सन् केतुपिकः । यत्प्रसादादुपाध्योः स्वरूपं सिद्धयति स चिदात्मासावित्यर्थः। महदित्यादि । प्राग्वत् ॥ ६॥ काचिदाह । विम इतिथे । मम कामाः भोगोपकरणसामयः विपतयंति विशेषेण पतनं पतस्तं कुर्वति ते विपतयंति दृष्टमात्र एवं शोकेन ॥३६॥ मृी जनयंतोभुवि पतनं कुर्वतीत्यर्थः । अतः पूाणि प्राचीनानि शमी सुखानि। शमिति मान्तस्य क्वीवस्य .

·बजाद्वनं प्रति यातुः प्राक प्रतिष्ठंत्याः पदे महदक्षरं परमं पदं विजज्ञे जनयामास । कादेवानामिद्रादीनां व्रता व्रतानि"एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास'इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धानि आत्मज्ञानार्थ कृतानि ब्रह्मचर्याणि उप नु समीपे एव अविलंबितमेव प्रभूपं प्रभूषयन् प्रकर्षेणभूषयन् अनेककोटिजन्माराधनप्राप्यो पिअल्पेनैव कालेन दर्शनं दत्त्वा तेषां सुव्रतत्वमापादयन्नित्यर्थः।।यो देवानां महता व्रतेन स्वमक्षरं पदं तद्वि ष्णोःपरमं पदम्” इति वेदांतप्रसिद्धं दर्शयति, समहाकारुणिकतया तदेव नित्यं गोनुगामी सन् गोष्पदे निहितं मोषणोअत्रजुहुरंतदेवामापूर्वअग्नेपितरःपद्ज्ञाः॥पुराण्यो सानोः केतुरंतर्मुहद्दुवा नामसुरत्वमेकम् ॥६॥ दर्शयति । तादृशदेवमस्मत्तः उपनयतां देवानां महदेकमद्वितीयमसुरत्वम्।नृशंसमूर्द्धन्या देवा इत्यर्थः । अयं भावः । प्रणवादिप्रतीकं महतामपि चिरमुपासितं तुर्यप्रतिपत्तिहेतुः। नन्दकुमारपदं तु गोष्पदगततयाऽत्यल्प- कालं च सकृदृष्ट्वा "ब्रह्म यदोंकारः" इति परापरब्रह्मत्वमेवं कृष्णपदे महदरत्वं चातत्प्रतिपत्त्युपायत्वादिति ध्येयम् ॥५॥ मोषूण इति । अत्र अस्मिन् गोष्पदस्थे महत्यक्षरे पदे विषये सुशोभनान् भक्तान् नः अस्मा- ॥

·भाग० अ मंत्र- उत्कृष्टसंपदः ॥३॥ एवं मनोरथं कुर्वन्नकूरः श्रीकृष्णं प्राप्याह । स्वदस्वेति । हे अग्ने सर्वदेवतामुखभूता- म्यभिमानिन् विष्णो हव्या शुचीनि भक्तजनाहृतानि उपायनानि स्वदस्व आस्वादय इषोऽन्नानि संदिदीहि ॥३४॥ सम्यक् दीपय वर्द्धयेत्यर्थः । अस्मद्यक् अस्माभिः सह अञ्चति गच्छतीत्यस्मद्य अस्मत्पक्षीयो भत्वे- त्यर्थः । श्रवांसि परेपा यशांसि संमिमीहि परिमापय स्वीयैर्यशोभिरतिक्रमस्वेत्यर्थः पृत्सु संग्रामेषु विश्वान स्वदेस्वहुव्यासमिषौदिदीह्यस्मद्यधक्संमिमीहिश्रवासि ॥ विश्वाअग्नपत्सुतांज्यषि शत्रुनहाविश्वासुमनादीदिहीनः॥ ४ ॥ उपमःपूर्वाअघुयषुर्महद्विज॑ज्ञेअक्षर पुदेंगोः॥वतादेवानामुपुनुप्रभूपंमुहदेवानामसुरत्वमेकम् ॥५॥ शत्रून् तान् प्रसिद्धान् कंसादीन् ज्येपि जयसि जयेति वा । नः अस्माकं ऋतून संकल्पान् विश्वान् सर्वान सुमनाः प्रसन्नः सन् दिदीहि प्रकाशय ॥४॥ एवमरेण प्रार्थनापूर्वकं कृष्णे ब्रजात् मथुरां प्रतिनीयमाने तद्वियोगेन शोचंत्यो गोपिकाः वियोगहेतून देवानधिक्षिपति सुपूर्णेन सूक्तेन। प्रजापतेरा वैश्वदेवं चैतत्सु-॥