·SRI VENKATESVARA OI IENTAL SERIES.No. 28
Editor :
-PROF. P. V. RAMANUJASWAMI, M.A.
NIPATAVYAYOPASARGAVRITTI
OF
TILAKA
EDITED BY
APPALLA SOMESVARA SARMA, Vidya Pravina, P.O.L.
VYAKARANA LECTURER
Sri Venkatesvara Oriental College. Tirupati
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF
SRI C. ANNA RAO, B.A.
EXECUTIVE OFFICER
T. T. Devasthanams on behalf of the Board of Trustees
ORIENTAL
ESVARA
VENKAT
C
INSTITUTE
SRI
TIRUPATU
PRINTED AT
TIRUMALA-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS
TIRUPATI
1951

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·धीवेङ्कटेश्वरप्राच्यग्रन्थावली. सं. २०
सम्पादकः - श्रीपरवस्तु वेङ्कटरामानुजखामी, एम्. ए.
श्रीः
श्रीनिवासो विजयते
निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः
तिलककृतिः
श्रीवेङ्कटेश्वरप्राध्यमहाविद्यालयव्याकरणोपाण्यायेन
"व्याकरणसाहित्यविद्याप्रवीणा" धुपाधिभाजा
कौत्सेन अप्पल्ल सोमेश्वरशर्मा, P.O.L. इत्यनेन
सविशेष परिष्कृता
तिरुपति
तिरुमलै-तिरुपति देवस्थानमुद्रणालये
मुद्रिता
१९५१.

·No text on this page.

·श्रीः उपोद्धातः। कृतिरिय श्रीवेङ्कटेश्वरपाच्यमहाविद्यालयकुलपतिभिः श्रीमत्परवस्तु वेङ्कट- रामानुजस्वामिभिः संपादिता । न्यवसच्चेयं दीर्घकालं संपादकानां पितामहैः पूज्यपादैः कविपण्डितसार्वभौमैः कीर्तिकायैः महामहोपाध्यायैः श्रीमत्परवस्तु वेङ्कटरङ्गाचार्यमहाशयः प्रांतष्ठिते आर्पज्ञाननिलयभूते आर्षग्रन्थालय "नाम्नि पुस्तकभाण्डागारे । विशाखपट्टणमिदं पुस्तकागारं निधिनिभं बहूनि उत्तमानि अपूर्वाणि ज्ञानविज्ञानदायकानि संस्कृतान्ध्रमयानि ग्रन्थरत्नानि लोकाय पूर्व व्यतस्त्- अद्य वितरति-उत्तरत्र वितरिष्यति चेति विदितचरमेवेदं ज्ञानां समेषाम् । तादृशेषु रत्नेषु अन्यतममिदं कृतिरत्नं एतर्हि श्रीमतां संपादकानां श्रद्धावशात् अभिव्यक्तमिति महदिदं प्रमादस्थानम् । अद्ययावत अयं ग्रन्थः न कुत्राऽपि प्रकाशितपूर्व इति च अपरं प्रमोदा स्पदम् । अस्य प्रतिकृतिस्तावत् आन्ध्रलिप्यां क्रीस्तुशकीये १९११ (1911 A. D.) वत्सरे लिखित। विराजते । संपादकानामग्रजैः श्रीमत्परवस्तु वेङ्कटरङ्गनाथ- स्वामिमहोदयैरेषा समलेस्वि । अस्यां ग्रन्थतत्कढविषयकं चरितं लेशतोऽपि नोट्टङ्कितम् । केवलमादितः प्रभृति आन्तं ग्रन्थ एव संकलितः। अतो ग्रन्थाऽग- मादिविषयके चरितज्ञाने वयं सहायशून्याः जाताः स्मः । प्रतिकृत्यन्तरस्य कुत्राऽपि अनुपलम्भाच विमर्शस्य संवादस्य वा अवकाशः सुतमा नाजनि । ग्रन्थममुं संपादकाः निरवधिकेन वात्सल्येन अन्तेवासिने मह्यं परिष्का- रार्थमदुः । यथाशक्ति ज्ञानलेशेन अहमिमं पर्यष्कार्षम् । प्रतिकृती तत्रतत्र लेखने सार्यमवर्तत । पौर्वापर्यं कचिन्नष्टम् । अवान्तरविभागादिकमपि कुत्रचित् न अवालम्बि । एतदादिकं सर्वं मर्यादामनातक्रम्य मया सुष्ठु संकलितम् । तत्रतत्र ग्रन्थोऽपि ईषल्लुप्तः । तादृशो भागः प्रायेण तथैव विसृष्टः । यत्र यत्र अर्थविषये विषयान्तरे वा संशयादिकं जायते तत्रतत्र कुण्डलीकरणपश्रुचिहाइनादिना सर्व.

·ii पाठकसौलभ्यार्थं सूचितं वर्तते । यथाक्सरं पुटानामधस्तात् विवरणकमपि संनिवे- शितम् । मात्रामात्रमपि कल्पना न मया कृतेति तु विभावयेत । निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः” इति नाम्नैव अतीव प्रकटं भवति यदत्र निपाताना व्ययानामुपसर्गाणाञ्च व्याख्यान विद्यते इति । ग्रन्थेऽस्मिन् काण्डत्रयं वर्तते । निपातकाण्डम् , अव्ययकाण्डम् , उपसर्गकाण्डम् , इति च यथाक्रमं काण्डानां नामधेयानि । प्रथमद्वितीये काण्डे सूत्रतयाकृतिरूपेण तृतीयकाण्ड पद्यतद्विवरणरूपेण च ददीप्यते । सर्वत्राऽपि अल्पाल्पा विवृतिः लौकिकवैदिक- साधारणानि उदाहरणानि च संगृहातानि वरीवृतति । रीतिरियमपूर्वा सर्वसु सभा तलम्पर्शिनी चेति नाऽस्ति अत्र विचिकित्सा। ईपद्वैषम्येण द्विशतं निपाताना साद्विशतमव्ययानां द्वाविंशतिश्च उपनगाणामन व्याकारि । प्रसङ्गवशात् उपसर्ग- काण्डान्ते काश्चन गतयोऽपि प्रदर्शिताः । परंतु गत्यर्थं पृथग् विभागः न कल्पितः । - वृत्तेश्च अस्याः प्रणेता “ तिलकः" इति “निजकुलतिलकास्तलकस्तिलक- यति निदर्शनैरेव " इति ग्रन्थादिवचनेन " इति निपाताव्ययोपसर्गवृत्तौ तिलककृता- याम् ' इत्यादिकाण्डान्तगद्येन च अवगम्यते । परमत्र एको विशेषः प्रतिभाति । तथाहि क्षीराब्धिप्रसृताव्ययरत्नमालया विदुषः" इति ग्रन्थारम्भपद्ये भासमानेन श्लेषण भट्टक्षीरस्वाम्युत्पेक्षितनिपाताव्ययोपसर्गीये" इत्यादि तृतीयकाण्डान्ते भासमानेन गयेन च भट्टः क्षीरस्वामी प्रकृतांशे तिलकस्य अवलम्बो बभूवेति निश्चप्रचं विज्ञायते इति । संदर्भ अस्मिन् एकः संशयोऽपि विमर्शकानां हृदि उत्पद्यत । " किमत्र मूलं क्षीरस्वामिना विरचितं स्यात् ? " इति । “वृत्तिः' इति ग्रन्थाभिख्याऽपि अंशे अस्मिन् साधिका संपद्यते किल । इदमत्र समाधेयम् । क्षीरस्वामिविरचिताममरसिंहकोशव्याख्यामवलम्ब्य तिलकेनैव सर्व प्रणीतं भवेत् । कृतज्ञता च पूर्वोक्तरीत्या सूचिता स्यात् इति । इतोऽधिकं विमर्शकर्दमे अवसादस्तु संग्रहाभिलाषिभिरस्माभिः उपेक्षितः । नामलिङ्गानुशासनव्याख्यातूषु अतीव प्रसिद्धः क्षीरस्वामीतु एकादशे क्रीस्तु- शताब्दे अवर्तत इति चरितज्ञानामाशयः । अत. क्षीरस्वामिनः परः तिलकः एका- ·iii दशक्रीस्तुशताब्दात् परएवेत्यत्र न कोऽपि विशयलेशः । यस्य कस्याऽपि साधनस्य अनुपलम्भात् ग्रन्थकर्तृविषये एतदपेक्षया न एकमपि पदं पुरः प्रक्षेप्तुं उत्सहामहे । यदि केऽपि चरितपरिशोधकाः तिलकचरितं आविष्कुयुः तर्हि तान् प्रति कृतज्ञाः भवेम। अयं तु आस्माक आन्तर आशयः -- “सुश्लिष्टां सूत्ररचनां मृदुमधुरां विवृति लोकवेदसाधारणानि उदाहरणानि च पश्यद्भिः नूनमयं तिलकः यः कोऽपि प्राचीन एव वैयाकरणकुलतिलको भवेदिति अनुमातुं शक्यते, ' इति । कृतिरत्नमिदं पार्थक्येन निपाताव्ययोपसर्गविषये सकलसंशयापनोदकत्वात् साधुप्रयोगबोधकत्वाच्च गीवाणभाषाभिलाषिणामतीव उपयुज्यत इति सुदृढं विश्व- सिमः । एतादृशं निगूढं रत्नं कलयतां संपादका प्रकाशयतां श्रीवेङ्कटेश्वरदेव- स्थानाधिकृतानां च औदार्य विबुधश्लाघ्यं विलसताति अन्ततो वक्तव्यं पधान वचः । दोषज्ञाः यद्यत्र मदीये परिष्कारादिके कर्मणि दोपान् पश्येयुः तर्हि कृपया क्षन्त्वा स्वीयां गुणज्ञतामेव प्रकटयितुमर्हन्तीति सप्रश्रयं विज्ञापयामि ।। श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्य- महाविद्यालयः, तिरुपति इति विज्ञापयिता विबुधविधेयः अप्पल्ल सोमेश्वरशर्मा, P. O. L., ध्याकरणसाहित्यविद्याप्रवीण: । व्याकरणाचार्य. ।। १५-११-१९५१.

·No text on this page.

·विषयसूचिका
१. निपातकाण्डम्
१-२१
....
२. अव्ययकाण्डम्
२२-३५
....
३. उपसर्गकाण्डम्
....
३६-५३
....
-
५४-५८
...
....
५८-५९
...
४. अनुक्रमणिकाः-
१. सूत्रानुक्रमणिका
२. श्लोकानुक्रमणिका
३. निपातानुक्रमणिका
४. अव्ययानुक्रमणिका
५. उपसर्गानुक्रमणिका
६०-६३
६४-६८
....

·No text on this page.

·श्री: श्रीवेङ्कटेशो विजयते ॥ ओँ श्रीगुरवे सरस्वतीरूपाय नमः ।। नमो विघ्नहर्ने ॥ नमः सूर्यादिगो नवग्रहेभ्यो नमः ॥ ॥ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः ।। [प्रथमं निपातकाण्डम् । ] श्लो:-नवेश क्षीराब्धिप्रसृताव्ययरत्नमालया विदुषः । निजकुलतिलकस्तिलकम्तिलकति निदर्शनैरेव ॥ द्योतकाः निपाताः ॥१॥ नामाख्यातयोधर्ममात्रव्यञ्जकाः । अत ऊर्ध्वं चादयो निपाता अधि- क्रियन्ते । यतः । प्रायशो द्योतकाश्चाद्या निपाता द्रव्यवृत्ति तु । स्वराद्यमव्ययं प्राद्या न धात्वर्थविशेषकाः ॥ १ ॥ कर्मप्रवचनीयास्तु क्रियासंबन्धभेदकाः । ऊर्याद्या गतयो वृत्तौ कार्यार्थ सर्वमव्ययम् ॥ २ ॥ किंच। इयन्त इति संख्यैषामथैयत्ता च नास्ति वै । प्रयोजनवशादेत्य निपतन्ति परे पदे ॥ ३ ॥ च समुच्चयान्वाचयतुल्ययोगिताहेतुषु ॥ २॥ समुच्चये-- गायों वात्स्यश्चागतौ । पचतिच पठति च चैत्रः। समाहारेतरे- तरयोगविनियोगास्समुच्चय एव । अनेकार्यकत्र प्रचयात् । गार्यवात्स्यावहं त्वंच वन- ।

·२ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः हन् । अन्वाचये -- । भिक्षामट गाञ्चानय । गवानयनमत्राऽयवानम् | तुल्ययो. गितायाम् – ध्यातश्योपस्थितश्च । हेतौ--ग्रामो न गन्तव्यः शीतं च । शीतात् कथं गच्छामीत्यर्थः ॥ पूरणेऽप्याहुः । यथा--- भीमः पार्थम्तथैवच । रात्री नैवच नैवच । चोयद्यर्थ ।। वं चागमिप्यसि कृतार्थाः स्मः । त्वं यद्यागमिप्यसी त्यर्थः । कारः कवि-दश्च । यद्यर्थ इति विशेष कार्थः ।। वा विकल्पोपभानद्वन्द्वसमुच्चयेषु ॥ ३ ॥ विकल्प - यवैर्वा ब्रीहिभिर्वा यजत । उपमायाम् ...... आशीविषो वा मंत्रुहः सूर्याचा उत्र विनिर्गतः । भीमोन्नको वा समरे गदापाणिरदृश्यत । द्वन्द्वे सा वा शम्भनदीया वा मूर्तिनलमा मम । नतृतीयेत्यर्थः । मञ्चये . वार्या त्या मनुर्वा त्या ।। अह क्षिपादेशयोः ॥ ४ ॥ शिपायाम्--- स्वयमहाऽइवेन याति गुरुं पदाति मयति । आदेशे- अयमहाऽरण्यं यातु ॥ प्रशंसायामप्याहुः । अह बालो वक्ति । उत्कृष्ट वक्तोत्यर्थः ।। ह आगमे च ॥ ५॥ आगमे---- इनि हम्माहुः । क्षिपायाम् --- म्वयं ह ओदनं भुङ्क्ते गुरु मक्तृन पायनि । आदेगे---- त्वं ह ग्रामं गच्छ (सि ? ) । निन्दायामप्याहुः । त्वं ह ब्राह्मण । त्वमपि किं ब्राह्मण इत्यर्थः ।। एवावधारणनियोगयोः॥६॥ अवधारणे-- त्वमेव देव जानासि। नियोगे----. अद्यैर आवां रणमुपा- गती। अनवक्लप्तावघ्याहुः । चैत्र केव भोक्ष्यसे ।। एवं निश्चयाङ्गीकारप्रकारप्रकृतपरामर्शोपदेशनिर्देशेषु ।। ७ ॥ निश्चये .. म्वमित्थं यथास्थ त्वम् । अङ्गीकारे---- एवं कुर्मः । प्रकारे यथामिरेवं विप्रः । प्रकृतपरामर्श --- ॥वं वादिनि देवर्षों । उपदेशे- एवं पट । निर्देशे-. एवं तावत् ।।

·निपातकाण्डम् नो निषेधे ॥ ८॥ नो जानीमः ।। त्यर्थः । ॥ न नकिरुपमानेऽपि ॥१॥ उपमाने ---मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठः । मृग इव भाम इत्यर्थः । मेघो नकिवर्षसि (हेमराजा !): (हेमराशिम् -- यद्वा - . हे पराजिम् )। मेघ इवे- निषधे नाम्लरीयकत्वात् । त्रित्त्वाभावात् नअसमासाभावे नलोपो ना- स्ति । मूको नकिति हि प्रेम्णा निमित्तेसतीति । द्वौ भिन्नाथी नत्र तुल्यान्यविरुद्धाभावेषदर्थेषु ॥ १० ॥ तुल्ये-- अब्राह्मणमानय । ब्राह्मणसदृशं शत्रियादिमित्यर्थः। अन्याथै- अननिर्जलम् । विरुद्ध .. अधर्मः पापम् । अनर्थः । अभावे . अभावो मक्षि- कानां अमक्षिकं वर्तते । इपदथे--- अल्पघोषाः = अघोषाः । अवक्षेपो विरोध एव । अपचसि जाम । अन्नं पक्तुं न जानासीत्यर्थः। अकारो नअिति विशेषणार्थः । अकारो निषधे । स्वरप्रतिरूपत्वात् । अविप्र इव भावसे। विप्रवन्नवक्षात्यर्थः । अन्योन्येऽप्याहुः । अनुपमः ।। (१) माङ्मासमाकिरिणे ॥ ११ ॥ माकार्षीः । मास्म करोति (तु.) । रक्षा माकिनों अघशंस ईशत । नः = अस्माकम् । रक्षाः = राक्षसाः । अघशंसः = पापिष्ठाः । माकिरीशत = माप्रभव- न्त्वित्यर्थः । डकारो माङि लुङिति विशेषणार्थः ।। मा शङ्कायां च ।। १२॥ शङ्कायाम्-.. अत्याकृष्टम्......... (धनुर्मा ) माऽत्राङित्। मा करिष्यति साहसम् । वारणे---- मा पिब ।। नेत् शङ्कायाम् ॥ १३ ॥ नेजिमयन्तो नरकं पताम । कदाचित् पापाचारा निरयं गच्छामेत्यर्थः ।।

·४ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः चेद्यदीत्थं वारणोपदेशे ॥ १४ ॥ सचंयाधीयेत गुरोरुच्छिष्ट भुञ्जीत । यदि सर्वमनित्यमिदं नभवेदिह जन्मनि कस्य रतिनभवेत् । सविद्वानित्थं पूज्यः ॥ नूनं निश्चयवितर्कयोः ॥ १५॥ निश्चये -- नूनं हन्ताऽस्मि वारणम् । वितर्कः संभावनाप्रत्ययः । नृनं (शूरत् ? ) शरत्पुल्ला हि काशाः ।। कचित् कच्चन इष्टप्रश्ने ॥१६॥ कच्चिज्जीवति मे माता । नासि कच्चन जाह्नवीम् ॥ हन्त वाक्यारंभनिश्चयखेदसंप्रदानेषु ॥ १७ ॥ वाक्यारम्भे- हन्त ते कथयिष्यामि । निश्चये- हन्त जीविताः स्मः । खेदे--- हन्त ताः पथिकगेहिन्यः । संप्रदाने-- व्ययमिदं मनुष्येभ्यो हन्त ॥ . वा अवधारणे ॥ १८॥ अशरीरं वावसन्तं प्रियानिये न स्पृशतः । अशरीरमेव सन्तमित्यर्थः ।। त्वाय त्वै विशेषे ॥ १९॥ सर्व इमे विद्वांसः, अयं त्वाव मूर्खः । वर्णानां (विप्रत्वै ? ) विप्राः त्वे प्रकृष्यन्ते ॥ वै नियोगागमयोश्च ॥ २०॥ नियोगे- वेदो वै धर्ममूलम् । आगमे-शतायुर्वे पुरुषः । विशेष- बृहस्पति देवानां पुरोहितः ॥ पूरणेऽप्याहुः । यो वै युवाऽप्यधीयानः ॥ तु हेतुविशेषावधाणत्र्यावृत्तिपु॥ २१ ॥ हेतौ--- गृह्णीयां वेदं दुर्ज्ञानं तु । दुर्ज्ञानत्वात् कथं गृह्णीयामित्यर्थः । विशेष-- क्षीरा-मांसं तु पुष्टिकृत् । अवधारणे--- दुर्योधनस्तु कुरूणां पापः ।

