·SRI VANI VILAS SANSKRIT SERIES No 11
VARADARAJASTAVA
WITH COVJIPNTARI
TIDYA
vu
RITIYA
BHA
B
APPAYYA DIKSHITA
69
KITIL AS INCLISTI (4THODLCTION TY
AV GOPALACHARIAR HA, BL,
VIDY
TRATIVE
SN
BHAVAN
LIBRARY
FITT
SRIRANOAN
111 TIVI 16 PPSS
All molt reserved

·VIDYA
॥ श्रीः ॥
S.N............
BHAYAT
॥ वरदराजस्तवमा
श्रीमदप्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितः
तरेव विरचितया व्याख्यया
ममुद्भासितः।
धारतम्
भीषागीपिटाममुद्रापन्त्रालये
गुमिता

·LIBRARY BAA SN WHAVA PREFACE. TTYY VARADARAJASTAVA TYY is one of the most precious gems from the erudite pen of that most renowned all-round scholar and poet, Sri Appaya Dikshita Appaya Dikshita along with Sri Vidya. ranya and Sri Sankara Bhagavatpadacharya form the most illustrious trio that adorn the firmament of the Sanskrit philosophical literature All these three are mighty intellectual giants of whom any count- Ty and any literature might alvays be proud. It has been the privilege and good fortune of Mother India ---this Panyabhumi-to produce three such brilliant stars of the first magaitude All thcco three are deservedly considered to be divido incardations, Sri Sankara comes first and Dikshita last 10 point of time By the blessings of His Holiness the Jagadguru of Sringeri the Srı Vani Vilas Press had the unique honour and rare distinction of publishing the memorial edition of the collected works of Sri Sanbacacharya And now it has embarked on the ambitious task of publishing the works of Diksbita ong after another and if by God's grace all the works are finished then they will be 1680ed in a collected form, in Oniform handy ·ii yolumes. Till then each work will be made avail. able to the public separately. Purvottaramimams. Vadanakshatramala and Sivakaroamrita have already been issued and Varadarajastava is the third. Varadarajastava is a short and sweet poem consisting of 105 stanzas in praise of God Varadaraja at Coojeevaram. It has been commented upon by the author himself and hence we have the advantage of understanding it in accordance with the author's mind. That Dikshits himself considered this to be one of the finest of bis fiter. ary compositions is evidenced by the fact ef his referring to this in several of his works especially in Kuvalayananda, a standard work on thetorics- Alankarasastra. The commentary clearly expounds tbe various alankaras ilustrated in the segeral slokas and we leave it to the readers to appreciate for themselves the marvellous beauty of the piece. The following two slokas are found in the manuscripts containing the text alone of this poem while they are not found in the manuscripts containing the commentary also अक्ष्योरसेचनमम्बुजलोचनेत- दूपं निपीय तव तृप्तिमुपैतु कोऽन्यः ।

·111 अष्टागनत्यवसरेऽपि यदीक्षणाय प्रायो बभार वदनान्यभितः स वेधाः ।। कल्हारकैरवमुसेष्वपि पङ्कजेषु लोकेषु यत्कमलमेव तथा प्रसिद्धम् । मन्येऽभिजातभवदास्यतुलाऽस्य नेति मर्मप्रकाशनमिदं विधिनैव क्लप्तम् ॥ It could not be explained why no commentarios are available for these two slokas From the introduction to the 35th sloka (page 57) we understand that the soundarya of God Varadaraja has been described in seven slokas (slokas 14 to20) but we find herein only six slobas Hence we may safely presume that tbe first of the above two slokas formas one of the seven and has been somehow left out when cotnmenting Ady how these two blokas from their style and diction appear to be Dikebitar's and accordingly we have given them bere in the preface We would thank our readers to send us Dikshitar's commentary on thess if they coms across the sarme Similarly the 53rd sloks (page 76) is not to be found in the manuscripts containing the text aboo but since we have it in the Manuscripts with the commentary it 13 ncluded in this book

·We are extremely gratefol to Virpancarain
Brahmaeri A. V. Gopalachariar Avl »A, R.L., for
his excellent introduction to this book. Oar thaakt
are no less due to Brahmasri Yaja ustami Sastrigal
and Brahmasri S. Subrahmanya Sastrigal for their
haring kindly gone through the prooler
In tbe pablication of this work, tre had the help
of two madofcripta-one sent to by Mr.
A. Satabaturti Iser, Retired Jadge and the other
hr Brahmaeri Kunigal Rama Sastrigal from 1/10 Go.
rerpwent Oriental Manuscripte Library, Mysore.
7. K. Balasubramanyam.

·INTRODUCTION E consider it a high privilege to pay our respectfal homage in this foreword to the illustrious author of this work which it 18 the good fortune of the Sri Vani Vilas Press to give out to the world The poem of Varadarajastaya bas been well known to the Sanskrit world for a logg time The author appears to have had a great partiality for the work and held it as a favourite He quotes several slokas from this poem in his Kuvalayananda to illostrate some Alamkaras In box ennmeration of his principal works, be makes prominent mention of the Vardarajastava, short as The reference to the poem as 'the description of the celestial figure of Varadaraja of Kanchi 'कांची वरदराजस्य दिव्यविमवर्णनम् ' is Indicative of the poet's high appreciation Nention is made of the author's commentary also in the next line 'व्यारव्या तस्य च संक्लप्ता नातिसंक्षेपविस्तरा' A commentary has also been written therefor which is neither too short nor too long It is very seldom that we have a commentary written by the Poet bimself. it is.

·vi Desikar has written commentaries bimself on some of his Sastraic poems. Our author has written commentaries on some of his poems which are synopses of Vedantic systems in sweet and learned Verses This poem has excellent merit as a work of poetry and it is very lucky that we are given a full insight into the poet's heart, Kavihridaya by a complete exposition from his own pen. The author of the Rasikaranjini, a commentary on the Kuvalayananda appears to have had access to this commentary. His commentary the maogala sloke of the Kuvalayananda which is the first sloka of this poem is a verbatim copy of the poet's commentary. The author of the Råsika- Tanjini belonged to Dikshitar's family and must have read this work, on In our life of Dikshitar printed in 1909 as an introduction to the second volume of Yada. vabhyudayam we voiced our high admiration for his great catholicity. This poem and the commentary aot only confirin what we have said in that direction, but also inake us feel that we have not given enough praise la these days of bitter commualism and faputicica, it is certainly very refreshing to find such noble examples of genuine and generous catholicity 29 ·OUT author. Dikshitar, no doubt, had Vaishnava blood running in his vejos, He takes as much pride in the Vaishnava maternal ancestors of his father Srirangaraja as in his paternal ancestors of Saiva predelictions The Vedas, Itihasas and Puranas abound in passionate and reverential praise of both and unmistakebly show that the great Risbig worshipped both forms as those assumed by the Godhead. Dikshita's culture was at once profound, liberal and wide and wo would escribe the merit of his catholicity to his culture more than to his paternal grandınother's Vaishnava birth. His characteristic impartiality never failed him even in his out and out ipilitant works No reader can fail to be struck by the refreshing candour and courageous un partiality of the following passage in the author's Annndalabari where ho declares it ng his settled conviction that Sri Narayang was Also the God-head and that it was nothing short of heresy to call Him & jira वेदविभागार्थमेवावतीर्णेन सकलवेदतात्पर्याभिज्ञेन स- यज्ञशिसामाणिना वेदव्यासेन पुलस्त्यवरदानलब्धदेवतापार- मार्थ्ययेदनेन श्रीपराशरेण अन्यैश्च महर्षिभिर्वेदोपह्मणार्थ प्रणीतेषु श्रीमहाभारतविष्णुपुराणादिषु निश्चितपरब्रह्ममावस्य सद्भिः सर्वैरपि अविभागेन परमोत्येव पूजितस्य श्रीनाराय·viii णस्य फचित्कोणे निविष्टमन्त्रार्थवादपुराणवचनादिलेशमवल- म्न्य जीवभावं वक्तुं नास्मजिला प्रवर्तते । तथा चेन्मूर्धा च शतधा भवति । वेदवैदिकद्रोहो देवताद्रोहश्च जायते । अतो नारायणः परब्रह्मकोटिरवत्यस्माकं सिद्धान्तः । "Our tongue would not rise to assert on the strength of a few mnantras, arthavadas and parapic texts found in some corner that Narayana who has been settled to be Para brahman in the Mahabharata Vishnupurade and other works which have been written with the sole purpose of expounding the heart of the Vedas by great sages like Vedavyasa who descended into the world for classifying the Vedas and analysing them; like Parabara wlio 1928 blessed with knowledge of the truth about the ultimate Deity by Pulastfa's boon--that Narayana who has been ananimously , worshipped by all Sadbus as Parbrahmam is a jiva. If we attempted anything like that our head would barst into a hundred pieces and should be guilty of treachery to the Vedas, Rishis and the Deity itself." The above words deserve to be engraved in letters of gold. It is earnestly hoped that this rare liberal spirit may be imitated and copied by the whole religious world. In the Sıvatatyaviveka, Dikshitar uggests and develops several ways of approach between the rival views. A close study of Dikshi. we ·iX tar's work is bound to inspire Vaishnavas of all echools with love and respect for his greatness and Impartiality aud may even unconsciously lead them to adopt and cultivate a similar middle attitude Dikshitar's contributions to the systems of Rama- DUA, Madhya nod Srikantha are invaluable The publication of his Naja-mayukhamalla which 18 an elaborate commentary on the Brabmasutras on the hpes of Sri Ramanuja has revealed his greatness and unrivalled learning to the Visishtadvaita Pan. dits Sri Ranga Ramanuja, the Vigishtadvaita author of the Upanishad Bhashya and various great works, has acknowledged his high res. pect and adiniration for Dilsbitar by copying verbatim the expositions of Dikshitar in his own V1319htadyattic commentary on the Brahmasutras which is boowo as the Sarirala Saströrtha Dipiks A closa comparison of the tipo works will show clearly how freoly Radgaramsudj& copies from Dikshitar In his olaborate commenatry on the Srutaprakesiha, he quotes appreciatively and at longth from Dikshitar's Parimalau and Nyayarakshamanı although the absence of any reference by armo to the work or author quoted from, may lence the reader in igooratce of the source. publication of Dikshitar's exposition of all the four Vedantic eystems known as the Chaturma- ·X talesasaagraha is long overdue and it is earnestly hoped that the work will be taken mp at once. His exposition of the Visishtadvaita system which is a part of the whole work has been published by an orthodox Vaishnava Pundit along with the Sariraka Sastrartha Dipika. His exposition of Srikaatha's system has been publisked by the late Halagyanatha Sastrigal in his publication of the Sivarkamani Deepika. His expositions of the Vadhva and Advaita sytems have yet to be published. In the beginning of the work he declares that the threc other systems are quite Dear to the system of Sri Sankara which he prononoces to be his owo, He says आनन्दतीर्थमुनिलक्ष्मणदेशिकेन्द्र- श्रीकण्ठयोगिपदवीरदवीयसीनः । आचार्यपादसरणिं च विविच्य बोर्द्ध संगृह्यते मतचतुष्टयसारलेशः। The expression narciaca: sppears to have been taken by Dikshitar from Desikar with whose works no one was more familiar than he and for whom he had a genuine and warm regard. Il Desi. kar claimed the system of Sri Madhva as quite near to his and called it fag (% faith) Dikshitar went verg much farther in the Dear ·XL direction of tolerance and declared that all the systems were not far from Advaitam If Desikar composed 50 slokas 10 praise of Varadaraja of Kanchi, Dikshital composed more than double that number in honour of the same Deity The city of Kancbi vas a famous seat of learning for a long time It was the premier city of the Tundıra Mandalam We are told by Dikshitar that the hingdom was named after king Tundity who by the command of Lord Siva established throughout his dominions Institutions for Vedic and Sastraic culture Desık ar refers to the Tuodija Mandalam in his Hamsa Sandesam He took a great patriotic pride in the land of his birth and in all the holy shrines there including the famous Saiya sbrize at Kanchi The Brahmotsava of Kanchi Varadaraja appears to have attracted the Royalty of the Kingdom of Vijayanagar Diksbitat's birth.place was not very far from Kanchi and he appears to have felt a patriotic pride in the holy temples in the city including Varadaraja's The largo parties of Vedic chapters following the Deity in His rounds must have had A peculiar charm for our author who WAS an ocean of Vedic learning We have heard that his illustrious descendant, the late Mahamahopadhyaya ·xii Sastrigal of Mannargudi of revered memory, used to go into raptures while worshipping Sri Raja. gopala in His utsavas and tbat in his last days he had Sri Bhagavatan read and expounded by the late Paruthiyur Krishna Sastrigal of world-wide fame to rivet his Dhyanam upon Sri Krishna. That Dikebitar had & passionate love for Varadaraja is crident from this stotra which is permeat. ed by the deepest feeling. There is abundant proof that the Poet's heart was stirred to its depths. The anthor with his characteristic thoroughness studied all the Sthala Puranas and other literatore about the shrine and the local tirthas. His knowledge of the local traditions is in no way less than that of the Vaishnava Gurus who have sugg of Deparaja. In fact his poem contains a wealth of details pot to fine and sweet uses which we do not find 1a the other poems on the same theme. Our poet appears to have had in mind amongst others the Vishnapada dikesanta stotra of Sri Sankara and the Varadaraja Panchasat of Desikar. The first sloka of this stotra is a very favourite sloka of the author and is adopted by him as tbe Mangalasloka of some of his great works such as the Nyayasakshamani and the Kuvalayanandam. Although he does not refer to Varada by zame be appears to have treated Mukunda as synonymous with Varade.

·xui Makunda is the giver of Moksha and Varada 18 the giver of the best Is not Moksha andoubtedly the best? Does not the Taittiriga Sruti say that the knower or realiser of Brabman attains the best or the Highest ? An the opening Mangalabloka of a worh 15 18ually an invocation of one's Favourite Dents (Ishtadevata), the conclusion 18 easy that Sri Varadaraja 18 an Ishtadevata of the Poet 'Tho Varadarajastaya and its learned commentary are works of a very high order and woald do credit to the greatest of the Vaisha ya wntere To give an idea of the loveliness and sweetness of the poem and the learning and research found in the commentary, wo select a few blokas and give their substance and offer oor observations on thema The first sloha has an indescribable charn and comes from the heart of a trne yogi Tbo autbor pray for the list from the hands of Makonda The trained yogi is able to uncover sod open the mind and frcost from all restraint and lantation sod get faca to face with the Light Infinite Mukunda also incans a Nidbı or treasure which 18 boned in the bowels of the earth sad discovered and opened out by mining experte The commentary brioge odte besatilally the trath that

·XY
Isvara though meditated apon by the limited as
of a limited form discovers Elizosell to the Devotee
in His Ipinite grandeur and glory. Various
pensages in the Sruti are cited to demonstrate this
truth. The Taittiriya Sruti which first speaks of
meditation on the God-bead as centred in a thia
line of light brilliant beyond compare immediately
describes Narayana, the object of meditation as
pervading the whole Universe both within and
beyond. Although the object of meditation may
not be infinite owing to the abvious limitations of
the meditating mind, the Deity will spontansously
lay itself bare to the devotee in its trde nature of
Infinity. The Daharavidya of the Chhaddogya
which inculcates the meditation of the most minute
Brahman within the infinitesmal ether (Dahara.
kasa) inside the subtle lotas-like mind, says in the
next breath that the space within the little mind is
as limitless as the space outside. The Sandilya
Vidya which speaks of the Brahman within the
Boul as smaller than the smallest days at once that
it is greater than the Heavens, the skies, the earth
and the entire Universe put together. The
Mundaks 81.ys the Purusha in the centre of
the mind who is Angushtha Pramana is the warp
and woof of the Heavens, the earth and the skies.
The limited character of the form meditated 'upon
+

·XV 18 assumed or Aupadhika whereas the infipiteness which is realised 19 real There is therefore no real contradiction between the assumed finite Form and the Infinite Realty Another explanation is also given by way of reconciliation of the apparent contradiction The Infinite by its miraculous power may compress itself and in that little form may be imbedded the whole Universe Was not the whole universe seen by Yasoda within the little month of baby Krishna? The same explanation is given a8 & possible one by Desikar in his Tatpacyachandrika This explanation is developed at great length by Vaysaraya in his Chandrika Dikshitar gives out here his conviction that whichever favourite form may be meditated upon by e devotee, the object of meditation will in the hour of fruition lay itself bare in all ta infinite greatness and splendour, formless and limited knows of po narrowness, bigotry, biar or limitation It aims at universality, boundless tolerance and the breaking off of all barriers Patanjali ssys (THOMAGT' 'Any form which may be pleasing to the devotee's fancy may be meditated upon Sadasiga Brahmendra, the great yogi, in his commentary on the Sutra Gaye यथेष्टं यद्यच्छालार्थ दैवं रूपं तपानाधिचमपश्चळं सदेकामतां लभत इत्यर्थः। Dikshitar's True yoga ·Avi use of the expression etat i, evidently & reminder of the Yoga Satra although he does not specially point it out in his commentary. The trae Yogi rises above all bias, prejudices and distinctions und view all life alike and bimeelf as one with it. The second sloka is simply exquisite. The first half is distioctly taken from the Srati na विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमं तमाप । 15 he commentary points out. The Sruti with its onguestionable liberty puts the 'to be born' befara 'the born'; the poet adopts the natural order. The Sruti mpuy call in aid the Mimatusa Nyaya of the precedence of the Arthakrama over the Padaktama for its correct interpretation. The third Pada ja distinctly after the manner of the 3ra Pada of the second sloka of Desikac's Vacadırajastavam gisen below. यस्यानुभाषनधिगन्तुमशक्नुवन्तो मुख्यमहरधियो मुनिसार्वभौमा। तस्यैव ते स्तुविधु साहसमनुवानः अन्तव्य एष भवता करितौलनाय।। "The spords at ant na GUNTHETETT, of the 3rd Pada here are so closely alike those of the 3rd Pads above that there can be no doubt that ·Xvit Dikshitar was very familiar with Desikar's stavam If Desiker would adopt the Bhagavatic word मुसान्ति found in the opening Sloka मुह्यन्ति यत्सूरयः Dikshitar points out in his commentary that tho last Pada of this Sloka has the idea underlying the famous Bhagavata Sloka स वाग्विसर्गो जनताधविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबखूवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ Would not the poet who attempts the impossi ble its the description of the immeasurable and the unspeakable, become the laughing stock of the wise) This is the first interpretation given in the commentary adopting the readıog TUTTET The poet then gives a beautiful turn by adopting the reading STETTATET. The good would not deride the words of the meanest poet on God however absurdly ridiculous they might be, but would treasure them and siog them with joy Fools who may not understand the duty to praise all words in praise of the Infinite, however ipartistic and uncouth, may scoff at them This interpretation may not have occurred to us if the poet himself had not brought it out ia the commentary ·xviii In the 3rd sloka the poet says the goddess of speech sits on the tongue of great posts and nees them as the instrument for her praising the Lord Varada so as to shove the responsibility for the inevitable faults in the attempted composition on the bead of the medium, If the attempt is too difficult even for Sarasvati, why should Dikshitar make the attempt? The answer is very finely giren in the fth Sloka. "True devotees of the Lord would not mind any ceasure of their involuntary words of praise and acts of piety. They may sing any nonsense without any sense of shame. Does not Suka say 'TTA ATITHII am coretaus of the freets of loring and close reditation of your holy name, your ravisbiog beauty and your priceless virtues. Cavit and ridicule cannot deter me." The words वैकुण्ठ वर्णयितुमस्मि धृताभिलापः स्वनामरूपगुणचिन्तनलाभलोभात् । have a pathetic and sincere ring. The poet goes one step farther in the fifth sloka ani says that his dulness and want of quickness are an advantage to him because by dapiog to be slow in bis composition he can indulge longer in the thought of Divinity then quicker oets.

·XIX
Kalidasa regrets he was मन्द in the sloka--मन्दः
कवियशःप्रार्थी. Our author uses similar words कविता-
fahipant intended to be reminiscent of Kalidasa's
sloka and affirms that far from regretting his
dulness he congratulates himself upon it as he can
dwell longer on the various parts of the Lord's
itriage
With the sixth sloka, the regular stotra begins
Il tbe towa of Kanchi 18 & jewel (a golden belt) of
the eartb, Varada s lovely image sbiding like a
Brilliant on the top of the Elephant bill is a
gem in that jewel The commentary here quotes
profusely from the Puranas about the greataess of
the city and of Varadaraja
It is interesting to note that the 4th pada in
many of the slobas tersely sums up the Phala or
coveted fruit The following last Pedas may be
cited by way of illustration
धामनयेऽपि कुतुर्फ विजहाति विद्यान् ()
दृष्ट्वा जनो न पुनरेति भवान्तरार्तिम् (6)
गन्धं रसं च गरुडध्वज ते लभन्ते (९)
पश्यन् भवन्तमुपयाति भवाब्धिपारम् (११)
प्राप्तस्त्वदाकृतिविलोकनजः प्रमोदः (१२)

·I'm 1 आश्चर्यमेतदिति निश्चयमावहन्ते (१३) भूयात्सदैव मम भूतिकर मुरारे (६१) पश्यामि देव परमं पदमेव साक्षात् (६३) Evidently the poet wishes to empbasiss that even one sloka, although only a part-description, will give Parnaphalam. The 8th sloks attempts by various signs to identify Varadaraja with the Lord of Vaikonths. The poet's comparison of the Palar, the riper of his place with the Viraja in the 9th bloka jadicates his patriotic love for his native river. The commeatacs points oat that the Heavenly river commonly known as Viraja is called Vijara in the Paryaaka Vidya of the Kaushitaki Upanishad and the etymology of the word is explained as maklog Vijara faci hina who bathes in its waters. The poet suspects that Vijara may be the more appropriate name and the better reading and says that that reading may be adopted for his owa stoka. In the 10th sloka Varadaraja in the centre of the sanctum sanctorun surrounded by a series of onclosures is said to be like the Parusha of the Anandavalli in the centre of the uppermost of the kogae. the toietint spirit of the author appears

·XX1
clearly in his commentary on the sloka, where he
Aaye that the Anandamaya might be the outermost
Koka as Sri Sankara would say or might be the
innermost Brabman itself as Sri Ramanuja would
Bay
In the 11th Sloka the Poet makes very fine
ose of the fact that there are 24 steps to be
ascended to reach the sbrine containing the Lord's
image He says that the 24 stops are the
matorial tattyas which have to be trapegrosged
before reachiog the Lord In the 12th bloka the
poet makes use of the daine of Punyakutı given for
the Vimanoda and asks finely How can you bo
renched without attainiog Punyakotis (a crore of
Punyas) ? Did not Brahma (Hiranyagarbha) born
of the parel lotus find it impossible to get sight of
you without earning the Panya of Asvamedha ?
This sloka is perhaps reminiscent of Desikar's stoka
ये पापामविपर्य हयमेधयज्वा
दापीयसा सुचरितेन ददर्श वेधाः।
तं त्वां फरीश करणापरिणामतस्ते
भूतानि हन्त निखिलानि निशामयन्ति ।।
The 10th sloha is simply beautiful although
there 18 a little lesba (pan) on the word Pratyak
The word meang both the innermost as Atman and

·the Western direction. Varadaraja faces the West. The worbipper must obviously face the east to get a full vision of the Lord. People who direct their eyes towards the ipner Atman are known as Pratyangmukhas and they by looking inward are able to realise the true beauty of the Lord and sink into wonder and amazement at the sight. It is not to be wondered at that one who is Pratyangmukha (facing the West) should bave & cleac pision of you who are facing the West !” We are reminded of Desika's sloka in the Sankalpa Suryodaya which makes a similar fine pan on the word Pratyange mokba, प्रत्यङ्मुखी सुमति दीप्तिमिह प्रचिन्वन् । भास्वानसौ भजति विष्णुपदं विवेकः ।। The 14th Sloka is superbly fine 'No hyperbole is possible, because no praise however extravagant can be an exaggeration-nay it must fall far sbort of the reality. All comparisons become inferior Upanas Svabhavokti is impossible How can I beautify you by my description 1 The word 4. is frequently used by Desikar and he uses it in regard to Varadaraja's loveliness in bis sloka निरन्तरं निर्विशवस्त्वदीयं अस्पृष्टचिन्तापदमामिरूप्यम् । The 15th Sloka which enjoys the incompara-

·Xxili
ble beauty of the Lord 18 itself of incomparable
beauty 'You are beloved of Lakshmı, you are the
father of Cupid who is the anthor of all love, you
are the presiding Derty of the Love Rasa (Srpgara);
you are the repositary of the bigbest virtues so that
the bighest moral beauty 19 also yours, who could
outline your extraordinary beauty which baffles all
description ?
Io the next sloka he compares the Lord to
Mount Meru and uses the word water for both
The Meru is the northern most and the Lord is the
best of all A similar pua on the word 18 made
by Desikar in the following Sloka in the Stotra of
Andal'of Srvilliputtar
दिग्दक्षिणापि परिपक्रिमपुण्यलाभात्
सर्वोत्तरा भवति देवि तवावतारात् ।।
"The South which gave birth to you became
Satvottara (the northeromost or the best)' The
17th sloka 19 & very fine piece of poetry The
Forshipper whole looking at one limb forgets all that
he saw of another limb before and has no desire to
proceed to another linab just like a soul migrating
from one birth to another The words
येष्वेकमाप्य न पुराधिगतं स्मरन्ति
वाञ्छन्ति नान्यदपि लन्धुमदो विहाय ।

·IXIY have a simplicity and charm of their own. Io the 19th sloka the poet imagines that Varadaraja conceals Himselt on the hill-top having robbed the minds of those who have an eye for beauty. It is Do wonder, says the poet, that people who entrust their minds to such a cheat do not get them back as they become Muktas. We are reminded of the cry of the Gopikas in the Brindavana in their Search for Krishna that he had run away aftor stealing their minds. दृष्टो वः कचिदश्वत्थ, पक्षन्यग्रोध नो मनः । नन्दसूनुर्गतो कृत्वा प्रेमहासविलोकनैः ।। gioka 20: To dispel the Moba of mortals is the primary object of Diviaity in assuming a lovely form; but alast the contrary is the result. The charms enhance our bewilderment. -Sloka 21: The well-known saying that close and continuous look at an object insures clearer knowledge and dispels all doubts is falsified by you. The more we gazt on your beauty, the more do we get puzzled. Sloka 23: Here there is a very lovely pan on the word Kombbaka which means a pot and that process of Pranayamam which represses the breath by stop·ping both inhaling and exhaling for a time. 'Yogie who enter into contemplation on your form with the belp of Kumbbaka (A pot) surely do so for diving into the ocean of the loveliness and grace of your limbs with their surging waves of charcos.' The comidoptary bere ipforms us that concentration of Vishnu Beated in the heart should be by Kumbhakam and that upon Ievar& seated in the forebead (Lnata) should be by Recbaka. नाभीचक्रस्थितं भ्यायेत् पूरकेण पितामहम् । हृदयान्जगतं ध्यायेत् कुंभकेन जनार्दनम् । ललाटस्थं शिवं ध्यायेत् रेचकेन महेश्वरम् । Sloka 24: You bear the Lakehouin born ol tho milk-ocean on your bosin oply; whereas you bear the Lakshmi of the ocean of beauty on every part of your body. You keemn therefore to have moro fondocks for the latter. Sloka 26: "Tho Justre proceeding from your shining limbs looks like the Junas etream which in emulation of the Stream of Sarasvati flowing from your mouth and the Badges river proceoding from your feet appears to flow from the whole of your body,' Tbis idor appears to have been taggested by the following sloks d Sri Sankaracharya.

·ΧΣΥι मालगलीवालियानः कुचलयकलिता श्रीपतेः कुन्तलाली कालिन्यारुह्य मूझे गलति हरशिरः स्वधुनीस्पर्धया नु । Sloka 27: The Lord is declared by the áganas to be pure white and that colour is the most appropriate, He being wholly Satya in His essence. He appears as dark-blae on account of the thick colour of the waters of compassion flowing profusely from His heart. Does not the white cloud appear dark whoo charged with water? The commentary jpforms us that the daily quoted Dbayda Sloka शुलाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् is taken from a dialogue between Isvars and Raghava. After the 34th sloka, the commentary analyses the previous Slokas and gives their total aomber 88 35. The 35th sloka found in the edition of the text but for which the author's commentary is not available appears to be genuine. Sloka 36: The poet's expert knowledge of Jaimidj's Sotras is here god there pat to fine 400 humorous 06es. Sloka 97: The poet bere voices the Vaishnava doctrine of Saranagati. धन्याः प्रपद्य सकदीश भवन्ति मुकाः ।

·XXV11
The word 182 18 very suggestive Can absolute
deliyerence be the reward of a momentary feeling of
self surrender? Who can question the pleasure of
Isvara, the ultimate Lord whom no one can dare
question? Varada would not be Varada if He does
not give the best and if he does not give it quickest,
1e, for the first asking
Sloka 56 This sloka is grand and sweet What
in the world will compare with the lovely thighs of
the Lord? The right thigh may compare with the
left and the left with the right Uryesi, the best of
the celestial nymphs, 19 a creation of theirs How
can Rambhas (plantain stems) compare with them!
Sloka 63 The Lord's boson is compared to
His celestial abode It 18 above the devel, the birth.
place of Brahms, it is beyond the tainas produced
bf the the. It is atudded with Muktas (pearls)
Sloks 84 The Lord's bosom is very finely des
cribed as the baron of the Ocean-King's daughter
अन्तःपुरं जलधिराजकुमारिकायाः।
As the poet 18 drawing towards the end of the stora,
he scems to cIperience flashes of light and exclaims
Santa in the beginning of slokas 78 and 82.
It is interesting to note that his last sloba comin:
ont from bis Dost holy lips in his last moments

·xxviii at Chidambaran before enteriog into the Lord's shining Sabha of gold also begios with the word Oraria. The Poet's experience while enjoying Varadaraja appears to have been akin to his last experiences when he was throwing off bis inortal coil. 2 Sloka 81: The idea in this sloka is original and pharming. Varadaraja does not bear the Varadanamudra. Why? Does not His name itselt bear the impress of Varadane. When express speech itsell conveys the idea, is it not superfluous to suggest an inference of the same idea by mere lioga (sign)? Sloka 97: The Devotee rising up slowly from the Lord's feet reaches the lovely and cool moonlike light of the Lord's smile and is purified and refresh ed after his ascept. The Poet points out in bis commentary that the Bhagavatam empbasises the enjoyment of the Lord's smile while contemplating His lovely image. पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । What if the Lord bears the Gada ? Will He pot smile in all grace upon His Devotee? The Poet seems to suggest that the emile is the dawn of the Lord's pleasure and grace and the reward for the ·Dhyana iscent The devotee bad journeyed long on an ascending excursion Should he not be refreshed by the cool moonlight of the smıle ? Sloka 101 Can the lotus, lovely though, compare with the incomparable beauty of your eyes ? How does the all knowing Veda compare your eyes with the Lotus? How can it be helped ? Is not the Veda constrained to compare the unlimited with the comparatively limited Ether to give us poor mortals an idea of the greatness of the Infinite ? Sloka 105 The idea here 19 very lovely. The finest black gems on the Lord's crowo filled with priceless gems of all colours are not precious stones really, but they are the bees, which breathing the sweet fragrance of your disbevelled halls, absorb themselves there, Slo100 The last sloba in the peroration 19 distractly after the manner of Sri Sankara's peroration on a similar theine, आपादादा च शीर्णो वपुरिदमन वैष्णवं यः स्वचित्ते धत्ते नित्यं निरस्तासिलकलिकलुपे संततान्त प्रमोदः । The 3rd Pada reminds us of Desikar's appeals to Varada at the end of his Stayain

·वरद मततमन्तर्मानम संनिधेयाः ।
AFTER Haagla gordt
Aa:
भूयः श्यामा भुवनजननी देवता संनिधत्ताम् ।
If the Poet considered the beauty and greatness of
Varadaraja as baftling description, we decidedly
entertain the same opicion of his Poem, which is
beyond all praise. Il we bg our humble words of
appreciation succeed in throwing some light on tko
catholic and liberal spirit of one of oar most
orthodox saints and in creating & desire to emulate
bat commendable spirit, we should be proud of the
achierement of a piece of trae religious service.