३४॥ क्तम् । उपस इति । अघ अहो यत् यदा पूर्वा उपसः व्यूपुः इतः प्राक्ततनाः उपःकालाः प्रादुर्बभूवुः तदा गोः ·भवंत्वित्यर्थः ॥ १॥ शृण्वंत्विति। नोस्माकं वाक्यं वृपणः मनोरथवर्पिणः पर्वतासः पर्वताः ध्रुवक्षेमासः नित्यकल्याणाः इलयानेन मदतः पुष्यन्त आदित्यैः सह अदितिश्च नः शृणोतु मरुतश्च शर्म भद्रम् अनि पाननुबंधिकल्याणं यच्छंतु मह्यम् ॥२॥ सदेति । सदा नित्यं सुगः शोभनगमनः पितुमान् अन्नवान श्रृण्वंतुनोवृषणुःपर्वतासोनुवर्तमासइळयामदतः ॥ आदित्यै!अदितिःशृणोतुय च्छंतुनोमुरुतुःशर्मभद्रम् ॥२॥ सासुगःपितुमाअस्तुपंथामध्वदिवाओषधी संपि एक्त ॥ भगोमेअग्नेसुख्येनमध्याउट्ठायोअस्यांसर्दनंपुरुक्षोः ॥ ३॥ पंथाः मार्गः अस्तु ।मध्वा मधुना भो देवाःओषधीर्गिस्थाः संपिपृक्त संयोजयत । हे अग्ने मे मम भगः पड़ि- धमैश्वर्यमस्तु सख्ये परमात्मलाभाय न मृध्याः मृधं संग्राम मा कुरु संग्रामफलेन स्वर्गलाभेन तत्र कृष्ण- लाभे विघ्नं मा कुर्वित्यर्थः । पुरु बहु भुक्तः विश्वसृजः कृष्णस्य सदनमस्यां प्राप्नुयाम् । कीदृशस्याउद्रायः . MAR ·मंत्र- ॥३३॥ वाक्यप्रमाणमर्यादाधुरंधरचतुर्धरवंशावतंसगोविंदसूनोर्नीलकंठस्य कृतौ स्वोद्धृतमंत्रभागवतव्याख्यायां भाग मंत्ररहस्यप्रकाशिकायां वृंदावनकांडो द्वितीयः॥२ ॥ आथाऽक्रूरकांण्ड आरभ्यते । तत्र "देवानां दूत' इत्यादयः पड़िशतिमंत्राः प्रजापतिना दृष्टाः अङ्करस्य व्रजे गमनं गोपीविलापं च प्रतिपादयन्ति, तान् व्याकुर्मः।तत्र चत्वारो मंत्राः अक्रूरवाक्य रूपा इत्याहादेवानामिति ।अहं देवानां कंसवागायभिमानिनामग्या देवानांदूतःपुरुधप्रसूतोनागानोवोचतुसुर्वाता ॥ श्रृणोतुनःष्टथिवीद्यौरुतापुःसूर्यो नक्षत्रैरुवातरिक्षम् ॥ १॥ दीनां दूतोस्मि पुरुध बहुप्रकारेण प्रसूतः कंसवधार्थिभिस्तैः कृष्णमानेतुं व्रज प्रति प्रेषितोस्मि । अतो नोऽस्मान् अनागान निर्दोषान् प्रति सर्वताता विश्वस्य पिता श्रीकृष्णः वोचतु वचनेन संभावयतु । तातेति सुपो डादेशः । तदिदं नोस्माकं प्रार्थनावाक्यं पृथिवी द्यौरुत आपः सूर्यश्च नक्षत्रैः सह ॥३३॥ उरु महत् अन्तरिक्षम् अंतरिक्षस्थदेवतायूथमिद्रवाय्वादिकं च शृणोतु । एते देवा ममानुकूला ·SO नान्यस्तत्स्थोप्यसंगतः" इति।एवमध्यात्ममधिदैवं च यत्रासुपर्णेत्यस्यापि तात्पर्य तत एवावगंतव्यम्।निनु कुत एवं द्वेधा व्याख्यानं सर्वेषां मंत्राणां क्रियत इत्याशंक्य स्कांदे कैलाससंहितायां दहरविद्याव्याख्यानप्रसंगे उक्त-"सैपा दहरविद्यात्र द्विधा ते परिकीर्तिता आध्यात्मिकी भवेदेका तथान्या त्याधिभौतिकी ॥ तत्र त्या ध्यात्मिकी सर्वैर्दुष्कग न हि संशयः ।