·निपातकाण्डम् ५ व्यावृत्तौ- अहं भुञ्जामि (?) त्वं तु किं करिष्यसि ॥ पूरणेऽप्याहुः । आख्यास्यामि तु ते तत्त्वम् । अयं तु वै मूर्ख इति । द्वौ स्वार्थे । नु न्वै स्विद्वितर्के ।। २२ ॥ को नु धावति । को न्वै राजा को न्वै मन्त्री । अधः स्विदासीदुपरि- स्विदासीत् । कः स्विदेकाकी चरतीति प्रश्ने वितर्कोऽस्त्येव । अहिर्नुकिं रज्जुर्नु किमित्यादौ किमनर्थकम् । किंतु वै जम्भते कलिरिति । द्वौ स्वार्थे । हरे अनादरे ॥२३॥ हते भीष्मे हते द्रोणे किं हरे त्वं करिष्यसि ॥ अथ आत् प्रश्नाधिकारानन्तर्यप्रतिज्ञासमुच्चयेषु ॥ २४ ॥ प्रश्ने- अथ शक्तोऽसि भुवं भोक्तुम् । अथ धावसि पर्वते । विश्व- कर्मा विमना आत् विहायाः | अधिकारे---- अथातो धर्मजिज्ञासा । अथ स्नान- विधः । आत् क्रतून वर्तयिष्यामः । आनन्तर्ये:- स्नातोऽथ भुङ्क्ते । अथ शोद्धं- प्रवृत्तः । आदिरुद्यावापृथिवी अप्रथेताम् । अनन्तरं रोदसी प्रथित इत्यर्थः । इनि- रर्थकम् । प्रतिज्ञायाम्--- गौडो भवानथेति ब्रूमः । बाढं गौडोऽसीत्यर्थः । युध्ये- ऽथ योधैः । आत् सोऽस्मि काश्यपः सोद्यमः । समुच्चये - भीमोऽथार्जुनः । दुर्योधनोऽथ राधेयः । अद्भिरादुपमन्युरात् । ऋतौ व्यवेयादथाऽनृतौ पर्ववर्ज- मिति विकल्पः समुच्चय एव । अथो प्रकृत्यधिक्रियास्थापनान्वादेशेषु ॥ २५ ॥ प्रकृतौ --- अथो यदुत्सृष्टमस्ति तदास्यति । अधिक्रियायाम्-- अथो परोक्षं कुर्यात् । समुच्चयेऽप्यधिक्रियागर्भत्वात् । अथो खल्वाहुः । आहुश्चेत्यर्थः । स्था- पने- अथो वर्णानां संस्कारः । अन्वादेशे- अमुं वेदमध्यापय अथो एवं शिक्षामध्यापय । अथोकथितं नु कथमन्वादेश इति पक्षान्तरेऽपि सिद्धम् । (१) नदीषु सायादथो देवखातेषु ।

·६ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः - अलं भूषणपर्याप्तिवारणेषु ॥ २६ ॥ अलंकृत्य । भूषणे । अलं मल्लो मल्लाय । पर्याप्तौ । अलमतिप्रसङ्गेन । निष- धो वारणमेव । आलप्यालमिदं बभ्रोर्यत्स दारानपाहरत् । अस्यालापम्य वारणं भवत्वि- त्यर्थः । अलं खल्योः प्रतिषेधयोः प्राच क्ता ॥ चिचन असाकल्योपमानासम्मानेषु ॥ २७ ॥ असाकल्ये -- किंचिद्रूते । किंचन याति । उपमायाम् अग्नि- श्चिद्भवान् । अग्निरिव देदीप्यत इत्यर्थः । असम्मतौ--- कुल्माषांश्चिदाहर, बुसंच- नाहर । न युक्तमेतदित्यर्थः । असाकल्ये प्रायः किंवृत्तात् परौ । कदाचित् । कथंचित्। कर्हि चित् । क्वचित् । कुतश्चित् । एवं कदाचनादिषु विस्मयादिप्रती- तिः । समुदायाद्विस्मयादिप्रतीतिः। याचिता नैव कुप्यन्ति पुरुषाः केचनैव ते ।। हि स्फुटार्थहेन्योः ॥ २८॥ स्फुटाथै कोरबालिशो हस्तगतं पदगतं कुर्यात् । हेतो अग्नि- रत्नाऽस्ति, धूमो हि दृश्यते ।। पूरणे प्रत्युक्तौचाहुः । या हि दीर्घमिताक्षस्य । अकार्ष हि ॥ हिं स्तोत्रे ( भे!) ॥ २९ ॥ स्तो(तो? )भो विवेकस्याविवर्णस्य चानन्तरम् । (?) नवा अहिंकृत्य साम- गीयते । हिंकारः ॥ हु निन्दादौ ॥ ३० ॥ हू' शो (श्या ? ) च्या जनतानिन्दा । आह्रानेऽपि । हूहू नायात या- तनाम् ॥ हं असम्मतौ ॥ ३१ ॥ हं क एवमाह ॥ 1. 'हू शोश्याजनतानिन्दाद्यानेऽपि हूह नायात यातनाम् ' इति एकाकारेण मातृकायां पंक्तिर्विद्यते ॥ ? •hav ·निपातकाण्डम् हुँ स्मृतिभ्रकुटिभयविकार (ण?) भर्त्सनेषु ।। ३२ ॥ स्मृतौः- हुं सत्यं चैत्रः । भृकुट्या क्रोधः सूच्यते । हुं हन्मि त्वाम् । हुङ्कारः । भये- हुं राक्षसोऽयम् । विका( रणे ? )रे- हुं हुं मुञ्च । भर्त्सने-- हुँ निर्लज । हो प्रतिवाक्ये ।। ३३ ।। हो किं करवाणि ॥ अहो अहह बत खेदाद्भुतयोः ॥ ३४ ॥ खेदे- अहो प्रमादः। अहह महापातलिन् । अहहो इत्यप्याहुः । अ- हहो चक्षुः कृतघ्नं कियत् । बत सीता हृता बलात् । अहो बत महत् कष्टमिति प्रकर्ष- समुदायः । अहो बतासि स्पृहणीयवीर्यः । अद्भुते- अहो आश्चर्यम् । अहह प्रज्ञा सताम् । चित्रं हृद्यं( नत ? )नमत बत । अनुकम्पासंतोषौ खेदाद्भुतावेव । बत निन्द्योऽसि । बत जीवामः ।। ही भर्त्स ने च ॥ ३५॥ भर्सने- ही जाल्म । खदे - ही नविद्मो जडा वयम् । अद्भुते - हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः । प्रीतिरद्भुतमेव । ही ही जितं मया । हीहीभोः इति प्राकृते निपातसमुदायः ।। हा शोकखेदनिन्दासंभ्रमेषु ॥ ३६॥ शोक- हा प्रिये ! जनकराजपुत्रि । खेदे---- स्फुरदुरुहारमणीनां हा रमणीनां गतः कालः । निन्दायाम् --- हा श्रोत्रियानहृदयान् । संभ्रमे- हाहा कि पुरोधाः । विस्मयेऽस्य प्रयोगो दुम्पपादः । आमन्त्रणे शोकगर्भत्वात् सिद्धम् ॥ ओं प्रारम्भाङ्गीकारान्तब्रह्ममु ॥ ३७॥ प्रारम्भे- ओं अग्निमीडे पुरोहितम् । अङ्गीकारे- ओमित्युक्तवतोऽथ शाङ्गिण इति । अनुज्ञाऽङ्गीकार एव । अग्नौ करवाणि । ओं कुरु । अन्ते- ·८ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः -- ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् । तूष्णींभावोऽन्त एव । कद्वदों कुरु । ब्रह्मणि-अव्ययम् ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म ॥ हो हे है हये हरे भो आह्वाने ॥ ३८ ॥ हहो भीम । हे चैत्र । है (वाङले ? ) हये जाये मनसा तिष्ठ घोरे । हरे साहसिन् । भो भो भार्गव ( गाय गालयते ?) खेदस्तादावप्यामन्त्रणगर्भ- त्वात् । श्रान्तोस्मि भोः । सोऽहं भो भुवि भार्गवः । अररे सावक्षेपे आमन्त्रणे ॥ ३९ ॥ अररे महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः । अररे इत्यार्याः ।। रे अरे अवे हीनानाम् ॥ ४० ॥ रे चौर। अरे चेट । अवे वृषल । " हण्डे हल्ले हलाह्यानं नीचां चेटी सखीं प्रति" इति नाट्योक्तौ ॥ भगो अघो पूज्ययायिनोः ॥ ४१ ॥ भगो इन्द्र । अघो चौर । अङ्गेष्टाह्वानपुनरर्थयोः ॥ ४२ ॥ इष्टाहाने. - अङ्गानङ्ग ! । पुनरथे---मुखोऽपि नावमन्तव्यः किमा- विद्वान् ॥ अयि प्रणयकोपं ॥ ४३॥ आह्वान इत्येव । अयि ! विजहीहि दृढोपगृहनम् । अय्ययि साहस. कारिणि । हा शोकोपाधिके । ४४ ॥ हा मातः । आह्वानमाहुः ॥

·निपातकाण्डम् ९ अये स्मृतिक्रोधखेदसंभ्रमेषु ॥ ४५ ॥ स्मृतौ---अये रामो दाशरथिः । क्रोधे--अये कोऽयम् । खेदे-अये श्रान्ताः स्मः। संभ्रमे अये धवत धावत ॥ आहो वितर्के ॥ ४६॥ स्थाणुराहो पुरुषः ।। उत प्रश्नवाक्यार्थसमुच्चयेषु ॥ ४७ ।। प्रश्ने उत दण्डः पतिष्यति । वाक्याथे..-अयि णत उत पर्वतं भिन्द्यात् । समुच्चये-- उत भीम उतार्जुनः । चाद्वितके- स्थाणुरुत पुरुषः । समुदायोऽपि । उताहो पुरुषः । आहोस्वित् उतस्वित् उताहो- स्वित् भवेद्राजानलः परपुरञ्जयः ॥ पूरणेप्याहुः । शुभं कर्म करोम्युत ।। - जुट्यद्गजदन्तः परि- - कूपत् सूपत् यूपत् प्रश्नवितर्कप्रशंसासु ॥ ४८ ॥ प्रश्न कूपत् पठति । किं पठतीत्यर्थः । वित स्थाणुः कूपत् पुरुषः । प्रशंसायाम्-- कूपद्गायत । एवं द्वावुदाहार्यो । धिक गर्दायाम् ॥ ४९ ॥ धिक् तार्किकान् ॥ हाधिक खेदे ॥ ५० ॥ हाधिक् ! किमिदं वृत्तम् । शोकोऽपि खेद एव । नन्वाक्षेपानुज्ञेच्छाप्रश्नप्रत्युक्तिवाक्यारम्भनिश्चयेषु ॥ ५१ ॥ आक्षेपे -- ननु किमागतोऽसि । अनुज्ञेच्छायाम् ननु अनुजानीहि माम् । प्रश्ने- नन्वयेष्यसि । काका किमर्थो लभ्यते । प्रत्युक्तौ-अकार्षीः कटं देवदत्त! ननु करोमि भोः । वाक्यारम्भे-नन्वपोहस्तावदुच्यते । निश्चये- नन्वय गच्छामः ॥ -- 2 ·निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः नु प्रश्नोपमाप्रत्युक्तिवितर्केषु ॥ ५२ ॥ प्रश्न- को नु वादमीरत्यन्तरिक्षे । उपमायाम- वृक्षस्य नु ते पुरुहूतवयाः । प्रत्युक्तौ--- अकार्षीः कटं चैत्र ? नु करोमि । वित--- अहिर्नु रज्जुर्नु ॥ किं प्रश्नाक्षेपातिशयेषदर्थेषु ॥ ५३ ॥ प्रश्ने---किं राजाऽयम् ? आक्षेपे-----किं त्वमपि ब्राह्मणः । अतिशये-- रम्यं किमपि तत । ईषदथे ---- किमपि नास्ति । स्वल्पमपि नास्तीत्यर्थः । सर्व- नामाऽप्ययमस्ति । कः सब्रह्मचार्यस्य == किंब्रह्मचारी । कुत्सितो गौः = किंगौः । यो न वहति । “किमः क्षेप " इति समासान्तत्वाऽभावः। कामप्यभिस्याम् । कुत्सि- तो नरः - किंनरः ।। किमु संभावनाविमर्शयोः ॥ ५४ ।। संभावनायाम्- शरोऽर्जुनः किम जप्यत्यरीन् । विमर्श किमु गछामि किमु तिष्ठामि ॥ कद्धर्षे ॥ ५५ ॥ कद् रुद्राय प्रचेतसे ॥ अत आतो यत्तद्वेतौ ॥ ५६ ॥ विप्रोऽतः पृज्यः । आतस्ते द्यावापृथिव्योरिवादः । कस्मान्नपूज्यसे विद्वन् यत् सभामु प्रगल्भभे । धृष्टोऽसि तत् (करूम') करवाम ॥ विदभर्त्सने ॥ ५७ ॥ कित कितव ॥ पूरणेऽप्याहु । किन कैतदुपयुज्यते ।। इवोपमोत्प्रेक्षावक्यालङ्कारेषदर्थेषु ॥ ५८ ।। उपमायाम् । चन्द्र इव मुग्वम् । निदर्शनमुपमैव । के इव दीनं हन्यात् । उत्प्रेक्षायाम्--- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । वाक्यालकारे- कथमिवैतद्भविष्यति । ईषद?--- गौर इव॥

·निपातकाण्डम् ११ किलागमालीकारुचिहेतूल्लुण्ठनासु ॥ ५९॥ आगमे--- जघान कंसं किल वासुदेवः । अलीके- गोत्रस्खलन किलाश्रुत्वा । अरुचौ-- एवं किलेह । हेती नकिल कपिरेवमुक्तवान् । उल्लुण्ठनायाम्---- त्वं किल योत्स्यसे ।। खलु निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनयेषु ॥ ६ ॥ निषधे. खलु कृत्वा। निषिद्धं करामत्यर्थः । वाक्यालङ्कार-- - अथा खल्वाहुः । जिज्ञासायाम्---- स खल्वधीत वेदम् । स कि वेदं पठतीत्यर्थः । अनुनये--- नखलु नखलु मुग्धे साहसं कार्यमेवम् ।। पूरणेऽप्याहुः । अहोनु खलु भोः ॥ नाम प्रकाशालीकामर्शक्रोधकुत्सासंभावनामास्याङ्गीकारेषु ॥ ६१ ॥ प्रकाशे-- हिमालयो नाम नगाधिराजः । अलीके---- दष्टेधरे रोदिति नाम तन्वी । आमर्श-मया नाम स्पृश्यसे । क्रोधे---- ममाऽपि नाम दशान- नस्य परैः परिभवः । कुत्सायाम्- आस नामायं सवितुरुदयः। संभावनायाम् --- कथं नाम समेष्यसि । म्मृतावपि संभावनयव सिद्भयति । स नामायं बन्धुः । सा- सूयाङ्गीकारे---- एवमस्तु नाम । विस्मयेऽप्याहुः । (सान्धा ! ) सुन्दो नाम पर्व- तमारोक्ष्यति ॥ स्माऽतीते ॥ २॥ इतिह स्माहुरात्रेयाद्या महर्षयः ॥ पूरणेऽप्याहुः । अङ्ग स्म विद्वन् माणव- कमध्यापय॥ साकं साधं सम सत्रा सह सरैक्यै ।। ६३ ।। पुत्रेण साकं याति । सार्धं धनैर्महान् । भ्रात्रा समं युध्यते । सत्रा कलत्रैः पीतः । पुत्रेण सह गोमान् । सहैव दशभिः पुत्रैर्भार वहति गर्दभीति विद्यमानतायामैक्यमस्त्येव । अथ श्रवणयोस्संगो द्विजिह्वः सजूरिति गतिप्रतिरूपको •• निपातः ॥

·१२ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः अमा समीपे च ॥ ६४॥ अमा भवत्यमात्यः । ऐक्ये-सह भूत्वाऽसनममासनम् । सह क्सत- श्चन्द्रार्कावस्याममावस्या । पुत्रेणामा || आङ् मर्यादाभिविधीषदर्थे ॥ ६५ ॥ मर्यादायाम्- आ उदकान्तात् प्रियमनुव्रजेत् । अभिविधौ--- आ- पाटलिपुत्रात् वृष्टो देवः । विना तेनेति मर्यादा । सह तेनेत्यभिविधिः । ईष- दर्थेऽव्ययम् । आ उष्णम् = ओष्णम् । क्रियायोगे उपसर्गः। आयाति ॥ आ वाक्यस्मृत्योः ॥६६॥ आ एवं नु मन्यसे । पूर्व नैवममंस्थाः, अद्यतु मन्यसे इत्यर्थः । निपात एकाजनाङिति प्रगृह्यसंज्ञः । स्मृतौ----आ एवं किल तत ॥ समुच्चयेऽप्याहुः । देवे- भ्यश्च पितृभ्यश्च आ॥ आम् प्रतिवाक्ये ॥ ६७ ॥ आम् कि ब्रूथ ?॥ आम परमं बाद चाङ्गीकारे ॥६८ ॥ आम एषोऽस्मि । परमं तत्रावासः । बाढ़ प्रीतोऽस्मि । आम गच्छामि । स्मरणेऽप्यनीकारो मूलम् । आम चिरस्य स्मृतम् ।। आः कोपपीडयोः ॥ ६९॥ कोपे-आः रक्षस्तिष्ठ तिष्ठ। पीडायाम्-आः कष्टम् ।। उश्चिदर्थे ।। ७०॥ क उ विप्रः क उ वह्निः ॥ उम् स्मृतौ ॥ ७१ ॥ उमेवमेतत् ॥ ऊम् स्त्रीणां विकारे ॥ ७२ ॥ ऊम् नाहं जाने॥