·॥ श्री: ॥ ॥वरदराजस्तवः॥ ना- अभिवन्द्य चन्द्रशेखरमा गौरीसखं परं ज्योतिः । व्याकुर्वे स्पेन कृतां गूढार्थी वरदराजनुतिम् ॥ इह खलु कविर्भक्तानुजिघृक्षया स्वीकृतदिव्यरूपस्य भगवतो वरदराजस्य पादारविन्दप्रभृतिकुन्तलभरपर्यन्तसकलावयवानु- संधानजन्यपरमानन्दं प्रयोजनमुद्दिश्य स्तोत्रं चिकीर्षमाणः स्वाभिमतं फलमाशासान एव चिकीर्पितस्तोत्रस्य निरन्तरायप- रिपूरणप्रचयगमनाद्यर्थ तदनुस्मरणरूपं मङ्गलमाचरति- उद्धाट्य योगकलया हृदयाजकोशं धन्यैश्विरादपि यथारुचि गृह्यमाणः | - ·२ या प्रस्फुरत्याविरतं परिपूर्णरूपः श्रेय स में दिशतु शाश्वतिकं मुकुन्दः ॥१॥ हृदयाजकोशं हृत्पद्ममुकुलं कदलीपुप्पसदृशं योगकलया रेचकप्राणायामाभ्यासरूपयोगशिल्पेन । तदभ्यासपाटवेनेति यावत् । उद्धाट्य विकास्य चिरात् धन्येः सुकृतिभिः । चिरका- लसंभृततपावललब्धेन भगवद्भक्तिविरोधिसकलपापविध्वंसकेन सुकृतपरिपाकेण युक्तैरिति यावत् । 'मुक्ती पुण्यवान्धन्यः' इत्यमरः । “जन्मान्तरसहस्रेषु तपोजानसमाधिभिः । नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भाक्तः प्रजायते ।।' इति हि पुराणवच- नम् । एवंभूतैः पुरुषधौरेयैः यथारुचि ध्यानकालानुसंधेय-. त्वेन श्रुतिपुराणप्रतिपन्नानां नीवारशूकाङ्गुष्ठप्रादेशादिपरिमा- णानां मध्ये स्वस्वरुच्यनुसारिणा परिमाणेन गृह्यमाणः हृद-. यकमले दृश्यमानोऽपि य: अविरनं नित्यं गगनवत्परिपूर्ण- रूप: प्रस्फुरति प्रकाशते, ध्यानकालेषु यः परिच्छिन्नो दृश्यते तेपामपि परिपूर्णरूपो भगवान्प्रकाशने । 'नीवारशूकवत्तन्वी पीताभास्वत्यनूपमा । तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यव- स्थितः ॥' इत्येतत्संनिधी अन्तहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः' इति, “अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीक वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इत्येतत्संनिधौ ‘या- ·३ . वान्वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तर्हदय आकाशः' इति, 'एष आत्मा अन्तर्हृदये अणीयान्त्रीहेर्वा यवाद्वा सर्पपाद्वा' इत्येतत्संनिधौ ‘ज्यायान्दिवो ज्यायानन्तरिक्षाज्यायान्पृथि- व्याः' इति च व्यापित्वस्य, 'अगुष्ठमानः पुरुपो मध्य आत्मनि तिष्ठनि' इत्येतत्संनिधौ ‘यस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्त- रिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः' इति व्यापित्यनियतस्य जगदाधारत्वस्य, 'केचित्स्वदेहे हृदयावकाशे प्रादेशमात्र पुरुष वसन्तम् । चतुर्भुज कंजरथाङ्गरागदाधरं धारणया स्मरन्ति ।।' इति भागवतीयहृदयावकाशानुसारिप्रादेशपरि- माणोक्तिसंनिधौ वैराजरूपस्य, वैश्वानररूपमेव शुप्रभृतिथि- व्यन्तप्रदेशावच्छिन्नतया प्रादेशमात्रं कृत्वा प्रवृत्ते ' यस्त्वेत- मेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' इत्यत्र विगतमानत्वस्य चाम्नानात् , कृतश्रवणमननानामुपासनाका- लानुसंधेयभगवद्गुणजातसहाम्नातगुणान्तराणामपि स्फुरण- स्थावर्जनीयत्वात् , गायत्रीविद्यायाम पादोऽस्य सर्वा भूतानि विपादस्यामृतं दिवि' इति श्रुतस्य गायत्रीरू- पेणानुसंधेयतया विहितस्य पादचतुष्टयस्याप्रिमसंदर्भश्रुतप्रा- च्यान्तिसुपिरपञ्चकजायब्रह्मपुरुषलक्षणद्वारपालयुगलपञ्च- कशालिहृदयकमलरूपराजधानीस्थितत्वस्य चानुसंधेयत्वात् , दहरविद्यादिष्वपि 'आनन्दादयः प्रधानस्य' इति सूले उप- .

·महतव्यत्वेनोक्तस्य विविधपरिच्छेदराहित्यलक्षणस्यानन्यस्या- नुसंधानावश्यंभाचाच । एकस्य ब्रह्मणः परिच्छिन्नतया दृश्य- मानस्यैवापरिच्छिन्नतया स्फुरणमनुपपन्नमित्यनुपपत्त्युद्घाटना- यापि-शब्दः । परिच्छेदापरिच्छेद्योगपाधिकत्वस्वाभाविकत्वा- भ्याम् . हरिवंशगताश्चर्योपाख्यानोक्तरीत्या भगवतः परमाञ्च- र्यरूपत्वेन परिच्छिन्नतया दृश्यमाने भगवन्मुखे यशोदया सर्वस्य प्रपञ्चस्य दृष्टत्येन च परिच्छेदापरिच्छेदयोः स्वत एव, संभवाद्वा तत्समाधानम् । एवंभूतो मुकुन्दः मे मां शाश्वेतिक नित्यं श्रेयो दिशत्वित्यर्थः । अत्र मुकुन्दशब्दशक्सा निधिवि. शपोऽपि प्रतीयते । स तु हृदयाजवत् गूढप्रदेश स्थितं कोगं धनागारं योगकलया उपायमामयेन उद्धाट्य धन्यैः धनलाभ- शीलैः । धनगणं लब्धा' इति सूत्रेणोक्तार्थे यत्प्रत्ययः । यद्वा धन्यं धननिमित्तभूतः मंयोगस्तद्वद्भिः। ‘गोव्यचोऽम- ख्यापरिमाणावादेर्यत्' इति सूत्रेण धनस्य निमित्तं संयोग इत्यर्थे यत्प्रत्यये मति धन्यमेपामस्तीत्यर्थे । अर्शआदिभ्योऽच्' इति सूत्रेण मत्वर्थीयोऽप्रत्ययः . अर्शआदेराकृतिगणत्वात् । चिरात् बहुकालमारभ्य यथाराचि यथेच्छं गृह्यमाण उपादीय- मानोऽपि न क्षीयते , किं तु अविरतं यथापूर्व परिपूर्णरूप: प्रस्फुरति ; मः शाश्वतिकं पुनः पुनर्भवं श्रेयो भोगरूपं दिशतु .। एवं प्रनीयमानस्याप्रकृतार्थस्य प्रकृतार्थे उपमान- . . , ·भावं विना अन्वयाभावात् निधिरिय भगवान्मह्यं श्रेयो दिशत्वित्यौपम्यप्रतीतेः शब्दशक्तिमूल उपमालंकारध्वनिः । परिच्छेदापरिच्छेदयोरौपाधिकत्वस्वाभाविकत्वाभ्यां संघटना- यामपिशब्देन प्रत्यायितस्य विरोधम्य वस्तुतत्त्वदृष्ट्या समा- धानाद्विरोधाभासालंकारः । भगवतः परमाश्चर्यरूपत्वेन तत्सं- घटनायामपिशव्देन तस्यैव प्रत्यायनात्तथाभूतसकलवस्त्वन्तरा- पेक्षया आधिक्यरूपो व्यतिरेकालंकारः । अप्रकृतार्थप्रतिपा- दने तु मुकुन्दकोशादिशब्देपु श्लेपः । हृदयाब्जकोशमित्यत्रो- पमा यथारचि गृह्यमाणोऽपि परिपूर्णरूपः प्रस्फुरतीत्यस प्रतीयमाजो लौकिकनिध्यपेक्षया आधिक्यरूपो व्यतिरेकालं- कारश्च । एते प्रधानस्योपमालंकारध्यनेः शरीरिण इव हार- कटककेयूगदयोऽङ्गभूता इति तैः सह प्रकृतस्योपमालंकारस्य संकरः । यथा चाप्रकृतार्थेऽज्यभिधावृत्त्या श्लेपोऽप्यत्र प्रती- यते तथोपपादितं वृत्तिवार्तिके । लक्षणानि- ' उपमा यन्त्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । गङ्गेव भवतः कीर्तिः स्वर्नदी भवति प्रभो ॥ पाठान्तरम्- हंसीव कृष्ण ते कार्तिः स्वर्ग- झामवगाहते || व्यतिरको विशेपश्चेदुपमानोपमेययोः । शैला इवोन्नताः सन्तः किं तु प्रकृतिकोमलाः ॥ आभासल्वे विरो- धस्य विरोधाभास इप्यते । तन्वनि तव वक्षोजावहारावपि हारिणौ ॥ नानार्थसंश्रयः श्लेपो वावोभयाश्रयः । सर्वदो ·" -माधवः पायात्स योनाङ्गामदीधरत् ॥' इति दर्शितालंका- राणां लक्षणोदाहरणानि । हृदयाजकोशमित्यन्न प्रकृतार्थे अन्जस्य कोशमिति पष्ठीसमासः; एकस्यैव मुकुलविकसिता- वस्थाभेदेन भेदोपचारात्पष्ठ्युपपत्तिः, अजमेव कोगमिति समानाधिकरणसमासो वा; हृदयमजकोशमिवेति पुन- रुपमितसमासः, ‘पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम्' इति श्रुतेः । अप्रकृतार्थे हृदयाब्जसदृशं कोशमिति शाक- पार्थिवादिसमासः । योगकलयेत्यत्र विषयविशेपे चित्तका. ग्यरूपस्य योगस्या) प्राणायामे योगशब्दस्य. कोशशब्दस्य धनराशिवाचिनो धनागारे च निरूढा लक्षणा । योगः संनहनोपायध्यानसंगतियुक्तिपु' इति — कोशोऽस्त्री फुड्मले सङ्गपिधानेऽर्थोषदिव्ययोः' इति चामरसिंहः । शश्वच्छ- ब्दस्य 'पुन:मदार्थयोः शश्वत्' इत्यर्थद्वयेऽनुशिष्टत्वात्प्रकृते ऽर्थे सदार्थवृत्तरप्रकृतेऽर्थे पौनःपुन्यवृत्तेश्च ततस्तद्धितः । वस- न्ततिलका वृत्तम् । 'उक्ता वसन्ततिलका तमजा जगी गः' इति तल्लक्षणम् ॥ १॥ जातो न वेत्ति भगवन्न जनिष्यमाण: पारं परं परमपूरुष ते महिम्नः । तख स्तुतौ तव तरङ्गितसाहसिक्यः कि मादृशो बुधजनस्य भवेन्न हास्या २॥ 10 ·७ हे भगवन् पाड्गुण्यपरिपूर्ण परमपूरुप , ते तव महिम्नः परं पार जातो जनिष्यमाणश्च देवासुरमनुष्यादिषु कोऽपि न वेत्ति न जानाति । अत: कैमुक्तिक-यायेन मनुष्यबुद्धिदूरतरस्य तस्य तथाभूतमाहिमशालिनस्तव स्तुतौ तरङ्गितसाहसिक्यो जृम्भितसाहसो मादृशः मनुष्येष्वपि प्रहीणो मद्विधः बुधज- नस्य प्रेक्षावल्लोकस्य तब महिमानं देवा अपि न जानन्तीति बुध्यमानस्य हास्यो न भवेत्किम् ? हास्यो भवेदेवेति संभाव- नायां लिङ् । अबुधजनस्येति वा पदविभागः । बुधजन: 'स वाग्विसों जनताधविप्लवो यस्मिन्प्रतिश्लोकमबद्धचत्यपि' इति श्लोकार्थ बुध्यमानो यथाकथंचिदपि स्तुवन्तं प्रशंसेदेव । तस्मा- दिममर्थमबुध्यमानस्य तब महिमा वाड्मनसातीत इत्येतावजा- नतो हास्य एव भवेदित्यर्थः । अत्र कैमुतिकन्यायप्रत्यायनादर्था- पत्तिरलंकारः । कैमुतिकन्यायेन पूर्ववाक्यार्थस्य मादृश इत्या- द्युत्तरषाक्यार्थ प्रति हेतुत्वाद्वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलंकारः। तस्मात्तस्य तेन संकरः । “कैमुत्येनार्थमंसिद्धिः काव्यार्थाप- त्तिरिष्यते । स जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरु- हाम् ॥ हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम् । जितोऽसि मन्द कन्दर्प मचित्तेऽस्ति त्रिलोचनः ॥ जीयादम्बुधितनयाध- ररसमास्वादयन्मुरागतिः । अम्बुधिमथनलेशं कलयन्सफलं च विफलं च ।।' इति तेषां लक्षणोदाहरणानि । एकत्र नि- ·८ , बद्धानामलंकाराणामङ्गाङ्गिभावन ममप्राधान्यन संदेहेनैकवा- चकानुप्रवेशेन या मेलने संकरः, तदभावे मंसृष्टिरिति भेदः । जातो न वेत्तीत्याद्यर्थे श्रुतिः :--'न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप' इति । नापति , मनमापि न प्राप्तवानित्यर्थः । तत्रैव पुराणवचनानि च--- यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ताननुक्रमिप्येत्म तु बालवुद्धिः । रजामि भूमेर्गण- येत्कथंचित्कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ॥ चतुर्मुखायुर्यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः क्यापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानाम- युतैकमंगं वन्न वा देववर प्रमीद।' इत्यादीनि, न मे. विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्पयः' इत्यादिभगवद्वचनानि च ॥२॥ मन्ये निजस्खलनदोषमवर्जनीय- 'मन्यस्य मूर्भि विनिवेश्य पहिर्बु पुः । आविश्य देव रसनानि महाकवीनां देवी गिरामपि तव स्तवमातनोति ॥ ३ ॥ हे देव. गिरां देवी सरस्वत्यपि भगवन्महिमस्तुतौ अवर्जनी- यमवश्यंभाविनं निजस्खलनदोपं वाड्मनसातीते तब महिन्नि आत्मीयमत्तिविभ्रमदोपमन्यस्य मूर्ध्नि विनिवेश्य अन्यदीयत्वे. नाविष्कृत्य केनचिदुपायेन बहिर्बुभूपुः स्वयं वहिर्भवितुमिच्छः सती महाकवीनां रमनान्याविश्य लव स्तवमातनोतीति मन्ये ·इति योजना ! अन्न वाग्देव्येव महाकवीनां रसनानेषु नृत्य- तीति कविप्रौढोक्तिकल्पितस्यार्थस्य भगवन्महिमस्तुताववर्ज- नीयं सर्वमाधारणमपि स्खालित्यदीपापवादमसहमानायास्त- स्याः केनचिदुपायेन तदपह्नवः फलत्वेनोत्प्रेक्ष्यत इति फलो. त्प्रेक्षा । तच्च फलं स्वमर्मगुपये परातिसंधानरूपया युक्त्या- नुप्राणितमिति तयोः गिरा देवीत्यत्रत्यातिशयोक्तेश्च संकरः । या मरस्वत्या अप्यतादृशी गतिस्तन तब स्तोत्रे मादृशस्य कोऽधिकार इत्यमंभवगमककैमुतिकन्यायरूपकाव्यापत्ति- यातनमुखेनाक्षेपो दृढीकृतः । मंभावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तु- हेतुफलात्मना । उक्तानुक्तास्पदाद्यात्र सिद्धासिद्धास्पदे परे । धूमस्तामं तमः शङ्के कोकीविरहशुष्मणाम् । लिम्पतीव तमो- ऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नभः ।। रक्तौ तवानी मृदुलौ भुवि विक्षेपणाद्भुवम् । त्वन्मुखाभेच्छया नूनं पौगयने शशी ॥ मध्यः कि कुचयोधृत्यै बद्धः कनकदामाभिः । प्रायोऽ त्वत्पदेनैक्यं प्राप्तुं नोये तपस्यति ।।' इत्युत्प्रेक्षालक्षणोदाहर- णानि । · युक्तिः परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये । त्वामा- लिखन्ती दान्यं धनुः पौप्पं करेऽलिखत् ।। असंभवोऽर्थनि- प्पत्तेरसभाव्यत्ववर्णनम् । को वेद कुम्भजः कश्चिन्महाम्भोधि पिवेदिति ।।' इति युक्त्यसंभवालंकारयोर्लक्षणोदाहरणानि । रूपकातिशयोक्तिः स्यानिगीर्याध्यवमानतः । पश्य नीलो- ·त्पलद्वन्द्वानिासरन्ति गिताः गराः ॥' इति रूपकातिशयो- क्तिलक्षणोदाहरणे । अधिष्ठानस्य स्वशब्देन ग्रहणं विना तस्मिन्नारोप्यस्य वाचकेनैव प्रहणं निगरणम् । तत्पूर्वकमाधि- छानस्यारोप्यरूपतयाध्यवसानमाहार्यनिश्चयः । तस्मिन्मति रूपकातिशयोक्तिरिति लक्षणार्थः ॥ ३ ॥ अथ कृतस्याक्षेपस्य ममाधानम्--- नेतस्तथापि तव निर्ममलोकसंख्या मूर्ति मदावलमहीधररतभूपाम् । वैकुण्ठ वर्णयितुममि धृताभिलाष. स्त्वन्नामरूपगुणचिन्तनलाभलोभात् ॥ ४ ॥ हे नेतः प्रभो वैकुण्ठ . तथापि इत्थं हास्यो भविष्यन्नपि निर्ममलोकसेव्यां निरहंकारजनमेवनीयां मदावलमहीधररत्न- भूषां हस्तिगिरिशिखरमाणिभूपायमाणां तव मूर्ति स्वनाम- रूपगुणचिन्तनलाभलोभात् स्तोत्ररचनाकाले तव नानो रूपस्य विग्रहस्य गुणानां च चिन्तनं लप्स्यत इति लोभात् वर्णयितुं धृताभिलापोऽस्मि । स्वयं कविरित्यभिमानवता अहंकारिणा खल्वपहासः परिहरणीयः । निरहंकारस्य भगवन्नामादिचि- न्तनमेव फलमर्थयमानस्य लौकिकापहासः कि करिष्यतीति भावः । अनेन भगवद्विपया भाक्तिरूपा रतिरभिव्यज्यत इति ·भावध्वनिः । देवतागुरुनृपादिष्वभिव्यज्यमाना रतिर्भाव इत्यु- च्यते । स्तोत्रनिर्माणप्रतिबन्धकलोकापहासे तथापीत्यनेनावि- प्कृते सत्यपि स्तोत्रनिर्माणरूपकार्योत्पत्तिनिबन्धनाद्विभावना- विशेषोऽलंकारः सत्यपि प्रतिबन्धके कार्योत्पत्त्यनुकूलमुत्तेजक स्वस्य कविताद्यभिमानरूपममताशून्यत्वमित्येतन्निर्ममलोकसे- व्यामिति विशेषणेन भगवतो निर्ममनियत्वाभिव्यक्त्या यथा- कथंचिद्भगवतः स्तवेनापि स्वाभिमतफलावश्यंभावनिश्चयाभि- प्रायगर्भेण व्यक्षितमिति परिकरालंकार इत्येतयोः संकरः । रत्नभूमां मूर्तिमित्यत्र रूपकेण तयोः संसृष्टिः कार्योत्पत्तिस्त- तीया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके । नरेन्द्रानेव ते राजन्दशत्य- सिभुजंगमः ॥' इति तृतीयविभावनाया लक्षणोदाहरणे । 'अलंकारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे । सुधांशुकलितोत्तं- सस्तापं हरतु वः शिवः ॥ वयं विपयिरूपेण गद्यते यदि रूपकम । पद्मं तन्वङ्गि ते नेत्रं मुखं ते चन्द्रमण्डलम् ॥' इति परिक (रूपकयोर्लक्षणोदाहरणानि । निर्मम इत्यन मम- शब्देनाव्ययेन ममतारूपाभिमानविशेपपरेण निरित्युपसर्गस्य समासः॥ ४ ॥ ननु तथापि वर्णयितुं धृताभिलाषोऽस्मात्ययुक्तम् , 'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा विदुः' इत्युक्तलक्षणप्रज्ञाविशे- पभूषितशेमुपीकैर्महाकविभिः कृतस्यैव वर्णनस्य सहृदयहृद- TRoad .

·१२ याहादकारित्वाद्भगवन्महिमतत्त्वपरिज्ञानानपेक्षणेऽपि काव्य- मरणी तन्मात्रापेक्षणादित्यागय स्वस्य नथाभूतप्रतिभारा- हित्यरूपं कवितामान्धं स्वामिलपितफलसाधने भगवद्विग्रहय- र्णने साधकमेव न तु वाधकमित्येतदुपपादयति- मन्ये सृजन्त्वभिनुर्ति कविपुंगवास्ते तेभ्यो रमारमण मादृश एवं धन्यः । त्वद्वर्णने धृतरसः कवितातिमान्द्या. यस्तत्तदचिराचिन्तनभाग्यमेति ।। ५ ।। हे रमारमण, कवियुंगवाः कविश्रेष्ठा महाकवासः • श्रेष्ठोमाणी तु पुंगवी' इति पैजयन्नी । तयाभिनुर्ति स्तोत्रं सृजन्तु शब्दतोऽर्थतश्च महाप्रवन्धरूपं स्तोत्रं निर्मिमताम् । प्रैपातिसर्गप्रातकालेषु कृत्याश्च' इत्यतिमर्गे लोट् । अति- मर्गः कामचाराभ्यनुज्ञानम् । तेभ्यो महाकविभ्यो माहशो मन्द एवं धन्यः सुकृती स्वामिलपितफलरूपं धनं लब्धा वा इति मन्ये । 'मन्ये प्रीतिविशिष्टा मा मत्तो लक्ष्मण शारिका' इत्यावेह मन्य-शब्दः मंभावनामात्रपरः, न तु प्रौढोक्तिक- ल्पितार्थविषयसंभावनारूपोत्प्रेक्षापरः, इह तदभायात् । यो' मादृशः त्वद्वर्णने धृतरसो धृतादरः कविताया अतिमान्धा- त्वरितं स्तोत्रं निर्मातुमशक्नुवन तत्तदङ्गचिरचिन्तनभाग्यम् . J - ·, एति प्रामोति । महाकवयस्तु भगवन्तं तुष्टुपवस्तदवयववर्ण- नोचितविविधचित्रार्थसमूहालम्वनज्ञानवन्तो वश्यवाचः सन्तः क्षणेन भगवत्स्तोत्ररूपं प्रवन्ध सृजन्तीति न तैश्विरचिन्तन- भाग्यं लभ्यत इति भावः । उत्तरवाक्ये सत्यपि यत्पदे पूर्वयाक्ये विशेष्यनिर्देशकपदान्तरवति न तन्निर्देशकं तत्पदं प्रयोक्तव्यम् ; पूर्ववाक्यार्थावगतिसमये यत्पदश्रवणाभावेन तत्प्रतिनिर्देशकाकाक्षाविरहात् , 'यत्रस्य त्वावस्थादीक्ष- माणा विश्वे देवा अजहुर्ये सखायः । मरुद्भिरिन्द्र सख्यं ते अस्तु अथेमा विश्वाः पृतना जयासि ॥' 'वीरप्रसूर्जगति भार्गव रेणुकैच या त्वां त्रिलोकतिलकं सुतमभ्यमूत । शक्रे- भकुम्भतटग्वण्डनचण्डधारो येनैप मे न गणितो युधि चन्द्र- हामः ॥' इत्यादिलौकिकवैदिकप्रयोगाणां नथैव दर्शनात् । अतोऽत्र पूर्ववाक्ये तत्पदाप्रयोगः । अब पूर्ववाक्यार्थे उत्तर- वाक्यार्थस्य हेतुत्वाद्वाक्यार्थहेतुकं कायलिगमलंकारः, तेभ्यो मादशो धन्य इति महाकविभ्यः स्वस्याधिक्यवचनात् , कवि- तातिमान्यादिति तेभ्यो निकर्पवचनाञ्चाधिकन्यूनरूपौ व्यति- रेकालंकारौ चेत्येतेषां संकरः । इहैकप्रतियोगिफन्यूनाधिक- व्यतिरेकयोर्विरुद्धयोरपि ' जीयादम्बुधितनया-' इति लोके विफलत्वसफलत्वयोरिव मुखभेदेन प्रवृत्तेः समावेशोपपत्तिः। अलंकारसर्वस्वकृता न्यूनव्यतिरेकमप्यड्गीकृत्य क्षीणः क्षीणो- ..

·ऽपि शशी भूयो भूयोऽपि वर्धते नित्यम् । विरम प्रसीद
सुन्दरि यौवनमनिवर्ति यातं तु ॥' इति तदुदाहरणीकृतम् ।
काव्यप्रकागिकाकारेण तु-अतिरेको विशेषः, विशिष्टोऽति-
रेको व्यतिरेक इत्यवयवव्युत्पत्तिमाश्रित्य अधिकव्यतिरेक
एवालंकारः न्यूनव्यतिरेकस्य नास्त्युदाहरणम् ‘क्षीणः क्षीणो-
ऽपि-' इति लोके चन्द्राद्यौवनस्यास्थायित्वगुणे आधिक्यं
विवाक्षितमिति सोऽप्यधिकव्यतिरेकस्यैवोदाहरणमित्युक्तम् ।
अस्माभिस्तु कुवलयानन्दे न्यूनाधिकसमानरूपत्रिविधो व्यति-
रेकः सोदाहरणं लिखितः । एवं प्रतिभारहितस्य स्तोत्रनि-
र्माणनिवृत्तिसाधकशङ्कास्पदस्य तत्प्रवृत्तावेव साधकत्वसमर्थने
इलोकस्य पर्यवसानादुकालंकारत्रयपरिष्कृतार्थशक्तिमूलो व्या-
घातविशेपालंकारध्वनिः । सौकर्येण निबद्धा या क्रिया
कार्यविरोधिनी । सा तु द्वितीया व्याधातालंकृतिः कथ्यते
बुधैः ।। लुब्धो न विसृजत्यर्थं नरो दारिद्यशङ्कया । दातापि
विसृजत्यर्थ तयैव ननु शङ्कया ॥' इति तल्लक्षणोदाहरणे ।।
एवं स्तोत्रारम्भ उपपादितः । अथ स्तोत्रमारभ्यते---
काची महाघमणिकाननधामचित्रा
विश्वंभरा विवुधनाथ विभूषयन्ती।
भाता गजादिशिखरे तव भक्तचिन्ता.
रजेन राजतितरां शुभविग्रहेपा ॥ ६ ॥

·, . हे विबुधनाथ देवराज , महार्याणां महामूल्यानां मणिका- श्वनानामुत्तमरत्नानां शुद्धसुवर्णस्य च संवन्धीनि यानि धामानि स्वर्णनिर्मितानि अन्तःप्रत्युत्तरतानि च नगरवामिनां गृहाणि, महा_णि महापूजायुक्तानि मणिस्वर्णरूपाणि भगवन्मन्दि- राणि च तैश्विना भोगमोक्षप्रदत्वेनाश्चर्यभूता नानारूपा च । मूल्ये पूजाविधौ चार्घः' इत्यमरः । 'धाम जन्मप्रभास्थानप्र- भावसुखसमसु' इति यादवः । 'चित्रं नपुंसकं पुण्ड्रे स्यादा- लेख्येऽप्यथ त्रिपु । आश्चर्ये कर्युराभिख्यवर्णयुक्तेऽप्ययो पुमानवा' इति केशवः । अत एव विश्वभर भूमि विभूषयन्ती अलंकुर्वती काञ्ची केन ब्रह्मणा सृष्टिवृद्धयर्थ नित्यमञ्चिता पूजि- तेति काञ्ची। तदुक्तं शिवपुराणसंग्रहे-'अपूजयच तरक्षेत्रमन्त- र्वेदीति तच्छ्रुतम् । निष्प्रत्यूहा ततः सृष्टिस्तेन प्रावर्तत द्विजाः ॥ केन स्वयंभुवा तेन सा पुरी नित्यमश्चिता । ततः काञ्चीति विख्याता चतुर्वर्गफलप्रदा ॥' इति । गजाद्रिशिखरे 'दिङ्नागैरर्चितस्तत्र पुरा विष्णुः सनातनः । ततो हस्तिगि- रिर्नाम ख्याविरासीन्महागिरेः ॥' इति पुराणप्रसिद्धाभिधान- श्रीहस्तिगिरिशृङ्गे भाता भाममानेन भक्तचिन्तारत्नेन भक्तांना चिन्तामणिवर्शनादेवाभिमतसकलार्थप्रदेन तव शुभेन विम- हेण सुन्दरेण मगलेन प्रशस्नेन च वपुषा । ' म प्रशस्तयो- श्वापि मालेन समन्विते । शुभशब्दोऽपि नानार्यः प्रशस्त ।

·इति केशवः ॥' तरुणीजनमानत्वेन भक्तजनभागमोक्षप्रद- त्वेन भगवद्विग्रहो वर्णनीय इप्यत इति तदनुसारेणार्थवयप- रिप्रहः । राजतितराम् । काञ्चीपुरी मणिगृहविराजमाना तब दिव्याविग्रहेणात्यर्थं राजतरियर्थः । अत्र काञ्चीति मेखला- प्यभिधीयते । मा मणिकाञ्चनानां धामभिः प्रभाभिश्चित्रा । विश्वभरामिति नीलिड्गाद्गम्यमानामुत्तमनायिका विभूपयन्ती । गजाद्रिशिखर इति शिखराब्देन प्रतीयमाने नायकरवनिधा- नोचिते मध्यदेश भासमानेन भगवद्विग्रहेणैव दिव्यमणिना राजतितरामिति । अत्र शुभविग्रहेण चिन्तारनेनेति व्यस्त- रूपकम् । तदुत्थापितं काञ्चीधामगब्दयोः श्लिष्टरूपकम् । एवमेकदेशे वाच्यतया वर्तमानैर्व्यस्तश्लिष्टरूपकैविश्वंभराया मेखलाभूपणीयोत्तमस्त्रीत्वं गजादिशिखरस्य मेखलानायकरन- निधानाईमध्यदेशत्वं च गम्यत इत्येकदेशविवर्तिरूपकालं. कारः। एकदेशे विशेपेण वाच्यतया वर्तते अन्यत्र गम्यतये- त्येवमेकदेशविवर्तित्वमिद रूपकस्य । न च · अयमेन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्बति चन्द्रमाः' इत्यत्रेव विशेषणसाम्यादप्रस्तु- तस्य गम्यत्वे समामोक्तिरिति लक्षिता ममासोक्तिरिह शङ्क- नीया। यव प्रस्तुते अप्रस्तुतरूपसमारोपस्तन रूपकम् , यन प्रस्तुते अप्रस्तुतवृत्तान्तमाखममारोपस्तत्र न रूपकं किं तु ममा- सोक्तिरिति हि रूपकममासोक्त्यार्भेदः । ततध ऐन्द्रीचन्द्रयोः ·परवनिताजारपुरुषसमभिव्याहाराभावेन तद्वृत्तान्तमात्रसमा- रोप इति तत्र ममासोक्तिरस्तु । इह तु शुभविग्रहचिन्तार- नशब्दयोः सामानाधिकरण्यात्प्रस्तुते अप्रस्तुतरूपसमारोपो- ऽस्तीति तदानुगुण्याद्विश्वंभरामित्यत्रापि नायिकातादूप्यस्यैव गम्यमानस्य समारोप इत्येकदेशविवर्तिरूपकमेव युक्तम् ‘के- लीतल्पं भुवो बाहुशिखरं वेङ्कटप्रभोः' इत्यत्रेवेति सर्वमनव- धम् । काशीसण्डे काश्ची भगवत्प्रसादादैश्वर्यसम्रद्धिमती व. र्णिता--' एवमाराध्य भूतेशं महाकालं ततो द्विजः । जगाम नगरी. काञ्ची कान्तां त्रिभुवनादपि ॥ लक्ष्मीकान्तः स्वयं साक्षाजन्तूंस्तत्र निकामिनः । श्रीकान्तानेव कुरुते परह च निश्चितम् ॥ इति । तदर्थस्मारणाय समृद्धिमत्ता वर्णिता। तस्य चान्तर्वेदिरूपायां काञ्च्यां भगवत्प्राधान्यप्रत्यायकस्य स्मारणं नायकरत्नत्वरूपणनिर्वाहार्थमिति । एवमनर्धमणिकाञ्चन- धामचित्रेति विशेपर्ण माभिप्रायम् । अतः परिकरालंकारः । तत्रैव समृद्धिमद्वस्तुवर्णनरूप उदात्तीलंकार इति तयोरेकवा- चकानुप्रवेशलक्षण: संकरः । रूपकेण च तयोरङ्गाङ्गिभावेन संकरः । 'उदात्तं वर्णनं यत्र समृद्धियुतवस्तुन.' इति तल्लक्षणम् । 'रत्रस्तम्भेषु संक्रान्तः प्रतिविम्बशतैर्वृतः ज्ञातः कथंचन मया सभायां वेङ्कटप्रभुः ॥ इति तस्यो- दाहरणम् ॥ ६॥ . - ·अस्यां भवन्नमभितःस्थितदुग्धमिन्छौ मध्ये लयीमयमहारविमण्डलस्य । पश्यन्नधःकृतचतुर्मुख विष्टपायां धामनोऽपि कुतुकं चिजहाति विद्वान् ।। त्रयीमयमहारविमण्डलस्य अयीमयो वेदत्रयाचुरो महा- नारको घोपाऽस्मिन्निति तथोक्तम् . तथाभूतस्य मण्डलस्य स्वराज्ये सर्वाणि वेदशास्त्राणि शिवनियोगात्प्रतिष्ठापिनवतस्तु- ण्डीराख्यम्य नृपतेर्नाम्नाङ्कितस्य देशस्य मध्ये अभितः- स्थितदुग्धसिन्धौ अन्तिकप्रबहत्मीरमरिति समापीभयतः शीघ्रमाकल्याभिमुखेऽभितः' इत्यभिधानकोशः । अधःकृत- चतुर्मुखविष्टपायां माहात्म्येन ब्रह्मलोकातिशायिन्याम् अस्यां काञ्च्यां भवन्तं पश्यन्विद्वान् धामत्रयेऽपि श्वेतद्वीपरविम- ण्डलपरमपदरूपे भगवतः स्थानत्रयेऽपि कुतुकं दिक्षा वि- जहाति. अस्या एवं स्थानबयगुणयुक्तत्वात् । तथा हि- अभितःस्थितदुग्धसिन्धावित्यत्र श्वेतद्वीपगुण उक्तः । स हि क्षीरोदमध्ये भगवतो दिव्यस्थानविशेष इति प्रश्चितं कूर्म- पुराणे- 'शाकद्वीप समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः । श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणसमाश्रयः॥' इत्युपक्रम्य तत्र नारायणस्यायं दुर्गम दुरतिक्रमम् । नारा नाम पुरं प्रा- + ·१९ सादैम्पशोभितम् ।।' इत्यादिना भगवतः पुरं वर्णयित्वा ' तस्य मध्येऽतितेजिष्ठगुच्चमाकारतोरणम् । स्थानं तद्वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् ॥' इति तत्र भगवतः स्थान- मुक्त्वा · तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलशुतिः। शेतेऽशे- पजगन्सूतिः शेषाहिशयने हरिः ॥ विचिन्त्यमानो योगी-ट्रैः सनन्दनपुरोगमैः । आत्मानन्दामृतं पीत्वा परस्तात्तमम परम् ।। स पीनवसनोऽनन्तो महामायो महाभुजः क्षीरोदक- न्यया नित्यं गृहीतचरणद्वय ॥ सा च देवी जगद्वन्द्या पाद- मूले हरिप्रिया । समास्ने तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम् ।। न तबाधार्मिका यान्ति न च देवान्तराभयाः । वैकुण्ठं नाम तत्स्थानं विदशैरपि वन्दितम् ।। न मेऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तनिरूपणे । एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत् ॥ स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातन. । शेते श्रीमान्मायया मोहयञ्जगत् ॥' इति तत्र भगवनो नित्य संनिधानमुक्तम् । यीमयस्य आदित्यो वा एष एतन्मण्डलम्' इत्यादित्यमण्डलार्चिःपुरूपस्य वेद- अयरूपतयाऽऽम्नातस्य · नययोजनसाहस्रो विस्तारो मण्ड- लस्य तु । दशयोजनमाहस्रो विस्तारायामतो रथः॥ इति वायु- पुराणोक्तेर्नवयोजनसहस्रप्रमाणतया महतो मण्डलस्य सार्थि:- पुरुषस्य मध्ये भगवतोऽवस्थानम् ‘य एषोऽन्तरादित्ये हिर- नारायगः .