आधिभौतिकसंज्ञा तु तस्मान्मुक्त्यर्थमाचरेत् । सानुदभ्रसभामध्ये नृत्यमानस्य शूलिनः । दर्शनं नान्यदित्येतत्सम्यगत्र मयोदितम्" । तत्रैव "दहं विपापं परवेश्मभूतमुमास- हायं परमेश्वरं प्रभुम्" इत्यादीनि वाक्यान्युदाहृतानि यजुर्वेदवाक्यमेतत् । तथान्यत्र शाखांतरेपि। “आलो च्यैतत्सर्वमेव प्रयत्नादव्याख्येयं स्यादस्मदुक्तानुसाराद्"इति सर्वत्र व्याख्या द्वैविध्यस्यातिदेश उक्तः। तेन येध्यात्म निरोधसमाधावनधिकारिणस्तेषामाधिभौतिकी भगवल्लीला हृद्यारूढाचित्समाधिफललाभाय भवति। एतदेवाभिप्रेत्योक्तं श्रीमद्भागवते-"आच्छिद्य कीर्ति सुश्लोकां वितत्य ह्यंजसा नु कौ। तमोनया तरिष्यं- तीत्यगात्स्वं पदमीश्वरः" इति ॥ पुराणांतरेष्वप्याधिभौतिकांश एव भूयसा ग्रंथेनोपबृंहित इति स्पष्टं वेदेनोक्तं "विष्णोः कर्माणि पश्यत" इत्युपपादितं चैतदुपोद्धात एवेति दिक् ॥४०॥ ॥ इति श्रीमत्पद ·मंत्र-मित्युक्तवानित्यर्थः।सर्वोप्युपदेशो मनोनिग्रहांत इति भावः शेषमुक्तार्थम् ।ये अर्वाच इत्यूगव्याख्यातारः।द्वास भा. ॥३२॥ पणैत्यकथापक्षे यथाश्रुतार्थंव । अन्यः एकः अभिचाकशीति सर्वतः प्रकाशते । शेष स्पष्टम् ॥ ३९ ॥ कुत्र शब्दितस्य ब्रह्मण एवं ज्ञानं जातं तदाह । यत्रेति । यत्र स्थाने सुपर्णाः प्रीणं गोपाः अमृतस्य भाग मनस्य कवलमनिमेषं निमेषमात्रमपि कालमनतिक्रांतं विदथा ज्ञानेन स्वप्रत्ययेन मन्यमानाः अभिस्वरन्ति एहि यासुपुर्णअमृतस्यभागमनिमेषंविदाभिस्वरन्ति ॥इनोविश्वस्यभुवनस्यगोपाः समाधीरःपाकुमत्राविवेश ॥४०॥ कृष्णइति कृष्णं गवामन्वेपणाथै गतम् अभितः स्वरति आकारयंतिअत्र स्थाने इनः स्वामी विश्वस्य कृत्स्न स्य भुवनस्य गोपाः पालकः स वेदांतप्रसिद्धो धीरो मा मया वत्सांश्चारयता व्याकुलीकृतोपि अव्याकुलो के शुद्धांतःकरणमाविवेश ज्ञप्तिमात्ररूपो मत्यं स्वात्मज्ञानं दत्तवान् कृत्स्नं स्वलीलातात्पर्य दर्शितवानित्यर्थः । ॥३२॥ अत्र द्वासुपर्णेति मंत्रस्य तात्पर्य यास्कोक्तदिशा जीवेशौ पक्षिणौ देहवृत्ते “जीवेभिमानतः मुक्ते देहगतं दुःखं ·ROC संघातादन्यमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः। यथा न हिंस्यात्सर्वाभूतानीति रागतः प्राप्तहिंसानिवृत्तिमुखेन हिंसाख्यो योगांगभूतो यमविशेपो विधीयते सएव सम्यगनुष्ठितः “अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः" इति योगशा- स्त्रोक्तं फलं प्रसूतान चैतदस्य फलम् । किंतु निरोधसमाधिरेवातथा च निवृत्तिमुखेनावरधर्मार्थमपि विधीयमानं साधनं परधर्म एव पर्यवस्यति। प्रवृत्तिमुखेन परमो धर्मस्त्वाख्यायिकाभ्य एव उन्नयः।पूर्वमंत्रोक्तदिशा "वि- अवःपरैणपितरंयोअस्यानुवेदपुरएनावरेण ॥ कुवीयमानुःकडुहप्रवौचद्देवमनुः कुतोअधिप्रजातम् ॥ ३९॥ त्कृष्णो वृत्तिगोपीषु विद्यां वा नितरां जहौ । तां च त्यक्त्वैक्यतृप्तः संस्ताभ्योऽदादिति जीविते"इति क्रीडा- तात्पर्यम्॥