·निपातकाण्डम् १३ इति हेतुप्रकारस्वरूपसमाप्तिविवक्षानियमशब्दप्रादुर्भावैवमर्थेषु ॥ ७३ ॥ हेतौ हन्तीति पलायते । प्रकारे -गौरश्वी हस्तीति जातिः । स्व- रूपे-वृद्धिरित्येव या दृष्टिः । समाप्तौ---अअ इति । विवक्षानियमे--तद- स्याऽस्त्यस्मिन्निति मतुप् । इति शब्दात्-- ' भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशा- यने । संसङ्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः । शब्दप्रादुर्भावे-इति पाणि- निः । पाणिनिशब्दः प्रसिद्ध इत्यर्थः । एवमर्थे—क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः । मतेऽपि । एवमर्थत्वात् । इत्यापिशलिः ॥ समुच्चयेऽप्याहुः । गाग्र्यो वात्म्यो भारद्वाज इति । ('दादिवे मुमुचारः । इर्कामाक्लानर्थकात् । द्रुपकाष्टनिगडाद्यथा मुक्त इत्यर्थः । शिशिरं जीवनाय कम् । शूकं पूजायम् । एवं सुकं नुकं वितके नहिक निषधे काटुसारे पिशङ्गला। अनेका पिशङ्गलेत्यर्थः । आक्लावं अमिमिन्धते । अन्यानपि यथास्थानं वक्ष्यामः । इतिहखलुवै पादपूरणेऽप्याहुः । किमु किमुताहो नहि नखलु यतः । केऽप्येषां वाचकाः केऽपि द्योतकाः केऽप्यनर्थकाः । संभूय स्वार्थमेवैते प्राहुः । यथा इति ह स्माहुः । अरेरे यस्तुवै वेत्ति शास्त्रार्थम् । नुवा। अर्थान्तरं परे । तद्यथा-किंतु किमुत किंपुनः किमङ्ग विशेषे । किंतु मत्ता- 1.1 (तचिह्नमध्यगतो ग्रन्थः संकीर्ण: अर्थसङ्गतिशून्यश्च वर्तते । अवश्यमत्र ग्रन्थपात: संभूतः स्यात । मातृकान्तराऽलाभाच्च संवादस्याऽप्यवकाशो नाऽलभ्यत । उपलब्धमातृ- कात: यथास्थितमत्रोल्लिखितम् । यथाकथञ्चि यथामति अभ्यूह्य सपरिष्कारं विनिवेशितेसति ग्रन्थपातसहितो भाग एवं विद्येत--- 'इत्कमीक्ला अनर्थका: । इत्-द्रुपदादिवेन्मुमुचानः । दुपदात् = निगडाद्यथा मुक्त इत्यर्थः । कम् - शिशिरं जीवनाय कम् । ईम्- उदाहरणम- पेक्षितम्। ) क्ला: ---आक्लार्वे अग्निमिन्धते । (?) शूकं पूजायाम् । ( उदाहरणमपेक्षितम् ) एवं सु- कम् । नुकं वितर्के । ( उदा ...) नहिकं निषेधे । (उदा ) काटुसारे । ( उदा...) पिशङ्गला | अनेक पिशङ्गलेत्यर्थः । 'अन्यानपि यथास्थानं वक्ष्यामः इत्यादि यथास्थितमेव द्रष्टव्यम् । परं तु अत्रापि सांकय परिष्कारासाध्यस्वं च दृश्यत एव। ‘केप्येषामित्यादिश्लोकः असं- पूणो वियते । 'नृवा' । इदं किमिति न ज्ञायते । 'अर्थान्तरं परे। तद्यथा एतदनन्तरं प्रन्यपात इव ॥ ... ... १ ·१४ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः अनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् । प्राकृतोऽपि नावमन्तव्यः किमुत राजा। किंपुन- ब्रह्मयोनेयः स्वभावादाहको बह्निः किमङ्ग पवनेरितः।। ) नहवै निष्ठितनिषेधावधारणे ॥ ७४ ॥ नहवै सशरीरस्य प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति । अवश्यं नास्त्येवेत्यर्थः ॥ नवै निषेधावधारणविशेषनिषेधयोः ॥ ७५ ।। निषेधावधारणे - नव वेश्यासु स्नहोऽम्ति । विशेषनिषेधे ---नवै त एतत् प्रियमनेन नेष्यसि ॥ अथकिं मते ॥ ७६ ॥ अपि ब्रह्मणोऽसि । अथ किम् । बाढमित्यर्थः ।। एवमेव सामान्ये च ॥ ७७ ॥ सामान्ये-एवमेव नहि जीव्यते, खलात् कापुनर्भवति कथा । मते---- एवमेवैतत् । कः संदेहः । एवमेव गतः, एवमेवागत इति वृथार्थेऽप्याहुः ।। यदिनाम यदिपरं प्रकृत्यान्यथात्वे ॥ ७८ ॥ विप्रोसि यदिनाम मूर्खः । यदिपरं प्रेमा समाप्तोत्सवम् । यदिनाम कुले जन्मेति द्वौ स्वार्थे । यदुत वाक्यार्थनिर्देशे ॥ ७९ ॥ वाच्योऽसौ यदुत ग्रामं गच्छ ॥ प्रत्युताऽतोऽन्यथात्वे ॥ ८० ॥ घृतमिव गतपद्याः प्रत्युतातङ्ककारि ।। यथाकथञ्चिद्यथाकथाचानादरे ॥ ८१ ।। यथाकथञ्चिद्दत्वा गां दाता स्वर्ग महीयते । यथाकथाच दीयते । यथा- कथाच भिक्षा नप्राप्ता । यथाकथाच हस्ताभ्याम इतिह प्रवादे ॥ ८२॥ इतिहाऽकरोत् । इतिह स्माहुः ॥ यती॥ ....

·निपातकाण्डम् १५ " मातावन्निषेधानिश्चययोः ।। ८३ ॥ निषेधे-- मातावद्वद । अनिश्चये --- मातावद्भुङ्क्व । माताद्भोः" इत्यमर्शो निषेध एव ॥ कथंचित् कृच्छे ।। ८४ ॥ कथश्चिदासाद्य महेश्वरस्य दाम्यम् ।। अथवा यदिवा यहा पक्षान्तरे ।। ८५ ।। कटं कुरु अथवा ग्रामं गच्छ । यदिवा ग्रामं गच्छ । एवं यद्वा ।। अपिच किंचान्यच्च समुच्चये ।। ८६ ॥ विप्रोऽयमपिच विद्वान् । किंच त्वद्गुणवागुराभिरभितः । अन्यच्च श्रूयताम् ।। ननुच क्षेपे ।। ८७ ॥ नित्यः शब्दः । ननुच कः शब्दः ? स्फ़ोटो वर्णों वा ? ( यश्च ? ) यच्च यत्नानवकप्त्यमर्ष ( हर्षा ! ) गहांश्चर्येषु ॥ ८८ ॥ नावकल्पयामि नमर्षयामि गहें आश्चर्यं यच्च (यश्च ! ) तत्रभवान् वृषलं याजयेत् ॥ किंकिल क्रोधाश्रद्धयोः ॥ ८९ ॥ नमर्षयामि श्रद्दधे किंकिल शूद्रोऽध्येप्यते ।। ईही भर्त्सने ॥ ९० ॥ ईही मूव ॥ कदाचिदपूर्वाशङ्कयोः ॥ ९१ ॥ अपूर्वे-- कदाचिद व उत्पातः । आशङ्कायाम्--- कदाचित् प्राप्तः स्यात् ॥ अहोनुखलु ( हो!) आश्चर्ये ॥ ९२ ।। व्यस्तालतिरप्यहोनुखलु ते तल्लंघितप्रक्रिया, चेतः सूक्तिनितम्बिनी, मदभरादाघूर्णितं कर्षति ॥

·१६ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः नोचेनचेदन्यथार्थ ।। ९३ ॥ नोचेद्गर्भभियातु जन्तुवनितानेत्रप्रणालीगलद्वाप्पाम्भः परिपूरितोभयतटा द्राग् वय॑तीरावती॥ साहसार्द्विरम (ते. )ति, तस्मान्नचेन्मृत्युभावाप्स्य ( सि? ) ति ।। उपसर्गप्रतिरूपकाः ॥ ९४ ॥ निपाता इत्येव । अदत्त उपसर्गत्वेच उपसर्गान्तइति तत्वं स्यात । (?) यथा (च. ) म्वच प्रत्ययसमासौ नस्याताम् । प्रकटः । प्रतराम् । पराकः । परागः । अपाङ्गः । अपसव्यम् । अपहस्तः । संकटः । संमुग्वः । संप्रति । अनुकः । अनु- कूलम् । अवदत्तः । अवकुठारः । अक्टीटः । अवनासिका । निमुखः । निष्ठयः । निर्मक्षिकम् ! दुष्कूलः । दुर्मिक्षः । दुर्यवनः । विकटः । विशाल: । विशङ्कटः । आकडरः । (') आलवणम् । नतराम् । निकामम् । निशीतम् । अधिपतिः । अधीनः । अधित्यका। अधि आन्त । (!) अपि कुर्यात् । अपि कुशलम् । अकिंचनोऽपीश्वरः । अतिकायम् । तितराम् । अति (नैपकम् ?) आच्छादनम् । सुतराम् । सुभगः । सुमद्रः । उत्कटः। उत्कः । उत्तमः । अभितः । अभिकः । अभिमन्युः । प्रतिकूलम् । प्रतिभटः । शाकस्य मात्रा = शाकप्रति । अक्षपरि । परितः । परिमुखम् । उपेन्द्रः । उपत्यका । उपकुम्भम् ॥ विभक्तिप्रतिरूपकाः ॥ ९५ ॥ अधिक्रियन्ते ॥ । अग्रे हेतौ रात्री वेलायां मात्रायां परस्पराद्याः स्वार्थे ।। ९६ ॥ एते स्वार्थे । अग्राद्यर्थ । विभक्त्यर्थस्त क्वचिद्विवक्षितः । अग्रेसरः । अग्रेवनम् । हेतौ हृष्यति । रात्रौ चरः । रात्री नृत्तंतु द्रक्ष्यसि । वेलायां चरः । मात्रायां भोजकः । परम्परस्य म्पर्धन्ते । अन्योन्यस्य पश्यतः । कुतात्मा कचमेखलेति गलते प्राणम्समानग्रहः । अनत्याधान उरसिमनसी, मध्ये पदे निवच- नेच, नित्यं हस्ते पाणावुपयमनइति निर्देशादलुक् । ( यथा पारंमध्ये षष्ठयावा? ) पारेमध्ये षष्ठया वा । भनसिकृत्य । पारं गङ्गायाः = पारेङ्गम् ।।

·निपातकाण्डम् १७ ममाहं दपै ॥ ९७ ॥ ममकार: । ममता । निममः । अहं विद्यतेऽस्य -- अहंयुः । अहंकार । अहमहमिका ॥ अकम्मादतर्किने ।। ९८ ॥ कस्मादकम्मादितः पिशाच ॥ अजसा प्रत्येच ।। ९५ ।। मत्ये अजमावतार यज्वाउन्नमा यान बहालकम।। स्थान युक्तः ।। १०० ॥ स्थाने यन्निहतः शत्रुः ।। शुभं कल्याणे ॥ १०१ ।। शुभंयुः । शुभंयाः । कल्याणवानित्यर्थः ।। कृतं वारणे ॥ १०२॥ कृतं चापलेन ॥ पर्याप्तं समर्थच ॥ १०३ ॥ मामध्ये--- त्वयैव किं न पर्याप्तम् ? । वारणे - पर्याप्तं पाहभन !! ते मे टार्थ ॥ १०४॥ श्रुतं ते राजशार्दल । श्रुतं मे भरतर्षभ । त्वया • येत्यर्थः ।। येन तेन लक्षणहेन्योः ॥ १०५ । नदी तेन गतः । गिरि येन ययौ । नदी गिरि च लक्ष्यी कृत्ये यर्थः । हेतो.... येन दाता तेन श्लाघ्यः ।। अन्ततः शामनाक्यवसंभावनयोः ॥ १०६ ॥ शासनावयवे- (किंविधा ! ) अन्ततः प्रजां प्राप्यति । संभावनायाम् ---- अन्ततः शतं दास्यति ।

·१८ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः प्रश्ने कुतम्त्यः ? निहवे. तत आद्यानन्तरयथान्तरेषु ॥ १०७ ।। आद्य- ततः प्रववृते सर्गः । अनन्तरे---- अन्नं भुङ्क्ते ततः शेते । यथान्तरे-- ततस्ततः ।। कुतः प्रश्ननिह्नवयोः ॥ १०८ ।। कुनो मे भार्या ॥ यथा योग्यतावीप्सापदार्थाननिवृत्तिसादृश्येषु ॥ १०९ ॥ योग्यतायाम्----- श्रुते योग्या यथाश्रुतमस्य दक्षिणा । वीप्सायाम्- येये वृद्धाः = यथावृद्धं ब्राह्मणानामन्त्रयम्ब । पदार्थानतिवृत्तौ----शक्तिमनतिक्रम्य = यथाशक्ति वक्ति । सादृश्ये---- लक्ष्मीयश्रयम् । अनुमाने प्रकारेण सिद्धम् । चौरोऽयं यथाऽस्य श्लिष्टे ध्रुवौ ॥ तथा समुच्चयाङ्गीकारनिदर्शनसादृश्येषु ।। ११० ।। समुच्चय---- हारीतोऽयमहं तथा । अङ्गीकारे-- स तथेति प्रतिज्ञाय । निदर्शने-- तथाहि ते शीलमुदारदर्शने । सादृश्ये----.. अयमपि तथा । सत्ये प्रकारेच । तत्तथा न तदन्यथा । तथ्यं वितथ्यम् ।। द्वावु (श्य: : शनि । यौ' । शौपम्यकारणोपपत्तिषु ॥१११ ।। उद्यो- यथाऽकम्तथा तेजः । निटो.- यथातथा ( सं ! ) सान्त्व- यित्वा वक्ष्यः स्त्राणां तथा तथा । औपन्ये--- यथा अर्कस्तथा कर्णः। कारणो- पपत्नौ- यथा विनीतस्तथा पण्डितोऽयम् ।। प्रश्न कथं प्रश्नसंभ्रमासंभवेषु ॥ ११२ ॥ कथमजीर्णम् : संभ्रमे कथं हतः कर्णः . असंभवे-- कथं मातो योम्यते । हर्षऽप्याहुः । कथं वत्सो मे रामभद्रः ।। तदा आरम्भे ॥ ११३॥ तदाप्रभृति निम्सङ्गः ॥

·निपातकाण्डम् १२ यदा हेतौ च ॥ ११४ ॥ यदा बुधः सर्वगतस्त्वमुच्यन्न । यदा मन्तदा शठः ।। तहि हतुविशेषयोः ।। ११५॥ हतो तार्ह ग्रामं गच्छति । विग-.---'अजुनम्नहिं शुरनमः । पक्षात हेतुरेव । यद्यवं ताह गच्छामः ।। यावद्धतुसीनाः ॥ ११६ ॥ हतो . यावद भवत्याहि नसायकम्य । मयादायाम ( सामान )- यावत पुरं वृष्टो देवः । यावादर. ब मरुतां चरान्न । अधिकार: सामव । यावत् संभवस्तावद्रिधिः । माकल्य ऽवधारण च । यावद्दनं तावदभुक्तम् । यावजीवमग्नि- होत्रं जुहुयात् । यावन्त्यमत्राणि संभवन्ति यावदमन ब्राह्मणान् माजय ।। यावताच पक्षान्तरं ।। ११७ ।। ज्ञाने सतोभावान्यावता नगतः । (:: जानेऽन्यायं यावत्स एव ।। (?) तावत संप्रत्यबध्यल्पषु ।। ११८ ।। संप्रति आम्तां नाचत अवधौ-- वध्यमे ताकत , तावच्छृणु । अल्प तावन्मात्रमा अस्ति सत्त्वे ।। ११९ ॥ अस्तिक्षारा ब्राह्मणा । अम्तिमांश्चैवः । अम्ति परलोक मनिरस्याऽस्तिकः । अस्त्यत्र कंचित् पश्यसि विद्वांसम ।। नास्ति प्रत्यनीक ।। १२० ।। नास्तिकः । नाम्ति जीयते रामः । नास्ति वा दरशून्यः ।। अस्यस्मि त्वमहमर्थे ॥ १२१ ।। बाल्यादमित्रमस्यासि चन्द्रग्रहण न विना नास्मि रमे अस्मिता । (१) विद्यते भवत्यम्त्यथ ।। १२२ ।। विद्यते नाम तत्रभवान् वृषलं वा यजिष्यति। ?) याजयिष्यति । भवति नाम ।।

·२० निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः एहि प्रहासे ।। १२३ ॥ एहि मन्ये रथेन यास्यसि यातस्ते प्राता । एहि न त्वया वक्ष्ये । (१) अहि प्रैषादौ ॥ १२४ ॥ अमयेऽनुब्रहि । '(तहिति तिङइति निपाते प्रस्याच्छडे प्राः वित स्यात् । अस्ति स्यान्नास्ति स्याद्वादः । शके रात्रौ प्रयास्यति । मन्ये मुखोऽयम् । जानाम्यशेषसुररूपधरस्त्वमेकः॥) अस्तु भवतु पूर्यते (वारुणे! ) वारणे ॥ १२५ ।। अस्तु साना । अस्तुकारः । भवतु भक्तया । पूर्यते प्राणायामेन ॥ आसाऽह विदर्थे ॥ १२६ ॥ लावण्य उत्पाद्य इवाऽस यत्नः । अथाऽह वर्णी विदितो महेश्वरः ।। वर्तते संवरणे ॥ १२७॥ धन्यास्ते (नविलययेन ? ) नविलङ्घनीयचरिताः तिष्ठन्तु हुं वर्तते ॥ ( वृद्धास्ते नविचारणीयचरिताः।) नवर्ततेऽनुचिते ॥ १२८ ॥ नवर्तते साराभिऽमुखे पत्यावश्रुपातः ।। याति गच्छति शक्ते ॥ १२९ ॥ इदं मे यातुं गच्छति । गतुं ? गन्तुं शक्यमित्यर्थः । नेतुं नाभिरिता नयाति किं विदिशं भक्तुं गच्छति ॥ (१) पश्य पश्यत आश्चये ॥१३०॥ पश्य बालोऽपि विद्वान् । पश्यत मूर्खा विजृम्भन्ते ॥ 1.( एवं चिहितो भागः सङ्गतिरहितो भाति । अत्रापि अन्धपातो भवेत् ।। १. मत्राऽपि अर्थविषये संदेह एव ।।

·निपातकाण्डम् २१ खरप्रतिरूपका असपादौ ॥ १३१ ॥ अ अमक (') । इ इन्द्रं पश्य । ई ईहक्संसारः । उ उत्तिष्ठ । ऊ ऊर्ध्व- केशिन् । ए इतो भव । ऐ ऐश्वर्यमत्ताः । ओ श्राक्य । औ और्व दुर्भरोऽसि ॥ प्रत्ययप्रतिरूपका अपि निपाता दृश्यन्ते । मूर्खइति कृत्वा त्याज्यः । कृत्वा चिन्तेयम् । आपमित्यकम् । प्रसज्य प्रतिषेधः । देवदत्त गामत्याजेतिक्त् ॥ (१) इति निपाताव्ययोपसर्गवृत्ती (तिलककृतायां) निपातकोण्डं प्रथमम् ॥ ॥ श्रीः॥

·श्रीः श्रीगुरवे नमः । ॥ द्वितीयमव्ययकाण्डम् ॥ सत्ववृत्त्यव्ययम् ॥ १॥ प्रायशः सत्ववृत्ति स्वराधमव्ययमित्यधिक्रियते । सत्वं द्रव्यं ( भेदमिति ') मेयमिति यावत् । विशेष्यत्वं च जातिगुणक्रियाद्रव्ययदृच्छाशब्दसंबन्धत्वात् । (' झः ईषत् नमः दिवा हूहू अन्तः ।) अत एव सर्वविभक्तियो (गः? ) गे स्वारस्यम् । एहि जाये स्वः रोहावः । स्वः संजानीते। स्वः स्पृहयति । स्वः पतितः । छायेव यो स्वर्नलघेर्जलेषु । स्वर्वसतिः । रे! स्वस्तृणं मे त्वम् । स्वः सुखे । स्वस्था भवन्तु कुल्लाजसुतास्सभृत्याः॥ प्रेत्यामुत्रपरत्र च परलोके ॥ २ ॥ अभ्यो धनं प्रेत्यच तस्य भुङ्क्ते । अमुत्र भविता यत्तु तश्चिन्तय शुभाऽशु- भम्। अमुल भवः = आमुत्रिकः । पारत्रिकः । स्वर्यातस्यह्मपुत्रस्य । (१) भूर्भुवः स्वर्महज्जनस्तपः सत्य(:)लोकान्तरेषु ॥ ३ ॥ भूर्लोकः । भुवोऽन्तरिक्षम् । ओं महत् महल्लोकः । महदादितश्च कार्य- मिति प्रान्त्या प्रयोगः। ओं जनः । ओं तपः। ओं सत्यम् ॥ अन्तर्मध्ये ॥४॥ भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् । (?) अभ्यन्तरं मध्यमेव । अन्तर्यामी । बहिर्बाहो ॥५॥ बहिर्गामात् । ( अन्ते जानोदधिध्वं पचतेत सोमं भक्तैच नोदधिध्वम् .... श्रद्दध्वमित्यर्थः।) 1. ) एवं चिहितस्य भागस्य संगतिर्न दृश्यते ॥ 2. अस्य संगतिः कथम् ? .... .... .... ....