·एमयः पुरुषो दृश्यते' इत्यादिश्रुतौ ध्येयः सदा मवितृमण्डलम- ध्यवर्ती नारायण:--' इत्यादिपुराणवचनेषु च प्रसिद्धम् । ब्रह्मसदनात्परं भगवतः परमपदमिति च तेषु प्रसिद्धम् । यथा तावत्कृर्मपुराणे---- 'तब नारायणस्यापि भवनं ब्रह्मणः परम् । गते तत्र हरिः श्रीमान्मायी मायामयः परः ।। स विष्णुलोकः कथितः पुनरावृत्तिवर्जितः । यान्ति तन महा- मानो ये प्रपन्ना जनार्दनम् ॥ ऊवं तद्ब्रह्मसदनात्पुरं ज्योति- मयं शुभम् ॥' इति । काञ्चीसमीपे क्षीरनदी ब्रह्माण्डपुराणे दर्शिता- 'पुग कदाचिद्वामिष्ठे कामधेनुसपोवने । अवत्सा पयमा पूरं होमार्थ दुहती स्वयम् । तस्थौ शुप्यद्रिरूपस्यैः संप्राप्ता परमं श्रमम् ॥ तस्या विकृतिमालोक्य वमिष्टस्ताम- पोहितुम् । विधाय फूर्च मन्त्रेण वत्सरूपं पुरोऽदिशत् ।। म कूर्चः सहसा भूत्वा वत्मो धेनुमुपाययो । सा वत्सलैव वत्सं तमने धेनुर्लिलेह च ॥ प्रीतिकण्टकितैरङ्गः प्रस्तुतस्तनम- ण्डला | प्रक्षरद्भिस्तदा धेनुमहोपः पयसां निजैः । उल्लधि- ताभयतटामुदपादयदापगाम् ।। एपा काश्चीपुरं प्राप्य फलशा- वकाक्षिणी । अगादालोलशैवाला स्वलन्ती च पदे पदे ।। इति. • अस्ति वामिष्ठगोक्षीरधागतमहापगा। क्षीरापगेति विख्याता नाम्ना नेन जगत्त्रये ॥ तस्या दक्षिणतः कारच्या नातिदूरे नरनिणी । स्कन्दाभिषेकसभूला स्कान्दीति प्रथिता- ·' ऽऽपगा ॥ अन्तरालं तयोर्मध्यमन्तवेदीति विश्रुतम् । काली- स्थानमिदं विद्धि ख्यातं द्वादशनामभिः' इति च । वामन- पुराणे तु- सरस्वती पञ्चरूपा कालिन्दी सहिरण्वती' इत्यु- पक्रम्य ' सरयूश्च समालक्ष्या हिमवत्पादनिःसुता' इत्यन्तेन हिमवत्पादप्रभवा नदीः कर्तियित्वा ततो विन्ध्यपादप्रभवाणा- मपि कीर्तनानन्तरम् ‘गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणी सर- स्वती' इत्युपक्रम्य ' एताश्चापि महानद्यः सह्यमूलाद्विनि- र्गताः' इत्यन्तेन सह्योद्भवादिनाममंकीर्तनेऽपि सरस्वती परिग- णिता। सा वेगवती सेव क्षीरनदीति च वामनपुराण एव प्रदेशा- न्तरे स्पष्टीकृतम्-'मरस्वती ततः सहामारुह्याशु महानदी । महा- प्रलयमंकामा प्रायाद्वेगेन भारती ॥ नाना वेगवती सेय भूलोकेऽतीय विश्रुता । प्रागुदक्प्रवहा वेगात्प्रययौ सागरं प्रति ॥ तां तु क्षीरनी प्राहुः प्रसन्नमलिलोद्वहाम् ॥” इति । कालभेदेन प्रवृत्तयोरुभयोरेकीभावान्न विरोधः । हरिवंशे पराहप्रादुर्भावे श्रीवराहरूपेण भगवना पृथिव्युद्धरणानन्तरं तस्यां चतसृप्वपि दिधु बहवः शैलाः सृष्टाः । एकैकस्यां दिगि एकैकौलप्रभवा वसुधारा पयोधारा घृतधारा मधुधा- गेति चतस्रो नद्यश्च विसृष्टा इत्युक्तम् । तत्र दक्षिणस्यां दिशि विन्ध्ये मृष्टा पयोधाराख्या । 'मेदिन्यां कृतवान्देवः प्रति- मेरुमिवाचलम् । सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानागुमलतायुतम् ।। .

·૨૨ नदी च विपुलावतां पुलिनश्रेणिभूषिताम्। क्षीरसंकाशसलिलां पयोधारामिति श्रुताम् ॥' इति । सैपा क्षीरनद्येव भवितुम- हति, तन्त्र पयःसंबन्धिनो नद्यन्तरस्य प्रसिद्धयभावात् । न च विन्ध्याक्षिणभाग एव क्षीरनदी वर्णिता न तु विन्ध्य इति शङ्कनीयम् , तस्य दक्षिणसमुद्रतीरपर्यन्तव्यामेः श्रीरा- मायणे दर्शितत्वात् । तत्र हि-एप विन्ध्यो गिरिः श्रीमा- नानाद्रुमलतायुतः । एप प्रभवण: शैलः सागरोऽयं महो- दधिः ॥' इति हनूमदादीन्प्रति मेरुसावर्णितनयावचनम् । तदनन्तरम् ‘नतस्ते ददृशुर्पोरं मागरं वरुणालयम्। इति तत्र स्थितानामेव तेषां दक्षिणसमुद्रदर्शनं दर्शितम्-'ते विन्ध्यस्य गिरेः पादे संप्रपुष्पितपादपे । उपविश्य महा- भागाश्चिन्तामापेदिरे तदा ॥' इति तेपामुपवेशन तत्र समागतस्य संपातेः सूर्यसामीप्यादग्धपक्षः स्वयमिदैव पतित इति कंचित्कालमनवहितः स्थितोऽस्मीत्युक्तवतः 'हृष्टपक्षिगणाकर्णि: कंदरान्तरकूटवान । दक्षिणस्योदधेम्तीरे विन्ध्योऽयमिति निश्चितः ।। इति । भ्रातुर्जटायोमरणं श्रुतवता तेन जटायुमुद्दिश्य निवापाञ्जलिदान समुद्र एव कृतमिति चो- क्तम् । तदनन्तरवचनं च दर्शितम्। एवं श्रीवराहेण पृथिव्युद्धर- णानन्तरं क्षीरसमानवर्णतया सृष्टत्वेन क्षीरनदीति लब्धमंशा- यामनादिसिद्धायामेव नद्यां कामधेनुमभवनद्याः मरस्यतीरूपायर ·२३ वेगवत्याश्च समागम इति सर्वाविरोधः कल्पनीयः । अन्न कावीस्थानस्यातिदुर्लभस्थानत्रयकुतुकनिवर्तकत्वोक्त्या किंचि करणेनाशक्यवस्त्वन्तरकरणाद्विशेषालंकारविशेपः, श्वेतद्वी- पाथेकैकमपेक्ष्याधिक्यरूपो व्यतिरेकालंकारश्चेति तयोरेक- वाचकानुप्रवेशलक्षण: मंकरः । तयोश्च सिन्ध्याचभगक्षेपेण महारवानि समनश्शेपेण अध कृतेत्यतिशयोक्त्या चाङ्गानि- भावमकरः । यद्यपि श्रीविष्णुपुराणे- उर्वोत्तरमृपिभ्यस्तु ध्रुवो पत्र व्यवस्थितः । एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ॥ निधूतदोपपकानां यतीनां मयतात्मनाम् । स्थान तत्परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये ॥ अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशे. पातितयः 1.यत्र गत्वा न शोचन्ति नद्रिप्णोः परमं पदम् ॥' इति स्वर्लोकस्योपरिननभूमिभेदरूपं ध्रुवपदं तृतीयं वैष्णवं परमं पटमिति वर्णितम . तथापि ब्रह्मलोकादधस्तनं तदिह न गृह्यते. कि भूपरितनमेवेति द्रष्टव्यम् ।। ७ ।। अस्याम मेगगुण पुर्यपराजिताया मश्वत्यचर्यजुपि दिव्यमरःसमीपे। मध्ये हिरण्मयगृहं महिषीयुतं त्वां दृष्ट्वा जनो न पुनरेति भवान्तरार्तिम् ॥

·हे अमेयगुण असंख्येयकल्याणगुण, अपराजितायाम् अपराभिः धुरीभिरजितायाम्। सर्वपुतिशायिन्यामिति यावत् । तथोक्तं वामनपुराणे- 'तेजस्विनां यदिहार्क उनो नारीषु रम्भाऽऽश्रमिणां गृहस्थः । काश्ची तथा श्रेष्ठतया पुरीणां देशेषु सर्वेषु च मध्यदेशः ॥' इति । मनकुमारसंहितायाम्- ' श्रीमत्काशी पुरीवासाद्वासः काञ्चीपुरे वरः । पुराणामुनमा द्वारैः शुशुभे द्वारकोपमा ॥ प्रासादोपुरैः शुभैः प्राकारैरपि सूचकैः । विष्णोः प्रियालयस्तीर्थरयोध्येव पुरातनी ॥ योजन- अयविस्तीर्णा वासुदेवप्रियालया । नागपर्यशय्यायां यत्र शेते हरिः स्वयम् । नाशयञ्जगतां पापं काष्ठां गतमपि प्रभुः ॥ इति । अपरैर्विमतैरजितायामिति वा । अभ्यां पुरि काञ्चीपुर्या दिव्य- सरःसमीपे ' पञ्च तीर्थानि सन्त्यस नागाधामभिः शुभैः । अन- न्ततीर्थ ब्राह्मं च हेमाम्भोजसरस्तथा ।। अग्मितार्थ फुशाख्यं च कीर्तितानि मनीषिभिः । एतेपामपि मर्वेपां श्रेष्ठं नागाद्वयं सरः ।। इति पुराणप्रसिद्धमनन्तनामाङ्कितं सरो दिव्यसरः तस्य समीपे । कोशे? अश्वत्थवर्यजुपि अनन्तसरःप्राग्भागे श्रीमानश्वत्थवृक्षः प्रसिद्धः तदलंकृते, मध्येहिरण्मयगृहम् । पुण्यकोटीति विख्यातं विमानं पुण्यवर्धनम् । वेदिमध्यात्म- मुत्तस्थौ तस्य मूर्तिः स्वयं पुरा ॥ तन्मध्ये भगवान्विष्णुर- भिव्यक्तो हरिः स्वयम् ॥' इति पुराणप्रसिद्धं पुण्यकोटि- ·२५ - विमानं हिरण्मयगृहम् । तस्य मध्ये महिषीयुतं वक्षःस्थलस्थितया निया वा पार्श्वद्वयवर्तिनीभ्यां भूिमिभ्यां वा युतं त्वांजनो यः कश्चिदपि दृष्ट्वा पुनः भवान्तराति जन्मान्तरलेशं नैति न प्राप्नोति । अनापराजितादिशब्दशक्त्या भगवद्भक्त्तैस्तं प्रपन्नै- रर्चिरादिमार्गेणाप्राप्येति, 'ओं नमो नारायणाय' इति मन्त्रोपासको वैकुण्ठं भगवल्लोकं गमिष्यतीति नारायणोपनि- पदि वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साध जगत्पतिः । आस्ते नित्यमचिन्यात्मा भक्तैर्भागवतैः सह ॥' इत्यादिपुराणवचनेषु च प्रख्यातवैकुण्ठनामकपरमपटवादगधदर्शनमपुनरावृत्तिकारण- मित्यपि प्रतीयते । श्रूयते हि च्छन्दोगोपनिषदि परमपदसंस्था- नम- ' अरश्च ह चै ण्यश्वार्णवी ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरंगनयं सरस्तदश्वत्यः सोममवनस्तदपराजिता पूर्व- ह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयम्' इति । एवं चात्र सतामुक्तरूपे परमपदे भगयदर्शनं यथा अपुनरावृत्तिकारणमेवमिहापीत्यप- गजितशब्दशेपेण अश्वत्थाचशेपेण च प्रतीतेः भन्दा- र्थशक्तिमूल उपमालंकारध्वनि. । 'यत्रार्थिकोऽपि शब्दा- नामनेकन ममन्वय. । विदग्धहृदयाहादी मोऽर्थशेषः प्रकीर्यते । दिगम्बरं गताड जटिलं धूलिधूसरम् । पुण्यही. नान पश्यन्ति गगाधरमिवात्मजम ॥ इत्यर्थपस्य लक्षणो- दाहरणे ॥ ८ ॥ - ·संप्राप्य दुग्धतटिनीविरजां विशुद्धाः सन्तो भवजनदां पदमागतास्ते । त्वत्पादतोयतुलसीकुसुमेषु लग्नं गन्धं रसं च गाडध्वज ते लभन्ते ॥९॥ है गरुडध्वज, भवद्भजनदां त्वयि भक्तिपदी विरजापले भवत्प्राप्तिप्रदां दुग्धतटिनीमेव विरजां मंप्राप्य दर्शनस्पर्शन- पानावगाहनः पक्षे मूक्ष्मदेहस्यापि विलयेन विशुद्धा निर्मला: सन्तः साधवः, 'मत्ये माधौ च सच्छब्दः' इति स्मरणात् । विरजापक्षे ब्रह्मज्ञाः, 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेणं ततो विदुः' इति श्रवणात । ते तव पदं काञ्चों पक्षे परमं पद- प्राप्ताः सता, त्वत्पादनोयतुलमीकुसुमेपु त्यद- इघ्रिपद्मक्षालनजलेषु तदर्चनतुलमीकुसुमेषु च त्वत्सेवावस- रलब्धेपु लग्नं मंक्रान्तं ते तव मंन्धिनं त्वददिकमलयोः कर्पूराधनुलेपन युक्तं सहजं च दिव्यं गन्धं रमं च लभन्ते । क्षीरमरितो भगवद्भक्तिप्रदत्वं विशुद्धिहेतुत्वं च भागवते वर्णि- तम्- 'कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः । कचित्कचि- न्महाराज द्रविडेपु च भूरिगः । ताम्रपर्णी नदी या कृत- माला पयस्विनी। कावेरी च महापुण्या सुप्रती च महानदी। ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजाधिप । प्रायो भक्ता मागताः -- ·२७ भगवति वासुदेवेऽमलामयाः ।।' इति ! विरजायाः परमपद- प्राप्तिहेतुत्वम् ‘स आगच्छति विरजां नदी तां मनसैवात्येति' इति श्रुतम् । तदुत्तरणानन्तरमेव परमपदप्राप्तेस्तस्याः शुद्धिहे. तुत्वम , तदुत्तरणानन्तरमेव मध्ये चन्द्रसंवादापर्थ तावत्पर्य- न्तमनुवृत्तस्य प्राकृतस्य सूक्ष्मदेहस्यापि विलयात्तदतिक्रमणान- न्तरमेव भगवदोकं प्रविष्टस्य भगवदेहदिव्यगन्धरमप्राप्तिरपि पर्यऋविद्यायां श्रुता 'तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति तं ब्रह्मरमः प्रविशति' इति च । यद्यपि पर्यऋविद्यायाम् तद्ब्रह्माहाभिधावत मम यशसा विजसं वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरिष्यति' इत्यत्रि- रादिमागेण विरजानदीसमीपमागतस्य ब्रह्मतस्य प्रत्यागमनार्थ पञ्चशतान्यप्मरमा प्रेपयतः परब्रह्मणो मगवती वचने विज- रोति नदीनाम. श्रुतं तथैव तत्र निरुक्तं च. तथापि लोकप्र- वादानुमाराद्विरजामिनि शोके प्रयुक्तम् । विजरामिति या पाठः कार्यः। अत्र भवद्भजनदामिति सामान्यप्रयोगात् दुग्ध- तटिनीविरजामित्यत्र मयूरव्यमकादिममाम इनि रूपकालं. कारः । तन्मुररेन काञ्चीपुरस्य परमपदत्वरूपणं गम्यत इत्येकदेवियतः । म च शब्दश्लेषणार्यदलेपैश्चानुप्राणित इति संफरः ॥ ९ ॥ দাবীবাশ্বমাননা कोशानिय सिदशनायक कोऽपि धन्यः ।

·२८ आनन्दवल्ल्युदितदिव्यफलानुरूपं रूपं त्वदीयमवलोकयतेऽभिरूपम् ॥ १० ॥ हे त्रिदशनायक देवराज, सौवर्णसालवलयान काळच्या भवन्मन्दिरस्य ये काञ्चनप्राकारवलयाः तान् चतुरः पञ्च वा अनुमविश्य कोऽपि धन्यः अनेकजन्मार्जितसुकृतपरिपा- कशाली विपश्चित्कश्चित् त्वदीयमभिरूपं सुन्दरं रूपं दिव्य- विग्रहमवलोकयते । कीदृशम ? आमन्दवल्ल्युदितादिव्यफ- लानुरूपम् आनन्दरूपायां लतायामुदितमुत्पन्नं यत्फलं भद- नुरूपं तत्समानम् । वल्ल्यपेक्षया फलमेव खलु स्वादुतरम् । ततश्चानन्दवल्ल्युत्पन्नफलसाम्योक्त्या लौकिकमानुपानन्दादि- हैरण्यगर्भानन्दपर्यन्तो य आनन्दः प्रसिद्धः तदपेक्षयात्यन्ता- तिशयशाल्यवाङ्मनसगोचरमानन्दरूपत्वमनयोरिभङ्गथा द- र्शितं भवति । कोशानिवेत्युपमा । तैत्तिरीयाणामानन्दवल्ल्या- ख्येऽनुवाके यनिरतिशयानन्दपरिपूर्ण परं ब्रह्म प्रतिपादितं तांदूप्यमिह भगवद्विग्रहस्यासूनितम तनियुंदमुत्तरार्धेन । आनन्दवल्ल्यामन्नमयपाणमयमनोमयविज्ञानमयाख्याश्चत्वारः कोशाः मानन्दमयाः पञ्च वा प्रतिपिपादयिपितस्य ब्रह्मणः सुखप्रतिपत्त्यर्था निरूपिताः । तेपामनुप्रवेशः प्रतिपत्तिः, यस्य यस्य हि यो भावस्तेन नेन हि तं नरम । अनुप्र- विश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत् ॥' इति तस्यां तत्त्र- . .

·ब्रह्मणा योगदर्शनात् । एवं च पूर्वपूर्वप्रहाणेनोत्तरोत्तरानुप्रयेगः को- शेषु मालेपु चास्तीति तत्माम्या । आनन्दवल्ल्यामुदितमुक्तं यत्फलम मोऽश्नुते सर्वान्कामान्' इति 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विमेति कुतश्चन' इति च । तस्यानुरूपं तत्प्रदानोचि- तकरणे अभिरूपं विश्रुतं विचक्षणं वा । ' अभिरूपः सुरूपे च विश्रुने च विचक्षणे' इति केशवः । विश्रुतं हि भगव- द्रूपमानन्दवल्ल्यादिपूपनिपत्सु । विपश्चिच स . विपश्चिता' इति श्रुतेः । एवंभूतं रूपं निरतिशयानन्दपरि- पूर्ण परब्रह्मस्वरूपमेव । ताप्यमिह भगवत्स्वरूपस्य कवि- संरम्भगोचरः ।न चोपमोपरमादग्रेऽप्युपमयैव भाव्यमिति नि- यमोऽस्ति, भेदगर्भोपमापेक्षया रूपकस्योत्कृष्टत्वेनोपमोपक्रम स्यापि रूपकपर्यवमानोपपत्तेः । रूपकमुपगम्योपमापर्यवमा- नकरणे हि प्राक्प्रकर्पता स्यात् । तस्मादुपमया आनन्दपल्ल्यु- दितेत्यादिलेपेण चोत्थापिता भगवठूपमिदमेवानन्दवल्लीप्रति- पादितं परमरूपमित्यभेदाध्यवसानरूपातिशयोक्तिरलंकारः ।। मातनशैलमणिशृङ्गमहाविमान- सोपानपर्वचतुमसरविंशतिर्यो । तामेव तत्यधितति पुरुपो विलय पश्यन्भन्तमुपयाति भयान्धिपारम् ॥ .

·यः मातङ्गशैले हस्तिगिरी प्रादुर्भूतं यत्पुण्यकोट्याख्यं महा- विमानं नरसमीपप्राप्त्यर्थं गिरेरधिरोहणाय चतुर्मुखेण कलमा या सोपानपर्वणां चतुर्विशत्तिः तामेव तत्त्वविततिमिति व्यस्त- रूपकम । तत्स्वानां मूलप्रकृतिमहदहंकारपञ्चतन्मात्रपञ्चभून- कादशेन्द्रियरूपतया चतुर्विधतिमख्यानां वितति पङ्क्तिमतिल- ध्य पुरुषः पञ्चविंशः भव-तं पडिशमीश्वरं पश्यन्भवाब्धेः पारमुपयाति । विपयदोपदर्शनेन त्यक्तसकलप्रकृतिविकागे विरक्तः खलु पुरुपः परमेश्वरं दृष्ट्वा संमारं तरनि कश्चिद्विरिमारुह्य भगवन्तं पश्यन्समारं तरतीति व्यस्तरूपकेण तामेव तत्वविततिमित्येवकारेण सा- हित्यादयन्नमाध्यत्वसूचकेन यदन्यते तेन व्यतिरेकालंकार- पर्यवसायोदमधिकरूपकम् ॥ ११ ॥ नापारि लन्धुमरविन्दभुवापि साक्षा- द्य पूर्वमीश्वर चिना हयमेधपुण्यम् । अन्यैरनाप्य स कथं तव पुण्यकोटिं प्राप्यस्त्वदाकृतिविलोकनजः प्रमोदः ॥१२॥ हे ईश्वर, पूर्व माक्षादरविन्दभुवापि हयमेधपुण्यं विना खं प्राप्तुं नापारि न शक्तमासीत् , विलोकनजः त्यपावलोकनप्रभवः प्रमोदः प्रकृष्ट आनन्दः स तथाभूतः त्वदाकृति- ·३१ अन्यैस्तदितरैः पुण्य कोटि भवद्विमानं सुकृतानां कोटि च अनाय अलब्ध्या कथं प्राप्यः १ न कथंचिढपीत्यर्थः । अना- प्येत्यत्र आइपूर्वादाप्नोते. क्त्यापत्ययस्य ल्यवादेशो नसमा- सश्च । अत्र पुण्यकोटिशब्दश्लेपोत्थापितोऽर्थापत्तिरलंकारः । भगवदर्शनलि सया अनादिसिद्धे मत्यत्रतक्षेत्रे हयमेधेन भगव- न्तमाराधयतो हिरण्यगर्भम्य उत्तरवेद्यां तस्मै दर्शनं दातुं भगवानाविर्भूत इति पौराणिकी कथा । तथोक्तं ब्रह्माण्डे विष्णुना- "पुरा कृतयुगे राजञ्जम्बूद्वीपे तु दक्षिणे । भागे भारतवर्षे च क्षेले सत्यवताभिधे ॥ चैत्रे मासि सिते पक्षे चतुर्दश्यां तिथी मुने । शोभने हस्तनक्षत्रे रविवारसमन्विते ।। चपाहोमे प्रवृत्ते तु प्रातःसयनकल्पित । धातुमत्तरवेद्यां तु प्रादुराप्तीजनार्दनः आराधितो जगद्वाना यमेन तगिरी ।' इति ॥ १२ ॥ प्रत्यङ्मुखं तब गजाचलराज रूपं प्रत्यङ्मुखाश्चिरतरं नयनर्निपीय । अस्थानमासवचमामविनवणीय- माश्चर्यमेतदिति निश्चयमावहन्ते ॥ १३ ॥ हे गजाचलराज, प्रत्यङ्मुखाः प्रत्यग्दृष्टयतत्त्वविदः प्र- सड्मुखं पश्चिमामाभिमुसं नव रूपं दिव्याविग्रहम् । अथ ·३२ । है रूपं नपुंसकम् । स्वभावाकृतिसौन्दर्यवपुःपु श्लोकशब्दयोः ।।' इति केशवः । चिरतरं नयनर्निपीय बहुपु जन्मसु प्रार्थितं साक्षाद्भगवद्दर्शनं लब्धमित्यादरेण बहुँ कालमवलोक्य एत- दूपम् अस्थानमातवचसामवितर्कणीयम आतवाक्यैरनुमानैर्वा इदमित्यमिति निर्धारयितुमशक्यम् आश्चर्य परं ब्रह्मेति निश्चयमावन्ते निश्चिन्वन्तीत्यर्थः आश्चर्यमिति सकल- जगत्स्नष्कृत्वादिमहिमशालि परं ब्रह्म भगवानुच्यते । अत एब हरिवंशे आश्चर्योपाख्याने श्रीकृष्णं प्रति नारदवच- नम्- 'आश्चर्य स्खलु देवानामेकस्त्वं पुरुषोत्तम । धन्य- श्चासि महाबाहो लोके नान्योऽस्ति कश्चन ॥' इति । कठवल्लीषु च आश्चर्यो यता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः' इति परब्रह्मविपये वस्त- श्रोतृणामप्याश्चर्यत्वोक्त्या . तस्यात्यन्ताधर्यत्वं कैमुतिकन्या- येन दर्शितम् । अत्र प्रत्यङ्मुखा इत्यनेन प्रत्यगा- शाभिमुखा इत्यपि प्रतीयते । प्रत्यगाशाभिमुखः पुरुप: गामाभिमुखैरन्यैः स्वाभिमुखतया न दृश्यते. तथापि तथा दृश्यमानं भगवद्रूपमत्याश्चर्यमिति निश्चिन्वन्तीति ततोऽर्था- न्तरं लभ्यते । तस्मिन्नर्थेऽयन्तानुपपन्नमिदं कथमुपपादयितुं शक्यमित्येतदर्थत्वेन ! चिरतरदर्शनं योजनीयम् प्रकृतार्थे तु तृष्णातिरेकेणेति स्पष्टमेव । अत्राश्चर्यत्वे द्रष्टश्ययोरुभयो- प्रत्य- ·रपि प्रत्यङ्मुसत्वं हेतुरिति इलेपोत्थापितं हाले काव्य... लिङ्गमलंकारः ॥ १३ ॥ यस्मिनहात्यतिशयोक्तिरलंकृतित्की VERARY न्यूनोपमात्वमुपमा समुपैति सर्वा । सूक्ष्मस्वभावकलनापि च न प्रतक्या तद्वर्णयामि भवतः कथमाभिरूप्यम् ।। भवतः आभिरूप्यं मौन्दयं तत्कथं वर्णयामि ? कथमपि ब- पयितुं न शक्नोमि । उक्तिवैचित्र्यं हि वर्णनम् । तन्न तावदतिश- योक्त्यलंकारेण संभवति । अतिशयोक्तिरसत्कल्पनया कविप्रो- ढोक्तिसिद्धया भवति । यथा- 'मौधाप्राणि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम्' इति । इह यो यावानतिशयः स्वमत्या परिकल्पित इव समर्वोऽपि वस्तुवृत्त एव भवेत् , तमप्यतिशयीत वेति ना- तिशयोक्तिरलंकृतित्वं भजते । ततो न्यूनकक्ष्या उपमा सर्वापि न्यूनत्वमयने । यथा- 'चहिस्कुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति' इति । कचिदप्युपमानाधिक्यासंभवादलंझाररुपोपमान न प्रवर्तते । स्वभावोक्तिमानमप्यत्र न मंभवति । सूक्ष्मवस्तुस्व. भाववर्णनं हि स्वभावोक्तिः । यथा- 'ती संमुखं प्रचलिदों मविधे गुरूणां मार्गप्रदानरमसस्पलिनावधानौ । पार्थोपस- पणमुभावपि भिन्नदिपं कृत्वा मुर्मुईमपासरतां सलबम् ।।' । । v.g ·इति । इह परिदृश्यमानापि रूपमामग्री समुद्रवदप्रता, कुतस्तत्र सूक्ष्मस्वभावावगतिरिति । अन्न वाक्यार्थत्रयहेतुकं काव्यलिङ्गमलंकार ॥ १४ ॥ लक्ष्म्याः पियोऽसि रनिकेलिकृतः पितासि चिश्चैकमोहनरसस्य च देवतासि.। आवासभूमिरसि सर्वगुणोत्तमानां वैकुण्ठ वर्णयतु कस्तव रूपरेखाम् ॥१५॥ हे वैकुण्ठ, लक्ष्म्याः प्रियोऽसि श्रीमहालक्ष्म्याः स्वयंबर- लब्धो वल्लभोऽसि । सा खलु सर्वोत्तमरूपशालिनी स्वानुगुणं पतिमन्विच्छन्ती सर्वान्देवान्परित्यज्य पुरुषोत्तममाससादेति पुराणादिषु प्रसिद्धिः। रतिकेलिकृतः स्मरस्य पुरुषेषु सर्वोचर- सौन्दर्यतया प्रसिद्धस्य पितासि । पितापुत्रयोः सारूप्यं लो- कप्रसिद्धम् । उकं चापस्तम्बेन- 'अथापि स एवायं वि. रूढः पृथक्प्रत्यक्षेणोपलभ्यते चापि सारूप्यं देहत्वमेवान्यत्' इति । देह एवान्य इत्यर्थः । अथापि अपि चेत्यर्थः । विश्व- स्य एकः प्रधानभूतो मोहनो यो रसः शृङ्गाररसः । रङ्गा- नामः ॥ वीराद्धतादिषु च येह रसप्रसिद्धिः सिद्धा कुतोऽपि ·वटयक्षवदाविभाति। लोके गतानुगतिकत्ववशादुपेतामेतां निव- तयितुमेप परिश्रमो नः॥' इति भोजराजः । तस्य देवतासि । शृंगारस्य देवता विष्णुर्हास्यस्य भृङ्गिरिटिरित्यादि भरतशास्त्र- विदो वदन्ति । सर्वगुणोत्तमानां सर्वेपां कल्याणगुणानामावा- सभूमिरसि । ' यथा रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक । तथा गुणा ह्यनन्तस्याप्यसंख्येया महात्मनः ।। समस्तकल्याणगुणा- त्मकोऽसौ' इत्यादि मात्स्यवैष्णवपुराणादिषु प्रसिद्धतरमेतत् । 'प्रायो विरूपेषु भवन्ति दोपा यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति' इति सामुद्रिकशास्त्रविदः । नैपधचरितेऽप्युक्तम्-त्वदुदाह- रणाकृतौ गुणा इति सामुद्रिकसारमुद्रणा' इति । एभूतस्त्र तव रूपरेखां मौन्दर्यस्य निरन्तरालपनि पादादिकेशान्तेषु सर्वेष्वप्यवयवसंस्थानविशेषेषु रूपस्य सौन्दर्यस्य निश्छिद्रतया मद्भावं को वर्णयतु ? न कोऽपि वर्णयितुं शक्क इत्यर्थः । रेखा त्वकृत्रिमे मार्गे हस्तपादतलादिषु । निरन्तरालपको च पदन्ति विदितागमाः ॥' इति केशवः । अत्रापि पूर्ववत्काव्य- लिमामेवालंकारः ॥ १५ ॥ मर्वोत्तरोऽमि सकलविदशाश्रयो मि ज्योतिश्छटाघटितचक्रपरिष्कृतोऽमि । शृङ्गारशेवधिरमि द्विपशेलमौले कल्याणरूप इति कस्त्वपि चित्रवादः ।। “ ·हे द्विपशैलमाले । 'मौलि: किरीटे धम्मिल्ले' इत्यभिधा- नकोशः । किरीटवच्छिरो भूपयतीति तथात्वाध्यवसायरूपा- तिशयोक्तिः । कल्याणरूपः सर्वजनहृदयहारितया शोभनरूपः स एवाक्षीणसुवर्णरूप इति त्वयि कश्चिनवादः आश्चर्यबादः ? नेदमाश्चर्यमित्यर्थः । 'कल्याणस्तूत्सवे ही मङ्गलाक्षयरु- क्मयोः' इति केशवः । शेषेणाध्यवसिताक्षयस्वर्णरूपत्वस्यो- पपादनार्थ तदितरमहामेरुगुणगणसद्भावः श्लेपेण प्रदर्श्यते-- सर्वोत्तरः सर्वाधिकोऽसि । मेरुरपि तथा, 'सर्वेपामुत्तरो मेरुः' इति वचनात् । सूर्याभिमुखस्य मव्यभागस्था उत्तरा भवन्ति । मेरं प्रदक्षिणीकुर्याणः सूर्यो यत्यावस्थेन पुरुषेणा- भिमुखेन निरीक्ष्यते तस्य सर्वस्यापि महामेरुः मध्यभागस्थ एव भवतीति तस्य सर्वोत्तरत्वम् । सकलत्रिदशाश्रयोऽमि सर्वेयों देवानां रक्षकतया भगवानाश्रयः, मेस्रावासतया । ज्योतिश्छटया तेजोनिकरण घटितं यच्चक्र सुदर्शनं तेन परि- कृतोऽलंकृतो भवान् , मेरुस्तु आदित्यादिज्योतिःसमूहघटि- तेन ज्योतिश्चक्रेण परिवृतः । शृङ्गारस्य शेवधिर्भवान् । मेरुस्तु शृङ्गमृच्छन्तीति शृङ्गाराः । कर्मण्यण् । तथाभूताः शेवंधयो महापद्मादिनिधयो यस्येति शृङ्गारशेवधिः । मेरोमध्ये चतुर्मु- खस्य पुरी, तो पुरी परितो लोकपालानामष्टी पुर्य इति पौरा- णिकी प्रसिद्धिः । तदन्तर्गते तत्र कुवेरावासे पद्ममहापद्मा- ·दिसावः । निधिसामान्यविवक्षायां तु तत्सद्भावः सूपपादः । अत्र सर्वोत्तर इत्याद्यभङ्गश्लेपेण शृङ्गारेति समङ्गश्लेषेण चो- स्थापितमनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिगमलंकारः ।। १६ ।। अङ्गानि ते निखिललोकचिलोचनानां संभावनीयगुण संसरणानि सत्यम् । येवेकमाय न पुराधिगतं स्मरन्ति वाञ्छन्ति नान्यदपि लन्धुमदो विहाय ।। हे. संभावनीयगुण सकललोकलाध्यकल्याणगुणनिकर, ते तव अङ्गानि सकललोकविलोचनानां देवमनुष्यादिसर्वजन- नयनानां संसरणानि नित्यसंचरणार्था महामार्गाः । ' घण्टा- पथः संमरणम्' इत्यमरः । संसरणानीयनेन संसारा जन्मभेदा इत्यपि प्रतीयते । तमर्थ परिगृह्योच्यते- सत्यं मंस- रणानीयेतत्साम्प्रतम् । कुतः ? येवोषु क्रमेण दृश्यमानेषु एकमवाप्य प्राप्य पुराधिगतं पूर्वदृष्टमनं न स्मरन्ति, लोक- विलोचनानीति शेषः । अदो विहाय अन्यदपि लव्धुं दृश्य- मानमनं विहायानान्तरमपि ध्रुन वान्छन्ति । तत्तदाद- निजनितपरमानन्दनिममत्वात्पूर्वदृष्टानविस्मरणमझान्तरदर्श- नानमिलापश्चेति प्रत्सवयवं मीन्दातिशयाभिव्यक्तिः । संसा- रस्याप्ययं स्वभावः यदेकं जन्म प्रात. प्राचीनं जन्मन स्मरति .