३८॥एतदेव वत्सादीन् हृतान् ब्रह्मणा ज्ञात्वा उक्तमित्याह।अव इति। अस्य जगतः पितरं योनुवेद वरेण शास्त्राचार्योपदेशेनानुजानाति स कवीयमानो वस्तुतत्त्वालोचनपरः कः प्रजापतिः इह लोके प्रवोचत् प्रोक्तवान् । किं प्रोक्तवान्।देवं क्रीडापरं मनः कुतो अधिप्रजातं तन्मनसो योनिभूतं वासनाजालमेव संसारमूल ·मत्र- अवाप्याख्यायिकायां तात्पर्याभावादातरमेव विवक्षितमिति न कश्चिदोष इत्यर्थः ॥ ३७ ॥ एतदेव भाग. ॥३॥ स्पश्यति । अव इति । परेण पदा निवृत्तिरूपेणावलंबनेन अवः चरं वत्सं धर्म विभ्रती प्रकाशयंती तथा अवरेण प्रवृत्तिरूपेण पदा परः परं धर्म प्रकाशयंती गौः वाणी एनाः एताः एतानि आख्यानानि उदस्थात् उक्रय स्थितवती, न हि वेदे आख्यायिकाः प्रतिपाद्यते । अपि तु तद्वारेण परापररूपो धर्म एवेत्यर्थः । अवापरणपुरएनावरेणपुदावुत्संबिभ्रतीगौरुदस्थात् ॥ साकुद्रीचीकंस्वुिदपरा गात्ववित्सूतेनहियूथेअंतः॥ ३८ ॥ सा प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपा वाक् कद्रीची केन सह अञ्चति प्रकाशते कमर्थ वाच्यवृत्याभिधत्ते कंस्विद? किंवा स्थान परागात् दूरं गतवती । किं तात्पर्येण प्रतिपादयतिाक स्वित्सूते कस्मिन्नधिकारिणि प्रवृत्तिरूपं फलं जनयति तत्सर्व दुयमित्यर्थः । हि यस्मात् इयं यूथे अंतर्न यौति मिश्रीभवति पृथङ्ग भवतीति यूथमनात्मा ॥३१॥ अवान्तरवाक्यानि वा जडसंघातः कथाप्रवंधो वा तत्र अन्तस्तन्मात्रपर्यवसायिनी न हि । किन्तु ·सुराधसमिति व्याख्यानं कुर्वते तेषां सुराधःशब्दस्य सांतत्वकल्पने "सपिष्टेन शोचिषा यः सुराध” इति वदेकवचनांतसमभिव्याहारादिकं निमित्तं नास्ति । विशेषतस्तु बहुवचनांतस्त्रीलिंगसमभिव्याहारात्. सुराधाशब्दः आवंत एव । स्तोत्रं राधानां"पत इत्यादौ स्वरांतस्यापि स्पष्टं दर्शनात् ॥ ३६॥ द्वितीयं दोपं परिहरति । स्त्रियः सतीरिति । स्त्रियः गोप्योपि सनीः अविच्युतस्वधर्मा एव । यतः तान् ताः। पुंस्त्वमार्पम्। स्त्रियःसुतीस्तांउमेपुंसआहुःपश्यदक्षुण्वान्नविचैत,धः ॥ कुविर्यःपुत्रःसइमाचिकेत यस्ताविजानात्सपितुष्पितासत् ॥ ३७॥ 'ताउम' इति तैत्तिरीयाः स्त्रीत्वमेवात्र दर्शयति । ताः स्त्रियः पुंसः महापुरुपसंबंधिनीरेवाहुः । जादात्मना कृष्णेन सह रममाणानां तासां न पातिव्रत्यभंगोस्तीत्यर्थः । एवं पश्यन् अक्षण्वान् चक्षुष्मान् न विचेतत् एतदजानन् अंध एव । एवं यः कविरकांतदर्शी भगवल्लीलातात्पर्याभिज्ञः स इमा इमानि सर्वाणि भूतानि चिकेत जानीते यश्च ताः विजानात् विजानीते स पितुष्पिता गुरोरपि गुरुः सन् असत् दीप्यते ।

·आग०
मंत्र-हगसेवत लब्धवानित्यर्थः । अतः गोपाः गोप्यो गावश्च स्तोकवत्यो भगवत्संगेन निस्तीर्णाःगयूयं तु अतोकवत्यो