·अव्ययकाण्डम् २३ जामि भूय आवृत्तौ ॥ ६॥ जामयो जामि ज्वलन्ति । भूयो नैवमिति स्खलत्कलगिरा संसूच्य दुश्चे- ष्टितम् ॥ पुनर्विशेषेच ॥ ७॥ आवृत्तौ-पुनरुक्तम् । विशेषे--किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्ष- यस्तथा। प्रातः प्रगे प्राहे प्रत्यूपे ॥ ८ ॥ प्रातरुत्तिष्ठति । प्रगे प्रबुद्धः । प्रादेतनः ।। वस्तर्दिवाह (?) ॥९॥ कुहस्विदोषा कुह क्स्तरश्विना । दिवातनम् । अहरहनयमानो गामधं पुरुषं पशुम् ॥ सायं दिनान्ते ॥ १०॥ सायंतनी सन्ध्या ॥ दोषा नक्तमुषा रात्रौ ॥११॥ दोषा महान् । (१) नक्तं चरः। उषातनो वायुः ।। योऽतीते ॥ १२॥ असह्यो ह्योऽभवद्वायुः । बस्तनन् । श्वोऽनागते ॥ १३॥ श्वो गन्ता ग्रामम् । श्वस्तनम् ।। परश्वः श्वःपरेऽहि ॥१४॥ परश्वो गन्ता । " तृतीयेऽह्नि" इत्यर्थः ॥ संवद्वर्षे ॥१५॥ संवत्तृतीये ॥

·२४ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः अस्तं समुत्रा नुत (१) ॥१६॥ अस्तं समयः । समुत्रा वास्तव इन्द्रो अस्मे अराश्चिद्वेषः । (!) सुनुत पर्युष ।। के मूर्धाम्बुसुखनिन्दासु ॥ १७ ॥ मूर्ध्नि---कंजः केशः । अम्बुनि---कंजं पद्मम् । सुखे--विद्यतेस्या कम् । (१) (विद्यतेऽस्य कम् । ? शं सुखे ॥१८॥" शं योरभिनवन्तु नः । आपो नः सुखमभिम्रवन्त्वित्यर्थः । नमः शंक- राय च मयस्पराय च।। पुरा भूतविप्रकर्षभविष्यदासत्त्योः ॥ १९ ॥ भूतविप्रकर्ष-पुराऽपि वनम् । पुराणम् । पुरातनः । भविष्यदासत्तौ -गच्छ पुरा देवो वर्षति ॥ विहायसाऽऽकाशे ॥ २० ॥ विहायसा रम्यतरं विभाति ॥ रोदसी दिवस्पृथिव्योः ॥ २१ ॥ रोदम्यौ रोदसी ॥ अनः सद्यःशीघ्रयोः॥२२॥ समानेऽह्रि--अन्नः शौचानि कारयेत् । शीघ्र--अन्नोऽवगच्छ । निकषा सामीप्ये ॥ २३॥ लहां निकषा ॥ समया मध्येच ॥ २४॥ समया ग्रामम् । मध्ये समीपेवेत्यर्थः ।। असांप्रतमयुक्ते ॥ २५॥ स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् ॥ 1.0 ) एवं चिह्नितः पाठः साधुर्भवेदिति लिखितः ॥ एतदनन्तरं नि- न्दायामुदाहरणं देयम् । परंतु मातृकायां नाऽस्ति ॥ 2. मातृकायां सूत्ररूपं मूलं नास्ति । उदाहरणे वर्तते । तदनुरोधेन मुलं प्रकल्प्य लिखितम् ॥

·अव्ययकाण्डम् २५ ? सत्यमद्धा ऋधक् सत्ये ॥ २६ ॥ सत्यं मनोरमाः (वामाः ? ) रामाः । अहा मनुरस्य विभोः । अरे अनद्धा पुरुष ऋग्वादी । अङ्गीकारेऽपि सत्यत्वादेव । सत्यमसार: संसारः ।। मिथ्या मृपा विस्रसाऽनृते ॥ २७॥ मिथ्यावादी । मृषोद्यम् । विस्रसैतत् ।। मुधा वृथा विफले ॥ २८ ॥ मुग्धे मुधा ताम्यसि । वृथा दुग्धोऽनडान् ॥ इद्धा प्राकाश्ये ॥ २९॥ समिद्धमिद्धा समहो दधासि ॥ अर्वाक् प्राक् पूर्वे ॥ ३०॥ वर्षात् षोडशा (मा? ) त् अर्वाक् । प्राग्ग्रामात् ॥ पश्चपश्चाच्चरममन्वावर्याऽनग्रयोः ॥ ३१ ॥ आवये--पश्चार्धम् । पश्चिमम् । पश्चादम्ताद्रिः । पूर्वमयशः स्फुरति चर- ममधरः । मुनि काणादमन्वतः । अनग्रे-पश्चाद्ययी । अनुचरः ॥ मिथोऽन्योन्यम् ॥ ३२॥ मिथस्त्वदाभाषणलोलुपं मनः ॥ रहोऽप्रकाशे ॥ ३३॥ रहो संत्रयते । अनव्ययमप्यस्ति । रहसि भवम् = रहस्यम् । द्वन्द्वं मिथुर्मिथु (ने? ) नं ( द्वौद्वावर्थे? ) ॥ ३४ ॥ द्वन्द्वं मन्त्रयन्ते। मिथुः क्रीडन्ति कामिनः । मिथुनं धावन्ति विद्याधराः ।। यथायथं यथास्त्रम् ॥ ३५॥ गतास्सवै यथायथम् ॥ 1. रहः संत्रायते इति भवेदिय ।। - 4 ·२६ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः परोवरंप रस्परं क्रमे ॥ ३६॥ परंचावरंच = परोवस्मनुभवति = परोवरीणः । परंच परतरंच । परस्पर- मनुभवति । परस्परीणः॥ सम्यक् तत्त्वेष्टयोः ॥ ३७॥ तत्त्वे-सम्यगाह । इष्टे--- सम्यक् कृतम् ॥ सकृत् सदैकवारयोः ॥ ३८ ॥ सदाथै— सकृयुवानो गीर्वाणाः । एकवारे-सकृदंशं निपतति ॥ ताजग जोषग झडिति तरसा साग द्राङ्मङ्ख्याश्वरं शैध्ये ॥ ३९ ॥ ताजग (याधि? ) याहि । जोषग् यात । कगिति कुचतटादं नमो मन्म- थाय । (१) झडिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः। तरसोदितास ( जमलेषु? ) स्राक् सरन्त्यभिसारिकाः । द्राग् विद्रुतं कातरैः । मङ्घदपादि परितः पटलैः । आश्वपेहि मम शीधुभाजनात् । 'अरेरे, सर, अजिरं, मृधं चाहुः । तूर्णं द्रुतं क्षिप्रं शीघ्र लघिति क्रियाविशेषणम् ।। ऊर्ध्वमुपर्युपरिष्टादृर्षे ॥ ४०॥ ऊर्ध्वं प्राणायुत्क्रमन्ति । नीचेगच्छत्युपरिच दशा । उपरिष्टात् प्रतिष्ठन्ते ।। उच्चैरुच्चे ॥ ४१॥ उच्चैञ्चरतु चिरम् ।। नीचैरवाङधोऽधस्तान्न्यङ् नीचे ॥ ४२ ॥ नीचैः शंस । अवाङ्मुखः । अधोगङ्गा । अधस्तादद्रेः । न्यकृतः ।। अवश्यं नियमे ॥४३॥ अवश्यं यातारश्चिरतरमुषित्वाऽपि विषयाः ।। साम्यर्धे ॥ ४४ ॥ सामि सम्मीलिताक्षी ॥ 1, मातृकायां आन्ध्रलिप्यां अत्र हखैकारघटितलेखनं विद्यते ॥

·अव्ययकाण्डम् २७ साचि तिर्यगर्थे ॥ ४५ ॥ साचिलोचनयम (१) नमयन्ती ।। अन्वगानुषगानुकूल्ये ॥ ४६॥ अन्वगास्ते । तृणन्ति बर्हिरानुषक् । आनुकूल्येन दभैः छादयन्तीत्यर्थः ।। प्राधं निग्रहे च ॥ ४७ ॥ निग्रह-प्राध्वमङ्गानि साहसात् । निगृहीतान्यङ्गानीत्यर्थः । गतिप्रति- रूपकोऽयम् । आनुकूल्ये ---प्राध्वं कुरुध्वं बुधाः ॥ साक्षात् प्रत्यक्षे ॥ ४८॥ साक्षात्कृतधर्माणो विबुधाः ॥ प्रमी विषु विष्वक समन्तात् समन्ततः परितः सर्वतोऽर्थे ॥ ४९ ॥ प्रमीमादित्योऽसृजत् । सर्वत आदित्योऽसृजंदित्यर्थः । विषु अञ्चति- विष्वङ् । विष्वगञ्चति = विष्वद्यङ् । समन्ताद्भवः सामन्तः । समन्ततो धावति । परितः प्रपतन्ति दुष्कृतां विपदः ।। उभयतोऽभितोऽभिमुखे च ॥ ५० ॥ उभयतो ग्राम वसति । आयान्तमभितः कान्तम् । सर्वतः संमुखं बेत्यर्थः।। मुहुरसकृदभीक्ष्णं पौनःपुन्ये ॥ ५१ ॥ कान्ता मुहुर्ध्यायति । असकृत् समरे जितः । अभीक्ष्णमास्फालयतीभ- कुम्भम् ॥ ज्योग् दीर्घायुष्ट्रे ॥ ५२ ॥ ज्योङनदन्तः पूर्णकामाश्चरेम ॥ हिरुग् हिंसायाम् ॥ ५३॥ हिरु(र?)गवतो हैरुकः ॥ ईषदल्पे ॥ ५४ ॥ ईषच्चौरः॥

·२८ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः मनागनुशये च ॥५५॥ अनुशये-मनाङ् न भ्रष्टोऽस्मि । अल्पे-मनाग्वादी ॥ शनैर्मान्द्ये ॥ ५६॥ शनैर्याति पिपीलकः ॥ बलात् प्रसह्य बहलं हठे ॥ ५७ ॥ अहो बलात्कारः । प्रसाघाती। आर्य! बहलं गृह्णाति । हठात् कण्ठा- श्लेषीति हेतौ ङसिः ॥ आराद्दरान्तिकयोः ॥ ५८॥ दूरे-आराद्यातः । अन्तिके-रसं प्रीतां स्थापयेदारात् (?) ॥ प्रायः प्रायेण बाहुल्ये ॥ ५९॥ प्रायः प्रत्ययमादत्ते । प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानाम् ।। युगपदेकपदेप्रबाहुक तुल्यकाले ॥६० ॥ युगपद् ज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम् । अयमेकपदे तया वियोगः। प्रबाहुग् बहवो गताः । तुल्यकालं, समकालं, तत्कालमेककालमिति' क्रियाविशेषणम् ॥ सपद्यहाय तत्क्षणे ॥ ६१ ॥ सपदि दहत्युपेक्षितो विह्निः । अह्राय सा नियमजम् ।। उपांश्वप्रकाशे ॥ ६२॥ उपांशु स्याच्छतगुण उपांशुदण्डः ।। तूष्णीमवाचि ॥ ६३ ॥ तूष्णीमास्ते ॥ जोषं सुखे च ॥ ६४॥ सुखे—जोषं जितेन्द्रियः । अवाचि-जोषमुपास्महे ।। ।

·अव्ययकाण्डम् २९ तिरोऽन्तर्धानतिरश्वोः ॥६५॥ अन्तर्धी-तिरोभूताः । तिरश्चि- -तिरः काष्ठं कुरुष्व॥ खयमात्म(नोऽक्षे!)नेत्यर्थे ॥ ६६ ॥ स्वयमागतः ॥ कु कुत्साल्पयोः॥ ६७॥ कुत्सितो ब्रह्मा = कुब्रह्मा । ईषदुष्णम् = कोष्णम् ॥ उपष्टु दुष्टु दुष्टे ॥ ६८॥ उपष्टुकारी (कोहि पश्यति दुर्जनः?) पिशुनदौष्टवम् ॥ काममनुमतौ ॥ ६९ ॥ कामं शाम्यतु यः क्षमी ॥ निकामं प्रकामं सुष्टु बलवदतीवाऽत्यर्थे ॥ ७० निकामं क्षामाङ्गी । प्रकाममप्रोयत । सुष्टु खल्विदमुच्यते । बलवच्छा- तोऽसि । अतीव क्षुत्पिपासितः ॥ सु, शु, वन्व, पाद, प्याट्, प्रशंसायां च ॥ ७१ ॥ सुमुखम् । शुनासीरः । वन्व हं असि सूर्य (१) षाट श्रव्यं पठति । प्याट् पार्वती गायतु मङ्गलानि । अत्यर्थे–अभिशुनसखीनाम् (.) शु = प्रशस्तम्- अश्नुते = श्वशुरः । शुनासीरः ॥ वरं हीनोत्कर्षे ॥७२॥ बरं कूपशताद्वापी ॥ परं केवलं किन्त्वेकार्थे ॥ ७३ ॥ किन्त्यर्थे----भाव्योऽसौ मूर्खः परम् । केवलं कर्मवैचिच्यात् जाननपि विमुह्यति । एकार्थे-धर्मः सखा परमहो परलोकयाने । न केवलं यो महतोऽप- भाषते ॥

·निपाताव्ययोपसर्मवृत्तिः चिरं चिराय चिररावाय चिरस्य चिरे ॥ ७४ ॥ चिरंजीवी । चिरन्तनः । चिराय निर्धनो भूत्वा । चिररात्राय यजते । चिरस्य बत लब्धासि । चिराच्चिरेणेति नामनी ।। तत्त्वं व्यक्तौ ॥ ७५ ॥ तत्त्वं मूर्वोऽयम् । व्यक्तं स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् ॥ पुरस्तात् पुरतोऽग्रतोऽग्रे ॥ ७६ ॥ पुरस्तात् सेनानीर्याति । तदेत्यर्कः पुरस्तात् । पुरतस्त्वरितो याति । प्रसरतां यात्यग्रतः केसरी च ॥ पुरः पूजायां च ॥ ७७॥ पूजायाम्-पुरस्कृतः । अग्रे-पुरो याति ॥ अच्छाऽभिमुखे ।। ७८ ॥ अच्छ स्वच्छो भव । अच्छभल्लः । गतिप्रतिरूपकोऽयम् ॥ प्रादुराविः प्रकाशे ॥ ७९ ॥ प्रादुष्प्रभावः । आविष्कृतः । गतिप्रतिरूपको चैतौ संभवत एव । प्रादुर्भूतमधोक्षजम् । आविर्भूतः ॥ वरिवः परिचर्यायाम् ॥ ८॥ वरिवस्कृणोतु । परिचरात्वत्यर्थः । वरिवस्यति गुरुन् ।। सहसा आकस्मिकाविमर्शयोः ॥ ८१ ॥ आकस्मिके-शि(व:१)रः प्रसून सहसा पपात । अविमर्श-सहसा विद- धोत न क्रियाम् ॥ शश्वत्, सनत्, सना, नित्यदा, सदिति नित्ये ॥ ८२ ॥ शवदकरोत् । सनत् कुमारः । सना भ्रवणशीयते सनाशभिः (१) । सना- तनः । राधेयो नित्यदा दाता । सदिति मन्त्रिणः शुचयः । नित्यं सततमजल- ·अव्ययकाण्डम् मनिशमिति क्रियाविशेषणमनारतादिक्त् । एवं युक्तं स्वातुम् । अनन्तरं गतः । निश्चितं मूर्योऽयम् । भीमस्तरस्वी भृशम् । अत्यर्थं तनुः । साधु दृष्टं यद्दष्टव्यम् ॥ नमोऽर्चादौ ॥ ८३॥ नमो देवेभ्यः । विष्णवे दीपो नमः । दीपं निवेदयामीत्यर्थः ॥ औषड्, वौषट्, वपइ, वइ, ऋषड, देवेट्, स्वाहा हविर्दाने ॥ ८४ ॥ अस्तु श्रौषट् । हीही वौषट् । वषडिन्द्राय तस्मै स्वाहा। वट ताभ्यः स्वाह।। (वषड् ऋषड् देवेट !) अप्सुषदेवेट् । अग्नये स्वाहा ।। हन्त भिक्षादाने ॥ ८५॥ मनुष्याणां हन्त हन्ततिः । भूरियं हन्तकारः ।। खधा तृप्तौ ॥ ८६ ॥ पितृभ्यः स्वधा । प्रीतिस्तृप्तिफला ॥ वस्त्यविनाशे ॥ ८७॥ स्वस्ति प्रजाभ्यः ॥ कंबडन्तःकरणे ॥८८॥ कंबड् शुद्धिः । हृल्लाभ इत्यर्थः। आभिमुख्येऽप्याहुः । कंब(डखो?) धावति ॥ सपदिविद्रुवमेतर्हिसंप्रतीदानीमधुना सांप्रते ॥ ८९ ॥ सपदि दहत्युपेक्षितो वह्निः । विद्रुतोऽसौ विद्रुवम् । एतर्हि बर्हिणां कालः । संप्रत्यसांप्रतं वक्तुम् । तमधुना मधुनानिति तं हृदि (?) । असंप्रतीति नजसमासो- ऽव्ययीभावो वा ॥ धिङ् निन्दाभर्त्सनयोः ॥९॥ निन्दायाम्-धिक तार्किकान् । भर्सने-धिग् जाल्म ॥ ऋते विनाऽन्यत्र वर्जने ॥९१ ॥ ऋते कृशानोर्नहि मन्त्रपूतम् । विना वातं विना वर्षम्। अरोगिमावादन्यत्र ।