·उत्कृष्टमपि जन्मान्तरं नाभिलपतीति । अत्र प्रातीतिकस्यार्थस्य प्रकृतार्थे उपमानत्वेनान्वयस्यावश्यंभायादुपमा । अनानि संसरणानीत्यत्र व्यस्तरूपकम् । रूपकोपमयोरशानिमाव- संकरः ॥ १७॥ एकत्र मन्मधमजीजनदिन्दिरायां पूर्व भवानिति बुधाः किमपूर्वमाहुः । अद्यापि तं न जनयस्परविन्दनाम कासु प्रसन्नमधुरसित कामिनीषु॥ हे अरविन्दनाभ. एकत्र एकस्यामिन्दिायां लक्ष्म्यां पूर्व भवान् मन्मथमजीजनदिति बुधाः पुराणविदः किमपूर्व- माहुः ? तचित्रं न भवति । अद्यापि कामु कामिनीपु तं रति- भावामिन्नत्वेनाध्यवासितं मन्मथं न जनयसि ? सर्वास्वपि कामिनीषु जनयस्येव । मधुरस्मितेति विशेपणम् । कामिनीनामु- दीपनमुद्दिश्य क्रोधप्वपि स्मितमस्ति । तभ प्रसन्नम । तस्या- त्यर्थ प्रसन्नविद्रोपणम् । मधुराकृतिगर्भत्वेन कामिनीनां हृदयेषु रतिभावोत्पादनमेव मन्मथजनकत्वेनाध्यवसितमित्यतिशयो- क्यानुप्राणितं काव्यलिङ्गमलंकारः ॥ १८॥ निक्षिप्य हत्ययि पुनर्लभते न कोऽपि निर्यात इत्याधिप न त्वयि चित्रमेतत् ।

·" । इत्वा हठान्मृगहशां हदयानि यस्त्व- मेवं निलीय किल तिष्ठसि शैलशृङ्गे ॥ हे अधिप प्रभो, त्वयि हृत् हृदयं निक्षिप्य निर्यावो मुक्तः। प्रस्थित इत्यपि प्रतीयते । 'निर्याणं त्वचि हस्तिनः । नेत्रान्ते निर्गमे मोक्षे मरणे च प्रकीर्तितम् ।।' इति केशवः । पुनर्न लभते त्वयि निक्षिप्तं हृदयं पुनर्न प्राप्नोति । पोडशकलाप्रलयेन मुक्तो भवतीत्यर्थः । कचिद्विसम्भेण स्वकीयं धनं निक्षिप्य देशान्तरं प्रस्थितेन कालान्तरे पुनस्तत्प्राप्तव्यं हि । इह तत्प्राप्यभावोक्त्या देवस्य परकीयस्वापहारकत्वं प्रतीयते । तत्तदीयमौन्दोतियाभिव्यञ्जकेन वाक्यार्थेनोपपादयितुमुत्त- रार्धम् । यस्त्वं मृगदृशां हृदयानि हतावलात्कारेण । 'हठः पाण्यों बलात्कारे जलोद्भवतृणान्तरे। वारिपर्णसमाख्येच' इति केशयः । इत्वा एवं मया मनसि भाग्यमानेन प्रकारेण शैलाने निलीय तिष्ठसि, म कयं निक्षिप्तं दद्या इति भावः । अत्र कामिनीमनमा वशीकरणमेव तदीयस्वहरणत्वेनाभ्यव- सितमित्यतिशयोक्तिः । अन्त्यकाले भगवत्स्मरणमेव तत्र हृदयनिक्षेपणत्वेनाध्यपमितमिति तसाप्यतिशयोक्तिः । एवमति- भयोक्तिभ्यामुत्यापितं काव्यलिम मलंकारः ।। १९ ।।

·मोहं जगन्नयनुवामपनेतुमेत. दादाप रूपमखिलेश्वर देहभाजाम् । निःसीमकान्तिरसनीरधिनामुनैव मोहं विवर्धपसि मुग्धविलोचनानाम् ।। हे अखिलेश्वर सर्वेपामपि देवमनुष्यादीनां स्वामिन् । खामी खलु स्वभूतानामनिष्टनिवारणार्थ प्रवर्तते यथा गोपो गवाम् । अत: स्वामी त्वं जगत्त्रयभुवां लोकत्रयसंभूतानां देहभाजां मोहं संसारकारणमज्ञानमपनेतुम् एतद्रूपमिमं शुभ- विग्रहमादायाङ्गीकृत्य नि:मीमकान्तिरसनीरधिना उद्वेलम्य लावण्यरूपस्य रसस्य आस्वादनीयस्य जलस्य च नीरधिना समुद्रेण अमुनैव रूपेण मुग्धविलोचनानां वामाक्षीणां मोहं रागातिशयकृतं वैचित्त्यं विवर्धयसि प्रवृद्धं करोपि । अत्र 'मोहापायकारणतयोपातेनैव रूपेण मोहः संवर्ध्यत इत्यसंगति- विशेषोऽलंकारः । 'अन्यत्कतुं प्रवृत्तस्य तद्विरुद्धकृतिश्च सा। गोत्रोद्धृत्य किरिभूत्वा गोत्रोद्भेदं हरेऽकरोः ॥' इति तल्लक्ष- णोदाहरणे । मेत्यसंगतिः प्राक्प्रकृतोच्यते । हे हरे, त्वं गोखोद्धृत्यै भूमेद्धरणाय किरि: श्रीवराहो भूत्वा गोत्रोद्रेदं खुरकुटनैः पर्वतानां दलनमकरोरित्युदाहरणार्थः । स च लेपोत्यापितः । मोहयोः संसारमूटानानरागायुक्ततात्विक- ·भावभेदरूपालयाख्यविकाररूपयोरभेदाध्यवसायरूपयातिश- योक्त्या तयोः संकरः । 'रसो रागे जले वीर्ये तिक्तादौ पारदे द्रवे । रतस्यास्वादने हनि निर्यासेऽमृतशब्दयोः ॥' इति शब्दरत्नाकरः ।। २० ।। उच्छेदमेकविपयात्कथयन्ति योधा- न्मोहस्य ये खलु कथं न मृपायदास्ते । लावण्यमीश तब यन्नयनैर्निपीय तच मोहमधिकं धते तरुण्यः ॥ २१ ॥ एकविपयात्समानविषयादोधाज्ञानात् मोहस्य उच्छेदं वि- नाशं ये कथयन्ति ते कथं न मृपाबदाः ? मृपायदा इत्युचि- तमेव । हे ईश, यद्यस्मात्कारणात् तरुण्यः तव लावण्य चाफचक्यरूपं देहकान्तिविशेपम् ' मुक्ताफलेषु च्छायायास्त- रलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदडेषु नल्लावण्यमिहोच्यते ॥' इत्युक्तलक्षणं नयनैर्निपीय अत्यादरेण दृशा तव तस्मिन्नेव लावण्ये अधिकं मोहं कारणे कार्योपचारान्मोहहेतुमनुरागं दधते । अवापि मोहयोरभेदाध्यवसायरूपातिशयोक्तिः । भू- पावदा इत्यत्र प्रपश्चमिथ्यात्ववादस्याटतवादत्वाध्यवसायरूपा- तिशयोक्तिः । निपीयेत्यत्र चीक्षणे तृष्णातिशयकृतपानत्याध्य- वसायसवानियोतिः । एतेषां फरः । उत्तरकास्थार्थस्य , ·४२ +- पूर्ववाक्यार्थे हेतुत्वेनान्वयेऽपि न काव्यलिङ्गमलंकारः । यत्र हेतुत्वमा तत्र काव्यलिङ्गम् , यत्र तच्छाब्दं तन न काव्य- लिङ्गम् ' नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वात्' इत्यादाविति खल्वा- लंकारिकमर्यादा ॥ २१ ॥ शुभ्रांशुवक्त्र शुभगोचरलाभतोपा. संपस्थितो मृगदृशां नयनाम्बुजौघः । त्वद्भासरित्यथ निपत्य विभर्ति मोहं प्रायः फलन्ति विफलन्ति च दैवचित्ता हे शुभ्रांशुवक्त्र चन्द्रमुख, शुभगोचरलाभतोपाल अति- मनोहरविषयलाभसंतोपार मंप्रस्थितः संभूय युगपत्प्रस्थितः मृगदृशां नयनाम्बुजौघ: नयनान्येवाम्बुजानि तेपामोघः समूहः । ' ओघो बृन्देऽम्भमां रये' इत्यमरः । अथ प्रस्था- नानन्तरमेव त्वद्भाःसरिति तप लावण्यकान्तिरेव सरित् तस्यां निपत्य मोहं वैचित्त्यमनुरागातिशयप्रयुक्तं विभर्ति दधाति । शुभ्रांशुर्वक्त्रं यस्येति व्युत्पत्त्या चन्द्ररूपस्य भगव- न्मुखस्य प्रभानिकरे पतितानामम्बुजाना निमीलनरूपं वैचित्यं युक्तमिति भावः । इहार्थान्तरमपि प्रतीयते । ग्रहाणां स्थान- विशेपस्थितिप्रयुक्तमानुकूल्यं प्रातिकूल्यं च गोचर इति देय- ज्ञानां व्यवहारः । ते च शुभगोचरेषु · भानौ कुलीरालि .

·- अपैर्विमुक्ते-' इति । तथैव स्त्रीणां नयनौषः शुभगोचरो लब्ध इति हपत्सिंप्रस्थितः । तदनन्तरमेव कचिन्नदीप्रवाहे निपत्य मूर्छितो जात इति । 'मोहः पुनः स्यादनाने मूर्खयां क्रोध एव च' इति केशवः । अस्मिन्नर्थे अर्थान्तरं न्यस्यति- देवचिन्ताः देवं शुभाशुभं कर्म तस्य चिन्ताः तत्सूचकमहवा- रादिविचारा दैवज्ञैः कृताः प्रायः फलन्ति कचिद्विफलन्ति च । इह प्रकृतार्थे शुभ्रांशुवक्तेति नयनाम्बुजेति च रूपकयोः प्रस्तुतमोहाभेदेनाध्यवासिते निमीलने उपकारकत्वात्तस्यताभ्यां संकरः । अप्रकृताय तु त्वदा सरितीति रूपकस्य विपयसौ. न्दर्याकृष्टेनयनसंबन्धे निपतनाध्यवसायरूपातिशयोक्तेर्मोहगो- चरशब्दश्टेपमूलातिशयोक्त्योश्वार्थान्तरन्यासोपकारकत्वात्तस्य ते: संकर ।।२२।। पत्प्राणसंयमजुपां पमिनां मनांमि मूर्ति विशन्ति तय माधव कुम्भकेन प्रत्यङ्गमर्छदतिघेलमहाप्रवाह लावपयसिन्धुतरणाय तदित्य वैमि॥ हे माधव लक्ष्मीपते. प्राणसंयमजुपां प्राणायाम सेवमा- नानां यमिनां योगिनां मनांसि तव मूर्ति कुम्भकेन पूरक- कुम्भकरेचकानां मध्ये कुम्भबाल्यावस्थाविशेषेण विशन्ति - ·तद्धधानप्रवृत्तानि भवन्ति इति यत् । कुम्भकेन विशन्तीत्युक्ते घटरूपेण साधनेन प्रविशन्तीत्यपि प्रतीयते । तदनूद्य फलो- स्प्रेक्षार्थमुत्तरार्धम् । प्रत्यङ्गं तव सर्वेप्वप्यवयवेषु मूर्छन् प्रसरन् अतिवेलः मर्यादामतिक्रम्य वर्तमान: महाप्रवाहो यस्य तथाभूतस्य लावण्यसिन्धोस्तरणाय तदित्यवैमीत्युत्प्रेक्षा । ' नाभीचकस्थितं ध्यायेत्पूरकेण पितामहम् । हृदयाजगतं ध्यायेत्कुम्भकेन जनार्दनम् । ललाटस्थ शिवं ध्यायेद्रेचकेन महेश्वरम् ॥' इति हि स्मृतिः । तदिह भगवद्धधानसमये पदकमलादि कुन्तलपर्यन्तप्वयवेपु क्रमेण ध्यातव्येषु तत्तदा- प्रवहल्लावण्यतटिनीतरणं कुम्भकावलम्बनस्य फलत्वनोत्प्रेक्षि- तम् । सा चोत्प्रेक्षा कुम्भकशब्दपेण लावण्यसिध्विति रूपकेण चोत्थापितेति संकरः ॥ २३ ॥ २ लावण्यसागरभुवि प्रणयं विशेषा. दुग्धाम्युराशिदुहितुस्तव तयामि । यत्ता घिभर्पि यपुपा निखिलेन लक्ष्मी- मन्यां तु केवलमधोक्षज वक्षसैव ।। २४ ॥ हे अधोक्षज । अध:कृतान्यक्षाणि येस्ते अधोक्षा जिते- न्द्रियाः तेषु जायते अभिव्यज्यत इत्यधोक्षजो भगवान् । दुग्धान्बुराशिदुहितुः लायाः लावण्यसागरभुवि लावण्यमेव ·सागरः तत्प्रभवायां लक्ष्म्यां तव विशेपाद्विशिष्य अधिक प्रणयं तर्कयामि । नर हेतु:--- तां लावण्यसागरभुवं लक्ष्मी निखिलेन कृत्स्नावयवयुक्तेन वपुषा विभर्पि । अन्यां दुग्धा- म्बुधिदुहितरं तु लक्ष्मी केवलं वक्षसैव विभीति यत् । अत्र लावण्यस्य सागरत्वेन रूपणात्तत्प्रभवायां शोभायां तत्क- न्यकात्यारोपो गम्यत इत्येकदेशविवर्तिरूपकालंकारः । न च लावण्यसागरेत्यत्र लावण्यमेव सागर इति रूपकसमासं वि- हाय लावण्यं सागरमिवेत्युपमितसमासाश्रयणे समासोक्तिरपि संभवतीति वाच्यम् , दुग्धाम्बुराशिप्रतिकोटितासिद्धयर्थ सा- गरप्राधान्याय मयूरख्यंमकादिसमासस्याश्रयणीयत्वात् ॥२४॥ सारस्वतं वदनपाचवं प्रवाह त्रैस्रोतंसं चतब पादनुवं निरीक्ष्य । त सर्चप्रतीकनिकरात्यहन्त्यजन-ding मीावतीश यमुना किमु कार्यकान्तिः ।। हे ईश ईश्वर, तव कायकान्तिः सारस्वतं सरस्वतीसंब- न्धिनं प्रवाहं तव वदनपद्मभुवं नैस्रोतसं गङ्गासंबन्धिनं प्रवाहं तव पादभुवं च निरीक्ष्य ईर्ष्यावती अक्षमावती तयो- भवदङ्गप्रभवत्वकृतमुत्कर्ष सोढुमशक्नुवती ताभ्यां स्वस्या अत्युत्कथं तब सर्वप्रतीकनिकरात् सर्वेषामवयवानां समू- ·-- हात् अजस्रं प्रवहन्ती यमुना किम्पिति स्वरूपोत्प्रेक्षा । सा च वाग्गुम्भ एव सरस्वत्या नद्याः प्रवाह इति तदुभयामेदा- ध्यवसायरूपातिशयोक्त्या उत्थापितेति तयोः संकरः । वदनं पद्ममिवेत्युपमया तु तयोः संसृष्टिः ॥ २५ ॥ आपूरिनत्रिभुवनीदरमंशुजालं मन्ये महेन्द्र मणिबृन्दमनोहरं ते । स्वद्रागदीपितहृदां त्वरितं घघूनां प्राप्से सरित्महचरं प्रलयेऽभिवृद्धम् ।। आपूरितं त्रिभुवनस्योदरमन्तरालं येन तत्तथा महेन्द्रमणि- वृन्दमिव इन्द्रनीलरत्नसमूहमिव मनोहरं तवांशुजालं देहप्र- भानिकर त्वदागेण त्वद्विपयानुरागेण दीपितहां वहिनेवास- खेन प्रदीपितहृदयानां वधूनां तरुणीनां प्रलये 'स्तम्भः स्वेदो- ऽथ रोमाञ्च; स्वरसादश्च वेपथुः । वैवर्ण्यमच प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥' इत्युक्तानां सात्त्विकभावानां मध्ये 'प्रलयो नष्टचेष्टता' इत्युक्तलक्षणे प्रलयाख्ये विकारे प्राप्त सति त्वरिवमभिवृद्ध सरित्सहचरं समुद्रं मन्ये । प्रलये कल्पान्ते समुद्रस्य धुवलोकपर्यन्तत्रैलोक्यन्यापिन्यभिवृद्धिर्भ- बत्येवेति भावः । अत्र प्रलयशब्दशेपोत्यापितातिशयोक्त्या ·आपूरितत्रिभुवनोदरमिति कविप्रौढोक्तिकल्पितातिशयोक्त्या चोत्थापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥ २६ ॥ युक्त्यागमेन च भवाशशिवर्ण एव । निष्कृष्टसत्त्वगुणमानविवर्तमूर्तिः। धत्ते कृपाम्बुभरतस्त्विषमैन्द्रनीली शुभ्रोऽपि साम्बुरसितः खलु दृश्यतेऽब्दा।। निष्कृष्टस्य रजस्तमोभ्यां व्यावर्तितस्य सत्त्वगुणमात्रस्य विवर्ती धनीभावरूपा मूर्तिर्यस्य स तथाभूतो भवान् युक्त्या केवलसत्त्वमयत्वयुक्त्या आगमेन आप्तवचनेन च शशिवर्ण एव । प्रसिद्धं हि शिवराघवसंवादस्थम् ' शुक्लाम्बरधरं विष्णु शशिवर्णं चतुर्भुजम्' इति वचनम् । 'तन्मध्ये भगवानेक: पुण्डरीकदलद्युतिः । शेतेऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः॥' इति यत्कूर्मपुराणवचनं तत्रापि पुण्डरीकदलद्युतिरित्यनेन शुभ्रवर्णत्वमेव विवक्षितम् , पुण्डरीकशब्दस्य सिताम्भोजे वैशेषिकनामत्वस्यापि सत्त्वात् , ततः प्राक् 'शाकद्वीपं समा- प्रित्य' इति श्वेतद्वीपवर्णनं प्रस्तुत्य 'तत्र पुण्या जनपदा नाना- श्वर्यसमन्विताः । श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः।।' इति तलत्यानां सर्वेषामपि शुभ्रवर्णतयोक्तत्वाच । वामनपुराणे च गजेन्द्रमोक्षाध्याये गजेन्द्रानुसंहितभगवद्रूपप्रतिपादकं वच- .

·४८ नम्-'मथितामृतफेनाभं गहचक्रगदाधरम् ! महस्रशुभना- मानमादिदेवमजं विभुम ॥' इति । हरिवोऽपि घण्टाकर्ण- ध्यानविपयभगवद्रूपप्रतिपादकं वचनम्- 'ध्यायन्विष्णुं जग- योनि विष्णुं पीताम्बरं शिवम् । कुन्दाममादिपुरुषमेकाकार- मनामयम् ।।' इति। एवं शशिवर्णोऽपि भगवान कृपाम्बुभरतः कृपैवाम्बु शीतलत्वाद्भक्तजनहष्णानिवर्तकत्वाच तस्य भरतः भरेणातिशयेन गरिम्णा का । • भरस्त्वतिशये भारे भरणे गरिमण्यपि' इति केशवः । ऐन्द्रनीलीमिन्द्रनीलसंवन्धिनी विपं कान्ति धत्ते । स्वत: शुभ्रोऽपि खल्यब्दो मेघ: साम्बु- रम्बुभरितः सन्नसितो दृश्यते । अब भगवतः स्वतो मेघवर्ण- मूर्तिसहस्रमद्भावेऽपि कविप्रौढोक्तिकाल्पितेयं मरणिः । अत्र कृपाम्बुभरत इति रूपकोत्थापितः प्रतिवस्तूपमालंकारः । प्रतिव- स्तु प्रतिवाक्यार्थम् उपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च उपमा समा- नधर्मोऽस्यामस्तीति प्रतिवस्तूपमा। इह नैर्मल्यगुणरूपोभगव- दुलाहकयोः समानधर्मो वाक्यार्थद्वयेऽपि पृथनिर्दिष्ट एव । साचं प्रतिवस्तूपमा कृपाम्वुरूपरूपकोत्थापितेति संकरः । ऐन्द्रनीली विपं धत्त इत्यत्रामभवद्वस्तुसंवन्धनिबन्धनो निद- शैनालंकारः । इन्द्रनीलसंबन्धिनी हि कान्तिर्भगवत्यसंभवन्ती तत्सदृशकान्तिमत्तामवगमयति । अनेन निदर्शनालंकारेण प्रतिवस्तूपमालंकारस्य संसृष्टिः । ' पदार्थवृत्तिमप्येके वदन्त्य- ·. ४९ , न्यां निदर्शनाम् । त्वन्नेवयुगलं धत्ते लीलां नीलाम्वुजन्मनोः॥ इति तल्लक्षणोदाहरणे ॥ २७ ॥ মানিয়াঘিমলগুলিথিন विश्वकनायक विभूषणधारणं ते । आबद्ध मौहृदमपारसुग्नाम्बुराशे. दक्षि तवैव विषयादिकुतूहलेन ॥ २८ ॥ हे विश्वकनायक विश्वस्यैकाधिपते, सर्वातिशायिन्या सह- जया स्वभावसिद्धया शुत्या प्रभया भूपितस्य ते विभूषणधा- रणम् अपारसुसाम्बुराशेः नित्यनिरतिशयानन्दमहार्णवस्य त- वैव विषयादिकुतूहलेन तुच्छगोपकन्यारमणादिकौतुकेन आ- बद्धसौहदं कृत्तसौहार्द समानं चीक्षे पश्यामि । अत्रोपमालं- कारः, सौहृदादिशब्दानां सादृश्यपर्यवसायित्वस्य दण्ड्यलंका- रादिपूक्तत्वात् । सहजकान्त्या यावती शोभा तावती विभूप- भाभिनास्तीति व्यतिरेकालंकार उपमालंकारेण व्यज्यते ।। मध्ये स्फुरमन्करतोरणमण्डलस्प चामीकराभरणभूषितसर्वगात्रा। आदित्यविम्बगतमा प्रपदात्सुवर्ण भासा भवाननुकरोति भवन्तमेव ॥ अर्चाविग्रहाणां शोमार्थ निहितः पार्थस्यमुपरिप्रदेशं च - v.4 ·- परिष्कुर्वन्यन्त्रविशेयस्तोरणः । तदभिप्रायेणोक्तं शब्दरत्नाकरे- 'तोरणोऽत्री बहिरदारुयन्ताविशेपयोः' इति । स तु पार्श्व- द्वये मकरमत्स्याकिलो मकरतोरणः । म इह जाम्बूनदमयो विवक्षितः । तन्मण्डलस्य मध्ये स्फुरन भासमानः, चामीक- रामरणैः मुवर्णभूषणैः भूपितसर्यगात्रः भूषितमर्यावययः भवान् आदित्यबिम्वगतम आ प्रपदात् आ पादानात् सुवर्ण हिरण्मयं भवन्तमेव भासा अनुकरोति । 'य एपोऽन्तरा- दिये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुहिरण्यकेश आ प्रणखात्सर्व एव मुवर्णः' इत्युपनिपत्प्रसिद्धादित्यमण्डलसं- निहितमूर्तिस्त्वमिव वर्तस इत्यर्थः । अत्रोपमानोपमेययोरमे- देऽपि 'गगनं गगनाकारम्' इत्यवेव नानन्ययः, दियमण्डलादि अन्यत्र मकरतोरणादीत्युपमानोपमेययोविन्य- प्रतिबिम्बभावापन्नधर्मभेदात् । किं तु ' उपाददे तस्य सहस्र- रश्मिस्वधा नवं निर्मितमातपत्रम् । स तदुकूलादविदूरमौलि- भी पतद्गग इवोत्तमाङ्गे ॥' इत्यत्रेव धर्मभेदेनोपमानो- पमेयधर्मकल्पनयोपमालंकारः ।। २९ ।। सेवारसागतसुराधनुविम्यदृश्य भूपामणिप्रकरदर्शितमर्ववर्णम् । वां विश्वरूपधपुषेव जनं समस्तं पश्यामि नागगिरिनाथ कृतार्थयन्तम् ।। एकना- ·. हे नागगिरिनाथ, सेवारसेन सेवितुमिच्छया आगतानां मुरादीनामनुविम्वैः प्रतिविम्वैः दृश्यं दर्शनीयम् , भूषामणीनां प्रकरेण दर्शिताः सर्वे वर्णा अरुणिमादयो येन तं त्वां विश्वरूप- वपुपा समस्तं सेवार्थमागतं जनं कृतार्थयन्तमिव पश्यामि उत्प्रेक्षे । विश्वरूपविग्रह पश्यामि देवांस्तव देव देहे' इत्यादिना देवर्षिप्रभृतीनां दर्शनमुक्तम् । नानावर्णाकृतीनि च' इति सर्ववर्णत्वमप्युक्तम् । बृहदारण्यकेऽपि तस्य हैतस्य पुरुपस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पाण्डाविकं यथेन्द्रकोपो यथा हर्चिर्यथा पुण्डरीकम्' इति तस्य सर्ववर्णत्वमुक्तम् । एवं प्रतिबिम्बरूपसकलदेवतादिसत्त्वेन सर्ववर्णसत्त्वेन च निमित्तेनास्य भगवद्विग्रहस्य सकलजनकृतार्थीकरणार्थदर्शित- विश्वरूपविग्रहत्त्वात्प्रेक्षणात्फलोत्प्रेक्षागर्भःस्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः। 'देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाहिणः' इति पार्थदृष्टस्य तस्य विश्वरूपविग्रहस्य सर्वदृश्यत्वाभाव उक्तः । शक्ष्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम ॥' इति भगवता दिव्यचक्षुपैव तस्य दृश्यत्वमुक्तम् । तस्यैवान भगवता लोकानुग्रहार्थ सकलजन- दृश्यत्वसंपादनेन पार्थदृष्टपूर्वावस्थातो वैषम्योद्घाटनाब्यतिरेका- लंकारश्चेति तद्गर्भितश्चायं स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः। कृतार्थयन्त- मित्यत लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इति हेतौ शतप्रत्ययः, 'अर्ज- न तु मां ·५२ + यन्वमति' इत्यत्रेय फलस्य हेतुत्वविवक्षणाकृतार्थीकरणस्य फलत्वलामः ॥ ३० ॥ शृलोसुवर्णचिपिञ्जरिनेकभागा. न्यनेषु देव नव भूषणमौक्तिकानि । प्रत्यक्षयन्ति भवतः प्रतिरोमकूप- विश्रान्तमान्द्र जगदण्डमहरगोमाम् ॥ हे देव, तवाहेषु शृङ्गीसुवर्णमलंकाररूपेण गृह्यमाणं सुव- श्रम । अलंकारसुवर्ण यष्टीकनकमित्यदः' इत्यमरकोशः । यद्यपि भट्टवाणेन · वर्षसमूहमिवान्तःस्थितापरिमाणनिहेम- कूटम्' इति राजकुलं विशेषयता गृङ्गिहेमेति हस्वान्तशि- शब्दः प्रयुक्तः, तथाप्युदाहते अमरकोशे, 'अलंकारसुवर्ण तु शृङ्गीकनकमाशु च' इति वैजयन्याम , 'आशु पाटल- संज्ञे च व्रीहिभेदे दिवाकरे । अलंकारसुवर्णे च स शृङ्गीकन- काहयः ॥' इति केशवकोगे च दीर्घपाठान् तदनुरोधादत गीसुवर्णेति दीर्घान्तप्रयोगः । तस्य भासा पिञ्जरितः पीत- वर्णता प्रापितः । शुद्धसुवर्णत्वेन पीतिमातिशयख्यापनाव पीतरक्तवाचिनः पिचरशब्दस्य प्रयोगः । 'पिञ्जरः पीतरतः स्यात्' इत्यमरशेषः । एवंभूतः एकभागो येषां सानि भूपणानां मौक्तिकानि भवतः प्रतिरोमकूपं विश्रान्तानां. सान्द्राणां च - ·जगदण्डानां ब्रह्माण्डानां यानि सहस्राणि । असंख्यानि ब्रह्माण्डानीति यावत् । ब्राह्मणशतं भोज्यताम्' इतिव- दर्थत. संख्येयप्राधान्यम् । ' सहस्रं पुनरस्त्री स्या- च्छतानां दशके तथा । वहून्यपि' इति केशवः । तेषां शोभां तत्कृतां शोभा प्रत्यक्षयन्ति । भगवति महाविरा- ये प्रसिद्धा प्रतिरोमकूपविश्रा-तानेककोटिब्रह्माण्डता अब भगवति प्रत्यक्षं दृश्यत इत्यर्थः । अब भूपणमौक्तिकैर्भगव- न्मूर्तिमलग्नानेककोटिब्रह्माण्डदर्शनमशक्यसंपादनं संपादित- मित्यशक्यवस्त्वन्तरकरणरूपो विशेषालंकारः । तस्य पिञ्ज- रितेति तद्गुणेन संकरः । यद्यपि ब्रह्माण्डस्याधः कपालं रजत- मूर्ध्वकपालं सुवर्णम् ' असदेवेदमन आसीत्तत्सदासीत्तत्सम- भवत्तदाण्डं निरवर्तत तत्संवत्सरस्य मात्रामदोत तन्निरभिद्यत ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्ग चाभवतां तद्यद्रजत सेयं । पृथिवी यत्सुवर्ण सा द्यौ.' इति श्रुतेः । इह तु केयांचिन्मौक्ति- कानामधोभागस्तिर्यग्भागो वा सुवर्णमवर्णः । तथापि 'इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः महस्रशः । सर्वगत्वात्प्र. धानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः ॥' इति वचनात्केपांचिदू- धिरीभावब्यत्यामेऽपि न विरोधः । तद्गुणः स्वगुणत्या- गादन्यदीयगुणग्रहः । पद्मरागायते नासामौक्तिकं तेऽधरत्वि- पा ॥' इति तद्गुणालकारस्य लक्षणोदाहरणे ॥ ३१ ॥ -- ·- आयद्धपतिमहिनानि नव विधाम- न्वीभ्राणि हीरशकलानि विभूपणेषु । संमोहनानि मरसीमहलोचनानां मन्त्राक्षराणि कलये मकरध्वजस्य ॥ हे विधामन् विष्णो । विधामा केशवेऽनले' इति यादवप्रकाश: । त्रीणि श्वेतद्वीपादीनि धामानि स्थानानि यस्ये- ति व्युत्पत्तिमाहुः । हरिवंशे तु कैलासयात्रायाम् ' ब्रह्मा त्वं सृष्टिकाले तु स्थितौ विष्णुरसि प्रभो । संहारे रुद्रना- मासि विधामा त्यमतः प्रभो ।।'; इति प्रकारान्तरेण 'ब्यु- त्पत्तिर्दर्शिता । तव विभूषणेषु आ समन्ताद्ववाभिर्विरचि- ताभिः पडिमिर्महितानि पूजितानि । मनोहराणीति यावत् । वधिाणि विमलानि । 'वीधं तु विमलार्थकम्' इत्यमरः । हीरशकलानि वनखण्डानि सरसीरहलोचनानां सरोजशा तरुणीनां संमोहनानि वशीकरणानि मकरध्वजस्य मन्म- थस्य मन्त्राभराणि कलये मन्ये इति स्वरूपोत्प्रेक्षा ।। ३२ ।। आपादमौलि विधुतेषु विभान्ति देय स्थूलेन्द्रनीलमणयो मणिभूपणेषु । रागादुपेत्य तव सुन्दर तत्तदने लग्नानि लोकमुशामिव लोचनानि ।