युवतयः साक्षाद्भगवदंगसंगेन तत् तमेवशीभ यात गच्छत तत्संगेनात्मानं च प्रपिन्वध्वं प्रकर्षेण परमानंदावा-
॥३०॥
त्या तर्पयध्वम्।कीदृश्यः।यूयम् इपयंतीः इच्छंत्यः।इपेः स्वार्थेणिचि गुणाभावः जसि पूर्वसवर्णदर्षिश्च छांदसः ।
सुराधाः शोभना मुख्या राधा यासु ताः सुराधाः।राधाया मुख्यत्वं तु ब्रह्मवैवर्ते प्रथमांशै पद्मपुराणे उत्तरखं-
डे कार्तिकमाहात्म्यादौ च प्रसिद्धम्।पुनः कीदृश्यो यूयम्।वक्षाणाः नद्य इव समुद्रम् आपृणध्वम् आपूरयध्व-
म्।अत्र यातेति व्यापकं प्रतिगमनं पूर्णस्य पूरणं तृतस्य तर्पणं चानन्यशरणासु गोपीपु भगवतोप्यौत्सुक्य
प्रदर्शनेन भक्तिमाहात्म्यद्योतनार्थम्। तथा हयुक्तं-स्फुटमनुगवशत्वं नाथते भीष्मभापामृतयितुमनृतेश-
श्चक्रिणः पार्थसौत्येतिशीभं शेतस्मिन् सर्वमिति शीः भाति स्वयं ज्योतिट्वेन प्रकाशते इतिभः शीश्चासौ
भश्चेति शीभस्वं सर्वलयाधिष्ठानचिन्यावस्वरूपमित्यर्थः । यद्वा शीश कत्थने शीभंते पस्थते श्ापते
आत्मानमनेनेति शीभः । अतरि चकारके संज्ञायामिति करणे घः। यं प्राप्य मलाः कृतार्थमात्मानं मन्यंत
इत्यर्थः।एवं विश्वामिणाज्ञताः गोपदारिकाः श्रीकृष्णमभिसचरित्यवगंतव्यम् ॥ केचित्तु सुराधा इत्यस्य
॥३०॥

·धावासनायां लयोदयवंति भोक्ता तु स्थिर इति सप्तमगर्भमंत्रस्य तात्पर्य दर्शितम् । अयं भावः । यथा भारते जरत्कारवे पितृभिः कुशस्तंबमूलगर्तमूषकादिरूपकेण स्ववंशस्तंवपुरुषसंसारावलिः प्रद शता एवमत्र देवक्यादिरूपकेणाध्यात्मिकोर्थोंदर्शितो न विहाख्यायिकायां तात्पर्यमिति ॥ ३५ ॥ अथ विश्वामित्रो नदीसमुद्रापदेशेन गोपीः कृष्णं प्रत्यभिसारयति । अतारिपुरिति।भरताः भरति धारयति पुष्णति अतारिषुर्भरतागुव्यवःसमभक्तविप्रःसुमतिनुदीनाम्॥प्रपिन्वध्वमिषयंतीः सुराधा आवक्षाणा:पृणध्वयातशीभ ॥ ३६ ॥ वा कर्मोपास्तिजं धर्ममिति भरताः सद्भक्ताः गव्यवः गाः आत्मन इच्छंति ते गोधनपुष्टिमिच्छंतो गोपाः।भू- त्वेति शेषः।अतारिषुः तीसंसारमित्यर्थात् । समतारिषुरिति वा संबंधः। तथा विप्रः सर्वेषां भक्तानां मध्ये महत्तमः ब्रह्मादीनाम्।नदतेनेदतेर्वा नदट् नदीनां प्रवाहगतानां वादवाचां वा समृद्धिमतीनां प्रसवंतीनां गोगोपी नां वा संबंधिनी सुमतिं तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थंज्ञानं वा वत्सवत्सपभूते भगवति तदीयं ज्ञानं वा।समभक्त सम्य- ·मंत्र-, वदाहादवद्भवति किमुत जंगमः तदा च वृष्णिवंश्यः कृष्णः स्वयूथेन सह एजति एजते अत्यंत शोभतेइत्यर्थः । भाग ॥ ३४ ॥ ननु धर्मसंस्थापनार्थमवतीर्णस्य भगवतो बाल्ये मातृत्यागादिकं वयःसंधौ च जारकर्मेत्येतद- ॥२९॥ युक्तमित्याशंक्य परिहरति श्रुतिः । साकं जानामिति। ये पूर्व सप्त अर्धगर्भाः उक्ताः तेषां साकं जानां सहजा- तानां मध्ये सप्तथं सप्तमम् एकजम् एकस्य ब्रह्मणोंशाज्जातंजीवमाहुः। षळित् षडेव यमाः यमलजाःऋषयः साकुंजानांसप्तमाहुरेकुजंषळिद्यमाऋषयोदेवुजाइतिशतेषामिष्टानिविहितानिधा मशःस्थात्रेरैजसेविकृतानिरूपशः॥ ३५॥ पडिन्द्रियाणि "प्राणा वा ऋषयः” इति श्रुतेः । देवजा देवेभ्यश्चंद्रादिभ्यो जाता इति आहुः तेषामृषीणाम् इंप्टानि इष्टादिफलभूतानि शरीराणि धामशः धामसु आधिदेवं स्वस्वे स्थान विहितानि विशेषेण धृतानि सति चंद्रादिमंडलेषु । तान्येव स्थात्रे सप्तमजीवस्य भोगार्थ रूपशः रूपैरिति रूपशः तत्तत्पुरुषीयश्रोत्रादिरू-१॥२९॥ पेण विकृतानि संति रेजते शोभते लोके । एतेन करणानि लौकिकदृष्टया नित्यान्यपि अध्यात्मदृष्टयावि- ॥

·1 प्रतीका दीप्यमानशरीराःस्त्रियः कृष्णश्चान्योन्यं विद्युद्धनशोभा जनयंतःक्रीडत इत्यर्थः॥३२॥अत्र स्त्रीणामा कर्पणार्थ भगवता वंशीरवः कृतः। तं वर्णयत्यृषिभ्याम् । गायंतीति।हे शतक्रतो तदुपाधिकविष्णो त्वा त्वां गायत्रिणो गायत्र्याख्यसामगातारो गायन्ति तथार्किणः सोमाज्यपयःप्रभृतिद्रवतो यजमानाः अर्कमंडला- न्तः स्थं त्वाम् अचैति पूजयंति ये तु त्वां गेयमय॑ च वंशमिव मुरलीकाण्डमिव तदेव वादयितुं उद्येमिरे उद्यम गायतित्वागायुत्रिणोचैत्युमुर्किर्णः॥ब्रह्माणस्त्वाशतक्रतुउद्वंशभिवयेमिरे॥३३॥ यत्सानो सानुमाहर्यस्पटकत्वम्॥तदिन्द्रोअर्थचेततियूथेनवृष्णिरैजति॥ ३४॥ कारितवंतःाते वृंदावनस्थाः स्थावरजंगमाः ब्राह्माणा एव त्वच्छरीराश्रिताऽनेककोटिब्रह्मांडाधिपतयोऽवस्था- वरादिरूपेण स्थित्वा त्वां मुरलीवादने प्रवर्तयंतीत्यर्थः ॥३३॥ यत्सानोरिति|इंद्रो भवान् यत् यदा सानोः सानुम् उच्चादुच्चं स्थानम् आरुहत् आरूढवान् कर्व कर्तव्यं च वंशीरवम् ततः स्थानाद्भूरि अत्यंतम् अस्पष्ट स्पष्टीकृतवानसि सर्वेपां श्रवणगोचरं कृतवानसि तत् तदा अर्थमर्थ्यमानं जडमपि स्थावरं चेतति चेतनthes ·मंत्र-ददावित्यपि योज्यम् ॥३०॥ एवं विप्रलब्धानामपि तासामात्मन्यनुरागमालक्ष्य शारदिकासु रात्रिषु ता- भाग० भ्यो रतिमदात् । तत्र रात्रि वर्णयत्यषिः । ओर्वप्रा इति । हे रात्रि त्वं देवी दीव्यंती अमर्त्या अमानुपी त्वं| ॥२८॥ ओरु अंतरिक्षं तेन तत्स्था इंद्रवाय्वाद्याः लक्ष्यंतातान् यथा निवतो निहींनं स्थानं येषामस्ति तान् निक्तो। भूचरान् एवं उद्वतो देवगंधर्वादीश्च अप्राः प्रतीतवत्यसि ।यतो भवतीज्योतिपा चांद्रेण तमो बाधते ज्योत्स्नावत्यो ओवप्राअमानिवौडेव्यु १द्वतः ॥ ज्योतिषाबाधतेतमः ॥३१॥ सुनवसृष्टामंद धात्यस्तु दिद्युत्वेप्रतीका॥युमोहंजातोयुमोजनिबंजारःकुनीनांपतिर्जनीनाम ३२ रात्रयस्त्रैलोक्यमानंदयतीत्यर्थः॥३१॥सेनेवति।यमोनिरूपांतर्यामी जातोतीतोर्थः सर्वोपि स एवाएवं जनित्वं जनयितव्यमपि स एव । अतः स एव कनीनां कन्यानायुवतीनांच जारः पतिश्च सन् तासु अमंसुखं दधाति धार यति तथाकन्या जनी च जारेष्वमं दधाति। सर्वत्रैकवचनं जात्यभिप्रायम्।