·३२ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः अन्तरेणान्तरा मध्ये च ॥ ९२ ॥ मध्ये-यतो भवन्तमन्तरेणान्यथाऽन्यदा भूपति_हितः । अन्तरा त्वां च मां च कमण्डलुः । वर्जने-अन्तरेण पुरुषकारं न किंचित् सिध्यति । त्वामन्तरा तामृतमनसा यथाक्षि (१)॥ पृथङ् नाना मेदे च ॥९३॥ भेदे-पृथग् वादाः । नानारूपा इत्यर्थः । वर्जने–तेभ्यः पृथक् । नाना नारीनिष्फला लोकयात्राः । स्त्रीविनेत्यर्थः । अपृथग्यत्ननिष्पन्न इति नजा ॥ अन्यद्विशेषे॥९४॥ चौरो गतः । अन्यत् किमास्ताम् । अन्यच्च (?) । कुवित् प्रशंसाभूत्योः ॥ ९५ ॥ प्रशंसायाम्—कुवित् (सुनोग?) इष्टये । भूतौ – कुविदनाय वसन्तः । समृद्धायाङ्गायेत्यर्थः ॥ हडुत्तारणे ॥१६॥ हुं हट् प्रतिहतोऽसि ॥ अदाश्चर्ये ॥ ९७॥ अद्भुतमिदम् । अदि भुवो डुतच् ( उणादिसूत्रमिदम् )। शं प्रतिग्रहे ॥ ९८॥ गां शं करोति ॥ स्वरिति प्रीतौ ॥९९॥ आज्येन तनूनपात् स्वरिति । प्रीयत इत्यर्थः ।। खगा निष्क्रये ॥१०॥ स्वगा सन्त्वृत्विजः । निष्कीताः सन्त्वित्यर्थः ॥ जातु खेदामर्षसंभावनानिश्चयकदाचिदथें ॥ १०१॥ खेदे- न जात्वहं भुञ्ज । अमर्षे - न जात्वस्य सुकृतमस्ति । संभावना- ·याम्-शूद्रं को जातु याजयेत् । निश्चये-को जातु युध्यतेऽर्जनेन । कदाचि- दथै-न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥ कारणोपदेशेऽपि-अत एवं स्वस्थो न जातु बहुभुक्॥ पुत् कुत्सायाम् ॥ १०२॥ पुत् कामः । पुद्गलः । पुगित्येके । (दिष्टया वर्धसे:) मर्याः सीमबन्धे ॥१०३॥ मर्या दीयते = मर्यादा॥ आदहारम्भहिंसाकुत्सासु ॥१०४॥ आरम्भे-आदह भक्तस्य भोजनाय । हिंसायाम् ---आदहारीन्पुरन्दरः । हिनस्तीत्यर्थः । कुत्सायाम्-ऊर्यादहयति करिष्यसि । (?) आदङ्क निन्दाविनाशयोः ॥१०५॥ निन्दायाम्-भुक्ष्वादक तृप्तः (?) । विनाशे-आदङ्क क्षीरं दधिभावाया। कू खु गुंघु की शी द्वेषे ॥१०६॥ कू मूर्ख । की (काटप्राणि?) शी (शाक्यायाम!) अनव्ययस्य अव्यय(स्य?) त्वेन भवनमव्ययीभावः । समा ( ख्यैवा? ) ख्ययैवाव्ययम् । अभावः सूकराणां निःसूकरं वर्तते । समृद्धिभिक्षाणां सुभिक्षम् ।। व्यक्ताऽव्यक्तवर्णपदवाक्यानुकरणम् । पि पि प्रिये! सु सु सुरां मु मु मुखासवं देहि । गवित्ययमाह । क्रोधं प्रभो ! संहर संहरेति । अव्यक्तानुकर- णम्-चीत् करोति यति च । चटच्चटिति चर्मणि च्छमिति (चौच्छलच्छोणिते?) चोच्चलच्छोणिते ॥ बीजकूटमालामन्त्राः । बीजं चतुष्कादि । कूटो नवात्मादि । माला- मन्त्रः कुरुकुल्लाभोरुण्डादिः । शुष्काक्षराण्यपि मालामन्त्रत्वात् । रूंदूं रूंढुं दिङ्ले दिङ्ले जम्बूकवर्जित जगति यति किनिकिचाक 5 ·निपाताज्ययोपसर्गवृत्तिः तोसुन् कसुमेजन्तम् । भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्य- स्तोसुन् । (पाणिनिसूत्रम् । ३-४-१६)। पुरा सूर्यस्योदेतो राधेयः । सृपितृदोः कसुन् । (३-४-१७) । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्सिन्। कृत्यार्थे तवैकेन् केन्य- त्वनः। (३-४-१४) । नम्लेच्छितवै नापभाषितवै । दृशे विश्वाय सूर्यम् । आम- न्तम् । कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि । (३-१-३५) । कासांचके। चिकीर्षामास । क्ता, ल्यप् , तुमुन्, णमुल् , खमुञन्तम् । क्ता-समानकर्तृकयोः पूर्वकाले । (३-४-२१)। भुक्ता गतः । ल्यप्-समासेऽनपूर्वे क्तो ल्यप् । (७-१-३७)। पलाय्य गतः । तुमुन्-तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् । (३-३.१०)। भोक्तं याति । णमुल्-आभीक्ष्ण्ये णमुल्च । (३-४-२२)। पायंपायं पिब बहु पयः । निमूलसमूल्योः कषः । (३-४-३४)। समूलकार्ष कषति । खमुञ्-कर्मण्या- क्रोशे कृत्रः खमुञ् । (३-४-२५)। चौरकारमाक्रोशति ॥ तसिल् , ह, नल, दा, अधुना, दानी, हिल, थाल् , धा, ध्यमुञ्, धमुञ् , शस् , च्चि, डाच् , साति, त्रा, कृत्वसुच् , सुच , तरां, तमां, वति, ना, नाञ् , अस्तायाः, सद्य आदयः ॥ पञ्चम्यास्तसिल् । (५-३-७)। सर्वतः । आधादिभ्यश्च । (वचनम् )। आदितः । मध्यतः । इदमो हः । (५-३-११) । इह । कुह । सप्तम्यास्त्रल् । (५ ३-१०)। तत्र । किंयत्तदः काले दा । (५-३-१५)। सर्वदा । यदा । तदा। कदा । अस्मिन् काले = अधुना । दानीम् । तदो दाच । (५-३-१९) । तदानीम् । अनद्यतने हिल् । (५-३-२१) । कस्मिन् काले = कर्हि । यहि । प्रकारवचने थाल्। (५-३-२३) । तथा । सर्वथा । संख्याया विधार्थे धा । (५-३-४२)। एकेन प्रकारेण एकधा । षोढा । एतद् धो ध्यमुञन्यतरस्याम् । (५-३-४४)। ऐक- ध्यम् । द्वियोश्च धमुञ् । (५-३-४५) । द्वैधम् । द्विधाच । वैधम् । त्रिधा । (धश्चत्रेधाः) एधाच्च । (५-३-४६) । त्रेधा । बह्वल्पार्थात् इस कारकात् (५-४-४२)। अल्पशः । अभूततभावे चिः । (५-४-५०) । शुक्लीभवति । अव्यक्तानुकर- 1. अत्र मातृकायां लेखनमतीव संकीर्णम् । अतः विविच्य ससङ्गति लिखितम् । न काऽपि कल्पना कृतेति विभावनीयम् ॥

·.... .... , अव्ययकाण्डम् ३५ णात् अनितौ डाच् । (५-४-५६) । पटपटाकरोति । विभाषा साति कात्स्न्यै । (५-४-५२)। भस्मसात् करोति । देये लाच । (५-४.५५)। देवत्रा करोति । संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच् । (५-४-१७)। बहून् वारान् बहुकृत्वो भुङ्क्ते । द्वित्रिचतुर्म्यः सुच् । (५-४-१८)। द्विः भुङ्क्ते । (एकात्!) एकस्य सकृच्च । (५-४-१९) । एकवारम् = सकृद्भुङ्क्ते । किंतराम् । वक्तित- माम् । सुतराम् । तेन तुल्यं क्रियाचेद्वतिः । (५-१-११५)। ब्राह्मणवदास्ते । विनञ्भ्यां नानाजी नसह । (५-२-२७)। विना वातम् । नाना चैत्रम् । अस्तात्यर्थाः । दिक्छन्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाम्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः (५-३-२७) । पूर्वस्यां दिशि, देशे, कालेवा = पुरस्तादम्यम् । अधस्तात् । दक्षि- णोत्तराभ्यामतसुच् । (५-३-२८) । दक्षिणतो वसति । विभाषा परावराभ्याम् । (५-३-२९)। परतः । परस्तात् । अवरतः । अवरस्मात् । अञ्चेर्लक् । (५-३-३०)। प्राक् । प्रत्यक् । उपर्युरिष्टात् । (५-३)३१)। ऊर्धायां दिशि देशे काले वा = उपरि वसति । पश्चात् परस्यां दिशि । (पूर्वपदस्यचापरस्य पश्चात् । ?) दक्षिण- पश्चात् । उत्तरपश्चात् । पश्च पश्चाच च्छन्दसि । (५-३-३३)। पुरो व्याघ्र एव ते पश्च सिंहः । पश्चा सिंहः । उत्तराधरदक्षिणादातिः । (५-३-३४)। उत्तराद्व- सति । अधरात् । दक्षिणात् । दक्षिणतः । दक्षिणादाच् । (५-३-३६)। दक्षिणा वसति । आहिच दूरे। (५-३-३१) दक्षिणाहि वसति । उत्तराच्च । (५-३-३८)। उत्तराहि वसति । पूर्वाधरावराणामसिपुरधवश्चैषाम् । (५-३-३९)। पुरः । अधः । अस्तातिच । (५-३-४०)। पुरस्तात् । अधस्तात् । विभाषाऽवरस्य (५-३-४१)। अबरस्तात् । अवस्तात् । समानेऽह्नि = सद्यः । (पतितं मांसेन । ?) अस्मिन् = अद्य । पूर्वादौ-पूर्वेद्युरन्येद्यु, रन्यतरेद्यु, रितरेद्यु, रपरेधु, रधरेद्यु, रुभयेद्यु, रुत- रेयुः ॥ उभयोरहोः उभयेयुः श्राद्धं कुर्यात् । परेद्यवि ग्रामं गन्ता । वर्षेऽस्मिन् ऐषमः । पूर्व वेषे = परुत् । परुद्भवः पटुरासीत् , पटुतमश्चैषमः । परारि(घ) धृतं . पुण्यम् । इति निपाताव्ययोपसर्गवृत्तौ (तिलककृतायां), द्वितीयमव्ययकाण्डम् ॥ श्रीः ·३६ ॥ श्रीः॥ श्रीगुरवे नमः।- ॥ तृतीयमुपसर्गकाण्डम् ॥ 1 .... .... .... .... .... .... .... प्रपरा सूदन प्रतिपक्ष अनन्तरक्रिया प्रादिकर्मण्युपरमे दिग्योगैश्वर्यजन्मसु । नर्मप्रेम्णोः प्रकर्षेऽग्रे ज्ञाने प्रसवभूषणे ॥१॥ दोष नियोगेऽवसरे सेवासाहसशुद्धिषु । उपयोगे प्रकथनेऽनवधानबहुत्वयोः ॥ २ ॥ माने हिंसाशास्त्रनानोर्वञ्चनार्थविपर्यये ":" इत्ययमुपसर्गः आदिकर्मादिषु वृत्तः स्वार्थबलाद्धास्वर्थ बाधते, अनु- वर्तते, विशिमष्टिवा । धातोरेव वा अनेकार्थस्य ससोऽर्थः उपसर्गोप्यते । तत्रादि- क्रियायाम्-पक्रमते भोक्तुम् । वाक्यं प्रस्तौति । प्रारब्धं दक्षिणेन = प्रदक्षिणम् । प्रारभते कर्तुम् । प्रकृतः कटः चैत्रः । (१) प्रवर्तते ॥ उपरमे--प्रान्तेन धीयते प्रधिः; उपरताभातिस्म । (१) प्रमाता रात्रिः। प्रगतःपितामहः = प्रपितामहः । सभ्या उपरतिरेव । प्रव्रजति । (प्रैति, प्रतीयते, स्वप्नेऽत एव । प्रलयं गतः । सुप्त इत्यर्थः । ?) दिग्योगे-प्राची-दिक् । प्राक्-देशः कालोवा । ऐश्वर्य-प्रभुदेशस्थ । प्रमवति गवां प्रत्यानेतुं स एव धनंजयः । जन्मनि-हिम- चतो गली 'प्रभवति । बीजादकुरः प्रवर्तते । नर्मणि- प्रहसति । प्रेम्णि-प्रीत्या नयः= प्रणयः। प्रकर-प्रतपति । प्रगल्भते । प्रविशति । प्रकाशते। प्रवर्धते । .... .... 1. काण्डस्यास्य भादावेष, मातृकायामेवंरीत्या लेखनं वर्तते॥ अत्राऽपि ग्रन्थपातः संभूतः स्यात् । लुप्तश्च भागः केवलमुपसर्गस्वरूपनिरूपकश्लोकात्मक एव भवेदिति प्रकरणेन मन्यामहे ।। 2. अत्रापि मन्थपातः ॥

·उपाकाण्डम् ३७ प्रचिनोति । प्रशंसति । प्रकृष्यते । (श) प्रार्थयते । प्रणम्य । प्रणिपत्य । प्रसक्तः । प्रजातः । प्रयच्छति । दाण् = दाने। यमेरापहारोऽत्र । प्रसिद्धेना- पहृतत्वात् । अग्रे-अग्र हस्तस्य = प्रहस्तः । प्रपदम् । पादानमित्यर्थः । ज्ञाने- (बताच्छन्दसि तस्थाऽप्याहुः ? ) । (प्रकर्षण गुप्तो धीयः ?) प्रणिधिः = चरः । अत्वरायां प्रकर्षणैव सिद्धम् । प्रबद्ध वक्ति। ध्यानेऽप्ययम् । प्रध्यायाति = स्मरति - प्राच्यम् । प्रसवो गर्भग्रहणम् । पुरोवातो गाः प्रवाययति । भूषणे--प्रसाध- यति । दोपे--प्रलपति । नियोगे -प्रयुङ्क्ते । प्रोषितः । प्रहितः। अवसरे- प्रस्तावः । सेवायाम्---नृपं प्रकुरुते । सेवत इत्यर्थः । साहसे-पराचारान् प्रकुरुते । तेषु सहसा वर्तते इत्यर्थः। शुद्धौ । प्रसीदति । प्रसन्नः। उपयोगे-शतं प्रकु- रुते । व्ययीकरोतीत्यर्थः । प्रकथने-जनवादान् प्रकुरुते । प्रवक्ति । प्रवादः । अनवधाने-- प्र(सा.)माद्यति । प्रस्मरति। बहुत्वे--प्रभूतम् । प्रचुरन् । प्रबलम् । प्रकीर्णो देशः । माने---प्रदेशः (प्रादेशः:)। प्रस्थः । प्रकामः (१) हिंसाया- प्रहरति । प्रवासयति । प्रमापयति । शास्त्रनाम्नि-प्रक्रिया । प्रकरण : । मुख्येऽपि । प्रधानम् । प्रवरः । वञ्चने--प्रलम्भयति । विप्रलम्भः । प्रतारिताः । अर्थवैपरीत्ये--- प्रतिष्ठते = गच्छतीत्यर्थः । प्रवसति । (प्रपूरयति । १ ) देशे रूढः सिद्धम् । प्रणतो देशः॥ परा भृशेऽनाभिमुख्ये त्वराभिभवविक्रमे ॥३॥ प्रशान्तावप्रसहने धर्षणे (' विद्रुते ) ऋषौ । भृशे-पराहन्ति । पराजितः । पौनः पुन्यं भृशार्थ एव । वज्र परामशति । अनाभिमुख्ये---परागच्छति । परावृत्तः । पराञ्चति । पराङ्मुखः । त्वरायाम्-परा- पतति । अयमहं परागत एव । अभिभवे---पराभवति । पराकृतः । विक्रमे-परा- क्रमति । प्रशान्तौ-परैति । परेतः । अप्रसहने-अध्ययनात पराजयते। सोढुं न शक्कोतीत्यर्थः। धर्षणे-प्रसभं पराधृष्टः । विद्रवे--पलायते । ऋषौ-पराशरः।। अपोऽन्यथात्वे विश्लेषे हासोद्धाटनवारणे ॥४॥ ईप्साव्यावृत्त्यनुत्कर्षन्यकारोवाशमुक्तिषु । 1. विवे, इति पाठः स्थात् ॥

·३८ निपाताध्ययोपसगेहात्तः प्रतिदानव्याजदोषद्रोहनिहवखेलने चौर्यनिर्देशपूजासु वैकृत्यांशे विपर्यये । अन्यथात्वे-अपवर्तते । विश्लेषे-अपैति । अपवाहयति । अपयुज्यते । हासे--अपचयः । अपसर्पति । अपसरति । उद्घाटने-अपवृत्तं द्वारम् । वारणे- अपहतं पापम् । प्रेयान् सायमपाकृतः सशपथम् । ईप्सायाम्--अपेक्षते । व्यावृत्तौ- अपोहते। अपयाति । अनुत्कर्ष-अपकृष्टः । न्यक्कारे-अपक्षिपति । अपविद्धः । अपध्वस्तः । उत्प्राशे- अपइसति । मुक्तौ---अपवर्गः । अपवृज्यते । प्रतिदाने- अपायते ऋणम् । व्याजे-अपदेशः । दोष-अपध्यायति । अपस- रति । अपभाषा। अपवादः । द्रोहे-अपराध्यति । अपकारः । निवे--अप- हुते। अपलपति । अपजानीते । खेलने--अपस्किरते ऋषभो हृष्टः । चौर्य- अपहरति । निर्देशे-अपदिशति । पूजायाम्--- अपचितो विष्णुः । वैकृत्ये- अपस्कीर्णमुखः । अंशे-अपस्करो रथाङ्गम् । विपर्यये--- अपमृत्युः । अपद्वारम् । अपनयः । अपसव्यगतः। ( दानाद्यप्रसिद्धम् ? ) वर्जने कर्मप्रवचनीयः । अपसाके- ? ताद् वृष्टो देवः । संसम्यक्त्वे समन्तत्वे श्लेपे कूजनवर्तने सहभावे स्मृतौ क्रोधे वृद्धिवाचिकढौकने । अनिश्चये गुणाधानप्रतिज्ञात्यागसेवने ॥७॥ क्रियान्तोद्योगनियमे विमर्शगणनाक्षये । नैकव्येऽनुकृतौ प्रीती स्वीकारोत्पत्तिवर्जने ॥ ८॥ आभिमुख्य परिचये कालेऽल्पपरिहारयोः । सम्यक्त्वे-संप्रयच्छति । संस्मृतीप्साभृशसत्येष्वत एव । संवरयति । संरक्तः । संजानाति धर्मम् । समन्तत्वे - संपतन्ति सैन्याः । सम्राट् । संख्यातः । श्लेषे- संधत्ते । संयोगः । समवैति । संबध्नाति । संभेदः । सङ्गमः । सङ्घट्टः । घटते । कूजने--संक्रीडन्ति शकटानि । वर्तने- (संपाति!) प्रास्थिकी 1 -- ·- उपसर्गकाण्डम् ३९ पाली । (:) सहभावे-संहन्यते - सङ्घः । संभूय यानम् । संस्पर्धः प्रमाणानाम् । रतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः । सङ्करः । संसर्गः । संकेतः । स्मृतौ-समाधत्ते । संकल्पः। ज्ञानम् । क्रोधे-संरभते । सन्तापः । वृद्धौ---संपत् । संभारः। संबध्यति । |चिके---संदिशति । ढौकने-समाहरति । समूहते। संक्षिपति । संघटयति । वृतं द्वारम् । संकुचति । भाण्डानि समाचिनोति = संभाण्डयते । अनिश्चये- दिग्धे । संशेते । गुणाधाने--संस्करोति । समालभते । समाष्टिं । भूषणेऽत व । शरीरसंस्कारः । प्रतिज्ञायाम-संजानीते। संगिरते । संशृणोति । त्यागे- न्यस्यति । समावर्तते । सेक्ने-संवाहयति । क्रियान्ते--(संतिष्ठते ! ) समाप्तिः। योगे-(सभनझतिः) नियमे - संयमः । मर्यादा नियम एक। संस्था । विमर्शे- पृच्छते। संमूर्तः । संप्रधारयति । संमन्त्रयति । गणनायाम् --संख्याति । संचष्टे । कलयति । क्षये-संहरति । मरणेऽत एव । सस्थितः । संज्ञापनम् । नैकट्ये- क्रान्तिः । संनिकृष्टः । संनिहितः । समीपम् । अनुकृती-संकाशते । पद्मसं- शः। संवदति । संनिभाति । संनिभा । वाहीको गोसंस्थानः । विष्णोः संस्था । कृतिरित्यर्थः । प्रीती--संभाषते । स्वीकरणे-संगृह्णाति । चीवराणि समाज- ते = संचीवरयते भिक्षुः । उत्पत्तौ-गर्भः संभवति । वर्जने-संचक्ष्याः खलाः । चष्टे । (?) आभिमुख्ये-संमुखः । समेति । परिचये.-संस्तवः । संपृच्छते । ले--समयः । अल्पे--समर्घः । परिहारे--अत्र समाधीयते रम्यत्वशुद्धी अप्र- द्धेि। संस्कृता कन्या । संस्कृता आपः ॥ । ॥९॥ अनु पश्चात् कृपाज्ञानसांत्वने सेक्नेच्छयोः सादृश्याचरणप्रश्नादेशाङ्गीकृतमार्गणे । प्रोत्साहनेचानुकून्ये पश्चात्तापानुपूर्व्ययोः प्रसाधनेचोपकारे सातत्यालोचनान्वये । ॥१०॥ पश्चाद?--अनुसरति । अनुचरः । कृपायाम् - अनुशोचति । अनुक्रोशः । ने-अनुभवति । अनुमतम् । अनुमानम् । सान्त्वने--अनुनयति । अनुकूल- ते । अनुलोमः । सेक्ने--अन्वास्ते । अनुजीवी । इच्छायाम्- अनुरोधः ।