·प . हे देव सुन्दरेति च संबोधनद्वयम् । तव आपादमौलि आ- पादमामौलि च विधृतेषु मणिभूपणेषु मणिमयेषु भूपणेषु प्रत्युप्ताः स्थूलेन्द्रनीलमणयः रागादुपेत्य समागत्य तत्तदने लगानि यत्र यत्राङ्गे प्रथमं पतितानि तत्र तत्रैव लगानि लोकसुदृशां त्रैलोक्यसुन्दरीणां लोचनानीव विभान्तीति स्वरूपोत्प्रेक्षा ॥ स्वां वीक्ष्य मुक्तिद जनास्तरणि सखायं भिन्। किलेति तव भूषणपद्मरागाः । शङ्के चिरं जनदृशः स्वकरैः क्षिपन्ति तन्मालतोऽपि तव मुक्तिदतामवुद्रा ।। हे मुक्तिद मोक्षप्रद, तव भूपणपारागाः भूषपोषु प्रत्युमाः शोणमणयः स्वकरैः स्वकीयैः किरणैः जनहशः भगवदर्शनार्थमागतानां जनानां लोचनानि कर्माणि चिरं क्षिपन्ति निरस्यन्ति इति शङ्के उत्प्रेक्षे । यथा रविमण्डलं द्रष्टृणां लोचनानि स्वप्रमानिकरैश्चिरं निरस्यति तद्वत् । वन्न हेतुरुत्प्रेक्ष्यते- जनास्त्वां वीक्ष्य सखायं सादृश्यात्स्वेषां सुहृदं तरणि सूर्य मिन्युः किलेति । अनेन मित्रमण्डलभेदसंभावना हेतुत्वेनोपन्यस्ता । तन्मात्रतोऽपि त्वदभूपणप्रभाभिर्नेत्रप्रति- पातलाभमानेगापि तव मुक्तिदतां मुक्तिप्रदत्वमबुद्धा अवि- चायव । चिरमित्युक्त्या अबुद्धेत्युक्त्या च पश्चागुद्वैव न ·क्षिपन्तीत्यपि गम्यते । रविमण्डलमपि हि कंचित्काल प्रभा- निकरैलोचनानि प्रतिहन्ति । तत्प्रतिघातशं सोदापि यत्नेन पुन: पुनर्वीक्ष्यमाणं तु दर्शनं प्रयच्छति । यथा राजकीयाः स्वसुहृद्धातुकं राजदर्शनार्थमन्तः प्रविविक्षन्तं द्वार्येव गलहस्त- यन्ति तथा निरुन्धन्ति अप्रवेशेऽपि तस्य फललाभ पश्चात्त- यन्ति चनिरोधं विसृजान्ति, तत्साम्यमिह गम्यते । अत्र पद्मरागाणां रबिमण्डलवदतिवैपुल्यमतिभास्वरत्वं च व्यचित- मित्युपमोत्यापिता वाच्या हेतृत्प्रेक्षा । ततश्विरमबुद्धेत्याभ्यां पश्चादप्रतिघातोत्प्रेक्षा गम्यते । एवमुपमोत्प्रेक्षाद्वयालंकृते प्रस्तुतपद्मरागवृत्तान्ते वर्ण्यमाने तत्सारूप्यादप्रस्तुतराजकीय- वृत्तान्तप्रतीतेः समासोक्तिश्चेत्येतेपां संकरः । उत्प्रेभाभ्यां च छतनिवर्तनरूप आक्षेपालंकारो ध्वन्यते । ' समासोक्तिः परि- मूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । अयमेन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चु- म्वति चन्द्रमाः ॥' इति ममामोक्तिलक्षणोदाहरणे । तत्र रक्तमुखविशेपणसाधारण्यादप्रस्तुतवृत्तान्तप्रतीतिः । इह तु सारूप्यादिति विशेप: । सारूप्यनिवन्धनापि समानोक्तिरस्तीति तदुदाहरणपूर्वकं समर्थितं कुवलयानन्दे । ' आक्षेपः स्वयम- तस्य प्रतिषेधो विनारणात् । चन्द्र मंदर्शयात्मानमथ यास्ति प्रियामुखम् ॥' इत्याक्षेपालंकारस्य लक्षणोदाहरणे । तत्र स्वयमुक्तप्रतिपेधस्येदेह स्वयंकृतनिवर्तनस्याप्युदाहरणमुपपन्नम् ।

·. भगवदर्शनं लब्ध्वा अर्चिरादिमार्गेण परमं पदं गच्छतां सूर्यमण्डलमध्ये संभेदनं कृत्वा तेन द्वारेण गमनम् । 'सूर्य- द्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति' ‘स आदित्यमागच्छति, स तस्मै तब विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स अर्ध्व आक्रमते' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धं च ॥ ३४ ॥ इत्थमिह पञ्चभि. श्लोकैमङ्गलाचरणस्तोत्रारम्भाक्षेपसमा- धानानि निबद्धानि; काञ्चीपुरी चतुर्भिः, एकेन भगवन्म- न्दिरप्राकारः, एकेन गिरिशृङ्गाधिरोहणसोपानपासः, एकेन पुण्यकोटिविमानः, एकेन तत्र प्रत्यङ्मुखतया भगवतः संनिधानम् , सप्तभिभगवतः सर्वावयवसंस्थानविशेषरूपं सौ- न्दर्यम् , पञ्चभिलावण्यम् , त्रिभिर्देहकिरणानां श्यामलिमा, सप्तभिराभराणानि च वर्णितानि । अथैकैकशोऽवयवे वर्ण- नीयेषु अष्टादशभिः श्लोकैः किरणारुणिमरेशानखभूषणस- हितश्रीपादवर्णनम-- पादावुपेन्द्र सुकुमारनमाविमौ ते भूपाभरादरुणिमानमिवोढमन्ती। इत्थं किमस्ति सुकुमारमितीय बोर्बु लोकत्रयेऽपि च करैः स्पृशत पदार्थान् ॥ हे उपेन्द्र, सुकुमारतमौ ये शिरीपादयः सुकुमारत्वेन J ·. प्रसिद्धास्तेभ्यः सर्वेभ्योऽप्यतिशयेन सुकुमारौ । 'बौद्धप्रति- योग्यपेक्षायामप्यातिशायनिकाः' इति वामनसूतानुसारेण प्रतियोग्यनिर्देशेऽपि गम्यमानप्रतियोग्यपेक्षस्तमप्यत्ययः । भू- पाभराभूषणानां बाहुल्यात् तद्भरासहिष्णुतया च अरुणिमा- नमुद्वमन्तौ किरन्ताविव स्थिती ते, तव पादौ इत्थमन्यदपि किंचित्सुकुमारमस्ति किमिति बोद्धमिव लोकत्रयेऽपि सतः पदार्थान करैः किरणैः स्पृशतः। सौकुमार्य हि हस्तस्पर्शेन ज्ञात- व्यम् । अत: करैः हस्तैरित्यपि गम्यते । अव उद्वमन्तावि- त्यस्य गौणार्थपरत्वान्न ग्राम्यता । यदाह दण्डी- "निष्टयू- तोद्गीर्णवान्तादि गोणवृत्तिव्यपाश्रयम् । अतिसुन्दरम यत्तु प्रा- म्यकक्ष्यां विगाहते ॥' इति । अत्रारुणिम्नः स्वतः प्रसरणे भूपणभरासहिष्णुत्वप्रयुक्तोद्वमनतादाम्योत्प्रेक्षका, बोद्धमिवेति फलोत्प्रेक्षान्या। एवं स्वरूपफलोत्प्रेक्षयोः परस्परनिरपेक्षयोः संसृष्टिः । लोकत्रयगतपदार्थज्ञातस्पर्शस्य फलिनः फविप्रौढो- क्तिकल्पितत्वात्तदपेक्षया फलोत्प्रेक्षातिशयोक्त्योः मकरः ।। मूर्ति प्रसाधयति ते चरणांशुपुत. स्तां जैमिनिः कथमधीश निराकरोतु । सर्वत्र योगमुपपादयतारुणिम्न- स्तेनारुणाधिकरणे हि मुनिः स भनः ।। .. .

·अरुणया हे अधीश, चरणांशुपुञ्जः चरणकिरणानां समूहः ते तव मूर्ति प्रसाधयति अलंकरोति । प्रकर्पण साधयति तत्सद्भाव स्थापयतीत्यपि लभ्यते । तां मूर्ति जैमिनिः देवताविग्रहास- हिष्णुः कथं निराकरोतु ? कथमपि निराकर्तुं न शक्नोति । हि यस्मात् सर्वत्र सर्वेष्वपि अरुणिनो योगमुपपादयता सं- पादयता लैलोक्यवर्तिनः सर्वानपि पदार्थान्स्वसंबन्धेन अरु- गीकुर्वता । उपपादयता समर्थयमानेन इत्यपि लभ्यते । मी- मांसासूत्रकर्ता जैमिनिः अरुणाधिकरणे भग्नः । पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति' इति वाक्ये श्रुतस्यारु- णिनः सर्वेषु सोमक्रयसाधनद्रव्येषु नास्त्यन्वयः, किं तु सम- मिव्याहृतैकहायनीमात्र इत्यरुणाधिकरणे जैमिनिनोपपादितम्। तदुपपादनस्य 'सर्वत्रारुणिमयोगमुपपादयता भगवञ्चरणांशुपु- उजेन भङ्गो जात इत्येकल भग्नस्यान्यत्रापि स्वमतस्थापनसा- मर्थ्य नास्तीत्यवसीयत इति भावः । अत्र कचित्तेन भग्नस्या- न्यत्रापि तत्प्रातिभट्यानहत्त्वं भालिङ्गेन साध्यत इत्यनुमाना- लंकारः । स च प्रसाधनोपपादनशब्दश्लेषं भवातिशयोक्ति चापेक्षत इति संकरः ।। ३६ ।। अन्तस्तमांसि यमिनामपलारयन्ती हृत्पनजान्यपि च नाथ विकासयन्ती।

·भक्तप्रवेकभववार रिनिस्तरण्यो- स्त्वत्पादयोर्जयति कापि मयूखमाला ।। हे नाथ, भक्तप्रवेकाणां भक्तश्रेष्ठानां सात्त्विकचित्तानां भवः संसार एव .वारिनिधिः तस्य तरण्योः तरणसाधननी- रुपयोः। तरण्योः सूर्ययोरित्यपि प्रतीयते । एवंभूतयोस्तव पदयोः कापि प्रसिद्धसूर्यमयूम्बविलक्षणा मयूखमाला जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते । 'जि जये' इति धातुरकर्मक उत्कर्ष- वाची । तद्वैलक्षण्यं पूर्वार्धन दर्शितम् । यमिनामन्तस्तमांसि आन्तराणि तमोगुणविकारदोपजातानि अपसारयन्ती, हत्प- जानि तेषां हृदयपुण्डरीकाण्यपि विकासयन्ती उल्लासय- न्तीति । अत्र याह्यतमोमात्रनिवर्तकत्वाद्वाहकमलमात्रविकास- कत्याच प्रसिद्धसूर्यकिरणजालादाधिक्यं वर्णितमिति व्यतिरे- कालंकारः। स च तमःगदपोत्थापित इति संकरः । योगिनां हृत्पङ्कजविकामो भगवत्प्रसादाधीन इति तचरणयो. राराधितयोर्विकासकत्वमुक्तम् । हत्पङ्कजायतनस्य चेतसो निर्धतिरेवात्र विकासत्वेन विवक्षिता । 'प्रवेकानुत्तमोत्तमाः' इत्यमरः । 'पुंसि स्यात्सूर्यकिरणे तरणिरिधावपि । स्त्री तु नावि च नद्यां च पुष्पस्तम्बान्तरे तथा' इति केशवः ।।

·मुष्णप्रभानममयेपु मुरान्तकारि- नदियश्रियमहस्करतस्करस्ते । यत्प्राप्यते न करमणाममुख्य बाल. मित्रत्वमेव मिपति ध्रुवमत्र हेतु ॥३८॥ हे मुरान्तकारिन् , अहस्कर एव तस्करः ते तव अड्वि- द्वयस्य श्रियं शोभामेव गंपदं प्रभातममयेषु मुष्णन्नपि यत्कर- भङ्गं करच्छेदं न प्राप्यते अन अमुष्य अहस्करतस्करस्य बालमित्रत्वं बालसूर्यत्वं तदेव बाल्यमारभ्य सौहार्द तदेव तद्रूप एव हेतुः कारणं मिपति जागर्ति । वर्तत इति यावत् ॥ ध्रुवमित्युत्प्रेक्षाध्यक्षकः शब्दः । प्रतिदिन प्रातःकालेषु सर्वेषां प्रबोधसमयेषु मुष्णतो हस्तच्छेद एवो- चितः । स बाल्यसौहार्दमनुरुध्य न क्रियत इत्युचि- तमेववत् । बालस्य सूर्यस्यास्तमेष्यत इव किरणक्षयो नास्तीति स्वाभाविकोऽर्थः । अत्र प्रकृतार्थमपेक्ष्य हेतूप्रेक्षा । सा चाहस्करतस्कर इति रूपकेण प्रभातसमयेषु सूर्ये भगव- दनिसमानशोभादर्शनात्कविौठोक्किमूलतल्लेशमोषणकल्पना- रूपातिशयोक्त्या श्रीकरमित्रशब्दश्लेपैश्चोत्थापितेति संकरः ।। अद्वियम्य तव संतनमन्तरङ्गा- मम्भोजवर्गमिह योजयति श्रिया यत् । ३ ·उत्कोचदानमिदमुष्णकरस्थ वाल्या. तत्कान्तिरनचयचोरणतत्परस्प ॥ ३९ । तव अघिद्वयस्य संततमन्तरङ्ग सर्वदेवाप्ततमम । साह- श्यमात्रात्तथाध्यवसाय: । अम्भोजवर्ग श्रिया कान्त्यैव संपदा योजयतीति यत् । उष्णकरः कर्ता सामर्थ्यालभ्यते । इर्द श्रिया योजनं बाल्यादालभावात्तत्कान्तिरनचयचोरणतत्परस्य अङ्घ्रिद्वयस्य कान्तय एव रत्नानि तेषां चयः समूहः तयो- रणे तत्परस्य उष्णकरस्य उत्कोचदानमिति मन्ये । राजगृहा- दिपु चौर्य चिकीर्षमाणा हि तदीयमाप्तवर्ग धनदानादिनी स्व- वशीकुर्वन्ति । अन्नान्तरङ्गत्वाध्यवसायरूपाविशयोक्त्या श्रीश- ब्दोषेण कान्तिरत्नेति रूपकेण तथोरणकल्पनारूपातिशयो- क्त्या चोत्थापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः। 'सा तूत्कोच आ- मिषः' इति वैजयन्ती ॥ ३९ ॥ भानुर्निशासु भवदतिमयूखशोभा. लोभात्प्रताप्य किरणोत्करमाप्रभातम् । नतोड़ते हतबहात्क्षणलुप्सरागे तापं भजत्यनुदिनं स हि मन्दतातः ॥ भानुः भवङ्घयोः मयूखानां या शोभा सा स्वकिरणा- नामप्यस्त्विति लोभात् निशासु रहस्यत्वेन आप्रभातं स्वकिर- ·गानामुत्करं समूह प्रताप्य हुतवहे प्रतप्तं कृत्वा तत्र तस्मिन्कि- रणोत्करे हुतवहादुद्धृते क्षणेन लुप्तरागे सति तापं भजति यावंद्रागानुवृत्ति भानोरौप्ण्यमनाभिव्यक्तं पश्चादभिव्यक्तं भवति । स एव तापोऽनुतापः तमनुदिनं भजति । एकस्मिन्दिने स्वन- यासवैयध्ये दृष्टे कथमनुदिनमित्थमाप्रभातं प्रयासानुभव इत्य- पेक्षायां तत्समर्थनार्थमिदर -~स हि मन्दतातः । हि यस्मा- त्सः मन्दस्य शनैश्चरस्यैव मन्दबुद्धेः तातः पिता । पिगुणाः सलु पुत्रेषु संक्रामन्ति । यथाक्तं रामायणे--'सत्पश्चाद्य प्रवा- दोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मे । पितृन्समनुजायन्ते नरा मा- अन्न रविकिरणानां रात्रिध्वमा प्रवेशः 'आग्निं वा आदित्यः सायं प्रविशति' इत्यादिश्रुतिसिद्धः । तस्य निजकिरणेषु भगवचरणारूणिमप्रेप्सया तत्कृतं तेपाममौ प्रता- पनं परिकल्प्य नेपामुदयकालदृश्यमरुणिमानं च तप्तोद्धृतलो- हशलाकानामिवाग्निमंतापनप्रयुक्तारुणिमानुवृत्तिं परिकल्प्य सू- र्यस्य महतापि प्रतिदिनं क्रियमाणेन यत्नेन पश्चात्संतापहेतुस्ता- कालिकेष्टावातिरेव जायते न सार्वकालिकेष्टावाप्तिरिति प्रति- पादनादिष्टार्थसमुद्यतस्य यावत्स्वेष्टावाप्यभावरूपो विपमालं- कारः । तस्य च शोभालोभादिति निदर्शनया प्रताप्योवृत्त इ- त्यतिशयोक्तिभ्यां तापशब्दरूपेण च संकरः । एवमप्रस्तुतभा- नुवृत्तान्तवर्णनेन वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतानां भगवदनिकिरणा- तरमङ्गनाः ॥ इति .

·नां मर्याधिकारणिमोत्कर्षप्रतीतेरप्रस्तुतप्रर्गमायां पर्यवमा- नम् ॥ ४० ॥ तौल्यं बदन्तु कवयस्तरुपल्लवानां मुग्धास्त्वदीयचरणेन मुकुन्द कि तैः । तान्येव तत्तदधरोष्ठमिपात्तदानीं कम्पं भजन्ति कथयन्नि किलात्मनच्यम् ।। हे मुकुन्द, मुग्धा अनभिज्ञाः कवयः तरुपल्लवानां त्वदी- थचरणेन तौल्यं वदन्तु नाम । तै: किप , तथा वद्भिस्तैः कि माधितं स्यात् ! न किमपि । तत्र वाक्यार्थरूपो हेतुरु- च्यते--तानि तरुपल्लवान्येव तत्तदधरोष्टमिपात् ये कवय- स्तथा वदन्ति तेपामधरोष्ठन्याजेन कम्पं भजन्ति तत्तदुक्तिस- मये चलनं प्राप्नुवन्ति मन्ति आत्मनेच्यं कथयन्ति अभिव्य- अयन्ति किल । निजस्वरूपाभिज्ञाः स्वपक्षपातिभिर्महता सम- त्वेन स्तूयमानास्तदनौचित्यमालोच्य भयविनयाभ्यां स्वयं क- म्पमाना भवन्तीति लोकसिद्धम् । अत्र किलशब्दो हेत्वर्थ- श्वेन्न काव्यलिङ्गं किं तु प्रसिद्ध्यर्थश्वेदेव । तस्य तौल्यं वद- न्विति लोकप्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वकल्पनरूपेण प्रतीपेन अधरोष्ठमिा दीत कैतवापद्रुत्या च संकरः । 'कैतयापति- य॑क्तो च्याजाद्यनिहुतेः पदैः। निर्यान्ति स्मरनारायाः का- ·न्तादृक्पातकैतवात् ।। इति तल्लक्षणोदाहरणे। कथयन्तीत्य- भिव्यञ्जनमेव स्पष्टतया कथनत्वेनाध्यवसितम् ॥४१॥ पोपमास्पदयुगात्तव रनगर्भा जातनि पद्मसहशाकृतिमाहुरेनाम् । कार्य हि कारणगुणानति वर्ति लोके माया पतङ्गपतिवाह विलोकयामः ।। रत्नगर्भा वसुंधरा पोपमात्पद्मसदशात् तव पदयुगाजा- ता। 'पयां भूमिः-' इति मन्त्रवर्णात् । इति हेतोः एन वसुंधरा, पनसशाकतिमाहुः पौराणिकाः । भूवलयपद्मस्थ मध्यगतः काञ्चनगिरिः कर्णिका 1 तां परितः केसराचला! ततो बहिः पाचला इति हि विष्णुपुराणादिषु प्रतिपादितम् । वामनपुराणेऽप्युक्तं प्रहादकृतभगवदन्वेषणप्रस्तावे-'भूमि तु पङ्कजाकारां तन्मध्ये कर्णिकाकृतिम् । मेरं ददर्श शैलेन्द्र शा- सकुंम्भं महर्द्धिमत् ॥' इति । उत्प्रेक्षितो हेतुः सामान्योक्त्या समर्थ्यते कार्य कारणगुणानातिवति कारणगुणानुसारिगुण- वत् लोके प्रायः बाहुल्येन विलोकयामः पश्यामः । हिः प्र- सिद्धौ। पतङ्गपतिवाह गरुडवाहनेति संवृद्धिः। उपमोत्या- पितगम्यहेतूप्रेक्षामूल: सामान्येन विशेषसमर्थनारूपोऽर्या- न्तरन्यासः । 'उफिरान्तरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः । V.5 ·इनूमानब्धिमतरुष्करं किं महात्मनाम् ।।' इत्यर्थान्तरन्यास- लक्षणोदाहरणे ॥४२॥ कल्याणशालिकमलाकरलालनीय- माओवकश्रुतिमनोहरनादिहंसम् । आमोदमेदुरमरुन्नमितालिकान्नं के सवेश्वर पदं शतपत्रमेव ।। ४३ ॥ हे ईश्वर स्वामिन् , कल्याणैर्मङ्गलै: शाली लाभ्यः । 'शा- ल साधायाम' इति धातोः कर्मण्योगादिकः । 'शालि स्या- माध्यं शालि मनोरमम' इति केशवः । कल्याणश्रेष्ठ इति या। शालिश्रेष्ठौ समावुभौ' इत्युशेषाध्याये शब्दरनाकरः । देन कमलायाः करेण संवाहन क्रियया कमलपक्षे धारणेन ष लालनीयम् , आ समन्तात् सेवकाः श्रुतिमनोहरनादिनः वे- दानां यो मनोहरो नादः, पक्षे ओनसुखो नादा,. तद्वन्तो इंसा यतयः पक्षिणश्च यस्य तत्तथोक्तम्, आमोदेन हर्षेष मेदुरैः सान्द्रेर्मरुद्भिर्देवैः नमिता नर्ति प्रापिता अलिकानां बलाटानाम-ता यस्मिंस्तत्तथोकम् , . पक्षे आमोदेन पनसोर- भेण मेदुरैः सान्द्रैः मरुदिौरतः नमिता आनीताः ये अक. यो भृताः तैः कान्तम् । 'हंसोऽर्के विहो विष्णो जीवे श्वेत- उपे मरे । निःसपनपे मिक्षा इति 'सलाटमलिकं फालम्' ·: इति 'आमोदो मुत्सुगन्धयोः' इति 'मरुदेवसमीरयोः' इति च शब्दरत्नाकरः । एवंभूतं तव पदं शतपत्रं पद्ममेव शङ्के। अन कल्याणशालीत्याद्यर्थश्लेपेण आसेवकेत्याधमाशग्दरलेषेण चोत्थापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥४३॥ स्पर्श ययोः समधिगम्य झटित्यहल्या देवी च भूरभवज्झिनमर्वपका ताभ्यां घटेत ममना भवतः पदाभ्या- माजन्मपश्यमतेः कथमम्बुजस्य ॥ १४॥ . अहल्या देवी भूर्वसुंधरा च अयोः स्पर्श समधिगम्य सं- प्राप्य झटिति तदैव उज्झितसर्वपका त्यक्तसमस्तपापा अम- वत्, नाभ्यां भवतः पदाभ्याम् आजन्म जन्मप्रभृति पक एव वसतिर्यस्य । पङ्कस्य पापस्य वसतेरित्यपि विवक्षितम् । तस्याम्बुजस्य समता कथं घटेत? स्वपापमपि क्षालयितुमक्ष- मस्य तथाभूनाभ्यां भवतः पदाभ्यां समता घटत इति संभा- वनापि नास्तीत्यर्थः । अत्र वाक्यार्थहेतुकं पदार्थहेतुकं च का- व्यलिङ्गमलंकारः । द्वयोरपि पङ्कशब्दश्लेषेण संकरः । “पलो- ऽस्त्री कर्दमैनसोः' इति यादवः । धरण्यहल्ययोरेकक्रियान्वय- रूपेण तुल्ययोगितालंकारेण वाक्यार्थहेतुकस्य काव्यलिस्य संकरः । कृष्णावतारं कृतवतो भगवतः पादस्पर्शामरिन्द्र- ·. हनूमानन्धिमतरपुष्करं किं महात्मनाम् ॥' इत्यान्तरन्यास- लक्षणोदाहरणे ॥ ४२ ॥ कल्याणशालिकमलाकरलालनीय- मासेवकश्रुतिमनोहरनादिहंसम् । आमोदमेदुरमरुन्नमितालिकान्तं नवेश्वर पदं शतपत्रमेव ।। ४३ ॥ हे ईश्वर स्वामिन् , कल्याणैमङ्गलैः शाली श्लाघ्यः । 'शा- ल साधायाम' इति धातोः कर्मण्योणादिकः । 'शालि स्या- साध्यं शालि मनोरमम' इति केशवः । कल्याणश्रेष्ठ इति वा । 'शालिश्रेष्ठौ समावुभौ' इत्युक्तशेषाध्याये शब्दरमाकरः । तेन कमलायाः फरेण संवाहन क्रियया कमलपक्षे धारणेन च लालनीयम् , आ समन्तात् सेवकाः श्रुतिमनोहरनादिनः वे- दानां यो मनोहरो नादः, पक्षे त्रसुखो नादा, तद्वन्तो इंसा यतयः पक्षिणश्च यस्य तत्तथोकम्, आमोदेन हर्षेण मेदुरेः सान्द्रैर्मरुद्भिर्देवैः नमिता नर्ति प्रारिता अलिकानां ललाटानामन्ता यस्मिंस्तत्तथोकम् , . पक्षे आमोदेन पनसोर भेण मेदुरैः सान्द्रः मरुदिौरतैः नमिता आनीताः ये अज- यो भृक्षाः तः कान्तम् । 'हंसोऽ विहगे विष्णो जीवे वेत- पुषे मरे । निःसपनपे भिक्षी इति 'सलाटमलिक फालम्' ·- इति 'आमोदो मुत्सुगन्धयोः' इति 'मरुद्देवसमीरयोः' इति व शब्दरत्नाकरः । एवंभूतं तव पदं शतपत्रं पद्ममेव शहे। अल कल्याणशालीत्याद्यर्थश्लेपेण आसेवकेत्यायमनशम्दश्लेषेण चोत्थापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥ ४३ ॥ स्पर्श गयोः समधिगम्य झटित्यहल्या देवी च भूरभयदुझिनमर्वपता । ताभ्यां घटेत ममना मनतः पदाभ्या- माजन्मपङ्कवमतेः कथमम्युजस्य ।। ४४४ अहल्या देवी भूर्वसुंधरा च ययोः स्पर्श समधिगम्य में- प्राप्य झटिति तदैव उज्झितसर्वपका त्यक्तसमस्तपापा अम- वत्, ताभ्यां अवतः पदाभ्याम् आजन्म जन्मप्रभृति पट्ट पर वसतिर्यस्य । पङ्कस्य पापस्य वसतेरित्यपि विवक्षितम् । तस्याम्बुजस्य समता कथं घटेत! स्वपापमपि क्षालयितुमन- भस्य तथाभूताभ्यां भवतः पदाभ्यां रामता घटत इति संभा. वनापि नास्तीत्यर्थः । अत्र वाक्यार्थहेतुकं पदार्थहेतुकं च का. व्यलिङ्गमलंकारः । द्वयोरपि पङ्कशब्दश्लेषेण संकरः । पो- ऽस्त्री कर्दमैनसोः' इति यादवः । धरण्यहल्ययोरेकक्रियान्वय- रूपेण तुल्ययोगितालंकारेण वाक्यार्थहेतुकस्य काव्यलिनस्य संकरः । कृष्णावतारं कृतवतो भगवतः पादस्पर्शाबूमरिन्द्र- ·विमुत्रद्महत्यारूपमहापातकविमोक्षः स्कान्दे नागरखण्डे प्र. तिपादितः । तत्रैतानि वचनानि-'आदी अमामेत्य तदा यूचुः सर्वे दिवौकसः । एकस्त्वंशस्त्वया पाहो हत्यायाः का. यसिद्धये ॥ सुराणां तद्वचः श्रुत्वा पृथिवी कम्पितावदत् । कथं प्राह्मो मया खंशो हत्यायास्तद्विमृश्यताम् ॥ अहं हि सर्व- भूतानां धाती विश्वंभरास्म्यहम । अपवित्रा भविष्यामि होन- सा संप्लुता भृशम् ॥ पृथिव्यास्तद्वचः श्रुत्वा बृहस्पतिरुवाच ताम । मा भैपश्चिारसर्वाङ्गि निप्पापामि न चान्यथा ।। सदा यदुकुले श्रीमान्वासुदेवो भविष्यति । तदा तत्पदविन्यासैनि- पापा त्वं भविष्यसि ॥ कुरु वाक्यं तदस्माकं नान .कार्या विचारणा । इत्युक्ता पृथिवी चैपा देवानां साकरोदचः॥' इति ॥४४॥ मातङ्गशैलमाणशेखर ते पदाभ्यां मोहेन साम्पमनुचिन्त्य कृतापराधम् । शङ्के सरोजमनयोरुभयोमपत्य रेखाच्छलेन सततं विदधाति सेवाम् । हे मातहशैलमणिशेग्वर हस्तिशैलस्य रनशेखरवच्छोभा-: वह, ते तच पदाभ्यां मोहेन अज्ञानेन मौव्येन वा । मोहो वैचित्त्यमौग्ध्ययोः' इति शब्दरत्नाकरः । साम्यमनुचिन्त्य ·- सादृश्यं विचार्य ततः कृतापराधम् अत एव हि तत्सरोजमु- पेत्य रेखाच्छलेन पद्मरेखाव्याजेन अनयोरुभयोः सेवामपरा. धक्षालणार्थ विदधाति इति शङ्के । अत्र नेयं कमलरेखा, किं त्वपराधपरिहारार्थ सदा सेवां कुर्वत्प्रसिद्धं कमलमेवेति च्छ- लशब्देन प्रतीतेः कैतवापद्भुतिरलंकारः । तस्याः साम्यानुचि- न्तनाद्यतिशयोक्त्या संकरः। मणिोखरेत्यतिशयोक्त्या संसृष्टिः।। लेखाधिनाथवनपल्लवधचोरे . रेखामयं पदतले कमलं यदेतत् । तत्रैव विश्रमजुषोऽच्युत रागलक्ष्म्या। क्रीडानिशान्तकमलं तदिति प्रतीमः ।। हे अच्युत, लेखाधिनाथो देवेन्द्रः तस्य वनं नन्दनं तत्संबन्धिनां पल्लवानां कल्पवृक्षप्रथालानां यद्धैर्यमरुणिमोत्क- घोभिमानकृतं तस्य चोरे मोपके तव पदतले रेखामयं रेखा- रूपं यल्कमलं तदेतत् तत्रैव त्वत्पदवल एव विश्रमजुषः वि. श्रान्तेः परां काष्ठां प्राप्तवत्याः रागलक्ष्म्याः रागसंपदः क्रीडा- निशान्तकमलं लक्ष्मीः कमलवासिनीति तस्याः क्रीडागृहरूपं कमलं प्रतीमः जानीमः। तवैव विनमजुप इत्यतिशयोक्ति- गों लक्ष्मीशब्दश्लेषगर्भश्च स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः । तस्य धैर्य- चोरे इत्यतिशयोक्त्या संसृष्टिः ।। ४६ ॥ .