तत्र दृष्टांतः । अस्तुः जलप्रक्षेप्तुमे ॥२८॥ घस्वन इव विद्युद्यथामं कांतिं दधाति तथेत्यर्थः । कोशी । सेनेव सर्वांगसाकल्येन सृष्टा कन्या जनी च ·गोपक्रीडास्थानं स्मयते । तदेव सूयवसादित्यादिना ग्रंथेन गवां लालनपालनादिकमुक्तम् ॥२९॥ संप्रति वयः संधिगतस्य भगवतो गोपीविनोदादिरनुग्रह उच्यते।।गौरीरित्यादिना।यः पूर्वमंत्रे ऋचो अक्षरे इत्यत्राक्षरत्वेनो तः सहस्राक्षरा वाक्देवतारूपाः परमे व्योमन् तीरतरोरुच्चप्रदेशे स्थित्या गौरीः पतिवराः कन्यामिमाय निनि- देत्यर्थः कथम्।सलिलानि तक्षती त्वं यदि बभूवुषी असि तर्हि एकपदीत्यादिनवपदी भवेत्यंतं जात्यभिप्राये- गौरीमिमायसलिलानितक्षत्येकैपदीद्विपदीसाचतुष्पदी ॥ अष्टापदीनवपदीब भूवुषांसहस्राक्षरापरमेव्योमन् ॥ ३० ॥ गैकवचनान्तम्।अयमर्थः।यतः नग्नीभूय तीर्थजलानिस्पृशंतीस्त्री तीर्थशक्तिं क्षिणोतीति यूयं च सर्वास्तथाभूताः स्वापराधजेन दोषेणाभिभूताःस्थ । यदि चतत्परिहारेण भवतीनामैश्वर्येच्छास्ति तर्हि नग्ना एव सत्यः एकपद्यो भवत एकं पदं बहिरागच्छतेत्यर्थः।तथा कृतेषु पुनर्द्विपदीभवेत्याह । एवं नवपदीत्यंतमुक्ततास्तद्वचनमलंघयं त्यस्तथैव कृत्वा वस्त्राणि परिदधुः।उपबृंहणे तु व्योमस्थत्वं वस्त्राणि हरत एवोक्तम्।अतो नवपद्यनंतरं वस्त्राणि ·मंत्र-ति भावः॥२८॥अथाषासुरग्रस्तमात्मानं गोपजनो निवेदयति । अजो नक्षामिति । यथा विष्णु पृथिवीं महती भाग० २७॥ क्षां भुवंदाधार दधाराद्यांचतस्तंभ मन्त्रेभिः मत्रैः स्वीयैर्विचारैलिबंधनार्थ कृतैः सत्यनिमित्तभूतैः एवमयम- सुरोस्मान ग्रसितुम् अधरेण हनुना भुवमाक्रम्य ऊर्ध्वहनुना दिवमुत्तभ्यास्तेअतस्तं प्रिया प्रियाणां गोपानां पश्वः पशूनां च पदानि मार्गे गमनचिह्नानि निलीनानि सर्वेषामसुरमुखे प्रविष्टत्वात निपाहिअिर्थादर्भकानेवा अजोनक्षांदाधारटथिवींतस्तंभुद्यामंत्रभिः सत्यैः ॥ प्रियापदानिपुश्वोनिपाहिवि श्वायुरग्नेगुहागुहंगाः ॥ २९॥ निपाहीत्यस्य हीनानुपलभ्य त्राहीत्यर्थः । तत्रोपायमाहाविश्वेति । विश्वायुर्विश्वस्य जीवनप्रदाता त्वम् अग्ने जीवरूपेणांतःप्रविष्टगुहायां गुहं गूढं यथा स्यात्तथा गाः गच्छेत्यर्थः । अयं भावः । अस्य वृक्षादिना वर्षे तर्गतानां वधः स्यात् । अतोस्यांतः प्रविश्य इतोभ्यधिकया स्वशरीरवृद्ध्या एनं विदारयेति तच्च तथैव चकार ॥२७॥ भगवान् । अत एव वाक्यशेषे समेव धीराः संमाय चकुरिति तच्छरीरस्य समाकारत्वं श्रूयते। पुराणे च तस्य ·स्य विनाशाथै पुनः ऋपभासुरेण क्रियामाणं रेतःसेचनम् उपपृच्यता उपेत्य कथं समृष्टं जायताम् उपशब्दौ पादपूरणाौँ । ऋषभस्य रेतसि निमित्तभूते सति ॥ २७॥ इत्थं गोवचःश्रुत्वा कृष्णेन कृतो वृषभवधः प्रदे शांतरे श्रूयते । प्रनेमस्मिन्निति । योंतगोपाः अंतर्यामिन् नेस्मिन् अर्दै प्रपंचे स्थावरः सोमो नाम तत्पोपकः प्रददृशे प्रकर्षण दृष्टो वेदे सोम औषधीनामधिपतिरित्यादौ।यश्च नेमम् अर्द्ध प्रपंचम् अस्था जंगमत्वेन आविः प्रनमस्मिन्ददृशेसोमाअंतर्गौपानेममाविरस्थाकृणोति ॥सतिग्मश्रृंगंवृषभंयुयुत्स न्द्रुहस्तस्थौबहुलेबुद्धोअंतः ॥ २८ ॥ कृणोति विस्पष्टयति सोंतर्गोपास्तिग्मशृंगं वृपभं वृपभासुरं पुयुत्सन् योद्धुमिच्छन् छैहो द्रुह्यन् तस्थौ युद्धेन हत्वा स्थितोभूदित्यर्थः । कीदृशोसौ । बहुले महति जने संसारे अंतःहृदयपुंडरीकरूपे उपाधौ बद्धो मायया रुद्धोस्ति । योऽयमंतर्यामी जगद्धेतुः स एव जीवभावं प्राप्तान् स्वप्रतिबिंवान् स्थावरजंगमान् पाती-

·No text on this page.

·पेक्षया स्वस्याधिक्यं दर्शयतीव । यत् यतः आसु सामुद्रीप अप्सु यजुर्यज्ञेश्वरो भगवान् निदधे स्वयमेव क्रीडाथै स्वात्मानं स्थापितवान् । स यजुःशब्दितः मायाः अपरिमितचीपुत्रवध्वादिरूपेण दर्शिताः अस्त- णात् हिंतितवान् । सर्वासां मायानामुपसंहारं चकारेत्यर्थः । मायाः । पूतनावधादिलीलाः अस्तृणात् विस्ता- रितवानिति वा। तत्र हिंसायां हेतुः-अर्चिनापदेति । अर्चिना पूज्येन अचिरादिमार्गपर्ववता पदेन वैकुंठाख्य- स्थानेन तत्प्रापयितुमित्यर्थः। ततश्च स्वयमपि ताभिनारीभिः सह नाकं स्वर्गम् आरुहत् आरूढवान् यः तमेव कीर्त्तय । कासकोधाद्याः समे सर्वे अन्यके कुत्सिताः शत्रवो नानायोनिप्रदत्वात् नभंतां मा भूवनश्यं तामित्यर्थः । ततश्च निर्विघ्नेन वयमपि भगवत्स्वरूपानन्दं प्राप्स्याम इत्यर्थः ॥१०॥ वाक्याथै व्यासवाल्मी- की पदार्थे यास्कपाणिनी रामकृष्णकथां मंत्रायते मम नायकौ ॥ १॥ साई शतपमृचां रामकृष्णकथानु गम्।दर्शितं भगवास्तेन तुष्यतात्सात्वतां पतिः॥२॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणमर्यादाधुरंधरचतुर्धरवंशावतं सगोविंदसूरिसूनोः श्रीनीलकंठस्य कृतौ स्वोद्धृतमंत्रभागवतव्याख्यायां मंत्ररहस्यप्रकाशिकायां मथुराकां- डश्चतुर्थः॥४॥ ॥समाप्तोयं ग्रंथः प्रकाशिकाव्याख्यासहितः॥ ॥५॥ इद पुस्तकधीमस्कृष्णदुर्गराजमडलमडलेश्वरमहाराजराजश्रीश्रीशार्दूलसिहश्रीमहाराजानुजसकलराज्यलक्ष्मीसमलकृतश्रीमहाराजराजश्रीजवानसिंहमहाराणानामनुज्ञया श्रीष्म- दासात्मजेन क्षेमराजेन स्वीये मुबग्या "श्रीवेङ्कटेश्वर" (ररीम ) मुद्राक्षरपन्त्रालपेसीसकारैर्मुद्रयित्वाप्रकाशते सवा १९६०, शके १८२५.

·No text on this page.

·Stestleste
desdeslalcpleas
son
thastNINNAR
ANTARATALA
AND
GHAR
HTIMATETAITHIRAL
॥ इति श्रीमंत्रमागवतं खटीक समाप्तम् ॥
HOMMAASIA
प
Mm
SHAHI
न
SRIGHCOIGOzGclice
9806 मुवल्या

·No text on this page.