·निपातम्यगोनसर्मतिः । सादृश्य-अनुहरति । अनुकरोति । अनुकल्पते । अनुरूपः । आचरणे-अनुष्ठा- नम् । अनुतिष्ठति । प्रश्ने-अनुयुङ्क्ते । अनुजिज्ञासते। आदेशे-अनुशास्ति । अनुज्ञा । अधीष्टेऽत एव । इन्द्रायानुब्रूहि । अनुवाकः । (अनुचरः ?) अङ्गी- कृतौ-अनुमोदते । अनुवर्गः । अनुज्ञातः। मार्गणे- अन्विष्यति । प्रोत्साहने- होतेऽनुगृणाति । होतारं शंसन्तं प्रोत्साहयतीत्यर्थः । आनुकूल्ये— अनुवर्तते । अनुकूलः । अनुलोमः । अनुरक्तः । पश्चात्तापे--अनुशेते । अनुशयः । आनु- पूज्य–अनुक्रामति । प्रसाधने-चन्दनेनानुलिम्पति । उपकारे- अनुगृह्णाति । अनुकल्पते । सातत्ये—अनुबध्नाति । अनुस्मृतिः । आलोचने-अन्वीक्षते । अनु- संधत्ते । अन्क्ये-अनुषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतुः । अनुगता आपो यत्र = अनूपो देशः । लक्षणादौ कर्मप्रवचनीयः । लक्षणे--अनुवनमशनिर्गतः । इत्थं- भूताख्याने-साधुश्चैत्रो मातरमनु। भागे-यदासामनु स्यात् तद्दीयताम् । वीप्सा- याम्-वृक्षं वृक्षमनुसिञ्चति । सहाथै नदीमन्ववसिता सेना । नद्यासह संबद्धत्यर्थः । हेतो. --शाकल्यस्य संहितामनु प्रावर्षत् । हीने--अन्वर्जुनं योद्धारः । अर्जुनाद्वीना इत्यर्थः । सामीण्यायामसादृश्वपश्चादर्थेऽव्ययम् । अनुशोणं पाटलिपुत्रम् । अनुगङ्ग- वाराणसी। अनुरूपं सुरूपो वहति । मुनिं कणादमन्वतः ॥ अब क्रोधे बोधरोधे धैर्यालम्बनभूषणे ॥११॥ न्यग्भावाभिभवादानभोजने श्लेषधर्षणे । दपैंकाम्यकप्तसेवाप्रहासालोकशुद्धिषु ॥ १२॥ अनुत्साहप्रसाराज्ञावेलासंहतिखण्डने । सामीप्येपद्व्याप्तिदेशदाशनमिश्रणे ॥ १३॥ क्रोधे-अवख्याति । अवदष्टे (१) बोधे--अवस्यति । अवैति । अवगतम् । रोघे-अवगृह्णाति । अवग्रहः । अवरोधः । धैर्य.-अवष्टम्भः । अवस्तृणाति । आलम्बने-अवलम्बते । अवष्टनाति । भूषणे---अवतंसयति । न्याभावे--अव- पतति । अवनमति । अवाक् । अभिभवे-~~-अवमन्यतेः । अवजानाति । अवक्षि- पति। मादाने-अवचिनोति । अषलुम्पति । भोजने-अष्षणसि । अवदंशः ।

·- 1 उपसर्गकाण्डम् ४१ अषे-अवगृहनम् । अवगाहः । धर्षणे- अवस्कन्दति । अवमर्दः । द- अवलिप्यते । ऐकाग्र्ये- अवधत्ते । अवधारयति । कुप्तके-अवक्रीणीते । अव- न्यः । सेवायाम्---अवलगति । अवसज्यते । प्रहासे- अचस्तनोति । अवहेल- इति । आलोके–अवलोक्यते । शुद्धौ-अवदातः। अनुत्साहे-अक्सीदयति । अवहीयते । अवकर्षति । आज्ञायाम् .... अवसृजति । अववदति । अववादः । लायाम्-अवसरति । अवसरः । अवतरति । संहृतौ .-अबहारः । शाली प्रस्थमकहरति । हानावत एव । अवपुष्पस्तरुः । खण्डने-अवदानः । अव- अति । सामीप्ये-अवष्टब्धमेव । अविदूर इत्यर्थः । ईषदर्थे ---शुना अवलीढम् । व्याप्तौ-श्वा अक्कीर्णः पांसुभिः । अवाप्तोऽर्थः । अवकाशः । वर्चस्क एवाऽवस्करः । काशेन अवदधाति मांसम् । वचनक्रियाभृशाद्यप्रसिद्धम् ॥ निःपृथक्करणे खेदे बहिष्कृत्याग्रहे भृशे । भोगेऽधिश्रयणे शान्तावन्तर्धानपदार्थयोः ॥१४॥ आविष्करणसंपन्योर्वियोगे दर्शने सुखे । पृथक्करणे-निवारयति । निष्कासयति । खेदे-निर्विद्यते । निस्स- इते । बहिष्करणे- निर्गरति । निर्गच्छति । निष्ठीवति । निःशिवति । निर- स्यति । निष्क्रान्तः। आग्रह-निर्बन्धः । निबध्नाति । भृशे-निष्पतति । निर्दग्धः । निरीक्षते । निर्जितः । निर्वृष्टः । भोगे- निवेशः । निर्विशति । अधिश्रयणे- आमेयमष्टाकपालं चरुं निर्वपेत् । शान्तौ-दीपो निर्याति । निर्याणम् । " गाख्याने'-निर्वक्ति। निर्वदति । संपत्ती-निवृत्तः । निर्वाहः । (निस्तक्षति ।) निष्पत्तिः । निर्मितः । वियोगे-निर्मुक्तः शल्येन = निः शल्यः। निरामयः दर्शने-निर्दिष्टमासनं भेजे । सौख्ये—निर्वृतिः । निर्वाणम् । अभावेऽव्ययम् । अभावो मक्षिकानाम् = निर्मक्षिकम् ॥ दुरीषदर्थे निन्दायां कृच्छाऽनीप्सितवैकते ॥१५॥ 1. अत्राऽपि अन्धपातः ॥ 2 अन अन्तर्धान, पदार्थ, आविष्करणरूपेषु अर्थेषु उदा. हरणानि मातृकायां न सन्ति । अतोऽजमाप प्रन्यपात एव ॥ 3. श्लोके अनुहरितः अर्थः ।। । - अन्व- ·४२ निपाताध्ययोपसर्गवृत्तिः ईषदर्थ-दुर्बलः । कुत्सने-दुश्चर्म । कृच्छे-दुष्पानः । दुर्गतिः । अनीप्सिते-दुर्भगः । दुष्कृतम् । वैकृते-दुर्मुखः । असंपत्त्यादावव्ययम् । असंपद् भिक्षाणाम् = दुर्भिक्षं वर्तते ।। वि विशेषेऽत्यये व्याप्तौ परिवत विपर्यये । निवृत्तिपृथुतान्याजव्याख्यानाश्वासभोजने ॥१६॥ विरोधप्रैषपर्यायक्रियाक्रीडनवण्टने । रोधोद्वाहक्लेशदूरशौर्योद्योगनिशामने ॥१७॥ दानेऽन्यथात्वे नानात्वे नाशाश्चर्योक्तिमिश्रणे । मेदशिक्षामोहमुख्यविचारासंमुखे व्यये ॥१८॥ विशेष-विराजते। विहसति । विशिनधि । अत्यये-विभाति। विभा- वरी = रजनी। विवासयति। व्य_ नमः। व्याप्तौ-विभवति। विभुः। व्याप्नोति। विष्कम्भते । परिवर्त-विनिमयते । विक्रिणीते । क्रियापरिवर्तेऽपि । व्यतिलुनीते। व्यतिहारः । विपर्यये--विरज्यति । विस्मरति । निवृत्ती-विरमति । विश्राम्यति । पृथुत्वे-विकसति । विस्तीर्णम् । आस्यं व्याददाति । व्याजे-व्यपदिशति । व्यंसयति । व्याख्याने व्याचष्टे । व्याकरोति । विवृणोति । व्यनक्ति । आश्वासे- विश्वसति । विसंभते । भोजने-विदशति । विष्वणति । विरोधे-विरुध्यते । विगृह्णाति । विराधयति । व्युत्थानम् । (विभावते ?) विप्रतिपद्यते । विदधति । विरूपः । प्रेषे--विसृजति । व्यादिशति । पर्याये---नृपं विशेते । क्रमेण सेवत इत्यर्थः। तवाद्य राजन् विशायः। क्रियायाम्-विदधाति । विनिर्मिमीते । क्रीडने- विहरति । विलसति । वण्टने—विभजति । रोधे–विबध्नाति । विलम्बते । विधारयति । विष्कम्भः । उद्वाहे विवहति । क्लेशे - विषीदति । विद्राति । विषादः । विद्रवः । । दूरे-विप्रकृष्टः । व्यवदधाति । व्यवहितः । विश्लेषेऽत एव । वियुज्यते । वियौति । व्यतिरिच्यते । शौर्य-विक्रामति । उद्योग-व्यवस्यति । व्यवसायः । विचेष्टते । व्यापारेऽप्यत एव । व्यायच्छति । यवहरति । निशामने-विज्ञापयति । दाने-वितरति । विश्राणयति । अन्य- - ·उपसर्गकाण्डम् ४३ थात्वे-विपरिणमते । विवर्तते । नानात्वे-विकल्पते । न्यूहति । विचरति । विचित्रम् । नाशे - -विलीयते । विप्लवते । विपत्तिः। व्यतिरेकः । विकुरुते । विकारः। व्यतिचरति । विरोगः । विदस्तः । आश्चर्य–विस्मयते । उक्तौ- व्याहरति । विरौति । विशब्दयति । मिश्रणे-व्यवैति । व्यतिजपति । व्यतिकी- यते । भेदे--मन्त्रविनावः । (शिखायाम् ? ) शिक्षायाम्-विद्याविनीतः । व्युत्पन्नः । विदग्धः । विदहति । मोहे--विभ्रान्तः । विचित्तः । मुख्ये-विशिष्टः । विचारे-विवेदयति । विविक्तः । विमृशति । विचिनोति । विचारयति । असं- मुखे--विमुखः । व्यये-शतं विनयते । संज्ञायां यथाकथञ्चित् । विष्किरः शकुनिर्विकिरोवा । वृक्षासनयोर्विष्टरः । विष्टारपङ्क्तिःछन्दः ॥ आङाभिमुख्ये करणे ग्रहणे श्लेषधर्षणे । क्रान्तौ शापाधानकांक्षानिषेधप्रह्वतावधे ॥ १९॥ विसंमेऽभिविधौ बन्धे स्पर्धानिर्देशभूषणे संप्रदाये पारतन्त्र्ये लाने संस्थानदैर्ध्ययोः ॥२०॥ विज्ञानेऽङ्गीकृतौ त्यागे उत्कण्ठावृत्तिभोजने । स्थानाध्मानश्रमाह्वाननैकव्ये कालयापने ॥ २१ ॥ स्पर्शावष्टम्भोपरमे भृशे कृच्छ्रादिकर्मणोः। आभिमुख्ये-आनीतः । आयाति । करणे---आवहति । आचरति । ग्रहणे-आगृह्णीते । आदते । आच्छिननि । आसादयति । आपद्यते । श्लेषे- आलिङ्गति । आश्लिष्यति । धर्षणे-आस्कन्दति । आमृशति । आधर्षयति । कान्तौ-आरोहति । आवसति । आतिष्ठति । आक्रामति । आवृतः । शापे- आक्रोशति । आक्षारयति । आधाने–आवपति । आस्थापयति । आधत्ते । काङ्- क्षायाम्-आशास्ते । आशंसा । आकाङ्क्षति । निषेधे-आक्षिपति । आगूरते । आकाशते । आकाशम् । प्रहत्वे-आवर्जयति । आनतः । आञ्चति। दोर्दण्डा- श्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यतः । वधे- पशुमालभेत । विस्रम्भे-आश्वसिति । अभिविधौ-आदिशति । आच्छादयति । आवृणोति । बन्धे-आमुक्तकचुकः ।

·निषाताव्ययोपसर्गवृत्तिः आमुञ्चति । आलयति । (१) स्पर्धायाम्-मल्लो मल्लमाह्वयते । निर्देशे-आज्ञप्तः । आज्ञा । भूषणे-आभियते = आभरणम् । आकल्पः । संप्रदाये--आमनन्ति । आम्नायः । पारतन्त्र्ये-- आयतते । आयत्तः । खाने-आप्लवते । संस्थाने- आक्रियते = आकृतिः । दैध्ये--आयच्छते । आयामः । आयतिः कालदैर्घ्यम् । विज्ञाने---आभाति । आभासते । अङ्गीकृतौ-आशृणोति गाम् । त्यागे- आपृच्छते गुरुम् । उत्कण्ठायाम्-आतनुते प्रियम् । आवृत्तौ-आसूत्रयति । आवर्तते । भोजने-आहरति । आहारः । स्थाने-आध्रियते-आधारः । आधीयते । आध्माने--आनाति । आनाहः । आपूर्यते । श्रमे- आयस्यति । आह्वाने-आमान्त्रयति । आकारयते । नैकट्ये-आसादयति । आसन्नः । काल- यापने-आगमयस्व भावम् । कंचित् कालं प्रतीक्षस्वेत्यर्थः । स्पर्शे-गामालभ्य । अवष्टम्भे-आलम्बते । उपरमे-आनमति । भृशे-आभाषते । आस्रवः । आस्रावयति । कृच्छे- (आमनुः ? ) आपत् । आदिकर्मणि-आरभते । मर्या- दाभिविध्योः कर्मप्रवचनीयः । आसुन्नात् । ईषदादावव्ययम् । आ–उप्णम् = ओष्णम् । विस्मयप्रतिष्ठयोः रूढः । आश्चर्यमनित्ये । आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ॥ नि न्यगभावे गुप्तदाने स्वभावस्वापनिग्रहे ॥ २२ ॥ श्रुतिव्यावृत्त्यवस्थाने कथनाधानयन्त्रणे । तेजने कारणे राशौ कौशलाज्ञान्तनाशने ॥ २३ ॥ श्राद्धे परीक्षोपवेशे रते साम्येऽक्ष्ण्यनन्तरे । परिवर्ते भृशे लेशे बन्धे स्वदृष्टिकेतने ॥ २४ ॥ न्यग्भावे-निहन्यते । निमज्जति । न्यञ्चति । निपतति । निकृष्टः । निकृ- ध्यते । न्युजं पात्रम् । गुप्तदाने-निक्षिपति । निधत्ते । उपनिधिः । न्यासः । निखनति । स्वभावे-निसृज्यते - निसर्गः । स्वापे-निद्राति । निग्रहे- निकारः । निकरोति । निगृहीतः । श्रुतौ-निशाम्यति । व्यावृत्तौ--निवर्तते । निवृष्टो मेघः । अवस्थाने-निविशते - निवेशः । निलीयते । निवसति । निकेतः । कथने-निर्दिशति । आधाने---निषिञ्चति । निषेकः । यन्त्रणे-~- ·उपसर्गकाण्डम् ४५ नियच्छति । निवदति । नियमः । नियन्त्रयति । तेजने—निनश्यति । निशानयति । निकषः । कारणे--निधत्ते । निधानम् । नियच्छति । (१) राशौ-निचिनोति । निचितः । कौशले-निष्णातः । निपुणः । आज्ञायाम्-निदेशः । निसृष्टः । नियुक्तः । अन्ते-निष्ठ। । निष्ठितः क्रतुः । नाशने-निहन्ति । निषूदयति । निलयति । निधनम् । निबर्हणम् । श्राद्ध-निवपति । निवापः । परीक्षायाम्- निकषयति । निरूपयति । उपवेशने-निषोदति । रते-निधुवति । निधुवनम् । साम्ये-- शशिनिकाशः । निकाशते । निभाति । पद्मनिभः । निमेषः । निमिषति । निमीलति । अनन्तरे- निकटः । निकटति । संनिकृष्टः । परिवर्ते-नियमते (:).... ....ते । तिलैाषान् नियच्छति । भृशे- निरतः । निसृतः । निकीर्यते । निकरः । लेशे--निद्रुसति (') बन्धे-निब- ... घ्राति। %3D .... .... अधि स्वाम्याधिक्यनिन्दाभिचारे स्मृतिपाठयोः । पाकारम्भे प्रहसने प्रेरणोपरिभावयोः ॥ २५॥ स्वीकारे विनियोगे च लाभे सन्तानसंमुखे । ज्ञानप्रस्तावयोः 4 .... - .... स्वाम्ये--अध्यास्ते । अधितिष्ठति । अधिपः । आधिक्ये-अघीष्टे । अध्याहारः । निन्दायाम् .... । अभिचारे-अधिचरति । स्मृती- अध्येति । पाठे-अधीते । पाकासम्मे--अधिश्रिणीते । अधिश्रयते । प्रह- सने चक्रे तमभिबभूव । तेन वाजित इत्यर्थः । प्रेरणे- अध्येषति । अध्येषणा । अधीष्टम् । उपरिभावे-अधिशेते । अध्यभाति । अध्यशनम् । मुक्तस्योपरि भोजनम् । अध्यस्यति । अधिवसति । अधिरोहति । अधिविन्दति । अधिकारः । परिभवेऽत एव । शनधिशेरते । स्वीकारे-अध्य- वस्यति । विनियोगे---अधिकृतस्य कर्तृत्वं न कर्तृरधिकारः । लामे-धत्ते (?) समधियच्छन्ति । सन्ताने--अधिसृजति शरान् । साम्मुख्ये--अध्यक्ष्णोः 1. ५ एवं चिह्निते सर्वत्र ईषत् प्रत्यपातोऽजनि इति विभावनोयम् ।।

·४६ निपताव्ययोपसर्गवृत्तिः .... अध्यक्षः । अध्यक्षं प्रमाणम् । अधिमुखः । ज्ञाने-परं ब्रह्माऽधिगच्छति । अधि- गतपरमार्थान् पण्डितान् मावसंस्थाः । प्रस्तावे--शब्दानुशासनमधिक्रियते । ऐश्व- र्यादौ कर्मप्रवचनीयः । अधिप्रजासु राजा । अधिराज्ञि प्रजाः । सामीप्ये निपातः । अध्यधिग्रामम् ॥ बन्धस्थगनोपगमेष्वपि ॥ २६॥ बन्धे-अपिनद्यति । पिनद्धः । अधिग्रहो बन्ध एव । अपि गृह्यते । स्थगने-पिधत्ते । पिहितः । उपगमे--अथेतरे दुःखमेवापियन्ति । पदार्थादौ कर्मप्रवचनीयः । अप्रयुक्तपदस्याथै – सर्पिषोऽपि स्यात् । माता स्तोकंवा । संभाव- नायाम्-राजंस्त्वमपि वर्तसे । अपेक्षा रत एव । अपि गृह्णीयां वेदम् । अपि नस्सकुले भूयात । गर्दायाम्-अपि सिञ्चेत् पलाण्डुम् । अन्वव- सगै-अपि सिञ्च । अपि स्तुहि । यथेच्छं कुर्वित्यर्थः । समुच्चये--अपि सिश्च । अपि स्तुहि । सिञ्च च स्तुहिचेत्यर्थः । प्रभवाढार्थादौ निपातः । अपि क्रियार्थ सुलभ समित्कुशम् । बाढाथै-अपि कुर्याम् । समुच्चये-शुकमपि सारणमपि ॥ अत्युलापननिर्वाहानातिशपवञ्चने । अन्यधर्मप्रापणानुज्ञानेऽन्तर्भावभूतयोः ॥ २७॥ उल्लङ्घने--अतिक्रामति । अतिवर्तते । अतिपतति वेलाम् । अतिप- धते । अतिचरति । निर्वाहे-अतिवाहयति । अतिगमयति । अनथे- अत्ययः । अत्याहितम् । अतिशये--अतिशेते । अतिव्याप्तिः । अतिषिञ्चति । अत्याधानम् । वञ्चने-अतिसंधत्ते । अन्यधर्मप्रापणे--अतिदेशः । अतिदिशति । अनुज्ञाने- अतिसृजति । अन्तर्भावे-अतिगच्छति नृपम् । भूते-अतीतः । पूजातिक्रम- णयोः कर्मप्रवचनीयः । अतिस्तुतम् । सर्वान् गुणानेष गुणोऽति भाति । भृशादी- गलिः । अतिवृद्धः ।। सु सौष्ठवाकच्छगन्धे - सौष्ठवे—सुष्ठु मनस्वी भवति = सुमनायते । सुबद्धम् । अकृच्छे-सुकरो घटः । सुपानं पयः । गन्धे-सुरभते = सुरभिः । सुरभितम् । पूजायां कर्मप्रवच- .