·यस्याः स्वमूर्त्यनुगुणाकृतिशक्तियुक्तः पादाम्बुजयमिषात्कमठाधिराजः। मुले वसत्युचितमेव निगद्यते सा मूर्तिमहापुरुष तेऽखिललोकरूपा ॥४७॥ हे महापुरुष, ते तव मूर्तिः अखिललोकरूपा चतुर्दशभु- वनामिकेत्युचितमेव निगद्यते पौराणिकैः पातालमेवास्य हि पादमूलम्' इत्याचं महापुरुषसंस्थानं वर्णयद्भिः । तदुपपाद्यते पूर्ववाक्येन-- यस्याः स्वमूर्तेर्मूले पादाम्बुजद्वयमिषात् पादा- म्युजद्वयमिति ब्याजान स्वमूर्त्यनुगुणाकृतिशक्तियुक्तः कमठा- धिराजः श्रीकूर्मो वसति । पातालमूले हि श्रीकूर्मस्य वासो युक्तः । तस्य च । देवत्वे देवदेहेयं मानुपत्वे च मानुपी । विष्णोदेहानुसारेण करोत्येषात्मनस्तनुम ॥ इति विष्णुपुराण- वचनानुसारेण स्वमूर्तितुल्यमूर्तिधारिण्या शक्त्या श्रीमहालक्ष्मी- रूपया नित्यं योगोऽप्युचितः । तयोर्नित्ययोगसाक्षित्वेन इयं सा परमा शक्तिर्मम या ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत् ॥ अनयतज्जगत्सर्व सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि द्विश्रेष्ठ प्रतानि विजानि च ॥ उत्सर्षि प्रश्यं पेव भूतानामागति गतिम् ! विज्ञाय चीक्ष्य चात्मानं तरन्ति पिपुलामिमाम्॥ अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तोऽभवन्द्विज । । -- ·ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम || तस्य मे परमा शक्तिज्योत्स्लेव हिमदीधितेः । सर्वावस्थागता देवी स्वात्मभूता- नपायिनी । अहंता प्रक्षणस्तस्य साहमस्मि सनातनी । इत्या- दिषु कूर्मपुराणलक्ष्मीतन्त्रादिवचनेषु श्रीमहालक्ष्म्या भगव- च्छक्तित्वमुक्तम । 'लक्ष्मीः पद्मालया शक्तिः क्षीरोदधिसुते- न्दिरा' इति वैजयन्त्याम् । “शक्तिभूः शूर्पकारातिरिक्षुधन्वा र हृच्छयः' इति शब्दरत्नाकरे । 'शक्ति साक्ष्यन्तरे पुमान् । बी सांख्यप्रकृतौ लक्ष्मयां सामर्थ्य नीतिवेदिनाम् । प्रसिद्धा प्रभावादिजातासु स्यात्तिमृष्वपि ॥' इति केशवनिघण्टौ च विशिष्यापि तस्यां शक्तिशब्दोऽनुशिष्टः । अतापात्यनुगृहीतं काव्यलिङ्गमलंकारः॥४७॥ किंडादशात्मनि रवी भगवन्धृतेय- श्चन्द्रस्ततोऽप्यधिकतामधिगन्तुमेव । एते तवेह दश भान्ति पदाहलीषु स्वात्मान इत्यजनि चित्तगणवेभ्यः । हे भगवन्, चन्द्रः सूर्यप्रतिद्वन्द्वितया द्वादशात्मनि द्वाद- सदेहशालिनि खो सूर्ये धृतेयः अक्षमायुक्तः सन् ततोऽप्य. धिकतां त्रयोदशदेहवत्तारूपामधिगन्तुं प्राप्नुमेव तव इह एतासु पदाहुलीषु एते दश स्वात्मानः स्वदेहा नखरुपा भान्तीति ·७२ . . - मत्वा चित्तगणवेभ्यः । चन्द्रमा मनसो जातः' इति ध्रुवे: भगवञ्चित्तादत्रिनयनात्कलशाम्बुधेश्च अजनि जातः किम् ? 'दीपजनबुध-' इत्यादिना कर्तरि चिण् । आत्मा जीवे धृतो देहे स्वभावे परमात्मनि' इत्यमरः । अत्राधिगन्तुमिति फलोत्प्रेक्षा धृतेर्घ्य इति कविप्रोटोक्तिकल्पितेयासंबन्धातिश- योक्त्या स्वात्मान इति नखेषु चन्द्रतादृप्यातिशयोक्त्या चो- त्यापितेति संकरः ॥ ४८॥ । भासा पदं नव रमाधिप भूषयन्ति संसेवकांच विबुधान्परिनोपयन्ति ।' : नाथ क्षिपन्ति च तमांसि नखेन्दवस्ते. संशोधयन्त्यपि तु भक्तभवाम्बुराशिम् ।। हे नाथ रमाधिप, ते तव नखेन्दवः नसा एवेन्दवः तव पदं चरणं पक्षे विष्णुपदमाकाशं भासा भूपयन्ति, संसेक्का- न्सम्यक्सेवां कुर्वतः विबुधान् विवेकिन परितोषयन्ति च, पक्षे चन्द्रकलामृतनिपेवणं कुर्वतो विबुधान्वचादीन तर्प- यन्ति, समासि क्षिपन्ति च । अपि तु एवं प्रसिद्धचन्द्रसाम्ये सत्यपि भकानां भवाम्बुराशि संशोपयन्ति । अत्र आपाततो न्यूनव्यतिरेकः, विवेचने त्वधिकव्यतिरेकः । तस्य श्लेषः संकरः ॥४९॥ - ·, • गगाच्छलेन तब निःमृतमूर्वगाण्ड- संघटनात्पदनखागमयूखलेशम् । आलोक्य नूनममराः पतितं पयोधा. वाम तं जगृहुरीश तदिन्दुरूपम् ॥ हे ईश, ऊर्ध्वगाण्डसंघटनात् अर्ध्वदेशगतं यदण्डं ब्रह्माण्टं तत्संघटनात् तव पदनखाममयूखलेशं गडाच्छलेन निःसृतं पयोधों पतितम अमराः आलोक्य तहणार्थ तं पयोधिमा- मध्य इन्दुरूपं नवनीतबन्मथनेन घनीभूय चन्द्ररूपतां प्राप्त जगृहुः । नूनमित्युत्प्रेक्षा । त्रिविक्रमावतारे ऊर्ध्वप्रसारितभ- गवञ्चरणनखाग्रनिर्भिण्णोर्डाण्डच्छिद्रनिःसृतबहिर्जलधारारूपा गना मेरोरुपरि ब्रह्मपुर्याश्चतसृषु दिक्षु पवहानिलेन चतुर्धा विभक्ता पतिता सती मीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति क्रमेण सं- ज्ञाचतुष्टययुक्ता प्राच्यादिसमुद्रेषु पतितेति विष्णुपुराणादिषु नर्णितम । अत्र चन्द्रस्य मथनगृहीतभगवचरणनखमयूसलेश- परिणतिविशेषतादात्म्यसंभावनारूपा स्वरूपोत्प्रेक्षा संघट्टनस्य नखमयूखाना नखं विहायान्यत्र गमने हेतुत्वाभावेऽपि हेतु- त्वकल्पनाच हेत्वलंकारः । गङ्गाच्छलेनेत्यलापतिरिति एतै- रलंकारैरुत्प्रेक्षायाः संकरः । कयापि विधया हेतुः कल्पितो हेत्वलंकृतिः । असावुदेत्ति शीतांशुर्मानच्छेदाय सुभ्रुवाम् ॥'

·इति हेत्वलंकारस्य लक्षणोदाहरणे। चन्द्रोदयस्य मानिनी- मानविच्छेदाहेतुत्वेऽपि चतुर्ध्या प्रतीतं तदुदेश्यकत्वमस्तीति तेन रूपेण फल्पितो हेतुः । एवमप्रस्तुतचन्द्रगतभगवधरणन- समयूखलेशपरिणतिविशेषत्वानेक्षणाद्वर्णनीयत्वेन प्रस्तुतो भग- वचरणनखमयूखभूमा प्रतीयते इत्यप्रस्तुतप्रशंसालंकारः । 'प्र. स्तुतस्यावगत्यर्थं यदप्रस्तुतवर्णनम् । अप्रस्तुतप्रशंसा सा किंचि- संबन्धसंश्रया ।।' नैपधचरिते-'हृतमारमिवे दुमण्डलं दमय- सीवदनाय वेधसा। कृतमध्यविलं विलोक्यते धृतगम्भीर- खनीखनीलिम ॥ इति तल्लक्षणोदाहरणे ॥ ५० ॥ पादानमत्सुरशिरोमणिपद्मरागा- न्सद्यः स्फुरत्महजरुक्पकरान्करा मुक्तामयान्विदधनां प्रकटं मुरारे जैवातृकत्वमुचित ननु ते नखानम् ॥५१॥ हे मुरारे, पादयोरानमतां सुराणां शिरोमणिपद्मरागान चूडामणिरूपानरुणमणीन फुरत्सहजरुक्मकरान स्फुरन्तः प्र. काशमानाः सहजाः स्वाभाविका: अरुणवर्णाः रुक्कराः दीतिनिकराः येषां ते। पक्षे स्फुरन्तः अभिव्यकाः सहजाः जन्मप्रभृत्यनुवृत्ताः अत एव दुःसाधाः रुकप्रकरा: नाना- विधव्याधिसमूहा येषां ते । तथाभूतानपि सद्यः स्वसमा- 1 ·गमक्षण एव मुक्तामयान्मुक्ताफलरूपान् । पक्षे मुक्तसकल-. रोगान् विदधतां ते नखानां जैवाहकत्वमुचितं ननु उचितं भवत्येव । जैवासुकत्वं प्रकृते चन्द्रत्वं पक्षे भिषक्त्वं दीर्घायुष्टं वा । ' अथ जैवातृकः पुमान् । चन्द्रे च परिखायां च परि- वेऽय द्वयोः शुके । धने तु श्रीषमायुष्मत्कृषीवलभिषक्षु सः।। इति केशवः । यः स्वसमागममालेण दीर्घतीत्रामय- निकरनस्तानप्युलाधयति तस्य वैद्यकेष्यतिनिपुणस्य भिषक्लं संभावितं स्वकीयसकलव्याधिपरिहारेण दीर्घायुष्ठं का युक्तमे- वेति भावः । अत्र नखानां जैवाहकत्वं रूपकलभ्यम् , लेषमूलातिशयोक्त्या भिषक्त्वायुष्मत्त्वरूपमध्यवसितमिति रू- पकातिशयोक्त्योरेकवाचकानुप्रवेशलक्षणः संकरः । तदुत्त्था- पकस्य स्फुरत्सहजरुक्प्रकरानित्यत्र मुक्तामयानित्यत्र च श्लेष- स्य तयातिशयोक्त्या अङ्गाङ्गिभावलक्षणः संकरः । मुक्ताफल- त्वप्राप्त्युक्त्या तगुणालंकारश्च प्रतीयते ।। ५१ ॥ यत्ते पदाम्बुरुहमम्बुरुहासनेड्यं धन्या प्रपद्य सकृदीश भवन्ति मुक्ता। नित्यं तदेव भजतामतिमुक्तलक्ष्मी : युक्तैव दिव्यमणिनूपुरमौक्तिकानाम् ॥ हे ईश, अम्बुरुदासनेन ब्रह्मणा ईड्यं स्तुसं तव यत्प- ·दाम्बुरुहं धन्याः कृतार्थाः सकृत् एकवारं प्रपद्य मुक्ता मन- न्ति तदेव नित्यं भजतां प्रपद्यमानानां दिल्यमणिन्पुरमौक्ति- कानाम् अतिमुक्तलक्ष्मी: ' अतिमुक्तः 'पुण्ड्रकः स्याद्वासन्ती माधवी लता' इत्यमरः । तदीयमुकुलानां शोभैव मुक्ताति- शायिनी संपत् सा युव । सकृत्प्रपन्नेभ्यः सदा प्रपद्यमाना- नामतिशयितफलावाप्तिर्युकैवेत्यर्थः । अत्र युक्तत्वोपपादने पूर्व- वाक्यार्थस्य हेतुत्वाद्वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् । अतिमुक्त- लक्ष्मीरित्यत्र अन्यदीया शोभा अन्यत्रान्वयमलभमाना तत्स- मानशोभां गमयतीत्यसंभवत्तद्वस्तुसंयन्धनिबन्धना निदर्शना तत्रैव शेषमूलातिशयोक्तिश्चेति तयोरेकवाचकानुप्रवलक्षणः संकरः । काव्यलिङ्गेनातिशयोक्तरजाङ्गिभावसंकरः । पदाम्बु- सहमित्यत्र पदमम्बुरुहमिवेति · उपमितं व्यामादिभिः' इति सूत्रेण पूर्वपदार्थप्रधान उपमितसमास इत्युपमालंकारस्य तैः मह संसृष्टिः ॥५२॥ नाथ त्वदरधिनग्वधावनतोयलमा. स्तत्कालिलेाकणिका जलधि प्रविधा। ता एच तस्य मथनेन धनीभवन्स्यो नूनं समुद्र नवनीतपदं प्रपन्नाः ॥ ५३ ।। हे नाथ विष्णो, त्वदामिनग्वधावनतोयलग्नाः त्वच्चरण- ·: नखप्रक्षालनजले गङ्गारूपे लग्नाः तेषां नखाना कान्तिलेश-' कणिकाः जलधि प्रविष्टाः समुद्रं प्राप्ताः ता एवं कणिका: तस्य जलधेर्मथनेन बनीभवन्त्यः सान्द्रतां प्राप्ताः नूनं समुद्रसंघन्धिनो नवनीतस्य चन्द्रस्य पदं प्रायाः चन्द्र- रूपेण परिणता इत्यर्थः । अत्र भगवत्पादाम्बुजक्षालनतो- यरूपायां दिव्यसरिति अलक्तकरसादिवल्लमानां नया सह समुद्रं प्रविष्टानां तन्नखकान्तिलेशकणिकानां परिणामतया सं- भाव्यमानेन समुद्रनवनीतपदवाच्येन चन्द्रेण कार्येण तन्नख- कान्युत्कर्षः प्रतीयते । ततुनसकान्युत्कर्ष इत्यर्थः अत्रा- प्रस्तुतप्रशंसा स्वरूपोत्प्रेक्षा च । 'समुद्रनवनीतं स्याचन्द्रः इति नानाथरत्रमाला ॥ ५३॥ अथ क्रमेण जवाघवयववर्णनानि- सव्यापसव्यशरमोक्षकृतीक्षुधन्या जङ्के तव स्वशरधी इति संदिहानः । आलोकतेऽलिकटकोगतरुक्छलेन न्यस्थाभितो निजशराननुरूपभावम् ॥ सव्यापसव्यशरमोक्षकृती अर्जुन इव सव्यभागेन अपस.. व्यभागेन च शराणां मोक्षे कृती पटुः अत एव इषुधिद्वय-.

·पान इक्षुधन्वा मन्मथः वव जचे पश्यन्नाकृतिसाम्याग- न्मोहह्नत्वाच स्वशरधी स्वकीयाविषुधी इति संदिहानः तत्सं- देहनिवृत्त्यर्थ निजशरान् अभितः जो परितः अकिटको- गतरुक्छलेन न्यस्य निधाय आलोकते । स्वकीयशरैः प्रमाण- त: माम्ये स्वकीयाषिषुधी इति निश्वेतुं शम्यमित्याशयेनेति भावः । अत्र सापहवोत्प्रेक्षा । सा च व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या । इवलयानन्दोक्तप्रकारेण सापहवातिशयोक्तिर्वा ॥ ५४ ॥ जानुद्यं तव जगत्त्रपनाच मन्ये मारस्य केलिमणिदर्पणनामुपेतम् । आलोकपदयदाममनोज्ञवृस रूपं निजं कलयमे विपरीनमेषः ॥ ५५ ॥ हे जगत्त्रयनाथ, तब जानुदयं मारस्य मन्मथस्य फेलि- मणिदर्पणतां क्रीडार्थमणिमयादर्शताम् उपेतं प्राप्तं मन्ये तर्क- यामि । अवदातमनोवृत्तमतिनिर्मलमनोहरवृत्ताकारं यमानु- दयमालोकयन्पश्यन् एप मन्मय: निजमात्मीयं रूपं विपरीत कलयते मुन्दरमिनि प्रसिद्धमात्मीयं रूपं गर्हितत्वेन तस्पिरीतं मन्यते । दर्पणं पश्यमपि तत्र प्रतिविम्बितं स्वं रूपमवलोक- मानः स्वयं प्राइमुखस्तद्वैपरीत्येन प्रत्यासं पश्यतीति भावः । वो मरः परेषां मारको हिमः स विशुद्धसकलजनरसननरि- ·त्रं पश्यन्वं रूपं पापमलिनतया तद्विपरीतं यथा मन्यते तद्व- दित्यपि प्रतीयते । तेनोपमालंकारध्वनिः । जानुद्वयस्य मणि- दर्पणत्वेनोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा मन्ये इति तद्वाचकप्रयोगाच । उस्ले- क्षायां निमित्तमुत्तरार्धेनोक्तम ॥ ५५ ॥ करो। किमन्यदयनामुपमानभावं वामस्य दक्षिणममुष्य च तं विहाय । रम्भादयः मदृश इन्युचित किमेन द्ययावशी सुभग सापि विभूतिलेशः ॥ हे सुभग सुन्दर, तव उरोः वामस्य दक्षिणम् अमुष्य दक्षिणस्य तं वामं च विहाय किमन्यदुपमानभावमयतां प्रा. मोतु ? अन्यत्किमप्युपमानत्वं नाहतीत्यर्थः । शङ्कितोपमाना- न्तरनिरासेन तदुपपादकमुत्तरार्धम । रम्भादयः रम्भा गज- कर इत्याद्याः सदृश: भगवदूरोः सदृक्षा इत्येतदुचितं किम् ! नवोचितम । कुतः? यस्य भगवदूरोः सा स्वर्वेश्यास्वतिसु- न्दरीति प्रसिद्धा उर्वश्यपि विभूतिलेशः भगवदूरोः प्रसूता हि सा पुराणेषु प्रसिद्धा । अत्रोर्वशीप्रतिकोटितया रम्भादय इत्यनेन रम्भातिलोत्तमादयोऽपि प्रतीयन्ते । तत्प्रतीतिमपेक्ष्म कैमुतिकन्यायोपन्यास इति श्लेपसंकीणोंऽर्थापत्त्यलंकारः । उत्तरमाया: पूर्ववाक्यार्थोपपादक इति काव्यलिनम् । पू- ·वधैि वामस्य दक्षिणामियादिना पर्युदासाद्वामदक्षिणयोः परस्प. रमौपम्यं गम्यत इत्येवं व्यज्यमानोपमेयोपमा महशान्तरप- रिवर्जनरूपायां परिसंख्यायामुपकरोतीति गुणीमूतव्यङ्गध- भेदः । एतेषामलंकाराणां संकरः ॥ ५६ ॥ नाथ त्वया परिहितं वरवर्णिनीनां रागस्य यद्वसनमास्पदतां बिभर्ति । सौन्दर्यसारनिलयेन कटीतटेन तस्यैष किं नु महिमा परिशीलनस्य ।। हे नाथ, त्वया परिहित वसनं पीताम्बरं वरवर्णिनीनां रागस्य आस्पदतां हरिद्राणां वर्णस्याधारताम् , . पक्षे सुन्दरी- णामनुरागस्य विषयतां विमर्तीति यत् एषः तस्य वसनस्य सौन्दर्यसारनिलयेन कटीतटेन यत्परिशीलनं तस्य महिमा किं नु संसर्गगुणोऽयं किम् ? अत्र वरवर्णिनीरामास्पदत्वे हेतूप्रेक्षा । सा च वरवर्णिन्यादिशब्दश्शेषापेक्षा, वरवर्णिनी- वर्णास्पदत्वमसंभवत्तत्समानवर्णास्पदत्वं गमयतीत्यसंभवद्वस्तु- संबन्धनिबन्धननिदर्शनापेक्षा, सौदर्यसारनिलयेनेति पंदा- थेहेतुककाव्यलिङ्गापेक्षा, चेत्येतेषां संकरः । 'निशाहा काश्च- नी' पीता हरिद्रा वरवर्णिनी' इत्यमरः ।। ५७ ॥

·८१ संप्राप्य मारमनमध्यतलोदयादि मध्याम्बरं ममुणयन्नरुणैर्मयूखैः । संवीक्ष्यते सुकृतिभिर्मणिरेप पूषा संसाररान्युपरतिं गतवद्भिरेव ॥ ५८ ॥ सारसनस्य मेसलाख्यस्य कटिदेशाभरणस्य मध्यतलमेवो- दयाद्रिः तं संप्राप्य मध्याम्बरं मध्यमेवाकाशम् अरुणैर्मयूखैः भणयन्निग्धं मनोहरं कुर्वन एप मणिः पद्मरागमणिरेव पूण संसाररात्रेः उपरति गतवद्भिः प्राप्तवद्भिरेव सुकृतिभिः संवीक्ष्यते नान्यैः । अत्र मणिः पूषेति व्यस्तरूपकानुरोधात् सारसनमध्यतलोदयाद्रिमित्यादिष्वपि रूपकसमास इति सा- वयवरूपकालंकार । 'मेसलायां सारसनं रस्यमानेऽपि के चन' इति केराव ॥ ५८ ॥ नाभेरभूत्तव चतुर्भुज नान्तरिक्ष यन्नाभिरेव यदुनेतरियं ततोऽभूत् । नाभ्या इति श्रुति विपर्ययगे विभक्ती तां जैमिनेरनुससार पशोश्चसूत्रम् ।। हे चतुर्भुज यदुनेत: यदुनायक, तव नामेरन्तरिक्षं ना- भूत् यदियं नाभिरेव ततोऽन्तरिक्षादभूत् । मध्यमत्रान्तरिक्ष- त्वेनाध्यवसितम् । एवं च सति नाभ्या इति श्रुति 'नाम्या - v. 6 ·८२ . आसीदन्तरिक्षम्' इति श्रुतौ प्रथमापञ्चम्यो विभती विपर्य- यगे पञ्चम्यर्थे प्रथमा प्रथमार्थे पञ्चमीत्येवं विपरीतार्थपरे एव । तथा च अन्तरिक्षान्नाभिरासीदिति श्रुतेरर्थः । एवं च श्रुतौ श्रुतयोः प्रथमापञ्चम्योविपर्ययः । एवं विपर्ययकल्पनं नायुक्तम , यतस्तां श्रुति जैमिने: पूर्वतन्त्रकृतः 'पशोश्च विप्र- कप:-' इत्यादिकं सूत्रम् अनुससार अनुसरति स्म । तथा च तदनुसारेण जैमिनीयमपि सूनं प्रवृत्तम्-'पशोच विप्र- कर्पतन्मध्ये विधानात्' इति । ज्योतिष्टोमे सौत्येऽहनि सव- नीयपशुस्तन्त्री सवनीयपुरोडाशः प्रसङ्गी, न तु वैपरीत्यम् , पशुप्रयोगस्य व्यापित्वात्पुरोडाशप्रयोगाणां छिद्रापिधानवनन्म- ध्यपावित्वादिति प्रतिपादयितुमिदं सूत्रं कृतम्। इदं यथाधुतं न विवक्षितार्थसमर्पणक्षमम् । विप्रको छात्र प्रथमान्तनिर्दिष्टः साध्यत्वेनावगम्यते । तन्मध्ये विधानं तु पञ्चम्यन्तं निर्दिष्टं हेतुतया । एवमन्वयो न संगच्छते यतो विप्रकर्षः प्रातरादिका- लत्रयमंबन्धरूपः 'वषया प्रातःसपने चरन्ति पुरोडाशेन माध्यदिने सक्ने अस्तृतीयसवने' इति प्रत्यक्षवचनप्रसिद्धो न साधनीयः । पुरोडाशानां पशुतन्समध्ये विधानं तु साध- नीयम । अतः प्रथमापञ्चम्योय॑त्यासेनार्यों माह्यः पशोर्विप्र- कोत्भातरादिकालत्रयव्यापित्वात्पुरोटाशानां पशुतन्समध्ये विधानमिति । वेदाभ्यासनिरता हि महर्षयखभ्यासवासनाव- ·८३ शात्मायो वेदानुसारेण स्वकृतेष्वपि ग्रन्थेषु शब्दान्प्रयुञ्जते । अतो जैमिनिना 'नाभ्या आसीदन्तरिक्षम' इति श्रुतौ प्रथमा- पञ्चम्योयत्ययं दृष्ट्या तद्वदिदं सूत्रं कृतमिति । अत्र मध्यभागे गगनत्वाध्यवसायरूपयातिशयोक्त्योत्थापितोऽनुमानालंकारः । उत्तरवाक्यं तदुपपादकं तस्याप्युपपादकं तदुत्तरवाक्यमिति काध्यलिङ्गम । एवेषां च संकरः । नाभ्या इति श्रुतीत्यत्र शुच्छब्दात्संपदादिक्कियन्तात्सप्तमी ॥ ५९ ॥ आरोपमध्यवसितिं च विना तवास्यां , नाभी मरम्पदमुपेतु कथं न वृत्तिम् । साक्षादियं सरसिजस्य ममुद्रशायि. त्रुत्पत्तिभूरिति हि नायक नायमूहः ।। प्रसिद्धादुपमानादुपमेयस्य भेदमनूय ताद्रूप्यमावकल्पन- मारोपः । यथा 'अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विवाहुरपरो हरिः' इति । तस्य प्रसिद्धोपमानाभेदकल्पनमध्यवसायः। यथा 'अवतीर्य हरिः साक्षादेष रक्षति मेदिनीम्' इति । अन्येषां नाभौ तदु- पमानवाचकपदमारोपेणाध्यवसायेन वा प्रवर्तते न तु वाचक- तयेति वस्तुस्थितिः । सा भगवन्नामावन्यथा क्रियते। आरो- पमध्यवसिति च विनैव तवास्यां नाभी सर:पदं वृत्ति प्रवृत्ति ४. कथं नोपैतु! प्राप्तुमर्हत्येव । हे समुद्रशायिन् , नायक स्वा- ।

·मिन , इयं तव नाभिः साक्षात्सरसिजस्य उत्पत्तिभूरिति नायमूहः, किं तु प्रत्यक्ष एवायमर्थः । अतो मुख्यमरसिजो- त्पत्तिभुवस्तव नाभेर्मुख्यमेव सरस्त्यं युक्तमित्यर्थः । अन्न सर- सिजयोनित्वेन मुख्यसर:पदवाच्यत्वं साध्यत इत्यनुमानालं- कारः । तद्वारा नाभी सरस्त्वरूपणं गम्यमिति रूपकध्वनिः । नायमूह इति निर्मातनिषेधानुवादेनातिस्पष्टत्वं व्यज्यते । साक्षादित्यनेनाप्याविष्क्रियत इति प्रतिषेधालंकारः, 'प्रतिपे. धः प्रसिद्धस्य निषेधस्यानुकीर्तनम् । विशेषणान्तरद्योत्यविशे. पव्यक्तिकारणम् ।। न विपेण न शस्त्रेण नामिना न च मृत्यु- ना । अप्रतीकारपासष्याः स्त्रीभिरेव स्त्रियः कृताः !' इति तलक्षणोदाहरणयोस्तत्सिद्धेः ॥ ६० ॥ कल्पान्तरपु वितति कमलासनामां भूयोऽपि कर्तुमिव भूरि रजो दधानम् । नाभिहदे समुदितं नलिनं तवैत- धात्सदैव मम भूतिकरं मुरारे ।। ६१ ॥ हे मुरारे, कल्पान्तरेषु भविष्यत्सु कमलासनानां वितति कर्तुभिव भूरि रजः परागम , पक्षे कमलासनसृष्ट्युपयुकं रजोगुणं दधानं तव नामिहदे ममुत्पन्नमेतभलिनं सदैव मम भूतिकरं भूयात् । 'नाभिवदाम्बुजादासीब्रह्मा विश्वसृजां

·पतिः । यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ॥ इति
सकललोकसंनिवेशात्मकावयवसंस्थानशालि भगवन्नाभिनलिन
सर्वविधभूतिप्रदानसमर्थमित्येवमाशास्यते । अस रजःशब्दश्ले-
पोत्थापितः फलोत्प्रेक्षालंकारः । तस्य नाभिहदरूपकेण
संसृष्टिः ।। ६१ ॥
उल्लासयत्युदरबन्धनियद्धदिव्य
शोणाश्मरश्मिकलिकावलिरल्युतैपा।
জানাৰহানৰধানম
भाभ्युद्गताम्बुरुहकमलपतिशोभाम् ।।
हे अच्युत, एषा उदरबन्धास्ये भूपणे निवद्वानां शोणा.
३मना रश्मिकलिकाः कलिकाकारा अर्ध्वप्रसृता रश्मयः कि-
रणाः तेपानावलि पक्लिः आगामिनामनेकशतसंख्यानां कल्पा-
नां स्रष्टत्वेन स्रष्टग्या ये विधातार त एव गर्भा गर्भस्था
येषां तथाभूतानां नाभेरुगतानामम्बुरुहकुटमलानां पके शो-
भामुल्लासयत्युत्पादयति । अत्र यद्यपि कुदमलपतिशोभामि-
सत्र असंभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धना निदर्शना प्रतिभाति,
तथापि वर्णितकुटमलपतिरूपस्योपमानस्य लोकसिद्धत्वाभावा-
कविना संभाव्यमानत्वाचोत्प्रेक्षायामेव पर्यवसानम् । 'गर्भो-