·उपसर्गकाण्डम् .... .... .... .... .... नीयः । सुसिक्तम् । सुस्तुतम् । सुषिक्तं सुष्टुतमिति सौष्ठवे । (अतिशयशोभनत्व:) समृद्धिर्मदाणां सुमद्रम् ॥ - उज्जन्मोचैस्त्वभूषणे । तर्को_पेक्षणोद्योगविवाहत्याग.. ॥ २८॥ विनाशकथनाभ्यासविपर्यास (विलोचने !)। हिंसौत्सुक्य ('पदा?) शंसामयामाध्यस्थ्यसाहसे ॥ २९ ॥ प्राबल्यसिनिर्देशदिग्योग व्रतनिर्गमे । जन्मनि-उत्पद्यते । उद्मवति । उदेति । धनमुत्तिष्ठति ग्रामात् । उच्चै- स्त्वे-उद्घान्तः । माद्यति । भूषणे-उत्तंसयति । तर्के-उल्लिखति । उन्नयति । उत्प्रेक्षते। उत्पश्यति । ऊर्ध्व-उदेति । (उद्वणः!) उत्तर त । उदीयते । उच्चरति । उत्क्षिपति । उर्तयति । उल्लङ्घयति । (उत्कुदुकः?) अपेक्षणे-~-उदीक्षते । उद्यमः । उत्थाय । विवाहे--उद्वहति । उद्वाहः । त्यागे-उच्छिनष्टि । उच्चारः। उच्छिष्टम् । उत्सृजति । उत्सेधति | उत्करः । विनाशे-उत्सी- इति । उत्सन्नम् । कथने-उद्दिशति । उदीरयति । उच्चरते । उदाहरति । उद्- घाटयति । अभ्यासे—उल्लसति । उद्भासते । विपर्यासे-उद्वर्तते ।उद्वस्यते (१) उद्वेल्लति । उद्वलति । अर्थविपर्ययेऽत एव । उन्मज्जति । उन्नमति । उद्वसति । उद्वेष्टितः । उन्मूर्च्छति। उद्गिरति । उल्लेखने-उल्लिखति । उल्लेखः । उत्किरति । हेसायाम्---उन्नाटयति । उत्क्राथयति। उज्जासयति। औत्सुक्ये-उत्कण्ठते । 1 उपादाय ? उत्कोशयति । उत्कोशः ।१ ) प्रशंसायाम्-उत्कर्षः । उत्कृषते । उत्सवः । सूचने-उत्कुरुते वाग्भिः । माध्यस्थ्ये-उदास्ते । उदासीनः । साहसे-उत्कुरुते कन्याम् । सहसा कामयते कन्यामित्यर्थः । प्राबल्ये-उल्वणः गमः । उल्बण इति पृषोदरादित्वात् । तृप्तौ-उत्कृतोऽन्नेन । निर्देशे-उद्दि- 1. "क्योपदा" इति पाठे संगतिः स्यात् ।। " उपदायाम-उत्कोचः । उत्कोच. पति" । इति पाठो युक: स्यात् । 3. श्लोके ताददयमों नोपात्तः । तत्रोपात्तस्य क्रमप्राप्तस्य, सूयारूपस्यात्र उदाहरणं नास्ति ।

·४८ निपातायोपसर्गवृत्तिः - श्यते । दिग्योगे-(उदीदीव:) उदग्-देशः कालो वा । व्रतनिर्गमे--उदीक्षणम् । परादौ निपातितः । उत्तरोऽस्मात् । उत्तमः॥" अभ्याग्रहोक्तिसांमुख्योदयाङ्गीकारवन्दने ॥ ३०॥ कामनाभोजनाभ्यङ्गाऽभितोऽर्थेऽनुकृतौ स्मृतौ । न्यकारानायनैकट्यपेशलत्ववशीकृतौ ॥ ३१॥ आग्रहे-अभिनिविशते। उक्तौ अभिधत्ते। अभिधेयम् । साम्मुख्ये- अभिसरति । अभियाति । उदये -अभ्युदेति । अङ्गीकारे-अभ्युपगच्छति । वन्दने-अभिवादयति । कामनायाम् -- अभिलपति । अभोप्सति । भोजने-- अभ्यवहरति । अभ्यने- अभ्यनक्ति । अभितोऽथे---अभिद्रवति । अभ्युक्षति । अभिनयति । अभिनवः । अभिरतः । अभिमृषति । अभिष्यन्दः । अभिनन्दति । अनुकृतौ-अभिनयति । स्मृतौ-अभिजानाति । अभिसंधत्ते । अभिध्यायति । न्यकारे–अभिभवति । आम्नाये~-अभ्यस्यति । नैकट्ये—अभ्याशः । पेश- लत्वे-अभिजातः । क्शीकारे ( अभिजायेति?) । कर्मप्रवचनीयोऽन्यत्र । लक्षणे-वृक्षमाभे विद्योतते विद्युत् । इत्थंभूताख्याने-शोभनश्चैत्रो नातरमभि । वीप्सायाम्---वृक्षं वृक्षमभिसिञ्चति । (अप्रसिद्ध अभ्याख्यातम् ? ) । प्रति स्थाने विनिमये निषेधे प्रतिपालने । निवृत्त्यङ्गीकृतिज्ञानप्रतीपोत्साहनिष्क्रये ॥ ॥ ३२॥ यत्नप्रतिज्ञासंक्षेपवैपरीत्ये भृशे दृशि । सादृश्यभ्रंशदिग्योगव्याप्तिसंभावनारुजि ॥ ३३ ॥ स्थान-प्रतिष्ठा । प्रतिक्सति । विनिमये-प्रतिददाति । प्रतिदानम् । प्रतियच्छति । निषेधे-प्रतिषिध्यति । प्रत्याचष्टे । प्रत्यादिशति । (प्रतीहारः! ) प्रतिपालने-प्रतीक्षते । निवृत्ती-प्रत्यागतः । प्रतिनिवर्तते । प्रत्यावृत्तः । अङ्गीकारे-प्रतिगृह्णाति । प्रतीच्छति । ज्ञाने-प्रत्येति । प्रत्ययः । प्रतिभाति । प्रतीयते । प्रतिपद्यते। प्रतिभासः । प्रतीपे--प्रतिकृतम् । प्रत्यभिजानाति । - ·उपसर्गकाण्डम् ४९ - प्रत्यवबुध्यते । प्रत्युपकारः । प्रतियुध्यते । उत्साहे-होत्रे प्रतिगृणाति । होतारं शंसन्तं प्रोत्साहयतीत्यर्थः । निष्कये-प्रतियातयति । प्रतिमुञ्चति । प्रत्युपकारः । यले-प्रतिविधत्ते । प्रतिकरोति । प्रतिज्ञायाम्-प्रतिजानीते । संक्षेपे--प्रत्या- हरति । प्रत्याहारः । वैपरीत्ये—प्रत्यवतिष्ठते । प्रत्युपहरति । प्रत्यर्थयते । प्रत्यू- इति । प्रत्यूहः । प्रतिबध्नाति । प्रतिकूलः । प्रतिलोमः । भृशे-(प्रतिहरः । उप- गजलम् ?) प्रतिगताक्षम्-प्रत्यक्षम् । प्रतियाचते । दर्शने-प्रतिकाशते । प्रती- काशः । सादृश्ये-प्रतिनिधिः । प्रतिकृतिः। भ्रंशे-प्रतिकीर्णमुखः । दिग्योगे- तीची । प्रत्यग् देशःकालो वा । व्याप्तौ-प्रतिकीर्णं पांसुभिः। संभावनायाम्- त्याययति । रुजि-- (प्रतिज्ञया कृतस्य पिता प्रतिसीनः?) लक्षणादौ कर्मप्रवच- तीयः । लक्षणे-वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । इत्थंभूताख्याने—साधुश्चैत्रो मातरं ति । भागे-यदत्र मां प्रति स्यात् । वीप्सायाम् – वृक्षं वृक्षं प्रतिसिञ्चति । अभिमन्युरर्जुनतः प्रतीति, प्रतिनिधौ । प्रतिदाने-माषानस्मै तिलेभ्यः प्रतियच्छति ॥ पर्युद्वाहे समन्तत्वे विवर्ते वर्जने शुचि । निन्दाव्यवस्थान्यक्कारनर्मालिङ्गननिर्गमे ॥३४॥ क्रमभूषानिवसने क्षिपानिश्चयवेष्टने । सेवासंन्यासापवर्तशक्तिसाङ्गत्यलाघवे ॥३५॥ परिज्ञाने विनिमये विस्तारव्याप्त्यतिक्रमे । उद्वाहे--परिणयति । समन्तत्वे-परिपूर्णः । परिष्कृतः । परिभ्रमयति । रिकामयति । परित्रायते । परिधिः । परिष्वकते । विवते-परिणमते । वर्जने- रिहरति । परिवर्जनम् । शोके-परिदेवनम् । निन्दायाम्-परिचष्टे । परिव- ति । व्यवस्थायाम्-- परिभाषते । न्यकारे- परिभवति । नर्मणि-परिहसति । सालिङ्गने-परिष्वजते । परिरभते । परिगृह्यते । निर्गमे--परिवहति । परिवाहः । मे-परिपटति । परिपाटी । पयति । पर्यायः । परीयते । भूषायाम्-परि- करोति कन्याम् । निवसने--परिधत्ते। क्षिपायाम्- 1. प्रन्थपात: । निश्चय, वेष्टन, सेवारूपेष्वर्थेषु उदाहरणानि लुप्तानि ।। 1 .... 7 ·निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः .... परिचरति । परिस्कन्दति । संन्यासे-परिव्रजति । परि- ब्राट् । अपवर्तने-(पर्यवस्यति । पर्याभवति ? ) शक्तौ-पर्यानोति । पर्याप्तः । परिवहति । परिकल्पते । साङ्गत्ये-परिचिनोति । परिचयः । लाघवे--परि- प्लवते । परिज्ञाने-परीक्षते । विनिमये-परिवर्तते । विस्तारे--पर्यास्तीर्यते। परिणयति । परिणाहः । व्याप्ती–परिवेष्टि । परिवेशः । (क्षुधापरीहः ? ) अति- क्रमे-परिवृत्तमहः । लक्षणादौ कर्मप्रवचनीयः । लक्षणे-वृक्षं परि विद्योतते विद्युत् । इत्थंभूताख्याने–शोभनश्चैत्रो मातरं परि । भागे-यदन मां परि स्यात् । वीप्सायम्-वृक्षं वृक्षं परिसिञ्चति । वर्जने-परि त्रिगतेभ्यो वृष्टो देवः । आनर्थक्येऽव्ययम् । अविच्युतं परि ।। उप सामीप्यदाक्षिण्यप्रजनारम्भभेदने ॥३६॥ उत्कोचाराधने ज्ञानावज्ञाप्रस्तावशिक्षणे । भोगाभोजनसादृश्यभूषालिङ्गनगर्हणे ॥ ३७॥ सान्त्वनानुग्रहत्यागापकारे यज्ञकर्मणि । यत्नच्छायारहोभाषाविरामोद्वाहलेपने ॥३८॥ औद्धत्येऽङ्गीकृतौ युतावाचान्तावासने बलौ । लिप्सासंपर्कगुह्येषु भृशाध्याहारचकृते ॥ ३९॥ सामीप्ये-उपढौकते । उपयाति । उपनमति । उपसर्पति । उपनयते उपसन्नः । उपगृह्णाति । दाक्षिण्ये- (उपरुच्यते ? ) प्रजने—-उपसर्या गौः गर्भग्रहणप्राप्तकालेत्यर्थः । आरम्भे -उपक्रमते । उपजानाति । उपज्ञा । भेदने- उपजपति । उपजापः । उपधा । उत्कोचे-उपचर त । उपदा। उपयच्छति । उपप्रदानम् । आराधने-उपतिष्ठते सूर्यम् । उपस्तौति । ज्ञाने---उपलभते अवज्ञायाम् --उपेक्षते । उपहसति । प्रस्तावे-उपक्षिपति । उपन्यस्यति । उपो- द्वारः । शिक्षणे-उपशिक्षा । उपदिशति । भोगे-उपभुङ्क्ते । अभोजने.. उपवासः । सादृश्ये-उपमिमीते । उपमा । भूषायाम्---कन्यामुपस्कुरुते । आलि- । .- ·उपसर्गकाण्डम् ५१ अने–उपगृहति । उपसृज्यते । उपसृजति । गर्हणे-उपलभते । सान्त्वने- मकरानुपवदते । उपसंभाषते । अनुग्रहे- उपरुध्यत । उपकरोति । त्यागे- उपेक्षते । अपकारे-उपहन्ति । उपद्रवः । उपद्रवति । यज्ञकर्मणि-उपाक- ति पशुम् । वेदस्य उपाकर्म । प्रतियत्ने-काण्डगुणस्योपस्कुरुते । सतो गुणा- गनं करोतीत्यर्थः । छायायाम्-उपरज्यते – उपरागः । रहोभाषणे-परदारानुप- दते । उपसंभाषते । उपच्छन्दयति । उपमन्त्रयते । विरामे—उपरमते । पावर्तते । उद्वाहे--कन्यामुपयच्छते । लेपने-उपलिम्पति । उपदेग्धि । उप- नोति । औद्धत्ये—उपप्लवते । अङ्गीकृतौ.---उपेत्य । उपगच्छति । अभ्युप- मः । युक्ती-उपपद्यते । आचान्तौ- उपस्पृशति । आसने-उपविशति । लौ-उपहरति । उपहारः । लिप्सायाम्--उपयाचते । सम्पर्के-रथिकान् पतिष्ठते । उपसृजति । भक्तकरः लवणेनोपसृजति मांसम् । गुह्ये-उपहरः । शे--उपक्षीणः । उपरुणद्धि । उपनिरोधः । उपस्कीर्य लुनाति । भृशंविक्षिप्ये- । उपसंपन्नं सस्यम् । अध्याहारे-उपस्कृतं वाक्यम् । वैकृते-उपस्कृतः । भ्रंशोऽपि वैकृतम् । उपस्कीर्णमुखः । हीनादौ कर्म- चनीयः । उपार्जुनं योद्धारः । उपरा ( धायाद्रोणः ? ) धेयं द्रोणः ।। । .... .... गतयः प्रसिद्धाः॥ 1 .... .... तद्यथा--उपसर्गाः क्रियायोगे। गतिश्च । प्रकृत्य । उपेत्य ।। ऊर्यादिच्चिडाचश्च ॥ ऊरीकृत्य । शुक्लीभूय । पटपटाकृत्य । युररी विस्तारेऽङ्गीकारेच ॥ कारिका-श्रौषडौषडषट्स्वाहास्वधाप्रादुश्श विशः । ( अलाष्टी. लीकेवालीसंसूचाचकेवाची ? ) ( सर्पालीवर्षालीअंचकलात्रं शकला कलाज्ञाध्वंसकलौ हिंसायां कापि वान्दाली । शुक्ली .... हली हलू- ..... 1. इत आरभ्य यावत्का डान्तं पदे पदे ग्रन्थपाताः वर्तन्ते। संश ग्रस्तत्वात् विमर्शा- वाच ते परिष्कारं विना तथैव विसृष्टाः ॥

·५२ निपाताव्ययोपसर्गवृत्तिः विकारे सजूः सहाथै स्यात् । माधुर्थे ध्वंसाथै पाम्पी स्यात् गुलगुधाचपीडार्थे । ताला- ताली धूमी चेतालीचेति विस्मृतौ कान्तौ ॥?) अनुकरणं चाऽनितिपरम् ॥ (पा. सू. १ - ४ - ६२) खाट् कृत्य ॥ आदरानादरयोः सदसती ॥ (१ - ४ - ६३ ) सत्कृत्य । असत्कृत्य ॥ भूषणेऽलम् ॥ (१ - ४ - ६४ ) अलङ्कृत्य ॥ अन्तरपरिग्रहे ॥ (१ - ४ - ६५ ) अन्तर्भूय ॥ कणेमनसी श्रद्धाप्रतीघाते ॥ (१ - ४ - ६६) कणेहत्य पयःपिबति । मनोहत्य । आतृप्ति पिबतीत्यर्थः ॥ पुरोऽव्ययम् ॥ (१ - ४ - ६७) पुरस्कृत्य ॥ अस्तं च ॥ (१ - ४ - ६८) अस्तं गत्य ।। अच्छ गत्यर्थवदेषु ॥ (१ - ४ - ६९) अच्छेति आभिमुख्यार्थेव्ययम् । भच्छगत्य । अच्छोद्य॥ । अदोऽनुपदेशे ॥ (१ - ४ - ७०) अदः कृत्याध्यापयति ॥ तिरोन्तौ ।। (१ - ४ - ७१) तिरोभूय । तिरोधाय । दुर्बलमाधा- ति .... .... . - दा साक्षात्प्रभृतीनिच ॥ (१ ४ - ७४) असाक्षात् साक्षात् संपद्य साक्षा- कृत्य । साक्षात्कृत्वा ।। (मिथ्याचिन्ता लोचना धात्वा प्राजर्या प्राजरुहा वीजर्या स्यात् परश्च वीजरहा। अर्थे वणमथोष्णं संसर्गाशीतमुदकमुग्रं च । अग्नौविशे विकपनाविम्पने विहसने प्रथ- ने च प्रादुर्वशे असहने नम आविर्मान्ततादिवृत्तगतम् । ? ) लवणं कृत्य । अर्थ- .... ?

·उपसर्गकाण्डम्
५३
त्य ॥ अनत्याधान उरसिमनसी ॥ ( १ - ४ - ७५) मध्ये पदे निवचने च ॥
१ - ४ - ७६ ) उरसिकृत्य । अङ्गीकृत्येत्यर्थः । पक्षे-उरसि कृत्वेत्यादि ।।
नित्यं हस्ते पाणावुपयमने ॥ (१ - ४ - ७७ ) हस्तकृत्य । पाणौ-
त्य । विवाह्येत्यर्थः ॥
प्राध्वं बन्धने ॥ ( 2 - ४ - ७८) प्राध्वं कृत्य । बन्धने हेतुकम् ।
फाल्यं कृत्वेत्यर्थः॥
....
....
जीविकोपनिषदावौपम्ये ॥ (१ - ४ - ७९) जीविकाकृत्य । उपनि-
कृत्य । तत्तुल्यं कृत्वेत्यर्थः ॥
श्रीः । श्रीः । श्रीः ॥
इति निपाताव्ययोपसर्गवृत्तौ उपसर्गकाण्डं तृतीयम् ॥ इति भद्रम् ॥
भट्टक्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितनिपाताव्ययोपसर्गीये
तिलककृता वृत्तिः संपूर्णेति ।
भद्रं पश्येम प्रचरेम भद्रमोमिति शिवम् ॥
श्रीः । श्रीः।
॥श्रीः॥
॥ सम्पूर्णः ॥

·श्रीः ॥ सूत्रानुक्रमणिका ॥ सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् अ अ अह क्षिपा .... .... .... अथ यात् अथो प्रकृत्यधि अलं भूषण २ अर्वाक् अवश्यम् अन्वगानुषक ६ / अच्छाभि ७ | अन्तरेणा ८ | अन्यद्विशेषे। अदाश्चर्ये । २५ २६ २७ ३० ३२ .... .... अहो अहह .... .... .... " .... .... .... " आ .... आहो ९ ९ १० १२ १४ १५ आर मर्यादा १२ आवाक्य " .... आम् प्रति .... .... अररे अलेष्टाहान अयि प्रणय अये स्मृति अत भातो अमा समी अथकिम् अथवा यदिवा भपिच अहोनु खलु अग्रे हेतौ अकस्माद अजसा अन्ततः अस्ति सत्त्वे अस्यस्मि अस्तु भवतु अन्तर्मध्ये आम .... " आः कोप १६ आसाह .... भाराहूरान्तिक २० २८ ३३ ... " .... आदहारम्भ आदक १९ २० २२ | इवोपमो २४ | इति हेतु इतिह अस्तं समु १० १३ १४ २५ " अनः सद्यः असांप्रतम ....

·सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् क ईही भर्त्सने। १५ कथंचित् २७ कदाचिद .... ईषदल्पे। १५ .... .... कथं प्रश्न उ .... .... उत प्रश्न उश्चिदर्थे । .... .... १८ २९ १० ११ २९ १८ ३२ उम् स्मृतौ। " उपसर्ग .... काममनु. ९ किमु संभावना १२ किलागमालीक कुकुत्सा १६ कुतः प्रश्न २६ कृवित् प्रशंसा २७ कूपत् सूपत् २८ कृतं वारणे। २९ कं मूर्धाम्बु कंबडन्तः उचैरुच्चे। ... .... उभयतो उपांश्वप्रकाशे। उपष्टु .... २४ ३१ 15 किं प्रश्ना ऊम् स्त्रीणां .... ऊर्ध्वमुपर्युप १२ किंकिल २६ • खु गू किद् भर्त्सने। १५ ३३ .... ऋ ऋते बिना .... ख खलु निषेध ११ ए २ .... च एवावधारण एवं निश्चया एवमेव एहि प्रहासे। ... च समुच्चया १४ चिञ्चन २० चिरं चिराय चेद्यदीत्थं ६ .... ३० ... ४ ओ ओं प्रारम्भा ज ... जातु खेदामर्ष क .... ३२ २३ २८ जामि भूय जोषं सुखेच कश्चित्कञ्चन ४ .... कद्धर्षे । .... १० | ज्योग् दीर्घा ·सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् त 5 ... .... वत आद्यानन्तर तथा समुच्चय तदा बारम्भ। तत्वं " .... १८ नाम प्रकाशा नास्ति प्रत्यनीके। निकषा सामीप्ये। ३० | निकामं प्रकामम् नीचैरवाङधो १९ २६ ११ १९ २४ २९ २६ .... .... तर्हि हेतु .... ताजग जोषग .... .... ५ नु प्रश्रोपमा १९ / नु न्वै २९ / नूनं निश्चय .... ४ .... .... r तावत् तिरोऽन्तर्धान तु हेतुविशेष तूष्णीमवाचि। ते मे टार्थे । ४ २८ नेत् शङ्कायाम् नो निषेधे। नोचेन्नचेत ३ .... .... .... १६ १७ ४ स्वाव स्वै ... प ho .... दोषा नक .... .... द्योतका निपाताः। द्वन्द्वं मिथुः द्वावुद्देश्य .... १७ २० २३ २५ २६ २९ २३ .... .... .... पर्याप्त २३ पश्य पश्यत १ परश्वः २५ पश्च पश्चात्। १८ | परोवर परं केवलम् पुनर्विशेषे च । ९ पुरा भूत ३१ पुरस्तात् पुरः पूजायां च ३ पुत् कुत्सायाम्। ३ पृथङ्नाना घ .... धिग् गर्हायाम्। धिङ् निन्दा .... २४ ३० .... .... " .... .... .... ३३ ३२ १४ २७ .... न न नकिरुपमानेऽपि । नन्तुल्यान्य नन्वाक्षेप नहवै नवै निषेधा ननु च क्षेपे। नवर्तते नमोऽर्चादी। ९/ प्रत्युत १४ प्रमी विषु .... ... प्राध्वं प्रायः प्रायेण २० | प्रादुराविः ३१ । प्रेत्यामुत्र च २८ ३० २२ ....

·सूत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् पृष्ठम् ब य ૨૮ ... .... बलात् प्रसा बहिर्बाह्ये। बहि प्रैषादौ। २८ युगपदेकपदे २२ सेन तेन २० .... र भ रहोऽप्रकाशे। रे अरे रोदसी २५ ८ २४ भगो अघो भूर्भुवः .... ... .... २२ म .... .... .... .... ... .... ममाहं दर्प। मनागनुशये च। मर्याः सीम मा शङ्कायां च। माङ्मास्म मातावनिषेध मिथोऽन्योऽन्यम् व वर्तते १७ | वस्तर्दिवाह २८ | बरं हीनोत्कर्षे। ३३ बरिवः परि ३ वा विकल्पोपमान वा अवधारणे। १५ विभक्तिप्रति २५ विद्यते विहायसा वै नियोगा २३ २९ ३० २ ४ १६ .... .... .... .... मिथ्या मृषा .... २४ .... ४ .... मुधा वृथा मुहुरसकृत् शनर्मान्छ। .... २८ ३० .... .... .... " .... .... .... यदि नाम यदुत यथाकथश्चित् यथा योग्यता यदा हेतौ च। यथायथम यच्चयन्ना यावढेतु यावताच याति गच्छति १४ शश्वत्सनत् शुभं कल्याणे। शं सुखे। १८ शं प्रतिग्रहे। १९ श्वोऽनागते। २५ औषड् वौषड् १५ १९ १९ सत्ववृत्त्यव्ययम्। २० समया २४ ३२ २३ ३१ .... स .... .... २२ २४ 8 ·५८ सुत्रम् पृष्ठम् स ३२ .... .... सत्यमद्धा सम्यक .... सकृत् सदैक the .... सपद्यह्नाय सहसा २ ४ .... सपदि विद्रुवम् पृष्ठम् सूत्रम् स २५ स्वगा निष्क्रये। २६ २६ २८ ह आगमे च। ३० हन्त वाक्यारम्भ ३१ | हरे अनादरे ११ हन्त भिक्षादाने हडुत्तारणे। २६ २७ हा धिक् २३ हा शोकोपाधिके। २७ हि स्फुटार्थ .... साकं साधे .... ३१ ३२ ३ .... साम्यर्धे। साचि तिर्यगर्थे । सायं दिनान्ते। हा शोक .... ...० ९ .... .... साक्षात् प्रत्यक्षे। सुशु वन्व .... ६ २७ २९ हिग हिंसायाम्। ही भर्त्सने च। .... .... w .... संवद्वर्षे । स्थाने युक्ते। स्माऽतीते। स्वरप्रति स्वयमा .... २३ हू निन्दादौ। ११ । हो प्रति २१ है असम्मतौ। २९ हहो हे ३१ हिं स्तोंभे हुं स्मृति ३२ ह्योऽतीते। .... स्वधा तृप्तौ .... .... .... स्वस्त्यविनाशे। स्वरिति प्रीती। " २३ .... ॥ श्लोकानुक्रमणिका॥ श्लोकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम् अ ... अनुत्साहप्रसाराज्ञा अधि स्वाम्याधिक्य निन्दा अत्युल्लङ्घन आ ४० | आभिमुख्य परिचये ४५ आविष्करणसंपत्त्योः ४६ आङामिमुख्ये करणे ३८ ४१ ४३ ... ...

·लोकः श्लोकः पृष्ठम् ईप्साव्यावृत्त्यनुत्कर्ष पृष्ठम् प ३७ । प्रतिस्थाने विनिमये प्राबल्यतृप्तिनिर्देश प्रादिकर्मण्युपरमे ४८ .... उ .... ३६ उत्कोचाराधने औ म माने हिंसाशास्त्रनाम्रोः ३६ .... औद्धत्याङ्गीकृतौ .... क ४८ .... .... कामनाभोजनाभ्यङ्ग क्रमभूषानिव समे क्रियान्तोद्योगनियमे .... ४२ .... च चौर्यनिर्देशपूजासु ४३ .... to .... दानेऽन्यथात्वे दोषे नियोगेऽवसरे य यत्नप्रतिज्ञा ४८ ४९ व ३८ विविशेषेऽत्यये विरोधप्रैषपर्याय विस्रम्भेऽभिविधौ ३८ विज्ञानेऽङ्गीकृती विनाशकथनाभ्यास ४२ श ३६ श्राद्धे परीक्षोपवेशे श्रुतिव्यावृत्त्यवस्थाने ४१ स सहभावे स्मृतौ साहश्याचरणप्रश्ना ४९ सान्त्वनानुग्रह सु सौष्ठवाकृच्छगन्धे ३७ | स्पर्शावष्टम्भोपरमे ३९ स्वीकारे विनियोगेच ३ .... ४४ न निः पृथक्करणे न्यग्भावाभिभवादान ... .... ३८ ३९ .... पर्युद्वाहे समन्तत्वे परिज्ञाने विनिमये प्रशान्तावप्रसहने प्रसाधने चोपकारे ४६ ४३ .... .... .... ....

·॥ निपातानुक्रमणिका ॥ निपातः पृष्ठम् निपातः अ अ २१ १७ .... " .... " अकस्मात् अञ्जसा अन्ततः अस्ति असि अस्मि अस्तु .... १९ .... .... " " " २० .... २. अ अति अधि अभि अनु अव अप अपि अह अथो अलम् अहो अहह अररे अवे अरे अघो अङ्ग अयि .... .१२-१६ ur .... .... .... ९ १० १२ ८ आ ETT आत् आहो आतः आङ् आम् आम थाः आस आह आपमित्यकम्। .... " .... .... .... " " २० .... .... .... भये .... ९ २१ अतः " १२ १४ १५ ho .... इ अमा अथकिम अथवा अपिच अन्यच्च अहोनुखलु अग्रे २१ १० .... .... " " " इव इति इतिह इत्थम् .... ४ ...

·निपातः पृष्ठम् निपातः पृष्ठम् char क २१ .... chocho क. १० १५ .... कद् कथञ्चित् कदाचित् कथम " उ १८ .... किम् .... उत २१-१२ ९ १२ १६ " .... .... उम् उप उद् .... किमु किल किंकिल किश्च कुतः कूपत् कृतम् कृत्वा क्विद् ११ १५ १५ १८ ९ ऊ .... ऊ २१ १२ .... ऊम् .... २१ १० ए .... २१ २ ख खलु ११ " एव एवम् एवमेव पहि .... २० ग गच्छति २० ऐ .... २१ १ ओ .... ओ ओम् .... चित् चेत् ४ ... औ औ त .... २१ १८ क ततः तद् तदा .... कश्चित् १८ .... .... ....

·निपातः पृष्ठम् निपातः पृष्ठम् त प १९ .... तहि तावत् .... " .... .... .... ४ १७ १२ तेन .... ते .... परा परि परमम् पर्याप्तम् पश्य पश्यत परस्परस्य पूर्यने प्र २० त्वाव वै occ .... .... ध २० १६ .... धिक .... ९ प्रति .... प्रत्युत प्रसज्य न २१ .... .... mr ब ९ .... १५ ३ बत बाढम .... १२ २० .... ब्रूहि .... न न (३) ननु ननु च नकि नचेत् नवर्तते नवै नहवै नाम नास्ति नि २० .... भ भगो भवतु भो .... ८ १९ १६ .... म निस् . निर् ३ नु १०-५ .... " .... " नूनम् नेत् नो ३ मा माकिः मास्म मा मातावत् मात्रायाम .... नोचेत् १५ १६ .... वै मे ....

·निपातः पृष्ठम् निपातः पृष्ठम् य स यद् समम् यदि ११ .... १० ४ १५ .... यदिवा " .... .... यद्वा .... यथा सत्रा सह सजूः साक्म् सार्धम् सु सूपत् स्थाने १८ १५ १४ .... .... १६ .... " .... ९ १७ ११ " .... यदिनाम यदिपरम् यदुत यथाकथंचित् यथाकथाच यावत् यावता याति यूपत् येन स्विद् " .... १९ .... ho " २० २ .... ९ १७ no to the the ... रात्री ६ ... १६ ८ .... می ९ हाधिक् हि हिम् w .... व वर्तते २० " ही .... वा २ ... वा " .... w .... विद्यते वेलायाम् ४ १९ १६ .... Se on how the team play the ८ वै .... १६ ८ .... হ शुभम् १७ .... ८ ·॥ अव्ययानुक्रमणिका ॥ अव्ययम् पृष्ठम् अव्ययम् पृष्ठम् अ २२ .... .... ३२ ३५ .... .... ... अमुत्र अन्तः अस्तम् अन्नः असांप्रतम् .... " अद् अवरतः अधरात् अधः अधस्तात् अवरस्तात् अवस्तात अद्य अन्येद्युः " २५ " .... .... म .... .... " " २६ २६ अन्यतरेयुः " " अपरेयुः .... " .... अधरेयुः अपभाषितवै ... " ३४ " आ २७ .... अर्वाक् अनु अरम् अरेरे अजिरम् अवाज अधो अधस्तात् अवश्यम् अन्वक अन्यत्र अमितः असकृत् অমীম अह्राय अतीव अग्रतः अच्छ अधुना अन्तरेण अन्तरा अन्यद् आशु शरात् आविः आदह आदक आदितः २६ २८ ३० ३३ " .... २८ २९ ३४ .... .... २५ .... .... ३१ ३२ इदानीम् .... ३४ .... .... " इतरेधुः .... ....

·६५ अव्ययम् पृष्ठम् अव्ययम् पृष्ठम् क ईषद् ई .... २४ ३४ .... उ कम् कदा कहि कामम कीम .... " .... २३ २६-३५ २९ .... ... .... कुवित ३४ ३२ २९ .... ... .... " २६ २७ २८ २९ ३४ ३५ कूम् उषा उपरि उपरिष्टात् उच्चैः उभयतः उपांशु उपष्टु उदेतोः उत्तरपश्चात उत्तराहि उत्तरात् उभयेद्यः उत्तरेद्यः ... ... २९ केवलम कंबड् किंतराम् ३५ .... ख खुम् ग गुम् ३३ ऊ ऊर्ध्वम २६ .... घ घुम् ऋ ऋधक ऋषट् ऋते २५ ३१ .... २५ ३० .... .... " चरमम् चिरम् चिराय चिररात्राय चिरस्य .... ... २८ .... एकपदे एतर्हि .... ज २२ २३ जनः जामि जातु जोषक ३४ .... ऐकध्यम ऐषमः 9 .... .... .... २६ ·६६ अव्ययम् पृष्ठम अव्ययम् पृष्ठम् जोषम २८ .... ज्योक् द्विधा द्वैधम् ३ ४ .... ३४ झ ध झडिति .... २६ धिक् .... ३१ त .... २२ २६ .... .... .... २३ ३१ ३२-३५ २४ २९ ३४ .... ... तपः तरसा तत्त्वं तदा तदानीम तथा ताजा तिरः तूष्णीम त्रिधा त्रेधा नक्तम् नमः नाना निकषा निकामम् नित्यदा नीचैः नुत न्यक " " .... ... .... २६ २९ २८ ३४ .... २६ २४ २६ .... ... .... धम .... " परख परश्वः पश्च २२ २३ .... २५ ३५ पश्चात् द दक्षिणत दक्षिणपश्चात् दाक्षिणात दक्षिणाहि दिवा २६ " " .... .... " .... .... .... २३ २९ ३१ २३ परावरम परस्परम परितः परम् पलार: पटपटा परतः पररान पश्चा परुत २७ २९ ३४ ३५ .... .... .... दवेद दोषा द्राक द्वन्द्वम द्वि: .... .... " .... ३५ ·अव्ययम् पृष्ठम् अव्ययम् पृष्ठम् भ .... .... ३५ २२ .... २३ २४ ३० भस्मसात् भुवः भूः भूयः .... .... .... २३ " .... म ३३ ३५ २२ २८ .... .... ३२ २९ २३ .... २५ महत् मनाक मर्याः मिथ्या मिथः मिथुः मिथुनम मुधा .... ... परारि पुनः पुरा पुरस्तात् पुरतः पुरः पुत् पूर्वेयुः पृथक् प्याद प्रगे प्रमीम प्रसा प्रबाहुक प्रकामम् प्रत्यक् प्राहे प्रात. प्राक प्राध्वम् प्रायः प्रायेण प्रादुः प्रेत्य .... २७ २८ .... .... " ... " मुहुः .... .... २९ ३५ २३ मृषा मक्षु २५ २६ .... .... य २५ यथायथम यदा युगपद् २८ .... ... २८ .... " .... २२ रोदसी २५ २४ ... व २२ २८ लात् २३ २९ २९ ३५ वन्य. वरम् वरिवः गहाणवत् .... ....

·६८ अव्ययम पृष्ठम् अव्ययम पृष्ठम् व स ३१ .... .... वपद वट विहायसा विषु २८ ३० .... २४ २७ " विष्वक .... ३० ३१ .... विद्रवम विना विसमा विभत्रा वृथा वापट .... समन्ततः सपदि सहसा मरत् सना सदिति सपाद सद्यः समुत्रा सायम सामि साचि साक्षात् सु .... ३१-३, २५ ३५ २५ ३१ .... .... २४ २३ २६ .... .... .... .... .... " शम २४-३२ २८ २९ शनैः .... .... शश्वत .... शीन संवत् संप्रति साक् शु श्रौषद् श्वः .... २३ ३१ २६ २२ २९ ३१ २३ .... ... .... प ३२ षाद षोढा २९ ३४ स्वधा स्वस्ति स्वरिति स्वगा स्वयम् स्वाहा .... २९ ३१ स he सत्यम् समया सम्यक् सकृत् समन्तात् .... २२-२५ २४ २६ .... हन्त हद हिरुक् ह्यः ३२. २७ २३ .... ....

·.... ॥ उपसर्गानुक्रमणिका ॥ उपसर्गः पृष्ठम् उपसर्ग: अ द दुः .... .... ४६ ४५ न .... अति अधि अनु अपि अभि .... .... नि निः ४४ ४१ .... .... ४६ ४८ ३७ प अप .... .... अव परा परि प्र प्रति ४९ ३६ ४८ .... आ आङ् ४३ व वि ४२ .... उ स सम ग्द उप ५० ३८ ४६ सु

·No text on this page.

·प्रमादपरिशोधनम्
पृष्ठम् पतिः
प्रमादः
परिशुद्धम्
६
१५
हिं स्तोत्रे
हिंस्तोत्र
२६
१
परोवरंप रस्परं
परोवर परस्परं
३३
१ । युध्यनेऽर्जनेन
उपरुध्यत
१२ भृशंविक्षिप्ये
युध्यतेऽर्जुनेन
उपरुध्यते
२
भृशं विक्षिप्ये
५३
११
योपसर्गीये
योपसर्गीये
५६
अनुक्रमणिकायां पकारादिसूत्रविमागे “प्रातः प्रगे-पृ-२३'
इतीदमनुसंधेयम।
inted at Tirumalai.Tirupati Devasthanams l’ress, Tirupati and published
by the Director, Sri Venkateswara Oriental Institute.

·No text on this page.