·, ऽपवरकालये । अनेऽनौ कुक्षिकुक्षिस्थजन्ती पनसकण्टके ॥ इति केदावः ॥ ६२ ॥ ऊ विरिञ्चिभवनात्तव नाभिपद्मा- द्रोमाक्लीपदजुषस्तमसः परस्तात् । मुक्तौघमण्डितमुरास्थलमुन्मयूखं पश्यामि देव परमं पदमेव साक्षात् ॥ विरिभवनादुत्पत्तिस्थानात् , पक्षे निकेतनात् नाभिप- मादूर्ध्व रोमावलीपदजुपः रोमावलीति शब्दं भजतः तमसः परस्तात् , मुक्तानां मौक्तिकानाम् , पक्षे मुक्तिभाजामोधेन समूहेन मण्डितम उन्मयूखमुज्ज्वलं तव उरःस्थलं साक्षात्प- रमं पदमेव पश्यामि उत्प्रेक्षे । अत्र भवनतमाशब्दरूपेण रोमावलीति नाममात्रेण भेदो वस्तुवस्तु तम एवेत्यतिशयो- क्या चोत्थापित: स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥ ६३ ॥ सालैरुदंशुचयरत्नललन्ति काख्यैः स्फीतोल्लमत्कुसुमया वनमालया च । विभ्राजते विपुलमेतदुरस्त्वदीय- मन्तःपुरं जलधिराजकुमारिकायाः ॥६॥ उदंशुचया उर्ध्वप्रमृतकिरणनिकरा या रबललन्तिकाः स्यूते: पद्मरागरत्नैः मौक्तिकैरिव कृतानि लम्बमानानि फण्ठा- ·८७ +- , भरणानि । ' त्रैवेयकं कण्ठभूपा लम्बनं स्याललन्तिका । स्वर्णः मालविकाथोररसूनिका मौकिकैः कृता ।।' इत्यमरः । इह रनमालोक्तावपि प्राकाराकृतिनिहौचित्यात्पनरागरत्नानि प्रा- यागि, ऊर्ध्वरश्मिरधोरश्मिः पार्श्वरश्मिश्च यः क्रमात् । पड़ारागः स विलेय उत्तमाधममध्यमः ॥' इति रखशाखे पद्मरागाणामूर्ध्वप्रसृतकिरणत्वाभिधानात् । तदात्यैः रनलल- न्तिका इत्याख्यामानेण भिन्नैः सालै; प्राकारैः, स्फीतोल्लसत्कु- सुमया समृद्धविकसत्सुष्पया वनमालया वैजयन्या पक्षे उप- वनपतया च विपुलम् एतत्वदीयमुरःस्थलं जलधिराजकुमा- रिकाया अन्त पुरं विभ्राजते । ' प्राज दीप्तौ'। अत्रातिशयो- फिलेपोत्थापित: स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ।। ६४ ॥ সাবম্বিনা বহাল प्रत्यग्रधर्मकरमण्डलनिर्विशेषाः । पर्यङ्कके वरद बक्षसि भान्ति लक्ष्म्या: क्रीडोपवहतिलका इव पार्श्वभाजः ।। हे वरद, तव प्रालम्बिको लम्बमानसुवर्णकण्ठभूपाम् । 'लम्पनं स्याललन्तिका' इत्येतदनन्तरम् ‘स्वर्णैः प्रालम्बि- का' इत्यमरः । तामुपगताः प्राप्ताः प्रत्यमादभिनवाद्धर्मकर- मण्डलात्सूर्यबिम्बानिर्विशेषाः विशेपरहिताः तत्समानाः पद्म- क ·८८ रागाः लक्ष्म्याः पर्यङ्कके तब वक्षसि पार्थमाजः पर्यवपार्व- द्वयीनवेशिताः क्रीडोपवर्हतिलकाः क्रीडार्थास्तिलकवद्वर्तुला- कारा उपवी उपधानानीव भान्ति । 'उपधानं तूपबईः' इत्यमरः । उपमारूपकोत्यापित उत्प्रेक्षालंकारः ॥ ६५ ॥ अस्तु त्रयीमयतनुस्तव लम्बनाली. रत्नस्तिरस्क्रियत एव तथापि भानुः । सोढः सतां बत निशान्नमुपागताना. मेवं तिरस्कृतिकृदीश्वर कः सुवृत्तः । स्त्रयीमयतनुरस्तु नाम । तथापि तव लम्बनालीरनेः ललन्तिकापतिलनिवरिरुणमणिभिः तिरास्क्रियतेऽभिभूयत एव। त्रविद्यस्याप्यभिभवमोचियेनोपपादयति-- निशान्तं नि- शाया अवसानं प्रभातम् , पले गृहम उपगतानां प्राप्तानां सतां सत्पुरुषाणाम् , पक्षे नक्षलाणाम् एवं तिरस्कृतिकृत भानुवदभिभवकारी कः मुवृत्तैः शोभनस्वरूपैः सुष्टु सम्यग्व- तुलैया, पक्षे सुचरितैः साध्वाचारैः सोढः? 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदाः' इति स्मृतेः । मलवेदविदप्याचारहीन: प्राज्ञानामनादरणीय इति भावः । अल रत्नस्तिरस्क्रियत इत्यतिशयोक्तिः । निशान्तसुवृत्तशब्दपोत्थापितः सामान्येन विशेपममर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यातः। म च समासोक्तिगर्भ इति मंकरः । 'नक्षत्रं सन्नपुंसकम्' इति केशवः । 'वृत्तं स्व- ·. " रूपे चरिते वृत्तं छन्दोविधासु च । निवतीते दृढे वीधे वर्तु- लेऽपि च दृश्यते ।।' इति यादवः ।। ६६ ।। नष्टेऽपि भस्मनि वने गिरिशेन दग्धं स्त्रीणां हृदीश मदनं प्रतियोषयन्ता । भस्मोचये कृतकचप्रतियोधनं तं शुक्र जयन्तु न कथं तव हारतारा ! हे ईश, गिरिशेन दग्धं मदनं भस्मनि तद्देहभस्मनि वने स्थाणुवने नष्टेऽपि तत्रैव वाय्वादिविक्षिप्तत्वेनादर्शनं गतेऽपि खीणां दि प्रतिबोधयन्तः उद्दीपयन्तः, पक्षे दग्धं मदनं पुनरप्युजीवयन्तः तव हारताराः हारन्यूतानि शुद्धमुक्ता- फलानि । 'सारस्तु शुद्धमुक्तायाम्' इति केशवः । भस्मोचये भस्मराशौ कृतकचपनियोधनं कृतं कचस्य प्रतिवोधनं पुनः संजीवनं येन तथाभूतं शुकं कथं न जयन्तु नाभिभवन्तु ? जयन्तीत्येतदुचितमेव । 'जि अभिभवे' इति धातुः सक- मकः । कचो नाम बृहस्पतेः पुत्रो मृतसंजीवनीविद्यां प्राप्तुं शुक्र शुश्रूपमाणस्तदसहमानैरसुरैः पुनः पुनारितः शुक्रेण पुनः पुन: संजीवितः । पश्चादमुरास्न मारितं भस्मीकृतं सुरायां मिश्रीकृत्य शुक्राय ददुः । तत्सानेन स्वोदरं प्रविष्टे भस्मनि तत्रैव शुक्रः कचमुजाधयामास । ततः स्वोदर एव स्थिताय ·कचाय मृतसंजीवनी विद्यामुपदिदेश । स्वोदरं विदार्य निर्ग- तेन कचेन मृतः शुक्रः पुनरुज्जीवित इति महाभारते कथा। एवं मृतस्य भस्मान्वीक्ष्यैव मृतमुजीवयतः शुक्रात्तद्भस्मानपे- त्यैव यत्र कचिद्भस्मीकृतमन्यत्र संजीवयन्ति हारमौक्तिका- नीत्युचितं शुक्रजयनमिति भावः । अत्र स्त्रीणामतुरागस्य साक्षा-मदनत्वेनाध्यवसायादनुरागोद्दीपनस्य मदनपुनःसंजीव- नत्वेनाध्यवसायाचातिशयोक्तिः । तदुत्थापितश्च मौक्तिकानां शुक्रादाधिक्यरूपो व्यतिरेकालंकार ।। ६७ ।। उत्प्रेक्षयत्यधिभुजान्तरमुल्लसन्ती पार्श्वद्वये परमपूरुष हारमाला। तत्रत्यकान्तिमरितस्तरलैः प्रणुन्ना. मूर्युत्करैरुभयतः सित्तफेनपतिम् । हे परमपूरुप, तव अधिभुजान्तरं भुजान्तरस्य वक्षसः । पष्ठीविभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । पार्श्वद्वये उल्लसन्ती भ्राजमाना हारमाला मुक्तागुणानां पङ्गिः तनत्यकान्तिसरितः वक्षसि प्रवहन्त्याः कान्तेरेखे सरितः तरलैश्चञ्चलअयुत्करैः तरङ्ग- निकरैः तीरद्वये प्रणुन्नां क्षिप्त मितानां फेनानां पतिम् उत्प्रेक्षयति । अत्र कान्तिसरित इति रूपकेण उभयतः ·कान्तिविद्धावूयुत्करत्वाध्यबसायरूपयातिशयोक्त्या चोत्या. पितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥ ६८ ॥ त्वा सर्वश्रुतमयमाश्रितसर्ववर्ण यद्वैजयन्त्युपगताच्युत सर्वगन्धम् । तेनैव किं त्रिभुवनैकमहावदान्य सारूप्यमावहति ते सकलाभिनन्धम् ॥ हे, त्रिभुवनैकमहावदान्य अच्युत, सर्वभूतमयं सर्वेषां प्राणिनामन्तरात्मतया सर्वभूतात्मकम् आश्रिताः सर्वे वर्णा विप्रादगे यं तथाभूतं सर्वगन्धम् ' सर्वकर्मा सर्वकामः सर्ब- गन्धः सर्वरसः' इति श्रुतेः सर्वविधदिव्यसौरभशालिन त्ला वैजयन्ती उपगता समाश्तेिति यत् तेनैव हेतुना मकलाभि- नन्धं ते तव सारूप्यम आवहति विभर्ति किम् । वैजय- न्यपि 'पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृत. । सा भूतहेतुसंघातभूता माला च वै द्विज ॥' इति वचनात्य- थिव्यादिसर्वभूतमयी आश्रितसर्ववर्णा च । पृथिव्यादीनामा- गमेषु पीतशुक्रक्तकृष्णधूम्रवर्णध्यानविधानाडूम्रवर्णो यद्यपि रक्तमिश्रकृष्णवर्णरूपः तथापि स एव हरितवर्णस्थाने कथंचन द्रष्टव्यः । यद्वा वैजयन्त्यां भूतात्मकानि पुष्पाणि रत्नपुष्पाणि रत्नेषु च यमुक्ताफलपद्मरागेन्द्रनीलगारुत्मतानि प्रशस्ता- -- ·नीति तादूप्यात्सर्ववर्णता । नवसु रत्नपूक्तानां पश्चानां प्राश- स्त्यं च रत्नशास्त्रेऽभिहितम्---- 'व्युप्तानि पञवरमौक्तिकप- मरागगारुत्मतोपलसुरेश्वररत्नवर्यः । धार्याणि भूपतिभिराभर- णानि लक्ष्मीसौभाग्यदान्यपररनकृतानि नैवम् ॥ वैदूर्यगो- मेधकपुष्परागप्रवालरत्नानि तथा नृपाणाम् । शोभावहान्य- ल्परुचीनि मा तैर्धारितानि श्रियमावहन्ति ॥' इति । यद्यपि ' श्वेतालोहितपीतमेचकतया च्छायाश्चतस्रः क्रमात्' इति वनस्य वर्णचतुष्टयमुक्तं तथापि पीतवर्णमेव प्रशस्तम 'वनं विगुत्प्रभ स्निग्धं सुन्दरं लघुलेखनम्। पडरं तीक्ष्ण- धारं च सुसौम्यारं श्रिय दिशेत् ॥' इति वचनात् । इत्येवं वैजयन्ती सर्ववर्णा सर्वविधसौरभयुक्ता च भगवद्धार्यपुष्पदा- मत्वात् । एवं ग्लेपमूलभगवत्सारूप्यप्राप्तौ तत्समाश्रयणस्य हेतुत्वमभावनाच्छेपोत्थापितो हेतप्रेक्षालंकारः ॥ ६९ ॥ ताराभिरामपरिणाहलसत्सिता_ तापिन्छमेचकमुशरदन्तरिक्षम् । प्राप्यैव देव तब कौस्तुभपूर्णचन्द्रः पूर्णा बिभर्ति पुरुषोत्तम कान्तिरेखाम् ।। हे देव पुरुषोत्तम, तारैः शुद्धमौक्तिकैः अभिरामे परि- शाहे विस्तारे लसन्सितानोऽनुलेपनकर्पूरो यस्य नचथो- ·, क्तम् । 'परिणाहो विशालता' इति । घनमारश्चन्द्रसता सिताभ्रो हिमवालुका' इति चामरः । अन्तरिक्षपक्षे तारा- मिनक्षत्रैरभिरामे परिणाहे लसन्ति सिताभ्राणि शुभ्रमेया यस्य तत्तथोक्तम् । तापिउमेरकं तमालश्यामलम् । 'का- लस्कन्धस्तमालः स्यात्तापिञ्छोऽपि' इत्यमरः । तव उर एव शरदन्तरिक्ष प्राप्यैव कौस्तुभ एव पूर्णचन्द्रः पूर्णा कान्तिरेखा कान्त्यविदायं विमति । निरन्तरालपशिवाचिना रेखाशब्देना- तिशयो लक्ष्यते । रेखा स्वकृत्रिम मार्गे हस्तपादतलादिधु । निरन्तरालपली च इति केशवः । यथा शरदन्तरिक्षं प्राप्त एव चन्द्रः पूर्णा कान्तैि बिभर्ति एवं भगवदुर स्थलं प्राप्त एव कौस्तुभ इति तात्पर्यम् । अन शरदन्तरिक्षमित्यत्र रूपकसमासः; न तूपमितसमासः, तापिन्छमेचकमित्यादि- सामान्यप्रयोगात् । तदनुरोधादन्यत्रापि रूपकसमास इति श्लेषानुप्राणितो रूपकालंकारः ॥ ७० ॥ , नाभीसरोजकिरणैर्मणिराजभाभिः रात्मप्रभाभिरपि संचलितं विभाति । श्रीवत्सविग्रदजुषा प्रकृतेस्त्वदीयं वक्षा परीतमिव सत्त्वरजस्तमोभिः ।।

·नाभीमरोजस्य किरणेः मणिराजस्य कौस्तुभस्य भाभिः आत्मनः स्वस्य प्रभाभिश्च संवलितं त्वदीयं वक्षः श्रीवत्सवि- ग्रहजुपः श्रीवत्सरूपं प्राप्तायाः प्रकृतेः त्रिगुणायाः गुणैः सत्त्वरजस्तमोभिः परीतमिव विभाति । केचिन्नाभिसरोज धवलं वर्णयन्ति । यथा- 'नाभीपल्बलपुण्डरीकमुकुल: कम्योः सपत्नीकृतः' इति मुरारिनाटके। हरिवंशे वरुणं वर्णितम्- 'हुताशनज्वलितशिखोज्ज्वलत्प्रमं समुत्थितं शर- दमलार्कजसम । विराजते कमलमुदारवर्चसं महात्मनस्तनु- खि चारुदर्शनम् ।।' इति । कौस्तुभ धवलं केचिद्वर्णयन्ति । यथा नैषधचरिते- 'हित्वा दैत्यरिपोरुरः स्वभवनं शून्यत्वदो- षस्फुटामीदन्मर्कटकीटकृत्रिमसितच्छत्रीभवत्कौस्तुभम्' इति । हरिवंशे तु-अस्यैव देवस्य हरेः स्तनान्तरे विराजते कौस्तुभरत्नदीपः' इति दीपसाम्येनारुणो वर्णितः । प्रपञ्चसारे तु श्यामल इति तद्ध्यानमुक्तम् । अनेन अनेकधा प्रसिद्ध- त्वात्कौस्तुभनाभीकमलयोः कचन कचन लोके कथन कश्चन वर्णो वर्ण्यते, 'न तत्तत्त्वं न तच्छास्त्रं न मा विद्या न सा कला । यन्न काव्यागतां याति काव्यं मर्वात्मकं यतः ॥' इति काव्यस्य सर्वमतसाधारण्यवचनात् । अतोऽन्न न पूर्वा- परविरोधः शङ्कनीयः । श्रीवत्सः प्रकृतिरूप इति विष्णुपुराणे दर्शितम् --- ''श्रीवत्ससंस्थानमयमनन्ते च समाश्रितम् । प्र. , ·च - धान चुद्धिरप्यास्ते गदारूपेण माधये ॥' इति । स वक्षसि दक्षिणभागगतो विल्वरूपो लाञ्छनविशेष इति सार्व- भौमः प्रवादः । हरिवंशे---- ' श्रीवत्सेनोरसि श्रीमान्रोमजा- लेन गजते' इति रोमावर्त इत्युक्तम् । वामनपुराणे भूप- गविशेष इति सूचितम्। तत्र हि श्रीदामनामानमसुरसुपक्रम्यो- क्तम्- 'नि:श्रीकास्तु लयो लोका. कृतास्तेन दुरात्मना । श्रीवत्सं वासुदेवस्य हर्तुमैच्छन्महाबलः ॥' इति । कण्ठत- श्योक्तं तत्रैव विष्णुपञ्जरस्तोत्रे- 'वैजयन्ती प्रगृहाथ श्रीवसं कण्ठभूपणम् । वायव्यां रक्ष मां देव अश्वशीर्ष नमोऽस्तु ते॥' इति । अन्न स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः । ' अजामेको लो- हितशुक्लकृष्णाम्' इति सत्त्वादीनां शुक्लारणकृष्णवर्णत्वश्रव- णादेवमुस्प्रेक्षा ॥ १ ॥ वक्षास्थलं वरद नन्दनमाश्रितस्ते येषां विभाति हरिचन्दन एष मध्ये । एते चतुर्भुज भुजास्तव तख शाखा शकराजदलकोमलिताग्रभागाः। हे वरद चतुर्भुज, नन्दनं सर्वेषां परमानन्दकरम , पक्षे नन्दनवन ते तव वक्षःस्थलमाश्रितः एष हरिचन्दनः हरि- चन्दनागरागः, पक्षे हरिचन्दनाख्यः कल्पवृक्षः येषां मध्ये .

·विभाति, तवैते समीपतरवर्तिनः भुजाः चत्वारो बाहवः कराब्जदलकोमलिताग्रभागाः करा एवाजदलानि तैः कोम. लिता अग्रभागा यासां तास्तथाभूताः तस्य हरिचन्दनस्य शाखा लता इति शङ्के उत्प्रेक्षे । अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षाया हरि- चन्दनादिशब्दश्लेषण कराब्जदलेति रूपकेण च संकरः । कराब्जेत्यत्र यापमिनसमासस्तदोपमया संसृष्टिः । यदि मयूरख्यसकादिसमासस्तदा दण्ड्युक्तप्रकारेण रूपकरूपकम् । 'मुखपङ्कजरङ्गेऽस्मिन्धूलता नर्तकी तव । लीलानाट्यामृतं दृष्टयोयूनां सखि निपिश्चति ॥' इति हि तदीयं रूपकरूपको- दाहरणम् । उभयथा संदेहे तु संदेहसंकरः। 'हरिचन्दनमवी स्याद्देवानां पादपान्तरे चन्दने तानसारे च पीतचन्दनसं- ज्ञके ।।' इति केशवः ।। ७२ ।। जात्यैव यद्वरद पल्लवराग एप यल्लाल्यते च भवता कटके निवेश्य । मन्ये मपिस्तदुपगम्य मदान्धभावं साक्षादयं सचितुरेव करोत्यवज्ञाम् ॥७३॥ माणिक्यस्य चातुर्वर्ण्यरूपाश्चतस्रो जातयः पद्मरागकुरु- विन्दसौगन्धिकनीलगन्धिभेदात् । तानि क्रमाद्रकमातरक्त- मीपत्पीतप्रभ पिञ्जरमीपन्नीलभं धूनं च रनशास्त्रविदो वर्ण- ·- यन्ति । तत्र कुरुविन्दस्य पल्लवराग इति नामान्तरम । अत एवं प्रचक्रमे पल्लयरगताम्रा' इति कालिदास श्लोकन्या- ल्याने पल्लवरागो रत्नविशेष योगरूद इति चक्रवर्तिनोक्तम् । इह करकङ्कणस्थः स मणिर्वर्ण्यते । हे परद, एप: अयं मणिः जात्यैव पल्लवराग इति यत् , यत्र भवता कटके निवेश्योप- लाल्यते तत्तेन हेतुना मदान्धमावमुपगम्य एय साक्षात्प्रत्यक्ष पुरत एव सवितुः सूर्यस्यैव, पक्षे पितुरेव अवज्ञां करोति प्रभया सूर्य च परिभवतीययं सूर्यस्य तिरस्कारः । यः खलु जन्मप्रभृत्येव पल्वेषु विटेपु रज्यति राक्ष: कटके सैन्ये सम- धिकृतश्च स मदेनान्ध्यं कृत्यायविवेकामावं प्राप्य मामा- रिपतुरप्यवहां कुर्शदेव । अत्र पल्लवरागकटकसवितशब्दश्ले- घेणोत्थापितो हेतूत्प्रेक्षालंकारः । मन्य इति वद्वपक्षका शब्दः । सवितुरेवेत्येवकारेणान्येषामवनां करोतीति किमु व- तव्यमित्यर्थापत्त्यलंकारश्च गम्यते । 'जातिः समूहे मालत्यां सामान्ये जन्मगोत्रयो:' 'पल्लयोऽवी किंमलये पत्रमात्रप्रको- छयोः । विस्तारे विटपे चाथ रभसे संवलेऽपि च । युलिङ्गस्तु भवेपि 'कटकस्त्वस्त्रियां शैलनितम्बे वलयेऽपि च । सैन्ये च राजधान्या ' इति फेरामा ! पलयेषु रागोऽस्यति मप्तमीगर्भो बहुव्रीहिः ॥ ७४ ।। -- ·ऐन्द्रोपलप्रभमधो भुजदण्डनाल. मेकल चक्रमपरत च शखहंसम् । दृष्ट्वा कथं न कलयेमहि कान्तिसिन्धो- रुत्फुल्लपद्मपुगमूर्ध्वकरदयं ते ॥ ७ ॥ अधः अधस्तात् ऐन्द्रोपलप्रभमिन्द्रनीलमाणिप्रभ भुजदण्ड- मेव नालम् , एकत्र करें चक्र सुदर्शनम , पक्षे चक्रवाकम् , अपरन करे शवमेव इंसं च दृधा कथं ते तव ऊर्ध्वकरद्वयं कान्तिसिन्धोः संवन्धि उद्गतं उत्सुलपद्मयुगं न कलयेमहि १ तथा कलयितुं युक्तमेव । अत्र रूपकैः चकशब्दश्लेपेण इन्द्रो- परममित्युपमया चोत्यापितः स्वरूपोप्रेक्षालंकारः, नाला- दिलिगाइनुमानालंकारो वा ॥ ७५ ।। चन्द्रार्कचामतरशवरथाङ्गशोभा- मंभाध्यरात्रिदिवमात्मकपार्श्वयुग्मम् । नक्षत्रदृश्यनवमौक्तिकहारिरूपं मन्ये महापुरुषरूपधरं भवन्तम् ।। ७६ ॥ चन्द्रार्कयोरिव चास्तरयोः शहरथाङ्गयोः शोभया संभा- व्यरात्रिदिवसात्मकं मंभावनायोग्यरासिदिवसस्वभावशाल पा- श्वयुग्मं यस्य स तथोक्त: तम . नावैरिव दश्यैः नवमोति- के हारि मनोहरं रूपं यस्य म सोफा नमेवंभूतं भवन्त

·महापुरुषरूपधरम् 'वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्' इत्युक्तस्त्र
महापुरुषस्य यदूपं वर्णितम् 'अहोराने पार्श्वे' 'नक्षत्राणि रू-
पम्' इति तस्य धारकं तद्रूपमास्थाय संनिदधानं मन्ये । श्र-
त्रोपमारूपकोत्यापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ।।७६ ।।
संवतजृम्भितविकर्तनर्निरीक्षं
पश्यामि दक्षिणकरे तव चक्रराजम् ।
दैत्योधसिन्धुपतिमन्धमहाचलस्य
याहोः प्रतापघनमिद्धमिवोद्गतं ते॥
तवं दक्षिणकरे संवर्ते प्रल्ये जृम्भितं विकर्तनं सूर्यमिव
दुर्निरक्षिं चक्रराजं चक्राणां राजानं सुदर्शनं दैत्यौष एव सि-
न्धुपतिनदीपतिः तस्य मथने मन्यमहाचलस्य मन्यानरूपम-
हाशैलस्य त्वद्वाहोः इद्धं दीप्तं प्रतापधनं प्रतापस्य कठिनीमा-
बमिव पश्यामि । 'पनाः कठिनसंघातमेघकाठिन्यमुद्राः'
इति केशवः । अत्रोपमारूपकोत्थापितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः।।
आमाति देव विधृतस्तच सव्यपाणा.
वन्तपहिश्च शुचिरच्युन पाश्चजन्यः ।
अन्तेवसन्निव गलस्य गुरोर्गभीर-
ध्यानक्रियोपनिषदध्ययनार्थमेषः ॥ ७८ ॥

·। हे देव अच्युत, तव सव्यपाणौ विधृतः अन्तर्वहिश्च शु- चिः धवला, शिष्यपक्षे मानसकायिकशुद्धियुक्तः एप पाञ्च- जन्यः पाञ्चजन्यनामा शङ्कः गभीरा ध्यानक्रियैव उपनिपद्रह- स्यविद्या तदध्ययनार्थ गुरोः पावरस्य, पक्षे आचार्यस्य गल- स्य अन्ते समीपे पसन शिष्य इस मानाति प्रकाशते । अत्र शुचिगुरुशब्दशेपेण अध्ययनार्थमिति फलोत्प्रेक्षया चोत्यापितः स्वरूपोरक्षालंकारः । 'अथ स्याच्छुचिरीशाने सूर्ये चन्द्रेऽग्नि- शुद्धयोः' इति केशवः ॥ ७८ ॥ कौमोदकी स्फुगनि ते करपल्लवाग्रे वैरिश्रवाक्यविकृतेव सरस्वती सा त्रिस्रोतमम्तव पदाब्जमुशे विशेष. माकाक्ष्य पाणिकमलात्तव निमरन्ती।। ते तव करपल्लवाने करपल्लवस्थामे कौमोदकी नाम गदा तव पदान्जभुवः निस्रोतसः गङ्गायाः विशेष तदपेक्षया स्व- स्योत्कर्षमाकाय तव पाणिकमलात् निःसरन्ती नदीरूपेण प्रवहन्ती सरस्वतीव भाति । कौमोदकी १पञ्चसारे पीववी वर्णिता'चक्रं शहगदाम्बुजकौस्तुभमुसला: सखगवनमा. । रकान्छीफनाश्यामलगशुभास. स्युः ॥' इति । अतः सरस्वतीनदीत्वोत्प्रेक्षा । सरस्वत्या गङ्गापेक्षया ·। हेतुगर्भविशेषणं वैरिश्चवाक्यविकृतेति । इत्थं ब्रह्माण्डपुराणे कथा--- लक्ष्मीसरस्वती भक्तौ कौनिद्विजो स्वस्वदेवतोत्कर्षे विवदमानौ ब्रह्माणमुपससृपतुः । ब्रह्मा व लक्ष्मीरुत्कृष्टेत्यु- वाच । तेन सरस्वत्यतिमात रुष्टा बभूवेत्येवं पौराणिकी प्रसिद्धिः सेति पदेन निवद्धा । अब पदार्थहेतुककाव्यलिङ्गानुपाणितः स्वरूपोत्प्रेक्षालंकार इति तेन तस्या. संकरः । करपल्वागुप- माभिस्तु संसृष्टिः । करपल्लवानशब्दस्य कृत्तस्यापि करपर- तया प्रयोगे तु न तत्रोपमा । 'बाहुर्वाहा भुजः पानिर्भरणं करपल्लवः' इति यादवः । अथ ना करपल्लव । बाही किसलयाख्यकरेऽप्येष नृपण्डयोः' इति केशव 11 ७९ ॥ हस्ते विराजति तवाभयमुद्रितस्मि- सध्यागोमालचिनाभिराने बजोर्मिकांशनिकरः कमलाधिराज्य पवाभिषेकमलिलोघ इवाचदात. ॥८॥ हे जनार्दन, अभयमुद्रिते अभयामिनयेन संजातमुद्रे अव्याजकोमलेन अलंकारादिहत्वन्तरमनपेक्ष्य हस्तसौन्दर्या- चहेन रुचिप्रकरेग प्रभाममूहेन अभिरामे तव हस्ते अरदात शुभ्रवर्णः पीतवर्णो वा । अवदाता सिते पीते प्रधाने शुद्ध एव वा' इति केशवः । वमोर्मिगुनिकरः प्रत्युतवनम- ·१०२ रिवानामङ्गलीयकानां किरणसमूहः कमलाधिराज्ये आप हस्तस्य सफलफमलाधिराजभावे निमिचे य: पट्टाभिषेक तदर्यः मलिलानामोघः : समूहः परम्परेव विराजति । 'ओध: परम्परायां स्यान्जलस्रोतसि संचये' इति केशवः । पट्टा- मिपेकार्थमपि जलमवदातं गुदं भवति, सरित्समुद्रादिभ्य- सस्थाहरणीयत्वात् । स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः । अत्र सफलकम- आतिमायिनी शोभा व्यज्यते । कोमलशब्दात्सौन्दर्यलाभ- णिकालोमलं फरोतीयर्थे तत्करोतीति ण्यन्तास्पचाचापि गेरनिटि' इति मिलोपे च सत्यत कोमलशब्दः सौन्द. षयाची ॥८॥ अभयमुद्रावत्स्वामिना वरमुद्रा किमिति न धार्यत इत्या- कारभायामिदमुच्यते-- नामैप से घरद वान्छिसदातृभावं कपाल्पात्यतो न वहसे यरदानमुद्राम् । न घागमोदिसरसः श्रुतिसिमर्थ लिन योध्यमुररीकुरुते विपक्षित् ॥८१५ हे वरद, ते वय नामय पारित्तदातृभावं मकलभराज- नेष्टार्यदातृत्वं व्याख्यावि विशेषेणाल्याति स्पष्टमारष्टे । अतो देतोवरदानमुद्रां न पहये । उकमर्थमर्या सरन्यामेन ममर्य- - ·है यते--- आगमोदितरसः आगमे वेदे उत्पादरः विधि मीमांसान्यायालोचनेन दृढं वैदुष्यं प्राप्तः श्रुतिसिद्धार्थ श्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये प्रथमप्रमाणभूतया श्रुत्या निश्चितं प्रमेयं लिनेन श्रुतिमुखनिरीक्षकतया ततो विलम्वितप्रवृत्तिकेन द्वि- तीयप्रमाणेन बोध्यं बोधनीयं न झुररीकुरुते नाझीकरोति । अर्थिभ्यो वै वरं दत्ते प्रणतातिविनाशनः । आख्यां वरद- राजेति ययौ नित्यं कृतार्थयन् ॥' इति वामनपुराणे भग- वतो वरदनाम निरुक्तम् । अतोऽभिधानश्रुत्या प्रसिद्धं वरदा- तृत्वं न वरमुद्रालिङ्गेन बोधनीयमिति सा न धृतेत्यर्थः । भगवानग्यागमोदितरसः । 'रसो वै सः । रसँ होवार्य लब्ध्वानन्दी भवति' इत्यागमप्रतिपादितरस:, विपश्चित् ब्रह्मणा विपश्चितेति' इति मन्त्रवर्णात् । अल सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यास: ( म च श्लेपानुप्राणित इति संकरः॥८१॥ आभाति मौक्तिकगुणग्रथितैरनल्पै. नीलोत्पलयलपितस्तव नाथ कण्ठः । संवर्तमेघवसति ध्वननैस्तदन्त- निश्चित्य तन्निकटगैरिव मेघडिम्भः ।। मौक्तिकगुणमथितैः मौक्तिकसराणामन्तरालेषु हे नाय.

·..
स्यूतैः अनल्पैः स्थूलैः नीलोत्पलेचलयितः तब कण्ठः ध्वननः
महामेघगर्जितनिभैः कण्ठध्वनिभिः तस्यान्तः संवर्तमेघानां
वसतिं निश्चित्य तन्निकटगैः तत्समीपं प्रातः मेघडिम्भैः
मेघाकैः वलयित इवाभाति । स्वरूपोत्प्रेक्षालंकारः ॥८२॥
। यद्रह्मण जनिभूः नियमिन्दिराया:
मस्पर्धमोषधिपती च सकर्णिकं च ।
एतैर्गुणगुणनिधे कतमसम्वदीयं
वक्त्रं मनोज्ञमवगच्छतु नारविन्दम् ।।
हे गुणनिधे, त्वदीयं वक्त्रं ब्रह्मणः ब्राह्मणजाते,
पक्षे चतुर्मुखस्य जनिभूः उत्पत्तिस्थानम् , इन्दिरायाः प्रियं
प्रीत्यारपदम् , ओषधिपती चन्द्रे सस्पधं च । एक साह-
श्यादन्यत्तदये सात निमीनार | समानिक कनिकया
कर्णाभरणेन, पक्षे मध्यावयवेन सहितं चेलि यत् । एतै-
गुणैर्मनोहं तव वक्त्रम अरविन्दं कतमो नावगच्छतु ।
सर्वस्याप्यरविन्दमित्यवगन्तुमईमित्यर्थः ॥ ८३ ॥
वक्त्रेण ते यदभिभूतमात्मरोज
तनाभिभूतमिति शब्दमवाप्य नूनम् ।
शब्दच्छलादपनिनीपु जनापवाद
नाभेरभूत्तव रमाधिप विश्रुनायाः ॥८॥

·हे रमाधिप, ते वक्वेण सरोजमभिभूतमभूदिति यत् तेन हेतुना जातं जनापपादं नाभिभूतमिति शब्दमवाप्य शब्दच्छलादपनिनीपु सत् विश्रुतायाः प्रसिद्धायाः तव नामे- रभूत् । प्रमिद्धान्नाभितो भवनादेव नाभिगूतमिति शब्दः प्रसिद्धो भवतीति भावः । अत्र सरोजस्य भगवन्नामिसंगूते- जनापवादापनयनं फलत्वेनोत्प्रेक्षितमिति फलोत्प्रेक्षा नूनमिति व्यञ्जकशब्दप्रयोगाद्वाच्या नाभिभूतशब्दरूपापेक्षेति संकरः ।। उन्मीलयकुमुदमुज्ज्वल यगिरीश- मुन्मूलयविषमवाहभवाभिनापम् । उद्दीपयन्वरवधूजनतानुरागः सुद्योतते वरद ने दददातांशुः ॥८५ । हे वरद, कुमुदं कोभूमेः मुदा अहमपि भगवतः परि- पूर्णस्य वरदरूपेण मयि नित्यमनिधानात्परमशुद्धा जातास्मी- त्येवमानन्दं भूगताना मनुष्याणामानन्दं वा. चन्द्रपक्षे कैर- वम् , उन्मीलयन्तिकालयन् , गिरीश गिरिवरं हस्तिशैलम , पक्षे शिवम् उज्ज्वलयन्भूपयन् , विषगवाहमवाभितापं विष- ममतिकच्छू दुःखं वायति प्रापयतीति विषमयाहो यो भवः मनारः तत्कृतमभितापम , पक्षे विषमयाहः सूर्यः तद्भवं तत्संभवमभितापमुन्मूलयन नाशयन , घरचधूजनताया अनु- .

·.
रागमुद्दीपयन् । उभयत्र सममेवत् । तव वदनमेवामृतांशुः
उपयोतते । सभामङ्गशब्दार्थशेषानुप्राणितो रूपकालंकारा!
पक्षय ऋशिमपापविमाव्यमान-
चान्द्रायणव्रतनिषेवण एक नित्यम् ।
कुर्वन्प्रदक्षिणमुपेन्द्र सुरालयं ते
लिप्सुर्मुखाजरुचिमेष तपस्थतीन्दुः ।।
हे उपेन्द्र, ते तव मुखाब्जरुचि लिप्सुः एष इन्दुः प्रसि-
वृश्चन्द्रः पक्षद्वये कृष्णशुक्लपक्षद्वये यो प्रशिमपोपौ ताभ्यां
विभाव्यमानं चान्द्रायणव्रतनिषेवणं यस्य सः तथाभूत एवं
सन् सुरालयम् इष्टदेवतालयं रत्नसानुं च नित्यं प्रदक्षिणं
कुर्वन् तपस्यति । अन्न लिप्सुरिति फलोत्प्रेक्षया चान्द्रायण-
व्रतनिषेवणफल्पनारूपातिशयोक्त्या. मेरावदृष्टार्थिपुरुषप्रदान-
णीकर्तव्येष्टदेवतालयत्वाध्यवमानरूपातिशयोक्त्या चोत्यापितः
चन्द्रगततपोरूपधर्मोत्प्रेक्षालंकारः । कृष्णप्रतिपदि पश्चदा
पामाः द्वितीयामारभ्यैकैकमासहानिः ततः शुलप्रतिपदमार-
भ्यैकैकग्रासद्धिरित्येवं प्रासनियमयुको व्रतविशेषश्चान्द्राय-
णम् । तदनुष्ठानेऽपि प्रासहासवृद्ध चनुसारेण क्रशिमपोपी
संभाव्यते ॥ ८६ ॥

·नाथ त्वदीयपकलङ्कमिमं मुखेन्दु- मापीय तृप्यति सदा वसुधा यतस्ते । तेनैव किं नवसुधारसगोचरोऽभू- दिन्दुः कलङ्कमलिनीकृतमध्यभागः॥ हे नाथ, त्वदीयमकलकमिमं मुखेन्दं वसुधा सदा नि- यम , आपीय तृप्यति यतः तेनैव हेतुना कि कलमलिनी- कृतमध्यभाग; इन्दुः प्रसिद्धश्चन्द्रः नवसुधारसगोचरः अभूत् नवस्य सुधारसस्य आस्पदमभूत् । वसुधाया रसस्य आस्था- वनेच्छाया गोचर आस्पदं नाभूदित्यपि सभङ्गलेपेण प्रतीयते । तल च हेतु: कलाकलाविशेषणपदाभ्यामुता। पदार्थहे. तुफकाव्यलिङ्गानुप्राणितः क्षेपमूलो हेतूप्रेक्षालंकारः ॥ ८ ॥ आश्रित्य नूनममतातयः पदं ते देहक्षये विधृतदिव्यपदाभिमुख्या।। लावषय पुण्यनिचयं सुहदि त्वदास्ये विन्यस्य यान्ति मिहिरं प्रतिमासभिधा! प्रतिमामं मिला अमृतगुतयः पन्द्राः ते तब विष्णोः पद- माकाशम् , पक्षे चरणमानित्य देहक्षये कृष्णपक्षावसाने प्राप्ते विधृतदिव्यपदाभिमुख्या: मन्तः सायण्यमेव पुण्यनिचयं मुद्ददि सादृश्यात्सुहत्त्वेनाध्ययसिते त्वदारये तर मुसे वि.

·१०८ न्यस्य मिहिरं यान्ति सूर्य प्राप्नुवन्ति नूनमित्युत्प्रेश्मा । ये भगवचरणं प्रपन्नास्ते देहावसानकाले भगवञ्चरणप्रपदनमहिना अधिरादिमार्गेण परमं पदं प्राप्तुमभिमुखाः सन्तः स्वकीय- मभ्युदयसाधनं स्वानपेक्षितं पुण्यनिवयं सुहदि निवेश्य उल्क- मणानन्तरमेव सूर्य प्राप्नुवन्तीति शास्त्रमर्यादा । 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति मुहृदः साधुकृत्याम्' इति यथा ब्रह्मविदः पुत्रा दायमुपयन्ति तथा तत्सुहृदां तदीयपुण्यप्रातिश्रवणात् 'स यावक्षिप्ये मनस्तावनादित्यं गच्छति' इति त्वरितमेवादित्यमा- सिश्रवणाच तदर्थोपजीविन्यत्रोत्प्रेक्षा । शुक्लप्रतिपादिनस्य च- न्द्रस्यामावास्यायामत्यन्तादर्शनात · नको नवो भवति जाय- मान:' इति श्रुतेश्च प्रतिमानं भेदोऽध्यवमितः । तेनातीता- श्चन्द्रा अनन्तकोदय इति लभ्यते । ते सर्वेऽपि चन्द्रा भगव- पदमाश्रयन्ते देहायमानकाले च दर्श सूर्य प्राप्नुवन्ति सहज- लावण्येन न दृश्यन्ते चेति मंप्रतिपन्नमेवेतन् । एवं च सूर्य प्राप्नुवन्तस्ते परमपदाभिमुखाः मन्तो लावण्यरूपं स्वकीयं पुण्यनिचयं सुहृदि भगवन्मुखे विन्यस्य यान्ति किमित्युत्प्रेक्षा । तस्याश्च पदशब्दपेण लावण्यपुण्यनिचयमिति रूपकेग सुदृत्त्वप्रतिमासभिन्नत्वाध्ययमायरूपानिशयोक्त्या संकरः । सुहृदः साधुकृत्याय' इति बहुपयनश्रवणात्महत्सु बहुधु तावत्स्वपुण्यरांक्रमगावश्यंभावेऽपि अत्र सुदृदीत्येकवचनेन ... .

·. भगवन्मुखमेव चन्द्राणां सुदृन्न गुग्मान्तराणीनि तस्येत्तरमुखे- भ्यो व्यतिरेकोऽपि व्यञ्जितः । ततश्च तस्मिन्नेव चन्द्राणां सर्वेषां स्वस्खयाब्रह्मावण्यपुण्यविन्यसनेलोत्प्रेक्ष्यमाणेन कारणेन तत्कार्य भगवन्मुखस्मानन्तकोटिचन्द्रलावण्यशालित्वं वर्णनी. यतया प्रकृतं प्रतीयत इत्यप्रस्तुतप्रशंसालंकारः ॥ ८८ ॥ स्वद्रमाम्यमग्रमम्बुजकोशमुद्रा- भङ्गात्ततत्सुपममित्रकरोपकृप्त्या लब्ध्वापि पर्वणि विधुः क्रमहीयमानः सत्यनीत्युपचितां श्रियमाशुनाशाम् ।। अयं विधुः प्रसिद्धश्चन्द्रः पर्वणि पूर्णिमायाम् अम्बुजस्य कोशः कुमलः स एव अम्बुजरूपभाण्डागारं तस्य मुद्रा मुकुलीमावो मुद्रणं च तस्य भनेन विकासनात्मकेन, नद्वारे- त्यर्थः । आत्ता गृहीता तत्सुपमा तच्छोभा यैस्तादशा ये मि- अकरा: सूर्यकिरणाः सुहपाणयश्च तेषामुपवलुप्या लाभेन त्वद्वक्त्रस्य साम्यं लब्ध्या प्राप्यापि क्रमेण हीयमानः क्षीय- माणः सन् स्वयमनीत्योपचितामन्यायेन वर्धितां श्रियम् आशु नाशो यस्यास्तागाशुनाया दीवना संसति । अत्र चन्द्रस्य भगवन्मुखलक्ष्मी लिप्समानस्य सुदृत्त्वेन सूर्य मित्रशब्दशेषेण * -AM A m ·परिकल्प्य तकिरणजालस्य कमलमुकुलविकासकस्य चन्द्रानुप- वेशं च सुहृत्पाणेर्भगवन्मुखलक्ष्मीनिधानकोशगृहमुद्रामोचनपू. बैंक ततो गृहीतभगव मुखलक्ष्म्या चन्द्रप्रसाधनार्य चन्द्ररप- रूपं च परिकल्य एनावतापि प्रयनेन पौर्णमास्यामेव भग- वन्मुखसाम्यरूपेष्टप्राप्तिर्जायते न सार्वकालिकीति प्रतिपादना- दिष्टार्थ समुद्यतस्य परिपूर्णतत्प्रात्यभावरूयो विषमालंकारभेदः। त्वद्वक्त्रसाम्यं लब्ध्वेति प्रसिद्धोपमानस्योपमेयत्वकल्पनात्प्र- तीपालंकारः । कोशमुद्राशब्दयोः श्लेषमूलातिशयोक्त्यलंकारः। मलमुकुलविकासनस्य तत्रत्यभगवन्मुखलक्ष्मीग्रहणार्थसुहृत्क- ख्यापारत्वस्य तद्विकासकसूर्यकिरणजालगतचन्द्रानुप्रवेशस्य गृहीतया भगवन्मुखलक्ष्म्या चन्द्रमसाधनार्थसुहृत्करन्यापार- त्वस्य च परिकल्पनरूपातिशयोक्तिः । शंसतीलानेन स्वयं है- ट्रान्तो मूत्वा अन्यायोपार्जिता श्रीराशुनाशेति परान्बोधय- तीति प्रतिपादनादसंभवद्वस्तुसंबन्धनिबन्धनो निदर्शनाभेदः । एवमप्रस्तुतचन्द्रवृत्तान्तवर्णनेन स्वयं दृष्टान्तो भूत्वा वर्णनीय- त्वेन प्रस्तुतो भगवन्मुखशोभातिशयः प्रतीयत इत्यपस्तुतपशं. मालंकार इत्येतेपां संकरः । 'निदर्शना स्वक्रियया परेषां यो- धनं मतम् । नश्येद्राजविरोधीति श्रीगं चन्द्रोदये तमः ॥' इत्यसंभवद्वस्तुसंवन्धनिबन्धननिदर्शनाया लक्षणोदाहरणे । अत्र मायेदिति घोषयदित्यस्य गम्यमानत्वादप्रयोगः । शंसतीये- .

·तत्स्वार्थवाधादतिस्पष्टं वोधयतीत्यर्थे पर्यवसितम् ॥ ८९ ॥ • हरभ्यां मुकुन्द मृगलाचनकोमलाभ्यां जाताधिकधति विलोक्य तवाननाम्जम् मन्ये स्वमण्डलमितोऽप्यधिकं विधित्सु- स्तस्मिन्विभर्ति मृगमेव जड़ा सितांशु है मुकुन्द, मृगलोचनाभ्यामिव कोमलाभ्यां मनोहराभ्यां दृग्भ्यां तवाननाब्ज मुखं जाताधिकयुति संभूताधिककान्तिक जडः शिशिरः अक्षश्च सिवांशुश्चन्द्रः विलोक्य स्वमण्डलम् इत: त्वन्मुखादपि अधिकं विधित्सुः सन् तस्मिन्स्वमण्डले मृगमेव विभीति मन्ये । मृगलोचनसशाभ्यां लोचनाभ्या- मेव कान्तिर्भवति न तु कोन मृगेणेति विवेकरहितश्चन्द्रो मृगमेव विमर्तीति भावः । असोपमानुप्राणिता फलोत्प्रेक्षा। ततः पूर्ववदप्रस्तुतप्रशंसालंकारः ॥ १० ॥ मालिन्यमशिनोर्मधुलिट्रकलको धत्तो मुखे तु नव दृक्तिलकात्मनाभाम् । दोषावितः कचन मेलनतो गुणत्वं वक्तुपयेश वचसि भ्रमविप्रलम्भौ ॥ . हे ईश. मधुलिट्कलाको जामियः मासिन्यं धत्तः ।

·-- वृत्ति विम्बत्वं युक्तमेव । एतावतैव त्वं बिम्बाधर इति कवि- मिर्वयंसे, न तु तुच्छफलोपमानात् अतिक्षुद्रविम्वाख्यफल- सादृश्यात् । अधिकव्यतिरेकालंकारोऽपद्धतिविशेषगर्भः ।। विद्यामयेषु तव निाश्वसितेष्वपूर्व विद्याविशेषमिव शिक्षितुमन्तरात्मन् । वाण्याः सदा तव मुखाम्बुरुहे वसन्त्या: | कायमभेव लसति मितचन्द्रिका ते ॥ हे अन्तरात्मन , ते तव स्मितचन्द्रिका विद्यामयेषु 'अस्य महतो भूतस्य नि:श्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः इत्यादिश्रुतेः सकलविद्यारूपेषु तव निःश्वसितेषु अपूर्व भाग- गृहतिं विद्याविशेष शिक्षितुं ग्रहीतुमिव । 'शिक्ष विद्योपादाने' इवि थातुः । सदा तव मुखाम्बुरुहे वसन्त्याः वाण्याः कायप्र- भेव लसति । अत्र शिक्षितुमिवेति फलोत्भेक्षा । वाण्या इति कवितादिरूपायांवाचि मूर्तिमत्सरस्वतीतादात्म्याध्यवसायरूपा- तिशयोक्तिः । ताभ्या कायप्रभेवेति स्वरूपोत्प्रेक्षायाः संकरः । मुखाम्बुरुहेति स्मिवचन्द्रिकेत्युपमाभ्यां संसृष्टिः ॥ ९४ ।। तापत्रयौषधवरस्य तव स्मितस्य निश्वासमन्दमरुता नियुसीकृतस्य । - ·4 एते कडङ्गरचया इव विप्रकीर्णा वातकस्य किरणा जगति भ्रमन्ति । तापत्रयमाध्यामिकादिभेदभिन्नं तस्यौपधवरस्य तच्छा- न्यर्थदिव्यौपधस्य निःश्वासरूपेण मन्दमरुता निबुसीकृतस्य, बुसम् अन्तस्तण्डुलादिवीजरहितमुपरित्वङ्मानरूपं धान्य खले वलीवर्दपदैहितेन धान्यस्तम्वक्षोदादिना सहितम् । 'कडगरो बुसं छोचे' इत्यमरः । बुसमिभितं धान्यं मारु- तवति प्रदेशे पवनक्रियया बुसरहितं कुर्वन्ति । तथा कृतस्य तय स्मितस्य विप्रकीर्णाः कडङ्गरचया इव मारतेन धान्य- राशेः पृथक्कृत्य तत्र तत्र नीता बुसनिकरा इव एते जैवा- सूकस्य चन्द्रस्य किरणा जगति भ्रमन्ति । कडगरा अपि अन्तस्तण्डुलरहिता लघुत्वेन वायुवशात्तत्र तत्र भ्रमन्ति । अनौपधवरस्येति रूपकम् । नियुसीकृतस्येति तदुत्यापिता- तिशयोक्तिः । कडद्गरचया इवेति ताभ्यामुत्थापिता स्वरूपो- प्रेक्षा । तैरनुमाणितस्त्वप्रस्तुतप्रशंसालंकारः ॥ ९५ ॥ सिद्धौषधं जयति तेऽधररसपात्रे तापलयी झटिति मुञ्चति येन सिक्तम् । मन्ये तुपारकिरणं गुणलेशयोगा. दस्यैव वारिजविलोचन फल्कपुनम् ।।

·ते तवाधर एव रनपात्रं तस्मिन् सिद्धौषधं जयति । येन व्याधिः शीघ्रं शाम्यतीत्यनुभवसिद्धं तसिद्धौपधामित्युच्यते । मन्दस्मितं तथात्वनाध्यवसिवम् । तस्य सिद्धौपधत्वमेवोप- पाद्यते-- येन सिक्त तापवयी झटिति मुन्नति । अवैतभारा- यणतैलादिवत्पाकसिद्धं कल्पयित्वा तदुपजीव्यारेक्ष्यते-हे वारिजविलोचन, तुपारकिरणं गुणलेशयोगात् किंचिदाधि- भौतिकतापहरे तस्मिन्नेतदीयगुणलवयोगात् अस्यैव सिद्धोप- धस्य कल्कपुझं तैलस्य निष्पीडनासिद्धं सहपकमूलिकादि- कल्कसंघ पिण्डीभूतं मन्ये । कल्केऽपि हि किंचिल्लेशवस्तैल- गुणानुत्तिरस्ति । अन्न अधररनपास इति रूपकम् ।सिद्धौ- पधमित्यतिशयोक्तिः । तापत्रयीत्यादिवाक्ये काव्यलिङ्गम् । उत्तरा तैरुत्थापिता स्वरूपोत्नक्षेति संकरः ।। ९६ ।। आतन्वतामवयवेषु गतागतानि युक्तात्मनां वरद यौवनचक्षुषां च । विश्रान्तियुर्विधुकरप्रकरावदाता मन्दस्मितच्छविरियं तव मां पुनातु ॥ , हे परद, तवावयवेषु गतागतानि आतन्वतां युक्तात्मनां भगवन्मूर्विध्यानपराणां योगिमनसां यौवतचक्षुषां युवति- समूहचक्षुषों व विश्रान्तिम् गतागतानि फुर्वतां छायावृक्ष- ·, वद्विश्रान्तिस्थानभूता विधुकरप्रकरावदाता चन्द्रकिरणच्छटेवः शुभा तवेयं मन्दस्मितच्छवि: मां पुनातु । योगिनां मनासि भगवतः सर्वावयवानारोहावरोहक्रमेण चिरमनुसंधाय मन्द- स्मितचन्द्रिकायां पश्चाचिरमवतिष्ठन्ते, 'तस्मिल्लब्धपदं चित्त सर्वावयवसंस्थितम् । विलोक्यकल संयुज्याद) भगवतो हरेः॥' इति, 'एकैकशोऽनानि धिया विभावयेत्पादादि यावद्धसितं गदाभृतः । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत्परं परं शुध्यति धीर्यथा यथा ॥' इति च भागवतवचनात् । का- मिनीनां च ष्यपि नायकस्य सर्वेष्वषयवेषु चरित्वा नितान्तं मदनोद्दीपकसाफूतमन्दस्मिते चिरस्थायितां प्राप्नुवन्तीति वि. श्रान्तिभूरित्युक्तम् । अत्र योगिमनसां कामिनीचक्षुषां च गतागताचरणलक्षणैकक्रियायोगात् उभयोश्च भगवतो मुमुक्षु- ध्येयपरब्रह्ममावे सौन्दर्यातिशये च वर्णनीये उपयोगित्वेन प्रस्तुतत्वाविशेपाच तुल्ययोगितालंकारः । युवतिशब्दात्समू- हार्थे ' भिक्षादिभ्योऽयम्' इत्यण्प्रत्यये यौवतमिति रूपम् । भिस्याढे सद्धिते' इति पुंवद्धावस्तु न भवति, युवति- शब्दस्य भिक्षादिपु पाठसामर्थ्यात् 'तस्य समूहः' इत्येव युवतिशब्दात्माग्दीव्यतीये सिद्धेऽप्यण्प्रत्यये तस्य मिक्षादि- गणपाठस्य पुंवद्भावपालनार्थत्वात् । भाष्यवार्तिकयोस्तु समू. हाथै यौवनमित्येव रूपमनीत्य युगतिशब्दस्य भिक्षादिगणे ·+- - 'पाठः प्रत्याख्यातः। तत्पक्षे यौवनचक्षुपाम्' इति पठनीयम् ।। निश्वासमन्दमलयानिलकन्दलेन निहारिणा बहुतरेण च सौरभेण । नासापुटौ नलिनलोचन ते मनोज्ञी मन्ये सदैव मधुमाधवयोर्निवासी ॥१८॥ हे नलिनलोचन, ते मनोज्ञौ नासापुटौ सदा नित्यमेव मधु- माधवयोः वसन्तर्तुमासयोः निवासी मन्ये । अत्र स्वरूपो- मेक्षायां निमित्तमुच्यते-निःश्वास एव मन्दमलयानिल: तस्य कन्दलेनाडरेण निर्झरिणा दूरं विस्मरेण बहुतरेण सौरभेण च । 'समाकर्षी तु निर्हारी' इत्यमरः । उत्प्रेक्षाया नि:- श्वासमन्दमलयानिलेति रूपकेण संकरः ॥ ९८.॥ संचार शालि तच निश्चसिते समस्त. वेदेतिहासवपुषि द्विपशैलनाथ । नाभीसरोरुहनवारुणमण्डले च मन्ये मधुबतकुलं मधुविद्ययोक्तम् ॥९९॥ हे द्विपशैलनाथ, समस्तवेदेतिहासवपि सकलवेदेति- हासस्वरूपे तब निःश्वसिते नाभीसरोरुहमेव नवारुणमण्डलं तत्र च संचारशालि संचारेण साध्यं श्रेष्ठं पा । तदुभये ·. - सौरमलोभात उभयत्रापि गतागताभ्यां परिभ्रमत् मधुव्रत' कुलं मधुकरपटलं मधुविद्यया मधुविद्याप्रतिपादकोपनिषद्धा- गेन उक्तं मधुनतकुलं मन्ये । छन्दोगानामुपनिपदि ' असौ वा आदियो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवंशोऽन्तरिक्षम- पूपो मरीचयः पुनाः । तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्य ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पम्' इत्यादिना मधुविद्योक्ता । तत्र द्यौः तिरश्चीनः तिर्यग्गतो वंशदण्डः यत्र मध्वपूपो लम्बते । अन्तरिक्षमपूपो मघुपटलं यन्मध्ये मधुकरैः संभृतं मधु तिष्ठति । मरीचया पुलाः भ्रमरपीजभूता मध्वपूपच्छिद्रस्थाः सूक्ष्मकोटाः । प्राच्यादिषु दिक्षु प्रसृता रश्मयो मधुनाड्यो मध्वाधारच्छिद्राणि । आ- दित्यमण्डलं मध्वपूपमध्यगतं मधु । मधु च मधुकरैः पुष्पे- भ्यो रसं समाहत्य संपाद्यते । अत्र ऋग्यजुःसामाथर्ववेदा इतिहासश्च पुष्पाणि । तेष्वासाता अगादयो मन्त्रा मधु- कराः ऋग्वेदादिविहितेषु कर्मसु सोमाज्यपयःमभृतीनि मन्त्र- रमौ हूयन्ते । तान्यादित्यरश्मिसंवलितैरमिभिरुत्पन्नपाकान्यम- तभावमापन्नान्यादित्यमण्डलं प्राप्नुवन्ति ' अनौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते' इति साधारण्यात् । अतस्तत्तत्कर्म- बोधका ऋक्सामादयो मधुसमाहरणे मूलोपादानत्वात्सुष्पत्वेन निरूपिताः । मन्सास्वाहुतिकरणत्वेन तत्तद्रसानामेकीकरण- . .

·कत्त्येन मधुनेतृत्वान्मधुकरत्वेन निरूपिताः । ततश्च मधुकराणां रससमाहरणार्थ पुप्पेषु समाहृतरससंयोजनार्थ मध्यपूपगते मधुनि च पुनः पुनर्गतागतं लोके दृष्टम् । अतो वेदेतिहास- रूपेषु भगवनिःश्वासेषु नाभीपद्मरविमण्डले च पुनः पुनर्गवागवं कुर्यन्मधुकरकुलं मधुविद्योतमधुकरकुलत्वेनत्प्रेक्ष्यते । सा चोपेक्षा रूपकात्यापितेत्ति संकरः ।। ९९ ॥ देहांबदन्ति जननं मुनयस्तिलानां देवेन्द्रवन्धचरणाम्बुज तावकीनात् । नारायणैतदुचित प्रकटीकरोति नासाभिधानमिह दिव्यतिलप्रसनम् ।। हे देवेन्द्रवन्धचरणाम्बुज नारायण, मुनयः सावकीना- देहात् तिलानां जननं वदन्ति । एतत् तेपां वचनम् इह तव देहे नासाभिधानं दिव्यं नित्यमम्लानत्वेनाश्चर्यभूतं तिलप्रसून कर्तृ उचित प्रकटीकरोति । अत्रासवाक्यप्रतिपन्नस्यार्थस्याति- शयोक्तिकल्पितेन लिनेन दाढ्यं क्रियत इति तदुत्यापितोऽनु- मानालंकारः ।। १०० ।। नेत्रे तब क भगवन्क च पुण्डरीके ब्रूते तयोस्तदुपमानमथापि चेदः । .

·. বঘালনৰ লখিত্তাদা- दाकाशवत्स खल सर्वगतत्वमाह ॥ अप्राकृते तव नेत्रे कतुच्छमिदं पुण्डरीकं क ? अथापि वेद: वयोस्त्वनेत्रयोः तत्पुण्डरीकमुपमानं ब्रूते आह 'तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी' इति । अधिकगुणं खलपमानं निबद्धव्यम् । इदं पुण्डरीकं भवन्नेत्राभ्यां न्यूनगुणमिति वक्तु. मपि प्रसतिरहितं कथमुपमानभावमइनुवीत? असस्तस्योप- मानत्वेन निवन्धनमत्यन्तमनुचितमेव । एतदनौचियं वेद- शैल्या परिहियते-स खलु वेदः सर्वात्मनः सकलचराचर- प्रपश्चात्मतया परिच्छेदातीतस्य तव सहशाधिकवस्त्वलाभात् आकाशवत्सर्वगतत्वमाह । न हि प्रतिब्रह्माण्डं भिन्नभिन्न- मित्यत्यन्तमेव परिच्छिन्नमाकाशं भगवतः सर्वगतत्वे उपमा- नतामहति । अथापि भगवतः सर्वगतत्वं केनचिदुपायेन बोधयितुं प्रवृत्ती वेदः आकाशातिरिक्त व्यापि वस्त्वपश्यन् तमेवोपमानीचकार । एवं शैल्या दर्शनादिदमपि तथेत्यनो- चित्यपरिहारः । अत्र पूर्वार्धे विरूपघटनारूपो विषमालंकार- भेदः । उत्तरार्धे वेदशैलीप्रदर्शनेन तदुपपादनम् । ततश्च सदशाधिकवस्त्वलाभादाकाशस्येय पुण्डरीकस्योपमानवकल्प. नमित्यौपम्यस्य गम्यत्वात् पूत इत्याहेति चैकस्या एवं किया- .

·१२२ - याः पृथगुपमानोपमेययोनिवन्धनात्प्रतिवस्तूपमालंकार इति तेन विपमालंकारस्य संकरः । तेन वैषम्यसमाधानारीरस्कोऽयं विषमालंकारः । 'विषम वर्ण्यते यस घटनाननुरूपयोः । केयं शिरीपमृद्वनी क ताबड्यदनज्वरः ॥ वाक्ययोरेकसा- मान्ये प्रतिवस्तूपमा मता । तापेन भ्राजते सूरः शूरश्चापेन राजते ॥" इति वियमप्रतिवस्तूपमयोर्लक्षणोदाहरणानि प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा समानधर्म एक एव शब्दभेदेन पृथनिर्दिश्यत इति प्रतिवस्तूपमा ।। १०१ ॥ साम्यभ्रमादधिनयेन समुन्नतस्य सव्यं तवाक्षि हरति श्रियमम्बुजस्य । तथापि तां समधिकां तनुते यदन्य. दाक्षिण्यमेव दनुजाहित तत्र मूलम् ।। हे दनुजाहित देयरिपो, तब सव्यमक्षि चन्द्ररूपं साम्य- भ्रमात् त्वदक्षिभ्यां स्वयं सममिति भ्रमात् अविनयेन गण समुन्नतस्य अम्बुजस्य श्रियं विकासशोभा संपदं च हरति । उत्कष्टों हि राजादयः स्वसाम्यभ्रमादवलिप्तस्य प्रावण्यरहि- तस्य गर्वशान्तये संपदं हरन्ति । अन्यदक्षिणमक्षि सूर्यरूपं तस्यापि तथाभूतस्यापि अम्बुजस्य समधिकामधिकतरां श्रियं तनुते इति यन् तत्र दाक्षिण्यमेव वामेतरत् परच्छन्दानुवर्ति ·१२३ च दक्षिणम् । विदग्धे च परच्छन्दानुवर्तिन्यपि दक्षिणम् । कुशली भट्टनन्याह तथा यः कुन वाहवे । शरीरावयवे चापि वामस्य प्रतियोगिनि ॥' इति केशवः । तस्य भावो दाक्षिण्यं वामेतरत्वं तदेव दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्तितापादक; सापराधेऽपि हिताचरणप्रवर्तकः आनुकूल्याख्यश्चेतोवृत्तिवि- शेषः । 'दाक्षिण्यमनुकूलता' इति शब्दरत्नाकरः । उक्त- रूपं दाक्षिण्यमेव तत्र कृतापराधस्याम्बुजस्य श्रीप्रदानेन बहू- करणे मूलम् । अत्र पद्मस्य जले प्ररूढस्य स्वतः सिद्धा समुन्नतिरवलेपहेतुकामावण्यरूपाध्यवसितेत्यतिशयोक्तिः । त- दीयविकासशोभाहरणं श्लेषेण तदीयैश्वर्यहरणत्वेनाध्यवासित- मिति तत्राप्यतिशयोक्तिः । उभयोरप्यतिशयोक्तिसिद्धयोरर्थ- योतहेतुमद्भावस्य हेतुगर्भविशेषणेन प्रतीतेहेत्वलंकारः । उत्तरवाक्ये दाक्षिण्यरूपमनोवृत्तितयाध्यवसितस्य वामेतर. त्वस्य तस्यापि तां समधिकामिति निर्दिष्टार्थस्य च हेतुहेतु- मद्भायो मूलशब्देनैवोक्त इति तत्रापि श्लेपमूलातिशयोक्त्यु- स्थापितो हेत्वलंकार इत्युभयोः समप्रधानयोः परस्परानुप्रा- णितत्वेन संकरः । सन्यमन्यदिति विशेषणद्वयमक्ष्यन्वयि- क्रियाद्वयोपपादनार्थमक्षिद्वयस्य चन्द्रसूर्यरूपत्वाभिप्रायगर्भमि- ति परिकराभ्यामपि हेत्वलंकारयोः संकरः ।। १०२ ।। .

·पद्मानुरागजुपि लोहित शुक्लकृष्णा- मासेदुपि प्रकृतिमाहतमानरूपे । भुत्यन्तभासिनि मदावलशैलनाथ त्वल्लोचने त्वयि च भाति न मे विशेषः ।। हे मदावलशैलनाथ मदाबलशैलो नागार्चल: तस्य स्वा- मिन् , पद्मानुरागजुषि सादृश्यरूपकमलसौहार्दजुपि लोहि- तशुष्ठकृष्णां प्रकृति रेखासु गोलके कनीनिकायां च लोहि- त्यादिवर्णत्रयशालिनं स्वभावमासेदुपि प्रामवति आइतमीन- रूपे अङ्गीकृतमीनाकारे श्रुत्यन्तभासिनि कर्णान्तविनान्ते त्व- लोपने स्वयि च विशेपो न मे भाति । साम्यमेव भाती. त्यर्थः । विशेषणानां भगवति योजनायाम् , पद्मा लक्ष्मी, प्रकृतिस्निगुणा । 'अजामेकाम्-' इत्यादिश्रुत्या प्रकृतेर्लोहिता. दिवर्णत्रयशालित्वम् । मीनरूपं मत्स्यावतारः । अत्यन्तो 'वेदान्तः। शेपोत्थापित उपमालंकारः ॥ १०३ ॥ मुक्तः प्रजापतिरयं मम दर्शनादि- त्यन्यं विधातुमनमस्तव भालजाता। धर्माम्युपिन्दुततिरेव किरीटमूल- प्रत्युत्तमौक्तिकततिच्छलतो विभाति । अयं प्रजापतिः योऽश्वमेधेनाराधयामाम अयमुत्तरवेद्या- ·तस्य माविर्भूतस्य मम दर्शनान्मुक्तो जात इति हेतुना अन्यं त्रिय धातुमनसः लोकसृष्टयर्थमन्यं प्रजापति स्रष्टुकामस्य सव भालजाता ललाटोत्पन्ना धर्माम्बुविन्दूनां स्वेदजलकणिकानां ततिरेख किरीटमूलप्रत्युप्तमौक्तिकततिच्छलतः गुकुटमूलभाग- निबद्धमुक्ताफलपशिव्याजेन विभाति । अत्र चतुर्मुखस्य सृष्टिभंगवल्ललाटस्वेदनिदानेति महोपनिषद्याम्नायते---- ' अथ पुनरेव नारायणः सोऽन्यत्कामो मनसाध्यायत । ध्यानान्तस्थस्य ललाटात्स्वेदोऽपतत् । ता इसा आप- स्ताभ्यः सुतेजो हिरण्मयमण्डमभवत् । तत्र ब्रह्मा चतु- मुखोजायत ।' इति तदर्थमुपजीव्य नेमानि मौक्तिकानि कि तु ललाटबद्धस्वेदविन्दव एवेति च्छलशब्देनापतिनि- पद्धा । प्रजामत्यन्तरसिमृक्षायां स्थितस्य प्रजापतर्मुकत्वं हेतु- त्वेन निवद्धमिति हेत्वपहुत्यलंकारयोः संकरः ॥ १०४ ॥ राजन्त्यनमणिसंधमये किरीटे राजीवलोचन न नीलमणिप्रवेकाः । आघाय गन्धमलिनस्तव कुन्तलाना. मन्तः प्रवेणुमनसः परितो निलीनाः ॥ हे राजीवलोचन, अनमणिसंघमये अमूल्यरनबन्दप्रचुरे तव किरीटे नीलमणिप्रवेकाः इन्द्रनीलरत्नोत्तमा न राजन्ति -- ·किंतु अभितः समन्ताद्विसमरं तव कुन्तलानां गन्धमात्राय अन्त: प्रवेणुमनसः गन्धलोभादन्तः प्रवेणुकामाः तदर्थ परितो निलीनाः अलिनो मधुबताः राजन्ति । अत्र विषया- पहवेन विषय्यारोपाद्वाक्यभेदेनापद्रुसलंकारः ॥ १०५ ।। आपादमाचिकुरभारमशेषमन- मानन्दवृन्दलसितं सुदृशामसीमम् । अन्तर्मम स्फुरतु संततमन्तरात्म- सम्भोजलोचन तय श्रितहस्तिशैलम् ।। हे अन्तरात्मन्, अम्भोजलोचन, सुटशां मुलोचनाना- मुत्तमस्त्रीणां सम्यग्ज्ञानवता ब्रह्मज्ञा नां च । 'सानं त्रिपु' इत्यमरः । असीमममर्यादं निरतिशयम् आनन्दवृन्दलसित- मुल्लसद्सं विजृम्भमाणं श्रितहस्तिशैलम् आपादमाचिकुरभारं तव अशेपमहं सर्वेऽवयवाः । जावावेकवचनम् । यद्वा सर्व वपुः 'सर्वः पटोऽयमरुणः' इतियत् अवयवकासन्ये अशेष- शब्दः । सर्घावयवयुकं घ यपुरिति यावत् । अझं शरी- रावयवे शरीरोपाययोर्गुणे' इति केशवः । मम अन्तः हृदि संसतं सदा स्फुरतु प्रकाशताम् । हेतुहेतुमतो गवद्वि- प्रहदालोकनजनिवाविशयानन्दयोरेक्यस्य व्यपदेशावेत्वलं- .

·LIBRARY १२७ कारभेदः । ' हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते । लक्ष्मीवित लासा विदुषां कटाक्षावेंकटप्रभोः ॥' इति तल्लक्षणोदाहरणे। फलावश्यंभावतच्छैनथप्रत्यायनमैक्यव्यपदेशस्य प्रयोजनम् ।। इति श्रीमद्भारद्वाजकुलजलाधिकौस्तुमश्रीमद्वैतविद्याचार्य- श्रीविश्वजिद्याजिश्रीरङ्गराजाध्वरिवरसूनुना श्रीमदप्प- यदीक्षितेन कृतं वरदराजस्तवविवरणं संपूर्णम् । VIDYA SN GHAVAN Time ·१२६ फि तु अभितः समन्ताद्विसमरं तब कुन्तलानां गन्धमानाय अन्तः भवेष्टुमनसः गन्धलोभादन्तः प्रवेष्टुकामाः तदर्थ परितो निलीनाः अलिनो मधुव्रताः राजन्ति । अत्र विषया- पहवेन विषय्यारोपाद्वाक्यभेदेनापहृत्यलंकारः ॥ १०५ ॥ आपादमाचिकुरभारमशेपमङ्ग मानन्दबृन्दलसितं सुदृशामसीमम् । अन्तर्मम स्फुरतु संततमन्तरात्म- नम्भोजलोचन तव श्रितहस्तिशैलम् ।। हे अन्तरात्मन्, अम्भोजलोचन, सुदृशां सुलोचनाना- मुत्तमस्त्रीणां सम्यग्ज्ञानवता ब्रह्मज्ञा नां च । ' इंग्ज्ञानं त्रिपु' इत्यमरः । असीमममर्यादं निरतिशयम् आनन्दवृन्दलसित- मुल्लसद्सं विजृम्भमाणं नितहस्तिशैलम् आपादमाचिकुरभारं तव अशेपमङ्गं सर्वेऽवयवाः । जावावेकवचनम् । यद्वा सर्व वपुः 'सर्वः पटोऽयमरुणः' इतिवत् अवयवकार्ये अशेष- शब्दः । सर्वावयवयुक्तं च वपुरिति यावत् । 'अझं शरी- रावयवे शरीरोपाययोर्गुणे' इति केशवः । मम अन्तः हृदि संततं सदा स्फुरतु प्रकाशताम् । हेतुहेतुमतो गवद्वि- प्रहादालोकनजनितातिशयानन्दयोरेक्यस्य व्यपदेशाद्धेस्वलं. .

·पारमे । हेनुहेतुमचोरेक्यं हेतु केपिते । मोनि सामा दुिपां कटासा उफटपभोः ।।' इति सहयोगहरये । पलावश्यंभारतच्छेम पत्यापनमैश्यव्यपदेशस्य प्रयोजनम् ॥ पति भीमदारहानपुटवलपिकौस्तुमभीमदतिविद्यापार्य- मीविश्वजियाजिभीजजास्वरिपरसनुना भीमदाप- पदाधिवन कनं धरदराजस्तयविपरणं संपूर्णम् । VIDYA SARTIYA SN BEAVAR PRARY re